1. Rupaka Parisudhi.djvu

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

श्रीवेङ्कटेश्वरप्राच्यविमर्शक ग्रन्थावली—सं. २

परवस्तु वेङ्कटरामानुजस्वामी, एम्. ए.

Sanskrit

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

श्रीवेङ्कटेश्वर आङ्ग्लकलाशाला प्रधान संस्कृताध्यापकेन मीमांसाशास्त्रैकदेशि मीमांसाकेसरि म्रुतोत्तरतन्त्रप्रदीप पण्डितराजदेशिक तिरुमले ताताचार्य शिरोमणिना (M. O. L.) विरचिता

Sanskrit

१९४६ तिरुपति तिरुमले-तिरुपति-देवस्थानसमुद्रणालये मुद्रिता

Sanskrit

मूल्यम् रू. २-०-०

RUPAKAPARISUDDHI

SRI VENKATESVARA ORIENTAL INSTITUTE STUDIES No. 2

P. V. RAMANUJASWAMI, M.A.

EDITOR :-P. V. RAMANUJASWAMI, M.A.

RUPAKAPARISUDDHI

(A STUDY IN THE FIGURES RUPAKA AND UPAMA)

Panditarāja D. T. TATACHARYA, M.O.L.,

Curator, Sri Venkatesvara Oriental Institute, Tirupati

(now Lecturer in Sanskrit, Sri Venkatesvara College.)

TIRUPATI

TIRUMALAI-TIRUPATI DEVASTHANAMS PRESS

1946

[Price Rs. 2/-

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

वेङ्कटेश्वरमाचार्यविमर्शक ग्रन्थावली——सं. २

परवस्तु वेङ्कटरामानुजस्वामी, एम. ए.

English

VENKATESWARA ORIENTAL COLLEGE LIBRARY No ……… Date ……… TIRUPATI

Sanskrit

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

श्रीवेङ्कटेश्वर आर्नुलकलाशाला प्रधान संस्कृताध्यापकेन मीमांसासार्णव मीमांसाकेसरि पूर्वोत्तरतनयप्रदीप पण्डिततराजद्विक् तिरुमले ताताचार्यशिरोमणिना (M. O. L.) विरचिता

Sanskrit

१९४६

Sanskrit

तिरुपति

Sanskrit

तिरुमले-तिरुपति-देवस्थानमुद्रणालये मुद्रिता

Sanskrit

मूल्यम् रू. २-०-०

विषयसूची

Sanskrit

उदकम्: .... ९

Sanskrit

पूर्व: पक्ष: .... ९ उपमितसूत्रम् .... ९८

Sanskrit

विध्याधर: .... २ विशेषणविशेष्यभाव: .... २०

Sanskrit

मल्लिनाथ: .... ३ व्यस्तरुपकम् .... २५

Sanskrit

उद्घृतवामनौ .... ३ साधकबाधकनैरपेक्ष्यम् .... २९

Sanskrit

सिद्धान्त: । भूमहदपिड़नौ .... ४ रूपकोपमासङ्कर: .... ३१

Sanskrit

रुद्रट: .... ५ परिणाम: । सिद्ध्यक: .... ४१

Sanskrit

भोजराज: .... ५ जगन्नाथ: .... ४२

Sanskrit

समास: . .... ६ आरोप: .... ४४

Sanskrit

विग्रह: .... ७ रूपकविभाग: । बुधरत्नाकार: ४५

Sanskrit

उपमितम् .... ९ चित्रमीमांसा .... ४८

Sanskrit

सामान्यप्रयोग: .... ९० वृत्तिवार्तिकम् .... ५१

Sanskrit

महाभाष्यकैयटौ .... ९० प्रयोजनम् .... ५४

Sanskrit

पाणिनि: .... १३ मीमांसका: .... ५५

Sanskrit

दण्डी । भोजराज: .... १५ उपसंहार: .... ५९

INTRODUCTION

English

The thesis of the Rūpakapariśuddhis is the same as that of my paper on "Pada-pankajam—Rūpaka-or-Upamā also" published in the Journal of Sri Venkatesvara Oriental Institute, Vol. III, No. I (Jan—June 1942). It is here dealt with in greater detail. Reference is also made to very many connected points and topics discussed in works such as the Alankārasarvasva of Ruyyaka, the Chitramīmāmsā and the Vrttivārtika of Appayya Dīkshita and the Rasagangādhara of Jagannātha.

English

Of all the figures of speech—Alankāras—dealt with by the Sanskrit Poeticians, Upamā is, as everybody knows, the first and most important. The majority of the important Alankāras are but different forms of the same Upamā. Rūpaka is one of these derevative or evolved alankāras and its importance as an Alankāra is only next to that of Upamā. The process involved in chauging Upamā into Rūpaka is very simple. We have only to drop the particle iva or the word signifying likeness or similarity and it becomes Rūpaka. ' The face is like the moon ' is Upamā. But ' The face is the moon ' is Rūpaka. Luptomā is the name given to this by Yāska. Among the very many Alankāras these two alone have claimed fuller and more serious consideration than any others at the hands of Poeticians.

English

The term sāmānyāprayoge used in Panini's Sūtra 2-1-56. has been` the chief difficulty confronting the Ālankārikas. According to Patañjali and Kaiyata this term is superfluous in the Sūtra and consequently it puts no restriction to the application or the scope of the Sūtra. This point has, however, been some how missed by the Ālankārikas, with the result that the very purpose of the Sūtra was throughly misunderstood and there arose a lot of confusion with regard to Upamā and Rūpaka. These Ālankārikas, when considering and answering several.ingenious questions concerning the two Alan-kāras, have arrived at certain conclusions which appear hardly acceptable.

English

As already stated 'The face is the moon' is Rūpaka. But 'the moon'-indicating the face by its secoudary significance-is Atiśayokti. This is accepted on all hands including Appayya Dikshita as may be seen from his Kuralayānanda and Chitramimāmsā. But a certain line of argument he has taken up in his Vrttivārtika led him to declare the converse : 'The face is the moon' may be Atiśayokti and 'The moon' (in the sense of face) may be Rūpaka.

English

Bhojarāja, the author of the Sarasvatīkanṭhābharaṇa, stands unequalled in his capacity to understand and interpret ancient works and authors. 'Sāmānyāprayoge' in Panini's Sūtra, which Patañjali himself could not satisfactorily explain, found its true significance and value in the Sūtra at the hands of the ingenious Bhoja, a fact which is yet to receive the attention it deserves at the hands of scholars. On the strength of the support given by Bhoja, I have been bold enough to criticise the views of many a preeminent author on Alankāra.

English

In conclusion it is my pleasant duty to thank Sri P. V. Ramanujaswami, M.A., Director, Sri Venkatesvara Research Institute, Tirupati, for inclusion of this work of mine, in the series of Sri Venkatesvara Oriental Studies.

English

2—3—46. Tirupati. Dˢ Tˢ TATACHARYA

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

वाचामभूर्मिरमनसोजपि यत्त-

Sanskrit

दाम्भातमाश्रायशिरस्सु धाम ।

Sanskrit

पर्णातटीशेखरतामुपेतं

Sanskrit

कुलस्य नस्तद् धनमानतोऽसि ॥

Sanskrit

पदारविन्दमिति रूपकमेतदाहुः

Sanskrit

प्रायेण सर्व इह कोऽपि न संशयेऽस्ति ।

Sanskrit

तत्कोपमाDपि भवितुं कचिदर्हेति

Sanskrit

यथाहुरत न समुज्जसते। प्रतिभाः ॥

Sanskrit

तदिदमुपपाद्यन्ती रूपकपरिसुद्धिरवतरत्येषा ।

Sanskrit

सहृदयहृदयाराधनजनितमहानन्दलाDकुलकिनी ॥

Sanskrit

उपक्रमः

Sanskrit

अत्र पदपदार्थमित्यादिरविषयः। किं तु रूपकमेव आहोस्वित् कृत्स्निदुपमाDपि

Sanskrit

भवितुमर्हेति संशयः । कृचिदुपमाDपि भवतीति पूर्वः पक्षः । न कृचिदुपमा ।

Sanskrit

सर्वत्रापि तु रूपकमेवेति सिद्धान्तः । इदं तावदनन्तराभ्यां पद्याभ्यां व्यक्तं ।

Sanskrit

फलमस्य विचारेsस्य प्रधानान्ते दर्शयिष्यते ।

Sanskrit

श्रुततपःकाशिकाग्रन्थपड्.क्तच्यर्थावगमातमकं ॥

Sanskrit

पूर्वः पक्षः

Sanskrit

तत्र पूर्वपक्षिणामयमभिप्रायः ।

Sanskrit

सुच्यन्ते कमलाक्षस्य पदपड्.क्जमाश्रिताः ।

Sanskrit

इत्यादौ मुक्तिसाधनीभूतसमाश्रयणकर्मत्वेन निर्दिष्ट्यमाने पदपड्.क्जे पदस्य प्राधान्यं

Sanskrit

वाच्यं न पड्.क्जस्य । तेनात् पदं पड्.क्जमिवेत्ययं समास आश्रयणीयः । ‘उपमितं

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

व्याघ्रादिभिः सामान्यापयोगे' इत्यनेन सूत्रेण विहितेऽस्मिन् समासे उपमैव वाच्या; न रूपकस्य प्रसङ्गोऽस्तीति स्फुटमेतत् ।

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

पदपङ्कजसम्भ् तावकं सुरनारीकवरीवि भूषणम् ।

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

इत्यादौ पुनः कवरीविभूषणभावौचित्यं पदपङ्कजस्थैव न पदस्यैव पदपङ्कजस्थैव प्राधान्यस्य वाच्यतया पदकमेव पदपङ्कजादिमत् समासान्तरेऽभिधानानियमम् । 'विशेषणं विशेष्येण बहुलम्' इत्यनेन सूत्रेण विहितो विशेषणसमासो वा अयम् । 'मयूरव्यंसकादयश्र' इत्यनेन विहितोऽन्यो वा । यत् तु एवंविधं नियामकं न किञ्चिदस्ति; यथा

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

जयत्यखिलनाथस्य श्रीपते: पदपङ्कजम् ।

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

इत्यादौ, तत् रूपकौषमयो: सन्देहसद्भार: । सर्वैरमिदं स्पष्टमुक्तमेकावल्या विद्याधरेण, तद्याल्याने मल्लिनाथेन च ।—

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

विद्याधर:

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

"यत्‌ समासर्तिं ततोपमारूपकयो: साधकत्वादकस्माद् एव अन्यतरानिश्चयकारणम् । ततोपमाया: परिग्रहे साधकं यथा—

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

शरासनमिदं नमत् तथा विलोक्य लोकोत्तरं पिनाकमिव दानवास्तोहिनरशिमचूडामणेः ।

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

अमी रिपुमहीमृदो युथि कलिङ्गश्रृङ्गीपते: ससत्‌खिरुदाञ्जदं तथा नमन्ति पादाम्बुजम् ॥

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

इहं रलविरुदाञ्जदसम्बन्ध: पादे सम्भवतीत्युपमान् प्रत्यनुगुणतां भजते । अम्भुजे न सम्भवतीति न रूपकं प्रत्यनुगुणता । बाधकं यथा—

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

शोषिताशेषदुर्वारवैरिस्रीजनमानस:

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

नृसिंहभूवपते भाति प्रतापतपनस्ततः ।

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

अत्र शोषिताशेषदुर्वारवैरिस्रीजनमानसत्वलक्षणसाधारणधर्मोपादानमेव प्रतापस्तपन इवेत्युपमाया: शङ्कामपकरोति । 'उपमितं व्याघ्रादिभिरित्यादिना सूत्रेण सामान्यप्रयोग एव तस्याः प्रादुर्भावात । रूपकपरिग्रहे साधकं यथा—

Sanskrit

यस्यानिशं दिविषदशरणारविन्द-मुत्तंसयन्त्यमितभक्तिभरावनत्प्राः ।

Sanskrit

देवः सुधाकरकिशोरकचालवूडः

Sanskrit

स श्रीयसेस्सतु भवतो नरसिंहदेवः ॥

Sanskrit

अत्र उत्तंसनस्मरिन्दुदत्तेन क्रियते न पुनश्शरणेनैति रूपकपरिग्रहे उत्तंसनस्सेव साधकं प्रमाणम् ।..................यत्र पुनरन्यतरपरिग्रहे साधकबाधकप्रमाणविरहः

Sanskrit

तत्र सन्देहसकरः ।" इति ।

महिनाथः

Sanskrit

"इहैति । तेनैह व्याघ्रादीनामाकृतिगणत्वात् 'उपमितं व्याघ्रादिमि'-

Sanskrit

रित्यादिना उपमितस्समास आश्रयणीय इत्यर्थः । उपमावाधकसुदाहरणति शोभितेति ।

Sanskrit

मानसं मनः सरोविशेषश्व । बाधकसुद्धावयति अत्रैति । समासंधर्मोंवादानस्य

Sanskrit

बाधकत्वे हेतुमाह उपमितमिति । 'व्याघ्र इव शूरः' इति प्रत्युदाहरणादिति भवः ।

Sanskrit

.................तत्रो 'मयूरवयसकादयश्व' इति रूपकसमासे आश्रयणीयः ।

Sanskrit

तेषामाकृतिगणत्वादित्यर्थः । रूपके बाधकं तु 'मुकुलितनयनैरैकरविन्दैरैति नमहतामिव

Sanskrit

पक्ष्मणां भरण' इत्यत्र । मुकुलैरैवारविन्दैरिति रूपकपरिग्रहे मुकुलितनयनैरिति

Sanskrit

विशेषणं बाधकम् । अरविन्दानां नयनसम्चनधभावात् । ततः पारिशेष्यात्

Sanskrit

व्याघ्रादिल्वादुपमितस्समास इत्याद्योऽस्म ।" इति ।

उद्घटटवामनौ

Sanskrit

मम्मटस्य ततोडवाँचीनानां प्रायः सर्वेषामपि चायमभिप्रायः । प्राचोनेषु

Sanskrit

उद्घटोडप्येवसेव मन्यत इति प्रतीयः । एंव हि तस्य सन्देहसकरोदाहरणम्—

Sanskrit

" यद्यर्थ्यन्तस्समुचितो वरेंद्रदुस्ते न लभ्यते ।

Sanskrit

तथापि वच्मि कुत्नापि क्रियतामादरो नरैः ॥"

अत्र विवरणम्

Sanskrit

अत्र विवरणम्—'अत्र वरेंद्रुरिति वर एवेंद्रु: वर इन्दुरिवैति रूपक-

Sanskrit

समासोपमयोर्द्वैयोरलङ्कारयोरलङ्कैः । अत्र तु द्वयोः साधकबाधकप्रमाणयोरभावात्

Sanskrit

सन्देहः' इति । वामनः पुनः पदपदार्थादिषु रूपकस्य नैव सम्भवः । अपि तु

Sanskrit

उपमैवति मन्यते । यथाह—

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

"मुखचन्द्रादीनां तु उपमासमासात्तु रूपकत्वं उक्तम्"

Sanskrit

इति । उपमासमासः उपमितमित्यादिसूत्रविहितः । एवं च पूर्वपक्षीकृतम् । अथ सिद्धान्ते उच्च्यते ।

Sanskrit

भामहदण्डिनौ

Sanskrit

भामहदण्डिकृतमपोहाराज्योऽभिन्न विषयेऽन्य एवं अभिप्रायः । स एवोच उपपन्नत्वात् सिद्धान्तीक्रियते । तथाहि । भामहस्तावत्

Sanskrit

उपमानेन यत्तच्चमुपमेयस्य रूप्यते । गुणानां समतां दृष्ट्वा तद् रूपकम्...... ॥

Sanskrit

इति रूपकं लक्षणयित्वा

Sanskrit

श्रीकाम्भोमदसमृजस्तुज्झा जलददान्तिनतः । निर्यान्तो मदयन्तीसे शक्ककाम्बुकवर्णा: ॥

Sanskrit

इत्युदाहर । अत्र उपमापि सम्भवतीति न तेन कवि चिदू झापितम् । झापितं तु न सम्भवतीति । स हि 'समासाभिहिताडपरा' इति समासगतं उपमाभेदं निर्देश्य तस्य

Sanskrit

पृथ्था कमलपलाशाक्षी शशाङ्कचदनेति च ।

Sanskrit

इत्युदाहरणं ददत् बहुश्रीहिसमासस्थल एव तत्सम्भव इति दर्शयति । कण्ठत एवेदमाह दण्डी—

Sanskrit

समासस्थ बहुत्रीहिः शशाङ्कचदनादिषु ।

Sanskrit

इति । तदनयोःलम्वयोःलक्ष्योःलकारकूटस्थयोःबहुत्रीह्यन्योत्कृष्टस्थले उपमा सर्वथा डनभिमतेति स्पष्टम् ।

Sanskrit

उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकमुच्यते । यथा बाहुलता पाणिपदं चरणपल्लवम् ॥

Sanskrit

अङ्गुल्यः पङ्क्तिवान्यासन् कुसुमानि नखाञ्चिषः । बाहू लत इव सन्तस्थं नः प्रत्यक्षचारिणी ॥

Sanskrit

भोजराज:

Sanskrit

इत्येतदसमस्तालव्यं समस्तं पूर्वरूपकम् ।

Sanskrit

सिमतं मुखेन्दुदोज्ज्वोत्न्नति समस्तद्यस्तरूपक वू ॥

Sanskrit

इति रूपकनिरूपणं कृत्वन् दण्डी व्यस्तरूपकस्य स्वाधीनकारं दर्शयतीति विशेष: ।

Sanskrit

रुद्रट:

Sanskrit

रुद्रटस्यापि पूर्ववदेवाभिप्राय: । स हि समासोपमां त्रिविधां निरूपयन्—

Sanskrit

'उपमानानि सामान्यवचने:' इत्यनेन सूत्रेण विधिते समासे प्रथमा । यथा

Sanskrit

मुखमिन्दुसुन्दरमिदं विसोकिसलयकोमले भुजालतके ।

Sanskrit

जघनस्थली च सुन्दरि तनु गैलशिलाविशालेयम् ॥

Sanskrit

एवंविधसमासपदं पूर्वपदं उपमेयवाचकसुत्तरपदं च कृत्वा यत्र वहुव्रीहिमेवति

Sanskrit

तत् द्वितीया । यथा—

Sanskrit

शरदिन्दुसुन्दरमुखी कवलयदलदीर्धिलोचना सा मे ।

Sanskrit

दहति मनः कथमिन्दं रम्भागर्भामिरामोहर: ॥

Sanskrit

"उपमानपदेन समं यत्र समस्पेत चोपमेयपदम् । अन्यपदार्थे सा....अन्या" । यथा—

Sanskrit

नवविकसितकमलकरे कवलयदललोचने सितांशुमुखि ।

Sanskrit

दहसि मनो यत् तत् किं रम्भागर्भोरु युक्तं ते ॥

Sanskrit

--इति 'अन्यपदार्थे समस्पेत सा अन्ये'ति वहुव्रीहिमेव उपमामयोदकसमासत्वेनाह ।

Sanskrit

इदमप्यलावधेयम् । कमलपत्रलाक्षी शशाङ्कवदना नवविकसितकमलकरे इत्यादिषु

Sanskrit

एवां त्रयाणामपि ग्रन्थकृतां समासोपमोदाहरणेषु उप्मानपदं पूर्वपदं उपमेयपदसुत्तर-

Sanskrit

पदमिति नियमदर्शनात् तद्वत्यये वहुव्रीहावस्युपमा न भवतीति ।

Sanskrit

भोजराज:

Sanskrit

भोजराजमते समासोपमा चतुर्विधा । तत् 'उपमानानि सामान्यवचने:' इति सूत्रविहितसमासगां 'अन्तर्भूतेवा' इति समास्याय 'मुखमिन्दुसुन्दरं ते',

Sanskrit

इति रुद्रटश्लोकमेवोदाहरणतया स पपाठ ।

Sanskrit

चन्द्रसदृशं मुखमस्या अमृतसदृशं शश्वत् मुखरसस्तस्या:

Sanskrit

इति सदृशोत्पदसमासगां द्वितीयां अन्तर्भूतसामान्वयेत्याह । अन्तर्भूतोभयार्थीति

Sanskrit

तृतीयां निर्दिश्य

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

कमलकरा रसभोरूः खुवलयनयन्ता मृगाक्षीवदना सा ।

Sanskrit

कृथं जु नवचचम्पककाझरी मृणालवाहुः प्रिया तपति ॥

Sanskrit

इतीदं रुद्रटक्षोकमतिभिञ्ञापकं प्राकृतगाथारूपेणोदाहरणं स्व । सर्वसमासेत्यभिहि-

Sanskrit

तायाश्रयतुद्योः 'शरदिन्दुसुन्दरसुखी' इति रुद्रटोक्तमेव निदर्शनं ददौ । अत्र

Sanskrit

उपमानोपमेयोपमानविशेषणसमासोऽस्त्यपि तद्वतीयपदेश्य 'कमलकरा'

Sanskrit

इत्यादुदाहरणं दददयं बहुव्रीहावेवायं प्रमेदः सम्भवतीति स्वाश्रयं स्कुटमेव प्रकाशयति ।

समासः

Sanskrit

तदेवमेषां चतुर्णां मते बहुव्रीहिव्यतिरिक्तस्थले समासोपमाया नास्ति सम्भव

Sanskrit

इति स्थितम् । अथ जलददन्ति-चाहुलता-वरेङ्गु-सुखचन्दन- पदपङ्कजादिषु एपां मतेन

Sanskrit

रूपकैकोदाहरणेषु कः समास इति चिन्तनीयम् । तत्र न तावत् 'विशेषणं

Sanskrit

विशेष्येण वहुलम्' इत्यनेन विहितो नीलोत्पलमित्यादाविच विशेषणसमासः ।

Sanskrit

पूर्वपदवाच्यानां जलदादीनां स्वप्रधानत्वेन विशेषणत्वभावात् । नापि 'उपमितं

Sanskrit

व्याघ्रादिभि'रिति सूत्रविहित उपमितसमासः । उपमाया अनुगम्यमान तद्विरहे

Sanskrit

जलदादीनामुपमितत्वभावात् तदूपोऽधिकस्य समासस्य दुर्विचित्य्वात् । तदुपगमे वा

Sanskrit

उपमाया अवश्यभावात् । नापि 'मयूरव्यंसकादयश्च' इत्यनेन विहितः । तस्य

Sanskrit

मयूर । मयूर इव व्यंसकः । छात्र इव व्यंसकः । कम्बोज

Sanskrit

इवं मुण्डः । इत्युपमानसमासापवादोऽयं समासः प्रतिपदविहितोपमान-

Sanskrit

समासविषयपूर्वपदप्रकृतिस्वरवाच्यधनार्थ इत्याहुः ।

Sanskrit

इति बदत्ता कैयटेन 'उपमानानि सामान्यवचनैः' इत्येतद्रपवादत्वज्ञापनেন उपमानं

Sanskrit

यत्र पूर्वपदं सामन्यवाची चोत्तरं तैलैव प्रवर्तते । प्रकृते तदभावात् । हरदतेन चान्यथा

Sanskrit

व्याचक्षाणेनापि

Sanskrit

मयूरव्यंसक इति । व्यंसको धूर्तः । मयूरस्यासौ व्यंसकश्चति व्यंसकशब्दस्य

Sanskrit

गुणवचनत्वात् पूर्वनिपाते प्राप्ते वचनम् । एवंच छात्रव्यंसकादीनां कम्बोज-

Sanskrit

मुण्डपर्यन्तानाम् । अन्ये त्वाहुः मयूर इव व्यंसकः....

Sanskrit

इति विशेषणसमासापवादवरव्याघात् प्रकृते न प्रवृत्ति:। यत्तु “अविहितलक्षणस्तत्पुरुषो मयूरव्यंसकादिषु दृश्यते:।” इति काशिकोक्तिवलात् मुखचन्द्रादिषु एतत्प्रयुक्तिमाचक्षते तत्तु काशिकाभिप्रायस्थैव विरुद्धम्। अस्मिन् सूत्रे तादर्थ्यपदानुदाहरणेन प्रत्युत उपमितसूत्र एव

Sanskrit

“आकृतिगणश्रायम्। तेनेष्टमपि भवति-सुखपर्यम्। मुखकमलम्। करकिसलयम्। पार्थिववचन्द्र:।”

Sanskrit

इति तदुदाहरणेन विहितलक्षणत्वस्थैव एपां पदद्यानां तद्भिन्नेतत्वावगमात्। न च सुखं पद्यामिवेत्युपमाभिप्रायेण तल् तदुदाहरणमिति वाच्यम्। तत् ज्ञानकलेस्स्थाप्यभावात्। प्रतिज्ञामात्रमस्य अश्रद्देयत्वात्। तदत्र वाच्यं क: समास इति। अत्रोच्यते। उपपितसमास एवायं नान्य:। नन्वेवं सत्युपमावृद्यमभाव

Sanskrit

इति चेत् न। तस्योजकाभावात्

विग्रह:

Sanskrit

अथात्र जलदा दन्तिन इव पदं पङ्कजमिव इति विग्रहप्रदर्शनात् अत्र उपमाया: स्पष्टत्वात् विग्रहे योऽर्थस्तस्य समासेनापि प्रत्याय्यत उपमा दुष्परिहरेऽति चेत् नैतदेवम्। तथाहि—पदं पङ्कजमिवेति यदि विग्रहवाक्यं यदि च तत्रोपमा

Sanskrit

तर्हि पद्जपदं स्वार्थवृत्त्येव। ततः किमिति नेदं सामानाधिकरण्यभावः। पदं पङ्कजमित्यनयोर् क्रमेण चरणपदरुपस्वस्वार्थवाचकत्वेन भिन्नार्थनिष्ठत्वात्। एकार्थवृत्तित्वं हि सामानाधिकरण्यम्। समानाधिकरणयो: श्रायं समास:, न व्यधिकरणयो:।

Sanskrit

"समानाधिकरणे' इत्याघादपरिसमाप्तेरशिकार:" इति ख्यादु:। कथम् तर्हि विग्रह इति चेत् त्रयोस् तौ नैकलक्षणसमभिलक्षितौ स्यातां तौ। नीलह्रुश्रेण नोलोत्पलम् इति तत्। अल्लापि जलदा दन्तिन: जलद्दन्तिन: पदं पङ्कजं पदपङ्कजम् इति। नीलं च तत् पङ्कजं च इति भदर्शीयन्तीति नेदं आलापि जलदाश्र ते

Sanskrit

दन्तिनश्र, पदं च तत् पङ्कजं च इति भदर्शीयितुं प्रवर्तमानान् को वारयिष्यति। ननुत्र नीलोत्पलवत् समानाधिकरण्यं नास्तीति चेत् गौणवृत्त्याश्रयणेन तत्सम्पत्ति:। दन्तिशब्दो जलदेऽपु पङ्कजशब्दश्र पदेऽपि गौण:। तेन सामानाधिकरण्यं भवति।

Sanskrit

ननु जलदा दन्तिन इव पदं पङ्कजमिव इत्येवं प्राय: सर्वे: क्रियामाणं विग्रहप्रदर्शनं

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

कथमिति चेत् अनपेक्षित एव इवशब्दः दन्याादिशब्दानां साधर्म्यनिमित्तकं गौणत्वं स्कुटीकर्तुं प्रयुज्यते। न तु विग्रहवाक्यस्यामवयवः। तथा चेत् 'पुनरुक्ताभासमभिन्नत्वस्व गोद्रासिभिन्नरुपपदस्य' इत्युदाहृतश्लोक एव तस्य श्रवणसमवर्जनीयम्। लोपशाङ्काभावात् आह चोपमानसूत्रे भट्टोजिः——

Sanskrit

"घन इव स्थामो घनस्थामः। इह पूर्वपदं तत्सदृशे लक्षणिकमिति सूचयितुं लौकिकविग्रहे इवशब्दः प्रयुज्यते" इति। सूचयितुं न तु स्वार्थस्य कचिदस्म्यं प्रतिपादयितुस्त्। तेन विग्रहवाक्य एव तस्य सम्बन्धो नास्तीतर्थः। यतु 'न च व्याघ्र इवेतीयशब्दस्तदोधक इति वाच्यम्। तस्य समासे सम्बन्धाभावांत्। सति च सम्बन्धे तत्निष्ठततेययोगात्। निर्वक्तृकशाङ्काभावात्। विग्रहवाक्यगत इवशब्दः स्वघटितवाक्यस्योपमानप्रतिपादकत्वं सम्पादयितुमीष्टे, न विवक्षान्तरस्य। इति रसज्ञाधरे इवशब्दस्य विग्रहवाक्यघटकत्वसमर्थनम्येवोक्तम्, तदर्थान्तरप्रतिपादने संरम्भातिशयात् कृतवाचिन्तया। यदि हि विग्रहवाक्ये इवशब्दवल्लदुपमानड्नीक्रियते तर्हि सामान्याधिकरण्यभङ्गादुपमानोपमेयवाचकयोः पदयोः समासपसज्ज एव न स्यात्। स्पष्टोकृतं चेदं भट्टोजिना शब्दकौस्तुभे——

Sanskrit

"घनइयामदौ तु घनादयः शब्दा यद्यपि घनादिसदृशे उपमेये संक्रान्ताः तथापि भूतपूर्वगत्या उपमानवाचिता दृष्टव्या। इदमेव दर्शयितुं लौकिके विग्रहवाक्ये इवशब्दः प्रयुज्यते। न त्वसौ प्रक्रियेोपयोगीत्ववधेयेम्" इति। अन्यच्चाल वक्तव्यमुपरि वक्ष्यते। तस्मात् कैश्चिस्प्रयुज्यमानस्यापि इवशब्दस्य वाक्यानन्वयित्वात् न तद्धलेन उपमा सुवचा। वस्तुतस्तु उक्तरीत्या विशेषणसमासस्थल एव इवशब्दघटितमेव विग्रहवाक्यं प्रयोक्तव्यम्। सर्वमिदं स्कुटीकृतम् 'एवं तर्हि समानाधिकरणसमास एवायम्——शक्री चासौ स्यामा चेति। कथं पुनर्देवदत्तायां शद्बोशब्दः। जातिशब्दो ह्यासौ। साधर्म्यनिमित्तादभेदोपचारात्। यथा गौर्वाहीक इति"

उपमितम्

Sanskrit

"यद्येवं शाब्दबोधोऽप्युपमेये सड्क्रान्त इत्युपमानवाचित्वं नोपपद्यते । सत्यम् । पूर्वोक्तशाब्द्येण तूपमानत्वं द्रव्यत्वम् । इवशब्दपयोगस्तूपमानप्रदर्शी- नार्थो न प्रकार्याद्याङ्गमिति न कश्चिद्धोषः"

उपमितम्

Sanskrit

अथोच्येत—यदि जल्दाश्र ते दन्तिननश्र इत्यादिर्विग्रहः उपमायाश्र सर्वेऽथा न प्रसक्ति: तर्हि जल्दादीनामुपमितत्वं नार्क्षोति तन्निमित्तकः समास: कथमन्य घटतेऽति, तत्र । उपमानसूत्रे हरदृष्टाऽयुक्तरीत्या भूतपूर्वगत्या श्रयमाण तद्रूपपत्ते: । ननु किमत्र भूतपूर्वे यदाऽश्रित्य उपमितत्वमुपपाद्येत । निष्पन्नावस्था तावत् समासरूपा । ततः प्राक्तनव्यवस्था विग्रहवाक्यात्मिका । अत्नापि च भवता इवशब्दमनिच्छता विशेषणसमासरीतिमेवाऽनुसरता न उपमा प्रतिषिध्यते । तत्र का भूतपूर्वगतिरिन्दमेति चेत् अत्न ब्रूमः । विग्रहवाक्यादपि प्राक्तनी पदावस्था नाम कोऽपि दोषः । यत्तु उपमानोपमेययोः स्थितं सादृश्यं निमित्तीकृत्य उपमेय उपमानाभेद आरोप्यते—दन्तिन इव, दन्तिनः । पङ्कजमिव, पङ्कजम् । इति । अत्र दन्तिन इव पङ्कजमिव इति आरोपेऽ निमित्तभूतस्य सादृश्यस्याभिलापः । दन्तिन: पङ्कजम् इति आरोपितार्थविशिष्टविषयाभिलाप: । अत्न अभिधेया समवायसम्बन्धेन गत्यपन्नत्वादिमदृच्चनौ दन्तिफल्कृजशब्दौ आरोपसमन्वन्धेन तद्रद्रचचनौ भवत: । तत्र आरोपनिमित्तस्य सादृश्यस्य यदाडनुसन्धानम्, अस्ति तदा उपमेति भवत्युपमेयत्वं जलदीनां पदस्य घ । सा तूपमा अभेदारोपसमनन्तरमेव तिरोभवतीति पदावस्थायामेव नास्ति सा, किन्तु विग्रहावस्थायाम् । तथा च तामवस्थामादाय उपमितत्वमुख्यत इति स्पष्टु तावदतदू यद् भूतपूर्वगत्या श्रयणामात । इदमोभप्रत्यय भगवता पाणिनिना उपमितमिति निष्ठा प्रयुक्ता, न तु उपमेयमिति कृत्य: । उपमानानीयत्व तु तथा विशेषस्य दर्शयितुमशक्यत्वादुपेक्षा । अत्रैव तु ज्ञापितं तन्नाप्यनुसन्धास्यत इति च मेने । अत्न एव

Sanskrit

"उपमेयसुपमितम् ।" "षपमितमित्यत्र भूतकालो न विवक्ष्यते इत्याह-- उपमेयमुपमितमिति" ।

रूपकपरिशुद्धि:

Sanskrit

इति एतैरैव वैैयाकरैैरुदुक्तं तत्त्वं हृदयङ्गमम् । एवं च पदावस्थायामेव उपमान्या अपगमात्‌ कथं विशिष्टाव्ये तद्रसक्तिः। कथनन्तरां समास इति निपुणं निरूपणीयम् । एतेन येयं समास्या उपमितसमास इति, सा उपमितपदघृतरसूलनिहितत्वेन, न तु कथमन्युपमापयोनकत्वेनैति व्यक्‍तकम् ।

सामान्याप्रयोग:

Sanskrit

अथैवमपि जलददन्तिन्‌ इति भामहीये रूपकोदाहरणे अयसुपमितसमासो न सम्भवी । 'उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे' इति सामान्याप्रयोग एव तद्‍द्र-धानात्‌ । अतञ्च 'तुङ्गो जलददन्तिनः' इति मुग्धवस्‍थ सामान्यस्य युक्तत्वात्‌ । अतञ्च 'भाष्यादिषु क्रातिगभीरः' इति कैैयटप्रयोगे इमामाशङ्कामुद्धावयति—

Sanskrit

"कथम् तर्हि 'भाष्यादिषु क्रातिगभीरः' इति कैैयटः । सामान्यप्रयोगसत्त्वेनास्य अपास्तेः । अतञ्च केचित् प्रमाद एवायमित्याहुः ।" इति । नागेशोऽपि 'भाष्यादिषु क्रातिगभीरः' इत्यादौ तु मयूूरव्यंसकादित्वात्‌ समासः" इत्याह । अतञ्च अप्यद्यदृक्षीतः कुवलयानन्दै एैवमाह—

Sanskrit

"अत्र ह्रस्वस्य वीक्षणोपयोगिलं निवृध्‍यते, न तु दृशः । मयूूरव्यंसकादिसमासेनोत्तरपदार्थप्राधान्यात्‌ । न चोपमितसमासोऽत्र गडबडामिवेति पूर्वपदप्राधान्यमसतीति वाच्यम् । प्रसन्ननेति सामान्यधर्मप्रयोगात् । 'उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे' इति तदप्रयोग एवोपमितसमासानुशासनात् ।" इति । एकावलौकारस्य विद्याधरस्योक्तिः‌ पूर्वमेवोदाहृता । तस्मात्‌ जलददन्ति-प्रभृतिषु उपमितसमासानुपपत्तिस्तदवस्थैति चेत्‌

महाभाष्य कैैयटौ

Sanskrit

अतएव मीमांसिलन्यम—‌ 'सामान्याप्रयोगे' इति चदतो भगवतः पाणिनेः कोडमिमाय इति । तत्र महाभाष्ये तावत तत्‍दुपादानफलम्—

Sanskrit

"सामान्याप्रयोग इति किमर्थम् । इह मा भूत । पुरुपोऽयं व्याघ्र इव शूरः । पुरुषोऽयं व्याघ्र इव बलवान् ।"

महाभाष्यकैयटौ

Sanskrit

इत्येवं दर्शितमिति भाति । तत्राह कैयटः—

महाभाष्यकैयटौ

Sanskrit

"पुरुषोऽयं व्याघ्र इव शूर इति । उपमानप्रतिपादनपरमेतत् । वैय्याधि-करण्यादेवात् समासस्यापसृजः ।"

महाभाष्यकैयटौ

Sanskrit

इति । उपमानeti भावे ल्युट् । अयं भावः । उपमितिक्रियाप्रतिपादनपरमिदं भाष्ये दर्शितं वाक्यम् । पुरुष इत्यत्र व्याघ्रिणा उपमानेन द्वयं प्रतिपाद्यते । ततः किमिति चेत् । पुरुषव्याघ्रपदयोवैय्याधि-करण्यं, न सामानाधिकरण्येन् । ततोडपि किमिति चेत् । सामानाधिकरण्यनिबन्धनस्य समासस्य तत् प्रसङ्ग एव नास्ति । तथा च तद्वारणाय सामान्यापयोग इति न वक्तव्यं सूत्रकारेण । तत्पयोगे हि वैय्याधि-करण्य नियतम् ।

महाभाष्यकैयटौ

Sanskrit

तत् समासस्य कः प्रसङ्ग इति । एवमेकधा वैय्यध्र्ये उपपादिते पुनरपि प्रकारान्तरेण तदुपपादनं कृतं भाष्ये—

महाभाष्यकैयटौ

Sanskrit

"सामान्यापयोग इति शाक्यमकर्तुम् । इह कस्मान् भवति । पुरुषो व्याघ्र इव बलवान् । असामश्र्यादिति । कथं सामश्र्येऽ- सापेक्षसमर्थं भवतीति ।"

महाभाष्यकैयटौ

Sanskrit

अथापि

महाभाष्यकैयटौ

Sanskrit

"प्रमाणभूत आचार्यो दर्भं पविलिखपाणिः शुचाववकारो प्राङ्मुख उपविश्य महता प्रयत्नेन सूत्रं प्रणयति स्म । तत्राशङ्क्य वर्णेनाप्यनर्थकेन भवितुम् । किं पुनरियता सूत्रेण ।"

महाभाष्यकैयटौ

Sanskrit

इति स्वोक్తमनुस्मरता भाष्यकृता सानुशयमिव अनुपदमुक्तम्—

महाभाष्यकैयटौ

Sanskrit

"एवं सिध्दे सति यत् सामान्यापयोग इति प्रतिषेधं शास्ति तद् ज्ञापयत्याचार्यः भवति वै प्रधानस्य सापेक्षस्यापि समास इति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । राजपुरुषोऽमिलूपः । राजपुरुषो दर्शनीयः । अन्र वृत्तिः सिद्धा भवति ।"

महाभाष्यकैयटौ

Sanskrit

इति । अतः कैयटः—

महाभाष्यकैयटौ

Sanskrit

"भवति वै प्रधानस्येति । न्यायसिद्ध एवार्थे लिखिदर्शनमिदम् । प्राधान्यादेवानेकोपकारकोऽपकार्यत्वाविरोधात् समासस्य सिद्धत्वात् ।"

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

इति वदन् 'ज्ञानमपीदं ज्ञातस्यैव नाज्ञातस्य । तस्मादिदमपि प्रयोजनं नास्ती'ति वैयर्थ्यमेव दृढयामास । तस्मात् लिङु मुनिष्ठु प्रमाणतस्य तृतीयस्य मुने: तदीयमहाभाष्यव्या्स्याच्चलेन प्रसिद्धतमस्य महावैयाकरणस्य च मतेन सूत्रे 'सामान्या-प्रयोगे' इत्येतदविच्छेदमानप्रायमेवेति न तदनुरोधेन प्रकृते समासनिषेध: शाङ्कामहंती । यद्युन्येत एवं सूत्रखण्डस्य अभिप्रायशून्यता मा भूदित्येतदर्थमेवात अर्थान्तरं वर्णनीयम् । समनाधिकरणस्थले एव यत् सामानयप्रयोगो भवति तत् समासो न भवतीति; तत्र भूमिः । कल्प्यमानर्थान्तरं दृष्टविरोधेन कल्पनीयम् । वैयाकरण-मूर्धन्या एव हि सन्तो भाष्यहकैशिकत्प्रभृतय: सामानयं च प्रयुज्यते समासं च कुर्वेन्नि । न हि ते तत् प्रमाणमस्ति । ननु सत्यमेतत् यत्से सामानयं च प्रयुज्यते समासं च कुर्वेन्नि । किं तु स समासो नेष्यमितस्मास: । अपि तु स मयूरव्य-

Sanskrit

सकादिरिरित चेत् शुद्धु तावत् सूलकारस्य रिक्तभाषित्वाद् रक्षणं क्रियते । यदि हि सामान्यप्रयोगवतोऽपि समासस्य साधुत्वमनिवार्येऽमिमतं च तदा तत्पतिषेधमालफलकं पदविशेषं सूत्रान्तरे विन्यासु सूत्रान्तरेण तमनुरुध्यिषितं कथम् भगवान् पाणिनि: प्रवर्तेत, य: सूत्रकृतामणिर्विश्र्यात: । वैयर्थ्यमेव हि पुनरेकवज्रीकृतं भवति । किञ्चात्र नवीनवैयाकरणकुटस्थेन प्रौढमनोरमायां यदुक्तं तदर्थधीयतात्पू !— "उच्यते । इह गाम्भीर्येण साधु य न विवक्ष्यितम् । किन्तु विततदुरव-गाहत्वादिना । तस्म चाप्रयोगोडस्त्येवेति निर्बन्ध: समास:" इति तत्रोक्तम् । एवं समाससाधुत्वसमर्थनसम्प्रदाय: भट्टोजिदीक्षितप्रागपि चिरादनुप्रवृत्त इति यद्विशक्षितसामान्यं तत्प्रयोगो निषिध्यते ।

Sanskrit

उक्तिसतद्न्यसामान्याविषया न विरुध्यते ॥ विवक्षितं तु सामान्यं स्वादुत्वादिकमिष्यते । तत्पुनर्नोंञ्चर्यते साक्षात् समासस्तेन सिध्यति ॥ अविवक्षितसामान्यप्रयोग: काव्यशास्त्रयो: । दृश्यते बहुशास्त्रस्सात् समासोऽट्ल न दूष्यते ॥

Sanskrit

इति श्रीवेदभटनाथीयतत्त्वटीकाग्रन्थादवगम्यते । एवं समासधानानामयमाशयो लक्ष्यते । सामान्यप्रयोगे सत्येव समासस्य काव्ये शास्त्रे च बहुशो हृद्यमानत्वात् तत् साधुत्वं

Sanskrit

तावद् दुरोरम् । तथापि 'सामान्याप्रयोगे' इति निषेधविषयत्वप्रतीत्या असाधुत्वशङ्का भवति । यथेयमुच्यते—तथा तस्य व्याख्यायानं कर्तव्यम् । तत्रेयं दिक् । सामान्यस्य विवक्षितत्वाविवक्षितत्वाभ्यां भेदः; कल्प्यताम् । प्रयुक्तं सामान्यं नियमेनाप्रयुक्तमिति, विवक्षितं सामान्यानियमेनाप्रयुक्तमिति चोच्यताम् । भाष्यादिधः कातिगम्भीर इत्यादि प्रयुक्तत्वात् सामान्यीर्यमविवक्षितं सामान्यम् । विवक्षितं तु तदनयत् वितत्तत्त्वादि । तच्चाप्रयुक्तम् । यदिदं भाष्यादिधः कातिचित्त इति श्रूयेत तर्हि विततत्त्वमविवक्षितं गाम्भीर्यादिध तु विवक्षितमिति वक्तव्यम् । तथा च सामान्यां प्रयोगे विवक्षितसामान्यप्रयोगे इत्यर्थः । दिङ्मात्रमेवेदम् । अत एवानुपपत्तिम प्रतिसन्धाने सम्भवद् व्याख्यानानन्तरं यथाकामं क्रियताम् । सामान्यप्रयोगवतः समासस्य तु असाधुत्वं वा एतसूत्राविषयं वा कथं न वक्तव्यमिति ॥ अत्र श्रुतपरैरत्यागपर्यवसायि प्रयुक्तस्याविवक्षितत्वं, अश्रुतार्थकल्पनपर्यवसायि अप्रयुक्तस्य विवक्षितत्वं, 'सकलकलः पुरश्चन्द्रः' इत्यादौ अहृदयमेव अप्रयुक्तस्यामान्यविशेषान्वेषणप्रयास इत्यस्येव बहुसामञ्जस्यम् । किंच विवक्षितसामान्यप्रयोगवति स्थले समासस्थ प्रसङ्गोद्भवति न वा । नाध्य । भाष्यमिदम् अधीधरीव विततम् । भाष्यमिदम् अधीधरीव दुरवगाहम् । इत्याधेव हि तादृशं शरुम् । तत् भाष्यप्रदीपोक्तरीत्या वैयधिकरण्यात् असामर्थ्याच कः प्रसङ्गः समासस्य । नान्य । सामान्यप्रयोग इत्यस्य अप्रसक्तप्रतिषेधत्वापत्तेः । वैयर्थ्येस्यैव एवमभ्युपगमाच्च । तस्मात् सामान्यप्रयोगवतः समासस्य सर्वथा साधुत्वप्रतिपादन एव तेषां संरम्भः । न तु सामान्यप्रयोग इत्यस्य उक्त एवार्थों ग्राह्य इत्यत्र । अतः सिद्धमेतत् यदर्थाचीनेषु एकद्रानं विनाऽऽनन्यः कश्चन प्रसिद्धो वैयाकरणः तुज्ञादन्तिन इत्यादौ उपमितसमास्यानुपपत्तिलेशमपि मन्यत इति ।

Sanskrit

पाणिनेः इदमपोद्धेयम् । सामान्याप्रयोग इति वदतो भगवतः पाणिनेरयमभिप्रायः । उपमितं व्याघ्रादिभिरिति समासानुशासने क्रियमाणे एवं शङ्कते—व्याघ्रादेरुपमानवाचिनः पदस्य उपमितवाचिना सामान्याधिकरण्यविरहात् कथम् समास इति । न तथा शङ्कितव्यम् । पुरुषो व्याघ्र इव शूर इति सामान्यप्रयोगे सति हि व्याघ्रपदस्योपमानमात्रवाचित्वात् वैयधिकरण्यं भवति । यदा तु अभिमानवक इत्यादाविव व्याघ्रादिपदस्य गौण्य उपमेयवाचित्वं कृत्वा 'इव शूरः' इत्यादिसामान्यप्रयोगो न

रूपकपरीशुद्धिः

Sanskrit

क्रियते तदा सामानाधिकरण्यं युसमासत्वमिति समासो निर्विंशात इति । एवश्च न यत् कचित् समासमतिग्रेधीय सामान्या प्रयोग इत्युक्तम्; अपि तु अपेक्षितसामानाधि करण्योपपत्तिप्रदर्शनायेलि सिद्ध्यति ।

रूपकपरीशुद्धिः

Sanskrit

आशयः पाणिनेरेष स्फुटतमेव प्रकाइाते । सते सामानाधिकरण्यं किं वाच्यामिति निर्णयात् ॥

रूपकपरीशुद्धिः

Sanskrit

यदि साधारणधर्मेमालं सामान्या मिति इह विवक्ष्यते तर्हि ‘पुरुषो व्याघ्र इव’ इत्यलं समासप्रसङ्गः । सामान्या प्रयो गात् । न चेष्टापत्ति रलं खु व चा । इवशब्दोपत्तसाहृद्य स्वात् । तस्मात् साधारणधर्मेस्य शब्दत्त उपादाने वा गम्यत्वे कृत्वा अनुपादाने वा इवशब्दवति स्थले समासो न भवतीति स्थितम् । तत् सामानाधिकरण्या भावो हेतुः । स च पुरुषव्याघ्रयोरपदयोः भिन्ना र्थेनिष्ठत्वात् । एवं च पर्यन्ततः वाच्ययोर्भेदः वाचकयोः समाससाभावे हेतुरिति । तयोर्भेदविरहे तद्बाचकयोरेकार्थेनिष्ठवरूपसामा नाधिकरण्यसम्पत्त्या समासो भवत्येवेति च सिद्ध्यति । सामान्या मिति साधारणधर्मे उच्च्यते । साधारणं च धर्मस्य मिथोविभिन्ना नेकपदार्थवृत्तित्वम् । पुरुषो व्याघ्रः शूर इत्यत शूरत्वं न साधारणधर्मेस्वरूपं सामान्या मिति । पुरुषा भिन्नो व्याघ्र इति वा व्याघ्रा भिन्नः पुरुष इति वा जायमाने बोधे वाच्यद्र्रव्यस्य भेदा भावेन शूरत्वस्या नेक वृत्तित्वात् कसाधारण्या गतितेः । न चैवं सति ‘भाष्यादिः कृत्तिगम्भीरः’ ‘सकलकलः पुरन्दरः’ इत्यादौ गाम्भीर्यसकलकलत्वादौः सामानिकः साधारणधर्मेत्व-व्यवहारोऽनुपपत्तः स्यादिति शङ्क्यम् ।

रूपकपरीशुद्धिः

Sanskrit

रूपकनिमित्तसाहृद्यो निरूपणावसरे भेदो नेष्यते अतद्वानां तथ्थ साधारणधर्मभावात् । तयोश्च तथा प्रतीतिव्यवहारोपपत्तेः । न च पुरुषो व्याघ्रसदृशा इति बोधे भवत्येव तथा प्रतीति रिति वाच्यम् । तथापि शूरत्वव्याघ्र सदृशा इति बो धे भवत्येव तथा प्रतीति रिति वाच्यम् । उपपादयिष्यमाणरीत्या व्याघ्रसदृशबोधस्या नुपपत्तया डनभ्युपगमाच्च । तथा बोधा भ्युपगमे शूरः पुरुषो व्याघ्र इव इत्येतत् कुल्यत्वेन साधारणधर्मेत्वेड्यविरोधाच्च । एवं च यत् पुरुषव्याघ्रयो र्मेदं कृत्वा तद्बा चिपदद्वय प्रयुज्यते तत् शूरपद भयोगेपि तद्बाच्यस्य शूरत्वस्य विभिन्ना नेकपदार्था नुगतत्वा त्मकसाधारण्या रूपविशेषणा भावात् ।

Sanskrit

अपयोग एव सामान्यस्य । यत्र तु पुरुषो व्याघ्र इवेतिं शूरपदापयोगेऽपि इवशब्दः प्रयुज्यते तत्र अनेन भेदस प्रत्यायनात् तदुक्तसादृश्यानुपपत्या शूरस्वादेरसुपगतधर्मस्य गभ्यमानत्वाच्च प्रयोग एव सामान्यस्य भवति, नामयोगः । तथा च सामान्याप्रयोग इत्यस्य भेदवोधकपदापयोग इत्यर्थं इति पर्यवस्यति । युक्तं चैतत् । यदि हि समानधर्मवाचकपदापयोग एव पाणिनेष्टात्पर्येमभाविष्यत् सु कथमव्यवहितपूर्वसूत्रे तादृशपदपरत्वा प्रयुक्तं सामान्यवचनपदं सत् आहास्ते । 'उपमानानि सामान्यवचनैः' इति हि पूर्वसूत्रम् । तत् सामान्यवचनैरिति योडर्थों विवक्षितः स एव चैदलापि, तदेव पदं प्रयोक्ष्यत 'उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्यवचनप्रयोगे' इति । प्रयुज्यते तु तलत्पवचनांशपरित्यागेन सामान्याप्रयोग इति । तेन स्पष्टमेव स्वाश्रयं सूत्रकार आवेदयति-अस्ति कश्चिदर्थस्य भेद इति । श्रुतस्य गम्यस्य वा धर्मस्य सामान्यत्वं, मिथोविमिन्नानेकधर्मवृत्तित्वं, येन प्रतीयेत तस्याप्रयोग इतीह विवक्षितोऽर्थः । न तु वस्तुतो यत् सामान्यं तद्वाचिपदाप्रयोग इति । एवमुपमानोपमेययोर्भेदप्रत्यायकाप्रयोगे इति सूत्रस्वनड्यसार्थः तर्हि तस्य सामान्याधिकारणयोपपादकत्वं स्पष्टमेव ।

Sanskrit

दण्डी उपमैव तिरोभूतभेदेति वदता मनाक् । दर्शितोड्यमभिप्रायः शास्त्रकारस्य दण्डिनः ॥

Sanskrit

पुरुषो व्याघ्र इव शूर इत्यमुपमैव भेदस्य तिरोभावे पुरुषो व्याघ्र इति रूपकं भवतीति वदन् दण्डी सामान्याप्रयोग इत्यस्य भेदवोधकाप्रयोग इत्येतदर्थपरतां ज्ञापयति ।

Sanskrit

भोजराजः अभिसन्धान्निगूढोदयं दण्डिनो भोजभृदृश्यता । निजे सरस्वतीकण्ठाभरणे विशदीकृतः ॥ तथाहि । “तेषु समस्तं यथा— पाणिपद्मानि भूपानां सदृशोचयितुमीरते । त्वत्पादनखचन्द्राणामौचिपः कुन्तनिमीलाः ॥

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

अत्र 'उपमितं व्याघ्रादिमि: सामान्यापयोगे' इति समासे पद्यानीव पद्मानि चन्द्रा इव चन्द्रा इत्यमेदोपचारेण उत्पत्तौ साहश्यात् (सादृश्योत्पत्तौ) पाणीनां नखानां च पद्मचन्द्रादिभिरमिधाने सामान्ये वापिशब्दाप्रयोगात् उपमानार्थस्तिरोभूत इति सोऽयं गौणशब्ददव्यपाश्रयः समासहेतुकः समस्तरुपकं नाम प्रकृतरुपकेषु शब्दभूयिष्ठरुपकमेदः । "

Sanskrit

इति तेषु तल्लोच्यते । अस्योदाहरणस्य काव्यादर्शादुदृृतत्वात् रुपकलक्षणै दण्डिकप्रयुक्तस्य तिरोभूतपदस्य ग्रहणाच्च दण्डिसम्मत एवर्थोडल्ल प्रतिपिपादयिषित इति ज्ञायते । तेन 'तिरोभूतमेदा' इति यद् दण्डिनोऽच्यते तदेव 'उपमानार्थस्तिरोभूतः' इतीहोच्यत इति सुध्रह्म । उपमानरुपोऽर्थस्तिरोभूतः उपमेयाद् भिन्नत्वेन न प्रतियते । उपमानोपमेययोरभेदो न भासत इत्यर्थः । पाणिपद्मानीत्यादौ समासान्तरप्रसक्तेरवाद्भावात् उपमितसमासं सिद्धं कृत्वा, तेन समस्तममानयोः पदयोः सामानाधिकरण्यं स्थितमिति 'पाणीनां नखानां च पद्मचन्द्रादिभिरभिधाने' इत्थनेन ज्ञापयित्वा, एवं साततल्लोकोपकतत्वादन्वयीच्च भेदाभेदसमन्वयेन वदन् भेदराजोऽदल्ल दण्डयुक्त लक्षणं सदृशयति । एवं लक्षणसन्नम्ववाय एषामर्थोनामस्मिन् कमे भोजराजेनाश्रितेऽपि एतदेवपरित्येन भेदाविवक्षया सामान्येवाव्यपयोगे समस्तममानयोः पदयोरेकार्थवाचित्वेन सामानाधिकरण्यात् उपमितसमासो भवतीति कमान्तरेण पर्यालोचने सति समान्यापयोगे इत्यस्य सामान्यपदमाले सूत्रस्थे इवादिकमपि घटनं भोजः सम्पत्यमिम्रायत्वं सुज्ञासम् । सामान्पदमाले सूत्रस्थ इवादिकमपि घटनं भोजः मेदबोधकपरत्वं तस्य प्रकाशायति ।

Sanskrit

रुद्रटः

Sanskrit

उपमानेन यत् तत्त्वमुपमेयस्य रुप्यते ।

Sanskrit

गुणानां समतां हृष्ट्वा रुपकं नाम तद्विदुः ॥

Sanskrit

इति भामहीये रुपकलक्षणे स्थिते रुद्रटः

Sanskrit

यत्र गुणानां साम्ये सत्युपमानोपमेयोरभिदा ।

Sanskrit

अविचक्षितसामान्या कल्प्यत इति रुपकं प्रथमम् ॥

Sanskrit

इति तल्लक्षणमाह । 'गुणानां समतां हृ्ट्ट्वा', इत्यभेदोपचारनिमित्ततया भामहोक्तं साधर्म्यमत्र 'गुणानां साम्ये', इत्युक्तम्। उपमानेन यत्सादृश्यमिति तत्रोक्तं उपमानोपमेयोरभेद इह अभिदेते युक्तः । 'अविवक्षितसामान्या' इति तु विशेष्यते विमर्थी चोच्यत इति विमर्शनीयम् । अस्य श्लोकस्य नमिसाधुयार्यननेयं हृ्ट्ट्यते—

Sanskrit

"उत्तरत् समासग्रहणादिह प्रथमशब्देन वाक्यरुपकं विवक्षितम् । उत्प्रेक्ष्यामप्यमेदो विद्यते । तत्रिरासार्थमाह-अविवक्षितसामान्येति । सदृश्यंल सामान्यं न विवक्ष्यते सिंडो देवदत्त इति । उत्प्रेक्ष्यां तु छाललक्षणवद्याज- व्यपदेशादिभिः शब्दैरुपमानोपमेयोरभेदो भेदश्र विवक्षित इति । वस्तु- tस्तूभयत्र अभेद एवेति" इति । अलं श्लोकस्य सामान्यपदं भेदवाचोति व्याख्यानत: स्पष्टम् । एतेन सूत्रे सामान्यपदस्य योडर्थः पूर्वसूक्तः स हृ्ट्टसम्मत इति श्रेयम् । परं तु भेदाविवक्षाकथ- नस्यात् किं फलमित्यत् उत्प्रेक्षाव्यावृत्तिः फलमिति प्रथममसिध्यायापि न्यास्यतां वस्तुतस्त्वति पश्चात्तु तस्य नैषफल्यमेव मेने । इह्य पुनरुक्तं वाक्यरुपम् । 'गुण- साम्यदर्शनेऽनुपमैव भविष्यति । कथमुपमानोपमेयोरभेद' इति भामहलक्षणे शब्दोदये, भेदाविवक्षाणात् गुणसाम्यदर्शनसुपमाप्रयोजकं न भवति । किं तु अभेदोप- चारनिमित्तं भवतीति समाधातुमिच्छता दूण्टिनना 'उपमैव तिरोभूतभेदा उपमेय- मुच्यते' इत्येन अविवक्षितभेदा उपमैव रुपकमिति तल्लक्षणसुक्तमित्येवं मन्यमानो रुद्रटः भामहोक्तं वण्ट्युक्तं चोभयमपि निवेश्य स्वयं लक्षणं प्रणयति । एवं च अभेदोपपादनायैव भेदाविवक्षाभिधानमिति सिद्ध्या एवं रुपकलक्षणं प्रणयंदिरेतै- रालड्कारिकैः सूत्रे सामान्यप्रयोग इत्यस्स प्रयोजनान्तररहितस्यैवंरामेव प्रयोजनमिष्यत इति मतीते: तुज्रा जलददनिन्तिन इत्यादिषु तुज्राद्विग्रहणानिषेधः स्वमेडपि केनचिच्च चिन्तित इति निपुणं विमर्शनীয়म् । उपमानोपमेयोभयान्वयोपेये विशेषणे सति व्यस्तरुपकं हृ्ट्ट्यते । यथा वेद्टटनाथीये श्रीपादुकासहस्रे—

Sanskrit

रजसा तमसा च दुष्टरस्रवे गहने चेतसि भामके मुखुल्दः । उचितं मृगयाविहारमिच्छन् भवतीमादृत पादुके पदाभ्याम् ॥ २६४ ॥ अस्ति च तत्रोभयान्वययोग्ये विशेषणं चेतसि गहने विपिने इति हि रुपकमेतत् ।

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

दुष्टसत्त्व इति । तल् चैतोगहन इति यदि समासः क्रियेत का हानिर्भविष्यति येन तन्निषेधः क्रियेत ।

Sanskrit

उपमितसूत्रम्

Sanskrit

अथ यदि जलदद्यन्तनः पदपङ्कजमित्यादौ नीलोत्पलददेव समासः तर्हि स विशेषणसमास एव, यथा 'विशेषणं विशेष्येण बहुलं' इति सूत्रान्तरेण विहितः । तस्य तेनैव सूत्रान्तरेण सिद्धेः: किं पुनरुपमितसूत्रारम्भेणेति चेत् अलोक्तमेवोत्तरम्—जलदादीनां विशेषणत्वाभावाच्च तस्य समासस्य प्राप्तिरिति । न चैवं विशेषणत्वभावे कथम् नीलं च तदुपलं चेतिवत् जलदादृक्ष ते दन्तिनश्रेष्ठयेँव विग्रहोऽभ्युपगमो युज्यते ।

Sanskrit

इवशब्दायोगेडपि जलदा एव दन्तिनः पदमेव पङ्कजमित्येव हि विग्रहो वाच्य इति शाङ्ख्यम् । विशेषणसूत्रे प्रसिद्धत्वानुरोधेन विशेषणपदेन येषां पदनां गुणः क्रिय वा प्रवृत्तिनिमित्तं तेषामेवाभिधानात् जातिस्वरूपौपाधिप्रवृत्तिनिमित्तानां जलदादीनां स्वनिष्ठार्थवाचिनां पददानामग्रहणात् तस्मात्सविहितसमासस्याप्राप्त्या सूत्रान्तरेण समासे विहिते 'प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनतमम्', 'उपसर्जनं पृथक्' मिल्यनर्थकसंज्ञातत्कार्यनुरोधेन विशेषणस्वसप्त कल्प्यमानत्वात् ।

Sanskrit

जलदादृक्ष ते दन्तिनश्रेष्ठ इति विग्रहप्रदर्शनस्योचितत्वेऽपि नीलोत्पले 'नीलत्वेन विशेष्यमाणमुत्पलं यथा वस्तुतो विद्यते न तथा प्रकृतदन्तिन्प्रभृतयः' पदार्था वस्तुतो विद्यन्ते । किन्तु आरोपवैशद्याय विग्रहे एकार्थघटने विरोधाभावात् । निषादस्थपतिवत् जातिवाचिनामपि कथमिदंविशेषणत्वमस्तीति कृत्वा विशेषणसमासप्रायुपपादनेsडपि उपमेयपदस्य पूर्वनिपातनियमार्थं सूत्रस्यारम्भणीयत्वाच्च ।

Sanskrit

अयमेव दन्तिजलदा: पदपङ्कजपद्मित्येव उभमाननपूर्वीप्रदर्शितवतां भामहादीनामतिप्रसङ्गः । उपमानपदस्यैकत्वाद्वारिके स्वविषये तन्नियमे कृतेsपि लक्षणीये अनियमेन कदाचिदुपमानस्य कदाचिदुपमेयस्य तत्कल्पनायें अनियमेन कदाचिदुपमानस्य कदाचिदुपमेयस्य तत्कल्पनायें अनियमे कृते उपमेयस्यैव विशेषणत्वं कल्पनीये नोपमानस्येति । तेन दन्तिजलदा इत्यादि न भवति ।

Sanskrit

बहुव्रीहीहौ तु एवं नियमस्याभावात् शशाङ्कवदनेतिवत् वदनशशाङ्केत्यभयथापि भवति । तल् त्वयं विशेषः । बाधकाभावेनोत्तरपदार्थप्राधान्चे प्रतीतं रक्षित्वा पूर्वपदार्थस्य विशेषणत्वे कल्प्यमाने शाशाङ्कवदनेत्यल पूर्वपदस्य सुरल्यार्थेसहशालक्षणया शाशाङ्कतुल्यवदनेतिवत् गुणवाचितयैव विशेषणत्वकल्पनपदस्य सुरल्यार्थेसहशालक्षणया शाशाङ्कतुल्यवदनेतिवत् गुणवाचितयैव विशेषणत्वकल्पन-

उपमितिसूलम्

Sanskrit

भवात्तथैव तत्कलपननोपमाडचीक्रियते न रूपकम् । वदनराशौक्रियत इव तु नस्यैव प्रकृतत्वात् उत्तरपदेनापि गौण्या तस्यैवाभिधानात् सदृशालक्षणा सम्भवतीति भेदेनैव विशेषणत्वकल्पनादूपरमेव नोपमेति ।

Sanskrit

भासहो रुद्रटो भोजो दृशडीतयेषामिदं मतम् । तत्र चिन्त्यं चन्द्रमुखीमत्यादिषु भ्रमः ॥

Sanskrit

दि बहुत्रीहौ उपमानवाचिनः पूर्वपदस्य तत्सदृशालक्षणयैकृतया उपमा अवति:सा कथम् थैय तत्पुरुषे न भविष्यति । अनुशासनविरोधादिति चेत् न । सम्प्रति पदे लक्‍ष्ये यते तद्गुरोधेनानुशासनतत्पर्यास्वादधरणीग्लात् किं तथा लक्‍ष्यमस्तीति चेत् 'इदमस्ति । ' कमलपाद' इति मुनिवाहनेन स्वगाथासु प्रयुज्यते ।

Sanskrit

अम्भःसम्भरितालवालवदधिशयम्भरारम्भ-द्रम्भासत्मम्भविभजकः करिवरः शोषयित्रूढमणे । सारसारगुरु प्रभु श्रीदम्भोजभूगुरुद्रुहं ते हियं सङ्गीचं मुहुरेति कन्दरमुखं पीत्वा विरयं याति च ॥

Sanskrit

ति श्रीनिवासगुणाकरे कन्दरसद्धयं मुखमित्ययं कन्दरमुखमिति प्रयुज्यते । अन्रैव -घटीकुचतटीकसत्तरपटीरपद्मारितम्' इति घटीसदृशकुचार्थे घटीकुच्चेति । अप्रमत्तेन नानाग्याकरणाभिज्ञबहुविद्वदत्परिमहे ।

Sanskrit

" नानाग्याकरणाभिज्ञबहुविद्वदत्परिमहे । शब्दासाघुत्वमाहुर्ये शाब्दिकराङ्‌स्तान् न मन्महे ॥"

Sanskrit

ति सङ्गिरमाणेन श्रीवेङ्कटनाथेन च विम्बाधरं चिकचपङ्कजलोचनं ते लसद्वालकं ललितकुङ्‌डलदर्शनीयम् । कान्तं मुखं कनककेतकरकर्णपूरं स्वान्तं विभूषयति देवपते मदीयम् ॥

Sanskrit

इति विम्बाधरपदं देचनायकपद्माराधति बहुत्रीहौ प्रयुक्तवता।डपि पादुकासहरे अनन्तः पुरागि समयेष्वभिगत्नुमेकां रङ्गेशितुङ्गीपयसीव पदावनि त्वम् । मुक्ताङ्‌गुजालमिलङ्‌ङादृचिरेः प्रवालैविन्दुश्रेधरं सत्तधिष्ण्यश्रयुतं भियाणाम् ॥

रूपकपरिशुद्धि:

Sanskrit

इति तत्पुरुषे प्रयुज्यते। 'दर्पःस्यादृष्टेन चेदिह तदप्यस्त्येक विशेषाधरे' इति च सुप्रसिद्धः प्रयोगः। तथा च एषां प्रयोगाणां यदि साकृत्यं तर्हि उपमितरूत्रे अपूर्वे-विधेरङ्गीकार उच्यते:, न बहुमाहिसम्मतस्य नियमस्य । शास्त्रे विनैव यस्य विशेषणत्वं लोके प्रसिद्धं तदेव सूत्रे विशेषणपदेन गृह्यते। उपमेयस्य धर्मिणो न विशेषणत्वं तथा प्रसिद्धमिति तेन सूत्रेणाप्राप्त एव समासः पुरुषव्याघ्रादिषु विधीयते इति नानेन विधिना सूत्रान्तरप्राप्तो यः कोडपि समासो निराक्रियते। तथा च व्याघ्रपदस्य व्याघ्रसदृशो लक्षणाङ्गीकारे लोकसिद्धमेव तस्य विशेषणत्वमिति विशेषणसूत्रेण प्राप्तं समासे कुत्वा व्याघ्रपुरुष इत्युपपादययोगे न कश्चिद्दोषः। निषादस्थपतिप्रभृतिषु बाहुलकत्वेन कथञ्चित् समासोपपादनं कर्तव्यम्। अथवा निषादो वाडवो वा स्पपतिर्भेदितु-र्हेतिति सामान्यरूपस्य स्थपतेर्‌व्यावर्तकतया निषाद इति विशेषणं भवत्येव। न चैवं पुरुषो वा अपुरुषो वा व्याघ्र इति लोके अनारोपस्थले प्रसिद्धं येन अपुरुषव्याघ्र-वच्छेदकतया पुरुष इति विशेषणं स्यात्। तत् पुरुषव्याघ्र इति प्रयोगे पुरुषसदृशो व्याघ्र इत्येवार्थो लभ्यते। न तु 'पुरुषाभिन्न इति'। अतः सूत्रारम्भः। अथ

Sanskrit

विशेषणविशेष्यभावः

Sanskrit

एतेन

Sanskrit

'विशेषणं विशेष्येणेति परनिर्देशे प्राप्ते विशेष्यस्य पूर्वनिपातार्थ आरम्भः।' इति यद् वैैयाकरणैरुच्यते तन्न रस्यमिति ज्ञापितम्। व्याघ्रपदस्य व्याघ्रसदृशे लक्षणया व्याघ्रश्र्वासौ पुरुषश्र्व व्याघ्रपुरुष इति समासस्य व्याघ्रसदृशश्र्वासौ पुरुषश्र्व व्याघ्रसदृशपुरुष इत्यदिस्थलेनावारणीयत्वात्। पुरुषव्याघ्र इत्यल्‌ल पुरुषस्याभेदेनोत्तर-पदार्थे‌ड्न्वीयमानस्य विशेषणत्वेन विशेष्यभावात्। साधश्यनिमित्ताभेदोपचारेण व्याघ्रपदेन व्याघ्रत्वेन पुरुषस्य धर्मिण एव बोध्यममानतया उत्तरपदार्थस्य विशेष्यलसैैव व्याघ्रपदेन व्याघ्रत्वेन पुरुषस्य धर्मिण एव बोध्यममानतया उत्तरपदार्थस्य विशेष्यलसैैव

विशेषणविशेष्यभाव:

Sanskrit

स्थितेर्विशेषणत्वाभावाच् । नन्वलङ्कारिकैरेव पूर्वपदस्य प्राधान्यमुक्तम् । तेनोत्तरपदस्य विशेषत्वं च ज्ञापितम् । उद्धटो ह्याह

Sanskrit

श्रुत्या समञ्चन्थविरहाद् यत् पदेन पदान्तरम् । गुणवृत्त्या प्रधानेन युज्यते रूपकं तु तत् ॥

Sanskrit

इति । गुणवृत्त्या पदान्तर प्रधानेन पदेन यद्युज्यते तद्रूपकमिति च इदं व्याचक्षते । तत्कथम् तद्विपरीताभिधानमिति चेत् । व्याख्यातारो दुर्जनेनैव ' ननु ज्योत्स्नाम्बुनिरूपयत्र अम्बुनः प्राधान्यं ज्योत्स्नायाश्रित गुणभावः । तथाहि ।' इति पूर्वपदार्थप्राधान्यमाक्षिप्य आक्षेपसुपपाद्य 'उच्यते । अत्र खलु द्वे अवस्थे विध्येते । एकां तावत् ज्योत्स्नाया अम्बूकरणावस्था । अपरा तु अम्बुल्मापादिताया ज्योत्स्नाया: सेकसम्बन्धरूपा' इत्यवस्थाद्वयसमुक्ता यदा साध्येन निमित्तन अम्बुशब्दः ज्योत्स्ना- वाची कल्प्यते सा प्रथमेति प्रदर्शय

Sanskrit

यदा त्वसौ अम्बुशब्द आपादिताम्बुभावज्योत्स्नाभिधायी सन् सेकक्रियया समन्वयमापघते यदेतद् सेकसाधनत्वेनाम्बु उपयुज्यते तज्ज्योत्स्नैवति ज्योत्स्नया विशेष्यते

Sanskrit

इति द्वितीयामवस्थां दर्शयति समासे पूर्वपदार्थविशेषणत्वस्य उत्तरपदार्थविशेष्यत्वस्य च स्पष्टमेव निरूपितत्वात् । यदानेनोपरिष्टादुक्त्येते 'तदा तस्य न रूपकावस्था ' इति यच्च पूर्वावस्थानिरूपणावसरे उक्तं "तदा च तस्य प्रधानार्थानुरोधाद् गुण- वृत्तिवेन रूपकत्वपुक्तम्" इति तदुपरिष्टाद् स्पष्टीक्रियते । मूलात् प्रतीतं विशेषणविशेष्यभावं कथञ्चिदुपपादयन्नत्र प्रयुक्त वाक्ये असद्भिमतमेव तमभ्य- परिच्छति । तु साम्प्रतमवधेयोऽत्र; । वस्तुतस्तु अम्बुशब्दस्य ज्योत्स्नायामुपचार- करणद्वायां पदान्तरान्वयप्रसक्तच्यभावात् 'यत्पदेन पदान्तरं युज्यते' इत्येतत् तद्विषयतया नियमो न स्वरसन भवति । तेन 'गुणवृत्तिप्रधानेन' इतिदं एकपदं कृत्वा गुणवृत्तिप्रधानेन अभिधां न्याक्रुल्य गुणवृत्ति प्रधानीकृत्य प्रवर्तमानेन पदेन सह पदान्तरं यद्युज्यते तद्रूपकमिति मूलार्थो वाच्य इति न किचित् सङ्गतम् ।

Sanskrit

अथ स्वात जलददन्तिन इत्यल यद् जलदाभेदो दन्तिषु न तु दन्त्यभेदो जलुदेशु तर्हि जलदरूपकमिदं स्तात न दन्तिरूपकम् । दन्तीश्वरूपकं चेदमित्थम् ।

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

मकरतेगु जलदेगु अमकरतदन्तिरूपारोपणात् । अलोच्यते । उत्कं विस्मृत्य अगृहीत्वैव वा इदं प्रचछ्यते । न हि समासावस्थायां वाक्यावस्थायामपि वा आरोपः । ततोडपि प्राक्तन्या पदावस्थायामेव तु सः । तदैव च दन्तिपदं आरोपितदन्तित्ववद्राचकं सम्पद्यते । स आरोपितदन्तित्ववान् धर्मी । तथा च दन्तिरूपस्यैवान्यस्यारोपो न जलदरूपस्यैति को विशेषतो दन्तिरूपकस्य का च प्रसक्तिर्जलदरूपस्यैति ।

Sanskrit

एवं च पुरुषव्याघ्र इत्यादौ पुरुषोद्देश्योद्देशे क्रमेण विशेषणत्वस्यैव विशेष्यत्वंस्यैव च स्थितेः विशेष्यस्य पूर्वनिपातार्थं सूत्रारम्भ इत्येतदुक्तं भवति सिद्धम् । यद्वात् विशेष्यत्वं मृतपूर्वंगत्याsडमिहितम् । व्याघ्रपदस्य व्याघ्रसदृशे लक्षणां कृत्वा व्याप्तः पुरुष इति हि प्रयोगो भवति । तत् व्याघ्रस्य विशेषणत्वं पुरुषस्य विशेष्यत्वं चास्त्येव । तेन विशेषणसमासं कृत्वा व्याघ्रपुरुष इति प्रयोगोपि साधुरेव । यदा तु व्याप्त्रसहशत्वाद् व्याप्त्र एवेत्यमेद आरोप्यते पुरुषस्यारोपितव्याघ्रत्ववति धर्मिणि अभेदेन विशेषणं भवति तदाडस्य विशेष्यत्वाभावेऽपि साध्यप्रतीत्यवस्थायां स्थितं विशेष्यस्वमादाय अस्य पूर्वनिपातार्थं सदामित्यच्यते । उभयोरपि धर्मिवाचितले अविशिष्टे आपेक्षिको विशेषणविशेष्यभावो नियमेन प्रसज्यते

Sanskrit

-पुरुषाभिन्नो व्याघ्रः पुरुषव्याघ्रः व्याघ्राभिन्नः पुरुषो व्याघ्रपुरुष इति । तत् साध्यप्रतीतौ यद्विशेष्यं तस्यैव पूर्वं निपातः समासे, न यत् तत् विशेषणं तस्यैति व्याप्त्राभिन्नः पुरुष इत्यसिद्धर् व्याघ्रपुरुष इति समासो न युक्त इत्येतदर्थं सूत्रमिति वैयाकरणानामाशयः । उपमानोपमेयस्थाल एव एवं नियमात् निषादस्थपतिरितिवत् स्पष्टतिनिषाद इति प्रमुवन् प्रयोगो नानिष्टः । तथा च दन्तिजलदा कमलपादः बिम्बाधरः व्याघ्रपुरुष इत्येवमादिशु सत्यपि साधुत्वे उपमैव न रूपकम् । जलददन्तिनोः पदकमल अधराद्यैः रूपकं नोपमानात् स च मनोऽनुकूलम् । एतेन “बिम्बाधर इति वृत्तौ मध्यमपदलोपिन्याम्” इति सूत्रयता “बिम्बाधरः पीयते” इति प्रयोगे हश्यते । स च न युक्तः । अधरबिम्ब इति भवितव्यम्, ‘उपमितं व्याघ्रादिभिः’ इति समासे सति । तत् कथं बिम्बाधर इति । आह । वृत्तौ मध्यमपदलोपिन्याम् । शाकपार्थिवादिष्वात् समासे मध्यमपदलोपिनि सति बिम्बकारोधरो बिम्बाधर इति । तेन बिम्बोऽपि शब्दोऽपि व्यार्क्यातः “ इति विवरणात् च वामनेन गृहीत्वैव केशोऽनुमीयत इति श्रेयम् ।

सदृशालक्षणा

Sanskrit

यदृश्येन्द सतिं सुर्य चन्द्र इत्यलं व्यासस्थले चन्द्रस्य विशेषणत्वात् सदृशालक्षणापन्न्या उपमैव भवितुमर्हति न रूपकमिति प्रसज्यते । भामहदस्स चैवमेवाभिप्राय इति प्रतिभाति । स हि वस्तुरुपकं न ध्वनयीयति । प्रत्युत उपमानेन तद्वाच्युपमेयस्य साधनम् ।

Sanskrit

यं वदत्युपमांमेतदुषमारूपकं यथा ॥

Sanskrit

सस्मयगगनायाममानदण्डो रथाङ्गिनः ।

Sanskrit

पादो जयति सिद्धरत्नौमुखेन्दुनचदर्पणः ॥

Sanskrit

इति रूपकात् पृथगुपमारूपकं निरूपयन्न असमासस्थलमुदाहरति । तत्र चोपमानाभेदप्रत्यायनद्वारा उपमालतीरेवोद्दिश्यते इति मन्यते ।

Sanskrit

यत्र दृष्टान्तमालेण व्यज्यते साध्यसाधने ।

Sanskrit

तं ताहुः शुद्धदृष्टान्तं तन्मालाविष्कृतेधथा ॥

Sanskrit

भरतस्त्वं दिलीपस्त्वं त्वमेवैः पुरुरवा ।

Sanskrit

त्वमेव वीर प्रधुम्नस्त्वमेव नरचाहनः ॥

Sanskrit

कथंमेकपदेनैव व्यज्येरन्नस्य ते गुणाः ।

Sanskrit

इति प्रयुज्यते सन्तः केचिद्विस्तरभीरवः ॥

Sanskrit

इति ' त्वं भरतः ' त्वं दिलीपः ' इत्यादिँ शुद्धदृष्टान्तमभिदधानश्रायं एवंमादिषु स्थलेपु न रूपकमिति स्वाभिप्रायं प्रकाशयति । यतु ' रक्षणाफलीभूततादृश्यसंवेदनमदाय वैलक्षण्यं निर्वोधम्‌', ' भेदघटितसादृश्यरूपकया उपमाया :', ' तिरोभूतभेदसादृश्यलक्षणस्य रूपकस्य'

Sanskrit

" भेदाकरभित्तिसादृश्यविशिष्टस्य रूपके लक्षणत्वादुपमानयपदेइशस्याप्रसक्तेः ।

Sanskrit

' साधस्यसुपमा मेदे ' इति तत्सिद्धान्तात्"

Sanskrit

इत्यादि जगन्नाथेनोच्यते तदसभ्यं न रोचते । शास्त्राङ्गवदनेति बहुतरीहौ भामहादय उपमामाहुरित्युच्यते । तत् लक्षणाफलतया तादृप्यप्रत्ययो यदिद भवति तेन रूपकं च, तर्हि तदुक्तिविरोधः स्पष्ट एव । न च नवीनानामपि रूपकमत्र सम्मतम् । तच्चैवं

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

सति प्रसज्यते। मेदाकर्मितं साहृदयमिच्छता नूनं उष्णस्वेदकर्मितं वहित्समिष्यते। ननु 'उपमैव तिरोभूतमेदा' इति दण्डिनैवेदमिष्टम्। उपमा हि साहृदयमेव। तस्या एव तिरोभूतमेदत्वमुच्यते। न। उपमानोपमेयधर्मिणोः साधारणधर्मान्वयप्रयुक्तं इवादिशब्दवाच्यं साहृदयमुपमा। तत्र भेदतिरोभावेऽभिहिते तदधीनस्य धर्मसाधारण्यस्य च तिरोभावोऽभिहित एव। एतावति तिरोहिते अवशिष्टमुपमानसुपमेयं च। तयोभेदतिरोभावाभिधानेन अभेदप्रादुर्भावोऽपि प्रत्यायितः। तथा च 'उपमोनेन यत्स्वरूपमुपमेयस्य' 'तदूपकमेदो यः' 'उपमानोपमेययोर्भिदा' इति यदन्यैरुक्तं तदेवानेनापीत्थंवधेयम्। उपमारूपकयोः सुवर्तमानो-ड्यमंशः न्यावर्तमानोऽयमिति। विवेकाय तु विलक्षणा वाचोयुक्तिरिहाश्रिता। 'साहृदयमुपमा मेदे' इत्यत्रापि न मेदविशिष्टं साहृदयं नाम किञ्चिद् विवक्षितम्। अनन्वयस्य च भावृत्तिमातं हि मेदग्रहणफलम्। साहृदयमुपमेयत्वे तु इन्दुरिन्दुरिवेत्यत्रापि साहृद्यानिबन्धनादतिव्यात्तिः। तत्परिहाराय वस्तुत उपमानोपमेययोर्भेदे सति साहृद्यमुपमेति लक्षणमुच्यते। न तु ताक्ता मेदोऽपि लक्षणे शब्दद्वत्या उपस्थाप्य इति सिध्यति। प्रमाणान्तरलभ्यस्य मेदस्य उपलक्षणतयैव 'अनन्वितं साहृदयमनन्वयः' इत्येवं विवेकार्थतयैव, लक्षणे निवेशानात्। अतः मेदोपलक्षितं साहृदयमुपमा उपमेयोर्मेदो रूपकमित्येवानयोः स्वरूपम्। न च-मुखं चन्द्र इत्यलं साहृदयप्रत्ययस्य सर्वथा विरहे अभेदारोपमात्रेण आयुर्वैद-मित्यादाविव चमत्कारानुदयेन रूपकै तत्स्वरूपस्यावाच्यत्वात् तदोपमान्वारणाय उत्तरीया मेदाकर्मितसाहृद्यस्यापमानिकत्वेन लक्षणीयत्वायोगेऽपि आरोपित-मेदयोः साहृद्यं रूपकमिति तत्स्वरूपं शिक्षयित्वा साहृद्यमात्रस्य लक्षणागम्यत्वमभ्युपगम्यते। सामान्याभिधानयोगेऽपि वस्तुतो धर्मिभेदान्वितं तस्थ आरोपितत्वं 'चो-गम्यत इति न तस्थ शब्दद्वमिति वाच्यम्।

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

"एवमभेदप्रधानेऽपि रूपकापहुतिपरिणामप्रभान्तिमदुष्टेऽखादिषु मेद-प्रधानेषु दृष्टान्तमपतिवस्तूपमादिपकतुल्ययोगितादिषु चमत्कारित्वं तत्रिष्पादक-तयाडवस्थितस्यापि साहृद्यस्य चमत्कारिताविरहे नास्त्युपमालकृतित्वम्।" इति तत्प्रवतैव रूपके साहृद्यस्य तत्निष्पादकतयाडवस्थितिमात्रं न चमत्कारित्व-

वस्तुरूपकम्

Sanskrit

मित्युक्तत्वेन चमत्काराय लक्षणया साधद्र्यमतोतेरनपेक्षितत्वात् । तर्हि आयुर्वेदमित्यल्ल कुतो न चमत्कार इति चेत् साधद्र्यस्याचमत्कारित्ववादिना तत्रभवता डपि समाधेयमेतत् । अथाप्युद्यत इ । उपमानोपमेयभावविरहात् । साधद्र्यनिबन्धनोडभेदप्रत्ययश्वमस्कारी । न साधद्र्यं साक्षात् । नापि तन्निरपेक्षं अभेदप्रत्ययमात्रम् । अतिशयिमर्देस्वलत वैरसाद्ववहः । अन्योन्याश्रयो नाशङ्कनीयः । सकलसिद्धे: कल्पनानामयत्वेन । कवयनाराक्ष स्वप्नादिमाथीनत्वात् । इति भवदुक्तरीत्या तु सन्तोष्यव्यम् ।

Sanskrit

एतेन ‘भेदाभेदतुल्यत्वे उपमा’ इति वदतः सर्वेश्वरकारस्यापि दत्तमुत्तरम् । वास्तवस्य भेदस्य अनपहुतस्य प्रतीममानत्वेन, अभेदस्य वस्तुतत्त्व्या अविद्यामानत्वात् आरोपविरहाच्चापतीममानत्वेन च उभयोस्तुल्यत्वासम्भवात् । यद्यलोपष्ठमभक्तया “यदाहुः-किमित्य साधारण्यं कश्चिद् विशेषो न विषयः सहश्रयाया:” इति “इति किंचिद् वचनमुदृतं तत् तद्विरत्वये सति तद्गतधर्मवच्चैव साधद्र्यमिति यदाहुतदेवसंवादतीति भेदाभेदतुल्यत्वस्य नैवोपष्टमभर्कं भवितुमर्हेति ।

Sanskrit

एवं च मुखं चन्द्र इत्यत्र विशेषणत्वेन चन्द्रसदृशलक्षणायां सत्यां उपमैव भवितुमर्हेति न रूपकमिति प्रसङ्गो दुर्निवार:-

वस्तुरूपकम्

Sanskrit

तथापि व्यसेऽपि रूपकमज्ञीकरिष्यतां दण्डिसदृशादीनामयमभिप्रायः । पदं तावत् मुख्यार्थसदृशं यथा सदृशत्वेन बोधयितुं शाक्रोति तथा SSरोपितशक्यत्वात् अवच्छेदकरूपेणापि । तल्लं मुख्यं चन्द्र इत्यस्य चन्द्रप्रभं केन रूपेण चन्द्रसदृशमाहेति निरूपणीया । अननेन हि वाच्येन सुरेखं कश्चन विशेषोऽभिव्यज्यते यत्: प्रकृतस्य रसस्य परिपोषाय कल्पते । तल्लं सदृशप्रत्ययाभिव्यञ्ज्यचादू विशेषात् तादृश्यप्रत्ययाभिव्यञ्ज्यो विशेषो रसां परिपोषयतितरामिति सहृदयानां सुविवितमेतत् । एवं रसमाधाने कार्ये तद्नुरोधेन ग्रहणत्यागनियममास्थिते: उपमाफलां वृत्ति: परित्यज्यैति रूपकमेवालं भवति नोपमा । न च चन्द्रसुखी शाशाङ्कवदने-त्यादिषु तुल्य: प्रसङ्ग: । समासे चन्द्रादिपदस्य उपसर्जनतया नकृतत्वेन अतिविश्रितार्थी विवक्षाप्रतीते: सन्देहाभावेन उत्त्कन्यायाप्रवृत्ते: । न च यस्तादृश्यप्रत्ययविवक्षया तथा प्रयुक्तस्तस्मै तल्लं रूपकं स्यादेवेति वाच्यम् । कामं तस्य भवतु ।

Sanskrit

श्रोतुसु सहृदयस्सैव भवेत् । सहि प्रयुक्तस्य शब्दस्य न्यायसंस्कृतस्य योऽर्थस्तमेव श्रृणोति ।

रूपकपरिशुद्धि:

Sanskrit

ग्रहीष्यति । नेतरस्मू । तल्ल इदं मे रूपकं विवादक्षितमिति साक्षात् कथयन्नापि प्रये 'कुकचिरसि योऽभिहितार्थमकाञ्जानुगुणं शब्दप्रयोगं न जानीते' इति सहृदयैर्लभ्येत । यदयं हि सुखचन्द्रा वदनशाराडेति प्राधान्यान् कृञ्चा प्रयोक्तुमिति । व्यासे तादृश्यप्रत्यक्षग्रेडभ्युपगते समासेऽपि तथेति ऐकरूप्यमपि सम्भवति । अर्श चन्द्रत्वेन पतितांवपि आरोपितार्थच्युतिस्वात् च-द्रपदं गौणमेव न मुख्यम् ।

Sanskrit

नन्वेवमपि समासे सुखाभेदशशाङ्के व्यासे तु वैपरीत्यमित्यस्यैव अन्वैरूप्यमिति चेत् । व्यासेऽपि सवैत वैपरीत्यविरहात् ।

Sanskrit

मुखं चन्द्रस्स्थेयं शिशिरमृदुलालोकमहसा सुधादायी लोकं विगलदशनायं कलयति । दृशौ हृष्ट: सद्य: कलयति च कान्तेऽतिरिशिपुलं शुभाश्लेषदूरेर्हि सम कुकुत्पथोनिधिनपि ॥

Sanskrit

इत्यत्र चन्द्र एव सुखाभेदशशाङ्कानात् । यत्र त्वकवेरनवहिरन्तं वचःसुधातरङ्गे उत्त सामञ्जस्यार्थपि किं तु क्रिमपि योजनान्तरं च दर्शितं तदार्त्तं न शक्यमिति भाति तथाहि । मुखं चन्द्र इत्येतदवमालो वाक्यये सति प्रकृतत्वात् प्रासं मुखसुधा-

Sanskrit

अपातशशाङ्काभेदो विधीयत इति वाच्यत्वात् चन्द्राभेदोऽपोडवर्जनीयः । यदा विधेयान्तरल्याभात् अभेदस्यानुचिन्दमालमतम् तदा विधेयान्वयानुरोधेन उपमानाभेदो वा भासते । उदाहृतस्ते श्लोके चन्द्रान्वधिनो विधेयस्य सत्त्वात् मुखमेव शशाङ्के । 'समग्रगुणायामममानडण्टो रस्ताञ्जिन:' इति पूर्वोदाहते भामहकृक्षो जयतेऽत्र उपमेयान्वयिनो विधेयस्य सत्त्वात् तत्र मानवनडणडिरूपोपमानाभेदः यदि तु मुखं चन्द्रस्थेयमित्यत्र मुखं ते चन्द्र इत्येकं वाक्यम् । अयं शिशिरेत्यादि परमिति स्यात् तदाडपि च-द्राभेद एव । सुखचन्द्र इति समासे त्वभेदस्यैवानूद्य मानस्य स्थानवशेन विशेषणतया प्रतीतमुखप्रतियोगित्वनियमः । एवं सति वावयस्थल एव वैरूप्यस्य सत्त्वात् तस्य च प्रामाणिकत्वेन सबाध्यात् वाक्यरूपकस्थल विशेषवैहप्यं समासस्थले भवतीत्येतन्न दोषाय । यस्तु

Sanskrit

"उभयन्रापे वस्तुतश्शाङ्काभेद एव संसर्गः । क्रियतेनुयोगित्वमुखः । कञ्चिच्च प्रतियोगित्वमूलः । विशेषणविशेष्यभाववैचित्र्यात् । न तु मुख-

Sanskrit

चन्द्र इत्यलं मुख्याभेदः संसर्गः । तथा सति चन्द्ररूपकानुपपत्तः । मुख्य- रूपकापत्तेश्च । स्वप्रतियोगिकाभेद एव विशेषणसंसर्यः न तु स्वान्ययोगिका भेद इति तु दुरग्रहः । "

Sanskrit

इति जगन्नाथ आह तल्लापि वयं विप्रतिपन्नाः । संसर्गों यस्स स प्रतियोगी । स यत्सोडनुयोगीति लोके प्रसिद्धेः । विशेषणस्याप्यन्वया निपात्य इत्यभियोग्य्य तस्मा- भासमाने संसर्गें विशेषणमनुयोगीति कथमिदं श्रद्धेयम् । उभयानोरेपमेययोः प्रतियोग्यनुयोगिभावे स्थितं वैरूप्यमेव संसर्गस्य प्रतियोगितानुयोगितानुरोधेन स्थापितम् । न तु परिहतम् । अन्यथा चन्द्ररूपकानुपपत्तिः मुख्यरूपकसिद्धेश्च तु अकारण कथमिति प्रागेवावेदितम् । न हि संसर्गीतया भासमानोऽन्वयमभिदो रूपकत्वं शारीरम् । किन्तु पदावस्थायामेव प्रकृते उपमेयधर्मिणि य आरोग्यते चन्द्रत्वात्मा चन्द्रा भेदः सः । एवमारोपितं चन्द्रत्वमेव चन्द्रशब्देन सामान्यान्तों गृहीते उपमेयधर्मिणि बे,ध्यस्त इति रूपकत्वारिरभूतान्वयबोधकत्वमस्यैव । स धर्मी मुख्यरूप इति तु मुख्यपदसमभि- व्याहारात् सिध्यति । अत एव द्वावस्थाद्वयं परिकल्पयता अग्राह्यतैतत् प्रतिहारेंदुराजेन प्रथमावस्थायामेव रूपकस्मिसंयुक्तम् । प्रथमावस्थेयं पदावस्थैव । अथवा 'पद्मानि चन्द्र इव चन्द्र', इति भोजोकरीत्या साधद्र्यानुसन्धानोलेन क्रियमान आरोपोडपि वाक्याभिलष्य एवास्तु । तथाडपि आरोपेऽपि वृत्ते यदू वाक्यं प्रयुज्यते तत् आरोप्यमाणवाचकपदेनैव आरोपितोपमानाभेद उपमेयधर्मी अभिधीयत इति वाक्ये तेन पदेनैव रूपकाभिव्यक्तिः । वाक्यपमेयं तु उपमेयविशेषः क्रियासम्बन्ध इत्यादि- न्यदेव । पदेन सिद्धवत् प्रत्यध्यमानस्य आरोपस्य प्रापकुमारोपवाक्यमाक्षिप्यत इति न एकस्य वाक्यस्य व्याप्तिरन्यत्र । तेन 'एकसिन्न वाक्ये इद्व्यवस्थाद्वयाप्रतिपत्तेः' इति दूष्यन् विस्तृतिकारो न सम्बघादी । यदऽप्यनेन प्रतिहारेंदुराजेन्याश्रयानुसन्धानमसदिति दूप्यन् विस्तृतिकारो न सम्बघादी ।

Sanskrit

उपसजेनोपमेयं छुत्वा तु संमारसमेतथोरभयोः । यतु श्रुज्यते तद्रूपकमन्यत्तत् शाखासोरभम् ॥

Sanskrit

इति उपमेयोपसर्जनत्याभिधायिश्रुतटख्लोकोदाहरणपुरःसरं प्रतिहारेंदुराजेनोपपादि- त्सुपमानप्राधान्यं तथैवाश्रयाश्रय्य सम्बाधिस्सत्य

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

"तच्च्छब्दनयक्रमानुसारेण । शब्दे हि क्रमे सिंहो माणवक इत्यादौ सिंहादिरूपभावच्छादितो माणवकादिस्वरूपानभूतः प्रतীয়ते । वास्तविकतयानुसारेत्यादस्य गुणवृत्तित्वम् । अत एव शाब्दनयमनुसारेणासिच्यतेति क्रिया समुचित । इति किश्चित्कृत्सम् । तत् किंमभिसंहितामिति न ज्ञातुं शक्यते । ज्योत्स्नामन्वेत्यतद्भवुनः शाब्दस्मेव प्रधानं तस्य प्रतिपदार्थयिषितम् । तचेचाभ्युपगतं वृथैव संरढ्यं तर्कषणेन । अथ नैतद्भ्युपगतम् । शब्दतः तत्प्रधान्यप्रतिभासनेडपि तदुपेक्ष्य ज्योत्स्नाया एव प्रधानं कृत्वा तात्विकी शाब्दप्रतिपत्तिरपादनीयेत्यभिप्रायः तत् यत्कृत्कृत्यं तत्तद्वयमुक्तपूर्वोक्तिः । "तेन ज्योत्स्ना गुणवृत्तिः ।" इति शब्दसुस्थाध्य "नेतत् । यतोऽसिच्ययेतत्यनेन व्यासिřक्ष्यते," इति समाधानताडनेन प्रतिहारेंदुराजस्याभिप्रायो नैव गृहीत इत्यस्तां तावदेतत् । इदं तु स्थितं यत् विध्यानुरोधेन विशेषणविशेष्यभावविपर्ययेsपि सवैल उपमानपदस्योपसेव्यधर्मिणि तद्वेदरूढं रूपकं समर्थयतीति । एवं च 'सौजन्यचंद्रिकाच्छन्नो राजा' इत्यलं चंद्रिकारूपकनिप्पत्तौ न कश्चित् प्रतिबंधः । उदाहरणान्तरेप्येवं दृश्यते । न चालोपमानपदमात्रेण तदभित्रोपमेयप्रतीतोऽतिशयोक्तिः स्वालं रूपकमिति शब्देभ्यः । उपमेयस्य विशेष्य अवधारणं यत् आर्थे तल्लैवातिशयोक्तिप्रसारात् । यत् शाब्दत एव तत् तत्र तत्र तत्सक्त्यभावात् । शब्दोपात्तोपमेयकस्योपमानभेदस्य रूपकत्वात् । न चालैव सति रूपकस्यातिशयोक्तेश्च परस्परं शब्दवैचित्र्यमात्रभेदप्रात् ।डर्थालङ्कारवं न स्यादिति वृत्तिवार्तिकरीत्या शाब्दनीयर । इवाद्युपादाने उपमा तदभावे रूपकम् । एकैक्यतवे निर्देशेना वाक्यभेदेऽ दृष्टान्त इति शब्दवैचित्र्यादेवार्थालङ्कारिकया तत्भावा इह्स्थात । तत् सादृश्यार्थोनाश्रयेच्छात्रवैचित्र्यम् । तद्भावा इह्स्थात । तत् सादृश्यार्थोनाश्रयेच्छात्रवैचित्र्यम् । तद्भावा दर्शयति चेत् प्रकृते किं नास्ति । प्रकृतस्य विषयस्य तत्वेन एकत् शब्दं भानमपरत नति । न च मुखं चंद्र इत्यत्र मुखोदरोन चन्द्राभेदविधौ अज्ञातज्ञाप्यस्य चन्द्राभेदस्य वाक्यप्रसेयत्वेन न पदगम्यत्वमिति वाच्यम् । चन्द्रपदस्य मुख्यार्थग्रहणे तद्मेदस्य मुखे बाधात् अन्यथनोध्यानुपपत्ते: अन्वयात् पूर्वमेव आरोपसम्बन्धेन चन्द्रत्वंवविशिष्टकिश्चिद्धि इदं पदमिति आरोपितार्थवृत्तित्वरूपगौणीकरण चन्द्रत्वेन रूपेण सामान्यतः प्रकृतोपमेयधर्म्युपस्थितेरवश्यं वाच्यत्वया आरोपिताद्वृश्यत्वस्य वाक्यार्थत्वस्य वाक्य-

Sanskrit

नपेक्ष्य्वात्‌। चन्द्रद्वेनोपमेयधर्मिणः प्रतीतस्य च मुखस्योपलात्सकयो विशोषत-

Sanskrit

त्रत्यस्य वाक्यजन्यत्वात्‌। न च चन्द्रपदं स्वार्थमेवास्तु । आहार्याभेदस्तु संसर्गः ।

Sanskrit

तथा च वाक्यगम्यमेव रूपकमिति किं न स्यादिति वाच्यम् । मुखचन्द्र इति

Sanskrit

समासे चन्द्रस्योपमेयत्वाभावेन संसर्गाविधया रूपकसिद्धौ विचत्वात्‌ गौण्या आहवय-

Sanskrit

कत्वे विग्रहेऽपि तद्वारकस्थयोचित्त्वात्‌ । आहार्याभेदस्य चन्द्रप्रतियोगिकाभेद-

Sanskrit

प्रकारकाहार्यज्ञानविशेष्यवृत्तित्वेन भेदरसंसर्गत्वाच्च । न ह्यभेदघटितत्वमात्रेण

Sanskrit

अभेदसंर्गता । राजा पुरुष इत्यत्रापि स्वाभितस्वामिकत्वसंर्गेण राज्ञः पुरुषाभिन्नया-

Sanskrit

पत्तेः । यत्‌ एतदापत्तिपरिजिहीर्षया जगत्वार्थेन साहस्य रूपकशरीरघटकत्वं

Sanskrit

यतेन साधितं तदुपमानकरणे तेनैव प्रयुद्यतुमित्येष एवं गौणीरनिच्छतां निरसन-

Sanskrit

मार्गः । 'मीनवती नयनाभ्याम्‌' इत्यलं मीनपद्मेव आरोपितमीनत्ववद्वाचि

Sanskrit

रूपकसमर्पकम्‌ । नयनाभ्यामिति तु तृतीयाया अभेदार्थत्वे मीनान्वयी । हैतवर्थत्वे

Sanskrit

मतुबर्थेसमभनध्यान्वयि । एतदतुरोधेनैव च बोधोदत्र वाच्यः । न तु मीनाभिन्ननयन-

Sanskrit

वतीति । प्रमाणाभावात्‌ गौरवात्‌ कचिदपि केवकरूपकस्य एवमाकारकत्वादर्शनाच्चेति ।

Sanskrit

आरोपितार्थवृत्तिच्चित्त्वमुपमानपदस्य यत्‌ ।

Sanskrit

रूपकोपनिषत्‌ सेति जानन्न्‌ शुह्याति न कचित्‌ ॥

Sanskrit

इत्यं

Sanskrit

शब्दानुशासनवशेन च युक्तितस्त्र

Sanskrit

पादारविन्दमिति रूपकमात्रमेतत्‌ ।

Sanskrit

नैवोपमेति सुनिरूपितमलं यत्‌

Sanskrit

नव्या वदन्ति तदथो परिशील्यतामः ।

Sanskrit

साधकवादकनैरपेक्ष्यम्‌

Sanskrit

उपमितसमासे उपमैवति विपर्यस्तमतरेवोमनस्य, वरेंद्रुरित्युपमा रूपकं वेति

Sanskrit

सन्दिग्धबुद्धेरुरुद्रटस्य च, उपमितसमास एव रूपकमेव चैति इयता प्रबन्धेन साधि-

Sanskrit

तत्वात्‌ अनादरणीयत्वं प्रकाशितम्‌ । एतेन, जलददलनिन्नः पदपद्मजसमू वरेंद्रुरित्या-

Sanskrit

दृशु श्रवणमात्रेण रूपकं प्रकाशते प्रतितिष्ठति च । न त्वस्य साधकान्तराश्रिना सिद्धिः

Sanskrit

साधकवादान्‌ साधःः उभयाभावे सन्देहो वा भवति । तथाहि ।

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

सरलविरुद्दाझ्दं तव नमन्ति पादाम्बुजम्

Sanskrit

इत्यलं 'रत्नविरुद्दाझ्दसम्बन्धः पादे सम्भवतीत्युभयानुగుणतां भजते । अम्बुजे न सम्भवतीति न रूपकं प्रयत्नगुणता' इत्युभयापरिग्रहे साधकमस्तीति विद्याधरः । सर्वेमिदं तदा संगच्छते यदि पाद इति अम्बुजमिति च मिलित्विमौ द्वावर्थौ स्याताम् । एकः पुनरर्थों धर्माद्रययोगी । स्वाभाविकं पादस्यं आरोपितसम्भनद्वमिति धर्मेद्रियमपीदं एकपादधर्मिवर्ति । तत् पादस्वेन विरुद्दाझ्दसम्बन्धं लभते । अम्बुजल्बेनोतं सनक्रियासम्भन्धमिति न विरुद्दाझ्दसम्बन्धवशादूपकमपैति । नाण्यात्मनः सिद्धये उत्कन्सनक्रियासम्भन्धमुखे निरीक्षते। एतेन 'मुकुलितनयननैर्गलशृङ्गारविन्दैः' इत्यलं नयनसम्बन्धो रूपकस्य बाधकमिति मल्लिनाथोक्तमपि प्रत्युक्तम् ।

Sanskrit

अथ स्मोदेक्ष ते चण्डि स्फुरितताधरपल्लवम् । मुखं मुक्तारुचो धत्ते घर्माम्भःकणमञ्जरीः ॥

Sanskrit

भूयरीकृत्य घर्माम्भः पद्मधीकृत्य चाघरम् । नान्यथाकृतमन्त्रास्यमतोडरयगुरुपक्रम् ॥

Sanskrit

वेङ्गितभ्रू गलद्दर्मजलभालोहितलेखनम् । विधृणोति मदावस्थामिदं बदनपङ्कजम् ॥

Sanskrit

अविकृत्य मुखाझ्जानि मुखमेवावविन्दताम् । आसीद् गमितमनेदमतोऽवयवैः कल्पकम् ॥

Sanskrit

इति दण्डिनो निल्लापितयोरवयवावयविरूपकयोरवहितचेतसां न सन्देहः कौडपि भवितुमर्हति । अनुपपत्तौैवयं प्राचामुक्तिरिति तु साहसस्य । उपपत्तिरुक्तत्वात् ।

Sanskrit

यच्च मल्लिनाथः काव्यव्यार्यानेषु बाधकान्तरं साधकान्तरं वा रूपकस्य उपमायां वा दर्शयति तदपि वस्तुतो न तथा । स हि

Sanskrit

विध्वंसमनियोगाद् दीयतिसंहारजिझां शिशोथिलेखखुमगाधे मग्रममाप्तपयोघौ । रिपुतिमिरमुदस्योदयीयमानं दिनादौ दिनकृतमिव. ल‌क्ष्मीसहस्त्रां सम्भ्रेतु भूयः ॥

साधकबाधकनैरपक्ष्यम्

Sanskrit

इति किरातार्जुनीयप्रथमसर्गान्त्यश्लोकव्यास्याने एवमाह—

Sanskrit

"अगाधे दुरस्तरे। आपतत् पयोधिरिवेत्सुपमितसमासः। दिनकृतमिवेति वक्ष्यमाणानुसारात्। तस्मिन् आपत्पयोधौ। मघमम्। सूर्योऽपि सायं सागरे मज्जति ड्रेरुहृन्मज्जतीत्यागमः।...रिपुस्तिमिरमिवेति रिपुतिमिरम्। ...।"

Sanskrit

इति। आपत्पयोधौ रिपुतिमिरमिति समस्तपदद्वयेऽपि नवीनरीत्या उपमा रूपकं वेति सन्देहे उपमेति मल्लिनाथो निश्चिनोति। तल हेतुः आसन्नत्वे वाक्ये दिनकृतमिवेति उपमानिबन्धनमित्याह। तेनायं पदद्वयेऽपि उपमितसमासं तद्वोपमाप्रयोजकं मन्यत इति स्पष्टम्। वाक्यैकदेशे दृष्टा उपमा अन्यत्र रूपकस्यैवानुगुणेत्यभिप्रायः। अपरस्तु व्यास्याता चित्रभानुर्नाम न परं रूपकमस्येति अपि तु तन्मूलत्वेन व्यङ्गचार्थविरोधेऽलमुपपादयति।—

Sanskrit

"अगाधे अदृष्टतले गभीरे। आपत्पयोधौ व्यसनसमुद्रे। मघमम अव-

Sanskrit

पतितमभूः। मज्जनार्थीकरणत्वोभयपत्त्ये दुस्स्तरत्वोपपत्त्ये च आपदः पयोधिसाहृश्यं रूपितम्। न पयोधिसाहृश्यमात्रं कृतम्। ...रिपुव एव तिमिरं रिपुप्राणां तिमिरत्वेन रूपकं कृतं न तिमिरसाहृश्यं कृतम्। तेन मलीमसास्त्रमो-

Sanskrit

रूपास्ते रिपव उच्छेद्या एव, न जातु सन्धेया जेया वेति वोत्यते।...... दिनकृतमिवेति दिनकरेण साधृश्यमुक्तं न तु तद्वं रूपितम्। तेन दिनकरसादृश्यविधिस्य भेदप्रतीते: तदुदयस्य पुनरस्तमयाप्य्यवसायित्वं प्रतीयते।"

Sanskrit

इति। उत्ताभिरुपपत्तिभिः पादारविन्दादिषु उपमां दुर्वेत्ति स्मिते, अभिज्ञे रसिके व्यास्यातारि चित्रभानुरेकतल सत्यामप्युपमायां अन्यत्त रूपकमेव कृत्वा श्लोकं व्याचक्षाणे च अत्र मल्लिनाथकृतं रूपकबाधानं सर्वेऽथा न शङ्क्यमभ्युपगन्तुम्। न च कविरेवमेकतल उपमारूपकयोरिमिश्रणं दुर्‌वेन्र प्रमत इति युक्तं वक्तुम्। चिरादेवं सम्प्रदायानुसारिदर्शनात्। यथा श्रीमति रामायणे—

Sanskrit

सौदर्यचातपरगतदालः सन्तापहस्ताक्षिद्रोविवाणः। एनोमषो मामभिहन्ति हस्ती दसो नदीकुलमिव प्रवृद्धः॥

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

अत्र एनोमयो हस्ती हस्ती व्यासदर्शनेनात् उपमितसमासाश्रयणेन उपमासम्पादनदर्शनं निरवकाशामित्यवधेयम् । यथा च भारवेरत्नन्तमर्वाचीनस्म श्रीवेङ्कटनाथस्य दयाशतके——

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

दृपागिरिकुञ्जसेघजनितां जनितापहरां त्वद्भिमर्तिं सुवृद्धिमुपगृहीत्वा निहृत्स्तत्फलः । बहुपु जलाश्रयेपु बहुमानपोढ दये न जहाति सत्पर्थ जगति चातकवत् कृतिनः ॥

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

अलापि त्वद्भिमर्तिं सुवृद्धिमिति व्यस्तरुपकम् । कृष्णमेचेति रूपकं चैतत् समस्तम् । चातकवत् कृतिन इत्युपमा । अपि च मल्लिनाथैनैव वाक्यस्यैकदेशे उपमायां सत्यामेकदेशान्तरे रूपकं बहुषु स्थलेपु दृगृकृतम् । यथा——

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

पतिते पतङ्गराजि निजप्रतिबिम्बरोपित इवाम्बुनिधौ । अथ नागयूथमलिनानि जगत् परितस्तमांसि परितस्तरिरे ॥

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

इति माधे नवमसर्गे क्षोकेस्य व्याख्याने—— " अत्र यद्यपि नागयूथमलिनानीत्युक्तानुशासनसिद्धोऽपमानुसारात् पतङ्गराजीत्यलापि उपमितसमासाश्रयणेन उपमैवोचिता तथापि तदु(रुड़ ?) स्रेक्षाया: पतङ्गेडसम्भवात् सिंहे सम्भवाच्च रूपकमेव युक्तम् । "

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

वारिपूरैःखिलासु सात्क्रियालब्धशुभोदधौ धनानि बीजयत् । भावि विभ्रति फलं महत् द्विजक्षेत्रभूषिपु नराधिपोङ्कपत् ॥

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

इति चतुर्दशसर्गे क्षोकेलव्याख्याने—— " अलं बीजवदित्युपमानम् । तेन तुल्यमिति तुल्यार्थे वतेःकविधानात् । तथापि वापक्रियायोगात् द्विजक्षेत्रेति रूपकसमासः । "

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

महतः इहुकारान्यकर मानतिमातं ददृदृ दर्शनापि । अतिचिच्चित्रभिदं महीपातिर्यदकृष्णां पृथिवीं करिष्यति ॥

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

इति भोट्टशर्गे क्षोकेलव्याख्याने

साधकबाधकनैरपेक्ष्यम्

Sanskrit

कुकुराक्ष अन्धकाक्ष यादवभेदा: तानेव द्रुमान् ।

Sanskrit

इति । अलं प्रथममक्षोके नागयूथमथलिनानीतुपमाडनुरोधेन पतङ्गमगराजील्यत उपमा यद्यपि युक्ता तथापि रोषहेतुलोसेक्षानुरोधेन रूपकमिल्याह । तथाडपि सिंहपतनस्य तमोव्यापनस्य च क: समबन्धः । एवं द्वितीयमक्षोके धनकाप्यो: तृतीये महीपतिदाहोद्योच नागोस्ति सादृश्यमात्रेण उपमानोंपचार उपमेये भवितुमर्हतीति वाच्यम् । सादृश्यमपतिपत्तौ हि रूपकप्रतिपत्तिरपतिर्यसिद्धा सहृदयानाम् । तेन कवयो रूपकनिबन्धेडपि तदुपपादकतया उपमामपि तत्रैवांशातो घटयन्तीति नैतदपह्नवार्हैम् । एवं च एषु स्थलेपु अंशत उपमा अंशातो रूपकमित्यवश्यमभ्युपकर्तव्ये किमिति स्थालान्तरेषु उपमानुरोधेन रूपकविनाशने यत्नः । अनयोर्हि न मनागपि विरोधः । प्रकृत मिथ आनुकूल्यमेव ।

Sanskrit

एतेन

Sanskrit

वारिधेरिव कराग्रवीचिभिरिदंड इभतत्नजमुखान्यभिन्नत: ।

Sanskrit

यस्य चारुनस्रगशुक्लय: स्फुरन्मौक्तिककण्ठकर्गभेतां दधु: ॥

Sanskrit

इति चतुर्दशसर्गेक्षोके

Sanskrit

"कराग्राणि वीर्य इवेत्युपमितसमास: । वारिधेरिवेति लिङ्गात् । चारुनखा: शुक्तय इव । पूर्ववदुपमितसमास: । उपमालङ्कार: ।"

Sanskrit

इत्युपमाप्रतिपादनं पूर्वोदाहृतभारविक्शोके तत्प्रतिपादनं च गतानुगतिकत्वमात्रेण । यथा वीजसादृश्यमालेण धानानां वापक्रियायोग: यथा दवसादृश्यमालेण महीपतेंदहनक्रियायोग: तथैव वारिधिसादृश्यमात्रेण यस्येति युक्त्यलंकारोपात्तस्य पुरुषस्य वीचिशक्तियोगो भवतीति किमत: प्रमाणान्यायसिद्धरूपकभञ्जनेन साध्यम् । प्रकृत मौक्तिकप्रकरगर्भत्वयोगाय रूपकमेवापेक्षितम् । भारविक्शोके डपि दिनकृत्साम्यमेव पयोधिमज्जनस्य तिमिरनिरसनस्य चोपपादनाय पर्याप्तमिति न तत्रापि तथुक्तम् । एततुल्य एव

Sanskrit

प्रलयमखिलतारालोकमह्हाय नीत्वा श्रियमनतिशयश्री: साधुरागां दधान: ।

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

गगनसलिलराशिं रात्रिकल्पान्तसाने मधुरिपुरिन्द्रिर्भावानेरेकोडधिशेते ॥

Sanskrit

यदुक्तं मल्लिनाथेन

Sanskrit

अरुणितनारा लङ्को लोक इव । रात्रिः कलान्तं कलान्त इव ।

Sanskrit

गगनं रजोलराशिरिव । .... अत्र मधुरिपुरिवान्त वाक्यार्थतोपमेयवत्सु मन्त्रोपमानां प्रसाध्रिकेतति सर्वत्रोपमितसमासाश्रयणं भवेच्चितम् ।

Sanskrit

यदुपेक्ष्यगतौ भवति । (रालिरित्यादौ “रात्रिः कलप इव तस्यावसाने” इति टिप्पन्या भाति) । सन्देहविपौपधिनाम्नो माघकव्यारण्यस्य कर्ता

Sanskrit

द्वात्रिंशान् प्राचीनो वल्लभदेवः पुनः

Sanskrit

श्रीमूर्ध्वः...आकारसदृशमेकोडधिवसति । कृ । रात्रिकल्पः तस्यावसाने

Sanskrit

अन्ने । क इव मधुरिपुरिव ....

Sanskrit

तद्धितैकदेशेऽपि व्याचचक्षे । तेनादिकदर्शान्तर्वा तेन्युपमाडपि न रूपकविरोधी-

Sanskrit

जेयम् । एतदन

Sanskrit

पादपादुपहूता रघूद्रहादालवालमिव पीठमाश्रिता ।

Sanskrit

अभ्युपैचि भ-ती तपोऽनैः पारिजातलतिन्द्रियैः पादुके ॥

Sanskrit

इदानीं मदनपादेदपि इवशब्दद्माकृत्य उपनेतवेति यद् व्यास्यायते सोऽयमस्थान एव

Sanskrit

ध्यम् हन्ति मन्तव्यम् । रघूद्रहाद्वापादिति रूपकसैव पारिजातलतिन्द्रियैरेत्युपमोप-

Sanskrit

कृत्यनम्भवेनोपमया अनपेक्षितत्वात् ।

Sanskrit

ननु दिक्कुवलयपतेः दधताभीष्टदानः

Sanskrit

नहि सरसिजतासामेदिनीदृश्या यद्भ्याम्यसू ।

Sanskrit

नलिननाभं मृदुनलसू पापराशिं नतानां

Sanskrit

गरुडवरदनूङ्ग गन्यहस्तीन् द्वैधयत् ॥

Sanskrit

दृशौ प्रतिपतत्यौर्निर्णणमदजलयोः श्वेतपत्रतिप्राभेदयोः यथा उप-

Sanskrit

नभृत्कन्चे तथैव हि सरसिजवासामेदिन्योर्वेद्यायौक्ष सामानाधिकरण्यप्रतिपत्तिप्राभेदयो-

रूपकोपमासङ्कर:

Sanskrit

रूपि तत् सम्भवतीति किं नाम इवशाब्देन कार्यं । वृक्षगिरिकृष्णमेघजनितामिति पूर्वोदाहृतश्लोके अवयविनि छातकवदित्युपमाया वतिना प्रतिपादितत्वात् इवशब्ददस्य सर्वेऽपि डभावात् प्रथमपादे समस्तपदे इवशब्दघटना नस्य संर्वेऽपि शक्यत्वाच्च रूपकमेवोपमोपकारकमिति वाच्यमिति 'पादपादुपहतारूपद्रहा'दित्योदाहरणपि तथैव युक्तम् । ननु दर्शिताभीष्टदान इत्यलं श्रेष्योपमोपकारकत्वं साधारणधर्मीसम्पादकत्वात् रूपकस्य तु कथंमिति चेत् रूपकस्यापि तथैवेतिगृहीताम् । एकत्लैकदोपादानात् धर्मयोः समेदप्रतिपत्ति: । अपरत्सामानाधिकरण्यादित्येतावानेव हि विशेषः ॥

नाथस्य दर्शने नदराजकन्यां पाहुं लुसानं पादनखेन्दुरश्मीन् । मणित्रमभाङ्कः प्रतिपन्नपक्षां लीलाचकोरीमिथ पादुके त्वाम् ॥

Sanskrit

इत्यत्र मणिप्रभासु वैयधिकरणयेन कृतस्य पक्षत्वरूपणस्य पादुकायां लीलाचकोरीत्वो-श्लेषणनिमित्तभूतसामन्यधर्मीसम्पादकतथैवोपयोगो वाच्य इति तदूदेव प्रकृते कथम् न सम्भवति ।

रूपकोपमासङ्करः

Sanskrit

अथात्र यो भूयात् क एपु श्रे:कपवलङ्कार: । नोपमैव । रूपकस्यापि सत्त्वात् । न रूपकमेव । उपमा च अपि सत्त्वात् । न चोभयम् । एकस्याप्यपरिपूर्णंवात् । इति । स वस्त्वयम् । न विशिष्टवस्त्वेकलरयैव अपरिपूर्णताकाञ्चिदिह विद्यते । यदुपलभ्यते रूपकं चा उपमा वा निर्दूर्हे वाडनिद्र्योर्हिर्वा तावत्तत् पूर्णम् । न हि तिलतण्डुलद्वयमिश्रणे एकमपि तत् न शुद्धमित्यनुभयरूपत्वं भवति । तेनोभयोः श्रुयमाणानुस्माहकत्वाच्चेन सदृशोदृष्टव्य ध्ति । एतेन उपमित-समासस्थले क्रुचिदप्युपमया अवकाशमदत्वा सर्वेत रूपकम्रतिष्ठापनाद् योऽस्साकं प्रसक्तः वरेन्दुरित्यादौ उपमारूपकसदृशवचिलयाधीनालङ्कारसंल्यान्यूनताकरणाप-चारः सोप्यर्थात् परिहर्तो भवति । तत्स्याने उत्तरीत्या निश्चितसदृशस्य निवेशात् ।

अथ सङ्कीर्णमेदानां छतुष्पयमिहोच्यते ।

Sanskrit

तेषु सांख्यवस्रूभरीर्णी यथा ---

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

रइअरकेसरिणवहं सोहइ धवलअभदलसहस्सपरिगअम् ।

Sanskrit

महुमहदेसणजोगं पिआमहुप्पत्ति पड्उँ व णाहअलम् ॥

Sanskrit

[ रविकरकेसरिणवहं शोभते धवलआभदलसहस्सपरिगतम् ।

Sanskrit

मधुमथदंसण ’(दरिसण)’ योग्यं पितामहोत्पतिपड्उँ जामिव नमस्तलम् । ]

Sanskrit

अत्थ पितामहोतिपड्उँ जामिव नमस्तलं शोभते इहुभमाणोपमेयभावेन

Sanskrit

अवयवांवयविनो (अवयविनो) रमेदस्साविवक्षायां उपमैव न रूपकम् ।

Sanskrit

रविकरधवलआभदलसहस्सयो: ( -अयो: ) केसरनिकरदलसहस्सयोस्स्य प्रतीम-

Sanskrit

मानामिधीयमानसाहदययोग्स्य ( -यो: ) सहजाहार्यावयक्भूतयोरभेदोपचारेण

Sanskrit

रूपणमिति सावयवरूपेण ( -पकस्य ) उपमायां: ( -मया ) सड्ढीर्णत्वात् इंद

Sanskrit

सावयवसड्ढीर्णं णाम....

Sanskrit

निरवयवसड्ढीर्णं यथा---

Sanskrit

दीहो दिअहुअण्णो रड्अविम्वफुरणामणिप्पहं विअसन्तो ।

Sanskrit

अवरसमुदुसुगओ मुच्चन्तो कणुचुअं व धम्माणिवहं ॥

Sanskrit

[ दीर्घो दिवससुरज्झो रविविम्वफणामणिप्रभां विकसमान: ।

Sanskrit

अपरसमुदुसुपगतो मुच्यन् कणुकुमिव धर्मदिवं ॥ ]

Sanskrit

दिवसाचयविनो सुज्झावयविनस्स.... अभेदोपचारेण रूपणम् । अवयवानं

Sanskrit

छतुण्णं रविविम्वातपफणामणिनिमोकाणां सत्यामध्यभेदोपचारयोग्यतायां इय-

Sanskrit

शब्दप्रयोगेन उपमार्यां द्वयोस्सुल्यहरूपेण ( -त्वे ) एस्सामानाधिकरण्यात्

Sanskrit

नावयवावयविभावो विभाव्यत इति निरवयवस्योपमायां ( -मया ) सड्ढीर्णत्‌वा-

Sanskrit

तिरवयवसड्ढीर्णं णाम....

Sanskrit

इति । ( अल उपमादनातुरोधेन गाथाद्रितीयपादे उपमया भाव्यम् । यथास्थिते तु

Sanskrit

रूपकं भवति । पठान्तरेणाक्षरमेव भाव्यम् " रहविम्वं फणमणि व शिरसि

Sanskrit

वहन्तो" इत्येवंविधेन)। एतेनास्य संकरस्य अवयवोपमया अवयल्युपमया एकावयव-

Sanskrit

गतया अनेकावयवर्गतयेल्यादिप्रभेदस्साहुल्यमपि सूचितम् । तदेवंविध उपमारूपक-

Sanskrit

सङ्करो ण परे पामाणिक: अपितु प्राचीनेभि: आदर्शैरेकप्रकरणाल्लोकस्थेति श्रेयम् ।

Sanskrit

रूपकोपमासङ्करः

Sanskrit

तरङ्गभ्रूभङ्गा क्षुभितविहगश्रेणिररुणताना

Sanskrit

विकर्षन्ती फेनं वसनमिव संश्रमभसितिललभ् ।

Sanskrit

यथाविध्रु याति सकलितमभिसन्ध्याय बहुशो

Sanskrit

नदीरूपेणेयं धृषमसहना सा परिणता ॥

Sanskrit

इत्यले फेनं वसनमिवेत्युपमालङ्कारः। ''तरङ्गा एवं भ्रूभङ्गा यस्याः'' इति

Sanskrit

रूपकं दर्शयतो लोचनकृतोऽपि सर्वेमिदमभिमतमित्यवश्यं वस्तव्यमिति च ।

Sanskrit

गूढं रूपकतद्गमेतदयथाज्ञानं यदि स्वादिदं

Sanskrit

स्वदृशः सर्वथैव नो अपितु यत्साहित्यप्रतियोगेऽधुरैः ।

Sanskrit

माचादौ परिदृष्टवदिरूपमसड्ढीनितां रूपके

Sanskrit

तूष्णींभूतमहष्टवद्विरिव तन्मन्येऽस्तु नादःसुतम् ॥

Sanskrit

एवंविधस्य सदृरस्य दृष्टत्वे अन्येषां कवीनां तदृशीनोपदेशाय तदुदाहृतं

Sanskrit

कर्तव्यम् । अन्यथात्र तदृशोपेतस्य घटनाद्य च अलङ्कारविशेषप्रबन्धवत् रचनं

Sanskrit

कर्तव्यम् । न च प्रदर्शितेषु कुलाचिदस्यास्तरभावः सुञ्जान् । न च विशिष्टाभिधान-

Sanskrit

प्रयोक्तो विशेषः कचिदत्र नास्ति । समभिव्याहारालङ्कवाक्यप्रमाणेने उपमा-

Sanskrit

रूपकविवेके क्रियामणे उदाहतेऽषु माघभारविश्लोकेऽपु विरुद्धावयवद्वयवशेन जाय-

Sanskrit

मानस्य सन्देहस्य लक्षणग्रन्थकौतुकवदयं निवारणीयत्वात् । एवं सत्यपि यदन्त

Sanskrit

मौनमाश्रीयते तत् कथम् न विस्मयावहम् । यदि मतं---लक्षणविरोधात् एवं रचना

Sanskrit

कुर्वीत इमे कवयोरहिताः एपेत्यभिपायः । मौनं तु पौरोभाव्यभियोग्ति । तत् तु

Sanskrit

युक्तम् । परःसहस्रा बेवंविधाः श्लोका दृश्यन्ते । तत्र सुप्रबुद्धा एवं कवय

Sanskrit

इत्येतत् सन्देहास्पदंभवतीति । ननु विदित एव एवंविधः सदृरो मम्मटस्य ।

Sanskrit

यदाह---

Sanskrit

'' जटाभामिभोभिः करस्थतकलङ्काक्षवलयो

Sanskrit

वियो गिल्यापत्तेरित कलितदैराग्यविशादः ।

Sanskrit

परिप्रिहसारापरिकिरकपालाद्धिततले

Sanskrit

वहक्की. अक्षमापाङ्गः. पितृवन इदं क्योम्नि परावति ॥

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

उपमा रूपकं उभयेषा श्लेषश्चेति चत्वारोडत्र पूर्ववदज्ञातया प्रतीयन्ते"।

Sanskrit

इति। रूप्यकस्य च। यदाह—

Sanskrit

"वार्धकं यथा— धारदीव ग्रसरप्तिन्यां यस्य कौण्डिण्यटङ्कुट्टौ। विनिद्रजृम्भितहरिरिन्द्रधोदधिरजायत ।।

Sanskrit

अत्र त्रिधा उदधिरिरेत्युपमारिग्रहे विनिद्रजृम्भितहरिरिरिति साधारणं विशेषणं बाधकं प्रमाणम्। .......। अतस्नः पारिशेष्यादूपकपरिग्रहः। न हि शरदीवेत्युपमादुपसाधकत्वेन विज्ञेया। न बौद्धम्येनालङ्कारिण प्रक्नान्तेन निर्वाध्य(?) इति राजाज्ञैषा। नापि धर्मसूत्रकारवचनम्। नापि न्यायः।"

Sanskrit

इति। तत् कथमुच्यते मौनमाश्रितमिति। इति चेतु सत्यमाभ्यामेतदुक्तम्। उक्तविधविविधलक्ष्यपरिशीलने सति यदुक्तवक्तव्यमापतति तत् मौनमाश्रितमिति स्वब्रुम्। करधृत इति विशेषणपर्यालोचनया हि कलड्काक्षवलये रूपकं मम्मटोऽवधारयति। किं करत्वयमिति हि वारिपूर्वमवलास्यादिषु उपमारूपकोभयतुमाहके सति(?)। तत्र अलङ्कारलक्षणकृता अवइयमेव काचन गति: प्रदर्शनीया। न च दर्शिता। तद्वदान्तो यदित वयमपराधिनः तर्हि क्षन्तव्यः। रूपकस्तु उपमोपरकमं रूपकपर्यवसानमेतत्सज्ञारमनुनियममान्नोडपि एतद्रूपरीतिं सङ्कृरं कण्ठत एव निषेधति।

Sanskrit

'विपयेयस्तु दृष्ट एव' इति। यथास्तु 'दिङ्नक्रमिव लक्ष्यमीस्वां समभ्येतु भूत:' 'मथरिपुरि भाषानेप एकोडधिरोते' 'जगति चातकवत् कृतिनः' इति बहुलसमपावसानमपि सङ्कृरं निवन्धान्ति। कथमेतदिति हि तेनावदयं वक्तव्यम्। न च किञ्चिदुक्तमिति। एतेन

Sanskrit

"विशालमलभीमुजानु लघुविशीर्णैलतागुण- प्रतानमसननश्रियः स्फुटसुधाश्लिष्टसकृत्तान्‌।"

रूपकोपमासङ्कर:

Sanskrit

नृसिंहसुधाधिप त्वदरुणीरलोलालृग्रहाच्च

Sanskrit

विशालदृपुपगूहे ते विपिनपावकज्वालिका ॥

Sanskrit

अत्नु वलभी सुजेव वलभीव भुजेत्यादुपमासमाससामध्योंपजातसुण-साधारणस्वमाहात्म्यात् गृहदानां पाकज्वालायाश्रु नायकतास्वधर्मींविशिष्टत्व-प्रतीति: । ''

Sanskrit

इति विद्याधरस्य समासोऽस्युदाहरणतयोदने; “ अत्नैति । वलभी भुजेवेत्युपमित-समास: । वलभी मुजेतिं मयूरव्यंसकादि: '' इति तत्रत्नं मल्लिनाथव्र्यारल्यानम्;

Sanskrit

श्रीवेङ्कटनाथीये यादवाभ्युदये

Sanskrit

विजृम्भमाणतनकुड्मलानां व्य कोनिमेषद्विभमसौरभाणाभू ।

Sanskrit

मधुरवततधं मधुराकृतिनां लेभे लतानामिव वह्नीनामभू ॥ ४-९६ ॥

Sanskrit

इत्यस्य श्लोकस्य

Sanskrit

'' विजृम्भमाणौ स्तनौ कुसुमे हतौ यासाम् । एकनिष्ठे स्तनततेशानि

Sanskrit

कुड्मलानि यासामिति समास: । व्यक्तं स्कुरितं उन्मीलन् विकसन् विश्रम:

Sanskrit

सौरभमिव यासाम् । पक्षे पूर्ववन्मध्यमपदलोपिसमास: ''

Sanskrit

इत्यप्यनदेक्षितव्र्याख्यानं च व्यर्थम्यातम् । आद्ये हि श्लोके एकदेशाविवर्तिरूपकमेव-लड्कार: न समासोऽक्त: । तथ्या रूपकप्रसङ्गरहितविशेषणसाम्यमालाधीनत्वात् ।

Sanskrit

द्वितीयोये रूपकोपमासङ्कर एवालङ्कारो नोभभौव । मधुरवततं लेभ इति 'रूपकल्कोया-यामपरिहार्योऽयं किमिति स्तनकुड्मलादौ तद्विशेषणम् ।

Sanskrit

दन्तप्रभापुष्पचिता परिणतहुङ्कारशोभिनी ।

Sanskrit

केशपाशालिब्बदनदेन खुवेषा हरिणेक्षणा ॥

Sanskrit

परिपुष्टार्जनयनना चन्द्रिकाचारुहासिनी ।

Sanskrit

हंसगलीहारसुता शारद्विजयतेताराम् ॥

Sanskrit

इत्थनयो: सर्वस्वरसङ्ग्रहस्थयो: श्लोकयोऽरयेकदेशाविवर्तिरूपकमेव नालङ्कारान्तरम् ।

Sanskrit

यदापि द्वितीयश्लोके 'शारदर्षासखी बमौ ' इति चतुर्थे पदे उपमा निवेश्यते तदापि

Sanskrit

रूपकोपमासङ्करो नोपमैव । एवं चन्द्रिकैव चारुहास इति विम्रहेऽपि ।

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

निर्मलाम्वररम्यश्रीः किशिद्दर्शिततारका । हंसालीलहरयुक्ता शरद्विजजयतेतराम् ॥

Sanskrit

इत्यत् तृतीयपादे रूपकसत्त्वादेकदेशचिवर्तिनीरुपकम् । तस्य तु पूर्वपादद्वयस्थैवेण सङ्गरः । न त्वल समासोक्तिरलङ्कार इति युक्तम् ।

Sanskrit

आह्लादि चन्द्रवदना स्फुरत्कान्तार्कमोतिका । घना धकारथ्रभिमुखी रांजते गगनस्थली ॥

Sanskrit

इत्यलङ्काररत्नाकरे समासोक्तियुदाहरणतया दर्शिते पद्येऽड्येवम् । तन्वी मनोहरा बाला पुष्पाक्षी पुष्पहासिनी । विकारस्मिति सुबभ्रु भर्तृदर्शनमात्रतः ॥

Sanskrit

इत्यत्र तु पुष्पाक्षी पुष्पहासिन्यौपम्यायैव प्रतीतेऽव्ययोपमा । रक्तोक्तैः एकदेशवर्तिन्युपमा वा । न तु समासोक्तिरव्ययड्यग्रूपकं वा ।

Sanskrit

अथोपगूढे शरदा शशाङ्के ग्रातृदृढ यौौ शान्ततटित्कटाक्षा ।

Sanskrit

इत्यत्र तटित्कटाक्षेति रूपकस्य सत्त्वात् "रूपकगर्भत्वेन तु समासान्तराश्रयणात् समानविशेषणत्वं भवदपि न समासोक्तिः प्रयोजकम् । एकदेशविवर्तिरूपकसुरूषेनैव अर्थान्तरगतीतस्तस्य वैचस्योत् ।"

Sanskrit

इति सर्वस्वकारोक्त्यैव समासोक्तिन् भवति । यत्तु समासोक्तिमलङ्कुर्वेता तेन 'शान्ततटित्कटाक्षा' इत्यप्यन्वयगम्यं विशेषणं समासान्तराश्रयणाल् समानम् ।

Sanskrit

इत्युक्तं तत्सर्वैथाऽऽडसदिति स्थितमेव । इदं त्वल वक्तव्यम् । यदि रूपकगर्भ-विशेषणसत्त्वे समासोक्तिनोचिता सा कथमुपमागर्भे विशेषणसत्त्वे परमुचिता ।

Sanskrit

भेदतिरोधानतद्भावाभ्यामेव हि रूपकोपमयोर्भिदा । तथाहि एकदेशे रूपकसत्त्वे समासोक्तिन् भवति उपमासत्त्वे तथैवोति युक्तम् ।

Sanskrit

1. अथस्मेऽ पाठः सर्वस्वेऽपि स्वीकार्तव्यः । 'लोलाक्षी पुष्पहासिनी' इति तु तत्र मुद्रितम् ।

Sanskrit

ऐन्द्रं धनुः पाण्डुपयोधरेण शरद्धदधानाशड्क्रद्रनखक्षताभमू ।

Sanskrit

प्रसाद्यन्ती सकलकुञ्चितिं तां तपं रवेर्भ्याधिकं चकार ॥

Sanskrit

इत्यलं नखक्षतोभमितवयवोपमानुरोधिभिः अवयविनी उयमा वा रूपकमेव वा सुकल्पमिति कृतं समासोक्त्या ।

Sanskrit

तदेवं सुप्रतिष्ठिते निप्क्षण्टके रूपकसाम्राज्येऽस्ति कश्चिदलक्ष्यारसर्वे स्वकृता रुथ्यकेन प्रदर्शितो विशेषः येन तस्य परिणाम इति सज्ञान्तरं क्वचिद् भवति ।

Sanskrit

तत्र “ आरोप्यमाणस्य प्रकृतोपयोगित्वे परिणाम ” इति तल्लक्षणसूत्रं एवं विवरणतम्-

Sanskrit

“ आरोप्यमाणं रूपकेऽप्रकारणोपयोगित्वभावात् प्रकृतोपरक्तक्वचेनैव केवलेनान्वयं लभते । परिणामे तु प्रकृतत्वमतयाडडरप्रयमाणस्योपयोग इति प्रकृतमारोप्यमाणतया परिणामति । ”

Sanskrit

इति । अलं व्यास्याता जयर्थः “ प्रकृतात्मतयैति । प्रकृतात्मतयेऽर्थः ” इत्याह । प्रकृतस्योपमेयस्य आत्मा शरीरोप्यस्याङ्गवृत्तकलक्रम् । नखकान्तं नाङ्गमिति तस्य तथा विग्रहवतोऽभिसन्धिः ।

Sanskrit

अरुजतिमातरमिच्छति संसाराम्भोधिनाविको देवः ।

Sanskrit

अत्र संसारनिवर्तको देवः तत्र नाविकतामेभ्योडझलिमिच्छान्ति यथा नाविकः समुद्र-

Sanskrit

तरणकामेभ्य आतरमिच्छति आतरसमुद्रनान्तिका आरोप्यमाणा प्रकृतानामङ्गलिसंसार-

Sanskrit

देवानामुपरक्तकतयैव स्थिता । इति रूपकमेतत् ।

Sanskrit

तस्मै सौमित्रिमैलीतीमयमुपकृतवानातरं नाविकाय

Sanskrit

इत्यलं तु नाविकः प्रकृत एव गङ्गाद्यास्तारकः । तसिनं रमेणी कृता अतिशायिता मैली च प्रकृता । अस्यां प्रकृतातरतादात्म्यमारोप्यते । एवं स्थिते प्रकृता मैत्री प्रकृतेन नाविकेन स्वरूपतः सभान्धायोग्या तथोभयवस्तुनंतररूपत्वमात्रनोडपेक्षते । आरोप्य-

Sanskrit

माणमात्ररूपं वस्तु च तयोभयम् । तेन प्रकृता मैली अमकृतातररूपेण परिणामति स्वरूपं विहाय प्रकृतरोपेण प्रकृतान्वयं लभत इत्यर्थः । एवं चारोप्यमाण आतरः

Sanskrit

प्रकृतताया मेध्या प्रकृतान्विकसङ्घन्थोपादकतयोपकारकत्वाद्धि भवतीति जयर्थस्य भावः । प्रकृतं उपमेयं आत्मा यस्यैति बहुव्रीहावधि आत्मा उपकायँ प्रधानमिति

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

स एवोक्तो वाध्यः। एतदनुरोधेन सूत्रे प्रकृतोपयोगित्वे इत्यस्य 'प्रकृते उपमेये वाऽध्योपेतधर्मकृतवस्तुन्तरसम्बन्धनिरवधिकलतया य उपयागस्तदर्थत्वे', इत्यर्थो वाच्यः।

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

यदि तु उपरि लक्षणसङ्गमनावसरे 'मैलीरूपतया' इति यथुक्तं तदनुसरण 'प्रकृतातमतया' इत्यस्य प्रकृतरूपतया इत्येवार्थ इष्यते तदा अयं भावः। आतरों मैड्यारोप्यमाणो यद्यपि प्रकृतनिविकल्पकारानुगुणः तथापि तत्स्वरूपमत्र नास्तीति कृत्वं तस्य प्रकृतोपयोगित्वमिति न शङ्कनीयम्।

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

प्रकृतं स्वस्य अलङ्कारोप्सत्तं उपमेयं यदस्ति तदात्मकतया तत्त्वरूपतयैव प्रकृतनिविकल्पकारोऽपयोगित्वस्य विवक्षितत्वात्। प्रकृता मैली अधकृतात्मकतया उपमानतावच्छेदकावच्छिन्नतया परिणमति अवस्थान्तरं प्रामोति। तथा मतौ तिमपेक्षिता प्रामोतीत्यर्थः।

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

तथा च आतरत्वेन गृहीता मैली आतरः सम्पद्यते इति मैलीरूपोड्यमात्रः। धर्मी प्रकृत एव। धर्मे एव तु आरोप्यमाणस्य। एवं स्वतादात्म्यसमर्पणेन प्रकृतस्य प्रकृतार्थान्तरसम्बन्धनिरवधिक्त्वमेव आरोप्यमाणस्य प्रकृतोपयोगित्वमिति सूत्रे उक्तमिति।

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

आरारोप्यमाणधर्मैक्यं युक्तमस्यां प्रकृतौ भवति । अनुगुणोऽस्तदधिगिञ्ञा: परिणामरहस्यमभिद्यति ॥

Sanskrit

यथा --

Sanskrit

अभियुक्तञ्जनो निजाभेकाणां बहुशो रञ्जनैरन्द्रपादरक्षे । अधलेपविचार्यचमोचनार्थी रजसा लिप्पति तावकेन देहान् ॥

Sanskrit

अत्र हि पिशाच आरोग्यमाणो रजसा लेपनस्यानुगुणो भवति भवति परिणामः । एवं च विषय एव विषयितयैव परिणामः प्रकृतार्थान्तरसम्बन्धं लभते। तेनारोप्यमाणस्य प्रकृतोपयोगित्वमिति स्थिते एनदैवश्रित्येन 'परिणामः क्रियार्थे श्चेद्विषयी विषया मता ।

Sanskrit

इति लक्षणं कृत्वा यत् वक्ष्यते तसर्वमयुक्तमिति उद्भानपटविकायां चिल्लमीमांसापरिशुद्धौ पुनिरूपितम् ।

जगन्नाथः

Sanskrit

यत् पुनः रसगङ्गाधरे 'अत्र च विषयाभेदो विषयियुपयुज्यते । रूपके तु नैवमिति लङ्कादास्य मैदः',

Sanskrit

इति तदू पकेडपि विषयाभेदस्यैवोपपादितस्वाच्छादत्नं शङ्क्यम् । यच्च

Sanskrit

" आरोप्यमाणस्य प्रकृतोपयोग इत्यस्य प्रकृतकार्ये उपयोगः । आहोस्वित् प्रकृतविषयात्मतया उपयोगोऽर्थः । "

Sanskrit

इति विकलिपतं तच्च न युक्तम् । प्रकृतकार्ये च प्रकृतविषयात्मतया चैवयभयथाड्‌प्युप-योगाभ्युपगमात् तथैवानुपदसुपपादितत्वात् । न च

Sanskrit

उद्यत्कठोरपुलकाइङ्कुरकण्टकादौ प्रे-

Sanskrit

मेन्न क्षीयते तन्न पदं नञु सा हृद्या मे ।

Sanskrit

इति रूपकोदाहरणे आरोप्यमाणानां कण्टकानां प्रकृतत्वेनैवेष्टस्मारूपकार्ये उपयोगेनेति-प्रसङ्ग इति वाच्यम् । खेदस्य व्यथाया वा कण्टकमान्रसंबन्धित्वाभावात् । 'क्षीयते लोकहेतोः' 'अज्ञात्क्षुभितमिव व्यथमानमास्ते' इत्यन्वयापि तत्सङ्ग्रहात् । तेन कण्टकरूपणपरित्यागेन 'उद्यत्कठोरपुलकाइङ्कुरसम्प्रविद्धं यत्न क्षीयते...' इत्थपि सामञ्जस्यात् कण्टकरूपणं तर्क्षणाग्रत्ववशेनैन उपरक्षणमात्रं करोति न तु प्रकृतोपयोगं लभत इति कवितर्कः । नापि - प्रकृतविषयात्मतया उपयोगो ग्राह्योऽकारे

Sanskrit

" अथ पार्श्वमतमाश्रयोरियद्धिःसरसैरेव स्रोतःपथाश्रितैरपि च्छोभिः । क्षितिभर्तुरुपायनं चकार प्रथमं तत्सदृशतुरगमाध्वैः ।। "

Sanskrit

इति रुथ्यकोक्त्यभिकरणपरिणामदाहरणानुपपत्ति: । राजसड्घटनने ह्युपायनस्यारोप्यमाणस्य स्वात्मनेवोपयोगो न तु विषयवचोरूपतया । वचसां तु विषयाणामारोप्यमाणोपायनरूपत्वेन परसुपयोग इति मत्वात् विपरीतम्—"

Sanskrit

इति शङ्क्यम् । उपायनस्यारोप्यमाणस्य स्वरूपतोऽसक्चेन स्वास्मना तदुपयोगस्यासम्भवात् । न हि विषयवचोरुपतिरिक्तं प्रथमोपायनं किश्चित् क्षितिपतये उपहृतं स्वात् । अथ आरोप्यमाणस्योपयोगो नाम आरोपसम्बन्धेन उपमानतावच्छे-

Sanskrit

दकधर्मवत् प्रकृतधर्मिण एव आरोपितरहूपेणोपयोगः । तथ्याच नासम्भव इत्युच्यते तदेव 'प्रकृतात्मतये'ति रुय्यकोक्तौ विवक्षितम् । प्रकृतात्मतया प्रकृतोपमेयधर्मि-स्वरूपेणेति अर्थः । न तु विषयतावच्छेदकरूपेणेति । अमकृतधर्मिण एवात्र अविद्यमा-

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

नत्वे तत्र धर्मोऽतरान्वयप्रसक्तस्य दूरोपसारितत्वात् । एतेन 'विपयी विषयात्मना परिणमती' इति वचनं बाधितार्थमिति वेदितव्यम् ।

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

चन्द्रत्वाश्रयो धर्मो यस्तस्य न समन्वयः । आरोपेधित्वगृहीतेऽस्मिन्निपरीतं बहूदितम् ॥

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

आरोपः

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

एतेन यदुक्तं समासोक्तिप्रकरणे कुवलयानन्दे

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

" न तु रूपक इव प्रस्तुतेऽप्रस्तुतरुपसमारोपोद्भवि । मुखं चन्द्र इत्यत् मुखे चन्द्रत्वारोपहुतचन्द्रवदसमभिव्याहारवत् ...."

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

इति ; यच्चैतत्खण्डनप्रस्तुतेन जगन्नाथेनोक्तम् —

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

" यत् तावदुच्यते मुखं चन्द्र इत्यलं चन्द्रत्वारोप इति तत्र । नामार्थ-

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

योरमेदेनैवान्योन्यामेद्यत्वात् । न चन्द्रस्यारोपः न चन्द्रत्वविशेषणस्य । "

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

इति ; यच्चापरमेतत्खण्डने अप्पयदीक्षितोक्तिसमर्थने च प्रस्तुतेन नागेशोनोक्तम् —

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

" तादात्म्येन चन्द्रारोपे तादात्म्यस्यापि सम्भवन्धविध्याडडरोपविषयत्वात्

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

तस्य चन्द्रत्वानतिरेकात् चन्द्रत्वारोपेत्युक्तम् । न तु प्रकारतया चन्द्रत्वारोपः ।

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

अन्यत् विशेषणत्वेनोपस्थितस्यान्यत् प्रकृततया आरोपयोगादिति चिन्त्य-

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

मिदम् । "

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

इति ; तत् सर्वं चिन्त्यमिति ज्ञापितम् । न हि —मुखं चन्द्र इत्यलं मुखशब्देन वदन-

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

मिव चन्द्रशब्देन अखण्डे पदेन्द्रूप्यावस्थात् । यद्वा धर्मिणोः प्रतिपत्ते तद्वै

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

कृत्वा सामानाधिकरण्यश्रेणी पञ्चात् तयोरमेदः श्रोतृरारोप्यते-इतीदृशी स्थिति-

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

रत् केनचिददृशीकृता शक्या वाड्न्यैकर्युम् । पदद्रयस्यापि विभिन्नार्थद्र्यान्निष्ठत्वेन

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

सामानाधिकरण्यस्यैव भङ्गप्रसङ्गात् । सामानविभक्तिकत्वमालं सामानाधिकरण्यमिति

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

चेत् । एवमपि वस्तुतः श्रुध्दामेदस्स मुखे विरहेण तस्य संसर्गानुपपत्या चन्द्रस्य

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

मुखेऽन्वयासम्मवात् । भेदसंर्ग एवेत्युक्तत्वात् । तस्मात् वास्तव एवामेदः संसर्गः । स च पदावस्थायामेव

Sanskrit

चन्द्र इव चन्द्र इति चन्द्रपदेन आरोपितचन्द्रत्ववनमुरवधर्म्यसिंधानात् रूपपन्न इति दृश्यद्यम्। किं च अस्या मुखं चन्द्र इत्यत् मुखधर्म्यमितिरेकेण चन्द्रधर्मी भासते न वा। नायः। नायिकाग्रीवावर्तितत् वेन चन्द्रबिम्बारोपस्यापरस् प्रसङ्गात्। धर्म्येन्तरप्रतीतेरनुतभावाच्च। नान्त्यः। चन्द्रारोप्यानङ्गीकर्तव्यत्वापत्तेः। किं मुखे किं चन्द्रस्वरूपैव आरोपः न चन्द्रस्य। अभेदो हि भेदाभावः भेदप्रतिमत् मिन्नम् नार्थस्वरूपम्। अभेदेन चन्द्रो हि चन्द्राभेद एव। न हि संयागेन घटवदूर्तलं घटसंयोगवदूर्तलमित्यानयोर् विशेषेषः कश्चिदस्ति। यदि चास्ति तर्हि घटवदूर्तलमितिवत् चन्द्रवन्मुखमिति भवतीतः स्यात्।

Sanskrit

रूपकविभागः

Sanskrit

नन्वेवं अभेदरूपकं ताद्रूप्यरूपकामित्येवं क्रियामाणस्य विभागस्य कथमुपपत्तिरिति चेत् न। कथमात्रे अभ्रान्तिक एव सः। अत्र एव रसङ्गोर्ध्वडनौचितः।

Sanskrit

"तच्च कृत्रिम् प्रसिद्धविषयमेदपर्यवसितम् कृत्रिम् भेदे प्रतीमान एवं तदीयधर्मोरपमालर्यवसितम्। ततश्व रूपकं द्विविधम्-अभेदरूपकं ताद्रूप्यरूपक्वेति।"

Sanskrit

इतीमं कुवलयानन्दग्रन्थं व्याचचक्षाणे न व्युत्पन्नमतिना प्रगल्भेन बुधरञ्जनीकारेण पतस्मर्थनार्थं यदुक्तं तदपि नासत्परिरितोषाय। तथाहि।

Sanskrit

"ननु रूपकामित्यभेदाध्यान्तवेन तत् अभेदातद्रूप्याविभागानुपपत्तिः। किं तु ताद्रूप्यस्य अभेदान्नातिरेक इति सुतरां तद्नुपपत्तिरित्यत आह तच्चेत्। पूर्वोक्तरञ्जनाच्छेत्यर्थः। भेद इति। प्रसिद्धविषयिमेद इत्यर्थः। तदोयेत। विषयितावच्छेदकचच्दलादिस्यर्थः। तथा च प्रसिद्धविषयिमेदे अभेदरूपकम्। तद्रद्रेदपि तद्धर्मोरपे ताद्रूप्यरूपकमिति विवेक इति भावः। नचैवमभेदप्राधान्यसिद्धान्तव््याकोपः। ताद्रूप्यरूपके

Sanskrit

1. इदं व्याख्यानमध्य उद्यापनप्रतिकातुवचनध्वनिरूपेण प्रकार्यते।

रूपकपरिशुद्धि:

Sanskrit

पेक्षया प्रसिद्धस्य पदगतगौणत्वाज्जीकारस्यैव न्याय्यत्वेन विपरीतनिर्णायकस्यैव सत्त्वात् । पदेऽपु हि लक्षणा सर्वैः शाब्दकैरर्ज्जीकृता सुप्रसिद्धा । न तु संसर्गारोपः । आहार्यशाब्दनिरासात् । आहुश्र वाक्यतत्स्वविदः 'लक्षणाडपि हि लौकिकी । हठोप्रसिद्धकल्पना' इति । अपि च संसर्गो वाक्यार्थः न तु पदार्थ इति तावत् स्थितम् । तलायमारोपितसंसर्गरूपो वाक्यार्थः किं मुरल्यः: उत्तामुरदयः । नाध्य । स्वलद्गतिध्वनात् । वाधे सति इच्छया द्वार प्रयत्नः । नान्त्यः । वाक्यार्थस्यामुरल्यत्वे तसिद्धर्थे वाक्यस्यामुरल्यत्वापत्तेः । दृश्यं तदिति चेत् । पदामुरल्यत्वमनिच्छतां ता वाक्यामुरल्यत्वस्य सुतरामनेष्टत्व्यात् । दृश्श्रिकभिया फलायमानस्य आश्रविषयसुरले निपात इति ध्याभाणकः । वरं हि पदस्य दोषो न वाक्यस्य ॥

रूपकपरिशुद्धि:

Sanskrit

अपिच भ्रान्तव्यवहारः कथमिति निरूपणीयम् । तस्य ज्ञानहार्य आरोपः । शुक्तिरजतदर्शिना किं कुल आरोग्यते । यदि तावच्छुक्तिधर्मिणि रजतधर्मी । तत्र इदं रजतवदित्यभिलापात् । शुक्तिधर्म्यतिरेकेण धर्म्यन्तरक्वचिद्वाप्रतीतेश्च । अथ यदि शुक्तिधर्मिणि रजतत्वधर्मः । तर्हि अज्ञानतस्य आहार्यारोपादपि तद्वन्मूलाविषय एव । यदू भ्रान्त्या गृहीतं तन्मात्रं हि अज्ञान्तेन गृहीतुं न शक्यत इत्याहार्यारोपमपेक्षते । तस्मात् समनाधिकरणपदप्रयोगकारणीभूत आहार्यारोपो धर्मिमात्रविषय इति तद्वाचिना पदेन प्रकृतस्यैव धर्मिणोडभिधेयत्वात् पदमेव गौणं भवति न वाक्यमिति विभाव्यम् ॥

चित्रमीमांसा

Sanskrit

यत्रवत् चित्रमीमांसायां विकल्पः कृतः दूषणं च—— 'मुखं चन्द्र इत्यत्र लक्षणा मुखे प्रवर्त्तमाने चन्द्रत्वं1 केन निमित्तेन प्रवर्त्तेत । मुखत्वेन वा मुखसाधारणकान्तिविशेषेण वा चन्द्रत्वेन वा चन्द्रसाधर्म्येण वा । नाध्यः । मुखपदेन पौनरुक्त्यापत्तेः । मुखत्वस्य शक्या-सम्बन्धित्वेन तेन निमित्तेन लक्षणायोगाच्च । अत एव न द्वितीयः । न तृतीयचतुर्थौ । मुखवाच्यिधर्म्योस्तत् प्रयुक्तिनिमित्तत्वायोगात् । न पञ्चमः ।

Sanskrit

कान्तिमान्मुखचन्द्र इत्यादौ कान्तिमत्पदैन पौनरुक्त्यापत्तेः। नापि पश्चः।

Sanskrit

सादृश्यस्य शब्दप्रतिपाद्यत्वेनैवाधध्यचयेन रूपकस्योपमानपदस्थभावानुपपत्तेः।

Sanskrit

अभेदप्रधानं रूपकमिति सिद्धान्तविरोधाच्च। तस्मात् रूपके स्वस्वपदाभि-

Sanskrit

हितयोरविषयविषयिणोरभेदप्रतिपत्तिः संसर्गमर्यादयेत्येव वक्तव्यसू...."

Sanskrit

इति तसर्वे "अतिशयोक्तौ विषयाभिधायिमुखादिपदप्रयोगाच्चन्द्रादिपदेनैव तत्प्रत्यायनं

Sanskrit

कार्थमिति तस्य तत्र लक्षणाडवश्यमास्थेया" इति वदता एतद्ग्रन्थकृतैवावश्यं

Sanskrit

समाधेयम्। अतिशयोक्तावपि चन्द्रादिपदेन मुखादिलक्षणायां हि सर्वे इमे विकल्पाः

Sanskrit

प्रथमविकल्पे 'मुखपदेन पौनरुक्त्यापत्तेः' इति यदूक्तं तदृजं सर्वाणि

Sanskrit

दूषणानि च प्रसक्तं लभन्ते।

Sanskrit

यदपि 'कान्तिमान्मुखचन्द्र इत्यादौ काठकाद्यापकादिवत् संसर्गमर्यादयैवाभेदप्रतिपत्तिसम्भवेनातिकिञ्चिलक्षणाश्रयणायोगात्' इति तत् विषमो दृष्टान्तः।

Sanskrit

काठकाध्यापकादौ हि वस्तुतोडभेदसंसरगो विद्यते। मुखचन्द्रादौ तु नासावस्तीति।

Sanskrit

अथवा मुखे चन्द्र इत्यपल कृतत्वे लक्षणादूपणस्य कः परिहार इति चेत्

Sanskrit

आरोपितार्थीर्वृत्तिंव गौणत्वमिति गौणीलक्षणादेव स मुखः। चन्द्रत्वेनैव निमित्तेन

Sanskrit

चन्द्रपदं सुरये प्रकर्तित इत्यभ्युपगमान्त विकलपान्तरदूषणानामपल प्रसज्योडस्ति।

Sanskrit

यत् तत् दूषणं मुखत्वादिवर्मस्य कथं तत् प्रृवृत्तिनिमित्तकमिति तत् संसगेडपि

Sanskrit

तुल्यम्—मुखत्वादिवृत्तेश्चन्द्रादिभेदस्य कथं तस्मिन् संसर्गवर्मिति। आरोपोडनयल्लापि

Sanskrit

सुवचः। उत्कर्षश्च सवैंः प्राचीनैः सारोपस्यैवसानलक्षणां निरूपयद्धिः। तथा च

Sanskrit

मुकुलभट्टः——

Sanskrit

"गौणः पुनरुचरो यत् सूलभूतोपमानोऽपमेयभावसमाश्रयेणोपमानगतगुण-

Sanskrit

सादृश्यगुणयोगे लक्षणां पुरस्सरोकृत्य उपमेय उपमानशब्दस्तद्गुणैारोप्यते।

Sanskrit

स हि गुणेभ्य आगतत्वाद् गौणशब्देनाभिधीयते। यथा गौरवाहीक इति।

Sanskrit

अत्र हि गोर्गताडघमान्वादिगुणसहिराजाडघमान्वादियोगाद् वाहीके

Sanskrit

गोशब्दगोत्वयोः उपचारः" ।

Sanskrit

इति। मीमांसकाश्चैवमाहुरिति वक्ष्यते। लोके च जना आरोपितधर्मवक्तथैव तदृर्म-

Sanskrit

प्रवृत्तिनिमित्तकं शब्दं प्रयुङ्कते ! यथा स्थानौ चोरत्वबुद्ध्या पलायमानस्य भयं

Sanskrit

7

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

शमयं तज्ज्ञो ब्रवीति 'चोरं पश्य । नायं चलिष्यति न प्रहरिष्यति'ति । आरोपितचोरत्ववान् एव हि तत्‍त्र चोरशब्दार्थः चोरः चोरत्वेन गृहीत इति । तस्मात् स्वप्रकारकारोपविशेष्यत्वसंवन्धेन चन्द्रखवस्य मुरखे विद्यमानत्वादिविद्यमानत्वं कृत्वा दत्तं दृश्यणमलं भवतीति ।

Sanskrit

तदपि गौणालंकारमात्रशब्दत्वोपमेयोपरूपकं च । रूपकान्ति भेदान्तरकम । ननु लक्षणणस्य दृश्यणम्— 'तज्ज्ञहरूपकेऽव्यासि । न हि तल् उपमेयवाचि गौणसुपमानपदमस्ती'ति । तदपि न लभति । वाच्यस्यैव रूपकस्यालङ्कारत्वेन लक्ष्यत्वात् । अलङ्कारत्नावस्थायां लक्षणस्याव्याहतत्वात् । अलङ्कार्यत्वावस्थायां ब्राह्मणश्रमणकन्यायेन तत्सङ्ङमनात् । किं वा अर्थे व्यङ्गिते तद्राचकशब्देऽपस्थितेऽपि व्युत्पत्त्यनुसार्जनीयेति पदमपि व्यङ्गितमेव । तेन पदासत्ववचनमनादरणीयमिति ।

Sanskrit

अथ यत् नेदानन्देन चन्द्रेणेत्यादौ शुद्धसारोपलक्षणामूले रूपकेऽव्यासिति । तदपि न रूपमानोपमेयपदघटितं रूपकलक्षणं प्राणितद्रि॒क्चक्रितदपि रूपकस्थालानङ्गीकारात् । चमत्कारे सति कुतो न रूपकमिति चेत् । चमत्कारे सति कुतो नोपमेयपि प्राप्‍नुं शक्यत्वात् । इवादिभावान्तरोपमेति चेत् उपमानोपमेयभावाभाववात् रूपकमिति तुल्यम् । उपमानोपमेयभावो मा भूत् । इवादिर्मो भूत् उपमादिस्वित्यपि प्रसङ्गात् । उपमा साहश्यम् । तस्य वाचक इवादि: । वाचकभावे कथम् वाच्यं स्यादिति चेत् उपमेयस्य उपमानरूपेण रूपवत्करणं रूपकम् । तदुपमानोपमेयभावे कथम् स्यादिति समानम् । अन्यस्यैव रूपेण रूपवत्करणं रूपकं लक्षणम् । न तु भवदुक्तमिति चेत् किमत् प्रमाणम् । रूपकसमोऽस्त्वे । रूपवत्करणे रूपयति इति हि रूपकम् । स्वस्यैव स्वकायन रूपण रूपवत्करणायोगात् अन्यस्यैति गम्यते । उपमेयस्यैति सड्ङोचे तु न किञ्चिदप्रमाणमिति चेत् तर्हि रथकाराधाने रथं कुर्वन् सर्वोडधिक्षिपेत न सड्ङुर्जातिविशेष एव । रथं करोति रथकार इति हि व्युत्पत्ति: । ननु तत्रडयौगमपहरतीति चेत् रूपकपदे तथा कुतो न भवति । नात्र रूढिरस्तीति चेत् कुतो न । अनुपलम्भादिति चेत् ।

Sanskrit

1. 'अद् गेयो रसकम्' इति लक्ष्यता अलङ्कारलाक्षणिकता शोभाकरेण तु अन्य रूपकमदीक्रियते ।

Sanskrit

अथ 'लुप्तोपमानि' 'उपमानेन यत्तत्त्वम्' 'उपमैव तिरोभूतमेदो' 'उपमानोपमेयोरभिदा' 'उपसर्जनोपमेयं कृत्स्ना' 'तद्रूपकमभेदो य उपमानोपमेयो:' इति चिरानुवृत्ता-विगीतप्रायप्रयोगभूयस्त्वं तदुपलम्भादित्यास्तां तावत् ।

Sanskrit

एतेन वृत्तिवातिकस्थमपि प्रकृतिविषयानुबन्ध सर्व विमृष्ट भवति । तथोहे ।

Sanskrit

"अत्रेदं तत्त्वम् । 'विद्रुममानसहंस--' इत्यदौ हंसादिपदानां वर्ण्ये राजनि रक्षणा ज्ञाप्यते । सामान्याधीकरणयेन वर्ण्यस्य राज्ञ: प्रसिद्ध-हंसजात्यादिभिरभेदस्स वाक्यार्थविधैयेव प्रतीत्युपपत्ते: ।

Sanskrit

इति यदुक्तं तत्सर्वत्र सम्भवतीयुक्तम् असकृच्छ बहुधा च । यत्पुनरत्र “हंसपदे रूपकौपयिकरी रक्षणा न सम्भवति । मानसवृत्तिवरुपसादृश्यमतीत्याधीरदचान राज-लक्षणाया: एवंविधलक्षणाSधीनत्वाच तादृशसादृश्यलाभस्य अन्योन्याश्रयात् ।

Sanskrit

सादृश्यमूलकलक्षणान्वयहेतूपमत्वयोरवेहि 'हि मानसपदस्य मनोभिलाषाच्छीलत सरोवाचितवं न भवतीति साहस्यप्रतीतिरेव नास्ति' इति लक्षणाया दूषणं तदयुक्तम् । सामान्याधीकरण्यात् कविरल्ट वर्णननिकीये हंसत्वमारोप्य व्यवहरतीति जानन् बोधा सहृदय: आरोपानिमित्तं साहस्यमन्विध्यन् मानसपदं हिलष्टं ततः साहस्यं च प्रतीत्य वाक्यार्थमास्वादयति तीतिं स्थितौ का नामानुपपत्ति: ।

Sanskrit

'प्रसिद्धहंसजातीयादिभिरभिरभेदस्ये' त्यत्र यदि हंसत्वजातिमदभेदोSभिमत: तर्हिं स हंसत्वजातिरूप एवेति न तादृश्या-तिरिक्कोडभेदो नाम कश्चित् । अथ हंसत्वजात्याश्रयनव्यतिरेकाभेद: सोडत नैव प्रतीत इत्यभेदवर्णनं पुनरत्रानुपपन्नम् । यदपि—"विषयविषयिपदसामान्याधीकरणये रूपकम् । विषययपदमानिन्देशोSतिशयोक्ति:" इति व्यवस्थामुपक्ष्य 'तादृश्ये रूपकम् । अभेदेडतिशयोक्ति: ' इति व्यवस्थामादद्य

Sanskrit

रूपकम् ।

Sanskrit

हृत्पङ्कजानि भजतां प्रतिबोधयन्ती संसारसागरमपि प्रविशोषयन्ती ।

Sanskrit

ज्योत्स्ना त्वदृडघिनखचन्द्रससुन्दरतेय - मन्त्यादशश्रीमभयदां प्रकृतिं बिभर्ति ॥

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

इत्यपि श्येनान्तरुपविशयान्निगरणेन 'ज्योत्स्ना' इति विषयिपदमालानिदर्शेऽपि पद्यजविकासकत्वादिना प्रसिद्धज्योत्स्नातो व्यतिरेकेण तादृप्यमालप्रतीतेरतिशयोक्तिमपहार रूपकमेवोक्तिकर्तव्यम् । तद्वत् 'विद्युलमानसहंस—' इत्यादौ विषयविर्या पदसामानाधिकरण्येऽप्यतिशयोक्तिरद्घीकियताम् । किमनुपपन्नम् "— इत्युच्यते तदघि न युज्यते । एव हि सति 'मुखं चन्द्र:' इत्यतिशयोक्तिः 'अनाकूत्कोडयं गलितहरिणः शीतकिरणः' इति रूपकामिति स्यात् । अस्वल्पति चेतु प्राण्णोडन झट्कश आलङ्कारिकाः किमतद्व्यतिरिक्ते कि.चिदालोचनीयम् । कुवलयानन्दस्य का गति: यत्र एतद्व्यतिरिक्त्यमाश्रितम् । असन्तनयाश्रयणे तु नैवं किंचित् सदृशं भवति न तादृप्यामिति अभेद इति भिन्नाविमावर्थी । यथा हंसपदं तथा ज्योत्स्नापदमप्य रूपितार्थवृत्तित्वाद् गौणम् । परन्तु विषयानुपादानादतिशयोक्तिभंवति । तदुपादाना हंसेति रूपकम् । ननु

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

"अयं हि धूर्जटिः: साक्षाद्देन दग्धाः पुरः क्षणात् । "

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

इत्यपि साक्षाद्देन येन दग्धा इति विशेषणेन च शिवभेद एव प्रतीत इ। वक्तव्यम् ।

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

साङ्ध्यीयमपरा लक्ष्मीरकुथ्यासागरोदिता ।

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

इति तु प्रसिद्धलक्ष्मीभेदागमेनाभेदो न भवतीति तद्रीयरुपमात्रं वर्णनीयार वक्तव्यमिति किंचिदमेदः कृतं तादृप्यमिल्येष विभागो दुष्परिहर इति चेदत्रोच्यते । प्रसिद्धशिवाभेद इति किमभिप्रेतम् । यदि प्रसिद्धशिवव्यतिरेक्यैकेन तदसम्भवि । 'पूर्वावस्थातो वर्णनीयराजभावावस्थायासु,' इति व्यक्तिभेदाश्रयणात् नात्र व्यक्तिभेदः । इकृत्यैव शिवव्यतिरेकश्रेतव्यतिरोचुरूपकम्: वाच्यावस्थालमेद इति चेत् तर्हि अयमिति सर्वनाम्ना वर्णनीयथराजशरीरावच्छिन्न जीवात्मविशेष उपस्थ्यते न वा । आद्ये कथं वक्तृभेदः । अत एव आरोप्य इति चेत् आरोप्यमागोडयं वक्तृभेदः किं 'धूर्जटित्वरूपः उत चेतनविशेषगत तद्याक्तिवरूपः उत तद्यक्तिस्थितियोगिकान्योन्याभावात्मकभेदप्रतियोगिकाभावरूपः उत। तिरिक्तः कक्ष्यन पदार्थीः सर्वेऽपि तद्वर्मीरुपस्थाम् तादृप्यामातिरिच्यते । तद् तदी रूपं धर्मों यस्मि तस्य भानो हि तादृप्यम् । शिवल्वादिः सत्वेऽपि तद्वर्म एव । द्वितीयादि

Sanskrit

यु कल्पेषु चमत्कारलेशस्यापि प्रत्याशा नास्तीति विशेषः । ननु अन्यत् तादृश्यम् अन्यच्च तादात्म्यम् । तादात्म्यमेव चाभेदः । तत्कथम् तादृग्विषयतोंच्यते । अन्र तादात्म्यं नाम व्यक्त्यैय्यस्यम् द्वितीयव्यक्तिराहित्यम् । अतः व्यक्तिद्वयस्यापि भानेऽपि क्रियामाणे द्वितीयव्यक्तिराहित्यारोपस्य किं फलम् । एतदारोपे सति हि एका व्यक्तिः पराच्छादिते किश्चिद्विरोहितेति भाव्यम् । अस्तु तर्हि अन्यः कल्प इति चेत् साक्षादेवेदमपितं यदुन्यते देवं विक्रीय यालोचक इति । वर्णनीयो हि राजात्मा । तस्याभाने शिवात्मकमानेन कस्यालालङ्करणं भविष्यति । नान्यं साधारणो जीवात्मा अपि तु शिव एव तयालङ्कार इति चेत् एवमपि प्रकृते धर्मीणि जीवत्वं प्रति-

Sanskrit

विष्य शिवत्वमारोपितमिति तादात्म्यस्य का प्रसक्तिः । रूपकमपहाय अपह्नुतिः सम्पादितेति तु विशेषः । यथोक्तम् —

Sanskrit

शुद्धापह्नतिरन्यास्यारोपार्थो धर्मनिह्नवः । । नार्यं सुधांशुः किं तर्हि व्योमगड्गासरोऽहम् ॥

Sanskrit

इति । यदपि

Sanskrit

" न च - एवमभेदप्रत्ययसम्भवेऽपि तादृग्विषयप्रत्ययो न लक्षणां विना सिध्येत् । स एव च विषयविषयिपदसामानाधिकरण्यस्थले सर्वेऽपि विवक्षित:-इति वाच्यम् । तत््र मानाभावात् ।

Sanskrit

उध्र्वं विरिचिन्चभवनात् तव नामिपद्मा-द्रोमावलीपदजुषस्तमसः परस्तात् । मुक्तौघमण्डिततमुरास्थलशुभ्रमयूषं परव्योमि देव परं पदमेव साक्षात् ॥

Sanskrit

इत्यादौ विषयविषयिपदसामानाधिकरण्ये प्येककारसाक्षात्पदाभ्यामुरःस्थले प्रसी-द्धपरमपद|भेदविलक्ष्याया एव स्फुटीकरणान्च "

Sanskrit

इत्युच्यते तदपि सर्वमितेन व्याख्यांतम् । अभेदप्रत्ययस्यासम्भवात् । एककारसाक्षात्पदयोः सामानाधिकरण्यावसिताभेदानिर्वाहकपरमपदस्वारोपानुवादमात्रूपत्वात् । तयो-विषयन्यावर्तकत्वेऽप तल्लकारप्रसङ्गात् । पद्यतरेर्मत्यर्थत्वे उपेक्षापसङ्गाच्च । एवच्च

रूपकपरिशुद्धि:

Sanskrit

चन्द्राद्याश्रयो धर्मो यस्तस्य न समन्वयः । आरूप्यते इति यत् पूर्वमुक्तं तत् प्रतितिष्ठति ॥

Sanskrit

ननु यथा नेत्रं तैलोत्पलमित्यत्र नेत्रे नीलोत्पलत्वारोपः तथैव यदि 'पद्य नीलोत्पलद्वन्द्रात्' इत्यलोऽपि, कथम् तर्हि सादृश्यावसानडल लक्षणेऽति विशेष उच्यते । विषयवाचकपदनिरूपिते डपि विषयितावच्छेदकरूपेण विशिष्टो व्यवच्छेद्य इति सत्यम् । सारोपैव लक्षण डलापि । तथापि विषयतावच्छेदकरूपेण विषयस्य अशाब्दरवेनाऽऽध्यवसायेनैवात्, अन्वे विशेषेऽण साध्यवसानत्वे डलोक्के सामान्यमपि सारोपत्वं विशेषान्तरमात्रपरतया व्यवहृतं मास्तीत् । यथा ब्रह्ममीमांसाया वेदान्तवेन प्रसिद्धौ जातायां सामान्योडपि मीमांसाशब्दः पूर्वेतने तद्वृत् । साध्यवसानान निरधव्यवसानेऽलैव तु तात्पर्येम् । न 'याता:कणादतां वेचित्', इत्यपि रूपकं भवति । तत् साध्यसमूलस्य तत्स्थारोपविरहात् भवदुक्तं रूपकजीवितमव्यासिध्रस्तमिति चेत्न । याता इत्यस्य 'आरोपसम्बन्धेन कणादत्ववर्द्धनिः' इत्यर्थः । आरोपसम्बन्धेन कणादत्ववर्द्धनिया इत्येव पर्यवसानात् गौणकणादपदोत्तरमेव तद्वोधकोऽद्रिः । इति ॥

Sanskrit

एवं राजानकहर्यकरीयं परिणालक्षणं सुशिष्यमिति दृशिंतम् । अनुष्ठित उदा- हरणशुद्धिरप । अथ यदेमिहैंपरीत्येन परिणालक्षणं शिक्षितवद्विद्रिः परिणामो दाहरणत्वेन पठितानि तत् सर्वेषां रूपकमेवेति झेयम् । तथाहि । 'समन्त्रात्सन्तापं हरिनभत्मालस्तरयतु'

Sanskrit

इत्यतत् संसारसन्तापं मकृतः । तत् मकृतस्य हरेः सम्वन्धः । अपकृतस्त्व अरण्य सररिसस्वाराधीनः सन्तापः । सोऽपकृततममालानुगुणः । तथाच प्रकृतापकृतसम्बन- एव नास्ति । कुतःपरिणामः । 'श्राविश्रावं वचः सधाम' इत्यत्र वचस्वेन प्रकृतश्रवण सम्बन्धस्य 'पायम्पाथं वचःसुधा' मित्यत्र आरोपितेन सुधात्वेन प्रकृतपानसम्बन्धरचोपपत्तेः नास्ति परिणामः । एवमहीनचन्द्रेति श्लोके डपि योषाया विरहितोषहेतुत् स्वत एवेति न परिणाम इति रमणीयं सर्वेषु ।

प्रयोजनम्

Sanskrit

तत् सिद्धं एवंविधपरिणाममसदृर्जिंतेपु पादारविन्दादिपु समासस्थले रूपकमेव नोपमा; समासोडपि परिणामे वा रूपके वा उपमितसमासो वेति ।

Sanskrit

इत्थं सिद्धान्ते स्थिते एतद्विचारपयो|जनमुच्यते । श्रीभाष्योपक्रमस्थस्य ' पारार्थ्यं च्चरसुधाशुपनिषदुद्गुथा|विध्यमर्थ्योदधृताम्'

Sanskrit

इत्याद्द्वितीयश्लोकस्य व्याख्याने व्यासैररेवमुच्यते — .

Sanskrit

'रु परुपकरणात् शुभाशब्दलक्षणाभयाच्च शुभदेव वच इति 'उपमितं न्यायशास्त्रेः' इत्यादेसमासमपरे आचार्याः अभिधीयन्ते । शुभाशब्देन भोग्यत्व-मभिप्रेतम् ।'

Sanskrit

इति । अतः उद्धृतानुसारिभिमेंम्मटादिभिः स्वयंशाछो|दितभारहादिप्रसिद्धिभिः प्रौदैः-लकारिकैः उपमितसमासस्य उपमानात्रविषयतया व्यवस्थापितत्वात् रूपकस्य करणादिति हेतोः उपमितसमासस्य सांख्यस्य च का सङ्घतिरिति प्रवलविप्रतिषेधशाङ्का जायते ।

Sanskrit

एतस्या: परिहारो च वधुधा यतितं इष्यैः -।

Sanskrit

किन्तु गम्भीरवेदान्तचिन्तनानामृतो|निःषृताः ।

Sanskrit

नवै तद्गभभेरुः|श्रद्धा सुवर्णीये परिष्कृतुब्ये ।

Sanskrit

साहितीवे|दिभिः श्रव्दशास्त्रैरेव यदी|रितम् ।

Sanskrit

तद्वेतदखिलं तावत्त् सम्यगध निरुपितम् ।

Sanskrit

व्यासार्यवचनं येन भवत्येतत् खुसज्जनम् ।

Sanskrit

शारीररूपकन्यस्तं भापते नारदारायणः ।

Sanskrit

तत्रोपमेति यास्केन रूपकं परिकीरितम् ।

Sanskrit

' अथ लुप्तोपमानि अर्थोंपमानि इत्याचक्षते । सिंहो व्याघ्र इति पूजायाम् । श्वा काक इति कुत्सायाम्' इति ।

Sanskrit

वैदिकदेवान्तशेषत्व|मित्थं रूपकचिन्तनम् ।

Sanskrit

उपमानि यतस्तक्वाद् विचारोऽयं न निष्कलः ।

Sanskrit

मीमांसक:

Sanskrit

ननु मीमांसासामध्ये

Sanskrit

' न चास्ति सिंहे परिकलनया प्रवृत्तिः । कलनाख्या अशक्यत्वात्'

रूपकपरिशुद्धिः

Sanskrit

इति, तद्वाच्याने कौमारिले तन्त्रान्तरे च तात्सिद्ध्यधिकरणे

Sanskrit

"कश्चित्पुनराह समारोपिततद्वावो गौण इति। तस्यैतन्मतम्। न कथञ्चन परशब्ददस्तया जात्या स्वनिवन्धनमूतया विना अत्यन्तानभिधेयक्रियागुण-

Sanskrit

मालद्वारेणान्यल चर्त्तितुमर्हन्ति। न च सिंहशब्देना प्रवर्त्तमानेन सिंहो देवदत्त इति सामान्याधीकरणण्ययोगो घटते। कथम् तर्हि

Sanskrit

अर्थेऽनर्थान्तरात्सामानाघ्यारोप्योपपादितम्।

Sanskrit

वाच्यममासाध शब्दानां स्वयमेव प्रवर्त्तिनम्॥

Sanskrit

सिंहादिसदृशक्रियागुणदर्शनेन हि देवदत्ततादृश्य: सामस्त्यपरिकल्पनया सारूप्य-मापद्यन्ते। तत्कथं स्वार्थ एव शब्द: प्रयुज्यते। न चैतावता मुख्यप्रसङ्ग:।

Sanskrit

अर्थस्यारोपितत्वात्। यत् तु से एवार्थ:;, न समारोप्यते तत् मुख्य इत्यदोष:। तत्रेदमुच्यते। नैतत्। कल्पनाया अशक्यत्वात्। तथाहि।

Sanskrit

असदृशेऽपि स्वभावं सद् वस्तु वस्त्वन्तरतन्मनः।

Sanskrit

अरोप्यतेsडभिधानार्थं कथम् न भान्तिर्जितै:॥

Sanskrit

किञ्च

Sanskrit

यत्सादृश्येन वाक्यार्था गौणी हृत्ति: प्रकल्पते।

Sanskrit

वेदे सा न कथञ्चित् स्वादध्यारोप्यपितुर्धिना॥"

Sanskrit

इति आरोपजीवितस्य रूपकस्य सर्वोत्मना निरस्तत्वात् वेदशेषत्वमेतद्रूपणस्य प्रतिज्ञायमानं केवलमलङ्काराभिनिवेशमात्रं प्रकाशयति न तु वस्तुतत्त्वं तथेति चेत्

Sanskrit

अत्र मीमांसकाग्रेसरैरेव यदुक्तं तदङ्गीकृत्यैव। तत् सर्वेषामविदितपि

Sanskrit

मीमांसाधिकारेऽखण्डदेवो मीमांसाकौस्तुभे तैरेव तत्सिद्ध्यधिकरण इदमाह —

Sanskrit

"यत् वाच्यत्के निरारोपगौणीस्थले आरोपयुक्तारोपानिराकरणार्थी न

Sanskrit

काप्यारोप: स्वोत्क्षेपापरभव:।.................................. इत्युक्तम्। तत्

Sanskrit

निरारोपगौणीस्थले अप्रतीयमानारोपकल्पनने प्रमाणाभावसैव रूपकादौ

Sanskrit

प्रतीयमानारोपत्यागे प्रमाणाभावस्य तुल्यत्वात्........................................

Sanskrit

प्रौढवादमात्रमारोपवादिप्रसरानिराकरणार्थमित्यवधेयम्।"

Sanskrit

इति। इतःपूर्वेषु —

Sanskrit

" कीदृशं ताहि गौणस्वमज्ञीक्रियत इति चेत् उच्च्यते। स्वाश्रयगुणवत्या गौणी वृत्ति:। गुणवत्ता च कृचित् समानजातीयगुणवतासम्बन्धेन। कृचित्-

Sanskrit

दारोपेण साक्षादेव। तल्लाद्या यथा—सिंहशब्दस्य शाब्दे सिंहे विध्यमानैः

Sanskrit

प्रसद्धकारित्वादिगुणैः समानजातीया गुणा देवदत्ते सन्तीति तल्ल गौणत्वम्।

Sanskrit

.......... द्वितीया तु यत्र रूपकादौ सत्यपि भेददर्शने

Sanskrit

सादृश्यमालेण सिंहनिष्ठ सिंहकूकरत्वादि देवदत्ते वाक्य आरोप्य सिंहशब्दं

Sanskrit

प्रयुड्क्ते श्रोता तथैव प्रतिपद्यते। तत्रानुभवसिद्धारोपाणहवे प्रमाणाभावात्

Sanskrit

स्वाश्रयनिष्ठगुणवत्या गौणी वृत्ति:। अत एव गुणवद् समवेतमालपरम्। सिंह-

Sanskrit

त्वादेरप्यारोपपार्जीकरणात्। अत एवालङ्कारिकैः सौन्दर्यस्य तरङ्गिणी .......

Sanskrit

सा म्रिया' इत्यादावारोपेपीव गौणी समर्थिता। यद्यापि चेयं काव्यवयति-

Sanskrit

रितेषु लोके वेलेषु वा बहुशो न दृश्यते तथापि काव्येष्वेव सम्भवत्या

Sanskrit

निराकतुंमशक्यत्वात् वेदेडपि च 'योषा वाव गौतमामि:' इत्यादौ यत्र

Sanskrit

विधिसम्भवः तल्लारोपस्वीकारादुपनयस्ता। वार्तिके तु आछुर्याभावादेवानुप-

Sanskrit

न्यासः।"

Sanskrit

इति। एवञ्च वार्तिकानुसारिणा पार्थसारथिमिश्रेण शाब्ददीपिकायां

Sanskrit

" तस्मादमिधेयसदृशो वृत्तिगौणलवम्। नाध्यारोपितवचनत्व्वम् "

Sanskrit

इति सिद्धान्ते क्रियमाणे तद्वास्यानकारः सोमनाथ इदमाह

Sanskrit

" ननु प्रयोत्कृतिपत्तोर्विशेषदर्शने सत्यपि प्रतिमासु देवतारोपवादाहार्या-

Sanskrit

रोपः सम्भवत्येव। सिंहो देवदत्त इति तु सिंहो लोकस्मिति प्रयोगाभावेन

Sanskrit

सादृश्यप्रतीतिरपि शब्दादारोपितार्थत्व (थे) प्रतীয়मानन्तरं तदन्यथानुपपत्या

Sanskrit

प्रतिपत्तुरुपपद्यते आरोपितार्थत्वे। एवञ्च ( —ते। आरोपितार्थत्व एव च)

Sanskrit

" प्रजा वै बर्हिः। यजमानः प्रस्तरः। यजमानमेवायजमानादुत्सरं करोति।

Sanskrit

तस्मादजमानोडयजमानादुत्सरः," इति " यजमानो वा एककपालः। शुक्रगणो

Sanskrit

लोक आहवनीयः। यदेककपालमाहवनीयेय जुहोति। यजमानमेव सुवर्गं

Sanskrit

लोकं गमयति " इत्यादिस్తుतिराज्ञस्येनोपपद्यते। लोकेडपिच

Sanskrit

8

रूपकपरिशुद्धि:

Sanskrit

अचतुर्वेदनो ब्रह्मा द्विजाहुरपरो हरिः ।

रूपकपरिशुद्धि:

Sanskrit

अभाललोचनः शङ्कुरभगवान् बादरायणः ॥

रूपकपरिशुद्धि:

Sanskrit

इत्यादौ बादरायणे ब्रह्मत्वारोप एव चतुर्वेदत्वादिप्रसिद्धब्रह्मैकेकगुणवैकल्यवर्णनं स्वरसं भवति । तथाडयं राजा साक्षादित्यादौ साक्षादिति विशेषणं मुख्यप्रतिपाद्यारोप एव तात्पर्यसं भवति । मुख्यगौण्योरेकार्थत्वपादानमालेणाभेदाध्यवसायामाश्रित्य साक्षादिति विशेषणसमर्थनं स्वतन्त्रतर्किसम्मतम् । गौण्यां घोष इत्यादौ मुख्यलाक्षणिक्योरेकशब्दोपादानसम्भ (द्रा) वे डप्यभेदाध्यवसायादृशीनात् । तथा मुख्यं चन्द्र इत्यादौ रूपकमिच्छतामालङ्कारिकाणामप्यारोपितार्थत्वमेव गौणत्वं सम्मतम् । साहृश्यार्थकत्वे तु तुल्यादिशब्दचदुपमैव स्यात् । न तु रूपकम् । न चैवमिदं रजतमिति भ्रान्तप्रतारकवाक्याद् विशेषो न स्यादिति वाच्यम् । प्रतिपत्सुरनहायारोपो भवत्विति बुद्ध्या प्रयोगे प्रतिपत्तुरहार्यारोपो भवत्विति बुद्ध्या प्रयोगे गौणत्वमिति विशेषोऽपि । तस्मादारोपितार्थत्वमेव गौणत्वं लोकवेदानुगुणमिति चेत् सत्यमेवम् । तथापि वेदे आरोपितार्थत्वस्वीकारे डग्रामाण्यापत्तेर्यं पक्ष आचार्यैर्दूषितः । यद्यपि रूढरोदनादिवदसदर्थेनापि

रूपकपरिशुद्धि:

Sanskrit

स्तुतिसम्भववात्रमाण्यप्रसक्तिः तथापि

रूपकपरिशुद्धि:

Sanskrit

प्रसरं न लभन्ते हि यावत् कूर्चन मार्कटः ।

रूपकपरिशुद्धि:

Sanskrit

नामिद्रवन्ति ते तावत् पिशाचो वा स्वर्गोच्चरे ॥

रूपकपरिशुद्धि:

Sanskrit

इति न्यायेन वेदे प्रामाण्यविरोधिन आरोपितार्थत्वस्यानवकाशो न देय इत्याक्रियन्ते तत्रतिप्रकरण कथमिति ध्येयम् ।

रूपकपरिशुद्धि:

Sanskrit

इति । अयमत भावः । अमन्त्रस्मर्थमारोप्यापि वेदेषु नयवहारो डस्तील्यस्मुप सति अलङ्कार्यारोपो युक्तः अत्रापीति कमेण असदेव स्वर्गादिफलं पुरुषप्रृचिसिद्ध उपन्यास्तमिलयेयं प्रतिपाद्य वेदप्रामाण्यमपहोतुं य इच्छन्ति तेभ्यमवकाशो द स्यादिति विभाविता वार्तिककृता तदनुसारिभिर्‌अभिश्र्य आरोप एअव न सम्भवतीत्याल्यन्ति प्रतिबेधः कृतः । न तु परमार्थत एव एअवमसनिधारिति । तस्मात

रूपकपरिशुद्धि:

Sanskrit

१. श्रीवेङ्कटेश्वरवाच्यविद्याविमर्शालालयत.ललितप्रकोशे (९३२८) स्थितोऽयं पाठः ।

Sanskrit

उपसंहारः

Sanskrit

अध्यस्तवस्तुस्थान्येकजीवितं रूपकं श्रुतौ ।

Sanskrit

अस्तीति तद्विचारस्य तादृश्ये न विहन्यते ॥

Sanskrit

उपसंहारः

Sanskrit

इत्यं रूपकरूपमुज्ज्वलधियामध्यःजसा दुग्रहेहं

Sanskrit

स्वतन्यायनिरन्तनोक्तिसरिणिच्यामर्शीतो निश्चितम् ।

Sanskrit

श्राघां वा विबुधैरस्थान्यदपि वा देवः स्वयं कारयन

Sanskrit

स प्रीति झुपतामिहोपकरणीभावात् कृतार्थोऽस्म्यहम् ॥

Sanskrit

इति रूपकपरिसुद्धिः ।

Sanskrit

तिसिंधुनन्देनदेनदुविदेशवत्सरे

Sanskrit

वमध्याथि संलघ्नाविशुद्धि रूपकम् ।

Sanskrit

वृषाद्रिशृङ्गोदयदुदारचन्द्रमः-

Sanskrit

पदारविन्दप्रवणान्तरातमनाः ॥

Sanskrit

शोधानिका

Sanskrit

Page line ९३ ९७ वैयर्थ्यैसैव ९९ ४ नोपमा कृतः २१ २० निमित्तेन २१ २२ मदृश्य २१ २८ सङ्कटम् २३ ६ उपमारूपकम् ३० ९ दर्शयतो ३९ ४ गृहाणां ४० ६ घनान्धकार ४० २३ पुष्पहासिनी ४५ ११ कथमभेद्

उदाहरणानुक्रमणी

Sanskrit

भकस्मादेव ते चण्ड

Sanskrit

अङ्कुल्यः पञ्चवान्यासन्

Sanskrit

अचतुर्वेदसो ब्रह्मा

Sanskrit

अथ पक्किमतामुपेयिवान्

Sanskrit

अथ सद्दोर्णमेदानां

Sanskrit

अन्तःपुराणि समयेषु

Sanskrit

अभियुक्तजन्तो निजार्भिकान्

Sanskrit

अम्भः सम्भरितालदाल

Sanskrit

अयं हि धूर्जटिः साक्षात्

Sanskrit

अयमालोहितच्छायः

Sanskrit

अर्थेऽर्थोऽन्तरात्मानं

Sanskrit

असद्दोर्णेस्वभावे सत्

Sanskrit

अविक्रय मुखाल्लेपि

Sanskrit

अविदिक्षितसामान्य

Sanskrit

अविहितलक्षणसत्पुरुषः

Sanskrit

आह्लादिचन्द्रवदनो

Sanskrit

हृत्प्रेतदसमस्ताक्यं

Sanskrit

हृदयं साधर्म्ये नैधर्म्ये

Sanskrit

उपमानानि सामान्यवचने:

Sanskrit

ड रम्येन तद्रूपं

Sanskrit

उपमानेन यत्सत्यं

Sanskrit

उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्यप्रयोगे

Sanskrit

उपमैव तिरोभूत

Sanskrit

उपसर्जनोपमेयं

Sanskrit

ऊर्ध्वं विरिञ्चि विभवनात्

Sanskrit

ऐन्द्रं धनुः पाण्डुपयोधरेण

Sanskrit

३० कथमेकपदेनैव

Sanskrit

८ कमलकरा रम्मो

Sanskrit

८३ घटीकुचतटीसदृशं

Sanskrit

३५ चन्द्रसदृशं मुखं

Sanskrit

९ जटाभासिरिभोमिः

Sanskrit

५२ जय त्रिबुधपते त्वं

Sanskrit

४६ तन्वी मनोहरा बाला

Sanskrit

५५ तरङ्गभूभृज्जा श्रुमिते

Sanskrit

४९ तस्मै सोमसुतिमैत्रीमयं

Sanskrit

१० दमस्त्रिभिरुपपाद्यति

Sanskrit

९ दर्पः स्यादघ्रतेन चेत्

Sanskrit

८० दीहो दिशहमुखाक्षो

Sanskrit

५ नखविकसितकमलं

Sanskrit

८६ नाथस्य दत्ते नदराज

Sanskrit

निर्मलाम्बररम्यश्रीः

Sanskrit

५, ६

Sanskrit

२३ पतिते पतझरगराजि

Sanskrit

४, १० परिप्लुता जलनिधौ

Sanskrit

पाणिपद्मान्ति भूपानां

Sanskrit

९४

Sanskrit

पादपादुपहता रघूदयहार्त्

Sanskrit

३४

Sanskrit

पारार्थ्यवचत्सुधांशु

Sanskrit

५५

Sanskrit

पुनर्हत्काभासमभितः

Sanskrit

८

Sanskrit

५३ प्रथमामनिदृष्टं समास उपसर्जनं

Sanskrit

प्रलयमखिलन्तार

Sanskrit

३३

Sanskrit

४९ प्रसरं न लभन्ते हि

Sanskrit

५९

INDEX

विम्बाधरः इति वृत्तौ

३२

विजृम्भमाणस्तनकुड्मलानां

३९

विधिसमयनियोगाद् दीक्षः

३०

भरतस्वं दिलीपस्तवं

भाष्यादिषु क्वातिगम्भीरः

९०, ९८

भेदामेदतुल्यत्वे उपमा

विशालवलभीमुजान

३८

विशेषणं विशेष्येण बहुलम्

२, ६

मञ्जरीकृत धर्मोम्भः

३०

मयूूरव्यंसकादयक्ष

महता: कुकुरान्धकद्रुमान्

मीनवती नयनाभ्यां

मुकुलितनयनैर्मुखरविन्दैः

३०

मुखं चन्द्रस्तेड़यं शशिर

मुखमिन्दुनदुनन्द्रमिदम्

शरदिन्दुकुन्देन्दुरुखा

४

शरदीव प्रसरपल्यां

३८

शरासनमिदं नमत्

२

शीकराम्भोमदम्

८

शुद्धापहृति रन्यस्य

४३

शोभिताशेषद्वार

२

यत्र गुणानां साम्ये

९६

श्रुत्या सम्वन्धविरहात्

२९

यत्र दर्शनमात्रेण

यथा कमलपत्राक्षी

सकलकलः पुरचन्द्रः

९८

यथाप्रथयति सुचितः

३

समम्रगगगनतथाम

३३

यदु विवक्षितसामान्यं

९३

समन्तात् सन्तापं

४८

यध्यासेन वक्रुणां

५६

समासस्खलदवृत्तिः

८

यस्यानिशं दिविषदः

३

सरलविरुद्धाक्षदं

३०

रत्नाकरकैसरिणवहं

३८

सादृश्यमुपमा भेदे

२८

रजसा तमसा च दुष्ट

साध्वीया मुपरा लक्ष्मीः

४३

वल्गितगन्धू गलद्गदं

सोदर्य्यातापरगात्र

३९

चारिधैरिव कराम

३०

सौजन्यचन्द्रिकाचनत्

२८

चारिपूर्वमखिलोकु

३३

हृत्यकज्जातिभर्जनात्

४४

ग्रन्थानुक्रमणी

काशिका

७०

किरातांर्जुनीय

९

कुवलयानन्द

३, ९०

९०, ४४, ४५

चित्रभिमांसा

९६

४८

अलङ्कारलाञ्कर

एकावली

काव्यादर्शे

INDEX

तत्त्वटीका १२ यादशास्त्रमुदय ३८

तन्त्रदर्शिक ५६ रसगङ्गाधर ८, ४२, ४४

दयाशतक ३२ रामायण ३९

पदमञ्जरी ९ वचस्समुच्चयतत्त्व ३६

पादुकासहत्र १९, १९ वृत्तिवार्तिक २८, ५९

भाष्यप्रदीप १३, १९ शब्दशक्तिप्रकाशिका ५९

महाभाष्य ९०, ९९ श्रीनिदर्शगुणाकर ९८

मीमांसाकौस्तुभ ५६ श्रुतप्रकाशिका ९

मीमांसाभाष्य ५९ सम्वेदविविपयपद्धि ३८

ग्रन्थकारानुक्रमणी

आप्यायनदीक्षित भोज(राज) ५, ९४, ९६, ९९, २७, ३५

उद्घाट ३, २९ भामह ८, १२, १७, १८, ३३

कैयट ६, ९०, ९१, १२ मम्मट ३७, ३८

खण्डदेव ५६ मधिनाथ २, ३, ३०, ३९, ३२, ३८

चित्रभानु ३९ मान्य ३८

जगन्नाथ २३, २७, ४२, ४८ मीमांसका ५९

जयरथ ४९ सुकुलभट्ट ४९

दण्डिन् ४, ५, १५, १६, १७, १९, २४, २५ मुनिवाहन ९९

नमिसाधु १७ यास्क ५५

नागेश ४८ अप्पय्य ८, ५, ८५, ९२, २५

पाणिनि ९, १०, १२, १३, १५ रुय्यक ३८, ४९

पार्थसारथिमिश्र ५७ वक्रोक्तिदेव ३८

प्रतिहारेनदुराज २१, २७ वामन ३, २२

बुधरज्जनोकार ४९ विद्याधर २, १०, ३०, ३९

भट्टोजि ८, १२ विवादताण्डव २७

लोचनकृत ३७ वेङ्कटनाथ १२, १९, ३२

INDEX

व्यासार्ये

५१

सर्वेषकार

२५

विषयानुक्रमणी

अतिशयोक्ति

वेदान्तवित् साधन्या

२०

अनन्वय

रूपकविमाग

४५

आरोप

हपकोपमासङ्कर

३५

आहार्योामेद

दिम्रह

७

उन्मादृपक

विन्दोशणविशेष्यमाण

२०

उपमित

व्यस्तरुपक

२५

कमलवाद

व्याघ्रपुरुष

२०

निपादस्थपति

शुद्धोस्थान्त

२३

परिणाम

सदृशालक्षणा

२३

पुरुषव्याघ्र

समास

६

प्रयोजन

साधकत्वाधक

२, ३

विम्बाधर

साधकत्वाधकनैरपेक्ष्य

२१

विम्बोष्ठ

सामान्याप्रयोग

१०

Printed at Tirumalai-Tirupati Devasthanams Press, Tirupati and published by the Director, Sri Venkateswara Oriental Institute.

LIST OF SRI VENKATESVARA ORIENTAL INSTITUTE PUBLICATIONS

LIST OF SRI VENKATESVARA ORIENTAL INSTITUTE PUBLICATIONS

Sri Venkatesvara Oriental Series :-

1. Sri Venkatesvara Kavya Kalapa, Ed. by Sri D. T. Tatacharya

4 0 0

2. History of Tirupati, Vol. II by Dr. S. Krishnaswami Aiyangar

3 0 0

3. A Glossary of Indian Philosophical Terms, by Sri C. V. Sankara Rau

1 8 0

4. Psychology (in Telugu) by Dr. K.C. Varadachari.

2 0 0

5. Isavasyopanishad Bhashya, of Venkatanatha Ed. with English Translation by Dr. K. C. Varadachari and Sri D. T. Tatacharya

2 0 0

6. Samurtarachandhikarana (Atri Sambita) Ed. by Mr. Raghunatha Chakraverti Bhattacharya and Sri M. Ramakrishna Kavi

8 0 0

7. Suvarnasaptati, Ed. by Sri N. Aiyaswami Sastri.

6 0 0

8. Kenopanishad Bhashya of Rangaramamuja Ed. with English Translation by Dr. K. C. Varadachari and Sri D. T. Tatacharya

2 0 0

9. Tirukkural Kamattuppal with two old Commentaries Ed. by Sri T. P. Palaniappa Pillai

4 0 0

10. Sri Venkatesvara Vachanamulu, Ed. by Sri V. Prabhakara Sastri

1 8 0

Sri Venkatesvara Oriental Institute Studies :-

1. Theory of Knowledge in the Philosophy of Sri Ramanuja by Dr. K. C. Varadachari

3 0 0

2. Rupakaparisuddhi by Sri D. T. Tatacharya

2 0 0

Copies can be had of :-

THE DIRECTOR,

S. V. ORIENTAL INSTITUTE,

TIRUPATI (CHITTOOR DT.)

SOUTH INDIA.

Printed at Tirumalai-Tirupati Devasthanams Press, Tirupati and published by the Director, Sri Venkatesvara Oriental Institute.