Books / Sahitya Darpana Roer Translation

1. Sahitya Darpana Roer Translation

Page 2

SAHITYA DARPANA

ed ad tr . ly E Roer . J . R. Ballantne

Calcuta . The Asat e Sociely 1850-75

Page 4

तथ रसो यथा। "पूहन्यं वासटहं विद्याक्य पथनादुत्थाय किश्चिच्छ्नै- र्निद्राव्याजमुपागतस्य सुचिरं निर्व्वर्ष्य पत्युर्मुखं। विश्रन्धं परिचुम्य जातपुलकामालोक् गण्डख्लीं संज्जानमुखी प्रियेए इसता बाला चिरं चुम्बिता"॥ ऋ्रच हि सभभोगपटङ्गाराख्थो रसः॥ भावो यथा मह्ापा-

"यश्यालोयतं शल्कसीवि जलधि: पृष्ठे जगनाण्लं दंद्रायां धरणी नखे दितिसुताधीभ: पदे रोदसीं। क्रोधे पत्रगण: भरे दभमुखः पाणी प्रखम्नासुरो ध्याने विश्वमसावधार्भिमककुलं कलरैचिदसी नमः"। भन्न भरावद्विषया रतिर्भावः। रसाभाषो यथा। "मंधदिरेफः कुसुमैकपात्रे पपी प्रिर्यां खामनुवर्त्तमान: ।. एदष व सर्भनिमीलिताचीं मगीमकण्डूयत लम्समारः"म

पूवमन्यत्॥ दोषा: पुनः काब्ये किखरपा दतुचते। (४) दोषास्तस्यापकर्षका :!

मूर्खतादय दव वाचात् नाय्यकाताभूतं रससपकर्षयन्तः काय्-

Page 5

साियदपंये। U

सापकर्षका उचन्ने। एवां विभेषादाहरणानि वच्चाम: ।। गुणणदयः किं सरूपा द्त्युथते। (५) उत्कर्षद्ेतव: प्रोक्ता गुलालद्धाररीतय: ॥। गुण्ण: माय्यादिवत्। अलङ्गारा: कटककुण्डलादिवत्। रीतयोऽवय वसंसानविशेषवत्। देहद्वारेऐव शन्दार्थद्वारेण तमेव काव्यख्ात्मभूतरममुत्कर्षयन्तः काव्यसोत्कर्षका उच्न्ते। दह यर्द्याप गुणानां रसधर्षातं तर्थापि गुणभन्दोऽच गुणाभि-

रसस्योत्कर्षका द्ृत्युकं भवतीति प्रागेवोत्ं। एषामपि विशेषा- दाहरणानि वच्याम: ॥ # ।।

राजकृता साचित्यदर्पणे काव्यसवरूपनिरूपणे नाम प्रथम: परिचेद:॥॥ वाक्यसरूपमाह। (ई) वांक्यं स्याद्योग्यताकाङ्चासत्तियुक्त्त पदोच्चयः॥ योग्यता पदार्थानां परसरसम्बन्धे वाधाभावः । पदोच- यस्ैतदभावेदपि वाक्यले वक्रिना सिश्वतीत्यपि वाक्यं ख्ात्।

रूपः । विराकाङ्ाप्य वाकयले मौरमः पुरुषो इसीतादीना- मपि वाच्यलं सयात्। आरमत्तिर्मुद्यविच्चेद: । बुद्धिविक्देडपि

Page 6

वाक्यले ददानीमुच्चरितसय देवदप्तभ्व्दस्य दिनान्तराचारि- तेन गच्छ्रतीतिपदेन सङ्गतिः खात्। ब्रचाकाङ्ायोग्यतयो- रात्मार्थधर्षलपि पदोच्यधर्माल्मुपचारात्॥ (७) वाक्योख्चयो मच्दावाक्यम्। योग्यताका ङ्कासन्तियुत्त एव। (८) इत्यं वाक्यं द्विधा मतं। द्रत्यमिति वाक्यलेन महावाक्यलेन च।। उतञ्न।

वाक्यानामेकवाक्यतवं पुनः संहृत्य जायत दति"॥ तत्र वाक्यं यथा। "फून्यं वासगृद्दमित्यादि"॥ महावाकां यथा। रामायएमहाभारतरघुवंशादि ॥ पदोचयो वाक्यमि- त्युक्नं तत् किं पदलक्षणमित्यत श्राह। (2) वर्षा: पदं प्रयोगार्दानन्वितैकार्थबोधकाः॥ यथा घटः। प्रयोगाईा दति प्रातिपदिकस व्यवच्छेद:। अ्रनन्वितेति वाक्यमडावाक्ययोः। एकेति साकाङ्गानेकपदवा- क्यानां। अर्थबोधका दति कचटतपानां। वर्षा दति बजवच- नमविवचितं। तबन। (१०) अरथो वाच्यच लच्चन्न व्यञ्चश्वेति विधा मतः। एषां खरूपमाह। (११) वाचोऽर्थाऽभिधया बोध्यो लच्चो लक्षणया मतः॥ व्यञ्च्चो व्यञ्जनया ताः सयुस्तिस्रः शब्दस्य भत्तयः।

Page 7

साषिबदपंये।

उत्तमटटड्ेन मध्यमटड्गमुदिम्य "गामानय" द्रत्युने तं गवानय- मप्रटत्तमुपलभ्य वालोडस वाक्यस "मास्त्रादिमत्विण्डानयन- मर्थः"द्ृति प्रथमं प्रतिपदते। अनन्तरख्च "गां बधान त्श्चमा- नय" दत्यादावावापोद्ाराभ्यां गोशब्दस "मालत्नादिमानर्थः" श्ानयनभन्दस्य चाहरणमर्थः" दति स्वेतमवधारयति। कचिच प्रसिदूपद्षमभिव्ाश्दारात्। यथा। "दूह प्रभिव्नकमलोदरे मधूनि मधुकरः पिबति" द्त्यच। कचिदाप्नपदेशत्। यथा "त्रथमन्नभब्दवाच्य" द्ृत्यच। तञ्व वङ्ेतितमर्थे बोधयन्ती शब्दस मत्तन्तरानन्तरिता भतिरभिधा नाम। (१२) सङ्केतो गृह्यने जाता गुणद्रव्यक्रियासु च। जातिगेापिण्डादिंषु गोलादिका। गुणे विभेषाधानदेतु: सिद्धो वस्तुधर्मा। इडकादयो हि गवादिकं सजातीयेभ्यः रष्णगवादिभ्यो व्यावर्ततयन्ति। द्रव्यशब्दा एकव्यत्तवाचिना इरिइरडित्यडवित्थादयः । क्रिया: साध्यरूपा वस्तुधर्षाः पा- कादय:। एष हि अधिश्रयणवश्रयसाम्मन्तादि पूर्वापरीभूत- व्यापारकलाप: पाकादिंभव्दवाच्यः। एव्वेव दि व्यतेरपाधिषु मश्ेतो यृखते न व्यकी। श्ानन्यव्यभिचार दोषायातात्।। श्रथ लच्षणा। (१६) मुख्यार्यवाधे तद्युक्रो ययान्योऽर्थः प्रतोयते। रूढो प्रयोजमादासा लक्षणा भक्िरर्पिता।।

Page 8

द्वितीवपरिकेद:। १९

"कलिङ्ग: साइषिकः" दत्यादा कलिङ्गादिशन्दो देभविभ्रे- वादिरपे खार्येऽसनावन् चचा न्ष्दख भत्वा समंयुत्ान् पुर- षादीन् प्रत्याययति। थया च "गङ्गायां घोषः"दत्यादी गङ्गा- दिशब्दो जलमयादिरपार्थवाचकल्ात् प्रक्ृतेसनावन् खम्य सा- मीप्यादिसम्बन्वसम्बन्विमं तटादिं बोधयति सा शब्दसार्पिता खाभाविकेतरा ईश्वरानुङ्भाविता वा पत्रिरलचणा नाम। पूर्व्वच हेत्व रूठि: प्रसिङ्धिरेव। उत्तरच "गङ्गातटे घोषः" द्ृति प्रतिपादनादलभ्यस् शीततवपावनत्वातिभयस् बोधमरूपं प्रयो- जनं। हेतु विनापि यस् कस्यचित् सम्बन्धिनो लक्षऐेतिप्रसफ्: स्ादित्यत उत्रं। "रूढे: प्रयोजनाद्वापीति"॥केचित् तु"कर्मि कुशलः" दूति रूढावुदाहरन्ति। तेषामयमभिप्रायः। "कुभं लाति"दति व्युत्पन्तिलम्यः कुशग्राहिरूपो मुखोऽर्यः प्रकृतेऽसमा- वन् विवेचकत्वसाधमर्यसम्वन्वसम्वन्धिनं दत्तरूपमर्थं बोधयति। तदन्ये न मन्यन्ते। कुशग्राहिरूपार्थस व्युत्पत्तिलभ्यतेऽि दच्रूपसैव मुख्यार्थत्वात्। त्रन्यद्धि पब्दानां व्युत्पत्तिनिमित्त- मन्यच प्रदृत्तिनिमित्तं। वुत्पत्तिलभ्यस् मुख्यार्थले "गौः शेते" द्रत्यनापि लचसा खात्।"गमेडेर" दवति गमधातोर्डीप्रत्ययेन व्युत्पादितस गोभब्दस्य प्रयनकालेऽपि प्रयोगात्।।

रूढावुपादानलच्तणा यथा "शेतो धावति"। प्रथोजने यथा

Page 9

साष्िबदपंये।

"कुन्ताः प्रविभन्ति"। अनयोर्हिं श्वेतादिभिः कुन्नादिभिख्व

मानेरेतव्िडूये आात्मस्षम्बन्विनोऽश्वादयः पुरुषाद्ययाचि- प्यन्ते। पूर्व्वच प्रयोजनाभावाद्रठिः। उत्तरच कुन्तादीना- मतिगइनलं प्रयोजनं। श्रच च मुख्यार्थस्यात्मनोऽययुपादानं। लचणालक्षणायाम्तु परस्ैवापलच्तणमित्यनयोर्भेद: । द्यमेव "श्रजइत्खार्था" दत्युचते। (१५) अर्पणां सस्य वाक्यार्थे परस्थान्वयसिद्धये। उपलक्षण देतुत्वादेषा लक्षणालत्तणा॥ रूढिप्रपोजनयोलनणलक्षणा यथा। "कलिङ्ग: साहसिकः" "गफ्गायां घोषः" दूति च। अनयोषिं पुरुषतटयोव्वीक्ार्थे डन्यमिद्ये कलिङ्ग गङ्गाशब्दावात्मानमर्पयतः॥ यथा वा। "उपशतं बज तच किमुचयते सुजनता प्रथिता भवता परं। विद्धदीटृभमेव सदा सखे सुखितमाख ततः भरदां गतं"॥ प्चापकारादीनां वाक्यार्थेडन्वयसिडूय उपलतादय: शब्दा भात्मानमर्पया्ति। अरचापकारियं प्रत्युपकारादिप्रतिपादना-

जयः । दूयमेव "जहत्खार्थ्य" रत्युचते॥

(१६) आरोपाध्यवसानाभ्यां प्रत्येकं ता अपि दिधा।

Page 10

द्वितोयपरिछेद:।

(१७) विषयस्या निगोर्षस्यान्यतादा व्यप्रोतिक्ृत्। सारोपा स्यान्निगोर्षस्य मता साध्यवसानिका*। रूढा उपादानलत्तणा सारोपा यथा। "अश्वः ख्वेतो धार्वति"। अच हि ख्ेतगुएवानश्वाऽनिगीर्षखरूपः खसमवेत- श्वेतगुणतादात्येन प्रतीयते॥ प्रयोजने यथा। "एते कुन्ताः प्रविभन्ति"। अच सर्व्वनास्ना कुन्तधारिपुरुर्षानिर्देभात् सारो- पालं।। रूढी लच्णलक्षणा सारोपा यथा। "कलिङ्गः पुरुषो युध्यति"। अच पुरुषकलिङ्गयोराधार्य्यीधारसम्बन्धः॥ प्रयो- जने यथा। "आयुर्घृतं"। अतायुष्कारषमपि घृतं कार्य्य- कारएभावसम्बन्वसम्बन्ध्यायुस्तादात्येन प्रतीयते। अ्रन्यवैल- चष्ट्रेनाव्यभिचारेणयुष्करलं प्रयोजनं। यथा वा। राजकीये पुरुषे गच्छति "राजामी गच्छति" दूति। अत्र खखामिभावलचणः सम्बन्धः ॥ यथा वा। शरग्र- माचेऽवयवे "इसोडयं"। अचावयवावयविभावलच्षणः सम्बन्धः।। ब्राह्मपेऽपि "तन्तामा"। अत्र तात्कर्त्यलक्षणः सम्बन्धः ॥ द्न्द्रा- रयासु स्यूणासु "अमी हन्द्राः"। तत्र तादर्थ्यलक्षणः सम्बन्धः। एवमन्यचापि ॥ निगीर्षखय पुनर्विषय स्यान्यतादात्यप्रतीतिकृत् साध्यवसाना। त्रस्यासत्रतुर्षुं भेदेषु पूर्ष्वोदाहरणन्येव।।

  • विषयस्थेति। निरुक्कारोपविषयस्थेत्वर्थः । वनिगीसस्य प्रयुक्क-

पूष्यतावच्केद कातिरिक्कधम्मावक्िन्नस्याभेदप्रतीतिन्वद्या सा लक्षया सारोपा स्यादित्र्थः ॥ टी० ॥

Page 11

सारिबदपंये।

(१८) सादृभ्येतरसम्बन्धा: पुद्दासता: सकला ऋपि।। सादश्यात् तु मता गौएयसेन षोडशभेदिता:। ता: पूर्व्वाक्ता घ्ष्टमेदा लक्षणाः। सादृश्येतरसम्बन्वाः कार्य्यकारणभावादयः। प्रत्र शुङ्डानां पूर्व्वोदाद्दरणान्येव ।। रूढावुपादानलक्षण सारोपा गौणी यथा। "एतानि तैलानि हमन्ते सुखानि"। शच तैलभब्दस्तिलभवस्नेहरूपं मुख्यार्थमु- पादायैव सार्षपादिस्ेद्ेषु वर्त्तते॥ प्रयोजने यया। राजकु- मारेषु तत्सटृभेषु गच्छत्ु "एते राजकुमारा गच्छन्ति"॥ रूढावपादानलक्तणा साध्यवसाना गोणी यथा। "तैलानि हेमन्ते सुखानि"॥ प्रयोजने यथा।"राजकुमारा गच्छन्ति"॥ रूठा लक्षणलक्षणा सारोपा गौणी यथा। "राजा गौडेन्द्र: कए्टकं शोधर्यात" ॥ प्रयोजने यथा "मोव्वीद्ीकः"॥ रूढौ लच्षणा साध्यवसाना गौणी यथा।"राजा कए्टकं शेधयति"॥ प्रयोजने यथा। "गार्जल्पति"॥ ऋच केचिदाऊः "गोसइचारिणो गुण जाद्मान्दादयो लख्यने। ते च गोगव्दस वाद्दीकार्थाभिधाने निमित्ती- भंवन्ति"। तदयुकं। गोशब्दस्यायृद्ीतसष्ेतं वाहीकार्थमभिधा- तुमसामथ्यात्। गोशव्दार्थमात्रबोधनाच। अ्रभिधाया विर- तत्वाद् विरतायास पुनरुत्थानाभावात्। अ्रन्ये पुनर्गोभब्देन "वादीकार्या नाभिधीयते किन्मु खार्थमचचारिगुणसाजात्येन वाहीकार्थगता गुण एव लच्चन्ते"। तदप्यन्ये न मन्यन्ते। तथा व्वन गोभव्दाद्वाशीकार्थ: प्रतीयते न वा। आध्येपि गाभव्दा-

Page 12

द्वितीयपरिकेद:। १५

देव वा लच्िताद्दा गुणात्। श्रविनाभावद्दारा तत् न प्रथम:। वाषीकार्थेडस्यासक्ेतितलात्। न द्वितीयः । श्रविनाभावलभ्य- स्यार्थस्य शाब्देऽन्वये प्रवेभासन्भवात्। श्राब्दी द्याकाङ्गा भब्देनैव प्रपूर्य्यते॥ न द्वितीयः । यदि हि गोभब्दाद्वाह्ीकार्थो न प्रती- यते तदाख वाषीकसय सामानाधिकरएमसमअ्जसंख्ात्। तस्ा- दत गोशब्दो मुख्यया वत्त्या वाहीकश्रब्देन सहान्वयमलभमा- नोऽज्ञत्ादिसाध मर्यसम्बन्धाढ्वादीकार्थं लच्ष्यति। वाद्ीकसया- जञत्वाद्यतिशयबोधनं प्रयोजनं। द्यस् गुएयोगाद् "मोपी" द्रत्युच्ते। पूव्वा तु उपचारामित्रणात् रद्धा। उपचारो हि नामात्यन्तं विभकलितयो: साद्ृश्ातिभयमहिया भेदप्रतीति- स्थगनमाचं। यथा अग्रिमाएवकयो: शुक्कपटयोस्त नात्यन्तं भेद- प्रतीतिः। तस्ादेवमादिषु शुद्धैव लक्षणा ॥

(१९) व्यङ्ग्यस्य गूढागूढत्वाद् द्विधा स्यु: फललक्षणाः॥ प्रयोजने भ्रष्टभेदा लचषणा दर्णितासताः प्रयोजनरूपव्यङ्गस गूढागूढतया प्रत्येकं द्विधा भूला षोडशभेदाः । तत्र गूढ: काव्यार्थभावनापरिपक्कबुद्धिविभवमाचवेद्यः। यथा। "उपकृतं बड् तचेति"॥ त्रगूढोऽतिस्पष्टतया सर्व्वजनसंवेद्यः । यथा।

"उपदिभति कामिनीनां यौवनमद एव लखितानि"॥ भच "उपदिभति" द्त्यनेन "भाविष्करोति" दति लच्ष्यते। भाविष्कारातिभयस्ाभिधेयवत् स्फुटं प्रतोयते।

Page 13

१६ साचितदरपये।

(२०) धर्म्मिधर्ममागतत्वेन फलस्य ता ऋपि द्िधा॥। एता अनन्तरोक्रा: षोडभभेदा लक्षणा: फलख धर्म्मिगत- तेन धर्मागतलेन च प्रत्येकं द्विधा भूला द्वानिंभङ्गेदाः॥ क्रमेणोदाइरति। "सिनिग्धशामलकान्तिलिप्नवियतो वेलदलाका घना वाता: भीकरिणः पयोदसुहदामानन्दकेका: कलाः । कामं सन्तु टृढं कठोरहदयो रामोडरिम्र सव्सहो वैदेही तु कथं भविष्यति हह्ा हा देवि धीरा भव॥ प्रत्नात्यन्तदुष्वसह्िष्णरूपे रामे धर्मिमषि लच्चे तसैवातिभयः फलं॥ "गङ्गायां घोष" द्ृत्यच तटादिषु लच्येषु भीततपावन-

(२१) तदेवं लक्षणाभेदाश्चत्वारिंशन्मता बुधैः। रूढावष्टी फले दानिंपदिति चत्वारिंभलनणाभेदाः। किस्। (२२) पदवाक्यगतत्वेन पत्येकं ता अपि द्विधा। ता अनन्तरोक्ाः।तत्र पद्गतलेन यथा। "गङ्गायां घोषः"॥ वाक्यगततवेन यथा। "उपकनं बड् तच्रेति"॥ एवमशीतिप्र- कारा लचणा ॥ ऋ्रथ व्यच्चना। (२३) विरताखभिधाद्यास ययाऽर्थां बोध्यतेऽपरः। सा वृत्तिर्व्यश्जना नाम शब्दस्यार्थादिकस्य च। भ्ब्दबुड्धिकर्माणं विरम्य व्यापाराभाव दति नयेनाभिधा-

Page 14

लक्णातात्वर््यास्यास तिसषु दृत्तिषु सं खमर्थ बोधविला उपचोष्ास बथान्योर्यों बोध्यते सा श्रम्दखार्यख प्रक्वति-

व्यख्ना नाम। तच।

(२४) अभिधालत्त णामूला शब्दस्य व्यञ्जना द्विधा। अभिधामूलामाह। (२५) अनेकार्थस्य शब्दस्य संयोगाद्यैनियन्त्रिते। एकचार्थेऽन्यधी देतुव्यंञ्जना साभिधाश्रया।।

"संयोगो विप्रयोगस् साहचय्य विरोधिता। अर्थः प्रकरणं लिक्ग शब्दसान्यख सव्रिधि:। सामर्थ्यमाचिती देशः काला व्यत्तिः खरादयः। शूब्दार्थसयानवक्केदे विभेषस्पतिहेतवः" दति॥ "सभङ्गचक्रा हरिः" द्त्यन्र पङ्चक्रसंयोगेन हरिशब्दो विष्णुमेवाभिधन्ते। "त्रथङ्गचक्रो हरिः" द्वति वियोगेन तमेव। "भीमार्जुना" दृति बर्जुनः पार्थः। "कर्बार्जुनौ" दूति कर्षः सतपुनः। "खाएं वन्दे" दति खाए: शिवः। "सव्े जानाति देवः" द्ृति देवो भवान्। "कुपितो मकरध्वजः" दति मकरध्वजः कामः। "देवः पुरारिः" इति पुरारि: शनिवः। "मधुना मन्तः पिकः" दति मधुर्वसन्तः। "पातु वो दयिता- मुखं" द्ति मुखं सांमुख्यं। "विभाति गगने चन्द्रः" दृति चन्रः

Page 15

१८ साष्िलदपंथे।

हशी। "नित्ि चिचभानु:" इति चिचभानुर्वकि:। "भाति रथाङ्गं" रति नपुंसकव्यत्वा रथान चकं। खरस्तु वेद एव विशेषप्रतीतिशन् न काव्य इति तसय विषये नोदाइन। ददस् केऽय्यमइमाना श्राङ्:। "खरोऽपि काकादिरूप: काव्ये वि- भेषप्रतीतिळदेव उदान्तादिरूपोऽपि मुने: पाठोकदिया पट-

वेति"। तत। खराः काकादय उदात्तादयो वा व्यज्ञ- रपमेव विभेषं प्रत्याययन्ति न खल प्रकतोत्तमनेकार्थशब्दस्ै- कार्थनियन्त्रणरूपं विभ्रेषं I किख। यदि यत्र कचिदनेकार्थ- प्म्दानां प्रकरणदिनियमाभावाद नियन्त्रितयोरप्यर्थयोरनु- रूपखरवशेनेकत्र नियमनं वाचयं तदा तथाविधससे सेषा- मङ्गीकारप्रसङ्ग। न चतथा। वत एवाऊ्कः "शेषनिरपण- प्रस्तावे काव्यमार्गे खरो न गण्यत इति च नयः"द्ृत्यलमुपजी- व्यानां मान्यानां व्यास्थानेषु कटाप्षनिच्ेपेण। आ्रदिभब्दाद् "एतावन्ातनी" दत्यादा इस्तादिचेष्ठादिभि: सनादीनां कमलकारकाद्याकारतं। एवमेकस्िवर्थे ब्रभिधया नियन्त्रिते या मम्दय्यान्यार्थवुद्धिषेतु: पत्रि: या ब्रभिधामूखा व्यञ्मना।। यथा मम तातपादानां महापाचचतुर्ईभभाषाविलासिनीभु- जब्गमशाकवीश्वर श्री च्द्रभेखर सान्धिविरद्यािकाणां। "दुर्गालह्वितबिग्रडो मनसिजं सम्मोसयंसेजसा प्रोधद्राजकलो गृहीतगरिमा विश्वम्वृतो भोगिभि:। नचचे अ्रअतेषणो गिरिगुरी गाळां वृर्षिं धारयम्

Page 16

द्ितीयपरिदेद। १६

गामाक्रम्थ विमूतिभूषिततनू राजत्युमावत्ञभ:"।। शच प्रकरणेनाभिधया उमावक्ञमन्नब्दखोमानाजी महा- देवी तद्लभभानुदेवनृपतिरुपेडर्ये नियन्त्रिते व्यखनयैव गौरी- वह्लभ रूपोऽ्यो बेोधयते। एवमन्यत्॥ लक्षणामूलामाह।

(२६) लक्षणोपास्यते यस्य कते तत्तु प्रयोजनं। यया प्रत्याय्यते सा खयाद् व्यन्ना लक्षणाश्रया।। "गङ्गायां घोषः" द्वत्यादा जलमयाच्यर्थबोधनादभिधार्या विरतायां तटावर्थबोधनाच लक्षपायां विरतायां यया गीत- त्वपावनत्वाद्यतिश्यादिर्बेाध्यते सा लघ्षणामूखा व्यञ्ना। एवं श्राब्दीं व्यञ्जनामुक्काऽडर्थ्यो व्यञ्ननामाइ।

(२७) वक्तृबोद्दव्यवाक्यानामन्यसन्निधिवाच्यो। प्रस्तावदेशकालानां काकोश्चेष्टादिकस्य च।। वैशिष्ट्यादन्यमथें या बोधयेत् सार्थसभ्भवा। वयञ्चनेति सम्ब्यते। तत्र वकृवाक्यप्रस्तावदेथकाखवैभिक्े यथा मम। "कालो मधुः कुपित एष च पुष्पधन्वा धीरा वहन्ति रतिखेददरा: समीरा:।

दूंरे पतिः कथय किं करणीयमद"।

Page 17

साहिबदपये।

पपेतं देवं प्रति भीघं "प्रच्छन्नकामुकखया प्रेबता" दति सखीं प्रति कथाचित् घोतते॥ बोड्ूव्यवैभिको चचा। "निःभेषच्युतचन्दनं सनतटं निर्मुष्टरागोडवरो नेचे दूरमनञ्जने पुलकिता तम्वी तवेयं तनुः। मिथ्यावादिनि दूति बान्धवजनस्याज्ञातपौडागमे वापीं सत्ातुमिता गतासि न पुनस्तस्याधमस्ान्तिकं"। शच तदन्तिकमेव गतासीति विपरीतलच्षणया लच्ष्चं। तख च रन्तुमिति व्यञ्चं प्रतिपाद्य दूतीवैभिव्याद्ोध्यते।।

ऋच वलाकाया मिस्पन्दलेन विश्वसतवं तेनाख देशख् विजनतमतः सङ्गेतसथानमेतदिति कयापि सन्निषितप्रच्न्- कामुकं प्रत्युच्यते। अ्रचैव स्ामनिर्ज्जनत्वरूपव्यच्च्ार्थवैभिव्ं प्रयोजकं ॥। (३८) भिन्नकण्टध्वनिर्धी रेः काकुरि त्यभिधीयते॥ इत्युनप्रकाराया: काकोर्भेदा व्कारादिभ्यो ज्ञातव्या: ।। एनद्वैशिष्टे यथा। "गुरुपर तन्त्रतया वत दूरतरं देशमुद्यतो गन्ु। *ऊह निखबनिस्पन्दा विसिनीपत्रे राजति बबाबा। नि्म्मेंनमर-कतभाजनपरिस्िता भड्सत्िरियेति। सं। ऊह पशजेबर्च:। टी०:

Page 18

द्वितीयपरिछेद:।

अलिकुलकोकिसललिते नेव्यति सखि सुरभिसमयेडसो"॥ शच् नेव्यति अपि तर्षि एव्यत्येवेति काक्ा व्यज्यते॥

पेष्टावेशिष्टे यथा।

"मङ्ेतकालमनसं विटं जाल्ा विदग्धया। हमन्नेचरार्पिताकूतं लीलापद्मं निमीलितं"॥ प्रच सन््या सङ्ेतकाल दति पद्मनिमीलनादिचेष्टया कयाचित् द्योत्यते। एवं वक्रादीनां व्यसतसमस्तानां वेशिध्े बोद्धूव्यं॥

(२९) नैविध्यादियमथानां प्रत्येकं चिविधा मता। अ्थानां वाय्यलच्यव्यञ्ञलेन चिरुपतया सव्वा अ्रप्यनन्- रोत्रा व्यक्षनास्त्रिविधा: ॥ तत्र वाच्यार्थस वयञ्चना यथा। "कालो मधुः" इत्यादि॥ लाच्यार्थस यथा। "निःशेषच्युत- चन्दनं"दतादि॥ व्यञ्चार्थस यथा। "उत्र पिचलेत्यादि"।

(३०) शब्दबोध्यो व्यनतयर्थ: शब्दोऽप्यर्थान्तराश्रयः॥ एकस्य व्यञ्जकत्वे तदन्यस्य सचतकारिता। यतः शब्दो व्यञ्जकलेऽर्यान्तरमपेचते अ्ररथोडपि शब्दं तदे- कस्य व्यञ्चकत्वे अन्यस्य सहकारितावश्यमङ्गीकारयय॥ (३१) अरभिधादि चयोपाधिवैशिष्व्यात्तिविधो मतः॥ शब्दोऽपि वाचकसतदक्षनको व्यन्जवसथा।

Page 19

साहितदर्पये।

स्भिधोपाधिको वाचक:। लचणोपाधिको लचकः । व्यञ्- मोपाधिको वयख्चक: ॥ किख्च। (३२) तात्पर्य्याख्यां वृत्तिमाञ: पदार्थान्चयबोधने। तात्पय्यार्थं तदर्थन् वाक्यं तद्दोधकं परे॥ ब्रभिधाया एककपदार्थंबोधनविरमादाक्यार्थरुपस पदा- रथान्वयस्य बाधिका तात्पर्य्या नाम वृत्तिसदर्थस तात्पर्य्यार्थ- सतदोधकञ्त वाक्यमित्यभिद्ितान्वयवादिनां मतं* ॥।। दति साहित्यदर्पणे वाक्यसवरूपनिरूपणे नाम द्वितीय: परिच्छेद:॥॥ ऋथ कोड्यं रस द्त्युचने। (३३) विभावेनानुभावेन व्यक्त: सच्चारिणा तथा। रसतामेति रत्यादि: स्थायी भाव: सचेतर्सा ।। विभावादयो वच्यन्ते। सात्त्विकासामुभावरूपलवात् न पृथ- गुक्ताः। व्यक्रको दध्यादिन्यायेग रूपान्तरपरिणतो व्यक्ीकत एव रसो न तु दीपेन घट दूव पूर्व्वसिड्धो व्यज्यते। तदुनं लोचन- कारैः। "रसाः प्रतीयन्त इति लोदनं पचतीतिवद्यवहार दति"। पत्र च रत्यादिपदोपादानादेव प्राप्ने खाचिल्वे पुनः खायिपदोपादानं रत्यादीनामपि रसान्तरेव्वखाित्वप्रति-

  • धवादिनां प्राचीननैयायिक्यानामितर्यः। चन्विताभिधानवादिनो मीमांसवगृरबस़ मियाबारकये।। प्रथमत यवान्वयबोधो जायते ततः भक्तियहः। पदविशेषसमभिव्याह्ारात् तु विशेषसतिरिति मिंतात्

Page 20

दतीयपरिछेद:। २३

पादनार्थ। ततख हासकोधादय: सङ्गारवीरादी व्यभिचा- रिण एव। तदुतं।"रमावसः परं भावः खायितां प्रतिपद्यते" दति॥ अख्य सवरूपकथनगर्भ ब्रास्ताद प्रकार: कथ्यते॥ (३४) सत्त्वोद्रकादख एडस्वप्रकाशानन्दचिन्मयः। वेद्यान्तर स्पर्शशून्यो ब्रह्माखादसह्ोदरः। लोकोत्तर चमत्कारप्राणः केश्वित् प्रमातभिः। साकारवदभिन्नत्व नायमाखाद्यते रसः। रजस्तमोभ्यामस्पुष्टं मनः सत्त्वमिद्दोचते। दृत्युनतप्रकारा वाह्यमेयविमुखतापादकः कथनान्तरो धर्षाः सत्त्चं तस्योट्रेकः रजसमसी अ्रभिभूयाविर्भावः ।अच्न व हेतुसत- थाविधालौकिककाव्यार्थपरिभीखनं। श्रखएड द्त्येक एवायं वि- भावादिर त्यादिप्रकाशमुखचमत्कारात्मकः। श्च् देतुं वच्चा- मः। खप्रकामत्ादयपि वच्चमापरीत्या।चिन्नरय दति सरूपार्थे मयट्। चमत्कारखित्तविसाररूपो विस्मयापरपर्ययायः ॥ तत्ाणत श्ालपटृड्कू प्रपितामइस दृद यगोष्ठीगरिष्ठकविपण्डितमु- स्थश्रीमन्नायणपाद्वन। तदाह धर्वदन्तः खग्रन्थे। "रसे सारसमत्कार: सर्व्वनाय्यमुभूयते। तथमत्कारसारले सर्व्वचाय्यह्ुतो रः । तम्मादह्भुतमेवाड कृती नारायणो रसमिति"॥ केखिदिति प्रात्मनपुष्यभालिभिः।। यदुनं। "पुष्ठवन्तः प्रमिखन्ति धोगिवट्रससन्ततिमिति" ॥ वद्यपि "खाद: का- वार्थमभेदादात्ानन्दयमुङ्धवः" इरत्युकदिया रसस्यासादान-

Page 21

साहित्यदर्मये।

तिरिश्त्मुन्ं तथापि "रमः खाख्यते" इति काव्यनिकं भेदमु- ररीशत्य कर्माकर्त्तर वा प्रयोग:॥ तदुतं। "रखमानतामाच- सारत्वात् प्रकानभरीरादनन्य एव हि रसः"दति ॥ एवमन्य- चाय्येवंविधस्वलेषूपचारेण प्रयोगा जेयाः। नग्वेतावता रस- स्याश्जेयत्वमुत्तं भवतीति व्यञ्जनायास जामविभेषलाद् इयो- रैक्यमापतितं। ततख। "खज्ञानेनान्यधीहेतुः सिद्धेर्ये व्यन्नको मतः। यथा दीपोन्यथाभावे को विशेषोऽख कारकात्"। द्त्युन- दिना घटप्रदीपवद् व्यञ्ाव्यञ्जकयो: पार्थक्मरवेति कथं रसस् व्यञ्नेति चेत् सत्यमुत्रं। त्रत एवाङ्क: । विखक्षण एवायं कति- जत्निभेदेभ्यः खादनाख्थ: कस्तिद्यापारः। अरत एव दि रसना- खादनचमत्करणादयो विलक्षणा एव व्यपदेश दूति भ्रभि धादिविलचणव्यापारताच प्रसाधनग्रहिलैरसाभी रसादीनां व्यज्त्वमुत्तं भवतीति॥ ननु तर्षि करुणादीनां रसानां दुःख- मयत्वाद्रसत्वं न स्ादित्युच्यते। (३५) करुणादावपि रसे जायते यत् परं सुखं। सचेतसामनुभवः प्रमाणं तच केवलं॥

मुद्रणाय पच्तान्तरमुचते। (३ई) किश्च नेषु यदा दुःखं न कोऽपि स्यान्तदुममुखः। न ह्ि कसित मचेता आत्मनो दुःखाय प्रवर्स्तते। करणादिषु इ सक लस्यापि साभिनिवेध प्रृ्त्तिदर्भनात्॥अुपपत्त्चनारमाह।

Page 22

टसीयपरिछेद:। २५

(३६) तथा रामायणादीनां भविता दुःखहेतुता। करुणरमस्य दुःखहेतुतवात् करुएरसप्रधानरामायणदि- प्रबन्धानामपि दुःखहेतुत्प्रसङ्गः स्ात्॥ ननु कथं दुःखकार- रोभ्यः सुखोत्पत्तिरित्याह।

(३७) हेतुत्वं शोकदर्षादेर्गतभ्यो लोकसंश्रयात्। शोक दर्षादयो लोके जायन्ता नाम लौकिकाः ॥ तल्लौकिकविभावत्वं प्राप्तेभ्यः काव्यसंश्रयात्। सुखं सञ्जायते तेभ्यः सर्व्वेभ्योऽपीति का न्तिः॥ ये खलु रामवनवासादयो लोके "टुःखकारणानि" द्ृव्यु- चन्ते त एव हि काव्यनाव्यसमर्पिता अलाकिकविभावनव्या- पारवत्तया कारणब्दवाच्यलं विह्ायालौकिकविभावशब्दवा- चयतवं भजन्ते। तेभ्यखत सुरते दन्तघातादिभ्य द्व सुखमेव जायते। अ्तस्श "लौकिकशेकहर्षादिकारणभ्यो लौकिकशे- कहर्षादयो जायन्ते" द्ृति लोक एव प्रतिनियमः । काव्ये पुनः "सर्व्वेभ्याऽपि विभावादिम्यः सुखमेव जायते" दति नियमान्रर कच्चिद्दोषः ॥ कथं तर्षि इरियन्द्रादिचरितस काव्यनाव्- योरपि दर्भनश्रवणभ्यामश्रुपातादयो जायन्त द्त्युचते।

तषि कथं काव्यतः सर्व्वेषामोदृशी रसाभिर्व्यातर्न जायत दत्याइ।

Page 23

साहितदमये।

(३ट) न जायते तदा खादो विना रत्यादिवासनां।। वासना चेदानीन्तनी प्राश्कनी च रसाखादहेतुः । तच यदि शाद्या म साकोनियजरन्मोमांसकादीनामपि सा ख्यात्। यदि द्वितीया न स्याद् यद्रागिणामपि केषाश्षिद्र सद्ोधो दृभ्यते तन्न सात्॥ उऋ्कस्व धर्मदत्तेन। "सवासनानां सभ्यानां रसस्याखादनं भवेत्। नि्ष्वासनासतु रङ्गान्तःकाष्ठकुद्याश्सन्न्िभाः"॥ इति॥ मनु कथं रामादिरत्याद्युद्वोधकारण: सीतादिभि: सामाजिकरत्यासुद्दोध इत्युचते। (80) व्यापारोडस्ति विभावादेनीम्रा साधारणी कनिः। नत्प्रभावेन यस्यासन् पाथोधिप्नवनादयः। प्रमाता तदभेदेन सवात्मानं प्रतिपद्यते। मनु कथं मनुष्यमात्रस्य समुद्रलहनादावत्ाहोद्ोध दत्यु- चते। (४२) उत्साचादिसमुद्दोधः साधारणयाभिमानतः॥ नृण्णामपि समुद्रादिलद्वनादै। न दुष्यति। रत्यादचोऽि साधारष्ेन प्रतोयन्त दत्याह। (४२) साधार एयेन रत्यादिरपि तद्दत् प्रतीयते॥। रत्यादेरपि ग्रात्मगतलवेन प्रतीता सम्यानां ब्रीडातङ्गादि- र्भवेत् परगतलेन तवरख्तापातः ॥ विभावादयोऽपि प्रथमतः साधारण्ेन प्रतीयन्त इत्याइ।

Page 24

तीयप्ररिछेद:।

(४३) परस्थ न परस्येति ममेति न ममेति च। तदाखादे विभावादे: परिक्ेदो न विद्यते। ननु तथापि कथमेवमलाकिकत्वमेतेषां विभावादीनामि- त्युच्यते। (४४) विभावनादिव्यापार मलाकिकमुपेयुषा।। अल्ताकिकत्वमेतेषां भूषणं न तु दूषएं। आदिशब्दादमुभावनसस्चारणे। तघ विभावनं रत्यादेर्वि-

समनन्तरमेव रसादिरूपतया भावनं ॥ सक्वारणं तथाभूतखे तस्य सम्यक्चारणं ॥ विभावादीनां यथामङ्य कारणकार्य्यम- इकारित्वे कथं तयाणमपि रसोद्वोधे कार पत्मित्युच्यंते। (४५) कारणं कार्य्यसच्चारि रूपा अपि दि लोकतः॥। रसोद्वोधे विभावाद्याः कारणान्येव ते मताः। ननु ताि कथं रसाखादे तेषामेकः प्रतिभास द्ृत्युच्यते। (४ई) प्रतीयमान: प्रथमं प्रत्येक हेतुरुचते॥ ततः सम्बलितः सव्वो विभावादि: सचेतसां। प्रपानकरसन्यायाच्चर्व्यमाणे रसो भवेत्॥ यथा खण्डमरिचादीनां सम्मेलमादपूर्व्व दव कविदाखाद: प्रपानकरसे सञ्जायते विभावादिषेखमादिद्यापि तथेत्यर्थः। मनु यदि विभावानुभावव्यभिचारिभिर्भिलितैरेव रसस्त् कथं एकस्य दयोवी सङ्भावेदपि स खादित्ुचते।

Page 25

२८ साहित्यदर्पये।

(४७) सद्भावश्वेद्दिभावादेई्योरेकस्य वा भवेत्। झटित्यन्यसमान्तेपे तदा दोषो न विद्यने।। शन्यसमाक्षेपस प्रकरणादिवभात्। यथा। "दीघावं भरदिन्दुकान्ति वदनं वाह नतावंसयो: सद्गिप्तं निविडोन्नतसतनमुरः पार्शे प्रमष्टे दूव। मध्यः पाणिमितो नितम्बि जघनं पादावुदग्राङ्गुली छन्दो नर्त्तयितुर्ययेव मनसः सृष्टं तथास्या वपुः"॥ शच मालविकामभिलषनाऽग्रिमिचस्य मालविकारूपवि- भावमा चवर्लने सक्वारिणमीतुक्ादीनामनुभावानाख् नय- नविस्फारादीना माचित्यादेवाचेपः। एवमन्याचेपेडय्यूह्यंII "अ्रनु- कार्यगतो रसः" दूति वदतः प्रत्याह।

(४८) पारिमित्याल्ाकिकत्वात् सान्तरायतया तथा। अनुकार्य्यस्य रत्यादेरुद्दोधो न रसो भवेत्।। सीतादिदर्भनादिजो रामादिरत्याद्युद्वोधो हि परिमितो लाकिको नाव्यकाव्यदर्शनादेः सान्तरायख। तस्मात् कथं रसरूपतामियात्। रससैतङ्ूर्षचितयविलक्षणधर्मकत्वात्॥ अनुकर्टगतत्वख्चास निरसति। (५ूट) भिन्ताभ्यासादिमाचेण राघवादे: खरूपतां। दर्भयन् नर्त्तको नैव रसस्याखादको भवेत्॥ किश्। (५०) काव्यार्थभावनेनायमपि सभ्यपदास्पदं।

Page 26

टतीयपरिछवेद:। २६

यदि पुनर्नटोऽपि काव्यार्थभावनया रामादिरूपतामात्मनो दर्भयेत् तदा सोऽपि सभ्यमध्य एव गखते। (५१) नायं ज्ञाप्य: खसत्तार्यां प्रतोत्यव्यभिचारतः ॥ यो हि जाय्यो घटादि: स सन्नपि कदाचिद ज्ञातो भवति। न ह्ययं तथा। प्रतीतिमन्तरेण्भावात्। (५ू२) यस्मादेष विभावादिसमूद्ा लम्बनात्मकः। तस्मान्न कार्य्य:

यदि रसः कार्य्यः सात् तदा विभावादिज्ञानकारणक एव स्यात्। ततख् रसप्रतीतिकाले विभावादयो न प्रतीयेरन्। कारणज्ञानतत्कार्य्यज्ञानयोयुंगपद दर्भनात्। न हि चन्दनस- ्ंज्ञानं तव्जन्यसुखज्ञानं चैकदा सभ्भवति। रसस्य च विभावा- दिसमूद्दालम्बनात्मकतयैव प्रतीतेरन विभावादिज्ञानकारणक- त्वमित्यभिप्रायः॥

(पू३) नो नित्यः पूर्व्वसंवेदनाज्शितः॥ तसंवेदनकाले दि न भावोऽप्यस्य विद्यते। न खलु नित्यस्य वस्तुनोऽसंवेदनकालेऽसभ्भवो नापि भवि- य्यन्। साच्ादानन्दमयखप्रकाशरूपत्वात्। का र्य्यज्ञाप्यविलन्ष- एभावान् नो वर्त्तमानोऽपि। (५४) विभावार्दिपरामर्भविषयत्वात् सचेतसां॥ परानन्दमयत्वेन संवेद्यत्वादपि स्फटं।

Page 27

साहितदपमे।

न निर्व्विकल्पकं ज्ञानं तस्य ग्रा दकमिष्यते।। तथाS भिलापसंसर्गयोग्यत्वविरद्दान्न च। सविकल्पक संवेद्य: सविकल्पकज्ञानसंवेद्यानां हि वचनप्रयोगयोग्यता न तु रसस। तथा। (५पू) साक्षात्कारतया न च।। परोक्षस्तत् प्रकाशो नापरोन्ः शब्दसभ्भवात्। तत् कथय कीटूगस्य तत्त्वं॥ एवमश्रुतादृष्टपूर्व्वनिरुपएप्र- कारस्ेत्याइ। (५ू६) तस्मादलौकिक: सत्यं वेद्यः सहृद्यैरयं॥ तत् किं पुनः प्रमाणं तस्य मङ्भाव इत्याह। (५ू७) प्रमाणं चर्व्वणवाच स्वाभिन्ने विदुर्षा मतं। चर्व्वणSSखादनं। तच "खाद: काव्यार्थममभेदादात्मा- नन्दममुङ्गवः" द्रत्युकप्रकारं॥ ननु यदि रसा न कार्य्यस्त् कथं

दूति लक्षणं कवतमित्युच्यते। (५८) निष्पत्या चर्व्वलस्यास्य निष्पात्तरूपचारतः॥ यर्द्याप रसाभिन्नतया चर्व्वणसयापि न कार्य्यलं तथापि तम्य कादाचित्कतया उपचरितेन कार्य्यलेन कार्य्यत्मुप चर्य्यते॥ (५ूट) अवाच्त्वादिकं तस्य वच्चे व्यञ्जनरूपणे। तस्य रसख्य। भरदिभव्दादसच््यलादि॥ ननु यदि

Page 28

ढतीयपरिछवेद:।

मिलिता रत्यादयो रससत् कथमख्य प्रकाशत्ं कथं वाखएड- त्वमित्याह। (६०) रत्यादिर्ज्जानतादात्म्यादेव यस्पाद्रसो भवेत्। अरतोऽस्य खवप्रकाशत्वमखएडत्वच्च सिद्यति। यदि रत्यादिकं प्रकाशभरीरादतिरितं स्ात् तदैवास्य खप्रकाशत्वं न सिद्योत्। न च तथा। तादात्याङ्गीकारात्। यदुक्रं। "यद्यपि रसानन्यतया चर्व्वणा न कार्य्या तथापि कादाचित्-

रत्यादिभागेऽपि शवहारः" दवति। "सुखादितादा्याङ्गीकारे चास्माकीं सिद्धान्तभय्यामधिभय्य दिव्यवर्षमहसतरं प्रमोदनिद्रा- मुपेयाः" दूति च। "अभिन्नोऽपि स प्रमाचा वासनोपनीतरत्या- दितादात्यगोचरीकतः"द्वति च। ज्ञानस खप्रकाशलमनङ्गी कुर्व्वतामुपरि वेदान्तिभिरेव निपातनीयो दएडः। तादात्यादे- वास्याखण्डलं। रत्यादयो हि प्रथममेकैकशः प्रतीयमाना: सव्वे डप्येकीभूता: स्फुरन्त एव रसतामापद्यन्ते॥ तदुक्ं। "विभावा अनुभावास् सात्विका व्यभिचारिणः । प्रतीयमाना: प्रथमं खणडभो यान्यखएडतां"॥। दूति। "परमार्थतसवखएड एवायं वेदान्तप्रसिङ्धब्रह्मतत्त्ववद्देदि- तव्य दति च"॥ त्रथ के ते विभावानुभावव्यभिचारिए द्ृव्य- पेचायां विभावमाह। (६१) रत्याद्युद्वाधका लोके विभावा: काव्यनाव्ययोः॥

Page 29

साषियदपंये।

सोतादयस एव काव्ये नाब्ये च निवेभिता: सन्तो "विभाव्यन्ते बाखादाकुरप्रादुर्भावयोग्या: क्रियन्ते सामाजिकरत्यादिभावा एभिः" द्ति विभावा उच्यन्ते॥ तदुकं भनृहरिणा। "पन्दोपचितरूपांसान् बुड्धेर्विषयतां गतान्। प्रत्यन्तानिव कंमादीन् साधनतवेन मन्यते"॥ इति। तङ्गेदावाह। (६२) आ्रलम्बनोद्दीपनाख्यौ तस्य भेदावुभी समृतौ। स्पषं॥ तच। (ई३) आलम्बनं नायकादिसतमालम्ब्य रसोङ्गमात्। आदिभव्दान्नायिकाप्रतिनायकादयः । श्रत्र यो यस् विभावः स तत्स्रूपवर्षने वच्ते॥ तच्र नायकः । (ई४) त्यागी ऊती कुलीन: सुश्रोको रूपयौवनोत्साही॥ दन्तोऽनुर क्लोक स्तेजोवैदग्ध्यभीलवान् नेता। दत्ः चिप्रकारी। शीलं सद्ृत्तं। एवमादिगुएसम्पन्नो नेता नायको भर्वत॥ तङ्जेदानाइ। (६५) धीरोदात्तो धोरोद्वतस्तथा धीर ललितक्।। धीरप्रशान्त इत्ययमुक्त: प्रथमश्तुर्भेद:। सषटं। प्रच धीरोदात्तः। (ईई) अविकत्थन: त्मावानतिगम्भोरो मच्दासत्त्व:॥ स्थेयान् निगूढमानो धीरोदात्तो दृढव्रतः कथितः। श्रविकत्थनाSमात्मस्ाघाकरः । महावत्वो हर्षशोकाद्यन-

Page 30

भिभूतखभावः। निगूढमानो विनयच्छन्रगर्व्यः। टृढव्रतोऽङ्री- छतनिर्ष्याइकः। यथा रामयुधिष्ठिरादिः ॥ ब्रथ धीरोडूतः। (६७) मायापर: प्रचएडय्नपलोSचद्ारदर्पभूयिष्ठः॥। श्रात्मश्नाधानिरतो धीरर्धीराद्त: कथितः। यथा भीममेनादि:॥ त्रथ धीरललितः। (६८) निश्चिन्तो मदुरनिशं कलापरो धीरललितः स्यात्॥ कला नृत्यादिका। यथा रव्नावख्यादी वत्सराजादि:। त्रथ धीरप्रशान्त:। (६ट) सामान्यगुणर्भयान् द्विजादिको धोरप्रभान्तः स्यात्। यथा मालतीमाधवादा माधवादि:॥एषाच पङ्गारिरुपले भेदानाह। (90) एभि्दो्तिपाघृष्टानुकूलशटरूपिभिस्त षाडशधा। तच तेषां धीरोदान्तादीनां प्रत्येकं दत्तिएष्टष्टानुकूलभनठलेन षोडशप्रकारो नायक: ।। (७१) एषु त्वनेकमच्िलास समरागो दक्तिणः कथितः॥ द्वयोस्त्रिचतु:प्रभृतिषु नायिकासु तुखानुरागा दच्िएनायकः। चथा। "सनाता तिष्ठति कुम्तलेश्वरसुता वारोऽङ्गराजखसुर दयूतैर्राचिरियं जिता कमखया देवो प्रसाद्याद च। दूत्यन्तःपुरसुन्दरी: प्रति मया विज्ञाय विज्ञापिते देवेनाSप्रतिपन्तिमूठमनमा ढिचा: ख्वतं नाडिकाः"॥

Page 31

साचिबदपंये।

(७२) कमामा अपि निःशडसर्ष्निताऽपि न लव्नितः। उष्टदोषोऽपि मिथ्यावाक् कथितो घृष्टनायकः।। बचा मम। "शवं वीच्य मुख विधुम्बितुमईं यातः समोपं ततः पाहेग प्रशतं तथा सपदि नं धल्वा सहासे मयिं। किद्चित् तब विधातुमचमतया वाष्यं त्यजन्या: सखे व्यातसेतषि कौतुकं वितमुते कोपोऽपि वामभुवः"॥ (७३) अमुकूल एकनिरतः रकखामेव नायिकायामासक्रोऽयुकूलनायकः। यथा। "प्रस्माकं सखि वाससी न रचिरे व्रैवेयकं नेज्वलं नो वक्रा गतिरद्धूतं न इषितं नैवासित किवाद: । किन्वन्येऽपि जना वदन्ति सुभगोऽप्यखया: प्रियो नान्यतो इरटिं निचचिपनीति विभ्वमियता मन्यामहे दुःखितं"॥ (08) भठोऽयमेकन् बद्भावो यः। दर्भिमवद्टिर नुरागो विप्रियमन्यच गूढमाचरति॥ यः पुनरकथ्यामेव नायिकार्यां बङूभावो कयोरपि नायि- कयोविद र्मितानुरागाडन्यसथा नायिकायां गूढं विप्ियमाच- रनि स भठनायक:। यथा।

नदेतत् काचच्चे पृतमधुमयलइजवचो- विवेशाघूर्वन्ी किमपि न सखी मे गवर्यात"।।

Page 32

तीयपरिछेद:।

(७५) एषाच्च नैविध्यात् सर्व्वेषामुत्तममध्याधमलेन। उक्ता नायकभेदाख त्वारिंभत्तथाऽटैी च।। सर्व्वेषामुत्तषोउभ्नभेदानां।। त्रथ प्रसङ्गादेतेषां सहायानाह। (७६) दूरावर्त्तिनि स्यात् तस्य प्रासङ्गिकेतिवृत्तेतु। किश्चिसङ्रणदीन: सद्ाय एवास्य पोठमईाख्थयः॥ तथ्य नायकस बज्व्यापिनि प्रसङ्गसक्गते दतिटसेननारो- क्ीमायकसामान्यगु: किञ्चिदूनः पीठमईनामा सहायो भर्वात। यथा रामचन्द्रादोनां सुगीवादयः ॥ त्रथ पटङ्गारसहाया: । (७७) पूटङ्रारस सचाया विटचेट विदू षकाद्या: स्यु:। भक्ता नर्मास् निपुणाः कुपतवधूमानभन्जना: शुद्दाः॥। आदिभव्दान्माल्नाकाररजकता मूखिक गान्धिकादयः।।तच विटः। (७८) सम्भोगदीनसम्पद् विटस्त धूर्त्त: कलैकदेशनः। वेशापचारकुशलो वाम्मी मधुरोडय बडमतो गोष्यां।। चेटः प्रसिद्ध एव।

इास्यकर: कलहरनिर्विदूषकः स्यात् खकर्मा्ञः।। खकर्म भोजनादि॥ बर्थाचमतनसहायमाह। (८0) मन्त्रो स्यादर्थचिन्तायामर्थासन्त्रावपादयः। यत्वत सहायकथनप्रस्तावे "मन्त्री खश्नोभयस्ापि सखा तस्यार्थचिन्तने" दति केनचचिलनएं कतं तदपि राओाऽर्थचिन- नोपायलक्षण प्रकर णे लच्ितव्यं नं तु सहायकथनप्रकरणे नाय-

Page 33

साचिब्दपंये।

कस। "चर्थचिन्तने मन्त्री सहायः" दत्युनऽपि नायकसार्थत एवं सिदधल्वात्। यद्प्युनां "मन्त्रिणा ललितः भ्रेषा मन्त्रिख्वा- यन्तमिड्य:" इति *तदपि खखनणकथनेनैव धीरललितस्य मन्त्िमाचायन्तार्थचिन्तनोपपत्तेर्गताथं। न चार्थचिन्तने तख्य मन्त्री सहाय: किन्तु खयमेव निष्पादकः। तस्यार्थचिन्तनाद्य- भावात्॥ त्रथान्तःपुरसहायाः। तद्ृदवरोधे। (८१) वामनषण्डकिरातम्लेक्काभीराः शकारकुजाद्याः॥। मदमूर्खताभिमानी दष्कुलतैश्वर्य्यसंयुत्त। सोऽयमनूढाभ्राता राज: श्यालः प्रकार इत्यु्तः।।

रबावस्यां।

मन्तः कसुकिकसुकस्थ विभति चासादयं वामनः। पर्य्यन्ताश्रमिभिनिजस सदृमं नामः किरातैः छतं कुआ नीचतयैव वान्ति भनकेरात्मेच्णाभ्रद्ङिनः"॥ प्कारो मच्छकटिकादिषु प्रसिङ्ध: । अ्रन्येऽपि यथा दर्शनं जातव्या: ॥ त्रथ दण्डसहाया: ।

  • मन्तियेति। वायन्तसिद्धिित्यन्वयः। लिता धीरललितः। शेषा धीरोदास्तादय:। खनककेति। निखिन्त इति धीरवषितलक्षय- विभिष्टेन तस्यार्थचिन्ताद्यभावः। तेन व मन्त्रिमाचायस्तार्थसिडि कतवं प्रतीयते इति भावः। हत्यादिविवरयदर्शनेन वक्षमस्थप्रथमैक- वचनान्त भेवभटूस्य चतुर्थेगवचनान्तसिडये रति पदस्य व सुमितमूव्यं- स्यापि चनावरत्वं रेयतं च प्रतीयते।

Page 34

टतीयपरिछेद:।

(८२) दणडेषु सुहत्कुमाराटविका: सामन्तसैनिकाद्याथ्। दुष्टनिग्रदो दणडः सषट॥ भ्रथ धर्ममसहायाः । (८३) ऋत्विकपुरोधसः स्युर्बह्मविदस्तापसासथा धर्म्मे॥ ब्रह्मविदो वेदविद आत्मविदो वा। तन्र। (८४) उत्तमा: पीठमहाद्याः

(च्यू) मध्या विटविदूषकौ। तथा शकार चेटाद्या तधमा: परिकीर्त्तिताः। शाद्यभब्दा त्ताम्वूलिकगान्धिकादयः॥ अ्रथ प्रसङ्गाद् दूता-

(८६) निसषार्थो मितार्थक् तथा सन्देशद्ारकः। कार्य्यप्रेष्यस्त्रिधा दूतो दूत्यश्ापि तथाविधाः। तन्र कार्य्यप्रेव्यो दूत इति लक्षएं। तन्न। (८७) उभयोभीवमुन्नोय सयं वदति चोत्तरं। सुझ्िष्टं कुरुते काय्यं निष्टष्टार्थस्तु संस्मुतः॥ उभयोरिति येन प्रेषितो यदन्तिकं प्रेषितसर ॥। (८८) मितार्थभाषी कार्य्यस्य सिद्धिकारी मितार्थकः। यावद्गाषितसन्देशदार: सन्देशददारकः॥ अ्रथ सात्विका मायकगुण: । (८2) शोभा विलासो माधुय्यंक्गामीर्य धैय्यतजसो। ललितादार्य्यमित्यष्टी सत्त्वजाः पौरुषा गुणाः।।

Page 35

तच। (2०) पूदरता दक्षता सत्यं मशोत्सा डोडनुरागिता। नीचे घृण्णाऽधिके सपद्ा यतः शार्भेति ता विदुः ॥। तचामुरागिता यथा। "अ्रइ्मेव मतो महीपतेरिति सर्व्वः प्रकृतिव्वचिन्तयत्। उदधेरिव निम्नगाभतेव्वभवन् नास विमानना क्चित्"॥ एवमन्यतापि॥ त्रथ दिलासः । (<१) धोरा दृष्टिर्गतिश्चित्रा विलासे सस्ितं वचः । यथा।

धीरोद्ूता नमयतीव गतिर्धरिचीं। कामारकेपि गिरिवह्गुरुतान्दधानो वोरो रसः किमयमत्युत दर्प एषः"॥ (८2) सज्काभेव्वप्यनुद्देगो माधुय्यं परिकीर्ततितं॥ ऊह्यमुदाइर एं। (८३) भीभोकक्रोधद्षाद्यैर्गामभीर्य निर्व्विकारता। यथा। "शाहतसाभिषेकाय विसष्टस वनाय च।

(९४) व्यवसायाद चलनं घैय्य विघ्ने मद्त्यपि।। यथा।

Page 36

दतीयपरिछेद:।

हर: प्रमख्खानपरा बभुव। भात्मेव्वराणं न हि जातु विघ्राः समाधिभेद प्रभवो भर्वन्ति"॥ (८५) अधिन्तेपापमानादे: प्रयुत्तास्य परेण यत्। प्राणात्ययेप्यसचनं तत्तेज: समुदाहतं ॥ वाग्वेशयोर्मधुरता तद्दक्कुङ्गार चेष्टितं ललितं। दानं सप्रियभाषणमौदाय्यें शनुमिचयो: समता॥ एषामययुदाइरणान्यूद्यानि॥ (६) अथ मार्यिका चिविधा खाऽन्या साधारणस्तोति। नायकसामान्यगुणैर्भवति यथासम्भवैर्युक्ता।। नायिका पुननायकसामान्यगुपैस्या गादिभिर्यया सभ्भवैर्युक्रा भवति। सा प सस्ती ब्रन्यस्ती साधारणस्रीति चिविधा॥ तत्र खस्त्री। (८७) विनयार्नवादियुक्ता गृच्करम्मपरा पतिव्रता खीया। यथा। "लव्जापज्न ्तपसा इणादं परतन्त्रणिप्पिवासादं। ऋविषयदुम्ेशादूं धन्राएं घरे कलत्तादं"*। (९८) सापि कथिता चिविधा मुग्धा मध्या प्रगल्ेति। तच। * सज्नापर्य्यामप्रसाधनानि परभलनिष्यियासानि। षविनयदुर्मेधांसि धन्यानां महे कषत्रायि। स०। टी० ।

Page 37

8० सादिबदपंये।

(<e) प्रथमावतीषयावनमदनविकारा रता वामा। कथिता मृदुध माने समधिकलज्जावती मुग्धा। तत्र प्रथमावतीषयोवना यथा मम तातपादानां। "मध्यस प्रथिमानमेति जघनं वचोजयोर्मन्दतां दूरं यात्युदरक्ज रोमलतिका नेचार्व्जवं धावति। कन्दर्प परिवीच्य नूतनमनोराज्याभिषित्रं नषद् अङ्गानीव परस्परं विदधते निर्लुष्ठनं सुभुवः"॥ प्रथमावतीषमदनविकारा यथा मम प्रभावतीपरिएये। "दत्ते सालसमन्थरं भुवि पदं निर्य्याति नान्तःपुरान् नोहामं इसति चणत् कलयते ड्रीयन्तर्णां कामपि।

सभूभङ्गमुदीचते प्रियकथामुल्लामयन्तीं मखीं"॥ रता वामा यथा। "दृष्टा दृष्टिमधो ददाति कुरुते नालापमाभाषिता भय्यायां परिषृत्य तिष्ठत बलादालिङ्गिता वेपते। निर्य्यान्तीषु सखीषु वामभवनाम्निर्गन्तुमेवेद्हते जाता वामतयैव सम्प्रति मम प्रोत्ये नवोढा प्रिया"॥ माने मदुर्यथा। "या पत्युः प्रथमापराधसमये सस्ोपदेशं विना नो आनाति सविभ्माङ्गवलना वक्रोक्रिसंसचनं। खच्छेर चकपोलमूलगलितै: पर्ययसनेत्रोत्ला बाला केवलमेव रोदिति लुठलोखालकैरभुभिः"।।

Page 38

टतीयपरिछेद:।

समधिकलव्जावती यथा "दत्ते सालसमन्यरमित्यच्र लोके"॥ शत्र समधिकलव्जावत्ेनापि लब्धाया रतिवामताया वि- छ्वित्तिविभेषवत्तया पुनः कथनं॥ त्रथ सध्या। (१००) मध्या विचित्रसुरता प्ररुढसमरयौवना। ईषत्प्रगल्भवचना मध्यमब्रीडिता मता॥ तच विचित्रसुरता यथा। "कान्ते तथा कथमपि प्रथितं गाच्या चातुर्य्यमुदूतमनोभवया रत्तेषु।

शिव्यायितं गृह्तकपोतश्नतैर्यंथास्याः" ॥ प्ररूढसरा यथाऽचेवोदाहरणे।। प्ररूढयौवना यथा मम। "नेने खञ्जनगञ्जने सरसिजप्रत्यर्थि पाणिद्वयं

कान्ति: काखनचम्पकप्रतिनिधिव्वीणी सुधास्पङ्डिनी सेरेन्दीवरदामसादरवपुस्तस्या: कटाचछटा"।। एवमन्यचापि।। त्रथ प्रगल्ा। (१०१) समरान्धा गाढतारुएया समस्तरतकोविदा। भावोन्नता दरब्रीडा प्रगल्भाSSक्रान्तनायका।

सरान्या यथा। "धन्यासि या कथयसि प्रियसङ्गमेऽपि विश्रव्धचाटुकम्नतानि रतान्तरेषु।

Page 39

साहिबदपंये।

नोवों प्रति प्रणिषिते तु करे प्रियेण सख्यः पपामि यदि किञ्िदपि अरामिः।। गाढतारया यथा। "अत्युन्नतसनमुरा नयने सुदोर्घे वक्रे भुवावतितरां वचनं ततोऽपि। मध्योऽधिकं तनुरनूनगुरुर्नितम्बो मन्दा गतिः किमपि चाह्ुतयौवनायाः"॥ विविधसुरतज्ञा यथा। "कचित्तामूलाक्ः कचिदगरुपङ्गाङ्गमलिनः कचिचूलाद्गारी कवचिदपि च सालक्कपदः । वलीभङ्गा भो गैर लकपतितैः भीर्षकुसुमैः स्त्रिया: स्व्वावसं कथर्यात रतं प्रच्कदपटः"॥ भावोबता यथा। "मधुरवचने: सभूभङ्गेः छताङ्गुलित ज्जनैर

चिभुवनजये सा पञ्चेषो: करोति महाथतां"॥ खल्पव्रीडा यथा। "धन्यासि या कथयबीत्यचैद"॥ आाक्रान्तमायका यथा। "सामिन् भङ्गुरयालकं सतिलकं भालं विलासिन् कुर प्रापेश चुटितं पयोधरतटे दारं पुनयोजय।

Page 40

द्त्युका सुरतावसानसमये संपूर्षचन्द्रानना. स्पृष्टा तेन तथैव जातपुखका प्राप्ता पुनष्ोइनं" । मध्या प्रगल्भाभेदान्तराखाह। (१०२) ते धीरा चाप्यधीरा च धौराधीरेति षद्धिधे। ते मध्याप्रगले। तच। (१०३) प्रियं सोतप्रासवक्रोत्तया मध्याधीरा दहेद्रुषा॥ धीराधीरा तु रुदितैरधीरा परुषोक्तिभि:। तत्र मध्याधीरा यथा। "तद्वितथमवादीर्यनाम लं प्रियेति प्रियजनपरिभुतं यढ् दुकूलं दधानः । मदधिवसतिमागा: कामिनां मण्डनश्रीर् व्रजति हि सफलत्वं वलभालोकनेन"॥ मथ्चैव धीराधीरा यथा। "बाले नाथ विमुख्च मानिनि रषं रोषान्यया किं कृतं खेदोडस्मासु न मेडपराध्यति भवान् सर्व्वेऽपराधा मयि। तत् किं रोदिषि गद्गदेन वचसा कसायतो रुद्यते नन्वेतनाम का तवास्ति दयिता नासीत्यतो रुद्यते"॥ दूयमेवाधीरा यथा। "सार्ड्कू मनोरयप्नतेसव धूर्च कान्ता सैव स्थिता मनसि छ्तिमहावरम्या। अ्रत्माकमस्ति न व कसिदि डावकाश्रस तस्ात् कतं चरणपातविडम्बनाभि:"।।

Page 41

88 साहित्यदर्पये।

(१०४) प्रगल्भा यदि धीरा स्याष्क न्रकोपाछतिसतदा। उदासे सरते तन्र दर्भयन्यादरान् व्चिः। तच प्रिये। यथा। "एकचासनसंस्थितिः परिष्ता प्रत्युद्गमाद् दूरतम् ताम्बूलानयनच्कलेन रभसाऽSल्लोषोडपि संविघ्नितः । आलापोऽपि न मिश्रित: परिजनं व्यापारयन्त्याSन्तिके कान्तं प्रत्युपचारतस्तुरया कोप: हतार्थोक्ृतः"॥ (१०५) धीराधीरा तु सोनुष्टभाषितैः खेद्येदमु॥ श्रमुं नायकं। यथा मम। "अनलङगतोऽपि सुन्दर हर्रम मनो मे यतः प्रसभं। किं पुनरलङ्कृतस्वं संप्रति नखरचतैस्तखाः"॥ (१०ई) तष्जयेत्ताडयेदन्या अ्न्या पधीरा। यथा "भाएं वीच्च मुखं" द्वत्यनैव। श्रत्र च सर्व्वच रुषेत्यनवत्तते। (१०७) प्रत्येकं ता ऋ्पप द्विधा। कनिष्ठज्येष्ठरूपत्वान्नायकप्रणयं प्रति॥ ता ननन्तरोत्ा: षङ्धेदा नायिकाः॥ यथा।

एकस्ा नयने पिधाय विहितक्रीडानुबन्धच्कलः । दूषदक्रितकन्धर: सपुलकः प्रेम्णोलसन्ानसाम् भ्रन्तईासखसत्कपोस्फखकां धूर्जाऽपरां चुम्बति"॥

Page 42

वतीयपरिछेद:। 8५

(१०८) मध्याप्रगन्योर्भेदाससमाद् दवादश कीर्तिताः। मुग्धा त्वेकैव तेन स्यु: खीयामेदास्तयोदश।। परकीया द्िधा प्रोक्ता परोढा कन्यका तथा। तच। (१०८) याच्रादिनिरताऽन्योढा कुलटा गलितत्रपा॥ यथा। "खामी निश्चसितेऽप्यसयति मनोजिघ्रः सपत्नीजनः श्वश्नरिङ्गितदवतं नयनयोरीहालिदो यातरः। तद्दूरादयमञ्जलि: किमधुना टृग्भङ्गिभावेन ते वैदग्धीमधुर प्रबन्धरसिक व्यर्थाऽयमत्र श्रमः"॥ अच हि मम परिऐेताऽन्राच्ादनादिदाळतया खाम्येव न त वल्भः । त्वन्नु वैदग्धीमधुरप्रबन्धरसिकतया मम वलभो Sसीत्यादिव्यज्चार्थवभादखा: परनायकविषया रतिः प्रतीयते। (११०) कन्या त्वजातापयमा सखव्जा नवयौवना। अ्रस्यास पिचराद्यायत्तलात् परकीयालं। यथा मालतीमाध- वादा मालत्यादि:। (१११) धीरा कलाप्रगल्भा स्याद्ेश्या सामान्यनायिका॥ निर्गुणानपि न द्ेष्टि न रज्यति गुणिष्वपि। वित्तमाचं समालोक्य सा रागं दर्शयेद् वच्िः। काममङ्गीकवतमपि परित्तीषधनं नरं। माचा निष्क्रामयेदेषा पुनः सन्धानकाङकया।। तंस्करा: परड़का मूर्खा: सुखप्राप्तधनासतथा।

Page 43

साषिबदपंये।

चिङ्रिन्कत्रकामाद्या आरासां प्रायेण वक्षभाः॥ एषापि मदनायत्ता कापि सत्यानुरागिणी। रक्तार्या वा विरक्तार्या रतमस्यां सुदुर्खभं।। पएडको वातरोगपणड्रादिः। इनरं प्रचन ये कामयन्ते ते छन्रकामाः ॥ तच रागहीना यथा नटकमेलकादा मदनम- अर्ययादिः॥ रक्रा यथा मृच्कर्काटिकादा वसन्तमेनादिः॥पुनय। (११२) अवस्थाभिर्भवन्त्यष्टावेता: षोडभभेदिताः। खाधीनभर्तका तद्त् खिडिताऽथाभिसारिका॥ कलद्ान्तरिता विप्रलन्धा प्रोषितिभर्टका। अ्रन्या वासकसव्ना स्यादिर द्ोत्कणिठिता तथा। तच। (११३) कान्तो रतिगुणाहष्टो न जद्दाति यदन्तिकं। विचित्रविभ्रमासक्ता सा स्यात् खाधीनभर्टका। यथा "अस्माकं सखि वाससी" दत्यादि॥ (११४) पा्श्वमेति प्रियो यस्या त्र्प्रन्यसम्मोगचिन्नितः। सा खिडितेति कथिता धीरैरीष्याकषायिता।। यथा "तदवितथमवादीरित्यादि"॥ (११५) अभिसारयते कान्तं या मन्मथवभम्वदा। खयं वाडभिसरत्येषा धीरैरुक्ताऽभिसारिका॥ क्रमाद् यथा। "न प मेवगच्ति यथा लघुतां. करणां यथा च कुछते स मचि।

Page 44

दतीयपरिछेद:।

नियुणं तयैनमवगन्य वदेर् अभिदूति काचिदिति संदिदिभ्ने"॥ "उ्क्षत्नं करकङ्गणद्यमिदं बड्धा टृढं मेखला यत्नेन प्रतिपादिता मुखरयोमञ्ज्ीरयोर्मूकता। आरब्े रभसान्मया प्रियसखि क्रीडाभिसारोत्सवे चण्डालसिमिरावगुएटनपटच्तेपं विधन्ते विधुः"॥ (११६) संलीना खेषु गाचेषु मूकीक्कतविभूषणा। अवगुए्ठनसंवोता कुलजाऽभिसरेद्यदि। विचित्रोज्ज्वलवेशा तु वलन्ूपुरनिखना।

मद्सवलितसंलापा विभ्रमोत्फुछ्लोचना।

प्रसङ्गादभिसारखानानि कथ्यन्ते।। (११७) न्ेत्रं वाटी भग्नदेवालयो दूतीगृद्दं वनं। मालयच्च श्मशानच्च नद्यादीनां तटो तथा। एवं कवताभिसाराणं पुश्लीनां विनोदने। *तन यथा प्रेष्याभिसारिका। "साम्बूलातं दशनमस्द् दर्शयन्तीष चेटी घोटी क्ेषाविद्वतवियतं हेतुशीनं इसन्ती।

यूमामग्रे वसति कुटिसं नर्ततितोचैर्नितम्वं।" चाटतमूव्वोडप्येम पाठः प्रशतानुपयोगित्वादधः छतः॥

Page 45

साहितदर्पये।

स्थानान्यष्टा तथा ध्वान्तकन्नेषु कचिदाश्रयः। चाटुकारमपि प्राणनाथं रोषादपास्य या। पश्चात्तापमवाप्नोति कलदान्तरिता तु सा।। यथा मम तातपादानां। "नो चाटुश्रवणं कतं न च दृभा हारोऽन्तिके वीचितः कान्तसय प्रियहेतवे निजसखीवाचोऽपि दूरीक्ताः । पादान्ते विनिपत्य तत्चएमसी गच्छनाया मूढया। पाणिभ्यामवस्ध्य हन्त सहसा कणठे कथं नार्पितः"॥ (११८) प्रियः कत्वापि सङ्केतं यस्या नायाति सन्निधिं। विप्रलब्धा तु सा शेया नितान्तमवमानिता। यथा। "उत्तिष्ठ दूति यामो यामो यातस्तथापि नायातः। याऽतः परमपि जीवेज्जीवितनाो भवेत् तस्याः"॥ (११८) नानाकार्य्यवशाद यस्या दूरदेशं गतः पतिः। सा मनोभवदु:खा्त्ता भवेत् प्रोषितभर्टका।। यथा। "ताञ्जामीयाः परिमितकथाञ्जीवितं मे द्वितीयं दूरीभूते मयि सहचरे चक्रवाकीमिवैकां । गाढोत्कपां गुरुषु दिवसेख्वेषु गच्तु बाखां जातां मन्ये शिभिरमयितां पद्मिनीं वान्यरूपां"॥ (१२०) कुरुते मण्डनं यस्या: सज्निते वासवेश्मनि। सा तु वासकसव्ना स्यादिदितप्रियसङ्गमा।।

Page 46

ततीयपरिकेद:।

थथा राघवानन्दानां नाटके। "विदूरे केयूरे कुरु करयुगे रल्नवलयैर अल्नं गुर्वी य्ीवाभरणलतिकेयं किमनया। नवामेकामेकावलिमयि मयि तवं विर चयेर न पथं नेपथं बजतरमनङ्गत्व्रधी"॥ (१२१) आगन्तुं छतचित्तोऽपि दैवान्नायाति यत्प्रियः। तदनागमदु:खात्ता विरद्ोत्कणिढिता तु सा।। यथा। "किं रुद्ध: प्रियया कयाचिदथवा सख्या ममोदेजितः किं वा कारणगौरवं किमपि यन्नाद्यागतो वलभः। दत्यालोच मगीदृभा करतले विन्यस् वक्रासुजं दीधं निश्चसितं चिरं च रुदितं चित्रास पुष्यसज:"॥

चतुरधिकाशीतियुनं श्तचयं नायिकाभेदानां स्यात्॥ दह च "परस्त्िया कन्यकोढे सङ्ेतात् पूव्व विरहेत्कष्ठिते पस्चाद्विदूषकादिना महाभिसरन्यावभिसारिके कुतोऽपि सङ्रे- तितस्थानमप्राप्ते नायके विप्रलब्धे दति व्यवखैवानयोरखाधी-

(१२३) कचिद्न्योन्यसाङ्र्य्यमासां लच्चेषु दभ्यते। यथा। "न खलु वयममुख्य दाजयोग्या:पिवति चपाति ष यासकीर इख्ां।

Page 47

सारिबरपंडे।

विट विटपमर्मु ददख तखी भवति वतः सदृभोदिराय थोग:। तब कितव किमादितेर्वथा नः चितिहइपलवपुष्प कर्जपूरैः। ननु जनविदितीर्भवद्ध सीकेखिरपरिपूरितमेव कर्षयुम्मं।। द्ूति गदितवती रृषा जधान ककुरितमनोरमपस्ाकेसरेण। ऋ्रवपनियमितेन कान्तमन्या समममितास्ुरुद्देप चनुषा च"॥ दूयं हि वक्रात्या परुषवचनेन कर्लात्पलताडनेन च धी-

चाययूहयं।

(१२४) दतरा अप्यसव्वासा नोक्ता विस्तरशङ्या। ता नायिका: ॥ त्रथासामलद्गाराः। (१२५) यौवने सत्वजास्तासामष्टाविंभतिसह्काः॥

शोभा कान्तिक् दीप्रिक्व माधुर्य्यश् प्रगल्मता। श्रौदार्य्यं धैय्यमित्येते सप्नैव स्युरयत्नजाः। लीलाविलासा विकित्तिर्व्विव्वोक: किलकिच्वितं। मोड्ायितं कुद्दमितं विश्रमो ललितं मद:॥ विक्वतं तपनं मोग्धं विच्ेपस कुतूहलं। चसितं चकितं केलिरित्यरादभसन्ककाः।। खभाषजास् भावाद्या दभ पुंसा भवन्त्यपि। भावादयो धैर्ान्ता दब नायकानामपि सम्भवन्ति

Page 48

किन्तु सर्व्वेऽयमी नाविकाग्रिंता एव विदिन्तिविभेषं पुष्पन्ति। तच भाव:। (१२६) निर्व्विकारात्मकें चित्ते भाव: प्रथमविक्रिया॥ जन्मतः प्रभृति निर्विकारे मनमि उडुड्ूमाचो विकारो भाव:। यथा॥। "स एव सुरभि: काल: स एव मलयानिलः ! सैवेयमवला किन्तु मनोन्यदिव दृश्यते"॥ ग्रथ हाब: ।। (१२७) भुनेचादिविकारैस्तु सम्भोगेक्याप्रकाशकः। भाव एवाष्पसंलच्यविकारो दाव उच्चते।। यथा। "विटृखती मैलसुताऽपि भावमङ्ग: कचिद्रालकदम्बकल्पैः। साचोलता चावतरेष तखी मुखेम पर्य्यसविलोचनेन"॥ अ्रथ हेला। (१२८) छेखात्यन्तं समालच्यविकार: स्यात् स एव च। स एव भाव एव। यथा। "तह से प्रत्ति पउत्ता वडए सव्ङ्गविभ्भमा सत्ला। संसदूत मुडूभावा छोद चिरं जदू सहीएम्पि" क। भ्रथ गोभा॥

  • तइसे हति। तथा तस्या भठिति प्रटत्ता वध्वा: सव्वीङ्गवि- धमाः सकजाः। संभयितमुग्धभावा भवति चिरं यथा सखीनामषि। इति सं०। ठी.।

Page 49

साहितद्मये।

शोभा प्रोक्ता तच यौवनशोभा यथा। "असभ्भृतं मण्डनमङ्गयट्टेरनासवास्यं करणं मदख्य। कामस्य पुष्पव्यतिरिक्तमस्तरं बाख्यात्परं साधु वयः प्रपेदे"॥ एवमन्यचापि। ग्रथ कान्ति:। (१३०) सैव कान्तिर्मान्मथाप्यायिता द्युतिः। मन्नयोन्गरेषणातिविस्तीषशोभैव कान्तिरच्ते। यथा। "नेचे खञ्जनगञ्जमे दत्यादि"॥ त्रथ दीप्निः।

थथा मम चन्द्रकलानामनाटिकायां चन्द्रकलावर्षनं।। "तारुएस विलासः समधिकलावस्यमम्पदो हासः। धरषितलस्याभरणं युवजनमनसा वशीकरएं"॥ थ माहयं। (१३२) सव्वावस्थाविशेषेषु माधुर्य्यं रमणीयता। यथा। "सरसिजमनुविडूं शेवलेनापि रम्य मलिममपि हिमांभोर्खक्ष लप्षोग्तनोति। दूयमधिकमनोजा वल्कलेनापि तन्वी किमिव दि मधुराणां मखनं नाहतीनां"। श्रथ प्रगस्भा।

Page 50

५३

(१३३) निःसाध्वसत्वं प्रागस्भं • यथा।

दषाख दंभनेः कान्तं दासीकुर्व्वन्ति योषितः"॥ प्रादायं। (१३४) श्रीदार्य्य विनयः सदा॥ "न ज्रूते पुरुषां गिरं वितनुते न सूयुगं भङ्गुरं नोत्तंस चिपति चिता शरवणतः सा मे स्फुटेऽप्यागसि। कान्ता गर्भगह्े गवाचविवरव्यापारिताच्या वहिः सख्या वक्रमभिप्रयच्कति परं पर्ययत्रुणी लोचने"। भ्रथ धैयें।

(१३५) मुक्तात्मह्लाघना धैर्य्य मनोवृत्तिर चच्च्ला। चथा। "ज्वलतु गगने रात्री राचावखणडकलः भ्रभी दहतु मदन: किं वा मत्यो: परेण विधास्यति। मम तु दयितः साध्यसातो जनन्यमलान्वया कुलममलिनं न त्वेवायं जनो न च जीवितं"॥ भ्रथ लीला।

(१३६) अङ्गव्वेगेरलङ्गारैः प्रेमभिर्व्वचनैरपि।। प्रोतिप्रयोजितैर्लीलां प्रियस्यानुक्ततिं विदु:। घा।

Page 51

साहिलद्पये।

"मृणालव्यालवलया वेगीवन्धकपडिनी। हरानुकारिणी पातु लीखया पार्व्यती जगत्। ऋ्रथ विलास: । (१३७) यानस्थानासनादीनां मुखनेचादिकर्माणां॥ विशेषस्तु विलास: स्यादिष्टसन्दर्शनादिना। यथा। "अनान्तरे किर्माप वाग्विभवातिवृत्त- वैचित्र मुलमितविभ्रममायताच्या।

आाचार्ययकं विजयि मानथमाविरासीत्"॥ प्रथ विचछ्ित्ति:। (१३८) सोकाऽप्याकल्पर चना विक्कित्तिः कान्तिपोषकत्। यथा। "सच्छाभः सपनविधा तमङ्गमाष्ठस्

वाससु प्रतनुविवित्मस्वितीयान् शकष्पो यदि कुसमेषुणा न पून्यः"।। भ्थ विष्वोकः । (१३९) विव्वोकस्वतिगव्वण वस्तुनीष्टे डप्यनादरः। यथा। "यासी सत्यपि सहुणानुसरणे दोषानुद्दत्ति: परा या: प्राणान् वरमर्पयन्ति न पुनः संपूर्षडट्टिं प्रिये।

Page 52

छतीयपरिछेद:।

शत्यन्साभिमतेऽ्ञि वस्तुनि विधिरयासा निषेधात्मक- सास्तखोक्यविलच्तण प्रळ्वतयो वामा: प्रसीदन्तु ते"॥ त्रथ किलकिख्चितं।

यथा। "पाणिरोधमविरोधितवाञ्कं भर्त्सनास मधुरम्ितगभाः । कामिन: स कुरुते करभोरदीरिशडष्करदितस् सुखेऽपि"॥ श्रथ मोट्टायितं। (१४१) तङ्गावभाविते चित्ते वल्भस्य कथादिषु॥ मोट्टायितमिति प्राङ्: कर्षकणडूयनादिकं। यथा। "सुभग तत्कथारमो कर्लकण्डूतिलालसा। उज्जूभवदनाभोजा भिनत्यङ्गानि साङ्गना"। श्रथ कुद्टमितं।

(१४३) केशसनाधरादीनां ग्रच्चे चर्षेंडपि सम्भ्रमात्।। प्राङ: कुट्टमित नाम शिर:करविधूननं। यथा।

पर्य्यकूि सहजेव सदय्याकारखोलवलयेन करेप"॥ ऋथ विभ्रमः ।

Page 53

साहितद पंथे।

(१४३) त्वरया दर्षरागादेरदयितागमनादिषु॥ त्र्रस्थान भूषणादीनां विन्यासो विभ्रमो मतः। "अुत्वाSSयान्तं वद्िंः कान्तमसमाप्नविभूषया। भालेडञ्जनं दृभोषीचा कपोले तिखक: छतः"॥ अ्रथ ललितं।

(१४४) सुकुमारतयाऽङ्गानां विन्यासा ललितं भवेत्॥ यथा। "गुरुतरकलनूपुरानुनादं सललितन चितवामपादपद्मा। द्वतरदनतिलोखमादधाना पदमथ मन्थमन्यरं जगाम"॥ श्रथ मद:। (२४५) मदो विकार: सौभाग्ययावनाद्यवलेपजः। यथा। "मा गर्व्वमुद्दद्द कपोलतले चकास्ति कान्तखहसलिखिता मम मञ्जरीति। श्रन्याऽपि किं न खल भाजनमीदृभीमां वैरी न चेज्भवति वेपथुरन्तरायः"॥ श्थ विछ्वतं। (१४ई) वत्तव्यकालेऽप्यवचा ब्रीडया विक्कतं मतं। यथा।

"दूरामतेन कुजलं पृष्ठा नवाच सा मया किख्ित्। पर्य्यभ्रुणी तु नयने तखया: कथयाम्मभृवतुः सवे।

Page 54

ढतीयपरिछेद:।

ऋ्रथ तपनं। (१४७) तपनं प्रियविक्किेदे सारावेशोत्यचेष्टितं।। यथा मम। "न्ामान्युसति भूतले विलुठति तवन्मार्गमालोकते दीघे गोदिति विचिपत्यत दतः चामां भुजावलरीं। किश्व प्राएसमा न काङ्गितवती खप्नेपि ते सङ्गमं निद्रां वाञ्कति न प्रयच्कति पुनर्दग्धो विधिस्तामपि"॥ प्रथ मौगथ्यं। (१४८) अज्ञानादिव या पृक्ा प्रतीतस्यापि वस्तुनः। वज्लभस्य पुरः प्रोत्तां मौग्ध्यं तत्तत्ववेदिभिः॥ यथा। "के द्रुमासे क वा ग्रामे सन्ति केन प्ररोपिताः । माथ मत्कङ्एन्यसं येषां मुक्ाफलं फलं"॥ त्रथ विन्नेप: । (१४८) भूषाणामर्द्दरचना वृथा विष्वगवेक्षणं। रहस्याख्यानमीषच्च विन्तेपो दयितान्तिके।। यथा। "धम्मिज्ञमर्द्धमुतं कलयति तिलकं तथा भकलं। किश्चिदृदति रहसं चकितं विख्वगवलोकते तन्वी"॥ ्रथ कुतूइसं। (१५०) रम्यवसुसमालोके लोलता स्यात् कुदू इलं। यथा।

Page 55

साहितदर्पये।

उत्मृष्टलील्तागतिरागवाचाद लक्रकाडां पदवीं ततान"॥ अथ इषितं। (१५१) दसितन्तु वृथाचासो यौवनोङ्वेदसम्भवः॥ यथा। "अकस्मादेव तन्वक्गी जहास यदियं पुनः। नूनं प्रसूनवाणडस्यां खाराज्यमधितिष्ठति"॥ अ्रथ चकितं। (१५२) कुताऽपि दयितस्याग्रे चकितं भयसभ्नमः। यथा। "नस्यन्ती चलभफरीविघट्टितोरु- वीमोरुरतिशयमाप विभ्रमस। सुभ्यन्ति प्रसभमहो विनाऽपि देतो- र्खीलाभि: किमु सति कारणे तरुखः" ॥। म्रथ केलि:। (१५३) विदारे सच् कान्तेन करीडितं केलिरुचते॥ यथा। "व्यपोहितुं लोचनतो मुखानिले- रपारयन्तं किल पुष्पजं रजः । पयोधरेणोरसि काचिदुव्ाना: प्रियं जयानोचतपीवर सबी"॥

Page 56

ततीय परिछेदः।

(१५४) दष्टा दर्भयति ब्रोडां सम्मुखं नैव पश्यति। प्रच्कन्नं वा भ्रमन्तं वाडतिक्रान्तं पश्यति प्रियं॥ बडधा पृच्क्यमानापि मन्दमन्दमधोमुखी। सगङ्गदखरं किश्चित् प्रियं प्रायेण भाषते॥ अ्र्प्रन्यैः प्रवर्त्तितां शश्वत् सावधाना च तत्कर्थां। पूटणोत्यन्यन दत्तानी प्रिये बालानुरागिणी।।

श्रथ सकलानामपि नायिकानामनुरागेङ्गितानि। (१५५) चिराय सविधे स्थानं प्रियस्य बड् मन्यते। विलोचनपथच्चास्य न गन्तत्यनलङ्गता।। कापि कुन्तल संव्यानसंयमव्यपदेशतः। बाडमूलं सना नाभिपङ्गजं दर्भयेत् स्फुटं। आच्छाद्यति वागादैः प्रियस्य परिचारकान्। विश्वसित्यस्य मिच्रेषु बज मानं करोति च॥ सखीमध्ये गुणान् बूते स्वधनं प्रद्दाति च। सुप्ने स्वपिति दुःखस्य दुःखं धत्ते सुखे सुखं। स्थिता दृष्टिपथे शश्वत् प्रिये पभ्यति दूरतः। आ्रभाषते परिजनं सम्मुखे सपारविक्रियं। यत्किश्चिदपि संवीच्य कुरुते इसितं मुधा। कर्षकण्डूयनं तददत् कवरीमोक्तसंयमा। जृन्भते स्फोटयत्यङ्गं बालमाह्िष्य चुम्बति।

Page 57

साहिबदपंथे।

भाले तथा वयस्याया भारभेत्तिलकक्रियां।। अक्कष्ठाय्ेण लिखति सकटावं निरीक्षते। दभति साधरं चाऽपि बरूते प्रियमधोमुखी।। न मुच्चति च तं देशं नायको यत्र दृश्यते। आरगक्कति गृह्चं चास्य कार्य्यव्याजेन केनचित्।। दत्तं किमपि कान्तेन धुत्वाङ्गे मुडरीक्षते। नित्यं हृष्यति तद्योगे वियोगे मलिना कुशा॥ .

मन्यते बड तच्ीलं ततप्रियं मन्यते प्रियं। प्रार्थयत्यल्पमूल्यानि सुप्ना न परिवर्त्तते॥ विकारान् सात्विकानस्य सममुखी नाधिगच्कति। भाषते सनृतं स्तन्रिग्धमनुरक्ता नितम्बिनी॥ एतेष्वधिकलज्जानि चेष्टितानि नवस्त्रियाः। मध्यब्रोडानि मध्यायाः संसमानत्रपाणि तु॥ अ्रन्यस्त्रियाः प्रगल्मायास्तथा स्युव्वारयोषितः॥ दिभानं यथा मम। "अन्तिकगतमपि मामियमलोकयतीव इन्त दृद्वापि। सरसनखच्तत मण्डित माविष्कुरु ते भुजामूखं।। क्या। (१५६) लेख्यप्रस्थापनैः स्िग्वैर्वोकितैम्टंदुभाषितैः। दूतीसं प्रेषपौनार्य्या भावाभिव्यक्रकरिष्यते॥ दूत्यय।

Page 58

टतीयपरिछेद:।

(१५७) दूत्यः सखो नटी दासी धाचेयी प्रतिवेशिनो। बाला प्रबजिता कारु: भिष्पिन्याद्या: स्यं तथा। • कारू रजकीप्रभतिः । भिल्पिनी चिचकारादिस्त्री। आदि- पूष्दात्ता म्बूलिकगान्धिकस्त्रीप्रभतयः ॥ तच सखी यथा। "वाषान्युख्चतीत्यादि"। खयं दूती यथा मम। "पन्थित्र पिभ्रासिश्रो विश्र लक्कीअसि जासि ता किमन्नत्तो। ए मएं विवारश दूधश्रत्थि घरे घनरसं पित्रन्ताएं"॥ एताख नायिकाविषये नायकानामपि दूत्यो भर्वन्ति॥ दूतीगुणनाह। (१५८) कलाकाशलमुत्साच्ो भक्तिश्चित्तज्ञता सृतिः। माधुय्यं नर्म्मविज्ञानं वाम्मिता चेति तङ्गुणाः।। एता अपि यथाचित्यादुत्तमाधममध्यमाः। एता दूत्यः ॥ त्रथ प्रतिनायक: । (१५८) धीरोद्वतः पापकारी व्यसनी प्रतिनायकः ॥ यथा रामस्य रावणः॥ त्रथोद्ीपनविभावाः। (१ह०) उद्दीपनविभावास्ते रसमुद्दीपयन्ति ये। ते च। (१६१) आलम्बनस्य चेष्टादा देशकालाद्यसथा॥

  • पन्थिम इति। पान्थ पिपासित इव लक्ष्से यासि तत् किमन्यत्र। न मनागपि वारक हडारि मष्े घनरसं मिवता। इति सं टी०।

Page 59

साहित्दर्पये।

चन्द्रचन्दनकोकिला लापभ्रमरझद्गारादय: ॥ तब चन्द्रो यथा मम। "करमुदयमहीधर सनाये गलिततमःपटलांशडके निवेश्। विकसितकुमुदेचतएं विचुम्बत्य यममरे शदिभो मुखं सुधांरड:"॥ यो यस् रसख उद्दीपनविभाव: स तत्सरूपवर्सने वच्चते। त्रयानुभावा:। (१६२) उद्दुद्वं कारणः सैः स्वैर्वचिभावं प्रकाशयन्। लोके यः कार्य्यरूपः सोऽनुभाव: काव्यनाव्ययोः॥ यः खलु लोके सीतादिचन्द्रादिभि: खैः खैरालम्बमोद्दी- पनकारपैरामादेरन्तरड्ुड्वूं रत्यादिकं वद्िः प्रकाशयन् का- य्यंमित्युच्ते स काव्यनाव्ययो: पुनरनुभावः । कः पुनरसा- वित्याह। (१६३) उत्ता: स्तीणामलद्कारा तङ्गजाय्च सभावजाः। तद्रूपा: सात्विका भावास्तथा चेष्टाः परा त्र्प्रपि।। तद्रपा अ्नुभावसरूपाः। ततर च यो यस्य रसस्यानुभावः स तत्ख रूपवर्षने वच्चते। तच सात्चिकाः । (२६४) विकारा: सत्त्वसभ्मूताः सात्त्विकाः परिकीर्तिताः। सत्त्वं नाम खात्मविश्रामप्रकाशकारी कखनाऽडम्नरो धर्षः । (१६५) सत्वमाचोङ्गवत्वात्ते भिन्ना अ्रप्यनुभावतः॥ गोवलीवईन्यायेण दर्ति शेष: । के ते रत्याइ।

Page 60

टतीयपरिछेद:।

(१६६) सभ: खेदोऽय रोमान्चः खरभङ्गोऽय वेपथु:। वैवसर्यमश्रु प्रलय इत्यष्टा सात्विका: समृताः॥ तय। (१६७) सन्भय्ेष्टाप्रतीघातो भयद्दषीमयादिभि:। वपुर्ज्जलोङ्गम: खेदो रतिघर्म्मत्रमादिभिः॥ द्षाङ्तभयादिभ्यो रोमाच्चो रोमविक्रिया। मदसंमद पीडायैर्व्वैस्वयं गङ्गदं विदुः।। रागद्देषश्रमादिभ्य: कम्पो गाचस्य वेपथु:। विषादमदरोषाद्यैव्वर्षा न्यत्वं विवर्सना।। अश्रु नेचोद्धवं वारि क्रोधदुःखप्रच्दर्षजं। प्रलय: सुखदुःखाभ्यां चेष्टाज्ञाननिराछृतिः॥ यथा मम। "तनुसर्ादखा दरमुकुलिते इन्त नयने उदचद्रोमासं प्रजति जडतामङ्गमखिल। कपोली घ्माड्रा भ्रुवमुपरताशेषविषयं मनः सान्रानन्दं स्पृ्नति झटिति ब्रह्म परमं"॥ एवमन्यत्। त्रथ व्यभिचारिए:। (१६८) विशेषादाभिमुख्येन चरन्तो व्यभिचारिण:।

खिरतया वर्तमाने हि रव्ादा विव्वेदादय: प्रादुर्भाव-

Page 61

तिरोभावाभ्यामाभिमुखेन चरणादभिचारिष: कथ्यन्ने।। के ते दत्याइ। (१ ६६) निर्व्वेदावेगदैन्यश्रममद् जडता श्राग्यमाद्दा विबोध: खवप्नापस्मार गर्व्वामर एमलसतामर्षनिद्रावचित्याः। श्रौत्सुक्योन्मादशङ्गा: सतिमतिसचिता व्याधिसन्त्रासखज्जा दर्षास्रयाविषादा: सधृतिचपलताग्लानिचिन्तावितकाः ।। तच निब्वेद:। (१७०) तत्त्वज्ञाना * पदो्व्यादे। निर्व्वेद: खावमानना।

तच तत्त्वज्ञानानिव्वेदो यथा।

दच्षिणावर्त्तभङ्गडयं इन्त चूर्षीकतो मथा"॥ (१७१) आर्रवेगः सम्भमस्तत्र वर्षजे पोडिताङ्गता। उत्पातजे सभ्ताङ्गे धूमाद्याकुलताभ्निजे॥। राजविद्रवजादेख शस्तनागादियोजनं। गजादे:सम्भकम्पादि: पांश्चाद्याकुलतानिलात्।। दष्टादर्षा: पडुचोडनिष्टाज्जेयास्चान्ये यथायथं।

  • तपरमात्मनेरभेदद्यानं तस्मिम् सति मोक्ष एव न तु खाव- माननं । टो०। + चादिपदात् पुरावमवबादीनां यहः। ठी। * आादिपदात सस्य कुनम्मोड्गावनादीनां ग्रहयं। ठी.।

Page 62

दतीयपरिकेद:।

तत्र प्जुजी चथा। "अर्यमर्षयमिति वादिनं नृर्प सोऽनवेच्य भरताग्रजो चतः। चचकोपद हमार्चिषं ततः सन्दधे दृभमुद्यतारकां"॥ एवमन्यदू ह्यं। अ्रथ दैन्यं। (१७२) दौर्गत्याद्यैरनाजस्यं दैन्यं मलिनतादिक्कत्। यथा। "वृड्मोऽन्धः पतिरेष मख्चकगतः स्वणवभ्ेषं ग्टहं काला5्वर्वजलागम: कुथलिमी वत्स वानतापि नो। यत्नात्मक्चिततैम्नविन्दुघटिका भग्रेति पययाकुला टृष्ट्रा गर्भभरालसां निजवधूं व्भनूखिरं रोदिति"॥ श्रथ त्रम: । (१७३) खेदो रत्यध्वगत्यादे: श्वासनिद्रादिल्तळूमः। यथा। ; "सधुः पुरीपरिमरे व मिरीषमद्दी गत्वा जवाचिचतुराषि पदानि मोता।

रामाश्रुषः छ्वतवतो प्रथमावतारं"। श्रथ मद:। (१७४) समोद्ानन्दसमभेदो मदो मद्योपयोगजः। त्रमुना चोत्तम: शेते मध्यो इसति गायति। श्रधमप्रक्टतिव्चापि परुषं वक्ति रोदिति॥ चथा। K

Page 63

साविबदर्पथ

"प्रातिभं* विरसकेष + गतानां वकवाकार बनारमवीय:। गूठसितर दखवदायः सुभ्ुवी प्रवदृते परिषासः"॥ भथ जडता। (१७५) अप्रतिपत्तिर्जडता स्यादिष्टानिष्टदर्भनश्रुतिभिः।

यथा मम कुवलयाश्चचरिते प्राश्ृतकाव्ये। "एवरित्र तं जुभ्रजुन्नलं प्रम्वोथ्वणिहिद सजलमन्धरदिद्टिं। श्लक्कश्रोपित्रं विश्व खनमेन्तं तत्यत्थितरं मुदया।। प्रथोग्रता। (१७६) शार्य्ापराधादिभवं भवेच्च एडत्वमुग्रता। तच खेद: भिर:कम्पनर्जनाताडनादयः॥ थथा। "प्रणयिमखोमलीलपरिद्वासर साधिगती- संलितभिरीषपुष्पइमनैरपि ताम्यति यत्। वयुषि वधाच तत सव पष्तमुपचिपतः पततु भिरसकाष्यमदण्ड द्वेष भुजः"॥ श्रथ मोइ: ।

  • प्रातिभं प्रामब्य हति। टो० । + िरसवेव मदोनेति। टी०।

शरदृषि। धावेखयामिंतमिव चयमानं तत्र खिथतं मुलसफ्- मिति सं। टी०। नवरिषमब्द: जेववार्चो पदेशी।

Page 64

व नीयपरिजेश:।

(१७७) मोशे विचितता भोतिदु: खाेगानुचिन्तनै। घूर्णनागा चपतनथमण्रादर्नादिक्म्।। चथा।

प्ज्ञातभर्ववस्ना मुझन्र कतोपकारेव रतिर्वभूव"॥ भ्रथ विबोध: । (१७८) निद्रापगम हेतुम्यो विबोधश्वेतनागमः।

थथा। "चिररतिपरिखेदात् प्राप्तनिद्रासुखानां चरममपि पविल्वा पूर्व्वमेव प्रयुङ्डा:। अपरिचलितगाचा: कुर्ष्यते न प्रियाणा मत्निथिलभुजचका शेषभेदं तरुखः"॥ भथ खप्नः। (१७८) खप्ो निद्रामुपेतस्य विषयानुभवस्तु यः।

चथा। "मामाकान्मप्रसिदितभुजं निर्दयाश्रेष देतो- संख्ायासे कथमपि मया खन्नषन्दर्भनेन। पश्यन्तीनां न खलु वडमो न खखोदेवतानां मुकालूलाखदकिम्रसयेव्व्ुसेशाः पतन्ति"॥ प्रथापसारः।

Page 65

साधिखदपये।

भूपातकम्पप्रखेट फेनलालादिकारकः।। यथा। "पष्िष्टभमि रसितार मुचेर्ललह्ुजाकारएइस्तरङ्ं।

श्रथ गर्व्यः । (१८१) गव्वो मद: प्रभावश्रीविद्यास तुलतादिजः।

चथा। "धृतायुधा यावदकं तावदन्यैः किमायुघेः। यद्ा न सिङूमस्त्रेष मम तत् केन साध्यतां"*॥ श्थ मरणं। (१८२) शराधैम्मरणं जोवत्यागोsंङ्रपतनादिक्वत्। यथा। "राममननाथननरेख ताडिता दुःसहेन इदये निशाचरी। गन्धवद्रुधिर चन्दरनोपिता जीवितेश्रवमति जगाम सा"। प्रथालसं। (१८३) आलसयं श्रमगभाद्येजीर्चयं जृम्भासितादिक्कत्।। थथा।

  • यम् सिद्धं ममाखेय बद तत् केन साध्यते इवुत्तरार्जस्य पाठान्तर।

Page 66

ढतीब परिछेद:।

"न तथा भूषयत्यप्ग न तथा भावते सखीं। जुस्ते मुजराबीना वाला गर्भभराखषी"॥ ्रथामर्षः ।

यथा। "प्रायच्चिन्तं चरिष्यामि पूज्यानां वो व्यतिक्रमात्। न त्वेवं दूषयिव्यामि प्स्तग्रहमद्दाव्रतं"।। त्रथ निट्रा।

(१८५) चेतःसम्मीलनं निद्रा श्रमकममदादिजं।

घथा। "सार्थकामर्थकपदं ब्रुवती मन्थराचरं। निद्रार्मीपिताची सा लिखितेवासि मे इदि"॥ .. भ्रथावचित्या।

यथा। "एवं वाडिनि देवर्षी पार्य्चे पितुरधोमुखी। लीखाकमलपचाणि मववामास पार्य्यतो"॥

Page 67

साहिबदमंये।

(१८०) इटटानवाप्ेरात्ुकं माजनेपासिष्ुता।

चथा। "यः कामारहरः स एव दि वरस्ता एव पैनचपा- से पोप्मीलितमालतीसरभय: प्रौठा: कदम्यानिला:। सा पैवाषि तथापि तब सरतव्यापारखीलाविध्ो रेवारोधषि वेतमीतरतखे घेतः समुन्कषढ़ते"॥ अच यत्काव्यप्रकानकारेण रसस्य प्राधान्यमित्युतं तद्रमन- धर्षायोगितवाद् व्यभिचारिभावस्यापि रसभब्दवाच्यलेन गतार्थं मन्तवं ॥ त्रथागाद :. । (१८८) चित्तसम्मोच उन्माद: कामभोकभयादिभि।

घथा मम। "भातर्दिरेफ भवता भ्रमता समन्तात् प्रामाधिका प्रियतमा मम वीचिता किं"। प्रद्धारमनुभूय सानन्दं। मूषे किमोमिति बद्दे कचथाउ तबो ... किं किं व्यववति मुतोक नवीट्भीवं।।

(१८८) परनौय्यीतदोषाचे: शदानर्वसय नर्कणं।

घथा मम।

Page 68

टतीयपरिदेद:।

जातातफा रचयति चिर चन्दनालेपमानि। धन्ते लाचामसशदधरे दस्तदन्तावघाते शामाङ्टीयं चकितमर्मितयच्तुषी विचिपन्ती"॥ प्रथ स्मतिः ।

समृतिः पूव्वानुभूतार्थविषयज्ञानमुच्यते।। चथा मम। "मयि सकपटं किख्ित् क्वापि प्रषोतविलोचने किमपि नयनं प्राप्ते तिर्य्यग्विजुभ्भिततारकं। स्मितमुपगतामालीं दृष्टा सलज्जमवाञ्ितं कुवलयदृब्नः सेरं सेरं सरामि तदाननं"।। श्थ मतिः । (१८१) नीतिमार्गामुख्त्यादरेर्थनिर्द्वारणं मतिः॥ सेरता धृतिसन्ीण बजमानय् तङ्गवाः।। यथा।

वर्ता चिन्सन्देनपदेपु वस्तषु प्रमाणमन्तःकरणप्रटृत्तयः"॥ भथ व्याधि:। (१८२) व्याधिणर्वरा दिव्वाताद्यैभूमीक्को त् कम्प नाद्र् ्वत् तच दाइमयले भूमीच्ादय: । वैतयमयले उत्कम्पनादयः। सष्टमुदाहरणं। त्रथ नासः।

Page 69

साहितदर्मये।

(१९३) निर्धासविद्युदु क्कायैस्वास: नम्पादिकारकः॥ यथा।.

उपाययु: कव्पितपाणिपल्वाः सख्ोजनस्यापि विल्तोकनीयतां"॥ न्रथ बीडा।

(१९४) धार्ष्ाभावो ब्रोडा वदनानमनादिक्कद् दुराचारात्। यथा। "मयि सकपटमित्यादि"। त्रथ हर्षः।

यथा।

"समीज्य पुत्रस्य चिरात्पिता मुखं निधानकुभभख ययैव दुर्गतः। मुदा शरीरे प्रबभूव नात्मनः पयोधिरिन्दूद यमू्द्धितो यथा"॥ प्रथासया।

(१८६) ऋखयान्यमुपतोनामाहत्याद स चिष्णुता।

यथा।

"अथ तच् पाएडुतनयेग सदसि विहितं मधुदियः। मानममइत न चेदिपति: पर टा्ड्िमत्रि मनो हि मानिनां"॥ प्रथ विवाद

  • परिस्फगदति जनविद्वारवर्बनमिति ठोका।:

Page 70

उततीयपरिछेदा।

(१९७) उपायाभावजन्मा तु विषाद: सत्त्वसङ्लयः। निःश्वासोक्रासह त्तापस चायान्वेषणादिक्कत्।। थथा मम। "एषा कुडिसयसेन चिउरकडापेल तुड मिबड्धा वेगी। मह यद्ि दावदू इंभद् आातसजट्टिव्य कालउरदव्यहिश्भं"। प्रथ धृति:। (१९८) ज्ञानाभीष्टागमाध्यक्ष सम्पूर्षसुदता धृतिः।

यथा मम। "हत्वा दीननिपीडनां निजजने बड्धा वचोवियई नेवासोष्य गरीयमीरपि चिरादामुभ्निकीर्यातना :- । द्रययोघा: परिसिता: खलु मया यख्ा: कते साम्र्तं मोवाराखखिनापि केवलमद्दो सेव छतार्था तनुः"॥ पध चपलता। (१९८) मात्सर्व्यदेषरागादेव्यापल्यं तनवस्थितिः। तन भर््ेनपारुव्यसचकन्दाचर पाठ्य:।। चथा।

"अन्यासु तावदुपमईसद्ासु भत्र लोलं विनादय मनः सुमनोखतासु।

  • रघेति। एवा कुटिबधनेन चिकुरबनापेन सब मिबजा बेगी। मम सखि दारयति दमत्यायस्विरिय वाबोरमीव हृदर्य। इति मं। ठी.।

Page 71

साषिबदपंथे।

मुग्धासजातरजस कचिकामकाले व्यर्थ कद चंतति किं नवमाजिकाया:"॥ न्थ मानि:।

चथा। "किश्सथमित मुश्य बन्मनाबिप्रसून हदयनुसमनरेषी दादणे दीघशेक:। ललपयति परिपाएड चाममख्या: बरोरं *रदिज दब घर्षा: केतकीपचगदी"॥ ऋय पिन्ा। (२०२) ध्यानं चिन्ता चितानापे: पदून्यताचासतापछम्। यथा मम। "कमलेण विदसिएण संयोएनी विरोधियं पतिबिम्य। कर मलपतरथमुदी निंचिन्तसि समृति अम्तरातियतियभा"।। भ्रथ वितर्क:। (po२) तर्को विचार: सन्देबाद् भूमिरोऽिनर्तक।I थथा। "किंरङ्ध: प्रिययेतादि"॥ "एते व चर्थस्िंभग्टभि- चरिमेदा इति पदुम"तदुपलचवमितवा।

पमनेयोनि। रमजेन विजासतेन संबोजयनी विरोधिनं पशिचिनं। नरतमय सरतववसमही नि चिन्तवसि समुखि सनरा- हितडदबा। इति बंठीः।

Page 72

हतीयपरिछेदा।

(२०३) रत्यादयोडप्यनियते रसे स्युव्यभिचारिय:। तथा रि उटक्ारेडनुदिचमानतयावखानाढ् रतिरेव खा- विशव्दवाचा। रामः पुनहृत्वधमानो वभिचार्य्येव व्यभिचारि- सचपयोगात्। तदुनं "रसावख्: परं भावः खायितां प्रति- पछमते"। तत्कख खाविनः कखिन् रसे वचारिलमितयाह। (२०४) पूटफ्रारवीरयोडासो वीरे क्रोधसथा मतः॥ शान्ते जुगुभा कथिता व्यभिचारितया पुनः। इत्याद्यन्यत्समुन्नेयं खयंभावितबुद्दिभि:।। श्रथ स्वाची भाव:। (२०५) अविरुद्धा विरुद्वा वा यं तिरोधातुमक्षमाः। माखादाकुरकन्दोऽसा भावः स्यायीति समानः॥ चदुजां। "सकूस वटृत्या भावानामन्येवाममुगामुकः। न तिरोधीयते खाबी तेरसौ पुथ्यते परमति"॥ तम्ेदानाइ। (२०६) रतिदासय शोकथ कोधोदसाचौ भयं तथा। जुगुभा विष्याय वेत्यमर्टैी प्रोक्ता: भमोडपि च॥। ..

(२०७) रनिर्मनोनुकूण्डर्यें मनस: प्रवणायितं।. वागादिवैक्कमाच्चेतोविकासो दास इष्यते।।

प्रतिकूणेणु मै चाम स्ायनोष: क्रोष इव्यने॥।

Page 73

कार्य्यारमोषु संरनः सेयानुत्साच उच्चते। राद्रमत्त्या तु जनिमं चित्तवैक्ञव्यदं भयं।। दोषेक्षणादिभिगडा जुगुभा विषयोङ्गवा। विविधेषु पदार्थेषु लोकसीमातिवर्त्तिषु॥ विस्फारख्ेतसो यस्तु स विस्य उदाहतः। शमो निरीद्दावस्यायामात्मविश्रामजं सुखं॥। यथा मालतोमाधवे रतिः। नटकमेलके हासः। रामायणे शेक:। महाभारते प्मः । एवमन्येडपि। एते हि एतेख्वन्तरा उत्पद्यमामे सैस्तेर्व्विए द्गैरविषद्टैख भावेरनुच्किय्ता: प्रत्युत परि- पुष्टा एव खडदयानुभवषिड्धाः। किख। (२०८) नानाभिनयसम्बन्धान् भावयन्ति रसान् यतः। नत्ान्वावा श्रमो प्रोक्ता: स्थायिसश्वारिसास्विकाः।। चदुतं।

मथ रब्स भेदानाइ। (२०८) इटक्रार डास्यकमपराट्रवीरसयानका:। बोभलेोहुन इत्यष्टी रसा: भन्तसतया मतः ॥

(२१०) पटक्र दि मनथोद्वेदसदागमनपेतुक। एसमप्रश्ञनिम्रायो रसः रटद्रार डूव्यते॥ परोदा वकंगिलास पेव्याच्ाननुरागिषों। पाखवनं माधिका सुर्दानषाद्याय नायकाः॥

Page 74

चन्द्र चन्द नरोखम्परुताघुद्ीपनं मतं। भ्रू विनेपकटाचादिरनुभाव: प्रकीर्सितः। त्यकाथ्यमर मालस्यजुगु माव्यभिचारियः। स्थायी भावो रतिः श्यामवर्लयं विष्णुदैवतः। चथा। "पृन्यं वाययृमित्यादि"। बच उतखरूपः पति- रक्रखरपा च वाखा वालम्वनविभावा। पून्यं वासगृहमुद्दी- पनविभाव: । चुम्बनमनुभावः। लव्नाहाण व्यभिचारियै। एतेरभिव्यनः सहद्यरतिभावः प्टङ्गाररूपतां भजते। तङ्गे- दावाह। (२११) विप्रलभ्भेणय सम्भोग इ्त्येष दिविधो मतः। तच। (२१२) यच् तु रतिः प्रछष्टा नाभीष्टमुपैति विप्रलम्भोडसौ। बभीषं नायकं नायिकां वा। (२१२) सच पूर्व्वरागमानप्रवासकरुणात्मकस्ततुडा स्ात्।। तथ। (११४) श्रवणाहर्भनादापि मिथ:संकढरागयो:। दमाविशेषो ये।प्रात्ता पूर्व्वरागा स उच्यते।। अवपान्मुभवेत्तच दूतवन्दिसखीमुखात्। हन्द्रजाजे व चिने व सानातखन्रे च दर्भमं।।

उम्ादो5य व्याधिर्षणामास्टमिरिति दभाच कामद्भाः। सभिवाक सृस चिन्सा प्रापयुपायादिचिन्तन।

Page 75

साहिवदपंथे।

उन्माद्यार्परचेदघेतना चेतमेव्वपि। अलच्धवाक् प्रखाप: स्ाच्चेमसो भ्रमणाङयंः।

जडता दीनचेष्टत्वमङ्गानां मनससथा। भेवं सषटं। कमेणोलइरणानि।

सासामुग्वद् यो नियर्गमधुराखेष्टा भवेयुर्मचि। याखन्तःकरणख वाह्मकरणव्यापाररोधीचणा-

"कथमोचे कुरङ्गाचीं साचाशत्तीं मनोभुवः । रति चिन्ताकुलः कान्तो निट्रां नैति निशोधिनों।। भन कसायिनायिकाया दष्रजालट र्भनप्ररढरागखनाय- कस चिन्ता। इदं मम। "मचि वमपदमिति" बादो नाचकख सपति:। "नेचे खख्नगञ्जने" इत्यादी गुचकथनं। "आासाण् मुखतीत्यादो" उद्देगः। "चिभागशेवास मिश्ास व ववं निभीय् मेतरे भडषा व्ययुद्त। क नीखकएट ऋजमोत्यन च्यवागसत्यक षार्पितनाजबम्बना"। भम प्रखाप:। "बतर्रविरेपेवादो" उनार:। "वाब्युदामं वहमं इडयं सर्यं तवासवद् बपु:। पावेदपति नितालं पजियरीगं सवि इदंथ:"। भच वाषि:। ::

Page 76

"भिषिणोभशमन्रबीए निचिय सम्यं सुनिचसं चभ्ग। दीडो पीसासदरो एसोसाहेड जीव्व दति परं"॥ अन जडता। दहं मम।। (२१५) रसविकेद चेतुत्वान्रणं नैव वरपयते। जातप्रायम्तु मद्दाथं चेतसाकाहितं तथा॥ वर्ष्यनेऽपि यदि प्रत्युष्नीवनं स्याददूरतः। तचायं चथा। "गेफालिकां विदलितामवलाक्य तन्वी प्राणाम् कर्थासदृपि धारयितुं प्रभूता। भ्राकर्ष्य सम्प्रति रतं चरणायुधानां किं वा भविर्यात न वेद्रि तपखिवनी सा"।। द्वितीयं यथा। "रोलन्ा: परिपूर्यन्तु इरितो शद्दारकोलाइसै- र्मन्दं मन्हमुपेतु चन्दनवनीजातो नभखानि। माधन्तः कलयनु पूतग्िखरे केलोपिका: पञ्ममं प्राण्ता: मलर मससारकठिना नच्नु गच्छनवमो"। ममैता। वतीयं बथा।

कहपविप्रतन्भविषय दति वश्ताम: ॥ केचित्तु। "नयनप्रीतिः प्रथमं पिश्तासन्गसताडथ सकष्यः। निद्रा चेदसनुलाविषय-

  • भिसिवीति। विसिनीदनगयनीये निहिसं सम सनिचनं चड्ं। दीर्घो मिश्वासभर एव साधवति जीवयति मांकतिसं.टी.।

Page 77

साहिसदपथे।

निदात्तत्त्रपानान्तः। उन्मादो मूर्च्छम्तिरित्येता: सरदन- दजैव स्युः" रत्याऊ्कः ॥ तच थ।, (२१६) आदौ वाचस्तिरिया राग: पुंसः पच्चात्तदिकितैः॥ रद्वितान्युक्ानि यथा रल्नावस्यां सार्गारकावतराजयो:। पादी पुरुषानुरागे सभ्वत्ययेवमधिकं इदयङ्गमं भवति। (२१७) नीलीकुसनमश्रिष्ठाः पूर्व्वरागोऽपि च चिधा।- न चातिभोभते यन्तापैति प्रेम मनोगतं।। तन्नीलीरागमाख्यान्ति यथा श्रीरामसोतयो:। कुसुम्भरागं तं प्राडर्यद्पैति च भोभते।। मश्जिष्ठारागमाडसं यन्नापत्यतिभोभते। " मय मान: । (२१८) मान: कोपः स तु देधा प्रणयेष्ीसमुह्वः।- इयो: प्रणयमान: स्यात् प्रमोदे समदत्यपि।। प्रेम्पाः कुटिलगामित्वान कोपो य कारणं बिना। इयोरिति नायकस्य नायिकायासा उभमरो: प्रणयमाणे वर्णनीवः। उदाहरण। तच नायकख यथा। "शरश्ीतपसुन्तम विषिमीलित्र देस सुधनमज लोभार्स। गधडपरिडलवपुसर्नद्ट न उण्े चिराहस"॥

  • सन्ी हति। चनीकप्रसप्नन विनिमीणिताय द्रेषि सभूगर मत् मबनान। मवपरि युम्मनपुषतकिताद् न पुजरयिष्यामीति सं. । टी.।

Page 78

नायिकाया यचा कुमारसभवे सन्ध्यावर्षनावसरे।उभवोर्यंथा। "पणत्रकुविश्राएं दोलंवि अलित्रपश्त्ताएं माणदलाएं। पिचखनिषद्ध णीयामदित्रकम्राणं को मलः"*।। अनुनयपर्य्यन्तासहने तख् न विप्रंलभभभेदता किन्तु समोगस-

"भ्रमेदे रचितेऽपि ्द्ृष्टिरधिकं सोत्कछमुद्दीचते रड्डायामपि वाचि सस्मितमिदं दग्धाननं जायते। कार्कशं गमितेऽपि चेतसि तनूरोमाश्षमालमते दृष्टे निर्व्यइणं भविष्यति कथं मानस्य तस्तित्र जने"॥ यथा वा। "एकस्मिन् भयने पराजुखतया वीतोत्तरं ताम्यतो- रन्योन्यख इदिख्ितेऽ्यमुनये संरक्षतोगौरवं।

"> भंग्रा मानकलि: वहासरभसव्यासक्नकछठग्रह्नः"॥ (२१८) पत्युरन्यप्रियासफ्के दृष्टेऽयानुमिते श्रुते॥ ईष्या मानो भवेत् स्त्रोर्णं तच त्वनुमितिस्त्रिधा।

तब दृष्टे चथा। "विनयति सुद्ध भो दँगो: परामप्रययिनि कोसुममानवानिलेन। तदहितयुवतेरभोक्ए मच्छोईवमपि रोवरजोभिरायुपूर"॥ * डयर:। निवायनियजनिश्ासदत्तवरसय: को मक्षरति। सं.॥ठी.।

Page 79

साहिबदपये।

सम्भोगचिक्रेनानुमिते यथा। "नवमखपद्मङ्ग गेोपयसंपडकेन खगयसि पुनरोष्ठ पाणिना दन्तदएं। प्रतिदि भमपरस्त्रीसङ्गभंसी विसर्पन् मवपरिमलगन्ध: केन भक्यो वरीतुं"॥ एवमन्यच। (२२०) साम भेदोऽय दानच्व नत्युपेन्ते रसान्तरं। नङ्गङ्गाय पतिः कुर्य्यात् षडुपायानिति क्रमात्॥ तन्न प्रियवच: साम भेदसत्ख्यपार्ज्जनं। दानं व्याजेन भूषादे: पादयोः पतनं नतिः॥ सामादौ तु परित्ीण स्यादुपेन्तावधारएं। रभसचासद्र्षादे: कोपभ्रंशे रसान्तरं॥ चथा। "नो चाटुत्रवणे इत्यादि"। श्रच् हि सामाद्यः पञ्च अचिता: । रसान्तरमूद्यं।। ग्रथ प्रवासः। (२२१) प्रवासो भिन्नदेशत्वं कार्य्याच्छापाच्च समभ्रमात्। तचाङ्चेलमालिन्यमेकवेणीधरं शिर:।। निश्वासोच्छासरुदितभूमिपातादि जायते। किस। (२२२) प्रङ्गष्वसाष्ठवं तापः पाणडुता कमतारूचिः॥

मृतिख्ेति क्रमाज्तया दभ सरदभा हच्। शसाष्ठवं मखापत्तिस्तापस्त विरहन्वरः।

Page 80

टतीयपरिछेद:।

शररुचिर्व्वस्तुवैराग्यं सर्व्वचारागिता धृतिः।। अनालग्बनता चापि पूदन्यता मनसः सृता। तन्मयं तत्प्रकाशो दि वाह्याभ्यन्तरतसथा। भेषं स्पषटं। एकदेशतो यथा मम तातपादानां। "चिन्ताभि: खििमितं मनः करतले लीना कपोलखसी

कोडसया: प्रार्थितदुर्लभोडलिति सहते दीनां दभामीदृभीं"॥ (२२३) भावी भवन् भूत इति चिधा स्यात्तत् कार्य्यजः। कार्य्यजस्य बुद्धिपूर्व्वकत्वात् चैविथयं। तच भावी यथा मम। "याम: सुन्दरि याषि पान्थ दयिते भोकं उथा मा कथाः भोकसे गमने कुतो मम ततो वाष्पं कथं मुझसि। शीघ्रं न ब्रजसीति मां गमयितुं कसादियं ते बरा भूयानस्य सह तया जिगमिषोर्ज्जीवस मे सभ्भ्रमः"॥ • भवन् यथा। "प्रख्थानं वलयैः कवतं प्रियसखेरलैरजसनं नतं षृत्या न चपमासितं व्यवसितं चि्तेन गन्तु पुरः। यातुं निख्धितचेतसि प्रियतमे सर्व्वे समं प्रस्थिता गन्तवो सति जोवितमियसुहृत् सार्थ: किमु त्यज्यते"॥ भूतो यथा। "चिन्ताभि: सिमितमित्यादि"। शापाद् यथा। "तां जानीया इत्यादि"। सन्धरमो दिव्यमानुषनिर्धातोत्या- तादिजः। यथा। विक्रमोर्थ्वश्रामुर्व्वभीपररबद्ोः॥

Page 81

साचिबदपंये।

वादीनामपि दमनामुभयेवामयुभयन सक्वेषि चिरन्तन- प्रषिद्या विविच प्रतिपादनं ।। भ्रथ करुण:। (२२४) यूनोरेकतर सिम्िन् गतवति लोकान्तरं पुनर्लभ्ये।। विमनायते यदैकसतदा भवेत् करुणविप्रलन्भाख्थ:। यथा कादम्वय्यीं पुण्डरीकम हाश्रिताटृत्तान्ते।। पुनरलभ्ये भरीरान्तरेण वा लभ्ये तु करुणास्य एव रसः। कि खाचाका पसरखतोभाषानन्तर मेव पङ्गार:। सङ्गमप्रत्याभ्न- या रतेरद्धवात्। प्रयन्तु करुणः"द्ृत्यभियुक्रा मन्यने।यचाच "सङ्गमप्रत्याध्ञानन्तर मरपि भवतो विप्रलभ्भभ्टक्गारय्य प्रवासाख्यो भेद एव दति" केचिदाऊः। तदन्ये मरणरूपविभेषसभ्वाद्धि- सर्मप मन्यन्े। त्थ सभोग: ।। (२२५) दर्भनस्पर्भनांदीनि निषेवेते विलासिनौ॥ यचानुरक्तावन्योन्यं सम्भोगोऽयमुदाइनः। आदिशन्दाद न्योन्याधरपानचुम्यनाद्यः । यथा। "पदृन्यं

(२२६) संख्यातुमशक्यतया चुम्बनपरिरभ्ानादिबङभेदात्।। श्रयमेक एव धीरैः कथितः सम्भोगप्टड्रारः। तच स्याहतुषईं चन्द्रादित्य। तथासमयः॥। अलकेजिवनविद्ार प्रभातमधुपानयामिनीप्रम्ृतिः। अनुखेपनभूषाद्या वाचं शचि मेध्यमन्यच।।

Page 82

टतीबपरिछेद:।

तथाच भरतः।"चत्किखिक्ोके गुचि मेष्यमुञ्वलं दर्भनीयं वरा. तत्व्वें इङ्गारेणोपमीयते उपयुष्यते।" किञ्। (२२७) कथितश्चतुरविधोऽसावानन्तर्य्यानु पूर्व्वरागादेः। यदुकं। "न विना विप्रलमभेन सभभोग: पुष्टिमश्ुते। कषायिते दि वस्त्रादा भूयायागो विवदूते।। तच पूर्व्वरागानन्तरं सभ्भोगो यथा कुमारसभवे पार्व्वती- परमेन्वरयोः। प्रवासानन्तर सस्भोगो यथा मम तातपादानां। "नेमं ते ननु पत्मलाचि किषतं पेमं महज्र दढं एताड्क् समता कुतसुष पुणो पुट्ठं सरीरं जदो। केनाइं प्रथुखः प्रिये प्रणद्णीदेद्स समीखनात् वत्तः सभुन कापि मे जदू दूयं चेमं कुदो पुच्छषि"*। एवमन्यचाप्यूद्यं। ब्रथ हासः।

  • श्ेमं ते इति संखुतेन मायकस्य प्रश्नः। प्राछ्यतेन नायिकाया उत्तरं। किषयं कुणकं क्षेमं ममाफं टृछ क्तिशयं कुशं यन्म- माङ्गं तदेव क्षेममित्वर्थ:। + चपरी यथा मम। "मदप्रखतमालोक्य कान्तमेकान्तकातरं। मुखन्ती वाष्पसन्तानं समुखी तेन चुम्बिता। १ । वान्ते धोरअतानवत्ञकुश्रात ं पुख्रपुख्जेन मे मुक्ता शन्त तदर्जनत्रमभरं मतयङ्गमालिष् मां। इव्याकय निमोलिताडनयन सेर शनैरानतं सोक्षावं वदनामुजं ममटभूः सैरं चुचुन्े प्रियः"टी०।२।

Page 83

साहितदपये।

(२२८) विळ्वताकारवाग्वेशचेष्टादे: कुछकाङ्गवेत्॥ दासो हास्यस्थायिभाव: श्वेतः प्रमथद्वतः। विक्वताकारवाक् चेष्टं यदालोक्य इसेव्जन:।। तदचालम्बनं प्राडसच्चेष्टाद्दीपनं मतं।

निद्रालस्यावचित्याद्या अन्र स्युर्व्यभिचारिण:। ज्येष्ठानां स्मितच्सिते मध्यानां विर्चासतावद्दसिते च।। नीचानामपचसितं तथाऽतिर्चससतच्च षड्भेदाः। ईषद्विकासि नयनं स्ितं स्यात् स्पन्दिताधरं॥। किश्चिल्त्यदिजं तन इसितं कथितं बुधैः। मधुरखरं विचसितं सांसशिर: कम्पमवद्दसितं॥ अपचसितं सासरानं वितिप्नाङ्गं भवत्यतिर्दसितं। यथा मम। गुरोर्गिर: पञ्च दिनान्यधीत्य वेदान्तशस्त्राषि दिनत्यञ्च। श्रमी समाघ्राय च तर्क्कवादान् समागता: कुक्कुटमित्रपादा:। ब्ख् नटकमेलकप्रभ्ृतिषु परिपोषा द्रष्टवः । ऋत्र च। (२२६) यस्य चास: स चेत् क्वापि साक्षान्नैव निबध्यते।। नथाप्येष विभावादिसामर्थ्यादुपलभ्यते। अभेदेन विभावादि: साधारणयात् प्रतीयते॥ सामाजिकैसनो पारयरसो5यममुभूबते।

Page 84

उतीयपरिकेद:।

एवमन्येव्वपि रसेषु बोङ्धव्यं। त्रथ करुणः । (२३०) इष्टनाभादनिष्टाप्तेः करुणाख्यो रसो भवेत्॥ धीरैः कपोतवर्षाडयं कथितो यमदैवतः। शोकोडच स्थायिभाव: स्याच्छोच्यमालम्बनं मतं।। तस्य दादादिकावस्था भवेदुद्दीपनं पुनः। त्रनुभावा दैवनिन्दा भूपातक्रन्दिताद्यः॥

निर्व्वेदमोद्दापस्मार व्याधिग्लानिस्मृतिश्रमाः। विषाद् जडलोन्मादचिन्ताद्या व्यभिचारिए:। ोचं विनष्टबन्ुप्रभति। यथा मम राघवविलासे। "विपिने क जटानिबन्धनं तव चेदं क मनोदरं वपुः । शनयोर्घटनाविधे: स्फुटं ननु खड्गेन शिरीषकर्तनं"॥ ऋच हि रामवनवासजनितशेकार्तस दशरथस्य दैवनि- न्दा। एवं बन्धुवियोगविभवनाशादावयुदाहायें। परिपोषसु महाभारते स्त्रीपर्व्वणि द्रष्टव्यः । अ्रस्य करुणविप्रलभ्भाद्भेद- माह।

(२३१) भोकस्थायितया भिन्नो विप्रलम्भादयं रसः ॥ विप्रलम्भे रतिः स्थायो पुनः सम्भोगद्देतुकः। श्रथ रीङ्र: । (२३२) रौद्र: क्रोधस्थायिभावो रक्रो रुद्राधिदैवतः॥ शलम्बनमरिसच तच्चेष्टोदीपनं मतं।

Page 85

साहितदमसे।

सङ्रामसन्भ्रमाधयैर सथोदीप्र्भवेत् प्रौढा।

आरात्मावदानकथनमायुधो त्वेपणानि च। अनुभावास्तथा च्ेपक्रूरसन्दर्भनाद्यः॥

मोद्ामर्षाद्यख्याच भावा: स्युर्व्यभिचारिय:॥ यथा। "इृतमनुमतं दृषटं वा यैरिदं गुरु पातकं

नरकरिपुणा सार्द्ध तेषां सभीमकिरीटिना- मथमहमसटम्टेदोमांसे: करोमि दिभां बलिं"॥

(२३३) रकास्यनेचता चाच भेदिनी युद्धवीरतः। भ्थ वीर: ।

(२३४) उत्तमप्रक्कतिर्व्वोर उत्साच्स्थायिभावकः॥ मरेन्द्रदेवता चेमवर्षाडयं समुदाहनः। श्रालम्मनविभावास्तु विज्ेतव्यादयो मताः॥ विजेतव्यादि चेष्टादासययोहीपनरूपिण:। अनुभावास्तु तत्र स्युः सच्ायान्वेषपाद्य:।।

Page 86

ळतीयपरिकेद:।

सच्चारिणस्त धृतिमतिगर्व्वस्मृनितर्करामाश्चाः। स चदानधर्मयुद्वैर्द्यया च समन्चितद्ततुर्द्वा स्यात्॥

स च वीरः। दानवीरो धर्मवीरो दयावीरो युङ्धवीरस्ेति चतुर्व्विधः । तत्र दानवीरो यथा परशरामः। "त्यागः सप्न- समुद्र मुद्रि तम हीनिर्व्याजदानावधिरिति"। श्रच परशडरामख त्यागे उत्साष: सथायी भावः । सम्प्रदानब्राह्मणैरालम्बनविभावैः

दिभिरनुभावितो हर्षधृत्यादिभि: सञ्चारिभिः पुष्टिं नीतो दानवीरतां भजते। धर्मवीरो यथा युधिष्ठिरः। "राज्यस्च वसु देहस भार्याभातसुताख ये। यथ लोके ममायन्तं तङ्गूमाय सदोद्यतं"॥ युद्ूवीरो यथा श्रीरामचन्द्र: । "भो लक्षेश्वर दीयतां जनकजा रामः खयं याचते को5यं ते मतिविश्रमः सर नयं नाद्यापि कि्चित् हतं। नैव्वेत् खरदूषएचिभिरसां कण्ठासटजा पद्धिलः पची नैष सहिय्यते मम धनुज्याबन्धबन्धूछतः"।। दयावीरो यथा जीमूतवाहनः। "शिरामुखैः सन्वत एव रक्मद्यापि देहे मम मांसमस्त। तत्िं न पश्यामि तवापि तावत् किं भव्तषात्वं विरतो गरुतान्"॥ एघ्वपि भावादय: पूर्व्वादाइरपवदूद्याः । श्थ भयानक: । N

Page 87

साष्िखदपये।

(२३५) भयानको भयस्थायिभाव: कालाधिदैकतः। सत्रोनीचप्रऊ्ृति: कृष्णो मतस्तत्त्वविभारदेः॥ यस्मादुत्यद्यते भीतिस्तद चालम्बनं मतं। चेष्टा घोरतरासतस्य भवेदुद्दीपनं पुनः।। अनुभावोऽ च वैवस्यगङ्गद खर भाषणं।

जुगुभावेग सम्मेइसन्त्रासग्ला निदीनताः। शङ्कापस्मार सम्भ्रान्तिमृत्व्याद्या व्यभिचारिण:॥ यधा। "नष्टं वर्षवररममुव्यगएनाभावादपास्य चपामन्तःकख्चकि कशुकस्य विभति चासादयं वामन दत्यादि" ॥ अ्रथ बीभत्ः । (२३६) जुगुभास्थायिभावस्तु बीभत्सः कथ्यते रसः। नोलवर्षी मद्ाकालदैवतोऽयमुदाइतः।। दुर्गन्धमांसपिशितमेदांस्यालम्बनं मतं। तचैव कमिपाताद्यमुद्दीपनमुदाइतं।।

अनुभावास्तच मतास्तथा स्यु्व्यभिचारिणः॥ मोचोडपस्मार आवेगो व्याधिद्व मरणाद्य:। यथा। "उ त्कत्योत्व्वत्य रन्तिं प्रथममय प्ृथूच्छोथभूर्वासि मांषान्यं-

Page 88

छतीयपरिछेद:।

अम्त: पर्ययसनेचः प्रकटितटशनः प्रेतरङ्ड: करङ्ा- दड़स्वादस्थिमंखं खपुट गतमपि फ्रव्यमव्यग्रमत्ति"॥

(२३७) अड्रता विस्मयस्थायिभावो गन्धर्व्वद्वतः॥ पोतवर्मी वस्तु लोकातिगमालम्बनं मतं। गुणानां तस्य मचिमा भवेदुद्दीपनं पुनः।। सभ्भ: खेदोऽय रोमाच्चगङ्गदखरसम्भ्रमाः। तथा नेचविकासाद्या अनुभावा: प्रकीर्तिताः ॥ वितर्कावेगसम्भ्रान्ति द्वर्षाद्या व्यभिचारिण:। यथा। "दोईएाख्ित चन्द्रशेखरधनुईएडावभङ्गोद्यत-

ट्राकपर्य्यस्तकपालमंपुट मिलट्रह्माणडभा णडोदर- भराम्यत्पिण्डित चण्डिमा कथमहो नाद्यापि विश्राम्यति"॥ प्रथ प्रान्त: । (२३८) शान्त: शम्रस्थायिभाव उत्तमप्रक्ृतिर्मानः॥ कुन्देन्दुसुन्दर च्ाय: श्रीनारायणदैवतः। श्रनित्यत्वादि नाऽभेषवस्तुनिःसारता तु या। परमात्मस्वरूपं वा तस्यालम्बनमिष्यते। पुष्याश्रमचरि वेश््तीर्थर म्यवनाद्यः॥

Page 89

हर साषिबदपंये।

निर्व्वेद दर्षसा रणमतिभूतद्यादयः। यथा।

सचासच् सकातुकस सदयं दृष्टख तैमागरै: ।

निःभङ्कं करट: कदा करपुटीभिचां विलुष्ठिय्यति"॥ पुष्टिस्तु महाभारतादी द्रष्टव्या॥

दयावीरादा हि जीमूतवाहनादी पन्तरा मलयवत्याद्य- मुरागादेरन्ते च विद्याधर चक्रवर्त्तित्वाद्याप्नेदर्भनादहद्कारोप- भमो न दृश्यते। शान्तस्तु सर्व्वप्रकारेणहद्कारप्रथमेकरूपलान्न तचान्तर्भीवमरशते।व्तस नागानन्दे प्ान्तरसप्रधानलमपासं॥ मन। "न यच दुःखं न सुखं न चिन्ता न द्वेषरागा नच काचिदिच्छा। रसः स भ्ान्त: कथितो मुनीन्द्रैः सर्व्वेषु भावेषु ग्रमप्रमाएः"॥ दत्येवंरुपस्य प्रान्तस्य मोचावसायामेवात्मखरूपापत्तिल- चणायां प्रादुर्भावात् तच सच्चार्य्यादीनामभावात् कथं रसल- मित्युचते। (२४०) युक्तवियुक्तद्भायामवस्थिता यः प्रमः स एव यतः। रसतामेति तदस्मिन् सच्ार्य्यादे: स्थितिक्स म विरुद्वा।

Page 90

यसास्मिम् सुखाभावोऽयुनसस्य वैषयकसुखपरलान्न विरोध:। उमं हि। "यच कामसुखं लोके यच दिव्यं महासुखं। तष्णाचयसुखस्थैते नाईत: षोडशीं कलां॥ सर्व्वाकारमहद्वाररह्ितत्वं व्रजन्ति चेत्। प्चान्तर्भावमईन्ति दयावीरादयसदा"॥ पदिभव्दात् धर्मवीरदानवीरदेवताविषयरतिप्रभतयः । तत् देवताविषया रतिर्यथा। "कदा वाराएसयामिइ सुरधुनीरोधसि वसम् वसान: कीपीनं भिरसि निदधानोअ्ललिपुट। नये गौरीनाथ चिपुरहर थसा चिनयन प्रसोदेति क्रोशन्निमिषमिव नेव्यामि दिवसान्" ॥ त्रथ मुनीन्द्रसस्मता वत्सलः।

(२४१) स्फुटं चमत्कारितया वत्सलच्च रसं विदु:। स्थायो वत्सलतास्तेद: पुाद्यालम्बनं मतं।। उद्दीपनानि तच्चेष्टाविद्याशर्य्यद यादयः। आलिङ्गनाङ्गसंसर्भशिर सुम्ब नमीक्षपं।। पुलकानन्दवाष्पाद्या अनुभावा: प्रकीर्ततिताः। सच्चारिणोडनिष्टशक्का दर्षगव्वादयो मताः॥ पक्मगर्भक्कविर्व्वको दैवनं लोकमातरः।

Page 91

साहिबदपये।

"यदाह धाच्चा प्रथमोदितं वचो यया तदीयामवलम्व्य चाङुलीं। अ्रभूच मम्ः प्रणिपातशक्षया पितुर्मुदं तेन ततान सोऽर्भक:"॥ एषाच् रसामां परस्रविरोधमाह।

(२४२) आद्यः करुणबीभत्मरौद्रवीरभयानकैः॥। भयानकेन करुपेनापि चास्यो विरोधभाक्। करुणे दास्यश्टङ्गाररसाभ्यामपि ताहभः।। रौद्रसु चास्यशटङ्गारभयानकरसैरपि। भयानकेन शान्तेन तथा वीररस: सुनः॥

शान्तस्तु वीरपूटङ्गारराद्रहास्यभयानकैः॥। पूटङ्रारेण तु वीभत्स इत्या ख्याता विरोधिता। प्राध्: प्टङ्गारः। एषास् समावेभप्रकारा वच्चन्े।

(२४३) कुतोऽपि कारणात् कापि स्थिरतामुपयन्नपि।। उन्मादादिर्नतु स्थायो पाचेन स्पैर्य्यमोि यत्।

यथा। विक्रमोर्व्वश्यां चतुर्थेडक्वे पुरुरवस उन्मादः। (२४8) रसभावा तदाभासा भावस प्रशमोदयै॥ सन्धिः शबलता चेति स्व्वेदपि रसनाद्रसाः।

Page 92

टतीयपरिछेद:।

प्रायः । भावादय उच्यन्ते। (२४५) सव्चारिणः: प्रधानानि देवादिविषया रतिः॥ उद्दुद्वमाच्: स्थायो च भाव इत्यभिधीयते। "न भावहीनोऽस्ति रमो न भावो रसवर्ष्जितः । परस्रक्ता सिद्धिरनयोर्रसभा वय्यो ः " ॥ द्त्युक्कदिया परमालोचनया परमविश्रान्तिसथानेन रमेन सहैव वर्त्तमाना पि राजामुगतविवाद्प्रटटत्तमत्यवद् आ्रापा- ततो यच प्राधान्येनाभिव्यक्ता व्यभिचारिणो देवमुनिगुरुनृपा- दिविषया रतिः उदुडूमाचा विभावादिभिरपरिपुष्टतया रस- तामनापाद्यमानास सथायिनो भावा भावभब्दवाच्याः। तत्र व्यभिचारी यथा। "एवं वादिनि देवर्षावित्यादि"। ब्रचाव- हित्था देवविषया रतिः । यथा कुन्दमालायां । "दिवि वा भुवि वा ममास्तु वासो नरके वा नरकान्तक प्रकामं। अवधीरितभारदारविन्दी चरी ते मरणेऽपि चिन्तयामि" ॥ मुनिविषया रतिर्यथा। "विलोकनेनेव तवाऽमुना मुने रतः कतार्थोडस्ि निर्वाहितांहया। तथापि मुश्रुषुरइं गरीथमोर गिरोडयवा श्रेयसि केन तथ्यते" ॥

Page 93

सादियदर्पये।

राजविषया रतिर्यथा मम।

म धन्ते भिरसा गङ्गां भूरिभारभिया हरः"॥ एवमन्यत्। उड्ुड्डूमाचखायी भावो यथा। "हरसु किञ्चित्परिट्टत्तधैर्ययसन्द्रोदयारभ द्वाखुराभिः। उमामुखे विम्बफ लाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि"॥ शच पार्व्वतीविषया भगवतो रतिः॥ नमूकं "प्रपानकरसव- द्विभावादीनामेकोडवभासो रस दरति" तत्र सक्ारिः पार्थ- क्याभावात् कथं प्राधान्येनाभिर्व्यात्रित्युचते। (२४ई) यथा मरीचखएडादरेकीभावे प्रपानके॥। उद्रेक: कस्य चित् क्वापि तथा सच्चारिणो रसे।

(२४७) अनाचित्यप्रवृत्तत्वे आ्रभासो रसभावयो: ॥ शनाचित्य सात्र रसानां भरतादिप्रणीतलच्णनां साम- वीरहितत्वे सत्येकदेभयोगितोपलच्तणपरं बोध्यं तच बालव्यृत्व- त्तये एकदेभतो दर्भते। (२४८) उपनायकसंस्थायां मुनिगुरुपल्नोगतायाच्च। बडनायकविषयायां रतौ तथाऽनुभयनिष्ठायां।। प्रतिनायकनिष्ठत्वे तद्ददधमपाचतिर्य्यगादिगते। टक्रारेडनौचित्यं रौद्रे गुव्वादिगतकोप्रे॥

Page 94

ढतीयपरिछेद:।

शान्ते च दोननिष्ठे गुव्वाद्यालम्बने चासये। ब्रह्मवधादुत्साचेऽधमपाचगते तथा वीरे॥ उत्तमपात्रगतत्वे भयानके ज्ेयमेवमन्यच्र। तत रतेरुपनायकनिष्ठत्वे यथा मम। "खामी मुग्धतरो वनं घनमिदं वालाइमेकाकिनी नोषीमावृते तमालमलिन च्छायातम:सन्नतिः । तन्मे सुन्दर मुख कष्प सहसा व्त्ेति गोप्ा गिर: त्रुत्वा तां परिरभ्य मन्थकलासक्रा हरि: पातु वः"। बजनायकनिष्ठले यथा। "कान्तास एव भुवनचितयेऽपिं मन्ये येषां छते सुतनु पाएडुरयं कपोलः"॥ अ्नुभयनिष्ठलवे यथा। मालतीमाधवे नन्दनख मालत्यां। "पसादुभयनिष्ठलवेऽपि प्रथममेकनिष्ठत्वे रतेराभासत्वं"द्वति

तचोदाहरएं यथा रतनावल्यां। सागरिकाया अन्योन्यदर्भ- मात् प्राक् वत्सराजे रति: ।। प्रतिनायकनिष्ठल्वे यथा। हयगीववधे इयगरीवस जल- क्रीडावर्लने। न्रधमपाचगततवे यथा। "जघनस्य लमदूपचव लोगिरिमलो कु सुमानि कापि मिलनी। अरवाचत्य गिरी पुरो निषया खकचांनुत्क चयाच्कार भची"। तिर्य्यग्गतले यथा। 0

Page 95

साष्िबदपंये।

"मशीमतश्ञीपु वनावरेषु वह्यन्रे वहभमाङयन्ती।

र्मुक्का कर्षमपेतभीर्ष्टतधनुव्वाण्े इरे: पश्तः। आाभात: कटुकोकिभि: खमसळद्दोर्व्विकरमं कीनय-

भयानकाभासो यथा। "अभकुवन् मोढुमधीरलोचनः सहसरमोरिव यख दर्शनं। प्रविष्व हेमाद्रिगुणयृद्दानरं निनाय विभ्यद्वसानि कोभिकः"। स्रोनीचविषयमेव दि भयं रसप्रञ्वतिः । एवमन्यच् ।

(२४८) भावाभासो लघ्नादिके तु वेभ्यादिविषये स्यात्। स्षटं। (२४८) भावस्य भान्तावुद्ये सन्धिमिश्रे तयो: क्रमात्। भावस्य शान्तिरूदय: सन्धिः भबलता मता। क्मेष यथा। "सुतमु जविदि कोपं पश्य पादानतं मां न खलु तव कदाचित्कोप एवंविधोडभृत्। रति निगदृति नाये तिर्य्यंगामीलिताच्या नवनजलमनएं मुळ्मुतं न किद्ि "॥ शन वायमोचनेनेर्व्याख्म चारिभावस ग्मः।

Page 96

चतुर्थपरिकेद:।

"चर एपतनप्रत्याख्यानात् प्रसादपराभुखे निम्टतकितवा चारेत्युक्ा रृषा परुषोधते। ्रजति रमणे निंःशस्योगे:सनसतइसया नयनसलिलच्त्रा दृष्टि: सखीषु निवेभिता"।। अत्र विषादसोदय:। "नयनयुगासेचनकं मानसटृत्त्यापि दुशापं। रुपमिदं मदिराच्या मदयति हदयं दुनोति च मे"॥ ऋच हर्षविषादयो: सन्धि:। "का कार्य्यं गमलक्षणः क च कुलं भूयोऽपि द्श्येत सा दोषाणं प्रथमाय मे श्रुतमद्दो कोपेडपि कान्सं मुखं। किं वच्चन्यपकल्तषा: उतधिय: खन्नेपि सा दुर्खभा चेतः खास्थ्मुपैदि कः खलु युवा धन्योऽधरं धास्यति"॥

लता ॥# ॥ इति साहित्यदर्पणे रसभावादिनिरुपणो नाम हतीय: परिकेद ॥ # ॥ अ्रथ काव्यभेदमाइ। (२५०) काव्यं ध्वनिर्गुणीभूतव्यन्गन्तेति द्विधा मतं। तच। (२५१) वाच्यातिशयिनि व्यक्े ध्वनिस्तत्काव्यमुत्तमं।। वाच्यादधिक चमत्कारिणि व्यञ्चार्चे ध्वन्यतेडस्िमन्रिति बयुत्प- स्या ध्वनिमामोन्तमं काय।

Page 97

१०० साहिबदपंये।

(२५२) भेदौ ध्वनेरपि द्ावुदीरिता लक्षणाभिधामूला।

तचाविवचितवाच्यो नाम लक्षणामूलो ध्वनिः। लक्षण- मूलत्ादेवाच वाय्यमविवचितं बाधितस्रूपं। विवच्तितान्यप- रवाच्यस्वभिधामूखः। अत एवाच वाचं विवचितं। श्रन्यपरं व्यज्ञनिष्ठं। पच हि वाच्योऽर्थः खरूपं प्रकाशयन्नेव व्यज्ार्थस प्रकानकः। यथा प्रदोपो घटस्य। श्रभिधामूलख बङ्विषय- तथा पसान्िरईशः। अविवतितवाच्स भेदावाइ। (२५३) अर्थान्तरं सङ्गमिते वाच्ेऽत्यन्तं तिरस्कृते।

अ्विवच्ितवाच्ो नाम ध्वनिरर्थानारसङ्गमितवाच्चत्यन् तिरखृतवाच्यस्ेति द्विविध:। चचर खयमनुपयुज्यमानो मुखो जर्यः खविभेषरूपेऽर्यान्तरे परिएमति तत्र मुख्यार्थस्य खविधे-

FT "कदली कदली करभः करभः करिराजकरः करिराजकरः। अवनचितयेऽपि बिर्भात तुलामिदमूदयुगं न चमूरदुभः"। अच द्वितीयकदख्यादिभब्दा: पनरश्व्यभिया सामान्यकद- ख्यादिरूपे मुख्यार्ये बाधिता जाद्यादिगुएविभिष्टकदव्यादि- रूपमथें बोधयन्ति जाद्याद्यतिभयस व्यञ्ञः। यत्र पुनः खाथं सर्व्वथा परित्यजनर्थाकरे परिणमति तत्र मुख्यार्थस्यात्यन्त-

"निःशासान्य रवादर्भवन्ड्रमा न.प्रकामरे"।

Page 98

चतुर्थपरिछेद:। १०१

पचान्धशब्दो मुख्यार्थे बाधितोप्रकाशरूयमर्थ बोधयति भप्रकाशातिभयस व्यञ्ः। श्रन्वत्ाप्रकाशतयो: सामान्यविशेष- भावाभावान्ार्थान्तरसङ्कमितवाचलं।। यथा । "भम धम्ित्र वीसत्यो सो सुणहो श्रब्ज मारिश्रो देन। गोलापई्कच्ककुडङ्गवासिना दरोभ्रसीहेन"*।। पच भ्रम धार्षिकेत्यता भ्रमपास विधि: प्रश्तेऽनुपयुज्यमा- नतया भ्रमणनिषेधे पर्य्यवस्यतोति विपरोतलक्षणाग्ङ्गा न कार्या। यच्र खलु विधिनिषेधावुत्पद्यमानावेव निषेधविध्यो: पर्य्यवस्यतस्तनैव तदवसरः। यच पनः प्रकरणदिपर्य्ालोचमेन विधिनिषेधयोर्निषेधविधी त्रवगम्येते तब्र ध्वनित्वमेव। तदुकं। "कचिद्ाध्यतया ख्यातिः कचित्स्यातस्य बाधनं। पूर्व्वंत्र लच्तणैव खादुस्रचाभिधैव तु"। ऋ्रचादे मुख्यार्थस्यार्थान्तर सङ्ग्रमणं प्रवेभः न तु तिरो- भावः अत एवाचाजहत्खार्थलक्षणा। द्वितीये तु खार्थस्ात्यन्तं तिरखतत्ाव्जइत्खाथा॥

(२५४) विवच्तिता भिधेयोऽपि द्विभेद: प्रथमं मतः। तरसंखत्यक्रमो यत्र व्यद्चा लच्यक्रमखथा।।

क्रमव्यङ्ञ्येति द्विविध:।

  • भम धम्मिष इति। भम धार्म्मिक विश्वस्तः स ब्राऽध् मारित- खेन। गोदानदीवच्कुद्जवाससिना दप्विंदेग। इति सं.टी.।

Page 99

१०२ साहिलदमंये।

(२५५) तचाद्यो रसभावादिरेक एवाच् गएयते। एकोऽपि भेदोऽनन्तत्वात् सज्चेयस्तस्य नैव यत्। छतखवरूपो रसभावादिर संलत्यक्रमव्यञ्ञः।श्रत्न व्यञ्ञचप्रती- तेर्ष्विभावादिप्रतीतिकारणकलवात् क्रमोऽवश्यमस्ति किन्तु उत्प- लपनभतव्यतिभेदवल्ञाघवास्न संलच्चते। एवु रमादिषु च एक- स्यापि भेदस्यानन्तलात् सस्धातुमशक्यलादमंलच्यक्रमव्यन्ध्व- निर्नाम काव्यमेकभेदमेवोतं। तर्थादि एकसैव पटङ्गारख् एकोडपि सभ्भोगरूपो भेद: परसरालिङ्गनाधरपानचुम्बना- दिभेदात् प्रत्येकस् विभावादिवैचित्यात् सव्ातुमशका: का गणनाच सर्व्वेषां ।। (२५६) शब्दार्थाभयशत्तयुत्थव्यन्चे ऽनुखानसन्निमे। ध्वनिर्लच्यक्रमव्यद्ञ स्त्रिविध: कथितो बुधैः॥ क्रमलच्यलादेवानुरएनरूपो यो व्यञ्सस्य मब्दमत्युङ्धव- लेन अर्थप्रत्युङ्गवत्वेन शव्दार्थग्रन्नयुद्गवत्वेन च नैविध्यात् संलच्यक्र- मव्यञ्नाखा धवनेः काव्यसापि नैविधं। तन्र।

ब्लद्वारभष्दस पृथगुपादानादमलद्दारं वस्तुमातं शृद्यते। तच वस्तुरूपभब्दगत्लुङ्गवो व्यञ्चो चथा।। "पन्थिश्र न एत्थ सत्थरमत्थि मणं पत्थरत्थले गामे। षन्नन्पश्राहरं पेक्तिम खण जद् वस्सि ता वससु"*॥

  • पत्थिथ हति। पथिक नात्रात्रोतति मनाक् प्रत्तरखने यामे। उद्नतययोधरं प्रेव्य मुन यंदिर्वससि तडस। इति सं.। टी. ।

Page 100

चतुर्थपरिछेद:। १०३

पच सत्थरादिशष्दभत्वा यछुपभोगचमोऽसि तदारसेति वस्तु व्यज्यते। अलदाररूपो यथा ॥ "दुर्गालह्वितविय्रद दत्यादि" । शच प्राकरणिकस् उमानाममहादेवीवल्वभभानुदेव नृपते्वर्ने

स्थते। तदच उमावल्भ उमावल्भ द्वेत्युपमालद्वारो व्यञ्घः। चथा वा।। "अमित: समितः प्राप्नैरुत्कर्षैर्षर्षंदः प्रभो। ऋ्रहितः सचितः साधुर्यशाभिरसतामषि"॥ प्रचामित दत्यादावपिभब्दाभावादविरोधाभासो व्यञ्घः। व्यञ्घ-

(२५८) वस्तु वालककतिव्वीपि द्विधार्थः सम्भवी खतः। कवे: प्रौढोक्रिसिद्वो वा तन्निबद्दस्य चेति षट्।। षड्भिसतैर्व्यज्यमानस्तु वस्वलङ्काररूपकः। अर्थशत्तयुद्गवो व्यन्ञो याति द्वादशभेदर्ता।। खतः सन्भवी औ्रचित्याद्वद्िरपि सभ्भाव्यमानः । प्राठोश्या पिद्धो न लौचित्येन। तच्र क्रमेण यथा। "दृष्टिं हे प्रतिवेभनिनि चएमिद्दाप्यसङ्गहे दास्यसि प्रायेणास्य शिशे: पिता न विरसा: कोपीरपः पास्ति। एकाकिन्यपि यामि सत्वरमितः सोतसमालाकुलं

Page 101

साहितदर्पये।

नेन खतः सभभविना वसतुमाचेण एतत्रतिपादिकाया भावि- परपुरुषोपभागजनखन्ततादिगोपनरूपं वस्तुमावं व्यज्यते।। "दिभि मन्दायते तेजो दच्िपखां रवेरपि। तख्ामेव रघो: पाएडाः प्रतापं न विषेहिरे"॥ प्रमेन खतः सभविना वसतुना रवितेजसो रघुप्रतापोधिक दति व्यतिरेकालद्वारो व्यज्यते।। "भापतन्तममुं दूरादूरोकतपराक्रमः । बलोऽवलोकयामास मातङ्गमिव केसरी"॥ अनोपमालक्वाररपेए खतः सभभविना व्यञ्जकार्येन बलदेव: जणेनेव वेएदारिणः चयं करिष्यतीति वस्त व्यज्यते।। "गाढका न्तद्शनचतव्यथासङ्टादरिबधूजनसय यः। श्रष्ठविद्रुमदलान्यमोचयन्निर्दभन् युधि रृषा निजाधर"॥ ऋच खतः सभभविना विरोधालद्कारेणघरो निर्दष्टः चवो व्यापादितासेति समुचयालद्गारो व्यञ्:।। "सज्जेद सुरद्िमासो प आपणेद जुन्दूजनलकतसहे। ऋ्रद्िण भ्रसह भरमुद्दे एतपशवपत्तऐें अररनङ्गरस भरे"*।। भन वसन्तः परकार: कामो धन्वी युवतयो खच्चं पुष्पापि भरा दूति कवि प्राढकिसिडूं वस्तु प्रकाशीभवन्दनविजुभ्परूपं वस्तु व्यननि॥

  • सब्जेह हति। सव्जयति सरभिमासो न चानयति युवतिजन-

मरान्। इति सं०। ठी०।

Page 102

चतुधपरिकेदः।

"रजनीषु विमलभाना: करजालेन प्रकाशितं वीर। धवलयति भुवनमए्डलमखिलं तव कीन्तिसन्ततिः सततं"॥

लादधिककालप्रकाभकतवेन व्यतिरेकालद्वारा व्यज्न:।। "दभानर्नाकरीटेभ्यसत्च्षणं राजयन्रियः। मणिव्याजेन पर्ययस्ता: पृथिव्यामश्रुविन्दवः"।। शच कविप्राडोकिसि्रेनापन्त्यल ड्वारेण भविषद्राचसत्री- विनाभरूपं वस्तु व्यज्यते।। "धम्मिले नवमलिकाममुद्यो इसे सितामरुहं हार: कछतटे पबोधरयुगे श्रीखएडलेपा घनः। एकोऽपि चिकलिङ्गभूमितिलक तत्कीर्नतिराशिर्यय। नानामण्डनतां पुरन्दरपुरीवामभुवां विग्रहे"॥

खर्गस्थानामुपकारं करोषीति" विभावनालक्वारा व्यञ्यते।। "भिखरिषि क नु नाम कियाचिर किमभिधानमसावकरन्तपः। सुमुखि येन तवाधरपाटलं दभति विम्मफलं पडकश्ावकः"॥। शचानेन कविनिबङ्धस्य कस्यचित् कामिन: प्रोडोकिसिड्ेन वसतुना तवाधरः पुष्यातिकयलम्य इति वस्ु प्रतीयते। "सुभगे कोटिसल्ञलमुपेत्य मदनाशडुगैः । वसन्ने पस्चता त्यत्ता पञ्चतासीदियोगिनां"॥ प्रच कविनिबडूवक्प्रोठोफ्रिसिड्रेम कामगराणां कोटि- मक्कात्वप्राप्या निखिलवियोगिमरसेन वखना पराणां पञ्चता P

Page 103

१०६ साषियदपंये।

भरान् विमुष्य विवोगिन: ग्रितेत्युल्रेवालद्दारो व्यञ्यते।। "मलिकामुकुले चण्डि भाति मुञ्जन्धुन्रतः । प्रथाणे पञवाणस मङ्गमापूरयम्निव"।। अच कविनिबङधवमृ प्रोडोलिसिड्रेन उत्ेसालट्टारेज काम- स्यायमुन्ादक: कालः प्राप्तस्तत्कयं "मानिनि मानंनमुखमीति" वस्तु बज्यते।। "महिलामइ्सभरिए तुद हिश्रश्े सुहत सा बमाश्रन्ती। अ्नुदिणमणत्रम्नाभ्परङ्गरं त्रनुत्ं पि तनु एड"*।। "अचामात्नीति" कविनिबद्वत्रप्राठोकिसिड्रेन काव्य- सिङ्गालङ्वारेप तमोसनूकरऐडवि तव हदये न वर्नतत दति विधेषेत्वलद्टारा व्यज्यने। न खखु कवे: कविनिबद्धस्ेव रागा- दाविष्टता। ऋतः कविनिबङ्धूवकप्रौठोि: कविप्राटोकोरधिक सहृदयचमत्कारिणीति पृथकप्रतिपादिता। एषु च तल्क्कति- सख्नख्ले रपेणोतोमणव्यतिरेचनादिमाचस प्राधान्यं सह- द्यसंवेद्ं न तु रथ्यादीनामित्यलड तेरेव मुख्यलं।। (२५८) एक: शब्दार्थशत्रय त्ये अभयमत्युङ्वे व्यञ्चे एकोध्नेर्भेदः । यथा। "हिममुना चन्द्रवचिर: सपझको मदयन् द्विजान् जनितमीनकेतन: ।

  • मचिबासइ्तम इति। मह्िलासइसभरिते सव हृदये सुभग सा धमोंगी। चनुंदिनमनन्यमना चड़ं तनुकमम तनूबरोति।

Page 104

चतुथंपरिछेद:।

प्रमदाजनख स चिराय माधव:"।। मन माधवः ष्ो माधवो वसन्त द्वेत्युपमालद्ारो व्यञ्नः।। एवस व्यञ्भेदादेव व्यञ्चकानां काव्यानां भेद: ।

(२ह०) तदष्टादशधा ध्वनिः।

सेति द्विविधः । विवनितान्यपरवाच्यस्तु श्रसंलच्यक्रमव्यञ्ञाले-

पसदर्भेति त्ष्टादभभेदो ध्वनिः। एषुच।

(२६२) वाक्ये शब्दार्थशत्तयुत्थस्तदन्ये पदवाक्ययोः॥ तत अर्थान्तरमङ्कमितवाच्यो ध्वनिः पदगतो यथा।। "धन्यः स एव तरुणे नयने तस्ैव नयने च। युवजनमोइनविद्या भवितेयं यस सम्मुखे सुमुखी"॥

वाक्यगतो यथा। "त्ामस्मि वच्चि विदुर्षा समुदायोऽच तिष्ठति। भ्ात्मीयां मतिमादाय स्थितिमच्र विधेषि तत्"॥ च प्रतिपादसय समुखीनलादेव लञ्चे प्रतिपाद्यतवे "त्ामिति" पुनर्व्वचनमंन्यव्यावृत्तिविभिष्टं लदथं लक्षयति। एवं वभ्ीत्य- नेनेव कत्तरि लब्धे "अम्मोति" पुनर्व्वचनमन्यव्यावृन्तिविभिष्ट मदथ लक्षयति। तथा "विदुर्षा समुदाय" दत्यादिवचनेमैव

Page 105

१०० साचितदपंये।

वकुः प्रतिपादने सिद्धे पुनः "व्मोति" वचनं "उपदिभामि" इति वचनविशेषरूपमर्थ लक्षर्यति। एतानि च लच्षितानि सातिभयं व्यक्चयन्ति। एतेन मम वचनं तवात्यन्तं हितं तद- वश्यमेतत् कर्त्तव्यमित्यभिप्रायः। तदेवमयं वाक्यगतोऽ्यान्त- रसक्रुमितवाच्ो ध्वनिः । अरत्यन्ततिर सृतवाच्य: प् गतो यथा । "मिश्वासान्व द्ववेत्यादि"। वाक्यगतो यथा॥ "उपक्वतं बज् तचेत्यादि" अ्न्येषां वाक्गतते उदाचतं। पद- गतखे यथा। "लावएं तदसा कान्तिसतट्रपं स वचःक्रमः। सदा सुधासपदमभूदधुना तु जवरो महान्। ऋच लावखादीना तादृगनुभवैकगोचरताव्यञ्जकानां त- द्रादिशव्दानामेव प्राधान्यं। अ्रभ्येषान्तु तदुपकारितवमेवेति नन्मूल एवं ध्मनिव्यपदेशः।। तदुकं ध्वनि कता। "एकावयवसंखेन भूषणेनेव कामिनी। पद द्योत्येन सुकवेर्ध्वनिना भाति भारती।।

कख नानन्दनिख्यम्दं विदधाति सदागमः"।। शत सदाममन्नष्दः सननिह्ितमुपनायकं प्रति सच्छास्त्राट- मभिधाय "सतः पुरुषस्यागमः" दति वस्तु व्यनक्ति॥ ननु "महागमः सदागम द्रर्वेति" न कथमुपमाध्वनिः। सदाग- मध व्दारधकेर पमा नोपमेयभावाविवच्यादूर इससंगोपमार्थमेव

Page 106

चतुर्थपरिछेद:। १०८

चि दर्थपदप्रतिपादनं प्रकरणदिप्य्यालचनेन व सच्छा-

राजते कोऽपि जगति स राजा पुरुषोत्तमः" ॥ प्रच पुरुषश्रेष्ठः पुरुषोत्तम द्वेत्युपमाध्वनिः । श्रभयो:

"सायं लानमुपासितं मलयजेनाज्गं समालेपितं

श्रख््रय्यें तव मौकुमार्य्यमतिभि: क्वान्ताडसि येनाधुना नेतद्ृन्दममीलनव्यतिकरं प्रक्कोति तेनाषितुं"॥ ऋच् खतःसभभविना वस्तुना कतपरपुरुषपरिचया साता Sसीति वस्तु व्यज्यते। तचाधुना क्वान्ताइसि न तु पूव्व कदा- चिदपि तवैवंविध: क्मो दृष्टः दति बोधयतोऽधुना पदसवैवेत- रपदार्थात्क्षीदधुना पदसैव पदान्तरापेत्षया वैभिव्यं।

चिन्तयन्ती जगतू्ति परं ब्रह्मखरूपिएं। निरुच्छासतया मुक्रिं गताऽन्या गोपकन्यका"॥ शचाशेषचयपद् प्रभावाद नेकजनामहसरभोग्यदुष्कृतसुक्कतफ-

च व्यख्तकख प्रोठीत्रिमन्तरेणापि समवात्खतः सभ्भविता॥

Page 107

साहियदपंथे।

देव चिपथगात्मानं गोपयलुयमर्डूनि"॥ दूदं मम। अत "पशन्तीति"कविप्रीढोनिसिड्डेन काव्यलि- द्रालक्वारेख न केडयन्ये दातारसव सटृभा दति व्यतिरेकाल- हारोऽसञ्पद घोत्यः। एवमन्येव्वपर्थपत्रिमूखसंलच्यक्रमभे- देषदाहाय्यें। तदेवं ध्वने: पूर्व्वोंकेव्वष्ादभसु भेदेषु मध्ये शब्दार्थ- मननथुत्थो व्यच्चो वाक्यमाचे भवन्रेकः। त्न्थे पुनः सप्नदभ वाक्ये पदे चेति चतुस्तिंभदिति पक्चतरिंभङ्मेदाः।।

(२६२) प्रबन्धेपि मतो धीरैरर्थशत्तयुङ्गवो ध्वनिः।

प्रबन्धो महावाक्ं। अनन्तरोक्रद्वादभभेदोऽर्थभत्नयुत्थः । यथा महाभारते यृभगोमायुसंवादे।। "अलं खिला मनानेडसििन् गृभगोमायुस कुले। कङ्ालबङ्ले घेोरे सर्व्वप्राषिभयद्गरे॥ न चेड जीवितः कखित् कालधर्षमुपागतः। प्रिंयो वा यदि वा द्वेव्यः प्राषिनां गतिरीटृभी"॥ दति दिवसे अकस्य गृभखव सवनाने मृतंबालमुपादाय तिष्ठता दिवसे तं परित्यज्य गमनमिषटं।। "आदित्योऽयं खितो मूढा: सेवं कुरुत साम्पृतं। बजविप्नो मुह साडयं जोवेदपि कदाचन॥ अ्रमुं कमकवलाभं वालमप्राप्तयावनं। भवाक्यात् कथं बालास्यजध्वमविर्धाक्कता:" ॥

Page 108

चतुर्थपरिदेद।

इति निधि बमर्थख गोमायोदिवसे परित्यागोनभिलषित इति वाक्यसमूददेन घत्यते। बच खतः सभवी व्यख्जकः। एव- मन्येष्वेकाद प्रभेदेषूदाहाय्यं॥ एवं वाच्ार्थव्यख्नकले उदाहतं। लच्यार्थसय यथा। "निःभेषच्ुतचन्दनमित्यादि"। व्यन्चार्थस घथा। "उत् पिचलेत्यादि"। बनयो: खतःसभभविना लच्चव्य-

शरसंलच्ष्यक्रमव्यद्चा ध्वनिसच पदांशकः॥ प्रक्वतिप्रत्ययोपसर्गनिपातादिभेदाद नेकविधः । यथा। "चलापाङ्गां दृष्टिं स्पुर्भसि वज्शो वेपथुमतीं रहसास्यायीव खनस्ि मृदु कर्षान्तिकचर: । क्रं व्याधुन्वत्याः पिवसि रतिसर्व्वखमधरं वयं तत्वान्वेषान्रधुकर इतास्वं खलु छती"।। श्रच "इता" दति न पुनर्दुखं प्राप्तवन्त इति इन् प्रक्तेः। "मुजर ङ्रुशिमंदृताधराहं प्रतिषेधाचर विक्कवाभिरामं। मुखमंसविर्वा्त्तपत्याल्ाच्या: कथमयुन्नमितं न चुम्वितन्तु"॥ भ्त् "तु" दति मिपातखानुतापव्यञ्चकतं। "न्यज्ञारो ह्य- मेव मे यदरय दत्यादो"। "श्ररय" दवति बज्वचनस् "ता- पस" द्ृत्येकवचनस्य "अचैवेति" सर्व्पनाञ्ः "निइन्तीति""जीव- तोति" च तिऊ "वहो" दत्यव्ययस "ग्रामटिकेति" करूपत- द्वितसय "विलुष्नेति" स्युपसर्गस् "भुजेरिति" बञवचनख यन्नकतवं।

Page 109

साषिबदपये।

"आ्रहारे विरतिः ममसविषयग्रामे निवृत्तिः परा मासाग्रे नयनं तदेतदपरं यचैकतानं मनः। मानसेदमिदस शून्यमधुना यद्विश्वमाभाति ते तड्ूया: सखि योगिनी किमसि भो: किं वा वियोगिन्यसि"॥ ऋच तु "आहार दू्ति"विषयसप्नन्याः"समसेति""परेति" च विभेषणद्यस् "मौनं चेदमिति" प्रत्यक्षपरामर्िनः सर्व्व- नानः "आभातोति" उपसर्गस्य "सखीति" प्रजयसारणस" "असि भो" दति मोपहासोतसस्य "किंवा" द्ृत्युत्तरपचदारव्य- सूचकस्य वाशब्दस्य "शमीति वर्त्तमानोपदेभस तत्तद्विभेषव्यञ्ञ- कत्वं सहृदयमंवेदं। वर्शरचनयोरदाइरिय्यते। प्रबन्धे महा- भारते शान्तः । रामायणे करुणः मालतीमाधवरत्नावत्यादा पूटङ्गारः। एवमन्यच ॥ (२६४) तदेवमेकपच्चाभङ्वेदास्तस्य ध्वनेर्माताः। सद्वरेण निरपेण संसध्या चैकरूपया। वेदखाग्निशरा: शुद्वेरिषुवाणाग्निसायकाः।

रद्धैः रुद्ूभेदेरेकपसान्ता योजनेत्र्थः। दिज्वावं ददा- डरियते। "अहुन्नतसनयुगा तरलायताची इारि शिता तदुपयाममह्टोलबाय।

सभभारमङ्कलमयत्रततं विधन्ते"॥

Page 110

चतुर्थपरिकेद:।

शच "सनावेव पूर्षकुम्ी दृष्टय एव नवनीरजसज दूति" रूपकध्वनिर सध्वन्योरेकाश्रयानुप्रवेशः सङ्करः। "धुन्चन्यमूनि मदमूर्च्चदलिध्बनीनि धूताध्वनीनइृदयानि मधोरदिनानि। निस्तन्त्रचन्द्रवद नावदनारविन्द-

शत् निसतन्द्रे त्यादिखवसामूलध्वनीनां संसष्टिः॥शथ गुणी- भूतव्यज्ं।

(२६५ू) अपरन्तु गुणीभूतव्यद्धं वाच्यादनुत्तमे व्यड्गो।। अपरं काव्यं। अनुत्तमतवं न्यूनतया साम्येन च सभ्भवति। (२६ई) तच स्यादितराङं काका निप्नन्न वाच्यसिद्दाङ्गं। सन्दिग्धप्राधान्यं तुल्यप्राधान्यमस्फुटमगूढं।। व्य्चमसुन्दरमेवं भेदास्तस्योदिता अी। दूतरस्य रसादेरङ्क रसादिव्यङ्गं यथा। "शयं स रमनोत्कर्षी पीनम्तनविमर्ईनः। नाभ्यूरुजघनसर्थे नीवोविसंसन: करः"॥ पच पूटङ्गारः करुणखाङ्ग। "मानोवतां प्रणयिनीमनुनेतुकाम-

हा हा कर्थं नु भवतो रिपुराजधानी- मामादसन्ततिषु तिर्ष्ठात कामिखे(कः"।

Page 111

११8 साष्ितदर्पये।

शचोत्मुका चास सन्धिसंखृतस्य करुणस्य राजविषयरतावङ्ग- भाव:। "जनस्थाने भ्रान्तं कनकमगतष्णन्वितधिया बचो वैदेहीति प्रतिपदमुदभ्ु प्रखलपितं।

मयाप्नं रामतं कुश्लवसुता न तवधिगता"॥ शच रामत्वं प्राप्तमित्यवचने Sपि शब्दभक्रेरेव रामल्वमवगम्यते। वचनेन तु सादृशयहेतुकतादात्यारोपसमाविष्कुर्व्वता तद्गोप- नमपाऊतं। तेन वाचं सादृशं वाक्यार्थीन्वयोपपादकतया डङ्गतां नोतं। काक्ा चिन्नं यथा। "मथ्रामि कौरवन्नतं समरेन कोपाद् दुःभासनस्य रुधिरं न पिबाम्युरखः। संघुर्षयामि गदया न सुयोधनोरु सन्धि करोतु भवतां नृपततिः पऐेन"॥ ऋच "मष्टाम्येवेत्यादि"व्यख्खं वाच्यस्य निषेधस्यमहभावेनैव स्थित। "दीपयन् रोदसीरन्रमेष ज्वलति सर्व्वतः । प्रतापसव राजेन्द्र वैरिवंभदवानलः"॥ अतान्ययस्य वेलतारोपसरूपो व्यञ्चः। प्रतापस दवानल- त्वारोपसिड्याज्गं। "हरसु किश्चित् परिट्ृत्तेत्यादी" विलोचन- व्यापारचुम्बभाभिलाषयो: प्राधान्ये सन्देर्ः॥ "ब्राह्मणतिक्रमत्यागो भवतामेव भूतये। जामद्ग्यखत वो मितमन्यथा दुर्धानायते"॥

Page 112

चतुर्थपरिछकेद:। ११५

ऋत्न परणरामोरचःकुलषयं करिव्यतीति व्यज्ञखवाच्यस व समं प्राधान्यं। "सन्धा सर्व्वखहरएं विग्रहे प्राणनिग्ररः। श्रन्वापदोननृपती न सन्धिर्न च विग्रहः"॥ अ्चान्वापदीनाखे नृपतौ दानसामादिमन्तरेण नान्यः प्रभ- मोपायः व्यज्चं व्युत्पन्नानामपि झटित्यसुटं। "अनेन लोकगुरुखा सतां धर्ममापदर्भिना। अहं व्रतवती खैरमुक्तेन किमतः परं"॥ शत्र प्रतीयमानोपि भाक्यमुनेस्तिर्य्यक्योषिति बलात्कारोप- भोग: सफुटतया वाच्यायमान द्त्यगूढं।

घरकम्मवावडाए वहए सोशन्ति बङ्गादं"*। पच दत्तसद्गेतः कच्चिल्वतागहं प्रविष्ट दति व्यज्चात् "सीद- नयङ्गानि" दति वाच्यस्य चमत्कार: सहृदयमंवेद द्ृत्यसुन्दरं। किस यो दीपकतुत्ययोगितादिषु उपमाद्यलद्कारो व्यञ्ः स गुणोभूतव्यञ् एव। काव्यस्य दीपकादिमुखेनैव चमत्कारवि- धायिलवात्। तदुनं ध्वनिर्ठता। "अलङ्वारान्तरखापि प्रतोता यत्र भासते। तत्परखं न काव्यस्य नामा मार्गो ध्वनेर्ष्ातः"॥

  • वागीर इति। वागीरकुश्जोड्डीनपकुनिकोलाहलं पूटरवन्याः। गहकम्मव्याएटताया वध्वा: सीदन्ति चङ्गानि। सं० ॥ कुड़फो लताग्इममति चरहीदास: । टी० ।

Page 113

११६ साषि यदर्पये।

चच च भव्दान्तरादिा गोपनव्ृतचाहलख विपर्यामः । यथा। "टृष्या केशवगोपरागइ्तया किश्चिन्न दृष्ट मया तेनाच खलितास्ि नाथ पतितां किं नाम नालम्वमे। एकस्वं विषयेषु खिन्नमनसां सष्वाबलानां गति- गापयेवं गदितः सलेभमवताद्वाष्ठे हरिवदिरं"॥ ऋत गोपरागादिभव्दानां गोपे राग दत्यादिव्यज्जाथीनां "सलेभमिति" पदेम स्फुटतयावभासः। सलेभमितिपदख प- रित्यागे ध्निरेव। किश्च यत्र वस्वलङ्काररमादिरूपव्यज्जानां रसाभ्यन्तरे गुणीभावः तत्र प्रधानकत एवं काव्यव्यवहार:। तदुकं तेनैव । "प्रकारSयं गुणेभूतव्यज्चोऽपि ध्वनिरूपतां। धन्ते रसादिता त्पर्यापर्य्यालोचनया पुनरिति"॥ यत्र च। "यनोवादानां प्रमदाजनानामभुंलिहः शेषमणीमयूखैः। सन्ध्याभ्रमं प्राप्ुवतामकाएडेडपनङ्गनेपथ्यविधिं व्यधत्त"॥ इत्यादा रसादीनां नगरीटृत्तादिवसुमाचेऽङ्गलवं तत्र तेषा- मतात्पय्यंविषयत्वेऽपि तेरेव गुणीभूते: काव्यव्यवहारः। तदुक्र- मसल्गोचकविपण्डतमुख्यश्रीर चाए्डदासपादैः। "काव्यार्थसा- खण्डबुद्धिवेद्यसय तन््रयीभावेनासाददन्नायां गुरप्रधानभावाव- भावसावन्रानुभूयते कालानरे तु प्रकरणादिपरयालोचनया

त्वादिति"। केचितृ चिवास्यं ततीर्य काव्यभेदमिच्कन्ति तदाङ:।

Page 114

चतुर्थपरिछेद:। ११७

"पब्दचित्रं वाच्यचित्रमव्यज्यं तवरं रतं"। दूति तन्न। यदि दि श्रव्यञ्चलेन व्यज्ाभावसदा तख काव्यतवमपि नासतीति प्रागेवोतं। ईषद्ज्तमिति चेत्। किं

प्राचीनभेदयोरन्ःपातः। द्वितीये त्वकाव्यतं। यदि चासादलं तदा सुट्रलमेव। चुद्रतायामनाखाद्यल्वात्। तदुकं ध्वनिरता। "प्रधानगुपभावाभ्यां व्यञ्सैवं व्यवस्थिते। उभे काव्ये ततोऽन्यद्यत्तच्चित्रमभिधीयत दति"॥

पणे नाम चतुर्थः परिच्छेदः ॥ *।।

अ्रथ केयमभिनवा व्यञ्जना नाम वृत्तिरित्युच्ते। (२६७) वृत्तोनां विश्रान्तेरभिधातात्पर्य्यलक्षणाख्यानां। अङ्रीकार्य्या तुर्य्या वृत्तिबोधे रसादीनां।। भ्रभिधाया: सङ्केतितार्थमात्बोधनविरताया न वस्तलङ्का- ररसादिव्यञ्ञबोधने समतं नच सक्कतितो रसादि:। महि विभावाद्यभिधानमेव तदभिधानं। तस्य तदकरूप्यानङ्गीका- रात्॥ यत्र च खश्देनाभिधानं तत्र प्रत्युत दोष एवेति वच्यामः । कचिच "इङ्गाररमोडयं" द्त्यादा खशन्दाभिधाने पि न तत्पनोतिः। तस्य खप्रकाशानन्दरूपलात्। अ्रभिड्िता- व्वयवादिभिरक्गीळ्वता तात्यर्य्याख्या वृत्तिरपि संसर्गमाचरे पररि-

Page 115

११८ साषियद पसे।

घीष न व्यञ्ञबोधिनी। यच केचिदाङ्ः। "सोऽयमिवोरिव दीर्घदीर्घतराऽभिधाव्यापारः" दूति ॥ यच ध्वनिकेनोलं। "तात्पर्य्याव्यतिरेकाच व्यक्षकत्वस् न ध्वनिः । यावत्कार्यप्रसारितात् तात्पये न तुलाष्टतमिति"। तयोरुपरि शब्दबं्धिकर्माणां विरम्य व्यपाराभाववादिभि - रेव पातनीयो दणडः । एवञ् किमिति लक्षणाषुपाखया। दीर्घदीर्घतराभिधाव्यापारेणापि तदर्थबाधमिङ्कः ॥ किमिति च "ब्राह्मण पुचसे जातः कन्या ते गर्भिणीत्यादौ" अपि हर्ष- शोकादीनामपि न वाच्यलं। यत्पुनरत्ां "पोरुषेयमपौरुषेयञ्च वाक्ं सर्व्वमेव कार्य्थपरं अतत्परतवेऽनुपादेयल्ादुन्मन्तवाक्यवत् ततस काव्यशब्दानां निरतिशयसुखाखादव्यतिरेकेण प्रति-

तिशयसुखासाद एव कार्य्यतेनावधार्य्यते यत्परः शब्दः स प्रब्दार्थ दति न्यायादिति"। तत्र प्रष्टव्यं। किमिदं तत्परत्वं नाम।तदर्थलं वा तात्पर्य्यवत्या तद्वोधकतवंवा।शद्ेन विवादः। व्यज्लेऽपि तदर्थतानपायात्। द्वितीये तु केयं तात्पर्य्याख्ा वृत्तिः। श्भिह्ितान्वयवादिभिरक्गीक्ठता वा तदन्या वा। त्ाध्े दत्तमेवोन्तर। द्वितीये तु नाममाचे विवाद:। तन्मतेऽपि तुरीयव्ट्त्तिसिङ्धेः॥नन्वस्तु युगपदेव तात्पर्य्यभत्या विभावादि- संसर्गस्य रसासेय प्रकाशनमिति चेन्न। तथोहेतुफलभावा-

गाद्रसनर्वत्तरिति"। सहभावे च कुतः स्व्येतरविषाणथो-

Page 116

प्मपरिछेद:। ११९

रिव कार्य्यकारणभावः। पौव्वीपर्य्यविपर्य्ययात्॥ "गङ्गायां घोष इत्यादो" तटादयर्थमाचबोधनविरताया लक्षणायाय कुतः भीतत्पावनत्वादिव्यञ्ञबोधकता। तेन तुरीया वृत्ति- रुपास्वैवेति निर्विवादमेतत् ॥ किख्।

(२६८) बोद्दखरू पस ह्वा निमित्त कार्य्यप्रतोतिका लानां। आश्र्रयविषयादोनां भेदाद्विन्नोऽभिधीयते व्यड्ञाः।

वाच्यार्थव्य ज्मार्थयोि पदतदर्थमात्रज्ञाननियुणैववैयाकरै- रपि महदयैरेव च संवेद्यतया बोङ्धभेद: । "भम धमित्र दत्यादा" क्वचिद्वाच्ये विधिरूपे निषेधरूपतया। कचित् "निः- भेषचुतचन्दनमित्यादा" निषेधरूपे विधिरूपतया च सरूप- भेद:। "गतोऽसमर्क दत्यादो" च वाच्योऽर्थ एक एव प्रती- यते। व्यज्ञस्त तद्वोङ्गादिभेदात्। क्वचित् "कान्तमभिसरेति"। "गावो निरुध्यन्तामिति" नायकसायमागमनावसर दति सन्तापोऽधुमा नास्तोत्यादिरूपेण्तानेक द्ूति सह्लाभेद: ॥ वा- चार्थ: प्ब्दोचारएमात्रेण वेद्यः । एष तु तथाविधप्रतिभामै- मत्यादिनेति निमित्तमेदः। प्रतीतिमाचचमत्कारकरणच कार्य्यभेदः । केवलरूपतया चमत्कारितया च प्रतीतिभेदः । पूर्व्वपयाङ्गावेन च कालभेद: । प्रब्दाश्रयलेन श्दतदेकदेश - तदर्थवर्षसह्टनाश्रयलेम चाश्रयभेद: ।। "कसणव दोद्र रोमो दद्दुण पिश्राद् सव्वानं ब्हमं।

Page 117

साधिबरमये।

सभमरपउम्मगव्वादूणि बारिश्रवामे सहस्रपन्तिं"*॥ दूति सखीतस्कान्तविषयलेन विषयभेद: तम्म्मान्नाभिधेय एव वयज्ाः॥ तथा। (२ ६६) प्रागसत्त्वाद्रसादेन्नो बोधिके लक्षणाभिधे। किञ्च मुख्यार्थबाधस्य विरद्यादपि लक्षणा॥ न बोधिकेति शेषः। न दि कोऽपि रसनात्मकव्यापारा- द्विन्नो रसादिपद प्रतिपाधः पदार्थ: प्रमाएसिद्धोडस्ति यमिमे लक्षसाभिधे बोधयेतां। किस् यत्र "गङ्गायां घोष" द्ृत्या-

हि लक्षणाया: प्रवेभः। यदुशं न्यायकुसुमाञ्जलावुृदयनाचार्ये:॥ "अ्ुतान्ययादनाकाङ्ग न वाक्यं ह्यन्यदिच्छृति।

न घनः "पृन्यं वासग्टहमित्याद।" मुख्यार्थबाधः ॥ यदि च "गङ्गायां घोष दत्यादी" प्रयोजमं लत्ष्यं खात् तीरख्य मुख्यार्थतं बाधितत्वं च स्ात् तसापि च लच्ष्यतया प्रयोज- नान्रं तस्यापि प्रयोजनान्तरमित्यनवस्थापातः । न चापि प्रयोजभविभिष्ट एव तीरे लक्षणा। विषय प्रयोजनयोर्यगपलाती- त्यनभ्युपगमात्। नीलादिमवेदनानन्तरमेव दि ज्ञातताया अ्रनुव्यवसायस्य वा सभभावः । * कसयवेि। वस्य न वा भवत रोषः पश्यतः प्रियायाः सब्रय- मधरं। सममरपद्माभायिखि वारितवामे सहखेदामीं। इति सं०॥ उपनायकदछाधरां परत्नी तर्जयन्तं कान्तं प्रतारयन्त्या: सग्या उत्तरियं। इति दो।

Page 118

पडमपरिछेदा। ११९

(२७०) नानुमानं * रसादीनां व्यञानां बोधननमं। आ्भासलेन हेतूनां स्मतिर्न च रसादिघी:॥ व्यत्तिविवेककारेण + हि "यापि विभावादिस्यो रसादीनां प्रतीतिः सानुमान एवान्तर्भवितुमईति। विभावानुभावव्यभि- चारिप्रतीतिरषि रसादि प्रतीते: साधनमिष्यते।ते दि रत्यादीनां भावानां कारणकार्य्यमहकारिभूतास्ताननुमापयन्त एव रसा- दोन्निष्पाद्यन्ति। तच वहिः प्रतीयमाना ताखादपदवीङ्गताः सन्तो रसा उच्यन्ते दृत्यवश्यंभावी तत्प्रतीतिक्रमः केवलमाशड- भावितयासी न लच्यते यतोऽयमद्याययभिव्यत्रिक्रम दति" यदुनं तच प्रष्टव्यं। किं शव्दाभिनयस््मर्पर्ितविभावादिप्रत्ययानु- मितरामादिगतरागादिय्याममेव रखलेनाभिमतं भवतः तङ्गा- वनया भावकर्भाव्यमान: खप्रकाभानन्दो वा? आद्येन विवाद: किन्नु रामादिगतरागादिज्ञानं रससंया नोथ्यते Sस्ाभि- रित्येव विभेष: । द्वितीयस्त व्याप्तिगहणाभावाङ्टेतोराभासतया डसिद्धू एव। योत्रं तेनैव। "यत्र यत्रैवंविधानां विभावानुभाव- सात्विकम सारिणामभिधानमभिनयो वा तन तब पङ्गारादि- रसाविर्भाव द्वति" सुगरहैव व्याप्तिः पक्धर्षता च। तथा।

  • नाथे रसत्वेनाहाय्यज्जानविषये नटे काव्ये तु रामे एव प्रथमं

माजिकामां वासनाकूयप्रत्यासच्या साक्षात्द्ृता रामादिरत्या डक्री रस इत्याभा्कमतानुयायिनां व्यक्तिविबेककारादीनां मवं दूघयति। नानुमानमिति। टी०॥ + तन्मतं दूषयितुं परिष्यरोति। व्यतिविवेनकारेय हीति। टी०। R

Page 119

१२२ साषितदपंये।

"याSथांन्तराभिव्यत्री वः सामग्रोष्टा निबन्धनं। सेवाभुमितिपचे नो. गमकलेन समतेति"॥ ददमपि नो न विरुङ्धं। न ह्येवंविधा प्रतोतिराखाद्यलेना- साकमभिमता किम्तु खप्रकाशमार्चावश्रान्तः सान्द्रानन्दनि- र्भरः। तेनाच सिषाधयिषितादर्थादर्थान्तरख साधनाद्वेतो- राभासता। यच्च "भमधभित्र" द्वत्यादा प्रतीयमानं वसु। "जलकेसितरलकरतलमुत्रः पुनः पिहितराधिकावदनः। जगदवतु कोकयूनोर्विघटनसइटनकीतुकी छृष्पः"॥ इत्यादो च रूपकालद्वारादयोऽनुमेया एव। तथा हि अनुमानं नाम पत्तसत्वसपससत्त्वविपचव्याटृ त्तलव विंश्िष्टालिङ्ा शिद्गिनो ज्ञानं । ततख वाचादसम्बन्धो्ऽर्थखावन्र प्रतीयते श्रन्यथातिप्रषङ्गः स्यादिति बोध्यबोधकयोररथयोः कखित्सम्बन्धो डस्येव। ततस बोधकोऽ्यों लिव्न बोध्यख लिङ्गी बोधकस्य चा- र्थंस पत्सत्त्वं निबङ्धमेव। सपनसत्वविपत्तव्यावृत्तले अ्रमिबद्धऽपि सामथ्यादमुमेये। तस्रादच यद्ाच्यार्थालिङ्गरूपालिद्गिनो व्य- च्ार्थयावगमसदनुमान एव पर्य्यवस्तोति"। तब्। तथा हच "भम धष्मिश्र इत्यादी" गृद्दे सनिवृत्त्या विदितं भ्रमणं गोदाव- रीतीरे सिंहोपलव्धेरभ्रमएमनुमापयतीति यद्दतवयं तन्र नैका- न्तिको हेतुः। भीररपि गुरो: प्रभोवी निदेशेन प्रियानुरागेष च गमनस् सभ्षवात्। मुंखख्या वचनं प्रामाषिक न वेति सन्दि- ग्यासिद्रेस। "जलकेंलीत्न"य पात्मदर्भनादर्भनाभ्या चक्रवा- कविघटनसाटनकारी स चन्द्र एवेति अनुमितिरेवेयमिति न

Page 120

पकमपरिछेद:। १२१

वाचं। उत्नासकादावनैकान्तिकलवात्। एवंविधोऽर्य एवंविधार्थ- बोधक एवंविधार्थलाच्यनैवं तम्रवमित्यनुमानेडपि श्राभासस- मानयोगज्ेमो हेतुः। एवंविधार्थत्वादिति हेतुना एवंविधा- निष्टार्थसाधनस्याुपपन्तेः। तथा यत् "दृष्टिं हे प्रतिवेभिनि नषमिहाय्यसदित्यादी" नलग्रन्थीनां तनूलिखनं एकाकितया च स्नोतोगमनं तखा: परकामुकोपभोगसय लिङ्गिनो लिङ्ग- मित्युच्यते तच तवैवाभिद्ितेन खकान्तस्रेेनापि स्भवतीति श्नैकान्तिको हेतुः । यच्च "निःभेषच्युतचन्दनमित्यादौ" दूत्यास्तत्कामुकोपभोगोऽनुमीयते तत्किं प्रतिपाद्यया दूत्या तत्कालसन्निरद्ितैर्व्वान्यैः तत्काव्यार्थभावनया वा सहदयैः । श्ाद्ययोरन्न विवाद:। ततीये तु तथाविधाभिप्राथविर इसले व्यभिचारः।। ननु वक्राद्वस्थासहकृतलवेन विभेष्यो हेतुरिति न

व्यानां कविप्रतिभामाच्जनानां प्रामाखानावखकलेन सन्दि- ग्वासिडूलं देतो:। व्यत्तिवादिना चाधमपदसदायानामेवैषां पदार्थानां व्यञ्जकत्वमुत्तं तेन च तत्कान्तस्याधमलं प्रामाषिकं न वेत्यपि कथमनुमानं। एतेनार्थापत्तिवेद्यत्वमपि व्यज्ानाम- पासं। ऋर्थापत्तेरपि पूर्व्वीसद्ूव्याप्निच्ायामुपजीव्यैव प्रृत्तेः। यथा। "यो जीवति स कुचाय्यवतिष्ठते जीवति चाच गोध्यामविद्य- मानस्ैच दत्यादि"।। कि्व वस्त्रक्रयादौ तर्व्जनीतोलनेन दगमज्ञादवतसचन-

Page 121

साचिवदपये।

बुद्धिवेद्योडय्ययं न भवति। सचमबुद्धेरपि सक्टेतादिलौकिक- प्रमाणसापेक्षलेनानुमानप्रकारताड्गरीकारात्। यच्च "संस्कार- जन्यत्वाट्रसादिबुद्धि: सपतिरिति" केचित् तवापि प्रत्यभिज्ञा- यामनैकान्तिकतया देतोराभासता। "दुर्गालद्वितेत्यादी" च "द्वितीयार्था नास्येवेति" यदुनां महिमभट्टेम तद्मुभवसिडूम- पलपतो गजनिमीलिकेव। तदेवमनुभवसिङूस्य तन्तद्रसादिख-

वितया च अरनुमानादिप्रमाणावेद्यतया चाभिधादिवृत्तिच्रया- बोध्यतया च तुरीया वृत्तिरुपासवेति सिदधूं। द्यस् व्याप्ता- दयमुसन्धानं विनापि भवतीत्यखिलं निर्वलं। तत्किंनामिकेयं वृत्तिरितुचते। (२७१) सा चेयं व्यञ्जना नाम वृत्तिरित्युचते बुधैः। रसव्यक्ता पुनर्वृत्तिं रसनार्ख्या परे विदुः॥। एतच विविच्योतं रसनिरूपणप्रस्ताव दति सर्व्वमवदातं॥*।। दूति साहित्यदर्पणे व्यञ्जनव्यापारखापनो नाम पस्चम: परिचेद: ॥ * ॥ एवं ध्वनिगुण्ीभूतव्यञ्ञलवेन काव्यस् भेददयमुक्का पुनर्दृस- त्रव्यलेन भेददयमाइ। (२७२) दशयश्रव्यत्वभेदन पुनः काव्यं दिधा मतं। दथ्यं तनाभिनेयं तत्

Page 122

षढपरिछेद:। १२५

(२७३) रूपारोपासु रूपकं।। तहृश्यं कायं नटैरीमादिखरुपारपाद्रपकमित्युच्यते। कोऽसावभिनय दत्याइ। (२७४) भवेद भिनयोऽवस्थानुकार: स चतुर्व्विधः। आद्गिको वाचिकश्चवमाद्ार्य्य: सात्त्विकसथा॥

रूपकसय मेदानाह। (२७५) नाटकमथ प्रकरएं भाणव्यायोगसमवकारडिमाः। ईदाम्गाङ्गवोथ्यः प्रदसनमिति रूपकाणि दभ॥ किस्। (२७६) नाटिका चोटकं गोष्ठी सट्टकं नाव्यरासकं। प्रस्थानोज्माप्यकाव्यानि प्रेङ्गणं रासकं तथा॥ संलापकं श्रगदितं शिल्पकच्त् विलासिका। दुर्म्मज्जिका प्रकरणी दजोशो भाषिकेति च।। अष्टाद्श प्राङरूुपरूपकाणि मनीषिण:। विना विशेषं स्व्वेषां लक्ष्म नाटकवन्मतं।। सव्वैषां प्रकरणदिरूपकाणां नाटिकासयुपरूपकाणख्। तत्र। (२७७) नाटकं स्थातवृत्तं स्यात् पश्चसन्धिसमन्वितं। विलासर्द्यादिगुपवद् युत्तं नानाविभूतिभिः॥ सुखद:खसमुद्ूतिनानारसनिरन्तरं।

Page 123

१२६ साह्ितदपये।

पञ्चादिका दशपरासनाड्ाः परिकीर्शिताः॥ प्रख्यातवंशा राजषिर्धोरोदान्तः प्रतापवान्। दिव्योऽय दिव्यादिव्यो वा गुणवान्नायको मतः॥ एक एव भवेद्ङ्गी पूटङ्गारो वीर एव वा। अङ्रमन्ये रसा: सर्व्वे कार्य्यनिर्व्वद्णोडङुनं। चत्वार: पच्च वा मुख्या: कार्य्यव्यापृतपूरूषाः। गोपुच्छाग्रसमाद्न्तु बन्धनं तस्य कोर्ततितं।। ख्थातं रामायणदि प्रसिद्धं दृत्तं। यथा रामचरितादि। सन्धयो वच्चन्ते। नानाविभूतिभिर्युक्रमिति महासहायं। सुख- दुःखसमुङ्भवत्वं रामयुधिष्टिरादिट्टत्तान्तेव्वभिव्यत्रं। राजर्षयो दुष्यन्नादयः । दिव्या: श्रीछष्णदयः। दिव्यादिव्यो यो दिव्योऽययात्मनि नराभिमानी। यथा श्रीरामचन्द्रः। "गपु- क्कायसमाग्रमिति क्रमेणङ्वा: सृत्षमा: कर्त्तव्या दति" केचित्। अन्ये लाङः। यथा गोपुच्के केचिद्वाला हखा: केचिदीघीः तथेष कानिचित् कार्य्याि मुखसन्धी समाप्तानि कानिचित् प्रतिमुखे। एवमन्ये्वपि कानिचित् कानिचिदिति"। (२७८) प्रत्यक्षनेत्टचरितो रसभावसमुञवलः। भवेद गूढ शब्दार्थ: नुद्रचूर्मकसंयतः॥

युक्तो न बजभि: कार्य्येर्वीजसंइतिमान् न च।। नानाविधानसंयुक्त्ो नातिप्रचुरपद्यवान्।

Page 124

वछपरिछेद:। १२७

आवश्यकानां कार्य्याणामविरोधादिनिर्मितः॥ नानेकदिन निर्व्वर्त्यकथया सम्परयोजितः । आसन्ननायक: पाचैर्युतस्त्रिचतुरैसथा॥ दू राज्ानं वधा युद्धं राज्यदेशादिविश्ववः। विवाचो भोजनं भापोलसर्गा मत्यूरतन्तथा। दन्तकेद्यं नखकेद्यमन्यद् ब्रीडाकरच्च यत्। भयनाधरपानादि नगराद्यपरोधनं।। स्नानानुलेपने चैभिव्वरज्नितो नातिविस्तरः।

प्रत्यत्तचित्रचरितैर्युक्रो भावरसोङ्गवैः। अन्तनिष्क्रान्तनिखिलपाचोऽङ्क इति कीर्तितः॥ विन्दाद यो वच्चन्ते। शवश्यकं सन्ध्ावन्दनादि॥ श्रङ्गप्र- स्तावाद् गर्भाङ्कमाह। (२७८) अङ्कोदरप्रविष्टो यो रङ्दवारा मुखादिमान्। अङ्कोऽपर: स गर्भाङ्क: सवीज: फलवानपि॥ यथा बालरामायणे रावएं प्रति। कख्ुकी। "त्रवणः पेयमनेकट्टंशं दीर्घेस लोचनैर्बडभिः"। भवदर्थमिव निबद्धूं नावं सीताखयम्बरपं"। दत्यादिना विरचितः सीताखयम्बरो नाम गर्भाङ्क:। (२८0) तब् पूर्व्व पूर्व्वरङ्गः सभापूजा तनः परं। कथनं कविसन्ज्ञादेनीट कस्याप्यथामुखं।।

Page 125

१२८ साहितदपये।

तन्रेति नाटके। (२८१) यब्राव्यवसुनः पूर्व्व रङ्गविभ्नोपभान्तये। कुशीलवा: प्रकुर्व्वन्ति पूर्व्वरङ्क: स उच्यते॥। प्रत्याद्दारादिकान्यङ्गान्यस्य भूर्यासि यद्यपि। तथाप्यवश्यं कर्त्तव्या नान्दी विघ्नोपभान्तये॥ पख्ा: खरूपमाह। (३८२) आशीर्व्वचनसंयु क्ता नित्यं यसमात् प्रयुज्यते। देवद्विजनृपादीनां तस्मान्नान्दीति सज्ज्िता।

पदैर्युक्ता द्वादभभिरष्टभिव्वी पदैरुत॥ भ्ष्टपदा यथा। अ्रनर्थराघवे "निष्त्यूद्मित्यादि"। द्वादभपदा यथा मम तातपादानां पुष्पमालायां।

तरथ चरणयुगानते खकान्ते सिितसरसा भवतोऽस् भूतिहेतुः"॥ एवमन्यच। "एतन्रान्दीति" कसचिन्मतानुसारेणोत्रं। वस्तुतस्तु "पूर्वरप्स्य रङ्गद्वाराभिधानमङ्गमिति" उच्ते। यदुतं। "यसादभिनयो हच प्राथम्यादवतार्यते। "रङ्गदारमतो ज्ेयं वागङ्गाभिनयात्मकमिति"। उत्नप्रकारायास नान्या रङ्गदारात् प्रथमं मटैरेव कर्त्त- व्यतया न मनर्षिणा निर्हेभ: रतः । काखिदामादिमशकवि- प्रबन्धेषु च।

Page 126

षछपरिक्केदः। १२९

"वेदान्नेषु यमाजरेकपरषं व्याप्य स्थितं रोदमी यस्मिन्नीश्वर दत्यनन्यविषय: शब्दो यथाथीच्षरः।

स स्वालः खिरभक्तियोगसुलभो निःश्रेयमायासतुवः"॥ एवमादिषु नान्दीलक्षणायोगात्। उत्रस्त "रङ्गद्वारमा- रभ्य कवि: कुर्य्यादिति" । अत एव प्रात्तनपुस्तकेषु "नान्दन्ते सन्धार" दृत्यनन्तरमेव "वेदान्तेख्वित्यादि" लोकलिखनं दृशयते। यच्च पस्मात् "नान्न्ते सचधार" दति लिखनं तस्ा- यमभिप्रायः "नान्यन्ने सन्धार ददं प्रयोजितवान् दृतः प्रभति मया नाटकमुपादीयत दरति कवेरभिप्रायः सचित दति"॥ (२८३) पूर्व्वरङ्गं विधायैव सन्धारो निवत्तते। प्रविश्य स्थापकस्तद्दत् काव्यमास्थापयेत्ततः॥ दिव्यमर्त्येषु तद्रपो मिश्रमन्यतरस्तयोः। सचयेद्दस्तु वीजं वा मुखं पाचमथापि वा।।

काव्यसार्थस खापनात् सापकः । तद्ददिति स्रन्धारस- दृशगुणकारः। इदानीं पूर्व्वरङ्गस्य सम्यक्प्रयोगाभावादेक एव सनधार: सव्वे प्रयोजयतोति व्यवहारः। ससापको दिव्यं वस्तु दिय्यो भला मत्यें मत्ों भुला मिश्रस दिव्यमर्त्वयोरन्य- तरो भूला सचयेत्। वस्वितिटत्तं यथोदान्तराघवे।। "रामो मूर्द्धि निधाद काननममान्म्रालामिवाज्ञां गुरोम्- नद्मत्त्या भरतेन राज्यमखिलं मात्रा सहैवोज्भितं।

Page 127

१३० साहितदपये।

ता सुग्रीवविभीषणवनुगती नीती परां सम्पदं प्रात्सिका दभकन्वरप्रभटतयो ध्वसा: समस्ता द्विष: ।" वीजं यथा रत्नावख्यां।

श्नीय सटिति घटयति विधिरभिमतमभिमुखीभृतः।" ऋच हि समुद्रे वचिचभङ्गमग्रोत्थिताया रव्नावल्या त्नुकू- लदेवलालितो वत्सराजगृह्तप्रवेश यौगन्वरायणव्यापारमारभ्य रक्ावलीप्राप्ता वीजं। मुखं सेषादिना प्रसुतटटत्तान्तप्रतिपा- दको वाग्विभेषः । यथा। "आसादित प्रकट निर्माल चन्द्रहामः प्राप्तः भरत्ममय एष विशठद्ूकान्तः । उत्खाय गाढतमसं घनकालमुयं रामो दभास्यमिव सम्भृतबन्धुजीवः ।।" पावं यथा भाकुन्तले। "तवास्ति गीतिरागेण हारिणा प्रसभ इतः। एष राजेव दुव्यन्तः सारङ्गेणातिरंहषा।" (२८४) रङ्ं प्रसाद्य मधुरैः झोकैः काव्यार्थसूचकैः। रूपकस्य कवेराखयां गोजाद्यपि स कीर्तयेत्। ऋतुच् कन्चित् प्रायेण भारतों वृत्तिमाश्रितः। स खापकः । प्रायेपेति कचिदृतारकोर्न्तनमपि। यथा रतावख्यां। भारतीत्तिस।

Page 128

षषपरिछेद:। १११

(इ८्५ू) भारती संस्कृतप्रायो वागव्यापारो नराश्रयः॥ संसृतबङ्लो वाक्प्रधामो व्यापारो भारती। (२८६) तस्याः प्ररोचना वीथी तथा प्रदसना मुखे। अङ्रान्यत्ान्मुखीकार: प्रशंसातः प्ररोचना॥ प्रस्तुताभिनयेषु प्रभंसातः श्रात्ृणं प्रदृत्युन्मुखीकरणं प्ररो- चना। यथा रत्नावत्यां। "श्रीहर्षा निपुणः कविः परिषद्प्येषा गुणग्राहिणी लोके हारि च वत्मराजचरितं नाथ्ये च दचा वयं। वस्तेककमपीद् वाञक्कितफलप्राप्तेः पदं किं पुनर- मद्भाग्योपचयादयं समुदितः सव्वो गुणनां गए: ।" वीथीप्रइसने वच्चेते।* (२८७) नटी विदूषको वापि पारिपार्षिक एव वा। सून्रधारेण सचिता: संलापं यत्र कुरव्वते।। चित्रैव्वीक्येः स्वकार्य्योत्थैः प्रस्तुतान्तेपिभिर्मिथः। आमुखं तत्तु विज्ञेयं नाम्ना प्रस्तावनापि सा।। सरन्नधारसटटपत्वात् +स्थापकोऽपि स्नधार उच्यते।तस्या- नुचर: पारिपार्श्चिकः। तस्रात् किञ्चिदूनो नटः। (२८८) उद्वात्यक: कथोद्वातः प्रयोगातिशयस्था। प्रवर्त्तकावलगिते पञ्च प्रस्तावनाभिदाः। तत्र।

  • आमुखमाह। + बामुखभेदानाह।

Page 129

१२२ साषित्यदपंसे।

(२८८) पदानि तवगतार्थानि तदर्थगतये नराः। योजयन्ति पदैरन्यैः स उद्वात्यक उच्ते॥ यथा मुद्राराजसे सुचः। "करग्ह्ः स केतुखन्द्रं सम्पूर्षमण्डलमिदानीं। अ्भिभवितुमिच्छति बलात् दति"। अनन्तरं नेपथ्े "श्रा: क एष मयि जीवति सति चन्द्रगुप्नमभिभवितुमिच्छतीति॥" अ्रचान्यार्थवन्तयपि पदानि हृदिस्थार्थांगत्या अर्थयान्तरे मङ्ग- मय्य पाचप्रवेभः । (२८०) सत्रधारस्य वाक्यं वा समादायार्थमस्य वा। भवेत् पात्रप्रवेशश्चेत् कथोद्वातः स उच्चते॥ वाक्ं यथा रव्नावल्यां। "द्ीपादन्यसादपीत्यादि" सच- धारेण पठिते। नेपथ्े एवमेतत् कः सन्देहः।"दीपादन्यसाद- पीत्यादि" पठिता यागन्वरायणस् प्रवेश:।वाक्यार्थ यथा वेखां। "निव्वाणवेरदहना: प्रथमादरोणां नन्दन्तु पाएडतनया: सह माधवेन। रकप्रसाधितभुवः चतविग्रहास सुसा भवन्तु कुबराजसृता: सम्त्या:।" इति सनधारेण पठितस्य वाक्यसार्थ गृह्ीता नेपथ्ये श्रा: दुरात्मन् हथा मनुलपाठक वर्थं सुख्ा भवन्तु मयि जीवति धार्नराडाः। ततः दपधारा विक्रान्तः। भीममेमख प्रवेशः। (२९१) यदि प्रयोग एकस्मिन् प्रयोगोऽन्यः प्रयुज्यते। तेन पाचप्रवेशक्वेत् प्रयोगानिभयसदा।

Page 130

वषपरिकेद:। १३३

यथा कुन्दमालायां।"नेपथ्े दवत द्ूतोऽवतरलायया। सूनः। को5यं खल वार्य्याक्ानेन सहायकं मे सम्पादयति। विलोका। कष्टमतिकरुएं वर्न्तते।" "लङ्गेश्वरस भवने सुचिरं स्थितेति रामेण लोकपरिवादभयाकुलेन। निर्वासितां जनपदादपि गर्भगुर्व्वी सीतां वनाय परिकर्षति लक्ष्णोडयं।।" पच नृत्यप्रयोगार्थ सभाययाह्ञानमिच्छ्ृता सनधारेस "सोतां वनाय परिकर्षति लक्ष्मणेऽयमिति" सीतालक्षणयो: प्रवेशं सूचयिता निष्क्रान्तेन खप्रयोगमतिशयान एव प्रयोग: प्रयोजितः ।

(२९२) कालं प्रवृत्तमाश्रित्य सन्धृग यत्र वर्सयेत्। तदाश्रयद्द पाचस्य प्रवेशसत्प्रवर्त्तकं॥। यथा"आसादितेत्यादि"तच प्रवभति यथा निर्दिष्टा राम:॥ (२९३) यत्रैकच समावेशात् कार्य्यमन्यत्प्रसाध्यते। प्रयोगे खलु तज्जेयं नाम्नाऽवलगितं बुधैः॥ यथा शाककन्तले सन्नो नटीं प्रति "तवासि गीतिरागेशे- त्यादि॥" ततो रात्ः प्रवेभः। (२९४) योज्यान्यन यथालाभं वोथ्यङ्वानीतराएयपि।

वच्चमाणानि॥ मखकुरख।

Page 131

१३४ साहियदपे।

.. (२९५) नेपथ्योत्तं श्रुतं यत्र त्वाकाशवचनं तथा। समाश्रित्यापि कर्त्तव्यमामुखं नाटकादिषु॥ एषामामुखभेदानामेकं कच्चित् प्रयोजयेत्। तेनार्थमथ पाचं वा समात्ति्यैव सतधृक्।। प्रस्तावनान्ते निर्गक्केत्ततो वस्तु प्रयोजयेत्। वस्तितिटृत्तं। (२९६) इदं पुनर्व्वस्त बुधैर्द्दिविधं परिक ल्पते। आधिकारिकमेकं स्यात् प्रासङ्गिकमथापरं॥ अधिकार: फले खाम्यमधिकारी च तत्प्रभुः। तस्येतिवृत्तं कविभिराधिकारिकमुच्ते॥ फले प्रधानफले। यथा बालरामायणे रामचरितं। (२९७) अस्योपकरणार्थन्तु प्रासङ्गिकमितोष्यते। अ्स्याधिकारिकमितिटृत्तथ उपकरणनिमित्तं यचरितं तत्ा- सङ्गिकं। यथा सुग्रीवादिचरितं॥ (२९८) पताकास्थानकं योज्यं सुविचार्य्येद्द वस्तुनि। दूह नाय्ये। (२९८) वचार्थे चिन्तिते ऽन्यस्मिन् तजिजिङ्गाऽन्य: प्रयुज्यते। श्रागन्तुकेन भावेन पताकास्थानकन्तु नत्।। तङ्ेदानाइ।

पताकास्थानकमिदं प्रथमं परिकोर्नितं॥

Page 132

षटपरिक्केद:। १३५

यथा रत्नावख्यां "वासवदत्तेयमिति" राजा यदा तत्क- एठपाथं मोचयति तदा तदुत्व्या "सागरिकेयमिति" प्रत्यभि- ज्ञाय "कथं प्रिया मे सार्गारका अलमलमतिमात्रमित्यादि" फलरूपार्थसम्पत्ति: पूर्व्वापेक्षया उपचारातिशनयाद् गुरवती उत्हहटा" ॥ (३०१) वच: सातिशयस्निएं नानाबन्धसमाश्रयं। पताकास्थानकमिदं द्वितीयं परिकोर्ततितं।। यथा वेष्यां भीमः। "रकप्रसाधितभुवः चतविग्रहाख सुस्या भवन्तु कुरुराजसुता: ममत्याः"। पत्र रक्ादीनां रुधिरशरीरार्थहेतुकक्षेषवशेन वीजार्थ- प्रतिपादनात् नेटमङ्गलप्रतिपत्ता सत्यां द्वितीयं पताकास्थानं। (३०२) अर्थापन्तेपकं यत्तु लोनं सविनयं भवेत्। झ्िष्टप्रत्युत्तरोपेतं त्वतीयमिद मुच्यते। लोनमव्यक्ञारथे स्विष्टेन सम्बन्धयोग्येनाभिप्रायान्तरप्रयुक्ेन प्रत्युत्तरेणपेतं सविनयं विभेषनिख्यप्राय्या सहितं सम्पद्यते यत्तन्तृतीयं पताकाखानं। यथा वेखां द्वितीयेडको। क सुकी। देव भग्नं भग्नं। राजा। केन। कसु। भीमेन। राजा। कस्य। कशु।भवतः।राजा। प्ा किं प्रलपि।कसु। सभयं देव ननु ब्रवीमि भग्रं भीमेन भवतः। राजा। धिक् वङ्डापसद कोऽयमद ते व्यामोहः। कसु। देव न व्यामोद्: सत्यमेव।

Page 133

१२६ साचित्य दर्पये।

"भग्नं भीमेन भवतो मरता रथकेतनं।

(इ०३) इर्था वचनविन्यास: सुल्निष्टः काव्ययोजितः। प्रधानार्थान्तरापेन्ती पताकास्थानकं परं। यथा रत्ावल्यं। "उद्दामोत्कलिकां विपाणडुररचिं प्रारव्वजृभभा सणा- दायामं श्वसनोदमैरविरलैरातन्वतीमात्ानः । प्रद्योद्यानलतामिमां समदनां नारोमिवान्यां प्रुवं पश्न् कोपविपाटलद्युतिमुखं देवया: करिव्याम्यहं"॥ पत भाव्वर्थ सूचितः । एतानि चत्वारि पताकाखानकानि क्चिनङ्गलार्थ कचिदमङ्गलार्थमपि सर्व्वसन्धिषु भवन्ति। का- व्यकर्नुरिंक्ावयाद् भुयोपि भवन्ति। यत्पुनः केनचिदुकरं "मुखमन्धिमारभ्य सन्विचतुष्टये क्रमेष भवन्तीति"। तदन्ये न मन्यन्ते। एषामत्यन्तमुपादेयानामनियमेन सर्व्वचापि सर्व्वेषा- मपि भवितुं युक्नत्वात्। (३०४) यत् स्यादनुचितं वस्तु नायकस्य रसस्य वा। विरुद्धं तत् परित्याज्यमन्यथा वा प्रकल्पयेत्॥ प्रनुचितमितिट्ृत्तं चथा रामसय कद्ना वालिवधः। तब उदान्तराघवे नोतमेव।सुभीववीरचरिते तु वाली रामवधार्थ- मागतो रामेष इत इत्यन्यथा छतः।

Page 134

वषपरिकेद:। १३७

(३०५) अङ्केम्वदर्धनोया या वत्तव्यैव च सम्मता। या च स्यादर्षपर्य्यन्तं कथा दिनद्यादिजा। अरन्या च विस्तरा सच्ा सार्थापनेपकैर्बुधेः। अ्रङ्गेषु त्रदर्शनीया कथा युद्धादिकथा। (३०६) वर्षादूर्द्धन्तु यद्दस्तु तत् स्याद््षीद्धोभवं।। उत्तं हि मुनिना। "ऋङ्कछेदे कार्य्यं मासळतं वर्षमच्चितं वापि। तत्सव्वें कर्त्तव्यं वर्षादूर्द्ध न तु कदाचित्"॥ एवञ्च चतु्ईभवर्षव्यापिन्यपि रामवनवासे ये ये विराधव- धादय: कर्था शास्ते ते वर्षवर्षावयवदिनयुग्मादीनामेकतमेन सूचनीया न विरुड्धा: । (३०७) दिनावसाने कार्य्यं यहिनेनैवोपपद्यते। अरथोपन्ेपकैवी च्यमङ्कक्केदं विधाय तत्।। के ते अर्थोपनेपका दत्याकाङयामाह। (३०८) अर्थोपतेपका: पच्च विष्कन्भकप्रवेशकौं।

वृत्तवर्त्तिष्यमाणानां कर्थांशानां निदर्भकः। सद्धि प्तार्थस्तु विष्कम्भ आदावङ्कस्य दर्शितः॥ मध्येन मध्यमाभ्यां वा पात्रार्म्यां सम्मयोजितः। शुद्ध: स्यात् स तु सद्वीरसो नीचमध्यमकल्पितः ॥ तत्र पुड्धो यथा। मालतीमाधवे शाने कपालकुण्डला। T

Page 135

साष्ितयद पसे।

सङ्गोलो यथा रामाभिनन्दे चपएककापालिकी। अ्रथ प्रवेभक:। (३०९) प्रवेशकोऽनुदात्तोततया नीचपाचप्रयोजितः। अङ्धद्वयान्तर्व्विज्जेयः शेषं विष्कन्भके यथा॥ ब्रङ्गद्वयस्यान्तरिति प्रथमाक्ेस्य प्रतिषेधस्। यथा वेखां ऋ्श्वत्थामाङ्के राचसमिथुनं। अ्रथ चूलिका। (३१०) अन्तर्जवनिकासंस्थै: सूचनार्थस्य चूलिका। यथा वीरचरिते चतुर्थाङ्गसयादौ। "नेपथ्ये भो भो वैमा- निका: प्रवर्न्तन्तां रङ्गमङ्गलानीत्यादि" "रामेष परशरामो जित दूति" नेपथ्ये पाचैः सूचितं। त्रथाङ्गावतारः। (३१२) अद्धान्ते सचितः पात्रैस्तद् ङस्याविभागतः।

यथाभिज्ञाने पञ्चमाङ्के पात्ेः सूचितः षषठाङ्गस्तदङगसाङ्ग विभेष द्वावतीर्षः। त्रथाङ्कमुखं। (३१२) यच स्यादङ्क एकस्मिन्नद्कानां सूचना Sखिला। तद्ङ्मुखमित्या डर्वी जार्थख्यापकच्च तत्।। थथा मालतोमाधवे। प्रथमाद्गादी कामन्दक्वलोकिते भूरिवसुप्रभृतीनां भाविभूमिकानां परिचित्रकथाप्रबन्धस्य च प्रसङ्गात् सन्तििवेशं सचितवत्या। (३१३) शरद्वान्तपाचैव्वाद्ासयं किवाङ्स्यार्थस चनात्।

Page 136

वषपरिछंद:।

ग्रङ्मान्तपाचैरङ्वान्ते प्रविष्ठेः पाचैः। यथा वीरचरिते द्वितोयाङ्कान्ते। "प्रविश्य सुमन्त्रः। भगवन्तौ वशिष्ठविश्वामित। भवतः सभार्गवानाक्यतः। दूतरे। क भगवन्ती। सुमन्त्रः । महाराजदभरथस्यान्तिके। दतरे। तत्तत्रैव गच्छामः"॥द्रव्य- ङ्परिसमाप्ता "ततः प्रविभन्तुपविष्टा वशिष्ठविश्वामिचरपरश- रामा दृत्यच" पूव्वाङ्गान्त एव प्रविष्टेन सुमन्त्रपाचेण भता- नन्दजनककथाविच्छेदे उत्तराङ्गमुखसचनादङ्कास्यमिति । एतच् ध्वनिकमतानुसारेणोतं। अन्ये तु "शङ्गावतारेणैव दूदं गतार्थ" द्ूत्याङ्ः। (३१४) अपेक्तितं परित्यज्य नौरसं वस्तु विस्तरं। यदा सन्दर्भयेच्क्ेषमामुखानन्तरं तदा।। कार्य्यो विष्कन्भको नाव्य आ्रमुखान्तिप्नपाचकः। यथा रत्नावत्यां। योगन्वरायणप्रयोजितः । (३१५) यदा तु सरसं वस्त मूलादेव प्रवर्त्तते। आदावेव तदाङ्: स्यादामुखात्तेपसंश्रयः। यथा भाकुन्तले। (३१६) विष्कन्भकाद्यैरपि नो वधो वाच्योऽधिकारिणः। अ्रन्योन्येन तिरोधानं न कुर्य्याद्रसवस्तुनो:॥ रस: पटङ्गारादिः। यदुक्रं ध्वनिकेन । "न चातिरसतो वस्तु दूरं विच्छिन्नतां नयेत्। रसं वा न तिरोदध्याट् वस्तल द्वार लक्षणरिति"॥

Page 137

१४० साहितदर्पये।

(३१७) बीजं विन्दः पताका च प्रकरी कार्य्यमेव च। अर्थप्रक्ृतय: पच्च जञात्वा योज्या यथाविधि। अर्थप्रकृतय: प्रयोजनसिद्धिद्ेतवः । तत्र बीजं। (३१८) अल्यमाचं समुहिष्टं बडधा यदिसर्पति। फलस्य प्रथमो देतुर्वोजं तदभिधीयते॥ यथा रत्नावल्यां वत्सराजस्य रत्नावलीप्राप्निहेतुर्दैवानकू- त्यलालितो यौगन्वरायणव्यापारः॥ यथा वा वेखां द्रौपदी- केश संय मन हे तुर्भीममेनक्राधोपचितो युधिष्ठिरोत्ाइ:। (३१९) अरवान्तरार्थविक्केदे विन्दुरुच्केदकार एं। यथा रत्नावत्यामनङ्गपूजापरिसमाप्ता कथार्थविच्क्रेदे सति उदयनस्ेन्दोरिवोद्वीच्चते दति सागरिका श्रुत्वा सहषैं। कधं एमोसो उदभ्णं निरिन्दो: * दत्यादिरवान्तरार्थहेतुः। (३२०) व्यापि प्रासङ्गिकं वृत्तं पताकेत्यभिधीयते।। यथा रामचरिते सुग्रीवादेवैष्यां भोमादे: भाकुन्तले विदू- षकस् चरितं। (३२१) पताका नायकस्य स्यान्न सकीयफलान्तरं। गर्भे सन्धौ विमर्षे वा निव्वादस्तस्य जायते।। यथा सुग्रीवादेराज्यप्राप्यादिः। यत्तु मुनिनोतं। "आगर्भादाविमर्षाद्ा पताका विर्निवर्त्तते" दूति।

  • कथं एव स उदयनं निरिन्दो रिति। सं।ठी०।

Page 138

षछपरिकवेद:। १४१

तत्र "पताकेति पताका नायकफलं निर्व्वहणपर्यन्तमपि पताकायाः प्रवृत्तिदर्भनादिति" व्याख्यातमभिनवगुन्नपादैः। (३२२) प्रासङ्गिकं प्रदेशस्थं चरितं प्रकरी मता। यथा कुलपत्यङ्के रावएखय जटायुसंवाद:। (३२३) प्रकरी नायकस्य स्यान्न स्वकीयं फलान्तरं। त्रपेक्तितन्तु यत्साध्यमारम्भो यन्न्िबन्धनः ॥ समापन्नन्तु तत्मिद्यै तत्कार्य्यमिति सम्मतं। यथा रामचरिते रावणवधः । (३२४) अवस्था: पच्च कार्य्यस्य प्रारव्धस्य फलार्थिभि:।

तत्र। (३२५) भवेदारम्भ श्त्सुक्यं यन्मुख्यफलसिद्धये। यथा रतावत्यां। रव्नावत्यन्तःपुरनिवेभार्थं योगन्धरा- यणसात्ुकं। एवं नायकनायिकादीनामण्यीत्ुक्यमाकरेषु बोद्धूव्यं। (३२६) प्रयत्नस्तु फलावाप्नी व्यापारोSतित्वरान्चितः॥ यथा रत्नावख्यां। "तद्दवि ए अ्रत्थि प्रन्नो दंभणेवाश्रो जित्ति जधा कधा तलिहित्र जधा समीचिदं करद्ूस्सं"*॥

  • तइ्वीति। तथापि नास्त्यन्यो दर्शनोपाय इति यथा तथा कालेख्य यथा समीष्ितं करिष्यामीति॥ सं०। टी० ॥

Page 139

साहित्यदपये।

दूत्यादिना प्रतिपादितो रतावत्याय्िचलेखनादिर्वत्सराजम - ङ्गमोपायः। तथा च रामचरिते समुद्रबन्धनादि:। (३२७) उपायापायशद्कार्भ्यां प्राप्त्याश प्राप्तिसभभवः। यथा रत्नावर्त्यां ततीयेऽङ्गे। वेभपरिवर्त्तनाभिसरणादे: सङ्गमोपायादासवद त्तालक्षणापायपङ्मया च अ्निर्द्धारितैका- न्तसङ्गमरूपफलप्राप्ति: प्रत्याभा। एवमन्यच।

(३२८) अपायाभावतः प्राप्तिनियताप्निस्त निच्चिता। अपायाभावा न्निर्धारितकान्तफल प्राप्तिर्नियताप्रिः। यथा रतावत्यां। "राजा। देवीप्रसादनं त्यक्का मान्यमत्रोपायं पथ्यामोति"॥ देवीलक्षणपायसय प्रसादनेन निवारणन्रियत- फलप्राप्ति: सचिता। (३२८) सावस्था फलयोगः स्याद्यः समग्रफलोदयः॥ यथा रवावर्स्यां रत्नावलीलाभखक्रवत्तिललच्षएफलान्त- रलाभमहितः । एवमन्यत्र। (३३०) यथा सह्यमवस्थाभिराभियोगात्तु पञ्चभिः। पञ्चधैवेतिवृत्तस्य भागा: सुः पञ्च सन्धयः। तलचसमाह। (३३१) अन्तरैकार्थसम्बन्धः सन्धिरेकान्वये सति।

सम्बन्ध: सन्धि:। तङ्गेदानाह।

Page 140

षछपरिछेद:। १४३

(३३२) मुखं प्रतिमुखं गर्भा विमर्ष उपसंहतिः। इति पञ्चास्य भेदा: स्युः क्रमाज्जत्तणमुच्यते। यथोट्देशं लक्षपमाइ। (३२२) यत बीजसमुत्पत्तिनानार्थरससम्भवा। प्रारम्भेष समायुक्ता तन्मखं परिकीर्त्तितं॥ यथा रत्नावल्यां प्रथमेऽक्रे। (३३४) फलप्रधानोपायस्य मुखसन्धिनिवेशिन: । लच्यालच्य दवोङ्गेदो यन्र प्रतिमुखच्च तत्।। यथा रतावल्यां द्वितीयेडक्के वत्राजमागरिकासमागमहे - तोरनुरागवीजस्य प्रथमाङ्कोपचिप्नस् सुसङ्गताविदूषकाभ्यां ज्ञायमानतया किञ्चिल्त्यस्य वासवदत्तया चित्रफलकटृत्ता- न्तेन किञ्चिदुन्नीयमानेऽस्ोहेशरूप उङ्गेद:॥ (३३५) फलप्रधानोपायस्य प्रागुद्विन्नस्य किच्च्वन। गर्भा यत्र समुद्नेदो ह्ासान्वेषणवान्मुड:।। फलख गर्भोकरणाङ्गभें:। यथा रव्ावत्यां द्वितीयेऽक्के सुस- ङ्गता। "सहि ऋदक्तिणा दानिसि तुमं जा एवं भट्टिण इत्थेन गदिद्वावि कोवं ए मुख्सीत्यादो"* समुङ्गेदः। पुनर्व्वासवदत्ता- प्रवेशे हासः । ततीयेडड्े "तद्ात्तीव्वेषणाय गतः कर्थाक्चर-

  • सखि वदच्िया ददानीमसि लवं यदेवं भत्नी इस्ेन गटशीतापि कोपंन मुखसीति॥ सं० ॥टी०॥

Page 141

साहित्यदपये।

यति वमन्तक" द्ृत्यन्वेषएं। "विदू । ही ही भो कोषम्बीर- ज्जलक्भेणवि ए तादिश पिश्रवत्रस्पसस परितोसत जादिभो मम सशासादो पिश्रवत्रणं सुषित्र भविस्सृदि दत्यादौ"* उङ्गेदः। पुनरपि वासवदत्ताप्रत्यभिज्ञानात् ड्रासः। पुनः सागरिकाया: सङ्तस्थानगमने अ्रन्वेषणं। पुनर्लतापाभकरणे उद्धेदः। त्रथ विमर्षः । (३३६) यत्र मुख्यफलोपाय उद्धिन्रो गर्भतोऽधिकः। शापादये: सान्तरायश्च स विमर्ष इति सृतः॥ त्रथा ाकुन्तले चतुर्थाङ्गादी।"अनुसया। पिश्रवदे जद्वि गान्धव्वेन विवाहेन निव्वित्तक ल्ञाना पियसही सउन्तला तधावि अनुरूअभत्तिभादूणी सम्बुर्त्तान्त सिवुदं मे हित्रश्रं"।। द्ृत्यत आरभ्य सप्नमाङ्टोपचिप्तात् प्रागर्थसञ्चयः शकुन्तला- विसरणरूपविप्नालिङ्गितः। अ्रथ निर्व्वहएं। (३३७) वीजवन्तो मुखाद्यर्था विप्रकोरषा यथायथं। एकार्थमुपनीयन्ते यच् निर्व्वद्दणं दि तत्।। यथा वेखां। "कश्षुकी। उपसत्य सहषें मदाराज वर्ड्धूसे।

  • होहीति। काशम्बीराज्यलाभेनापि न ताटपू: प्रियवयस्यस्य परितषा याटृशा मम सकाशात् प्रियवचनं त्वा भविष्य- तीति। सं० ॥ टी०॥ + जइवीति। यद्यपि गान्धर्व्वेर विवाहेन निर्वत्तकल्याया प्रिय- सखी भरकुन्तला तथापि वनुरूयभर्तृभागिनी संदक्तेति निर्वधतं मे हृदयं इति। सं० ॥टी० ॥

Page 142

वष्ठपरिककेद: । १४५

प्रयं खलु भीमसेनो दुर्य्ोधनत्तजारुणीकृतमरव्वशरीरो दुर्ख-

वीजानां निजनिजम्यानोपचिप्नानामेकार्थयोजनं। यथा वा

एषामङ्गान्याह। (३३८) उपन्षेपः परिकर: परिन्यासो विलोभनं। युक्ति: प्राप्तिः समाधानं विधानं परिभावना ।। उद्गेद: करणं भेद एतान्यङ्गानि वे मुखे। यथोदशं लन्नणमाह। (३३८) काव्यार्थस्य समुत्य्त्तरुपत्तेप इति समृतः॥ काव्यार्थ द्वतिवृत्तलक्षणप्रसतुताभिधेयः। यथा वेषां भीमः। "लाचा गृहानलविषान्नसभा प्रवेशैः प्राणेषु वित्तनिचयेषु चनः प्रहृत्य। श्राक्मय्य पाएडवबधूपरिधानकेशान् सुस्ा भवन्ति मयि जीवति धार्त्तराद्ाः"॥ (३४०) समुत्यन्नार्थबाङ्ल्यं ज्ञेयः परिकर: पुनः। यथा तचैव। "प्रवृड्धूं यद्वैरं मम खलु भिभोरेव कुरुभि- न तचार्य्यो हेतुर्न भवति किरीटी न च युवां। जरासन्धखोर: स्लमिव विरुळं पुनरपि कुधा भीमः सन्धिं विघटयत यूयं घटयत"॥ V

Page 143

१४६ साह्ितदर्पये।

(३४१) तब्निष्पत्तिः परिन्यासः चथा तचेव । "व सहुजभमित पण्डगदाभिघात- संचूर्षितोष्युगलख्य सुयोधनस्य।

सत्तंसयिष्यति करचासव देवि भोम:"॥ अत्र उपनेपो नाम दतिवृत्तलचपासय काव्याभिधेयस सङ्गपेणोपचेपपमाचं। परिकर सखैव बडलीकरणं। परिन्या- ससतोपि निखयापत्तिरूपतया परितो हृदये न्यसनमित्येषां भेदः। एतानि चाङ्गानि उत्रेनैव पौव्वीपर्ययेष भर्वन्ति। अङ्गा- नराणि लन्यथापि।

(३४२) गुणाख्यानं विलोभनं। यथा। "तनैव द्रीपदी। नाध किं दुक्करं तए परिकुवि- देन"*।। यथा वा मम चन्द्रकलायां चन्द्रकलावर्षने। "मेयं तारुपख विलास दत्यादि"। यन्तु भ्राकुन्तलादिषु "योवा भङ्गाभिराममित्यादि" मृगादिगुपवर्णनं तद्ीजार्थसम्बन्धाभा-

(३४३) सम्प्रधारणमर्थानां युक्ति: यथा वेश्यां सहदेवो भीमं प्रति। "चार्य्य किं महाराज-

  • नाधेति। नाथ मिं दुष्करं तया परिकुपितेन। सं० । टी. ।

Page 144

वढपरिदेद:। १४७

सन्देशा मम व्यृत्पन्न एवार्य्येष यृहीत दूति" अतः प्रभृति यावङ्गोमवचनं । "युभान् स्ेपयति क्रोधासोके मचुकुलच्यः । न लज्जयति दाराणं सभायां केभकर्षणमिति"॥

(३४४) प्राप्ति सुखागमः । यथा तच्रैव। "मथ्ामि कीरवशनतं समरे न कोपाद्" दत्यादि द्रौपदी भुल्ा सहषे। नाध प्रस्मुदपुव्व कब एदं वत्रणं ता पुणो पुणो भए * ।। (३४५) वीजस्यागमनं यत्तु तत् समाधानमुच्ते। यथा तचैव। "नेपथ्ये भो भो विराटद्रुपद प्रम्टतयः श्रूयतां" "यत्मत्यव्रतभङ्गभीरूमनसा यत्नेन मन्दीरतं यद्विसर्नुरमपोहितं भमवता शान्तिं कुलसेच्छता।

क्रोधज्योतिरिदं महत्कुरूबले यौधिष्ठिरं जृन्भते"॥ शत् "सुखा भवन्ति मवि जीवतीति" आदिवीजस प्रधा- ननायकाभिमतलेन सम्यगाहितत्वात् समाधानं। (३४६) सुखदुःखलतो योऽर्थस्तद्विधानमिति सुतं। यधा बालचरिते।

  • नाधेति। नाथ छाश्रुतपूव्वें खल्विदं वचनं तत् पुनः पुनर्भग। सं० ॥ टी० ॥

Page 145

१४८ साहित्दपके।

"उत्साहातिभयं वत्स तव बाल्यञ्ज पखतः। मम दषविषादाभ्यामाक्रान्तं युगपन्नानः"॥ यथा वा मम प्रभावत्यां "नयनयुगासेचमकमित्यादि"॥ (३४७) कुत् इलोत्तरा वाच: प्रोक्ता तु परिभावना॥ बथा वेषां द्रीपदी "युद्धूं सान्न वेति"संशयाना तर्ययशब्दानन्तरं। "नाध किं दानिं एसो पलभजलहरत्वणिदमत्थरो खणे खणे समरदुन्दुभी ताडीन्रदि"*। (३४८) वीजार्थस्य प्ररोद्द: स्यादुद्वेद: यथा तचैव। "द्रोपदी। नाध पुणोवि तए समासादददब्वा।। भीमः।

श्रनिःभेषितकारव्यं न पशसि टृकोदरं"।। (३४८) कारणं पुनः।

चथा तनैव "देवि गच्छामा वयमिदानीं कुरुकुलच्यायेति"। (३५ू०) भेद: संचतिभेद् नं।। यथा तबैव। "अत एवाद्य प्रभृति भिन्नोऽहं भवङ्गः" । केचिक्ु "भेद: प्रोत्साइनेति" वदन्ति। त्रथ प्रतिमुखाङ्गानि।

  • नाधेति। नाथ किमिदानीमेघ प्रलयजलधरस्तनितमन्तर: कषये क्षये समरदुन्दुभिसाध्ते इति। सं० ॥ टी०॥ + नाधेति। नाथ पुनरप लैया समान्रासवितय्या हति। सं.॥ टी०॥

Page 146

वळपरिकेद:।

(३५१) विलास: परिसर्पक् विधुतं तापनं तथा। नर्म नर्माद्युतिश्चैव तथा प्रगमनं पुनः।। विरोधश्च प्रतिमुखे तथा स्थात् पर्य्युपासनं। पुष्पं वज्रमुपन्यासो वर्ससंदार इत्यपि।। तच। (३५२) समोदा रतिभोगार्था विलास इति कथ्यते। रतिलक्षणस्य भावस यो हेतुभूतो भोगो विषय: प्रमदा पुरुषो वा तदर्था समीद्ा विलासः। यथा शाकुन्तले। "कामं प्रिया न सुलभा मनस्तु तदभावदर्भनाश्रासि। ऋक्ृतार्थेऽपि मनसिजे रतिमुभयप्रार्थना कुरुते"॥ (३५३) दृष्टनष्टानुसरणं परिसर्पश्च कथ्यते। प्था शाकुन्तले राजा। "भवितव्यमत्र तथा। तथा हि। "अत्युन्नता पुरसादवगाढा जघनगारवात्यख्चात्। द्वारेडस पाणडुसिकते पदपक्किर्दृश्यतेभिनवा"॥ (३५४) छतस्यानुनयस्यादा विधुतं त्वपरिग्रद्कः। यथा तनैव। "अल्नं वो अन्तपुरविरइपज्जुस्मुएए राएसिना उवरु- ध्वेन" * । केचित्तु "विधृतं सादरतिरिति" वदनन्ति॥

  • समममति। कमं वोइन्:पुरविर हपर्युत्युकेन राजर्षिश्ापर- डेन। सं०॥टी० ॥

Page 147

१५० साहियदपंसे।

(३५५) उपायादर्शनं यक्तु तापनं नाम नङ्भवेत्। यथा रत्नावल्यां सागरिका। "दुलइजनानुराओ लज्जा घुरुई परवरभो अ्रप्पा। पियसष्ि विसमं पेवं मरणं सरएं नवरि एकं* ।।

(३५६) परिद्दासवचो नमी यथा रत्नावल्यां। "सुमङ्गता। सहि जस कदे तुमं श्ाश्दा सो अ्यं दे पुरदो चिद्ृदि। सागरिका साभ्यसूयं। कस् कदे अ्रहं आश्रदा। सुसं। ऋरद् अन्नमंकिदे न चित्तफलभ्रस"।।

(३५७) धृतिस्त परिदासजा। नर्माद्युति:

यथा तन्रैव। सुसङ्गता। "सहि ऋदक्तिण दाणिसि तुमं जा एवं भट्टिना हत्थावलम्बिदावि कोवं न मुखसिt।" साग। सभ्रूभङ्गमीषद्विहस्य। "सुसङ्गदे दानिं वि कीलिंदुं न विर-

  • दुक्षद्ेति। दुर्क्भजनानुरागो लव्जा गुर्व्वी परवभ् खात्मा । प्रियसखि विषमं प्रेम मरयं पूरयं केवलमेकमिति। सं०। नव- रिशब्द: केवलार्थाहेशीति। टी०। सरीति। सखि यस् कवे तवमागता सो5यं ने पुरतस्तिषति। इतति सं.। कस्य कवतेदव मागता इति सं०। कयि कान्यभभ्षिते न वित्तयलवस्य। सं. ॥ टी०। + सहीति। सखि बदचिया ददानीमति लं या एवं भत्रा हसावलम्वितापि कोयं न मुखसीति॥ सं. ॥टी०॥

Page 148

चढपरिकेद:। १५१

माि।। केचिन्तु "दोषसाच्छादनं हासं नर्षदयुतिरिति" वदन्ति। (३५८) प्रगमनं वाक्यं ख्यादुत्तरोत्तरं।। यथा विक्रमोर्व्वशां। उर्व्वभी। "जन्रदु जन्रदु महाराओ्री +। राजा। मया नाम जितं यख तया जय उदीर्य्यते दत्यादि"। (३५८) विरोधो व्यसनप्राप्तिः यथा चण्डकाशिके राजा। "नूनमसमीच्यकारिणा मया- न्धेनेव स्फुरच्छ्रिखाकलापो ज्वलनः पद्मां समाक्रान्तः"॥ (३ई०) कवतस्यानुनय: पुनः। स्यात्पर्य्यपासनं रबावस्यां। विदू। "भो मा कुप्म एमा हि कदलोघर- न्तरं गदेत्यादि" +। (३६१) पुष्पं विशेषवचनं मतं।। यथा तत्रैव राजा। "इसे गृहीला स्पर्शं नाटयति"। विदू। "भो वश्रस्त एषा श्रवरुव्वा सिरी तए सामासा- दिदा"॥। राजा। वयस् सत्यं।

  • सुसभ्ते ददानीमषि कोडितं न मुखसीति। सं० ॥टी०॥ + जचनदिति। जयतु जयतु महाराज इति। सं० ॥टी०॥ + भो मा कुप्येति। एवा हि बदलीम्ट हान्तरं गतेति। सं०॥टी.। ॥ भो वषस्ोति। भो वयस्य एवा चयूव्वा श्रोष्वया समासादि- तेति। सं० ॥टी.॥

Page 149

१५२ साहिंतदपये।

"श्रीरेषा पाणिरथ्यय्याः पारिजातस् पह्वः। कुतोऽन्यथा पतत्येष खेदच्द्यामृतद्रवः"॥

(३६२) प्रत्यच्तनिष्ठुरं वज्चं यथा तचैव राजा। "कथमिह मोऽहं तया ज्ञातः" । सुसं। न केवलं तुमं समं चित्तफलएए ता जाव गदुत देवीए fिवेद इससं* ।। (३६३) उपन्यास: प्रसादनं। यथा तच्रैव। सुसं। भट्टा चलं सङ्गाए मएवि भट्िनीए पसादेन कीलिदं ज्जेव एदिहिं ता किं कषाभरनेन। श्रदोवि मे गरुशरो पसादो एसो जं तए ब्हं एत्थ आलिदिदत्ति कुविदा मे पिश्रसही सागरिका एसाज्जेव पसादीबरदु+ । केचिन्त। "उपपत्तिलतो योऽर्य उपन्यासः स कीर्तितः"। दूति वदन्ति उदाहरन्ति च। तचैव। अदिमुद्दरा कु सा गर्भदासीति+।

  • न ववलं तुममिति। न वेवलं त्वं समं चित्रफलकेन तद्यावद्रता देवे निवेदयिष्यामीति। सं० ॥ टी०॥ + भद्टेति। भर्तुरषं प्प्या मयापि भ्तयीः प्रसादेन क्रीडितमेव एतेंः तल्विं वर्साभरसेन कातोऽपि मे गुरतर एवं प्रसाद एव यत् तथा वहं छात्र चालिखितति कुपिता मे प्रियसखी सागरिका एवैव प्रसाद्यतामिति। सं० ॥टी०॥ चतिमुखरा खष्चेषा मभंदासीति ॥ सं. ॥टी०॥

Page 150

वढपरिछेद: ।

(३६४) चातुर्व्वरस्थोपगमनं वर्षसंद्ार दूष्यते।। यथा वीरचरिते तोयेडहे। "परिषदियमृषीण्ामेष वीरो युधाजित् सममृषिभिरमात्येलामपादव वङ्डू:। प्यमविरतयओ्ञो ब्रह्मवादी पुराषः प्रभुरपि जनकानामङ्रुड्दो याजकासे"॥ द्रत्यत सषितचादीनां वर्शानां मेखवं।अ्रभिनवगुन्नपादासतु "वर्ष शब्देन पातासुपलच्न्ते। मंहारो मेखनमिति"व्याचचते। उदाहरक्ति च रत्ावर्ख्यां द्वितोयेडक्े। पदोवि मे अभं गदश्ो पसादो * दत्यादेवारभ्य एां इत्थे गेहित्र पसादेदि पां t। राजा कासी क्वासावित्यादि। भ्रथ गर्भा ड्ानि। (३६५) अभूताचरणं मार्गो रूपोदादरणो क्रमः।

चोटकाधिबलोद्देगा गर्भे स्युर्विद्रवस्था। अत्र व्याजाश्रयं वाक्यमभूताददरएं मतं।। यथा अमत्यामाहे। "अश्वत्थामा इत इति प्टथासनुना सष्टमुक्का खेरं भेषे गज रति किल व्याहतं सत्यवाचा"॥

  • अदोवीति। चतोऽमि मे चयं गुवतर: प्रसाद हति। सं. टी. + बनु इले ग्टशीला प्रसादय एनां हवि। सं० । टी. । x

Page 151

साहितदपये।

(३६६) तत्त्वार्थकथनं मार्ग: यथा चए्डकाशिके राजा। भगवन् "ृद्यतामर्ष्जितमिदं भार्य्यातनयविक्रयात्। शेषस्ार्थे करिय्यामि चाण्डाखेडप्यात्मविक्रयं"॥

(३६७) रपं वाक्यं वितर्कवस्। यथा रतनावर्त्यां राजा। "मनः म्रहत्ैव चखं दुर्खच्य्व तथापि मे। कामेनेतत्कर्य विद्धूं सर्म सर्व्बेः शिलोमुखैः"॥ (३६८) उदादरपामुत्कर्षयुत्तं वचनमुच्यते।। यथा ऋश्वत्थामाङे। "या यः पस्त्रं विभर््न्त खभुजगुरुमदात् पाएडवीनाश्मूनां यो थः पास्ालगोचे भिशरधिकवया गर्भशय्या गतो वा। यो यसत्कर्मपाची चरति मयि रणे यथ यक्च प्रतीप:

(३६८) भावतत्त्वापलन्धिस क्रमः स्यात् यथा शाकुन्तले राजा। "खाने खलु विस्पतनिमेषेण चनुषा प्रियामवलोकयामि। तथाहि। "एन्नमितेकभूलतमाननमस्या: पदानि रचयन्ाः। पुजकाचितेन कथयति मय्यनुरागं कपोलेन"॥। संभचः पुनः। सामदानार्थसम्पन्न:

Page 152

वछपरिेद:।

यथा रवावर्खा राजा। साधु वयसय ददने पारिताषि- कमिति कटकं ददाति। (३७१) लिङ्गादू चोऽनुमानता।। यथा जानकीराघवे नाटके राम: । "लीलागतैरपि तरङ्गयतो धरितीम् आ्ालोकनैनमयता जगतां शिरांसि। तस्यानुमापयति काख्न कान्तिगौर-

(३७३) रतिहर्षात्सवानान्तु प्रार्थनं प्रार्थना भवेत्। यथा रत्नावख्यां। प्रिये बागरिके। "ीतांशडर्मुखमुत्यले तव दृया पद्मानुकारा कर। रभ्षासभनिभं तथोर्युगलं बाह मृणलपमी।

मङ्गानि तमनङ्गतापविधुराखेद्योहि निर्व्वापय"॥ ददख प्रार्थनाख्यमक्कं। यन्मते निर्व्यहण दद्द भृतावसरलात् प्ररथास्तनामाङ्क नास्ति तन्म्तानुसारेणोत्ं। अ्रन्ययाङ्गानां पञ्च-

(३७३) रदस्यार्थस्य बङ्गेद: चिप्निः स्यात् यथा ऋश्वत्यामाहे। "एक सैव विपाकोडयं दारुणो भुवि वत्तते। केशग्रहे द्वितीयेऽख्मिन् नूनं निःभ्ेषिता: प्रजाः"॥

Page 153

१५६ साहितदर्पये।

(३७४) नोटकं घुनः। संरब्धवाक् यथा चणडकाशिके करशिक: । "शाः पुनः कथमद्यापि न सम्भूता: खर्णदचिषाः"॥ (३७५) यथा रवावख्यां कासनमाला। "भट्टिनि दूशंसा चित्त- सालिशरा वसन्तत्रस समनङरोमीत्यादि*। (३७६) नृपादिजनिता भीतिरुदेग: परिकीर्ततिन। यथा वेषां। "प्राप्तावेकर यारूढा पृच्छनी ल्ामितसतः। स कर्षारि: स च क्रूरो टृककर्षा टृकोदरः"I (३७७) प्रङ्डाभयचासक्ृतः सम्ध्रमो विद्रवो मतः॥ यथा। "कालाम्तककरालाखं क्रोधोडूतं दभाननं। बिलोक वानरानीके सन्भ्रमः कोऽप्यजायत"॥ अ्रथ विमर्षाक्कानि। (३७८) अपवादोथ सम्फेटो व्यवसायो द्रवो दुतिः। भक्ति: प्रसङ्ग: खेदस्व प्रतिषेधो विरोधनं॥ प्ररोचना विमर्षे स्यादादानं छादनं तथा। दोषप्रख्याऽपवाद: स्यात् * भष्टिनीति। भर्त्तीयं सा चित्रभालिका वसन्तस सग्भां वरोमीति। स• ।ठी०॥

Page 154

वपरिछेद:। १५७

यथा वेखां युधिह्ठिरः। पाच्ालक कचिदासादिता तस दुरात्मनः पदवी। पाच्चालकः। न केवलं पदवी स एव दुरात्मा देवीकेज्पास्र्भा्रधा ेतुरूपल्ः। (३७८) सम्फेटो रोषभाषणां।। यथा तत्रैव राजा। नरेरे महत्तनय वृङ्धस्य राज्ः पुरतो

"हष्टा केशेषु भार्य्या तव तव च पथोसस्य राजलयोवी प्रत्यचं भूपतीनां मम भुवनपतेराजया दूतदाी। तम्िन् वैरानुबन्धे वद किमप्तं तैईता ये मरेन्द्रा बाकोर्वीय्यातिभारद्रविषगुरुमदं मामजिलैव दर्पः"॥ "भीमः सक्रोधं आः पाप। राजा। श्ः पाप इत्यादि"। (३८o) व्यवसायन् विज्वेयः प्रतिज्ञा चेतुसन्भवः॥ यथा तन्रैव भीमः । "निताभेषकारव्यः चीवो दुःशासनासजा। भङ्गा दुर्य्योधनसोब्वोर्भीमोडयं भिरसा नतः"॥ (३८१) द्रवो गुरुव्यतिक्रान्तिः शोकावेगादि सम्भवा। यथा तचैव। "युधिष्ठिरः। भगवन् छृष्णायज सुभद्राभ्रातः। मातिप्रीतिर्यनसि न लता चचियाणं न धर्षा रूढ सख्यं तदपि गणितं नानुजस्यार्ज्जुनेन। तुख्यः कामं भवतु भवतः भिव्ययो: लेहबन्धः को5यं पन्था यद्सि विमुखो मन्दभाग्ये मयि लं"॥

Page 155

साहितदपंये।

(३८२) तर्ज्जनाडेजने प्रोक्ता द्ुति: यथा तत्रीव दुर्य्योधनं प्रति कुमारटकोदरेणोश्नं। "जन्मेन्दोर्व्विमले कुले व्यपदिभखाद्यापि धले गदां मां दुःशासनकोष्पभागितमधुनीवं रिुं मन्यसे। दर्पान्धो मधुकैटभद्िषि इरावणुडूतं पेष्टसे चासासे नृपथो विहाय समरं पड्केडधुना लीयसे"॥ (३८३) पत्ति: पुनर्भवेत्। विरोधस्य प्रशमनं यथा तचैव। "कुर्व्यन्वाप्ताइतानां रसिरसि न वा भस्तरसाहच्भारान- श्रून्मिन्नं कर्थास्ददतु जलममी बान्धवा बान्धवेभ्य: । मार्गन्तां ज्ञातिदेहान् इतनरगहने खण्डितान् युध्रकङ्गर- सं भाखान् प्रयातः सह रिपुभिरयं मंहियन्तां बलानि"॥

(३८४) प्रसङ्गो गुरुकीर्त्तनं॥ यथा मच्छकटिकायां चाण्डाखकः । "एसो सागलदत्तस्स सुश्रो श्रष्जविसदत्तसा नत्तिश्रो चालुदत्तो व्यावादितुं वज्भ द्वानं निज्जद एदेप किल गणिश्रा वसन्तसेना सुननसलोहेन वावादिदत्ति"*। चारदत्त: ।

  • एव सामरदत्तस्य सुत चार्य्यविशवदत्तस्य मप्ता चारदत्तो व्यापा- दयितुं बव्यस्थानं नीयते। एतेन किल मणिका वसन्तसेना सुषबंनोभेन व्ापादितेति। सं० ।टी.॥

Page 156

षषपरिछेद:।

"मखश्नतपरिपूतं गोचमुद्भाषितं यत् सदसि निविड चैत्यब्रह्मघोषि: पुरसात्। मम निधनदभार्या वर्त्तमानस्य पापै- सदसदृ भमनुष्ैर्युज्यते घोषणायां"।। द्रत्यनेन चारुदत्तवधाभ्युदयानुकूलप्रसङ्गाद् गुरुकीर्तन- मिति प्रमङ्ग:। (३८५) मनशेष्टासमुत्पन्नः श्रमः खेद इति सुतः। मनःसमुत्पन्नो यथा मालतीमाधवे। "दलति हृदयं गाढोद्वेगं द्विंधा न तु भिदयते वहति विकलः कायो मोहं न मुख्तति चेतनां। ज्वलयति तनूमन्तर्हाहः करोति न भस्प्सात् प्रहरति विधिर्मार्भच्छेदी न कन्तति जोवितं"॥

(३८६) ईसितार्थप्रतीघातः प्रतिषेध दूतीष्यते। यथा मम प्रभावत्यां विदूषकं प्रति प्रघुख्नः। "सखे कथमिद्द त्वमेकाकी वर्त्तसे कमु पुनः प्रियसखीजनामुगम्यमाना प्रियतमा मे प्रभावती। विदू। त्रसुरवद्ूण आश्रारित्र कहिं वि पीदा*। प्रसुखनः दीघें निश्वसय। "दा पूर्णचन्द्रमुखि मत्तचकोरनेत्रे मामानताष्टि परिहाय कुतो गतामि।

  • असरपतिना वाकार्य्य कुमामि गीता। सं. ॥

Page 157

१५० साहिबदर्मये।

च् समद ननु जोवित तूर्षमेव दैवं कदर्थनपर कृतलत्यमसु"॥ (३८७) कार्य्यात्ययोपगमनं विरोधनमिति समृतं॥ यथा वेखां युधिष्ठिरः। "तीर्षें भीभमदोदघी कथमपि ट्रोपानले निर्दृते कर्षाभीविषभोगिनि प्रभमिते अख्े च याते दिवं। भीमेन प्रियसाइसेन रभसादल्यावभेषे जये सर्व्वे जीवितसंभयं वयममी वाचा समारोपिताः"॥ (३८८) प्ररोचना तु विशेया संचारार्थप्रदर्शिनी। यथा वेष्यां पाच्ालकः। "बहं देवेन चक्रपाणिना सदित द्वत्युपक्रम्य शवतं सन्देहेन। "पूर्ययन्तां सलिखेन रत्नकलभा राज्याभिषेकाय ते छष्ाडत्यन्तचिरोम्भि ते तु कवरीबन्धे करोतु सषएं।

क्रोधान्ये च टृकोदरे परिपतत्याजी कुतः संभयः"॥ (३८2) कार्य्यसंग्रय आादानं यथा वेखां। "नमु भो: समन्तपखकचारियः। नाईं रचा न भूतो रिपुरधिरजला ह्वादिताङ्गः प्रकामं निलीषाद प्रतिद्ञाजलनिधिगहनः क्रोधन: चचियोडसि। भो भो राजन्यवीरा: समरमिखिश्निखाभुलश्रेवा: रतं वम्-

Page 158

षछपरिछवेदः। १६१

(३० तदाडम्क्ादनं पुनः। कार्य्यार्थमपमानादे: सदनं खलु यङ्गवेत्। यथा तचैव पर्जुनः । आार्य्य। "अप्रियाषि करोलेष वाचा शत्रो न कर्मण। इतभ्राटमतो दुःखी प्रलापेरख का व्यथा"॥ पथ निर्ववहणाग्गानि। (३९१) सन्धिर्विबोधो ग्रथनं निर्सयः परिभाषएं। क्वतिः प्रसाद आ्रानन्दः समयोऽप्युपगूच्दनं।। भाषणं पूर्व्ववाक्यच्च काव्यसंदार एव च। प्रशस्तिरिति संहारे जञेयान्यङ्गानि नामनः ॥ नत्र । (३९२) वोजोपगमनं सन्धि: यथा वेषयां भीमः। "भवति यज्ञवेदिसभ्भवे स्मरति भवती यन्मयोतं चञ्चह्ुजेत्यादि"॥ अ्रनेन मुखे च्िप्नवीजस् पुनरुप- गमनमिति सन्धि: । (३९३) विबोध: कार्य्यमार्गणं॥ यथा तचैब भीमः। "मुश्तु मामार्ययः क्षणमेकं। युधि- हठिरः। किमपरमवधिष्टं। भोमः । सुमहदवभिवठं। संयमयामि नावदनेन सुयोधमशेषितोचितेन पाषिना पाश्चाल्या दु :- यासनावलषं केभइसं। युधिष्ठिरः। मच्छतु भवाननुभवतु

Page 159

१६२ साष्ियदरपये।

तपसिविनो वेणीमंहारमिति" अनेन केशसंयमनकार्य्यस्ाम्वेषण- द्विबोध: । (३९४) उपन्यासस्तु कार्य्याणं ग्रथनं यथा तत्नैव भीमः। "पाञ्चालि न खलु मयि जीवति संह- न्तव्या दुःशसनविलुलिता वेषिरात्मपाणिम्यां तिष्ठ खयमेवाहं संहरामीति" श्रनेन कार्य्यखोपचेपाङ्गथनं। (इ९५ू) निर्मय: पुनः। त्र्नुभूतार्थकथनं यथा तचैव भीमः । "देव अ्रजातभत्रो अ्रद्यापि दुर्य्यो- धनइतकः । मयापि तसय दुरात्मनः। "भूमा चिप्नं शरीरं निहितमिदमसक्कन्दनाभं निजाड्गे लक्ष्मीरारये निषिक्ा चतुरुदधिपयःसीमया सार्ड्मूव्या। भृत्या मिचाणि योधा: कुरुकुलमनुजा दग्घमेतद्रणामी नामैकं यङ्रवीषि च्ितिप तदधुना धार्त्तराद्ट्रस्य शेषं"।। (३९६) परिवादक्कतं वाक्यं वदन्ति परिभाषएं। यथा शाकुन्तले। राजा। "आर्यये तथ सा तचभवती कि- माख्यस राजर्षेः पत्नी। तापसी। को तस्स धममदारपरिट्वादनो नामं गेन्यिस्सदि"*। (३९७) लब्धार्थागमनं क्ृतिः।

  • वास्तस्य धर्म्मदारपरित्यागिनो नाम ग्रशीष्यतीति। सं० ॥ टी०।

Page 160

वष्परिछेद:। १६१

यथा वेष्यां कृष्णः। "एते भगवन्तो व्यासवाल्मीकिप्रभृत- योऽभिषेकं धारयन्तस्तिष्ठन्ति दूति" अ्रनेन प्राप्तराज्यसाभि- षेकमङ्गलैः सिथिरीकरएं क्तिः।

(३९८) पुश्रृषादि: प्रसाद: स्यात् यथा तचैव। भीमेन द्रौपद्या: केशसंयमनं।

(३९ह) आ्रनन्दो वाञ्कितागमः। यथा तचैव। द्रीपदी। विश्वमवि दं एदं वावारं माधस्स पमादेन पुणोवि मिक्खस्सं * । (800) समयो दुःखनियाएं रत्नावस्यां वासवदत्ता। रत्नावलीमालि्य समसास वही- लिए समस्सस +। (४.२)

यथा मम प्रभावत्यां नारददर्भनात् प्रद्युम ऊई्मवलाकया। "दधद्विद्युल्लेखामिव कुसुममालां परिमल-

दिगन्तं ज्योतिर्भिस्तुहिनकर गरैर्धवलय- त्नितः केलासाद्रि: पतति वियतः किं पुनरिदं"॥

  • विश्वमषि तदेतद् व्यापारं नाथस्य प्रसादेन पुनरपि शिक्षिष्या- मीति॥ सं० ॥टो०॥ + समाश्वसीद्ि भगिनि समाश्रसीहोति। सं० ॥ठो० ।

Page 161

१६४ साहित्यदर्पये।

(४०२) सामदानादिभाषणं।। यथा चण्डकाशिके। "धर्मः । तदेहि धर्मलोकमधितिष्ठ"॥ (४०३) पूर्व्ववाक्यन्तु विज्नेयं यथोत्तार्थापदर्शनं। यथा वेखां भीमः । "बुद्धिमतिके क सा भामुमती परि- भवतु सम्परति पाए्डवदारान्"। (४४) वर प्रदानसम्पाप्तिः काव्यसंद्ार दष्यते। यथा स्व्वत्र। "किन्ते भूयः प्रियमुपकरोमीति"। (४०५) नृपदेशादिभान्तिस्त प्रशस्तिर भिधोयते।। यथा प्रभावत्यां। "राजानः सुतनिर्व्विशेषमधुना पशन्तु नित्यं प्रजा जीयासुः सदसद्विवेकपटवः सन्तो गुणयाहियः। पस्यसवर्णमम्द्भय: समधिका: सन्तु चमामएडले भूयादव्यभिचारिणी चिजगतो भक्रिख्व नारायण"॥ ऋत्र च उपसंहारप्रभस्तोरन्त एकेन क्रमेणैव स्थितिः । "दूद च मुखसन्धी उपचेपपरिकरपरिन्यासयुतयुङ्गेदसमाधा- नानां प्रतिमुखे च परिसर्पएप्रगमनवञ्जोपन्यासपुष्पाणं गर्भें अभूताहरणमार्गनोटकावचेपाणं विमर्षे अपवाद भक्रकिव्यवसा- यप्ररोचनादानानां प्राधान्यं।"अन्येषाञ्च यथा सभ्भवं स्थिति- रिति" केचित्। (४०ई) चतुःषष्टिविधं ह्येतदङ्गं प्रोत्तं मनीषिभिः। कुर्य्यादनियते तस्य सन्धावपि निवेशनं॥। रसानुगुणतां वीच्य रसस्यैव द्ि मुख्यता।

Page 162

वषपरिकेद:। १६५

यथा वेणीमंहारे ढतीयाकके। दुर्ययोधनकर्षयोमांह्त्सम्प्रधा- रणं। एवमन्यचापि। यत्तु "रुट्रटादिभिर्नियम एवेति" उत् तलच्चविरुद्ं। (४०७) दष्टार्थर चनाश्चर्य्यलाभा वृत्तान्तविस्तरः। रागप्राप्निः प्रयोगस्य गोप्यानां गोपनन्तथा॥ प्रकाशनं प्रकाश्यानामङ्गाना षद्गिधं फलं। अङ्गद्ोनो नरो यद्दन्नैवारमन्तमो भवेत्॥ अङ्गद्दीनं तथा काव्यं न प्रयोगाय युज्यते। सम्पादयेतां सन्ध्ङ्गं नायकप्रतिनायकौ। तदभावे पताकाद्यास्तदभावे तथेतरत्। प्रायेण प्रधानपुरुषप्रयोज्यानि सन्धङ्गानि भवन्ति। किन्तू-

जितमेव साधु। (४०८) रसव्यक्तिमपेच्चेषामङ्गानां सन्निवेशनं। न तु केवलया शास्त्रस्थितिसम्पादनेच्या। तथा च यद्ेखां। दुर्य्योधनस्य भानुमत्या सह विप्रलस्भो

(80c) अविरुद्धन्तु यद्ृत्तं रसादिव्यक्तयेऽधिकं। तदप्यन्यथयेद्वीमान् न वदेद्दा कदाचन।। अनयोरदाहरएं मतवन्धेष्वभिव्यक्तमेव। त्रथ वृत्तयः। (४१०) पूटङ्रारे कौशिको वीरे सात्त्वत्यारभटी पुनः। रसे रौद्रे च बीभत्े वृत्ति: सर्व्वत्र भारतो॥

Page 163

१६६ साहित्यदर्पये।

चतन्नो वृत्तयो होता: सर्व्वनाव्यस्य मातकाः। स्युनीयकादिव्यापारविशेषा नाटकादिषु॥ तच काशिकी।

स्त्रीसङ्गुला पुष्कलनृत्यगीता। कामोपभोगप्रभवोपचारा सा कौशिकी चारुविलासयुक्ता॥ नर्मा च नर्ममस्फूर्ज्जो नर्ममास्फोटोडथ नर्मागर्भक्। चत्वारय्यंङ्गान्यस्या: तच। (३१२) वैद्ग्ध्यक्रीडितं नर्मम। दष्टजनावर्व्जनक्वत्तच्वापि त्रिविधं मतं।। विचितं पुद्ध चास्येन सपूटङ्गारभयेन च। 'तन् केवलहासेन विदितं यथा रत्नावल्यां। वासवदत्ता फलकमुदिश्य सहामं। "एसा वि शवरा तव समीवे जा लिहिदा एदं किं ऋज्ज वसन्तस विष्याएं"*। मश्टङ्गारहासेन यथा शाकुन्तले। राजानं प्रति भकुन्तला। "असन्तुष्टो उन किं करिय्यषि+। राजा दूदमिति व्यवसितः । भकु। वक्रं ढौकते"। सभयशासेन यथा रव्नावल्यां। श्रलेखयदर्भनावसरे। "सुसञ्जा।

  • एघाप्यपरा तव समीपे यथा लिखिता इदं किमाय्ये वसन्तस्य विज्वायनमिति॥ सं० ॥टी०॥ + चसन्तुष: पुनः किं करिय्यतीति॥ सं० ॥ टी०॥

Page 164

वपरिक्केद:। १६०

निदो मए एसो बुत्तन्तो समं चित्तफलएए। ता देवीए गदुभ्र निवेदद्ूसं"। एतद्वाक्यसम्बन्धि नमोदाहतं। एवं वेशचेष्टा- सम्बन्ध्यपि। (४१३) नर्म्मस्फूर्ज्नः सुखारम्भो भयान्तो नवसङ्गमः। यथा मालविकायां सङ्गेतनायकमभिस्टरतायां नायकः । "विसज सुन्दरि सङ्गमसाध्वमं ननु चिरात्प्रभति प्रणयोमुखे। प्रतिगद्ाए गते सहकारतां त्वमतिमुकलताचरितं मयि"॥ मालविका। भट्ठा देवीए भएण अप्पणोवि पिश्नं कत्तुं न पारेमि दत्यादि"+। त्रथ नर्मस्फोटः। (४१४) नर्मास्फोटो भावलेगैः सचितोडल्यरसा मतः॥ यथा मालतीमाधवे। "गमनमलसं पहन्या दृष्टिः शरीरमसाष्ठवं शवसितमधिकं किस्वैतत् सात् किमन्यदिताऽथवा। स्रमति भुवने कन्दरपाज्ञा विकारि च चौवनं ललितमधुरासे ते भावा: चिपन्ति च धीरतां"॥ शलसगमनादि भिर्भा वलेशे माधवस्य मालत्यामनुरागः सोकः मकाशित: ।

  • मीतो मया एव उत्तान्तः समं चिन्तफलजेन ता देवै गता निवेदयिष्यामीति। सं० ॥टी० ॥ + भत्तर्देव्या भयेमात्मनोऽपि प्रियं क्त्तु न पारयामीति॥ सं०॥टी॥

Page 165

१६८ साहित्य दर्पये।

(४१५) नर्ममगर्भी व्यवहतिर्ननतु: प्रच्छन्नवर्त्तिनः। यथा तचैव। मखीरूपधारिणा माधवेन मालत्या मरण व्यवसायवारणं। त्रथ सात्वती। (४१६) सात्त्वतो बडला सत्त्वशार्य्यत्यागद्याज्जवैः। सदषी सुद्रपूटङ्गारा विशोका साड्डुता तथा॥ उत्थापक्रोऽथ संद्ात्यः संलाप: परिवत्तकः। विशेषा दूति चत्वार: सात्त्वत्याः परिकीर्तिताः॥ उत्तेजनकरी शत्रोव्वागुत्थापक उच्चते। घथा वीरचरिते। "आानन्दाय च विस्तयाय च मया दृष्टाऽसि दुःखाय वा वैपायन्तु कुतोऽद सम्प्रति मम त्वदर्भने चक्षषः । यन्माङ्गत्मुखस्य नास्य विषयः किं वा बज्व्याहतै- ·रस्िन् विस्मतजामदग्यविजये बाहौ धनुर्जुभ्भतां"॥ (४१७) मन्त्रार्थद्वशत्तयादे: संचात्यः सङ्गभेदनं।

मन्त्रभत्या यथा मुद्राराचसे राजससहायानां चापाकेन सुबुद्या भेदनं। र्थपत्त्यापि तत्रैव। दैवभत्त्मा यथा रामायणे रावणद्विभोषणख भेद: । (४२८) संलाप: खयाद् गभीरोत्रिर्नानाभावसमाश्रयः। यथा वीरचरिते राम: । "असंभयं किल सपरिवारका- र्निकयविजयावर्ज्नितेन भगवता नीललोदितेन परिवतर-

Page 166

१६६

सहलान्तेवासिने तुभ्यं प्रसादीकतः परपड:। परशरामः । राम दाशरथे स एवायमार्य्यपादानां प्रिय: परपडरित्यादि"। (४१८) प्रारब्धादन्यकार्य्याणं करएं परिवर्तकः। यथा वेषयां भीमः। "महदेव गच्छ तवं गुरुमनुवर्त्तख ऋ्रद- मथ्यस्तागारं प्रविश्यायुधसहायो भवामीति यावत् त्रथवा त्रा- मन्त्रयितव्यैव मया पाञ्चालीति"। त्रथारभटी।

संयुत्ता वधबन्धाद्यैरुद्वतारभटी मता॥ वस्तूत्थापनसम्फेटी सङ्धिप्िरवपातनं। इति भेदास्तु चत्वार आरभव्य: प्रकीर्ततिताः॥ मायाद्युत्यापितं वस्तु वस्तूत्थापनमुच्यते। यथोदान्तराघवे। "जीयन्ते जयिनो निशान्ततिमिरव्रातैर्व्वियद्यापिभि- भाखन्तः सकला रवेरपि करा: कसादकलमादमी।

मुख क्याननकन्दरानलमुचस्ती ब्रायवान् फेरवा दरत्यादि"।। (४२१) सम्फेटस समाघातः क्रुद्दसत्वरयोईयोः। यथा मालत्यां माधवाधारघएटयो:। (४२२) सद्विप्ता वस्तुरचना शिल्पैरितरथापि वा। सद्धिप्तिः स्याम्तिवृत्तौ च नेतुर्नेत्रन्तरग्रद्यः। यथा उदयनचरिते किखिच्रइसिप्रयोगः। द्वितीयं यथा॥

Page 167

१७० साचित्य दर्पये।

बालिनि्ृत्त्या सुग्रीवः । यथा वा परपरामखौद्धित्यनिवृत्त्या भ्ान्तत्वापादानं। "पुषा ब्राह्मषजातिरिति"॥ (४२३) प्रवेशचासनिष्क्रान्ति चर्ष विद्रवसम्भवं। अरवपातनमितुत्तं यथा कत्यारावणे षष्ठेऽ्ङ्के। "प्रविश्य खङ्गह्स्तः पुरुष दूति" अतः प्रभृति निष्क्रमणपर्य्यन्तं। (४२४) पूर्व्वमुत्तैव भारती।। श्रथ नाव्योक्कयः। (४२५) अश्र्राव्यं खलु यद्दसु तदिद्द खगतं मतं। सर्व्वश्राव्यं प्रकाशं स्यात्तङ्गवेदपवारितं।। रहस्यन्तु यदन्यस्य परावृत्त्य प्रकाश्यते। च्रिपताककरेणान्यानपवार्य्यान्तरा कर्था। श्रप्न्योन्यामन्त्रणं यत््याञ्जनान्ते तञ्जनान्तिकं। किं ब्रवीषीति यन्नाव्ये विना पाचं प्रयुज्यते॥ श्रुत्वेवानुक्तमप्यर्थ तत्यादाकाशभाषितं। यः किदरथों यस्माद्वोपनीयसस्यान्तरत र्द् सव्वाद्कुलि- नामितानामिकं चिपताकलचरषं करं क्वतवान्येन सह यन्मच्यते तज्जनान्तिकं परावृत्त्यान्यस् रहस्यकथनमपवारितं। भ्रेषं स्छं। (४२६) दरभां सिद्धाच् सेनाच्च वेशयानां नाम दर्शयेत्। दत्तप्रायाणि वणिजां चेट चेव्योस्तथा पुनः।। वसन्तादिषु वर्ष्यस्य वस्तुनो नाम यङ्धवेत्।

Page 168

वछपरिकेद:। १७१

वेशा यथा वषन्तसेनादि:। वणिम्विष्णुद सादिः। घेटः कलइंसादि:। चेटो मन्दारिकादि:। (४२७) नाम कार्य्य नाटकस्य गर्भितार्थप्रकाशकं। यथा रामाभ्यदयादि: । (४३८) नायिकानायकाख्यानां सतज्ञाप्रकरणादिषु॥ यथा मालतोमाधवादि:। (४२2) नाटिकासट्ट कादोनां ना यिका भिविशेषएं।

(४३०) प्रायेण एयन्तकः साधिर्गमे: स्थाने प्रयुज्यते॥ चथा शाकुन्तले। ऋषी। गच्छाव द्ूत्यर्थे साधयावस्तावत्। (४३१) राजा खामोति देवेति मृत्यैरभट्टेति चाधमैः। राजर्षिभिर्व्वयस्येति तथा विदू षकेण च।। राजन्नित्यृषिभि्व्वाचः सोऽपत्यप्रत्ययेन च। खेक्या नामभिर्विप्रै्िप्र आर्थ्येति चेतरैः॥ वयस्थेत्यथवा नाम्ना वाच्यो राज्ा विदू षकः। वाचों नटीसूत्धारावार्य्यनाम्ना परसर॥ सनधारं भवेद्नाव इूति वै पारिपार्षिकः। सून्रधारो मारिषेति चपडे इत्यधमैः समाः॥ वयस्येत्युत्तमैईेंद्ा मध्यैरार्य्येति चाय्रज:। भगवन्नििति वक्रव्याः सव्वेर्देवर्षिलिङ्गिन: ॥

Page 169

साहितदर्मंये।

वदेद्राजीच्व चेटीन्च भवतीति विंदू षकः। आयुषावथिनं सवतो वृद्धं तातेति चेतरः॥ वत्स पुचक तातेति नाम्ना गोचेण वा सुतः। शिष्योऽनुजन्य वत्तव्योऽमात्य आर्य्येति चाधमैः॥ विप्रैरयममात्येति सचिवेति च भएयते। साधो इति पतखवी च प्रशान्तकोच्यते बुधैः॥ अगद्दीताभिध: पूज्य: शिष्याद्यैरविनिगद्यते। उपाध्यायेति चाचार्य्यो मद्ाराजेति भूपतिः॥ खामोति युवराजस्तु कुमारो भर्हदारकः। सौन्य भद्रमुखेत्येवमधमैस्तु कुमारकः ।। वाचा प्रकृतिभीराज: कुमारी भर्टदारिका॥ पतिर्यथा तथा वाच्या ज्येष्ठमध्याधमैस्तियः। दलेति सदृशी प्रेष्या चश्जे वेश्याऽञ्जका तथा।। कुष्टिन्यम्बेत्यनुगतैः पूज्या च जरतीजनैः। श्रमन्त्रपैक्व पाषणडा वाचाः खसमयागतैः॥ शकादयश्च सम्भाष्या भद्रदत्तादिनामभिः। यस्य यत्कर्मम शिल्पं वा विद्या वा जातिरेव वा।। तेनैव नाम्ना वाचोडस। जेयाश्चान्ये यथोचितं। त्रथ भाषाविभाग: । (४३२) पुरुषाणामनीचानां संस्कृतं स्थात् तात्मनां। शैरसेनी प्रयोक्तव्या तादभीनान्च योषितां।।

Page 170

वषपरिछेद:। १७३

श्रामामेव तु गाथासु मचाराष्ट्रों प्रयोजयेत्। अत्ोक्ता मागधी भाषा राजान्तःपुरचारिणां। चेटानां राजपुचारणं श्रेष्ठिनां चार्द्मागधी। प्राचा विदूषकादोनां धूत्तानां स्याद्वन्तिका॥ योधनागरिकादीनां दान्तिणात्या दि दीव्यतां। पकाराणं भकादीनां शाकारों सम्पयोजयेत्।। वाक्लोकभाषा दिव्यानां ट्राविडी ट्रविडादिषु। आभीरेषु तथाडभोरो चाएडाली पुक्कसादिषु॥ शमीरी शावरी चापि काष्ठपचोपजीविषु। तथैवाङ्गारकारादौ पैशाची स्यात पिशाचवाक्। चेटीनामप्यनीचानामपि स्यात् शौरसेनिका। बालानां षएडकानाञ् नोचग्रद्विचारिणं।। उन्म ज्तानामातुराणं सैव स्यात् संस्कृतं क्कचित्।। ऐश्वर्य्येण प्रमत्तस्य दारिद्रोपस्कृतस्य च। भिन्तुबन्धधरादोनां प्राछ्टतं सम्पयोजयेत्। संस्कृतं सम्प्रयोत्तव्यं लिङ्गिनीषृत्तमासु च। देवोमन्त्रिसुतावेश्यासपि कैश्वित्तथोदितं॥ यद्देशं नीचपाचन्तु तदेशं तस्य भाषितं। कार्य्यतशोत्तमादीनां कार्य्यो भाषाविपर्य्ययः।। योषित् सखीबालवेश्याकतवासरसां तथा। वैदग्ध्यार्थ प्रदातव्यं संस्कृतं चान्तरान्तरा॥

Page 171

१08 साहियदर्पये।

एषामुदाहरणान्याकरेषु बाडूव्यानि। भाषालक्षणानि मम तातपांदानां भावार्लवे।

(४३३) षट्निंशल् न्णान्यच नाव्यालक्कतयस्तथा। चयस्त्रिंशत् प्रयोज्यानि वोथ्यङ्गानि त्रयोदश॥ लास्याङ्गानि दश यथालाभं रसव्यपेक्षया।

यथालाभं प्रयोज्यानीति सम्बन्धः । त्रनेति नाटके । तत्र लक्षणानि। (४३४) भूषणत्तर संदातौ शोभोदादरणं तथा। हेतु संभयदष्टान्तास्तुच्यतर्क: पदोच्चयः॥ निदर्शनाभिप्रायौ च प्राप्तिर्व्विचार एव च। दिष्टोपदिष्ट च गुणातिपातातिशयौ तथा। विशेषणनिरुक्री च सिद्धिभ्रेंश विपर्य्ययौ। दात्तिएयानुनयौ मालाऽर्थापत्तिर्गचदण तथा॥ पृच्का प्रसिद्धि: सारृप्यं सङ्केपो गुणकीर्त्तनं। लेशो मनोरथोऽनुत्तसिद्धि: प्रियव चस्तथा॥ तच। (४३५) लक्षणानि गुणैः सालद्वारर्य्योगसतु भूषणं। यथा। "श्रात्तिय्यन्यरविन्दानि मुग्धे तव मुर्खाश्रयं। कोषदणडसमग्राणां किमेषामसि दुष्करं"॥

Page 172

यथा शाकुन्सले राजा। "कचित सखों विनाउतिबाघते परीरसन्नापः। प्रियम्बदा। सम्पदं लध्ोसदो उभ्नसमं गर्मम- सादि"।* (४३७) सिद्धरर्थेः समं यत्र प्रसिद्वोर्थः प्रकाशते। स्विष्टलक्तण चिच्रार्था सा शेभेत्यभिधीयते॥ यथा। "सद्ंभसन्भवः पङ्धूः कोटिदोऽपि गुणन्वितः। कामं धनुरिव क्रूरो वर्ज्जनीयः सताम्प्रभुः"॥ (४३८) यच तुल्यार्थयु त्रोन वाक्येनाभिप्रदर्शनात्।

यथा। "अनुयान्या जनातीतं कान्तं साधु त्या छतं। का दिनश्रीर्ब्विनार्केए का निभा भभिना विना"॥ (४३९) हेतुव्वाक्यं समास।कामिष्टक्द्वेतुदर्शनात्। यथा वेख्ां भीमं प्रति चेटी। "एवं मए भषिदं। भागु- मदि तुहमाएं अ्रमुक्केसुं केसदत्थेसुं कधं ब्रह्माएं देवीए केशा:

(880) संशयो ज्ञाततत्त्वस्य वाक्ये स्याद्यदनिश्चयः।

  • साम्पतं लब्वौषध उपभुमं गमिव्यतीति॥ सं० ॥ टी० ॥ + एवमिति। एवं मया भगितं भानुमति युष्नाकं कामुत्तेषु केश- हतेषु कथमस्माकं देवा: केशा संयम्यन्े इति। सं० ॥ टी० ॥

Page 173

१०६ साहितदपये।

यथा ययातिविजये। "हयं खर्गाधिनाथस लष्ष्मोः किं यचकन्यका। किस्वास्य विषयस्ैव देवता किमु पार्व्वती"॥ (४४१) दृष्टान्तो यस्तु पत्तार्थसाधनाय निदर्शनं। यथा वेषां भीमः । "आर्य्य उचितमेवैतत् तखाः यतो दुर्योधनकलचं हि सेत्यादि"। (४४२) तुल्यतर्को यदर्थेन तर्कः प्रक्ृतगामिना। यथा तचेव। "प्रायेणैव हि दृश्यन्ते कामं खन्ना: शभाशडभाः । प्रतमद्ा पुनरियं सानुजं स्पृन्नतीव मां"॥ (४४३) सच्चयोऽर्थानुरुपो यः पदानां स पदोच्चयः। शाकुन्तले यथा। "ब्रधरः किशलयरागः कोमलविटपानुकारिण बाह। कुसुममिव लोभनीयं यौवनमङ्गेषु सम्रडूं"॥। शच् पदपदार्थयो: सौकुमाय्ें सटृभमेव। (8४४) यच्रार्थानां प्रसिद्वानां क्रियते परिकीर्त्तनं। परपक्षव्युदासाथं तन्निदर्भनमुच्ते।। यथा। "नचधर्ममाचितेधरमैरलं ऋनुवधे मृपाः। कित्तु वालिनिं रामेष मुक्रो वाय: पराजुखे"॥ (४४५) शभिप्रायस्तु सादश्यादङुनार्थस्य कल्पना।

Page 174

चधा शाकुन्तले। "दूदं किलाव्याजमनोहरं वपु- सप:क्वमं साधयितुं य दच्कति। भ्रुवं स नोलोत्पलपचधारया

(४४६) प्राप्तिः केनचिदंशेन किच्चिद्यचानुमोयते। यथा मम प्रभावत्यां। "ब्नेन खलु सर्व्वतसरता चख्तरो- केणवशं विदिता भविष्यति प्रियतमा मे प्रभावती"। (४४9) विचारो युक्तवाक्चैर्यद प्रत्यन्तार्थसाधनं। यधा मम चन्द्रकलायां "राजा। नूनमियमन्ःपिहित- प्रमद्मद्नविकार वर्त्तते। यतः। हसति परितेतषरह्ितं निरीक्यमालापि मेचषते किश्चित्। सख्यामुदाहरक्यामसमझ् समुत्तवं दत्ते"। (४४८) देशकालस्वरूपेण वर्सना दिष्टमुचते। थथा वेखां सहदेव:। "यद्वैद्युतमिव ज्योतिरार्य्यें क्रुङ्धेऽद्य सम्मुतं। तत्प्ावडिव कृष्णेयं नूनं संवर्द्धयिष्यति"॥ (४४2) उपदिष्टं मनोद्ारि वाक्यं शास्तानुसारतः। यथा भाकुन्तले। "पडश्रूषख गुरुन् कुछ प्रियसखीट्टत्तं सपल्ीजने अर्तुर्विप्रक्वतापि रोषपतया मा सा प्रतीप गम दत्यादि"॥ A 2

Page 175

साहिबदमये।

(४५ू०) गुणानिपातः कार्य्यं यद्िपरीतं गुणान् प्रति। यथा मम चन्द्रकला्यां चन्द्रं प्रति। "जदू संचरिज्जद तमो घेय्यद मत्मलेषिं ते पाश्रा वस सिरे पसुवद्णो तदवि दत्यीत्र जीमणं हरसि"*। (४५१) यः सामान्यगुणेट्रेक: सगुणातिशया मतः। यथा तजेव राजा चन्द्रकलाया मुखं निर्हिश्य । "असावन्तखसद्विक चनवलीलाजयुगल- सखस्पूर्जजत्कम्वुर्विलसदलिमद्वात उपरि। विना दोषासककं सततपरिपूर्लाखिलकलः कुतः प्राप्तखष्द्रो विगलितकलङ्गः सुमुखि ते"॥ (४५२) अरथान् सिद्धान् बजनुका विशेषोत्तिव्विशेषणं। यथा। "तष्णापहारी विमलो द्विजावासो जनप्रियः। हृद: पद्माकर: किन्तु बुधस्वं स जडाभयः"॥ (४५३) पुर्व्वसिद्दार्थकथनं निरुक्तरिति कीर्तितं। थथा वेखां। "निहताभेषकौरव्य इत्यादि"। (४५४) बहनां कीर्तनं सिद्धिर भिप्रेतार्थसिद्ठये। बथा।

  • जहती। यदि सेंक्रियते तमो म्ह्ते सकलैखे पादः बससि भिरसि मश्चपतेलयामि स्त्रिया जीवनं हरसिहति। सं०।टी.।

Page 176

षढपरिहेद:।

"यदीयें कूर्मराजस स शेषस्य विक्रमः । पृथिव्या रक्षणे राजत्रेकच त्यि तन्सिथितं"॥ (४५५) इप्तादीनां भवेद्गंशो वाच्यादन्यतरद्चः। वेषां कसुकिनं प्रति दुर्ययोधनः। "सहमृत्यगणं सवान्धवं सहमितं ससुतं सद्यानुजं। खबलेन निहन्ति संयुगे न चिरात् पाएडसुतः सुयोधनं"॥ (४५ू६) विचारस्यान्यथाभावः सन्देचान्तु विपर्य्ययः। बथा। "मत्ा लोकमदातारं सन्तोषे यैः लता मतिः। त्यि राजनि ते राजत्र तथा व्यवसायिनः"॥ (४५७) दात्तिएयं चेष्टया वाचा परचित्तानुवर्त्तनं। वाचा यथा। "प्रसाधय परीं लङ्गां राजा तंहि विभीषण। आर्य्येणमुशद्ीतस्य न विप्नः सिरिंमन्तरा"।। एवं चेष्टयापि। (४५८) वाकयैः सितिग्धैरनुनयो भवेदर्थस्य साधनं। यथा वेखां ऋन्यत्यामानं प्रति रपः। "दिव्यास्त्रगामको विदे भारदवाजतुख्यपराक्रमे किं म सम्भाव्यते लयि"। (४५2) माला स्याददभीषाथे नैकार्थप्रतिपादनं। यथा माकुन्तले ""राजा।

Page 177

साविबदपये।

किं मीतलैः कमविरोधिभिरार्ट्रवातं सस्ारयामि नलिनीदलतालवृन्तीः । चड्डे निवेध्य चरणावुत पद्मतायौ संवाइयामि करभोर यथा सुखं ते"॥ (४६०) ऋर्थापत्तिर्यदन्यार्थाऽर्थान्तरोक्रे: प्रतीयते। बथा वेरखा। ट्रोसोडनत्थामानं राज्येऽभिषेश्ुमिच्नीति कथयन्तं कषं प्रति "राजा। साधु अङ्गराज साधु" कथमन्यथा। "दत्वा भयं साऽतिरथो वथ्यमानं किरोटिना। मिन्धुराजमुपेचेत नैवं चेत्कथमन्यथा"॥ (४६१) भूषणाद्दोषणार्यां तु भर्त्ना ग्ईएां तु तम्। यथा तजैव कं प्रति "अश्नत्थामा। निर्वोय्यँ गुरुभापभा- षितवभात् किं मे तवैवायुधमित्यादि"। (४६२) अभ्यर्थनापरव्वाके: पृच्काएथान्वेषणं मतं। यथा तजैव "सुन्दरकः। त्र्जा श्ष्ज अवि पाम सारधि- दुदिश्र्रो दिट्ठो तुह्ेहिं महाराश्रा दुर्य्योधन न वत्ति"*। (४६३) प्रसिद्धिर्लोकसिद्दार्थरुत्कृष्टै रर्थसाधनं। यथा विक्रमोर्व्व्खां "राजा। सर्य्याचन्द्रमसा यस मातामइदपितामहै। सयं वृतः पतिरद्वाभ्यामुर्व्यभ्या च भुवा च य:"॥ * सष्नेति। चाया चद्य धषि नाम सारयिद्ितीयो टृष्ोयुक्ना- भिमहाराओ दुर्ययोधनो न या हति। सं० ।ठी०॥

Page 178

१८१

(४६४) सारूप्यमभिभूतस्य सारप्यात् नोभवर्त्तनं। यथा वेखां। दुर्याधनसान्या भीमं प्रति "युधिष्ठिरः। "दुरात्मम् दुर्ययोधनइतकेत्यादि"॥ (४६५) सङ्केपो यत्तु सङ्केपादात्मान्यार्थे प्रयुञ्यते। यथा मम चन्द्रकलायां। "राजा। प्रिये। पक्गानि खेदयमि किं शिरीषकुसुमपरिपेलवानि मुधा।" प्रात्मानं निर्दिश्य। "अयमीहितकुसुमानां सम्पादयिता तवास्ति दासजनः"॥ (४ईई) गुणानां कीर्त्तनं यत्तु तदेव गुणकीर्तनं। यथा तचैव। "मेते खन्जन दत्यादि"। (४६७) स लेशो भण्यते वाक्यं यत्सादृश्यपुरःसरं। यथा वेषां "राजा। हते जरति गाङ्गेये पुरकृत्य मिखण्डिनं। या साघा पाएडपुचाणं सैवास्माकं भविष्यति"॥

यथा। "रतिकेलिकलः किञ्चिदेषो मन्थमन्यरः। पथ्य सुभु समान्परस्तां कादम्वस्यम्वति म्रियां"॥ (४६८) विशेषार्थाडनिप्रस्तावे Sनुत्तासिद्धिरदीर्ययते। यथा गृहटच्तवाटिकायां।

Page 179

१८२ साहिखदपंबे।

"दृशेते तन्वि बावेता चादचन्द्रमयं प्रति। प्राश्े कस्वाणनामानावुभी तिव्यपुनर्व्वस"॥ (४७0) स्थात्प्रमाणयितुं पूज्यं प्रियोत्तिरईर्षभाषणं। चथा भाकुन्तले। "उदेति पूळ्ें कुसुमं ततः फलं घनादयः प्राक् तदनम्तरं पथ:।

सव प्रसादस्य पुरस्त सम्पदः"।। श्रथ नाव्यालङ्गारा: । (४७१) श्रशीराक्रन्द कपटाक्षमागव्वोद्यमाश्रयाः। उत्प्रासनं सपृद्दानोभपश्चात्तापोपपत्तयः॥

उ्नेजनं परीवादो नीतिरर्थविशेषएं।।

उत्कीर्त्तनं तथा याञ्जा परीदारो निवेदनं।।

इति नाव्यालकृतयो नाव्यभूषण हेतवः।। शशीरिष्टजनाशंसा यथा बाकुन्ले। "बयातेरिव पर्िष्ठा पत्यु्ष्वजमता भव। पुचं त्वमपि समाजं सेव पूरमवाघुदि"।।

Page 180

(४92) आ्राकन्दः प्रलपितं पुचा। यथा वेखां। "कसुकी। हा देवि कुन्ति राजभवनपताके इत्यादि"। (४७३) कपटं मायया यत्र रूपमन्यद्विभाव्यते। यथा कुलपत्यफ्ग। "मृगरूपं परित्यज्य विधाय कपटं वपुः। मीयते रचमा तेन लक्षाणे युधि संभयं"॥ (४७४) अक्रमा सा परिभवः स्वल्पोऽपि नाभिसह्यते। यथा शाकुम्तले "राजा। भो: सत्यवादिन् अ्रभ्यपगतं तावदसाभिः। किं पुनरिमामभिसन्वाय लभ्यते। शार्ङ्गरवः । विभिपात इत्यादि"। (४७५) गव्वीडवलेपजं वाक्यं यथा तचैव "राजा। ममापि नाम सत्त्वैरभिभूयन्ने ग्टह्ाः"। (४७६) कार्य्यस्यारभभ उद्यमः। यथा कुसे "रावएः। पश्ामि भोकविवशाऽन्तकमेव तावत्॥" (४७७) ग्रद्दणं गुणवत्कार्य्यद्देतोराश्र्य उच्चते। यथा विभीषणनिर्भत्नाके। "विभीषणः। राममेवाश्रयि- व्यामीति"। (४७८) उत्प्रासनन्तूपद्दासो योऽसाधा साधुमानिनि। यथा भाकुन्तले। "बार्ङ्गरवः। राजन् त्रथ पुनः पूर्व्वटृ-

Page 181

साचितदर्पये।

इत्यादि"। (४७६) श्ाकाङ्का रमणीयत्वाइसुनो या सपुद्दा तु सा। यथा तचैव "राजा। चारुण सफुरितेनाथमपरिचतकोमलः। पिपासतो ममानुन्नां ददातीव प्रियाधरः"। (४८0) अधित्ेपवच:कारी कषोभः प्रोक्तः स एव तु। यथा। "तया तपखिविचाएडाल प्रच्छन्न्नवधवत्तिना। न केवलं हतो वाली खात्मा च परलोकतः"॥ (४८१) मोचावधीरितार्थस्य पश्चात्तापः स एव तु। यथाऽनुतापाडे। "रामः । किं देव्यां न विचुम्बितोडस्ति

(४८३) उपपत्ति्मता हेतोरुपन्यासोऽर्थसद्ये। यथा वष्यिलायां। "ियते व्रियमाणे या तयि जोवति जोर्वत। तां यदीच्कसि जीवन्ीं रचात्मानं ममाऽसुभिः"॥ (४८३) आशंसनं स्यादाशंसा यथा सनाने "माधवः। तत्पभ्येयमनङ्गमङ्गलम्टइं भूयोि तसा मुखमति"। (४८g) प्रतिज्ञाध्यवसायकः।

Page 182

यथा मम प्रभावत्यां वचनाभ: । "भस् पच: चणेनेव निर्याय्य गदयानया। लीखयोभूख्याम्येव भुववद्यमय्न वः"॥ (8८यू) विसर्पो यकमारव्यं कर्मानिष्टफलमदं। यथा वेखां। "एकस तावत्वाकोऽयमित्यादि"। (४८६) कार्य्यग्रइपमुलेख यथा शाकुम्ससे। राजानं प्रति "तापणी। बमिदाहरणाय प्रख्थितावावां। दष पामद्ुरो: कखखवा साधिदैवत दव बकु- न्तलयानुमानिनीतीर्मात्रमो दुखते व पेटन्: कार्य्यातिपातः प्रविश्य स्टड्यतामतिथिमर्कार दति"॥ (8८9) उत्तेजनमितीष्यते। सकार्य्यसिद्धये ऽन्यस्य प्रेरणाय कठोरवाक। यथा।

धिक् धिकू प्रचछसरूपेण युथ्यसेऽसाङ्गयाकुलः"॥। (8८८) भर्सना तु परीवाद:। वथा सुन्दराऊ "दुर्ययोधनः। धिक् धिक सत किं रत- वानसि वत्षस्य मे प्रञ्यतिदुर्वखितख पापः पापं विधवास्यति द्त्यादि"॥ (४८ट) नीति: शास्त्रेष वर्त्तनं। यथा माकुबरे दुयन्त्रः। "विमीतवेभप्रवेश्याति तमेव- मानीति"॥ B 2

Page 183

र८ साहिबदर्पये।

(४20) उत्तस्यार्थस्य यत्तु स्यादुत्की र्त्रेनमनेकधा। उपालम्भस्वरूपेण तत्स्यादर्थविशेषणं। यथा शाकुन्तले राजानं प्रति "पारङ्गरंवः। ब्रा: कथमिदं नाम किमिदमुपन्यसमिति। नमु भवानेव नितरां लोकट- नान्ते निष्णातः । सतोमपि प्ातिकुलैकमंत्रयां जनाSन्यथा भंरदमतीं विशङ्गते। अतः समीपे परिषेतुरिय्यते प्रियाप्रिया वा प्रमदा खबन्धुभिः"॥ (४८१) प्रोत्साचनं स्यादुत्साचगिरा कस्यापि योजनं। यथा बालरामायणे। "कालरात्रिकरालेयं स्त्रीति किं विचिकित्ससि। तव्जगत्ितयं चातुं तात ताडय ताडकां"।। (४९२) साद्चाय्यं सङ्कटे यतस्यात् सानुकूल्यं परस्य च। पथा वेखयां ऊपं प्रति "अश्वत्थांमा। तमपि तावद्राज्ःपार्श्नं- वर्ततों भव। रुपः । वाञ्काम्यइमद्य प्रतिकर्तुमित्यादि"। (४९३) अभिमान: स एव स्यात् यथा तनरैव। "दुर्य्योधनः। मातः किमप्यसट्टूभं रपषं वचस इत्यादि"। (828) प्रश्नयादनुवर्त्तनं। अनुवृत्ति:

Page 184

वढपरिछेद।

यथा शाकुन्तले राजा पकुन्तर्खां प्रति। "अथि तपो वदधूते। अनसया। दाणिं ऋ्रदिधिविसेसला हेणेत्यादि"*। (४९५ू) भूतकार्य्याख्यानमुत्कीर्त्तनं मतं। यथा बालरामायऐे। "अनासीत् फणिपाभबन्धनविधि: भन्नया भवदेवरे गाढं वततसि ताडिते हनुमता ट्रोपाद्रिरचाहत द्त्यादि" (४८६) याञ्जा तु कापि याज्जायाः सयं दूतमुखेन वा। यथा। "शद्यापि देदि वैदेहीं दयालुख्ववि राघवः। शिरोभि: कन्दुकक्रीडां किं कारयसि वानरान्"। (४९७) परिचार इति प्रात्त: कतानुचितमार्ज्जनं। यथा।

तत्क्षमख विभा किस् सुग्रीवसे समर्पितः"॥ (४९८) अवधीरितकर्त्तव्यकथनन्तु निवेदनं। यथा राघवाभ्युद्ये "लत्षणः । धार्यथ समुद्राम्यर्थनया गन्तुमुद्यतोऽसि किमेतन्"। (822) प्रवर्तनन्तु कार्य्यस्य यत्यात् साधुप्रवर्त्तनं। यथा वेषयां "राजा। कसुकिन् देवस्य देवकीनन्दनसय

  • दामिमिति। इदानीमतिथिविभ्रेधलाभेनेत्यादि। संः।ढी०।

Page 185

सा

पडमानादसय मीमसेनस विजयमन्गलाय म्रवर्सना तमोप- चिता: समारमा:। (५००) बास्थानं पूर्व्ववृत्तोत्ति् थथा तच्रैव। "देशः सोऽयमरातिशोष्ततिजंतेर्थिन् इ्रदा: पूरिता इत्वादि"। (५०२) युत्िरर्थावधारण। बचा तमेद। "यदि समरमपाख नासि मत्यो- र्भयमिति पुनमितजन्यतः प्रथातुं। नथ मरणमवश्यमेव जन्तो: किमिति मुधा मखिनं यंभ: कुरखं"। (५०२) प्रदर्ष प्रमदाधिकं यधा शाकुन्तसे "राजा। तस्किमिदानीमात्ानं पूर्मना- रयं नाभिनन्दामि"। (y०३) मिचा प्यायुपदेशनं। पथा तनैव। "सद्ि पं जुनत व्रसामवासिणो जयसा चकि- रक्कवारं चदिधिविसेयं खज्भिच सच्हम्ददो गमनं" *। रवास सपर्य नान्ासक्ाराणां सामान्यत एकरूपलेऽपि भेदेन वपदेजे गड्ाखिकाप्रवादेय। एवुंच केषािद् गुणाल-

  • सनीति । सखि न युत्नान्मवासिनो जनस्याऊ्तसर्कारम-

Page 186

दारभावसन्धभ्गविभेषान्तर्भीवेपि नाटके प्रयत्नतः कर्त्तव्यला- न्द्िभेषोकि: । एतानि च। "पश्मसन्धि पतुर्डा्षि चतुःषच्ङ्गसंयुतं।

महारसं मह्ाभोगमुदान्वरचनान्वितं। महापुरुषसस्वारं साध्वाचारं जनप्रियं।। सुक्िष्टसन्धियोगञ्ज सुप्रयोगं सुखाश्रयं। मृदुभब्दातिपातस् कविः कुर्य्यात्त नाटकं"। दति मुनिनोकववात् नाटकेऽवशं कर्त्तव्यान्येव। वीथ्यङ्गानि वच्चन्ते। लास्याङ्गान्याइ। (५ू०४) गेयपदं स्थितपाद्यमासोमं पुष्पर्गाण्डका। प्रच्ेदकस्लिगूढच् सैन्धवाखयं द्िगूढकं॥।

लाख्ये दभविरधं ह्येतदङ्गमुत्तां मनीषिमि: । ग्रम च। (५०५) तन्त्रीभाएड़ं पुरस्कंत्येस्पविष्टस्यासने पुरः। शुष्कं गानं गेयपेदं थथा गोरीग्रे वोर्णा वाद्यन्ती मलयवती। "उ त्फुलक मलंकेंसरपरागगौरघुते मम हि गौरि। अभिवारञ्कितं प्रसिष्यतु भगवति युभल्यसादेन"॥ (५०६) स्थितपार्दं तदुच्ते। मदनोत्तापिता यन्र पठति प्राछ्कतं स्थिता-।।

Page 187

१८० साहितदपये।

अ्रभिनवगुप्नपादाख्वाऊ्:। "उपलच्षण सैतत्। क्रोधोङ्ा- न्तस्यापि प्राछ्ृतपठनं स्थितपाव्यमति"। (५ू०७) निखिलातादरचितं शोकचिन्तान्चितावला। सुप्रसारितगाचं यदासोदासीनमेव तु। अतोद्यमिश्रितं गेयं कन्दासि विविधानि च।

अ्रन्यासङ्गं पतिं मत्वा प्रेमवि्क्ेदमन्युना। वीणापुरःसरं गानं स्त्रियाः प्रच्ेदको मतः॥ स्त्रीवेशधारिणां पुंरसा नाव्यं हातणं चिगूढकं। चथा मालत्यां। "मकरन्दः। एषोडसि माखती संटृत्तः। (५ू०८) कश्वन भ्रष्टसङ्केतः सुव्यक्तकरणन्चितः। प्राछृतं वचनं वक्ति यच तत्सैन्धवं विदुः। करणं वीणादिक्रिया। (५०८) चतुरत्रपदं गीतं मुखप्रतिमुखान्चितं। द्िगूढं रसभावाढ्यमुत्तमोत्तमकं पुनः।। कोपप्रसाद्जमधिच्तेपयुत्तं रसोत्तरं। दावहेलान्चितं चित्र ओ्लोकबन्धमनोद्दरं। उक्तिप्रत्युत्तिसंयुत्तं सोपालम्भमलीकवत्।

Page 188

वढपरिकेद:। १८१

(५१०) एतदेव यदा सव्वैः पताकास्थानकैर्युतं। अङ्कैश्व दशभिर्धोरा मदानाटकमूचिरे॥ एतदेव नाटकं यथा बाखरामायएं। त्रथ प्रकरएं। (५११) भवेत्प्रकरणे वृत्तं लौकिकं कविकल्पितं। शृङ्गारोडङ्री नायकस्तु विप्रोडमात्योऽथवा वषिक्।। सापायधर्म्मकामार्थपरो धीरप्रशान्तकः। विप्रनायकं यथा मृच्ककटिकं। त्रमात्यनायकं मालतो- माधवं। वणिड्रायकं पुष्पभृषितं। (५ू१२) नायिका कुलजा क्वापि वेश्या कापि इयं कचित्। तेन भेदास्वयस्तस्य तच् भेदस्तुनीयकः।। कितवद्यूतकारादिविट चेट कसङ्कलः। कुलस्त्रीपुष्पभषिते। वेश्या तु रङ्गदत्ते। द्वे अपि मृच्कक- टिकायां। त्रख् नाटकप्रक्ृतित्वात्। भ्रेषं नाटकवत्। त्रथ भाष: । (५१३) भाण: स्याद्वूर्त्तचरितो नानावस्थान्तरात्मकः। एकाङ्क एक एवाच निपुणः पण्डितो विटः॥ रक्के प्रकाशयेत् खेनानुभूतमितरेण वा। सम्बोधनोत्रिप्रत्यु क्ी कुर्य्याद।काशभाषितैः ॥।

तच्नेतिवृत्तमुत्याद्यं वृत्ति: प्रायेण भारती।। मुखनिर्व्वदणे सन्धी लास्याङ्गानि द्शापि च।

Page 189

साचितदमंये।

तन् आकाशभाषितरुपं परवचनमपि खयमेवानुवदनु- त्तरप्रत्युत्तरे कुर्यात्। झ्गारवीररसा व साभाग्यारयय- वर्षनया सचयेत्। प्रायो भारती कैथिकापि वृत्तिर्भवति। लासाङ्गानि गेयपदादीनि। उदाहरणं लीखामधुकरः॥ त्रथ व्यायोगः । (५१४) ख्यातेतिवृत्ता व्यायोग: खल्पस्त्रोजनसंयुतः। दोनो गर्भविमर्षाभ्यां नर्ब्वडभिराश्रितः ॥ एकाङ्वश्च भवेदस्तीनिमित्तसमरादयः। कैशिकीवृत्तिरचितः प्रख्यातस्तत्र नायकः॥। राजर्षिरथ दिव्यो वा भवेद्ीरोद्दतक्च सः। चास्यश्टङ्रारभान्तेभ्य इूतरेऽताड्िनो रसाः॥ यथा मागन्विकादरएं। त्रथ समवकारः। (५१५) वृत्तं समवकारे तु ख्यातं देवासुराश्रयं। सन्धयो निर्व्विमर्षास्तु चयोऽङ्वासतच चादिमे।। सन्धी दावन्त्ययोस्तददेक एको भवेत्युनः। नायका द्ादभोदात्ता: प्रख्याता देवदानवाः। फखं प्रथक् पृथक् तेषां वीरमुख्योऽखिलो रसः। वृत्तयो मन्दकैशिकयो नाच विन्दु प्रवेशको।। वीध्यक्रानि प तन्न स्युर्यथालाभं नयोद्श। गायत्युष्षिडमुखान्यच इन्द्रांसि विविधानि च ।। चिशटकारस्लिकपट: कार्य्यस्ायं चिविद्रवः।

Page 190

वढपरिहेद:। १८२

वसु डाद्शनाडीभिर्निष्पाद्ं प्रथमाङ्गगं।। द्वितीयेके च तिसर भिद्दाभ्यामके ततीयके।

नाडिका घटिकाद्यमुचते। बिन्दुप्रवेशकी च नाटको- क्ावपि नेह विधातयो॥ तच।

(५१६) धर्ममार्थकामैस्तिविध: पूटङ्रार: कपट: पुनः। खाभाविकः कवचिमश्य दैवजो विद्रवः पुनः॥ अचेतनैश्वेतनैश्व चेतनाचेतनैः छतः। तच शास्राविरोधेन लतो धर्षाप्टङ्गारः । अर्थलाभार्थ- कल्पितः अर्थप्टङ्गारः। प्रहसनप्टङ्गारः कामप्टङ्गारः। तत्र कामश्टङ्गारः प्रथमाङ्क एव। अन्ययोस्तु न नियम दत्याऊ:। चेतभाचेतना गजादथ:। समवकीर्य्यन्ते बहवोडयी अस्ित्तिति समवकारः। यथा समुद्रमथनं ॥ न्रथ डिमः॥

उपरागैस् भूयिष्ठो डिम: ख्थातोऽतिवृत्तकः॥ श्रफ्री रौद्ररसस्तन्र सर्व्वेडक्कानि रसा: पुनः। चत्वारोड ङ्वा मता नेच विष्कन्भकप्रवेशको।। नायका देवगन्धर्व्वयक्तर चोमच्दोरगाः। भूतप्रेत पिशाचाद्या: षोउभात्यन्तमुद्दताः।। वृत्तय: कैशिकीचीना निर्व्धिमर्षाक्च सन्धयः। दीपा: स्यु: पड़सा: प्रान्तदास्यपटक्रारवर्ज्जिताः॥ c 2

Page 191

साहितदर्पये।

मनोदाइरएस। "तरिपुरदाइ" द्ति महर्षिः। अथे- हामग: । (५१८) ईचामटगो मिश्रवृत्तसतुरङ्क: प्रकीर्शितः। मुखप्रतिमुखे सन्धी तत्र निर्व्वचणां तथा। नरदिव्यावनियमा नायकप्रतिनायको। ख्थातौ, धीरोद्दतावन्यो गूढभावादयुक्ततकत्।।

पूटङ्गाराभासमप्यस्य किश्वित् किश्वित्प्रदर्भयेत्।। पताकानायका दिव्या मत्या वापि दशोद्वताः। युद्दमानीय संरक्मं परं व्याजान्निवत्तते॥ मदात्मानो बधप्राप्ता अपि बध्याः स्युरन् नो। एकाङ्को देव एवात्र नेतेत्याङ: परे पुनः॥ दिव्यस्त्रीदेतुकं युद्धं नायका: षडितीतरे।

मिश्रं ख्यातास्थातं। त्रन्यः प्रतिनायकः। पताकानाय- कासु नायकप्रतिनायकयोमिलिता दभ। नायको मगवदलभ्यां नाथिकामच ईइते वाञ्कतीनोशामृगः । यथा कुसमश्रेखर- विजयादि। ब्रथाङ्:। .. (५ू१८) उमसष्टिकाङ् एकाङ्कोनेतार: प्राह्लता नराः। रसोडन करप: खायो बडसीपरिदेवितं॥। प्रस्यानमितिवृत्तन् कविर्बुद्या प्रपच्वयेत्।

Page 192

वढपरिकेद:।

भाणवत् सन्धिवृत्ताङ्गान्य स्मिन् जयपराजया॥ युद्दश्च वाचा कर्ततव्यं निर्व्वेदवचनं बड।

काङनामान" बाऊः। अ्रन्ये तु "उत्कान्ता विलोमरूपा सष्टिर्यंत्रेति" उत्पष्टिकाङ्गः। यथा धर्िमष्ठाययातिः । त्रथ बीथी। (५२०) वीथ्यामेको भवेद्ङ्क: कशिदेकोडच कल्पते। आ्काशभाषितैरु क्तेश्विचां प्रत्युक्तिमा्श्रितः ॥

मुखनिर्व्वद्दणो सन्धो त्र्पर्थप्रह्ृतयोऽखिलाः।। कचिदित्युत्तमो मध्यमोऽधमो वा। प्टङ्गारबडललाचाखा: कैभिकी्वत्तिबडललं। (५२१) अस्यास्त्रयोदभाङ्गानि निर्हिर्शन्ति मनीषिणः। उद्वात्यकावलगिते प्रपञ्वस्त्रिगतं कलं।। वाक्केल्यधिवले गण्डमवस्न्दितनालिके। असत्प्रलापव्याच्दारमृद्वानि च तानि तु। तचोद्वात्यकावलगिते प्रस्तावनाप्रसावे सोदाहरणं लचषिते। (५ू२२) मिथो वाक्यसमुड्ूत: प्रपच्चो वास्यष्न्मतः। यथा विक्रमोरष्यथयां। वडभीलविदूषकचेन्धोरन्योन्यवचनं। (५२३) चिगमं स्यादनेकार्थयोजनं श्रुतिसाम्यमः। चथा तपेद राजा।

Page 193

सारियदर्पंये।

"सव्वेपितियतां नाथ दृष्टा सव्बाङ्गसुन्दरी। रामा रम्ये वनाम्नेडसिमिन् मया विरदिता तया। नेपथ्ये तचैव प्रतिभब्दः । राजा कथं दृष्टेत्याह"। न्च प्रन्नवाक्यमेवोत्तरलेन योजितं। "नटादिचितयविषयमेवेद- मिति" क्वित्। (५ू२४) प्रियाभैर प्रियव्वा क्चेर्व्विलोम्य कलनाच्लं। यथा वेष्यां "भीमार्च्चुना। करता घूतचछलानां जतुमयभरणोद्दीपन: सोडभिमानी राजा दुःभासनादेर्गुहुरनुजम्नतस्याङ्गराजस्य मित्रं। छष्णा केशोत्तरीयव्यपनयनपट: पाणवा यख्य दासा: कासे दुर्य्योधनोऽसा कथयतु न रृषा द्रष्टुमभ्यागता खः"॥ (५ू२५) अन्ये त्वाडम्कलं किश्चित् कार्य्यमुदिश्य कस्यचित्। उदीर्य्यते यद् चनं वच्चना चास्यरोषक्त्।

"मिच्ो मांसनिषेवण प्रकुरुषे किन्सेन मदं विना मधचापि तव प्रियं प्रियमहो वाराङ्टनाभि: वह। वेभ्ापयर्थदचि: कुतसव धनं दूतेन पौर्य्येण वा पर्य्यद्यूतपरिय्रहेऽषि भवतो नष्टस्य कान्या गति:"॥ "केचित् प्रक्रान्तवाक्यय्य साकाङसेव निवत्तिव्वाक्केिरि- त्याऊ्ज:" । बन्ये च "अनेकख प्रन्ननसैकमुत्तरं"।

Page 194

षढपरिहेद:।

(५ू२६) अन्योन्यवाक्याधिकयोत्ति: स्पर्द्याधिबलं ममं। चथा मम प्रभावत्यां "वञ्चनाभः । ग्रस्य वचः चणेनैव निर्मथ्य गदयानया। लीलयोन्मूलयिव्यामि भुवनद्दयमद्य वः।। प्रुषः। शरेरे असुरापसद चल्ममुना बञ्जप्रलापेन मम खल अ्द्य प्रचएडभुजद एड़ समर्पितार - कोदए्डनिर्गलितका एडस मूदपातैः। आस्तां समस्तदितिजचतजोचितेयं नोषि: पणेन पिभिताभनलोभनीया"। (५ू२७) गण्डं प्रस्तुतसम्बन्धि भिन्नाथं सत्वरं वचः। यथा वेर्ष्या "राजा। अ्ध्यासितुं तव चिराज्जघनखलस पर्य्याप्तमेव करभोर ममोरयुगं॥। श्रनन्तरं प्रविध्य कख्ुकी। देव भगरं भग्रमित्यादि।" भ्रत्र रथकेतनभङ्गाथं वचनमूरभङ्गार्थे सम्बन्धे सम्बह्धूं। (५ू२८) व्याख्यानं खरसे।तस्यान्यथावस्यन्दितं भवेत्। यथा इलितरामे "सीता। जाद कालं कब अनोभ्काएप गन्तव्यं तािं सो रात्रा विपाएण पणविदव्वो। सवः। त्रथ

  • जदेति। पुत्र कव्य खनु चयोध्यायां मनतथं तर्हि स राजा विनयेन प्रथवितव्य:। इति सं. टी०।

Page 195

साहिबदपंये।

किमावार्भ्या राजोपजीविभ्या भवतव्यं। बीता। जाद सो तुद्ापं पिदा। खवः । किमावयोरघुपतिः पिता। सीता। बाधडं मा प्रबधा संकर्ध एं कठ तुझ्ाएं समलाए ज्जोव पुरवी एत्ति"+ । (५ू२८) प्रद्ेलिकेव चास्येन युक्त्ता भवति नालिका।

संवरणकार्य्युत्तरं प्रहेलिका। यथा रन्नावत्यां। "ससङ्गता। सद्ि जस् कदे तुमं बश्दा सो दूधव्जेव चिद्ठदि। सागरिका। करस कदे वहं आतदा। सुसं। एं चित्तफलब्स"। पत तवं राज: छते श्ागतेत्यर्थ: संवतः।

(५३०) असत्प्रखापो यद्दाक्यमसम्बद्दं तथोत्तरं। अगटक्षतोऽपि मूर्खस्य पुरो यच्च चितं वच: ।

तचायं यथा मम प्रभावत्यां। "प्रुननः। सहकारवज्नी- मवखोक्य सानन्दं। अद्दो कथमिहैव। अ्च्िकुलमख्रुलकेशी परिमलबज्ला रसावशा तन्वी। किश्नलयपेश्नलपाषिः कोकिलकलभाषिणी प्रियतमा मे॥

  • पुत्र स युझ्ावं पितेति। सं. ॥ टी० ॥ + मा चन्यथा प्रप्ेथां न खल युवयो: सकलाया एव एथिया इति। सं०॥ टो०। 1 सरोति। सखि यस्य झते तवमागता स इत एव तिष्ठसीति ।सं.। टी•। पस्यार्थम इमागतेति। सं०॥टी•।नज विचयजवस्येति। सं० ॥ ठी.॥

Page 196

बढपरिेद:।

एवमसम्बड्गोप्तरेडपि। दतीयं यथा वेष्यां दुर्योधनं प्रति गान्धारीवाकयं। (५३१) व्याद्ारो यत्परस्थार्थे दास्यलोभकरं वचः। यथा मालविकाग्रिमिचे। लास्यप्रयोगावसाने माखविका निर्गन्तुमिच्छति। "विदूषकः । मा दाव उपदेभमुध्वा गमि- ससि*द्ृत्युपक्रमेष। दासः । विदूषकं प्रतति आार्यथ उच्तां वख्वथा क्रमभेदो लचितः । विदूषकः। पढमं वह्मणपूत्रा भोदि सा दमाए लष्िदा ।। मालविका "सयत" द्त्यादिना नाय- कथ्य विभुङ्धनायिकादर्भनप्रयुनरग दासलोभकारिणा वचमा व्याहार:। (५३२) दोषा गुणा गुणा दोषा यत्र स्युर्मदवं द्ि तत्। क्रमेण यथा। "प्रियजीवितता क्राय्यं निःसेइतं कृतप्नता। भूयस्तदर्भंनादेव ममैते गुणतां गताः ।॥। तस्यास्तद्रपसान्दय्यं भूषितं यौवनश्रिया। सुखैकतायनं जातं दुःखायैव ममाधुना"॥ इति चाङ्गानि नाटकादिषु समावत्यप वीथ्यामवसं विधे- यानि। विस्पष्टतया नाटकादिषु विनिविष्टान्यपीहोदाइतानि वीथी च। मानारमानासाच मालारूपतया खिथितल्वाद्ीथीयं। यथा मालविका। भ्थ प्रइसनं।।

  • मा तावदुपदेशमुग्वा गमिव्यसोति। सं०। ठी०। + प्रथमं नाअयपूजा भवति साइनया ज्िरितेति। सं. ॥ टी० ॥

Page 197

२०० साहितदपंये।

भवेत्प्र इसनं वृत्तं निम्दानां कविकल्पितं। वच नारभटी नापि विष्कन्कप्रवेशकी। (५ू३४) भ्रङ्गी पास्यरससतन वीथ्यङ्गानां स्थितिर्न वा। तच। (५३५) तप स्विभगव द्विप्रप्रस्टतिष्वच नायकः। एको यच् भवेदृष्टा चास्यं तन्कुद्दमुच्ते।। यथा कन्दर्पकेलि:। (५ू३६) आश्रित्य कच्चन जनं सङ्कीसमिति तदिदुः। यथा धूर्नचरितं। (५ू३७) वृत्तं बशना भ्रष्टानां सङ्कीकषें केचिदू चिरे। तत्यु नर्भवति झुङ्कमथवैकाङ्कनिर्म्ितं॥ यथा नटकमेलकादि। मुनिस्वाइ। "वेश्याचेट नपुंसकविट धूना बन्धकीच यच सयुः। श्रविक्ृतवेभ्रपरिच्छद चेष्टितकरणन्तु सष्गीर्षमिति"। (५३८) विक्वतन्तु विदुर्यच षणडकञ्चकितापसाः। भुजङ्चारएभट प्रम्टतेर्व्वेशवाग्युताः। ददन्मु सङ्कीर्लेनेव गतार्थमति मुनिना प्ृथभरोतं। प्रथो- परूपकाणि। तच्र। (५३८) नाटिका नृप्वृत्ता स्यात स्तोप्राया चतुरड्िका। प्रस्थातो धीरललितस्त स्यान्नायको नृपः।।

Page 198

षढपरिहेद:। २०१

नवानुरागा कन्याच नायिका नृपवंशजा।। सम्मवर्त्तेत नेताऽस्यां देव्यास्तासेन शङ्कितः। देवी पुनर्भवेज्ज्येष्ठा प्रगल्भा नृपवंभजा। पदे पदे मानवती तद्दशः सङ्गमो इयोः। वृत्तिः स्यात् कैशिकी खल्पविमर्षा: सन्धयः पुनः॥

कादि। त्रथ चोटकं। (५४०) सप्ताष्टनवपच्चाङ्कं दिव्यमानुषसंश्रयं। चोटकं नाम तत् प्राङ: प्रत्यङ्कं सविदूषकं।। प्रत्यक्कं सविदूषकत्वादेवाच सङ्गारोडड्गी। सप्राङ्कं यथा सम्भितरसं। पस्चाङ्ग यथा विक्रमोव्शी। त्थ गोष्ठी।

नोदात्तवचना गोष्ठी कैशिकीवृत्तिशालिनी॥ रेना गर्भविमषाभ्यां पञ्चषधोषिद न्चिता।

चथा रवतमदनिका। त्रथ सट्ठकं। (५ू४२) सट्टकं प्राह्मताभेषपाद्यं स्याद प्रवेभकं। न च विष्बन्भकोऽप्यच प्रचुरखाह्गुतो रसः॥। श्रद्मा जवनिकाख्या: स्यु: स्यादन्यन्नाटिकासमं। D2

Page 199

२०२ साहिबदपये।

चथा कर्पूरमश्चरी। ब्रथ नाव्यरासकं। (५४३) नाव्यरासकमेकाङ्कं बडताललयस्थितिः। उदात्तनायकं तद्त् पोठमर्ह्ापनायकं॥ चास्योऽ् न सपूटङ्गारो नारी वासक सज्निका। मुखनिर्व्वदणे सन्धी लास्याङ्गानि दर्भापि च । केचित्प्रतिमुखं सन्धिमिद्द नेक्कन्ति केवलं। तच सन्विद्यवती यथा नर्ावती। मन्विचतुष्टयवती यथा विलासवती। त्रथ प्रख्थानं।

(५४४) प्रस्थाने नायको दासो दीनः स्यादुपनायकः। दासी च नायिका वृत्ति: कैशिकी भारती तथा। सरापानसमायोगादुदिष्टार्थस्य संहतिः। अङ्का दो लयतालादिर्व्विलासो बडलखथा। बथा पटङ्गारतिलकं। त्रथोल्लापयं। (५४५) उदान्तनायकं दिव्यवृत्तमेकाङ्गभूषितं। शिष्पकाङ्वर्युतं दास्यप्टङ्रारकरुपैरसैः॥ उत्ताप्यं बडसङ्ग्रामं त्यस्तगीतिमनोद्दरं। चनस्ो नायिकासच नयोडक्का इति केचन ॥ मिष्यकाक्गानि वच्चमाशानि। यथा देवोमहादेवं। श्रथ काययं।

Page 200

वढपरिदेद:। २०३

(५४६) काव्यमारभटीद्दोनमेकाडं दास्यसडुलं। खणडमाचरा द्विपदिका भग्नतालैरलकृतं।।

नेता स्त्री चाययुदात्ताच सन्धी श्राद्यौ तथान्तिमः।। यथा यादवोदयः । तरथ प्रेङ्गएं। (५४७) गर्भावमर्षरचितं प्रेङ्टएं दीननायकं। शरम्धचधार मेकाङ्कमविष्कम्भप्रवेशकं॥। नियुद्दसम्फेट युतं सर्व्ववृत्तिसमाश्रितं। नेपथ्ये गीयते नान्दी तथा तन्न प्ररोचना। यथा बालिबधः । त्रथ रासकं। (५४८) रासकं पच्चपाचं स्यान्मुखनिर्व्वद्दणान्वितं। भाषाविभाषाभूयिष्ठं भारतीकैशिकीयुतं।। ऋ्धन्धारमेकाङ्ं सवोथ्यङ्गं क्लान्वितं। क्विष्टनान्दीयुतं ख्यातनायिकं मूर्खनायकं॥ उदात्तभावविन्याससंश्रितं चोत्तरोत्तरं। दूछ प्रतिमुखं सन्धिमपि केचित्प्रचक्षते॥ वथा मेनकाहितं। त्रथ संलापकं। (५४८) संलापकेऽङ्ाच्त्वारस्त्यो वा नायकः पुनः। पाषणड: स्याद्रससत पूटङ्गारकरुणेतरः।।

न तन्र वृत्तिर्भवति भारती न च कैशिकी।।

Page 201

सातिबदपये।

वथा मायाकापाखिकं! प्रथ जीमदितं।

(५ू५ू०) प्रख्यातवृत्तमेकाङ्कं प्रख्यातादात्तनायक। प्रसिद्दनायकं गर्भविमर्षाभ्यां विवर्ज्नितं॥ भारतीवृत्तिबडलं श्रीतिशब्देन संयुतं। मतं श्रोगदितं नाम विद्दद्िरुपरूपकं।। थथा क्रीडारमातलं।

"शीराधीना श्रीगदिते गायेत्किश्ित्यठेदपि। एकाक़ो भारतोप्राय दवति केचित्चचते"॥ जह्यमुदाहरएं। त्रथ शिल्पकं।

(५ू५१) चत्वारः शिल्यकेऽङ्वाः स्युश्नतस्रो वृत्तयसथा। अशान्तद्ास्याश्च रसा नायको ब्राह्मणो मतः॥ वर्सनान श्मशानादर्द्ीनः स्यादुपनायकः। सप्नविर्शाततर ङ्गानि भवन्येतस्य तानितु।।

प्रयत्नग्रथनोत्क पठावचित्याप्रतिपत्तयः॥ विलासालस्यवाम्यानि प्रदर्षाल्लीलमूढताः। साधनानुगमोच्छासवित्या: प्राप्तयसतथा।। लाभविस्मुतिसम्फेटा वैशारद्यं प्रबोधनं।

Page 202

चफपरिहेद:। २०५

मन्फेटय्रथनयो: पूर्वमुनलादेव लक्ष्म सिह्धं। चचा कनका- वतीमाधवः। प्रथ विलासिका।

विदू षकविटाभ्याच्च पोठमर्हेन भुषिता । होना गर्भविमर्षाभ्यां सन्धिभ्यां दीननायका। खन्पवृत्ता सुनेपथ्या विख्ाता सा विलासिका॥ केचित्तच विल्ार्षिकास्थाने "लामिकेति" पठन्ति तखासत "दुर्भशिकायामन्तर्भाव" दृत्यन्ये। त्रथ दुर्भलिका। (५५३) दुर्म्भज्तो चतुरङ्का स्यात् कैशिकी भारती तथा। अ्र्परगर्भा नागरनरा न्यूननायकभूषिता॥ चिनालि: प्रथमोडझ्ोऽस्यां विट क्रीडामयो भवेत्। पच्नालिर्दितीयोड को विदू षकविलासवान्। षकालिकस्तृतीयस्त पोठमईविलासवान्। चतुर्था दशनालि: स्यादङ्: क्रीडितनायकः॥। यथा बिन्दुमती। त्रथ प्रकरणिका। (५५४) नाटिकेव प्रकरणी सार्थवाद्दादिनायका। समानवंभजा नेतुर्भवैद्यन च नायिका। मृग्यमुदाइरणं। त्रथ इलोभ:। (५ू५ू५) पकोभ एव एकाङ: सप्राष्टी दश वा स्तिरियः। वागुदात्तैकपुरुष: कैशिकोवृत्तसङ्कल: ।। मुखान्तिमा तथा सन्धी बजताललयस्थिमिः।

Page 203

२०ई साहिबदर्पये।

यथा केलिरवतकं। त्रथ भाषिका। (५ू५६) भाषिका सक्षपनेपथ्या मु्खनिर्व्वद्णान्चिता ! कैभिकीभारतीवृत्तियु त्ताका ङ्विनिर्मिता॥ उदात्तनायिका मन्द पुरुषो Sचाङ्गसप्नकं। उपन्यासोऽथ विन्यासो विबोध: साध्वसं तथा॥ समर्पएं निवृत्तिश्च संचार इति सप्नमः। उपन्यास: प्रसङ्गेन भवेत्कार्य्यस्य कीर्त्तनं। निर्व्वेदवाक्यव्युत्पन्तिर्विन्यास इति स सुनः। श्रान्तिनाशे विबोध: स्यान् मिथ्याख्यानन्तु साध्वसं॥ सोपालम्भवचः कोपपीडयेन् समर्पएं। निदर्भनस्थोपन्यासो निवृत्तिरिति कथ्यते। संचार दूति च प्राजर्यत्कार्य्यस्य समापनं। सष्टान्युदाहरणानि। यथा कामदत्ता। एषां सर्व्वेषा- मपि नाटकप्रक्ृतिकत्वेऽपि यथाचित्यं चथालाभं नाटकोत्- विभेषपरिय्रह्ः । यत्र च नाटकोत्स्थापि पुनरुपादानं तत्र तत्ङ्वावस्य नियमः । ब्रथ त्रव्यकाव्यानि। (५ू५ू७) श्रव्यं श्रोतव्यमाचं तत् पद्यगद्यमयं दिधा। तब पद्यमयान्याह। ५५८) इन्दोबइ्पदं पद्मं तेनेकेन च मुत्ततकं। हाभ्यान्तु युम्मकं सन्दानितकं चिभिरिष्यते॥। कलापकं चतुर्भिश् पच्चभि: कुलकं मतं।

Page 204

२०७

तच मुककं चथा मम।

माच्ात्क र्नुरमुपासते प्रति मुद्ध्यनिकताना: परं। धन्यासता मथुरापुरीयुवतयसङ्रह्म या: कोतुकाद् भालिक्गृन्ति समालपन्ति प्रतधा कर्षनन्ति चुम्बनन्ति च"॥ युग्मकं यथा मम। "किं करोषि करोपान्ते कान्ते गण्डखलीमिमां। प्रणयप्रवणे कान्ने नैकान्ते नोचिता: कुधः॥ द्ति यावत्कुरङ्गाचीं वकुमोह्दामहे वयं। तावदाविरभूचूते मधुरो मधुषध्बनिः"। एवमन्यचापि।

(५५2) सर्गबन्धो मदाकाव्यं तच्नैको नायक: सरः। सदंशः क्षचियो वापि धीरोदात्तगुणन्वितः॥ एकवंश्रभवा भूपा: कुलजा बहवोदपि वा। पूटङ्गारवीरशान्तानामेकोडड्री रस ईष्यते॥ अरक्रानि सर्व्वेडपि रसा: सर्व्वे नाटकसन्धय। इतिचासोङ्गवं वृत्तमन्यद्ा सघ्जनाश्र्यं।। चत्वारसस्य वर्गा: स्युस्ेष्वेकश् फलं भवेत्। आदौ नमस्क्रियाशीव्वा वसुनिर्देश एव वा।। कचिन्रिन्दा खलादीनां सतान्च गुणकीर्तनं। एकवृत्तमयैः पद्ैरवसानेऽन्यवृत्तकेः।

Page 205

२०८ साहिबदपये।

नातिस्वष्पा नातिदोरघी: सर्गा भरष्टाधिका इूष।. नानावृत्तमयः कापि सर्ग: कथन दश्यते।। सर्गान्ते भाविसर्गस्य कथायाः सूचनं भवेत्।

सभ्मोगविप्रलम्भौ च मुनिस्वर्गपुराध्वराः।। रणप्रयाणोपयममन्त्रपुचोदयादयः। वर्मनीया यथायोगं साङ्रोपाङ्गा श्रमी इूद॥ कवेर्वृत्तस्य वा नाम्ना नायकस्येतरस्य वा। नामास्य सर्गोपादेयकथया सर्गनाम तु।। सन्ध्यक्गानि यथालाभमत्र विधेयानि। श्वसानेन्यवृत्तकै- रिति बजवचनमविवचितं। साङ्ग्गेपाङ्गा दति जलकेलिमधु- पानादयः । यथा रघुवंभ्भिश्उपालबधनेषधादि:। यथा वा मम राघवविखासादि:। (५ू६०) अस्तिन्नार्षे पुनः सर्गा भवन्याख्यानसञ्जकाः। भम्िन् महाकाव्ये। यथा महाभारतं। (५६१) प्राछ्यतैर्निमिति तस्मिन् सर्गा आश्वाससकक्ञकाः। छन्दसास्कन्द केनैतत् क्चिद्रलितकैरपि ॥ चथा सेतुबन्धः । यथा वा मम कुवलयान्चरितं। (५६२) अपसंशनिबन्धेडसिमिन् सर्गा: कडवकाभिधाः। मथापभंभयोग्यानि कन्दांसि विविधान्यापि।

Page 206

वषपरिक्केद:

यथा कर्लपराक्रमः । (५ू६३) भाषा विभाषानियमात् काव्यं सर्गसमुज्झितं। एकार्थप्रवणैः पद्यैः सन्धिसामग्यवर्ज्जितं॥ यथा भित्ताटनं आर्ययाविलासख। (५ू६४) खएडकाव्यं भवेत् काव्यस्यैकदेशानुसारि च। यथा मेघदूतादि। (५६५) कोषः झोकसमूद्ृस्तु स्याद न्योन्यानपेत्तकः। व्रज्याक्रमेण रचितः स एवातिमनोरमः॥ सजातीयानामेकच सन्निवेभा ब्रज्या। यथा मुक्ावल्यादि। अथ गद्यकाव्यानि। तच गद्यं। (५ू६६) वृत्तबन्धोज्भितं गद्यं मुत्तकं वृत्तगन्धि च। भवेदुत्कलिकाप्रायं चूर्सकश्च चतुर्व्विधं॥। आद्ं समासरहितं वृत्तभागयुतं परं। अ्रन्यद्दीर्घसमासाढ्यं तुर्य्यञ्च्ाल्पसमासकं॥। मुककं यथा। "गुरुर्वचमि पृथुरुरमीत्यादि"। दृत्तर्गन्धि यथा मम। "समरक ए्डरूननिविडभुजद एडकु एडलीकृतकोदएड़-

एडेत्यनष्टुब्वन्तस्य पादः। समरकण्डूनेति च प्रथमाचरद्वय- रहितस्तखैव पाद:। उत्कलिकाप्रायं यथा ममैव। "अिस

E 2

Page 207

साहितदपये।

लेत्यादि"*। घूर्षकं यथा मम। "गुएरत्नसागर जगदेकना- गर कामिनीमदन जनरञ्जनेत्यादि"। (५ू६७) कथायां सरसं वस्तु पद्मैरेव विनिर्म्ितं। क्कचिदत भवेदार्य्या कचिदकापवत्नके।। आदौ पद्यैर्नमस्कार: खलादर्वत्तकीर्तनं। यथा कादम्बर्य्यादि। (५६८) आख्यायिका कथावत् स्यात् कवेवैंशादिकीर्त्तनं॥। तस्यामन्यकवीनाञ्च वृत्तं गद्यं कचित् क्वचित्। क्थांशानां व्यवच्केद आश्व्ास इति बध्यते॥। आर्य्या वक्रापवक्कार्णं कन्दसा येन केनचित्। अ्रन्यापदेशेना्वासमुखे भाव्यर्थसचनं।। यथा हर्षचरितादि। "अपि तनियमो दृष्टसचाप्यन्यैरुदीरणात"। द्ति दएझाचार्य्यवचनात् केचित् "आख्यायिका नायकेनेव निबद्धव्या" दत्याजसदयुत्ां। आ्रख्यानादयद्य कथास्ायिक- योरेवान्तर्भावान्न पृथगुक्काः। यदुकं दण्डिनैव। "अनवान्तर्भविष्यन्ति शेषासाख्यानजातय दति"। एषामुदादरणं पख्चतन्त्रादि। अ्रथ गद्यपद्यमयानि। (५६ट) गद्यपद्यमयं काव्यं चम्पूरित्यभिधीयते।

  • अगिसेति। वानिश विस्मर निशिततरपूरविसरविदलितसम- रघरिमतप्रबलपरबजेत्यादि। सं० ॥ टी. ॥

Page 208

वछपरिछेद:। २११

यथा देभराजचरितं। (५७०) गद्यपद्यमयो राजस्तुतिर्व्विरुद्मुचते। यथा विरुदमषिमाला। (५७१) करभ्भकन्तु भाषाभिर्व्विविधाभिर्व्विनिर्म्ितं। यथा मम षोडभभाषामयी प्रशस्तिरत्नावली। एवमन्ये डपि भेदा उद्दशमाचप्रषिद्धत्वादुक्भेदानतिक्रमाच न पृथग्ल- चिता: ।I द्वति साहित्यदर्पणे दृश्यश्रव्यकाव्यनिरूपणो नाम षष्ठः परिच्छेद: ॥ *॥

Page 209

२१२ साषितदर्पये।

दह प्रथमतः काव्ये दोषगुएरीत्यलङ्गाराणामवस्थितिक्रमो दर्षितः । सम्प्रति के ते दृव्यपेच्षायामुदंभक्रमप्राप्तानां दोषाणं खरूपमाह। (५७२) रसापकर्षका दोषाः श्रस्यार्थ: प्रागेव स्फुटीळतः । तद्विशरेषमाह। (५७३) ने पुनः पच्चधा मताः। पदे तदंशे वाक्यार्थे सम्भवन्ति रसेऽपि यत्।। तच। (५७४) दुःश्रवं निविधाल्लीलानुचितार्थाप्रयुकताः।

त्रवाचकत्वं क्ञिष्टत्वं विरुद्मतिकारिता। · अ्र्रविम्ृष्टविधेयांशभावश्च पदवाक्ययोः॥ दोषाः केचिद्वन्त्येषु पदाशिडपि पद्डेपरं। निरर्थकासमर्थत्वे चुतसंस्कारता तथा॥

परुषवर्सतया श्रुतिदुःखावइ्ृत्वं दुःश्र्रवल्वं। यथा। "कान्ताथें यातु तन्वङ्गी कदानङ्गवशंवदा" ।

दाहरएं। "दृप्नारिविजये राजन् साधनं सुमहत्तव। प्रससार भनव्वा युर्विनाथे तन्वि ते तदा"॥

Page 210

सप्तमपरिछेदः। २१२

श्च साधमवायुविनाभभन्दा ब्स्लीला:। "पदूरा त्मरतां यान्ति पश्डभूता रणाधरे"।

तथा प्रसिद्धावपि कविभिरनादटृतल्वं। यथा। "भाति पद्मः सरोवरे"। अच्र पद्मभब्दः पुंलिङ्गः । ग्राम्यतं यथा। "कटिसे इरते ममः" । अ्त्र कटिशब्दो ग्राम्यः । त्रप्रतीतत्वमेकदेश- माचप्रसिद्धलं। यथा। "योगेन दलिताभयः"। प्रत्र योग- शास्त्र एव वासनार्थ आ्शयभब्दः । "आशीःपरम्परां वन्दां कर्ले कत्वा ऊपां कुरु"। श्रच वन्दामिति किं वन्दीभूतायामुत वन्दनीयायामिति सन्देहः। नेयार्थतं रूढिप्रयोजनाभावादपत्रिकृतं लत्यार्थ- प्रकाशनं। यथा। "कमले चरणाघातं मुखं सुमुखि तेडकरात्"। प्रच चरणाघातेन निर्ज्जितलं लच्ष्यं। निदतार्थत्मुभया- र्थस्य शब्दस्याप्रसिद्धेऽर्ये प्रयोगः । यथा। "यमुनाशम्वरमम्वर व्यतानीत्"। भम्बरशब्दो दैत्ये प्रमिद्धू दष तु जले निहतार्थः। "गीतेषु कर्षमादने"। श्ाङ्पूव्वी दाञ्धातुद्दानार्थेडवाचकः। यथा वा। "दिनं मे त्ववि सम्प्राप्ते ध्वान्तकवस्रापि यामिमी"। पच दिनमिति प्रकाशमयार्थेडवाचकं। क्ञिष्टत्वमर्थप्रतीते- व्यंवहिततवं।"चीरोद जावसतिजन्रभुवः प्रसन्नाः"। त्रत्र चीरो- दजा लक्ष्ीसस्या वषतः पद्मं तस्य जन्मभुवो जलानि। "भूतये

Page 211

साहित्यदर्पंये।

डस्तु भवानीभः"। त्च भवानीभभब्दो भवान्या: पत्यन्तरप्र-

"सर्गग्रा मटिकाविलुष्नटृथोचछूनः किमेभिर्भुजैः"। श्च् वथालवं विधेयं तच समामे गुणीभावादनुवाद्यत्व- प्रतोतिकृत्। यथा वा। "रचांसपि पुरःसातुमलं रामानु- जस्य मे"। शच् रामस्येति वाचं। यथा वा। "आसमुद्रचिती- पानां"। अचासमुद्रमिति वाच्ं। यथा वा। "यत्र ते पतति सुभु कटानः षष्ठवाए द्रव पञ्चभरख"। भ्रच षष्ठ द्वेत्युत्ेच्यं। यथा वा। "अमुत्ता भवता नाथ मुहर्त्तमपि सा पुरा"। प्रचामुत्तेत्यच नञ्रः प्रसज्यप्रतिषेधत्वमिति विधेयत्वमेवो- चितं। यदाड:। "अप्राधान्यं विधेर्यच प्रतिषेधे प्रधानता। प्रसज्यप्रतिषेधोडसा क्रियया सह यच नञ्र"।

यथा। "नवजलधरः सन्नड्भोऽयं न दृप्ननिभाचरः"। अचोदाहरणे तत्पुरुषसमासे गुणीभावे नञ्र: पर्ययुदासतया निषेधस्य विधेयतानवगमः । यदाङ:। "प्रधानतं विधेर्यत् प्रतिषेदेऽप्रधानता। पर्य्युदास: स विभेयो यत्रोत्तरपढे न नञ्र"॥ तेम। "जगोपात्मानमनसो भेजे धर्षाममातुरः।

Page 212

सप्रमपरिक्केद:। ११५

अ्रगुभुराददे सोडयानसत्त: सुखमन्वभूत्"॥ पचाचस्तामनुद्यात्मगोपनाद्येव विधेयमिति नजः पर्यय- दासतया गुपभावो युक्तः । नन्वश्राद्धूभोजी ब्राह्मणः, ब्रसूर्य्यम्पश्या राजदारा दवत्यादिवत् श्रमुत्रेत्यचापि प्रसज्यप्रतिषेधो भवि- व्यतीति चेन्न। अचापि यदि भोजनादिरूपक्रियांभेन नञ्रः सम्बन्धः स्ान्तदैव तत्र प्रसज्यप्रतिषेधतवं वत्तं शक्यं। न च तथा। विशेष्यतया प्रधानेन तद्भोज्यार्थेन कनश्रेनैव नञ्रः सम्वन्धात्। यदाङ:। "आ्ङ्कभोजनशीला दि यतः कर्त्ता प्रतीयते। न तङ्गोजनमाचं तु कर्त्तरीनेर्व्विधानत दूति"॥ श्रमुत्तेत्यच तु क्रिययैव सह् सम्बन्ध दूति दोष एव। एते च क्िष्टत्वादयः समासगता एव पददोषाः। वाक्ये दुःअ्ररवतं यथा। "सरात्यन्धः कदा लस्ये कात्तार्थ्यं विरहे तव। कृतप्रवृत्तिरन्वर्थे कविर्वान्तं समश्रुते"॥ श्रच जुगुप्ाव्यञ्जकासीलना।

अ्च कमललाद्टित्यं पद्मरागः । वक्राभि: वामाभि: । "धम्मिललस्य न कस्य प्रेच्य निकामं कुरद्गणावाच्याः। रज्य त्यपूर्व्वबन्धव्युत्पत्ते्मीनसं भोभां" ॥। श् धम्मिल्लस्य शोभां प्रेच्य कस्य मानसं रज्यतीति सम्बन्ध: क्रिष्टः। "न्यक्कारो हयमेव मे यदिति" अच चायमेव न्यव्वार दूति न्यक्कारस विधेयतवं विवचितं। तथ मब्दरचनावैपरी-

Page 213

२१ई साहितदर्पमे।

त्येन गुणीभूतं। रचना च पदद्वयस्य विपरीतेति वाक्दोषः । "आ्ानन्दयति ते नेचे योऽमी सुभु समागतः"। द्त्यादिषु "यत्तदोर्नित्यः सम्वन्धः" द्वति न्यायादुपक्रा-

प्रतिपाद्यमाना दृदमेतदद:शब्दा विधेया एव भवितुं युक्का:। त्र तु यच्कब्दनिकट स्यतया अनुवाद्यत्व प्रतीतिकत्त च्छब्दखापि यच्छब्दनिकटस्थितस प्रमिद्परामर्षितमाचं। यथा। "यः स ते नयनानन्दकरः सुभ्रु स आ्रगतः"।

यथा। "आनन्दयति ते नेचे योऽधुनामी ममागतः"। एवमिद मादिशब्दोपादानेपि। यत्र च यन्तदोरेकसार्थत्ं

क्षतिः। तथा हि यच्कब्दस्योत्तरवाकगतलवेनोपादाने साम थ्यात् पूर्व्ववाक्ये तच्कब्दसार्थतं। यथा "आत्मा जानाति यत् पापं"। एवं । "यं सर्व्वश्ैलाः परिकल्थ वत्सं मेरा स्थिने दोग्धरि दोचदचे। भाखन्ति रत्नानि महोषधीख्व" द्ृत्यादार्वपि। तच्क्रब्दस प्रक्रान्तप्रसिद्धानुभूतार्थते यच्छब्दस्ार्थतं। क्रमेष यथा। "स इला बालिनं वीरं तत्पदे चिरकाङ्िते। धातो: स्थान दवादेशं सुग्रीवं संन्यवेशयत्"॥

Page 214

सप्तमपरिकेद: । २१७

"तामिन्दुसुन्दरमुखीं इदि चिन्तयामि"॥ यत्र च यच्कन्दनिकटस्थितानामपीद मादि शब्दानां भिन्न- लिङ्गविभतित्वं तत्रापि निराकाङ्मलमेव। क्रमेण यथा। "विभाति मृगशवानी येदं भुवनभूषएं। दून्दुर्विभाति यस्तेन दग्धा: पथिकयोषितः"॥ कचिदनुपात्तयोद्वयोरपि सामर्थ्यादवगमो यथा। "न मे भमयिता कोऽपि भारस्ेत्ुर्व्वि माशडचः । नन्दस्य भवने कोडपि बालोऽम्तद्गुतपीरुषः"।। अ्रत्र योऽस्ति स ते भारस् प्रमयतेति बुध्यते। "यर्द्यद्विर हदुःखं मे तत् को वापहरिय्यति"। दृत्यचैको यच्छ्व्दः साकाङ्ग दवति न वाच्यं। तथा हि यद्यदित्यनेन येन केनचिद्रपेश सिथितं सर्व्वात्मकं वस्तु विवचितं। तथाभूतस्य तसय तच्क्व्देन परामर्षः । एवमन्येषामप वाक्य- गतलेनोदाहरएं बोथ्यं। पदांभे श्रुतिकटुर्यथा। "तद्गक भिद्चौ कुरु देवकार्यं"। "धातुमत्तां गिरिर्धत्ते"। ऋत्र मन्ताभब्दः चीवार्थे निहतार्थः। "वर्ष्यंते किं महामेनो विजेयो यस्य तारकः"। श्च् विजेय दूति कवत्यप्रत्यय: तप्रत्ययार्थेडवाचकः। "पाषिः पह्मवपेलवः"। पेलवशब्दस्याद्याचरे त्रस्सोले। "मङ्गामे निहता: फूहरा वचोबाएत्मागताः"। ऋत् वषःशब्दस् गीःशब्दवाचकले नेयार्थलं। तथा तत्रैव बाएसथाने परेति पाठे ऋत पददयमपि न परिवृत्तिसहं। F2

Page 215

२१८ साहित्दर्प ये।

जलध्यादा तूत्तरपदं वाडवानलादी पूर्व्वपदं। एवमन्येडपि यथा सम्भवं पदांभदोषा जोया:। निरर्थकलवादीनां चयाणाख् पद- मातरगतत्ेनैव लच्चे मन्भवः। यथा। "मुख् मानं हि मानिनि"। अच दिशब्दो वृत्तिपूरएमाचप्रयोजनः । "कुञ्जं हन्ति कशो- दरी"। अत हन्तीति गमनार्थे पठितमपि न तच समथं। "गाएडीवी कनकशनिलानिभं भुजाभ्यामाजन्ने विषमविलोचनस्य वचः"। "शडे यमहनः (पा०१।३।२८) खाङ्गकर्मकाच्चेति" (पा० १।३। २८। सर० वा० १) श्रनुशासनबलादाङ्पूर्व्वस्य इन: खाङ्गकर्षमकस्यैवात्मनेपदं नियमितं। दह तु तल्वद्वित- मिति व्याकरएलक्षण हीनलात् चयुतसंस्कारतवं। नन्वच "आ्रजन्न" द्ूति पदख्य खतो न दुष्टता अपि तु पदान्तरापेच्यैवेत्यख वाक्यदोषता। मैवं। तथा हि गुणदोषालङ्गाराणं शब्दार्थ- गततवेन व्यवस्थितेसतदन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वं हेतुः। दूछ तु

पदान्तराणं परिवर्त्तनेऽपि तस्य तादवस्थादेवेति पददोष एव तथा। यथेद्दात्मनेपदस्य परिट्ृत्तावपि न पददोष: तथा इन्प्रळ्तेरपीति न पदांपरदोष: । एवं "पद्म" द्ृत्यचाप्रयुक्कस्य पद्गतत्वं बोध्यं। एवं प्राक्ृतादिव्याकरणलक्षणड्दानावपि चयुत- संस्कारत्वमूद्यं। दष भ्रव्दानां सर्व्वथा प्रयोगाभावेसमर्थत्वं विरलप्रयोगे निहृतार्थलं। निहृतार्थलमनेकार्थशब्दविषयं। अप्रतीतल्वे लेकार्थस्यापि भब्दस्य सार्व्वचनिकप्रयोगविरहः।श्र्र-

Page 216

सप्तमपरिकेद:। २१६

थंत्वे हन्यादयोऽपि गमनार्थे पठिताः । त्रवाचकतवे दिनादय: प्रकाशमयाधर्थे न तथेति परस्परभेदः। एवं पददोषसजा- तोया वाक्ये दोषा उत्ता: सम्प्रति तद्विजातीया उच्यन्ते। (५७५) वर्णानां प्रतिकूलत्वं लुप्नाह्ृतविसर्गते।

पतत्प्रकर्षता सन्धा विश्लेषाझ्लीलकष्टताः। अरद्धान्तरेकपदता समाप्नपुनरात्तता।।

वाच्यस्यानभिधानञ्च भग्नप्रक्रमता तथा। त्याग: प्रसिद्धेरस्थाने न्यास: पदसमासयोः। सङ्कीर्सता गर्भितता दोषा: स्युवीक्यमाचगाः॥ वर्षानां रसानुगुण्विपरीतत्वं प्रतिकूलतं। यथा मम। "शवट्टदू उल्लद्ृद्ट सतणे कहिम्पि मोट्टाशरद णो परिदृद्ृद। हिश्रएए फिद्ृद् लज्जादू खुद्ृद्ू दिह्ीए मा"*। अत् टका- रा: पटङ्गाररसपरिपन्थिनः केवलं शत्रिप्रदर्भनाय निबदूाः। एषासैकद्वित्िचतुःप्रयोगेण न तादृग्रमभङ्ग द्ूति न दोषः। "गता निभा दूमा बाले"। श्च लुप्नविसगाः। श्राष्ता श्रोत्वं * खवट्टर हति। उदततर्यात उक्लाटयति यने कस्मिन्नपि मोट्टा- यति न परिघट्टृति। छृदयेन स्फिटयति ल्नया खट्टयति पतः सा इति॥ सं॥ टी उद्दत्तयति देहमुत्तानीकरोति। उक्को- टयति पार्खपरिवर्सनं करोति। माट्टायितभावं न करोति। स्फिट यति वश्यति। खट्टयति कुष्ठिता भवति इत्र्थः ॥ठी० ॥

Page 217

२२० साहित्यदर्पये।

प्राप्ता विसर्गा यत्र। यथा। "धीरो वरो नरो यातीति"। "पल- वाकृतिरक्ोष्ठी"। ऋचाकृतिपद्मधिकं। एवं "सदाभिवं नामि पिनाकपाणिमिति" विशेषणमधिकं। "कुय्यीं हरस्यापि पिना- कपाणेरिति" ऋत् तु विभेषप्रतिपत्त्यर्थमुपात्तत्वाद्युक्मेव। यथा वा "वाचमुवाच कीतः"। श्रत् वाचमित्यधिक' उवाचेत्यनेनैव कतार्थल्ात्। कचित्तु विशेषसदानारथं ततयोगो युज्यते। यथा। "उवाच मधुरां वाचमिति"। केचित्वाङः "यत्र विशेषण- स्थापि क्रियाविभ्रेषलं स्भवति तत्रापि तत्प्रयोगो न घटते" यथा। "उवाच मधुरं धीमानिति"। "यदि मय्यर्पिता दृष्टिः किं ममेन्द्रतया तदा"। श्च प्रथमे त्वयेति पदं न्यूनं। "रतिलीलाश्रमं भिन्ते सलीलमनिलो वहन्"। लोलाशब्दः पुनरुत्ः । एवं "जनतुर्विसं ष्टतविकाभिविसप्र- सूना"। तच विसशब्दस्य षटतपरिस्फुटतत्परसना दति सर्व्वना- स्ैव परामर्षो युक्कः । इतं ढृत्तं लक्षणानुसरऐडय्यश्रव्यं रसान- नुगुएमप्राप्तगुरुभावान्तलघु च। क्रमेण यथा। "इन्त सतत- मेतस्या हृदयं भिन्ने मनोभवः कुपितः"। "अि मयि मानिनि मा कुरु मानं"। ददं वृत्तं हाखरससैवानकूलं। "विकसित- सहकारभारहारिपरिमल एष समागतो वसन्तः"। यत्पा- दान्ते लघोरपि गुरुभाव उत्तलत सर्व्वत्र द्वितीयचतुर्थपाद- विषयं। प्रथमततीयपादविषयन्तु वसन्ततिलकादेरेव। अ्रत्र प्रमुदितसारभ आगतो वसन्त इति पाठो चुकः। यथा वा।

Page 218

सप्रमपरिक्केद:ः। २२१

"अन्यास्ा गुणरत्नरोहसभुवो धन्या मृदन्यैव सा सभ्भारा: खलु तेऽन्य एव विधिना वैरेष सष्टो युवा। श्रीमत्कान्तिजुषां दविषां करतलात् स्त्रीणं नितम्बस्थलात् दृष्टे यत्र पतन्ति मूढमनसामस्त्राषि वस्त्राषि च"॥ शत्र वस्त्राणि चेति बन्धस्य स्रथत्वश्रुतिः । "वस्त्राएपीति" पाठे तु दार्व्यमिति न दोषः। "दूदमप्राप्नगुरुभावान्तलष्विति" काव्यप्रकाशकारः। वसतुतस्त "लच्णानुसरऐडय्श्रव्यमिति" श्न्ये।

श्वामततिप्रकुलत्वाभत् पातु वो नरकेसरी"॥ अ्च् क्रमेणनप्रासप्रकर्षः पतितः। "दलिते उत्पले एते अचिणी त्रमलाङ्गि ते"। एवंविधसन्धिविश्लेषस्यामकृत्प्रयोग एव दोषः । अ्रनुभामनमु- लद्ड वत्तभङ्गभयमाच्रेण सन्धिविश्वेषस्य तु मलदपि। यथा। "वासवाथामुखे भाति दन्दुशन्दनविन्दुवत्"। "चलण्डामरचेष्टित दति" अन् सन्धी जुगुपाव्यञ्रकमशोललं "उव्यस्तावच तवाली मर्वन्ते चार्ववस्थितिः"। शरत्न सन्धी कषटत्वं। "दून्दुर्विभाति कर्पूरगारैर्धवलयन् करैः। जगन्ा कुरु तन्वद्गि मानं पादानते प्रिये"॥ भत्न जगदिति प्रथमार्ड्डे पठितुमुचितं। "नाभयन्तो घनध्वानतं तापयन्तो विदोगिनः।

Page 219

२२२ साहित्यदर्पये।

पतन्ति पथिनः पादा भासयन्तः त्मातलं"।। श्रच् चतुर्थपादो वाक्यसमाप्रावपि पुनरात्तः। त्रभवन्मत- सम्बन्धा यथा। "या जयश्रीर्मनोजस यया जगदलङ्गतं। यामेणाचीं विना प्राण विफला मे कुतोऽद्य सा"॥ ऋत यच्कब्दनिर्हिष्टानां वाक्यानां परस्परनिरपेक्षलात्त- देकान्तःपातिना एणचीशब्देन अ्रन्येषां सम्बन्धः कवेरभिमतो नापपद्यत एव। "यां विनामी वथा प्राण एणची सा कुतोऽद्य मे"। दति तच्कब्दनिर्हिष्टवाक्यान्तःपातितवे तु सव्वैरपि यच्क- ब्दनिर्दिष्टवाक्े: सम्बन्धो घटते। यथा वा। "ई कषमे यत्कटाचेष तदा धन्वी मनोभवः"। शच् यदित्यस तदेत्यनेन सम्बन्धो न घटते। "ईचमे चेदि- ति" तु युक्ः पाठ:। यथा वा। "ज्योत्त्रा प यः पयःपूरस्ारका: कैरवानि च। राजति व्योमकासारराजहंसः सुधाकरः"॥ प्रच् कासारभब्दस्य समासे गुणीभावात्तदर्थस स्व्वें: मंयोग: । विधेयाविमर्षे यदेवाविम्ृष्टं तदेव दुएं। दछ तु प्रधा- मस्य कासारपदार्थस प्राधान्येनाप्रतीते: सब्वोडपि पयःपूरादि- पदार्थलदङ्गतया न प्रतीयते दति सर्व्ववाक्या र्थविरोधावभास दत्युभयोर्भेद: । "अनेन छिन्दता मातु: कणं परपडना तव।

Page 220

सप्तमपरिक्केद: । २२३

बट्ूसर्ड्धू: छृपाणेडयं लज्जते मम भार्गव"॥ अच्न "भार्गवनिन्दायां प्रयुक्नसय मातकषक्वेदनकर्तत्स्य परपडना सद सम्वन्धो न युक् दूति" प्राच्याः। "परश्डनिन्दा- मुखेन भार्गवनिन्दाधिक्ामेव वैदग्ध्यं द्योतयतीति"आधुनिकाः। त्क्रमता यथा। "समय एव करोति बलावलं प्रणिगदन्त दूतीव भरीरिणां। परदि हंसरवाः परुषीक्वतखरमयूरमयूरमण्तीयतां"। शत् परामरशमानवाक्यानन्तर मेवेतिभब्दप्रयोगो युको न तु प्रणिगदन्त द्ृत्यनन्तरं। एवं। "इयं गतं सम्प्रति शोचनीयतां समागमप्रार्थनया कपालिनः । कला च सा कान्तिमती कलावत- स्वमस्य लोकस्य च नेचकीमुदो"। श्रत् त्वमित्यनन्तरमेव चकारो युक्ः। अ्रमतपरार्थता यथा। "राममन्त्रथशरेणेत्यादि"। पघ पटङ्गाररमस्य व्यञ्चको द्विता- योऽर्थ: प्रछतरसविरोधित्वादनिष्टः । वाच्यसानभिधानं यथा। "व्यतिक्रमलवं कं मे वोच्य वामाति कुप्यसि"। ऋच्न व्यंतिक्रमलवमपीत्यपिरवशं वत्रव्यो नोतः । न्यूनपदले वाचकपदसैव न्यूनता विवचिता। त्रपेस्तु न तथात्मित्यनयो- र्भेद:। एवमन्यचापि। यथा वा। "चरणानतकान्तायासन्वि कोपसथापि ते"।

Page 221

२२४ साहितदर्प मे।

ऋत्र "चरणनतकान्तासीति" वाच्यं। भग्रप्रक्रमता यथा। "एवमुत्ो मन्त्रिमुखैरीवणः प्रत्यभाषन"। अत् वचधातुना प्रक्रान्तं प्रतिवचनमपि तेनैव वक्रमुचितं तेन "रावणः प्रत्यवोचतेति" पाठो युक्ः। एवस सति न कथि-

"उदेति सविता ताम्रसाम एवासमेति च"। द्रत्यन यदि पदान्तरेण स एवार्थः प्रतिपद्यते तदान्योऽर्थ दूव प्रतिभासमान: प्रतीतिं सगयति। यथा वा। "ते हिमालयमामच्य पुनः म्रेच्य च पूहलिनं। सिद्धू सासे निवेदार्थं तडिसष्टाः खमुद्युः"॥ अ्च् "अस्ा दूति" दृदमा प्रक्रान्तस तेनैव तत्समानाभ्या- मेतदद:शब्दाभ्यां वा परामर्भा युक्ो न तच्छब्देन। यथा वा। उदन्वच्छित्रा भू: स च पतिरपां योजनभतं"। ऋ्रच "मिता भूः पत्यापां स च पतिरपामिति" युक्कः पाठः । एवं। "यभाऽधिगन्तुं सुखलिपया वा मनुष्यमंख्यामतिर्वत्तितुं वा।

समुत्तुकेवाङ्कमुपैति सिङ्धि:" ॥ प्च सुखमोद्ितुमित्युचितं। त्रचाध्ययो: प्रक्वतिविषयः प्रक्र- मभेदः। हतीये पर््यायविषयः। चतुर्थे प्रत्ययविषयः। एवमन्यत्।

Page 222

सप्तमपरिकवेद:। २२५

प्रसिद्धित्यागो यथा। "घारो वारिमुचा रवः"। प्त्र मेघानां गर्ज्जितमेव प्रसिद्धूं। यदाङ: । "मन्जीरादिषु रणितप्रायं पचिषु तु कूजितप्रभतिः। स्नितमणितादि सुरते मेघादिपु गर्ज्जितप्रमुखमित्यादि"॥ प्म्थानस्यपदता यथा। "तीर्थे तदीये गजमेतुबन्धात् प्रतीपगामुत्तरतोऽस्य गङ्गां।

अ्रत् तदीयपदात् पूव्व गङ्गामित्यस्य पाठो युक्कः। एवं "हितान् न यः सं्टणते स किं प्रभुः"। ऋ्रच् संग्टणत द्व्यतः पूव्वं नञ्रः स्यितिरुचिता। श्रत् च "पदमात्रस्यास्थाने निवेशेऽपि सव्वमेव वाक्यं विवत्तितार्थप्रत्यायने मन्थरमिति" वाक्यदोषता। एवमन्यचापि। दूह केडय्याङ: "पदशब्देन वाचक एव प्रयोगो निगद्यते न च नञ्रो वाचकता निर्विवादात् खातच्येणर्थबोधन- विरहादिति" यथा "दयं गतं दूत्यादौ" त्मित्यनन्तरं चका- रानुपादानादक्रमता तथाचापीति। अम्थानसममामता यथा। "शद्यापि सनभ्ैलदुर्गविषमे मोमन्तिनीनां हृदि स्थातुं वाञ्कति मान एष धिगिति क्रोधादिवालोहित:। प्राधह्टूरतर प्रसारितकर: कर्षत्यमा तत्क्षणात् फुमनत्केरवको्षनिःसरद लिश्रेषीक्पाएं भभी"॥ अ्त् कोपिन उक्री समामे न कृतः कवेरुक्री कतः। वाक्या- न्तरपदानां वाक्यान्तरेऽनुप्रवेशः सङ्गीर्ख्लं। यथा। "मुख चन्द्रं कुरङ्गाचि पख मानं मभोऽक्रणे"। G 2

Page 223

२२६ साहित्दपये।

प्रच्न मभोऽङ्गणे चन्द्रं पशय मानं मुखेति युकं। "क्ञिष्टल- मेकवाक्यविषयमिति" त्रस्ाद्भिन्नं। वाक्यान्तरे वाक्यान्तरानु- प्रवेश गर्भितता। यथा। "रमणे चरणप्रान्ते प्रषतिप्रवणेडधुना। वदामि सखि ते तत्त्वं कदाचिन्नाचिता: क्रुध:"॥ अर्थदोषानाइ।

त्रनवीक्कतनिर्हेतु प्रकाशितविरुद्धताः॥ सन्दिग्धपुनरुत्तत्वे ख्यातिविद्याविरुद्दते। साकाङ्कतास चचर भिन्नतास्थानयुक्तता। तर विशेषे विशेषश्वानियमे नियमखथा। नयोर्विपर्य्ययो विध्यनुवादायुक्तते तथा॥

तद्विपर्य्ययो विशेषेऽ्विशेषा नियमेऽनियमः । श्रचापुष्टलवं मुख्यानुपकारिलं। यथा। "विलोक् वितते व्योष्ति विधुं मुख् रुषं म्रिये"। प्रच विततशब्दो मानत्यागं प्रति न किश्चिदुपकुरुते। अ्रधि- कपदले पदार्थान्वयप्रतीते: समकालमेव बाधप्रतिभास: दद तु पस्चादिति विभेषः । दुक्क्रमता यथा। "देहि मे वाजिनं राजन् गजेन्द्रं वा मदालसं"। शत गजेन्द्रख् प्रथमं याचनमुचितं।

Page 224

सप्तमपरिछेद: । २२७

"सपिहि तं समोपे मे खपिम्येवाधुना प्रिय"। प्रचार्था ग्राम्यः। कस्यचित् प्रागुत्कर्षमपकर्षे वाभिधाय पञ्चात्तदन्यप्रतिपादनं व्याहततं। चथा। "इर्रन्ति हृदयं यूनां न नवेन्दुकलादयः। वीच्यने यैरियं तन्वी लोकलोचनचन्द्रिका"॥ ऋच येषामिन्दुकला नानन्दहेतुस्तेषामेवानन्दाय तम्या- खन्द्रिकातवारापः। "इन्तुमेव प्रतृत्तस्य सब्धस्य विवरैषियः। यथापड जायते पातो न तथा पुनरुत्नतिः"॥ त्रचार्थाडसीलः । "वर्षत्येतदइर्पतिर्न तु घनो धामसमच्कं पयः सत्यं सा सवितु: सुता सुरसरित्पूरा यया सावितः। व्यासस्योत्रिषु विश्वसित्यपि न कः श्रद्धा न कस्य श्रुता न प्रत्येति तथापि मुग्धहरिणी भाखन्रीचिव्वपः"॥

सूर्य्यप्रभवं। ततस सूर्ययमरीचीनां जलप्रत्ययदेतुत्वमुचितं। तथापि मृगी भ्रान्ततान्तत्र जलप्रायं न करात्ययमप्रस्तनोऽप्यर्था दुष्बोधः दूरे चासमान् प्रस्तुतार्थबोध दति कष्टार्थलं। "मदा चरति खे भानु: सदा वहति मारूतः। सदा धन्ते भुवं भ्रेष: सदा धीरोऽविकत्थनः"॥ अत सदेत्यनवीशतं बचास्य पदस्य पर्य्यायान्तरेणोपादाने

Page 225

२२८ साहित्दर्पये।

डपि यदि नान्यदिच्क्वित्यन्तरं तदास दोषस सङ्भाव दूति कथितपदत्वाङ्वेदः। नवीक्वतत्वं यथा। "भानु: सक्द्युक्तुरङ्ग एव राचिन्दिवं गन्ववह्यः प्रयाति। बिभन्ति शेष: सततं धरिचीं षष्ठांभटत्तेरपि धर्म एषः"॥ "गहीतं येनासीः परिभवभयान्ननोचितमपि प्रभावाद्यस्याभून्र खल तव कच्चित्र विषयः। परित्यत्ं तेन तमपि सुतशोकान्नतु भयाद् विमोच्ये भस्तर त्ामहमपि यतः खस्ति भवते"॥ अच द्वितोयभस्त्रमोचने हतुनोंत् दूति निर्हेतुत्वं। "कुमारसे नराधीश श्रियं समधिगच्छतु"। अत्न लं स्रियखेति विरुद्धार्थप्रकाशनात् प्रकाशितविरुद्ूलं। "अचला अबला वा स्ुः सेव्या बरूत मनीषिएः"॥ प्त्र प्रकरणभावाच्छान्तपटङ्गारिणो: को वत्रेति निखया- भावात् सन्दिग्धतवं। "सहसा विदधीत न क्रियामविवेक: परमापदां पदं। दणते हि विम्ृष्यकारिएं गुएलुब्धा: खयमेव सम्पदः"॥ ऋच द्वितीयार्द्धव्यतिरेकेण द्वितीयपादस्यैवार्थ दति पुन- रुकता। प्रसिड्धिविरद्ूता यथा। "ततखचार समरे मितशठूलधरो हरिः"। अत्र हरे: शूलं लोकेऽप्रसिङूं। यथा वा।

शच पादाघातादशोकेषु पुष्पमेव जायत दति प्रसिद्धं न

Page 226

सप्तमपरिछेद:। २२८

लड़कुर इ्वति कविसमयस्यातिविरुद्ूता॥ "अधरे करजचतं मृगाच्या:"। पच पूट ङ्गारभास्त्रविरुद्धलाद्विद्याविरुडूता। एव- मन्यभास्त्रविरुद्धत्वमपि। "ऐभस्य धनुषो भङ्कं चचस्य च समुन्नतिं। स्त्रीरत्नञ्च कथं नाम मृय्यते भार्गवोऽधुना"॥

"सज्जन दुर्गता मग्र: कामिनी गलितसनी। खल: पूज्य: समज्यायां तापाय मम चेतमः"॥ ऋत्र सज्जनः कामिनी च शेभनी तत्हचर: खलाऽश- भन दूति सहचरभिन्नलं। "आज्ञा शक्रशिखामणिप्रणयिनी शास्त्राणि चत्षुरनवं भक्रिर्भृतपता पिनाकिनि पदं लक्केति दिव्या पुरी। उत्पत्तिद्रंदिणानये च तदहो नेटृस्वरो लभ्यते स्याचेदेष न रावणः क नु पुनः सर्व्वन् सर्व्वे गुणः"॥ शच न रावण द्ूत्येतावतैव समापयं। "हीरकाणं निधेरस्य सिन्धोः किं वर्षयामहे"। ऋ्च रत्नानां निधेरित्यविभेष एव वाच्य:। "आवर्त्त एव नाभिसे नेचे नीलमरोरहे। तरङ्गा वलयसेन लं लावलाम्ुवापिका"॥ अ्चावर्त एवेति नियमो न वाच्यः। "यान्ति नीलनिचोलिन्यो रजनीव्वभिवारिकाः"। ऋत्न तमिसताख्विति रजनीविशेषा वाच्य:।

Page 227

२३० साह्ि त्यदरपये।

"आपातसुरसे भोगे निमग्रा: किंन कुव्वते"। श्च आपात एवेति नियमो वाच्यः। ननु वाच्यसानभि- धाने "व्यतिक्रमलवम्" द्त्यादावपेरभावः दूह चैवकारसेति काऽनयोर्भेदः। अचाह। नियमस्यावचनमेव पृथग्भूतं नियम- परिव्ृत्तेर्विषय दूति। तन्न। तथासत्यपि दयो: शब्दार्थदोष- तायां नियामकाभावात्। तत् का गतिरिति चेत् "व्यतिक्रम- लवमित्यादा" शब्दोचारणनन्तरमेव दोषप्रतिभास: दूह त्वर्थप्रत्ययानन्तरमिति भेदः। एवस प्ब्दपरिवृत्तिसहल्वासह- त्वाभ्यां पूर्व्वैरादटृतोपि शब्दार्थंदोषविभाग एवं पर्य्यवस्त। यो दोष: शब्दपरितृत्त्यमह्ः म प्ब्ददोष एव। यञ्च पदार्था- व्वयप्रतीतिपूर्व्वबाध्यः सोऽपि प्रब्ददोषः। यख्ार्थप्रतीत्यनन्तर- बाध्यः सऽर्याश्रय दति। एवं चानियमपरिट्टत्तलादेरप्यधि- कपदलादर्भेदो बाड्ूव्यः। अ्रमतपरार्थते तु "राममन्मथ- भरेपेत्यादा" नियमेन वाक्यव्यापिताभिप्रायाद्ाक्ादोषता। अस्मोललादा तुन नियमेन वाक्यव्यापिलं। "आमन्दितसपचोऽस परपचान् इनिव्यति"। पत् परपमं हला खपन्मानन्दविव्यतीति विधेयं। "चण्डीपचूडाभरए चन्द्र लोकतमोपइ। विरहिप्राणहरण कदर्थय न मां दृथा"। अच विरहिए उत्री ततीयपादखार्थे नानुवाद्य:। "सपं रागावृतान्ा सुट्ठमिह ययैवासि यव्चारिकरे मातज्जानामपीदोपरि परपुर्षैया च दृष्टा पतन्ती।

Page 228

सप्तमपरिक्केदः । २११

तत्काडयं न किञ्चिङ्गपर्यात विदितं तेऽस तेनासि दक्ता भत्येभ्यः श्रीनियोगाङ्गदितुमिति गतेवास्ुधि यस् कीर्ततिः"॥ अ्रच विदितं तेडस्वित्यनेन समापितमपि वचनं तेनेत्यादि पुमरुपात्तं।I श्रथ रसदोषानाह।

(५७७) रसस्योत्ति: स्शब्देन स्थायिसच्च्वारिणोरपि। परिपन्थिर साङ्गस्य विभावादे: परिग्रद्ः॥ त्रन्ेपः कल्पितः कष्क्रादनुभावविभावयोः। त्र्रकाएडे प्रथनकेदा तथा दीप्निः पुनः पुनः॥ अङ्रिनोऽननुसन्धानमनङ्गस्य च कीर्त्तनं। त्रतिविस्ततिरङ्गस्य प्रक्टतीनां विपर्य्ययः। त्थानौचित्यमन्यच्च दोषा रसगता मताः॥

रसस्य खशब्दो रसभब्द: पटङ्गारादिभब्दस। क्रमेण यथा। "तामुद्दीच्य कुरङ्गाचीं रभेन कोऽप्यजायत। चन्द्रमण्डलमालोका पटङ्गारे मग्रमन्तरं"॥ स्थायिभावस्य खशब्दवाच्तं यथा। "अजायत रतिस्तस्ास्वयि लोचनगोचरे"। व्यभिचारि: खभन्दवाच्यलं यथा। "जाता लव्जावतो मुग्धा प्रियस् परिचुम्बने"। ऋच प्रथमे पादे "शसीम्ुकुलिताची सेति" लच्जाया त्रम- भावमुखेन कथने युक्: पाठः ।

Page 229

२३२ साष्ित्यदपये।

"मानं मा कुरु तन्वद्धि जाला यौवनमस्थिरं"। अच् यौवनास्थैरय्यनिवेदनं पटङ्गाररसख परिपन्थिन: शान्त- रसस्याङ्गं शान्तस्यैव च विभाव दति पटङ्गारे तत्परियह्ा न यक्क: । "धवलयति शिभनिररोचिषि भुवनतलं लोकलोचनानन्दे। 6

दषत्मिप्नकटाचा सेरमुखी सा निरीच्यतां तन्वी"॥

ताविति कष्टकल्पना। "परिह्रति रतिं मतिं लुनीते सलतितरां परिवर्त्तते च भूयः। दूति वत विषमा दशास्य देहं परिभवति प्रसभं किमत्र कुर्मः"॥ ऋ्रच रतिपरिद्वारादीनां करुणादावपि सभ्भवात् कामि- नीरूपो विभाव: कच्छ्रादाचेप्ः। अकराएडे प्रथनं यथा। वेणी- संहारे द्वितीयेडक्के प्रवर्त्तमानानेकवीरमङ्गये काले दुर्ययाधनस् भानुमत्या सद पटङ्गारप्रथनं। छेदो यथा वोरचरिते। राघव- भार्गवयोद्वाराधिरुढे स्गामे "कङ्गणमोचनाय गच्छामीति" राघवस्योकिः। पुनःपुनर्दीप्निर्यथा। कुमारसभ्भवे रतिविलापे। तङ्गिनोऽननुसन्धानं यथा। रत्नावन्यां चतुर्थेडक्के वाभ्रव्या ग- मने सागरिकाया विस्पतिः। बनङ्गस्य कीर्त्तनं यथा। कर्पूर- मञ्च्यां राजनायिकयो: खयं रतं वसन्तस्य वर्षनमनादृत्य वन्दिवर्षितस्य प्रभंसा। ऋङ्गस्यातिविस्ततिर्यथा। किराते

Page 230

सप्रमपरिछेद:।

सुराङ्गनाविलासादि:। प्र्तयो दिय्या ददिय्या दिव्यादिव्या- खेति। तेषां धीरोदान्तादिता तेषामययुत्तमाधममध्यमल्ं। तेषु च यो यथाभूतसस्याययावर्षने प्रक्तिविपर्य्ययो दोषः । यथा। धीरोदान्तस रामस धोरोद्ूतवत् क्ना वालि- बधः। यथा वा कुमारसभवे। उत्तमदेवतयो: पार्थ्वतोपरमे- शवरयो: समभोगपङ्गारवर्नं। "ददं पिचरो: समभोगवर्लनमिवा- त्यन्तमनुचितं" द्त्याऊ्ः। ब्रन्यदनाचित्यं देशकालादीनामन्यथा यद्वर्षनं। तथा सति हि काव्यस्यासत्यताप्रतिभामेन विनेयाना- मुन्ुखोका रासभ्भवः।

(५७८) एम्य: पृथगलङ्कारदोषाणां नैव सम्भवः।

एभ्यः उत्नदोषेभ्यः । तथा दि उपमायामसाट् श्यासभ्भवयो- रूपमानस्य जाति प्रमाणगतन्यूनत्वाधिकत्व योरर्थान्तरन्यामे उत्पे- चितार्थममर्थने चानुचितार्थलं। क्रमेश यथा। "यथ्ट्रामि काव्यभशिनं विततार्थरशिनिं"। "प्रज्वलज्जलधारावत् निपतन्ति घरासव"। "चण्डाल दव राजामी सङ्गामेधिकमाहसः"। "कर्पूरखण्ड दूव राजति चन्द्रविन्ं"। "इरवन्रोलकष्ठोडयं विराजति मिखावसः"। "सनावद्रि समानी ते"। "दिवाकराद्रचति यो गुहासु लीनं दिवाभीतमिवान्वकारं। H 2

Page 231

२१8. साहितदर्पये।

सुद्रडपि मूमं भरणं प्रपन्ने ममत्वमुखै: भिरसामतीव"॥ एवमादिषूतेत्तितार्थस्यारसभूततयैव प्रतिभासनं सरूपमि- त्यनुचितमेव तत्मर्थनं। यमकस्य पादचयगतस्ाप्रयुक्तल्वं दोष:। यथा। "सइसालिजनेः सििग्धैः सहसा कुञ्जर्मन्दरं। उदिते रजनीनाथे सहसा याति सुन्दरी"॥ उत्ेचायां यथा भब्दसोलेच्ताद्योतकत्वे डवाचकलं। यथा। "एष मूर्त्तो यथा धर्मः चितिपो रक्षति चितिं"। एवमनुप्रामे वृत्तिविरुद्धस्य प्रतिकूलवर्सलं। यथा। "श्व- दृद्र उल्लदृद्र दत्यादो"। उपमायास् साधारणधर्मास्याधि- न्यूनत्वयोरधिकपदत्वं न्यूनपदलख्च। क्रमेणोदाहरएं । "नयनज्योतिषा भाति शभ्ुर्भूतिसितद्युतिः । विद्युतेव भरन्मेघो नीलवारिदखण्डष्टक्"॥

"कमलालिङ्गितसार हारहारी मुरं द्विषन्। विद्युद्विभूषिता नीखजीमूत द्व राजते"॥ ऋ्चोपमानस्य सवलाकतवं वाच्यं। श्रख्ामेवोपमानोपमे बथोलिङ्गवचनभेदस्य कालपुरुषविध्यादिभेदस्य च भग्रप्रक्रमत्वं। क्रमेणोदाहरएं। "सुधेव विमलसन्द्रः"। "ज्योत्स्ा दव सिता कोर्तिः"। "काप्यभिख्या तथोरासीड्रजतो: शडुङ्वेभयो:।

Page 232

सप्रमपरिकेद:

पच तथाभूतचित्राचन्द्रमसो: शेभा न खल्वासीत् अरपि तु सर्व्वदापि भवति। "लतेव राजसे तन्वि"। त्त्र खता रा- जते लं तु राजसे। "चिरं जीवतु ते स्ननुमार्कणडेयमुनिर्यथा"। ऋ्रच मार्कएडेयमुनिर्जीवत्येव न खल्वेतदस्य जीवलित्यनेन विधेयं। दूह तु यत्र लिङ्गवचनभेदेऽपि न साधारणधर्मास्या- न्ययाभावखच न दोष: । क्रमेणोदाहरएं। "मुखं चन्द्र द्ूवा- भाति"। "तद्वेशेऽसटृभाऽन्याभिः स्त्रीभिर्मधुरता मतः। दधते स परां भोभां तदीया विभ्रमा दूव"॥ पूव्वोदा दर पेषूपमानोपमेययोरेकसैव साधार पधर्थेषान्व- यषिद्धेः प्रक्रान्तस्ार्थस स्फुटोऽनिव्वाहः। एवमनुप्रामे वैफस्य- स्यापुष्टार्थलं। यथा।

परिसरणमरुणचरणे रणरणकमकारणं कुरुते"॥ एवं समामोत्री साधारणविभेषणावभात् परार्थस्य प्रतीता- वपि पुनसस्य प्रब्देनोपादानस्याप्रस्तुतप्रभंसायां व्यञ्ननयैव प्रस्तुतार्थावगते: प्ब्देन तदभिधानस्य च पुनरुकत्वं। क्रमेणो- दाहरएं। "अनुरागवन्तमपि लोचनयोर्दधतं वपुः सुखमतापकरं निरकाषयद्रविमपेतवसुं वियदालयाद परदिग्पिका"।

Page 233

साहिबदर्पये।

प्रचापरदिगित्येतावतैव तख्या गविकालं प्रतोयते। "शाहृतेषु विरङ्गमेषु मननको नायात् पुरो वार्य्यते मध्ये वा धुरि वा वमंसपमणिर्धन्ते मणीनां धुरं। खद्योतोऽपि न कम्पते प्रचलितुं मध्येऽपि तेजखिनां धिक् सामान्यमचेतमं प्रभुमिवानामष्टतत्त्वान्तर"। भचाचेतसः प्रभोरभिधानमनुचितं। एवमनुप्रामे प्रसिद्द- भावस ख्ातविरुद्धूतं। यथा। "चक्राधिष्ठिततां चक्रो गोतं गोचभिदुच्ितं। वृषं वृषभकेतुञ्च प्रायच्छद्यस्य भूभुजः"॥ उत्दोषालास कचिददोषलं क्चिदुएलमित्याह।

(५७८) वत्तरि क्रोधसंयुत्ति तथा वाच्चे समुद्ूते। रौद्रादो तु रसेऽत्यन्तं दुःश्रवत्वं गुणे भवेत्।

एषु चाखाद खरूपविभेषात्मकतया मुख्यगुप्षप्रकर्षापकारि- लाहुष इति व्यपदेश भाक्रः। क्रमेष यथा। "सदि चेद छपख कषठलुठितप्राएस मे निईयं कर: पसमपरः गरैरतिमितैर्भिन्दन् मनो निर्भरं।

ज्वालाजालकराखितः पुनरसा नासतां समखातना"। बम पझ्गारे कुपितो वक्रा। "मूर्ड व्या धूयमानध्वनद्मरधुनीखोखकलालजाल-

Page 234

सप्तमपरिछेद:। २३

ऊर्द्धन्यस्तात्िद एडभ्रमिभवर भमोद्यन्रभखत्वेश- भरान्तब्रह्माण्डखएडं प्रवितरतु भिवं भान्भवं ताण्डवं वः"॥ बचोडूतताएडवं वाचं। दमे पद्ये मम। रद्रादिरसे लेतद्वितयापेक्षयापि दुःअ्रवत्वमत्यन्तं गुप्तः। यथा। "उत्लत्ो- त्त्य छत्तिमित्यादि"। त्त्र वीभत्ो रसः।

(५८०) सुरतारभभगोष्यादावह्लीलत्वं तथा पुनः। तथा पुर्णारति गुए एव। यथा। "करिइसेन सम्बाधे प्रविश्यान्तर्विलाडिते। उपसर्पन् ध्वजः पुंमः साधनान्तर्विराजते"॥ ऋच हि सुरतारभ्षगोध्यां "धर्थैः पदैः पिशडनयेष रहस्य- वस्विति" कामभास्त्रस्थितिः । आरदिभब्दात् भमकथाप्रभतिषु बोङ्डूवयं।

(५८१) स्यानामदोषो होषादी निद्दतार्थाप्रयुत्तते।

यथा। "पर्व्वतभेदि पविचं जैनं मरकस्य बङ्मतङ्गहनं। इरिमिव इरिमिव हरिमिव सरसरिदभ्भ: पतन्नमत"॥ अत्ेन्द्रपच्ते पवित्रशब्दो निदतार्थः। सिंहपने मतङ्गभन्दो

(५८२) गुणः स्यादप्रतीतत्वं जत्वं चेद्दतृवाचयोः । यथा।

Page 235

साहितदर्पबे।

"तामा मनन्ति प्रक्नति पुरुषार्थप्रवर्तिगों। तहर्भनमुदासीनं लामेव पुरुषं विदुः॥ (५८३) सयं वापि परामर्षे नप्रतीतल्वं गुए दृत्यनुषज्यते। यथा। "युक्कः कलाभिस्तमसां विटृद्टी चीएस ताभि: चनये य एषां। छुद्धूं निरालम्पदावलम्वं तमात्मचन्द्रं परिभीलयामि"॥ (५८४) कथितञ् पदं पुनः। विद्ितस्यानुवाद्यत्वे विषादे विस्मये क्रुधि। दैन्येऽथ लाटानुप्रासेऽनुकम्पार्या प्रसादने। अरथान्तरसङ्कमितवाचे दर्षेडवधारणे॥ गुए द्त्येव यथा। "उदेति सविता ताम्र दत्यादि"॥ श्त्र विद्ितानुवाद: । "इन्त इन्त गतः कान्तो वसन्ते सखिना गतः"। ऋ्रच विषाद:। "चित्रं चिचमनाकाशे कयं सुमुखि चन्द्रमाः"। ऋच विष्मयः । "सुनयने नयने निधेहीति" ऋत् लाटानुप्रासः। "नयने तस्ैव नयने चेति" बादावर्थान्त- रसनुमितवाच्यो ध्वनिः। एवमन्यच।

(५ू८यू) सन्दिग्धत्वं तथा व्याजस्तुतिपय्यवसाथि चेह।

Page 236

सप्तमपरिछेद:। २३६

गुप इ्त्येव यथा।

"पृथुकारन्तखरपाचं भूषितनिःश्रेषपरिजनं देव। विलसत्करेणगहनं सम्प्रति सममावयो: सदनं"॥ (५८६) वैयाकरणमुख्ये तु प्रतिपाद्येऽथ वत्तरि। कष्टत्वं दुःश्र्रवत्वं वा गण द्रत्येव। यथा। "दिधोवेवीसमः कविङ्गुषट्टद्यारभाजनं। क्विपप्रत्ययनिभ: कखिद्यच सन्निषिते म ते"॥ ऋचार्थ: कष्टः वैयाकरणख वक्रा। एवमस् प्रतिपाद्यतेऽपि। "अचातार्पमुपाध्याय लामहं न कदाचन"। अ्रत् दुःअवत्वं। वैयाकरण वाच्यः। एवमस्य वक्लेऽपि। (५८) गुए द्ूत्येव। यथा मम। "एसो ससहर बिम्बो दीसदू हेशङ्गवीएपिएडा ब्य। एए त् अस्समोहा पडन्ति आसासु दुदधार ब"*॥ दूयं विदूषकोकि:। (५८८) निर्देतुता तु ख्ातेर्थे दोषतां नैव ग्कति। यथा। "सन्पति सन्ध्यासमयस्क्रदन्दानि विघटयति"।

  • एव पणूधरबिम्बो दृशयते वैयफ्वीनमिरद इव। एते चाश्रसमूह्षा: पतक्याभास दुग्बधारा इव ॥ सं० ॥ टी० ॥

Page 237

२8० साषितयदपये।

(५८ट) कवीनां समये ख्याते गुणः ख्यातविरुद्धता। कविसमयस्थातानि च। (५ूट०) मालिन्यं व्योम्ति पापे यशसि धवलता वर्स्यते चासकोर्त्येद रक्नौ च क्रोधरागौ सरिदुदधिगतं पङ्कजेन्दीवरादि। तोयाधारे5खिलेपि प्रसरति च मरालादिक: पत्तिसङ्गा ज्योत्सा पेया चकोरैर्जलधरसमये मानसं यान्ति हंसाः।। पादाघातादशोकं विकशति वकुलं योषितामास्यमच्चै- र्यूनामङ्गेषु द्वारा: स्फुटति च हृदयं विप्रयोगस्य तापैः। मौर्वो रोलम्बमालाधनुरथ विशिखा: कौसमा: पुष्पकेतो- र्भिन्ननं स्यादस्य वाणैरयुवजनहृदयं स्तरोकटाचेणा तद्दत्। श्रह्मभभोजं निशायां विकसति कुमुदं चन्द्रिका पर्कपत्ते मेघध्वानेषु नृत्यं भवति च शिखिनां नाप्यशोके फलं स्यात्। न स्याज्नाती वसन्ते न च कुसुमफले गन्धसारद्रुमाणा- मित्याद्युन्नेयमन्यत् कविसमयगतं सत्कवीनां प्रबन्धे।। एषामुदाहरणान्याकरेषु स्पष्टानि। (५८१) धनुज्यादिषु शब्देषु शब्दास्तु धनुरादयः। मारूढत्वादिबोधाय यथा। "पूरिता रोदसी ध्वानेर्धनुव्यास्फालनोद्जवैः"। शम ज्यावष्देमापि गतार्थले धनुःशब्देन ज्याचा धनुष्यात- तीकरएं बोधयते। भदिभष्दात् "भाति कर्बावतंससे"। भ्रत

Page 238

सप्तमपरिछेद:। २४१

कर्लस्थितत्वबोधनाय कर्षशब्दः। एवं त्रवणकुण्डलमिर:शरेखर- प्रभृतिः। एवं निरुपपदो मालाशब्द: पुष्पसजमेवाभिधन् दति स्थितावपि। "पुष्यमाला विभाति ते"। अ्रत् पुष्पभब्द उत्कष्ट- पुष्पबुद्दे। एवं मुक्ताहार द्त्यत मुकाशब्देनान्यरल्नामिश्रितल्वं। (५६२) प्रयोक्तव्याः सिथिता त्रमी। धमुर्ज्यादय: सत्काव्यस्थिता एव निवदूव्या: न त्स्चिता जघनका सीकरकङ्गणादयः । (५८३) उक्तावानन्दमग्नाद: स्यान्यूनपदता गुणः। यथा।

सान्द्रसनेहर सातिरेकविगलच्ोमननितम्वामरा। मा मा मानद माति मामलमिति चामापरोलापिनी सुप्ता किं नु मता नुकिं मनसि मे लीना विलोना मु किं"॥ अ्च पीडयेति न्यूनं। (५८४) क्कचिन्न दोषो न गुणः न्यूनपदत्वमित्येव। यथा। "तिष्ठत्कोपवभात् प्रभावपिचिता दोरघं न सा कुप्यति खर्गायोत्पतिता भवेन्यि पुनर्भावार्ट्रमख्या मनः। तां इर्तु विबुर्धद्विषापि न च मे अक्रा: पुरोवर्त्तिनों सा चात्यन्तमगोचरं नयनयोयीतेति कोऽयं विधिः"॥ ऋ्च "प्रभावपित्ितेति" "भवेदिति" चेत्यनन्तरं "मैत- दयत" दूति पदानि न्यूनानि। एषां पदानां न्यूनतायामप्येतद्ा- 12

Page 239

२४२ साहितदपये।

दीघ न सेत्यादिवाक्यजन्यया च प्रतिपत्या तिष्ठेदित्यादिवाक्या- प्रतिपत्तेरबाध: स्फुट मेवावभासत दति न दोष: । (५टप) गुणः काप्यधिकं पदं। यथा। "आचरति दुर्ज्जना यत्सहसा मनसोऽयगोचरानर्थान्। तन्न न जाने जाने सयुभति मनः किन्ु नैव निष्ठरतां"॥ शच न न जाने दृत्यनेनायोगव्यवच्छेदः। द्वितीये जाने

(५ू८ई) समाप्तपुनरात्ततवं न दोषो न गुणः कचित्। यथा। "अन्यास्ता गुपरत्नेत्यादि"। श्रच प्रथमार्ड्ेन वाक्य- समाप्तावपि द्वितोयार्ड्धवाकयं पुमरुपात्तं। एवस विभेषणमाचस पुनरुपादाने समाप्रपुनरात्ततवं न वाक्यान्तरसेति विज्ञेयं। (५९७) गर्भितत्वं गुणः क्कापि यथा। "दि भ्ातङ्गघटाविभक्चतुराघाटा मही साध्यते सिद्धा सापि वदन्त एव हि वयं रोमाख्चिता: पश्यत। . विप्राय प्रतिपादते किमपरं रामाय तस्ै नमो यस्मात् प्रादुरभूत् कथाह्भुतमिदं यचैव चासतं गतं"। शच वदन्त एवेत्यादि वाक्यं वाक्यान्तरप्रवेभात् चमत्का- रातिशयं पुष्णाति। पतत्प्रकर्षता तथा।

Page 240

सप्मपरिछेद:। २४३

र्थेति कचित् गुणः। यथा। "चख्नह्ुजेत्यादि"। त्रत्र चतुर्थपादे सुकुमारार्थतया पब्दाडम्बरत्यागो गुरुः। (५९ह) कचिदुक्ता खशब्देन न दोषो व्यभिचारिण। अनुभावविभावा्भ्यां रचना यच्र नोचिता॥ यच विभावानुभावमुखेन प्रतिपादने विभद प्रतीतिनास्ति यत्र च विभावानुभावकृतपुष्टिराहित्यमेवानुगुएं तच्र व्यभि- चारिण: खशब्देनोत्री न दोषः। यथा। "श्रीत्सुकेन इततवरा मह भवा व्यावर्न्तमाना हिया तेसैर्बन्धुवधूजनस्य वचनैर्नीताभिमुख्यं पुनः। दृष्टाये वरमान्तमाध्वसरसा गौरी नवे सङ्गमे। संरोहत्पुलका हरेए इसता सिष्टा शिवायासतु वः"॥ अ्रचात्सुक्ासय लरारुपानुभावमुखेन प्रतिपादनेन झटिति प्रतीतिः। लराया भयादिनापि सभ्नवात् द्वियोऽनुभावस्य च व्यावर्त्तनस् कोपादिनापि सभभवः। माध्महासयोस्त विभा- वादिपरिपोषस प्रक्तरसप्रतिकूलप्रायत्वादित्येषां खभब्दाभि- धानमेव न्यायं। (ई००) सच्चार्य्यादेर्विरुद्दस्य बाध्यत्वेन वचा गुणः। "क्काकार्य्य मशलह्ाणः क्व च कुलमित्यादि"।

त्सुक्य स्पतिदै न्यचिम्ताभिसिरस्कार: पर्यन्ने चिन्ता प्रधानमा- खादप्रकर्षमाविर्भावर्यत।

Page 241

साहित्यदर्पये।

(ई०१) विरोधिनोऽपि सरणे साम्येन वचनेऽपि वा। भवेदिरोधो नान्योन्यमङ्गिन्यङ्गत्वमाप्नयोः ॥ क्रमेण वथा। "श्यं स रमनोत्कर्षीत्यादि"। त्रत्ालम्बन- विच्केदेन रतेररसात्मतया सर्य्यमाणनां तदङ्गानां शेको- छोपकतया करुणानकूलता। "मरागया स्त्रतघनघ्मतायया

रुषा नृपा: प्रियतमयेव भेजिरे"॥ शच सम्भोगपटद्गारो वर्लनीयस वीरव्यभिचारिष: क्रोध- सानुभावसाम्येन विवचित: । "एकं ध्याननिमीलनान्मुकुलितप्रायं द्वितीयं पुनः पार्व्यत्या वदनामुजसनभरे सम्भोगभावालसं। अन्यदूरविकष्ट चापमद्नक्रोधानलोद्दीपितं अम्भोर्भिननरसं समाधिसमये नेचचयं पातु वः"। ऋत् प्ान्तप्टङ्गाररीट्रपरिपुष्टा भगतद्विषया रतिः । यथा वा। "चिप्रो इस्तावलग्न: प्रसभमभिवतोऽप्याददानांऽपडकान्तं ग्टशन् केशेव्वपाससरणनिपतितो नेचितः सभ्भुमेष।

कामीवार्द्रापराधः स दहतु दुरितं शभवो वः भराभिः"॥ शरच कविगता भगवद्िषया रतिः प्रधानं। तखा: परि- पोषकतवा भगवतस्त्रिपुरविध्वंसं प्रत्युत्साहसापरिपुष्टतया रभ-

Page 242

सप्मपरिछेद:। २४५

पद्वीमप्राप्ततया भावमाचसय करुणाऽङ्गं। तस्य च कामीवेति साम्यवलादायातः पटङ्गारः। एवसाविश्रान्तिधामतया करु-

पुष्टतद्विषयरतिभावासादप्रकर्षकतया यौगपद्यसङ्भावादङ्गलेन न विरोधः। ननु समूहालम्बनात्मकपूर्सघनानन्दखरूपस् रसस्य च तादूभेनेतररमेन कथं विरोध: सभ्भावनीयः । एक-

पत्तेः। नायङ्गाङ्गिभावः। दयोरषि पूर्वतया खातच्ये वि- श्रान्तेः। सत्यमुत्तं। अत एवाच प्रधानेतरेषु रसेषु खातव्यवि- श्रामराहित्यात् पूर्षरसभावमानाच विलक्षणतया सस्चारिर- सनास्ा व्यपदेश: प्राच्यानां। अ्रस्रत्पितामहानुजकविपि्डत- मुख्यश्रीचएडीदासपादानान्त खण्डरसनान्ना। यदाऊ:। "अङ्गं बाध्योऽ्य संसर्गी यदयज्गी खाद्रसान्तरे। नाखाद्यते समगं यन्ततः खणडरमः स्मत दूति"॥

विरोधिनोर्वीरशङ्गारयो: कथमेकच्। "कपोले जानक्ा: करिकलभदन्तद्युतिमुषि सरसेरस्फारोइ्मरपुलकं वत्नकमलं। मुङः पशन् पटखन् रजनिचर सेनाकलकलं जटाजूटग्रन्थिं द्रठयति रघूणं परिदृढः"॥ दत्यादो समावेः। अत्ोचयते। दह खलु रसानां विरो- धिताया अविरोधितायास चिधा व्यवस्था। कयोसिदालम्-

Page 243

२४६ साहित्यदर्पये।

मैक्येन कयोखिदाश्रयैकयेन कथोखिनैरन्तर्ययेष दति। तन्र वीरएटद्गारयोरालम्बनैकोन विरोध:। तथा हाखराद्रवीभते सम्भोगस्य। वीर करुणराद्रादिभिर्विप्रलभभाख। आ्रलम्बनैकोन आश्रयैक्ेन च वीरभयानकयो:। नैरव्र्य्यविभावैक्याभ्यां ग्रान्त- पङ्गारयोः। चिधाय्यविरोधा वीर खाद्भतरट्राभ्यां। शङ्गार- खाह्गुतेन। भयानकस्य बीभलेनेति। तेनाच वीरश्टङ्गारयोर्भि- वालम्बनलाव विरोध: । एवस वीरख नायकनिष्ठलेन भया- नकस्य प्रतिनायकनिष्ठल्वेन निबन्धे भिन्नाश्रयलेन विरोध: । यक्च नागानन्दे प्रभमाश्रयस्यापि जीमूतवाहनस्य मलयवत्यन- रागा दर्भितः । तत्र "अदो गीतमद्दो वादिचमिति" ब्रद्धुतख्या-

मन्यदपि विश्वेयं। "पाण्ड चामं वदनं" दत्यादा च पाएडता- दीनामङ्गभाव: करुणविप्रलमोऽपोति न विरोधः। (६०२) अनुकारे च सर्व्वेषां दोषाणां नैव दोषता। सर्व्वेषां दुःश्ररवत्वप्रभ्टतना। यथा। "एष दुख्यवनं नौमीत्यादि जल्पति कश्चन"।

(ई०३) अन्येषामपि दोषाणामित्याचित्यान्मनीषिभि:। अदोषतापगुणता केया चानुभयात्मता।। अनुभयात्मता ऋदोषगुणत्मनता। दति साहित्यदर्पण दोषनिरूपणो नाम मप्रमः परिच्छेद:॥

Page 244

कषम:परिकेद:। २४७

गणानाह। (ई०४) रसस्याङ्गित्वमाप्नस्य धर्म्माः श।य्यादयेो यथा। गुणाः यथा खल्वङ्गित्वमापनस्यात्मन उत्कर्षहेतुववात् ग्र- य्यादयो गुणभब्दवाच्या: तथा कावेऽङ्गित्वमाप्नस् रमस्य धर्षाः सरूपविभेषा: माधुर्य्यादयोऽपि। खसमर्पकपदसन्दर्भस्य काव्य- व्यपदेशसयापायिकानुगुथ्यभाज इत्यर्थः । यथा चैषां सरमाचस्य धर्मात्वं तथा दर्षितं।

(ई०५) एवं माधुर्य्यमोजोऽय प्रसाद इति ते चिधा। ते गुण्ः। तचर। (ई०ई) चित्तद्रवोभावमयो ह्वादो माधुर्य्यमुचते।

यत्तु केनचिदुतं "माधुय्यं दुतिकारणमिति" तन्। द्रवी- भावस्यासादखरूपाह्वादाभिन्नलवेन तत्कार्य्यल्ाभावात्। द्रवी-

प्रत्वविस्तय हासा सुपद्वितविच्तेपपरित्यागेन रत्याद्याकारानुवि द्वानन्दोद्वोधेम सहृदयचित्तार्ट्रप्रायलं। तथ।

(६०७) सम्भोगे करुण विप्रलम्भे शान्तेधिकं क्रमात्। सम्भोगादिशब्दा उपलचणनि। तेन सभोगाभासादिख्ब- प्येतस खिितिभेया। (६०८) मूर्द्ि वर्गानयवर्मेन य त्ाष्टठडढान् विना।

Page 245

साहित्यदपये।

रणै लघू च तद्यक्ता वर्षाः कारणताङ्गताः॥ अरवृत्तिरत्पवृत्तिवी मधुरा रचना तथा। यथा। "अनङ्गमङ्गलभुवस्तदपाङ्गम्य भङ्गयः।

यथा वा मम। 'लताकुञ्जं गुन्जमदवदत्िनपुञ्जं चपलयन् समालिङ्गन्नक्गं द्रुततरमनङ्कं प्रवलयन्। मरुन्मन्दं मन्दं दलितमरविन्दं तरलय- वजोवृन्दं विन्दन् किरति मकरन्दं दिभि दिशि"॥ (ई०ट) शजश्वित्तस्य विस्ताररूपं दीप्षत्वमुचते। वीरबीभत्सराद्रेषु क्रमेणाधिक्यमस्य तु। शस्थ श्रोजसः। अतापि वीरादिभब्दा उपलक्षणनि तेन वीराभासादावप्यस्यावस्थितिः । (६१०) वर्गस्याद्यटतीयाम्यां युक्ता वर्ला तदन्तिमा। उपय्यंधो इयोवी सरेफष्टठडढैः सच्।। भकारख् षकारश् तस्य व्यञ्जकताङ्गताः। तथा समासो बडलो घटनाद्त्यशालिनी॥।

(६११) चित्तं व्याप्नोति यः चिप्रं शुष्केन्धनमिवानलः। स प्रसाद: समस्ेषु रसेषु रचनासु च।।

Page 246

कछम: परिकेद:। २४६

व्याप्नोति श्राविष्करोति। (६१२) शब्दासद्न्जका अर्थबाधकाः श्रुतिमाचनः। यथा। "सचीमुखेन सकदेव कतव्रणस्वं मुक्ाकलाप लुठसि सनयो: प्रियाया:। वातेः सरस्य पतशे विनिकत्तमर्मा खप्नेऽपि तां कथमईं न विलकयामि"॥ (६१३) एषां शब्दगुणत्वच्च गुणवृत्योच्यते बुधैः। प्ररीरस्य माय्यादिगुणयोग द्रवेति भ्रेषः । (ई१४) शेषः समाधिरौदाय्यं प्रसाद इति ये पुनः।

श्रजमि भत्नया श्रजःपदवाचे शब्दार्थधर्माविशेषे तन्र सेषो बहनामपि पदानामेकपदवङ्ासनात्मा। यथा। "उन्मज्जज्न लकुअ्जरेन्द्र रभसास्फालानुबन्धोदूतः सव्वा: पर्ष्वतकन्दरोदरभुवः कुर्व्वन् प्रतिध्वानिनीः। उच्चेरचरति ध्वनिः श्रुतिपथोन्माथी यथाऽ्यन्तथा

कमरूपः। शरोष् उत्कर्ष: । श्रवरोडापकर्षस्तया: क्रमो वैर - सानावद्दा विन्यासः॥ यथा "चसहुजेत्यादि"। श्त्र पादचये क्रमेण बन्धस गाढता। चतुर्थपादे लपकर्षः । तस्यापि च तीव्र- K 2

Page 247

२५० साहितदर्प ये।

प्रयत्नोच्चार्य्यतया त्ोजखिता। उदारता विकटतलचणा। विकट खस् पदानां मृत्यआयलं। यथा।

झषितिरणितमासीन्तत्र चित्रं कलञ्"। शच च तन्मरतानसारेण रसानुसन्धानमन्तरेणैव शब्दप्राढी- क्रिमाचेणौजः । प्रसाद श्रोजोमिश्रितशैथिख्यात्मा। यथा। "यो यः शस्त्रं विभर्ति सभुजगुरुमद: पाएवीनां चमूनां यो यः पश्चालगोचे शिश्रधिकवया गर्भभ्रय्यां गतो वा। यो यसत्कर्वसाची चरति मयि रणे यस्च यस् प्रतीप: क्रोधान्धसस्य तसय खयमिह् जगतामन्तकस्यान्तकोऽहं"॥ (६१५) माधुर्य्यव्यञ्ज्जकत्वं यद् समासस्य दर्शितं। पृथक् पदत्वं माधुय्यें तेनैवाङ्गीकतं पुनः॥।

(६१६) अर्थव्यत्तत: प्रसादाख्यगुणनैव परिग्रद्द। अरथव्यक्ति: पदानां द्ि झटित्यर्थसमर्पणं।। सष्टमुदाहरणं। (ई१७) ग्राम्यदुःश्रवतात्यागात् कान्तिक सुकुमारता। अ्ष्ग्रोक्यतेति सम्बन्ध: । कान्तिरीज्चत्यं। तथ हालिकादि -

रय्यं। अनयोददाहरणे खह्ठे।

Page 248

पटम: परिछेद:। २५१

(६१८) कचिददोषस्त समता मार्गाभेदस्वरूपिणी। अन्यथोक्तगुणेव्वस्या अरन्तःपातो यथायथं॥

मसटणोन विकट्ेन वा मार्गेणोपक्रान्तखय सन्दर्भस्य तेनैव परिनिष्ठानं मार्गाभेद: स च क्वचिददोषः । तथा हि ।

पारीन्द्र: मिश्रेष पाणिपुट के सम्मातु किन्तावता। उद्यहुर्धूरगन्धसिन्धुर भतम्रोद्ामा नार्ा श्रतःशेषसरोषणात् पुनरितः कल्याग्निरच्यायते"॥ भ्रचोद्धतेऽर्ये वाच्ये सुकुमारबन्धत्याग गुण एव। श्रने- वंविधस्थले माधुर्ययादावेवान्तःपातः। यथा "लताकुञ्ं गुञ्न्र- दित्यादि"। (५१९) ओजः प्रसादो माधुय्यं साकुमार्ययमुदारता। तदभावस्य दोषत्वात् सोक्कता तर्थ्रगा गुणाः।। श्रजः साभिप्रायत्वरूपं। प्रसादोऽर्थवेमत्यं। माधुर्ययमुत्रि- वेचित्यं। मोकुमार्ययमपारुयं। उदारता अग्राम्यतं। एषास्

दाहरणनि। (६२०) अर्थव्यक्ति: खभावोत्तयलद्धारेण तथा पुनः। रसध्वनिगुणीभूतव्यद्च्ार्भ्यां कान्तिनामकः॥

Page 249

२५२ साहितदपसे।

त्रङ्गीक्ृत दति सम्बन्ध: । ऋर्थव्यत्रिर्वस्तुखभावस्फुटलं। का- निर्दीप्तरसतं। सष्टे उदाहरऐ। (६२१) झ्रेषो विचित्रतामाचमदोषः समतापरं। सेष: क्रमकोटि त्यानत्वपतापपत्तियोगरूपघटनात्मा। तत क्रमः क्रियामन्ततिः । विदग्धचेष्टितं कीटित्यं। अरप्रसिद्धूवर्ष- नाविर डोऽनुल्वएलं। उपपादकयुक्किविन्यास उपप्त्तिः। एषां योग: सम्मेलनं स एव रूपं यस्ा घटनायास्तद्रपः सेषो वैचि-

भाव: । यथा। "दृष्ट्वेकासनसंस्थिते प्रियतमे दत्यादि"। शत दर्भनादय: क्रियाः। उभयममर्थनरूपं काटिस्यं।

नयने निमीत्य, ईषदक्रितकन्धर, दूति चोपपादकानि, एषां योग: । बनेन च वाष्योपपत्तिग्रहणव्यग्रतया रसाखादो व्यव- दितप्राय दत्यस्यागुणता समता च। प्रक्रान्तप्रक्ृतिप्रत्ययवप- य्योमेनार्थसय विसम्वादिता विरहः। स च प्रक्रमभङ्गरूपदोष- विरह एव। सष्टमुदाइरएं। (६२२) न गुणत्वं समाधेश्च

चायोनिरर्थो यथा।

Page 250

चटमः परिछेद:। २५३

"निजनयनप्रतिविम्वैरमुनि बजभः प्रतारिता कापि। नोलोत्पलेऽपि विम्भत करमर्पयितुं कुसमलावी"॥ श्त् नीलोत्पलनयनयेरतिप्रसिद्धूं सादृश्यं वि्कित्ति- विशेषेण निबद्धूं। अथ्य चासाधारएशोभानाधायकलान्न गुएलं

पदार्थे वत्रव्ये"शतेर्नयनसमुत्यं ज्योतिरिति"वाक्यवचनं।कचित्

ति" वाक्यार्थे वत्रव्ये "वरवर्लिनीति" पदाभिधानं। कचित् "एकस्य वाक्यार्थस्य कित्चिद्विशेषनिवेभादनेकैवीकैरभिधान- मित्येवंरूपो व्यासः । कचिद्वङ्वाक्यप्रतिपाद्यसैकवाकयेना भिधा- नमित्येवंरूपः समासख्" द्वत्येवमादीनामन्येरुक्नानां न गुएतव- मुचितं अपि तु वैचित्रमात्रावह्त्वं। (६२३) तेन नार्थगुण: पृथक्। तेनोऋप्रकारेण। अर्थगुण्ण श्रोजःप्रभृतयः प्रोक्राः॥ दति साहित्यदर्पणे गुणविवेचनो नामाए्टमः परिच्ेदः॥

Page 251

साहिबद मंसे।

अ्रथो दमकमप्राप्म स्ालद्वार निरूपएं बञ्वतव्यलेनोलड्डा रीतिमाइ।

(६२४) पट्सङ्घटना रोतिरङ्गसंस्थाविशेषवत्। उपकर्ची रसादोनां

रसादीनामर्थात् शब्दार्थगरीरख काव्यसयात्मभूतानां। (६२५) सा पुनः स्याच्चतुरविधा। वैदर्भी चाथ गौडी च पाञ्चाली लाटिका तथा।। सा रीतिः। तच।

(६२६) माधुर्य्यव्यञ्र कैर्व ्सेर र्चना ल लिता त्मिका। अवृत्तिरष्पवृत्तिवा वैदर्भीरीतिरिय्यते।।

था। "अनङ्गमङ्गललभुव दत्यादि"। रुट्रटस्वा "असम सैकसमस्ता युक्ा दर्भभिर्गणख्च वैदर्भी। वर्गद्वितीयबडला खल्पप्राणाचरा च सुविधेया"। ऋत दभगुणासन्मतोक्रा: सेषादयः। (६२७) श्रज:प्रकाशकेर्वसबेन्ध त्राडम्बर: पुनः। समासबडला गौडी

यथा "चख्ह्लुजेत्यादि"। पुरुषोत्तमस्वा। "बजतरस- मासयुका सुमहाप्राणाचरा च गडीया। रीतिरनुप्रासमदद्ि- मपरतन्त्रासभवाक्ा च"।

Page 252

मवमः परिछेद। २५५

(६२८) वर्षः श्रेषैः पुनईयो: । समस्तपच्चषपदो बन्ध: पाच्चालिका मता॥ दयोवैदर्भीगाखया:। यथा।

मधुकराङ्गमया मुजरुन्दध्वनिभ्ृता निमृताक्षरमुव्जगे"॥ भोजखाह। "समसप सष पदामोज:कान्तिसमन्विता। मधुरां सुकुमारास पाच्ालीं कवयो विदुः"॥ (६२९) लाटी तु रीतिरवैदर्भी पाच्चाल्योरन्तरा खिथिता। यथा। "अयमुदयति मुद्राभञ्जनः पद्मिनीना-

कुपितकपिकपोलक्रोडताम्रस्तर्मामि"। कचिदाह। "मदुपदसमाससुभगा युकैर्व्ल नंचातिभूयिष्ठा। उचितविभ्ेषणपूरितवसतुन्यासा भवेलाटी"॥ अ्न्ये लाऊ्: । "गोडी डम्बरबन्धा स्यात् वैदर्भी लखितक्रमा। पाश्चाली मिश्रभावेन खाटी तु मदुभि: पदैः"॥

(६३०) कचित्तु वत्काद्यचित्यादन्यथा रचनाद्यः।

Page 253

साहहित दर्पये।

वक्कादीत्यादिभव्दाद्वा च्यप्रबन्धी। रचनादी त्यादि भब्दाह् - त्तिवख। तच वक्काचित्याद्यथा। "मन्यायसार्थवास्" द्रव्या- दि। शच वाच्यस्य क्रोधाद्यव्यञ्कत्वेऽपि भीममेनवकलेनेडूता

त्यादा" ॥ प्रबन्धोचित्यादथा नाटकादा। रौद्रेऽय्यभिनय- प्रतिकूललेन न दीर्घममासादयः। एवमास्यायिकार्या श्टङ्गा- रेडपि न मसषवर्सादयः। कथायां राट्रेडपि नात्यन्तमुडूता:। एवमन्यदृपि ज्ञेयं।। दूति साहित्यदर्पणे रीतिविवेको नाम नवमः परिच्छेद:।

Page 254

दएमा परिछेक।

प्यावसर प्राप्तानलङ्कारानाह्। (६३१) पब्दार्थयारस्यरा ये धर्म्मा: शेभातिशायिनः। रसादीनुप कुर्व्वन्तोएलद्वारा स्ेडङ्गदादिवत्। यथा अङ्गदादयः शरीरभोभातिभायिनः शरीरिषमुप- कुर्व्वन्ति तथाभुप्रामोपमादयः शब्दार्थभाभातिज्ञायिनो रसा- देरुपकारका ये तेडलद्वारा बस्थिरा दति नैषां गुणवदा- वश्यकी स्थितिः। शब्दार्थयो: प्रथमं भ्रब्दस्य बुड्धिविषयत्वात शब्दालङ्गारेषु वत्रव्येषु शब्दारथालङ्गारस्यापि पुनरुत्रवदाभा- सस्य चिरन्तनैः शब्दालद्गारमथ्े लच्षितलवात् प्रथमं तमेवाह। (ई३२) आपाततो यदर्थस्य पौनरुत््यावभासनं। पुनरुत्तवदाभास: स भिन्नाकारशब्दगः॥। उदाहरएं। "भुजङ्गकुण्डली व्यत्तशमिशरभ्ांभीतगः। जगन्यपि सदापायादव्याच्ेताहर: भिवः"॥ पत् भुजङ्गकुएडत्यादिभ्व्दानां आपातमा चेण सर्पाद्यर्थतया पानरुत्प्रतिभासनं। पर्य्यवमाने तु भुजङ्गरूपं कुण्डलं विद्यते यस्थेत्याद्यन्यार्थलं। पायादव्यादित्यच् क्रियागतोऽयमलद्गारः। पायादित्यस्यापायादित्यच्र पर्य्यवमानात्। भुजङ्गकुण्लीतिश- व्दयोः प्रथमस्ैत्र परिवृत्तिसहतं। इरः श्रिव दति द्वितीयस्ैव। शमिश्डभांभु इ्वति इयोरपि। "भाति मदा न त्याग दति" मद्- * पर्थ्यायपष्दोपादानेऽि प्रकृतोमयोगितं। टी०। L2

Page 255

साहित्दर्पये।

योरपीति शब्दपरिवृत्तिसहत्वासहत्वाभ्यां प्रसयोभयालङ्वारलं। (६३३) अनुप्रास: शब्दसाम्यं वेषम्येडपि स्वरस्य यत्। खरमाचेऽपि सादृशं वैचित्याभावान् गणितं। रसाद्यन- गतलेन प्रकर्षेष न्यासोऽनुप्रासः। (६३४) कका व्यञ्जनसङ्गस्य सक्कत् साम्यमनेकधा। वेकम्छेकानुप्रासः। ब्रनेकधेति सरूपतः क्रमतस्। रसः सर दत्यादिक्रमभेदेन सादृ शं नासयालङ्गारख विषयः। उदा- हरयं मम तातपादानां। "आदाय वकुलगन्धानन्वीकुर्व्वन् पदे पदे भ्रमरान्। श्रयमेति मन्दमन्दं कावेरीवारिंपावनः पवनः"॥ ऋच गन्धानन्धीति संयुक्रयो: कावेरीवारीत्यसंयुक्रयो: पावनः पवन दति बहनां व्यञ्जनानां सकदावृत्तिः। छेको विदग्धः । तत्पयोज्यलादेष छेकानुप्रामः। (६३५) अनेकस्येकधा साम्यमसक्द्वाप्यनेकधा। एकस्य सक्कद्प्येष वृत्यनुप्रास उच्चते।। एकधा खरूपत एव न तु क्रमतोऽपि। ब्रनेकधा खरूपतः क्रमतस। सछदपीत्य पिभव्दादसनृदृपि। उदाहरणं।

क्रीडत्कोकिलकाकलीकलक लैरद्रीर्षकर्ज्वराः। नोयनी परथिके: कथं कथमपि व्यानावधानकण-

Page 256

दशम: परिछद:। २५६

ऋत्र रसोल्ञासैरमी दति रसयोरेकधीव साम्यं। न तु तेनैव क्रमेणपि। द्वितीये पाढे तु कलयोरसळत्। तेनैव क्रमेण प प्रथमे एकस्य तकारस्य सकृत् धकारस्य चासकृत्। रसविषय- व्यापारवती वर्षरचना वृत्तिसदनुगतलेन प्रकर्षेण न्यसनाहू- त्यनुप्रामः ।

(६३ई) उच्चार्य्यत्वाद्यदैकन स्थाने तालुरदादिके। सादृश्यं व्यजनस्यैव श्रुत्यनुप्रास उच्ते।। उदाहरएं। "टृभा दग्धं मनसिजं जोवयन्ति दूशैब या:। विरूपाचस्य जयिनीक्षा: सुमो वामलोचनाः"। ऋ्च "जीवयन्तीति" "या दूति" "जयिनीरिति" बब जकारयकारयोरेकत्र खाने ताली उच्चार्यत्वात् सादृखं। एवं दन्यकष्टानामययुदाहाययें। एष च सहदयानामतीव श्रुति- सुखावइलाच्ृत्यनुप्रामः। (६३७) व्यञ्ज्नं चेद्यथावस्थं सच्दाद्येन सरेण तु।

"यथावख्मिति" यथा सभभवममुखारविसर्गखरसंयुत्ता- सरविभिष्टं। एष च प्रायेण पादस पदख चान्ते प्रयोज्य:। पादान्तगो यथा मम। "केशः काभसवकविकासः कायः प्रकटितकरभविलासः। चनुर्दग्धवराटककव्पं त्यजति न चेतः काममनल्पं"।।

Page 257

२६० साहित्दर्पये।

पदान्तगो बथा। "मन्दं इसनः पुलकं वहमत दत्यादि"। (ई३८) शब्दार्थयो: पौनरुत्यं भेदे तात्पर्य्यमाचतः। लाटानुप्रास इत्युक्त: उदारएं। "सेरराजीवनयने नयने किं निमीलिते। पश् निर्ष्जितकन्दपे कन्दर्पवशगं प्रियं"॥ श्रच विभत्वर्थस्यापीनरुपऽपि मुख्यतरस्य प्रातिपदिकांश- द्योत्यधर्भिरूपसाभिन्नार्थला ल्वाटामुप्रासल्वमेव। "नयने तस्ैव

रूपतात्पर्य्यमाचेष भिन्नार्थः। यथा वा। "यस न सविधे दयिता दवदहनसुहिनदीधितिस्तख। यम्य व सविधे दविता दवदइनसुह्िनदीधितिस्तख"॥ अचानेकपदानां पौनरुत्ं। एषच प्रायेश लाटजनप्रिय- व्वाल्लाटानुप्रासतः। (६३ट) अनुप्रास: पच्चधा ततः। स्पछं। (६४०) सत्यर्थे पृथगर्थायाः खरव्यञ्न्नसंछतेः। क्रमेण तेनैवावृत्तिर्यमकं विनिगद्यते।। ऋत इयोरपि पदयो: कचित्ार्थकलवं कचिन्निरर्थकतं। कचिदेकल सार्थकलवमपरख निरर्थकलवमत उतं सत्वर्थ दति।

Page 258

दशम: परिछेद:। २६१

तेनैव क्रमेेति दमो मोद दत्यादेर्विभकविषयलं सूचितं। एतच पदपादार्द्योकावृत्तिलेम पादाद्याटृप्तेख्वानेकविधत्या प्रभूततमभेदं। दिभ्वाचमुदाड्ट्ियते। "नवपलाभनपलाभवनं पुरः स्फुट परागपरागतपङ़जं। मदुलतान्तलतान्तमलकयत् ससुरभिं सुरभिं सुमनोभरैः"॥ ऋत् पदावृत्ति: पलाभपलाेति। सुरभिं सुरभिमित्यच च दयो: सार्थकतवं। लतान्तलतान्तेत्यच प्रथमस्य निरर्थकलवं। परागपरागेत्यच द्वितीयस्। एवमन्यतायुदाह्ायं। "यमकादा भवेदैकां डलोरव्वबोरलरेसथा"। दृत्युक्नयात् "भुजलतां जडतामवलाजन" द्रत्यत्र न यम- कतहानि:।

(६४२) अन्यस्यान्यार्थकं वाक्यमन्यथा योजयेद्यदि। त्रन्यः श्लेषेष काका वा सा वक्रोक्रिसतो दिधा॥

द्विधेति स्ेषवक्रोकरि: काकुवक्रोतरिस। क्रमेणेदाइरपं। "के यूयं खल एव सम्प्रति वयं प्रश्न्न्न्ो विभेषाश्रयः किं बूते विहगः स वा फषिपतिर्यन्रास्ति सुप्नो हरिः। वामा यूयमशे विडम्बरसिक: कीटूक सरो वर्चते येनासासु विवेकशठून्यमनस: पुंरेव योषिङ्गमः"।

Page 259

२६२ साषितदपये।

शत विशेषपदस्य विः पच्ी श्रेषो नाग दति नर्थदवययोगात् सभङ्गश्नेषः । अ्रन्यच तु त्रभङ्ग: । "काले कोकिलवाचाले सहकारमनोदरे। कतागसः परित्यागान्तखाखेता न दूयते"॥ श्रच कयाचित् सख्या निषेधार्थे नियुनञो नञ्र, त्रन्यया काक्का दूयत एवेति विध्यर्थे घटितः।

(६४२) शब्दैरकविधेरव भाषासु विविधासपि। वाक्यं यत्र भवेत् सोडयं भाषासम दूतीष्यते॥। यथा मम। "म्जुलमणिमओ्जीरे कलगमभीरे विहारसरसीतीर।. विरसासि केलिकीरे किमालि धीरे व गन्ववारसमीरे"॥

व्वेकविध एव। "सरमं कदूण कव्वमित्यादा" तु*। सरसमित्यत्र संसकृतप्रा्ृतयो: साम्येऽपि वाक्यगतत्ाभावे

(६४३) छ्विषैः पदैरनेकार्थाभिधाने झ्षेष दूष्यते। वर्षप्रत्ययलिङ्गानां प्रह्त्यो: पद्योरपि॥

  • सरसं कबे: नाथ्यमिति संखृतटीका।

Page 260

दशम: परिछेद:।

क्रमेणोदाहरणं। "प्रतिकूरतामुपगते हि विषा विफलसवमेति बजसाधनता। अवलम्वनाय दिनभर्भुरभूम्- न पतिव्यतः करमइसरमपि"॥

काररूपतवात् सेष: । "किरण इरिणाङ्गस दष्िएख समीरणः। कान्तोतसङ्गजुर्षा नूनं सर्व् एव सुधाकिरः"॥ श्रच् "सुधाकिर दति" किप्कप्रत्यययोः। किस्वाच बञ्- वचनैकव चन यरि करूप्याद्वचनल्लेषेडपि । "विकसन्रेचनीलाले तथा त्याः सनदयी। तव दत्तां सदा मदं लमत्तरलहारिणी"॥ श्रच नपुंसकस्त्रीलिङ्गयो: लेषा वचनल्लेषाडपि। "श्रयं सव्वापि वास्त्राणि इदि शेषु च वच्यति। सामर्थ्यक्वदमित्राणां मित्राणास गृपाताजः"। शत् वच्यनीति र्वािवच्ो: सामर्थ्यकदिति शम्मतिकरात्यो: प्रछत्या: । "पृथ्ु कार्नतखरपाचमित्यादि"। अत पद्भक्गे विभािसमासयोरपि वेलनखात् पदश्रेषो न तु प्रक्तिश्केषः । एवस।

Page 261

२६B साहितदपये।

सटृशे वनटड्भानां कमलानां तदीक्षण"॥ अरच लुव्धशिलीमुखादिभब्दामां स्िष्टत्वेऽपि विभक्रेरभेदात् प्रक्तिक्षेषः । अ्रन्यथा सर्व्वत पदस्लेषप्रसङ्ग:। "सर्व्वखं हर सर्व्वस्य तवं भवकेदतत्परः। नयोपकारसांमुख्यमायासि तनुवर्त्तनं"। अच हर दति पक्षे शिवसम्बोधनमिति सुप्। पन्ने च हधा- तोखिििति विभक्रः। एवं भवेत्यादी श्रस्य च भेदस्य प्रत्यय- स्वेषेणापि गतार्थते प्रत्ययान्तरासाध्यसुबन्ततिङन्तगतलेन वि- चिछित्तिविभेषाश्रयणात् पृथगुक्ति:। "महदे सुरसन्धमे तमव समासङ्गमागमादरणे। हर बजसरएं तं चित्तमोहमवसर उमे सहमा"॥ ऋ्त्र। संसृतमह्ाराघ्ा: ।

(ह४४) पुनस्तिधा सभङ्गाऽथाभङ्गसतदुभयात्मकः।।

एतङ्गेदत्यस् उक्तभेदाष्टके यथा स्वं ज्ेयं। यथा वा। "येन ध्वसमनोभवेन बलिजित्कायः पुरा स्त्रीक्तो यसोइ्भभुजङ्गद्ारवलयो गङ्गाख्व योऽधारयत्। यख्याञ्ञः भभिमच्छरो हर दति सुत्य्व नामामरा: पायात् स खयमन्धकक्षयकरस्तां सर्व्वदोमाधवः"॥ च "थेन ध्सेत्यादी" सभङ्रशेषः। "श्रन्धकेत्यादी" गभङ्ग:। बरमयोसेकच सभवात् सभङ्गाभङ्गात्मको ग्रन्थगौरव- भयात् परथक्रोदाइतः। दूष केचिदाऊः "सभन्शेष एव प्रब्द-

Page 262

दपामः परिक्रेद:। २६५

सेषविषयः। यचा त्त ््वित प्रय तर चार्ययलव ि त्यो: शब्दयोज्जतुकाष्ठन्यायेन श्ेषः। ब्रभङ्गस्तु चर्थक्ेष एवं। यत खराभेदादभिन्नप्रयत्नोच्चार्ययतया शव्दाभेदादर्थयोक टृन्तगतफलदयन्यायेन शेष:, यो हि यदाश्रितः म तदलङ्गार

नतिरिति" तदन्ये न मन्यन्ते, तथा ह्ान ध्वनिगुलीभूतव्यज्चदो- षगुलालङ्गाराणं शब्दार्थगतलवेन व्य्वप्गितेरन्वयर्व्यातरकाम- विधायित्वेन नियम दति। म च "शन्धकचयेत्यादा" शब्दा- भेद:। "अर्थभेदेन प्रब्दभेद" दति दर्शनात्। किञ्वान् भब्दस्ैव मुख्यतया वैचित्चबोधोपायलेन कविप्रतिभयोट्टद्वणात् प्ब्दा- लङ्गारत्वमेव। विसटृभभब्ददयस् बन्धे चैवंविधस्य वेचित्र- स्याभावाद् वैचित्यसैव चालङ्वारत्वादर्थमुखप्रेचितया चार्था- लडमरल्वेऽनुप्रामादीनामपि रमादिपरलेनार्थमुख प्रेत्तितयार्था

"प्रतिकूलतामुपगते हि विधार्वित्यादै।" भब्दभेदेऽपर्थालङ्गा- रत्वं तवापि प्रमज्यतीत्युभयचापि शब्दालङ्गारत्वमेव। यत्र तु भब्दपरिवर्त्तने5पि न क्ेषत्वखण्डना तत्र।

प्रह्ो सुमदृभी वत्तिम्तुलाकोटे: खलस्य च"॥ इत्यादावर्थलेषः। "शस्य चालङ्वारान्तरविविकवषयताया

तत्प्रतिभात्पत्तिहेतुत्वमिति" केचित्। इत्थमत्र विचार्ययत

Page 263

२६६ साचित्यदरपसे।

गन्धोऽपि "विद्वन्भानवहंसेत्यादै।" श्ेषगर्भे रूपकेऽपि मानस- शब्दसय चिन्तमरोरुपोभयार्थलेऽपि रूपकेल श्षेषो वाय्यते। सरोरपखैवार्थस्य विश्रामधामतया प्राधान्यात्। सेषे ह्वर्थद्य- स्थापि समकतत्वं "सन्नििद्ितवालान्वकारा भाखन्नन्तिस्चेत्या- दो" विरोधाभासेऽ्पि विरुद्धार्थस्य प्रतिभातमाचस प्ररोश- भावात् ल्ेषः। एवं पुनरुकवदाभामेपि। तेन "येन ध्वस्ेत्या-

भिषम्मन्धात् तुत्ययोगितायां। "सेचोपजातविषयोऽपि न याति बलु देद्ीति मार्गलव्रतैव् ददाति दुःखं। मोहात् समुत्किपति जीवनमप्यकापडे कष्टं प्रसनविभिखः प्रभुरत्पबुद्धि: ।।"

"सकलकलं पुरमेतज्जातं सम्प्रति सुधांभुविम्बमिवेत्यादै।" चोपमार्या विद्यमानायामपि सेषसैतद्विषयपरिहारेण्णासभ्- वात्। एषास् झेषविषयपरिद्दारेणापि खितेः । एतद्विषये सेषस प्राबख्येन चमत्कारित्प्रतीतेख क्ेषेणीव व्यपदेशा भवितुं चुक्रः, श्रन्यथा तद्यापदेशसय सर्व्वथाSभावप्रसङ्गाधेति। पत्ोच्यते न तावत् परमार्थतः सेवखालद्वाराम्राविविकविषयता। "येन ध्वसेत्यादिना" विविकविषयलात्, न चात्र तुख्ययोगिता,तस्याख दयोरप्यर्थयोव्यी चलनियमाभावात्। बत दि माधवोमाधव-

Page 264

दशम: परिकेद:।

योरकस्य वाच्यतवनियमेऽपरस्य व्यञ्चतं खात्। किख्त तुख्ययो- गिताथा मेकसैव धर्षस्यानेकधर्थामम्बद्धतया प्रतीति: दड खने- कषां धर्थिणं पृथक पृथक् धर्मसम्बङधूतया। "सकलकलेतादै।" प नोपमाप्रतिभात्यन्तिदेतु: क्षेषः । पूलोपमाया निर्विषयत्ा- पत्तेः। "कमलमिव मुखं मनोज्मेतदित्यार्द्यसि पूरलापमावि- षय दति चेन्न। यदि "मकलेत्यादौ" शब्दस्नेषतया नोपमा तत् किमपराडूं "मनेोजमित्यादावर्थस्नेषेष स्फुटमर्थालङ्गा- रावेतावुपमासमुचया, किम्मु "आाश्रित्य शब्दमाचं सामान्यमि- हापि सस्वतः" दति रद्रटोकदिया गुणक्रियामाम्यवच्छब्द- साम्यस्याय्युपमाप्रयोजकत्वात्। ननु गुएक्रियासाभ्यसैव उपमा प्रयोजकता युक्का तत्र साधमर्यस्य वासवत्वात्, गष्दसाम्यस्य तुन तथा तत्र साधमर्यस्यावासवलवात्, ततञ्च पूंसापमाया ब्रन्यथा- नुपपत्तर्गण क्रिया माम्यस्यैवार्थक्ेषविषयतार्परि त्यागे पूर्लापमा- विषयता युक्का न तु "सकलेत्यादे।" शब्दसाम्यसेति चेन्न्न।

न्ेरभावात्। यदि च प्न्दसाम्ये साधमर्यमवासवलान्नोपमा- प्रयोजकं तदा कथं "विद्वन्मानसेत्याद।" बाधारभूते चित्ता- दो सरोवराध्यारोपो राजादेशैशद्यारपरुपरूपक: प्रयोजकः। किश् यदि वास्तवसास्य एवोपमाङ्गीकार्य्या तदा कथं त्यापि "सकलकलेत्याद" वाध्यभूतोपमाङ्गीक्रियते। किस्ान क्ेषसैव साम्यनिव्वाचकता न तु साम्यस् सेषनिर्व्वाइकता, शेषवन्धतः प्रथमं साम्यस्यामन्भवादित्युपमाया एवाङ्गिलेन व्यपदेशे ज्या-

Page 265

२६८ साहित्यदर्पये।

याम्। "प्रधानेन व्यपदेश भवन्ती" त्युक्नयात्। नन शब्दाल- द्वारविषयेऽङ्गाङ्गिभावसङ्गरो माङ्गीक्रियते तत् कथमत्र लेषा- पमयोरक्गाद्गिभावः सङ्गर द्वति चेत्र। अर्थानुमन्धानविरदि- एनप्रामादावेव तथानङ्गीकारात। एवं दीपकादावपि ज्ेयं। "सत्पत्ता मधुरगिरः प्रसाधिताशा मदोडूतारभ्षाः। निपतन्ति धार्त्तराष्ट्रा: कालवशान्मेदिनीपृष्ट"॥ ऋच शरद्वर्शनया प्रकरणन धार्त्तराप्रादिभव्दानां इंसाद्य थाभिधाने नियमात् दुययोधनादिरुपोऽर्थः भ्ब्दर्भक्रिमलो व- सुध्वनिः। दूह च प्रक्ृतप्रबन्धाभिधेयस् द्वितीय स्थार्थस्य सच्य - तयैव विवचितल्वादुपमानोपमेयभावो न विर्वाच्तत दति नोप- माध्वनिर्म च श्षेष दरति सर्व्वमवदानं।

(६४५) पद्माद्याकार हेतुत्वे वर्षानां चित्रमच्यते।

आदिभब्दास् खङ्गमुरजचक्रगोमूचिकादयः। ब्रस्य च तथा- विधलिपिसन्निवेभविभ्ेषवशेन चमत्कारविधायिनामपि वर्षानां तथाबिधश्रोत्राकाशसमवायविशेषवभेन चमत्कारविधायिभि- वलैरभेदेनोपचाराच्छव्दाल द्वारलं। तन पद्मबन्धो यथा मम। "मारमासुषमा चारुहचा मारवधूत्तमा। मान्तधूर्त्ततमावासा सा वामा मेडस्तु मा रमा"॥ एषोऽषदलपद्रबन्धो दिग्दलेषु निर्गमप्रवेभाभ्यां ख्विष्टवर्ष: किन्नु विदिग्दलेख्वन्यथा कर्लिकासरन्मु चिष्टमेव। एवं खङ्ग-

Page 266

दशम: परिक्ेद:।

(६४ई) काव्यान्तर्गडुभूता या सा तु नेह प्रपच्चाते। रसस्य परिपन्थित्वान्नालद्वार: प्रद्देलिका॥ उत्तिवेचित्यमाना सा चुतदत्तान्षरादिका।

चुताचरा दत्ताचरा चुतदन्ताक्रा च। उदाहरएं। "कूजन्ति कोकिलाः साले यौवने फुलमम्ुजं। किं करोतु कुरङ्गाची वदनेन निपीडिता"॥ प्रच "रसाल दृति" वत्रव्ये "साल दूति" रख्युतः। "वने" द्त्यत्र "यैवन" दृति याईन्तः। "वदनेमेत्यन" "मदनेनेति" मस्ुतो वो दन्तः। आदिशब्दात् क्रियाकारकगप्यादयः। तत्र कियागुप्निर्यथा। "पाएडवानां सभामष्ये दुर्य्योधन उपागतः। तसै गाव हिरष्् मव्वाखाभरणानि च"॥ ऋत "दुर्योधन" द्ृत्यन "अदुर्योऽधन दूति" ऋदुरिति क्रिया गुप्ता। एवमन्यतापि। अ्रथावसरप्राप्तेव्वर्थालङ्गारेषु प्रा- धान्यात् सादृशमूलेषु लचितव्येषु तेषामययुपजीव्यलेन प्रथममु- पमालङ्गारमाह।

(६४७) साम्यं वाच्यमवैधम्म्यें वाक्यैक्चे उपमाद्योः।

रूपकादिषु माम्यस्य व्यङ्गलवं व्यतिरिके व वैधमर्यस्यापुक्रि: उपमेयोपमार्यां वाक्यढयं अ्रनन्यये च एकस्थैव साम्योकिरि- त्यस्ाभेद: ।

Page 267

२७०

(६४८) सा पूर्ला यदि सामान्यधर्मा श्रपम्यवाचि च। उपमेयं चोपमानं भवेद्दाचं

सा उपमा साधारसधर्ममा द्यो: सादृश्देतुगुएक्रिये मनोजञल्वादि, श्रीपम्यवाचकमिवादि, उपमेयं मुखादि, उप- मानं चन्द्रादि।

(६४ट) इयं पुनः। श्रीती यथेववाशब्दा दवार्थो वा वतिर्यदि।। आर्थो तुत्यसमानाद्यासल्यार्थो यच वा वतिः।

यथेववादय: शब्दा उपमानान्तर प्रयुक्तुत्यादिपदसाधा-

बोधयन्तीति तत्ङ्गावे श्रीतो उपमा। एवं तन "तसैवेत्यनेन" दूवार्थे विदितस वतेरुपादाने। तुत्यादयस्तु "कमलेन तुल्यं मुखमित्याद।" उपमेय एव। कमलं मुखस्य तुत्यमित्यादावुप- मान एव।कमलं मुखझ् तुल्यमित्यादावुभयत्रापि विश्राम्यन्ती- ति पर्थामुसन्धानादेव साम्यं प्रतिपादयन्नोति तत्ङ्भावे आार्थी। एवं "तेन तुत्यमित्यादिना" तुत्यार्थे विदितसय वतेहपादाने।

(६४८) हे तझिते समासेऽथ वाक्ये डे श्रती आर्थी च। उदाहरएं। "मौरभमओोहइवन्रुखस्य कुभभाविव खनौ पीना। इदयं मदयति वदमं तव प्ररदिन्दुर्यथा बाले"॥

Page 268

दशमः परिक्केद:। २०१

अत्र क्रमेण चिविधा श्रौती। "मधुरः सुधावदधरः पल्लवतुलोऽतिपेलवः पाषिः। चकितमगलोचनाभ्यां मदृभो चपले च लोचने तस्याः"॥ अ्रच क्रमेण विविधा आर्थी।

(६पू०) पूरषा षडेव तत्। स्पहं। (६५ू१) लुप्ता सामान्यधर्म्मादेरेकस्य यदि वा दयो:। त्रयार्णं वानुपादाने श्रौत्यार्थी सापि पूर्व्ववत्॥ सा लुप्ना। तङ्गेदमाह। (६५२) पूर्सावद्दमलोपे सा विना श्रौतीन्तु तदिते। सा लुप्ोपमा धर्मस्य साधारणगुणक्रिया रूपस्य लोपे पूर्षा- वदिति पूर्व्वाक्करीत्या षट्प्रकारा, किन्वच तङ्िते श्रीत्या श्रम भवात् पञ्चप्रकारा। उदाद्दरणं। "मुखमिन्दुर्यथा पाषिः पलवेन समः प्रिये। वाच: सुधा द्ूवोष्ठसे विम्वतुत्यो मनोऽशवत्"॥ (६५३) आधारकर्ममविदिते द्विविधे च क्य, च क्यङि। कर्म्मकर चोर्णमुलि च स्यादेवं पच्चधा पुनः।। धर्मालोपे लुप्नेत्यनुषज्यते। काचक् ङ्.एमुलः कलापमते वि- सायिषमः । क्रमेणदाहरणं। "शन्तःपुरीयषि रपेषु सुतोयसि तवं पौरं जनं तव बदा रमणीयते श्रीः।

Page 269

२७२ साव्ित्यदपये।

दृष्टः प्रियाभिरमृतद्युतिदर्भमिन्द्र- मच्चारमत्र भुवि सञ्जरसि चितोश्"॥ "अनान्तःपुरीयसीत्यन्" सुखविद्ारास्पदत्वस् "सुतीय- भीत्यन्" स्नहनिर्भरत्वम्य च साधारणधर्षास्य लोपः। एवम- न्यत। दूह च यथादितुत्यादिविर द्दात् श्रीत्यादिविशेषचिन्ता नासिति। दूदञ्च केचित् शपम्यप्रतिपादकस वतेलोंपे उदाह- रन्ति तदयुत्तं। क्ाडादेरपि तदर्थविहितत्वेनपम्यप्रतिपाद- कत्वात्। ननु काडादिषु सम्यगोपम्यप्रतीतिनास्ति प्रत्ययत्वे- नाखतन्त्रत्वात् द्वादि प्रयोगाभावाच्चेति न वाच्यं। कल्पवादा- वषि तथा प्रसङ्गात्। न च कल्पवादीनामिवादितुत्यतयौप- म्यस्य वाचकत्वं, क्डादीनान्तु द्योतकत्वं, दूवादीनामपि वाच- कले निच्चयाभावात्। वाचकले वा समुदितं पदं वाचकं "प्रक्ल- तिप्रत्यया खखार्थबाधकाविति च" मतद्येऽपि वत्यादिक्ा- डाद्यो: साम्यमेवेति। यच् केचिदाऊः "वत्यादय दवाद्यर्था इनुभिष्यन्ते काडादयस्ाचारार्थे दूति" तदपि न। न खलु कडादय आचारमाचार्था अपि तु सादृश्याचाराथी दति। तदेवं धर्मलोपे दशप्रकार लुप्ना।

(६५४) उपमानानुपादाने द्विधा वाक्यसमासयोः।

उदाहरणं। "तखा मुखेन सटृशं रम्य नासे न वा नयनतुत्यं"।

Page 270

दशूमः परिक्रेद:। २७३

लोपः। अ्रतैव च "मुखेन सद्ृभं" द्वत्यच 'मुखं यथेदमिति" "नयनतुत्यमित्यन्र" "दृगिवेति" पाठे श्रात्य सम्भवतीत्य- नयोर्भैदयो: प्रत्येकं श्रीत्यार्थोत्वभेदेन चतुर्विधत्वमस्भवेऽपि प्रा- चीनरीत्या द्विप्रकारत्वमेवोकं। (६५ू५) शपम्यवाचिनो लोपे समासे किपि च दविधा। क्रमेणोदाहरणं। "वदनं मृगशवाच्या: सुधाकरमनोहरं"। "गरईभति श्रुतिपरुषं शत्रं निनदन् महात्मनां पुरतः"॥ अच "गर्दभतोत्यत्" शपम्यवाचिनः क्विपो लोपः। न चेह उपमेयस्थापि लोपः। "निनदन्निति" अ्नेनैव निर्देभात्।

(६५ू६) द्विधा समासे वाक्ये च लोपे धर्म्मोपमानयोः।

"तस्या मुखेनेत्यादी" "रम्यमिति" स्थाने "लोके दूति" पाठे इनयोरदाहरएं।

(६५७) कि समासगता देधा धर्म्मे वादिविलोपने। उदाहरएं। "विधवति मुखाजमस्याः"। अ्त्र "विधवतीति" मनोहरत्वक्किपप्रत्यययोलापः। केचि- त्वनापि प्रत्ययलपमाङः। "मुखाज्जमिति" च समासगा।

(६५८) उपमेयस्य लोपे तु स्यादेका प्रत्यये क्यचि। यथा। N 2

Page 271

२०४ साद्ि त्यदपंये।

"शरातिविक्र मालोकविक खर विलोचनः। ऊपाणोदगद्रोईएड: स सहस्रायुधीयति"। ऋच स सहस्रायुधमिव व्रत्मानमाचरतीति वाक्े उपमे- यस्यात्मनो लोपः। न चेह श्रीपम्यवाचकलोप उक्रादेव न्या- यात्। अ्रत्र केचिदाऊ्ः सहस्रायुधेन सह "वर्त्तत दूति" स सहस्रायुध: "स द्ववाचरतीति" वाक्यात् स सहस्रायुधीयतीति पदसिट्टी विभरेषस्य शब्दानुपपास्तत्वादिद्दोपमेयलोप दति तन्न विचारसहं। कर्न्तरि क्ाचाऽनुभासनविरुदलात्। (६५ट) धर्म्मा पमेयलोपेडन्या यथा। "यशसि प्रसरति भवतः चीरोदीयन्ति बागराः सव्वें"। ऋ्च चीरोदमिवात्मानमाचरन्तीतुपमेय आ्रत्मा साधा- रसधर्म: शुकता च लुप्नी। (६६०) च्रिलोपे च समासगा। यथा। "राजते मगलोचना"। शच मृगस्य लोचने दूव चख्तले लोचने यस्ा दति समासे

(६ई१) तेनोपमाया भेदा: स्यु: सप्नविंभतिसह्लकाः। पूषा षड्डिधा लुप्ता चैकविंभतिविधेति मिलित्वा सप्तावंश- तिप्रकारोपमा। एषु पोपमाभेदेषु मध्े अलुप्रसाधारषधर्मेषु भेदेषु विशेषः प्रतिपाद्यते।

Page 272

दशूम: परिकेदः। २०५

(६ई२) एकरूपः कचित् कापि भिन्नः साधारणो गुरः। भिन्ने विम्बानुविम्बत्वं शन्दमाचेण वा भिदा।। तत्र एकरूपे यथा उदापतं। "मधुरः सुधावदधर द्त्या- दि"। विम्बप्रतिविम्बते यथा। "भला पवर्ष्नितस्तेषां शिरोभि: मथुलैर्षाहीं। तसार सरघाव्याप्नैः स सौद्रपटलैरिव"। श्रच "अश्रुलैरित्यस" "सरघाव्याप्नरिति" दृष्टान्तवत्पति- विम्बनं। प्रब्दमाचेण भिन्नले यथा। "समेरं विधाय नयनं विकसितमिव नीलमुत्यलं मयि मा। कथयामास कशङ्गी मनोगतं निखिलमाकूतं"॥ प्च् एके एव सेरत्वविकसितत्वे प्रतिवसतूपमावच्छब्दभेदेन निर्दिह्टे। (६ ६३) एकदेशविवर्त्तिन्युपमा वाच्यत्वगम्यते। भवेता यत्र साम्यस्य यथा। "नेनैरिवोत्पलैः पद्मीर्मुखैरिव मरः श्रियः। पदे पढ़े विभान्ति स चक्रवाकै: समैरिव"॥ प्रत्र नेचादीनां उत्पलादिसाद्टशयंवाच्यं, सरः श्रीणज्ञा- ङ्रनासाटृ एं गभ्यं। कथिता रसनोपमा। यथोर्द्धमुपमेयस्य यदि स्यादुपमानता।। यथा।

Page 273

२७६ साहित्यदर्पये।

"चन्द्रायते शलारुचापि इमो इंसायते चारुगतेन कान्ता। कान्तायते स्पर्सुखेन वारि वारीयते सच्छतया विह्ायः"॥ (६६५ू) मालोपमा यदेकस्योपमानं बड दृश्यते। यथा। "वारिजेनेव सरसी शशिनेव निभीथिनी। यौवनेनेव वनिता नयेन श्रीर्मनोइरा"॥ कचिदुपमानोपमेययोदवयोरपि प्रकृततवं दृशयते॥। "हंमखन्द्र दूवाभाति जलं व्योमतलं यथा। विमला: कुमुदानीव तारका: भरदागमे।। अस्य राज्ञो गहे भान्ति भूपानीता विभूतय: । पुरन्दरस भवने कल्पटृत्तभवा दूव"॥ अचोपमेयभूतविभूतिभिः "कल्पटृत्तभवा द्वेति" उपमा- नभूता विभृतय शत्तिय्यन्त दति आत्तेपोपमा। त्त्ैव "गहे दूत्यस्य" "भवने 2त्यनेन" प्रतिनिर्देभात् प्रतिनिदेश्योपमा टू- त्यादयद् न लच्षिता:। एवंविधवैचित्यस् सदस्रधा सन्दर्भनात्।

(६६६) उपमानोपमेयत्वमेकस्यैव त्वनन्वयः।

अर्थादेकवाके। यथा। "राजोवमिव राजीवं जलं जलमिवाजनि। चन्द्रसन्द्र दवातन्त्री भरत्मुदयोधयमे"॥

Page 274

दशमः परिक्वेद:। २७७

पत्र राजीवादीनामनन्यसटृभत्वप्रतिपा दनार्थमुपमानोप- मेयभावो वैवत्िकः । "राजीवमिव पाथोजमिति" चास् ला- टानुप्रामादविविको विषयः। किन्वचोचितत्वादेकशब्दप्रयोग एव श्रयान्। तदुकं। "अरनन्वये च शब्दैक्मचित्यादानुषङ्गिकं। श्रस्िंसतु लाटानुप्रासे साच्षादेव प्रयोजकमिति"॥ (६६७) पय्यायेन दयोरेतदुपमेयोपमा मता। एतदुपमानोपमेयतं। अरथाढवाकादये। यथा। "कमलेव मतिर्मतिरिव कमला तनुरिव विभा विभेव तनुः। धरणीव ष्टतिर्ष्टतिरिव धरणी सततं विभाति वत यख तद"॥ ऋतास राज: श्रीटद्यादिसट्टभं नान्यदसीत्यभिप्रायः ।

(६६८) सदृशानुभवाद्स्तुस्मृतिः सरणमुचते। यथा।

"अरविन्दमिदं वीच्च खेलतञ्जनमच्जुलं। समरामि वदमं तस्याखार चञ्जललोचनं"॥। "मयि सकपटमित्यादा च" सतेः सादृश्यानुभवं विन-

श्यात् स्वतिमपि सपरणालङ्गारमिच्छन्ति। तचोदाहरणं तेषा- मेव यथा।

Page 275

१७८ साहित्दपमे।

"शिरीषमृद्वी गिरिषु प्रपेदे यदा यदा दुःखप्नतानि सीता। तदा तदाखा: मदनेषु साख- लचाषि दध्या गलदश्रु रामः"॥ (६६ट) रूपकं रूपितारोपाद्विषये निरपज्चवे। "रूपितेति" परिणामाद्वच्ेदः। एतच्च परिणामप्रस्तावे

(६७०) तत् परम्परितं साङ्गं निरङ्गमिति च च्रिधा। तद्रपकं। तच। (६७१) यस्य कस्यचिदारोप: परारोपणकारणं। तत् परम्परितं ्विष्टासिष्टशब्द निबन्धनं॥ प्रत्येकं केवलं मालारूपच्च्ेति चतुर्विधं।

तत ख्रिष्टशब्दनिबन्धनं केवलपरम्परितं यथा। "आइवे जगदुइएराजमण्डलराइवे। श्रीनृसिंहमह्ीपाल खम्तस्त तव वाहदे"॥ पत राजमखडलं नूपसमूद एव चन्द्रविम्बमित्यारोपो रा- जवाहोराडलारोपे निमिन्ं। मालारूपं यथा। "पद्मदयदिनाधीनः मदागतिसमीरणः। भूभदावलिद म्ोलिरेक एव भवान् भुवि"॥ ऋत पद्माया उदय एव पद्मानामुदयः, मतामागतिरेव

Page 276

दशम: परिछेद:।

सदागमनं, भूभतो राजान एव पर्व्वता दत्याद्यारोपो राज्ञ: सर्यत्वाद्यारोपे निमित्तं। अ्रक्षिष्टभब्दनिबन्धनंकेवलं यथा। "पान्तु वो जलदशामा: पार्ङ्गज्याघातकर्क्कथाः। चेलोक्ामण्डपसम्ाखलारो हरिवा हव:"॥ शच् चैलोक्सय मण्डपलारोपो इरिवाहनां सभ्लारोपे निमिन्तं। मालारूपं यथा। "मनोजराजस्य सितातपचं श्रीखणडचित्रं हरिदङ्गनायाः । विराजति व्योमसरःसरोजं कर्पूरपूरप्रभमिन्दुविम्बं"॥

द्यारोपे निमित्तं। एषु च "राजभुजादीनां राजलाध्ारो- पो राजमण्डलादीनां चन्द्रमण्डललाद्यारोपे निमित्तमिति" केचित्।

(६७२) अङ्रिना यदि साङ्गस्य रूपएां साङ्गमेव तट्। समस्तवस्तु विषयमे कदेशविवर्त्ति च ।। तत्र।

(६७३) आरोप्याणामशेषाणं शाब्दत्वे प्रथमं मतं।

प्रथमं समसवस्तुविषयं यथा। "रावणवग्ररक्कान्तमिति वागमृतेन सः । अभिवृव्य मरच्कसं रष्पमेघस्तिरोदिधे"।।

Page 277

२८० साहित्यदर्पये।

अत्र कृष्णस्य मेघतारोपे वागादीनाममृतत्वा द्यारपितं। (ई७४) यत्र कस्यचिदार्थत्वमेकदेशविवर्त्ति तत्। कस्यचिदारोपमाएख। यथा। "लावष्मधभि: पूर्षमास्यमस्या विकसरं। लोकलोचनरोलम्बकदम्वैः कैर्न पीयते"॥ शत् लावणादी मध्वाद्यारोप: शान्दो मुखे पद्मलारोप आर्थः। न चेयमेकदेभविवर्त्तन्युपमा विकखरत्वधर्नास्ाराष- माणे पद्मे मुख्यतया वर्त्तनात् मुखे चोपचरितलवात्। (७५) निरङ्गं केवलस्यैव रूपएं तदपि द्विधा। माला केवलरूपत्वात् तन् मालारूपं निरङ् यथा। "निर्ममाणकोशलं धातुख्न्द्रिका लोकचन्तुषां। क्रीडाग्टह्मनङ्गस्य मेयमिन्दीवरेक्षणा"॥ केवलं यथा। "दासे कृतागसि भवत्युचितः प्रभूणं पादप्रहार द्रति सुन्दरि नाच दूये। उद्यत्कठर पुलकाडुरकएट काग्रै- ्यद्भिद्यते मदु पदं ननु मा व्यथा मे"॥ तेनाष्टी रूपके भिदा:। चिरन्तनैरुक्रा दति शेषः । कचित् परम्परितमय्येकदेशवि- वर्त्ति यथा।

Page 278

दशम: परिछेद:।

"खङ्ग: व्ामविदल्ः समिति विजयते मानवाखण्डलख"। श्रचार्थ: त्राया महिषीतारोपः खब्ने मैविदक्षतवारोपे हेतुः। त्रस्य भेदस्य पूर्व्ववन्मालारूपलेऽयदाहरएं मग्यं।

(६७७) दृश्यन्ते कचिदारोप्या: िष्टा: साङ्गेडपि रुपके।

तचैकदेशविवर्तति सविएटं यथा मम। "करमुदयमहीधरसनाग्रे गलिततमः पटलांशके निवेश्य। विकसितकुमुदेन्णं विचुम्ब- त्ययममरेश्रदिशे मुखं सुधांशड:"॥ समस्तवस्तुविषयं यथा। अरचैव "विचुम्बतीत्यादै।" चुचुम्बे "इरिदबलामुखमिन्दुनायकेन द्ति" पाठे न चाच खिष्टपर- म्परितं। तन्न हि। "भूमदावलिदमोलिरित्यादौ" राजादा पर्व्वतत्वादिरूपणं विना वर्षनीयस राजादेर्दभभोलितादिरूपएं स्व्वयैव सादृश्यासनभवादसङ्गतं। तर्षि कथं "पद्मोदयदिना- धी दूत्यादा" परम्परितं, राजादेः सयादिना सादृशख तेजख्वितादि हेतुकस्य सभ्भवादिति न वाचं। तथा हि रा- जादेस्ेजखितादिहेतुकं सुव्यतं सादटृशं न तु प्रछ्वते तद्िव- चितं पद्मोदयादेरेव दयो: माधारणधर्मतथा वि्वत्तितलवात दष तु महोधरादेः सनादिना सादृशं पोनोन्तुङ्गलवादिमा सुव्यत्तमेवेति न छ्विष्टपरम्परितं। कचित् समासाभावेऽपि रूपकं दृखते। यथा। 02

Page 279

साहिदमये।

"मुखं तव कुरक्गाचि सरोजमिति नान्यथा"।

"विदधे मधुपश्रेणोमिष्द भूलतया विधि:"।

चैरेषापि दुरान्नया कलियुगे राजावली मेविता तेषां फहूलिनि भक्तिमाचसुलभे सेवा कियत् कीशखं"॥

रूपकविशेषतादथालद्वारमससे गयनं। एवं वच्चमाणालङ्गा- रेधु बोड्धूवं।

(६७८) अधिकारूढवैशिश्यं रूपकं यत्तदेव तत्। तदेवाधिका रूवैशिवपञम्रूपकं। यथा मम।

सुधाधाराधारच्विरपरिणतं विम्वमधरः । इमे नेचे राचिन्दिवमधिकशभे कुवलये तनुर्खावष्यानां जलधिरवगाछे सुखतरः"॥ पत्र कलङ्गराहित्यादिनाधिकं वैभिवं।

(६७८) विषयात्मतयारोप्ये प्रकतार्थापयोगिनि। परिणामो भवेत्तुल्यातुल्याधिकरणे दविधा।।

Page 280

दशम: परिछेद:। २८२

शारोपमाणययारोपविषयात्तया परिणमनात् परिणा- मः। यथा। "स्मितेनोपायनं दूरादागतस्य कवतं मम। सनोपपीडमाश्लेषः छतो यूते पपासया"।

तु नायकसभ्भावनद्यूतयो: सिमिताल्लेषरूपतया। त्रच्र प्रथमार्े वैयधिकर खेन प्रयोग: । द्वितीये सामानाधिकरखेन। रूपके "मुखचन्द्रं पश्यामीत्यादी" आरोपमाएचन्द्रादेसपर अ्रकता- माचं न तु प्रश्ते दर्शनादावुपयोगः। दह तूपायनादेर्विषयेष तादाव्यं प्रळ्वते च मायकसभ्भावनादावुपयोगः। अ्रत एव रूपके आरोप्यसयावच्छेदकलवमाचेलान्वयः । अ्रत् तु तादाक्येन दासे कतागसोत्यादो" रूपकमेव न तु परिणामः । आरोषयमाए- कष्टकस्य पादभेदेन कार्ययस्याप्रसतुतलवात्। न खखु तत् कर्खाच- दपि प्रस्तुतकार्य्यसय घटनार्थमनुसन्धीयते। अ्रयमपि रूपकव- दधिकारूढवैशिय्यो दृश्यते यथा। "वनेचराणं वनितासखानां

भवन्ति यत्नाषधयो रजन्या- मतेलपूरा: सुरतप्रदीपाः"॥ ऋत प्रदीपानामोषध्यात्मतया प्रशते सुरतोपयोगिन्यन्ध- कारनाग्े उपयोगेउतैलपूर लेनाधिका रुढवैमियं।

Page 281

साहितदपये।

(६८०) सन्देष: प्रछ्ृतेऽन्यस्य संभयः प्रतिभात्यितः। शुद्धो निश्चयगर्भो5सौ निश्वयान्त इति विधा॥ चत् संभय एव पर्य्यवसानं स पडङ्: । यथा। "किं तारुखतरोरियं रसभरोद्विन्ा नवा वसरी वेलाप्रोच्छलितस किं लचरिका लावसवारां निधे:।

किं साचादुपदेभयष्टिरथवा देवस पटङ्गारिषः"॥ यतरादावन्ते च संभ्रय एव मध्ये च निखय: स निख्यमध्यः। यथा। "तयं मार्नएडः किं स खलु तुरगैः सप्नभिरितः क्थानुः किं सव्वाः प्रसरति दिशो नैष नियतं। कवतान्तः किं साचान्मद्िषवहनोSसाविति पुनः समालोक्याजी लां विदधति विकल्पान् प्रतिभटाः"॥ अच म्ये मार्नणाद्यभावनिख्य: राजनिखचये द्वितीय- संशयोत्थानासस्भवात्। यचरादी संगरयोऽन्ते च निख्चय: स निसयान्तः। यथा। "कं तावत् सरसि सरोजमेतदारा- दाद्दोषिन्मुखमव्रभासते तरुखा:। संभय्य क्षणमिति निखधिकाय कखित् विष्वोकैर्वकसदवासिनां परोचैः" ॥ अ्प्रतिभोत्यापिते तु "खाणुवी पुरुषो वा" दत्यादिसंभये नायमलङ्कार:।

Page 282

दशमः परिछेद:।

"मध्ं तव सरोजाति पयोधरभराहितं। अ्रस्ति नासीति सन्देहः कस्यचित्ते न भाषते"॥

विषयलवात्।

(६८१) साम्यादत स्मिंस्तद्दु द्विर्भ्रान्तिमान् प्रतिभोत्यिता। यथा। "मुग्धा दुग्धधिया गवां विदधते कुभ्भानधो वल्वाः कर्ले करवभङ्गया कुवलयं कुर्व्वन्ति कान्ता अपि। कर्कन्धूफलमुद्िनाति भवरी मुक्राफलाकाङ्या सान्द्रा चन्द्रमसो न कस कुरुते चित्तभमं चन्द्रिका"॥ खरसात्थापिता भ्रान्तिर्नायमलद्गारः। यथा। "पूडत्रि- कायां रजतमिति"। न चासादृशमूला। यथा। "सङ्गमविर इविकल्पे वरमिह विरदो न सङ्गमस्तखाः। सङ्गे सैव तथैका चिभुवनमपि तन्मयं विरहे"॥ (६८२) कचिड्ेदाद चीढणां विषयारणां तथा क्चित्। एक्रस्यानेकधोल्लंखो यः स उल्लेख दूष्यते।। क्रमेणदाहरएं। "प्रिय दति गोपवधूभिः शिश्डरिति दद्गरधीभ द्ृति देवैः। नारायण दति भतैर्ब्रह्येत्यग्राहि योगिभिर्देवः" ॥ अचैकस्यापि भगवतस्तन्तहुषयोगादनेकधोलेखे गोपवधू- प्रभृतोनां सथादयो यथायोगं प्रयोजकाः । यदाङ्:।

Page 283

साच्ित्दपंये।

"यथारुचि यथार्थितं यथाव्युत्पत्ति भिद्यते। शाभासोऽप्यर्थ एकस्मिन्ननुसन्धानसाधितः"॥ ऋच भगवतः प्रियत्वादीनां वासतवत्वाङ्गहीटभेदाच न मालारूपकं न च भ्रान्तिमान् न चायमभेदे भेद द्वत्येवंरूपा- तिशयोकि:। तन्र दि "अन्यदेवाङ्गलावसमित्यादी" लावषा- देर्विषयस्य पृथक्लेनाध्यवसानं। न चेह भगवति गोपवधूप्रभ- तिभि: प्रियत्वाद्यथ्यवसीयते। प्रियल्ादेर्भगवति तत्काले तात्वि- कत्वात्। केचिदाजः "अयमलङ्गारो नियमेनावश्यभावेना-

नियमाभिप्रायात् प्रियल्वादेर्भिन्नलाव्यवसाय" द्वत्यतिशयोकि- रस्ति तत्मङ्भावेऽपि च ग्रहितभेदेन नानातप्रतोतिरूपो वि- चि्तित्तिविभेष उल्लेखास्यभिन्नालद्कारप्रयोजकः । श्रीकष्ठजन- पद्वर्षने "वञ्रपञ्जरमिति" "भरणगतैः अ्रम्बरविवरमिति" "वातिकेः" द्वत्यादिद्चातिभयोक्केर्विविक्ा विषयः । दूह च रूपकालङ्वारयोगः । वस्तुतस्तु "अम्बरविवरं" दत्यादा भा- न्तिमन्तमेवेच्कन्ति न रूपक भेदप्रतीतिपुरःसरस्ैवारोपख गोपीमुलरूपकादिप्रयोजकलवात्। यदाङ: शरीरकमीमां- साभाव्यव्याख्याने श्रीमदाचस्पतिमिश्राः "अपि च परभब्दः परच लच्यमाणगुपयोगेन वर्त्तते इति"। यत्र प्रयोकृप्रति- पतनो: सम्प्रतिपत्ति: स गोणः स च भेदप्रत्ययपुरःसर दति। दछ तु वातिकानां श्रीकष्ठजनपदवर्सने भ्रान्तिरत एव न्रम्ब- रविवरत्ाद्यारोप दति। प्रजैव च "तपोवनमिति" मुनिभि:

Page 284

दशम: परिछेद:।

"कामायतनमिति" वेश्याभिरित्यादा च परिणामालद्गार- योग:। "गाभ्ीर्येए समुट्रोऽसि गारवेलासि पर्व्वतः"। इत्यादा चानेकधोल्षेखे गाम्भीर्य्यादिविषयभेद: प्रयोजकः। अच च रूपकयोगः । "गुरुर्वचसि प्ृथुरुरसि अर्नुनो यभसी- त्यादि" चास्यरूपकात् विविक्रो विषय दति। श्रच् हि शेषमू-

(६८३) प्रछ्तं प्रतिषिध्यान्यस्थापनं स्यादपन्जतिः।

दयं द्विधा कचिदपन्रवपूर्व्वक आरोपः कचिदारोपपूर्व्व- कोऽपनव दूति। क्रमेणोदादरएं। "नेदं नभोमण्डलममुराभि- नैताख तारा नवफेनभङ्गा: । नायं पभी कुण्डलितः फषीन्द्रो नास कलङ्गः भयितो मुरारिः"॥ "एतद्विभाति चरमाचलचूडचुम्वि- हिंए्डीरपिए्डर चिशीतमरीचिविम्बं। उञ्ज्वालितस् रजनीं मदनानलख

ददं पद्यं मम। एवं "विराजति घोमवपुः पदोधि- सारामयाखन व फेनभप्:।

Page 285

साहितदर्पये।

द्ूत्याद्याकारेण च प्रळ्वतनिषेधा बोडूव्य:। (६८४) गोपनीयं कमप्यर्थं द्योतयित्वा कथच्चन। यदि श्लेषेणान्यथा वाऽन्यथयेत् साप्यपन्नतिः॥ झेषेण यथा। "काले वारिधराणमपतितया नैव भक्यते खातुं। उत्कष्ठितासि तरले न हि न ि सखि पिच्क्िल: पन्थाः"॥ अचापतितयेत्यच पति विनेत्युक्का पतनाभावेनेत्यन्यथा- कनं। ऋ्क्लेषेण यथा। "दूह पुरोऽनिलकन्पितविग्रह्ा मिलति का न वनस्पतिना लता। सरमि किं सखि कान्तरतोत्वं न हि घनागमरीतिर दाहता"। वक्राक्ी परोक्रेरन्यथाकार: दवछ तु खोक्ेरेवेति भेद:। गोपनक्वतागोपनीयस्थापि प्रथममभिह्ितलाच्च व्याजोतेः।

(६८५) अन्यन्निषिध्य प्रकृतस्थापनं निश्चयः पुनः।

"वदनमिदं न सरोजं नयने नेन्दीवरे एते। दछ सविधे मुग्धद्ृ भो मधुकर न मुधा परिभाम्य"॥ यथा वा। "इदि विषलताहारा नायं भुजङ्गमनायकः कुवलयद् लश्रेणी कपड़े न सा गरखद्युति:।

Page 286

दशम: परिछेद:।

मलयजरजो नेदं भसा प्रियारहिते मयि प्रहर न इरभनान्याऽनङ्ग क्रुधा किमु धावसि"॥

नावस्थानात्। अ्रत तु भमरादेः संशयो नायकादेर्निख्यः किश्व न अमरादेरपि संभयः। एककोव्यनधिके ज्ञाने तथा समोपागमनासभ्भवात्। र्ताई भान्तिमानसु। श्रसतु नाम भ्र- मरादेभीन्तिः। न चेह तस्यास्मत्कारविधायित्वं अपि तु तथाविधमायकाद्युक्रेरेवेति सहृदयसंवेदं। किञ्जाविरवततितेऽपि भ्रमराद: पतनादी भ्रान्तौ वा नायिकाचाद्गादिरुपेशैव सभ्- वत्येव तथाविधाक्निः। न च रूपकध्वनिरयं मुखस्य कमलखे- नानिर्द्धारणत्। न चापन्हुतिः प्रस्तुतस्यानिषेधादिति पृथगे- वायमलङ्वारयिरन्तनोकाल द्वारभ्यः । पडक्रिकाया रजतधि - या पर्तात पुरुषे शउक्रिकेयं न रजतमिति कर्स्याचदुक्रेर्नायम- लङ्गारो वैचित्याभावात्। (६८६) भवेत् सभभा वनो त्ेन्ता प्रकृतस्य परात्मना। वाच्ा प्रतोयमाना सा प्रथमं द्विविधा मता॥ वाच्े वादिप्रयोगे स्यादप्रयोगे परा पुनः। जातिर्गुणः क्रिया द्रव्यं यदुत्प्रेच्यं इयोरपि॥ तदष्टधापि प्रत्येकं भावाभावाभिमानतः। गुण क्रियास्वरूपत्वान्निमित्तस्य पुनश्न ताः। डाचिंशद्दिधर्ता यान्ति r 2

Page 287

साहिबदपसे।

तत्र वाय्योलेन्यायामुदाइरएं दिञ्लानं यथा। "ऊरुः कुरङ्गकटृभससलचेलाखुलो भाति। सपताक: कनकमयो विजयसभ्भ: सरखेव"॥ ऋच विजयसन्भस बजवाचकलाज्जात्युश्ेक्षा। "ज्ञाने मौनं चमा शूत्री त्यागे साघाविपर्य्ययः। गुण गुणानुबन्वित्वात्तखय सप्रसवा दूव"।। श्रच सप्रसवत्वं गुएः। "गङ्गाभ्भषि सुरचाए तव निःभाणनिःखनः। सातोवारिवधूवर्गगर्भपातनपातकी"। पत स्नातीति क्रिया। "मुखमेणीदृभो भाति पूर्षचन्द्र द्वाघरः"। श्च् चन्द्र द्वत्येकव्यक्तिवाचित्वाड्र्रव्यभब्दः। एते भावाभि- माने च। अभावाभिमाने यथा। "कपोलफलकावस्ाः कछं भूला तथाविदा। अपश्यन्ताविवान्यान्यमीदूचां चामतां गतौ"॥ अचापश्यन्ताविति क्रियाया अ्रभावः। एवमन्यत्। निमि- नतखय गुएक्रियारूपलवे यथा "गङ्गाभसीत्यादौ" सातोवेत्युले- क्वा निमिन्तं पातकित्वं गुएः। "अपशन्ताविवेत्यादी" नाम- तागमनरूपं निमित्तं क्रिया। एवमन्यत्। प्रतीयमानोत्प्रेक्षा यथा। "तन्वप्धासनट ग्मेन मुखं न प्रकटीक्कतं। दाराय गुषिने खानं न दत्तमति खब्जया"।

Page 288

दशमः परिछेदं:।

ऋत् लज्जयवंति दवाद्यभावात् प्रतीयमानोत्प्रेन्षा। एव- मन्यत्। ननु ध्वनिनिरूपणप्रस्तावे इलङ्काराणं सर्व्वेषामपि व्यञ्त्वं भवतीत्युक्तं, सम्परति पुनर्विभिष्य कथमुत्प्रेचायाः प्रती- यमानतवमुच्यते। उच्ते व्यज्चात्प्रेक्षायां। "महिलामहस्सभरिए तुह हिश्रए सुहृत सा श्रमाश्रन्ी। अ्रनुदिन अणसत्रम्मा तङ्गं तनु अपि तनूएद"*॥ दत्यादा उत्प्रेक्षणं विनापि वाक्यविश्रान्तिः, दूछ तु सब- योरलज्जाया अपभ्भवात् लज्जयेवेत्युत्प्रेक्षयैवेति व्यज्चप्रतीयमा- नोत्प्रेक्षयोर्भेदः। श्रत्र वाच्योत्प्रेचायाः षोडशसु भेदेषु मध्े विशेषमाह।

(६८७) तच वाच्ा भिदा: पुनः। विना द्रव्यं चिधा सव्वाः स्वरूपफलचेतुगाः॥ तचो क्रेषु वाच्यप्रतीय मानोत्प्रेक्षयोर्मेदेषु मध्ये ये वाच्योत्प्रे- न्यो: षोडभ भेदासेषु जात्यादीनां चयाणं ये द्वादश भेदा- स्तेषां प्रत्येकं सरूपफलहेतुगलेन द्वादभ्रभेदतया षट्विंभ्गेदाः द्रव्यस्य खरूपोत्प्रेक्षणमेव सभ्भवतीति चवार दति मिखिता चत्वारिंभङ्गेदाः। शत्र खरूपोत्प्रेक्षा यथा। पूर्व्वोदाहरसेषु "सरस् विजयस्न्भ" दृति। "सप्रसवा" द्रवेत्यादयः जातिगु- परूपा:। फलोत्प्रेक्षा यथा।

  • महिलासइसभरिते तब हृदये सभग साSमान्ती। धनुदिनमनन्यकम्माक्कं सन्वपि तनूकरोतीति ॥ सं० ॥ टी० ॥

Page 289

२६R साहितदर्पसे।

"रावससापि रामासो मिला हदयमापडुगः । विवेभ भुवमास्यातुमुरगेभ्य द्वव प्रियं"॥ ्रत्न "भाखातुमिति" भूप्रवेभस्य फलं क्रिया रूपमुत्प्रेचितं। हेतूत्प्रेक्षा यथा। "सेषा स्थली यत्र विचिन्वता लां वष्टं मया नपुर मेकमूव्यां। ऋ्रटृशयत तच्चरणारविन्दविश्लेषदुःखादिव बड्धूमौनं"॥ श्रच दुःखरूपो गुण हेतुलेनोल्ेचितः । एवमन्यत्। (६८८) उत्तयनुत्योर्निमित्तस्य द्विधा तच सरूपगाः। तेषु चत्वारिंभतङ्मकेषु भेदेषु मध्ये ये खरूपगाया: षोडश भेदासे उत्प्रेव्ानिमित्तखोपादानानुपादानाभ्यां द्ाविंभद्धेदा दूति मिलिता षट्पञ्चाङ्वेदा वाच्योत्प्रेचायाः। तन्र निमि- त्तसथोपादानं यथा। पूर्व्वादाहते "सनातीवेति" उत्प्रेचायां निमित्तं पातकित्वमुपात्तं। बनुपादाने यथा "चन्द्र द्वापर" द्ृत्यच् तथाविधसैन्दर्य्याद्यतिभयो नोपान्तः। हेतुफलयोस्त नियमेन निमित्तखोपादानमेव। तथा हि "विशेषदुःखादिव" द्वत्यच यन्निमिन्तं बद्धूमानतं "आखयातुमिव" द्ृत्यच च भूप्र- वेभसयोरनुपादानेऽसक्गतमेव वाक्यं सात्। प्रतोयमानाया: षोउप्रसु भेदेषु विभेषमाह। (६८) प्रतीयमानाभेदाच्च प्रत्येकं फलद्वेतुगाः।

हत्प्रेचितः । प्रस्यामपि निमित्तसयानुपादानं न सभवति। दवा-

Page 290

दशूम: परिछेद:। २टर

धनुपादाने निमित्तस चाकीर्न्तने उत्प्रेतणख प्रमातुर्निस्ेतु- मश क्यलवात्। खरूपोत्प्रेपाप्यच न भवति। धर्मर्यन्तरतादात्यनि बन्धनायामस्यामिवाद्यप्रयोगे विभेषणयोगे सत्यतिभयोक्रेरभ्या- पगमात्। यथा। "अयं राजाऽपरः पाकभासन दूति"। वि- शेषणाभावे च रूपकस्य यथा राजा पाकशासन दति तदेवं द्वातिंशतकारा प्रतोयमानोत्प्रेच्षा।

(ईट०) उत्तयनुत्तयो: प्रस्तुतस्य प्रत्येकं ता तप्रपि दिधा।

ता उत्प्रेक्षाः। उक्ी यथा। "ऊरुः कुरुङ्रकटृभः"द्ृति। अनुक्की यथा मम प्रभावत्यां प्रशुखः । दूह हि। "सम्प्रति प्रतिदिगन्तमा च्कादयता तिमिरपटलेन। घटितमिवाञ्जनपुञ्जैः पूरितमिव मगमदच्ादैः। ततमिव तमालतरुभिर्वतमिव नीलांगुकैर्भुवनं"॥ ऋताञ्जनेन घटितत्वादेरत्प्रेचणीयस् विषयव्याप्नत्वं नो- पात्तं। यथा वा। "लिम्पतीव तमोड्क्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभः। अत्र तमसो लेपनस् व्यापनरूपो विषयो नोपान्तः।शञ्जन- वर्षणस्य तमःसम्पातः अनयोरत्प्रेवानिमित्तस् तमसोऽतिबङ्- लत्ं धारारूपेषाधःसंयोगस यथामख्खं। केचित्तु "अलेपन- कर्टभूतमपि तमा लेपनकर्तलेनोत्प्रेचितं व्यापनख् निमित्तं, एवं

(६८१) अलद्दारान्तरात्था सा वैचित्यमधिकं वहदेत्।

Page 291

साहितदप ये।

तत सापळवोत्प्रेचा। यथा मम।

प्प्राप्य मानमङ्गे विगलति लावखवारिपूर दरव"॥ ेषहेतुगा यथा। "मुत्तोत्कर: सङ्कटशुक्किमध्या- द्विनिर्गतः सारसलोचनायाः। जानीमद्ेडस्या: कमनीयकम्व- ग्रोवाधिवासाङ्गुएवत्त्वमाप" ।।

हेतुः। श्रत् "जानीमहे" द्ृत्युत्प्रेचावाचकं। एवं।

(६८२) मन्ये शङ्क ध्रुवं प्रायो नूनमित्येवमादयः।

क्चिदुपमोपक्रमोत्प्रेचा यथा। "पारे जलं मोरनिधेरपश्-

दृत्यचाभाशब्दसयोपमावाचकल्वादुपक्रमे उपमा, पर्य्यवसाने तु जलधितीरे शैवालस्थितेः सभ्भवानुपपत्तेः सभावनात्थान- मित्युलेक्षा। एवं विरह्वर्सने। "केयूरायितमङ्गदैरित्यन्" "विकासिनोलोत्पलति स कर्षे सृगायताच्या: कुटिलः क- टाक्षः।" इतयादो च शेयं। भन्तिमदलङ्गारे "मुग्धा दुग्ध-

Page 292

दशम: परिकेद:। २६५

धियेत्यादा" भरान्तानां वल्लवादीनां विषयस् चन्द्रिकादेज्जीनं नास्ति तदुपनिबन्धनस्य कविनव छवतत्वात्, दूद्द तु सभ्भावना- कन्तुर्विषयस्थापि ज्ञानमिति द्योर्भेदः । मन्देहे तु समकन्ष- तया कोटिद्वयस्य प्रतोतिः। दूह तूत्कटासभ्भाव्यभूतैका कोटिः। अतिशयोक्री विषयिण: प्रतीतस् पर्य्यवसानादसत्यता प्रतीयते, दूवह तु प्रतीतिकाल एवेति भेद:। "रज्चिता नु विविधास्तरुशैला नामितं नु गगनं स्यगितं नु। पूरिता नु विषमेषु धरित्री संचता नु ककुभस्तमिरेष"॥ द्वत्यच यत्तवीदौ तिमिराक्रान्तता रञ्जनादिरुपेण सन्दि- ह्यत दति "मन्देहालङ्कार" दूति केचिदाङः। तन्न। एक- विषये समानबलतयानेककोटिस्फुरणसैव सन्देद्त्वात्। दूद्ट तु त्वादिव्याप्नेः प्रतिप्म्बन्धिभेद: व्यापनादेर्निगरणेन रञ्ज- नादे: सफुरएञ्च। अ्रन्ये तु "अनिर्द्धारणरूपवि्कित्त्याश्रयते- नैककाव्यधिकोऽपि भिन्नेोडयं सन्देह्प्रकार" दवति वदन्ति स। तदप्ययुत्तं। निगीर्षखरूपस्यान्यतादा त्य प्रतीतिर्षिं सभा- वना। तस्याख्याच सुटतया सद्धावानुशब्देन देवभब्दवत्तस्या घोतनादुत्प्रेनैवेयं भवितुं चुक्का। अरल्लमटटृष्टसन्देहप्रकारक- ल्पनया। "यदेतचन्द्रा न्तर्जलद लवलीखां वितनुते तदाचष्टे लोक: भथक दूति नो मां प्रति तथा। मदन्विन्दुं मन्ये लदरिविर द्ाक्रान्ततरुणी- कटाकेस्का पात बर पकियकलङ्गादततमुं"।

Page 293

२८६ साषित्य दर्पये।

द्त्यच मन्सेभब्दप्रयोगेडपनरूपाया: सभावनाया त्रप्रतीते- वितर्कमाचं नामावपळ्कवोत्प्रेचा।

विषयनिगर ऐोंनाभेद प्रतिपत्तिरविषयिणोडय्यवसायः। तख्य चोत्प्रेत्षायां विषयिणोSनिच्चितलेन निर्देशात् साध्यतं। दूद् तु निश्चितत्वेनैव प्रतीतिरिति सिद्धत्वं। विषयनिगरणं चोत्प्रेचायां विषयस्याध:करएमाचेए द्रद्दापि "मुखं द्वितीयच्चन्द्र" दत्यादौ यदाड: । "विषयस्थानुपादानेऽय्युपादानेऽपि सरयः। श्ध:करएमाच्रेण निगोर्षलं प्रचचते" दति॥ (६९४) भेदेऽप्यभेद: सम्बन्धेSसम्बन्धसतद्विपर्य्यया। पाव्वापर्य्यात्ययः कार्य्यदेत्वोः सा पच्चधा ततः॥ तद्िपर्यया श्रभेदे भेद:। अमम्बन्धे सम्बन्धः। सा उतिश- योकि:। अच् भेदेडभेदो यथा मम। "कथमुपरि कलापिनः कलापो विलसति तस्य तलेऽषमोन्दुखएडं। कुवलययुगलं तता विलोलं तिलकुसुमं तदध: प्रवालमसात्"॥ प्रच कान्ताकेशपाशादे मेयूरकला पा दिभिर भेदेनाध्यवमा यः। यथा वा। "विश्लेषदुःखादिव बद्धूमौनं" यव पेतनगतं मौनि- त्मन्यद चेतनजतं चान्यिति इ्योर्मेंदेडप्यभेद: ।. इवं।

Page 294

दशमः परिकेद:। २६७

"सद्दाधरद लेनाखया यौवने रागभाकू प्रियः"॥ पचाधरख रागा लौदित्यं प्रियख राग: प्रेम इयोरभेद:। अ्रभेदे भेदो यथा। "अन्यदेवाङ्गलावणमन्याः सारभसम्पदः। तखा: पद्मपलाभाच्या: सरसत्मलौकिकं"। सम्बन्धेडसम्बन्धो यथा। "तस्याः सर्गविधा प्रजापतिरभूच्चन्द्रो नु कान्तिप्रदः पद्गारकरमः खयं नु मदनो मासा नु पुष्पाकरः। वेदाभ्यासजड: कथं न विषयव्याटत्तकौढइ्ला निर्भातुं प्रभवेन्ननोहरमिदं रूपं पुराणे मुनिः"॥

सम्बन्धो यथा। "यदि सामण्डले सत्मिन्दोरिन्दीवरद्दयं। तदोपमीयने तखा वदनं चारुखोचनं2।: अच यद्यथबलादाद्तेन सष्भावनया सम्बन्धः । कार्य्यका- रणयो: पौव्वीपर्य्यविपरय्ययस द्विधा भवति। कारणात्थमं कार्य्यस भाषे इयो: समकाललेन च। क्रमेण यथा। "प्रागेव इरिणाचीसां चित्तमुत्कलिकाकुखं।

"सममेव समाक्रान्तं दयं दिरदगामिना। तेन सिंहासनं पित्यं मण्डलच् महोचितां"।।

Q 2

Page 295

साहित्यदपये।

किकत्वेनाध्यवसीयते, केथपाशादीनां कलापादिभिर ध्यवसाथे

प्रथमभावितापि पश्चाङ्भावितवेनाध्यवसिता, ऋत एवाचापि दव- भब्दप्रयोगे उत्प्रेषा। एवमन्यच।

(६८५) पदार्थानां प्रस्तुतानामन्येषां वा यदा भवेत्। एकधर्म्माभिसम्बन्धः स्यात्तदा तुल्ययोगिता॥

भ्न्येषामप्रसुतानां धर्ममा गुएक्रियारूपः। उदाहरणं। "अनुलेपनानि कुसुमान्यवलाः छवतमन्यवः पतिषु दोपदभाः। समथेन तेन सुचिरं भयितप्रतिबोधितस्रमबोधिषत"॥ पच तमोवर्षनस्य प्रस्तुतल्वात् प्रस्तुतानामनलेपनादीना-

"वदङमाईवं द्रष्ट: कस्य चित्ते न भामते। मालतीभभ्रभटखेखा कदलीनां कठोरता"॥ द्ूत्यत मालत्यादीबामप्रसतुतानां कठोरतारूपैकगुए्सम्- खः। एवं। "दानं विनादृतं वाच: कौनितधर्का तथायुषः। परोपकरणं कायादसारात् सरमादरेत्"। ऋत दानादीनां कर्थभूतानां सारतारूपैकगुपसम्बन्ध एका- हरणक्रियासंबन्ध: । (६८६) अप्रस्तुतप्रस्ुतयोर्दो पकन्तु निगद्यत। अथ कारकमेकं स्यादनेकास क्रियास चेत्।।

Page 296

दशमः परिक्वेद:।

क्रमेणदाइर एं। "बलावलेपादधुनापि पूर्व्ववत् प्रवाध्यते तेन जगज्जगोषुण। सती च योषित् प्रक्ृतिस्व निखुला पुमांसमभ्येति भवान्तरेव्वपि"॥ अत्र प्रस्तुताया निखलाया: प्रक्वतेरप्रस्तुतायाख् सत्या योषित एकानुगमनक्रियासम्बन्धः। "दूरं समागतवति तयि जीवनाथ भिन्ना मनोभवभरेष तपखिनी सा। उत्तिष्ठति खपिति वासगृहं ्दीय- मायाति याति इसति सवसिति चणेन"॥ दूदं मम। अचैकसया नायिकाया उत्थानाद्यनेकक्रियाम- म्न्धः । पत्र च गुएक्रिययो रादि म ्या वस्ानस्गवेन चै वि् न लचितं। तथाविधवैचित्स सर्व्वनापि सदस्रधा सभभवात्।

(६९७) प्रतिवस्तपमा सा स्याद्वाक्ययोर्गम्यसाम्ययो:। एकोडपि धर्म: सामान्यो यत्र निर्हिश्यते पृथक्।

यथा। "धन्यासि वैदर्भि गुणेरुदारै- रयंया समाल्व्यत नैषधोडपि। दतः सुतिः का खलु चन्द्रिकाया

Page 297

साहितदपंसे।

मत्र समाकर्षणमुन्तरलीकरणस् क्रिया एकेव पौनरृत्य- निरासाय भिन्ननवाचकतया निर्हिष्टा। दयं मालयापि दूश्यते चथा। "विमल एव रविर्विभद: भभो प्रक्ृतिभोभन एव हि दर्पणः । भिवगिरि: शिवहासमहोदर: सहजसुन्दर एव दि सज्जन:"॥। पत्र विमलविजदादिरयंत एक एव। वैधमर्येण यथा। "चकोर्य एव चतुराखन्द्रिकापानकमालि। विनावन्तोर्न निपुण: सुदृभो रतनर्षाणि"॥

(६८८) दष्टान्तस् सधर्मास्य वस्तुनः प्रतिविम्बनं।

सधर्सस्येति प्रतिवसदूपमाव्यवच्छेद: । त्रयमपि साधमर्यवे- धमयभ्यां दिधा। क्रमेणोदाहरएं। "अविदितगुणापि सत्वविभषितिः कर्णेषु वमति मधुधारां।

इरति दृभं मालतीमाला"। "त्वयि दृष्टे कुरङ्गास्याः श्ंसते मदनव्यथा। दृष्टामुदयभाजीन्दी ग्लानि: कुमुदसंहतेः"॥। "वसन्त लेखेकनिबद्धूभावं परासु कान्तासु मनः कुतो नः। प्रफुलम तीमधुखन्यटः किं मधुब्रतः काङ्कति वलिमन्यां"॥

Page 298

दभम: परिछेद:। १०१

दहं पदयं मम। ऋन्न "मनः कुतो न" द्ृत्यख "काङ्गति वल्लिमन्या "मित्यस पैकरूपतयैव पर्ययवसानात् प्रतिवसपमैव। दह तु कर्ले मधुधारावमनस्य नेचहरपसय च साम्यमेव न लैक- रूपयं। त्रथ समर्थ्यममर्थकवाक्ययो: सामान्यविशेषभावेऽयान्त- रन्यासः, प्रतिवसपमादृष्टान्तयोख न तथेति भेद:।

(९ह) सम्भवन् वस्तुसम्बन्धोऽसम्भवन् वापि कुतचित्। यच विम्बानुविम्बत्वं बोधयेत् सा निदर्शना।

ऋत्र सभभवद्स्तुसम्बन्धनिदर्शना यथा। "कोडच भूमिबलये जनान् मुधा तापयन सुचिरमेति सम्पदं। वेदयन्निति दिनेन भानुमा- नाससाद चरमाचलं ततः"।। अच् रवेरीद्टभार्थवेदनक्रियायां कर्तलेनान्वयः सम्बवत्येव

रसाचलगमनस्य परतापिनां विपलप्नेख् विम्बप्रतिविम्बभावं बोधयति। असभभवद्स्तुसम्बन्धनिदर्भना लेकवाक्यानेकवाक्यग- तल्वेन द्विविधा। तचैकवाक्यगा यथा। "कलयति कुवलयमाखाललितं कुटिल: कटाप्षविच्ेपः। ब्धरः किसलय लोला माननमख्या: कलानिधेर्विलामं"॥ पमान्यस धर्में कथमन्यो वहतिविति कटाकविच्ेपादीनां वुवलय माखादिगतललितादीनां कलनमसभावत् तज्लितादि-

Page 299

३०२ साहि तयद पंये।

सटृ शं खलितादिकमवगमयत् कटाच्विचेपादे: कुवलयमाला- देख विम्बप्रतिम्बभावं बोधयति। यथा वा। "प्रयाणे तव राजेन्द्र मुक्रा वैरिम्गीटटभां। राजहंसगति: पज्मामाननेन भषिद्युतिः"॥ शत् पादाभ्यामसम्बद्ध राजहंसगतेस्या गोऽनुपपत्र दति तथ। सत्सम्बन्ध: कल्पयते, स चासभभवन् राजइंसगतिमिव गतिं बोध- यति। अ्रनेकवाक्यगा यथा। "दूदं किलाव्याजमनोहरं वपु- सपःचमं साधयितुं य दूच्कति। ध्रुवं स नीलोत्पलपत्रधारया भमोलता केसुम्टषिर्व्यवस्यति"॥।

मानसाटृभवपुषस्तप: चमत्वसाधनेच्रा नीलि्लपबधारया भमीलताछेदनेक्क्रेवेति विम्बप्रतिविम्बभावे पर्य्यवस्ति।यथा वा। "जम्मेदं बन्ध्यतां नीतं भवभोगोपलिसया। का चमूख्येन विक्रीतो इन्त चिन्तामषिर्मया"।। ऋ्रच् भवभोगलोभेन जन्मनो व्यर्थतानयनं काचमूल्येन चि- न्तामणिविक्रय द्वेति पर्य्यवसामं। एवं। "क सर्य्यप्रभवो वंभः क्व चाल्पविषया मतिः। तितीपुंर्दुस्तरं मोहादुडुपेनास्म्रि सागरं"। ऋच् मन्मत्या सूर्यवंभवर्लनमुडुपेन सागरतरणमिवेति पर्य्य- वसानं। दयं कवचिदुपमेयटृत्तखोपमानेऽसन्वेपि भवति।

Page 300

दशमः परिछेदा। ३०२

चथा। "याऽनुभूत: कुरङ्गाच्चाससया मधुरिमाधरे। समाख्वादि स मृदीकारसे रसविभारदैः"॥ अत प्रकृतस्याधरस मधुरिमधर्षास ट्राचारसेडसन्भवात् पूर्व्ववत् साम्ये पर्य्यवसानं। मालारूपापि यथा मम। "निपसि श्ुकं दृषदंभकरदने मगमर्पयमि मृगादनवदने। वितरसि तुरगं महिषविषाणे निदधचेतो भागविताने"॥ दू विम्बप्रतिविम्वताचेपं विना वाक्यार्थापर्य्यवसानं। दृष्टा- न्े तु पर्य्यवमितेन वाक्यार्थैन सामर्थ्याद्िम्वप्रतिविम्वताप्रत्या- यनं। नापीयमर्थापत्तिः, तत्र "हारोऽयं इरिणाचीणामि- त्यादा" सादृभ्यपर्ययवसानाभावात्।

व्यतिरेक एक उत्ने देतौ नोक्े स च चिधा।। चतुर्विधोऽपि साम्यस्य बोधनाच्व्दतोऽर्थतः। आचेपाच्च द्वादशधा झ्ोषेडपीति चिरष्टधा। प्रत्येकं स्यान्मिलित्वाष्टचत्वारिंभद्दिधः पुनः॥ उपमेयसथोपमानादाधिको हेतुरुपमेयगतमुत्कर्षकारणमु- पमानगतं निकर्षकारणच्च। तयोईयोरप्युक्रावेकः प्रत्येकं समु- दायेन वामुकी चिविध दति चतुर्विधेऽप्यस्तििन्नपमानोपमेयख

Page 301

साहित दर्पये।

निवेदनं शब्देनार्थेनाच्ेपेण चेति दवादभप्रकारोऽपि स्ेषेऽपि- शब्दादस्ेषेऽपि चतुविभतिप्रकारः। उपमानान्न्यूनतायामप्यन- यैव भज्ा चतुविभ्तिप्रकारतेति मिखिलाष्टचत्वारिंभन्रकारो व्यतिरेक:। उदाइरणं। "अकलङ्वं मुखं तस्या न कलङ्गी विधुर्यंथा"। पत्ोपमेयगतमकलङ्कत्वमुपमानगतञ्च कलङ्कितवं हेतुद्दय- मधुक्रं। यथा शब्दप्रतिपादनाच् शब्दमीपम्यं। त्रत्रैव "न कलङ्कि विधूपममिति" पाठे बार्थं "जयतीन्दुं कलङ्गिनमिति"

मानगतनिकर्षकारणानुक्तिः दयोरनुक्का दयोरनुत्रि: । सेषे बथा "श्रतिगाढगुण्यास नानवङ्गङ्गुरा गुएः"। अरचेवार्थे वतिरिति ाब्दमौपम्यं उत्कर्षनिकर्षकारएयोरट- यारपु्रकिः। गुएभब्द: सविष्टः । त्रन्ये भेदा: पूर्व्ववदूद्याः। एतानि चोपमेयखोपमानादाधिके उदाहरणानि। न्यूनले दिझ्ानं। यथा। "नीपः फोपोऽपि प्रभी भूयो भूयोSभिवर्डूते नित्यं। विरम प्रसीद सुन्दरि योवनमनिवर्नति यातं तु"। पतोपमे यभूत यौवना सवर्यसाधिकां तेनाच "उपमानादुप-

Page 302

दशमः परिछेद:।

मेयस्याधिक्ये विपर्य्यये वा व्यतिरक दति"केषा्िलक्षणे"विप- ्ययंये वेति पदमनर्थकमिति" यत् केचिदाङ तत्र विचारसईं। तथा चचाधिकन्यूनत्वे सत्त्वासत्त्वे एव विवचिते। अ्त्र च चन्द्रा- पेच्या यौवनस्यामत्त्वं स्फुटमेव। श्रस्तु वाचोदाह्रणे यथा

"इन मदादयैर्यभसा मया पुन- र्दिषां इसैर्दूतपथः सितीक्चतः"॥ दत्यादिषु का गतिरिति सुष्ठूतां "न्यूनताथवेति"।

(७.१) सचार्थस्य बलादेकं यत्र स्याद्दाचकं इयो:।

य्यंविपर्यययरूपा च।अ्रभेदाध्यवसायमूलापि शेषभित्तिका अ्रन्यथा च। क्रमेणदाहरएं। "सहाधरदखेनाखा यौवने रागभाक् प्रियः"। प्च रागपढे ल्ेषः। "सह कुमुदकद म्वैः काममुल्तामयन्तः

सह सरसिजषणडैः सान्तमामीखयन्तः

ददं मम। ऋनोक्षासादीनां सम्बन्धिभेदादेव भेदो न तु सिष्ठुतया। R 2

Page 303

३०ई साहित्यदर्पये।

"सममेव नराधिपेन सा गुरुसमइविलुप्नचेतना। अ्रगमत्सह्द तैखविन्दुमा तनुदीपार्चिरिव चितेस्खं"॥ द्यच्च मालयापि सभ्भवति। तथोदाहते "सह कुमुदक-

"लत्मणेन समं राम: काननं गहनं यया" द्त्यादी चा-

(७०२) विनो किर्यद्दिनान्येन न साध्वन्यदसाधुवा।

न असाधु अभोभनं न भवति। एवस यद्यपि शोभनत एव पर्य्यवसानं तथाप्यशोभनत्वाभावमुखेन श्रोभनवचनस्ायम- भिप्रायो यत्कस्यचचिदर्लनीय खाशोभनतवं तत्पर सन्निधेरेव दोषः। तस्य पुनः खभावतः शोभनत्वमेवेति। यथा। "विना जलदकालेन चन्रो निस्तन्द्रतां गतः। विना ग्रीभोभण मखुर्वनराजिरजायत"। प्साधु पभोभनं। यथा। "अनुयान्या जनानीतं कान्तं साधु लया रतं। का दिनश्रीर्विनार्केण का निया पभिना विना"। "मिरर्थकं जन्म गतं नलिन्या

उत्पत्तिरिन्दोरपि. निष्फलैव दृष्टा विनिट्रा नलिनी न येन"॥ बच परस्परविनोतनिभज्ा चमत्कारातिभयः। विनाभब्द

Page 304

दशमः परिछेद:।

प्रयोगाभावेपि विनार्थविवच्तया विनोतिरेवायं। एवं सद्ोति- रपि सदभब्दप्रयोगाभावेऽपि सहार्थविवचया भवतीति बोड्धूव्यं।

(७०३) समासोक्ति: समैर्यन कार्य्यलिङ्गविशेषण। व्यवदारसमारोपः प्रस्तुतेऽन्यस्य वस्तुनः॥

अच् समेन कार्य्येण प्रस्तुतेऽप्रस्तुतव्यवहारसमारोपः। यथा। "व्याधूय यद्दसनमस्बजलोचनाया वच्ाजयो: कनककुम्भविलासभाजो:। ब्ालिङ्गसि प्रसभमङ्गमशेषमस्या धन्यस्वमेव मखयाचलगन्धवाह" ॥ प्रत्र गन्धवाहे इठकामुकव्यवहारसमाराप: । लिङ्गसाम्येम यथा। "असमाप्नजिगीषस्य स्त्रोचिन्ता का मनखिनः । घनाक्रम्य जगत्वत्तं नो सब्ध्या भजते रविः"॥

हार:। विभेषएसाम्यन्तु स्विष्टतया साधारष्ेनापन्यगर्भलेन व चिधा। तन्र सिष्टतया यथा मम। "विकसितमुखी रागासङ्गाङ्गलन्निमिरावृतिं दिनकरकरस्पृष्टामैन्द्रीं निरीच्य दिशं पुरः। जरठलवलीपाएडच्छायो भथं कलुषानतर: अ्रयति इरितं इन्त प्राचेतवीं तुहिनद्युतिः"।। पत मुखर।गादिशब्दानां सिष्टता। अच हि "तिमिरा-

Page 305

साहितदर्पये।

ष्टतिमिति" अच "तिमिरांभुकामिति" पाठे एकदेशख रूपणे उपि समासातिरेव न तु एकदेभविवर्त्ति रूपकं। तच हि तिमि-

परसाचिव्यमनपेत्यापि खमाचविश्रान्त दूति न समामोतिबुद्धिं व्यपहन्तुमीशः । यच तु रुपरूपकयो : साटृस्ं ै देभान्तररूपणं विना तदसङ्गतं स्ादित्यभाब्दमप्येकदेशान्तर- रूपएमार्थमपेक्षत एवेति। तच्वैकदभविवर्त्तिरूपकमेव यथा। "जस् रणन्तउरए करे कुणन्तस्स मण्डलग्गलअं। रससंमुहीवि सचसा परंमुद्ी होद रिसेण।"* पच रणन्तःपुरयो: साटृशमस्फुटमेव। कचिच्च यच स्फुट- साटृभ्याभामपि बहनां रूपएं भाब्दमेकदेशख चार्थ तत्वैकदैश- विवर्न्ति रूपकमेव। रूपक प्रतीतेव्यापितया समासोकिप्रतीतिति- रोधायकत्वात्। नर्व्वसिति रणान्तःपुरयोरपि सुखसस्वारतया स्फुटं सादृश्यमिति चेत्। सत्यमुत्तं। त्रस्येव किन्तु वाक्यार्थपर्य्या- लोचनसापेचं न खलु निरपेषं। मुखचन्द्रादेर्भनाइरतादिवद्र- शान्तःपुरयो: खतः सुखमच्चारल्वाभावात्। साधारणेन यथा।

उदिते वासराधीथे सेराजनि सरोजिनी॥"

  • ज इति। यस्थ रगान्तःपुरे करे कुव्वायस्य मखलाग्रलतां। रससंमुख्यपि सहसा पराखुखी भवति रियुसेनेति सं० टी०। मरडलायपर्ता खङ्लतां। रसेन खरसेच्कया सुरतेक्कया च संमुखी

Page 306

दशम: परिकेद:। ३०६

ऋत्र निसर्गेत्यादिविभेषएसाम्यात् सरोजिन्यां नायिकाव्यव- दरप्रतीता स्त्रोमात्रगामिन: सेरतधर्यास्य समारोपः कारणं। तेन विना विशेषणसान्यमाचेष नायिकाव्यवहारप्रतीतेरसंभ- वात्। श्रापम्यगर्भतं पुनस्त्रिधा संभवति। उपमारूपकसङ्गर- गर्भत्वात्। पनोपमागर्भते यथा। "दन्तप्रभा पुष्पचिता पाषिपक्षवभोभिनी। के भपाशालिवृन्देन सुवेशा इरिणेक्षणा॥" श्रच सुवेशत्ववशात् प्रथमं दन्तप्रभा: पुष्पाणीवेत्युपमागर्भ- त्वेन समासः। अनन्तरख्व दन्तप्रभासदृगैः पुष्पेस्वितेत्यादिस- मासान्तरात्रयेए समानविशेषणमाह्दात्याद्ूरिणेच्तणयां लता- व्यवद्दारप्रतीतिः । रूपकगर्भले यथा । "लावख्मधुभि: पूर्षमित्यादि ॥" सङ्करगर्भले यथा। "दन्तप्रभा पुष्पेत्याद।" "सुवेशेत्यच" "परीतेति" पाठे ह्यपमारूपकसाधकाभावात् सङ्करसमात्रयणं। समासान्तरं पूर्व्यवत्। समासान्तरमहिवा लताप्रतीतिः । एषुच येषां मते उपमासङ्गरयोरेकदेशविवर्त्तिता नासि तन्मते श्धयतीययो: समासोकिः।द्वितीयसु प्रकार एकदेशविवर्ततिरूपकविषय एव। पर्य्थालोचने ताद्येप्रकारे एकदेशविवर्निन्युपमैवाङ्गीकर्तुमुचि- ता। श्रन्यथा। "ऐन्द्रं धनुः पाएड पयोधरेष भरदधानार्ट्रनखचताभं। प्रमोदयन्ती सकलङ्गमिन्दुं पापं रवेरभ्यधिकं चकार॥" द्रत्यच कथं शररि नायिकाव्यव्ारप्रतोतिः। नायिकापयो-

Page 307

११० साहितदपये।

धरेणार्द्रनखच्ताभभ्रकचापधारणामंभवात्। न्वन्न "आर्द्रनख- चताभं" द्त्यत्र स्थितमय्युपमानतवं वस्तुपर्ययालोचनया ऐन्द्रे धनुषि सच्वारणीयं। यथा "दभा जुद्दोतीत्यादौ" दवनसा- न्यथासिद्धेदंधि सस्चार्य्यंते विधि: । एवं चेन्द्रचापाभमार्ट्रनख- वतं दधानेति प्रतीतिर्भविव्यतीति चेन्न। एवंविर्धानवीदे कष्ट-

वाच यथाकथच्चित् समासोक्रिः।"नेत्रैरिवोत्यलै:पद्मीरित्याद।" चान्यगत्यसभ्भवात्। किसोपमायां व्यवहारप्रतीतेरभावात् कथं तदुपजीविकाया: समासोक्के: प्रवेशः। यदाङः। "व्यवहारोऽय वा त्वं नापम्ये यत्परतीयते। तन्नापम्यं समासोतिरेकदेशपमा स्फुटा॥।"

डपि समासोकरप्रवेश न्यायसिद्ू एव तेनपम्यगर्भविशेषण- त्थापितलं नाखया विषय दति। विभेषणसाम्ये सिष्टविशेषण- त्थापिता साधारणविशेषणोत्थापिता चेति द्विधा। कार्य्यलि- द्रयोस्तुत्यल्े च द्विविधेति चतुष्कारा समासोकिः। स्व्वचै- वाच व्यवहारसमारोपः कारणं। स च क्वचिलाकिके वस्तुनि लोकिकवस्तुव्यवह्वारसमारोप:। शास्त्रीये वस्तुनि श्ास्त्रीयवसु- व्यवहारसमारोपः। लौकिके वा शास्त्रीयवस्तुव्यवद्ारसमा- रोपः। शरास्त्रीये वा लौकिकवस्तुव्यवहारसमारोप दति चतुड्डी। तथ लाकिकवस्वपि रसादिंभेदादनेकविधं। श्रास्त्रीयमपि तर्कायुर्वेद ज्योतिःप्रास्त्रादिप्रषिङ्कतयेति बजप्रकारा समाग-

Page 308

दशम: परिछेदः। ११

क्रिः। दिख्ञाचं यथा। "व्याधूय यद्दसनमित्यादी"। लैकिके वस्तुनि लौकिकस्य इठकामुकस्य व्यवहरादे: समारोपः। "घैरेकरूपमखिलाखपि वृत्तिषु * लां पश्यद्धिरव्ययमसष्कतया प्रदृत्तं। लोपः कृतः किल परत्वजुषो विभक्रे स्तेर्लक्णं तव कृतं धुवमेव मन्ये"॥

समारोपः । एवमन्यत्। रूपकेडप्रक्वतमात्मखरूपसन्रिवेभेन प्रकृतस्य रूपमवच्कादयति। दूद् तु खावस्थासमारोपेणनव- चादितखरूपमेव तं पूर्व्वावस्थातो विभेषयति। त्रत एवाच "व्यवहारसमारोपो न तु खरूपसमारोप दति" वदन्ति। उपमाध्वनी सेषे च विभेष्यस्यापि साम्यमिष्ट तु विशेषणमाचसय भप्रस्तुतप्रभंसायां प्रस्तुतस्य गम्यत्वमिह् तप्रस्तुतस्ेति भेद:। (७०४) उत्तिर्विशेषण: साभिप्रायैः परिकरो मतः। यथा। "अङ्गराजसेनापते ट्रोणोपहासिन् कर्ष रप्ैनं भी- माहु:भासनं"। (७०५) शब्दैः खभावादेकार्थ: झेषाडनेकार्थवाचनं। "खभावादेकार्थैरिति" भब्दस्ेषाझ्वच्छेदः। "वाचनमिति च" धनेः। उदाहरएं।

  • पदानां प्रत्यययागः समाससेति वृत्तय इति तक्षक्षयं। पदार्था- न्वयेग्विति टीकार्थः।

Page 309

११२ साहितदपये।

"प्रवत्तयन् क्रियाः साध्बीमीलिन्यं हरितां हरन्। सहसा भूयसा दीप्तो विरार्जात विभाकरः"॥। शच् प्रकरणदिनियमाभावात् द्वावपि राजसूर्य्या वाच्ची।

(७०६) क्वचिद्दिशेष: सामान्यात् सामान्यं वा विशेषतः। कार्य्यान्निमित्तं कार्य्यच्च हेतोरथ समात् समं।। अप्रस्तुतात् प्रस्तुतञ्च्ेङ्गम्यते पच्चधा ततः। अप्रस्तुतप्रशंसा स्यात्

क्रमेणोदाहरपं। "पादाइतं यदुत्थाय मूर्द्धानमधिरोइति। खस्यादेवापमानेडपि देहिनसदर रजः"। पचासदपेचया रजोऽपि वरमिति विभेषे प्रसुते सामा- न्यमभिचितं। "सगियं यदि जीवितापहा हृदये किं निहिता न हन्ति मा। विषमय्यमतं कचिङ्भवे- दम्बतं वा विषमीश्वरेच्छया"। पनेश्वरेच्या क्वचिदहितकारिषेऽपि हितकारितं ह्ित- कारिणेऽययहितकारितवमिति सामान्ये प्रसुते विशेषाडभिद्ितः। एवं चाचाप्रस्तुतप्रसंगामूलोऽरथान्तरन्यासः। दृष्टान्ते प्रखान- मेव वस्तुप्रतिविम्वलेनोपादीयते। दद तु विषासृतयोरमतवि-

Page 310

दशम: परिछेद:। २१२

"दून्दुर्लिप्न रवाञ्जनेन जडिता दृष्टिर्मगीणामिव प्रम्नानारुषिमेव विद्रमदलं शयामेव हेमप्रभा। कार्कमं कलया च कोकिलवधूकएेव्विव प्रस्तुतं सीताया: पुरतस इन्त भिखिनां वर्हा सगर्डेव तु।" शच् संभाव्यमानेभ्य दन्दादिगताञ्जनलिप्नत्वादिभ्यः का- रय्येभ्या वदनादिगतसन्दर्य्यविभेषरूपं प्रस्तुतं कारएं प्रती- यते। "गच्छामीति मयोक्या मगदृभा निःश्ासमुट्रेकिएं त्यक्का तिर्ययगवेच्य वाष्यकलुषेनैकेन मां चन्षुषा। शद्य प्रेम मदर्पितं प्रियसखीवटन्दे तया बध्यता- मित्थं स्ने हविवाद्धितो मृगभिपड: सोलसमाभाषितः।।" अच् कस्यचिद गमनरूपे कार्यये कारणमभिदितं। तुब्ेऽप्र- सुते तुत्याभिधाने चद्िधा सेषमूला सादृभयमाचमूला च।

भवतीति दिधा। क्रमेष यथा॥ "सहकारः सदामोदो वसन्तश्रीसमन्चितः। समुज््वलरुचि: श्रीमान् प्रभृतोत्कखिकाकुलः"॥। अत्न विभेषणमाचल्लेषवशादप्रस्ततात् सहकारात् कर्सयाच प्रस्तुतस्य नायकस्य प्रतोतिः। "पुंस्वादपि प्रविचलेद्यदि यद्यधोपि यायाददि प्रणयनेन महानपि खात्। पभ्यदूरेन्तदृपि विरधववामतीदृ भीयं . 2

Page 311

साहित्दर्पये।

केनापि दिक् प्रकटिता पुरुषोत्तमेन"॥ पत्र पुरुषोत्तमपदेन विभेव्येणापि स्रिष्टेन प्रचुरप्रसिद्या प्रथमं विष्ुरेव बोध्यते। तेन वर्षनीयः कखित्पुरुषः प्रतीयते। सादृभ्यमाचमूला यथा। "एकः कपोतपोतः प्तथः शेना: चुधाभिधावन्ति। श्रम्बरमावृतिपून्यं हरि इरि भरणं विधे: करणा"॥ शच कपोतादप्रसतुतात् कश्चित् प्रस्तुतः प्रतीयते।द्रयं कचित् वैधमर्यणापि भवति। यथा। "धन्याः खलु वने वाताः कहारस्र्भभीतलाः। राममिन्दीवरश्यामं ये सृशन्यनिवारिताः" ॥। पच वाता धन्या ब्हमधन्य दति वैधमर्येण प्रसुतः प्रतो- यते। वाच्यस्य सभवाससवोभयरूपतया चिप्रकारेयं। तत्र सम्भवे उमोदाहरणान्येव। ऋरसन्भवे यथा। "कोकिलोऽचं भवान काकः समान: कालिमावयोः। अन्तरं कथयिर्व्यान्त काकलीकोविदा: पुनः"॥ अ्रच् काककोकिलयोवीकोवाक्यं प्रस्ुताध्यारोपएं विना Sमस्भवि। उभयरूपले यथा। "ऋमाष्किद्राणि भूयांसि कष्टका वहवो वहिः। कथं कमलनालख माभूवम् भङ्गुरा गुणाः"॥ ऋच प्रसुतख कखचिदव्यारोपयं विना कमलनालान्त- म्छद्राणं गुपभट्रुरीकरणे वेतुलमसव्वि त्रन्येषान्तु सभ्भवी- त्युभयरूपलं। प्रखास समासोतिवद्ठवदारसमारोपप्राणला-

Page 312

दशमः परिछेद:। ११५

चन्दमत्रिम लाद्वस्तुध्वनेर्भेंद: उपमाध्नावप्रस्तुतख व्यङ्लं। एवं समामोक्ी श्रेषेऽपि दयोरपि वाच्यखं।

(७0७) उत्ता व्याजस्तुति: पुनः। निन्दास्तुतिभ्यां वा चाभ्यां गम्यत्वे स्तुतिनिन्दयोः।

निन्दया सुतेर्गम्यत्वे व्याजेन सतुतिरिति वयुत्पत्या व्याज- सुतिः खत्या निन्दाया गम्यले व्याजरूपा खुतिः। क्रमेष यथा। "सनयुगमुक्ताभरणा: कस्टककलिताङ्गयष्टयो देव। त्वयि कुपितेऽपि प्रागिव विश्वस्ता रिपुस्त्रियो जाताः"॥ ददं मम॥ "व्याजस्तुतिसव पयोद मयोदितेयं यज्जीवनाय जगतसव जीवनानि। सोचन्तुते महदिदं घनधर्मराज साहाय्यमर्ज्जयसि यत् पथिकान्रिइत्य"॥

(७:८) पर्य्यायोत्तां यदा भग्वा गम्यमेवाभिधीयते।

उदाइएं। "सपृष्टासा नन्दने पच्या: केथससभोगलाखिताः। सावशं पारिजातस्य मख्ययो यख सैनिकेः"॥ श्च इयग्रीवेष खर्गो विजित दति प्रस्तुतमेव गम्य कारण- रूपं वैचित्यविभेषप्रतिपन्तये मैन्यस्य पारिजातमञ्जरीयावज्ञ- स्पर्भनरूपकार्य्यद्वारेण्णाभिहितं। न चेदं कार्य्यात् कारणप्रतीति-

Page 313

११६ साहितदर्पये।

रूपाप्रस्ततप्रशंसा। तच कार्य्यस्याप्रस्तुतलवात्। दद तु वर्षनीयस्य प्रभावातिभयबोधकतवेन कार्य्यमपि कारणवत् प्रसतुतं। एवस।

मुक्ाफलस्यूलतमान् सनेषु। प्रत्यर्पिता: अन्नुविलाषिनोना- माच्तेपसुत्रेष विनैव हाराः"॥ अ्रच वर्षनीयस राजा गम्यभूतभनुमारएरूपकारणवत् कार्य्यभूतं तथाविधभत्ुस्त्रीक्रन्दनजलमपि प्रभावातिभयबोधक- लेन वर्षनाईमिति पर्य्ायोक्तमेव। "राजन् राजसुता न पाठयत मां देव्योऽपि तूप्णों खिथिताः कुले भाजय मां कुमारसचिवैनाद्यापि किं भुज्यते। दत्यं राजशडकसतवारिभवने मुकोऽध्वगैः पञ्चरा- चितस्यानवलोक्य शून्यवडभावेकैकमाभाषते"॥ शच प्रस्थानोद्यतं भवन्तं तुला सहसैवारयः पलायिता दति कारएं प्रस्तुतं। "कार्य्यमपि वर्षनाईलेन प्रसुतमिति" केचित्। अन्ये तु "राजपडुकटृत्तान्तेन कोऽपि प्रसतुतख प्रभावो बाध्यते द्ृत्यप्रस्तुतप्रशंमेवेति" ब्राऊ: ।

(७०६) सामान्यं वा विशेषेण विशेषस्तेन वा यदि। कार्य्यश् कारणेनेदं कार्य्येण च समर्थ्यते॥

क्रमेणोदाहरयं।

Page 314

दशम: परिछेद:। ३१७

"वृहत्सायः कार्ययान्तं चोदीयानपि गच्छति। सभ्भूयासोधिमभ्येति महामद्या नगापगा"॥। शच द्वितीयार्ड्गूगतेम विभेषेणार्थेन प्रथमार्गगतः सामान्यो जर्थः सोपपत्तिक: क्रियते। "यावदर्थपदां वाचमेवमाधाय माधवः। विरराम महीयांसः प्रछत्या मितभाषिय:"॥* "पृथ्ि खिरा भव भुजङ्गम धारयैनां लं कूर्मराज तदिदं द्वितयं दधीथाः । दिङ्कुञ्जराः कुरुत तच्तितये दिधीषा- मार्यय: करोति हरकार्मुकमाततज्यं"॥ शच कारणभूतं इरकार्मुकाततज्यकरणं पृथ्वीस्थैरय्यादे: का- र्य्यस्य समर्थकं। "मइसा विद्धीत न क्रियामविवेक: परमापदां पदं"। दत्यादो सम्पदरणं कार्ययें सहसा विधानाभावस विमृश्य- कारितरूपस् कारणखय समर्थकं। एतानि साधमर्य उदाइ- रणानि। वैधमर्ये यथा। "इ्त्थमाराध्यमानोडपि क्विन्नाति भुवनचयं। शाम्येत् प्रत्यपकारेण नोपकारेप दुर्ज्जनः"॥ शच सामान्यं विभेषस्य समर्थकं। "सहसा विदधीतेति"

  • चत्र वयञ्जनया विधीषमानममि माधवस्यास्पभावयं महत्तरस् खभावत एवास्पभावयमिति सामान्यगोघरसाधम्यंद्यानेन समरथयते इति टोक्षा।

Page 315

साहितदपये।

पच सहसा विधानाभावसयापत्पदतवं विषद्ध कार्य्य समर्थकं। एवमन्यत्।

(७१0) देतोवी कापदार्थत्वे काव्यलिङ्गं निगद्यने।

तच वाक्यार्थता यथा। "यत्वन्नेचसमानकान्तिसलिले मअं तदिन्दीवरं मेघैरन्तरितः प्रिये तव मुखकायानुकारी भभी। येडपि लद्गमनानुकारिगतयसे राजइंसा गता- स्वत्सादृशयविनोदमाचमपि मे देवेम न सम्यते"॥ शच चतुर्थपादे पादचयवाक्यानि हेतवः। पदार्थता यथा मम।

न धन्ते भिरसा गङ्गां भूरिभारभिया हरः"॥ ऋत् द्वितोयार्ड्गे प्रथमार्डमेकपदं हेतु: । बरनेकपदं यथा मम। "पश्रानयसंख्यपथगां लह्दानजलवादिनीं। देव चिपथगात्मानं गोपयत्युयमूर्दधनि। दछ केचित् वाक्यार्थगतेन काव्यखिङ्गेनेव गतार्थतया का- य्यंकारएभावेऽर्यान्तरन्यासं नाद्रियन्ते तदयुन्नं। तथा ह्यच हेतुस्तिधा भवति झापको मिष्पादक: समर्थकसेति। तच जापकोऽनुमानस विषयः। निवादक: काव्यलिङ्गस्य। समर्थको

Page 316

दशम: परिछेद:। ११८

काव्यखङ्गात्। तथा दि "यत्त्वन्ेचेत्यादी" चतुर्थपादवाकां। श्रन्यथाSसाकाङ्मतयाSसमख्जसमेव स्यादिति पादचयगतवाकां निषादकलेनापेच्यते। "सहसा विदधीतेत्यादी" तु। "परापकारनिरतैर्दुरव्नेः सह सक्कतिः । वदामि भवतस्तत्त्वं न विधेया कदाचन" ॥ दूत्यादिवदुपदेशमाचेणापि निराकाङ्कतया खतोऽपि ग- ताथं सहसा विधानाभावं सम्पदरणं सपपत्तिकमेव करोतीति पृथगेव कार्य्यकारणभाबेदर्यान्तरन्यासः काव्यलिङ्गात्। "न धत्ते भिरसा गङ्गां भरिभारभिया हरः।

दूतयन् हिशन्दोपादानेन पङ्ङिलल्वादितिवद्ेतुलवस स्फुट- तया नायमलद्कार:। वैचित्यखैवालद्वारलात्।

(७११) अनुमानन्तु विकित्या ज्ञानं साध्यस्य साधनात्।

बथा। "जानीमहेडस्या इदि सारसाच्या विराजतेऽन्तः प्रियवक्रचन्द्र:। उत्कान्तिजाले: प्रसतैसदफ्े- व्वापाणडता कुद्रलताच्तिपसे।।" भत्र रूपकवभादि्ित्ति:। यथा वा। "यच पतत्यवलानां दृष्टिर्निगिता: पतन्ति तब भराः। तथापरोपितमणे धात्रत्यासां पुरः खरे मन्ये।।"

Page 317

३२० साहितदर्पये।

अच कविप्राठातिवभादिकित्ति:। उलेव्ाया मनिचचिततया प्रतोतिरिष तु निव्चिततयेत्युभयोर्भेंद: ।

(७१२) अभेदेनाभिधाहेतुरद्देतोदेतुमता सद। यथा मम। "ताहखखय विलासः" द्रत्यच वशीकरणहेतुना- यिकावशीकरणलेनोक्ः । विखास हासयो स्वध्यवसायमलोऽयम- लङ्कार:। (७१३) अनुकूलं प्रातिकूल्यमनुकूलानुबन्धि चेत्। यथा। "कुपितासि यदा तन्वि निधाय करजचतं। बधान भुजपाशाभ्यां कषठमस्य दृढं तदा।"

पात् पृथगलङ्कारत्मेव न्याययं। (७१४) वस्तुनो वत्तुमिष्टस्य विशेषप्रतिपत्तये। निषेधाभास त्रातेपो वच्चमाणोक्तगो दिधा॥

शच्न वच्चमाणविषये कचित सर्व्वस्यापि सामान्यतः सचि- तख् निषेध: कचिदंशत्तावंभान्तरे निषेध इति दो भेदा, उत- विषये प कचिदस्तुसरूपस् निषेध: कचिद्वस्तुकथनसेति दा- वित्याचेपस चलारो भेदा:। क्रमेष यथा। "सरभर भतविधुराया भणामि सख्या: छते किर्माप। चपमिष विश्राम्य सखे निर्ड्यव्ृदयस किं वदाव्यथ वा"॥

Page 318

दशम: परिछेद:।

चच सख्या विरहख सामान्यतः सचितसय वच्यमाणविशेषे निषेध: । "तव विर हे इरिणाची निरीच्य नवमालिकां दलितां। इन्त नितान्तमिदानीमा: किं इतजल्पितैरथ वा"॥ ऋच मरिय्यतोत्यंथो नोत्तः। "बालन पाइं दूती तुत पिश्रोसि त्ति ए मह वावारो। सा मरद तुज्य पशमो एत्ं धममक्रं भषिमः"। पच दूतीत्यस वसतुनो निषेध:। "विरहे तव तन्वङ्गी कथं चपयतु चपां। दारुणव्यवसायस्य पुरस्ते भषितेन किं।" पत कथनस्ैव निषेधः। प्रथमोदाहरणे सख्या अवश्यभावि मरणमिति विभेष: प्रतोयते। द्वितीयेऽभक् वत्रव्यत्वादि । ततोये दूतीले यथार्थवादितवं। चतुर्थे दुःखस्यातिभयः। नचायं विदि- तनिषेधः । ऋत्र निषेधाभासलवात्। (७१५) अनिष्टस्य तथार्थस्य विध्याभासः परो मतः। तथेति पूर्व्ववद्धिशेषप्रतिपत्तये। यथा "गच्छ गच्कसि चेत् कान्त पन्थानः सन्तु ते शिवाः। ममापि जन्म तचैव भूयाद्यत गतो भवान्।"

  • बालक इति। बालक नाहं दूती त्वं प्रियोऽसीति न महन् यापारः। सा मरिष्यते तवाय एतद् धम्माकरं भखाम इति स०। माएं दूती नाहं मिथ्यावदामीतर्थ:। T 2

Page 319

साहिबदर्पये।

अंचानिष्ठत्वाङ्गमनस्य विधि: प्रखसद्रपो निषेधे पर्य्यवख्तति। विशेषस गमनस्यात्यन्तपरिहार्य्यतरूपः प्रतीयते।

(७१६) विभावना विना हेतुं कार्य्यात्पत्तियंदुच्यते। उत्तानुत्तनिमित्तत्वाद् द्विधा सा परिकीर्तिता। विना कारणमुपनिबध्यमानाडपि कार्ययादय: किश्विदन्यत् कारणमपेच्चैव भवितुं युक्रकः। तथ कारणान्तरं क्कचिदुतं कचि- दनुकमिति द्विधा। यथा। "अनायासकमं मध्यमश्नङगतरले दृथा। श्रभूषएमनोह्ारि वपुर्वयमति सुभ्ुवः"॥ ऋच वयोरूपं निमित्तमुतं। प्रचैव "वपुरभाति मटगीदृभ" रति पाठेऽनुन्रं।

(७१७) सति द्वेता फलाभावो विभेषोत्तिस्तथा दविधा। तथेत्युकानुक्निमित्तलात्। तचोकनिमित्ता यथा। "धनिनोपि निरुन्मादा युवानोऽपि न चख्चलाः। प्रभवोऽय्यप्रमत्तासे महामहिमशालिनः"॥ श्त्न महामहिमशालितं निमिन्तमुनं। अरत्ैव चतुर्थपादे "कियन्तः सन्ति भूतले" दति पाठे तनुनं। अिन्यनिमित्तलं चामुकमिमित्ततवसयैव भेद दति पृथङ्गोत्रं। यथा। "म एकस्त्रीणि जयति जर्गान्त कुसुमायुधः। इरतापि तनुं यसय प्भभुना न इतं बलं"।

Page 320

दगम: परिछेद:।

पभ तनुहर पेडपि बलाहरणे निमित्तमचिन्यं। द्रछ च का- र्थ्याभाव: कार्य्यविरडूसङ्गावमुखेनापि निबध्यते। विभावनाया- मपि कारणभावः कारणविरदूसङ्गावमुखेनापि। एवस "यः कामारहर: स एव हि वर" द्वत्यादेरुत्कण्ठाकारएविषडधूख निबन्धमाद् विभावना। "यः कीमारहर" द्वत्यादे: कारणख च कार्य्यविषद्धाया उत्कपठाया निबन्धनाद्विशेषोकरि:। एव- साच विभावनाविशेषात्ो: सङ्गरः। शद्धोदाहरणन्तुमग्यं।

(७१८) जातिश्चतु भिजात्याद्यैर्गुणे गुण्णदिभिस्त्रिभिः। क्रिया क्रियाद्रव्याभ्यां यद् द्रव्यं द्रव्येण वा मिथः।। विरुद्धमिव भासेत विरोधोऽसौ दशाकतिः।

क्रमेण यथा। "तव विर हे मलयमर्द्वानलः अ्शिरचऽपि सोभाषतः। हृदयमलिरुतमपि भिन्ने नलिनीदलमपि निदाघरविरखा:॥ सन्ततमुस लासङ्गाइऊतरगृड्कर्ममघट नया नृपते। द्विजपल्लीनां कठिना: सति भवति करा: सरोजसुकुमाराः॥ भजस्य गृहतो जन्म निरीहस इतदिष:। खपता जागरुकस याथार्थें वेद कसव।। वलभोत्ङ्गष्ट्गेन बिना चरिषचनुषः।

नयनयुगासेचनकं मानसदृत्यापि दुश्रायं। रपमिदं मदिराच्या महयति शदयं दुमोतिय मे"

Page 321

साहिबदर्पये।

"बद्ाजिराजीत्यादि" "वहभोत्ङ्गेत्यादि" सोके चतुर्थ- पादे "मध्यन्दिनदिनाधिप" इति पाठे द्रव्ययोविरोधः। भ्रत "तव विरछ" दत्यादा पवनादीनां बज्व्यत्िवाचकला ज्जाति-

रन्योन्यं विरोधा मुखत आभासते। विरद्हेतुकत्वात् समाधानं। ऋच "बजस्ेति" दावजल्वादिगुएख ग्रहणादिक्रियया वि- रोधः । भगवतः प्रभावस्यातिभनयितवान्त समाधानं। "लद्वा- जोत्यादा" "इरोऽपि भिरसा गङ्गां न धन्ते" द्ृति विरोधः। "लद्वाजी" त्यादिकविप्रोठाक्ा तु समाधानं। स्ष्टमन्यत्। विभावनायां कारणभावेनोपनिबध्यमानलात् कार्य्यमेव वाथ्य- लेन प्रतीयते। विभेषात्री च कार्य्याभावेन कारणमेव। दूछ त्वन्यान्यं दयारपि वाध्यत्वमिति भेद:। (७१८) कार्य्यकारणयोर्भिन्नदेशतायामसङ्गतिः। यथा। "सा बाला वयमप्रगल्मनसः सास्त्री वयं कातरा: सा पीनोव्नतिमत्वयोधरयुगं धत्ते सखेदा वय। साक्रान्ता जघनस्थलेन गुरुणा गन्नु न भक्का वयं दोषैरव्यजनाश्रितैरपटवो जाता: स दत्यद्गुतं"।।

(७२०) गुणैः करिये वा यत्स्यातां विरुद्धे चेतुकार्य्ययोः। यद्ाऽSरव्धस्य बैफल्यमनर्थस्य च समभवः॥

Page 322

दशम: परिछेद:। ३२५

विरुपयो: सङ्घटना या च तद्विषमं मतं। कमेण था। "सघः करस्पर्शमवाप्य चिचन रणे रणे यस छृपासलेखा। तमालनोला परदिन्दुपाएड यभस्त्रिलोकाभरणं प्रसते"॥ शच कारणरूपासिलतायाः "कारणगुण दि कार्य्यगुण- मारभन्ते" दति स्थितेर्विरुद्धा पुक्रयभस उत्पत्ति: । "आानन्दममन्दमिमं कुवलयदललोचने ददासि लें। विरइस्तयैव जनितसापयतितरां भरीरं मे"॥ पचानन्दजनकस्त्री रूपकार णत्तापजन कविर होत्पत्ति:। "शयं रवाकरोसधिरित्यसेवि धनाभया। धनं दूरेऽस वदनमपूरि चारवारिभिः"॥ श्रच् केवलं काङ्वितधनलाभो नाभूत् प्रत्युत चारवारिभि- र्वदनपूरणं। " वनं तरवल्कभूषएं नृपलत्ती: क मद्ेन्द्रवन्दिता। नियतं प्रतिकूलवर्निनो वत धातुख्रितं सुदुःसहं"॥ ऋत्र वनराजत्रियोर्विरुपयो: सङटना। ददं मम। यथा वा। "विपुलेन सागरभयस्य कुचिषा भुवनानि यस््र पपिरे युगच्षये। मद्विश्रमामकलया पपे पुनः

Page 323

साहितदपये।

(७२१) समं स्यादानुरूप्येष साघा योग्यस्य वस्तुनः। चथा। "अशनिन मुपगतेयं कोमुदी मेघमुकं जलनिधिमनुरूपं जन्कन्याऽवतीखा। दति समगुपयोगप्रीतयस्तच पौरा: श्रवणकटु मृपाणामेकवाक्यं विवज्रु:"।। (७२२) विचित्रं तद्दिरुद्दस्य क्वतिरिष्टफलाय चेत्।। यथा।

दुःखीयति सुखहेतो: को मूढः सेवकादन्यः"॥

आाश्रयाधिको यथा। "किमधिकमसय ब्रमो महिमानं वारिधेईरियत्र। परज्ञात एव शेते कुची निचिष्य भुवनानि"॥ भाश्रिताधिको यथा। "युगान्तकाल प्रतिमंदतात्मनो जगन्ति यखां सविकाशमासत। तनी ममुस्तच न कैटभद्रिष-

(७२४) अन्योन्यमुभयोरेकक्रियायाः करणं मिथः। यथा।

Page 324

दशम: परिछेद:।

"तया या भोभते तन्वो तथा त्वमपि शेभसे। रजन्या भोभते चन्द्रसन्द्रेपापि निभोथिनी"॥

किञ्वित् प्रकुर्व्वतः कार्य्यमशक्यस्येतरस्य वा।। कार्य्यस्य करणं दैवाद्विशेषस्त्रिविधस्ततः। क्रमेष यथा। "दिवमणयुपयाता नामाकल्पमनल्पगुणगण येषां। रमर्यन्ति जर्गन्ति गिर: कथमपि कवयो न ते वन्दाः ॥ कानने सरिदुददेशे गिरीणामपि कन्दरे। पश्यन्यन्तकमङ्काभं ल्वामेकं रिपवः पुरः॥ गृदिणी सचिव: सखी मिथः प्रियभिय्या ललिते कलाविधा। करुणविमुखेन मृत्युना इरता लां वद किं न मे हतं"।। इति रघा। (७२६) व्याघातः स तु केनापि वस्तु येन यथा कतं। तेनैव चेदुपायेन कुरुतेऽन्यस्तदन्यथा।।

यथा। "दृश दर्ग्ध मनसिजमित्यादि"। (७२७) सौकर्य्येण च कार्य्यस्य विरुद्धं क्रियते यदि। व्याघात द्रत्येव। "दूहैव वं तिष्ठ द्रुतमइमशोभिः कतिपयैः समागन्ता कान्ते मदुरसि न चायामसइ्ना।

Page 325

२८ साहितदपंये।

मदुलवं मे हेतु: सुभग भवता गन्तुमधिकं म मृद्ी सोठा यदिरचळतमायासमसमं"॥ ऋ्रच्न नायकेन नायिकाया मदुल्वं सहगमनाभावहेतुले- नोत्ं। नायिकया च प्रत्युत सहगमने ततोऽपि साकर्य्येण हेतु- तयोपन्यखं। (७३८) परं परं प्रति यदा पूर्व्वपूर्व्वस्य हेतुता। तदा कारणमाला स्यात् यथा। "अ्रुतं छवतधियां सङ्गाज्जायते विनयः त्रुतात्। लोकानुरागो विनयान्तर किं लोकानुरागतः"॥

(७२६) तन्मालादीपकं पुनः। धर्म्मणामेकधर्म्मेण सम्बन्धो यद्यथोत्तरं।

यथा। "त्वयि सङ्गरसम्पान्ने धनुषाऽसादिता: भराः। भरैररिभिर सेन भूस्या लं तया यभः"॥ भ्रचासादनक्रिया धर्मः । (७३०) पूव्वें पूव्वें प्रति विशेषणत्वेन परं परं। स्थाप्यतेऽपोह्यते वा चे्यात्तदैकावली द्विधा। क मेणोदाइरपं । "सरो विकसिताओोजमसोर्ज भङ्गमङ्गतं। भङ्गा यत ससङ्गीता: सष्गीतं ससरोदयं।"

Page 326

दशम: परिछेद:।

न त्जलं यम्न सुचारुपङ्जं न पङ्कजं तददलोनषट्पदं। न षट्पदोऽसा न जुगुञ् यः कलं न गुञ्जितं तन्न जहार चननः"॥। क्कचिद्विभेव्यमपि यथोत्तरं विभेषणतया स्थापितमपोहितञ् दृखते। यथा। "वाय्यो भवन्ति विमलाः स्फुटन्ति कमलानि वापीषु। कमलेषु पतन्यलयः करोति सङ्गीतमलिषु पदं"॥ एवमपो इनेऽपि।

(७३२) उत्तरोत्तर मुत्कर्षो वस्तुनः सार उच्चते। यथा। "राज्ये मारं वसुधा वसुधायामपि पुरं पुरे मौधं। मोधे सल्पं तस्पे वराङ्गनानङ्गमर्व्वखं"॥ (७३२) यथासङ्टामनूददेश उद्दिष्टानां क्रमेण यत्। यथा। "उन्मोलन्ति नखैर्लुनीद्ि वद्ति तौमाखलेनावृए कीडाकाननमाविशन्ति वलयक्वाण: समुलासय। इत्यं वख्चुल दत्तिणानिल कुद्कषठेषु साक्केतिक- व्याहारा: सुभग लदीयविरद्े तस्या: सखोनां मिथः॥" (७३२) कचिदेकमनेकल्िसनेकं चैकगं क्रमात्। भवति क्रियते वा चेन्तदा पर्य्याय हष्यते।। U 2

Page 327

साचित्दपसे।

क्रमेण यथा। "स्थिता: मणं पच्मासु ताडिताधरा:

वलीषु तखया: खलिता: प्रपेदिर क्रमेण नाभिं प्रथमोदविन्दवः । विचरन्ति विलासिन्यो यत्र श्रणिभरालमा:। वृककाकशिवासच धावक्यरिपुरे तव।।

सनाङ्गरागादहणाच्च कन्दुकात्।

छतोऽचसचप्रणयी तया करः॥

निंधीयन्ते तथो: स्यूला: सनयोरश्रुविन्दवः ॥" एषु च कचिदाधार: संहतरूपोSमंहतरूपस कचिदाधेय- मपि। यथा "खिविता: सपमित्यत" उदविन्दवः पत्तमादावमं- इतरूप आधारे क्रमेणाभवन्। "विचरन्ति" दृत्यचाधेयभूता टृकादय: संहतरूपारिपुरे क्रमेषाभवन्। एवमन्यत्। त्रत्र चैकस्थानेकच क्रमेशेव दस्तेर्विशेषालद्दाराङ्ज्ेदः। विनिमया- भावात् परिष्टत्तेः।

कमेषोदाहरणं।

Page 328

दभम: परिछेद:।

"द्त्वा कटाचमेणाची जग्राह इदयं मम। मया तु इदयं दत्त्वा गृह्ीतो मदनज्वर: ।" पच प्रथमेडर्े समेन द्विंतीयेऽर्ड्धे न्यूनेन। "तस्य च प्रवयमा जटायुषः खर्गिए: किमिव थोच्यतेऽधुना। येन जर्ज्जरकलेवर व्ययात् क्रीतमिन्दुकिरणज््वलं यमः॥" पचाधिकेन।

(७३५) प्रश्नादप्रश्नतो वापि कथिताइसतुनो भवेत्। तादगन्यव्यपोचशेक्काब्द आर्थोऽथवा तदा।। परिसंख्या

क्रमेणदाइरएं। "किं भूषएं सुदृढमच यथ न रवं किं कार्य्यमार्य्यचरितं सुछतं म दोष:। किस्वनुरप्रतिदतं धिषण न नेवं जानाति कस्वदपर: सदसद्विवेकं॥" ऋच व्यवच्छ्ेदं रत्रादि शब्दं। "किमाराथ्यं सदा पुएं कख सेव्य: सदागमः। को ध्येयो भगवान् विष्ुः किं काम्यंपरमं पदं ॥" शत्र व्यवच्ेवं पापाद्याथं। बनयो: प्रश्नपूर्व्वकतवं। श्रप्रन्न- पूर्व्वकत्वे चथा। "भतरिर्भवे न विभवे व्यस्षनं भास्त्रे न युवतिकामास्त्रे। चिन्ता यभसि न वपुषि प्रायः परिदृम्यते महतां ।।"

Page 329

साषिबदर्पये। .

"बखमा संभयोपभान्तये विदुषा सम्तये बज् त्रुतं। वसु तस्य न केवलं विभोर्गुएवत्तापि परप्रयोजनं॥" श्वेषमूखले चास वैचित्चविशेषः। यथा। "यम्िंख राजनि जितजगति पालयति महीं चित्रकर्षासु वर्षसद्वराय्ापेषु गुरच्छेदा इत्यादि।" (७३६) उत्तरं प्रश्नस्योत्तरादुन्नयो यदि। य च्चासक्कद संभाव्यं सत्यपि प्रश्न उत्तरं।।

बथा मम। "वीचितुं न चमा श्श्नू: खामी दूरतरं गतः। अ्रहमेकाकिनी बाला तवेह वसतिः कुतः।" अ्रमेन पर्थिकस्य वसतियाचनं प्रतीयते। "का विसमा देव्वगर्ई किं लडूव्वं जणा गुएग्गाही। किं सोक्खं सुकलन्तं किं दुग्गेज्ं खलो लेोशो"*॥ अचान्यव्यपोहे तात्पर्य्याभावात् परिसंख्यातो भेद: । न चेदममुमानं। साध्यसाधनयइयोनिर्हेश एव तसयाङ्गीकारात्। न च काव्यलिक्ग। उत्तरख प्रश्नं प्रत्यजनकलात्। (७३७) द णडापू पिक यान्यार्थागमोऽर्थाप/त्तरिष्यते। "मूषिकेन दण्डो भचित" द्त्यनेन तत्सइचरितमपूपभक्ष- पमर्थादायातं भवतीति नियतसमानन्यायादर्थान्तरमापतती-

  • का विसमेति। का विषमा दैवगति:किं लव्धवं जनो गुखयाही। मिं सौसं सकननं विं दुर्याहयं खबो लोक इति। सं०। टी०।

Page 330

दश्म: परिछेद:।

त्येष न्यायो दण्डापूपिका। शत्न च कचित् प्राकरणिकादर्थाद- प्राकरणिकस्यार्थस्यापतनं कचिदप्राकरणिकार्थात् प्राकरणि- कार्थस्येति दा भेदा। क्रमेणदादरएं। "हारोडयं इरिणाचीरणं लुर्ठात सनमणडले मुक्ानामप्यवस्थेयं के वयं सारकिङ्वराः ॥ विललाप सवाध्यगङ्गदं सहजामय्यवह्ाय धीरतां। परतितप्रमयोऽपि माईवं भजते कैव कथा परीरियां"॥ प्च् च समानन्यायस्य श्रेषमूखते वैचित्यविभ्रेषो यथोदा- हते "हारोऽयमित्यादो"। न चेदमनुमानं। समानन्यायस्य सम्बन्धरूपतवाभावात्।

यथा। "नम्यन्तां शिरांसि धनूंषि वा कर्लपूरीक्रियन्ता- माज्ञा मौथो वा"। अत शिरसां धनुषास् नमनयो: सन्धिवि- यरह्ोपलक्षणत्वात् सन्विविग्रश्योखैकदा कर्त्तव्यतासभ्वादि- रोधः। स चैकपतात्रयणपर्य्यवसानः । तुख्यबलस्जाच् धनुःशि- रोनमनयोरपि सर्ड्धया सम्भाव्यमानतात्। चातुय्यें चाचौपम्य- गर्भलेन। एवं "कर्लपूरीक्रियन्तामिति" अचापि। एवं। "युभ्नाकं कुरुतां भवार्तितषमनं नेचे तनुवा हरेः"। वच ल्ेषावष्टभेम चाहतं। "दीयतामर्ष्जितं विन्तं देवाय ब्राह्मणाय वा"॥

Page 331

साहित्यदर्पये।

(६३e) समुच्चयोऽयमेकस्मिन् सति कार्य्यस्य साधके। खले कपोतिकान्यायात्तत्करः स्यात् परोऽपि चेत्॥ गुणै क्रिये वा युगपत् स्यारता यद्दा गुपक्रिये। यथा मम। "इंश धीर समीर हन्त जननं ने चन्दनत्ाभृतो दाचिएं जगदुत्तरं परिचयो गोदावरीवारिभि: । प्रत्यक्गं ददमीह् मे त्वमपि चेदुद्दामदावाग्रिव- मास्तोडयं मलिनात्मको वनचर: किं वच्चते कोकिलः"॥ शच दाषे एकसिमिंशन्दनत्ामज्जन्मरूपे कारणे सत्यप दाचिष्ादीनां हेतन्तराणामुपादानं। अच सर्व्वेषामपि हेतूां शेभनलवात सद्योगः । अच्ैव चतुर्थपादे मत्तादीनामशेभ- मानां योगादसद्योग:। सदसद्योगो यथा। "पभी दिवसधूमरो गलितयौवना कामिनी सरो विगतवारिजं मुखमनत्तरं साऊतेः। प्रभुर्धनपरायणः मततदुर्गतः सज्जनो नृपाङ्गनगतः खलो मनस सप्न भख्यानि मे"॥ दष केचिदाऊः "पथनिप्रभतीनां शोभनत्वं खलस्याभोभन- त्वमपि सदसदोग दृति"। अ्न्येतु "अभिप्रभतोनां खतः शेभ- मल्वं धूसरादीनां तथोभनत्वमिति"सदसद्योगः, अच हि यूभषि- प्रभृतिषु धूमरादेरत्यन्तमनुचितत्वमिति विक्ित्तिविशेष सैव चमत्कारविधायितं, "मनसि सप्न मख्यानोति" सप्नानामपि मख्ावेनापसंदारस, "मृपाङ्गनगतः खख" इति प्रत्युत कमभे-

Page 332

दशमः परिकेदः। २३५

दाहुष्टत्वमावइति, सर्व्वच विभेव्यखैव शेभनलवेन प्रक्रमादिति। दूछ च खले कपोतवत् सर्व्वेषां कारणनां साहित्येनावतार:। समाध्यलङ्वारे लेककार्य्यम्प्रति साधके समग्रेऽय्यन्यस्य काकता- लीयन्यायेनापतनमिति भेद:। "अरणे च तरुि नयने तव मलिनञ्च प्रियस्य मुखं। मुखमानतख् सखि ते ज्वलितस्यास्यान्तरे सरज्वलनः"॥ अचाधयेडर्धे गुपयाया गपद्ं द्वितीये क्रिययो:। उभयोया- गपदे यथा। "कलषञ्च तवाहितेष्वकसमात् सितपङ्केरुहमोदरत्रि चन्षुः। पतितक्त महीपतीन्द्र तेषां वपुषि प्रस्फुटमापदां कटाचै: ॥" "धुनोति चासिं तनुते च कीर्नि" इत्यादावेकाधिकरणेडप्येष दृश्यते। न चाच दीपकं। एत दि गुपक्रियायौगपद्ये समुचचय प्रका रानियमेन कार्य्यकारणका- लनियमविपर्ययरूपातिभरयोक्रिमूलाः। दीपकस्य चातिभयो- क्रिमलत्वाभावः । (७४0) समाधि: सुकरे कार्य्ये दैवाद्दस्वन्तरागमात्। यथा। "मानमस्या निराकन्तु' पादयोर्मे पतिष्यतः। उपकाराय दिश्वेदमुदीषषें घनर्गर्र््जतं।। प्रत्यनीकमशऋ्रेन प्रतोकारे रिपोयदि। तदीययय मिरस्कारस्तस्ैवोत्कर्षसाधकः"। तस्ैवति रिपोरेव। यथा मम।

Page 333

साहित्यदर्षये।

"मधेन तनुमध्या मे मष्यं जितवतीत्ययं। दूभकुश्भा भिनत्यखया: कुचकुम्निभी हरिः"॥ (७४१) प्रसिद्धस्थोपमानस्योपमेयत्वप्रकल्पनं। निष्फलत्वाभिधानं वा प्रतीपमिति कथ्यते॥। क्रमेण यथा। "यत्वन्नेत्समानकान्तिसलिले मझं तदिन्दीवरमित्यादि।" "तदक्रं यदि मुद्रिता प्रथिकथा हा द्ेम सा घेद्युति- सचनुर्यदि दारितं कुवलयैस्चेत् सि्रितं का सुधा। धिक्कन्दर्पधनुर्भुवा यदि च ते किंवा बज़ ब्रूम हे यत् सत्यं पुनरुक्कवस्तुविमुखः सर्गक्रमो वेधसः"॥ शत् वक्नादिभिरेव चन्द्रादीनां शोभातिवह्नात्तेषां नि- ष्फललं। (७४२) उका चात्यन्तमुत्कर्षमत्यत्कृष्टस्य वस्तुनः। कल्पितेऽप्युपमानत्वे प्रतीपं कचिदूचिरे॥ यथा। "ऋह्मेव गुरुः सुदारुणना- मिति दालाहल तात मास्म दूप्यः । ननु सन्ति भवादृभानि भूयो भूवनेऽस्िन् वचनानि दुर्ज्जनानां"।। प्रच प्रथमपादे उत्कर्षातिप्रय उत्तः । तदनुक्री तु नाय- मलझार:। यथा। "ब्रह्मेव ब्राह्मणो वदतीत्यादि"। (७४४) मोखितं वस्तुनो गप्निः केनचित् तुल्यलन्तणा।

Page 334

दशम: परिछेद:। ३२७

अच्न समानलच्षणं वस्तु क्वचित सहजं क्वचिदागन्तुकं। क्रमेण यथा। "लन्मीवचोजक खरीलत्त वचःखले हरेः। ग्रस्तं नालति भारत्या भामा नीलोत्पलाभया"॥ तच्र भगवतः शामा कान्ति: सहजा। "सदैव शोणोपलकुण्डलस्य यस्यां मयखैररुणीक्तानि। कोपोपर कान्यपि कामिनीनां मुखानि शङ्गां विदधुर्न यूनां"। श्त्र माणिक्यकुण्डलस्यारुणिमा मुखे श्रागन्तुकः। (७४५) सामान्यं प्रक्ृतस्यान्यतादात्यं सद्भर्गुणैः। यथा। "मलिकाचितधम्मिललासार चन्दनचर्चिताः। विभाव्या: सुखं यान्ति चन्द्रिकाखभिसारिकाः"॥ मीलिते उत्मष्टगुऐन निक्वष्टगुणस्य तिरोधानं। दद तभ- योसुख्यगएतया भेदाग्रहः।

यथा।

मीलिते प्रक्ृतस्य वसतुनो वस्न्तरेणच्छादनं। दहतुवस्- न्तरगुणनाक्रान्तता प्रतीयते दति। (७89) तद्रूपाननुद्दारस हेतौ सत्यप्यतद्रुणः। यथा। v 2

Page 335

साहितद पंये।

"इन्त सान्द्रेण रागेश मतेऽपि इदये मम। गुण गार निषसोऽपि कथं नाम न रज्यमि।। यथा वा। गाङ्गमस्वु सितमस्वु यामुनं कज्वलाभमभुयत मज्जतः । राजहंस तव सैव पडभ्ता चीयते न च न चापचीयते"॥

नायकस्य रक्लं न निष्न्नं। उत्तरचाप्रस्तुतप्रशंसायां विद्य- मानायामपि गङ्गायमुनापेक्षया प्रक्ृतस्य इंसम्य गङ्गायमुनयो: सम्पर्केडपि न तद्रपता। पच च गुणाग्रहएरूपविच््छित्तिविशे-

(७४८) संलन्तितस्तु सन्मोर्थ आरकारेणेङ्रितेन वा। कयापि सच्ते भझ्ा यच सन्म तदुचते।। सत्म: स्ूलमतिभिरसंलच्यः। प्रताकारेण यथा। "वक्र सन्दिखेदविन्दु प्रबन्धैर्दृष्टा भिन्नं कुङ्गुमं कापि करठे। पुंस्वं तन्या व्यञ्चयन्ती वयस्या सिम्रिल्वा पाण खङ्गलेखां लिलेख"॥ प्रच कयाचित् कुङ्गुमभेदेन संखचितं कस्याख्चित् पुरुषायितं पाणी पुरुषचिक्खड्गलेखालिखनेन सचितं। दृङ्गितेन यथा। "सद्ेतकालमनसं विटं झाला विदग्धया। इसन्रे तार्पिताकूतं लीलापद्यं निमीलितं"। ऋरच विटस्य भूचेपादिमा लक्षितः सङ्गेतकालाभिप्रायो रजनीका लभाविना पद्मनिमीलमेन प्रकाशित: । (७४2) व्याजोरिर्गोपनं व्याजादुद्विन्नस्यापि वस्तुनः।

Page 336

दभमः परिछेद।।

यथा।

श्राः प्रैत्यं तुहिनाचलस्य करयोरित्यूचिवान् सस्ितं

नेयं प्रथमापन्रतिः। श्रपळ्वकारिण विषयस्ानभिधानात्। द्वितीयापन्हतेर्भेदव् तत्प्रसतावे दर्णितः।

दुरूह्यो: कविमाचवेद्ययोरर्थम्य डिभ्भादेः खयोसदेका-

मात्मन्येवावलीय द्रुतमथ गगनं प्रोत्यतन विक्रमेष। स्फूर्ज्जड्ूद्वारघोषः प्रतिदिभमखिलान् ट्रावयन्नेष जन्तून् कोपाविष्टः प्रविष्टः प्रतिवनमरुणोष्कूनचसुस्तरतः"॥ (७५१) अह्दुतस्य पदार्थस्य भूतस्याथ भविष्यतः। यत्प्रत्यन्तायमाणत्वं तङ्गाविकमुदाहनं॥ यथा। "मुनिर्जयति योगीन्ट्रो महात्मा कुभ्भसभवः। येनैकचलके दृष्टा दिय्यी तो मस्यकचपौ"। यथा वा। "आधीद चनमनरेति पश्यामि तव खोचमे। भाविभूषणसभभारा माचात्कुरव्वें तवाकतिं"।

Page 337

३8- साहितदमये।

न चायं प्रसादाखा गुएः । भूतभाविनो: प्रत्यचायमाणले तस्यादेतुतवात्। न चाङ्गुतो रसः। विस्मयं प्रत्यस्य देतुत्वात्। न चातिभयोक्निरलङ्कारः। अध्यवसायाभावात्। न च भ्रान्ति- मान्। भृतभाविनार्भतभावितयैव प्रकाशनात्। न च खभा- वोकिः। तसय लौकिकवस्तुगतसरत्षधर्मखभावस्वैव यथावद्दर्सनं सरूपं, अ्स्य तु वस्तुनः प्रत्यक्षायमाणत्रूपो विच्कित्तिविशे- षोऽसीति।यदि पुनर्वस्तुनः क्वचित् खभावोक्तावप्यस्ा विच्छित्तेः मन्भवस्तदोभयो: मङ्करः ॥ "अनातपचाऽय्ययमच लच्यते सितातपचैरिव सर्व्वतो वृतः। अचामरोऽप्येष सदेव वीज्यते विलासबालव्यजनेन कोऽप्ययं"॥ श्रच प्रत्यक्षायमाणस्यैव वर्षनान्नायमलङ्गारः। वर्षनावशेन प्रत्यचायमाणत्स्यासय खरूपलात्। यत् पुनः प्रत्यचायमाए- स्ापि वर्सने प्रत्यचायमाणलं तचायमलङ्गारो भवितुं युक्र:। यथादाहते "आमीदञ्जनमित्यादौ"।

यद्दापि प्रस्तुतस्याङ्गं मद्ताञ्चरितं भवेत्॥ क्रमेणोदाइरणं। "अधःकृता ओोधरमण्डलानां यसां अथाफ्ोपलकुट्टिमानां। ज्योक्स्रानिपातात् चरतां पयोभि: केलीवनं वृद्धिमुरीकरोति।। नाभिप्रभिन्नासुरुदासनेन संखूयमान: प्रथमेन धाचा। ऋ्रमुं युगान्नाचितयो गनिद्रः संचृत्य लोकान पुरुषोऽधिभरेते"॥

Page 338

दशमः परिकेदः। ३४१

(७५ू३) रसभावी तदाभासा भावस्य प्रशमसथा। गृणीभूतत्वमायान्ति यदालक्कतयसतदा।। रसवत्प्रेय ऊर्ज्नसि समाहितमिति क्रमात्। तदाभामी रसाभामो भावाभामख्त। तन रस्योगाद्रसवद- लङ्गारो यथा। "अयं स रसनोत्कर्षीत्यादि"। त्रत्र पटङ्गारः करुणस्याङ्गं। एवमन्यचापि। प्रक्ृष्टप्रियत्वात् प्रेयः। यथा मम।

प्रस्ेदवारिकषिकाचितगएडविम्बां संस्मत्य तामनिभमेति न प्ान्तिमन्तः"॥ श्त् सभ्भोगश्टङ्गारः सपरणाख्भावस्याङ्गं। स च विप्रल- भसय ऊर्ज्जो बलं। अनौचित्य प्रद्टत्ता तदचास्तीत्यूर्ज्नखि। यथा। "वने Sखिलक लासक्ाः परिहृत्य निजस्त्रियः। त्वद्वैरिवनितावन्दे पुलिन्दा: कुर्व्वते रतिं"॥ अच पटङ्गा राभामा राजविषयर तिभावस्याङ्गं। एवं भावा- भामाऽपि। समाहितं परीहारः। यथा।

दद्टृशे तव वैरिणं मद: स गतः क्वापि तवेक्षणक्षणत्"॥ शत् मदास्यभावस प्रथमो राजविषयरतिभावस्याङ्गं। (७५४) भावस्य चोदये सन्धौ मिश्रत्वे च तदाख्यकाः। तदाख्यका भावोद यभावसन्विभावशवलनामानोडल द्वारा । क्रमेणोदाइरएं।

Page 339

३४२ साहितदपये।

"मधुपानप्रटत्तासे सुहद्गि: सह वैरिषः। स्रुत्वा कुतोऽपि त्वन्नाम लेभिरे विषमां दभा"॥ ऋत्न चासादयो राजविषयरतिभावसाङ्गं।

सलज्जा चान्तिके सख्या: पातु नः पार्व्वती सदा"॥ अनात्ुकालज्नयोख सन्धिरदेवताविषयर तिभावखाङ्गं। "पश्ेत् कचिचल चपल रे का तवराहं कुमारी इस्तालम्वं वितर हह हा व्युत्क्म: क्वासि यासि।

लता राजविषयर तिभावस्याङ्गं। दह् केचिदाऊ्ः "वाच्यवाच- करूपालङ्करणमुखेन रसादयुपकारका एवालङ्वाराः । रसाद- यस्तु वाच्यवाचकाभ्यामुपकार्य्या एवेति न तेषामलद्वारता भवितुं युक्केति" अन्ये तु "रसादयुपकार माचेरहालक्कतिव्यप- देश भाकाव्रन्तनप्रसिद्याङ्गीकार्य्य एवेति" अपरे च "रसा- दुपकारमात्रेणालङ्कारलं मुख्यता रूपकादी वाच्याद्युपधानं

दुपकत रङ्गभूतरर सादिभिरङ्गिनो रसादेवी चयवा चको पस्कारडा- रेणोपकुर्ष्बद्धिरल्क्कतिव्यपदेभा लभ्यते। समाभोत्री तु नाय- कादि व्यवहार माचसेवाल क्कतिता न लाखादसय, तसयोप्ररीति विरहादिति" मन्यन्ते। वत एव ध्वनिकारेणोश्ं।

Page 340

दशम: परिछेद:। ३४२

"प्रधानेऽन्यच वाक्यार्थे यचाङ्गन्तु रसादयः। काव्ये तस्मित्रलङ्वारो रमादिरिति मे मतिरिति"॥ यदि च रसादुपकारमाचेलालक्कतिलवं तदा वाचकादि- व्वपि तथा प्रमज्येत। एवस यच कैखिदुत "रसादीनामङ्गिले रसवदाद्यलङ्गारः, ऋ्ङ्गत्वे तु द्वितीयोदात्तालङ्गारः" तदपि पराखं। (७५ू५) यद्येत एवालद्वारा: परस्परविमिश्रिताः। तदा पृथगलद्वारा संसृष्टि: सङ्करसथा॥ यथा लौकिकालङ्वाराणामपि परस्परमिश्रणे पृथक् चा- हलवेन पृथगलङ्गारत्वं तथोत्रूपाणं काव्यालङ्गाराणामपि पर स्परमिश्रते मंसष्टिसङ्गराख्या पृथगलङ्गारा। तन्र। (७५६) मिथोऽनपेक्षयैतेषां स्थितिः संसृष्टिरुचते।

एतेषां भब्दारथालङ्गाराणं। यथा। "देवः पायादपायान्ः सेरेन्दीवरलोचनः । संसारध्वान्तविध्वंसहंसः कंसनिसदन:"। भ्त्न "पायादपायादिति" यमकं। "संसारेति" शादी चानुप्रास इति पब्दालङ्गारयो: संसष्टिः। द्वितीये पादे उपमा द्वितीयार्ड्डे च रूपकमित्यर्थालद्कारया: संसष्टिः। उभयो:

(७५७) अङ्गाङ्गित्वेडलक्कतीनां तद्ददेकाश्रयस्थिता। सन्दिग्धत्वे च भवति सङ्करस्तिरिविध: पुनः॥

Page 341

साहित्दरपये।

बङ्गाद्रिभावो यथा।

मन्दाकिनी चिरमवेष्टत पादमूले॥ प्रच निर्भोकपट्टापन्रवेन मन्दाकिन्या आरोप द्ृत्यपन्तिः। सा च मन्दाकिन्या वसुटृत्तेन यत्पादमूलवेष्टनं तचचरएमल- वेष्टनमिति स्षेषमुत्थापयतीति तस्याङ्गं। सेषस पादमूलवेष्टनमेव। चरणमूलवेष्टनमित्यतिशयोक्रेरङ्गं, अतिशरयोकरिस "मन्थव्यथा- व्युपभमार्थमिव" द्ृत्युल्ेनाया तङ्गं। उत्प्रेक्षा चाखुराभिमन्दाकि- न्योनीयकनायिकाव्यवद्वारं गमयनीति समासोक्वेरङ़गं। यथा वा। "अनुरागवती सन्ध्या दिवससतत्पुरःसरः। श्रद्दो दैवगतिखिचा तथापि न समागमः"॥ ऋच् समासोक्तिविभेषोकेरङ्ग। सन्देहसङ्गरो यथा। "दूदमाभाति गगने भिन्दानं सन्ततं तमः । श्रमन्दनयनानन्दकरं मण्डलमैन्ददं"॥ श्च किं मुखस्य चन्द्रतयाध्यवसानादतिशयाक्रः, उत ददमिति मुखं निर्डिश्य चन्द्रत्वारोपाट्रपकं, श्रथ वा ददमिति मुखस्य चन्द्रमणडलस्य च दयोरपि प्रछ्यतयेरकधम्माभिसम्ब-

विशेषणसाम्याद प्रस्तुतस्य मुखस्य गम्यतवात् समामोक्रिः, यद्दा Sप्रस्तुतचन्द्रवर्षनया प्रस्तुतस्य मुखस्यावगतिरित्यप्रस्तुतप्रशंसा,

Page 342

दशम: परिछेद:।

यद्ा मन्नथोदीपन: कालः खकार्य्यभूतचन्द्रवर्लनामुखेन वर्षित द्ूति पर्ययायोक्रिरिति बहनामलङ्काराणं सन्देद्दात् सन्देह- सङ्कर:, यथा वा मुखचन्द्रं पग्यामीत्यच कि मुखं चन्द्र द्ूवे- त्युपमा उत चन्द्र एवेति रूपकमिति सन्देहः, साधकवाधकयो- दयोरेकतरस् सङ्गावेन पुनर्न सन्देहः। यथा "मुखचन्द्रं नुम्ब- ति" दूत्यच चुम्वनं मुखस्यानुकूलमित्युपमायाः साधकं। चन्द्रस् तु प्रतिकूलमिति रूपकस्य वाधकं, "मुखचन्द्रः प्रकाशते" द्ृत्यच्न प्रकाशाख्या धर्ममा रूपकस्य साधको मुखे उपचरितलेन सभ्भवतीति नोपमावाधकः । "राजनारायणं लत्ोस्ामालिङ्गति निर्भरं"। पच् योषित शलिङ्गनं नायकस्य सदृशेनाचितमिति लक्ष््या- लिङ्गनस्य राजन्यसभ्भवादुपमावाधकं नरायणे सभ्भवाट्रपकं। "एवं वदनाम्ुजमेषाच्या भाति चच्चललोचनं"। श्च वदने लोचनस्य सभ्वादुपमायाः साधकता, श्रमुजे चासभ्भवाद्र पकस्य वाधकता। एवं "सुन्दरं वदनामुजं"दत्यादौ साधारणधर्मप्रयोगे, "उपमितं व्याघ्रादिभि: सामान्याप्रयोगे" दूति वचनादुपमासमासो न सभ्भवतीति उपमाया वाधकः।

यथा मम। "कटाचेणापीषत् चएमपि निरीच्षेत यदि सा तदानन्द: सान्द्र: स्कुरति पिहिताभेषविषयः। सरोमा सोद सत्कुचकलप्रनिर्भिन्नवसनः x 2

Page 343

साहितदर्पये।

परीरभारम: क दूव भविताओोदइटृन्नः"॥ श्रच् "कटाचेणपीषत्क्षए मपि"द्व्यच केकानुप्रासख्य"निरी- चेत" द्त्यत चकारमादाय वृत्यनुप्रामसय चैकाश्ररयेऽनुप्रवेभः। एवं चा चैवानुप्रासार्थापत्त्यलद्गारयो:। यथा वा। "संसारध्वा- न्लविध्वंस दति" प्च रूपकानुप्रासयोः। यथा वा। "कुरवका रवकारणतां ययुरिति" अत रवकारवका द्रत्येकं वकारवकार द्ूत्येकमिति यमकयोः । यथा वा। "अहिए अपश्रोअ्र सीएसु पचित्र सामादूएसु दिश्सेसु। सोहदू पसारि शगीआएं एचितं मोरविन्दाएं"*। अत्र "पहित्र सामादएसु" द्वत्येकाश्रये पथिक श्यामायि- तेथुपमा। पथिकसामाजिके्विति रूपकं प्रविषृं।।

श्रीविश्वनाथकविराजळवतं प्रबन्धं। साचित्यदर्पणममु सुधियो विलोक्य ाहित्यद त्तमखिल सुखमेव वित्त॥

तावन्न: समादयन् कवीनामेष प्रबन्ध: प्रथितोऽस लेोके।। दूति साहित्यदर्पणे दभमः परिच्छेद: समाप्: ॥ समाप्नसेदं साहित्यदर्पणं।। ॐँ तत्मत्।।

  • काभिनवपयोधरशीतेषु पथिक श्यामायितेषु दिवसेषु। शोभते प्रसारितग्रीवायां वतं मयूरवन्दानामिति। सं०॥ टी०।

Page 344

सादित्यदर्पणधृतग्रन्थनामानि।

नाम पष्ठा पंक्ति: चनघराघवः १२८ ११ २ १० चार्य्याविलास: २०६ 8 उदयनचरितं १६६ २१ उदात्तराघव: १२६ १६ कनकावतीमाधव: २०५ १ कन्दपकेलि:, २०० U कसपराक्रमः २०६ १ कर्पूरमन्जरी. २०२ कादम्बरी २१० कामदत्ता २०६ १३ कुन्दमाला १३ कुम्भ :. १८२ १५ कुमारसम्भवः ५ूर ३ कुवलयाश्रचरितं २०८ १९ कुसमप्नेखरविजय: १६४ १६ क्रत्यारावयः १७० केलिरेवतकं. २०६ १ क्रीडारसातलं २०४ महरक्षवाटिका १८१ २०

चराडका श्रिक: १५8 २

चन्द्रकला १५२ ११ कलितराम :.. १६० १८ जानकीराघ्रवं १५५ तिपुरदाइ. १

Page 345

नाम पृष्ठा पंतति: देवीमहादेवं २०२ १८ देशराजचरितं २११ १ धूर्तचरितं २०० १०

नटकमेलकं. २० १३ नम्मवती २०२ नागानन्दः १२/१३ नैघधचरितं .. २० १३ पच्चतन्त्रं २१० १८ पुष्पभूषितं १२ पुष्पमाला १२ १२ प्रभावतीपरियय: १६७ २

प्रशसिरत्नावली २११ बालरामाययां १२० १६ बालचरितं १४० १९ बिन्दुमती २०५ १५ विरदमगिमाला २११ भाषासवः १७8 २

भरतशाखं. ६६ १५ भिक्षाटनं २०६ 8

महाभारतं .. .. ११ मायाकापालिकं २०४ १ मालतीमाधवं ३२ १० मालविकाभरिमित्रं १९६ 8 मुक्तावली २०६ मुदाराक्षसं. ३२ मेनकाडितं .. २०३ १७ मेधदूतं .. २०६ ययातिविजय: १

Page 346

नाम पृष्ठा पंत्रिः यादवादय: २०३ .. रघुबंपू :. ११ रङ्गदत्तं १६१ १२ रत्नावली ३३ राघवविलास: २०८ १४

राघवानन्द: ४६ १ राधवाभ्युदय: १६ रामचरितं १४०

रामाययं ११

रामाभिनन्द: १३८ १

रामाभ्यदय: १७१ 8

रैवतमदनिका २०१ १७

लीलामधुकर: १६२

वालिबधः २०३

विक्रमोवशी १७

विष्णुपुरायं २

विलासवती २.२

वीरचरितं १५३ २

वेगीसंहार :. १३२

पूर्म्मिषठाययाति: १६५

शाकुन्तलं १३० १५ १७

शिशुपालबध: २०८

पूटभ्गारतिलकं २०२ १३

समुद्रमथनं. १६३ १३

सेतुबन्ध: १९

इययीवबध १७

हर्षचरितं १२

B 2

Page 347

भाम पृष्ठा पंक्रि: चभिनगप्यादा :. १४१ २

२२ उदयनाचार्य: १२ ० कालिदास: १२ २० चगड़ीदास: २०५ १२ चन्द्रशेखर: १९ २० चायक्या: १६८ १५ दबड़ो २१ १६ धर्मादत्त: २३ १५ नारायम: २३ १8 ध्वनिकार: ३ ११ मुषषात्तम: २५४ १७ भटरि: ३२ ३ भोज: २५५ र्माहमभट्ट १२४ मनि: १३३ मुनीन्द्र :. १३ राधवानन्द:

ुड्रट: १६५ R

वक्रोक्िजीवितकार: 8 १६ वाचस्पतिमिश्राः २८६ .. १७ वामनः ११

श्रीमस्ाचनकार: १8

२६. ३

Page 348

सादित्यदर्पणास्चीप न्म्।

प्रकरणम् परिच्ेदसंखया। कारिकासंख्ा। काङ्गलक्षयं ६. .. ५१६ कातदग:, कालं .. १० 989 १० छधिकं, छालं .. १० ७२२ काधीरालक्षं ३ १०६ कानुकूलं, कालं. १० २१२ कानुकूलनायकः ३

ानुप्रासः, चलं १० कानुभावा: ३ १६२ छानुमानं, कालं १० कानुद्देप:, चालं २३२ कन्तःपुरसचाया: न१ कान्त्यानुप्रास:, चालं ६३७ चान्यान्यं, कालं ७२४ कापन्हतिः, कालं १० ६८३-८8 १० ७०६ काभिधामूला वञ्जना २ १६ कभिधावत्तिकथनं २ १२ कभिनयलक्षयविभागो ६ २०8

काभिसार स्थानकथनं ३ ११० काभिसारिकालक्षगं ३ ११५ कार्थचिन्तनसहाया: कार्थगतदोषा :... ..

काथत्रविध्यकथनं. ११ ३१०-३२३

..

Page 349

साहित्यदर्पणस्चोपत्रम्।

प्रकरणम् परिचेदसंख्या। कारिकासंख्या। कार्थांपत्ति:, कालं १० ७३७

३०८-३१२ कालङ्गारखरूप कथनं छावस्थाभि: सन्धिनामका) इतिटत्तस्य पक्चभागभागा:ड .. ३३०-३२७

वासक्गतिः, छालं .. ७१६

काा

१०

आाधिकारिक प्रासङ्रिका। नाथवस्तुभेदा २६६

६ २८०-२६३ व्ारभटीभेदासल क्षमानि च ४२०-४२३ वार्थी व्यक्षना तङ्ेदकथनस २७-२८

कालम्बनविभावा: ६३

ई हाम्टग लक्षयं

उत्कर्ष:, कालं .. ७३१

१० उदात्तं, कालं १० ०५२

उद्दीपनविभावाः १६० उपमातङ्गदा:, कालं १० ६४२-६६० उपरूपकभेदाः, (दृश्यकावं) ६ २०६

उपादानलक्षका २ १8

६ ५४५

उक्लेख:, चमं .. १० ..

उत्तरं, कालं 90

उपनेयोषमा ६६७

Page 350

साचित्यदर्पणसचीप्रम्।

प्रकरणम परिच्ेदसंखा। कारिकासंखा। ए

एकरसगत स्थायिभावस्य रसान्तर सक्चारित्वकथनं .. २०४

एकावली, छालं .. ७३०

कोजोगुयः .. ६०६

धौदार्यं, नायिकालङ्वार: .. १३४ क

कन्यकालक्तयं ११० करुणदीनां रसत्वसंस्थापनं ३ ३४ कलहन्तरितालक्षयं ३ ११७ कान्तिः, नायिकालङ्वार: ३ १३० कारयमाला, कालङ्वार: १० काव्यलक्षयं, उपरूपकभेद: ६ ५४ई कावयनिषठगुणादिखरूयं १ काव्यनिषदोघखरूपं १ 8

काव्यफलानि .٩٠ २ काव्यभेदा तत्प्रकारभेदाख 8 २५०-२६६ काव्यलिकं, कालं ७१०

काव्यखरूपं. १ किलकिच्चितं, नायिकालङ्वार: १४०

कुट्टमितं, नायिकालप्वार: ३ १४२ कुतूहटलं, नायिकालद्वार: ३ १५०

भिसारावस्थाकथनं २ .. ११६

Page 351

प्रकरणम् परिच्छेदसंखा। कारिकासंखया। केलि:, नायिकालप्वार: .. १५३ ४११-४१५

.. ११४

• ५६६-५७९ गभाङ्क: २०६

२६५-१०७ गाम्भीर्यलक्षयं, ३ हर गगभेदा :. ६०५ गगलक्षयं ६०8 गोषीखरूपं . ५०१ च चकितं, नायिकालप्वार: • १५२ चित्रं, थमं

क्क ककेकानुप्रासः • ६३४ ड

डिमलक्षयं ५१७ त तदूय:, चमं तपनं, नाविकालद्वार: १8७ तुल्ययोगिता, कालं. १० तुल्यलक्षमा, कालं १० 988

वोटकखरूपं .५:०

Page 352

प्रकरतम परिच्छेदसंखया। कारिकासंखा। द दच्ियनायक: दण्डसहाया. देशभेदेः सामान्यस्त्ोभेदा: [१६] दीपकं, कालं ११२

दीप्तिः, नायिकालप्गार: ३ १११ ५५२

दूतीगुया: १५८ दूतीनिरूपयं १५७ दृषान्तः, कालं दोषखरू्पतङ्गदा: ५०२-०५ दिप्रकारीभूतकावस्य दृषश्रब्य -? भेदेन पुनः प्रकार दयकथनं .. २७२

धम्मसहाया: धीरप्रभान्तलक्षबं धीरललितनचायं. धीराधीरालच्यं १०५ धोगोदात्तलकाँयं ३

छषनायक: वैर्य्यलचसं न नाटक कार्य्य कूर क्रमा-1 न्दीपाठलकयादि: ..

नाटक रूपप्रकार निर्व्वचनं .. C

Page 353

१०

प्रकरणम् परिचेदसंखा। कारिकासंख्ा। माटिकाखकूपकथनं ६ .. मावभावाविभाग: 83R नाथरासकलचयं. ५४३ ४७१-५०३ नाये लक्षयानि मायोक्कीनां निरुपयं 8२५-४३२ नायकगमा:[E] .. नायकप्रथमभेदाः ६५ नायकभेदा:, [४८] ७५ नायकलच्यं .. ६8 ६६ भायिकाभेदा: [३स्: ] १२२ १२५ निदर्शना, कलं निरवह बाङ्गभेदासल्लचयानि २८१-४०५ मिर्खयालपार :. इप्यू

पदषचयं पद्यंमयकाव्यनियमाः ५५८-५६५ परखोभेदा. १०८ परिकर, चनं परियामनद्तयं तङ्ेदा परिटत्ति:, चमं ७३8 परिसंस्था कामं•

Page 354

११

प्रकरएम् परिचेदसंखया। कारिकासंखा। पराण. ३ १०६ पर्य्याय:, कां, १० पर्य्यायोसं, कालं, पोठमहनामा मायकसचाय:

8

५११-१२ प्रकरविकालक्षयं. ५५8 प्रगल्माधीरालक्षयं, कालं

१०१ प्रतिनायक: १५६ ३५१-२६8 प्रतिवस्तयमा, खधनं प्रतीप:, चलं ७8१-8२ प्रसादगुय: ६११ प्रहसनं, तब्नियमाख प्रेलिकाया कालप्रत्वनिराकरयं ५२३-५३८ १० प्रस्थानं, उपरूपकाख्यटृश्यकावयं. ५88 प्रागवभ्यं, नाविकालपुार: प्रेङ्गं, उपरूपकभेद: ..

.. फ

भेदतदूतलक्षयानि च .. ३९४-३२६

भागलक्षयकथनं • ५१२ भागिकालक्षयं भारतीवससि :.. ६ .. c 2 प्रत्यवीक शालं

Page 355

साषित्यदर्पणस्चीप न्रम्।'

प्रकरणम् परिचछेदसंख्या। कारिकासखया। भाव:, नायिकालपुार: १२६ भाविकं, चालं .. भाासम:, कामं ६४२ आान्तिमान्, कनं

मदः, नाविकालपार :. १३५ मध्याधीरादीनां लच्षसं १०२ १०२ मध्याजचयं ३ १०० महानाढकलक्षयं .. ५१० मालादीयकं, कालं .. ७२६ महावाकयं 9 माधुर्य्यनचर्म .. ६२-१३२ माध्य्यं, गुयभेद :.. ६०६ मितार्थंसन्देशदारका दूता. सुग्धालचयं ३ १५8 मुग्धाकन्यक योरमुरागरेक्रितानि माट्टायितं, नायिकालप्वार: १४१ मौग्ध्ं, नाधिकानशर:

यमकलच्षम

रखगतदोषा: रसनिर्वचनं .. रसभावाभासौ .. २8७ रसभेदवक्चगतदवान्तर- भेदा: सोदाहरया .. .. २०६-२३८

Page 356

१२

प्रवरसम् परिचेदसंखया। कारिकासंखया। ६०

रसखरूपतदाखादप्रकारी रसानां परस्परविरोध: 8२ रसाखादे विभावादीनामेकाकारता 8ई रसाद्वोधे विभावादीनां कारयत्वकथनं रासकमक्षयं. रूपकनामकटृश्यकाव्यभेदा: २१५ रूपकालदवार खरूपभेदलक्षयानि

लक्षगभेदा: २१ लक्षगलक्मा १५ लक्षयाश्रया व्यञ्जना २६ ११ लक्षया सारोपाधयवसाना .. १७ ललितं, नाविकालप्गार: लाटानुप्रासः, कलं देशट ५08-2 लीला, नायिकालं, ११६,

वक्रोक्कि:, चलं वत्सलर सः वाकाखरूपं २ ६ वासक सव्जाजक्षयं १२०

१० विक्वतं, बायकाबं०

Page 357

१४

प्रकरएम् परिचेदसंखा। कारिकासंख्ा। विक्षेप :·. विचित, काषं ७२२ विच्कित्ति:, नायिकालं १३८ विटलक्यं विटविदूष कयोमेध्यता विदूषकलक्षयं विध्याभास: २१५ विनोकि:, चाषं ७०२

विभावकथनं तङ्गेदा च ६१-६२ विभावना तङ्गेदा च, कालं. २१६ विधमा, नायिकालं १४२ ३७८-३६ विर होलागिता लक्षयं १२१ . विरोधाशर: सभेद: विन्ासनक्षयं ८१-११७ ५५२ विव्वोकः, नायिकाजं ११६ विभेषलद्भेदाख, बालं ७२५ विभेषोक्कि:, चालं .. विषम:, कजं .. ७२० वोथीलक्षयं .. २८६-५२० ५२१-५३२ वत्यनुप्रासा, कलं .. ट स्तयसदिभियोगाख

.. २8

Page 358

सादित्यदर्पणास चीपचम्।

प्रकरणम् पररि देद संखा। कारिकासंखा। वयक्चनाटत्तिः. .. व्यञ्जनख्थानीया तात्यय्याखा वत्ति:, वञ्जनासीकार: २६०-२०१

१६८-२०२ व्याघातः, चनं ७२६-१० व्याजाक्कि, चमं

व्यायोगलक्षयं ..

घठनायक: प्ब्दार्थव्यञ्वनयो: परस्परंसब-। कार्य्यसइकार कभावकथनं २६

५५१ पूट फ्गारसडाया: शोभालक्षयं .. ६०-१२६ श्रव्यकाव्यभेदा ५५O श्ीगदितं उपरूपवभेद: ५५० ुत्यनुप्रास :.. ६२६

सेषानदुार :..

संजापवं उपरूपवभेद: संषि:, षषं. १५५ सट्टकखरूपं ५:२ सर्मं, कनं

Page 359

सादित्यदर्पणसचीपचम्।

प्रकरयम् परिच्छेदसंखा। कारिकसंख्ा। ५१५ समाधि:, चवं १० समुचयानाार: सदोक्कि:, चलं ७03 सन्यक्गानि मुखगतानि तक्षक्षयानि च १३०-३५०

१६६-१६० समासोकि:, थषं ०.३ सार:, चर्ष. ०३१

१२ सामान्या वा साधारगी स्त्रील• तङ्दा १११ ७४५

१०५-२०० रयालाार: १० खभावोक्कि:, धर्ष.

ससतीषच्यं .. खंखोभेदा: [१२] १०८ खाधोनभट वालचयं ११२

५५५ हसितं, नाविकालं १५९ डाव, नायिकालं हेषा, नायिकाषं १२७

हेठ: श्रमं १२८ 0१२

Page 360

16085 YAL ASIATIC SOCIETY OF BENGAL LIBRARY

Author.

Title Salitya Dachana 891201 Call No. "V822 SR ) ate of Issue Issued to Date of Return

2.51.

.1.5. Delannay. 9.1

Library of the Call No. 891201v822 SR (V .- L) ROYAL ASIATIC SOCIETY OF BENGAL Accession No .. 16085 ......