1. Sahitya Darpana Visvanatha (6 Parichheda Commentary) Lakshmi Krishna Mohan Thakur Vol 1 Chowkambha (incomplete Volumes)

KASHI SANSKRIT SERIES $45

( Aankara Sertion, No. 6)

THE

SAHITYADARPANA

S'ri Vis'vanatha Kaviraja ( Chapter I VI Called Part I) Fnlited gnith The I AKSHMI Sansk.it Commentary and N

NAHITYAOHARYA PT. SRI KRISHNA MOHAN THAKUR.

PUBLISHED HY JAYA KRISIINA DAS HARIDAS GUPTA The Chowkhamba Sanskrit Series Office,

Registered 'ceopdling

MUINIM, BY JAYA KRI. VIDYA VI

.

पशीरिजध्रन्थसाल

*हित्यदर्दण:

( वछन्त: प्धो भाग) •सी्भविश्नामम न्दरा यवाडनथाितभीभवानीशक्तर संस्कृतमहा- निय्यालयप्रचाना लपकव्शाररण वाहत्या चार्यठक्कुरोपनामक- श्रोो-सिया वरिप्पण-'लक्ष्मी' रलेटीसव वि जृपित: सम्पादितय।

जयकृष्णदास-हरिदास गुपतः, चौग्म्पा सेस्ल औीरज आिस,

मं० २००४। [ई. १६४७ १ .) म वमाम्य सवेषिकारा: प्रकाशकाधीना:]

Registered According to Act XXV :f 1867. ---

PRINTED BY JAYA KRISHNA DAS GUPTA VIDYA VILAT PRVSS, PANARE 1947

All Rights Reserved In the Publisher.

काशी-सस्कृत-तीरिज-ग्रन्थमाला

अलङ्कारविभागे (६) षष्ठं पुष्पम्।

श्रीमद्विश्वनाथकविराजप्रणीतः साहित्यदर्पणः

(पछपरिच्छेदान्तः प्रथमो भाग:) .शीस्थविश्वनाथमन्दिराध्यक्षसंस्था पितश्रीभवानीशङ्कर संस्कृतमददा-

श्रीकृष्णमोश्नवास्त्रिया सटिप्पण-'लक्ष्मी' नामकटीकया विभूषितः सम्पादितश्च।

प्रकाशक: जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः, चौखम्बा संस्कृत ीरिज आफिस, बनारस सिरी।

सं० २००४ ] [ई. १६४७ [ कारय धन्थस्थ सर्वेऽधिकारा: प्रकाशकाघीना: ]

प्रकाशक: जयकृष्णदास हरिदास गुप्तः, चौखस्बा संस्कृत सीरिज आफिस विद्याविलास प्रेस, बनारस सिटो।

.

॥ श्री ॥

समर्पणम्

गीर्वाणवाग्वल्लिल लितालवालकरपानां धर्मनयविनयमनास्व्रितादिगुणविभूषि- तानां देशकुलजातिशास्त्राचारादिस मस्तसनातनमर्यादापालनतत्पराणां देश- प्रसिद्धवत्सकुलक्रमलदिवाकरार्णां दिगन्तयश्सां दैवज्ञाशरोमणीर्ना

'वदरिनाथशर्म'तनूजन्मनां ठक्कुरोपनामक"श्रीलोक- नाथश्चर्म"तातपादानां विशुद्धसनातनपद्धतिमवष्ट- भ्य"लक्ष्मी" नामकसंस्कृतटीकोपेतं अ्रन्थरत्नमेनं शिष्योपशिष्यैरहमहमिक्या चिरायार्चि तयोः पादपङ्कजयोः सादरं सविनयं सबहुमानश्चादघाति-

तदीय: श्रीकृष्णमोहनशर्मा

प्रकाशक: जयकृष्णदास हरिदास गुप्तः, चौखम्बा संस्कृत सीरिज आफिस विद्याविलास प्रेस, बनारस सिटो।

समर्पणम्

गीर्वाणवाग्वल्लिल ललिता लवालकरपानां धर्मनयविनयमनास्विवितादिगुणविभूषि- तानां देशकुल जातिशास्त्राचारादिस मस्तसनातनमर्यादापालनतत्पराणां देश- प्रसिद्धवत्सकुलक्रमल दिवाक रार्णां दिगन्तयश़र्सा दैवज्ञशिरोमणीर्ना

'वदरिनाथशर्म'तनूजन्मनां ठक्कुरोपनामक"श्रीलोक- नाथशर्म"तातपादानां विशुद्धसनातनपद्धतिमवष्- भ्य"लक्ष्मी"नामकसंस्कृतटीकोपेत प्रन्थरत्मेनं शिष्योपशिष्यैरहमहमिक्या चिरायार्चि तयोः पादपङ्कजयोः सादरं सविनयं सबहुमानश्वादघाति-

तदीय:

प्रशास्तिपत्र कप

श्रीकृष्ण मोहनमविपवरमसीस जीस-हरोडबिकमपनवेद्य 'लद्षीस"। र उत्पदर्पय सवर्पप पेग्जबपोरकां टोस-्लरबफुट विदिसपडपतीका ॥ १ ॥

या न अतिपतोकाSडवि् फलमानाइइफ्ुटोकिकोटीका। नासी नटी, न टीकाऽमोकाना कौसुफ कुरते ॥ रसस्व रपणास्वारजल्ड मपरियभसू। अदर्शयदिवाऽऽदर्शे टोकाळषिशदै: पदैः ॥३॥।

स व्यारुः दलङकती: कृती।

स्पु.टदशेषर हस्थचिरन्तुपाम्। स्वससुषा विदुषामपि विद्विषां रचयितुः शुभदाऽस्तु शिखाऽडशिषाम्॥ ५ ॥

व्या. न्या० मी० सां० यो० वेदान्ताचार्य- लब्घस्वणांपनक-कविरत्न- श्रीभूपनाराषणशर्मा झोपाह्ः

पशस्तिपच्चक

श्रीकृष्स मोहनप्रिमव रमसीसा

रर्हत्यदुर्दण तदर्पगगोग्यटोकां टोपन्तरस्फुटविदिकब दुपतीकाम्॥ १ ॥

या न अतिपतीका 55वि कुतलावाइस्फुटोकिकोटीका। नासी नटी, न टीकाऽमोकानां कोसुफं कुर्ते:२॥ रसस्वरपमास्वादनराण् सपरितमम्। अदर्शयदिवाऽऽदर्श टोकाकृद्विशदैः पदेः॥३॥ मूलोद्ध तोदाह रणार्थघर्रानक मेशा व मयार डलडकृती: छती।

सटद शेपर हस्थचिरन्तुषाम्। स्वससुषां विदुषामपि विद्िषां रचयितुः शुभदाऽस्तु शिखा5शिषाम्॥ ५ ॥

व्या. न्या० मी० सां० यो० वेदान्ताचार्य- लब्घस्वर्सापदक -कविरत्न- श्रीभूपनारामणशर्मा झोपाह्: काशिक-राजकीय सं० महाविद्यालयाध्यापकः।

॥ श्री:। साहित्यदर्पण-लक्ष्मी'टीका एतट्टीकाविषये- साहित्यरत्नाकराणां महामहोपाध्यायप्रभृति- भारतविभूतीनां विद्वद्वौरेयाणां सम्मति-पत्रम्।

महामहोपाध्याय पण्डित श्री हरिहरकृपाल द्विवेदी प्रिंसिपल सन्यासि-संस्कृत कालेज, काशी।

साहित्याचार्यो मीमांसाशास्त्री ममातीव परिचितः स्वाधीतशात्त्रीयमार्मिकान्तस्तलप्रविष्ट- प्रकृष्टपाण्डित्यप्रकर्ष इत्येतावतैचेतरान्नातिशेते अपि तु इतरेष्वपि शास्त्रेषु प्ररूढव्युत्पत्ति- प्रवुद्धमना गूढार्थं विविच्य परान् प्रत्येषिपून् प्रत्युपदिशतीति संविदानस्य कस्य सहृदयस्य- हृदयं न जरिहषोति। साम्प्रतमप्ययमनुपरतज्ञानपिपासः 'श्रीभवानीशड्डर संस्कृत विद्यालय' प्रधानाध्यापकोऽयापनकीशलेन छात्रान् प्रहर्षयन् काशीमध्यास्ते द्रव्यार्जना- पेक्षया विद्यार्जनं द्विजानां गरीय इत्यभिप्रयन्। यथाऽध्यापने पटुप्रज्ञस्तथा विचारेऽप्य पूर्वार्थोन्मेषघिषणः मुस्फुरत-मुप्रतिभो विमलवाग्विन्यासेन विदुषां चेतो रारङ्कि। अयभेव महानुभावः साहित्यशास्त्रशेखरायमाणं साहित्यदर्पणं विषमस्थले पर रुपेक्षितमपेक्षितव्या- ख्यानमटीकिष्ट, विशिष्य जिज्ञास्यं गूढार्थतत्वं विध्वण्वानोऽनूचानानां विदुषाञच जिज्ञासूना- सुपचिकीषतरति तद्दर्शनादेव तद्गुणाः स्फुरन्त्यमत्सरमनसामिति कृतं तत्र भूरिभाषितेन।

महामहोपाध्याय पण्डित श्री गोपीनाथ (देव) कविराज, एम. ए. भूतपूर्व प्रिंसिपल गवर्नमेण्ट संस्कृत कालेज, काशी। साहित्याचार्यठक्कुरोपनामकश्री कृष्णमोहनशर्मणा विरचिता साहित्यदर्पणटीका स्थाली- पुलाकन्यायेन मया यथावसरं क्वचित् क्वचिदवलोकिता, यद्यपि साहि त्यदर्पणस्य प्राचीनानि नवीनानि च बहूनि व्याख्यानानि सन्ति तथापि न तानि मन्दमतीनां श्रमपराङ्मुखानां विद्यार्थिनां बोधसौकर्याय ताहशमुपकारमावहन्तीति मन्यमानो अ्रन्थकारः तदुद्देश्यप्रेरितः प्राचीनटीकाभ्यः सारमाहत्याभिनवां टीकामिमां रचितवान्। अस्या वाग्गुम्फनं सरलपद- वित्ागाजर मिति नाललोओोगगोगि। नि्गपनिपाटनमरणिशच काओरोपकारिण्यपि विद्-

॥ श्री:।। साहित्यदर्पज-लक्ष्मी टीका एतट्टीकाविषये- साहित्यरत्नाकराणां महामहोपाध्यायप्रभृति- भारतविभूतीनां विद्वद्वौरेयाणां सम्मति-पत्रम्।

महामहोपाध्याय पण्डित श्री हरिहरकृपाल द्विवेदी प्रिंसिपल सन्यासि-संस्कृत कालेज, काशी। मिथिला मण्डलान्तर्गत-वगैनीग्रामवास्तव्यः प०श्रीकृष्णमोहनठक्करमहोदयो व्याकरण- साहित्याचार्यो मीमांसाशास्त्री ममातीव परिचितः स्वाधीतशास्त्रीयमार्मिकान्तस्तलप्रविष्ट- प्रकृष्टपाण्डित्यप्रकर्ष इत्येतावतैवेतरान्नातिशेते अपि तु इतरेष्वपि शास्रेषु प्ररूढव्युत्पत्ति- प्रबुद्धमना गूढार्थ विविच्य परान् प्रत्येषिघून् प्रत्युपदिशतीति संविदानस्य कस्य सहृदयस्य- हृदयं न जरिहृषीति। साम्प्रतमव्ययमनुपरतज्ञानपिपासः 'श्रीभवानीशड्ठर संस्कृत विद्यालय' प्रधानाध्यापकोऽव्यापनकौशलेन छात्रान् महर्षयन् काशीमध्यास्ते द्रव्यार्जना- पेक्षया विद्यार्जनं द्विजानां गरीय इत्यभिप्रयन्। यथाऽध्यापने पटुप्रज्ञस्तथा विचारेऽप्य- पूर्वार्थोन्मेषधिषणः सुस्फुरत्-मुप्रतिभो विमलवाग्विन्यासेन विदुषां चेतो रारङ्कि। अयभेव महानुभाव: साहित्यशास्त्रशेखरायमाणं साहित्यदर्पणं विषमस्थले पररुपेक्षितमपेक्षितव्या- ख्यानमटीकिष्ट, विशिष्य जिज्ञास्यं गूढार्थतत्त्वं विवृण्वानोऽनूचानानां विदुषाञ्च जिज्ञासूना- सुपचिकीर्षत्रति तददर्शनादेव तद्गुणाः स्फुरन्त्यमत्सरमनसामिति कृतं तत्र भूरिभाषितेन।

महामहोपाध्याय पण्डित श्री गोपीनाथ (देव) कवराज, एम. ए. भूतपूर्व प्रिंसिपल गवर्नमेण्ट संस्कृत कालेज, काशी। साहित्याचार्यठक्कुरोपनाम कश्रीकृष्णमोहनशर्मणा विरचिता साहित्यदर्पणटीका स्थाली- पुलाकन्यायेन मया यथावसरं क्वचित् कचिदवलोकिता, यद्यपि साहि त्यदर्पणस्य प्राचीनानि नवीनानि च बहनि व्याख्यानानि सन्ति तथापि न तानि मन्दमतीनां श्रमपराट्मुखानां विद्यार्थिनां बोघसौकर्याय तादशमुपकारमावहन्तीति मन्यमानो अ्रन्थकारः तदुद्देश्यप्रेरितः प्राचीनटीकाभ्यः सारमाहत्याभिनवां टीकामिमां रचितवान्। अस्या वाग्गुम्फनं सरलपद- विन्यासमूलकमिति बालबोधोपयोगि। विषयप्रतिपादनसरणिश्च छात्रोपकारिण्यपि विद्व- =यनोटारिणी सामान्यतो जिक्षासजनशव्ापनोदनक्षमा च। व्याख्यानस्यास्य विद्यार्थि-

साहित्यदर्पण-'लक्ष्मी टीका एतट्टीकाविषये- साहित्यरत्नाकराणां महामहोपाध्यायप्रभृति- भारतविभूतीनां विद्वद्वौरेयाणां सम्मति-पत्रम्।

महामहोपाध्याय पण्डित श्री हरिहरकृपाल द्विवेदी प्रिंसिपल सन्यास्ति-संस्कृत कालेज, काशी। गिथिलामण्डलान्तर्गत-वरैनीग्रामवास्तव्यः प०श्रीकृष्णमोहनठक्रमहोदयो व्याकरण- साहित्याचार्यो मीमांसाशास्त्री ममातीव परिचितः स्वाधीतशास्त्रीयमार्मिकान्तस्तलप्रविष्ठ- प्रकृष्टपाण्डित्यप्रकर्ष इत्येतावतैवेतरान्नातिशेते अपि तु इतरेष्वपि शावेषु प्ररूढव्युत्पत्ति- प्रवुद्धमना गूढार्थ विविच्य परान् प्त्येषिषून् प्रत्युपदिशतीति संविदानस्य कस्य सहृदयस्य- हृदयं न जरिहषीति। साम्प्रतमप्ययमनुपरतज्ञानपिपासः 'श्रीभवानीशङ्डर संस्कृत विद्यालय' प्रधानाध्यापकोऽध्यापनकौशलेन छात्रान् प्रहर्षयन् काशीमध्यास्ते द्रव्यार्जना- पेक्षया विद्यार्जनं द्विजानां गरीय इत्यभिप्रयन्। यथाऽध्यापने पटुप्रज्ञस्तथा विचारेऽप्य- पूर्वार्थोन्मेषधिषणः सुस्फुरत्-सुप्रतिभो विमलवाग्विन्यासेन विदुषां चेतो रारङ्कि। अयभेव महानुभावः साहित्यशास्त्रशेखरायमाणं साहित्यदर्पणं विषमस्थले पररुपेक्षितमपेक्षितव्या- ख्यानमटीकिष्ट, विशिष्य जिज्ञास्यं गूढार्थतत्त्वं विवृण्वानोऽनूचानानां विदुषाञ्च जिज्ञासूना- सुपचिकीर्षयति तद्दर्शनादेव तद्गुणाः स्फुरन्त्यमत्सरमनसामिति कृतं तत्र भूरिभाषितेन।

महामहोपाध्याय पण्डित श्री गोपीनाथ (देव) कवराज, एम. ए. भूतपूर्व प्रिंसिपल गवर्नमेण्ट संस्कृत कालेज, काशी। साहित्याचार्यठक्करोपनामकश्रीकृष्णमोहनशर्मणा विरचिता साहित्यदर्पणटीका स्थाली- पुलाकन्यायेन मया यथावसरं क्वचित् क्वचिदवलोकिता, यद्यपि साहित्यदर्पणस्य प्राचीनानि नवीनानि च बहूनि व्याख्यानानि सन्ति तथापि न तानि मन्दमतीनां श्रमपरादमुखानां विद्यार्थिनां बोधसौकर्याय ताहशमुपकारमावहन्तीति मन्यमानो अ्न्थकारः तदुद्देश्यप्रेरितः प्राचीनटीकाभ्यः सारमाहत्याभिनवां टीकामिमां रचितवान्। अस्या वाग्गुम्फन सरलपद- विन्यासमूलकमिति बालबोधोपयोगि। विषयप्रतिपादनसरणिश्च छात्रोपकारिण्यपि विद्व- न्मनोहारिणी, सामान्यतो जिजासुजनशङ्कापनोदनक्षमा च। व्याख्यानस्यास्य विद्यार्थि- सभ्घेषु प्रचारबाहुल्यं भविष्यत्तीति दृढमाशंसे।

मरिंसिपल तथा प्रधानाध्यापक गवर्नमेण्ट संस्कृत कालेज, काशी।

श्रीमता व्याकरण-साहित्याचार्यादिपदवीसमलटूकृतेन, अ्रस्मत्सुहृदन्यतमविद्वत्कवि- अ्रवरश्रीताराचरणभट्टाचार्यमहाशयान्तेवासिना पण्डितवरेण श्रीकृष्णमोहनठक्कुरशर्मणा सुनिर्मितां "लक्ष्मी" नामधेयविद्योतमानां साहित्यदर्पणस्य तृतीयपरिच्छेदात्प्रभृतिविर- चितामभिनवां टीकां दशोरतिथीभूतामुपलभ्य परमामोदमविन्दम्। स्थालीपुलाकन्यायेन टीकामिमां दर्श दर्श समुपयुक्तव्याख्यानकौशलपरिश्रमं टीकाकर्तुरभिनन्दामि विविध- निबन्धसमुचित प्रतीकावचयव्यवसायश्न।

अद्यतन परीक्षा प्रणालीमनुगन्तारश्छात्रा: स्वभ्यस्तयाऽनया टीकया नूनं साफल्यमासा- दयिष्यन्तीति नोदेति सन्देहः। एवमस्या अध्ययनाध्यापनसंग्रहादौ सार्वरपथीनामुपादे- यतामनुभूय विद्वांसष्टीकाकत्तु: श्रमान् सफलयिष्यन्ति-इत्याशासे। तेन च समेधमानोत्साहः पण्डितवरोऽयमन्यान्यपि लेखनकार्याणि विरचयन् सुरभारती सेवां विद्धात्विति शिवम्।

साहित्यरनाकर कवितार्किक पण्डित श्री महादेव शास्त्री साहित्यविभागाध्यक्ष हिन्दू विश्वविद्यालय, काशी। सहृदयसौहित्यसमर्परे साहित्यदर्पणे मिथिलामहीसुरस्य श्रीकृष्णमोहनठक्कुरस्य साहित्यव्या करणाचार्यस्य "लक्ष्मी" नाम्नी टीका कतिपयस्थलेषु विलोकिता मां चमदचीक- रत्। भूयः परिश्रान्तं पराक्रान्तं चानेन विदुषा टीकायामस्याम्। अत्र विपयान्तराण्यपि मूलसम्वद्धानि साधु स्फोरितानि। वैशयेन विवेचनं टीकायित्रा निरूपितं ध्रुवमुपकरिष्यति पठनशीलानामन्तेवसतामिति मामकीनो विश्वासः।

साहित्यचूडामणि कविशेखर पण्डित श्री बदरीनाथ झा साहित्य प्रधानाध्यापक-धर्मसमाज संस्कृत कालेज, सुजफ्फरपुर, (मिथिला) "लक्षमी" त्यन्वितार्थाभिधानां साहित्यदर्पणस्य नूतनां टीकामवलोकमानस्य मानसं मे प्रसीदतितराम्। उच्चावचेषु सत्स्वपि टीकान्तरेषु सरलसरलया शैल्या अ्रन्थप्रन्थीना- मुन्मोचनेन परिमितयोः शब्दार्थयो: प्रसन्नतया चैयं प्रायः सर्वातिशायिनीति सुतरामेतस्याः प्रणेता व्याकरणसाहित्याचार्य: पण्डितश्रीकृष्णमोहनठक्कुरः, प्रकाशकःश्रेष्टिश्रीजयकृष्ण- दासगुप्तश्च परश्शतान् साघुवादानईतः । अत> परमध्यापने सुधियः, परीक्षायामन्ते- वासिनश्चात्यन्तमुपकुव ती लक्ष्मीरियं प्रतिसरस्वतीसदनं प्रचरेदिति निकामं कामये, इति।

प्रिंसिपल-प्राच्यविद्याविभाग, हिन्दृ विश्वविद्यालय, काशी। प० श्रीकृष्णमोहनशर्मठक्कुरप्रणीते सारगभितस्य मिताक्षरस्य साहित्यदर्पणस्य प्रख्यातमाहात्म्याया: संस्कृतवाङूमयविकाशलचम्या: कादम्वय्याश् टीकेSवाSSलोकिषा- ताम्। विकसिता चैतन्नूतनसन्दर्भदर्शनेन मदीया चित्तवृत्तिः। पण्डितप्रकाण्डस्यास्य प्रज्ञा- प्रति विम्बायमानाSसौ प्रत्यग्रा कृतिः, गाम्भीर्येण समुद्रायमाणस्य ग्रन्थद्वयस्य मन्थनादिर्भूता सुधाधारेव दिवौकसां विपश्चितां चेतो वलाचमत्करोति। पाण्डित्यप्रयोजकनिगूढग्रन्थ ग्रन्थीनां विश्लेषणतया स्फोटकतया चालङ्वारिकप्रशस्तराद्वान्तानामारोहति मनांसि, क्रान्तदर्शनानां कवीनामिव तर्ककर्कशमतीनां विदुषामपि। साहिनीसुधामुहितमानसानां सुमनसां मनीषा निकषायमाणेषा नभोमण्डलमण्डनाय नानास्तारावलीरविरीचिमज्जरीव ग्रन्थद्वयमधिकृत्य वर्तमाना निखला अपि टीका अरधरी करोति। नयते च लेखकमहोदर्य साहित्यशास्त्रनिवन्धनिर्भातृमूर्धन्यतामिति दढं निश्षिनोति। वेदान्तभास्कर पण्डित श्री कमलाकान्त मिश्र प्रिंसिपल-गोयनका संस्कृत महाविद्यालय, काशी। अयं मुफ्गेरमण्डलान्तर्ग तबरौनीग्रामाभिननः पण्डित-श्रीकृष्णमोहनठक्कुरशर्मा व्याकरण- साहित्याचार्यो मीमांसाशास्त्री वाराणसेय-'श्रीभवानीशङ्करविद्यालय' प्रधानाध्यापकपदमल- कुर्वाण: स्वाधीतविषयान् विलक्षणविवेचनया समुपपादयन् विजेयमनांसि समतूतुषत्। प्रगा ढपाण्डित्यञचैतदीयं प्रतिदिनमेधमानं काशीस्थविदुषां छात्राणाञ्य रृदये परमादरणीयता मगमत्। अध्यापनौपयिकापूर्व प्रतिभामरान्चितोऽपि सम्पादनकलाकुशलोऽन्तर्वाणिदुर्लभ- गुणा न्वितोऽयमेव वुधवरः साहित्यशास्त्रसकलविषयतिपादकस्य साहित्यदर्पणस्य विद्यमा नास्वपि वह्ीपु टीकासु प्रकृतग्रन्थग्रन्थिभेदनक्षमां सरलां विशदाञ्च कार्माप टीकामनासाद कठिनपरिस्थितिमुपेयुषां विदुषां छात्राणाश्चोपकाराय महता परिश्रमेणाभिनवां लक्ष्मीनाम्नी टीकां निर्माय महान्तमुपकारं संस्कृतसमाजस्य व्यदधात्। दढ विश्वसिमि च गुणानु- रागिणोऽधिकारिपुरुषाः पण्डितवर्याः समृद्धिशालिनो देशोपकारपरायणाः सजनाश्च भविष्णुमेनं विशिष्टकार्ये नियुज्य देशसेवापुण्यलामेनात्मनः संभावयेयुरिति। दार्शनिक कवि पण्डित श्री रामचन्द्र मिश्र वेदान्तदर्शनाध्यापक-धर्मसमाज संस्कृत कालेज, मुजफ्फरपुर। श्रीकृष्णमोहनकृतिश्रवरपणीतां साहित्यदर्पणगतामवलोक्य 'लक्ष्मीम्'। सन्तोषमञ्चति मनो मम तद्गुणौधेः प्रत्यक्षरं प्रतिपद प्रकटीभवन्दिः ॥१॥ टीकाकृतोऽस्य विषयप्रतिपादनेषु सुस्पष्टता सहचरी रुचिरार्थेरीतिम्। ग्रन्थान्तरज्विनिवेदनकौशलश् पश्यन् प्रसीदतितमां नहि को गुणझः ॥ २ ॥ वृद्धैश्चिराय सुरवाचमुपासनाभिः प्रीणन्भिरप्यनधिगम्यमयं प्रपद। व्यत्पत्तिवैभवसनाथमगोधबोधं चित्तानि नः क्षिपति विम्मयदम्नगब्घौ ।। 2 ।।

< J

महामहोपाध्याय साहित्यवाचस्पति पण्डित श्री नारायणश्ञास्त्री खिस्ते परिसिपल तथा प्रधानाध्यापक गवर्नमेण्ट संस्कृत कालेज, काशी।

श्रीमता व्याकरण-साहित्याचार्यादिपदवीसमलदूकृतेन, अस्मत्सुहदन्यतमविद्वत्कांवे- श्रवरश्रीताराचरणभद्टाचार्थमहाशयान्तेवासिना पण्डितवरेण श्रीकृष्णमोहनठक्करशर्मणा सुनिर्मितां "लक्ष्मी" नामधेयविद्योतमानां साहित्यदर्पणस्य तृतीयपरिच्छेदात्प्रभृतिविर- चितामभिनवां टीकां दृशोरतिथीभूतामुपलभ्य परमामोदमविन्दम्। स्थालीपुलाकन्यायेन टीकामिमां दर्श दर्श समुपयुक्तव्याख्यानकौशलपरिश्रमं टीकाकर्तुरभिनन्दामि विविध-

अद्यतनपरीक्षा प्रणालीमनुगन्तारश्छात्रा: स्वभ्यस्तयाऽनय टीका नूनं साफ्यमासा दयिष्यन्तीति नोदेति सन्देहः। एवमस्या अध्ययनाध्यापनसंग्रहादौ सार्वपथीनामुपादे- यतामनुभूय विद्वांसष्टीकाकतुः श्रमान् सफलयिष्यन्ति-इत्याशासे। तेन च समेधमानोत्साह: पण्डितवरोऽयमन्यान्यपि लेखनकार्याणि विर्चयन् सुरभारती- सेवां विद्धात्विति शिवम् ।

साहि त्यरन्नाकर कवितार्किक पण्डित श्री महादेव शास्त्री साहित्यविभागाध्यक्ष हिन्दू विश्वविद्यालय, काशी। सहृदयसौहित्यसमर्पगो साहित्यदर्पणे मिथिलामहीसुरस्य श्रीकृष्णमोहनठक्कुरस्य साहित्यव्याकरणाचार्यस्य "लक्ष्मी" नाम्नी टीका कतिपयस्थलेषु विलोकिता मां चमदचीक- रत्। भूयः परिश्रान्तं पराक्रान्तं चानेन विदुषा टीकायामस्याम्। अत्र विपयान्तराण्यभि मूलसम्वद्धानि साधु स्फोरितानि। वैशयेन विवेचनं टीकायित्रा निरूपितं ध्रुवमुपकरिष्यति पठनशीलानामन्तेवसतामिति मामकीनो विश्वासः।

साहित्य चूडामणि कविशेखर पण्डित श्री बदरीनाथ झा साहित्य प्रधानाध्यापक-धर्मसमाज संस्कृत कालेज, मुजफ्फरपुर, (मिथिला) "लक्षी" त्यन्वितार्थाभिधानां साहित्यदर्पणस्य नूतनां टीकामवलोकमानस्य मानर्स मे प्रसीद तितराम्। उच्चावचेषु सतस्वपि टीकान्तरेषु सरलसरलया शैल्या अ्रन्थग्रन्थीना- मुन्मोचनेन परिमितयोः शब्दार्थयोः प्रसन्नतया चेयं प्रायः सर्वातिशायिनीति सुतरामेतस्याः प्रणेता व्याकरणसाहित्याचार्यः पण्डितश्रीकृष्णमोहनठक्कुरः, प्रकाशकः श्रेप्टिशीजयकृष्ण- दासगुप्तरच परश्शतान् साधुवादानर्हतः । अत- परमध्यापने सुधियः, परीक्षायामन्ते- वासिनश्चात्यन्तमुपकुवती लक्ष्मीरियं प्रतिसरस्वतीसदनं प्रचरेदिति निकामं कामये, इति।

'- Tar'

विद्वच्छिरोमणि पण्डित श्री कालीप्रसाद मिश्र प्रिंसिपल-प्राच्यविद्याविभाग, हिन्दू विश्वविद्यालय, काशी। प० श्रीकृष्णमोहनशर्मठक्कुरप्रणीते सारगभितस्य मिताक्षरस्य साहित्यदर्पणस्य प्रख्यातमाहात्म्याया: संस्कृतवाडूमयविकाशलम्याः कादस्वय्याध् टीकेSवाSSलोकिषा- ताम्। विकसिता चैतन्नूतनसन्दर्भदर्शनेन मदीया चित्तवृत्तिः। पण्डितप्रकाण्डस्यास्य प्रज्ञा- प्रतिविम्बायमानाSसौ प्रत्यग्रा कृतिः, गाम्भीर्येण समुद्रायमाणस्य ग्रन्थद्वयस्य मन्थनाविर्भूता सुधाधारेव दिवौकसां विपश्चिता चेतो बलाच्मत्करोति। पाण्डित्यपरयोजकनिगूढग्रन्थ- ग्रन्थीनां विश्लेषणतया स्फोटकतया चालङ्कारिकप्रशस्तराद्वान्तानामारोहति मनांसि, क्रान्तदर्शनानां कवीनामिव तर्ककर्कशमतीनां विदुषामपि। साहितीसुधामुहितमानसानां सुमनसां मनीषा निकषायमाणेषा नभोमण्डलमण्डनाय नानास्तारावलीरविभरीचिमअ्रीव अ्रन्थद्वयमधिकृत्य वर्तमाना निखला अपि टीका अधरी करोति। नयते च लेखकमहोदयं साहित्यशास्त्रनिबन्धनिर्मातृमूर्वन्यतामिति दढं निश्चिनोति। वेदान्तभास्कर पण्डित श्री कमलाकान्त मिश्र प्रिंसिपल-गोयनका संस्कृत महाविद्यालय, काशी। अयं मुङ्गेर मण्डलान्तर्गतब रौनी गमाभिननः पण्डित-श्रीकृष्णमोहनठक्कुरशर्मा व्याकरण- साहित्याचार्यो मीमांसाशात्त्री वाराणसेय-'श्रीभवानीशङ्करविद्यालय' प्रधानाध्यापकपदमल- कुर्वाण: स्वाधीतविषयान् विलक्षणविवेचनया समुपपादयन् विजेयमनांसि समतूतुषत्। प्रगा ढपाण्डित्यचैतदीय प्रतिदिनमेवमानं काशीस्थविदुषां छात्राणाञ्व रृदये परमादरणीयता मगमत्। अध्यापनौपयिकापूर्व प्रतिभाभराञ्चितोऽपि सम्पादनकलाकुशलोऽन्तर्वाणिदुर्लभ- गुणा न्वितोऽयमेव वुधवरः साहित्यशास्त्रसकलविषयनतिपादकस्य साहित्यदर्पणस्य विद्यमा नास्वपि वहीपु टीकासु प्रकृतग्रन्थग्रन्थिभेदनक्षमां सरलां विशदाञ्च कार्माप टीकामनासाय कठिनपरिस्थितिमुपेयुषां विदुषां छात्राणाश्चोपकाराय महता परिश्रमेणाभिनवां लक्ष्मीनाम्नी टीकां निर्माय महान्तमुपकारं संस्कृतसमाजस्य व्यदधात्। दृढ विश्वसिमि च गुणानु- रागिणोऽधिकारिपुरुषाः पण्डितवर्याः समृद्धिशालिनो देशोपकारपरायणाः सजनाश्च- भविष्णुभेन विशिष्टकार्य नियुज्य देशसेवापुण्यलामेनात्मन: संभावयेयुरिति। दार्शनिक कवि पण्डित श्री रामचन्द्र मिश्र वेदान्तदर्शनाध्यापक-धर्मसमाज संस्कृत कालेज, सुजफ्फरपुर। श्रीकृष्णमोहनकृतिश्रवरणणीतां साहित्यदर्पणगतामवलोक्य 'लक्ष्मीम्'। सन्तोषमश्चति मनो मम तद्गुणौध: प्रत्यक्षरं प्रतिपदं प्रकटीभवद्द्भिः ॥१॥ टीकाकृतोऽस्य विषयप्रतिपादनेषु सुस्पष्टता सहचरी रुचिरार्थरीतिम्। अ्रन्थान्तरज्विनिवेदनकौशलश् पश्यन् प्रसीदतितमां नहि को गुणज्ञः ॥ २ ॥ वृद्धैश्चिराय सुरवाचमुपासनाभिः श्रीणन्विरप्यनधिगम्यमयं प्रपद्य। न्युत्पत्तिवै भवसनाथमगंाघबोधं चित्तानि नः क्षिपति विस्मयदुस्तराब्धौ ॥ ३ ॥

1 39

बोधोपयोगिविषयप्रतिपादनायामायस्यता सरलरता श्रयता्यनेन। त्यक्तो न कश्चिदपि तत्वचयस्तदस्य लोकोपकारपरता शतशोऽभिनन्या ॥ ४ ॥ दोपज्ञताप्रथनबद्धहृदा प्रयस्य चदुद्धृती भवति कश्िवदिहानि दोपः। किन्तेन ? लोकनयनानि चमत्करोति किन्नाड्वितोऽप्युदयमाप्य युधामयून्नः?॥X॥ आसाशेऽस्याः प्रचारेण टीकायाश्छात्रमण्डली। बुधावली च नितमामानन्ड्मुपयास्यति॥

विद्वस्प्रभाकर पण्डित श्री रामानुज ओझा अध्यापक-विरला संस्कृत कालेज, काशी। साम्प्रतमविकाशि मैथिलकुलकमलभास्कर-श्रीकृष्णमोहनशर्मा मुद्गलपुरमण्डलजन्मा

पाठशालाध्यक्षानेकशः प्रार्थितः प्रवानाध्यापकपदं समलङ्करोत्। तदिनादेवाध्यापनपरिपाटी- पटुप्रज्ञतया सदाचारा विष्ठतया च समेषामध्ययनानुरागिणां विषयविरागिणां विदुषाम्मनांसि स्वशिक्षणन समतूतुषत्। कदाचिन्महृषिकल्पानां ज्ञानतोऽनल्पानां विद्वद्ोष्ठीषु लब्धपति पानां समादरणीय-श्रीताराचरणभद्टचार्यमहोदयानामन्तिकमुपेत्य छात्रोपकारद त्तचित्तश्रेी श्वरः श्रीजयकृष्णदासमहोदयः साहित्यदर्पण कस्येचित् सारल्यानुप्राणितभावगभीरटीका- निमितये प्रार्तथत। भट्टाचार्यमहाशयाः परिपक्कवयस्कतया स्वीयश्रमशैथिल्याकलिततयै- तत्पाण्डित्याकृष्टमनस्कतया चायमपि कर्तुमोशत इति विशुद्धभावतया विदन्तोऽमुभेव सुगृ- हीतनामानमतुलवे दुष्यधामानदकृष्णमोहनरार्माणमस्मै कर्मरो व्यजिज्ञपन्। तदीयाजां शिर- सा दधान: स्वीयापूर्व पाण्डित्येन महन।यानां शुभकामनया चाल्पायासेनातिल घुकालेनापूर्व- कलया अ्न्थाममं समटीकिष्ट। प्रायशो मुद्रितासु टीकासु दृष्टिगोचरासु सर्वापीयमतिशय्य वर्तत इति स्वभावोक्तिः। एषा न केवलं संस्कृतविदुषा मेवामोदत्रदा किन्तु संस्कृतसाहित्य- प्रविविक्षणां भाषान्तरविदां संस्कृतपक्षपातिनामन्तेवसताश्च विशेषत उपकृतिमातनुत इतीमां विलोकयन्नमन्दमानन्दमनुभवन् टीकाकर्तुरपरिमितायुष्यङ्कामयमानष्टीकाया विपुलप्रचाराय भवानीशं भवमहनिशं भावये।

प्राप्तिस्थानम्- जयकृष्णदास-हरिदास गुपतः, चौखम्बा संस्कृत सीरिज आफिस विद्याविलास प्रेस, बनारस

मूल्यं १२)

" श्री दुर्गाशर्यम् * यत् किश्चि प्रास्ताविकम्। अथेदमुपक्म्यते-श्रीविश्वनाथकविराजप्रशीतं साहित्पदर्पसं मुद्रयित्वा प्रकाशयि तुम्। यद्यपि बहो: कालादेवायं ग्रन्थः सर्वत्र पठनपाठनयोरपेद्यते, बह्ीषु च परी. क्षासु पाठयत्वेन निर्द्धारितोऽस्ति तथाप्येतावता का तेनाप्यक्ष्य अन्थस्यैकमपि संस्करयां तथाऽशुद्धिदोषरहितं यथा काय्यते न समुपलभ्यते। महदिदं दुःखाकरं चेतसः । किञ्च नाविदितचरमेतद् विद्वदग्रेसराणां यदस्य ग्रन्थस्य बह्व्यष्टीका बहुभिः सुप्रसिद्ध- परिडतधौरेयैः प्राणायिषत लोके च प्रसिद्धिं गताः, परं ताः काश्चनातिविस्तृताः का- श्वन चातिसंक्षिप्ता इति कृत्वा कोमलमतीनां विद्यार्थिना नालं सुग्बोधायेति हेतो काशीस्थ चौखम्वा संस्कृत ग्रन्थमालाध्यक्षेरेतद्ग्रन्थसम्पादनार्थ बहुशोऽनुरू- द्वोऽप्यहं समयाभावात् शरीरस्य चापाटतान् तेषामनुरोधं सरुलयितुमशक्रवम्। ततश्रा- व्याहतोदयमैः अ्रन्थमालाध्यक्षैरेततसम्पादनाय पण्डितवरः श्रीमान् नवकिशोरशास्त्री न्ययोजि। तस्मिन्नपि परिबतवर्ये द्वितीयपरिच्छेदावघिक ग्रन्थं सम्पाद्य देशान्तरं गतवति सोडयं भारो मदीयच्छाश्नेष्वन्यतमस्य व्याकरयसाहित्याचार्यस्य श्रीमतः कृष्णमोहनठक्करस्योनरि समापतितः। तेन च श्रीमता यवच्छक्यं बहुपरयत्यावशिष्टां टीकां विरचय्य प्रन्थः प्राकाश्यं नीतः। श्रीमतोस्यायं प्रयासः कियत्साफल्यं समधि- गतवानिति तु परीक्षकागां पुरतो व्यक्तीभविष्यति। यद्यपि ममैवाध्यक्षतायां प्रन्थो- 5यं प्रकाशीभवति मयापि यथामति सर्वमस्य विषयजातं समालोकितं समालोचितञ् तथापि मम बुद्धेरपाटवाद्वा दष्टिशककेः नीखतया वा नाहं प्रतिज्ञातुमुत्सहे यदिदं संस्क- रसं पुगननेभ्यः संस्करणंभ्यो विशिष्टं सुविशुद्धं च भविष्यतीति परमेतद् वक्तुं प्रभ- वामि यदत्र यास्त्रुटयः समुपलप्स्यन्ते ताः पुनरन्यस्मिन् संस्करणो न स्थास्यन्तीति। भ्रान्ते: पुरुषधर्मत्वात् रखलनं सवत्रेव सम्भवदपि 'क्षमामात्रसारा दोवज्ञाम्तादृशं रख- लनं' सोढुं सर्वदा सन्नद्धा एव सन्तीति समाश्वासयति नश्चेतांसीति सविश्रम्भं विज्ञाष्य विरमामि। इति शुभम्।

विजया दशमी विदुषामनुचर: श्रीताराचरणशर्मे-भट्टाचार्य: सं० २००४ काशीस्य टी कमाणी संस्कृत कालेजाध्यच: (क) सा०

2 उपोद्धातः ४-

अरये। विविधविद्याविलासोल्लासितसत्वभूमयो विपश्चिद्वरा महानुभावाः ! प्रेयांसोऽन्तेवासिनश् ! सर्वेष्वलङ्कारनिबन्धेषु वन्यालो ककाव्यप्रकाशसाहित्य दर्पपार सगङ्गाघरा एव नाय- कायन्त इति नाविदितं केषाश्विदपि सहदयानाम्। एतेषूत्कर्षापकर्षपरीक्षायां(क)धवन्या- लोक आमूलातं सम्रपश्चं ध्वनिरेव निरूपितो न तु दोषगुणालक्कारादयः । ततोऽर्वाचीनो- डपि(ख)काव्यप्रकाशस्त्वतीव गहनो बुद्धिमतामपि दुर्बोधतां प्राप्नोति, ताभ्यामत्यन्तार्वा- चीनोऽपि(ग)रसगङ्गाघरश्र तार्किकपथमनुसरत्नतिसूद्षमैक्षिकयेव कथ्विद्वोद्धुं शक्य इति सर्वथा दुरषिगमः सर्वानपि गलितगर्वान् करोति। किन्तु योऽयं श्रीमतां पुरतः सर्वतश्चकास्ति साहित्यदर्पणः स्रोऽतीव सुगमः सुकुमारमतीनामप्यल्पप्रयत्नेनै- वावबोद्धं योग्य इति। यद्यपि ध्वन्यालोकादिषु ये ये विषया उपनिबद्धास्तत्प्रतिपाद- केऽप्यस्मिन् ग्रन्थे स्थलविशेषेषु नूतनत्वमवगम्यते। तथा ह्यन्रैव साहित्यसार्वभौमेन

(क) ध्वन्यालोककार आनन्दवर्द्धनः खिष्टराब्दीय पञ्चपक्चाशदधिकाष्टशतकात् उ्थधिकाष्टाशी त्यधिकाष्टशतकं यावद् (८५५-८८३) विद्यमानस्य काश्मीरराजस्यावन्तिवर्मणः सभापण्ढितो रस्नाकरस्य समकालीनश्चासीदिति। "मुक्ताकय: शिवस्वामी कविरानन्दवर्द्धनः । प्रर्था रत्नाकरश्चागात् साम्राज्येऽवन्तिवर्मरः ॥" इति राजतरद्गिणीपदादवगम्यते। (ख) मम्मटेन अभिनवगुप्तस्य भोजराजस्य च स्वग्रन्थे पाठांशः समुद्धतः। अरतोऽयं तयो- रर्वाचीनः । ध्वन्यालोकस्य लोचनाख्यव्याख्याकृदयमभिनवगुप्तः । तथाहि लोचनारम्भे- "अपूर्व यद्वस्तु प्रथयति विना कारणकलां जगद्भावप्रख्यं निजरसभरात्सारयति च। कमास्प्रख्योपाख्या प्रसरसुभग भासयति तत्सरस्वत्यास्तश्वं कविसहृदयाख्यं विजयतात् ।।"इति। समाप्तौ तु- "किं लोचनं निरालोको भाति चन्द्रिकयापि हि। तेनाऽभिनवगुप्तोऽत्र लोचनोन्मीलनं व्यधाव्।।" अस्यावस्थितिकालस्तु- 'इति नवतितमेडस्मिन् वत्सरेन्त्ये युगाशे। तिथिश्वशिजलधिस्थे (४११५) मार्गशीर्षाSवसाने।।" इति तद्विरचितबृहदत्प्रत्यभिज्ञाविमर्षिणीपद्यत एव बोध्यम्। भोजराजस्तु १००८ वैक्रमाब्द संवतसरे आसीत्। काव्यप्रकाश ्याख्याकृता माशिक्य चन्द्रेष तु १२१६ शकाब्द्रे (११५९-) ६० सिष्टाब्दे सन्केताख्या व्याखया विनिमिंता। अतो द्वादशशताष्बा मध्यभागातमाग एकादशशताव्याक्षरमे भागे काव्यप्रकाशं निरमायि मम्मटेन। एजश्र पकादशशता- व्द्यामयं प्रादुभूत श्रसीदू। (ग) रसगङ्गाधरकृता दि जगदाभरणे साजदनपुत्रस्य दाराभिधानस्य प्रशस्तिरुपनिबद्धा। "आसफ् विलासे" "दार" सभासद "नवाव आसफखां" इति नाम्नक्ष प्रशस्तिवर्गिता।१६२८ खि- ध्टब्दीयत: ११५७ खिध्टा्दं यावत् साजदानो राज्यसिददासनेऽभिष्ठित भासीव। अत एव तदानीन्स- जोडयम्।

२ उपोद्धात:।

काव्यप्रकाशकृता मम्मटेनोदटङ्गितस्य काव्यस्त्ररूपस्य खएडनेन रसस्य काव्यात्मत्वं प्रंति पादितम्। इनः पुगतनेषु नाट्यशास्त्रदशरूपकातिरिकेष्वलङ्कारप्रन्थेषु नायकनायका- दिभेशेन्द्ाव नोन्द्ापितं दृश्यकाव्यम्वरूपं तथा नावतरति यथा सविस्तरमत्र ग्रन्थे। शब्द- ब्युसिित्सूना व्याकरणभिव हर्द्ानरवद्यकाव्यकलोन्मीलकः विविध भषारमविन्यासविशे- षाघायकक्ष निसर्गरमणीयाऽयं प्रन्थः कस्य सचेतस्कस्य न चेतश्रमत्करोति। यथा काव्यप्रकाश: कारिकावृत्युदाह्ृतिभिस्त्रिवाविभक्तो निरूपितस्तर्थव साहित्यदर्पणोऽपि कारिकावृत्युदाहृतिभिस्त्रिधा विभक्तः समुल्लसति। तत्र कारिकावृत्तयः स्वकीया एव, उदाहृतयस्तु स्त्रकीया: परकीयाक्ष। अरप्त्र च प्रायः सरलयैव रीत्या प्रमेयाणामुन- दानम्, क्वचिच्च यद्रहनत्वं तद्विपयकाठिन्यमूलकमेव न तु लेखकाठिन्यमूलकम् । एवश् विलक्षणस्यास्य ग्रन्थस्य पूर्वोक्तपन्थेः सह सरस्वतीकरठाभरणाद्येकदेशीयश्र सह तुलनाSत्रकाश एच नास्ति। कविशिरोमरोर्नाट्यशास्त्रदी क्षागुरोरस्य विश्वनाथस्यास्मादेकस्मादेव साहित्य दर्प- आात्रन्थात् यथा व्याकरणे तथा न्यायशास्त्रादावपि समधिकः परिचय इत्यवगम्यते। तथा च पश्चमपरिच्छेेतनुमान एव व्यञ्जनावृत्तिमन्तर्भावयतां नैयायिकानां मतमनूद्य सम्य- कूतया दूषितम्। यत्र तत्रैतद्ग्रन्थे वेदान्तसिद्धान्तविषयोपन्यासेन तच्छास्त्रेऽपि पाण्डि- त्यप्रकर्ष मेव, इत्थं नाट्यादिकलाशास्त्रेषु तथा प्रवेशः सर्वतोऽिकोवरीवर्तीति तत्रैतद् ग्रन्थमेव प्रमायम्। यच्च क्ववन प्रकरणे शृक्ञारैकरसप्रवाहाप्लावनं-तच्वापरिहार्यतया न दोषाघा यकाय सम्भवितुमदंतीति दोषमाशङ्कयैव काव्यालङ्कारे रुद्रटेन प्रतिपादितम्- नहि कविना परदारा एष्टव्या नापि चोपदेष्टव्या। कस्तव्यतयाऽन्येषां न च तदुपायोऽभिधातव्यः। किन्तु तदोयं वृष्तं काव्याङ्गतया स केवलं वकि। आराधयितुं विदुषस्तेन न दोष: कवेरत्र।। कि बहूक्त्या साहित्यशास्त्रस्य दुर्बोधा दुरघिगमाश्चाऽपि विषया अत्र तथा सार- सयेन प्रतिपादिता यथा सुकुमारमतीनामध्यन्तेवासिनामञ्जसा सुगमा: सुबोघाश्च सजजाताः। अतो ह्यलङ्कारशास्त्रे प्रविविक्षूसामेकमेवावलम्बनमेतच्छ्रास्त्रमिति दढ़ीयान् मे चेतसि विश्वासः। उक्तव्न प्रन्थकृता स्वयमेवैतद्गन्थचरमे- "साहित्यद पणममुं सुधयो विलोकय साहित्य त्त्वमखिलं सुखभेव वित्त" लोचनारम्भे तत्पुत्रेणानन्तदासेनाऽपीत्थमभाणि- मासी कपिज्ञल कुलक्षीराकूपारचन्द्रमाः। त्रिकलिङ्गाधिपघराधामघीसचियः कृती।। अशेषभाषारमणीमुजङ्ग: साहित्य विद्यार्णवकर्रधार:। ध्वन्यध्वनिप्रौढ़धियां पुरोगः श्रीविश्वनाथः कविचक्रवर्ती।।

उपोद्धात: । RAD स्वरपाक्षरः सुबोधार्थः प्रध्वस्ताशेपद्षणः । - साहित्यदर्पणो नाम ग्रन्थस्तेन विनिमितः ॥। पारं साहित्यविद्याब्धेर्गन्तुं वाञछन्ति ये चितौ। कृतिरेषा तरिस्तेषां विश्व सथमहाकवेः॥ श्रव्याभिनेयालङ्वारतत्त्त्वं सत्कनिसम्मतम्। यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नहास्ति न तत्कचित्॥ अथ ग्रन्थप्रणेतुः समयादिनिरुपणय्। अथैवं धीरधुरीसस्य विद्वत्वुलललामभूनस्व सवेतन्त्रस्वतन्त्रस्य कविपुङ्गवस्य भूशिरोमरोर्प्रन्थकृतो विश्वनाथस्य समयादिकमत्र निरूप्यते। यद्यपि जन्मसमयादि निरूपणो स्फुटतरं ताहशं किमपि प्रमायं नोपलभ्यते तथापि तन्निरुपएं नातिकठिन मिव प्रतिभाति। तथाहि-साहित्यदर्परात्य चनुर्थपरिच्छेदे-यवनाधिपतेरल्लावुदी- नस्य स्मारक :- "सन्धो स्वर्वस्वहरणं विग्रहे प्रायनिग्रहः। अ्ल्ावदीननृपतो न सन्धिन च विग्रह्: ।" इत्येवं श्रोको विलस्ति। स च यवनाधिपतिः (सुल्नतान् अल्लाउदीन महम्मद खिल्जि) इत्यमिघेयेन तत्ममये प्रसिद्ध आसीत्। सो डि गौड़देशमाक्रम्य तत्रत्य भुवं शशास। कलिङ्गराज्यशासकेन नरसिहभूरतिना चायं पराजित आ्रसीत्। विषन्र- योगेस च सीध्टन्दीयपोडशाधिकत्रयोदशशतके (१३१६) केन चिद् व्यागदितः । विश्वनाथेन हि नरमिदविजयाख्यं काव्यमेकं विनिमिंतम्। तथाहि-तन्रत्यमत्र पद्यम्- "आहवे जगदुइण्डराजमण्डज्राहवे। श्रीनृसिंह महीपाल ! स्वस्त्यस्तु तव घाहवे।।" अत एव चावगम्यते यदयं विश्वनाथः कस्यापि नरसिदाख्यनृपतेः सान्धिविग्र- हिकः (अर्थात् मुख्यसचिवः) आसीत्, तथा मानुदेवनृपतेश्र सान्धिविग्रहिक आसीदिति तदीयचन्द्रकलानाटिकात: स्फुट प्रतीयते। एवञ्ञ विश्वनाथस्रयोदशशता- व्य्याश्चरमे भागे नरसिंहनृपतेः, चतुर्द्दशशताब्द्याः पूर्वभागे भानुदेवनृपतेश्र समय एवासीदित्यवधार्यते। विजयनरसिंहाख्यकाव्यपद्यं लोचने तत्पुत्रेणनन्तदासेनोकं यथा मम तातपादानां विजयनरसिहे- निश्वा लोद्वातवातप्रसरधुत कुलाह्वार्यमुद्धवातदंष्ट्रा जातज्योतिः स्फुलिङ्गप्रकरविरचितोल्कानिकायाभिशङ्काः। अर्धें पारीन्द्रमर्धे नरमहह महालोकमालोक्यलोकाः स्तोका: स्तोकाऽवशेषा: शरणमुपययुर्वारिधि वारिधिं वा। एतेन विजयनरसिहकाव्यन्तदीयमेवेति न काचन विप्रतिपत्तिः। परं नरसिंह-

उपोद्धात:।

नामानो बहवो नृपतय उत्कलस्ष्य राज्यसिंहासनमलञ्कुः । एवं भानुदेवनामानोऽपि बहवो नृपतयस्तदासनमलश्वकुः । एतत्पिताहोऽपि नरसिंहाख्यनृपतेरेव सभायामा- सीदिति स्वयमेव काव्यप्रकाशस्य दर्पणाख्यव्याख्यायामुक्तम्- यदाहु :- "श्रीकलिङ्गभूमएडलाखएडमहाराजाविराज-श्रीनरसिंहदेवसभायां धर्म

पादाः" इति। तथा भानुदेवनृपतेश्वैतत्पिता चन्द्रशेखरः सान्विविग्रद्दिक आर्रसीदित्येतद्नन्थद्वि- तीयपरिच्छेदे स्वयमेवोक्त"-यथा मम तातपादानां महापात्रचतुर्दशभापाभुजङ्गम महाकवीश्वरश्री चन्द्रशेखग्सान्धिविग्रहिकाणाम्-दुर्गालक्वितविप्रहो ·...... राजत्यु- माबल्लभः" इत्यत्र प्रकरोनाभिधेये उमावल्लमशब्दस्य उमानाम्नी महादेवी तद्वल्ल- भमानुदेवनृपतिरूपेऽर्थे नियन्त्रिते व्यञ्नयेव गौरीबल्लभरूपोरऽर्थो बोध्यते। भानुदे- वनृपतेः प्राकरशिकत्वात्तस्यैव राज्ञः प्रशस्तिपरमिदं पद्यम्। अत्रेदं विचारणीयम्-विश्वनाथो हि कस्य नरसिंहनृपतेः कस्य च भानुदेव- नृपतेः सान्धिविभ्रहिक इति विचिकित्साया प्रथमस्तावद्यो नरसिंह: सप्दशोत्तरद्वादश- शतकवत्सरे। (क) (१२१७) तद्देशरज्यसिंह्दासनमलञ्चकार नस्यैव भूपतेः सभाय। तत्पितामहे नारायण आ्रप्रसीदिति प्रतीयते। एवं प्रथमो यो भानुदेवो भूपतिस्तस्य तत्तातपादः सान्धिविश्रहिक आरसीत्। अनेन हि द्वितीयो यो नरसिंहः खिष्टाब्दीय- षडधिकत्रयोदशशतकम् (१३०६) यावद् राज्यसिहासनमलवकार तस्य विजय- प्रशस्तिर्निमितेति निश्चप्रचम्। निःशङ्कोपाघिको द्वितीयनरसिंहनृपतेरात्मजो भानुदेव नृपतिर्विश्वनाथस्य परिपोषक आरपरसीत्, निजपराक्रमेण यतो निःशङ्क: त्रत एव निःशङ्क इति सार्थक उपाधिरभूत्। केचिक्षु मुद्रितनिखिलसाहित्यदरपणातृतीयपरिच्छेदगतरस- विचारोपक्रमे "तत्प्राणत्वव्धास्मद् वृद्धप्रपितामह-सहृदयगोष्ठीगरिष्ठकविपडतमु ख्यश्रीमन्नारायणपादैरुक्त्म्" इत्येवंरूपः प्रायेय पाठः समुपलभ्यते तद्वलान्ना- रायणास्य पितामहत्वन्नाङ्गीकुर्वन्ति। परन्त्वेतदापातरमणीयम्, काव्यप्रकाशदर्प- साख्योक्तसन्दर्भेय सवथा विरुद्धतवात्, वृद्धप्रपितामहत्वे च नारायरो पञ्चमपुरुषस्वं समापतति विश्वनाथस्य तर्हि कस्यापि नरसिहनृपतेः सभायां स्थितिनैव सम्भवेत्तथा च पञ्चदशशताब्द्यां तजन्म समापतेत्। एतद्प्रन्थचरमे हि "नारायणचरणारविन्दम- धुव्रत"'इति प्रतिपादनेन चन्द्रकलानाटिकायाः प्रारम्भे "नारायणचरगारविन्दमधुकरी भूत"इति प्रतिपादनेन च कविना नाराययस्य पितामहत्वमेवाभिव्यजितम्। प्रथमश्ष यदा नरसिंहो राजा तदा 'सुल्तान अल्लाउदीन महम्मद खिल्जी' गौड़देशमधिकृत्य यः (क)-"अत्रास्ति सप्तदशोत्तरद्वादशशतकवत्सरे (१२१७) चतुदशमुवनाधिपत्यादिविरु- दावलीविराजमान: श्रीवीरनरसिंहदेवमद्दीपतिः स्वराज्य स्यैकत्रिशत्यककेडभिलिख्यमाने सिंदशुक्ल- पष्ठ्यां सोमवारे इत्यैतिहाफिफकिका।

उपोद्धातः । ५

समासीत् स एव तत्प्रतिपक्षी। तदानीं नरसिंहेन यवनाधिपतिः गौड़ेन्द्र: पराजितः । निःशङ्कोपाधिना द्वितीयभानुदेवेन राज्ञा "गियास् उदीन" यवनाघिपतिः पराजितस्त- तसमये स एव गौड़ेन्द्र आसीत्, गौड़ेन्द्रविजयं लक्षीकृत्यैव "राजा गौड़ेन्द्र कएटक शोघयति" इति तत्सामयिकोऽयं प्रवादः प्रचलित श्रासीत्। अरस्य राज: प्रशस्तिवर्णनाभिप्रायेणवैतद्यन्थे द्वितीयपरिच्छेदे रूढ़ौ सारोपगौण्याः लक्षसल क्षणायाः उदाहरणत्वेन तद्वाक्यमुपनिवर्द्ध ग्रन्थकृता। बहवो यवनाधिपतय- स्तद्ेशाघिपतिपराक्रमेय पराजिता बभूवुः, अत एव तद्विजेतु: कलिङ्गनृपतेर्निःशडकोपा- धिकस्य भानुदेवस्य गौडेन्द्रविजयं लक्षीकृत्यैव हि "कलिङ्गाः साहसिकाः" इत्यपि प्रवादस्तदानीमा सीद। इदञ्वापि वाक्यं जात्यैकत्वविवक्षया रूढ़ौ लक्षसाया उदाहरसत्वेन द्वितीयपरिच्छेदे स्वयमेव प्रतिपादितम्। एतत्पूर्ववत्तिनः द्वादशशताब्द्यां प्रादुर्भूता नैषघ-प्रसन्नशघव-गीतगोविन्दप्रणेतारः श्रीह्षजयदेवादयः।अच तत्तद्ग्रन्थस्थाः "धन्यासि वैदर्मि, कदली कदली, हृदि विलसिताहारो नायम्भुजज्ञमनायक" इत्याद्याः श्लोकाः समुपलभ्यन्ते। खिष्टीयपञ्चदशशतकसमुद्भूतेन (१५००) काव्यप्रदीपकृता गोविन्दठकुरेशा च 'तददोषौ शब्दार्थौ" इत्यादिकारिकाविवरणवसरे"अर्वाचीना- स्तु" इत्यादिना दर्पेणकारमतमेवोपस्थापितम्। पश्चदशशताव्य्याः प्रारम्भकाले समु- द्भूतेन कुमारस्वामिना नामोल्लेखनपूर्वक साहित्यदर्पणात्पाठः समुद्धृतः, इत्थञ्च दर्पगाकारो विश्वनाथकविराजश्वतुर्दशशताब्द्यामभूदिति नात्र मनागपि सन्देहलेशः । काव्यप्रकाशदर्पणे नारायणान्ते दासपदोपलम्भात् साहित्यदर्परो, विश्वनाथना- म्ने।ऽन्ते तदनुपलम्भादवयक्तिमेदो न शङ्कनीयः, विश्वनाथात्मजस्यैवानन्तदासेति नामो- पलम्भात, तथा विश्वनाथपितामहानुजस्य चएडीदासस्यापि तथैव नामोपलम्भाच्च पितामहादयो ह्वस्य दाससंज्ञका एवासन्। एतन्महानुभावस्य नाम बहुविशेषणघटित

भाषाविषये भूयांसो विद्वांसो भवन्ति ये तु एकामेव संस्कृतभाषां कारत्स्नेनावबोद्ध न शक्नुवन्ति संस्कृतभाषापारङ्गताः सन्तो ये च द्वित्रा अप्यन्या भाषा: साकल्येनाव- बुध्यन्ते ते तु विरला एव,परं विशालबुद्धिवैभस्तु विश्वनाथकविराजो न केवलां संहकृ- तभाषामेव नाऽवि वा द्विता अन्यभाषा: किन्तु अरष्टादशाऽपि भाषास्तथाज्ञातवान्यथा तासु तास्वपि भाषासु रमणीयान् गुणालङ्कारयुतान् भाषापाटवबोघकप्रबन्धान् रच- यितुं समभृत् । अ्र्पत एव "अष्यादशभाषावारविलासिनीभुजङ्ग"" इति विशेषणेन संस्तू- यते विद्वद्वरैः। तदीयप्राकृतसौरसैन्या दिविविधभाषाप्रकर्षपारिडस्यद्योतकपद्यं यथा- मञ्जुलमणिमझीरे कलगम्भीरे विलाससरसीतीरे। विरसासि केलिकीरे किमालि ! धीरे च गन्घसमीरे। शत्र संस्कृत-प्राकृत-सौरसेनी-प्राच्यावन्ती-नागरापभ्रंशेषु, एकविधमेव। सान्धिविग्रहिक इत्यादिविशेषरोन प्रधानमन्त्रिपदे स्थितो ब्राह्मण एवायमिति

उपोद्धातः।

निश्वीयते। मुख्यामात्यपदे ब्राह्मगास्यैवाविकारित्वदर्शनात्। तथा च मनु :- सर्वषानतु विशिष्टेन ब्राह्मरोन विशेषतः । मन्त्रयेत् परमं मन्त्रं राजा पाड्गुण्यसंयुतम्।। केचित्त-"सान्निविग्रहिक" इति राज्यदत्ताधिकारविशेषस्तत्समये विद्याप्रेमिक- लिजभूपतीनां राजसभायां तत्पूर्वजाश्षासन्नत एतन्नामापि तद्विशेषणघटितमिति वदन्ति महापाश्ोपाधिस्तु लोकोत्तरपासिडित्यवलेन राशेव प्रदत्त:, न तु तत्कुलपारम्पर्यक्र - मागतः । कविराजेत्युपाधिस्तु कवीनां राजा प्रधान इति स्वस्य कविष्वनि मुख्यप्रति- पादनपरत्वमेवाभिव्यनक्ति। अयश्चोपाविरस्य विलक्षणं काव्यं समीचय सुप्रीतमनसा त्रिकलिङ्गेश्वरेग प्रादायि इति- धम्मिल्ले नतमल्लिकासमुदयो, हस्ते सिताम्भोरुद्दम्। हार: कण्ठतटे पयोधर युगे श्रीखराडलेपो घनः।। एकोऽपि त्रिकलिङ्गभूमि लक ! त्वत्कीतत्तिराशिययौ। नानामण्डनतां पुरन्दरपुरीवामभ्रुवां विग्रहे।। अनेनावधार्य्यते। वैद्यजातिबोधकं कविराजादमिति तु नापादनीयम्, तथा- सति प्रसिद्धत्वाद् "वंद्य" इत्येव निर्दिशेत् सामान्येऽनि चिकित्सकार्थे कविराजेत्युग- घिना व्यवहारात्तदर्थपरकत्वस्यान्याय्यत्वाच्च। काव्यप्रकाशदर्पणे तु "संगीतविद्याविद्याघर-कलाविद्यामालतीमधुकर-विविध विद्याविद्यार्ण वकर्सघार" इतिविशेषत्रयमधिकमुपलभ्यते। चन्द्रकलानाटिकायान्तु नाटयशास्त्रदी क्षागुरुरित्यप्युपाघिरित्यवगच्छामः । एत- न्निर्मितप्रबन्धास्तु बहव इति श्रयन्ते परन्तु हन्त । नाद्यापि निखिला अपि दृष्टिपथे समायाता इति नितगं चेखिद्यते चेतः। नामत एतन्निर्मितप्रबन्धा श्रत्र प्रदर्श्यन्ते- १-राघवविलासः (महाकाव्यम) २-कुवलयाश्वचरितम् (प्राकृतकाव्यम्) ३-चन्द्रकला (नाटिका) ४-प्रभावतीपरिगायम् (नाटकम्) ५-प्रशस्तिरत्नावलि: (षोडशभाषानिमितकरम्भकम्) ६-नरसिहविजय: (खएडकाव्यम्) ७-कंसवधम् (काव्यम्) ८-साहित्यदर्पणः (शास्त्रीयप्रबन्धः) ६ -- काव्यप्रकाशदपणः (काव्यप्रकाशटीका) साहित्यदर्पणे यत्र तत्र ग्रन्थनामानिर्देशेन "इदं मम" इतिकथनेन च एत- द्विना अपि तन्निमिता प्रबन्धाः सन्तीत्यवगभ्यते। अस्य च अन्थरक्षस्य प्राचीना-

उपोद्धातः । 9

अर्वाचीनाश्च बह््यष्टीकाः साम्प्रतं विलसन्ति, तासु हरिदाससिद्धान्तवागीश- विनिर्मिता सर्वतोऽमिनवा छात्रहितैषिणी विवृतिः स्वल्पेनैव समयेन परशां कीर्ततिराशिं प्रतिदिशं विस्तारयामास। परन्तु यत् तत्र प्रमेयांशविचारेऽन्यग्रन्थमपि सहायतासम्पा- दनार्थमपेक्षत एव साऽपीतिकृत्वा बहो: कालात्पूर्वमेव स्वकीययन्त्रालयतोऽभिनवां टीकां विनिर्माय प्रकाशयितुं कृतपरिश्रमः गोलोकवासि-बाबू हरिदासगुसात्मजश्रोजय- कृष्णदासगुप्तमहोदयेः चौखम्बा संस्कृत सीरिजाथ्यकैर्दिगन्तयशसः शिष्योप शिष्यैरुपगीयमाना: प्रातःस्मरणीया अस्मत्साहित्यशास्त्रगुखवः काव्यकाननपञ्चानन- श्रीयुतताराचरणभट्टाचाय्यमहोदयाः प्रार्थिताः, परञ्चवार्घक्यवशात् समयाभावाच्च तत्सम्पादनमज्जीकत्तु'न शेकुः। तदा किशोरकेलिकरशर्म्मोपाह्व श्रीनवकिशोरशाच्चि महोदया: प्रार्थिता: स्वीचक्रुः । विपश्चिद्वरास्तेऽपि महनुभावा आरदितः परिच्छेदद्वय यावत्प्रकाशयित्वा काय्यंवशाद्ेशान्तरं प्रस्थिताः। कति वर्षासित दाशया वर्तमानैरपि सीरिजाथ्यकैः भग्नमनोरथमात्मानं मन्यमानैः तत्कार्य्यसम्पादनायाहं नियुक्त:। मयाऽपि यथामति प्रकृतप्रन्थोपयोगिबहुविषयान् समालोच्य "लक्ष्मी"नामिकया टीकया प्रन्थोऽयं सम्पादितः । दपणे हि बहवः पाठमेदाः समुपलभ्यन्ते तथापि निर्णम- सागरयन्त्रालयमुद्रितं म० म० दुर्गाप्रसादद्विवेदिसम्ादितं साहित्यदर्पयमेव प्रमाण- यन्ति मान्या अतस्तत्स्थपाठ एवात्रास्माभिरपि स्थापितः । सम्पादने चाऽस्मिन् परोपकारबद्धपरिकर-सुरभारती संरक्षणतत्पर-परमपावनमहनीयकीर्त्तिपरिमलोल्लासितज- गतीतलनिलय निखिललोकमानसमरन्दसुरभारतीविभ्रमभरैकनिकेतन प्राच्यविद्यामहा-

ध्यक्ष "श्रीभवानीशङ्गरसंस्कृतमहाविद्यालय" संस्थापकेः श्रीयुतभवानीशङ्कर- त्रिपाठिमहोदयैः यथासमयमार्थिकसाहाय्यं सम्प्राप्तन्तदर्थन्ते धन्यवादाहाः। अ्रत्र प्रफसंशोघनादौ 'मिथिलाग्रन्थमाला" सम्पादकैर्मित्रप्रवरैः श्रीरामचन्द्रभाजी महोदयस्तथा पणाशीकरोपाह् शरामचन्द्रजी महोदयैक्ष महानुपकार: स्जातस्तदर्थं तेऽपि धन्यवादार्हाः। यद्यपि "आत्मनः प्रियतया तनुभाजां नात्मनः कृतिषु दूषणदृष्टिः इति न्यायान्मत्सटशसरागायां स्वविरचितसन्दर्भें दोषदृष्टिनैव जायते तथापि

समीचीनत्वासीमीचीनत्वविचारणायां निष्पक्षन्यायभाजः सहदया विद्वद्वरा एव प्रमाणम् । अपि च- मत्येरसर्विदुरैर्विहिते क नाम, प्रन्थेडस्ति दोषविरह:सुचिरन्तनेऽपि।। (ख) सा०

उपोद्धातः ।

इति न्यायात् प्रमादस्य स्वाभाविकस्वात् कण्टकाकषरदोषाद्वा यदन्न स्खलनं सजातं तव कमासारा विपशितरा दयोदयमधुरद्दशा निरीक्षमायाः ससूचनं क्षमिष्यन्ते मामिति सप्रश्रयं निवेदयति-

"तद्विद्वांसोऽुगृह्न्तु चित्तथोत्रेःप्रसादिमिः। सन्तः प्रणयवाक्यानि गृहनन्ति ह्यनसूयवः। नचात्रातीव कर्त्तव्य दोषटटिपरं मनः । दोषो ह्यविद्यमानोऽपि तच्चित्तानां प्रकाशते।। निर्दोपत्वेकवाक्यत्वं क्व वा लोकस्य दश्यते । सापवादा यतः केचिन्मोक्षस्वर्गावपि क्वचित्।"

इत्यादिसूक्तयो ह्यत्र स्मरगीयाः सुघीवरैः। व्याख्यामेनां समादाय विषमामपि चेतसि॥

मातृनवमी भावत्क :- सं० २००४ श्री कृष्णमोहनशर्मा

षठपरिच्छेदान्तस्य श्लोकानामकाराद्यनुक्मणिका।

पृष्ठस्य पृष्ठस्य पड़ो

त्र अस्माकं सखि वाससी १४१

अकक्मादेव तन्वङ्गी २०६ अस्य वक्ष: सणेनैव ५८७ 3 20 अङ्गनि खेदयास १६९ ६ अहमेव मतो सहीपतेः 3

अध्यंमर्ध्यमिति २१९ ६

अत्ता एत्थ :नमजड् २१ १ आक्षिपन्त्यर विन्दानि ५६४ ४

अत्यव्वतस्तनमुरो नयने १६४ २ आदित्योऽयं स्थितो मुढाः ३६९

अश्युन्नतस्तनयुगा- ३७९ २ आनन्दाय च विस्मयाय च ५५०

अत्रान्तरे कमाप वाक् ११७ ११ आपतन्तममु दूरादू ३४५

अत्रासीसफणि ५९१ आश्िष्टभूमि रसितारम्: २२१ १

अथ तत्र पाण्डुतनयेन २४१ आसादितप्रकटनिमल- ४५५ ९

अद्यप्रचण्डभुजदण्ड ६१३ आहारे विरति: समस्त- ३७४ २

अद्यापि देहि ३ आहृतस्वाभिषेकाय

अधरः किसलयरागः ५६८ २

अध्यासितुं तव चिरातू ६१३ इति यावरकुरङ्गाक्षी ६३२ 8

अनलंक्कतोऽपि सुन्दर १७० ६ इति गदितवती रुषा १८ह

अनन्यसाधारणधीधंता २६० इद किलाव्याजमनोहरं चपुः ५६९ 3 अनुयान्त्या जनातीतं ६६५ ८ इन्द्रजिच्चण्डवीयोडास इयं स्वर्गाधिनाथस्य 9 अनेन लोकगुरुणा ५६६ अग्तिकगवमपि भामिय- २११ १ अन्यासु तावदुपमदसहासु २४३ ७ उभ णिचचल िपान्दा 2

अप्रियाणि कराश्वेष वाचा ५३३ १० उत्कृत्योष्कृष्य कृत्िम् २९०

अभ्यव्ता पुरस्तादवगाढा ६०४ २ उदिक्षिप्तं करकङ्कणदय मिदमू १८० १

अमितः समितः प्राह्मेः ३४१ ६ उच्िष्ठ दूतति यामो १८२ १२

मयं स रशनोत्कर्षी ३८२ २ उत्फुल्लकमलकसर ५९७ मलमळमतिमात्रं साहसन ४६६ १ उत्साहातिशयं वत्स ४९९ 2

अलं स्थिश्वाश्मशानेडस्मिन् ३६८ ४ उदेति पूर्व कुसुमं ततःफलम् ५८१ 10

अलिअप सुत्तअ २६८ २ उद्दामात्करिकाविपाण्डुर ४७१ ११

अलिकुलमञ्जुलकेसी ६१६ १ उच्च मितेकभ्रूलत- ५१६ अम्नत्थामा हत इति ५१३ १ उपकृतं बहु तत् किमुच्यते 2

६७२ ६ उपदिशति कामिनीनाम् ७२ २

मसंभृतं मण्डनमङ्गयष्टः १९३ ए

मसंशय चत्रपरिग्रहक्षमा २३० एकस्मिन् शयने पराठमु. २६१ ८ 9

२ श्रोकानुक्रमणिका।

पृष्ठस्य पृष्ठस्य पङ् एकस्यव विपाकोऽयम् १९ गृह्यतामर्जित मिदं ५१३ एकत्रासनसंस्थिति: १६९ च एवं वादिनि देवर्षो २३३ ४९४ ६ एसा कुडिलघणेण २४२ 2 चरणपतनप्रत्याख्यानात् ३२२ ? क चलापार्ङ्ा दृष्टि स्पृशसि ३७१ ६ कथमीक्षे कुरद्गाक्षीं २६० ७ चारुणा स्फुरितेनायं ३ कद्ली कदली करभः करभः ३२९ ६ चिन्ताभि: स्तिमितं मणः २०४ ९ कदा वाराणस्थामिह ३०४ ३ चिररतिपरिखेदप्राप्त० २२७ कमलेण विअसिएण २४५ ६ ज V करमुदय महीघरस्तनाग्रे २६४ ८ कर्त्ताद्तच्छुलनां ६११ जघनस्थलनद्वपत्रवल्ली ३१८ 3 कस्स व ण होइ रोसो जनस्थाने भ्रान्तं ४१३ ३८४ १ १ कान्तास्त एव भुवनत्नित- :१७ जन्मन्दोर्विमले कुले ५२६ 5 २ कान्ते तथा कथमपि जलके लितरलकरतल- २ १६१ ६ कारम प्रिया न सुलभा ज्वलतु गगने रात्रौ १९६ ५०३ ४ जीयन्ते जयिनोऽपि 2 .कालरात्रि ५९० ज्ञातिप्रीतिर्मंनसि १२५ ६ कालान्तककरालास्य ६२२ कालो मधु: कुपित एष च ८६ ण ३ किद्धरोषि करोपान्ते ६३२ णवरि असं जुमजुअ्वं

कि रुद्ध: प्रियया कया १८६ त कि शीकरैः कमविमर्दिमि ४०६ ६ ९

किसलयमिव मुग्धं २४१ ७ तदवितथमवादीर्यन्मम १६७ कुर्वन्त्वाप्ता हतानां ५२७ ६ तदप्रापिमहदादुःख- ३६: कृतमनुमतं २८९ तनुस्पर्शादस्या दरमकुलिते २१७ १४ कृश्वा दीननिपीडनां २४२ ८ तव कितव किमाहितं: १८८ कृष्टा केशेषु भार्या ५२४ १ त्वास्मि गीतरागेण ४१६ के दुमास्ते क वा ग्रमे २०३ १२ ६१८ १६४ तह से झत्ति पउत्ता १३२ 9 क्राकार्य शशलक्ष्मण: ३२३ तह संहरिज्ई १६८ ८ तां जानीया: परिमितकथां १८३ क्षेमं ते ननु पक्ष्मकात्ति २६२ ६ तारुण्यस्य विलास: १९४ ६

ग तीगं भीष्ममहोदधौ ५३१ २

गमनमलसं शून्या दृष्टिः १४८ तीवराभिषङ्गप्रमवेण वूर्ति २२६ गाउकान्तदशनक्षतव्यथा ३४६ २ तृष्णापहारी विमलो १०३ गुरुतरकलनूपुराजुनादं २०१ १० त्वद्टा जिराजिनिधूत- ३११ २

गुरुपरतन्त्रतया बत ८८ ४ स्थया तपस्विचाण्डाल गुरोगिर: पञ्चदिना्यघीक्य २८द स्वामस्मि वच्मि विदुर्षा ३६६ ३

श्ोकानुक्रमणिका।

पृष्टस्य पङ़ पृष्ठस्य पडौ मध्यन्ती चलशफरी २०६ ९ नष्टं वर्षवरैमंनुष्यगणना- १४८ १ त्रिभागशेषासु निशासु २६१ ४ नाहं रक्षो न भूतो १३३ २ निर्वाणवैरदहना: ४६३ hr 4 दत्ते सालसमन्थर भुवि २ निर्वीयं गुरुशापभाषित- ६७७ ८ दत्त्वाभयं सोडतिरथो निःशेषच्युतचन्दनं स्तनतटं ८५ १ दधद्विद्युल्लेखामिव १३८ ७ निश्वासान्ध इवादर्श: ३३० ७ दलति हृदयं गाढोद्टेगो ५२९ ६ निहताशेषकौरव्य: ५२५ २ दशाननकरीटभ्यः ३४८ 3 नेत्रे खज्जनगअने सरसिज- १६२ 3 दिवि वा भुवि वा ममास्तु ३१० नो चाटु अ्रवएं कृतं न च १८२ दिशि मन्दायते ३४५ २ प दीपयन्रेदसीरन्ध्र- ३६७ पणअकुविआएँ दोण्यं २६८ ६ दीर्घाक्षं शरदिन्दुकान्ति पन्थिअण एत्थ सत्थरमत्थि २३६ दुर्गालद्गितविभह्ो मनसिजं ८२ पन्थिअ विमासिओ विअ २१२ ६ ५०६ 8 परिषदियमृषीणा ५११ दूरागतेन कुशल २७२ ११ दृश्येते तन्वि यावेतौ परिस्फुरन्मीनविघट्टितोरव: २६९ १८१ 3 पल्लवोपमिति सम्यसपक्ष २०० दष्टा दृष्टिमधी ददाति १५९ ७ दृष्टि हे प्रतिवेशिनि पश्यन्त्यसंख्यापथगा ३६६ ३४४ 8 पश्यामि शोक- ६८४ दृष्टिस्तृणीकृतजगन्नय- ११३ पाणिरोधमविरोधित १९९ द्ष्ट्वेका सनसंस्थिते प्रियतमे १'१ ८ पाण्डु कामं वदनं हृदयं २६२ 020 V १ दष्टया केशवगोपराग- ३१३ ३ पूयन्तां सलिलेन रतकलशाद३२ ४ दोर्दण्डाश्चित चन्द्रशेखरधनु: २६८ द्वीपादन्यस्मादृपि ४५६ प्रवृद्ध यद्वैर मम खलु 20 ४६४ * 9 घ प्रसाघय पुरी लड्डां धग्य: स एव तरुणो नयने ३५५ २ १० वन्यासि या कथयसि १६३ प्रस्थानं वलये: कृतं २७६ २ धम्मिज्जमर्धमुक्क कलयति २०४ ७

धम्मिल्ले नवमललका- ३४८ ७ प्राणेशेन प्राहतनखरेष्वङ्ग २३६ २ विन्वन्त्यमुनि मदमूच्छंद- ३७९ ६ प्रातिभ त्रिसरकेण गतानां २२४ २ धतायुधो यावदहं २२९ ७ प्राप्तावकरथारूढौ पृष्छनतौ१२२ २ न प्राय्श्चित्तं चरिष्यामि २३२ २ न रूजु वयममुष्य दान. प्रायेगौव हि हश्यन्ते न तथा भूषयत्यङ्गम् २५१ 7:26 प्रियजीवितताक्रौय ६१८ ३ न बूते परषां गिरं १६५ ११ प्रमार्द्रा: प्रणयसपृश: २६० 2 न्यकारो हयमेव मे ११ ब नयनयुगासेचनकम् ३२२ ६ बाले नाथ विमुञ्ज १६८ नवनखपद्मऊ २७१ २ ब्राह्मणातिक्रमत्यागो ३८१ ३

श्रोकानुक्रमसिका। cc

पृष्ठस्य पङ् पष्ठस्य पड्डौ

भ यदिसमरमपास्थ ९३ ९

भग्नं भीमेन भवतो ४७१ यद्ठीर्य कूमंराजस्य ७७२ २

भम धम्मिअ वीसत्थो ३३२ यद्वद्युतमिव २७० ७

मिसिणीअलसअणीए २६२ ययातेरिय शर्मिष्ठा 2 २८२ १२

मिक्षोमांसनिवेषएं ६१२ ३ यस्यालीयत शल्कमीर्नि ३३

भुक्तिमक्ति कृदे कान्त :६० याम: सुन्दरि याहि २७३

भूमौ क्षिप्तं शरीरं १३६ २ यासां सत्यपि सद्गुणानसरणे१६८

भूय: परिभवक्लान्तिलज्जा ६०१ युष्मान्द्वेपयति क्रोषाल्लोके ४९६ भो लक्षपर दीयतां जनकजारह४ २ यायः शस्त्र विमर्ति ५१२ 3

भ्रातर्द्विरफ भवता २३५ र m m भ्रूभङ्गे रचितेऽपि दष्टि रक्तोत्फुल्ल विशाललोलनयन:३१९ २६९ रजनीपु विमलभानो: म ३४७

मखशतपरिपूतं १२८ रतिके लिकल: किचित् ५८०

मस्ा लोकमदातारं रथ्यान्तश्चरतस्तथा ३०० 3 मथ्नामि कौरवशतं समरे ३८६ राजान: सुरनविशेषमधुना ५४० २ मधु द्विरेफः कुसुमैकपात्रे ३४ राज्यं च वसु देहश्र २६३ २ मधुरवचनै :: सभ्रभङ्ग: १६६ राममन्मथशरेण ताडिता २३० 20 मध्यस्य प्रथिमानमेति रामो मूध्नि निधाय ४६४

मनः प्रकृत्यैव चलं शेलम्बाः परिपूरयन्तु ५१४ २६४ 2 ३ मयि सकपटं किंचित्क्ापि २३६ ल

मक्लिकामकुले चण्टि ३५० लङ्क्पपरस्य भवने ४६४ ६ ८ मल्लीमतल्लीषु वनाम्तरेषु ३१८ लज्जापज्जत्तपसाहणांड १५७ २ लाक्षागृहानलवषास ८ महिलासहस्सभरिए ३५१ ४९३ ४ मा गर्वमदह कपोलतले लावण्यं यदसौ कान्ति: २०२ १३ ३६७

मानोख्तां प्रuयिनीं लीलागतैरपि तरङ्गयतो ३८३ १ १ मामाकाश प्रणिहितभुजं व २२८ वाणीरकुड ङ्गुनडीणसर्डण ३७२ ३९१ ४ विदूरे केयूग कुरु १८४ ४ मुहुरुपहसितामिवा १८८ ६ विनर्यात सुदृदशो दशो: परागं२6० ८ मृगरूपं पारित्यज्य विधाय ५र३ ६ विपिन क्व जटानिबन्धनं २८७ मृणा लव्यालव लया ११७ चिलोकनेनैव तवामुना मृस्कुम्भवालुकारन्घ्र ३१० २० OY स्रियते म्रियमाणे या विवृण्वती शेलसुतापि १९२ ११ विसृज सुन्दार २४० ३

यः कौमारहरः स एव य वेदान्तेपु यमाहुरेकपुरुषं २१ ४५२ ४ यत्रोन्मदानां प्रमदाजनानां ३९५ वृद्ोऽन्घ:पतिरेषमख्कगतः २२२ षयपोहितुं लोचनतो यत्सत्यव्रतभङ्ग ४९८ २०६ 1 श यदाह धात्र्या प्रथमोदितं ३०६ 2 शठान्यस्या: १४२

श्रोकानुक्रमिका।

पृष्ठस्य पढ़ने पृष्टस्य प OF शिखरिणि क्व नु नाम ३४९ सा पत्युः प्रथमापराघसमये १६. २

शिरसि छतसुरपगे ४६० सान्द्रानन्दमनन्त ६३१ 6

x V 9 शिरामुखे: स्यन्दित एद २६र सायं स्नानमुपासितं ३६१ शीतांशुमु खमुत्पले ११८ ७ सार्थकानथकपदं २३२

शुश्रषस्व गुरुनकुरु ५७१ सार्धे मनोसथशते ६ १६८ शुन्यं वासगृहं सुतनु जहि कोपं ३२१ ४

शेफालिकां विदलितां २६३ सुभग त्वत्कधारम्भे २००

शोणं वीक्ष्य मखं १४० सुभगे कोटिसंख्यत्वमपेत्य ३५० 3

श्रवणः पेयमनेकेः ४४६ सूर्याचन्द्रमसौ यस्य १ श्रीरेषा पाणिरप्यस्याः सङ्गेतकालमनर्स

श्रीहपो निपुण कवि: ४५८ संधी सर्वस्वहरणां श्रुताप्सरोगीतिरप १५५ ३ स्नाता तिष्ठति कुन्तलेश्वर सुता१:९ श्रुत्वा यान्तं बहि: २०१ स्तग्धश्यामलकान्ति ७३ m 20 ध्वासानमुञ्जति भूतले २०३ सर्व्षितिभृतां ६१०

स स्वच्छाम्भ: स्नपनविधौ १९८

स एव सुरभि: काल: १९१ स्वामिन्भंगुरयालकं १६६ २ १० सज्जेदि सुरहिमासो स्वामी निःश्वसिते ३४६ स्वामी मुग्धतरो वनं १७३

सतीमपि,ज्ञाति ४१० ३१६

सघः पुरीपरिसरेऽपि २२३ ह ४ सद्वंशसंभवः शुद्ध: हते जरति गाङेये R W R ६८० m समाश्लिष्टाः समाश्तेपेः १६१ ६ हरस्तु क्रिचित ३११ समीक्ष्य पुश्जस्य चिरारिंपता २8 हसति परितोषरहितं ७० ३ oc सरसिजमनु'वद्धं शंवलेनापि ११४ हा पूर्णचन्द्रमुखख ५३० ६

सद्भृत्यगणं सवान्धवं, ५०४ ६ हिममुक़चन्द्र ३५३

साहित्यदर्पणगतस्थूलविषयाणामनुक्रमणिका।

प्रथमपरिच्छेदे- पृष्ठाङ्का: मङ्गलाचरगाम्, काव्यप्रयोजनम्,काव्यस्वरूपम्, मंच्े- १-३

द्वितीयपरिच्छेदे- वाक्यस्वरूपम्, महावाक्यस्वरूपम्, पद-स्वरूपम्, अर्थ- ३७-९२ भेदप्रतिपादनम्, अरभिघास्वरूपम्, लक्षणास्वरूपम्, व्यञ्जनास्वरूपम्, तात्पर्याख्यवृत्ति निरूपराञ्च। तृतीयपररिच्छेदे- रसस्वरूपम्, रसोपपस्तिः, विभावस्वरूपम्, नायकस्वरू- ६३-३२४ पम्, नायिकास्वरूपम्, अनुभावस्वरूपम्, व्यभिचारि- भावस्वरूपम्, स्थायिभावप्रनिपादनम्, शृङ्गागादिरसस्व रूपम्, रसविरोघप्रतिपादनम्, भावस्वरूपम्, रसाभास- निरूपणम्, भावाभासप्रतिपादनम्, भाषशान्त्यादिनि- रूपणञ्। चतुर्थपरिच्छेदे- व्वनिस्वरूनम् ध्वनिभेदप्रतिपादनम्, गुणीभूतव्यज्य- ३२५-३६६ स्व्रूपम्, तद्भेदप्रतिपादन्च। पञ्चमपरिच्छेदे- व्यज्नावृत्तिस्थापनम्, मतान्तरेया रसना-वृत्तिश्च। ४००-३६६ षष्ठपरिच्छदे- काव्यस्य दृश्यश्रव्यत्वप्रतिपादनम्, दृश्यस्वरूपम्, तस्य ४३७-६४२ रूपकाभिघेयम्, अ्रभिनयस्वरूपम्, नाटकादिसङ्मयाकथ- नम्, नाटिकादिसङ्कथाकथनम् , नाटकादिस्वरूपम्, नाटिकादिस्वरूपम्, श्रव्यकाव्यस्वरूपम्, महाकाव्यादि- स्वरूपम्, कोषस्वरूपम्, गद्यस्वरूपम्। कथाख्यायिका- चम्पू-विरुद-करम्भक-स्वरूपञ्च। साहित्य दर्पणस्योदाहरणसङ्गयाः कारिकासंख्याश्र निरूष्यन्ते- उ० सं० का०सं० उ० सं० का०सं० प्रथमपरिच्छेदे ६ ३ चतुर्थपरिच्छेदे ४७ १४ द्वितीयपरिच्छेदे २० पञ्चमपरिच्छेदे २ ५ तृतीयपरिच्छेदे १४३ २६७ षछ्ठपरिच्छेदे ११४ ३३७ १ ............

विषयानुक्रमणिका। विषया: पृष्ठाङ्ा: विषया: प्रथमपरिच्छेदे- पृष्ठाङ्का: नायक: १३५ मङ्गलम् तत्र, धीरोदात्त: nY १३६ का व्यफलानि -धीरोद्धतः १३७ काव्यलक्षण दूषयानि -घीरललित: 32 काव्यस्वरूपम् ३० -धीरशान्त: १३८ दोषस्वरूपम् ३४ नायकानां षोडशभेदाख्यानम् 99 गुणस्बरूपम् ३५ दक्षियानायक: द्वितीयपरिच्छेदे- घृष्टनायक: १४० वाक्यस्वरूपम् ३७ अर नुकूलनायक: महावाक्यम् ४० शठनायक: १४१ पदलच्षणम् ४१ १४२ अ्ररथत्रैविष्यम् ४३ पीठमद: १४३ त्रभिघा विटः " १४४ संकेत: ४७ विदूषक: १४५ लक्षणा ५० मन्त्री लक्षाणाभेदा: ५४ श्रन्त:पुरसहायाः (वामनादि) १४७

ब्यजना ७६ दएडसहाया: १४८

व्यजनाभेदा: धमसहाया: १४६ तात्पर्यवृत्ति: ९२ दूतभेदा: १५० तृतीयपरिच्छेदे- तत्र, निसृष्टार्थ: रसस्वरूपम् -मितार्थः १५१ रसास्वादनप्रकार: ९७ -संदेशहारक: करुणादीनां रसत्वस्थापनम् १०७ सातत्विकनायकगुया: रसस्यानुकार्यगतत्वखएडनम् ११८ तत्र, शोभा रसस्यानुकर्तृगतत्वखण्डनम् १२८ -विलास: २५३ रसस्य ज्ञानान्तरग्राह्यत्वखएडनम् -माधुर्यम् रसस्य स्वप्रकाशत्वकथनम् १३० -गाम्भीर्यम् १५४ विभावा: १३३ -वैर्यम् १५५ विभावभेदौ १३४ -तेज:

(ग) सा०

२ विषयानुकरमशिका।

-ललितम् -दीप्तिः १६४ -श्रदार्यम् १५५ -माधुर्यम् "

नायिका मेदा: १५६ -प्रगल्भता १९५

स्वस्त्री -औदार्यम् " "

मुग्धा २५७ -घैयंम् १६६ मध्या प्रगल्भा २६१ ६३ -लीला १९७

मध्या धीरा -विलास:

मध्या घीराधीरा १६७ -विच्छित्तिः १६८

मध्याधीरा -विव्वोकः "'

प्रगल्भा धीरा १६६ -किल किश्चितम् १९९

प्रगल्भा घीराघीरा १७० -मोहायितम् २००

प्रगस्भाधीरा १७१ -कुद्टमितम् "

भेदाख्यानम् -विभ्रम: २०१

फुलटा १७३ -ललितम्

कन्या १७४ -मदः २०२

वेश्या १७५ -विहृतम्

भेदाख्यानम् २०३ १७७ -तपनम्

स्वाधीनभतृका -मौग्ध्यम् "

खगिडता १७८ -विक्षेपः २०४

अभिसारिका १७९ -कुतूहलम् "

अरभिषारिकाभेदा: १८० -हसितम् २०५

श्रभिसारस्थानानि १८१ -चकितम् "

कलहान्तरिता १८२ -केलि: २०६

विप्रब्लधा "

प्रोषितभर्तूका १८३ सर्वासामनुरागेभ्ितानि २०७

वासकसज्जा १८४ दूत्य: २११

विरहोत्कषिठता १८५ दूतीगुगा: २१३

मेदाख्यानम् प्रतिनायक:

नायिकालङ्कारा: १९० !उद्दीपन विभावाः २१४

तत्र. भाव: १९१ श्रनुभावा: २१५

-हाब: "> सात्विका: २१६ -हेला १६२ तत्र, स्तम्भादय: २१७

-शोभा १९३ स्तम्भादीनां लक्षणानि

-कान्तिः व्यभिचारियः २१८

विषयानुक्रमणिका।

तत्र, निर्वेद: २१९ स्थायिभावः २४८

-आवेगः २२० स्थायिभावभेदाः २५० -दैन्यम् २२२ स्थायिभावभेदलक्षणानि -श्रम: २२३ भावपदनिरुच्ति: २५४ -मद: " रसभेदाः २२४ " -जडता तत्र, शृङ्गार: २५५ उमरता २२५

मोह: २२६ -विप्रलम्भ: -संभोगः २५६

विबोध: २२७ स्वप्न: २२८ -विप्रलम्भस्वरूपम् २५८ -विप्रलम्भभेदाः तरपस्मार: " तत्र, पूर्वरागः गर्ष: २२६ मरणम् २३० -कामदशाः २५९

श्रालस्यम् २३१ तत्र, मरे विशेष:

श्रमषंः -कामदशासु विशेष: २६३

निद्रा २३२ -पूर्वरागमेदः २६६

भ्रव हित्था २३३ -मान:

श्रतसुक्यम् -कोप: २६७ " उन्माद: २३४ -हर्ष्यामानः २७०

शङ्का २३५ मानभङ्गोपायाः २७२ स्मृति: २३६ प्रवास: २७३ मतिः २३७ दश कामदशा: व्याघि: २३८ प्रवासमेदाः २७५ त्रास: " कष्यविप्रलम्भ: २७८ व्रीडा २३९ संभोग: १८ हर्ष: २४० संभोगभेदा: २८१ असूया २४१ हास्य: २८३ विषाद: " हास्यमेदाः २८४ घृतिः २४२ करुया: २८६ चपलता २४३ करया विप्रलम्भात्करुपास्य ग्लानि: २४४ भेदाख्यानम् २८८

चिन्ता २४५ रोद्र: २८८ वितर्क: २४६ युद्धवीरात्करयास्य मेदाख्यानं २६०

सञ्चारिभाव: २४७ वीर:

विषयानुकमखिक्का।

-दानवीर: अभिघातो ध्यञ्नायाः -वर्मवीर: -- युद्धवीर: २६१ पार्थक्ये हेतवः ४०६

-दयावीर: अभिध, लक्षपयो रसादि प्रति-

भयानक: २६५ पादने Sक्षमत्वनिरुपणम् ४१५

बीभतसः २६६ रसादिव्यङ्गयाख्यानेऽनुमान-

श्रद्धतः २९८ स्याक्षमत्वप्रतिपादनम् ४२०

शान्त: २६६ व्यज्जनोपसंहार: ४३६

दयावीराच्छान्तस्य भेदार्यानं षछ्परिच्छेदे- ३०२ शान्तस्य रसत्वस्थापनम् ३०२ काव्यस्य हश्यश्रव्यमेदौ ४३७

वत्तलः ३०५ रूपक संज्ञा कार पम् ४३८ रसानां मिथो विरोघाख्यानम् ३०७ श्रभिनयः भाव: ३०८ रसाभासभा वाभासौ ३१३ रूपकभेदाः ४३६

अर नौचित्य दर्श नम् ३१४ उपरूपकभेदा: "

भावशान्त्यादि: ३२१ नाटक लक्षयाम्

चतुर्थपरिच्छेदे- श्रङ्कलक्षण म् ४४३

काव्यभेदौ ३२५ गर्भाङ्कलक्षणम् ४४५

श्रभिधामूलध्वनिः नाटकरचनापरिपाटी ४४६

लक्षणामूलध्वनिः ३२७ पूर्वरज ४४७

लक्षणामूलध्वनेभेंदौ ३२८ नान्धा आ्ररावश्यकत्वम् "

३३५ नान्दीस्वरूपम् ४४८

संलक्ष्यकमव्यप्गयस्य ध्वनेस्त्रैवि० ३३७ नान्दनन्तरेतिकर्तव्यता ४५४ भारतीवृत्ति: ४५७

अथशक्त्युद्धवव्य ङ्गयय भारतीवृत्तेर्वानि ४५८

द्वादशभेदा: ३४२ श्रमुखं (प्रस्तावना) ४५६ शब्दार्थशकत्युद्ध वव्यङ्गयस्यैकवि०३५२ प्रस्तावनाभेदाः ४६०

३५४ उद्धात्य (त)कः

अर्थशक्त्युद्धवम्वनेः प्रबन्घे० ३६८ कथोद्धातः ४६२

३७१ प्रयोगातिशयः ४६४

ध्वनिभेदाख्यानम् ३७६ प्रवर्तकम् ४६५

३८० भवलगितम् ४६५

गुणीभूतव्यज्ञथस्य भेदनिरूपाम् ३८० ४६७ पश्चमपरिच्छेदे- वस्तुनो द्वैविष्याख्यानम् ४६७ व्यञ्जनास्वरूपम् ४०१ ४६८

विषयानुक्रमणिका । X

पताकास्थानम् ४६८ -परिन्यासः ४६४ प्रथमं पताकास्थानम् -विलोभनम् ४६५ द्वितीयं पताकास्थानम् ४६६ -युक्ति: ४६६ तृतीयं पताकास्थानम् ४७० -प्राप्ति: ४६७ चतुर्थ पताकास्थानम् ४७१ -समाघानम्

कविशिक्षा ४७३ -विधानम् ४६८

श्रर्थोपक्षेपका: ४७५ -परिभावना ५००

विष्कम्भक: -उद्भेद: " प्रवेशक: ४७६ -करणम् ५०१

चूलिका ४७७ -भेदः

" ५०२ ४७८ -प्रतिमुख संधिभेदाः श्रङ्कमुखम् तत्र, विलास: प्ङ्कमुखे मतभेद: ४८० -परिसर्प: ५०३ कविशिक्षा " -बिधुतम् ५०४ अथप्रकृतयः ४८१ -तापनम् ५०५ बीजम बिन्दुः ४८२ -नर्म ५०६

पताका (वृत्तम्) -नर्मद्युतिः

प्रकरी ४८४ -प्रगमनम् ५०७

कार्यावस्था: ४८५ -विरोध: ५0८

आ्ररम्भ: -पर्युपासनम् ५०६ प्रयत्न: -पुष्पम् प्राप्त्याशा ४८६ -वज्रम् ५१० नियताप्ति: " -· उपन्यासः फलयोग: (फलागम:) ४८७ -वर्षसंहार: ५११

संधि: गर्भसंधिभेदाः ५ू१२ संधिमेदा: ४८८ तत्र, अभूताहर्यम् तत्र, मुखम् -मार्ग: ५१३ " -प्रतिमुखम् ४८६ -रूपम् ५१४

गर्भ: -उदाहरगम् ५१५ " विमर्शः ४६० -क्रम:

निर्बहणम् (उपसंहृतिः) ४६२ -संभहः ५१७

मुखसंघिमेदा: ४६३ -श्रमुमानम् "

तत्र, उपक्षेप; ४६३ -प्रार्थना -परिकर: -क्षिप्ति: ५१६

विषयानुकमणिका।

-त्रो (तो) टक्मू ५२० ५४२ -अधिबलम् फल निरूपयम् -उद्देग: ५२१ अञ प्रशंसा -विद्रव: ५२२ रसव्यक्त्यनुरोघेनाज्ानां संनिवेश० ५४३ विमर्शसंधिमेदा: वृत्तयः ५४४

तत्र, अपवाद: ५२३ तत्र, कौशिकी ५४५ -संफेट: -कौशिक्या अज्ञानि "> -व्यवसायः ५२४ तन्न, नर्म

-द्रव: ५२५ -नर्मस्फूर्ज: ५४७

-द्युतिः ५२६ -नर्मस्फोटः ">

-शक्ति: ५२७ -नर्मगर्भ: ५४६

-प्रसङ्ग: ५२८ -सात्वती -खेद: ५२६ -सात्वत्या अङ्गानि ५५० -प्रतिषेध: ५३० तत्र, उत्थापक: -विरोधनम् ५३१ -सांघात्यः

-परोचना ५३२ -संलाप: ५५१

-आादानम् -परिवर्तकः " -छादनम् ५३३ त्ररभटी ५५२

निषहणसंधिभेदाः ५३४ आरभटया अञ्ञानि

तत्र, संघि: तत्र, वस्तूत्यापनम्

-विबोघ: -संफेट: ५५३ " -प्रथनम् ५३५ -संच्िसिः

-निर्ायः -अवपातनम् ५५५

-परिभाषयम् ५३६ नाटयोक्तय:

-कृतिः ५३७ नामकरणम् ५५७

-प्रसाद: नाटयपरिभाषा ५५८ " -श्ानन्द: भाषाविभाग: ५६१ " -समयः ५३८ षटूत्रिशल्ल चणादीनामा-

-उगूहनम् " ख्यानम् ५६३ -भाषणम ५३६ लक्षणानामुद्दश: -पू वाक्यम् तत्र, भूषगाम् ५६४ -काव्य संहार: ५४० -अचरसंघातः -प्रशस्ति: -शोभा ">

विषयानुक्मणिका।

-उदाइरगाम् ५६५ नाट्यालंकारा: ५८२ -हेतः -संशयः ५६६ तत्र, आाशी: -आक्रन्दः ५८३ -हष्टान्त: -कपटम् " -तुल्यतर्क: ५६७ -शक्षमा " -पदोच्चय: -गर्वः ५८४ -निदर्शनम् ५६८ -उदयम: " -अभिप्रायः ५६९ -आश्रय: -प्रासि: " -उत्पासनम् -विचार: -स्पृहा ५८५ -दिष्टम् ५७० -कोम: -उपदिष्टम् -पश्चात्ताप: -गुणातिणतः ५७१ -उपपत्ति: ५८६ -गुणातिशयः ५७२ -आशंस -विशेषपाम् ५७३ -अध्यवसायः ५८७ -निरुक्ि: -विसप: " -सिद्धिः " -उक्मेख: " -भ्रंशः ५७४ -उत्तजनम ५८८ -विपर्ययः ५७५ -परीवाद: -दाक्षिएयम् " -नीति: ५८९ -अनुनयः ५७६ -अर्थविशेषणम् 2 -माळा " -प्रोत्साहनम् ५९० -अर्थापत्तिः -साहाय्यम् 11 -गईयाम् ५७८ -अरभिमान: " -पृच्छा -अनुवर्तनम् ५९१ -प्रसिद्धि: -उत्कीतनम् -सारुप्यम् ५७९ -याञ्चा ५९२ -संच्षेप: -परिहार: " -गुणकीर्तेनम् -निवेदनम् -लेशः ५८० -प्रवर्तनम् ५९३ -मनोरथ: -आ्राख्यानम

-अनुक्तसिद्धि: ५८१ -युक्ति: -प्नियोफि: " -प्रहर्ष: ५९४

विषयानुक्रमणिका।

-उपदेशनम् ५६४ मार्दवम ६१८

-मुनिनिरूपितं नाटकस्वरूपम् ५१५ प्रह्सनम् ६२०

लास्याज्वानि ५९६ प्रह्सनमेदाः ६२१

तत्र, गेयपदम् -नाटिका "

-स्थितपाठ्यम् ५९७ श्रोटकम् ६१२

-शरासनीम् ५९७ -गोष्ठी

-पुष्पगण्डिका ५९८ -सट्टकम् ६२३

-प्च्छेदक: नास्थरासकम् "

-त्रिगूढकम् प्रस्थानकम् ६२४

-सैन्धवम् ५९६ उल्लाप्यम्

-द्विगूढकम काव्यम् ६२५

-उत्तमोत्तमकमू प्रेङ्गणम्

-उक्तप्रत्यु क्तकम् ६०० रासकम्

महानाटकम् संलापकम् ६२६

प्रकरगाम् श्रीगदितम "

भाण: ६०० शिल्पकम् ६२७

व्यायोग: विलासिका ६२८ "

समवकार: ६०३ दुर्मछिका

डिम: ६०५ प्रकरणि का ६२९

ईहामृग: ६०६ इल्लीश: ">

श्रङ्ग: ६०७ भाणिका

वीथी ६०८ श्रव्यकाव्यम् ६३१

पद्यलक्षगाम् ">

तत्र, प्रपञ्च: ६०९ मुक्तकादिलक्षगम

-त्रिगतम् ६१० मह्दाकाव्यम् ६३३

-छुलम् ६११ खएडकाव्यम् ६३७

-वाक्कलि: ६१२ कोष: ६३८

-अधिबलम् गयलक्षगाम्

-गयडम् ६१३ कथा ६३९

-भवस्यन्दितम् ६१४ आख्यायिका

-नालिका ५१५ चम्पू: ६४१

-असत्प्रलाप: विरुदम्

-व्याहार: ६१७ करमभकम्

साहित्यदर्पणधृतग्रन्थानां सूचीपत्रम्

प्रन्थनाम पृष्ठाङ्का: ग्रन्थनाम पृष्ठाड्का: अनघराघवम् नागानन्द: ३०२

आाग्नेयपुराणम् १० न्यायकुसुमाअ्ञलि: नैषधचरितम् ४१६ आर्याविलास: ६३७ ६३६ उदयनचरितम् ६५४ पञ्चतन्त्रम् ६४०

उदात्तराधवम् ४७३ पुष्पभूषितम् ६०१ कनकावतीमाधव: ६२८ पुष्पमाला कन्दुपकेलि: ६२१ प्रभावतीपरिणयम् ६१६ कर्यांपराक्रम: ६३७ प्रशस्तिरत्नावली ६४ कपूरमस्जरी ६२३ बालरामायणम् ४४९

कादम्बरी ६३९ बालचरितम् ४६९

कामदत्ता ६३० बिन्दुमती ६२९

काव्यप्रकाशः २३४ बिरुदमागमाला ६४१ कामशाख्रम् ७६२ भाषाणंय: ६६३ किशतार्जुनीयम् ७४७ मिक्षाटनम् ६३७

कुन्दमाला ४६४ महाभारतम् " कुमारसम्भवः महावीरचरितम ५५०

कुलपर्यङ्कम् ८३ मायाकापालिकम् ६२६ कुवलयाश्वचरितम् मालतीमाघवम् २५३ फुसुमरेखरविजयः ६०७ मालविकाग्निमित्रम् ६१७

कृत्यरावणम् मुक्तावली ६३६ केलिरवतकम् ६२8 मुद्राराक्षसम् ४६० क्रीड़ारसातलम् ६२७ मृच्छुकटिकम् ६०१ गृहवृष्तवाटिका मेघदूतम् ६३० चण्डकौशिकम् ५०८ मेनकाहितम् ६२६ चन्द्रकला १९४ ययातिविजय: ६६ छुछितरामम ६१४ यादवोदयम् ६२६ जानकीराघवम् रघुचंश: ६३६ वरङ्गवृत्ति: ६०१ रतावली ६२२ त्रिपुरदाइ: ६०६ रङ्षवृत्तम् ६०१ देवीमहादेवस् ६२४ राधवविलासम् ६३६

देशराजचरितम् ६४१ राधवाम्युद्य: ५१२

घूर्तचरितम् ६२१ रामचरितम् ४८६

नटकमेलकम् १७७ रामाभिनन्दम् ४०६

नर्म्मवती ६२४ रामायणम् ४०

(घ) सा०

प्रन्थनाम पृष्ाङ्ा: अन्थनाम पृष्ाक्ा: रमाभ्युदय: ५५७ शम्मिष्ठाययाति: ६०८ रैचतमदनिका ६२३ शाकुन्तलम् ४१६ लटकमेलकम् ६२१ लोलामधुकर: शिशुपालवछ: ६०२ ६३६

वध्यशिला शुङ्गारतिलकम् ६८६ ६२४

वक्रोकतिजीवितम् श्रीकण्ठजन पदवर्णना २१ १५८

बालिवधम् समुद्रमथनम् ६२५ सहायकथनप्रस्ताव: चिक्रमोष्वशी ६२२ सुग्रीवचरितम् ४६८ विष्णुपुराणम् १० सेसुबन्ध: ६३७ विद्दशालभकिका ६२२ सौगन्धिकाहरणम ६०३ विलासवती ६२४ स्तम्मितरम्भम् ६२२ वीरचरितम् ४७३ हयग्रीववध: ३१७ वेणीसंहारम ४६३ दर्षच्रतम् ६४० ॥ इति ॥

साहित्यदर्पणधृतग्रन्थकारसंज्ञासूची।

ग्रन्थकारनाम पृष्ठाङ्काः प्रन्थकारनाम 包 8T 究 1: भत्तृंहरि: १३४ अमिहितान्वयवादी ९२ भरतः २८१ उद्षयनाचार्य: ४ ६ भोज: कालिदास: ४२२ महिमभट्टः ४३५ चण्डोदास: ७९० मुनीन्द्र: ३०₹ चन्द्रशेखर: ८२ राघवानन्द: ३२ घायाक्य: रुद्रटः दण्डो ६४० लोचनकार: ९६ धर्मदुक्तः १०३ वक्रोक्तिजीवितकार: २१ ध्वनिकार: 18 वाचसतिमिश्र: नखकुट्ट: ४६७ वामन: २९ नारायण: १०३ व्यक्तिविचेककार: २७ पुरुषोत्तम: ८२७ ११

श्रीः।

परमाचार्य्य-कविसूक्तिर लाकराष्टादशभाषावारविलासिनीभुजङ्ग- गजपतिसाम्राज्यसान्धिविग्रहिक-महापात्र - श्रीविश्वनाथकावराजकृत :- साहित्यदर्पण: *

प्रथम: परिच्छेदः । ग्रन्थारम्भे निर्विग्नेन प्रारिप्सितपरिसमाप्तिकामो वाङयाधिकृतनया वाग्देवतायाः साम्मुख्यमावत्ते (१) ।- प्रभाव्यारया। व्यायेन्नित्यं गणपतिमहः शुद्धमद्वततत्त्वं प्रत्यूहानां प्रशमनरतं निर्विकल्पे विभातम्। स्थूलं मूलं निखिलमहसां शैलजानन्ददायं वाचोऽतीतं गुणविगलितं किन्तु वेदान्तवेद्यम्॥१॥ या ब्राह्मी सजि प्रकाण्डकमिमं कृत्स्नं प्रपव्व मुदा या नित्यं प्रतिपालयत्यनलसं नारायणो मायया। या क्रोधेन हिनस्ति तं युगभराक्रान्तं भवानी तदा सा सा सा सहसा त्रिधाकृतिवशा पायादपायाततु नः ॥२ ॥ विम्बाधरसमायुक्तामम्बां दुर्गामुपास्महे। यत्कृपालेशमात्रेणाशेषश्वःश्रेयसं भवेत् ॥। ३ ॥ तातं चक्रधरं देवशर्म्माणं स्मृतिभूपणं। कर्म्मकाण्डैकनिपुणं प्रणमामो महाशयम् ॥४॥ न्यायवैशेपिकाचार्य्य ब्रह्मविद्यामहार्णवं। श्रीमत्पद्मप्रसादाख्यं सद् गुरुं प्य्युपास्महे॥ ५ ॥ साहित्य दर्पणव्याख्या प्रभाख्या परिरच्यते। थरिया नवकिशोरेण यास्केन करशर्म्मेणा ॥ ६ ।। अथ विभिन्नरुचिविजम्भितस्य विविधप्रकारस्य च काव्यस्य ज्योतिष्टोमादेरिव श्रौतत्वाभावतया व्यवहारस्येव नरपतिशासनानवीनतया च किञ्िन्नियन्तृत्वापेक्षायाम- लङ्कारशास्त्रस्यावश्यमारम्भ इति न कस्यापि विभतम्। अतः सत्स्पि तेषु तेष्वलङ्कार- सन्दर्भेषु कस्यापि संक्षिप्तशब्दार्थप्रतिपादकतया कस्यचन च काव्यमारगें समीचीन- विचारविधुरतया कस्यचिदपि आवश्यकानावश्यकविचाराविचारशन्यतया चादुष्टकाव्य- कांव जार्किकसार्व- नजकृतकारिकाणामेवार्थ मण्डूकप्लुतिन्यायेन वत्त्या विशदीकुर्वन् ग्रन्थादौ निन्नविघातायाविगीतसदाचारपरम्प- राया: प्राप्ततया स्वाभीष्टदेवताराधनेन सम्मुखीकरणसूचिकामार्य्यामवतारयति- (१) ग्रन्थारम्भ इति । ग्रन्थस्य=एकार्थकवाक्यसन्दर्भस्य, प्रकृते च साहि-

२ साहित्यदर्पण :- [प्रथमपरिच्छेदे

न्यदर्पणाभिधानस्य, यहाविषयो विशयश्रैव पूर्वपक्षस्तथात्तरं। निर्णयश्रेतिपनानं शाखे अधिकरणं स्मृतम् ।" इत्युक्तदिशा पन्ाङ्कवाक्यस्येत्यर्थ।न च तथा सति महाभार- तादावव्याप्तिस्तत्रापि कृष्णार्जुनसंवादादो पत्ाद्वानां सत्वात। यदा "सिद्धार्थ सिद्धस- म्बन्धं श्रोतुं शोता प्रवर्तते। शास्त्रादों तेन वक्तव्यः सम्बन्धः सप्रय।जनः ॥" इन्युक्त्प्र- करेण ग्रन्थशरवणे शुश्रृपायाः कारणत्वान् प्रतिपादप्रतिपादकभावप्रयं।जनवोधाधानगथ- पात्रिपयशब्दमन्दर्भो ग्रन्थस्तस्येत्यर्थः। नन्वत्र 'घटमानय' इति वाक्ये नादशशुथ्रृपाया. सत्वादतिव्याप्तिरिति चेन्न, तम्या अनेवंस्थलीयेवंविवव्ाक्यश्ुनिसामान्यसामग्रया अ न्यथासिद्धत्वात्। केचित्तु-"आम्नास्यमानविषयं भहावाक्यं ग्रन्थस्तस्येत्यर्थः" उत्याहुः, नन्न, अयं घट इतिवद्वाक्येनिव्याप्तेः, तदर्थस्याग्यभ्यस्यमानत्वाड् वाक्यान्तर्गन- राकाद्वन्वेनाकाल्लादिमत्पदकदम्बकत्वेन च महावाक्यत्वाच्च, अनभ्यस्ताथके ग्रन्थेडव्या- प्रेश। आरम्भे=आरम्भप्राक्काले, आद्यकृतिरूपम्य मुख्यार्थस्य बाधितत्वादत्र लक्षणाजा- कार्य्या, अटिति विध्नविघातसामर्थ्यप्रतिपत्तिश्र तत्फलम्। केचिनु-आरम्भशब्दः आ- भ्यनेऽस्मिन्निति व्युत्पत्त्या तत्प्राककालपर इत्याहुः, तन्न, तावताऽपि आरम्भकालस्यव लाभेन पूर्वकालासंस्पर्शात्। नव्यास्तु-आरम्भ आद्योचारणे कर्तव्ये सर्तात्यर्थः, सप्तम्या चादोच्चारणकृतिपूर्वकालता लभ्यते, गोषु धोक्ष्यमाणास्वागत इत्यादावागमने गोद।हनपर्व कालतावत्-इत्यामनन्ति। सप्तमीयमधिकरणे न तु 'चर्म्मणिद्वीपिनं हन्ती'ि वन्निमिन्ग- प्र्मा, क्रियाकलरूपस्य निमिन्तस्य स्वान्वयिक्रियाकम्मणा योगे सतात्यर्थकस्य "निमि- नात्कर्मयोंगे" इति कात्यायनकृतवार्ततिकस्य प्रकृतेऽप्रव्ृत्तः, 'निर्विध्नेन' इत्यनन विन्न- विघातस्यँव क्रियाफलत्वेन बोधिततया ग्रन्थारम्भस्य कियाफलत्वाभावान्, तस्य च देवतारूपकर्म्मणा योगाभावाच्चेति ध्येयम्। निर्विन्नेन=विघ्नः प्रतिबन्धकदुरितभावः प्रवर्त्तकसुकृतविरहा वा तस्याभावो निविन्नं तेन, करणे तृतीया, अस्य च परिसमापप्त- पदार्थेन सह योजना। प्रारिस्पितं=प्रारब्धुमिषं दृश्यश्रव्यकाव्यनिरूपकं प्रमेयजातं

वा तां कामयत इति म तथोक्तः, 'ग्रन्थकारः इति शेषः। ननु अन्येषामभि- लषितपूरकाणां देवानां साम्मुख्याधानमपहाय कर्थ वाग्देवताया एव साम्मुख्यमावत इत्यत आह-वाड्मयेति। वाङयानि=अष्टादशविद्याः काव्यकलाः कामशास्त्रादीनि च तेषामधिकृततया=अव्यक्षतया अधिष्ठातृदेवतात्वेन हेतुना, अनन स्वशास्त्राव- वेयवाग्वैभवदातृतया ब्रह्मादिदेवाराध्यत्वेन भगवत्याः कृतार्थेनिर्वाहकत्वं स्चिंतम, वाग्देवतायाः=सरस्वत्याः, देवतेत्यनेन जडरूपवाआात्रवेलक्षण्येन तदविष्ठातृत्वं सूचि- तम्, साम्मुख्यं =स्वार्थसाधनानुकूलत्वं प्रार्थनया प्रसन्नमुखात्वम्, आधत्त=करोति जनयति वा। रत्नार्थिनो रत्नाधिष्टितपुरुषप्रार्थेनमिव वाडयारम्भार्थिना। महापुरुपस्या- वश्यक वाड्मयाधिकृतदेवताप्रार्थनमिति मन्तव्यम्।

का व्यस्वरूपनिरूपणम्] प्रभालंकृतः । m

शरदिन्दुसुन्दररुचिश्रेतसि सा मे गिरां देवी। अपहृत्य तमः सन्ततमर्थानखिलान् प्रकाशयतु(२)॥। १॥

अत्र 'आधत्ते' इति प्रथमपुरुषाभिधानं काल्पनिकभेदनिबन्धनं, रावणवक्तरि 'न्य- कारो ह्यय'मिति पद्ये 'जीवत्यहो रावण' इति प्रथमपुरुषाभिधानवद्वेदितव्यम्। न च वृत्तिकारकारिकाकारयोर्वस्तिवो भेद इति वाच्यम्, वत्तौ 'रसस्वरूपं निरूपयिष्याम' इति प्रतिज्ञातु: कारिकायां तद्विधानदर्शनात्। व्यक्तेरमेदेऽपि कारिकाकर्तृत्वेन वृत्तिक- र्त्तृत्वेन च भेदनिबन्धनप्रयोगस्य न्यायसिद्धान्तमुक्तावल्यादो मङ्गलाचरणावतरणिकायां दृष्टचरत्वात्। (२) "मङ्गलादानि मङ्गलमध्यानि मङ्गलान्तानि च शास्त्राणि प्रथन्ते, वीरपुरुषा- णि च भवन्ति, अध्येतारश्च प्रवक्तारो भवन्ति" इति महाभाष्यकारोक्त्तेः अ्रन्थादी वाग्दे- वीस्तवनरूपं मङ्गलमाचरन्नुपमया शरदिन्दुकार्य्य साधयति-शरदिन्दुरिति। शरदिन्द शरत्कालिकचन्द्रस्येव सुन्दरी अतिविशदा रुचिर्दीप्तिर्यस्याः सा तथोक्ता, सा चतुराननादिवाग्वैभवदातृतया प्रसिद्धा, एन विष्णुना सह वर्त्तमान। वा, गिरां देवी वाचामधिष्ठात्री देवता सरस्वती। मे मम, चेतसि चित्ते, सन्ततं व्याप्तम्, तमो लक्षण- या तमोगुणजनितं मोहमित्यर्थः, अपहृत्य विनाश्य, अखिलान् समग्रान् अर्थान् दृश्य- श्रव्यकाव्यनिरूपकप्रमेयान्। अत्र विशेष्यविशेषणयवैंपरीत्येन विन्यासो विरुद्ध- मतिकृद्दोपपरिहाराय। प्रकाशयतु प्रकटांकरोतु। शरदिन्दुरप तमोः=ध्वान्तसप- हृत्य घटपटादिमपानर्थान्=प्रमितपदार्थान् प्रकाशयतीत्युपमा। तथा च यथा शरदिन्दु- निविडं व्वान्तं विनाश्य लोकव्यवहारार्थ घटपठादिप्रमेयजानं प्रकाशयति नद्वदिति भावः। अत्र तु मङ्गलस्य विन्नध्वंसद्वारा प्रारिप्सितपरिसमाप्तिरेव फलमिति ग्रन्थकृद्धि: प्राचीनेरिवैतावता ग्रन्थेन द्शितम्। ननु स्वतःसिद्धविन्नविरहवता कृतस्य मङ्गलस्य का गतिरिति चेत्, उच्यते, यथा निष्पापकृतसन्ध्योपासनस्य कर्त्त्रह्मलांकप्राप्तिरेव फलं न तु पापक्षयपूर्विका, तथा स्वतःसिद्धविन्नविरहवता कृतस्य मङ्गलस्य प्रारिप्सितपरिस- माप्तिरेव फलं न तु विघ्नध्वंसपूविकेति शोभनः पन्था। न चात्र दृष्टान्तासिद्धिरिति वाच्यम्, "सन्ध्यामुपासते ये तु सततं शंसितत्रताः । विधूतपापास्ते यान्ति व्रह्मलोक- मनामयम् ॥" इत्यादिस्मृतेर्मानत्वात् (क)। पुत्रस्तु-"शरदिन्दुमुन्दररुचिरेव शरदिन्दुसुन्दररुचिरित्यध्यवसाना" इति प्राह। तर्कवागीशास्तु-शरदिन्दुसुन्दरः शिवस्तत्र रुचिरभिलाषो यस्याः सा तथोक्ता, सा प्रसिद्धा, देवी दुर्गा, चेतसि व्युत्पित्सूनां हृदि, तमोऽज्ञानम्, अपहृत्य विनाश्य, मे मम, गिरां प्रकृतसन्दर्भरूपवचसाम्, निखिलानर्थान् शक्यलक्ष्यव्यङ्गयात्मकानभिधे-

(क) यद्वा तस्य विभ्नाभावद्वारा प्रारिप्सितपरिसमाप्तिः फलम्, अभावश्रात्र ध्वंसः

साहित्यदर्पण :- [प्रथमपरिच्छेंद oc

अस्य ग्रन्थस्य काव्याङ्गतया काव्यफलैरेव फलवत्त्वमिति काव्य- फलान्याह(३)/- यान् प्रकाशयतु।-इति पक्षान्तरे योजयन्ति। अत्रोपमालक्वारः। उपगीनिश्छन्दय्। (३) अथ "प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽि प्रवर्तते" इति वक्ष्यमाणकाव्य गुण- दोपादिज्ञापनपरीक्षाशास्त्रस्य ग्रयोजने वत्तव्ये "अज्विनः फलेनैवाङ्स्य फलवत्तेर्त न्या- यादुक्तां काव्यफलप्रतिपादिकां द्वितीयां कारिकामवतारयति-अस्येति। यद्वा "सिद्धार्थ सिद्धसम्बन्वं श्रोतुं श्रोता प्रवर्नते। शास्त्रादीं तेन वत्तव्यः सम्बन्धः सप्रयोजनः ॥" इति ग्रन्थेऽभिधेयसम्बन्धप्रयोजनाविकारिचतुष्टयकथनं युक्तम्। तत्र सम्बन्धः प्रति- पाद्यप्रतिपादकभावोडधिकारी च तत्फलाथीनि प्रसिद्धमित्यभिवेयं सप्रयोजनं प्रेक्षावत्य- वत्त्यर्थ वक्तुमावश्यकमित्यभप्रेत्य परिक्षणीयतयाऽजीभृतकाव्यस्य फलेनैव पराक्षणरूपं प्रकृतग्रन्थाभिधेयमहं फलवदति व्यञ्ञयन्नाह-अस्येति। अस्य प्रक्रम्यमाणस्य. ग्रन्थस्य काव्यपराक्षाशास्त्रस्य, काव्याङ्गतया काव्यपरीक्षणद्वारा काव्यफलसाधनSप्रधान- कारणतया। 'काव्याङ्गत्वं काव्यपरीक्षाशास्त्रत्वात्' इति पुत्रः ।.काव्यफलरिति 'धान्येन धनवान्' इति वदभदे तृतीया, एवकारः 'शङ्:पाण्डुर एव' इत्यादिवत् अयोगव्यवस्था- पने बाध्यः, नथा च यथा दर्शपोणमासाद्वानां प्रयाजादानां दर्शपीर्णमासफलेनैव फल- वत्वं तथा काव्याइ्गस्यास्य काव्यफलरव फलवत्त्वर्िति न ग्रन्थस्य निप्फलत्वं नवा काव्यफलकथनस्यति भावः(क)। एवच्चाङ्गाज्विनो रैक्यादभिधेयं काव्यत्वेन परिणतमत्यतो वक्ष्यमाणकारिकायां काव्यफलप्रदर्शनं नानुपयुक्तमिनि सर्वमवदातम्। इि हेतो: काव्य- फलान्याह, मूलकार इत्यूह्यम्। धर्मार्थकाममोक्षभेदेन चतुर्वर्गाणां बहुतया तत्प्राप्ता- नार्मप देशकालपुरुपभदेन बहुत्वात् काव्यफलानाति बहुवचनम्। नन्वस्य चतुर्वर्गानि- रित्तकाव्य गुणदोपादिज्ञापनरूपफलसत्त्वात् कथमेवकाराथान्वय इति चेन्न, 'फलवत्त्वम्' इत्यत्र मतोः प्राशस्त्यबोधकत्वेनोत्कृष्टफलपरत्वान। अत एव चतुरवगफलसाघनत्वा-

प्रागभावश्र विवक्षणीयो योग्यत्वात्। अत्यन्ताभावस्य व्वंसप्रागभावाभ्यां राह विरोवेन विघ्नात्यन्ताभावस्य जन्तुमात्रंसम्भवात् सदातनसंसगाभावरपस्य तस्य व्यापारला- भावाच्च। न च प्रागभावस्य जन्यत्वाभावात् कर्थं व्यापारत्वमन्नीकृतमति वाच्यम, कार्य्यनाश्यस्य तस्य कालान्तरसम्बन्धस्य्रेष्टसावनत्वेन व्यापारत्वाङ्गीकारात, कालान्न- रसम्बन्वस्य जन्यत्वस्य सम्भवात्। अन्यथा विन्नमपकाय्येण तत्प्रागभावस्य नाशे इष्टसमाप्तिन स्यात् । (क) ननु प्रयाजादानामङ्गापूर्वेजननद्वारा परमापूर्व प्रति उपकारः सम्भवतीति तन्न तथाऽस्तु, प्रकृते तु शास्त्रस्य काव्यगुणदोपादिज्ञापनोपक्षीणत्वेन चतुर्वर्ग प्रत्युप- कारासम्भवात् कर्थं तत्साधनत्वमिति चेन्न, काव्यं हि स्वरूपसन्न कारणम्, किन्तु कृतिज्ञप्त्यन्यतरविषयतया तत्रास्योपकारः सम्भवतीति न कापि विप्रतिपत्तिः ।

काव्यस्वरूपनिरूपणम् ] प्रभालंकृतः । 4

चतुवर्गफलप्राप्तिः सुखादल्पधियामपि। काव्यादेव यतस्तन तत्स्वरूपं निर्प्यते (४) ॥ २ ।। चतुर्वर्गफलप्राप्तिर्हि काव्यतो रामादिवत् प्रवर्त्तितव्यं न रावसादिव- दित्यादि-कृत्याकृत्य-प्रवृत्ति-निवृत्त्युपदेशद्वारेण सुप्रतीतैव(५)।

दिज्ञानेनात्र लोकानां साभिनिवेशप्रवृत्तिः (क)। (४) अथ काव्यस्य फलं दर्शयन् तत्स्वरूपनिरूपणं प्रतिजानीते-वतुवे- गेति। यतः यस्मात् हेताः, अत्पधियां सुकुमारमतीनाम्, अपिना परिणतवुद्धीनाख सुखात् आयासं विनेव, काव्यान् तद्रचनपठनादयुपायादित्यर्थः, एवकारेण वेदादिशास्त्र- व्यवच्छेदः, चतुर्वर्गो धर्म्मार्थकाममोक्षा एव फलं तस्य ग्राप्तिर्भवतातिशेषः, तेन हेतुना, तत्स्रूपं तस्य काव्यस्य स्नमसाधारणं रूपमितरव्यावर्तको धम्मों लक्षणमित्यर्थः, निरू- प्यते ज्ञाप्यते। केचिनु-'यत' इति 'काव्यात्' इत्यस्य विशेषणम्-'इति योजयन्ति, नेन=आ- यासं बिना चतुर्वर्गसाधनत्वेनेत्यर्थः,-इत्यर्थयन्ति च। राजानककुन्तकोऽपि व्यक्तिविवेकेऽमुमेवार्थमाह, यथा-"धर्म्मादिसाधनपायः सुकुमारक्रमोदितः। काव्यबन्धSभिजातानां हृदयाह्वादकारक.।।" इति। अस्यारथस्तु- अभिजाता: खलु राजपुत्रादयो धम्मद्युपेयार्थिनोविजिर्गाषव. क्लेशभीरवश्च मुकुमाराशय- त्वात् नेपा धर्म्मादिसाधनोपाग् :- वम्मदेरुपेयभूतस्य चतुर्वर्गस्य साधने सम्पादने नदुपदेशरपत्वादुपायस्तत्प्रातिनिमित्तं काव्यबन्ध इति। (५ ) काव्यस्य चतुवर्गसाधनत्वं युक्त्या प्रतिपादयति-चतुर्वर्गफलेति। हि तथाहि। रामादिवत् चतुर्वगकामेन रामादिनेव, प्रवत्तितव्यं पित्राज्ञापालनादावित्य- र्थः। रावणादिवत् रावणादिनेव न प्रवर्तितव्यं परदारहरणादावित्यर्थः, इत्यादि कृत्यं विहितकम्माकृत्यं निपिद्धं कर्म्म तयं: प्रवृत्तिनिवृत्ती यत्नविशेषौ तयोरपदेशस्तजनकं ज्ञानं स एव द्वारं व्यापारस्तन सुप्रतीतैव अतिप्रसिद्धवेति शब्दमात्रार्थः। तथा हि यथा "अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकामः" इत्यादिवेदवाक्यादगि्निहोत्रादिविहितकर्म्मीण कर्त्तव्य- ताज्ञानान् पुरुषस्य प्रवत्ते: कम्मानुष्ठानेन धम्मादिर्भवति, तथा रामायणादिमहाकाव्यात् पितृवाक्यपालनादिलक्षणतत्तद्विंहितकर्म्मीण कर्त्तव्यताज्ञानेन प्रवृत्त्या तदनुष्ठानेन धर्म्म

(क) केचित्तु-'अस्य-वुद्धिस्थत्वेन सन्निकृष्टस्य ग्रन्थस्य साहित्यद्पणस्य, काव्यमङ्गमस्येनि तत्तया (काव्यमङ्गभूतिति हेतोः) काव्यफलैः करादिशोभयाS- ज्विशोभेव केवलं फलवत्त्वमिति तान्येवाह'। अयमाशयः-प्रकृतोऽयं ग्रन्थो वृक्षस्था- नीयः, अस्य तु शाखास्थानीयं सवमेव काव्यम्, तथा च झाखादिसाद्गुण्येन वृक्षस्य साद्गुण्यमिव काव्यस्य फलैरेवास्य सफलत्वमिति वदन्ति।

द साहित्यदर्पण :- [प्रथमपरिच्छदे

उक्तश्च-"धम्मार्थकाममोक्षेषु वैचक्षण्यं कलासु च। कगेति कीत्ति प्रीतिश्च साधुकाव्यनिषेवणम्।।" इति (६) उपजायते नस्मादर्थकामी तद्म्भफलाननुसन्धानाच्च मोक्ष इति काव्यनश्यतुवगफलप्रातिग- वताति भावः। निषिद्धपक्षे तु तत्राप्रवत्त्या ्मफलाननुसन्वनेन च मोक्ष इति बाध्यम (क)। न च तदुपदेश आहृत्य धम्मीदिजनकोऽस्तु न पुनः काव्यमिनिवाच्यम, उपदे- शस्य तादृशधम्मादिजनने व्यापारत्वंन काव्यस्य तु व्यापारित्वेन, व्यापरेण व्यापारिणो नान्यथासिद्धेः। ननु वेदादिस्थले ताहशवाक्यस्य श्रयमाणत्वान् गुर्वा्यृपदेशेन तन- त्कमणि प्रतृत्तिः सम्भवांत, रमायणादो तु न तर्थेनि चेन्न, अत्रापि रामादेः श्रेसे। रावणादेरश्रेयसश्च वर्णनाद्वारा नादशप्रवत्तिविधायकवाक्यम्य सुप्रतीतेः, गुर्वाधुपदेश तुन्यत्वान। एतेन काव्यस्य शास्त्रत्वं दशितम्। यदाहु-"प्रवनिर्वा निवन्तिर्वा नित्येन कृतकेन वा। पुंसां येनोपदिश्येत तच्छास्रभिति कथ्यने ॥I" ननु कथं कवितृप्रानमोत्पा- दितेनिवृत्तानां मालतामाधवरत्नावलीसृच्छकर्टीकादानां स्वाभिधय्रेपु प्रामाण्यम, न चा- प्रामाण्यरूपस्य शब्दस्य शास्तत्वमिति चेदत्राह-"कुविदग्वप्रमा काव्यं प्रमाणं सर्वमेव नः। स्त्रप्रकाशग्सास्वादप्रमितिप्रभवा यतः॥" इति। ननु प्रकार्मेदाः प्रहलका व्यजया- र्थविशिष्टे नीरसे वाक्यवविशेषे यथा-"केदारपापणरता काशानलाम्वुवाहिनीगज्ञा। कंसं जघान कृष्ण: कम्बलवन्तं न बाधते शातः ।I" इत्यत्र हि प्रश्नरपोऽर्यो वाच्य उत्तररूपश्र व्यङ्गयः । तथा निर्बन्धविभावादिविज्ञानस्य वाप्पारोपितधमज्ञानादे- स्तात्त्विकधमध्वजादिज्ञानाजनकत्ववत् रसप्रित्यनुपपादकत्वमिति चेत्तत्राप्याह-

"असत्त्वमुल्िखन्त्यापि विभावादिधियायथा। तद्रदेव रसादानां व्यक्ति: प्रकरणादिपु ॥" इति। इह च न्यायाऽयमन्वाचयः। प्रकरणाि प्रमाणं रसास्वाद्जनकत्वात् काव्यत्वाठ वा न यदेवं यथा रामायणादि तथा चेदं तस्मात्तथेि। यदि पुनः प्रमाणं न म्यान यथा प्रहेलिकेति। न च रसरूपप्रमाणत्वेऽपि प्रकरणादे रत्यास्वादनान्तरमसदभृतत्वेना- र्थानर्थोपदर्शनाभावात् हिनाहितप्रवत्तिकारित्वप्रयोजितं कर्थं हि शास्त्रत्वमिति वाच्यम्, तथा हि-"लोकप्रसिद्धो व्युत्पादो नाटकादवलोकनात्। कार्यदर्शननस्तस्यानुगुणा हेतुकल्प- ना ।।" इति न्यायेन सत्यत्वासत्यत्ववर्णनाबलान्। "स्फुरता तेन तुन्तेन व्युत्पनिर्जायने नृणाम्। सत्यासत्यत्वजिज्ञासा रसादेक्षरितेष्वपि ॥" व्युत्पत्तिकाल नैवास्ति तया पाश्चात्य- यावनं। कोकोऽस्ति वाटिकामध्य इति वालविभीषिका ॥" "स्वार्थप्रामाण्यहीनापि न कि व्युत्पत्तिसाधनम्। रसस्य ज्ञानरूपत्वात्तादात्म्यादिति वक्ष्यते॥" "न चाप्रसरगंज्ञानं शुक्तौ रजतधीरिव। तस्मिन्न जायते बोधो यस्मादौत्तरकालिकः ॥"-इति पुन्नटीकायां विचारः । (६) युक्त्या चतुवेगेसाधनत्वं प्रसाव्य सम्प्रति तत्रार्थे प्राचीनसर्म्मात दर्शय- तुमाह-उक्तञ्चेति। प्राचीनैरिति शेषः, न केवलं मयोच्यत इत्याशयः । किभित्य- (क) "युक्त: कर्म्मफलं त्यक्का शान्तिमाप्नोति नैष्टिकीम्" इति स्भरणान।

काव्यस्वरूपनिरूपणम् ] प्रभालंकृतः ।

पेक्षायामाह-ध्म्मेत्यादि। साधु सम्यक काव्यस्य निषेवणं करणं मननं ज्ञानव् कत्तृ, केचित्तु-साध्विति काव्येत्येतस्य विशेषणम्, काव्ये साधुत्वञ्च-दोषशून्यत्वे सति गुणालङ्करशालित्वे सति वाक्यविशेषस्य रससमनुग्रहातत्वम्, तद्विरहांऽसाधुत्वम्, तदुक्तं भोजेन-"निर्दोषं गुणवत्काव्यम्" इत्यादि। तथा च साधु यत् काव्यं तस्य निपेवणमित्यर्थ इति वदन्ति। धर्म्मार्थकाममोक्षेषु तदुपायभूतेषु, वचक्षण्यं विशिष्ट- ज्ञानं, कलामु नृत्यगीतादिचतुःषष्ठिप्रकारासु विद्यासु(क)च वैचक्षण्यं दर्शनश्रवणादिना विलक्षणज्ञानं, कीर्ति कालिदासादेरिव यशः, प्रीतिं परामानन्दञ्च करोति। तथा च साधुकाव्यनिषेवणकर्तृको धर्म्मार्थकाममोक्षकलाविषयकवैलक्षण्याधायकः कीर्त्तिप्रीत्युत्पा- दानहेतुभूतश्च बोधानुकूलो व्यापारः सम्पद्यत इति वाक्यार्थबोधः । (७) ननु काव्यं कर्त्तव्यत्वाकर्त्तव्यत्वज्ञानद्वारा कृत्याकृत्यप्रवृत्तिनिवृत्ती प्रति कार- णमस्तु चतुवर्ग प्रति तु अन्यथासिद्धमेवेत्याशड्कायां तस्य साक्षादेव धर्म्मादि प्रति कार- णत्वमुपपादयितुमाह-किञ्चेति। काव्यादित्यस्य प्राप्त्यन्तपदचतुष्टयेऽन्वयः। स्तवो (क) अथ शैवतन्त्रोक्ता चतुषष्टिः कला लिख्यते। गातम् 1, वाद्यम् २, नृत्यम् ३, नाटम् ४, आलेख्यम् ५, विशेषकच्छेद्यम् ६, तण्ड्लकुसुमवलिविकाराः ७, पुष्पास्तरणम् ८, दशनवसनाङ्गरागा: ९, मणिभूमिकाकम्मे १०, शयनरचनम् ११, उदकवाद्यम् १२, उदकघातः १३, चित्रायोगः १४, मालाग्रथनविकल्पाः १५, शेख- रापीडयोजनम् १६, नेपथ्ययोगा: १७, कर्णेपत्रमङ्गाः १८, गन्वयुक्ति: १९, भूषणयं।- जनम् २०, ऐन्द्रजालम् २१, कोचुमारयोगा: २२, हस्तलाघवम् २३, चित्रशाकपूप- भक्ष्यविकारक्रिया २४, पानकरसरागासवयोजनम् २५, सूर्चावापकर्म्मोणि २६, सूत्र क्रीडा २७, प्रहेलिका २८, प्रतिमाला २९, दुर्वचकयोगाः ३०, पुस्तकवाचनम् ३१, नाटकाख्यायिकादर्शनम् ३२, काव्यसमास्यापूरणम् ३३, पट्टिकावेत्रवाणविकल्पाः ३४, तर्कुकर्म्माणि ३५, तक्षणम् ३६, वास्तुविद्या ३७, रूप्यरत्नपरीक्षा ३८, धातुवाद: ३९, मणिरागज्ञानम् ४०, आकारज्ञानम् ४१, वृक्षायुर्वेदयोगा: ४२, मेषकुक्कुटलावकयुद्ध- विधि: ४३, शुकसारिकाप्रलापनम् ४४, उत्सादनम् ४५, केशमाजनकौशलम् ४६, अक्षरमुष्टिकाकथनम् ४७, म्लेच्छितकविकल्पाः ४८, देशभाषाज्ञानम् ४९, पुष्पकटिका निमिन्तज्ञानम् ५०, यन्त्रमातृका ५१, धारणमातृका ५२, सम्पाद्यम् ५३, मानसी का- व्यक्रिया ५४, क्रियाविकल्पाः ५५,छलितकयोगा: ५६, अभिधानकोषच्छन्दोज्ञानम् ५७, वस्त्रगोपनानि ५८, द्यूतविशेषः ५९, आकर्षक्रीडा ६० बालकक्रीडनकानि ६१, वैनायकीनां विद्यानां ज्ञानम् ६२, वेजयकीनां विद्यानां ज्ञानम् ६३, वैतालकीनां विद्या- नां ज्ञानम् ६४ । कचित्तु-'सूचीवापकर्म्मसूत्रक्रीडा इत्येकं पदं तदुत्तरं वीणाडमरुक- बाद्यानि, इति पाठः, वैतालकीनामित्यत्र वैयासकीनामिति च पाठः।

साहित्यदर्पण :- [प्रथमपरिच्छेदे ב

"एकः शव्द: सुप्रयुक्त: सम्यगज्ञानः स्वर्गे लोके च कामघुगभवति" इन्यादिवेदवाक्येभ्यञ्च सुप्रसिद्धैव (८)। अर्थप्रापतिश्च प्रत्यक्षसिद्धा (०.)। कामप्रापिश्चार्थद्वारैव (१०) । मोक्षप्राप्तिश्चैतजन्यधर्म्मफलाननुगन्धा- नातू(११)। मोक्षोपयोगिवाक्ये व्युत्पत्त्यावायकत्वाच्च(१२)। गुणज्ञापनम्,। आदिना रामकृष्णादेर्जन्मात्मवाठिज्ञापनम, तन्छवर्ण वेत्यर्थः। (८) ननु कुत्र कुत्रचिर्दाप काव्ये स्तवादेरभावदर्शनानेपां निष्फलत्वं स्याठित्या- शङ्रयाह-एक इति। अयमर्थ :- ग्रेन पुरुपेण एकोऽप शब्दः मुप्रयुक्तो व्याकरण- विरोविन रसवत्तया च काव्यान्तर्निवेशितः, येन च पुरुषेण सोडपि शब्द सम्यक् ताद्रूप्येण ज्ञातो वा; सप्रयोक्ता स च ज्ञाता स्वर्गे परलोके लोकेऽस्मिलोकेच कामधुगमी- टफलभाग्भवति सम्पद्यते। इत्यादि वेदवाक्येभ्यः काव्याहम्भप्राप्ति सप्रसव्ववित्यनु- पङ्गः। तथा च तादृशकाव्यस्य व्याकरणाविराधन रसवत्तया व प्रयुक्ततया तादरायेण जेयत्वेन च कृतिज्ञप्त्योरन्यतरस्य धर्म्मफलवत्त्वं श्रौतभिति भाव. । (९.) अर्थप्राप्तिरिति। काव्यादित्यनुपज्यते। प्रत्यक्षसिर्द्धेति। श्राहर्पदिर्धा- वकादानामिव धनप्राप्तिः लोके प्रसिद्धवेत्यर्थः । यदुक्तं मम्मटेन-"श्रंहर्पदिर्धावका- दीनामिव धनम्" इति। धावकनामा कविः श्रीहर्पेनृपनाम्ना रत्नावलीनाम्नी नाटिकां कृत्वा बहुधनं लब्धवानित्युद्यातादी स्पष्टम्। (१०) कामप्राप्तिरिति। काव्यादित्यनुषज्यते। कामो विषयभोगः, विषयः स्त्रक्चन्दनवनितादिः, तस्य प्राप्तिरर्थद्वारेव, अर्थेन सगादीना सम्भवान्, तथोक्तम्- "धर्म्मादर्थस्ततः कामः कामात्मुखसमुन्नतिः" इति। अत्र कामप्राप्तावर्थस्य व्यापारत्वा- त्काव्यं नान्यथासिद्धं "व्यापरेण व्यापारिणो नान्यथासिद्धि" रिति नियमात्। इनि वोन्यम् । (११) मोक्षप्राप्तिरिति । काव्यादिति योज्यम्। एतजन्यस्य काव्यजन्यस्य धर्म्मस्य यन् फलं स्वर्गादि तस्याननुसन्धानात् श्रवणादिकाले पुरुषस्याभिलापविरहान्। न खलु कोऽपि पुरुष: सवर्गाद्युद्देशेन काव्यं करोति शणोति वा। एवञ्च निष्कामेण सम्पद्यमानो धर्म्मो मोक्षायैव भर्वात। यदुक्तं भगवता-"युक्तः कर्म्भफलं त्यक्त्वा शा- न्तिमाप्नोति नैषठिकीम्।"इति। धर्म्मफलस्याननुसन्धानादेव तदर्धनंत्पत्तिकयारर्थकाम- ग्रोरुत्पत्तिसम्भावनैव नास्तीति तयोरतुपादानम्। यद्वा-धर्म्भप्रधानं फलं धर्म्मफलं, तेनार्थकामयोरपि संग्रहः, तस्याननुमन्धानात् अपारमार्थिकत्वेन सायत्वानिर्धारणात् भोक्षप्राप्तिर्भवतीति योजना। (१२) ननु "तरति शोकमात्मवित्" "ब्रह्मविद्व्ह्मव भर्वात""तमेव विदित्वाति- मृत्युमेति नान्यःपन्था विद्यनेऽयनाय" इत्यादिश्रुतेः, "आत्मानं चेद्विजानायादयमस्मीति पूरुषः" इत्यादि स्मृतेश्र मोक्षो ब्रह्मज्ञानेनैव भवतीति शृयते न पुनः काव्यादिति काव्य- मन्यथासिद्धमिति चेत्तत्राह-मोक्षोपयोगीति। मोक्षोपयोगिवाक्यं "तरति शोकमा-

काव्यस्वरूपनिरूपणम् ] प्रभालंकृतः ।

चतुर्वर्गफलप्राप्तिर्हि वेदशास्त्रेभ्यो नीरसतया दुःखादेव परिणत- बुद्धीनामेव जायते। परमानन्दसन्दोहजनकतया सुखादेव सुकुमारवुद्धी- नामपि पुनः काव्यादेव (१३)। ननु तर्हि परिणतबुद्धिभिः सत्सु वेदशास्त्रेषु काव्येषु किमिति यत्ः करणीय इत्यपि न वक्तव्यम्,(१४) कटुकौपधोपशमनीयस्य रोगस्य सि- तशर्करोपशमनीयत्वे कस्य वा रोगिणः सितशर्कराप्रवृत्ति: साधीयसी न स्यात् ?(१५)। त्मवि"दित्यादि मोक्षजनकब्रह्मज्ञानप्रतिपादकोपनिषदादिवाक्यं तत्र व्युत्पत्त्याधायक- त्वाद् विविधपदपदार्थज्ञानजननद्वारा दृढ़तरज्ञानजनकत्वात्। तथाचोपनिषदादिवाक्य- ज्ञानतजन्यत्रह्मज्ञानयोर्व्यपाररूपत्वेन मोक्षं प्रति काव्यं नान्यथासिद्धमिति भावः । (१३) अर्थवकारव्यवच्छेद्यार्थमाह-चतुर्वर्गेति। पुत्रस्तु-'मुखादित्यादि विव्रृणोति-चतुवगति।' इत्याह। हि तथाहि, वेदा ऋग्यजुःसामार्थवाख्याः, शास्त्राणि मीमांसादीनि तेभ्यः, नीरसतया काव्योपमरमविरहृतया, दुःखादेव न तु काव्यवत् मुखादित्येवकारार्थः, परिणतवुद्धीनां श्रत्याद्यभ्यासलब्धक्लेशानां पुरुषाणामेव, न तु मुकुमारमतीनामित्येवशब्दार्थः, चतुर्वर्गफलप्राप्तिर्जायत इति योजना। तथा च परिणतबुद्धीनां वेदशास्त्रेभ्यश्चतुर्वर्गप्राप्तिः सुखान्न भवति, सुकुमारमतीनां तु दुःखादपि न भवतीति भावः। प्रकृतमुपसंहरति-परमानन्देति। पुनस्तु, परमानन्दो रसादिरू- पस्तत्मन्दोहो विगलितवेद्यान्तरसन्ततिस्तज्जनकनया, जनकत्वमन्रोपचारात्, सुखादेव न तु वेदादिवद्दुःखादित्यर्थ, सुकुमारमतीनां सुखैकप्रवणानां राजपुत्रादीनामपि न केवलं परिणतवुद्धीनामित्यर्थः, काव्यादेव चतुर्वर्गफलप्राप्तिर्जायत इति योजना। तथा च रसास्वादार्थमपि प्रवर्तमानस्य कृत्याकृत्योपदेशपर्य्यवसननं सत् काव्यं चतुर्वर्गमपि जनयतीति भाव: । (१४) नबु चतुर्वर्गप्राप्त्यर्थ प्रेक्षावन्तो वेदशास्त्राण्यनादृत्यानाप्तवाक्ये तु काव्ये कथं प्रवर्त्तन्तामित्याशयेनाशइ्कते-नन्विति। तर्हि काव्यस्य चतुरवगसाधनत्वस्वीका- रेऽपि, वेदादिशास्त्रेषु चतुर्वर्गफलसाधनत्वेन सत्मु, परिणतबुद्धिभिः परिपक्कवुद्धिभिः, किमिति कर्थ वा काव्येषु विषये यत्नश्चतुर्वर्गार्थमुद्यमः करणीयः क्रियेत। (१५) काव्यात्तावद्विनापि दुःखं रसास्वादश्चतुवगप्राप्तिश्च भवति वेदशास्त्रेभ्य- स्तु दुःखादेव धम्मोदिप्राप्तिरेवेति वेदाद्यपेक्षया काव्येऽविकसमादर इत्युत्तरं लौकिक- दृष्टान्तेनाह-कटुकौषधेति। अन्र कटकपदं 'काकेभ्यो दवि रक्ष्यताम्' इति वाक्ये दध्युपघातकपरं दधिपदमिव तिक्तकषायादिद्रव्यपरम्, सितशकरेति सितपदमपि सुस्वा- दुद्रव्यमात्रपरं च बोध्यम्, सितशर्करा अतिशुभ्रगुडविकारविशेषः। तथाच रोगोपशमक्षमे तिक्तकषायादिद्रव्ये सत्यपि यदि सुस्वादुद्रव्येन तदुपशमः सम्भवेत् तर्हि यथा रोगिण- स्तिक्तकषायादिद्रव्य मपहाय रोगोपशान्त्यर्थ सुस्वादुद्वव्यमेव सेवन्ते तथा चतुर्वर्गसाधनक्ष- २

१० साहित्यदर्पणः- [ प्रथमपरिच्छेदे

"नरत्वं दुर्लभं लोके विद्या तत्र सुदुर्लभा। कवित्वं दुर्लभं तत्र शक्तिस्तत्र सुदुर्लभा"॥ इति(१७)। 1

"त्रिवर्गसाधनं नाट्यम्" इति च(१८)। विप्णुपुरारोडपि- "काव्यालापाश्च ये केचिद्वीतकान्यखिलानि च। शव्दमूर्त्तिघरस्यैते विष्णोरंशा महात्मनः ॥" इनि(१०)।

मेपु वेदादिशास्त्रेपु सत्स्वपि तेपां नीरसतया दुर्बोधतया च तान्यपहाय चतुर्वर्गाथिनः सुस्वादु सुबोधमनाप्तोक्तमपि स्मृतिसदाचारवद्वेदानुमापकत्वेन प्रमाणभृतं काव्यमवश्य- मेव सेवेरनिति भावः । (१६) अथ युक्त्या काव्यस्योपादेयत्वं प्रदर्श्य सम्प्रति तत्राप्तवचनमपि प्रमाण- यितुमाह-किश्चेति। उपादेयत्वं धर्म्मादिसाधनोपायत्वेनाहेयत्वम्, उक्तं भगवता व्यासेनेति शेषः । (१७) नरत्वमिति। लोकेऽस्मिन् जगति नरत्वं मानवशरीरवारित्वं दुर्लमं बहुपुण्यसापेक्षत्वेन दुःखलभ्यम्, तत्र नरत्वे सत्यपि विद्या शास्त्रज्ञानं मदुर्लभा बहु- तरपुण्यसापेक्षत्वादतिदुर्लभा, तत्र विद्यायां सत्यामपि कवित्वं काव्यं सहदयत्वं च दुर्लभं बहुतमपुण्याधीनत्वात्, तत्र कवित्वे सत्यपि शक्ति: कवित्ववीजरूपः संस्कारविशेषः सुदुर्लभा पूर्वपूर्वापेक्षयाधिकपुण्यजन्यत्वादतिदुष्प्रापा। अत्र पूर्वपूर्वापेक्षया वस्तुनः परपरस्योपादेयत्वं दर्शितम्। (१८) काव्यस्योपादेय त्वेऽग्निपुराणं प्रमाणयित्वा सम्प्रति धर्म्मादिसावनत्वेऽपि तस्यैव वाक्यं प्रमाणयति-त्रिवर्गति। नाव्यमभिनेयप्रधानं नाटकादि, त्रिवर्गो धर्म्मार्थकामास्तस्य साधनं जनकम्। तथा च लोकानां चित्ताकर्षकतया नाटकादेदर्श- नश्रवणादिभिर्धम्मस्ततोऽर्थस्ततश् काम इति भावः। त्रिवर्ग इत्यत उपलक्षणत्वेन चतुर्वर्गस्य नाव्यपदात्तेनैव श्राव्यकाव्यस्यापि संग्रहः । तथाहि नाटकादेर्दर्शनथ्रवणा- दिभिरूत्पद्यमानस्य धम्मेफलस्याननुसन्धानात् मोक्षोऽपि भवतीति बोध्यम्। 'इति चे' त्यस्य 'आग्नेयपुराणेऽप्युक्तमि' ति पूर्ववाक्येन सहान्वयः । (१९) काव्यस्य चतुर्वर्गसाधनत्वेऽग्निपुराणं प्रमाणयित्वाSनिंवृत्तो विष्णपुराण- मपि प्रमाणयितुमाह-विष्युपुराणेऽपीति। काव्येति। ये केचित् श्राव्यरूपा दृश्यरूपा वा काव्यालापाः कवि-पाठकैरुच्चाय्यमाणा रसव्यन्जका शब्दार्था इत्यर्थः, अखिलानि गीतकानि गीतगोविन्दप्रभृतोनि च, एते शब्दमूर्त्तिवरस्य शब्दमयस्य महात्मनः विष्णोरवयविनो नारायणस्य अंशा अवयवाः। तथा च समग्राणां काव्याला- पानां गीतकानां च शब्दमयस्यावयविनो विष्णोरवयवत्वेन तेषां दर्शनश्रवणादिभिरुपा- सनया धर्म्मार्थकाममोक्षप्राप्तिरवश्यं भवतीति भावः ।

प्रभालंकृत: । ११

तेन हेतुना तस्य काव्यस्य स्वरूपं निरुप्यते। एतेनाभिधेयश्च प्रद- र्शितम्(२०)। तत् किंस्वरूपं तावत् काव्यमित्यपेक्षायां कश्विदाह-"तददोषौ शब्दार्थो सगुणावनलङकृती पुनः क्वापि" इति (२१)। एतच्चिन्त्यम्। (२२)तथाहि यदि दोषरहितस्यैव काव्यत्वाङ्गीकारः तदा-(२३) "न्यक्कारो ह्ययमेव मे यदरयस्तत्राप्यसौ तापसः सोऽप्यत्रैव निहन्ति राक्षसकुलं जवित्यहो रावणः। विग् विक् शक्रजितं प्रवोधितवता कि कुम्भकर्णेन वा स्वर्गग्रामटिका-विलुण्ठन-वृथोच्छूनैः किमेभिर्भुजैः॥" (२४)।

(१०) कारिकास्थं चतुर्वर्गफलप्राप्तिरित्यंशं व्याख्याय सम्प्रति तेनेत्यादंशं व्याचष्टे-तेनेति। तेन चतुर्वर्गसाधनत्वेन हेतुना। स्वरूपमिंतरव्यावर्त्तको धर्म्मः, लक्षणमित्यर्थः । एतेन चतुर्वर्गफलप्राप्तिरित्यादिमूलग्रन्थेन, अभिधेयं काव्यस्वरूपादि। चकारेण प्रयोजनसम्बन्धयोलाभः।सम्बन्धश्रात्र प्रयोजनाभिवेययोः कार्य्यकारणभावरूपः। (२१) अथ काव्यपरराक्षणं दिदशयिषु: प्राचीनकाव्यलक्षणेषु प्रमेयविरोधं दर्श- यन्नाह-तत्किमिति । अपेक्षायामाकाङ्लायाम्। कक्चित् काव्यप्रकाशकारः। अदोपो श्रृतिकट्वादिसकलद।षरहिती, सगुणौ माधुर्य्याद्यन्यतमगुणवन्तौ, पुनः किन्तु, क्वापि कुत्रचिदपि, अनलड़कृता अस्फुटालद्कारावित्यर्थः, ईषदर्थे नञ्विधानात्, इषत्त्वस्य चात्रास्फुटत्व एव विश्रमात्। एतेन सर्वत्र सालद्वारावित्यर्थः सूचितः। तथाच सर्वत्र सालद्वारी कचित्तु स्फुटालंकारविरहत्वेऽपि न काव्यत्वहानिरित्याशयः । एवम्भूतौ शब्दश्व अर्थश्र शब्दार्थो, आस्वादव्यञ्जकत्वस्योभयत्राप्यविशेषात्, लक्ष्यता- वच्छेदकत्वस्य व्यासज्यवृत्तित्वाच्च, तत् काव्यम्, एकवचनेन काव्यत्वस्य व्यासज्य- वृत्तिता ध्वनिता, तथा च शब्दं विना काव्यत्वासम्भवेन शब्दप्रत्यथकालेऽ्थप्रत्यय- स्याप्यावश्यकत्वान्न कश्चिद्विरोधः । एवश्च दोषाभाववत्त्वे सति गुणालङ्कारशालिशब्दा- र्थत्वं काव्यत्वमिति मम्मटोक्त काव्यलक्षणं कलितम् ।। (२२ ) एतदिति । काव्यलक्षणमित्यर्थः । चिन्त्यं दूष्यत्वेन भावनीयम् । (२३ ) दोषमुपपादयति-तथाहीति॥ काव्यत्वमिति। अङ्गीकरोषोति शेषः । क्वचित्काव्यत्वाङ्गीकार इति पाठभेदः। 'तदे' त्यस्य 'अस्य श्लोकस्य' इत्यादिप- रेणान्वयः । (२४) उक्तलक्षणेऽव्याप्तिदोषोद्धावनाय लक्ष्यं दर्शयति-न्यक्कार इति । रामभद्रेणाभिभूयमानस्य रावणस्य निर्वेदोक्तिरियम्। मे मम त्रिभुवनविजयिनो रावणस्य न त्वन्यस्य, यदरयः शत्रवः सन्तीति शेषः, न त्वेकः शत्रुः न वा द्वाविति भावः,

१२ साहित्यदर्पण :- [प्रथमपरिच्छेदे

अस्य श्ोकस्य विधेयाविमर्शदोषदुष्टतया काव्यत्वं न स्यात् (२५), प्रत्युत ध्वनित्वेनोत्तमकाव्यतास्याङ्गीकृता तस्मादव्याप्तिर्लक्षणदोप:(२६)।

अगमेव अरिसद्भाव एव न त्वन्यः कश्विदित्यर्थः, हीति निश्चये, न्यक्वारो विक्कारः । अत्र त्रिभुवनविजयिन।Sरिंसत्त्वस्यवानादरातिशयप्रतिपादनाय न्यकारत्वंनाराप इति बोध्यम्। तत्रापि तेप्वरिप्वपि, असौ तुच्छ एको रामनामा, तापसस्तपोमात्रसहायो न तु पौरुपवान्, अयमपि द्वितीयो न्यक्कारः । सोऽपि, तुच्छतपस्त्रीं रामेऽपि, अन्रैंव लक्कायामेव न तु दूरे, राक्षसकुलं राक्षससमूहदं न त्वेकं राक्षसं न वा द्वितान् राक्षसान्, निहन्ति निशेषेण हिनस्ति न तु लुक्कायितस्तिष्ठति, अयं तृतांयो न्य- क्कारः। अहा आश्च्य्यम्, (क) रावयति आक्रन्दयति लोकानिति रावणः, गैने- णर्यन्तात्कर्त्तरि न्युटू, विशरवसापत्यं पुमानिति वा रावणः, तस्यापत्यमित्यणि कृते 'विश्रवणरवणा' इनि रवणादेशः, आदिवृद्धिः, स्वनामख्यातो राक्षसश्वरः, जावनि काक्वा न जीवति। शक्रभिन्द्रं जितवानिति शक्रजिन्मेघनादस्तम्, धिक् धिक निना- न्तमेव निन्दामि। प्रबोधिनवता उत्थापितेन कुम्भकणेन वा किम् ? न किनित्फलम्। तथा स्वर्ग एव ग्रामटिकाऽल्पग्रामस्तस्या विलुण्ठनेन विधूननेन वृथोच्छृनेव्येथमुद्रित्त- विक्रमेः, एभिर्विशतिसंख्यकः प्रसिद्धपराक्रमर्वा भुजैर्वाहुभिः कि ?, न किर्माप फलम्, भुजद्वयशालिशत्रोरप्यजयात्। ग्रामशब्दादत्पार्थे 'तद्विताः' इति बहुवचनवोध्यष्टिकच् प्रत्ययः। अत्र किपदेन भुजवैयर्थ्य वृथापदेन तदुच्छूनत्ववयर्थ्यन्वाक्तमिति न पौन- रुक्तम्। शाट्दूलविक्राडितं छन्दः । (२५) अस्येति। विधेयस्य वाक्यार्थ प्रधानस्य अविमश: अप्रधानतया निर्देशो विधेयाविमर्शः, अयमेवाविृष्टविधेयांश इति कथ्यते, तल्शण तु 'विधेय- स्यांशस्य विमर्शाभावेन गुणाभूतत्वमविमृष्टविधेयांशत्वम् इति ग्रन्थकृदवाह। तथा चोक्तं व्यक्तिविवेककार :- "अनुवाद्यमनुक्त्वा तु न विवेयमुर्दरियेत्। न ह्यलब्धास्पदं किश्चित् कुत्रचित् प्रतितिष्ठनि ॥ विधेय।द्देश्यभावोऽयं रुप्यरूप्यकतात्मकः । न च तत्र विधेयोकिरुद्देश्यात् पूर्वमिष्यते ।।" इति। न्यायेनददेश्यविधेययाः पौर्वापरयर्यभावो नियन्त्रितः । प्रकृते 'न्यकारो ह्ययम्' इत्यत्र अयमेव न्यक्कार इत न्यकारस्य विधेयत्वं विवक्षितम्, तच्च शब्दरचनावेपरीत्येन गुणाभूतम्, रचना च पदद्रयस्य विपरतेति वाक्यगतो विधेयाविमशदोषः । तथा 'वृथोच्छून्नेः' इत्यत्र च वृथात्वं विधेयं तन्च समासे गुणीभावादनुवाद्यत्वप्रतीतिकृदिति पदगतो विधेयाविमर्श इति द्विरूपो विधे- याविमर्शः । काव्यत्वं न स्यात् त्वन्मते निर्देषशब्दाथयोः काव्यत्वस्वीकारात्। (२६ ) तत्रेष्ठापत्ता दोषमाह-प्रत्युतेति। वैपरात्येनत्यर्थः । अस्य इलोकस्य (क) 'यस्माल्लोकत्रयं चैतद्रावितं भयमागतम्, तस्मात्त्वं रावणो नाम नाम्रा चीरो भविष्यति।' इत्युत्तरकाण्डे।

काव्यस्वरूपनिरूपणम् ] प्रभालंकृतः । १३

ननु कश्विदेवांशोऽत्र दुष्टो न पुनः सर्वोडपि इति चेत् (२७), तर्हि यत्रांशे दोषः सोऽकाव्यप्रयोजकः, यत्र ध्वनिः स उत्तमकाव्यत्वप्रयोजक इत्यंशाभ्यामुभयत आकृष्यमाणमिदं काव्यमकाव्यं वा किमपि न स्यात् (२८)। न च कश्चिदेवांश काव्यस्य दूषयन्तः श्रुतिदुष्टादयो दोषाः, अपि तु सर्वमेव काव्यम् (२९)। तथाहि काव्यात्मभूतस्य रसस्यानपकर्षकत्वे व्वनित्वेन व्यङ्गचार्थसत्त्वेन उत्तमकाव्यता अङ्गोकृता व्वनिकारादिभिः पूर्वाचाय्यैरिति शेषः । यद्वा 'इदमुत्तममतिशयिनि व्यङ्गये वाच्याद्ूवनिवुधैः कथितः' इत्युक्त्या भवतैवेति शेषः । व्वनित्वं ह्यत्र प्रतिपदमवभासते, तथा हि-अयमेवेत्यन्याथेयोगव्यवच्छेदसूच- कस्येवकारस्य, मे इति काकुपदस्य, अरय इति बहुवचनस्य, अत्रेवेति सर्वनाम्नः, निहन्ति जीवतीति तिङः, अहो इत्यव्ययस्य, रावण इति तत्तद्विशेषार्थान्तरमक्रमित- वाच्यपदस्य, धिग्धिगिति द्विरुक्तेः, शक्रजितमिति ताच्छित्यविहितक्किपप्रत्ययस्य, ग्रम- टिकेति करूपतद्वितस्य, विलुण्ठनेति व्युपसर्गस्य, भुजैरिति बहुवचनस्य, तत्तद्व्यञ्जक- विशेषत्वादसंलक्ष्यक्रमो ध्वनिश्चात्र स्वावमाननान्निर्वेदाख्यः संचारिभावः । तस्मादुक्त्त- दोषसत्त्वेऽपि काव्यत्वाङ्गीकारादव्याप्िरलेक्षणस्य निरुक्तकाव्यलक्षणस्य दोप इतरेतर- भेदानुमानेऽसाधकत्वप्रयोजकः । (२७) ननु विवेयाविमर्शदोपस्तावदांशिकस्नेन सर्व काव्यं न दुष्टं निर्दोषस्यव गुणालद्कारसद्भावे काव्यत्वं स्यादेवेत्यभिप्रायेणाश इ्वते-नन्विति। अत्रोक्तरलांके कश्चि- देवांशो 'न्यकारो ह्वय' मित्यंशः, 'वृथोच्छूनेः' इत्यंशश्ष दुष्टो दोपघटितः, न पुनः सर्वोडपि समस्ताऽपीत्यर्थः। तथा च निदेपांशे गुणालंकारसद्भावेन लक्षणसमन्वयात् काव्यत्वमस्त्येव व्वनिसत्त्वेनोत्तमकाव्यत्वमपाति भावः । (२८) उक्तारथें विरोधमाह-तहीति । अंशविशेपस्य दुष्टत्वेऽपि समुदाये काव्यत्वार्ङ्गीकारे। यत्र यस्मिन्नंशे दोषो विधेयविमर्शसद्भावः, सोऽशोऽकाव्यत्वप्र- योजकः, लक्षणस्यानागमनादिति भावः । यत्र यस्मिन्नंशे निर्द्दोशे भागे ध्वनिः स ध्व- निमान्नंश उत्तमकाव्यत्वप्रयोजकः; तल्लक्षणयोगादिति भावः । अंशाभ्यां दुष्टादुष्टभागा- भ्याम् उभयतः काव्यत्वाकाव्यत्वाभ्यामाकृष्यमाणं परस्परं व्यावत्त्यमानमिद पद्यं का- व्यमकाव्यं वा किमप्येकतरत् न स्यात्, उदासीनमेव स्यादन्योन्याभावस्य व्याप्यव- त्तित्वादित्यर्थः । (२९) ननु यत्रैकस्यव विषयस्य विरुद्धधर्म्मयोगो भवति तत्रव विरोधःस्यात्। इह तु दोषस्य यदङ्गस्य दूषकत्वं तस्याकाव्यत्वं ध्वनंश्च यदह्गस्योत्कर्षकत्वं तस्योत्तम- काव्यत्वमिति द्वयोर्भिन्नविषयत्वान्न विरोध इत्याशङ्कयाह-न चेति। श्रुतिदुष्टादयो दुःश्रवत्वादयः । आदिपदाद्विधेयाविमर्शादेः परिग्रहः। दोषाः दोषपदवाच्याः । सर्वमेव काव्यं काव्यत्वेनाभिमतं वाक्यजातं दूषयन्तः श्रतिदुष्टत्वादयो दोषपदवाच्या भवन्ती-

१४ साहित्यदर्पण :- [ प्रथमपरिच्छेदे

तेषां दोषत्वमपि नाङ्गीक्रियते (३०)। अन्यथा नित्यदोषानित्यदोषत्वव्य- वस्थापि न स्यात् (३१)। यदुक्तं ध्वनिकृता-"अ्ुतिदुष्टादयो दोषा अनित्या ये च दर्शिताः। ध्वन्यात्मन्यवे शङ्गारे ते हेय।इत्युदाहताः॥"(३२)। किश्च। एवं काव्य प्रविरलविषयं वा निर्विषयं वा स्यात्, सर्वथा निर्दोषस्यैकान्तमसम्भवात् (३२)। त्यर्थः। तथा च दोपाणां परम्परया रसदृषकत्वेनैव सवेदूषकत्वमव्याहृतमेवेति भाव. । (३०) ननु कथमङ्गमात्रनिष्ठस्य दोषस्य वाक्यापकर्षकतेत्यत्राह-तथा हीति। काव्यात्मभूतस्य साररूपतया काव्यजीवनावायकभूतस्य रसस्य अनपकर्ष- कत्वे निकृष्टत्वाजनकत्वे तेषां श्रुतिदुष्टादीनां दोषत्वं नाङ्गीक्रियते रसापकर्षकाणां दोप- त्वात्, भवतेति शेपः। तथाच दोषाणां रसापकर्पकत्वान् रसाणामपि काव्यत्वाभि- मतसमस्तवाक्यव्यापकत्वाच्चांशमात्रवृत्तयाऽपि दोषाः समस्तमेव वाक्यमपकर्षय- न्तांति दोषाणं दोपत्वमङ्गीक्रियते। एवश्र सति 'न्यकारो ह्ययम्' इति सम्पूर्णपदं दुष्टं सदकाव्यत्वप्रयोजकमेव भवति। (३१) अत्रेष्टापत्ती दोपमाह-अन्यथेति । अन्यथा रसापकर्पकन्वेऽपि अदो- पत्वे, नित्यदोषाश्च्युतसंस्कृतिप्रभृतयः तेपां सकलरसापकषकत्वात्, अनित्यदोषा दुःश्र- वत्वादयः तेषां रौद्रादिरसे गुणत्वात्। यथोदाहरणम्-"निःश्वासोद्वातवातप्रसरधुतकु- - पारान्द्रमर्द्धे नरमहह महालोकमालोक्य लेकाः-स्ताकस्तोकावशेषाः शरणमुपययुर्वारिधि वारिधि वा" ॥ इति। द्वन्द्वात् त्वप्रत्ययेन नित्यदोषत्वानित्यदोषत्वयोरित्यर्थः, व्यवस्था निरूपणं न स्यात्। तथा च दोषाणां नित्यत्वानित्यत्वसिद्धेः रसापकर्षकत्वेनैव तेपां दोषत्वमित्यवश्यमङ्गीकारय्येमित्याशयः। (३२) दोषाणां नित्यत्वानित्यत्वयोरप्रामाणिकत्वनिरासाय ग्राचां सम्मति दर्श- यति-यदुक्तमिति। ध्वनिकृता आनन्दवर्द्धनेन। श्रुतिदुश्टेति। अनित्या दोपाश्च ये श्रुतिदुष्टादयः सूचितास्तेऽपि न वाच्यार्थमात्रे न च व्यङ्गये शङ्गारव्यतिरेकिणि वा ध्वने- रात्मभावे, किं तर्हि ? ध्वन्यात्मन्येव श्ज्नारेऽद्वितया व्यङ्गये ते हेया इत्युदाहृताः । अन्यथा हि तेषामनित्यदोषतैव न स्यात्-इत्यालोकः । शङ्गार इत्युचितरसोपलक्षणा- र्थम्, वीरशान्ताद्भुतादावपि तेषां वर्जनात्। तथाच रसस्यानपकर्षकत्वेऽि श्रुतिदु- ष्ादोनां दोषत्वाङ्गीकारे पूर्वाचार्य्यस्वोकृता तेषां नित्यानित्यत्वव्यवस्थोच्छिदयेत। तदर्थ रसापकर्षकत्वेनैव तेषां दोषत्वमित्यवश्यमङ्गोकार्य्यम्। तथा सति 'न्यक्कारोऽह्यय'मित्या- दौ विधेयाविमर्शो रसापकर्षकतया सम्पूर्ण तत्काव्यं दूषयति न तुकन्चिदेवांशमिति भावः। (३३) उत्तलक्षणेऽव्याप्तिदोपं प्रदर्श्याधुनासम्भवतादोषमपि प्रदर्शयितुमाह- किञ्चेति। अपि चेत्यर्थः। एवं काव्यलक्षणेSदोषत्वविशेषणसत्त्वे, काव्यं काव्यलक्षणं,

काव्यस्वरूपनिरूपणम् ] प्रभालंकृत:। १५

ननु ईषदर्थ नञः प्रयोग: इति चेतू? तर्हि ईषद्दाषौ शब्दार्थो काव्य मित्युक्ते निर्दोषयो: काव्यत्वं न स्यात् (३४)। सति सम्भवे ईषद्दोषाविति चेत्। पतद्पि काव्यलक्षरो न वाच्यम्, रत्नादिलक्षणो कीटानुवेधादिप- रिहारवत् (३५)। नहि कीटानुवेधादयो रतस्य रत्नत्वं व्याहन्तुमीशाः,

प्रविरला अत्यत्पा विषया लक्ष्याणि यस्य तत्तथाभूतं स्यात् प्रायेणैव दोषसम्भवादित्या- शयः । अत्रेषापनावाह-निर्विषयमिति। निर्लक्ष्यमित्यर्थः। सर्वथा सर्वतो भावेन निर्दषस्य शब्दार्थोभयस्येत्यर्थः। एकान्तमत्यन्तमित्यर्थः। असम्भवादिति। काव्य- मात्रे यस्य कस्यापि दोषस्य सम्भवादिति भावः। तथा च क्लिष्टत्वाक्रमत्वादिदोषाणां

त्याशयः । (३४) ननु यदि सर्वत्रैव दोष: सम्भवति तदा ईषद्दोषाँ शब्दाथा काव्यभि- त्युक्तो का हानिरित्याशङ्कते-नन्विति। अदोषावित्यत्रानुदरा कन्येत्यादिवदीषदर्थे= अल्पार्थे नवः प्रयोगः, "तत्सादृश्यमभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता। अप्राशस्त्यं विरोधश् नवर्थाः षट् प्रकीर्त्तिताः ॥" इति हरिकारिकोक्तः। तथाच अदोषावित्यत्र नज ईषदर्थ- त्वकरणेन ईषदर्थत्वस्य च बलबद्दोषराहित्यरूपत्वाद् बलबद्दोषरहिती शब्दर्थी काव्य- मिति काव्यलक्षणे सति 'न्यक्कारो ह्यय' मिति पद्ये विधीयमानविधेयावमशस्येषद्ोष- रूपत्वादेव न तत्राव्याप्तिरित्याशक्काशयः। यदि केनचिन्निपुणतरकविना निर्दोषं काव्यं रचयितुं शक्यते तदा तत्राव्याप्तिः स्यादित्युत्तरमाह-तर्हीति। तर्हि नज ईषदर्थ त्वस्वीकारे 'अदोषौ' इत्यस्येपद्वोषावित्यर्थो भवति, एवन्च ईषदल्पो दोषो ययोस्तौ एव- म्भूतो शब्दार्थी काव्यमिति लक्षणे उक्ते सति निर्दोषयोः कदाचित्कविना दोषाभावेन निर्मितयो: शब्दार्थयोः काव्यत्वं न स्यात्; ईषद्दोषत्वरूपकाव्यलक्षणस्य तत्राव्यापना- दिति भाव: । (३५) अथ निर्द्देोषियो: शब्दार्थयो: प्रदत्ताया अव्याप्ते: परिहाराय पुनः शङ्ते- सतीति। सति सम्भवे दोषस्येति शेषः । एवश्च सदोषाणां मध्ये वलबद्दोषरहितौ शब्दार्थौं काव्यमित्यर्थः सम्पद्यते। तथा च निर्दोषयो: शब्दार्थयोरुक्तोदाहरणे च बलवद्दोषाभावसत्त्वान्नाव्याप्तिरिति भावः । तद्दूषयति-एतद्पीति। सति सम्भवे ईषद्दोषावित्यपीत्यर्थः, बलवद्दोषरहितत्वमपीति यावत्। काव्यलक्षणे न वाच्यं न वक्त- व्यम्। कथमित्यपेक्षयां तद् दृष्टान्तेन प्रतिपादयति-रत्नादीति। आदिपदेन सुवर्णादिग्रहणम्। कीटेनानुवेधा दंशनम्। अन्रादिपदेन मलीनत्वादिपरिग्रहः। तस्य परिहारो राहित्यम्। यथा 'किं नाम रत्नत्व' मिति केनचित् पृष्टो राल्निकः 'बहुमू- ल्यत्वे सति तेजस्त्वव्याप्यविलक्षणजातिमत्त्वं रत्नत्व' मित्येव लक्षणं करोति न तु लक्षणकोटौ 'किटानुवेधरहितत्वे सती' ति विशेषणं नियच्छति, तथा किस्वरूपं काव्य- मिति पुष्टो भवान् 'गुणालंकारशालिशब्दार्थत्वं काव्यत्व' मित्येव लक्षणं ब्रयात् न तु

१६ साहित्य दर्पण :- [ प्रथमपरिच्छेदे

किन्तु उपादेयतारतम्यमेव कर्तुम्। तद्वदत्रापि श्रुतिदुष्टादय: काव्यस्य (३६)। उक्तश्च- "कीटानुविद्धरतादि-साधाररायेन काव्यता। दुप्टेष्वपि मता यत्र रसाद्यनुगम: स्फुटः ॥"(३७)।

'दोपाभाववत्त्वे सति इति तत्र विशेषणमिति भावः । (३६) दृष्टान्तं विवृण्वन् प्रकृतमुपपादयति-न हीति। हि यस्मात्। रत्नस्य रत्नादे रत्नत्वं रत्नादित्वं व्याहन्तुं व्यावत्तयितुं स्वव्यापकाभावप्रतियोगीकर्तुमिति यावन्, न ईशा न शक्ताः । किन्तु अपि तु, उपादेयमुत्कर्पः, भावे यप्रत्ययः, तस्य तारतम्यं वैषम्यं कर्त्तमीशा इत्यनुषङ्गः । तद्वत्तथा अन्नापि प्रकृते विवादग्रस्तकाव्येऽपि विद्यमाना: श्रुतिदुष्टादयो दोषा तस्य काव्यस्य काव्यत्वं व्याहतुं नेशा: किन्तूपादेयता- रतम्यमेव कर्त्तुमीशा इत्यन्वयः । तथाच वलवद्दोषसत्त्वे काव्यत्वव्यावृत्त्यर्थ सति सम्भवे ईषद्दोषाविति वत्तुं नोचितमेव ताहशदोषस्य तु काव्यत्वविनाशेडकिनित्कर- त्वादिति भाव: । (३७) वलवद्दोपसद्भावेऽपि रसप्रतीती काव्यत्वमस्त्येवेत्यत्र प्राचीनसम्मति दर्श यितुमाह-उक्तं चेति। प्राचीनैरिति शेपः । कीटानुविद्धेति। दुष्टवपि दोषव- स्वेषपि यत्र ग्रेषु वाक्येषु रसादीनां रसतदाभासभावादीनामनुगम उपलम्भ: स्फुटः स्पष्टः बलवद्दोषजन्यवैरस्यातिशयानभिभूत इति यावत्, नत्रेत्यध्याहार्य्यम्, तेप वा- क्येष्वित्यर्थः, कीटरनुविद्वानां दष्टानां रत्नादीनां साधारण्येन सामान्य्ेन काव्यता मता अङ्गीकृता काव्यवेदिभिरिति शेषः । तथाचास्मन्मते 'न्यकार' इति पद्मे बलवत्तरदोष- सत्त्वेऽपि निर्वेदाख्यभावानुगमादुत्तमकाव्यत्वमस्त्येव भवन्मने तु अदोपशब्दार्थत्व- स्येव तल्लक्षणत्वेन तत्त्वं न स्यादित्यव्याप्तितादवस्थ्यमिति प्रकृताशयः । केचित्तु-'अदोषौ' इति शाब्दबोधविघटका ये च्युतसंस्कृत्यभवन्मतयोगक्किष्टत्वा- दयो दे/षास्तत्सामान्याभाववन्तावित्यर्थ-इत्याहुः, तन्न, व्यतिरेकध्वनेरुदाहरणे "धन्याऽसि या कथयसि प्रियसंगमेऽपि विश्रब्धचाटकशतानि रतान्तरेपु। नीवीं प्रति प्रणिहिते तु करे प्रियेण सख्यः शपामि यदि किञ्चिदपि स्मरापि ॥" इत्यत्र 'शपामि' इति च्युतसंस्कृतिदोषसत्त्वात्, "निःशेषच्युतचन्दनं स्तनतटं निर्मृष्ट- रागोऽवरो नेत्रे दूरमनञ्जने पुलकिता तन्वो तवेयं तनुः" इत्यादावअनस्यात्यन्तासत्त्व- बोधाभिप्रायेण प्रयुक्तस्य 'दूरम्' इत्यस्य समासे गुणीभूतेन नयर्थेन सहान्वयेनाभवन्म- तयोगत्वदोषसत्त्वाच्चाव्याप्त :- इति वागीशग्रन्थः । यत्तु च्छायाख्यविव्रतिपूर्तिकृतोक्त्तम्- 'अत्राहोपुरुषिकामात्रभिदम्। दोषाभावसत्तायां तु काव्यता निर्वाधैवेति सदोषेSतिव्या- प्रिवारणाय 'अदोषौ' इत्यभिहितम्। तत्र दोषात्यन्ताभावस्य दुरुपपादत्वात् काव्यत्वो- पमईका ये प्रवलतरा दोषास्तद्रहिती शब्दार्थों काव्यमित्यर्थोSल्पार्थकनञ्स्वारस्याल्ल-

प्रभालंकृत: । १७

किश्च। शब्दार्थयोः सगुगत्वविशेषणमनुपपन्नम्, गुणानां रसैकध्म्म- त्वस्य "ये रसस्याङ्गिनोधर्म्माः शौय्यादय इवात्मनः"इत्यादिना तेनैव प्रति पादितत्वात्(३८)। रसाभिव्यक्जकत्वेन उपचारत उपपद्यत इति चत्?(३९),

भ्यते। एवच क्रचिदनित्यदीपसत्त्वेऽपि काव्यत्वमव्याहृतमेवेत्यर्थात् सिद्धम्। अत एव 'न्यक्कारा ह्ययम्' इति पद्ये विधेयाविमर्शसत्त्वेऽपि व्वनिकाव्यता जागरूकैव। नहीप- होषावित्यनेन निर्देषयोः काव्यत्वं व्यव्वियते सदोषयोर्वा लभ्यते; इति केनापि सचेत- साऽवधारयितुं वाग्यते। निर्दोषयो: स्वतः काव्यत्वे सदापयोर्लेक्षणघटकत्वासम्भवे कुत्रचिदीपद्दोषयोरेव तथात्वेन कोडीकरणात्' इति। तत्र पृच्छयते-'अदोषा' वित्यनेन निदपियोर्यदि काव्यत्वं प्रतिपाद्यते, तर्हि ईपद्दोषयो: केन, नच तद्विधायकं किश्चित्,सति सम्भवे इति निवेश्यते चेत्तर्हि सर्वत्र निर्धोषौ क्वचित्पुनरीपद्दोषौ शब्दार्थौं काव्यमिति वक्तव्ये तथाभिधानं किम्मूलम्। अन्यथा अनलंकृती क्वापि इत्यपि किमर्थमुक्तम्। किश्वैतादृशमपि लक्षणं न सुशोभते। न हि केनापि कीटदंशादिशून्यमेव रत्नं क्वचित्पु- नरीषत्कीटदंशादिमदपि रत्नं भवति; न तु सर्वथा कीटदंशादिमत् इति वत्तुं युज्यते। अदोषावित्यनेन काव्यत्वोपभई्दकैर्दोैरेव शून्ययोर्यदि वा काव्यत्वमङ्गोकियते तर्हि कि नाम काव्यं? कि तत्र तत्त्वं? किं वा तदनभिधाय तदुपमरईकदोषशन्ययोः काव्यत्वमित्यु- च्यते? कथं वा नात्रान्योन्याश्रयापातः१, यदे काव्यत्वोपमईकदोपशन्यत्वमेव काव्य- त्वमित्युच्येत ? तर्हि के काव्यत्वोपमईकाः ? के पुनर्नेति वक्तव्यम्। ननु अपरिहार्य्या नित्या दोषा: काव्यत्वोपमई्का इति चेत् 'अहौ वा हारे वा' इत्यादौ भवददर्शितनयेन रसानौचित्यस्य केन परिहार्थ्यम्, केन वा काव्यत्वमवस्थाप्यते? तदिति सर्व मत्तप्रल- पितमिति रुचिरग्रन्थः । (३८) एवमदोषत्वस्य काव्यलक्षणं दूषयित्वा सगुणत्वस्यापि तद् दूषयितुमाह- किश्चेति। अनुपपन्नमसम्भवीत्यर्थः । अनुपपन्नत्वे हेतुमाह-गुणानामिति। रसैक- धर्म्मत्वस्य रसमात्रधर्म्मकत्वस्य। 'आत्मनः शौर्य्यादय इवाङ्िनः प्रधानस्य रसस्य ये धर्म्मास्ति गुणाः, इत्यादिना ग्रन्थेन, तेनैव काव्यप्रकाशकारेणैव प्रतिपादितत्वात्। तथाच गुणानां रसमात्रवृ्तित्वात्तैविशिष्टौ शब्दार्थो न सम्भवतः, न ह्यन्यमात्रवृत्तिध- म्ममादायान्यस्मिन् वैशिष्ट्यव्यवहारः । नहि भवति पटो घटत्वविशिष्ट इति भावः । (३९) पुनरत्राशङ्कते-रसाभिव्यस्तकत्वेनेति। शब्दार्थयो रसाभिव्यञ्ज- कत्वेन स्वाश्रयरसाभिव्यञ्जकत्वरूपेण उपचारतः परम्परासम्बन्वेन उपपद्यते सगुणत्व- विशेषणमिति शेषः। तथा च शब्दार्थय।राहत्य गुणाभावेऽपि स्वाश्रयरसाभिव्यञ्जकत्व- रूपपरम्परासम्वन्धेन गुणवत्त्वात्तयोः सगुणत्वविशेषणसुपपद्यत एवेत्यर्थः, स्वं गुणस्त- स्याथयो रसस्तदभिव्यज्ञकौ शब्दार्थौं। पुत्रस्त्वेवमाह-अयमर्थ :- शब्दार्थौ खलु प्राचीनोक्तरित्या निर्मितौ रसाभिव्यन्ञकौ भवतोऽप्यमनुमतौ तेन रसादिरूपव्यङ्गयरूपा-

साहित्य दर्पण :- [ प्रथमपरिच्छेदे

तथाप्ययुक्तम् , तथाहि तयोः काव्यस्वरूपत्वेनाभिमतयोः शब्दा- र्थयो रसोऽस्ति न वा? नास्ति चेत्, गुणवत्त्रमपि नास्ति, गुणानां तदन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वात् (४०)। अस्ति चेत्, कथं नोक्तं रसव-

णामपि माधुर्य्यादीनां व्यञ्ञकरूपशब्दार्थवर्म्मत्वेनोपचारः, यदाह-'गुणवृत्त्या पुन- स्तेषां स्थिति: शब्दार्थयोर्मता' इति। केचित्तु-इदं च ग्रन्थक्ृतारोपवीजा- नवानादेवोक्तम्, तथाहि-परम्परासम्वन्धघटकस्य मध्यभूतसम्बन्धिनो बहिरिन्द्रिय- प्रत्यक्षे सत्येव नैवमारापः, यत्र तु परम्पराघटकमध्यभूतसम्बन्वा न वहिरिन्द्रियप्रत्य- क्षसतन्न त्वेवमारोप दृश्यत एव, यथा-'शीतो वायुः' 'उप्णं जलम्' 'मुगन्धिर्वायु'- रित्यत्र परम्परासम्बन्घघटकानां मध्यभूतजलाग्निपुष्पावयवानां सूक्ष्मत्वेनाप्रत्यक्षत्वा- त्तादशारोप:, प्रकृते तु बहिरिन्द्रियप्रत्यक्षस्य रसादेः परम्परासम्बन्वघटकत्वान्न सम्भ- वत्येव गुणत्वारोपः शब्दार्थयोरिति, अत एवोच्चैःशब्दत्ववत्तारत्ववदाकाशभिति नारोप:, तत्र परम्परासम्बन्धघटकस्य शब्दस्य वहिरिन्द्रियप्रत्यक्षत्वात्, न चैवं 'ज्ञानत्ववानात्मा' इत्यारोपापत्ति, तत्र परम्पराघटकस्य मध्यभूतस्य ज्ञानस्य वहिरि- न्द्रियाप्रत्यक्षत्वादिति वाच्यम्, यदि च तादृशारोपो नास्ति तदा कारणान्तराभावस्येव तत्र कल्पनीयत्वात्, अत एवंदयानाचार्य्येणोक्तम्-'आरोपे सति निभित्तानुसरणं न तु निमित्तमस्तीत्यारोप:।' इति। यत्तु जपाकुमुमस्य वहिरिन्द्रियप्रत्यक्षत्वेऽपि लोहिन: स्फटिक इत्यारोपस्तत्र जपाकुसुसं नेदशपरम्पराघटकं जपाकुमुमस्य स्फटिकावृत्तित्वात्, किन्तु जपाकुसुमस्य स्वच्छद्रव्यसान्निध्यमेव तद्रहितं पृथगेवारोपनिमित्तमिति सुधीभिरवधेय- मित्याहुः। तन्न, स्थूलजलसंयोगेन शीतो वायुः, अरकोपलसंयोगेन उष्णं जलमित्यादी स्थूलजलार्कोपलसंयोगघटितयोः परस्परयोर्मव्यपदार्थयोः स्थूलजलार्कोपलयोर्वहिरिन्द्रि- यप्रत्यक्षत्वेऽपि विशिष्टधीनियामकत्वेन सम्बन्धत्वाङ्गाकारात, चिदानन्दचमत्कारमयस्य रसस्य बहिरिन्द्रियप्रत्यक्षाविषयत्वेन तद्घटितपरम्परायाः सम्वन्धत्वाङ्गीकारे वाधाभा- वाच। वस्तुतस्तु-यत्र परम्परया विशिष्टधीनियामकत्वं तत्रेव तस्याः सम्बन्धत्वं कल्प्यते, यत्र तु विशिष्टधीनियामकत्वं तत्र तु सम्बन्धत्वं न कल्प्यत एव, तेन 'ज्ञान- त्ववानात्मा' इत्यादौ स्वसमवायिसमवायस्य न सम्बन्धत्वमिति। (४०) उक्त्तमर्थ खण्डयितुमाह-तथापीति। उपचारतः सगुणौ शब्दार्थी काव्यमिति यदुच्यते तदित्यर्थः, अयुक्तं न युक्तम्। कुतोऽयुक्तमित्याह-तथाहीति। तयोरुपचारतः सगुणयोः, रसोऽस्ति न वेति। रसस्य सद्भाव एव काव्यस्वं तदभावे वेत्यर्थः। प्रथमस्य तुच्छतया द्वितीयं पक्षं निराकरोति-नास्तिचेदिति। निरति- शयसुखज्ञानरूपस्य रसस्य स्व्रवृत्तितावच्छेदकसमवायसम्बन्धेनात्मनि सत्त्वात्तादृश- शब्दार्थयो रसो नास्तीत्युच्यते चेदित्यर्थः । तहिं तयोर्गुणवत्त्वमपि नास्तीत्यर्थः । कुत इत्याह-गुणानामिति। गुणानां माधुर्य्यादीनां तस्य रसस्य अन्वयव्यतिरेकयोर-

काव्यस्वरूपनिरूपणम्] प्रभालंकृतः । १६

न्ताविति विशेषणम् (४१)। गुणवत्त्वान्यथानुपपत्या एतल्लभ्यत इति चेत्? तर्हि सरसावित्वेव वक्तुं युक्तम्, न सगुणाविति (४२)। नहि प्राणिमन्तो देशा इति वक्तव्ये शौरय्यादिमन्तो देशा इति केनाप्युच्यते (४३)। ननु

नुविधायित्वादनुगामित्वात्। तत्सत्त्वे तत्सत्तेत्यन्वयः, तदभावे तदभाव इति व्यतिरेकः। प्रकृते रसस्य सत्त्वे गुणसत्ता रसाभावे गुणाभाव इति। तथा च तव काव्यत्वेनाभिमतयोः शब्दार्थया रसाभावे गुणानामप्यभावात्सगुणत्वविशेषणमयुक्तमिति भावः। रामचरणस्तु 'गुणवत्त्वमपि नास्ती'ति प्रतीकं धृत्वाह-'तथा च भवदुक्ते 'शब्दचित्रं वाच्यचित्रम- व्यङ्गयं त्ववरं स्भृतम्' इति तृतीयकाव्यप्रकारेऽव्याप्तिः। नन्वत्रालंकारसत्त्वेनैव काव्य- त्वमिति चेत्तर्हि 'सालद्वारौ' इत्येव वत्तुं युक्तं किमव्याप्तिघटकेन सगुणावित्यनेनेति भाव' इति। (४१) रसोऽस्तीति प्रथमपक्षं दूपयति-अस्ति च्वेदिति स्ववृत्तितावच्छेदक- समवायसम्वन्धेनात्मनि सत्वेऽपि स्वव्यङ्गचत्वसम्वन्धेन शब्दार्थयोः पुना रसोऽस्त्येव, न हि समवायेन स्वावयवे तिष्ठन्नपि संयोगेन भूतले न तिष्ठेद्घट इत्युच्यते चेदित्यर्थः। अत्र दूषणमाह-कथमिति। तदा काव्यत्वेनाभिमतयोः । शब्दार्थयो रसवत्त्वमिति विशेपणं कथं नोक्तं तस्यात्यन्तावश्यकत्वात्, तमृते काव्यत्वानङ्ीकाराच्चेत्यर्थः। ननु रस- गुणयो: समनियतत्वादेकतरोक्तौ प्रकृतनिर्वाहो भवतीति चेन्न, माधुर्यादिन्रितयसाधारणस्य गुणत्वस्यंकस्याभावादननुगमस्य सम्भवात्, रसवत्त्वविशेषणेन तु भावादिसाधारणस्या- खण्डस्याखादविषयताविशेपस्य रसत्वस्वीकारान्नाननुगम इति बोध्यम्। (४२) ननु शब्दार्थयारन्वयव्यतिरेकाभ्यां रसवत्त्वाभावेन सगुणत्वासम्भवात् सगुणावित्युक्तौ सरसाविति विशेषणं लभ्यत इत्याशइ्वते-गुणवत्वेति। गुणवत्त्वस्य शब्दार्थयोरिति शेष:, अन्यथानुपपत्त्या अन्वयव्यतिरेकाभ्यां सरसत्वाभावेनासम्भवा- दित्यर्थः, एतत् सरसाविति विशेषणं लभ्यते तात्पर्य्येणाधिगम्यते। यथा शौर्य्यादिम- न्तो देशा इत्युक्तावन्यथानुपपत्त्या प्राणिमन्त इति लभ्यते तथा सगुणी शब्दार्थो काव्य- मित्युक्तौ सरसावित्यवश्यं लभ्यत इत्याशयः । तद्दूषयति-तर्हीति। शब्दार्थयोः सरसत्वविशेषणस्यावश्यकत्वे इत्यर्थः । सरसाविति शब्दार्थयोर्विशेषणं वक्तुं युक्तं रूढि- प्रयोजनशून्यत्वेन लक्षणाप्रसङ्गाल्लाघवात् स्पष्टोक्तेश्चेति भावः । (४३) उक्तमर्थ व्यतिरेकद्ृष्टान्तेन द्रढ़यति-नहीति। हि यस्मात्, केनापि सचेतसा, शौर्य्यादिमत्त्वान्यथानुपपत्त्या ग्राणिमत्ववोधसम्भवेऽपि 'प्राणिमन्तो देशा' इति वक्तव्ये सति, 'शौर्य्यादिमन्तो देशा' इति नोच्यते नैव कथ्यते, किन्तु 'प्राणि मन्तो देशा' इत्येवोच्यते, लाघवात् स्पष्टवाक्त्वाच्चेत्यर्थः । तथा च गुणवत्त्वान्यथा- नुपपत्त्या रसवत्त्वलाभेऽपि सरसौ शब्दार्थो काव्यमित्येव वक्तुं युक्त न तु 'सगुणो' लाघवात् स्पष्टवाक्त्वाच्चेति भावः ।

२० साहित्यदर्पण :- [ प्रथमपरिच्छेदे

शब्दार्थौ सगुणावित्यनेन गुणाभिव्यञ्जकौ शब्दार्थो काव्ये प्रयोज्यावित्य- भिग्राय इति चेत?, न, गुणाभिव्यञ्जक-शब्दार्थवत्त्वस्यापि काव्ये उत्क- र्षमात्राधायकत्वम्, न तु स्वरूपाधायकत्वम् (४४)। उक्तं हि-"का- व्यस्य शब्दार्थो शरीरम्, रसादिश्चात्मा, गुणाः शौर्य्यादिवत्, दोषा: काणत्वादिवत्, रीतियोऽवयवसंस्थानविशेषवत्, अलङ्काराश्च कटक- कुण्डलादिवत्" इति (४५)। एतेन "अनलङ्कती पुनः क्वापि" इति यदुक्तं तदपि परास्तम्। अस्य ह्यर्थः-"सर्वत्र सालङ्वारौ क्वचिन्तु अस्फुटालङ्कारावपि शब्दार्थो काव्यम्" इति। तत्र सालङ्वारशब्दार्थयोरपि काव्ये उत्कर्षमात्राधायक- (४४) अथ काव्यलक्षणघटकस्य शब्दार्थयो: सगुणत्वविशेपणस्याभिप्रायान्तर- माशइ्वते-नन्विति। तथा च माधुर्य्योजःप्रसादाख्या ये गुणास्तदभिव्यञ्जको शब्दार्थों काव्ये प्रयोज्यावुत्कर्षाधायकत्वादित्युपदेशसूचकमेव शब्दार्थयाः सगुणत्व- विशेषणं न तु काव्यलक्षणघटकमित्याशयः। उक्ताभिप्रायं दूषयति-नेति। उत्क- रषमात्राधायकत्वं रसादिमत्तया प्रतीतिजनकत्वम्। न तु स्वरूपाधायकत्वं काव्यत्व- प्रयोजकत्वम् । तस्मात्तत्काव्यलक्षणे न वाच्यमिति भावः । (४५) तदेवोपपादयति-उक्तमिति। प्राचीनैरिति शेषः । हि-यस्मात्। काव्यस्य पुरुषरूपस्येति भावः। शब्दार्थाविति। सामान्यत एवोक्तं न तु गुणा- भिव्यञ्ञकशब्दार्थाविति। रसादिरित्यादिपदेन रसाभासभावतदाभासभावशान्तिभा- बोदयभावसन्धिभावशवलत्वादीनां ग्रहणम्। गुणाः वक्ष्यमाणा माधुर्य्यौजःप्रसा- दाः । दोषाः श्रुतिदुष्टाऽपुष्टत्वादयः। रीतयो वैदर्भींगोडीपाश्चालीलाव्यः, अवय- वसंस्थानविशेषवत् यथास्थाने क्रचरणादिसन्निवेशवत्। अलङ्कारा अनुप्रासोपमा- दयः । तथा च शौर्य्यादयो यथा पुरुषस्यान्यथासिद्धं पुरुषत्वं न साधयन्ति ; कि- न्तूत्कर्षमात्रमुत्पादयन्ति ; तथा माधुर्य्यादयो गुणा अपि काव्यस्यान्यथासिद्धं का- व्यत्वं नैव साधयन्ति ; किन्तूत्कषमात्रमुत्पादयन्तीति काव्यलक्षणे उक्तोपदेशायापि शब्दार्थयो: सगुणत्वविशेषणं नैव युक्तमिति भावः । यत्तु टिप्पणीकारेणोक्तं-निर्गुणे- Sतिव्याप्तिवारणाय सगुणावित्युक्तमिति, तन्न, 'अकुण्ठोत्कण्ठया पूर्णमाकण्ठं कलकण्ठि ! मां, कम्वुकण्ठयाः क्षणं कण्ठे कुरु कण्ठार्त्तिमुद्धर।' इत्यादावव्याप्त्यापत्ते:, न चात्रौजो गुण: प्रकृतरसपरिपन्थित्वात्, कथच्चिदत्र प्रसादवत्तया लक्षणसमन्वयेऽपि 'मित्रात्रिपु- त्रनेत्राय त्रयीशान्नवशत्रवे गोत्रारिगोत्रजिन्नाय गोन्नाने ते नमो नम इत्यादावव्याप्ते- र्दुर्वारत्वादिति। अत एवोक्तं पण्डितराजः-लक्षणे गुणालद्कारनिवेशाऽपि न युक्तः, 'उदितं मण्डलं विधोः इति काव्ये दूत्यभिसारिकाविरहिण्यादिसमुदीरितेऽभिसरणादि- विधिनिषेधजीवनाभावादिपरे 'गतोऽस्तमर्क' इत्यदौ चाव्याप्त्यापत्तेः, न चेदमकाव्य- मिति शवयं वदितुं काव्यतया पराभिमतस्यापि तथा वक्तुं शक्यत्वादिति।

काव्यस्वरूपनिरूपणम् ] प्रभालंकृतः। २१

त्वात् (४६)। पतेन "वक्रोक्ति: काव्यर्जीवितम्" इति वक्रोक्तिजीवितका- रोक्तमपि परास्तम्, वक्रोक्तेरलङ्गाररूपत्वात् (४७)। यच्च क्वचिदस्फु- टालङ्गारत्वे उदाहृतम् (४८)। "यः कौमारहरः स एव हि वरस्ता एव चैत्रक्षपा- स्ते चोन्मीलितमालतीसुरभयः प्रौढ़ा: कदम्वानिलाः। सा चैवास्मि तथापि तत्र सुरतव्यापारलीलाविधौ रेवारोघसि वेतसीतरुतले चेतः समुत्कराठते।" (४९)। (४६) एवमदोषत्वस्य सगुणत्वस्य च काव्यलक्षणत्वं दूषयित्वा सालक्कारत्व. स्यापि दूषयितुमाह-एतेनेति। एतेन प्राचीनरलक्कारादीनां कटककुण्डलादिसा- मान्येनोक्तत्वेन हेतुना। परास्तं निराकृतं वेदितव्यमिति शेषः । लक्षणे लक्ष्यग्रदर्शने च दोषमुद्भावयितुं तन्मतसिद्धं 'अनलंकृती पुनः क्वापि' इति विशेषणस्यार्थ दर्श- यति-अस्य ह्र्थ इति। सर्वत्रेत्यनेन तन्मते काव्यत्वेनाभिमतयाः शब्दार्थयो- यथा कथच्चिदलद्कारस्य सद्भावः परमावश्यक इति द्योत्यते। दूषयति-तत्रेति। तत्र भवदुक्तकाव्यलक्षणे, सप्तम्यर्थो घटकत्वम्, भवटुक्तकाव्यलक्षणघटकयोरित्यर्थः, सालङ्कारशब्दार्थयो: काव्ये उत्कर्षमात्रस्य न तु स्वरूपस्येत्यर्थः, आधायकत्वाज्जनक- त्वात्। तथा च काव्यलक्षणे शब्दार्थयोः सगुणत्वविशेषणवत्सालङ्कारत्वविशेषणमप्य- युक्तिमदित्याशयः । किश्वात्र 'तददोषा' विति लक्षणे शब्दार्थाविति वचनमप्यसमीची- नम्। तथा हि काव्यत्वसामान्यस्य कि संयोगादिवद् व्यासज्यवृत्तित्वं, तद्गोत्वादिव- त्प्रत्येकं परिसमाप्तिवृत्तित्वं वा, नादः, सामान्यत्वादेव, न द्वितीयः, शब्दार्थयोः प्रत्येकं काव्यत्वप्रसङ्गात्। एतच्चैतद्ग्रन्थकृता स्वकृतायां काव्यप्रकाशटीकायां लिखितमपि प्राचीन गौरवनियन्त्रितेनात्रोपेक्षितम्। (४७) काव्ये रसाद्यपेक्षया वक्रोक्ते: प्राधान्यमङ्गीकुवतो राजानककुन्तकस्य मतं निराचष्टुमाह-पतेनेति। एतेन काव्येडलंकारस्य कटककुण्डलादिसामान्येनोक्तत्वेनेत्य- र्थः, वक्रा विचित्रा उक्तिर्वकोक्तिः, वैचित्र्य मलक्कार इति सामान्यलक्षणमित्यभिप्रायः। काव्य- स्य जीवितं जीवनं रसाद्यपेक्षया प्रधानमिति यावत्। इति वक्रोक्तिजीवितकारोक्तं राजान- ककुन्तकोक्तमपि परास्तं निराकृतं वेदितव्यमिति शेपः। तद्वेतुमाह-वक्रोक्तिरिति। वक्रोक्तेर्वक्यगतवैचित्रस्य अलङ्काररूपत्वात्। तथा ह्ुक्तं-'सेषा सरवेत्र व क्रोकतिरनयाथों विभाव्यते। यत्नोऽस्यां कविना कार्य्यः कोऽलंकारोऽनया विना ॥' इति। तथा चालंकार- रूपाया वक्रोक्ते: काव्ये उत्कर्पमात्राधायकत्वात् साऽपि तस्य जीवनं नैव भवितुमहति, न हि कोप्यग्रमत्तः कटककुण्डलादीन्नलंकारान् पुरुषस्य जीवनं गदितुं न लज्जत इत्याशयः। (४८) एवं काव्यलक्षणं दूषयित्वा काव्यप्रकाशकृतोऽस्फुटालंकारविरहोदाहरण स्फुटालंकारं दशयन्राह-यश्चेति। उदाहृतं काव्यप्रकाशकारैरिति शेषः । (४९) अपरिणीतावस्थायामेव रेवानदीतोरे वेतसलतावेष्टिततरुतले केनचित्

२२ साहित्य दर्पण :- [ प्रथमपच्छिदे

पुंसा कृतसुरता काचित्स्वाधीनपतिका पश्चात्तेनेव परिणीता तद्गृहमागताSपि पूर्वोपभु- क्तेष्वपि सुरतोपकरणादिपु उत्कटासक्त्या तेषामत्यन्तोपादेयतां सूचयन्ती सर्खीमाह- यः कौमारेति। यः पुमान्, कुमारस्यायं भावः कौमारः कन्यकावस्था तं हरति मत्सम्बन्विसम्भोगेच्छोत्पादनेन नाशयतीति कौमारहर आसीदिति शेपः, इदानीमपि स एव हि उपभोक्ता पुमान्, वरः परिणेता वर्त्तत इति शेषः। सुतरां तत्पुमर्थमप्यु- त्कण्ठा नैव सम्भवतोति भावः । अत्रैकार्थका यामेवहिशव्दाभ्यां तस्मिन् पु'सि उप- पतेरत्यन्तासम्भवित्वं सूच्यते। ता एव यासु चैत्रक्षपामु सुरतः कृतस्तत्सजातीया एवे- त्यर्थ:, चत्रक्षपाश्चैत्रमासीयरजन्यः, एता वर्त्तन्त इति शेषः, अतस्तत्क्षपार्थमप्युत्कण्ठा नैव सम्पद्यत इत्याशयः । ते च तस्मित्रतोत्सवे ये कदम्वानिला आसन् तत्सजातीया एवेत्यर्थः, उन्मीलिताभिस्तत्कालं विकसिताभिः मालतीभिवासन्तिकाभि; सुरभयः शं।- भनगन्धाः, ग्रौढाः रत्युद्दीपनादिप्रागल्म्यशालिनः, अतो मन्दत्वेऽप्यविरोधः, कदम्बा- निला धूलीकदम्वसंसर्गिवाताः, इदानीमपि वान्तीति शेषः, अत एव तदनिलार्थसप्यु- त्कण्ठा नेव युज्यत इत्यभिप्रायः। साचवास्मि अहमपि तादवस्थ्येन नवयोवना वर्त्ते, न तूत्कण्ठाहेत्ववस्थान्तरं प्राप्ता येनोत्कण्ठा प्रादुर्भवतीति भावः। तथापि ताहृशतत्त त्सुरतसामग्रीसत्त्वेऽपि, तत्रेत्यस्य त्रिप्वपि सप्तन्यन्तविशेपणेपु सम्बन्धः, रवाराधसि नर्मदानदीतीरे, वेतसीवेष्टिततरुर्वेतसीतरुस्तस्य तलमधोदेशस्तस्मिन्, सुरतानुकूल- व्यापाररूपा लीला: कुसुमभरणादिकाः प्रसाधनादिकाः स्मिताश्लेषचुम्बनादिकाश्च तासां विधौ सम्पादने, चेतोऽन्तःकरणं कर्त्तृ, समुत्कण्ठते उत्सुकं भवतीत्यर्थः । एतेन तदा- नींतनसुरतात्कश्चिदनीवेचनीय एवानन्द आसीदिति व्यज्यते। इह, केचित्तु-कौमारमभिनवयौवनं हरतीति कौमारहर इति व्याचकुः, तन्न, निषिद्धलक्षणापत्तेः । अन्ये तु-कौ पृथिव्यां मारं मदनं हरत्यनुहरतीति कौमारहर इति व्याचख्युः, तन्मन्दम्, प्रकरणवाक्यार्थविरोवात्। किन्चान्न व्रियते प्रियया प्रिय- त्वेन स्वयमङ्गीक्रियते न तु पित्रादिपारतन्त्र्यादिति वर इत्यर्थः करणायः, तेन अकृत्रि- मप्रेमपात्रताप्रकटनद्वारा परस्परं दम्पत्योरनुरागदाढर्य व्वन्यते। स एवोपभोक्ताऽन्यो नेत्यर्थ :- ईदृशार्थकरणे वक्ष्यमाणालद्कारस्य स्फुटत्वं स्यात्। मालती वासन्तिकलता, न तु जातिश्चैत्रे तस्या असम्भवात्। कदम्बो धूलीकदम्वश्चैत्रे तस्यैव सम्भवात्। कदम्बानिला इत्यस्य सर्वेदिक सव्चारित्वेन कदम्बाकारा अनिला इत्यर्थ,-इति केचित्। (क)मालतीकदम्बपदयोरेवं व्याख्यानं प्राचीनमतानुरोधेनैव। वस्तुतस्तु ऋतुमर्द्धन्यं ---- (क) अन्ये तु-'कदम्बानिलाः कदम्बवनानिलाः, वनानिलानां प्रौढत्वे वनर्वा्- र्भृतानां मान्दोपलस्भाद्दुद्दोपकत्वेनाह-'प्राढा' इति। इति व्याचकुः, तन्न, तथात्वे कदम्वपर्य्यन्तानुधावनस्य निप्प्रयोजनत्वात् 'अरण्यानिला' इत्यननव तदर्थलाभात्। न च मालतीसम्बन्धेनैवानिलानां सौगन्ध्यलाभात् कदम्बसम्बन्धदर्शनं व्यर्थभिति वा-

काव्यस्वरूपनिरूपणम् ] प्रभालंकृतः । २३

एनच्चित्त्यम्। अत्र हि विभावनाविशेषोक्तिमूलस्य सन्देहसङ्करा- लङ्कारस्य स्फुटत्वम् (५०)।

वसन्ते सकलकुसुमवर्णनस्य कविसनपसिद्धत्वान्न कश्चित् विराधः। सम्प्रदायविदस्तु- स एव वसन्तः, ते एव वर्षा इति मन्मथोहीपकत्वाद्विशेषाद्तुद्वयस्यावग्रह्णमिति व्या- चक्षते। कैश्रित्तु-चैत्रेत्यत्र म।द्रेति पाठः कल्पितः, सोऽसङगतः, नदीतीरनिकुञ्जे सुरत- वर्णनस्यानुचितत्वात्, न च कच्छनिकुञ्जेऽनौचित्येऽपि तीरनिकुञ्जे नानौचित्यं 'मेघे- मेदुर' मित्यादी दृष्टत्वादिति वाच्यम्, भाद्रक्षपायां नदीतोरनिकुञ्जसक्केतस्य स्वाधीन- पतिकाया अनोचित्यात्, परैरसम्भावनीयतया परकीयाया एवं तादृशसंकेनवर्णनाद्, चैत्रेतिपाठस्योपपादितत्वाच्चेति चिन्त्यम्। (५०) स्फुटालद्वरोद्धावनायाह-एतदिति। एतटुक्तोदाहतं चिन्त्यं स्फुटा- लंकारशालित्वेन भावनीयम्। तद्दशयति-अत्र हीति। हि यस्मात्। अत्र श्लोके विभावनाविशेष क्तिमूलस्य विभावनाविशेषोक्तिनिरूपितस्य सन्देहसक्करालङ्कारस्य सन्दे- हविषयत्वेन सङ्करालद्वारस्य स्फुटत्वं स्पष्टत्वम्। तथाच कारणभावेऽपि कार्य्योत्पत्ति- कथनं विभावना, ग्रक्ृ तेऽ् सुरनोपकरणादीनामुपभुक्तत्वस्य कारणस्याभावेऽपि उत्कण्ठा- रूपस्य तत्कार्य्यस्योत्पत्तिकथनाद्विभावना। एवं कारणसत्त्वेऽपि कार्य्याभावकथनं विशे- पोक्तिः, प्रकृतेSत्र सुरतोपकरणोपभुक्तत्वरूपस्य कारणस्य सत्त्वेऽपि अनुत्कण्ठारूपस्य तत्काय्यस्याभावकथनादविशेषोक्ति। किन्त्वत्र कार्य्य कारणयोरभावकथनस्यार्थिकस्य स- त्वेऽपि तद्वाचकनआदिनानुपात्तत्वात्तयोरस्फुटत्वेऽपि साधकवावकप्रमाणाभावेन तत्सन्देहा- लह्कारस्य स्फुटत्वमव्याहतमेव, अन्यथा तयो: सन्देहसद्वर एव न स्यात्। तस्मादस्फु- टालक्वारत्वविषये उदाहरणमप्येतदसङ्गतमेवेत्याशयः । यत्तु जयन्तेनोक्तं विभावनाविशेपोत्तयोः परिपूर्णात्मलक्षणाभावान्न तन्मूल: सन्दे- हसद्वर इति, नहि निःशेपकारणभावे कार्य्योत्पत्तौ विभावनायाः पूर्णत्वम्, किन्तु कति- पतरप्रसिद्धकारणनिपेवेऽपि विभावनायाः पूर्णता स्यात्। नापि निःशेषकारणसामग्रयां कार्य्यानुत्पत्ती विशेषाक्ते: पूर्णत्वम्, अपितु प्रसिद्धकतिपयकारणसामग्रयां कार्य्यानुत्पत्ति कथनमात्रेणाऽपि पूर्णता। अन्यथा विभावनाविशेषोक्तो उच्छियेताम्। इतश्र उत्तग्र- करेणापि विचित्राफतिनिर्वाहादुक्तवैचित्रस्यैवालङ्कारभूित्वादतः- परिपूर्णयोरेव तयोः साधकवाधकप्रमाणाभावात्तन्मूल: सन्देहसङ्कर: स्फुट इति क्वचिदधिकः पाठः।

च्यम्, विलक्षणसौगन्ध्यलाभाय तस्य सार्थकत्वात्। यथा-'रमणीकमनीयकपोलतले परिपीतपटीररसैरलसः। अयमव्वति पञ्चशरानुचरो नवनोपवनीधुवनः पवनः ॥ नवेति नवपुष्पितेत्यर्थः । अत्र चन्दनसम्बन्वेन सोगन्ध्यलाभेऽपि विलक्षणसौगन्ध्यलाभाय कदम्बसम्बन्वदर्शनमिति तर्कवाणीशः ।

२४ साहित्य दर्पण :- [ प्रथमपरिच्छेदे

पतेन-"अदोष गुणवत्काव्यमलङ्काररलङ्कतम्। रसान्वितं कवि: कुर्वन् कीत्तिं प्रीतिश्च विन्दति॥" इत्यादानामपि काव्यलक्षणत्वमपास्तम्। (५१) यत्तु ध्वनिकारेणोक्तम्-"काव्यस्यात्मा ध्वनिः"इति। ततू किं वर्त्वलंकाररसादिलक्षणस्त्रिरूपो ध्वनि: काव्यस्यात्मा उत रसादिरूप- मात्रो वा ? नाद्ः, प्रहेलिकादावतिव्याप्ेः। द्वितीयश्चेत्? ओमिति बूम: (५२)। ननु यदि रसादिरूपमात्र एव ध्वनि: काव्यस्यात्मा तदा-

क्षपातग्रस्तम्, अयुक्तिकत्वात्। नहि 'स्थाणुवा पुरुषो वे' त्यत् विषये सन्देहेऽपि संदि- गधविषयमूलकत्वेन विषयिणि सन्देहः, न वाऽप्रत्यक्षमूलकत्वेनैव द्वयणुकत्रसरेण्वादेर- व्यप्रत्यक्षता स्यादिति वेनाप्युच्यते। किश्चातोत्कण्ठाभावरूपं कार्ग्य प्रति स एव हि वर इत्यादि बहुकारणोपन्यासात् समुच्चयालङ्कारस्य 'सुरतव्यापारलीलाविधौ रेवारोधसि वेत- सीतरुतले' इत्यत्र रेकानुप्रासस्यापि स्फुटत्वम निवार्य्यमेवेति प्रामादिकमेवेदमुदाहरणम्। अलंकारसर्वस्वकारोऽप्यस्मिन् पद्ये विभावनाविशेषोत्तयोः साधकबाधकप्रमाणाभावात् सन्देहसक्कराख्योऽलंकार: स्फुटो मानितः। (५१) अथ सरस्व्रतीकण्ठाभरणे भोजदेवेन 'अदोष'मिति पद्ये कण्ठतो लक्षण- प्रयोजने दर्शिते, तत्र प्रयोजने निरविवादतया तत्परिहाय तल्लक्षणमात्रं दूषयति-एते- नेति। एतेन 'तददोषा' विति लक्षणस्य काव्यलक्षणत्वाभावकथनेन 'अदोषम्' इत्या- दीनां सरस्वतीकण्ठाभरणोक्तानामपि काव्यलक्षत्वमपास्तमित्यन्वयः। विशेषतश्चात्र सर- साविति वचने श्रृत्यर्थत्वेन सगुणाविति वचनं समनन्तरोक्तरीत्याऽनर्थेकम्। (५२) सम्प्रति रसमात्रध्वनेः काव्यत्वं सिषाधिषुर्वस्त्वर्थालद्कारयोस्तन्निरस्य- ब्नाह-यत्विति। धनिकारेणानन्दवर्द्धनाचार्य्येण 'ध्वनिर्ध्वन्यर्थः काव्यस्यात्मा सार- भूतः' इत्युक्तमिति सम्बन्धः (क)। तत्र दोषोद्भावनाय पृच्छति-तत्किमिति। वस्तु अर्थमात्रम्, अलङ्कारो विच्छित्तिरुपोर्डर् एव, रसः शङ्गारादिः, आदिशब्दाद् भावतदाभासादयोऽसंलक्षक्रमभेदा ग्रृह्यन्ते। त्रिरूपस्तिविधः । रसादिरूपमात्र इति मात्रपदेन वस्त्वलङ्काररूपयोर्व्यवच्छेदः । दूषयति-नाद्य इति। प्रहेलिका व्यङ्गार्थ- विशिष्टो नीरसो वाक्यविशेषः । यथा-'केदारपोषणरताः, काशीतलाम्वुवाहिनी गङ्गा,

(क) "काव्यस्यात्मा ध्वनिरिति वुधैर्यः समाम्रातपूर्व- स्तस्याभावं जगदुरपरे भाक्तमाहुस्तमन्ये। केचिद् दाचां स्थितमविषये तत्त्वमूचुस्तदीयं तेन ब्रूम: सहृदयमन: प्रीतये तत्खरूपम् ॥"इति ध्वनिकारिका। ध्वन्यते शब्दवाच्यार्थापेक्षयाऽधिकचसत्कारितया प्रतीयते योऽर्थः स ध्वनिरिति योगमर्य्यदया व्यज्ञयविशेषो ध्वनिरित्याख्याभाक्।

काव्यस्वरूपनिरूपणम् ] प्रभालंकृतः । २५

"अत्ता एत्थ णिमज्जइ एत्थ अहं दिअसअं पलोपहि। मा पहिअ ! रतिअन्धअ! सज्जाए मह णिमज्जहिसि।"(५३)।

कंसं जघान कृष्ण: के बलवन्तं न बाधते शीतः ।' इति, अत्र हि-दाराणां भार्य्याणां पोषणे रताः के ?, शीतलाम्वुवाहिनी गङ्गा का ?, कं कृष्णः संजधान ?, बलवन्तं कं शीतो न बाधते इति प्रश्नरूपी ऽर्थो वाच्यः । केदाराः-क्षेत्राणि तेषां पोषणे=वीजवपना- दिभि: पुष्टीकरणे रता ये भवन्ति; ते दारपोषणरताः, इत्यादुत्तररूपोऽथा व्यङ्गथः। तथा- चात्रेद्दशवस्तुध्वनिसत्त्वात् काव्यत्वमतिव्याप्ं स्यात्। सिद्धांते तु तादृशार्थस्य रसपरिपन्थि- त्वेन तदभावान्नव काव्यत्वम्। तस्मात् त्रिरूपो ध्वनिः काव्यस्यात्मेति यदुक्तं तभ्न गम्यगिति भाव:। प्रहेलिकादावित्यादिपदेन "देवदत्तो ग्रमं याति" इत्यादिवाक्यसंग्रहः। अन्नापि देवदत्तगमने तद्भृत्यानुसरणरूपवस्तुव्यङ्गयावगतेः काव्यत्वमतिव्याप्ं स्या- दिति बोध्यम्। द्वितीयश्चेदिति। द्वितीयो रसादिरूपमात्रो व्वनिः काव्यस्यात्मेति पक्षश्रेत् यद्यङ्गोक्कियत इत्यर्थः । तदा ओमिति ब्रमः=वयमपि तत्पक्षमङ्गीकुम्म इत्यर्थः 'वाक्यं रसात्मक काव्यम्' इति लक्षणस्यास्मत्सम्मतत्वादिति भावः । तथा सति रस- परिपन्थित्वान्न प्रहेलिकायां रसाभावाच्च न "देवदत्तो ग्रामं याति" इत्यादिवाक्ये Sतिव्याप्तिः स्यादिति बोध्यम्। (५३) अथ व्वनिमात्रस्य काव्यात्मत्ववादी पुनः शङ्गते-नन्विति। रसा- दिरूपमात्र एव न तु वस्त्वादिरूप इत्यर्थः । अ्तेति। "अत्ता अन्न निमन्जति, अत्राहं, दिवसकं प्रलोकय। मा पथिक ? रात्र्यन्धक ! शय्यायां मम निमक्ष्यसि ॥" इति संस्कृतम्। वसति प्रार्थयमानं संजातकामं पथिकं प्रति प्रोषितभतृकाया व्यभिचा- रिण्याः म्वयंदूत्या उक्तिरियम्। अत्र शय्याया अस्मिन् पार्श्वे, अत्ता श्वश्रूः निमज्जति जरत्तरत्वेन निष्पन्दा शेते, तेन शङ्काराहित्यं व्यज्यते। अत्र अस्मन् पारश्वें अहं स्वपिमीति शेषः, अत्र स्वापबोधकपदानुक्त्या आत्मनो मन्मयपीडनया निद्राराहित्य सूच्यते। कुत्सितो दिवसो दिवसकस्तमिति काले कर्म्म, अत्र कुत्साया कन्, सा चा- वयोः श्ेयःप्रतिकूलत्वात्। प्रलोकय सम्यगवलोकय। ननु किमेतैरुपदेशरित्यत्राह- है पथिक ! प्रवासिन् ! रात्र्यन्धक ! तैमिरिक ! मम शय्यायां मा निमङ्भयसि पार्श्वप- रिवर्ततनादिभिरितस्ततो न विलुण्ठिष्यसि। दिवसे सम्यगवलोकनस्यैतदेव कलमिति भाव: । अन्यथा रहस्यभङ्गः स्यात्॥ हालकविकृतायां गाथासप्तशत्यां सप्तमशतके ६७ पद्यमिदम्। अत्र बहवः पाठ- भेदा: सन्ति। 'रतिअंधअ' 'रत्ति अन्विय' 'रत्ति अन्धअ' इत्येकन्रव पाठभेदाः। 'सज्जाए' इत्यत्र 'सेज्जाए' इति 'सेज्जाइ'' इति च पाठभेदौ। "मह णिमज्जहिसि" इत्यन्न 'महँण मज्जहिसि' इति पाठः। निपातस्यानेकार्थत्वात् 'महँण' इति निपात आवयोरित्यथें। तथा सति 'शय्यायामावयोर्मोङ्गीः' इति संस्कृतम्। आवयोः श्वश्रस्तु-

२६ साहित्यदर्पण :- [ प्रथमपरिच्छेदे

इत्यादौ वस्तुमात्रस्य व्यङ्गयत्वे कथं काव्यव्यवहार इति चेत्? अ- त्रापि रसाभासवत्तयैव ब्रूम:(५४)। अन्यथा "देवदत्तो ग्रामं याति" इति वाक्ये तद्भृत्यस्य तदनुसरणरूपव्यङ्गयावगतेरपि काव्यत्वं स्यात् (५५)। अस्त्विति चेत् ? न, रसवत एव काव्यत्वाङ्गीकारात् (५६)। "काव्यस्य प्रयोजनं हि रसास्वादसुखपिण्डदानद्वारेण वेदशास्त्र- विमुखानां सुकुमारमतीनां राजपुत्रंप्रभृतीनां विनेयानां रामादिवत् प्रव-

पयोः शय्यायां मा माह्गीर्निस्सव्ज्ञो मा पतेत्यर्थः। अत्र 'पथिक' इति सम्बोधनेन श्रमाद्विस्मरणयाग्यता, 'रात्र्यन्धक' इत्यनेन च शय्यायां पतनप्रसक्तिर्योत्यते। इह च गृहे श्वश्ररहं च; श्वश्रूश्च जरत्तरत्वेन बधिरा निष्पन्दा चः जनान्तरसच्चारस्तु नास्त्येव, अतो यथेष्टं मम शय्यायामेव स्वपिहीति व्यङ्गवं व्यभिचारिणोर्वक्तृबोद्धव्ययोवेशिष्टयात् प्रतिभाजुषां प्रतीयते। (५४) अव्याप्तिं दर्शयति-इत्यादाविति । इदमादिपद्ये वस्तुमात्रस्य- मच्छय्यास्थानमभ्रान्तमागच्छेत्याद्यर्थमात्रस्य व्यङ्गयत्वे=वनित्वे रसरूपव्वन्यभावे चेत्य- र्थः, कथं काव्यव्यवहारो रसादिरूपमात्रध्वनेः काव्यात्मत्ववादिनस्तवेति शेपः। अव्या- प्ति वारयति-अत्रापीति। रसामासवत्तयैव=पुंश्रव्याः परनायकविपयाया रनेः प्रकाशनातू शयद्गाररसाभासरूपध्वनिसत्त्वेनेव; न केवलं वस्तुमात्रस्य व्यङ्गयत्वेनेत्यर्थः, काव्यव्यवहार इति ब्रूम इत्यर्थः । अथ वा नीरसेष्वपि वस्तुमात्रप्राधान्येन काव्य- व्यवहारो भवतीति-पुत्रः । रामचरणस्तु रसाद्यसङ्कीणवस्त्वलङ्कारव्वनेः काव्यप्न- कारमध्ये निर्वचनस्योन्मत्तप्रलपितत्वप्रसङ्गभयेनास्वाद्यव्यङ्गयमात्रस्य काव्यात्मत्वमवश्यं वाच्यम्। एवञ्च प्रकृते व्यङ्गयवस्तुरचनास्वाद्यतया तेनाऽपि काव्यव्यवहारो भवितुम- र्हति, आस्वाद्यत्वं चाह्लादसंवलितप्रतीतिविषयः ।-इत्याह। तथा च नाव्याप्तिरत्र दोष इति बोध्यम्। (५५) रसाद्यभावेऽपि वस्त्वलङ्कारव्वनिसत्त्वेन काव्यत्वाद्गीकारे 'देवदत्तो ग्र्प्रार्मं याति' इति वाक्येऽतिव्याप्तिः स्यादिति तदुद्भावयति-अन्यथेति। अन्यथा वस्त्व- लङ्कारध्वनिसत्त्वेन काव्यत्वस्वीकारे। तद्भृत्यस्य=देवदत्तभृत्यस्य, तदनुसरणरूप- व्यङ्गयावगते := देवदत्तानुसरणरूपवस्तुध्वनिबोधादपीत्यर्थः। काव्यत्वं स्यादिति। तथा चातिव्याप्तिरित्याशयः । एतच्च पूर्वाक्तस्य 'प्रहेलिकादावतिव्याप्तेः' इत्यादिपदस्य व्याख्यानमिति बोध्यम्। (५६) इष्टापत्तिमुखेनाह-अस्त्विति। देवदत्तो ग्रामं यातीति वाक्ये काव्य- त्वमिष्टमेवेति चेदित्यर्थः । परिहरति-नेति । रसवत एव वाक्यस्येति शेषः, काव्य- त्वाङ्गीकाराल्लोकैरिति शेष: (क)। तस्मादिहेष्टापत्तिनैव युक्तेति भावः । (क) लोकैरिति सहृदयैरित्यर्थः ।

काव्यस्वरूपनिरूपणम् ] प्रभालंकृतः । २७

र्त्तितव्यं न रावणादिवदित्यादिकृत्याकृत्यप्रवृत्तिनिवृत्त्युपदेशः" इति चिरन्तनैरप्युक्तत्वात् (५७)। तथा चाग्नेयपुराणेडप्युक्तम्- "वाग्वैदग्ध्यप्रधानेऽपि रस एवात्र जीवितम्।" इति (५८)। व्य- क्तिविवेक कारेणाप्युक्तम्-"काव्यस्यात्मनि अङ्गिनि रसादिरूपेन कस्य- चिद्विमतिः" इति (५९)। ध्वनिकारेणाप्युक्तम्-"न हि कवेरििवृत्त- मात्रनिर्वाहेणात्मलाभ इतिहासादेरेव तत्सिद्धेः" इत्यादि (६०)। ननु तर्हि प्रबन्धान्तर्वर्त्तिनां केषामपि नीरसानां पद्यानां काव्यत्वं न स्यादिति चेत् ? न, रसवत्पद्यान्तर्गतनीरसपदानामिव पद्यरसेन प्रब-

(५७) नीरसस्य काव्यत्वास्वरीकारे चिरन्तनसम्वादमाह-काव्यस्येति । हि तथाह। काव्यस्य प्रयोजनं कृत्याकृत्यप्रवृत्तिनिवृत्त्युपदेशः, कीदृशः सः ८ रामादि- वत्प्रवर्त्तिनव्यं न रावणादिवदित्यादिरूपः, केषां सः १-वेदशास्त्रविमुखानाम्=आपाततः कर्कशतया वेदादिशास्त्रेभ्यो निवृत्तानाम्, विनेयानां=कृत्याकृत्य।पदेशार्होणां, सुकुमार- मतीनां=सुकोमलधिया राजपुत्रप्रभृतानाम्।केनोमुपायेन सः -रसास्वादसुखपिण्ड- दानद्वरेण=रसास्व्ादमुखसन्तानदानद्वारा। तथा च शब्दप्रवानेपु वेदेपु अर्थप्रधानेपु पुराणादिषु चायासबहुलेपु विमुखानां सुकुमारमतानां हि गुणाभूतशब्दार्थंपु रसास्वादप्र- धानेषु प्रथमं तावद्रसास्वादमुखद्देशेन प्रवृत्तिस्ततः काव्यार्थोनां कृत्याकृत्यप्रवृत्तिनितृ- त्त्युपदेशपरतावधारणं भवतीति भावः । तदुक्तम्-"स्वादकाररसोन्मिश्रं वाक्यार्थमु- पयुख्ते। प्रथमालीढ़मधवः पिबन्ति कटुभेपजम् ॥" इति। एवच्च नीरसवाक्यस्य काव्यत्वारङ्गाकारे उत्तप्राचीनोक्तिविरोधः स्यादिति भावः । (५८) तत्रार्थें चिरन्तनमतं प्रदर्श्य सम्प्रत्यार्षमतमपि प्रमाणयति-तथा चेति। वाचो वैदगव्यं वैचित्यं प्रधानं गुणाद्यपेक्षया श्रेष्ठं यत्र तादृशेऽपि, अन्न काव्ये रस एव न त्वलक्वारादिरित्यर्थः, जीवितं जीवनाधायकम् ॥ (५९) स्वसिद्धान्ते बहुतरप्राचीनानामपि सम्मति दर्शतितुमाह-व्यक्तिवि- वेकेति। व्यक्तिविवेककारां महिमाचार्यः । आत्मनि आत्मभूते, अत एव अद्विनि अलक्काराद्यपेक्षया प्रधाने रसादिरूपे, आदिपदेन रसाभासादेः संग्रहः। विमतिरस्वर सः। रसादीनां काव्यात्मतयाऽङ्गीकारे न कस्यापि विमतिरस्तीत्यर्थः। अन्यत्राप्युक्तं तेनैव-"न हि केचित् काव्यात्मनो रसादेरभावं भाक्तत्वं वाभ्युपगच्छन्ति। मुख्य- वृत्त्या च काव्यात्मशब्दवाच्यो रसादिरेव युक्तो नापरः । तदभावे प्रतीयमानार्थान्तर- संस्पर्शेऽप्यर्थापत्त्यादिवाक्यवत् काव्यस्य निर्जीवतापत्तेः ।" इति। (६०) स्वोक्तिविरोधं प्रदशयितुमाह-ध्वनिकारेरोति। इतिवृत्तमात्रनिर्वा- हेण-केवलवृत्तान्तावल कथनेन, आत्मलाभः कवित्वप्राप्तिः। इतिहासादेमहाभारतादे रेव सकाशात् तत्सिद्धेरितिवृत्तनिर्वाहसिद्धः। तथा च रसवद्वाक्येन वर्णनयैव कवित्व-

साहित्यदर्पण :- [ प्रथमपरिच्छेद्े

न्धरसेनैव तेषां रसवत्ताङ्गीकारात् (६१)। यत्तु नीरसेष्वपि गुणाभिव्य- अकशब्दार्थसद्भावाद्दोषाभावादलङ्गारसन्भावाच्च काव्यव्यवहार, स रसादिमत्काव्यवन्वसाम्याद्गौण एव (६२)। प्राप्तिः । एवच् रसवद्वाक्यस्यैव काव्यत्वं रस एव च काव्यस्यात्मति फलितम्। एतेन वस्तुध्वन्यादेः काव्यात्मत्वाभिधानं विरुद्धमिति मन्तव्यम्। (६१) रसवद्वाक्यस्य काव्यत्वस्व्रीकारेऽपि अव्याप्तिमाशइ्वत-नन्विति । तर्हि रसवद्वाक्यस्य काव्यत्वस्वीकारे। ग्रबन्धान्तर्वर्तिनां मेघदूतादिसन्दर्भान्तर्ग तानां, नीरसानां केवलवस्त्वलक्कारप्रधानानां वर्णितजनपदपर्वतादिपात्राणाञ् "प्राप्या- वन्तीनुदयनकथाकोविदग्रामवृद्धान्" इत्यादानां पद्यानामुपलक्षणत्वेन नारसानां गद्या- नामपि, काव्यत्वं न स्याद्रसवत्त्वाभावादित्यर्थः । तथा च रसवद्वाक्यस्य काव्यत्वा-

अव्याप्तिं वारयितुमाह-नेति।प्रवन्धान्तर्वत्तिनां नीरसानां पद्यानां काव्यत्वं न स्यादिति नेत्यर्थः । तत्र हेतुमाह-रसवदित्यादि। रसवत्पद्य 'कक्षित्कान्ताविरह- गुरुणे' त्यादिविप्रलम्भश्ङ्गारादिमत्पद्य तदन्तर्गतानां नीरसानां वसतिभित्यादीनां पदानाम्, नेषां साक्षाद्रसव्यजकत्वाभावात्, यथा पद्यरसेन स्वव्यञ्जकपदप्रतिपाद्यपद्य- प्रतिपादकत्वसम्वन्धेन रसवत्त्वं तथा नेषां प्रबन्धान्तवत्तिनां नीरसानां पद्यानां स्वव्य- जकपद्यप्रतिपाद्यप्रवन्धप्रतिपादकत्वसम्बन्धेन रसवत्त्वमिति भावः । पद्यरसेनेत्यत्र प्रव- न्धरसेनेत्यत्र च धान्येन धनवानित्यत्रेवाभेदे तृतीया। तथा च पद्यरसाभिन्नो यो रस- स्तद्वन्ति तद्घटकनीरसपदानीति, प्रबन्धरसाभिन्नी यो रसस्तद्वन्ति तदन्तवर्त्तिनी- रसपद्यानीति चेत्यर्थः। प्रबन्धान्तवर्त्तिनां नीरसानां गद्यानामप्येवमेव व्यवस्थेत्यू्यम्। तथा-चास्मदीयलक्षणे नाव्याप्तिरित्याशयः । (६२) ननु प्रबन्धानन्तर्गतानामपि केषांचिन्नीरसानामपि पद्यानां गुणाभिव्य- जकशब्दार्थेसद्भावेन दोपाभावेनालक्कारवत्त्वेन च काव्यव्यवहारो भवति, तन्र भवदु- करीत्या स न स्यादित्यतो रसवद्वाक्यलक्षणेऽव्याप्तिस्तदवस्थवेत्यत्राह-यत्विति । यदित्यस्य व्यवहारेऽन्वयः। तस्य च व्यवहारक्रियाविशेषणत्वात् क्लीबत्वम्, अग्रे स इत्यस्य च व्यवहारद्रव्यविशेषणत्वादेव पु'स्त्वम्। ईदशः सिद्धान्तः "स्तोकं पाकः" "स्तोक: पाकः" इत्यादिप्रयोगसाधुत्वविचारावसरे जगदीशादिभिः कृत इति शब्दश- कत्यादौ मन्तव्यम्। तर्कवागीशैस्तु-'यत्' इत्यव्ययं 'यः' इत्यर्थे इति स्वीकृतम्। नीरसेष्वपि ="चन्द्रे शरनिशोत्तंसे कुन्दस्तबकवित्रमे। इन्द्रनीलनिभं लक्ष्म संदधा- त्यलिन: श्रियम् ॥" इत्यादिपद्येपु, यत्काव्यव्यवहारां भवति, स तादृशः काव्यव्यव- हारः, रसादिमत्काव्येषु यो बन्धः गुणादिसंयागः तत्साम्यात्तत्तुल्यत्वात्, गोणो भाक्त एव, न तु मुख्यो रसादिमत्त्वाभावात्। तथा चास्मदुक्तरसवद्वाक्यलक्षणे नाव्याप्ति- रिति भाव: ।

काव्यस्वरूपनिरूपणम् ] प्रमालंकृतः । २६

यत्तु वामनेनोक्तं-"रीतिरात्मा काव्यस्य" इति, तन्न, रीतेः सङ्ग- टनाविशेषत्वात् सङ्गटनायाश्च अवयवसंस्थानरूपत्वात्, आत्मनश्च तद्भन्नत्वात् (६३)। यच्च ध्वनिकारेणोक्तम्- "अर्थः सहद्यश्लाध्यः काव्यात्मा यो व्यवस्थितः। वाच्यप्रतीयमानाख्यौ तस्य भेदावुभौ स्मृतौ॥।" इति(६४)। तत्र वाच्यस्यात्मत्वं "काव्यस्यात्मा ध्वनिः" इति स्ववचनविरोवा- देवापास्तम् (६५) ।

(६३) प्रमेय विरोधं दर्शयित्वा वामनमतं दूषयति-यच्विति। इत्युक्तं सूत्रि- तम्। वृत्तौ "रीतिनामेयमात्मा काव्यस्य शरीरस्येवेति वाक्यशेष. ।" इत्यप्युक्तम्। संघटनाविशेषत्वात् गुणाभिव्यज्ञकशब्दविन्यासरूपत्वात्। तदुक्तं तेनैव-'विशिष्टा पद- रचना रीति' 'विशेषा गुणात्मा' इति। ननु राने: संघटनाविशेषरूपतवेऽपि काव्यात्मत्वा- ड्गीकारे को दोष इत्यतआह-संघटनायाश्रेति। अवयवसंस्थानरूपत्वात् =काव्यश- र्रारस्य वाक्यस्य अवयवाः पदानि तेषां संस्थानं समुचितस्थाने निवेशस्तद्रपत्वादित्य- र्थः। आत्मनश्च=प्रकृते Sङ्गीकृतस्य रसस्य च, तद्भिन्नत्वादवयवसंस्थानभिन्नत्वान्। तथा च यथा प्राणिनः शर्रारस्य यथास्थाने हस्तपादाद्यङ्गसननिवेशः, तथा काव्यशरीर- स्य वाक्यस्य यथास्थाने पदविशेषसन्निवेशा हि रीतिः कथं काव्यात्मा भवितुमहति ? कथमपि नेति भावः। नस्मात् काव्यात्मत्वेन सर्वेरद्गीकृतन रसादिना ग्रमेयविरोधः स्यादिति व्येयम् । (६४) अथ सिहावलं।कनन्यायंन पुनरपि विरुद्ध व्वनिकारमतं दूपयितुमाह- यच्चेति। सहृदये: श्लाध्याऽतिप्रशंसनीयः योर्डर्थः काव्यस्यात्मा शर्रीरस्य जीव इव व्यवस्थितो निरूपितः बुधरिति शेपः । तस्य काव्यात्मभूतस्यार्थस्य वाच्यप्रतीयमा- नाख्यौ उभी भेदौ स्मृतौ कथिती। तथा च वाच्योऽभिधेयरूप एको भेदः प्रतीयमानो व्यङ्गचरूपश्चापरो भेद इति काव्यात्मनः सहृदयशलाध्यस्यार्थस्य द्वा भेदाविति यथाश्रु- तोर्डर्थो लभ्यते। (६५) दूषयति-तत्रेति। वाच्यस्याभिवेयार्थस्यात्मत्वं काव्यात्मत्वमभिहि- तम्। पूर्व-"काव्यास्यात्मा ध्वनिः" इत्यादिकारिकायां व्यङ्गयार्थस्यापि काव्यात्मत्व- सभिप्रेतन्त। इतीत्येवं स्ववचनस्य विरोधाद् विसंवादादेव अपास्तम्, नेतदर्थ युक्त्य- न्तरं मया प्रदर्शनीयमित्यर्थः । यत्त्वभिनवगुप्तेनात्र विरोधपरिहारायालाचितं लाचने-'शब्दार्थशरीरं तावत काव्यम्, तत्र शर्रारग्रहणादेव केनचिदात्मना तदनुप्राणकेन भाव्यमेव, तत्र शब्दस्ता- वच्छरीरभाग एव सन्निवेशते सर्वेजनसंवेद्यधर्म्मत्वात् सथ्ूलकृशादिवत्। अर्थः पुनः सकलजनसवेद्यो न भवति, न ह्यर्थमात्रेण काव्यव्यपदेशः, लौकिकवैदिकवाक्येषु तद-

३० साहित्यदर्पण :- [ प्रथमपच्छेदे

तत् किं पुनः काव्यम्? इत्युच्यते-(६६)। वाक्यं रसात्मकं काव्यम्, (६७)। रसस्वरूपं निरूपयिष्यामः। रस पवात्मा साररूपतया जीवनाधा- भावात् ; तदाह-सहृदयश्लाव्य इति। स एक एव अर्थों द्विशाख्रतया विवेकिभिर्विभा- गबुद्धयाभियुज्यते। तथा हि-तुल्येऽर्थरूपत्वे कििति कस्मचित् सहृदयः श्लाघते, तद्भवितव्यं केनचिद्विशेषेण। यो विशेषः स प्रतीयमानभागो विवेकिभिर्विशेषहेतुत्वा- दात्मेति व्यवस्थाप्यते। वाच्यसंकलनाविमाहितहृदयस्तु तत्प्ृथगभावो विप्रतिपद्यते चार्वाकैरिवात्मपृथग्भावः । अत एवार्थ इत्येकतयोपक्रम्य सहृदयश्लाध्य इति विशेषण- द्वारा हेतुमभिधायापोद्धारणदृशा तस्य दो भेदावंशावित्युक्तं न तु द्रावप्यात्मानी काव्य- स्य'।-इति। तत्खप्रतिभावशादेव न तु व्वनिकारस्याभिप्रेतम्। तस्येति तत्पदेनं।- द्येश्यविधेयसमुदितार्थविशेषस्यैव तत्र परामर्शात्। नित्यस्य विभोरात्मनो जीवात्मत्वप- रमात्मत्वाभ्यां द्ववव्यं प्रकन्प्य तत्र प्रथमो जीवात्मत्वरूपो भेदः शरीररूपो द्वितीयः परमात्मत्वरूपो भेद आत्मस्थानीय इत्यभिधानवदुन्मत्तकल्पनात्वापत्तेश्। एनेन लोच- नमलभुजामन्येषामपि समाधानं परास्तमेव। (६६) एवं प्राक्तनलक्षणानां प्रमेयविरोधं दशयित्वा स्वलक्षणमवतारयति- तत् कि पुनरिति। यदि नैतानि काव्यलक्षणानीति शेषः । (६७) अथ स्वाभिमतं काव्यलक्षणमाह-वाक्यमिति। रसात्मकं वाक्यं काव्यमित्यन्वयः । अत्र रसपदेनासंलक्षक्रमभेदानां सर्वेषां परिग्रहः । तथा च व्यञ्ज- कतासम्बन्वेन रसादिमद् वाक्यत्वं काव्यत्वमिति काव्यत्वसामान्यलक्षणम्। तथा सति-दोषगुणालङ्काराणां सदसद्भावयोरौदासीन्यात् 'न्यकारोऽह्ययमेवे'नि पद्ेऽसंल- क्षक्रमात्मकनिर्वेदाख्यसव्चारिभावसत्त्वात् 'यः कौमारहर' इति पद्येऽपि 'ङ्गारस्य सद्भावात् 'अत्ता एत्थ' इति पद्ये तु रसाभासवत्त्वाच्च नाव्याप्तिः। "देवदत्तो ग्रामं याति" इति वाक्ये च रसाद्यभावान्नातिव्याप्तिरिति भावः। यत्तु रसगङ्गाधरकारेणोक्तं- 'रसवदेव काव्य'मिति साहित्य दर्पणनिरणातं काव्यलक्षणं न सङ्गतं वस्त्वलक्कारप्रवानानां काव्यानामकाव्यतापत्तेरिति। अत्र ब्रूमः । वस्त्वलङ्कारशालिकाव्येषु काव्यत्वव्यव- हारोऽपुत्रेष तत्कार्थ्यसामान्यदर्शनात् पुत्रव्यवहारवद् गौण एव न तु मुख्यः, काव्ये रसस्यैव जीवनाधायकत्वेन मुख्यताप्रतिपादनात्। न हि ज़लप्रवाहादिवस्तुमात्रवर्णनेन कश्चिन्महाकविर्भवति। तथा चोक्तं-"शृङ्गारी चेत्कविः काव्ये सर्व रसमयं जगत्। स एव वीतरागश्चेन्नीरसं सर्वमेव तत् ॥" इति। शङ्गारी शङ्गारोक्तविभावानुभावव्य- भिचारिचर्वणारूपप्रतीतिमयो न तु स्त्रीव्यसनो। शृङ्गारेति रसमात्रस्योपलक्षणम्। श्रुतावप्युक्तं-'रसो वै सः, रसं ह्येवायं लब्ध्वाSSनन्दाभवति' इति। काव्यस्य प्रयोजनं हि रसास्वादसुखपिण्डदानद्वारा कृत्याकृत्यप्रवृत्तिनिवृत्त्तुपदेश इति चिरन्तनैरपि समुद्घोषितम्। एवं च नीरसेऽपि चमत्कारिणि वस्त्वलङ्कारव्यजके शब्दार्थयुगले यत्र

काव्यस्वरूपनिरूपणम् ] प्रभालंकृतः । 39

यको यस्य, तेन विना तस्य काव्यत्वानङ्गीकारात् (६८) । रस्यत इति रस इति व्युत्पत्तियोगात् भावतदाभासादयोऽपि गृह्यन्ते (६९)। तत्र रसो (७०) यथा- "शून्यं वासगृह विलोक्य शयनादुत्थाय किश्चिच्छनै- निद्राव्याजमुपागतस्य सुचिरं निर्वराय पत्युर्मुखम्। विश्र्धं परिचुम्ब्य जातपुलकामालोक्य गण्डस्थलीं लज्जानम्रमुखी प्रियेण हसता बाला चिरं चुम्विता॥। (७१)। ध्वनिकारादिभि: काव्यत्वव्यवहारः कृतस्तत्र स व्यवहारो गुणवृत्त्येति सर्वभवदातम्। (६८) ननु को रस इत्यत आह-रसस्वरूपमिति। निरूपयिष्यामस्तृता- यपरिच्छेद इति शेषः । रसात्मकमित्यस्यार्थ विव्रणोति-रस इति। रस एव न तु व्वनिकारायुक्तो वाच्योरऽ्थो न वा वस्त्वल्काररूपो प्रतीयमानोऽर्थ इत्यर्थः, आत्म। सारंरूपतया =आनन्दसान्द्रत्वेन=श्रेष्ठस्वभावतया जीवनाधायक उपादेयताप्रयोज- को यस्य तत् रसात्मकमिति शेषः । तेन रसेन विना तस्य वाक्यस्य काव्यत्वानङ्गी- कारात् 'वाग्वैदग्ध्यप्रवानेऽपि रस एवात्र जीवितम्' इति भगवद्वादरायणोक्त्ेरिति शेष:। तथा च प्राचीनमतमेव मम सम्मतमिति भावः । (६९) रसपदेनासंलक्षक्रम भेदाना सर्वेरषा परि्र हा ्युत्पति ्रर्शयत - रस्यत इति । रस्यने आस्वाद्यते इति रसः, "रस आस्वादनस्नेहनयोः" अस्मात् "भावे" इति घञ् "एरच्" इत्यच् वा, इति व्युत्पत्तियोगात् अवयवार्थानसारेणास्वाद- विषयत्वलाभादित्यर्थः । आस्वादश्र काव्यार्थेसम्भेदादात्मानन्दसमुद्भव इत्युक्तप्रकार:, तत्कर्म्मत्वं रसादोनामुपचारात्, कर्म्मकर्त्तरि वा प्रयोग इति वक्ष्यते। भावः, तदाभा- सा := रसाभासा भावाभासाश्च, आदिशब्दाद् भावस्य शान्तिरुदय: सन्धिः शवलता च गृह्यन्ते, तेषां भावादीनामपि आस्वादविषयत्वादिति भावः । एवञ्च "यस्यालीयत" इत्यादिवक्ष्यमाणपद्य षु न प्रकृतकाव्यलक्षणभव्याप्तमिति बोध्यम्। (७०) तत्रेति। तेषु रसभावतदाभासादिषु मध्य इत्यर्थः, रसः शद्गाररसः । तस्यान्येभ्यः प्राधान्यादादौ निर्ेशः । (७१) अमरुकशतके प्रथमावतीणमदनविकारमुग्धावर्णनपरं पद्यमिदं-शून्य- मिति। बाला नवविवाहिता वधूः, वासगृहं केलिभवनं शून्यं विविक्तं विलोक्य शून्य- त्वेन ज्ञातमपि निभृतसखीसत्त्वाशङ्कया विशेषेण दृष्ट्वा, शनर्मन्दं निः शब्द च यथा स्यात्तथा, अन्यथा वलयादिक्कणने पतिनिद्राभङ्ग: स्यादिति भावः, शयनात् शय्यातः, किश्चित् अपरकायेन न तु सर्वतः, पतिनिद्राभक्गेऽपि पार्श्वपरिवर्त्तनेन समाधातुं शक्य- त्वादिति भावः, उत्थायोत्थिता भूत्वा, निद्राव्याजमनुरागपरीक्षार्थ छलनिद्राम्, यद्वा निद्रायाः व्याजं भिषं न तु व्याजेन निद्रां सर्वथा तदसम्भवादिति भावः, उपागत- स्याश्रितस्य पत्युः न तु प्रियस्य, अपूर्वसमागमेनानुद्भिन्नरसत्वात् ; तथा निर्वर्णनेऽपि

साहित्य दर्पण :- [ प्रथमपरिच्छेदे

अत्र हि सम्भोगश्ङ्गाराख्यो रसः (७२) । भावो यथा महापात्रराघवानन्दसान्धिविग्रहिकाणाम्-(७३)

निद्ाव्याजसहिष्णुत्वादित्यन्ये, मुखं सुचिरं दीर्घकालं यावद्बुद्धिवैभवमिति यावत्, निर्वर्ण्य अनुरागातिशयान् निद्रानिर्णयार्थ च सम्यक् परोक्ष्येत्यर्थः, मुचिरं निद्राव्याज- मुपागतस्येति वान्वयः, विश्रव्धं विश्वासयुक्तं यथा स्यानथा, एतावताप्यभङ्गेन निद्रायां वास्तविकत्वत्रमादिति भावः, परिचुम्ब्य परितः कपोलयोर्नेत्रप्रान्तयोश् चुम्बनं कृत्वा, गण्डस्थलीं जातपुलकां आत्मनश्चुम्बनादुत्फुल्लरोमाद्विताम्, पुलकस्य सर्वाङ्गीणत्वेऽपि गण्डस्थले एव दर्शनात् गण्डस्थलोक्ति:, गण्डस्य स्थलीत्वेन पुलकस्याद्गरता, अत्र गण्डेत्यश्लीलम्, आलोक्यावलोक्य, लज्जया व्रीडया नम्रमुखी अवनतवदना स्थिता सतीत्यथ, यद्वा लज्जते इनि लज्जेति पृथक् पदं पचादित्वादच्, लज्जावतीत्यर्थः, अत एव नम्रमुखी स्थिता सतीत्यर्थः, लज्जनक्रियया समानकर्तृकत्वेन आलोक्येति कत्वोपपत्तिः, अन्यानि क्त्वान्तान्यग्येतदपेक्षाण्येव, हसता हासं कुर्वता, नव सर्व रह- स्यमवगतमिति वा पूर्व' मत्पार्थनयाऽपि न प्रवृत्ताऽसि इदानी कथमिति वा व्याजनि- द्राफलं झटित्येव लब्धमिति वा हासः, प्रियेण तेन पत्या, चिरं लज्जापगमसम्भोगस्वी- कारपर्य्यन्तमिति यावत्, चुम्बितेति सम्बन्धः । सत्द्धिकमूलधनग्रहणाय चिरमिति काव्यप्रकाशटीकायां चक्रवर्त्ता। अत्र नर्मगर्भजातिरलद्वारः, नायिका खीया, नायकोऽनुकूलः, नायिकानायकावा- लम्बनविभावा, शून्यवासगहादिरुद्दी पनविभावः, बालागतविलोकनादयो नायकगता व्या- जनिद्रादयश्चानुभावाः। निद्राया हि व्याजारब्वतया न व्यभिचारित्वम्, व्यभिचारिणश्च नायिकागताः । विलोकनेन शङ्का, उत्थानेन चपलता, उत्थानस्य शनेहीनेन त्रासः, चिरं निर्वर्णनेन सुप्तो नवेति सन्देहप्रभवो वितर्कः, विश्रब्धमित्यनेन निद्रानिश्चयज्ञानेन हर्ष:, परिचुम्बनेनौत्सुक्यम, आलोकनेन चपलता, मुखनमनेन लज्जा निह्ष्टैव, नाय- कगता च व्याजनिद्राश्रयणे धृतिः, चिरं परिचुम्बनेनैत्सुक्यं हर्षश्र, एमिश्र साधारणेन प्र- तीनैः साधारण्येनाभिव्यक्तः सामाजिकरतिभावः शद्गाररसरूपतां भजते। एवं वक्ष्यमा- णोदाहरणेष्वपि विभावादिविवेको बोद्धव्यः । किव्वात्र शून्यमित्यनेनोद्दीपनातिशयः चु- म्बनप्रवृत्तियोग्यता च ध्वन्यते, वासगहमित्यनेन स्रक्चन्दनादिसम्पत्तिः, पत्युरित्यनेन युक्तानुरागित्वम्, विश्रब्धमित्यनेन रागातिशयादविमृश्यकारित्वम्, नामितेति नोक्त्वा नम्रेतिकथनेन लज्जया तथा विह्लत्वं यथा मुखनामनेऽप्यशक्तिरिति व्यज्यते। अत्र लज्जाहासयोव्येभिचारिण्यो: पदेनोपादानं चिन्त्यमित्युद्योतः । ( ७२) अत्र को नाम रस इत्यपेक्षायामाह-अन्रति। हि तथा हि। अस्यो- पपत्तिः प्रागुक्ता विशेषस्तु रसविवेचनप्रकरणे वक्ष्यते। (७३) भावोदाहरणायाह-भाव इति। महापात्रराघवानन्दसान्धिविग्रहिकोऽस्य- पूर्वजो वंशधरः। बहुवचनमार्थप्रयुक्तम्। महापात्र इति राजदत्तोपाधिः, अग्रेसामन्त इत्यपि।

काव्यस्वरूप निरूपणम् ] प्रभालंकृतः । ३३

"यस्यालीयत शल्कसीम्नि जलधिः, पृष्ठे जगन्मण्डलं दंष्रायां धरणी, नखे दितिसुतावीशः, पदे रोदसी। क्रोधे क्षत्रगणः, शरे दशमुखः, पाणौ प्रलम्वासुरो ध्याने विश्वमसावधार्म्मिककुलं कस्मैचिदस्मै नमः ॥" (७४) अत्र भगवद्विपया रतिर्भावः (७५) ।

(७४) यस्येति। अत्र भगवतो दशावतारवर्णनस्। यस्य नारायणस्य शल्क- सीम्नि चल्कलप्रदेशे जलधिः समुद्रोऽलीयतायुज्यत, समुद्रस्य तन्मान्नसम्वन्धात् । अनेन भगवतो मत्स्यावतारो वर्णितः । यस्य पृष्ठे जगन्मण्डलमलीयत लग्नमभवत्, तन्मात्र एव जगतोऽवस्थानात्। अनेन कूर्म्मावतारो वर्णितः। यस्य दंष्ट्रायां दशन- मण्डले धरणी पृथ्वी अलीयत लघुवस्तुवदवातिष्ठत्, सागरनिमग्नाया वरण्या दंष्ट्रयो- त्तोलितत्वान्। एतेन वराहावतारः सूचितः । यस्य नखे दितिसुताधीशो हिरण्यकशि- पुः अलीयत लयमगच्छत्। नखेनैव निहतत्वात्। अनेन नृसिंहावतारो वणितः। यस्य पदे चरणे रोदसी द्यावापृथिव्यौ अलीयेतां लीने अभवताम्, अन्न वचनविपरि- णामः । पद्धयामेव द्यावापृथिव्योर्व्याप्तत्वात्। एतेन वामनावतारो वर्णितः। यस्य क्रोधे क्षत्रगण: क्षत्रियवर्गः अलीयत लयं प्राप्नोत्, कोपेनैव विनाशितत्वात्। अनेन परशुरामावतारो वर्णितः । यस्य शरे बाणे दशमुखो रावणः अलीयत लयमगच्छत्, शरेणैव विध्वंसितत्वात्। एतेन रामावतारो वर्णितः । यस्य पाणौ हस्ते प्रलम्बासुरः अलीयत लयमलमत, हस्तेनैव व्यापादितत्वात्। एतेन वलरामावतारो वर्णितः । यस्य ध्याने विश्वं जगत् अलीयत लीनमभवत्। व्यानेन गोचरीकृतत्वान्। एतेन वौद्धावतारो वर्णितः । यस्य चासौ तरवारी अधार्मिककुलं म्लेच्छसमुहः अलीयत लयमलभत, तन्मात्रेण विध्वंसितत्वात्। अनेन कल्किनामावतारो वर्णितः। अत्र कल्क्यवतारस्य भविष्यत्त्वेऽपि "धाता यथा पूर्वमकत्पयत्" इत्यादिश्रुतेः पूर्वकल्पा- भिप्रायेणातीतप्रयोगः । कस्मैचिद् विशेषतो निर्देष्टमशक्यत्वादनिर्वचनीयाय अस्मै पुरुषाय नारायणायेत्यर्थः । नमोऽस्त्विति शेषः । दशावतारा यथा-"मत्स्यः कूर्म्मो वराहृश्च नरसिंहोऽथ वामनः । रामो रामश्व रामश्च वौद्ध: कल्की च ते दश ॥" इति। (७५) इह कीदृशो भाव इत्यत आह-अत्रेति। अस्मिन्नुदाहते श्लोके, भगवान् नारायण एव विपयो यस्याः सा तथोक्ता रतिरनुरागो भावः भात्रपदवाच्यः । तथा च भगवानालम्वनम्, तस्य चालीकिकचारित्र्यमुद्दीपनम्, तेन च स्वात्मापकर्ष- निवेदनमनुभावः, तदभिव्यङ्गयाः स्मृतिहर्षोदयः सञ्चारिणो भावाश्च; तदिति प्रतीयमाना भगवद्विषया रतिः सहृदयानां चेतसि कमपि चमत्कारं भावयतीति भावपदव्यपदे- श्यासौ (रतिः) काव्यत्ववीजम्। इदं मध्यमकाव्यमिति केचित्।

साहित्यदर्पण :- [ प्रथमपरिच्छेदे

रसाभासो यथा- "मधु द्विरेफः कुसुमैकपात्रे पपौ प्रियां स्वामनुवर्त्तमानः। शृङ्गेण च स्पर्शनिमीलिताक्षीं मृगीमकण्डूयत कृष्णसारः।" (७६) अत्र हि सम्भोगश्ङ्गारस्य तिर्य्यग्विषयत्वाद्रसाभासः। एवमन्यत्।(७७) दोषा: पुनः काव्ये किंस्वरूपा: ? इत्युच्यन्ते-(७८) दोषास्तस्यापकर्षकाः । (७९) श्रतिदुष्टापुष्टार्थत्वादयः काणत्वसञ्जत्वादय इव शब्दार्थद्वारेण देह द्वारेणेव व्यभिचारिभावादेः स्वशब्दवाच्यत्वादयो मूर्खत्वादय इव साक्षात् काव्यस्यात्मभूतं रसमपकर्पयन्तः काव्यस्यापकर्षका उ- च्यन्ते (८०)। एषां विशेषोदाहरणानि वक्ष्यामः। गुणादयः किंस्वरूपाः?

(७६) रसाभासमुदाहर्तमाह-रसाभा स्ो यथेति। मध्विति। पद्यमिदं कालिदासस्य। द्वौ रेफौ रेफघटितौ अवयवो यस्य स द्विरेफो भ्रमरशब्दः, लक्षणया तत्पदवाच्यो भ्रमररूपोऽर्थः, शब्दधर्म्मणाऽप्यर्थस्य व्यपदेशांक्तः, स्वां प्रियां भ्रमरीम् अनुवर्त्तमान: पक्षमारुतेन सेवमानः सन्; कुसुमं पुष्पमेवैकं पात्रं भाजनं तत्र, मधु तत्कुसुमरसं पपौ। कृष्णसारो मृगविशेपश्च श्ङ्गेण स्पर्शेनात्मनः स्पर्शजन्यसुखेन निमीलिते मुद्रिते अक्षिणी चक्षुषी यया तां मृगी स्वां प्रियां हरिणीम्, अकण्डयत गात्र- विघर्षणेन सेवितवानित्यर्थः । (७७) नन्वत्र सम्भोगश्ङ्गारस्य सत्त्वाद्रसाभासःक थमित्याह-अ्रत्रेति । हि तथाहि। तियग्विपयत्वात् मनुष्येतरप्राणिगतत्वात्। रसाभासः रसस्य न्यग्भावि- त्वेन स्फुरणम्। अन्यत् भावाभासादि एवमूह्यमित्यर्थः । (७८) ननु दोषादीनां काव्यलक्षणाघटकत्वान्निराकाव्वतया तननिरुपणमसङत- मित्यत आकाङ्कामुत्थापयति-दोषा पुनरिति। येपां सद्भावेन काव्यत्वं स्वाण्डित- मित्यर्थः । कि स्वरूपाः किमाकारेण वर्त्तन्त इत्यर्थः । (७९) दोषा इति। तस्य काव्यस्येत्यर्थः, तत्पदस्य पूर्वपरामर्शित्वात्, पूर्व तु 'वाक्यं रसात्मकं काव्य' मिति काव्यस्य विधेयत्वेनोक्तत्वाच्च। अपकर्षका अपकर्षा- पादकाः। रसापकर्षोपादनद्वारेति भावः । (८०) मूलार्थ युक्त्या विवृणोति-श्रुतीति। काणत्वखञ्जत्वादयो देहधर्म्मा आहृत्यात्मानमपकषयतुमसमर्था अपि यथा देहद्वारेण स्वश्रयाश्रितत्वरूपपरम्परा- सम्बन्धेनात्मानमपकर्षयन्ति; तथा काव्यस्य शरीरभूतया: शब्दार्थयरयें धर्म्माः श्रुति- दुष्टत्वादयस्ते साक्षाद्रसादीनपकर्पयितुमसमर्था भवन्त्यपि शब्दार्थद्वारेण स्वाश्रयाश्रित- त्वरूपपरम्परासम्बन्धेन रसादीनपकर्षन्ति। किव् यथात्मगता मूरुत्वादयः साक्षाद्

का व्यस्वरूपनिरूपणम् ] प्रभालंकृतः । ३५

इत्युच्यन्ते (८१)। उत्कर्षहेतवः प्रोक्ता गुणालङ्काररीतयः ॥३।। (८२) । गुणाः शौर्यादिवत्, अलङ्काराः कटककुण्डलादिवत्, रीतयोऽवय- वसंस्थानविशेषवत्, देहद्वारेणेव शब्दार्थद्वारेण तस्यैव काव्यस्यात्मभूतं रसमुत्कर्षयन्तः काव्यस्योत्कर्षका उच्यन्ते (८३) । इह यदयपि गुणानां रसधर्म्मत्वं तथापि गुणशब्दोऽत्र गुणाभिव्यञ्जकशब्दार्थयोरुपचर्यते। अतश्च "गुणाभिव्यञ्षकाः शब्दा रसस्योत्कर्पकाः" इत्युक्तं भवतीति

वृत्तितावच्छेदकसमवायसम्बन्वेनैवात्मानमपकर्पयन्ति, तथा रसादिगता व्यभिचारि- भावादेः स्वशब्दवाच्यत्वादयो दोषाः साक्षाद्वृत्तितावच्छेदकस्वरूपसम्वन्धेनेव रसा- दीनपकर्षयन्तीति हृदयम्। रसमपकर्षयन्तो रसस्य न्यूनत्वं प्रत्याययन्तः। तथा सति रसस्योत्कर्षेण काव्यस्योत्कर्पः रसस्यापकर्षेण च काव्यस्य चापकर्ष इति फलितम्। (८१) एषामिति। दोषाणामित्यर्थः । वक्ष्यामो दोषपरिच्छेदे इति शेपः । श्रोतुराकाङ्लायामाह-गुणाद्य इति। कि खरूपाः किमाकारेण वर्त्तन्त इति पूर्व- वद्द याख्यानम् । (८२) उत्कर्षहेतव इति। तस्येत्यनुपङ्नः । काव्यस्येत्यर्थः । (८३) मूलार्थ विवरणेनोपपाद्यति-गुणा इति। गुणानामपि शब्दार्थद्वारा रसत्कर्षकत्वं पूर्ववद्बोध्यम्। शौर्य्यादीनामौपचारिकदेहधम्मत्वाभिप्रायेणायं दृष्टान्तः। शौर्य्यादिवदिति-शौर्थ्यादिव्यञ्जकशरीरधर्मविशेषवदिति पुत्रः। ये च तद्ध्म्मविशेषान्तः- पातित्वादिरूपेण प्रतिपादयिष्यमाणाः प्राचीनोक्तश्लेपप्रसादादयः, तद्युक्तश्ार्थश्र प्राची- नोक्तश्लेष प्रसादादिगुणयुक्तः, तयो रसादिरूपव्यङ्गयानां गुणानां व्यजकत्वेनोपचर्य्यते। तदाह काव्यप्रकाशकार एव-'गुणवृत्त्या पुनस्तेषां स्थितिः शब्दार्थयोर्मता' इति। ननु भवन्मते माधुर्य्यादयस्त्रय एव गुणाः, ते च रसमात्रनिष्ठाः प्राचीनोक्ताः श्लेषप्रसा- दादयः शब्दार्थेनिष्ठत्वेन विशतिप्रकारास्ते च भवद्भिरस्वीकृतत्वेन च निर्देष्टव्यास्त- त्कथमिदानीं तदुक्तयो: शब्द र्थयोर्व्यज्ञकत्वमुच्यते। उच्यते। न खलु नस्तेषामस्वी- कारः। किन्तु अत्रान्तर्भावित्वादिरूपेण शब्दार्थेमात्रनिष्ठत्वाद्रसमात्रनिष्ठगुणवैजात्यान्न पृथगुक्तिः । यदाह-'केचिदन्तर्भवन्त्येपु दोषत्यागात् परे श्रिताः' इति। न वयं तेषां यथा सम्भवं रसरूपधर्म्मत्वेनोक्तानां व्यञ्ञकत्वं न स्वीकुर्म्मः । किन्तु रसधर्म्मत्वमेव। तदुक्तं ध्वनिकृता-"रौद्रवीररसाविष्टा लक्ष्यन्ते काव्यवर्त्तिनः। तद्वयक्तिहेती शब्दा- र्थावाश्रित्याक्तौ व्यवस्थितमि" ति सर्वमवदातम्।

३६ साहित्यदर्पणः [प्र० प० का० स्वॅ० नि० ]

प्रागेवोक्तम्(८४)। एपामपि विशेषोदाहरणानि वक्ष्यामः।

इति श्रीमन्नारायणचरणारिन्दमधुन्नत-साहित्यार्णवकर्णधार-

वारविलासिनीभुजङ्ग सान्धिविग्रहिक-महापात्र-श्रीवि- इवनाथ-कविराजकृतौ साहित्यदर्पो काव्यस्वरू- पनिरूपणं नाम प्रथम:परिच्छेदः ॥

(८४) ननु निरलद्कारकाव्यापेक्षयालंकाराणामिव निर्गुणकाव्यापेक्षया गुणाना काव्योत्कर्षकत्वं नोपपद्यते। निर्गणत्वस्य नीरसत्वसमनियततया नीरसस्य काव्य- त्वानङ्गीकारेणैव निर्गुणस्य काव्यत्वानङ्गीकारादित्यभिप्रायेणाशक्कते-इह यद्यपीति। इह नवीनालंकारिकसम्प्रदायमते। रसधर्म्मत्वमिति-काव्ये गुणानामव्यभिचारित्वज्ञा- पनाय प्रसादगुणप्रकरणेप्राचीनेरुक्तम्-यथा "सच सर्वरसव्यापी काव्यजीवातुरिप्यते" इति। तथापीति। अत्रान्तरोक्तकारिकायाम्। शब्दानां गुणाभिव्यअकत्वं गुणपरिच्छेदे व्यक्तीभविष्यति। अर्थानान्तूद्धतानुद्धततया ओजो माधुर्य्यव्यजकत्वं झटिति प्रति- पाद्यत्वेन प्रसादव्यज्ञकत्वमवगन्तव्यम्। उपचय्धेते लक्ष्यते। तथाचात्रगुणपदं गुणा- भिव्यञ्ञकशब्दार्थपरम्। अतश्च गुणशब्दौपचारिकत्वस्वीकाराच्च। शब्दाः शब्दार्थाः । एवञ्च गुणाभिव्यज्ञकशब्दार्थहीनमपि व्यङ्गयं सम्भवति तदपेक्षणा गुणाभिव्यजञकश- ब्दार्थयोः काव्योत्कर्षकत्वमुपपन्नमिति भावः ।

दर्पणटीकायां प्रभाभिख्यायां प्रथमपरिच्छेदः ।

द्वितीय: परिच्छेदः । वाक्यस्वरूपमाह-(१) वाक्यं स्याद्योग्यताकाङ्क्षासत्तियुक्त: पदोच्चय:(२)। योग्यता पदार्थानां परस्परसम्वन्धे बाधाभाव:(३)। पदोच्चयस्यै- (१) अथ "चिन्तां प्रकृतसिद्धच्र्थामुपाद्घातं विदुर्वुधा" इत्युक्तलक्षणया उपोद्- घातसंगत्या प्रकृतकाव्यलक्षणयोविक्यरसयोः स्वरूपजित्ञासायां सत्यां प्रथमोदिष्टं वाक्यं द्वितीयपरिच्छेदे सपरिकरं निरूपयितुफामस्त्तामान्यलक्षणप्रतिपादिकां वाक्य- मित्यादिवक्ष्यमाणकारिकामवतारयति-वाक्यमिति। वाक्यस्य प्रकृतकाव्यलक्ष- णघटकवाक्यपदार्थस्य स्वरूपं लक्षणम्, आह मूलकार इति शेपः । (२) वाक्यं स्यादिति। पदानामुच्चय : पदाच्चयः पदस्तोम इत्यर्थः, पद तु वक्ष्यमाणलक्षणकमेव, स्तोमत्व्धानेकत्वम् (क)। योग्यताशीनां लक्षणं स्व्रयमेव वक्ष्यते। तथा च योग्यताकाङक्षासत्तिमत्त्वे सत्यनेकपदत्वं नाक्यत्वमिति पर्य्यवसितम्। "शू- न्यं वासगृहं विलोक्य" इत्यादिभागेSतिव्याप्तिवारणाय पर्य्यवसितान्वयत्वे सतीत्यपि विशेषणं देयम्। (३) योग्यतामाह-पदार्थानामिति। अभिवादिद्वारा पदप्रतिपाद्यानामर्था नामित्यथः(ख)। परस्परसम्बन्वे परस्परान्वयबोध, हेतुविशेप इति शेपः, वावस्य विपर्रातवुद्धेरभावः । तथा च पदार्थानां परस्परान्वयवाधे हतुभूता विप्रातवुद्धेर- भावो योग्यतेत्यर्थः । ग्रत्यक्षादिकारणीभूतवाधाभाववारणाय भूतान्तं विशेपणम्। एवच्च-"पयसा सि्धति" इत्यादो 'सेकः पयःकरणकत्वाभाववान्' इत्यादिविपरीतवुद्धे- रभावाल्लक्षणसमन्वयः । "वहिना सिव्चति" इत्यादो तु 'सेको वह्निकरणकत्वाभाववान्' इत्यादिविपरीतवुद्धेः सत्त्वाद् योग्यताभावेन नैव वाक्यत्वम्। सा चात्र प्रमारूपैव ग्राह्या। अन्यथा तादृशत्रममाजि श्रोतरि सति 'पयसा सिञ्धति' इति वाक्यं न स्यात्। ननु तादृशप्रमाया अप्रसिद्धचा तद्विरहस्याप्रसिद्धि- रिति निरुत्तयोग्यता शाशविशाणवद्लीकेति चेत्तवेंवं व्याख्येयम्-परस्परसंबन्धे इति। सप्तम्यर्थो निरूपकत्वम्। परस्परसंबन्धनिरूपकाणां पदार्थानामित्यर्थः तात्पर्य्यविषयी- भूतपरस्परसंबन्धे सतीत्यर्थः। वाधाभाव := सद्भावः। एवञ्च तात्पय्यविषयीभूत- संबन्धेन तन्निरूपकाणां पदार्थानामेकतरस्मिन्नपरपदार्थेसद्भावो योग्यतेति फलितम्। (क) अनेकत्वं तु एकभिन्नत्वम्। तेन घटो वर्त्तते इत्यादो पदद्वयस्याप्य- नेकपदत्वान्नाव्यातिः । (ख) पदार्थानामित्यत्र बहुवचनमविवक्षितम्। तेन घटोऽस्तीत्यादौ ना- व्याप्तिः ।

साहित्यदर्पण :- [द्वितीयपरिच्छेदे

तदभावेऽपि वाक्यत्वे वहिना सिश्चतीत्यपि वाक्यं स्यात् (४)। आकाङ्वा प्रतीतिपर्यवसानविरहः (५)। स च श्रोतुर्जिज्ञासास्वरूप: (६)। निरा- काङ्कस्य वाक्यत्वे गौरश्वः पुरुषो हस्तीत्यादीनासपि वाक्यत्वं स्यात् (७)। आसत्तिर्वुद्ध्यविच्छेदः (८)। बुद्धिविच्छेदेऽपि वाक्यत्वे इदानी- पाकादौ विद्यमानस्य वह्निकरणकत्वस्य सेकादो येन केनचित्परम्परसम्बन्वेन सद्- भावे 'वहिना सि्धति' इत्यादेर्वक्यत्वप्रसक्तौ तद्वारणाय तात्पर्थ्यविपयीभूतेति सम्वन्धविशेषणम्। अस्ति च 'पयसा सिव्धति' इत्यादौ पयःकरणकत्वस्य स्वरूपस म्बन्धेन सेके सद्भावः । (४) योग्यताया निवेशस्य फलमाह-पदोच्चयस्येति। एतदभावेऽा योग्यताया अभावेपि, पदोच्चयस्य वाक्यत्वे अङ्गीकृते सतीति शेषः, 'वहनिना सिञ्वति' इत्यपि वाक्यं स्यात् आकाड्क्षास्त्त्योर्योग्यतात्रमेणान्वयपर्य्यवसानस्य च सत्त्वादिति भाव:। नन्वन्न कथमाकाड्क्षेति चेतु, उच्यते, कारणस्य कार्य्यनिरूपितत्वनियमात् कार्य्यव्यतिरेकेणानुपपत्त्या सेकरूगे कार्य्येSस्त्येवाकाड्क्षेति। (५) आकाड़क्षां निरूपयति-आकाङक्षेति। प्रतीते := पदजन्यपदार्थोप- स्थिते: पय्यवसानस्य=अन्वयबोधजनकत्वेनेच्छाविरहस्य विरहः=अभावो नामाका- ङ्क्षेत्यर्थः । (६) ननु भावरूपाया आकाङ्लाया अभावरूपत्वेन निरूपणेऽनुभवविरोधो भवे- दाकाङ्कापदस्यापि तादृशार्थबोधकत्वे लक्षणापत्तिश्चेत्यत आह-स चेति। सच प्रती- तिपर्य्यवसानविरहृश्च श्रोतुः तत्तत्पदश्रोतृजनस्य जिज्ञासारूपः अन्वयिपदान्तरबाधे च्छास्वभावः । तथा च पूर्वोक्तः अभावाभावः प्रतियोगिस्वरूप एव न त्वतिरिक्तः । यदुक्तमुदयनाचार्य्येण-"अभावविरहात्मत्वं वस्तुनः प्रतियोगिता"। इति। इति भाव:। एवञ्च श्रतुर्येत्किञ्चित्पदश्रवणानन्तरं तदन्वयिपदान्तरस्य पुनः श्रवणेच्छा आकाक्क्षेति फलितोऽथः । अस्ति च 'पयसा सिंश्वति' इत्यादौ श्रोतुः पयसेति पदश्र- वणानन्तरं 'सिश्चति' इति पदान्तरस्य साध्यत्वेन श्रवणेच्छा तथा सिच्चतीति पद्श्रवणा- नन्तरमपि पयसेति पदान्तरस्य च साधकत्वेन श्रवणेच्छेति लक्षणसमन्वयः । (७) आकाह्लाया व्यावृत्तिमाह-निराकाङ्गस्येति। निराकाङ्कस्य आकाङ्डा - शून्यस्य पदोच्चयस्य। वाक्यत्वेऽङ्ीकृते सताति शेषः। गौरश्वः पुरुषो हस्तीत्यादीनां पदानामपि वाक्यत्वं स्यात्। एवञ्चाव्याप्तिः स्यादिति भावः । तथा चात्र गवाद्यर्थबा- धकसुवन्तपदश्रवणानन्तरमश्वादिपदान्तरश्रवणेच्छाविरहस्य स्वतः सिद्धत्वादाकाल्का- शून्यत्वम्। न चात्र योग्यता नास्तीति वाच्यम्, परस्परविजातीयत्वसम्बन्धवोधे विंपरीतवुद्धेरभाद् योग्यतायाः सत्त्वात्। ननु तथाप्यासत्तिः कथमिति चन्न, वुद्धयवि- च्छेदरूपासत्ते: सुप्रतीतेः । (c) आसत्तिमाह-आसत्तिरिति। बुद्धः. पदार्थोपस्थितेरविच्छदोऽव्यव-

वाक्यस्वरूपनिरूपणम् ] प्रभालंकृतः । ३8

सुच्चरितस्य देवदत्तशब्दस्य दिनान्तरोच्चारितेन गच्छतीति पदेन सङ्गतिः स्यात् (९)। अत्राकाक्कायोग्यतयोरात्मार्थधर्म्मत्वेऽपि पदोच्च यधर्स्मत्वमुपचारात् (१०)।

धानम्, अव्यवहितपदार्थोपस्थितिरित्यर्थः । व्यवधानन्व कालबाहुल्येन प्रकृतानुपयो- गिपदार्थोपस्थित्या च सम्भवति। तथा च कालवाहुल्यादिव्यवधानशून्यतया अन्व- यिपदार्थानामुपस्थितिरासत्तिरित्यर्थः । पयसा सिश्वतीत्यादौ तादृशपदार्थोपस्थितिस- त्वाल्लक्षणसमन्वयः । (९) आसत्तेर्व्यावृत्तिमाह-वुद्धीति। वाक्यत्वेऽङ्गीकृते सतीति शेषः। उच्च- रितस्य=उक्त्स्य। देवदत्तशब्दस्य=देवदत्तकर्तृकत्वबोधकस्वन्तदेवद त्तपदस्य दिनान्तरोच्चरितेनान्यदिनोक्तेन। दिनान्तरेत्यत्यन्तव्यवधानदर्शनाय। प्रहरादिव्यव- धानेऽप्यनासन्नत्वं वोध्यम्। संगतिर्वाक्यव्यवहारोपयोगिमेलनम्। एवञ्चातिव्याप्ति- रिति भाव: । अत्र कालबाहुल्येन व्यवधानं दशितम्। प्रकृतानुपयोगिपदार्थोपस्थित्या व्यवधानं च यथा-'गिरिर्भुक्तमभिमान् देवदत्तेने' ति। अन्न 'गिरिरमिमान्' 'भुक्तं देव दत्तेने' ति वाक्यार्थदयं प्रकृतम्। तत्र ग्रथमवाक्यार्थे प्रकृतानुपयागिन्या भुक्तमिति पदार्थोपस्थित्या व्यवधानम्। द्वितीयवाक्यार्थेऽन्यननिमानिति प्रकृतानुपयोगिन्या पदा- रथोपस्थित्या व्यवधानम्। तथा चैतयोरासत्तेरभावान्नव वाक्यत्वमिति भावः । प्रकृ- तोपयोगिन्या पदार्थोपस्थित्या व्यवधाने त्वासत्तिरस्त्येव। यथा-'अश्वेन ग्रामं गच्छति' इति। अत्र ग्रामपदार्थोपस्थित्या व्यवधानेऽपि अश्वपदस्य गच्छतीत्यनेनास- त्तिरव्याहतव, तस्याः प्रकृतोपयोगित्वात्। तथा चात्र वाक्यत्वमस्त्येव। (१०) ननु आकाल्लायाः श्रोतुर्जिज्ञासारूपत्वेनेच्छारूपत्वात् समवायेनात्मनि- छत्वं योग्यतायाश्च, वृत्तितावच्छेद कसम्वन्वेनार्थनिष्ठत्वं स्फुटमेव, तथा सति कथ तयोः पदाच्चयधम्मत्वं मूलकृता प्रोक्तमित्यत्राह-अत्रेति। आत्मा च अर्थश्च तयोर्धम्मत्वेऽपि तन्निष्ठत्वेऽपि, पदोच्चयध्म्मत्वं पदस्तोमनिष्ठत्वम्, उपचारादङ्गीकृतमिति शेषः। तथा च आकाङ्काया उत्थापकत्वनिवर्त्तकत्वान्यतरसंबन्धेन पदोच्चयनिष्ठत्वं योग्यतायाश्च स्वाश्रयोपस्थापकत्वसम्बन्धेन पदोच्चयनिष्ठत्वमित्याशयः। आसत्तेः पुन्विषयतासम्व- न्धेन पदोच्चयनिष्ठत्वं स्वत एवेति तन्नाशद्वितमिति वोध्यम्। अत्र तर्कवागीशास्त्वेवं व्याचख्युर्यथा-योग्यताकाङ्योः पदोच्चयधर्म्मत्वमुपपा- दयति-आकाङ्क्षेति। आकाङ्काया इच्छारूपत्वाद्विपरीतवुद्धयभावरूपयोग्यता याश्चात्मनिष्ठतयान्वयबोधहेतुत्वादात्मवृत्तित्वमेव। उपचारात् =स्वजन्यजनकत्वरूप- परम्परासम्वन्वात्। एकपदार्थीयापरपदार्थसद्भावरूपयोग्यतायास्तु पदार्थधर्म्म त्वेऽपि स्वाथयोपस्थापकत्वसम्बन्वेन पदोच्चयधम्मत्वमेवावगन्तव्यम्। निरुक्तासते- रप्यात्मधर्म्मत्वात् तत्राप्येषैव रीतिरनुसर्त्तव्या। यदि पुनः सममिहारविशेष आकाङ्का,

४० साहित्य दर्पण :- [ द्वितीयपरिच्छेदे

वाक्योच्चयो महावाक्यम्। (११) योग्यताकाङ्गासत्तियुक्त एव (१२)। इत्थं व्याक्य द्विधा मतम्। इत्थमिति वाक्यत्वेन महावाक्यत्वेन च। उक्तश्व-

वाक्यानामेकवाक्यत्वं पुनः संहत्य जायते॥।" इति (१३)। तत्र वाक्यं यथा-'शून्यं वासगृहम्" इत्यादि। महावाक्यं यथा- रामायण-महाभारत-रघुवंशादि (१४)। पदोच्चयो वाक्यमित्युक्तं नत् किं पदलक्षणमित्यत आह-(१५) अव्यवधानोच्रितत्वमासत्तिः, तदानयोः साक्षादेव पदोच्चयधर्म्मत्वमित्यास्तां विस्तर इति। (११) वाक्यनिरूपणानन्तरं तत्याजात्येनाकाङ्कोदयान्महावाक्यमपि निरूप- यति-वाक्योच्चय इति। अन्नाप्युच्चय इति पदं समूहपरम्, समूहत्वं च पूर्व- वच्चानेकत्वं बोध्यम्। (१२) ननु वाक्योच्चयमात्रस्य योग्यताद्यभावेऽपि महावाक्यत्वस्वीकारे "च- क्षुषा गृह्यताम्, गगनं वतेते" इत्येतयोर्योग्यतारहितयोः "भिक्षुरुपवसति, गृही भुंक्े" इत्येतयोर्निराकाङ्मयो: "चक्षुषा गृह्यताम्, घटो वर्तेते" इति भिन्नदिनोच्चरितयोरेत- योरासत्तिशून्ययोरपि वाक्ययोस्तादृशानेकवाक्यानाश्च महावाक्यत्वं स्यादित्यत आह- योग्यतेत्यादि। अत्रवशब्दः 'शङ्: पाण्डुर एव' इत्यादिवदयोगव्यवच्छेदे वोध्यः।

सत्तिमत्त्वे सति वाक्योच्चयत्वं महावाक्यत्वमि"ति लक्षणं फलितम्। एवञ्च पूर्वोदाहतेपु नातिव्याप्तिरिति भावः । 'चक्षुपा गृह्यतां, घटो वर्त्तते' इत्यादोरव्यवधानेनोच्चरितयो- र्वाक्ययोर्योग्यताकांक्षाSSसत्तिमत्त्वात् महावाक्यत्वमस्त्येवेति लक्षणसमन्वयः । (१३) महावाक्यस्यापि वाक्यत्वे आचार्य्यसम्मति दर्शयति-उक्त्तं च्चेति। स्वार्थवोधेन तत्तद्वाक्यार्थबोधेन हेतुना समाप्तानां निराका्काणां पुनरङ्गाद्वित्वव्यपेक्षया गुणप्रधानभावेनाकाङ्लया संहत्य एकार्थप्रतिपादकत्वेन मिलित्वा स्थितानां वाक्याना- मेकवाक्यत्वं जायते इत्यर्थः। वाक्यार्थानां गुणप्रधानभावेन वैशिष्टयादेकत्वं तत्प्रति- पादकत्वेन वाक्यानामेकवाक्यत्वमिति भावः । (१४) वाक्यमहावाक्ययोरुदाहरणप्रदर्शनायाह-तत्रेति। तत्र वाक्यमहावा- क्यर्योर्मध्ये इत्यर्थः। रघुवंशादीति। आदिपदेन "नाथ ! मयूरो नृत्यति तुरगाननवक्षसः कुतो नृत्यम्" इत्यादेः रांग्रहः। (१५) अथ वाक्यनिरूपणे स्मृतस्य पदस्यानुपेक्षणीयत्वरूपग्रसङ्गसंगतिमुपपा· दयति-पदोच्चय इति। उक्तमिति। "वाक्यं स्यादयोग्यताकाछ्का" इत्यादिनेति शेषः।

वाक्यस्वरूपनिरूपणम् ] प्रभालंकृत: ।

वर्णाः पद प्रयोगार्हानन्वितकार्थबोधकाः। (१६) यथा-घटः(१७)। प्रयोगार्हेति प्रातिपदिकस्य व्यवच्छेदः (१८) अनन्वि- नेति वाक्यमहावाक्ययोः(१९)। एकेति साकाङ्क्षानकपदवाक्यानाम्(२०)। (१६ ) वर्णा इति। अनन्वितमेकमर्थ बोधयन्तीति तेऽनन्वितैकार्थबोधकाः । प्रयोगाहा्श्च तेऽनन्वितैकार्थवोधकाश्वेति पश्चात् कर्म्मधारयः। प्रयोगार्हत्वं नाम वाक्या- न्तर्निवेशयोग्यत्वं; तच्च क्वचित्सुवाख्यातान्यतरान्तत्वेन क्वचिल्लुगन्तत्वेन च ग्रा- ह्यम्। अनन्वितत्वं तु अपर्य्यवसितान्वयत्वम्। इदन्त्वर्थविशेषणम्। वर्णाः स्वरव्य- जनरूपाः । तथा च प्रयोगयोग्यत्वे सति यादृशानुपूर्वभन्तो वर्णा अपर्य्यवसितान्वय- स्यैकस्यार्थस्य बोधकास्तादशानुपूर्वीमद्वर्णत्वं पदत्वमिति लक्षणम्। (१७) उदाहरणं दर्शयति-यथेति। घट इत्यानुपूर्वीमन्तो वर्णाः सुवन्तत्वेन प्रयोगार्हास्तथा अनन्वितस्य कम्वुग्रीवादिमद्रपस्यैकस्यार्थस्य बोधकाश्चेति लक्षणसम- न्वयः । तथा चात्र पदत्वमस्त्येवेति भावः । (१८) प्रयोगार्हेत्यस्य व्यावृत्ति दर्शयितुमाह-प्रयोगा्हेति। प्रातिपदिकस्य विभक्तिरहितनाम्नः, केवलस्य तस्याप्रयोगात्। एतदुपलक्षणम्, तेन धातोरित्यपि बोध्यम्, तस्यापि केवलस्याप्रयोगात्। यदुक्तं भाष्यकारेण-"नापि केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या नापि केवलः प्रत्ययः ।" इति। व्यवच्छेदः व्यावृत्तिः क्रियत इत्यर्थः । प्रयोगार्हत्वं च क्वचिल्लुगन्तत्वेनापि भवतीत्युक्तं ग्राक्। तेन 'वाक्' इत्यादौ नाव्याप्तिः। एवमन्यन्नापि। (१९ ) अनन्वितेत्यस्य व्यावृत्तिमाह-अनेति। वाक्यस्य महावाक्यस्य च प्रयोगार्हत्वमस्त्येव विशिष्टैकार्थबोधकत्वमप्यस्त्यैव, तथा सति तत्र वाक्ये महावाक्ये च पदत्वप्रसक्ति: स्यात्, अतोऽनन्वितेति विशेषणेन तयोर्व्यवच्छेद: क्रियत इत्यर्थः । तयोरन्वितार्थबोधकत्वादिति भावः । (२० ) एकेत्यस्य व्यावृरत्ति दशयति-एकेतीति। साकाङ्काणि= आकाड्ामा- त्रविशिष्टानि ; अयोग्यानि अनासन्नानि चेत्यर्थः ; यानि अनेकानि पदानि वाक्यानि च तेषाम्। तथा च-आकाड्क्षामात्रविशिष्टानामयोग्यनामनासन्नाना चानेकपदाना- मनेकवाक्यानां चान्वितार्थबोधकत्वाभावात् पदत्वप्रसक्तौ तद्वारणायकेतीति भावः । इदं तु तर्कवागीशमतेन व्याख्यानम्। पुत्रस्तु-साकाह्वाणि यान्यनेकानि पदानि वाक्यानि च तेषामिति विग्रह्ः । साकाङ्काण्यनेकपदानि यथा-'देवदत्तो दण्डेन गाम्' इति। अनेकवाक्यानि च- संघसमुदितार्थबोधनार्थेमितरवाक्यसापेक्षाणि प्रबन्धेपु प्रसिद्धानि। तथाभूतानां हि पदानां वाक्यानां च विशकलितानेकार्थबधन१एवः भट्टमते सामर्थ्य नत्वेकार्थबोधने। इति व्याचष्टे। वस्तुतस्तु-अन्न अपय्यवसितान्वयत्वप्रकाशनाय साकाङ्क्षेति ६

४२ साहित्यदर्पण :- [ द्वितीयपरिच्छेदे

अर्थबोधका इति क च-ट-त-पेत्यादीनाम् (२१)। वर्णा इति बहुवचनम- विवक्षितम (२२)।

विशेपणम्। तथा च 'शून्यं वासगृहं विलोक्य' इत्यादिश्लोकांशस्थानां पदानां समुदायस्य प्रयोगार्हत्वात् साकाह्वत्वेनापर्ष्यवसितान्वयत्वादर्थवोधकत्वाच्च पदत्व- प्रसखने एकेति विशेषणेन व्यवच्छेदो भवति प्रत्येकेनैवार्थबोधने समुदायस्य वहर्थ- बोधकत्वादित्याशयः । किश्न-महावाक्येऽपि "देवदत्तोऽनलं ज्वालयति, यज्ञदत्तस्त- त्रेन्धनं योजयति, विष्णुमित्रो दर्बी मथ्नाति, इतीमे पचन्ति" इत्यादावादिमवाक्यत्रि- कस्य प्रयोगयोग्यत्वात् चरमवाक्यसाकाह्वत्वेन विशिषार्थान्वयापर्य्यवसानात् अर्थ- बोधकत्वाच्च पदत्वग्रसजने एकेति विशेषणेन तस्यापि व्यवच्छेदो भवति; उक्तरूपेण तस्याप्यनेकार्थबोधकत्वादिति भावः । (२१ ) अर्थवोधिका इति। अयमाशय :- 'अर्थवोधका' इत्यनुक्तौ 'प्रयो- गार्होनन्विता एके वर्णाः पदम्' इत्येव लक्षणं भवति। तत्र एक इति एकशब्दत्वेना- भिमता इत्यर्थो वाच्यः । एवच सति वाक्यमहावाक्ययोः प्रयोगार्हत्वात् विशिष्टै- कार्थबोधकत्वेन एकशव्दतयाभिमतत्वाच्च पदत्वप्रसजने अनन्वितेति विशेपणेन तद्- वारणम्। 'शून्यं वासगृहं विलक्ये'ति भागस्थपदसमुदायस्य 'देवदत्तोऽनलं ज्वाल- यति, यज्ञदत्तस्तत्रेन्धनं योजयति, विष्णुमित्रो दर्वी मथ्नाति' इति वाक्यत्रिकस्य च साकाह्वत्वेनान्वयापर्य्यवसानात् पदत्वप्रसजने एकेति विशेपणेनैव तद्व्यावृत्तिस्तयो- रनेकशब्दत्वात्, तथा चेत्यादिस्थलेपु नैवातिव्याप्तिर्भवति। किन्तु 'क च ट त प' इत्यादिपु सा दुर्वारैव। तथा हि वर्णमालागतानां तेषां प्रत्येकत एवाव्ययत्वेन छुप्तविभक्तिकत्वस्वीकारेण प्रयोगार्हत्वात् अनन्वितत्वात् एकैकस्य एकैकशब्दतया अभिमतत्वाच्च एकैकस्यैव पदत्वप्रसज्जने सति तद्व्यवच्छेदाय अर्थबोधका इति विशे- पणमवश्यं देयम्। तादृशविशेषणदाने तु क-च-ट-त-पादीनामर्थबोधकत्वाभावान्न तेष्वतिव्याप्तिः। अर्थबोधकत्वमत्राभिधाद्यन्यतमवृत्त्यार्थप्रतिपादकत्वं, तच्व तेपां नास्त्येव। किन्तु तेषामर्थवोधकशब्दसाधर्म्येणार्थवत्ताङ्गीकारादेव ग्रातिपदिकरांज्ञा। अभिधाद्यन्यतमवृत्त्या तेषामेकैकस्य प्रजापत्यादिरूपकेकार्थवोधकत्वे तु पदत्वमस्त्येव- इति नव्या: । परे तु-'अर्थबोधका' इत्यनुक्तौ अर्थविशेपणीभूतस्य 'अनन्विते' त्यस्य 'एके' त्यस्य चानुक्ति: सिद्धैव। ततः 'प्रयोगार्हा वर्णाः पदम्' इत्येव लक्षणं भवति। तथा सति क-च-ट-त-पेत्यादिष्वतिव्याप्तिः स्यात् वर्णत्वेन तेपां प्रयोगार्हत्वात्। वर्णा एव प्रयोगारहा भवन्ति न त्वर्था इति।-व्याचक्षते। (२२) नन्वेकवर्णद्विवर्णपदयोरव्याप्तिस्तत्र वर्णबहुत्वाभावादित्यत आह-वर्णाइति। बहुवचनमविवक्षितं, नाभीप्सितम्, व्यक्तिभेदेन वा प्रयुक्तमित्यर्थः । तेनैकस्य वर्णस्य

वाक्यस्वरूपनिरूपणम् ] प्रभालंकृतः । ४३

तत्र-(२३) अर्थो वाच्यश्र लक्ष्यश्र व्यङ्गयश्चेति त्रिधा मतः ॥२॥(२४) एषां स्वरूपमाह-(२५) वाच्योऽर्थोडभिघया बोष्यो लक्ष्यो लक्षणया मतः । व्यङ्गयो व्यञ्जनया ताः स्युस्तिस्रः शब्दस्य शक्तयः॥३।(२६) ता अभिधाद्याः। तत्र सङ्केतितार्थस्य बोधनादग्रिमामिधा। (२७)

द्वयोरपि वर्णयोःपरिग्रहः। तेन 'मयि सानुग्रहो भवे' त्यत्राकारस्येकवर्णस्य वासुदेवस- म्वन्धिनोक्तस्य न पदत्वहानिः-इति पुत्रः । (२३ ) तत्रेति। पदलक्षणे इत्यर्थः। यद्वा तत्रेति यथा सम्भवं पदवाक्ययो- रित्यर्थः । तथाचाभिहितान्वयवादिनां मते पदाभिधेयो वाच्यार्थः । अन्विताभिधान- वादिनां मते च वाक्याभिधेयः । लक्ष्यश् पदमात्रस्यार्थः । व्यङ्गयश्च वर्णपदवाक्या दीनाम्। ये च तौतातितादयो लक्ष्यो वाक्यार्थ इत्यूचुः; तन्मते तात्पर्य्या वृत्तिरेव वाक्यार्थबोधिका द्वितीयलक्षणेत्यपरं नाम। (२४) अथ पदप्रतिपाद्यत्वमर्थत्वमिति सर्ववादिसम्मतत्वेनातिप्रसिद्धतया विग्र- तिपत्तेरभावात्तदपास्योपोद्धातसङ्गत्यार्थ भेदानेवाह-अथ इति। पदप्रतिपाद्य इत्यर्थः । वाच्य उच्यतेऽसाविति तथोक्तः। लक्ष्यो लक्ष्यतेऽसाविति तथोक्तः । व्यङ्गचो व्यज्य- तेऽसाविति तथोक्तः। चकाराधिक्यं समुच्चयार्थम्। त्रिधेति चाधिकसंख्याव्यव- च्छेदार्थ बोध्यम्। (२५ ) एषामिति। वाच्यादीनामित्यर्थः । स्वरूपं लक्षणम् । (२६) क्रमेण स्वरूपं दर्शयति-वाच्य इति। अभिधया वोष्योऽर्थों वाच्य इत्यन्वयः । एवमग्रेऽपि। तृतीयार्थों जन्यत्वं सर्वत्र। तथा चाभिधाजन्यवोधविषयत्वं वाच्यार्थत्वमिति फलितम्। एवमन्ययोरपि। अर्थवोधे शब्दस्य वृत्तीनां च कारण- त्वमत्र विषयविषयिणोरभेदोपचाराद्वोध्यम्। वास्तवकारणन्तु शब्दतद्दृत्तिज्ञानमेव। शब्दस्य प्रकृतिप्रत्ययादेः शक्तयः अर्थवोधे सहकारिवृत्तयः । (२७) अभिवां निरूपयन्नाह-तत्रेति। तत्र तिरुषु शक्तिपु मत्य इत्यर्थः । सद्केत इच्छाविशेषस्तद्विपयःसक्केतितः, इच्छार्थकस्य सम्पूर्वककितेरत्र कर्म्मणि निष्ठा- विधानात्तस्य च विषयत्वस्यैव कर्म्मत्वाच्च। यदुक्तं शक्तिवादे गदाधरभट्टाचा्य्यै :- "इदं पदमिममर्थ बोधयत्विति अस्मात् पदादयमथों बौद्धव्य इति वेच्छा सङ्केतरूपा वृत्ति" रिति। तथा च-वक्ता “घटपदं कम्वुग्रीवादिमन्तमर्थ बोधयत्वि" तीच्छया तथाविधार्थ निर्दिश्य प्रयुक्तं तत्पदं तादृशार्थ बोधयति। सद्केतः स्वाभाविको व्यापार

४४ साहित्यदर्पण :- [ द्वितीयपरिच्छेद्दे

उत्तमवृद्ेन मध्यमवृद्धमुद्दिश्य "गामानय" इन्युक्तें तं गवानयनप्र- वृत्तमुपलभ्य बालोऽस्य वाक्यस्य "सास्तादिमत्पिण्डानयनमर्थ" इति प्रथम प्रतिपद्यते(२८)। अनन्तरञ्च "गां वधान, अश्वमानय" इत्यादा- वावापोद्वापाभ्यां गोशब्दस्य "सास्नादिमानर्थः" आनयनशब्दस्य च

इति मीमांसकादयः। गथा तथा वास्तु सक्केतितार्थी मुख्यार्थान्नातिरिच्यत। मुख्यत्वं च तस्य लक्ष्यव्यज्ञयापेक्षया प्रथमोपस्थितिविपयत्वम्। तथा च तिमपु शक्तितु मध्ये सक्केतितार्थस्य = कोशव्याकरणादिप्रसिद्धस्य मुख्यार्थस्येत्यर्थः, बोधनात्=स्वज्ञानन शाब्दबोधजननात् हेतारग्रिमा=प्रथमा शक्तिरभिवानामेत्यर्थः । मुख्यार्थबधकशक्ति- त्वमभिधात्वमिति लक्षणं पर्य्यवसितम्। केचित्तु-सक्वेतितार्थत्वं नाम राकनितग्रह- विषयार्थत्वमिति व्याचक्षते; तन्न; सङ्वेनस्याभिधाया अभिन्नत्वेनात्माश्रयतापत्तेरिति पूर्वोक्तोडर्थ एव साधीयान्। (२८) "सक्केतस्य ग्रहः पूर्व वृद्धस्य व्यवहारतः, पश्चादेवोपमानाये: शक्तिधां- पूर्वकैरसौ" (इति मीमांसकोक्तः) इत्युक्ते: प्रथममन्विताभिधानमतिमाश्रित्य वृद्धव्य- बहारात्मकं सक्केतग्रहोपायमाह-उत्तमेति। उत्तमवृद्वेन प्रयोजकवृद्वेन मध्यमवृद्धं प्रयो- ज्यव्रद्धम्। वृद्धत्वमनयोः सङ्केतग्रहशालित्वम्। उत्तमत्वमध्यमत्वे तु प्रयोजकप्रयो- ज्यभावी। उद्दिश्य लक्षीकृत्य। 'गामानये' त्युक्ते तादृशानुपूर्वीमद्वाक्ये प्रयुक्ते सति तं मध्यमवृद्धं गावानयनप्रवृत्तं गावानयनगाचरयत्नवन्तमुपलभ्य गवानयनक्रियया अनुमाय बाल: सक्केताग्रहवान् व्युत्पित्सुरस्य "गामानये" त्यस्य वाक्यस्य; सास्ता गलकम्बलः; आदिपदेन शङ्गलाङ्गूलादिपरिग्रहः; तद्वत्पिण्डं गोप्राणी तस्यानयनं, प्र- थमं सङ्केतज्ञानात् पूर्व प्रतिपद्यते अवयवार्थप्रतिपत्तिं विनापि सामान्यतोऽनुमानेन जा- नाति। तथा च गावानयनक्रिययाऽनुमितेन यत्नन मध्यमवृद्धस्य गवानयनगोचरं ज्ञा- नमनुमिनोति; तद्गोचरप्रवृत्ति प्रति तद्गोचरज्ञानस्य हेतुत्वात्; ततोऽनुमितस्थेव तस्य ज्ञानस्य हेतुताजिज्ञासायामुपस्थितत्वाद् 'गामानये' ति वाक्यमेव हेतुत्वंन कल्पयतीति भावः । केचित्तु -गामानयेति वाक्यस्य दृश्यमानप्राण्यानयनमेवार्थ इत्यवगच्छांत बाल: तच्छवणोत्तरकाल एव मध्यमबृद्धस्य्र तादृशप्राण्यानयनप्रवृत्तिदर्शनादितिमात्रमनुमा- नेन प्रतिपद्यत इति भाव इत्याहुः । अत्र गामानयेति वाक्यप्रयोगकाले वालकस्य तु गोशब्दस्य सास्नादिमानर्थः आनयशब्दस्य चानयनरूपोऽ्थे इत्थं प्रतिपदसक्वेतग्रहो नैव भवताति पर्य्यालोचनी- यम्। इममर्थ पुत्रोऽप्याह-"अयमर्थ :- शब्दतदर्थयोर्वाचकत्वे वाच्यव्युत्पन्नाना- मेव वाक्यार्थप्रतीतिः, व्युत्पत्तिश वृद्धप्रयोगादेव; स च वाक्यरूप एव; वाक्यं चान्वि- तबोधनियतम्; ततश्रोपदेशकालेऽन्वित एव सम्बन्धग्रहणमिति" इति।

वाक्यस्वरूपनिरूपणम् ] प्रभालंकृत: । ४५

"आहरणमर्थ" इति सङ्केतमवधारयति(२९)। क्वचिच्च प्रसिद्धपदसमभिव्याहारात् । यथा-"इह पभिन्नकम- लोदरे मधूनि मधुकरः पिवति" इत्यत्र(३०)। कचिदासोपदेशात्।

(२९) ननु तर्हि वाक्यभागरूपेषु पदेषु पदार्थबोधव्यतिरेकेण भिन्नवाक्यनिष्ठेषु पदेपु कथमर्थावबोध इत्यत आह-अनन्तरञ्चेति। यद्वा यदि वालको गामानयेति समुदायवाक्यस्येव दृश्यमानप्राण्यानयनरूपोर्ऽर्थ इति प्रतिपद्यते तर्हि कदा प्रतिपद- सङ्केतमवधारयति इत्यत आह-अ्नन्तरञ्चेति। अनन्तरव्त तथावधारणात् परक्ष- णमेव। "गां बधान" "अश्वमानय" इत्यादौ मध्यमं वृद्वमुद्दिश्योत्तमव्रद्धेन पुनरु- क्ते सति वालस्तं मध्यमवृद्धं गोर्बन्धने अश्वस्यानयने च प्रवृत्तमुपलभ्येति शेषः। आ- वापोद्वापाभ्याम् अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् "गां वधान" इत्यत्र गपदसत्त्वे सास्नादिम- त्प्राणिपदार्थब/धसत्ता; आनयनपदासत्तायामाहरणक्रियावोधासत्ता; "अश्वमानय" इ- त्यत्र च आनयनपदसत्तायामाहरणरूपक्रियाबोघसत्ता; गोपदासत्तायां सास्नादिमत्प्रा- णिपदार्थबोधासत्ता; इत्येवंरूपाभ्यामित्यर्थः । गोशब्दस्य सास्नादिमानर्थः आनयन- शब्दस्य च आहरणमर्थ इति शङ्केतं शक्तिम्, तथा च यदोत्तमवृद्धेन गामानयेत्युक्तं तदा मध्यमवृद्धेन सास्नादिमान् प्राणी आनीतः यदा पुनर्गा बधानेत्युक्तं तदाऽपि च सास्तादिमान् प्राण्येव बद्ध इत्यतो गोशब्दस्य सास्नादिमति अस्मिन् प्राणिन्येव शक्तिः; तथा यदोत्तमव्रद्धेन "गामानय" इत्युक्तं तदा मध्यमव्रद्धेन गोराहरणं कृतं य- दा पुनरश्वमानयेत्युक्तं तदापि चाश्वाहरणमपि कृतमित्यत आनयनशब्दस्याहरणक्रि- यारूपेऽर्थे शक्तिरिति तत्तच्छब्दस्य तत्तदर्थ शक्तिमित्यर्थः, अवधारयति निश्चिनोति । अन्नाह पुत्र :- "अयमाशयः-यद्यपि वृद्धव्यवहारपूर्विकेव सर्वा व्युत्पत्तिर्वृद्धव्यवहारथ्र वाक्येनव तथापि यस्य पदरूपस्य वाक्यभागस्यावापे यस्यार्थभागस्यावापो यदुद्वारे चोद्धारस्तस्मिन् पदार्थे तस्य पदस्य शक्तिरावापोद्वारदर्शनेनेवानुग्ृहीतयार्थापत्त्याS वगम्यत इनि। एवं चात्र पक्षे प्रत्ययार्थानुमानापत्तिभिः प्रमाणे: संकेतग्रह इनि सूचि- तम्। तदाहु :- 'शब्दवृद्वाभिधेयांश्च प्रत्यक्षेणात्र पश्यति। श्रोतुश ग्रतिपन्नत्वमनु- मानेन चेष्टया॥ अन्यथानुपपत्त्या च वोधे शक्तिद्वयात्मिकाम्। अर्थापतत्या च वुध्येत सम्बन्धं त्रिप्रमाणकम् ।इति। अस्यार्थस्तु लोचने स्फुटीभूत इति तत्रोन्नेयम्। (३०) उपमानेन प्रमाणेन सङ्केतग्रहं दर्शयति-क्चिच्चेति। अयमाशय :- त्रिवा खल उपमानप्रमाणव्यवस्थितिः। यथाहुः-"सादृश्यं धर्म्ममात्रच्च वैशाद- श्यन्न भेदतः" इति। तन्र सादृश्ये गोसदृशो गवयः । वैशादृश्ये काकविसदृशः को- किलः । धर्म्ममात्रे प्रकृते यथेहैवोदाहरणम् । तथा चात्र हि-"प्रभिन्नकमलोदरे" मधुपातृत्वप्रतिपादकै: पूर्वावधारितसङ्केतिततया प्रससिद्धः पदैः समभिव्याहारान्मधुकर- पदार्थो भ्रमर इति संकेतमवधारयति। इदमुपलक्षणम्। तेन पूर्वोदाहरणयोरप्युपमा-

४६ साहित्यदर्पण :- [ द्वितीयपरिच्छेदे

यथा-"अयमश्वशब्दवाच्यः" इत्यत्र(३१)।

नग्रमाणेन सङ्वेतग्रहः सूचितः । यद्वा-"शक्तिग्रहं ....... , राान्निव्यतः सिद्धपदस्य व्रृद्धा:, ....... वदन्ति"। इति वृद्धवचनात् प्रसिद्धपदसमभिव्याहारलक्षणं संकेतग्रहो- पायं दर्शगति-क्वचिदिति। प्रसिद्धस्य पूर्वावगतसंकेतस्य पदम्य शब्दस्य सम- भिव्याहारान् साहचर्य्यात् समीपोच्चारितत्वादित्यर्थः, बालः सन्दिग्धसंकेतस्य शब्दस्य संकेतमवधारयतीति पूर्वेणान्वयः । प्रक्षावद्भिः प्रायेण योग्यपदार्योपस्थापकं पदं समीपे प्रयुज्यत इत्यादिगंबन्धतः प्रसिद्धपदार्थान्वययोग्यपदार्थविशेपोक्तिग्रहो भव- तीति भाव:। एवस शक्यार्थे योग्यतासत्त्वेऽपि वक्तृतात्पर्य्यविशेपस्यान्न हेतुत्वक- ल्पनातत्र न शक्तिग्रहः । उदाहरणं दर्शयति-यथेहेति। मधुकर इह अस्मिन प्रभिन्न कमलोदरे ग्रफुल्ितपअ्ममध्ये मधूनि पिबतीति। अत्र मधु करोतीति मधुकर इति व्युत्पत्त्या मधुकरशब्दस्य ब्रमरे संकेतो मधुमक्षिकायां वति संशये भ्रमरस्यैव पझ्मे पूर्व मधुपानदर्शनेन कमलपदसमभिव्याहारात् मधुकरशब्दस्य भ्रमरे एव सक्केत इत्य- वधारयति। ननु "मधुव्रतो मधुकर" इति कोशादेव मधुकरशब्दस्य भ्रमरे एव रांकेत- निर्णयसम्भवात् कथं मधुमक्षिकायां संशय इति चेत्, उच्यते, पूर्वोक्तकोपप्रमा- णेन मधुकरशब्दस्य ब्रमरे शक्तिनिश्चयसत्त्वेऽपि मधु करोतीति मधुकर इति व्याकरण- व्युपत्त्या मधुमक्षिकाया एव मधुकरणधर्म्मदर्शनेन तत्र भवति संशयः; कोशव्याक- रणयोरुमयोरमि संकेतग्रहोपायत्वादिति। अयमभिसन्विः-अत्र "कमले मधुकरो मधु पिवति" इति पदानासन्वययोग्यतार्थकत्वज्ञानेन मधुकरपदस्य भ्रमर एव शक्ति- ग्रहः, मक्षिकादी तादृशयोग्यतासत्त्वेऽपि वक्तृतात्पर्य्यविरोपज्ञानाभावान शक्तिग्रहः, कमलास्यन्तरे भ्रमर एव मधु पिवतीति जानता जनेन कमलपदसमभिहारात् मधु- करशब्दस्य भ्रमरे संकेतो गृह्यत इति। (३१) क्वचित् शब्दमात्रप्रमाणेन संकेतग्रहो भवतीत्याह-कवचिदिति। आप्तो विश्वस्तः स च निद्धारितवचनस्तस्योपदेशाद् वालः क्वचित् संकेतमवधारयती- त्यनुपङ्गः। उदाहरणं दर्शयति-यथायमिति। तथा च "अयमश्वशब्दवाच्य" इत्या- प्रेनोंक्ते तत्र ग्रामाणिकत्वनिश्चयाद् बालोऽश्वशब्दस्य घोटके संकेतमवधारयतीति भावः। एतदुपलक्षणम्। तेन व्याकरणादयोऽपि शक्तिग्रहोपाया द्रष्टव्याः । तदुक्तम्-"श- क्तिग्रहं व्याकरणोपमानकोपातवाक्यव्यवहारतश्च। सान्निध्यतः सिद्धपदस्य वृद्धा वाक्यस्य शेषाद् वितृतेवदन्ति ॥" इति। व्याकरणात् यथा-'कम्मणि द्वितीया' 'कर्त्तरि परस्मैपदम्' इत्याद्यनुशासनात् कम्मत्व्रादी द्वितीयादेः शक्तिग्रहः। उपमा- नात् यथा पूर्वमुक्तम्। कोपाद् यथा-"गुणे शुक्कादयः पुंसि गुणिलिङ्गास्तु तद्वति" इत्यादिदर्शनात् श्वैत्यादौ शुक्कादिशब्दस्य शक्तिज्ञानम्। आप्तवाक्यात् यथा-उदा. हृतम्। व्यवहारतः यथोदाहते। सिद्धपदस्य सान्निध्यतः-यथोदाहृतन्व। वाक्य-

वाक्यस्वरूपनिरूपणम् ] प्रभालंकृतः ।

तत्र सङ्केतितमर्थ वोधयन्ती शब्दस् शक्यन्तरानन्तरिता शक्तिर- भिधा नाम(३२)। सङ्केतो गृह्यते जातौ गुण-द्रव्य-क्रियासु च ॥ ४॥ (३३) जातिर्गोपिण्डादिषु गोत्वादिका। गुणो विशेपाधानहेतुः सिद्धो व- स्तुधर्म्मः। शुक्लादयो हि गवादिकं सजातीयेभ्यः कृष्णगवादिभ्यो व्यावर्त्तयन्ति। द्रव्यशब्दा एकव्यक्तिवाचिनो हरिहर-डित्थ डवित्था- दयः । क्रियाः साध्यरूपा वस्तुधर्म्माः पाकादयः(३४)। पधु हि अधिश्र- स्य शेपात् यथा-"यवमयश्चरुर्मवति" इति श्रुतौ यवशव्दस्य क्ुग्रभृतौ म्लेच्छानां दीर्घशूके च शिषानां व्यवहारादेकमात्रे शक्ते: परिच्छेत्तुमशक्यत्वात् नानार्थत्वस्य चान्याय्यत्वाद् यवशब्दस्यार्थसन्देहे "वसन्ते सर्वसस्यानां जायते पत्र- शातनम्। मोदमानास्तु तिष्ठन्ति यवाः कणिशशालिनः ॥" इति विव्यर्थाकांक्षाया प्रवर्त्तमानाद् वाक्यशेषाद् दीर्घशूके एव यवशव्दस्य शक्तिग्रहः। यथा वा-"स्वारा- ज्यकामोऽभिष्टोमेन यजेत" इत्यादिविधिशेषीभूतेभ्यः "यन्न दुःखेन सम्भिन्नं न च ग्रस्तमनन्तरम्। अभिलाषोपनीतञ्व तत्सुखं स्वःपदास्पदम्" ॥ इत्यादिवाक्येभ्यः स्वरादिशब्दस्य शक्तिग्रहः। विवरणाद् यथा-"पचति=पाकं करोति" इति तुल्या- र्थकवाक्यात् कृत्यादौ तिडादेः शक्तिग्रहः । शक्तिः कवित्वबोजरूपः संस्कारविशेप इति काव्यप्रकाश विवृतिः । (३२ ) संकेतग्रहोपायान् प्रदर्श्य सम्प्रति मूलकारिकार्थ व्याचष्टे-तश्चेति। तञ्व प्रदर्शितरूपञ्च। अग्रिमेति कारिकापदार्थः शक्त्यन्तरानन्तरितेति। तेन लक्षणा- व्यजनयोरस्य वैपरीत्यं सूचितम्। लक्षणा हि अभिधान्तरितैव; व्यजना तु यत्र लक्षणा नास्ति तन्राभिधान्तरिता कुत्रचिदभिधालक्षणोभयान्तरिता च। अभिधा पुनः शक्त्यन्त- राभ्यामन्यशक्तिभ्यां लक्षणाव्यजनाभ्याम् अनन्तरिता अतिरस्कृता पुरस्कृतेत्यर्थः । अत एव अग्रिमा प्रधाना। (३३) इह केपा्चिन्मते जातिरेव पदार्थ: केषान्तिन्मते जातिव्यक्ती केपाच्चिन्म- ते जात्याकृतिव्यक्तयः केषाच्चिन्मतेSपोहश्चेत्यादीनि मतान्तराणि परिहृत्य सर्वेषां वा डमयानां व्याकरणमू लत्वादलंकारग्रन्थेपु च प्रायेण तदनुगतेनैव व्यवहाराच्च महाभा- ष्यकारस्य मतमाश्रित्याह-सङ्केत इति। तथा च महाभाष्यकारः-"गौः शुक्लश्- लो डित्थ इत्यादौ चतुष्टयी शब्दानां प्रवृत्तिः" इति। ग्रृह्यते ज्ञायते। (३४) जात्यादिपदार्थमाह-जातिरिति । गोपिण्डादिपु गोव्यक्त्यादिपु, गोत्वादिका सामान्यरूपेति शेषः, तेन शुकगोत्वादिकं न जातिः । सा च जातिः पदार्थस्य प्राणप्रदा। उक्तं हि वाक्यपदीये-"न हि गौः स्वरूपेण गौर्नाप्य- गौः गोत्वाभिसम्बन्धात्तु गौ" रिति। गुणपदार्थ वितृणोति-गुण इति। विशेषाधना-

साहित्यदर्पण :- [द्वितीयपरिच्छेदे

यणावश्रयणाद्यन्तादिपूर्व्वापरीभूतो व्यापारकलापः पाकादिशब्दवा च्य:(३५)। एष्वेव हि व्यक्तेरुपाधिषु सङ्केतो गृह्यने, न व्यक्तौ, आनन्त्य- व्यभिचारदोषापातात्(३६)।

हेतुः सजातीयेभ्यो व्यावर्त्तनं विशेपस्तस्याधानं प्रत्ययस्तस्य हेतुरित्यर्थ, तेन जाने- व्र्यवच्छेदः। सिद्धः=न तु साध्यः, तेन क्रियाया व्यवच्छेदः। "सिद्धो नित्यः, एत- न्मते गुणानामपि नित्यत्वम्, आविर्भावतिरोभावावेव उत्पत्तिविनाशप्रतीतिविपयौ" इति विवृत्तिः । अन्ये तु "सिद्धो नित्यो नित्यवत्प्रतीयमानो दीर्घकालवस्थार्यानि या- वन्" इति वदन्ति। प्रकाशकारेणापि सिद्धमेदे स च गृहीतः। वस्तुधर्म्मः व- स्तुनि व्यक्तौ समवेतो धर्म्मः। गुणानां विशेषाधानहेतुत्वमुपपादयति-शुक्कादय इति। गवादिकं जात्या लब्धगोव्यवहारयोग्यताकम्। द्रव्येत्यादि। अयमर्थ :- हेतुं बिना अयं डित्थो डवित्थ इत्यादिरूपेण वक्तृसेच्छाकल्पितसंज्ञया शङ्गग्राहिकया संके- तेन व्यक्तिषु सनिवेशितः सजातीयशून्यो डित्थाद्यर्थोपस्थापकः शब्दः संकेतस्य विषय इति। आदिपदेन चैत्रमैन्नादिपरिग्रहः। क्रिया इति। साध्यरूपाः कर्तृनिष्पाद्यस्वाभा- वाः, एतेन गुणनां व्यवच्छेद; तेपां सिद्धरूपत्वात्, वस्तुधर्म्मा द्रव्यव्ृत्तयः । ननु अ- स्तिभवत्यादीनान्तु कर्थं साध्यत्वम्, उच्यते, तेषामपि एकगणपाठसाधम्म्येण सा- ध्यरूपतयोपचारः ।

तेपु कतभस्य व्यापारस्य पाकादिशब्दवाच्यत्वमित्याह-एष्विति। एपु क्रियाख्येषु साध्यरूपवस्तुधर्म्मेंषु मव्ये हि, अधिश्रयणं चुल्यां स्थाल्या आरोपणम् अवश्रयणं चुल्यां स्थाल्या अवरोपणं ते आद्यन्तौ आद्यान्त्यावयवौ यस्य स तादृशः, पूर्वापरीभृतः प्रधान- त्रि याया अवयवरूपतया कार्य्याकारणभूनेन सन्तानीभूतः, व्यापारकलापः भुद्रक्षुद्र- व्यापारसमूहः, पाकशब्दबाच्यः पाकपदार्थः । अवश्रयणाद्यन्तादीत्यादिना गृहनिर्गम- नादिग्रामान्तरप्रवेशप्रभृतीनां ग्रहणम्, पाकादीत्यादिना गमनादिग्रहणम्। तथा च वि-

दर्वीसंघटनादयो मिलित्वा एकपाकक्रियारूपा भवन्तीत्यर्थः । (३६) सम्प्रति कारिकार्थ व्याचष्टे-पष्वेवेति। एपु जात्यादिपु, एवहि- शब्दद्वय मत्यन्तावधारणसूचनार्थम्, व्यक्तेरुपाधिपु भेदकधर्म्मेंपु यथासम्भवमेककष्वि- त्यर्थ:, इह च द्रव्यस्योपाधिविशेषत्वासम्भवेऽपि तत्संज्ञाया उपाधित्वेन तत्त्वमुपचा- रात्। यद्यपि डित्थाद्यर्थे चानन्त्यव्यभिचराभावात् उपाधि विनेव सम्भवति वाच्य- वाचकसम्वन्धसमयग्रह इति नोपाधिरपेक्ष्यते, वक्तृस्वेच्छाकल्पितस्य संज्ञाशव्दस्य स्वप्रवृत्तावुपाध्युपगमे पुनरात्माश्रयदोपः। तथापि द्रव्यसंज्ञाया अप्युपाधित्वं प्रतीता- नुरोधेनोक्तम् । विवृतिकारास्तु।-एष्वेव हीति। जात्यादिपु चतुर्पु मध्ये ये व्यक्तोरुपा-

वाक्यस्वरूपनिरूपणम् ] प्रभालंकृतः ।

अथ लक्षणा। (३७)

धयो धर्म्माः जातिगुणक्रियास्वरूपास्तेष्वेवेत्यर्थः। संज्ञाशब्दानां तु व्यक्तावेव संकेतग्रहः, द्रव्यस्य व्यक्तिव्यतिरिक्तत्वाभावेनोपावित्वाभावान्नानात्वाभावेनोक्तदोषद्व- याभावाच्च-इत्याहुः। संकेतो गृह्यने शक्तिर्ज्ञायते। तथा च गोशब्दस्य गोत्वजातौ शुक्कादिशब्दस्य शुक्ादिगुणे हर्यादिशब्दस्य तत्तद्यक्तिरूपद्रव्ये पाकादिशब्दस्य च पूर्वापरीभूतव्यापारकलापादौ संकेतो गृद्यत इति। एवहिशब्दव्यवच्छेद्यं स्वयमाह- न व्यक्ताविति। व्यक्तौ संकेतो न गृन्यत इत्यर्थः । तत्र हेतुमाह-आ्रनन्त्येति। गवादिव्यक्तीनां नानात्वान्नानाव्यक्तिषु नानाशक्तिकल्पनस्यावश्यकत्वेन गौरवं स्यादि - त्यभिप्रायः। यद्ा अनन्तानां गोव्यक्तीनामेकदोपस्थित्यसम्भवेन तत्र संकेतो नैव ग्रहीतुं शक्यते इत्यभिप्रायः-इति प्रकाशटीकाकृतः । ननु नानन्तव्यक्तिषु सर्द्कतग्रहः किन्तु दृष्टव्यक्तावेवेति कुतो गौरवमित्यत आह-व्यभिचारेति। संकेतग्रहकाला- दृष्टव्यक्तावपि बोभ्यस्य कार्य्यस्य सत्त्वाद् व्यक्तिसंकेतग्रहरूपकारणस्य सिद्धत्वाद् व्यभिचार इति भावः। यद्वा यस्यां गोव्यक्ती संकेतग्रहः स्वीकृतस्तदतिरिक्ताया गोव्य- क्तेर्गोशब्दाद्भानं न स्यादिति व्यभिचार इति प्रकाशटीकाकृतो विवरणकाराः । यद्वा शक्तिग्रहाविषयीभूतस्यापि शाब्दबोधविषयत्वे व्यभिचारेण शक्तिग्रहस्य कारण- तानुपपत्तिरिति भावः । अथ वा व्यभिचारो व्यभिचारप्रसङ्ग, तथा च संकेतग्रह- विषयत्वाविशेपेऽश्वादेरपि भानप्रसङ्ग इति, संकेतितस्यव शाब्दबोध इति नियमा- भावप्रसङ्ग इति वेति भावः । एतन्मते नु गोत्वजाती गोशब्दस्य संकेतज्ञानम्, ततश जातेरेकत्वात् न संकेतज्ञानस्यानन्त्यदोपः, न वा व्यभिचारः। ननु गुणक्रियाणामपि प्रतिव्यक्तिभिन्नत्वेन आनन्त्यव्यभिचाराभ्यां कथं संकेतग्रह इति चेन्न, तन्मते गुणादी- नामपि जातिव देकत्वमेव। नन्वेवं गवादिपदेन सङ्गेतितत्वाज्ातावभिहितायां कर्थ व्य- क्तिप्रतीतिः, अविनाभावस्यानुसन्धानमन्तरेणाक्षेपकत्वाभावात्। यथा वा धूमादिगत- स्याग्न्यादेरविनाभावानुसन्धानमन्रानुपलब्धिवावितम्। तद्त्रान्वययोगिताया व्यक्तेः शाब्दबोधित्वं विना शाब्देऽन्वये प्रवेशासम्भव इति जात्यभिधायके शब्दे व्यक्तिबी- धनार्थ व्यञ्ञनैव वृत्तिरूपासितुमुचितेति रहस्यम्। एवन्च जातिमात्रसंकेतपक्षे च निर्विवादम्। यथा च काव्यप्रकाशे-"संकेतितश्चतुर्भेदो जात्यादिर्जातिरेव वा"। इति। एतन्मते गवादौ गोत्वादिरिव शुककादी शुककत्वादिः, पाकादौ पाकत्वादिः, डि- त्थादौ डित्थत्वादिरस्ति; डित्थादांनां प्रकृत्यवस्थाकालभिन्नत्वेन भिन्नत्वाङ्गीकारात्तद्तृ- त्तिडित्थत्वादिजातिस्वीकारः । (३७) अथेति। अथाभिधानिरूपणानन्तरम्, लक्षणा उद्देश्यक्रमप्राप्ता निरू- प्यत इति शेष: ।

५० साहित्यदर्पण :- [द्वितीयपरिच्छेदे

मुख्यार्थबाधे तद्युक्तो ययाऽन्योर्थः प्रतीयते। रूढ़ेः प्रयोजनाद्वासौ लक्षणा शक्तिरर्पिता ॥५॥(३८) "कलिङ्ग: साहसिकः" इत्यादौ कलिङ्गशब्दो देविशेपादिरूपे स्वार्थे असम्भवन् यया शब्दस्य शक्त्या स्वसंयुक्तान पुरुपादीन् प्रत्या- (३८) मुख्यार्थेति। मुख्यार्थस्य अभिधेयार्थस्य वाधे अन्वयानुपपत्तिग्रहे ताद्रूप्येण तात्पर्थ्याविषयत्वे वा सति, रूढेरनादिवद्वव्यवहारप्रसिद्धे: प्रयोजनादुद्देश्य- विशेषाद्वा, यया शत्त्या, तद्युक्त: तेन मुख्यार्थेन येन केनचित् प्रतीतेन सम्वन्धेन सम्यद्धः, अन्यः मुख्यार्थतावच्छेदकातिरित्तधर्म्मारवच्छिन्नोरऽर्थ, प्रतीयते वुध्यते, असौ सा, अर्पिता आरोपिता, मुख्यार्थव्यवहितलक्ष्यार्थविषय कत्वादर्वाचीनैः शब्देपु कल्पितेत्यर्थः, शक्तिः वृत्तिः, लक्षणा लक्ष्यतेऽनयेति तथोक्ता, उच्यते इति शेपः । अत्र सूत्रे "यया- डन्योडर्थ: प्रतीयतेऽसौ लक्षणा"-इति लक्षणाया लक्षणम्। मुख्यार्थवाधः मुख्यार्थ- योग: रूढिप्रयोजनान्यतरच्चेति त्रयं लक्षणाया हेतुः। आद्ययोदेण्डचक्रादिन्यायेन मिलितयोरेव कारणत्वम्, रूढ़िप्रयोजनयोस्तु तृणारणिमणिन्यायेन प्रत्येकमेव कार- णत्वम्। मुख्यार्थबाघ इत्यनुक्तो "राजत्युभावल्लभः" इत्यादौ वक्ष्यमाणे व्यञना वृत्तिमात्रबो ये गौरीवल्लभरूपान्यार्थे मुख्यार्थेन सह राादृ्याख्यसम्बन्वेन सम्बद्त्वात् राज्ञ: शङ्करवदसाधारणत्वप्रतिपादनरूपप्रयोजनसत्त्वाच्च तत्रातिव्याप्तिः स्यात् ; अतस्त- द्वारणाय "मुख्यार्थवाध" इत्युक्तम्। तस्मिंश् सति "राजत्युमावल्लभ" इत्यादौ मुख्या- र्थस्य वाधाभावान्नातिव्याप्तिः। "तद्युक्त्त" इत्यनुक्तो "वेदानव्यापयामारा मूषिको वुद्धि- मत्तरः"इत्यादौ मुख्यार्थान्वयानुपपत्तिग्रहसत्त्वात् मृपिकस्यालौकिकश क्तिसम्पन्नत्वरूप- प्रयोजनसद्भावाच्च लक्षणया मूषिकपदेन बृहस्पत्यादिरूपान्यार्थप्रतीतावतिव्याप्तिःस्यात् : अतस्तद्वारणाय "तद्युक्त" इत्युक्तम्। तस्मिश्र सति "वेदानध्यापयामाम मृपिक" इत्यादौ मुख्यार्थमूषिकेन सह बहस्पतेः केनचित् प्रतीतेन सम्बन्ेन सम्वन्धित्वामा- वान्नातिव्याप्तिः। "अन्योऽर्थ" इत्यत्र मुख्यार्थभिन्नोऽर्थः" इत्यर्थस्तु न समाचीनः, यतस्तादशार्थकरणे तु "कदली-कदली"इत्यादौ द्वितीयकदलीपदेन जाव्यादिगुणविशिष्- कदलीबोधनेऽपि तत्र कदलीप्रतियोगिकभेदाभावादव्याप्तिः स्यान्। जतस्तादृशाव्याप्ति- वारणाय तत्र शक्यतावच्छेदकातिरिक्तधर्म्मावच्छिन्नत्वरूपोर्ऽर्भः स्वीकरणोयः। तथा सति तत्र शक्यतावच्छेदकधर्म्मः कदलीत्वं तदतिरित्तधर्म्मो जान्यादिस्तदवच्छिन्ार्थ- बोधकत्वान्नाव्याप्तिः । एवं "पण्डितकवयः कवयो ह्यन्ये कवयस्तु केवलं कवयः" इत्यादावपि द्वितीयकविपदस्य काव्यजन्यलाभपूजाख्यात्यादिभागित्वेन कवेरेवोपस्था- नेऽपि लक्षणा संगच्छते। एवच्च सामान्यशब्दस्य विशेपपरत्वेऽपि लक्षणा सम्भवति शक्यतावच्छेदकघटितविशिष्टध्म्मस्यापि शक्यतावच्छेदकातिरिंक्तत्वस्वीकारातू। यथा "त्वामस्मि वच्मी" त्यादौ।

वाक्यस्वरूपनिरूपणम् ] प्रभालंकृतः। ५१

ययति, यया च "गङ्गायां घोषः" इत्यादौ गङ्गादिशब्दो जलमयादिरू- पार्थवाचकत्वात् प्रकृते अ्र्प्रसम्भवन् स्वस्य सामीप्यादिसम्वन्धसम्बन्धिनं तटादिं वोवयति, सा शब्दस्यार्पिता स्वाभाविकेतरा ईश्वरानुद्भाविता वा शक्तिर्लक्षणा नाम। (३९) पूर्वत्र हेतू रूढ़ि: प्रसिद्धिरेव। उत्तरत्र गङ्गातटे घोष इति प्रतिपा- दनादलभ्यस्य शीतत्वपावनत्वातिशयस्य वोधनरूपं प्रयोजनम्। (४०)

(३९) उदाहरणपदर्शनपूर्वकं कारिकार्थ व्रत्त्या विशदयति-कलिङ्ग इति। कलिङ्गो देशवेशेपः, जगन्नाथपुररातः पूर्व भागवरती कृष्णनदीतीरत उत्तरभागवर्ती प्रसि- द्धो देशः, सम्प्रति उत्कलप्रदेशान्तर्भूक्तः "गञ्जाम्" नाम्ना ख्यातः, इदमेव ग्रन्थक- र्तुर्निवासस्थानम्, "कलिह्वराजसचिव" इति स्वयमेव नाम्नि विशेषितत्वात। तदुक्तं- "जगन्नाथान् पूर्वभागे कृष्णातीरान्तरे शिवे, कलिङ्गदेश" इति । साहसिको दुष्कर- कर्म्मकारी "साहसंतु दमे दुष्करकर्म्मणि" इति हैमः, इत्यादौ इत्यादिप्रयोगे, आदिना "वजो भीरुः""वेदान्तो मोक्षनिश्रेणि" रित्यादि ग्रहणमिति-रुचिराग्रन्थः। कलिङ्गादि- शब्द इति। आदिना वङ्गादीनां ग्रहणम्। सुख्यार्थवाधं दर्शयितुमाह-देशविशेषादि- रूप इति। आदिना शास्त्रविशेषादीनां ग्रहणम्। सवार्थेडभिधेयार्थेअसम्भवन् देशविशे- षादिरूपार्थस्याचेतनतया साहसिकादयर्थे नान्वयानुपपत्त्या तात्पय्यानुपपतत्या वानुपपद्यमा- मानप्रयोग: सन्नित्यर्थः । सुख्यार्थसम्बन्धं दर्शयितुमाह-स्वसंयुक्तानिति। स्वेनाभि- वेयार्थेन संयुक्तान् संयोगसंबन्धेन सम्वद्धान्। पुरुषादीनिति। आदिना तल्लक्ष्यव्रह्म साक्षात्कारादीनां ग्रहणम्। यया च शब्दस्य शक्या। मुख्यार्थबा्धं दर्शयति-प्रकृत इति। प्रकृते स्वाभिधेयेऽथें। असम्भवन् जलमयाद्यर्थस्य घोषदर्थेन सहान्वयानुपपत्त्या तात्पर्थ्यानुपपत्त्या वानुपपद्यमानप्रयोगः सन्नित्यर्थः । सुर्यार्थेसम्बन्वं दर्शयितुमाह- स्वस्येति। स्वस्याभिधेयार्थस्य जलमयादेः। सामीप्यादीति। आदिना संयोग संवन्धस्य ग्रहणम्। भट्टमतमाध्रित्याह-स्वभाविकेतरेति।तन्मते स्वाभाविकः शब्द- व्यापारोऽभिधा तैरीश्वरानज्गीकारात्। तथाच शब्दस्य स्वाभाविकव्यापारादन्येत्यर्थः । नैयायिकमतमाश्रित्याह-ईश्वरानुद्भावितेति। एतन्मते "अस्माच्छब्दादयमर्थो बोद्धव्य" इतीश्वरेच्छाविपयत्वं शक्तिः। तथाच ईश्वरेणानुद्भाविता=अनुत्थापिता इदा-

(४०) लक्षणाया रूढ़िहेतुकत्वं प्रयोजनहेतुकत्वं च परिचाययति-पूवत्रेत्यादि। पूर्वत्र कलिङ्ग: साहसिक इत्यत्र। प्रसिद्धिरनादिवृद्धव्यवहारसिद्धिरेव न तु प्रयोजनमि- त्यर्थः । उत्तरत्र गज्नायां घोष इत्यत्र। "गङ्गातटे घोष' इति ग्रतिपादनात् लक्षणया गङ्गाशब्देन गङ्गातटमात्ररूपार्थबोधनात्। अलभ्यस्य शक्तिलक्षणाभ्यामप्रतिपाद्यस्य, शाब्दबोधाविषयीभूतस्येत्यर्थः । बोधनरूपं तीरवृत्तित्वेन शीतत्वपावनत्वातिशयस्य

प२ साहित्यदर्पणः- [ द्वितीयपरिच्छेद

हेतुं विनापि यस्य कस्यचित् सम्बन्धिनो लक्षणेतिप्रसङ्ग: स्यादि- त्यत उक्तं-"रूढेः प्रयोजनाद्वासौ" इति। (४१) केचिनु "कर्म्मणि कुशलः" इति रूढावुदाहरन्ति। तेपामयमभि- प्रायः-"कुशं लाति" इति व्युत्पत्तिलभ्यः कुशग्राहिरूपो मुख्योऽर्थः प्रकृते असम्भवन् विवेचकत्वादिसाधम्र्यसम्वन्धसम्बन्धिनं दक्षरूपमर्थ बोधयति।(४२)

ज्ञानमित्यर्थः। प्रयोजनं फलम्। तच्च व्यञ्ञनावृत्तिमात्रप्रतिपाद्यमिति वोध्यम्। तथा च तीरस्य विप्रकृष्टांशगतर्शातत्वाद्यपेक्षया सन्निकृष्टांशगतशीतत्वांदराविक्यमत्रा- तिशयः। एवञ्चातिर्शातेऽतिपावन तीरे वोष इति व्यजनावत्तिजन्यबोधो लक्षणायाः प्रयोजनमिति भावः । (४१) ननु रूढि वा प्रयोजनं वा विनापि लक्षणाकरणे को दोष इत्यत आह- हेतुमिति। हेतुं विनापि रूढि प्रयोजनं वा विनापि। सम्बन्धिनो मुख्यार्थेन सह सम्ब- न्धवतः। लक्षणे लक्षणया बोधने। अतिप्रसङ्गोऽतिव्यातिः। तथा च रूढि वा प्रयोजनं वा विनापि लक्षणास्वीकारे "कमले चरणाघातं मुखं सुमुखि तेऽकरोत्" इत्यत्र रूढिप्रयोज- नयोरभावेऽपि चरणाघातपदेन लक्षणया निर्जितत्वबोधनादतिव्याप्तिः स्यादिति भावः । अत एव एषा नेयार्थलक्षणा दोषतया वक्ष्यते। सा च कविप्रयोगानर्हत्वात् प्रकृतल- क्षणस्य लक्ष्या नैव भवतीति बोष्यम्। (४२) रूढशव्दस्यापि योगिकार्थमेव मुख्यार्थ मत्वा प्रयोगे तस्यान्वयानुपपत्त्या लक्षणामङ्गीकुर्वतां मम्मटाचार्य्य प्रभृतीनां मतं दूषयितुमाह-केचिदिति। कर्म्मणि चित्रकर्म्मणीत्यर्थः । न तु कुशनिष्पादे यागकम्मेणि, तथा सति तत्र तन्मतसिद्धकुश- ग्राहि रूपयौगिकमुख्यार्थस्यान्वयानुपपत्तिविरहाल्लक्षणेव न स्यात्। तन्मतेन लक्षणामु- पपादयितुमाह-तेषामित्यादि। कुशं दर्भ लाति गृह्नाति। व्युत्पत्तिः प्रकृतिप्रत्ययविभा- गकल्पना तया लभ्यः प्रतिपाद्यः । तथन च कुशलपदस्य कुशोपपदात् 'लादाने' इति ग्रहणार्थकलाधातोः "आतोऽनुपसर्गे कः" इति कप्रत्ययेन सिद्धेः कुशग्राहिण्येव शक्ति- रिति स एवार्थो मुख्यार्थ इति भावः । प्रकृते चित्रकर्म्मान्वये। असम्भवन् योग्यता- मलभमानः । पदार्थस्यान्वयानुपपत्तिप्रतिसंधानद्वारा लक्षणयामुपयोगित्वमित्यभिग्रायेणे- दम्। लक्ष्यार्थे मुख्यार्थयोगं दर्शयितुमाह-विवेचकत्वादीति। विवेचकत्वादि साध- म्मर्यमेव सम्बन्धस्तेन सम्बन्धिनं सम्बन्धवन्तमित्यर्थः। दक्षरूपं चतुररूपम्। बोधय- ति लक्षणयेति शेषः। सा च रूढिहेतुका। अत एव तत्रैवं काव्यप्रकाशव्यख्यातारो व्या- चरुयु :- कुशान् दर्भान् लाति आदत्त इते व्युत्पत्त्या कुशलपदं कुशग्राहिणि शक्तम्, दक्षे तु रूढ्या लाक्षणिकमिति। न च मुख्यार्थवाधाप्रतिसन्वानेऽपि झटिति दक्षवोधाच्छ- क्तिरेव, अन्यथा मण्डपादिपदस्यापि गृहादौ शक्तयभावग्रसङ्ग इति वाच्यम्, क्लृप्ता-

वाक्यस्वरूपनिरूपणम् ] प्रभालंकृतः । ५३

तद्न्ये न मन्यन्ते, कुशग्राहिरूपार्थस्य व्युत्पत्तिलभ्यत्वेऽपि दक्ष- रूपस्यैव मुख्यार्थत्वात् (४३)। अन्यद्धि शब्दानां व्युत्पत्तिनिमित्तम्, अन्यच्च प्रवृत्तिनिमित्तम्। व्युत्पत्तिलभ्यस्य मुख्यार्थत्वे "गौः शेते" इत्यत्रापि लक्षणा स्यात्। "गमेडो:" इति गम्धातोर्डो प्रत्ययेन व्युत्पा- दितस्य गोशब्दस्य शयनकालेऽपि प्रयोगात् (४४)।

वयवशक्तिकस्यान्यत्र लक्षणयेवोपपत्तावतिरिक्तशक्तिकल्पनाया अन्याय्यत्वात्, मण्ड- पादिपदस्यापि गृहादौ निरूढलक्षणाङ्वीकारात्। नचैवं पङ्कजादिष्वप्येवमापत्ती योग- रूढिविलोपापत्तिरिति वाच्यम्, तत्र योगार्थविशिष्टरूढचर्थस्यैव नियमत उपस्थित्या रू- ढिकल्पनेन वैषम्यात्। मुख्यार्थबावप्रतिसन्वानमपि व्युत्पन्नानामसत्येव, कदाचिच्छ- क्तित्रमाद्बोधे तदभावेऽपि न क्षतिः-इति प्रकाशप्रमायां स्पष्टम्। (४३) सम्प्रति तेषां म्त खण्डयति-तदन्य इति। इदं स्वस्यापि मतम्। अन्ये अस्मदादयः । तत् 'कर्म्मणि कुशल' इति रूढयुदाहरणम्। न मन्यन्ते नाङ्गी- कुर्वन्ति। कुत इत्यपेक्षायामाह-कुशेत्यादि। व्युत्पत्तिलमयत्वेऽपि प्रकृतिप्रत्ययवि भागकल्पनालम्यत्वेऽपि। दक्षरूपस्येव न तु कुशग्राहिरूपस्यार्थस्येत्यर्थः । मुख्यार्थ- त्वात् मुख्यार्थत्वावधारणात्। तथा च प्रकृते मुख्यार्थस्य वाधविरहितत्वाल्लक्षणाप्रस- क्तिरेव नास्तीत्याशयः। (४४) व्युत्पत्तिलम्यार्थस्य मुख्याथेत्वाङ्गाकारे आपत्ति दर्शयति-अन्यद्धी- ति। हि यस्मात्। व्युत्पत्तिलम्यार्थप्रतीती प्रकारीभूतो धर्म्मो व्युत्पत्तिनिमित्तम्। यथा गोशब्दस्य गमनकर्तृत्वम्। संकेतग्रहे प्रकारीभूतो धर्म्मः प्रवृत्तिनिमित्तम्। यथा गोशब्दस्य गोत्वजातिः । एतदुभयं परस्परमत्यन्तमेव भिन्नम्। एतत्सूचनायेवोभय-

न्तभेदः। प्रकृते तु कुशग्राहित्वरूपस्य व्युत्पत्तिनिमित्तत्वेऽपि "कृती कुशल" इति को- षात् दक्षत्वंनेव संकेतग्रह इति दक्षरूप एवार्थो मुख्यार्थः। ननु कोषवत् व्युत्पत्त्याधाय- कव्याकरणस्यापि संकेतग्राहकत्वान् कुशलशब्दस्य कुशग्राहिरूप एवार्थो मुख्यार्थोऽस्तु ? इत्यत्राह-तयुत्पत्तीति। व्युत्पत्तिलभ्यस्य व्याकरणात् प्रकृतिप्रत्ययविभागकल्पनालभ्य- स्य, मुख्यार्थत्वे मुख्यार्थत्वाङ्गीकारे। आपत्तिविषयीभूतलक्षणाया अन्यतरहेतुभूतं मुख्या- र्थबाधं प्रतिपादयति-गमेर्डोरिति। इदं पाणिनीयव्याकरणोणादिसूत्रम्। शयनकालेड पि गमनकले इवेति शेषः । तथा च शयनकाले गमनकर्तृत्वरूपमुख्यार्थबाध इति तन्न लक्षणा स्यादिति भावः । यदि पुनरुणादिप्रत्ययानां व्युत्पत्तेः प्रायिकत्वमुपगम्यते तदा "निषङ्गे सायकाः सन्ति"इत्यत्र लक्षणापत्तिरूपदोषो द्रष्टव्यः, 'षो' अन्तकर्म्मणि' इत्यस्माण्ण्वुल्प्रत्ययनिष्पन्नस्य सायकशब्दस्य विनाशाभावकालेऽपि ग्रयोगात्। न चात्रापि लक्षणायामिष्टापत्तिरिति वाच्यम्, 'वृक्ष: फलती' त्यादावपि च्छेदनार्थकव्रश्चधा-

५४ साहित्यदर्पण :- [ द्वितीयपरिच्छेदे

मुख्यार्थस्येतराक्षेपो वाक्यार्थेऽन्वयासैद्धये। स्यादात्मनोऽप्युपादानादेषोपादानलक्षणा ॥६।। (४६)

तो: कर्त्तरि सकप्रत्ययाल्लक्षणाप्रसङ्वेन प्रायसः सर्वत्र लक्षणाप्रसज्ात् । किन्त तस्या अ- भिधातोऽपि ग्रनलत्वापत्तेः । ननु रूढ़िवद् व्युत्पत्तिरपि पदार्थोपस्थापिकेति रूढिविपय- स्येव व्युत्पत्तिविपयस्यापि विनिगमनाभावान्मुख्यत्वमास्तामिति चेत्, न, रूढया ग्रति- रुद्धाया व्युत्पत्ते: पदार्थोपस्थापकत्वाभावात्। तदुक्तं भट्टैः-"लब्वात्मिका सती रूढिर्म- वेद्योगापहारिणी। कल्पनीया तुलभते नात्मानं योगवातः।" इति। अयमर्थः-लब्धा- त्मिका =जनितपदार्थापस्थितिका कोषपरम्पराप्रसिद्धा, सती=अनादिसिद्धा, योगाप- हारिणी=व्युत्पत्तिलभ्यार्थप्रतीतिप्रतिबन्धिका, कल्पनीया =लाघवाप्रतिसंधातृभिरिदानीं- तनैरुद्भावनीया। आत्मानं पदार्थोपस्थितम्, न लभते=न जनयति। योगवाधतः= योगेन बाधनात्। रूढ़ेस्तस्याः पदार्थोपस्थापकत्वस्य च कल्पनामुपेक्ष्य क्लृपयोगस्यव पदार्थोपस्थापकत्वमात्रं कल्प्यत इति। यत्र तु रूडयर्थो न प्रतीयते तत्र पाचकशब्दा- दौ व्युत्पत्तिलभ्यार्थ एव व्याकरणानुसारेण मुख्योऽर्थः । (४५) अर्थान्तरसंक्रमितवाच्य ध्वन्यादिव्यवस्थाये लक्षणाया भेदान् दर्शयितुमा- रभते-तद्भेदानिति। तस्याः सामान्यतो निरूपितायाः लक्षणायाः, भदान् अन्त- र्गतविशेषान्, आह निरूपयति। मुख्यार्थेत्यादिनेति शेषः । (४६) आदौ तत्रोपादानलक्षणाया लक्षणमाह-मुख्यारथस्येति। अत्र यये- त्यध्याहार्थ्यम्। वाक्यार्थे समभिव्याहृतपदार्थे विपये, सुख्यार्थस्य अभिधेयार्थस्य, अ- न्वयसिद्धये अन्वयबोधविषयत्वसिद्धये, यया शत्त्या, इतरस्य मुख्यार्थतावच्छेदका- तिरिक्तधर्म्मवच्छिन्नार्थस्य आक्षेपो मुख्यार्थवैशिष्टयेनैवं।पस्थापनं स्यात्। एषा सा, आत्मनोऽपि मुख्यार्थस्यापि, अपिनामुख्यार्थेतरार्थस्यापि ग्रहणम्, उपादानात् प्रत्या- यनाद्वेतोः उपादानलक्षणेत्युच्यते। मुख्यार्थविषयिणी प्रतीतिरुपादानम्, तद्धेतुर्लक्षणा उपादानलक्षणा। यद्वा उपादीयते खार्थो गृह्यतेनेनेत्युपादानं तन्नाम्नी लक्षणा उपा- दानलक्षणा। ईदृशं नाम प्रति आत्मनोऽप्युपादानादिति हेतुरुक्तः । तथा च मुख्यार्थ- विशिष्टतदितरारथवोधकशब्दत्वमित्युपादानलक्षणाया लक्षणं फलितम्। अत्र लक्ष्या र्थ: क्वचिन्मुख्यार्थ एव, क्वचिन्मुख्यार्थविशिष्टो मुख्यार्थभिन्न एव, क्वचिन्मुख्यार्थ- स्तद्भिन्नश्चेत्युभयम्। आद्यो यथा-'कदली कदली' त्यादि। अत्र द्वितीयकदल्या- दिशब्दस्य शैत्यादिधर्म्मपुरस्कारेण कदल्यादर्थ एव लक्ष्यार्थः। द्वितीयो यथा-'कुन्ताः प्रविशन्ति' इत्यादि। अत्राचेतनस्य कुन्तादिपदार्थस्य प्रवेशासम्भवात् स्वविशिष्टः पुरुषरूपः स्वेतरार्थ एव लक्ष्यार्थः । तृतीयो यथा-'एते राजकुमारा गच्छन्ति' इत्या-

वाक्यर्वरूपनिरूपणम् ] प्रभालंकृत: । чу

रूढ़ावुपादानलक्षणा यथा-श्वेतो धावति। प्रयोजने यथा-कुन्ताः प्रविशन्ति। अनयोर्हि श्वेतादिभि: कुन्तादिमिश्च अचेतनतया केवलै- र्धावनप्रवेशनक्रिययोः कत्ततयाऽन्वयमलभमानैरेततूसिदये आत्मसम्व- न्धिनोऽश्वादयः पुरुपादयश्चाक्षिप्यन्ते (४७) पूर्वत्र प्रयोजनाभावात्

दि। अत्र यानक्रियायाः कर्तृत्वोपपत्त्या राजकुमाररूपोऽर्थः। तावन्मान्राभिधाने तात्प- य्याभावेन तद्भिन्नार्थश्चेत्युभयरूपोऽर्थो लक्ष्यार्थः । इह चाभिधाजन्यमुख्यार्थोपस्थिते- रन्वयानुपपत्तिग्रहादयुपक्षिणत्वेन तदुपस्थितये पुनर्लक्षणापेक्षेत्यवगन्तव्यम्। एवमपि 'काकेभ्यो रक्षतामन्नम्' 'छत्रिणो यान्ति' इत्यादिस्थलेपु लक्ष्यार्थोऽव्यवसेयः। ननु 'काकेभ्यो रक्ष्यतामन्नम्' 'छत्रिणो यान्ति' 'एते राजकुमारा गच्छन्ति' इत्यादौ मुख्या- र्थवाधाभावेन लक्षणायाः सामान्यलक्षणमेव न लक्ष्यघटकं; कि पुनरुपादानलक्षणाया इति चेत्, न, प्रयोक्तुस्तात्पर्य्यानुपपत्तावेव मुख्यार्थबाधस्य सुसम्भवात्। तथा चो- पघातकेभ्योऽनं रक्षणीयमित्यभिप्रायेणैव वक्त्रा काकेभ्यो रक्ष्यतामन्नमिति वाक्यं प्रयु- क्तम, तथा छत्र्यच्छत्रिसामान्यगमनाभिप्रायेणेव वक्ता 'छत्रिणो यान्ति' इति प्रयुक्तम्, एवमन्यत्राप्य हनीयम्। तस्मादेतादृश तात्पर्य्योनुपपत्तावेव मुखुयार्थवाधाल्लक्षणाSत्र ल- क्ष्यग्राहिणीति सर्वमवदातम्। यथाऽडहुर्भद्टाः-"काकेभ्यो रक्ष्यतामन्नमिति वालोपदे- शतः। उपघातप्रधानत्वान् किं इवादिभ्यो न रक्ष्यते" इति। कि च "गङ्गायां घोप" इत्यादौ गद्गापदस्यैव तीरे लक्षणा न पुनर्घोपपदस्य मत्स्ये, तत्रव वक्तृतात्पर्थ्यनिर्णया- त्। शाब्दवोधे तात्पर्य्यज्ञानमेव कारणम्। केचित्तु प्रकरणज्ञानमेव शाब्दबोधनिरूप- कमिति वदन्तीत्यन्यदेतत्। विस्तरस्तु विवृताववगन्तव्यः। (४७) उपादानलक्षणाया रूढिमूलकत्वेन प्रयोजनमूलकत्वेन च वैविध्यात् क्रमेण तत्लक्ष्यं दर्शयति-रूढ़ाविति। प्रयोजन इति। उदाहरणयोर्लेक्षणं योजयितु- माह-अनयोरिति। हि तथाहि अनयोद्विविवयोरुदाहरणयोः । अचेतनतयेति अन्व- यमलममानेरित्यनेन सम्वध्यते। अचेतनतया जडतया। केवलैश्चेतननिरपेक्षैः। अन्व- यमलभमाने: चेतनान्वययोग्याभ्यां धावनप्रवेशनकरियाभ्यां सह सम्वन्धमलभमानः । एतेन मुख्यार्थबाधो दशितः । एतत्सिद्धये धावनप्रवेशनकत्तृत्वान्वयसिद्धये। आत्म- सम्बन्धिनो यथाक्रमं समवायसंयोगाभ्यां श्चेतगुणकुन्तास्त्रसम्बन्विनः। एतेन मुख्या- र्थसम्बन्धो दर्शितः । आक्षिपयन्ते लक्षणया प्रत्याध्यन्ते। इचेतादिशब्दानां गुणश क्तिवादिनां मते एव लक्षणा; गुणिशक्तिवादिनां तु मते न सा संभवतीत्यवधेयम्। यत्तु केन चिदुक्तम्-अत्र 'श्वेतो धावति' इत्युदाहरणं चिन्त्यम्, धावनानुकुलकृतिरूपस्य धावनकर्त्तृत्वस्याश्वसम्बन्वेनापि श्वेतगुणेऽन्वयासम्भवात्। न च 'कुन्ताः प्रविशन्ति' इत्यादौ यथा कुन्तस्याचेतनस्यापि पुरुषसम्वन्धेन प्रवेशनकर्त्तृत्वमुपचर्य्यते तथा- न्रापि अचेनतस्य धावनकर्नृ त्वमौपचारिकमिति वाच्यम्, कुन्तस्य पुरुषसम्बन्धोत्पन्न-

५६ साहित्य दर्पण :- [द्वितीयपरिच्छेदे

रूढ़िः। उत्तरत्र तु कुन्तादीनामतिगहनत्वं प्रयोजनम् (४८)। अत्र च मुख्यार्थस्यात्मनोऽ्युपादानम्, लक्षणलक्षणायान्तु परस्यैवोपलक्षणमि त्यनयोर्भेदः (४९)। इयमेव "अजहत्स्वार्था" इत्युच्यते (0)। अर्पणं स्वस्य वाक्यार्थे परस्यान्वयसिद्धये। उपलक्षणहेतुत्वादेषा लक्षणलक्षणा॥ 9 ॥ (५१) क्रियासम्बन्धेनैव कर्तृत्वोपचारात्। प्रकृते तु श्वेतगुणस्याश्वसम्बन्वेनापि क्रियासम्ब- न्वासंभवादिति। अत्र ब्रमः । 'श्वेतो धावति' इत्यत्र धावनक्रियायां श्वेतगुणस्यापि (४८) पूर्वोदाहरणे लक्षणाया रूढिमूलकत्वं प्रयोजनमूलकत्वपरिहारेण दर्शयति- पूर्वत्रेति। पूर्वत्र श्वेतो वावतीत्यत्र। प्रयोजनाभावात् प्रसिद्धिमात्रमूलकत्वादिति शेषः। अत्र तु सम्भाव्यमानप्रयोजनाभावमात्रज्ञापनायेव पुनर्वचनम्। उत्तरत्र प्रयोजनस्वरूप दर्शयति-उत्तरत्रेति। उत्तरत्र कुन्ताः प्रविशन्तोत्यत्र। अतिगहनत्वम् अतिनिवि- डत्वम्। किञ्चात्र कुन्तगततैक्ष्ण्यस्य कुन्तगतवाहुल्यस्य वा पुरुषेपु प्रतीतिरपि प्रयो- जनम्। अन्नापि प्रयोजनसारूप्यमात्रप्रदर्शनायैव पुनर्वेचनम्। (४९) उपादानलक्षणालक्षणलक्षणयो: परस्परं भेदं दर्शयितुभाह-अत्र चेति। अन्र उपादानलक्षणायाम्। आत्मनः स्वस्य, अपिना स्वेतरार्थस्यापि ग्रहणम्। उपादानं प्रत्यायनम्। परस्य मुख्यार्थभिन्नार्थस्य, एवकारेण मुख्यार्थस्य व्यवच्छेदः, न तु मुख्यार्थस्येत्यर्थः। उपलक्षणं लक्षणगोपस्थापनम्। तथा च उपादानलक्षणायां मु- ख्यार्थस्य स्वेतरार्थस्य चोभयोर्भानं लक्षणलक्षणायां तु मुख्यार्थभिन्नार्थस्यवेत्यनयोभें दो दर्शितः । (५०) उपादानलक्षणाया: पर्य्यायान्तरं दर्शयति-इयमिति। इयम् उपा- दानलक्षणैव, अजहत्स्वार्था=अजहत् अत्यजन् सार्थों यां सा तथोक्ता। आरूढ़वानर इत्यादिवद्वितीयान्तान्यपदार्थको बहुब्रीहिः। उच्यते परैरिति शेपः। (५१) लक्षणलक्षणामाह-अपणमिति। अत्रापि ययेत्यनुपज्यते ्।्ा वाक्य र्े समभिव्याहृतपदार्थे, परस्य मुख्यार्थभिन्नार्थस्य, अन्वयसिद्धये अन्वयवोधविषयत्वसि- द्धये, यया शक्त्या, स्वस्य मुख्यार्थस्य, अर्पणं त्यागो भवेदिति शेषः, स्वान्वयिन्यन्व यित्वमुपलक्षणत्वम्, स्वं लक्षणीयम्, उपलक्षणपद्न् भावसाधनमवगन्तव्यम्, तस्य हेतुत्वान् स्वार्थत्यागप्रयोजकतया कारणत्वादित्यर्थः, एपा सा लक्षणलक्षणा उच्यत इति शेषः। तथा च लक्षणे तादृशोपलक्षणत्वविपये लक्षणा लक्षणलक्षणा, एवच्च अन्या- र्थमात्रप्रतिपादकशक्तित्वं लक्षणलक्षणात्वमिति तल्लक्षणम्। गन्नायां घोप इत्यादौ लक्ष- णोयतटाद्यन्वयिनि घोपादौ गङ्गादेरनन्वयित्वेनोपलक्षणत्वात् लक्षणलक्षणात्वम्। श्चेतो धावतीत्यादौ तु लक्षणीयाशवान्वयिनि धावनक्रियादौ इवेतादीनां सामानाधिक-

वाक्यस्वरूपनिरूपणम् ] प्रभालंकृत: । ५७

रूढ़िप्रयोजनयोर्लक्षणलक्षणा यथा-कलिङ्ग: साहसिक:, गङ्गायां घोष इति च (५२)। अनयोर्हि पुरुषतटयोर्वाक्यार्थे अन्वयसिद्धये कलि. ङगङ्गाशब्दावात्मानमर्पयतः (५३)। यथा वा- "उपकृतं बहु तत्र किमुच्यते सुजनता प्रथिता भवता परम्। विदधदीदृशमेव सदा सखे!सुखितमास्स्व ततः शरदां शतम्॥"(५४)

रण्येनान्वयित्वेनोपलक्षणत्वाभावात् न लक्षणलक्षणात्वम्, किन्तूपादानलक्षणात्वव्य-

तिरुपलक्षणम्। "कुन्ताः प्रविशन्ति" इत्यादावुपादानवारणाय मिश्रितान्तं विशेषणम्। "कलिङ्गः साहसिकः" इत्यादिसंग्रहाय वाक्यार्थान्वयीति मुख्यार्थविशेपणम्। 'उपदि- शति कामिनीनां यौवनमद एव ललितानि' इत्यत्रोपदिशतीत्यादौ शिक्षावचनरूपो- पदेशेनामिश्रित एवाविष्कारः प्रतीयते। 'कलिङ्गः साहसिकः' इत्यत्र तु देशविशेष- रूपमुख्यार्थस्य मिश्रितस्य पुरुषस्य प्रतीतिरस्ति। किन्तु तस्य वाक्यार्थान्वयित्वा- सम्भवेन विशिष्टमुख्यार्थामिश्रणं सम्भवत्येव-इत्याहुः। केचित्तु-वाक्यार्थान्वयिना मुख्यार्थस्येतरव्यावृत्तिबोध उपलक्षणम्। 'कलिङ्ग: साहसिकः' इत्यादौ वाक्यार्थे साह- सादौ अन्वयिनो मुख्यार्थस्य देशविशेषादेः पञ्चालप्रभृतेर्व्यातृत्तिबोधो लक्षणयैव जायते इति वदन्ति, तन्न, "उपांदेशति कामिनीनां यौवनमद एव ललिनानि" इत्यादौ मुख्या-

(५२) क्रमेणोदाहरति-रूढ़िप्रयोजनयोरिति । कलिङ्ः साहमिक इति रूढ़ावुदाहरणम्। गज्जायां घोप इति प्रयोजने उदाहरणं वेदितव्यम् । (५३) उदाहृतयोर्लेक्षणं सङ्गमयति-अनयोरिति। हि तथाहि। वाक्यार्थे समभिव्याहृत-साहस-घोषरूपपदार्थे, अन्वयसिद्धये अन्वयबोधविषयत्वसिद्धये। आत्मानमर्पयतः स्वस्वस्वार्थत्यागेन पुरुपतटयोरर्थयोरात्मानं योजयतः ; यथायर्थ पुरु- षतटबोधेनोपयोगीकुरुत इति यावत्। एतेन लक्षणलक्षणाहेतुभूतमात्मार्पणं दर्शि- तम्। मुख्यार्थबाधो मुख्यार्थसम्वन्धश्चेति लक्षणासामान्यस्य हेतुद्वयं पूर्वमेव दर्शितम्। (५४) उक्तोदाहरणवैशादृश्येनोदाहर णान्तरं दर्शयितुमाह-यथेति। उपकृत- मिति। बहुभिरपकारैस्तप्यमानस्य कस्यचिदुक्तिरियम्। भवता बहु प्रचुरम् उप कृतम्, उपकारवैपरीत्येनात्यन्तमेवापकृतमित्याशयः। तथा सुजनता सौजन्यं परमत्यन्तं यथा स्यात्तथा प्रथिता प्रकटिता, सुजनतावैपरीत्येन नितान्तदुर्जनतैव प्रक- टितेत्याशयः। तत्र तयोविषये किमुच्यते कि वाच्यम् ? किमपि वक्तुं न शक्यत इत्यर्थः । हे सखे ! ईदृशमेव सदा विदधत् कुवत्, ततः बहूपकरण-सुजानताप्रथना- भ्यामित्यर्थः, शरदां वर्षाणां शतं व्याप्य सुसितं सुखयुक्तं यथा स्यात्तथा आस्स्व तिष्ठ, अनुष्ठानानुरूपं दुःखितमेवास्स्वेत्याशयः । अन्र मुख्योऽर्थेः प्रकरणादिनोपकारिभावे

साहित्यदर्पण :- [ द्वितीयपरिच्छेदे

अत्ापकारादीनां वाक्यार्थेऽन्वयसिद्धये उपकृतादयः शब्दा आत्मा- नमर्पयन्ति। अपकारिणं प्रत्युपकारादिप्रतिपादनान्मुख्यार्थवाघः। वैप- रीत्यलक्षणः सम्बन्धः । फलमप्यपकारातिशयः (१५)। इयमेव "जहत्स्वार्था" इत्युच्यते (५६) । आरोपाध्यवसानाभ्यां प्रत्येकं ता अपि दविया। (५9)

प्रबाधितो विपरीतं लक्षयति, तद्यथा ;- उपकृतम् अपकृतम्, सुजनता दुर्जनता, सखे! शत्रो !, सुखितं दुःखितमिति। तदुक्तं शब्दव्यापारविचारे-'मूर्खे बृहस्पति- शब्देन मुर्खत्वमिव वक्तृमहिम्ना अपकारिदुर्जनत्वादि अत्र लक्ष्यते' इति। (५५) उदाहते लक्षणं सङ्गमयति-अत्रेत्यादि। अपकारादीनामित्यादिपदेन दुर्जनत्वदुःखितत्वयोग्रहणम्। अयं मुख्यार्थभिन्नपदार्थः । वाक्यार्थे स्वसमभिव्याहृतप- दाथें। उपकृतादय इत्यादिपदेन सुजनतासुखितशब्दयोर््हणम्। आत्मानमर्पयन्ति स्वस्वस्वार्थत्यागेन यथाक्रममपकारदुर्जनतादु खितार्थेष्वात्मानं नियुज्ते; तान् बोधयन्ती त्यर्थः। लक्षणाहेतुं मुख्यार्थबाधं दर्शयति-अपकारिणमिति। उपकारादिप्रतिपादना- दिति। उपकृतादिपदेनेति शेषः । सुख्यार्थसम्बन्धं दर्शयति-वैपरीत्येनेति। प्रयोज- नं दर्शयति-फलमिति। अपकाराद्यतिशयः स्वशब्दाभिधानालभ्यः। फलंप्रयोजनम्। (५६) लक्षणलक्षणायाः पर्य्यायान्तरं दर्शयति-इयमिति। इयमेव लक्षण लक्षणैव। जहत्स्वार्था जहत् त्यजन् स्वार्थों यां सा तथोक्ता । अन्रापि 'आरूढवानर' इत्यादिवत् द्वितीयान्तान्यपदार्थबहु्रीहिः। उच्यते अन्यैरिति शेषः । तथाचोक्ततं जगदीशभट्टाचाय्ये :- 'जहत्स्वार्थोऽजहत्स्वार्था निरूढाधुनिकादिका। लक्षणा विविधाः प्रोक्ता लक्षणं स्यादनेकथा ॥' इति। (५७) उक्तरूपेण चतुर्विधाऽपि लक्षणा प्रत्येकं सारोपासान्यवसानेत्यष्टविधे- त्याह-आरोपेति। लक्ष्यार्थस्य पदोपस्थाप्यमुख्यार्थेन सह तादात्म्यप्रतीतिरा- रोपः। लक्ष्यार्थस्य पदानुपस्थाप्यमुख्यार्थेन सह तादात्म्यप्रतीतिरध्यवसानम्। ताभ्यां करणाभ्याम्, ताश्चतुविधा लक्षणाः, प्रत्येकमपि एकैकमपि, द्विधा द्विद्विप्रकाराः भव- न्तीति शेषः । एवञ्चाष्टविधा लक्षणा जता इति प्रतिपत्तव्यम्। "निगीर्णस्वरूपसामान्यतादात्म्यप्रतीतिरारोपः। विपयनिगरणे भेदप्रतिपत्तिर्वि- षयिणोऽ्यवसानम्" इति पुत्रः । अत्राहुविवृतिकारा :- "आरोपाध्यवसानाभ्यामिति। अत्र विशेषणे तृतीया, तेन सारोपाः साध्यवसानाश्चेति। 'अश्वः श्वेत' इत्यादी निरा- काल्लपदद्वयेन वारावाहिकभेदप्रतीतिरेव जायते न तु लक्षणाजन्यप्रतीतिरिति। तत्प्रतिबन्धकः पदयोः समानविभक्तिकत्वबलेन शक्यलक्षणयोरभेदारोपः कल्पनीय इति भाव:। ननु भेदप्रतीत्यनन्तरमभेदारोप आहार्य्य एव सम्भवति, तस्य प्रतिब- न्धकत्वं केनापि नाङ्गीक्रियत इति चेत्, न, लाक्षणिकबोधानुरोधेन शुक्रगुणविशिष्ट-

वाक्यस्वरूपनिरूपणम् ] प्रभालंकृतः ।

ताः पूर्वोक्ताश्चतुर्भेदलक्षणा: (६८)। विषयस्यानिगार्णस्यान्यतादात्म्यप्रतीतिकृत् ॥ ८ ॥ सारोपा स्यान्निगीर्णस्य मता साध्यवसानिका। (५९) विषयिणा अनिगीर्णस्य विषयस्य तेनैव सह तादात्म्यप्रतीतिकृत्

बोधाभिप्रायबोधसहकृतस्याहार्य्यस्याप्यभेदारोपस्य प्रतिबन्धकत्वकल्पनात्। न च सहकार्य्येव प्रतिबन्धकोऽस्तु किमाहाय्यस्य प्रतिबन्धकत्वकल्पनेनेति वाच्यम्। ग्राह्या- भावानवगाहित्वेन तस्य प्रतिबन्धकत्वकल्पनाया अन्याय्यत्वात्। वस्तुतस्तु-आहा- धर्यत्वस्य तत्प्रतिबन्धकत्वस्य च कल्पनामपेक्ष्यावश्याङ्गीकरणीयस्य सहकारिण एव प्रतिबन्धकत्वकल्पने लाघवमस्ति तथापि प्राचीनमतानुसारादेवं व्याख्यातमिति। प्रतीयमानेन लक्ष्यार्थेन शक्यार्थस्याहाय्यभेदग्रतीतिरध्यवसानम्। लक्षणाजन्यपदा- र्थोपस्थितेः प्राक्काले तादृशारोपाध्यवसानयोः सत्त्वाल्लक्षणायास्तद्वेशिष्टयमवगन्तव्यं फलपरिचेयम्" इति। (५८) कारिकास्थं 'ता' इति पदार्थ व्याख्यातुमाह-ता इति। चतुर्भेंदल- क्षणा इति। रूढ़ि-प्रयोजनमूलकत्वाभ्यां उपादानलक्षणाया द्वैविष्यम्, तथैव लक्षण- लक्षणाया अपि द्वैविध्यमिति मिलित्वा चातुर्विध्यम्। (५९) एवं शब्दार्थमहिम्ना गतार्थत्वेऽपि स्फुटीकरणाय लक्षणेन निर्दिशति- विषयस्येति। अनिगार्णस्य अतिरस्कृतस्य पदप्रतिपादितस्येत्यर्थः, विषयस्य मुख्या- र्थस्य अन्येन मुख्यार्थतावच्छेदकारिक्तधर्म्मावच्छिन्नेन लक्षणार्थेन समं तादात्म्यप्रती- तिकृत् अभेदबोधकृल्लक्षणा सारोपा=आरोपेण समं वर्त्तत इति तथोक्ता स्यात्। तथा निगीर्णस्य तिरस्कृतस्य पदाप्रतिपादितस्येत्यर्थः विषयस्य मुख्यार्थस्य अन्येन मुख्या- र्थतावच्छेदकातिरिक्तधर्म्मावच्छिन्नेन लक्ष्यार्थेन समं तादात्म्यप्रतीतिकृत् अभेदबोध- कृल्लक्षणा साध्यवसाना अध्यवसानन समं वत्तत इति तथोक्ता स्यात्। तथाच पदोपस्थापितानुपस्थापितमुख्यार्थत्वाभ्यामनयोभेंदः । एवश्च पदोपस्थाप्यमुख्यार्थ- लक्ष्यार्थयास्तादात्म्यबोधजनकत्वं सारोपात्वम्, पादानुपस्थाप्यमुख्यार्थ-लक्ष्यार्थयो- स्तादात्म्यबोधजनकत्वं साध्यवसानात्वमिति तयोर्लेक्षणे बोध्ये। प्रकाशकारास्तु-आरो- प्यमाण: आरोपविषयश्च यत्रानपह्वतभेदौ सामानाधिकरण्येन निरहिश्येते सा लक्षणा सारोपा, विषयिणा=आरोप्यमाणेनान्तः कृते निगीर्णे अन्यस्मिन्नारोपविषये सति सा- व्यवसाना स्यादिति स्वकृतकारिकाविवृतौ ग्राहुः। तट्टीकाकृतस्तु-यत्र विषयनिष्ठ- साधारणधर्म्मप्रतिपत्तिस हकृताऽन्यस्यान्यतादात्म्यप्रतीतिः सा सारोपा, यत्र विषयनि-

टीकयन्ति।

६० साहित्यदर्पण :- [ द्वितीयपरिच्छेदे

सारोपा (६०) । इयमेव रूपकालङ्कारस्य वीजम् (६१) । रूढावु- पादानलक्षणा सारोपा यथा-अश्वः श्वेतो धावति (६२) । अत्र हि इचेतगुणवानश्वोऽनिगीर्णस्वरूपः स्वसमवेतश्वेतगुणता- दात्म्येन प्रतीयते (६३) । प्रयोजने यथा-एते कुन्ताः प्रवि- शन्ति। अन्न सर्वनाम्ना कुन्तवारिपुरुपनिर्द्देशात् सारोपात्वम् (६४)।

(६०) कारिकाया: सारोपालक्षणप्रतिपादकं पूर्वदलं व्याकरोति-विषयिरं- त्यादि। तत्र कारिकायामनिगीर्णस्य इत्यस्य केनानिगोर्णस्येत्याकाल्वायामाह-विष- यिरोति। विपयिणा लक्ष्यार्थेन, अस्य तु लक्षणाप्रकरणत्वेन लक्षणाया एव बोध- षयत्वात् प्रतिपाद्यत्वसम्वन्घेन लक्ष्यार्थस्यव लक्षणास्वरूपविषयित्वमिति मन्तव्यम्। अनिर्गार्णस्य अतिरोहिनस्य, विषयस्य स्वाभाविकशाब्दबोधविपयीभूतस्य मुख्यार्थस्य, तनैव लक्ष्यार्थेनव, तादातम्यग्रतीतिकृत् अभेदबोधकृत् सारापा लक्षणा। तथा च "अश्वः श्वेतो धावति" इत्यत्र मुख्यार्थस्याश्वस्य साक्षादश्वपदेनेव प्रतिपादितत्वात् तं लक्ष्यार्थो न निगिरति न तिरस्करोति। "श्वेता धावति" इत्यत्र तु मुख्यार्थस्याश्वस्य पदाप्रतिपादितत्वादेव तं श्वेतगुणविशिष्टरूपो लक्ष्यार्थी निगिरति तिरोदधाति। एवच वाचकपदस्य विद्यमानत्वाविद्यमानत्वाभ्यामेव लक्ष्यार्थेन मुख्यार्थस्य निगीर्णत्वा- निगीर्णत्वयोर्व्यवस्थेति बोध्यम्। एवमन्यत्रापि। (६१) आलङ्कारिकैर्लेक्षणाया ईदृशाभिनवभेदप्रकाशने वीजमाह-इयमिति। इयं सारोपालक्षणेव रूपकालङ्वारस् वीजं निदानम्। एनामुपजीव्य रूपकप्रवृत्तेः। इद- मुपलक्षणम् । तेन-साध्यवसाना तु अतिशयोक्ते्बींजमित्यपि ज्ञेयम्। (६२) क्रमेणोदाहरणप्रदर्शनाय क्रमिकभूमिकां दर्शयत-रूढावित्यादि। धावति वेगेन गच्छति। (६३) प्रकृत लक्ष्ये प्रकृतलक्षणं सङ्गमयति-अन्नेति। हि तथाहि। अनिगी- णस्वरूपः पदग्रतिपाद्यः अश्वपदेनेवांपस्थापितत्वादिति भावः । स्वसमवेतेति। स्वम- श्वस्तस्मिन् समवेतः समवायसम्बन्धन विद्यमानो यः श्वेतगुणस्तस्य तादात्म्यन प्रती- यते, लक्ष्यार्थग्रतीतेः पूर्वमिति शेषः। समानविभक्तिभिरभेदप्रतीतेर्व्युत्पत्तिसिद्धत्वात् अश्वः शवेत इत्युभयत्रापि समानप्रथमाविभक्तिनिरदेशात् श्वेतादिशब्दानां गुणे एव श- क्तिस्वीकाराच्चेत्याशयः। (६४) प्रयोजने उपादानलक्षणायाः सारााया उाहण र्शयतुमा - प्रयोजन इति। एते कुन्ता इति। विषयस्य सामान्यवाचिना सर्वनाम्ना निहे- शेऽपि विशेषरूंपणानुपस्थिता साध्यवसाना लक्षणेवति काव्यप्रकाशकारमतम्। तद्- वद्भूतलममिति प्रतीतिसर्व 'घटाभाववद्भृतलम्' इ ते प्रतीत्यनुदयात् सर्वनाम्नोऽपि विशेषरूपणोपस्थापकत्वं कल्प्यत इत्यभिप्रायेण पूर्वमतमनज्ञीकृत्य तत्रापि सारोपा

वाक्यस्वरूपनिरूपणम् ] प्रभालंकृत:। ६१

रूढ़ो लक्षणलक्षणा सारोपा यथा-कलिङ़ग: पुरुषो युध्यते। अत्र कलि- ङ्रपुरुषयोराधाराधेयभावः सम्बन्धः। (५) प्रयोजने यथा-आयु- रघृतम्। अत्रायुष्कारणमपि घृतं कार्य्यकारणभावसम्वन्धसम्वन्ध्या- युस्तादात्म्येन प्रतीयते। अन्यवैलक्षण्येनाव्यभिचारेशायुष्करत्वं प्रयो- जनम् (६६) । यथा वा राजकीये पुरुपे गच्छति "राजासौ गच्छति" इति। अत्र स्वस्वाभिभावलक्षणः सम्बन्धः । यथा वा-हस्ताग्रमात्रे5वयवे "हस्तो Sयम्"। अत्रावयवावयविभावलक्षणः सम्बन्धः। ब्राह्मणेऽपि "तक्षा- सौ"। अत्र तात्कम्मर्यलक्षणः सम्बन्धः। इन्द्रार्थाशु स्थूणासु "अमी इन्द्राः"। अत्र तादर्थ्यलक्षणः सम्बन्धः । एवमन्यत्रापि (६७) ।

लक्षणेति दर्शयति-अत्र सर्वनाम्नेति। सर्वनाम्ना एतच्छब्देन। सारोपात्वं न तु साध्यवसानात्वम्। प्रत्यक्षदशायामिदमेतदादिपदानां वाचकपदसमानोपस्थापकत्वनि- यमेनात्र निगीर्णरूपत्वाभावादिति भाव:। (६५) रूढाविति। अत्रापि पुरुषपद प्रयोगाद् विषयस्यानिगीर्णत्वमस्ति। मुख्यार्थसम्बन्धं दर्शयति-अन्रेत्यादि। अचेतन-चेतनरूपयोर्मुख्यार्थयोः सामाना- धिकरण्येनान्वयानुपपत्त्यात्र मुख्यार्थबाधः सुस्पष्ट एव। (६६) प्रयोजने लक्षणलक्षणायाः सारोपाया उदाहरणं दर्शयितुमाह- प्रयोजन इति। आयुर्धृतमिति। "आयुर्वृतं यशस्त्यागो भयं चौरः सुखं प्रिया। वैरं यूतं गुरुर्ज्ञानं श्रेयस्तीर्थनिषेवणम्" इति माणिक्यचन्द्रकृतसङ्केते स्पष्टम्। "आयुर्वे वृतम्" इति वेदेऽपि च दृश्यते। आयुदार्घकालजीवनम्, तच्च कार्य्येम्, वृतं कारणम्। अत्र वृतपद प्रयोगाद् विषयस्यानिगीर्णत्वमस्ति। आयुःपदेनायुष्करत्वमत्र लक्ष्यते। तेना- युरभिन्नं वृतमिति बधः । अन्र मुख्यार्थबावं मुख्यार्थसम्बन्धन्न दर्शयन् लक्ष्यार्थग्र- तीतेः पूर्वभूमिकामाह-अत्रेति। आयुष्करणमपि घृतमित्यनेन मुख्यार्थयोरायुर्धृतयोः सामानाधिकरण्येनान्वयवाधो दर्शितः । कार्यकारणभावसम्बन्वेन सम्बन्धि तदभिन्न- सम्बन्धवत् कार्य्यतासम्बन्धवदित्यर्थः यदायुस्तस्य तादात्म्येन अभेदेन प्रतीयते लक्ष- णाकरणात् पूर्वमिति शेषः । एतेन कार्य्यतारूपः सम्बन्धो दर्शितः। लक्षणाया अन्य- तमवीजभूतं प्रयोजनमत्र दर्शयति-अन्येति। अन्येभ्यो वृतेतरपदार्थेभ्यो वैलक्ष्य- णयेन असामान्येनाधिक्येनेत्यर्थः । अव्यभिचारण नियतरूपेण वेत्यर्थः । प्रयोजनमिति। अस्य तु व्यज्नयेव प्रतीतिः। आयुः पीयत इति मात्रोक्तौ तु विषयस्य निगीर्णतवं स्यात। तस्मात्तत्र साध्यवरानेनि बोध्यम्। (६७) एवं सारोपाया रूढिप्रयोजनयोरुदाहरणचतुष्टयं दर्शयित्वा विषयव्याप्त्यर्थ सम्बन्धभेदेनादाहरणान्याह-यथा वेति। 'राजाऽसा' वित्यत्र पूर्ववददःशब्देन विष

६२ साहित्य दर्पण :- [ द्वितीयपरिच्छेदे

निगीर्णस्य पुनर्विषयस्य अन्यतादात्म्यप्रतातिकृत् साध्यवसाना (६८)। अस्याश्चतुर्षु भेदेषु पूर्वोदाहरणान्येव (६९) । तदेवमष्टप्रकारा लक्षणा (७०)।

यप्रकटनम्। राजक्म्मातिशयपरिच्छदातिशयौ राजवदलङ्घयशासनत्वं वा प्रयोजनम्। स्वस्वामिभावलक्षणः सवत्वस्वामित्वरूपः। पुरुषः स्वं राजा च स्वरामी। मुख्यार्थबा- वश्च स्पष्ट एव। अग्रेति। अत्र हस्तावयवेऽग्रऽपि हस्तशब्दप्रयोग:, एकदेशदाहेऽपि ग्रामो दग्ध इतिवत्। अन्रेदंशब्देन राजासावित्यत्रादःशब्दवद् विषयप्रकटनम्। अत्र प्रयोजनाभावाल्लक्षणाबीजं रूढिरेव। हस्तावयवेन हस्तव्यापारं करोतीति बला- धिक्यं प्रयोजनमित्यन्ये। तक्षासाविति। तक्षेति जातिविशेषावच्छिन्ने रूढम्। वार्द्धकिरित्यर्थः । ब्राह्मणेऽपीत्यपिना क्षत्रियादिपरिग्रह। ब्राह्मणस्य समस्ततक्षकर्म्मणि नैपुण्यमत्र प्रयोजनम् असावित्यनेन विषयप्रकटनम्। तात्कम्भ्यलक्षणः तत्कर्म्मकारि- त्वरूप:। इन्द्रार्थास्विति। इन्द्रार्थामु इन्द्रपूजार्थ कल्पितास्वित्यर्थः, स्थूणासु स्तम्भेषु। अमी इत्यनेन विषयस्य प्रकटनम्। अन्रेन्द्रवत्पूज्यमानत्वं प्रयोजनम्। तस्म इदं तदर्थ तदर्थस्य भावस्तादर्थ्य तत् लक्षणं स्वरूपं यस्य सः, उपकार्य्योंपकारकभाव इति यावत्। एतदुदाहरणचतुष्टयमपि सारोपाया एवेति ज्ञातव्यम्। तदेतदुक्ततं नागोजी- भट्टेरपि-शक्यसम्बन्धो लक्षणा। सा च लक्षणा तात्स्थादिनिमित्तका। तदाह- "तात्स्थात्तथेव ताद्धम्म्यात्तत्सामीप्यात्तथव च। तत्साहचर्य्यात्तादर्थ्याज्ज्ञेया वे लक्षणा बुधैः ॥" इति। (६८) 'निर्गार्णस्य मता साध्यवसानिका' इति कारिकादलं वित्ृणोति-निगी- र्णस्थेति। निगीर्णस्य तिरोहितस्य पदं विनेवाक्षेपादिना प्रतोयमानस्येत्यर्थः, विषयस्य मुख्यार्थस्य। अन्येन मुख्यार्थतावच्छेदकातिरिक्तधर्म्मावच्छिन्नेन लक्ष्यार्थ्येनेत्यर्थः सह तादात्म्यप्रतीतिकृत् अभेदबोधकृल्लक्षणा साध्यवसाना। इदन्तु कारिकाव्यारयानावसरे व्याख्यातमिति तत्र द्रष्टव्यम्। (६९ ) लक्ष्यं दर्शयति-अ्रस्या इति । अस्या: साध्यवसानायाः । पूर्वोदाहर- णान्येवेति। रूढी उपादानलक्षणा साध्यवसाना यथा-श्वेतो धावति' इति। प्रयोजने सव यथा-'कुन्ताः प्रविशन्ति' इति। रूढो लक्षणलक्षणा साध्यवसाना यथा-'कलि- ङ्: साहसिक इति। प्रयोजने सैव यथा-'गङ्गायां घोषः' इति। एष्वश्वादिपदानुपादा- नादू विषयस्य निगीर्णत्वम्। 'गज्गायां घोष' इत्यत्रापि तीरं पदं विनंव प्रतीयत इति निगीर्णत्वमस्त्येव। ( ७०) तदेवमिति। चतस्रः सारोपाः चतस्त्रश्च साध्यवसाना इति गणनाया मिलित्वा अष्टप्रकारा: सज्ञाताइत्यर्थः ।

वाक्यस्वरूपनिरूपणम् ] प्रभालंकृत: । ६३

सादृश्येतरसम्बन्धाः शुद्धास्ताः सकला अपि॥ ६ ॥ सादृश्यात्तु मता: गोण्यस्तेन षोड़शभेदिताः। (७१) ताः पूर्वोक्ता अष्टभदा लक्षणाः सादृश्येतरसम्बन्धाः कार्य्यकारण- भावादयः। अत्र शुद्धानां पूर्वोदाहरणान्येव (७२)। रूढावुपादानलक्षणा सारोपा गौणी यथा -- "पतानि तैलानि हेमन्ते सुखानि"। अत्र तैल- शब्दस्तिलभवस्नेहरूपं मुख्यार्थमुपादायैव सार्षपादिस्नहेषु वर्त्तते(७३)। (७१) एवमष्टविधा अपि लक्षणाः प्रत्येकं शुद्धा गौणी चेति षोडशप्रकारा इति दर्शयति-साद्ृश्येतरेति। ताश्चतुर्विधास्सारोपाः चतुर्विधास्साध्यवसानाश्चेत्येवमष्टविधा इत्यर्थः, सकलाः समग्रा अपि न तु तिस्रस्तिस्र लक्षणाः, सादृश्याद् सादृशाख्यसम्ब- न्धात् इतरेऽन्ये सम्बन्धाः कार्थ्यकारणभावादयो यासु ताः, शुद्धाः शुद्धाभिवानाः, मता विज्ञेया :; उपचारेणामिश्रितत्वादिति भावः। अत्यन्तं विशकलितयोः सादृश्यातिशयम- हिम्ना भेदप्रतीतिस्थगनमात्रमुपचार इति स्वयमेव वक्ष्यते। तथा सादृश्यात तदा- ख्यसम्बन्धाद्वतोस्ता एवाष्टप्रकारा एव लक्षणाः गौण्य गौण्यभिधाना मताः; उपचारेण (गुणेन ) मिश्रितत्वादिति भावः । तेन हेतुना, षोड़शभेदा: षोड़शप्रकारा आसां सज्ाता इति षोडशभेदिताः, तारकादित्वादितच्, लक्षणा मिलित्वा भवन्तीति शेषः । (७२) पूर्वोदाहरणान्येवेति। रूढ़ावुपादानलक्षणा सारोपा शुद्धा यथा- 'अश्वः श्वेतो धावति' इति। अत्र हि सम्बन्धः सादृश्येतररूपः । स च स्वसमवेत- श्वेतगुणतादात्म्यरूपः। एवमन्यत्रापि। प्रयोजने उपादानलक्षणा सारोपा शुद्धा यथा-'एते कुन्ताः प्रविशन्ति' इति। अत्र सम्बन्धः संयोग एव। रूढ़ौ लक्षण- लक्षणा सारोपा शुद्धा यथा-'कलिङ्गः पुरुषी युध्यते' इति। अत्र सम्बन्धः आश्रयाश्रयिभाव एव। प्रयोजने लक्षणलक्षणा सारोपा शुद्धा यथा -- 'आयुर्ृतम्' अत्र सम्बन्धः कार्य्यकारणभावः एवमन्यान्यप्युदाहरणान्यूह्यानि। (७३) अथ गौणीरुदाहरति-रूढ़ावित्यादिना। एतानीत्यादि। अत्रै- तानीति सर्वनाम्ना सार्पपादिविविधस्नेहोपस्थितत्वाद्विषयस्यानिगीर्णत्वं तेन च सारो- पात्वम्। तैलपदस्य तिलभवस्नेहमात्रवाचकत्वात् प्रकृते तस्य केवलस्य सुखमय- त्वाविवक्षणात् मुख्यार्थबाधः। प्रयोजनाभावाद्रूढ़िः। उपादानलक्षणात्वं मुख्यार्थमुपा- दायैवेति वृत्त्या स्मारितम्। स्नेहेषु वर्त्तत इत्यनेनोभयो: स्नेहरूपत्वात् सादृश्यलक्षणः सम्बन्धः । प्रयोगोऽयमायुर्वेदशास्रानुसारेणेति बोध्यम्। अत्राहुर्विवृतिकाराः-सार्ष- पादिस्नेहेषु वर्ततत इति। वृतादिविलक्षणद्रवत्वरूपैकधर्म्मसम्बन्धेन सर्षपादि- स्नेहान् प्रतिपादयतीत्यर्थः। छत्रिणो यान्ति इतिवत्तिलस्नेहस्यापि सुखजननेऽन्व- योऽस्तीति मन्तव्यम्। नन्वेवं कथमत्र मुख्यार्थबाध इति चेत्, सर्षपादिस्नेहानां तिलभवत्वाभावात्। सामानाधिकरण्येनान्वयानुपपत्तेरेवात्र मुख्यार्थबाधत्वाङ्गीकारात्।

६४ साहित्यदर्पण :- [द्वितीयपरिच्छेदे

प्रयोजने यथा-गजकुमारेषु तत्सदशेषु च गच्छत्सु "पते राजकु- मारा गच्छन्ति" (७४)। रूढावुपादानलक्षणा साध्यवसाना गौणी यथा-"तैलानि हेमन्ते सुखानि" (७२)। प्रयोजने यथा-"राजकुमारा गच्छन्ति"(७६)। रूटौ लक्षणलक्षणा सारोपा गौणी यथा-"राजा गौ- डेन्द्रं कण्टकं शोधयति"(७७)। प्रयोजने यथा-"गौर्वाहीकः"(७८) ।

न चैतत्पदार्थैकदेशस्य तिलस्नेहस्य तिलभवत्वसम्भवात् कथमन्वयानुपपत्तिरिति वाच्यम्, तादृशान्वयस्याव्युत्पन्नत्वेनानङ्गीकारात्। न हि पिकहरिणविहजमभुजङ्गा इत्यन्वयः केनाप्यप्रमत्तेनाङ्गीकरियते। एवञ् "तैलानि सुखानि" इत्यत्र प्रतीयमानेने- तत्पदार्थेन तैलपदार्थस्यान्वयानुपपत्तिरेव मुख्यार्थवाघः। न चैवं 'गङ्गायां घोष.' इत्यादौ सर्वत्रैव तादृशमुख्यार्थबाधसम्भवे किमिति ग्रन्थकारर्मुख्यार्थवाधान्तरं दर्शित- मिति वाच्यम्, विस्पष्टस्य मुख्यार्थवाधस्य प्रतिसन्धानेनैवोपपत्तौ श्रिष्टस्य नस्य प्रतिसन्धानानुसन्धानस्यान्याय्यत्वात्-इति। (७४) प्रयोजन इति। प्रयोजन इत्यनन्तरसुपादानलक्षणा सारोपा गौणी त्यनुषज्यते। एवमुत्तरत्राप्युदाहरणे पूर्वाक्तवृत्तिः । एत इति। अत्र राजकुमारस- दृशेष्वपि राजकुमारपदप्रयोगान्मुख्यार्थबाधः । एत इति सर्वनाम्ना राजकुमारेतरा- णामप्युपस्थापितत्वाद्विषयस्यानिगीर्णतवं तेन च सारोपात्वम्। शौर्य्यसौन्दर्यर्यपरिच्छ- दादिभिः सादृश्यं सम्बन्धः; तस्माच्च गीणीत्वम्। प्रयोजनमेषामतिशयः। सद- शानामपि राजकुमारवदादरणीयत्वं प्रयोजनमिति-वित्ृतिग्रन्थः । एवमन्यत्राप्य- नुसन्घेयम्। (७५) रूढाविति। तैलानीति। अत्र तदेतदादिशब्दद्वाराऽनिर्हेशाद् विप. यस्य निगीर्णत्वं तेन च साध्यवसानत्वम्। (७६) प्रयोजन इति। अत्र प्रयोजनादिकं पूर्ववदनुसन्धेयम्। (७७) रूढाविति। राजेति। शोधयति दमनेन निर्वैरं करोति। अत्र ती- क्ष्णाग्रवृक्षाद्यवयवविशेपे शक्तस्य कण्टकशब्दस्य गौडेन्द्रमित्यनेन सममभेदनिर्ददेशान्मु- ख्यार्थबाधः । अत एव कण्टकशव्दस्य प्रकृते स्वार्थपरित्यागाल्लक्षणलक्षणा। गौडेन्द्रस्य विषयस्य शब्दोपस्थापितत्वेनानिगरणात् सारोपात्वम्। क्षुद्रदुःखदायित्वं सादृश्यं सम्ब- न्धः, तस्मात् गौणीत्वम् । गौडेन्द्रकण्टकशब्दस्य प्रयोगे प्रयोजनाभावाद रूढिः । "क्षुद्रशत्रौ च कण्टकः" इत्यादिकोषस्तु निरूदलक्षणाया एव ग्राहकः, नत्वभिधाया इति भाव्यम्। (७८) प्रयोजन इति। वाहीको हलवाहकः। वाहीको नाम देशविशेप: (प- खाब्) इति प्रसिद्धः, तन्नत्यः पुरुषो वाहीक इति केचित्। अन्ये तु वहिर्भवो वाहीक इति व्युत्पत्त्या शास्त्रीयाचाराद्वह्िर्भृत इत्यर्थः, बहिषष्टिलीपो यश्' 'ईकक्च'-इति वा-

वाक्यस्वरूपनिरूपणम् ] प्रभालंकृत: । ६५

रूढौ लक्षणलक्षणा साध्यवसाना गाणी यथा-"राजा कण्टकं शोधयति" (७६)। प्रयोजने यथा-"गौर्जल्पति" (८०)। अत्र केचिदाहु :- "गोसहचारिणो गुणा जाड्यमान्दादयो लक्ष्यन्ते। ते च गोशब्दस्य वाहीकार्थाभिधाने निमित्तीभवन्ति" (८१)। तदयुक्तम्।

निकद्येन बहिःशब्दस्य टिलोपे ईकक्प्रत्यये च कृते ववयोरभेदाद् बाहीक इति रूप- मित्याहुः। अत्र विजातीययोर्गोवाहीकयोरभेदेनान्वयानुपपत्तेमुख्यार्थस्य बाधः । तस्मादत्र गोशब्दः स्वार्थ परित्यज्य वाहिकरूपेऽर्थे आत्मानं समर्पयतीति लक्षण- लक्षणात्वम्, वाहिकशब्दप्रयोगादेव विषयस्यानिगरणात् सारोपात्वम्, अज्ञत्वादि- रूपसादृश्यससम्वन्वाच्च गोणीत्वम्, अज्ञत्वातिशयस्तु प्रयोजनमिति वृत्तावेवाग्रे- स्फुटीभविष्यति। (७९) रूढावित्यादि। अत्र गौडेन्द्रपदानभिधानादेव विपयस्य निगरणात् साध्यवसानात्वम्। अन्यत्सर्व पूर्ववद्बोध्यम्। (८०) प्रयोजन इति। पूर्वेवद्वृत्तिरनुषज्नीया। जल्पनं व्यक्तवचनं तच्च गोर्न सम्भवतीति अन्वयानुपपत्तिरूपो मुख्यार्थेवाधः। तस्मादत्र गोशव्दः स्वमुख्यार्थ परित्यज्य वाहीकरूपेऽर्थे आत्मानं समर्पयतीति लक्षणलक्षणात्वम्, वाहिकपदाभिधा- नादेव विषयस्य निगरणात् साध्यवसानत्वम्, अज्ञत्वादिरूपसादृश्यसन्वन्धाच् गौणी- त्वम्, अज्ञत्वाद्यतिशयस्तु प्रयोजनम्। (८१) संग्रति पूर्वपक्षनिरासपूर्वकं गौण्या वृत्तेर्लक्षणायामन्तर्भावं दर्शयन्नेकत्रा- प्युदाहरणे विप्रतिपत्तिनिरासेन सर्वमपि समज्जसं भविष्यतीत्याह-अ्न्रेति-इति पुत्रः । "गौर्वाहिक" इत्यत्र शाब्दबोधप्रकारं दर्शयन् परमतं निराकरोति-अत्र केचिदाहुरिति। इति केचित्। वस्तुतस्तु गौर्वाहीक इत्यत्र लक्षतावच्छेदकं निरूपयिष्यन् तत्र निर्युक्तिक- परमतनिरसनायाह-अत्रेति। अत्र गौर्वाहीक इत्यत्र। गोसहचारिणो गोवृत्तयो गो- त्वसमानाधिकरणा वा। जाड्यमज्ञत्वम्, मान्यं विदग्धकर्म्माक्षमत्वम्, आदिपदेन च दुःखसहिष्णुत्वादिपरिग्रहः, तिष्ठन्मुत्रत्वादिपरिग्रह इति केचित्। गुणाः धर्म्माः । लक्ष्य- न्ते लक्षणया बोध्यन्ते। तथाचैतन्मते गोवृत्तिजाड्यमान्दादिधर्म्मत्वमेव लक्षतावच्छेद- कमिति भावः। नन्वेवं वाहीकार्थेन सह कथमन्वय इत्यत आह-ते चेति। वाहीकार्था- भिधाने वाहीकरूपस्य अर्थस्याभिधया बोधने, निमित्तीभवन्तिलक्षणायाः परं प्रवृत्ति- निमित्तत्वमुपयान्ति; शक्यतावच्छेदकीभूता भवन्तीत्यर्थः । गोशब्दाल्लक्षणया प्रथमं जाड्यादुपस्थितिः ; ततोऽभिधया वाहीकस्य बोध इति भावः। अयं निष्कर्षः-गोश- ब्दो हि भिन्नार्थकत्वात् वाहीकेन सहानुपपद्यमानसामानाविकरण्यत्वेन बाधितमुख्यार्थः सन् स्वार्थसहचारित्वसम्वन्धेन जाड्यादिगुणान् लक्षयित्वा तानेव परवृत्तिनिमि- त्तीकृत्य (शत्रयतावच्छेदकीकृत्य) वाहीकरूपमर्थमभिधया बोधयति। इति।

६६ साहित्यदर्पण :- [ द्वितीयपरिच्छेदे

गोशब्दस्यागृहीतसङ्केतं वाहीकार्थमभिधातुमसामर्थ्यात् गोशव्दार्थमात्र- बोधनाच् (८२)। अभिधाया विरतत्वात् विरतायाश् पुनरुत्थानाभावात् (८३)। अन्ये च पुनः-"गोशव्देन वाहीकार्थो नाभिधीयते, किन्तु स्वार्थ- "गोशव्देन सास्नादिमत्प्राण्यर्थाभिधाने तद्वृत्तिगोत्वं यथा प्रवृत्तिनिभित्तम्, तथा उत्तप्रकारेण लक्षिता जाड्यमान्यादयोऽपि पुणा गवीव वाहीकेऽपि विद्यमाना इति गोशव्देन वाहीकार्थाभिधाने ते प्रवृत्तिनिमित्तीभवन्तीत्याशयः"-इति टीकान्तरे स्पष्टम्। तथा च जाड्यवदभिन्नो वाहीक इति शक्तिलक्षणाभ्यां बोधः । तदेतत्सर्वं काव्य- प्रदीपे शब्दान्तरैर्व्याख्यातम्, तथाहि-गोशब्दस्य शक्त्या गोत्वं प्रृत्तिनिभित्तम्, लक्षणया तु गोशब्दार्थगतं जाड्यमान्दादि प्रवृत्तिनिमित्तं भवतीति गोशव्देन जडत्वेन रूपेण वाहीकः शक्त्या वोष्यत इति। 'ते च' इति चकारेण न खलु तेपां लक्षितत्व- मात्रेण विश्रान्तिरिति लभ्यते। (८२) खण्डयति-तद्युक्तमिति। अगरहीतोऽज्ञातः सङ्केतो यस्मिन् नम्। इदं हेतुगर्भविशेषणम्। तेन च वाहीकार्थाभिधानेऽसामर्थ्य दशितम्। तथा च गोश- व्दस्य वाहीकार्थेऽसक्वेतितत्वात् तेन तादृशार्थः शक्त्या नोपस्थाप्यत इति भावः । ननु गोत्वे गृहीता शक्तिरविनामाववलाद् गाव्यक्तिमिव उत्तरीत्या लक्षितगुणवाही- कत्वयोरप्यविनाभावात् वाहीकार्थमपि बोधयत्वित्यत आह-गोशब्देति। गोशव्दा- र्थमात्रवोधनात् सास्नादिमत्प्राण्यर्थमात्रबोधनात्। मात्रपदेन न तु वाहीकार्थबोधन- मिति तद्वयवच्छिदते। तथा च गोत्वगोव्यक्त्योरविनाभावस्य सर्वत्रव दृष्टचरत्वात् गोत्वे गृहीतसंकेतेनापि गोशब्देन गोव्यक्तिरभिधीयते। किन्त्वीदृशमुदाहरणं विना- न्यत्र तादृशलक्षित गुणवा हीकत्वयोरविनाभावदर्शनादगृहीतसंकेतेन गोशब्देन कथं वाही- कार्थोऽभिधीयेत; प्रचुरप्रयोगदर्शनस्यैव पदार्थाभिधाननिश्चये नियामकत्वादित्याशयः । (८३) ननु गोशब्दः सास्नादिमत्प्राण्यर्थमभिधाय पुनरपि वाहीकार्थमभिद- धात्वित्यत्राह-अभिधाया इति। विरतत्वात् सास्नादिमत्प्राण्यर्थमभिधाय नष्ट- प्रायत्वात् "सकृदुर्चारेतः शब्दः सकृदेवार्थ गमयति" इति नियमेन सास्नादिमत्प्ना- ण्यर्थाभिधानानन्तरं प्रक्षीणशक्तिकत्वादित्यर्थः । नन्वस्य नियमस्य श्लेषादौ व्यभिचार- दर्शनात् तत्र यथा द्वितीयार्थोऽभिधीयते तथाSन्रापि सास्नादिमत्प्राण्यर्थमभिधाय विरतयाऽप्यभिधया पुनरुत्थाय वाहीकार्थोऽभिधीयेतेत्यत्राह-विरतायाइचेति। विरताया एकमर्थ बोधयित्वा नष्टशक्त्याश्र तस्याः पुनरुत्थानाभावात्; "शब्दवुद्धि कर्म्मणां विरम्य व्यापाराभावः" इति न्यायादिति शेषः । ननु तर्हि श्लेपादौ का गति- रिति चेत्, उच्यते, तत्र हिं युगपदेवोभयार्थबोधनम्। अत्र तु तथात्वाङ्गीकारे लक्ष- णैवोच्छिद्ेतेति महान् विप्लवः स्यात्, अभिधान्तरकल्पने तु कल्पनागौरवमपि। तथाच गोवृत्तिजाड्यमान्दादिधम्मेत्वं न लक्ष्यतावच्छेदकं न वा लक्षितं तद्वृत्तिजाड्य- मान्यादि वाहीकार्थाभिधाने शक्यतावच्छेदकं भवतीति भावः।

वाक्यस्वरूपनिरूपणम्] प्रभालकृतः । ६७

सहचारिगुणसाजात्येन वाहीकार्थगता गुणा एव लक्ष्यन्ते" (२)। तद- व्यन्ये न मन्यन्ते। तथाह्यत्र गोशब्दादवाहीकार्थः प्रतीयते न वा?आद्ये, गोशब्दादेव वा ? लक्षिताद्वा गुणादविनाभावद्वारा? (८५)। तन्न न प्रथम :- वाहीिार्थेऽस्यासक्केतितत्वात्।न द्वितीयः,-अचिनाभावलभ्य- स्यार्थस्य शाब्दे अन्वये प्रवेशासम्भवात्। शाब्दी ह्याकाङ्गा शब्देनैव प्रपूर्य्यते (८६)। न द्वितीयः। यदि हि गोशव्दाद्वाहीकार्थो न प्रतीयते तदास्य

(८४) तत्रैव मतान्तरं निरसितुमुत्थापयति-अन्ये चेति। अत्राहुरित्यनुव- रत्तते। पुनःशब्दः किन्त्वर्थे। नाभिधीयते; उक्तादेव न्यायात्। स्वार्थस्य गोशव्दार्थस्य गोत्वस्येत्यर्थः, एतन्मतेऽपि जाती संकेतस्वीकारात्, सहचारिणः समानाधिकरणा ये गुणा जाड्यमान्द्यादयस्तेषां साजात्येन सजातीयत्वेन हेतुना, वाहीकार्थगता वाहीकपदार्थ- वृत्तयो गुणा जा्यमान्यादय एव। एवकारेण गुणिनो वाहीकार्थस्य व्यवच्छेदः लक्ष्य- न्ते लक्षणया वोध्यन्ते। तथाचैतन्मते गोगतजाड्यसजातीयजाड्यवान् वाहीक इति बोधः, वाहीकतृत्तिजाड्यमान्यादिधम्मत्वमेव लक्ष्यतावच्छेदकमिति। (८५) निरस्यति-तदपीति। अन्येऽस्मदादयः। अत्र गौर्वाहक इति प्रयो- गे। आद्ये प्रतीतिपक्षे। अविनाभावोऽव्यभिचरितसम्वन्वस्तद्वारा तद्लेनाक्षेपादिति भावः। लक्षितात् लक्षणाविषयीकृताद् गुणात् स्वनिष्ठजाड्यमान्यादेः। तथा च गौर्वा- हीक इत्यादी कि गोशब्द एव वाहीकत्वमभिवत्ते अथवा गोशब्दलक्षिता वाहीकनि- पजाड्यमान्य्यादिगुणोऽव्यभिचरितसम्बन्वबलेन वाहाकत्वं प्रत्याययति १ इत्यत्र भवते कतर: कत्पो रोचत इति प्रश्नार्थः। (८६ ) उभयस्मिन्नपि पक्षे दापमुद्भावयति-तत्र न प्रथम इति। प्रथमो गोशब्दमात्राद्वाहीकस्य प्रतीतिकल्पः। प्रतीतिश्वात्राभिधया बोधः। गोशब्द एव वाही- कत्वमभिदधाताति प्रथम: कल्पो न संगच्छत इत्यर्थः । अस्य गोशब्दस्य। असङ्केति- तत्वात् संङ्वेतविपयत्वाभावात्। तथाच गोशब्देन तादृशार्थेऽगरृहीतसङ्केतेन सता कथं सोडर्थोऽभिधीयेत हठेनेव तदङ्गीकारे तु लक्षणाया उच्छेद: स्यादिति भावः। न द्वितीय इति। द्वितीयः अविनाभावद्वारा लक्षिताद् गुणाद् वाहीकत्वार्थप्रतीतिकल्पः । स च न सङ्गच्छत इत्यर्थः । अविनाभावलभ्यस्य अविनाभाववलेनाक्षेपप्राप्यस्य न तु शब्दबो- वितस्येत्यर्थः, अर्थस्य वाहीकार्थस्य, शाब्देऽन्वये शब्दप्रतिपाद्ये बोधे, प्रवेशासम्भवात् उपस्थित्ययागात। अविनाभावलभ्योऽर्थः शाब्दबोधे विषयो न भवतीत्यर्थः । तत्रा- चार्य्यसम्मतिमाह-शाब्दरीत्यादि। हि यस्मात्। शाब्दी शब्दसम्बन्धिनी शब्दो- पस्थापितेत्यर्थः, आकाल्वा अन्याऽन्वयिशब्दश्रवणेच्छा, शब्देनैव अन्याऽन्वयिशब्देनैव न तु अधिनाभावादिलभ्यार्थेनेत्यर्थः, प्रपूर्य्यते निवर्त्यते। तथा च यथा द्वारमिति पदो- पस्थापिताSडङ्का पिधेहीत्यन्याSन्वयिशब्देनैव प्रपूर्य्यते न पुनरविनाभावादिलभ्यार्थेन

६६ साहित्यदर्पण :- [ द्वितीयपरिच्छंद

वाहीकशब्दस्य च सामानाधिकरण्यमसमखसं स्यात् (८७)।

न पुनरविनाभववललभ्येन वाहीकार्थेनेत्याशयः। एतच शब्दाव्याहारवादिनां मतमा श्रित्योक्तम्। अर्थाध्याहारवादिनां मीमांसकानां मते त्वविनाभावलभ्यस्याप्यर्थस्य शाब्दबोवविषयत्वाङ्गीकारान्नैतद्दूपणम्। अन्यथा उपाधिशक्तिवादिनां मते व्यक्ते: शान्दबोधविषयत्वं न स्यात्। न च लक्षणयेव तत्र व्यक्तरुपस्थितिरिति वाच्यम्, रूढिप्रयोजनाभावत्तत्र लक्षणाया असम्भवात्। न च गवादिपदानां व्यक्तो रुढ़िर- स्तीति वाच्यम्, लक्ष्यार्थव्यतिरिक्तशक्यार्थप्रयोगशालिनः शव्दस्य लक्ष्यार्थन्रयोगरू- पाया रूढ़ेर्लक्षणाहेतुत्वाङ्गीकारात् गवादिपदानां तु व्यक्तिसहकृत एव गोत्वादौ प्रयोगः । लक्ष्यार्थे प्रयोगमात्रस्यैव लक्षणाहेतुत्वाङ्गीकारे उपाधिशक्तिवादिमंत सर्वत्रेव लक्ष- णया व्यक्तिबोधसम्भवात्। "ऐन्द्रया ऋचा गार्हपत्यमुपतिष्ठते" इत्यादाँ द्वितीयान्तपद- रूपाया श्रुतेलिंङ्गापेक्षया झटित्यर्थोपस्थापकत्वरूपबलवत्त्वम् "श्रुतिलिन्गवाक्यप्रकरणस्था- नसमाख्यानां समवाये पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षात्" इति जैमिनिसत्रोक्तं न स्यात्। आक्षेपापेक्षया लक्षणया मुख्यार्थवाधादिग्रतिसन्धानसापेक्षत्वेन विलम्व्यार्थोप- स्थापकत्वात् समवाये विरोधेऽर्थविप्रकर्षात् विलम्ब्यार्थोपस्थापकत्वात्। 'श्रुतिर्द्वितीया क्षमता च लिझं वाक्यं पदान्येव तु संहतानि। सा प्रक्रिया या कथमित्यपेक्षा स्थानं क्रमो योगवलं समाख्या। इति कारिकया सूत्रार्थव्याख्या"-इति विद्ृतिः । (८७) न द्वितीय इति। न प्रतीत्यभावकल्पः। गोशब्दात् वाहीकार्थो न प्रतीयत इति प्रथमभेदद्वयान्तर्गतद्वितीयकल्पोऽपि न युज्यत इत्यर्थः। कर्थ न युज्यत इत्यत्राह-यदीत्यादि। हि तथाहि। अस्य गोशब्दस्य, सामानाविकरण्यम् एका- र्थप्रतिपादकत्वम्, असमञ्जसम् अयुक्तम्। अयमाशयः-समानविभक्तिकत्वं हि शा- ब्दसामानाधिकरण्यं तच्च शब्दार्थोनामभेदप्रत्यायकम्, यथा धनि चैत्रकुलम्, तथा च यदि गोशब्दाद्वाहिकार्थो न प्रतीयते किन्तु वाहीकशव्दात् वाहीकत्वं गोशव्दाद् गोत्वं प्रतीयते तदा त्वनयोरभेदबोधकसामानाधिकरण्यासम्भवात् समानविभक्तिकत्वेन प्रथो- गोडसङ्गतः स्यादिति। एवच्च वाहीकनिष्ठजाड्यमान्दादिगुणत्वं न लक्ष्यतावच्छेदकमिति बोध्यम्। 'अन्ये तु पुनः' इत्यादिना प्रतिपादितमन्यमतं काव्यप्रकाशेऽप्युद्क्वितम् 'इत्यन्ये' इत्यन्तग्रन्थेन। तत्र तट्टीकाकृद्भिरपि 'अन्ये' इत्यनेनास्वररामुद्भाव्य तद्रीजं च प्रदर्शितम्। तद् यथा-'तद्बीजं तु एकधमिबोधकत्वाभावात् गौर्वाहीक इति सामा- नाधिकरव्यानुपपत्तिः। न च जातिशक्ताविवानुमानसहकृतपदेन व्यक्तिबोधानुपपत्ति- रिति वाच्यम्, अन्वयानुपपत्त्याः प्रसरन्त्याः लक्षणायाः साक्षादन्तययोग्यार्थबोध- कतैवोचितेत्यभिप्रायादिति प्रदीपोद्योतयोः स्पष्टम्। नरसिंहठक्कुरास्तु-तद्बीजं तु अनन्यलभ्यतया धम्मिणोऽलक्ष्यत्वे तीरादेरपि गङ्गापदलक्ष्यताऽनापत्तिरित्याहुः।

वाक्यस्वरूपनिरूपणम् ] प्रभालंकृत: ।

तस्मादत्र गोशब्दो मुख्यया वृत्या वाहीकशव्देन सहान्वयमलभमानो- Sज्ञत्वादिसाधम्मर्यसम्बन्धाद्वाहकार्थ लक्षयति। वाहीकस्याज्ञत्वाद्य- तिशयवोधनं प्रयोजनम् (८८) । इयश्च गुरायोगात् "गोणी" इत्युच्यते। पूर्व्वा तु उपचारमश्रणात् शुद्धा (८९)।उपाचारो हि नाम अत्यन्तविशकलितयोः सादृश्यातिशय- (८८) तत्का गतिरित्याकाल्लायां स्वमतमाह-तस्मादिति । उपदर्शित मतद्वये दोपसम्भवात् यस्मादेवान्यगतिर्नास्तीत्यर्थः। गोशब्दो गोशब्दार्थः, शब्दतद- थयोरभेदोपचारात्। एवमन्यत्राप्येवंविवस्थले बोध्यम्-इतिपुत्रः। मुख्यया वृत्त्या अभिधया। अन्वयम्; अभेदसम्बन्धेनेति शेपः । अलममानः अप्रतिपद्यमानः। एतेन मुख्यार्थबाधो दर्शितः। अज्ञत्वादीति । अत्रादिपदेन मन्दत्वादिपरिग्रहः। व्यक्ति भेदेऽपि गुणक्रिययोरैक्यमित्यभिप्रायेणेदं निर्वचनम्। अन्यथा शक्यलक्ष्ययोरेकधर्म्म- त्वरूपसम्बन्धो न सम्भवति। अनेन समुख्यार्थसम्बन्धोऽपि प्रदर्शितः । लक्षयति लक्ष- णया बोधयति। तथाच-स्वमते वाहीके एव लक्षणा, वाहीकत्वमेव लक्ष्यतावच्छंदकम्, अतो न सामानाधिकरण्यानुपपत्तिरिति भावः। अत्र प्रयोजनं दर्शयति-वाहीकस्ये- त्यादि। वाहोकोऽज्ञ इत्यादिस्वशब्दप्रतिपादनालभ्यातिरायः प्रयोजनमित्यर्थः । अत्रा- हार्य्योभेदग्रतीतिः ग्रयोजनमिति-काव्यप्रकाशकारः । अत्रेयं पुत्रोक्ति :- इह च गङ्गातटयोस्तादात्म्यप्रतात्या तटे शीतत्वाद्यतिशयः गोर्वाहीक इत्यत्र गोवाहीकशब्दयोस्तादात्म्यप्रतीत्या वाहिके जाड्याद्यतिशयः ग्रतीयत इति व्यर्थोऽयमुपचारो लक्षणायासः काव्यप्रकाशकारस्येति चण्डीदासपण्डितानामभिचा- रितानामभिचारिताभिधानम्। तथा हि-सादृश्यसम्बन्धिनोरिव तदितरसम्बन्धिनोन सम्बन्धौदासिन्ये न वृत्तिः । अत एवान्यैरुक्तम्-सम्वन्धानन्तरं लक्ष्यलक्ष्यकयोः साक्षाइत्तं पदम्। सादृश्यं तु गोवाहोकादितद्धम्मसाजात्यरूपं न तथेति। अत एवं क्वचित्तटादो गङ्गादिसम्बन्धात् किश्चित् शैत्यमस्त्येव। किन्तु गङ्गाशब्देन प्रतिपादने गङ्गात्वप्रतीतौ तत् शैत्यादिकमधिकं प्रतीयते वाहीके पुनर्गोनिष्ठानां गुणानां कदाचिन्न सम्भवः। किन्तु तत्सजातीयानाम्। कि्च गौर्वाहिक इत्युक्तेऽपि प्रतिगन्तुः सवेथा नाभेद प्रतिपत्तिः; किन्तु सामानाधिकरण्यप्रयोगात् तस्याः स्थगनमात्रम्। तदुक्तं शारीरिक- मीमांसाव्याख्याने वाचस्पतिमिथ्रेः-अपि च परः शब्दः परत्र वक्ष्यमाणगुणयोगेन प्रवर्त्तत इति। यः प्रयोक्तप्रतिपत्तेः संप्रतिपत्तिः स गौणः । स च भेदप्रत्ययभेदपुरः- सर इति।

क्चेति। अनयोर्गोंणी शुद्धेति संज्ञाकरणे बीजमाह-इयश्चति।-इति केचित्। इयञ् "एतानि तैलानि हेमन्ते सुखानि" इत्यादौ निर्दिष्टा च। गुणयोगात्=लक्ष्ये मुख्यस्य सम्बन्धो गुणस्तद्वत्त्वात् न तु साक्षात्सम्बन्धात्। यद्वा-"गुणस्य साधारणधर्म्मस्य

७० साहित्यदर्पण :- [द्वितीयपरिच्छेदे

महिम्ना भेदप्रतीतिस्थगनमात्रम् (९०)। यथा-अन्निमाणकयोः (१) । शुक्कपटयोस्तु नात्यन्तभेदप्रतीतिः। तस्मादेवमािषु शुद्धैव लक्षणा(९२)।

योगात् स्वविषयकज्ञानजनकत्वसम्बन्धात्", तदुक्तं-"लक्ष्यमाणगुणेर्योगात् वृत्तेरिष्टा तु गौणता'।-इति विवृत्तौ व्याख्यातम्। पुत्रस्तु-"इयं सादृश्यसबन्धहतु- का गुणयोगा न तु साक्षात् सम्बन्धात्' -इत्येवाह। पूर्वा सादश्यातिरिक्तसंचन्ध- निबन्धना। (९०) केचित्तु शक्यलक्ष्ययोरभेदारोपमेवोपचारमाहुः । तथा सति 'आयुर्घृतम्' इत्यादावपि सारापाया उपचारमिश्रणाच्छुद्धात्वं न स्यादित्यतः प्रकारन्तरेणापचारवी- जमाह-उपचार इति। हि तथा हि। विशकलितयोः विभिन्नयोः, सादृश्यातिशयम- हिम्ना बहुविधधम्मेघटितसादृश्य सामर्थ्येन, भेदप्रतीतेभेदज्ञानस्य स्थगनमात्रं विराममानं न तु सर्वथाभाव इत्यर्थः । तथा च आयुर्घृतमित्यादो भेदप्रतीतेर्विरामाभावत्वेनोपचारा- मिश्रणाच्छुद्धात्वमव्याहतमेव। अत्र 'अत्यन्तम्' इत्यस्य व्युत्पत्तिवचित्र्यात् समा- सैकदेशेन 'भेदप्रतीति' इत्यनेन सहान्वयः। भेदप्रतीतेरात्यन्तिकत्वत्व शक्यलक्ष्ययोः सम्वन्धानवगाहितया। तथा शुकरः पट इत्यत्र शुकरगुणवान् पटः शुक्कगुणाद्भिन्न इि शक्यलक्ष्ययोः समवायो भासते न तथा अग्निमोणवक इत्यत्र लक्षणाजन्यवोधात् प्राक् शक्यलक्ष्ययोः सादृश्यसम्वन्धो भासते। किन्तु सादृश्यबोधाभिग्रायबोधानन्त मंवा- त्यन्तिकमेदग्रतीतिः सम्भवति। तस्याय सादृश्यातिशयवोधाभिप्रायबोधसहकृतेना मे- दारें।पेण स्थगनमनुतपत्तिरेवोपचारः, न त्वभेदारोप इति-विव्ृतिकारः । (९१) उपचारोदाहरणं दर्शयति-यथेति। अग्नीति। अत्र विजातीय-

भदज्ञानस्य स्थगनसत्त्वादुपचारः सम्भवतीत्याशयः। (९२) अत्यन्तपदव्यावृत्तिमाह-शुक्कपटयोरिति। 'तु' इत्यव्ययेन पूर्वोदाहरणाद- स्योदाहरणस्य वैलक्षण्यं सूचितम्। तथा च 'सिहो माणवकः' इत्यादोअत्यन्तभिन्नयरमि- माणवकयोस्तेजःस्वित्वादिसादृश्यातिशयमहिम्ना भेदप्रतीतिविरामादस्त्युपचारः । 'शुकः पटः इत्यत्र तु शुक्लादिपदानां गुणिवाचकत्वमते सवथैव भेदाभावान् गुणवाचकत्वमते- ऽपि "गुणगुणिनोरभेद" इति न्यायात् निरूढ़लक्षणाङ्वीकाराच्चऽत्यन्तभेदप्रतीतेरभावा- न्नास्त्युपचारः,-इति वैलक्षण्यमित्याशयः । तस्मादुपचारामिश्रणात्, एवमादिपु शुक्र: पट इत्यादिपु शुद्धव लक्षणा। शुद्धवेत्यकारेण गौणी व्यवच्छिद्यत, तत्रोपचारापेक्षणा- दिति भावः। ननु गोणलक्षणातो रूपकालक्वारस्य को भेदः, रूपकालकारेऽप्यभेदारोपा- नन्तरं सादृश्यबोधस्यानुभवसिद्धत्वादिति चेतू ; रूपके अभेदारोपात् प्रागपि सादृश्य- प्रतीतिः सम्भवति। आरोप्यमाणस्य प्राङ्निददेशे हि गौणलक्षणाप्रयोगवाक्यम्, पश्चा- निहदेशे रूपकप्रयोगवाक्यमिति केचित्। 'गौडेन्द्रं कण्टकं शोधयति' इति गौणलक्षणो-

वाक्यस्वरूपनिरूपणम् ] प्रभालंकृतः। ७१

व्यङपस्य गूढागूढत्वाद्द्विधा स्यु: फललक्षणाः । (९३) प्रयोजने या अप्टभेदा लक्षणा दर्शितास्ता: प्रयोजनरूपव्यङ्गस्य गूढा- गूढ तया प्रत्येकं द्विया भूत्वा षोडशमेदाः। तत्र गूढ :- काव्यर्थभावना परिपक्कवुद्धिविभवमात्रवेद्यः। यथा-"उपकृतं बहु तत्र" इति (९४)। दाहणं 'राजति व्योमकासारे राजहंसः सुधाकरः' इति रूपकोदाहरणं ददतो ग्रन्थकृत- स्तन्नाभिमतमिति मन्तव्यम्। शोभातिशायित्वानतिशायित्वाभ्यामेव गौणलक्षणाया एव रूपकालद्वारत्व-तन्मात्रत्वयोर्व्यवहारः, वैचित्र्यजनकधर्म्मस्यैवालङ्वारस्य वक्ष्यमाण- त्वान्। तथा हि-'वाहुलता पाणिपद्मम्' इत्यादौ गौणलक्षणायाः शोभातिशायितयैव रूपकाल द्वारता। 'गार्वाहीक' इत्याहो तु तस्याः तादृशशोभातिशायित्वाभावात्तन्मात्र- त्वमेवेत्यपरेपां समाधिः। (९३) सम्प्रति व्यक्ञयवैचित्रप्रेणेव प्रयोजनलक्षणायाः पुनर्दवविध्यमाह-व्यङ्गय- स्येति। फलं प्रयोजनं तद्युक्ता लक्षणा फललक्षणा, व्यङ्गचस्य व्यञ्जनावृत्तिलभ्यस्य फलापरपर्य्यायस्य लक्षणामूलीभूतस्य प्रयोजनस्य। गूढत्वं सहृदयमात्रवेद्यत्वम्, अगू- ढ़त्वं सहृदयेतरैरपि वैद्यत्वम्। सहृदयश्च काव्यवासनापरिपक्कवुद्धिः। लक्षणामूलीभूतं प्रयोजनं व्यज्नावृत्तिमात्रगभ्यमिति 'व्यङ्गयस्य' इत्यनेन सूचितम्। "आभ्यामेव व्यङ्गचस्य गूढ़त्वागूढत्वाभ्यां व्वनिगुणीभूतव्यङ्गयाख्यी काव्यप्रकारविशेषौ वक्ष्येते" इति-पुत्रः । (९४) गूढ़त्वमगूढ़त्व्ध स्वयं निर्वक्ति-तत्र गूढ़ इति। गूढ़ो व्यङ्गचोऽर्थेः। गूढ़ इत्यस्य व्यङ्गयारथेविशेषणत्वात् पुंस्त्वम्। काव्यार्थानां भावनया गवेपणया परिप- का परिनिष्ठिता या वुद्धिस्तस्या विभवमात्रेण सामर्थ्यमात्रेण वेद्यो बोध्यः, न त्वपरि- पक्कवुद्धिबोध्य इत्यर्थः । गूढृव्यङ्गयस्योदाहरणमाह-यथा उपकृतमिति। अत्रोप- कृतमित्यादिपदेनापकृतमित्याद्यथों वक्तृमहिम्ना लक्ष्यते। अपकाराद्यतिशयो व्यङ्गयः । स च काव्यार्थभावनापरिपक्कवुद्धिभिः सहृदयरेव ज्ञायत इति भावः । काव्यप्रकाशकारे- पेदं गूढोदाहरणमाह, तदथा- "मुखं विकसितस्मितं वशितवक्रिम प्रेक्षितं समुच्छलितवित्रमा गतिरपास्तसंस्था मतिः । उरो मुकुलितस्तनं जघनमंसवन्धोद्धुरं वतेन्दुवदना कथं तरुणिमोद्रमो मोदते ॥' इति। अत्र विकासस्य पुष्पधर्म्मस्य स्मिते, वशीकरणस्य चेतनवर्म्मस्य प्रेक्षिते ऊर्ध्वग- तिविशेषरूपसमुच्छलनस्य मूर्त्तद्रव्यधर्म्मस्य विभ्रमे, संस्थाया मर्य्यादायास्त्यागस्य चेतनधर्म्मस्य मतौ, मुकुलितत्वस्य पुष्पधर्म्मस्य स्तनयोः उद्धुरत्वस्योत्कृष्टधुरावत्त्व- रूपस्य चेतनधर्म्मस्य जघने, मोदस्य हर्षस्य च्ेतनधर्म्मस्य यौवनोद्गने बाधितत्वा- द्विकसितादिपदैरुपदर्शितपदार्था लक्ष्यन्ते।

७२ साहित्य दर्पण :- [ द्वितीयपरिच्छेदे

अगूढ :- अतिस्पष्टतया सर्व्वजनसंवेद्य:। यथा- "उपदिशति कामिनीनां यौवनमद एव ललितानि।" (९५) अत्र "उपदिशति" इत्यनेन "आविष्करोति' इति लक्ष्यते। आवि- षकारातिशयश्चाभिधेयवत् स्फुट प्रतीयते (९६)। धर्म्मिधर्म्मगतत्वन फलस्यैता अपि दविधा। (६७)

तत्र विकामेनासक्कचितत्वसम्बन्धेन सातिशयत्वं लक्ष्यते, सौरभादि व्यङ्गचम्। वशीकरणेन स्वाधीनत्वं लक्ष्यते, अभिमतविपयनिवृतिः सम्बन्धः, युक्तानुरागित्वं व्यङ्गयम्। समुच्छलनेन बाहुल्यं लक्ष्यते, प्रयोज्यग्रथोजकमावः सम्बन्धः, सकल- मनोहारित्वं व्यङ्गयम्। संस्थापासनेनाधीरत्वं लक्ष्यते, हेतुहेतुगद्भावः सम्बन्धः, पूर्वं मुग्धतया गुरुजनसन्निधौ प्रियतमेऽप्यज्ीकृतमर्य्यादामतिरामीत् इदानी तु मौगव्यत्या- गात् तथा इत्यनुरागातिशयो व्यज्नथः। मुकुलितत्वेन काटिन्यं लक्ष्यते; निविडावयवत्वं सम्बन्धः, ग्द्वा उद्धिन्नत्वं लक्ष्यम्, आलिसनयोग्यत्वं व्यजथम्। उद्धुरत्वेन विल- क्षणरतियोग्यत्वं लक्ष्यने, भारसह नक्षमत्वं सम्वन्धः, रमणीयत्वं व्यवचम्। मोदेनो- त्कर्पों लक्ष्यते, जन्यजनकभावः सम्वन्धः, स्पृहृणीयत्वं व्यज्यम्। तथा चात्रैतानि व्यज्गचानि काव्यवासनापरिपक्वुद्धेः सहृदयस्येव प्रकाशन्त इति। (९५) अतीति। सर्वजनसंवेदः सहदयैररपि वोभ्यः। उपदिशतीति। श्लोकसमुदायो यथा- "श्रीपरिचयाज्जडा अपि भवन्त्यभिज्ञा विदग्वचरितानम्। उपदिशति कामिनीनां यौवनमद एव ललितानि ॥" इति। व्याख्या तु-जडा अनभिज्ञा अपि जनाः, श्रिया: लक्ष्म्याः परिचयः ग्रथमसम्ब- न्वस्तस्मादेव, विदग्धानां चतुराणां यानि चरितानि चरित्राणि तेषामभिज्ञाः ज्ञातारो भवन्तीत्यन्वयः । तत्रार्थान्तरं न्यसति-उपदिशनीति। यौवनस्य मदो हर्पः भर इति यावत्, कामिनीनां स्त्रीणां, यद्ा चतुर्थ्यर्थ पष्ठी, कामिन्ये इत्यर्थः, ललितानि 'सुकु- मारतयाङ्गानां विन्यासो ललितं भवेत्' इत्युक्तलक्षणलक्षितानि, 'अनाचार्य्योपदिष्टं स्याल्ल- लितं रतिचेष्टितम्' इत्युक्तलक्षणलक्षितानि वा, बहुवचनेन विव्वोकविलासादिसर्वहावसं- ग्रहः, उपदिशति अविष्करोति। (९६) अत्र व्यङ्गचार्थस्यागूढ़त्वं दर्शयति-अत्रेति। उपदेशो हि ज्ञानानु- कूलशब्दप्रयोग:, स च चेतनकर्तृकः, अचेतने योवनमदे तत्कर्तृकत्वस्यासम्भवान्मु- ख्यार्थबाधः, तस्मादुपपूर्वधाधातुना स्वार्थ परित्यज्य आविष्काररूपोर्ऽर्थो लक्ष्यते, इयञ्च लक्षणलक्षणा वोध्या। आविष्करातिशयक्ष प्रयोजनात्मा व्यङ्ञार्थ इत्यर्थः। अभि- घेयवत् वाच्यार्थवत्, स्फुटं प्रतीयते सहृदयेतरैरपीति शेषः। (९७) पुनरपि तासां हैविध्यमाह-धर्मीति। एताः पूर्वोक्ताः प्रयोजनमूलाः

वाक्यस्वरूपनिरूपणम् ] प्रभालंकृतः । ७३

एता अनन्तरोक्ता: षोडशभेदा लक्षणा: फलस्यवर्म्मिगतत्वेन धर्म्म- गतत्वेन च प्रत्येकं द्विधा भूत्वा द्वात्रिंशन्देदाः (९८)। दिज्जात्रं यथा -- "स्निग्धश्यामलकान्तिलिप्तवियतो वेल्लद्वलाका घना वाताः शीकरिणः पयोदसुहदामानन्दकेका: कलाः। कामं सन्तु दढं कठोरहदयो रामोऽस्मि सर्व सहे वैदेही तु काथं भविष्यति हहा! हा देवि! धीरा भव॥ (९९) अत्रात्यन्तदुःखसहिष्णुरूपे रामे धर्म्मिणि लक्ष्ये तस्यैवातिशयः

पोडशप्रकारा अपि लक्षणाः, फलस्य प्रयोजनस्य, धम्मी लक्ष्यः तह्गगतत्वेन; धर्म्मः लक्ष्यवृत्तिपदार्थस्तद्वततवेन चेत्यर्थः, प्रत्येकमेव द्विधा भवन्ति। (९८) विवृणोति-एता इत्यादि। अनन्तरोक्ता अव्यवहितपूर्वोक्ताः प्रयो- जनमूला इत्यर्थे: । (९९) सर्वासां तासामुदाहरणप्रदर्शने ग्रन्थभूयस्त्वं स्यादित्यत आह-दिङ़- मात्रेति। अनयोरेकैकप्रकारमात्रमुदाहरणं प्रदर्श्यत इति शेषः । फलस्य धर्म्मिगतत्वेनोदाहरणमिदम-स्निग्धेति। विरहिण: श्रीरामस्योक्तिरियम्। स्निग्धा इलक्ष्णा श्यामला अत्यन्तकृप्णा या कान्तिस्तया लिपं व्याप्ं सम्यगाच्छादितं वियदाकाशं यैस्तथाभूताः, वेल्लन्त्यो विलासात् खेलन्त्यो वलाका वकपङ्कयो येषु तथा भूताश्च, घना मेघाः, कामं यथेषं यथा स्यात्तथा सन्तु भवन्तु। तथा शीकरिणोऽम्वुक- णधारिणो वाता वायवश्च कामसन्तु। तथा कला मधुरास्फुटाः, पयोदसुहदां मेघमित्राणां मयूराणाम्, पयोदस्य मयूरसुहृत्वं केकाजनकतया, आनन्दकेकाः प्रमोदजनितकेकाव्वनयश्ष कामं सन्तु। विरहिमारकेभ्यस्तेभ्य उद्दीपकातिशयेभ्योन विभेमीति भावः। ननु तनात्वे भवतो महत् कष्टमेव भविष्यतीत्यत्नाह-दृढ़मित्यादि। दृढ़ं बलवत् कठोरं कर्कशं हृद- यमन्तःकरणं यस्य तादशः अहं रामोऽस्मि सकलदुःखपात्रत्वेन प्रसिद्धोऽस्मीति तात्प- रर्यम्। अत एव सर्व=पितृमरण मातृवियोग-वनवास-जटाधारण-फलमूलाहारादिवत् जान- कीविरहमपि पूर्वोक्तविरहिमारकोद्दीपकातिशयं क्लेशमपि वेत्यर्थः, सहे सोढुं शक्रोमि। अत्रैतादृशदःखजनकसमाजेऽपि प्राणधारणादात्मन्यक्कारो व्यज्यते। तु किन्तु, वैदेही आजन्मसुखसम्बर्द्धिताSतिसुकुमारी राजकुमारी सीता, क्थ भविष्यति ईदृशघनादिदर्शने मां विना कीदृशी भविष्यति, अत्यन्तमेवाधीरा भविष्यतीति भावः, यद्वा-कथ्षं भविष्वति केन प्रकारेण जीविष्यति तज्जीवनं न सम्भाव्यत इत्यर्थः । हहेति विषा- दातिशये। हा देवि। सीते ! धीराभव ईदृशेऽपि व्यापारे धैर्य्यावलम्बिनी भव। अत्र देवत्वेन परमसौकुमार्य्येऽपि वैय्यौचित्यं व्यज्यते। काव्यप्रकाशटीकायां कमलाकरेण तु "सीतामरणं सम्भाव्य रामः परृथिवी प्रत्याह- हे सर्वसहे वसुधे देवि! धीरा भव दुहितृशोकेन त्वं मा विदीर्णों भवे"ति व्याख्यातम्। १०

साहित्यदर्पण :- [द्वितीयपरिच्छेदे

फलम् (१००) "गङ्गायां घोषः" इत्यत्र तटादिषु लक्ष्येषु शतित्वपावन- त्वादिरूपधर्म्मस्यातिशयः फलम् (१) तदेवं लक्षणाभेदाश्चत्वारिंशन्मता बुघैः ॥११॥(२) रूढावष्टौ फले द्वात्रिंशदिति चत्वारिंशल्लक्षणाभेदाः। किश्च -- पदवाक्यगतत्वेन प्रत्येकं ता अपि द्विधा। (३) ता अनन्तरोक्ताः। तत्र पद्गतत्वेन यथा-"गङ्गायां घोषः"। वाक्य- गतत्वेन यथा-"उपकृतं बहु तत्र"इति। एवमशीतिप्रकारा लक्षणा (४)।

अत्र रामपदेन दुःखपात्रतालक्षणया व्यज्यमानस्य राज्यत्याग-जटा-वल्कलवा- रण-पितृशोकाद्यधिगतदुःखसहनातिशयस्यावगमे व्यज्ञनयावगतैः शोकावेगधैर्यर्य- निर्वेदादिभि: परिपुष्टो विप्रलम्भः प्रकाश्यत इति प्रकाशोद्योते स्पष्टम्। (१००) फलस्यात्र धर्मिगतत्वमेवेति समन्वयति-अत्रेत्यादिना। धर्मिणि अत्यन्तदुःखसहिष्णुत्वरूपधर्म्मवति। लक्ष्ये लक्षणाप्रतिपादे। तस्यव दुःखसहिष्णुत्व- रूपस्य रामस्य, अतिशयो दुःखसहिष्णत्वविषयकोत्कर्पः, फलं प्रयोजनम्। अयमर्थ :- "रामोऽस्मि सर्वसहे" इत्यत्र केवलस्यैव रामस्य सर्वसहत्वस्याप्रसिद्धर्मुख्यार्थबाधात् रामस्य चात्यन्तदुःखसहिष्णत्वरूपविशेषो लक्ष्यते। तथा हि मुख्यार्थस्य रामस्य 'सर्वं सहे' इति वाक्यार्थेऽन्वयसिद्धये अत्यन्तदुःखसहिष्णत्वरूपेतरार्थस्याक्षेपादियमु- पादानलक्षणा बोध्या, अत्यन्तदुःखसहिष्णुत्वं लक्ष्यतावच्छेदकम्। एवच्च लक्ष्यार्थेऽत्य- न्तदुःससहिष्णुरूपे रामे तस्यव दुःखसहिष्णत्वविपयकोत्कर्षरूपोSतिशयः प्रतीयत इति लक्षणायाः फलं धर्मिगतमेवेति बोध्यम्। (१) फलस्य धर्म्मगतत्वं दर्शयितुमाह-गङ्गायामिति। धर्म्मस्यातिशयो धर्म्मनिष्ठ एवेति फलमत्र धर्म्मगतं बोध्यम्। यद्यप्युक्तलोके लिप्पदस्य व्याप्तेर्लेक्षणा व्याप्तरतिशयः फलमिति धर्म्मगतफललक्षणाया उदाहरणं तत्रैव सम्भवति, तथापि गङ्गायां घोष इति प्रसिद्धोदाहरणमुपन्यस्तम्। (२ ) संख्यया लक्षणा: सङ्कलयति-तदेवमिति। तत् तस्मात्, एवमुक्त- प्रकारेण। (३ ) संख्यया सङ्कलितानां तासामपि लक्षणानां पुनर्द्वैविध्यं दर्शयितुमाह- किञ्चेति । अपि चेत्यर्थः । पदेति। ता लक्षणाः, प्रत्येकम् एकैकम्, पदवाक्यग- न क्वचित् पदगतत्वेन क्वचिच्च वाक्यगतत्वेनेत्यर्थः । ननु अभिवावल्लक्षणायाः पद- धर्म्मत्वेन कथं वाक्यगतत्वमिति चेतु, उच्यते, यत्र वाक्ये वाक्यसमुदाये वा बहुप- देषु लक्षणा तन्नव तस्या वाक्यगतत्वमुपचारात्। (४ ) वाक्यगतत्वेनेति । "उपकृतं बहु तत्रे"त्यत्र बहुपदनिष्ठत्वाभिप्रायेण

वाक्यस्वरूपनिरूपणम्] प्रभालंकृत: ।

लक्षणाया वाक्यगततवं बोध्यम्। एवमेव हि व्वनिगुणीभूतव्यङ्गयदोषगुणालङ्काराणां वाक्यनिष्ठत्वं प्राचीनालद्वारग्रन्थेष्वपि प्रायशो दृश्यते। तथा चेदं काव्यप्रकाशे वाक्यगतनिहतार्थत्वे उदाहरणम्, यथा- सायकसहायवाहो मकरध्वजनियमितक्षमाधिपतेः । अब्जरुचिभासुरस्ते भातितरामवनिप ! इ्लोकः ॥ इत्यत्र सायकादयः शब्दाः खङ्गाब्धिभूचन्द्रयशः पर्य्यायाः शरायर्थतया प्रसिद्धाः। तस्मादत्र वाक्यगतो निहतार्थत्वदोषः । एवमन्येषामुदाहरणान्यूह्यानि। अशीतिप्रकारा लक्षणा यथा- रूढो उपादानलक्षणा सारोपा शुद्धा यथा-अश्वः श्वेतो धावति इति । १। रूढौ उपादानलक्षणा साध्यवसाना शुद्धा यथा-शवेतो धावति इति। २। रूढौ लक्षणलक्षणा सारोपा शुद्धा यथा-कलिङ्गः पुरुषो युध्यते इति। ३। रूढौ लक्षणलक्षणा साध्यवसाना शुद्धा यथा-कलिङ्गः साहसिक इति।४। रूढौ उपादानलक्षणा सारोपा गौणी यथा-एतानि तैलानि हेमन्तें सुखानि इति ।५। रूठौ उपादानलक्षणा साध्यवसाना गौणी यथा-तैलानि हेमन्ते सुखानि इति।६। रूढौ लक्षणलक्षणा सारोपा गौणी यथा-राजा गौडेन्द्रं कण्टकं शोधयति इति।७ रूढौ लक्षणलक्षणा साव्यवसाना गौणी यथा-राजा कण्टकं शोधयति इति ।८। इत्येवं केवलरूढिमूला अष्टौ लक्षणाः । प्रयोजने उपादानलक्षणा सारोपा शुद्धा यथा-एते कुन्ताः प्रविशन्ति इति ।१। प्रयोजने उपादानलक्षणा साध्यवसाना शुद्धा यथा-कुन्ताः प्रविशन्ति इति ।२। प्रयोजने लक्षणलक्षणा सारोपा शुद्धा यथा-आयुर्धृतम् इति। ३। ग्रयोजने लक्षणलक्षणा साध्यवसाना शुद्धा यथा-आयुः पिवति इति। ४।5 प्रयोजने उपादानलक्षणा सारोपा गौणी यथा-एते राजकुमारा गच्छन्ति इति ।५। प्रयोजने उपादानलक्षणा साध्यवसाना गौणी यथा-राजकुमारा गच्छन्ति इति ।६। प्रयोजने लक्षणलक्षणा सारोपा गौणी यथा-गौर्वाहीक इति।७। प्रयोजने लक्षणलक्षणा सा्यवसाना गौणी यथा-गौर्जल्पति इति।८। इत्येवं प्रयोजनमूला अष्टौ लक्षणाःने ताश्च प्रयोजनमूला लक्षणा प्रयोजनात्मकव्यङ्कयस्य गूढत्वेनागूढत्वेन च प्रत्येकं 1 द्विधा भूत्वा घोडशप्रकारा भवन्ति। गूढ़त्वे उदाहरणं यथा-"उपकृत वहु तत्र किमुच्यत" इत्यादि। अगूढ़त्वे उदाहरणं यथा-"उपदिशति कामिनीनां यौवनमद एव ललितामित्र इत्यादि। ता अपि तत्प्रयोजनस्य धर्म्मिवृत्तित्वेन धम्मवृत्तित्वेन च प्रत्येकं द्विविधाः सत्यो द्वान्निंशद्विधा जायन्ते।

७६ साहित्यदर्पण :- [ द्वितीयपरिच्छदे

अथ व्यक्चना (५)। विरतास्वभिधाद्यासु ययार्थो बोध्यतेऽपरः ॥१२॥ सा वृत्ति्व्यञ्जना नाम शब्दस्यार्थादिकस्य च । (६) "शब्द-बुद्धि-कर्म्मणां विरम्य व्यापाराभावः" इति नयेन अभि- धा-लक्षणा-तात्पर्य्याख्यासु तिसृषु वृत्तिषु स्वं स्वमर्थ वोधयित्वा उप- त्षीणासु, यया अपरः अन्योडर्थों बोध्यते, सा शब्दस्यार्थस्य प्रकृतिप्र- त्ययादेश्च वृत्तिर्व्यश्जन-ध्वनन-गमन-प्रत्यायनादिव्यपदेशविपयो व्यअना नाम (७)। प्रयोजनस्य धर्म्मिवृत्तित्वेनोदाहरणं यथा-"रामोऽस्मि सर्वं सहे" इत्यादि। प्रयोजनस्य धर्म्मतृत्तित्वेन तूदाहरणं यथा-"गङ्गायां घोषः" इत्यादि। ताश्च प्रयोजनमूला द्वान्रिंशत्प्रकारा लक्षणा उक्ताभि: रूढिमूलाभिरष्टाभिः सह मिलिंत्वा चत्वारिशत्प्रकारा भवन्ति। एताश्च सर्वाः लक्षणा पदवृत्तित्वेन वाक्यवृत्तित्वेन च पुनः प्रत्येकं द्विधा भूत्वा समष्टया अर्शातिप्रकाराः सम्पद्यन्ते। पदवृत्तित्वेनोदाहरणं यथा-"गङ्गायां भोष" इत्यादि। वाक्यवृत्तित्वेनोदाहरणं यथा-"उपकृतं बहु तत्र किमुच्यते" इत्यादि । (५) अथो श्यक्रमप्राप्तां व्यञ्जनां निरूपयितुमाह-अथति। लक्षणानिरू- पणानन्तरम्। (६) विरतास्विति। अभिधाद्यासु अभिधा लक्षणा-तात्पर्य्यात्मिकासु तिस- ष्वंव वृत्तिषु विरतासु स्वं स्वमर्थ बोधयित्वोपक्षीणासु सतीपु, यया वृत्या अपरो- व्यङ्गचत्वेन निरूपयिष्यमाणो वस्त्वलङ्काररसलक्षणोऽर्थो बोध्यते, सा शब्दस्य अर्थस्य च वृत्तिव्यञ्जना नामेत्यन्वयः। तथा च अभि- वेयादिभिन्नार्थोपस्थापकवृत्तित्वं व्यज्नात्वमिति तल्लक्षणं पर्य्यवसितम्। आदिपदेन लक्ष्यार्थतात्प्य्यार्थयोः संग्रहः। अत्र वाच्यत्वस्य केवलान्वयित्वेऽपि तत्तत्पदनिष्ठवा- चकतानिरूपितवाच्यत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदवत्त्वमर्थस्य विवक्षितमिति नाप्रसिद्धिः। अत्रेदं विवृतिकारव्याख्यानम्-वृत्तिर्व्यापारः, सा च वक्तृतात्पर्य्यविशेपरूपा, वक्तृतात्पर्य्यञ्च 'एतत्पदं वाक्यं वा इममर्थ बोधयतु, इति वक्तुरिच्छाविशेषः। शाब्द्ा व्यञ्नायाः पद्धम्मेत्वम्, आर्थ्यास्तु वाक्यधम्मत्वम्, एतत्पदं वाक्यं वैतदर्थवोधाभिप्रायकमिति ज्ञानविषय एव सा स्वार्थ वोधयति-इति। मुख्यार्थवाध- अ्हनिरपेक्षबोधजनको मुख्यार्थसम्वद्धाऽसम्बद्धसाधारणः प्रसिद्धाप्रसिद्धार्थविषयको वक्त्रादिवैशिष्टयज्ञानप्रतिभादुद्वुद्धः संस्कारविशेषो व्यजनेति मञ्जूषाकारः । (७) विवृणोति-शब्दबुद्धित्यादि। शब्दा गवादि: बुद्धिः प्रत्यक्षादि: कर्म्म

वाक्यस्वरूपनिरूपणम् ] प्रमालंकृतः । GG

तत्र-(८)। अभिधालक्षणामूला शब्दस्य व्यञ्जना दविधा ॥१३। (०) अभिधामूलमाह- अनेकार्थस्य शब्दस्य संयोगाद्ैनियन्त्रिते। एकत्रार्थेऽन्यधीर्हेतुव्यञ्जना साभिधाश्रया॥१४।(१०) ज्योतिष्टोमादि च तेषाम्, विरम्य एकवारमात्रस्वस्वविपयोपस्थापनानन्तरमुपरम्योपक्षी णीभूय स्थितानामिति शेषः, व्यापाराभावः उपक्षीणतवेनानर्हत्वात्पुनस्तद्विपयोपस्थाप- नाभावः । अयं भाव :- एकवारमुच्चरितो गोशब्द एकवारमेव सास्नादिमन्तमर्थ प्रति- पाद्योपक्षीणो न पुनस्तमर्थ प्रतिपादयेत्। तथा धूमध्वजादनुमितावेकवारं कृतं धूमादि- दर्शनमेकवारमेव वह्यादनुमानं साधयित्वोपक्षीणं न पुनस्तत्साधयेत्। तर्थेकवारमनु- ष्टितं यागादि कम्मैंकवारमेव स्वर्गादिजननयोग्यमपूर्व जनयित्वोपक्षीणं न पुनस्तं जन- येदिति। तिरृष्वित्यभिहितान्वयवादिमतमाश्रित्य, अन्विताभिधानमते तु द्वयोः, तत्रापि लक्षणाया अभावे तु प्रथममते द्वयोः, द्वितीयमते ह्येकस्याः ।-इति पुत्रः। अर्थादिकस्येत्यादिपदं विवृणोति-प्रकृतीति। प्रकृतिर्नाम अर्थावबोधहेतुः प्रत्ययवि- धानावधिभूतः शब्दविशेष. । सर्वेषामेव प्रत्ययानां प्रकृति निमित्तीकृत्यवोत्पत्तिविधा- नात्। भाष्येऽप्युक्तम्-"तावेव सुपिडौ यौ ततः परौ सैव प्रकृतिराद्या" इति। अय- मर्थः-ततः विधानावधेः यौ परो तावेव सुप्तिडौ, या च तयोरादा विधानावविभूता सैव प्रकृतिरिति । ग्रत्ययस्तु प्रकृतिमवधीकृत्य विधायमानः स्वार्थबोधकः शब्दविशेषः। अत एवोक्तं हरिणा-यः शब्दः स्वेतरस्यार्थे स्वार्थस्यान्वयबोधन। यदपेक्षस्तयोः पूर्वो प्रकृतिः प्रत्ययः परः ॥-इति। आदिपदादुपसर्गोदिग्रहणम्। ध्वननादयो व्य- अनस्य पय्यायान्तराणि। अन्नाप्यादिपदात् सूचनादेर्गहणम्। (८) व्यजनाया विभागकरणायाह-तत्रेति। तत्र व्यसनाविषये अर्यं विभाग इति शेष: । (९) अभिधेति। अभिधालक्षणे मूले कारणे यस्याः सा। तथा च-शार्द्वी व्यजना द्विविधा, एका अभिवामूला द्वितीया लक्षणामूला च। अभिधान्वय- व्यतिरेकानुविधायित्वमभिधामूलत्वं लक्षणान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वं च लक्षणामूल त्वम्।-इत्यर्थेः । (१०) अनेकार्थस्येति। अनेकार्थस्य =अनेकन्न गृहीतशक्तिवस्य शब्दस्य एकत्रार्थ=एकस्मिन्नर्थ संयोगादै := अनुपदमेव वक्ष्यमाणः संयोगादिभिनियामकेः पदार्थ: करणैः नियन्त्रिते =अर्थान्तरनिरुद्धप्रसरतयाऽभिधया व्यवस्थापिते सति, अन्यस्य = अभिवाया अविषयस्यार्थान्तरस्य धीहेतुः=प्रतीतिकारणं या वृत्तिः सा अभिधाथ्रया =अभिधामूला व्यजना स्यात्। प्राकरणिकमर्थ बोधयित्वाभिधायां विरतायां अप्राकर-

साहित्य दर्पण :- [द्वितीयपरिच्छेदे

आद्यशब्दाद्विप्रयोगादयः। उक्तं हि-(११)। "संयोगो विप्रयोगश्च साहचर्य्य विरोधिता। अर्थः प्रकरणं लिङ्गं शब्दस्यान्यस्य सन्निधि:॥ सामर्थ्यमौचिती देशः कालो व्यक्ति: स्वरादयः। शब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेपस्सृतिहेतवः ॥" (१२) "सशङ्गचक्रो हरि" इत्यत्र शङ्मचक्रसंयोगेन हरिशब्दो विष्णुमे

णिकवोधे व्यजना अभिधान्तरमपेक्षत इत्यभिधामूलत्वमस्याः । ननु अभिधान्तरस्य संयोगादिना प्रतिरुद्धत्वेन कर्थं व्यजनाजन्यबोधे सहकारित्वमिति चेन्न, अभिधायाः स्वातन्त्र्येणार्थान्तरोपस्थापने संयोगादेः प्रतिबन्धकत्वकल्पनात्। ननु अभिवयवार्था- न्तरमुपस्थाप्यतां कि व्यञ्ञनया संयोगादेः प्रांतिवन्धकत्वस्य च कल्पनेनेति चेत्, न, अप्राकरणिकद्वितीयार्थबोधान्निष्कम्पप्रवृत्त्यभावेन तस्य आस्वादविशेपजनकत्वेन च तत्र वैजात्यस्यावश्यं वाच्यत्वेन तस्य च कारणविशेषाधीनसिद्धिकत्वेन व्यजनासिद्धेरभि- धया द्वितीयार्थस्य प्रथममुपस्थाने संयोगादेः प्रतिवन्धकत्वकल्पनस्यावश्यकत्वाच्च। इति विवृतिः । (११) उक्तं हीति । भर्त्तृहरिणेति शेपः । संयोग इति। संयोग: सम्यक् योग: प्रसिद्धसम्बन्धः । विप्रयोग: प्रसिद्धसम्ब- न्वध्वंसः पभागो वा। साहचर्य्यम् एककालदेशावस्थायित्वम्, एकस्मिन् कार्य्ये पर. स्परसापेक्षत्वं वा। केचित्तु-साहचर्य्य सादृश्यम्, सदृशयोरेव प्रायेण सहचरणदर्श- नात्, शब्दयोरपि सदृशार्थयोरेव सह प्रयोग इत्युत्सर्गाच्चेत्याहुः। विरोधिता वध्य- घातकत्वं सहानवस्थानञ्व। अर्थः प्रयोजनापरपर्य्यायमनन्यथासाध्यं फलम्। प्रकरणं प्रस्ताव: । लिङ्गं संयोगातिरिक्तसम्बन्धेन परपक्षव्यावृत्तो धर्म्म इति केचित्, परेतु- संयोगातिरिक्तसम्बन्धेन परपक्षव्यावर्त्तको धर्म्मो न त्वसाधारणो ध्म्मः, सशङ्गचक्र इत्यादावतिव्याप्तः, कुपितो मकरध्वज इत्यत्राव्याप्तेश्चेत्याहुः। अन्यस्य सन्दिग्वा- र्थकभिन्नस्य शब्दस्य समानविभत्तयन्तपदस्य सन्निधिरव्यवधानम्। केचित्तु-शब्द- स्यान्यस्य सन्निधि := समासाद्यधीनसमानार्थेकताकशब्दान्तरसमभिव्याहारः, समासा- द्यधीनत्वविशेषणात् 'सशङ्गचक्र' इत्यत्रातिव्याप्तिनिरस्ता, समानार्थकतेति विशेषणात् 'स्थाणुं वन्दे' इत्यत्रातिव्याप्तिश्च निरस्ता। सन्निधिः सामानाधिकरण्यमिति-पुत्रः प्राह। सामर्थ्य तत्कारणनियमः । औचिती योग्यता। देशस्तद्विशेषः । कालस्तद्वि- शेषः । व्यक्तिः पुंस्त्वादिः। स्वरा उदात्तादयः। आदिपदात् हस्तभज्गीप्रभृतयश्ष। एते शब्दार्थस्य शब्दवाच्यार्थस्य अनवच्छेदेऽनिश्चये सति; कतमोर्ऽर्थोत्र विवक्षित इति सन्देहे सति तदपाकरणद्वारेण विशेषस्मृतिहेतवः विशेषस्य विवक्षितार्थस्य या स्मृति- र्ञानं तद्धेतवः तज्जनका भवन्तीत्यर्थः ।

वाक्यस्वरूपनिरूपणम् ] प्रभालंकृतः । ७ह

वाभिधत्ते (१३)। "अशङ्चक्रो हरिः" इति तद्वियोगेन तमेव (१४)। "भीमार्ज्जुनौ" इति अर्ज्जुन पार्थः (१५) "कर्णार्ज्जुनो" इति कर्णः सूत्रपुत्रः (१६)। 'स्थाणुं वन्दे" इति स्थाणुः शिवः (१७)। "सर्व्वे जानाति देवः" इति देवो भवान् (१८)। "कुपितो मकरध्वजः" इति मकरध्वजः कामः (१९)। "देवः पुरारिः" इति पुरारि: शिवः (२०)। "मधुना मत्तः पिकः" इति मघुर्वसन्तः (२१)। "यातु वो दयिता (१३) एषां नियन्त्रणस्वरूपं क्रमादुदाहरणैदर्शयितुमादौ संयोगस्य नियामक- त्वमुदाहरति-सशङ्गेति। अत्र हरिर्विष्णुः सिहादिर्वा इति सन्देहे सतीति योज्यम्। विष्णुमेवेत्येवकारेण सिहाश्वादेर्व्यवच्छेदः। (१४) वियोगस्य नियामक वमुदाहरति-अशद्गेति। अत्रापि पूर्ववत्सन्देहे सतीति योज्यम्। तयोः शङ्चक्रयोवियोगेनाभावेन तं हरिमेवाभिधत्त इत्यनुषज्यते, प्रतिषेधस्य प्रसक्तिपू्वकत्वात्। (१५) साहचर्य्यस्य नियामकत्वमुदाहरति-भीमेति। अत्र अर्जुनो वृक्ष- विशेष: पार्थों वेति सन्देहे भीमसाहचर्य्यात् अर्जुनः पार्थस्तृतीयपाण्डव एव न तु वृक्षविशेषः । (१६) विरोधिताया नियामकत्वमुदाहरति-कराति। अत्र कर्ण: भ्रवर्ण सृत- पुत्रो वेति सन्देहे अर्जुनसूतपुत्रयोविरोधितया कर्ण: सूतपुत्रो राधेय एव न तु श्रवणे- न्द्रियम्। अत्र वध्यघातकत्वरूपविरोधिता। 7,

(१७) अर्थस्य नियामकत्वमुदाहरति-स्थाणमिति। अत्र स्थाणुः शङ्कु: त्रिवो वेति सन्देहे स्थाणुपदस्य शङ्कवाचकत्वे भवच्छेदरूपं प्रयोजनं न घटते। अतः स्थाणुः शिव एव न तु शङ्कः । प्रयोजनमत्र भवच्छेदः । (१८) प्रकरणस्य नियामकत्वमुदाहरति-सवमिति। अत्र देवपदेन त्रिदश- नृपगोः सन्हेहे प्रस्तावात् देवो भवान् प्रकृतो राजा न तु कक्षित् त्रिदशः। अत्र राजस- म्बोव्यकदूतकथा प्रकरणम् । (१९) लिङ्गस्य नियामकत्वमुदाहरति-कुपित इति। अत्र मकरध्वजपदेन कामसमुद्रयो: सन्देहे कोपरूपप्राणिधम्मस्य समवायेन कामे एव सम्भवात् भकरध्वजः कामो मदनो न तु समुद्रः तस्याप्राणित्वेन कोपरूपधम्मोभावात्। (२०) अन्यशब्दसन्निधेनियामकत्वमुदाहरति-देव इति। अन्न पुरारिः किं त्रिपुरासुरहन्ता शिवः शत्रुपुरनाशकस्तदन्यः कश्चिद्वेति सन्देहे देवतावाचकसमानवि- भक्त्यन्तदेवपदसान्निध्यात् पुरारिः शिव एव। (२१) सामर्थ्यस्य नियामकत्वमुदाहरति-मधुनेति। मधुपदेन मद्यवसन्त- यो: संशये मद्येन पिकस्य मत्तताया अप्रसिद्धत्वात् वसन्तकाले एव तस्याः पिके सुस- म्भवात् मधुरवेसन्तो न तु मद्यम्।

साहित्यदर्पण :- [ द्वितीयपरिच्छेदे

मुखम्" इति मुखं साम्मुख्यम् (२२)। "विभाति गगने चन्द्रः" इति चन्द्रः शशी (२३)। "निशि चित्रभानुः" इति चित्रभानुर्वन्हिः (२४)। "भाति रथाङ्गम्" इति नपुंसकव्यक्त्या रथाङ्गं चक्रम् (२५)। स्वरस्तु वेद एव विशेषप्रतीतिकृत्, न काव्य इति तस्य विपये नोदाहतम् (२६)। इदश्च के ऽप्यसहमाना आहु :- "स्वरोऽपि काक्कादिरूपः काव्ये विशेषप्रतीतिकृदेव, उदात्तादिरूपोऽपि मुनेः पाठोक्तदिशा शङ्गारादि- रसविशेष प्रतीतिकृदेवेत्येतद्विपये उदाहरणमुचितमेव" इति, (२७) तन्न,

(२२) औचित्या: नियामकत्वमुदाहरति-यात्विति। अत्र दयिता प्रिया वो युष्माकं तवेत्यर्थः; मुखं वदनं यातु प्रविशतु अथवा मुनं मानमपहाय साम्मुख्यं यातु प्राप्नोतु इत्यर्थ इति सन्देहे दयितायाः सामुख्यप्राग्तेरेव योग्यत्वात् मुसं साम्मुख्यमेव। न तु वदनम्। (२३) देशस्य नियामकत्वमुद्दाहरति-विभातीति। अत्र वन्द्रः कर्पूरः शशी वेति सन्देहे शशिनो गगनदेशसम्भवात् चन्द्रः शश्येव न तु कर्पूरः। (२४) कालस्य नियामकत्वमुद्षाहरति-निशीति। अत्र चित्रमानु. सूर्य्यों वह्निर्वेति मंगये चित्रभानुवेहविरग्निरेव न तु सूग्यः, निशि काले तस्यासम्भवात्। (२') व्यकेनियामकत्वमुदाहरति-भातीति। अत्र रथाङ्गपदेन चक्र-चक्र- वाकयोः सन्देहे नपुंसकव्यकथा=नपुंसकलिङ्वेन रथाहं चक्रमेवाभिधीयने नतु चक्रवाकः, तद्वाचकरप पुंलिद्गत्वात्। (२६ ) स्वरस्य नियामकत्वं किमित्यपेक्षायामाह-स्वरस्त्विति। विशेष- प्रतीतिकृत् उदाहृतवदेकतराथेनियामकः । तदुक्तं पाणिनीयशिक्षायाम्-"मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह। स वाग्वत्रो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्र- शत्रु: सरतोऽपराधात्" ॥ इति। यथा-इन्द्रशत्रुरिति पदे इन्द्रः शत्रुः शातयिता यस्येति बहुव्रीहौ आद्यपदोदात्तत्वम्। तेन च इन्द्ररय शातनकर्तृत्वं बोन्यते। इन्द्रस्य शत्रुरिति पष्टीतत्पुरुपपक्षे अन्त्यपदोदात्तत्वम्। तेन च इन्द्रस्य शातनकर्म्मतयाऽव- गमः। न काव्ये स्वरो विशेषप्रतीतिकृदित्युनुपङ्गः । नोदाहतं प्राचीनेरिति शोपः। तथाहि प्राचीनपथावलम्बिना मयापि नोदाहृतमिति भावः । (२७) इदञ्चेति। अव्यवहितपूर्वोक्तं प्राचीनमतं केऽपि भदादयः चण्डी- दासराघवानन्दप्रभृतयथ्। काकुः 'भिन्नकण्ठव्वनिधीरेः काकुरित्यभिधीय्रते" इत्युक्तलक्षणः, विकृतस्वर इति यावत्। यथा-"मथ्नामि कौरवशतं समरे न कोपात" इत्यादौ काक्वादिरूपः स्वरो विशेषप्रतीतिकृदेव। उदात्तादिरूपोऽपि स्वरः, आदिपदेनानुदात्तसमाहारयोर्ग्रहणम्। उच्चस्वर उदात्तः, नीचस्वरोऽनुदात्तः, मव्यस्वरः समादारक्र। मुनेर्भरतस्य नाव्याचार्य्यस्य पाठोक्तदिशा वचनानुसारेणेत्यर्थः । यथा-

वाक्यस्वरूपनिरूपणम् ] प्रभालंकृतः ।

तथाहि स्वराः काकादय उदात्तादयो वा व्यङ्गयरूपमेव विशेषं प्रत्याय- यन्ति, न खलु प्रकृतोक्तमनेकार्थशब्दस्यैकार्थनियन्त्रणरूपं विशेषम् (२८)। किश्च यदि यत्र क्वचिदनेकार्थशव्दानां प्रकरणादिनियमाभावाद. नियन्त्रितयोरप्यर्थयोरनुरूपस्वरवशेनैकत्र नियमनं वाच्यम्, तदा तथाविधस्थले श्लेषानङ्गीकारप्रसङ्ग:, न च तथा (२९)। अतएवाहुः इलेषनिरूपणप्रस्तावे-"काव्यर्मे रवरो न गण्यत इति च नयः" इत्य- लमुपजीव्यानां मान्यानां व्याख्यानेषु कटाक्षनिक्षेपेण (३०) आदिशब्दात् "एतांवन्मात्रस्तनी" इत्यादौ हस्तादिचेप्टादिभिः स्तनादीनां कमलको- रकाद्याकारत्वम (३१)। एवमेकस्मिन्नर्थे अभिधया नियन्त्रिते या शब्द-

हास्यशङ्गारयो: स्वरितोदात्तम्, वीररौद्राद् भुतेषूदात्तस्वरितम्, करुणवीभत्सभयानके ष्वनुदात्तस्वरितमुत्पादयेत्" इति। स्वरितयुक्त उदात्तः स्वरितोदात्तस्तम, प्रथमतः स्वरितं क्रमशश्रोदात्तमुत्पादयेदित्यर्थः । एवमन्यत्रापि। (२८ ) भट्टचण्डीदासराघवानन्दप्रभृतीनां मतं दूषयितुमाह-तन्नेति। व्य- ङ्वयरूपमेव विशेषं न त्वभिधेयरूपं विशेषमित्यर्थः । न खलु न त्वित्यर्थः । प्रकृतोक्तमे- तत्प्रकरणोक्त्तम् । तथा च-"संयोगो विप्रयोगश्। ........ विशेषस्मृतिहेतवः ॥" इत्यत्र, विशेषपदेनाभिधेयार्थविशेष एव प्रतिपाद्यते न पुनर्वृत्त्यर्थविशेष इति भावः । (२९) एवं भट्ट्चण्डीदासराघवानन्दोक्तं दूषयित्वा 'नन्वभिधेयार्थविशेषग्रहणे विनिगमनाभावाद् वृत्त्यर्थविशेषोऽपि ग्रहीतुं शक्यते' इति पूर्वपक्ष स्वयमुत्पाद्य निरा- चष्टे-किश्चेति। अनियन्त्रितयोरनियमितयोरप्यर्थयोर्मध्ये। एकत्रेति। एकस्यार्थस्ये- त्यर्थः, षष्ठीसप्तम्योररथेयोर्भेदाभावात्। तथाविघस्थल इति। "येन व्वस्तमनोभवेन वलिजित्कायः पुरा स्त्रीकृतो यश्रोद्वृत्तभुजङ्गहारवलयो गङ्गां च यो धारयन्। यस्याहु: शशिमच्छिरोहर इति स्तुत्यं च नामामराः पायात्स स्वयमन्धकक्षयकरस्त्वां सर्वेदो माधवः ।।" इत्यादौ श्लेषानङ्गीकारप्रसङ्गः। तथा चाव्याप्तिरिति भावः । न तथेति। श्ले- षानङ्गीकारो न चेत्यर्थः। सवैंरेवालक्कारिकैस्तथाविधस्थले श्लेषाङ्गीकारादिति भाव: । (३०) अत्राचार्य्यसम्मति दर्शयति-अत पवेति। न गण्यते अभिधेया- र्थविशेषनियामकत्वेनेत्यर्थः । नयो नीतिः लोकप्रसिद्धिः । तेषासुपजीव्यत्वञ्च तद्ग्रन्थ- निष्ठस्वव्युत्पत्तिविशेषसम्पादनात्। (३१) आदिशव्दादिति। 'कालो व्यक्तिः स्वरादयः' इत्यत्रादिशब्दात्। चेष्टादीत्यादिपदेन 'इतः स दैत्यः प्राप्तश्रीर्नेत एवाईति क्षयम्' इत्यादावात्मनिहदशादयः। ११

साहित्यदर्पण :- [ द्वितीयपरिच्छेदे

स्यान्यार्थबुद्धिहेतु: शक्तिः, सा अभिवामूला व्यञ्ञना (३२)। यथा मम तातपादानां महापात्र-चतुद्दशभाषाविलासिनीभुजङ्ग-महाकवीश्वर-श्री- चन्द्रशेखर-सान्धिविग्रहिकाणाम्- "दुर्गालङ्गितविग्रहो मनसिजं सम्मीलयस्तेजसा प्रोद्यद्राजकलो गृहीतगरिमा विष्वगवृतो भोगिभि:। नक्षत्रेशकृतेक्षणो गिरिगुरौ गाढां रुचिं धारयन् गामाक्रम्य विभूतिभूषिततनू राजत्युमावल्लभः ॥" (३३)

(३२ ) सम्प्रति कारिकार्थ व्याचष्टे-एवमिति। एवं संयोगादिभिरित्यर्थः । (३३ ) दुर्गालद्गितेति। दुर्गैः परिखादिभिरलड्घितः प्रतिरोडुमपारितः रि- पुभिरनिवारितो विग्रहः सङ्ग्रामो यस्य सः, रिपूणां दुर्ग भित्त्वाऽपि तैः सह सड्ग्राम- कारीत्यर्थः। यद्वा दुर्गैरलदूघितः अव्यवहितो विग्रहो यस्य सः, दुर्गव्यवधानं विनैव युद्धकारात्यर्थः । तेजसा कान्त्या मनसिजं कामं सम्मीलयन् लज्या सङ्कोचयन्, कामा- दपि सुन्दर इत्यर्थः। प्रोद्यत् प्रकृष्टाभ्युदययुक्तं शाजक राजसमूहं लाति वश्यतया गृह्लातीति तथोक्तः, अधीनीकृतमहाराज इत्यर्थः । गृहीतगरिमा सर्वत्र प्राप्तगौरवः । भोगिभि: स्त्रक्चन्दनादिभोगवद्भिः पुरुषैः विष्वक् सर्वतः वृतः परिवेष्टितः। क्षेत्रेशेषु क्षत्रियश्रेष्ठेषु कृतेक्षणो दत्तदृष्टिन भवतीति तथाभूतः, क्षेत्रेश्वरेष्वपि तुच्छवुद्धिरिति भा- वः । अत्र 'गमिकर्म्मीकृतनैकनीवृता' इत्यादिवदभावार्थकनशब्देन समासात् नकार- लोपाभावः । गिरिर्हिमालयः गुरुः श्रवशुरो यस्य स शिवः, यद्वा गिरिगुरुः कैलासेश्वर: तस्मिन् गाढां प्रबलां रुचिं भक्ति धारयन् वहन, अथ वा गुरौ गम्भीरार्थायां गिरि वाचि गाढामुत्कृष्टां रुचि प्रकाशं धारयन् कुर्वन्। गां पृथ्वीमाक्रम्य पराक्रमेणायत्ती- कृत्य, विभूत्या सम्पदा सम्पज्नितविविधालङ्गारेण भूषिता तनूः शरीरं यस्य सः। उमावल्लभः उमानाम्न्या महिष्या वल्लभः पतिर्भानुदेवो नाम राजा। राजति दीप्यते। अयमर्थः प्रथममभिधयैव प्रतिपद्यते। पश्चादस्य वाक्यस्यानेकार्थपद्घटितत्व- ज्ञानाजायमानं वक्तृतात्पर्य्यज्ञानमभिधाऽन्तरग्रहसहकृतमेवमर्थं बोधयति।- दुर्गालङ्गितेति। दुर्गया पार्वत्या लडूघितोऽर्वत्वेनाक्रान्तः; यद्वा अलङ्घितो- जपरत्यक्त: विग्रहः शरीरं यस्य सः, अर्द्धनारीश्वरत्वेन पार्वत्या शरीरार्द्धशरीर इत्य- रथः। मनसिजं कन्दर्प तेजसा तृतीयनयनोत्थज्योतिषा सम्मीलयन् अचेतयन् नाश- यन्नित्यर्थः। प्रोदन्ती उदयमाना राज्ञश्चन्द्रस्य कला खण्डं यस्मिन् सः, चन्द्रशेखर इत्यर्थः । गृहीतगरिमा ईश्वरत्वेन जगत्सु प्राप्तगौरवः । भोगिभि: सपैः विष्वक् सर्वतः वृतः परिवेष्टितः। नक्षत्रेशेन तारापतिना चन्द्रेण कृतमीक्षणं चक्षुर्येन सः, चन्द्रसूर्य्या गिनिनेत्रत्वात्। गिरिर्हिमालय एव गुरुः श्वशुरस्तस्मिन् गाढ़ां रुचिमत्यन्तमनुरागं धा-

वाक्यस्वरूपनिरूपणम् ] प्रभालंकृतः ।

अत्र प्रकरणेनाभिधया उमावल्लभशब्दस्य उमानाम्नी महादेवी त- दल्लभभानुदेवनृपतिरूपेऽर्थे नियन्त्रिते व्यञ्जनयैव गौरीवल्लभरूपोऽर्थो बोष्यते। एवमन्यत् (३४)।

रयन् आश्रयन्। गां वृषभम् आक्रम्य आरुत्य; विभृत्या भस्मना भूषिता तनुर्देहो यस्य सः।उभावल्लभः उमायाः पार्वत्याः वल्लभः पतिः शिवः, राजति दीप्यते। (३४) लक्ष्ये लक्षणं सङ्गमयति-अ्र््रत्रेत्यादिना। प्रकरणेन भानुदेवनृपप्रस्ता. वेन करणेन, अभिधया कत्या। महादेवी पट्टमहिषी। नियन्त्रिते नियम्य प्रतिपादिते। एवमन्यदिति। अन्यत् संयोगादिनियन्त्रणस्थलीयमभिधामूलव्यज्ञनोदाहरणम्, एव- मूह्यमिति शेषः । इदमत्र बोध्यम्।-प्रकरणेन वर्णनीयत्वादिह च उभावल्लभशब्देन योऽयमप्रकृतो महेश्वरार्थः प्रतीयते, तस्या सम्बन्धत्वमासीदिति महेश्वरभानुदेवयोरुपमानोपमेयभावः कल्प्यते। तेन उमावल्लभ उमावल्लभ इवेत्युपमालङ्कारध्वनिः । व्यअ्ञनयैव बोध्यत इत्यत्रैवकारस्यायमाशय :- इह खलु उमावल्लभशब्दात् येयं द्वितीयाऽर्थप्रतीतिस्तत्राभिधायाः प्रकृतार्थमात्रबोधनविरमात् लक्षणायाश् मुख्यार्थ- बाध हेतुकत्वात् तात्पर्य्यस्यापि शक्त्यभिहितलक्षितसंसर्गमान्रबोधननैयत्यात् व्यज्ञना- ख्या तुरीया वृत्तिरुपास्यैवेति। नन्वत्राप्यर्थभेदेन शब्दभेद इति दर्शनाच्छब्दभेदद्वयमस्ति, तच्च साजात्यादैक्य- भ्रमहेतुः। अतश्च प्रथममुमावल्लभादिपदेन राजार्थबोधनाढ् विरतायां प्रथमाभिधायां द्वितीयः शब्दानुष्ठानोऽभिधाशक्त्या द्वितीयार्थ बोधयतु, किं वृत्त्यन्तरकल्पनयेति चेत्, न, अत्र हि शब्दद्वयकल्पने कथं प्रकृतार्थस्य प्रथमं प्रतीति: स्यात्, द्वयोरभिधात्वेन पूर्वपश्चाद्भावनैयत्यासम्भवात्। एवं- भ्रमिमरतिमलसहृदयतां प्रलयं मूर्च्छी तमः शरीरसादम्। मरणं च जलदभुजगजं प्रसह्य कुरुते विषं वियोगिनीनाम् ॥ इत्यादावपि विषशब्दस्य गरलार्थत्वे भुजगादिपदसाचिव्यान्न पुनरभिधाया उज्ी- वनं किन्तु व्यञ्जनैव व्यापारः। किन्त्वत्र द्वितीयार्थबोधे हेतुर्भुजगादिरूपः शाब्दः, 'दु. र्मालडूघित' इत्यादावार्थः। 'येन व्वस्त' इत्यादौ तु नियामकाभावादनेककालविषयः सन्देहः। 'व्यथां द्वग्ेषामपि मेदिनीभृताम्' इत्यादौ चोभयाभिधानमपीति चण्डीदास- पण्डिताः। एतन्निराकरिष्यामहे श्लेषालङ्कारव्याख्यानावसरे। 'दुर्गालङ्घित' इत्यादौ व द्वितीयार्थस्यानुभवसिद्धस्याभावं वदतो महिमाचार्य्यस्य गजनिमीलिकैव। दुर्व्या- ख्यातृदुरुपदंशपरम्परयैव द्वितीयार्थप्रत्याख्याने व्यासवाल्मीकिप्रभृतिमहाकवीनां ता- दृश्काव्यनिबन्धस्य निष्फलताप्रसङ्गः । अर्थद्वयस्यापि प्रतीयमानत्वविशेषात् व्याख्या- विशेषविनिगमनायां प्रामाण्याभावश्च। किश्च द्वितीयार्थबोधने धम्मिकल्पनातो धर्म्म-

साहित्यदर्पण :- [ द्वितीयपरिच्छैदे

लक्षणामूलामाह-(३५) लक्षणोपास्यते यस्य कृते तत्तु प्रयोजनम्। - यया प्रत्याय्यते सा स्याद्यञ्जना लक्षणाश्रया॥१५॥(३६) "गङ्गायां घोपः" इत्यादौ जलमयादर्थवोधनादभिवार्यां तटाद्यर्थ- बाधनाच्च लक्षणायां विरतायां यया शीतत्वपावनत्वाद्यतिशयादिर्वो- ध्यते सा लक्षणामूला व्यक्ञना (३७)। एवं शाब्दी व्यञ्ञनामुक्त्वा आर्थी व्यञ्जनामाह-(३८)

प्रस्ताव-देश-कालानां काकोश्रेष्टादिकस्य थ ॥ १६॥ वैशिष्ट्यादन्यमर्थ या बोधयेत् सार्थसम्भवा। (३६)

कल्पनमिति भिन्नशब्दकल्पना भिन्नैव व्यञ्ञनाख्या वृत्तिरङ्गीकर्तुमुचिता। तस्यास्तु यत्न तत्र प्रसरेतिप्रसङ्गभीत्या सम्वन्धत्वेन सैवाभिधाऽडश्रीयत इति सर्वमवदातम्- इति पुत्रोक्ति: । (३५ ) लक्षरोति । लक्षणामूलाम् उद्देशक्रमप्राप्ताम् । इति शेष: । (३६ ) लक्षणोपास्यत इति । यस्य कृते यन्निमित्तम्, लक्षणा प्रयोजनमू- लकलक्षणा, उपास्यते शब्दशक्तित्वेनाङ्गीक्रियते। तत्तु प्रयोजनं; यया शब्दशक्त्या प्रत्याय्यते। सा शब्दशक्तिः लक्षणाथ्रया लक्षणामूला व्यजना। लक्षणाहेतुभूतप्रयोज- नबोधकत्वं लक्षणामूलव्यञ्जनात्वमिति निष्कृष्टलक्षणम्। (३७) उदाहरणं दर्शयति-गङ्गायामिति। अभिधायां विरतायामित्यग्रेणा- न्वयः। चकारात् तात्पर्य्यारथबोधनात् तात्पर्य्याख्यायां वृत्तौ विरतायामिति च लभ्य- ते। "शब्दवुद्धिकम्मेणां विरम्य व्यापाराभावः" इति न्यायादिति भावः । यया श- ब्दस्य शक्त्या। शब्दगताभिवालक्षणामूलकत्वादुक्तद्विविधा शाब्दी व्यजनेति ज्ञेयम्। (३८) प्रकरणसङ्गतिमाह-एवमिति । (३९) वक्त्रिति। परप्रतिपत्तये यो वाक्यमुच्चारयति स वक्त्ता, वोधनीयः पुरु- षो बोद्धव्यः, साकाङ्काणां पदानां समूहो वाक्यं च तेषाम्। अन्यस्य वक्तृबोद्धव्य- भिन्नस्य योग्यस्य सन्निधि: सामीप्यम्, वाच्यः शक्योऽर्थः तयोः । प्रस्तावः प्रकरणम, देशो विजनादि:, कालो वसन्तादि: तेषाम्। काकोः विकृतस्वरस्य, उच्चारयितुः शो- कादनुमापको जातिविशेष: काकुस्तस्या इत्यथः, तदुर्क्त-"भिन्नकण्ठध्वनिर्धीरैः काकु- रित्यभिधोयते" इति "काकु: स्त्रियां विकारो यः शोकभीत्यादिभिर्र्वनेः" इति च। चेष्टादिकस्य अङ्गभङ्गयादेश्र, आदिशब्दानिश्रेष्टत्वादेश। वैशिष्ठ्यात् सम्बन्धात चलक्षण्याद्वा हेतोः, या शक्तिः, अन्यं वाच्यलक्ष्यभिन्नमर्थम्, बोधयेत् प्रत्याययेत्, सा

वाक्यस्वरूपनिरूपणम् ] प्रभालकृत: ।

व्यञ्जनेति सम्बध्यते(४०) तत्र वक्तृ-वाक्य-प्रस्ताव-देश-कालवैशि- ष्ट्ये यथा मम- "कालो मधुः कुपित एष च पुष्पधन्वा धीरा वहन्ति रतिखदहराः समीरा। केलीवनीयमपि वञ्जुलकुञ्जमञ्जु- र्दूरे पतिः कथय किं करणयमद्य ॥" (४१) अत्रैतं देशं प्रति शीघ्रं प्रच्छन्नकामुकस्त्वया प्रेष्यतामिति सखीं प्रति कयाचिद्व्यज्यते। बोद्धव्यवैशिष्ट्ये यथा- "निःशेषच्युतचन्दनं स्तनतटं निर्मृष्ठरागोऽघरः नेत्रे दूरमनअ्जने पुलकिता तन्वी तवेयं तनुः। मिथ्यावादिनि ! दूति ! बान्धवजनस्याज्ञातपीिागमे! वापीं स्नातुमितो गतासि न पुनस्तस्याधमस्यान्तिकम्॥" (४२)

अर्थसम्भवा आर्थी व्यञ्जना स्यात्। वाच्येति लक्ष्यव्यङ्गयोपलक्षणम्। वैशिष्टयादिति पश्चम्यर्थः सहकारित्वरूपं हेतुत्वम्। तच्च तदभावे व्यजनानुदयाद् बोड्यम्। एवश्च वक्त्रादिवैलक्षण्य हेतुका याऽन्यार्थधीस्तद्वेतुशक्तित्वमर्थव्यञ्ञनात्वम्। ( ४०) सम्बध्यत इति । कारिकयेति शेषः । (४१) काल इति। कालो मधुर्वेसन्तः । एषोऽनुभूयमान:, एतेन तत्काला- नुभूयमानोन्मादकत्वं कामस्य सूचितम् , पुष्पधन्वा मदनश्च कुपितः, अत्यन्तसन्ता- पदायकत्वादिति भावः । धीरा मन्दाः, अतएव रतिखेदहराः रमणजनितश्रमोपशमन- समर्थाः, समीरा वायवो वहन्ति वान्ति। इयमपि केलिवनी अल्पोद्यानं वञ्जुलकुजेन अशोकशाखावृतस्थानेन मञ्जुर्मनोज्ञा। दूरे च पतिर्भत्ता न तु प्रियः। तस्मादद्य कि करणीयं तत् त्वं कथय भण। अत्र वक्तृनायिकाया मदनविह्वलत्वादिना वैशिष्टयम्, वाक्यस्य तथाऽनुभूयमान- चिच्छित्तियुक्तत्वेन वैशिष्टयम्, प्रस्तावस्य पतिदूरस्थित्यादिना वैशिष्टयम्, देशस्य क्रीडावनरूपस्य वञ्जुलकुआ्जादिना वैशिष्टयम्, कालस्य वसन्तत्वेन वैशिष्टयम्। एव- मेषां वैशिष्टधेन वक्रोक्तया व्यङ्गथार्थप्रकाशनं स्फुटमेव। (४२) निःशेषेति। नायकानयनाय प्रेषितां तमेव नायकं सम्भुज्य समाग- सां तां दूतीं प्रति स्नानकार्थ्यप्रकाशनसुखेन सम्भोगं प्रकाशयन्त्या विदग्धोत्तमनायि- काया उक्तिरियम्।-अयि मिथ्यावादिनि != तदन्तिकमगत्वैव मया गत्वा बहुधा प्रसादितोऽपि स नागत इति मिथ्याभाषणशीले।। बान्धवजनस्य मद्रपस्य सुहृज्ज- नस्य अज्ञातः स्वार्थसाधनपरायणतयाSनाकलितः पीडायाः वियोगानलसम्भूताया

साहित्यदर्पण :- [द्वितीयपरिच्छेदे

अत्र तदन्तिकमेव गतासीति विपरीतलक्षणया लक्ष्यम्। तस्य च रन्तुमिति व्यङ्गयं प्रतिपादं दूतीवैशिष्ट्याढ् वोष्यते (४३)।

आगमः प्राप्तिर्यया तत्सम्बोधने। हे दृति ! सन्देशहरे ! न तु सखि !, मत्प्रतारणा कर्तृत्वात्, दूतीत्यनेन मिथ्याभाषणशीलत्वयोग्यता व्यज्यते। तव स्तनयोः कुचया- स्तटं प्रान्तसमदेशः, निःशेपं यथा स्यात्तथा च्युतं स्खलितं चन्दनं यस्मात्तथाभूतम्, न तु उरःस्थलं नापि सन्ध्यादिरूपनिम्नोन्नतभागोऽपि, वापीगतबहलयुवजनत्रपापा- रवश्यार्दसद्वयलग्ना्रस्वस्तिकीकृतभुजलतायुगलेन तटस्यवोन्नततया मुहुर्मुहुः परा- मर्शात्। अतएव च्युतमित्युक्तम्, न तु च्यावितं क्षालितं वेति, युवजनसंमर्देन तन्नाप्यनवकाशात्। व्यङ्गयपक्षे तु तटे एव मर्दनाधिक्यात् सन्ध्यादौ नायककरपराम- र्शायोगाच्च तटमेव तथा भूतमिति स्पष्टमेव। तव अधरः अधरोष्ठः, निःशे्षं यथा स्यात्तथा मृष्टः न त्वीषन्मृष्टः रागः ताम्ूलरक्तिमा यस्य तथाभूतः, उत्तानत्वेन बह- लजलसम्बन्धात्, न तूत्तरोष्टः न्युब्जतया तदसम्बन्धात्। व्यङ्गयपक्षे तु अधरोष्ठे एव कामशास्त्रे चुम्वनविधे: उत्तरोष्ठे चुम्बननिषधाच्च तत्रैव तत्कृतं तथात्वम्। तब नेत्रे चक्षुषी दूरं प्रान्तभागे एव अनञ्जने कज्जलरहिते, स्नानकाले नयनयोर्मुद्रणात् मध्ये जलसम्बन्धाभावात्। व्यङ्गचपक्षे तु प्रान्ते एव कामशास्त्रे चुम्बनविधेर्मध्ये तन्निषे- धाच्च तत्रैवानअनत्वम्। तथा तव इयं दृश्यमाना तनुः शरीरं तन्वी कशा स्नान- जन्यशीतवशात्, अतएव पुलकिता पुलका रोमोद्गमा: सज्ाता अस्यास्तथाभूता। व्यङ्गधपक्षे तु कार्श्य सुरतश्रमातू, पुलकश्ष तत्रानुभूताद्भुतरसस्मरणात्। अतएव त्वम् इतो मत्सकाशात् वापीं दीघिकामेव स्नातुं स्नानार्थ जलावगाहनं कर्तु गता- सि। पुनः किन्तु तस्य बहुधा कृतापराधस्य, अत एवाधमस्य दुःखप्रयोजककर्म्म- शीलस्य नीचनायकस्य अन्तिकं समीपं न गतासीत्यन्वयः । (४३) अन्रेत्यादि। अयमभिप्रायः ।-स्नानेनोरुःस्थलकुचसन्ध्यादिरूप- निम्नोभतभागगतचन्दनस्यापि क्षालनसम्भवे स्तनतटचन्दनमात्रस्य च्युतिमात्रकथ- नात्, तथा स्नानेनाधरोत्तरयोरुभयोरप्योष्ठयोरेव ताम्बूलादिरक्तिमलोपसम्भवे अधर- मात्रस्यैव रागलोपाभिधानात्, तथा स्नानेन सवेतो नयनयोरनञ्जनत्वसम्भवे नेत्रयो: प्रान्तभागे एवाञ्जनरहितत्वोक्त, एवं स्नानेन शीतोदयात् तस्मिन् क्षणे एव रोमाख्ा- दिसम्भवे बहुपरक्षणेऽपि तद्वचनात् तात्पर्य्यानुपपत्त्या मुख्यार्थेबाधः। तस्मादेषां पदार्थानां वापीस्नानविरुद्धानामनुसन्धानादेव वापीस्नानाभावमात्रस्य प्ररोहाभावेन तदन्तिकं म गतासीत्यत्र 'उपकृतं बहु तत्र' इत्यादिवत् विपरीतलक्षणया तदन्तिर्क= नायकान्तिकमेव गतासि इति लक्ष्यते। प्रयोजनमत्र रमणमिति प्रयोजनमूलेयं लक्षणा। सम्बन्धश्च वैपरीत्यलक्षणः । व्यन्गचार्थ दर्शयति-तस्येति। तस्य गताऽसीत्यस्य। रम्तुमित्यतः पूर्व तेन

वाक्यस्वरूपनिरूपणम् ] प्रभालंकृत: । =9

अन्यसन्निधिवैशिप्ये यथा- "उअ णिच्चल ! णिप्पन्दा भिसिणीपत्तम्मि रेहइ बलाआ। णिम्मल-मरगअ-भाअण-परिट्ठिआ सङ्गसुत्तिव्व।।"(४४) अत्र बलाकाया निष्पन्दत्वेन विश्वस्तत्वम्, तेनास्य देशस्य वि जनत्वम्, अतः सङ्गेतस्थानमेतदिति कयापि सन्निहितप्रच्छन्नकामुकं प्रत्युच्यते। अत्रैव स्थानविजनत्वरूपं-व्यङ्गयार्थवैशिष्टयं प्रयोजकम्(४५)। सहेति शेषः । दूतीवैशिष्टयादिति। निरुक्तसुरतचिह्वचतुष्टयमेव दूतीवैशिष्टथम्। तच्च उरःकरसम्मईनेन स्तनतटस्यैव निःशेषचन्दनच्युतिः, चुम्बनेन अधरस्यैव रागभ्रंशः, तेनैव नेत्रप्रान्तयो: कज्जललोपः, सुरतश्रमाच्च कार्श्य तत्रानुभूताद्भुत- रसस्मरणात् पुलकश्चेति। (४४) उअ इत्यादि। हालकविकृतायां शालिवाहनसप्तशत्यां गाथाकोशे प्रथमशतके चतुर्थपद्यमिदम्। जनागमनशङ्कया पूर्वकृतसङ्केतस्थानत्वसन्देहेन रमणो- द्यमहीनमासन्नमुपपति प्रति रमणसत्वरायाः कस्याश्चिदुक्तिरियम्। पश्य निश्चलनिष्पन्दा विसिनीपत्रे राजते वलाका। निर्म्मलमरकतभाजनपरिस्थिता शङ्गशुक्तिरिव ।। इति संस्कृतानुवादः। अस्य व्याख्या-हे निश्चल! जनागमनशङ्कया विहार (रमण) व्यापारनिरुद्योग ! निम्मेलं स्वच्छं यत् मरकतस्य नीलमणेः भाजनं पात्रं तन्न परि- स्थिता विद्यमाना शङ्गशुक्ति: शङ्गकपालमिव, शङ्गशुक्तिश्र शङ्गघटितं शुक्त्याकारं पात्रम्, न तु मुक्ताशुक्तिः, तस्या बलाकावणेत्वाभावात्, शङ्गशुक्तिपदस्य तत्रासा- मर्थ्याश्च। अत्राचेतनोपमया लेशतोऽपि क्षोभाभावः, तेन निर्जनत्वं गभ्यते। निष्पन्दा वलाका वकपक्षिणी विसिनीपत्रे कमलिनीपर्णे राजते विद्यते, इति त्वं पश्य। अन्न वाक्यार्थः कम्में। केचित्तु-निश्चला चासौ निष्पन्दा चेति विशेषणोभयकर्म्मधारयः, शीतोष्णं जल- मितिवत्। चलनं शरीरक्रिया स्थानान्तरप्रापिका, स्पन्दस्त्ववयवक्रिया स्थानान्तरा- प्रापिका 'स्पदि किञ्चिच्चलने' इति वात्वनुसारात्-इत्याहुः । (४५) अत्रेति । अत्र अस्मिन् काव्ये। निष्पन्दत्वेन वाच्येन। विश्वस्तत्वं आश्वस्तचित्तत्वम् ; अभीतत्वं वा व्यङ्गथम्। तेन उत्तव्यङ्गयेन विजनत्वं जनरहितत्वं व्यङ्गयमिति शेषः । फलितमाह-अत इति। सन्निहित प्रच्छन्नकामुकम् अव्यवधान- संस्थं गुप्तकामिनमुपनायकं प्रति। उच्यते उक्तिवत्स्प्ष्टं व्यञ्ञनया प्रतिपादते। साननि- ध्यं तावदत्राव्यवधानम्, तस्य चात्र प्च्छन्नकामुककृतत्वमेव वैशिष्टयम्, तद्िन्न- व्यक्तिसन्निधाने ईदशोक्तेर्निष्पन्नत्वादिति भावः। अन्रैव अस्मिन्तुदाहरणे एव स्थाननि

CC साहित्यदर्पण :- [ द्वितीयपरिच्छेदे

"भिन्नकण्ठध्वनिर्धारैः काकुरित्यभिधीयते।" इत्युक्तप्रकारायाः काकोर्भेदा आकरादिभ्यो ज्ञातव्या: (४६)। पतद्वैशिष्ट ये यथा- "गुरुपरतन्त्रतया वत दूरतरं देशमुद्यतो गन्तुम्। अलिकुलकोकिलललिते नेष्यति सखि! सुरभिसमयेऽसौ॥" (४७)

जैनत्वरूपस्य व्यङ्गचार्थस्य अनायासबोध्यस्येत्यर्थः वैशिष्ट्यमाधिक्यं प्रयोजकम्, अन्यसन्निधिवैशिष्टचमूलकव्यञ्ञनाया निष्पादकं घेदितव्यमिति शेषः। स्थानस्याति- निर्जनत्वरूपव्यङ्गथार्थेनैव सान्निव्यगतप्रच्छन्नकामुककृतत्वरूपवैशिष्टयस्य निष्पादि- तत्वादित्यभिप्रायः । वाच्यवैशिष्टये यथा काव्यप्रकाशे उदाहृतम्- उद्देशोऽयं सरसकदलीश्रेणिशोभातिशायी कुज्जोत्कर्षाङ्करितरमणीविभ्रमो नर्मदायाः । किश्चतस्मिन् सुरतसुहृदस्तन्वि ! ते वान्ति वाता येषामग्रे सरति कलिताकाण्डकोपो मनोभू:। अत्र नर्मदोद्देशरूपस्य तद्विशेषणीभूतवातकुज्जादिरूपस्य च वाच्यस्य (क) यथोक्त- विशेषणस्य वैशिष्यात् सुरतार्थं प्रविशेति व्यज्यते। (४६) परोक्तं काको: सामान्यलक्षणमाह-भिन्न कण्ठे ति । भिन्न ण्ठ ध्वनि - र्विकृतकण्ठस्वरः। व्याख्यातमिदं कारिकाव्याख्यानावसरे। आकरभ्य इति। उप- जीव्यमानभरतादिग्रन्थेभ्यः । तथा चोक्तं- "वाक्याभिधीयमानेऽर्थे येनान्यः प्रतिपद्यते। भिन्नकण्ठध्वनिर्धीर: काकुरित्यभिवीयते" ॥ इति। (४७) प्रवासं जिगमिषी नायके नायिकायाः सख्याश्च वचनप्रतिवचनरूपं पद्य- मिदम्।-गुविति। हे सखि! गुरुपरतन्त्रतया पित्राद्यधीनतया, वतेति खेदे, दूरतरं देशं विषयान्तरं गन्तुमुद्यतः उद्युक्तः, असौ मम कान्तः, अलिकुलैः भ्रमरस मूहैः कोकिलैश् ललिते रमणीये, सुरभिसमये वसन्तकाले, नैष्यति नागमष्यति। अत्र नैष्यतीति निषेधाभिप्रायेण नायिकयोक्तम्। पुनस्तदेवोत्तरयन्त्या सख्या तु 'न एष्यति' अपि तु एष्यत्येवेत्यर्थतया काक्का योज्यते। अत्रान्यथायोजनं च

(क) यथोक्तविशेषणस्येति बहुव्रीहिः। उद्देशविशेषणानि सरसेत्यादोनि, वात- विशेषणं सुरतसुहत्त्वम्, कुज्विशेषणं गुज्न्मधुकरकरम्बिरितकुसुमसमृद्धयादिरूप उत्कर्ष इति वोध्यम्।

वाक्यस्वरूपनिरूपणम् ] प्रभालंकृतः ।

अत्र नेष्यत्यपि तर्हि पष्यत्येवेति काक्का व्यज्यते(४८)। चेष्टावैशिष्ट्ये यथा- 'सङ्केतकालमनसं विटं ज्ञात्वा विद्ग्धया। हसन्न्नेत्रार्पिताकूतं लीलापद्मं निमीलितम्॥" (४९) अत्र सन्ध्या सङ्गेतकाल इति पद्मनिमीलनादिचेष्टया कयाचित् द्योत्यते (५०)। पवं वक्त्रादीनांव्यस्तसमस्तानां वैशिष्टयेवोद्धव्यम्(५१)। त्रैविध्यादियमर्थानां प्रत्येकं त्रिविधा मता ॥१७॥ (५२)

(४८) अत्र व्यङ्गचार्थ स्वयं दर्शयति-अप्रेति। अत्र अस्मिन्नुदाहृते पदये। अपि तर्हि अपि तु। अत्र काको: सम्भावनासूचकत्वरूपं वैशिष्टयं वोध्यम्। (४९) सङ्गेतेति। आनन्दवर्धनकृते ध्वन्यालोके द्वितीयोद्दयोते उदाहृतं पद्य- मिदम्। विदग्धया चतुरया कयाचिदुपनायिकया, ईषत् स्त्पं यथा स्यात्तथा, नेत्रा- भ्याम् अर्पितं सूचितम् आकूतं रहस्य येन तादशं, विटं जारम् (पिङ्गम्=उपपतिम्), सङ्कतकाले मनो यस्य तादृशं सङ्केतकालजिज्ञासुमिति तात्पर्य्यम्, ज्ञात्वा लीलापझमं क्रीडासम्बन्धि कमलं, निमीलितं सङ्कोचितमित्यर्थः । 'हसन्नेन्नार्पिते'ति पाठे हसद्भ्यां विकसदभ्यां नेत्राभ्यामित्यर्थेः । प्रकाशसुधासागरकारास्तु-'हस्ते नेत्रार्पिताकृतम्' इति पाठं मन्यमाना:,-नेत्रे अर्पितः एकस्मिनयने किव्चिन्निमीलने कृतः आकूतः अभिप्रायसूचको व्यापारविशेषो येन ताहशं विटं सक्केतकालमनसं ज्ञात्वा लीलापझमं हस्ते निमीलितम् अपरहस्तेनाच्छादितम्-इति व्याचरूयुः । अन्न जिज्ञासितः सक्केतकालः कयाचिदिद्वितमात्रेण विदितो निशासमयशंसिना कमलनिमीलनैन लीलया प्रतिपादित :- इति प्रकाशः । (५०) अत्रेति । अन्र नेत्रार्पिता कूतत्व मेव े्ट् व व श ष् च म् ् प न ी त्यादिपदेन नेत्रविस्तारग्रहणम्। चोष्टादीत्यादिपदेन वर्णनीयनायकादिगतसात्त्विकादिप- रिग्रहः।-इति पुत्रः । चेष्टादिकस्येत्यादिपदेन चेष्टाविरहादिग्रहः। तद्वैशिष्टये यथा- नादत्ते भूषणं दत्तं नाहूता चिरमृच्छति । मृगाक्षी न क्षिपत्यक्षि सादरं मयि पश्यति। अन्न चेष्टाविरहेण कोपो व्यज्यते। तस्य च कान्तापराधकालीनत्वं वैशिष्टयम्।- इति विवृतिकारः । (५१) एवमिति। वक्रादीनां कारिकोक्त्तवक्तृप्रभृतीनां मध्ये व्यस्तानामेकै केषां समस्तानाम् एकपद्यादौ कियतां सर्वेषां वा मिलितानाम्। तथा चात्र संख्यानिय- मस्यानादतत्वात् वक्तप्रभृतिकतिपयवैशिष्टये 'कालो मधुः' इत्यादि, एकैकवैशिष्टये च 'निःशेषे' त्यायुदाहृतमिति बोध्यम्। (५२) आर्थ्या व्यञ्ञनाया भेदमाह-त्रैविध्यादिति। अर्थानां त्रैविध्यात् १२

साहित्यदर्पण :- [ द्वितीयपरिच्छेद्े

अर्थानां वाच्यलक्ष्यव्यङ्ग्यत्वेन त्रिरूपतया सर्वा अप्यनन्तरोक्ता व्य- अ्ञनास्त्रिविधाः। तत्र वाच्यार्थस्य व्यश्जना यथा-"कालो मधुः" इत्यादि (५३)। लक्ष्यार्थस्य यथा-"निःशेषच्युतचन्दनम्" इत्यादि (५४)। व्यड्गयार्थस्य यथा-"उअ सिञ्चल !" इत्यादि (५1)। प्रकृतिप्रत्ययादि- व्य्जकत्वन्तु प्रपञ्चयिष्यते (५६)। शब्दबोध्यो व्यनत्चर्थेः शब्दोऽप्यर्थान्तराश्रयः । एकस्य व्यञ्जकत्वे तदन्यस्य सहकारिता ॥१८। (५७) वाच्यलक्ष्यव्यङ्गयत्वेन त्रिप्रकारतया इयमार्थी व्यजना प्रत्येकमुक्तानां मध्ये एकैकैव त्रिविधा मता। तदुक्तं प्रकाशे-'सर्वेषां प्रायशोरऽ्थोनां व्यञ्जकत्वमपीप्यते'। इति सर्वेषां वाच्यलक्ष्यव्यङ्गयानामित्यर्थः । (५३) काल इति । अन्र वाच्येनैवार्थन वक्रादिरूपतत्तद्वेशिषटधात् 'प्रच्छन्न- कामुकस्त्वया प्रेषणीयः' इति सामाजिकैर्व्यङ्गचार्थग्रतीतेः तस्यत् व्यजना=व्यख्जक- त्वमिति वोध्यम्। (५४ ) निकेपेति। अन्र विपरीतलक्षणया लक्षितेन 'तदन्तिकमेव रन्तुं गतासि' इत्यनेन 'रन्तु'मिति दूतीवैशिष्टयात्प्रतीतेर्लेक्यार्थस्येव व्यञ्जना=व्यज्ञकत्व- मिति बोध्यम्। (५५ ) उ अ इति। अत्र निष्पन्दत्वेन वाच्येन आश्वस्तत्वं व्यज्यते, तेन च व्यङ्गयार्थेन देशस्य विजनत्वं व्यङ्गयमित्यन्यसन्निधिवैशिष्टयात्प्रतीतेव्यजयस्यैव व्यञ्- ना=व्यञ्जकत्वमिति बोध्यम् । (५६) प्रपश्चयिष्यते इति । असंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयध्वन्युदाहरणे इति शेपः । (५७) ननु शाब्दयां व्यञ्ञनायामर्थस्य आर्थ्यामपि व्यञ्ञनायां शब्दस्योप- योगित्वमस्त्येवेति कीदृशमनयोर्भेदकारणमत आह-शब्दबोध्य इति। शब्दबोध्यः शब्दप्रतिपाद्यो यःकश्चिदर्थो व्यनक्ति स्वभिन्नमर्थ व्यक्तीकरोति। यथा 'सद्वेतकालम- नसम्' इत्यादौ लीलापद्धनिमीलनरूपो वाच्यार्थः 'सन्ध्या सङ्केतकालः' इति स्वभिन्न- मर्थ व्यक्त करोति। तथा अर्थान्तराश्रयः व्यङ्गथेतरार्थोपस्थापकः शब्दोऽपि व्यनक्ति अर्थान्तरं व्यक्तीकरोति। यथा 'गङ्गायां घोषः' इत्यत्र गङ्गाशब्दः प्रवाहतोररूपवा- च्यलक्ष्यार्थभिन्नं शीतत्वपावनत्वाद्यतिशयरूपमर्थ व्यनक्ति। तथा च अर्थनिरूपितत्वे नार्थव्यञ्जनात्वस्य शब्दनिरूपितत्वेन च शाब्दव्यञ्जनात्वस्य व्यवस्था नैव स्यात्, उभयोवैंपरीत्येनोभयनिरूपितत्वादिति भावः । इति अनुपपत्तिदर्शनानन्तरमुपपत्ति- माह-एकस्येति। एकस्य एकतरस्य व्यजकत्वे साक्षाद्व्यञ्जने अन्यस्य व्यवहित- स्यान्यतरस्य सहकारिता अप्रधानकारणत्वं स्वीक्कियत इति शेषः। अप्रधानत्वं च व्यवहितोपकारित्वेन। तथा च यत्रार्थ: साक्षाद् व्यनक्ति तत्र शब्दस्य सहकारितैवेति

वाक्यस्वरूपनिरूपणम् ] प्रभालंकृतः ।

यतः शब्दो व्यञ्वकत्वेऽर्थान्तरमपेक्षते, अर्थोऽपि शब्दम्। तदेकस्य व्यक्षकत्वे अन्यस्य सहकारिता अवश्यमङ्गीकर्त्तव्या (५८)। अभिधादित्रयोपाधिवैशिष्टयात्रिविधो मतः। शब्दोऽपि वाचकस्तद्वल्लक्षको व्यञ्जकस्तथा ॥१६।। (५९) अभिधोपाधिको वाचकः। लक्षणोपाधिको लक्षकः । व्यञ्नोपाधिकों व्यक्षकः।

साक्षादर्थनूलत्वमार्थव्यञजनात्वम्, यत्र तु शब्दः साक्षाद् व्यनक्ति तत्रार्थस्य सह कारितवेति साक्षाच्छव्दमूलत्वं शाब्दव्यञ्ञनात्वमिति चानयोर्भेदव्यवस्थेति भावः । एवच्च 'सङ्केतकालमनसम्' इत्यादौ लीलापझ्मनिमीलनरूपार्थप्रतीत्यनन्तरमेव 'सन्ध्या सङ्केतकालः' इति व्यङ्चार्थप्रतीतेस्तत्रार्थव्यखना। 'गङ्गायां घोषः' इत्यादौ शब्द- प्रतीत्यनन्तरमेव शीतत्वपावनत्वातिशयादिरूपव्यङ्गयार्थप्रतीतेस्तत्र शाव्दव्यञ्ञनेति न काप्यनुपपत्तिः । पुत्रोऽप्येवमेवाह। यथा-अयमर्थ :- शब्दार्थयोरेकस्य व्यज्ञकत्वे तदितरः सह- कारी। स त्ववर्जनीयः सन्निधिमान्नेणावस्थितः । किन्तु यत्र यच्छक्तिरुत्कटा तत्र तन्मूलो व्यञ्जकव्त्वयपदेशः । द्योरुत्कटतवे उभयशक्तिमूलत्वम्-इति । ननु नाटकादौ वेशाभिनयादेरपि व्यजकत्वसम्भवेन कथं व्यजकद्वविष्यमात्रमुक्त मिति चेत्, न, तत्रापि शब्दोपहितार्थस्यव व्यञ्कत्वाङ्गीकारात्। वेशाभिनयादेस्तु चेष्टादिवैशिप्यरूपसहकारित्वोपगमात्। तत्र शब्दरात्वेऽि वेशाभिनयदर्शनस्य प्राधान्येनैव दृश्यव्यवहारः । अत एव वक्ष्यति- "शरवणैः पेयमनेकैर्द्टश्यं दोरघैश्च लोचनैर्वहुभिः । भवदर्थमिव निबद्धं नाट्यं सीतास्वयं वरणम्"॥ इति। इति विवृतिकाराः । (५८) वितृणोति-यत इति। यतः यस्माद्वेतोः। अर्थान्तरं व्यङ्गयेतर मर्थम्। अपेक्षते नियतोपस्थाप्यत्वादिति भावः । शब्दमपेक्षत इत्यनुषज्यते। तत् तस्माद्धेतोः । अवश्यमङ्गीकर्तव्या तयोरजसम्बन्धादिति शेषः । (५९) एवमथानां शक्तीनां च त्रैविध्यं दर्शयित्वा शब्दानामपि त्रैविध्यं दर्श-

रूपत्रिविधशक्ति (व्यापार) विशेषितत्वादित्यर्थः, शब्दोऽपि त्रिविध := वाचकः लक्षकः व्यञ्ञकश्चेति त्रिप्रकारको मतः। त्रिधेत्यनेनोपाधीनामेव त्रित्वं न तूपाधेया- नाम्। न हि कश्चित् वाचक एव कश्चिल्लक्षक एव कश्चिद् व्यज्क एवेत्यस्ति नियमः । अत एव 'गङ्गायां घोषः' इत्यादावेकस्यापि गङ्गाशब्दस्य वाचकत्वं लाक्षणिकत्वं व्य- झ्कत्वं चोपपद्यते।

हर साहित्यदर्पण :- [ द्वितीयपरिच्छेद: समाप्तः

किश्च- तात्पर्य्याख्यां वृत्तिमाहु: पदार्थान्वयबोधने। तात्पर्य्यार्थ तदर्थश्च वाक्यं तद्ोधकं परे ॥२०॥ (६०) अभिवाया एकैकपदार्थवोधनविरामात् वाक्यार्थरूपस्य पदार्थान्व- यस्य बोधिका तात्पर्थ्य नाम वृत्तिस्तदर्थश्च तात्पर्य्यार्थः तद्वोधकक्च वाक्यमित्यमिहितान्वयवादिनां मतम् (६१)। इति साहित्वदर्पणे वाक्यस्वरूपनिरूपणो नाम द्वितीय: परिच्छेदः॥ (६०) इह यद्यपि गुरुमतमाश्रित्य शब्दार्थशक्तीनां त्रैविध्यमेव दर्शितं तथाप्य- भिहितान्वयवादिमतेऽपि नौदासिन्यमस्माकं व्यज्नामात्रप्रसावनग्रहिलत्वादित्यत आह-किश्चेति। तात्पर्य्याख्यामिति। परे भाट्मीमांसकाः प्राचीननैयायिकाश्, पदार्थानाम् अभिवया लक्षणया वोपस्थापितानामथोनाम् अन्वयबोधने परस्परयथा- सम्भवसम्बन्वबोधने तात्पर्य्याख्यां तात्पर्य्यनाम्नी द्वितीयलक्षणापर्य्यायां वृत्ति शक्ति- माहुः। तथा तस्यास्तात्पर्य्यवृत्तेरर्थ प्रतिपादं तात्पर्य्यार्थम्, तथा वाक्यमेव तस्य

र्थबोधकं वाक्यमेव; न त्वभिधादिद्वारा वाक्यघटकः शब्द इत्याहुरित्यर्थः। तदुक्तं प्रका- शे-आकाह्लापोग्यतासननिविवशाद् वक्ष्यमाणस्वरूपाणां पदार्थोनां समन्वये तात्पर्य्या- रथो विशेषवपुरपदार्योऽपि वाक्यार्थः समुल्लसतीत्यभिहितान्वयवादिनां मतम्।-इति। ( ६१) व्याचष्टे-अभिधाया इति। अभिधाया इति लक्षणाया उपलक्ष णम्। विरमात् 'शञ्दवुद्धिकर्म्मेणां विरम्य व्यापाराभावः' इत्युक्तनयेनेति शेषः । तात्पर्थ्य नाम वृत्तिरिति। अयमाशय :- घटं करोतीत्यादौ घटवृत्तिकम्मेतानुकूलकृ- तिरित्यर्थो बोध्यते, तत्र च घटशव्दस्य घटोऽर्थेः, अम्प्रत्ययस्य च कर्म्मता, वृत्तिता तु न कस्याप्यर्थः, तत्तदर्थ प्रतिपाद् विरताया अभिधाया पुनरुत्थानासम्भवात् तत्त- च्छव्देन पुनर्वृत्तितारूपोर्ऽर्थे: प्रतिपादयितुं शक्यते। अतो वृत्तितारूपार्थवोधिका तात्पर्थ्य नाम वृत्तिरवश्यसुपास्या। इयमेव तात्पर्थ्यवृत्तिराधुनिकेः संसर्गमर्य्यादो- च्यते। अभिहितान्वयवादिनां भामीमांसकानां प्राचीननैयायिकानान्च मतम्। अन्वि- ताभिधानवादिनो मीमांसकगुरवस्तु-क्रियाकारकयोः प्रथमत एवान्वयबोधो जायते, ततः शक्तित्रहः, पदविशेषसमभिहारात्तु विशेषस्मृतिरिति कि तात्पर्य्य वृत्तिम्वी कारेणे- त्याहुः। तदुक्तं प्रकाशे-वाच्य एव वाक्यार्थ इत्यन्विताभिधान वादिनः । इति॥

ख्यायां साहित्यदर्पणटीकायां द्वितीयः परिच्छेदः ।

तृतीय: परिच्छेदः। "लक्ष्मी" नामकसंस्कृतटीकया विराजितः।

(१)अथ कोडयं रस इत्युच्यते- (२) विभावेनानुभावेन व्यक्त: सश्चारिणा तथा। रसतामेति रत्यादि: स्थायीभावः सचतेसाम् ॥१॥

साम्वं सदाशिवमखण्डसुखेकराशि, संसेव्यमानमनिश मुनिदेववृन्दैः। संस्मृत्य तं पश्युपति हृदि कामयेऽहं पायादपायपटलात्ससदाशिवान्नः॥१॥ "श्रीलोकनाथं" मनसा स्वजन्मदं "लक्ष्मीं" सदाऽऽनन्दविधायिनीन्ताम्। ईडे च "ताराचरणं" शरण्यमू। गुरुं कृपासागरम सू ॥२ ॥ सुधिया नवकिशोरेण यास्के स्वयम्। एतावताप्रबन्धेन व्याख्यातं प्रभया श्रिया॥३॥ एतस्यैव हि पूत्यर्थ लक्ष्म्याऽलङकृत्य साम्प्रतम्। "कृष्णमोहन" शर्माऽहं तनोमिच्छान्नतुष््ये॥ ४॥ गुणगुम्फितबत्वयस्तु टीका: सन्ति मनोरमाः । ग्रन्थस्यास्य न सन्देहस्तथाप्यभ्यर्थना मम॥ ५॥ कदाचित्किन्न ! विदुषा कटुरास्वाद्यते मुद्ा। तर्थव टीकामेतान्तु जिघृक्षिष्यन्ति किन्नहि ?॥ ६ ॥ (१) 'वाक्यं रसात्मकं काव्यमिति काव्यलक्षणघटकं वाक्यलक्षणमभिधायावसर- सङ्गत्या लक्षणघटकीभूतं रसस्वरूपं प्रतिपिपादयिष्यन् पृच्छति-अथेति। वाक्यस्व- रूपनिरूपणानन्तरं कोऽयं रसो यदात्मकं वाक्यं काव्यमिति भावः। अत्रेदम्बोद्यम्- सङ्गतिः षड्वधा "सप्रसङ्क उपोद्वातो हेतुताऽवसरस्तथा। निर्वाहकैककार्यत्वे षोढा- सङ्गतिरिष्यते" इति। तत्र, "चिन्तां प्रकृतसिद्धयर्थामुपोद्वातं विदुर्वुधाः" इत्युक्तदिशा प्रकृतोपपादकत्वमुपोद्वातत्वमित्युपोद्धातलक्षणं, तच्चात्र संघटत एव। सङ्गतिसामान्य- लक्षणन्तु-'अनन्तराभिधानप्रयोजकजिज्ञासाजनकज्ञानविषय स्मरणानुकूलसम्बन्धत्वम्' तथाहि-वाक्यनिरूपणानन्तर रसनिरूपणे प्रयोजकजिज्ञासा रसज्ञानं में भवतु, इत्या- कारिका तज्जनकं ज्ञानं रसज्ञानं मदिष्टसाधनमित्याकारकम्, तद्विषयो रसः, तत्स्म- रणानुकूलसम्बन्धः प्रकृतोपपादकत्वरूपः रसनिष्ठ इति समन्वयो वोध्यः । (२) विभावेनेति। अत्र विभावादिपदेन तज्ज्ञानं लक्षणया बोध्यते। तेन वि-

१३

साहित्यदपण :- [ तृतीयपरिच्छेदे

(३)विभावादयो वक्ष्यन्ते। सात्विकाश्चानुभावरूपत्वात् न पृथगुक्ता:

भावेन काव्यान्तर्गतनायकनायिकादिरूपाSडलम्बनविभावज्ञानेन, तथा चन्द्रचन्दनादि- रूपोद्दीपनविभावज्ञानेन चेत्यर्थः। अनुभावेन अनुरागादिप्रकाशकस्तम्भस्वेदादिरूपानुभा- वज्ञानेनेत्यर्थः । तथा सच्चारिणा निर्वेदादिरूपसच्वारिभावज्ञानेनेत्यर्थः । व्यक्त: व्यज्जित इत्यथः । यद्वा स्वयं स्वयं ताद्रूप्येण परिणम्य पिण्डीभावेन प्रकाशितः, सचेतसां सा- माजिकानां सहृदयानां रत्यादिरनुरागप्रमृतिः स्थायीभावः स्थायिभावज्ञानं रसतां रसस्वरूपत्वमेति प्रतिपद्यते। नायकादिनिष्ठोऽपि रत्यादिर्ञानसम्वन्धेन सामाजिकनिष्ठो रसो भवतीतिसारइति सारवेदिनो वदन्ति। तत्वन्न सामाजिकेपु विभावादिज्ञानमेव युगपद्रसरूपेण प्रकाशत इति भावः। विभावनादिव्यापारयोगाद्विभावादिसंज्ञाप्येतेषाम्बो- थ्या। तथाहि-वासनारूपतयातिसूक्ष्मरूपेणावस्थितान् रत्यादीन् स्थायिनः विभाव- यन्ति आस्वादयोग्यतां नयन्तीति विभावाः। रत्यादीन् स्थायिन अनुभावयन्ति अनु- भवविषयी कुर्वन्तीति अनुभावाः । सम्यक् (सवोङ्गव्यापितया) रत्यादीन काये चार- यन्ति सआ्जारयन्ति मुहुर्मुहुरभिव्यज्यन्तीति वा सञ्चारिण इति। अस्मिन् पक्षे नास्ति लक्षणायाः प्रयोजनम्। काव्ये कारणानि विभावाः इति कार्याणि अनुभावा इति सह- कारिणः सश्चारिण इति व्यपदेश लभन्ते। सर्वत्र सहार्थें तृतीया। तेन सम्भूयेति लब्धम्। अत एवाहुः प्रदीपकाराः-नन्वेवं स्थायिविभावादिसमूहालम्बनात्मिका रसस्य प्रतीतिरिति पर्यवसन्नम्। तच्च न युक्तम्। विभावादीनां पार्थक्येन प्रतीतिप्रसरत् घटपटाविति समूहालम्बनवदिति चेन्न, पानकरसन्यायेन चर्वणात। यथा पानके कर्पू- राधंशो न पार्थक्येनानुभूयते तथात्रापि विभावाद्यंश इति।

अत्र पुत्रस्तु-"सचेतसां सहृदयनां रत्यादिः स्थायीभावः भाव्यते वास्यत इति व्युत्पत्या अनादिवासनान्तर्लीन इत्यर्थः । तदुक्तम्- वासनानादिकालीना यासौ हृदि सचेतसाम्। स्वसामप्रीं समासाद व्यक्ता सैति रसात्मताम् ॥। इति। यद्यपीह मिलितो रत्यादि: प्रपानकरसन्यायेन चर्व्यमाणोऽखण्डस्वरूपो रसस्तथापि लोकप्रसिद्धिमासाद्य प्रत्यभिज्ञानात् स्थायिभावो रसतामेति," इत्थं व्याख्यातवान्। (३) उक्तं वि णोति-विभावाद्य इति। वक्ष्यन्ते इहैव परिच्छेदे। सामान्यतस्तु-

कारणानि च कार्याणि सहकारीणि यानि च। रत्यादेः स्थायिनो लोके तानि चेन्नाटयकाव्ययोः । विभावा अनुभावाश्च कथ्यन्ते व्यभिचारिणः ॥

रसस्वरूपनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः ।

(४)व्यक्तो दध्यादिन्यायेन रूपान्तरपरिणतो व्यक्तीकृत एव रसो न तु दीपेन घट इव पूर्वसिद्धो व्यज्यते। इत्युक्तप्रकारा बोध्याः । नन्वन्येरुक्तम्- विभावैरनुभावैश्च सात्विकैर्व्यभिचारिभिः । अनीय नीतः स्वाद्यत्वं स्थायीभावो रसः स्मृतः ॥ इति। तर्हि. सात्विकभावोऽपि रसादिव्यञ्जकस्तत्कथमत्र लक्षणे सात्विकानुपादानमित्या- शङ्कय निराकरोति-सात्विकाश्चेति। सात्विकाः स्तम्भस्वेदादयः। अनुभावरूप- त्वान्न पृथगुक्ता इति, अनुभावग्रहणेनैव ग्रहणादिति भावः । नन्वग्रे वक्ष्यति-'सत्वमा- त्रोद्धवत्वात्ते भिनना अप्यनुभावत' इति, तेन विरोध इति चेतू सत्यम्, अपिनाभेद- बोधनेन विरोधाभावात्। (४) ननु घटदीपयोरिव व्यङ्गयव्यञ्जकयोः सवेत्र व्यतिरेकदर्शनादन्नापि व्यज्ञय- व्यज्जकरूपयो रसविभावाद्यो व्यतिरेकोऽवश्यं भाव्य इति करथं "ततः संवलितः सर्वो विभावादि: सचेतसाम्। प्रपाणकरसन्यायाच्चर्व्यमाणो रसो भवेत्" इति वक्ष्यमाणरीत्या प्रतिपादितो रसविभावाद्योरभेद: सङ्गटत इत्यत आह-व्यक्त इति। दध्यादिन्यायेने- ति। दुग्धं यथाम्लयोगाद्द्धिरूपेण परिणम्यात्मानं दधित्वेन व्यनक्ति, तथा सहृदयवृत्ति- विभावादिज्ञानं काव्यनाटयगतवचनचातुर्यवशात् रूपान्तरेण विलक्षणसुखमयज्ञानत्वेन परिणतः सन्नात्मनैवात्मारसत्वेन व्यक्तीकृत एव रसो व्यपदिश्यत इति भावः।दध्यादोत्य- त्रादिना कुम्भादीनां परिग्रहः। एतेन विभावादिपदस्य तत्तदर्थज्ञान एव लक्षणेति मूल कृत आशयः। अत्र वदन्ति-"दुग्धमेवाम्लद्रव्ययोगेन दध्यादिरूपतया परिणमति। तन्न्यायेन रामादिरत्यादिरेव विभावादिनिष्ठस्वादनाख्यव्यापारेण सामाजिकरत्यादौ अभेदेनारोप्यमाणः स्वप्रकाशानन्दात्मक ज्ञानरूपतया परिणमतीत्यर्थे" इति। व्यक्त इत्यस्यकारिकास्थस्यार्थं परिणत इत्यन्तेन प्रदर्श्य तादृगवस्थ एव रसोनत्वतादद्दगवस्थ इति ध्वनयन्पुनराह-व्यक्तीकृत एवेति। एवशब्दव्यवच्छेदं स्वयमेव दर्शयति- नत्विति। पूर्वसिद्ध इति। दीपेन व्यक्तीकरणात्प्राङनिष्पन्नः। रसस्य हि विभावा- दिज्ञानात्प्रागनिष्पन्नत्वादिति सुस्पष्ट भेदः। तर्कवागीशास्त्वित्थं व्याचक्षते- "दध्यादीत्यादिना प्रपाणकादि परिग्रहः। रूपान्तरं विभिन्नरूपं परिणतः प्राप्तः । यद्वा रूपान्तरं परिणतं निष्पन्नं यस्य स तथा अग्न्याहित इति वत् क्ान्तस्य परनिपातः । पयो यथाम्लयोगेन रूपान्तरं परिणतं सददध्युच्यते। यथा वामिक्षा कपूरखण्डमरिचा- दियोगेन रूपान्तरपरिणता प्रपाणकमुच्यते तथा रत्यादि: स्थायीभावः काव्योपस्था- पितविभावादियोगेन रूपान्तरपरिणतश्चिदानन्दचमत्कारस्वरूपं प्राप्तः । विषयस्यैव ज्ञानत्वेन परिणाम इति परिणामवादिनां मतेनेदम्। ननु चिरविनष्टस्य रत्यादेः कर्थ रूपान्तरापत्तिरिति चेन्न, रत्यादिपदेन रत्यादितादात्म्येनाध्यवसितायाः सामाजिकवास- नाया लक्षणातू। तदुक्तं प्रकाशकृता-'सामाजिकानां वासनात्मतया स्थितो रत्यादिर्भावः'

ह६ साहित्यदर्पण :- [ तृतीयपरिच्छेदे

(५)तदुकं लोचनकारै :- "रसाः प्रतीयन्त इति त्वोदनं पचतीतिवद् व्यवहारः" इति। (६)अत्र च रत्यादिपदोपादानादेव प्राप्ते स्थायित्वे इति। वासामनङ्गीकुर्वतां मतमाह-व्यक्तीकृत इति। व्यक्तीकृत एव ज्ञानविषय- तापन्न एव रत्यादी रसः । एवकारेण वस्तुसत्वव्यवच्छेदः। चिरविनष्टस्यापि ज्ञानवि- षयत्वसम्भवादितिभावः । व्यक्तीकृत एवेत्यनन्तरं वाकारो बोध्यः । एतद्वयक्ती करोति नत्विति" इति। (५) रसो ज्ञानरूप एवेत्यत्र नास्माकमेव मतं किन्तु प्राचीनानामपीति दर्शयति- तदुक्तमिति। लोचनकारैरभिनवगुप्ताचायैः । रसाः प्रतीयन्त इति। अयमभि- प्रायः यथा तण्डुलपाकानन्तरमेवौदनपदव्यवहारो नतु ततः पूर्व, किन्तु ओदनं पचतीति प्रथमपाक एव प्रयोगे ओदनपाकाऽनुपपत्या पचतीत्यस्य निष्पादयतीत्यर्थे उपचारस्तथा काव्यनाटययो: श्रवणद्र्शनय।: 'रसाः प्रनीयन्त' इति प्रयोगे ज्ञानख- रूपत्वेन प्रतीतिरूपाणामेव रसानां प्रतीत्यनुपपत्या प्रतीयन्त इत्यस्यरसात्मकप्रती- तयः क्रियन्त इत्यर्थे उपचारः । एतेन प्रतीतेः पूर्वं रससत्ता न वत्तते अतो दीप- दृष्टान्तो न युज्यते किन्तु पूर्वोक्त दध्न: सादृश्य एव युक्तः । अन्नेदम्बोध्यम्-हरिम्भ- जति घटं जानातीत्यादौ पूर्व विद्यमानस्यैव कर्मत्वं कर्मसंज्ञायास्तथैव विधानात् पूर्व यदि घटो न स्यात्तदा तज्ज्ञानमपि भवितुं नाहति, एवमेव 'रसाः प्रतीयन्त' इति व्यवहारोऽपीति पूर्वपक्षाशयः। समाधातुरयमाशयो न खल विद्यमानं यद्वस्तु तस्यैव कर्मत्वं 'घट करोति' 'ओदनं पचती'त्यादौ क्रियोत्पन्नवस्तुनोऽपि कर्मत्वं भवति तथै- वात्रापीति। कर्म च सप्तविधं भवति अतो दोषाभावात्। तथाहि- निर्वरत्यच्च विकार्यञ् प्राप्यञ्चेति त्रिधामतम्।तच्चेप्सिततमं कर्मचतुर्धान्यत्तु कल्पितम्। औदासीन्येन यत्प्राप्यं यच्च कर्तुरनीप्सितम्। संज्ञान्तरैरनाख्यातं यद् यच्चाप्यन्यपूर्वकम यदसज्जायते सद्वा जन्मना यत्प्रकाशते। तन्निवर्त्य, विकार्य तु द्वेधा कर्म व्यवस्थितम्॥ प्रकृत्युच्छेद सम्भूतं किञ्चित्काष्ठादिभस्मवत्।किञ्चिुणानतरोत्पत्या सुवर्णादिविकारत्। क्रियाकृतविशेषाणां सिद्धिर्यत्र न दृश्यते। दर्शनादनुमानाद्वा तत्प्राप्यमिति कथ्यते॥ तर्कवागीशास्तु एवं व्याचक्षते यथा-रूपान्तरपरिणामे सदष्टान्तप्राचीनसं- वादमाह-तटुक्तमिति। यथा पाकसम्बन्धेन ओदनरूपं प्राप्तस्तण्डुल ओदनेन व्यव- हृयते तथा प्रतीतिसम्बन्धेन रसरूपं प्राप्ता सामाजिकवासना रसत्वेन व्यवहृयत इति भाव: इति। पुत्रस्तु-ओदनं पचतीतिवदिति" प्रतीकमादाय-'न खल्वोदनः पूर्वसिद्धो व्यज्यते किन्तु पक्कः सन् ओदनो भवतीति, तथायमपि व्यक्तः सन् रसो भवतीत्यर्थः, इत्याह। (६) नन्वग्रे 'रतिहोसश्व' इति वक्ष्यमाणकारिकया रत्यादीनामेव स्थायित्वं वक्ष्य- ति तदत्र स्थायिपदं व्यर्थमित्याशक्कां निराकरोति-अत्रचेति। रसळक्षणेचेत्यर्थः ।

रसस्वरूपनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित: ।

पुनः स्थायिपदोपादानं रत्यादीनामपि रसान्तरेव्वस्थावित्वप्रतिपाद- नार्थम्। ततश्च हासक्रोघादयः भङ्गारवीरादौ व्यभिचारिण पव। तदुक्तम्-"रसावस्थः परम्भावः स्थायितां प्रतिपद्यते" इति। (७)अस्य स्वरूपकथनगर्भ आस्वादप्रकार: कथ्यते- (८)सरवोद्रेकादखण्डस्वप्रकाशानन्दचिन्मयः । वेद्यान्तरस्पर्शशून्यो ब्रह्मास्वादसहोदरः ॥२॥। लोकोत्तरचमत्कारप्राणः कैश्चित् प्रमातृभि:।

प्राप्ते सिद्धे। रसान्तरेष्विति, व्यभिचारितयेति शेषः । हासक्रोधादय इति, आदिना जुगुप्सादीनां परिग्रहः व्यभिचारिण एव नतु स्थायिन इत्यर्थः अत एवाग्रे वक्ष्यति- "शृङ्गारवीरयोहासो वीरे क्रोधस्तथामतः। शान्ते जुगुप्सा कथिता व्यभिचारितया पुनः"। इत्यादि। एतदेव प्राचां संवादेन स्फुटीकरोति-तटुक्तमिति। रसे अव- स्थास्वरूपं यस्य स रसावस्थः रसरूपताप्राप्तियोग्य इत्यर्थः । भावो रतिहासादिरूपः परं केवलं स्थायितां प्रतिपद्यते, लभते। इदश्च न लक्षणं स्थायिभावस्य किन्तु परि- चायकमेव। तथाच तन्मते नान्योन्याश्रयदोषो भवति। तातस्तु-रस एवोत्तर- कालमवस्था यस्य तादृशः हासक्रोधादिभावः परं केवलं स्थायितां प्रतिपद्यते अता- दृगवस्थस्तु न स्थायित्वं प्रतिपद्यते इत्यर्थः, इत्येवाह। (७) यत्सरूपं लव््ा रत्यादिरसो भवति तद्दर्शयंस्तत्रास्वाद एव प्रमाणमिति तन्निरूपणमारभते-अस्येति। रसस्येत्यर्थः । स्वरूपकथनं गभे यस्य सः, आस्वाद- प्रकार: अनुभवाकारः। आस्वादप्रकार-इत्योपचारिकः प्रयोगः, आस्वादाभिन्नत्वात्। (८) सत्त्वोद्रेकादिति। कैश्रित् प्रमातृभिर्ज्ञातृभि्नतु सवैरितिभावः। सत्वस्य मनोवृत्तिकेव लसत्वस्य उद्रेकात् नाव्यकाव्यदर्शनश्रवणवशेनाविर्भावात्। अखण्डः विभा- वादिसमूहालम्वनात्मकत्वादेक एव नतु विषयभेदाद्भिन्न इत्यर्थः । स्वप्रकाशः स्वेनात्मना प्रकाशते दीप्यते इति तथाभूतोन पुनर्ज्ञानान्तरगम्यः। यथा ज्ञानान्तरं स्वविपयं घटा- दिकं प्रकाशयति तथा रस एवात्मानं प्रकाशयतीर्थः। आनन्दचिन्मयः आनन्द संवलि- तज्ञानरूपः वेद्यान्तरस्य अन्यज्ञेयपदार्थस्य स्पर्शेन तत्कालसंस्पर्शेन शून्यो रहितः, रसा- स्वादकाले ज्ञानान्तरस्यास्रत्वादिति भावः । ब्रह्मास्वादसहोदरः आनन्दमयत्वादेव ब्रह्म- साक्षात्कार सदशः। ब्रह्मास्वादे ब्रह्ममात्रं प्रकाशते रसे तु विभावादिकमपीति भिननत्वा त्सहोदरत्वेति कथनम्। तदुक्तं लोचनकारः-'परव्रह्मास्वादः सत्रह्मचारित्वं वास्तु अस्य रसास्वादस्य' इति। तथा लोकोत्तरः अलौकिको यश्चमत्कारः चित्तविकासः स एव प्राणः जीवनभूतो यस्य सः। नायकादीनां नायिकादिरत्यादिपु लौकिकचमत्कारस्यैव सम्भ- वात्, अस्य तु सहृदयनिष्ठस्यालौकिकत्वमिति भावः। अयं रसः, एतावत्स्वरूपकथ-

साहित्यदर्पण :- [तृतीयपरिच्छेदे y

स्वाकारवदभिन्नत्वेनायमास्वाद्यते रसः॥३ ॥ नम्प्रदशितम्। अथास्वादप्रकारः कथ्यते-स्वाकारेति। स्वाकारवन्निजदेहवत् अभिन्नत्वेन एकत्वेन आस्वाद्यते अनुभूयते यथा स्वस्माद्भिन्नोऽपि देहोऽहंस्थूल इत्या- दिभेदोल्लेखाभावेन प्रतीयते तथा रसोऽपि ज्ञातृज्ञानभेदोल्लेखाभावेनास्वाद्यत इत्यर्थः । घटादिज्ञाने जाते वेभ्नीति यथा ज्ञातृज्ञानभेदः प्रतीयते तथात्र नेति भावः ।

• अत्रायं विसंवाद :- समुचित सनिवेशचारुणा काव्येन समर्पितः सहृदयहृदयं प्रविष्टैस्तडीयसहृदयता सहकवृतेन भावनाविशेष महिम्ना विगलितदुष्यन्तरमणीयत्वादि- भिरलौकिकविभावानुभावव्यभिचारिशब्दव्यपदेश्येः शकुन्तलादिभिरालम्बनकारणैः च- न्द्रिकादिभिरुद्ीपनकारणैरश्रुपातादिभि: कार्यः, चिन्तादिभि: सहकारिभिश्र सम्भूय प्रादु- र्भावितेनालौकिकेन व्यापारेण तत्कालनिवत्तितानन्दांशावरणाज्ञानेन अत एव प्रमुष्टपरिमि- तप्रमातृत्वादिनिजवर्मण प्रमात्ना स्वप्रकाशतया वास्तवेन निजस्वरूपानन्देन सह गोचरी- क्रियमाणः प्राग्विनिविष्टवासनारूपो रत्यादिरेव रसः । तथाचाहुः-'्यक्तः स तैविभावादयैः स्थायिभावो रसः स्मृतः इति। व्यक्तो व्यक्तिविषयीकृतः। व्यक्तिश् भग्नावरणाचित्। यथाहि शरावादिना पिहितो दीपादिस्तन्निवृत्तौ सन्निहितान्पदार्थान् प्रकाशयति स्वयं च प्रकाशते, एवमात्मचैतन्यं विभावादिसंवलितान् रत्यादीन्। अन्तःकरणधर्माणां साक्षि- भास्यत्वाभ्युपगतेः। विभावादीनामपि स्वप्नतुरगादीनामिव रङ्गरजतादीनामिव साक्षिभा- स्यत्वमविरुद्धम्। व्यक्षकविभावादिचर्वणाया आवरणभङ्गस्य वोत्पत्तिविनाशाभ्यामुत्पत्ति- विनाशौ रसे उपवर्यते वर्णनित्यतायामिव व्यक्षकताल्वादिव्यापारस्य गकारादौ। वि- भावादिचर्वणावधित्वादावरणभङ्गस्य निवृत्तायां तस्यां प्रकाशस्यावृतत्वाद्विद्यमानोऽपि स्थायी न प्रकाशते। यद्ा विभावादिचर्चणामहिम्ना सहृद्यस्य निजसहृदयता वशोन्मिषि- तेन तत्तत्स्थाय्युपहित स्वस्वरूपानन्दाकारा समाधाविव योगिनश्चितवृत्तिरुपजायते तन्मयीभवनसितियावत्। आनन्दोह्ययं न लौकिकसुखान्तरसाधारण:, अनन्तःकरणवृत्ति· रूपत्वात्। इत्थञ्चाभिनवगुप्त-सम्भटभट्टादिग्रन्थस्वारस्येन भग्नावरणचिद्विशिष्टो रत्यादि: स्थायीभावो रस इति स्थितम्। वस्तुतस्तु वक्ष्यमाणश्रुतिस्वारस्येन रत्याद्यवच्छ्न्ना भग्नावरणाचिदेव रसः। सर्वशैव चास्या विशिष्टात्मनो विशेषणं विशेष्यं वा चिदशमादाय नित्यत्वं स्वप्रकाशत्वञ्च सिद्धम्। रत्याद्यंशमादाय त्वनित्यत्वमितरभास्यत्वञ्च। चर्वणाचास्य चिद्धतावरणभङ्ग एव प्रागुक्ता, तदाकारान्त:करणवृत्तिर्वा। इयञ्च परब्रह्मास्वादात् समावेविणक्षणा विभावादिविषयसंव- लितचिदानन्दालम्बनत्वात्। भाव्या च काव्यव्यापारमान्नात। अथास्यां सुखांशभाने कि मानमितिचेत् ! समाधावपि तद्भाने कि मानमिति पर्युनुयोगस्य तुल्यत्वात्। 'सुखमात्यन्तिक यत्तदू द्िग्राह्यमतीन्द्रियम्'इत्यादि शब्दोऽस्ति तत्रमानमिति चेत्, अस्त्यत्रापि 'रसो वै सः' रसं हयेचायं लब्घ्वानन्दी भवति' इति श्रुतिः, सकलसहृदयप्रत्यक्षव्नेति प्रमाणद्वयम्। येय द्वितीयपक्षे तदाकारचित्तवृत्यात्मिका रसचवणोपन्यस्ता सा शब्दव्यापारभाव्यत्वाच्छाब्दी। अपरोक्षसुखालम्बनत्वाच्चापरोक्षात्मिका । तत्वं वाक्यजबुद्धिवत्। इत्याहुरभिनवगुप्ता- चार्यपादाः ।

रसस्वरूपनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:।

यद्वा स्वाकारवत्स्वविषयवत्। परिणामवादिभिज्ञोनतद्विषययो मेंदान ङ्वीकारादिति भावः । आसाद्यत इत्यनेनामृततुल्यत्वं सूचितम्। एतेन आनन्दचमत्कारमयत्वे सति विभावादिसमूहालम्बनज्ञानत्वं रसलक्षणं फलितम्। वस्तुतस्तु रसत्वमेव रस सामा- भट्टनायकास्तु-'ताटस्थ्येन रसप्रतीतावनास्वाद्यत्वम् । आत्मगतत्वेन तु प्रत्ययो दुर्घटः। शकुन्तलादीनां सामाजिकान् प्रत्यविभावत्वात्। विना विभावमनालम्बनस्य रसादेरप्रतिपत्तेः । नच कान्तात्वं साधारणविभावतावच्छेदकमन्राप्यस्तीतिवाच्यम् अ-

ताकस्य विभावतावच्छेदककोटाववश्यं निवेश्यत्वात्। अन्यथा स्वस्त्रादेरपि कान्तात्वादि- ना तत्त्वापतेः । एवमशोच्यत्व कापुरुषत्वादिज्ञानविरहस्य तथाविधस्य करुणरसादौ। तादृशज्ञानानुत्पादस्तु तत्प्रतिबन्धकान्तरनिव चनमन्तरेण दुरुपपादः स्वात्मनि दुष्यन्ता- द्यभेदबुद्धिरेव तथेति चेन्न,नायके धौरयत्व धीत्वाेात्मन ाुनिकत्व कायुरुष त्वादे वैधस्यंस्य स्फुट प्रतिपत्तरभेदबोधस्यैव दुलभत्वात्। किञ्न केयं प्रतीतिः प्रमाणान्तरानुप- स्थानाच्छ्राब्दीति चेत्, न। व्यावहारिकशब्दान्तरजन्यनायकमिथुनवृत्तान्तवित्तीनामिवा स्या अव्यहृदयत्वापत्तेः। नापि मानसी, चिन्तोपनीतानां तेषामेव पदार्थानां मानस्या प्रतीते- रस्यावलक्षण्योपलम्भात्। नच स्मृतिः, तथा प्रागनतुभवात्। तस्मादभिधया निवेदिता पदार्था भावकत्वंच्यापारेणागम्यत्वादि रसविरोधिज्ञानप्रतिबन्धद्वारा कान्तात्वादिरसा- नुकूलधर्मपुरस्कारेणावस्थाप्यन्ते। एवं साधारणोक्कतेपु दुष्यन्तशकुन्तलादेशकाल वयोवस्थादिषु, पङ्गौ पूर्वव्यापारमहिमनि, तृतीयस्य भोगकृत्वव्यापारस्य महिम्नानी- गीरणयो रजस्तमसोरुद्रिक्तसत्वजनितेन निजचित्स्वभावनिवृतिविश्रान्तिलक्षणेन सा- क्षात्कारेण विषयीकृतो भावनोपनीतः साधारणात्मा रत्यादि: स्थायी रसः । तत्रभुज्यमा नो रत्यादिभोगोवेत्युभयमेव रसः । सोडयं भोगो विषयसंवलनादूब्रह्माल्वादसविघवर्त्ती- त्युच्यते। एवञ्च त्रयोंडशाः काव्यस्य "अभिधाभावना चैव तद्भोगाकृतिरेवच" इत्याहुः। मतस्यैतस्य पूर्वस्मा व्वावकत्वव्यापारान्तर स्वीकार एवविशेषः। भोगस्तु व्यक्तिः । भोग कृत्वं तु व्यञ्ञनादवशिष्टम्, अन्यातु सैव सरणिः। नव्यास्तु काव्ये नाटये च कविना नटेन च प्रकाशितेषु विभावादिषुव्यक्षनव्यापारेण दुष्यन्तादौ शकुन्तलादिरतौ गृहीताया मनन्तरञ्न सहृदयोल्लासितस्य भावनाविशेषरूपस्य दोषस्य महिम्ना कल्पितदुष्य- न्तत्वावच्छादिते स्वात्मन्यज्ञानवच्छिन्ने शुक्तिकाशकल इव रजतखण्डः समुत्पद्यमा- नोऽनिवचनीय: साक्षिभास्यशकुन्तलादिविषयकरत्यादिरेव रसः। अयञ्न कार्यो दोष- विशेषस्य। नाशयश्च तन्नाशस्य। स्वोत्तरभाविना लोकोत्तराह्लादेन भेदाग्रहात्सुख पद- व्यपदेश्यो भवन्ति। स्वपूर्वोपस्थितेन रत्यादिना तदग्रहात्तद्रतित्वनैकत्वाध्यवसानाद्वा व्यड्यो वर्णनीयश्चोच्यते। अवच्छादकं दुष्यन्तत्वमप्यनिघंचनीयमेव। अवच्छादकत्वञ्च- रत्यादिविशिष्टबोधे विशेष्यतावच्छेकत्वम्। एतेन "दुष्यन्तादिनिष्ठस्य रत्यादेरनास्वा- द्यत्वान्न रसत्वम्। स्वनिष्ठस्य तु तस्य शकुन्तलादिभिरतत्सम्बन्धिमि: कथमभिव्य क्ति: स्वस्मिन्दुष्यन्ताद्यभेदबुद्धिस्तु पराहता"इत्यादिकमपास्तम्। यदपि विभादीनां सा- धारण्यं प्राचीनैरुक्त तदपि काव्येन शकुन्तलादिशब्दैः शकुन्तलात्वादि प्रकारकबोधजनकेः प्रतिपाद्यमानेषु शकुन्तलादिषु दोषविशेषकल्पनं विना दुरुपपादम्। अतोऽवश्यक लप्ये दोषविशेषे तेनैव स्वात्मनि दुष्यन्ताद्यभेदबुद्धिरपि सूपपादा।

१०० साहित्यदर्पण :- [तृतीयपरिच्छेदे

न्यलक्षणम्, नच तत्र मानाभावः? रसपदशक्यतावच्छेदकतया तत्सिद्धेः। तच्च

नन्वेवमपि रतेरस्तु नाम दुष्यन्त इव सहदयेऽपि सुखविशेषजनकता, करुणरसादिपु तु स्थायिनः शोकादेर्दुखजनकतया प्रसिद्धस्य कथमिव सहदयाह्लादहेतुत्वम्। प्रत्युत नायक इव सहदयेऽपि दुःखजननस्यवौचित्याद्। नव सत्यस्य शोकादेदुःखजनकत्वं कल- प्तं न कल्पितस्येति नायकानामेव दुःखम्,न सहृदयस्येति वाच्यम्, रज्जुसर्पादेभैयकम्पा- द्यनुत्पादकतापतेः। सहदये रतेरपि कल्पितत्वेन सुखजनकतानुपप्ेश्चेति चेवसत्यम्, शृद्गारप्रधानकाव्येभ्य इव करुणप्रधानकाव्येभ्योऽपि यदि केवलाल्लाद एव सहृदय हृद य प्रमाणकस्तदा कार्याुरोधेन कारणस्य कल्पनीयत्वाल्लोकेत्तरकाव्य व्यापारस्यैवाह्लाद प्रयोजकत्वभिव दुःखप्रतिबन्धकत्वमपि कल्पनीयम्। अथ यद्याह्लाद इव दुःखमपि प्रमा- णसिद्धं तदा प्रतिबन्धकत्वं न कल्पनीयम्। स्वस्वकारणवशाच्चोभयमपि भविष्यति। अथ तन्न कवीनाञ्ज कत्तुंम्, सहृदयानाञ्च श्रोतुं, कथं प्रवृत्तिः। अनिष्टसाधनत्वेन निवृत्तेरु- चितत्वादिति चेत, इष्टस्याधिक्यादनिष्टस्य च न्यूनत्वाच्चन्दनद्रवलेपनादाविव प्रवृत्तेरुप पत्ते:। केवलाह्लादवादिनां तु प्रवृत्तिरप्रत्यूहैव। अश्रुपातादयोऽपि तत्तदानन्दनुभवस्वाभा- व्याव नतु दुःखात्। अत एव भगवद्धक्तानां भगवदूर्णानाकर्णनादश्षुपातादय उपपद्यन्ते, नहि तत्र जात्वपि दुःखानुभवोस्ति। नच करुणरसादौ स्वात्मनि शोकादिमद्दशरथादि तादा- त्म्यारोपे यद्याह्लादस्तदा स्वप्नादौ संनिपातादौ वा स्वात्मनि तदारोपेऽपि स स्याद्, आनुभविकं च तन्र केवलं दुःखमितीहापितदेव युक्तमिति वाच्यम्, अयंहि लोकोत्तरस्य काव्यस्य महिमा तत्प्रयोज्या अरमणीया अपि शोकादयः पदार्था माह्लादमलौकिक जन- यन्ति। विलक्षणो हि कमनीयः काव्यव्यापारज आस्वाद: प्रमाणान्तरजादनुभवात्। जन्यत्व च स्वजन्यभावनाजन्यरत्यादिविषयकत्वम्, तेन रसास्वादस्य काव्यव्यापार जन्यत्वेऽपि न क्षतिः। शकुन्तलादावगम्यात्वज्ञानोत्पादुस्तु स्वात्मनि दुष्यन्ताद्यभेद- वुद्धया प्रतिवद्धयत' इत्याहुः। परें तु व्यञ्जनव्यापारस्यानिर्वचनीयख्यातेश्वानभ्युपगमेऽपि प्रागुक्तदोषमहिम्ना स्वात्मनि दुष्यन्तादितादात्म्यावगाही शकुन्तलादिविषयकरत्यादिमदभेदबोघो मानसः, काव्यार्थभावनाजन्मा विलक्षणविषयताशाली रसः। स्वाप्नादिस्तु तादृशबोधो न का व्यार्थचिन्तनजन्मेति न रसः । तेन तत्र न तादृशाह्लादापत्तिः। एवमपि स्वस्मिन्नविद्य मानस्य रत्यादेरनुभवः कथं नाम स्यात् मैवम्, न ह्ययं लौकिकसाक्षात्कारो रत्यादेः, येनाऽवश्यं विषयसद्भावोऽपेक्षणीयः स्यात्। अपितु भ्रमः। आस्वादनस्य रसविषयकत्व व्यवहारस्तु रत्यादिविषयक्तत्वालम्बन इत्यपिवदन्ति। एतैश्र स्वात्मनि दुष्यन्तत्व- धमितावच्छेदकशकुन्तलादिविषयकर तिवैशिष्यावगाही, स्वात्मत्वविशिष्टे शकुन्तला- दिविषयकरतिविशिष्टदुष्यन्ततादात्म्यावगाही, स्वात्मत्वविशिष्टे दुष्यन्तत्वशकुन्त- लाचिषयकरत्योवेंशिष्ट्यावगाही वा त्रिविधोऽपि बोधो रसपदार्थंतयाऽभ्युपेयः। तत्र रते विशेषणीभूतायाः शब्दादप्रतीतत्वाद्वयञ्ञनायाश्च तत्प्रत्यायिकाया अनभ्युपगमाच्चेष्टा- दिलिद्गिकमादौ विशेषणज्ञानाथमनुमानमभ्युपेयम्। मुख्यतया दुष्यन्तादिगत एव रसो रत्यादि: कमनीय विभावाद्यभिनयप्रदर्शनकोविदे दुष्यन्ताद्यनुकर्त्रि नटे समारोप्यसाक्षात्क्रियत इत्येके। मतेडस्मिन् साक्षात्कारोदुष्यन्तो

रसस्वरूपनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः । १०१

(९) 'रजस्तमोभ्यामस्पृष्ट मनः सत्वमिहोच्यते' इत्युक्तप्रकारो वाह्यमेयविमुखतापादक: कश्चनान्तरोधर्मः सत्वम्। तस्योद्रेकोरज- स्तमसी अभिभूय आविर्भावः। अत्र च हेतुस्तथाविधालीकिककाव्यार्थ- परिशीलनम्। (९) सत्वपदार्थ विवृणोति-रजस्तमोभ्यामिति। कामलोभादिमूलभूतौ मनोधर्मौ रजस्तमसी ताभ्यामस्पृष्टं स्पर्शरहितं मनो मनोवृत्तिकेवलसत्वं सत्व- पदार्थः । इत्युक्तप्रकारः सरस्वतीकण्ठाभरणे भोजदेवोक्तस्वरूप इति भावः । वाह्यमे- यानि काव्यातिरिक्तवहिरवर्त्तिज्ञेयवस्तूनि घटपटादीनि तेभ्यो विमुखता वैमुख्यं ज्ञानानुकूलव्यापाराभावस्तस्यापादकः प्रयोजकः ज्ञानानुकूलव्यापारक्षत्र दड्मनः संयोग: कश्चन प्रत्यक्षतोबोधयितुमशक्यः अनिर्िष्टरूप इति यावत्, अन्तररन्तः करणं तस्यायमित्यर्थेऽण् आन्तरो मानस इत्यर्थः, धर्मोगुणविशेषः सत्वं सत्वपदार्थः। तस्य सत्वस्य उद्रेकादित्यत्र सम्बन्धः । अभिभूय स्वकार्यासमथें कृत्वा आविर्भाव: प्रतिबन्धकाभावेन स्वकार्यसमर्थत्वेनावस्थानम्। ननु कथमेवंविधः सत्वोद्रेको जायत अत आह-अन्न चेति। अन्न रजस्तमसी अभिभूय सत्वस्याविर्भावे तथाविधः श्रुतदृष्टरूपः अलौकिको लोकोत्तरः अतिशायचम त्कारकारीत्यर्थः। यः काव्यार्थों दृश्यश्रव्यकाव्यविषयोविभावादिरिति यावत्, तस्य परिशीलनमेकाग्रतया दर्शनं श्रवणञ्च अत्यन्ताभिनिवेशो वेत्यर्थः । हेतुः प्रयोजकम्। रसानुभवहे तुभूतसत्वोद्रेकंप्रति तदानी हेत्वन्तरासम्भवादित्याशयः । अत्र पुत्रस्तु- रजस्तमोभ्यामिति। मनो हि सत्वरजस्तमोरूपत्रिगुणात्मकम्, वाह्यमेया घटादय- आन्तरोधर्मः, स्वत्वमात्रावस्थितिरूपः। ननु कथमेवंविधः सत्वोद्रेको जायते ततश्व कथमखण्डस्वप्रकाशानन्दोद्वोध इत्याशंक्याह-अत्र चेति। अयमाशयः- सत्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत। प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च।

डयं शकुन्तलादिविषयकरतिमानित्यादि: प्राग्व द्म्यशे लौकिड आरोप्यांशेत्वलौकिकः । दुष्यन्तादिगतो रत्यादिनटे पक्षे दुष्यन्तत्वेन गृहीते विभावादिभिः कृत्रिमैर्य- कृत्रिमतया गृहीतैभिन्ने विषयेऽनुमितिसामग््याबलवत्वादनुमीयमानो रसः' इत्यपरे। 'विभावादयस्तयः समुदिता रसाः' इति कतिपये। त्रिषु य एव चमत्कारी स एव रेसो- इन्यथा तु त्रयोऽपि न इति बहवः। भाव्यमानो विभाव एव रसः, इत्यन्ये। अनुभाव- स्तथेतीतरे। व्यभिचार्येव तथा तथा परिणमति इति केचित्। इत्थं नानाजातीयाभि: शेमुषीभिर्नानारूपतयाSवसितोऽपि मनीषिभि: परमाह्लादा विनाभावितया प्रतीयमान: प्रपञचेऽस्मिनसो रमणीयतामाहवतीति निविवादम्, इति स्पषट रसगङ्गाधरे। १४

१०२ साहित्यदर्पण :- [तृतीयपरिच्छेदे

(१०) अखराड इत्येक एवायं विभावादिरत्यादिप्रकाशसुखचम- त्कारात्मक:। अत्र हेतुं वक्ष्यामः। (११) स्वप्रकाशत्वाद्पि वक्ष्यमा- णरीत्या। (१२) चिन्मय इति स्वरूपार्थे मयद्।

इत्यादि भगवद्वचनात्त्रिगुणात्मके मनसि सतत्वांशस्य प्रकाशे सुखोत्पत्तिः सत्वांशस्य प्रकाशश्च रजस्तमसोरभिभवाद्वषयिकं सुखं जनयति। तथाहि सत्वांशप्रकाशतारत- म्यात् वैषयिकसुखस्यापि तारतम्यं दृश्यते ततश्च सुखतारतम्यं सुखकारणतारतम्यहेतु- कमित्यवश्यमभ्युपगन्तव्यं तच्च स्वस्वकारणं यदि सफललौकिकसुखकारणोत्तरं तेन रजस्तमसो: सर्वथाभिभवः शक्यक्रिय एवेति। ततो न्यायादयदि काव्यार्थश्रवणरूप- कारणात्सवेथा रजस्तमसी अभिभूय मनसः सत्वांशस्येव प्रकाशस्तदा तन्मात्रहेतु- कोऽखण्डस्वप्रकाशरूप आत्मावबोधः प्रामाणिक एव। अत एवाहु :- स्वादः का- व्यार्थसम्भेदादात्मानन्दसमुद्भवः' इत्युक्तप्रकारः। स चात्मानन्दाद्वोधो यदि- "अन्वयव्यतिरेकाभ्यां निरस्याप्रीणितो यतिः । वीक्ष्यासन्नस्य कोऽस्मीति तरामित्याह सौहृदात्"॥ इत्यादि शास्त्रनयनहेतुकःस्यात्तदा निरुपहितं ब्रह्म प्रकाशते। यदि पुनर्नाटय- काव्यदर्शनश्रवणाभ्यां तदा विभावादिरत्याद्यंशकर्वुरितत्वेन कि कुर्मः कारणवैचित्र्य स्यैवायं सहृदयानुभवसिद्धोऽनुभावः" इति, इत्थमेव व्याख्यातवान्। (१०) अखण्डपदार्थं विवृणोति-अखण्ड इतीति। विभावादिरत्यादीनां प्रकाशस्तद्विषयकं ज्ञानं सुखमामोदश्वमत्कारो विस्मयश्चात्मा स्वरूपं यस्य सस्तथोक्त: अयं रस एक एब न पुनर्घटपटादिसंविदिव पृथक्पृथगित्यर्थः । विभावादीत्यादि- पदेन अनुभावसश्चारिभावयोः रत्यादीत्यादिपदेन हि हासादिस्थायिभावान्तराणां च परिग्रहः। अत्रादिद्वयोपादानन्तु विभावादित्रयं कारणकूटं रत्यादिकन्तु कार्यकूट- मितिकार्यकारणभेदेन गणयोर्द्वित्वादेव बोध्यम्। ननु विभावादयो मिलिता रसस्त- त्कथमस्याखण्डत्वमित्यत आह-अन्रेति । रसस्याखण्डतायामिति भावः। हेतुं समूहालम्बनज्ञानतादात्म्यम्। वक्ष्यामः प्रतिपादयिष्यामः। एवश्च यद्यपि प्रत्येकस्य खण्डरूपतव विभावादीनां तथापि प्रपाणकरस इव समूहालम्बनविधया तेषामभेदेन तदाबोधादेतस्य रसस्याखण्डत्वं वक्ष्याम इति भावार्थः । (११) रसस्य रत्यादंशवलितत्वेऽपि यथा स्वप्रकाशत्वमविरुद्धं तथेहैवाग्रे दशयि-

कोऽन्रापिः । 'अपि सम्भवगर्ाशीर्मृतिभूषासमुच्चये' इत्युक्तदिशापिशब्दोह्यनेकार्थः । (१२ ) चिन्मय इति स्वरूपार्थे मयडिति । स्वरूपार्थ इत्यनेन मथटः प्रस्तुतार्थेस्य निराशस्तेन स्वप्रकाशानन्दाभिन्नत्वं रसस्योक्तं भवति। न तुअ मयो

रसस्वरूपनिरूपणम् ] लक्ष्मोविराजितः । १०३

(१३) चमत्कारश्चित्तविस्ताररूपोविस्मयापरपर्य्यायः। तत्प्राणत्व-

पादैरुक्तम्। तदाह धर्मदत्तः स्वग्रन्थे- (१४) 'रसेसारश्चमत्कारः सर्वत्राप्यनुभूयते। तच्चमत्कारसारत्वे सवत्राप्यद्भुतो रसः। तस्मादद्भुतमेवाह कृर्तानारायणो रसम्'॥ इति। (१५) कौश्चदिति प्राक्तनपुण्यशालिभिः।

यज्ञ इतिवत्प्रा चुर्यार्थे द्वन्द्वान्मयड्विधानात् "द्वन्द्वान्ते द्वन्द्वादौ वा श्रूयमाणं पदं प्रत्येक- मभिसम्बध्यत" इति न्यायात्, आनन्दमयश्चिन्मयश्च रसो लभ्यते। यद्वा स्वप्रकाशानन्द एव चिद् ज्ञानं,तत्स्वरूप इत्यर्थः। ज्ञानानन्दयोरभेदस्वीकारात्। (१३) द्वितीयकारिकार्थ विवृणोति-चमत्कार इति। लोकातीतार्थकलनेन किमेतदिति ज्ञानधाराजनने चित्तस्य दीर्घप्रायत्वं चित्तविस्तारः । चित्तं विस्तीर्य्यंते स्वावबोधकाले दीर्घमिव क्रियतेऽनेनेति चित्तविस्तारस्तद्रूप इत्यर्थः । दृष्टहेतुभ्यो- Sसम्भवित्वज्ञानेन हेत्वनुसन्धाने मनोव्यापारणमेव चित्तविस्तार इति केचिद्वदन्ति। विस्मयेति। विस्मयः विस्मयशब्दोऽपरपर्यायो वाचकान्तरं यस्य सः। अपरप- य्र्याय इत्यनेनाभिन्न इत्यर्थो वा बोध्यः। तत्प्राणत्वञ्च रसस्य चमत्कारसारत्वञ्च यत्कि- ञ्विद्वर्णयिता कविः। पण्डा कुशाग्रा बुद्धिर्यंस्याSसौ पण्डितः, तारकादित्वादितच्। यद्वा पण्डितो बन्धमोक्षवित्। अनयोः कोश।देकपयोयत्वेSपि वस्तुतोभेद एवेति- ध्येयम्। नारायणपादैरुक्तमिति। तदाहु :- 'चमत्कार एव सर्वेरसप्राणभूतः तस्य च रत्यादंशशबलत्वेन यथायर्थ श्द्गारा- दिरसव्यपदेशस्तद्भावादद्भुतव्यपदेश' इति। (१४) रस इति। सर्वत्र शक्वारादौरसे चमत्कारश्चित्तविस्ताररूप: विस्मय एवं सारः स्थिरांशः, रसास्वादहेतुत्वात्सारः अनुभूयते प्रतीयते। विस्मय एव सारत्वेन प्रतीतो भवतीति भावः। तत्तस्मात्करणात् चमत्कारस्य सारत्वे सति सतिसप्तमीयम्। सर्वत्र काव्यादौ रसोऽपि अद्भुतश्चमत्कारी भवतीति शेषः। सवैरपि वुधव रैस्तथैव स्वीकरियत इति भाव:। तस्मात्सर्वबुधवरैःस्वीकारादेव कृती पण्डितः नारायणोऽपि रसमद्भुतमेवाह। तर्कवागीशास्तु-उक्तमर्थ स्वीकृत्य "वस्तुतस्तु रत्यायंश स्यानुभूयमानत्वे यथायर्थं श्रङ्गारादिव्यपदेशस्तस्याननुभावेऽद्भुतव्यपदेश इति मन्तव्यम्" इत्याहुः। (१५) कैश्चिदिति। कारणाभावात्कार्याभाव इति नियमाद्धेतुभूतप्राक्तनपुण्यर- हितानां कार्यभृतसुखस्वरूपरसास्वादासम्भवादिति भावः। एवश्च वासनायामास्वादना- ख्यव्यापारे च पुण्यमेव हेतुरिति सारम्। स्वयमेव ग्रन्थकृदपि वक्ष्यति-"न जायते तदा स्वादो विनारत्यादिवासनाम्" इति। विलक्षण एवायं कृतिज्ञप्तिभेदेभ्यः स्वाद-

१०४ साहित्यदर्पण :- [ तृतीयपरिच्छेदे

यदुक्तम्-'पुण्यवन्तः प्रमिण्वन्तियोगिवद्रससन्ततिम्'। इति। (१६) यद्यपि 'स्वाद: काव्यार्थसम्भेदादात्मानन्द समुद्धवः'। इत्युक् दिशा रसस्थास्वादानतिरिकृत्वमुक्कम्, तथापि "रसः स्वाद्यते" इति काल्पनिकं भेदमुररककित्य कर्म्मकर्त्तरि वा प्रयोगः। (१७) तदुक्तम्- नाख्य: कश्चिद्वयापारः इति वक्ष्यमाणत्वादपि। 'अत्र वागीशाः-प्राक्तनेति प्रतीकमादाय ऐहिकपुण्यस्यैतच्छरीरे सुखजनननासम्भवादिति भावः" इति वदन्ति। यदुकमिति। पुण्यवन्त इति। पुण्यवन्तः प्राक्तनपुण्यशालिनो जनाः योगि- वत् योगिन इव रससन्तति श्ङ्गारादिरसधारां ब्रह्मज्ञानामृतधाराज्च प्रमृण्वन्ति प्रमावि षयीकुर्वन्ति साधुतयाऽनुभवन्ति। अत्र पुत्रास्तु-पुण्यवन्त इति। प्रमिण्वन्तीत्युपचार प्रयोग: स्बप्रकाशरूपस्या- स्य प्रमाविषयत्वानुपपत्तेः । योगिवदिति यथा योगिनः शुद्धं ब्रह्म स्वप्रकाशानन्दचिद्रू पतया साक्षात् कुरवेन्ति, रत्यादंशकरबुरितमपि तथा पुण्यवन्त इत्यर्थः। तथाचोक्तम्- 'विभावादि संभिन्नाङ्गरत्यावंश कर्वुरितः स्वप्रकाशानन्दचमत्काररूपो रस'इति। इत्थमेवाहुः (१६) "स्वाकारवदभिन्नत्वेनायमास्वाद्यते रस' इति स्वोक्तिम्प्रत्यनुपपत्तिमाश- क्कय समाधत्ते-यद्यपोति। काव्यार्थो विभावादि: तत्सम्भेदादिति ल्यब्लोपे पश्चमी तेन विभावादिशवलित इत्यर्थः। यद्वा रत्यादिरूपो यः काव्यार्थः व्यङ्गचार्थस्तत्सम्भेदात् तत्परिशीलनादित्यर्थः। आत्मनि य आनन्दस्तद्रूपेण समुद्भवो यस्य तादृश इति। एवश्चा- नन्दात्मकस्य रसस्यास्वादानतिरित्तत्वमित्यर्थः । तथाच यथा मघुस्वाद्यत इत्यादौ स्वाद्यस्वादयो: कमेक्रिययोर्भेंदेन प्रतीतिर्भवति तद्वत् रसः स्वाद्यत इत्यत्र भेदेन प्रती- तिर्न भवति। अतः कर्थं तादृश प्रयोग उपपद्यते इति शङ्कितुराशयः। समाधानमुपपाद- यति-तथापीति। काल्पनिकमारोपितमलौकिकमिति यावत्। भेदम् उररीकृत्याङ्गीकृत्य वर्त्तमानस्य कर्तुः प्रयोगेऽन्वयः । एवञ्च 'राहोः शिर' इत्यादावभेदेऽपि औपचारिकं भेदमज्गीकृत्य तादृशप्रयोगो भवति, तद्वत् रसास्वादयोः कर्मक्रियाभावेनोल्लेखो भेद ग्रहणमन्तरेण न सम्भवतीत्यभेदेपि काल्पनि्क भेदं स्वीकृत्यव प्रयोग इति समाधा तुराशयः । काल्पनिकभेदस्यालीकत्वात् तत्रारुचिमन्यमानः समाधानान्तरमुपस्था- पयति-कर्मकर्त्तरिवेति। "भिद्यते काष्ठः स्वयमेव" इत्यत्रैकस्यैव काष्ठस्य कर्मत्वकर्त्तृ्त्वोभयविवक्षयाभेदा- रोपवदत्रापि आस्वाद्यास्वादनयोरमेदेऽपि भेदविवक्षया कमेकर्त्तरि प्रयोग इति भावः । न च आस्वाद्ये आस्वादस्थ विषयिता एव तत्कर्थं कर्त्तृत्वमिति वाच्यम् स्वप्रकाशत्वेन तत्र कर्तत्वारोपात्। (१७) रसस्यास्वादरूपत्वे प्राचां सम्मति दर्शयति-तदुक्तमिति। रस्यमानेति। रस्यमानता आस्वाद: तन्मात्रस्य नत्वतिरिक्तस्य केवलास्वादरूपस्येति यावत्। सार-

रसस्व रूप निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः । १०५

"रस्यमानतामात्रसारत्वात् प्रकाशशरीरादनम्य एव हि रसः"इति। (१८) एवमन्यत्राप्येवंविवस्थलेयूपचारेण प्रयोगो ज्ञेयः । (१९) नन्वेतावता रसस्याज्ञेयत्वमुक्तं भवतीति व्यक्षनायाश्च ज्ञान विशेषत्वात् द्वयोरैक्यमापतितम्। ततश्च- (२०) "स्वज्ञानेनान्यधीहेतुः सिद्धेऽर्थे व्यञ्जको मतः। यथा दीपोऽन्यथाभावे को विशेषोऽस्य कारकात् ॥" त्वात् सारत्वेन सामाजिकैरनुभूयमानत्वाद्धेतो: प्रकाशशरीरात संवित्स्वरूपात् अनन्य एव अनतिरिक्त एव रसः। नतु ततो भिन्न इति भावः । अत्र तातस्तु अमुमेवार्थमाह- "सारपदमत्र स्वरूपार्थकम्। तथाच रस्यमानताया आस्वादकर्मत्वं दर्शितम् प्रकाश- शरीरत्वेन आस्वादकर्त्तृत्वश्च दर्शितं तथाच स्वप्रकाशस्य प्रकाश्यप्रकाशकोभयरूप- त्वात् कर्मकर्त्तृत्वमुपपादितं ताभ्यामनन्य एवेत्यर्थः" इति। वागीशास्तु -- उक्त दिशाव्याख्याय 'ज्ञानरूपतापन्न एव रत्यादिः सामाजिकानामानन्दचमरकारसंवल नोपादेयत्वात् रस इति भाव:" इत्याहुः । (१८) एवमिति। अन्यत्रापि अन्येष्वपि एवंविधस्थलेषु उपचारेण काल्प- निकभेदस्वीकारेण कर्मकर्त्तरिप्रयोगस्वीकारेण वा 'न जायते तदास्वाद' 'तदास्वादे- विभावादेः' इत्यादिस्थलेपु ज्ञेयो वेदितव्यः । (१९) अथापरामनुपपत्तिमाशङ्कते-नन्व्रिति। एतावता यद्यपीत्यादिग्रन्थेनेत्य- र्थः। रसस्यास्वादाभिन्नत्वकथनेनेति यादत्। अज्ञेयत्वं स्वभिन्नज्ञानाग्राह्यत्वं, स्वेनैव स्बस्वग्राह्यत्वेन घटादिवज्ज्ञानविषयत्वन्नेति भावः। उक्त भवति तात्पर्यलब्धं भवति। ननु तहि व्यज्नया रसास्वादो जायतामतआह-व्यञ्ञनायध ज्ञानांवशेषत्वा- दिति। विशिष्टवैशिष्टयज्ञानरूपत्वात्। द्वयोः रसव्यअ्ञनयोरैक्यमभिन्नत्वमापतितम्। इदमत्रानुसन्धेयम्-यदि रसो ज्ञानविशेषरूपः ज्ञानविशेषरूपा च व्यजना तदोभयोः साम्यमिति कथं साध्यसाधकत्वमिति। नन्वेतावताकिभनिष्टमित्यतो विभावादेर्व्यज्ञकत्वा- नुपपत्या रसस्य व्यक्कयत्वानुपपत्तिरेवानिष्टेति वत्तुं प्रथम घटव्यञ्जकदीपवैलक्षण्येन वि- भावादेरव्यञ्जकत्वानुपपत्ति सम्पादयति-ततश्चेति। अन्र तच्छब्दसर्वनाम्नः कथ रसस्य व्यङ्गयतेत्यत्रान्वयो बोध्यः । दीपो यथा घटादेर्व्येजको व्यञ्जनादेश्चस्तथात्वा- S्भावात् घटव्यस्कदीपतो व्यजनायाः पार्थक्यं पृथग्भावो वैलक्षण्यमिति समुदितार्थः। (२.) पार्थक्य एव द्वयो: व्यङ्गथव्यज्कभावो भवितुमहति नत्वभिन्नतायामित्यत्र ध्वनिकारादिमतं प्रदर्श्येष्टापत्ति निराकरोति-स्वज्ञानेनेति। कारकज्ञापकत्वेन द्विविधो- हेतुः। तत्र कराति क्रियां निर्वर्त्तयतीति व्युत्पत्या पूर्वमसिद्धं वस्तु यः खलुसम्पादयति स कारकोऽर्थादुत्पादकः । यथा घटादेभोविनो हेतुश्रकचीवरदण्डकपालादिः। ज्ञापकभूत- हेतुं दशयति-स्वज्ञानेनेतति।स्वं व्यञ्जकत्वेनाभिमतम्। अर्थे व्यड्यपदार्थे सिद्धे कुतोऽपि

१०६ साहित्यदर्पण :- [तृतीयपरिच्छेदे

(२१) इत्युक्तदिशा घटप्रदीपवत्व्यड्गव्यञ्जकयोः पार्थक्यमेवेति कथं रसस्य व्यङ्गयतेतिचेत्, (२२)सत्यमुक्तम्। अतपवाद्दु :- "विलक्षण एवायं कृतिज्ञप्तिभेदेभ्: स्वादनाख्य: कश्रिद्वयापारः। अतएव हि रसनास्वा- दनचमत्करणादयो विलक्षणा एव व्यपदेशाः" इति। अभिधादिविलक्ष- णव्यापारमात्रप्रसाधनग्रहिलैरस्माभी रसादीनां व्यङ्गयत्वमुक्त भवतीति। निष्पन्ने सत्येव यः स्वस्य व्यज्जकत्वेनाभिमतवस्तुनो ज्ञानेन अन्यस्य पूर्वमेवव्यङ्गयत्वेना- भिमतपदार्थस्य धीहेतुर्ज्ञानजनकः स व्यजको मतः । तत्र दृष्टान्तमाह-यथादोप इति। सामग्रीभि: पूर्व सिद्धस्य घटस्य दीपो यथा व्यञ्जक इति भावः। दण्डादिवद्दीपो न हि घटं करोति किन्तु पूर्वसिद्धमेव तमभिव्यनक्ति अन्यथाभावे असिद्धार्थज्ञापकत्वे अस्य व्यजकस्य कारकात् निष्पादकदण्डादिपदार्थात् को विशेषो भेदो न कोऽपीत्यर्थः । (२१ ) इतोति । इत्युक्तदिशा इत्थं प्राचां ध्वनिकारादीनां व्यञ्जकलक्ष- णेन व्यङ्गयव्यञ्नकयोः पार्थक्यमिति अनेन व्यङ्गयस्य व्यञ्ञकस्य च पार्थक्यं न्यायानु- भवसिद्धमेवेति भावः । न खलु घटदीपयोरैक्यम्। इति-हेतोः। कथं रसस्य व्य. ङयता स्यात्। कर्तृत्वक्मेत्वञ्चैंकस्यैवानुपपत्तेरिति चेद्यघुच्यत इत्यथः । (२२) नन्वित्यादि शङ्गां समाधत्ते-सत्यमिति, सत्यमित्यनेनार्द्धाङ्गीकारो- बोध्यते। अतएवाहुरिति अतएव यतो ज्ञानरूप एव रसस्तस्मादेवेत्यर्थः, आहुरित्यभि- नवगुप्ताचार्यमतानुयायिनो न्यायविद आचार्या इति शेषः। आहुरित्यस्य "यङ्गयत्व- मुक्तं भवतोति" दूरस्थेनेति शब्देनान्वयः । कृतिर्दण्डादेश्रम्यादिरुत्पादको व्यापारः, ज्ञाप्तिज्ञोपको व्यापारः, अभिधालक्षणाव्यज्ञनास्तद्रूपा ये भेदा विशेषास्तेभ्यो विलक्षणो विशेषतो भिन्न एव, स्वादनाख्यः स्वादनं स्वादः सच "काव्यार्थसंभेदादात्मनन्दा समुद्भव:"इत्युक्तप्रकारः, अयं रससाक्षात्कारानुकूलः, किश्चद्विलक्षणो व्यापारोऽड्गी क्रियत इति शेषः। स्वादनमितिकरणेत्युट्विधानात् क्रियाबोधकम्, अत एव क्रिया- रूपास्वादादभिधाद्यन्यतमव्यापारेण च रसं ब धयितुमशक्यत्वात्तेभ्योऽपि स्वादनं भिन्न- मिति तत्त्वमिति भावः। यथा संयुक्तसमवायेन सुखादिसाक्षात्कारस्तथैव स्वादनाख्य- विलक्षणव्यापारेण वक्ष्यमाणास्ववासनासाक्षात्कार इति भावः। शुक्ताविदं रजतमित्यत्र यथा शुक्तयंशे लौकिकं रजतांशेऽलौकिकं तथा रससाक्षाषकारोऽपि वासनांशे लौकिको रत्यादयंशे उपनीतभानात्मकालौकिक इति सारवे।दिना वदन्ति अत एव रसमात्रबोध- कस्वादनाख्यव्यापारस्य विलक्षणत्वाभ्युपगमादेव। रस्यतSडस्वाद्यत अनेनेति रसन करणे ल्युट्। रसनम् आस्वादनं चमत्करणन्चादिर्येषान्ते। आदिपदेन विस्मयादीनां ग्रहग्रह- राम्। विलक्षणा एव अभिधादिव्यपदेरंभ्य सम्पूर्णभिन्ना एव व्यपदेशा अस्मदङ्गीकृत- स्वादनाख्यवृत्तेर्नामानि। अत एवाय्रे सयं वक्ष्यति "रसव्यक्तौ पुनर्व्यक्ति रसनाख्यां परे विदुः"इति। ननु रसादीनामन्यत्राव्यङ्गयत्वं यदुक्तं तत्कथं संघटत अत आह-अभधा-

रसस्वरूपनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजिन:।

(२३) ननु तर्हिं करुणादीनां रसानां दुःखमयत्वाद्सत्व (तदुन्मु- खत्वं) न स्यादित्युच्यते- (२४) करुणादावपि रसे जायते यत्पर सुखम्। सचेतसामनुभवः प्रमाणं तत्र केवलम् ॥४ ॥

(२६) तथाप्यसहदयानां मुखमुद्रणाय पक्षान्तरमुच्यते-

दीति। अत्रादिपदेन लक्षणादेः संग्रहो बाध्यः। एवश्चाभिधादिभ्यो विलक्षणो भिन्नो यो व्यापारः स्वादनाख्यो व्यज्ना नाम तन्मात्रस्य प्रसाधनाय सिद्धये ग्रहिलैरयत्नवद्धिर- स्माभिर्नवीनालङ्कारिकैः। रसादीनामित्यादिपदेन रसाभासादि परिग्रहः। व्यङ्गयत्वं व्यञ्जनाजन्यज्ञानविषयत्वमुक्तं भवति प्रकाशनमात्रोपचारादिति भावः । तथाच पञ्चमे वक्ष्यति स्वयमेव "वृत्तीनां विश्रान्तेरभिधातात्पर्यलक्षणाख्यानाम्। अङ्गीकार्यातुर्यावृत्तिर्बोधे रसादीनाम" इति। तस्माद्सादिबोधनाय स्वादनाख्यं व्यापारं वयं स्वीकुर्मः। रसव्यञ्जनयोरैक्यापत्तिः कथं परिहर्त्तव्येत्युभयोर्लक्षणानुसन्धानेनैव साधनीयेति तत्वम्। (२३) स्वकृतलक्षणेऽव्यापिं शङ्कते-नन्त्रिति। तहिं यदीदृशानन्दस्वरूपो- रस इत्यर्थ:। दुःखमयत्वात् स्थायिनशशोकादेर्दुःखजनकतयेति शेषः। अश्रुपातादि- दर्शनाद्दुःखमयत्वनिश्चयः। रसत्वं न स्यादिति। तथाच लक्ष्ये लक्षणागमनादव्या- प्तिरिति भाव: । (२४) करुणादिरसानामपि सुखमयत्वमेवेति सहृदयहृदयानुभवं प्रमाणीकृत्य नि- राकरोति-करुणादाविति। करुणादौ रसेऽपि यत् परमत्यन्तं सुखं जायते तत्र तस्मि- न्विषये सचेतसां समानं चेतो येषां तेषां सहृदयानां रसावस्थाभिज्ञमहानुभावानां अनुभवः केवलं प्रमाणम्। तथाच सहृदयानां तत्र सुखानुभवात् करुणादयो न रसा दुखमयाः किन्तु सुखरूपा एवेति नास्त्यव्याप्तिदोषलेशः । (२५ ) कारिकास्थादिपदेन केषां प्रहणमिति स्फुटीकरोति-आदिशब्दादि- ति। बीभत्सभयानेकादय इत्यादावादिपदेन विप्रलम्भश्ङ्गारमध्यवत्ति-नाम-प्रवास- करुणात्मकभेदत्रयस्य रौद्ररसस्य च ग्रहणम्बोध्यम्। (२६ ) ननु केवलं सचेतसामनुभवस्य करुणादीनां सुखमयत्वम्प्रति प्रमाणत्वेऽपि अचेतसां पक्षे दुःखमयत्वादव्याप्तेर्वारणमशक्यमेवेत्यत आह-तथापीति। करुणादि- रसेषु दुःखमयत्वानुभवो यद्यप्यचेतसां भवति तथापीत्यर्थः। असहृदयानां रसचर्वणाया- मसमर्थानामित्यर्थः । सुखमुद्रणाय अव्याप्तिदोषोद्वाटनाय व्यात्तमुखानां मुद्रणाय संको- चीकरणाय पक्षान्तरं कल्पान्तरमुच्यते मया अ्रन्थकारेणेति शेषः।

१०८ साहित्यदर्पण :- [तृतीयपरिच्छेदे

(२७) किश्च तेषु यदा दुःखं न कोऽपि स्यात्तदुन्मुखः। (२८) नहि कश्चित् सचेता आत्मनो दुःखाय प्रवर्त्तते। करुणादिषु च सकलस्यापि साभिनिवेशप्रवृत्तिदर्शनात् सुखमयत्वमेव। (२९) अनुपपत्त्यन्तरमाह- (३०) तथा रामायणादीनां भविता दुःखहेतुता ॥५॥। (३१) करुणरसस्य दुःखहेतुत्वे करुणरसप्रधानरामायणादिप्नब- न्धानामपि दुःखहेतुता प्रसङ्ग: स्यात्। (३२) ननु कर्थं दुःखकारणेभ्यः सुखोत्पत्तिरित्याह- (३३) हेतुत्वं शोकहर्षादर्गतेभ्यो लोकसंश्रयात्। (२७ ) स्पष्टयति-किञचेति। अपिचेत्यर्थः । यदा यदि तेषु करुणादिरसेषु दुःखं स्यात्तदा कोऽपि लोकः तदुन्मुखस्तदुत्सुकः करुणादिरसप्रतिपादककाव्यादिश्र- वणादौ प्रवृत्तो न स्यात् किन्तु भवति तु न तथा तस्मान्नाव्याप्तिरिति भावः । (२८) ननु कुतूहलार्थ दुःखसत्वेऽपि करुणादौ यदि प्रवर्त्तेतेतिचेदत आह-नही- ति। कश्चित्सचेता सहृदय: सुखदुःखविवेचनशीलो जन इति भावः । आत्मनः स्वस्य दुःखाय क्लेशार्थ नहि प्रवर्त्तते, सर्वदैवात्मनः प्रतिकूलमयत्वादिति भावः। च किन्तु करुणादिषु रसेषु सकलस्यापि साभिनिवेशप्रवृत्तिदर्शनात्, तेष्वप्याग्रहसहितेनोद्यगदर्श वातू न दुःखमयत्वमपितु सुखमयत्वमेव "सुखाभिलाषीजीव" इति श्रुत्या सुखस्य सदै- वानुकूलतया तत्रैव प्रवृत्तिसम्भवादिति भावः । (२९ ) अनुपपत्तीति । करुणादीनां रसानां दुःखमयत्वाभ्युपगम इति शेष: । (३० ) तथेति। करुणादिरसानां दुःखमयत्वस्वीकारे करुणरसप्रधानरामायणा- दिकाव्यानां, रामायणमत्र करुणरसविशिष्टस्तदेकदेशः । आदिना करुणविप्रलम्भ- प्रधानोत्तररामचरितादीनां ग्रहणं बोध्यम्। (३२) स्वयमेव विवृणोति कारिकार्थ-करुणेति। करुणपदमत्रोपलक्षणम्, तेन वीभत्सादीनां परामर्शः । दुःखहेतुताप्रसङ्ग:स्यादिति। तथा च रामायणादिप्रबन्धेषु केषामपि पवृत्यभावेन लोकसमाजेभ्यस्तेषां विलीनत्वमेवस्यादिति भावः।अत एव किश्चेत्यादिना पौनरुक्त्यन्नभवतीति। (३२ ) ननु 'कारणगुणा: कार्यगुणानारभन्त' इति न्यायात्करुणादिषु तु स्थायिनः शोकादेदुःखजनकतया तेभ्यः सुखं कथसुत्पद्यत इत्याश ङ्गते-नन्विति। दुःखकारणेभ्यः रामादिविभादिभ्यः। करुणादिरसरूपकार्यस्य कथमुत्पत्तिरिति भावः । (३३) समाधत्ते-हेतुत्वमिति। लोकसंश्रयात् चराचरवस्तुजातस्वभावात्। शोकहर्षादेहेंतुत्वं गतेभ्यः रामवनवासराज्याभिषेकोद्योगादिभ्यः, लोके जनसमाजे लौ-

रमस्वरूपनिरुपणम्] लक्ष्मीविराजितः । १०६

शोकहर्षादयो लोके जायन्तां नाम लौकिका:॥६॥। अलौकिकविभावत्वं प्राप्तेभ्यः काव्यसंश्रयात्। सुखं सञ्जायते तेभ्यः सर्वेभ्योऽपीति का क्षतिः।।७।। (३४) 'ये खलु रामवनवासादयो लोके 'डुःखकारणानि' इत्युच्यन्ते त एव हि काव्यनाट्यसमर्पिता अलौकिकविभावनव्यापारवत्तया कारण- शब्दवाच्यतां विहाय अलौकिकविभावशब्दवाच्यत्वं भजन्ते। तेभ्यश्च सुरते दन्तघातादिभ्य इव सुखमेव जायते। अतश्च 'लौकिकशाकहर्षादि- कारणेभ्यो लौकिकशोकहर्षादयो जायन्ते' इति लोक एव प्रतिियमः। काव्ये पुनः 'सर्वेभ्योऽपि विभावादिभ्यः सुखमेव जायते' इति नियमान्न कश्चिददोषः । (३५) कर्थं तर्हिं हरिश्चन्द्रादिचरितस्य काव्यनाट्ययोरपि दर्शन- किका: ल.कप्रकृतिसिद्धाः शोकहर्पादयो जायन्तां नामेति तुष्यतु दुर्जनन्यायेनोक्त्वाह- अलौकिकेति। किन्तु काव्यसंश्रयात् काव्यान्तर्निवेशवशात् अलौकिकविभावत्वं शोकादे लोकविलक्षणहेतुत्वं प्राप्तेभ्यः सर्वेभ्योऽपि तेभ्या वनवासराज्योद्य।गादिभ्यः सुख- मेव सज्जायत इत्यत्र का क्षतिरनुपपत्तिन काऽपीति भावः । दुःखकारणेभ्यो दुःखस्यैवो- त्पततिरिति काव्यातिरिक्तस्थल एवेष नियमः । दुःखकारणे सत्यपि सुखोत्पत्ती कविरच- नाकौशलमेवात्र निदानमिति भावः । सभ्याः रासवनवासादीन् काव्यसेवनसमयेऽऽत्म गतानिवानुभवन्तोऽजसं त्यजन्तोऽपि वाष्पाश्रणि कविताचातुरीसमाश्लिष्टाः सन्तो नितरामानन्दाम्वुधौ मज्जन्तीति रहस्यमत्र बोध्यम्। (३४) स्वाशयं स्फुटीकरोति-ये खल्वित्यादिना। रामवनवासादय आदिना- राज्याभिषेकादेर्ग्रहणम्। लोके तदानीन्तनलोकसमाजे। त एव वनवासादयएव दुःख का- रणानि। काव्यनाटययो: समर्पिताः कविनोपनिबद्धाः सन्त अलौकिको लोकाद्विलक्षणो यो विभावनव्यापारः वासनात्मतयातिसूक्ष्मरूपेणावस्थितानां रत्यादीनां विभावनव्यापार- वत्तयास्वादनयोग्यतयानयनरूपस्याविरभोवनम्विभावनन्तदेवव्यापारो विषयतासम्ब- न्धेन, तद्वत्तया हेतुना। भजन्ते प्राप्तुवन्ति। अत एव कारणशब्दं परित्यज्य विभावा- दिशब्दं समाजिकाः प्रयुञ्जत इति भावः । सुरते दन्तघातादिभ्य इवेति। अनेन देशकालादिविशेषेण सुखमयस्यापि दुःखमयत्वं दुःखमयस्यापि सुखमयत्वमायाति। अत एव "पपञ्चस्य सुखदुःखमोहा- त्मकत्वम्" सांख्या आहुः । (२५) अथानुपपत्यन्तरमाशङ्कते-कथमिति। तहिं करुणादिरसाभिव्यअ्जक- विभादिभ्योऽपि सुखोत्पत्यङ्गीकारे। अश्रुपातादय इत्यत्रादिना निःश्वासादिपरिग्रह्ः। १५

११० साहित्यदर्पण :- [ तृतीयपरिच्छेदे

श्रवणाभ्यामश्चुपातादयो जायन्त इत्युच्यते --

(३७) तर्हि कथं काव्यतः सर्वेषामीदृशी रसाभिव्यक्तिर्न जायत- इत्यत आह- (३८) न जायते तदास्वादो बिना रत्यादिवासनाम् ॥८।! (३९) वासना चेदानीन्तनी प्राक्तनी च रसास्वादहेतुः, (४०)तत्र यद्याद्या जायन्त इति। केवलदुःखेनैवाश्रुपातादीनां सम्भवादिति भावः । (३६) उत्तरयति-अश्रुपातादय इति। चेतसो द्ुतत्वात् चिनस्य सदयत्वमेव द्तत्वम्। सुखसत्वेऽपि तद्दयया अश्रुपात इति भावः। रसानन्देन द्रवीभावात् हर्षेण गळित प्रायत्वात्। तद्वत्सुखोत्पत्तिवत्। अश्रुपातादयो मताः सामाजिकानामिति शेषः। एवञ्च आनन्दजनिता एव ते खल्वश्रुपातादय इति भावः । (३७) अन्यामापत्तिमाशङ्कते-तहीति। तहि रसानामानन्दमयत्वे सिद्धे ईदृशी- आह्लादरूपा रसाभिव्यक्ति: रसास्वादः कथ नजायते, कारणसद्भावे कार्योत्पत्तेरवश्य- म्भावित्वादित्याशयः । (३८) समाधत्ते-न जायत इति। तदास्वादः रसास्वादः रत्यादिवासनां- रत्यादितादात्म्येन अतीयमानां वासनां विना न जायते बोधो न भवति। तथा च ण्यजनितवासनाऽपि रसास्वादहेतुरित्युक्तम् । (३९ ) का नाम वासनेति सविभागं दर्शयति-वासनेति। रसास्वादहेंतु- (क)्वासनेत्यनुषङ्गः। वासना च सूक्ष्मसंस्कार इति केचित्। रतिहासादिसम्बन्धसहकृ- तकाव्यार्थबोधेच्छा रत्यादिवासनेत्यपरे। इदानीन्तनी प्राक्तनीचेति सावासना द्विविधा। काव्यनाटयश्रवणावलोकनकालवर्ततिनी इदानीन्तनी, पूर्वकालवत्तिनी च प्राक्तनी। (४०) मिलिंतयोरेव तयोर्वासनयो: रसास्वादम्प्रति कारणत्वमिति स्पष्टयति- तत्रेति। तत्रोभयोमध्ये। आदा इदानीन्तनीवासना। श्रोत्रियो वैदिकः। "एकां शाखां सकल्पां वा षड्भिरङैरधीत्य वा। षट्कर्मनिरतो विप्रः श्रोत्रियो नाम वर्मवित्"'। जरन्नतिवृद्धो मीमांसक: यज्ञाभिनिविष्टचेता: ब्रह्मज्ञानाभिनिविष्चेताक्ष।आदिना शुष्कनैया- यिकादीनां परिग्रहः। एतेषामपि सः रसास्वादः स्यात्प्रसज्येत। नचेष्टापत्तिः, एतेषां रसा- स्वादो भवत्येव नहि वैपरीत्येन काव्यार्थेषु घृणोदयात् रत्यादिसम्बन्वसहकृतकाव्या- थज्ञानेच्छाभावाच। अत्र "ननु तेषां प्राक्तनवासना सद्भावे किम्मानमिति चेत् बदभावे प्रमाणासत्वेनैतत्सिद्धेः ।न च फलाभाव एव प्रमाणमिति वाच्यम्, इदानीन्तनवासना- व्यतिरिक्तस्यैव फलाभावप्रयोजकत्वोपगमेनैवोपपत्तौ तदभावस्य तत्प्रयोजकत्वकल्प- (क) अत एवोक्तम्-"वासना चेन्नहेतुः स्थात्सस्यान्मीमांसकादिषु" दृति।

रसस्व रूपनिरूपणम् ] लक्ष्मोविराजित: ! १११

न स्यात्तदा श्रोत्रियजरन्मीमांसकादनिामपि स स्यात्। (४१)यदि द्विती- या न स्यान्तदा यद्रागिणामपि केषाश्चिद्रसोद्वोधो न दश्यते तन्न स्यात्। (४२) उक्तश्च धर्म्मदत्तेन- "सवासनानां सभ्यानां रसस्यास्वादनं भवेत्। निर्वासनास्तु रङ्गान्तःकाष्ठकुड्याइमसन्निमाः" ॥ इति। (४३) ननु कथं रामादिरत्याद्युद्वोघकारणैः सामाजिकरत्यादयुद्वोध- इत्युच्यते- (४४) व्यापारोऽस्ति विभावादेर्नाम्ना साधारणी कृतिः। तत्प्रभावेण यस्यासन्पाथोधिप्लवनादयः ।।९।।

नाया अन्याय्यत्वात्। वस्तुतस्तु इदानीन्तनवासनायां प्रमाणन्नास्ति। न च रागा- द्यनन्यथानुपपत्तिरेव मानमिति वाच्यम्, तस्या रागादिम्प्रत्यजनकत्वादिष्टसावनता- ज्ञानादिनैवतत्सिद्धः, इति वागशा आहुः। एतेषाश्च यौवनादौ प्राक्तनी कादाचित्क- रतिहासादिसम्बन्धरूपा वासना त्वासीदेवेति रहस्यम्। (४१) प्राक्तनी वासनाऽस्वीकारेऽतिप्रसक्तिं दर्शयति-यदि द्वितीयेति। द्वितीया प्राक्तनी वासना रागिणामपि काव्यरसबोधानुभववतामपि रसोद्वोधो रसास्वादो न दृश्यते तन्नस्यात् रसोद्वोधदर्शनन्नत्यात्। अपि तु रसोद्वोधदर्शनमेव प्रसजज्येत तेष्विदानी- न्तनवासनाया सद्भावादिति भातः। वस्तुतस्तु तेषां प्राक्तनवासनाया अभावात् इदा- नीन्तनकाव्यार्थपरिशीलनसत्वेऽपि रसास्वादो न भवतीति न स्यादिति सारमन्न बोध्यम् (४२)उक्तविषये प्रमाणं दर्शयति-उक्तञ्चेति। सवासनानामिति।सवासनानां दर्शितोभयविधवासनाविशिष्टानां वासना एव रसास्वादे हेतुः। सभ्यानां सहृदयानां रसस्य आत्वादनमनुभवो भवेत्। किन्त्वर्थेत्विति। निर्वासनाः उक्कोभयविधवासना रहिता: सभ्याः रङ्गान्तः नाटयशालामध्ये क्राष्ठं दारुमयस्थूणादि कुड्यं भित्ति: अश्मा प्रस्तरस्तेषां सननिमा: सदशाः। रङ्गमध्ये काष्ठकुडयादीनां रसास्वादो यथा न भवति तथैव वासनारहितानां नाटकदर्शकानां सामाजिकानां रसास्वादो न भवति। स्रवंथेव रसोदवो- वहीना त इत्याशयः । (४३) रसोद्वोघे साधारण्याभिमानस्य हेतुतां व्यवस्थापयितुमाशङ्कते-ननुकथ- मिति। रामादिरत्याद्युद्वोधकारणैरिति, नाटयकाव्यदृष्टश्रुतसीतादिभ्य इत्यर्थः । सा- माजिकरत्यादुद्वोधः सामाजिकरत्यादिवासनोद्वोधः । तेषान्तम्प्रत्यसाधनत्वादिति भावः । (४४)सजातीयरत्यादिसाजात्येनाऽपि सामाजिकानां नायकाद्यभेदावगाहिरसब धोप- पत्तौ वक्ष्यमाणसमाधानमकिच्चित्करमतो मनुष्यसामाजिकानामृतिदुजेयम्प्रति वीराल- म्बनोत्साहबोधोऽत्यन्तासम्भवीति तं सम्पादयितुं वीररसं दर्शयन् समाघते-व्यापारो

११२ साहित्यदर्पण :- [ तृतीयपरिच्छेदे

प्रभाता तदभेदेन स्वात्मानं प्रतिपद्यते। (४५) ननु कथं मनुष्यमात्रस्य समुद्रलब्गनादावुत्साहोद्वोघ इत्युच्यते (४६) उत्साहादिसमुद्धोधः साधारण्याभिमानतः ॥१०।। नृणामपि समुद्रादिलद्वनादौ न दुष्यति। Sस्तीति। विभादेरित्यादिपदेनानुभावसश्वारिभावयोः सङ्गहः। एवच विभावानुभावसत्वा रिभावानां नाम्ना साधारणीकृतिः, साच सामाजिके रामाद्यभेदारोपरूपस्य रामादि- सीतादौ स्वीयत्वारोपरूपस्य स्वीयरत्यादौ रामादिरत्याद्यभेदारोपरुपस्य च साधार- णीकृतिरिति कारिकार्थः । साधारणीकरणमितियावत्। तञ्वान्यसम्बन्वित्वेनासावारणस्य विभादे: स्थायिनश्र व्यक्तिविशेषांशपरित्यागेनोपस्थापनमिति भावः । तत्प्रभावेण साधरणीकरणव्यापारेण यस्य रामस्य पाथोधिप्लवनादयःसमुद्रनिग्रहादयः। आदिना सीतापहर्तु: रावणनिग्रह्दादिग्रहराम्। तस्य रामस्य अभेदेनैकरूप्येण स्वात्मानं स्वं प्रतिपद्यते वुध्यते यथा- 1 "स्तपोपवासादिभिरप्युदग्रै: स्वरूपमस्यानवलोकयन्तम्। भूभेदभीमाननितम्बमन्धि विव्याध बाणत्रिनयेन रामः" ॥ अत्र विभावादीनां समुद्रादीनां एवु साधारण्याभिमानान्मनुष्यसामाजिकान/मपि "राम।ऽहं क्रुद्धः स्वरूपानवलोकनोह्दीपितसमुद्रनिप्रहविषयक उत्साहवान्" इति प्रतिप- त्तिरुत्पद्यते। ज्ञानोपनीतस्य रामोत्साहस्याभेदेन स्वादनाख्यव्यापारेण स्ववासनैयव सामाजिकैरास्वाद्यते। एवञ्च स्फटिके स्थापितजवाकुसुमरागमिव साधारणीकरणव्यापारेण सामाजिकात्मनि सीतादिकृतो रामादिरत्यादिरेव प्रतिबिम्बीभवतीति नोक्तसंदेहदो- षलेशोऽपीति भावः । (४५) नायकसामाजिकाभेदबोधमुक्त्वा वासनोत्साहाद्भेदबोधम्प्रतिपादयितुमाह- ननु कथमिति। मनुष्यमात्रस्येति। साजात्येनाभेद प्रतीतिस्तादशोत्साहाद्यसम्भ- वेन मनुष्याणां न सम्भवतीति बोधनाय। लङ्गनं निग्रहः। आदिपदेनात्र रावणहनना- दिग्रहणम्। एवच्च महामहिमशालिभिर्देवरपि विधातुमशक्ये रावणवघादौ नाव्यकाव्य- दर्शनश्रवणविधायिनः मनुष्यसामान्यस्य सवथैवाशक्ये समुद्रलद्दने च उत्साहोद्वोघः कथमाविर्भाव इत्याशयः । (४६) उत्तरयति-उत्साहादोति। नृणामपि सामान्यमनुजानामपि साधार- व्याभिमानतः नाटयकाव्यदर्शनश्रवणसमये विभावादेः साधरणीकरणनामकव्यापारेण स्स्य रामादिभ्योऽमेदज्ञानेन समुद्रादिलङ्गनादौ। समुद्रादीव्यादिपदेन गिरिकाननादे: परिग्रहः। उत्साहादीत्यादिना क्रोधादीनां ग्रहणम्, लङ्गनादौतूक्तमेव। उत्साहादीनां समुद्धोधः साधुतयाविर्भाव। न दुष्यति सङ्कटत एवेति भाव: । नन्वलौकिकसन्निकर्षेणातिसमीपवत्तिनः उत्साहादेः प्रकारत्वं सामाजिके साक्षा

रसस्वरूपनिरूपणस् ] लक्ष्मीविराजितः। ११३

(४७) रत्यादयोऽपि साधारण्येनैव प्रतीयान्त इत्याह- (४८) साधारण्येन रत्यादिरपि तद्वत्प्रतयते॥ ११॥ (४९) रत्यादेरपि स्वात्मगतत्वेन प्रतीती सभ्याना त्रीड़ातङ्कादि- र्भवेत्। परगतत्वेन त्वरस्यतापातः। (५०) विभावादयोऽपि प्रथमतः साधाररयेन प्रतायन्त इत्याह-

देवास्तु, अलं वासनायाः प्रकारत्वाम्युपगमेनेति चेन्मैवम्। तथासति लौकिकप्रत्यक्षस्यैव साक्षात्वाभ्युपगमाद्वासनांशे साक्षात्कारवत्प्रमात्वानुपपत्तेः। नच वासनांशे प्रमात्वा- भ्युपगमे न मानं किश्चिदपीति वाच्यम्, "शक्तिग्रह" मित्यादिना व्यवहारेऽपि शक्ति ग्रहात्। प्रकृते "पुण्यवन्तः प्रमिण्वन्ति योगिवद्रससन्ततिम्" इत्यादि प्राचीनव्यवहारेण 'धर्मिणि सर्वमत्रान्तं प्रकारे तु विपर्ययः' इत्युक्तदिशा वासनांशे रसबोधस्य प्रमात्वस्वी- कारात्। अतएव पूर्वकारिकायां प्रमातृपदोपन्यासः । (४७) अथोत्साहादिशमान्तस्थायिभावेष्वेवायं विभादे: साधरणीकृतिव्यापारो- ड्भ्युपेयत उताहोऽन्येषामपि स्थायिभावानामिति सर्वेषां स्थायिभावानां साधारण्यप्रतीतौ प्रतिबन्धकाभावम्प्रतिपादयितुमाह-रत्याद्योऽपोति। आदिना रतिभिन्नानां सर्वेषां परिग्रहः। साधारण्येनैव उभयसाधारण्येनैवेत्यर्थः। नत्वात्मगतत्वेनैव रामादिगतत्वेनै- वेति भावार्थः। प्रतीयन्त इत्यत्र सामाजिकेरिति शेपः। (४८) तमेवस्पष्टयति-सावारण्येनेति। साधारण्येन साधारणीकरणव्यापारवशात् रामादिभिःसह स्वस्याभेदज्ञानेन तद्वत् समुद्रलद्गनादावुत्साहादिवत्, रत्यादिरपि सामा- जिकैः प्रतीयत इति भावः । (४९) अनुकूलप्रतिकूलतर्को प्रकटयन्तुपपादयति-रत्यादेरपीति। आत्मगतत्वेन आत्ममात्रसम्बन्धित्वेन सभ्यानां रत्यादेः प्रतीतौ सत्यामेव व्रीडा। आत्मगतत्वेन रतिप्रतीतौ पित्रादिगुरुजनसन्निवानाल्लज्जा। भयप्रतीतावातङ्कशङ्का भवेदिति भावः । आदिना हासादीनां परिग्रहः। तुकिन्त्वर्थे। परगतत्वेन नायकमात्रसम्बन्धित्वेन प्रतीतावित्यन्नान्वयः । अरस्यतापात अनास्वाद्यतापत्तिः।एवञ्च त्रीडावक्कादिनस्यादिति भावः । इद्मत्र बोध्यम्-रत्यादिकोमलस्थायिभावेष्वपि नाटयकाव्यदर्शनश्रवणसमये व्रीडातङ्काधुपलम्भात्साधरणीकरणनामकव्यापारोऽस्त्येवेत्यत्र नास्माकं विप्रतिपत्तिः किञ्िदपीति। (५०) विभावादौ साधरण्यप्रतीतिप्रतिबन्धकाभावप्रदर्शनेनोपपादयति-विभा- वाद्य इति। आदिनानुभावव्यभिचारिभावयोर्ग्रहणम्। प्रथमतः रसबोधात्पूर्वम्। विभावादिभिः सह साधारण्येन स्वस्याभिन्नत्वेन प्रतीयन्ते सभ्यैरिति शेषः । रसबो- धारम्भकाले तु न विभावादीनां नवात्मनः पृथग्बोधो भवतीतिभावः ।

११४ साहित्यदर्पण :- [वृतीयपरिच्छेदे

(५१) परस्य न परस्येति ममेति न ममेति च । तदास्वादे विभावादे: परिच्छेदो न विद्यते ॥१२॥ (५२) नतु तथापि कथमेवमलौकिकत्वमेतेषां विभावादीनामि- त्युच्यते- (५३) विभावनादिव्यापारमलौकिकसुपेयुषाम्। अलोकिकत्वमेतेषां भूषणं न तु दूषणम् ॥१३।

(५१) परस्येति। तदास्वादे तस्य रसस्य आस्वादे अग्रेभाविनि सति तत्पूर्वमिति भाव:। इति अयमुच्यमानोऽभिनीयमानो वा समुद्रलङ्गनादिव्यापारः परस्य नायक- स्यैवासीत् इति अयं पुनदर्शनादिव्यापारः परस्य नायकस्य रामादेरनेति इति अयमव- लोकनादिव्यापारो ममैव अयम्पुनर्लद्वनादिव्यापारो न मम, इत्थं विभावादे: परिच्छेद: सम्बन्धविशेषस्वीकारपरिहाराव्यवसायोSऽत्मना सह भेदज्ञानमिति यावत् न विद्यते न वर्त्तते सभ्यस्येति शेषः। एवञ्चात्र "तादृशाध्यवसायस्य प्रतिबन्धकस्याभावेनोपहितः साधरणीकरणाख्यव्यापारः सामाजिकानां सीतादयो मम रामादेश्चेति साधारणप्रत्यय- भव्याहतमेव जनयतीति भावः" इति त्कवागीशाआहुः। नन्वत्रानुपदोक्तं प्रमाता तदभेदेनेत्यादिना सहैतस्य पुनरुक्तत्वमिति चेन्मैवम् उ- देश्यभेदेन सकृदानुक्तावपि पुनरुक्तदोषानभ्युपगमात्। अत्र द्वयोरेवेतिश्दयोरुभयत्र काकाक्षिगोलकन्यायेनान्वयः। (५२) रसस्यहि अलौकिकत्वं 'लोकोत्तरचमत्कारप्राणौरित्यनेन स्ाधितम्, अग्रेऽपि "तस्मादलौकिकः" इत्यादिना प्रतिपादयिष्यति परन्तु लौकिकविभावादिभ्योSलौकिक- रसोत्पत्तिःकथमित्याशक्कां समाधित्सुः तेषामप्यलौकिकत्वं सम्पादयितुमाशङ्कते-नन्वि- ति। तथापि अनुपपत्तिकूटनिराकरणेन साधरणीकृत्याख्यव्यापारस्वीकारेऽपि। एवम् रसोत्पत्यनुगुणमेतेषां विभावादीनाम् । (५३) विभावनादी ते। अलौकिकसुपेयुषाम् सभ्यसमाजेपु पूर्वमसन्तं विभाव- नादिव्यापारं हेतुता सम्वन्धेन लब्घवताम, एतेषां विभावादीनामपि अलौकिकत्वं स्वीकृ- तमिति शेषः। ननु रसोत्पत्तेर्विगुणमेवैतेषामलौकिकत्वं नत्वनुगुणमलौकिकात्फलसिद्धेरद्ट- ष्टचरत्वादत आह-भूषणमिति। अलौकिकरससिद्धिरिति शेषः । भूषणम्भूषणवदुपकारकं रसाविर्भावानुगुणमेवेति'भावः। नतु दूषणम् अविवेकित्वादिलौकिकदोषवन्न रसाविर्भा- वविगुणमित्यर्थः । रसविभावाद्योरुभयोरप्यलौकिकत्वेन तुल्यत्वादिति तत्त्वम्। एवश्वालौ- किकाल्लौकिककार्यसिद्धिर्मास्तु, काव्यनिबन्धनाद्विभावादीनामलौकिकत्वे सति तेभ्योऽलौ- किकरसोत्पत्तिः सामाजिकानामनुभवसिद्धैवेतिदुरपह्रव एवालौकिकयोः कार्यकारणभावः ।

रसख्वरूपनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः। ११५

(५४) आदिशब्दादनुभावसश्चारणे। तत्र विभावनं रत्यादेर्ववशेषेणा- स्वादाङ्करणयोग्यतानयनम्। अनुभावनमेवस्भूतस्य रत्यादेः सननन्तर- मेव रसादिरूपतया भावनम्। सश्चारणं तथाभूतस्यैव तस्य सस्यक् चारणम्। (५५) विभावादानां यथासङ्गयं कारणकाय्यसहकारित्वे कथं त्रया- णामपि रसोद्वोधे कारणत्वसित्युच्यते- (५६) कार्य्यकारणसश्चारिरूपा अपि हि लोकतः। (५४) कारिकार्थ विवृणोति-आदीत्यादिना। अनुभावसश्चारणे एतदुभयसपि ग्राह्यमिति भावः । विभावनादिनदव्युत्पत्तिलभ्यमेव विभावनादिस्वरूपमाह तत्रेति। विशेषेणेति । अतिशयेनेत्यर्थः । विभावनपदघटितविशब्दस्यैव विशेषणमर्थः। अङ्क- रणमङ्कुरसद्शीभवनं सूक्ष्मरूपेणाविर्भावः तस्य योग्यतायानयनम्प्रापणम्। तथाच रत्यादेः सूक्ष्मास्वादरूपेण यो आविर्भावस्तच्छत्तिप्रापणमिति समुदायार्थः। एवम्भूतस्य- रसत्वेनाङ्कुरतां प्राप्तस्य सूक्ष्मास्वादरूपेणाविभूतस्येति यावत्। अनुभावपदघटितस्या- नुशब्दस्यार्थमाह-समनन्तरमिति। स्वनिष्ठस्वादनाख्यव्यापारेण रत्यादे: रसरूपतया प्रवेशनमिति भाव:। रसादिरूपतया श्रङ्गारादिरूपतयेत्यर्थः। रत्यादीत्यादिना भावादीनां परामर्शः तेन तेषामपि विभादिजन्यत्वम् बोध्यम्। भावनम्प्रतिपादनम्। अनुभाव परिपुष्टस्यैव रसव्यवदेशोऽस्ति न तु सूक्ष्मास्वादरूपेणाविर्भूतस्यापि। काण्डपल्लववि- शिष्ट एव वृक्षव्यवहारो नत्वङ्गरोद्गम एवेति। तथाभूतस्य समग्ररूपेण रसतां प्राप्तस्य तस्य रत्यादे: सम्यक चारणं परिपुष्टीकरणम्। व्यभिचारिभावेनात्यन्तपरिपुष्टस्यैव रत्यादेरत्यन्तास्वादनम्भवति। तथाचास्वादपरिपोषातिपरिपोषजनकत्वेनैवानुभावस- श्चारिभावयोरास्वादजनकत्वमिति सरलार्थः। कारणकार्यसहकारिणो विभावनुभावव्यभि- चारिणो भवन्तीति क्रमः। (५५) रसनिष्पत्तिम्प्रति त्रयाणामेव विभावादीनां हेतुत्वमुपपादयितुमााङकते- विभावादीनामिति। अनुभावसश्चारिभावयोरादिपदेनपरिप्रह्ो बोध्यः। यथासं- ख्यमिति। संख्यामनतिक्रम्य यथासंख्यं यथार्थेऽव्ययीभावः। अर्थकृतमन्र यथासंख्यं ज्ञातव्यम्। एवश्च रामादिरत्यादेः सीतादिविभाव: कारणम्। तदीयरत्यादेः रामादिगत- स्तम्भस्वेदाद्यनुभाव: कार्यम्। सीतादिगतचाश्चल्यानन्दादिसच्चारिभावश्च तद्तरत्यादेः सहकारिकारणम्। तथाच रत्यादेःरसरूपतया परिणतेः तत्कार्यभूतस्यानुभावस्य न कारणत्वं किन्तु विभावसच्चारिभावयोरेवेति पूर्वपक्षाशयः। (५६) समाधत्ते-कार्येति। रसोद्वोघे ते विभावाद्याः विभावानुभावसश्चारिभावाः लोकतो हि लोकनियमेनैव कारणकार्यसश्चारिरूपा अपि सभ्येषु रसत्वेनाविर्भावे तस्य रत्यादेः कारणान्येव प्रत्येकं हेतव एव मताः स्वीकृताः। हर्षचाञ्चल्यादिसदृकृतसरीता-

११६ साहित्वदर्पण :- [तृतीयपरिच्छेदे

रसोद्वोधे विभावाद्याः कारणान्येव ते मता: ॥१४॥ (५७) ननु ताह कथं रसास्वादे तेषामेरः प्रतिभास इत्युच्यते- (५८) प्रतयमानः प्रथमं प्रत्येकं हेतुरुच्यते। ततः सम्बलितः सव्चो विभावादि: सचेतसाम् ॥१५॥ प्रपाणकरसन्यायाच्चर्व्यमाणो रसो भवेत्। (५६) यथा खण्डमरिचादीनां सम्मेलनादपूर्व्व इव कश्चिदास्वाद: दिविभावस्य शद्गारादिरसास्वादम्प्रति सभ्यानां यथा कारणत्वन्तथा तद्रतस्तम्भस्वे दादनुभावानामपि कारणत्वम्, तदवलोकनेनाSपि सभ्यानां रसस्य पुष्टीकरणात्। ननु "विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्ति" रिति भरतसूत्रे समुदितानामेव विभादी- नां कारणत्वं भवतीत्युक्तन्तर्हिमूले "कारणान्येवेति" कथं बहुवचनस्योपपत्तिः, एताह- शस्थल एकवचनस्यव युक्तत्वात्, अतएव प्रकाशकृता "इतिहेतुस्तदुद्धवे" इत्यस्य विवृतौ "इतिसमुदिताहेतुनेतुहेतव" इत्युक्तमितिचेत् ? सत्यम्, यत्र कारणपदस्येक- धर्मावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणतापरत्वे तत्र होकवचनम्। कारणतामात्रपरत्वे तु- बहुवचनं साध्वेव तादृशस्थलेऽपि। प्रकृते तु रत्यादेःकार्यभूतयोरप्यनुभावसञ्चारि- भावयोः रसरूपतोत्पत्तौ कारणत्वमिति कारणतामात्रे तात्पर्यन्नतु तादृशकारणतायाम्। यद्वा यत्र विशेष्यवाचकपदोत्तरविभक्तितात्प्यसंख्या विरुद्धसंख्यायाा अविवक्षितत्वं तन समानवचनकत्वनियमः। एवञ्च प्रकृते विवक्षितत्वात्तथा प्रकाशेऽपि तथैव समाधान्न- दोषलेश इति सारवेदिनो वदन्ति। (५७) विभावादीनां रसम्प्रति व्यञ्ञनाजन्यैकज्ञानविषयत्वे सत्येव कारणत्वमिति वक्तुमुपक्रमते-नन्विति। तर्हि यथासंख्यं रसविभावाद्योः कार्यकारणत्वे सति। रसा- स्वादे सभ्यानां रसोद्वोधसमये तेपां कारणीभूतविभावादीनां एकप्रतिभास एकरसस्वरूप- तया परिणाम: कथम्। कार्यकारणभावयोर्भिन्नत्वेन तद्वोधस्यापि भिन्नत्वस्यावश्यकत्वा- दिति भावः। अतीतस्यापि विभादे: रसास्वादकारणत्वप्रतिपादनं तज्ज्ञानाभिप्रायेणेति बोध्यम्। (५८) प्रतीयमान इति। प्रथम सामाजिकानां रसतया प्रतीतेः प्राक् प्रतीय- मान: सर्वो विभादि: प्रत्येकं हेतुरुच्यते रत्यादिम्प्रतिकारामुच्यते। ततः प्रत्येकज्ञा- नानन्तर संवलितः व्यञ्जनया विशिष्टवैशिष्टयावगाह्यकज्ञानरुपतां प्राप्तः सर्वो विभादिरेव प्रपाणकरसन्यायात् प्रापाणकद्रव्य इव चव्यमाण: स्वाभिन्नाह्वादमयचर्वणाविषयः प्रपा णकः सचेतसां सामाजिकानां रसो भवेत्। रसस्य चर्वणानन्यत्वेऽपिकाल्पनिकमाश्रि- त्यचव्यमाण इति। (५९) उपमानोपमेययोश्रर्व्यमाणत्वमुपपादयति-यथेति। खण्डमरिचादीनाम्,

रसस्वरूपनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः । ११७

प्रपाणकरसे स्जायते विभावादिसम्मेलनादिहापि तथेत्यर्थः। (६०) ननु यदि विभावानुभावव्यभिचारिभिर्म्मिलितैरेव रसस्तत् कथमेकस्य द्योव्वा सन्भ्रावेऽपि स स्यादित्युच्यते- 3 (६१) सद्भावश्रेद्विभावादेद्वयोरकस्य वा भवेत् ॥१६।। झटित्यन्यसमाक्षेपे तदा दोषो न विद्यते। अन्यसमाक्षेपश्च प्रकरणादिवशात्। यथा- (६२) "दीर्घाक्षं शरदिन्दुकान्ति वदनं बाहू नतावंसयोः सङिस्तं निबिडोन्नतस्तनमुरः पार्श्वे प्रमृष्टे इव। मध्यः पाणिमितो नितम्वि जघनं पादावुदग्राङ्गुली छन्दो नर्त्तयितुर्यथैव मनसः सृष्टं तथास्या वपुः"॥ इक्षुशर्केरानिर्मितं खण्डमित्युच्यते। मरिचं तन्नाम प्रसिद्धं द्रव्यम्। आदिनामिक्षाकर्पूर- योग्रहणम्। अत्रैतेषां पृथगास्वादने मधुरादिविभिन्नरसः प्रतीयमानो भवतीति ना- विदितं केषामपि। अत्र यथा खण्डादिचतुतयमेलकादुत्पद्यमाने प्रपाणकद्रवे(क) माधुर्या- दिविलक्षणो विशिष्यवक्तुमशक्यः आस्वादो रसाख्यगुणविशेष इव सञ्जायते विभावादि- चतुष्टयमेलकात् तथोत्पद्यमाने श्रङ्गारादिरसेऽप्याह्वादः सजायत इति तात्पर्य्यम्। नचात्र यथेवाद्युभयो: प्रयोगात्पौनरुक्त्यमिति वाच्यम् "आविरासीदयथा प्राच्यां दिशीन्दुरिव पुष्कलः" इत्यादाविव सप्तम्यन्तप्रथमान्तपदार्थयोरुपमाद्वयसुपस्थापयतोने यथेवश- ब्दयोः-पौनरुक्त्यमित्याशयात्। अतएव श्लिष्टत्वाद्रसास्वादपदयोरुपमानोपमेयभावः सिध्यतीति भाव:। (६०)एवं सत्यप्यापत्त्यन्तरमाशङ्कते-नन्विरिति। स स्यात् कथ रसः स्यादिति- भाव:। यथा तुरीवेमादीनां मुख्यकारणसहकारिकारणानां मध्ये कस्यचिदसत्वेऽपि पटकार्यानिष्पत्तिस्तथा विभावानुभावव्यभिचारिणां मध्ये कस्यचिदसत्वेऽपि रसानिष्प- त्तिरिति पूर्वपक्षाशयः । (६१) समाधत्ते-सन्भावश्चेदिति। चेद्यदि विभावादेर्मध्ये द्वयोरेकस्य वा सद्भावो वर्त्तमानत्त्वं भवेत्, तदा झटिति तत्कालादेव अन्यस्यावर्त्तमानस्य भावस्य समान्षेपे व्यञ्जनया बोधे सति दोषो न विद्यते रसनिष्पत्यनुपपत्तिरनेति भावः। प्रकरणादिव-

(६२) एतादृशस्थलमुदाहरति-दीर्घाक्षमिति। मालविकाग्निमित्रे नृत्यारम्भस- मयेऽग्निमित्रकर्तृकं मालविकाया: रूपवर्णनमिदम्। उत्तमनटी नर्त्तयितुर्मनसो यथैवच्छ- न्दोऽभिप्रायस्तथैवास्या वपुः सृष्टं नृत्योपयोगितया घटितम्। तदेवाह-दीर्घाक्षमिति। (क) इक्षुशकंराखण्डमरिचचूर्णामिक्षाकपूरः रचितं प्रपाणकं नाम द्रव्यविशेषस्त- त्समयप्रसिद्धो ज्ञेयः। १६ सा०

११= साहित्यदर्पण :- [ तृतीयपरिच्छेदे

(६३) अत्र मालविकामभिलषतोऽसिमित्रस्य मालविकारूपवि भावमात्रवर्णनेऽपि सञ्चारिणामौत्सुक्यादीनामनुभावानाञ्च नयनवि- स्फारादीनामौचित्यादेवाक्षेपः। (६४) एवमन्याक्षेपेऽप्यूह्यम्। (६५) "अनुकार्य्यगतो रसः" इति वदतः प्रत्याह- (६६) पारिमित्याल्लौकिकत्वात्सान्तरायतया तथा ॥१७॥।

मालविकाया वदनमाननं दीर्घाक्षं दीर्घनेत्रम्, एणीसदृशमिति भावः । शरदिन्दुकान्ति- शरच्चन्द्रसुषमान्वितञ्च बाहू भुजौ अंसयोः स्वमूलयोनतौ नम्रौ, स्त्रीणां नतस्कन्धत्वं प्रश- स्तमिति भावः। निबिडौ अन्योन्यसंसक्तौ उन्नतौ च स्तनौ कुचौ यत्र तत्। इत्थम्भूतं सदपि संक्षिप्तमविस्तीर्ण स्त्रीणामविस्तीर्णमुरस्त्वं गुण इति भावः। पाश्वें उदरपार्श्वद्वये तुल्य- त्वात् केनचित्पाणिना प्रमृष्टे लिप्त इव पार्श्वास्थ्नामदृश्यत्वादियमुत्पेक्षा। मध्यः कटि- प्रदेश: पाशिमितः नितान्तकृश इति भावः। जघनमूरुद्वय नितम्बि विस्तीर्णनितम्बद्वय- संयुतम्। उदग्रोन्नता अड्गुल्यो ययोस्तावुदग्राङ्डुली पादौ चरणौ। (६३) अत्रेति। अभिनयं वर्णयतः। मालविकारूपविभावमान्नवर्णनेऽपि तदात्म- ककेवललम्बनविभाववर्णनेऽपि औचित्याद्वाच्यस्य विभावस्य वैशिष्ट्यात्। आक्षेपो बोधः। (६४) पवमिति। अन्याक्षेपे विभावाक्षेपेऽपि बोध्यम्। यथा-"परिमृदितमृणालीम्लानमङ्गं प्रवृत्तिः कथमपि परिवारप्रार्थेनाभिः करियासु। कलयति च हिमांशोनिष्कलङ्कस्य लक्ष्मीमभिनवकरिदन्तच्छेदकान्तःकपोल:।" अन्न विप्रलम्भश्ङ्गारस्यानुभावमात्रस्याङ्गसौष्ठवादेः सत्वम्। तदालम्बनविभावादी- नामाक्षेपः । एवम्,- "वियदलिम लिनाम्बुगर्भमेघं मधुकरकोकिलकूजितैर्दिशां श्रीः। धरणिरभिनवाङ्कराङ्कटङ्का प्रणातिपरे दयिते प्रसीद मुग्घे।" इत्यादौ आलम्वनोद्दीपनविभावमान्रवर्णेनेऽपि प्रसीदेति पदसामर्थ्यात् कटाक्षविक्षे- पादीनामनुभावादीनां मुग्धे इत्यतो गर्वामर्षासूयादीनां च व्यभिचारिणामौचिदेवाक्षेपः। (६५)नन्वनुकार्यगतत्वं रसस्याम्युपेतुं शक्यते ! इति शङ्गांनिराकर्तुमाह-अनु- कार्यगत इति। काव्येऽनुकार्यो रामादिरनुकारको नटः पाठकश्च। अनुकार्यपदमत्र श्रव्यकाव्ये प्रधानप्रतिपाद्यस्याप्युपलक्षणम्। तद्गतस्तन्निष्ठो रत्यादिरेव रसपदवाच्य- इति भावः। एतन्मते नाटयकाव्यदर्शनश्रवणाभ्यां तदर्थप्रतीतिरेव सामाजिकानां प्रमोदमावहतीति व्येयम्। (६६)पारिमित्यादिति । पारिमित्यात् सीता दिविषयकरतेः रामादिमात्र निष्ठत्वेना- त्पत्वादित्यथेः । रसस्य तु नानासामाजिकगतत्वेन तदसंभवादिति भावः। लौकिक- त्वात् तन्निष्ठरत्यादेस्तत्रैव दृष्टत्वादित्यर्थः। काव्यनाट्ययोस्तु तद्गतरत्याद्यभेदेन आरो- पविषयस्य सामाजिकरत्यादेरलौकिकत्वमेव। सान्तरायतया रामादिरत्यादेर्नाटयकाव्य-

रसस्वरूपनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः। ११६

अनुकारय्यस्य रत्यादेरुद्बोधो न रसो भवेत्॥ (६s) सीतादि दर्शनादिजो रामादिरत्याद्युद्वोधो हि परिमितो लौकि- को नाट्यकाव्यदर्शनादे: सान्तरायश्च। तस्मात् कथं रसरूपतामियात्।

दर्शनश्रवराप्रतिकूलतया। अनुकार्यपदमान्नाप्युपलक्षराम्बोध्यम्। तेन अनुकार्यस्य नाटये श्रव्ये च काव्ये प्रधानप्रतिपाद्यस्य नायकादे: रत्यादेरुद्वोधः सीतादिविषयक प्रीति प्रभृतेराविर्भावः रसो न भवेत्। किन्तु तदभेदेन/रोपविषयः सामाजिकरत्यादिरेव विभावादिनिष्ठस्वादनाख्यव्यापारजन्यास्वादविषयो रस इति तत्त्वम्। (६७) विवृणोति-सोतादीति। हि यतः। सीतादिदर्शनजः, इबशुरादिगृहे प्रकृ- तसीतादवलाकनतद्गुणश्रवसाद्युत्पन्नः रामादिरत्याधुद्वोधः प्रकृतानुरागादीनां प्रकृतस्ने- हादीनामाविर्भावः परिमितः तद्वयक्तिमात्रनिष्टत्वेन परिमितत्वादल्पः लौकिकः सर्वलोके स्थितत्वात्तत्तद्वयक्तेर्नचमत्कारी, नाटयकाव्यदर्शनादीत्यत्रादिना श्रवणस्य परिग्रह्दः। सान्तरायश्च सविध्नश्र। तस्मात्पारिमित्यादित्रयस्नम्बन्धात्। इयात् प्राप्नुयात्। एत- दिति पारिमित्यादित्यर्थः । धमेत्त्रितयात् परिमितत्वादिरूपधमंत्रयाद् विलक्षणा विपरी- ता धर्मा यस्य तत्त्वात्। अत्रेदम्बोध्यम्-सीताम्प्रत्यनुरागो रामस्य स्वमात्रनिष्ठ त्वादल्पः मुहुर्मुहुः सीताम्प्रत्युत्कण्ठाजनकतया चमत्कर्तुमेवाक्षमः श्ङ्गाररसो रामे कथम्भवितुमर्हति। सामाजिकानान्त्वपरिमितत्वात्सोऽनुरागोडपि ज्ञानसम्बन्धेनापरिमि- तोऽन्तरायरहितश्चेति, रसस्य सामाजिकवृत्तित्वमेवाकामेनापि स्वीकार्यमिति भावः । (क) रसस्यैत द्वमत्रित यविलक्षणधर्मकत्वादिति। अत्र रसवृत्तिधमे परिमितित्वलौ- किकत्वसान्तरायत्वध्मंत्नितयवि लक्षणत्वं प्रतिपादितं भवति। तत्र विलक्षणत्वं न भेदरूपत्व स्वीकार्यं किन्तु स्वाभावव्याव्यत्वमेव ग्राह्यम्, यथा पदवृत्तिपटत्वरूपधमस्य घटत्व विलक्षणत्वं घटत्वाभावव्याप्यत्वरूपमेव भवति व्याप्यत्वञ्च स्वाभाववदवृत्तित्वम्, पट- त्वस्य घटत्वाभावाभावात्मकघटत्वाश्रये घटेऽवृत्तित्वात्समन्वयः। प्रकृते च रसवृत्तिरूपे रसत्वरूपधमें परिमितित्वलौकिकत्वसान्तरायत्वरूपधर्माभावाभाववति परिमिते लौकिके सान्तराये चावृत्तित्वात्त्रितयव्ैलक्षण्यम्, तेन च धर्मन्रितये रसभेदव्याप्यत्वं गम्यते, तथाहि यद्वृत्तिघर्म: यद्धर्माभावव्याप्यः स धर्मस्तद्व्वदव्याप्य इति व्याप्तिः। यथा च पटत्वे- पटवृत्तिधमें घटत्वाभावव्याप्यत्वम् घटत्वे च पटभेदव्याप्यत्वमपि, तथैव रसवृत्तिधमें रस- त्वे प्रकृतधर्मत्रयाभावव्याव्यत्वं धर्मन्रये च रसभेदव्याव्यत्वं सिद्धं भवति। यथा श्रुते विलक्षणत्वस्य भेदरूपत्वाङ्गीकारे, यद्वृत्तिधमः यद्धर्मभिन्नः स धर्मस्तद्भेदव्याप्य इति व्याप्तिस्वरूपं निर्णीतं भवति किन्तु तच्च न, सङ्गतम्, यतः घटवृत्तिधर्मस्य द्रव्य- त्वस्य घटत्वभिन्नत्वात् घटत्वे घटभेदव्याप्यत्वप्रसङ्ग:। यदि च यद्वृत्तिघर्मत्वावच्छेदेन यद्धमभिन्नत्वं तस्य धर्मस्य तद्भेदव्याप्यत्वमितिव्याप्तिस्वरूपं निर्णीयते तदा तु यथा श्रुतमपि सङ्गच्छत इति विभावनीयम्।

१२० साहित्यदर्पण :- [ तृतीयपरिच्छेदे

(६८) अनुकर्त्तृगतत्वञ्चास्य निरस्यति- (६९) शिक्षाभ्यासादिमात्रेण राघवादे: स्वरूपताम् ॥१८॥ दर्शयन्नर्त्तको नैव रसस्यास्वादको भवेत् । (७०) किञ्च। (७१) काव्यार्थ भावनेनायमपि सभ्यपदास्पदम् ॥१९।। (७२) यदि पुनर्नटोपि काव्यार्थभावनया रामादिस्वरूपतामात्मनो दर्शयेत् तदा सोडपि सभ्यमध्य एव गण्यते। (७३) नायं ज्ञाप्य: स्वसत्तायां प्रतीत्यव्यभिचारतः । (६८) ननु मास्तवनुकार्यगतत्वं किन्त्वनुकर्त्तृगतत्वमेव मन्यताम्। एवञ्च कालादि- भेदेनानुकर्त्तृणाम्बहुत्वात् रसस्यापरिमितत्वादिकमपि सेत्स्यत्येवेत्यत आह-अनु- कर्त्रीति। अनुकतृगतत्वं नटवृत्तित्वं श्रव्ये च वाचयितृत्वश्व। अस्य रसस्येत्यर्थः । (६९) शिक्षाभ्यासेति। नाटथगुरुतोऽभिनयोपदेशग्रहणमत्र शिक्षा। शिक्षिता- र्थस्य मुहुर्मुहुरनुष्ठानेन संस्कारातिशयोऽभ्यासः। आदिना स्वकौशलादिकस्य परिप्रहः। मात्रपदेन च काव्यार्थभावना।व्यवच्छिद्यते। तथा च नत्तको नटः, एकत्वं नर्ततके जातौ। शिक्षाभ्यासादिमात्रेण राघवादेः, आदिना नलदुष्यन्तादेश् स्वरूपता वनवासराज्या- भिषेकादिव्यापारं दर्शयन् अभिनयं कुवेन् रसस्यास्वादको न भवेत् तज्ज्ञानवान- स्यात् दृश्येऽ्भिनयसम्पादने एव व्यग्रचित्तत्वाच्छ्रव्ये यथास्थितपाठने व्याप्तचित्तत्वाच्च रसस्यास्वादको न स्यात्तस्मात्तद्वृत्तित्वं नाभ्युपेयं रसस्येति कारिकाशयः । (७०) ननु यदि काव्यार्थभावनापूर्वकं नटोऽभिनयं कुर्य्योत्तदा रसास्वाद: किं तस्य न स्यादत आह-किञ्चेति। (७१) एवं स्थिताविष्टापततिं स्वीकुर्वन्नाह-काव्यार्थभावनेनेति। काव्यार्थभाव नेन अभिनीयमानकाव्यथेज्ञानेन अभिनयं दर्शयन्निति शेषः । अयमपि नर्त्तकोऽपि। सभ्यपदास्पदं सभ्यपदवाच्योऽङ्गीक्रियत इति शेषः । तथाच श्रव्यकाव्येऽपि काव्यार्थ- भावनया वाचको हि रसास्वादयिता स्यादेवेत्यूहनीयम्। (७२) विवृणोति यदीति। रामादिस्वरूपताम् अनुकार्याणां रामादीनां वनवासा- दिव्यवहारम्। दर्शयेदभिनयेन प्रकटयेत्। सभ्यमध्य एव गण्यते तदापि सभ्यम- ध्यान्तर्गतत्वेनैव तस्य रसस्यास्वादकत्वं स्वीक्रियत इति भावः । एतेन रामादिरत्या- दिस्थायिभावो ज्ञानसम्बन्धेन सभ्यवृत्तिरेव रस इति सारमत्रबोध्यम्। (७३) स्वप्रकाशत्वं रसस्य प्रागुक्तन्तमेव द्रढयितुं ज्ञानान्तरग्राह्यत्वं निरस्यति- नायमिति। अयं रसो ज्ञाप्यो न जन्यज्ञानविषयो नेति भावः । रसस्य जन्यत्वाभाव- स्याग्रे निरूपयिष्यमाणत्वान्न बाघः। जन्यत्वानुपादाने ईश्वरज्ञानविषयत्वस्य केवला-

रसस्वरूपनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः । १२१

(९४) यो हि ज्ञाप्यो घटादि: सन्नपि कदाचिदज्ञातो भवति। न ह्ययं तथा प्रतीतिमन्तरेणाभावात्। (७५) यस्मादेष विभावादिसमूहालम्बनात्मकः ॥२०।। तस्मान काय्ये :-

न्वयितया साध्याप्रसिद्धिरेव स्यात्। स्वसत्तायां रसावस्थानकाले प्रतीत्यव्यभिचारतः सभ्यानां तत्प्रतीतेर्व्यभिचाराभावात्, रससत्तायां हि सभ्यानां स्वस्वान्तःकरणेषु सदैव तत्प्रतीतिसद्भावात्। (७४) अत्र साध्यसाधनयोः पक्षमान्नवृत्तित्वेनान्वयदृष्ठन्ताभावादन्वयव्याप्तिप्रहो न सम्भवतीति व्यतिरेकव्याप्तिग्रहोपायं व्यतिरेकद्ष्टान्तमाह विवृतौ-योहोति। अत्र य इति वीप्सयानुक्तोऽपि वीप्सा वेदितव्या। सन्नपि वर्त्तमानोऽपि। कदाचिज्ज्ञानसाम- ग्रथभावदशायाम्, घटादिबोधकाले स्वप्नकाले वेति यावत्। तथाहि यो यो ज्ञाप्यः स स प्रतीति विना स्वप्रतीत्यभावकालेऽपि तिष्ठति यथा घटादिरित्यभिप्रायः। हेतुरत्र ज्ञानाभावकालीनवर्तमानत्वाभाव एव पर्य्यवसितः । ईश्वरज्ञानातिरिकं स्वविषयकं ज्ञान- च्चात्र बोध्यम्। अत एव हेत्वप्रसिद्धिर्नेति भावः । ज्ञाप्यत्वाभावस्य साध्यस्य व्यति- रेकः ज्ञाप्यत्वमेव, उक्तहेतुव्यतिरेकश्च ज्ञानाभावकालीनवर्त्तमानत्वं तयोः सहचारज्ञा- नेन साधनेन साध्यव्याप्तिं बोधयित्वा पक्षधर्मत्वं बोधयति-नह्ययमिति। अयं रसो नहि तथा न तादृशस्तथासन्नपि न कदाचिदज्ञातो भवतीति भावः । तन्नापि हेतु- माह-प्रतीतिमिति। प्रतीति स्वस्वरूपप्रतीतिमन्तरेण विना अभावादनवस्थित- तत्वात्। रसो हि स्वप्रतीत्यभावकालेऽवतिष्ठत एव न विभावादिप्रतीतिमात्ररूप- त्वात्। एतेन रसो ज्ञाप्यो न किन्तु अज्ञेय एव इति। अज्ञेयत्वच्वात्र घटादिसाधरणेतरसा- क्षात्कारविषयम्, ज्ञेयत्वस्य केवलान्वयित्वेन तदभावासम्भवान्। आकारशचेत्थम्भ- वति-"रसो ज्ञाप्यो न स्वप्रतीतिकाले प्रतीत्यभावाभावात्" इति। (७५) "प्रपाणकरसन्यायाच्चव्य माणो रसोभवेदित्युक्तं तेन विभावादिरत्यादिसमूददा- लम्बनात्मको रस इत्यायाति तच्च समूहालम्बनं स्वादनाख्यव्यापारजन्यम्, तथाच कार्य एव रस इति शङ्कामपनुदति-यस्मादिति। यस्मादेष रसो विभावादिसमूहालम्बना- त्मको विभानुभावव्यभिचारिभावात्मकसमुदाय एवालम्बनं विषयः यस्य तत्तदेवात्मा- स्वरूपं यस्य स तथोक्तः । तस्मान्न कार्यः विभावादिज्ञानजन्यो नेति भावः। प्रागभावस्य ध्वंसेऽपि जन्यत्वं यथा न तथव रसो जन्यो न भवतीति कारिका- शयः। अत्रानुमानाकारश्चेत्थम्-"रसः कार्यत्वाभाववान् सुखमयत्वे सति विभावा- दिसमूहृविषयकत्वात्" सत्यन्तस्य हेतुविशेषणत्वानुपादाने रससमानाकारे व्यज्जनाज- न्यज्ञाने व्यभिचारोऽतस्तदुपादानम् ।

१२२ साहित्यदर्पण :- [तृतीयपरिच्छेदे

(७६) यदि रसः कार्य्यः स्यात्तदा विभावादिज्ञानकारणक एव स्यात्। (७७) ततश्च रसप्रतीतिकाले विभावादयोन प्रतीयेरन्। कार- णज्ञानतकार्य्यज्ञानयोर्युगपददर्शनात्। नहि चन्दनस्पर्शज्ञानं तज्- न्यसुखज्ञानञ्चैकदा सम्भवति। रसस्य च विभावादिसमूद्दालम्बनात्म- कतयैव प्रतीतेर्न विभावादिज्ञानकारणकत्वमित्यभिप्रायः। (७८) नो नित्यः पूर्व्वसंवेदनोज्झितः। (७६) रसस्य हि विभावादिज्ञानजन्यत्वाभ्युपगमे बाधं प्रदर्श्य वित्ृणोति-यदि रस इति। कार्य: जन्यः । विभावादिज्ञानकारणक एव स्यात् विभावादिज्ञानेनैव रसो जन्येतेति भावः । रसप्रादुर्भावप्राकक्षणे विभावादिज्ञानस्यैव सम्भवात् तत्कारणकत्वमेवो- पपद्यते अयोग्यत्वेन हेत्वन्तरासम्भवादित्येवकारेण ध्वन्यते। विभावादिज्ञानकारणः तत्समूहालम्बनकारणक इत्यर्थेः। प्रत्येकं विभावादिज्ञानकारणकत्वे त्विष्टापत्तिरेव "प्तीयमानः प्रथमं प्रत्येकं हेतुरुच्यते" इत्यनेन प्रत्येकस्य हेतुत्वोक्तेः । (७७) ननु तादृशसमूहालम्बनकारणत्वे दोषः क इत्याह-ततश्चेति। रसस्य विभावादिज्ञानकारणकत्वस्वीकाराच्चेत्यर्थः। रसप्रतीतिकाले स्वादनाख्यव्यापारजन्यवि- भावादिस मू हालम्बनात्म कर सप्रतीत्युत्पत्तिकाले न प्रतीयेरन् तत्कालोत्पन्नप्रतीतिविषया न स्युरित्यर्थः । अत्र च यदि रसो विभावादिज्ञानकारणकः स्यात्तदा विभावादिबोधोत्पत्तिका- लोत्पन्नप्रतीतिविषयो न स्यादिति त्के ऊहनीयः। तर्कानुकूलव्याप्तिं दर्शयति-कार- णज्ञानेति। अत्र ज्ञानेति प्रकृताभिप्रायेणैव। कारणकार्यमात्रयोरेव युगपदुत्पत्यभावात्। कायज्ञान कारणज्ञानयोर्युगपदुत्पत्यसम्भवं दर्शयति-नहि चन्दनेति। हि तथाहि नञ: क्रियायामन्वयः। चन्दनस्पर्शतज्जन्यसुखश्चैकज्ञानविषयो न भवति, विभिन्नज्ञा नानां यौगपद्यासम्भवादिति भावः । ननु घटदण्डयोः कार्यकारणयोर्यौंगपदं प्रत्यक्षमे- वोपलभ्यते तथैव प्रकृते विभावादिकारणज्ञानं रसरूपतत्प्रकार्यज्ञानञ्चैककालावच्छेदेनैव सामाजिकानां भविष्यत्यत आह-रसस्येति। चोऽत्र किन्ार्थे। एवपददानेन विभा- वादिसमूहालम्बनात्मकज्ञानरसज्ञानयोर्भेदं व्यवच्छिनत्ति, स्वम्प्रति स्वस्य कारणत्वं न भवतीति विभावादिसमूहालम्बनज्ञानमेव तु रसस्तदेव विभावादिज्ञानं रसम्प्रतिकारणं- कथम्भवितुमर्हत्यसम्भवादिति भावः । एवश्च विभावादिज्ञानस्य रसं प्रति यत्कारण- त्वमुक्तं तत्पूर्ववर्त्तित्वमात्रेणौपचारिकमिति बोध्यम्। (७८) ननु तर्हि आत्माकाशादिवन्नित्यत्वमेवाङ्गीक्रियतामत आह-नो नित्य इति। एष इति पूर्वकारिकातोऽनुषङ्गः कार्यः। हि यतः पूर्वसंवेदनं विभावादिज्ञानात् प्राग्ज्ञानं तद्रहित इति भावः । तस्मान्न नित्य इत्यर्थः । आत्माकाशादिज्ञानं यथा क्वचि- द्रमनसमये भवति तथा तत्पूर्वस्थितिकालेऽपि तज्ज्ञानम्भवत्यतो नित्योSऽSत्माकाशादि: रसज्ञानन्तु सभायां गमनसमये सभ्यानां न भवति किन्तु नाटथदर्शनादिवेलायामेवातो

रसस्वरूपनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित: । १२३

(७९) असंवेदनकाले हि न भावोऽप्यस्य विद्यते(१) ॥२१॥ (n) न खलु नित्यस्य वस्तुनोऽसंवेदनकालेऽसम्भवः। (८१) नापि भविष्यन् साक्षादानन्दमयस्वप्रकाशरूपत्वात् कार्यज्ञाप्य विलक्षण भावान्नोवर्त्तमानोऽपि ।।२२।।

रसो न नित्य इति भावार्थः । अत्रापीत्थं तर्कोऽनुसन्धेयः-यदि रसो नित्यः स्या- त्तदा विभावादिज्ञानात्प्रागपि ज्ञायेतेति। (७९) नन्वधुना हरिश्चन्द्राद्यभिनयदर्शनसमये विष्णुमित्रभवने य एव रसोऽनुभूतो मया तत्पूर्वपूर्वसमये स्वमित्रभवनेऽपि भूरिशः स एव रसो मयानुभूत इति आत्माका- शादिवत्पूर्वसंवेदनरहित्वाभावाद्रसोऽपि नित्य एव सुतरां सिद्धयतीत्यत आह-असंबे- दनकाले होति। हि यतः अस्य रसस्य असंबेदनकालेऽपि भावो न विद्यते। संवे- दनशरीरत्वादसंवेदकाले सुतरामसंभव इति भावः। तस्मान्नित्यो नेति पूर्वेण सम्बन्धः। (८०) अनुपदोक्तदोषेण "पूर्वसंवेदनोज्झितः"इति हेतोरकिश्चित्करत्वात् द्वितीयमेव "असंवेदने काले ही"त्यादिकं हेतुं गरहीत्वा रसस्यानित्यत्वं स्थिरयितुं नित्ये वैपरीत्यमु- पपादयति-नखल्विति। असंवेदनकालेऽप्रतीतिकाले नित्यस्य वस्तुनोऽसम्भवोऽ- भावो न खलु अपि तु सम्भव एव। घटादिज्ञानकालेSSकाशस्याप्रतीतावपि विद्यमान त्वान्नित्यत्वम्, प्रतीतिमात्रस्वरूपस्य रसस्य हि प्रतीत्यभावकालेऽवर्त्तमानत्वादनित्य- त्वमिति सरलार्थः । तथाच अप्रतीतिवेलायामविद्यमानत्वाद्रसो न नित्य इत्याशयः । (८१) ननु तथापि नाटयकाव्यदशनश्रवणानन्तरं विभावादिस्मरणात्मकज्ञानमेव रसो जायतामत आह-नापीति। पूर्वस्मादेष इत्यस्यानुषङ्गो विधेयः। रसो नापि भविष्यन् नापि भावी नाटयकाव्यदर्शनश्रवणानन्तरं विभिन्नसमये विभावादिस्मृतिरूपो रस इत्यपि वक्तुं न शक्यत इत्यर्थः । साक्षात् नाटयकाव्यदर्शनश्रवणकालयोरेव प्रत्यक्षीभूतमानन्दमयं स्वप्रकाशञ्च रूपं स्वरूपं यस्य तस्य भावस्तस्मात्। साक्षा- त्कारविषयानन्दबहुलप्रकाशरूपत्वादित्यरथः । लौकिकप्रत्यक्षे विषयस्यहेतुत्वाभ्युपगमेन भविष्यतस्तदसम्भवादिति भावार्थः । यद्यपि संवेदनात्पूर्वमस्त्वेनैव भविष्यत्वं दुरप- ह्ववं तथापि भविष्यत्पदार्थान्तरस्य साक्षादानन्दमयप्रकाशत्वस्वरूपाभावात् तद्वैलक्ष- ण्यमेव भविष्यत्वाभावः कौतुकादुक्त इति। वस्तुनस्तु 'साक्षादनुभूयमानस्य हि कथं भविष्यत्वम्। यस्य खलु वस्तुनो भविष्यत्वं सहजो धर्मस्तत्सदा भविष्यदेवेति भावः। (१) "नचानादिरनन्तोऽयमनित्यः सम्भवेद्रसः । अस्य भानमभानञ्व चर्वणावशतः परम्॥" चर्वणायां सत्याँ निवृत्तायां च रसस्य तदा भानमभानञ्चाविरुद्वम्। इत्यपि मूल- पाठः क्वचित्क्कचिदुपलभ्यते।

१२४ साहित्यदर्पण :- [तृतीयपरिच्छेदे

(८२) विभावादिपरामर्शविषयत्वात् सचेतसाम् । परानन्दमयत्वेन संवेदयत्वादपि स्फुटम् ॥२३॥ न निर्व्धिकल्पकं ज्ञानं तस्य ग्राहकमिष्यते। (८३) तथाऽभिलापसंसर्गयोग्यत्वविरहान्न च ॥ २४॥। सविकल्पकसंवेद्य :- ननु तर्हि रसस्य वर्तमानत्वमेवाङ्गीक्रियतामित्याशङ्कय समाधत्ते-कायंज्ञाप्ये- त्यादि। रसो नापि घटपटादिवद्वर्त्तमानो विद्यमानरूपः सिद्ध इति भावः । कार्य जन्यं ज्ञाप्यं जन्यबोधविषयीभूतं तयोर्विलक्षणभावादपूर्वत्वात्। वर्त्तमानस्य वस्तुनः कार्य्य ज्ञाप्यान्यतरत्वनियमादिति भावः । इतः प्रागेव कार्यत्वं ज्ञाप्यत्वश्च रसस्य नेत्युक्तम्। एवञ्च जन्यो घटः ज्ञाप्योऽपीति वर्तनानत्वं तत्र अजन्योऽप्याकाशो ज्ञाप्यश्चेति वर्त- मानत्वन्तन्नापि, रसो हि न जन्य उत न ज्ञाप्य इति नो वर्त्तमानोपीति कारिकाशयः। (८२) ननु रसस्य निर्विकल्पाख्यज्ञानस्वरूपत्वमेव किन्नोपेयत इत्याशङ्कायामाह- विभावादीति। निर्विकल्पकज्ञानविषये हि प्रकारताविशेष्यता च न भासते। इत्थञ्च तल्लक्षणम्, कारिकावल्यां "प्रकारतादिशून्यं हि सम्बन्धानवगाहि तत्"नामरूपजा- त्यादिविशेषशून्यं ज्ञानं निर्विकल्पकमिति भावः, तद्विपरीतं सविकल्पकम् । तथाच युग- पद् घटघटत्वे इति ज्ञानं निर्विकल्पकं यथा तथैव काव्यनाटयश्रवणादर्शनकालयोरयुगपद् रसरसत्वे इति ज्ञानं निर्विकल्पकम्। एतेन रसो ज्ञेय एव सेत्स्यतीति पूर्वपक्षिणा- माशयः। समाधातुरयमाशयः-निर्विकल्पकं ज्ञानं संसर्गानवगाहिज्ञानं स्य रसस्य ग्राहकं विषयतानिरूपकं नेष्यते रसो निर्विकल्पज्ञानविषयो नेति भावः। तत्साधयति हेतुद्वयेन विभावादीनां परामर्शो विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिज्ञानं सम्बन्ध इति यावत्। विषयो विशेष्यरूपेण ज्ञेयो यस्य तस्य भावस्तस्मात्। स्वप्रकाशरूपस्य स्वेनैव विषयी करणादिति भावः । हेत्वन्तरमाह-परानन्दमयत्त्रेनेति। तथा सचेतसां मनस्वि-4 सभ्यानां परानन्दमयत्वेन अत्यन्तसुखमयत्वप्रकारेण स्फुटं संवेदत्वात् ज्ञेयत्वाच्च। संवेदनं हि ज्ञानम्। अत्र हि विभावादिनिष्ठप्रकारतायाः परमानन्दत्वनिष्ठप्रकारतायाश्च निरूपकस्य रसज्ञानस्य निष्प्रकारात्मकनिर्विकल्पस्वरूपत्वं न. संभवतीति भावः । इत्थञ्च स्वमात्रप्राह्यस्य रसस्य निर्विकल्पाख्यज्ञानरूपत्वमपि न सिद्धयतीत्यवधेयम्। (८३) अथ यद्यप्यत्र तद्ग्राहकस्य निर्विकल्पकत्वाभावयुक्तिप्रदर्शनेनैव सविकल्प- कसंवेद्यत्वं सिद्धं तथापि सविकल्पकसंवेद्यान्तरतो वैलक्षण्येन तदवेद्यत्वं दर्शयति- तथेति -- तथा च अपिचेत्यर्थः। प्रकारताविशेष्यताशालिसम्बन्धावगाहिज्ञानमेव स्रविकल्पकं भवति। रसः सविकल्पकज्ञानेन संवेद्यो ज्ञेयोऽपि न भवितुमर्हतीति भावः। तन्न हेतुमाह -- अभिलापेति। अभिलापो वचनं तस्य संसर्ग: प्रयोग: तथोग्यस्वा-

रसस्वरूपनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित: । १२५

(८४) सविकल्पकज्ञानसंवेद्याना हि वचनप्रयोगयोग्यता। न तु रसस्य तथा। (८५) साक्षात्कारतया न च। परोक्षस्तत्प्रकाशो नापरोक्षः शब्दसंभवात् ॥ २५॥ (८६) तत्कथय कीदगस्य तत्त्वमश्रुताद्टष्टपूर्वनिरूपणप्रकारस्येत्याह- भावात् रसस्य व्यङ्गत्वेन वाचकलक्षकशब्दैः प्रयोगायोग्यत्वात्। यो यो हि वाचकलक्ष- कशब्दैः प्रयोगाहः स स सविकल्पकज्ञानविषयः यथा घटपटादिः : रसस्य तु विभा- वाद्यभिधानद्वारेणैव ज्ञेयत्वं न तु काव्यस्थशब्देन, तथासति स्वशब्दवाच्यत्वं दोष एव स्यात् तस्माद्वयङ्गयत्वेन वाचकलक्षकत्वाभावान्न सविकल्पकज्ञानज्ञेय इति भावः । स्वप्रकाशत्वेनाSपि ज्ञानान्तरग्राह्यात्वात्सविकल्पकादस्य वैलक्षण्यं बोध्यम्। प्रभाकरमते तु-सविकल्पकज्ञानानां स्वेनैव ग्रह इति नैतद्वैलक्षण्यम्। पुत्रस्तु-सविकल्पकस्वरूपम्- अतः परं पुनर्वस्तु धमैंजोत्यादिभिर्यया। बुद्धयाऽवसीयते सापि प्रत्यक्षत्वेन सम्मता" ॥ इति। प्रत्यक्षमत्र प्करणात्सविकल्पकम्। सविकल्पकत्वेन सम्मतेत्युक्तप्रकारम् । अतः परमित्यन्नेदमानुपूर्वोक्तनिर्विकल्पकपरामश इत्याह। (८४) विवृणोति-सविकल्पकेति । हि तथाहि सविकल्पकसंवेद्यानां घटपटा- दीनां वचनप्रयोगयोग्यता-"अयं घट" इति, अभिलापव्यवहारयोग्यता तत्काव्य- स्थशब्देनाम्तीति शेषः । व्यङ्गथत्वेन रसस्य तुन तथेत्यर्थः । (८५) ननु भावनाख्यसंस्कारादयो यथातीन्द्रियास्तथैवातीन्द्रिय एव रसोऽङ्गीकीय- तामत आह-साक्षात्कारतयेति। चेति किश्चाथें साक्षात्कारतया साक्षादनुभवस्वरूपतया रसो न परोक्षोऽतीन्द्रियो न। स्वादनाख्यव्यापारस्य मनःसंयोगत्वाभ्युपगमेन तज्ज. न्यत्वादिति भाव: : एवश्च रसज्ञानं न परोक्षं प्रत्यक्षानुभवस्वरूपत्वादित्यनुमानम् । साक्षात्कारानन्तरवैलक्षण्यप्रतिपादनाय साक्षात्काररूपस्यापि तत्प्रकाशस्य साक्षात्का- रत्वाभावमुपपादयति-नापरान्ष इति। तत्प्रकाशो रसग्रहो नापरोक्षो नापि प्रत्यक्ष- रूपः। शब्दसंभवात् काव्यजन्यविभावादिज्ञानजन्यत्वनियमात्। अत्रेदम्बेाध्यम्- यदयज्ज्ञानं केवलशब्दजन्यं यथा "आसीत्तुङ्गध्वजोराजा" इति तत्तन्न प्रत्यक्षस्वरूपम्। यद्यपि प्रत्यक्षत्वं तु नाटयकाव्यदर्शनश्रवणकालयोर्मानसिकं भवत्येव तथाप्यन्यप्रत्यक्षतो वैलक्षण्यं ज्ञेयम्, तत्त्वास्वीकारे साक्षात्कारतयेति पूर्वहेतोवैयर्थ्यापत्तेरिति विचारणीयम्। अनया कारिकया तु प्रत्यक्षान्तरवैलक्षण्यमेव साधितं न प्रत्यक्षभिन्नत्वमिति तत्त्वम्। (८६) एवं हि रसे ज्ञाप्यत्वादिसामान्यधर्माणां निराकरणेन साश्चर्ययुक्तो वस्तु- तत्त्वाभिलाषी जिज्ञासते-तत्कथयेति। तदेत्यर्थः । अस्य रसस्य। तत्व याथा- ध्यम्। एवमित्थम्, न श्रुतौ न दृष्टौ च पूर्व यौ तावश्रुताद्ष्टपूर्वौ निरूपणप्रकारौ इतरभेदानुमापकौ धर्मौ स्वभावौ यस्य तस्य तथोक्तस्य। १७ सा०

१२६ साहित्यदपण :- [ तृतीयपरिच्छेदे

(८७) तस्मादलौकिक: सत्यं वेद्य: सहृदयैरयम्। (=) तत्कि पुनः प्रमाणं तस्य सद्भाव इत्याह- (८९) प्रमाणं चर्वणैवात्र स्वाभिन्ने विदुषां मतम् ॥ २६। चर्वणा आस्वादनम्। (९०) तच्च 'स्वाद: काव्यार्थसंेदादात्मा- नन्दसमुद्धवः' इत्युक्तप्रकारम्। (११) ननु यदि रसो न कार्यस्तत्कर्थ महर्षिणा(क)विभावानुभाव- व्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः' इति लक्षणं कृतमित्युच्यते-

(८७) तस्मादिति। तस्मादुपदर्शि तलौकिकज्ञानानन्दवैलक्षण्यात् ज्ञाप्यत्वादिलौ- किकधर्मनिराकरणादित्यर्थः। सहृदयैः सभ्यैः न तु वैयाकरणमीमांसकददूर्दुरिकैर्युष्माभि- रिति भावः । अयं रसः अलौकिकः सत्यं वेद्यो ज्ञेयः। यद्रा "सत्यमित्येवकारार्थे, अ- लौकिक एवेत्यर्थः । अन्यत्राश्रवणदर्शनश्वालौकिकवस्तुसिद्धौ गुण एव न तु दोष इति" भावः । तदुक्तम्-"अलौकिकसिद्धर्भृषणामेव न तु दूषणम्" इति तकवागीशाः। (८८) एतादृशश्च तत्त्वमवबोद्धुमसमर्थो जिज्ञासते- तत्किमिति। तस्य रसस्य सद्भावे वर्समानत्वे। (८९) समाधत्ते-प्रमाणमिति। स्वाभिन्ने चर्वणास्वरूपे। उक्तश्व-"चर्वणैव भगवती स्वसंवित्स्वस्वरूपादभिन्ने तस्मिन्प्रमाणम्" इति। अन्र रसे विदुषां सभ्यानां सहृदयानां चर्वणैव नाटयकाव्यदर्शनश्रवणकालयोरास्वादनं प्रमाणं मतम्। काव्या- थंबोधसमये तदीयसाक्षात्कार एव प्रमाणमित्यर्थः। नखल्वदशनमात्रेणानुभूयमान- वस्तुस्वरूपापह्ववो विधातुं शक्य इति भावः । (९०) ननु का नाम चर्वेा अत आह-चवणेति। नन्वास्वादनं किमित्यत आह-तच्चेति। स्वाद इति। एतच्च व्याख्यातं पूर्वभेवानुसन्धेयं न तस्मादपूर्वम्। (९१) "पूर्व यस्मादेष" इत्यादिना रसस्य कार्य्यत्वाभावोनुमितस्तत्र सन्दिहान: पृच्छति-ननु यदीति। महर्षिणा भरतेनेत्यर्थः । विभावानुभावव्यभिचारिणां (क) अ्रत्रदम्बोध्यम्-नाव्यसूत्र मि्द व्याख्यातणामनेकेषां बहवः पक्षास्तेषु केचन प्रकृ तोपयोगित्वात् व्युत्पत्याधायकत्वाच्च निरुष्यन्ते। तत्र भट्टोल्लटास्त्विर्त्थ व्याचर्युः तथाहि-स्थायिनां विभावर्ललनादिरूपालम्बनकारणेः, उद्यानादिरूपरुद्दीपनकारणैः अनुभावे: कटाक्षभुजोत्क्षेपप्रभृतिभि: कार्यः, व्यभिचारिभिनिवेदादिरूपैः सहकारिमिश्र संयोगात् क्रमेणोत्पाद्योत्पादकभावरूपात्, गम्यगमकभावरूपात्, पोष्यपोषकभाव- रूपाच्च सम्बन्धाद्रसनिष्पत्तिः। क्रमेणोत्पत्ति: रभिव्यक्ति: पुष्टिश्र भवतीति सूत्रार्थ:, इति। अयमाशयः-आलम्बनविभाव: स्थायीरत्यादिको जनितः, उद्दीपनविभावरुद्वीपितः, अनुभावैः प्रतीतियोग्यः कृतो व्यभिचारिभि: परिपोषितो रामादावनुकायें नाटयेनाभिनेये रसः। नत्तके तु तुल्यरूपतानुसन्धानवशादारोष्यमाणः सम्यानां चमत्कारहेतुः । निष्कर्षस्तु

रसस्वरूपनिरूपणम ] लक्ष्मीविराजित:। १२७

संयोगात् सम्मेलनात् रसनिष्पत्तिः रसोत्पत्तिर्जायते। कार्यत्वश्चोत्पत्तिमत्वम् । तथा च महर्षिभरतवचसा भवदुक्तिर्विरुद्धयत इत्यर्थः। अस्या विप्रतिपत्तेः "यस्मा-

मतस्यास्यायम्भवति,-यथा सर्पाभावेऽपि सर्पतयावलोकिताया दाम्नोऽपि भीतिरुत्प- द्यते, तथा सीतादिविषयिणी अनुरागरूपा रामरतिविद्यमानाऽपि अभिनयनैपुण्येन तस्मिन् स्थितेव प्रतीयमाना सहृदयहृदये चमत्कारमपयन्तीव रसपदवीसधिरोहतीति। व्याख्याने- डस्मिन् रामादावेवानुकायें रसनिष्पत्या सामाजिके रसनिप्पत्यभावात सामाजिकानां चम- त्कारानापत्तिरित्यरुचि मनसि निधाय प्रकारान्तरेण श्रीशङ्क को व्याख्यातवान् तथाहि- स्थायिनो विभावादिभिरुक्तरूपेंः संयोगात् अनुमाप्यानुमापकभावरूपात् सम्बन्धाद्रसनि- ष्पत्तिरनुमितिरिति सूत्रार्थः। अन्र हि लोकप्रसिद्धप्रतीतय एवम्भूता दृश्यन्ते यथा 'राम एवायम्' "अयमेव रामः' इत्ययोगान्योगव्यवच्छेद्विषये नियमविषया धीः सम्य- ग्बुद्धिः। उत्तरकालिके 'न रामोडयम्" इति बाधे "रामोऽयम्' इत्यादौ अनन्तरावती्ण- बाधा तु मिथ्याबुद्धिः । विरुद्धोभयकोटिका तु संशयबुद्धिः यथा 'अय रामो न वा' इति। सदशोभयविषया हि सादश्यबुद्धि: यथा-'राम सदशोऽयम्' हति। एताभ्यो विलक्षणा यथा बालानां चित्रतुरगे वस्तुपरिच्छेदशून्यो तुरगोऽयमिति बुद्धिभवति तथा रामोऽय- मिति प्रतिपत्या ज्ञानेन प्रथमं पक्षभूतो नटो विषयीक्रियते। ततस्तत्र पूर्वमेव रोमाज्चावि- रभावने गुरूपदेशम्प्राप्य कृतदढाभ्यासेन नटेन- "सेगं ममाङ्गेषु सुधारसच्छटा सुपूरकपुरशलाकिका हशोः। मनोरथः श्रीर्मनसः शरीरिणी प्राणेश्वरी लोचनगोचरं गता। दैवादहमद्य तया चपलायतनेत्रया वियुकश्र। अविरलविलोलजलदः काल: समुपागतश्चायम्"। इत्यादि काव्यानुसन्धानबलाद्विभावादित्रयं लिङ्गमवगम्यते। अथ तैः कृत्रिमत्वेना- तल्लिङ्गरपि कृत्रिमत्वेनाज्ञानात् स्थायी रत्यादिरत्ुमीयते। अनुमानस्वरूपन्तु 'रामोऽयम्' सीताविषयकरतिमान् सीतादिविषयककटाक्षादिमत्वात्: अन्र यच्तदयाँ सामान्यतो व्याप्निस्त्वित्थं बोध्यम्-'यो यदात्मकविभावत्वे सति अनुभावसव्नारिभाववान् स तद्रतिमानिति। यन्नैवं तन्नैवं यथाहमिति व्यतिरेकव्याप्तिर्वा। सैव चातुमितिः चम- त्कारप्रतीतिरूपा चर्वणा तया विपयाक्रियमाणः स्थायी रस इति कथ्यते, सामाजिकाना- ञ्वंणातस्तेष्वेव रस इतति व्यपदेशः। एतन्मतस्यायं सार :- यथा कुज्झटिकाकुलितेदेशेSवि- धमानस्यापि धूमस्याभिमानात् धूमनियतस्य वहेरतुमानम्, तथा नटेनैंव सुनिपुणं 'मर्मैवेते विभावादयः इति प्रकाशितैस्तत्रावर्त्तमानैरपि विभावादिभिस्तन्नियता रति- रनुमीयमानाऽपि निजसौन्दर्यबलात्सामाजिकानामास्वाध्यमानतया चमत्कारमादघती रस- तामेतीति रतेरनुमितिरेव रसनिष्पत्तिरिति। द्वितीयव्याख्यानेऽपि प्रत्यक्षमेव ज्ञानं चमत्कारजनकं नानुमित्यादिः' इति लोकप्रसिद्धिं तिरस्कृत्यान्यथाकल्पने प्रमाणाभावादन्यथेव योजनासम्भवात्। नच्चमपि 'प्रत्यक्षपरिकलि तमप्यथमनुमानेन बुभुत्सन्ते तर्करसिकाः, इति मिश्रोक्त्यानुमानमपि युक्तमेवेति वाच्यम्, हेतूनामाभासत्वेन केवलं व्यञ्जनयव रसोद्बोधप्रत्यायनसम्भवाद्। अथवा जायतां नामा- नुतिः, संज्ञातबाधस्य सामाजिकस्य नटे निरुक्तानुमित्यभावेऽपि आस्वादोदयाद्रसं साक्षा-

१२= साहित्यदर्पण :- [ तृतीयपरिच्छेदे

देषसमूहालम्बनात्मकस्तस्मान्न कार्यः" इत्यनन्तरमेवोत्थापयितुभौचित्येऽपि सिद्धा- न्तस्य चर्वणाज्ञानसध्यत्वाचचर्वणानिरूपणानन्तरमेवोत्थापनमुचितमिति भावः। त्करोमीत्यनुव्यवसायानुपपत्तेरित्यरुचि मनसि निधाय, प्रथमं तावन्नटगतत्वेन नानुमातुं शक्यते तदानीं रामाद्यभावेन तदत्यादेरव्यसत्वाद्सतः सत्वेनानुमानाविषयत्वा त्तत्वतो रामादिविषयिण्या नटगतत्वेनानुमितयाऽपि रत्या सामाजिकेSविद्यमानतया तच्चमत्का रोत्पादनासम्भवाच्च। विभावादीनां पारमार्थिकत्वाभावेन रामादिनायकगतत्वेनाSपि नोत्पछते। सामाजिक एवाभ्युपेयतामितिचेन्मेवम्, सिद्धस्यव व्यङ्गयत्वाइसस्यासिद्ध त्वास् सर्वेषामप्यभिव्यक्तिप्रसङ्गाच्च। तस्माद्विभावादिभि: संयोगात् भोज्यभोजकभाव- सम्बन्धाद्सस्य निष्पत्तिभुक्तिरिति सूत्रार्थ व्याचष्टे मट्टनायकः पतन्ततस्यायंसार :- शब्द- स्याभिधारूपव्यापारवत् काव्यनाट्ययोस्तद्विलक्षणं भावकत्वभोजकत्वनामकं व्यापारद्वय- मतिरिक्तमस्ति। काव्यार्थबोधोत्तरमेव तत्राद्येन भावकत्वव्यापारेण विभावादिरुपसीता- दयो रामसम्बधिनी रतिश्च सीतात्वरामत्वसम्बन्धांशमपहाय सामान्यतः कामिनीत्वरति- त्वादिनैवेपस्थाप्यते। अन्त्येन भोजकत्वतरयापारेण तु उक्तरीत्या साधारणीकृत्य विभावा दिसहकृतेन सा रतिः सहदयरास्वाद्यते (अत एवासत्याया अपि रतेरास्वादः अलौकि- कत्वादुपपन्नः) इति रतेरास्वाद एव रसनिष्वत्तिरिति। एतद्वयाख्यानेऽपि व्यञ्जना- व्यापारणैव गतार्थतयैतादृशव्यापारट्वयकल्पने मानाभावः, साक्षात्कारस्य सत्त्वोद्रेके- त्याधयुक्त्तस्वरूपत्वकल्पने मानाभावश्च। नच व्यञ्जनास्थानं तादृशभोग एव कश्चिद्व्या- पारः कल्पनीय इति वाच्यम्, तथापि भावकत्वरूपाधिकव्यापारान्तरकल्पनस्येव दोष त्वादित्यरुचि मनसि निधाय "स्थायिनां विभावादिभिः समं संयोगात् व्यङग्यव्यञ्ज- कभावरूपात् सम्बन्धात् विभावादीनामेव वा परस्परं संयोगात् मिलनाद्रसस्य निष्पत्ति रभिव्यक्तिरिति सूत्रार्थः"इत्यभिनवगुप्ताचार्यपादा आहु: एतन्मतस्य स्थूलत इद मर्म- रतिकारणादीनामनुभवादसकृदनुमिता रतिः संस्काररूपेण सहृदयहृदयमधिरोहति। अथ कियता कालेन सुनिपुणमनुष्ठितयोः रामादिव्यक्तिविशेषसम्बन्धिरतिकारणविभावादिप्र तिपादकयोरपि काव्यनाव्ययो: पूर्वोक्तभावकत्वव्यापारेण रामसीतादिविशेषांशपरिहारेण रतिकारणसाधारणकामिनीत्वादिना प्रतीतै: विभावादिभिः सहृदयहृदयावस्थिता सा रतिव्यञ्जनया अभिव्यक्ता सामाजिकानामास्वाद्यतामायातीति, एतादशास्वाद एव रसनिष्पत्तिरिति। पूर्वमतेऽविद्यमाना या अपि रतेरास्वाद, अन्न तु वासनया स्थि- ताया एवेत्यनयोभेंद: इति। अत्र नव्यानां मतन्त्वितः पूर्वटिप्पण्यामेव (९८) पृष्ठे द्रष्टव्यम्। इदमेव सूत्रमित्थं व्याचक्षते विद्वद्वरा :- विभावादीनां संयोगात् समुदा- याद्रसनिष्पत्तिः रसपद्व्यवहार इति विभावद्यस्त्रयः समुदिता रस इति। तन्न काव्यप्रकाशे चतुर्थोल्लास एतानेव निराकतु 'न खल विभावानुभावव्यभिचारिण एव रसः, अपि तु रसस्तरित्यस्तिक्रमः स तु लाघवान्न लक्ष्यते इत्युक्त श्रीमता मम्म- टाचार्येण। केचित्त विभावादीनां संयोगात् सम्यग्योगात् चमत्कारात् रेसनिष्पत्तिरिति सूत्रार्थ मन्वाना विभावादिषु यः प्रधानतया चमत्कार: स एव रस इति वर्णयन्ति। इद- मपि न विभावादय एव रस इति पूर्वेणैव प्रत्युक्तम्। भाव्यमानो विभाव एव रसः, अनुभावस्तथा सव्वारी एव ताद्ृशस्तथापरिणमतीति स्वस्वप्रतिभानुसारेण वर्णयन्ति। परन्तु मतत्रयमप्युत्सूत्रमिति प्रामाणिका आहुः। तथाहि-यथा व्याघ्रादयो भयानकस्य

रसस्व रूपनिरूपणम्] लक्ष्मीविराजित:। १२६

(९२) निष्पन्या चर्वणस्यास्य निष्पत्तिरुपचारतः । (९३) यथपि रसामिन्नतया चर्वणस्यापि न कार्यत्वं तथापि तस्य कादाचित्कतया उपचरितेन कार्यत्वेन कार्यत्वमुपचर्यते। (९४) अवाच्यत्वादिकं तस्य वक्ष्ये व्यञ्जनरूपणे॥ २७॥। तस्य रसस्य। आदिशब्दादलक्ष्यत्वादि। (६५) ननु यदि मिलिता रत्यादयो रसास्तत्कथमस्य स्वप्रकाशत्वं (९२) उत्तरमाह-निष्यत्येति। चर्वेणस्यास्वादनस्य निष्पत्या नाव्यकाव्यदर्शन- श्रवणकालयोरुत्पत्या अस्य रसस्य उपचारतः स्वाश्रयग्राह्यत्वसम्बन्वेन रसतदास्वादन- योरमेदारोपाद्वा निष्पत्तिरभरतमुने निष्पत्युक्ति: सङ्गटत इति भावः, तत्त्वतस्तु कार्यत्वं नास्त्येव रसस्येत्यवधेयम्। (९३) ननु रसतदास्वादन रूपचर्वणयोरभिन्नत्वं सवैं रेवाभ्युपेयते यदि रसस्य कार्य- त्वाभावस्तच्चर्वणस्य निष्पत्तिः कार्यत्वरूपात् कथं सङ्गटत अत आह-यद्यपोति। चर्वणस्यापीति। अपिना न केवलं रसस्य तदास्वादनस्यापीत्यर्थः । न कार्यत्वं कार्यत्वरूपानिष्पत्तिनसक्चच्छत इति शेषः । तस्य चर्वणस्य। आविर्भावतिरोभाववशेन कदाचिद्भवतया। उपचरितेन लक्षणया प्रतीतेन कार्यत्वेन कार्यसाइश्येन हेतुना तृती- यात्राभेदे तदभिन्नं कार्यत्वमिति भावः। कार्यसादृश्यत्वमुपचर्यते आरोप्यते उक्त- परम्परासम्बन्धेन प्रयुज्यते इति वा। चर्वणस्यौपचारिकं कार्यत्वं स्वीक्रियत इति सारार्थ इति तत्त्वम्। नचैवमन्यथासिद्धविभावदिज्ञानोत्तरभावित्वेन तत्कार्यत्वं चर्व- णायामवास्तवमेव तत्कथमुपचार इति वाच्यम्, रत्याद्यभिन्नतया तत्कार्यत्वस्यैवौचि- त्यात् शुद्धायास्तस्या अवास्तवत्वमित्यभिप्रायात्। (९४) ननु "तथाभिलापसंसगयोग्यत्वविरहान्च" इत्यनेनावाच्यत्वं रसस्य प्रतिपादितं किन्तु काव्यतो रसस्य वाच्यत्वसम्भवादुक्तावाच्यत्वं कथं सङ्गटत अत आह-अवाच्यत्वादिकमिति। अवाच्यत्वमनभिधेयत्वम्। व्यञ्जननिरूपणे व्यञ्ञ नायाः प्रामाण्यनिरूपणे पञ्चमपरिच्छेद इत्यर्थः । अलक्ष्यत्वादीत्यादिना तात्पयग्राह्यत्वस्य ग्रहणम्। यद्वा अलक्ष्यत्वादीत्य- त्रादिपदादननुमेयत्वपरिग्रहः। (९५) अथ रसस्य स्वप्रकाशत्वमखण्डत्वश्चोपपादयिष्यन्नाशङ्कते-ननु यदोति। विभावा एवं वीरादूभुतरौद्राणामपि। यथा च आश्रपातादयः शृद्गारस्यानुभावा एवं क रुणादीनामपि। शृद्गारवीरादिषु सञ्चारित्वं समानं चिन्तादीनाम्। एवञ्चान्यतमस्य रसा- न्तरासाधारण्येन नियतरसव्यञजकतानुपपत्ते: सूत्रे मिलितानामुपादानमिति स्फुट एवा. न्यतमेन रसनिष्पत्तिमङ्गीकुवंतां सूत्रविरोधः। अन्येषां व्याख्यानमनुपयोगितयो. पेक्षितमिति।

१३० साहित्यदर्पण :- [तृतीयपरिच्छेदे

कथं वाखण्डत्वमित्याह- (९६) रत्यादिज्ञानतादात्म्यादेव यस्माद्रसो भवेत्। अतोऽस्य स्वप्रकाशत्वमखण्डत्वं च सिध्यति ॥२८।। (९७) यदि रत्यादिकं प्रकाशशरीरादतिरिक्तं स्यात्तदैवास्य स्वप्र- काशत्वं न सिध्येत्। न च तथा तादात्म्याङ्गीकाराद। यदुक्तम्- (९८)यद्यपि रसानन्यतया चर्वणापि न कार्या (र्यम्) तथापि कादा- मिलिता इति। विभावादिसाहित्येन समूहालम्बनविषया इत्य्थेः। तत्तदा अस्य रसस्य "सत्त्वोद्रेकादित्यादा"वुक्तस्वप्रकाशत्वं स्वस्वरूपज्ञानत्वं कथं रत्यादीनां जडत्वेन तदसंभवात् रत्यादेर्ज्ञानरूपत्वाभावात् ज्ञानस्यैव स्वप्रकाशत्वादिति भावः। कथं वा अखण्डत्वमेकरूपत्वं परिणामवादिमते सज्गच्छते, विभावदिभेदेन नानारूपत्वस्यव प्रतीतिसम्भवात्। (९६) समाधत्ते-रत्यादीति। यस्मात् ज्ञानतादात्म्यादेव नाटथदर्शनादिसमये स्वस्वविषयकज्ञानस्वरूपत्वमग्रे कृत्वैव वर्त्तमानो रत्यादि: विभावादिसमूहालम्बनबोध एव रसो भवेदिति भावः । ज्ञानतादात्म्यादित्यत्र थब्लोपे पश्चमी अतोऽस्माद्धेतोः। वेदान्तसिद्धान्तिनये ज्ञानस्य स्वप्रकाशत्वाभ्युपगमेनास्य रसस्य तत्तादात्म्यात्स्वप्रकाश- त्वमखण्डत्वञ्च सिद्धयतीति भावः । अत्र पुत्र :- अस्य रत्यादयंशस्येत्यस्याहु :- "आत्मभूत सुखाकारप्रकाशप्रतिमानतः । ज्ञानाकारावलम्बित्वे सिद्धा स्यात् स्वप्रकाशता" इति। अस्यार्थ :- ज्ञानाकारावलम्बित्वेनात्मभूतः सुखाकारोऽपि प्रकाशते। तस्य प्रति- मानतः तत्सादश्यात रत्याथंशोऽपि स्वप्रकाश इति। ननु यदि चैतन्यस्य सज्ञानत्वेन जडस्य स्वप्रकाशता तदा प्रमातृभावमापन्नस्यान्तःकरणस्यापि स्वप्रकाशत्वं स्यादिति चेन्मवम्-तत्र हि त्रिगुणात्मके मनसि सत्वांशस्य रजस्तमोभ्यामस्पृष्टत्वम्। येनात्मानन्दस्वप्रकाशाकारावृत्तिरुत्पद्यते। नच तयोः शवलत्वं तात्त्विकं कुतस्तादात्म्य मिति "किमार्द्रकवणिजां नो वहित्र चिन्तया" इत्याह। (९७) अनुकूलतर्क प्रदर्श्य विव्ृणोति-यदीति। रत्यादिकं रतिविभावादि- भावसमूहं प्रकाशशरीरात् ज्ञानस्वरूपात् अतिरिकं रत्यादिपदशक्यार्थज्ञानेन भिन्नं तदैव अस्य रसस्य स्वप्रकाशत्वम् आत्मनैव प्रकाश्यमानत्वं न सिद्धयेत किन्तु नच तथा रत्यादिकं प्रकाशशरीराद्भिन्नं नैवेति भावः । तादात्म्याङ्गीकारात् रत्यादितज्ज्ञा- नयोरभेदाभ्युपममात्। नच विभावेनानुभावेनेत्यत्र विभावादिपदेन नोक्तं सज्गच्छते

दिनो वदन्ति। तथाप्रतीत्यभावादिति वाच्यम् तत्र लक्षराया तत्तज्ज्ञानप्रहणेन दोषाभावादिति सारवे-

(१८) नन्वेतावता रसस्य स्वप्रकाशचिन्मयत्वस्वीकारेण तद्गराहकस्य चर्वणस्य

रसस्वरूपनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:। ६३१

चित्कतया कार्यत्वमुपकल्प्य तदेकात्मन्यनादिवासनापरिणतिरूपे रत्या- दिभावेऽपि व्यवहार इति भावः' इति। 'सुखादितादात्म्याङ्गीकारे चा स्माकीं सिद्धान्तशय्यामधिशय्य दिव्यं वर्षसहस्त्रं प्रमोदनिद्रामुपेयाः' इति च। 'अभिन्नोऽपि स प्रमात्रा वासनोपनीतरत्यादितादात््येन गोच- रीकनः' इति च । (88)ज्ञानस्य स्वप्रकाशत्वमनङ्गीकुर्वतामुपरि वेदान्ति- तद्रपत्वमुपपन्नं तथासति "निष्पत्या चर्वणस्यास्य निष्पत्तिरुपचारत इति यदुक्तं तद्विरुद्धमत आह-यद्यपोति। रसानन्यतया रसाभिन्नतया। न कार्या न जन्या। उपकल्प्य लक्षणया व्यवहृत्य तदेकात्मनि चवणास्वरूपे, अत्र तदेकात्मनीति पदं तादात्म्यसूचकम्। अनादिवासना सामाजिकानां प्राक्तनी या वासना तया रसादिरूपा- परिणतिर्यस्य तादृशरूपे आविर्भूतरत्यादिज्ञानरूपे रसे इत्यर्थः । विभावादिकार्यत्वव्यव- हार इति भावः। तत्त्वतस्त्वकार्यत्वमेव रसस्येति बोध्यम्। ननु परिणामवादिमते रत्या- देर्ज्ञानतादात्म्यं स्वप्रकाशत्वञ्चोपपदर्ता "स्वप्रकाशानन्दचिन्मय" इत्यनेन रसस्या- नन्दमयत्वं "चमत्कारप्राण" इत्यनेन चमत्कारमयत्वञ्चोक्तं तदसंगतं विजातीयानां चिदानन्दचमत्काराणामेकरूपत्वासम्भवादत आइ-सुखादोति। द्वितीय इति चेति पर्यन्तं सम्बादवाक्यं बोध्यम्। आदिपदेन चिञ्चमत्कारयोः परिग्रहः। सुखादीनां तादात्म्याज्ञीकारे त्वया रसस्याभेदाभ्युपगमेआस्माकीमालन्कारिकस- म्प्रदायसम्बन्धिनी "रसः सुखयमयश्चिन्मयश्षमत्कारमयः "तस्मादलौकिकः सत्यं वेदः सहृदयैरयम्, इति सिद्धान्त एव निरुद्वेगस्थानत्वात् सुखसम्पादकत्वेन शय्या तामधिशय्य, आश्रित्य दिव्यं दिविभवं वर्षसहस्त्रं 'मासेन स्यादहोरात्रः पैत्रो वर्षेण टैवत' इति प्रमाणेन परिमितं प्रमोद आनन्द एव नेत्रनिमीलनादिकारित्वेन निद्ा- स्तामुपेयाः प्राप्तुहि। एवश्चास्माकं सिद्धान्तावलम्बनेन चिरकालमपि चिन्तया वादिभि- इशङ्कोद्धावनं कर्तुमशक्यमिति तात्पर्यम्। इति च उक्तमिति पूर्वेणैवान्वयः। स्वप्रका- शत्वं रसस्योपसंहरन्नाह-अभिन्नोऽपीति। स्वस्मादिति शेषः । स रसः । प्रमात्रा स्वविषयकप्रमाज्ञानयोग्येन सामाजिकजनेन। प्रमात्रेति भावप्रधाननिर्देशो ज्ञेय: वास- नया संस्कारेणोपनीतोऽलौकिकसन्निकर्षेणाभेदेन प्रकारीकृतः, नाट्यदर्शनादिवेलाया- सुपस्थापित इत्यर्थे: यो रत्यादिस्तस्य तादात्म्येन विशिष्टः गोचरीकृतः स्वज्ञानविषयी- कृतः । गोचरीकृत इति 'चिदानन्दमयोऽयं पुरुषः इतिवदुपचारः। एतेन सभ्या एवात्र प्रमाणमिति दर्शितम् इति चेत्युक्तमित्यत्र सम्बन्धो विधेयः । (९९) नतु महामहोपाध्यायैः जगद्विख्यातैर्नव्यन्यायप्रवर्तकैः मैथिलश्रीगङ्गे-

स्वविषयत्वमपि गौरवेण तस्ष्य स्वविषयभानतया प्रवृत्यहेतुत्वात्। तन्रैव हि विवादा थ्यासितमिन्द्रियजन्यं ज्ञानं नैतज्ज्ञानविषयताश्रयः, एतज्जनकेन्द्रियसन्निकर्षानाश्र-

१३२ साहित्यदर्पण :- [ तृतीयपरिच्छेदे

भिरेव पातनीयो दराडः । (१००)तादात्म्यादेवास्याखण्डत्वम्। रत्यादयो हि प्रथममेकैकशः प्रतीयमाना: सर्वेऽप्येकीभूता: स्फुरन्त एव रसतामापद्यन्ते। तदुक्तम्- 'विभावा अनुभावाश्च सातत्विका व्यभिचारिण:। प्रतीयमाना: प्रथमं खरडशो यान्त्यखण्डताम्।' इति। 'परमार्थतस्त्वखण्ड एवायं वेदान्तप्रसिद्धव्रह्मतत्त्ववद्वेदितव्यः' त्वात्" इति प्रतिपादितम्। तैरहि सर्वमेव ज्ञानं ज्ञानान्तरप्रकाश्यत्वं स्वीकृतम् 'तथा- चाहं पटज्ञानवान् इति जानामीत्यत्र हि ज्ञानस्यानुव्यवसायेनैव ज्ञानं भवतीति कथ रसस्य स्वप्रकाशत्वं सिद्धयेदित्याशक्कायामाह-ज्ञानस्येति। अनङ्गीकुर्वतां नव्यनैया- यिकानामिति भावः। उपरि मते सिद्धान्त इत्यर्थः। वेदान्तिभिरुत्तरमीमांसानिपुणैः वाचस्पतिमिश्रादिभिरित्यथः । दण्डो दोषः पातनीयः स्थापनीयः। ज्ञानस्यानुव्य- सायेन तस्यापिज्ञानान्तरग्रह इत्यनवस्थारूपोऽ् दोष उद्भावनीयः । तस्मात् सर्वेषां ज्ञानानां स्वतःप्रामाण्यमेवाभ्युपेत्य वेदान्तिसिद्धान्तवदस्माभिरपि रसात्मकज्ञानस्य स्वप्रकाशत्वमेवाभ्युपेयत इति ग्रन्थाभिप्रायः । (१००) नन्वेवमपि रत्यादिविभावादिनानाविषयभेदेनाभेदाभावात् सखण्डत्वप्र- सक्तौ कथमखण्डत्वं रसस्य भवितुमहतीत्याशङ्कायामाह-तादात्म्यादेवेति। ज्ञान- तादाम्यादेवेत्यर्थः। अस्य रसस्य। अन्र कारणं दर्शयति-रत्यादयो हीति। आ- दिना विभावादीनां हासादिस्थायिभावानाञ्च परिग्रहः। हि यतः। प्रथम नाटथदर्शन- प्रारम्भे एकीभूता व्यञ्ञनाजन्यैकज्ञानविषयत्वेन एकात्मतां प्राप्ताः स्फुरन्त एव चिद्रूप- त्वं प्राप्नुवन्त एव। प्रत्येकतः न स्फुरन्तीति ध्वनयितुमेवकारः। रसतामाद्यन्त इति। सभ्यानां स्वप्रतीतिरेवात्र साक्षिणीति विभावनीयम्। अखण्डत्वे सम्मति दर्शयति- तदुक्तमित्यादि। विभावा अनुभावाः सात्त्विका व्यभिचारिणाश्च भावाः प्रथमं नाटथ- दर्शनादिप्रारम्भे खण्डशः प्रत्येकं प्रतीयमानाः सन्तः अखण्डतां व्यञ्ञनाजन्यैकज्ञान- विषयत्वेन एकात्मतां यान्ति लभन्ते। नन्वत्रानुभावे सात्विकानामन्तर्गतत्वेन पृथगुप- न्यासो व्यर्थ इति चेद्? "गोबलीवर्दन्यायेन"उपन्यासात् तथा चानुभावत्वावच्छिन्न- प्रतियोगिताकभेदाभावेन सहानुभावत्वसमानाधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदस्य समावेशः, यथा वलीवरहे गोत्वावच्छित्नप्रतियोगिताकभेदाभावेन सह गोत्वसमाना- विकरणधेनुत्वादिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदस्येति भावः। अत्र "विभावा" इत्या- दिकारिकायां रत्यादिप्रकाशसुखचमत्कारा अकण्ठोक्ता अपि प्रकरणादवसेया। ननु ज्ञानतादात्म्याङ्वीकारेऽप्यखण्डत्वं न संभवति सुखचमत्काराभ्यामैक्यासंभवादत आह-परमार्थतस्त्विति। वस्तुतस्त्वत्यर्थः । अलौकिकस्वभावादिति यावत्। अयं रसः। ब्रह्ममीमांसा वेदान्तस्तन्र "चिदानन्दोडयं पुरुषः" इत्यनेन चिदानन्दयोरेक-

विभावनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः । १३३

इति (क)च। ) (ख)अथ के ते विभावातुभावव्यभिचारिण इत्यपेक्षायां विभावमाह- (२) रत्याद्युद्वोधका लोके विभावाः काव्यनाव्ययोः । ब्रह्मस्वरूपत्वमुपपादितं तथा नाट्यदर्शनाद्यारंभकाले विभावादिभेदेन सखण्डत्वप्रतीता- वपि क्रमशो रसोऽपि तत््वतो व्यजनाजन्यैकज्ञानकालेऽखण्ड एवेति, चिदानन्दचम- त्काराणामेकरसरूपत्वमिति भावः। इयताप्रबन्धेन वद्यान्तरस्पशशून्यत्वं ब्रह्मास्वादसहो- दरत्वम्, अखण्डत्वम्, अलौकिकत्वश्च रसस्य सर्वमेवोपपादितमिति सुधीभिर्विभावनीयम्। अत्रेमा: सङग्रहकारिका :- "विभावत्वानुभावत्वसच्चारित्वाद्युपागतैः। उपनायकमाहात्म्यात्कारणत्वादिवर्जितैः । केवलं स्थाय्यभिव्यक्तौ हेतुत्वेनैव सम्मतैः । वासनावशतः सत्वसमुद्रेकाननिराविले॥ वासनात्मतया पूर्व सामाजिकहृदि स्थितः । साधारणतया भातैः कारणादिभिरेव यः ॥ रत्यादिर्व्यज्यते स्थायी रसः सोऽस्मन्मते मतः । वासनोद्वोधकं चात्र काव्यनाट्यानुभावनम् ।। सोऽयं रसः स्वप्रकाशसुखात्मकधिया यया। ग्रह्यते चर्वणा सैव कार्या सैव च सम्मता ॥ विभावा अनुभावाश्च सञ्चारिस्थायिनौ तथा। गुशाप्रधानभावेन चर्व्यमाणा रसात्मताम् ।। यान्ति पानकवत्तेन प्रमाणमिह सा मता। विरुद्धरूपसम्भेदादकरूप्यं परानुदत्।। अलौकिक: परव्रह्मसंवेदनसहोदरः । रसोऽयमिह मंवित्तेरन्यन्मानमपार्थकम्॥ वस्तुतस्तु न रत्यादी रसत्वं कारणादि च । विभावत्वादितामेति किंतु तन्मयभावतः॥ सामाजिकानां जायन्ते ये तदाकारसुन्दराः । चित्तवृत्तिविशेषास्ते विभावत्वाद्यलौकिकम्॥ रूपं भजन्ते तदनु सकलाकारसुन्दरा। एका विलक्षणा चित्तवृत्तिर्या जायते सताम्॥ रसनात्मा रसः सैव शङ्काशूकनिवारिता। इति त्रुमो वयन्त्वत्र तदिदं मत्सरं निना। विचारणीयं रसिकरिति सर्व समजसम् ॥" इति (१) अथ सयुक्तिकं रसस्वरूपमभिधायानन्तरं प्रसङ्गसङ्गत्य उलक्षणघटक विभावादिपदार्थान् यथाक्रममुपपादयितुमाह्-अथेति। अथ सयुक्तिकरसनिरूपणा- नन्तरम्। अपेक्षायामाकांक्षायाम्। (२ ) तत्र विभावं लक्षयति-रत्यादिति। लोके लोकसमाजे रत्यादी ना म नाद्द

(क) इति 'रसनिरूपणम्' इत्यधिकं क्वचित्-पुस्तके (ख) 'अथ-' इत्यादि: मन्यते॥ इति हरिकारिकान्तः पाठो क्वापि-पुस्तके नास्ति, किंतु 'ननु विभावादिभ्यो रस इत्युक्तं के ते विभावाद्या इत्याह- वहवोडर्था विभाव्यन्ते वागङ्गाभिनयात्मकाः अनेन यस्मात्तेनायं विभाव इति कीतितः ॥I'इत्येव पाठोडस्ति । १= सा०

१३४ साहित्यदर्गण :- [तृतीयपरिचछेटे

(३) ये हि लोक रामादिगतरतिहासादीनसुद्धोधकारणानि सीता- दयस्त एव कव्ये नाट्ये च निवेशिता: एन्तः 'विभाव्यन्ते आस्वादा- ङुरप्रादुर्भावयोग्या: क्रियन्ते नामाजिकरत्यादिभावा छभिः' इति विभावा उच्यन्ते। तदुक्त मर्त्तृहरिणा- शब्दोपहित रूपांस्तान्वुद्धेर्विषयदां गतान्। - प्रत्यक्षानिव कंसादीन् साधनत्वेन मन्यते॥।' (४) तन्जेदावाह- (५) आलम्बनोद्दपिना्यौं तस्य भेदावुभी स्मृतौ। कालीनवासनान्तलीनानां रतिहासादिस्थायिभावानाम्, उद्धोधकाः प्रकाशकाः, त एव काव्यनाट्ययोरनिवेशिता: सन्तो विभावा विभावपदव्यपदेश्या उच्यन्ते। नाट्यं नटप्र. योज्यं नाटकादि। यवप्यत्रकाव्यपदोपादानादेव नाव्यलाभस्तथापि पुनर्नाटयपदोपा- दानं गोवलीवर्ईन्यायेन काव्येषु तेषां प्राधान्यद्योतनार्थम्। (३) कारिकार्थ व्याचष्टे-येहीति। नाटचकाव्यदर्शनश्रवणवेलायां स्वस्व- विषयज्ञानसम्बन्धेन सामाजिकरत्यादिभावोः सामाजिकवृत्तयो रत्यादिस्थायिभावाः, आस्वादाङ्कुर प्रादुर्भावयोग्याः प्ररोहसदृशसूक्ष्मभावेन रसाविर्भावे सम्भवपराः काव्यनी स्यैर्वेति शेषः । एभिरित्यत्र करणे तृतीया। विभाव इत्यत्र करणे घञ् बोध्यः। यत एभिविर्भावादिभिः सामाजिकरत्यादिभावा आस्वादाङ्करप्रादुर्भावयोग्या क्रियन्ते, अतो- विशेषेण भाव्यन्ते इत्यर्थः, अतो विभावा उच्यन्त इति भावः । सामाजिकरत्यादीनां तथात्वकरणं रामादिरत्यादीनाव् तत्रारोपाद्बोध्यम्। स् चारोपो वासनासहकृतैर्विभा- वादिभिर्व्यञ्ञनयेति ध्येयम्। अत एवोक्तम्-"वासनोपनीतरत्यादितादात्म्येनेति"। अस्या परिभाषाया योगारूढत्वादेतद्योगार्थस्यानुभावादौ सत्वेऽपि न तत्र प्रयोग इति। काव्यनाटयप्रवेशितपात्राणां विभावसंज्ञावतां रत्याधुद्वोधकत्वे प्राचां सम्मति दर्शयति- तदुक्तमिति। शब्दोपहितेति। तान् प्रसिद्धान् कंसादीन् श्रीकृष्णादिक्रोधस्य रौद्ररस- स्थायिभावस्य आलम्बनविभावान् शब्दोपहितरूपान् शब्दैःकाव्यान्तर्गतपदैः उपहितानि स्थापितानि रूपाणि स्वभावा येषां तांस्तथोक्तान, अत एव बुद्धे: शाब्दबोधस्य विषयरता गतान् प्रातान्, प्रत्यक्षानिव सामाजिका मन्यन्ते। तत्र हेतुं दर्शयति-साधनत्वे- नेति। शब्दोपहितत्वरुप प्रत्यक्षसाघनत्वेनेत्यर्थेः । षट्सहस्त्री कृताप्युक्तम्-'एम्यश्र सामान्यगुणयोगेन रसा निष्पधन्ते" इति। (४) तन्देदाविति। तस्य विभावस्य भेदौ द्विप्रकारौ। एवं स्थलान्तरेष्व- प्यवधेयम् । (५ ) आलम्बनेति। कारिकार्द्धमेतत् सुस्पष्टमतो न व्याख्यायते। उक्त्

नायकनिरूपणम्] लक्ष्मीविगतित: । १३५

स्पष्टम्। (६) तत्र- आलम्बनं नायकादिस्तमालम्ब्य रसोद्रमात्॥ २२ ॥। आदिशब्दान्नायिकाप्रतिनायिकादयः । अत्र यस्य रसस्य यो विभाव: स तत्स्वरूपवर्णने वक्ष्यते! तत्र नायक :- (७) त्यागी कती कुलीन: सुश्रीको रूपयौवनोत्साही। दक्षोऽनुरक्तलोकस्तेजोवैदग्ध्यशी छवाननेता ।। ३०

विभावद्वैविध्यमग्निपुराणे- "विभाव्यते हि रत्यादिर्यत्र येन विभाव्यते। विभावो नाम स द्वेवालम्बनौद्दीपनात्मकः ॥" इति। (६ ) तत्रेति । तयोरालम्बनो द्द्ीप न योर्म र् ध्य ् त्र् : ् ्नन िति नायकमालम्व्य आश्रित्य रसस्य श्क्गारादेः उद्गमात् सभ्यचित्तेप्वाविर्भावात्। एवश् यमालम्व्य लौकिकरस आविर्भवति स आलमनविभाव इनि फलितन्। तेन नायक निष्ठे लौकिकरसे नायिकालम्बनविभावः । नायिकानिष्ठे व तस्मिन् नायक इति ज्ञेयम्। प्रतिनायिकाचोपनायिका सा च श्द्गाराभासे। उक्तं चाग््येथे-'रत्यादिभाववगोडयं यमाजीव्योपजायते। आलम्बनविभावोऽसौ नायकादिभवस्तथा' : इति। इत्थश्व रसप्रकृतिभूतरत्याद्याश्रयत्वमालम्बनविभावत्वमिति लक्षणं द्योतितम्। (७) नायकं लक्षयति-त्यागीति। त्यागी दाता सवस्वदायक इति यावत्। कृती वीर: कर्मकुशल इति यावत्। कुलीन: सत्कुलोद्ध्वः। सुश्रीको बुद्धिमान् सौन्द- र्यवानित्यर्थकत्वे रूपशब्देन पौनरुक्त्यापतेरतो 'लक्ष्मी सरस्वती वी त्रिवर्गसम्बद्दि- भूतिशोभासु। उपकरणावेशरचनाविधासु च श्रीरिति प्रथिता"। इति व्याड़िवचनाज्ज्ञा- नार्थेऽन्र श्रीशब्दप्रयोगः। धनसमृद्धिमानित्यर्थेकत्वे तु दरिद्रचारुदत्तानां सृच्छकटिकादौ नायकत्वं न स्यात्। रूपं मनोहरं यौवनं तारुण्यम् उत्साहः कर्मण्यध्यवसायश्च तेऽस्य सन्तीति सः रूपादित्रयवानिति यावत्। दक्ष अनलसः, अनुरका लोका यस्मिन् सः । 'द्वन्द्वान्ते मतुपः श्रवणात् 'द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणमि'ति न्यायात्तस्य प्रत्ये- काभिसम्बन्धः । तथा तेजः परकृतनिन्दाद्यसहिष्णुत्वरूपं तह्ान्, वैदग्व्यं चातुर्ययुक्तः, अत्र निगूढ़ाभिप्रायत्वमेव वैदग्व्यम्। शीलं सद्वृत्तं तानि अस्य सन्तीतिः सः। नेता नायकः ।

१३६ साहित्यदर्पण :- [तृतीयपरिच्छेदे

(=) दक्ष: क्षिप्रकारी। शीलं सदृत्तम्। एवमादिगुणसम्पन्नो नेता नायको भवति।

(९) धीरोदान्तो धीरोद्वतस्तथा धीरललितश्। धरिप्रशान्त इत्ययमुक्तः प्रथमश्चतुर्भेदः॥३१॥ स्पष्टम्। (१०) तत्र धीरोदात्त :- (११) अविकत्थनः क्षमावानतिगम्भीरो महासत्वः । (८) कृतिदक्षशब्दयोस्तुल्यतया पौनरुक्त्यम्भवतीति मनसि निधाय व्याचष्टे दक्ष इति। क्षिप्रकारी क्षिप्रं करोतीति क्षिप्रकारी दुतमेव कार्यसम्पादक आलस्य शून्य इत्यर्थः । स्वभावार्थकत्वं निराकरणायाह-शीलमिति। आदिना धार्मिक- त्वादीनां परामशः। त्यागी नायको यथा-"त्वचं कर्णः शिविर्मासं जीवं जीमृतवाहनः । ददौ दधीचिरस्थीनि नास्त्यदेयं महात्मनाम् ।I" इति। दक्षो यथा वीरचरिते-"स्फूर्जद्ज्रसहस्रनिर्मितमिव प्रादुर्भवत्यग्रतो- रामस्य त्रिपुरान्तकृद्दिविषदां तेजोभिरिद्धं धनुः । शुण्डार: कलभेन यद्वदचले वत्सेन दोद्र्दण्डक- स्तस्मिन्नाहित एव गजितगुणं कृषं च भग्नं च तत् ॥"इति। अनुरक्तलोको यथा तत्नैव- "त्रय्यात्नाता यस्तवायं तनूजस्तेनादैव स्वामिनस्ते प्रसादात्। राजन्वन्तो रामभद्रेण राज्ञा लब्धक्षेमाः पूर्णकामाश्चरामः ॥" इति। विस्तरभयादन्येषामुपेक्षितम् । (९) नायकभेदं निरूपयति-धीरोदान्त इति। धीरः सन्नुदात्तः सर्वेथैवो- अ्प्रकृतिर्धीरोदात्तः । धीरः सन्नुद्धत अविनीतप्रकृतिर्धींरोद्धतः। धीरः सन् ललितो मृदुप्रकृत्तिरधींरललितः । धीरः सन् प्रशान्तो विनीतप्रकृतिर्धारप्रशान्त इति अनेन प्रकारेण प्रथम आद्योऽयं चतुविधश्चतुर्धा उक्तः । उक्तश्चाग्निपुराणे-'धीरोदात्तो धीरोद्धतः स्याद्धीरललितस्तथा। वीरप्रशान्त इत्येवं चतुर्धा नायकः स्मृतः ॥ इति। (१०) यद्यपि धीरोदात्तादीनामुक्तान्वथोनुसारेण यथाकथच्चित् लक्षणं प्राप्तं तथापि विशेषतः प्रतिपादयितुमाह-तत्रेति। उक्तचतुविधेषु नायकेषु मध्ये आद्यो धीरोदात्तः प्रतिपाद्यत इति शेषः। इत्थमन्यत्रापि बोध्यम्। (११) धीरोदातं लक्षयति-अवीति-अविकत्थनः विकत्थना आत्मश्लाघा

नायकभेदनिरूपणम्। लक्ष्मीविराजितः.

स्थेयान्निगूढमानो धीरोदात्तो ढढत्रतः कथित: ॥३२।। अविकत्थनोऽनात्मव्लाधाकरः । सहासत्वो हर्षशोकाद्यनभिभूत- स्वभावः। निगूढमानो विनयच्छन्नगवः । दढव्रतोऽङ्रीकृतनिर्वाहकः।

अथ धीरोद्धत :- (१२) मायापर: प्रचण्डश्वपलोऽहङ्गारदपभूयिष्ठः। आत्मश्लाघानिरतो धीरैधीरोदतः क्रथितः ॥ ३३ ॥ यथा-भीसेनादि:। अथ धरिललित :- (१३) निश्चिन्तो मृदुरनिशं कलापरो धरिललितः स्यात्। तद्रहितः, आत्मप्रशंसाकरणरहित इति यावन्। क्षमावान् अपकारिणः प्रत्यपकार सामर्थ्ये सत्यपि तद्विसुखता क्षमा साऽस्त्यस्मिन् क्षमागुणयुक्त इत्यर्थः । अतिगम्भीरः अन्येदुर्ज्ञैयाभिप्रायः। महासत्त्वो हर्षशोकादिभिरनभिभूतचितः। स्थेयान् अचिरक- र्तव्येष्वपिकायेंपु अत्यन्तस्थिरप्रकृतिः । निगूढमान निगूढ़ं छन्नं मानमहक्कारो यस्य सः सत्यभिमाने विनयेन तदाच्छादकः । दृढव्रतः सत्यप्रतिज्ञो नायकः धीरोदात्तः कथितः, पूर्वेरिति शेषः । यथा रामं प्रति-"आहृतस्याभिषेकाय विसृष्ठस्य वनाय च। न मया लक्षितस्तस्य स्वल्पोऽप्याकार विभ्रमः इति ॥ इति। (१२) धीरोद्धतं लक्षयति-मायापर इति । मायापर: परवञ्वनतत्पर: । प्रचण्ड उभ्रप्रकृतिः। चपलः अस्थिरस्वभावः । अहं महानिति ज्ञानविरोषोऽहङ्कार । दर्पः शौर्य वीर्याद्यतिशयः अहङ्कारदर्पो भूयिष्ठौ बहुलौ यस्य सः तथोक्तः। आत्मश्लाघा निरतः स्वप्रशंसाकरणतत्परो वीरोद्धतः। नन्वत्र लक्षणे यदि परप्रतारणतत्परत्वमपि निवेश्यते तर्हि भीमसेनस्य तथात्वाभावात् कर्थं धीरोद्धतत्वम् ? अथवा करथं न आत्मगोपनरू- पवञ्चनया वालिवधान् रामस्य वीरोद्धतत्वम् , तथा 'अश्वत्थामा हतो नरो वा कुज्जरो वा इति वाक्छलेन द्रोणबधात् युविष्ठिरस्य न धीरोद्धतत्वं तस्मादव्याप्तयतिव्याप्तिदोष- ग्रस्ततया नेदं निर्त्षं लक्षणमिति चेत् ? सत्यम्, स्वाभाविकाह क्वारदपभूयिष्ठत्वमेवात्र धीरोद्धतलक्षणम्, तदितरोपादनं किमर्थमिति चेत् ? सम्भवता मात्रस्फूटीकरणाय एवञ नोक्तदोपलेश इति बोध्यम्। एतादशलक्षणस्वीकारेण प्रत्युत प्रतिनायकादेरपि मलयकेतुप्रभृते: मुद्रारात्षसादौ धीरोद्धतत्वं सङ्गच्छते। (१३) धीरललितं लक्षयति-निश्चिन्त इति। निश्चिन्तो मन्त्रिवर्गादिषु स्था- पित्भारत्वात् उद्देगरहितचित्तः । मृदुः अप्रचण्डप्रकृतिःऋजुस्वभाव इत्यर्थः। अनिशं

१३= साहित्यदर्पण :- [तृतीयपरिचछेदे

कला नृत्यादिका। यथा-रत्नावल्यादौ वत्सराजादि:। अथ धरिप्रशान्त :- (a)सामान्यगुणैर्भयान्दिवजादिको धीरप्रशान्तः स्यात्॥३४॥ यथा-मालतीमाघवादी साधवादि:। (२४) एषां च मङ्गारादिरूपत्वे भेदानाह- (१५) एमिर्दक्षिणघृष्टानुकूलशठरूपिभिस्तु षोडशधा। (१६) तत्र तेषाँ धोरांदात्तादीनां प्रत्येक दक्षिणधृष्टानुकूलशठत्वेन षोडशप्रकारो नाय र: (१७) एषु त्वनेकमहिलासु समरागो दक्षिण: कथितः ॥ ३५ ॥। रात्रिदिवं कलापरः नृत्यगीतादितत्परः । पद्यं यथा-"राज्यं निर्जितशत्रु योग्यसचिवे न्यस्तः समस्तो भरः सभ्यक्पालनलालिताः प्रशमिता शेषोपसर्गाः प्रजाः । प्रदोतस्य सुतावसन्तसमयस्त्वंचेति नाम्ना धृतिं काम: काममुपैत्वयं मम पुनर्मेन्ये महानुत्सवः ॥" इति। (A) धीरप्रशान्त लक्षयति -- सामान्येति। सामान्यगुणैः उक्तत्यागित्वादि- भिर्नायकसाधारणगुणैः। द्विजादिको ब्राह्मणादिर्नायको धीरप्रशान्तो भवेत्। अत्र धीरो- दात्तादित्नितयभिन्ना नायको धीर प्रशान्त इत्यभिप्रायः इति-वागीशाः। माधवादि- रित्यादिपदेन मृच्छकटिके चारुदत्तादि:। यथा-तत उदयगिरिरिवैक एव स्फुरितगुणद्युतिसुन्दर: कलावान्। इह जगतिमहोत्सवस्य हेतुनयनवतामुदियाय वालचन्द्रः ।।" इत्यादि। यथा वा-"मखशतपरिपूतं गोत्रमुद्धासितं यत् सदसि निविड़चैत्यब्रह्मधोषैः पुरस्ताद्। मम निधनदशायां वर्त्तमानस्य पापे- स्तदसदृशमनुष्यैर्दुष्यते घोषणायाम् ॥" इति। (१४) उक्तानां चतुर्विधानां घीरोदात्तादीनां नायकानां श्क्काररसविषये पुनः प्रत्येकस्य चतुविधत्वं प्रतिपादयितुमाह-एषाञचेति। भेदान् अवान्तरस्वरूपानित्यर्थः। (१५) एभिरिति। एभिधारोदात्तप्रभृतिभिः प्रत्येकमेव दक्षिणघृष्टानुकूलशठरू- पिभिवर्त्तमानेः समुदायन षोडशधा द्वारे बोड़शप्रकारो नायको भवति रसान्तरे तु चतुष्प्रकार एवेत्यवधेयम् ! दक्षिणधीरोदात्तः, दक्षिणधीरोद्धतः, दक्षिणधीरललितः दक्षिणधीरप्रशान्तः, एवं घृष्टादिपदयोजनया षोड़शप्रकारा नायका प्राप्यन्त इति शेषः । (१६ ) तत्रेति। तत्र श्रङ्गारिरूपत्व इत्यर्थ। (१७) दक्षिणानायकं निरूपयति-एष्घिति। एपु तु दक्षिणादिचतुर्विधेषु

नायकभेदनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजिन:।

(१८) द्वयोस्त्रिचतु:प्रभृतिषु नायिकालु तुल्यानुरागो नक्षिरानायक:। यथा- (१६) स्नाता तिष्ठति कुन्तलेश्वरसुता, वारोऽङराजस्वलु- र्ूतै रात्रिरियं जिता कमलया, देवी प्रसाचाद च। इत्यन्तःपुरसुन्दरी: प्रति मया विज्ञाय विज्ञापिते देवेनाप्रतिपत्तिमूढमनसा द्वित्रा: स्थितं नाडडिकाः॥

मध्ये अनेकमहिलासु अनेकस्त्रीषु समस्तुल्यो रागोडजुरागी यत्य सः दन्िण नायकः कथितः साहित्यविद्भिरिति शेषः । (१८) द्योरिति। अनेकशब्दस्यकाधिकबाधकत्वेन द्वयोनोयिकयोः त्रिचतुः प्रभृतिषु वा नायिकासु। तथा च भरत :- "मधुरस्त्यागी राग न याति मदनस्य नापि वशमेति। अवमानितश्व नार्य्या विरज्यते स तु भवेज्ज्येशः ॥ इत्यत्र न रागं याति न मदनस्य वशमेतीत्यनेनासाधारण एकस्यां स्नेहो निर्षिद्धो दक्षिणस्वेति। अतो वत्सराजा- देराप्रबन्धसमाप्ति स्थितं दाक्षिण्यमिति। (१९) स्वयमुदाहरति-स्नानेति। अन्तः पुरजनस्य अनेकपत्नीसम्भोगार्द्ा इयं रात्रिरिति तत्कर्म नियुक्तस्य कस्यचिद् राज्ि निवेदनम्। अब कुन्तलेश्वरसुता कुन्तलदेशीयराजपुत्न्री तद्रूपैकापत्नो भवत्सङ्गमलाभाय स्नाता ऋतुस्नाता तिष्ठति वर्त्तते 'ऋतौ भार्यामुपेयात्' इति नियमविधिना अद्यगमनन्तन्रवधम्। अङ्गराजस्वसुः अङ्गदेशीयराजभगिन्यास्तद्रूपैकपत्न्याः, अद्य वारः भवतस्तत्संभोगनियतवासरः, अत- स्तत्रापि गमनमुचितप्रात्तमेव। कमलया नानिकया कथापि पत्न्या इयं रात्रि्दूयतै- जिंता भवता सहात्मप्राप्यत्वेन रात्रिमिमामक्षक्रीडायां पणीकृत्य तज्जयेनात्मसुरतार्थ प्राप्ता अतः सापि न त्याज्या किन्तु गमनाहैवेति भावः । तथा अद्य देवी कृताभिषेकाराजपत्नी पटराज्ञीत्यर्थेः, प्रसाद्या केनाऽपि हेतुना तस्या अद्यावश्यं प्रसादनम्, इति इत्थं विज्ञाय अन्तःपुरस्यसुन्दरीः प्रति रमणीगण- मभिलक्षय मया विज्ञापिते तत्तद्तृत्तान्तनिवेदने कृते देवेन राज्ञा अप्रतिपत्या कर्तव्या- निश्चयेन मूढं व्याकुलं अप्राप्तिनिश्चयशून्यं वा मनो यस्य तेन। द्वित्रा द्वे वा त्रीणि वा परिमाणान्येषामिति द्वित्राः नाड़िका दण्डान् स्थिताः कर्त्तव्यनिश्चयाय मौनीभूतम्। सर्वाक्षु अनुरागसाम्येन कस्याऽप्युपेक्षानहेत्वात् अप्रतिपत्या कर्त्तव्यनिर्णयभावेन मूढ- मनस्कत्वेन द्वित्रादिण्डस्थितिः । अत्र चतसृष्वपि नायिकासु तुल्यस्नेहत्वेनैव कर्तव्य- मूढत्वात् राज्ञो दक्षिानायकत्वम्। इदमत्रानुसन्धेयम्-ऋतुस्नातवपत्नी तावदनु- पेक्षणीया किम्बकव्यं कुन्तलमहाराज दुहिता। सामान्योऽपि कालो दुर्लेङ्गयः किंवक्तव्यम्

१४० साहित्यदर्पण :- [ नतीयपरिचछेदे

(२०) कृतागा अपि निःशङ्कस्तर्जितोऽपि न लज्जितः । दृष्टदोषोऽपि मिथ्यावाक्कथितो धृष्टनायक: ॥। ३६ ।। यथा मम- (२१) शोणं वीक्ष्य मुखं विचुम्वितुमहं यातः समीपं, ततः पादेन प्रहृतं तया, सपदि तं धृत्वा सहासे मयि। किश्चित्तत्र विधातुमक्षमतया वाष्पं सृजन्त्याः सखे! व्यातश्चेतसि कौतुक वितनुते कोपोऽपि वासभ्रवः॥ (२२) अनुकूल एकनिरत :- एकस्यामेव नायिकायामासक्तोऽनुकूलनायकः ।

अङ्गनाथभगिनीप्सितन्यायप्राप्तसमागमकालः। सामान्येऽपि जये पराधीनता कि वक्तव्यं सौन्दर्य्यसुधानिष्यन्दि कमलाप्रयुक्ते। एवमुत्तरोत्तरकार्यसंपातेऽपि महाराज्याः प्रसादनं तावत्सर्वोपरीति रहस्यमिति सारवेदिनो वदन्ति। पद्येऽस्मिन् शार्दूलविक्रीडितं छन्दः (२०) क्रमप्राप्तं धृष्टनायकं लक्षयति-कृतागा इति। आगोऽपराधः कृतो Sडगो येन सः। केनापि कार्येण प्रियासविधे कृतापराधीऽपि सन् निःशङ्कः तर्जनादिना प्रियया तर्जितोऽपि भत्सितोऽपि सन् न लज्लितः । तथा प्रियया दृष्टोऽवलोकितोऽ- न्यासक्त्यादिर्यस्य स तादशः सन्नपि मिथ्यावाक् मयैतन्न कृतमित्ययथार्थवचनः । यद्यपि लक्षणेनानेन त्रिविधो घृष्टनायकः कथितस्तथापि घृष्टत्वरूपणैकपिध एवेति ज्ञेयम्। (२१) स्वकीयं पद्यमाद्ययोरुदाहरति-शोणमिति : रोपारुणमुखी प्रियां चुम्बितुं गतस्य तथा प्रहत्तसुद्यतं पादं धृत्वा किश्चित्कर्तुमक्षमीकृता रुदतीं तां दृष्टवा नायकस्य सख्यौ वृत्तान्तकथनमिदम्। हे सखे? अहं प्रियतमाया आगसैव शोणं रक्तवण मुखं वीक्ष्य तदेव चुम्बितुं तस्या समीपं यातो गतः, अनुनयादिकमकृत्वापीति भावः। तदनन्तरं तया प्रियत- मया पादेन प्हृतं मदङ्गमिति शेषः । मयि सपदि तत्क्षणं तं पाद धृत्वा सहासे हास्यं विदधति सति तत्र तस्मिन्समये किश्चिदप्यण्वपि विधातुं कर्त्तुम् अक्षमतया असम- र्थंतया कारणेन वास्पम् अश्रुजलं त्यजन्त्याः वामभ्रुवः रमणीयायास्तस्याः कोपोऽपि चेतसि स्वान्ते ध्याातः स्भृतः सन् कौतुकं कुतूहलं वितनुते विस्तारयति। पद्येऽस्मिन् शादूलविक्रीडित छन्दः । अत्र स्वापराधेनैव शोणीभूतं मुखं तदेव चुम्बितुं तत्स- मीपगमनात् निःशङ्कत्वेन तथा पादप्रहारेण जातापमानेऽपि पादधारणेन ह्ियोऽभावेन चाद्ययोर्लेक्षणसमन्वयः । अन्त्यस्योदाहरणं मालविकाग्निमित्रादावनुसन्धेयम्। ( २२ ) क्रमप्राप्तमनुकूलत्वं लक्षयति-अनुकूल इति। बिवरणे स्फुटोऽर्थः।

नायकभेदनिरूपणम्] लक्ष्मीविराजितः । १४१

यथा- (२३) अस्माकं सखि ! वाससी न रुचिरे, श्रैवेयकं नोज्ज्वलं, नो वक्रा गतिरुद्वतं न हसितं, नैवास्ति कश्चिन्मद्ः । किन्त्वन्येऽपि जना वदन्ति सुभगोऽप्यस्याः प्रियो नान्यतो- दष्टिं निक्षिपतीति विश्वमियता मन्यामहे डुःस्थितम्॥। (२४) शठोऽयमेकत्र बद्धभावो यः । दर्शितवाहिरतुरागो विप्रियमन्यत्र गूढमाचरति ॥ ३७ ॥ (२५) यः पुनरेकस्यामेव नायिकायां बद्धभावो इयोरपि नायिक योर्बहिर्दर्शितानुरागोडन्यस्यां नायिकायां गूढं विप्रियमाचरति स शठः।

(२३ ) अतुकूलनायकमुदाहरति-अस्माकमिति। स्वस्य पतिप्रियत्वमा- वेदयितुं कस्याश्चिन्नायिकायाः सखी प्रत्युक्तिरियम्। हे सखि! अस्माकम् एकत्वे द्वित्वे च विवक्षिते 'अस्मदो द्वयोश्चेति' सूत्रेणैकत्वे बहुत्वविधानमत्र तेन ममेत्यर्थः । वाससी वसनद्वयं परिधेयमुत्तरीयञ्चेति भावः । न रुचिरे न मनोहरे, ग्रैवेयकं कण्ठ- भूषणं न उज्वलं न कान्तिमत्, गतिर्गमनं नोवक्रा नो हावभावादिद्योतिका चित्रा, हसितं हसन न उद्धतं प्रियतमचित्ताकर्षणसमर्थनातिरिक्तम्, तथा कश्चित्सौभाग्ययौव- नाववलेपजो विकारो मदो नैवास्ति। वस्त्रौज्ज्वल्यादिकं नाय कवशीकरणकारणं सौभा- ग्यकारणं च मम किमपि नास्ति किन्तु तथापि न केवलमहमेव अन्ये परकीया अपिना स्वकीया जना वदन्ति अस्या: पतिः सुभगोऽपि सौन्दर्येणान्यनायिकाभिलषणीयत्वरूप- सौभाग्यवानपि यद्वा मनोज्ञोऽपि अन्यत अन्यस्यां नायिकायां दृष्टि न क्षिपतीति। इयता एतावतैव मिथ्यावादेन विश्वम्-एतद्विश्ववर्त्ति स्त्रीजनं दुःस्थितं मयि असूयया मदपे- क्षया सौभाग्य।ल्पत्वेन वा दुःस्थितं दुष्टचित्तं प्रतिकूलं वा मन्यामहे। अस्य नायकस्य एकस्यामेवास्यां वकनृनायिकायां निरतत्वादनुकूलनायकत्वमव- गन्तव्यम्। पूर्वोकतं छन्दः । (२४) पुनरपि क्रमप्राप्तं शठं लक्षयति-शाठोऽयमेकत्रेति। विवरण एव स्पष्टोऽर्थः, अतो न व्याख्यायते कारिकामेनाम्। (२५ ) विवृणोति-य इति। अत्र पुनश्शब्दस्त्वथें। यो नायकस्तु बद्धभावो वस्तुतो धृतानुराग: यस्यां नायिकार्या बद्धभावस्तां गृहीत्वा द्वयोरिति ध्येयम्। बहिः सुरतातिरिक्तविषये दर्शितानुरागः दशितं भूषणदानादिसाम्येनानुरागः प्रेम येन सः । अन्यस्यां यस्यां बद्धभावस्तदतिरिक्तायां गूढ छन्नं विप्रियमप्रियम् आचरति अनुतिष्ठति स शठः शठनायक इत्यर्थः । १६ सा०

१४२ साहित्यदर्पण :- [ तृतीयपरिच्छेदे

यथा- (२६) 'शठान्यस्या: काश्चीमणिरणितमाकर्ण्य सहसा यदाश्लिष्यन्नेव प्रशिथिलभुजग्रन्थिरभवः । तदेतत्क्वाचक्षे घृतमघुमयत्वद्वहुवचो. विषेणाघूर्णन्ती किमपि न सखी मे गरायति॥' (२७) एषां च त्रैविध्यादुत्तममध्याधमत्वेन। उक्ता नायकभेदाश्चत्वारिंशत्तथाष्टौ च।। ३८।। (२८) एषामुक्तषोडशभेदानाम्।

(२६) लक्ष्यमुदाहरति-शठेति। नायिकाया विप्रियकारिणं नायकं भर्त्सयन्त्या सख्या उक्तिरियम्। हे शठ! खल! मम सखीमाश्लिष्यन् आलिङ्गन्नेव त्वं यत् अन्यस्या आगच्छन्त्या अपरस्या नायिकायाः काश्चीमणिरणित रशनादाममणिभणितम् आकर्ण्य श्रुत्वा सहसा यत् प्रशिथिलभुजग्रन्थिः शलथीभूतालिङ्गनकालीनबाहुवेष्टनः, अभवो जातोऽसि तदेतत् तवाचरणं क्वाचचक्षे कुत्र कथयामि कुत्रापि कथयितुं नार्हामीति भावः। अतो मे सखी वृतमधुमयेन मिश्रितघृतमधुरूपेणा तव यद्हु नानाप्रकारं वचो वचनं तदेव विषम्। घृतमधु यथा आपाततः स्वादु पश्चाद्विपम्, तथा तव वचनमप्यापाततो रमणीय पश्चादनिष्टाचरणेनायथार्थेत्वप्रतिभासाद्विषतुत्यभिति भावः । आघूर्णन्ती विमुह्यन्त किमपि कर्त्तव्यं हितमहितं वा न गणयति न निश्चेतुं शक्नोती- त्यर्थः। अन्यथा तवेदग्बहिरनुरागाद्विरमेदित्याशयः। शिखरिणीच्छन्दः पद्ेऽ- स्मिन्। अन्र आगच्छन्त्यां नायिकायां तात्त्विकबद्धभावतया केवलाश्लेषरूपबहिरनुरा- गप्रकटनेन अपरस्यां नायिकायां गूढविप्रियाचरणात् नायकस्यास्य शठनायकत्वमिति स्पष्टमेव लक्षणोदाहरणम्। (२७) पुनरपिनायकभेदमेव दर्शयितुमाह-एषाञ्चेति। चोऽत्र किञ्चेत्यथें। एषां सर्वेषा शङ्गारिनायकानां उत्तमाधममध्यमत्वेन त्रविध्यात् त्रिप्रकारकत्वात् नायकभेदाश्चत्वारिशत् तथाष्टौ च षोड़श त्रैगुण्येनाष्टचत्वारिंशत्। (२८ ) विवृणोति-पषामिति। शरृङ्गाररसे प्रत्येकत एव धीरोदात्तादीनाश्चतुर्णा दक्षिणधृष्टादिरूपत्वेन चतुर्विधत्वात समूहेन ये षोड़शभेदा उक्तास्तेषामित्यर्थः । एतद्विन्ने तु चतुर्विधा एवेति पूर्वमुक्तमेव। अन्रेदमप्यनुसन्धेयम्-कामशास्त्रे दत्तादिजातिभेदेन चतुविधो नायको।भवतीत्युक्तम्, तथाहि- "पुनश्चतुर्धा कथितः कामशास्त्रेषु जातितः । दत्तो भद्रः कूचिमारः पाश्चाल इति सूरिभिः॥ पश्मिनी वल्लभो दत्तो भद्रः स्यान्चित्रिणीप्रियः। पाञ्चालः कूचिमारौ तुपग्मिनी शङ्ङिनीप्रियौ"॥ इति मन्दारमन्दे शुद्धबिन्दौ।

नायकसहाय निरुपणम् ] लक्ष्मीविराजित: । १४३

(२९) अथ प्रसङ्गादेतेषां सहायानाह- (३०) दूरानुवर्तिनि स्यात्तस्य प्रासङ्गिकेतिवृत्ते तु। किश्चित्तद्गुणहीन: सहाय एवास्य पीठमर्द्दाख्य:।।३९।। (३१) तस्य नायकस्य बहुव्यापिनि प्रसङ्गसंगते इतिवृत्तेऽनन्तरो- कैर्नायकसामान्यगुणै: किश्चिदून: पीठमईनामा सहायो भवति। यथा- रामचन्द्रादीनां सुग्रीवादयः। (३२) अथ शृङ्गारसहाया :- (३३) शृङ्गारेऽस्य सहाया विटचेटविदूषकाद्याः स्यु: । (२९) एवं नायकभेदान्निरूप्य तत्सहायान् वक्तुमुपक्रमते अथेति। अथ भेदसहित नायकनिरूपणान्तरम्, प्रसङ्गादिति। नायकविषये किमपरं बोद्धव्यमित्या- काद्ृोत्थितेन प्रसङ्गसङ्गतेरित्यर्थः। अत एव प्रकरणेऽस्मिन् नायकसहायप्रतिपादन- स्यासङ्गतिर्नेति ध्येयम्। अत्र एतेषामित्यनेन नायकमात्रस्यव परामर्शो न तु प्रक्रान्त- शङ्गारीयाष्टचत्वारिंशत एव। अत एव रामस्य सुग्रीवसहायो दर्शयिष्यते। एषां हि सहाययुक्तत्वेन कार्यकारित्वेऽधिकरसपरिपोषः। एवमन्यत्र। (३०) सहायेषु मध्ये पीठमद्द लक्षयति - दूरादनुवत्तिनीति। तस्य नाय- कस्य दूरादनुवत्तिनि बहुदेशव्याप्यसाध्ये इत्यर्थः । प्रासङ्विकेतिवृत्ते प्रसङ्गवश्ादुत्थापिते चरित्रे यद्वा देवत उपस्थित इतिवृत्ते वृत्तान्ते किञ्चित् तद्गुराहीनः तस्य नाय- कस्य गुणैस्त्यागित्वादिभिहींनोऽल्प एव प्रायेण तत्समगुणवानेव न त्वत्यन्तं निकृष्टमि- त्यर्थः। पीठमदाख्यः कार्यविशेषेऽधिकृतत्वात्पोठं मृद्नातीति पीठमई इत्यन्वर्था संज्ञा। तदाख्यस्तनामा अस्य नायकस्य सहायः स्यात्, ऋ्ग्गारातिरिकतेषु रसेष्विति शेषः। पादपूरणे तु शब्दो बोध्यः । मालविकाग्निमित्रे धारिणीदेव्याः शान्त रसादौ कौशिक्यादीनां स्त्रीणामपि पीठमहिकात्वदर्शनादत्र अस्येति पुंस्त्वमविव- क्षितम् ; तेन स्त्रीणामपि पीठमर्द्दाख्यसहायो नानुपपन्नः । (३१) विवृणोति-तस्येति। दूरानुवर्त्तिनीत्यस्यार्थमाह बहुव्यापिनीति बहु- देशव्याप्यसाध्येत्यर्थः। प्रसङ्गसङ्गते प्रसङ्गक्मेण लब्धे। किञ्चित्तद् गुणहीन इत्यस्यार्थ माह-अनन्तरेति। अनन्तरोक्तैः पूर्वोक्तः नायकसामान्यगुणैस्त्यागित्वकृतित्वा- दिभिः। सुग्रीवादयः पीठमर्दाः। सीतानयनयादिविस्तृतचरिते साहाय्यविधानादिति भावः। आदिपदेन मालतीमाधवे-मकरन्दः । (३२) श्रङ्चारसहायन् दर्शयितुमाह-अथेति। शङ्गारातिरिक्तनायकस्रह्ाय- निरूपणानन्तरमित्यर्थः। शरङ्गारसहायाः श्ङ्गारे रसे सहाया नायकस्येत्यर्थः । प्रति- पावन्त इति शेषः । (३३) तद्दर्शयति-शृद्गारऽस्येति। भक्ता नायकानुरक्ता नर्मसु परिहासेषु

१४४ साहित्यदर्पण :- [तृतीयपारच्छेदे

भक्ता नर्मसु निपुणा: कुपितवधूमानभञ्जना: शुद्धाः।४०।। (३४) आदिशब्दान्मालाकाररजकताम्बूलिकगान्धिकादयः। (३५) तत्र विट :- (३६) संभोगहीनसंपद्विटस्तु धूत्त: कलैकदेशज्ञः । वेशोपचारकुशलो वाग्ग्मी मधुरोऽथ बहुमतो गोष्ठ्याम्।।४१॥ (३७) चेट: प्रसिद्ध एव। निपुणाः कुपितवधूमानभञ्जनाः कुपितानां वधूनां मानिनीनां मानभङ्गेक्षमाः, शुद्धा नाय- ककायें औदासीन्यादिदोषशून्याः परदारगमनदोषरडिता बा विट-चेट-विदूषकाद्या अस्य नायकस्य शङ्गारे रसे सहाया भवेयुः । अन्रोप्यस्येति पुंस्त्मविवक्षितं तेन नायिकाना- मपि विठादय: सहायाः स्युरिति बोध्यम्। अत एव वसन्तसेनायाः सहायो विटः मृच्छकटिके, कलहंसादिश्चेट: सहायो मालतीमाधवादौ, शकुन्तलादी च विदू- षकः सहाय इति ध्येयम्। उक्तञ्चागन्येये-पीठमर्द्दो विटश्चैव विदूषक इति त्रयः। शद्गारे नर्मसचिवा नायकस्यानुनायकाः ॥ इति। (३४) कारिकोक्तायपदं व्याचष्टे-आरदिशब्दाति । ताम्बूलिकस्ताम्बूलवि- कयी। गान्विको गन्धिविकयी। वृत्तावादिपदेन मालतीमाधवादौ मकरन्दादिना सुहृदा नायकस्य साहाय्यदर्शनात् सुहृद्दर्गादयो ग्राह्याः। ननु मूले त्वायशब्दोपादानाद्विवरणे चादिशब्दादिति प्रतीकमुपादानमयुक्तमिति चेत्? सत्यम्, आदौ भव आद्य इत्यस्य प्रकृतित्वादादिशब्दादित्यस्य सङ्गतेः । (३५) तत्रेति। तत्र विटादिषु मध्ये यथाक्रमं विटः प्रदश्यत इति शेषः । (३६ ) विट लक्षयति-सम्भोगहीनसम्पदिति। तु शब्दोऽत्र श्ङ्गारस- सहायगणनभेदज्ञापकः । सम्भोगेन बहुव्ययेन हीना विनाशिता सम्पद्ेन सः। अतो- 5यं जीविकाये अपरमाश्रयति। धूत्तः कूटस्वभावः दयूतनिरतो वा। कलैकदेशज्ञः, नृत्यादिकलानामेकदेशं जानाति न तु समुदायम्। वेशे वेश्यालये ये उपचारा व्यवहारा स्तेषु कुशलो दक्षः । वाग्मी वक्ता मधुरो मधुरभाषी। अथ गोष्ठयां शद्धारीयगोष्ठयां, "वेश्याभवने सभायामन्यतमस्योदवसिते वा समानविद्याबुद्धिशीलवित्तवयसां सह वेश्याभिरतुरूपालापैरासनबन्धो गोष्टी इति धात्स्यायन:। अन्यतमस्य नागरस्योदव- सिते गृहे वा। स्त्रीप्रतिबद्धकलाप्रतिपत्यर्थ गोष्ठां वेश्यानामन्तर्भाव इति तद्वयाख्या- तारः। बहुमतो लोकैः समाहतो विटः स्यात्। "विट शब्दे' इति यशोधरः। तेन वेश्यानागरिकयो: परस्परं सन्देशं विदति कथयतीति विटः । 'एकविद्यो विटश्चेटः संधानकुशलो मतः । इति। (३७ ) चेट इति । "मृत्ये दासेरदासेय-दास-गोप्यकचेटकाः" इत्यम- रात् चेटो भृत्यत्वेन प्रसिद्ध एव सर्वलोकविदित एव चेटीपुत्र इत्यर्थः । अत एवास्य

नायकसहायनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:। १४५

(३८) कुसुमवसन्ताद्यािधः कर्मवपुर्वेषभाषादयैः। हास्यकर: कलहरतिरविदूषकः स्यात्स्वकर्मेङ्ः ॥ ४२॥ (३६) स्वकर्म हास्यादि। (४०) अर्थचिन्तने सहायमाह- (४१) (क) मन्त्री स्यादर्थानां चिन्तायां- (४२) अर्थास्तन्त्रावापादयः। (४३) यत्तत्र सहायकथनप्रस्तावे-'मन्त्री स्वं चोभयं वापि सखा तस्यार्थचिन्तने' इति केनचिल्लक्षणं कृतम्, तदपि राज्ञोऽर्थचिन्तनो- लक्षणकथनं नावश्यकमिति भावः। मालतीमाघवादौ चोदाहरणं स्पष्टम्। (३८) क्रमप्राप्तं विदूषकं निरूपयति-कुसुमेत्यादि। कुसुमवसन्तादिरभिधा संज्ञा यस्य सः। यत्किश्चित्पुष्पवाचकशब्दाभिधो वसन्तकालवाचकशब्दाभिधो वेत्यर्थः। आदिनान्यविधाभिधोऽपिग्राह्यः। कुसुमाभिधो विदूषको यथा रसालकादिः। वसन्तका- लवाचकशब्दनामा यथा शाकुन्तले माधव्यः । अन्यविधनामा यथा मालविकाग्नि- मित्रे गौतमः । कर्मणा कार्येण वपुषा शरीरचेष्टाविशेषेणेत्यर्थेः, वेशेन वसनभूषणादिना भाषाधैहोस्यकर: सर्वेषा हास्यजनकः । कलहे विवादे रतिरनुरागः, तथा स्वकर्म भोज- नादिकं जानातीति स्वकर्मज्ञः, नायकसहायो विदूषकः स्यात्। (३९) स्फुटार्थत्वाभावत्केवलं स्वक्म्म शब्दं व्याचष्टे र्वकर्म्मेति आदि- पदेन धनादीनां ग्रह्ण बोध्यम्। (४०) रसीयनायककथनप्रसङ्गादन्यत्रापि सहायमाह-अथचिन्तन इति। अर्थानां स्वपरराज्ये कर्त्तव्यानां चिन्तने उपायनिरूपणे। (४१) मन्त्रीति। अस्य इति सहाय इति चानुषज्यते। नायकस्य राज्ञः अर्थानां चिन्तायां मन्त्री सहायः स्यादित्यर्थः । (४२) कारिको क्तार्थशब्दं व्याचष्टे-अर्था इति। तन्त्रणं तन्त्रम्। स्वाधी- नत्वात्स्वमण्डले क्रियमाणं कर्म्मापि तन्त्रशब्देनोच्यते। आ समन्ताद् वपन्तीतिकर्त- व्यताबीजमत्रेत्यावापः। "टुवप् बीजस्रन्ताने" तस्मात् "हलश्र" इति घञ्। पर- मण्डले क्रियमाणं कम्मे आवाप: । (तन्त्रं राजकृत्यं तस्य आवापो योग्यायोग्यानुष्ठा- नमित्यर्थ: ) आदिपदेन शत्रुनिग्रहव्यवहारद्शनादीनां परिग्रहः। (४३) नायकसहायकथनप्रस्तावे दशरूपके धनतजयोक्तं प्रकरणान्तरीयलक्षणा- भिधानं दूषयितुसुपन्यस्यति यत्विति। स्वं चेति। स्वं राजा चकारो बार्थः यत्त्व- (क) क्वचित पुस्तके 'मन्त्री स्यादर्थानां चिन्तायां तद्वदवरोधे। इत्यर्धा्ध स्ववि- वरणगतपद्योजनेन 'मन्त्री स्यादर्थचिन्तायामर्थास्तन्त्रावापादयः। इत्येवमनुष्टपरूपत्वं प्रापितम् 'तथा तद्दवरोधे' इति खण्डं गद्ये योजितं वर्त्तते।

१४६ साहित्यदर्पणः- [तृतीयपरिच्छेदे

पायलक्षणप्रकरणे लक्षयितव्यम्, न तु सहायकथनप्रकरणे। (४४) नायकस्यार्थचिन्तने मन्त्री सहायः' इत्युक्तेऽपि नायकस्या- रथत एव सिद्धत्वात्। (४1) यदप्युक्तम्-'मन्त्रिणां ललितः शेषा मन्त्रिष्वायत्त सिद्धयः' इति, तद्पि स्वलक्षणकथनेनैव लक्षितस्य धीरललितस्य मन्त्रिमात्रायत्तार्थचिन्तनोपपत्तर्गतार्थम्। न चार्थचिन्तने तस्य मन्त्री सहायः। किं तु स्वयमेव संपादकः। तस्यार्थचिन्तनाद्यभावात्।

त्रेत्यादेर्गतार्थमित्यत्र सम्बन्धः । तस्य रज्ञोऽर्थचिन्तने उपायनिरूपणे मन्त्री केवलो मन्त्री, वा स्वं केवलो राजा उभयव्वापि परस्परं मिलित्वा सखा उपाय इत्यर्थः । अर्थ चिन्तनस्य उपायचिन्तनस्य य उपायास्तेषां प्रकरणे प्रस्तावे लक्षितव्यं तल्लक्षणं विधेयम्। प्राकरणिकत्वात्तथैव कर्त्तुमुचितमिति भावः। नायकस्य सहायकथनप्र- करणे तु न लक्षितव्यमित्यत्रान्वयः । स्वस्य स्वसहायत्वमसम्भवः सहायताया भिन्न- व्यक्तिवृत्तित्वादिति भावः । (४४) नन्वात्मनः सखिशब्दप्रतिपाद्यत्वं न भवितुमदति किन्तु केवलमन्त्रिए एवेति चेत् ? अत आह-नायकस्यार्थचिन्तन इति। इत्युक्तेऽपि। अनेन प्रका- रेणोक्तकारिकार्द्धस्यार्थप्रतिपादनेऽपि। अथंतः तात्पर्यंत एव सिद्धत्वात् गतार्थ- त्वात्। एवञ्च स्वञ्चेत्यादिकथनं निरर्थकं स्यात् तदनुपादानेऽपि तल्लाभादित्यर्थः । स्वयं चिन्तापच्े स्वस्य सहकारित्वरूपसहायत्वानुपपत्तेरतः "अर्थचिन्तने मन्त्री स- हायः" एतावन्मात्रोक्तावपि स्वस्याप्यर्थचिन्तनप्राप्तत्वात् 'स्वच्चोभयश्च" इति व्यर्थमेव स्यादिति भावः। अत्र सखिशब्दस्योपायार्थत्वम् न तु सहायपरत्वमित्यवगन्तव्यम् । (४५) पुनस्तदुक्तं दूषयितुमुत्थापयति-यदष्युक्तमिति। ललितो धीरललि- तस्तादशो राजा मन्त्रिणैवार्थसिद्धिरिति शेषः। स्वस्य शङ्गारनिरतत्वात्। धीरललित- स्य राज्ञः कार्यसिद्धिमन्त्र्यायत्तेत्यर्थः । शेषा अवशिष्टा धीरोदात्तादयो राजानः मन्त्रिणा स्वेनात्मना च आयत्ता निध्ना सिद्धिर्येषान्ते तथोक्ताः । धीरललितव्यतिरि- कास्त्रयस्त्रिविधाः केचन मन्त्रायत्तसिद्धयः केचन स्वायतसिद्धयः केचन चोभयायत्त- सिद्धयः। स्वलक्षणाकथनेनेति। धीरललितलक्षणकथनेनेत्यर्थः । "निश्चिन्तो मृदुरनिशं कलापरो धीरललितः स्यात्" इति धीरललितलक्षणे निश्चिन्तत्वेनार्थचिन्त- नस्य मन्त्रिमान्रवृत्तित्वसिद्धेः तस्य मन्त्रिणः सहायकथनं गतार्थमिति भावः। अतो "मन्त्रिणा ललितः" इत्यादयक्तिनिरर्थिकैवेति वेदितव्यम्। धीरललितस्य यो मन्त्री तस्य स्वयमेवार्थचिन्तकत्वम्, न तु स्वचिन्तने तस्य सहायत्वमिति स्फुटीकुर्वन्नाह- न चार्थचिन्तनमिति। तस्य घीरललितस्य स्वयमेव मन्त्रयेव निष्पादकः कार्यसम्पादकः, प्रधानकारणमित्यर्थः । तस्यार्थचिन्तनाद्यभादित्यत्रापि तस्य

नायकसहायनिरूपणम् ] लक्ष्मीविरजितः । १४७

(४६) अथान्तःपुरसहाया :- (४७) तद्वदवरोधे। वामनशण्ढकिरातम्लेच्छाभीराः शकारकुब्जाद्या:।।४३।। (४८) मदमूर्खताभिमानी दुष्कुलतैश्वर्यसंयुक्तः। सोऽयमनूढाम्राता राज: श्यालः शकार इत्युक्तः॥४४।। आद्यशब्दान्मूकादयः । तत्र शष्ढवामनकिरातकुब्जादयो यथा रत्नावल्याम्-

धीरललितस्य अर्थचिन्तनाद्यभावात् स्वयं कार्यपर्य्यालोचनाय्यभावात्। तथासतरति निश्चिन्तत्वकथनमेव व्याकुष्येतेति भावः। यत्वात्रादेः सन्दर्भस्यायमाशय :- "सहायकथनप्रस्तावे मन्त्रिण एव सहा- त्वकथनं युक्तम्, नत्वात्मन उभयस्य वा आत्मन एवात्मसहायत्वं विरुद्धम्। किन्तु राजा केनार्थचिन्तनं कुर्यादित्यपेक्षायामेव क्वचिन्मन्त्रिणा कवचिदात्मना क्वचिदुभयेने- ति वक्तुं युक्तम्, धीरललितस्य निश्चिन्तत्वादिरूपकथनेन मन्त्रिमात्रायत्तार्थेचिन्तनमु- पपद्यते। किश्च तदप्यर्थचिन्तनोपायप्रकरण एव लक्षितव्यम्, न तु सहायकथनप्र करणे, धीरललितस्य तस्य न च सहायः सः। मन्त्रिणः सहायत्वे धीरलकितस्याप्य र्थचिन्तनप्रसङ्गात्" इति। (४६) अथान्तः पुरसहायान्वक्तसुपक्रमते-अथान्तःपुरेति। नायक- स्यान्तःपुरेऽवरोधे सहायाः पर्य्यवेक्षणादिकार्यसाधकाः प्रतिपाधन्त इति शेषः । अन्र नायकसहायकथनप्रस्तावे तद्रमणीनामित्युक्तिः केषाश्चिदविचारितमेवेत्यधेयम्। (४७) प्रतिपादयति-तद्वद्वरोध इति। तद्वत् तथा अवरोवेऽन्तःपुरे वामनः ख्वस्वरूपः, शण्ढः शाम्यति पौरुषाभावादिति शण्डः 'शमु उपशमे' इत्यस्माढ्ढः । मूर्धन्यादिस्तु षणुप्रकृतिकः तत्र जमन्ताङ्ड: तस्य बाहुलकाडत्वं षस्य सत्त्वाभावश्च। शराढः रिछिन्नोपस्थः क्लीबो वा । किरातो हीनजातिविशेषः, म्लेच्छस्तु प्रसिद्ध एव आभीरो गोपालः शकारो वक्ष्यमाणस्वरूप: कुब्जः कुटिला- कृतिः, तदादया नायकस्य अन्तःपुरसहाया इत्यत्र सम्बन्धः । (४८) एतेषां मथ्ये केवलं शकारस्याप्रसिद्धार्थकत्वेन तमेव निरूपयति- मदेत्यादिना। मदमूर्खताभिमानी मदो गर्वो मद्यविकारो वा मदमूखताभ्या- मभिमानी अहं महानिति ज्ञानवान्, दुष्कुलता नीचवंशोत्पन्नता पश्वय्यं घनस- मृद्धिस्ताभ्यां संयुक्त: सम्बद्धः, अनूढ़ाया अविवाहिताया उपभोग्यायाः स्त्रियाः, भ्राता अत एवास्य सत्कारातिशयेन मदाभिमानयोः सम्भव इति व्येयम्। अयं सः प्रसिद्धःश्यालः शकार इत्युक्त आलङ्कारिकैरिति शेषः। आद्यशब्दादिति। कुब्जाद्या

१४८ साहित्यदर्पण :- [ नृतीयपरिच्छेदे

(४६) नष्टं वर्षवरैर्मनुष्यगणनाभावादपास्य त्रपा- मन्तःकञ्चुकिकञ्चुकस्य विशति त्रासादयं वामनः। पर्यन्ताश्रयिभिर्निजस्य सदशं नाम्नः किरातैः कृतं कुब्जा नीचतयैव यान्ति शनकैरात्मेक्षणाशड्किनः॥ शकारो मृच्छकटिकादिषु प्रसिद्धः । (५०) अन्येऽपि यथादर्शनं ज्ञातव्याः। अथ दण्डसहाया :- (५१) दण्डे सुहृत्कुमाराटविका: सामन्तसैनिकाद्याथ। दुष्टनिग्रहो दरड: । स्पष्टम्। इत्यत्रावशब्दादित्यर्थः । अत्राप्यादिपदेन बधिरान्धादयो ग्राह्याः। यत्त्वत्र स्वभावतः स्त्रीणामनुरागानरहा वृद्धकुरूपादयस्तन्न अन्तःपुरे विनोदादावेतेषामयोग्यत्वात्। (४९) वामनादीनुदाहरति-नष्टमिति। रत्नावलीनाटिकायां वानरवेषे- णागच्छन्तं विदूषकमवलोक्यान्तःपुरस्थनपुंसकादीनां भीत्या पलायनमिदम्। मनु- ष्येपु मध्ये गणनाभावात् प्रजोत्पादनशक्त्यभावात् एतेषां मनुष्येपु गणना न भव- तीत्याशयः। त्रपां पलायनादिजनितां लज्जाम् अपास्य त्यक्त्वा त्रासान्द्यादिति सर्वेत्र योजनीयम्। वर्षवरैरनपुंसकैः नष्टं पलायितम्, षराढो वर्षवर इति नार्था- न्तरम्। वर्षवरस्य लक्षरान्तु- ये त्वल्पसत्त्वा: कुशलाः क्लीबाश् स्त्रीस्वभाविनः। जात्या न दुष्टाः कार्येषु ते वै वर्षवराः स्मृताः ॥ इति। नाट्यशास्त्रे स्त्रीपुंसोपचाराध्याये। अयं पुरोवर्त्ती वामनः खर्वाकृतिः पुरुषः कञ्चुकिनो वृद्धब्राह्मणस्य कञ्चुकस्य सर्वोङ्ञव्यापकवस्त्रस्य तन्तर्मध्यभागे विश- ति। पर्य्यन्ताश्रयिभिः पर्यन्तप्रान्तभागमाश्रयन्ति ये तैः प्रान्तवर्त्तिभिरित्यर्थः, किरातैरनिजस्य नाम्नः सदृशं युक्तं कृतम् आचरितम्। "कृ विक्षेपे" इत्यस्मात् 'इगुपधज्ञाप्रोकिर: कः' इति कप्रत्यये किर इति किरं पर्यन्तदेशमतन्ति सततं गच्छन्तीति पचाद्यच् किरात इति नाम्नस्तत्सदृशं विक्षिप्ततया इतस्ततो भ्रमणमित्यर्थः । तथा आत्मेक्षणाशङ्किनः-आत्मने यदीक्षणं वानरकर्तृकें दर्शनं तत्र आशङ्कन्ते इति ते तादशा: कुब्जा जना न पलायिता: किन्तु नीचतयैव स्वभाव खर्वेत्वेऽपि पुनः खर्वाकारेण शनकैन्मंदं मन्दं यान्ति गच्छन्ति । शार्दूलविक्रोड़ित छन्दः । (५०) अन्येऽपीि। अन्येजवशिष्टा अपि म्लेच्छाभीरादयः। (५१) दण्डसहायान् दर्शयति-दण्ड इति। सुहदः सखायः कुमारा: पुत्राः, आटविका-वनचारिणः सामान्ताः स्वाधिकारान्तर्वर्त्तिनो नृपाः सैनिकाः सैन्याः आद्यपदेन हिंस्रादयश्च दण्डे दुष्टनिग्रहे नायकस्य सहायाः स्युः। तत्र रामा-

नायकसहायनिरूपणम् ] लक्ष्मी विराजित:। १४६

(५२) ऋत्विकपुरोधसः स्युर्रह्मविदस्तापसास्तथा धर्मे ॥ ४२ ॥ (५३) ब्रह्मविदो वेदविदः, आत्मविदो वा। अत्र च- (५४) उत्तमा: पठिमदाद्या :- आद्यशब्दान्मन्न्रिपुरोहितादयः। (५५) मध्यौ विटविदूषकौ। तथा शकारचेठाद्या अधमाः परिकीर्तिताः ॥४६ ॥ आद्यशब्दात्ताम्वूलिकगान्धिकादयः। यणादी-रामादीनां हनूमदादयः सुहृदः। महाभारतादौ-युविष्ठिरादीनांमभि मन्युप्रमृतयः कुमाराः। आटविकानां दण्डसहायत्वन्तु-इण्डनीयस्य अटव्यां पलायितस्य प्रदर्शकत्वाहण्डनीयविपक्षराज्याटव्यां स्थितत्वात्तद्वृत्तान्तज्ञातत्वाच्च। यथा मुद्राराक्षसादौ-कौलूतादयः। सामन्ता :- अधीना राजानः सैनिकाः सैन्याः आदिना सेनापतिप्रभृतयश्च दण्डे शत्रुविजयादौ नायकसहाया भवेयुः। यथा मुद्रा- राक्षसादो-मलयकेतुप्रभृतीनां सामन्तादय इति बोध्यम्। (५२) धर्मसह्ायान् दर्शयति-ऋृत्विकपुरोधस इति। ऋृत्विज ऋत्वि क्कर्मेणि वृत्ता याज्ञिकाः, पुरोधसः पुरोहिताः ब्रह्मविदः ब्रह्म वेद तदध्ययनार्थ व्रत- मपि ब्रह्म विदन्ति ये ते विवृत्ठुक्ताः, तथा तापसाः तपत्विनश्च धम्में नायकस्य सहायकाः। उदाहरयान्तु कमेण यथा-पुन्नेष्टयादौ दशरथादीनां ऋष्यशङ्गादयः ऋत्विजः तेषामेव वशिष्ठादयः पुरोधसः यद्ा युघिष्ठिरादोनां धौम्यादयः परो- क्षितादीनां शुकादयो ब्रह्मविदः। विश्वामित्रप्रभृतयम्तापसा दशरथादीनाम्। (५३) व्रह्मशब्दव्य वेदपरत्वम्, आत्मपरत्त्वं वा "वेदस्तत्वं तपो ब्रह्म" इत्यमरोक्तदिशा द्विविधमपि भवितुमर्हतीति ध्वनयन्नाह-ब्रह्मविद इति। आत्म विदो योगिनः । (५४) एवं नायकसहायान्निरूप्य तद्भेदान् दर्शयति-उत्तमा इति। पीठम- ईस्य नायकतुल्यगुणत्वादुत्तमत्वम्, मन्त्रिपुरोहितादीनान्तु उच्चजातीयत्वाद्वियादिगु- सावत्वाच्चोत्तमत्वं बोध्यम्। (५५) मध्याविति। विटश्च विदूषकश्चेति विटविदूषकौ तन्नामभाजौ मध्यौ मध्यमौ। वाग्मित्वमधुरत्वादिगुणयुक्तत्वाद्धूर्त्तादिदोषवत्वाच्च विटस्य मध्यम- त्वम्, विश्वस्तादिगुणयुक्तत्वात् कलहप्रियत्वादिदोषयुक्तत्वाच्च विदूषकस्य मध्यमत्व म्बोध्यम् मदमूखतादिप्रवलदोषयुक्तत्वाच्छ्कारस्याघमत्वम्। अतिनिकृष्टकार्यकर- ाच्चेटताम्बूलिकादीनामघमत्वमिति ग्रन्थतात्पर्यम्। २० सा०

१५० साहित्य दूर्पण :- [तृतीयपरिच्छेदे

(५६) अथ प्रसङ्गाद्दूतानां विभागगर्भलक्षसमाह- (५७) निसृष्टार्थो मितार्थश्र तथा संदेशहारकः। कार्यप्रेष्यस्त्रिधा(क)दूतो दूत्यश्ापि तथाविधाः ।।४७।। (५८) तत्र कार्यप्रेष्यो दूत इति लक्षणम्। तत्र- (५९) उभयोर्भावमुन्नीय स्वयं वदति चोत्तरम्।

(५६) नायकसहायकार्यें दूतस्यापि सहायविशेषत्वेनानुपेक्षणीयत्वा त्तल्लरं विभागकथनञ्चावश्यकमिति प्रसङ्गात् तत्प्रतिपिपादयिषन्नाह-अथेति। प्रसङ्गात् नायकसहायकथनप्रस्तावरूपप्रसङ्गात्। विभागगर्भलक्षणामिति। विभागो गर्भे मव्ये यस्य तत्तादशञ्च लक्षणं स्वरूपश्चेति तत्तथोक्तम्। (५७) निसृष्टार्थ इति। दूतलक्षान्तु "कार्य्यप्रेष्यो दूत" इत्येतावन्मात्रम्। स च त्रिविध :- निसृष्टार्थो मितार्थः सन्देशहारकश्च। तथाविधास्त्रिप्रकारा दूत्य- श्वापि भवन्तीति शेषः । यथा-निसृष्टार्था मितार्था सन्देशहारिका चेति। (५८) तत्रेति । कार्यप्रेष्यः कार्य्याय वार्त्ताप्रापकाय तदानयनाय वा प्रेष्यः नियोज्यः । यस्य प्रेषणमेव प्रवानकरम ताहशः प्रेष्य इत्यनेन नियोज्यो लभ्यते। त एव कमप्यानयितुं गतस्यापि दूतत्वमिति बोध्यम् । (५ह) निसष्टार्थादीनां क्रमेणा लक्षणं निरूपयति-उभयोरिति। उभयोरि- त्यस्य वृत्तावेव विवरणं स्पष्टम्। भावमभिप्रायं स्वयमात्मनैव उन्नीय ऊहित्वा

(क) अथ प्रसङ्गाद्दूतानां गुणकथनमपि युक्तमिति मत्वा तान् प्रतिपाद्यते- "आत्मवान् मित्रवान् युक्तो भावज्ञो देशकालविद्। अध्यासमप्ययत्नेन कार्य संसाधयेन्नरः"। आत्मनि स्थापितगुणत्वादात्मवान्। सहायविमरशेन मित्रवान्। युक्त इति राजवृ- त्ताचरणेन युक्त: स्वकमतत्पर इत्यर्थः । एवं पदुता घाष्ट्यम्, इद्गिताकारज्ञता, प्रतोरणकालज्ञा विषह्यबुद्धित्वं लध्वी प्रतिप- पि: सोपायाचेति दूतगुणा ज्ञेयाः। एवमेव दूतीविशेषा अपि अन्यत्र प्रतिपादिताऽति संक्षिप्ततयात्र निरुप्यते। तथाहि- निसृष्टार्था परिमितार्था, पत्रहारी, स्वयंदूती, भार्यादूती, मूढदूती, मूकदूती, वातदूती चेति। "तत्रोभयोर्भावमुन्नीय' इत्यादिना नायकलक्षणलक्षितवात्रापि निसृष्टार्था बोध्या यथा मालतीमाधवे-लवद्गिकादिः। परिमितः परिच्छ्िन्नोऽर्थोः यस्याः सा परिमितार्था यथा शाकुन्तले-मिश्रकेशी मेनकाया: परिमिताख्या दती कार्यस्य स्थिरत्वात् सन्देशमात्रं पत्रेण वाचा वा प्रापयतोति पधहारी। अन्यासां लक्षणान्याकरतो ज्ञेयानि विस्तरभया- न्नेह प्रतन्यते।

लक्ष्मीविराजित: । १५१

सुश्लिष्ट कुरुते कार्य निसृष्टार्थस्तु स स्मृतः ॥४८ ॥ उभयोरिति येन प्रेषितो यदन्तिके प्रेषितश्च। (६०) मितार्थभाषी कार्यस्य सिद्धकारी मितार्थकः। यावद्भाषितसंदेशहारः संदेशहारकः ॥ ४९ ॥ (६१) अथ सात्विकनायकगुणा :- (६२) शोभा विलासो माधुर्ये गाम्भर्यि धैर्यतेजसी। ललितौदार्यमित्यष्टौ सच्वजाः पौरुषा गुणाः ॥५० ॥

(६३) शूरता दक्षता सत्यं महोत्साहोऽनुरागिता। तत्र-

उत्तरं वदति। उभाभ्यां कथनादतिरिक्तविषये उभयोरपि जातप्रश्ने तयोरिङ्गितं मुखावलोकादिनानुमाय उत्तरं प्रतिवादवाक्यं वदतीत्यर्थः। कार्यञ्ञ सुश्लिष्टं सुशो- भनं कुरुते सम्पादयति स निसृष्टार्थः स्मृतः कथितः निसृष्टः स्वप्रज्ञास्वभावेनैव निष्पादितः अर्थः स्वामिप्रयोजनं येन सो निसृष्टार्थः । महाप्रज्ञाशालित्वात् सुश्लिष्ट- कार्य्यकारित्वाच्चायं सर्वदूतेषूत्तमः। शिशुपालवधे शिशुपालेन श्रीकृष्णसविधे प्रेषितो निसृष्टार्थों दूतः। (६०) अथ मितार्थसन्देशहारकयोरेकयैव कारिकया स्वरूपं निरूपयति- मितार्थभाषीति। मितार्थभाषी अल्पभाषी, अपि च कार्यस्य सिद्धिकारी सम्पन्न- ताविधायी मितार्थको नाम दूतः स्यादिति शेषः। अपञ्च नोत्तमः नितृष्टार्थवतप्रज्ञा- शीलत्वाभावात् किन्तु कार्यसिद्धिकारित्वान्मव्यमो दूतः । यथा किराते-दुर्य्योधन- वृत्तान्तमादाय समागतो वनेचरः । यावद्वाषितसन्देशहारकः स्वामिना यावदुक्कतं तावदेव सन्देशं हरति नयतीति तथोक्तः सन्देशहारको दूतः। कार्यसिद्धिकरत्वाभावा दस्य दूतेष्वघमत्वम्। त्रथञ्च नन्दनप्रेषितः पुरुषो मालतीमाघवे द्रष्टव्यः। सन्दे- शहारिका दूत्यपि एवं लक्षणलत्तितैव सा च मालविकाग्निमित्रे इरावती सविधे धारिणी प्रेषिता नागरिकी। (६१) एतावता नायकस्य सहायानुक्त्वा सत्त्वगुणाप्रधाननायकगुणण आ्र्राह- अथेति। सातत्विका सत्त्वगुणाज्जाता: यद्वा सत्त्वं बलं, सात्त्विका नायकगुणा बल- वन्नायकगुणा इत्यर्थः। यद्यपि स्तम्भस्वेदादीनां सातत्विकत्वमग्रे वक्ष्यति तथापि ते नायकस्य नायिकायाश्र भवन्ति एते शोभादयः पुनर्नायकस्यैवेति विशेषः । एतच्च कारिकायां पौरुषा इति प्रतिपादनेन स्फुटीकृतम्। (६२ ) शोभेत्यादि । एतद्वयाख्यानं प्रतिलक्षणोनैवा नुसन्घेय म् । । (६३) अथ क्रमेण शोभादीनां मध्ये प्रथमं शोभां लक्षयनि-शूरतेति। यत :-

१५२ साहित्यदर्पण :- [तृतीयपरिच्छेदे

नीचे घृणाधिके स्पधो यतः शभति तां विदुः ॥५१।। तत्रानुरागिता यथा- (६४) अहमेव मतो महीपतेरिति सर्वः प्रकृतिष्वचिन्तयत्। उदघेरिव निम्नगाशतेष्वभवन्नास्य विमानना क्चित्॥ (६५) एवमन्यद्पि।

यस्माद्वेतोः नायकस्य शूरता वीरत्वम्, दक्षता सर्वकर्मसु कुशलता सत्यं वाचा कर्मणा वा सत्यव्यवहारः, महोत्साहो गुरुतरोद्योगः, अनुरागिता जनेषु प्रमवत्वम, नीचे तुद्रे घृणा दया, अधिके प्रवले स्पर्धा विजिगीषा जायते अतस्तां शोमेति विदुस्ता शोभा वदन्तीत्यर्थः। केवलानुरागितायामेवोदाहृतत्वात् शूरतादीनामन्यतमत्वमेव शोभा- त्वमिति लक्षणं ग्रन्थकर्त्तुरभिप्रायः। (६४) शोभादिषु अरप्रनुरागितामुदाहरति-अर्रह्रमेवेति। रघुवंशे अ्र्प्रजवर्ण- नमिदम्। प्रकृतिषु अ्र्प्रमात्येषु प्रभृतिषु मध्ये सर्व एव जनः, 'अ्रहमेव महीपतेरज- स्य मतः स्नेहपात्रतया सम्मतः इति इत्थमचिन्तयत्। चिन्ताया बीजमुपन्यस्यति- उद्धेरिति। निम्नगाशतेषु नदीसमूहेषु उदधे: पयाधेरिव क्वचिदपि जने अ्स्य अजस्य विमानना अवज्ञा अपमानमित्यर्थः नाभवत् कमपि जनं नापमानितवान् अजः, अपि तु समादतवानेव सर्वम् अतो ह्येतादशी चिन्ता सम्भवत्येवेत्यर्थः । यथा नाना देशागतासूच्चावचासु सरित्सु सरित्पतेरेकाकारतया प्रेमभेदो न लक्ष्यते तथा महीपतेरजस्यापि प्रजासु क्वापि जने विमाननावतारो नालद््यतेति भावः। एतेन अरज अनुरागितारुपशोभाख्यगुरावानासीदिति ध्वनितम् सुन्दरी वृत्तम्। "अयुजोर्यदि सौ जगौ युजो: सभराल्गौ यदि सुन्दरी तदा।" इति लक्षणात्। (६५) एवमिति। अन्यच्छूरतादिष्वपि एवमुदाहरमूहनायमित्यर्थः । तत्र शौर्य्यशोभा यथा- त्रन्त्रैः स्वैरपि संयताग्रचरणो मूर्च्छा विरामक्षणो स्वाधीनव्रणिताङ्गशस्त्रनिचितो गोमोद्रमं वर्मयन्। भग्ना नुद्वलय न्निजान् परभटान्संतर्जयन्निष्ठुरं धन्यो घाम जयश्रियः पृथुरणस्तम्मे पताकायते ॥ इति ॥ दक्षशोभा यथा वीरचरिते- स्फूर्जद्वज्रसहस्रनिर्मित मिव प्रादुर्भवत्यग्रतो रामस्य त्रिपुरान्तकृद्दिविषदां तेजोभिरिद्धं धनुः । शुएडार: कलभेन यद्दचले वत्सेन दोईएडक- स्तस्मिन्नाहित एव गर्जितगुरं कृष्टं च भग्नं च तत् ।। इति ।

सार्विकनायकगुणनिरूपणम्] लक्ष्मीविराजितः। १५३

अथ विलास :- (६६) धीरा दृष्टिर्गतिश्ित्रा विलासे सस्मितं वच:। यथा-

धारोद्धता नमयताव गतिर्धरित्राम्। कौमारकेऽपि गिरिवहरुतां दधानो वीरो रसः किमयमेत्युत दर्प एव।। (६८) संक्षोभेष्वप्यनुद्वेगो माधुर्ये परिकीर्तितम् ॥५२॥ नीचे घृणा यथा तत्रैव- उत्तालताड़कोत्पात दर्शनेऽप्यप्रकम्पितः । नियुक्तस्तत्प्रमाथाय स्त्रैगोन विचिकित्सति ॥। इति। गुणाघिकैः स्पर्धा यथा- एतां पश्य पुरःस्थलीमिह किल क्रीड़ाकिरातो हर: कोदएडेन किरीटिना सरभसं चूड़ान्तरे ताड़ितः। इत्याकरय कथान्भुतं हिमनिधावद्रौ सुभद्रापते- रमन्दं मन्दमकारि येन निजयोर्द्ोई्दएडयोर्मएडलम्। इति। (६६) विलास लक्षयति-धीरेति। विलासे सात्विंके गुरो सति पुरुषस्य ह- ष्टिर्विलोकनन्, धीरा चञ्चलरहिता गतिर्गमनं चित्रा आश्चर्य्ये, वचो वचनं सस्मितं स्मितं मन्दहासस्तेन सह वर्त्तते तत्तादृशं भवति। धीराद्यन्यतमजनकत्वं विलासत्त्र- मिति सामान्यलक्षणमेतेनायातम्। (६७) विलासमुदाहरति-दृष्टिस्तृसोकृतेति। उत्तररामचरिते कुशवलोक्य श्रीरामचन्द्रेण वर्णनमिदम्। दृष्टिः अस्य कुमारस्य दृष्टिपातः :तृणीकृतस्तुच्छी- कृतो जगत्रयस्य सत्त्वानामुत्साहानां सारो वलञ्च यया सा। "सारो वले स्थि- राशे च न्याय्यं क्ीवे वरे त्रिषु" इत्यमरः । धीरा मन्थरा व्यग्ररहितेति यावत् उद्धता उन्भ्टा च गतिः पादन्यासः, धरित्री पृथिवीं नमयतीव एतेन गतेश्चि त्त्वं नैकरूपत्वञ्च सूचितम्। कौमारके कैशोरिकेऽपि वयसि गिरिवत् पर्वत इव गुरुतां भारवत्वं दधानो धारयन् अयं शिशुः किं वीरो रसः उत अथवा एष दर्प एति आकृतिमानहङ्कार आयाति। अत्र वीररसत्वेन दर्पत्वेन चोल्लेखो हि नाय- कस्य उत्साहृदपयोरतिशयद्योतनाय। धीरदृष्टिराश्चयंगतिजनकरूपो विलास: कुशस्य श्लोकेन प्रतिपादितो भवति। वसन्ततिलकं छन्दः। उक्ता वसन्ततिलका तभजा- जगी गः" इति लक्षणात्। (६८) माधुर्यं लक्षयति-संकोभेष्विति। संक्षोभेष्वपि उद्धेगकारणेषु

१५४ साहित्यदर्पण :- [तृतीयपरिच्छेदे

(६९) ऊह्यमुदाहरणम्- (७०) भीशोकक्रोधहर्षाद्यैर्गाम्भीर्य निर्विकारता। यथा- (७१) आहृतस्याभिषेकाय विसृष्टस्य वनाय च। न मया लक्षितस्तस्य स्वल्पोऽप्याकारविभ्रमः॥ विकारहेतुषु सत्स्वपि अ्रनुद्वंगो माधुर्य्य परिकीर्तितं सङ्भोभाभावः कथितम्। (६६) उह्यमिति : तदुदाहररां यथा- 'त्यजतो मङ्गलक्षौमे चीरे च प्रतिगृह्नतः । दद्दशुर्विस्मितास्तस्य मुखरागं समं जनाः ॥ अत्र हि मज्लक्षौमे गरृह्नतः चीरे प्रतिलक्षीकृत्य त्यजतश्र रामस्य मुखरागं विस्मिता जना: समानं दद्दशुः इत्यनेन वनवासार्थ चीरग्रहणसंक्षोभेऽपि मङ्गलक्षौम- ग्रहावद् अ्रप्रनुद्वेगः । (७० गाम्भीर्यं लक्षयति-भीशोकेति। भीर्भयम्, शोक इष्टमरणादिना चेतसो व्याकुलता, क्रोधोऽपकारादिना तदनिष्टाय चित्तक्ोम:, हर्ष इष्टाभ्युदया- दिना चित्तविकार, तदा्द्यस्तथोक्तः आद्यपदेन मोहादेः परिग्रहः। निर्विकारता विकारराहित्यं गाम्भीर्य्यम्। भयशोकयोरत्र प्रवेशात् माधुय्यंतः कियान् भेदः । न- न्वत्र उद्देगोऽपि विकारविशेषस्त्हि अनुद्वेगनिर्विकारयोरैक्यापत्तिरिति चेन्मैवम्, तस्य हि चित्तविकाररूपत्वात् अन्रतु विकारपदेन आकृतिविकारस्यैन ग्रहणात्। एतेन माधुर्थ्यगाम्भीययोः स्पष्टभेदो विद्यते इति घीघनैरवगन्तव्यः। (७१) गाम्भीर्य्यमुदाहरति-तराहृतस्येति। राज्याभिषेकसमये श्रीरामं सा- क्षात्कुर्वतः कमपि प्रतिकस्यचिदुक्तिरियम्। राज्येऽभिषेकाय अ्र्प्रभिषेको युवराजपदे नियोक्तुमाभ्युदयिक: कर्म्मविशेषस्तस्मै तं सम्पादयितुमित्य्थः, त्रहूतस्य अ्रनन्त- रमेव च वनाय विसृष्टस्य परित्यक्तस्य तस्य रामस्य स्वल्पोऽपि आरकारो मुख- नेत्रादि: तस्य विभ्रमो वैपरीत्यं विकार इति यावत्, येन हर्षशोकादयो लक्ष्यन्ते तन्मया न लक्षितो ज्ञातः । उदाहरञ्चेदं माधुर्यस्यापि भवितुमर्हति अरप्रतो माधुर्य्या- संकीर्ण गाम्भीर्योदाहरणामिदम्- "योऽविकल्पमिदम्थमएडलं पश्यतीश निखिलं भवद्पुः ।' आत्मपक्षपरिपूरितजगत्यस्य नित्यसुखिनः कुतो भयम् ॥ इति। इयं तपस्यतः परमेश्वरेण भीषितस्य कस्यचिदुक्तिः । अविकल्पं निःसंशयं निखिलमर्थमएडलं यो भगद्वपुः स्वरूपं पश्यति आत्मपक्षेण भवता परिपूरिते जगति अस्य कुतो भयमित्यर्थः । यथा वा "न खल्वनिर्जित्य रघुं कृती भवान्' इतीन्द्रेण भीषितस्य रघोरुक्तिः ।

सातत्विकनायकगुणनिरूपणम्] लक्ष्मीविराजित: : १५५

(७२) व्यवसायादचलनं धैर्य विन्ने महत्यपि॥ ५३॥ यथा- (७३) श्रुताप्सरोगीतिरपि क्षणेSस्मिन्हर: प्रसंख्यानपरो बभूव। आत्मेश्वराणां नहि जातु विभ्नाः समाविभेदप्रभवो भवन्ति ॥ (७४) अधिक्षेपापमानादे: प्रयुक्तस्य परेण यत्। प्राणात्ययेऽप्यसहनं तत्तेजः समुदाहृतन् ॥ ५४॥ वाग्वेशयोर्मधुरता तद्वच्छृङ्गारचेष्टितं ललितम्। दानं सप्रियभाषणमौदार्य्य शत्रुमित्त्रयो: समता॥ (७२) एषामुदाहरणान्यूह्यानि।

(७२) धैर्ये निरूपयति व्यवसायादिति। महत्यपि विघ्ने आगतेऽपि व्यव- सायात् उद्यमात प्रारब्धकर्मण इत्यर्थः अरचलनं अप्रच्यवनं धैर्यम्। (७३) धैर्यमुदाहरति-श्रुताप्सरोगोतिरिति। कुमारसम्भवस्य तृतीयसर्ग- स्थपद्यमिदम्। अस्मिन् क्षणो वसन्तप्रकटनकाले हरो महादेव:, श्रुता आकर्िता श्र- पसरसां स्वर्गणिकाना गीतिः स्मरोद्दीपकं गानं येन सः तथोक्तः सन्नपि, प्रसंख्यानं स- माधिस्तत्परो वभूव। हरस्य समाधिभक्कार्थमप्सरस्तु गीयमानास्वपि तस्य समाधिभङ्गो नाभूदित्यर्थः। अर्त्रार्थान्तरन्यासमाह-आत्मेश्वराणामिति। हि यस्मात् विघ्नाः आत्मेश्वराणाम् "आत्मा यत्नोधृतिर्वृद्धि:स्वभावो ब्रह्म वर्ष्म च" इति कोशात् आत्मा धृतिस्तदीश्वराणां स्वायत्तधृतीनामित्यर्थः। जितेन्द्रियेणां मनोनिरोधक्षमानामिति भाव:, जातु कदाचिदपि समाधिभेदे योगभ्रंशने प्रभवः समर्था न भवन्ति । अन्न अप्सरसां गानश्रवणारूपे महाविघ्ने समुत्यन्नेऽपि हरस्य योगादच्युतरूपं वैर्य्ये व्यञ्जि- तमू। उपेन्द्र वज्रयेन्द्रवज्रयोपजातिव्ृत्तम्, "अनन्तरोदितिलक्मभाजौ पादौ यदी- यावुपजातायस्ताः" इति तल्लक्षणात्। (७४) तेजो निरूपयति-अधिक्षेपापमानेऽपीति। परेए शत्रुणा प्रयुक्तस्य कृतस्य अधिक्षेपापमानादेः अधिव्ेपो भर्त्सनम् अपमानः पराभवः आदिपदेन अन्य- प्रकारकापकारश्च तस्य प्राणात्ययेऽपि जीवननाशसम्भावनेऽपि यत् अ्रसहनं तत् तेजः समुदाहृतम् उक्तम्। वाग्वेशयोमधुरता माधुर्य्यम् तद्दत् मधुरताशालि शरृङ्गारचेष्टितं कामुकव्यापार: ललितम् एतेषामेकैकमेव ललितमित्यर्थः । सप्रियभाषएं प्रिय वचनसहितं दानं शत्रुमित्रयोः समता तुल्यदर्शिता च औदार्य्यम्। अनयोरपि प्रत्येकमौदार्य्यं बोध्यम्। अत्र गीतिश्छन्दः । (७५) एषामपीति। एषां तेजोललितौदार्य्यांगाम्। ऊह्यानि गवेषसीयानि।

१५६ साहित्यदर्पण :- [तृतीयपरिच्छेदे

(७६) अथ नाययिका त्रिमेदा स्वान्या साधारणा स्त्रीति। नायकसामान्यगुणैर्भवति यथासंभवैर्युक्ता ।।५५।।

भवति। सा च स्वस्त्री अन्यस्त्री साधारणस्त्रीति त्रिविधा। तत्र स्वस्त्री- (७८) विनयार्जवादियुक्ता गृहकर्मपरा पतिव्रता स्वीया। तत्र तेजस उदाहरणं यथा- "पुरोजन्मा नाद्य प्रभृति मम रामः पुनरहं न पुत्रः पौत्रो वा रघुकुलभुवां च च्तितिभुजाम्। अधीरं धीरं वा फलयतु जनो मामयमहो मया बद्धो दुष्टद्विजदमनदीक्षा परिकरः ॥ इयं परशुरामेणवित्ित्स्य लक्षमरास्य उक्तिः। ललितोदाहरणं यथा- प्रसादे वर्त्तस्व प्रकटय सुदं संत्यज रुपं प्रिये ! शुष्यत्यङ्गान्यमृतमिव ते सिञ्चतु वचः । नधानं सौख्यानां क्षणमभिमुखं स्थापय मुखं न सुग्धे ! प्रत्येतुं प्रभवति गतः कालहरिण:॥ अ्रत्न हि कामिनो वाङ्मधुरता शृद्गारचेष्टा च। औदार्योदारणं यथा- "एते वयममी दारा: कन्येयं कुलभूषणा। व्रत केनार्थिनो यूयमनास्था वाह्यवस्तुपु ॥ इति। सप्तर्षीन्प्रतिहिमालयस्योक्तिः । (७६) पूर्व 'तर्प्रालग्वनं नायकादिः" इत्यत्रादिपदेन नायिकादयः परिगृहीताः तत्र क्रममाप्तमधुना नायिकां निरूपयितुमाह-सथेति। अथ सहायादिसहितनायक- निरूपणानन्तरं लक्षणीया नायिकेत्यर्थः। यथासम्भवैर्नायकसामान्यर्गुैयक्ता स्त्री नायिकेति नायिकालक्षणम्। अत्र यथासम्भवैरित्युक्त्या दक्षतोत्साहतेजासि नाथि- कानां न वर्णनीयानि। नायकगुणनां मध्ये त्रयाणामेव दक्षतेत्यादीनां नायिका- यामनभिलषितम् , अत एव दक्षतादयो नायकस्यव सातत्विका गुणा निरूपिताः। सा चेत्थं नायिका त्रिभेधा स्त्रीति सर्वत्रान्वेति। तथा च स्वा स्वकीया "स्वः स्यात् पुंरयात्मनि ज्ञातौ त्रिष्वात्मीये स्तिरियां धने।" इति मेदिनी। अन्या परकीया स्त्री साधारणी सर्वोपभोगयोग्या स्त्री च। (७७) एतदेव विवृणोति-नायिकेति। त्यागादिभिरित्यत्रादिपदेन "त्यागी कृती कुलीन:" इत्यादिनायकगुणोक्तानामुत्साहदक्षतातेजोरहितानां सर्वेषामेव गुणा- नां परि्रहः। (७८) तत्र क्रमप्रात्तां स्वीयां लक्षयति-विनयेति। विनयार्जवादियुक्ता

नायिकाभेदनिरूपणम्] लक्ष्मीविराजित: । १५७

यथा- (७९) "लज्जापज्ज त्तपसाहणाइ परभत्तिणिप्पिवासाइं। अविणअदुम्मेशइं घराणाण घरे कलत्ताइं।।" (८०) सापि कथिता त्रिमेदा सुग्धा मध्या अगल्भेति ॥५७i। तत्र- (८१) प्रथमावतीर्णयौवनमदनविकारा रतौ वामा।

विनयो नम्रता आर्जवं सरलता आदिना सदाचारादिगुखाना परिग्रहः तैर्युक्ता, गृह- कर्मपरा गृहस्थोपयोगिकार्यततरा, पतिव्रता एकपत्नी, सतीत्यर्थः, पतिव्रता नाम- "आर्त्तार्ते सुदिता हृष्टा प्रोषिते मलिना कृशा। मृतौ म्रियेत या पत्युः सा स्त्री ज्ञेया पतिव्रता"॥ एताहशलक्षणलच्तिता स्त्री स्वीया स्वकीया नायिका। अ्त्र विनयार्जवादी- त्युक्त्या अविनीतादीनाम्, ग्रहकर्म्मपरेत्यनेन तटस्थायाः, पतिव्रतेत्यनेन कुलटाया व्यावृत्तिः। विनयेत्यादिलक्षणकरणात् स्त्रीविशेषाणणामेव स्वीयात्वमभ्युपगभ्यते नत्व- विनीतादिदोषयुक्तानां स्त्रीत्वेऽपि स्वीयात्वन्, त्रन्यथा "स्वस्त्री स्वीया" इत्येव- तावल्लक्षरां वदेत्। अयमत्रसार :- एतादृशगुणरहिता तु स्वस्त्री अपि नोपक्रान्त- शृङ्गारविभाव: किन्तु तदाभासविभाव एवेति बोध्यम्। यद्य्यत्र प्रथमचररो द्वाद- शमात्राया तभावादार्याभङ्ग:, तथापि सूत्रप्रायत्वान्न द्दोष इति व्येयम्। (७६) स्वीयोदाहरखं दर्शयति-लज्जेति। लज्जापर्य्याप्तप्रसाधनानि परभतृनिष्पियासानि। त्रविनयदुर्भेधानि धन्यानां गृहे कलत्राखि। इति संस्कृतम्। पतिव्रतां प्रसंशतः कस्यचिदुक्तिरियम्। लज्जैव पर्य्याप्तं यथेष्टं प्रसाधनं भूषरं येषां तानि। "तरकल्पवेपौ नेपथ्यं प्रतिकर्म प्रसाधनम्" इत्थमरः । परभर्तृषु अ्रपन्या- सां पतिषु निष्पिपासानि निःस्पृहाणि तत्सौभाग्यभागायालुब्धानीत्यर्थः । अरविनयदु- मेधानि अविनयस्य दुर्मेधान्यनभिज्ञानि कलत्राणि स्त्रियः धन्यानां जनानां गृह एवे भवन्ति। आर्य्या छन्दः। (८०) एवं स्वकीयायाः स्वरूपमुपपाद्य भेदात्मनाऽवस्थामुपपादयति-सा- पीति। स्वीयाऽपि मुग्धा, मध्या, प्रगल्भा, इतीत्थं त्रिमेदा त्रिप्रकारा, अरपिना त्रन्यदीया साधारणस्त्री च त्रिविधा भवतीति केचिद् वदन्ति। (८१) तत्र यथाक्रमं सुग्धां लक्षयति-प्रथमावतीर्रोति। यौवनञ्च मदन- विकारश्चेति यौवनमदनविकारौ प्रथमावतीणौं अभिनवोन्मेषौ यौवनमदनविकारौ तारुरयानङ्गविभ्रमौ यस्याः सा!तथोक्ता। समासेऽपि द्विविधत्वमत्रविवत्तितमिति २१ सा०

साहित्य दपण :- [तृतीयपरिचछेदे

कथिता मृदुश्च माने समधिकलज्जावती सुग्धा ॥५८॥ तत्र प्रथमावतीर्णयौचना यथा सम तातपादानाम्- (८२) मध्यस्य प्रथिमानमेति जधनं, वक्षाजयार्मन्दता दूरं यात्युदरं च, रोमलतिका नेत्रार्जवं धावति। कन्दर्प परिवीक्ष्य नूतनमनोराज्याभिषिक्तं क्षणा- दङ्गानीव परस्परं विदधते निर्दुण्ठनं सुध्नुवः॥

बोध्यम्। तेन प्रथमावतीणयौवना, प्रथमावतीर्णमदनविकारेति द्विधा। एतानि विशेषणानि एकैकान्येव सुग्धाया बोध्यानि, रतौ वामा सुरते प्रतिकूला, "सकम्पा चुम्बते वक्त्रं हरत्येषोपगूहिता । परावृत्य चिरं तल्प त्रास्ते रन्तुञ्च वाञ्छति॥" इत्युक्तदिशा रतौ वामात्वमवघेयम्। माने मृदुः प्ररायकोपेऽपि कोमला न तु मध्यादिवत्तीदण स्वभावा। "अन्यां निषेवमाणेऽपि यदि कुप्यति सा प्रिये। रोदित्यस्याग्रतःस्वल्पभनुनीता च तुष्यति ॥" इत्युक्तदिशा माने मादवमवधेयम्। समधिकलजावती चेति पञ्चविधत्वं मुग्धायाः क्रमेशोदाहरसप्रदर्शनेन ग्रन्थकारस्यैवाभिप्रेतम्। एतेन लक्षणगर्भा मुग्धाया विभागा: प्रदर्शिताः। नामानुरूपाएयेव लक्षणानि बोध्यानि। अरत्र अक्करितानङ्गवन्नायिकात्वं मुग्धात्वमिति मुग्धायाः सामान्यलक्षणं बोध्यम्। (८२) प्रथमावतीर्णयौवनामुदाहरति-मध्यस्येति। नूतनं यदस्या मनोराज्यं मनस्याधिपत्यं तत्राभिषिक्तं कन्दर्पे परिवीच्य सुभ्रुवः सुन्दरभ्रयुगशालिन्या नायि- काया अज्ञानि कर्तृशि, परस्परं निलुठनं परस्परवस्त्वपहरणं विदघते कुर्वन्तीव राज्ः प्रथमाधिपत्यदिनेSराजके राज्ये प्रजाः हर्षेण परस्परं द्रव्यं लुठन्तीदि व्यवहारः। तद्दशयति-मध्यस्येति। जघनं कर्तृ, शैशवे मध्यस्य कटिदेशस्य प्रथिमानं स्थूलत्वमेति प्राप्नोति यौवने च मध्यभागे या विशालतासीत्सा जघनेन लुरिठता तेन तद्विशालं जातम्, एवं जघने यत्कार्श्ये तन्मध्यभागेन लुषिठितं तेन स कृशो जात इति भावः । वक्षोजयोः कुचयोः मन्दता अल्पता कर्त्त्री, दूरमतिशयमुदरं याति प्राप्नोति, उदर- स्थौल्यं निर्लुरिठतं सत् कुचयोर्जातम्, कुचयोश्च कार्श्यमुदर इति भाव: । तथा रोमलतिका रोमश्रेणी नेत्रयोरार्जवं शैशवकालिकसरलतां धावति प्राप्नोति रोमलता कौटिल्यं नेत्रयो: संगतम्, नेत्रयोः सारल्यं रोमलतायामिति भावः। अत्र जघनस्थूल- तादिप्राप्तथारम्भवर्ानेन प्रथमावतीर्णयौवनात्वं द्ोतितम्। शार्दूलविक्रीडितं छन्दः। तल्लक्षणं तु "सूर्य्याश्वैर्मसजस्तताः सगुरुवः शाद्र्दूंलविक्रीडितम्"। इति।

नायिकाभेदनिरूपणम्]· लक्ष्मीविराजितः।

प्रथमावतीर्णिमद्नविकारा यथा मम प्रभावतीपरिणये- (८३) दत्ते सालसमन्थरं भुवि पदं, निर्याति नान्तःपुरात्, नोददामं हसति, क्षणात्कलयते ह्ीयन्त्रणां कामपि, किंचिन्भ्ावगभीरवक्रिमलवस्पृष्टं मनाग्भाषते, सभ्रूभङ्गमुदीक्षते प्रियकथामुल्लापयन्तीं सखीम॥ रतौ वामा यथा- (c४) 'दृध्टा दृष्टिमधो ददाति, कुरुते नालापमाभाषिता, शय्यायां परिवृत्त्य तिष्ठति, बलादालिङ्गिता वेपते। निर्यान्तीषु सखीषु वासमवनाननिर्गन्तुमेवेहते, जाता वामतयैव संप्रति मम ग्रीत्यै नवोढा म्रिया॥'

(८३) एवं प्रथमावतीर्णयौवनात्वमुदाहृत्य प्रथमावतीर्णमदन विकारामुदाह- रति-दत्त इति। सा प्रभावती भुवि पृथिवीतले अलसवन्मन्थरं मंदं च यद्वा सालसं मन्थरं च यथास्यात्तथा पदं चरं दत्तेऽपयति अरन्तःपुरात् न निर्य्याति न निर्गच्छुति। उद्दाममुत्कटं न हसति क्षणात् प्रतिक्षणं कामप्यनिवेचनीयां हीय- न्त्रणां हियो लज्जायाः यन्त्रणां बन्धनता तथोक्तामू, कलयते अनुभवति प्रकाश- यति वा किश्चिद्भावेन केनापि निगूढ़ाप्रियेए गभीरं दुरवगाहं वक्रिम्णा कुटिलतया लवमल्पत्वं स्पृष्टं यथास्यात्तथा मनाक शनैः किञ्ञिदल्पं भाषते तथा प्रियस्य पत्युः कथा प्रसङ्गम् उल्लासयन्ती प्रस्तुवन्तों सखी सभ्रूभङ्गं यथास्यात्तथा उदीक्षते मुखमु- न्नमय्य पश्यति। अत्राङ्करितस्यापि कामस्य तत्समयाधिकलज्जया हीयन्त्रामित्य- नेन अन्तर्धानसूचनात् प्रियकथोत्थापनात् सभ्रूभज्ञावलोकनेन कामाभिलाषसूचना- च्चास्याः प्रथमावतीर्णमदनविकारत्वमभ्युपगन्तव्यम्। उक्त छन्दः। (८४) रतौ वामामुदाहरति-दष्टा दवष्टमिति। नवोढ़ाया वृत्तं सख्ये कथयत उक्तिरियम्। नवोढ़ा नव परिणीता प्रिया मया दष्टा अवलोकिता सत्येव दृष्टिम् अधो ददाति अर्पयति, आमाषिता आलपिता सती आलापं न कुरुते शय्यायां परिवृत्य मद्दिशि पृष्ठं कृत्वा तिष्ठति न तु शेते इत्यर्थः । मया बलादालिङ्गिताश्लेषिता सती वेपते कम्पते सखीषु वासभवनात् निर्य्यान्तीषु निस्सरन्तीषु सतीषु निर्गन्तुमेव ईहते चेष्टते सखीः विहाय तत्रैकाकिनी स्थातुं नामिलषतीति भावः। इत्थञ्ज वामतयैव सुरतौ प्रतिकूलाचरणावत्तयैव प्रतिकूलम्वभावतयेव सम्प्रति नवसंगमे मम प्रीत्यै प्रमोदाय जाता, अतीव कौतुकोत्पादनादिति भावः। अत्रेदं रहस्यम्-अभिनवस- मागमे वध्वाः प्रतिकूलवर्त्तित्वमेव नितरां भूषणाम् अन्यथा गौरवराहित्येन दौःशी- ल्यमापद्येत। रतौ वामत्वमत्र स्फुटमेव। उक्तं छन्दः।

१६० साहित्यदपण :- [तृतीयपरिच्छेदे

माने मृदुर्यथा- (८५) 'सा पत्युः प्रथमापराधसमये सख्योगदेशं विना नो जानाति सविभ्रमाङ्गवलनावक्रोक्तिसंसूचनम्। स्वच्छरच्छकपोलमूलगलितैः पर्यस्तनेत्रोत्पला बाला केवललेव रोदिति लुठल्लोलालकैरशुभिः॥ समधिकलज्जावती यथा- (८६) 'दत्ते सालसमन्थरम्-'इत्यत्र (१५९ पृ.) इलोके। (<७) अत्र समधिकलज्जावतीत्वेनापि लब्धाया रतिवामताया

(८५) माने मृदुरुदाहरति-सा पत्युरिति। अमरुशतके अल्पमानायाः क्रिया सखीं प्रति कथयन्त्याः सख्या उक्तिरियम्। सख्योपदेशं सख्येन सौहार्द्वेन कृतमुपदेशम्। अथवा सख्येति हेत्वर्थतृतीयान्तं पदम् तेन सख्या कृतमुपदेशमित्यर्थः। तं विना सा बाला पत्युः अपराघोऽन्यनायिका सम्भोगरूपः प्राथमिकतज्ज्ञानसमये, सविभ्रमं सविलासं यथास्यात्तथा अङ्गस्य भ्रुक्कुख्यादेः वलना स्वाभिप्रायाविष्करणाय वालनं वक्रीकरगम्, याश्च वक्रोक्तयः कुटिलभाषणानि ताभि: संसूचनमपराधज्ञापनं यतो नो जानाति स्वयं न वेत्ति ततः स्वच्छैरतिनिर्मलैः अच्छयोर्निर्मलयोः कपोलयोः गएड- योः मूलादुपरिभागात् गलितैः निःसृतैः, लुठल्लोलालकैः लुठन्तः परिवर्त्तमानाः लोलाश्चञ्चला अलकाश्चरणकुन्तला येषु तानि तैः अभ्रुमिर्वाष्पैः पर्यस्ते चपले व्या- कुले वा नेत्रोलले यस्याः सा तथोक्ता सती केवलं रोदित्येव रोदनमेव करोति न तु भ्रुकुटिबन्धादिकं किञ्चिदुपायं जानातीत्यर्थः, मुग्धा तूपदेशं विना न किञ्चिजा- नातीति भावः । अत्र सविभ्रमाङ्गवलनेत्यनेन शय्याविरहो बोध्यते अञ्जनपत्र- रचनाव्यपगमादश्रुकपोलयोः स्वच्छता तेन रोदनाधिक्यम्, उत्तानशयनान्मूलेन- गलनम्। एकशय्याशयनेनेवालकानामश्रुलुएठनं सम्भवति। अश्रुभि: इतीत्थं भूत- लक्षणे तृतीया। अश्रुज्ञाप्यं विशिष्टं वा केवलं रोदनमेव करोतीति भावः। नायकः शठः प्रतीयमानविप्रलम्भशङ्गारः पति प्रति च रूदमव्यवहारमपहाय केवलं रोदनाद- स्या मानेSपि मदुत्वं बोध्यम्। उक्तं छन्दः। (८६) समधिकलजावतीमुदाहरति-दत्ते इति। "कचिदन्योन्यसाकर्यादासां लक्ष्येषु दृश्यते" इत्यग्रे वच््यमाणत्वात् "दत्ते सालसमन्थरम्" इत्यादि श्लोकप्रति- पादितनायिकायाः प्रथमावतीएमदनविकारवत्वं समधिकलज्जावतीरूपत्वञ्च स्वीकृत- मित्यभ्युपगन्तव्यम्। (<७) ननु समधिकलज्जावती तावत् रतौ प्रतिकूला भवतीति 'रतौ वामा'- इत्यनेनैव गतार्थत्वात् समधिकलज्जावती इति पृथगुपादानं किमर्थमित्यत आ्राह-अत्रेति

नायिकाभेदनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:। १६१

विच्छित्तिविशेषवत्तया पुनः कथनम्। अथ मध्या- (८८) मध्या विचित्रसुरता प्ररूढस्मरयौवना। ईषत्प्रगल्भवचना मध्यमव्रीडिता मता ॥५९॥ विचित्रसुरता यथा- (८२) 'कान्ते तथा कथमपि प्रथित मृगाक्ष्या चातुर्यमुद्धतमनोभवया रतेषु। तत्कूजितान्यनुवदन्भिरनेकवारं शिष्यायितं गृहकपोतशतैर्यथास्याः।' लब्धाया गतार्थायाः। विच्छित्तिविशेषवत्तया वैचित्र्यविशेषसंपादकत्वेन। ननु समधिकलज्जावतीत्वेनेत्यत्र पुंवन्भावः कथन्नेति चेत् १ मैवम् नायिकाविशेषस्य संज्ञा- लात्। "संज्ञापूरययोश्च" इति निषेधेन पुंवन्दावाभावात्। (८८) एवं मुग्धालक्षणोदाहरणं प्रदर्श्य मध्यामपि तथव दर्शयति-मध्येति । मुग्धापेक्षया किञ्ञिदधिकानङ्गादिमत्वं मध्याया सामान्यलक्षणम्। एषापि पश्च- विधेति तथाविधमेव वृत्तावुदाहरराप्रदर्शनादवग्यते। तथाहि विचित्रसुरता विचि- त्रमनन्यसदृश सुरतं विहारविशेषो यस्याः सा तादृशी प्ररूढ़त्मरा, प्ररूढ़यौवना, ईषत्प्रगल्मवचना, मध्यमव्रीडिता चेति। एवञ्च अत्रापि स्मरश्च यौवनञ्चेति स्मरयौवने प्ररूड़े अत्यथ सुग्धापेक्षया अतिरेकेशोतपन्ने स्मरयौवने यस्याः सा तथोक्ता समासेऽपि प्ररूढस्मरा प्ररूढ़यौवनेति विशेषखद्वयं मध्याया इति बोध्यम्। ईषत्प्रगल्भमनतिधृष्ट वचनं यस्याः सा । मध्यमं व्रीड़ितं लज्जा यस्याः सा। (८६) विचित्रसुरतामुदाहरति-कान्त इति। शृङ्गारतिलकस्थपद्यमिदम्। उद्धतमनोभवया उद्धतः उत्कटः मनोभवः कन्दर्पो यस्यास्तया मृगाच्या हरिएलोच- नया रतेषु बहुतररतिक्रीड़ासु सुरतव्यतिरेकेषु चित्तपरिस्पन्देन रमणद्रतम्। बहुवच- नञ्चात्र कपोतानां चिराध्ययनलाभाय अन्यथा तादृशी शिष्यता भज्येत। कान्ते पत्यौ पति प्रतीत्यर्थः कथमपि महता व्यवसायेन तथा चातुर्य्ये सुरतसंगरवैदग्ध्यं प्रथितं प्रकटितं यथास्थाः तानि विविधभङ्गिवैलच्येण प्रथितानि एतेन ग्राह्यत्वं सूचितम्, कृजितानि रमणकालीना व्यक्तशब्दान् अनेकवारमसकृत् अनुवदन्भिः कृजनाव्यहितो- त्तरकालमनुकुर्वद्धि: सद्भिः गृहकपोतशतैः गृहपालितपारावतगणः शिष्यायितम् अन्तेवासिवदाचरितम्, यथा शिष्या गुरुवचनमाकरार्य तदनुकुर्वन्ति तथा गृहकपोता अपि नायिकाया रमणकालीनाव्यक्तशब्दान्निशम्य तानेनकवारमनुचक्रुरित्यर्थः। सुरते च कएठे नायिकया पारावतवद्ध्वनयः उच्चारिताः पारावतैश्च तदनुवाद: कृत इति समुच्चयार्थो बोध्यः। वसन्ततिलक तह्लक्षणं तूक्त प्रागेव। (१५३ पृ०)

१६२ साहित्यदर्पण :- [तृतीयपरिच्छेदे

(९०) प्ररूढस्मरा यथात्रैवोदाहरणे। प्ररूढयावना यथा मम- (९१) 'नेत्रे खञ्जनगञ्जने, सरसिजप्रत्यार्थ पाणिद्वयं, वक्षोजौ करिकुम्भविभ्रमकरीमत्युन्नति गच्छतः। कान्तिः काश्चनचम्पकप्रतिनिधिर्वाणी सुधास्यन्दिनी, स्मेरेन्दीवरदामसोदरवपुस्तस्या: कटाक्षच्छटा।।' (९२) एवमन्यत्रापि।

(ह०) प्ररूढ़स्मरेति। अत्रैवोदाहररो "कान्ते तथा" इत्याद्युक्तपद्ये उद्धत- मनोभवयेत्यनेन सुग्धापेक्षयाधिकेन स्मरोत्पत्तिवर्णनात् व्यक्ता नायिका अरूढ़स्मरापि भवितुं शक्यत इत्यर्थः। एवञ्चात्र विचित्रसुरताप्ररूढ़स्मरयोः साङ्कर्य्यमुदाहरणाम्। किन्तु सुरतवैचित्र्याभावे प्ररूढ़स्मराया असङ्कीरामुदाहररां बोध्यम्। यथा- "निद्रानिवृतावुदिते द्युरत्ने सखीजने द्वारपदं प्रयाते। श्लथीकृताश्लेषरसे भुजङ्गे चचाल नालिङ्वनतोऽड्ना सा ॥ इति। भुजङ्गे कामके। (६१) प्ररूढ़यौवनामुदाहरति-नेत्रे इति । कस्याश्चिन्नायिकायाः वर्णनमिदम्। तस्याः रमएयाः नेत्रे चक्तुषी खञ्जनानां तदाख्यपत्िणां गञ्जने पराभवकारिणी त- तोऽपि सुन्दरे इत्यर्थः, पाशिद्वयं करतलद्वयं सरसिजप्रत्यर्थि पद्मप्रतिद्वंद्वि ताभ्यां सादृश्यलाभः वक्षोजौ कुचौ करिकुम्भयोः विशिष्टभ्रमं करोति या पूर्णसादृश्यात् विशे षभ्रमजनिका ताम् अत्युन्नतिम् अत्यन्तोन्नतत्वं गच्छतः प्राप्नुतः कान्तिर्देहच्छवि: काञ्चनचम्पकयोः कनकचम्पककुसुमप्रभयोः प्रतिनिधि: तुल्या वाणी वचनं सुधास्य- न्दिनी पीयूषवर्षिणी कटाक्षच्छटा कुटिलदृष्टिधारा स्मेरस्य प्रफुल्लस्य इन्दीवरदाम्नः कुवलयमालायाः सोदरं सदशं वपुः स्वरूपं यस्याः सा तथोका। अत्र स्मरक्रिया- नुक्त्या प्रथमावतीरायौवनापेक्षया अस्याः स्तनोन्नतिप्रभृत्यतिरेकात् यौवनस्यैव प्ररूढ़तवम् । शार्दूलविक्रोडितं छन्दः। तल्लक्षणं तूक्तमेव (१५८ पृ०) (६२) एवमिति। एव लक्षणानुसारेण अन्यत्रापि अन्ययोरपि ईषत्प्रगल्भ- वचनामध्यमब्रीड़ितयोः उदाहरसामूह्यमिति शेषः। यथा 'दीर्घाक्षंशरदिन्दु' इत्यादौ बोध्यम्। अन्यदप्यु दाहरणं यथा- "सुभग ! कुरवकस्त्वं किं ममालिङ्गनोत्कः किमु मुखमदिरेच्छुः केसरो नो हृदिस्थः । त्वयि नियतमशोके युज्यते पादघातः प्रियमिति परिहासात् पेशलं काचिदूचे ॥" "किञ्चिदाकुञ्चयत्यास्यं मन्दहासातिसुन्दरम् । दरमुद्रितनेत्रान्ता चुम्बतीशे नितम्विनी ॥"

नायिकाभेदनिरूपणम्] लक्ष्मीविराजितः । १६३

अथ प्रगल्भा - (९३) स्मरान्धा गाढतारुण्या समस्तरतकोविदा। भावोन्नता दरव्रीडा प्रगल्भाक्रान्तनायका॥ ६० ॥ स्मरान्धा यथा- (१४) 'धन्यासि या कथयसि प्रियसंगमेऽपि विश्रब्धचाटुकशतानि रतान्तरेषु। नीवीं प्रति प्रणिहिते तु करे प्रियेण सख्य: शपामि यदि किंचिदपि स्मरामि(क)।।' (६३) प्रगल्भां लक्षयति-स्मरान्धेति। अत्यधिकस्मरादिमत्वं प्रगल्भाया लक्षणाम्। तत्र स्मरो मदनस्तेनान्धा लक्षणया अन्धसदशी स्थानास्थानसमयासमयादि समीक्षणासमर्था गाढतारुएया समग्रावतीर्णयौवना समस्तरतकोविदा सर्वविधसुरता- भिज्ञा "सन् सुधीः कोविदो वुधः" इत्यमरः, भावोन्नता भावैर्भ्रभङ्गाद्यनुभावैः उन्नता लब्घप्रकर्षा दरव्रीड़ा समधिकलज्जाहीनेत्यर्थः तेन स्वल्पत्रीड़त्वेऽपि दरब्रीड़त्वं बोध्यमिति ग्रन्थकृतोऽभिप्रायः। आरक्रान्तनायका रमणायाबद्धवल्लभा, एवं षड़िव- घेयं प्रगल्भा भवतीति श्ञेयम्। (६४) स्मरान्धानायिकामुदाहरति-धन्यासीति। विज्जकायाः पद्यम्। सखिषु मध्ये एकया नायिकया कथितम्-"मया रतिकाले बहूनि चाटुवचांसि पत्यौ कथ्यन्ते" ता रसानिविष्टां प्रतिपादयितुं तत्कालेSत्यन्तरसाविष्टत्वमात्मनः द्योतयन्ती काचित्सोल्लुएठमाह-धन्यासीति। हेसखि ! या त्वं प्रियसङ्गमेऽपि रतान्तरेषु अत्यन्तरसावेशयोग्येषु रतमध्येषु यद्वा विस्नब्धानां विश्वासयुक्तानां चाटुकानां प्रियवाक्यानां शतानि संस्मृत्याधुना प्रका- शयसि अतस्त्वं धन्यासि । प्रथमतः विलक्षणानन्दमन्थरतया तत्कथनमशक्यम्, तत्रापि रते तत्रापि नादौ न चान्ते किन्तु मध्ये तस्य च पुनरिदानीं स्मरणमिति महदाश्चर्यभूतं तव सावधानत्वमिति भावः । भोः सख्यः प्रियेण नीवीं नाभितलव- सनग्रन्थि प्रति करे हस्ते प्रणिहिते तन्मोचनाय व्यापारिते सति यदि किञ्चिदपि स्मरामि तदा शपामि भवतीनां शपथो न किञ्चिदपि स्मरामीत्यर्थः । कि पुनस्ता- दृशवाक्यमित्यपि शब्दार्थः । अत्र च रतकालेऽपि विषयान्तरवेदनेन रागस्य (क) अस्यव श्रोकस्य छायाभूत: रुद्रकविकश्लोक :- धन्याल्ता सखि "योषितः प्रियतमे ? सर्वाङ्गलग्नेऽपि या, प्रागल्भ्यं प्रथयन्ति मोहनविधावालस्व्य धर्य्य महत्। अस्माकं तु तदीयपाणिकमलेऽप्युन्मोचयत्यंश्रुकं कोडयं का वयमत्र कि न सुरतं नैव स्मृतिर्जायते॥" इति ॥

१६४ साहित्यदर्पण :- [तृतीयपरिच्छेदे

गाढतारुण्या यथा- (९५) 'अत्युन्नतस्तनमुरो नयने सुदीर्घे, वक्रे सृवावतितरां, वचनं ततोऽपि। मध्योऽधिकं तनु, रनूनगुरुर्नितम्बो मन्दा गतिः किमपि चाद्सुतयौवनायाः॥' समस्तरतकोविदा यथा- (९६) 'कचित्ताम्वूलाक्तः क्वचिदगरुपङ्गाङ्कमलिनः क्वचिच्चूर्णोद्वारी क्वचिदपि च सालक्ककपदः। कृत्रिमताभावेदयता चाटुकथनेन त्वमधन्येति व्यज्यते। तथोत्तरार्द्वेन प्रियकर- स्पर्शमात्रेया सम्मोहानन्दमन्थरत्वेनाकृत्निमरागातिशयं विषयान्तरानुभावाभावं च सूचयताहं धन्येति प्रतीयते। पूर्व साकूतोक्तावेकस्याः सम्बोध्यत्वादेकवचनं धन्येति। ततः स्वोत्कर्षकथने बह्वीनामवधानाय सख्य इति बह्ीनां सम्बोधनम्। अत्र च नीवीं प्रति करप्रसिधानमात्रमेव स्मरातिशयेन संज्ञाहीनप्रायत्वादियं वक्ती नायिका स्मरान्वा प्रतीयते। यद्यपि शपामीत्यत्र ("शप उपालम्भने" ) :इति वार्त्तिकेनात्मनेपदं प्राप्नोति तथापि शपथकरणाप्रकाशनविवक्षाभावान्न तत्प्रवृत्ति- रिति ध्येयम्। बसन्ततिलकं छन्दः-तल्लक्षएं तूक्तं प्रागेव (१५३ पृ०) (६५) गाढतारुरयामुदाहरति-अत्युन्नतेति। अद्भुतयौवनायाः उद्दामयौ- वनायाः अस्या: रमएया उरो वक्षः अत्युन्नतौ स्तनौ यत्र तत्तथोक्तम् नयने लोचने सुदीर्घे भ्रुवौ वक्रे कुटिले वचनं वाक्यं ततोऽपि भ्रूम्यामपि अतितरामत्यर्थ वक्रमि- त्यर्थः । मध्यः कटिदेशः अधिकं तनुः ततीवकृशः नितम्बः त्रनूनगुरुः अतिस्थूल: गतिश्च किमप्यनिर्वचनीया मन्दा मन्थरा। नायिकेयमत्युन्नतस्तनत्वात् अनूनगुरु- नित्बत्वाच्च गाढ़तारुएया। उकं छन्दः । (६६) समस्तरतकोविदामुदाहरति-कवचिदिति। प्रच्छदपटः शय्यावरण- वस्त्रम्, सर्वावस्थं न्युब्जोत्तानान्यवस्थीयं स्त्रिया रतं रति कथयति सूचयति। पटः कीहशः १ क्वचित् नायकस्कन्धस्थापनदेशे ताम्बूलाक्तः ताम्बूलरसरज्जितः नायकोपरि न्युब्जभावेन पतनात् तच्चुम्बनसमये च विवृतवदनायास्ताम्बूलरसप्रच्युतिसम्भवा- तेन विपरीतरतिरत्र द्योतिता।क्चित्कसि्मिश्चिदंशे अगुरुपङ्कस्य कुचलिसकालागुरु- द्रवस्य अक्केन चिह्नेन मलिनः। एतेन नायकं पृष्ठे कृत्वा विहिता रतिः सूचिता, यतो हि तदैव प्रच्छदपटे कुचयोलगता सम्भवात्। क्वचित् कस्मिन्नपि भागे चूर्णानि कुचलिप्तशुष्कचन्दनधूलयस्तत्सौरभिमित्यर्थः उद्विरति निष्ठीवति प्रकटयतीति वेति चूर्णोद्गारी। नायकोरुपरि नायिकोरुसंघषेण तदधोलिपचन्दनच्यवनसम्भवादुपविश्य विहिता रतिरेतेन सूचिता। कचिदपि च प्रदेशे सालककानि लाक्षारसयुक्तानि

नायिकाभेदनिरूपणम्] लक्ष्मोविराज्जित: :

वलीभङ्गाभोगैरलकपतितैः शीर्णकुसुमैः स्त्रियाः सर्वावस्थं कथयति रतं प्रच्छदपटः ।' भावोन्नता यथा- (९७) 'मधुरवचनैः सभ्रूभङ्गै: कृताङगुलितर्जनै

असकृदसकृत्स्फारस्फारैरपाङ्गविलोकितै- स्त्रिभुवनजये सा पञ्चेषोः करोति सहायताम्॥' स्वल्पव्रीडा यथा- (१८) 'धन्यासि या कथयसि-' इत्यत्रैव (१६३ पृ०) पदानि पदतलाङ्कानि यत्र सः। शय्यास्तरणवस्त्रे पादतलचिह्वपतनेन दएडायमानया विहिता रतिरनेन सूचिता। वलीभिस्त्रीवलीभिः कृता ये भङ्गा निम्नत्वानि तेषामा- भोगः परिपूर्णताभिः, त्रिवलीलेपचिह्नपतनेन पार्श्वशयितया विहिता रतिरनेन सूचिता। अलकेभ्यश्चूर्यकुन्तलेभ्यः पतितैः स्खलितैः संघर्गाद्विच्युतैरिति भावः । शीर्णाकुसुमैः उपमद्दितपुष्पैश्चोपलत्तितः। समस्तरतकोविदा चेयं स्पष्टा, विचित्रसुरता- यास्त्वेतादृशविमर्दाभावादस्यास्ततो भेद: । शादुर्दूलविक्रीड़ितं छन्दः। तल्लक्रं तूक्तमेव (१५८ पृ०) (६७) भावोन्नतामुदाहरति-मधुरवचनैरिति। शङ्गारतिलकस्येदं पद्यम्। सा नायिका सभ्रूभङ्गै: भ्रविलाससहितैः मधुरवच नैःमनोहरवाक्यैः,कृतानि अङ्डलीनां तर्जनानि भङ्गीविशेषा यत्र तैः, रभसचरितैः वेगकृतैः महोत्सवस्य बन्धुभिः सहायेः जनकै; यूनां नयनानन्दकरैरित्यर्थः, अङ्गन्यासैः अ्रङ्गवित्तेपैःअसकृदसकृत् मुहुमुंहुः स्फारस्फारैः अतिदीर्घैः अपाङ्गविलोकितः कुटिलकटाकनिरीक्षसैः पञ्चेषोः कामस्य कामस्य पञ्चेषवस्तु- "उन्मादनस्तापनश्च शोषएस्तम्भनस्तथा। सम्मोहनश्र कामस्य पञ्चबाणाः प्रकीर्तिताः ॥" इत्युक्तप्रकारा बोध्याः। त्रिभुवनविजये सहायतां साहाय्यं करोति विदधाति। त्रिभुवनवर्तिनाम् एतादृशभावप्रदर्शनेनैव कामाधीनभृतत्वादिति भावः। अ्रत्रान्य युवतीभ्यो भ्रूभङ्गाद्यनुभावरुत्कर्षप्राप्तत्वादियं भावोन्नतेत्यवगन्तव्यम्। हरिणी च्छन्दः "हरिणीन्सौ म्नो स्लौ गृतुसमुद्रऋृषयः" इति लक्षणात्। (९८) स्वल्पत्रीड़ामुदाहरति-धन्यासीति। सखीसमुदाये आरत्मनो रतिकालीनावस्थायाः स्पष्टप्रतिपादनात् "धन्यासि ये" त्यादिपद्यस्य वक्त्रीनायिका स्वल्पन्रीड़ारूपाऽपीति भावः। एवञ्च स्मरान्धादरव्रीड़योः सङ्गीणरूपेयमिति ध्येयम। वस्तुतस्तु अनात्पाया अपि व्रीड़ाया अप्रतीतेः नेदमुदाहरएं युक्त किन्तु- २२ सा०

१६६ साहित्यदर्पण :- [ तृतीयपरिच्छेदे

आक्रान्तनायका यथा- (९९) स्वामिन्भङ्गुरयालकं, सतिलकं भालं विलासिन्कुरु, प्राणेश त्रुटितं पयाधरतटे हार पुनर्योजय। इत्युक्त्वा सुरतावसानसमये सम्पूर्णचन्द्रानना स्पृष्टा तेन तथैव जातपुलका प्राप्ता पुनर्मोहन म्।' मध्याप्रगल्मयोर्भेदान्तराण्याह- ('०0) ते धीरा चाप्यधीरा च धीराधीरेति षड्विधे। (१) ते मध्याप्रगल्भे। "शूलिनः करतलद्ूयेन सा संनिरुध्य नयने हृतांशुका। तस्य पश्यति ललाटलोचने मोघयत्नविधुरा रहस्यभूत्।" इत्येव स्वल्पव्रीड़ोदाहरगम्। अत्र पार्वतीशूलिनोर्नयने इत्यन्वयः । (६६) आक्रान्तः सुरतानन्दानुभावनेन स्वायत्तीकृतो नायको यया सा तादशी- प्रगल्मानायिकेत्यर्थः। तामुदाहरति-स्वामिन्निति। शृङ्गारतिलके कस्या अ्रपि स्वात्मनि नितान्तमनुरक्त नायकं प्रत्युक्तिरियम्। सम्पूंचन्द्रानना सम्पूराचन्द्र इव आननं सुखं यस्याः सा तथोक्ता कामिनी सुरतावसानसमये हे स्वामिन् ? अलकं मदीयं स्खलितचूर्णकुन्तलं भड्डरय भङ्गीयुक्तं कुरु तवैव रमरासङ्गर्षेण स्खलनात् पुनरपि पूर्वत् संयमयेति भाव:, रतौ भङ्गराणामलकानां विकीर्णत्वात् पुनर्भद्ुरीकरणाय प्रेरखा। हे विलासिन् ! मदीय ललाटं,सतिलकं तिलकसंयुक्तं कुरु तवैव ललाटमर्द्देन तिलकप्रोञ्छनात्पुनरपि पूर्ववत् तिलकमङ्कयेति भावः। हे प्रारोश ! त्रुटितं छिनं हारं पयोधरतटे कुचप्रदेशे तवैव विमर्द्देन त्रुटितत्वात् पुनर्योजय संमिश्रय, इत्युक्त्वा स्थीयमाना सा तेन स्वामिना तथैवोक्तप्रकारेए तेयु स्थानेषु स्पृष्टा अत एव जातमुत्पन्नं पुलको रोमाञ्चो यस्याः सा पुनर्मोहनम् सुरत- सुखादिज्ञानं प्राप्ता लब्घा सुरतामोदेन विषयान्तरज्ञानहीना सती पुनरपि रतौ प्रव्ृ- त्तेति भावः। अत्र रतिखेदेन संज्ञाहीनस्य नायकस्य स्वामिन्नित्यादिनाज्ञाकरणादि- यमाक्रान्तनाथका। शाद्दूलविक्रीडितं छन्दः। तल्लक्षणं तूक्तमेव (१५८ पृ०) (१००) अथ सिंहावलोकनन्यायेन मध्याप्रगल्भयोरभेंदान्तराखि प्रतिपादयितु- माह-ते इति। ते मध्याप्रगल्भे प्रत्येकं धीरा च अधीरा च घीराधीरा च इतीत्थं षडिवधे षट्प्रकारिके भवतः । तथाहि यथा-मध्या त्रिप्रकारा-धीरा अधीरा धीराधीरा घ एवं प्रगल्भाऽपि त्रिप्रकारा-धीरा अधीरा धीराघीरा च। धीराधीरेत्यनेन क्वचित् धीरा घैर्यवती क्वचित् अधीरा अधैर्यवती च। (१) ननु मुग्घादीनां मध्ये मुग्धयोःभेदान्तरमनभिधाय मध्याप्रगल्मयोरेव कथं धीरेत्यादिना भेदो निरुपित इत्याशक्कां मनसिं निधायाह-ते मध्याम्रगल्भे इति।

नायिकाभेदनिरूपणम्] लक्ष्मीविरानितः । १६७

तत्र- (२)प्रियं सोत्प्रासवक्रोक्त्या मध्या धीरा दहेद्ुषा ॥ ६१ ॥ धीराधीरा तु रुदितैरधीरा परुषोक्तिमिः। तत्र मध्या धीरा यथा- (३) 'तदवितथमवादी्यन्मम त्वं प्रियेति प्रियजनपरिभुक्तं यद्डुकूलं दधानः । मद्धिवसतिमागा: कामिनां मण्डनश्री- र्त्रजति हि सफलत्वं वल्लभालोकनेन।।' ते इति द्विवचनान्तत्वेन प्रक्रान्तानां सुग्धादीनां मध्ये दयोरेव ग्रहणो कर्त्तव्ये सन्निकृ- ष्टत्वात् तच्छदस्य पूर्वपरामर्शित्वाच्च मध्याप्रगल्मयोरेव ग्रहणं बोध्यम्। (२ ) प्रियमिति। मध्याधीरा रुषा अर्रन्यनायिकासक्तिप्रतीत्युतन्नक्रोधेन सो- तप्रासवक्रोक्त्या सपरिहासल्िष्टवचनेन प्रियं पति दहेत् सन्तापयेत्। मध्या धीरावीरा- तु रुषा रुदितैः रोदनैः प्रियं दहेत्। मध्या अधीरा तु रुषा परुपोक्तिमि: कटुवचनेः पियं दहेत्। एतानि तु आसां कार्याणि। लक्षणानि तु स्मितपूर्वकवक्रोकिद्वारापियस- न्तापोत्पादिका मध्याधीरा, क्न्दनद्वारा प्रियसन्तापोलादिका मध्यावीराधीरा कटुवच- नद्वारा प्रियसन्तापोत्पादिका मध्या अधीरेति। (३) तत्र मध्याधीरानुदाहरति-तदवितथमिति। माधकाव्ये अरन्यकामिन्याः सम्मोगं विधाय तदीयवसनं परिघाय समागते नायके नायिकाया उक्तिरियम्। त्वं मम प्रियेति यदवादीस्तदवितथम् सत्यम् परमार्थतस्तु-न वितथं मिथ्या यस्मात्तथो- क्म्, अत्यन्तमसत्यमित्यर्थः। एतदेव दशयति यदिति। यत् यस्मात्। प्रियजनेन उपनायिकया सपल्या वा परिभुक्तं परिहितं दुकूलं वस्त्रं दघानः वसानः सन् मद- घिवसति मम गृहमागा आगतोऽसि। नन्घेतावता कथं प्रियेत्युक्तेः सत्यत्वमत आह-कामिनामिति। कामिनां जनानां मएडनश्रीः मएडनेन भूषरोन कृता श्रीः शोभा: प्रियजनपरिभुक्त्तवस्त्रधारणामेवात्र मरडनश्रीः वल्लभा प्रिया तत्कर्तृकावलो- कनेन सफलत्वं व्रजति प्राप्नोति। अत्र अवितथमिति मिथ्या यत् यस्मात् मम ता- पाय प्रतिनायिकापरिहितवस्त्रं परिधाय मम गेहमागाः, यद्यहं ते प्रिया स्यां तदा, मत्तापजनकं कर्म न कुर्य्या एतावत्सतां मएडनं न भवति, यदि तवैतन्मएडनं तदा तज्जन्यशोभायाः या प्रिया भवति तामेवावलोकय ममावलोकनया किं वा प्रयोजनमिति श्लेप एवात्र वक्रोक्तिर्बोध्या। स्मितपूर्वकवक्रोकतिद्वारा प्रियसन्तापो- त्पादनादियं नायिका मध्या धीरा। मालिनोच्छन्दः, "ननमययुतेयं मालिनी भोगि- लोकैरिति लक्षणात्।

१६८ साहित्यदर्पण :- [तृतीयपरिच्छेदे

मध्यैव धीराधीरा यथा- (४) 'वाले, नाथ, विसुश्च मानिनि रुषं, रोषान्मया किं कृतं, खेदोडस्माछु, न मेSपराध्यति भवान् सर्वेडपराधा मयि। तर्त्कि रोदिषि नहदेन वचसा, कस्याग्रता रुद्यते, नन्वेतन्मम2 का तवास्मि, दयता, नास्मीत्यतो रुद्यते।।' (५) इयमेवाधीरा यथा (६) 'सार्ध मनोरथशतैस्तव धूर्त कान्ता सैव स्थिता मनासि कृत्रिमहावरम्या। (४) मध्या वीराधीरामुदाहरति-वाले इति। अमरुशतके अन्यरमरयासक्त कामुकस्य तद्वृत्तान्तावबोधेन रुदत्या मानिन्याश्चोक्तिप्रत्युक्तिरूपश्लोकोऽयम्। हेवाले? इति कामुककृतं सम्बोधनम्। हे नाथ? इति नायिकाकृतं प्रतिसम्बोधनम्। हे मानि- नि ! रुषं क्रोधं विमुञ्च त्यज इति कामुकस्य सानुनयोक्तिः । मया रोषान् किं कृतमिति नायिकाया: स खेदोक्तिः, अस्मासु मयि खेद: कृत इत्यन्वयः इयमुक्तिर्नायकस्य प्रेमब्यञ्जिका। भवान् मे मह्यं न अरपराध्यति किन्तु सर्व एवापराधा मयि, अ्रतो रोषाभावेन त्वयि मे दुःखविधानमसम्भवमेवेति भावः। इति सखेदा कुटिला च नायिकाया प्रत्युक्तिः। तत्तदा यदि ममापराधो न तर्हि कस्मात् गद्गदेनास्फुटेन वच- सा वचनेन रोदिषि इति नायकस्योक्तिः । कस्य त्रग्रतो मया रुद्यत इति नायिका प्रत्युक्तिः। ननु मम अग्रतः एतद् रुद्यते नायकस्योक्तिः। अहं तव का अरस्मीति नायिकाया: निःसम्पकद्योतिका प्रत्युक्तिः । त्वं मम दयिता प्रियासि इति पूर्ववद्धि- द्यमानप्रेमबोधिका नायकस्योकिः। अहं न दयिता प्रेमपात्रमित्यर्थः त्वदासक्तिविष- यत्वाभावादिति भावः । इत्यतः कारणन्मया रुद्ते इत्यतिकष्टयुक्तनायिकायाः प्रत्युक्तिः। अत्र यथाक्रममुत्तरप्रदानात् धैर्य्ये रोदनाच्चाघैर्य्ये ज्ञातव्यम्। एवञ्च रोदनेन प्रियसन्तापोत्पादनात् मध्या धीरावीरेयम्। शादूलविकीड़ितं छन्दः। तल्ल तएंतूक्तमेव (१५८ पृ०) (५) इयमिति। इयमेव मध्यैवेत्यर्थः । (६) अथ तृतीयां मध्याऽधीरामुदाहरति-सार्द्धमिति। त्रन्यरमणीसम्भो- गानन्तरमागतं जातापराधं चरणापतितं कामुकं प्रति मानिन्याः कस्याश्चित् श्रधीर- मध्यायाः उक्तिरियम्। धू्त्तेति कान्तसम्बोधनम्, परप्रतारणचतुरेत्यर्थः। कृत्रिमेण स्वाभाविकेतरेण हावेन भावविशेषेण रम्या तव मनोहरा, अ्रनेन च स्वस्य स्वाभा- विकमेव मनोहरत्वं ध्वनितम्। सैव उपनायिकैव कान्ता मनोरथशतैः तवैव विवि- धसम्भोगाभिलाषैः सार्द्ध साकं तव मनसि स्थिता ततस्तव मनसि अरस्माकं मम कश्चिदपि तरवकाशः स्वल्पोपि अवस्थितिस्थानं न चास्ति तयैव कान्तया सर्वंतो

नायिकाभेदनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः । १६६

अस्माकमस्ति नहि कश्विदिहावकाश- स्तस्मात्कृतं चरणपातावेडम्वनाभि:।।2 (७) प्रगल्भा यदि धीरा स्याच्छन्नकोपाकृतिस्तदा ॥ ६२ ॥ उदास्ते सुरते तत्र दर्शयन्त्यादरान्बहिः । तन्न प्रिये। यथा- (८) 'एकत्रासनसंस्थितिः परिहता प्रत्युद्गमाद्दूरत- स्ताम्बूलानयनच्छलेन रभसान्लेषोऽपि संविप्नितः।

व्यापनादिति भाव: । तस्मात्कारणात् चरसपातविडम्बरनाभि: चरणपातेन विड़म्ब- नाभि: प्रतारणाभिः अरद्यपर्य्यन्तं यदपराद्धं तन्मर्षय इति यत्पादयोः पतित्वा मुहुः क्षमाप्रारथिवदनुकरोषि तेनेति भावः। कृतं व्यर्थम्, इत्थं प्रतारणां मा कुरु इति भावः । कृतं शब्दयोगे स्वार्थे तृतीया। अत्र परुषोक्तिद्वारा प्रियसन्तापोत्पादनादघीरेयम्। वसन्ततिलकंछन्दः । तल्लक्षणंतूक्तमेव (१५३ पृ०) उदाहरणन्तरं यथा- - "जातस्ते निशिजागरो ममपुनर्नेत्रामबुजे शोखिमा निष्पीतं भवता मधु प्रविततं व्याघूर्णितं मे मनः । भ्राम्यद्वङ्गने निकुञ्जभवने लब्धं त्वया श्रीफलं पञ्चेषुः पुनरेष मां हुतवहक्ूरेः शरैः कृन्तति॥ (७) त्रिविधरुपायाः प्रगल्भायाः पृथक पृथक स्वरूपेण त्रैविव्यमुपपिपादयिषुः प्रथमां धीरामेवोपपादयति-प्रगल्भेति।प्रगल्मानायिका यदि धीरा स्यात् तदा छन्ना कृत्रिमहासादिना संवृता कोपाकृतिः कोपसूचको सुखरागादिर्यस्याः सा तथा तन्र प्रिये वहिर्वाह्यान् नत्वान्तरान् आदरान् दशयन्ती प्रकटयन्ती सति रुषा क्रोधेन सुरते उदास्ते उदासीना अनुरागहीना भवति अनुत्सुका तिष्ठतीत्यर्थः । एतान्यस्याः कार्य्याणि प्रदर्शनात् धीराप्रगल्माया लक्षणञ्च छन्नकोपचिह्ना सती वहिरादरप्रद- शिनी सुरतोदासीना नायिका धीरप्रगल्भा। (८) घीराप्रगल्भानायिकामुदाहरति-एकत्रालनेति । अमरुशतकस्य पद्य- मिदम्। चतुरया नायिकया परनायिकासक्मागच्छन्तमालोक्येत्यव्याहार, दूरत एव प्रत्युद्गमात् अरभ्युत्थानात् एकत्रैकस्मिन्नासने आरसनसंस्थितिः उपवेशनसम्बन्धः परि- हता त्यक्ता, ताम्बूलानयनच्छलेन रभसा श्लेषोऽपि कान्तेन सहालिङ्गनमपि संवि- घ्नितः सम्यक प्रतिरुद्धम्। तथा त्रन्तिके कान्तस्य समीपे परिजनं सेवकं व्यापार-

१७० साहित्यदर्पण :- [तृतीयपरिच्छेदे

आलापोऽपि न मिश्रित: परिजनं व्यापारयन्त्यान्तिके कान्तं प्रत्युपचारतश्चतुरया कोप: कृतार्थीकृतः।' (१) धीराधीरा तु सोल्लुण्ठभाषितैः खेदयत्यसुम् ॥६॥॥ (१०) अमुं नाथकम् ! यथा मम- (११) अनलङ्कतोऽपि सुन्दर? हरास मनो मे थतः प्रसभम्। किं पुनरलङ्कगतत्स्वं सम्प्रति नखरक्षतस्तस्याः॥'

यन्त्या नियोजयन्त्या नायकपरिचर्य्यार्थ सव्यापारीकुर्वत्येत्यर्थः, आलापोऽपि न मिश्रितः नोत्तरेए युक्त: कृतः पुरुषान्तरसन्निधानात् लज्जयेव तरलापः सम्भापणं न कृत इत्यर्थः, इत्थं कान्तं नूतनागतं पति प्रति उपचारतः प्रीतिहेनुव्यापारान् विधाय कोप इति संभोगप्रतिरोव: कोपफलम्। तेनैव कान्तो वशीकृत इति भावः। कृतार्थी कृतः संवररोन तद्वञ्चनात् सार्थकीकृत इत्यर्थः। त्र्प्रनेनात्र सुरतौदा पीन्यमपि प्रदर्शितम्। अत एव धीरा प्रगल्भा चेयं नायिकावगन्तव्या। शार्दूलविक्रीड़ितं छन्दः। (१५८पृ०) (६) वीराधीरायाः प्रगल्भाया रुषात्वे स्वरूपं निरदिशति-धीराधीरोति। धीराधीरा तु प्रगल्मा रुषा सोल्लुएठभाषितैः प्रियवन्भासमानमप्रियं सोल्लुएठनम्। श्रवसमात्रतः प्रियवत् प्रतीयमानैरपि वस्तुतः कटुवचनैः अरमुं नायकं खेदयेत् सन्ता- पयेत्। पवश्च सोल्लुएठभापशद्वारा प्रियसन्तापोत्पादिका नायिका धीरांधीराप्रग ल्भेति लक्षणमवघेयम्। (१०) कारिकास्थकाठिन्याशं स्फोरयति-अमुमिति। ननु अमुमित्यस्थ- प्रक्रान्तत्वेन प्रियमिति कथनसुचितं न तु नायकमिति चेत् ? प्रतिपाद्यभेदाभावाद्दोपा भावो बोध्यः। (११) धीराधीरात्रगल्भामुदाहरति-अरनलङ्ककृत इति। अन्यनायिकानख- कषताङ्कितं नायकं प्रति नायिकाया उफिरियम्। हे सुन्दर! त्वं अनलंकृतोऽपि अ्रल- क्का रैरभूषितोऽपि यतो मे मम मनः प्रसभ बलात् हरसि आर्कर्पसि अतः सम्प्रति- तस्याः सपल्याः नखरक्षतैः सुरतकालीननखाघाताङ्कितैः "नखोऽस्त्रीनखरोऽस्त्रियाम्" इत्यमरः । अलडकृतो भूषितः सन् हरस्येवेत्यत्र कि पुनः किमुत वक्तव्यमित्यर्थः । ञत्र नखक्षतानामलङ्कारत्वासम्भवात् एतदुक्तेः कटुत्वस्थ अतिस्फुटत्वात् "तदवित- थमवादी" रित्यादिधीरमध्योदाहरणादस्य विशेप: । तत्र दुकूलस्यालङ्कारताया अपि सम्भवात्। कटुत्वस्फुटत्वादेव चास्याः प्रगल्भात्वं नतु मध्यमत्वम्। अ्रत्रोपगी- तिश्छन्दः।

नायिकाभेदनिरूपणम ] लक्ष्मीविराजित:।

(१२)तर्जयेत्ताडयेदन्या- अन्या अर्धारा। यथा-(१३) 'शोणं वीक्ष्य सुखं-' इत्यन् (१४०५ृ०)। अत्र च सर्वत्र 'रुषा' इत्यनुवर्तते। (१४) प्रत्येकं ता अपि द्विधा। कनिष्ठज्येष्ठरूपत्वान्नायकप्रणयं प्रति ॥ ६४ ॥ (१५) ता अनन्तरोक्ताः षड्भेदा नायिकाः। यथा- (१६) 'दष्द्रकासनसंस्थिते प्रियतमे पश्चादुपेत्यादरा- देकस्या नयने पिधाय विहितक्रीड़ानुबन्धच्छलः। (१२) ग्रगल्भाया अर्प्रधीरत्वे स्ववपं लक्षयति-तज्जयेदिति। अ्रन्या त्रधीरा प्रगल्भानायिका रुपा तर्जयेत् नायकं भर्त्सयेत ताड़येत् प्रहरेद्वा पादाघातादिना वा प्रियमिति शेषः । एतेन नायकस्य तर्जनताडनान्यतरविवायिनी नायिका अधीरा प्रगल्भा। (१३) उदाहरति-शोणमित्यादि । घृष्टनायकोदाहरणे व्याख्यातमिदम्। तत्र पादप्रहारकथनात्ताड़नम्। अत्र च सवेत्र एषु च सर्वेषु धीराधीरादिल्क्षणपञ्च- केषु "रुषा" इत्यनुवर्त्तते "प्रियं सोतासवक्रोक्त्या मध्याधीरादहेदुषा" इत्यत इति शेषो बोध्यः । अ्ररनेन च मध्याप्रगल्भयोर्धीरादिभेदाः मानाख्यविप्रलम्भशङ्गाररस एव न पुनरन्येषु रसेष्विति ध्वनितम्। (१४) एवं मध्याप्रगल्मयोः षड्भेदानुक्त्वैतेषामपि द्वैविध्यमिति प्रतिपादयति- प्रत्येकमिति । ताः पूर्वोक्ताः धीरादिषडि्वधा अपि मध्याप्रगल्भानायिकाः प्रत्येकं नायकप्रणायं प्रति नायकप्रीतिविषये कनिष्ठज्येष्ठरूपत्वात् नायकस्य यः कपट- प्रसयस्तं प्रति न्यूनाधिक्यादित्यर्थः । द्विघा भवन्ति। (१५) कारिकास्थकाठिन्याशं विवृणोति-ता इति। अनन्तरोक्ता पूर्वप्रति- पादिता: षड्भेदा वीरादिषड्विधाः। (१६) कनिष्ठज्येष्ठनायिकासुदाहरति-दृष्टवैकेति। अमरुशतकस्य पद्यमिद- म्। धूर्तत: परप्रतारणकुशलो नायकः प्रियतमे मार्य्यें पत्नीदयमित्यर्थः एकत्मिन् आसने संस्थिते उपविष्टे दृष्टा दूरतोऽवलोक्य आद्रात् स्वागमननिःशब्दत्वम्प्रति यत्नात् पश्चात् पृष्ठतः उपेत्य गत्वा विहितक्रीड़ानुबन्वच्छलः कृतक्रीड़ानुसारिकौतुकोषत्तिः, एकस्याः स्वल्पप्रणयनायिकायाः नयने लोचने पिधाय पाणिद्वयेनाच्छादय, ईपदल्पं यथा स्यात्तथा वक्रिता वक्रीकृता ग्रीवा येन स तथोक्तः सपुलकः सन्, प्रेम्णोल्लसन्मानसान् प्रेम्णा प्रशायेन उल्लसत् उत्फुल्लत् मानसं चेतो यस्यास्ताम् तथान्तर्यो हासस्ते न लसन्तौ

१७२ साहित्यदपण :- [ तृतीयपरिण्छेदे

ईषद्वक्ितकन्धरः सपुलकः प्रेमोल्लसन्मानसा- मन्तर्हासलसत्कपोलफलकां धूर्तोऽपरां चुम्बति॥' (१७)मध्या प्रगल्भयोर्भेदास्तस्माद्वादश कीर्तिता:। सुग्धा त्वेकैव तेन स्यु: स्वीयामेदास्त्रयोदश॥ ६५ ॥ नायिकाप्रतारणदृष्टनायकवैदन्व्यजन्यवहलानन्दोदयेन देदीप्यमानौ कपोलौ फल- काविव यस्यास्ताम् अपराम् अतिप्रसायिनीं भार्य्यां चुम्बति। अत्र चाद्या नायिका कनिष्ठा चुम्बनेन प्रतारसत्वात्, अपरा तु चुम्बनेन चरितार्थत्वात् ज्येष्। मध्या- प्रगल्माधीरादीनां लक्षणं यद्यपि किञ्चिदपि न घटते तथापि अ्रस्तित्वसम्भावनयैवोदा- हतम्। अत्र नायिकानुरागस्य न्यूनाधिकत्वं स्फुटमेव : शार्दूलविक्रीड़ितं छन्दः । तल्लक्षणंतूक्तमेव (१५८ ५ृ० ) (१७) एवं स्वकीयाभेदानुपपाद्य सन्देहदूरीकरणाय सिंहावलोकनन्यायेन तानुपपादियति-मध्येति। तस्मात् उपदर्शितलक्षणभेदादित्यर्थः मध्याप्रगल्भयो- द्वादशमेदा: कीर्ततिताः। पडद्वैगुएयात्दिति भावः। मुग्धा तु एकैव एकप्रकारैव तस्याः प्रथमावतीर्णमदनविकाराद्यमावादेकत्वम्, अत एव रुद्रकविनोक्तम्- "एकाकारा मता मुग्धा पुनभूश्च यतोऽनयोः । अतिसूक्ष्मतया भेदः कविभिन प्रदर्शिताः ॥" तेन हेतुना स्वीयाया: भेदास्त्रयोदश स्युः।अतर केचिदित्थं लक्षयन्ति, उदाहरन्ति च तथाहि- एते च धीरादिषड्भेदा द्विविवा: ज्येष्ठा कनिष्ठा च धीरा ज्येष्ठा कनिष्ठा च, तधीरा ज्येष्ठा कनिष्ठा च धीरा धीरा ज्येष्ठा कनिष्ठा च, परिणीतत्वे सति भ्त्तरधिक- स्नेहा ज्येष्ठा, परिणीतत्वे सति भर्त्तुन्यूनस्नेहा कनिष्ठा अधिकस्नेहासु न्यूनस्नेहासु च . परकीयासु सामान्यवनितासु च नातिव्यापिः परिणीतपदेन व्यावर्चनात्। तत्र धीराज्येष्ठाकनिष्ठा च यथा- "एकस्मिन् शयने सरोरु्हद्दशोविज्ञाय निद्रां तयो- रेकां पल्लविताऽवगुएठनपटामुत्कन्धरो दृष्टवान्। अन्यस्याः सविधं समेत्य निभृतं व्यालोकहस्ताङ्गलि- व्यापारैर्वसनञ्चपलयन् स्वापच्युति क्लृसवान् । तधीरा ज्येष्ठा कनिष्ठा च यथा- "अन्तः कोपकषायिते प्रियतमे पश्यन् घने कानने पुष्पस्यावचयाय नम्रवदनामेकं समायोजयत्। अर्द्धोन्मीलितलोचनाञ्चलचमत्काराभिरामाननां स्मेरार्द्धाघरपल्लवांनवबधूमन्यां समालिज्ञति ।।"

नायिकाभेदनिरपणम्] लक्ष्मीविराजिल:। १७३

(१८)परकीया द्विधा प्रोक्ता परोढा कन्यका तथा। (१९ ) तत्र - (२०)यात्रादिनिरतान्योढा कुलटा गलितत्रपा॥ ६३ ॥ यथा- (२१) 'स्वामी निःश्वसितेऽप्यसूयति, मनोजिव्ः सपतीजनः, श्वश्रूरिङ्गितदैवतं, नयनयारीहालिहो यातरः।

धीरा धीरा ज्येष्ठा कनिष्ठा च- "धैर्या वैर्यपरिग्रहम्रहिल योरेणीडशो: प्रीतये रत्नद्वन्दननन्तकान्तिरुचिरमुष्टिद्विये न्यस्तवान्। एकस्याः कलयन् करे प्रथमतो रत्नं परस्याः प्रिये हस्ताहस्ति मिपात् स्पृशन् कुचतटीमानन्दमाविन्दति।।" (१८) एवं स्वकीयायाः स्वरूपप्रतिपादनपूर्वकं भेदान् प्रतिपाद्य परकीयां प्रतिपादयितुसुत्थापयति-परकोयेति। परकीया अन्यदीया चेत्यनर्थान्तरम्। परोढा परेणान्येन ऊढा विवाहिता कन्यका अजातनरिखीता। न च कन्यकायाः कथं परकीयात्वमिति वाच्यम्, पित्राद्यधीनत्वेन परकीयात्वाभ्युपगमात्। (१६) एवं परकीयाया द्वैविध्यं निरूनयित्वा तत्राद्याया: स्वरूपं निरुपयिंतुमाह- तत्रेति। परोढ़ाकन्यकयोर्मध्ये इत्यर्थः । परोढायाः लक्षणं निरुप्यत इति शेष: । (२०) यत्रेति ! अ्र््रन्योढा परोठा। सा च द्विप्रकारा आर्प्राद्या गलितत्रपा निर्लज्जा यात्रादिनिरता यात्रा अनितार: आदिना दूतीप्रेषखात् नायकानयनादि- परिग्रहः। अपरा गृहस्थापि गलितत्रपा, कुलमटति अ्रतिक्रामति या साकुलटा पुरुषा- न्तरगामिनीत्यर्थः। "पुंश्चली धर्षिसी वन्धक्यसती कुलटेत्वरी" इत्यमरः। गलितत्रपेत्युभयोविशपणं बोध्यम् । इयमन्योढा न प्रवानरसे क्वचिन्निबन्धनीया। तथाचोक्तम्-"अन्यस्त्री कन्यकोढा च नान्योढाझिरसे क्वचित्। कन्यानुरागमिच्छ्ातः कुर्यादङ्गाङ्गि संश्रयम्" ॥ इते। (२१ ) कुलटाया उदाहरणं द्शयति-स्वामीति। उपनायकं प्रति नायि- काया उक्ति रियम् । स्वामी परिणेता न तु प्रियः अ्रनेन तत्रानुरागाभावः प्रकटितः, निःश्वसितेऽपि निःश्वासपरित्यागेऽपि असूयति दोषं प्रकटयति, निःश्वसितेन हेतुना प्रच्छन्नकामुकाप्रातिदुःखमनुमाय मह्यमीर्ष्यतीति भावः । सपतीजनः समान: पति- र्यंस्याः सोऽसौ जनस्तादशः, मनोजिम्रः मनसा धृतमप्यनायासादनुमिनोति ईर्षा- लिङ्गेनापि मम परनायकविषयमनोऽनुसन्घत्त इति भावः । मनसा व्राणजप्रत्यक्षा- सम्भवेन अभिप्रायवेदने लक्षणाऽवगन्तव्या तस्य याथार्थ्यें प्रयोजनम्। एवमग्रयो- २३ सा०

१७४ साहित्यदर्पण :- [तृतीयपरिच्छेदे

तहू राद्यमञ्जलिः, किमधुना दम्भङ्गिभावेन ते, वैद्ग्धीमधुरप्रवन्धरसिक ! व्यर्थोडयमत्र श्रमः।' (२२)अत्र हिमम परिणेतान्नाच्छादनादिदातृतया स्वाम्येव नतु वल्लभः। त्वं तु वैदग्धीमधुरप्रबन्धरसिकतया मम वल्लमोSसीत्यादिव्यङ्गयार्थवशा- दस्या: परनायकविषया रतिः प्रतीयते। (२३) कन्या त्वजातोपयमा सलज्जा नवयौवना।

रपि स्वयमूह्यम्। श्वस्ूः पत्युर्माता, "पतिपत्नी प्रसूः श्वश्रः" इत्यमरः, इङ्गितस्य अभिप्रायसूचकस्य चेष्टाविशेषस्य दैवतं देवतावत् सर्व भावमवगच्छतीत्यर्थः। दैव- त्वेनात्यन्तं तद्बोध्री इज्वितज्ञानं तस्या एव आयत्तमिति भाव:। यातरः पतिभ्रातणां भार्य्याः, "भार्य्या तु भ्रातृवर्गस्य यातरः स्युः परस्परम्" इत्यमर:, नयनयोः मम लोचनयोः ईहालिहश्चेष्टाविशेषसूचनीयार्थाभिज्ञाः तत्तस्मा द्वेतो: दूरादेव एतेन समीपं गन्तुं नाहं समर्थाऽस्मीति ध्वन्यते, अयमञ्जलिः मया विहित इति शेषः । ते तव अरधुना अस्मिन् समये दगूभङ्गिभावेन नेत्रसङ्केतेन किं प्रयोजनमिति शेष: । वैदग्ध्या चातुर्य्येण मधुरो मनोहरस्तत्सम्बुद्धौ हे वैधग्वी प्रधुर ! विदग्धस्य भाव: कर्म्म वा वैदग्धी गुणवचनव्राह्मणादित्वात् ष्यञ् "विदग्वश्चतु रेऽत्यन्तं दग्धे च त्रिषु वाच्यवत्" इति गोपालः, प्रबन्धेषु सुरतप्रयोगादिषु रसिको रसयुक्कः। यद्वा वैदग्ध्या मधुरः प्रबन्धो व्यापारस्तत्र रसिकस्तत्सम्ब्रोधने तथा सम- स्तपदम्। रसिकेत्यनेन चातुर्य्येणा निर्वाह्यो यो मदभिगमनार्थ प्रयोगस्तमाचरेति भाव: । अत्र स्वाम्यद्याीर्ेे ्रःमा्तानयनङगदिव्य पारः व्यर्थः, उक्कविधनानाप्रतिबन्धकवशेन मयाधुना तवमनोरथस्य सम्पादयितुम- शक्यत्वादित्याशयः। अ्ररयमञ्जलिश्च परमेश्वराय विधीयते स एव यदा मयि प्रसन्नः स्यात्तदा कदाचित्त्वया सह विहरिष्य इति भाव: । शादूलविक्रीडितं छन्द :- तल्लक्षएं तूक्तं प्रागेव (१५८ पृ०) (२२) ननु स्वप्राप्तिसाधनव्यापारस्य "वयर्थोऽयमत्रश्रमः" इत्यनेन व्यर्थत्वक- थनादस्याः परनायकरत्यभावः स्फुट एव प्रतीयते तेन च कुलटात्वाभावः इति कथ- मस्याः परनायिकात्वमित्यत आ्रह-अत्रेति। परिरोता विवाहकर्त्ता स्वाभ्येव प्रभु- रेव नतु वल्लभः वैदग्धीमधुरत्वेन प्रबन्धरसिकतया च। बह्लभोऽसीत्यादि इत्यत्रादिपदात् अञ्जलिकरणादपीत्यर्थः । रतिरनुरागः प्रतीयते तस्प्रतीतिवशाच्चास्या निरतत्वसिद्धिः। एतदुपलक्षराम्, "अधुना अन्र" पदाभ्यामपि कालान्तरे स्थानान्तरे च श्रमसार्थ कत्वव्यञ्जनेनापि रतिः प्रतीयत इति ध्येयम्। (२३) एवं परोढ़ामुदाहृत्य कन्याया: परकीयायास्तावत्स्वरूपं दर्शयति- कन्येति। भजातोपयमा न जातः उपयमो विवाहो यस्याः सा तादृशी "विवाहोप-

नायिकाभेदनिरूपणम्] लक्ष्मीविराजितः । १९५

(२४) अस्याश्च पित्राद्यायत्तत्वात्परकीयात्वम्। यथा सालतीमाववादौ मालत्यादि:। (२५) धीरा कलाप्रगल्भा स्याद्वेश्या सामान्यनायिका॥। ३७।। (२६) निर्गुणानपि न द्वेष्टि न रज्यति गुणिष्वपि। वित्तमात्रं समालोक्य सा रागं दर्शयेद्वहिः॥ ६८ ॥ काममङ्गीकृतनपि परिक्षीणधनं नरस्। मात्रा निःसारयेदेषा पुनःसंधानकाङ्गया ।६९।। यमौ समौ" इत्यमरः। नवयौवनेति। अन्यथा सुरतौतकटयं न स्यादिति भावः। (२४) नन्वेवं लक्षणे कृते कन्याया: कथं परकीयात्वमत आ्रह-अस्याश्चेति । अनेन च प्रीतिविषयीभूतनायकापेक्षया अन्यजनावीनत्वं परकीयात्वमिति लक्षरं द्योतितम्। उदाहरणान्तरन्तु नैषधोयचरिते यथा- "अनैषधायैव जुहोति तातः कि मां कृशानौ न शरीरशेषान्। ईष्टे तनूजन्म तनोः स जन्मा मत्पराणनाथस्तु नलस्तथापि"॥ अ्रत्र विवाहात्वूर्वमेव दमयन्त्या नलानुरागः । (२५) स्वान्या साधारणीत्युक्तां साधरणीमाह-धीरेति। धीरा सुरतप- सिडता कला नृत्यगीतादय: यद्वा कला विलासकला विलासो विव्वोकादयः। तत्र प्रगल्भा अरतिनिपुणा सामान्यनायिका साधारणीनायिका सा च वेश्या इत्यर्थः। धीरा प्रगल्मेति तु तस्या एव भेदद्वयम्। लक्षणन्तु धैर्य्यादिगुणाविशिष्टत्वे सति वे- श्यात्वं सामान्यनायिकात्वमिति ध्येयम्। (२६) वेश्यां बोधयितुं तत्स्वभावं निरूपयति-निर्गुणानपीति। सा वेश्या निर्गुरणानपि निरस्ता गुणा वदान्यत्वाद्यतिरिक्ता वैर्य्यादयो येषांस्तान् जनान् न द्वेष्टि न बहिविद्वेषं प्रकटयति तेभ्यो धनलाभसम्भवादित्याशयः । गुशिष्वपि वदान्यत्वाद्यतिरिक्तवैर्य्यादि गुरावत्स्वपि जनेषु न रज्यति बहिदशयते नत्वन्तर्वहति तथा सति अनुरागेशैव रिरंसया पुरुषप्रवृत्तौ धनलाभासम्भव इति भावः। वित्तमात्रं समा- लोक्य स्वकामिनः पुरुषस्य घनमात्रं दृष्ट्रा बहिः कृत्रिमम्, न पुनरन्तरेणपीति भाव:, रागमनुरागं द्शयेत् केवलवनलिप्सयेति तत्त्वम्। अनेन च केवलम् अर्थलाम- लोभेन जनमात्रकामुकी वेश्येति प्रदर्शितं भवति। एषा वेश्या कामंमत्यर्थ यथा- स्यात्तथा अङ्गीकृतमपि वल्लभत्वेन स्वीकृतमपि परिक्षीखधनं हेत्वन्तरेए प्रदानेन वा नष्टार्थ नरं स्वकामुकं जनं पुनः सन्वानकांक्षया पुनरपि कालान्तरीएासङ्घटनेच्छुया मात्रा मय्यनुरक्ततया सर्वे द्रव्यादिकं मदधीनं विवाय क्षीणाधनोऽयं सज्जातः, अरथ यद्येनं निस्सारथिष्ये तर्हि कथमपीतस्ततो धनमुपा्ज्य शीघ्रमेव मामुपैष्यतीत्यभि

१७६ साहित्यदर्पण :- [तृतीयपरिच्छेदे

तस्करा: पण्डका मूर्खा: सुखप्राप्तथनास्तथा। लिङ्गिनरछन्नकामाद्या अस्या: प्रायेण वल्लभा ॥ ७ ॥ एषापि मदनायत्ता कापि सत्यानुरागिणि। रक्तायां वा विरक्तायां रतमस्यां सुदुलेभम्॥७१॥ (२७) पणड को वातपाण्ड्रादिः।छनं प्रच्छन्नं ये कामयन्ते ते छन्नकामाः। लाषयेति भावः । वेश्याया एष स्वभावो यदनुरक्तं निष्पीडय परं परमभिलपति कथ- मप्युपार्जितधनमनुरञ्जयतीति। जननीद्वारा निःसारयेत् दूरीकारयेत्, नत्वात्मना, पुनर्धनयोगे सति मातरि दोषं दत्त्वा परिभ्रहणात्। इदमुपलक्षाम्-तेन कुट्टिन्याद्य न्यद्वाराऽपि बोध्यम्। तस्कराश्चौराः पएडकाः "पडि गतौ" अस्मादच्। पगतेर्वा अमन्ताडुः ततश्चाल्पार्थे कः। वातरोगेण विनष्टाएडकोशाः, तथा चोक्तंचरके द्विती- याध्याये-"वाय्वनिदोषाद्वषणौ तु यस्प नाशं गतौ वातिकपएडकः सः" इति। मूर्खाः सर्वविधविद्यारहिताः सुखेनानायासेन प्राप्तं धनं यैस्ते, सुखप्राप्तिघनन्तु पित्रा द्यर्जितघनम्, दुःखाजितस्य व्ययितुमशक्यत्वात्। लिङ्रिनस्तपस्विवेषधारिणः, छुन्नकामा: गुप्तेन सुरताभिलापिणो जनाः, प्रच्छुन्नकामिनो हि प्रकटं न कामयन्ते लोको मा ज्ञासीदिति ते कामेन बाध्यमाना बहु वितरन्ति छन्नं यथा स्यात्तथा काम- यन्त इति, कर्मरयण। तदाद्याः (क) प्रायेणाधिक्येन "प्रायश्वानशने मृत्यौ प्रायो- बाहुल्यतुत्ययोः" इति विश्वः । आसां वेश्यानां वल्लभाः प्रिया:, एषा वेश्याऽपि मदनायत्ता कामाधीना मदनरपवशत्वस्य स्त्रीपुरुषसाधारणत्वात्तदुद्भव- स्तस्यां नायुक्तः। क्वाऽपि कस्मिन्नपि पुरुषे सत्यानुरागिणी प्रतारणशून्यानुरक्ता स्यात्। रक्तायामनुरािएया विरक्ताया वा अस्यां वेश्यायां रत सुदुलभम् अत्यन्तं दुःखेन सम्पादयितुं शक्यमित्यर्थः। रक्तयामधिकरमरोन देहक्षयशङ्कया तयानेक- छलविधानात्, विरक्तायामपि विरागादेवेति भावः। ननु रतमस्यां न स्यादित्य- नुक्त्वा सुदुर्लभमिति पदोपादानं किमर्थमिति चेत् ? ए तत्म्रायिकाभिप्रायेणाभिधानात्। यत्त-टिप्पणोकृता "रतमस्यां सुदुर्लभमि"ि प्रतीकसुपादाय खण्डितं तन्न पेश- लम्, न हि सुदुलभमित्यस्यात्यन्तमुपादेयमित्यर्थो ग्रन्थकृतामभिप्रेतः "वित्तमात्रमि" त्यादिना स्पष्टं तत्सम्भोगतुच्छत्वस्य प्रदर्शनात्। (२७) स्फुटतयार्थप्रतिपत्तिद्वयोनं भवतीति तद् व्याचष्टे-पराडक इति। (क) "छन्नकामाद्या" इत्यत्रद्यपदं कामसूत्रेष्वशिष्टानां वाचकम्। यथोक्तं- "स्वतन्त्रः पूर्वे वयसि वर्त्तमानो वित्तवानपरोक्षवृत्तिरधिकरणवानकृच्छ्ाधिगतवित्तः। सङघर्षवान् सन्तताय: सुभगमानी श्लाघनक: पण्डकश्ष पुंशबदार्थी। समानस्पर्धी स्व. भावतस्त्यागी। राजनि महामात्रे वा सिद्धो दैवप्रमाणवित्तावमानी गुहणां शासनातिगः सजातानां लक्ष्यभूतः सवित्त एक पुत्रो लिङ्गी प्रच्छन्नकामः शूरो वैद्यश्न"॥ इति।

नायिका भेदनिरूपणम] लक्ष्मीनिराजित: ।

तत्र रागहीना यथा लटकमेलकादौ मदनमअ्र्यादि:। रक्ता वथा मृच्छकटिकादौ वसन्तलेनादि:। (२८) पुनश्च -- (२५) अवस्थाभिर्भवन्त्यष्टावेताः षोडरभोदिताः। स्वाधीनपर्तका तद्वत्खण्डिताथामिसारिका : ७२॥। कलहान्तरिता विनलब्धा ग्रोषितभर्तृका। अन्या वासकसञ्जा स्याद्विरहोत्कण्ठिता तथा॥ ७३ ॥ (३०) तत्र- (३१) कान्तो रतिगुणाङ्कष्टो न जहाति यदन्तिकम्। विचिन्नविश्रमासक्ता सा स्यात्स्वाधीनभर्वुकाश ७४॥।

पएडको रतिप्रतिबन्धकव्याधिविशे:। "न रज्यति गुसिष्वपि" इत्यस्योदाहरणं दर्श- यति-रागहीना यथेति। लटकमेलकादावित्यत्रादिपदेन हास्याणँवादे: परिप्रहः। मदनमञ्जर्यादिरित्यत्रा- दिपदेन शशाङ्कलेखादे: परिग्रहः। "क्ाि सत्यानुरागिसी" इत्यस्य चोदाहरएं दशयति-रक्ता यथेति। मृच्छ- कटिकादिरित्यत्रादिपदेन मालविकाश्निमित्रादेः परिग्रहः। वसन्तसेनादिरित्यत्रादिप- देनैरावत्यादेः परिग्रहः। (२८) अथ नायिकानामवस्थाभेदेनान्येऽपि भेदा: सम्भवन्तीति दर्शयतुनुत्था पयति-पुनश्चेति । पुनरपि तासामेव भेदान् प्रदरश्यत इति शेषः। (२६) अवस्थाभिरिति। त्रयोदश स्वीयाः परकीये द्वे साधारणी चैकेति मिलित्वा षोडश भेदिता एता स्वाधीनपतिकाद्यष्टावस्थाभिरष्टौ अष्टगुख भवन्ति । ता एव प्रतिपादयति-स्व्राधीनभर्त्तकेत्यादि। (३०) तत्रेति। तास्वष्टासु मध्य इत्यर्थः । (२१) स्वाधीनभर्तृकालक्षणां निरूपयति-कान्त इति। कन्यकायास्तु उप- नायक एव कान्तो भर्त्ता चेति बोध्यम्। रतिगुरोन अनुरागरूपगुरोन आकृष्ट त्रक- र्षित कान्तः पतिः, यस्याः अन्तिकं समीपम्, न जहाति परित्यजति विचित्रविभ्रमा- सक्ता विचित्रो भूपाद्यन्तराऽपि कान्तमनोग्राही यो विभ्रमः शोभा तया त्रसकाSS- श्लेषितेति तादृशी, सा नायिका स्वाधीनभतृका स्यात्। स्वस्या तरधीनोऽ्डयत्तो भर्त्ता यस्याः सा तथोक्ता।

साहित्यदर्पण :- [ तृतीयपरिच्छेदे

(३२) यथा -'अस्माकं सख् वाससी-' इत्यादि (१४१ पृ. )। (३३) पारश्वमेति प्रियो यस्या अन्यसयोगचिह्वितः । (३२) पूर्वोदाहरणान्येवास्या त्र्प्रपीत्यभिप्रायेणाह-यथेति। अस्माकमिति। पद्येऽस्मिन् "तरस्याः प्रियो नान्यतो दृष्टिं निक्षपति" इत्यनेन रतिगुणकृष्टत्वेन प्रियस्य तदन्तिकापरित्यागात् प्रतिपादयित्री नायिका स्वा- धीनभर्तृका। इत्यादीत्यादिपदेन "दष्टा दृष्टि ... " "कान्ते तथा ... " "स्वामिन् भङ्गरया ... " इत्याधुदाहररं बोध्यम्। तथा च रसमखरीकारा अपीत्थमुदाहरन्ति। मुग्धा स्वाधीनपतिका यथा- 'मध्ये न कृशिमा, स्तने न गरिमा, देहे न वा कान्तिमा, श्रोणौ न प्रथिमा, गतौ न जड़िमा, नेत्रे न वा वक्रिमा। लास्ये न द्रढ़िमा, न वाचि पटिमा, हास्ये न वा स्फीतिमा प्राणोशस्य तथाऽपि मज्जति मनो मय्येव कि कारणम् ॥" मध्या स्वाधीनपतिका यथा- "यदपि रतिमहोत्सवे नकारो यदपि करेण च नीविधारणानि। प्रियसखि ! पतिरेष पाश्वदेशं तदपि न मुञ्चति तत्किमाचरामि ॥" प्रगल्भा स्वाधीनपतिका यथा- "वकस्याधरपल्लवस्य वचसो हास्यस्य लास्यस्य वा धन्यानामरबिन्दसुन्दरदशां कान्तस्तनोति स्तुतिम्। स्वप्नेनापि न गच्छति श्रुतिपथं चेतः पथं हकपथं काऽप्यन्या दयितस्य मे सखि ! कथं तस्यास्तु भेदग्रहः ॥" परकीया स्वाधीनपतिका यथा- "स्वीयाः सन्ति गृहे गृहे मृगदशो यासां विलासक्वणात्- काञ्चीकुराडलहेमकङ्कसाभरात्कारो न विश्राम्यति। को हेतुः सखि ! कानने पुरपथे सौधे सखीसन्निघौ भ्राम्यन्ती मम वल्लभस्य परितो हृष्टिर्न मां मुञ्जति॥" स्वाधीनपतिका सामान्यवनिता यथा- "सन्त्येव प्रतिमन्दिरं युवतयो यासां सुधासागर- स्रोत: स्यूतसरोजसुन्दरचमत्कारा दशो विभ्रमाः । चित्रं किन्तु विचित्रमन्मथकलावैशवहेतोः पुन- रवित्तं चित्तहरं प्रयच्छति युवा मय्येव कि कारणम् ।। इति। (३३ ) खरिडतालक्षएं निरूपयति-पाश्वमेतोति। अ्रन्यसम्भोगचिह्नितः अन्यस्या नायिकायाः, संभोगचिह्वं दन्तक्षततदीयदुकूलपरिधानादिकमस्य सज्जातमिति

नायिकाभेदनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजिन: !

सा खण्डितेति कथिता धीरैरीर्ष्याकनयिता॥ ७५॥ (३४) यथा-'तद्वितथमवादीः-' इत्यादि (१६७ पृ. (३५) अभिसारयते कान्तं या मन्मथवशवदा। स्वयं वाभिसरत्येषा धीरेरुक्तामिसारिका ॥ ७६ : (३६) क्रमाद्यथा- (३७) न च मेऽवगच्छति यथा लघुतां करुणां यथा च कुरुते स मयि। निपुणं तथैनमभिगम्य वदेरभिदूति काचिदिति संदिदिशे। तथोक्तः सन् तारकादित्वादितच्। प्रियः पतिः यस्याः पार्श्वे सननिकटन्, एतिश्र- याति, ईष्यया परोपभोगचिह्वावलोकनजन्येनासहिष्णुताहेतुभूतेन मनोविकारविशे- षेणा कषायिंता कलुषीकृतचित्ता सा नायिका खसिडतेति धीरैः परिडतैः किता। व्युत्पत्तिश्रास्याः खिडता समये परित्यक्ता। कन्यकायास्तु उपनायक एव प्रियः। एवं साधारएया अरपि। (३४ ) उदाहरति-यथेति। अरत्मिन् पद्ये परनायिकादुकूलपरिधानरूप- सम्भोगचिहितस्य कान्तस्यागमनात् ईर्ष्या कलुषिता, प्रतिपादयित्री नायिका खसिडता। अत्राप्यादिपदेन "सा पत्युः प्रथमा ... " "एकत्रासन ... " "अनलङ्कतोऽपि" इत्या- द्युदाहरणान्यवगन्तब्यानि। अन्यानि विस्तरभयान्नेहोपन्यत्तानि। (३५) अभिसारिकालक्षणण निरूपयति-अभिसारयत इति। या मन्मथं मदनं वशमधीनं वदति सातथोका सती कान्तं वल्लभं पुरुषम् त्रभिसारयते स्वाभि- सुखं दूत्यादिना प्रापयति या वा स्वयमेवाभिसरति वल्लभाभिमुखं याति सा धीरैरभि- सारिका उक्का। तथा च अभिसारयित्र्यभिसारणी चेति, द्विविधाऽमिसारिका। न च स्वीयायाःकथमभिसारः उपनायकाभिसारे परोढात्वं स्यादिति वाच्यम्, पितृगहस्थायाः स्वस्वामिन्यपि अभिसारसम्भवात्। (३६ ) उदाहर्तुमुपक्रमते-करमाद्यथेति। प्रथमं कान्तमभिसारयन्त्यास्ततः कान्तमभिसरन्त्या उदाहरणं ब्रूम इत्यर्थः । (३७) प्रथमामभिसारिकामुदाहरति-न चेति। शिशुपालवधस्येदं पद्यम्। स वल्लभो मे मम मन्मथवशंवदाया लघुताञ्च तुच्छत्वभावत्वं यथा नावगच्छुति मना- गपिकामावेगासहिप्णुतामिति भावः । यथा च मयि करुणाम् असमयेऽपि रमरे प्रवृत्तिरुपां दयामित्यर्थः कुरुते आगत्येति भावः। एनं कान्तम् अरभिगम्य सम्मुखं प्राप्य न,तु यथाकथमपि प्रियवर्गादिद्वारेत्याशयः, त्वं तथा निपुसं यथा स्यात्तथा वदेः। काचित् नायिका अभिदूति अभिमुखागतां दूतीम्प्रति संदिदिशे वाचिकं न्यस्तवती। दूतीद्वाराभिसारणकरणादियमाद्याभिसारिका। प्रमिताक्षरा वृत्तम्। "प्रमिताक्षरा सजससैः कथिता" इति लक्षणात्।

६६० साहित्यदूर्पण :- [ तृतीयपरिचछेदे

(२८) 'उत्क्षिप्तं करकक्कणद्वयमिद, बद्धा दढं मेखला, यलेन प्रतिपादिता मुखरयोर्मश्जरियोर्मूकता। आरब्धे रभसान्मया प्रियसखि! क्रीडामिसारोत्सवे, चण्डालस्तिमिरावगुण्ठनपटक्षेप विघसे विधु:।' (३९) संलीना स्वेषु गात्रेपु मूकाकृतविभूषणा। अवगुण्ठनसंवीता कुलजाभिमरेद्यदि ॥७७। (४०) विचित्रोज्ज्वलवेषा तु रणन्नूपुरकङ्कणा।

(३८) अ्रथ द्वितीयामभिसारिकामुदाहरति-उत्किप्तमिति। तमस्विन्यां चन्द्रोदयात् पथि स्वस्याभिसारभङ्गं सख्यां निवेदयन्त्या उचिरियम्। प्रियसखि! इदं करकङ्कराद्वयं करभूषरायुग्मम् उत्क्षितं मणियन्धादूर्ध्व न्यस्तम्, एतेन तयो: शब्दप्रतिरोधः । यथा शव्दो न भवेत्तथा मेखला काञ्ची दढं बद्धा। मुखरयोः शब्दायमानयो: मञ्जीरयोर्नूपुरयोः मूकता मूकीभावत्वं यत्नेनात्यन्तमुद्मेन प्रातिपादि- ता विहिता। मया रभसात् आनन्दात् क्रीड़ाभिसारोतसवे विहारायाभिसरणरूपोत्सवे आरब्धे सति, चएडाल: चएडालवत्बरः विधुर्निशापतिः तिमिरमेव अन्धकार एव आवरकत्वात् अवगुएठनपटः आच्छादनवस्रं तस्य क्षेप हठादुदयेनापसारएं विधत्ते शरतीतसामीप्ये वर्त्तमानं व्यवादित्यर्थः । अ्रतः पूर्णमभिसारएं नासीदिति भावः। श्रत्र स्वयमभिसरणात् वक्ती नायिकेयं द्वितीयाभिसारिका। शार्डूलविक्रीड़ोतं छन्दः। तल्लक्षणन्तूक्तं प्रागेव (१५८ पृ०) (३६) प्रसङ्गात् कुलजा दिभेदेनाभिसरणक्रममाह संली नेति । यदि कुलजा- कुलीना स्वकीयेति यावत्। अभिसरेत्तदा सा स्वेषु गाश्रेपु अङ्गंपु संलीना अ्रतीव- संकुचिता सङ्कचितसर्वाक्चीत्यर्थः । मूकीकृतानि निःशव्दीकृतानि भूपखानि यया सा तथोक्ता, अवगुएठनेनाच्छादनपटेन संवीता संवृतदेहा अन्यकर्तृकस्वरूपज्ञान- भयादिति भावः। एतदुपलक्षणम्-अ्रनुलेपनादिनापि संवीता तत्रान्धकारे नीलवस्त्र- कुसुमकस्तूरिकासंवीता ज्योत्स्नायां चन्दनद्रवसंवीता। क्रमेणोदाहरणं यथा- "सितं वसनमर्पितं वपुषि नीलचैलभ्रमा- न्मया मृगमदाशया मलयजद्रवः सेवितः । करेण परिबोधितः स्वजनशङ्कया दुर्जनः परं परमपुरयतः सखि! न लङ्खिता देहली॥" "मल्लिकादालभारिएयः सर्वाङ्गीणाद्रचन्दनाः। क्षौमवत्यो न लक्ष्यन्ते ज्योत्स्नायामभिसारिकाः" ॥ (४०) वेश्यामिसरणं दर्शयति-विचिन्नेति। यदि वेश्या अ्रभिसरेत्तदा

नायिकामिसारस्थाननि० ] लक्ष्मीविराजित :! २८१

प्रमोदस्मेरवदना स्याद्ेश्याभिसरेद्यदि॥ ७ ।। (४१) मदस्खलितसंलापा विभ्रमोतफुल्ललोचना। आविद्धगतिसंचारा स्यात्प्रेष्याभिसरेद्यदि॥ ७।। (४२) तत्ाथे 'उत्किप्तं-इत्यादि (१८० पृ.)। अनयोरूह्यमुदाहरराम्। प्रसङ्गादभिसारस्थानानि कथ्यन्ते- (४३) क्षेत्रं वाटी भग्नदेवालयो दूतीगृहं वनम्। मालापश्चः रमशानं च नदादीनां तटो तथा॥ ८० ॥। एवं कृताभिसाराणां पुंश्रलीनां विनोदने।

विचित्रो विलक्षणः उज्जवलः प्रकाशमानो वेशो भूषणं यस्याः सा तथोकता, रणन्ती शब्दा यमाने नूपुरकङ्कणे यह्याः सा, तथा प्रमोदेन धनासिजन्यहर्षेंग समेर विकसितं वदनं यस्या: सॉ, तादशी च स्यात्। वेश्या तु द्रष्टणां चित्ताकर्षणार्थम् एवं करोति। (४१) प्रष्याभिसरणं दर्शयति-मद इति। यदि प्रेष्या अनुचरी अभिसरेत्तदा सा मदेन कामोन्मत्ततया रुखलितः त्रुटितिः संलापो भाषणं यस्याः सा, विभ्रमेण विलासेन उत्फुल्ले विकसिते लोचने नयने यस्याः सा, आविद्धया उद्धतया गत्या पादन्यासेन सज्चारः सङ्केतस्थानप्राश्चिरयंस्याः सा तथोकता, अतिशयमदनातुरत्वादिति भावः । (६२) उदाहरति-तत्राद्य इति। तत्र तेषु अभिसरणकमेषु मध्ये आध्ये कुलजाभि सरणप्रकारे "उर्क्षिप्म्" इत्यादिश्लोकमुदाहरणम्। अन्ययोः वेश्याप्रे्यामिसरणप्र- कारयोः। तत्र क्रमेणोदाहरणम्। यथा-

परिसरणमरुणचरणे रणरणकमकारणं कुरुते !।" इयं हि अभिसरन्ती वेश्यां प्रति शान्तस्य कस्यविदुक्तिः। रणरणकं कामचिन्ताम्। प्रेष्याभिसारिका यथा- "ताम्बूलाकं दशनमसकदर्शयन्तीह चेटी घोटीहेषात् विकृतरुदितं हेतुहीनं हसन्ती। स्थानास्थानरखलित पद्विन्यासमाभाषमाणा यूनामग्रे सरति कुटिलं नत्तितोच्चैनितम्बम्।। (४३) अभिसारस्थानान्याह-क्षेत्रमिति। क्षेत्रम् आच्छादनोपयोगिशस्योत्पत्ति- स्थानम्, वाटी "वाटो वासतौ गृहोद्ान" इति हेभोक्त्या निर्जनवास्तु स्थानम्, मा- लापञ्जः पुष्पोद्यानमिति विवृतिकारः, यद्यपि मालापञ्ञशब्दः संदिग्धस्तथापि विवृति व्याख्यापुष्पोद्यानपदाभिप्रायेण मालानां पक्षो व्यक्तीकरणं यस्मादित्यादिक्रमेण यथा कथज्चिदू व्याख्येयः। मालापं च इति पाठे मा नास्ति आलापो यत्र तच्छून्यं गृहमि• त्यर्थः । मालयञ्चेति पाठे मा लक्ष्मी: शोभा लीयतेऽवतिष्ठत अस्मिव्निति व्युत्पत्या मालयमुपवनम्। कृताभिसाराणाम् उदाहृतविघिना विदिताभिसाराणाम् पुंश्रलीनां व्य. मिचारिणीनां विनोदने सुरतोत्सवाय एवमेतानि अष्टौ स्धानानि अष्टानां स्थानानां महषिणोक्तत्वाद्भिव्ननिहेशः। यदाह-सथनान्यट्टौ प्रवदति मुनिः पुंश्रलीनां विनोदे"

२४ सा०

साहित्यदर्पण :- [तृतीयपरिच्छेदे

स्थानान्यष्टौ तथा ध्वान्तच्छन्ने कुत्रचिदाश्रये ॥ ८१॥ (४४) चाटुकारमपि प्रारानाथं रोषादपास्य या। पश्चात्तापमवाप्नोति कलहान्तरिता तु सा ।। ८२॥ यथा मम तातपादानाम्- (४५) 'नो चाटुश्रवणं कृतं, न च दृशा हारोऽन्तिके वीक्ितः, कान्तस्य प्रियहेतवो निजसखीवाचोऽपि दूरीकृताः। पादान्ते विनिपत्य ततक्षणामसौ गच्छन्मया मूढया पाशिभ्यामवरुध्य हन्त सहसा करठे कथं नार्पितः ।।' (४६) प्रियः कृत्वापि संकेतं यस्या नायाति संनिधिम्। विप्रलब्धा तु सा जेया नितान्तमवमानिता ॥ ८३ ॥ यथा- (४७) 'उत्तिष्ठ दूति, यामो, यामो यातस्तथापि नायातः । इति अष्टौ स्थानानि एतान्येव क्षेत्रादीनि। तथा व्वान्तच्छन्नेषु अन्घकारावृतेषु क्वचित् केषुचिद् गृहादिषु स्थानेषु आश्रये आधारे पुंश्रल्योऽभिसरन्तीति शेषः । आश्रय इति प्रथमान्तपाठे तु ध्वान्तच्छन्ने कुत्रचिद्देशे आश्रयोऽविष्ठानं पुंश्रलीनां विनो दाय भवतीत्यर्थः। (४४) कलहान्तरितां लक्षयति-चाटकारमपीति। या नायिका रोषाव् चाटुकारमपि प्रियवचनभाषिणमपि प्राणनार्थ वल्लभम् अपास्य परित्यज्य पश्चात्तापम् अवाप्नोति प्राप्नोति सा कलहान्तरिता। कलहेन अन्तरिता व्यवहितं या सा तथोकता। कन्यका साधारण्योरुपनायक एव प्राणनाथः । (४६) कलहान्तरितानायिकामुदाहरति-नो चाटुश्रवण इति। प्रार्थ्यमानस्यापि वल्लमस्य रोषात् निश्सनेन पश्चात्तापं प्राप्मायाः सर्खी प्रति कस्याश्रिदुक्तिरियम्। चाटो: वल्लमोक्तप्रियवच नस्यापि श्रवर्ण नो न कृतं विहितम्। अन्तिके समीपे हारो मम प्रसा- दाय नायकेन दीयमानो मुक्ताकलापः हशा चक्षुषाऽपि नच वीक्षितो मया नावलोकितः, तथा कान्तस्य प्रियहेतवे सन्तोषकरणाय निजसरयाः वचोऽपि उपदेशवचनान्यपि दूरी- कृता: त्यक्ताः। असौ कान्तः पादान्ते विनिपत्य मम प्रसन्नताविधानाय पादसमीपे वि- निपत्य तत्क्षणमेव गच्छन् मया निराकृत इति शेषः। मृठया मथा पाणिभ्यामवरुध्य सहसा तत्क्षणमेव कर्थ कण्ठे नाडर्पितो न स्थापितः, हन्त इति खेदे 'हन्त हषेंडनुकरपायां प्रसादे विस्मयेऽपि च' इत्यमरः। शाद्दूंलविकीडितं छन्दः । तल्लक्षणन्तूक्त प्रागेव। (१६८) अन्नातुनयतत्परप्रियनिरसनेनानुतापलब्घेयं वक्त्री नायिका कलहान्तरिता। (४६) विप्रलब्धां लक्षयति-प्रिय इति। प्रियः कान्तो जनः स्केतं निश्चर्य "तत्र त्वया विहरिषयामी"ति प्रतिज्ञामिति यावत्, कृत्वापि यहयाः सन्निधिं समीप नायाति न प्राप्नोति तेनैव तु नितान्तम् अवमानिता तिरस्कृता सा विप्रलब्धा जेया। विप्र- लब्धा विशेषेण प्रलब्धा वञ्वितेति ताहयी। (४७) उदाहरति -उत्तिष्ठ इति। सङ्केतस्थानं प्राप्य प्रियविलम्षमवलोकयन्त्याः

नायिकाभिसारस्थाननि०] लक्ष्मीविराजित:। १६३

याऽतः परमपि जीवेज्जीवितनाथो भवेत्तस्याः ॥' (४८) नानाकार्यवशादस्या दूरदेशं गतः पतिः ॥ सा मनोभवदुःखार्ता भवेत्परोषितभरतृका॥ न४॥ यथा- (४६) 'तां जानीयाः परिमितकथां जीवितं मे द्वितीयं दूरीभूते मयि सहचरे चक्रवाकीमिवैकाम्। गाढोत्करठां गुरुषु दिवसेष्वेषु गच्छत्सु बालां जातां मन्ये शिशिरमथितां पझ्मिनीं वान्यरूपाम् ।।'

कामिन्या: दूर्ती प्रति सखेदोफ्तकिरियम्। हे दूति ? उत्तिष्ठ वयं यामो गच्छाम: स्वस्थान इति शेष:, येन यामो मदाभिगमनप्रहरो यातः सङ्केतकालो व्यतीत इत्यथः। तथापि स प्रियो नायातो नागतः । अतः परमपि या जीवेत् तर्या नायिकायाः स जीवितनाथः प्राणेश्वरो भवेत् भविष्यतीत्यर्थः न तु मम। दुःसहकामवेदनया नातः परसहं जीवामि स च मे, न भवेदिति भावः । आर्य्या वृत्तम्। तल्लक्षणं तु- "यस्याः पादे प्रथमे द्वादशमात्रास्तथा तृतीयेऽपि। अष्टादशद्वितीये चतुर्थके पञ्चदश सार्थ्या ।I" इति। अत्र सड्केतं विधायापि कान्तस्यानागमनादियं नायिका विप्रलब्धा। (8८) प्रोषितमर्त्तकालक्षणमाह-नानाकार्येति। अन्नापि कन्यापरोढयोरुपनायक एव पतिः। यस्याः पतिः नानाकार्य्यवशात् शिक्षार्थाजननियोगादिवशात्, इद ज्ञाप- संत्रयोरण्युपलक्षणम्, तेनोक्ते उदाहरणे नाव्याि:। दूरदेशं गतः मनोभवेन कामेन दुःखार्त्ता पीढ़ातुरा सा नायिका प्रोषितो विदेशं प्राप्तः भर्ता यस्यां सा ताद्ृशीतिव्युत्प त्या प्रोषितभत्तका भवेत्। (४९) प्रोषितभत्तका मुदाइरति-तां जानीया इति। मेघदूते कुवेरशापप्रतिरुद्धप्रिया- सन्निधिगमनस्य प्रोषितस्य कस्यश्चिद्यक्षस्य मेघं सम्बोध्य प्रियावस्थाकथनमिदम्। स हचरे सहभोगिनि माय तन्नायके यक्षे, दूरीभूते स्वसहचरे चक्रवाके, एकामसहायिनी चक्रवार्कीं पक्षिणीमिव विद्यमानां परिभितकथां मितालापां मृतप्रायामित्यर्थ:, ता पूर्व कथितां नायिकां मे समद्दितीयं जीवितं प्राणं जानीयाः।यथासा मां विना परिमितकथा तथा तां चिना अहमपि परिमितकथ एवास्मीतिसा ममप्राणमेवेति त्वंजानीहोत्याशयः । सम्प्रति वर्णितस्वरूपवैषऽम्येऽवलो कितेऽपि त्वया न किञ्ञिदूभ्रमितव्यमित्याह-गाढोरक- ण्ठामिति। गुरुषु विर्हेण वृद्धिमुपतेषु एषु दिवसेषु गच्छत्सु सत्सु गाढ़ोत्कण्ठाम् अस्मद- थमतीवोत्कण्ठिताम् (क)अत एव ताबालां शिशिरमथितां हिमपातेन व्यग्रीकृतां पझ्मिनों 'पझ्मिनी योषिदन्तरे अब्जेडब्जिन्यां सरस्यां चेति हैमः वा इव अन्यरूपां क्षीण मलिनां अहं जातां मन्ये। इवार्थे वाशन्दोऽन "वा स्याद्विकलपोपमयोरिवार्थे व समुच्चये" इति (क) उत्कण्ठितालक्षएं यथा- "रागे त्वलग्घविषये वेदना महती तु या। संशोषिणी च गात्राणां तामुत्कण्ठां विदुबुंधाः॥ इति।'

साहित्यदपण :- [तृतीयपरिच्छेदे

(५०) कुरुते मराडनं यस्या: सज्जिते वासवेश्मनि। सा तु वासकसजा स्याद्विदितप्रियसङ्गमा ॥ न५ू॥ यथा राघवानन्दानां नाटके- (५१) 'विदूरे केयूरे कुरु, करयुगे रत्नवलयै- रलं, गुर्वी श्रीवाभरणलतिकेयं किमनया। नवामेकामेकाव लिमयि मयि त्वं विरचये- न नेपथ्यं पथ्यं बहुतरमनज्जोत्सवविधौ।।' विश्वात् "ववा यथा तथेवैवं साम्ये" इत्यमराच्च बोध्यः। मनदाक्रान्ताच्छन्दः। तल्लक्षणं तु "मन्दाक्रान्ताम्बुधिरभनगैर्म्नो भनौ गौ च युग्मम्" इति। अ्र कुबेरशापेन भतुंदूरदेशस्थितत्वादियं नायिका प्रोषितभ्त्तका । (५०) वासकसज्जालक्षणमाह-कुरुत इति। सज्जिते शय्याप्रदीपादिभि: केलियो- ग्यतया परिष्कृते वासवेश्मनि निवासस्थाने, यस्या: सण्डनं प्रसाधन सखीजनादि: कुरुते विशचयति विदितप्रियसङ्गमा विलम्बेन, निश्चितप्रियसङ्गमा। स्वीयाकन्यकयोस्तु पितृ- गृहस्थयोरेवंभावो बोध्यः। सा तु नायिका वासके वासवेश्मनि सज्जा यस्थाः तथोक्ता वासकसज्जा स्यात्। (५१) वासकसज्जामुदाहरति-विदूरे इति। वासगृह्दे नायकसयोगार्थमल्पभूषण रचनार्थ सर्खी प्रेरयन्त्या: कस्याश्चिन्नायिकाया उत्तिरियम्। केयूरे अङ्गदद्वयं "केयूर- मङ्गदं तुल्ये" इत्यमरः, विदूरे नितान्तं दूरे कुरु केयूरदयं न प्रसाधयेत्यर्थः । करयुगे रत्न वलयैः रत्नजटितैरपि कङणेः, अलं तत्प्रयोजनं नास्तीति भावः । इयं ग्रीवाया कण्ठे आभरणलतिका माला गुर्वी गुरुतरा आलिङ्गिने दुःखदायीत्यथ:, अतोऽनया ग्रीवाभरण रूपया लतया नास्ति प्रयोजनमिति भावः । अयीति मधुरामन्त्रणे, हे सखि! त्वं नवीनां नबगुम्फिताम्, अन्यथा परिरम्भभरेण झटिति चुटिता स्यात्, बहुयष्टिकहारस्य परिर स्भातिविष्नहेतुत्वादाह-एकावलिमिति। एकयष्टिकहारमित्यर्थः । एर्का केवलां मयि विरचये: कुर्य्याः, ननु कर्थ सर्वाणि परित्यज्यैकमेतदेवाभरणमित्यत आह-अनङ्गेति। अन- द्गोत्सवविधौ अनद्गो मदनस्तस्योत्सवः प्रियसङ्गजन्यानन्दस्तस्य विधिर्विधानं तस्मिन् तथोकते, पथ्यं न हितम्। काउनसयोगत्वेन आलिङ्गने दुःखदायी अतोडलद्दारान्तरं निषेधतीति भाव:। शिखरिसिच्छन्दः। तक्लक्षणं तु-"रसेरुद्रेशछिन्ना यमनसमभलागः शिखरिणी"। अत्र वासगृह्दे मण्डनकरणादियं नायिका वासकसज्जा (क)बोध्या।

(क) वासवेश्मनि सुकल्पिततल्पे या समागमविर्धि विदधाना। तिष्ठति प्रियसमागमसज्जा ता सुनिवदति वासकसज्जाम्।। शङ्गेष्वाभरणं करोति बहुशः पत्त्रेऽपि सञ्जारिषि प्राप्तं तवां परिशक्कते वितनुते शर्य्या चिर ध्यायति।

व्यासक्ताऽपि विना त्वया वरतनुनैषा निर्शा नैष्यति॥ इति लक्षयोदाहरयं पुस्तकान्तरे पाठः समुलभ्यते।

नायिका मिसारस्थाननि० ] लक्ष्मीविराजितः। १८५

(५२) आरगन्तुं कृतचित्तोऽपि दैवान्नायाति यत्प्रियः । तद्नागमटु:खार्ता विरहोतकण्ठिता तु सा।। र६॥ यथा- (५३) 'किं रुद्ध: प्रियया कयाचि, दथवा सख्या ममोदेजितः, किं वा कारखगौरवं किमपि, यन्नाद्यागतो वल्लभः। इत्यालोच्य मृगीदृशा करतले विन्यस्य वद्त्राम्बुजं दीर्घे निःश्वसितं, चिरं च रुदितं, चिपाश्च पुष्पस्जः।' (५४) इति साष्टाविंशतिशतमुत्तममध्याघमस्वरूपेर।

(६२) विरहोत्कण्ठितालक्षणमाह-आगन्तुमिति। यस्याः प्रियः कान्तः आगन्तु कृतचित्तोऽपि कृतस्वीकारोऽपि दैवात् देववशेन नायाति न प्राप्नोति, तदनागमेन प्रिया- नागमेन दुःखार्त्ता सा तु नायिका विव्हेण दैवकृतप्रतिबन्धेन उत्कण्ठिता विरहोत्कण्ठिता भवेत्। अम्रापि कन्यकापरोढ़योरुपनायक एव पति:। (९३) विरहोत्कण्ठितामुदाहरति-कि रुद् इति। संकेतस्थाया नायिकाया प्रिया नागमने सखेदोक्तिरियम्। कयाचित् अन्यया प्रियया वयस्या आनेतुं मयैव प्रेषितये- त्यर्थ:, कि स्वित्, रूद्ः अत्रागन्तु मवरुद्ः, अथवा ममैव सख्या उद्जितो वचनवैष- भ्येण विश्कीकृतः कि वा किमपि अवबुद्धपूर्व कारणगौरवं प्रयोजनगुरुत्वं महत्तरं प्रयोज नमिति भाव:, तमागन्तुम् अवरुणद्धीति शेषः । यद्यस्मात् अद्य 'अस्मिन्नवश्यं त्वत्समी पमागमिष्ये, इति प्रतिज्ञाया विषयभृते दिवसे वल्लभो नागतः, इति चेतसि आलो- कय वितिष्य मृगीदशा हरिणलोचनया नायिकया वक्त्राम्बुजं वदनपङ्कज करतले विन्यस्य स्थापयित्वा, दीर्घ बहुकालं निःच्वसितं रुदितम् पुष्पस्जः सुरतार्थधता: पुष्पमालाशच शषिश्ता: देहाद्दूरं पातिताः। शाईलविक्रीड़ितं छन्दः तल्लक्षणं तूक्तं प्राक् (१५८ पृ०) अन्नागमनाय स्वीकृतिकारिणोऽपि प्रियस्यानागमनेन दुःखपीड़ितेयं नायिका विर होत्कण्ठिता (क)। (६४ ) आधुना साकल्येन नायिकाभेदान् गणयितुमाह-इतीति । इति इत्थम् साष्ाविशतिशतम्, अष्टाविशत्या सहेति साष्टाविशति तन्व शतञ्चेति तथोक्तम्। एतेन स्वाधीनभर्त्तकात्वाद्यष्टविधिसमुदायसहि तेन एकशा्टा व््त ्रकारा नायिका स्युरित्य थः। तथाहि-स्वीया तावत्त्रिविधा-मुग्धा मध्या प्रगल्भा चेति। तत्र सुग्धेकधा, मध्याप्र- गल्भेतु धीराधीरोभयमेदेन षडविधे धीरामध्या अधीरामध्या धीराधीरामध्या। एवमग्रे. डपि। षडि्वघाश्चैताः जेष्ठत्वकनिष्ठत्वाम्यां द्विविधा :- घीराज्येष्ठा कनिष्ठा, अधीरा ज्येष्ठा- (क) उद्दाममन्मथमहाज्वरवेपमानां रोमाव्जकम्चुकितमङ्गकमावहन्तीम्। गाढ़ानुरागवचनां पुरतः सखीनामुत्कण्ठितां वदति तां भरतः कवीन्द्रः॥ इति लक्षणान्तरन्। एणीदृशः प्रवलतापभयादिवास्याः श्वासानिलाः प्रतिमुडु प्रसरन्ति दूरन्। बाष्पाम्बुनीचिषु निमज्जनकातरेव निद्रादृशोर्न सविधेऽपि पद विधन्ते॥ इत्युदाहरणान्तरञ्न पुस्तकान्तरे दृश्यते।

१६६ साहित्यदपण :- [तृतीयपरिच्छेदे

चतुरधिकाशोतियुतं शतत्रयं नायिकाभेदाः ॥८७॥ (५५) इह च "परस्त्रियौ कन्यकान्योढे संकेतात्पूर्व विरहोत्करिठिते, पश्चा- कनिष्टा, धीतधीराज्येष्ठ-कनिष्ठा चेति एवं द्वादशाभेदा सुग्धया सह त्रयोदश भवन्तोति रवीया कथा। परकीया द्विविधा-परोढ़ा कन्यका चेति। सामान्यात्वेका। ताश्च मिलित्वा समुदायेन षोडश विधा। पुनश्चैताः सभेशाः स्वकीयाः परकीयाः सामान्या: स्वाधीनमत्त- कात्वप्रभृत्यष्टभेदभिन्ना: सत्यः समुदायेन अष्टाविरात्यधिकशत नाषिकाः, षोडशानामष्ट भिर्गुणने अष्टाविशत्यधिकशतसम्भवात्। पुनश्व तासामपि प्रत्येकमेव उत्तममध्यमाधम स्वेन भेदत्रयमाह-उत्तमेति। प्रदर्शितप्रकारेण अष्टाविक्यत्यधिकशत प्रकारणामपि तासां नायिकानां प्रत्येकमेव सौन्दर्यादिगुगतारतम्येन उत्तमामध्यमाघमस्वरूपती हेतोः अव शिष्टसमुदायेन नायिकाभेदानां चतुरधिकाशीतियुतं शतत्रयं स्याद्। तथा च अष्टाविश त्यधिकशतस्य त्रिभिगुणने समुदायेन नायिका: त्रिशतचतुराशीतिप्रकाश इति सावः। अत्र च नायकस्य ज्येष्ठत्वेन कनिष्ठत्वेन च भेददयकल्पनम् तथा उत्तमादिभेदत्रयकल्पनञ्ज समीचीनतया निक्चेतुमशक्यत्वादनियतत्वाच्च अनावश्यकमिवाभातीति सुधीभिशकल- नीयम्। परन्तूक्तानां नायिकाभेदानां त्रिभिगुणने दिव्यादिव्योभयभेदगणनया द्विपञ्ञा शदधिकैकादशशतं भेदा जायन्ते। इदमप्यत्रानुसन्धेयम्-यद्यपि सुग्धाया लज्जाप्राधान्येन, मध्याया लज्जामदनप्राधान्येन प्रगल्भायाः प्रोढिप्राधान्येन, धीराया धैय्यंप्राधान्येन, अधीराया अधैर्य्यंप्राधान्येन, धीराधीराया अधैयंप्राधान्येन, ज्येष्ठया: प्रेमज्ये8्ठप्राधान्येन, कनिष्ठायाः प्रेमकानिध्ठ्यप्राधान्येन परोढाया रहस्य प्राधान्येन, सुग्धाया इव कन्यकाया, सामान्यायाः वित्तप्राधान्येन, अष्टविधा नायिका भवन्ति तथापि- प्रस्थानं वलयेः कृतं प्रियसखेरस्न रजस्त्र कृतं दष्टूवा न क्षणमासितं व्यवसितं चित्तेन गन्तुं पुरः। यातुं निश्चितचेतसि प्रियतमे सवें समं प्रस्थिताः गन्तव्ये सति जीवितप्रियसुहत्सार्थः किसु त्यज्यते॥ इत्यादिलक्ष्यादुत्तरक्षणे कृतदेशान्तरगमनाध्यवसाये प्रिये प्रवत्त्यद्धर्त्तृका नवमी ना- यिका भवितुर्महति। तस्याः प्रोषितभर्त्तृकाविप्रलब्धाविर होत्कण्ठितासु नवान्तर्भावः, सन्निहिते प्रेयसि तत्त्वायोगाव। नच कलहान्तरितायामन्तर्भावः कलहाभावादनवमा- नितत्वाच्च। न खण्डितायामन्तर्भावः, अन्योपभोगलाञ्छितस्य प्रियस्यागमनाभावात् प्रियाया: कोपाभावदर्शनात्, काकुवचनकातरावलोकनादिसूचितान्तरिकपक्षपातदशं नाच्च। न वासकसज्जायामन्तर्भावः, गच्छति प्रिये सज्जीकरणाभावाद् खेदोद्माच्च। न स्वाधीनभर्तकायामन्तर्मावः, उत्तरक्षण एव विप्रयोगदर्शनातू भत्तरि स्वाधीनत्वव्या धौताच्च। नाप्यमिसारिकायामन्तर्भाव:, उत्साहराहित्यातू अन्तस्तापदर्शनाच्चेति। एतल्छक्षणन्तु- पतिर्देशान्तरं यस्याः यास्यत्येवोत्तरक्षणे। प्रवत्स्यत्पतिका सा स्यात्प्रयाणाच्छेदनोद्यमा। स्पष्टचैवमेव रसमअर्य्याम्। (५६ ) अत्र परस्ियो: कन्यकोठयोरवस्थात्रयस्येवा सम्भ वा ् ष्टुणत् वा मा बे उक्तसंर्या न भविष्यन्तीति कश्िदाह तद्दशयति-इ६ चेति। इद च नाथिकाभेद निरूप-

नायिकामिसारस्थाननि० ] लक्ष्मीविराजितः ।

द्विदूषकादिना सहाभिसरन्त्यावभिसारिके, कुतोऽपि संकेतस्थानलप्राप्ते नायके विप्र- लब्घे। इतितर्यवस्थैवानयोरस्वाधीनप्रिययोरवस्थान्तरायोगात्।" इति कक्षित्। (५६) कचिदन्योन्यसांकर्यमासा लक्ष्येधु दश्यते। णप्रकरणे कश्चित् आचार्यंधनिक आहेति-परेणान्वयः। परखचियावित्या दिकस्तदीयग्रन्थ सन्दर्भ:। परखितयौ परतन्त्रस्तियौ। तत्र कन्यका पित्राद्यधीना, अन्योगा च पत्याद्यधीना। सङ्कताद् सुरताय स्थाननिर्द्विष्टात्। विरहोत्कण्ठिते इति प्रथमाविभक्ते: द्विवचने रूपम, स्यातामिति शेष:। एवमेवाभिसारिके विप्रलब्धे इत्यनयोरवि बोध्यम्। अभिसरन्त्यावित्युपलक्षगम्, तेन दूत्यादिना परपुरुषा मिसारयन्त्याववि अभिसारिके स्याताम्। अस्वाधीनप्रिययो: न स्वस्या: आत्मनः अधीन: प्रियः कान्तः परनायको ययोस्तयोस्तथोक्तयो: अनयोः कन्यकोढयोः, अवस्थान्तरायोगात् स्वाधीनभर्त्तकात्वखण्डितात्वकलहान्तरितात्व प्रो षितभर्त्तकात्ववासकसज्जात्वरूपा: पञ्चावस्था: भत्तघटिताः, कन्यकापरोडयोस्तादक्ा वस्थाभावादित्यर्थ:, इति त्र्यवस्थैव त्रयः प्रकाश एवं। एवञ् कन्यका परोढा व विर- होत्कण्ठिता, अभिसारिका, विप्रलब्धा च भवितुमहति न पुनरन्यविधेति भावः। एव- न्वैतस्यायमभिप्रायः-कन्यकान्योढयो: एतयोर्न ह्वाधीनभर्त्तकात्वम्, यत्स्तयोः समापे पशनायकल्य अनर्थपातभयेन सततमवस्थानायोगात्, न व तयो: खण्डितात्वम्। स्वस्त्री सम्भोगस्य अवश्यम्भावित्वेन तच्चिह्नितस्य परनायकस्य अन्तिकागमने ईर्ष्याया अस म्भवात्। नव कलहान्तरितात्वम्, रवस्त्रीसम्भोगस्य नियतत्वात् तत्र रोषाभावेन पर नायकस्य त्यागालम्भवात्। नापि प्रोषितमर्त्तेकात्वम्, दूरस्थितस्यैव परनायकस्य पुनदू रद्देशप्रयाणासम्भवात। नचापि वासकसज्जात्वम्, पत्युरविद्यमाने अनिष्टपात भयेन परार्थ प्रसाधनासम्भवात्। तेनैतयोः प्रत्येकमेव उपदशितपञ्रविधासम्भवात् सा- कल्येन दश विधासम्भवेन अष्टादशाधिकशतप्रकारा नायिकाः। उत्तमाघमभेदात्ताक्ष्व पुनः चतुष्पञ्नाशदधिक त्रिशतप्रकारा: समुदायेन सम्पद्यन्त इति। अन्न ग्रन्थकर्त्तः कश्चिदित्यस्वरससूचनस्यायमभिप्रायः-सवंत्र भत्तपतिपदानि उत्क- टानुरागविषयकामुकपराणि स्वभत्रु पनायकसाधारणानि निविवादने तदुभयमते तथा च पितृगृहे कन्याया: पतिगृहदे परोढायाश्च पितु: पत्युक्चातिविश्वस्तस्य कार्य्यान्तरनियु- कस्य परनायकस्य अनवरतमेव समीपावस्थानसम्भवात् तयोः कन्यकापरोठयो: स्वाधी नभरत्तकात्वं सम्भवति। स्ीमात्रस्यैवेयं प्रकृति: यत्प्रियनायकल्य अन्यस्त्रीसम्भोगं न सहते इति, तेन निजसीसम्भोगाद्वितस्यापि अतिशयप्रेमीभृतस्य नायक्य अन्तिका गमने ईर्ष्यासम्भवात् कन्यकापरोढयो: खण्ढितात्वमपि सम्भवति। तरूमादेव निजस्रीस म्भोगेनाऽपि शेषसम्भव्ात् अतिशयप्रे मीभूतस्य परनायकस्य त्यागसम्भवेन तयोः कछहा न्तरितत्वं रूपष्टमेव। एवंविघपरनायकस्य दूरदेशगमनेन मनोभवदुःखातत्वसम्भवातू प्रोषितभर्त्तकात्वञ्ज पत्युरविद्यमानेऽपि व्याजान्तरेण ताहशपरनायकार्थमेव प्रसाधनस म्भवात्तयोवालिकसज्जात्वमपि स्फुटमेव तस्माद्यथोकसंरुया न्याय्या एव। अपि च स्वसतिया अपि पितृगृहस्थायाः पित्रधीनत्वेन पत्या सह स्वच्छन्दसम्भोगासम्भवाद्, पत्यौ अभिसारविरहोत्कण्ठाविप्रक्म्भा भवन्त्येवेति ध्येयम्। (द६) व्वचिदिति। वचचित् कतिपयेषु लक्ष्येषु महाकविप्रयोगेषु आसाम् उपदर्शि

साहित्यदर्पण :- [तृतीयपरिच्छेदे

थथा- (५७) 'न खलु वयममुष्य दानयोग्याः पिबति च पाति च यासकौ रहस्त्वाम्। विट विटपममुं ददस्व तस्यै भवति यतः सदृशोश्चिराय योगः। (५८) तव कितव किमाहितैर्वृथा नः च्षितिरुहपल्लवपुष्पकर्णापूरैः । ननु जनविदितैर्भवद्वयलीकेश्चिरपरिपूरितमेव करायुग्मम् ॥' (५६) मुहुरुपहसिताविवालिनादैवितरसि नः कलिकां किमर्थमेनाम्। वसतिमुपगतेन धाग्नि तस्याः शठ ! कलिरेप महांस्त्वयाद्य दत्तः ॥' तप्रकाराणां नायिकानाम, अन्योन्यसाङुव्यमेकस्यामेव लक्षणद्वयादिसम्मेलनम् अवलो- कयते मतो लक्ष्यानुसारेण लक्षणानां निबन्धनीयतयां तत्साकवय्यंमसमाभिरपि स्वीक्रियते, अत एव तत्तत्सांङ्कर्य्यारूयव तादशी नायिका भवतीति बोध्यम्। (९७) साङ्कर्यमासामुदाहरति-न खल्विति। माघकाव्ये कुसुमित विटपशाखरां दित्सुं वनायकं प्रति कोपनाया: कलापकेन कस्याव्चिदुक्तिरियम्। हे विट ! परखालम्पढ! "विटोऽद्रौ धवले षिङ्गे (लम्पटे) भूषिके खदिरेपि च' इति मेदिनी। वयं विटपेतरा स्त्रियः, अमुष्य विटपस्य दानयोग्या दानाधिकारिण्यो न खलु किन्तु असकौ त्वत्प्रिया असावेवासकाविति करूपतद्धितत्वेन तस्याः कुस्सितत्वं प्रकाशयते। रह एकान्ते त्वां पिबति सम्भुनक्ति पाति सुरते प्रीतिजननात्प्रतिपालयति योषिदन्तरेभ्यो वार्यति च, तस्यै प्रियायै असुं विटष सपुष्पमालां शाखां यद्दा विटान् पातीति विटपं पल्लवम्। "विटप: पल्लवः षिङ्गे विस्तारे स्तम्बशाखयोः" इति विश्वः, ददस्व प्रयच्छ। यतः सद्ट शोस्तुल्ययो: योग: सम्मेलनं चिराय भवति। असदशोस्तु क्षणिककृत निष्फल इत्यथः। "अत्र चिट त्वां पिबति पाति वेति व्युत्पत्तिद्वयेन सैव विटपा अयमपि विट्प इति तुल्य- योर्योगो योग्यो भवतीत्यर्थः" इति वागीशोक्तभावः परमरमणीयः। (६८) तव कितवेति। वृक्षपल्लवं कर्णपूर ददानं नायकं प्रति कोपवत्या नायिकाया उक्तिरियम्। हे कितव ! घूर्त!। वृथा व्यर्थमेव आहितैर्मत्कर्णयो: स्थापितैः, क्षितिरु- हा्णां वृक्षाणां पल्लवानिव पुष्पाणि च तान्येव कर्ण पूरयन्तीति कर्णपूरः कर्णभूषणानि तैने अस्माकं किं तत्साध्यम्, अपि तु अन्यथव तत्प्रयोजनस्य सिद्धत्वात्किमपि नेत्यथः। नन्वन्यथा कर्थं तत्प्रयोजनं सिद्धमत आह-नन्विति। जनविदितैः भवद्व्य- लीकैः परसीगमनादूभवतोऽप्रियवचनैः कर्णयुग्मं चिव परिपूरितं नित्यं पूर्णमेव अतः पूरितस्य पूरणायोगात् कर्णभूषणार्थ पल्लवपुष्पप्रदानमलमिति भाव: । (१९) मुद्दुरिति। अलिना दै: एतत्कोरकस्यैवोपयुंपविष्टस्रमररवैः, (कर्त्तमि:) मुहु- रपहसितां प्रतारणाथेयमिति परिहासविषयतां नीतामिव एनां कलिका कोरकम्, अल्पं कलि कलहञ्ज "कलहे च युगे कलिः" इति वैजयन्ती। इलेषे स्त्रीप्रत्ययस्त्वविवक्षितः । नोऽस्मम्यं किमर्थ वितरसि ददासि, यतो हि हे शठ! गढविप्रियकारिन्! तस्या: दुष्ट- चारतात्वेन प्रसिद्धाया अत एवातुच्चारणीयनामधेयायाहत्वत्प्रियायाः घाम्नि भवने "धामशक्तौ प्रभावे च तेजो मन्दिरजन्मसु" इति विश्वः, वसति वासम्, उपगतेन प्रा्वेन अच्ैव त्वया (कर्श्रा) एष वत्तमानो महान् कलि: कलहः, आवयोविवाद इति भाव:, कलिका च दत्तः । अतः स्वदत्त एव महति कलौ विद्यमाने किमय कल्यन्तरेणेति भावः।

नायिकाभेदनिरूपणम्] लक्ष्मीविराजितः !

(६०) 'इति गदितवती रुषा जधान स्फुरितमनोरमपक्ष्मकेसरेण। श्रवणानियमितेन कान्तमन्या सममसिताम्बुरुहेरा चचुषा च।।' (६१) इयं हि वक्रोक्त्या परुषवचनेन कर्णोत्पलताडनेन च वीरमध्यताघीर- मध्यताधीरप्रगल्भताभि: संकीर्णा। (६२) एवमन्यत्राप्यूह्यम् । (६३) इतरा अप्यसंख्यास्ता नोक्ता विस्तरशङ्कया॥न॥

(६०) इति गदितेति। पूर्ववर्णितनायिकातोऽन्या नायिका इति उत्तप्रकार गदित- वती उक्तवती सती रुषा रोषेण स्फुरितं मनोहरं पक्ष्मेव केशरवत् यस्य ताहशेन चक्षुषा, स्फुरितो मनोहरपक्षमवत् केशरो यस्य तादशेन असिताम्बुरुहेदेण तथा श्र्ञणनियमितेन कर्णधृतेन कर्णपयर्यन्तं विस्तारितेन च असिताम्बुर्हेण नीलोत्पलेन चक्षुषा व समं युग- पदेव कान्तं प्रियं जघान ताडयामास। कषायितचस्षुषा दर्शनमेव हननं बोध्यम्। उदा. हृतेषु पुष्पिताग्राछन्दस्तल्वक्षणं तु-"अयुजि नयुगरेफतो जकारो युजि च नगौ जरगाश्च पुष्पिताग्रा" इति। (६१ ) इयमिति। हि तथाहि, इयं न खल्वित्या दिपध्यत्रयाणां वक्त्री नायिका वक्रोक्त्येत्यादीनां यथासंरूयेन धीरमध्यतेत्यादिभि: सह सम्बन्धो बोध्य:। एवळ 'प्रियं सोत्प्रासवक्रोक्त्या मध्याधीरा दहेदरुषा" इति लक्षणात् वक्रोक्त्या प्रथमपदे विटपादि- पदार्थस्यान्यथा योजनरूपया वाचा धीरमध्यता। "अवीरा परुषोक्तिभिः" इत्युक्तलक्ष- णाठ् परुषव वनेन "तव कितवकिमाहितैः" इत्यादि पद्द्वयात्मककट्टवाक्येन अधीरमध्य- ता। 'तज्जयेत्ताडयेदन्या' इति लक्षणात् "इति गढितवती" इत्यादिपद्यविवरणेन कर्णोत्पलताड़नेन अधीरप्रगलभता। महाकविनिवद्धानामेतेषां साङ्कूर्य्यमभ्युपेयमिति ग्रन्थकततुराशयः। (६२) उक्नियमस्यान्यत्रापि स्वीक्तुमाह-एवमिति। अन्यत्न उत्तररामचरितादौ, तत्र सीता प्रथमं स्वाधीनमर्तृकात्वेन मनन्तरञ्ञ प्रोषितभर्त्तकात्वेन सह्की्णा। एवं यथा गोप्यादीनाम्- "मधुप कितव बन्धो! मा स्पृशाछत्रि सपत््याः कुचविलुलितमाला कुङ्कमरमश्रुमिन्नः" इत्यादौ परकीयानामपि "सपत््या" इत्याद्युक्त्या र्वकीयात्वमिति सङ्कीर्णत्वम्। (६३) इतरा। इतरा अपि दिव्यादिव्यादय: पग्मिनीहस्तिनी प्रभृतयः । (क) (क) एतावता कथनेनापि शान्ताकाङक्षाभावात् अ्न्यत्र प्रतिप्रादित्पद्यानि प्रदर्श्यन्ते। तथाहि- पुनश्च तास्त्रिधा ज्ञेया दिव्यादिव्योभयात्मना। चतुर्धा चोद्धतोदात्ता ललिता शान्तिका तथा॥ अ्रक्षता च क्षता याता याता यायावरेत्यपि। पुनश्चतुर्द्धा कथिता: पूर्वर्भोजादिभिबुंधः॥ पध्िनी चित्रिसी चैव शञ्तिनी इस्तिनीति च। पुनश्चतुर्धा कथिता कामशास्त्रेषु जातितः।। कफिनी वातुला पित्तला प्रकृत्या पुनस्त्रिधा। अथोक्तानाव्ज भेदानां लक्षसोदाहती ब्रुवे।। दिव्या: शच्यादय प्रोक्ता अदिव्या मालती मुखाः। दिव्यादिव्या इति प्रोक्ता जानकी रुक्मिणी सुखाः॥ गर्वशालिन्युद्धता स्यादुदाच्ता गूढ़मानिनी। ललिता साध्यमानेह शान्ता निर्मानमानसा।।

२५ सा०

१६० साहित्यदपण :- [ तृतीयपरिच्छेदे

ता नायिकाः। (६४) अथासामलंकारा :- (६५) यौवने सत्वजास्तासामष्टाविशतिसंख्यकाः। अलंकारास्तत भावहाव हेलास्त्रयोङ्गजाः।८६॥। शोभा कान्तिश्च दीपिश्च माघुर्ये चाप्रगल्भता। औदार्ये धैर्यमित्येते सप्तैव स्युरयतजाः॥ ६० ॥ लोला विलासो विच्छित्तिविव्वोक: किलकिञ्चितम्। मरोट्टायितं कुट्टमितं विभ्रमो ललितं मदः ॥ ६१॥

(६४) इत्थ नायिकाभेदप्रभेदवर्णनं निरुष्य तासामलक्ारान प्रतिपादयितुसुपक्रमते- अ्रथेति। अथ नायिकानिरूपणानन्तरम्, आर्सा नायिकानाम् अलक्ारा: "यौचने" इत्यादिना प्रदश्यन्त इति शेष: । (६६ ) यौवन-इति। सत्वजा सत्त्वात् रजहतमसी अभिभूयोज्ज़म्भ मा णा द्ुणविशे षाजायन्ते इति ते'ऋक्गारामिव्यक्षकसत्वगुणोत्पम्ना इत्यथः,तासा नायिकानाम्। मलद्ारा मलनक्रियते भृष्यते एभिरित्यलक्काराः, भवन्तीति शेषः। तत्र तेषु मध्ये भावाधासय इमेऽलद्टारा मखुजाः । नन्वग्रे "निविकारात्मके चित्ते" इत्यादिना त्रयाणं भावा दीनां चित्तमात्रोत्पन्रत्वात् कथमङ्गजत्वमिति चेव्? सत्यम्, अ्रनेत्रादिषु तेषां क्रियोत्पा- दादङजा इति व्यपदेश्यत्वलाभात्। अयत्नजाः अयत्नेन शरीरमनसोः स्वभावेन जाताः सिद्धाः । स्वभावजा: स्वभावेन रत्यादिस्थायिभावस्वभावेन जन्याः, कृत्रिमाक्रापि यथा- सम्भवं चकाराद्वोध्या:। भावादीनामलङ्कारत्वं व कटककुण्डलादिवन्मनोहरत्वजनकता सादश्यादिति बोध्यम्। यद्यपि "उककाः स्रीणामलङ्कारा अङ्गजाश्च स्वभावजाः" इत्याद नुभावबोधककारिकायामङगजस्वभावजालङ्कारप्रहणे एव वत्तेते तथाप्यत्र अङ्गजा-यत्नज- उदात्तव भवेद्ीरा थाधीरातूद्धता मता। ललिता तु भवेन्मुग्धा शान्ता स्वीयोत्तमा मता॥ भुक्तान्येन पुरा पश्चादूढ़ान्येनाक्षता मता। भुक्ता शक्तिसुतेनोढा राज्ञा सत्त्यवती यथा॥ गते भ्त्तरि यधन्यं श्रिता सा तु क्षता मता। यथा तारा रविसुतं श्रिता वालिनि मारिते॥ याता याता तु युगपदूढानेकस्तु भत्तृभिः। यथा पाण्डुसुतेरूढा द्रुपदस्य कुमारिका॥ ऊढकेन तु संत्यक्ता क्रमाद्यायावरा मता। यथा बहुवररूढा माधवी चोपलात्मजाः॥ पझ्मिनी चन्द्रवदना शिरीषमृदुला तथा। शक्गिनी स्याद्वृहन्मध्या कोपिन्यल्पस्तनी तथा॥ दीर्घपादा द्रुतगतिः कुटिलाची च पिझलला। इस्तिनी बहुकक्ूडा निस्त्रया पि्कुन्तला । हस्वा स्थूलघरा गोरशरीरा मन्दगामिनी। कफिनी दृढरागास्याच्छयामा सुस्निग्धलोचना।। वातुला तु कठोराङ्ी चञ्चला कृष्णपाखिजा। श्यामधूसरवर्णा च बहुभोज्या प्रलापिनी॥ पितला शोखनयना गौराङ्गी कुशला रते। सा चतुर्धा पुनरपि नायिका प्रतिनायिका॥ यथा द्ुपदजा प्रोक्ता वेणीसंहारनाटके। हेतुरीर्ष्यारुड़ादीनां सपका प्रतिनायिका॥ दुर्य्योघनस्य दयिता तत्र भानुमती यथा। तस्याः कैश्चिद्गुणहींना पूज्या चैवोपनायिका॥ समान्यूनापि वा किश्चित कनीयस्यानुनायिका। इत्यादि मन्दारमरन्दे स्पह्टमुक्तम्।।।

नायिकालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित: । १६१

विहृतं तपनं मौग्ध्यं वित्षेपश्च कुतूहलम्। हसितं चकितं केलिरित्यष्रादशसंख्यकाः॥६२॥ स्वभावजाश्च भावाद्या दश पुंसां भवन्त्यपि। (६६) पूर्वे भावादयो वैर्यान्ता दश नायकानामपि संभवन्ति । किंतु सर्वे- उप्यमी नायिकाश्रिता एव विच्छित्तिविशेषं पुष्शन्ति। तत्र भाव :- (६७) निविकारत्मके चित्ते भावः प्रथमविक्रिया॥६३ ॥ (६८) जन्मतः प्रभृति निर्विकारे मनसि उद्बुद्धमात्रो विकारो भाव: । यथा- (६६ ) स एव सुरभि: काल: स छव मलयानिलः । सैवेयमबला किंतु मनोऽन्यदिव दृश्यते।।' अ्रथ हाव :- (७०) ्रूनेत्रादिविकारस्तु संभोगेञछ्ञाप्रकाशकः। स्वभावजेति संज्ञाश्रयविधानं तत्रायत्नजालब्वादव्यावृत्यर्थ तत्कारिकासंक्षेपार्थञचेत्यव धेयम्। अत्र भावादासतरय: शोभाद्याः सप लीलाद्या अष्टादर इति मिलित्वा अष्टावि शतिरलद्कारा:। (६६) "भावाद्या दशपुसां भवन्त्यपि "इत्यपि शब्दस्य योजना द्शयन् वितृगोति- पूर्व इति। पूवें प्रागुक्ता:, भावादयः "भाव" इत्यारम्य पठिताः, सम्भचन्ति लक्षणसम- न्वयादिति भावः। अमी अष्टाविशतिसंख्यकाः भावादयोडलङ्काराः नायिकाश्रिता एव नार्यिकास्थिता एव, विच्छित्तिविशेषभट्गीविशेषं विलक्षणवैचित्मिति भावः। अस एषां नायिकाश्रितत्वमेव वणेनं विधेयसिवि ध्येयम्। (६७) अङ्गजेषु क्रमेण भावालद्कारं निरूपयति-निर्विकार इति। निर्विकारत्मके विकारो मदनविकार: वालत्वेन रत्याद्यपरिचितया सर्वथाविकाररहिते चित्ते नायिकाया नायकल्य वा मनसि प्रथमविक्रिया सम्भोगेच्छायाः प्रथमः प्रकृतिविपर्यासः भाव- इत्युच्यते। (६८).जन्मत इति। प्रभृति आरम्य, इदव्वाव्ययम्-तथाच भाष्यम्-"कात्ति क्याः प्रभृत्याग्रहायणी मासे" इति। उदूबुद्धमात्र: प्रकाशितमत्रः न तुर्फुटं प्रतीयमानः, एतेन हाव्हेलालक्षणातिव्या- सिर्वारिता। (६९) उदाहरति-स एव इति। स एव सुरभिः कालो वसन्तसमयः स एवामा- लयानिल: मलय।चलपवनाः, सैवेयमबला स्त्री किन्तु परन्तु मनोऽन्यदिवतुविलक्षणमिच ददयतेऽवलोक्यते, पूर्ववत् सरलतयांद्यालापाद्यविधानादित्याशयः। अत्र मनोऽन्यदिवेत्यनेन चेतसि प्राथमिकविकाररूपो भावोजवगम्यते। (७) अथ हावमलक्कारं निरूपयति-भ्रूनेत्रादिति। अ्रूनेत्रादीनां विकारैः आकुन्र- नकटाक्षपातस्मिता दिभि: सम्भोगेच्छाया: सम्भोगसुखलाभेच्छायाः प्रकाशको ज्ञापक:।

१६२ साहित्यदर्पण :- [तृत्तीयपरिच्छेदे

भाव एवाल्पसंलक्ष्यविकारो हाव उच्यते॥ ६४ ॥ यथा- ( ७१) 'विवृरवती शैलसुतापि, भावमङ्गैः स्फुरद्वालकदम्बकल्पैः । साचीकृता चारुतरेगा तस्थौ मुखेन पर्यस्तविलोचनेन ।।' अथ हेला- (७२) हेलात्यन्तसमालच्यविकार: स्यात्स एव तु। स एव भाव एव। यथा- (७२) 'तह से भत्ति पउत्ता बहुए सव्वङ्गविब्भमा सअरला। संसइअ्रमुद्धभावा होइ चिरं जइ सहीणं पि॥' कौमारे चाञ्जल्या दिरहितानां भ्रूनेत्रादीनां चाञ्जल्यादिरूपप्रकृतिविपयर्यासै: मल्पसंलक्ष्य विकार: अल्पं यथास्यात्तथा संलक्ष्योऽनुमेयः विकारः स्वभावो यस्य सः तथोक्तो भाव एव हाव उच्यते। अनेन हेलालक्षणातिव्याप्निर्वारिता। आदिपदेन सुखादीनां परिग्रहः। (७१) उदाहरति-विवृण्वतीति। तपस्यतो महेशस्य समीपे कामेन धनुषि आरो- पिते पार्वत्या हाववर्णनमिदम्। शैवसुतापि हिमालयदुहिता पार्वत्यपि, न केवलं हर इति शेष:, एतेन- हरस्तु किश्चित्परिवृत्तधर्य चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराश्षिः। उमामुखे बिम्ब फलाघरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि॥ इत्युपपादितो हरस्य हावः स्मार्यते। स्फुरदरालकदम्वकल्पैः क्रमाद्विकसितनूतन कदम्बकुसुमसदशः रोमाञ्वितैरित्यर्थः अङ्गेरवयवैभाव महेशदशनेन प्राथमिकमनो विकार विवृण्वतीप्रकटयन्ती अभिव्यक्षयन्ती वा पय्येरतविलोचनेन शिवे परीक्षिप्त नेत्रेण चारुतरेण सुखेन साचीकृता वक्रीकृता शिव प्रति संमुखीभूता इत्यर्थः, तस्थौ स्थितवती उपजातिषछन्दस्तल्लक्षणन्तूक्तं (१५५ पृ०) अत्र हावेऽवि भावविशेषत्वात् भावशब्दप्रयोग:। बालकदम्पेत्यनेन पुलकस्यालपत्वं तेन भावस्याल्पलक्ष्यत्वं प्रतीयते तेन च हाथो नामालडार:। (७२) हेलां निरूपयति-हेलात्यन्तेति। अत्यन्तसमालक्ष्यः अन्येः समरतविज्ञेयः विकारो मानसक्षोभी यस्य स ताहय: स भाव एव च हेला स्याद्। एतेषां लक्षणानां परस्परवैलक्ष्यण्यन्तु अन्तः प्रकाशितो जातमात्रो मनोविकारो भावः। किञ्िद्वद्िः प्रका- शितो मनोविकारो हावः, बहिः समस्तप्रकाशको मनोविकारो हेलेति। एवञ्च न क्ापि मिथोऽतिव्यापि:। ('३) उदाहरति-तह इति। "तथा तसया झटिति प्रवृत्ता वध्वाः सर्वाङ्गविभ्रमाः सकलाः। संशयितमुग्धभावा भवन्ति चिरं यथा सखीनामपिश। इति संस्कृतम्। नायकं प्रति नायिकाया: विभ्रमोन्मेषवर्णनमिदम्। तस्या बध्वाः नूतनपरिणीतायाः झटिति सहसैव सकलाः सर्वाङ्गविभ्रमाः* कटाक्षपातादिविलासाः तथा प्रवृत्ता: सज्ञाता; यथा सखीनामपि चिर संशयितः समस्तमतिक्रान्तो न वेति सन्देह- विषयीभूतः मुग्धभावः वालकालीननिविकारत्वं यस्या: सा ताहशी भवति।

नायिकालक्वारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः । १६३

अथ शोभा- (७४) रूपयौवनलालित्यभोगाद्यैरङ्भुष राम् ॥ । य । शोभा प्रोक्ता- तत्र यौवनशोभा यथा- (७५) असंभृतं नएडनमशयष्टेरनासवाख्यं कररां मदस्य। कामत्य पुष्पव्यतिरिक्त्मस्त्रं बाल्यात्मरं साथ वयः प्रपेदे॥' (७६) एवमन्यत्रानि । अथ कान्ति :-

अन्र हि वध्वा: सकलवित्रमाणां सर्वाङ्गेशु अवलोक्नेन मनो विकारस्य पूर्णलक्ष्यतया हेलालक्षणसमन्वयः। (७४) अथायत्नजेषु शोभां निरुपयत्ति -रूपयव न ति । ुं सान्दर्यम् , न युवावस्था, लालित्यम् अङ्गानां सुकुमारत्वम् भोगः पुष्पचन्दनादिधारणजन्यानन्दः आद्यपदात् वसनभूषणादयश्च तैरङ्गभूषणाम् अङ्गशोभा शोभा प्रोक्ता। (७i) उदाहरति-पसम्भृतमिति। कुमारसम्भवस्थपद्यमिदम्। अथ शैशवानन्तरं सा पारवती अङ्गयष्टेदेहलताया: असम्भृतम् मयत्नसिद्धम्, मण्डनेभूषण मदस्य मत्ततायाः अनासवार्यं आसवस्य मदिरायाः या आख्या संज्ञा तद्रहितमासवभिन्नमिति यावत् करणं हेतुं, तथा कामस्य पुष्पधन्वत्वेन प्रसिद्धस्य पुष्पव्यतिरिकं पुष्पभिन्नम् अस्म् अघ्यस्वरूपम्, बाल्याच्छैशर्वात्परं वयोऽवस्था यौवनमिति यावत् प्रपेदे प्राप्तवती याव नोन्मेषेणैत हि युवतयो सुष्यन्ते माद्यन्ते काम्यन्ते चेति भावः। उपजातिश्छन्दस्तल्छ क्षणन्तूकं प्रागेव (१६९ पृ०) अत्र पार्वत्यास्तारुण्येनैव अङ्गानां भूषणाच्छोभा। (७६) एवमिति। अन्यत्रापि रूपूलालित्यभोगादावपि यथासम्भवमूद्यमिति शेषः। तत्र रूपशोभा चथा- "मालोक्य सुन्दरि मुखं तव मन्दहासं नन्दुन्त्यमन्दमरविन्दधिया मिलिन्दाः । किञ्चासिताक्षि! मृगलाञ्छनसम्त्रमेण चञ्जूपुरं चपलयन्ति चिर चकोरा:।।" लालित्यशोभा यथा- "अधारि पद्मेषु तद्हूध्रिणा घृणा क तच्छयच्छायलवोऽपि पललवे। तदास्य दास्येऽपि गतोऽधिकारितां न शारदः पार्विकशरवरीश्वरः।।" भोगशोभा यथा- 'वियति विलोलति जलदः, रखलिति विधुश्चलति कूजति कपोतः। निष्पतति तारकाततिरान्दोलाति वीचिरमरवाहित्याः॥" अलङ्कार शोभा यथा- "कण्ठस्य तस्याः स्तनबन्धुरस्य मुक्ताकलापस्य च निस्तलस्य। अन्योन्यशोभाजननाटभूव साधारणो भूषणभूष्यभाय:।। (७) क्रमेण कान्ति निरूपयति-सवेति। मन्मथाप्यायितद्युतिः मनांसि मथ्ना

१६४ साहित्यदर्पण :- [तृतीयपरिच्छेदे

(७८) मन्मथोन्मेषेणातिविस्तीर्णा शोभैव कान्तिरच्यते। यथा-'नेत्रे खज्जनगञ्ने-' इत्यत्र (१६२पृ.)। अथ दीसि :- (७६) कान्तिरेवातिविस्तीर्णा दीप्विरित्यभिघोयते ॥ ६ ॥ यथा मम चन्द्रकलानामनाटिकायां चन्द्रकलावर्णनम् (८) 'तारुशयस्य विलासः समधिकलावखयसंपदो हासः। धरणितलस्याभररां युवजनमनसो वशीकरणम्।' अथ माघुयम्- (र१) सर्वाचस्थाविशेषेषु माधुर्य रमणीयता। यथा- (८२) सरसिजमनुविद्धं शैवलेनापि रम्यं मलिनमपि हिमांशोलक्षम लक्षमीं तनोति।

तीति मन्मथो मदनस्तेन आप्यायिता परिवद्धिता धुवि: कान्ति: यस्याः सा तथोक्ता सा निरुक्तस्वरूपा शोभैव कान्तिरुच्यते। (७८) हफोशयति-मन्मथेति।मन्मथोन्मेषेण मन्मथाविर्भावेन। अतिविस्तीर्णाऽत्यन्तं विसता प्रापिता। "नेत्रे खञ्जन" इत्यादिपद्यप्रतिपाद्यनायिकायाः रूपशोभायः मन्म थामिर्भािन वर्द्धंनावू कान्तिनामालङ्कार:। (७९) दीतिं निरूपयति-कान्तिरेवेति। अतिविस्तीर्णा कान्तरेव दीक्षिरित्यभिधीयत इत्यन्वयो बोध्यः। (८०) उदाहरति-तारुण्य स्येति। तारुण्यस्य युवावस्थायाः विलासः आविर्भाषः यौवनस्यातिशया विर्भावस्थानमिति भावः। समधिकं यदपेक्षयाऽनन्यातिशयस्ताददशं यल्लावण्यं- "मुक्ताफलेषुच्छायाया-स्तरलत्वमिवान्तरा। प्रतिभाति यदङ्गेषु वज्ञावण्यमिहोच्यते ।" इत्युक्तस्वरूपं सौन्दर्य तस्य सम्पत् तस्यास्तथोक्तायाः, हासो विकासः। अतिशाय- विकासस्थानम्, धरणितलस्य आमरणम् अतिशायेन भूषणरूपा तथा युवजनानां यूनां मनसो वशीकरणम् अतिशायेन वश्षीकरण=हेतुः। अत्र ताहण्यविलासादीनामतिशयो लक्षणाप्रयोजनम, तेन प्रतिपादितरमण्याः दीक्वि नामालङ्कार:। (८१) माधुर्य्य निरूपयति-सर्वावस्थेति। सर्वेंषु अवस्थाविशेषु भूषणादिषु/विद्य मानेष्वविदयमानेषु वेत्यर्थः। रमणीयता "क्षणे क्षणे यत्रवतामुपैति तदेवरूपं रमणीय- ताया:" इत्युक्तस्वरूपं-सौन्दर्य माधुर्थ्यंमलङ्कारः। (८२) उदाहरति-सरसिजमिति। शाकुन्तले शकुन्तलाया वलकलधारणेडपि शो- भातिशयमनुभवतो दुष्मन्तस्य स्वयं परामर्शोडयम्। शैवलेन जलनील्या "जलनीली तु शैवालं शैवलम्" इत्यमरः, अनुविद्धं व्याप्तमपि सरसिर्ज पझ्मम्,रम्यं मनोहरमेव भवति।

नायिकालह्वारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित: । १६५

इयमधिकमनोज्ञा वल्कलेनापि तन्वी किमिव हि मधुराणां मएडनं नाकृतीनाम् !! ' श्रथ प्रगल्भता= (=३) निःसाध्वसत्वं प्रगल्म्यम्- यथा- (८४) 'समाश्लिष्टाः समाश्लेषैश्रुम्बिताश्चुम्बनैरपि। दष्टाश्च दंशनैः कान्त दासीकुर्वन्ति योषितः ॥' त्थौदार्यम्- (=५) औदार्य विनयः सदा॥६७॥ यथा- (८६) 'न ब्रूते परुषां गिरं, वितनुते न भ्रयुगं भङ्डुरं, नोत्तंसं क्षिपति चितौ श्रवरातः सा मे स्फुटेऽप्यागसि। तथा हिमांशोक्न्द्रस्य लक्ष्म कलछः, सलिनमपि लक्ष्मीं शोभां 'लक्ष्मीः सम्पत्तिशोभयोः' ऋद्यैषधे च पद्मायां वृद्धिनामौषधेपि व' इति मेदिनी। तनोति विस्तारयति। तदिव इयं तन्वी कृशाङ्गी वाकुन्तला, वल्कलेनापि तुच्छतरुत्वचापि तुच्छवल्तुसम्प्केणापि, पट्वस्तमण्डनादीनां का कथेत्यपेरर्थ, अधिकमनोज्ञा अतिमनोहरा दश्यत इति शेष:। हि यस्मात्, मधुराणां सुन्दराणां स्वभावतःसर्वंजनाह्लादिनीनामिति भावः। आकृतीनाम् अवयवारना सम्बन्धे, किमिव-वस्तु मण्डनं भूषणं न मवति ? अपि तु यावद्स्तुमात्रमपि मण्डनं भवत्येवेत्यर्थः यथा शैवललक्ष्म संपर्कस्य माधुर्यविघटकत्व्रेऽपि सरसिज चन्द्रमसो: स्वाभाविकमाघुर्यप्तत्वाद्र कापि हानिस्तया वल्कलवारणेन शकुन्तलाया अपीत्याशयः मालिनीचछन्दस्तल्लक्षणं तूक्तमेव (१६७ पृ०) मत्र शकुन्तलाया: बल्कलधारणेडपि सौन्दर्य्यान्माघुर्य्यमलङ्कारः । (८३) प्रगल्भतां निरूपयति-निः साध्येति। निगतं साध्वसं भयं धार्ष्टयाचरणेभय- रहितमित्यर्थः, दयितापराधविचारजन्यो दयिताया दयितेन दयितल्य दयितया वा। सह यथेष्ट सुरतिप्रतिवन्ध इति यावत् यस्या यस्य वा तस्यास्तस्य वा भावस्तारशम्, प्रागल्भ्यं प्रगल्मता। (८४) उदाहरति-समाश्लिष इति। योषितः रमणीविशेषा: समापिलष्टाः प्रियेण समालिङ्गिता: सत्य एव समाश्लेषेः प्रत्पालिङ्गनैः, चुम्धिताःसत्य एव प्रतिचुम्वनैः दष्टाः दशनक्षताश्च सत्य एव दंशनेः दन्तेनाघरादिखण्डनैःकावल्लभं दासीकुर्ष्वन्ति-अदासं दासीभूतं कुर्वन्त्रीति दासीकुर्वन्ति मभूततद्धावे 'चत्र:, दासवद् स्वाधीन कुर्वन्ति ।] इलोकणउन्दः। अन्र हि प्रत्याश्लेषादौ रमणोविशेषाणा भयरहितत्वाद प्रगलभ तारयालह्ार। (८६) औदार्य्यं निरूपयति-औदाव्यंमिति। सदा सर्वस्मिन् काले अपराधसम्भवे Sसम्भषे वेत्यथ:, विनयः कोपाविष्करणाभोवः नम्रता वा औदार्य्यम्। (८६) उदाहरति- न ब्रुत इति । प्रियायाश्वरतं सरूयौ कथयतः कयचिदुक्ि रियम्। मे मम आगसि अपराधे स्फुटेपि अन्योपभोगरूपेऽपराधे व्यक्े सत्यपी-

१६६ साहित्यदर्पण :- [ तृतीयपरिच्छेदे

कान्ता गर्भगृहे गवाक्षविवरव्यापारिताक्ष्या बहिः

अथ धैर्यम्- सख्या वक्त्रमभि ग्रयच्छृति परं पर्यश्रुणी लोचने ।।'

(८७) मुक्तात्मश्लाघना धैर्य मनोवृत्तिरवञ्चला। यथा- (८८ )ज्वलतु गगने रात्रौ रात्रावखएडकल : शशी , दहतु मदन:, किंवा मृत्यो: परेण विधास्यति। मम तु दयितः श्लाध्यस्तातो जनन्यमलान्वया कुलममलिनं न त्वेवायं जनो न च जीवितम् ।।' त्यथः। सा कान्ता प्रियतमा रुषापरुषां क्रोवव्यजिकां रूक्ष्मां गिरं वाक्य न बूते, नोश्वरति यदि बते तदा कोमलामेवेत्याशयः प्रयुगं भङ्गरं क्रोधाभिव्यञ्ञककौटिस्ययुक्क न वितनुते न विदधाति, यदि वितनुते तदा कोमलमेव अयुगमित्यभिप्रायः, तथा श्रव- णता: उत्तंसं कर्णात्कुण्डलादिकं भूषणं क्षितौ भूमौ न क्षिपति पातयति यदि क्षिपति तदा तथा सव्निधानस्थान एवेति भावः,। परं केवलं गर्भगृहेदे वासगृहाभ्यन्तरे स्थिता सती वहिरवलोकना्थे गवाक्षविवरेण वातायनपथेन व्यापारिते घटादिदर्शनाय सज्जा- रिते अक्षिणी चक्षुषी यया तस्यास्तथाभूतायाः सख्याः वक्रमभि आननं लक्षीकृत्य परिगतानि बाहुल्येन प्राप्तानि अश्रणि ययोस्ते पर्य्यश्रुणी लोचने नयने प्रयच्छति योज- यति, केवलं सखीमुखमेव पश्यतीत्यर्थः । विषयान्तरावलोकनतत्परेयं ममैवं विधां दशां न ज्ञास्यतीति तथानुतिष्ठति, अन्यथा स्वजनसमीपे दुःखोत्पीड़स्य प्रतिरोद्ुमसमर्थंतया शाटूलविक्रीडितं छन्दस्तल्लक्षणन्दूक्तं प्राक्, (१५८ पृ०)। अत्र प्रियागसेन रूक्षमव्यवहारसम्भवेऽपि तथा करणाव प्रतिपाद्यमाननायिकाया औदाय्यंमलङ्कारः । (८७) घर्य्य निरुपयति-मुक्तात्मेति। अचज्जला मनोवृत्तियां मुक्तात्मश्लाघना सुक्ता परत्यक्ता आत्मशलाघना आत्मविकत्थना यस्यां सा तथोक्ता सा धैर्य्यम्। (८८) उदाहरति-ज्वलत्विति। मालतीमाधवे गैरिकाविवाहे उट्टेजमानायारतत्र संमिताया मालत्या: लवद्गिकां प्रत्युक्तिर्यम्। रात्रौरात्रौ प्रतिरात्रम्, गगने अखण्डा: पूर्णाःकला यस्य स ताहशा, वाशी ज्वलतु सन्तापकः सन् दीव्यताम्, मदनोऽपि दहतु मां दहतु पूर्णचन्द्रसाहाय्येन यथेष्टं मां दग्धं करोत्विति भावः शशीमदनश्ष मृत्यो: परेण अधिकं "परेण" इत्यधिकार्थेऽ्ययम्, कि वा विघास्यति करिष्यति मरणावधिवरिधान मेव तयोः साध्यं किन्तु तच्व ममाभिलषितमेवेति भावः। मम तु क्लाध्यः सर्वजनप्रसंश नीय: निष्कलङ्क इत्यर्थ: तातः पिता दयितःप्रियः, जननी च अमलान्वया सत्कुलोत्पन्ा दयिता अ्रमलान्वयेति लिङ्गव्यत्ययेन "तात' इत्यनेना्यन्वेति, कुलं स्वामिकुलम् अमलिनं कलक्हीनं दयितम्। तु किन्तु अयं मल्लक्षीभूतोजनो माधवो नैव दयितः । यो हावलोकन मात्रेणैव छ्विवनातीति भाव: । तथा जीवितम् आत्मजीवनञ्ज नैव दथितम्, येन न नि :- सरति तब्निसरणे नेटकू क्ेर्श भवेदिति भावः । हरिणी छन्दस्तल्लक्षणं तु्क (१६९ पृ०)

नागिकास्वभावजाल: नि०] लक्ष्मोविराजित:

(८६) अथ लीला- (8) अङ्गवैपरलंकारे: प्रेमिभिरवंचनैदि॥ ६८: प्रीतिप्रयोजितैर्लीलां प्रियस्यानुकृति विदुः। यथा- (६१) मृसालव्यालवलया वेसीबन्घकपर्दिनी । हरानुकारिणी गढ्ठु लीलया पार्वती जगत् ॥ अथ विलास :- (६२) यानस्थानासनादोनां मुखनेत्रादिकर्मणाम् ।६६।। विशेषस्तु विलास: स्यादिष्टसन्दर्शनादिना। यथा-

अन्नोक्तविघ विरह सन्तापसत्वेऽपि मालत्याः "न च जीवितम्" इत्यनेन आत्मबला-

(८९) इत्थं भावादीनि त्रिण्यङ्गजानि, शोभादीनि सतावत्नजा नी त्येवं नायकाना- यकोभयसाधारणानि दशालङ्कालक्षणोदाहरणान्युपपाद्य सम्प्रति स्वभावजान् केवल-

(९०) नीचां निरुश्यति-अङ्गवैशैरिति। प्रीत्या आमोदेन प्रयोजितैः निबन्धनैः अलङ्गारेः अङ्ग: अङ्गचेष्टामिः वेषेः वस्त्रादिभि, भूषणै तथा प्रेमिभिः प्रीतिद्योतकैशक्यै- रपि प्रियम्य ल्लभस्य अनुकृतिम् अनुकरणं लीलां विदु: द्वेंरिति शेष: । (९) उदाहरति-मृयालव्यालेनि। मृगाल क्मनमूलमेव व्याल: सर्पो वलयं यस्या: सा, वेणीबन्ध एव कपही जटाजूटो यम्या अस्तीति सा कपदो महादेवस्य जटा जूटः, अत एव लीलया न तु कारणान्तरेण स्वर्वत्यस्य जयावती हरस्य शम्भो: अनुक्ा- रिणी पार्वती शैलतनया जगत् पातु सर्वतो रक्षतु। श्लोकच्छन्दः । अन्न व्यालवलयतुल्येन मृणालवलयेनचाभूषगेन कपर्हतुल्येन वेणीबन्धेव रचनया च पार्वत्या हरस्यानुकरणाज्ञीला। (९२) अथ क्रमेण विलास लक्षयति-यानासनेति। इष्टस्य प्रियतमस्य सन्दर्शनादिना अत्र आदिपदेन तदागमनश्रवणादीरनं ग्रहणम्। यानं गमनम् स्थानम्, अवस्थानम् आसनम्, उपविष्टरम् आदिपदेन शयनादिकञ्च ग्राह्यम् तेषान्तथोकतानाम्, तथा सुखनेत्रादीनामवयवानां कर्माणि तेषान्थोक्तानाम्, तत्र सुखकर्म ताम्बूलचबॅणसुह- सित विकसनादि, नेत्रकर्म सप्रेमसलजजावलोकनादि, विशेषो हरषसूचकं वैलक्षण्यन्तु वि- लास: स्यात् विलासो नामालङ्कारो भवेद्। (९३) उदाहरति-अत्रान्तर इति। मालतीमाचवे बकुलवीथ्यामुपविष्टं माघवं वि. लोक्य गजेन यान्त्या माउत्या हषक्रियां मकरन्दे कथयतः माधवस्योक्तिरियम्। अत्रा. सतरे नायकसन्दशेनादिसमये आयते दीघें अक्षिणी नयने यल्यासतस्या मालत्या: किमपि २६ सा०

साहित्यदपण :- [तृतीयपरिच्छेदे

अथ विच्छिति :- (8४) स्तोकाप्याकल्परचना चिच्छित्ति: कान्तिपोषकृत्। यथा- (६५) 'स्वच्छाम्भ: स्रपनविधौतमज्जमोए्ठस्ताम्बूलद्युतिविशदो विकासिनीनाम्। वासस्तु प्रतनु विविक्तमस्त्वितीयानाकल्पो यदि कुसुमेषुणा न शून्यः॥' अथ विव्वोक :- (इ६) विब्वो कस्त्वतिगर्देण वस्तुनीष्टे उप्यनादरः॥ १०० ॥ यथा- (६७) 'यासां सत्यपि सद्गुणानुसररे दोषानुव्ृत्तिः परा, या: प्राणान्वरमर्पयन्ति, न पुनः सम्पूर्णदृष्टिं प्रिये। अनिर्वचनीयम्, वाग्विभवं वाकशक्तिम् अतिवृत्तम् अतिक्रम्य स्थितं वैचित्रयं गमना. दिचातुर्यं यस्य तद्, उल्लसित: प्रकाशितो विश्रमो विलासो यस्मिस्तत्, भूरयः प्रचुराः सात्त्विकविकारा: सतम्भादयो यत्र तत्, अपास्तं दूरीकृतं धैर्य्यं येन तत, अत एव वि- जयि जयशीलम् अन्येश्जेयमित्याशयः तत् प्रसिद्धम् मान्मथं मदनसम्बन्धि आचार्यक सुपाध्यायकरम भावशिक्षाविशेष: आबिरासीत् आविर्भूतम्, मन्मथदेवाराधनेन यं यं भावविशेषमधिगतवती तं तं तत्र प्रकाशितवतीत्यर्थः। वसन्ततिलकं छन्दः, तल्लक्षण नतूकं प्रागेव (१५३ पृ० )। अन्र माधवं हष्टा विविधनेत्राविभद्गिचातुर्य्यादू मालत्या विलासो नामालङ्कारः। (९४) विच्छित्ति लक्षयति-स्तोकाडप्येति। कान्तिपोपकृत् शोभापोषिका स्वोकापि आकल्परचना अल्पापि वेशरचना विच्छित्तिरलङ्कारः। (९६) उदाहरति-स्वच्छाम्भ इति। शिशुपालवघस्येदं पद्यम्। विलासिनीना का - मिनीनाम् अङ्गगात्रं स्वच्छाम्भसा निर्मलपयसा यत स्नपन प्रक्षालनं तेन विधौतं वि. क्षालितम् ओष्ट अधरः ताम्बूलस्थ द्ुत्या रक्तिमया विशद: मनोज्ञः, तथा वासो वस न्तु प्रतनु अतिसूक्ष्मं विविक विमलञ्व अस्तु जायताम्. इत्येवंरुपम् इयान् एतावानेव आकल्पो नेपथ्यम् "आकल्पवेषौ नेपथ्यम्" इत्यमरः, किमन्येरित्यर्यः। यदि स आ- कल्पा कुसुमेषुणा पुष्पबाणेन शून्यो न स्यात् अन्यथा उद्विजितानामित कनकभूषणमपि भारायत एवेति भावः । प्रहृर्षिणी उन्दस्तव्वक्षणन्तु-"त्रयाशाभिर्मनजरगाः प्रहर्षणी- यम्" इति। अत्राङ्गविक्षालिताद्युक्तविधालपवेशेनैव का मिनीविशेषाणां कान्तिपोषणाद्विच्छित्ति र्नामालद्वारः । (९६) विव्वोकं निरूपयति-विन्वोक इति। इष्टेडवि प्रियेऽपि वस्तुनि नोवीसरस नादिरूपे अतिगर्वेण अनादर: आदराभावः विध्वोको नामालङ्ार: । (९७) उदाहरति-यासामिति। सत्यपि भावे वामाचरणशीलासु नायिकासु अनु- रागिण: कस्थचित् कामुकस्य सखायं प्रत्युक्तिरियिम। सद्गुणानुसरणे अन्येषां सद्गु- णादानसामय्यें सत्यपि यासां परा केवला दोषाणामनुवृत्ति: स्वयं पुनः पुनरुदावनम्, या: वरं प्राणान् अपरथन्तिसमपयितुं वाकनुवन्ति न पुनः प्रिये जने सम्पूर्णदृष्टिम् अपयन्ति

नायिकास्वभावजाल: नि०] लक्ष्मीविराजितः ।

अत्यन्ताभिमतेपि वस्तुनि विधिर्यासा निषेधात्मक स्तास्त्र लोक्यविलक्षणप्रकृतयो,वामाः प्रसीदन्तु ते।।' अथ किलकिञ्चितम् (हद) स्मितशुष्क रुद्ितहसित त्रास क्रोघश्रमादो नाम्। साङ्कूर्यं किल किश्चितमभीष्टतमसङ्गगमादिजाद्धर्षातृ ॥ १०१।। यथा- (६६) 'पाशिरोधमविरोघितवाञकं भर्त्सनाश्र मधुरस्मितगर्भाः । कामिन: स्म कुरुते करमोरूर्हारि शुष्करुदितं च सुखेऽपि ।।'

मानग्रहग्रस्तत्वात्प्राणार्पणं तावत् सुकरम्, न पुनः सम्पूर्णहष्टयर्पणमिति भावः। या- साञ्ज अत्यन्ताभिमतेऽपि वस्तुनि वसनभूषणादौ नीवीविसंसनादिरूपे वा निषेधात्मको विधि: नैतद्दातव्यम्, नैवं विधेयमित्यादिनिषेधरूपा विधि: न्ैलोक्ये त्रिसुवनमध्ये विलक्षणप्रकृतयो विलक्षणस्वभावास्ता वामाः योषितः ते तव प्रसीदन्तु। शाूलवि क्रोडितं छन्दसतल्लक्षणन्तूक्तं प्रागेव (१६८ पृ०)। अत्र हि स्त्री विशेषाणामभिलषितेऽपि वस्तुनि अनादराद्विव्वोको नामालङ्कारः। (९८) किलकिञ्चितं निरुपयति-स्मितशुष्केति।। अभीष्टतमस्य अतिशयेनाभीष्ट सभीष्टतमः, अतिशायने तमपु तल्य प्रियतमजनस्येत्यर्थः सङ्गम:सम्मेलनम् अभोष्टसङ्ग मादिभ्यो जायत इति तस्मात्तथोक्तात, आदिपदेन तद्दशेनं तदागमनश्रवणालिङ्ना दिकञ् ग्राह्यम्, हर्षात् आनन्दात् स्मितम् ईषद्धास्यं शुष्करुदितं कारणं विना रोदनम् हसितं इसनं भाल आतङ: क्रोधः प्रणयकोपः श्रमः वेगेन परिश्रमः तेषां साङ्क्य्यँ यथासम्भवं मेलनं 'खले कपोतन्यायेन' युगपदुपस्थितिरिति यावतू, किलकिञ्ञितं नामालङ्कारः।श्रमा दीत्यादिशब्द्ेन कम्पनोज्ज्जम्भणजढतादीनां परिग्रह। (९९) उदाहरति-पायिरोथमिति। शिन्ुपालवधस्थमिद पद्यम्। करभोर करभः करिकर इव ऊरुर्यस्या: सा करभोर सी "उरूत्तर पदादौपम्ये" इति सूत्रेण ख्ियामूछ, "मणि- बन्धादाकनिष्टं करस्य करभो बहिःइत्यमरः, अविरोधितवाञ्छम् अनिवारितप्रियमनोरथं यथास्यात्तथा कामिनो नायकस्य पाणिरोधं नीवीमोक्षणे प्रवृत्तस्य प्रियपाणे: रोध निर्वा रणं कुरुते रूम चकार "लट् रमे" इति सूत्रेण लट् तथा मधुर स्मितंगर्भे मध्ये यासां ताः मन्दहासमिश्राः भर्त्सनलर्जनाक्च कुरुते हूम तथा सुखेऽपि अघरपीड़नादौ सुखमयव्यापारे- डपि हारि मनोहरं शुष्करुदितम् अनश्रुत्वादनार्द कारणं विना रोदनं, कुरते रम, योषिता- मेष स्वभावो यदिष्टमनिष्टतया निवारयन्त्य एव सुरतसुखमुपभुजत इति भाव: । स्वागता छन्दहतल्लक्षणन्तु-"स्वागता रनभसैर्गुरुणा स्यात्" इति। अत्र स्मितशुष्करुदितयो: साड्यर्यत् श्लोकप्रतिपाद्का मिन्या: किलकिञ्चितमलक्कार। उदाहरणान्तरं यथा- "रतिक्रीडाद्युते कथमपि समासाद्य समयं मया लब्धे तस्या: कणितकलकण्ठार्धमधरे। कृतभ्रभङ्गासौ प्रकटित विलक्षार्धंरुदित- स्मितक्रोधोदूभ्रान्तं पुनरषि विदग्ध्यान्मयि मुखम्॥"

२०० साहित्यदर्पण :- [ तृतीयपरिच्छेदे

अथ मोहायितम्- (१००) तद्धावभाविते चित्ते वह्भस्य कथादियु। मोटायितमिति प्राहुः कर्राकण्डूयनादिकम्॥ १०२ ॥ यथा- (१) सुभग ! त्वत्कथारम्भे कर्राकरदूतिलालसा। उज्जमभवद्नाम्भोजा भिनत्यज्जानि साङ्गना ।।' अथ कुट्टमितम्- (२) केशस्तनाधरादीनां ग्रहे हर्षेडपि सम्म्रमात्। आँहु: कुद्टमितं नाम शिरःकर्रावधूननम् ॥१०३॥ यथा-

पर्य कूजि सरुजेव तरुसयास्तारलोलवलयेन करेग।।'

(१००), मोहायितं निरूपयति-तद्भावभावित इति। वह्लभत्य प्रियपुरुषस्य कथा सखीभि: सह चरित्रालापः तेषु पवृत्तेषु सत्सु कथादिष्वित्यादिपदेन जम्भाङ्गभङ्गचिन्र. दर्शनस्मरणादीनां पारग्रहः, चित्ते नायिकायाः स्वान्ते तज्वावभाविते तदनुगगननिषेविते सति आकारेद्गितादिना समरणेन व्याप्त इत्यर्थ: कर्णकण्डूयन कणखर्जन मोट्ायित प्राहुः साहित्यविद्भिरिति शेषः। कण्डूयनादिकमित्यत्रादिना भूमिलिखनादिकानां परिग्रहः। (१) उदाहरति-सुभगेति। कस्यचिन्नायकस्य सखायं प्रति कान्ताप्रणयसूचि कोकिरियम्। हे सुभग ! नायिकाप्रिय! त्वत्कथारमभे सति सखीभि: सह तव चरित्र वर्णने सत्ति कर्णकण्डूतिलालसा कर्णकण्डूयनतत्परा सा अङ्गना तव प्रिया, उद्गता जुम्भा यत्र तत्तादशं वदनाम्भोजं मुखपङ्कजं यस्याः सा तादशी सती अङ्गानि भिनत्ति मोट्ा- यितं विदधातीत्यथः। इलोकश्छन्दः। मत्राङ्गनाया कर्णकण्डूयनजम्भादिविधानान्मोह्ायितं नामालङ्वारः। (२ ) कुदमितं निरुपरयात-केशस्तनेति। केशाश्र सननौ च अधराद्यक्ष्चेति केश- सतनघराद्यस्तेषां तथोक्तानाम् आदिपदेन हस्तादयो ग्राह्याः ग्रहे नायकेन ग्रहणे कृते हषें प्रमोदेऽपि सति, सम्भ्रमात् वेगातू शिराकरविधूननं निषेधद्योतकं शिर्सः हस्तयोविधून नम् कुट्टमित प्राहुरलङ्कारिकेरिति शेष:। (३) उदाहरति-पल्लबोपमितीति। शिुपालवधस्थमिद पद्यम्। अभीष्टे प्रिये पल् वस्य किसयलस्य उपमित्या तुलनया यध् साम्यं तुल्यत्वं तेन सपक्ष सखायम् पल्लवस्येव सुहृत्स्वरूपमित्यर्थः, अधरबिम्बम् अधरो बिम्बमिवाघर एव वा बिम्बं तत्तथोक्तम्, अधरोष्ठं दष्टवति चुम्बनं कुवति सति रुजा वेदनया सह वर्त्तत इति सरुकू तेनेव धर्मि णोडवरक्षतमेव तद्वयवस्यापि करस्य रुगिति भावः। तथा तारमित्युच्चस्वरं लोलं चपलं वलयं कङणं यत्र तेन "तारं च रजतेत्युच्चस्वरेऽवदीरितम्" इति विश्वः, तरुण्या- युवत्या नायिकाया निषेधार्थ धूयमानेन करेण पाणिना पर्य्यंकूजि महाशब्द: कृतः। स्वा- गता छन्दस्तल्लक्षणन्तूक्कं प्रागेव (१९९ पृ० ) ।

लक्ष्मोविराजितः । २०१

अथ विभ्रम :- (४) त्वरया हर्षरागादेदयितागमनादिषु। अस्थाने विभ्रमादीनां विन्यासो विभ्रमो सतः ॥१०४।। यथा- (५) कृत्वायान्तं बहिः कान्तमसमाप्तविभूषया। भालेऽजनं दशोलाक्षिा कपोले तिलक: कतः ॥' अथ ललितन्- (६) सुककुमारतयाङ्गानां विन्यासो ललितं भवेत्। यथा- (७) "गुहतरकलनू पुशनुनादं सललितनतितवा मपादपझ्मा। इनरदन तिलोलमादधाना पदमथ मन्मथमन्थर जगाम ।।2 अन्न प्रतिपाद्यमाननायिकाया: हस्तकम्पनाव् कुटामतम्। स्वरस्वतीकण्ठाभरणकारस्तु विपरीतमेव लक्षणमाह तथाहि- "केशस्तनाधरादीनां ग्रहाद् दुःखेऽवि यत्पुनः। सुखाविष्करणं तन्व्यास्तच्च कुद्टमितं सतम्।" यथा- "हीभरादवनतं परिहम्भे रागवानवटठजेष्ववकृष्य। अरपितोष्दलमाननपदं योषितो मुकुलिताक्षमथासीत" इति। (४) विभ्रमं निरूपयति-तरयेति। दयितस््य प्रियजनस्य आगमनादिस्तेषु, हर्षः प्रमोद: रगादय अनुरागादयस्तस्मात् हेतोः त्वत्या हर्षादिजन्यावेगेन मस्थाने अनुप- युक्ते स्थाने भूषमादीनां वित्यास स्थापनन् विभ्रमो मतः विभ्रमनामालकारः। तत्र प्रथमेनादिपदेन महोत्सवदर्शनादेः द्वितीयादिपदेन दयिताभिसरणादे, तृतोयन तिल काअ्नलाक्षादुकूलादीनां परिग्रहः। (:) उदाहरति -श्रुत्वायान्तमिति। बहिहेशे कान्सं वल्लभम् आयान्तं आग- चछन्तं श्रुत्वा असमापविभूषया कथाचित्कान्तया भाले ललाटे अक्षनं चक्षुषोर्योग्यं कज्जलं कृतं दत्तम् दशोनेत्रयो: लाक्षां हस्तपादादिषु देयमलक्तकं कृता दत्ता तथा कपोले गण्डे करणीयः तिलको बिन्दु: कृतः । अत्र हर्षादस्षनादीनां त्वरया अनुपयुक्तस्थानेषु विधाना द्वित्रमो नामालङ्कार:। (६) लहितं निरूपयति-सुकुमारोंत। मङ्गानां करचरणाद्यवयवाना सुककुमारतया कोमलतया विन्योसो विलक्षणन्यासा ललितं तन्रामालङ्कारो भवेत। (७) उदाहरति-गुरुतरेति। शिशुपालवघस्थमिदे पद्यम्। अथ अनन्तरम्, सा बाला सुललितं सुन्दर नतितं तृत्ये इव विन्यस्तं वामपादरूपं पदं चया तथा सती अन- विशोलमनतिचद्रलम् अति महान् केलः नूपुरुस्यानुनादो रणे यस्मिसताद्दशम् इतर् पद दक्षिणं पद शनेः आदधाना भूमो विन्यसन्ती सन्मथेन कामवशेन मन्थर मन्द जगाम गतवती। अत्र कोमलभावेन पादयोविन्यासाव प्रतिपाद्यमाननाथिकाया ललितम्।

२०२ साहित्यदर्पण :- [तृतीयपरिच्छेदे

अ्रथ मद :- (८) मदो विकार: सौभाग्ययौवनाद्यवलेपजः ॥। १०५ ॥ यथा- (६) 'मा गर्वसुद्वह कनोलतले चकास्ति कान्तस्वहस्तलिखिता मस मज्जरीति। अन्यापि किं न खलु भाजनमीदशीना वैरी न चेद्द्रवति वेपथुरन्तरायः ।।' अथ विहृतम्- (१०) वक्तव्यकालेऽव्यवचो ब्रीडया विहतं मतम्। यथा- (११) 'दूरागतेन कुशलं पृष्टा नोवाच सा।मया किश्चित्। पर्यश्रुणी तु नयने तस्याः कथयाम्तभृवतुः सर्वम् ॥' (८) मदं निरूपयति-मद इति। साभाग्यं कान्तप्रियत्वं यौवनादयस्तारुण्यादयस्ते षामवलेपजः गर्वाजातो विकारो मदनामालङ्वारः। यौवनादीत्यादिपदेन उत्कृष्टवसनाल द्वारादेः परिगहः। (९) उदाहरति-मा गर्वमिति। रवकपोलतले कान्तकृतं मज्जरीलेखं दर्श दर्श स्मितेनात्मनः पत्तिसौभाग्याधीनगवं सूचयन्ती काश्ित् मदनोद्धतां प्रति कस्याश्नि त्सख्या उकिरियम्। हे मदविह्वले! सखि! सम कपोलतले गण्डप्रदेशे कान्तेन प्रियेण स्वहस्तेन निजकरेण लिखिता चित्रिता मक्जरी पुष्पकलिका तत्स्वरूपश्चित्रविशेष इति भाव: चकास्ति शोभते कान्तो हि कामाधीनः कान्ताया: कपोलयोरमज्जर्यादि लिखतीति कविसम्प्रदायः, इति हेतो: गर्वं पतिसौभाग्याधीनमभिमानं मा उद्ूह न विधेहि यतः चैद्यदि वेपथुः स्पर्शसञ्ञातसात्विकभावविशेष: वैरी मज्जरीरचनाविघटरुत्वेन शुरिव अन्तरायसतादृशचित्रप्रतिबन्धको नभवांते, तदा अन्यापि माहश्यपि ईदशीनां त्वत्कपो लतललिखितया मख्जर्य्या सदशीनामनेकासां मज्जरीणां भाजनं पात्र न खलु भवति अपि तु भवत्येवेत्यर्थः, तव तावत्कपोलतले एकैव मक्जरी यदच्छयापि भवितुमंहति, तेन सौभाग्यातिशयो न प्रतीयते इति गर्वो नोचित एव। ईदश्ीनामिति बहुवचनेन सौभा- ग्यातिशयो व्यक्षितः । वसन्ततिलकं छन्दस्तल्लक्षणन्तूक्तं प्रागेव (१६३)। अत्रोभयोरपि वक्तृबोद्धव्ययोर्नायिकयोः सौभाग्याभिमानजनितविकारन्मदो ना- मालडारः । (१०) विहृतं निरूपयति-वक्तव्यकाल इति। वक्तव्यकालेऽपि कथनावसरेऽपि ब्री डया लज्जया अवचः अभाषणं विहृतं मतं भरतादयैरिति शेषः । ( ११) उदाहरति-दूरागतेनेति। सख्यौ सख्युरुक्तिरियम्। मया दूरगतेन कुशलं पृष्टा सा मम प्रिया किञ्विदपि नोवाच तुकिन्तु पर्यक्रुणी अश्रुपरिप्लते तस्या नयने लोचने सर्व मम प्रवासे दुःखातिशयम् आगमने आनन्दातिशयञ्च कथर्याम्बभूयतुः प्रकट- यामासतुः। गीतिशच्छन्द्ः। अत्र पृष्टेऽपि पत्यौ तदुस्रदानौचित्येऽपि नायिकायोस्तद करणाद्विह्वतं नामालड्ार।

नायिकास्वभावजालनि०] लक्ष्मीविराजित:। २०३

तथ तपनम्- (१२) तपनं प्रियविच्छेदे स्मरवेगोत्थचेष्टितम्॥१०६ ॥! यथा मम- (१३) 'श्वासान्मुश्चति, भूतले विलुठति, त्वन्मार्गमालोकते, दीर्घे रोदिति, विक्षिपत्यत इनः क्षामां भुजावल्लरीम्। किंच, प्रागसमान, काढचितवती स्वप्नेऽनि ते सङ्गमं निद्रां वाञ्बुति, न प्रयच्छृति पुनर्दग्वो विधिस्तामपि ।' अथ मौग्ध्यम्- (१४) अज्ञानादिव या पृच्छा प्रतीतस्यापि वस्तुनः । वल्लभस्य पुरः प्रोकं मौग्ध्यं तत्तत्ववेदिभि: ॥१०७॥ यथा (१५)के द्रुमास्ते क वा ग्रामे सन्ति केन प्ररोपिताः । नाथ ! मन्कङ्करान्यस्तं येषां सुक्ताफलं फलम् ।।' उदाहग्णान्तरं यथा,- "पादाड्ुष्ठेन भूमि किसलयरुचिना सापदेशं लिखन्ती भूयो भूय: क्षिपन्ती मयि सितशबले लोचने लोलतारे। वक्त्रं हीनम्रमीषत्सफुरदघरपुट वासगर्भ दधाना यन्मां नोवाच किञ्ञित् स्थितमपि पुरतो मानसं तहुनोति॥" इति। (१२) तपनं निरुषयति-तपनमिति। प्रियस्य कान्तजनस्य विच्छेदे विर्हे रमरा वेशेन कामा विर्भावेन उत्थचेष्टितमुत्पत्रो व्यवहार, तपनमलङ्कारः। (१३) उदाहरति-श्वासानिति। प्रवासिनं वल्लभं प्रति विरहिण्याश्चेर्ष्टा कथय न्त्या नायिकादूत्या उक्तिरियम्। हे प्राणसमान !रवकान्तायाः प्राणतुल्य ! तब कान्ता व्ासान् निश्व्वासान् सुक्जति परित्यजति, भूतले परथिव्यां न तु शय्यामिति शेष:, विलु ठति मरणोन्मुखेवेतस्ततो निपनतीत्याशयः, त्व्मार्ग तवामनमार्गम्, अवलोकते निरी क्षते त्वददशनाप्रासौ दीर्घ दीर्घकालं रोदिति, अत एव इतस्ततः क्षार्मां विर्हेण कृशाम्, भुजावल्लरी बाहुमश्जरीं विक्षिपति प्रक्षिपति। किञ्च अपि च स्वप्नेऽषि कि पुनर्जागृता विति शेष:, ते तव सङ्गमं काङगक्षितवती अभिळषितवती, तथा निद्ां वाञ्छति किन्तु क्रोधेन दग्धो विधिनिदयी विधाता तस्ये ता निद्रामपि न प्रयच्छति न प्रददाति यत्र तव समागमागम: स्यादिति भावः। शार्दूलविक्रीडितं छन्दसतल्वमक्षणन्तूक्तं प्रागेव (१६८)।

(१४) मौग्ध्यं निरूपयति-अज्ञानादिवेति। प्रतीतस्यापि पूर्वमवगतस्यापि कि पुनर्वस्तुतोऽज्ञातस्येत्याशयः वस्तुनः अज्ञानादिव वह्लमस्य प्रियस्य पुरः पृच्छा प्रश्नः तत्ववेदिभि: अलद्कारमर्मज्ञैः तव-मौगव्यं प्रोक्तम्। (१६) उदाहरति-के द्रुमास्त इति.। हे नाथ ! मत्कङ्कणन्यस्तं मदीयवलये खचितं मुक्ताफलं मौक्तिक येषां दुमार्णा फलं ते दुमा: वीरुधा: के ? ककुत्र ग्रामे सन्ति। केन वा जनेन प्ररोपिता:। इलोकश्छन्दः।

२०४ साहित्यदर्पण :- [ तृतीयद रचछेदे

अथ विक्षेप :- (१६) सूषाणामर्धरचना मिथ्या विष्यगवेक्षरम्। रहस्या्यातमीषच्च विक्षेपो दयितान्तिके॥ १८॥ यथा- (१७) 'धम्मिल्लमर्धमुक्तं कलयति तिलकं तथासकलम्। किध्चिद्वदति रहस्यं चकितं विष्वग्विलोकते तन्वी ।।' अथ कुतूहलम्- (१८) रस्यवस्तुसमालो के लोलता स्यात्कुतू हलम्। यथा- (१९) 'प्रसाधिकालम्बितमग्रपाद माच्िप्य काचिद्द्रवरागमेव । उत्सृष्टलीलागतिरागवाक्षादलक्तकाङ्कां पदवीं ततान ।।' मत्र शुकतिकादावुत्पन्नस्य मुक्ताफलस्य पूर्व ज्ञातस्यापि तदज्ञानादिव नायिकाया पुनः प्रश्नविधानात् मौग्ध्यं नामालद्कार:। उदाहरणान्तरं यथा- "यदि चूतस्य मअ्षर्यो सख्यः सन्निहित: रमरः। भग्नायां तत्कर्थ सौख्यं मनागवि न दृश्यते ॥" इति। (१६) विक्षेपं निरूपयति-भूषाणामिति। भूषाणां भूषणानां अर्द्धूं यथास्यात्तथा रचना गुम्फनं अर्द्धोशमात्रविधानम्, वृथा व्यर्थ विच्वक् समन्तात् अवेक्षणम् अवलोक- नम्, तथा दर्यितस्य प्रियस्य अन्तिके ईषस् रहस्यस्य गोपनीयोदन्तस्य आख्यानम् अभिधानञ्ञ विक्षेपोडलङ्ारः। (१७) उदाहरति-धम्मिल्लमिति। तन्वी कशशरीरा नायिका चम्मिल्लं बदूकेश समूहम् "धम्मिल: संयतः कचाः"इत्यमरः अर्ध्धमुक्तम् अर्द्धोशर्खलितं कलयति विदधाति अदधंरूखलित भावेना के शपाशं रचयतीति भावः। तथा असकलं खण्डितं तिलकं कलयति भाले बिन्दोर्द्धमान्नं रचयतीति भाव:। देहलीदीपन्यायेन काकाक्षिगोलकन्यायेन वा कलयतीत्यस्योभयत्रान्वयः, रहस्यं गुह्योदन्तं किज्चित् अस्फुर्ट वदति। तथा चकितं यथा स्यात्तथा विष्वक समन्तात् अवलोकते पश्यति। अत्र पुर्शद्ध नायकानुरागोद्दीपकं परा- ्ूँ लज्जया, पथेडस्मिन नायिकाया विक्षेप: स्फुट एवाभाति। उपगीतिकउन्दः। उदाहरणान्तरं यथा- "चकार काचित् स्मितचन्दनाडके काज़ीकलापं स्तनमारपृष्ठे। प्रियं प्रति प्रेमितचित्तवृत्तिर्नितम्बबिम्बे चपलं च हारम् ।" इति॥ (१८) कुतूहलं निरूपयति-रम्यवस्तिविति। रम्यवस्तुनः रमणीयपदार्थस्य समालोके दशने लोलता सतृष्णत्वं कृतूहलं नामालङ्कार:। (१९) उदाहरति-प्रसाषिकेति। रघुवंशे सप्तमसगें इन्दुमत्या स्वयंत्ृतस्य अजस्य पुरीप्रये शे दिद्क्षो: स्रिया: क्रियावर्णनमिदम्। काचित् पुरकामिनी प्रसाधिका मण्डन रुर्श्री तया आलम्बितं घारितिम् द्वरगन् आर्द्रालक्तकर ज्ञितरागम् अग्रपादं चरणाप्रम् आ. क्षिष्य आकृष्य नीत्वा उत्सृष्टा वेगवशात् परित्यक्ता लोलया गति: मन्थरगमनं यह्या:

नायिकास्वभावजाल नि०] लक्ष्मीविराजित: । २०५

अथ हसितम् -- (२० ) हसितं तु वृथाहासो यौवनोन्ेदसम्भव: ।। १०६ ।। यथा -- (२१) 'अकस्मादेव तन्वङ्गी जहास यदियं पुनः । नूनं प्रसूनबाणोऽस्यां स्वाराज्यमचितिष्ठति ।। अथ चकितम्- (२२ ) कुतोऽपि दयितस्याग्रे चकित भयसम्भ्रमः । यथा- (२३) 'त्रस्यन्ती चलशफरीविघट्टितोरुर्वामोरुरतिशयमाप विभ्र मत्य । तुभ्यन्ति प्रसभमहो विनापि हेतोर्लीलाभिः किमु सति कारणे तरुरय:॥

सा तथोका सती आगवाक्षात् वातायनद्वारपर्य्यन्तं पदर्वी मार्गम् अलक्तकाडां लाक्षा चिह्नां ततान विसतारयामास। उपजातिषछन्दस्तल्लक्षणन्तूक्तं प्रागेव (१६५ )। अत्र अजेन्दुमतीदर्शनाय कसयाश्रिद्रागातिशयः कुतूहलम्। पचञ चेर्द कुमारसम्भवस्य सप्तमसर्गडपि। उदाहरणान्तई यथा- "पारावत इवानङ्गमोहिते कूजति प्रिये। पय कौतकिनी जाया समीपमुपसपंति।।" (२०) हसितं निरूपयति-हसितन्त्विति। यौवनोद्वेदसम्भवः यौवनादिविकारजं वृथा निरथेकं हासो हसितमलङ्कारः। (२१) उदाहरति-अकस्मादेवेति। आकस्मिकेन हास्यमाना नवीनतरुगीमवलोक्य उत्प्रेक्षया कस्यचिदुक्तिरियम्। इयं तन्वङ्गी कृशाङ्गी नायिका अकस्मादेव कारणं विनेव यत्पुनजहास हसितवती तन्ननं निश्चितं प्रसूनबाणः कामः अस्यां नायिकायां स्वाराज्यं स्वर्गवदधिकारम् अधितिष्ठति कुरुते निज रवर्गीयमाधिपत्यमस्यामारोरयनीति भाकः। कलोकच्छन्दः। अन्नोक्तनायिकाया: निष्प्रयोजनहासात् हसितम्। (२२) चकितं निरुपयति-कुतोऽपीति। दयितस्याग्रे प्रियजनस्य समीपे कुतोऽपि मलक्षितकारणात् भयसम्भ्रमः भघेनातिचाञ्जल्यं चकितं नामालडारः। (२३) उदाहरति-त्र्यस्यन्त्रीति। शिशुपालवधे दयितेन सह जलक्रीडायां नाथिकाया सर्खी प्रति भयविभ्रमवर्णनमिद्म्। चला जलमध्ये भ्रमणशीला या शफरी प्रौष्ठीमत्स्य- सतया विवहटितशरीरेण सङ्गर्षितः ऊरुर्यस्या: सा तादशी अत एव त्र्यस्यन्ती बिभ्यन्ती वामे मनोहरे ऊरू ऊरुयुगो यस्या: सा कान्ता, विभ्रमल्य पयो मध्ये एव विशेषेण अ्रम. जस्य अविशयम् अधिकवाम् अवाप प्राप अहो आश्चर्यम्, तरुण्यो युवत्यो हेतोर्विना- डपि लीलामि: शृद्गारचेष्टाविशे रेव प्रसभ बलात्कारो यथास्यात्तथा क्षुभ्यन्ति भय- व्याकुला भवन्ति कारणे सति किमु सुतरामित्यर्थः। "प्रसर्भ तु बलात्कारः" इत्यमरः । प्रहर्षिणी छन्दस्तल्लक्षणन्तूक्तं प्रागेव। (११८ पृः)

२७ सा०

२०६ साहित्यदर्पण :- [ तृतीयपरिच्छेदे

अथ केलि :- (२४) विहारे सह कान्तेन कीडितं केलिरच्यते ॥ ११०॥ यथा- (२५) 'व्यपोहितुं लोचनतो मुखानिलैरपारयन्तं किल पुष्प्जं र ज ः ् । पयोधरेखोरसि काचिदुन्मनाः प्रियं जघानोन्नतपीवरस्तनी ।।'

(२७ ) दृष्ट्रा दशयति व्रीडां सम्मुखं नैव पश्यति। प्च्छनं वा अमन्तं वातिक्रान्तं पश्यति प्रियम् ॥१११॥ बहुधा पृच्छयमानापि मन्दमन्दमघोमुखी। सगद्रदस्वरं किश्चित्प्रियं प्रायेश भषते॥ ११२॥

(२४) केलिं निरूपयति-विहार इति। विहारे सुरतौ काल्तेन वल्लभेन सह यत्क्री डितं, किञ्चित्खेलनं तत्केलिरुच्यते। "वल्लभेन सहैकान्ते कान्ताया: क्रीडितेषु यः। चुम्बनालिङ्गनादीनां विशेष: केलिरुच्यते॥" इति लक्षणान्तरमपि ज्ञेयम्। (२६) उदाहरति-व्यपोहितुमिति। उन्नतपीवरौ स्तनौ यस्याः सा काचिन्नायिका उन्मना: कामोह्विग्नमना: सती मुखानिलै: आननमारुतैः लोचनतो निजनेत्रात् पुष्पजं रजः कुतोऽपि प्रविष्टकुसुमधूलि व्यपोहितुं निरसितुम् अपारयन्तम् अशकनुवन्तं प्रियं वल्लभं किल पयोधरेणास्तनेन एकत्वं पीनोन्नतत्वाम्यामभेदं बोधयति, उरसि वक्षसि जधान ताडयामास असामर्थ्यापराधदण्डव्याजेनेति भावः। शस्थं छन्दस्तल्लक्षणन्तु "जतौ तु वंशस्थमुदीरितं जरौ" इति। अत्र नायकोरसि पयोधरेण हननरूपखेलनान्नायिकाया: के लिनामालक्वार:। यथा वा-"मदनशरहतस्योपांछु कान्तासमन्तादुपरि निरवलम्बा प्रेयसो निष्पपात। सपदि स पतिरेनामालिलिड्गे चुचुम्बे स्मररविनिपासं केवलं पुण्यभा जाम्।" यधपि-"कृष्णस्तु तत्स्तन विषज्जितकुङ्कमस्त्रक क्रीड़ाभिषङ्गघुतकुन्तलवृन्दबन्घः। सिद्धनमुहुयुवातभि: प्रतिषिच्यमानो रेमे करेणुभिरिवेभपतिः परीत्षः॥" इत्यादौ नायकस्यापि केलिरित्यभिधातुं शक्यते, तथापि तत्र तन्न नायिकाया एव मुख्यत्वम्, तामाश्रित्य कामस्य स्वाराज्यादित्यवधेयम्। (२६) इत्थं के वलनायिकाया / अङ्गजादीनामलक्काराणां लक्षणोदाहरणान्युपपादा नन्तरमिङ्गितान्युपपादयितुं प्रथमं मुग्धाकन्यकयोरतुरागेङ्गितान्युपक्रमते-अ्रथेति। मुग्धाकन्यकयो: पूर्वप्रतिपादितलक्षणयो: अनुरागेद्गितानि अनुरागसूचकचेष्टितानि निरु व्यन्ते इति शेषः। नाथिकानिरूपणप्रस्तावे तेषां प्रसङ्गसङ्गतेरित्याशयः। (२७) दृष्ट्वेति। प्रिये नायके विषयसप्मीयम्, अनुरागिणी नायकं प्रत्यनुरक्ता बालाऽप्रौढ़ा सुग्धा कन्यका च भवति, सा हि दृष्ट्वाजवलोकथित्वा नायकमिति शेष:, बीडां त्रपां दर्शयति नताननादिनेति भावः । सम्मुखं यथास्यात्तथा प्रिय नायर्क कान्त

लक्ष्मीविराजित:। २०७

अन्यैः प्रवर्तितां शश्वत्सावधाना वे तत्कथाम्। शृणोत्यन्यत् दत्ताक्षी त्रिये वालातुरागिसी ॥ ११३। (२८) अथ सकलानामनि नायिकानामनुरागेङ्ितानि- (२६) चिराय सविधे स्थानं प्ियस्य वहु मन्यते। विलोचनपथं वास्य न गच्छत्यनलङकृता ॥ ११४॥

बाहुमूलं स्तनौ नाभिपङ्गजं दर्शयेत्स्फुटम्॥ ११५

मित्यर्थ: नैव पश्चति त्रीड़ावदोनेति भाद। किन्तु अतिक्रान्तम् आभिमुख्यात् प्रस्थितं प्रच्छन्नम् अन्तिकेऽपि लतागुल्मादिना किश्चित् व्यवहितम्, भ्रमन्तं नातिदूरे सज्जरन्तं वा प्रियं पश्यति अत एवास्यानुरगो व्यज्यते बहुधा बहुविधेः विप्रकारैः विषयविशेषं पृच्छयमानापि अधोमुखी सती मन्दं मन्दम् अतिमन्दमित्यर्थः सगद्दस्वरम् अनभिव्य कस्वरम् प्रायेण प्रियं किञ्ञिदल्पं भाषते। कामसूत्रेऽप्युक्तम्-पृष्टा च किञ्ञित्सस्मित- मव्यकाक्षरमनवसितार्थञ्ज मन्द मन्दमधोसुखी कथयति" इति। "प्रायेग भाषत" इत्यत्र प्रायपदोपादानेन गुरुत्रप्रयोजने तु सति अधिकतरमपि भाषत इति द्योतितम्। अन्येः प्रवर्त्तितां प्रसङ्ग प्राप्य प्रापय्य वोन्नीताम्, तस्य प्रियस्य नायकय कर्था गुणादिवर्णनं सावधाना रकाग्रमनसा अन्यत्र दिशि दत्ताक्षी स्थापितप्टिश्व सती शश्तत् निरन्तं "न तु यदा कदा वे'ति शेषा, शृगोति। अत्रोदाहरणानि तु-"दष दष्टिमिधो ददाति कुरुते नालापमाभाषिता" "दुत्ते सालसमन्थर भुवि पर्द निर्यानि नान्त: पुरा्" "एवं वादिनि देवर्षौ पाश्वं पितुर्धो सुखी"। लीलाकमळपत्राणि गणयामास पार्वतीग। इत्या्यवगन्तव्यानि। तथाऽभिज्ञानशाकुन्तले प्रथमेऽक्के, शकुन्तला (आत्मगतम्) (क) कि णु क्खु इमं पेक्खिअ तवोवगविरोहिणो विआारस्स गनगी आहि संवुत्ता" इत आर्म्य गान्वर्वविवाहावधि शाकुन्तलायाः कन्यात्वे तानीद्गितानि। एवमन्यदप्यु- दाहार्यम्। (२८) अथ सकलनायिकाया अनुरागेद्गितान्युपपाद्यितुमुपक्रमते-प्रथेति। अथ मुग्धाकन्यकयोरतुरागेद्गितानि निरूपणानन्तरस्। सकलानासवि सर्वंप्रकारणामपि। अनुरागेङ्गितानि अनुरागसूचकचेष्टितानि निरूष्यन्त इति शेषः। अनेन वक्ष्यमाणव्यव हारा: सुग्धाकन्यकयोरपि सम्भवन्तीति सूचितम्। (२९) चिरायेति। अग्रे वक्ष्यमाणवद्स्य "अतुरक्ता नितम्बिनी) इत्यस्य कर्तृतया सर्वत्रान्वयो विधेयः। प्रियल्य कान्तल्य सविधे निकटे चिराय स्थानं बहुकालमुपस्थिति बहु मन्यते। युक्क्तं त्रेष्ठं चेत्यवगम्यत इत्यरथ:, अनलङकृता भूषणरहिता सती अस्य प्रियस्य विलोचनपर्थ नयनगोचरं न गच्छति। क्वापि कुत्रचित्स्थाने (क) 'किन्नु खत्विमं प्रेच्य तपोवनविरोधिनो विकारस्य गमनोयास्मि संवृत्ता" इत्यनुवादः।

साहित्यदर्पण :- [ तृतीयपरिच्छेदे

आच्छादयति वागादैः प्रियस्य परिचारकान्। विश्वसित्यस्य मिन्रेषु वहु मानं करोति च ॥ ११६ । सखीम्ये गुणान्त्रते स्वधनं प्रददाति च। सुपे स्वपिति दुःखेडस्य दुःखं धत्ते सुखे सुखम्॥ ११७॥ स्थिता दृष्टिपथे शश्वत्प्रिये पश्यति दूरतः । आभाषते परिजनं सम्मुखं स्मरविक्रियम्॥ ११८॥ यत्किश्चिदपि संवीक्ष्य कुरुते हसितं मुधा। कर्राकण्डूयनं तद्वत्कवरीमोक्षसंयमौ ॥ ११६॥ जुम्भने स्फोटयत्यङ्गं बालमाश्लिष्य चुन्वति। भाले तथा वयस्याया रचयेस्तिलकक्रियाम् ॥ १२०॥ अङुष्ठान्रेरा लिखति सकटाक्षं निरीक्षते। कुन्तलानां केशपाशानां संव्यानस्य उत्तरीयवस्तल्य च यः संयमो यथोचितन्या सस्तद्वयपदेशतस्तद्वयाजाय्, "चिकुरः कुन्तलो बालः कचः केशः सरोरुहः" हृत्य- मरः, संच्यानमित्यत्र संवीयतेऽनेनेति "ग्येञ् संवरणे" अरमाल्लयुट् "संख्यानमुत्तरी यञ्ञ" इत्यमरः, तन्न केशसंयमव्याजेन बाहुमूलं स्तनौ च हफुट दर्शयेत्, अधोवस्त्रपरि धानव्याजेन च नाभिपङ्कजं दर्शयेदिति भावः, प्रियमिति शेषः । वागाधेः चाटुवचनव सनालडारदानादिभि: प्रियस्य परिचारकान् दूतान् भृत्यान् वा आच्छादयति पिहितान् करोति उपचाराद् वशीक्रोतीत्यर्थः, अस्य प्रियस्य मित्रेषु सुहदेपु, विश्वसिति विद्वास करोति बहुमानम् अतिसत्कारञ्ज करोति। उक्तं च कामसूत्रकृता-"परिजनानवष्टम्य तास्ताश्चा लीला द्शयति, तन्मित्रेषु विश्वसिति वचनं चैषां बहुमन्यते करोति च, तत्परिचारकैः सह प्रीति सङ्कर्था द्यूतमिति च करोति" इत्यादि। सखीमध्ये प्रियस्य गुणान् बूते स्वधनं जनकादिदत्तं स्वद्रव्यं प्रददाति चयाचकाय प्रियाय इति शेष:। सुप्ते प्रिये स्वयं स्वपिति। अस्य प्रियस्य दुःखे कष्टे, दुःखं कष्ट सुखे च सुखं धत्ते स्वी. यत्वेन मनुते प्रिये पश्यति सति दूरतोऽस्य दृष्टिपथे स्थिता भवतीति शेषः । सम्मुखम् अभिमुखं वर्त्तमानं परिजनं स्मरविक्रियां मदनविकाररोमाञ्जादि शश्वत वारम्बारं आ. भाषते त्रवीति। तथाच-दूरे स्थिता "पशर्यतु मा" मिति मन्यमाना समदनविकारमा भाषते" इति। यत्किञ्चिदपि संवीक्ष्य टष्ट्रासुधा,व्यर्थ हसितं हसनं कुरुते। तद्वत् कर्ण कण्डूयनं श्रोत्रखज्जनमुपलक्षणेन गण्डस्य च कण्डूयनञ् कवरीमोक्षसंयमौ बद्धानां केश पाशानां मोचनं मुक्तानाञ्ज तेषां बन्धन कुरुते। जम्भते जम्भां करोति अङ्ग' रफोटयति लीलया भङ्गरयति। बालं शिशुम् आश्लिष्य आलिसय तमेव चुम्बति पतिसम्मुखे इति शेषः। तथा वयस्यायाः सख्या भाले ललाटे तिलकक्रिया रचयेत विरचयेत पादस्य अककष्ठाग्रेण पृथिरधी लिखति। यद्यपीदमशुभ तथापि तदमिव्यक्ते वर्ण्यंत एव। अत एव श्रीमद्भागवते- "कृत्वा मुखान्यवशुचः श्वसनेन शुष्यद्विम्बाधराणि चरणेन भुवं लिखन्त्यः । अस्त्र रुपात्तमषिभि: कुचकुङ्कमानि तस्थुर्मजन्त्य उरु्दुःखमरा: स्म तूष्णीम्॥" सकटाक्ष प्रियं निरीक्षते पूर्व कटाक्षपूर्वकहासोक्ति: इदार्नो कटाक्षमात्रस्य इति भेक्।

लक्ष्मीविराजित:। २०ह

दशति स्वाधरं चापि त्रूते प्रियमचौसुखी ॥ १२२॥ न मुश्चति च तं देशं नायको यत्र दृश्यते। आगच्छति गृहं तस्य कार्यव्याजेन केनचित् ॥ १२२।। दत्तं किमपि कान्तेन धृत्वाङ्गे मुहुरीक्षते। नित्यं हष्यति तद्योगे वियोगे मलिना कशा॥१२३ ॥ मन्यते बहु तच्छीलं तत्पिरियं मन्यते प्रियस्। प्रार्थयत्यल्पसूल्यानि सुप्ता न परिवर्तते॥१२४॥ विकारन्सात्विकानस्य सममुखी नाधिगच्छति। भाषते सुनृतं सिग्धामनुरक्ता नितम्बिनी ॥ १२४।।

स्वाधरञ्च दशति निजदन्तैरिति शेष:। स्वाधरदशनमपि लीकाविशेष एवेति बोध्यम्। यथा-'एका कुकुटिमाबध्य प्रेमसंरम्भविहला।

अत्रहिस्मर विकार दियु कपरिजना भाषणादीनिर्वा घर दश नपर्य्यन्तानि कर्म्माणि पूर्वेण प्रिये पश्यतीत्यनेनान्वयः । अधोमुखी सती प्रियं बृत। यथा शाकुन्तले- "वाचं न मिश्रयति यद्यपि मद्टचोभि: क्णे ददात्यभिमुखं मयि भावमणे। कामं न तिष्ठति मदाननसम्मुखीना भूयिष्ठमन्यविषया न तु दृष्टिरस्याः ॥" यम्र स्थित्वा नायको दश्यते तं देश नच् सुञ्चति त्यजति तत्रैव कथिदपि स्थातुं वाञ्छतीति भाव:। यथा-"अन्यन्न यूयं कुसुनावचा्य कुरुष्वमत्रास्मि करोमि सख्यः । नाहं हि दूरं भ्रमितुं समर्था प्रसीदतायं रचितोऽञ्जलिवः ।।" केनचित् कार्य्यव्याजेन तस्य भिन्नगृदस्थितस्य प्रियस्य गृह्षम् आगच्छति। यथा मम-"यद्यपि विलसत्याखुस्तेन तनुर्विक्षता विपुलम्। तद्दपि कथं नहि यायां चिरपतितं नूपुर नव्येत्॥' कान्तेन दत्तं किमपि तुच्छमपि वस्तु अङ्गे तत्वा मुहुर्ध्वारम्वारं ईक्षते पश्र्यति। तद्योगे प्रिययोगे नित्यं सर्वस्मिन् काले हृष्यति प्रसन्ना भवतिः तद्वियोगे प्रियविरहे मलिना कृशा च जायते। तर्य प्रियस्य शीलं चरित्रं बहुमन्यते समाद्रियते तत्प्रियं प्रियप्रीतिजनकं वस्तु स्वस्यापि प्रियं मन्यते। प्रियस्य अन्तिके अल्पमूल्यानि वस्तूनि प्रार्थयति स्वाभीष्टं याचते। अन्यथा यदि तस्य मनोव्यथा स्यादिति भावः, नतु "अथे उपयाज्जायाम्' इत्यस्यागर्चीयत्वादात्मनेपदेन भाव्यं तत्कथमत्र परस्सैपदमिति चेव्? अविवक्षितप्रेषणे गिज्विधानेनेष्टसिद्धे: तदुक्त-"णेरणौ" इति सूत्रे भाष्ये "निवृत्त- प्रेषणाद्ात्ो: प्राकृतेऽये णिजिष्यत" इति। सुता सवी न परिवर्तते प्रियदिश्ि पृष्ठ न करोतीत्यर्थः। अल्य प्रियस्य सममुखी सती सातत्विकान् विकारन् स्तम्भस्वेदादीन अधि- गच्छति प्रकाशयति। तथा सूतृतं प्रियसत्यवचनं सिनग्धां वयस्यां स्निग्धमिति पाठे

२१० साहित्यदर्पण :- [ तृतीथपरिच्छेदे

(३० ) एतेष्वधिकलज्ज्ानि चेष्टितानि न्वस्रिया मध्यव्रोडानि मध्याया: संसमानत्रपासि तु ॥ १२६ ॥ अन्यस्रिया: प्रगल्मायास्तथा स्युर्वारयोषितः। (३१) दिबमाशनं यथा-

स्नेहव्यक्षकं.यथास्यात्तया भाषते इत्यर्थ: त्रियमिति शेष: "सूवृतं मङ्गलेऽपि स्यात् प्रिय सत्ये वचस्यपि" इति मेदिनी। (३०) अधुना सषुग्धादिभेदेन प्रतिपादितानां साधरणचेष्टितानां नियमं प्रदर्शयति- पतेष्वधिकेति। एतेषु नायकनिकटावस्थानाविचेष्टितेषु मध्ये नवसतिया: मुग्धायाः नवोढ़ाया अभिनवसङ्गमाया वा कन्यकायाश्च चेष्टितानि कार्य्याणि अधिकलज्जानि भवन्ति मध्याया नवोढाप्रगल्भयोमध्यवर्त्यवस्थायाश्चेष्टितानि मध्यत्रीडानि सुग्घाद्यपेक्षया अल्पत्रपाणि प्रगल्भाद्यपेक्षया तु बहुत्रपाणित्यर्थ:ःर । सनंसमाना नश्यन्ती त्रप लज्जा येषु तानि "मन्दाक्षं ह्ोसपावीडा लज्जा" इत्यमरः अन्यस्तियाः केवला परोढायाः प्रगल्भायाः पूर्वाक्तस्वरूपप्रगवभाख्यत्वकीयाया।, तथा वारयोषितः सामान्यसत्रीरूपायाः गणिकायास्तु चेष्टितानि सत्ंसमानाश्च्युता त्रपा वीडा येषु तथोकानि भवन्ति । तत्र नवस्नििया उदाहरणं यथा शाकुन्तले- "मुहुसङुलिसंतृताधरोष्ठ प्रतिषेधाक्षरविकृवा भिरनम्। मुखमंसविवति पक्ष्मलाक्ष्या: कथमप्युन्नमितं न चुम्बितं तु।" मध्याया यथा- "प्रातसतरां प्रणमने विहिते गुरुणामाक्र्ण्य वाचममलां भव पुत्रिणीति। नेदीयसि प्रियतमे परमप्रमोदपूर्णादर दयितया दुधिरे हगन्ता:॥।" प्रगल्माया यथा-(क) विवरीअ लच्छी बह्मं दठ्ठूण णाहि कमलट्ठस्। हरिणो दाहिण णअणं रसातुला झत्ति ढक्केइ।। परस्त्रिया यथा-"दायिता सविधेऽप्यनीशवरा सफलीकत्तुमहो मनोरथान्। दयिता दूयिवाऽडननाम्बुजं दरमीलन्नयना निरोक्षते।।" सामान्यवनिता यथा-

प्रसाधितात्मोपससार माधवं सव्रीडली लोत्स्मित विभ्रमेक्षितैः।" (३१) इत्थं नायिकानामनुरागेद्गितावस्थां प्रतिपाद्याह-दिङ्मात्रमिति। एते्षां के वलमेकमेवोदाहरणमित्य्थः। ग्रन्थविस्तर भया दितरेषा मुदाहरणानि तुन प्रदर्शितानीति भाव:। अस्माभिरपि कानिचिदेव यत्र तत्रोदाहतानि अवशिष्टानि त्वाकरतोऽनु- सन्धेयानि।

(क) विपरीतरतेलक्मीर्ब्रह्मायं दृष्टवा नाभिकमलस्थम्। हरेदच्िषनयनं रसाकुला झटिति स्थगयति ॥ इति संस्कृतम्।

लक्ष्मीविराजितः। २११

(३२ ) 'अरपन्तिकगतमपि मामियम वलो क्यतीव इन्त ! दृष्ट्रापि । सरसनखक्षतलक्षितमाविष्कुरुते (२३) तथा भुजामूलम् !'

(३४) लेख्यप्रस्थापनेः स्निग्धैर्वीतितैन्द् दुभाषितैः ॥ १२७।। दूतीसम्मषएरनार्या भावाभिव्यक्तिरिष्यते। दूत्यश्च- (३५) दूत्य: रूखी नटी दासी घाश्ेयी प्रतिवेशिनी ॥। १२८।। (३२) उदाहरति-अन्तिकगतमरीति। वल्लमस्य प्रेयसालखीं प्रति प्रेयसीचेष्टित दुर्शनार्थोकिरियिस्। हन्तेति प्रयस्था आव्प्रदर्शनेन प्रतिपादयितु: हर्षममिळ्चनक्ति। मया दष्टापि इयं प्रिया अन्तिकगतं समोपावस्थितं सामपि अवलोक्यतीव न पुनरेका- न्तत एव वीडावशाद् दृष्टिमधो निक्षपतीति भावः। तथा सरसेल आशुत्पन्नत वादार्ेण नखक्षतेन लक्षितं चिह्नितं भुजामूलं सतनाभोगविलष्ट बाहुमूलम् आविष्कुरुते प्रकथ्य मां दर्शयति केशपाशबन्धनव्वाजेनेति भावः। अनेनैव "क्ापिकुन्तलसंव्यान" इत्यादेरु दाहरणं बोध्यम्। अत्रावलोकयतीवेत्यनेन मध्यव्ीडत्वद्योतनात् मध्या नायिकेयम्। आर्याच्छन्दस्तल्लक्षणं चोकं प्राकू (१८३ पृ०) (३३) भावामिव्यक्ते: कारणसुपवादयितुमाह-तथेति। पूर्ववत् सर्वासामपि नायिका नामित्य्थः । (३४ ) लेख्यप्रस्था पनैरिति। लेख्येन लिपिना प्रस्थापनैः प्रेशणीः स्निग्धैः वीक्षितैः सानुरागावलोकनै: मृदुभाषितेः कोमलोक्तिभि: तारस्वरवर्जितोक्तिभिरित्यर्थ: दूतीस म्प्रेषणैश्च नार्य्या नायिकाया उपलक्षणतया नायकरयापि भावाभिव्यक्ति: सभिप्रायाभि व्यक्षनम्, इष्यते। तत्न लेख्यप्रस्थापनेन यथा- प्रोणेश ! विज्ञष्विरियं मदीया तत्रैव नेया दिवसाः कियन्तः। सम्प्रत्ययोग्यस्थितिरेष देशः करा हिमाशोरपि तापयन्ति। स्निग्धवीक्षितेन यथा मालतीमाधवे-

हृदयमशरणं मे पक्ष्मलाक्ष्या: कटाक्षेरपइतमपविद्धं पीतसुन्मूलितञ्।। मृदुभाषितेन यथा नैषधे- यस्मिन्नलरपृष्टकमेत्य हष्टा भूयोऽपि तं देशमगान्मृगाक्षी। निपत्य तत्रास्य धरारजास्थे पढे प्रसीदेति शनेरवादीत्।। दूतीसम्प्रषणेन यथा- "ह्वाशानमुज्जति भूतले विलुठति" इत्यत्र पूर्योदाहवे पद्ये गीतगोविन्दादौ च। नाथकस्य लेख्यप्रस्थापनेन यथा- कल्याणि! चन्दनरसे: परिषिच्य गात्रं द्वित्राण्यहानि कथमप्यतिवाहयेथाः। अक्के निधाय भव्तीं परिरन्य दोर्भ्यो नेष्यामि सूर्य किरणानपि शीतलत्वम्।। एवमन्यदपि ज्ञयम्। (३६) ननु का नाम दूत्यो यासां सम्प्रेषणं भावाभिव्यञ्ञक भवतीत्यत आह-दूत्य इति।

२१२ साहित्यदर्पण :- [तृतीयपरिच्छेदे

बाला प्रमजिता कारू: शिल्पिन्याद्याः स्वयं तथा। (३६) कारू रजकीप्रभृतिः । शिल्पिनी चित्रकारादिस्त्री। आररदिशव्दात्ताम्वू- लिकगान्घिकस्त्रीप्रभृतयः । तत्र सखी वथा-'श्वासान्मुञ्जति -' इत्यादि (२०३ पृ.) स्वयंदूती यथा मम- (३७) 'पन्थिअ्र पित्रासित्र्रो विश्र लच्छीतसति जासि ता किमरणतो। स मरं वि वारत् इध अत्थि धरे धगारसं पिअन्ताएं ।।' (३८) एताश्च नायिकाविषये नायकानामपि दूत्यो भवन्ति ।

नटी नृत्यप्राणधारिणी। धात्रेयी धात्त्री दुहिता। प्रतिवेशिनी प्रतिविशि प्रत्यासन्नतया निविशत इत्येवंाशीला गृहसमीपस्थायिनीत्यर्थः। बाला अविज्ञात संसारमावा बालिका प्रत्रजिता श्रमणा क्षपणा रक्तपट्टिकादयस्तद्वियेपा: सर्वा अपि ग्राह्या: कारूस्तक्षादीनां सी तदुक्कं समृतौ- "तक्षा च तन्तुवायशच नॉपितो रजकस्तथा। पञ्चमशचमंकारवच कारवः शिल्पिनो मताः।" रूपान्तरेणान्यत्र- रजकस्तक्षकश्चैव तन्तुवायश्व नापितः । चर्मकारस्तथेत्येवं कारु पञ्वविधः स्मृतः । शिल्पंकलादिकर्मांस्या अस्तीति शिल्पनी चित्रकारिण्याका यत्र ताः, "शिल्पं कर्मकलादिकम्" इत्यमरः। रूवयं नायिका इत्येता" इति शेषः।दूत्यो "भवन्तीतिशेषः (३६) अप्रसिद्धस्य पदस्यार्थ विवृणोति-कारूरिति। ननु मूले आद्यपदोपादानेन तत्प्रतीकमादिशब्दादित्यत्रादिना तत्परामर्श: कथमिति चेद्? अभिन्नार्थत्वात्। एत- दादीनां योषितो हि प्रगल्भा निष्णाता अप्रतिषिद्धसज्वारिण्यक्ष्च भवन्ति। तदुक्तम्-विवेक्षणिका दासी भिक्षुकी शिल्पकारिका। प्रविशत्याशु विश्वासं, दूतीकार्यञ्च विन्दति॥ (३७ ) पन्थिअर इति । "पथिक! पिपासित इव लक्ष्यसे यासि तत्किमन्यत्र। न मनागपि वारक इहास्ति गृह्दे घनरसं पिबताम्"॥ इति संसकृतम्। सम्भोगेच्छुकुमिव कञ्वित् पथिकं दृष्टवा स्वैरिण्या: कस्याश्चिदुक्तिरियम्। हे पथिक ! त्वं पिपासित इव जलतृषित इव सम्भोच्छुक इव च प्रतीयसे तत्तदा अन्यत्र जलाशये गुरुजनपरतन्त्रकामिन्याशच अन्तिके कि यासि, इह मम गृद्दे घनरसं मेघ- जलं सम्भोगसुखन्य यद्वा घनो निबिडो रसो रागो यत्र सोऽघरस्तम्, पिबताम् अनुभवतां जनानां मनाकू वारक: अल्पमपि प्रतिपेधकः नाहित तत्स्वेच्छया यथेष्ट पिबोत माचः। गीतिकछन्दः। मत्र स्वयमेव दूतीकार्थ्यविधानात् स्वयं दूती नायिकेयम्। (३८) केवलं नायिकानामेव दूत्यो न भवन्ति किन्तु नायकानामपीत्याह-एताश्चेति। एता अनन्तरोक्ता: सख्यादयः ।

नायिकादूत्तिगुणनिरु ] लक्ष्मीविराजित:। २१३

दूतीगुणानाह- (३६) कलाकौशलमुत्साहो भक्तिश्चित्तज्ञता स्मृतिः ॥ १२६ ।। माधु्यं नर्मविज्ञानं वाग्मिता चेति तद्ुखः। पता अपि यथौचित्यादुत्तमाघममध्यमाः॥१३० ॥ एता दूत्यः । त्रथ प्रतिनायक :- (४०) धीरोद्धतः पापकारी व्यसनी प्रतिनायक: । यथा रामस्य रावयाः। (३९) अथ प्रसङ्गात् दूतीगुणान् प्रतिपाद्यति-कलाकौशलमिति। कला नृत्यगी तादिचतुष्पष्टिविद्या:(क) कौशलं सर्वकर्मसु दक्षत्वं यद्ा. कलासु कौशलम्, उत्साह कम्मंसु उद्योग: भक्ति: प्रयोजकं प्रति प्रीत्यतिशयः। चित्तज्ञता प्रयोजकूय अभिप्राय ज्ञता, स्मृति: स्मरणं माधुर्यं मधुरभाषणम्, न्म्मविज्ञानं हास्यकुतूहलाद्यभिज्ञानम्, वाग्मिता वाकचातुर्य्यञ्चेति तद्गुणा तासां दूतीनां गुणाः । वात्स्यायनो हि दूतीकर्म्मा- णयप्याह- "विद्वेषं ग्राह्येत् पत्यौ रमणीयानि वर्णयेद। चित्रान् सुरतसम्भोगानन्यासाय्रपि द्शयेत्।। नायकस्यानुरागञ्च पुनवच रतिकाशलम् । प्रार्थनां चाधिकस्त्रोभिश्वष्टम्भं च वर्णयेत् ।। अवष्टम्भ नाधिकाविषयं निश्चयम्। एता अनन्तरोक्ता दूत्योऽपि न केवलं नायि काया एव यथौचित्यात् यथासम्भवात उत्तमाघममव्यमास्त्रिप्रकारा भवन्तीति शेष: । (४0) इत्थं नायकादीन् निरुव्य सम्प्रति प्रतिनायकं निरूपयति-धीरोद्त इति। धीरोद्धतः पूर्वप्रतिपादितस्वरूपः पापकारी अधर्म्माचारी व्यसनी मनुप्रतिपादिताष्टा दशप्रकौरव्यसनस्यान्यतमप्रकारवानू, नायकल्य प्रतिपक्षः प्रतिनायकः। प्रतिनयति प्रापयात्यनर्थमिति,व्युत्पत्तिः। अष्टाद्शेषु व्यसनेषु विभजनया सामान्यतया व्यसनं द्विविधम्-कामजं कोपजं च तथा हि- "कामजेषु प्रसक्तो हि व्यसनेषु महीपतिः । वियुज्यतेऽर्थंधम्मांम्यां क्रोधजेष्वात्मनैव तु । मृगयाक्षो। दिवास्वप्नः परिवादः स्रियो मढः। तौय्यंत्रिकं वृथाट्या च कामजो दशको गण: । वैशुन्यं साहसं द्रोह ईर्ष्यासूयार्थदूषणम्। वाग्दण्डजञ्ज पोरुष्यं क्रोधजोऽपि गणोऽष्टकः"॥ इति। अक्षो द्यतक्रीड़ा तौय्यंत्रिक नत्यगीतवाद्यानि। पैशुन्यम् अविज्ञातपरदोषाविष्क रणम्, साहसं साघोर्बन्धना दिना निग्रहः द्रोहो जिघांसा, ईर्ष्या परगुणासहिष्णुता, असूर्या परगुणेषु दोषाविष्करणम्, अरथदूषणम् अर्थानामपहरणम्, देयानामदानंघ। यथा रामायणे हि, परमहितिषिणोऽपि मन्त्रिणः शुक्रस्य आ्रातुर्विभीषणस्य अवि- ज्ञातात्मद्रोहरूपदोषप्रकटनेन व्यसनित्वात् जगन्मातासीतापहरणरूपाघमेंका, रत्वाचच रावणस्य प्रतिनायकत्वम् । (क) चतुष्षष्ठिकलाश्च ७ पृष्ठे प्रभाटिप्पण्या द्रष्टव्यम्। २०ू सा०

२१४ साहित्यदर्पण :- [ तृतीयपरिच्छेदे

(४१) अथोद्दीपनविभावा :- (४२) उद्दोपनविभावास्ते रसमुद्दोपयन्ति ये ॥ १३१॥ ते च (४३) आलस्वनस्य चेष्टाद्या देशकाला््य स्तथा । (४४) चेष्टाद्या इत्याद्यश्दाद्रपभापणादयः। कालादीत्यादिशन्दा च्वन्द्रचनद- नकोकिलालापत्रमरभंकारादयः । तत्र चन्द्रोदयो यथा मस- (४५) 'करमुदयमहीधरस्तनाग्रे गलिततमः पटलांशुके निवेश्य। विकसितकुमुदेक्षणं विचुम्बत्ययममरेशदिशो मुखं सुधांशु: ॥'

अपि व मुद्राराक्षसे-अत्यन्त हितैषिणोऽपि सचिवल्य राक्षस्य अविज्ञातात्मद्रोहरूपदोष- प्रकटनेन व्यसनित्वात् अधर्मंकारित्वाच्च मलयकेतोः प्रतिनायकत्वमित्यवगन्तव्यम्। (४१) एवं सपरिकरं विभावस्य नायकाद्यालम्बनाखयं भेदं निरुष्य "आलम्बनो द्दीपनाख्यौ तस्य भेदादुभौ समृतौ" इत्युद्देशक्रमप्राप्तम्, उद्दीपनविभावाख्यभेद निरूप यितुमाह-अथेति। आलम्दनाख्यविभावनिरूपणान्तरम्, उद्टीपनविभावा निरुप्यन्त इति शेष: । बहुत्वमत्र व्यक्तिभेदाद्वोध्यम्। (४२) उद्दीपनेति। ये पदार्थाः आलम्बनविभावेनाक्कुरितं रसं उद्दोपयन्ति परिपोषा- तिशयं नयन्तिते उद्दीपनविभावाः कथ्यन्त इति शेषः। (४३) नन्वनेन वचसा एतावन्मात्रमेव लक्षणं फलितिम्भवति यत् रसोद्दीपकत्वमु- दीपनचिभावत्वम्, तथा सति विभावादिना व्यक्तो रत्यादी रसः रसोद्दीपकश्षो दोपनविभाव इत्यन्योन्याश्रयः, 'अन्योन्याश्रयाणि कार्याणि न प्रकल्पन्ते' यथा नौर्नावि- वद्धानेतसत्राणाय इत्यतो लक्षणाभिप्रायेण स्फुटीकरति-आलम्बनस्येति। आालम्बनस्य नायिकादे: चेष्टायाः नेत्रविक्षेपादयः तथा देशकालाद्यक्ष ते उद्दीपनविभावा भवन्ति। आलम्बनस्येत्यत्र षष्टया निर्द्ेशेन भेदबोधनात्-आलम्बनभिन्नत्वेसति रत्याधुद्दीपकत्वम् उद्दीपनचिभावत्वमिति लक्षणं द्योतितम्। चेष्टाय्या इत्यादिकन्तूक्तलक्षणस्यैव स्फुटी करणायोक्तम् एवञ्र "रत्यादयुद्वोधका लोके विभावाः काव्यनाव्चयोः" इति सामान्य लक्षणस्यापि सङ्गतिरिति बोध्यम्। (४४) कारिकाकाठिन्यं परिहरति-चेष्टाधा इति वीरादिरसेपु कवचशस्रधारणा दीनां परिग्रहाय रूपभूषणादय इत्यत्र पुनरादिशब्दोपादानम्, वीरादिष्वेव रसेषु सिंह- नादादीनां परिग्रहाय अ्रमरझङ्कारादय इत्यत्रादिशबदोपादानम्। (४९) उद्दीपनबिभावमुदाहरति-करमुदयेति। अथं सुधांशुश्चन्द्रः तद्वन्मनोहरो नाथकश्ष गलितं स्वप्रकाशेन च्युतंतमःपटलं तिमिरवितानमेव, तदच्च अंशुकं वसनं यहय ताहशे उद्यमहोघर उद्याचल एव उदयाचलवच्च सतनः पयोघरस्तदग्रे उपरिभागे चुचुके च करं रश्मिं पाणि घ निवेश्य करेण सतनाग्रमाश्रित्येति भावा, अमरेशस्य दिश: प्राच्या नायिकायाश्च विकसितानि प्रफुल्लानि कुमुदानि करवाण्येव तद्वच्च ईक्षणे चक्षुषी

अनुभावनिरूपणस् ] लक्ष्मीविराजित:। २१५

यो यस्य रसस्योदीपनविभाव: स तत्त्वरूपवर्णाने वद्तयते। (४६) अथानुभावा :- (४७) उद्धुद्वं कारणौः स्वैः स्वैबहिर्भावं प्रकाशयन्॥ १३२।। लोके यः कार्यरूप: सोऽनुभाव: काव्यनास्ययोः। (४८) य: खलु लोके सीताद्िचन्त्रादिभि: स्वैः सवैरालम्वनोहीपनकारौ रामा- देरन्तरुद्धुद्धं रत्यादिकं बहि। प्रकाशयन्कार्यमित्युच्यते, स काव्यनाट्ययो: पुनरनुभावः कः पुनरसावित्याह- (४६) उक्ता: स्तरीणामलंकारा अङ्गजाश्च स्वभावजाः ॥१३३ ॥। यस्य तत्तादशं तथोकतं सुखम् अग्रभागम् आस्यं च "मुखमुपाये प्रारम्भे श्रेष्टे निहसारणा स्ययोः" इति हैमः, विचुम्ब ति रूपृशति चुम्बनञ्ज सम्बन्धः मुखसंयोगविशेषश्च। यद्यप्यत्र चन्द्रो नायक एव उद्दीपनविभावः, तथापि चन्द्रदिशोरनयकनायिकयोर्वृत्तान्तदर्शनात् उद्दीप्रस्य वक्तृश्ङ्गारस्य चन्द्र उद्दीपक:। स्फुटमुद्ाहरणन्तु- कर्पूरधूलिघव लद्युतिपूर धौतदिङमण्डले शिशिररोचिषि तल्य यूनः। लीलाशिरोऽशुंक निवेशविशेषकृत्निव्यक्तस्त नो न्न तिरभूव्रयनाव नौ सा ।। (४३) "विभावेनानुभावेन व्यक्त: सज्चारिणा तथा" इतिकारिकायामुक्तालम्वनो

अ्षथ विभावनिरूपणान्तरन् अनुभावा निरुण्यन्त इति शेषः । बहुत्वमन्नापि व्यक्तिभेद्वा- देवेत्यूहनीयम्। (४७) तानेव दर्शयति-उद्बुद्धमिति। र्वैः र्वैवृत्िविवरमैः कारणैः वीप्सार्यां द्वित्वम्, उदूबुद्धम् उत्पादितं रामादेरवासनान्तर्लीनं रत्यादिस्थायिभावं बहिः प्रकाशयन् जनान्तरेषु प्रकट्यन् लोके लौकिकावस्थायां व्यवहारमागे इति यावत्, यः कार्यरूप: स्थायिभावजन्यस्वरूपः स काव्यनाट्ययोः काव्ये नाव्ये च निवेशितः सन् अनुभाव इति कथ्यते। वञ्ञ स्थायिभावजन्यत्वमनुभावत्वमिति लक्षणं फलितम्। अत्र सहदयेषु रत्यादिस्था यिभावस्यालौकिकर सस्वरूपतायाम् अनुभावोऽपि कारण मेवेति "लोके यः कार्यरूप:" इत्यनेन दोतितम्, तेन 'कार्य्यकारणसज्जारीश्त्यत्र विभा- वादीनां कारणत्वोक्त सङगच्छते। अनुभाव इत्यत्र जातावेकवचनम्। रत्यादीन् स्थायिन: अनुभावयन्ति अनुभविषयीकुर्वन्तीति अनुभावा: ! (४८) विवृणोति-यः खल्विति। लोके लौकिकावस्थारयां सीतादीत्यत्रादिशब्देन शृद्गारे शकुन्तलादीनां वीरादौ रावणादीनां परिग्रहः स्वैःस्वैः रुवकीयेः रवकीयै: "स्व- स्थात्पुंस्यात्मनि ज्ञातौ त्रिष्वात्मीये स्तिरियां धने" इति मेदिनी, चन्द्रादीत्यत्रादिशब्देन शृद्गारे सरक्चन्दनताम्बूलादीना वीरादौ चेष्टादीनां ग्रहणं बोध्यम्। अत्र क्रमेणान्वयः, तथा हि सीतादीनि आलम्बनकारणानि चन्द्रादीनि चोद्दीपनकारणानि। रामादेरित्य- ्रादिना शद्गारे दुष्यन्तादीनां वीरादौ युिष्टिरप्रभनीनां परिग्रह्ः अन्तरन्तःकरणे। अनु. भावस्तत्पदेन व्यवहियत इत्यर्थ: । (४९) अथास्य सवरूपमुपपाद्यत्ि-उक्ता इति। अङ्गजा अङ्गान्मनसो जायन्ते ये ते तथोक्का भावाद्यसतयः, रवभावजा स्वः रवकीयो नायिकासम्बन्धीति यावत् यो भावो

२१६ साहित्यदर्पण :- [तृत्तीयपरिच्छेदे

तद्रूपा: सात्विका भावास्तथा,चेष्टाः परा अपि। तद्रपा अनुभावस्वरूपाः। तत्र यो यस्य रसस्यानुभावः स तत्त्वरूपवणाने वक्तयते। तत्र सात्विका :- (५०) विकार: सत्त्वसंभूता: साध्विकाः परिकीर्तिताः॥। १३४।। (५१) सत्वं नाम स्वात्मविश्रामप्रकाशकारी कश्चनान्तरो धर्मः । (५२) सत्तवमात्रोन्वत्वात्ते भिन्ना मव्यनुभावतः। (५३) 'गोबलीवर्द्दन्यायेन' इति शेषः । मनोविकारसतज्जाः, यद्वा सत्त्वगुणप्रधानजा: लीलादयोऽटादश, ये स्त्रीणाम् अलड्गारा उक्ताः "यौवने सत्वजास्तासामष्टाविश्ञतिसंख्यकाः" इत्यादिना पूर्वमिहिताः, ये सात्त्विका भावा: स्तम्भरवेदाद्यः प्रतिपादयिष्यमाणा:, तथा परा सात्विकविकारभ- न्ना याश्चेष्टा रत्यादिमतो लोकस्य नेत्रविक्षेपादय: ते तदपाः सोनुभवो रूं स्वरूप येषां ते तादशा इत्यर्थः। अत्र स्रीणामित्युपलक्षणं तेन पुंसामपि यथासम्भवमलद्कारा ग्रौह्या अत एव पूर्वप्रतिपादितम् "भावाद्या दशपुंसां भवन्त्यपि" इति संगच्छते। शोभा- कान्त्यादीनां सव्वानां नानुभावरूपता रत्यादिस्थाविभावजन्यत्वाभावातू, अत एवाय- त्नजाना/व्यावृत्तये 'अङ्गजाश्चास्वभावजाः" इत्येव केवलमुपात्तम्। (द०) सातत्विकभावस्वरूपं दर्शयत्ति - विकाा तत सत्वम् त्ुणेनाभि व्यक्ता विकाश अन्यथाभावा मनस इति शेष:, सात्त्विका: भावा इति शेष: परिकीर्ति ताः कथिता आलकारिकैरिति शेष:। (६१) ननु सत्तवमेव कि स्वरूपमिति "रजासतमोभ्यामस्पृष्टमनः सत्वमिहो्च्यते इत्युक्त्तमपि शिष्यसौकर्याय पुनराह-यद्दा तत्सवरस्वतीकण्ठाभरणोंकतं वत्तते सम्प्रति स्वमतमाह-सत्त्वमिति। स्वात्मनि सामाजिकात्मनि एवं विश्रामोऽवस्थितियस्य स रसादि: तस्य प्रकाश उद्बोधः तत्कत्त शीलं यस्य स तथोकः । आन्तरो धर्मः स च परगतदुःखहर्षादिभावनायामत्यन्तानुकूलान्तःकरणत्वम्। तस्य च समाहितमनसत्वेन शंधवादिसमानादान्तरत्वम्। सांख्यकारिकायामप्युक्तम् "सत्त्वं लघुप्रकाशंकमिष्टम्" इत्यादि। (६२) नतु यद्यनुभावरूपत्वमेब सात्त्विकभावा ना मप्पि र्हि "विभावा अनुभावाक्ष सास्विका व्यभिचारिणण इति पूर्वकारिकायां किमर्थ सात्विका इत्युपादानं सङ्गच्छत अत आह-सत्त्वमात्रेति। ते सात्त्विकविकारा: सत्त्वमात्रोद्धवत्वात् के वलसत्त्व गुणो त् पन्न स्वात् अनुभावतो अनुभावेभ्यो भिन्ना अपि अपिना अभिन्ना इत्यस्य लाभो वन्यते एवञ्च "तद्रपाः सात्विकाभावा" इात पूर्वोक्तस्यापि सङ्गतिरित्यवधेयम्। (६३) ननु व्याव्यवृत्त्योभेंदाभेदयोरेकत्र स्थितेरसम्भवादेकेनैव सातत्विकभावेन अनु- भावभिन्नत्वं तदभिन्नत्वञ्ञ क्थ सङ्गटत इत्याशष्कां मनसि निधाय समाधसे-गोवली- वर्द्ेति। न तु स्वरूपेण। वलीवद्दों वृषभः । एवद्च यथावलीवहवे सुरभिरूपाया गोर्भेंदः वृष- भरुपस्य तु गोरभेद:, तथा सात्विकभावे 'स्तम्भरवेदादौ भावहावादिरूपानुभावस्य भेद: स्तम्भस्वेदादिरूपानुभावस्य तु अभेद इति भावः। तथा च "सातत्विकाशच अनु- भावरूपत्वान्न पृथगुक्ता" इति स्वोक्तं सात्त्विकभावानामनुभावाभिन्नत्वाङ्गीकारे,

लक्ष्मीविराजित: । २१७

के त इत्याह- (५४) स्तम्भ: स्व्रेदोऽथ रोमाश्चः स्वरमङ्गाउय वेपथु:॥ १३२॥ वैवर्ण्यमश्रु प्रलय इत्यष्टौ सार्विका स्मृताः। तत्र (५५) स्तम्मश्रेष्टाप्रतीघातो भयहर्षामयादिभिः ॥१३६ ॥ वपुज लोहमः स्वेदो रतिघर्मश्रमादिभिः। हर्षाद्ुतमयादिभ्यो रोमाश्चो रोमविक्रिया॥ १३७॥ मदसंमदपीडाद्यैरवैस्वयं गद्दं विदुः। रागद्वषश्रमादिभ्य: कम्पो गात्रस्थ वेपयु: ॥ १३ ॥ विषादमदरोषाद्यैवर्रान्यत्वं विवर्णता। अश्रु नेत्रोद्धवं वारि क्रोघदुःखूप्रहषेजम् ॥ १३६॥ प्रलय: सुखदुःखाभ्यां चेष्टाज्ाननिराकृति:। यथा मम- (५६) तनुस्पर्शादस्या दरमुक्कुलिते हन्त ! नयने उदञ्चद्रोमान्चं व्रजति जडतामङ्गमखिलम्। "विभावा अनुभाववच" इत्यादिकं प्राचीनाभिहितं तेपामनुभावमिन्नत्वरवीकारे इत्यवगन्तव्यम् । (६8) कि कि नामानः कि कि स्वरूपाश्चेत्यपेक्षार्यां तन्नामान्याह-स्तम्भ इति। सतम्भो जड़ीभावः 'हतम्भौ-स्थूणाजड़ीभावौ" इत्यमर, सोमाञ्चो रोम्णामुद्रमः वैवण्य विकृतवर्णता। (५६) अथ क्रमेण स्वरूपाण्याह-स्तम्भ इति । समयो व्याधिः। आदिपदाद् अत्यन्तानुरागादि यथासम्भवस्थायिभावान्तराणां परिग्रहः। तेन सतम्भादियु प्रदर्शिता- नुभावलक्षणस्य नाव्याप्तिः। यद्यपि मामयाद्युत्पन्नानां स्तम्भादीरना रसव्यञ्ञकप्रदशिता नुभावरूपत्वाभावस्तयापि केवलसम्भवप्रदरशनार्थमभिहितमिति ध्येयम्। चेष्टाप्रती घातः शारीरिकव्यापारस्य मानसिकव्यापारस्य च विघातः स्तम्भः। रतिः सुरतम्, धम्मं आतप, आदिपदास् ज्वरपरिग्रहः। चपुर्जलोदमः वपुषो जलाविर्भावः सवेदः। रोम्णो विक्रिया उद्गमः रोमाळ्जः। भयादीत्यत्रादिपदात् शीतपरिग्रह्मः। मदसम्मदेत्यत्र मदो मत्तता सम्मदो हर्ष: पीड़ाद्येरित्यत्रा दिपदात् अत्यन्तरुदितपरिग्रहः वैस्व्य्य स्वरभङ्गम्। रागोऽनुराग: प्रहर्ष: हर्षमात्रम्, तेन अनुरागहर्षस्याप्युपादानात् अश्रण्यपि प्रदर्शिता नुभावलक्षणस्याव्याप्टिन। सुखदुःखाभ्यां सुखेन दुःखेन वा चेष्टायाकशारीरिकव्यापारस्य मानसिकस्य च निराकृतिरतुत्पाद: प्रलयः। पूर्ववदेव प्रलयेऽष्यनुभावलक्षणसमन्वयः। (६६) तत्र कतिपयानां सातत्विकभावानामेकन्रै लाघवयहण दर्शयति- तनुस्पर्शादिति। विहितनायिकासुरतस्य नायकस्य रवावस्थावर्णनमिदस्। इन्तेति हषें, अस्याः प्रत्यक्षायाः प्रियतमायाः तनुस्पर्शात् गात्रसम्पर्काव तमनुभूये- त्थर्थ: नयने अक्षिणी दरमुकुलिते किञ्चिन्मुकुलीभावं प्राप्ते उदज्न्त उत्पदमाना रोमाज्चा रोमविकाश यत्र ताहशम्, मखिलं समग्रम् अङ्गम् जड़तां स्तग्धतां ब्रजति

२१६ साहित्यदर्पण :- [तृतीयपरिच्छेदे

कपोलौ धर्माद्रौं घ्रुवसुपरताशेत्रविषयं मनः सान्द्रानन्दं स्पृशति टिति ब्रह्म परमम् ॥।' (५५) एवमन्यत्। (५८) अथ व्यमिचारिण :- (५६) विशेषादाभिमुख्येन चरणाद्यभिचारिण:। प्रयाति। पुतेन स्तम्भरोमाञ्ची प्रतिपादिती। कपोलौ धर्म्माद्रो ्वेदसलिलपि्छिी जातौ। अनेन र्वेद: प्रदशितः। उपरता चिरता अशेषा विषया समग्रबहिरिन्द्रयव्यापारा यसमात्तादशं मनः (कर्त्त) ध्रुवं निशचित सान्द्रानन्दं घनानन्दसवरूप परमं सर्वोत्कृष्टं ब्रह्म स्पृशति साक्षात्करोति ब्रह्मानन्दवद्नानन्दे प्रलीयत इति भावः। एतेन प्रल्यः प्रदर्शितः । पद्येडस्मिन् 'नयनेउदद्त्" इति "ईदूदेद्विवचनं प्रगृह्यम" इति सूत्रेण द्विव चनस्य प्रगृह्यसंज्ञायां "लुतप्रगृह्या अधि नित्य" मिति प्रकृतिभावे प्रगृह्यहेतुका नुजासनिको विद्लेष उचितः परन्तु तस्या असकृदेव दोषाधयकत्वाभ्युपगमेनाक्षतेः। शिखरिणीच्छन्दस्तल्लक्षणं चोकं प्राकू (१८४ पृ०) (६७) अवशिष्टमुदाहर्तुमाह -स्वमिति। अन्यदपि एवमूह्यमित्यर्थः, एवक्र-"बाले नाथ विमुञ्जमानिनि रुषम् इत्यत्र (१६८ पृ०) स्वरभङ्ग। "मागवमुद्दहं" हत्यत्र (२०२५ृ०) वेपथुः। "शोण वीक्ष्य सुखम्" (१४०पृ०) इत्यत्र वेवण्यमधु चेति तर्कवागीशाः। यथा वा- "उन्मादि को किलककुप्कण नोज्जलानि संवाद्यमानकुररीगणकूजितानि। सम्भ्रान्तगद्वदविभिन्नसुदुःस्वराणि चेतो हरन्ति वचनानि सरोरुहाक्ष्याः।।" इत्यत्र वैस्वयंम्। "वारं वारं तिर्यति दशोरुदम वाष्पपूरस्तत्सङ्कल्पोपहितजड़िमस्तम्भमभ्येति गात्रम्। सथ: स्विद्यत्ययमविरतोत्क्पलोलाडुलीकः पाणिलेखा विधिपु नितरं कमपते कि करोमि।' अन्न वेषथु:। "परिमृदितमृणाली म्लानमस्ग प्रवृत्तिः कथमपि परिवारप्रार्थनाभिः क्रियासु। कलयति च हिमांशोर्निष्कलङ्कस्य लक्ष्मीमभिनवकरिदन्तच्छेदपाण्डः कपोछ:।।" अत्र वेवर्ण्यम्। "शशाम वृष्या मेधानामुत्खङ्गे तस्य भूभृतः। विररम न समस्य धारासन्ततिरश्रुणः।।" अन्नाश्र। (६८) व्यभिचारिभावं निरुपयितुमुपक्रमते-अथेति। अथ अनुभावप्रतिपादना- नन्त्र व्यभिचारिणः सक्वारिभावाः प्रतिपाद्यन्त इति शेष: व्यभिचारीस ज्ञारीतिनार्था- न्तरम्। एवञ्च "बिभावेनानुभावेन व्यक्तः सव्जारिणा तथा" इति पूर्वकारिकया नास द्गतिः तत्र सज्वारिपिदेस्यैवात्रोद्देशक्मप्रापतया व्यभिवारिपदेन निरूपणाव। (५९) व्यभिचारिण इन्यत्र वि अभिपूर्वकाच्वरधातो:े् कत्तरि मिनिः। तत्रोपसर्णंसूय क्रमेणार्थ निरुपयन व्यभिचारिलक्षणं दर्शयति-विशेषादित्यादिना। विशेषाद् विभावानुभा- वापेक्षया अतिरेकात् इद वेरुपसर्गारथिनिरूपणम्। आभिमुख्येन आस्वादव्यञ्ञने सहाय त्वेन इदश्वाभेरर्थप्रदर्शनम्। चरन्तो रत्यादौ रसपरूतया नयन्तः प्रवर्चमाना इति यावतू। अत्र कथ नमन्त इति जिज्ञासायां यथा सूर्य इदं नक्षत्रममुं वासरं नयति न च तेन बाहु-

व्यभिचारिभावनिरूणम्] लक्ष्मीविराजित: । २१६

(६०) स्थिरतया वर्तमाने हि रत्यादौ निर्देदादय: प्रादुर्भावतिगेमावाभ्या- माभिमुख्येन चरसाद् व्यमिचारिए: कथ्यन्ते। के त इत्याह- (६१) निर्वेदावेगदैन्यश्रममदजडता औध्यमरेहो विवोध: स्वप्नापस्मारगर्वा मररामलसता म निद्राबहित्थाः । औत्सु क्योन्मादशङ्गा: स्सृतिमतिसहिता व्याधिसत्रासलजा हर्षासूयाविपादा: सघृतिचपलता ग्लानिचिन्तावितर्का: १४१ तत्र निर्वेद :- (६२) त्वज्ञानापदीर्ष्यादेनिर्वेद: स्वावमाननम्। म्यां रुकं्धेन वा नीयते किन्तु लोकप्रसिद्धमेतत्-यथायं सूर्यो नक्षत्रमिद वा नयति, एवमेते व्यभिचारिण इत्यवधेयसू। तथा स्थायिनि भावे कदाविदुन्मरनाः जलबुद्बुदवत् झरिति प्रतीयमानत्वेन प्रादुर्भृताः, निर्मग्ना जलवुदूबुद्दच्च विलम्बप्रतीतिकरत्वेन पुन- सितिरोभूता भावा व्यभिचारिणा कथ्यन्त इति शेषः। "हथायिन्युन्मग्ननिसग्ना इति स्वभावकथनमात्रमवगन्तव्यम्। निर्वेदादीनां व्यभिचारिणां विशेषेण रस पुष्टिजनने सामाजिकाना सम्यानां प्रतीतिरेव साक्षिणीत्यवधेयम्। इत्थद्व विभावानुभावावेक्षया- विशेषेण रसपुष्टिजनकभावत्व व्यभिवारित्वमिति लक्षणं फलितम्। तस्य व्यभिवारिणः मिदा: प्रकाशखयस्तिशद्, त्रयस्त्िशदित्युक्त्या न्यूनसंख्याया एव व्यावृत्ति: न त्वधिक- संख्याया। अत एवोक्तम्-"हासक्रोघादयः शम्गारादो व्यभिचारिण इति। सग्रे च सवयं हफुटीकरिष्यति 'एते च न्रयसित्रिशद्व्यभिचारिभावा यदुकं तदुपलक्षणमित्याह- "हत्यादयोऽप्यनियते रसे स्युव्यंभिचारिण" इवि तेनत्रयसितिशदेव न व्यभिचारिणा किन्तु रत्याद्योऽपि रसान्तरेषु व्यभिचारिणो भवन्तीत्युपलक्षणं त्रयसिशदिति बोध्यम्। (६० ) काठिन्यांशं विव्ृणोति-स्थिरतयेति। स्थिरतया रल्षान्तरोपस्थिति यावत् वत्तमाने प्रतीयमाने' प्रवाहवत् स्थायित्वेन। निरवेदादयो वक्ष्यमाणाः। प्रादुर्भवेत्यु न्मग्नतायास्तिरोभावेति निर्मग्नतायाः व्याख्या प्रादुर्भावततिरोभावो चोत्पत्तिविनाशौ न तु प्रकाशा प्रकाशौ मरणादेस्तथात्वाभावात् आभिमुख्येन रसपुष्टिकरणाचासुकूल्येन "येतूपकरतुमायान्ति स्थायिनं रेसमुत्तमम्"। "उपकृत्य च गच्छन्ती" त्युक्तेन सहायके नेति यावत्। चरणात् प्रवत्तनासू। (६१ ) निर्वेशदीन्नाम्ना निद्दिशति-निर्वेदेति। निर्वेदकवावेगरच दैव्यं च श्रममदजढ़ ताश्चेति तथोकाः। निर्वेदादीनां स्वरूपमतुपद्मेव स्फुटीभविष्यति। स्रग्धराच्छन्दसो पनिवद्धेयं कारिका तल्लक्षणञ्ञ 'स्रम्नर्यानां त्रयाणां त्रिमुनियतियुता स्ग्घराकीर्ततितेयमूग समृतिमतिसहिता इत्यस्य विषादा इत्यत्रान्वयः।साहित्यञ्ञ उक्तावेव नतु एषां परसपर साहित्यम्, एकेकस्य तथात्वात सछतीत्यत्र सदशब्दोपादानं छन्दःपूरणार्थमित्यवघेयमू। (६२) निवेदादीनां नामानि निर्हिश्य क्रमशो लक्षणं निरूपयति-तत्वेति। तत्त्वज्ञानं यथार्थज्ञान तच्च देहविषयादावनुपादेयज्ञानमेव न तु जीवात्मपरमात्मनोरभेदज्ञानं तस्मिनू सति मोक्ष एव न तु स्वावमाननम्। आपतू ईर्ष्या आदिबब्देन पुराणश्रदणादीनां

२२२ साहित्यदर्पण :- [ तृतीयपरिच्छेदे

(६६) एवमन्यदूह्यम् । अथ दैन्यम्- (६७) दौर्गत्याद्यैरनौजस्यं दैन्यं मलिनतादिक्ृत्॥१४५॥ यथा- (६८) 'वृद्धोऽनधः पतिरेष मश्चकगतः, स्थूणावशेषं गृहं, कालोऽभ्यर जलागमः कुशलिनी वत्सस्य वार्तापि नो। यत्नात्संचित तैल बिन्दुघटिका भग्नेति पर्याकुला दृष्ट्रा गर्भभरालसां निजवधूं श्वश्ुश्िरं रोदिति ॥' (६६) एवमिति : ऊद्यमूहनीयम्। यथा मम- इयं साक्षान्मम प्रिया रतिरूपेव तिष्ठति। श्ोचन्त्यश्रुविमुख्जन्ती धर्मतो रक्ष हे सखे!॥ अम्न विदेशे जिगमिषोर्नायकस्य प्रियप्रिया विश्लेषजनित आवेगः। यथासम्भवमन्य

(६७) दैन्यं लक्षयति-दौगत्यादैरित्यादि। दौर्गतयं दारिद्रयम्, "दरिद्रोदुगंतोऽपि सः" इत्यमरः आधयपदाद् इश्टालाभेन चिन्तया श्रमेण च तैर्जातम्, मलिनरता मुखा- दिमालिन्यम् आदिपदान्मनाव्यथादिकञ्न करोतीति तत्तथोक्तम् अनौजसयम् ओजोहा निर्निस्तेजस्त्वमिति यावत्, दैन्यम्। उक्तन्न-

मनुभावात्त शिरसोऽप्यावृक्तेगात्रिगौरवास्। देहोपस्करणत्यामाहैन्यं भावं विभावयेत्।।इति।

दैन्यम्। (६८) उदाहरति-वृद्धोऽन्ध इति। वृद्धान्धद्रिद्रमर्त्तकायाः प्रोषितपुत्रायाः तैल घटिका भङ्गेन रोदनस्य वर्णनमिदम्। मम एष पतिः वृद्धोजरया जजरीकृतशरीर: अथ चान्धो लोचनरहित: मन्जकगतः चलितुमसमर्थतया खटाश्रितः, एतेन विद्यमानदुःखप्र तीकाराऽसमर्थत्वमभिव्यक्तम्। गृहं निकेतनं स्थूणावशेषं स्तम्भमात्रावशिष्टम्। 'स्थू. णास्तम्भेडपि वेश्मनि इत्यमरः। एतेन वृष्टिपातस्यानिवार्यत्वादू गृह्देSस्मिन्नवस्थितिरपि दुष्करेति धोतितम्। काल: समय: मम्य्णो निकटे जलाडगमो वर्षा यस्य सः "उपकण्ठा न्विकाम्यर्णाभ्यग्रा" इत्यमरः,। अनेन वृष्टिपातजनितकलेशोऽवश्यमेवाशुभावीति व्यज्जितम्। वत्सस्य धनार्जनाय प्रोषितस्य पुत्रस्य कुशलिनी कुशलमयी वार्त्ता नो जनाननादवृत्तश्रवणस् "वार्ता वृत्तौ जनश्रुतौ" इत्यमरः, लभ्यत इति शेषः। अने- नाऽपि महाशङ्टराहेतुत्वममिव्यनक्ि। तथा यत्नात् महताप्रयत्नेन सव्चितानां तैल चिन्दूनां घटिका क्षुद्धपात्रंभग्ना नष्टा अत्र तैलविन्दुरेव न तु बहुतैलम्, तच्च वधूप्रसवा- थम्बोध्यम्, इति हेता। पर्याकुला अतीव खिन्ना वश्ः निजबधूमात्मस्तुषां "सवके नित्ये निज त्रिषु" 'वधुर्जायासनुषा स्तरी चेति' चामर:, गर्भभरालसाम् आसन्नप्रसवस- म्यां दष्टा रोदिति। मत्र दैन्यं स्फुटमेव।

व्यभिचारिभावभेदनि० ] लक्ष्मीविराजित: । २२३

प्रथ श्रम :- (६६) खेदो रत्यध्वगत्यादेः श्वासनिद्रादिकच्छूमः । यथा- (७०) 'सदः पुरीपरिसरेऽपि शिरीषमृद्दी सीता जवात्रिचतुराशि पदानि गत्वा। गन्तव्यमस्ति कियदित्यसकृद्ब्रुवाणा रामाश्रः कृतवती प्रथमावतारम् ॥' अथ मद :- (७१) संमोहानन्दसंभेदो मदो मद्योपयोगज: । १४६ ।। अमुना चोत्तमः शेते, मध्यो हसति गायति। अधमप्रकृतिश्चापि परुषं वक्ति रोदिति ॥ १४॥ (६१) श्र मं लक्षयति-खेद इति। रतिः सम्भोग:, अध्वगातदूरमार्गगमनस्, तस्माज्जातः, आदिपदात् व्यायामादीनां परिग्रहः। श्वासं दधिश्वासं निद्रादिञ्न करो- तीति स तथोक्तः । अन्नाऽव्यादिनाऽङ्गपीडनादे: परिप्रहः। खेद आयासः श्रमः। यदाहु :-

निःच्वासैजम्भितमन्दैः पादोत्क्षेपैः श्रमो मतः। सत्यपि वलेऽयंसुत्पद्यते तन्नापि शरीरव्यापारादेवात एव ग्लानितो भेदोऽवसेयः। (०) उदाहरति-सद इति। महानाटके मुहुमुंहुर्गन्नव्याध्वपरिमाणजिज्ञासया सीतायाः स्वल्पपथलङ्गनश्रममवधार्य्य श्रीशमस्य परिदेवनमिदम्। शविरीषमृदूवी शिरीष- पुष्पवद्तिमृदुगात्री सीता पुरीपरिसरेऽयोध्यासमीप एव सदयस्तत्कालात् जवाद्रभसातू म्रि- चतुराणि पदानि गत्वा, अन्यत्कियत् कि-प्रमाणम् गन्तव्यमस्ति काननोपस्थिताविति शेष:, इति असकन्मुहुर्मुहुर्यवाणोच्यमाना सती, रामस्य अश्रुणः प्रथमाऽवतारं पूर्वा- विष्करणम् कृतवती सीताहरणे तूतरोत्तरं बह्नभ्नुपातः स्यादिति भाव:। मत्र सीतायाः 'कियद्गन्तव्यमस्तीति' मुहुः प्रतिपादनादेव पीढ़ाप्रतीत्या श्रमः। यथा वा- 'विधाय सा मद्दनानुकूलं कपोलमूल हृदये शयाना। चिराय चित्रे लिखितेव तन्वी न स्पन्दितुं मन्दमपि क्षमासीतू ॥ अन्रापि श्रम: स्फुट एव । (७१) मदं लक्षयति-सम्मोहेति। :मद्यस्य सवनामप्रसिद्धस्यासवस्यो उपयोगाव् सेवनाज्जातः उपयोगोपपदाज्जनेक। प्रकृतिबुद्धितोऽन्यादशबुद्धि: सम्मोहः सचानन्दश्र तयो: सम्भेदो मेलनं मदो मत इति शेष:।. तस्य , कार्य दर्शयत्यमुनेति। अमुना दर्शि- तस्वरूपेण मदेन उत्तमो धीरप्रकृतिः शेते शयनमात्रं विद्धाति, मध्यो मध्यप्रकृतिर्जनो हसति गायति च। अधमप्रकृतिरधीरस्वभावो जनश्ष परर्ष निध्ठुरं वक्ति अपि च रोदिति। नव्यमते तु तरुणमध्यमाघमभेदेन मदोडयं त्रिविध :- तत्राव्यक्तासङ्गतवाक्येः सुक्कमार-

२२४ साहित्यदर्पण :- [ तृतीयपरिच्छेदे

यथा- ('२) 'प्रातिभं त्रितरकेया मतानां वक्रवाक्यरचनारमीयः। गूढसूचितरहत्यसहासः सुभ्नुवां प्रववृते परिहासः ॥' अथ जडता-

अनिमिषनय ननिरीक्षणतूष्णींभावादयस्तत्र।। १४८।।

रखलद्धत्या च योऽभिनीयते स आध्या, भुजाक्षेपरखलितघूर्णितादिभिमध्यमः, गतिभङ्ग- स्मतिनाशहिकाछर्य्ादिभिर्धमः। प्रदीप कारास्त्वत्र- 'उत्तमसतत्वः प्रहसति गायति तद्च्च मध्यमप्रकृतिः । परुषवचनाभिधायी शेते रोदित्यवमसत्त्व:, । इति विपरीतमेवाहुः। (७२) उदाहरति-प्रातिभमिति। शिशुपालवधे दशमसगें पद्यमिदम्। त्रयाणां सरकार्णा मदयपानानां समाहारस्त्रिसरकम् "त्रिसरकं त्रिवारमधुपानम्" इति मल्लिनाथः। तेन त्रिवारमधुपानम्, "सरकं शीघुपात्रे स्यच्छीधुपाने च शीधुनि" इति विश्वः। पुत्रस्तु त्निविध: सरको मधु 'गौड़ी माध्वी पैष्ठी चेत्याह। प्रतिभैव प्रातिभं वुद्धिप्रभावविशेषं तत्प्रातिभ गतानां त्रिवारमधपानोत्कटमदोद्वद्प्रागवभ्यप्राप्तानां सुभ्रुवां कामिनीनां वक्रवाक्यरचनया व्यङ्गयोक्या रमणीय: मनोरमः। गूढ़ानि पूर्व लज्जावशात् संवृतानि सूचितानि इदानी मदवशात्प्रकाशितानि रहस्यानि सुरतसम्बन्धीनि प्रलपितानि यल्मिन् स चासौ सहासश्रेति स तथोका, सत्र विशेषणविशेष्यभावस्य वैवक्षिकत्वेन विशेषणसमासा, परिहासी नर्मकेलि: प्रववृते प्रवृत्तः । स्वागताच्छन्दस्तल्लक्षणन्तु "स्वागता रनमसैगुरुणा च' इति। अत्र रमणीनां हासविधानान्मद: स्पष्टः। उदाहरणान्तरं यथा- 'मधुरसान्मधुर हि तवाधरं तरुणि! मद्दने विनिवेशय। मम गृहाण करेण कराम्बुज पपपतामि हहा भभ भूतले॥" (०३) जड़तां लक्षयति-अप्रतिपत्तिरिति। इष्टानिष्टयोः पुत्रजन्मतन्मरणाद्योदशना निश्रुतयः श्रवणानि च तामिस्तथोक्तामि: अप्रतिपत्तिः किंकत्तव्यानिश्चयः जड़ता स्यात्। तन्न तस्यां जड़तार्या वर्त्तमानायाम्अनिमेषेण नयनेन निरीक्षणन्तूष्णीम्भावो मौनम, आदिपदान्निष्पन्दतादीनां परिग्रहः। इयब्र मोहात्पूर्वतः परतश्च समुत्पध्ते। तथाचोक्म्- 'कार्याविवेको जड़ता पश्यतः शृण्वतोऽपि वा। तद्विभावाः प्रियानिष्टदर्शनश्रवणो रुजा।। अनुभावास्त्वमी तष्णीम्भावविस्मरणादय: ।

भरतोऽपि- सा पूर्व परतो वा स्यान्मोहादिति विदां मतमू॥ इति। इष्ट वानिष्टं वा सुखदुःखं वा न वेत्ति यो मोहातू। तूष्णीक: परवशगः स भवति जड़संज्ञक: पुरुषः । इत्याह।

व्यभिचारभावभेदनि० ] लक्ष्मीविराजितः । २२५

यथा मम कुवलयाश्वचरिते प्राकृतकाव्ये- (७४) 'णवरित्र तं जुअजुअलं अरएणोएं सिहिदसजलमन्थरदिटिंठ। आलेकखओपियं विश् खणमेत्तं तत्थ संट्ठिअं मुअसरएं।।' अथोग्रता- (s५) शौर्यापराधादिभवं भवेच्चण्डत्वमुग्रता। तत्र स्वेदशिर:कम्पतर्जनाताडनादयः ॥ १४६॥ यथा- (७६) 'प्रशायिसखीसली लनरिद्ासरसाघिगतै- ललितशिरीषपुष्यहननैरपि ताम्यति यत्।

(७४) उदाहरति-सावरिश्र इति। "केवलं तद्यवयुगलमन्योऽन्यं निहितसजलमन्थर दृष्टि। आलेख्याऽर्पितमिव क्षणमान्नं तन्न स्थितं मुक्तसङ्गम्"॥ इति संस्कृतम्। सवरिश्र इति केवलार्थे देशीयभाषा इति व्याख्या। वहो: कालानन्तरं सम्मिलितयोः प्रथमावलोकने स्वरूपवर्णनमिदम्। केवलं तत मुक्तसङ्गं परित्यक्तसंसर्गें युवयुगलं युवा च युवतिश्चयुवानौ तयोयुंगलम्। चिरप्रवासागतपतिगृद्दस्थितपत्नीरूपं युवकयुव तिट्यम् युगलपदेनानुरगातिशयं व्यनक्ति अन्योऽन्यं परस्परं निहिता सथापिता सजला अश्रु सिक्का मन्थश निर्निमेषा दृष्टियेन तत् अत एव आलेखयाऽर्पितं चित्रपटेडक्वितमि क्षणमात्रं तन्न स्यितम् अत्र स्कं्पकं छन्दस्तवलक्षणन्तु- 'रकन्धकमिति तत्कथितं यत्र चतुष्कलगणाष्टकेनार्ध व्यात्। तत्तुल्यमप्रिमदलं भवति चतुष्षष्टिमान्रकशरीरमिदम्'। अत्रान्योग्ययोरेवेष्टदर्शनात् क्षणमात्रं कि कर्त्तव्यविमूढतया जड़ता॥ (७६) उप्रतां लक्षयति-शौर्थ्यापराधादिति। शौर्य्यं रिपोर्वीरत्वं परस्यापराध आ-

उग्रता भवेत्। तत्र तस्यामुग्रतायां विद्यमानायां स्वेदो धर्मविन्दु: शिरस: कम्पः तर्जना ताड़ना आदिपदास् नेत्ररक्तिमा हत्यादयश्च भवन्तीति शेषः।

वधबन्धताड़ना दिभिरनुभावेरमिनयसतरयाः॥ इत्याह। अन्यत्रत्वेवम्- *नृपापराघसद्दोषकी तेनं चोरधारणम्। विभावास्युरथो बन्धो वघस्ताड़नभत्सने।। एते यत्रानुभावासतदौप्रयं निर्द्यतात्मकम्। (७) उदाहरति-प्रपयसखीति। मालतीमाधवे मालती हन्तुमुद्यतमघोरधण्ट प्रति माधवस्योक्तिरियम्। यद्पुःप्रणयिनीनां प्रीतिभाजनानां सखीनां सलीलो यः परिहासस्तत्र रसेन रागेण स्वेच्छयेत्यर्थः । अधिगतैलब्धः, ललितस्य मृदुनः शविरीषपुष्पस्य हवनैः प्रहारैरपि ताम्यति क्लेशमापदते। तत्र तस्मिन वपुषि शरीरे माळत्या इति शेषः,

२२६ साहित्यदर्पण :- [वृतीयपरिच्छेदे

वपुषि वधाय तत्र तव शस्त्रमुपक्षिपतः पततु शिरस्यकाएडयमदरड इ्वैष सुजः ।।9 अथ मोह :- (७s) मोहो विचित्तता भीतिदुःखावेगानुचिन्तनैः। मूर्च्छनाज्ञानपतनभ्रमणदश नादिकृत्॥ १५० ॥ यथा- ('८) 'तीत्राभिपक्ञप्रभवे वृत्ति मोहेन संस्तम्भयतेन्द्रियाणाम्। अज्ञातमर्तृव्यसना मुहूते कुतोपकारेव रतिर्बभूव ।।'

वघाय हन्तुँ शखखड्गसुपक्षिपतः प्रहरतस्तवावोरवण्टल्य -शिर्रा्षि सुसतके अका ण्टेऽसमये मम एष माधवसम्बन्धीभुजः समुष्टिबन्धः सव्येतरहस्ती यमदण्डः कालदण्ड इव पततु। नकुंटक छन्दस्तलृक्षणं यथा-'यदि भवतो नजौ भजजला गुरु नकुटकम्'। अत् मालती शरीरे शञप्रहारं विद्धतोऽघोरघण्टस्यापराधेन माघवल्य चण्डत्व मेतादृशोक्त्या द्योत्यते। उदाहरणान्तरं यथा- 'अवाप्य भङगं खलु सङ्गराङ्गणे नितान्तमङ्गाधिपतेरमङ्गलम्। परप्रभावं मम गाण्डिवं धनुर्विनिन्दतस्ते हृदयं न कम्पते।। कर्णेन पशासूत गाण्डिवं निन्दन्तं युधिष्ठिरं प्रत्यर्जुंनस्योक्तिस्यिम्। (७७) मोह लक्षयति-मोहइति। भीति: दुःखम्, आवेगः, अनुचिन्तनम् अतिशय चिन्ता तैर्जाता, मूछना कबमलताम्, गात्रपतर्न भूमाववलुण्ठनम्, भ्रमणम, अदर्शनम् अत्रादर्शनमन्तर्धानमिषदद्शन वा न त्वज्ञानम्, तस्य पृथगुपादानेनैव गतार्थत्वात्, एवञ्जाज्ञानमिति व्याख्यानं सहदयहृदयं नानन्दयतीति विभावनीयम्। आादिना श्रव्ण स्वहननादिकज् करोतीति एतैरुपपदात्करोते: किपू सातादशी विचित्तता चित्तस्य निमी· लनत्वं विषयाद्विगवचित्तता ज्ञानलोप इति यावत्, मोह: स्यादितिशेष: । भीत्यादी- नामत्रोपादानं सुषुसिवारणाय। एवञ् भयदुःखादिप्रयोज्या वस्तुतत्त्वानवधारिणी चित्त- वृत्तिर्मोह इति फलितम्।केचिस-'अवस्थान्तरशवलिता चित्तवृत्तिरमोह' इति वदान्त।

(७) उदाहरति-तीव्राभिषङ्गेति। कुमारसम्भवे मदनदहनानन्तर रतेरवस्थावण- नेयम्। रतिमंदनसहधमिगी, तीव्रः सोहुमशक्योSलावभिषङ्गोभर्त्तनिघनशोक: पराभवो वा स एव प्रभवो यल्य तेन इन्द्रियाणि 'श्रोतरत्वरघ्राणदग्जिह्वावाग्दोमेंढ्ाङघ्रिपायव इति वाझयानि दश तेषां वृत्ति श्रवणादिविजयग्रहणव्यापारं संसतम्भयता प्रतिबन्ञता मोहेन मूच्छंया, न तु प्रदशितरूपभावविशेषेण तथा सति तस्य व्यङ््यत्वोपपत्तिन स्यात्। 'मूर्च्छा तु कश्मलं मोहोऽपीत्यमरः। एतेनाज्ञानकरत्वं मोहस्य धोतितम्। अज्ञातं विस्मृतं भर्तु: स्वामिनो मदनल्य व्यसनं विपन्मरणं यया सा तथोक्ता सती मुहूत क्षणं कृत उपकारो भर्त्तमरणविल्मरणेन व्यसननिवर्तनं यया सा बभूव जाता। इन्द्रवज्रोपेन्द्र- योकपजातिच्छन्दस्तल्लक्षणन्मूकं प्राक्ू (१५५ पृ०)

व्यमिचारिभावभेदनिरूणम्] लक्ष्मीविराजितः । २२७

श्रथ विबोध :- (७६) निद्रापगमहेतुभ्यो विबोधश्रेतनागमः

यथा-

चरममपि शवित्वा पूर्वमेव प्रबुद्धाः । अपरिचलितगात्रा: कुर्वते न प्रियाण- मशिथिलभुजचक्राश्लेषभेदं तरुरय: ।।'

अन्न रतेः स्वामिमरणदुःखोत्पन्नोऽज्ञानकारी मोहः यथा वा- विरहेणविकलहृदयाविलपन्ती दयितदयितेति। आगतमपि तं सविधे परिचयहीनेव वीक्षते वाला ।। (७९) विबोधं लक्षयति-निद्रापगमेति। निद्धाया अपगमहेतवः कारणानि गीतवा दित्राणि तेभ्यो जात इति शेष: जम्भाम् मुखविसफारम् अङ्गभङ्ग गात्रप्रसारणम्, नयनमीलनम् लोचनोन्मीलनम् अङ्गानामव लोकनम् करतलाद्यवयवानान्निरीक्षणं तानू करोतीति स ताहश:, चेतनागमो ज्ञानलाभो विबोध,। निद्रानाशोत्तरसुत्पद्यमानो बोधो बिबोध इति फचितम्। भरतेनाडप्युक्तम्- "आहार विपरिणामाच्छब्दस्पर्शादिमिश्र सम्भूतः। प्रतिबोघरत्वभिनेयो जम्भणवलनाक्षिपरिमदः"॥ (८०) उदाहरति-चिररतिपरिखेदेति। माघकाव्ये प्रभातवर्णनमिदम्। तरुण्यो युवत्यः चश्मंमपि नायकनिद्रायाः पश्चात्सुप्तारतज्जागरणात्पूर्वमेव प्रबुद्धा अपि। 'सुप्ने पश्चाच्च या शेते पूर्वमेव प्रबुद्धयते। नान्यं कामयते चित्ते सा स्त्री ज्ेया पतिवता,।। इति स्मरया दिति भावः। अपरिचलितगात्राः प्रियनिद्वाभङ्गभयान्निष्पन्ददेहाः सत्यः, चिरं रमणं तथा परिश्रमस्तस्मात् तं प्राप्येति यावत् ल्यव्लोपे पञ्चमी परिखेद: प्राश्तनिद्रासुखानां प्रियाणां पतीनाम् अशिथिलो गाढ़ो यो भुजचक्रेण परस्परवाहुमण्डलेन आइ्लेषोSSलिङ्गनं तस्य भेदं विश्लेषं न कुवते किन्त्वाकिलिष्येव स्थिताः । अन्यथा तन्निद्राभङ्ग: स्यात् 'शयानं न प्रवोधयेदिति' निषेधस्मरणात् निद्राभङ्गो मा भूदित्येतदर्थ पूर्व प्रबुद्धा अपि शयिता इवासन्निति भावः। मालिनीच्छन्दस्तल्लक्षणन्तु "ननम• ययुतेयं मालिनी भोगिलोकै" इति। अन्र तरुणीनां, समयनियमनाल्लोचनोन्मीलनकारी चेतनागमो बिबोध: । परमार्थतो विविक्ोदाहरणं तु- "एकेन नेत्रकमलं मलयन् करेण पाणि परं च कलयन्नववीतभाण्डे। निद्राविरामकमनीयमुखाम्बुजश्रीर्मो पातु पादरजसा ननु नन्दलाल:। इति केचिददन्ति।

२२८ साहित्यदर्पण :- [ तृतीयपरिच्छेदे

न्रथ स्वप्न :- (=१) स्वप्नो निद्रामुपेतस्य विषयानुभवस्तु यः । कोपावेगभयग्लानिसुखदुःखादिकारक: ॥ १५२॥ यथा- (८२) 'मामाकाशप्रणिहितिभुजं निर्दयाश्लेष ह्े तो लब्घायास्ने कथमपि मया स्वप्नसंदर्शनेन। पश्यन्तीनां न खलु बहुशो न स्थलीदेवतानां मुक्तास्थूलास्तरुकिसलयेष्वश्रुलेशा: पतन्ति ॥' अथापस्मार :- (=३) मनःक्षेपस्त्वपस्मारो ग्रहाद्यावेशनादिजः । भूपातकम्पप्रस्वेदफेनलालादिकारकः ॥ १५३॥ केचित्तु-अविद्याश्वंसजन्यममुं बिबोधमभ्युपगच्छन्ति तदाचेदमुदाहार्यम्- 'नष्टोमोहः स्मृतिलंब्धा त्वत्प्रसादान्मयाऽचयुत?। स्थितोऽस्मि गतसन्देहः करिष्ये बचनं तव' ॥ इति। (८१) स्वप्नं लक्षयति-स्वप्न इति। कोपावेग-भय ग्लानि-सुखदु ःखादिकारकः, आदिपदाय्यष्टिवत्कारकश्च निद्रासुपेतस्थ।लोकस्य यो विषयानुभवः विषया हया:श्रुरतावा ये चक्षुरा दिभिर्ग्राद्यास्तेषामतुभवो चेतसैवारोप्य तथानुसन्धानंसस्वप्नप्रो मत इति शेष: भरतोडप्याह-"स्वोच्छूवासे निश्वास मन्दराक्षिनिमोलनेन निश्रेषः। सर्वेन्द्रियसम्मोहात् सुपं स्वप्नैः प्रयु्जीत"॥ (८२) उदाहरति-मामाकाशेति। मेघदूते यक्षस्य मेघं प्रति प्रियाऽन्तिके वाचिकप्रे षगमिदम्। मया कथमपि महता कष्टेन स्व्रप्नसन्दर्शनेन स्वप्नः शयनावस्थायां जाग. रणसमयस्थितानां दृष्टभरतविषयाणामनुसन्धानम्, सएव सन्दर्शनं सम्यग्दर्शनं संवि- द्िति यावत्। 'स्वप्नः सुप्तस्य विज्ञानम् 'इति विश्वः, 'दर्शनं समये शास्त्रे दष्टौ स्व- प्नेडक्षिण संविदि" इति शब्दार्णवः, छब्घायास्ते तव निर्दयाश्लेषहेतोः गाढ़ालिङ्गनार्थम् आकाशे शून्ये प्रणिहितभुन्म् अपितबाहुं मां त्वत्प्रियम् अत एव त्वद्टिरह्देण विफलम्, पयन्तीनां रथलीदेवतानां वनदेवताना सुक्ता इच स्थूला: अश्रुलेशा नयनोदविन्दवा, तरुकिसलयेषु वृक्षपललजेषु बहुशो बहुवारं न पतत्ति इति न खलु अपि तु पतन्त्येव। एताहशं मामवलोक्य वनदेवता अपि रुदन्तीति भात्ः। मन्दाक्रान्ता वृत्तं तळ्लक्षण न्वुकं प्राक। (१८४ पृ०) अन्न यक्षस्य आकाशे बाहुप्रणिधानकारी प्रियतमारूपचिषयानुभवः स्वप्नः । (८३) अपसमारं लक्षति-मनः तेपस्त्विति। ग्रहाणां सूर्यादीनाम् आदिपदाद भूवादीनाज्न पारग्रहः आवेशनात् अधिष्ठानात्, अन्रादिपदेन धातुनैषम्यादिपरिग्रह्ः तस्माज्जायत इति तथोकत, भूपातम् कम्पम् प्रहवेद घमविन्दुः फेनम् लालाम्। आदि- पदात् अचैतन्यक्ष करोति यः सः तथोकत, मनसः क्षेपः नाड़ीविशेषणनिवेशेन घूर्णनम्, विषय प्रहणासामथ्यमिति यावत अपसमारः' एवञ्र मोहाद्दः स्पष्ट एव। नवाग्रे व्याधे- वक्ष्यमाणत्वात्तदन्तर्माव मूहति वाच्य, व्याध्यन्तःपातित्वेऽपि विशेषाकारेण प्रतिपादन

लक्ष्मीविराजित: । २२६

अथ गर्व :- (न५) गर्वो मद: प्रभावश्रीविद्यासत्कुलतादिजः।

तत्र शौर्यगर्वो यषा- (८६) 'धृतायुघो यावदहं तावदन्यैः किमायुघैः। यद्वा न सिद्धमस्त्रेण मम तत्केन साध्यताम् ।।' विभत्समयानकयोरसयैव व्याधेरदृत्वं नान्यस्येति रूफोरणाय विप्रलस्से तु व्याध्यन्तर. स्यापि च । अन्न भरत :-

कालान्तरातिपातादशुचेश्र भवेद्डूयपस्मारः॥ सहसा भूमौ पतनं प्रकम्पनं वदनफेनमोक्षत्र । निसंज्ञाभ्युस्थान रूपाण्येतान्यपसमारे' । (८४) उदाहरति-भश्लिष्टभूमिमिति। शिशुपालवधे तृतीयसमें समुद्रवर्णनमिदम्। असौ श्रीकृष्णः, आश्लिष्टा आलिद्रिता भूमियेन सातं तथोक्तम् भुवि पतितमितिभावः, उच्चैः रसितारं शब्दायमानम्, लोलन्तः संसमाना भुजाकारा बृहन्तो महान्तसतरङ्गा यस्य तम्, फेनायमानम्, फेनमुद्दमन्तम्, आपगानां सरितां पति सागरम्, अप- स्मारिणम् अपसमाररोगवन्तम्, आशशङ्क्े तत्कमयोस्तथासम्भाव्यामासेत्यर्थ:। अपरूमारी अपि भूमौ पतति एवम् आषिलष्टेत्यादि अपस्मारिधर्मास्तत्राप्युग्नेया, इयान्विशेष :- समुद्रे आरोष्यमाण: पुरुषे समर्य्यंमाण अपस्मारः। एवञ्ञात्र सम्माव्य- मानग्रहावेशादिजातो भूपातफेनकारक उपमानव्यकेरपस्मार : । अत्र चेन्द्रवज्रोपेन्द्रवज्रयोरुपजातिवछन्दस्तल्वक्षणं चोकं प्राकू (११५ ५ष्ठे) (८६) गर्व लक्षयति-ग्व इति। राज्ः कोशदण्डादिजन्यः प्रताप: प्रभावः श्रीवर्ग- सम्पत्ति: विद्याशास्रादिज्ञानम्, सत्कुलता शुद्धान्वयोत्पत्तिः, आदिपदाद् शौर्य्यादेः परिग्रहः तस्माज्जायत इति सः अवज्ञा परस्मिन्नवहेलनम्, सविलासम् अङ्गदर्शनम्, अविनयं शिष्टाचाररहितम्, औद्धत्यमिति यावत् आदिपदादात्मप्रशंसादिञ्ञ करोति यः सः, मद अहङ्कारो गर्वः । भरतोऽपि- "विद्यार्या वनरूपादैव्वर्यादय धनोगमाद्वापि। गर्वः खलु नीचानां दष्ट्यङ्गविचारणैः कार्यः ॥ इति। (८६) उदाहरति-धृतायुध इति। देणीसंहारनाटके कर्णम्प्रत्यक्वत्थाम्न डकिरि- यम्। यावदहं घृतायुध: गृहीतशस्त्रः स्थितः तावद् अन्यैरन्यगृहीतैरायुधैः कि प्रयोज- नम् ? यद्वा कार्य मम कर्णस्य अस्त्रेण न सिद्धम् तत् कार्य केन पुंसा साध्यताम् मपि त व केनाऽपीत्यर्थ: । श्लोकच्छन्दुः। अत्र वर्कर्द्रोंणे: शौम्यंजात आत्मश्लाघाकारी मदो गर्यः। ३० सा०

२३० साहित्यदर्पण :- [तृतीयपरिच्छेदे

मथ मरगाम्- (=७) शराध्यैर्मरणं जीवत्या गो ें ङ ग प त नादिकृकतित् यथा- (८८) 'राममन्नथशरेण ताडिता दुःसहेन हृदये निशाचरी। गन्धवद्धुधिरचन्दनोक्षिता जीवितेशवसति जगाम सा ।'

उदाहरणान्तरं यथा- "दिगन्ते श्रयन्ते मदमलिनगण्डाः करटिन: करिण्य: कारुण्यारपदमसमशीलाः खलु मृ्गा:। इदार्नो लोकेडस्मिन्ननुपमशिखानां पुनरयं नखानां पाण्डित्यं प्रकटयतु कस्मिन् मृगपतिः ।

पतनादिक्ृत्, भूमिपतनरक्तपाताघ्युत्पादक्ः जीवस्य जीवनस्य त्यागः मरणमू। भरतोऽपि- "व्याधीनामेकभावो हि मरणामिनयः समृतः ।

अन्न विज्ञत्रिया तातस्तु-उक्तरूपं मरणं न व्यभिचारिभावः किन्तु मरणमात्रकथनमिदम् राममन्मथेत्यादिकमपि मरणमात्रस्येवोदाहरणम्। व्याभचारिभावरूपमरणन्तु जातप्रा. यमेव वर्णनीयम्, न तु जातमित्याह। स्फुटीभविष्यति चोपरिष्टाद्। (८e) उदाहरति-राममन्मथशरेरोति। रघुवंशे ताड़कावघवर्णनेयम्। सा निशा- चरी राक्षसी ताडका सैव निशाचरी अभिसारिका नायिका च, राम एव मन्सथः काम- स्तस्य शरण वाणेन हृदये वक्षसि मनसि च ताड़िता सती, 'हृदयं मानसे वुक्कोरसोरपि नपुंसकम्' इति मेदिनी' अन एत गन्धवत् दुर्गन्धि सुगन्धि च रुधिरं चन्दनमिव रुधि रमिव चन्दनं तेनोक्षिता लिता 'धि रं कुक्कमासृजोः' इति विष्वः, जीवितेशस्य कृता भतरूय प्राणनाथसयोपनायकस्य च वसति गृहं जगाम "वसतिः स्यात्सिवियां वासे यामि- न्याँ च निकेतने" इति मेदिनी। अत्र र्थोदताच्छन्दस्तप्वक्षण चोकं प्राकू (१२२, पृ०) अत्र शराघातेन ताड़काया: मरण स्पष्टमेव। मत्राहु: प्रदीपकारा :- 'जीवस्योद्गमनारम्भो मरणं परिकीत्तितम्। संमोहेन्द्रियसंग्लानि गात्रविक्षेपणादिकृत्"।। इति। रमगङ्गाधर काराडपि- रोगादिजन्या मूच्छारूपा मरणप्रागवस्था मरणम्। न चात्र प्राणवियोगात्मक सुरुयं मरणसुचितं ग्रहीतुम्, चित्तवृत्यात्मकेषु भावेषु तस्याप्रसकेः। भावेषु च सवषु कार्यसहवत्तितया शरीरप्राणसंयोगस्य हेतुत्वातू। उदाइरयम्- 'दयितस्य गुणाननुस्मरन्ती जयने सम्प्रति या चिलोकितासीत्। अधुना खलु हन्त ! सा कृशाङ्ट्री गिरमङ्गी कुरुते न भाषिताऽपि॥ प्रियविरहोऽत्र विमाव:, वचर्नावरामोऽनुभावः, हन्तपदस्यात्रात्यन्तमुपकारकत्वा इाक्यव्यक्गयोऽ्यय भावः पदव्यङ्गयतामावहृति। एतेन आावस्य पदव्यङ्गयतार्या

व्यभिचारिभावभेदनि० ] लक्ष्मीविराजित: । २३१

अ्रथालस्यम्- (=) आलस्यं श्रमगर्भादयैर्जाड्यं जुम्भासितादिकृत्॥१५४॥ यथा- (६•) 'न तथा भूषयत्यऊ्नं न तथा भाषते सखीमू। जुम्भते मुहुरासीना बाला गर्भभरालसा ।' अथामष :- ( ६१) निन्दाक्षेपापमाना देरमर्षो डभिनिविष्टता। नेत्ररागशिर:कम्पभ्रूभङ्गोत्तर्ज नादिकृत् ॥ १५६ ॥ नात्यन्तं वैचित्र्यमिति परासतम्। दयितस्य गुणाननुस्मरन्तीत्यनेन व्यज्यमानं'चरमाव- स्थायामपि तल्या दयितगुगविरमरणं नाभूदिति वस्तु विप्रलम्भल्य शोकल्य वा चदम मभिव्यक्तस्य पाषकम्। अयम्भाव :- स्वव्यक्षकवाक्योत्तरवर्त्तिना वाक्यान्तरेण सन्दभं- घटकेन नायिकारे: प्रत्युञ्जीवनवणने विप्रकम्भस्य, अन्यथा तु करुणल्य पोषक इति वि- वैकः। कवयः पुनरमुं प्राधान्येन न वर्णयन्ति, अमङ्लप्रायत्वादू। (८९) आलस्यं लक्षयति-आलस्यमिति। श्रमोऽध्वगमनादिना क्ुन्तत्वम्, गर्भो गर्भधारणस्, आदिपदाद्वात्रिजागरणादयश्ष तैर्जातम्, जम्भाम्, सुखव्यादानम्, आसि- तम् उपवेशनम्, आदिना स्वापादिकळ्च करोति यत्तत् तथोक्म्, जाड्यम् आलल्यम्। श्रमादिजन्या चंतसः क्रियानुन्मुखतालस्यमिति फलितिम्। अत्र हि नासामथ्येम्, नापिकार्याकार्यशुन्यत्वम्। अत एव कार्याकरणरूपस्यातु भावस्य समत्वेऽवि ग्लानेर्जंडतायाश्रास्य भेदो ज्ञेय इति नव्याः । (९०) उदाहरति-न तथेति। गर्भभरेणालसा आलस्ययुक्ता वोला न तु प्रगल्भा तथा भृतपूर्वमिव अङ्ग शारीरं, 'मङ्गं गात्रे प्रतीकोपाययोः पुंभूम्नि नीवृति। क्कीबै कत्वे त्वप्रधाने त्रिष्वङ्गवति चान्तिके ॥ इति मेदिनी॥ न भूषयति मण्डयति, सखीमपि तथा पूर्वमिव न भाषते न वकि केवलम् आसीना उपविष्टा सती मुहुः पुनः पुनजम्भते मुखं व्यादत्ते। यद्यपि कदाचित् माङ्गल्यलक्षणत्वा- तसर्यादीनां कथनाद्वा गात्रमव्यलक्करोति सखीमपि वाक्त किन्तु यथा मुहुरासीना मुखं व्यादत्ते तथा नेत्याशय:। (९१) अमर्ष लक्षयति-निन्दाक्षेपेति। निन्दा शान्तमावेन दोषोद्वावनम्, आक्षेप उग्रभावेन मर्त्सनम्, अपमानस्तिरस्कारः। गौरवहानिकरणमिति यांवतू, आदिपदात् वित्तक्षेत्रकलत्रहरणादिपरिप्रहः तहमात्। उत्पन्नंति शेषः॥ नेत्रयोः रागं लौहित्यम्, शिर: कम्पम्, भ्रुभङ्गम्, ऊत्तर्जनं वाण्या भयप्रकटनम्, आदिना प्रतिज्ञाहननादिकञ्ज करोति या सा ताहशी अभिनिविष्टताऽभिनिवेशोऽत्यन्तमाग्रहः अमर्षा 'मत' इति शेषः। ननु क्रोधामर्षयोः स्थायिसज्जारिणोर्भवयोः किभेदकमिति- चेव !, उत्कटावस्थापन्नो भावः क्रोधः, कोमलावस्थापन्र अमर्ष इत्यनयोषेंल क्षण्यं गृहाण।

२३२ साहित्यदर्पण :- [तृतीयपरिच्छेदे

यथा- (६२) प्रायश्वितं चरिष्यामि पूज्यानां वो व्यतिक्रमादू। न त्वेव दूषयिष्यामि शस्त्रग्रहमहाव्रतम् ।। श्रथ निद्रा- (६३) चेतःसंमीलनं निद्रा श्रमक्कममदादिजा।

यथा- (६४) 'सार्थकानर्थकपदं व्रवती मन्थराक्षरम्। निद्रार्घमीलिताक्षी सा लिखितेवास्ति मे हृदि ॥' (९२) उदाहरति-प्रायश्चित्तमिति। महावीरचरिते वशिष्वादीन् प्रति परशुराम स्योकिश्यिम्। पूज्यानां आदरणीयानां वो युष्माकं वशिष्ठशतानन्दविश्वामित्राण- मिस्याशयः व्यतिक्रमात् शस्तरत्यागोपदेशरूपवचनप्रतिकूलाचरणांदू वर प्रायश्चितं प्रायस्य पापस्य चित्तं शोधनमिति तत् "प्रायस्य चित्तिचित्तयोः" इत्यनेन सुड़ागमः, 'प्रायः पापं विजानीयाच्िचतं तस्य विशोधनम्" इति हि स्मृतिः, चरिष्यामि आचरिष्यामि। किन्त्वर्थ त्विति। एवमनेन युष्माकमनुरोधेन श्स्त्ादानमेव महाव्रतम् अवश्यविधेय- काय तन्न दूषयिष्यामि। गुरुवचनातिक्रमरणतो महाव्रतपरित्यागस्य गुरुतरपापोत्पा- कत्वादित्याश्यः। बलोकच्छन्द: । अत्र दशरथिना शिवधनुर्भद्गात्तस्य च रवगुरोरपमानेन दाशरथि प्रति परशुरामस्यै- ताडश प्रतिकारी अमषः । कचित्त-लाक्षागृहानळ-विषान्न-सभाप्रवेशःप्राणेषु वित्तनिचयेषु च नः प्रहृत्य। आकृष्य पाण्डववधूपरिधानकेशान् स्वस्था भवन्तु मयि जीवति घार्राट्ट्राः।। इदमप्युदाहरण समुपलम्यते। (१३) निद्धां लक्षयति-चेतः सम्मीलनमिति। श्रमः परिश्रमः कमो मनः खेदः मदो मध्यादिपानजातो विकार आदिना भेषजविशेषभक्षणादयश्च तैर्जाता या सा तथोका, जम्मायाः मुखव्यादानस्य सक्षिमीलनस्य लोचनमुद्रणल्य उच्छवासस्य दीघनिव्यासस्य गात्रमङ्गस्य अङ्टाकुञ्चनस्य आदिपदेन स्वापादेश् कारणं हेतु: चेतसश्षित्तस्य सम्मीलर्म मेड्याख्यनाडी प्रवेशेन निश्चलत्वन् निद्धा 'मतेवि शेषः। (९४) उदाहरति-सार्थकेतिI सखायं प्रति निद्राणां प्रियां रूमरतः क्यिदू विर- हिण उकिरियम्। निद्रया अदूर्ध्वनिमिलिते अर्ध्धसंकुचिते अक्षिणी लोचने यस्या: सा तथोका, सार्थकानि अनर्थकानि च पदानि यथास्यात्तथा एवं मन्थराणि गम्मीराणि अनासव्नानि असम्पूर्णानि वा अक्षराणि वर्णा यत्र वद्यथास्यात्तथा त्ुव्ती कथयन्ती सा कान्ता मे मम हदि लिखिता चित्रितेवासति। लिखितेवेति धारावाहिकस्मरणरफोरणाय "वर्शमानसामीप्ये वर्त्तमानवद्वा" इत्यासीदित्यथें वर्त्तमानत्वम इति तर्कवागीशाः शलोकरछन्द:। अन् सम्भाव्यमानसुरतश्रमजाता अक्षिमीलनविधायिनी नायिकाया निद्रा।

लक्ष्मीविराजित:। २३३

अथावहित्था- (६५) भयगौरव लजा देहृर्षाद्याकार गुप्ति रवाह ्ित्ा। व्यापारान्तर सक्त्यन्यथावभापराविलोकनादिकरी॥ १५८॥ यथा- (६६) 'एवंवादिनि देवषौं पाश्वें पितुरघोमुखी। लीलाकमलपत्राषि गायामास पार्वती।।' अथौतसुक्यम्-

उदाहरणान्तरे यथा- "सा मदागमपंहिततोषा जागरेण गमिताखिलदोषा। बोधितापि बुबुधे मधुपैन प्रातराननजसौरभलुबधैः॥: निमीलिवादक्षियुगाच्च निद्धया हदोऽपि बाह्येन्ड्रियमौनसुद्रिताद्। अदशि संगोष्य कदाप्यवीक्षितो रहस्यमस्याः स महन्महीपतिः॥ (९६) अवहित्थां लक्षयति-भयगौरवेति। भयं गौरवं लज्जा बी़ा आदिपदात् धा्ष्ट्यादिश्व तस्मात्तथोक्ताज्जा तेति शेष:। व्यापारान्तरे अन्यस्मिन्कार्ये सक्तिरासङ्ग, अन्यथा प्रकारान्तरेण अवभाषणम् अप्रक्रान्तस्य भाषणं विलोकनादि च करेति या सा, आदिना अपसरणादिक्रियामात्रस्य परिग्रहः। हर्षाकारो सुखाविकासनादि: आद्य. पदात् कामाद्याकाररोमाज्जादयश्र तेषा गुद्ि: संवरणम् अवहित्या 'कथ्यत' इति शेषः। अवहिः स्थितिरवहित्था पृषोदरादित्वात्साधनीया। एवञ्र बीड़ादिभिर्निमित्तैर्हर्षाधयनु मावानां गोपनाय जनितो भावविशेषोऽवहित्था। तदुकतम्- 'अनुभावपिधानार्थेऽ्वहित्यंभाव उच्यते। तद्विभाव्यं भयत्रीड़ाधार्ष्टय कौटिल्यगौरवैः॥ इति। (९६) उदाहरति-एवं वादिनीति। कुमारसम्भवे नारदनगराजयोः पावतीपरिणय विषयकसंवादसमये समीपवर्तिन्यास्तस्या: क्रियावर्णनमिदम्। देवर्षो नारदे एवं वादिनि सति महेशेन पार्वतीपरिणयघटनावाक्यवादिनि सतीत्यर्थः। पर्वतस्यापत्यं पावती पितुर्नगराजस्य पातवें अधोमुखी स्थिता सती लीलाकमलपत्राणि करस्थखेलानलिन दुलानि गणयामास संचख्यौ गणयतेर्लिटि रूपम्। अत्र पद्मपत्रगणनव्याजेन तदतु मोदने स्वहर्ष जुगोपेति भावः। तथा चात्मपरिणयसंलापश्रवणेन सुखादिविकाररूपहर्षाकारस्य त्पावशाव् लीछषा पद्मपत्रगणनच्छलेन संवरणात् पार्वत्या अवहित्था। एवमेव महावीरचरिते दशाननस्य सन्दोन्दर्याः समीपे भयस्य धाष्ट्येन गोपनम्, नैषधीयचरिते च नलस्य परिषदि दमयन्तीविषयकस्नेहस्य मूच्छनादिना गोपन- मिति विभावनीयम्। (९७) औत्सुक्यं निरूपयति-धधनवापेरिति। इष्टस्य अभिलषितपदार्थस्य प्रिय सङ्गमादे: अनवासिः प्राश्यभावस्तरमाज्जातमिति शेष: । चित्ततापं, त्वस, स्वेद धर्म- जलमू, दीघनिःश्वसितं दीर्घोच्छ्वासः आदिपदाद तत्प्रातिक्रियादिकन् करोति या

२३४ साहित्यदपण :- [तृतीयपरिच्छेदे

(८) यथ-'यः कौमारहरः स एब हि वरः-' इत्यादौ (२१ पृ० ) (६६) अत्र य् काव्यप्रकाशकारेा स् ्यमित्युक्कं तद्रसन धर्म्यो - गित्वा कय्भिचारिभावस्यापि रसशब्दवाच्यत्वेन गतार्थ मन्तव्यम्। अथोन्माद :- (१००) चित्तसंमोह उत्माद: कामशोकमयादिभि:। सा तथोक्ता, कालाक्षेपासहिष्णुता कालस्य क्षेपोत्ययस्तस्यासहिष्णुताSसहनशील त्वम्-औत्सुक्यम्। एवज्रेदानीमेवास्य प्राप्तिर्मम भवत्वितीच्छा औत्सुक्यमति फलितम्। इष्टवियोगादिरत्र विभावः।निद्वातन्द्रादयोडनुभावाः। यदाहु :- "संजातमिष्टविरहादुद्दीं प्रियसंस्मृतेः। निद्रया वन्दरया गात्रगौरवेण च चिन्तया।। अनुभावित्तमाख्यातमात्सुक्यं भावकोविदैः ।'इति। (१८) उदाहरति-यथेति यः कौमारहर इति। प्रागेवेदम् (२१) पृष्ठे व्याखयातन्तत एवोहनोयम्, अत्र प्रतिपादिकाया नायिकाया रेवारोघसि वेतसीतरुतले अभिलषितविहारस्य पुनरलाभादौत्सुक्यम्। (९९) नान्वदमेव पद्यमुदाहृत्य काव्यप्रकाशकृता मम्मटेन 'अत्र रसस्य व प्राधान्यात्' इत्यनेन प्राधान्यं रसस्य रूवीकृतम्, अन्रादाहरणप्रदर्शयद्विर्भवद्िस्तु औत्सुक्याख्य- व्यभिचारिभावस्यव प्राधान्यं व्यक्जितमिति 'यथोत्तरं मुनीनां प्रामाण्यमिति' न्याया दाश्वरेण सह तव विरोधो नोचित इत्याशङ्कां परिजिहोरषुराह-अत्र यदिति। तदू रसस्य प्राधान्यमिति वचः रसनधर्मयोगित्वात् रसनघर्स्य आस्वादनाख्यव्यापारस्य योगित्वं योगस्वरूमात्, व्यमिचारिभावस्य व्यमिचारिभावरूपस्यौत्सुकस्येत्यथंः

स्थायिभावात्मकरसस्य न प्राचान्यं तैरङ्गीकृतं किन्त्वत्र स्थितौत्सुक्यरूपव्यभिचारि भावस्यापि आहवादनयोग्यत्वेन रसरूपतवात् 'रसस्य च प्राधान्याव्'इत्युक्त्या तादश रसस्यैव प्राधान्यमङ्गीकृतमतो न कश्रिद्विरोध इति ध्येयम्। अन्न तातस्तु-रसनवर्मयोगित्वादिति प्रतीकमादायाह-"असंलक्ष्यक्रमत्वं रसघम्मैः व्यभिचारिभावेऽण्यहतीत्यर्थः। एतन्मते शङ्गारामासो नात्र प्रधानम्, किन्तु तथापि चेतः समुस्कण्ठते इत्यनेन व्यङ्गये विस्मय एव प्रवानतया भासते। स चाद्भुतरस्य स्थायिभावाडपि श्रङ्गाराभासीयश्लोके व्यमिचारिभाव इत्यभिप्रायेण तस्य व्याभचारि भावत्वं युक्तम्। तस्य चात्र निरार्कांक्ष्यवाक्यव्यङ्गत्वेन शृङ्गराभासपेक्षया प्राधान्यम्। नचैवमद्सुत एव तदात्र इति वाच्यम्। लोकविलक्षणगुणबन्धतुश्यविषयत्वे एव विष्मयस्याद्भुतासत्वप्राश्निर्नान्यविषयत्वे अद्भुतालम्बनतया। वक्ष्यते हि 'वस्तुलो- का तिगम् आलम्बनं मतम्' इति। "गुणानां तस्य महिमा भवेदुद्ीपनं पुना" इति च। मत्र चोत्कण्ठाया अहेतुरेव विस्मयस्य विषयः" इति। (१००) उन्मादं लचयति-चित्तसम्मोह इति। काम:, शोक:, भयम्, आदिपदाव् वातपित्तादयक्च तैस्वथोक्तैर्जात ति शेष:। मस्यानेऽसमये हासरुदितं गीतं प्रळपनम्

व्यभिचारिभावभेदनिरणम्] लक्ष्मीविराजितः । २३५

अस्थानहासरुदितगीतप्रल्पनादिकृत्॥१६०॥ यथा मम- (१ ) 'भ्रताद्विरेफ भवता भ्रमता समन्ता - त्प्रााधिका प्रियतमा मम वीक्षिता किम् ?। (झंकारमनुभूय सानन्दम् ।) ब्रुषे किमोमिति सखे? कथयाशु तन्मे किं कि व्यवस्यति कुतोऽस्ति च कीदशीयम्।।' अथ शङ्का- (२) परक्रौर्यात्मदोषादयैः शङ्कानर्थस्य तर्कराम्।

आदिपदादसम्बद्धभाषणादिकन्ञ करोति यः स तथोक्त चित्तस्य सम्मोहश्चेतनाचेतना- दिविशेषज्ञानजननाक्षमत्वम् उन्मादः अस्य हि व्याधावन्तर्भव सम्भवत्यपि पृथगुपा- दानं व्याध्यन्तरापेक्षया व चित्र्यविशेषद्योतनावेश्ष्यवधेयम्। अत्र भरत :- "इष्ट जनविभवनाशादमिघाताद्वातपित्तकफकोपाठ्। विविधात्पित्तविकारादुन्सादो नाम सम्भवति। अनिमितहसित रुदितोपविष्टगतिप्रघावित्तोत्क्रुषैः। अन्येश्च विकारकृतैरुन्मादं सम्प्रयुञ्जीत।" (१) उदाहरति-आ्रातद्विरेफेति। द्विरेफं सम्बोध्य विरहोन्मत्तस्थोकतिरियम्। हे भ्रतर्ह्विरेफ!द्वा रेफौ यस्मिन् स ह्विरेफस्तत्सम्बुद्धौ अ्र्मर! समन्तात् भ्रमता पर्य्यटता भवता मम प्राणाधिका प्रियतमा कि वीक्षिता क्वाव्यवलोकिता? झङ्कारमनुभूय सान- नदमिति कविवाक्यं मध्ये चूणेकम् । 'कि बषे' इति प्रश्ने 'ओम्' इत्युत्तरम्, ओोमिति स्वीकारार्थऽच्ययम्। एवञ्च "मया दष्टा' इति कि स्वीकरोषीत्यर्थः। तत्तदा से सखे! आशु त्वरित मे महयं कथय ! इयं मम प्रियतमा कि कि व्यवस्यति कत्तु मीहते। कुतः

(१०३ पृ०)। क्वचास्ति कीदशी किस्वरूपा च सति। वसन्ततिलकाउन्दरतल्लक्षणन्तूक्कं प्राक् सम्न अ्रमरस्य प्रत्युत्तरदनाक्षमत्वेन विशेषनिर्द्धारणाक्षमत्वाद्वकनायकस्य प्रदर्शित- विलापकारी कामजनित उन्मादः । यथा वा- "का त्वं चिकीषंसि च कि सुनिवर्य! शैले मायासि काऽपि भगवत्परदेवतायाः। विज्ये विभषि धनुषी सुहृदात्मनोऽर्थे कि वा मृगान् मृगयसे विपिने प्रमत्ान्॥' (•) शङ्ां लक्षयति-परक्रारय्येति। परक्रौर्य परस्य कूरतयाऽवलोकनम् आत्मदोष, आद्यपदात् दुदवजनितोत्पातादयश्च तैस्तथोक्तैर्जातम्, वैवर्ण्य विकृतस्वरूपतान्, कम्पं गात्रकम्पनम्, वैस्वर्य्यं विकृतस्वरत्वम्, पार्व्वे अवलोकं दृष्टिम् आस्यशोषं वद नशोषणळ् करोति यत्तत् तथोक्म् अनर्थस्थापत्ते: तर्कणं सम्भावना शङ्का "मत्ते"ति शेषः धौरय्यांदिजनिता चड्डा प्रायः कार्या भयानके।

२३६ साहित्य दुर्पण :- [वृतीयपरिच्छेदे

था मम- ( ३ ) 'प्राऐेशेन प्रहितनखरेष्वङ्गकेषु क्षपान्ते जातातङ्का रचयति चिरं चन्दनालेपनानि। घत्ते लाक्षामसकृदघरे दत्तदन्तावघाते क्षामाज्जीयं चकितमभितश्रत्तुषी विक्षिपन्ती।।' अरथ स्मृति :- (४) सदशज्ञानचिन्ताद्यैभ्रू समुन्नयनादिकृत्। स्मृतिः पूर्वानुभूतार्थविषयज्ञानमुच्यते ॥ १६२॥ यथा मम- (५) 'मयि सकपटं किंचित्कापि प्रणीतविलोचने किमपि नमनं प्राप्ते तिर्यग्विजम्भिततारकम्। प्रियव्यलीकजनिता तथा शृङ्गारिणी मता ॥ इति। इयं तु भयाद्युत्पादेन वैवर्ण्यादिकारिणी न तु चिन्ता॥ (३) उदाहरति-प्राणेशेनेति। सुग्धानायिकायाश्चेष्टाँ प्रदर्शयनत्याः कस्याश्चिना यिकासया नायकं प्रत्युक्तिरियम्। क्षपान्ते "त्रियामा क्षणदा क्षपा" इत्यमरः तस्या अन्ते प्रातः कालेत्यर्थः । जात उत्पन्न आतङ्ः सख्याद्युपहासरूपा शङ्का यस्याः सा तादशी "रुकतापशङ्का स्वातक्क" इत्यमरः, इयं क्षामाङ्गी तन्वङ्गी, चकितं यथास्या- तथा अमित: परितः चक्षुषी लोचने विक्षिपन्ती पातयन्ती सती, सखीनामेवावलोक. नातक्केनेति भाव:, प्राणेशेन वल्लभेन प्रहितनखरेषु कृतनखाघातेषु अङ्गकेषु सतनादिषु चन्दनानाम् आलेपनानि समन्ताल्लेपनानि चिर रचयति विदधाति। तथा प्राणेशेन दत्ता दन्तावघाता दन्तक्षतानि यस्मिस्ताहरे मधरे लाक्षाम् अलक्कम् उपचारात्तद्रस मित्य्थं: असक्टमुहुमुंहुधचते। उपहासादिहेतुनखक्षतादित्वमेवात्रात्मदोषो जेयः। मन्दा- क्रान्ताच्छन्दस्तल्लक्षण चोक प्राकू। ( १८४पृ०) अत्र सख्याधुपहासरूपानथंस्य तर्कणांत् समभोगचिद्वगोपन एव विश्रान्तिरिति झड़ाया: प्राधान्यम्। (४) स्मृति लक्षयति-सदृशश्ञानेति। सदशस्य समानवस्तुनो ज्ञानं बुद्धि: चिन्ता मावनाख्यसंसकार:, आद्यपदाव सम्बन्धिज्ञानादयक्ष तैस्तथोक्कर्जातम् भ्रुवो: समुन्नम- नमू, आदिपदाद् सुखभङ्गिविशेषादिकञ्ज करोति यत्तताहशम्, पूर्वानुभूतः पूर्वमनुभव विषयीभृतः अर्थः पदार्थ एव विषयो यस्य तत्तथोक्तम् ज्ञानं स्मृति रुच्यते। अत्र च भरतः-स्मृतिर्नाम सुखदुःसक्कृतानां भावानामनुस्मरणं स्वास्थ्यजवन्यरात्रिनिद्वाच्छेद्स- मानदर्श नोदाहरण चिन्ताभ्यालादिभिरुत्पधते। तन्र शिर: कम्पनावलोकनस्रूसमुन्नमन- प्रहर्षादय अनुभावा: इति ॥

मिति ध्येयम्। अन्र सदयज्ञानादेः संसकारोद्वोधनद्वारा संसकारस्य तु रमृति प्रति साक्षादेव हेतुत्व- (५) उदाईरति-मयि सकपटमिति। वायुना परिभूयमानेनापि मधुकरेण पुनः पुन निपीयमानं पद्ममवलोक्य तर्थेव प्रियतमाया सुखपानोत्पन्नेच्छार्या कदाचिदन्तुभूतं प्रिय- तमाया: स्मितोद्गारं स्मरतः कस्यचित् प्रवासिन सकयुरन्तिक उक्तिरियम्। सकपटं यथा

व्यमिचारभावभेदनिरू० ] लक्ष्मीविराजित:। २३७

स्मितमुपगतामाकीं दृष्टा सलज्जमवाञ्चितं कुवलयद्दशः स्मेरं स्मेरं स्मरामि तदाननम् ।' अथ मति :-

स्मेरता घृतिसंतोषी बहुमानश्च तन्ग्वाः ॥ १६३। यथा- (७) 'असंशयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा यदार्यमस्यामभिलाषि मे मनः। सता दि संदेहपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तयः ।।'

स्यात्तथा क्वापि कस्मिन्नपि पदूमे इति शेष: किचित् प्रणीते निक्षिप्ते विलोचने नयने येन तादशे मयि नायके इति शेष: तिर्य्यक्कुटिलंयथास्यात्तथा विजम्भिते व्यापारिते प्रका- शिते वा तारके कनीनिके यस्य तत्तादशं नयनं नायिकाया इात शेषः। लोचनपर्थ प्राप्ते सति स्मितमुरगतां तथाभूतावस्थया ईषद्धास्यं विदघतीम् आली सर्खी रष्टा सलज्जं यथास्यात्तथा अवाञ्चितमानमित,हमेरं स्मेरं पुनः पुनः स्मितयुक्क "तत् कुतलयमिन्दीवरं च नीलाब्जम्" इति नाममाला, आननं वदनं रमरामि। हरिणीच्छन्दसतल्ल० (१६५ पृ०) उदाहरणान्तरं यथा- "तन्मन्जु मन्दहसितं इवसितानि तानि सा वै कलडविधुरा मधुराननश्रीः। अद्यापि मे हृदयमुन्मदयन्ति हन्त! सायन्तनाम्बुजसहोदरलोचनायाः।" अम्र नायकस्य भावनावशेन पूवानुभूतनायिकामुखस्मरणात् समृतिः। (६) मति लक्षयति-नीतिमागेति। नीतिमार्गो नीतिशास्त्रं त्यानुसृतति रतुसर णम् आदिपदेनानुमानादेश्व हेतोः अथानर्द्धारणं पदार्थनिर्णयो मतिः उच्यते इति शेष: शास्त्रादिविचारजन्यमर्थनिर्द्वारणं मतिरिति सारार्थः। समेरता ईषद्ास्यम्, धृतिधयम्, सन्तोषो मितलाभेनाऽप्यनाकुलत्दम् बहुमानः सत्कारश् एते तस्यामन्तर्भवन्वीति तद्वास्तज्जन्या इत्यर्थः । अन्र भरतस्तु- "नानाशास्त्र विनिष्पत्रा मातः सक्जायते नृणाम्। शिष्योपदेशाथकृतस्तस्यास्त्वभिनयो भवेद्"॥ इत्याह। (७) उदाहरति-अ्रपरसंशयमिति। अभिज्ञानशकुन्तले शक्कन्तलां निरीक्ष्य दुष्यन्त. स्वद्विषये ब्राह्मणकन्यकाबुद्धया जातसन्देहः रवयमेव द्रढयति-अ्रसंशयमिति। असंशयं निःसन्देहंनूनमेवाइयं,शाकुन्तला क्षत्रेण क्षत्रियेण परिग्रहस्य क्षमा पत्नीत्वेन ग्रहणयोग्या "क्षत्रं क्षत्रियराजन्या" इति नाममाला, ब्राह्मणकन्या नैवत्यर्थः । "परिग्रहः परिजने पत्न्या स्वीकारमूलयोः" इति विश्वः। कुत इत्यत आह-यदाय्यमिति। यत् यस्मायद्धेतोःमे विद्या विनया दिगुणयुक्तस्य मम आय्यम् अनुचितानमिलाषित्वेन उत्तमं मन अन्तःकरणम् अस्याम् अज्ञातवंशायां संशयितवंक्रार्यों वा परकन्यार्या वाकुन्तलायाम् अभिलाषि कृताभिलाषं भवतीति शेषः। अर्थान्तरन्यासमाह-सतां हीति। हि तथाहि सन्देहपदेवु सन्देहारपदेपु वस्तुषु विषयेधु सतां सज्जनानाम्, अन्तःकरणल्य प्रवृत्तयः संकष्पादयः प्रमाणं निश्चयबीजम्। तथाह मनुः-"साधुनामात्मनस्तुष्टिरेव च" इति। ३१ सा०

२३= साहित्यदर्पर :- [तृतीयपरिच्छेदे

अथ व्याधि :- (=) व्याधिज्वरादिर्वातादयैर्भृमिच्छो कम्पनादिकृित् । (१) तत्र दाहमयत्व्रे भूमीच्छादयः। शैत्यमयत्वे उत्कम्पनादयः । रुपष्ट मुदाहरनम् । अब त्रास :- (१०) निर्धातविद्युदुल्काद्यैस्नास: कम्पादिकारकः ॥ १६४ ॥

तथा च अस्यां शकुन्तलायां मदन्तःकरणस्य बलवत्प्रमाणत्वादियं नूनं क्षत्रपरिग्रहक्षमेति भाव:। वंशस्थंच्छन्दस्तल्लक्षणन्तूक्तं प्राक (२०६ पृ०) अन्न दुष्यन्तस्य अनुमानेन शकुन्तलायाः क्षत्रियजातिविवाहयोग्यत्वनिश्चया न्मति: । यद्यपि- "या विशेष्येषु दृश्य ते लिद्गसंख्याविभक्तयः । प्रायस्ता एव कर्त्तव्याः समानार्थे विशेषणे॥" इत्युक्तदिशा अन्तःकरणप्रवृत्तयः इति बहुवचनं प्रमोणमित्येकवचनमनुपपन्नं तथापि 'वेदाः प्रमाणम्" इतिवत मजहल्लिङ्गात् बहुत्वावच्छित्नप्रवृत्तेरविवक्षितत्वाच्च समाधेयम्। (८) व्यारधि लच्षयति-व्याधिज्वरादिरिति। वाताधैवातपित्तकफवैषम्याय विर हादिमिर्जात इति शेष:, भूमीच्छां भूमिपतनेच्छाम्, उत्कम्पनम्, आदिपदाद् धसित प्रलपनमात्रविक्षेपणतृपादिकञ्ज करोति यः स तादशो ज्वरादी रोगो व्याधि: "उच्यते" इति शेष: । रोगविरहादिप्रभवी मनसतापो व्याधिरिति फलितार्थः। केचिच- "एकैकशो द्वन्दशो वा त्रयाणां वा प्रकोपतः। वातपित्तकफानां स्युष्याधयो ये ज्वराद्यः । इह तत्प्रभवो भावो व्याधिरित्यभिधीयतेश॥ इत्याचक्षते। (९) व्याधे: कार्य दर्शयति-तत्रेति। तत्र व्याधावित्यर्थः । दाडः प्राचुर्येण प्रस्तुतो यत्तत्स्य भावस्तत्वं तस्मिस्तथोके, शैत्यमयत्वेऽ्येवमेव विग्रहो बोध्यः। स्पष्टमुदा हरसमिति। "भूमौ पवति तापार्त्ता विप्रयुक्ता वधूरिव। कदलीवानिलोदूता ज्वरार्त्ता कम्पते प्रिया ॥" अन्र नायिकायाः वातादिवैषम्यात् सन्तापरूपो जवरः। यथा वा-"हदये कृतशे वलानुषङ्गा मुहुरद्गानि यतस्ततः क्षिपन्ती। तदुदन्तपरे मुखे सखीनामतिदीनामियमादघाति दष्टिम्॥" (१०) निर्धातं लक्षयति-निर्धा: विदयुदिति। वायुना हतो भुमिस्पर्शी वा यु विशे षो निर्यात:, तथाचोक्म्- "यदान्तरिक्षे वलवान्मारुतो मरुता हतः। पतत्यधः स निर्धातो जायते वायुसम्भवः ॥" इति।

व्यभिचारभावभेदनिरू ] लक्ष्मीविराजितः । २३६

यथा-

उपाययुः कम्पितपागिपतलवाः सखीजनस्यापि विलोकनीयताम्।।' अथ त्रीडा- (१२) धा्ष्ट्याभावो व्रोडा वदनानमनादिकृद्दुराचारात्। (१३) यथा-'मयि सक्कपटं- इत्यादि (२३६ पृ.)। विद्युद् सौदामिनो, व्योमचारी लम्बमानतेजा पुञश्व उल्का, उक्तत्- "वृहच्छिखा च सूक्ष्माग्रा रकनीलशिखोज्वला। पौरुषी च प्रमाणेन उल्का नानाविधा स्मृता ।" उल्काध्यैरित्यत्राद्यपदेन भूकम्पादे: परिप्रहः तैस्त्रथोकैजात इति शेष, कम्पम् आदि- पदान्मूर्च्छादिकञ्च करोति यः सः त्रासो भीतिरेव त्रासः "उच्यते" इति शेष। नव्यास्तु "भीरोघोरसत्त्वदर्शनहफूर्जथुश्रवणादिजन्मा चित्तवृत्तिविशेषस्रासः" अनुभावाश्रास्य रोमाञ्चकम्पस्तम्भभ्रमादय: । अर्य भयाद्भिद्यते। तदुक्तम्- 'पूर्वापर विचारोत्थं मयं भासात् पृथग् भवेत्"। इत्याहुः। (११) उदाहरति-परिस्फुरदिति। किरातार्जुनीये जलक्री डा या मू रू प्र विष्टमीनकु दार्थथि तानामप्सरसाँ त्रासवर्णनमिदम्। परिस्फुरद्भिर्विचरद्ध्र्मीनैविघट्टितासताड़िता ऊरवो जङ्गप्रदेशा: यासां तास्तथोक्ताः, अत एव म्रासविलोलदृष्टयः भयेन चञ्चललोचना: सुरा- ङना अप्सरसः कम्पितपाणिपल्लवाः सत्यः सखीजनस्यापि अपिना का कथा नायकस्येति भाव:, विलोकनीयरतां कुतुकेन दर्शनीयताम् उपाययुः प्रापुः। वंशस्थं छन्दस्तक्षक्षण न्तूकं प्राक् (२०६ पृ० ) अत्र देवाङ्गनाना मौनविघट्ठनात् पाणिकम्पकारी त्रासः। यथा वा-आलीघु केलीरभसेन बाला मुहुर्ममालापमुपालपन्ती। आरादुपाकर्ण्य गिरम्मदीयां सौदामिनीयां सुषमामयासीत्।।" (१२) ब्रीड़ां लक्षयति-घाष्ट्रयाभाव इति। दुराचारात् स्वस्य सहसा कुचनितम्ब प्रकाशादिदुष्टाचाराद्टेतो: परस्या वा व्याजदर्शनादिदुराचारात् वदनानमनम्, आन- नानतिः आदिपदाद्ववर्ण्यादिकञच करोति यः सस्तथोक्तः घाष्टयाभावः प्रागलभ्यराहि- त्यम्, सङ्कुचितत्वमिति यावत् ब्रीड़ा "उच्यते" इति शेषः। अत्र स्त्रीर्णं पुरुषमुखावले- कनादे: पुंसांच प्रतिभङ्गपराभवादेरुत्पन्नो वैवर्ण्याधोमुखत्वादिकारणीभृतश्चित्तवृत्तिविशेषो बीड़ा" इति नव्याः। भरतस्तु- "किञ्ञिदकार्य कुवन् यो हि नरो दृश्यते शुचिमिरन्यैः । पञ्चात्तापेन युतो चीड़ित इति वेदितव्योडसौ। लज्जा निगूढ़वदनो भूमि विलिखन् नखैश्र विनिकृन्तन्। वसताङ्गुलीयकानां संस्पर्श म्रीड़ित: कुर्यात ॥" इत्याह (१३) उदाहरति-यथेति। मधि सकपटमिति। पुर्वमेव (२३६) पृष्ठे। अन्रनायकावलोकनातू नायिकाया वदनाननमनविधीयिनी सीड़ा।

२४० साहित्यदर्पस :- [वृतीयपरिच्छेदे

अध हूष. (३४) हर्षस्त्वि ट्टावातेमेन: प्रसादो Sभरुगद्गदादिकरः॥१६४ ॥। यथा- (१५) 'समीक्ष्य पुत्रत्य चिरात्पिता सुखं निधानकुम्भस्य यथैव दुर्गतः। मुदा शरीरे प्रबभूव नात्मनः पयोधिरिन्दूदयमर्च्छितो यथा॥'

यथा वा-पटालग्ने पत्यौ नमयति मुखं जातविनया हठाश्लेषं वाञ्छत्यपहरति गात्राणि निभृतम्। प्रवृत्तेपि प्रष्टु न गदति सर्खी पश्यति परं- समुत्ताम्यत्यन्तः प्रथमपरिहासे नववधुः॥' (१४ ) हर्ष लक्षयति-हर्षस्त्विति। इष्टस्य अभीप्सितवस्तुनः अवापे:, प्राप्तेहैंताः अश्रुगद्गदम् अस्फुटव चनम् , आदिपदाव हासादिकञ् कराति यः ससतथोकत मनः प्रसाद: स्वान्तस्य प्रसन्नत्वम् "प्रसादस्तु प्रसन्नता' हत्यमरः, हर्षः प्रोकत हत शेषः। एवञ्च इष्टप्राप्त्यादिजन्मा सुखविशेषो हर्ष इति फलितम्। तदुक्तम्- "देवभत्तं गुरुस्वामिप्रसाद: प्रिय संगमः। मनोरथादिर प्राव्यमनोहरधनागम: ।। तथोत्पत्तिश्व पुत्रादेविभावो यत्र,जायते। ने5रवक्रप्रसादक्ष प्रियोकि: पुलकोद्रमः॥ अश्रुर्वेदादयश्चानुभावा हर्ष तमादिशेत ॥"इति। (१६) उदाहरति-समीचयेति। रघुवंशे तृतीयसगें रघोर्मुखं वीक्ष्य दिलीपस्य प्रमो. दवर्णनमिदम्। दुगतो निर्धनो जनः निधानकुम्भस्य यथा धनपूर्णकलशस्येव, पातिरक्षति मयादिम्य इति पिता दिलीप: चिरात् बहोः कालादनेकदेवाराधनाद्यनन्तरमिति भाव:, पुत्रस्य मुखं निरीक्ष्यावलोक्यव, इन्दोरुदयेन मूच्छितो वर्द्धितः पयोधिलनिधि- यंथा, तथा मुदा हर्षेण आत्मनः शरीरे न प्रबभूव शरीरसञ्चालने न समर्थो बभूवेत्यर्थः सतिप्रवृद्धस्य समुद्रस्य स्तम्भितत्वं भवतीत्यभिप्रायेणेयमुपमा। यद्वा पयोधिरिन्दूदयेन तरलो भवति तथा पुत्नोत्पत्या हर्षतरलो बभूवेत्युपमालङ्कारो ज्ञेयः। वंशस्थं छन्दस्त ल्लक्षणन्दूकत प्राकू (२०६ पृ०)। अन्न दिलांपस्य पुत्रप्राप्त्या हर्षः। अयं श्रोक इदानीन्तनप्रचलित पाठे नोपलभ्यतेऽत :- 'निवातपझ्मस्तिमितेन चक्षुषा नृपस्य कान्तं पिबतः सुताननम्। महोदघे: पूणं इवेन्दुदर्शनाद्गुरु प्रहर्ष: प्रवभूव नात्मनि"॥ अयमेव श्रोक: रूपान्त- रेण ग्रन्थकारेणोपन्यस्त इति ज्ञेयम्। क्षेपकत्वेन तूपलम्यत एव। यथा वा- अवधौ दिवसानवसाकाले भवनद्वारि विलोचनं दधाना। अवलोक्य समागत तदामामथ रामा विकसनमुखी बभूव।।

व्यमिचारभावभेदनिरु० ] लक्ष्मीविरजित: । २४१

अथासूया- (१६) अरसूयान्यगुरार्द्धी ना मौद्ध्त्या द स हि प् ुता ।

यथा- (१७) 'अथ तत्र पाण्डतनयैन सदसि विहितं मधुद्विषः । मानमसहत न चेदिपतिः परषुद्धिमत्सरि मनो हि मानिनाम् ॥' अथ विषाद :- (१=) उपायाभावजन्मा तु विषाद: सत्त्वसंक्षयः ।

(१६) असूर्या लक्षयति-त्जूवान्येति। दोषोद्धोषम् अन्यल्य दोषवर्णनम् भ्रुवोभ्रुंकु- टयो: विभेदम् अनार्जवत्वम्, अवज्ञाम् अवहेलनां क्रोधेद्गितं क्रोपलक्षणं नेत्रमुखरक्त्ततादिम् आदिपदात् कलहादिव् करोति या सा ताहशी औद्धत्यादहद्वारात्, अन्यस्य गुणानां विद्यासौन्दर्यादीनामृद्धीनामाधिक्यानां या असहिष्णुता सा असूया सतेति शेषः। एवञ् परोत्कषंदर्शनादिजन्य: परनिन्दादिकारणीभृतश्चित्तवृत्तिविशेषोऽस्येति फलितम्। इमा- मेवासहना दिशब्दैर्व्यवहरन्ति। (१७) उदाहरति-अथ तत्रेति। शिशुपालवधकाव्ये पद्यमिदम्। अथ श्रोकृष्णस्य सुख्यतया अध्यसमर्पणानन्तरम्, चेदिपति: शिशुपाऊ तत्र सदधि परिषदि पाण्डुतन- येन धर्मराजेन विहितं कृतं, मधुं द्वेष्ीति मधुद्विट् तस्य श्रीकृष्णस्य मानम् अर्ध्यप्रदानेन प्रतिष्ठां न असहत ईर्ष्यामकरोदित्यर्थः । तव्रार्थान्तर न्यस्यति-परवृद्धीति। हि यतो मानिनामहक्कारिणां मनश्चितं परेषां वृद्धौ अम्युदये मत्सरि असहिष्णुः "मत्सरोऽन्य- शुभद्वेष:" इत्यमरः । अत्रोद्गताच्छन्दस्तल्लक्षणन्तु- "मसजादिमे सलघुके च न सजगुरुकेऽव्यथोढ़गता। अङ्गिगतभजनजलागयुताः सजसा जगौ चरणमेकतः पठेतू॥ उदाहरणान्तरं यथा उत्तररामचरिते- "वृद्धास्ते न विचारणीयचरितास्तिष्ठन्तु हुं वततते सुन्दस्त्रीदमनेऽप्यखण्डयशसो लोके महान्तो हि ते। यानि त्रिण्यकुतो भयान्यपि पदान्यासन् खरा योधने। यद्वा कौथ्रलमिन्दुसूनुदमने तत्राप्यभिज्ञो जनः।" (१८) विषाटं लक्षयति -उपायाभावेति। उपायानाम् अनथनिराकरणकारणानाम् अभावात् जन्म उत्पत्तिर्यंस्य स ताडश:, निश््वासम् उच्छ्वासं प्रनष्टशा हत्तापं मनः सन्तापं सहायान्वेषणम् आदिपदादश्रुपतनादिकज्च करोति यः स तथोक्त सत्त्वसंक्षयो घलहानिविषाद 'उच्यते' इति शेष:। नव्यास्तु-"इष्टासिद्धिराजगुर्वाद्यपराधजन्योऽनु- तापो विषाद' इति वदन्ति। भरतस्तु-

दैवादिथे योऽथहतदसम्प्राछ्ठौ विषाद: स्यात्ग॥ इत्याधाह।

२४२ साहित्यदपण :- [तृवायपरिच्छेदे

यया मम- (१९) एसा कुडिलघरोन चिसरकडप्पेण तुह शिबद्धा वेजी। मह सहि दारइ ढंसइ आअसजहिव्व कालउरइव्व हिमअं। अथ धृति :- (२०) ज्ञानाभीष्टागमाद्यैस्तु संपूर्रास्पृहता धृतिः । सौहित्यवचनोल्लाससहासप्रतिभादिकृत् ॥१६८ ॥ यथा मम- (२१) 'कृत्वा दीननिपीडना निजजने बद्ष्वा वचोविग्रहं नैवालोच्य गरीयसीरपि चिरादामुष्मिकीर्यातनाः। (१९) उदाहरति - एसेति। "एषा कुटिलवनेन चिकुरकलापेन तव निबद्धा।वेणी। मम सखि दारयति दशति आयसयष्टिरिव कालोरगीव हृदयम्"॥ इति संस्कृतातुवादः। वद्धवेणिकां प्रोषितमत्त का दृष्ट्वा सख्या विषादोकतिरियम्। ह सखि ? कुटिलो वक्रश्चासौ वनः सान्द्रश्चेति तेन तथोक्तेन। चिकुरकलापेन केशपा शेन निवद्धा पषा तव वेणी आयसो लोहस्तम्भस्य यष्टि बालाकेव मम हृदयं स्वान्तं दाश्यति विदीर्ण करोति। तथा काल: कृष्णो य उरगः सर्पः कृष्णसपं इत्यर्थः तदिव मम हृदयं दशति च तव विरहतापव्यक्षकत्वादिति भावः। दारणे आयसयप्टिर्श्टान्त: वंशने व कालोरगी। आर्यागीतिश्छन्दः। अत्र हि विरहसन्तापनिराकरणोपायाभावात् सख्या विषाद:। संस्कृते उदाहरण- नित्विर्द ज्ेयम्- "भारकर सूनावस्तं याते जाते च पाण्डवोत्कषें। दुर्योघनस्य जीवित! कथमिवःनाद्यापि निर्यासि ।"इति। (२०) ध्ति लक्षयति-ज्ञानाभीष्टेति। ज्ञानेन यथार्थर्बाधेन अभीष्ट प्रियजनस्तस्या गमेनागमनेन आदिना विपन्निवृत्तिप्रभुतयस्तैस्तथोक्तैजातिति शेषः। सौहित्यवचन सृप्निजनकं वाक्यम् "सौहित्यं तर्पणं तृष्वि"रित्यमरः, उल्लासम् मह्लादं हासो हार्स्य तत्सहिता प्रविभा बुद्धिविकाससतां तथोक्ताम् आदिना शान्त्यादिकञ्ज करोति या सा ताडसी सम्पूर्णस्पृहता पूर्णकामता आघकामतेति यावत, धतिः उच्यते इति शेषः

वदन्ति। मत्र भरतः- "विज्ञानशौच विभवश्रुतिशक्तिसमुद्धवा धतिः सद्धिः। भयशोकविषादाधेरहिता तु सदा प्रयोक्तव्या। प्राश्तानामुपभोग: शब्दस्परशरसरूपगन्धानाम्। अप्राप्ते नहि शोको यस्यां हि भवेद् ध्ृतिः सा तु॥ इति। (२१) उदाहरति-कृत्वा दीनेति। पूर्वमसदुपायेन द्रव्याणि सब्चित्य बुद्धावस्थार्या संसारविरकरूम तपोवनस्थल्य निजपूर्वावस्थां निन्दतः कल्यचिजज्ञानवत डकिरियम्।

व्यािचारभावभेदनिरू ] लक्ष्ीविराजितः । २४३

द्रव्यौघा परिसंचिताः खल मया मस्या: कृते सांप्रतं नीवाराज्जलिनापि केवळमहो सेयं कृतार्या तनुः ॥' अथ,चपळता- (२२०) मात्सर्यद्वे षरागादेश्वापल्यं त्वनवस्थितिः। तन्र भ्त्सनपारुष्य स्वच्छन्दाचरणादयः॥ १६६॥ यथा- (२३) 'अन्यासु तावदुपमर्दसहासु भृज्न ! लोलं विनोदय मनः सुमनोलतासु।

दीनानां दरिद्वाणामपि निपीडनाुत्कोचादिना निष्पीड़नं कृत्वा, निजजने स्वकीयबन्धु- वगें वचो विग्रहं वाक्कलहं बदधवा फृत्वा, गरीयसीर तितर्रां गुर्वीः आमुष्मुकीःपारलौकिकीः चिरात् दीर्घकालस्थायिनी: यातना: विविधनरकपीड़ाः नैवालोच्य अपर्यालोच्य मया यस्यास्तनो: कृते निमिन्ते द्रव्यौघाःधनसमूहा: परिसञिचिताः इतस्ततः परित्रम्य एकत्री कृता: साम्प्रतं सेयं ततुः शरीरं केवलं नीवाराञ्जलिनाऽपि अक्ललिपरिमिततृणधान्येना- Sपि 'तृणधान्यानि नीवाराः' इत्यमरः कृतार्था कृतकृत्या अहो इदमाश्चयमेवेत्यर्थः। श्ा- डू लविक्रीडितंछन्दस्तलक्षणन्तूक्तं प्राकू (११८ पृ०) अन्र प्रतिपादकपुंसो यथार्थज्ञानवशेन नीवाराअ्जलिनापि पूर्णकामत्वात् छृतिः । यथा वा-वयमिह परितुष्टा वल्कलैस्त्वं दुकूलौः, सम हह परिणामे निविशेषो विशेष:। स तु भवतु देरिद्रो यस्य तृष्णा विशाला, मनसि च परितुष्टे कोऽर्थवानू को दरिद्रः ॥' (२२) चपलतां लक्षयति -नारसर्य्यद्वेषेति। मात्स्य्यम् एकतरपक्षपातेनेतरत्रास्या तसमाव द्वेषातू रागात् आदिना उन्मादादेश्व कारणातू अनवस्थिति: स्थैर्य्याभावः चा- पल्यं चपलता। तत्र चापल्ये सति भ्त्सनं पारुष्यं विष्दुरता कठोरता स्वच्छन्दाचरणं यहच्छया व्यवहार: आदिपदात् सन्यस्ताद्यश्च जायन्त इति शेषः। नव्यास्तु-अमर्षादि- जन्यवाकपारुष्यादिकारणीभूतविचत्तवृत्ति विशेषश्चापल्यम्। यदाहु :- "अमर्षप्रातिकूल्येष्या रागद्वेषाश्च मत्सरः। इति यत्र विभावा: स्युरनुभावस्तु भर्त्सनम्।। वाक्पारुष्यं प्रहारत् ताडन बधबन्धने। तच्चापल्यमनालोंच्य कार्यकारित्वमिष्यते।।" इति वदन्ति। (२३) उदाहरति-अन्यास्विति। विकटनितम्बाम् अप्राप्तयौवनां वालिकामेव रिरं- सितुं कमपि हठकामुक प्रति भ्रमरयोपदेशव्याजेन उदासीनस्य कल्यचिदुक्तिस्थिम्। हेमृद्ग ! भ्रमर ! पक्षे हठकामुक्! उपमहंसहासु मधुपानकालीनक्चरणप्रहारादिरुपमई:, पक्षे सम्भोगकालीनचुम्बनालिङ्गनादिस्तत सहासु समर्थासु अन्यासु सुमनोलतासु पुष्प

२४४ साहित्य दर्पण :- [तृतीयपरिच्छेदे

मुग्धामजातरजसं कलिकामकाले व्यर्थ कदर्थयसि कि नवमालिकायाः ॥' अथ क्लानि :- (२४ रत्यायासमनस्तापक्षुत्पिपासादिसंभवा।

यथा- (२५) 'किसलय मिव मुग्धं बन्वनाद्वि प्र लू नं हृदयकुसुमशोषी दारुणो दीर्घशोकः।

लतासु युवतिषु च तावत् तृष्विपर्यन्तमित्यर्थः लौलं सतृष्णं मनो विनोदय मधुपानेन सुरतेन च आनन्दय। मुग्धां कोमलां सुरतमूढ़ाव्न विमर्द्दासहामित्यर्थः। अजातरजर्सा रजः परागः आर्तवञ्ज न जात उत्पन्न रजो यस्या: सा तामू अजातरजोयोगामित्यर्थ:। रजः ल्वीवं गुणान्तरे। आर्शवे च परागे च रेणुमात्रेऽपि हश्यते। इति मेदिनी। नवमालिकाया: सपलायाः 'सप्वला नवसालिका इग्यमरः। कलिका कस्याश्चिदू वालि कां कन्याज, अकाले सकरन्दाभावदशार्या बाल्ये च कि कर्थ व्यर्थ मनोऽभिलषितपूर्त्यं- भावादनर्थक, कदर्थरयस दूषयसि। समासोक्तिवशाच्चेह नवोढाकदथननायकप्रतीतिः। वसन्ततिलक छन्दस्तल्लक्षणन्तूक प्राक् (१५३ पृ०) अन्र वाच्यमृङ्वस्य वयङ्गयनायकस्य च रागवशाधच्छाचरणहेतुभूतं मनसः अस्थि रतारूपं चापलयम्। पद्येडस्मिन् "नवमलिकायाः" इति क्वाचित्कः पाठो ज्यायान् सुग्घे- त्युपादानातू। (२४) ग्लानि लक्ष्यति-रत्यायासेति। रतेराकलेषात् आया सा त् ा अन्यविधा परिश्र माद मनसतापात् क्षुधो बुभुक्षाया: पिपासायाः आदिपदात् क्लेशादेश् सम्भवति या सा ताहशी, कम्पं, कारव्यंम् अनुत्साहताम् आदिपदाद् तृष्णीम्भावाादश्र करोति या तथोका या निष णता अन्न निर्गतः प्राणो यस्मात्तल्य भावस्तत्तेति न मुख्यार्थः किन्तु लक्षणया असामर्थ्यं देहस्य दुर्बलतेति यावत् यद्वोपसर्गबलादपि समावेयम्। सा ग्लानि:। अम्र भरत :- "वातविरक्तव्याधिषु तपसा जरसा च जायते ग्लानिः। गदितैः क्षामक्षामैनेत्रविकावैश्र दीनसञ्जारैः। शथभावाच्चाङ्गानां मुहुमुंहुर्निदिशेद् ग्लानिम् ।।" इति। नन्यास्तु-व्याध्यादिप्रबलबलनाकषं ग्लानिमाहु: परन्तु तेषां मते चित्तवृत्यात्मकेषु भावेषु नाशरूपाया ग्लाने: कर्थ समावेश इति ध्येयम्।यद्यपि "बलस्यापचयो ग्लानिरा विव्याघिसमुन्नवः' इति पूर्वाचार्यलक्षणवाक्यादपचयशदस्य नाश एवार्थ: प्रतीयते, तथापि प्रागुकतानुपपत्त्या बलनाशजन्यं दुःखमेव बलापचयशब्देन विवक्षितम्। (२६) उदाहरति-किसलयमिवेति। उत्तररामचरिते गोदावरीजला शया त्रि स रन्ती सीतां हड्टा मुरलाया उकतिरियम्। हदयमेवातिमृदुत्वात्कुसुम तच्छोषयतीति हृदयकु-

व्यभिचारिभाव भेदनिरू० ] लक्ष्मीविराजितः। २४५

गलपयति परिपाएड क्षाममस्याः शरोरं शरदिज इव घर्मः केतकीगर्भपत्रम् ।' अथ चिन्ता- (२६) ध्यानं चिन्ता, हितानाप्तेः शून्यताश्वासतापकृत्। यथा मम- (२७) 'कमलेण विअभिएण संजोएन्ती विरोहिणं ससिबिम्बं । करअलपललत्यमुही कि चिन्तसि सुमुहि अन्तराहिअहिभआ ।'

सुमशोषी दारुण अतिकठिनो दीघंशोक: दीर्घ आयतश्चिरकालस्थायीत्यर्थेः शोको राम- चन्द्रेण सह विरहजनितान्तसताप इति तथोक्ता, बन्धनादुत्पत्तिस्थानात् विप्रलूनं विच्छि- न्रम्, मुग्धं मनोहरं किसलयं पल्लवमिव स्थितम्, अस्या: सीतायाः परिपाण्डु 'परितः पाण्डुः पीतसंवलितः शुभ्रकान्तिः सोऽस्यास्तीति तत्तथोक्तम्। "पाण्डुस्तु पीत- भागधि: केतकीधूलिसत्निमः' इति शव्दोर्णवः। क्षामं कृश शरी शरदिकाले जात उत्पन्न: परदिज इत्यलुक्समास:, धर्म आतपः केतक्याः कुसुमस्य गर्भपत्रमिव ग्लपयति म्लानि प्रापयति। मालिनीच्छन्दस्तल्लक्षणन्तूक्तं प्राकू (१६४पृ०) अत्र मनस्तापोत्पव्रा काश्यविधायिनी शरीरकृशतारूपा सीताया ग्लानिः। "निष्प्रा जत्वानौजस्यसत्त्वसंक्षयाणां बलहानिरूपत्वेऽवि विभिन्नहेतुत्वेन ग्लानिटैन्यविषादानां भेदो बोध्यः इति तर्कवागीशाः। (२६) चिन्ता लक्षयति-ध्यानमिति। हितस्य अनासेरलाभाद्वेतो: जातमिति शेष: शून्यर्ता संसारस्य शून्यत्वप्रतीति श्वासं तापञ्च करोति यत्तत्तथोक्तं यत् ध्यानं भावना सा चिन्ता। नव्यास्तु-"इष्टाप्राप्त्य निष्टप्राप्तयादिजनिता ध्यानापरपर्य्याया चैवर्ण्यभूले. खनाघो मुखत्वा दिहेतुश्चित्त वृत्तिविशेषश्चिन्ता, यदाहु :- "विभावा यत्र दारिद्रयमैश्वर्यंत्रंसनं तथा। इष्टार्थापहृति: शघतच्छ्वासोच्छवासावधो मुखम्॥ सन्तापः स्मरणचैव कार्श्य देहानुपस्कृतिः । अधटतिश्चानुभावाः स्युः सा चिन्ता परिकीरतिता'। वितर्कोडस्याः क्षणे पूर्वें पाश्चात्ये वोपजायते।" इति वदन्ति। (२७) उदाहरति-कमलेय इति । कमलेन विकसितेन संयोजयन्ती विरोधिनं अ्शिविम्बम्। करतलपर्य्यस्तमुखी कि चिन्तयसि सुमुखि ! अन्तराहितहृदया॥। इति संस्कृतानुवादः। प्रियतमचिन्तानिमग्नां प्रोषितभर्तृकां प्रति सख्या उकि. रियम्। शोभनं मनोहरं मुखं यस्यास्तत्सम्बुद्धौ हे सुमुखि? अन्तरम्यन्तर एव आहिसं निहितं हृदयं मनो यया सौ तथोको, तथा करतले पर्य्यस्तं स्थापितं मुख वदनं यल्या: सा ताहशी, त्वम् अत एव विकसितेन कमलेनारविन्देन तस्य विरोधिनं संकोचविधा यित्वाद्विपुं शाशिनश्रन्द्रस्य बिम्बं मण्डलं संयोजयन्ती मेलयन्ती किचम्तयसि विचार- यसि। एवदात्र करतलमेव रूपके न विकसितं कमलं, मुखमेव च अशिरिम्ब:, तेनेदशे- ३२ सा०

२४६ साहित्य दर्पण :- '[दृतीयपरिच्छेदे

अथ तक :- (२) तर्कों विचार: संदेहाद्भ्रशिरोऽङ्गुलिनतकः ॥ १७१ ॥ (२९) यथा-'कि रुद्ध: प्रियया-' इत्यादि (१६७ पृ.)। (३० ) एते च त्रयत्त्रिंशद्व्यभिचारिभेदा इति यदुकं तदुपलक्षण मित्याह- (३१) रत्यादयोऽ्यनियते रसे स्युव्यभिचारिण:।

करतले मुखन्यासात कमले तद्विरोधी शशिबिर्बः संयोजित एवेति सहदया:। श्रोकनायिकायश्ञात्र हितस्य प्रियप्राप्तेश्लामाच्विन्ता। गीतिश्छन्दः। यथा वा- खेदो जिझितामपि तनूमवसादयन्ती विश्वं निरावरणमेव तिरोदधाना। निद्रां विनापि नयने विनिमीलयन्ती चिन्तापद कृतवती हृदये ततोऽस्याः॥ (२८) तर्क लक्षयति-तर्क इति। सन्देहाज्जात इति शेषः। इद विपर्ययस्याप्युपल क्षकम्, त्रूशिरोडङुलीनां नर्त्तक: सञ्चालक: यो विचार: विविघज्ञानं स तर्को वितर्कः, सन्देहाद्यनन्तरं जायमान ऊहस्तर्क इति फलितम्। अत्र भरतोऽपि- विचारणादिसम्भूतः सन्देहजननात्सक: । वितर्कस्त्व भिनेय: स्याच्छिरोभ्रपक्षकम्पनैः॥ इत्याह। (२९) उदाहरति-ग्रथेति । कि रुद्धमिति। "कि रुद्धः प्रियया" इत्यादौ नाथि काया प्रियतमानागमनविषये विधिघज्ञानात् वितर्कः। (३०) एने चेति। व्यमिचारिभावलक्षण एव "न्रयस्त्रिशच्चतद्विदा" इत्युक्तम्। अत्रा. पिपूर्वोक्तार्थमाश्रित्य वेदमुक्त्तम्-एते च त्रयर्स्त्रिंशद् व्यभिचारिमेदा इति। त्र्युत्तरन्रिशतसं खयाका इत्यर्थः । उपलक्षणं ज्ञापने न पुनरक्षरतस्त एवेति नियमनमित्याशयः। एवम्- "त्रयस्त्रिशदिमे भावा विज्ञेया व्यभिचारिणः"। इवि भरतोक्तावपि त्रयस्त्रिशदित्युपलक्षणमित्यवधेयम्। एतान्युदाहरणानि च व्यभिचारिस्वरूपसद्भावप्रदर्शनपराणि। तेषां क्वचित् प्राधान्ये क्कचिदप्राधान्ये वा न कापि प्रतीतिक्षतिरिति व्येयस्। अत्र नव्यास्तु-नन्वेषां व्यमिचारिभावानां कथ संख्यानियमः, मात्सर्योद्वेगदम्भेर्ष्या विवेकनिर्णयक्लव्यक्षमाकृतु कोत्कण्ठाविनय संकयधाष्ट्टर्यादीनामपि तत्र तत् लक्ष्येषु दर्श नादिति चेत् ? न उक्तेष्वेवैषामन्तर्भावेग संख्यान्तरानुपपत्तेः । असूयातो मात्सर्यंस्य, न्रासादुद्ेगस्य, अवहित्थाती दम्मस्य, अमर्षादीर्ष्यायाः, मतेविवेकनिणययोः, दैन्याद् क्लैव्यस्य, घृते: क्षमायाः, औत्सुक्यात कुतुकोत्कण्ठयो;, लज्जातो-विनयस्य, तर्कात् संशयल्य, चापलाद्धाष्टर्यस्य च, वस्तुतः सूक्ष्मे भेदेऽवि नान्तरीयकतया तदनतिरिक्त सयैवाध्यवसायात्। सुनिव चनानुपालनस्य सम्भवे उच्छ्रिङ्गलताया अनौचित्यात्। एषु सरन्चारिभावेषु मध्ये केचन केषाञचन विभावा अनुभावाश्च भवन्ति तथाहि-रईर्ष्यांया निवदम्प्रति विभावत्वम्, असूर्या प्रति वानुभावत्वम्, चिन्ताया निद्राम्प्ति विभा. वत्वम्, औत्सुक्यं परति चौनुभावत्वम् एवमग्रेऽपि स्वयमूह्ममिति वदन्ति। (३:) रत्यादयोडपीति। अनियते स्वावस्थितिनियमरहिते स्थायिभावानां ये रसा

स्थायिनोव्यभिचारित्वनि० ] लक्ष्मोविराजितः । २४७

तथाहि-शक्वारेऽनुच्छिद्यमानतमावस्थानाढ् रतिरेव स्थायिशब्दवाच्चा हास: पुनरुत्पद्यमानो व्यभिचार्येव। व्यभिचारिकक्षणायोगाद। (३३) तङुक्तम्- 'रसाबस्थः परं भावः स्थाबिता प्रतिपद्यते।' इति । (३४) तत्कस्य स्थायिन: कस्मिन्रसे संचारित्वमित्याइ- (३५) शृङ्गारवीर योर्हासषो वीरे क्रोधस्तथा मतः ॥१७२।। शान्ते जुगुप्सा कथिता व्यभिचारितया पुनः। इत्याद्या्यत्लमुन्नेयं तथा भावितवुद्धिभिः ॥१७३ ॥ नियतास्तद्भिन्ने इत्यर्थः रसे रवातिरिक्त्स्थायिभाववति रसे रत्यादयोऽपि रतिहासा. दोनां स्थायिभावानां मध्ये एकैके शङ्गारादेःस्थायिभावा अपि कि पुननिर्वेदाकय इत्यर्थ: व्यभिचारिण: सज्चारिभावाः एवञ्च यथासम्भवम् एकत्र रसे अन्यरसीयः स्थायि- भावोऽवि सम्चारिभावो भवितुं शक्नोतीत्याशयः। तथा चाघिकसख्याया अवश्यं भावित्वात् "त्रयसि्िशच्च तव्भिदाः" इति पूर्वोकस्यान्यूनोपलक्षणत्वमवगन्तव्यम्। (३२) कारिको क्तमुपपाकयति-तथाहीति। अनुच्छिद्यमानतया सुख्यत्वात् अन्यभा वे - नोच्छेत्तमसमर्थतया धाराप्रवाहेणेत्यथं:, रतिदम्पत्योरनुरामबिशेष एव न तुहासाक्षइति शेष:। स्थायिशब्दवाच्या इति। यावत्कालं शृद्गारस्तापतकालं रतिरवतिष्ठत इति तत्र रतिः स्थायिशब्दवाच्या हासादयस्तु न तु तथेत्याशयः। हास इति क्रोधादेर्युपलक्षणं तेन हासादय इत्यर्थः। उत्पाद्यमान: कदाण्चिज्जायमानः परं विलीयमानकच एतच्चो पलक्षणतया बोध्यम्, व्यभिवारीय्येव एवकारेण न केवलं स्थायीत्येव तल्लक्षणासम्व घादिति तात्पर्यम्। व्यभिचारिलक्षणयोगादिति। उन्मग्ननिमंग्नतारूपस्य कादाचित्कत्वस्थ स्पष्ट विद्यमानत्वाद विशेषेण तत्तदरसपुष्टिजनकत्वेन व "विशेषादाभिमुरुयेन चरन्तो व्य भिचारिणः इति लक्षणसङ्गतेरिति भावः । (३३) स्थायिभावोऽपिव्यभिचारिभावो भवतीत्यत्रार्थ बीजं प्रदर्शयति-तदुक्तमिति। रसावस्थमिति। व्याख्यातञ्चतत्प्रागेव (१७ पृ०) अयमत्र विशेषोडवधेय :- 'परं पदसाम स्यांदेव रस एव उत्तरकालम् अवस्था यल्य स परं केवलं तादृश एव भावः रत्यादि- स्थायित्वं प्रतिपद्यते, अतादगवस्थस्तु रसान्तर एव सम्भवति सच तत्र यदि उपका रको भवति तदा तदीयस्थायिनि आभिसुख्येन चरणात् व्यभिचारिलक्षणाक्रान्तत्वेन तत्राऽपि व्यभिचारिपदस्य योगरूढत्वात् सोऽपि व्यभिचारी भवत्ति अर्थवशलभ्यमिम थंममिप्रेत्य सम्बन्धो ज्ञेयः' इति सपष्टं विज्ञप्रियादौ। (३४) रत्यादयो इत्यादिनोक्तं स्फुटीकर्तुसुपक्रमते-तत्कस्येति। तद् तहिं। स्थायिनः सथायिभावल्य। सव्वारित्वम् सक्चारिभावत्वम्। इत्येवं जिज्ञासा समाधातु· मिति शेषः । एवञ्जोत्तरकारिका पूर्वकारिकोत्तशर्द्धस्य व्याख्यानात्मकेति भाव: । (३६) श्रृङ्गारवीरयोरिति। शुद्गारवीरय रसोः उप्ु ाा् सीयः स्थायिभावः व्यमिचारितया सज्जारितया मतः पूर्णेरिति, शेष, तथा वीरे वीर रसे उपलक्षणेन शरृद्गारेऽपि क्रोध: रौद्ररसीयः स्थायिभावः उपचाराद्रागोऽपि व्यमिषारि

२४८ साहित्यदपण :- [तृतीयपरिच्छेदे

(३६) अथ स्थायिभाव :- (३s) अविरुद्धा विरुद्धा वा यं तिरोधातुमक्षमाः। आास्व्ादाङ्करकन्दोऽसौ भावः स्थायीति संमतः ॥१४॥

तया मतः। पुनः शान्ते शान्तरसे जुगुप्सा वीभत्सरसीयः स्थायिभावः व्यभिचारितया कथिता उपचारा् शोकोऽपि इत्यादि अन्यत् यथा भयानके भयस्य व्यभिचारित्वम्, भावितबुद्धिभि: काव्यार्यभावनापरिपक्कमनीषिभिः समुन्नेयं निश्चेतव्यम्। एवञ्ञ हास्ये विस्मयो व्यभिचारी, करुणे भयम्, सौद्रे हास:, भयानके शोकश् यथासम्भवं व्यमिचारी भवतीति ध्येयम्। अ्न्रेदं बोध्यम्-अल्पैर्विभावेरुत्पन्नास्त एव।रत्यादयो व्यमिचारिणा, यदा तु प्रधानपरिपोषार्थ सोऽपि बहुविभावजः क्रियते तदा तु रसा लद्कार इति। तटुक्तं रत्नाकरे- "रत्यादय: स्थायिभावाः स्युभूंयिष्ठविभावजाः । स्तोकैर्विभावैरुत्पन्नास्त एव व्यमिचारिण: ।" इति। (३६) स्थायिभावं निरूपयितुं प्रतिजानीते-अ्रथेति। अथ व्यमिचारिभावप्रति. उदूदेशक्रमप्राप्तः हथायिभावोडधुना निरुष्यत इति शेष: । (३७) अविरुद्धा विरुद्धा वेति। अविरुद्धा अप्रतीपा अनुकूला इति यावत् विरुद्धैरपि भावे: स्थायिनोऽतिरोधानं महाकविकाश्ये्वभिव्यक्तमेव, उदाहरणज्चानुपदमेव सफुटी भविष्यति: विरुद्धा प्रतिकूला वा भावाः यं भावं तिरोधातुं तिराहितं कर्त्तु स्वबोधा डवसरेऽपि बोधाSविषयीकर्ततुम् अक्षमा: स्वेषामप्रधानत्वादसक्ाः आल्वादो रसः सोडकुर इ्धेति तस्य कन्दो मूलमिवेत्यर्थः। अथवा आस्वादस्य रसज्ञानस्य (तरोरिच) अक्कुरःसूक्ष्म क्याभिनवोदूभेद: प्राथमिकः सम्भवस्तस्य कन्दो मूलभूतः, 'अङ्करोऽमिनवोद्धिदि"इत्य- मरः, 'कन्दोऽसी सूरणे शस्य मूले जलधरे पुमानू' इति मेदिनी, असौ भावोऽन्तकरण- वृत्तिस्वरूपः स्थायी इति सम्मतः स्थायिभाव इति संज्ञयाऽनुमतः । एवद्व चन्द्रचन्दन रोळम्वादय उद्दीपनविभावाः शोभाविलासादयोऽनुभावाः आवेगदैन्यश्रमादयो व्यमि- चारिभाषा वा अनुकूलास्तिष्ठन्तोऽपि अविच्छिव्नभावेन प्रवत्तमानां रति कदाऽपि विरोधातु नार्हन्ति एवमेव भयानके हिस्रचेष्टादय उद्दीपनविभावाः प्रलयादयोऽनुभावाः मरणादयो सज्जारिभावा वाऽननुकूलास्तिष्ठन्तोऽपि र्श्त तिरोधातुं न शक्नुवन्ति अत- एव रतिः स्थायीभावः, इयं रतिमंदनाविष्टा त्त्रीपुंसनिष्ठैव शङ्गारस्य स्थायी नत्वन्यथा

रथायीभावः, गुरुदेवतापुत्राद्यालम्बनस्तु व्यभिचारी। तथाचानुगतलक्षणन्तु स्थिरतरत्वे सति रसमूकत्वं स्थायिभावत्वम्। हासस्य हास्यरसमूलत्वेपि शृद्गारे व्यभिचास्तिया अस्थिरत्वात् श्रद्गारकाळेतिव्याशिवारणाय सत्यन्तद्लोपादानम् । काव्यविर्निवेशि ताया लौकिकरतेः स्थिरतरत्वेन तत्रातिथ्यापिवारणाय विशेष्यद्लम्। रत्याचन्यतमर्त्व स्थायिश्वन्तु केषाश्ि्िल्लक्षणमनुपादेयमेव रत्यादीनामेकस्मिन् परढेऽन्य्यप्ररूढे व्यभि चारिस्वोपगमात्। बहुविभावजन्यत्वं प्ररूढत्वम्, अल्पविभावजन्यत्वं चाडप्ररूढत्वं बोष्पसू, मानव्वात्र पूर्व रत्नाकरमतं प्रदर्शितमेव। नन्वन्त:कर्णवृत्तिस्वरूपस्य सत्यादेश-

स्थायिभावनिरूणम ] लक्ष्मीविराजितः। २४६

(३८ ) यदुक्त्म्- 'स्नक्सूत्रवृत्त्या भावानामन्येषामनुगामकः । न तिरोघीयते स्थामी तैरसौ पुष्यते परम्॥' इति।

य्रुविनाशित्वेन यावदूरसमवस्थानाऽसम्भवा् कर्थ सथायिभावत्वमिति चेत् ! आप्रबन्धं संस्कारात्मना स्थिरत्वाद यावदसप्रतीतिकालमनुसन्धीयमानत्वाचचामीषां भावानां स्थायित्वोपगमात्। नचान्त:करणरूपाणमेषामाुविनाशित्वेन स्थिरत्बस्य दुलभत्वात् वासनारूपतया स्थिरत्वं तु व्यभिचारिष्वति प्रसक्तमिति वाच्यम्,वासनारूपाणाममीषां मुहुमुंहुरभिव्यकतेरेव स्थिरपदार्थत्वात्। व्यमिचारिणां मुहुमुंहुरभिव्यक्तिर्नेव, भवति,

"विरुद्धैरविरुद्धैर्वी भावैवि्छिद्यते नयः। आत्मभावं नयत्याशु स स्थायी लवणाकरः।

रसत्वं ये प्रपदयन्ते प्रसिद्धा: स्थायिनोऽत्र ते ।" चिरमिति व्यभिचारिवारणाय। अनुबन्धिभिर्विभावाढिभिः। तथा- "सजातीयविजातीये रतिरस्कृत मूत्तिमान्। यावद्रसं वर्तमान: स्थायिभाव उदाहृतः ॥" इति। नाटथशास्त्र Sप्युक्तम्- 'यथा नरणां नृपतिः शिष्याणाज्ज यथा गुरु। एवं हि सर्वभावानां भाव: स्थायी महानिह ।।" अत्र निष्कर्षस्तु-"यथा हि समानलक्षणास्तुल्यपाणिपादोदरसमाना अपि पुरुषाः कुलशीलविद्याकमशिल्पविचक्षणत्वयुक्ता राजत्वमाप्नुवन्ति 'तन्नैव मन्दबुद्धयोऽनुचर भवन्ति, तथा विभावानुभावनुभावव्यभिचारिणः स्थायिभावानुपाश्रिता भवन्ति तत्र वह्वाश्रितत्वात्स्वामिभूता स्थायिनो भावा:, तत्स्थानीयपुरुषगुणभूता अन्ये-भावास्तान् गुणतया श्रयन्ते परिजनभृता व्यभिचारिणो भावाः। को दष्टान्त इति। यथा नरेन्द्रो बहुजन-परिवारोऽपि सन् स एव नाम लभते नान्यः सुमहानपि पुरुषः, बहुषु गच्छत्सु कश्चित क्वचित् पृच्छति कोऽयमिति स च तमाह राजेत्येव, तथा विभावानुभावव्यमि- चारिपरिवृतः सथायभाबो रसनाम लभते" इति स्पष्टमाकरे। (३८) स्वोकि प्रारचा संवादेन द्रवयति-यदुक्तमिति। स्रकसूत्वृत्येति। स्त्कसूत्र वृत्या मालान्तर्गंतसूत्रसादश्येन अन्येषां मणीनामिव स्थितानामिति शेष:, अनुभावा- दीनां भावानामनुमामुक: व्यङ्गयत्वेन समासिपर्य्यंन्तमनुसरणकारी स्थायिभाव: तैरन्यै- भावैन तिरोधीयते न बुद्धयविषयीक्रियते। किन्तु परं के वलम्ं असौ पुष्यते रसरूपतां नीत्वा प्रबृद्ध: क्रियते पुष्टिमेच प्राव्यत इत्यर्थः । तथा च यथा-मणिमिस्तदाधारभूतं सूत्रं न तिरस्क्रियते प्रत्युत भूष्यते तथाम्पैर्मविः सथायीभाचो न तिरस्क्रियते प्रत्युत परिपुष्टो विधीयते। इत्थञ्व रसो हि मालास्थानीय:, स्थायी सूत्रस्थानीयः, अनुभावा- दिश्व मिस्यानीय इति बोध्यम्।

२५० साहित्य दर्पण :- [ तृतीयपरिच्छेदे

तद्भेदानाह- (३8) रतिर्हालिश्च शोकश्च क्रोघोत्साहो भयं तथा। जुगुप्सा विस्मयश्चेत्थमष्टौ प्रोक्ताः शमोऽपि च॥१७।॥ तत्र = (४०) रतिर्मनोनुकूलेडर्थे मनसः प्रवणायितम् । वागादिवेकृतैश्चेतोविकासो हास इष्यते ॥ १७६॥ इष्टनाशादिभिश्चेतो वक्क'शोकनब्दभाक्। प्रतिकूलेपु तैद्षरायस्यावबोघ: क्रोध इष्यते ॥ १७७। कार्यारम्भेषु संरम्भ: स्थेयानुत्साह उच्यते।

(३९) नन्वास्वादस्य वैजात्यविरहेण कथमष्टौ नव वा भेदाः ? स्थायिभेदाद्वेद इति चेत! के ते स्थायिनो भावा इत्यपेक्षायामाह-रतिर्ासश्चेति। अभ्नरसानामष्टविधत्वल्य स्वाभिमततया स्थायिभावा अपि स्वमते अष्टावेवेति ध्वनयितुम् "अष्टौ प्रोक्ताः इत्यु- कत्वा पुनः शमोऽपि चेत्युक्तम्। अपि चेत्यनेन वत्सलताया अवि परिग्रहो बोध्यः। अतिप्रामाणिकत्वेन भरतमतसिद्धः शमो वत्सलत्वञ्च कथञ्निद् स्थायिभावत्वेन एवीकि यते न पुनरन्येषामिति ग्रन्थकर्तुराशयः। शङ्गारादिरसाना यथासंख्येनैते स्थायिन इत्यर्थः। ते च चित्तवृत्तिविशेषा वासनारूपा इति बोध्यम्। (४०) क्रमशः रत्यादिपदार्थान् व्याचिख्यासुराह-रतिरित्यादि। मनसः अनुकूले प्रिये वस्तुनि प्रवणायितम् उत्कट आवेशः स चानुराग एव पर्य्यवस्यति। एवज् प्रेमार्दे मनो रतिरित्यर्थ:, अनुरागोऽपि प्रकृते सुरतेच्छारूप एव बोध्यः । कान्यमालायान्तु- "मनोऽनुकलेष्व्थषु सुखसंवेदनं र्शतः : आसंप्रयोगविषया सैव प्रीतिनिगद्यते।।" इति। विशद्तरछक्षणन्तु स्त्रोपुंसयोर्योऽन्यालम्बनः प्रेमाख्यश्चित्तवृत्तिविशेषो रतिः, गुरु देवतापुत्राद्यालम्बनस्तु व्यमिचारी। भरतस्तु-"रतिर्जाम आमोदात्मको भावः ऋतु. माल्यानुलेपनाभरणप्रिय जनपर भवनानुभबनाप्रातिकूल्या दिभिविभावैःसमुत्पद्यते, स्मित वचनमधुरवचन भ्रूक्षेपकाक्षादयास्तम्रानुभावा सवन्वि" इत्याह। वागादीनां वचोभ- ड्यादीनाम् आदिपदाव् वेशपरिग्रहः। वेकृताद्विकाराव चेतसो विकास: विलक्षणचित्त. संयोगजन्यं ज्ञानम् प्रसारणसद्भाव इति यावत् हास इष्वते, एवञ्च वागङ्गादिविकारदर्शन जन्मा विकासाख्यो हास इति भावः। इष्टनाशादिमि: स्वप्रियस्त्रीपुत्रादिनाश्ञादिभिः, कारणैः चेतसो वैकुव्यं दुःखविशेषः शोकशब्दभाक शोकपदवाच्यं शोक इति भाबः। अत एवोक्तम्-पुत्रादिवियो गमरणादिजन्मा ।विकव्याख्यश्नित्तवृत्तिविशेषशशोक:' इति प्रतिकूळेषु विरोधिषु प्रतिपक्ष्यादिष्विति यावत्। तैक्ष्ण्यस्य उत्कटापचिकीर्षाया अवबो घोऽवबोधजनकचित्त विकारविशेष: क्रोध इष्यते। अन्ये तु गुरुबन्धुवधादिपरमापराधजन्मा प्रञ््वलनाख्य: क्रोधः। अर्यं च परविनाशा दिहेत:, क्षुद्रापराधजन्मा तु पुरुषवचनासंभाषणादिहेतु:, अयमेवामर्षाख्यो व्यमिचारीति

स्थायिभावभेदलक्षणनि० ] लक्ष्मीविराजित:। २५१

रौद्रशकत्या तु जनितं चित्तवैक्कव्यदं भवम् ॥१७=॥ दोषेक्षणादिभिगरहा सुगुप्सा विस्मयोद्ग्वा। विविधेषु पदार्थेषु लोकसोमातिवर्तिषु॥ १७६॥ विस्फारश्चेतसो यस्तु स विस्मय उदाहतः । (क) शमो निरीहास्थायां स्वात्मविश्रामजं सुखम्॥ १८० ॥ वदन्ति। कार्य्यारमभेषु सन्निकृष्टकार्येंषु स्थेयान् स्थिरतरः संरम्भ उत्कट आवेशः उद्योग इति यावव् उत्साह उच्यते। केचितु-संरम्भ: सहर्ष परवृत्तिरित्याहु: तन्न विचारसहम्-आद्यप्रवृत्तिरूपस्यारम्भ स्य प्रवृत्यसंभवास् वीररसे उत्कूटावेशस्यव सथायित्वेवास्वाद्यमानत्वाब्त। अन्ये तु परपराक्मदानादिस्सृतिजन्मा औन्नत्यारूग उत्साह इति वदन्ति। रौद्र शक्त्या शाश्रवादेरनिष्टदर्शनसाम्ध्येन जनितं यच्चित्तस्य वैक्लव्यदं विह्व नवाजनकं तर्क. णमिति शेष: तदूभयस्। अन्ये तुउणवदशनादिजन्मा परमानर्थविषयको गैक्लवाख्यः स भयम्। परमानर्थ विषयकत्वाभावे तुस एव ब्रास्तो व्यभिचारीति। अपरे तु औत्पातिक प्रभवस्त्रासा, स्वापराधोत्यं भयमिति" वदन्ति। विम्मयोन्वा विस्मयेन जनिता दोषाणामीक्षण दिमिरवलोक न्पर्श नादिमिर्या गर्हा निन्दा सा जुगुप्सा।

अन्ये तु कदर्यवस्तुविलोकनजन्मा विचिकित्साख्यछ्वित्तवृत्तिविशेषो जुगुप्सा इत्याहु:। विविधेषु लोकसीमातिवत्तिषु लोकव्यवहारातिक्रान्तेषु अलो किकेष्वित्यथ:, पदार्थेषु इन्द्र- जालव्यापारादिषु ज्ञातेषु यश्चेतसो विरूफाशे विस्तारो स च दष्टहेतुभ्योऽमंभवित्वज्ञानन हेत्वनुसन्धाने मनोव्यापाररूपः स तु विस्सय उदाहृतः पूर्वेरिति शेष:,। एवज्ञालौकिक वस्तुदर्शनादिजन्मा साश्चर्याखयो विस्मय इति फलितन्, अत एव हासादस्य भेद: । निरीहावस्थायां निस्पृहदनार्या स्वस्य जीवस्य आत्मनि परमात्मनि विश्रामो डवसथानं तज्जन्यमित्यथे: सुखं शमः वत्सलता च स्नेह इति ध्येयस्। (क) अत्र शमो निरीहावस्थायामित्यादेरिदं मर्म-"शान्तो नाम नवमो रसस्तादवदनु- भवसिद्धतया दुरपह्वः, नचतस्य स्थायी निर्वेदो युज्यते तस्य विषयेधु अलंप्रत्ययरूपत्वात् आरत्मा- वमाननरूपत्वाद्वा। शान्तेश्च निखिल विषयपरि ह्यार जनितात्ममात्र विभ्रामानन्दप्रादुर्भावमयत्वा नुभवात्। तदुक्तम्-कृष्णद्वपायनेन- "यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम्। तृष्णाक्षयसुखस्यते नार्हतः षोडर्शी कलाम्॥" इति। अत एव "सर्व (चित्त) वृत्तिविरामोऽस्य स्थायी इति परास्तम्। अभावस्य स्थायित्वायो गातू तस्माच्छमोऽस्य स्थायी निर्वेदादयस्तु व्यभिचारियः। सच शमो निरीहावस्थायामानन्द: स्वात्मविश्रमात्" इति प्रदीपे उक्तम्। तर्कवागीशा अपि प्रदशितसरयिमेव शरणीकुर्वाण निर्वेदस्यात्र व्यभिचारित्वमेवाङ्गीकुर्वन्ति, उद्योतकारास्तु-विषयेधु अलंप्रत्यय (हेयत्वज्ञानं) रूपस्य आत्मा वमाननरूपस्य वा निर्वेदस्य शोकवत समाधानात्। वस्तुतो रत्यादिकमुपजीव्य हर्षादेरिव तत्त्वज्ञानजनिर्वेदमुपजीव्य शमादिप्रवृत्ते: स एव स्थायी न शमः। न च "कचिच्छ्मः"

२५२ साहित्यदर्पण :- [तृतीयपरिच्छेदे

इति भरतमुन्युक्तविरोध इनि वाच्यम्, शम्यते यस्मादिति व्युत्वस्या तस्य निर्बेदपरत्वात्। तृष्णाया: क्षयो यस्मादिति व्युत्पत्या तृस्णाक्षयोपि निर्वेद एव अत एव "एको न पश्चाशद्दावाः" इति सुन्युक्ति: सङच्छते, तथाहि अष्टौ स्थायिनः अर्टौ सात्विकाः त्रयस्त्रिशद्व्यमिचारिय इत्येवं गखनया हि एकोनपश्चाशत्वन् शमत्यापि भावत्वे त्वाधिक्यापत्तिरिति' वदन्ति। शान्ते निर्वेदस्य स्थायित्वम- न्यत्रापि प्रतिपादितन्- तथाहि-'तिः शोकश्व निर्वेदवोधोत्साहारच विस्मयः। हासो भयं जुगुप्सा च स्थायिभावाः क्रमादमीः॥ ध्वन्याल्तोकलो चने तृयोयोदेने अभिनवगुप्लाचार्यवादा अपि- "एकाश्रयत्वे निर्ठोषो नैर्नर्ये विरोधवान्" इत्यादिध्वनकारिकावृत्तिव्याख्यानावसरे "ननु नास्त्येव शान्तो रसः, तस्य तु स्थाय्येव- नोपदिष्टो मतुना' उत्याशङ्कय विचारयन्न: पर्यमसाने-"शधिकारकत्वेन तु शान्तोरसो न निबद्धव्य इति चन्द्रिकाकार:, तच्चेहात्माभिर्न पर्य्यालोचितम्, प्रसक्गान्तरान। मोक्षफलत्वेन चायं परम- पुरुषार्थनिष्ठत्वान् सर्वरसेम्यः प्रधानतमः । स चायमस्मदुपाध्यायभट्टतौतेन काव्यकौतुके अरस्मा- भिश्च तद्विवरगे बहुतरकुननिरायः पूर्वपक्षसिद्धान्त इत्यलं बहुना" इत्याङुः। अन्येऽपि स्पष्ट- मेवेत्यमाहगु :- "दपप्रवोधैदासीन्यमतिमुख्यः सुपोषितः । विभावादेस्तु निर्वेदस्थायी शन्तो रसः स्मृतः ॥" द्वतपदेनात्रालम्वनन्, प्रदोधो ब्रह्मसाक्षाकार उद्दीपनम्, शरदासीन्यमनुभाव, मतिर्व्यभि- चारीनि चथाकममूइनीयमिति टिप्पण्यादाबपि स्पष्टम्। अन्रेद विचारणीयम्-न खलु साक्षाच्छी वाग्देवतावनाराखां विद्वत्कुलशिरोमणीना प्रमादो भवितुमदनि। तथाहि-शम्यते यस्मादिति व्युतत्तिस्तावन्न युक्तिसहा अपादाने घजोऽविधानात्। बाहुलकादपि न अनिप्रसक्कात्। ननु अकर्तरि च कारके संज्ञायान्" इत्यत्र संश्ञायामित्यस्य प्राथिकत्वेन तेनवेष्टसिद्धि: स्यादिति चेत्? प्रायिकस्य यथाभावेन सिद्धावनभ्यनुज्ञानात। नच निर्वेद एव स्थायीभाव इत्यर्थ तथोक्तमिति वाच्यम्, शमनं शम इति व्युत्पन्नस्वव स्थायित्वाङ्गीकारात। एवमेव पूर्वोक्तव्युत्पत्या 'तृष्णाक्षयशब्दोऽपि निर्वेदपर इत्यपि वक्तुं न शक्यने व्यधिकरणबहुन्नीहेरसावंत्रिकत्वात् "सप्तमी विशेषणे बहुत्रीौ" इति ज्ञापकस्याध्यनित्यत्वाच्च। अथवमपि निर्वेदातिरिक्तत्वेन शमत्य स्थायित्वाम्युपगमे सङ्कलनयै- कोनपश्ाशत्वं भावानां क्थ सङ्गमिष्यत इति चेत् ?-

बीभत्साद्सुतसंज्ञाश्चेत्यष्टौ प्रोक्ताः शमोऽपि च- एते ह्यष्टौ रसाः प्रोक्ता द्रुहिणेन महात्मना ॥ इत्यत्र शान्तस्यानुक्त्या तत्स्थायिभावशमस्याप्यगरनेनोक्तापत्तेरभावात्। अत एव "कचि- च्छम" इत्यादौ क्वचचवित्याद्यपि सङ्गच्छते। निर्वेदस्य तु कथव्विदपि शान्तस्थायिभावत्वमनभ्युपेय- मेव तस्य हि व्यभिचारित्वेन प्रतिपादनाव। श्त्र केवित- "शान्तस्य शमसाध्यत्वान्नटे च तदसम्भवास्। अ्रष्टावेव रसा नाट्ये न शान्तस्तत्र युज्यते ॥" इत्याहुः। वच्चापरे न क्षमन्ते। तथाि-नटे शमाभावादिति हेतुरसंगतः, नटे रसाडभिन्यक्त

स्थायिभावभेदोदाहरणादिनि०] लक्ष्मीविराजित: । २५३

(४१) यथा मालतीमाधवे रतिः। लटकमेलके हासः । रानायणे शोकः । महा - भारते शमः । एवमन्यत्रापि। (४२) एते झेष्वन्तरा उत्पय्मानैस्तैस्तैविरुद्वैरविरुद्धैश्व भावैरतुच्छिताः प्रत्युत परिपुष्टा एव सहृदयानुभवसिद्धाः । (४१) उदाहरति-यथेति। मालतीमाथवे तव्नामके भवभूतिकृते प्रकरणे। रतिरिति। मालतीमाधवयोः परस्परालम्बनेति शेष: । लटकमेलक इति। लटकानां दुर्जनाना मेलको यत्र तद् शङ्बरविरचिते प्रहसने इति यावतू। व्यधिकरणबहुव्रीहित्त्र रघुवंशादिवद्बोध्यः। नच लटकानू मेलयतीत्वेव कुतो न व्युत्पाद्यत इति वाच्यम्। पस्पशाह्निके वैयाकरणानां लक्षयेकचक्षुष्कत्वप्रतिपादनाद। श्रीहर्षेषाप्युक्तं नेषधे २२ सगें- "भङक्तुं प्रभु्व्याकरणस्य दर्प पदप्रयोगाध्वनि लोक एषः। शशो यदख्यासिति शशी ततोऽ्यमेवं सृगोऽस्यास्ति मृगीति नोक!" इति॥ दास इति।"दन्तुरादीनां निरीक्षणादिजन्य' इति शेष। रामायणे वाल्मीकीयरचिते महाकाव्ये इति शेष:। शोक इति। रामदशरथादिविरहजन्य इति शेषः । शम इति। पाण्डवानामिति शेषः। एवमन्यत्रापीति। अन्यन्नाऽपि प्रदर्शितातिरिक- स्थायिभावेऽपि एवमूहनीया इत्यर्थः । तथाहि-माघे पञ्चदशसगें क्रोधः। वेणीसंदारे उत्साहः। शाकुन्तलपञ्चमाशावतारे जालुकस्य भयम्। माततीमाधवे पञ्चमाक्के रमशाने जुगुप्सा, नच मूले रतिः स्थायीभाव उक्त इति तद्विरोध इति वाच्यम्, तस्य प्राधान्या शयेन प्रतिपादनात्, उत्तररामचरिते सपमाङ्के विरमयः। रघुवंशतृतीयसगें वहुशो वात्स्यल्यम्। (४२) अवसरक्रमेण "अविरुद्वा विरुद्धा वा" इत्यादिकारिकां वितृणोति-एते हीति। रत्यादयो हीत्यर्थः। एषु स्थायिभावपरिणत शरृङ्गशदिरसेषु अन्तरा सध्ये मध्ये रनङ्गीकारात्। सामाजिकानां रामवत्वेन तत्र रखोदोथे वाघकाभादान्। नच नटस्य शमाभावात्तद भिनयप्रकाशकत्वानुपपत्तिरिति वाच्यम्, तस्य भयक्रोधादेरप्यभावेन तदभिनयप्रकाशकताया अप्यसङ्गत्यापत्ते: । यदि च नटस्य क्रोषादेरभावेन वास्तवतरकार्याणां दघवन्धादीनामुत्पत्यसम्भ- वेऽपि कृत्रिमतत्कार्यायां ज्वितान्यासादित उत्पत्तौ नाडस्ति बाधकमिनि निरीचयते, तदा प्रकृतेऽपि तुल्यम्। अध नाटये गीतवाद्यादीनां विरोषिनां सत्वात् सामाजिके्वपि विषयवसुख्यात्मनःशान्तस्य कथसुद्रेक इति चेत? नाटये शान्तरसमभ्युपगच्छद्भिः फलवलात्तद्ीनवाद्यादेस्तस्मिन् विरोधिताया अकल्पनात। विषयचिन्तासामान्यस्य तत्र विरोधित्वस्वीकारे तदीयालम्बनस्य संसारानित्यत्वस्य तदुद्दीपनस्य पुराणश्रवय-सत्सङ्ग-पुण्यवन तीर्थावलोकनादेरपि विषयत्वेन विरोधित्वापतेः। अ्त- एव च चरमाध्याये सक्कीतरत्नाकरे- "अष्टाबेव रसा नाटये इति केचिदचूचुदन्। तदचारु यतः कंचिन्न रसँ स्वदते नटः ।" इत्यादिना नाटथेऽपि शान्तो रसोडस्तीति व्यवस्थापितम्। वैरपि नाट्ये शान्तो रसो नास्ती- त्यभ्युपगम्यते तैरपि वाघकाभावान्महाभारतादिप्रबन्धानां शान्तरसप्रधानताया अखिललोकानुभव सिद्धत्वाचच काव्ये सोऽवश्यं स्वीकार्यः, इत्यलं पम्लवितेन। ३३ सा०

२५४ साहित्यदर्पर :- [तृतीथपरिच्छेदे

(४३) किं च- (४३) नानाभिनयसंबन्धान्भावयन्ति रसान्यतः । तस्माद्वावा अमी प्रोत्ता: स्थायिसंचारिसात्विकाः॥ ॥ (४५) यदुकम्- 'सुखदुःखादि भिर्भा वैर्भोवस्तन्द्वावभावनम्' (४६) अथ रसस्य भेदानाह- (v७) शृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीर भयानका ः । बोभत्सोऽज्धुत इत्यष्टौ रसाः शान्तस्तथा मतः ॥ १८२॥

"सथाऽन्तरेऽनतरा। अन्तरेण च मध्ये स्यु" रित्यमरः। विरुद्धैः प्रतीपैः अविरुद्धै रतुकूजैश्र भावैरदीपनादिमि: अनुच्छिन्ना बुद्धिविषयीभृताः। नतु कर्थ परिषुष्टा इति जातमत आह-सहदये ति। (४३) भावानां विशेषलक्षणान्युक्त्वा सामान्यलक्षणमाह-किं चेति। (४४) नानाभिनयेति। यतो यस्मात्, दृश्यकाव्ये वेशचेष्टादिभिर्नायकसदश्रीकरण- मभिनयः श्रव्ये पठनं श्रवणं वा तत्सम्बन्धान् तद्वयङ्गान् नानारसान् भावयन्ति बोध यन्ति, तस्मादमी स्थायि सव्वारि-सात्विका भावा भावसंज्ञका प्रोक्ताः। अनुभावमात्र धोतनाथ सात्त्विकपदम्, नच विभावानुपादाने न न्यूनतेति शङ्या, बहुवचनेन तद्ग्र हणस्याऽपि सम्भवाव्। (४६) ननु विभावादीनां भवन्मते भावसंज्ञकत्वे कि मानमित्याशङ्कां समाधित्सुः स्वामिमते प्राचा सम्मति दर्शवति-यदुक्तमिति। सुखदुःखादिभिरिति। सुखं शमः, डुःखं शाकः, आदिना रत्यादिपरिग्रहः। तथा च यस्मात् सुखदुःखादिमिः स्थायिभावैस्त द्वावमावनं सामाजिकानां तत्तन्मयत्वबोधनं तस्मात् विभावादिसमुदायो भावो भाव. संज्ञकः। भावयति सामाजिकान सुखित्वदुःखित्वादिरूपेण परिणमयतांति व्युत्पत्तिलम्यो भाव: । भरतस्तु- "यथा बीजाद्ववेद्वृक्षो वृक्षातपुष्पं फलं यथा। तथा मूलं रसा: सर्वे तेषु भावा व्यवस्थिताः ।। विभावेनाह्वतो योरऽर्थरत्वनुभावेन गम्यते। वागङ्ुसत्वाऽभिनयैः स भाव इति संजित:॥ वागङ्गमुखरागेश्र सरवेनाऽभिनयेन च। कवेरन्तगंतं भावं भावयन् भाव उच्यते ।I" इत्याह। (४६) एवं सपरिकरस्य रसस्य स्वरूपंनिरूपयितुमुद्दिति-अथेति। अथ विभावा दिरसव्यअ्जकगणनिरूपणानन्तरम्, प्रसङ्गसङ्गत्या तद्यङ्गयस्य रसस्य प्रकाशन्निरूप यसीत्यर्थ: । (४७) शक्गारेति। शद्गारस्य सर्गे रेवालक्वारिकादिभि: रसप्रकारगणनार्या प्रथमसुपा सत्वादन्रापि अन्थकृद्भिस्तयेवाहतमिति वेदितव्यम्। भषाविति। सातत्विबहुलगीतवा

लक्ष्मीविराजितः। २५५

तत्र भृक्गार :- (४८) शृङ्गं हि मन्मथोद्भेदस्तदागमनहेतुक:। उत्तमप्रकृतिप्रायो रसः शृङ्गार इष्यते ॥१=३॥ परोढां वजयित्वा तु वेश्यां चाननुरागिणीम्। आलम्बनं नायिकाः स्युदक्षिणाद्याश्च नायकाः॥१८४॥

तर्थैव, श्रमरासहादयोऽप्येवमेव्रेति स्वमते रसानामष्टविधत्वस्य बहुवादिसम्मततया युक्ति सिद्धतया चाष्टविधत्वमेवेति द्योतयिनुम् "अष्टौ रसाः" इत्युक्त्वा "शान्तस्तथा मतः" इति भङ्गीविशेषेण वाक्यान्तरेण पश्मतत्वद्योतनायोक्तम्। तथापदेन भरतसम्मतो वत्सलोऽपि ग्रद्यः। गोत्वामिनस्तु-प्रेमादयः षोड़शप्रकार रसाः, दशप्रकारा भरतरभसौ नवप्रकार रत्नकोषादयः चत्वार एवाभियुक्ता इति निरुपयन्ति किन्तुक्तदिशा भरत. सुनेरतिप्राचीनतया महाप्रमाणिकतया च तत्सम्मतः शान्तो वत्सलश्च रसतया कथ- स्विदक्ीक्रियते न पुनर्गोस्वामिना सित्यभिप्रायः कारिकया रुपर्ष्ट सूचितम्। यत्त वागीशा :- "अष्टाविति नाट्याभिप्रायेण श्रान्तस्य नाटये ताहरपुष्टिविरहात्-तदुक्तम्-"अष्टौ नाटये रसा: स्मृता:"इति वदन्ति तन्न विचारसहम्, राजानकमम्मटाचार्याः "अष्टौ नाटये रसा: समृताः" इत्युपकम्य "शान्तोऽपि नवमा रसः" इत्युपसमहार्षुसतेन तद्विरोघस्य हपष्टत्वात्। सुनिनाऽण्युक्तम्-

बीभत्साद्भुतशान्ताकच काव्ये नव रसा: समृताः ॥"इति। एवज्व निरतिशयसुखारवादनलक्षगत्वादेक एव रसो न विशेषा: सन्तीति वादिनां मतमविचारितरमगीयमात्रम् अत एवोक्तम्- 'यत्कारणञत् कार्यञ्च ये च स्युर्व्यमिचारिण:। स्वरूपं यच्च तद्भावात् शङ्गारादिभिदा:, हमृता: ॥"इति। (४८) शृद्गारादीनासुद्देशक्रमेण लक्षणं निरुपयति-शङं हीति। हि तथाहि, शृणाति चरमदशाप्रापणेन हिनस्ति कामुकानिति शृङ्गं मन्मोद्वेदः। शृ हिसा- याम्' इत्यस्माद्वातो: "शृणातेहस्वचच" इत्युणादिगुन्तुड्दस्वाः। शृद्गशबदस्येहोत्कर्षाद्य- र्थेलाभेडपि योगजशक्त्या मरणावधिको मान्मथा व्यापार इति व्यज्यते। मन्मथोन्वेदस्य भुङ्गमिति नामान्तरम्। वस्यागमनं प्राश्िरेव हेतुर्यंस्य सः शुद्गारो रसः वीतरगाणा रसानुत्पत्तेः । प्रायेण बाहुल्येन उत्तमाप्रकृतिमू लम् आलम्बनं यस्य स तथोक इष्यते। प्राय इत्यनेन पदेनैतत्सूचितम्-यत्, अधमालम्वनेनापि शृद्धारो भवत्येव परन्तु सशङ्गा- राभासव्यपदेश्यः। स्वयमेव वक्ष्यति-"अधमपात्रतियंगादिगते" इत्यादिना। एवज् शृङ्ग ऋच्छति स्वकारणत्वेन प्राप्नोतीति शुद्गारपदव्युत्पत्तिरव्यवधेया। शङ्गोपपदाव ऋच्छतः कर्मण्यण। तत्र मन्मथोज्वेदस्य विशेषनिदशादुभयोरप्येतदसप्रकृतिभूतयाः स्त्रीपुंसयो: पर स्परं प्रौढतरानुरागहेतुकत्वमस्य सूचितम्। अनुरागस्यैकनिष्ठत्वे हि रसाभास इत्यप्यतु. सन्धेयम्। अन्न शुद्गारे परोढाम् अन्यविवाहिताम् अनुरागिणीमपि ख्त्रियम् अननुरा- गिणो अनुरागशून्यां वेश्यां गणिकाञ् वञ्जयित्वा विद्यमाना: सर्वा अन्या नायिका

२५६ साहित्यदर्पस :- [तृतीयपरिच्छेदे

चन्द्र चन्दननरोलम्वरुताद्युद्दीपनं मतम्! भ्रविक्षेपकटाक्षादिरतुभाव: प्रकीतित: ॥ १८५।

स्थायिभावो रति: श्यामवणोंऽयं विष्युदैवतः। (४९) यथा-'शून्यं वाजगुह्मू-' इत्यादि (३१६.)। अश्नोक्तस्वरूपः पतिः, उक्तत्वरूपा न वाला आलम्बनविभावौ। शून्यं वासगृहसुद्दीपनविभावः । चुम्बनमनुभाव: । ळजाहासी व्यभिचारिणो। एतैरभिव्यक्तः महृदय विषयो रतिभावः शृङ्गाररसरूपता भजते। (५०) तद्ध दावाह- विग्रलम्भोऽथ संभोग इत्येष द्विविधो मतः ॥१८६॥ दक्षिणाद्या नायकाश् आलम्बनं स्युरत्यन्वयः। अनेन च परकीयाया: कन्याया अनुरा गिण्या वेश्यायावच आलम्बनत्वमभिलषितिम्। परोढायाम् अननुरागिण्यां वेश्यायाञ्च रतौ व शद्गाराभासत्वमित्यवि द्योतितम्। रोलम्बो अ्रमरस्तस्य रुतं झङ्कारशब्दः। आ. दिना रहास्थानयौवनकोकिलकूजनादिकञ्ज उद्दीपनम् उदूदीपनविभावः। नायकनाथि- कयो: अरविक्षेप: कशाक्षः आदिपदात् सुखविकसनहस्तसङ्कतादिश्च। औग्रयं सरणम् आलस्यं जुगुप्सां बीमत्सरसस्थायिभावरूपां घृगाञ्व त्यकत्वा वर्तमाना: सर्वेऽपि निव दादयो व्यभिचारिो भावाः भवेयुः। मत एव मरणादयो व्यभिचारिभावाँ: प्रतिकूला इति स्थायिभावव्यारयार्या प्रति. पादितमस्माभिः। रतिः निरुक्तलक्षणानुराग इत्यर्थः स्थायीभावः। ननु श्यामवर्णस्यास्य कथमुत्तमप्रकृतिप्रायत्वमत आह .. विष्शुदैवत इति। श्रिष्णुर्देवतं देवतास्य विष्णुदैवतः। एवञ्च नायकनायिकयो: परर्परमावकेषनिबन्यनम्-असाधारणं खुखमुत्पद्यते, सुखमात्रमेव च केवलं सत्त्वगुणजन्यम्, सत्त्वगुणस्याधिनायकशच विष्णुरत्यत उभयोरि सुख्य त्वाच्च शुङ्गारवसो विष्णुदेवत एवोचित इति भाक। अत एवायं श्यामवर्णः सङ्गटते तत उत्तमप्रकृतिप्रायत्वमिति बोध्यम्। नतु ज्ञानमात्ररूपस्य रसस्य क्यामवणत्वं कथ- मिति चेत्? काल्पनिकत्वेनास्युपगमात्। एवमन्यत्रापि बोध्यम्। (४९) लक्ष्यं निरुष्य तत्र लक्षणं सङ्टयितुमाह-यथेति। शून्यमिति। शृद्गार- स्योदाहरणमिति शेष:। व्याख्यातञ्ज पूर्वमेणैतत् पद्यम् (३१५०) उक्तस्वरूप इति। उक्तो निद्धाव्याजमुपागतस्येत्यादिनोक्तं स्वरूपं यस्य स तादशः । उक्तस्वरूपेति । उक्तं "शायनादुत्थाय' इत्यादिनाभिहितं स्वरूपं यस्याः सेति तादशी। वालाऽचि. राद्विवाहिता नायिकेत्याशयः। आलम्बनविभावावित्यत्र द्विवचनोपादानमुभयोरेवाल- म्बनविभावत्वमिति ोतनाय अन्यथोद्देश्यविधेयभावकल्पनाद्द्विवचनं न स्यादेवेति विभावनीयम्। सहृदयो रसज्ञानयोग्यसभ्यस्तेषां विषयो रतिभावः चमत्कारिभावेनानुरागाविर्भावः। भृङ्गाररसरूपतां शङ्गाररसस्वरूपत्वम्। अन्न शृद्गारः सम्भोगाख्यः। (५०) तद्धेदाविति । तदूभेदौ श द्गा रभे । विप्रलम् इ ति एष ु ्गार : | चिप्रल म्यते मदनेन प्रतार्थ्यते नायको नायिका च यत्र स विप्रलम्भः विशेषेण प्रलम्म ईर्ष्यादिना

लक्ष्मोविराजितः । २५७

सनेरुच्छेदो लक्षणया तन्मूलरस इति तात्पर्यम्। सम्सुज्यतेऽन्योन्यसुनसुज्यते यश्र स समभोग: ईव्याराहित्या दिनाडत रतेरुन्मेवो लक्षगया तन्मूलो रल इति तात्पर्यम्। नर्कवागीशास्तु-यत्र रसे प्रकृष्टा प्रकश्णादिना प्रधानत्वं प्राप्ता रतिरसति, नायिका नायको वाडलोष्टे नावर्क नाचिका वा नोपैति नोपभुदक्तेडसौ विप्रलम्भ इत्यर्थः। तथा च-उपभोगाभावलंव लित प्रकृष्टर तिविषयो रसो विप्रकम्भ इत्यर्थः। करुजादौ शोकोदीप नतया रतिसत्वेन तत्रातिव्योतिवारणाय प्रकृष्ठेति। सम्भोगेडतिव्यासिवारणायोपभोगा- भावेति। विप्रलम्मसमानविषयके ज्ञानाम्तरे संसकारे वाडतिव्या्तिवारणाय रस इत्यथै: अन्ये तु यत्र दुःएसंवकतित्वद्रतिर्न प्रक्ृष्टाऽभीष्टसुपैति विषयीकरोति स विप्रलम्भ इति वयाकुर्वन्ति तन्न करुणेतिव्या्तेः। यदि च यत्रेत्वस्य "शृङ्गार" इति व्याकारत् करुणे नातिव्यातिरित्युच्यते तडा "अभीष्टमुपैतीत्यर्ता" नर्थक्यम् अभीष्टविषयकरतेरेव शुङ्गा• रत्वेन परिणानातू। अरेतु-नायिकादिमिर्मीण्टं नोपैति न सङ्गचछते तथाचामीष्टवि- च्छेद्दाभावेना विव्याप्तेः। केचितु- संयोग: सुखसम्भिन्नो विप्रलम्भस्तु दुःबयुक्। रतिस्तयोः प्रकर्ष: स्यादाधिकनातसुखदुखमोः ।। इति दर्शनात् - दु.खासवलितरतिस्थायिभावको रसो वितलम्भ इत्याहुसन्र, प्रणयमाने दुःखायो- गादव्याप्तेः" इति विविण्वने। ईष्यादिनिमित्तिकादिति प्रवेशे तु न कोऽपि दोषलेशः। आदिपदेन प्रणयमानगुरुजनाधीनत्पप्रवासादीनां परिप्रहः। अत एव हि रसगङ्काघरकार। :- शङ्गारो द्विविध :- संयोगो विप्रलम्भश्य। रतेः संयोगकालावच्छिन्ने (परस्परसंयोग जन्ये रते: यत्र स्थितिरित्याशयः, प्रथमः। वियोगकालावच्छिन्नत्वे द्वितीयः। संयो- गश्च न दम्पत्यो: सामानाधिकरण्यम्, एकतल्परयनेऽपीर्व्यादिस द्भावे विप्रलम्भस्यैव वर्णनाव्। एवं वियोगोऽवि न वैयधिकरण्यम्, दोषस्योक्तत्वात् पृथक्ल्थानस्थितावपि हृदये रते: सत्वे, ईष्यादीनाज्वालत्वे वियोगो न सवतति, अवि तुसंभोग एवेति, वैय- धिकरण्यस्य विप्रयोगलक्षणत्वे दोष शवेत्यभिप्रायः) तम्मादद्वाविमौ संयोगवियोगा ख्यावन्तःकरणवृत्तिविशेषौ। यत्संयुक्तो वियुक्श्चास्मीति घीः। तत्राद्यो यथा- शयिता सविधेऽ्यनीशवरा सफलीकर्तु महो मनोस्थान्। दयिता दयिताननाम्बुजं दरमीळन्नयना निरीक्षते ।' इति। अन्नालम्बनस्य नायकल्य, सविधशयनाक्षित्स्य रहः सथानादेरुदूदीनस्य, च विभा- वस्य, तादशनिरीक्षणादेसतुभावल्य त्रपौत्सुक्यादेश्च व्यभिचारिणः संयोगाद्रतिरभिव्य ज्यते। द्वितीयो। यथा- वाचो साङ्कलिकी: प्रयोणसमये जल्पत्यनल्पं जने केलीमन्दिरमारुवायनमुखे विन्यरतवक्राम्बुजा।

बालालोलविलोचना शिव.शिव-प्राजेशमालोकते। अत्राप्यालम्बनस्य नायकस्य, निश्वासाश्रुपातादेव्नुभावस्य, विषादचिन्तावेगादेश् व्यभिचारिणः, संयोगाद्रतिरभिव्यज्यमाना वियोगकालावच्छिन्नत्वाद्विप्रलम्भरसव्यप- देशहेतुरित्याहु:।

साहित्य दर्पण :- [तृतीयपरिच्छेद्े

तत्र- (५१) यत्र तु रतिः प्रकृष्टा नाभीप्टसुपैति विप्रलम्भोSसौ। (५२) अभीष्टं नायकं नायिका वा। (५३) स च पूर्वरागमानप्रवासकरुात्मकञ्चतुर्धा स्यात् ॥१८७।। तत्र - (५४) श्रवणाददर्शनाद्वापि मिथः संरूढरागयोः। दशाविशेषो योऽप्रात्ती पूर्वरागः स उच्यते ॥१॥ (५५) श्रवसं तु भवेष्त्र दूतवन्दिससत्रीमुखात्। इन्द्रजाले च चित्रे व साक्षात्स्वप्ने च दर्शनम् ॥ १८६॥

(९१) विप्रलम्भं निरूपयति-यत्रत्विति। तु शब्दः किन्त्वर्थे यत्र शृद्गारे रतिर्नाय कनायिकयो: परसपरानुशगः प्रकृष्टा अतीववृद्धिं गता, तु किन्तु अभीष्ट नायकं नायिका नायिका नायकं वा न उपैति केनचित्कारणेन यथेच्छं न प्राप्नोति असौ स विप्रलमभः । तथा चोभोगाभावसंवलितप्रकष्टरतिपिषयो रसो विप्रलम्भ इत्याशयः । (६२) अभीष्टमिति। इत्यस्येति शेषः । नायकम् इत्यर्थ इति शेष: अन्राभीष्टमि त्यस्य हि लिङ्ग्व्यत्यासेनाभीष्टां नायिकामित्यर्थो ज्ेय:। (९३) अथास्य चतुविधत्वमुपपादयति-त चेति। स च सोऽपि विप्रलम्भ इत्यर्थः चतुर्धेति। चतुष्प्रकार इत्यर्थः । "इदमुपलक्षम्, विरहोऽपि वेदितव्यः सच गुर्वादि पराधीनत्वाङ्भवति। सङ्गमप्रतिरोधो यथा-"कि रुद्ध: प्रियया" (१८६ पृ०) इत्यादौ। अन्यथा तस्य निरुकतप्रकारचतुष्टयानन्तर्भावाल्लक्ष्यत्वाभावेन तत्र सामान्यलक्षणस्याति व्यास्तिप्रसङ्गातू' इति तर्कवागीशाः । (६४ ) तत्र प्रथमं पूर्वशगं निरूपयति-श्रवग्राद्दर्शनाद्वेति। श्रवणात् (सौन्दर्यादि- गुणानामाकर्णनात् रूपस्य दर्शनाद्वापि मिथोऽन्योन्यं 'संरूढरागयोरुत्पन्नप्रेमयो: नाय- कनायिकयोरन्योन्यमप्रात्ती परस्परासङ्गमे यो दशाविशेषोऽवस्थाभेदः स प्राप्ते: पूर्व- स्मिन् काले राग: पूर्वराग उच्यते। अन्योन्यमुत्पन्नानुरागयोर्नायकनायिकयोः स्वध्वं- सानधिकरणसमयप्राप्तिप्रागभावसमयतृत्तिरवस्थाविशेष: पूर्वराग इति परमार्थः । स्वपदेन प्राप्तेर्प्रहणम्, तेन प्राश्तयनन्तर्वत्तिप्रवासेनाऽविव्यापि:, लक्षणस्यानागमनातू। अत एवायं पूर्वरागः कन्यारूपायामेव नायिकायां भवितुमहति। यथा-नलदमयन्त्युषा

(५६ ) नन्ु श्रवणादिक कुतः स्यादित्यत आह-श्रवन्त्विति। तत्र पूर्वरागे दूतो निसृष्टार्थ इति लक्षणलक्षित:, बन्दिनः स्तुतिपाठकाः, अत्र दूत्षपदं दूत्या: बन्दिपद्नच द्विजा दीनामप्युपलक्षणम्। श्रवणादीनां यथाक्रममुदाहरणानि तु- नैषधे-नलदमयन्त्यो: दूतबन्द्यादिमुखेम्यः श्रवणम्। मालतीमाधवे-बुद्धिरक्षिताया सख्याः मुखात् मकरन्दस्य सख्या मदयन्तिकया श्रवणम्। "कथमीचे कुरद्गाक्ीम्" इति वक्ष्यमा· णपद्ये प्रियतमेन प्रियतमाया इन्द्रजाले दर्शनम्, इदमुपलक्षणं मायिकदशितदश््यजा- तस्य। मालविकाग्निमित्रे-अग्निमित्रेण चित्रे (लिखिते हक्ये) मालविकाया दर्शनम्।

विप्रलम्भभेदख्निपणम् ] लक्ष्म नविराजित:। २६१

(५६) अभिलाषश्चिन्तास्मृतिगुणकथन। उन्मादरेऽथ व्याधिजंडता मृतिरिति दुश। नेत्रे खज्जनगञने"- (५७) अभिलाषः स्पृहा चिन्ता प्राप्तयुपायादिचिन्तनम् उद्देग: ।

पलक्ष्यवाक्प्रलाप: स्यान्चेतेस भ्रणादुभृशमः व्याधिस्तु दीर्घनिः्वासपाण्डुताकशताद्यः॥१६२। जडता हीनचेष्टत्वमङ्गानां मनसस्तथा । शेषं स्पष्टम्।

शा कुन्तले-दुष्यन्तशकुन्तलयोः साक्षादूदर्शनं प्रत्यक्षावलोकनम्। श्रीमद्भागवते-उषया अनिरुद्धस्य स्वप्ने दर्शनम्। (१६) अभिलाष इति। चिन्ता वक्ष्यमाणस्वरूपं चिन्तनन् । समृति (ध्यानं)श गुणकथनं चोद्वेग (व्याकुलता)श्र संप्रलापशचेति तादशा:, जड़ता निश्चेतनत्वम् मृतिमंरणम्। मत्र पूर्वरागे दश दशप्रकार: कामकृता रतिजन्यदशाः कामदशाः नायकनायिकयो. रवस्था:, भवन्तीति शेष:। (.७) उक्कतकारिकायां रवद्ष््यारूपट्टानि पदानि व्याकरोति ग्रन्थकार :- श्रमि. लाष इति। स्पृहा अभीष्टप्राप्तीच्छा। नायकनायिकयोरन्योऽन्यमेवेति शेषः। अन्य

चेतनाचेतनेष्वपि जड़ाजदेष्वपि पदार्थेषु अपरिच्छेदो विशेषनिर्द्वारणाभावो विवेकामाव इति यावत्, उन्मादः। एतेनायुर्वेदाक्ोन्मादलक्षणमत्र नाभीष्टमिति द्योतितम्। चेतसो भृशं बहुभ्रमणात् चञ्वलत्वन अलक्ष्यवाक् लक्ष्यशून्यवलगनं निविषयं वच इत्यर्थः, प्रलाव: संप्रलाव: स्यात्। दीर्घनिःव्वास, अङ्गस्य पाण्डुता कृशता, आदिपदात् मुख श्रीविहीनादयश्ष व्याधि:, नत्वायुवदाक्तो विषमज्वरादिरिति भावः । एतेन व्याधि: पीड़ाज्वरादिरिति व्यारूयानं कसन्यचिदनुपादेयमेवेत्यवधेयम्। अङ्गानां करचरसाद्यवय- वानां हीनचेष्टत्वं स्वस्वकार्यासमर्थत्वम्, तथा मनसो हीनचेष्टत्वम् अन्यभावनारहित- त्वञ्व जड़ता स्याद्। शेषम् अवशिष्टं समृतिगुणकथनोद्वेगमृतिरूपं चतुष्टयं स्पष्टमतिप्र. सिद्धमतो न व्याख्याता अमीति भावः। ग्रन्थकृदतुक्त्तमपि समृत्यादिकं सुखबोधाय प्रदश्यतेऽस्माभि:, तथाहि- "द्वेषो यत्राऽन्यकायषु तदेकाग्र च मानसम्। इवासैरमनोरथै5चापि चेष्टास्ता स्मृतिरुच्यते"॥ "सौन्दर्यह सितालापैर्नास्त्यन्यस्तत्समो युवा। इति वाणी भवेद्यन् तदुक्तं गुणकोर्त्तनम्।।" "य स्मिन्रम्यमरम्यं वा न च हर्षाय जायते। प्रद्वेष: प्राणितव्येऽपि स उद्धेगोऽमिधीयते ।।"

साहित्य दर्प'ग :- [दृवीयपररिच्छेदे

तत्र- (५९) यत्र तु रनिणयस्टृशः परिचयादुद्वाडरायदया (५१) = हतास्त: सुग्दतो निसगमधुराश्षेष्टा सवेयुमेदि। (५० यास्दन्तःकरगस्य बाह्यकरणव्यापाररोघी क्षणा-

(६) 'कथमीचे कुरद्ार्क्षी साफ्ाल्क्क्ष्मी मनोभुदः । इति चिन्ताकुल: कान्तो निद्रां नैति निशीथिनीम्।।' (६१) अत्र कस्याक्षिता यकाया इन्दजालदर्शेन प्ररुढरमस्य नायकस्य चिन्ता।

व्यापारो जायते यत्र स उन्मादो निरुप्यते।।" (६८) एवममिलापादीन् व्याखयाय सम्प्रति यथाक्रमसुदाहत्तमाह-क्रमे योदाहर ानीति। क्रमेण यथोक््र्पोरविर्येण उदाहरणानि अनिलाषादिकानदशानामित्यर्थ: । प्रदु्वर्यन्त इति शेष: । (५९) प्रेमार्द्रा इति। मालतीमाघवे एञ्र माङ्के नालती प्राप्तये कमशानसाघने प्रवृत्तल्य माधवस्याभिलापोडयम्। अयं मम अहमस्येत्याकारकः पक्षपातविशेष: प्रेम तेन आर्द्ाः स्निग्वाः। प्रेमाभित्यन्जका इति याबत्: तथा प्रमेवावलोकनादिना प्रकर्ष नीतम् मप राघसहस्त्रे णाऽव्यविचालितं वा प्रणयः तं स्पृशन्तीति प्रणयरपृशः प्रणययुकाः। तथा परिचयानमुहुमुंहुर्दर्शनातू दढासंगाद्ा उद्धाडः (स्थिरतया) निःशेषमुत्सारितगुर्धादि- पारतन्त्रय: शगस्य सुरतेच्छायाः तरयोदयो यासु तथाभूताः। सुगधहरः सुन्दरनयनायांः मालत्या: निसर्गेण स्वभावेन मधुरा मनोहरास्वास्ता पूर्वानुभूताबचेष्टाः द्शनहसितादि रूपा मयि (पुनः) मवेयुः आशंसारयां लिङ्। अत एव आशंसया मनोरथेन परिकिल्पि- तामु संकल्पविषयीभूतास्वपि कि पुनरनुभुतास्वित्यपि शब्दार्थः। यासु चेष्ालु क्षणात् बाह्यकरणस्य चक्षुरादेरिन्ट्रियत््य व्यापारं विषय ग्राहित्वं रूपादिस्वस्वविषयग्रहणसामर्थ्यें रुणद्धीति ताहशः अन्तःकश्णस्य मनसः आनन्देन सान्द्रो घनः लयः तन्मयत्वं भवती त्वथ: । शार्दूतविक्रीडितं छन्दुः। तल्लक्षणन्तूकं प्राक् (६८प०) अत्र मालती आलम्बनम्, तन्रिलापानुस्मरणमुद्दोपनम्, आशंसानुमावः, तद्वय- द्र्योत्कण्ठा व्यभिचारिभावः, रतिः स्यायिमादः। (६•) अभिलाषं सङ्क्टयति-अ्र््रत्रेति। मालत्याः साक्षादात्मना द्शनं तेन प्ररु- ढशागस्य। अभिलाषो मालतीविषयक इति शेष:। (६१) चिन्तामुदाहरति-कथमीक्षे इति। इन्द्रजालावलोकितस्वरूपां नायिकां प्रति कामिदूत्या क्तिरियम्। मनोभुवः कामस्यापि लक्ष्मी सेवनोयरमारूपां कुरद्राक्षों मृगनयनां कर्थ हतमाग्योऽहं केन प्रकारेण साक्षात् प्रत्यक्षमीक्षे पशयेयम् इति चिन्तया शोकेन आकुलो विह्वल: कान्तो नायक: निशिथिनीं समग्रां क्षपां व्याप्यापि निद्ां (क्मं) न एति लभते। (६२) डदाहरएं सङ्गमयितुमाह-अत्रेति ।इनद्रजालस्या निर्वचनीय दशयस्य दर्शनं

लक्ष्मोविराजित: : २६१

इदं मम। 'मयि सकयटस्'-इत्यादौ (२३६६०) नायकस्य समृतिः । 'नेत्रे खञ्जनगञ्जने"- इत्यादौ (१६२पृ०) गुणकथनम्। 'शवासान्मुश्चति' -इत्यादौ (२०३प०) उद्देगः । (६३) 'त्रि भागशेषासु निशासु चक्षणं निमीत्यनेत्रे सहसा व्यवुष्यत क्ः। नीलकसठ । व्रजसरीत्य ळक्ष्यवागसत्य कण्ठार्पितवाहुबन्धना ।।' अत्र प्रलाप:। 'भ्रातद्विरेफ'-इत्मादौ (२३५) उन्मादः । तेन प्ररूढो रागो यस्य तस्य तथोकस्य। चिन्ता प्राप्त्युपायादिचिन्त्न लक्ष्यत इत्या- शयः । एवमेव- "मनस्तु यं नोज्झति जातु यातु मनोरथः कण्ठपरथ कथं सः। का नाम बाला द्विजराजपाणिम्रहाभिलाषं कथयेदलजा ।।"

"मयि सकपटम्" (२३६प०) इत्यादौ स्मृत्याख्योदाहरणे इत्यर्थः । नायकस्य स्वप्रियादर्शनप्ररूढरोगस्येत्यर्थः । उदाहरणान्तरं यथा, नैषधे- "अजस्रमारोहसि दूरदीर्घो सक्कल्पसोपानतति तदीयाम्। ववासान् स वर्षत्यधिकं पुनयंद् ध्यानात्तवत्वन्मयतामवाष्य ।। अत्र नलस्य दमयन्त्या: स्मृतिः। "नेत्रे खन्जनगअने" (१३६ पृ०) इत्यादौ प्ररूढयौवनो दाहरण इत्यथः । उदाहरणन्तर यथा शाकुन्तले- "अधरः किसलयरागः कोमलविटपानुकारिगौ बाहू। कुसुममिव लोभनीयं यौवनमङ्गेषु सन्नदम् ॥। अत्र दुष्यन्तस्य शकुन्तलागुणवर्णनम्। "इवासान्ुक्विति"(२०३५०इत्यादौ तपनोदाहरणे। (६३) त्रिभाग रेषास्वििति। कुमार सम्भवे पार्वतीस्षख्या विजयाया जटिवेश ्रच छन्न महेशं प्रत्युक्तिरियम्। कि चेति चार्थः। शिष्यते इनि शेष: कर्मणि घञ्। त्रिम्यो भागेभ्य: शेषासु अवशिष्टासु। यद्वा रात्रेख्तियामत्वेन प्रसिद्धत्वात्ततीया भागख्तिभागः । संख्या शब्दल्य वृत्तिविषये पूरणाथत्वमिष्यते, यथा शतांशः सहर्साथ इति। त्रिभाग: शेषो यासां तासु निशासु रात्रिषु क्षणं क्षणकालं नेत्रे नयने निमील्य मीलयित्वा सहसा सद्य: हे नीलकण्ठ क वजि गच्छसि इति इत्थम् अलक्ष्या निर्विषया वाक् वार्क्य यस्या: सा ताडशी, तथा असत्यं मिथ्या शिवस्य कण्ठे कण्ठदेशे अर्पित स्थापितं बाहु- बन्धनं यया सा, यद्ा असत्यस्य अलीकदष्टस्य शिवस्य कण्ठे अपितं बाहुबन्धनं यया सा तथोकता तथासती पार्वती सहसैव व्यबुध्यत विबुद्धितवती। विरहवशादस्या निद्वैव नायाति कदाचिद् यद्यायाति त्हि स्वप्नेऽपि शिवमे पश््यतीति भावः। अत्र सम्प्रलापापरपर्यायः प्रलापो लक्ष्यत इति मूलकारः। मल्लिनाथस्तु-पतेन "जागरोन्माड़ा सूचितौ" इत्याह तयोरपि सम्भवात्तदुक्तमपि सङ्गच्छत एवेत्यवधेयम्। वंशस्थं छन्द. हतल्लक्षणन्तूक्तं प्रागेव (२०६५०) "आतद्विंरेफ"इत्यादौ (२३५५०) एन्मादाल्यसात्विक- ३४ सा०

२६२ साहित्य दर्पण :- [ तृतीयपरिच्छेदे

( ६४) "पाण्डु क्षामं वदनं हृदयं सरसं तवालस च वपुः। आवेदयति नितान्तं क्षेत्रियरोगं सखि ! हृदन्तः।।" अन्रव्याधि: । (६५) मिसणीअलसभणीए निहिअं सव्वं सुणिचलं अङ्ञं। दीहो णीमासइरो एसो साहेइ जीअइति परं॥' अन्न जड़ता। इदं मम । भावोदाहरणे। उन्मादस्तन्नामघया कामदशेति भाबः। उदाहरणान्तरं नैषधे यथा- "निमेति रुष्टाऽसि किलेत्यकरमात् स त्वां किछापैति हसत्यकाण्डे। यान्तीमिव त्वामनुयात्यहेतोरुक्स्त्वयेति प्रतिवाक्ति मोघम्।"

(६४) व्याधिमुदाहरति-गण्डिबति। मालतीमाघवे मालत्यां तद्विरहावस्थां पृच्छन्त्या लवड्गिकाया उक्तिरियमिति विज्ञप्रियायाम्, परन्तु प्रचलितपाठे नोपलभ्य तेडतः अविवाहितां स्वाभिलाषं प्रकाशयितुमक्षमां वयस्यां प्रति वयस्याया उकिरि यम्। हे सखि! पाण्डु सितं गतलालिमा अतएवाशोभनमिति यावद्। "पाण्डुः कुन्तीपतो सिते" इति हैनः। क्षामं क्षाणञ्च तव वदन मुखम्, सरसं स्नेदार्द तव हृदयम्, तथा-अलन कार्य्यासमर्थ तव वपुर्देहश्च (कर्त्त) हृदन्तः तवैत्र हृदयमध्ये नितान्तमत्यन्तम्,क्षेत्रियं रोगम् परक्षेत्रे न छेदनीया रोगः क्षेत्रियरोगः अल्मिनू शरीश साध्यव्यानिमित्यर्थः। आवेक्यति प्रकत्यति कामवेदनां सूचयतीत्यर्थः। आर्याच्छन्द- सतल्लक्षणं चोकं प्राक् (१८३५०) लक्षणं सङ्गमयितुमाइ-श््रेति । क्राव्यतुरज्जिताया बालाया व्याधिरिति भावः। उदाहरणान्तरं यथा शाकुन्तले- 'क्षामक्षामकपोलमाननमुरः काठिन्यमुक्तस्तनं मध्य: क्वान्ततरः प्रकामविनतावसा छवि: पाण्डुरा। शोच्या च प्रियदर्शना च मदनाक्टयमालक्ष्यते। पत्राणामिव शोषणेन मरुता स्पृष्टालता साधवी॥' अम्न दुष्यन्तेऽनुरागयुकाया: शकुन्तलाया व्याघि:।

"विसनीदलशयनीये निहितं सर्व सुनिश्रवलमङ्गम्। दीर्घो निश्वासभर एष साघयति जीवति इति परम्॥" इति संस्कृतानुवादः। अत्यन्तमद्नसन्तर्श्वं कामण्यवलोक्य अन्यसखीजनं प्रति सरया उक्तिरियम्। बिसनीदलवयनीये पधिनीदलपर्यंक्के "नालिन्यां तुबिसनी पझ्मिनी मुखाः"इत्यमर:, निहितं स्थापितं सर्वमप्यङ्ग सुनिश्चलम् किञ्ञिदपि स्पन्दादिरहितम्, अतएव मृतव्यक्तेस्तुश्य मेतदिति भावा। परं किन्तु एव दीर्घो निव्वासार्ना भरो बाहु- श्यमू इदं जीवति इति साधयति ज्ञाप्यति। आर्याच्द्रन्दस्तल्लक्षणं चोकं प्राक् (१८३५०) अत्र जड़ता कुत्राऽव्यनुरक्ताया: कामिन्या इति शेष:। उदाहरणान्तर यथा-

विप्रलम्भमेदोदाहरणनि० ] लक्ष्मोविराजित: । २६३

(६६) रसविच्छेद हेतुत्वान्मरणं नैव वरायेते॥ १६३ ॥ जातप्रायं तु तद्वाच्यं चेतसाकाङितं तथा। वर्ण्यतेऽपि यदि अ्रत्युखीवनं स्याददूरतः ॥१४४॥ (६७) तत्राद्यं यथा- (६८ ) 'शेफालिका विदलितामवलोक्य तन्वी प्राणान्क्थंचिदपि घारयितुं प्रभूता। आकण्ये संप्रति रुतं चरणायुधार्ना किं वा भवष्यति न वेदयि तपस्विनी या।।' भवट्वियोगाच्छिदुगत्तिधाश यमशतसुर्मज्जति निःशरण्य:।

अत्र नलस्य मू्छाया वर्णनाज्जड़ना। (६६) ननु कामदशासु मरगस्यांऽव्यन्तर्भावात् कविभिस्तत्कयव्राहतमन आइ- रसविच्छेदेति। रसस्य रतेः विच्छेदहेतुत्वात् विनाशहेतुत्वात् यदि सरणवणनं स्यातदा रत्याश्रयस्य मर्णादूरतेर्नाश इति मरणरूपानुभावेन रतेर्मिलनाभावाद्रसत्वं न संपद्यते किन्तु शङ्गारं विच्छिद्य करुण एवाविर्भवति शोकसथायिभावोपल्घेरिति भावः। व वयते कविभिरिति शेषः। एवं सति कामदशासु किमर्थमग्णोपादनमित्यत आह-जात. प्रायनत्विति। तन्मरणं मरणाख्या दका। चेतसा कांक्षित-तन्मरणं वाच्यमिति सम्बन्धः। नन्तरेवमपि कादम्बर्य्यो वायभट्टेन पुण्डरीकस्य मरणं कथमुपनिबद्धमित्याशङ्गां निशकरोति- वण्यतेऽपीति। अदूरनो सरणवार्त्तायाः नातिदूरे यदि प्रत्युञ्जीवनं मरगात्पर्र जीवनं प्रत्यु ज्जीवनमित्युच्यते तदा वर्ण्यतेऽपि पुनरव्यवहितेSलम्बनस्य जीवने सति मरणमवि वर्णनीय मित्यर्थः। एवञ्च तस्मिन् समये जायमानोऽपि शोक: क्षणिकत्वेन दुर्बलतयो धाराप्रवाहां प्रबलां रति न नाशयितुं शक्नोतीति तत्रावि ऋद्गार एत रस इति ग्रन्थकर्तुरशयः। केचित् प्राचीनास्तु तत्समयेऽपि करुगमेव सवीकुजनिति, एतच्च रफुटीभविष्यति करुण

नाशाशून्यम्, जातप्रायमरणम्, आर्काक्षितमरणम् समीपर्वत्तिपुनरुज्जीवनकपरज्ज। तम्नाद्यं रसमङगहेतुत्वात्र वर्ण्यते, अवशिष्टन्तु तदभावाहूण्यंत एवेत्यवधेयम्। (६७) उदाहत्तु® प्रतिजानीते-तत्रेति। तत्रानुपदोक्तत्रिविधमरणेषु मध्ये आर्च्च प्रथमं जातप्रायमरणमित्यर्थः । (६८) शेफालिकामिति । कथा चित्राथिकादूत्या रात्रिशेषे नायकं प्राप्योक्तिरियम्। तन्वी कृशाङ्गी "तनुः काये त्वचि स्त्री स्यात्निष्वल्पे विरले कृशे" इति विश्वमेदिन्यौ। तपस्विनी मैथुनरहितत्वादूबरह्मचारिणी यद्वा तुच्छा शोच्या वा सा नायका शेफालिकां निगुण्डीम् 'शेफालिका तुसुवहा निर्गुण्डी नीलिका च सौ" इत्यमरः, बिदलितां विक सिताम् मवलोक्य कथच्चिदपि महताक्लेशेनेत्यर्थः प्राणान् धरयितुं रक्षितुं प्रभूता समर्था आसीद। शोफालिका विदलनेन निशीथकाल: सूचितः तथात्र हि अर्धरात्रे शेफालिका विकसति कदाचित्तदानीसपि नायकागमनसम्भावनया प्राणधारणमिति भाव:। सम्प्रति तु रात्रिशेषयामाधें चरणायुधानां कुक्कुटानां "कुक्कुटश्चरणायुधः"इत्यमरः। रुतं शब्दम् भाकरण्य निशम्य कि वा भविष्यति इति न वेधि नावगच्छामीति मरणसम्भावनया सख्या

२६४ साहित्य दर्पण :- [तृतीयपरिच्छेदे

(६९) द्वितीयं यथा- (७.) 'रोळम्वा: परिपूरयन्तु हरितो झंकारकोलाइलै- मेन्दंमन्दसुपैतु चन्दनवनीजातो नभस्वानपि ! मादन्तः कलयन्तु चूतशिखरे केळीपिका: पव्सं प्राणाः सत्वरमश्मसारकठिना गच्छन्तु गच्छन्त्वमी।।' ममती। (७१) तृतीयं यथा-कादम्बर्या महाश्वेतापुएडरीकपुत्तान्ते। एष च प्रकारः करूणविप्रलम्भविषय इति वक्ष्यामः । विषादोकि। रात्रिशेषयामार्धे कुक्कुटा नदन्ति इदानी रात्रे। प्रभातप्रायत्वेन त्वामप्राव्य सा मृतप्राया भविष्यतीति भाक। वसन्ततिलकाच्छन्दस्तल्लक्षणान्तूक्तं प्राक्र् (१९३५०) अन्न च "कि वा भविर्ष्यात" इत्युक्त्या जातप्रायमरणं बोध्यम्। (६९ ) घेतसाकाङ्वितमरणदाइस् प्रतिज्ञा न ते द्वितीयम त ि (७०) रोलम्वा इति। अप्राप्तनायकदर्शनाया नायिकाया उक्तिरित्यम्। रोलम्बाः भ्रमरा: रोळर्वः स्यान्मधुकरे" इति गोपाल, झङ्कारकोलाहलैः झङ्कारा एव ह्यसहत्वोत् कोलाहळासतैः, हरितो दिशः, "आशाश्च हर्तिश्चताः" इत्यमरः परिपूर्यन्तु परितश्चतुर्द्दिक्षु व्याप्ता: कुवन्तु। चन्दनवनीजातश्चन्दनविपिनोत्पन्नः दाक्षिणात्यो नमस्वान् पवनोऽपि "नभस्वद्वातपवनपमानप्रभज्ञनाः" इत्यमर, मन्दं मन्दम् अतिमन्दमित्यर्थः, अत्र वीप्सा· यामेव कथज्विद्विरुक्तिनिर्वाह्या, "प्रकारे गुखवचनस्य" इत्येतदाश्रयणे तु कर्मधारयवद्धावे सुम्लुकि मन्दमन्दमिति स्यात्। तदुक्तं वामनेन-'मन्दमन्दमिति प्रकारारथें द्विर्भावः इति। उपैतु आगच्छतु । केलीपिका: क्रीड़नाय गृहपालिित कोकिला:, 'केलि: केली रतिः क्रीडा" "इति गोपाल:, कोकिकःमाधयन्तो वसन्तस्वभावेन मदविह्वलाः सन्तः चूतशिखरे रसाळवृक्षोपरि पञ्चमं तत्संज्ञकं सवरविशेषं "पञ्चमवचेत्यमीसप्त तन्त्रीकष्ठोत्थिता: स्वराः" इत्यमरः, कलयन्तु गायन्तु। अ्रमसारकठिना: लोहकठिना: "लोहाऽस्री शस्त्रकं तीक्षणं पिण्डं कालायसीयसी। अश्मसार" इत्यमरः, अमी मामकीना: प्राणाः सत्वरमाशु गच्छन्तु गण्छन्तु आभीक्ष्णेर्द्विर्भावः। अनेन प्राणानां नितरामनावश्यकत्वं सूचितम्। शार्दूलवि- क्रीडितंच्छन्दस्तल्लक्षणन्तकमेव (१५८ पृ:) अन्न मदनवेदनां सोहुमसमर्थया नायिकया चेतसा मरणमारकांक्षितम्। (') वृनीयमिति। तृतीय समीपवत्ति पुनरु्जीवकं मरणम्। कादम्वर्यो बाणभट्ट रचितगधकाच्ये। महाव्वेतापुण्डरीकवृत्तान्ते हि प्रथमं पुण्डरीको मृतः किन्त्वदूर एव पुन जीवितः । यद्यपि ग्रन्थ दूरेणैव जीवनं प्रतीयते तथापि (क)उपाख्यारनाशेन त्वदूर एवेति

(क) एतदुपाख्यानं तत्र न्वेवम्-हंसाख्यगन्धवराजतनया महाश्वेताभिघाना, श्वेतकेतोर्विंप्र- मूर्षन्यस्य पुण्डरीक इत्यभिघस्तनयश्चास्ताम्। कदाचित समवलोक्य जातपरस्परानुरागोऽनन्तर पुण्ड- रीको वियुज्य वर्तमानस्तपोधनमुख्योऽपि कामवेदनया जजरीकृतः प्राखान् मुमोच। एवं विधोदन्त- सुपलभ्य तद्दुःखदुखितायां तथव विधातुमुदतायां महाश्वेतायाम् आकाशवाण्या चैवसुपदिष्टम्- वत्से ! महोश्वते ! न हाप्यास्त्वयाः प्राणः पुनरपि तवानेन भविष्यति समागमः। श्रनेन समीप- वर्तिपुनरुज्जीवनं पुण्डरीकस्य स्पष्टमेव।

लक्ष्मीविराजितः। २६५

(७२) केचिततु- 'नयनप्रीतिः प्रभमं चित्तासज्नस्ततोऽय संकरपः । निद्राच्छेदस्तनुता विषयनिवृत्तिखपानाशः । उन्मादो मूर्च्छा मृतिरित्येता: स्मरदशा दशैव स्युः ॥' इत्याहुः । (७३) तत्र च- (७३) आदौ वाच्य: स्त्रिया राग: पुंसः पश्चात्तदिङ्गितः । (७५) इज्ितान्युकानि । (७६) यथा रन्नावस्यां सागरिकावत्सराजयोः।

विभावनीयम्। वक्ष्याम इति। करुणविप्रलम्भस्य वर्णने "यूनोरेकतरस्मिन् गतवति लोकान्तरं पुन्लभ्ये' इत्यादिनेति शेषः । (७२) उपदशितप्रकारतो मिन्ना एव महणदशा इति दर्शयितुं मतान्तरसुत्थापयति- केचित्विति। वात्स्यायनादय इत्यर्थः । नयनप्रीतिरिति। प्रथमं नयनप्रीतिः नायिकां पशयतः संयोगेच्छालक्षणात्कामादनन्तरं नयने सिनिग्धे जायेते, ततो विषयालाभे चित्तस्य आसङ्ग: पररुपरमासकिः। अथ अनन्तरं संकलपः 'कथमेनां प्रा्स्यामि लब्ध्वा चैवं वि घातव्यम्' इत्येवं मनसा कल्पना। इतोऽप्रेथेत्यनुषङ्ग: सवंत्र। अथ सङ्कल्पयतो निद्धा- चछेदः निद्धाराहित्यम्। निद्धामलममानस्य तनुता देहस्य क्षीणता। विषयेभ्यः शरीर- यात्रानिर्वाहक भोग्यपदार्थेभ्यो निवृत्तिर्वेराग्यम्, सर्वथा तदासक्तचित्तत्वादन्यविषया- ज्ज्व लज्वलनज्वालावदष्टत्त्वात्तद्विर्रकरित्यर्थः। तेभ्यश्च निवर्मानस्य त्रपाया लजाया नाश: प्रणाशनम्, गुरुभ्योऽपि लज्जानाछ्ञान्न भीतो भवतीति भावः, विप्रणष्टस्य निर्भी- कस्य चोन्माक: स च प्रागुक्तलक्षण एव। अथ मूर्च्छा अचैतन्यं भवति। अथ सृतिर्मरणम्। 'एता दशेव स्मरस्य कामस्य दशास्तत्कृता अवस्था इत्यर्थः । के चित्विति कथनेनाश्वरस्वः सूचितस्तद्वीजन्तु महाकविनिबन्धेषु एवं विधानां प्राये- णादशंनमिति। (७३) पूर्वरांगः प्रथमं कस्य वक्तव्यमिति जिज्ञासायां समाधातुसुपक्रमते-तत्रेति। तत्र पूर्वराग इत्यर्थः।आदाविति। आदौ पूर्व स्रि्रिया नायिकाया नायकविषयः इति शेष: रागोऽनुरागः, पञ्चात्तरया: । (७४) स्र्रिया इद्गितेरनुरागचेष्टितैः पुंसो रागोवाच्य इत्यत्र सम्बन्धः। (७६) इदङितानीति। इङ्गितानि अनुरागचेष्टितानि "आकारस्त्विङ्ग इद्गितम्" हत्य- मरः, उक्कानि-"दष्ट्रा दर्शयति त्रीड़ाम्" इत्यादिना प्रदशितानि पूर्वोक्ेन सन्दभंद्वये- नेति शेष: । (७६) आदौ स्त्रधनुरागं दर्शयति-यथेति रत्नावल्यामिति। रत्नावर्ली प्रस्तुत्य श्रोहषंदेवरचितनाटिकायामित्यर्थः। अत्र सागरिकाया: पूर्वमनुरागः। अयमाशय :- सिहलेश्वरस्यात्मजा वासवदत्तायाः सखी रत्नावलीतोऽतिरिका साग- रिकामिधेया वासवद्चाया: पतिश्व वत्सराजो नाम। तयोरेव परस्पर प्रेमसूचकानि इद्ि- तानि रत्नावली नाटिकायामुपनिबद्धानि। तथाहि-वासवदच्या व्याजेन स्वसमीपतः प्रत्यावसयितुं सागरिका समीप गन्तु व्यापारितया सागस्किया किञ्वित्ततोऽपसृत्या

२६६ साहित्यदपण :- [ तृतोयपरिच्छेदे

(७७) आदौ पुरुषानुरोगे संभवत्यप्येवमधिकं हृदयझ्मं भवति। (७=) नीली कुसुम्भं मखिष्ठा पूर्वरागोऽपि च त्रिघा ॥ १६५ ॥ तत्र- (७६) न चातिशोभते यत्रापैति प्रेम मनोगतम्। तन्नीलीरागमाख्यातं यथा श्रीरामसोतयो: ॥ १६६ ॥ (र) कुसुम्भरागं तत्प्राहुर्यदपैति च शोभते। त्मानं संगोप्य कामदेवं पूजयितुं कुसुमावचयादारम्य (हद्दी हद्दी! कहं कुसुमलोही किसित्तहि अआण अदि चिरं जेब्ज मए किद, ता इमिगा सिन्दुपार विडवेण ओ वा रिअसरीरा भविस पक्खामि कहं पेकखिदो जेन्ब अपुनबी कुसुमा उहो अह्ाणं ताडस्स अन्ते उरे चित्तगद्ो अच्ची अदि इह दु पच्चक्खो लक्खी अदि) "हाघिक् हाधिक! कथं कुमुमलोभोत्वितहृदययाSतिचिरमेव मया कतम्, तहमादमुनैव सिन्धुवारविटपेना पवारिवशरीर भून्वा प्रेक्षिष्ये। कथं प्रेक्षित एवापूर्वः कुसुमायुधः। अस्मार्कं तात स्थान्तः पुरे चित्रगतोऽच्यंते, इह तु प्रत्यक्षो लक्ष्यते"। इत्यादिना वत्सरजविषयकप्रेम सूचकानि इद्गितानि। वत्सराजेन पुनः-चित्रफलकदर्शनानन्तरम्- लीलाऽतधूतपझ्ा कथयन्ती पक्षपातमधिकं न। मानसमुपैति केयं चित्रगता राजहंसीव।। इत्युक्तिपर्यन्तम्- श्रीरेषा पाणिश्यस्याः पारिजातस्य पललवः । कुतोऽन्यथा सवत्येष रवेदचछद्या सृतद्वः ॥ इत्यादिनोपनिबद्धानि॥ (७७) नतु आदौ पुरुषानुरागस्याऽपि सम्भवात् स्िया एवादौ भवेदित्यत्र विन गमकाभावात्, आदो स्त्रिया एव रागो वाच्य इत्युपदेशः कथं सङ्गच्छत इत्यत आह- आदाविति। एवं प्रथमं खिया एव रागस्य बणने हृदयद्षमं मनोहर भवति काव्यमिति शेषः। (७८) पूर्वरागमपि विभज्य द्शयति-नीलीति। नीली नीलीरागः कुुम्भरागः, मजजिष्ठारागश्चेति त्रिधा त्रिन्नकारेत्यर्थः । (७९) तम्र नीलीरगलक्षणं दर्शयति-नचातिशोभत इति। मनोगतं नायकनायिक- योहंदयगतं यत्प्रेम अनुरागः न अपैति कुतश्रिदपि हेनोहदयान्नापसपति नच अतिशोभते चेष्टादिकं वहिर्भावं प्रकाश्य सखीजनमध्ये वा धैर्य्यंत्रपाभ्यां नातिमनोहरायते तं नीली रागम् आख्यातं कथितं कविभिरिति शेष:। यथा-नीलाद्रुम(नीछपेड़) द्रवेण विहित व्नादिषु रक्षनं जलादिना नापैति न वातिशोभते तदृदयमप नोलीरागो नाम पूर्वराग इति भावः। अत्र पूर्वरागभेदे-औषम्यगर्भो नीलीरागशब्दोऽय योगरूढो बोध्यः। उदा. हरणं दशयति-यथेति। श्रीरामस्य धीरोदात्तत्वात् पुरुरवस इवात्यन्तप्रलायाभावेन ना- तिशञोभते इत्यर्थः। विवाहात्पूर्व श्रीरामसीतयोहि श्रवणादिनोत्पन्नं परस्परं प्रेम शिव- धनुर्भंङ्गविघ्नेनापि नापेतधेर्यत्रपाभ्यां सखीजनमध्येऽपि न व्यक्त हिर्भाव आसीदिति भावा। (८०) द्वितीयं कुसुम्भरागलक्षणं दशयति-कुसुम्मरागमिति। नायकनायिकयोर्य- स्प्रेम अपैति केनचित्कारणेन हृदयाच्चयवते शोभते बहिर्भावप्रकाशेन सखीजनमध्ये मनोहरायते च तं कुसुम्भशगं प्राहुशलङ्कारिका इति शेष:। "कुसुम्भं हेमनि महारजते ना कमण्डलौ" इति मेदिनी, यथा कुसुम्भ (कुसुमफल) द्रवेण विहितं वस्रादिषु रज्जनं

व्यमिचारिभाव भेदनिरू० ] लक्ष्मीविराजित: । २६७

(६१) मस्िष्ठारागमाहुस्तदु यन्नापैत्यतिशोभते॥ १६७ ।। अथ मान :- (६२) मान: कोप: स तु द्वेधा प्रणयेर्ष्यांसमुन्नवः। (=३) इयो: प्रशयमान: स्यात्म्रमोदे सुसहत्यपि॥ १६=॥ प्रम्ण: कुटिलगामित्वात्कोपे यः कारणं विना। (८४) द्वयोरिति नायकस्य नायिकायाक्ष उभयोश् प्रणयमानो वर्णनीयः ।

जकादिना नश्यति सत्ताकाले शोभते च तद्वदयमपि पूर्वरागभेद हत्याशयः। पूर्ववदेवाय- मपि योगरूढो ह्ेयः। उदाहर्तमाह-देवहूतयेति। कर्हमस्य देवहृत्याश्च मिथोडमुरागो यावत्तद्भगवदवतार इति कुसुम्भगग सहश इत्याशयः । (८१) मज्िष्ठारागलक्षणं दशयति-मश्चिष्ठारागमिति। नायकनायिकयोर्यंत्प्रेम नापैति विशेषान्तरायेनापि हृदयान्रापसर्पति अतिशोभते अत्यन्तं शाभते बहिः प्रचुरतरभाव- प्रकटनेन सखीजनमध्ये अतीवमनोहरायते च तं मज्िष्टारागम् आहुरालङ्कारिका इति शेषः। यथा स्वसंज्ञया प्रसिद्धमक्जिष्ठा (मजोठ) द्रवेग विहितं वस्त्रादिषु रनं कथज्ञि- दपि नापैति अतीव शोभते च तद्ृदयमपि पूर्वेशगभेद इत्यर्थः । धवञ्व मक्जिष्ठारागशब्दो डपि पूर्ववदेव योगरूढो ज्ञेय: । यथा श्रीकृष्णसचिकयो: । उदाहर्त्तु माह-इन्दुमत्येति ! अजस्य रघोः सुतस्य यथा इन्दुमत्या साकमिति शेषः। वाडथवा नलस्य निषधाधिपतेः दमयन्त्या विद्भराजपुत्रया साकमिति शेष: । तथाचो भयत्रोभयो: मिथाऽनुरागो यावजजावन स्पष्टमेवाभूदित्यत्र मज्जिष्ठासमो गाढो मनो हरूचेति। (८२) अथ पूर्वरागानन्तरं क्रमप्रादवं मान निरूपयति-मान इति। कोपो लक्षणया तन्मूलो विप्रलम्भ इत्यर्थः मान इति मानस्य लक्षगम्। अनुरागे सति कोपमूलो विप्र- लम्भो मान इति भावः। तेनोदसी नस्य नायकस्य उदासीनाया नायिकाया वा कोप- मात्रेडतिव्याशिन भवति। किन्तवर्थत्व्विति, प्रणयेन प्रीतिप्राथनेन ईर्ष्यया असपत्नाद्यु- त्कर्षा महिष्णुत्वेन वा समुद्भवो यस्य ताहरः समान: द्वेधा प्रणयमान ईर्ष्यामानचेति द्विप्रकारः। "प्रश्रयप्रणयौ समौ" प्रणयास्त्वमी। "विश्रम्भयाच्जाप्रेमाणः" इति "मक्षा- नतिरीर्ष्याणइति चामर:। (र३) तत्र प्रणयमानं निरूपयति-द्वयोरिति। द्वयोनायकनायिकयो: सुमछति ।प्रमोदे मन्योन्यसम्मिलनजनितानन्दे सत्यपि यः कोपः स प्रणयमानः स्यात्। ननु प्रमोदे सति काप एव न सम्भाव्यते कथं तत्र मानलक्षणं सङ्गच्छते इत्याशङ्कां मनसि निधायाह प्रेम्ण इति। कुटिलगामित्वाव वक्रनायकादिवृत्तित्वाद् दुरगमस्वभानुवाद्वा कारणं कोपस्य स्वाभाविकहेतुम् अपराधाद्रिकं विनापि यः कोप इत्यत्रान्वयः। स प्रणये सति मान: प्रणयमान: । तथाच वहौ सुवर्णस्येव कोप एव प्रेम्ण: परीक्षेति कवयस्तथैव वर्णयन्ति नायिकाना यको च तथवानुतिष्ठतः। तत्साधूकं प्रेम्ण: कुटिलगामित्वादिति। (८४) कारिकायां इयोरित्यनेन कसय परामर्श इत्याकाङ्कायां तद्दर्शयति-इयोरिति।

२६८ साहित्यदर्पण :- [ वृतीयपरिच्छेदे

उदाहरणम्। (८५) तत्र नायकस्य यथा- 'अलिअपसुत्तक्णिमिकिभच्छ देतु सुहभ मज्य ओआसं। गण्डपरिउम्मणापुलइअङ्त ण पुणो चिराइससं ।I' (८६) नायिकाया यथा कुमारसंभवे संभ्यावर्णनावसरे। उभयोयथा- (८७) 'पणभकुविआणँ दोण्ड वि अलिअसुत्ताणँ माणइल्लाणं। णिच्चलणिरुद्णीसासदिण्णअण्णाणँ को मल्लो ।।' (८:) इत्थं प्रणयमानस्य त्रिप्रकारत्वे यथाक्रममुदाहत्तुसुपक्रमते-तत्रेति। तन्र तेषु नाय का दिसम्बन्धित्वेन त्रिप्रकारेषु प्रणयमानेष्वित्यथ: । अलिअ इति। मलीकप्रसुपक विनिमीलिताक्ष ? देहि सुभग ! महमकाशम्। गण्डपरिचुम्बनपुलकिताङ्ग ! न पुनश्विरयिष्यामि॥ इति संस्कृतम्। गाथासस्नसत्यां चिरायितायां नायिकायां सकलामपि शय्यामा वृत्य मिथ्याप्रसुशनस्य नायकस्य गण्डं परिचुम्ब्य नायिकाया: सानुनयवचनमिदम्। हे अलीकप्रसुपक ! मिथ्यानिद्वित ! हे विनिमीलिताक्ष! अत्यन्तसङ्कचितनयन ! यद्वा-अलीकप्रसुपकनिमीलिताक्षेति समग्रैक्यम्। एवस् अलीकं मिथ्या यतप्रसुसं प्रस्वापस्तस्य कं सुखं (क्रीढ़ारसः) तेन निमीलिते सङ्कचिते अक्षिणी नयने यरथ तत्सम्बुद्धौ रुपम्। प्रसुश्नमित्यत्र भावरे कः। "अलीकं त्वप्रियेऽनृते।"हत्यमरः, 'सुख. शीषंजलेषु कम्'' इति मेदिनी। हे सुमग ! सुन्दर! मह्यम् अनुनयपरायें तव प्रियाये अवकाशं स्वापाय स्थानं देहि। गण्डे कपोले परचुम्बनेन पुलकितानि रोमान्चितानि अङ्गा- नि यख्य तत्सम्बुद्धौ रूपम्। महं पुनर्न चिरष्यामि रवापाय न विलम्बं विघास्यामि। मम विलम्बे तव कोपो जात इति लक्ष्यते, पुनरेषं विलम्बं न करिष्यामीति भावः। गाथाच्छन्दः । अम्र नायिकाया विलम्वेन प्रणयकोपरूपो नायकस्य मान: । (८६) इत्थं नायकस्य प्रजयमानं प्रदर्शर्य नायिकायाहतत्प्रद्शितुमाह-नायिकाया इति। अष्टमसर्गें कुमारसम्भवे हि सन्व्यावन्दनाय गते महेशे शैछसुतायाः प्रणयमाने। तस्य तद्ङगप्रतृत्तौ। "सन्ध्यया कमलयोनिकन्यया या तनुः सुसनु ! पूर्वमुज्झिता। सेयमस्तमुदयञ्च सेवते तेन मानिनि! ममात्र गौरवम्॥" इत्युक्ति: सन्धयावर्णनावसरे वर्णितः। (८७) उमयोरुदाइरति' पयत्र कुवित्र् इति । "प्रणयकुपितयोरप्यलीकप्रसुप्तमानविज्ञयो: (वतोः)।

इति संस्कृतम्। गाथासतसत्याँ परस्परं रुष्टयोर्नयकनायिकयो: स्वरूपं पशयन्त्य कस्याविचदन्त.पुरचारिण्या: "पर्यात्म्मानम्" इति तन्नाथार्थ प्रयासशीलिन्या वितर्को- किरियम्। प्रजयक्कुपितशेः, अत एव अलीकप्रसुप्तयोमिथ्यानिद्वितयोः मानवि ऋयो: मिथो मानकरणकुश्चलयो: तथा निश्चलं यथास्यात्तथा निरुद्धे अवरुद्धे निश्वासे

लक्ष्मीविराजित: । २६६

(८८) अनुनयपर्यन्तास्रहत्वे त्वस्य न विप्रलम्भभेदता, किंदु संभोगसंचा- रयोख्यभावत्वम्। यथा- (८९) 'भ्रूभक्के रचितेरपि दृष्टिरधिकं सोत्कण्ठमुद्दीक्षते रुद्धायामपि वाचि सस्मितमिदं दग्धाननं जायते। कार्कश्यं गमितेऽपि चेतसि तनू रोमाश्चमालम्बते दृष्टे निर्वेहणं भविष्यति कथं मानस्य तस्मिअने ।।' (९०) यथा वा- (९१) 'एकस्मिष्शयने पराठ्मुखतया बीतोत्तरं ताम्यतो निच्वासशब्दे दत्तौ कर्णों याभ्यान्तयोस्तथोक्तयो: द्वयोरपि नायकनायिकयो: को मकलः को मानभङ्गसमर्थ इति न ज्ञायते इति भावः। अव्रापि गाथाउन्दः। अत्रोभयोरपि नायकनायिकयो: प्रणयकोपरुपो मानः । (८८) अथैवं मानकरणचेष्टामात्रस्य मानत्वं न स्यादव आह-अ्रतुनयेति। प्रियवच. नादिरूरमानभङ्गानुकूलव्यापारोडनुनयः तत्पर्य्यन्तासहत्वे अनुनर्य विनेव भङ्गरत्वे चेत्यथ।। अस्य प्रणयमानस्य मानचेष्टाया हत्यथ:, न विप्रलम्भभेदता न मागूयननिप्रलम्भश् द्वारप्रभेदता। सम्भोगे सम्भोगार्यभद्गारे सज्षारिरूयो व्यभचारिरूपो य ईष्याख्यमावः असूरयाखय मावस्तस्य भावस्तत्वम्, अस्याया एव व्यभिचारित्वेन परिगणनं बो्यम्। एवञ्चानुनयरूपफलोपधायकत्वाभावात् ताडयी मानकरणचेष्टा न मानारुयतिप्रलम्भश्र द्वारः किन्तु तत्र सम्भोगशद्गार एव रसा, अस्याख्यसञ्जारिभावरुपया मानवेष्ट्या तु सम्भोगस्यैव पुष्टीकरणादित्यभिप्रायः। अनेन प्रणयकोपस्य अनुनयपर्य्यन्तमेव स्थायित्वे तर्यैव मानत्वमिति ग्रन्थकृतामाशयः। (८९) अ्रभङ्ग इति। अमरुशतके मानरक्षणसमर्थाया नायिकाया: माु पदिश्नर्वी सर्खी प्रत्यु्किरियम्। भ्रूभङ्गे मानद्योतके भ्रृत्ो: कौटिल्ये रचिनेऽपि परिश्रमेण कृतेऽपि दृष्टिममलोचनम्, अधिक सोत्कण्ठं यथास्यात्तथा क्रियाविशेषणम् उद्धीक्षते पश्यात क्लेशमवलोकयितुं प्रावर्त्ततेति यावत्। "गर्हाया लडपिजात्त्रोः" इति गर्हायां भूते लट्। वल्लममिति शेषः। वाचि वचने पारश्रमेण रुदायामपि निर्ध्यापारितां गामतायामपि इर्द मम दग्धाननं गर्हितं मुखं सस्मितं जायते। तथा चेतसि कार्कशयं कठारत्व गमितेऽपि परिश्रमेण प्रापितेऽपि तनुर्मम देहो शेमाञचं पुलकत्वम् आलमवते। अत एव तस्मिन् जने मम वल्लभे दष्टे सति कथं मानस्य प्रणयकोपस्य निर्वहणं निर्वाहो मानावलम्बनमित्यर्थः भविष्यति कथमपि नेश्यथः । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः। तल्लक्षणन्तूकं प्राकू (१६८ पृ) अत्र दशनादीनामनुभावादीनां घलवत्वेन तैः परिपुष्टा रतिः सम्भोगशङ्गारमेवावलम्बत। भ्रभङ्गादिभिर्व्यंज्यमानाया ईर्ष्यायास्तु तत्साघकत्वमेव न तु विघटकत्वमिति भाव:। नायककर्तृकानुनयात्पूर्वमेव वकुनायिकाया मानभङ्गाऽत्र ऊहनीय:। (९०) उदाहरणान्तरमपि उदाहरति-यथा वेति। (९१) एकस्मिश्चिति। अमसातकस्थवद्यमिदम्। एकस्मिन शयने अय्यायाम्, ३५ सा०

२७० साहित्यदर्पर :- तृतीयपरिच्छेदे

रन्योन्यस्य हृदि स्थितेऽप्यनुनये संरक्षतोगौरवम्।

र्ग्नो मानकलि: सहासरमसतव्यासककण्ठप्रहः ।' : ६२) पत्युरन्यप्रियासक्के दवृष्टेऽथातुमिते श्रते ॥ ६ ॥ ईर्ष्या मानो भवेत्स्त्रीणां तत्र त्वनुमितिस्त्रिधा। उत्स्वप्नायितभोगाङ्कगोत्रस्खलनसंभवा ॥२०० ॥ तत्र दृष्टे यथा- (९३) 'विनयति सुदृशो दृशोः परागं प्रणयिनि कौसुममाननानिलेन। तदहित युवतेरभीक्ष्णमक्ष्मोर्द्वयमपि रोषरजोभिरपुपूरे ।।' "शयनं सुरते निद्धाशय्ययोश्च नपुंसकम्' इति मेदिनी। पराङ्मुखतया अन्योन्यवैपरीत्येन वर्तमानयारिति शेष:। वीतोत्तरं वीतं विगतमुत्तरमुक्तिप्रत्युक्तिरूपं तूष्णीमिति यावत् यस्मिन् कर्मणि तद्यथास्यात्तथा ताम्यते चेतसि क्विश्यमानयोः अन्योग्यस्य परस्परस्य ह दि अनुनये अनुनयकरणेच्छायां वर्तमानेऽपि गौरवं स्वंरूवं दाढर्यं संरक्षना: तथा शनकैः अपाङ्गवलनाव् नेत्रप्रान्तचालनात् "अपाङ्गो नयनस्यान्ते स्यान्चित्ररुप्रधानयो." इत्य- जयः । मिश्राभवन्ति संयुज्यमानानि चक्षृंषि नयनानि ययोसतयोस्तथोक्तयोः, नायकनायिकया: सहासेन सहितं सहासन्तद्ययास्यात्तथा रमसेन जवेन व्यासक्ो भुज बन्धनेन दद प्रवृत्त: कण्ठग्रह आलिङ्गिनं यस्मिन् स नथोक्तः सन् मान:, कलिः प्रणयकोप- कलहे भग्नो नष्ट "कली स्री कलिकायां ना शूराजिकळह युगे"इति मेदिना शार्दूल विक्री- डितं छन्दस्तल्लक्षणन्तुक्कं प्राक् (१६८ पृ०) अन्नापि नायकनायिकयोर न्योन्यम् अनुनयात्पूर्वमेव मानमङ्गो ज्ञेय: । (९१) इत्थं प्रणयमान निरूप्य ईर्ष्यामानं निरूषयति-पत्युरन्येति। पत्युः अन्यप्रिय तम।याम् आसङ्े आसकौ दष्टे तत्परिभु कवसनधारणाद्यवलोकनद्वाराडनुमिते वा श्रुते सति स्रीणां यः प्रणयकोपः सई्ष्यामानो भवेद। स्त्रीणामेवेंष ईष्यामानो हि सम्मवति न तु, नायकस्येति बोधनाय स्त्रीणमित्यभिहितम्। पुंसान्तु पत्न्या अन्यपुरुषासक दष्ट डनुमिते भ्रुते वा प्रणयमुजिझित्वा केवलकापम्येवोत्पद्यमानत्वात् रत्यमावेन शृङ्गाररूप त्वस्यैवाभावाद्। तम्र तु तेषु दर्शनादिषु मध्ये तु अनुमितिरतुमानम्, उत्स्बप्नायितम् पत्युरन्यप्रियासङ्गस्य स्वप्ने दर्शनम्, भागाक्क: सम्भोगिह्नदशनम्, र्वनाम्नि उच्चा- रणकर्त्तव्ये आसक्तिवशादन्यप्रियाया नामोच्चारणं गोत्हखलनम्। "गोन्र' कुलाख्य- यो:"इति मेदिनी, तथा च उत्स्वप्नायितसम्भवा, सम्भोगचिह्नद्शनसम्भवा, गोतरुख लनसम्भवा च त्रेधा अनुमिति:। (१३) पत्युसभ्यप्रियासङ्गे दृष्टे उदाहरति-विनयतीति। माघकाव्ये सप्तमसरगें पद्य मिद्म्। प्रणयिनि प्रियतमे आननानिलेन निजमुखफूत्कारेण सुदृशो मनोहरनयनायाः एकस्याः प्रियायाः दशोरनेत्रयोः कौसुमं पुष्पसम्बन्घिनं पराग रजा। परागः कौसमे रेणौ स्नानीयादौ रजस्यपिश गिरिप्रमेदे विक्ययातायुपरागे च चन्दने ।I

लक्ष्मीविराजित: । २७१

संभोगचिन्हेनानुमिते यथा- (९४) 'नवनखपदमझं गोपयस्यंशुकेन स्थगयसि पुनशेष्ठं पाणिना दन्तदष्म्। प्रतिदिशमपरत्तीसज्गशंसो विसर्पे- नवपरिमळगन्धः केन शक्यो वरीतुम् ।।' (९५) एवमन्यदपि ।

इति मेदिनीकोशात् परागशब्दल्यानेकार्थतया कौसुममिति विशेष्यार्थकत्वान्न पौनरु कत्यम्, प्रत्युन पुनरुक्तवदाभासार्थंत्वसिति बोध्यम्। विनर्यत समुद्धूय दूरीकुवति सति तस्या शहितयुवतेः प्रतिपक्षनायिकायाः अक्षणाङ्यं नयनयुगलमपि रोषरजोभिः नायकापराधजन्यक्रोधप्रभवपरागः अभीक्ष्णं मुहुमुहुः आपुपूरे परिपूर्षम्। पुष्पताग्रा छन्दुस्तल्लक्षणन्तुक्तमेव प्राकू (१८९ पृ०) अन्र पत्यु: पूर्वप्रियायामासकेवलोकिते अपराया ईर्ष्यामानः । (९४) अनुमितावुद्दाहरणं दर्शयति नवनउपदमिति। साघका व्ये एकादश्सर्गें सपत्नो गृहादागतं नायकं प्रति मानिन्या उकिकिर्यम्। नवानि नूतनानि नखपदानि अन्यनायि- कानखक्षत चिह्धानि र्या्मस्तथोक्तम्, "पदं व्यवसितत्राणस्थानलक्ष्माछ्विवस्तुषु" इत्य- मर। अङ्गम् अशुकेन वस्त्रेण गोपयसि निगहसे रवार्थे णिच्, तथा अन्यनायिकया दन्तैदेशनैर्दष्टम् आष्ठं पुनः पाणिना करेण स्थगयसि आच्छादयसि। क्रोधातिशयव्य ज्नाय सम्बुद्धिपदानुर्पादानंमन्रेत्यवगन्तव्यम्। किन्तु प्रतिदिशं दिशिदिशि विसर्पन् पवनेन प्रसरम् अपरखीसङ्गशंसी अन्यनायियाश्लेषद्यांतक: नवपरिमलगन्घः नवो नूवनो यः परिमल: कुमुमामददनजन्यगन्व शोभन आमोदः "विमद्दार्थे परिमलः" इत्यमरः, केन उपायेन वरीतुं गोपायितुं त्वया शक्य अपितु न केनार्ऽर्पीत्यथ:। अन्यनायिकास इचिह्न नखपदा दिकमंशुका दिना यद्यपि गोपायितुं शक्नोषि तथापि कुसुमामदंनजन्यगन्घः के नोपायेन वारयितुं शक्य इति समुदिताथं।। मालिनीच्छन्दस्तल्लक्षन्तूक प्राकू (१६७प) अत्र सम्भोगचिह्वावलोकनेन पत्युतन्यप्रियासकेऽनुमिते ईर्ष्यामान:। (९•) सवमिति। अन्यत्र पत्युरन्यप्रियासक्ते उत्स्वप्नायितेनानुमिते गोतरुखलने नानुमिते श्रुते च एवमुदाहरणमवगन्तव्यमित्यथः। तत्रोत्स्वप्नायितेनानुमिते यथा- "सखि त्वं कि बूषे ? न भवति मदन्यत्र निरतः पतिमेंधुर्सोऽसावृजुरसि न जानासि तमिमम्।

मया दृष्टः स्वप्ने तद्लमिह संप्रीतिकथया" गोत्रस्वलितेनानुमिते यथा- "परासक्तासक्तः सखि ? मम स यत् चाटु कुरुते समस्तोऽसौ व्याजप्रजय इति जानीहि नियतम्। तदा तां तु ध्यायन् स खलु कितव: केलिसमये मुहुरुतल्या नाम्ना ननु रहसि सम्बोधयति मामू॥।

२७२ साहित्यदर्पण :- [तृतीयपरिचछेदे

(६६) साम भेदोऽथ दवानं च नत्युपेके रसान्तरम्। तन्द्ङ्गाय पति: कुर्यात्वडुपायानिति क्रमात् ॥ २०१।। (8) तत्र प्रियवचः साम, भेदस्तत्लख्युपाजनम्। दानं व्याजेन भूषादेः पादयोः पतनं नतिः ॥ २०२॥ सामादों तु परिक्षीणे स्थादुपेक्षावधीरणम्। रभसन्रासहषदद: कोपभ्रंशे रसान्तरम् ॥२०३॥। (९८) यथा-'नो चाटुश्रवणं कृतम्-' इत्यादि (१८२ पृ. )। अत्र सामा- दय: पञ्च सुचिताः ।

श्रुते यथा शिशुपालवघे- "तव कितव! किमाहितैवृथा नः क्षितिरुह पल्लवपुष्पकर्णपूरैः। ननु जनविदितैर्भवदूव्यलीकैश्चिरपरिपूरितमेव कर्णयुग्मम्"। अत्न पत्युरन्यप्रियासङ्गश्रवणात् वक्तृनायिकाया ईर्ष्यामान: । (९६) अथावसरप्राप्त्या मानभङ्गोपायानाह-सामभेद इति। साम सान्त्वनम्, भेदो मानिन्या: सहच्री वशोकृत्य तदू द्वाशापराधस्यान्यथा ख्यापनम्, दानम् व्याजेन कहुणादिदानम्, नतिश्वरणयोनिपत्य प्रमादनम्, उपेक्षा अवहेलनेन सामादिप्रयोगाभावः रसान्तरम्। अन्यरसावतारणमिति षडुपायाः। तथा च पतिः तस्याः प्रणयिन्या मानस्य प्रणयकोपस्य भङ्गाय नाशाय प्रदशितातुपायान् क्रमात् क्रमशः पूर्वपूर्वस्य विफलत्वे परपरादीनिति भाब:, कुर्य्याद्। तदाह शङ्गारतिलके- "यथोत्तरं बलीयांस इत्युपायान् प्रसादने । आघासयो वर्न कार्या विदग्धैः पश्चिमा: क्रचित्॥' इति। (९७) स्वयमेव सामादीन् विवृणोति-तत्रेति। तत्न तेषु सामादिषु मध्ये प्रिय- वचः मानवर्ती प्रति प्रीतिजनक वचनं साम। तल्या मानिन्या: सख्या उपार्जर्न प्रसा- दनमू आप्तीकरणमिति यावत् भेद।। व्याजेन केनचित्कपटेन भूषादेरलक्कारवस्त्रादेः दानं। दानमित्यर्थः, एक्मेवात्रद्वानपदमु देश्त्य विधेयोभयात्मकं ज्ञेयम्। मानिन्या: पाद्यो: पतनं नतिः। सामादौ सामादिचतुष्टये परिक्षाणे विफले सति अवधीरणम् अवज्ञया त्याग उपेक्षा इति यावत्। तथा रमसः कोऽपि जवा ब्रासी भयम्, हर्ष आनन्द:, आदिपदाद् उत्कटकार्य्यातिपाता नष्टप्रदशनादिपारग्रहः, तस्मात् अनुधितात् उत्पन्नः कोपभ्रशो मानमङ्गोपाय: रसान्तरम् अन्यरसावतारणं भवेदू। (९८) लक्ष्यमुपपाद्यत-यर्थेति। नोचाट्विति। कलहान्तरितोदाहरणम्। (१८२पृ०) अत्र "नोचाट्विश्त्यनेनात्मनो मानभङ्गाय पत्युः साम सूचितम्। "नच हशा"हत्यनेन दानं सूचितम्। 'निजसखीवाचोरडपदूरीकृतः"इत्यनेन सखीनामाप्िकरणरूपो भेद: सूचितः। "पादान्त" इत्यनेन नतिः सूचिता। 'गच्छन्" इत्यनेन उपेक्षा चैताः पञ्ञ सूचिता इत्यथ:। एभिरुपायरस्या मानभङ्गाभावेऽपि न तदुपायहानि: तस्यामजातो- टूगरूपसह का रिवरहेण फलानुत्पादनाद। पश्चाप्तु तत्प्राप्सयां भःट एव मान:।

विप्रलम्भभेदनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः । २७३

(९९) रखान्तरमूह्यम्। (१००) अथ प्रवास :- प्रवासो भिन्नदेशित्वं कार्याच्छापाच्च संभ्रमात्। (१) तत्राङ्गचेलमालिन्य मेकवेणीधरं शिरः ॥ २०४॥ नि:शवासोच्छवासरुदितभूमिपातादि जायते। (२ ) कि च- (३ ) अङ्गष्वसौष्ठवं ताप: पाण्डुता कृशतारुचि:॥।२०५। (९९) रसान्तरमूद्यमिति । हर्षाद्यया- "fिरप्रवासात् सुहृदि प्रयाते यहतत्र हर्षो मियुनस्य जातः। तन्मानिनी मानविधातहेतुः स एव जातः चटुलाविमानी"॥ अत्र तन्मानिनी तन्मिथुनाभिमानिनी। अन्र च हषएव व्यमिचारिभावी रसान्तरम्। भयादू यथा- "प्रवृत्ते मानभङ्गाय पत्यौ नाग उपागतः। तं दष्टा सहसा कण्ठे पति जग्राह मानिनी"॥ अत्र भयानको रसान्तरम् । यथा वा मालवकाश्निमित्रे चतुर्थाकुघरमे वसुलक्ष्म्या वानरकृतत्रासकथयेव इरावत्या मानभङ्ग: । तर्कवागीशस्तु रसान्तरे- "कथं ममोरसि कृतपक्षनिस्वनः शिलीमुखोऽपतदिति जल्पति। प्रिये। विवृत्य कि किमिति सजरपया तथा ससाध्वसं कुपितमवोचि कान्तया।" इत्युदाहृतम्। (१००) विप्रलम्भस्य पूर्वरागमानप्रवासकरुणरूपचातुविध्यसयोक्तत्वात् पूर्वराग मानव् समाण्य प्रवासं निरुपयितुमाह-अथ प्रवास इति। प्रवास इति। कार्य्यात् नायकनाथिकयोरन्यतरस्य उभयोरेव वा कर्तव्यानुरोधात् कापात् सम्न्मात् राजोपद्रवादिहेतुकत्वरावश्ञाञ्च यत्र मिन्नदेशत्वम् उभयोःभिव्नदेश वृत्तित्वम् स तथोक्तो विप्रलम्भः प्रवासः। स्यादिति शेषः । यत्र स्थिति काले इच्छा मात्रेण मनोस्थो न प्राप्यते स खलु मिन्नदेशः, अतएव नायकनायिकयोः समीपपवतति- परस्परभिन्नसदनादौ वर्तमानेप न प्रवासत्वमिति ध्येयम्। अत्र भिन्नदेशित्वमिति पाठो न ज्यायान् "न कमंछारयान्मत्वर्थीयो बहुमीहितचेत्तदर्थप्रतिपत्तिकरः" इति विरो- धाद। अयमेव प्रवासो "विरह' इत्युच्यते कविभि:। (१) अस्यानुभावानाह-तत्रेति। प्रवास इत्वर्थः। अङ्गानां करचरणादीनां चेलस्य वस्त्नस्य च सालिन्यम्, "चेलं वसनमंशुकम्"इत्यमरः, शिर उत्तमाङ्गम् एका सुगन्धतैला- घुद्धासनाभावेन जटिलत्वसुपगता वेणी केशरचनाविशेषः तस्या घरमिति तादशम् निश्वासे दीर्घनिश्वसितम्, उच्छ्वासा भग्नाशता, रुदितं क्रन्दनम्, भूमौ, पातः, आदि- पदात् अत्युत्कण्ठादिकञ्ज जायते समुद्भवति यथासम्भवं नायकनायिकयोरिति शेष:। (२) विजातीयानि अनुभावान्तराणि कामदशात्वेनाङ्गीकृतानि प्रदर्शयतुमाइ- किम्चेति। अपिदेत्यथः। (३) दशयत्ति-अरक्रेष्विति। एतद्विवरणं स्वयमेव मूळेऽनुपदं स्फुटीभविष्यति।

२७४ साहित्य दर्पण :- [तृवीयपरिच्छेदे

मृतिश्चेति क्रमान्ज्ञेया दश स्मरदशा इह॥ २०६॥ (४) अ्रसौष्टवं मलापत्तिस्तापस्तु विरहज्वर:। अ्रुचिर्वस्तुवैराग्यं सर्वत्रारागिताधृतिः॥।२०७।। मनालम्बनता चापि शून्यता मनसः स्मृता। तन्मयं तत्प्रकाशो हि बाह्यास्यन्तरतस्तथा। (५ ) शेषं स्पश्टम्। (६) एकदेशतो यथा मम तातपादानाम्- (७) 'चिन्ताभिः स्तिमितं मनः, करतले कीना कपोळस्थली, प्रत्युषक्षणदेशपारडु वदनं, श्वासेकखिन्नोऽघरः।

मृतिश्चेत्यत्र समुच्चयार्थकश्चकारः। 'चान्वाचय समाहारेतरेतरससुच्चये" इत्यमरः। म आ्रासाष्ठवादीनां गणनयेव दशत्वे लब्धे पुनदंशेतिपदमधिकसंख्याव्यवच्छेदार्थम् एवञ्र "दुशेत्यत्र एकादशेति विज्ञेयम्" इति विवृतिकृतोक्तं पाण्डुताकृशताया द्वेतत्रमेणेत्यवधेयम्। (४) असौष्ठवादेलक्षणमाह-असौध्ववमिति। मलापत्तिः अङ्गानां संसकाश भावात् मृत्तिकादिमलस्म्बन्धः असौष्ठवन्। पूर्वत्राङ्गमालिन्यन्तु विरदोष्मणा अङ्गानां वैचर्ण्यमेव नातः पुनरुक्तिशङ्गा। विर्हेण वियोगेन जनितो यो जवरः सन्तापः स ताहन: वस्तुषु पूर्वमाहतेषु भोग्यद्रव्येषु वेराग्यं निस्पृहत्वम् मरुचिः।।सर्वत्र सनानभोजनविहा- रादौ अरागिता निसपृहता अधततिः । एवज्जाभिन्नार्थमुमयोनशङनीयम्। मनसः शून्थता विषयाग्राहित्वम् अनालम्बनता च अनालम्बः स्मृता। तथा वाह्ये वहिरिन्द्रिय ग्राह्ये अभ्यन्तरे अन्तहंदये चेति बाह्याम्थान्तरतः । तस्य अभिलषितस्य नायकस्य प्रकाशो- डलीकदश नं तन्मयं तन्मयीभावः । (६) सेषमिति। शेषम् उन्मादमूर्च्छनामृतिरूपमवशिष्ट पदत्रयं स्पर्षटसुगमम् अत न मूले व्याख्यातमिति मूलकत्तुराशयः। (६) एकदेशत इति । एकदेशतः असौध्ठवादिश ा विधक म श्ासु म्े े्षा ज्जि् तापपाण्डुतानालम्बानामुदाहरणं यथेत्यर्थः। इतरेषामुदाहरणानि तु स्वयमेव गवे- पणीयानि। (v) चिन्ताभिस्तिमितमिति। प्रवासस्ये पत्यौ करतले गण्ड कृत्वा चिन्तयन्त्या विर- हिण्या अवस्थामवलोक्य कक्वित्प्रति तत्सरूया उकिरियम्। अस्या मनश्िचिन्ताभि: स्तिमितं जड़ीकृतम्, विषयान्तरसञ्जाराक्षममति भावः। एतेनानालम्बनता सूचिता कपोलस्थली गण्डदेशः करतले लीना निश्चलं स्थिता। वदनं प्रत्यूषे प्रभाते यः क्षणदेश. शन्द्रमाः तहत्पाण्डु निष्प्रभमित्यर्थः। अनेन पाण्डुता उक्ता। अधरः चासेनेकं सुख्य- मत्यन्तमित्यर्थः । खिन्नं कुन्तं नतु कान्तदन्तक्षतेनेति भावः। तापः शरीरसन्तापः अम्मः शीकरेश्रन्दनोदककणिका मिः पथ्मिनोकिसलयेः नलिनीदलैश्र यद्वा अम्भसां शीकरा

विप्रलम्भभेदोदाहरणनि० ] लक्ष्मीविराजित:। २७५

अम्भःशीकर पद्मिनीकिसलवैर्नपैति ताप: शर्म, कोडस्याः प्रार्थितदुर्लमोऽस्ति सहते दीना दशामीदृशीम्।' (८) भावी भवन्भूत इति प्रिधा स्यात्तत्र कार्यज: ॥ २०८॥। (१) ्कार्यस्य बुद्धिपूर्वकतवात्रेविध्यम्। तत्र भावी यथा मम - (१०) 'याम: सुन्दरि, याहि पान्थ, दयिते शोकं वृथा मा कृथाः, शोकस्ते गमने कुतो मम, ततो वाष्पं कथं मुश्सि। शीघ्रं न त्रजसीति, मां गमयितुं कस्मादियं ते त्वरा, भूयानस्य सह त्वया जिगमिषोर्जीवस्य मे संभ्रमः ।।'

येषु तथोक्तैः पग्मिनीकिसलयैरपि सद्यस्रोटितत्वाितिमा शम शान्ति नोपैति न लभते। एतेन तापो दर्शितः । को जनः प्राथितः सन् दुर्लभः य ईदशीं दोनों दैन्यव्यक्जिकां शोच नायामिति यावत् दशां सहते। शार्टूलविक्रोडितं च्छन्दुस्तल्लक्षणन्तुक् प्राकू (१६८पृ०) (८) प्रवासस्य कार्य्यात् शापाद इत्यादित्रैविध्यस्योक्तत्वात् कार्यजमेव त्रिबिध माह-भावीति। तत्र तेषु कार्यजशापज-सम्भ्रजरूपेषु त्रिप्रकारेषु प्रवासेषु मध्ये कार्य्यंजः प्रवास: भावी जनिष्यमाणः, भवन् जायमानः, भूतो जातश्चेति त्रिधा स्यात् कार्य्यानु- रेवेन प्रवासांसविध इत्यर्थः। अत्र च विरहप्रकारासमयापेक्षया भावित्वादिकं ज्ञेयम्। (१) ननु कथं केवलकार्य्यं जस्यैव त्ैविध्यमुक्त शापजसम्भ्रमजयोरपि प्रवासयोर- तीतादिकालत्रयसम्बन्घादृत आह-काय्यजस्येति। बुद्धिपूर्वकत्वात् स्वेच्ळया विधीय मानत्वात्। इदमत्रबोध्यन्-यद्यतीतमेव कार्य स्वेच्ळया आनुकूल्येन ज्ञातम्, वदा अतीत एव प्रवासः वर्त्तमाने चेद्वर्तमान एव, अविष्यति चद्धविष्यत्येव। शपजसम्भ्रम- जयोस्तु न तथा परव्यापाराधीनत्वात् स्वेच्छाया अभावात् केवलपरेच्छानुसारित्वेन तत्तत्कालसम्बन्धमात्रमेवेत्यतो नानयोस्त्रैविध्यं किन्तेककविधित्वमेवेति तत्त्वम्! एवञ् भिन्नदेशगमनस्य सम्भावनार्या भावित्वम्, निश्चये वत्तमानत्वम्, निष्पतती भूतत्त्वमिति। (१०) याम: सुन्दरीति। विदेशं जिगमिषोर्नायकस्य तद्विरह सहना स्षमर्थाय्रा नाि कायाश्च उचिप्रत्युक्तिरूपमिदम्। हे सुन्दरि! वयं याम: वर्तमानसामीप्ये लटू। नाथ कस्य नायिकाम्प्रतीयमुक्ति:, हे पान्थ ! याहि इति नायिकाया नायकं प्रत्युक्ति: । गमन. सम्भावनामात्रेण तत्र यत् पान्थ इति सम्बोधनन्तदात्मनि नायकल्य प्रेमाभावसूचनाया तदवगत्य झटित्येव "दुयिते इत्यादि मा कृयाः" इत्यन्तं नायकस्याकि: हे दयिते ! वृथा शोकं मा कथा: न बिधेहि, शीघ्रमेवाहमागमिष्यामीति भावः। ते तव गमने मम शाक: कुत इति नायिकाया उकि:। ततदशोकोभावात् कथं बाष्पमश्नु मुञ्जसीति नाय- कस्योक्ति: त्वंशीघ्रं न मजसीति हेतोर्षाष्पं मुञ्चामीति नायिकोकि:। मां गमयितुं कस्मादियं ते त्वरा ! इति नायकस्य। त्वया सह जिगमिषोः प्रस्थातुमिच्छो- रस्य मे जीवस्य जीवनस्य भूयानत्यन्तः सम्भ्रमस्त्वरा अत एव स्वां गमयितुं ममेयं

२७६ साहित्यदर्पण :- [तृवीयपरिच्छेदे

भवन्यथा- (११) 'प्रस्थानं चळयैः कृतं, प्रियपरखरसैरजसं गतं, धृत्या न क्षणमासितं, व्यवसितं वित्तेन गन्तु पुरः। यातुं निश्चितचेतष्ि प्रियतमे सरवें समं प्रस्थिता गन्तव्ये सति जीवित ! प्रियसुहृत्सार्थ: किमु त्यज्यते ।' (१२) भूतो यथा -'विन्ताभि: स्तिमितम्-' इत्यादि (२७४ पृ. )

त्वरेति नायिकोकिः। अत्र कान्तासम्मतिसापेक्षतया भाविनि काले नायकस्य प्रवासः" "याम: सुन्दरि" इत्यनेन थोतितः। शार्दलविक्रीडितंकछन्दस्तल्लक्षणन्तुक्तं प्राकू (१६८ पृ०) (११ ) द्वितीय प्रवासमुदाहरति प्रस्थानमिति। प्रियतमे विदेशं गच्छति स्वजीवितं सम्बोध्य निराशायाः प्रियाया उककिर्यम्। प्रियतमे वल्लभे यातुं विदेशे गन्तुं निश्चितं निश्यव्ृत्तिमत्कृतं चेतो येन तादशे सति वलयेः कटकेःकरकक्कणरित्यर्थः प्रस्थानं कृतं प्रस्थतुंयात्रा कृता बहुदिनव्यापकतद्वार्तया काश्यनबलयभ्रंशः सक्जात इति भावः। मम प्रियससंरविरहसन्वरत्वाद्वन्वुभूतैः असतननैर्नयनजलैः अजसं निर्वच्छित्नं गतं गन्तुमारघम्, विरहवेदनया प्रागेव पतितुमारब्घमिति भावः। एषु प्रियसखत्व प्रतिपादनमत्यन्तप्रियत्व सूचनाय। तत्या धैर्येण क्षणमपि न आसितम् अवस्थितम्, विरहनङ्या पूर्वमेवाधी राहमित्यभिप्रायः चिल्तेन पुरः प्रियतमस्याग्रत एव गन्तुं व्यवसितम् उद्यतम्, प्रियतम निवासस्थानदेशे तस्याव्यवश्यगन्तव्यत्वादिति भावः। "पुरो गभ्तुमित्यनन चित्तस्य पुरःसरत्वमेवोपपा।दतन्नतु विभिन्नकालीनं गमनं तेन "समं प्रस्थिता" इत्यस्य नानुप पत्तिः। इत्थज्ज समं युगपदेव सव प्रस्थिताः चलिताः। तेन हे जीवित ! प्राण ! भवतो- डवश्यं गन्तव्ये सति प्रियसुहृत् एकत्रावस्थानात् प्रियबन्धुभूतः सार्थः वलयादिसद्भिवर्गः किसु कथं त्यज्यते तैरेव साकं गम्यतामित्यर्थः। प्रियसुहृद्धिः सह गमने कष्टातिशयो न भविष्यतीति साम्प्रतमेव तवापि गमनं समुचितिमिति माकः। यद्ा प्रियजीवन एव बलया धार्यन्त इति बलयानां तृतेः प्रीतिजनकत्वाच्चित्तस्य : तत्प्रवणत्वाद प्रियस्य सुहत्वम्, अस्नाणान्तु मानभञ्जव्यक्षकतया अत्यन्तसखित्वमित्यत्र पृथक प्रियसखि त्वोपादानम्। प्रियतमगमने गन्तुसुधता वलयादयः सख्योचितं कर्म कुवंन्ति । त्वमपि प्रियस्य सुहृदूभवसीति तवापि गमनसुचितमित्याह-गन्नव्ये सतीति। अत्रेयमुक्तिरतु· भाव:। अश्रुपातहत्तापव्यद्गयो विवादा सज्वारिमाव:, प्रियतम आलम्बनम्, नायिकाया रतिज्ञे सभ्ये रसोत्पत्तिः । अत्र च विरहप्रकाशप्रवासारम्भयारेक एव वर्तमानकाल इति भवन् प्रवास: । (१२) तृतीयमुदाहरति-भृत इति। "चिन्ताभि: स्तिमितं मनः" इत्यादौ विरह प्रकाशसमयापेक्षया प्रागेव प्रवासस्योत्पन्नत्वात् भूतः प्रवासः। कचित्त- "किं गतेन यदि सा न जीवति प्राणिति प्रियतमा तथापि किम् १। इत्युदीक्ष्य नवमेधमालिकां न प्रयाति पथिक: र्वमन्दिरम्।।" इत्युदारणमुपलभ्यते।

विप्रलम्भभेदोदाहरणनि०] लक्ष्मीविराजितः। २७७

(१३) शापादथा-'ता जानीया :- ' इत्यादि ( १८३ पृ.) (१४) (क)संत्रमो दिव्यमानुषनिर्धातोत्पातादिजः। यथा-विक्रमोर्वश्यामुर्वे शोपुरूरवसोः। (१५) अत्र पूर्वरागो क्तानाम मिलाषादीनाम त्रो कार्ना चाहा सछवादी न मपि दश नामुभयेषामप्युभयत्र संभवेऽवि चिरंतनप्रसिद्धया विविच्य प्रतिपादनम्। (१३) शापजप्रवासमुदोहरति-शापाद्यथेति। तां जानीया इति।१८३प०) प्रोषि तभतकाया नायिकाया उदाहरणमदन्। अम्र कुवेरशापादू यक्षस्य प्रवासः । (१४) सम्भ्रमजप्रवासमुद्ाहरणय सम्भ्ररमपरिचयस्यावश्यकत्वातू पूर्व तत्कारणानि रपष्ट्यति-सं्भ्रम इति। दिव्यो देवताविद्युदुल्कादि:, मानुषो मत्यंकोकभवो भूरु न्पादि: निर्धातो वायुताड़ितो वायुप्तन्नामप्रससिद्धः। इदज्रोपलक्षणम्-तेन नाभसोऽपि ग्राह्य: तेभ्य उश्पान अनिष्टसूचको देवकृतप्रकृतिविष्यर्यासः, आादिपदादुन्माड़ादिपरिग्रह सतस्माउजातः सम्भ्रमस्त्वरेत्यर्थः। तत्र दिव्यसम्भ्रजप्रवासमुदाहरति-यथेति। विक्रमोवंध्र्या महाकविकालियामकृते त्रोटकाभिधे दश्यकाव्यभेरे इत्यर्थः। "वतुथॅऽङ्के"इति शेषः। उर्वशी, काचित् दिव्या प्सरा, पुरूरवाभिघश्च.राजषिः, तयोस्तथोक्तयोः। तन्राय सन्दर्भः-कदाचित् पुरुरवसा कावि विहरन्तयुदकवती नाम गन्धर्वननया क्षणमवलोकिता, तनश् शेषात् मित्रावरुण शापाच्च इनज्ञाना ज्ञातप्रभावमवि कुमारवर्न प्रविशन्तयेव लता संजञाता राजर्षिश्र वामन्विष्यन् प्रवासमन्वभूत्। इति । उर्वशोपुरूरसरिनि प्रतीकमादाय तकव्रागीशासतु-उवसीहि पुर मिश्राचरुणशापा. न्मनुष्यलोकं प्राप्य पुरुशवसो गृद्दे "यदि भवन्तं सुग्तममयातिरिक्सपे नगनमवलोकयि- व्यामि तदा त्वामहं त्यकत्वा व्रजिष्यामि, मम मेषद्रय भवता रक्षणीयम" इति नियमं कृत्वा स्थिता। तदनन्तरं देवेन्घतमसे मेष्टयमपहत्तम्, तच्छरूतवा पुरुशवाःसमम्भ्रमेण वसनमपरिधायंव खङ्टपाणिर्मेवापहर्त्त: पश्चाद्धावितः ! एतस्मित्नन्तरे विद्धद्विसत नग्नम वलोक्योवंशी स्वर्ग गतेति ग्रन्थव्य वत्तु लार्थः। अत्र देवकृतमेषापहरगरूपदिव्योत्पातेन पुरुरवसः सम्भ्रमः तेनोवंश्य भिन्नदेशवर्त्तित्वमित्याचक्षते। परन्तन्त्वत्रत्यं मूलं मृग्यम्। दिव्योल्कासम्भ्रमजप्रवास यथा मम- "देशान्तरादागतमेकदष्ट्या कान्तं पिबन्नी सुचिरं हि बाला। उस्कानिपातं च कुतोऽपि श्रुत्वा सधो विवेशाथ गृहं तदानीम्।"

(१६) ननु पूर्वरगेऽमिलाषादीनों प्रवासे अङ्गासताष्ठवादीनाज्ज नियमने कि मानम्, उभयन्रापि उभयेषाम्भवितुं शक्यत्वादत आह-अ्रत्रेति। दशानां दशविधानाम्, उभयेषामिति पुल्लिङ्गरवानुपपत्या दशाना कामदशानामित्यर्थो नाम्युपेयः । तथा च उभयेषां कामकृतमावानाम्, उभयत्र पूर्वशगे प्रवासे च। चिरन्तनप्रसिद्धया प्राचीना- (क) "दिन्यनाभसमानुष्योत्पातजात् सम्म्रमान्त्रिया" उन्मादादीनामन्रेवान्तर्भावान्न पार्यं- क्यम्। इति पाठान्तर पुस्तकान्तरे। ३६ सा०

२७= साहित्य दर्पण :- [तृतीयपरिच्छेदे

अथ करुणविप्रलम्भ :- (१६) यूनोरेक्क्कतरस्मिन्गतवति लोकान्तरं पुनरल स्ये । विमनायते यद्कस्तदा भवेत्करुणविम्रलम्भाख्य:॥२०६॥ (१७) यथा कादम्बर्या पुण्डरीकमहाश्वेतावृत्तान्ते । (.८; पुनरलभ्ये व्वरीरान्तरेय दा लभ्ये तु करुणारूय एव रसः । (१९) किंचान्मकाश सरस्तवती भाषान्तरमेव कार, सक्ञमप्रत्यशयारतेरु्द् वाद। प्रथमं तु करुण एव, इत्यभियुक्त मन्यन्ते। लङ्डारिकिसम्प्रदायप्रसिद्धिवशेन विविच्च पृथग्भावेन नियस्य प्रतिपादनं कथनं कृतमिति बोध्यमिति शेष:। (१६) एवं प्रवासं लक्षयित्वा करुणविप्रलम्भं लक्षयति-यूनोरिति। यूनोर्नायक- नायिकयां: लोकात्तरं गर्वति एकलरस्मिन् नायके नायिकाजने वा पुनलंभ्ये जीवता जनेन पुनः प्राप्ये सति एकस्तयोरकेतरो जीवितजनः यदा विमनायते शोकव्याकुल चित्ततया विलाप कुरुले तदा तह्य शोकमिलितरतिस्थायिभावः करुणविप्रलम्भाख्य भुद्गारो भवेत्। प्राणवियोगाननतरं पुनर्लभ्यविषयकशोकमिलितरतिः करुणविप्रलस्भ इति भावः। मर्याच्छन्दस्तल्लक्षणन्तुककं प्राकू (१८३ पृ०)। (१७) उदाहरणं दर्शयति -यथेति। कादम्वर्या बाणभट्टकृतगद्यका व्य पूर्वभाग इत्यर्थ:। तत्र हि पूर्व पुण्डरीको मृतः, अनतिदूरे चासौ महाश्वेतया बहुविकापे कृते पुन्लब्धः । एवज्ज तम्र पुण्डरीकस्य मरणात् अनन्तरव्त पुनर्जीवनलब्धे ग्रन्थे यद्यपि ना- नतिदूरत्वम् तथाव्युपाख्यानगतानतिदूरत्वेन "वर्ण्यंतेऽपि यदि प्रत्युज्जीवनं स्याददूरत" इत्याद्युककारिकया सह विरोधो नेति ध्येयम्। एतद्ग्रन्थकर्तुः कुवलयाश्वचरिते च युवते मैदालसायासतथाभावे कुवल्याश्वस्य शरीरान्तरेण लभ्ये अजेन्दुमतीवदू विलाप इति नायिकाविषयमुदाहरणं बोधयम्। (१८) अथ करुणविप्रलम्भव्यवस्थासुपपाद्यति-पुनरलभ्य इति। पुनरलभ्ये प्रत्यु जीवनाशारहिते तथा विधेनेव देहान्तरेण वा सम्मिलनायोग्य इति भावः । लभ्ये "यू नोरेकतर स्मि"त्रिति शेषः। करुणाख्य एव शुद्धकरुण एव नच करुणविप्रलम्भभद्गार इति माँवः। तत्र हि मिलनाशाया अभावेन केवलशोकल्येव स्थायिभावत्वसम्भवा दिति तत्वम्। रतेरनाशात् उत्कटशोकसम्मवाच्। (१९)पुण्डरीकमहाक्ष्वेतावृत्तान्ते करुण एवेत्यत्राथें प्राया सम्मति दशयति-किश्चेति। अन्न कादम्दर्या चन्द्रापीड़ं प्रति स्वप्रेयसः पुण्डरीकस्येतिवृत्तं कथयन्त्या महाश्वेताया वाक्येषु इत्यर्थ: । आकाशसरस्वती माषानन्तरमेव "वत्से ! महाश्वेते ! न परित्या ज्यास्त्वया प्राणा:, पुनरपि तवानेन भविष्यति समागमा अनेन प्रकारेण आकाशस्थित- पुरुषस्य वाक्यकथनानन्तरमेव सङ्गमप्रत्याशया स्वप्रियतमपुण्डरीकेन सह सम्मिल- नाशया रतेर्दवात् महाश्वेताया इति शेष:। प्रथमो महाश्वेतायाः प्रारम्भिको भाव: ह्वप्रेयसः पुण्डरीकस्य मरणादारम्य माकाशसरस्वतीश्रवणान्तो महाश्चेताया भाव हत्यर्थ:। करुण एव केवलशोकस्येव स्थायिभावत्वात् शुद्धकरुण एव, अभियुक्ता मान्या:। अन्राभियुक्ता इत्यनेन अस्वरसः सूचितस्तद्वीजन्तु-यथा हि उदासीनस्य कस्यचिम्म-

करुणरसे सतान्तरनि ] लक्ष्मीविराजित:। २७६

(२•) यचचात्र 'संगमप्रत्याशानन्तरमपि भवतो विप्रलम्भश्रद्गारस्य प्रवासाख्यो भेद एव' इति केचिदाहु, तदन्ये 'मरणरूपविशेषसंभवासतद्विन्मेव' इति मन्यन्ते। रणे उदासीनाया: शोकासम्मवाद, कादम्बय्यामपि प्रथम रतिमूल एव शोको महाश्वे- तायाः आकाशसरस्त्रतीभाषानन्तरत्त पुनरेव रतिः इत्यादावन्ते च समुत्पन्राम्यां रतिर्भ्या मध्यवत्तिनः शोकस्य हथायिरूपत्वेन हढतया वर्तमानत्याभादाल् शोकनिबन्धन: करुण: क्वाव्यंशेऽपि नोपपथते। अपि च सधयन्तवृक्तान्तज्ञानवर्ता सभ्यानां नानसेषु शोक मिलितरतिभावस्यैव स्थायितयोपलभ्यमानत्वात् करुणविप्रलम्भलक्षणस्य सम्बन्घात सर्वोश एव करुणविशलम्भ:, शोकमिलितर तिस्थायिभावसत्वादेवास्य नाम करुणविप्र लम्भ इति बोध्यम्। उत्तररामचरिते कुदलयाशचेऽपि चानयेत्र दिशा करुणविप्रलमूभ: प्रधानरस इति ध्येयम्। (३) मतान्तर द्वयसुत्थापयति-वच्चेति। अन्र कादम्बय्यी पुण्डरीकमहाशवेता वृत्तान्ते। सङ्गमप्रत्याशाऽनन्तरमपि सक्ष्मप्रत्याशाजनकाकाससस्वतीश्रवणेनेति शेषः। भवत उत्पद्यमानस्य। प्रवासारयो भेद एत नायकनायिकयो: परस्परमिव्रद्देशस्थितत्वेन प्रवासलक्षणसमत्वयादिति शेष:, न तु करुणविप्रचम्भ इति तेषामम्रिप्रायो बोध्य:। केचिदिति आचार्यधनिकादयो ग्राह्या:, ते हि "कादमदर्य्यो तु प्रथमं करुनः, आाकाश्ष- सरस्वतीवचनादूध्व प्रवासभद्गार एव इत्याहुः। मरणरूपस्य विशेषस्य प्रवासावृत्ति धर्मस्य सम्भवात् पुण्डरीकमहाश्वेतावृत्तान्ते विद्यमानत्वात् तद्विव्मपिप्रवासातिरिक मपि कश्चित् प्रकारमिति यावत्। अस्मदङ्गीकृत करूणवप्रलम्भन्तु न पुनस्ते तत्र मन्यन्त इत्याशयः। अत्रापि केचिदित्युक्त्या अन्ये इत्युक्त्या चाररसः सूितः तद्ीजन्तु प्रवासे मरणधर्मासत्त्वात् पुण्डरीकमहाशवेतावृत्तान्ते प्रवासो न भवितुमहति पूर्वेरागा दिकरणात्मरचतुष्यातिरिक्तस्य विप्रलम्भभेदस्य प्राचीनैरन्यपगमात्तदतिरिक्तप्रका राश्रयणमपि न तत्र सङ्टत इति। नतु विप्रलम्भस्य पूर्वराग-मान-प्रवास-वरुणात्मक- चतुष्टयस्यैवाभ्युपगमे कि बीजम् ? कैश्चिद भिलाप मिश्रितपञ्जविधत्वनाण्यभ्युपगमादिति कर्थं चतुष्टर्याभन्नत्वमस्य नार्ङ्गाक्रियत इति चेव? तदुक्तामिलाषस्य हि पूर्वरगे प्रवासे वान्तर्भावाद: तथा हि यदि सङ्गमप्रागभावरूपोडभिलाष इत्युच्यते तदा पूर्वरागुव। एकदेशस्थयोरपि गुर्वादिवशञात् सङ्गमोपरोघस्वरूप- प्रवासश्न। यदि कन्याविषयस्तदा पूर्वराग एव, यदा तु परोढाविषयसतदा रसाभावसत्त्वात् न शुद्गारासभेव, यदि तूपभुक्त नायिका विषयः, तदास्य प्रवासाखयभेदान्तः पातः। एवमेव शापतोऽन्तराये एकदेश- स्थयोरपि प्रवासाख्यभेदमेव अत एव महर्षिंणा प्रवासदशदशालक्षणे "पूर्वातुभवजा जेया दश रमरदशा इह "इति पूर्वातुभवत्वमुक्तम्। पूर्वातुभवः पूर्वोपभोगातुभवः। एवञ्र पूर्वरागोऽनुपभुक्तविषयः। तथा च एकदेशस्थयोभिन्नदेशस्थयोर्वा पुर्वरागप्रवासौ भवतः। यत्तु प्रवासलक्षणे मिन्नदेशत्वमुक्त तदू व्यवहितत्वमात्रवियियम्। यदिचैकदेशस्थयोने प्रवासस्तत्कथय कियति योजने कियति वा क्रोशेऽसौ महषिभिर्निरूपितः। कर्थ वा दूर- देशस्थयोनेलदमयन्त्यो: प्रधुम्नप्रभावत्योश्च हंसमुख्ाद् गुणश्रवणानन्तरं पूर्वरागः, तथा

डभयुपगमे न किञ्ञिन्मानमिति सर्वे सुस्धमिति लोचनादो स्पष्टम्। विप्रलम्भश्द्गारविषये नव्यास्तु-स्त्रीपुंसयोस्तु वियोगे जीवितत्त्वज्ञानदद्ञायां

२६० साहित्यद्पण :- [वृतीयपरिच्छेदे

अथ संभोग :- (२१) दर्शनस्पर्शनादोनि निषेवेते विलासिनौ। यत्रानुरक्तावन्योन्वं संभोगोऽयमुदाहतः ॥२१०॥ आदिशब्दादन्योन्याधरपानचुम्बनादयः। (२२) यथा-'शून्यं वासगृहम्-' (३१ पृ० ) इत्यादौ। वैक्कव्यपोषिताया: रतेरेव प्राधान्याच्छ्र ङ्गारो विप्रलम्भाख्यो रसःवेक्कव्यं तु सव्वारिमात्रम्। मृत ्वज्ञानदशायां तु रतिनोषितस्य वैक्लव्यस्येति करुण एव। यदा तु सत्यदि मृतत्व- ज्ञाने देवताप्रसादादिना पुनरुज्जीवनज्ञानं कथञ्चित्स्याठ, तदालम्बनस्यात्यन्तिकनिरा साभावाञ्चिरप्रवाल इव चिप्रलम्स एव न स करुण इति वद्ति। (२१) विप्रलम्भानवतर सम्भोगं निरूपयति-दर्शनस्पर्शनादीनोति। अन्योडन्यं परस्परम् अनुरक्तौ विलासिनौ विलासिनी च विलासी च विलासिनावित्येक- शेषः। भोगमुखलालसावित्यथैः। स्त्रीपुंसौ यत्र रतौ सत्याम् अन्योन्यं दर्शनस्पर्शना दीनि निषेवेते कुरुतः अर्य स सम्भोगः सम्भोगशृद्गार उदाहतः कविभिरिति शेष:। एत. न्निष्वर्षस्तु-अनुरक्तयोः प्रत्यक्षमोगातुभावको रतिभावः सम्भोगशद्गार इति। विप्र लम्भेडलिन्याप्वारणाय दर्शन्स्पर्शनादीनिति। पूर्वशगमानयोस्तु कदाचिददर्शनादौ जातेऽपि तस्योत्कण्ठाकुलितितया वास्तविकभोगरूपत्वाभावात्तत्रापि नातिव्याद्विः । उदासीनयो: स्त्रीपुंसयो: परस्परदर्शनादौ सत्यपि अनुरक्ताविति कथनेन नातिव्यापिः। एकतरस्यानुरागामावे शृङ्गाराभास इति तद्वारणाय अन्योन्यमिति। इदमत्र बोध्यम्-नायकनायिकयोःप्रागसंगतयोः संगतवियुक्तयोर्या मिथः समागमे

व्यमान:, सविभ्रमभ्रकटाक्षविक्षेपालापसम्भ्रमस्मिता दिभिस्तुभावेरभिव्यज्यमान:, समु. पजायमानैहर्षधृति-स्मृतिमति प्रभृतिभिर्व्यमिचारिभावैः संमृज्यमान ई्सितमासादयन् जिहासितं वा जिहान: प्राप्तप्राव्यप्रकर्षारम्मः सम्भोगशङ्गाराख्यां लभते इति। केचित्त-अन्योन्यमित्यस्यायमर्थ :- कदाचित् एकैकेन कदाचित्तभयेनापि दर्शना- दिक्कं क्रियत इत्यथः। तेन एकैकल्य दर्वनादौ अपि सम्भोगो बोध्यः। शून्यं वासगृह- मित्यादौ दूभयोरेव। "यान्त्या मुहुर्व लत्तकन्घरमाननव्तदावृत्तवृन्तशतपत्रनिभ वहन्त्या। दिग्धोऽमृतेन व विषेण च पक्ष्मलाक्ष्या गाढं निखात इव मे हृदये कटाक्षः॥" इत्यत्र गजोपरिस्थिताया मालत्या दर्शनम्। माघवस्य तु विप्रलम्भ एव इति वदन्ति। (२२) उदाहरति-यथेति। "शून्यं वासगृह्टम्" इत्यादौ चुम्बनात्मकप्रत्यक्षभोग रूपानुभवशालित्वात् उभयोर्नायकनायिकयो: र तिभावः सभ्येषु सम्भोगभद्गाररूपतवं लभते उदाहरणान्तरं यथा- त्वं मुग्धाक्षि ! विनैव कञ्चुलिकया घत्से मनोहारिणो लक्ष्मीमित्यभिधायिनि प्रियतमे तद्वीटिकासंरपृशि। पथ्योपान्तनिविष्टसस्मितसखी नेत्रोत्सवा नन्दितो निर्यातः शनकैरलीकवचनोपन्यासमालीजनः ।।

सम्भोगभङ्गाररसनि० ] लक्ष्मीविराजितः । २८१

(२३) रंख्यातुभशक््यतया चुम्बनपरिरम्मणादिब हुभेदाठ्। अयमेक एव धोरैः कथितः संभोगशृक्गारः॥।२११।। (२४) तत्र स्याद्वतुषटकं चन्द्रादित्यौ तथोदयास्तमयः । जलकेलिवन विहारप्रभातमधुपानयामिनीप्रभृतिः ॥ २१२ ।। अनुलेपनभूषाद्या वाच्यं शुवि मेध्यमन्यक्। (२५) तथा च भरत :- 'य त्किश्वल्ोके शुचि मेव्यमुज्ज्वलं दर्शनीयं वा तर्सवें भग्ञारेणोपमीयते (उपयुज्यते च) इति । (२६ ) किं च - (२७) कितश्चतुविधोऽसावानन्तर्यान्तु पूर्वरागादेः ॥ २१३॥ (२३) नन्वेक एवायमुतैतस्य भेदा अपि सन्तीति जिज्ञासायामाह-संख्यातुमिति। चुम्वनपरिरम्मादीनां चुमधनालिङ्गनाटीनाम् अनुभावानाम् आदिपदात् विभावानु भाववैचित्र्यादे: परिग्रहः। बहुभेदासू असंख्यभेदात् संख्यातुं सम्भोगस्य भेदं गणयितुम् अशक्यतया अपमर्थतया हेतुना धीरेरयं सम्भोगशुद्गार एक एकप्रकार एत कथितः। "प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्ती"ति न्यायादिति भावः। (२४) अथास्योद्दीपनविभावान् निरूपयति-तत्रेति। तन्न सम्भोगभङ्गारे इत्यर्थः। ऋतूनां वसन्तादीनां षट्कम्, चन्द्रादित्यौ तथा तयो: सूर्याचन्द्रमसीः उदयेन युक्त मस्तमय हत्युदयास्तमयः शाकपार्थवादित्वात्समासः। तथा जलकेलि, वनविहार:, प्रभातम् , मधुन आसवस्य पानम्, यामिनी रन्रिः, प्रभृतिपदाद् क्षौमादीनां परिभ्रङ्ः। उद्ीपनविभाव: स्यात। तथा अनुलेपनं चन्दनादि, भृषा भूषणम्। आध्यपदात् दख्ता- दयश्च उद्दीपनविभावा: स्युः। तथा शुचि शुद्धं वस्त्नादि अत्यन्तं निर्मलम्, मेव्यम् पवि- त्रम् अन्यत् यत्किञ्चित् कश नीयं राय्यागृहादि तदुद्दीपनविभावरूपतया वाच्यं चर्णनीय मित्यर्थः । तथाचोकम्- ऋतुमाल्याल्क्कारेः प्रियजनगान्ध्वंकाव्यसेवनतः । उपचनगमनविहार: शृद्गारासः समुद्भवति।। (न4) ननु शुचिमेध्ययोः तदुद्दीपने कथं योग्यतेत्यत आह-तथा चेति। शुचि स्वच्छन् आदर्शादि मेध्यं पवित्रं चन्दनादि, उज्ज्वलम् अलङ्गाशादि, सुन्दरं चित्रादि। शङ्गरेगोपमीयते। शद्गारेण हेतुना उपमीयते तुद्दीपनतया उपस्था्यत इत्यर्थः। वण्यंते इति यावत्। (उपयुज्यते उदूदीपनतया योग्यो भवति) छुच्यादिपदार्थाना शङ्गारोद्दी- पनयोग्यतार्यां प्रत्यक्षानुभूतत्वान्महषिभरतेनापि प्रतिपादनेन मयापि वार्णितमिति ग्रन्थ- कृतामाशयः। (२६) समभोगशुङ्गारस्य एकविधत्वमुक्त्वा पूर्वरागाद्यानन्तर्येण तस्य चातुर्विर्ध्य वकुमाह-किन्चेति। (२७) वदुपपादयति-कथितश्रतुविध इति। असौ सम्भोगः पूर्वरागादेशनन्तर्थ्यात्त चतुर्विधो मयापि कथित एव आदिना मानप्रवासकरुणविप्लम्भानां ग्रहणमू। तथा च प्रथमानुरागानन्तरः, मार्नानन्तरः प्रवासानन्तरः करुणविप्रलम्भानन्तरचेति सम्भोग- भृङ्गारश्चतुविधः। तत्तदुनन्तरे तु सम्भोगस्य पुष्टिरेच भवेदिति तच्नतुर्विधत्वं मयाङ्गीक्रि- यत इत्याशय: ।

साहित्यदर्पण :- [तृवीयपारेच्छेदे

(२८) यदुक्तम्- 'न विना चिप्रलम्मेन संभोग: पुष्टिमश्तुते। कषाि ते हि वस्तादौ भूयानरागो विवर्धते ।' इति। (२६) तत्न पूर्वरानानन्तरं संभोगो यथा कुमारसंभवे पार्वतीपरमेश्वरयोः । प्रवासानन्तरं संभोगो यथा मम तातपादानाम्- (३०) 'क्षेमं ते ननु पक्ष्मलाश्षि !- किसअं खेमं महडं दिढं, एताइक्कशता कुतः-तुह पुणो पुट्ठं सरीरं जदो। केनाहं पृथुल: प्रिये !- पणइणीदेहस्स संमेलणात्, त्वत्तः सुभ्रु ! न कापि मे-जइ इदं खेमं कुदो पुच्छसि ॥' (२८) अत्र प्रारचा सर्म्मात दर्शयति-यदुक्तमिति। विप्रलम्भेन विप्रलम्भश्रद्गार सम्बन्धेन विना सम्भोग: श्रुद्गारः पुष्टि न अव्नुते प्राप्नोति हि तथाहि वस्तादौ कषा यिते प्रथमं करिछ्िद्रक्कीकृते रागः भूयान् सन विवरद्धते। एतेन सम्भोगस्य विप्रलम्भ सम्बन्धाभावे-तादृशी पुष्टिन भवतीति व्यक्म्। तथा च प्रकृष्टाप्रकृष्टभेदेन सम्भोगो द्विविध:, चिप्रलम्मानन्तरः सम्भोग: प्रकृष्टः स च विप्रलम्भी भेदेन चतुर्विधः तद्विपरीतो- डपकृष्ट इति फालतम्। (९) तत्र पूर्वरागानन्तरमिति। पार्वतीपरमेश्वरयोः तोर्वृत्तान इत्यर्थः। पूर्वरागस

बोध्यम्। सभागो महनदाहानन्तरं विवाहे सति पार्वतीपरमेश्वरयोः। एवं मालतीमाघवयोरपि (३.) प्रवासानन्तरं सम्भोगसुद्ाहरति-क्षेम ते नन्वित्यादि। इमे दम्पत्योरुक्ति- प्रत्युक्ती। तत्र प्रशासादागतस्य पत्युः संसकृतोकि: तत्पत्याः प्राकतोकि: प्रथमसंसकृ तेन स्वविरहेण क्लिश्यन्तीं प्रियतमाँ प्रति पृष्ठा नायकस्य, तथा प्राकृतेनोत्तरं प्रिया- या:। एवसुत्तरोत्तरमवगन्तव्यम्। हे पक्ष्मलाक्षि सुन्दरलोमविशिष््नयने ! ते तव क्षेमे कुशलं ननु किम् "प्रनावधारणानुज्ञाऽनुनयामन्त्रणे ननु" इत्यमरः। "कृशक क्षेमं मदङं दढम्" इति संस्कृतातुवादः। मदङगं यद् दढमतिशयितं कृशकं जातं तदेव क्षेमम् "दढं स्थूलं नितान्ते च प्रगादे बलवत्यपि" इति मेदिनी। कुतस्तव एताहकू कृशता ? "तव पुनः पुष्टं शरीरं यतः" इति संसकृतानुवादः यतसतव शरीब पुष्टमत एव मम कृशता जाते- त्य्थंः। हे प्रिये केन कारणेन परथुलः स्थूलोऽहमरमीति शेषः । "प्रणयिनीदेहस्य सम्मे लनातू "इति संस्कृतानुवाद: तव प्रवास एव कस्याश्चित् अन्यस्याः प्रियायाः देहस्य संमिश्रणाव् त्वं पृथुलोऽसीत्यर्थः। यहा प्रणयिन्या मम देहस्य सम्मेलनातू-संकोचाव कृशीकर्णादित्यर्थ: एतावत्कालं तव वैदेश्यात् निश्चितेन तवानुरागेण यतोऽहं कृशा, अतो मां कर्शां कृत्वा मन्मांसेन तव शरीर पुष्टमित्यर्थः । हे सुभ्रु त्वत्तः सकाशात् त्वां परित्यज्येत्यर्थः कापि मे मम न प्रणथिनीति शेषा। "यदि हद क्षेमं कुतः पृच्छसि" इति संस्कृतानुवाद:, इद यदि अहमेव तव प्रणयिनीत्यर्थः तदा कुतः कर्थ क्षेमं पृच्छस, यदा· डहमेव प्रणयिनी किमिति मां परिहृत्य दूरं गतोऽसि यद्धेतुकस्तवायं प्रश्नः । प्रणयिनो वियोगे प्रणयिन्या: क्षेमाभावस्य सकलजनवेद्यतया तव तत्प्रवन एव नोचित इति भाव:। शाहूल विक्रीहितं च्छन्दस्तल्लक्षणन्तूकं प्राक् (१५८ पृ०) ननु "नेयुवङुवलस्थानावस्ी"

हास्यरसनिरूपणम्। लक्ष्मोविराजित: ।

(३१) एवमन्यत्राप्यूह्यम्। अथ हास्य: - (३२ ) विकृताकारवाग्वेषचेष्वादे: कुहकाद्वे त् । हास्यो हासस्थायिभावः श्वेतः प्रमथदैवतः ॥२१४। विकृताकारवाक्चेष्ट यमालोक्य हसेजनः। तमन्रालम्बनं प्राहुस्तच्चेष्टोद्दीपनं मतम् ॥२:५॥

निद्रालस्यावहित्थाद्या अत्र स्युव्यभिचारियः॥ २१६।।

इत्यनेन भूशब्दस्य वदन्तस्य व निषेधान्रदीत्वंन स्यात् तद्भावे च हस्वाभाचात् "सुभ्ु" इति कथम् ? नच नेयछुवडित्यत्र वामीत्यतो वा ग्रहणसपकष्य व्यवस्थितविभाषाश्रमणे नानुपपत्तिरिति वाच्यम्, तथासति "वेयहुचड्स्थानौ" इत्येव सिद्धे इह ननग्रहणं वामी. त्युत्तरसूत्रं च व्यर्थ ह्यात् तथाचेद्महाकविप्रयोगे सामान्यनपुंसकत्वमाश्चित्य समाधेयम्। (३१ ) एवमन्यत्रापिति। मानानन्तरसम्भोगे करुणविप्ररम्मय ् ् शा न न ्त र स म्भ ो गे च एवमुदाहरणमूद्यमूह नीय मित्यर्थः। मानानन्तरं सम्भोगो यथा शिशुपालवधे नवमसगें- "सुदशः सरसव्यलीकतप्ः तरसा श्िष्टवतः स यौवनोष्मा। कथमप्यमवत्स्मरानलोष्ण: स्तनभारो न नखम्पचः प्रियस्य ।। इति। यथा वा "सन्दष्टेऽघरपल्लवे स चकितं हस्ताग्रमाघुन्वती मा मा सुख् शठेति कोपवचनै रानार्त्तितभ्रूलता। सीत्काराञ्चितलोचना सरभसं यैक्चुम्शिता मानिनी प्राप्तं तैरमृतं श्रमाय मथितो मूढे: सुरेः सागरः। करुणविप्र लम्मानग्तर सम्मोगो यथा- उत्तरा्े कादम्बर्य्यों कादम्बरीचन्द्रापीडयो: महाश्वेता पुण्डरीकयोश्न। उक्तञ्व वात्स्यायनेन-नवो नव इवोदेति सम्भोगोऽनन्तरो हिसः। स चेतः प्रीतये चन्द्रः परिमुक्तो धनैरिव। (३२ ) इत्थं सप्रभेवं शङ्गाररसं निरुव्य हास्यरसं निरूपयति-विकृताकारदागिति । विकृत: सर्वाभाविकविपरीत आकार: स्वरूप: वाक, वेशः, चेष्टकरचरणादिभङ्गी, भदि पदात् चिह्नादिश्र, यस्य तस्मात् तथोकात् कुहकातू नर्सकातू "कुहको नर्त्तको नटः" इति गोपाल: यद्ा कुहकाख्यवञ्चना प्रयोगाच्च, एतदुपलक्षणम्, विकृताकारादिविषयक अव्यकाव्यादपि हास्यो हाल्यरसः। स च हार्यः प्रागुक्तस्वरूपो हासः सथायिभावो यस्य स तथोक्त, अत एव श्वेतः शवेतवएांः। ननु शवेतवर्णत्वं कुतो ज्ञातमिति चेत् ? "घवलता वण्यंते हासकीर्त्योंः" इति कविसमयप्रसिद्धेः। प्रमथः शिवगणो दैवतम् अधिष्ठांत्री देवता यस्य स तथोक, प्रमथगणस्य हासकृतुहलनिरतत्वात्। विकृता आकारवाक, चेष्टा यस्यातथोककं यं पदार्थमालोक्य जनो हसेद् अत्र हाल्यरसे ततू आलम्बनम् आलम्बनविभावं प्राहुः। अत्र तदिति प्रक्रंस्यमानलिद्गभागित्वात्

साहित्यदर्पण :- [तृतीयपरिच्छेदे

(३३) ज्येष्ठानां स्मितहसिते मध्यानां विहसितावह्दसिते च। नीचानामपहसितं तथातिहस्वितं तदेष षड्भेदः ॥ २१७॥ (३४) ईषद्विकासिनयनं स्मितं स्थात्स्पन्दिताघरम् । किंचिल्नक्ष्यद्विजं तत्र हसितं कथितं बुधः॥ २१॥ मधुरस्वरं विहसितं सांसशिरकम्पमवहसितम्। अप६सितं सास्राक्षं विक्षिप्ाङ्ग[च]भवत्यतिहसितम्॥२१६॥

"य आधारसतद्धिकरणन्" इतिवन्रपुंसकं ज्ञेयम्। तच्चेष्टा विकृताकारदिपुरुषचेष्टा उही. पनम् उद्दीपनविभावो मतमिष्टम्। अक्षिसंकोचः नेत्रनिमीलनम् आदिपदात् वदनावरण. दिश्व अनुभावः । निद्रा आल्स्यम्, सवहित्था उक्तरूपा आदिपदात् श्रमादयक्ष अन्र हॉस्यरसे व्यभिचारिणो भावा: स्युः। हास्यस्थायिभावक: विकृतकृदालम्बनको वैक्ृता. घ्रह्दीपितो गलफुल्लाद्यनुभावितः श्रमादिसक्वारितो हास्य इति निष्कर्षोडयंः। (३३) अथोत्तमादिप्रकृ त्िभेदेन, हास्यर सस्थायिभावस्य हासस्य भेदानाह -ज्ये- ष्ठानामिति। ज्येष्ठानाम् उत्तमप्रकृतीनाम् लोकानां स्मितं हसितञ्ञ सयात्। एतदधिक हासे उत्तमत्वभङ्गत्याशङ्कादित्याशयः। मधयानां लोकानां विहसितम् अपहसितव्व स्यात्। एतयोरमध्यमहास्यत्वेन मधयस्वभावानामेव सम्मवादिति भावः। नीचानाम् अधम. स्वभावानां लोकानास् अपहसित' तथा अतिहसितञ् स्यात्। अ्तिशयहास्येनासभ्य वाशोधेऽपि तेषान्तत्र भयाभावादित्यभिप्रायः। तदितिहासमेदादित्यर्थः, इत्थं हासस्य षड्भेदा: भवयु:। (३४) समितादीनां लक्षणं दशयति-ईषदिति। तम्र तेषु हासेषु मध्ये ईषद्विका सिनी किज्चिन्मात्रविसफारिते नयने यस्मिस्तत्तथोक्तम्, तथा ईषद स्पन्दितश्रलित अधरः यस्मिसतत्तथोक्तम्, हास्यं स्मित स्यात्। किञ्ञिल्लक्ष्या अल्पमात्रद््या द्विजा दन्ता यस्मिसतत्तथोकं हासं बुधे: हसितं कथितम् "दन्ता विप्राण्डजाद्वजाः" इत्यम्ररः। मधुरः आकर्णने मनोहरः सुश्राव्य इति यावत् स्वरो यस्मिस्तत्तथोंकं हासं विहसितम्। अंसयोः रकन्धयोः शिरस उत्तमाङ्गस्य च कम्पनेन अवधूननेन साकमति तत्ताहशं हासम् अवइसितम्। सास्त्रे अश्रुसहिते अक्षिणी नयने यत्र तत्सास्राक्षं हासम् अपहसितम्। तथा विक्षिप्तानि सञ्चालितानि अङ्गानि अवयवानि यस्मिस्तत्ताहशं हासम् अतिहासितं भवति। अत्र विषये श्रन्ये तु- आत्मस्यः परंसंस्थक चेत्यस्य भेददयं मतम्। आात्मस्थो द्रष्टुरुत्पन्नो विभावेक्षणमात्रतः। हसन्तमपरं हष्टा विभावश्रोपजायते। योऽसौ हास्यरसस्तज्जैः परस्था परिकीतितः॥ उत्तमानां मध्यमानां/नीचानामव्यसौ भवेत्। त््यवस्थोमथितस्तस्य षड्भेदा: सन्ति चापरे॥ सिमित व हसितं प्रोक्तमुत्तमे पुरुषे बुधः । भवेद्विहसितं चोफ्हसितं मध्यमे नरे।।' नी चेऽपहसितं चातिहसितं परिकीत्तितम्। ईपल्फुल्लकपोलाम्यां कटाक्षेर्यनुर्वणेः।। सदृशयदशनो हासो मधुरः स्मितमुच्यते। वऋ्रनेत्रकपोल्ैडचेदुत्फुल्लरुप लक्षित ः॥।

हास्यरसनिरूपणम् ] लक्ष्मोविराजितः। २८५

यथा- (३५) ‘गुरोगिर: पञ्चदिनान्यधीत्य वेदान्तशात्त्राणि दिनत्रयं च। अमी समाघ्राय च तर्कवादान्पमागता: कुक्कुटमिश्रपादाः।!' (३६) अस्य लटकमेळकप्रभृतिषु परिपरेषो द्रष्टव्य: । (३७) अत्र च- (३८) यस्य हास: स चेत्क्वापि सात्तान्नैव निवव्यते । तथाप्येष विभावादिसामर्थ्यादुपलभ्यते ॥ २२० ।। किक्रिल्लक्षितदन्तश्र तदाहसितमिष्यते। सशव्दं मधुरं कालगतं वदनरगतद्। आकुन्जिताक्षि मन्द् च विदुविहसितं बुधाः। निकुञ्वितासशीषंश्र जिहादृष्टिविलोकनः। उत्फुल्लना सिको हासो नाम्नोपहसितं मतमू। अस्थानजः साश्षुदृष्टिशकम्परकन्घमूर्घजाः॥ शाङ्गदेवेन गदितो हासोऽपइसिताह्वयः । स्थूलकण: क्टुध्वानो वाष्पपूरण्ठुतेक्षणः।।

इत्थं वदन्ति । करोपगूढपाश्वंश्र हासोऽतिइसितं मतम् ॥।

(३९) गुरोरिति। कञ्चित् कुक्कुटना मा न मा गतं दृष्ट्र्रा ाो चन्पम पर षदि कस्यचित्सकौतुकोकिरियम्। अमी कुङ्कटमिश्रपादाः पक्षिविशेषरूपविप्रश्रेष्ठचरणाः पञ्चदिनानि यावत् पञ्चसंख्याकैरिव दिनाररत्यथ: । गुगेभेंटटप्रभाकरस्त गिरी मीमांसा- शासरूपा: वाक्यानि अधीत्य, दिनत्रयञ्ञ त्रिभिरेव दिनैरित्यथं: यावत् वेदान्तश्ासतराणि उत्तरमीमांसा ब्रह्मसूत्ादिग्रन्थान् अधीत्य, तक्कवादान् नव्यन्यायादीनि तर्कशाख्तराणि समाघ्राय च समागता:, अतः प्रधानाचार्ययोग्यमासनमस्मे दीयतामिति वछुरभिप्रायः। • उपजातिष्छन्दस्तल्लक्षणं चोकं प्राक् (.६५ पृ०) (३६) अयं हि महावाक्यविशेषे परिपुष्टिमापद्यमान उपलभ्यत इत्यत आह- ऋस्येति। हास्यस्येत्यथः । लटकानां धुर्त्तानां मेलकं तत्प्रभृतिषु तदादिषु महावाक्य विशेषेषु इति शेष: । प्रमृतिपदेन हास्यार्णवादीनां पारगहः। परिपोष द्रश्व्यः परिशेषो डनुभवितव्य: । अन्र कुक्कुटमिश्रपादा आलम्वनविभावाः। तेषाञ्च पञ्चदिनाध्ययनादय उद्दीप- नविभावा: कायोच्छ्वसनदृष्टिसंकोचादयः हर्षावहित्यादयश्च अनुभावव्यभिचारिण अनुकता अपि सामथ्यंबलाल्लम्याः । हासश् स्थायिभावः। एते सामाजिकेषु हास्यरस. रूपरतां भजन्ते। उदाहरखान्तरमपि यथा- श्रीतातपादविहिते निबन्धे निरूपिता नूतनयुक्तिरेषा। अङ्गं गर्वा पू्घमहो पवित्रं न.वा कथ रासभधमंपत्न्याः ॥ इति॥ (३७) नन्ु रसे नायकस्याभे:ः सामाजिके भासते स चात्र "गुरागर:" इति श्ो- केन निबद्धः कथं तस्याभेदारोपो भवेदित्यत आह-अत्र चेति। मत्र हार्यरसे चकरादुन्यत्र। (३८) यस्येति । यस्य हास: यदालम्बनको हास इत्यर्थः । स चेतू यदि क्वापि कुत्रापि वाक्ये साक्षात् अभिधायकपंदेन.नैव्र विबध्यते नैव प्रतिपाधते तथापि एष ३७ सा०

२६६ साहित्यदर्पण :- [दृतीयपरिच्छेद्े

अ्रमेदेन विभावादिसाधारण्यात्प्रतीयते। सामाजिकैस्तते हास्यरसोऽयमनुभूयते ॥ २२१॥ (३९) एव मन्येव्वपि रसेषु बोद्व्यम्। अय करुण :- (४) इष्टनाशादनिष्टाप्ेः करुणाख्यो रसो भवेत्। धीरेः कपोतवर्णोडयं कथितो यमदैवतः ॥। २२२ ।। शोकोडत्र स्थायिभाव: स्याच्छ्रोच्यमालम्बनं मतम् । तस्य दाहादिकावस्था भवेदुद्दीपनं पुनः ॥ २२३ ॥। अनुभावा दैवनिन्दाभूपातऋन्दितादयः । वैवरार्योच्छवासनिःश्वासस्तम्भप्रलपनानि च ॥२२४॥ निर्वेदमोहापस्मारव्याधिग्लानिस्मृतिश्रमाः। विषादजडतोन्मादचिन्तादा व्यभिचारिणः। २२५ ।। शोच्यं विनष्टबन्धुप्रभृति । विभावादे: सामर्थ्याद् अन्यथानुपपत्तिज्ञानात् उपलक््यते प्रतीयते सामाजिकैरिति वक्ष्यमाणेनान्वयः । ततः सामाजिकः साधारण्यात् साधारणीकरणव्यापारसामर्थ्यात् विभावादि: स आलम्बनादि: अभेदेन स्वपरसाधारणत्वेन आत्माभिन्नत्वेनेत्य्थः । प्रती. यते ततश्र साधारण्यज्ञानात् अयं हास्यरसः अनुभूयते अनुभवविषयीक्रियते। एवं श्रव्य- काव्यत्वेऽपि नानुपपत्तिरित्यवधेयम्। पूर्वें यद्यव्ययमर्थः प्रतिपदितोऽपि व्यवहितत्वा त्पुनरिह रमाय्यंत इति पौनरुक्त्यन्न शङ्कनीयम्। (३९) अत्र हासादि स्थाय्यन्तरादेरप्युपलक्षकमिति दर्शयति-एवमन्येष्वपीति। नोदूव्यमिति। बोधप्रकारस्तु प्रागेव "व्यापारोऽस्ति विभावादेः" इत्यादौ "सद्भावरचे- द्विभावादेः" इत्यादों च र्पष्टीकृत इति तत पवावधेयम्। (४०) इत्थं हास्यरसं लवषयित्वा करुणरसं लक्षयति-इटनाशादिति। इष्टनाश्र पुत्रादेविच्छेदो मरणं च विचादेनशिश्ष तर्मात्तथोक्तकात् अनिष्टानां महोत्पातादीनाम् आप्ते: प्राप्तेश्व अन्यतरसमाद्वेतो: करुणारूयो रसो भवेते। तथाहि भरत :- "इष्टवधदर्शंनाद्वा विप्रियवचनस्य संश्रयाद्वापि। एमिर्भावविशेषैः करुणरसो नाम सम्भवति ॥" इति॥ धीरेशयं करुणरसः कपोतवर्णों गृहकपोत्तवर्णः मलिनवरण इति भावः। शोकस्था यि- भावकत्वात् शोकस्य च पपोद्वत्वात् "मालित्यं व्योम्निपापे" इति कविसमयप्रसिद्धेन मलिनत्वादित्यभिप्रायः । यमो दैवतं देवताऽस्यासौ यमदैवतश्र "सास्य देवता" इत्यणू ,कथित उक्तः पतेन शोकस्य यमजन्यत्वं प्रदशितम्। मत्र करुणरसे शोक: स्था- यिभाव: स्यात्। शोच्यं शोधनीयनष्टपुत्रवित्तादिकम आलम्बनं मतम्। तस्य नष्ट पुत्रवित्तादे. दाहस्ताप आदिपदाव् चार्यादानां परिग्रहः उद्दोपनविभावः। दैवनिन्दा भूपातः, ऋन्दितम्, आदिपदात व्यथाजनकवचनादयक्ष वेवर्ण्योच्छूषासनिश्वास स्तम्भप्रलपनानि च अनुभावाः । निर्वेदमोहादयो व्यमिचारणः मधपदान्मरणा-

कह्षणरस निरूपणम् ] लक्ष्मोविराजित: ।

यथा मम राघवविलासे- (४१) 'विपिने क जटानिबन्धनं तव चेदं क्व मनोहरं वपुः । अनयोर्घेटना विधे: स्फुटं नतु खड्गेन शिरीषकर्त्तनम्।।2 (४२) अत्र हि रामवनवासजनितशोकार्त्तस्य दशरथस्य दैवनिन्दा। (४३) एवं बन्धुवियोगविभवनाशादावप्युदाह्ार्यम्। परिपोषस्त महाभारते स्त्रीपर्वेणि द्रष्टव्यः ।

दयश्च व्यभिचारिणो भवन्ति, अत्र शोकस्थायिभावको मृताद्यालम्बनरस्तद्गुणाद्युद्दी- पितो रोदनाद्यनुभावितो दैन्यादिसज्चारितः करुण इति सारांशः। (४१) उदाहरति-विपिन इति। वनगमनाय प्रस्थितं श्रीशमं प्रति दशसथस्योकि रियिम्। हे पुत्र ! विपिने गहनकानने तव जटानिबन्धनं ऋषिव्रतानुष्ठानाय जटधारणं क, इदं मनोहरम् अतिकोमलम् वपुः शरीरज्ज क, दौ क्ौ महदन्तरं सूच्यतः, एताहर- मृदुशरीरेण ताडशक्लेशकरणं महदसम्भवमेवेत्याशयः। विधे: दैवस्य षष्ठी चेय कत्तरि। मनयोर्जटाधारणश्रीरामवरोरयो: घटनी योजना एकत सृष्टिरिति यावत् स्फुट स्पष्ट नतु ध्रुवं खड्गेन करवोलेन शिरीषस्य अतिमृदुपुष्यविशेषस्य कर्तनं भेदनम्। अहो ! ईहशे श्रीरे ऋषिव्रतानुष्ठानव्यवस्था शिरीषे खड्गप्रहार हव अतीच सोढुमशक्येति विधातु रपि सुनिश्चितमविवेकित्वमिति भावः । वैतालीयं च्छन्दस्तव्लक्षणन्तूक्तं प्राक्। त्र राम आलम्बनविभाव:, तह्य वनगमप्रस्थानमुद्दीपनविभावः स चाध्याहार लम्य: दैवनिन्देयमनुभावः, ग्लानिविषादाद्याव्यभिवारिभावाक्ष अध्याहारम्याः। अत्र प्रकरणाद्ारथो नायक इति लभ्यते। (४२) अन्रेति। दवनिन्देति। अश्रातुचिताचरणमेव दैवनिन्दा। (४३) नन्विष्टनाशादों करुणरसस्य स्वीकारेण प्रकृतोदाहरणे हतर्कितवस्तुनः समु पास्थतौ करुणसत्वस्येव विद्यमानत्वात्तत्कथमुपेक्षितमत आह-एवमिति। आदिप दादनिष्टप्राप्तेः परिग्रहः। बन्धुवियोगो बन्धुमरणं यथा रघुवंशे- "गृहिणी सचिवः सखी मिथः प्रियशिष्याललिते कलाविधौ। करुणाविमुखेन मृत्युना हरता त्वां वद कि न मे हतमू॥' अत्रेन्दुमती मरणजनितशोकविह्वलस्याजस्य मृत्युनिन्दा। यथा वा- हा मातहत्वरितासि कुत्र किमिदं हा देवता का शिषः। घिक प्राणान् पतितोजानिर्हुतवहस्तेङ्गेषु दग्घे हशौ। इत्थं वर्घरमध्यरुद्धकरुणा पौराङ्गनानां गिरो चित्रस्थानपि रोदयन्ति शतघा कुर्वैन्ति भित्तीरपि॥ इद मदालसायां मृतायां पुरसीर्णां रोदनस्य केनापि कथनम्। वित्तनाशो यथा- यच्चिन्तितं तदिह दूरतरं प्रयाति, यच्चेतसाऽवि न कृतं तदिहाम्युपैति। प्रातर्भवामि वसुषाधिपचक्रवर्त्ती, सोऽह वजामि विपिने जटिलस्तपस्वी॥ अन्न गतराज्यस्य श्रीरामस्य विलाप:।

साहित्यदर्पण :- [वृतीयपरिच्छैदे

(४४) अस्य करुणवि प्रलम्भाद्भेदमाह- (४५) शोकस्थायितया भिन्ने विप्लम्भादयं रखः। विप्रलम्भे रतिः स्थायी पुनःसंभोगहेतुकः ॥ २२६ ।। अथ रौद्र :- (४६) रौद्रः क्रोधस्थायिभावो रक्तो रुद्राधिदेवतः। मातम्बनमरिस्तत्र तच्चेष्टोद्दोपनं मतम् ॥ २२७ ॥

यथा वा-कि करोमि क्व गच्छामि श्वरणं क व्रजाम्यहम्। चिरेणोपाजितं वित्तं दस्युनापहृतं मम ॥। अनिष्टप्राप्तौ यथा- नाथ! प्रार्थनया कया नहि मया सूयो भवानर्थितः कस्यां वा भवता कृपां कलयता नालस्य मध्यासितम्। निल्लंज्जोडस्मि तथाप्यनन्यपरणः श्रीभन्तमम्यर्थये कालव्यालमुखान्तरालपतितं गोपाल ! मां पालय।। (४४) ननु शोकस्य करु्णावप्रलम्भभृद्गारेपि विद्यमानत्वाव तत्रास्यातिव्याति रित्यत आह-अस्येति। (४६) शोकस्थायितयेति। मयं करुणो रसः शोकस्थायितया हेतुना विप्रलम्भात् करष णविप्रलम्भभृद्गरांदू भिन्नः। नतु सथायिरूपेणैव तत्रापि शोकोसतीत्यत आह-विप्रलम्भ इति विप्रलस्भे करुणविप्रलम्भभद्गारे पुनः सम्भोगो हेतुज्ञिको यस्य स तथोकः। पुनः सम्भोगसम्भावनाहेतुक इत्यथः । क प्रत्ययोऽत्र रवाथें। रतिर्नुरागः सथायीभावः इति शेष:, शोको हि तत्र गौणभावेन केवल: सहचरः, अत्र हि प्रधानः शोक एव रतिस्तु वसंत एव नेति भेदो जेय:। पूर्वरागमानप्रवासहेतुकत्वे करुणसाङ्कयशङ्कैव नास्ति मरणे- सत्येव तत्साङुर्यसम्भावनेति सुधीमिराकलनायम्। (४६) करुणरसं निरुष्य रौदरसं निरुपयति-रौद्र इति। रौद्र: सौंद्ररसः क्रोधः प्राक्कथितस्वरूप: स्थायीभावो यस्य स तयाक। रक्षो दानवोद्तमनुष्यप्रभवः सड्ग्रा- महेतुकः। रको लोहितवण: क्रोधस्य रजोगुणप्रभवत्वात् रजोगुणस्य च "अजामेकां लोहितशुकककृष्णाम्" इति श्ुत्या "काम एष क्रोध एष रजोगुण समुद्दवः" इति गीतो- त्क्या च लोहितवर्णत्वात्। रुद्रो महेशः अधिदैवतम् अधिष्ठात्री देवताऽस्येति "सास्य देवता" "इत्यण रुद्राधिदेवतः क्रोघस्य संहारहेतुत्वेन भुवनसंहारिणः रुद्रस्यैव/तद्धिदैव तत्वस्य युक्तत्वादित्यभिप्रायः। तत्र रौद्ररसे आरवेरी "रपौवेरिसपसारि" इत्यमरः आल म्बनम् आलम्बनविभाव:, वच्चेष्टा रिपुचेष्टा उद्दीपनविभावः। अरेश्चेष्टा विशिष्य दर्शय- ति-सुष्ेति। सुष्टिप्रहार: अङ्भद्वारकप्रहारमात्रस्योपलक्षणञ्ेदम्। पातनमाक्रमणम्, वि फृतं विरुद्धाचरणम्, छेदः खङ्गादिना स्वसैन्यादे: कर्तनम्, अवदारणं शुलादिना स्वसै- न्यांदे: भेदनम्। तथा संग्रामसम्भ्रमेण युद्धायवेगेन आद्यपदाद् शिविरविनाशादिश्व अस्य

रौद्रर सनिरूपणम् ।] लक्ष्मीविराजितः ।

भ्रविभङ्गौष्ठनिर्दशबाहुस्फोटनतर्जनाः।

अनुभावास्तथाक्षेपक्रूरसंदशनादयः । उग्रतावेगरोमाञ्चस्वेद्वेपथवो मदः ॥ २३० ॥ मोहामर्षादयस्तत्र भावा: स्युव्यभिचारिण:। यथा- (४७) 'कृतमनुमतं दृष्ट वा यैरिदं गुरुपातकं मनुजपशुभिनिर्मर्या देरभेवद्धिरुदायुधैः। नरकरिपुणा सार्ध तेषां सभीम किरीटिना- मयमहमसृड्मेदोमासै: करोमि दिर्शा बलिम्।।' शौद्रस्य प्रौढ़ा अतिशया उद्दाप्तिर्भवेत्। भूविभङ्गो भ्रूकुटिविधानम् ओष्ठनिर्देशः ओष्ठदंशनम् बाहुसफोटन वाहवारूफालनम्, तर्जना त्रासप्रदर्शन्वचनम्, तासतयोकाः । तथा सात्मा वदानकथनम् रवविहितकर्मेणां कथनम् "अवदानं कर्मवृत्तम्" इत्यमरः आयुघोत्क्ेप- णानि अस्त्प्रहारा:बहुत्वेनासप्रहारादेशादयश्चातथा आक्षेपो गहा क्ररसंदर्शनं क्ररदृष्टि आदिपदाद क्रूरप्रतज्ञा विधानम्, क्ररकर्मणि प्रवृत्ति:, क्रजनसङ्ग:, स्वसैन्यप्रसंशादयश्र अनुभावाः। तत्न रोदे उग्रतादय: प्राकप्रदशितस्वभावाः आदिपदात उप्रताजनकागर्वा- दयक्ष व्यभिचारिणो भाव : स्युः। एवञ् क्रोघस्थायिभावको द्विषदालम्बनकस्तदृपका राघद्वीपितो भ्रूविभङ्गाद्यनुभावितः, उग्रतादिसज्वारितो रोन् इति फलितः। ननु यदुक्कं शक्षसादीनां रोद्रो रसः स किमन्येषां न स्यादिति चेत् ? सत्यन्, अर्त्य न्येषामपि रौद्र: किव्वाधिकारोऽत्र गृद्यते। ते हि स्वभावत एव रौद्रा बहुबाहगे बहु- मुखाः प्रोद्रूतविकीर्णपिङ्गलशिरोजा: रक्कोद्छतविलोचना भीमासितरुपिणरचैव। यच्च किज्नित्समारभन्ते स्वभावचेष्टितं वागङ्गादिकं वा तत्सर्वं राद्रमेव। तेषाज्ञानुगामिनो ये पुरुषास्तेषामपि सम्प्रहारकृतो।रौद्रसोनुमन्तव्य इति। (४७) उदाहरति-कृतमनुमतमिति। वेखोसंहारनाटके छष्टयुम्नकृत व्रोणशिरश्छेदनेन

त्पश्ुतुल्यंरेव मनुष्ये: निम्मर्य्यादेगुरुत्वमर्य्यादाया .रअप अपक्षारहतैः उदायुधैरुध तशहश्रयर्भवद्वि: इद मृतस्य मम पितु: शिरश्छेदरूप गुरुपातकं ब्रह्महत्यारूपं महापातकम् कृतं दष्टयुम्नेन, अनुमतं ड्ुपदसैन्यादिना, ह मवलाकितं वा युष्माभि: नश्करिपुणा नरकान्तकेन श्रीकृष्णन सार्द्ध सभीमकिरीटिनां भीमार्जुनयुक्तानां तेर्षा सवषामेव भव- तामू असृङमेदामाँलिशयमेतत्क्षणवत्यँवाहं दिशां दिगवस्थितभृतानां वलि भक्षितोप- हारं करोमि। यद्यपि छष्टययम्न सम्बाध्येयमुक्तिरुचिता तथाषि महापतिकित्वेन त् नामो धारणानुचितमित्यवधायें, पराक्रमोचिततया अरे रे अर्जुनार्जुन! सात्यके सात्यके। इति

अन्न नरकरिपुपदोपादानात् नरकहेतुपातकहन्तारं गुरुपातकका रिणळ् हनिष्यामीति सूचनाव् मत्क्रोधे जगदेव नड्क्यतीति सूचितम्। अपि व उदायुधैः सनिरेव दुर्य्योधना-

२६० साहित्यदर्पण :- [ तृतीयपरिच्छेदे

(४८) अस्य युद्धवीराद्भेदमाह- (४६) र क्तास्यनेत्रता चात्र भेदिनी युद्धवीरतः ॥। २३१ ॥। अथ वीर :- (५०) उत्तमप्रकृतिर्वीर उत्साहस्थायिभावकः । महेन्द्रदैवतो हेमवणोंडयं समुदाहतः ॥ २३२॥ (क) आतम्वनविभावास्तु विजेतव्यादयो मताः। दिभिरवलोकितत्वात् किन्तु छष्टघयुम्नस्य निवारणाकरणात् सापराधत्वेन तात्प्रत्यपि वधोभङ्गया उकतिश्यमिति सुधीभिविभावनीयम्।

चो दीपनम्, एतदुक्िरपं गर्जनमनुभाव: मन्यनैरपेक्ष्यगर्वो व्यभिचा.रमात्र:, क्रोषः स्था. यिभावः, सामाजिके क्रोधप्रकृतिको रौद्रो रसो व्यज्यते।

"नवोच्छलि नयौवनस्फुरदखवंग वज्वरे, मदीयगुरुकार्मुकं गकितसाध्वसं वृश्चति। अयं पत्तु निदूदयं दलितदत्रभूमृदूगलत्स्खलद्रुधिरवस्मरो मम परचधो भैरवः।।" इ दसुदाहरणीयम्। एषा च श्रीरामभद्रं प्रति परशुरामस्योकिः। अन्र रामत्वेना ज्ञातो गुरुका मुंकभक्जक आलम्बनम्। अत एव विशेष्यानुपादानम्, गुरुदुद्दो नामग्रहणा Sनोचित्यात् क्रोधाविष्काराद्वा ध्वनिविशेषातुमितो निशनङुधनुभंङ्ग उदूदीपक:। परु षोकिरतुभावः। गर्वोप्रत्वादय: सज्चारिणः। अन्न च महोद्धता वृत्ती, सौद्रस्य परमौज स्वितां परिपुष्णातीति। (४८) ननु रौद्युद्धवोशयो रिपुरालम्बनं विभाव इत्यनयोरैक्यापत्तिरति तयोभैंदं प्रकटयितुमाह-अरस्येति। सौदरसस्येत्वर्थः । (४९) रक्तास्येति। किञचेत्यर्थ चकारो बोध्यः। अत्र रौद्रे रक्ते रक्तवर्णे आस्यनेत्रे वद्नलोचने यस्य स तथोक्त पुरुषसतस्य भावस्तत्ता, रक्तास्यनेत्रताजनकः इत्यर्थः । क्रोध एव युद्धवीरतो भेदिनी भेदबुद्धिविधायिनी। तथाचोभयत्र रिपोरालम्बनत्वेपि क्रोधाविर्भावे रौद्र, उत्साहातिर्भव युद्धवीर इत्यनयोभेंद: रूपष्ट एवेति भावः। (4 ) एवं रौद्रसं निरुष्य वीररसं निरूपयति-उत्तमप्रकृतिरिति। उत्तमा धीरो दात्तरूपा प्रकृतिर्नायको यस्य स उत्कृष्टजननिष्ठ इति यावत्। अथवा उत्तमा चमत्काशति शयाधायकतया रसान्तरादुत्कृष्ट प्रकृति: स्वभावो यस्य सवीरे रसा, "प्रकृतिर्गुणसाम्येस्या- दमात्यादिस्वभावयो: । योनो लिङ्गपौरवगे"इति मेदिनी, उत्साहः प्राग्दर्शितस्वरूपःस्थायी भावो यस्य सः। महेन्द्रो देवोधिपतिः दैवतम् अधिष्ठात्री देवता अस्येति महेन्द्रदैवतः महेन्द्रर्य समप्रवीराधिपतित्वादिति भावः। अत एवायं वीरो रसो हेमवर्ण: सुवर्णवर्णः "हिरण्यं हेम हाटकम" हत्यमरः, समुदाहृतः:तद्ूर्णत्वमेव महेन्द्रस्यापीत्याशयः । विजे- तव्यादय: पदार्था आलम्बनविभावा मताः। तन्न युद्धवीरे विजेतव्यः प्रतिपक्षी दानवीरे (क) 'आलम्बन-' इत्यादेः'-रोमाक्ाः इत्यस्य पाठस्य स्थाने 'प्रतिनेतृतदुक्तिर्षालम्बनो छोपनान्विनः । चतुर्षामन्त्रसस्थेय प्रसादाधनुभावभ्: ॥ क्रोधाभिमानहासप्रमुखव्यभिचारिपरिपुष्टः।' इति पाठः समुपलभ्यते पुस्तकान्तरे।

वीररसनिरूपणम्। लक्ष्मोविराजितः। २६१

विजेतव्यादिचे ष्टाथास्तायोद्दीपनरूपिय: । अ्रनुभावास्तु तत्र स्युः सहायात्वेषणादयः ॥२३३॥। संचारिणस्तु धृतिमतिगर्वस्मृतितर्करोमाञ्चाः। स च दानधर्मयुद्धदयया च समत्वितश्चतुर्धा स्यात् ॥२३४।। सम्प्रदानविप्रादि:, धर्मवीरे धर्मः, दयावीरे दुःस्थितादिश्चालम्बनविभाव इति सरछाथ:। विजेतव्यादीनां प्रतिपत्िप्रमृतीना चेश्य्या द्वेषकरणादिक्रिया-आद्यपदेन दाने सत्वाध्य वसायादे: धमे धर्मशास्त्राव्ययनादेः दीनस्य कातरोक्त्यादे: परिग्रहः, तस्य वीररसस्य उद्दीपनविभावाः। तत्र वीरे सहायान्वेषणादयः, सहायः सहकारी स व युद्धे सैन्यं दाने वित्त धर्में द्रव्यमन्त्रादि दयायां त्यागादि, आदिपदात् युद्धवीरे सहायान्घेषणभेदप्रयो गादय:, दानवीरे त्यक्तवित्तसंग्रहादय, धर्मवीरे यागानुष्ठानादय:, दयावीरे व शान्ति वचनादयः अनुभावाः स्युः। तत्र रोमा्जस्तज्जनको हषः रोमावसय सञ्चारिभावत्वा- भावात्तजजनकहषें लक्षणा बोध्या। स व वीरचेत्यर्थः। दान-धर्म-युद्धस्तत्तदार्यै- स्तिमिेदै: दयया तदारयेन च भेदेन समन्वितो युक्त सन् चतुर्धा चतुविधः स्याद्। अत्र चतुर्घेत्युक्तिस्त्वम्युच्चयवादः। शङ्गारस्येव बहवो वीररसस्य प्रकारः निरूपयितुं शक्यन्ते-तथाहि अग्रे प्रतिपादयिष्यमाणस्य "राज्यं व वसुदेहरच" इत्यस्योत्तरा् "ते यथेष्ट विष्लवन्तां मा भूत्सत्यस्य विष्लवः" इत्यस्य विष्य्यासेन पद्यान्तरतां प्रापिते सत्यवीरस्यापि सम्भवात्। नव सत्यस्यापि धर्मान्तगंततया धर्मवीररस एव तद्वीरस्या व्यन्तर्भाव इति वाच्यम, तथासति दानद्ययोरपि तदन्त्गततया नह्ीरयोरपि धर्मवी. रतू पृथग्गणनानौचित्यात्। एवं पाण्डित्यवीरोऽपि प्रतीयते यथा- "अपि वकि गिरां पतिः स्वयं यदि तासामघिदेवतापि वा। अयमस्मि पुरो हयाननरमरणोललक्वितवाह्मयाम्तुषि:।" अत्र वाचस्पत्याद्यालम्बनः सभादिदर्शनोद्ीपितो निखितविद्वत्तिरसकारानुभावितो गर्वेण सज्जारिणा पोषित उत्साहो वक्तुः प्रतीयते। ननु चाम्र युद्धवीरत्वन्, युद्धत्वल्य वादसाधरणस्य वाच्यत्वादिति चेत्! "अपि वहलद्हनजालं मूषिनारपुर्मे निरन्तरं घमतुः। पातयतु वाडसि धारामहमणुमात्रं न किञ्चिदामा ।" इत्यादौ क्षमावीरे कि ्याः । क्षमावत उक्तिरियम्। तथा- "परिहरतु धरां फणिप्रवीरः सुखमयतां कमठोऽपि तां विहाय। अहमिह पुरुहृतपक्षकोणे निखिलमिमं जगदक्कमं वहासि"॥ इत्यादौ बलवीरे वा कि समादध्याः। पुरुहूतं प्रत्येषा वै नतेयस्योकिः। ननु "मप- वचि" "परिहरतु धराम्" इत्याद्यन्तयोर्नोत्साह: किन्तु गर्व एव, मध्यस्थपद्े तु धतिरेव Sवन्यते इति भावध्वनय एवैते न रसध्वनय इति चेव्! तर्हि युद्धवीरादिव्वपि गर्वादि- व्वनितामेव कि न न्रया: ? रसध्वनिसामान्यमेव वा किन तद्वयभिवारध्वननेनान्तर्भा- वये: १ ननु रसध्वनिस्थले व्यमिचार्यपेक्षया स्थायिभावस्य प्रतं।तिरतिशया विद्यत इति तत्कृतो रसध्वनिव्यवहार एव स्यादिति चेव? सत्यवीरादिष्वपि स्थायिनः प्रबलतया वीररसध्वनिव्यवहार: कथं प्रतिबन्धनीयो भवेद। अनन्तरोक्तकपधे तु नोत्साहः प्रतीयते दयावीरादिषु तु प्रतीयते इति तु राजाज्ञामात्रम्।

साहित्यदपण :- [तृतीयपरिच्छेदे

स च वीरो दानवीरो धर्मेवीरो युद्धवीरो दयावोरश्चेति चतुर्विधः । (५१) तत्र (क)दानवीरो यथा परशुराम :- 'त्माग: सप्तसमुद्रमुद्रितमहीनिर्व्याज द्दानावधिः' इति। (५२) अत्र परशुरामस्य त्यागे उत्साह: स्थायिभावः, संप्रदानभूतब्राह्मणैशल- म्बनविभावैः सत्वाध्यवसायादिभिश्वोद्दीपनविभावैर्विभावितः, सर्वस्वत्यागादिभिरनुभा दैरनुभावितो, हर्षधृत्यादिमि: संचारिभिः पुष्टि नीतो दानवीरता भजते।

वस्तुतस्तु-निरुपपदवीरपदस्य युद्धवीर एव प्रयोगोऽतो नेते वीररसा अन्यथा पलायन- वीरादिभेदे नानन्त्यं स्यात्। दानाहुत्साहस्तु भाव एव।अत एवाकाव्यप्रकाशे सप्तमोल्ासे शीर्ख वाणेति उदाहरणं मम्मटेन नीरसत्वेन प्रदर्शितमिति तत्त्वविदो वदन्ति। (६१) उदाइएं दर्शयति-तन्रेति। प्रदर्शितचतुविधेषु दानवीरो दानवीररसघट कदानोत्साहाश्रयः। अनयेव दिशा धम्मवीरादिष्वपि वक्ष्यमाणेषु ज्ञातव्यम्। त्याग इति। अयं च तृतीयचरणः, समस्तपद्य्चेहसम्- "उत्पत्तिर्जमदग्नितः स भगवान् देवः पिनाकी गुरु: वीये यक्षु न तद्विरां पथि ननु व्यकं हि तत्कम्मेभि: । त्याग: सप्तसमुद्रमुद्धितमहीनिर्व्या जदानावधि: सत्यब्रह्म-तपोनिधेभंगवतः कि वा न लोकोत्तरम्।" इति। इद हि महावीरचरिते द्वितीयाऽक्के शामस्य परशुरामप्रशंसनपरम्। जमदग्नित उत्पत्ति:, भगवान् देवः स प्रसिद्ध: पिनाकी महेशः गुरुतानदाता एतस्य यत्तु वीर्यं पराक्रम तदविरां पथि वचनमार्गें न विद्यत इति शेषः, अतिशयत्वात्प्रवक्तुमशक्यमित्याशयः। तद्टीय क्म्ममिः त्रिःसप्तकृत्वराजन्यत्र्गनिधना दिभि: व्यक्ं संसारे प्रसिद्धम्। सप्तभिः समुद्रे. रणवैः वेष्टिता या मही भूतस्यानिर्व्याजं निरुपाधि यद्दानं तदेवावधिः सीमा यस्य स तथोकस्त्यागसामर्थ्यम्। अत एव सत्यं यथार्थव्यवहारः ब्रह्माणि वेदा: तपासि विवि- धतपस्याध् तेषां निधेराश्रयस्य भगवतः अस्य जामदुग्न्यल्य कि वा कर्म्म न।लोकोत्तरं सर्वातिशयम्' अपि तु सर्वमेवेत्यभिप्रायः, । तत्र दानवीरमुदाहर्त्तुमाह-तश्रेति (५) अन्र दानवीररसत्वं योजयितुमाह-मत्र परशुरामस्येति। त्यागे दाने "त्यागो विहापितं दौनम" इत्यमर, सम्प्रदानभूतैरित्यादिषु साक्षादप्रतिपादितैरपि यथासम्भवं प्रतीतिलम्ैरिति विशेषणं ज्ञेयम्। सत्त्वस्य, गुणविशेषस्य अध्यवसाय उद्देकः आदिपदाव दानस्य प्ररोचनादयश्च तैस्तथोकेः, विभावतो विशेषेण कथितः। त्यागादिभिरित्यत्रा दिपदात् त्यागे कत्तव्यानां सक्कष्पदक्षिणादेः परिप्रहः। अनुभावितः। सामाजिकानाम नुभवविषयीकृतः। उत्साह: स्थायिभावो दानवीरतां दानवीररसत्वं भजते प्राप्मोति। (क) दानवीर इति। यदि तु विप्रलम्भादीनामिवास्य स्वशब्देनाभिधानं विरुद्धमक्गीक्रियते त देदमुदाइरणं न्याय्यम्- "कियदिदमधिकं मे यद्द्रिजायार्थयित्रे कवचमरमणीयं कुण्डले चापयामि। शकरु्णमवकृत्य ट्राक्कृपाणेन नियंद्धहलरुधिरवारं मौलिमावेदयामि।।"

बीररसनिरूपणन् ] लक्ष्मीविराजित: । २६३

घर्मवीरो यथा युषिष्ठिर :- (५३ ) 'राज्यं व वसु देहय मार्या भ्रातृसुताक्ष ये। यञ्च कोके ममायसं तद् धर्माय सदोधतम्॥' इत्थं दानवीरमुदाहृत्य धर्मवीरसुदाहरति-धर्मवीर इति। (६३) राज्यग्चेति। कस्मिन्नपि नौटके पद्यमिदमिति केचित। राज्यमू, वसु वित्तम्, देहो वपुः, भार्य्या दौपदी स्त्री ये च आतरो भीममेनादयस्तेर्षा सुता आत्मजा एषा द्विजषेषाय स्वर्गाधिपनये कवचकुण्डलदानोद्यनस्य तद्दानविस्मितान् सम्यान्प्रत्युक्ति: । अत्र याचमान आलम्बनम्। तदुदीरिता स्तुतिरुद्दीपिका। कवचादिविनरसं तत्र लवुत्ाविकञ्चातु- भाव:। इत्यर्थान्तर संक्रमितवाच्यध्वन्युत्थापिती गर्वः स्वकीयलोकोत्तरपिनृजन्यत्वादिस्मृ निश्च व्यभि- चारियौ। वृत्तिरप्यत्र तत्तदर्थानुरूपोद्गमविरामशालितया सहृदयकचमरकारिणी। तथाहि-उत्सा- हपोषकं कवचकुण्ड लार्पएयोर्लवुख्वनिरुपएं विधातुं पूर्वाधे तदनुकूलशिथिलवन्धात्मिका। उत्तरार्धें तु मौलितः प्राग्वक्तृगतगर्वोत्साहपरिपोषसायोद्ता। ततः परं ब्रह्मणे सविनयत्वं प्रकाशयितुं तन्मूलीभूतं गर्वराहित्यं व्वनयितं पुनः शिथिलैवा अत एवावेदयामीत्युक्तम्। न तु ददानि वितरामीति वा। इदन्तु नोडाहरणीयम्- "यस्योद्दामदिवानिशार्थिविलसद्दानप्रवाइप्रथा-

ईर्ष्यानिर्भरफुल्ल रोमनिकरव्यावल्गदूध: स्व- त्पीयूषप्रकर: सुरेन्द्रसुरभि: प्रावृद् पयोदायते।।"

नवयाँनोद्दीपितः, ऊधः प्रस्त्नतपीयू षप्रकरैरनुभावितः, असूयादि: सक्वारिभिः परिपोषिताऽपि कामग वीगत उत्साहो राजस्तुतिणुणीभूत इति न रसव्यपदेशहेतुः। अत एवेदमपि नोदाइरखीयम्- "साब्धिद्वीपकुलाचला वसुमतीमाक्रम्य सप्तान्तरां सर्वो द्यामपि सस्मिनेन हरिया मन्दं समालोकितः। प्रादुरभूतपर प्रमोदविदल द्रोमाश्वितस्तत्व्षणं व्यानम्रीकृतकन्धरोडसुरवरो मौलि पुरो न्यस्तवान्॥।" इह च भगवद्दामनालम्बनाः, तत्कर्तकमन्दनिरीक्ष योद्दोपितः, रोमान्वादिभिरनुभाषितः, हर्षा दिभि: पोषितः उत्साहो व्यज्यमानोडपि गुखः। प्रागन्यगतर्येव प्रकृते राजगतस्यापि तस्य राजस्तुत्युत्कर्ष- कत्वात्। पतेन "त्यागः सप्तसमुदसुद्रितमदीनिर्व्याजदानावधिः" इति प्रकृतोदाहरणंन मनोहर मावहतीति। तस्य गुणीभूतव्यज्ञयत्वेन रसध्वनि प्रसङ्गडनुदाइरखायत्वाच। नतु "अकरुरमवकृत्य" इत्यत्रापि प्रतीयमानस्य दानवीरस्य कर्णास्तुत्यङ्गशवात्कर्थं ध्वनित्वमिति चेत्? सत्यम्, श्रत्र कवेः वर्णंवचनानुवादमात्रकरवे कर्रास्तुतौ तात्प्य्यविरहाठ्, कर्णस्य च मदाशयत्वेनात्मस्तुतौ तात्पर्य्या- नुपपत्ते: स्तुतिः वाक्यप्रतिपादा नास्ति परन्तु वीररसप्रत्ययानन्तर नादृशोत्साहेन लिङ्गेन स्वाधिकरणे सा अतुमीयते (अनुमानाकारश्च कर्णोडयं स्तुतिपात्रं तादृशोत्साइशालित्वाद) राजवर्णनपद्ये "यस्यो- हामदिवानिशम्" "साग्विद्वीपकुला" इत्यादो तु वर्णनीयव राजस्तुतिरिति, प्रधानभूतायां राजस्तुतौ, उतसाहादेर्गुणीभूतख्वमेवेति केचिद् वदन्ति। ३८ सा०

२६४ साहित्यदुर्पण :- [तृवीयपरिच्छेदे

युद्धवीरो यथा श्रीरामचन्द्र :- (५४) भो लड्केश्वर ! दीयता जनकजा रामः स्वयं याचते कोऽयं ते मतिविभ्रमः समर नयं नाद्यापि किंचिद्गतम्। नैवं चेरखरदूषणत्रिशिरसा कण्ठासजा पड्डिल: पत्री नैष सहिष्यते मम घतुर्ज्याबन्वबन्धूकृतः ।।'

कि बहुना लोके "लोकल्तु सुवने जने" इत्यमरः यश्च उद्यानादिकं ममायत्तम् सदधीनम् "अधीनो निम्न आयत्तः" इस्यमरः । विद्यते तद्राज्यादिसव मेव मया धर्माय धर्महेतवे सदा उद्यतं सरवंदा त्यागादावुपयुक्तम्। अन्न वक्तुयुंधिष्ठिरस्य वैदिककर्मण्युत्साहः स्थायीभावः धर्म आलस्बनविभावः "हवर्गकामो यजेत""धर्मांत्र प्रमदितव्यम्" इत्यादिषवर्गजनकतादिश्रुतिरुदूदीपनविभावः, एताहश्ोक्तिरतुभाव:, हर्षघृत्याद्यक्ष व्यमिचारिभावः, अङ्गाद्टिमांवं प्राप्तेः समुदाये- रास्वाद्यमान: सामाजिकानां धर्मवीररसतामापद्यते। (९४) भो लक्केशवेरेति। बालरमायणे दशाननं प्रति श्रीरामचन्द्रस्योकतिरियम्। भो लख्डेरचर ? रावण ! जनकजा मिथिलेशसुता मम प्राणवल्लभा सीता दीयताम् मह्यमिति शेष: रामो रामनाम्ना ख्यातो वलिहन्ता सवयं याचते त्वामिति शेष:, न पुरनदूतादिना, येनाबिश्र्वासो भवेदिति भावः । अयं ते तव को तु मतिविभ्रमः बुद्धिभ्रमः । नयं नीति समर बलवद्विरोघिता दुरन्ता भवतीति नीति विचिन्तयेत्यथः । अद्यापि मया ते किञ्ि दपि राज्यपुत्रादिनांशं न कृतं विहितम्, तथापि मया सह सन्वेरुपायः कोऽपि न कृत इत्यर्थ: । चेदू यदि एवं जनकजा न दास्यसीति शेषा, तदा खरन्दूषण-त्रिशिरसां पूर्व- निषूदिततत्त हैत्यानां कण्ठासृजा कण्ठच्छेदसमये तदीयरुधिरेण पड्किल: पङ्मयुक्त: शोभित इत्यर्थः, धनुषो ज्याबन्धुबन्धुकृतः गुणयोजितः रिपुहननान्मम मित्रोकृत इत्यर्थ:, एष पत्री शरः न सहिष्यते एव न क्षमिष्यते एव, यद्यव्यात्मनोऽसहनरूपधर्मस्तथापि पत्रि- ण्यारोपेन रिपुहनने तस्य प्रधानोपायत्वं सूचितम्। शाद्र्डूलविकीडितं छन्दस्तल्लक्ष न्तूकं प्राक्ू (१५८ पृ० ) सत्र रावण आलम्बनविभावः, तत्कत्तेकसीतापहरणमुद्दीपनविभाव:, एतादशो- किरनुभाव:, सहिष्यते इति गम्यगर्वादयश्च सज्जारिभावा: एवं परस्परमिलितैः समुदा ये रास्वाद्यमान: श्रीरामस्य युद्धोत्साह सथायीभावः सामाजिकानां युद्धवीररसतामापधते। उदाइरणान्तरं यथा- "क्षुद्राः सन्त्रासमेते विजहत हरयः क्षुण्णशक्रेमकुम्भाः युष्मद्देहेषु लज्जां दति परममी सायका निष्पतन्ता। सौमित्रे तिष्ठ पात्र त्वमसि न हि कपां, नन्वहं मेघनाद: किञ्चिदूभ्रुभङ्गसंज्ञानियमितजलधि राममन्वेषयामि"॥ अत्र राम आलम्बनविभाव: तत्कारितं सेतुबन्धनमुद्दीपनविभावः क्षुद्रेषूपेक्षा परा. क्रमश्ालिनि समे चातिस्पर्धाडनुभावो लज्जा दघतीति व्यङ््यया गवः "क्षुण्णशक्रेम- कुम्भा" इति व्यङ्गया स्मृतिश्व व्यमिचारी। एवं परस्परमिलितैशस्वाद्यमानो मेघ- नादस्य युद्ध उत्साइ: स्थायिभाव: सामाजिकानां युद्धवीररसवामापद्यते।

लक्ष्मीविराजित: । २६५

दयावीरो यभा जीमूतवाहन :- (५५) 'शिरामुखः स्वन्दत एव रकूमद्यापि देहे मम मांसमसिति । तृप्तिं न पश्यामे तवापि सावत्कि भक्षणार्वं विर्तो गरुत्मन् ।।।2 (५६) एप्वपि विभावादय: पूर्वोदाहरणवदूह्याः । अथ भयानक :- (ys) भयानको भयस्थायिभावो भृताधिदैवतः ।' स्त्ोनीबप्रकृति: कृष्णो मत्तस्तत्वविशारदः॥२३५ ॥ (क) यस्मादुत्पद्यते भीनिस्तदत्रालम्बनं मतम् । चेष्ा घोरतरास्तस्य भवेदुदुदोपनं पुनः ॥२२६ ॥ अनुभावोऽत्र वैवण्यगद्रदस्वरभाषणम्। (९६) शिरामुखैरिति। नागानन्दनाटके गरुडेन मक्ष्यमाणं नागं परित्रातुं तद्वक्षणा. यात्मदेहार्पितवतस्तद्वक्षितबहुमांसस्य जीमूतवानस्यतृतं गरड़ प्रत्युक्तिरियम्। हे गरुत्नन् ? वैनतेय ? शिरामुखैः तव चन्चुप्रहारेण नाडीच्छेदेः "नाड़ी तु धमनी शिरा" हत्यमरः, रक्त ओणितं स्यन्दृत एव निर्गच्छत्येव तथा अद्यापि अधुनापि मम "जीमूत वाहनस्येशि शेष:, देहे मांसमस्ति। तवापि तावय तृत्ि मन्मांसखादनेन श्षुन्निवृत्या सन्तोष न पश्यामि नावलीकयामि। एवं सति त्वं कि कर्थ भक्षणान्मम माँसादुनाद्ि- रतोऽसि। अयं च गरुड़ा श्येनरूपधारी शक्रो ज्ञेयस्तमुद्दिश्य गरुत्मत्निति सम्बोधनम्। अत्रेन्द्रवजोपेन्द्रवज़यो रुपजातिच्छन्दस्तल्लक्षणं वोक्तं प्राक् (१५५ पृ०) अम्र नाग आलम्बनविभावः, तस्य कातरोकिस्द्ीपनविभावः पुताहशोकिरतुभावः धत्यादयश्च व्यमिवारिभावा: एभिः परस्परमिलितेः समुदायरस्वाद्यमाना, जीमूत वाहनस्य, कपोतरूपधारिधर्मात्मकपरदुःखप्रहरणोत्साहः स्थायीमावः सामाजिकाना रस- वामापधते। (६६) दानचीर इव धर्मवीरा दिष्वपि विरभावाध्यय्यमिति दर्शयितमाह-पष्विति । एषु धर्मवारादिष्वित्यर्थः । पूर्वोदाहरणदव् दानवीरोदाहरणवत्। अन्यत् स्पष्टम्। (७) इत्थं वीररसं निरुष्य भयानक्र निरूपयिति-भयानक इत्यादिना।तत्त्वविशार देरलद्वारशाघममंज्ञैः भयानको रस., भयं प्राकूप्रदर्शितस्वरूपं स्थायीभावो यस्य सः। कालः कृतान्तः अधिदेवतमविष्ठात्री देवताऽस्येति सा, प्राणिनां मृत्युविधायकतवेन भयल्य यमेन प्रयो्यत्वादित्यभिप्रायः । अतश्र कृष्ण: व्यामवर्णा, स्त्री स्त्रीजाति: नीचोऽधमज- नश्व प्रकृतिराश्रयो यल्य सः स्त्रीनीचनायक इत्यर्थः "बालस्त्रीनीचनायक:" इति रुद्रभट्ट: भयस्व उत्तमपात्राश्रिते तु भयानकामास एव ज्ञेयः। एतन्त स्वयमेव मूलकृदवक्ष्यति "उत्तमपात्रगतत्वे भयानके" इत्यादिना यरमाद्वस्तुनो भीतिर्भयम् उत्पद्यते तदूस्तु आलम्बनं सतमू। तस्य आलम्यनस्य घोरतरा चेषा पुनरुदीपनं भवेत् "वेदाः प्रमाण. मिर्शत बदुदेश्यविवेयभावेनान्वयोपत्तिरवगन्तव्या। अन्र भयानके वैवर्ण्य वदनदिवि

जडतादीनत त्रासमोद्ादिव्यभिचारियुक ॥' इति पाठान्तर यस्मादित्यारम्य "व्यमिचारिख' इत्यस्यस्थाने उपलभ्यते।

२६६ साहित्यदपरा :- [वृतीयपरिच्छेदे

जुगुप्सावेग संमोहसंत्रासग्लानिदीनताः। शङ्कापस्मारसंभ्रान्तिमृत्यवाद्या व्यभिवारिय: ॥ २३=॥ (५६) यथा-'नषं वर्षवर :- ' इत्यादि (१४८ पृ.)। अथ बीभत्स :- (५६) झुगुप्सास्थायिभावस्तु बीभत्सः कथ्यते रसः। नीलवर्णो महाकालदैवतोऽयमुदाहतः ॥ २३६॥

तन्नैव कृमिपाताद्यमुद्दीपनमुदाहतम्॥ २४०॥

वर्णता गद्गदुस्वरेण अस्फुटशब्देन च भाषणम् अतुमावः । अपि च प्रलयो नष्टचेष्टता, स्वेदो ध्मंजलम्, रोमाव्व: रोमाज्जोल्लस:, कम्पः कम्पितादृश्वम् दिकूप्रेक्षणम् इतस्ततः कातरतया दृष्टिप्रक्षेपः, आदिपदाव अपसरणादयश्च अनुभावाः ।जुगुप्सा बीभत्सरसस्था- यिमावा, संआ्ञान्तिरुन्माद: साद्यपदात् गरलादयश्र सज्चारिभावा भवेयुः एवञ्ज भयस्था- यिभावको विकटादालम्बनकुरतट्विकट चेष्टछद्दीपितः वैवर्ण्यधनुभावितः जुगुप्सादिस ज्वारितो भयानक रस इत्यवधयम्। (६८) यथेति। नष्टमिति। प्राग्प्रदश्वितमिदमुदाहरणमन्रचरणद्वयमेवोदाहरणत्वेन प्रदशितन्नत्वन्यत्रेव द्वित्राण्यक्षराणि प्रतीकमान्राणि तेनैतावतैवं भयानकरसस्य पर्याक्षा प्रतीतिभवतीत्यवगन्तव्यम्। अन्राकस्मादागतो वानर आलम्बनविभावः तस्योग्रदन्तप्रकाशनादिरुद्दीपनविभाव:, वर्षवरादीनां पलायनादयोडनुभावा: शङ्ादयश्च सम्चारिभावा: एवमेतैमिलितैशस्वा घमाना भयं स्थायीभावः सामाजिकानां रसतामापद्यते। कचित्तु-श्रीवाभद्गाभिरामम्" इत्युदाहरणं दशयते। वालनायको यथा- "घोरमम्भोघरध्वानं निशस्य बजवालकाः। मातुरक्के निलीयन्ते सकम्पविकृतस्वरा:।" अत्र व्रजवालकानां भवमम्भोधरव्वानेनालम्बनविभावेन तद्वकल्येनोद्ीपनविभावेन मातृणां क्रोड़ेषु निलयनेन सकम्पस्वरवैकृत्येन चानुभावाभ्यां त्रासाषेगाभ्यां स्चारिभा- वाभ्याञ्च भयं स्थायीमावः सामाजिकानां रसवामापद्यते। स्त्रीनाथको यथा- "इदं मघोनः कुलिशं धारा सव्निहिताननम्। स्मरणं यस्य दैत्यत्ती गर्भपाताय कक्पते॥ अय विभा्य: स्ययमेवाह्याः। (६s) भयानकरसं निरुष्य बीभत्सरसं निरूपयति-जुगुप्सेति। जुगुप्सा पूर्षंदर्शि- सस्वरूपा घृणा निन्दितत्वेनावगमनमिति यावत्, स्थायी भावो यस्य ससतथोकस्तु रसो बीभत्स इत कथ्यत। वधकुत्सायाम्, अल्मात् कुत्सार्यां सन्, भावे वज्ञ।अयं बीमत्सो महाकाल: काल्यायनी वल्लभा देववं दवता अस्य स, महाकालस्य भूतपिशाचादिरूप- बीमत्सगणसेवित्वादिति भावः। नीलवर्णः भूम्रवर्णकः उदाहत: कथितः, धूम्रवर्णकत्वघ- "महाकाळं यजेहेव्या दक्षिणे धुम्रवर्णम्"

भयानकरसनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः। २६७

(क) अनुभावांस्तत्र सतास्तया स्युव्यभिचारिणः॥। २४१। मोहोऽपस्मार आवेगो व्याधिश्च मरणादयः। यथा- (६०) 'उत्कृत्योत्कृत्य कृत्तिं प्रथममथ पृथूच्छोथभूर्यासिरि मांसा

आतंः पर्यस्तनेत्रः अकटितदशनः प्रेतरकः करङ्का- दक्कस्थादस्थिसंस्थं स्थपुटगतमपि क्रव्यमव्यभ्रमत्ति ॥' इति समृत्याऽवगम्यते। दुर्गन्धानि मांसरुधिरमेदांसि आलम्बनं मतम्। अत्राव्य- समानविभकित्वं पूववदेवावगन्तव्यम्। तन्र मांसादिष्वेव कृमिपातारदयं कीटपतनाद्यम् आध्यपदेन दुर्गन्धादीनां परिग्रहः, उद्ीपनम् उदाहतं कयितम्, आचार्येरिति शेष:। तत्र बीभत्से निष्ठीवनं थृत्कप्रक्षेपः आस्यवलनं सुखसंचरणम् नेत्रसङ्कोचनम् आदिपदात् वा न्तादिश्व अनुभावा मताः। तथा मोह: अपस्मारः, आ्वेगः, व्याधि:, मरणम्, आदिप- दाद ग्लान्यादयक्ष व्यनिचारिण: र्यु:। तथा च जुगुप्सा स्थायिभावको दुर्गन्धाद्यालमबनको मांसादौ कृमिपातादयद्ीपितो निष्टीवनाद्यनुभावितो सलाव्यादिसनवारितो महाकालदैवतो नीलवर्णो बीभत्सो रसः (६0) उदाहरति-उत्कृत्योत्कृत्येति। मालतीमाचवे पञचमेडक्के रमानगशो जिनं प्रेतरङ्कं रष्टा माधवस्योक्तिरयम्। आर्त्त:क्षुत्पीडितः पर्य्यस्ते परित आ समन्ता् अरते वलवत्पिशाचापहरणशक्कया क्षिप्ते नेत्ने येन सः तथा प्रकटिता: दैन्यात्सथपुट गतमांसग्रहणाय च प्रकाशिता: दशना दन्ता येन सः। प्रेतरङ: प्रेतेषु रक्ो कृपणो दरिव्र इति यावत् पिशाच इति व्याख्यानं हेयमेव तत्पर्यायेष्वपाठात् "प्रेतो भूतान्तरे पुंसि मृते स्याद्वाच्यलिङ्गक: इति मेदिनी। "रङ्कः कृपणमन्दयोः" इति गोपालः। प्रथमम् *आदो कृति शवचर्म "अजिनं चर्म कृत्ति स्री" इत्यमरः। उत्कृत्योत्कृत्य नखररुत्पाट्यो. त्याट्य वीप्सायाँ द्विर्भावः। अथ अनन्तरं पृथुना महता उच्छोथेन उत्पन्नशोथरोगेण भूर्यांसि बहुलानि अँसौ रकन्धौ स्फिक् रुमूलं कटिसन्धिमागश्च "स्त्रियां स्फिचौ कटि प्रोथौ" इत्यमरः, 8पिण्डी जङ्गोधवंभाग: एवमाद्यवयवेधु सुलभानि उप्रपूतीनि उत्कट दुर्गन्धानि "पूतिगन्धस्तु दुर्गन्धः" इत्यमरः मांसानि जग््वा भक्षयित्वा अङ्कस्यात् उत्स- इस्थात् करक्वाव् प्रेतशरीशत् अस्थिशेषात्त्मस्तकाद्वा "करंको मस्तकः" इति मेदिनी, अस्थिसंस्थं अस्थिसंलग्नं रूथपुर्ट विषमोन्नतभागः "सथपुट विषमोन्नतम्" इति गोपाल:, तत्र गत स्थितमपि क्रव्यम् अपक्कमांसम् "पललं क्रव्यमामिषम्" इत्यमरः, अत एव रकत्वम्, अव्यम्रं श्ञनेयंथास्यात्तथा अत्ति भक्षयति । अन्न स्थपुटगतस्यापकर्षंणादार्त्तत्वम् कश्चिदाच्छ्विद्य नेष्यतीति यात् पर्यस्तनेत्रम्। तदाकर्षणार्थ च दशनप्रकटनम्। भोजनसमापिभयाच्छनेरिति। यावत्कृत्तिसत्वमुत्की- ननम्। सग्धराच्छन्दस्तल्लक्षणस्तुकं प्राकू (२१९ पृ०)। अत्र शवः प्रेतरङ्कों वो आलम्बवविभाव: तत्कर्त्तनं मासादन चोदीपनविभाव: तदूदष्टुर्नासाकुज्जनवदन विधूनन-विवर्त्तन-निष्ठीवनाढयोऽनुभावा, उद्टेगगलान्यादयो (क) अनुभावाश्च मोहाधस्तथा स्युर्ष्यंभिचारियः" इति पाठान्वरमप्यन्यत्रोपलम्यते।

२६६ साहित्यदर्पण :- [वृतीयपरिच्छेदे

मयाद्धत :- (६१) श्र्ध्तो विस्सयस्थायिभावो गन्धवेदैवतः॥।२४२।। पीतवर्णों वस्तु लोकातिगमालम्बनं मतम्। गुणानां तस्य महिमा भवेदुद्दोपनं पुनः॥। २४३।। स्तम्भ: स्वेदोऽथ रोमाश्चगद्वदस्वरसंभ्रम:। तथा नेत्रविकासादया मनुभावाः प्रकीतिताः॥ २४४॥ वितकीवेगसंभ्रान्तिहर्षाद्या व्यभिचारिणः। यथा- (६२) 'दोर्दएडाश्तित चन्द्रशेखर धनुर्दण्डा व भ ्र ो द्य त्

ठ्यभिचारिभावा:, एतेंः संवलित आस्वाद्यमान: जुगुप्सा स्थायीभावः सामाजिकाना रस- सामापधते। नतु-आलम्बनं तदेव यमाश्रित्य रसो भवति, तदाश्रयो बोद्धा यस्य हृदये रसोद्ोथः, तथासति रतिशो कादिए प्रासुशाहृतेषु यथाऽSलम्बनाश्रघयोः सम्प्रत्यः न तथा हासे जुगुप्सायाँ च तत्रालम्बनस्यव प्रतीतेः, न च पद्यश्रीतैवाश्रयः तस्य च रसास्वादा धिकरणत्वेन लौकिकहासजुगुप्साश्रयत्वातुपपल्तेरिति चेतू? सत्यम्, तदाश्रयस्य द्रष्ट पुरुषविशेषस्य तत्राक्षेव्यत्वात। तदनाक्षेपे तु श्रोतुः रवकान्तावर्णनपद्यादिव रसोदोधे बाघकामावादिति स्पष्टमाकरे (:१) अद्भुनरसं निरूप्यति-अ्द्भुन इति। अद्भुतो रसः, विसमयः स्थायीभावो यस्य सः, गन्घर्वा देवतं देवतास्येति गन्घवदैवतः, "मानादिना विस्मयोत्पादनं गन्घ र्गे: क्रियत" इति पुरायादिषु प्रसिद्धमित्यतधेयम्। "अद्भुतो ब्रह्मदैवत' इति भरतो कत्या तु "ब्रह्माधिदेवतः"इति पाठो भवितु युकः । पीतवर्णः गन्घर्वार्णां पीतवर्णत्वादे वायमपि पीतस्वरूप:, लोकातिगं लोकं संसारमतिगच्छत्यतिक्रामतीति ताहशं लोको- सरमलौकिकमिति यावत्, इन्द्रजालाढिक वस्तु आलम्बनं मतम्। तस्य लोकातिग वस्तुनो गुणानां महिमा गुणमहत्वं पुनरुद्ीपनं भवेद। सतम्भो जाड्यम, स्वेद, रोमाज्जः, गद्गदस्वरः सम्भ्मो वेग इमे तथा नेत्रविकास:, आदयपदात् निमेषरहितावलोकनाकयश्ष अनुभावा: प्रकीर्ततिता: कथिताः। वितके:, आवेगः, सम्भ्रान्तिजंडत्वम्, हर्ष, आद्यपदात् औत्सुक्यादयश्र व्यभिचारिमो भंवयु: । तथा च विस्मयस्थायिभावको विस्मयजनककत्राध्यालनको विस्मयकर्माद्युद्दीपितः स्तम्भाद्यनुभावितो वितर्कादिसव्वारितोऽद्भुतो रसः। (६) उदाहरति-दोईण्डाव्वितेति। महावीरचरिते रामेण धनुषि भग्ने सति दीर्घ- कालव्यापकेन हरधनुष्टक्कारेण विस्मयापत्रस्य लक्ष्मणसयोक्तिरियम। दोर्दण्डाभ्यां भुज- दण्डाम्यां "भुजबाहप्रवेष्टो दो:" इत्यमरः, अश्चित आकृष्टो यश्चन्द्रशेखरस्य महेशस्य धनु- दैण्डस्तस्य अवभट्टाय द्विखण्डीकरणाय उद्यत उत्थितः, आर्यस्य श्रीराममद्रस्य बालच. चरितानां प्रस्तावनायाम उपक्रमे डिण्डिमो वाद्यभेद, टह्कारध्वनिः अत्र दण्डद्विरुकत्या पुनरुकतत्वं दोष:, द्राक् झठिति पर्य्यस्तो विक्षिप्तः कपालसंपुट ऊ्वंकटाहाघ: कटाहः पिधानपात्राकासत्रह्माण्डोपरिभाग इति यावत् तेन मिळत् सङ्गच्छमानं ब्रह्माण्ड एव

शान्तरसनिरूपणस्] लक्ष्मोविराजित: ।

द्राकपर्यस्तकपालसंपुट मिलदूबझ्माण्डभाएडोदर- भ्रान्यत्पिण्डितचरिडमा कथमहो नाद्यापि विश्राम्यति ।' अथ शान्त :- (६३) शान्न: शमस्थायिभाव उत्तमप्रकृतिमंतः ॥। २४:॥ कुन्देन्दुसु दरच्छाय: श्रीनागयणदवतः। भाण्डं स्थाल्यादिवत् पात्रं तस्य उदरे अभ्यस्तर त्राम्यनू अत एव पिण्डितः रतूपीकृतो बहुलीकृत इति यावत् चण्डिसा प्रखरता यस्य स तथोक: सन् कथमध्यापि इद़ानीमपि न विश्ाम्यति न विस्मति शरावाच्छन्रमुखस्थालीमध्ये उत्प्द्यमान: शब्दो बहुलो भवत्यभि- प्रेत्येदम्, इत्यहो महदाक्षयॅम्। शाद्दूलविक्रीड़िनं छन्दः, तल्लसन्तूकतं प्रागेव (६५८पृ०) अत्र धनुष्क्धार आलम्लनविभाव:, तस्य विशालतीदीपनविभावः, तस्येतादृशव- र्णनमनुभाव:, हर्षाद्यक्ष व्यमिवारिमावाः, लक्ष्मणस्य विस्मयः स्थायीभावः एतत्समु- दिवोऽदूभुतरसतामापद्यमानः सामाजिकरतुभूयंतं। अन्नादाहरणप्रसङ्गे यञ्च सहद्यशिरोमणििः प्राचीनरुदाहनम्- "चित्रं महानेष वतावतारःकव कान्तिरषामिनवैच भद्गि:। लोकोत्तरं धैयेमहो प्रभाव: काध्याकृतिनंतन रष सर्गः ॥"इति। तत्र यथा महाभारते गीतासु विश्वरूपं दष्टवतः पार्थस्य तदता भक्तिरेव- "पश्त्यामि देवंस्तव देव! देहे सर्वास्तथा भूतविश्ेषसङ्कान्" इत्यादिवाक्यसन्दर्भेणाग्रे च- "नाहं वेदैनं नपसा न दानेन न चेज्यया । शक्य एवं विवो प्रष्टुं दृष्वानलि मां यथा"ा इति भगवदुक्त्या च प्रधान प्रतीयते विश्वरूपदर्शनजो विरमयक््च तदुत्कर्षकः, तथेत प्रतीयतां नामात्र विस्मयः, परन्त्वसौ कथक्कारमद्सुतरसध्वनिव्यपदेशहेतुः? प्रति- पाद्यमहापुरुषविशेषविषयायाः प्रधानीभृतायाः स्तोतृगतभक्तेः प्रक्रष्त्वे विस्मयस्य भकति प्रति गुणीभृतत्वादस्य रसालद्वारत्वमेवोचितम्। ननुभक्तिनेव तत्र प्रतीयत इति चेतू? अन्न सहदया एव प्रष्टव्याः। इदन्तूदाहार्यम्- "एते किन्ननु सत्यमेव तरवश्चज्जत्प्रसूनोत्करः कि वा काचन वाटिकेयमनवा यस्याममी कोकिला: । चित्रं कुत्र तिरोहिता मरुघरा सा यत्र मे पत्तनं नानानिझरवै भवं कुत इद सघः समुन्मीालितम्।।" स्वदेशे ऐन्द्रजालमहिम्ना पुष्पवाटिकाSSविर्भावमवलोकयता मरुदेशीयस्य कल्य चिदुकिर्यम्। (६३) शान्तरसं निरूपयति-श्ान्त इति। श्रान्तो रसः शमः पूर्वप्रदशितस्वरूप: स्थायीभावो यल्य सः, अतश्चोत्तमा प्रकृति: स्यायिभावाधारो यस्य स, उत्तमपात्रवृ- न्तिस्थायिभावक इत्यर्थः । कुन्दो माध्यं पुष्पविशेष इन्दुश्चन्द्रस्तयोरिव सुन्दरी मनोहरा छाया कान्तिर्यंल्य स अतिघवलव णं इत्यर्थ: "छाया सूर्यप्रभाकानितिः प्रतिबिम्बमनातपः" इत्यमरः, "मुक्को रकस्तथा पीत इदानी कृष्णतां गतः"

३०० साहित्यदर्पण :-

परमात्मस्वरूपं वा तस्यालम्बनमिष्यते। पुरायाश्रमहरित्षेत्रतोर्थरम्यवनादयः ॥ २४९॥ महापुरुषसङ्गाद्यास्तस्योद्दीपनरूपिया:। सेमाञ्चाद्याश्चानुभावास्तथा न्युर्व्यभिच्वारिण:॥। २४=। निर्वेदहर्षस्मरणमतिभूतद्यादयः। यथा-

सत्रासं च सरकौतुकं च सदयं हष्टस्य तैर्नागरैः । इति श्रीमद्भागवतोक्त्या सत्ययुगे महाविष्णोरपि शुभ्ररूपत्वादिति भावः। यद्वा- "तत्न सत्वं निर्मलत्वात्प्रकाशक"मितिगीतोक्त्या शमजनकसत्त्वगुस्य शुभ्रवर्णत्वात् हफटिकवत्प्रकाशकत्वाचच शमस्यापि शुभ्रवर्णत्वमित्याशयो ज्ञेया। नारा आप अयनं स्थानं यख्य सनारायण: श्रिया महालक्ष्म्या सहितो नारायणो महाविष्णुरेव दैवतं देवता सस्येति सः, शमस्य सत्त्वगुणोत्त्पतेः सत्वस्य च नारायणाश्रितत्वादित्याभप्रायः । अनित्यत्वम् अवश्यविनाशित्वम् आदिपदाच्चरमे आत्मनाऽहितका रित्वादिकञ्व तेन कारणेन या शेषाणां समग्राणं वस्तूनां वित्तपुत्रादिपदार्थानां निःसारता निस्तत्वता, पर मात्मस्वरूपं वा तस्य शान्तस्य आलम्बनमिष्यते। पुण्याश्रमशिचत्रकटादि हरिक्षेत्रं श्रीक्षे- आ्रादि तीथ प्रयागादि रम्यवनं नैमिषारण्यादि, आदिपदात् वैद्यनाथादयः, तथा महापुरु षसङ्गः आद्यपदात् माक्षशास्त्रश्रवणमननादयक्ष तसय शान्तरससूय उद्दीपनरूपिणः। रोमाञ्: माधयपदात् दयासंन्यस्ततादयक्ष अनुभावाः । तथा निर्षेदा, हर्षः, रमरणं मतिः, भूतेषु सर्वजन्तुषु दया तज्जनिका धृतिः व्यमिचारिगणे दयाया अन्तर्भावाभावाद दयापदेन ध्ृतिग्रहणम्, आदिपदादौत्सुक्यादयक्ष व्यमिचारिणः स्युः। अत्र प्रायः- "रोमाञ्वाद्यानुभावासतथा सयुव्यमिचारिणः। निवेदहर्षस्मरणमतिभूतदयादयः ।।' इति पाठान्तरं समुपलम्यते। अत्र आद्यपदेनामोदोन्मादादीनां परिग्रहः, आदिपदेन धैर्यादीनाञ्च परिप्रहो बोध्यः। भूतदया च दैन्यविशेषरूपत्वाद्भावः। यदाह-"'भूत- दया चैतन्यविशेष एव परदुःखेन परोपचिकीषँया वा स्वदुःखेन स्वानौजस्यस्य दया- त्वेन क्रोड़ीकरणात्" इति। तथा च-शमस्यायिभावक अनित्यत्वाद्यालम्बनक्कः, पुण्याश्रमाधयुही।पतः रोमा. ज्वाद्यनुभावितः निवेदादिसन्चारितश्शान्तो रसः । (६४) उदाहरति-रथ्यान्तश्चरित इति। जातनिवदस्य क्यचिद्भिक्षोरुक्तकिरियम्। कदा नि:शङ्क: करटः काकः 'काके तु करटारिष्ट्पलिपुष्टसकृत्प्रजा." इत्यमरः, रथ्याः षन्थाश्चत्वरो वो तदन्तस्तन्मव्ये चरेतो भिक्षार्थत्रमतः, "सथ्या तु रथसङ्गाते प्रतोल्यां पथि चत्त्वरे"इति मेदिनी, धतः परिहितः जरस्या जीर्णायाः कन्थाया लवा लेश खण्ड मिति यावत्, येन तस्य तथोक्स्य, अध्वनि माग गच्छन्ति ये तेऽघ्वगाः पथिकास्ते:, तैनागरै ग्रंमवासिमिर्जनैः छिदमयत्वेन बीभत्सवेषदशंने च सत्रासञ्ज नग्नप्रायत्वेना- नुपादेयकन्थावधारणेन च सकौतुकळ् मकिज्ञनात्वात्सद्यळ्व यथास्यात्तथा दृष्टस्य, तथा

शान्तस्य दयावोराळ्ेदनि= ] लक्ष्मोविराजित: ! ३०१

निर्ध्याजीकृतचित्सुधारसमुदा निद्रायमाणस्य मे निःशङ्क: करटः कदा करपुटीभिक्षा विलुण्ठिष्मति।' (६५ ) पुष्टिस्तु महाभारतादौ द्रष्टव्या । (६६) अस्य दमावीरादे: सकाशाद्भेदमाह-

निर्व्याजीकृत: कामादिनाशेन निष्प्रतिबन्धकीकृतो यश्चित्सुधाया ज्ञानामृतस्य रसो ज्ञानेनारवादस्तस्य मुदा आनन्देन निद्वायमाणस्य सुदितलोचनस्य मे मम करवुटीभिक्षा करस्थित मिक्षाप्राएतण्डुलादिकं विलुण्ठिष्यति लुण्ठनं विधाय नेष्यति तं समयमेवाभि लषामीति मावः । अत्र नितीजीकृत इनि पाठे तु तस्यायमर्थः-निरगतं बीजं संसारकारणम् अविद्या्यं यरमात्प्रकाशादित्यर्थः । वा निर्गतं बीजम् आत्मप्रकाशज्ञानकारणं मनो यन्र स निर्बीजःब्राह्याकार वृत्तिसुत्पाध मनसः स्तत्वाशस्यापि विनाशभ्युपगमातू। यद्वा बीजं वासना तच्छून्यीकृत्येत्यर्थः। शाद्दूनविक्रीडितं छन्दस्तल्लक्षगज्जोकं प्राक्। (१६८पृ० अत्र समसतसुखहेतूपक्षेपणात लग्धाशोषवस्तुनिःसारता आलम्बनवभाव नागरे रुकतरूपेण द्शनानि उद्दीपनविभावा:, मिक्षावलुण्ठनाशंसालम्यौ सेमाञ्जहर्षो अनुभाव- व्यभिचारिणौ वक्तुर्मिक्षो: श्रमः स्थायीभावः एष समुदायः सामाजिकेषु शान्तरसतया परिणमति। उदाहर्णान्तरं यथा- "शिलं किमनलं भवेदनलमोदर बाघितुं ? पयः प्रसृतिपूरकं किमु न धारकं सारकम्। सयत्नमलमल्पकं पथिपटचचरर कश्रं- भजन्ति वित्रुधा सुधा हडह कुक्षितः कुक्षितः ।"

नाडनुभावेन निरवेदादिना सन्चारिणा च रामः सथायीभावः सामाजिकेपु शान्तरसतया परिणमति। (६) बाहुल्येनास्य परिपुष्टिस्त महाभारतशञान्तिपर्वादाविति दशयति-पुष्टि स्त्वनि। स्पष्टम्। (६६) नन्वत्रापि प्राणिदयायां धर्मादौ चोत्साइस्य विद्यमानत्वात् तादशोतसाद

रसकल्पनयेत्यत आह -प्रस्येति। निर इङ्कारेति। अस्मिन् शमे उत्पन्ने शमिनो निरहङ्काररूपत्वात् "अहमिदं विधास्या मि' "एतानि वस्तूनि मम" इत्याकारकसर्वाहङ्काररहितत्वाव एष श्रान्तत्वेनामिलषितो रसो नो दयावीरादिन दयावीराधयन्तगँतो भवितुमर्हृति "अभावे नह्य नो नापी" त्यमरः, आदिपदाद् धर्मवीरदेवताविषयरतिप्रभुतीनां परिप्रह्ः। इदमत्रानुसन्धेयम्- अरहंकारसंवलितो दयादिरेव दयावीरादे: प्रयोजक:, निरहठ्ठारत्वे तु शान्तरस इति वै चित्र्विशेषा जवेदाभ्युपगम।इति। ३६ सा०

३०२ साहित्यदपण :- [ वृतीयपरिण्छेदे

(६७) दयावीरादौ हि नगनन्वादौ ज.सूलवाइनाडेरन्तरा मलयवत्याद तुरागादेरन्ते च विद्याधर चक्रर्तित्वाद्याहदर्शवनादहंकारोपशमो न दृश्यते। श्ञान्त- स्तु सवाकरेणाहंकारप्रशमैकरूपत्वान्न तत्रान्तर्माव्नहृति। ततश् नागानन्दादेः शान्तरसप्रधानत्वमपासतमू। (६८) ननु- (६९) 'न यत्र दुःखं न सुखें न चिन्ता न द्वेषरागौ न च काचिदिच्छा। रसः र शान्तः कथिशे सुवीन्दरे: सर्वेषु भावेषु समप्रमाण: ।।' (v) इन वंरुण्य वान्तस्य मोक्षावस्थायामेवात्मस्वरपापत्तिलक्ष णायी प्राटु र्भावात्तत्र संचायादोनामभावारकर्थ रत्वमित्ुच्यते- (७१) युक्त विय्क्दशायाप्रवस्थितो य: शमः स एव यत:। (६७) कारिकादायं स्फुटीकरोति-दयावीरादाविति। नागानन्दादी नागानन्दं नाम श्र'हर्षप्रण तं तदादौ दयावीरप्रधाने नागरनन्दाख्यनटकादावित्यर्थः। आदिवदेन धर्म- शीरादेः, द्विीयादिवदन धमराजयु धष्ठिणदेः तृतोयादिपदेन राज्यप्राश्म्यादे तुरीया दिपदेन वैर्य्थंपकाशदे:, पञ्ञमादिपदेन च भारतमाम्राज्यादे: परिग्रहः। जीमूतवाहनश्चनागान्दनाट कस्य नायकः। मलयती चे तम्येव नाटकस्य नायिका। अहङ्रारस्य उपशमा निवृत्तिरनं दश्यते तथासति प्रतुरगाद्यसम्भवः स्यात्। सव प्रकारेणाहङ्ार प्रश्म करुपत्वात् सवंप्रकाशहङ्का रनिवृत्तिलक्षणत्वास्। तन्र द्यावीगदौ : तत्तश्चैतादृ्श्यविशेषावधारणच्च। अपास्तं खण्डितं ज्ञातव्यम् । (६८) सान्तस्य कथमपि रसत्वं न स्यादित्याक्षिपति नन्विति। (६९) न यत्रेति। यत्र रसे स्थायिभावाश्रयस्य शमिनो न दुःखम् तच्चात्मनः प्रतिकूलतया वेदनीयम्, न सुखं तदप्यात्नोडनुक्तया वेदनीयम्, न चिन्ता, न देषो

चिदृवि सर्वेंषु न्ोष्टाक्मकाज्जनादिषु माव्रेषु पदार्थेपु सतु गगद्वेषशून्येन सम तुल्यं प्रमाणं ज्ञानं यत्र सः स शान्तो रमो मुनीन्द्रेर्भरतप्रभृतिभि: कयितः। "अत्न शमप्रधानः' इति पाठोऽवि कस्याचत्यम्मतः तम्र शम एव स्थायितया प्रधानं यत्र स इति विग्रहो बोध्य:। उपजातिश्छ्वन्दस्तल्लक्षण चोक्तं प्राक् (१५५पृ०) (७) इत्येवं रूपस्येति। हत्येवं प्रकरेण निर्दाशतस्वरूपस्येत्यर्थः । शान्तस्य शम.

त्मनि लयप्राप्तिरूपयामिा यावत्। तत्र मुक्िदशायाम्। सव्वार्यादी-मित्या दिवदेन आलम्बनोद्दीपनानुभावानां परग्रिहः1 एवज्ञ परिपोषकादीनामसत्वंन पुष्यसम्भवात्

आलम्वनादीनासुपलम्भः स्यादवेति वाच्यम् मुक्तिदद्यायां क्षामनोडडड्कारस्थासत्वेन आलम्बनादानामाक्षेपस्ये वाशक्यत्वाद, अत एव व किपये शान्तम्य रसत्वमेव न रवी

(७१) समाधन्ते-युक्त वियु क्दशायामिति। तत्र विषयेम्य, परावृत्य साक्षात्कर्तव्ये ब्रह्माणि

शान्तस्य दयावीशज्ेदनि० ] ३०३

रसतामेति तदस्मिन्संचार्याये: स्थितिश्च न विरुद्वा ॥२५ ।। ('२) यश्चास्मिन्सुखाभावोऽप्युक्तस्त स्य वैषाय कसुख प र त्वान्न विरोधः । उकतं हि- (७३) 'वच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्लुखस्। तृष्ण क्षयमुखस्पैते नार्हतः पोडशी कलाम् ।' (७४) 'सवाकारमहं कार रहितत्व व्र जन्ति चेतू। अत्रान्तमावमहन्ति दयावीरादयस्तथा ।'

निधाय व्त्तमानश्चिन्तासन्तानवान् युरत, यस् च नोगजघमेसह कृतेन मनसा जिज्ञासित वस्तुसाक्षारकारो जायते यश्च भूतेन्द्रियजया अिनादाः कार्यसिद्धीदू रश्रवणाद्याक्चे न्द्वियसिद्धीरासादितवान् स समाधिन्युत्थिनो विदयुक्। यस्ब योगजधममहककृतानि बहि- रिन्द्रियाणि र्वे रवे विषये महतत्वसन्निकर्षािसहकार निरपेक्षाण वर्तन्ते, एवं यथा- राजर्षिजनकः । तदशायां तदवस्थाय पुरुषस्य वः शमः अवस्थिता वर्तते स एव ताहश- शम एव स्थायिभावो यतो रसताम् एत लभत तत्तस्माइस्किन् शान्तरसे सव्वाय्यदिः, आदिपदादालम्वनोहीपनातुभावानाज्जापि स्वितिश्व न विरुद्धा प्रतिकूला पुरुषस्य तस्मिन् कालेडपि संसारासकिमत्वेन निर्वदादीनामवि भवितुं शक्यत्वादिति समाधातुरा शयः। आर्याच्छन्दसतल्लक्षणञ्चोकं प्राक् (.३पृ) (७२) ननु पूर्व "इमो निरीहावस्थायाम्" इत्वांिना भवद्भिः सुखरूपत्वं समल्य प्रतिपादितम् "न यत्र दुःखम्" इत्यनेन सुखाभावस्य प्रतिवादनात्परस्पर विरोध आप द्यत इत्यत आह-वश्चेति। अस्मिन् "न यत्र दुःपम्" इत्यादितलाके। तह्य सुखश- उदस्य। वैधयिकसुखपरत्वादिति। तेन शान्तल्य वेंषयिकसुखभित्नं तृष्णाक्षयाधीनं सुखं विद्यत एवेत्युक्म्, एवळ् 'न यत्र दुःखं न सुखम्" इत्यादिया कामिनीसम्भोगादिजनितसुखा भाव उक्तो न पुनशहासुखाभावोडपाति न परस्परविरोध इत्यद्षवयम्। शमे ब्रह्मानव्दप्राप्तेः बीजप्रदर्शनायाह-उकत हीति। (७२) यच्चेति। लोके अमुष्मिल्लाक्षे चच्च कानपुखम् कामिनीसम भोगादिवैष यिकसुखम्, यच्च िव्यं पारली केकं यागादिक्रयया सवर्गीयं महत्सुखं लोके महासु खत्वेन ख्यातं सुखम्. एते कामसुखदिव्यसुखे तृष्णाया ऐहिकामुष्मिकभोगविषयाया अभिलाषायाः क्षय एकान्ततोऽपनोढन तम्य सुखमानन्दवल्त्यादियु ब्रह्मानुभवजन्य आनग्दरतस्य तथोकस्य सुखस्य शमसुखस्य वाड़तों कलामपि षोड़शाशभागपरिमाण मपि नाहतः । अरयनाशयः, तृष्णाक्षया हि- विषया विनिवत्तन्ते निराहारस्य दहिनः। रसवर्ज रसोऽव्यस्य परं दृष्ट्रा निवतंन॥ इत्युनदिशा परमात्मसाक्षात्काशनन्तर एर्जन तस्मिन् सनि ऐहिकज्ामुष्मिकळ् सर्व सुखं वैरस्यमावहति अत्र परमजता आनन्दश्रुतय एवं प्रमाणस्। (७४) शान्तरसस्य दयावीरादावन्तर्भावस्तु कथमाप भवत्येव न हि प्रत्युत तत्पा प्राणामहङ्वारसामान्याभावे दयावाशदिरसा एव शान्तरसडन्तर्भाव प्राप््यन्तीत्यस आह-सर्वांकारमिति। पुरुषावचद्यदि सर्व देहेन्द्रियाद आकार आश्रया यस्य तततयोंर्क

३०४ साहित्यदर्पण :- [ वृतीयपरिच्छेदे

(७६) तत्र देवताविषया रतियथा- (७७) 'कदा बाराणस्यामिह सुरधुनीरोधसि वस- न्वसान: कौपीनं शिरसि निदधानोऽञ्जलिपुटम्। अये गौरीनाथ। त्रिपुरहर! शंभो! त्रिनयन ! प्रसीदेति क्रोशन्निमिषमिव नेव्यामि दिवसान्।।'

सर्वप्रकारमित्यर्थः। एतेनाइद्कारसामान्याभावो व्यज्यते । अहक्वारोऽभिमानः स च देहे- न्द्रिययोरहमित्यारोप:। देहादिलम्बन्धिनि पुत्रादौ ममेत्यारोपश्च। तद्रहितत्वं तद्भावं म्रजन्ति दयावीरादिनायका इति शेष:। तदा तदीयदयोत्साहघटिता दयावीरादयो रसा एव अत्र शान्तरसे अन्तर्भावमर्हनति। यदि दयावीरादिनायका देहेन्द्रियादिविषयकाभि- मानशून्या मवन्ति तदा दयावीरादयो रसाः शान्तस्वरूपा भवन्तीति भावार्थः। एवञ् शान्तो नामातिरिको रसोऽड्ाकार्य्य एवेति निर्विवादोऽयं विषय:। (७६) आदिशब्दोपादान प्रयोजनसुपपादयति-आदिशब्दादिति। अनुपदोक "नि० रहक्काररूपत्वाह्यावीरादिरेष नो" इति कारिकास्थादिपदादित्यर्थः । प्रभृतिग्रहणेन गुर-विप्र-सुनि-राज-विषया रतिभावा अत्र गृह्यन्त इति बोध्यम्। (७६) तत्रेति। तत्र शान्तरसन्तभू तेषु दयावीरादिषु मध्ये। देवताविषया रतियंथेति। शान्तरसस्यान्तभू तदेवताविषयारतियंथेत्यर्थः। (७७) कदेति। सुक्तिदशार्यां शिवभकस्य कस्यचिदुक्तिरियम्। कदा इह वाराण हयां काश्या ब्रह्मपुराये- "वरणा चाव्यसिश्चैव ह्वे नधौ सुरबल्लमे ?। अन्तराले तयो: क्षेत्रं भूमावपि विशेन्न तत् ॥ पञ्चक्रांश प्रमाणन्तरक्षेत्रं दसं मया तव ।" इति। पतेन असीवश्णयोर्मध्ये वाराणसीक्षेत्रमित्युच्यते अतस्तद्वाह्स्य तत्वाभावो ज्ञेयः। सुरधुन्या गङ्गाया रोधसि तीरे पुलिने वा वसन् कौपीनं चीरं गुद्यं वा बसानः परिदधान:, शिरस्यक्षलिपुटं निदधानः स्थाव्यमानशच सन्नाहम्, 'अये ( प्रेम्णामन्त्रण हदम्) "अये अथि चातुनये" इति गोपाल:, गौरीनाथ पार्वेतीवल्लभ! हे त्रिपुरहर त्रिपु- शणां सथूलसूक्ष्मकारणभेदात त्रिप्रकारणा देहानां वा हरस्तत्सम्बुद्धौ तथोक! शम्भो त्रिनयन विरुपाक्ष? सूर्यचन्द्रानलात्मकलोचत्रयश्ञालिन्नित्यथ:, प्रसीद इति क्रोशन् उच्चे रुच्चारयन् निमिषमिव तत्परिमित समर्यामव दिवसान् नेष्यामि यापयिष्यामि। अन्र कोपीनपरिधानेच्छया अहृङ्वारनिवृत्ति: प्रतीयते-। एवञ्च कौपीनादिविशेषणैः सुखादिराहित्य प्राश्त्या सर्वाहङ्कारराहित्यलाभादू देवविषयरतेरपि शान्तरसत्वप्रा्ति: । एतेन "स्चार्यादिभिरपुष्टतया न शान्तो रसः किन्तु शिवविषयं रतिमात्र भावशब्द- वाच्यम्" इत्युक्ति: परास्ता। शिखरिणीछन्दः स्तल्लक्षणन्तूकं प्राक् (१८४ प०) । सुरस्त्रोतस्विन्या: पुलिनमधितिष्ठन्नयनयो- विधायान्तमुंद्रामथ सपदि विद्राव्य विषयान्।

सतान्तरेण वत्सलरसनि: ] लक्ष्मीविराजितः । ३०५

(v८) अथ मुनीन्द्रसंमतो वत्सळ :- (sg) (क)स्फुटं चमत्कारितया वत्सर्ल च रसं विदुः । स्थायों वत्सलगस्नेहः पुत्राद्यालम्वन मतम् ॥ २५१॥ उद्दोपनानि तच्चेश्ट विद्याशौयदयादयः। आलिङ्गनाङ्ग तंस्पशंशिरश्चुम्वनमीक्षणम् ॥ २५२।।. पुलकानन्द्वाष्पाद्या अनुभावाः प्रकोतिता:। संचारिणोऽनिष्टशङ्काहषंगर्वादयो मताः ॥२५३ ॥ पदुमगर्भच्छविवर्शो देवतं लोकमातरः। चिधूतान्त्ध्वान्तो मधुरमधुरायां चिति कदा निमग्न:स्यां कस्यांञ्चन नवनमस्याम्खुद्दरुचि ।।" इत्यादों देवताविषयारतिरहद्कारपुरस्कृतेति न तत्र शान्तरसव्यवहत्तुं शक्येति विभावनीयम्। (७८) अथ सुनीन्द्रसम्मत इति। सुनोन्द्रस्य परमप्राचीनालङ्कारिकल्य मरतस्य सम्म- तोडनिमतो वत्सलो रसः प्रतिपाद्यत इति शेषः। अनया वचो भङ्गया वत्तलस्य रसत्वे नव्यानां स्वस्य च सम्मतिर्नास्तीति सूचितम्। एवञ् सज्जार्यादिमि: परिपुष्टिसत्वे आत्म- जादिस्नेहस्य दयावीरादवन्तर्भावः, अन्यथा स्नेहार्यं भावशब्दवाच्यमित्यवधेयम्, तथापि भरतमुन्यभिमतस्यारषंतनापलपितुमशक्यत्वाव तत्सम्मतत्वेनेवेह प्रतिपाद्यत इात ग्रन्थकर्तुराजयः। (७९) स्फुटमिति। स्फुटम् उत्कट चमत्कारितया चमत्कारजनकतया वत्सलद् रसं विदुः भरतादय इति शेषः। चमत्कारस्यात्रोक्तप्रकारेण रसे सारत्वान्निहेश। एवञ् हवम- तेऽपि चमत्कारा विशयेन वत्सलल्य रसत्वं स्वीक्रियत एवेत्याशयः। वत्सलतारूपः स्था यीभावा, पुत्रः, आदिशब्दास् अनुजतनुजादिकुञ्च आलम्वनं सतम्। तस्य पुत्रदिश्चेष्टा खेलनकूर्दनहास्यादि:, विद्या, शास्तादिज्ञानम्, शौर्य्य वीरत्वम् उदयो वित्तोपार्जनादिभि सु्न्नति:, आदिपदाव सेवाद्यश्च उद्दीपनानि उद्दीपनविभानः। वत्सलता स्नेहः इति। नचैवं दयावीरत्वप्रसकिरिति वाच्यम्, आत्मापकारेणापि परोपचिकीर्षाप्रयोजकधमवशोषस्य दयात्वात् सुखसम्बन्धिनि अनुरागविशेषस्य च रनेह- त्वादित्यनयो मदातू। आालिङ्गनव्व अङ्गसंरपशक्रशिरतचुम्बनव्जेत्येतेर्षा समाहारद्वन्टव: । ईक्षणम् अवलाकनम्, पुलको रमाज्जा, आनन्दबाषपं हर्षाश्रुपातः आधपदात् वसनभूष णदानादयक्ष अनुभावा: प्रकीतिताा। अनिष्टशङ्का हर्ष:, गवः, आदिपदाद उत्यादयक्ष सञ्चारिणों मताः। लोकमातरः मौर्यादिषोड़गमातरो देवतं देवता, तासामत्यधिकल्नेह युक्कत्वादित्यभिप्रायः। अतश्च पद्मगभः पङ्चजकाषस्तत्य छविरव छविः शोभा यस्य स तथोक्तो वर्ण:शुभ्रपीतसहरेत्यर्थः। मातृणामपि तद्रूपत्वादिति भावः। एतेषां रसानां वर्णदेवतयो: कल्पनाहेतुं, तु.श्रङ्गार एव निरुपितम्। (१) स्फुट मित्यतः पूर्व क्वचित्- "वत्सचश्ष रस इति तेन स दशमो मतः" इत्यपि पाठः समुपलभ्यते।

३०६ साहित्यदपण :- [ तृतीयपर्चछेदे

यथा- (८) 'यदाह धात्र्या प्रथमोदितं बचो यय तदीथामवलम्व्य चाङुकीम्। अभुच्च नत्रः प्रणिपातशिक्षया पितुर्मुदं तेन ततान सोऽर्भंकः ॥' (द०) उदाहरति-यदाह धात्येति। रुवंशे रघोः शेशवावस्थावर्णनमिदम्। धात्र्या उप मात्रया उदितस्य उच्चारितस्य प्रथममिति प्रथमोच्चारित्रम् "राजदन्तादिवत्समासः"यद्ा प्रथमम् उदितं।वचः "मा" इत्यादिक वचनं यदाह कथयति रूम, तदीयां छात्रीसम्बन्धिनीम् अङ्गुलीम् अवलम्ब्य आश्रित्य यच्च ययो प्रणिपातशिक्षया नमरकारविधानोपदेशेन यचच नम्रोडमूत्, तेन कर्मजा स अर्भक शिशु रुः "पोतः पाकोड्भको डिम्भः पृथुकः श्ावकः शिशुः":इत्यमरः। वितुर्दिलीपस्य मुदं हर्ष ततान विस्ताशयामास। अत्र रघुरालम्बनविभावः, तथोक्तभाषणादिकमुद्दीपनविभावः, अध्याहारलम्या आ. लिद्गनादयोऽनुभावाः, हर्षाद्यश्च व्यभिचारिभावाः एतेः समुदितेः अध्याहारलम्या दिलीपल्य सनेहः स्थायीभावः, सभ्येषु वत्सलरसतामापद्यते (क) उदाहरणान्तवं यथा- "एहेहि वत्स ! रघुनन्दन ! पूणचन्द्र ! चुम्बामि मूर्दनि चिरञ्न परिष्वजे त्वाम्। आरोप्य वा हृदि दिवानिशसुद्दहामि बन्देऽथवा चरणपुष्करकद्वयन्ते॥" अर्थानुजालम्वनोडयं यथ- देशे देशे कलत्राणि देशे देशे च बान्घवाः । तं तु देशं न पशयामि यत्र भ्राता सहोदर:।। अन्र श्रीरमस्यानुजसनेहस्तादशोत्क्या अनुभावेनस्वाद्यमानो रसतामापद्यते। यथा वा- "बालोडसि मुग्धमधुरोऽसि सुखोचितोऽसि दूरं प्रयान्तमनुयाहि न माँ प्रयाहि हा हन्त ! लक्ष्मण ! किमित्यनुयासि तात ! स्वेदाञ्चितं मुखमिदं श्रमितोऽसि कष्टम्।। (क) अत्र काव्यप्रकाशानुयायिनामयमभिप्रायः-यदाह 'घात्या" इत्यादिषु वात्सल्यलक्षया रतिरेव प्रतीयते, तेन वत्सलो रसो न स्वीकरणीयः, भावत्वेनेव गतार्थत्वात्। सच यदि रसत्व- व्यपदेमदति तदा भगवदालम्बनो रोमाव्वाश्रुपाताद्यनुभावितो हर्षादिसव्वारितो भागवतादिपुराख शवससमये भगवद्धक्तैरनुभूयमानो भक्तिरसः कुतो न स्वात ? भगवदनुरागरूपा भाक्तश्रात्र स्था- यिभाव:, भाक्तिर्नाम- "द्रु तस्य भगवद्धर्माद्धारावाहिकर्ता गता। सर्वेशे मनसो वृत्ति: भक्तिरित्यभिधीयते ॥" इति। नचायं शान्तरसेऽन्तर्भावमद्वति अनुरागस्य वैराग्यविरुद्धत्वात्, श्त्युच्यते- "रतिर्देवादिविषया व्यचिचारी तथाजितः । भाव: प्रोक्तस्तदाभासा ह्यनौचित्य प्रवत्तिंताः॥" इति प्राचां सिद्धान्ताव भक्तरदेवादिविषयरतित्वेन भावान्तगततया रसत्वव्यपदेशस्यालाभात्। नच तहि रतित्वाविशेषात्कामिनीविषयाथामपि रतेर्भावत्वमस्तु। अथवास्तुविनगमनाविरह्ात् भगव- ट्रक्तेरेव स्थायित्वम्, कामिन्यादिरतीनां च भावत्वमिति वाच्यम्, भरतादिमुनिवचनानामेव रस- भावस्वादिव्यवस्थापकत्वेन स्वातन्त्रयायोगात् अन्यथा पुत्रादिविषयाया अपि रतेः स्थायिभावत्वं कुतो न स्यात्? न स्याद्वा कुतः शुद्धभावत्वं जुगुप्साशोकादीनामित्यखिलदर्शनव्याकुलता स्यात् अन्यथेवोपपत्तौ सुनिशासनातिक्रमेय रसानां नवत्वाधिककलपने मानाभावादिति।

रसविरीधप्रदर्शनम् ] लक्ष्मोविराजितः । ३०७

(८) एतेषा च रसानां परस्परविरोधमाह- (६२) आघः करुणवीमत्सरोतवी भयानके: ॥ न्पृर ॥ भयानकेन करुणेनापि हास्यो विरोधभाकू। करुणो हास्यशक्गाररसाभ्यामपि तादशः ॥ २५५॥ रौद्रस्तु हाम्यश्ङ्गारमयानकरसैरि। भयानक्रेन शान्तेन तथा वीरर न स्तृतः ॥ २५६॥ शृङ्गारवीर रौद्राख्यहास्यशान्नैभयानक: । शानतस्तु वारशृङ्गार रौद्रहास्यभयानकै।। २५॥ शृङ्गारंण तु वीभत्स इत्याख्याता विरोधिता। (८३) आद्य: ऋरजारः। (८४) एषां च समावेशप्रकारा वक्ष्यन्ते। (=५) कुतोऽपि कारणात्क्ापि स्थिरतामुपयन्नपि ॥ २५८॥

(८१) ननूकानां रसानां परस्परं विरोध: केनापि सह विद्यतेन वेति जिज्ञासोदया- समेव निरूपयितुमाइ-एनेषाव्नेति। चेति किव्नारथं। एषाम् अनुपदोक्काना मित्यर्थः, एत- च्छबदुस्य तत्रैव शक्त, तथाहि- "इदमस्तु सन्निकृष्ट समोपतरवर्त्ति चैदतदो रुपम्। अद्सस्तु विप्रकृष्टं तदिति परोक्षे विजानीयात्। इति॥ प्रकरणादत्रैव विरोध प्रदर्शनादग्रे सप्तमपारच्छेदीय"परिपन्थिरसाङ्गस्य विभावादेःपरिग्रहः।" इत्यनेन विराधिरसदो घविवेचनसौकर्थ्य भवतीति बोध्यम्। (<२ ) आर्राद्य इति। आध्य: प्रथमः शरद्गारः करुण-बीभ्सैद्रवीयानकैः विो भागित्यग्रिमेणान्वयः। अन्यत्राप्येवं तृतीयान्तपदेः सह प्रथमान्तपदानां विरोधभा- गित्यनेन सम्बन्ध ऊहनीयः। प्रतिबन्धकत्वमेव विरोधो नाम। यद्यपि तत्प्रतिबन्धकतत्वं वस्तुतः स्थायिमावानामेव सम्भवति तथापि तेषामेव रसरूपर्वेन परिणतत्वात्पररूपर रसेष्वेव तत्पर्यवस्यतीति रस एव विरोधभागित्यवगन्तव्यम्, एवज् शोकजुगुप्सादिस्था विभावसद्भावे शङ्गारस्थायिभावरतेरुद्वव एव न स्यादिति हेतुना शृद्गारः करुणादिभि: सह विरोधभागिति ड्येयम्। अन्यम्राप्येवमेव, अत्र "शान्तस्तु वीरशङ्गारे" इत्युक्त्यादयः शान्तेनापि सह विरोधभागिति ज्ञातव्यम्। इत्थमेवान्यत्रापि स्वविरोधिनां मध्ये कसया व्यप्रतिपादनादुपि तदध्याहार ऊहनीयः । (८३) संशयदूरीकश्णाय कारिकास्थमाद्यपदार्थ स्फुटीकरोति-आद्यइति। (८४) एषान्वेन चेत किद्वार्थति। पषां वरोधमाजा समावेद्यप्रकार अवस्थानो पाया: वक्ष्यन्ते। इहैव दाघपरिच्छेदवरमे इति शेषः। अस्माभिरपि तत्रैव विवेचयिष्यते। (.६) ननु शङ्गारादावुन्मादादेवपि सम्भवाद् कथ रत्यादिस्थायिभावश्वमत आह - कुतोऽपीति। कुतोऽपि कारणातू अभिलषितप्राप्त्यादिवश्ञात् क्वापि कुत्रापि तद्रसविशेपे

३0= साहित्यदपण :- [हतीयपरिच्छेदे

उन्मादादिन तु स्थायी न पात्रे स्थैयमेति यद। (८६) यथा विक्रमोर्व्श्यां चतुर्थेऽड्डपुरुरवद्च उन्माद:। (=७) रसभावों तवाभासी भावस्य प्रशसोदया॥ २५६ ॥ सन्धिः शबलता चेति सर्वेऽपि रसनाद्रसाः।

भावादय उच्यन्ते- (न६) संचारियः प्रधानानि देवादिविषया रतिः ॥ २६० ॥ उदुद्धमात्र: स्थायी च भाव इत्यभिधीयते। स्थिरतां केनापि प्रकारेण बहुकालस्थायित्वम् उपयन्नपि लमन्नपि उन्माड आदिपदात् निर्वदादिश्च न तु स्थायी न स्थायिभावपद्व्यपदेव्यः। यत् यरमात् पात्रे नायकादौ स्थैयंस्थायित्वं न. एवि प्राप्नोति। एवञ्ञ स्थिरतया वर्तमानत्वमेव र्थायित्वं लभते उन्मादादिस्तु न तथा तिष्ठतीति न तेषा स्थायित्वमिति बोध्यम्। (८६ ) उदाहरति यथेति। विक्रमोवश्यां हि उवक्याँ पुरुरवसो: रेःर्ंथे स्थायित्वात् तस्या एव स्थायिभावत्वम्, न्मादृस्य तु तुशेयाङ्कपर्यन्तमेव स्थायि त्वान्न स्थायिभावत्वमिति भावुकें विभावनीयम्। (८७) ननु यदि रसात्मकं वाक्यमेव काव्यं तहि भावादिप्रधानमकार्व्यं स्यादत आह-रसभावाविति। रसो भावशच तौ तथोकौ तयो रसभावयोराभासौ रसाभासो भावामासश्च, भावस्य प्रशम उद्यक्चेति तो भावशान्तिर्भावोद्यक्च मावलन्धिर्भावश वलता चेति सर्वेवि अष्टप्रकाशः रसनादानन्दसंचलितज्ञानसम्बन्धात् तदरपसाह्याद गौण्या लक्षणया रसा रसपदप्रतिपाद्या इत्युच्यन्ते। (८८) रसन धर्मयोगित्वादिति। रसनध मयोगितवात् काव्यनाट्ययो शा र््वा द् वि ष यत्वा स् । भावादिष्विति। आदिशब्देन भावादयः सप्तनिर्दिष्टानामेव ग्रहणम्, रसानुबन्धितया तत्रै वोपचाराश्रयणस्यौचित्यात रस्यत इत्युक्तव्युत्पत्तियो गस्यापि तम्रेव तात्पर्यात् एवञ्चा दिशब्देन वा दशितव्युत्पत्या वस्त्वलङ्कारध्वनयो न गृद्यन्त इति बोध्यम्। उपचारात् रत्यादिस्थायिभावानामसत्त्वेन मुख्यलक्षणायोगादितति भाव:। न च देवादिविषयरति- सद्दावात स्थायिभावाभावः कथमितिवाच्यम्, कान्तादिविषयरतेरिव स्थायित्वापपाद- नादू। एवञ्च 'वाक्य रसात्सकं काव्यम्" इत्यत्र सामान्यत्वाद्विविघरयैव रसस्य बोध इत्युक्तम्भवति। (८९) मावं निरूपयति-सव्वारिण इति।प्रधानानि रसापेक्षया प्राधान्येन व्यज्य माना: सञ्चारिणो निर्वेदादयो व्यभिचारिभावाः। प्राधान्यञचात्र निराकाङ्कवाक्यव्य सय त्वमेव। सज्जारिणों विशेषणत्वेपि नित्यनपुंसकत्वपक्षाश्रयणेन प्रधानानीति नपुंसक- निहेशो ज्ञेयः। देवादिविषया रतिरतुराग: परिपोष न नीतेति शेष:, उदूबुद्धमात्र: ज्ञातमात्रः न तु विशिष्य निश्चित इत्यर्थ:, स्थायी स्थायिभाववदू वाच्यो न तु स्थिरतामापन्न इत्यर्थ:, माव इत्यमिधीयते। यथा विभावादिरमिव्यक्तो रत्यादिश्चिदानन्द्चमत्कार- रूपत्वेन परिणतो रसतामापद्यते तथा रवकार्यकारणाभ्यामभिव्यक्तो देवादिविषयरत्या- दिश्चिदानन्दरूपतां प्राप्तो भावत्वं प्राप्नोति। चमत्कारसत्वासत्वाभ्यामनयोभेंद इति बोध्यम्।

भावादिनिरूपणम् ] दक्ष्मोविराजित: ! ३०६

(९०) 'न भावहीनोऽस्ति रसो न भावो रसवजितः। परस्परकवता सिद्धिरनयो रसभावयो: ।।' (९१) इत्युक्कदिशा परमालोचनया परमविश्रान्तिस्थानेन रसेन सहैब वतेमाना अपि राजानुगतविवाहप्रवृत्तमृत्यवदापालतो यत्र प्रावान्येनाभिव्यक्ता व्यभिचारिणो देव.

मानाक्ष स्थायिनो भावा भावशब्दवाच्या:। (९२) तत्र व्यमिचारी यथा-'एवंवादिनि देवर्ष-इत्यादि (२३३ छ.)। अन्नावहित्या। (९०) सज्जारिभावानां प्रधानत्वं रवसिद्धान्तानुकूलेन प्राशीनसतेनोपपायि- न भावहीन इनि यदा-नतु 'सव्वारिणसतावद्रसनधर्मसस्बन्विन एव ततन्व सम्वारिसत्वे- डवश्यंरससत्वम्, तथाच ध्वनिरेव रस इत्यतः कर्थ तत्र नावध्वनित्वमित्यत आह-न भावहीनोऽस्तरीति। रसन्द्गारादि: मवैर्निवदादिभि: व्यभिच्वारिमि: हीनेसंवलितो नास्ति, तैहि रसस्य परिपोषितत्वेन तेवामवश्यापेक्षणीयत्वादिति भावः । देवादिरति- भावस्य रसहीनत्वाद् तत्र यथाऽप्रधानतया रसस्तिष्ठति एवं रसेऽपि अव्रधानतया भाव सितिष्ठतीत्यत आह-न भावो रस इति। भावो निर्वेदादिव्यमिचारिमावोऽवि रसव. जिंतो नास्ति रसघटकस्थायिभावे निमग्नोन्मग्नमावेनेव निश्चितावस्थानादिति भावः अत एव पररुपरकृता अनयो रसभावयोः सिद्धिनिष्पत्तिः । तदुकम्- "योर्डर्थों हृदयसंवादी तस्य भावो रसोनवः। शरीरं व्याप्यते तेन शुष्ककाष्ठमिवासिता॥" इति। (९१) इत्युक्तदिशेति। इत्युक्तदिशा इत्येवं विधिना भारतादिनयेनेत्यर्थ । परमालो चनया सूक्ष्मेदषिकया इदमवगम्यत हति शेषः। परमविश्रान्तिस्थानेन रवीयनिश्चिताव स्थानावलम्बनेन। सहैव वर्तमाना अपि एकव्यक्ञनाज्ञेयत्वात् सहचरभावेनैवैकस्मिच्वेव काव्यादौ विद्यमाना अपि। राजानुगतेति। स्वविव्ाहदिने भृत्य एत प्रधानम् राजा च तदतुगः। एवं प्रधानमपि रसो निराकाङ्गवाक्यव्यङ्टयस्य प्रधानस्य भावस्य अनुग इत्यर्थः । यथा-सवसेवकस्य, परिणयसभायाम् उपविष्टप्राकृतिकवेशधारितृपापेक्षया परि- णयोचितात्युज्जवलवेशभूषितः सेवको जनानामापाततो नयनाध्वनि' प्राधान्येनाभि- व्यक्तो भवति तथैव वाक्यविशेषे स्थायिभावापेक्षया श्रतणमात्रतः प्राधान्येनाभिव्यक्ता निवेदादयो व्यमिचारिणो भावा विद्यन्त तम्रैव ते भावपदव्यपदेश्या भवन्तीति भाव। राजादीत्यादिपदात् मित्रादिपरिग्रहः। रतिरुद्ध द्धमात्रा इत्यादिकं स्थायिनों मोवा इत्यर्य विशेषणम्। तेषां रसतानासौ हेतुः विभावादिरिति तैरपरिपोषश्र तस्य विशिष्याS निश्चितत्वाद्। तच्चाग्र उदाहरणे स्फुटीभविष्यति। स्थायिनो भावा रतिहास्यादयः पूर्वोक्ताः । (९२ ) तत्रेति। तत्र तेषु व्यभिवारिभादादित्निप्रकारमावेवु मध्ये व्यमिचारी तत्सं- इ्को भाव इत्यथ:। एवं वादिनीति। देवर्षो नारदे हरेण पावतीघटनार्थवाक्यवादिनि सति इत्यथा। ४० सा०

साहित्य दूपण :- [वृतीयपरिच्छेदे

(९३) देवविषया रतिर्यथा सुक्कन्दमालायाम्- (९४) 'दिवि वा भुवि वा ममास्तु वासो नरके वा नरकान्तक ! प्रकामम्। अववीरितशारदारविन्दौ चरणौ ते मरणेऽपि चिन्तयाभि ।' मुनिविषया रतिर्यथा- (९५) 'विलोकनेनेव तवामुना सुने ? कृतः कृतार्थोऽस्मि निबहिताहया। तथापि शुश्रूषुरहं गरीयसरीर्गिरोऽथवा श्रेयस्ति केन तृप्यते।।' अधोमुखत्वं लजया। कमळपत्रगणनावधानसूचना हर्षाकारगोपनाय। अत्रेति। अवहित्था आकारगुप्तिः तदाखयो व्यभिचारिभाव एव भावशब्दवाच्य इत्यरथ:। सा चावहित्थाघोमुखत्वव्यकयलज्या करणेन लीलाकमलपत्रगणरूनपव्यापा- रासड्ेन च झटिति प्रतीयत इति तस्या: प्राधान्यम्। विभावादीनामत्यन्ततिरस्कृतत्वेन शृद्गारस्याप्रधानत्वं बोध्यम्। (९३) देवविषयेति। मुकुन्दमालायामिति तदारुये स्तोत्र इत्यर्थः । (९४) दिवि वा भुवि वेति। हे नरकान्तक ! नरकासुरनिहन्तः ! यद्वा-नासिति रमणं यत्रासौ नरकः तव्राम्नो लोकविशेषस्तस्य अन्तको विनाशको निर्वृत्तक इति यावत् तत्सम्बुद्धौ ताश! "नरकः पुंसि निरये देवारातिप्रभेदयोः" इति मेदिनी। मम दिवि सवगे भुवि वा नरके वापि प्रकामं यथेष्ट यथास्यात्तथा वासोस्तु। तथापि अव- धीरितस्वसौन्द्य्यॅण तिरसकृत शारदारविन्दं शरत्कालीनपदूमं या्म्या तादशौ ते तव चरणौ चिन्तयामि रमरामि केचित्त-मरणकालेऽपि समशमीति व्याचक्षते तन्न विचा रसहम, तथाहि तदा च दिवि वा इत्यादिकमसम्बद्ध स्थात न हि त्वच्चरणस्मरणात् नरकवासप्रसकतिः येन तत्सहितोकि: स्याद् तस्मात्तथाव्याख्यान हेयमेव। वैतालीयं छन्दुस्त ल्लक्षणन्तूक्तं प्राक। अत्र वक्तु: श्रीकृष्णभक्तिविषयकरतिरूपो भाव:। नचेतस्या अपि रतेः स्थायिभा वत्वात् तदुपयोगिविभावाद्यपेक्षणाचच रसत्वमेव कि न स्यादिति वाच्यम्, नायकना- थिकयो: परस्परविषयकरतेरेव रसघटकस्थायिभावत्वाम्युपगमात् "शृङ्गं हि मन्मथो दूभेद:" इत्यादिना तन्नैव शङ्गाररसत्वाद्। अवेन च नायकनायिकयोः परस्परविषयक- रस्यतिरिकताया एव सतेर्भावत्वमित्युक्तम्भवति। उदाहरखान्तर यथा- "चित्रं महानेष तवावतारः क्व कान्तिरेषाभिनवैव भद्गि:। लोकोत्तरं धैयंमहो प्रभाव: क्वाप्याकृतिर्नंतन एष सगेः॥" अत्र "पश्यामि देवांहतवदेव! देहे सर्वोस्तथाभूतविशेषसङ्गानू" इत्यादाविव विस्म यस्य प्रतीयमानत्वरेऽपि पुरुषोत्तमविषयायाः सतोतृगतभक्तेरेव प्राधान्येन प्रतीतिः। (९९ ) विलोकनेनैवेवि। शविशुपालवधे प्रथमसरगें नार दं प्रति ् श्री कृष्ण स्यो क्तिरि - यम्। हे सुने ? निवर्हितांहसी निवर्हित विनाशितमंहः पापं येन तादशेन विनाशितपा पेनेत्यर्थः। अमुना तव सानुकम्पविलोकनेनैव कृतार्थ: कृतः पर्याः अर्थः धर्मादिचतु. घंगंप्रयोजनं यस्य स ताडशः परिपूर्णसर्वार्थ इत्यर्थः, "युगपर्याछयोः कृतम्" इत्यंमरः कृतोडस्मि। तथापि तव गरीयसी: अतिशयेन गुर्वीः गिरो वचनानि सहं शुश्रषुः श्रोतु- मिच्छुरस्मि। शणोते: सघ्नन्ताव "सनाशंसभिक्ष उः" इस्युप्रत्ययः । हेतु विनैव श्रवणे.

भावादिनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित: । ३११

राजवितया रतिर्यथा मम- (९६) 'ववद्वाजिराजिनिर्धूरतधूली पटल प ङ्किलाम् । न धत्ते शिरया गजञां भूरिभारमिया हरः॥' (९७) एवमन्यद्। उद्बुद्धमानस्थायिभावो यथा- (९८) •हरस्तु किंचित्प रिवृत्तधैय श्रन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशि ः । उमामुखे विम्बफलाधरोष्टे व्यापारयामास विलोचनानि ।' चछामुकत्वा हेतुमपि दर्शयति-अ्थवेति। तथाहि श्रेयसि मङ्गलप्राप्तिविषये केन जनेन तृप्यते अपि तुन केनाउपीत्यर्थः । प्राप्तेऽपि महूले मङ्गलान्तरस्याप्यभिलाषोदेत्येवेति भावः। वंशस्थं छन्दस्तल्लक्षणञ्वोकं प्राक्। (२०६ पृ०) अन्न श्रीकृष्णस्य प्रीत्यात्मकरतिरूपो भावः । (९६) वद्धाजिराजीति। शजानं प्रति कस्यचिदुक्तकिरियम्। हे राजन् ? ह हेशः शिरसा मूर्ध्ना तव वाजिराज्या अश्वसङ्कन निरधृतं संभ्रामगमनसमये उत्थापितं यदु धूलीना रेणूनां पटलं समूहं तेन पछ्चिलां कहमितां गङ्गां जाहवी पङ्किलत्वात्पक्कजलाभ्यां भूरिर्भार: तद्धिया वोढुमसामर्थ्येन उत्तरोत्तरं भाविदुःखद्वेषरूपेण भयेनेत्यर्थः, न घते घाश्यति, अत एव जटाजूटात्तां निःसारयतीति भाव:। अत्र सवयमेव जगत्पावनाय समुल्लसन्त्या भगवत्या भागीरथ्या अन्यथावर्णनेन- वक्तु: राजविषयकप्रीत्यात्मकरतिरूपो भावोडभिव्यजयते। ( १७) एवमन्यदिति। अन्यत् गुर्वादिविषयकरतेरुद्वाहरणम् एवमूहनीय मित्यर्थ:। तत्र गुरुविषयारतियथा- "अरमहांत्रमहत्तरः कतुभुजामद्यायमाधोरपि यंजवानो वयमद्य ते भगवती भूरध राजन्वती। अध्य सवं बहु मन्यते सहचरेरस्मामिराखण्डलो येनै तावदरुन्दधतीपतिरपि स्वेनानुगृह्वाति नः।।" अम्र वक्तुः दशरथस्य वशिष्ठगुरुविषयकप्रीत्यात्मकरतिरूपो भावः । पिश्रोरपि गुरुत्वात्तद्विषयकरतिः । "जीवत्सु तातपादेषु नवे दारपरिग्रहे। मातृमिश्चिन्त्यमानानां ते हि नो दियसागताः॥ अम्र वक्तुः श्रीरामस्य पितृमातृविषयकानुरागात्मकरतिरूपो भाक:। मित्रविषयारतियथा- "अद्य राज्यं मया प्राप्तमध वाली हतो मया। हरीणामद्य पूज्योऽस्मि यद्धवान्मित्रतां गतः ।" अ्त्र वक्तुः सुग्रीवस्य मित्रश्रीरामविषयकानुरागात्मकरतिरूपो भावः। एवमाचार्यगुर्वादिविषयकमुदाहरणमूद्यम्। केचित्तु-आदिपदेन पुत्रादिविषयकरात- मप्युदाहरणत्वेनेच्छन्ति तन्मन्दम्, तद्विषयकर तेवत्सलर सत्वेनैव मूलकृता दर्शितत्वाद्। (९८) इरस्त्विति। कुमारसम्भवतृतीय सर्गें ् र्े ुि आ ो े वसन्ते जाते तपस्यतो महेशस्य पावर्ती दृष्ट्वा किञ्ञिद्ैर्य्यपरावृत्तिवर्णनमिदम्। चन्द्रो दयस्य आरमभे प्राथमिकदशायाँ तदानीमेव अम्बुराशि: समुद्र इव किस्ित्परिलस्तधैय:

३१२ साहित्य दर्पण :- [सृतीयपरिच्छेदे

(s९) अत्र पा तीविषथा भगवदो रदिः ।

किद्ञिन्नष्टवैर्यः हरो महेशरतु विम्जफलमिव अधरोष्ठौ वस्य तोदृशे उमायाः पार्वत्याः सुखे विलोचनानि त््यम्बकान्येव व्यापाश्यासाल प्रेश्यामास तम्र चक्षुपातनं चकारेत्यर्थः। हन्दुवज्रो पेन्द्र वज्रयोरूपजातिवछन्दल्तल्लक्षणभोक्तं प्राकू। (१६६ पृ०) (९९) अन्रेति। भगवतो महेशल्य। अत्रोमामुखावलोकनरूपातुभा वमान्नेणाविर्भ- वन्ती रतिरुद्दीपनविभावादिपयर्यालोचनया परिशेषाभावाव् रसत्वं नापद्यते, रसान्तरा नङ्गत्वाद न व्यभिश्ारित्वन् अतो भावनामात्रविषयत्वात् भावव्यपदेश एवास्यो. चित इति भाव: । यथा वा- 'शमरत्यगस्ति पथिक: प्रपापाल्यस्ञलि स्पुशन्। साडपपि हमरति वामाची भजते सप्तवारिधीन्॥" अत्र परसपरातुरागरूपाया रतेव्द्वोघमात्रम्, न त्वनुभवादिभि: परिपोष: । एवम्- "जरदुम्बरसम्बत्ग्रन्य ग्रन्थविधौ ग्रन्थकारोऽहम्।

इत्यत्र दुर्गतस्यात्मदद्यापर्य्यालोवनयाविर्भूतोवि हासः परिपोषराहित्येन न रसप्रकृति: । तथा उद्बुद्धमात्र: क्रोधो यथा- "समाधिभङ्गाय समीहमानं रतिप्रियं वीक्ष्य वसन्तमित्रम्। मनाङ्नतभ्रूलठिकोऽपि हन्त ! सुग्धोऽ्यमित्येव शमी शशाम ।" मत्र क्रोध उत्पथमानोऽपि श्रान्तेः साम्राज्येन रसत्वाधिकाराच्चयावितः। शोको चया- "पर्वि पतन्तं परिलोक्य मू्ष्नि हन्तेत्यनीचै रुरुदुः क्षणं ते। दैवानुकूल्येन चमूष्वरीणां च्युते तदा तन्न जहर्दुरारात्।।" अन्र शोकोऽपि उत्तरक्षण एव हर्षनिदानेन विकसतकु्ालतामेव नीतः। जुगुप्सा यथा- "विष्मूत्रे लेपयनङ्ग लालाभि: स्पृष्टभृतळः ।

इत्यन मातु: । भयं यथा- "न्योम्नः प्रपातेन विशीणव्ष्मणो दैत्यस्य दीव्यन्तमुरस्यवेक्ष्य तम्। सर्वेंडपि नष्टा व्रजवासिन: क्षणं शक्ति: समानेतुममूत्र कस्यचित्।।" अत्र तृष्णावत्तस्य मृतस्यापि शरीरपातेन गोपानां भर्यं जायमानमपि श्रीकृष्णस्य कुलिशतयोपलब्घो न रसतां प्राप्तः। विस्मयस्तु पूर्वोदाहत "चित्रं महानेष" इत्यादौ (३१० पृ०) इतोऽधिकमाकरतोऽनुसन्घेयम्।

रसानासभावाभासनि: ] लक्ष्मीविराजित:। ३१३

(१००) तनूकं प्रपाणकर सवद्विभावादीनत मे ोS त्रा भा सो रस इति । तत्र संचारिण: पार्थक्याभावात्कर्थं प्राधान्येनाभिव्यिरित्युच्यते- (१) यथा मरिचखराडादेरेकीभावे प्रपाणके ॥२६१ ॥ उद्रेक: कस्यचित्कवापि तथा संचारिणो रसे। अथ रसाभासभावा नासौ- (२) अनोचित्य परवृत्तत्व भाभासी रसभाघयोः ॥ २६२ ।। (३) अनौचित्यं चात्र रखाना भरतादिप्रणीतलक्षणानां सामभ्रीरहितरचे एकदेशयोगित्वोपलक्षणपरं बोध्यम्।

(१००) "सज्जारिणः प्रधानानि' इत्युक्तं पूर्व तेन प्रधानीभूतस्यैव व्यमिचारिभा- वस्य भावत्वम्राह्तिरुक्ता, विभावादीनां सर्वेषामेव रसादिबोधे एकीभावेन विषयतोका न तु तत्र व्यभिचारिभावस्य पार्थक्येन प्राधान्यमवगम्यते अत एव कथम् "एवं वादिनी" त्यत्रावहित्थायाः प्राधान्यमिति स्वोकि प्रत्येव विरोधमाशकते-ननूक्तमिति। उक्- "ततः संवलितः सर्वो विभावादि: सचेतसाम्। प्रयाणकरसन्यायाच्चर्व्यमाणो रसो भवेत्।" इत्यनेनेति शेषः। अत्र प्रपाणकरसवदित्यादिकन्तु तस्यैव स्फुटार्थंप्रकटनमात्रमिति ज्ञेयम्। रस इत्यत्र भाव एव रसः भावस्येवाप्राधान्यरडया भावत्वाभावस्येव शङ्कित- त्वात्, पार्थेक्याभावाद पृथकप्राधान्याभावादित्यर्थः । (१) यथाखण्डमरिचादेरिति। यथा प्रपाणके रसे खण्डमारीचादे: एकीभावे मेलने सत्यपि क्वापि कुश्नापि कस्यचित् खण्डस्य मरीचादेवी उ्रेको मेलनतारतम्याच्चर्वणाया- साधिकयेनानुभन्, तथा विभावाद्येकज्ञानविषयेऽपि रसे कवापि कस्यचित् सज्जारिण उद्रेक: काव्यबन्घवैचित्रयाद् प्राधान्येनाभिव्यकिर्जायते अवश्व विरोधांभाव इत्यभि प्राथः। रसो भाव उद्रेकनिश्रयश्च निशाकाङ्मवाक्यव्षङ्गयत्वेन बोध्यम्। (२) अनौचित्यप्रवृत्तत्व इति। रसभावयोः अनौचित्येन लोकशास्त्रादिविरुद्धत्वेन प्रवृत्तत्वे वर्तमानत्वे सति आभास रसामासो भावाभावश्र दोयो भवति तथा च क्वापि अयोग्यालम्बनविषयस्थायि क्वापि वा भावमात्रस्य अयोग्यपात्रवृत्तित्वं रसभावयो- रमास इति भावः । निष्कर्षलक्षरान्तु-अनुचितविभावालम्बनत्वं रसाभासत्वम्। अनु. चितविषयत्वं भावाभासत्वमिति। अयोग्यत्व्व कदाचित् धर्मशासत्रनिषेधादसम्भवा- तत्त्वज्ञानासमर्थत्वाच्च ज्ञातव्यम्। (३) अनौचित्यपदस्याभिप्रायं स्फुटीकरोति-अनौचित्यमिति। अनौचित्यपदमि त्यथ:। भरतभोजराजादिभिरतिप्रामाणिकः प्रणीतानि प्रणीय प्रतिपादितानि यानि लक्षणानि तेषां तथोक्तानाम् अत एव तत्तदुक्त्तसामग्रीणां नाप्रामाण्यसंदेहः हत्याशयः। सामग्रीरहितत्वे पात्रालम्बनादीनां योग्यतादिहेतुसमुदायाभाते सति एकदेशयोगित्वस्य

मित्यर्थः। एवज्ञानौचित्यपदेनात्र यत्र पात्रालम्बनादीनां योग्यता नास्ति किन्तु केबळ स्थायिभाव उद्दीपनविभावो वा विद्यतें तादशावस्थेव विवक्षितं वर्त्तत इत्यवधेयम्।

३१४ साहित्यदर्पण :- [तृतीयपरिच्छेदे

(४) दच्च बालव्युत्पतये एकदेशतो दर्श्यते- (५) उपनायकसंस्थायां सुनिगुरुपतनोगतायां च। बहुनायकविषयार्या रतौ तथानुभयनिष्ठायाम् ॥ २६३ ॥ प्रतिनायकनिष्ठत्वे तद्वदधमपात्रतियगादिगते। (४) उक्तकारिकासमूहोक्तेरभिप्रायं निरूपयति-तच्वेति। तब्व अनौचित्यञ्ञ। वालव्युत्पत्तये बालानां बोधसिद्धये ग्रहणधारणपटुरेवात्र बालपदेन विवक्ष्यते न तु सतन. न्घय :! एकदेशतः कतिपयस्थल इत्यर्थः। () उपनायकेति। विवाहिताया नायिकाया रतावनुरागे उपनायकसंस्थायाम् उपपतिविषयायां सत्यां शृद्गारे रसे अनौचित्यं भवेत उपनायकविषयकरतेः धर्मशाखनि षेघत्वंन अयोग्यालम्बनविषयकत्वात्। उपनायकसंस्यायामित्यत्राग्रे प्रतिपादितसम्ब न्धधत्यतस एव उपनायको ग्राह्मा, अन्यथा "बहुनायकविषयायाम्" "प्रतिनायकनि

अत्र शुद्गारे "दक्षिणाद्याश्च नायकाः" नषे्यीृती कुलीनः" हत्यत्र कुलीन हत्यनेन सतकुलप्रसूतत्वं शीलवानित्यनेन सद्टत्तत्वं च नायकरय गम्यते। "ायकसामान्यगुणभवति यथासम्भवैर्युक्ता" इत्यनेन नायिकायाश्च सद्वत्तत्वं न भव. तीति तद्विषयशङ्गारस्य तथोक्तनायकाभावदेकदेशयोगित्वम्। निषिदयोषित उक्का शृङ्गारनिलके- "सम्बन्धि मित्रद्विजराजहीनवर्णाधिकानां प्रसदा न गम्याः। व्यङ्ग्यस्तथा ग्रत्रजिता बिभिन्नमन्त्राक्ञ धर्मार्थमनोभवज्ञैः ॥" इति। एवं योषितामवि सम्बन्ध्यादय: पुरुषा निषिद्धा:इति तर्कवागीशा वदन्ति। नायकस्य रतौ सुनिपत्री गुरुपती गतार्यां सत्यां शृद्गारे अनौचित्यम्, चकारेण सम्ब- न्धयादिपत्रयो ग्राह्या:, तस्या अपि रतेस्तथेवायोग्यालम्बनविषयकतवाद्। परिणीताया नायिकाया रतौ बहुनायकविषयायां सत्या भद्गारे अनौचित्यम्, अनेकेष्वेकस्या रसघ- टनोपयोगिसमग्ररतेरसम्भवात्। यत्तु-वेश्यायां: कन्याया वा बहुनायकविषयायामित्युक तन्न अनूढवेश्यायां रतो तस्या उपनायकाभावाद्। सम्बन्ध्यादिभिन्ना अपि बहुनायका निषिद्धा इति भावः। तथा रतो अनुभयनिष्ठायां नायकनायिकयोरेकमात्रनिष्ठत्वे इत्यथ: । नायकस्य नायिकां प्रति रते: विद्यमानत्वे नायिक्ायाश्चाविद्यमानत्वे तथा नायिका या नायकं प्रति स्तेर्वततमा तत्वे नायकस्य चाविद्यमानत्वे शृङ्गारे अनौचित्यम्, तस्या अपि रते: रपघटनोपयोगिपूर्णरतेरसम्भवातू। नायिकाया रतेः प्रतिनायकः प्रतिपक्षी तत्निष्ठत्वे तद्वर्तित्वे शृद्गारे अनौचित्यम्, तख्या अपि रतेः भर्त्तुरनभिमताचरणेनासवृदूत्त त्वाज्मयसत्वेन तथा पूर्णत्वासम्भवात्। इदञ्व वीररसे तत्र जेतव्यः प्रतिनायके भवति। तद्त् अनुरागे अधमपात्रे मसत्कुलजातकिरातादिनीचनायके तथा तिर्यंगादौ मनुजेतर- जन्तुषु तापसादौ च गते विद्यमाने सति शद्गारे अनौचित्यम्, तेषां नायकलक्षणाभावेन अनुरागतत्त्वज्ञानासमर्थत्वात्। रौद्र इत्यादौ "अनौचित्यम्" इत्यन्वेति'। तथा च गुर्वा- दिगतो शुरुपितृमुनिसुराद्यादिविषयोऽसौ कोपस्तस्मिन सतीत्यर्थः। सौद्रे रसे मनौचि-

रसाभासभावाभासनि० ] लक्ष्मोविराजित: ।

शुक्गारेनौन्नित्यं रौद्रे गुर्वादिगतकोपे ॥३६ः ॥ शान्ते व हीननिष्ठ गुर्वाद्यालरबने हास्ये। ब्रह्मवधादुत्साहेऽधमपात्रगते तथा बीरे॥ २६४ ॥। उत्तमपात्रगतत्वे भयानके ्ेयमेवसन्यत्।

त्यम्, गुर्वादि प्रति क्रोघस्य धर्मशासत्रनिषिद्रवेन सयोग्याल्वनावष्यकत्वाद्। "क्रोधात्मको भवेदौद्ध: प्रतिशुरैशमषितः। रूक्षप्रायो भवेदत् नायकोऽन्युप्रविग्रहः " इत्यनेन सौद्रे प्रतिशुरजनितक्रोवोन तुतुर्वादिकनिनक्रोवो नायक इति भावः । शमे हीननिष्टे अधमजातीयपात्रगते शान्ते रसे च अनौचित्यम्, तथाविधपात्रस्य दाम तत्वज्ञानासमर्थत्वाद्। गुरुपित्रयादिरेव आलम्बनं यस्य तथोंक्ते सति हास्ये हास्यरसे अनौचित्यम्, तथाविघहास्यस्य धर्मशास्त्रनिषिद्धत्वेन अयोग्यालम्बनविषयकत्वात्। ब्रह्मवधे आदिपदात् रिक्रशदिवधे अनधिकारिणं प्रति दानदपयो: कृत्रिसधर्मे व विषये उत्साहे सति वीरे वीररसे अनौचित्यम्, तथाविधोत्साहृत्य धर्मशासरनिषिद्धत्वेन अयोग्यालम्बनविश्यकरवात, तथा उत्साहे अधमपात्रगते। "उत्साहात्मा भवेदीरो दयादानादिपूर्वकः । त्रिविधो नायरुसतत्र जायते सत्त्वसङ्कुलः ॥ गाम्भीर्य्योदार्यशौटीयधैर्यवीर्यादिभूषितः । आवर्जितजनो यश् विरूढप्रोढ़विक्रमः ।। इत्युक्त्तगुणहीननायकगते चेत्यर्थः वीरे अनौचित्यम, अयोग्यपात्रणतत्वंन तत्रोक्सा हस्यासम्भवाद्। तथा मयस्य उत्तमपात्रगतत्वे सति भयानके रसे चानौचित्यम्, तत्रा- व्ययोग्यपात्रगततवेन भयस्यासम्भवात्, "वालस्त्रीनीचनायक:" इत्यनेन भयानकल्य बालादिनायकत्वमेवोचितम्। एवमन्यत्रेति। अदैवहृतपात्रगते करुणे, ब्रह्मज्ञानिगतजुगुप्से बीमत्से, विशेषदर्शितपात्रगते अद्भुते, दारुणशनुृत्तिस्नेहे च वस्सले अनो/चत्यमव गन्तव्यम् । अन्नेदम्बोध्यम्- "अनौचित्यादते नान्यद्सभङ्गस्य कारणम्। प्रसिद्धौचित्यबन्धस्तु रसस्योपनिवत्परा।" इति ध्वनिकारोकतदिशा 'यावताऽनौचित्येन रसस्य भावस्य परिपुष्टिर्न भवेत् परिपु प्िर्वापहीयेत तावत्तत्रानौचित्यं परिहरणीयं विरुद्धाया: सर्वथा निषिदत्वात्। एवं सति उपपतिविषयारतिनैव वर्णनीया, अत एव "स्वामी निव्वसिते (७३प=) इत्यादो शङ्गारा- मास एव। शद्गारस्तु नाशङ्ङनीय:, उपपतिविषयाया रतेः शृङ्गारस्थायित्वानोित्या् अन्यथा "उत्तमप्रकृतिप्रायः" इत्याद्युक्तेरसङ्गतिः स्यादेव। एवम्-गुरुपितृमुनिसुरार्णा ज्यायः सहजादीनाञ्ज स्वस्वपत्रीचिषयापि रतिनेव वर्णनीया हीनत्वव्यक्ञकतया वेहस्यो ल्लासे रसाच्छेदस्य वारयितुमशक्यत्वात्। उक्तव्व रसगङ्गाघरकृताऽवि-"रतेः सम्भो- गरूपाया मनुष्येष्विवोत्तमदेवतासु स्फुटीकृतसकलानुभाववर्णनमनुचितम्" इति । इत्थमेव यथा दक्षिणनायकस्यानेकर्माइलाहवेककालावच्छे देना नुरा गौ चित्यम्भवति न तथा स्वकीयनायकेव्वपि नायिकायाः। अत एव- "युधिष्ठिरं मोदयति रम सुस्मितैः कलेन भीमं परिरम्भतोर्ऽर्जुनम्। भ्रवा प्रणीत नकुलं च सान्त्वनैः पदोक्ष तेः सा सहदेवमच्वितैः॥

३१६ साहित्यदर्पण :- 1 वृतीयपरिच्छेदे

तत्र रतेरुपनायकनिष्ठत्वे यथा मम- (६) 'स्वामी सुग्धतरो वन धनमिदं बालाहमेकाकिनी क्षोणीमावृणुते तमाळमलिनच्छाया तमःसंततिः। तन्मे सुन्दर ! मुञ्च कृष्ण! सहसा वत्मेति गोप्या गिरः श्रुत्वा तां परिरभ्य मन्मथकलासको हरि: पातु दः ॥'

अम्र पतिविषयकोऽपि द्रौपदा अनुरागो न शृद्गारव्यवहारयोग्य:। "सनाता तिष्ठ ति" (१३९ पृ०) इत्यादौ च भावामास पवर। तथा- "आक्रान्ता रमयति हन्त! कान्तमेकं सन्दष्टधरसुघयाऽपरौ प्रियौ द्ौ। प्रेयांसावुरसिजयोनिपीड़ीतान्यौ धन्येयं युगपदनेकधाउर्दिताऽपि।" अन्र वाराङनोया अनेकविषयारतिरिति न शृद्गारव्यवहारयोग्या। एवमन्यत्राषि यथायोग्यं रवयमूहनीयम्। (६) स्वामीमुग्धतर इति। सन्ध्या काले पन्थानमावृत्य तिष्टन्तं श्रीकृष्णं प्रति गोष्या उफकिरियम् हे श्रीकृष्ण? स्वामी मम परिणेता न तु प्रियः, सुग्धतर अतिमूढः "मुग्धः सुन्दरमूढयोरित्यमरः भद्रानभिज्ञो वा विलम्बेSचिरणैघ क्रोधकारी मम तव च आसङं तकयितुमसमर्थः तथाचात्यन्तसुरतानमिज्ञस्तेन मे रतितृष्िनजायत इति च द्योतितम्। इद वनं न तु नगरं घनं निविडमनेकवृक्षजालर्ग्राथतमिति भावः तेन मयदत्वम्, सघ नतया जनदर्शनाभावेन सुश्तयोग्यस्थानत्वञ्व सूचितम्। अहमेकाकिनी वाला मल्पव. यरका कान्तेत्यर्थः, "वालोऽज्ञेऽवषेमपुच्छयोः। "वाला तु त्ुटियोषितोः" इति हेमः। अतो विलम्बो न न्याय्यः प्रतिबन्धकामावाव् स्वच्छन्दं रसस्वेति च ध्वनितम्। तमा- लतापिच्छं तहूत् मलिना छाया यस्याः सा ताहशी तमः सन्ततिः अन्घकारसमूहः क्षार्णी धरणीम् आवृणुते, अतो दारुणोडयं समय: गोव्यरसप्रकाशाभवश्चेति सूचि तम्। तत्तस्मात् हे सुन्दर! रूपातिशयेन मन्मनोमोहन ? एतेन स्वप्रियत्वं त्वां विहाय गन्तुं न शक्नोमीति च व्यक्जितम्। सहसा द्रुतमेव मे मम वत्मं गृहं गमनमार्ग मुज् परिहर इति अनेन प्रकारेण गोप्या: कस्याश्िद्वोपिकायाः गिरो भाषणानि श्चुत्वा, तां गोरपी परिश्म्य आशवलष्य मन्मथकलासक: रमणतत्परो हरिः वो युष्मान् पातु रक्षतु। शाद्दूल विक्रीडितंच्छन्दः तल्लक्षणमुक्तं प्रागेव (१६८ पू०) अन्न "स्वामी सुग्धतरः" इत्यनेन स्वस्यान्यपरिणीतत्वद्योतनादसया गोप्या: श्रीकृष्णस्य सम्बन्धित्वेनोपनायकत्वात्तदनुरागोऽनुचचितःनचैवम "्वाीनिविते Sव्यसूयति-"इत्यादि परनायिकोदहरणं शृद्गाराभासः स्यादिति वाच्यम्, तथासति शृद्गारे परनायिकोदाहरणस्यानर्थकत्वापत्तः परे तु शृद्गारामास एवेति युक्तियुक्तं मन्यन्ते। सुनिपत्नीगतत्वे यथा- "तपोविभावसम्भबातुलविभूतिकः सौमरि-

प्रचुम्बति मुहुमुँहुः कुचनिपीड़मालिद्गति स्मिवोत्तरमुदीक्षते परिहसत्यजर्सं प्रियाम्॥" इति।

रसाभासभावाभासनि० ] खक्षमीविराजित:। ३१७

बहुनायकनिष्ठत्वे यथा- (७) 'कान्तास्त एव भुवनत्रितयेऽपि मन्ये येषां कृते सुतनु ! पाण्डरयं कपोलः।' (८) अनुभयनिष्ठत्वे यथा-मालतीमाधवे नन्दनस्य मालस्याम्। (९) 'पश्चादुभयनिष्ठत्वेऽपि प्रथममेकनिष्ठत्वे रतेराभासत्वम्' इति श्रीम लोचनकारा: । (१०) तत्रोदाहरणं यथा-रतनावत्यां सागरिकाया अन्योन्यसंदर्शनात्प्रा ग्वत्सराजे रतिः । (११) प्रतिनायकनिष्ठत्वे सधा-इयप्रीवबदे हयग्रीवस्य जलक्रीडावर्णने। गुरुपत्नीगतत्वे यथा- "मधौ प्रभूते पिकनाददूते मन्दानिलोद्धूतविकाशिचूते। प्रियासुखा लोकनमात्रकर्म्मा गुरुन धर्माय न पाठनाय॥ इति। (७) कान्तास्त इति। हे सुतनु! सुन्दरि! अयं कपोलः तव गण्डप्रदेशः येषां नाय- कानां कृते हेतौ पाण्डुरवियोगात्पाण्डुवरणोडभूदिति शेषः, भुवनत्रितयेऽपि मध्ये त एव कान्ता: कमनीयपुरुषा इत्यहं मन्ये। अस्य पूर्वार्द्धम्चेदम्- "सक्केतितेषु सुभगेषु रता त्वमेव्र भृत्वाडव्यहो धनवधूर्त एव नूनम् !" इति अत्र "येषां" "ते"."कान्ता"शचेति बहुवचनत्रयेण नायिकाया बहुनायकनिष्ठरतिरव गम्यते। (८) अनुभयनिष्ठत्व इति। मालतीमाधवे तदाख्ये मालतीमाघवयोरतुरागवर्णनमु पजीव्य श्रीभवभूतिमहाकविना निमिते प्रकरणे इत्यर्थः। "प्रथमेऽक्टे" इति शेषः। नन्द नस्य नन्दनसंज्ञकसय राजमित्रस्येव मालत्यां रतिन तु मालत्या अपि तत्र नन्दने रविरिति विचारणीयम्। (९) नायिकानायकयोर्यावदेकतरस्येव रतिस्तावत्तस्य भविष्यदुभयसम्बन्धित्वेऽपि

प्रथम प्राक्, "विवाहात्, द्वयोवां गुणश्रवणात्, परसुपरं वावलोकनादेशरिति शेषः। एकनिष्ठत्वे एकतरनिष्ठत्व इत्यर्थः। रतेः प्रथममेकनिष्टाया इति शेषः। आभासत्वं भङ्गा- राभासत्वम्। श्रीमल्लोचनकारा उवन्यालोकस्य लोचननामकव्याख्याकारा अभिनव गुप्तपादाचार्य्या इत्यथ: । (१०) अन्नोदाहरणं किमिति जिज्ञासायामाह-तत्रोदाइरखमिति। तत्र तस्मिन् रतेरोचित्याभावे। रत्नावल्यां तन्रामिकायां रत्नावलयाँ वत्सराजविषयिकाँ रतिमन- जीव्य श्रीहर्षकविनिमितायां नाटिकायामित्यर्थः। सागरिकाया रत्नावल्या इत्पथ:। प्राकू प्रथमं "विद्यमाने"ति शेषः। रतिरनुराग "अनुचिता" इति शेषः। (११) हयग्रीववधे इति। हयग्रीवारयो दैत्यो विष्णुना इत इत्यारूपामिकाश्रिते काश्मीरकभतृमेण्ठप्रणीते महाकाव्य इत्यर्थः । इयग्रीवल्य प्रतिनायकस्य। जलक्रीड़ा- वर्णने "ललनोजनेन साकशमिति शेष:। ४१ सा०

साहित्वदर्पण :- i तृवीयपरिच्छेदे

अधमपात्रगतत्वे यथा- (१२) 'जघनस्थलनद्पत्रबल्की गिरिमल्ली कुसु मानि कापि भिल्ली। अवचित्य गिरौ पुरो निषण्ण र्वकचानुत्कचर्याचकार मर्त्रा ।।' तिर्यगादिगतत्वे यथा- (१३) 'मत्लीनतल्लीषु वनान्तरेषु वत्ल्यन्तरे वल्लभमाह्वयन्ती चञ्च द्विपञचीकलना दभक्गीसंगीतमज्ीकुरुते रम भृङ्गी।' (१४) आदिशब्दात्तापसादयः । (१५) रौद्राभासो यथ :-

(१२) अघनस्थलेति उद्ारराघवस्थपद्यामिदम्। जघनस्थेकटिपिश्रा ा े ा एता पत्रतल्ली पत्रलता यया सा ताडमी कावि काचिदज्ञातनाम्नी भिल्ली किराती गिस्मल्लीकुमुमानि कुटजपुष्पाणि अवचित्य आह्ृत्य गिरौ पर्वते पुरः स्वामिनोऽप्रतः निषण्णा आसीना सती, भर्त्रा र्वप्रयोज्ये रूवकचान् रूवकेशान् अवचितकुमुमैंः उत्कु. चयाञ्चकार उद्दीपाधकार बन्धयामासेति यावत्। दीक्षपर्थक=कचघातोरिद रुपम्। मालभारियंचछन्दस्तल्लक्षणन्तु-"विषमे सजसा गुरु अनोजे समरायश्च तु मालभार जोयम्" इति। अश्र रते: तत्वज्ञानासमर्थंत्वाद्घमनायकनायिकागतत्वेन शृङ्गाराभासः। (१३) मल्लीमतल्लीव्विति। उदारशघवस्थ पद्यमिदम्। भृङ्गी अ्रमरी वनान्तरेवु वन- मध्येषु मल्लीमतल्लीयु प्रशस्तमल्लीषु वत्तर्माना वल्यनतरे अन्यस्यां लतारया वर्त्तमानं मधुपानोपविष्टमिति शेष: वल्लभं प्रियं भृङ्गमाह्नयन्ती सुरतार्थमाकरयन्ती सति चञ्जन्ती रुवनन्ती या विपञ्ची वोणा तस्या: कलो मधुरा रफुटः शब्दसतस्य भङ्गी वैदर्भी सुरचना "नयाजच्छलनिभे भङ्गी वैदर्भी तनमीलिका" इति रभस, तद्वत्तत्तत्यं-यत्सङ्गीतं गान तदङ्गीकुरुते रूम समराद्ापनोपकरणं कुरुते स्म। इन्द्रवज्राच्छन्दस्तल्लक्षणन्तु-'स्यादिन्द्र वज्जा यदि तौ जगौ गा इति। "मधुद्विरेफः कुसुमैकपात्रे" इत्यादेः रूपान्तरं प्रद. शंनमिदम्। अत्र रनेस्तस्व्रज्ञानासमर्थतिर्यग्गतत्वात् शुङ्गाराभासः। (१४) आदिशद्दादिति। आर्प्रादिशब्दात् 'रतिर्यंगादिगतत्वे इत्यत्रादिपदात्। अश्ना. प्यादिपदात् उन्मादरोगादिग्रंहणम्। तत्र तापसागतानुरांगे यथा- तापसस्य जीमूतवाहनस्य नृपस्य मलयवत्यां रतिशाभासः । यथा वा कादम्बर्याम्- "तस्यास्तु तमवलोकयन्त्या: प्रेममन्दमुकुलितेनानन्दवाप्पभरतरङ्गतरलतारेण लोच नयुगलेन रूपमास्वाद्यन्त्या जम्भिकारम्भमन्थरमुखविन्यस्तहस्तपल्लावा मम्मथवि कृतं मन आसीद्।" अम्रानुराग तत्त्वज्ञानासमर्थश्वेतकेतौ लक्ष्म्या रतिसद्वावेन शृद्गारामासः। (१९) एवं दिङ्ूमात्रेग शद्गारेऽनौचित्यं प्रदर्श्य शैद्रे तद्दशयितुमह-रौद्रभास इति।

रसामास निरु पणभू] लक्ष्मोविराजित: । ३१६

(१६) 'रक्तो ् कुल्लविशाललोलनयनः कम्पोत्तराजो मुहु- र्सुकत्वा कर्णमपेतभीर्धृतधनुर्वाणो हरे: पश्यतः । आध्मात: कटुकोकिमि: स्वमसक्कद्दोविकरमं कीतय न्मंसास्फोटपरटर्युघिष्ठिरमसौ हन्तुं प्रविषोऽर्जुनः ।।' भयानकाभासी यथा- (९७) 'अशक्तुवन्सोदुमधीरलोचनः सहसतररश्मेरिव यत्य दर्शनम्। प्रविश्य हेमादिगुद्दागहान्तरं निनाय निभ्यद्दिवसानि कौशिक: ॥' (९८) स्त्रोनीचविष्यमेव हि भयं रस्नकृतिः । (१६) रक्तोत्फुश्लेति। युद्ध कर्णहनना सा मथ्येंन गाण्डी व दिजिसुप्सन्तं युधिष्टि प्रह सुमुद्यते डर्जुने सेवकवमंस्यो।क्तिरियम्। रक्ते कीपन लोहितवर्ण उत्फुश्ले विकाशिते विशाले प्रसृते लोट आघूर्गिते च नयने लोचने यस्य सः,सुहुः पुनः पुनः क्म्पः उत्तर अधिको येषु ताहशानि अङ्गानि अवयवानि यस्य सः, कर्ण मुक्त्वा बुद्धयमानं सूनपुत्रप्रतिशूरं कर्ण त्यक्त्वा अपेतभीगुरुहननभयरहितः वृतघनुर्वाणः कटुकोक्तिमि: कर्मात्प्राक्वापमा नस्य युधिष्टिरस्य कटुवाक्य: आध्माता दग्घ:, अंसयोः सकं्घयोः आसफोटे करावाते पटुस्तत्परः असौ कुपितोर्ऽर्जुनः, असकव-मुहुमुहु: तवंस्वायम्, दोविक्रमं भुजवलं कीतं. यन् सद्, पश्यत एत्र हरे: "हरेः" इत्यनादरे षष्टी, पशयन्तं हरिमनाहत्येत्यर्थः, हन्तु शिविर प्रविष्टः प्रवृत्तः । शाद्र्दूलवक्रिडितं छन्दस्तल्लक्षगन्तृक्त प्राक् (१६८ पृ:) अत्रार्जनस्य ज्यष्टम्रातरि गुरौ युधिष्ठिरे क्रोधोऽनुचितोडतो रौद्रसामासः । (६७) अशवतुवन्निति। शिशुपालवधमहाकाव्ये प्रथमसर्गस्थनद्यमिदम्। कौशिको वासवः सइस्ररमेः सहसकिरणस्य सूर्य्षयेव यख् रावणस्य दर्शन सोहुमशकुवन्,अधी रलोचन:ः कातरात् चञ्जललोचनः बिभ्यन् भीतश्र सन् हेमाद्रेर्गहेव कन्दरेव गृहं तस्यान्तरं मध्यं प्रविश्य दिवसानि दिनानि निनाय याक्यामास। शब्दशक्िमूले उपमाध्वनि रियम्, तथापि कोशिक: पंचरु उलूक इतियावत् सहस्ररमेर्दंर्शनं सोदुमशकनुवन् अत्निशुद्दां प्रविक््य यथा दविनानि नयति अधीरबुद्धिरलीचनो दिवान्यत्वात् तथा च पेचक व इन्द्र इत्युपमाध्वनिः। वंरत्थं दन्दस्तल्लक्षणत्तूक्तं प्राक् (२०६ पृ०) नय्य देवराजवृत्तित्वंनात्र भयानकरसाभासत्वम्। कृद् वक्ष्यति। तच्च स्थायिभावस्य व्यङ्गयस्य बोधनमापरिचयादेव,अत्र क्लोके भयस्य स्थायिभावस्य "बिम्यदि' त्येत्द्वाच्यत्वात् व्यङ्गयत्वमेव नास्ति, कर्थ व्यडयक्रमार्पार- चयाधीनमसंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयत्वम् अतोडयं न रसाभासव्वनिः किन्तूपमाध्वनिवेव। भयानकाभासोदाहरणन्तु- 'जातिदुष्टोऽपि संश्लाकयः स कालयवनो नृपः। युद्धोद्युक्तं यमालोक्य श्रीकृष्णोऽपि पलायित:।।" (१८) नन्वत्रोदाहरणे को दोषो यद्वया नकरसस्या भा सत्मु्च्यत इत्यत स्त्रीनीचेति। हि यतः स्त्री स्रीजातिः नीचोऽघमजनश्र विषय आश्रयो यस्य तत्तादृशमेव भयं रसप्रकृति: मयानकरसमूलं स्थायीभाव इत्यर्थ:, "स्ीनीचप्रकृति: इत्युक्तत्वेनात्र मयस्योत्तमपात्रवृ त्तित्वमेवानौचित्याशेष इति सारार्थो ज्ञेयः।

३२० साहित्यदर्यण :- [तृतीयपरिच्छेदे

(१९) एवमन्यत्र। (२०) भावाभासी लजादिके तु वेश्यादिविषये स्यात् ॥ ६६ ॥ ( २१) सष्टम्।

(१९) एवमिति। सन्यन्न शमादीनां हीननिष्ठत्वादौ एवसुदाहारणमूहनीयमिश्यर्थः। तथाहि हीननिछ्ठे शान्ते सुर्वाद्यालम्बने हास्ये ब्रह्मबधाद्युत्साहेऽघमपात्रगते वीरे च पथाक्रमसुदाहरणं प्रदर्श्यते- "चण्डालयोनाविह जन्मलब्धं द्विजातिजम्मापि न कांक्षितं मे। पुण्ये बने कवापि वपुर्विह्ास्यन् पुनभैवच्छेदमहं समीहे॥ अपानचायुं सततं विसुञ्ञन् असंभयव्यग्रकपूर्वकेशः । अध्यापयत्वेष गुरुः संदा मे लालाक्तवक्त्रो मलदिग्घवासा: ॥। अनिवृत्तपिपासा हि क्षुत्रवीरजशोणितैः। द्रोणस्य रुधिरेणाद्य तृत्यन्तु मम सायकाः ॥ नरेन्द्रपुन्नान् मृगया प्रवृत्तान् विद्धं सृगं नेतुसुपात्तवेगा: । अमी किराता: शरपूर्णचापा घावन्ति मत्वा तृणवत्तमेव।। (२०) भावाभास इनि। लज्जारयां चीडायाम् आदिपदाच्चिन्तादिके सक्वारिभावे, वेश्या गणिका आदिपदाद अनुरोगिण्यादयक्षच विषया आश्रया यस्य तस्मिन् सति तु माताभास: स्याद्। (२:) स्पष्टमिति । उदाहरणमिति शेष: । लज्जाडभासो यथा-हास्याएवे मृगाङ्क लेखायाः । चिन्ताभासो यथा- राकासुधाकरसुखी तरलायताक्षी सा स्मेरयौवनतरङ्गितविभ्रमाङ्गी। तत्कि करोनि विदवे कथ मत्र मैत्री तत्स्वीकृतिव्यतिकरे क इवाभ्युपायः॥ सीतामुहित्य रावणत्योक्तिरियम्। अन्न नायिकायाः र्वीकारोपायचिन्तयानुरागा· भावो व्वन्यते। तथाचात्र चिन्तानुचिता। एवं राजादिविषयरतेः वैर्यादिविषयत्वेडव्यनौचित्यमवगन्तव्यम्। वेश्यादिनिष्ठे यथा- लोलानम्रनुखी शिरोडयुकमवाकृष्यानयन्ती पुरो- नेत्रोपान्तविलोकनेन परितो यूनां धयन्ती मनः । दष्टावारविलासिनी ननु सखे ! कस्यापि पुण्यात्मनः पुण्यौघं परिपाकमाशमयितुं लीलोत्तरं गच्छति॥ अम्र वेश्यालज्जामिश्रितत्वम्। भामिनी विलासे स्मृत्याभासो यथा- "सर्वऽपि विस्मृतिपर्थं विषयाः प्रयाता, विद्यापि खेदकलिता विमुखी वभूव। सा केवलं हरिणशावककोचना मे नैवापयाति हृदयादविदेवतेव।।" गुरुपुत्रयां रवयमेवानुरागं प्राप्तवतः कस्थाऽप्युक्तिरियम्। एव मन्यत्राऽप्तुसन्यधेयम्।

मावशन्त्या दिनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः। ३२१

(२२ ) भावस्य शान्तावुदये संधिमिश्रितयो: क्रमात्। भावस्य शान्तिरुदय: संधिः शबलता मता ॥ २६७ ॥ क्रमेण यथा- (२३) 'सुतनु ! जहिहि कोपं पश्य पादानतं मां न खलु तव कदाचितकोप एवंविघोऽभूद्। इति निगदति नाथे तिर्यगामीलिताक्ष्या नयनजलमनत्पं भुकमुकं न किंचित् ।।' (२४) अत्र बाष्पमोचनेनेर्ष्याए्यसंचारिभावस्य शमः ।

(१२) इत्थं भावाभासं निरुष्य शान्त्यादि निरूपयति-भावस्येति। एतत्सक्व्म्यन्त पदेनान्वेति। मावस्य यह्य कस्यचिद् व्यभिचारिभावस्य शान्तौ निवृत्ता भावस्य शान्ति:, विरुवसामग्रोबलात्प्रशमावस्था,तथा च शान्त्यादावारव्राद्ये सति भावशन्त्या दिनामा कव्यास्यात्मा भवतीत्यर्थः । एवमन्यत्रापि व्याख्यानं विधेयम्। कल्यश्विन्वा- वस्य उदये रवसामग्रीमाहात्म्ये नोद्गमावस्थाम् भावोदयनामा उदयश्च व्यभिचारिण एव न तु स्थायिन:, सकसूत्रवृत्या सन्ततमविच्छेदिनस्तल्य शान्त्यादिवर्शीनं विरसमेव। कस्यचिद्धावयोः सन्धौ उभयसाग्रीप्राबल्याव परस्परविमहं, भावसन्धिनामा। स च परुपरविमईयोरेकनाशे चान्योत्पत्तिरित्येवं रूपः। केषाञ्ञिद्वहूनां भावाना तुल्यभावेन मिश्रितत्वे भावशवलतानामा च काउप्रस्यात्मा र्यात् शवलतानाम पूर्वपूर्वोपमहेंन उत्तरोत्पत्तिः । मिश्रणं च पूर्वपूर्वस्य बाध्यत्वेन उत्तरोत्तरस्य बाघकत्वेनैकत्रका व्ये निब- न्धनम्। बाध्यत्वञ्व विरोधिसामग्रीस्थगितपरिपुष्टिकत्वम्। बाधकत्वव्व विरोधि। तच्च बलपरिपुष्टिप्रतिबन्तकत्वम् अस्मिन्मते दन्त्यः सवलशब्दो ज्ञेय:। भावशान्तावेकस्येव नाथः। उदये एकस्येवोत्पत्तिः। सन्धौदवयोरेत्र मुहुर्विनाशोतपत्ती। शवलतायां बहना विनाशोत्पत्ती, इति विशेष:, चतुष्टयं भावशान्त्यादिपदेन बोध्यते। अन्र भावस्य शान्तिनाशः स चोत्पल्तिकालावच्छिन्न एव। उदय उत्पत्ति: । सन्घिर- न्योन्यानभिभृतयोरन्योन्या मिभावनयोग्ययो: सामानाधिकरण्यम्, तच्चैकदेशवृत्तित्व विशिष्टकका लवृत्तित्व रूपम्। शवलता बाध्यबाघकभावापन्नानामुदासीनानां वा भावानां व्यामिश्रणम्, एकचमत्कृतिजनकज्ञानगोचरत्वमिति यावदिति नव्या वदन्ति। (२३) भवशान्तिमुदाहरति-सुतन्दिति। अमरुशतकस्थपद्यमिदम्। हे सुतनु ! सुन्दरि! कोपं जहिहि त्यज, पादानतं मां पक्य, कदाचिदपि तव एवं विधः कोपो न खलु पूर्वमभूत्, नाथे पत्यौ इति निगदति कथयति सति तिर्यगामीलिताक्ष्या कुटिलमावेनेष मुद्धितयनया कयाचिन्नायिकया अनव्पं बहुतरं नयनजलम् अश्रु मुक्तं पातितम्, किन्तु किञ्विदपि नोक्तं न जल्पितम्। कोपस्य द्विरभिधाने यद्यपि पुनरुकत्वं तथापि "उदेति सविताताम्रः" इत्यत्रेव गुणत्वं तस्येव प्रश्यायकत्वादू। मालिनी छन्दःस्तवलक्ष- जन्तूकं प्राकू (१६७ पृ०) (२४) अन्नपादपतनरूपप्रसादसामप्रया ईर्ष्याख्यव्यभिचारिभावल्य घमः । वाष्वनिःसरणे जायमाने ईष्यादिसमाप्तेः सर्वंत्र दर्यनादिति भावः।

३२२ साहित्यद्पण :- [तृत्षीयपरिच्छेदे

(२५) 'चरणपतनप्रस्याख्यानात्त्र सादपराड्मुखे निभृतकितवाचारेत्युक्त्वा रुषा परुषीकते। त्रजति रमणे निःश्वस्मोच्चैः स्तनस्थिंतहस्तया नयनसलिळच्छन्ना दृष्टि: सखीषु निवेशिता ॥' (२६ ) अत्र विषादस्योदय: । (२७) 'नयनयुगासेचनक मानसवृश्यापि दुषप्रापम्। रूपभिदं मदिराक्ष्या मदयति हृदयं दुनोति च मे ॥' (२८) अत्र हर्षविषादयोः संधिः। (२६) भावादयमुदाहरति-चरयपतनेति । अमरुशतकस्थपद्यमिदम्। चरणयो सवपादयोः पतनेपि प्रत्याख्यानास् निराकरणात् प्रसादपराङ्मुखे दयिता प्रति प्रसन्नता रहिते हे निमृनकितवाचार! सहसातुपलक्षितुप्तधृर्तव्यवहार? इत्युकत्वा रुषा कोपेन परुषीकृते स्नेहहीने कृते रमणे बल्लभे व्रजति स्यक्ततरा प्रस्थिते सति उच्चेनिश्वस्य स्तनस्थितहस्तया उरसि स्थापित हस्तया सतनमध्ये हहतस्यापनेन हृदय ! मा सकुटेति हृदयाशवास इति भावः, कयापि नायिकया नयनसलिलेन वाष्पेण आच्छन्ना आवृता दृष्टि: सखीपु सहचरीषु नितेशिता अपिता। इरिणीछन्दरूतल्लक्षणन्तूक्तं प्राक् (१६२ पृ०) (६) अन्रेति । अत्र नायकप्रत्याख्यानरूपसामप्रया विषादस्योदयः विषादोदया भावे दृष्टेनेयनजलाच्छन्नत्वासम्भवादिति भाव:। (२७) भावसन्धिमुश्दहरति-नयनेति। नयनयुगस्य आलेचन रमति तृ्त्त्ज नकरम् , "तदासे चनक तृं्तेर्नसत्यन्तो यस्य दर्शना" दित्यमरः, मानसतृत्यापि मनोरथेनापि दुषप्रापं प्रथिर्व्या विरलत्वादूदुर्लभम्, मदिराक्ष्या दृष्टिविशेषनयनायाः इद रूपं मे मम ह्वदयं मद्यति मनन्दुयति, दुनाति च दुर्लभत्वातसंतापयति च । पद्येडस्मिन् मदिराह ष्िविशेष एव ग्राह्या, तथा च संगीतकलिकायाम्- "सौष्ठवेन पत्त्यिक्ता समरीपाङ्गमनोहरा। वेपमानान्तरा टृष्टिर्मंदिरा परिकीर्तिता।" हरविजयटीकार्या काव्यप्रलाशपूर्ति कृद्धिर लकराजानकरैप्युक्तम्- "अघूर्णमानमध्या या क्षामा चाञ्चिततारकाः। दृष्टिविकासितापाङ्गा मदिरा तरुणे मदे" ॥इति। "आर्या द्वितोयकेऽद्ध यद्धति लक्षणं तत्स्यात्। यध्युभगोरपि दलयोरुपगीति तां मुनित्रूते॥" इति। (२८) अत्रेति। अत्रैकस्येव कामिनीरूपस्यात्युत्कृष्टत्वेन आनन्दस्योपभोगाप्रयो जकत्वेन विषादस्य जनकत्वम् अत्युत्कृष्टत्वबोधसमये हर्षः उपभोगाप्रयोजकत्वबोध समये विषाद इत्युभयो: सन्धिः, विरुद्धयोरपि तयोरेकत्रसमावेशः काललाघवेन संसगं प्रतिभास: बक्तुशि्चित्ते तुल्यभावेन क्रमिकावस्थानात्सन्घिरित्याशयः। उदाहरखन्तरं यथा- "यौव नोदमनितानतशङ्किताः शीलशौर्यबहुकान्तिलोमिताः। सङ्कचन्ति विकसन्ति राघवे जानकीनयनवारिजश्रियः॥"

लक्ष्मीविराजितः। २२३

(२९) 'काकार्य, शशलक्ष्मण: क्व च कुलं, भूयोडपि दश्येत स।, दोपाणो प्रशमाय मे श्रुतमहा, कोपेऽपि क्रान्तं सुखम् । कि वक्ष्यन्त्यपकतमषाः कृतधिय:, स्वप्नेऽप सा टुलभा चेतः स्वास्थ्यमुपैहि, कः खलु युवा धन्योऽधरं घास्यति ॥' (३०) अत्र वितर्शेरसुक्यमतिस्मरणशङ्कादैन्यधृतिचिन्तानां शबकता॥ अत्र ड्ीड़ोत्सुक्ययो: सन्धि:। (:९) भवशवलताया उदाहरण दर्शयति-त्व्राकाय्यमिति। विक्रमोवंश्या चतुर्थेक्क उर्पशी विरहे सरणे प्रवृत्य निवृत्तस्य पुरुरवम उक्तिरियम्। अकार्य मुनिसुतायामास किरूप क्व शशा मृगभेद: लक्ष्म चिहनं यस्य तस्य शशलक्ष्मणः चन्द्रत्य स्वच्छ कुलं च क्वद्दयेन ज्ञानद्वयस्य सहानवस्थानप्रतिपत्ति: तेवात्यन्तानोचित्यं अवन्यते। यद्वा कदयेनो

'शशलक्ष्मग" इत्यनुचितम् "सुधांगो" वित्बुचितम्। भूयः पुनरेपि साऽ्द्रभुतसौन्दर्य्या उवशी दश्येत, कथं हग्गोचरा भवेद, अपिना सम्भावनोत्कटयं दोत्यते। अत्र उपङुयेन शुङ्गारसञ्जार्या सुक्येन शन्तसव्वारिवितर्कंबानम्। नोड्मर्कं ्ुतं शास्त्रश्रवणं दोषाणं प्रमादावेशादीनां प्रशमाय आत्यन्तिकनिवारणाय। अत्र व्यङगयया शान्तस ज्वारिण्या मत्या पूर्वोत्सुक्यवाधनम्। अहो आश्चर्यम्। कोडयि तस्या मुखं कान्तं मनोहरम् अन्न व्यङ्गयेन शृद्गारसव्वारिणा स्मरणेन पूर्वोक्तमतर्बाधनम्। अपगर्त कत्मर्षं पॉपं येभ्स्तेऽपकल्यपा, कृते सदाचारे महात्ममिराचरिते पुण्यकरमगि धीर्येषां ते कृत घिय: पण्डिता कि वक्ष्यन्ति। अत्र व्यङ्यया श्रान्तसज्जारिणया शङ्कया पूर्वाक्तस्मरण बाधनम्। रवप्नेऽपि मदृष्टाक्षुनपूर्वघटकेऽपि सा दुर्लभा अत्र व्यङ्गयेन श्रृद्गारसव्वारिगा भिमताप्राप्तिप्रयुक्तदैन्येन पूर्वोक्तराङ्ाबाधनम्। हे चतः! स्वास्थ्यं स्थिरत्वम् उर्दहि प्राप्तुहि। अम्र व्यङ्गयया शान्तसञ्वारिण्या छत्या पूर्वोक्तदेन्यवाघनम्। का खलु धन्यो नाहमिव मन्दभाग्य: युवा तरुणः अघरं धास्यात पास्यति। अत्र व्यङ्ग्यया भृङ्गारसञ्वारिणया चिन्तया पूर्वोक्तष्टतिवाधनम्। तथाचात्र काव्ये पार्यन्तिकचिन्तया शान्तोपमर्हेन शृद्गारस्य विश्रान्तिः, सा च शत्ुविजयपूर्वकराज्यलाभ इव प्रकर्षनिदा- नमू। शार्दूलविक्रीड़ितं छन्दस्तल्लक्षणन्तूक्तं प्राकू (१५८ पृ०) अम्र वागीशा "अ्र हुयो- दवयोर्भावस्य पूर्वस्य प्रशमाङ्गस्य बाध्यत्वम्, उत्तरस्य विप्रलम्भाङ्गस्य बाघकत्वम्, चिन्तायां विश्रान्तेस्तदङ्गकस्य विप्रलम्मशङ्गारस्य शान्तापेक्षया पारपोप: तस्याप्यन्त. स्तरा प्रशमोदयादेकान्तमभिलाषस्य नाहवाद्यत्वमिति खण्डरसत्वमिति बोध्यम्। उभ याङ्गस्य भावसमूहस्य बाध्यबाघकमावो सुख्यत्वेनास्वाद्यव इति भावशवलताया एव एव प्रधानत्वंमिति" वदनिति। (३०) अत्र पूर्वपूर्वोपमहन उत्तरोत्तरं प्रतीयमानं चमत्कारमादघातीत्ति तत्स्वरूपा शवलता, तदेव प्रदर्शयति-अत्र वितर्केत्यादि। अन्यपदार्थस्यासवादमनुपमृद्वन्तो नारिकेलजलादयः पदार्थामिश्रणे सति विलक्ष णमास्वादं यथोत्पादयन्ति तथा पृथक पृथगभिव्यज्यमाना अप्यमी भावा महावाक्या- "बोधे सम्मिलितम्रपूर्व चमत्कारसुत्पादयन्तीत्यभिप्रायः तदुक्तम्-

३२४ साहित्य दर्पण :-

(अन्र मूलकारिक ::- (२६७। ) पूर्वाभि: सह (२९० ।) उदाहरणश्लोका := (१४३।) पूर्वे: सह (१५८।) इति साहित्य दर्पणे रसादिनिरूपणो नाम तृतीयः परिच्छेद:।

"नारिकेलजलक्षीर सिताकदलमिश्रणे। विलक्षणो यथास्वादो मावानां संहतौ तथा ॥" इति (क)

ठक्कु रोपनामकश्रीकृष्णमोहनशास्त्रिविरचिताया "लक्ष्मी" नामिकायां साहित्यदर्पखटीकायां तृतीय: परिच्छेद:।

(क) अत्र रसगङ्गाधरकारास्तु-य एते भावशान्त्युदयसन्धिशवलताध्वनय उदाहृतास्तेऽपि भावध्वनय एव। विद्यमानतया चव्यमारोष्त्रिवोत्पत्यवच्छिन्नत्व-विनाश्यदवस्थत्व-संधीयमानत्व परस्परसमानाधिकरसत्वैः प्रकारश्वर्व्यमाणेषु भावेष्वेव प्राधान्यत्यौचित्यात् चमत्कृतेस्तत्रव विश्रा- न्तेः। यद्यप्युत्पत्तिविनाशसन्धिशवलतानां तत्सम्बन्धिनां भावानां च समानार्या चर्वषाविषयतार्या न प्राधान्य विनियन्तुं शक्यते तथापि स्थितौ भावेषु प्रधानतायाः क्लप्तत्वात् भावशान्त्यादिष्वपि तेष्वेव शान्तिप्रतियोगित्वादिभिर्व्यंज्यमानेषु तस्याः कल्पयिदुमौचित्यात्। किं च यदि भावशा न्त्यादौ भावो न प्रधानम्, किन्तु तदुपसर्जनकशान्त्यादिरेवेत्यम्युपेयते तदा व्यज्यमानभावेष्व- भिह्िततत्प्रशमादिषु काव्येषु भावप्रशमादि ध्वनित्वं न स्यात्। तथाहि- "उषसि प्रतिपक्षनायिकासदनादन्तिकमञ्चति प्रिये। सुदृशो नयनाव्जकोणयोरुदियाय त्वरयारुणद्युतिः।।" अत्रोत्पूर्वकेखै तिना भावोदयस्य वाच्यतयैव प्रत्यायनात्। इत्यादिकमाङकु: । इयं पुनर्भावध्वनिभ्यो भावशान्त्यादिध्वनीनां चमत्कारवलक्षण्ये निदानम्-भाव- ध्वनौ स्थित्यवस्थापन्नामर्षदित्वस्य, केवलामर्षादित्वस्य वा प्रकरतया चवेणा भवति, भावशान्त्यादिषु ध्वनिषु तु भावतवेन सद प्रशमावस्थापन्नत्वस्यापि। भावध्वनौ अमर्वादिकृतचमत्कार एवास्वा- दनीयो भवति, भावशान्त्यादिषु तु भावः सह प्रशमोदयादिकृतश्रमत्कारोडप्यास्वादनीयो भवतीति तेषाभभिप्रायोऽवगन्तव्यः।

इति साहित्यदर्पण "लक्ष्मी" टिप्पण्यां तृतीयः परिच्छेदः।

चतुर्थ: परिच्छ्ेदः। (१) अथ काव्यमेदमाह- (२) काव्यं ध्त्रनिर्गुणीभूतव्यङ्गयं चेति द्विधा मतम्। ( ३ ) तत्र- (४) वाच्यातिशयिनिव्यङ्गधे ध्वनिस्तत्काव्यमुत्तमम् ॥ १॥

(१) एवं सपरिकर काध्यस्वरूपमुक्त्वा विशेषं निरूपयितुमवताश्यति-श्रथेवि। अथ काव्यस्वरूपघटकसानुषङ्विकरसप्रतिपादनानन्तरम्, तत्काव्यं कतिविधमिति जिज्ञा सायाम् "उपोद्धाता दिभिन्नत्वे सति स्मरणप्रयोजकसम्बन्घत्वं प्रसङगत्वम्" इति प्रसद्ग- सङगत्या तत्काव्य (क)भेदमाह ग्रन्थकार इत्यर्थः । (२) काव्यमिति । द्विधा द्विविधं मतम्। तत्राद्यो व्वनिः, द्वितीयस्तु गुणीभूत- व्यङ्गयम्। गुणीभूतं वाच्यार्थादुत्कषांनाधायकत्वादप्रधानीभूतं व्यङ्ग्य प्रतीयमानोडर्था यस्मिन्निति गुणीभूतं काव्यम्, अत्र विशेष: प्रतिपादयिष्यते। ननु काव्यमिति नपुं. सकं धवनिविति पुंस्त्वं कथमिति चेव? हयोर्यजहल्लिङ्तया "कलत्रं दारा" इत्यादिव परिईशेन दोषाभावाद्। (३) तत्रेति । तयोध्वंनिगुणीभूतव्यङ्गययोमंध्ये इत्यथ :: (४) धवनिलक्षणं निरूपयति-वाच्यादतिशायिनीति। व्यङच वयख्ग्याथ सात वाच्यात् अभिधावृत्तिप्रतिपाद्यात् अर्थादू अतिशयश्रमत्कारातिशयः अस्यास्तीति स ताहशस्त-

(क) अत्र केचित्-सजातीयविजातीयत्वगनभेदेन भेदस्तावत् त्रिबिधः। यथा घटादू घटत्य भेद: सजातीयः, पटाद् घटस्थ भेदो विजातीयः, एकस्येव वटस्य पुनः कपालेकदेशादिभ्यः स्वगनो मेद:। तत्र वच्यमायः काव्यभेदः सजातीयादिषु मध्ये कतमः१ न तावत् स्वगतः-चमत्कारापरप- र्यायस्थ रसपदवाच्यस्य काव्यत्वस्याखण्डकरसत्वे सावयवित्वासम्भवात। नचापि द्वितीय :- अपारे काव्यसंसारे काव्यत्वं विना प्रतीत्यसम्भवाद। न वाड्यादः-काव्यत्वस्य सावच्छिन्नत्वाभावाठ्। "तमेव भान्तमनुभाति सर्वम्, तद्विष्णो: परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः। दिवीव चत्तुरातमम्, सर्वे खल्विद ब्रह्म नेह नानाडस्ति किञ्चन, एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म, रसो वे सः, रसं ह्येवायं लग्ध्वा- Sडनन्दी भवति, इत्यादिपरश्यतश्रतिस्वारस्यात्। "यं लग्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः"। इत्यादिस्मृतिस्वारस्याच्च काव्यसंसारे चमत्कारापरपर्यायत्य काव्यात्मकस्य रसस्येव भासा सरवें वाच्यत्वादिरूपमिदं जगद् भासते तदसत्वे सर्वस्यवासुष्य जगतो भासमान्त्वासम्भवाच्। "विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" स्यादिमि: श्रुतिभिरुद्घोष्यमां ब्रह्मणो विज्ञानात्मकत्वमानन्दात्मकत्वं च रसरूपस्यैव सम्भवितुमहृति तत्र काव्यार्थभावनापरिपक्वबुद्धयः सहृदया एव प्रमाणमिति चेद ! सत्यम्, न दि काव्यमेदो वास्तविकः किन्तौपाधिक:, स च जपाकुसुमसम्पक्तलौहित्यस्फटिकमिव जातिव्यक्त्यादि: शरीरस्येव देश-काल-वक्तृ-तात्पर्य-संयोग-विप्रयोगादि: शब्दार्थयो: तत्सम- पिंतः पुना रसस्येति लापयन्ति। ४२ सा०

३२६ साहित्यदर्पण :- [चतुरथंपरिच्छेदे-

(५) वाच्यादधिकचमत्कारिसि व्यप्यार्ये व्वन्यतेऽस्मिनिति व्युर्पस्या स्मिन् सति ध्वनिः। तच्च ध्वनिरूपं काव्यम् उत्तमम् गुणीभूतव्यद्गयनिर्व्यद्गयात्मक- द्विविधभेदापेक्षया उत्कृष्टस् "उच्यत" इति शेषः। एतद्धि वाच्यार्थादधिक चमसकार्यर्थद्यो- तकत्वादेवेति विभावनीयम्। अनेन येन केनापि हेतुना व्यङ्गयार्थविद्यमानत्वात गुणीभू. तव्यस्यं कार्व्य मध्यमम्, सर्वधा व्यङ्गयार्थाविद्यमानस्वान्निर्व्यङ्गयं काव्यमधममिति ग्रन्थकृतामाशयोऽवधेय: । (५) वाच्यादनिशयिनी त्यस्यार्थ स्फुटीकुवंन् ध्वनिशबदस्य योगरुढ़त्वं स्पष्टयति- वाच्यादिति। वाच्यातिशयश्र तात्पर्यविषयत्वाद्वोध्यः। व्यङ्गयार्थे सतीत्यथः। धवन्यते व्यक्षनया व्यज्यतेऽस्मिन् (क)वाक्यार्थसमुदाये काव्ये इति ध्वनिः, धवनतेः "खनिकस्य ज्यसिव सिवनिसनिध्वनिधन्थिचलिम्यश्च" इत्याणादिकादिप्रत्ययः। ध्वनिशब्दो ह्याने. कार्थ:, तथाहि श्वन्यत इति घवनी रसादिरथः। धवनतीति ध्वनिः शब्दवाच्यादिरथो वा। ध्वन्यतेऽस्मिन्निति ध्वनिः, शब्दादिगता शक्तिः। धवननं Sवनि: रसादिप्रतीतिः, धवन्यतेऽस्मिन्रिति ध्वनिः काव्यमिति। वस्तुतस्तु-ध्वनति व्यक्षनया रसादीन्प्रत्याय- तीति ध्वनि: शब्दार्थससुदाय इत्यर्थः । वहत्वलङ्धारध्वन्योः काव्यघटकत्वाभावेपि काव्योत्कर्षकतया तदूव्यक्षकशब्दार्थयोधवंनित्वमवगन्तव्यम्, अन्यथा वक्ष्यमाण्वनि: काव्यप्रकारसंख्यानुपपत्तेः । यधपि गुणीभूतव्यङ्गयेऽप्युक्त्युत्पत्तिसम्भवेवि वनिपदल्य मिरुक्तरू ढिसापेक्षत्वान्न तन्न व्यवहार:। परे तु-वाक्यविशिष्टवाकयत्वं ध्वनित्वम्। वैशिश्यञ्च स्वतादाम्य स्वविशिष्टार्थ

स्ववैशिश्यञ्ञ स्वशकिलक्षणान्यतरसम्बन्घेनेति सर्वं सुस्थमिति सुधीभिसलोचनीयम्। अत्ाहूराजानकानन्दवर्द्धनाचार्या :- प्रथमे हि विद्वांसो वैयाकरणाःव्याकरणमूलत्वात्सर्व. विद्यानाम्। ते च श्रयमाणेषु वर्णेषु ध्वनिरिति व्यवहरन्ति। "श्रोत्रशष्कुलों सन्ता- नेनागता अन्त्या: शब्दा: श्रयन्ते" इति प्रक्रियायां श्रूयमाणा: शब्दा इत्युक्तम्। तेषां वण्टानुरणनरूपत्वं तावदस्ति ते च श्वनिशब्देनोंकाः । तदुक्त भगवता भर्तुँहरिया- "यः संयोगविभागाम्यां करणरुपजायते। स स्फोट: शब्दजः शब्दो ध्वनिरित्युच्यते बुधेः।।" एवं घण्टादिनिर्द्ादस्यानीयोऽनुरणनात्मकोपलक्षितो व्यङ््योऽप्यर्थो ध्वनिरिति व्यव- हतः। इत्येतत्प्रकारोऽव्यकशब्दानामेव विद्यते। व्यकशब्दाना तथा अ्यमाणा ये वर्णा नादशब्दवाच्या अन्त्यबुद्धिनिर्गाह्याः स्फोटा- डभिव्यअ्ञजकास्ते ध्वनिशब्देनोकाः । यदुकं- "प्रस्यय र नुपाख्येये ग्रहणानुग्रहैस्तथा। ध्वनिप्रकाशिते शब्दे स्वरूपमवधाय्यंते ॥" इति एतेनेह व्यक्षकौ शब्दार्थावपि ्वनिशब्देनोकतौ। अपि च वर्णेषु तावन्मात्रपरिमा- गेष्वपि विधमानेषु। यथोकम्- "अल्पीयसाऽपि यत्नेग शब्दमुच्चारितं मतिः । यदि या नैव गृद्गाति वर्ण वा सकलं स्फुटम् ॥" इति। (क) अत्र सप्तम्यर्थों वृत्तित्वम्, तच्च व्यञ्जनाजन्यबोधरूपस्य ध्वननपदार्थस्यैकदेशे व्यजनाया यन्वेति। तथाच यद्वृत्तिव्यजनाजन्यबोधविषयो रसादिर्ध्वनिरित्मर्थः।

5्वनिभेद निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः। ३२७

व्वनिर्नामोत्तमं काव्यम्। (६) भेदौ धत्र नेरपि द्वावुदीरितौ लक्षणाभिधामूलौ। अविवक्षितवाच्योऽन्यो विवक्षितान्यपरवाच्यक्च॥२॥। (७) तत्राविवक्षित्वाच्यो नाम लक्षणामूलो ध्वनिः। लक्षणामूलत्वादेवात्र वाच्यमविवक्षितं बाधितस्वरूपम् ।

तेषु तावत्स्वेव श्रूयमाणेधु वक्तुरयोडन्यो ्रुतविलम्बितादिवृत्तिभेदास्मा प्रसिद्धादु- कचारणादिव्यापारादभिव्यक्त स व्वनिरुक्तः । यदुक्तं तेनैव-

धवनयः समुपोहन्ते सफोशत्मा तै्न भिद्यते ॥" इति। व्याख्याञ्ञकश्षाभिनवगुप्ताचार्यपादाः। अत्रेद सारम्-घटादिभिवर्णसमुदायकपेः क्षणिकैः पदैः रूफोटरूपो नित्यः शब्दो व्यन्यते तेन चाभिव्यक््तेन चार्थ: प्रतीयत इति ताद. शस्य प्रधानीभूतहफोटव्यक्जकस्य वर्णसमुदायरूपस्य घटादिशबदस्य ध्वनिरिति संज्ञेति शाब्दिकानां सिद्धान्तपतूतिः। ततसतन्मतानुसारिभिरन्येः प्रधानीमृतव्यक्ष्यव्यञ्जकत्व-

5व्निरिति संज्ञा विहिता। तदुक्त ध्वनिकृता- "यत्रार्थः शब्दो वा तमर्थमुपसजनीकृतस्वाया। व्यङ्गय: काव्यविशेष: स ध्वनिरिति सूरिभि: कथितः ॥" इति। एतत्सर्वं टिप्पण्यादौ स्पष्टम्। (६) काव्यात्मभूतस्य उवनेर्भेंदं प्रदर्शने नैव् ध्वनिक्काव्य प्रभेद्ान् दशै्यत्ति -मेदा- विति। द्वो घ्वनेरपि भेदौ प्रकारौ उदीरितौ कथितौ। द्विवचननिद्देशादेव द्वित्वप्रतीति- सिद्धौ द्वाविति नियमार्थम्बोध्यम्। अत् वद्यपि वहत्वलङ्गारधवनीरनां काव्यात्मत्वं न स्वीकृतं तथापि रसादिप्रकर्षकत्वेनैव तेषा काव्यात्मत्वमित्याश्चयेन तत्साधारणं ध्वनि- प्रभेदनिरूपणमारभत इत्यमिप्रायो बोध्यः। लक्षयाभियामूलाविति । लक्षणामूछोऽभि- घामूलश्चेत्पर्थः । तयोमंध्ये आद्यो लक्षणामूक अविर्वाक्षतम् अनुपयुक्तमन्वयायोग्यं वा वाष्यं वाच्योऽर्थ: यत्र स ध्वनिः अविर्वा्षिनवाच्य:। अन्योडभिघामूलो धनिरित्य नुषङ्ग: पूर्वतो विधेय:, (वाच्यं) विवक्षितम् अव्वययोग्यमपि अन्यपरं व्यङ्गयोपसजे मीभूतं वारयं वाच्योरडर्यो यत्र स विवक्षितान्यपरवाच्य:। (७) अथ कारिकायाः पूर्वभागस्य सुगमत्वात्तुपेक्ष्य तदुत्तरभागमेव व्याचष्टे- तत्रेति। तत्र तयोद्वविध्ये। "आद्य' इति शेषः। अविवच्तितमिति। वार्च्य मुख्योऽर्य- इत्यर्थः । सामान्येनात्र नपुंसकत्वमवगन्तव्यम्। वाच्याविवक्षार्यां बीजं दशयति- वाधितस्वरूपमिति। केनापि कारणेन अनुपपत्रावस्थमित्यर्थः । अत्रेदम्बोध्यम्-अविवक्षितवाच्ये उवनौ प्रधानार्थस्य केनापि कारणेन बाधितत्वादेव सह्य न विवक्षितत्वमित्याशयः। वाच्यतावच्छेदकरूपेण विवक्षाभावात् तेन रूपेण बाघो विशिष्टाभावरूपः। तेन अजहत्स्वार्थात्मिकायाम् उपादानलक्षणायां वाच्यस्याडवा- घेडपि वाच्यतावच्छेदकरूपेण तद्वाध:, जहत्स्वार्थायां तु अर्थयारेव बाघः इति।

३२= साहित्यदर्पण :- [चतुर्थपरिच्छेदे-

(८) विवक्षितान्यपरवाच्यस्त्वभिधामूकः । अत एवात्र वाच्यं विवक्षितम्। अन्यपरं व्यड्यनिष्ठम्। अत्र हि वाच्योऽर्थ: स्वरूयं प्रकाशयन्नेव व्यप्रयार्थेस्य प्रकाशकः । यथा- प्रदीपो घटस्य । (९) अभिधामूळस्य बहुविषयतया पक्चान्निदेध्ः। (१०) अविवक्तितवाच्यस्य भेदावाह- (११) अर्थान्तरं संक्रमिते वाच्येऽत्यन्तं तिरस्कृते। भविवत्षितवाच्योऽपि ध्वनिद्वैविध्यमृच्छृति ॥ ३ ।।

(८) विर्वान्तान्येति। विवक्षितम् अबाधितस्वरूपम्। अत एव अभिधामूलत्वा. देव। अत्र विवक्षितान्यपरवाच्ये Sवनौ। वाच्य विवच्ितमिति। वाच्यं मुख्योऽथः। विष- क्षितं वाच्यतावच्छेदकरूपेणेति बोध्यम्। विवक्षितान्यपरवाच्यश्दान्तगंतम् अन्यपर शब्दं विवृणोति-अ्न्यपरमिति। व्यक्टयनिष्टं व्यब्गे निष्ठा तात्पर्य वाच्यार्थल्य ताद्ृशं व्यङ्गयार्थतया पर्य्यवसितमिति यावद एतेन गुणीभूतव्यङ्गयव्यवच्छेदः। वाच्यार्थंस्य वयङ्गयपरत्वमुपपाद्यति-अत्र हीति। वाच्यार्थस्य स्वोपस्थितिद्वाराश्ञाब्दघोधं प्रति हेतुत्वमित्याशयेनेदम्। अ्रयमाशयः-अविवक्षितवाच्ये लक्ष्योरऽर्यः स्वरूपं प्रकाशयन्नेव व्यङ्गयार्थ प्रकाशयति तत्र लक्षणामूलाव्यक्षना इह तु वाच्योडर्थ: तथा इत्यभिधामूछा यथा प्रदीपःसवरूपं प्रकाशयन्नेव घटल्य प्रकाशक: । (९) ननु कारिकारयां विवक्षितान्यपरवाच्यस्य अभिधामूलत्वात् प्रथमं बुद्धिवि षयत्वाच्च तस्येव प्रथमोपादनमुचितमिति कर्थ पश्चात्तुपादानमित्यत आह-अरभिधा सूलस्येति। तथाच ।अभिधामूलस्य घवने: बहुविषयत्वात्, लक्षणामूलध्वनेरपविषय त्वाव् सूचीकटाइन्यायेन प्रथमं निददेश इति भाक:। अत्रेदमवगन्तव्यम्-यद्यप्यविवक्षितवाच्ये शब्द एव व्यअ्ञकस्तथापि अर्थस्यापि सह- कारिता न बुर्व्यात, अन्यथा अज्ञातार्थोऽपि शब्दुस्तद्वयक्जकः स्याद्। विवक्षितान्यपर- वाच्ये च शब्दस्यापि सहकारित्वं भवत्येव विशिष्टशब्दाभिधेयतया विना तस्यार्थस्या व्यक्षकत्वादिति सवंत्र शब्दार्थयोरुमयोरपि ध्वननं व्यापारः। विशिष्टशब्दार्थश्राप्यत्र गुणालड्कारोपस्कृतेति बोध्य:। (१०) अथोकमेव क्रममादाय लक्षणामूलस्या विवक्षितवाचवस्य भेदद्वयवत्तार्या हेतु- सुपपादयन् तदन्वयव्यातरेकानुविधायिनी काव्यद्वयोपपत्तिञ्ज प्रतियादयन् भेदद्योपपादनं करेति-अविवच्षितवाच्यस्येति। अविवक्षितो वाच्यो मुख्यार्थो यत्र तस्य अत एव लक्षणामूलस्येति भावः, 5वनेरिति शेष:। (११) अर्थान्तरमिति। वाच्ये मुख्यारथें अर्थान्तरमवच्छेदकान्तवं संक्रमिते प्रापिते उदादानलक्षणया स्वविशेषार्थतां गमिते इत्यर्थः । अर्रत्यन्तं तिरस्कृत इृति । वाच्यार्थंस्या- वच्छेदकान्तरेणापि अविवक्षणात् अत्यन्तं तिरस्कारः । तथा च अत्यन्तं तिरहकृते वाच्ये लक्षणलक्षणया सर्वथेव प्रतीत्यविषये च सति अविवक्षितवाच्योऽपि ध्वनिः द्वैविध्यं द्विप्रकारत्वं ऋच्छति प्रतिपदयते। काकाक्षिगोलकन्यायेन "वाच्य" इत्युभयत्र सम्बध्यते।

ञ्वनिभेद निरूपणम् ] लक्षीविराजित:। ३२६

(१२) अविवक्षितवाच्यो नाम व्वनिरर्थान्तरसंक्मितवाच्योऽत्यन्ततिरस्कृत- वाच्यश्चेति द्विविधः । (१३) यत्र स्वयमनुपयुज्यमानो मुख्योऽर्थ: स्वविशेषरूपेऽर्यान्तरे परिणमति,

यथा- (१४) 'कदली कदली, करभः करभः, करिराजकरः करिराजकरः । भुवनत्रितयेऽपि बिभति तुलामिदमुरुयुगं न चमूरुदशः ।' रपत्वेन पर्यवसितेन सवथैव प्रतीतिविषयत्वाभावात् अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यो नाम धवनिरिति सारार्धो बोध्यः। (१२ ) कारिकार्थ बोधयितुमाद्यप्रभेदतात्पर्थ रपष्टयति-अविवच्चितवाभ्य इति। नामेति प्रसिद्धे। नाम कामे (कोपे) भ्युपगमे विस्मये समरणेडपि च। सम्भाव्यकुत्साप्राकाव्यविकलपेष्वपि शयते ॥"इति मेदिन्युकेः। (१३) अर्थान्तरसंक्रमितवाच्यशब्दस्य व्युत्पत्तिपूर्वकमर्थावधायाह-यत्रेति । प्रकृतान्वय इति शेष:, अनुपयुज्यमानः केनचित्कारणेन स्वान्क्यबोधमुत्पायितुमशकनुव ननित्यर्थ:, अर्थान्तरे वाच्यलक्ष्यसाधारणेडयें परिणमति उपादानलप्तणया पर्य्यवस्यती त्यर्थ:। स्वविशेषरूपे अर्थान्तरे संक्रमितत्वात् उपादानलक्षणया सज्जारितत्वादित्यथः । अर्थान्तरे (स्वस्येव विशेषरूपे) संक्रमितं वाच्यं यत्र स अर्थान्तरसंक्रमितवाच्य:। अन्रायमाशयः-यथा "काकेभ्यो दधिरक्ष्यता" मित्यत्र वाच्योऽपि काको दध्यु- पधातकरूपेण लक्ष्योऽर्थहतथा यत्र यद्रपेण प्रकृतान्वयानुपयोगी वदितरप्रकारेण स्वयं परिणमन्निव लक्ष्य: सोऽर्थान्तरसङ्कमितवाच्यो ध्वनिरिति। अत्र वागी. शास्तु-"हवयं सुख्यतावच्छेदकरूपे स्वविशेषरूपे रवकीयमुख्यतवच्छेद्कव्याप्य- धर्में परिणमति विशेष्यतया भासते। अर्धान्तरे संकमितत्वादू विशेष्यतया भासमान त्वाव। एतेन सुख्यार्थस्य मुख्यतावच्छेदकरूपेण प्रकृतान्वयानुपयोगित्वं वाघस्तस्येव विशेषान्तररूपेण बोध इतीयमुपादानलक्षणा इति सूचितम्" इत्याहुः। (१४) उदाहर्रात-कदलीकदलोत्यादि। प्रसन्नराववे काश्रिद्र मर्णी दटषट्रा ्विस्ि कजनस्योक्तिरियम्। कदली रम्भा तरुः कदली अत्यन्तशञत्यविशिष्टो रम्मातररेव अतः सा नानुष्णाशीतरुपस्य मसयोरुयुगस्य तुला विभर्तीति भाक। करम ऊर्वाकार "मणि बन्घादाकनिष्टं करल्य करभो वहि:"इति कोषात् पाणिपा्श्वभागः, करस्य मणिबन्धदे- शाव् कनिष्ठाङ्गुलिपय्यन्तो भाग इत्यर्थ:। करभः अत्यन्तहल्वस्तादशभाग एव एवज्र स यर्थासम्भवविस्तृतस्य अस्योरुयुगलस्य तुलां न बिभर्त्तीत्यभिप्रायः। करिराजस्य गजश्रेष्ठस्य करः गुण्डा करिराजकरः अत्यन्तकठिना करिश्रेष्ठशुण्डैव। "करो वर्षोपले रक्ष्मौ पाणौ प्रत्यायशुण्डयो:" इति मेदिनी, अवश्र सोऽपि अतिमृदुलस्य तुलां न विभ सीत्याशयः। अत एव चमूरो: अजिनयोनिमृगविशेषस्येव दश लोचने यस्यास्तस्या अस्या नायिकाया मृगलोचनाया इति यावदू। इदम् ऊरुयुगलं भुवनत्रितयेऽपि श्रैलाक्ये- कस्थापि तुलां साहश्यं न विभत्ति न वास्मति। रमण्या ऊरुयुगळसयोपमेयस्य त्रेलो-

२३० साहित्यदर्पण :- [ चतुर्थपरिच्छेदे-

(१५ ) अत्र द्वितीमकदत्यादिशब्दाः पौनरुक्त्यमिया सामान्यकदल्यादिरूपे सुख्यार्थें बाघिता जाड्यादिगुणविशिष्टकदव्यादिरूपमर्थ वोधयन्ति। (१६) जाड्याद्यतिशयश्च व्यङ्गयः । (१७) यत्र पुनः स्वार्थ सर्वथा परित्यजन्नर्थान्तरे परिणमति, सत्र सुख्या-

यथा- (१८) निःश्वासान्ध इवादर्शश्रान्द्रमा न प्रकाशते। क्येऽपि कदली-कर्भ-करिशाजकरेतरणामुपमानपदार्थानां मध्ये कस्यापि सादज्याभावाद् निरुपमेयमिति भावः। तोटकंछन्दसतल्लक्षणन्तु-"वद तोटकमब्धिसकारयुतम्" इति। (१९) लक्ष्ये लक्षणं सङ्क्यति-भन्रेत्यादिना। आादिपदेन करभकरिराजपदयोः परिग्रहः। पौनरुत्त्यमिया एकत्रार्थे उक्तयोरुमयोः पदयोः प्रथमेनैव तदर्थंबोधोपपत्तौ द्वितीयस्य वैयथ्यंभीत्या। सुख्यार्थबाधं प्रति हेतुरयं प्रतिपादितः। सामान्यकदल्या दिरूपे शीताष्णादिसाधारणकदलीकरमादिरूपे वाघिता अनुपपज्ञा प्रकृतान्वयानुपयो गित्वं गतेत्यथ: लक्षणायामयं हेतुः प्रदशितः। एवं्चेषु उद्देशेषु द्वितीयकदल्यादिपदानां पौनरुक्त्याव तदर्थानां विधेयत्वासम्भवात् तानि पदानि जाड्यादिविशिष्टरदल्यादि पराणि। तदेवाह-जाड्यादिविशिष्टकदल्यादिरूपमर्थ बोधयन्तीति। तथाच प्राथमिककदल्या दिपदेभ्यः कदल्याधंशप्रासतौ जाड्यादिवैशिष््यमात्रे द्वितीयकदल्यादिवाबदानां "३वे- तो घावति" इत्यादाविवोपोपादनलक्षणा ततः कदली जाडया करमोडशोभनखर्वः करिराज क्रर: कर्कशा इत्यर्थः । तन्न जाड्यं शैत्यम्, नच शैत्यं पयस्येव कथ कल्यादाविति वाच्य मू, परम्पर्या कदलीवृत्तित्वाभ्युपगमात्। नच शैत्यादीनामन्यन्रापि सत्त्वाद् कर्थ कद- लीत्यादिव्याप्यत्वमिति वाच्यम्, श्रैत्यादिविशेषस्येवात्र विवक्षितत्वाद्। (१६) अम्रत्यध्वनित्वप्रयोजकं लक्षणारयां प्रयोजनञ्ञाह-जाड्येति। आदिशब्देन खर्वत्व-कठिनत्वयो: परिग्रहः, व्यङ्यो लक्षणप्रयोजनबोधविषयः सर्वत्रेव मुख्यार्थस्या भेद: सम्बन्धः। एवञ्र कदल्यततशीता करभोऽतिखवंः करिराजकरोडतिकर्कशः इति हेतोश्चमूरुदशः इदमीदृशमूरुयुगं तुला न बिभर्तीत्यर्थः । यत्र तु कदल्यादौ सादश्यं सम्भा- व्यते तदांतशैत्यादिनापकृष्टमिति सुतरां भुवनत्रितये तुलना नास्तीति भावः । मत्र हि व्यतिरेकालद्कारो व्यङ्गय:। (१७ ) अत्यन्ततिरसकृतवाच्यं ध्वनिमुदाहत्तु तदर्थपरिष्कारं दशयति-यत्रेति। पुनः शब्दो तुशब्दाथें। रवार्थ मुख्यं। सवथा विशेष्यविशेषणेनोभयथापि। अर्थान्तरे सुख्यार्थभिन्ने परिणमति लक्षणलक्षणया वत्तते। अत्र परिणमतीत्युपचारप्रयोगस्तेन प्रवर्तते इत्यथ:। अत्यन्ततिरस्कृतत्वात् सवंथाबाध्यत्वाद्। (१८) तदेवोदाहरति-ननिःश्वासान्ध इति। वाल्मीकीयरामायणे आरण्यकाण्डषोड़ शसग शूर्पणखाया भाविनः कामोद्दीपनस्य द्योतनाय लक्ष्मणमुखेन हेमन्तवर्णनप्रस्तामे पञ्चवर्ट्या रामस्योकिरियिम्। एतत्पूर्वार्द्धस्तु-

निश्वासेन निश्वासवाष्पवातेन अन्ध अप्रकाश: आाविलीभूत इति याववआदर्गो दपण

ध्वनिभेदनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः । ३३१

(१९) अन्नान्धशब्दो मुख्यार्थे बाधितेऽप्रकाशरूपमर्थ बोषयति। अप्रका- श।तिशयक्ष व्यप्नथः । (२०) अन्घत्वाप्रकाश त्वयो: च्यत्वम् ।

इव चन्द्रमा: कुज्झटिकायाँ चन्द्रो न प्रकाशते न दीप्यते। (१९) अन्नाचेतनस्यादशंस्यान्घत्वबाघाद लक्ष्यार्थमाह-शन्नेति। अन्धो दष्टि- शक्तिरहितः सुख्यारथें दृष्टिहानरूपे। बाधित इति। दृष्टिशक्तिरहितत्वस्या चेतने दपणेडस म्भवत्वेन बाधितत्वं वेयम्। अप्रकाशरुपम् आविळताम्वरूपम्। बोघयति प्रत्याययति लक्षणलक्षणयेति शेष:। अत्र चाक्षुषज्ञानाजनवत्वरूपैक्तधर्मवत्वं मुख्यलक्ष्ययोः सम्बन्धो बोध्यः। यद्यपि "अन्धं स्यात्तिमिरे क्लीवे चक्षुर्ीनेऽभिधेयवत्" इति मेदिनीकारोक्या "अन्धं तमस्यपि "इत्यमरोक्या चान्घशब्दः प्रकाशाभावरूप तिमिरार्थेडपि निर्दिष्टाऽव- गम्यते, तथापि तदर्थकस्य तस्यान्घशबदस्य केवलनपुंसकलिदृत्वर्वीकारात् प्रक्ृता- न्वयोपयोग्यर्थकत्वम्, अन्धमस्यासतीत्यन्ध इत्युपपादयितुमशक्यः अवश्यक्लत्तद्रृव्य विशेषस्य तेजसोऽभावरूपेणैव तिमिरस्याङ्गीकारादू गुणवचनत्वाभावेन "गुणवचनेम्यो. मतुपो लुगिष्ट "इति वार्चिकाप्रवृत्तेः। अन्नाहुः लोचनकारा-अन्ध इति चोपहतदृष्टिः। जात्यन्घस्यापि गर्भें दृष्टयुपघातात्। अन्घोडयं पुरे न पश्यतीत्यत्र तिरस्कारोऽन्धार्थस्य न त्वत्यन्तम्। इह तु आदर्शस्या न्घत्वमारोव्यमाणमपि न सह्यमिति। अन्यशब्दोऽत्र पदार्थसफुटीकरणाशक्तत्वं नष्ट दृष्टिगतं निमित्तीकृत्यादर्श लक्षणया प्रतिपादयति । मसाधारणविच्छायत्वानुपयोगि त्वादिधमं जातमसंख्यं प्रयोजनं व्यनक्ति। नच निश्वासान्घ इवय आदर्शरतद्रूपश्चन्द्रमा" इत्याशयकान्वयः भट्टनायकोक्कसाध्विति वाच्यम्, अ्नादर्शचन्द्रमसोहि साद्यमिव शब्दो दयोतयति। निश्वासान्ध इति चादर्शविशेषणम् इवशब्दस्त्वन्घार्थन योजने आद. शशन्द्रमा इत्युदाहणं भवेद। योजनं चैतदिवशब्दस्य क्रिष्टम्। नच निश्नासेनान्ध इवादर्ग: स इव चन्द्र इति कल्पना युक्का, जैमिनीयसूत्रे हयेवं योज्यते न काव्येडपी त्यलमिति॥ (२०) नन्ववापि अन्धशब्दार्थस्य शक्यतावच्छेदकमिन्नेन अप्रकाशत्वेन रूपेण बोधनादर्थान्तरसंक्रमितत्वेन कर्थ नार्थान्तरसंक्रमितवाच्यकुपध्वनित्वमित्यत आह-प्रन्ध- स्वाऽप्रकाशत्वयोरिति। शाक्यतावच्छेदकलक्ष्यतावण्छेद्कयोः सामान्यविशेषभाव एवा. र्थान्तरसंक्रमितवाच्यत्वं भवति यथा घटपदस्य नीलघटपदत्वे यथा वा "त्वामस्मि वच्मी" त्यादौ। अत्र तु लक्ष्यतावच्छेदकमप्रकाशत्वमेव सामान्यम्, अन्धत्वमेव तद्वि- शेष इति अतो न तथेति भावः। अत एवाहु :- नह्यत्नार्थस्थाप्रकाशत्वं विशेष:, किन्तु सामान्यं ततश्च सामान्ये-सवविषयाणामन्तर्भावात विशेष एवार्थान्तरं भवितुमहतीति न पुर्नावशेषस्य सामान्यमिति। नच- यस्य मिन्राणि मित्राणि श्ञतवः शत्रवस्तया अनुकम्प्योऽनुकम्प्यश् स जातः स च जीवति॥ इल्यादौ काव्यप्रकाशकारदत्तोदाहरणे मिन्नस्वादीनां मुख्यतावचछेदकामां लक्ष्यतावच्छेदकेरा

३३२ साहित्य दूर्पण :- [चतुथंपरिच्छेदे-

यथा- (२१) भम धम्मिअ वीसत्थो, सो सुणओ अजज मारिओ्रो देण। गोलाणइकच्छकुडप्वासिणा दरिभस्ीहेण।। (२२) अत्र 'भ्रम धार्मिक-'इत्यक्षो भ्रमणस्य विधिः प्रक्तेऽनुपयुज्यमा नतया भ्रमणनिषेधे पर्यवस्यतीति विपरीतलक्षणाशड्का न कायों।

वाच्यम् आश्वस्ताद्िविशेषस्यैवात्न विवक्षितत्वाद्। इदन्तु प्रायिकमेव न सावैत्रिकं "रामोऽस्म सर्व सहे" इत्यत्र दुःखसहिष्णुत्वरामत्वयोः 'करभः करभ" इत्यत्र शोभारा- हित्यकरभत्वयोश्च तथात्वाभावात् किन्तु अत्रान्धत्वरूपर्वार्थपरित्यागादेव न तथात्व. मिति बोध्यम्। एवञ् यत्र सामान्यार्थे वद्विशेषार्थस्य प्रतीतिसतत्र अर्थान्तरसंक्रमित- वाच्यत्वम्, सुख्यार्थस्य सरवथापरित्यागे तु अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यत्वमित्यनयारभेंद इति प्रतिपादितं भवति। (२१) नतु "भम धम्मिअ" इत्यादौ विपरीतलक्षणासत्वेन तन्मूलकात्यन्ततिरसकृ तवाच्पध्वनेरिद मुदाहरणं भवितुमहतीति सन्दिहानं प्रत्याह-भम धम्मिश्र इति। "भ्रम धामिक ? विघस्तः स चाऽय मारितस्तेन। गोदानदीकच्छकुञ्वासिना दर्शसहेन" ॥ इतति संस्कृतम् । हालककावकृत गायासप्तसत्या द्वितीये शतके गोदावरीनदीतत्तीरे कुल्े कृतर्संकेताया कुलटाया: तन्नैव प्रतिदिनपुष्पावचयनेन तत् संकेतमञ्जकं स्वपोषितकुक्कुरोपद्रवेणापि अनिवृत्तं धार्मिकं प्रति तस्या एतर दिनान्तरे डक्तरियम्। हे धारमिक! धर्म चरतीति धार्मिकः "धर्मपथ्यर्थन्यायादुनपेते" इति ठक तत्सम्बुद्धाविदम्, अद्य विशवसतः कुकुरो त्पाताभावेन माचस्तहृदय: सन् भ्रम पुष्पावचयनाय पय्यंट। येन गोदावर्य्या नदा यः कच्छो जलप्रायदेशस्तटसतत्र यत्कुख्तं लतावृस्थानं तािना च्छो ुभेदे नौकाउङ्गेऽनूप प्राये तटेडपि च' इति हैमः। "निकुस्जकुशौ वा क्कीवे लतादिपिहितादरे" हत्यमरः। तेन विखयातेन दशसिहेन यो दिनान्तरे त्वामुद्वेजयति स या तव उपद्रावक कुक्कुर इत्यथ:, मारितः। एतावददिनपर्य्यंन्तं तव कुर्क्ुरापद्रव एवासी, अद्य तु साक्षाद् हसः सिह एवोपस्थितः, एवं स्थितौ यद्यदापि त त्रमणे मरणमेव भावीति कथमपि तत्र न भ्रमेत्याशय:।

संलङ््य गणत्रयमादिमं शकलद्वयोर्भवति पाढ:। यस्या (आर्याया) हतां पिक्लनागो विपुलामिति समाख्याति ॥।इति। (२२) डक्कोदाहरणे हि भ्रम इत्पस्य न भ्रम इत्यथें तात्पर्यात् लक्षणलक्षणात्मक. विपरीतलक्षणया अत्यन्ततिरस्कृत वाच्यरूपो उवनिरित्याशड्ितुराशयतं दूर्षयतुमाइ- भत्रेति। अ्रमयस्य विधि: प्रकृते अनुपयुज्यमानतया इति-सिहवत्वेन कथिते तात्पर्यविषयी- भूतस्वेरविहारे सतसंके तस्थले अ्रमणोपदेशल्य बाधितार्थकत्वाव् निवृत्तीच्छया उक्तवा- क्यस्य प्रवरत्तकृत्वानुपपत्तेश्र निषेधे पर्यंवस्यतीति विपरीतलक्षणया इति शेष:। विपरी तलक्षणायास्तन्मूलकात्यन्त विरस्कृत वाच्यध्वनेराशङ्का न कार्या इति छात्रान्प्रत्युपदेशः।

6वनिनिरुपणम्] लक्ष्मीविराजित: । ३३३

(२३) यत्र खलु विधिनिषेधावुत्पत्स्यमानावेव निषेवविष्योः पर्यवत्यतस्तत्रैव तदवसरः। (२४) यत्र पुनः प्रकरणादिपयोलोचनेन विघिनिषेघयोनिषेघविधी सवगम्येते तन्न व्वनित्वमेव।

(२३.) करथं तदाशङ्का न विधेयेत्यत आह-यत्रेति। उत्द्यमानावेवेति-वाक्यार्थ- बोधोत्पत्तिवश्ञायाऽमेवेत्यर्थः। सदशायां क्वचिद विधिः निषेधे निषेधो विधौ पर्य्यवर्य तीत्यर्थः । तदवसरः तस्य विपरीतलक्षगामूलकात्यन्ततिरसकृतवाच्यध्वनेः अवसरः सम्भवः एवज्ञात्र लक्षणामूल्नेरसर नतीत्यर्थः। अथ वाक्यार्थ बोघोत्पत्तिद शायामन्वयबोधात्पाक्क विवेः निषेधे पर्यवसाने यथा- "गच्छ गच्छसि चेतू कान्त! प्थानः सन्तु ते शिवाः। समापि जन्म तत्रैव सूयादू यत्र गतो भवानू॥" अन्न गच्छेति विधिज्ञानकाल एव न गच्छेति निषेधप्रतीतेविपरीतलक्षणामूलकात्य. न्ततिरहकृत वाच्यरूपो धवनिः । यथा च-"औनिदयं द्रौबेल्यं चिन्नालस्त्वं सनिःश्वसितम्। मम मन्दुभागिन्या: कृते सखि! त्वामपि परिभवति ।" इत्यत्र नायिकाया: सोल्लुण्टवाक्ये मम कृते इति विधे: न मम कृते इति लक्षणषा पर्यवसानम्। एवं निषेधस्य विधौ पर्यवसानं यथा- "इवश्ररत्र निमज्जति अत्राहं दिवस एव प्रलोकय मा पथिक ! रात्रपन्धक ! राय्यार्यामावयोनिसक्क्ष्यसि"। अन्न स्वयंदूतिकाया उक्तौ गमननिषेधस्य स्ववय्याग्रामागमनविधौ लक्षणया पर्य. वसानम्। (२४) यत्र पुनरिति। विधिश्रव्णानन्तरं प्रकरणादिपर्य्यालोचनेन निषेधः प्रतीयते निषेधश्रदणानन्तरव्न तथव विधिः प्रतीयते इत्य्थः। तन् ध्वनित्वमेव। अभिधामूलक- स्तुव्यङगयत्वमेवेत्यर्थः न तु लक्ष्यत्वमेवेत्यथः । एवज् 'भम धम्मिअ" इत्यादौ प्रथमं भ्रमणविधि: शक्त्येव प्रतीयते पश्चादेव तस्या: कुलठात्वस्य प्रकरणादिना प्रतीतौ न स्रमेति भ्रमणनिषेधो व्यक्षनयेव प्रतीयते इत्यतोऽभिधामूलकवस्तुध्वनिरेव तहमाद "उपकृतं वहु तत्र" इत्यादाविव विपरीतलक्षणामूलकार्थान्तरसंक्रमितवाच्यत्वं नाडम्युपे- यमिति भाव:(क) । (क) श्त्र चाभिनवगुसपादाचार्यास्तु-"स्वतः सिद्धमपिभ्रमसं श्वभयेनापोहितिमिति प्रतिप्रसवात्मको निषेधाभावरूपः न तु वियोगप्रैषादिरूपोडत् विधिः। अतिसगप्राप्तकालयोद्ययं लोट तत्र भावतदभावयोविरोधाद् द्वयोस्तावन्न युगपद् वाच्यता, न क्रमेण, विरम्य व्यापारद्याभावाद्। "विशेष्यं नाभिधा गच्छेदि" त्यादिना अभिधाया विरम्य व्यापारासम्भवाभिधानात। ननु तात्पर्यं शक्तिरपर्यवसिताविवक्षया दृप्तभार्मिकतदादिपदार्थान्वयरूपमुख्यार्थवाधकवलेन विरोधनिमित्तया- विपरीतलक्षाया च वाक्यारथीभूतनिषेधप्रतीतिमभिहितान्वयदटशा करोतीति शब्दशक्तिमूल रव सोडर्थ:। एवमनेनोक्तमिति हि व्यवहारस्तत्र वाच्यातिरिक्तोऽन्योर्थ:, इति नैतर। त्रयो ध्त् ४३ सा०

३३४ साहित्यदर्पण :- [चतुर्थंपरिच्छेदे

तदुकम्- (२५ ) 'क्रचिद्वध्यतया ख्यातिः क्वचित्वयातस्य बाधनम्। पूवत्र लक्षणैव स्यादुत्तरत्रामिधैव तु।।' (६) अभ्राद्ये मुख्यार्स्यार्धिन्तरे संक्रणं प्रवेशः न तु तिरोभावः। (२६) उच्तारथें प्राचा सम्मतिमुपपादयति-कचिद्वाध्यतयेति । क्वचित् प्रयोगे बाध्यतया विपरीताथपर्य्यवसव्नतया ख्यातिरन्वयवोध: यथा "गङ्गायां घोष:" इत्यादौ घोषनिवासस्य यथा वा "उपकृत बहु तत्र किसुच्यते" इत्यपकारिणं प्रत्युकत्वा उपका रस्य च प्रथममेव बाध्यतया ख्याति: क्वचित प्रयोगे ख्यातस्य अन्वयबोधविषयीभूतस्य बाधनं बाघोद्याद्विपरीतार्थपर्य्यवसानम्, यथाऽत्रैव कलोके निःशेषच्युत्चन्दनमित्यादौ घ। तयोमधये पूर्वत्र पूर्वस्मिन् सथले लक्षणेव लक्षणामूलध्वनिरेव स्थात् तत्र लक्षणां विनान्वयबोधासम्भवेन लक्षणामूलकव्यक्षनाप्रतिपाद्यव्वनेरेवोचितत्वादिति भावः । उत्तरत्र अभिधेव अभिधामूल्वनिरेव अभिघयैवात्वयबोधोपपत्तौ लक्षणाश्रयणस्यायु कत्वेन अभिधासूलकव्यक्षना प्रतिपाद्य्वनेरेव न्याय्यत्वादिति भावः। एवञ्चैतेननिषेध विध्योस्तु व्यङ्गयत्वमेवेति दर्शितम्। तथाच प्राचीनमतेऽपि "गच्छ गच्छसि चेद कान्त!" इत्यादौ सर्वथैव प्रियतमविश्लेषमसइिष्णोर्नायिकायारत ट्वियोगघटकगमना नुमतेरत्यन्तासम्भवेन गच्छेति विधिप्रतीतिसमये एत् बाधज्ञानाद्विपरीतलक्षणया न गच्छेति निषेधप्रतीत्या लक्षणामूलकव्यक्षनाप्रतिपाद्यात्यन्ततिरसकवृतवाच्यध्वननिरेव । "भम धम्मिअ" इत्यादौ तु त्रमेतिविधिश्रवणसमये बाघज्ञानाभावेन तद्द्रणे स्वीयस्वच्छ- न्दविहारवाघ इति प्रकर्णपर्य्यालोचनयैवानन्तर बाघज्ञानोत्पत्ते अ्रमेतिवाच्यभ्रमणबि शिरूपार्थस्य न ्रमेति निषेधरूपव्यङ््यार्थपरत्वेन विवक्षितान्यपरवाच्येति व्युत्पत्तेरपि सत्वेनाभिधामूलध्वनित्वमेव न्याय्यमिति पूर्वापरग्रन्थसन्दर्भाशयः। (२६) इत्थमविव क्षितवाच्यव्वनेर रर्थान्तर संक्रकिमितवाच्यत्वात्यन्ततिरस्कृतवाच्य त्वेन द्वेविध्यमुक्त्वा तदुदाहृतस्य च सद्यस्यार्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्य ताहशपरिभा षायाः बीजमाह-प्रत्राधे इति। मत्र अनयोरलक्षणामूलध्वन्योमंधये, आद्ये अर्थान्तरसं व्यापारा: संवेधन्ते-पदार्थेषु सामान्यात्मस्वभिधाव्यापारः, समयापेक्षाऽर्थाडवगमनशक्ति:, अरभि घासमयश्च। तावत्येव न विशेषांशे, आ्रनन्त्यादव्यमिचाराच्च। एवमस्य ततो विशेषरूपे वाक्याथ तात्पर्यशक्ति: परस्परान्विते "सामान्यस्यान्यथासिद्धेविशेषँ गमयन्ति हि" इति न्यायात्। तत्र च द्वितीयकच्यायाँ भ्रमेति विध्यतिरिक्तन किञ्चित्प्रतीयते, अन्वयमान्रस्यैव प्रतिपन्नत्वात्। नहि "गङ्गायां घोष, "सिहो वटुः" इत्यत्र च यथाऽन्वय एव बुभूषन् प्रतिहन्यते योग्यताविरह्दाद। तथा तव भ्रमयनिषेद्धा स श्ा सिंहेन हतः, तदिदानी अ्रमशनिषेधक-कारणवैकल्प्याद् भ्रमरं तवोचितमित्यन्वयस्य न काचित क्षतिः, अत एव मुख्यार्थवाघा नात्र शङ्कयेति न विपरीतलक्ष णाया अपसरः, भवतु वाडसौ तथाऽपि द्वितीयस्थानसक्कान्तत्वाभावादसौन भवति तथाहि सुख्यार्थ बाघायां लक्षयाप्रवृत्ति: सा च विरोधप्रतीतिरेव, न चात्र पदार्थानां स्वात्मनि विरोधः। परस्परं विरोध इति चेत १ सोडयं तर्यन्वये विरोधः प्रत्येयः। न च प्रतिपन्नऽ्वये विरोधप्रतीतिः, विप्रति- पत्तिश्चान्वयस्थ नाभिधा शवत्या तस्या: पदार्थप्रतिपत्युपक्षीणाया विरम्य व्यापाराभावादिति तात्पर्यं शक्त्येवान्वय प्रतिपत्तिरित्याह्कः।

5्वनिभेदनिरूपणम्] लक्ष्मोविराजित: । ३३५

अत एवात्राजहतस्वारयां लक्षणा। द्वितीये तु स्वार्थस्यात्यन्तं तिरस्कृतत्वाज्जहतस्वार्था। (२) विवक्षिताभिधेयोऽपि द्विभेद: प्रथमं मतः। असंलक्ष्यक्रमो यत्र व्यङ््यो लक्ष्यक्रमस्तथा ॥॥ (२८) विवक्षितान्यपरवाच्योऽपि ध्वनिरसंलक्ष्यक्रमव्यज्ञथः। संलक्ष्यक्रम- व्यक्ञयश्चेति द्विविधः ।

क्रमितवाच्ये। सुख्यार्थस्य "कदडी कदली" इत्यादौ द्वितीयकदल्यादिपदार्ना सामान्य- कदल्यादिरूपाभिधेयार्थस्य। अर्थान्तरे शैत्यादिगुणविशिष्टकदल्यादिरूपे। तिरोभावः "मुख््यार्थस्ये"ति शेषः। अपत् रवेति। स्वार्थ सवाश्रयशब्दुस्य सुख्यार्थमजहती उपसथा पयन्ती अजहत्स्वार्था। नच कदली कदलीत्याशी प्रथमकदलीपदेनैव कदल्या उपस्थितौ तत्र लक्ष्यार्थस्य समेदान्वयसम्भवे किमर्थ कदल्यंशे लक्षगा इति वाच्यम्, लक्ष्यता बच्छेदकजड़त्वाश्रपत्वेन तेन रूपण तदुपस्धायनसपानिवार्यत्वात्। द्विनीये त्विति। अत्य न्ततिरस्कृतवाच्य इत्यर्थः । स्वार्थस्य "निश्वासान्य" इत्यादौ इष्टियक्तराहित्यरूपा न्वपदवाच्यार्थस्य अत्यन्तं तिरस्कृतत्वात् केनापि रूपेणाऽवोवितत्वाद, स्वाथ जहती अनुपस्थापयन्ती मजहत्स्वार्था। (२७) अथ लक्षणामूलध्वनि प्रतिपाद्य विक्षितात्यपरवा्च्््नन प्रतिपायितु प्रक्रमते-विवच्षिताडमिधेयोऽपी इति। विवक्षित व्यङ्गयार्थपरतया बकतुमिट्टम् अभिषेयं सुख्यार्थो यस्य स विवक्षितान्यपरवाच्यनामापि ्व्रनिः प्रथम द्विभेदः द्विप्रकारको मतः प्रथममित्युक्त्या तु पश्चात्तुभयोरवि प्रभेदवाहुल्यं प्रतिपादयिष्यन्त इति दाकतम्। यत्र विवक्षिताभिवेयत्वनौ। व्यङ्ष्यः तम्यक न लक्षयितुं शक्यः क्रमो विभावातुनावाद्य्थेन सह पौर्यास्वर्य यत्र सः वाच्यज्ञानानन्तर व्यङयज्ञानं जायत इति कमो यत्राज्ञेय इति भावः। रसभावादीनामू अत्यन्तास्वाद्यतया शीघ्रोध्वत्वेन उत्पलपत्रशतव्यतिभेदन स्येव क्रमोऽज्ञेयो जेय:। कौव्यात्मतया प्रधानानां रसादीनां लक्ष्यत्वादस्य भेदस्य प्राथ- मिको निहेशः। लक्षयितुं शक्य अनुभवनीय इति यावत् क्रमो विभावादीनां पौर्य्या पर्य्य यत्र सः, एवञ्ञ वस्तवलद्धाररूपे व्यङ्गये हि तज्ज्ञानोत्पत्तिक्रमस्य लक्षणीयत्वाल्लक्ष्य क्रम इति भाव:। (२८) विवक्षिताभिधेय इत्यस्यारथें दर्शयति-विवक्षितान्यपरवाच्य इति। अ्संलक्ष्य क्रम' संलक्ष्यक्रम इति। अम्र च रसवति काव्ये झटित्यास्वादपर्य्यन्तगमनाद्रसादीनां प्रती- तिर्न बिलम्विता, नीरसे तु प्रतीतिविलम्बात्तत्साजात्येन संलक्ष्यकमव्यवहार इति विभा- वनीयम्। नतु सवत्र भावनिरूपणानन्तरमेवाभावनिरूपणम्भवतीति प्रकृतेऽपि संलक्ष्यक् मव्यङ्गयवनेर्निरूपणा नन्तरमेवासलक्ष्यक्रमव्यङ्गय स्यापि निरूपणमुचितिमिति कथम संलक्ष्यक्रमव्यद्गय निरूपणानन्तरं संलक्ष्यक्रमव्यङ्गयनिरूपयां सङ्गच्छते इति चेवु! सत्यम्, असंलक्ष्यक्रमव्यङग्यो होकुप्रकार एव तदितरस्तु पञ्रदशेति सूचीकटाहन्यायेनासलक्ष्यक्रम- व्यङ्गयस्यव प्रथममुपादानमित्येके। अपरे तु समानविषय एवोक्तन्यायप्रवृत्तिमङ्गीकृत्य प्रकृते भावाभावयो: पौर्वापौर्यनियमात् संलक्ष्यक्मव्यद्गयध्वनेरेवानन्दत्वाव सहद्यहृदय प्रियत्वाच्च प्राधान्यादित्यतस्तत प्राङूनिरूपणमेतस्येत्यवघेयमू।

३३६ साहित्यदर्पण :- [चदुर्थपरिच्छेदे

(२६ ) तत्राद्यो रसभावादिरेक पवात्र गरायते । एकोऽपि भेदोऽनन्तत्वात्वातसंख्येयस्तस्य नैव यत्॥५ ॥ उकस्वरूपो भावादिरसंकक्ष्यक्रमव्यक्कय: ।

सपत्रशतव्यतिभेदवळाघवान्न संलक्ष्यते। (३१) एषु रसादिषु च एकस्यापि भेदस्यानन्तत्वात्संख्यातुमशक्यत्वादसंल क्षयक्रमव्यक्ञयम्वनिर्नाम काव्यमेकभेदमेवोक्म्। (३२) तथाहि-एकस्यैव 'शज्वारस्यैकोऽपि संभोगरूपो भवः पस्परारालिङ्गना

सर्वेषाम्। (२९) अभिधामूलस्य वनेद्वँविध्यं निरूष्य तत्राद्यस्वरूपं सहेतुप्रदर्शनपुरस्सरं निरू पर्यति-तवाद इति। तत्र तयोमध्ये मद्योडललक्ष्यक्रमव्यङ्गथः रसभावादि: एक एकप्रकार एव अत्रालङ्वारशास्त्रे गण्यते। आदिशब्देन रसाभासा दिग्रहणम्। नतु यावन्तो रसभा- वादयः सव्ति तावन्त एव प्रकार: सन्तु कथं केवलमेकप्रकारमेवोच्यत अत आह-एको- जपीति। यदू यस्मात तस्य रसभावादेमंध्ये केवलं शृद्गारासस्य एकोऽवि सम्भोगरूपो भेद: प्रकार अनन्तत्वात् अधरपानचुम्बनादिभेदेनातिवहुलत्वातू नैव संरयेयः संख्यातुं शुक्य:, कि पुनवक्तव्यं सर्वेषामित्याशयः। अत एव रसभावनिरनामासलक्ष्यक्रमव्यङ्गयो ध्वनिरेकप्रभेद एवति भाव: । (३०) रसभावादेरसंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयत्वाऽभ्युपगमे असंलक्ष्यक्रमशबदस्य व्युप्तत्ति- रसङगता स्यादिति पूर्वपक्षीकृत्य समाधत्ते-त्त्रेति। व्यङ्गयानां रसादीनां प्रतीतेबोधस्य। विभावादिप्रतीतिकाशयकत्वादिति । "प्रतीयमानः प्रथमं प्रत्येकं हेतुरुच्यते" इत्युक्तत्वात् "तत्समूहालम्बनप्रतीतिस्तु रस एव" इत्युक्तत्वाच्च प्रत्येकं तत्प्रतीतिकारकत्वादित्यथ:। एवञ्च बिभावादिज्ञानेनैव रसोत्पत्तिरभवति, तथा कार्याव्यवहितपूर्ववर्तित्वेन कारणत्व स्यावश्यकत्वात् क्रमोऽवश्यमस्तीति तस्य सर्णेरव लक्ष्यक्रमत्वात् स्फुटमेवासंलक्ष्यक्रम- वब्दस्य व्युत्पत्तिरसद्गता भवतीति पूर्वपत्षिणामाशयः। समाघने किन्त्वति। उत्पलप- त्रद्यतानां व्यतिभेदो युगपाद्दारणं तहूत्। लाघवात् शोघ्रप्रतीतिकत्वात् स इति शेषः। न संलक्ष्यते ताद्ृशकार्यकारणयोः पौर्बापर्य्य सम्यज्ञातुं न शक्यते इत्यर्थः । तथाच वहूनामुत्पलपत्राणाम् एकसूचिद्वारा एककालावच्छेदेन कल्य पूर्व कस्य वा पश्चादू भेदनं सञ्जातमिति भेदयित्रापि न ज्ञातुं वाक्यते यौगपद्यात्, तथा कारणकार्यभूतयोरपि विभा- वादिप्रतीविरसभावादिप्रतीत्योरेककालेनैव जायमानत्वात् सम्येः सहद्र्यरपि सममव- वोदु न शक्यते इति समाधातुराशयः। (३१) एकोडपि भेद इत्याद्रिकं व्याचष्टे-एषु चेति। रसादिषु मध्ये। एकभेदमे- वेति। एकमेव भेदः प्रकारो यल्य तत्, असंलक्ष्यक्रमत्वमेकमुपाधिमाश्रित्य इति शेषः। उपायान्तराभावादिति भावः। एकत्वं तु काव्यात्मत्वरूपेणेति ज्ञेयम्। (३२ ) उक्कमेवार्यें विशेषार्यानेन द्रृवयति-तथादीति। विभावादिवैचित्र्यादिति । कण्यामध्याप्रगल्भात्वादिभेदेन उत्तममध्यमाघमत्वभेदेन वचित्रयमत्र बोध्यम्।

लक्मोविराजित:।

(३३) (क) शब्दार्थोभयशकत्युत्थे व्यङ्गयेऽनुस्वानसंनिभे।

(३३) इत्थमसंसक्ष्वकमव्यङ्गयं निरुप्य संजक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यं धवनि विभजते-शम्दा र्थोभयेति। शब्दश्रार्थश्रोयं च तेषां याः शकयो व्यक्षनाः तत उत्तिष्ठति प्रादुर्भवति यः स तहुत्थसतदुद्भवस्तस्मिन् अनुरवानः प्रतिध्वन्यादिपदाभिधेय: शब्दविशेष: प्रतीयते तत्लन्निभस्तत्लडशल्तल्मिन् प्रतिशब्दसदर इत्यथः। व्यङ्गये अथ सति लक्ष्यक्रमो (क) ननु शब्दशक्त्या यत्रार्थान्तरं प्रकाशते स यदि धवनेः प्रकारस्तहि श्लेषस्य विषय एवापहृतः स्यादित्युत्त ध्वनिकृता- "आक्षिप्त एवालक्कारः शब्दशक्त्या प्रकाशते। यस्मिन्नतुक्तः शब्देन शव्दशकतयुद्धवो हि सः॥" यस्मादलद्कारो न वस्तुमात्रं चत्निन् काव्ये प्रकाशने स एव शब्दशक्त्यु्धवो ध्वनिः। वस्तु- द्वये च शव्दशक्त्या प्रकाश्यमाने श्लेष:, यथा "येन ध्वस्तमनोभदेन वलिजित्" इत्यादौ वक्त्य माखोदाहरये। नन्वलङ्कारान्तरप्रतिभायामपि श्लेवव्यपदेशे भवनीति द्शितं भटोज्टेन- तरपुनरमि शब्दशक्तिमूलो ध्वनिरनिरवकाश इत्याशद्कय "आतित" इत्युत्त्'। शब्दशक्त्या

"तस्या विनापि ह्ारेण नित्र्गांदेव हारियी। जनयामासतुः कस्य विस्मय न पयोधरौ"।। अत्र शृक्गार्यभिचारो विम्मयाख्यो मावः साक्षादविरोघालङ्कारश्च प्रतिभासन इति विरोवच्छाया- नुग्राहियः श्लेषस्यायं विषयः, न त्वनुस्वानोपमव्यङ्ञवस्य ध्वनेः। यत्र तु सानथ्योजिं ।सदलङ्का- रान्तरं शब्दशकत्या प्रकाशते त सर्व एव ध्वनेविषयः । यथा-"अत्रान्तरे वुसुमसमययुगसुपसंद रन्नजम्भत ग्रीष्माभिधानः फुल्लमल्िकाधवलाद्टहासो महाकालः । श्त्र ऋतुवर्शनप्रत्तावनियन्त्रिता अभिधाशकयः। यथा च-"उन्नतः प्रोल्सद्ारः कालागुरुमलीमसः। पयोधरभरस्तन्व्याः क न चक्रेडभिलाषिखन्"।। इनि। अत एव "अवयवप्रसिद्धे: सनुदायप्रसिद्धिवलीयसी" इति न्यायमपाकुर्वन्तो महाकाजप्भ- तयः शब्दा एकमेवाथैमादय कृतकृत्याः तदननतरमर्थावनतिः शब्दशक्तिनुलाद् ध्वननव्यापा- रादेव। अत्र के चिन्मन्यन्ते-यन एनेषां शब्दानां पूर्वमर्थान्तरेऽभिधाशकेरेव /प्रतिपत्तिनिंयन्त्रि- ताभिध।शक्तिकेम्य पतेभ्य प्रनिपत्तिर्ध्वननव्यापारादेवेति शब्दशक्तिमूलत्वं व्यङ्गयातमत्वं चेत्यविरुद्धम्। अन्ये तु-सामिधेव द्वितीयार्थसामग्रयं ग्रीष्मत्व भीपरदेवनाविशेषसादृश्यात्मकं सहकारि त्वेन यतोऽवलम्बते ततो ध्वननव्यापाररूपोच्यते इति। एके तु-शन्दश्लेषे तावद्भेदे सति शब्दार्थश्लेषेडनि शक्तिभेदाच्छब्दभेद इति दर्शने द्वितीय: शब्दस्तन्र तत्र नीयते। स च कदाचिइभिधाव्यापाराद् यथोभयोत्तरशनाय "इदेवो धावति-अरल- म्वुसानां याता" इति प्रश्नोत्तरादौ। वा तत्र शब्दान्तरवलादपि तदर्थान्तरं प्रतिरत्रं प्रतीयमानमूल- त्वात्प्रतीयमानमेव युक्तमिति। इतरे तु-संफुल्लमल्लिका एव घवलाटटह्ासोडस्येति व्याख्यानाश्रयणे तदर्थसामर्थ्यं तेन दिवी- याभिधेव प्रतिप्रसूयते ततश्च द्वीतीयोऽ्थोडभिघीयत मव न ध्वन्यते। तदवसरं तु तस्य द्वितीयार्थस्य प्रतिपन्नस्य प्रथमार्थेन प्राकरिकेन साकं या रूपया तावन्दात्येव न चान्यतः शब्दादिति सा ध्वन- नव्यपारात्। तत्राभिधाशक्े: कस्याश्चिदप्यनाशङ्नीयत्वाद। तस्यां च द्वितीया शब्दशक्तिमूलम्।

साहित्यदूर्पण :- [चतुर्थपरिच्छेदे

ध्वनिर्लक्ष्यक्रमध्यङ्गयस्त्रिविधः कथितो बुधः ॥६॥ (३४) क्रमळक्ष्यत्वादेवातुरणन रूपोा यो् व्योक्कयस्तस्य ् शब्दशक्त्युद्ध्गव्त् वेन, अर्थेशक्त्युद्धवत्वेन शब्दार्थशक्तुद्धवत्वेन च न्रैविध्यात्संलक्ष्यक्रमव्यङ्गयनाम्नो ध्वने: काव्यस्यापि त्रैविध्यम्। (३५) तत्र - (३६) बस्त्वलंकाररूपत्वाच्छ्दशकत्युद्धवो द्विधा। नाम 5वनिभवति। तथाच घण्टायाँ वाद्यमानायाँ प्रधानशब्दप्रतीत्यनन्तरं यथा क्षोदी यानपरस्तत्प्रतिशब्दो जायते तथा यत्र शब्दप्रतीत्यनन्तरमेव व्यंङगयार्थप्रतीतिर्जायते स शब्दशक्तिमूलो ध्वनिः, यत्रार्थप्रतीत्यनन्तरमेव व्यङ्यार्थप्रतीतिः स अर्थशक्तिमूलो वनिः, यत्र हि शब्दार्थोभयप्रतीत्यनन्तरमेव व्यङ्गयार्थप्रतीतिः स शब्दार्थोभयशक्ति- मूलो ध्वनिरिति भावः। अत एवायं लक्ष्यक्रमध्वनिः बुर्धेरालङ्ारिकैधिविध: कथितः। एवञ्च यथा Sव्रनिप्रतिध्वत्योः क्रमो लक्ष्यते तथा यत्र वाच्यप्रतीयमानयोरर्थयोः प्रती तिक्रमो लक्ष्यते स संलक्ष्यक्रम इति फलितम्। यद्यप्यविवक्षितवाच्येऽपि क्रमो लक्ष्यते तथापि व्यङ्गयव्यञ्ञकयो: बाघप्रतिसन्धानेन विच्छेदात्ततोऽस्य भेद:, अत्र हि क्रममान्नं लक्ष्यते न विच्छेदोऽपीति। अत्रे दमप्य तुसन्धेयम्-शब्द्रपरिवृत्यसहत्वेन शब्दशक्तिमूलत्वम्, शब्दपरिवृत्तिसह- स्वेनार्थशक्तिमूलत्वम्, अवच्छेदकभेदेन (अंशभेदेन) तदसहत्वसहत्वाभ्यां तुभयशक्ति मूलत्वमिति। तदुकत प्रदीपादौ-शब्दशक्तिमूलत्वं च एतदेव यत्तेनैव शब्देन तदर्थप्रती तिन तु पर्थ्यायान्तरेणापि। पतद्वैपरीत्यं चार्थशक्तिमूलत्वं न त्वभिधया तत्प्रतीतिरिति। अवच्छेदकभेदेनो भयान्वयव्यतिरेकानुविधाने तूभयशक्तिमूलत्वमिति च।। (३४) तत्र "अनुस्वानसन्निभ" इति यदुकं तद्व्याचष्टे-क्रमलच्यत्वादेवानुरन- रूप इति। क्रमस्य व्यङ्गय प्रतीतिपोर्वापर्य्यस्य लक्ष्यत्वात् स्फुट प्रतीयमानत्वात् अनुरण नरूपः प्रतिध्वनिः स हि प्रथमध्वनेरनन्तरं जायते तदुत्पत्तिक्रमश्च लक्ष्यते तत्तुल्यो थो व्यङ्यस्तस्य त्रैविध्यं व्याचष्टे-तस्य शब्दशक्त्युद्भवत्वेन इति। शब्दस्य अर्थस्य च शक्ति: व्यक्षनसामर्थ्य न तु अभिधारूपावृत्तिः तया व्यङ्ग्याबोधनात् अर्थस्य तद्भा वाच्च तेन सामर्थ्येन उद्भव उत्पन्नः विषयता यत्र तस्य भावस्तेन। तत्रेविध्याक् तत्स म्बन्धेन संलक्ष्यक्रमव्यद्गयनाम्नो ध्वनिकाव्यस्य त्रैविध्यमित्यर्थः। (३६) शब्दशक्तिमूलानुरण नरूपव्यद्गयस्य द्वै विध्यं दर्शयितुसुप क्रमते-तत्रेति। तन् तेषु उक्तेषु त्रिविधेषु संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यमध्य इत्यर्थः। (३६) वस्त्वलङ्काररूपत्वादिति। व्यङ्ग्यल्य वस्तुरूपत्वात् अलङ्काररूपत्वाच् शब्द तया विना तस्या रूपसाया अनुत्थानात्। अत एवालङ्गारध्वनिरयमिति युक्तम्, वच्यते च असम्ब- दायाभिधायित्वं मा प्रसाबकषीत् इत्यादि। एतादृशस्थलेषु शब्दशक्त्य। प्रकाशमाने सत्यप्रकरणि

भाव: कल्पयितव्यः सामर्थ्यादित्यर्थानितोडयं श्लेषादनुस्वानोपमव्यङ्गयस्थ ध्वनेविंषय इत्याङुः। अत्रत्यं सर्वमाकरग्रन्थे स्पष्टम्।

व निभेद्दनिरूपणम्] लक्ष्मीविराजितः । ३३६

(३७) अलङ्कारशब्दस्य पृथगुपादानादनळङ्कारं वस्तुमात्रं गृह्यते। (३८) तत्र वस्तुरूप: शब्दशक्त्युद्धवो व्यप्यो यथा- (३९) पन्थिअ। ण एत्थ सत्थरमत्थि मर्णं पत्थरत्थले गामे। वणअ्षपओहरं पेक्सिअ उण जइ वसति तावससु। शक्त्युत्थः संलक्ष्यक्रमोधवनिर्द्विधा द्विप्रकारो भवति तथाच शब्दशक्तिमूलो वहतुध्वनिः,

(३७) नजु वस्तुत्वस्य केंव्लान्वयित्वेन पदार्थमान्नसत्त्वात् अलङ्कारोऽवि वस्तु तत्कर्थ भेद इत्यत आह-अलद्कारशब्दस्येति। सामान्यविशेषन्यायात् वस्तुप्रेनालङ्का- रभिन्नं समस्तं वस्तु गृह्यते। वस्तु:््वनिमध्ये अलङ्वाररूवस्तुध्वनेर्वचित्रविशेषात् मुख्यत्वद्योतनार्थ पृथगुपादानं गोवलीवर्ददन्यायेनेति भावः। अलडूरणमलद्वारः भावे घज् स च धर्मपरो ग्राह्य:, तेन न विद्यते अलक्ार उपमादिकृतशोमा यत्रेति बहुवीहिणैव अलड्कारभिन्नमित्यर्थः, नजू तत्पुरुषसमासे तु अलक्कारशब्दस्य इुंल्लिद्त्वेन लिङ्गत्यागा भावात् कीवत्वं न स्यात् किन्तु 'शेषतत्पुरुषद्वन्द्वाद्वन्द्वावन्त्यस्थपदलिङ्गकौ" इत्यनुशा सनेन पुंरुत्वप्रसङ्गात्। (३८) वस्त्वलद्धारध्वनी क्र मादुदाहर्ततमिच्छुराह -् त्े त ोरत् ् न्योर्मध्य इति याघद। वस्तुरूपशब्दशक्त्युद्भवः शब्दशक्तिमूलो वस्तुध्वनिरित्याशयः। (३९) पन्थि श्र य एत्थेति। "पथिक! नात्र स्स्तरमस्ति मनाकू प्रसतरस्थले गरामे। उन्नतपयोधरं प्रेक्ष्य यदि वससि तद्स ॥" इति संस्कृतम्। रात्रौ निवासाय प्राथयन्तं पथिकं प्रति स्वैरविहारिण्या: स्वयंदूत्या उक्तिरियम्। स्वयंदूतीहि- "दूयर्थे: पदैः पिशुनयेच्च रहस्यवस्तु" इति कामशास्त्रमनुसृत्य पथिकं प्रति द्वययें: पदैशाच्छाद्य रइस्यं कथयति। तथाहि हे पथिक ! प्रस्तराणां पाषाणानां "पाषाणप्रसतरग्रावोपलावमानः शिलादषत्" इत्यमरः, स्थले, अन्नास्मिन् ग्रामे। "विप्रा्च विप्रमृत्याश्च यत्र चैव वसन्ति हि। स तु ग्राम इति प्रोक्त: शुद्राणां वास एतर वा । तथा शुद्रजनप्राया: सुसमृद्धकृषीवलाः । क्षेत्रोपयोगभूमध्ये वसतिर्ामसंज्ञिका ॥ इत्युक्तलक्षणाया वसताविति यावत्। मनाक् अल्पमपि सस्तरं शयनीयकटाधा- स्तरणं नास्ति प्रसतर एव वय स्वपिमीति भावः ।:पाषाणबाहुल्येन तृणदुर्लभता सूच्यते, तस्माच्छयनसामग्रयभावेऽपि उन्नतम् उद्भूतं पयोधरं मेघं प्रेक्ष्य दष्ट्रा यदि (गमनप्रतिबन्धात्) वससि तदा वस न तु विश्रामार्होडयं ग्राम इत्यापातवो यथाश्रुत- वक्त्त्रभिप्रायः । व्यङ्गयार्थस्तु-पाषाणानां ततत्वेनाध्यवसितानां मूर्खाणां स्थले तन्मये अत्र ग्रामे सत्यर 'परदाराज् गच्छेदि'त्यादि धर्मशोस्त्रं यद्ा सत्थर शास्त्रं कामशाघमित्यर्थः मनाकू अल्यमपि नास्ति कि वक्तव्यं पुनः साहित्यम् तस्मादाकारेङ्गिताधमिज्ञविरहाि: भक्ड

३४० साहित्यद्पण :- [चतुर्थपरिच्छेदे

(४०) अत्र सत्थरादिशब्दशकत्या यद्युपभोगक्षमोऽसि तदारस्वेति वस्तु व्यज्यते। (४१) अळङ्ठाररूपो यथा-"दुगालड्ठितविग्रद्ः" इत्यादि (८२ पृ०)।

तया उन्नतम् अनुपभुक्तं पयोवरं स्तन तथाविधोद्दीपकं मेघं च यदि वससि उपभीगक्ष- मोडसि तदा बल आसस्व रमस्वेति यातत्। "प्रस्तरस्थल" इत्युकत्या शय्यापेक्षापि नास्तीति व्यज्यते। जघनविपुलाचछन्दस्तल्वक्षणन्तु वृत्तरताकरे- "संलङ्ग्य गणत्यमदिमं शकलयोई्वयोभंवति पाढः। यह्यास्तां पिङ्गलनागो विपुलामिति समाख्याति ॥" इति। (४०) अभिधामूलव्यक्षनाप्रतिपादं वसतुरूपं व्यङ्यं द्शयत -अरेति। सत्थ राद्टरीत्यादिनां 'पत्थरत्थल पओहए' शब्दयोग्रहणम्। सत्थरादिशब्दशकत्या अभिधा मूलव्यज्ञनया प्राकृतः सत्थरशब्दः संसतरस्य शास्त्रस्य च बोधक, रतनार्थकं मेघार्थकं च पओहरशब्द: । अत्र हि शासाभावादाकारेद्गितज्ञानानधिकरणे ग्रामे सति चैवं विधे उद्दीपने मेघे इलेषमर्यादया शय्याविरहात् प्रस्तरस्थस्रीजनं पुरुषो लाति रत्यर्थ गृद्याति इति प्रस्त- रस्थलः तत्र इत्यर्थेन उन्नतरतनदशने च को नामोपभोगक्षमोऽन्यत्र गन्तुमर्हतीति वक्सयभिप्रायः व्यक्षनया प्रकाशत इत्पर्थः । तञ्व पओ्ोहरसत्थरश्ब्द्योः परिवृत्यस हत्वाच्छन्दशकिमूलमिति शब्दशक्तिमूलोऽयं वस्तुध्वनिः। नन्वत्र पयोधरादिपदादुप स्थितार्थद्वयस्य परहपरमसम्बन्धात् वाक्यभेदापत्तिरिति चेत्? इषटापत्तेः। नच वाच्य- व्यङ्टययोरसम्बद्धेऽसम्बद्धार्थकत्त्वापत्तिरिति वाच्यम्, ग्राम्यतापरिहाराय रहस्य संगो

विवक्षितस्य सत्वेनाक्षतेः। नचेह स्सतरशब्दस्य शास्त्रार्थत्वेन न वस्तुध्वनि: किन्तूपमा- वनिरिति वाच्यम्, साहव्यस्याविवक्षितत्वात्, वाच्यमभिभूयेव उग्रङ््यस्य स्थितत्वेन तथोरुपमानोपमेयमावसम्बन्घाकल्पनात्, हयोः समप्राधान्य एव तदवकाशाच् तरमा दन् नालङ्वारो व्ययः किन्तु वस्त्वेति ग्रन्थकतुराशषयः । संस्कृते शब्दशक्तिमूलवस्तुध्वनेरदाहरणं यथा- "वानिरशनिश्र तमुच्चैरनिहन्ति कुष्यसि नरेन्द्र ! यहमै त्वमू। यत्र प्रसीदसि पुनः स मात्युदारोऽनुदासश्र।।" शनिम्रंहोऽशनिरवध्र' च तमुन्रतिशयेन निहन्ति। उदार उदो दाता वा महान् "उ. दारो दातृमहतोः" इत्यमरत्। अनुदार अनुगता दारा वनिता यस्य स यद्वा न विद्यते उदारो यस्मात्तथा भूतश्च। पक्षेनिःशनिविरोधी, अनुदार उदारादन्य:। अन्नाशनिशब्दशक्त्या शनिविरुद्धे व्यक्षिते तद्वारा विर्द्वावपि तदनुवर्त्तमार्थमेकं कार्य कुरुत इति वस्तु व्यज्यते, न तु विरोधालद्कार: शनिरशनिरित्यनयोः सामानाधि करण्याभावात्। एक धर्मिगतत्वेन शनित्वत द्विन्नत्वयोर प्रतिपादनादित्यथः। नजो मिन्ना र्थत्व एव विरेधाऽम्युपगमाच्। उत्तराद्वे तु विरोधाभास एवेति तच्रोदाहरणम। (४१) शब्दशक्त्युद्धवोपमालक्वारत्य व्यङ्गयत्वं दर्शयितुमाह-अलक्वार इति। शब्द- शक्त्युद्धवो व्यक्षण इति शेष:।

6वनिभेदनिरूपणम् ] लक्ष्ीविराजित:। ३४१

(४२) अ्षत्र प्राकरणिकस्य उमानाममहादेवी-वलभ-मानुदेवनाम-नृपतेवणने द्वितीयार्थसूचितम प्रारणिकस्य पार्वतीवल्लभस्य वर्णनमसम्बद्ध मा प्रसाक्कीदिति ईश्वर- भानुदेवयोरुपमानोपमेयमावः कम्प्यते वदत्र उमाबल्लभ उमावल्लभ इवेत्युपमा लङ्कारो व्यङ्थ: । (४३) यथा वान (४४) "भमतः समितः प्राप्तैरुत्कमैंहैषद ! प्रभो! । अहितः सहितः साधु यशोभिरसतामसि॥" (४५) अत्रामित इत्यादावपिशब्दाभावाद्विरोधाभासरो व्यङ्गथः । (४२) उक्तोदाहरणे कथमुपनालद्कारो व्यङ्गय इत्युपपादयति-अत्रेति। प्राकरणिकस्य राजस्तुतिप्रस्तावरंसृ्टस्य द्वितीयार्थसूचितं द्वितीयार्थ: पार्वत्यादि: तेन सूचितं पार्वती वल्लमस्य वर्णनमित्यर्थः। अप्राकरणिकस्य प्रस्तावासंसश्स्य। मा प्रसाऊक्षीदिति। प्रसक्ो मा भूदित्यर्थ:, तत्प्रसक्तकौ कवेरुन्मत्तवापते, 'अतः कवेरीश्वरभानुदेवयोरुमा नोमेय भावे तात्पर्य्यात् उपमानोपमेयमावः कल्व्यते संव्यज्यते। स एव चोपमालङ्कार: तं व्यङ्गयं विशदयित्वा दर्शयति-तदत्रेति। उपमालक्वार उपमानामालद्वार: व्यङ्गयो व्वन्य: 'अस्ती' ति शेष:। (४३) ननूकोदाहरणेडपि वक्ष्यमाण "हिममुक्तचन्द्ररुचिरः"इत्यादिवद् शब्दार्थो- भयशकतिमूल एवोपमालङ्कारध्वनिर्भवितुमहति उभयोरेवोदाहरजयोः समत्वादित्याश ये नोदाहरणान्तरं दर्शयति-यथा वेति। (४४) शब्दशक्त्या व्यङ्षयविरोधाभासालक्कारमुदाहरति-भमित इति। शत्ुमि- त्रयोहरष द्यति खण्डयति ददाति चेति तत्सम्बुद्धौ हे इर्षद ! बानुद्वर्घखण्डक्र ! मिन्रइर्ष दायक! प्रभो ! स्वामिन! त्वं समितो युद्धात "समित्याजिसमिद्युधः" इत्यमरः, प्रासै रुत्कर्षरति शये विजयैरिति यावत् "उत्कर्षाऽतिशये" इत्यमरः, अमित अपरिमितः परि- च्छिव्नत्वरहित इति यावत, असतां खलानाम् सहित: दण्डविधायक्वेन शत्ुः "द्विह्- विपक्षा हिता मित्रस्युशात्रवशत्रवःइत्यमरः, अत एव साधुभि: उत्कृष्टैः यशोभि: सहितो युकत इति प्रस्तुतपक्षेऽर्थः । अत्र पदाऽभङ्केपि विरोध: तथाहि-अमितः परिमाण- शून्या, अथ च समितः परिमाणसहितः, यदा-अमितः मित मौनं तेन रहिता, अथ च समित: मानसहिता, अहितः द्वितरहित: सहित: हितसहित इति। पवञ्चास्य पदाभङ्गश्वमेव पदमक्गे तु- "तिग्मरुचिर प्रतापो विधुरानशाकृद्विमो ! मधुरलीलः। मतिमानतत्त्ववृत्ति: प्रतिपदपक्षाग्रणीविभाति भवान् ।" इत्युदाहरणान्तरमुक्तं केनचिद, तदापातरमणीयम् उक्कदियाऽम्रापि पदमङ्कस्य स्फुट मुपलम्भादू। (४९) मत्र हि प्रकरणादिना प्रथमार्थेडमिघाया: नियमनेनाप्राकृतत्वाद् द्वितीया- थंस्य विरोधो व्यङ्गय एवेत्यलङ्रार्वनित्वमिति दर्शयति-मत्रेति। विरोधामासस्य वाच्यत्वे पद्यो: समानविभक्तिकत्वमपि शब्दसत्तवादिकल्लापेक्षितं तदभावादेवात्र वयङ्यत्वमित्याशयेवाह-अपिशब्दाभावादिति। एतच्चोपलक्षणम्, समानविभाक्ककत्वा. ४४ सा०

३४२ साहित्य दर्पण :- [चतुर्थपरिच्छेदे-

(४७) वस्तु वालङकृतिर्वापि द्विधार्थः सम्भवीस्वतः।।७। कनैः प्रौढोकतिसिद्धो वा तन्निबद्धस्य वेति बट। षड़भिस्तैव्यज्यमानस्तु वरत्वलङ्काररूपकः ॥ ॥ मावाच्चेत्यपि बोध्यम्, तथा चादीनामन्येषामपि विरोधाभिधायिशब्दानामभावेऽपि विरोधाभासस्य व्यक्ष्यत्वं ज्ञातव्यम्। अन् प्रथमाथें पर्यवसितार्थंस्य विरोधाभावेन व्यङ्गयस्य विरोधस्यार्थमूलकत्वाभा वात् शब्दश्रवणानन्तरमेव च विरोधप्रतीते: केवलशब्दवक्तिमूलक एवायमलक्कारध्वनि रित्यभिप्रायः। वाच्यविरोधालक्वारादस्य भेदस्तु यत्र विरोधपदार्थानां समन्वये शब्दश्रवणादेव विरोध: प्रतिमासते तत्र वाच्ये विरोधः, यथा-"अजस्य गृह्वता जन्म" इश्यादौ। यत्र तु शब्दश्रवणाडविरुद्ध एव प्रकृतार्थः प्रतीयते पश्चात्तस्यैव शव्दस्य पुनरतुसन्धानेन विरो- घरतत्र ध्वनिरेवेति विभावनीयम्। अत्र प्रदीपकारोऽपि-'ननु विरोधस्य कि सर्वत्र उङ्ग्यत्वमेव? नेत्युच्यते तत्कि यती सीमा, अपिशब्दादेविरोधव्यक्षकस्य भावे वाच्यत्वम्, तदभावे व्यङ्गयत्वम्" इत्याह। (४६) नतु व्यङ्गयार्थ एवास्वाद्य: तस्य शोभको यः स एवालकार: तथाच उपमादे व्यंद्रयत्वे परेण शोभ्यमान एव सोन शोभका तत्कथमत्र व्यङ्गयोपमादेरलङ्कारत्वमित्याश येनाह-व्यङ्गयस्येति। "उपमादे"रिति शेषः। अलङ्कार्यत्वे वाच्यालक्कारान्तरेणैव शोभ्य- त्वेऽपि अलकारत्वम् अलक्करणक्रियाकत्तविषयत्वम् उपचरय्यंते उपचाराद्व्यवियते, वाच्यतासामविकमलङ्कारत्वमाश्रित्येव व्यक्ष्यतादशायामपि तथा व्यवहार इति। अन्रार्थे न्यायं सव्जाश्यति-ब्राह्मयत्रमणेति। ब्राह्मणश्चासौ श्रमणो वौद्धसन्यासी यथा तस्याशास्त्रीयविधिना त्यकतशिखासूत्रादेस्त्यक्कनित्यादिकर्मणश्व तदारनी ब्राह्मणत्वाभा- वेडपि पूर्वकालिकम्राह्मणत्वमादाय ब्राह्मणत्वव्यवहारः, तथालङ्कार्यस्याऽवि व्यङगयता- दशायामळकारत्वाभावेऽपि वाच्यतादशायां विदयमानमल्कारत्वमाश्रित्याछङ्क्ारत्वव्य पदेश इति भाव:। (४७) इत्यं शब्दशकतिमूलं द्विविधं ध्वनि प्रद्श्य सम्प्रति अर्थशक्त्युद्धवं दर्शयितुं व्यङ्यार्थल्य वहत्वलङ्काररुपद्विविघस्य रवतःसम्भवित्वादित्रविध्येन षांड्वत्वं दशयति-वस्तु वाडलङ्कतिवेति। वस्तु अलङ्कारभिन्न:पदार्थो वा अलसकृति: मलद्कारो वापि द्विधा द्विविधोऽर्य: "व्यअ्जक" इति शेषः। स्वतः सम्भवी स्वभावसिद्धः केः काव्यर. चयितु: कविरवासमीकिकाव्ययोः। सूरौ काव्यकरे पुंसि स्यात्खलीने तु योषिति ॥" इति मेदिनी प्रौढोक्त्या चमत्काशुगुणकथनेन सिद्धो वा लोकेऽदशेऽपि कविप्रतिमाभात्रेण कस्पित इत्यर्थ: (यथा कीत्यांदेधावल्यादि:) "अत्यन्तासत्यपि हा्थ ज्ञानं शब्दः करोति हि"। इति न्यायादिति भावः।तथा तञ्निबद्धस्य कविकल्पितस्य वक्तुः प्रौठोकिसिदश्चेति

5्वनिभेद निरू पणम् ] लक्ष्मीविराजितः । ३४३

अर्थशक्तघुद्धवो व्यङ्षथो याति द्वादशभेदताम्

षट् षदूप्रकारो मवति, उभयोसितिभिर्गुणने षट्त्वमिति भावः। तैः षड्विघैः व्यज्यमानः व्यक्षनया प्रतीतिविषयीक्रियमाणः वस्त्वलद्धाररूपकः चस्तुस्वरूप मलङ्कारत्वरूपश्च अर्थशक्तयुद्धवो व्यङ्गयोर्थः द्वादभभेदता द्वादवप्रकारत्वं याति प्रतिपद्यते । रवतः सम्भवि कविप्रौढोक्ति(क)तव्रिबद्धवस्तुप्रौढ़ोकिसिद्धामिः

द्वादुश प्रकारमर्थशकयुन्वव्यङ्गयध्वनिकाव्यमिति बोध्यम्। तथा च- (१ ) सवतः सम्भविना वस्तुना वस्तुध्वनिः । (२) स्वतः सम्भविना वल्तुना अङ्कारध्वनिः । (३ ) स्वतः सम्भविना अलङ्कारेण वस्तुध्वनिः । (४) स्वतः सम्भविना अलङ्धारेण अलङ्गारध्वनि:। (६) कवि प्रौढोकिसिद्धेन वस्तुना वस्तुष्वनि: । (६) कविप्रौढ़ोक्तिसिद्टेन वस्तुना अङ्कारव्वनिः। (s) कविप्रौढो किसिद्धेनालङ्कारेण व्तुध्वनिः । (८) कवि प्रौढो किसिद्धेनालङ्कारेण अलङ्कारध्वनिः। (९) कविनिषद्धषक्कप्रोढोक्तिसिद्धेन वस्तुना वस्तुध्वनिः। (१०) कविनित्रद्धव कुप्रौढोकिसिद्धेन वस्तुना अलङ्कारव्वनिः। (१६) कविनिबद्ध कु प्रौ ढोकिसिद्धेना लङ्कारेण वस्तुध्वनिः। (१२) क विनिबद्ध व कृप्रौढोक्तिसिद्ंनालद्वारेण अलङ्कारध्वनि:।

(क) अत्र केचित्- द्रावेव भेदावुचितौ कविनिवद्धवत्तप्रौढोक्तिसिद्धस्य कविप्रौढोक्तिसिद्धभेद शवान्तर्मावाद, अन्यथा तन्निवद्धनिबद्धादे: पृथक सक्कलनया अनवस्थाप्रसक्तनिवारयितुमशक्यत्वाद। नच तन्निबद्धनिवद्धादेः कविनिबद्धत्वेनानुगमः, कवित्वेन प्रथमनिबद्धस्यापि अ्रनुगमसम्मवाद, पार्थ- क्येन गनायां विनगमनाविरह्यादित्याङ्कः । वस्तुतस्तु-वृद्धोक्तिजिषयम पेक्ष्य शिशुकोक्तििव कव्युक्तिविषयात् कविनिद्धोक्तिविषयोषि- कतररागप्रगटकत्वेन चमतकाराधिक्योदयस्य सकलसहृदयानुभवसिद्धत्वाव : कवितन्नषद्धवक्तृ- प्रौढोक्तिसिद्धमेददयं समुचितम्। तन्निबद्धनिबद्धादेस्तु प्रणिधानप्रतीतिकतया चमत्कारस्य स्थगना न्नानवस्थादोषप्रसक्िरापद्यत इति। एवञ्दमुक्तम्भवति- "नहि कविना परदारा एष्टव्या नापि चोपदेष्टव्या: कत्तव्यतयाऽन्येषां न च तदुपायोऽभिधातव्यः। किन्तु तदीयं वृत्तं काव्याक्कतया स केवलं वक्ति आराधयितुं विदुषस्तेन न दोष: कवेरत्र ।।" इति काव्यालङ्कारे रुद्रटोक्तदिशा वाल्मीकिप्रभृतीनामपि कवित्वेन तन्निबद्धानां यथा तत्र तन रागाधाविष्टत्वं तथा न खलु कुत्रापि कवे:, किन्त्वौदासीन्यमेवेति कविप्रौढोक्ते: कविनिबद्ध प्रोढोकता- वस्त्येवाधिक चमत्कारित्वमित्यतस्तन्निरूपणामितोऽधिकं सहृदया एव प्रमायम्। स्फुटीकरिष्यति च स्वयमेव मूलकारोपि "न खलु" इस्यादिना।

३४४ साहित्यदर्पण :- [चतुर्थपरिच्छेदे-

(४८) स्वतः सम्भवी औचित्याद् बहिरपि सम्भाव्यमानः। प्रौढो क्था सिद्ध:, न त्वोचित्येन । तत्र क्रमेण यथा- (४९) दृष्टिं हे प्रतिवेशिनि ! क्षणमिहाप्यस्मद्गहे दास्यसि प्रायेणास्य शिक्षोः पिता न विरसाः कौपीरपः पास्यति। एकाकिन्यपि यामि सत्वरमितः स्रोतस्तामालाकुलं नीरन्धाः तनुमाळिखन्तु जरठच्छेदानलग्रन्थथ: । (५०) अत्र स्वतः सम्भविना वस्तुना तत्प्रतिपादिकाया भावि परपुषोपभो- (४८) मूलस्थस्वतः सम्भवि-प्रौढो किसिद्धपदयोः क्रमात्तात्पर्य प्रदशयति- स्वतः सम्भवीति। औचित्याद् याथार्थ्याद् बहिरपि तादृशब्दातिरिक्तप्रमाणेनापि अपिना अन्तरपि सम्भाव्यमान: प्रतीयमान: "अर्थ" इति शेषः। तथा च वाच्यतया स्फुटभावेन च प्रकाशितो योऽ्थं: सवैंः प्रतीयमानत्वेन ज्ञायते सः स्वतः सम्भवीत्यर्थः। प्रौढोक्या कवे: चमत्कारानुगुणकथनेनैव वर्णनमात्रेणेति यावद, सिद्धो निष्पन्रवत्प्र तीयमान: नश्वौचित्येन वास्तविकत्वेन। (४९) १ सवतः सम्भविना वस्तुना वस्तुध्वनि दर्शयति-दृषटि हे इति ! नदीजलान- यनवत्मनि वने कृतसक्केतायाः परपुरुषेण सह रमणाय तज्जलानयनच्छलेन अभिसरणम- िलषन्त्या: कस्याश्चित कुलटाया: गृहसमीपस्थायिनी काज्चित् स्तिरयं प्रति भाविनखक्षत- संबरणोकिरियम्। हे प्रतिवेशिनि! सन्निहितगृहवासिनि! वणं मत्प्रत्यावर्त्तनसमयं यावद्, इहापि स्वगृह इव अस्मदूगृह्देऽपीत्यर्थः, "गृहं गेहोदवसितं वेव्मसद्मनिके तनम्" इत्यमरः। दृष्टि दास्यसि यथा विड़ालांदय: प्रविश्योपद्वं न कुर्युरित्यथः। नतु त्वं क्व वजसीत्यत भाह-अस्येति। अस्य मदीयस्य शिक्षो: पिता कुलटात्वात् स्वपतित्वेनानुक्तिः, प्रायेण वाहुलयेन "प्रायो मरणानशने मृत्यौ वाहुश्यतुश्ययोः" इति मेदिनी। विरसा: स्वादरहिता अपेया इति यावत् कौपी: कूपभवा अपः सलिलानि न पास्यति। "आपः स्त्री भूम्नि वार्वारि सलिलं कमलं जलम्" इत्यमरः। "कौपीरप" इत्युक्त्या सम ब्याध्यादिना अशकिदिने पास्यतीति व्यक्जितम्। इतः कारणात् एकाकिन्यपि अहं सत्त्वरं तमालाकुलं तमालै: रूवनामप्रसिद्धैः श्यामरूपेवृक्ष विशेषराकुलमितस्ततो व्यापमिति तं तथोक्तम्, "कालस्कन्धस्तमालः स्यात्ता पिच्छोऽपि" इत्यमरः। स्रोत: स्वतोजलनिःस्सरणस्थानम्, "स्रोतोऽमवुसरणं स्वतः" इत्यमरः, यामि गच्छा- मि। तत्र हि नीरन्धाःनिरवकाश्षा अत्यन्तघना इत्यथ:, जरठः कठिनः छेदोडय्रभागो येषां ते ताडशा नलग्रन्थयः नलाख्यतृणपवदेशाः तनुंमम शरीरम् आलिखन्तु खण्ड- यन्तु। लेखनसम्भावनासरवेऽ्यगत्वा का गतिरित्यतो यामीति भावः । शाहू लविक्रोडि तंच्छन्दस्तल्वक्षणन्तुक्तं प्राक् (१५८पृ०) (५० ) अन्र व्यङ्ट्यार्थ सपष्टयति-मत्रेति। अनेन वाक्याथेन स्वतः सम्मचिना

डवनिभेदनिरूपणम्] लक्ष्मीविराजित:। ३४५

गजनखक्षतादिगोपनरूपं वस्तुमात्रं व्यज्मते। (५१) दिनि मन्दायते तेजो दक्षिणस्या रवेरपि। तस्यामेव रघोः पाएडया: प्रतापं न विषेहिरे॥ (५२) अत्र स्वतः सम्भविना वस्तुना रवितेजसो रघुप्रतापोऽघिक इति व्यतिरेकाळक्कारो व्यज्यते। (५३) आपतन्तममुं दूरादरीकृतपराक्रमः । वलोऽवलोकयामास मातङमिव केसरी। (५४) अन्रोपमाळङ्कारेण स्वतः सम्भविना व्यञ्ञकार्थेन वलदेवः तणेनैव लोकप्रसिद्धेन, भत्तः प्रियया कथमपि कदापि वैमनस्यावहं का्ये न विधेयं सतत तथा तथा विधातव्यं यथा भर्त्ता प्रसीदेदिति तनूलिखनक्लेशं बोधयन्त्यपि तत्र यत इति लोकव्यवहारदष्टेनेत्याशयः। वस्तुना तद्रूपेण व्यक्षके नार्थेनेत्यर्थः। अस्यार्थल्यालङ्कारमिन्रत्वाव् वस्तुत्वमवगन्त· व्यम्। एतत्प्रतिपादिकायाः एतत्पद्यरूपवाक्यार्थसमर्थैयित्रयाः "कुलटाया" भावि भवि षयदू यद् परपुरुषस्य य उपभोग: सम्भोगरतज्जं नखक्षतादि तस्य गोपनरूपम् परपुरुष

जयः। व्यज्यते प्रतीयते। (५१) २ सवतः सम्भविना वस्तुना अलङ्कारध्वनि दर्शयति-दिशीति । चतुर्थसरगें रघुवंशे रघोदिग्विजयवर्णनेयम्। दक्षिणस्यां यास्यां दिशि रेः सुर्यस्याि तेजो मन्दा यते मृदूभवति याम्यायने हि सूर्यस्य शैत्यप्रवृत्तिस्वभावादिति भाकः। परन्तु तस्या- मेव दिशि एवकारोऽप्यर्थे, पाण्डयाः पाण्डयदेशीया: राजानः "पाण्डयोडर्यण् वकष्यः" इति डयण, रघो: प्रतापं न विषेहिरे क्षन्तुं समर्था न वभूदुः सूर्यजेतृणामपि जेता रघु- रित्यभिप्रायः । (६२) उयङ्ग्यं दर्शयति-श्र्र्रत्रेति। वाक्यार्थेनेत्यर्थः। स्वतः सम्भविना याम्यायने सम्भवपरेण, वस्तुना रवितेजसो मृदुत्वरूपेण व्यक्षकेनार्थेनेत्यथः। व्यतिरेकालक्कार इति।

व्यतिरेक :- इति वक्ष्यमाणस्वरूपोरऽर्यालङ्कारविशेषो व्यतिरेकः प्रकृते च उपमानात् रवितेजस उपमेयस्य रघुप्रतापस्याधिकयं व्यतिरेकः स च व्यङ्य एव असहनेनेव तत्प्राप्तेः। (६३) ३ स्वतः सम्भविना अल्क्कारेण वस्तुध्वनि दर्शयति-शपतन्तमसुमिति। माघकाव्ये एकोनविशतिसगें युद्धवर्णनेयम्। ऊरीकृतपराक्रम अङ्गीकृतविक्रम: कृतयुद्ध- प्रतिज्ञ इति यावत् वलो वलदेवः केशरी सिहः "सिहो मृगेन्द्रः पञ्चास्य: हयक्ष केशरी हरिः" इत्यमरः। मातङं गजमिव दूरत् आपतन्तं स्वाभिसुखमायान्तम् अमुं वेणुदारिसंज्ञकं वाणा- सुरतनयम् अवलोकयामाँस पशयतिर्म विपुलविक्रमत्वेन वलस्य केशरितुल्यत्वं मदान्य- त्वेन वेणुदारिणः मातङूतुल्यत्वं सर्वेजनवेद्यमेव। अरनुष्टप् छन्दः। (६४) व्यङ्गयमुपपाद्यत्ति-अ्रत्रेति। स्वतः सम्भविना इवपदस्य योग्यत्वाद् सम्म-

३४६ साहित्यदर्पण :- "[ चतुर्थंपरिच्छेदे-

वेणुदारिणः क्षयं करिष्यतीति वस्तु व्यज्यते। (५५) गाढ़कान्तदशनक्षतव्यथा संकटादरिबधूजनस्य यः । भष्ठविडुमदलान्यमोचयन्निदर्शन्युधि रुषा निजाघरम् ॥ (५६) अत्र रवतः सम्भविना विरोधालक्वारेणाघरो निदंधः शत्रवो व्यापादिता व्ेति समुचयालद्कारो व्यक्षयः। (५७) 'सजेहि सुरहिमासो ण दाव अप्पेइ जुअइजरालकखमुहदे। वपरेण व्यस्कार्थन व्यख्यबोधकेनार्थन तद्द्वारेति यावत्। (५६) ४ स्वतः सम्भविना अलङ्कारेण अलङ्ारध्वनिमुदाहरति-गाढकान्तेति। कस्यापि राज्ञः प्रभावोत्कर्षंवर्णनमिदम्। यो राजा युधि सहग्रामे रुषा क्रोधेन निजस्य स्वस्य अधरमोष्ठम्, "ओष्ठाधरौ तु रदनच्छदौ रदनवाससी" इत्यमरः। निदर्शन् दन्तैः खण्डयन् सन् अरीणां शत्रूणां बधूजनस्य स्त्री समाजस्य "जनः समाजे लोके च लोकभेदे च पामरे" इति कोष:। ओष्ठरूपाणि विद्धुमस्य प्रवालस्य दलानि खण्डानि गाढ़स्य सोढुमसमर्थस्य कान्त दुशनक्षतस्य मत्तदुन्तव्रणस्य व्यथा पीड़ा तद्रुपः सङ्कटो विपत्तिस्तस्माव, यद्ा-गाढ़ा तीत्रा या कान्तदुशानक्षतव्यथा वल्लमदन्तव्रणात्तिः सेव सङ्कटोऽसह्योपद्रवः तस्मात् तयो कातू, अमोचयत् मोोचतवान्। क्रोधाच्छत्रूर्णा वधेन रतिक्रीड़ा विरहाव पुनस्तहंशना भाव इति भावः। रथोद्वताच्छन्दरतव्वक्षणञ्ञाक्कतं प्राक् । (६६) वयङ्गयं दर्शयति -- अ्रत्रे ति। अधरदंशकत्वाधरदंशमोचकत्वयो: वस्तुगत्या अविरोधेऽपि आपाततो विरोधस्याभासमानर्बाव् बिरोधाभासालङ्वारः। तथाहि-यो निजाधरं दशतिस कथं परेषामधरान् मोचयतीति विरोध:, ओष्ठत्वेन सामानाधकरण्यस्य विवक्षितत्वात् आश्रयभेदान्तु विरोधाभात्र एव। एवक्र विरोधालङ्कारेणेत्यस्य विरोधाभा- सालङ्वारेणेत्यथ:। समुचयालङ्कारो व्यङ्षय इति। ओष्ठद्शनेन ओष्ठव्यथामोचनं विरुद्धम्, विरुदुञ्व मोष्ठदशनव्यथामोचनक्रिययोः कार्यकारणयोरवि समकालिकत्वम्, तेन च स्वाधरदशनशनुव्यापादनयोरेक का लिकित्वरूपधर्मंसम्बन्धात् समुच्चयालद्कारः। निदशन्निति वर्त्तमाननिरदवशात्तत्समयमोचनेन तद्धेतुशन्ुव्यापादनस्यापि तत्समयत्वलाभः। यधपि- शयुव्यापादनाधरदंशनयोः कार्यकारणयोः समकालत्वं तु बाधितंतथाप्याहार्थप्रतीति विषय एव शीघ्रकारिताव्यक्ञनमिति वोध्यम्। अत्र समुच्चयार्थकचकाराध्यमावेन शतुव्या पादनक्रियया व्यङ्गयत्वेन समुच्चयस्य व्यङ्ग्यत्वम्। अपि चात्र निदर्शनरूपक्ररपिशाचो ममाधरं वलिरूपं प्राप्यान्यानघरान् सुखिनः करोत्विति बुद्धवैव निजाधरं दष्टवानिति त्य राज्ञो बुद्धिमपेक्ष्य उत्प्रेक्षा च ततश्च समुच््यात्प्रेक्षयोरेकाश्रयानुप्रवेशः सङ्करालङ्कारो ज्ञेय:। केचित-बिरोधालङ्कारेण इत्यस्य वास्विकविरोघमूछासइत्यलङ्करेणेत्थ स्वाधरनिदर्शनवरिबधूजनोष्ठव्यथामोचनयोः कारणकार्ययोः वैयधिकरण्येन निर्द्धेशाद्वि रोघाभासस्य स्फुटत्वादिति वदन्ति, तच्चिन्त्यम्-मुख्य्य विरोधाभासस्य निर्वान्नत्वेन पूर्व प्रतिपादितत्वाव्। (६७) अथ कविप्रौढोकिसिद्ध व्यक्षकेडथें चतुषुं भेदेधु मध्ये वस्तुना वस्तुष्वनि

साभासभावाासनि• ] लक्ष्मीविराजित: । ३४७

अहिणवसह आरमुहे जवपत्तले अणङ्स्स सरे॥' (५८) अत्र वसन्तः शरकारः, कामो धन्वी, युवतयो लक्ष्यम्, षुष्पाणि व्ारा इति कवि श्रैढोकतिसिद्धं वस्तु प्रकाशीभवन्मदनविजज्रम्भणरूपं वस्तु व्यनक्ति। (५९) 'रजनीषु विमळमानो: कर जालेन प्रकाशितं वीर ।। घवलयति भुवनमण्डळमखिलं तव कीर्तिसंततिः सततम्।।'

मुदाहरति-सज्जे इति। "सज्जयति सुरभिमासो नचार्पयति युवतिजनलक्ष्यसहान्। अभिनवसहका रमुखान् नवपल्लवपत्रलान् अनङ्रस्य करान् ।।" इति संस्कृतम्। प्रथमप्रवृत्तवसन्तवर्णनमिदम् । सुरभिमासरचेत्रः वसन्तकाल इति यावव, अभिनवानि नवमुकुलतानि सहकाराणि आ्रकुसुमानि सुखम् आदियेषां तादशान् युवतिजनास्तरुणीसमुदाया एव लक्ष्यं वारव्यं तन्सहन्ते भेततु शक्तुवन्तीति वांस्तथोकानू 'तरुगी युवतिः समे" इत्यमरः, "लक्ष्यं स्यादपदेशेऽपि वारव्येऽवि नपुंस. कम्" इतिमेदिनी, नवानि नूतनानि पल्लवान्येव पत्राणि पक्षाणि तांल्लान्ति गृद्नन्तीति तांस्तादयानूअनसस्य कामदेवस्य शरान् वाणान् सज्जयति रचयति नच अर्पयति समपंर्यात। शरसज्जनस्य वर्तमानत्वात् अनिष्पन्रत्वेन तव्निष्पत्यानन्तरमेव ताहशल क्ष्यशतेऽपयितुं प्रेरयिष्यतीति मावः। शतपदात् द्वित्रि युवत्या त्वपयितुं प्रेश्यतीति प्रतीयते। आर्याच्छन्दस्तल्लक्षणज्ञोकं प्राक् । (१८) व्यक्षयं दर्शयति-प्रन्रेति। उक्तोदाहरणे वसून्तवचेत्रवैशाखोपलक्षित त्तुविशेषः, शरकारः शरान् करोति रचयतीति शरकार: कमेण्यण, तहत् करसज्जनकतृत्वाछ्। कामो मदनः धन्वी धनुर्धरः अनुद्ठस्य शरानिति सम्वन्धनिर्हेशात्, युवतयो लक्ष्यम्, तसन्य स्फुटमुक्तत्वात्। पुष्पाि सहकारादीनामिति शेष:, भरा वाणाः सहकारसुखान् अनङ्धस्य शरनिति तुल्यविमकिनिहश्ादिति चाशयः । अत्र वसन्तसतावद्चेतनः, कामः पुनरतङ्ग:, युवतयश्चावीरा: कुयुमानि च सृदुलानीति यथाक्रममेतेषां शरकारत्वादिकमलीकमेव वदेव रपष्टयति-कविप्रोढोक्तिस्द्िमिति। कये: प्रौढोक्या प्रतिभावलात् प्रतिपादनेनैव सिद्धं नतु वाल्तवम्, प्रकाशीभवत् सिद्धवद्धा· समानं मदनविजम्भणरूपं युवजनानां मदर्नावशेषविर्भावातमकम्। न च सुरमिमा सादौ शरकारादिरुपकालङ्वार एव प्रकाशी भवति इत्यतोऽलद्ारस्येव व्यक्षकत्वमिति वा चयम्, सुरभिमासादौ शरकाराधभेदाऽप्रकाशातू किन्तु सुर्राभमासादौ शरसज्जनादेरेव प्रकाशदू वस्तु व्यङ्गयमेव। (६९) ६ कविप्रौढोक्तिसिद्धेन वस्तुना अलक्कार्वनि दर्शयति-रजनीष्विति। राज्ः प्रथंसेयम्। हे वीर ! तब कीचिसन्तति: यशः परम्परा विमला: शुभ्राः भानवः किरणा यल्य तस्य शुर्भाशोशन्द्रस्येत्यर्थः, "भानुर्ना किरणे सूय" इति मेदिनी, करजालेन किरणस मूहेन रजनीषु रात्रिष्वेव प्रकाशितम् अखिलं समग्रं भुवनमण्डलं सततं रात्रिन्दिवं धवल यति शुभ्रकान्तिकं विधने,। चन्द्रः केवलं रजनाषु प्रकाश्वयति तव कीर्तिसन्ततिस्तु अहर्निशमवेत्यथः। अखिलमित्यनेनाधिकदेश प्रकाशकत्वमवगन्तव्यम्।

३४२ साहित्यदर्पण :- [चतुरथंपरिच्छेः-

(६) अत्र कविप्रौढोक्तिसिद्धेन वस्तुना कीर्तिसंततेश्रन्द्रकरजालादधिककाळप्र- प्रकाशकत्वेन व्यतिरेकालङ्कारो व्यङ्गयः । (६१) 'दशाननकिरीटेस्वस्तत्क्षणं राक्षसश्रियः। मणिव्याजेन पर्यस्ताः पृथि ्यामश्रुविन्दवः ।।' (६२ ) अत्र कविप्रौढोक्तिसिद्धेनापह्वत्यलङ्कारेण भविष्यद्राक्षस श्रीविनाशरूपं वस्तु व्यज्यते । (६३) 'धम्मिछे नवमल्लिकासमुद्यो हस्ते सििताम्भोरुह ं हारः कण्ठतटे पयोधरयुगे श्रीखण्डलेपो घनः । (६०) वयङ्गयमुपपाद्यति-श्रत्रेति। कविप्रौढोकिसिद्धेन न तु वासतविकेनेत्यर्थः, कीत्तिसन्तते: प्रशंसामात्रपरत्वेन निखिलभुवनघवलीकरणत्वासम्भवादिति भावः । अ० धिककालप्रकाशकत्वेन तद्रपेण "वस्तुना" इत्यध्याहृत्यान्वयः। उपमानभूताच्चन्द्रकर- जालाव् उपमेयभूताया: कीतिसन्तते: अधिककालं व्याप्य प्रकाशकत्वेनाधिक्यवर्णनादू व्यतिरेकालङ्कारः स च साक्षाद्वाचकपदाभावादू व्यङ्ष्य इत्यमिप्रायः । (६१) ७ कविप्रौढो किसिद्वेनालङ्कारेण वहतुध्वनिमुदा हरतति-दशाननेति। रु वंशदशमसगें श्रीशमभदस्य जन्मवर्णनमिदम्। तत्क्षणं यस्मिन् क्षणे श्रीरामः पृथिच्या- मवतीणंस्तत्समये दशाननस्य रावणस्य किरोटेभ्यो दशसंख्यकमुकुटेभ्यो मणिव्याजेन मणिपतनच्छलेन (प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानन्) इति तृतीया, शाक्षसश्रियः शाक्षसार्ना रावणपालितानां दुष्टप्रकृतीनां क्रव्यादानां श्रीः सम्पत् तस्यास्तथोक्ताया। ! "श्रीवेशरचना शोभा भारती सरलद्गमे। लक्ष्म्यां त्रिवर्गंसम्पत्तिविधोपचरणेषु च॥" इति मेदिनी, अभ्नबिन्दव अक्षुकणिकाः पृथिव्यां पर्यस्ाः पतिताः। अनुष्टपू उन्दः। (६२ ) अत्रेतति । कविप्रोढोक्तिसिद्ध न न तु यथार्थनेत्वर्थः। सम्पन्मान्नस्वरूपाया राक्षसश्रियः अश्नुबिन्दूनामसम्भवादित्यभिप्रायः। अपहय त्यलक्कारेणेति। प्रकृतानां मणीना

(६३) ८ क विप्राढो किसिद्धेनालङ्कारेण अलङ्कारध्वनिमुदाहरति -धम्मिल्ठ इति। कस्यचिद्राज्ञः प्रशंसेयम्। हे त्रिकलिङ्गभूमितिलक! तैलइदेशभूत्रयतिलक ! एकोऽपि तव कीच्तिराशि: यशसलमूह: पुरन्दरपुरीवामभ्रुवाम् अमरावतीस्थाङ्गनाना। "वामं धने पुंसि हरे कामदेवे पयोधरे। वक्गुप्रतीपसव्येषु त्रिषु नायां स्त्रियान्तथा।" इति मेदिनी, विग्रहे शरीरे नानामण्डनताम् अनेकविधभूषणत्वं ययौ लब्घवान्। तथादि तार्सा धम्मिल्लेसंयते केशपाशे "धम्मिल्लः संयता कचाः" इत्यमरः, नवमल्ि कानां स्वच्छ 'वेज्जी"ति पुष्पविशेषाणां समुदायः समूहो जातः तद्वव धोतनादिति भावः। "मल्लिका शतभीरुश्र गवाक्षी भद्रमरिलका। शतभी रुमंदायन्ता भूपदोतृणशून्यकमू॥" इति वाचस्पतिः । इस्ते सिताम्भोकहं पुण्डरीकं "पुण्डरीकं सिता म्भोजमू"इत्यमरः, फण्टसटे ग्रीवा प्रदेशे हारो मुक्तामाला तथा पयोधरयुगे कुचद्वये च

5व निभेदनिरूपणम ] लक्ष्मीविराजितः। ३४६

एकोऽ्पि त्रिकलिज्ञभूमिठिलक। त्वत्कीर्तिराशिर्ययौ नानामण्डनर्ता पुरन्दरपुरीवामभ्रुवा विग्रहे।।' (६४) अत्र कविप्रौढोक्तिसिद्वेन रूपकालक्वारेण भूमिषेऽपि स्वर्गस्थानामुप- कारं करोषीति विभावनालङ्कारो व्यज्यते। (६५) 'शिखरिणि क्व नु नाम कियचचिरं किमभिधानमसावकरोत्तपः । सुमुखि ! येन तगघरपाटलं दशति बिम्बफलं शुकशवक: ।l' "युगो रथे हलादयङ्गे न द्योस्तु कृतादिषु। युग्मे हस्तवतुष्केऽपि वृद्धिनामोषधेऽपि च॥ इति मेदिनी, घनः सान्द्रः

ना सुस्ताब्दौघदाट्येंबु विस्तारे लोहमुद्दर॥। त्रिषु सान्द्रे ढढे च स्याद ...... इति मेदिनी। श्रीखण्डलेप: श्वेतचन्दनप्रलेप: त्स्वरूप इति भावः । शाद्ू लविक्रीडितंच्छन्दस्तल्लक्षणञ्ञोकं प्राक् (१६८ पृ०) (६४) अन्रेयेति । कविप्रौडोक्तिसिद्धेन न तु यथार्थनेत्यर्थः। कीतिशशेरतिशयप्र. शंसामात्ररूपतया नवमल्लिकादिस्ादश्यस्य अयथार्थतवेन तन्मूलकरूपकालङ्कारस्याव्य यथार्थत्वादिति भावः। रूपकालङ्कारेणेति। कीत्तिशजौ नवमल्लिका समु् यत्वा ्ययारोपा- दित्यभिप्रायः । वरिभावनालङकार इति। स्वर्गंस्थितिरेव रवर्गस्थानामुपकारकारणम, कार्यकारणयोः सामानाधिकरण्यनिय मात्। तदभावेऽपि स्वगसथोपकारकरणरूपफलत्यक्तिरुणा विभावनालङ्कारः स च स्वर्गस्थित्यमाववाचकशब्दाभावाद् व्यङ्गयः। सिद्धान्तिनस्तु कार्यकारणयोभिन्नदेशत्वाद सङ्गतिरलङ्कारोऽन्र व्यङ्य इति वदन्ति। (६६) ९- कविनिबदवक्कुप्रौढोक्तिसिद्धेन वस्तुध्वर्नि दर्शयति-शिखरिणीति। चञ्चुयुटेन विम्बफलदंशिन शुकशञावकं टष्ट्ा कस्यचित् कविनिवद्धवत्तु: काक्षित् सुन्दरी प्रत्युक्तिर्यम । हे सुमुखि? असौ शुकशावकः क्व नुशिखरिणि कस्मिन् पवते कियच्चिरं किय दीर्घकालं यावष् किमभिधानं कि नामकं तपः अकरोद, येन हेतुना तब अघरवत् पाटलं श्वेतरकं "शवेतरकस्तु पाटलः" इत्यमरः, बिम्बफल दशति अविच्छिन्नप्बन्धतया आस्वादयति निश्वशेषेणोपभोगे सति हि प्रबन्धविच्छेदो भवेत्तथा नेति भावः। अश्रौद रिकवन्रोपभोगः स हि रसास्वादवार्त्तानमिज्ञो निरवशेषमेव भोज्यद्व्यं भुछूके किन्तु रसज्ञो रसास्वादनक्रियायाः तथाविघविम्बफलप्राप्तिवदेव, रसज्ञताप्यस्य तपः प्रभावा. देवेति बोध्यम्। तव अधरतुल्यवस्तुदंशनमपि तपः फलमिति शलोकस्य भावार्थः । अन्र नामेत्यन्तेन हि नहि निर्विधोत्तमसिद्वयोऽपि श्रीपवंतादय: इमां तरुण्याघरपाटलि मलाभसुभगम्भावुकविम्बफलदशनात्मिका सिद्धि विदध्युरिति व्वन्यते। कियच्वि- रमित्यनेन इदश्या: सिद्धे: प्राश्टी दिव्यकल्पसहस्त्रादिश्व परिमितः काल इति व्यज्यते।

त्यपि तपःक्षुतमिति प्रतीयते। पद्येऽस्मिन तवेति मिन्नमेव पदं ग्राह्यम्, यतो हि जघर ४५ सा०

३५० साहित्यदपण :- [धतुथंपरिच्छेदे

(६६ ) अत्रानेन कविनिबद्धस्य कस्यचित्कामिनः प्रौढोकिसिद्धेन वस्तुना सवा- घरः पुरयातिशयकभ्य इति वस्तु प्रतीयते। (६७) 'सुभगे ! कोटिसंख्यत्वमुपेत्य मदनाशुगैः । वरन्ते पञ्चता त्यक्ता पुञ्चतासीद्वियोगिनाम्।' (६८) अत्र कविनिबद्धवत्तप्रढोकिसिद्वेन कामशराणं कोटिसंख्यत्वप्राप्त्या निखिळवियोगिमरणेन वस्तुना शराणां पश्चता शरान्विमुच्यवियोगिनः श्रितेवेत्युत्प्रेक्षा- रुद्धारो व्यज्यते। (६९ ) 'मलिक्ा सुकुले चण्डि । भाति गुञ्जन्मधुव्रतः पदार्थ त्वत्पदार्थसम्बोध्यमाननायिकासम्बन्घः प्राधान्येन विधेयतया जिज्ञापयिषितः। तादशनायिकासम्बन्धितया व्यज्यमानस्याघरस्यास्वादनेनव शुकशाव के धन्यघन्य तायाः सिद्धिः। समासे सति अधरपदार्थविशेषणतया विधयमानस्य युष्मच्छब्दार्थस्य प्राधान्येन विधेयतया बोधो न स्यात् समसोपसर्ज्जनीभूतत्वेन तादशसामर्थ्यविरहातू, समस्तस्वीकारे हि विधेयाविमर्शदोषोद्धारस्य विधातुमवक्यत्वाच्तवेत्यस्य दशनक्रि यथापि अन्वयाभिप्रायेण भिव्नमेव तवेति पद स्वीकार्य्यम्, तथाहि यथा-"अरुणया पिङ्गाक्ष्या गवा सोमं क्रीणाति" इत्यादिश्रुतौ गवाद्यन्वितारुण्यादेः साध्यतादिसम्बन्धेन क्रयणादावन्वयः, यथा वा "धनवान् सुखी" इत्यादिलौकिकवाक्ये मतुवाधयर्थान्वितस्य धनादे: प्रयोज्यत्वादिसम्बन्घेन लुखादौ चान्वयः तथात्राधरान्वितस्य त्वत्सम्बन्धित्वस्य प्रयोज्यत्वसम्त्रन्धेन विम्बफलकर्मकबशनेऽपयन्वयः, यतः शुकशादकोडयं त्वद्धरारुण्य लाभसुभगं भाडुकं विम्बफलं त्वत्सम्बन्धितया दशति त्वामेव प्रधानतयोहित्य दश्ती त्यर्थस्य विवक्षितत्वाद्। (६६) अत्रेति । अनेन पूर्वाद्धर्रिरूपेण। प्रौढौक्तिसिद्धेन न तु वास्तविके नेत्य्थ:, शुकशावकस्य तपोविधानासम्भवादिति भावः। वस्तु मनलङ्गारम्। व्यज्यते प्रतीयते। यत्साहशयेनोतकृष्ट वस्तु पुण्यातिशयं विना न प्राप्यते तस्य सुतरामेव पुण्यातिशयप्रा व्यत्वमित्याशयः ।

सुभगे इवि। हे सुभगे! वसन्ते समये मदनाशुगः आशु शीघ्रं गच्छन्तीति आशुगा। आशूपपदाद्गमेरड:, मदनस्य कामस्य अशुगा: वाणास्तैस्तथोके कोटिसख्यत्वम् उपेत्य कामदेवप्रभावादेव प्राप्य, पञ्चता स्वस्य पञ्चसंखूयोपयोगित्वं त्यक्ता किन्तु वियोगिनां विरहिणां सा पञ्चता मरणकालीनपञ्जभूतविक्लेष: मृत्युरिति यावत् "पद्वता पञ्ञभावे स्यान्मरणेपि च योषिति" इति मेदिनी, आसीतू। अनुष्टप् छन्दः। (६८) अ्रत्रेति। सुभगे इति सम्बोधनात् कामुक एवात्र वक्ता न तुकविः तव्निबद्ध- बक्तृप्रौढोक्तिसिद्धेन न तु वास्तविकेनेत्यथ:, मदनवाणेनाखिलविरहिमरणस्यासम्भ वादिति भावा। निखिलवियोगिमरणं प्रति कोटिसख्यत्वप्रासतेति हेतुः। उत्प्रेक्षा व्यज्यत इति। वद्वाचकेवकाराधयमावादू व्यज्ञना। (६९) ११-कवि निबद्ध वक्तृप्रौढो किसिद्धेनालक्वारेण : वस्तुध्वनिमुदाहरति-मह्टि कामुकुल इति। मानवर्ती प्रति मानभङ्गाय पत्युरुकिरियम्। हे चण्टि ! अत्यन्तकोपने!

ज्व निभेदनिरूपणल्] लक्ष्मीविराजित: । ३५१

प्रयाणे पश्चबाणस्य शङ्कमानूरयत्निव ।' कामस्यायमुन्मादक: काल: प्राप्तस्तत्कर्थ मानिनि मानं न सुञ्चसीति वस्तु व्यज्यते। (७१) 'महिलामहर्सभरिए तुह हिअए सुहअ सा अमाअ्रन्ती। अणुदिणमणण्णकम्मा अङ्ग तणुअं पि तणुएइ।।' (७२) अनामाअन्तीति कविनिबद्धवक्तृ प्रीढोकक्तिसिद्धेन काव्यलिङ्गालंकारेपप तनोस्तनूकरणेऽपि तव हृशये न वतत इति विशेष वत्यलंकारो व्यज्यते।

मल्लिकामुकुले नवमल्लिकापुष्पकोरके रुज्ञन् शब्दं कुर्वन् मधुवनो भ्रमरः पक्चवागस्य कामस्य प्रयाणे युद्ध शत्रार्यां शङ् विजयशङ्गम् आपूशयतत्व मलिकामुक्कुकस्य शङ्घनाकार त्वात् भृद्गगुस्ननस्य शङ्गशब्दतुल्यत्वात् भाति शोभते । अ्नुष्टप् छन्दः। (७०) अत्रंति। कावनिबद्धवकतृप्रौढोक्तिसिद्धेन न तु यथार्थनेत्यर्थः, पञ्रवाणस्य शद्घासलेनव ततपूरणसम्भावनाया अप्यसम्भवादित्याशयः : यूनासुन्मादकः प्रोषित- पीडातिशयजनकश्षायं कामस्य कालो वसन्तः प्राप्तः विद्यमान इत्यय:, मानिनीं प्रत्यु- कत्यैव कविनिबद्धवक्तृप्रोढोकिसिदमुदाहरणमिदम् अत एव "कथ मानं न मुख्सी"ति व्याख्या विहिता। ($१) १ :- कविनिबद्धवक्तृप्रौढौकिसिद्धेनालड्वारेण मलङ्कारध्वनि दर्शयति-महि- लासह स्सेति। "महिलासहत्त्रभरिते तव हृदये सुभग ! सा अमान्ती। सनुदिनमनन्यकर्मा अङ्गं तन्वपि तनूकरोति"॥ इति संस्कृनम्। हालककविकूनाया श्ञालिवाहनसपरत्या (गाथा सप्वत्या, चतुर्थशतके नायकस्य बहुनायिकाभावनादुःखेन कृशाया नायिकाया अवस्थां नायके कधयन्त्यास्त त्सख्या उकिरियम्! हे सुमग ! सौभाग्ययुक्त ! सा अकृत्रिमरनेहा नायिका महिला रमणी तासां सहस्रेग भरिते व्याप्ते तव हृदये असान्ती स्थातुमवकारामलममाना अनु. दिनं दिवस व्याप्य प्रतिदिनं च अनन्यकर्म्मा त्यक्तान्यकार्या सती यहा न अन्यव् तनु- सासंपादकातिरिकं कर्म कत्तव्यं यस्या: सा तथोका तनु स्वताकशमपि अङ्गं शरीर तनूकरोति तमरयात क्रयति कथच्जिदपि प्रवेशनाय कृशतर करोतीत्यथं:, अत एव सुभ- गेति सम्बोधनम्। अत्र सुभगेश्यनेन नायिकाया एवानुरागविषयह्त्वं न तु सा तवेति ध्वन्यते। एवं महिलासह रेत्यादिना त्वदतुरागविषया एव ता न तु त्वं तासा मिति वयज्यते। तनय- तीति वत्तमार्नानद्दशाव् अद्या वृत्यभावं प्रतीयते। गाथाछन्दः। (४२) अत्रेति। कविनिबद्धवक्तृदूत्या: प्रोढ़ोक्तिमातसद्धेन न तु पारमार्थिंकेने- त्यर्थ: सकलस्त्रीप्रियतमरूय तस्या अपि प्रियतमत्वेन स्थितिप्राप्तेरिति भावः । "अमा म्ती'र्यत्र महिलासहस्त्रभरितत्वं हेतुः तनूकरणे चामान्तीतवं हेतुशित ट्वार्म्यां हेत्वल. हाराम्यां "तनोरतनूकरणेऽपि तव हृदये न वत्तते" इति विशेषोकि:। काव्यलिक्वालङ्करेणे त्यस्य हेत्वलङ्कारेणेत्यर्थे: हेतुगर्भंत्वादेवैताडशोऽयः। अन्रैकवचनं जात्यभिप्रायेण । विशेषोकतयलक्कार इति। रवल्पावकाशे हदये स्थानप्राप्ये अङ्गतनूकरणरूपकारणसत्त्वेऽवि

३५२ साहित्यद पण :- [चतुरथेपरिच्छेदे

(५३) न खल कवेः कविनिबद्धस्येव रागाद्याविष्टता असः कविनिवद्धवकतृ- प्रौढोकिति: कवित्रेढोक्तेरधिकं सहृदय चमत्कारकारिणीति पृथक्षप्रतिपादिता। (७४) एषु चालंकृतिव्यञ्ञनस्थले रूपणोत्प्रेक्षणव्यतिरेचनादिमात्रस्य प्राधान्यं सहृदयसंवेद्यम्, न तु रूप्यादीनामित्य लंकृतैरेव मुख्यत्वम्।(क) (9) एक: शब्दाथेशकत्युत्थे- स्थानप्राप्तिरूपकार्याभावात् विशेषोकत्यलद्वार इत्यर्थ: । स च साक्षात्प्रतिपादकाभा वादू व्यज्यत इत्यर्थः । दशमपरिच्छेदे-प्रतीयमानोत्प्रेक्षालङ्कारध्वनिस्त्रेति वक्ष्यति मूल कारः स्वयमेव। (७३) नतु कविन्बिद्धवक्तु: प्रौढोक्तिकिरपि कवे: प्रौढोफ्तिरेव, कविनैव कञ्ञिद्विषयं कल्पयित्वा तेन वक्त्रा तथा तथा पठितत्वास्, अतः कविप्रौढोकतिसिद्धत्वेनेव उभयसंग्र हसम्भवे कारिकायां किमर्थ कवि निवद्धवक्तृत्वेन पृथगुपादानमित्यत साह-न खल्विति। कविनिबद्धरूयेव कविनिबद्धवक्तुरि। रागादीत्यादिना उत्साहादिपरिग्रहः। प्रौढोक्त्या हि वक्तू रागाद्याविष्टचित्तत्वं प्रतीयते। तत्र कव्यपेक्षया कविनिबद्धूस्य वक्तुरधिकरा- गाद्याविष्टचित्तत्वमिति तदू व्यक्जिकायाः प्रौढेक्तरधिकचमतकावित्दमिति पृथगुपादा नमिति भाव:। (७४) ननु रूपणमेव रूपकालङ्कार, उत्प्रेक्षणमेवोत् प्रेक्षालङ्कार:, व्यतिरेचनमेव व्यतिरेकालद्कारः, तथा च यत्र रूपकालङ्वारस्य व्यक्ष्यत्वं तत्र कि रूप्यमाणवस्तूदाहरणं स्यान् ? एवसुत्प्रेक्ष्यमाणव्यतिरिच्यमानवस्तुनोरपि, एवं हि वहतुनां व्यक्षकत्वमात्राभ्यु पगमेनेवोपपत्तौ कथमलद्काराणां व्यक्षकत्वस्य पृथगुपादानमत आह-रषु चेति। किष्चेति चार्थः। एवु प्रागुक्तद्वादशसु अर्थशक्त्युद्धवमेदेषु मध्ये इत्यर्थः अलंकृतव्यस्ञनस्थले अरक्कार- व्यक्जनस्थले। रूपयम्-"धम्मिल्ले नवमल्लिकासमुदयः" इत्यादौ रूपकालङ्कारघटक कीचिंरशौ नवमल्लिकासमुदयत्वादीनामारोपविधानम्। उत्प्रेक्षरम्-"सुभगे कोटि संख्यत्वम्" इत्यत्र उत्प्रेक्षालङ्कारघटक पञ्चवाणे पञ्चत्वत्यागेन वियोगिपञ्वत्वसम्भावना करणम्, एवं "मल्लिकामुकुले चण्डि" इत्यादावष्यूद्यम्। व्यतिरेचनम्-उपमानादुप मेयस्य आधिक्येन न्यूनत्वेन वा पृथक्करणम् यथा "दिशि मन्दायते तेजः" इत्यादौ। आादिपदात् उपमालक्वारादिवटकानां सदया करणादीनाम् "आपतन्तममुं दूरात्' इत्यादौ ग्रहणम्। सहृदयसंवेधं तत्प्रतीतिमात्रसाक्षिकत्वादित्याशयः॥ मात्रशब्दृव्यवच्छेछ दशयत-नत्विति। रूप्यादीनामित्यादिना उत्प्रेक्षणीयव्यतिरेचनीयादीना ग्रहणमू। इति हेतो: अलङकृतेर्लक्ारस्यैव मुख्यत्वं प्रधानत्वम् अतो मुख्यानां पृथकस्वीकारौ. चित्याद्लङ्काराणामपि व्यक्षकत्वस्य पार्थक्येनेवाम्युपगम इति भावः। (७६) एवं द्विविधं शब्दशक्तिमूलं द्वादशाविधमर्थश्रक्तिमूलं च संलक्ष्यक्रमव्यभ्गयं (क) इतोडगे एवं "वाच्यार्थस्थ व्यञ्जकत्वे उदाहृतम्" इति पाठः कचिदुपलभ्यते। क्कापि च पुस्तके 'लक्ष्यार्थस्व यथा-निःशेषच्युतचन्दनम्-' इत्यादि। व्यक्क्यार्थस्य यथा-'उतर सिच्चल सिप्पन्दा-' इति। अनयोः स्वतःसंभवविनौ लक्ष्यव्यज्ञथार्थौं। श्वमन्येष्वेकादशसु भेदेषूदाह्यार्यम्।' इस्यपि पाठः, उपलभ्यते।

ध्वनिभेदनिरूपणम् ] लक्ष्मोविराजितः । ३५३

(७६) उभयशक्तयुद्धवे व्यज्तथे एको ध्वनेर्भेदः। यथा- (७७) 'हिममुक्तचन्द्ररुचिरः सपझ््क्रो मदयन्द्विजाअ्जनितमीनकेत न ः । भभवत्प्रसादितसुरो महोत्सवः क्रमदाजनस्य स चिराय माघवः ।' ध व्वनि प्रदर्श्येदानीमेकविधसुभयशक्तिमूलं ते प्रदशयति-एक इति। शब्दश्वार्थश्चेति शब्दार्थो तद्वूपमुभयोः शक्त्या उत्थे उत्पन्ने वयङये एक: उवनेभेदः स्थात्।' वस्तुरू पयोः शब्दथयोरुमयोरेशत्र व्यक्षकत्वात् वस्तुमिन्नतया पूर्वप्रद्शितस्य केवलाल ङ्ारस्येवावशिष्टत्वेन व्यङ्यत्वात् सस्य च सामान्येनेंकविधत्वात् शब्दार्थोभयशक्तिमूलो धवनिरलद्धाररूप एक एत्रेति ध्येयम्। यद्यपि शब्दबक्तिमूलेऽप्यर्थस्य अर्थशक्तिमूचडपि शब्दुस्य वयक्षकत्वमसतीति उमयशक्तिमूलत्वं सरवंत्रवासति तथापि तत्र गुणप्रधानभावरे नेति न काव्यनुपपत्तिः, अन्र तु इ्वयोरेव प्राधान्येन व्यअ्ञषकत्वमित्युभयशक्तिमूलश्षम्- तथाहि परिवृत्यसहिष्णृना शब्दानां प्राच्चु्यें तत्प्रयुक्तातप्राधान्यात् विद्यमानाया अव्य- थंशक्तेरप्राधान्याज् व्यङ्गयस्य शब्दशक्तिमूलकत्वंनेव व्यवहार:, परिवृत्तिसहिष्णूनां तु प्राचुयॅऽर्थशक्तेरेव प्राधान्याद विद्यमानाया अपि शब्दशक्तेः प्रधानानुगुण्यार्थतया मल्लग्रामादिवत् प्रधानेनेव व्यवहारः, यत्र तु परिवृत्तिसहमानानामसहमानाना च नैकजातीयप्राचुर्यम्, किन्तु साम्यमेव तत्रोभयोरेव प्राधान्येन व्यङ्टयार्थोपस्थापकपदा नामविशेषे शब्दार्थोमयशक्तिमूलत्वं जञेयम्। न चायमन्यतरवक्तिमूळकतयेव व्यपदिश्य- तामिति वाच्यम्, तत्र प्रमाणभावात् (७६) विवृणोति-उभयशक्त्ुद्धव इति। उभयशक्ति: शब्दार्था भयश ्क्तकि सैव ् उत्पत्तिस्थानं यह्य तस्मिरतथोकते। घवनेः शब्दार्थशक्तिमूलस्य संलक्ष्यक्रमव्यक्कयश्येति शेष:। भेद: प्रभेद:। (७) उभयशक्तिमूलं ध्वनिमुदाहरति-हिममुक्तेति । माघकाव्यस्य त्रयोदशसगें श्रीकृष्णस्येन्द्रप्रस्थोपस्थितौ स्थितिवर्णनमिदम्। हिमेन प्रातेयावरणेन मुक्क्क निर्मल इत्यर्थ: यश्चन्द्रः स इच रुचिरो मनोज्ञ:, वसन्तपक्षे-हिमातू शीतकालाव सुकेन त्यकेन चन्द्रेण रुचिरो दीव्यमानः । पद्मा लक्ष्मीः तया सहितः सपझकः, पक्षे-विकसितपद्मपु- षपयुक्त:। द्वार्भ्यां संस्कारम्यां जाता द्विजा: ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यास्तान, पक्षे-कोकि- लादीन् पक्षिणश् "दन्ता विप्राण्डजा दिजा:" इत्यमरः, मदयन् विनयसम्भाषणादिना हर्षयन्, पक्षे-स्वभाव्रेनैव विक्षेपादिकं कुवश् । जनित उत्पादितः मीनकेतनः प्रधुम्ना ख्यपुत्रश्च येन ताहशः, पक्षे-जनितसुरताभिळाषः। प्रसादिता असुरवधादिना प्रसन्न- चित्तीकृता: सुरा देवा येन ताहशः, पक्षे-प्रसादिता विमलीकृता सुरा मधं येन स। स माधवः श्रोकृष्णः वसन्तञ्ञ प्रमदाजनस्य नगररमणीगणस्य चिराय महोत्सव: दर्शनप्रदा- नेनैव महानानन्दोत्पादक: अमवत्। माघवपद्स्य शक्त्या वसन्तप्रत्यायने शब्दशकि, प्रमदाजनस्येत्यत्र च विलष्टशब्दाभावाद अर्थशाक्तिरित्युभयशक्किमूलो श्र्वनिः। मत्रो भयशक्तिव्यङ्गयस्य वसन्तस्योपमा उमयशक्तिव्यङ्गया तथाहि-प्रमदाजनस्य महोत्स वजनने वसन्तरयेव सामर्थ्यम् "यदर्थे यस्य प्रसिद्धिस्तत्रेव तदर्यस्य सामभ्यंमिति नियमेनार्थप्रतिसंधानसहकृतेन माधवपदेन वसन्त एव अवन्यते न त्वर्थान्तरम्, तत्र

३५४ साहित्यदर्पण :- [ चतुर्थंपरिच्छेदे

(७८) मत्र माघवः कृष्णो माधवो वसन्त इवेत्युपमालंकारो व्यङ्गयः । (७९) एवं च व्यअ्यभेदादेव व्यञ्ञकारना काव्याना भेद: । (र) तद्धादशधा ध्वनिः।। ६ ।।

च शब्दार्थोभवशक्तिमूलतया पञ्चदशेत्यष्टादशभेदो ध्वनिः। (८२) एषु च- (=) वाक्ये शब्दार्थशकत्युत्थस्तदव्ये पदवाक्ययोः तस्य सामथ्यविर्हात्। नचात्र शब्दार्थोभय्तेषसतवेनोमयशक्तिव्यङयोप मेति

त्वमापद्येत गृहीतगरिमेत्यर्थवहेषस्यापि तत्र विद्यमानत्वात्। (७८) व्यङ्गयमुपपाद्यति-श्रत्रेति। उपमालङ्वारो व्यक्षय इति। "दुर्गालद्वितविप्रहः" इत्यादाविव वसन्तसयाऽप्राकरणिकत्वेन तत्प्रत्यायनस्य प्रकृतेऽनुपयोगात् वसन्त इव कृष्ण इत्युपमालङ्कारश्रन्द्रपद्मादिशब्द्ानां परिवृत्यसहिष्णुतया हि मुक्तादिकानां तत्स हष्णुतया द्वयोरवि प्राधान्येन व्यक्षकत्वादुभयशक्तिमूलकः स च चाचकपदामावात् व्यक्ष्य एव। (७९) ननूक्तभेदेषु व्यङ्गयस्यैव भेदो दर्शितः तन्ासृतम् "काव्येमा"इति पूर्व प्रतिज्ञातत्वात् अप्रासङ्टिकप्रलापदोषश्ञाव्यायातीत्याशयेनाह-एवं चेति। एवञ्र प्रदशितानां व्यङ्गयप्रकाशणां सम्भवे च। काव्यानां भेद इति। वाच्यभेदाद्यथा वाचकभे दुस्तद्वदिति भाव:। (८०) नन्वेवं करियन्तः काव्यभेदा: सक्जाता इत्याकाङ्कायामाह-तदिति। तस्मा दुकक्रमादित्य्थः । ध्वनिरगुणीभृतो व्यङ्य मष्ादराधा अष्टादृशप्रकारः प्रकारे घा प्रत्ययः। याचन्ता व्यङ्गयार्थासतावन्ति पुनः काव्यान्यपीति सिद्धान्वादू 6वनेरषदश प्रकारत्वे काव्यस्यापि स्यादेवाष्टादशप्रकारत्वमिति निर्गलितोऽथ। । (८१) अष्टादृशत्वमेवोपपाद्यति-अविवक्षितेति। शब्दार्थोभयेति। शब्दशकक्मू- लतया, अर्थशक्तिमूचतया, तदुभयशक्तिमूलतया चेत्यर्थः। पव्रदशेति वस्त्वलङ्काररूप- त्वाच्छब्दशक्त्वुत्थौ द्वो, अर्थशक्त्युत्यश्च द्वादशविधः, उभयशक्त्युत्थे एक इति पञ्चदश- मेदा, अर्थान्तरसंक्रमितवाच्यादिभेदत्रयेणसाकमष्टादशेति। स्पष्टतया त्वित्थं ज्ञातव्यम्- लक्षणांमूलोऽविवक्षितवाच्यो ध्वनिद्विविध :- रअत्यन्ततिरस्कृतवाच्यः(२) अभिधामूलो विवक्षितान्यपरवाच्यो व्वनिः वोड़शविघ :- असंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्य:ः(१) [शब्दशचिमूी द्विविध :- (२) संलक्ष्यक्रमव्यङ्गय :- २ अथरशाक्तमूलो द्वादनविघ :- (१२) उभयशक्तिमूल एकविघ :- (१) (८२) यषु चेचि। उक्तेषु अष्टादशवविधेषु ध्वनिषु मध्य इत्यर्थः। (८३) एवं वनेरष्ादशभेदान् प्रदशय तेषाँ मध्ये उभयशकिमूलातिरिक्काना सक्ष

ध्वनिभेदनिरूपणम्। लक्ष्मोविराजित:।

(८४) वत्ार्थान्तरसंक्रमितवाच्यो वनिः पदगतो कथा- (८५) 'धन्यः स एव तरुणो नयने तस्यैय नयने च। युवजनमोहनविद्या भवितेयं यस्य संमुखे सुमुखी ।' दशभेदानां पदवाक्यगतत्वंन द्वेविध्यं वत्तुसुमयशक्तिमूलस्य वाक्यमात्रगतत्वनेकविध तवमेवेत्यत आह-वाक्य इति: शब्दार्थकक्तयत्थ: शब्दार्थोभयशक्तिमूलो व्वनिः वाक्ये केवलवाक्य एव सम्भवति तस्योपमालक्कारमात्ररूपत्वेन पर्य्यवसिनवाक्यार्थसापेक्ष त्वादित्यभिप्रायः। वाक्यज्वात्र पदससुदाया, तेन नानार्थपद्घटिवसलासगतत्वेऽपि न क्षतिः। वाक्य एवेत्यर्थकरणेन चासमस्तैकपदव्युदास, एकपदेडस्याप्नवाव। एकस्यव पदस्य परिवृत्तिसहत्वतदसह त्वयोवक्य क्यन्व्ू्तिमूिर्क् वेति नायं नियम: शिशुपालवधे षोड़शसमें तद्दतोंकों (शिट्टपालदूनस्य श्रकृष्णं प्रति वचने) प्रवन्धेऽपि दर्शनात्। तथाहि "दमघोषसुतेन कक्षन प्रतिशिद्ट: प्रतिभानवानय" इत्या- रम्य "उभयं युगपन्मयोदितत्वश्या सान्तवमर्थतरच्व हे" इत्वन्तेन ग्रवन्धेन सन्धेर्वाच्य तथा विग्रहस्य च ठय्जनया प्रतिपादनादुभयशक्तिमूळत्वसन्भव इनि। नच प्रबन्धस्य पदससुदायरूपवाक्यत्वाक्षतिर्गित वाच्यम्,क्रिया करकभा वायत्स्येव पदयमुदायस्य वाक्य शब्देन विवक्षितत्बात्। "तिङसुवन्तचयो वाक्यं क्रिया वा (क) कारकान्विता" उत्यमरो केरितिचेन्मैवम्, तत्रोभयशक्तिमूलत्वेऽपि ध्वनित्वाभावा् वाच्यार्थन तुल्यप्राधान्यात्। वक्यमाये "ब्राह्मणातिक्रमत्यागः" इत्युदाहरणे "क्षत्रियाणामित् रक्षमा क्षयः क्षगेन करि- ष्यति" इति व्यङ्ग्यमिन भृत्युपदेशो मित्रत्वामिधानरपच सामोपायात्मकवाच्यमपि प्रधानमेव "दुमनायते" इति गम्भीशेक्या वाच्यस्यावि चमत्वारित्वात। एवं च व्यङ्गयं यथा वाच्यतुल्यचमत्कारं तथात्रापीति विरभावनीयन्। मूले-तदन्य इति। तदन्ये उभयशक्तयुत्थादन्ये अर्धान्तरमंक्रमिनशच्यादयः ससदश भेदा: पदवाक्ययो: क्चित्पदे क्वचिद्वाक्ये च सम्भवन्ति नियामकामावादित्यर्थः। प्रत्रेद वोध्यम्-यत्रैकस्येव पदस्य प्राधान्येन व्यङ्गयार्थोरस्थितावातुगुण्यम् अन्येषां तु सहकारिमात्रं तन्रव पदगतत्वम्। नानावदानां तथारूत्वे तु वाक्यगत्त्वमिति। यदाहु :- "यत्रकस्य पदस्य शक्ते:प्राधान्यमन्येषामानुगुण्यमान्नं तम्र रदाश्रयता यत्र तु ना. नापदानां क्रियाकारकरूपार्णा शक्तेस्तुल्यता तम्र वाक्याश्रयनति भाव: इति। (८४) तत्रेति। तत्र पदगतवाक्यगतसप्तदशमेदेषु अविवक्षितवाच्यस्य छयनेभैंदयो मध्ये। अर्थान्तरसंक्रमितवाच्यः आद्य इत्य्थः। धत्रनिपद व्यङ्यपरम्। पदगतः पद मात्रव्यङ्गय: । (८६) धन्य इति। काक्वित् परमसुन्दर्री कुमारिकामवलोक्य कम्यचित् सरपृ होफ्िकिरियम्। स एव तरुणो युरवा धन्य: पुण्यकर्मा, तम्येव च तरुणस्य नयने लोचने नयने

(क) वाशब्दक्षात्र चेदथे। कारकान्विता क्रिया चेद् वोध्या इति शेषः। तेन निरर्थकशब्द समुदायव्यावृत्तिः सुप च तिङन्तं च सुप्तिङन्ते सुब्बिशिष्टं तिन्तं सुप्तिडन्तम् तेषामेकशब्दः, तेन क्रारकान्वितक्रिया बोधकसुबन्तचयतिकन्तचयसुप्तिकन्तचयानां त्रयाणामपि वाक्यत्वलाभः । तन्न सुबन्तचयो "देवदत्तेन शयितव्यम्" "इत्यादि। द्वितीथ पचति भवति इत्यादि। तृतीयं चैत्र: पच ति" इत्यादि। स्पष्टम् "त्वामौद्वितीयायाः" इति सूत्रे शब्देन्दुशेखरे।

३५६ साहित्यदर्पण :- [चतुर्थंपरिच्छेद

(८६) अत्र द्वितीयनयनशब्दो भाग्यवत्तादिगुणविशिष्ठनयनपरः। वाक्यगतो यथा- (८७) 'त्वामम्मि वच्मि दिदुर्षा समवायोऽत्र तिष्ठति। आतमीयां मतिमास्थाय स्थितिमत्र विधेहि तत् ।।' (८८) अत्र प्रतिपादस्य संमुखीनत्वादेव लब्धे प्रतिपाधयत्वे स्वामिति पुनर्वेचन- मन्यव्यावृत्तिविशिष्टं त्वदर्थ लक्षयति। (८९) एवं वच्मीत्यनेनैव कर्तरि लब्घेऽस्मीति पुनर्वेधनम्। (९.) तथा विदुरषा समवाय इत्यनेनैव वक्तुः प्रतिपादने सिद्धे पुनर्वच्मीति बचनसुपदिशामीति वचनविशेषरूपमर्थ लक्षयति।

स्र्थके लोचने, इयं युवजनानां मोहनविद्या विद्येव युवजनमोहिनीत्यर्थ: सुमुखी कुमारिका यस्य सममुखे भविता स्थास्यति। यद्यपि "कदली कदली" इत्यादौ पदगतोऽर्यान्तरसंक्र. मितवाच्यध्वनिरुदाहत एव तथाप्युदाहरणंम्तरप्रदर्शनमेतद् दढस्थितये। अनुष्टष्छन्दः। (८६) अस्य 5वनेर्लक्षणामूलकत्वेन लक्ष्यमर्थ दर्शयति-श्त्रेत्यादिना। अत्र द्विती. यनयनशब्द अनुपयुक्तत्वादविवक्षितवाच्यः सन् भाग्यवत्तादिगुणविशिष्टनयनत्वं लक्षयति तेन नायकस्योचितत्वव्यवहारित्वादिकं व्यड्यमुपादानलक्षणाया: फलमिति भावः । अत्र लक्षणायां सामान्यविशेषभावः सम्बन्धो ज्ञेयः। अत्र हि वाक्यार्थानां प्रत्येकविश्रा न्तित्वेन नैकवाक्यता। तेन तद्वाक्यगतनयनैकपदस्यैव व्यक्षकता न तु वाक्यस्येति पदगतो ध्वनिरयम्। "त्वामस्मि वच्मि" इत्यत्र तुव्यद्ग्यार्थोपस्थिति: एकवाक्यस्थैः सर्गेरव पदैरिति वाक्यगतत्ववमिति भेद:। (८७) त्वामस्मीति। विद्वत्सभागच्छन्तं प्रति कस्यचिदाहवस्योक्तिरियम्। अस्मी- स्यह मर्थे ऽ्व्ययम्। "यद्" इत्यव्याहार्यम्। यतोऽत्रविदुषाम् असाधारणज्ञानवरता सम. वायः एकवाक्यतापत्रः समुदायस्तिष्ठति तत् तस्मादात्मीयां आत्मनो हितां मतिम् आस्थाय आश्रित्य अन्न स्थिति सावधानस्थिति विधेहि कुर इति त्वाम् उपदेशार्हमह- मा :: वच्मि उपदिशामीत्यर्थः। यदहं वच्मि तदवश्यं विधेहि अन्यथा तव महाननर्थी भविष्यतीति भाव:। (८८) लक्ष्यार्थ व्यङ्गयार्थ व दर्शयति-अत्रेत्यादिना। प्रतिपाद्यस्य बोद्धव्यस्य उपदेशाहस्येति यावत्, सम्मुखीनत्वादेव प्रतिपादयितु: सम्मुखे सत्वादेव प्रतिपाद्यत्वे बोद्धव्यत्वे। पुनवचनमिति लक्षयतीत्यस्य कत्तपदम्। पुनःपुनर्वचनमिति हितकारिमदर्थ लक्षयवीति शेष:। (८९) एवमिति। वच्मीत्य त्रोत्तमपुरुषस्य "अस्मदयुत्तम"इत्यनेन कत्तरि विधानाने. नैव कत्तत्वे लब्धे मस्मीत्यहम्थकाव्ययस्य यैयर्थ्यापत्त्या मुख्यार्थबाधेन अहमवेत्यर्थे लक्षणा। तेनात्यन्तहितसाधकत्वं व्यङ्गयम्। सवत्र मुख्यार्थस्याभेदः सम्बन्धः । (९०) वच्मीत्यस्थ च निरर्थकत्वापंत्या मुख्यार्थबाधेन व्यक्षकं लक्ष्यार्थ !प्रकटयितु माह-तथेति। वक्तुः अस्य श्लोकस्य प्रतिपादयितुः। प्रतिपादने बोद्धव्यस्य बोधनीया यौर्थंज्ञापने।

5वनिभेदनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः।

(९१) एनानि च स्वातिशयं व्यश्षयन्ति। (९२) एतेन मम वचनं तवात्यन्तं हितं तदवश्यमेव कर्तव्यमित्यभिग्रायः। (९३) तदेवमयं वाक्यगतोरऽर्थान्तरसंक्रमतवाच्यो ध्वनिः । (९४) अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यः पदगतो यथा-'निःव्वासान्ध- इत्यादि (३३० पृ.)। वाक्यवतो यथा-'उपकृतं वहु तत्र-' इत्यादि । (९५) अन्येषां वाक्यगतत्वे उदाहृतम् ! पदगतत्वं यथा- (९६) 'लावण्यं तदसी कान्तिस्तद्रूपं स वचःक्रमः । तदा सुधास्पदमभूदधुना तु ज्वरो महान्।।'

(९१) अधुना वयङ्गयारथे स्यष्टीकर्स्षुमाह-स्तानीनि। मवनि स्वामित्यादित्रीणि पदोनि, लक्षणाप्रतिपादकानि सन्ति तेषां स्वानिशयं त्वत्पदार्थस्य वादजन्पादिक्षमत्वम्। मत्पदार्थस्यात्यन्लहितसाघनत्वम्। वच्मीत्यत्र च ववनस्यालङ्गनीयत्वस् इत्येतानयान् उयक्षयत्नि व्यक्षनया बोधयन्ति। स्वातिशयपदार्थस्तु स्वापेक्षयाऽघिकार्थ पत्र ज्ञेयः। एवं विद्वत्प्रत्क्षेऽषि 'विदुषाम्" इति आत्ममतेः सार्वकालिकत्वेऽवि "आत्मीयाम्" इति च यथाक्रमं सर्वशास्त्रविशारदरूपेण प्रमाणपरतन्त्रपरतया व परिणतम्। तेन च अन्यथाचरणे उपहसनीयत्वं व्यङ्गयम्। (९२) प्रत्येकपदव्यङ्गयत्वं प्रदर्श्य वाक्यव्यङ्गयं दर्शयति-रतेनेति। पद्यसमूह्देनेत्यर्थः। अभिप्रायः 'अवगम्यते' इति शेषः। (९:) अधुना फलितार्थ प्रतिपादयति तदिति-तत्तसमात् व्यङ्गयार्थस्यानेकपदनिष्ठ स्वोदित्यर्थः । यदवाक्यग तध्बनेव्यंवस्था तु व्यङ्गयार्थस्य कपदानेकपदगतत्वे बाध्या। (९४) इत्थममर्थान्तरसक्रमितवाच्यप्रथम प्रभेदस्य लक्षणामूळव्य ववनेः पदनिष्ठत्व सुपपाद्य सम्प्रति सत्यन्ततिरस्कृतवाच्यस्य द्वितीयप्रभेदस्य पदानषृत्वमुपपाद्यति- अत्यन्ततिरस्कृतवाच्य इति।अत्र केवलान्धपदगतत्वात् पद्गतत्वमवगन्तव्यम्। वाक्यगत इति। अत्यन्ततिरहकृतवाच्यो ध्वनिर्यथेत्यर्थः । "उपकृतम्" "सुजनता" "सुखितम्" इत्यनेकपद्गतत्वादू वाक्यगतत्वमवगन्तव्यम्। अम्र लाक्षणिकपदानामेकुवाक्यस्थत्वा त्वादेकवाक्यस्थत्वनैव व्यक्षकत्वम्। यद्यप्येतेषां लाक्षणिकपदानां प्रत्येकवाक्यस्थत्वं तथापि महावाक्यगतत्वेन एकवराक्यस्थत्वं ज्ञेयम्। (१५) अन्येषामिति। मसंलक्ष्य संलक्ष्यक्रमव्यङ्गयभेदानामित्यर्थः। उदाहनम् "शून्यं वासगृहमित्या दिकमाद्यस्य "पन्थिम ण एत्था इत्यादिकञ्ञद्वितीयस्य उदाहरणं निरू पितमित्यथैः । (९६) अ संलक्ष्यकरमं पदगतं व्यखयमुदाहरति-नवण्यमिति। कस्यचद्वियोगिव: परामशोडयम्। कान्तायास्तत् अनुभवेकगोवरं कावण्यम् सर्वाचयवगतः :कोऽप्यतिशय एव लावण्यमित्युच्यते।

"मुकताफलेषु डायास्तरलत्वमिवान्तरा। प्रतिभाति यद्द्वेषु तल्लावण्यसुदाहवतम्।"हति। तदुक्तम्-

४६ सा०

३५८ साहित्यदर्पण :- [चतुर्थपरिच्छेदे-

(९'s) अत्र लावण्यादीनां तादगनुभवैकगोचरताव्यञ्ञकाना तदादिशब्दानामेव प्राधान्यम्, अन्येषां तु तदुपकारित्वमेवेति तन्मूलक एव ध्वनिव्यपदेशः।

असौ अनुभवैकगोचरा अनिर्वंचनीया इति यावत् कान्ति: प्रत्येकमवयवानां संस्था नसौमार्यम्, तत् अतुभवैकगोचरम् असाधारणसिति यावत् रूपं संस्थानसौन्दर्य्यम्, प्रदीपकारस्तु 'अवयवस्य संस्थानसौष्ठवं रूपन् अवधिनस्तदेव लावण्यम्" दत्थ व्याख्यात. वानू। स अतुभवेकगोचरः वचः क्रमः वाकूपरिपाटी। एतत्सकलं तदा नायिकास्ि धानकाले अनुभवद्शार्या सुघास्पदम अमृतस्थानम् सुघावत्सुखकरानुभवस्थानमिति यावत् अभूत् सर्वाङनीणसौष्ठवसम्पादकत्वादिति भावः। तु किन्तु अधुना तद्वियोगा तसमृतिदशार्यां महान्ज्वर इव ज्वर अतिशायसन्तापजनको भवति सवाङ्गीणतापहेतु. त्वादिति भाव: । (९७)नवश्रापि विभावादिव्यङ्गये विप्रलम्भे लावण्यादिपदसहायेनैव तद्ादप दानां व्यक्ष कत्वेन धवनेव्यगतत्वमेव स्यापदा कथ पदगतत्वेनोदाहियन्त अत आह- अ्त्नेति। लावण्यादीनां यहतादृगनुभव अनुभवगोचरत्वादिरूपेण ज्ञानं तस्येकगोचरता या निरवक्तमशक्यायासतन्मात्रविषयताया इति यावस, व्यक्ञकानां लावण्यादीनामनु. भवगोचरत्वादि जन्य विप्रलम्भशद्ठारद्योतकानामित्यर्थः। प्राधान्यमिति। लावण्यादेरनुमवैकगोचत्वादिना स्मरणस्य चिप्रलम्भपोषकत्वादिति भावः । सन्येषां विभावहदीनां लावण्यादीनां वा तेषां तदादिपदानाम् उपकारित्वमेव व्यक्षकत्वे सह का रिख्व मात्रम्, तन्मूलक एव एकपदमूलक एव न तु वाक्यमूलकः "प्रधानेन व्यप- देशा भवन्ति"हृति न्यायादिति भावः । ध्वनिव्यपदेशः धतरनेः संज्ञा। अत्यन्तसन्तोष विधायकवर्तुरमृत्या् वियोगिनां क्लेशातिशयो भवतीति विप्रलम्भातिशयो व्यजयत इत्येतस्य पदगत त्वसिद्धिरुपपत्रा। नतु तदादिपदानामनुभवगोचरे वाच्यत्वमेव, कथ व्यक्षनेति चेव ? मैवस्, अनुभवगोचरतेत्यनेनानिर्व चनीयत्वादि विवक्षणेना दोषात्। उक्क च चण्डीदासेन-"अनुभवैकगोचरासतत्कालचमत्कारिणो निरवकमशक्याः सर्वस्व व्यय प्राणपणादिभिषि प्रार्थनीयाः" इति व्याख्यातम्। उद्योतकृताडप्युक्तम्-अत्र तदा- देहद्धिविषयताव चछेदुकवति शक्त्या तत्पदानामनुभषेकगोचरत्वेन लावण्यादिबोधकता दषच्या" इति। अत्र हि चिप्रशम्भप्रतीतेविभावादिसामग्रीसत्त्वेऽपि तदादिपदानां प्राधान्यमिति पदव्यक्षकता। तद्ाधनेकपदारना चात्र न वाक्यत्वं विभिन्नवाक्यस्थतवेन परसपरानन्व- यात्। नच 'तदा सुधार्पदमभूदिगत्यत्र सर्वेंषा तदादिपदानामन्वयात् वाक्यत्वमेवेति

विनैव व्यक्षकतवेन पदत्वेनेव व्यक्षकत्वाद्। (महावाक्यव्यद्गत्वेपि पदगतव्यङ्गयमूलो ध्वनिरिति व्यवहार: ) ध्वन्यालोककारा अपि "का्यानां शरीरिणामिव संस्थानविशेषा- वच्छिपनसमुदायलाधयापि चारुत्वप्रतीतिरन्वयव्यतिरेकार्म्या भागेषु कल्ण्यत इति पदा- नामपि व्यक्षकत्व मुखे न व्यवस्थितो ध्वनिव्यवहारः"इति वदन्ति। प्रदीपकाराक्षाषि-गननु पदस्य व्यक्षकत्वे किमायातं वाक्यरूपस्य काव्यस्य ध्वनि त्वमू, क्थं वा पदमात्त्रत्य व्यक्षकत्वे वाक्यस्येव समस्तस्य चारुतेति चेव! उच्यते

5व निभेद निरूपणम्] लक्ष्मीविराजित: ।

(९८) वडुकं ध्वनिकृता- 'एकाव यव संस्थेन भूषणेनेव कामिनी 1 पद्द्योत्येन सुकवेर्ष्वनिना भाति भारती।।' (९९) एवं भावादिष्वप्यूह्यम्। पदप्रकाश्यत्वं न पद्मात्रस्य व्यक्षकतया किन्तु वस्य प्राधान्येन । अविवक्षितवाच्ये

तद्वाक्वस्येव ध्वनित्वमित्यम्युपगमात् कश्चििद्दोषः। एकदेशस्यिंतन च ताहशनंदन सम- सतमेव वाक्यं चारुतासुपगच्छतीति कामिनीवैकावयवस्थेन भूषणेन" इत्याहुः। एवं सति पदगतस्य नेदमुदादुरणमिति वत्तुतस्तिवित्यादिना वढता सिद्धान्तवागशाना मतमयुक्त मिवाभातीति विभावनीयम्। (९८) नन्वितरसाहाव्यमन्तरा पदस्य व्यक्षकत्वं तावत्र सम्भवति। नच प्राधा न्याप्राधान्येन निर्वाहः तदिवेचनस्याकिञ्वित्करत्वात्, तथा सति वाक्यस््येव व्यक्षकत्वं सर्वत्रोपपत्रम्, पदगतध्वनिप्रभेदाभ्युपगमस्तु प्राचीनमतानुसारेणैवत्याशयेन प्राचीन- मतं दर्शयति-तदुक्तमिनि। यद्यवि वाक्यव्यङ्ष्य एव सर्वा धवनिस्तथाव्यन्वयव्यतिरे काभ्यां यत्र पढ़े वाक्ये वा चारुत्वमधिकमुपलभ्यते तस्येव व्यक्षऋत्वं व्यवस्थाप्यते। एकावयवसंसथेन नासिकादावेकाड्े विद्यमानेन भूषणेन अलद्वारेण पदद्योत्येन पदव्यङ्गयेन ध्वनिना अथेन सुकवेः भारती श्रोत्गाझ्यवाक्यद्योत्या सफोटरूपा । भाति शोभते। यदन्तः पातिना पहेन व्यङ्गयोडतिशयितोऽर्थश्रारुतया प्रकाश्यते तस्येत ध्वनित्वमिति साराथं:। न केवलं सर्वनामादिपदानामेव रसादिव्यक्षकता किन्त्वन्येषामपि सम्भो- गादौ बोध्या। यथा- सुग्धे! सुग्घतयेव नेतुमखिल: काळः किमारभ्यते। मानं घत्स्व छति वधान ऋजुर्ता दूरे कुरु प्रेयसि॥ सख्थैवं प्रतिबोधिता प्रतिवचसतामाह भीतानना। नीचैः शंस हदिस्थितो हि ननु मे प्राणेश्वरः श्रोष्यति ॥ अत्र भयप्रतिपाद्यकृत्रिमानुरगेण च समभोग: प्रकष्यते इति तस्य प्राधान्येन भीता- ननपदप्रकाश्यता। शून्यं वासगृहमित्यादौ तु न तादशं किमपि पदमिति तत्र वाक्य- प्रकाशतैवेति भेदोऽवगन्तव्यः । (९९) सवमिति। भावादिष्वपि पददोत्यभावादिप्वपीत्यर्थः। पदव्यङ्चे रसादि- रूपेप्संलक्ष्यक्रमे उदाहते भावादिरुपाऽसंलक्ष्यक्रमस्यापि पदव्यङ्गयत्वम् ऊहनीयमित्यर्थ: भावादीत्यादिना रसाभासादीनां परिग्रहः। इदमत्रानुसन्धेयम्-भावादीना तु वाक्येऽपि न रससर्श चारतवं पदप्रकाश्यत्वे सुतराम्, अतस्तत्प्रभेदा नोदाहतं ग्रन्थकृता। दिक्मात्रं तु मयोदाहियते यथा- "तन्मञजुमन्दहसितं नवसितानि तानि सा वै कलङ्कविधुरा मधुराननश्रीः। अद्यापि मे ह्ृदयमुन्मदयन्ति हन्त! सायन्तनाम्बुजसहोदर लोचनायाः॥" अन्न तत्पदमात्रप्रकाश्य: स्मृतिभावध्वनिः।

३६० साहित्यदर्पर :- [चतुर्थपरिच्छेदे-

कश्य नानन्दनिस्यन्दं विदधाति सदागमः ।।' (१) अत्र सदागमशब्दः संनिहितमुपनायकं प्रति सच्छास्ार्थमभिधाय सतः पुरुषस्यागम इति वस्तु व्यनक्ति । (१) ननु सदागमः सदागम इवेति न कथमुपभाध्वनिः। सदागमक्षब्दयोरु- पमानोपमेयभावाविवक्षणात्। रहस्यस्य संगोपनार्थमेव हि द्व्यथेपदप्रतिपादनम्। प्रकरणादिपर्यालोचनेन च सच्छास्त्राभिधानस्यासंबन्धतवातू। (३) 'अनन्यसाधारणधीधृ ताखिलव सुन्धरः। (१०) शब्दशकरयुद् वं पदगतं वस्तुना वस्तुष्वनिमुद्दाह्वरति-भुक्तिमुक्तिकृदिति। तदागमना- धोनं हष द्योतयन्त्या: कस्याश्चिदुक्तिरियम्। भुक्ति: स्वर्गादिभोग: मुक्ति: कैवल्यं च करोतीति भुकिमुक्तिकृष् कर्मकाण्डवेशन्ताभ्यामुभयोपायज्ञापनादिति भावः। िथा एकान्तेन नियमेन (रवर्गकामो यजेत इत्यादिविध्यादिभि: करणैः) सम्यगादेशने हितो पदेशने तत्परः सदागमः वेदादिकम् कसूय आस्तिकजनस्य विज्ञस्य आनन्दनिस्यन्दम् आनन्दप्रवाहस् न विद्धाति न करोति अपि तु सर्वस्य करात्येव निस्यन्देत्यत्र षत्वा भावस्तु "अनुविपयभिनिम्यः स्यन्दतेरप्राणिषु" इत्यनेन वैकल्पिकत्वाद्वोध्य, इति वाच्यार्थः । व्यङ्ञार्थस्तु-भुक्तिः सुरतादिभोग: मुक्तिः विरहादिदुःखत्यागः ते करो तीति ताहशः। एकान्तस्य सङ्केतस्थानस्य समादेशने उपदृशने तत्परः । सतो भवाद्ृ शस्य बल्लभस्य आगम: आगमनं कस्य मत्सदरजनस्य आनन्दनिष्यन्दं प्रमोदप्रस्त्रवण न विदधाति अपि तु सर्वस्य विद्धात्येव। (१) अत्र श्लिष्टसदागमपद्स्य प्राधान्यादू व्यञ्ञकत्वम् अन्येर्षा सहकारित्वात्पदव्य ङ्गयव्यवहार इत्याशयेनाह-अत्रेति। संनिहितं सखीजनादिसत्निधावुपस्थितम्। अभिधाय अभिधावृत्या बोधयित्वा। अन्न वत्तबोद्धव्यवेशिष्यवलात सदागमपदेन प्राधान्येनोपपतिस्तुतिरूपं वस्तु व्य. ज्यते। अत पत्राहु: प्रदीपकारा :- "काचित्सङ्केतदायिनमेवं मुख्यया वृन्या शंसति तत्र सदागमपदेन रतुतिव्यंज्यते" इति। य धपि भुक्तिमुक्त्येकान्तपदानामपि व्यक्षकत्वमस्ति तथापि तदभावेवि सदागमपदमात्रं व्यङ्गयबोधने प्रभवति न त्वेतद्रहिता तानीति सदा गमपदस्य प्राधान्यमिति पदव्यञ्ञकता। "पन्थिश्र य" इत्यादौ तु अनेकपदप्रतिपार्थं वस्तुव्यङ्गयामति वाक्यव्यक्षकतैवति ततोडस्य भेदः। सदागमपदस्य परिवृत्यसहत्वा चछब्दशक्तिमूलत मवगन्तव्यम्।। (•) सत्पुरुषागमसच्छाखत्रयोरुपमाध्व नित्वमाशङ्कते-नन्विति। सदागमो वेदादिक मुत्तमं शासत्र सदागमः सतः पुरुषस्यागमनमिवेत्यर्थः । उपमाध्वनिरिति। "दुर्गालद्वित- विग्रहः" इतिवदिति भावः। समाधत्ते-सदागमशब्दयोरिति। सदागम इतिशब्द प्रति पादको ययास्तयो: सच्छास्त्रोपपत्यागमनयोरित्यर्थः। उपमानोपमेयभावाविवक्षणात् उपमानत्वीपमेयत्वयो विवक्षाभावाहित्यथेः । "नपमाध्वनिग्ीति शेषः। (३) ननु तदविवक्षणे को हेतुरित्यत आह-रहस्येति। हि यतः रहस्यसंगोपनार्थमेव

ध्वनिभेदनिरूपणम्] लक्ष्मीविराजितः । ३६१

राजते कोऽपि जगति स राजा पुरुषोत्तम: ।।' (४) अत्र पुरुषोत्तमः पुरुषोत्तम इवेत्युपमाध्वानेः। अनयोः शब्दशकतिमूळो संलक्ष्य क्रभभेदौ । (५) 'सायं स्नानसुपासितं मळयजेनाङं समालेपितं यातोऽस्ताचलमौलिमम्बर मणिर्विस्रब्घ म त्रा गतिः । उनायकानुशगस्य गोपनार्थमेव न तूपमानोमेयभावबोघनार्थमिति भावः। "यहस्या र्त्री नदी भेरे गोपनीयेडभिधेयवस्" इति मेदिनी। द्वयर्थशउदानां प्रतिपादनं प्रयोगः । ननु रहस्यसंगोरनार्थंमुपमाचास्तिवत्यत आह-प्रकराहिति। आदिना तात्प्येवयोऽव स्थादाना परिग्रहः। पर्य्यालीचनेन अनुसन्धानेन। सच्छास्त्राभिधानस्यासम्बबत्वाच्चे त्यन्वयः। असम्बद्धत्वात् प्रकृतानुपयोगित्वाद्। तथा च सच्छासत्रमापातत एव प्राक्क रणिकम्, सत्पुरुषागम एवानुमन्धानेन प्राकरणिकः। अनुसन्धानेन सत्पुरुषागमस्यैव आस्वाद्यतवेन अप्रकरणिकसच्छा स्त्स्य प्रकृतास्षम्बध्धत्वात् तस्या आरवा्द्यत्वामा वात् तदुपमाया अपि सनास्वाद्यत्वेन तावता सम्बन्धीकरणस्याध्यनुपयोगात। एवक्र यत्र हि शब्दशक्तिमहिम्नापस्थापितो द्वितोयोरऽर्योऽप्रकृततयाऽनुपपद्यमानः प्रकृतस्यापमान त्वेन स्वात्मान व्यवस्थापयति तत्र्रवीपमाध्वनविषयः। अत्न तु व्यङ्गयार्थस्य विवक्षित- तथा प्रकृतत्वम्। नच ताहं प्रकृततया वाच्य: स एवास्तु द्वितीयोऽय इति वाच्यम्, रहस्य गापनार्थमप्रकृतस्येव सुख्यतः प्रतिपाद्यमानत्वात्। उक्तं च "द्वयथें: पदेः पिशुन येच्च रहस्य वसतु" इति। अत्र शलष्टस्य सदागमपद्स्येव व्यक्षकत्वे प्राधान्यम्-अन्यपदानां तत्सायेन व् जकत्वात्। (४) शब्दशक्तिमूलं संलक्ष्यक्रमभेदं पदघोत्यमलङ्कारध्वनि दर्शयति-अनन्वेति। परोक्षे राजस्तुति व्णनेयम्। अनन्यसाधारणा अनन्यतुल्या धीहुद्वियस्य सः। घृता पालिता कच्छरूपेण वृष्ठे धारिता च वसुन्धरा पृथिवी येन सः। पुरुषाणाम् उत्तमो मनुष्यश्रेष्ठो नारायणश्ष। पुरुषो त्तमत्वं नारायणे कथमिति गीतायां भगवत एवोकि :-

अतोऽस्मलोके वेढे च प्रथितः पुरुषोत्तम: ॥।" इति। तथा जगति भूमण्डले भुवनत्रितये कोऽपि अनिर्वचनीयो नृपतिः "राजा प्रभौ च नृपता' चिति मेदिनी। राजते शोभते शासकत्वेन "तमेव भान्तमनुभाति सर्व" मित्या- दिश्रुतिप्रसिद्धत्वेन वा विराजते इति यावतू। (६) अन्नेति। पुरुषोत्तम इव विष्णुरिव। मत्र वाच्यार्थस्य राज्ञः प्राकरणिकादेवोप- माध्वनिरिति बोध्यम्। अत्र वागीशा- "नन्वत्र पूर्वाध्धूँऽपि श्रेषसम्भवेन "दुर्गालद्धितविग्रहः" इति वद्चाक्यव्यङ्ग्यमेवोप- मानोयमेयत्वमिति चेतू! सत्यम्, अनेकार्थस्य पुरुषोत्तमपदस्य सार्थकत्वाय एकार्था. नामव्यनन्येतिपदानां द्यर्थकत्वं कल्प्यत इति पुरुषोत्तमपदस्यैव प्रधानत्वम्। "दुर्गा. लङ्वित" इत्यादौ तु वहूनामेव पदानां स्वभावत एवानेकार्थत्वमिति ततोऽस्य भेदः।

३६२ साहित्य दर्पण :- [ चतुर्थंपरिच्छेदे-

आश्चर्य तव सौकुमार्यममितः क्वान्तासि येनाधुना नेत्र द्वन्द्वममीळनव्यतिकरं शक्कोति ते नासितुम् ।।' (६) अत्र स्वतःसंभविना वस्तुना कृतपरपुरुषपरिचया स्नातासीत ्ु व्यज्यते। ननु संज्ञायामेव (संज्ञायामिति शास्त्रेण) समासशासनाव् कथं पुरुषो त्तमपदस्यानेकार्थ- त्वम्, नच सप्तमीसमाससयेव संज्ञायां विधानात् षष्ठीसमासेन पुरुषश्रेष्ठवाचकत्वमितिवा चयम् निर्धारणे विहिताया: षष्ठया: (न निर्धारणे) इत्यनेन समासनिषेधात्। उच्यते-पुरु षोत्तमयति संसर्गेणोत्कृष्ट करोतीति व्युत्पत्या तस्य पुरुषश्रेष्ठवाकत्ात्इति दन्ति। अनयोरिति। भुकतिमुक्तिकृदित्याद्यनन्यसाधारणयोरित्याद्योः। संलक्ष्यक्रमस्य वनेभेंदौ प्रकारौ वहत्वलङ्कारात्मकाववगन्तव्याविति शेष:। (६) अर्थशक्तिरुपेण स्वतः सम्भविना वस्तुना पदगतं वस्तुध्वन दर्शयति - सायमिति। वर्त्मनि उपपतिना सह सुरतं विधाय तज्जनितश्रमापनयनाय स्नानादिकृतवर्ती सर्खीं प्रति ज्ञातरहस्याया: कस्याश्चिद् विदग्धाया: उचिरियम्। हे सखि! तव सौकुमार्य्य सुकुमारत्वं कोमलतेति यावत् आश्च्य्यम् आश्षर्य्यभूतम् अनन्यसादृयतया अद्भुत. मित्यर्थः। येन सौकुमय्येंग अधुना कुमसामग्रयभावे तन्निवत्तकसामग्रीसत्त्वे च अभितो बहिरन्तश्र क्रान्तासीत्यत्रान्वयः । तादृशक्कममेव दर्शयति-नेत्रेत्यादिना। ते तव नेत्र दून्हूं लोचनयुगलं कर्त, अमीलनव्यतिकरं न विद्यते मीलनस्य मुद्रणस्य व्यतिकर: सम्बन्ध: पौनःपुन्येन प्रवृत्तिर्वा यत्र ताद्ृशम् आसितुं स्थातुं न शक्कोति न समर्थ भवति एवञ्ञ मीलनसम्बन्धः सर्वाङ्गीणश्रमं कथयतीति भावः। नतु वत्मॅनि आतपात् क्लेशः कुतसतवाश्य्यमत आह-सायमिति। सारयं सन्ध्यासमये ानावस्तोनमुखे इत्यर्थ: अनेनस्नानानन्तरमन्यकार्य्याकरणं प्रतीयते। ननु दिनकृतगृहक्कृत्येनेदशः श्रम अत आह-स्नानमिति। स्नानम् अङ्गप्रक्षाळनम् उपासित यत्नाच्चिरकालं कृतम्। तथाच सायं सनानस्य श्रमनिवृत्तिमात्रफलकत्वात् दिनकृतगृहकमंश्रमस्य तेनैव निवृत्तिर्जातेति भाव:। तथा मलयजेन सुगन्धिना चन्दनेन अङ्ग वक्षःस्थलादिगात्रं समालेपितं सम्यगा समन्तात्ष् लेपितं केनाडपि चर्चितं वा नतु, लिसम् तथा च चन्दनलेपजनितश्रमस्यापि ना- वकाश इति भावः। नतु स्नानादुत्तरं त्रिमुहूर्त्तात्मकसायंकाले आतपसंभवात् तत एव क्रम अत आह-यातोडस्तेति। अम्वरस्य आकाशस्य मणिरिव मणि: सूर्यः अस्ताचलस्य मौलि शिखरमुल्लंब्व्य यातो गतः। पतेन रात्निर्जातेति भावः । अत एव सायमित्यनेन न गतार्थता तेनांशतोऽपि उष्णाभावो वन्यते। द्रुतगमनाद क्लममपि निरस्यति- विस्नब्धेति। तथा अत्र कुआ्जादिना वनच्छायामागदेशे विस्त्न्ध स्वच्छन्द्ं मन्थरमभीतं व यथा स्यात्तथा आगति: आगमनम्। तेन वत्मेंनि दुतगमनकृतो भयाद्वा न श्रम इति भाव:। तरुमात् स चश्रमः सामग्रयन्तराभावेन केवलसौकुमार्यकृत एवेति अहो जग- द्विरक्षणमाश्चर्यभूतं तव सौकुमारय्यमित्यर्थः। "शार्दूलविक्रीडितं छन्दस्ललक्षणन्तूक्तं प्राक्ू (११८ पृ०) (६) अत्र "तव सौकुमार्यंमाश्च्यं येन घुना क्रान्तासि" इति वाच्यार्थरूपेण वस्तुना कृतपरपुरुषपर्चया (गाढोन्मईना) स्नातासि इति वस्तु अधुना पदेन प्राधान्येन व्यज्यते। तदेवाह-भत्रेति।

साभासभावाभासनि० ] लक्ष्मीविराजित: । ३६३

(७) तचाधुना क्वान्तापति, न तु पूर्व कदाचिदपि तवैवंविघः क्रमो दृष्ट इति वोधयतोऽधुना पदस्थैवेतरपदार्थोतकर्षादधुनापदस्येव पदान्तरापेक्षया वैशिषट्यम्। (८) 'तदप्राप्तिमहादुःखविळीनाशेषपातका।

चिन्तयन्ती जगत्सू्ति परं त्रह्मस्वरूपिणम । निरुच्छवासतमा मु्कि गतान्या गोपकन्यका ।' (युग्मकम्) (७) नन्वीद्दशार्थस्य वाक्यार्थव्यद्गत्वे वाक्यगतघ्वनिरेवायमिति तत्करथ पदगतत्व मित्यत आह-नन्चेति। कि्चेति चार्थः। तदूचङ्यमधुना पदस्येवेत्युत्तरेगान्वयः। अत्र हेतु गर्भ विशेषणं दर्शयति-अघुन। "क्लान्तासीत्यादि बोधयत' इत्यन्तम्। तथा च तादशकुमस्य सौकुमार्य्यंप्रयुक्तत्वेऽन्यस्मिन्नपि दिने स्यात् नच तथाSताडघुना पदादा धुनिकक्कमहेतुलाभ इति भावः। बोधयतः प्रतिपाद्यतः। नन्वेवमधुना पदस्यैव्रेति नियम: कथमुत्पद्यते, स्वं स्वयमर्थ प्रतिपादयतामन्यपदानामपि व्यक्षनापकारित्वसवम्भ दित्यभिप्रेत्याह-इनरेति। अधुना पदस्येतरपदयोः क्ृान्ता असीति पदयोवर्थाम्यामभि- धेयार्थद्वयात उस्कर्षात् तादृशार्थंप्रतिपादने सामर्थ्याधिक्यात् अधुनेत क्रान्ता न ततः पूर्वमेतादशार्थ प्रतिपादनेनैवेति मावः। पदान्तरापेक्षया क्ान्ता असाति पददयानक्षया। वैशिष्ट्यं तादृशार्थबेधने प्राधान्यम्। अतः "प्रधानेन वयपदेशा भवन्तीति" न्यायाद् अधुना पदार्थप्राधान्येन तावद्वाक्याथेन तादशपदार्थान्तराणामपि परपुरुषपरिचयव्यञ्ज- कत्वम्। एवञ्र पदगतध्वनिरयम्। "दृष्टि हे प्रतिवेशिनि" इत्यादौतु नेदशं पद्मिति वाक्यगतध्वनिरेवेति ततोऽन्य भेदः। अत्र च शब्दानां परिवृत्तिसहिष्णुत्वादयंधक्ति- मूलत्वमवगन्तव्यम्। एवमप्रिमोदाहरणादावपि बोध्यम्। (८): -सवतः सम्भबिना वस्तुना पदगतमलङ्कारध्वनि दर्शयति-तदप्राप्ीति। श्रीमद्भागवते स्वाम्याद्यवरोधने श्रीकृष्णस्य रासोत्सवे गन्तुमक्षमायाः कयावविद्गोवि का या: मुक्तिवर्णनेयम्। युमुमकमिदम्, द्ाभ्यां छन्दो्म्या वाक्यार्थ समाछ्े:,तुपद्ूयमिदम्। तदुकम्- "द्धाभ्यां गुग्ममिति प्रोक्तं त्रिभिः क्लोकैविशेषकम्। कलापकं चतुमि: स्यात्तदूर्ध्व कुलकं हमृतम् ॥" इति। तस्य श्रीककृष्णस्य अप्राप्त्या वियोगेन हेतुना यन्महादुःं तेन तद्भोगेन विलीनानि नधन अशेषाणि समस्तानि पातकानि अनेकजन्मसञ्चितपापानि यस्या। सा तथोक्ता, तथा तस्य श्रीकृष्णस्य चिन्तया भावनया अहर्निशं ध्यानेनेत्यर्थ: यो विपुलो महान् आह्लाद आनन्दः तेन तद्भोगेनैव क्षीणः नष्टः पुण्यस्य चयः समूहः यस्याः सा तथोकता पापपुण्ययो: फलभोगनाश्यत्वाद् "प्रारब्धकर्मेणां भोगादेव क्षय" इति स्मरणादिति बोध्यम्। ननु "ऋते ज्ञानान्न मुक्ति:" इति सिद्धान्तात्कथं मुक्तिसम्भव इत्यत आ- चिन्तथन्तीति। जगतः'सूतिर्जन्म यरुमान्तं तथोंकं जगजनकं श्रीक्ृष्णमित्यर्थः । परं सर्वो- त्कृष्टं ब्रह्मस्वरूपिणं सच्चिदानन्दरूपं चिन्तयन्ती भावयन्ती ध्यानेन साक्षात्कुवतीत्यर्थः, अन्या स्वामिजनाद्यवरुदा काचिद् गोपकन्यका, निरुच्छ्वासतया निरुद्धप्राणवायुतया "नाह्य प्राणाः समुत्करामन्ति अन्नैव समवलीयन्ते" इतिश्रतेः, मोक्षकाले निरुच्छ्वासता,

३६४ साहित्यदर्पण :- [चतुर्थपरिच्छेदे-

(९) अत्राशेष वयपद प्रभावादने कजन्मसह स्रभोग्य दुष्क्ृतसुकृतफलराशितादा- त्म्याध्यवसिततथा भगदद्विरहदुःखचिन्ताह्लादयोः प्रत्यायनमित्यतिशयोफिद्वय प्रतीति- रशेषचयपदद्वयध्योत्या। (१०) अत्र च व्यञ्ञकस्य कविप्रौढोकिमन्तरेणापि संभवात्स्वतःसंभविता। यद्ा निरुच्छवासतया प्राणायामेन प्राणोत्कमण विना वा मुक्ति मोक्षं गता प्राप्ता ।

रवगविरित्य तिशयोक्तिद्वयमशेषचयपदप्राधान्येन व्यज्यते तदेव निरुषयति-अ्रेति। दुष्कृतसुक्कनयोः सामसत्यलाभक्षात्राशेष-चय-पदम्याम्। अशेष-चयपदयोः प्रभावात् सामस्त्यवाचकत्वसामर्थ्यात्। कारणसामसत्येन फलसामसत्यप्रतीतिर्युक्तवेति भावः। तादात्म्याध्यवसिततयेत्यस्यायं हेतुः। अनेकजन्मसहस्त्रेवु भोग्यो यो दुष्कृतसुकृतराशि: पापपुण्यप्रचयस्तस्य तादात्म्येन अभेदेन अध्यवसिततया आरोपविषयतया। प्रत्यायनं प्रकरणवैशिष्टयेन प्रतिपादनम्। अतिशयोक्तीति। "विषयनिगरणेन विषयितादात्म्यारो- पोडतिशयोकि." इति लक्षणं तस्य यथा-"कथमुपरि कलापिनः कलाप" इत्यत्र प्रकर णवैशिष्ट्याविषयस्य केशपाशस्य लाभ इति विषयनिगरणम्। तथा च प्रकृते अनेकज- न्मभोग्यानेक्दुःखतत्कालानविरहदु:खयोरभंदेपि "विलीनाशेषपानका" इत्यत्र चयपद्सा मर्थ्येन तयोरभेदारोपादन्या अतिशयोक्तिक्षेति। अशेषेति चयेतिपद्द्योत्या प्रतीयमाना ।

कत्वमतः पदत्वेनैव व्यक्षकत्वम्। "दिशि मन्दायने" इत्यादौ तुन क्रिमपि तादृशपदः मिति वाक्यगतत्वमेव, नचात्रोक्तव्यङ्गयस्य वाच्यसिद्धयङ्गतया गुणीभूतव्यङ्गयत्वमाशकु नीगमू, अन्यत्र तथात्वेऽपि प्रकृते भगवद्विषयकरत्युत्कर्षप्रयोजकतया वाच्यादतिज्ञयि तत्वेन तदप्रसङ्गात्। वाच्यादनतिजयत्वेन हि व्यङ्गयस्य गुणीभावः। स वाच्यसिद्धयङ्ग

गुणीभावनियतम्, वाच्यातिशयित्वे तदसम्भवात्। तातस्तु-अत्रेति प्रतीकमादाय 'तदप्राछिदुःखस्य तच्चिन्ताह्लादस्य चोपभागेन,तज्ज नकपापपुण्ययोरेव क्षयः सम्भवति, न तु समसतवापपुण्ययो: । अतः समस्तपापपुण्यना-

ह्ारः। अतोडत्र तदलङ्कारटूयम्। अनुक्ते उपमेये उक्तोपमानारोपसय तथात्वात्। यथा- "कमलमनम्भसी" त्यत्रानुक्ते उपमेये मुखे उपमानकमलारोपः। प्रकृतान्यत्रोमेयानि अनु-

उपमेयस्यानुकत्वेन चातिशयोक्यलक्वारो व्यङ्गय एव। तद्यक्षकौ चात्राशेषचयशब्दौ पाप- पुण्ययो: अशेषचयत्वाम्यां नाशकयोदुंःसुखयोरशेष चयस्यव्यञ्ञनात्" इत्याह। (१०) नन्वन्न कुतः स्वतः सम्भवितेत्यत आह-अ्र चेति। व्यजकस्य व्यञ्ञना. द्वारा उक्कातिशयोक्तितयवोधकस्य अशेषति-चयेति पदद्वयरूपस्य वाक्यार्थस्य वस्तुनः प्रौढोकिम्, कवेस्ततिचद्धवकुश्व: निर्ङ्धयकलपनावलात्कथनम्, अन्तरेण रहितेनापि सम्भवात् तत्तदुनेकजन्मसञ्चितदुष्कृतसुकृतविशेषणत्वे सम्भवपरत्वात्, स्वतः सम्भ विता व्यक्षकस्येति पूर्वेणान्वयः।

लक्ष्मीविराजितः । ३६५

:- तन्रैव एवतः सम्भविदालङ्कारेण पदगतो वस्तुष्वनिर्यथा- "क्षणदा सावझणदा वनमवन व्यसनसव्यसनम्। वत वीर ! तव द्विपर्य पराङ्तुखे ह्वय पगाठ्मुख सर्वन। अम्र पराछमुखे त्वाय पराङ्मुख सर्वमित्यर्थान्तरन्यासे न विधिदवि त्वामनुबसते, इति वस्तु सर्दपदप्राधान्येन व्यज्यते। उगञ्जकस्य सर्वपदस्य च नानार्थत्वामावाहसमुनो डथश क्िमूलालङ्कारव्यरङ्गयता बोतया : 'अ्रवतनसुन्' इत्यादी तु न किननवि पई ताहश सिति वाक्ययतत्व्रमव्रेति भेदो जेय :! 8-इैव सवतः सम्भविनालङ्कारेगालद्कारस्य ध्वनिः पढ्गतो यधा- "तव वल्लसल्य प्रभाते आसीदनगे म्लानकमलदलम् । इति नवबधु: ध्रुत्वा करोति वदनं महारूम्मुखम् "" रात्रावतिशयचुम्बितदयिताघरां वधू प्रति कस्यचिदुफ्किरियम्। अन्राधरी म्लानकमलमिति रूपकालङ्कारेण त्वया तथास्य घरस्य मुह्मुहुं: चुम्बनं कृतं येन तह्य म्लानत्वमिति काव्यलिङ्गालक्कारो म्लानकमलदलण्टप्रापान्वेन व्यज्यते। अन रवात्र पदगतत्व्म्। "गाढ़कान्नदशनक्षतव्यथा" इत्यत्र तु नेदशं पदमिति वाक्यगत्वमेव्रेति भेद:। ६-तत्रैव कविप्रौढोक्तिसिद्धेन वस्तुना वस्तृध्वनिः पदगती यथा- "शत्रीषु चन्द्रधवलासु ललितमासफाल्य यश्चापम् । एकच्छत्रमिव करोति भुवनराज्यं विजुम्ममाण: ।।" मानिनी प्रति माननिर्वाहः कठिन इत्येतद्वोधिका सख्युक्तिरियम्। अन्र कविप्रौठोकिसिद्धेन वस्तुना "सवशासकानङ्गपारववयेन कुशलै: कामिभिरुप भोगपरे रेव निशातिवाहयते" इति वस्तु सुवनराज्यपदेन प्राधाव्वेन वयज्यते। अत एव पदगदत्वम् । 'सज्जयति सुरभिमासः" इत्यत्र तु वादशपदामादात् वाक्यगतत्वमि त्यनयोर्भेंदः। ६-तत्रैव कवि प्रौढ़ोक्तिसिद्धेन वस्तुनालङ्कारव्वनिर्यथा- "निशितवरधियापेयत्यनङ्गो हशि सुहशः स्वबलं वयस्यराले। दिशि निपतति यत्र सा च तत्र व्यनिकरमेत्य समुन्मिषन्त्यवस्था। ॥" अवस्था: प्रागुक्ता विरहकालीना दश कामदशाः। अन्न 'व्यतिकरमेत्यावस्थाः समुन्मिषन्तीति" वस्तुना परस्परविरुद्धा अपि हसिव रुदितनिर्वेदोन्मादादयोऽवस्था: युगपद्भवन्तीति विरोधालद्कारो व्यतिकरपदेन प्राधान्येन व्यज्यते। अन्र शरे योद्धा स्ववलार्परणं तत्पातदिशि चावस्थासमुन्मेष इति सर्व कवि- प्रौढ़ोक्तिमात्रसिद्धम्। व्यतिकरपदस्य प्राधान्यात् पदगतत्वम्। "रजनीषु विमलमानोः" इत्यादौ तु नेदशं किमपि पदं व्यञ्जकमिति वाक्यगतत्वमेवेि भेदः। ७-तत्रैव कविप्रौकिसिद्धेनालङ्कारेण वस्तुध्वनिः पदगतो यथा- "सन्तापभाजा हृदयेन हारो निवार्यमाणोऽपि मुहुमगाक्ष्याः । वक्षोजमारस्य वयस्य भावाद्विशुद्ध जातिर्नचलत्यमुष्मात्।" नायिकाविपरीताचरणसूचिका कवे: प्रौढोकिरियम्। विशुद्धजातिविश्ुद्धसुकका- जातिघटितः। अत्र विशुद्धजातित्वलक्षणकाव्यलिङ्गालक्वारेय हारोऽनवरतं कम्पमान एवास्ते इति- ४७ सा०

३६६ साहित्य दर्पण :- [चतुथंपरिच्छेदे-

(११) 'पश्यन्त्यसंख्यपथगां त्वहानजलवाहिनीम्। देव! श्रिपथगात्मानं गोपयत्युप्रमूर्धनि ॥' इदं मम। (१२ ) अत्र पश्यन्तीति कविप्रौढौक्तिसिद्वेन काव्यलिज्ञालंकारेण न केऽप्यन्ये दातारस्तव सदशा इति व्यतिरेकालंकारोऽसंख्यपदद्योत्यः। (१३) एवमन्येव्वप्पर्थेश क्तिमूल संलक्ष्यक्रमभेदेषूदाहायेम्। "न चलति" पददोत्यं वस्तु। अत्र सुक्ताजातेरत्यन्तशुभ्रत्वरूपे विशुद्धत्वे ब्राह्मणत्वादि कुलविशुद्धत्वाऽध्यवसायात्तस्य विशुद्धत्वस्याचलनहेतुता स्वतोस्भविनिति कविप्रौ ढोकिसिद्धत्वम्। तथा "न चलती'ति पदस्य प्राधान्यात् पद्गतत्वम्। "दशाननकिरीटे. स्यः" इत्यादौ तु न किमपि पदमीदशं व्यञ्जकमिति वाक्यगतत्वमेवेत्यनयोभेंदः। (११) ८-कविप्रौढो किसिद्धेना लङ्कारेणालङ्काध्वनि पदगतं रवयमेवोदारति पश्यनतीति। राजस्तुतिरियम्। हे देव! राजन् ! "राजा भट्टारको देवः" इत्यमरः, देवं हृषी के देवस्तु नृपतौ तोयदे सुरे "इति हैमः, तव दानजलवाहिनीं वित्तप्रदानकालीनोत्सगंजलनदीम्, असंख्यपथगां नानादिक्षु- वितरणादनन्तमार्गगामिनीम्, पशयन्ती अवलोकयन्ती त्रिपथगा त्रिपथगामिनी भागी. रथी उप्रमूर्द्धनि हरशिरसि आत्मानं सवशरीरं गोपयति सीड़या तिरोदधाति। त्वदानजल- वाहिन्या नद्या अलख्यपथगामित्वदर्शनात् पथत्रयमात्रगामिन्या: लज्जा सम्भवत्ये- वेति भाव:। (१२ ) अन्रेति। क विप्रौढोक्तिमात्र सिद्धेन न तु वास्तविकेनेत्यर्थः । प्रवाहरूपाया: दर्शनासम्भवात्। यतः "पश्यन्ती अवलोकयन्ती अत एव गोपयतीति" पदार्थहेतुक- काव्यलिङ्गालङ्कारेत्यर्थः। असंख्यपदद्योत्यो व्यङ्गयः । अत एव पदगतत्वम्। "धम्मि- ल्ले नवमल्लिकासमुदयः" इत्यादौतु नेदशं किमपि पदमिति वाक्यगतत्वमेवेति भेदः। (६३) एवमन्येष्वपीति। उदाहृ तभिन्नेषु सवतः सम्भव्यलङ्कारेण वस्तुष्वन्या दि्वि त्यथ:। उदाहार्यमिति। तत्र स्वतः सम्भव्यलङ्गारेण वस्तुध्वन्यादिषु पञ्चानासुदाहतं मया, अथाबशिष्टमुदाहियते- १-कवि निवद्धवक्तप्रौडोकिसिद्धेन वस्तुना वस्तुध्वनिः पदगतो यथा- "नव पूर्णिमा मृगाङुस्य सुभग ! कस्त्वमसि भण मम सत्यम्। का सौभाग्यसमग्रा प्रदोषरजनीव तवादय।" बृद्धपरस्त्रपासकं स्वामिनं प्रति खण्डिताया उकिरियम्। अत्र नवत्वेन चाज्ल्यं क्षणिकानुरागित्वम्। पूनिमाचन्द्रः प्रदोषे रज्यतेऽनन्तर्रं तु विरज्यते। एवं पूरणिमा मृगावुत्वेन नायिकान्तरानुरागित्वं कलड्वित्वम् प्रदोषपदेन प्रकृष्टदोषवत्वम्। रजनीपदेन मालिन्यं च व्यज्यते। अन्न कविनिवद्धानायिका वक्त्री तथा च यथोक्तवाक्यार्थरूपेण वसतुना मयीवान्यस्यामपि नवेत्यादिपदेन प्रथममा- सकस्त्वमिति प्रदोषेत्यादिपदेन तु तत इत्युभयपद्द्योत्यं वस्तु व्यज्यते, अत्रोभयो: पद- योः प्राधान्यात्पदगतत्वमचगन्तव्यम्। "सज्जयति सुरभिमास" इत्यादौ तुन किमपि- पदं प्रधानमिति वाक्यगतत्वमिति भेदः । नचात्र "प्रदोषरजनीव"हत्युपमालङ्कारसत्वेन

ध्वनिभेदनिरूपणम्] लक्ष्मोविराजित: ।

(१४) तदेवं वने: पूर्वोक्तृष्वध्टादशसु भेदेषु मध्ये शब्दार्थशकत्युत्थो व्यड्यो वाक्यमात्रे भवन्नेकः । अन्ये पुनः सप्दश वाक्ये पदे चेति चतुव्िशदिति पञ्च- त्रिंशद्धेदाः ।

वस्तुध्वनित्वं कथमिति वाच्यम्, तदनुपादानेऽपि "प्रदोषरजनी तव का1 इत्येतावतैव व्यद्गुयव्यञ्जनं सम्भवतीति वस्तुमात्रस्य व्यक्षकत्वोपपत्तेः । यथा वा नैषधे-

विधिरेककचक्रचारिणं किसु निर्मित्सति मात्मयं रथम्।।" अन्र कविनिबद्धहंसप्रोढोक्िसिद्धेन वाक्यार्थरूपण वस्तुना दमयन्त्या नितम्बभा गोडतीव कामोदीपक इति वस्तुध्वनिर्मान्मथपद्व्यङ्गय: । ६०-कविबद्धवकु प्रौढौ किसिद्धेन वस्तुनालङ्कारध्वनिर्यथा- "सखि ! नवनिधुवनसमरेऽङ्कपाली सख्या निविड़या। हारो निवारित एवोच्छ्रियमाणसततः कर्थ रमितम्।।" नवोढां नायिकां प्रति अत्यन्तविश्वसताया रसज्ञाया सर्या उक्किरियम्। अत्र "निधुवनसमरे" इति रूपकसय व्यक्ञनायामप्रयोजकतया वाच्येन वरतुमात्रेण हारच्छेदानन्तरं प्रोढाङ्गनारताद्विलक्षणं नवोढ़ायास्ते रतमभूत्तत्कथय कीदगिति व्यति रेकालङ्कार: कथपदद्योत्य इति। कथंपदप्राधान्यादेव पदगतत्वम् "रजनीषु बिमल्भानो" रित्यादिषु तु नैतादृशं पदमिति वाक्यगतत्वमेव। ११-कविनिबद्धवक्तृप्रौढो किसिदेनालङ्कारेण वस्तुष्चनियथा- विशृह्गलां त्वां सखि! हष्ट्रा कुटिलन तरलतरदृष्टिम्। द्वारस्पर्शमिषेण चात्मागुरुक इति पातयित्वा विभिन्नः।। नदीकूले लतागहने कृतसक्टेतमप्राप्तं गृहप्रवेशसमये पश्चाद्ागच्छन्तें कामुकं टड्टा पुननदीगमनाय बुद्धिपूर्व द्वारस्पर्शव्याजेन घटं स्फोटितवर्ती नायिकां प्रति सरुबा: "त्व- दभिप्रायोऽवगतो सया तत्समाश्वासं विधाय समीहितसिद्धये न्रज महं त्वछ्वक्षादि- निकटे सर्वें समाधास्ये" इत्यभिप्रायगर्भाऽविदुग्धजनप्रतारणाय उक्तिरियम्। विभिन्ने- त्यन्तर्भावितण्यर्थोऽयम्, तेन विभेदित इत्यर्थः। तथा च नायं द्वाररपरशादूघटनाशहत्व या कृत: किन्तु गुरुतया परपीड़कत्वात् घटेनैव स्वात्मा विभेदित:हत्यपह्व तिरत्राक्कारस्तेन द्वारस्पशमिषेणेति पदद्योत्यं वल्तु द्योत्यते। द्वारसपशमिषेणेति पदप्राधान्याद पदगत- त्वमस्य "दशाननकिरीटेत्यादौ तु न तथेति वाक्यगतत्वमेवेति भेद:ः।

"ज्योत्स्नया मधुरसेन च वितीर्णतारुण्योत्सुकमनाः सा। वृद्धाऽपि नवोढेव परवधूरहह हरति तव हृदयम्।" वृद्धपरवधूमनुरकं नायकमुपहसन्त्यासतरुण्या उक्तिरियम्। अत्र परवधूखन सा तव हदयं हरतीति काव्यलिज्ञालङ्कारेणास्मानुज्झित्वा वृद्धां परवधुमभिलषसीति त्वदाचरिसं वक्तु न वाक्यत इत्याक्षेपालकार प्राधान्येन परवधूपदेन धोत्यते। "महिला सहसरम- रिते" इत्यादौ तु नैताइशं किमपि पदं व्यक्षकमिति वाक्यगतत्वमेवेति भेद:। (१४) एतावता पुन्ष्वनिसंखया: गणयितुसुपक्रमते-तदेवमिति। शब्दार्थ धक्त्युल्थः

३६८ साहित्य दर्पण :- [ चतुर्थपरिच्छदे-

(१५) प्रबन्धेऽपि मतो धीरैरर्थशकत्युद्वो ध्वनि: ॥ १० ॥ (१६) प्रबन्धे महावाक्ये। अनन्तरोकद्वादशभेदोऽ्थेश क्त्युत्थः । (१७) यथा महाभारते गृभ्नगोमायुसंवादे- (१८) 'अलं स्थित्वा इमशानेऽस्मिन्गृभ्रगोमायुसंकुले। क्चालबहले घोरे सर्वप्राणिभयंकरे॥ न चेह जीवित: कश्चित्काळधर्मेसुपागतः। प्रियो वा यदि वा द्वेष्य: प्राणिना गतिरीहशी।।' शब्दार्थोभयशक्तिमूल: व्यङ्गया व्यक्गयध्वनिरिति यावत्, वाक्यमात्रे इति। मात्रपदेन पद- व्यवच्छेदः, हेतुसतत्र पूर्वमेव दर्शितः। पञ्नत्रिशदिति-द्विविध: शब्दशक्तिमूलः, द्वादशवि धोडर्थशक्तिमूल:, द्विविधोऽविवाक्षतवाच्या, एक असंलक्ष्यक्रमव्यड््य इवि सपदशाना पद्वाक्यगतत्वेन चतुखिशत्, शब्दार्थोभयशकत्युश्यस्त्वेक इति मिलित्वा पञ्ञत्रि शदित्यर्थः । (१९) एवं वनेः पञ्ञत्रिशद्ेदान् निरुष्य प्रकारन्तरेण भेदान् निरुपयति-प्रबन्धे- डपीति। अर्थशक्त्युद्धवोऽथंशक्तिमूलो द्वादशाविधो ध्वनिः प्रबन्धेपि न केवलं पदवाक्ययो रव धीरमंतः। तथाच पूर्वोकैः पञ्चत्रिद्विधे: सह मिलित्वा एवादन्तं यात्रत् सहचत्वा रिंशद्ेदा धवनयो भवन्ति। (१६) प्रबन्वपडस्यार्थ निरूपयति-प्रबन्ध इति। मद्दावाक्यमिति, कुलकरूपमहा वाक्यमित्यर्थः। प्रदीपकारास्तु लंघटितनानावाक्यससुदाया, स च ग्रन्थरूपस्तद्वान्तर प्रकाररूपशचेत्याहु:। भोजराजस्तु- "वदं चैव पदार्थंश्र वाक्य वाक्यार्थ एव च। विषयोडसूया: प्रकरणं प्रबन्धश्चाभिधीयते ।" इत्याह'। ननु अर्थशक्त्युद्धव एक पवात्र गृह्मते ? उत द्वादशाविध: ? इत्याशङ्कय स्फुटीकरो ति-अनन्तरोक्ता इति : अनन्तरोक्ता: पूर्वप्रदर्शिता द्वादगभेदाः प्रकाश यख्य ससतथोक। (१७) पदवाक्ययोरुद्राहतम् , प्रबन्धेतूदाहस्तुमाह-यथा महाभारते गृथ्रगोमायु- संवाद इति। (१८) पद्यद्वयात्मके प्रबन्धे स्वतः सम्भ वविन ्ु्ु्ुाहरत अलमिति। महाभारते शान्तिपर्वण्यापद्वर्मे त्रिपज्ञादशदधिकशततमाध्याये मृतं वालं सायक्काले इमसाने समानीतं दष्टवा दिवसे एव मृतमांसमक्षणसमर्थस्य रात्रावन्धत्वा- दसमर्थस्य गृधस्य तद्वन्धुजनविसर्जनपरमिद क्लोकद्वयात्मकं वचनम्। गृध्रैः मांसादेः पक्षिविशेषैः गोमायुभि: शगालेश् सङ्कुले परिव्यासे तथा कड्ालानि पूर्णमानुषास्थीनि यत्रैषंभूते मस्थिप्राये इत्यर्थ:। "स्याच्करीरास्थि कङ्चालः" इत्यमरः, अत एव धोरे भवादशां मयहूरे, सव्षाँ प्राणिनां शरीरिणां भयदूरे न्रासोत्पादके, अस्मिन् स्मयाने स्थित्वा अलम्। निष्फला सम्भावितानिष्टा चैवंविवस्थले भवाहशां स्थितिरत्यन्ता- योग्येति भावः। ननु वालकोज्ीवनं भविष्यतीत्याशयात्र स्थीयत इत्यत आह-नचेहेति। इह जगति कालघमें मृत्युम् उपागतः प्राप्ठः प्रियो बन्धुः द्वेष्य: शतुर्वा यदि वा अथवा कश्ित् तटस्थोऽपि वा, यद्ा प्रियाप्रियान्यतरोऽपि न जीवितः अद्यावधिपय्यंन्तमिति शेषः। तथा च सृतस्य पुनरुज्जीवनमसम्भावितमिति भाव:। तदेतत्समर्थयति-प्राशि

ध्वननिभेदनिरूपणम्] लक्ष्मोविराजितः । ३६६

(१९) इति दिवा प्रभवतो गृव्रस्य इमशाने मृतं बालमुपादाय तिष्ठता तं परित्यञ्य गमनमिष्टस्। (२०) *आदित्योऽयं स्थितो मूढाः ! स्नेहं कुरुत सांप्रतम्। बहुवि्नो मुहूरतोडयं जीवेदपि कदाचन।। अमुं कनकवणोंभं बाळमप्राप्तयवनम् ।

नामिति: प्राणिनां जनानान् ईदशी सरणानन्तरमपरावृत्तिरूपा गतिरवस्था प्राणमुल्य ज्यानन्तर पुनर्नजीवन्ति "स्वभावो दुरतिक्रम" इति न्यायात् स्वमावस्य दुरतिञ्रम त्वाद् परितापो न विधेय इति भाक: । अत्र पद्यान्तरसचिवत्यै वास्य इलोकस्य महावाक्यतेति स्फुटमेव। (१९) व्यङ्गयार्थ द्शयति-इतीति। दिवा दिवसे प्रभवतः रात्रबन्धत्वाहिवस एव शवर्मासभक्षणसमर्थस्य। गमनमिष्मिति। एवस्य "वाक्यसमूहदेन घोत्यत" इत्यग्रिमेणा- न्वयः। वचुगृ ध्रस्य इष मृतबन्धूरना गमनमित्यर्थः । एवञ्ज बालकं त्यकत्व्वा यृय गच्छ धवमिति वस्तु स्वतः सम्भविवस्तुनः उक्तप्रबन्धार्थस्य व्यङ्गयमित्र्थः। तथा च स्वतः सम्भविना वाच्यार्थरूपेण वस्तुना पुरुषविसर्जनरूपं वस्तु व्यज्यते तद्य्जशश्वायं पद्य- द्यात्मको गृधवचनरूपः प्रबन्ध एव न तु तद्गतं पदं वा्क्यं वेति प्रबन्धगतत्वमेव। "तद- प्राप्तिमहादुःखेत्यादिवशोकद्वयस्य, महावाक्यत्वेऽपि तत्र व्यक्षकपदद्यसत्वात् तद्यद्गय- स्यैवोदाहरणत्वेन तद्दशिवमिति बोध्यम्। (२०) इत्थं गृध्सम्बादे वस्तुध्वनिमुदाह्वत्य गोमायुसम्बादेडप्युव्वाहरति-आदित्यो- डयमिति। उक्तगृधवचनानुसारेण वालकशवसुत्सूज्य गन्तुसुत्सुकानू प्रति रात्रावेव शव मांसभक्षणसमर्थस्य तत्र स्थितस्य दिवान्धस्य शरगालल्य मृतवालकबन्धुनां इमशाने रात्रि यावत् अवस्थानार्थ चचनमिदम्। हे मूढा मूर्यः! गृध्रवचनमात्रेणैव प्रस्थातु- मुद्युकत्वादियमुक्ति: अयं आदित्यो भासकर "आदित्यो भारकरो देबः" इति विश्वः, स्थितः मस्तीति शेषः। आदित्यसत्वाद् युष्माकं रात्रिव्वरेम्योऽपि भयमधुना नास्तीति सूचितम्। अतो यूयं साम्प्रतं स्नेहं पुत्रस्यास्य वियोगकालिकं तत्परित्यागासहिष्णुत्व रोदनादिरूपं प्रेम कुरुत विधत्त। मृतस्य पुनरुज्ीवनासम्भवातू निष्फलमेवात्रावस्थनं स्यादित्यत आह-बह्ुविध् इति। अयं सन्ध्यात्मको सुहूत्तो बहुविघनो भूनावेशादिरूपवि- घनबहुलः। तथा च दारुणसमयत्वात् भूतावेशादिरूपग्रहप्रस्तश्वत्तदा एतनमुहूरत्तापगमे तट्विव्ननाशोपशान्तावेशो बाल: कदाचिज्जीवेदित्यथ: । अपि: सम्भावनायाम् एतेन भृताधयाविष्ट एवयं बालको न तु मृत इत्यस्ति जीवनस्याशति द्योत्यते। एवं जीवन- सम्भावनासुत्पाद्य मोहयितुमाह-अमुनिति। कनकवर्णचत् सुवर्णवदाभाकान्तिर्यरूप तादशम्, कनकवर्णाभत्वे रूपविपर्ययाभावात् मृतः किन्त्वस्त्याशा जीवनस्येति ध्वनि तम्। तथा न प्राप्तम् आसादितं यौवन येन ताहशम, अथापि परदारगमनादि पाप- राहित्येनायुः सत्वं प्रतीयते, तेनाडपि मत्त नाहतोति सूचितम्। परदारगमनेनायु: क्षीणता भवत्येव तदुक्त मतुना- "नही दशमनायुष्यं लोके किञ्चन विद्यते।

३७० साहित्यदर्पण :- [चतुर्थपरिच्छेदे-

गृध्रवाक्यात्कथं मृढास्त्यजध्वमविशङ्कित:ः ।' (२१) इति निशि समर्थस्य गोमायोर्दिवसे परित्यागोऽनमिलषित इति वाक्य समूहेन दयोत्यते। अत्र स्वतःसंभवी व्यञ्जकः । (२२ ) एवमन्येष्वेकादश भेदेषूदाहार्यम्। (२३) एवं वाच्यार्थव्यज्जकत्वे उदाहृतम्। (२४) लक्ष्यार्थस्य यथा-'निःशेषच्युतचन्दनम्-' इत्यादि । (२५) व्यक्ञयार्थस्य यथा-'उभ णिच्ल-' इत्यादि । यादशं पुरुषस्येह परदारोपसेवनम्"। इति। अमुं वालं केवलात् गृध्वाक्यात् अविशध्िता: लोकापवादगङ्ारहिता: कर्थ त्यज घबस्। अन्नार्षमात्मने पदस्। (२१) व्यङ्गयार्थ दशयति-इतीति। निशि समर्थस्य दिवान्धतया रात्रावेव मांसभ- क्षणसमर्थस्येत्यर्थः। गोमायोः जम्बूकस्य परित्यागो वालकस्येति शेषः। अनभिलषि तेत्यत्र "मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्चेति सूत्रेण कर्मणि कः, कृद्योगात्कत्तरि षष्ठी। तथा च रवतः सम्भविना वाच्यार्थरूपण वस्तुना जनव्यावर्त्तनरूपवस्तु प्रतीयत इति भावः। कीदशो. त्र व्यक्षक इति जिज्ञासायामाह-प्रत्रेति। स्वतःसम्भवी वाक्यार्थं इति शेषः । पद्य द्वयात्मको गोमायुवचनरूप: प्रबन्ध एव व्यक्षकः न तु तद्गतं पदं वाक्यं वेति प्रबन्ध गतस्वमेव। (२२) अर्थशक्त्युन्नवध्वने द्वादशभेदानां मध्ये एक एवोदाहृतः अन्ये त्वेकादशभेदा अपि कुतो नोदाहता इत्यत आह-एवमन्येष्विति। ग्रन्थविस्तरभयान्मया नोदाहताः स्वयमेव लक्षणतोऽनुसत्तंव्याः, तदाह-उदाहार्य्यमिति। तथा च दिङ्मात्रसुच्यते-रघुवंशे "समयुज्यत भूपतिर्युवा" इत्यादिना "उभयां सिद्धिमुभाववापतुः" इत्यन्ते तुल्ययोगितया काग्यलिङ्गेन वा रघुराधव योव्यंतिरेकालङ्कारः प्रतीयते। अपि च कुमारसम्भवे-हिमगिरिवर्ा नप्रौदोक्त्य प्रौढोकिसिद्धा लद्कारसंसृष्ट हिमगिरेरितरोत्कर्ष: प्रतीयते। मूलेऽर्थशक्त्युद्धवेत्यु पलक्षणम्-शब्द्शकत्युद्धवोपि क्वचिदू प्रबन्धव्यङ्गयो हश्यते, यथा माघकाव्ये शिशुपा. लदूतोकौ सन्धौ काव्ये वस्तुमात्ररूपो विग्रहः उपमाध्वनिरपि तथाविषः सम्भाव्यते। (२३) एवमिति। एवं "दृष्टि हे प्रतिवेशिनि" इत्यादिकम्। (२४) लक्ष्यार्थस्येति । व्यक्षकत्व इति शेष: । एवसुत्तरत्राऽपि। "निःशेषच्युतचन्द नमू" इत्यादौ हि स्नानकार्यमिदं सर्वमिति "सत्रातुमितो गताऽसी" त्यनेन बोधयन्त्या आपाततो दुविग्धानभिधया बोधयितुं तथा प्रयुक्तम्, किन्तु पश्चात्तस्येव अतुरणनरीत्या स्नातुं न गताऽसीति विपरीतलक्षणया लक्ष्यार्थरूपेण स्वतःसम्भविना वस्तुना "भम धम्मिअ" इत्यादाविवान्र तदन्तिकमेव रन्तु गतासीति अधमपद्द्योत्यो वस्तुध्वनि:। नायकेऽधमश्वं तु नीचस्त्रीगमनादेवेति बोध्यम्। (२६) व्यङ्गयार्थस्येति। "उअ णिच्चल" इत्यादौ हि बलाकाया निष्पन्दत्वेन वाच्येन विश्वसतत्वम् अचेतनोपमया लेशतोऽपि शोभाभावस्तेन निजेनत्वं च गम्यते एवञ्च तहके. श्रह्य निजजनत्वरूपेण स्वतः सम्भविना वस्तुना सङ्केतस्थानमेतदित्यत्रागन्तव्यमिति निष्पन्दपदव्यङ्गयो वस्तुष्वनि:।

छव निभेदनिरूपणम् ] हाक्ष्मीविराजितः । ३७१

(२६) अनयो: स्वतःसंभविनोर्लक्ष्यव्यज्नपार्थौ व्यञ्जकौ । (२७) एवमन्येष्वेकादश भेदेषूदाहार्यम्।

(२९) असंलक्ष्यकमव्यप्यो व्वनिस्तन् पदांश प्रकृति प्रत्ययोप सर्गनिपातादिभे- दादनेकविधः। यथा- (३०) 'चलापार्ज्ी दृष्टि स्पृशसि बहुशो वेपथुमती रहस्याख्यायीव स्वनमि मृदु कर्णान्तिकचरः ।

(२६ ) अरनयोरिति । निक्शे पच्युतचन्दनम्"उअ णिच्चलइत्याद्योरुदारणयोरित्यर्थः । (२७) एवमिति। अ्रन्येषु स्वतः सम्भविना वस्तुनालङ्कारध्वनिप्रभृतिभेदेषु। एकाद- शत्वं लक्ष्य्यङ्गयप्रत्येकापेक्षया। उभयापेक्षया दु द्वाविशतिरितिद्ष्टव्यमिति वागीशः। उदाहार्यमिति। तत्र स्वतः सम्भविना लक्ष्यार्थरूपेण वस्तुनाSलङ्कारवनिर्यथा- "वधानद्रागेव द्वढ़मरमणीयं परिकरं किरीटे वालेन्दुं नियमय पुनः पत्रगगणैः। न कुर्यास्त्वं हेलामितरजनसाधारणधिया जगव्राथस्यायं सुरधुनि ! समुद्धारसमयः।।" अन्र हि जगन्नाथ इति वाच्योरऽर्थः प्रकृतानुपयुक्तपापविशिष्टत्वेन लक्ष्यते अथा पुन- रितरजनसाधारणो नायं पापीति जगननाथो जगन्नाथ इव पापीयानित्यनन्वयालङ्कारं व्यक्षयति। उदाहरणान्तरमाकरतोऽनुसन्धेयं ग्रन्थगौरवभयान्नेह तन्यते। (२८) असंलक्ष्यक्रमण्यद्गयध्वने भेंदानू दशयति-दांशेति। न स्फुटो न रुपर्षट क्रमो व्यङ्गयध्यक्षकयो: पौर्वापर्य्य यत्र सः तथोका, असंलक्ष्यक्रमव्यङ्गय इत्यर्थः। सच ध्वनि: पदानां "सुप्तिडन्तमिति" पाणिन्यनुग्नासनात् तिङसुवन्तरूपाणाम् अंशेधु प्रकृतिप्रत्ययोप सर्गनिपातादिषु वर्णेषु "मूर्हविनवर्गान्त्यगा युक्काः"इत्यादिनाष्टमे वक्ष्यमाणेषु अक्षर विशेषेषु रचनायां वैदर्भ्यादिसंजञिकायाम् अष्टमे वक्ष्यमाणायाम्, यद्वा रचनासु दीघसमासादिरूप विन्यासविशेषेषु प्रबन्धेषु महावाक्येषु बहुवचनात् पढ़े वाक्ये च सम्भवतीति षड्डिघ इत्यर्थ:। यद्यपि षड्डिधित्वाऽभ्युपगमे "तत्राद्यो रसभावादिरेक एवात्र गण्यते" इति पूर्वोक्तेन सह विरोध: प्रतीयते तथापि तदवान्तरभेदाऽभ्युपगमेन समाधेयम्। (२९) अस्फुटकमपदख्य असंलक्ष्यकमव्यद्गयध्व निरथ इत्याह-असंलच्येति। पदां शपदम्यार्थ बोधयितुमाह-तत्रेति। तत्र पदाशादिषु मध्ये। प्रकृति: धातुरूप नामरूपा चेति द्विविधा। तत्वञ्ज प्रत्यथविधावुदेश््यतावच्छेद्काक्कान्तत्वं प्रत्ययविधानाववित्वं वा बोध्यम्। प्रत्ययः प्रत्येति अर्थ बोधयतीति प्रत्ययः तत्वञ्व प्रत्ययाधिकारपठितत्वे सत्यर्थंबोधकत्वम्। उपसर्गा:प्राद्यः। निपाता अन्ाव्ययरूपा।, तेन चोतकमात्रतया उपसर्गवत् स्वान्वयि पदांशत्वमित्यभिप्रायः। आदिशब्देन प्रथमपुरुषमध्यमपुरुषोत्तम- पुरुषादीनां परिग्रद्दः। (३०) तन्न प्रकृतिरूपपदाक्षग तध््यनेरुदाहरणं दशयति -चलापा क्षमिति। समिज्ञान शाकुन्तले शकुन्तलां व्याकुलयन्तं भ्रमरं प्रति दुष्यन्तस्योकतिश्यम्। हे मधुकर! अमर! त्वं चलौ तव दंशनभयाचचपलौ अपाङ्गौ नेत्रप्रान्तभागौ यस्यास्ताम्, "अपाङ्गौ नेत्रयो.

३७२ साहित्यदर्पण :- चतुर्थपरिच्छेदे-

करं व्याधुन्वत्याः पिबसि रतिसर्वस्वमधरं वयं तत्वान्वेवान्मधुकर! हतास्त्वं खल कृती।!' (३१) अषत्र 'हताः' इति न पुनः 'दुःखं प्राप्तवन्तः' इति हन्प्रकृतेः ।

सुखमंसविवर्ति पक्ष्मलाक्ष्याः कथमप्युन्नमितं न चुम्बितं तु।'

रन्तौ" इत्यमरः, अत एव वेपथुमती त्व्धयेन कम्पमानान्, अतिचपलामित्यर्थः दृष्टि रपृशस्नि, रहस्यं गोपनीयम आचष्टे आखयाति वेति रहस्याख्यायी गुप्तविषयभाषीव, कर्णान्तिकचरः श्रवणेन्द्रियसमीपचारी सन्, मृदु कोमलमू अस्फुट वा यथास्यात्तथा रवनसि शब्दं करोषि, तथा करं हस्तं ब्याघुन्वत्यास्तवापसारणाय इतस्ततो विलोल यन्त्या: शकुन्तलायाः, रतिसर्वस्वं रतेः सुरतेच्छायाः सर्वस्वं प्रधानकारणम्, यदा रतौ सवसवं सर्वप्रधानतयाद्रणीयम्, वा रतेः कामपत्न्याः सर्वसूवं युवजये परमसहायम्, मधरं दन्तच्छद पिवसि दशसि अत एव वयम् अहमित्यर्थः, तत्वान्वेषात् कि ब्राह्मणस्य औौरसकन्यात्वेन मत्परिणयायोग्या कि वा तस्य क्षत्रियकन्यात्वेन मत्परिणययोग्या इत्येवं तत्तस्यान्वेषणादित्य्थ:। हता अत्यन्ताकुलतया मृतप्रायाः दैवेन विप्रलम्भिता

समात्रपात्रीभूता जाता इति भावः। किन्तु त्वं खलु कृती कृतार्थ: जातोऽसि। शिखरिणी चछन्दुस्तललक्षणन्तूकतं प्राक् । (३१) व्यंङ्यं दशयति-अत्रेति। हता इति प्रयुक्तम्, न तु दुःखं प्राप्तवन्त इति प्रयुक्तम्, तथा सति प्रकृतोपयुक्तस्य दुःखातिशयस्यामिव्यक्तिनं स्याद्। हन् प्रकृतेः हन् धातुरूपप्रकृते: दुःखातिशयस्य "उयक्षकत्व" मिति शेषः। अत्र मृत्युकथनात् विप्र लम्भाविशयो व्यङग्यः। अत्र चहता हत्यस्य स्थाने कप्रत्ययं स्थापयित्वा हनः रूथाने प्रकृत्यन्तरनिवेशने न तथा प्रतीतिः। अथ च त्वं खल्विति निपातेनायत्नसिद्धं तवैवच रितार्थत्वमिति तथाहि-कथमेतदीयकटाक्षगोचरा भयास्म, कथमेषारमदभिप्रायव्यक्षकं रहो वचनमाकर्ण्यात कथं नु हठादनिच्छत्त्या अपि परिचुम्बनं विधेयासमेति यदस्मार्कं मनोराज्यपदवीमधिशेते तत्तवायत्नसिदधम्। भ्रमरो द्विनालेत्पलधिया मदाशङ्काकर्री दृष्टि पुनः पुकः स्पृशति, श्रवणावक्ाशपर्य्यन्तत्वञ्च नेत्रयोरुत्पलशक्धानपगमात्तत्रैवाति शयेन ध्वनि कुर्वन्रास्ते सहजसौकुमार्यत्रासकातरायाक्ष रतिनिधानभूतं विकसितारविन्द कुवलयामोद्मधुरमघरं पिवतीति भ्रमरस्वभावोक्तिस्लङ्कारोऽङ्गतामेवाभिलाषविप्रलम्भस्य प्रकृतरसरयोपगतः। (३२) निपातगतध्वनिमुदाहरति -- मुद्ठुरङ्गु लीति। शकुन्तलां प्राप्य तत्सम्भोगविघ्ने सति अनुतव्यमानस्य दुष्यम्तस्योकतिरियम्। मुहुर्वारं वारम् अङ्गुल्या संबृतौ मत्कत्तु- कचुम्बनप्रतिषेधाय आवृतौ मधरोष्ठी यस्य तत्, प्रतिषेधाक्षरे 'मा' 'मा' इति चुम्बन- निषेधकवाक्योचचारणावसरे विक्लवेन विह्वलतया अभिरामं मनोजम्, तादृशप्रतिषे धस्य विधिपर्य्यवसन्नतया तत्प्रयोगेण मुखस्य रमणीयत्वमिति भावः, तथा अंसे ुकं्धो परिभागे विवत्तते चुम्बनाशङ्कात तद्रक्षणायैव लज्जयेव वा परावतंत इति अंसविवर्ति,

5वनिभेद निरूपणम्] लक्ष्मीविराजितः । ६७३

(३३) अत्र 'तु' इति निपातस्यानुतापव्यञ्जकत्वम्। (३४) 'न्यक्वारो ह्ययमेव मे यदरय :- ' इत्यादो (१२ पृ.) 'अरयः' इति बहु- वचनस्य, 'तापसः इत्येकवचनस्य, 'अन्नैव' इति सर्वनाम्नः, 'निहन्ति' इति 'जीवति' इति च तिङः, 'अहो' इत्यव्ययस्य, 'प्रामटिका' इति करूपतद्धितस्य, 'विलुएठन' पक्ष्माणि नयनलोमानि अनयो: सन्तीति पक्षमले धनलोमशालिनी "सिष्मादिस्यश्ष" इति पा० सूत्रेगासत्यर्थे लचू प्रत्ययः, अक्षिगी लोचने यस््यास्तादकया: शकुन्तलायाः मुखम् आननम्, कथमपि लोचनगतकुसुमपरागापनोदनच्छलेन उन्रमितन् अङ्गुलिम्या चुम्वनार्थमूर्ध्वी कृत्य धतम्, तु किन्तु नचुम्बितम् ममायमतिशयः प्रमादोऽभूदिति भावः । औपच्छन्दसिक चदन्दस्तल्लक्षणन्तु-"गोपच्छन्दसकम्" इति पिङ्ठलाचार्यः। (३३) उयङ्ग्यं निद्दिशति-अन्रेति। नजा एव चुम्बनाभावलाभे तु शब्देन चुम्बन स्थात्यन्तव्यवच्छेदलामात् विप्रलम्भानुतापातिशयो व्यङ््यः। एवञ् तुशबदस्य चुम्बि- तपदान्वयित्वात्तदशत्वेन पदांशध्वनेरुदाहरणम्। व्यक्षयान्नरमप्यत्र बोध्यम् तथाहि- नायिकाया अङ्गलिसम्बरणपौन:पुन्योक्त्या नायकल्य तव्निषेधपौनःपुन्य व्यज्यते, तथा कामशास्त्रे ऊर्ध्वोष्टे चुम्बनस्याविधानादो8्ठपदेनैवाघरोष्ठस्य लाभेऽप्यरपदोपदानेन "उमामुखे विम्बफलाघरोष्ठे" इत्यादाविव तस्य पाटलिमसौकुमार्य्यमाघुय्यांतिशयो ध्वन्यते। अपि च नायिकायाः प्रतिकूलाचरणेन नायकस्य मदनाभिवृद्धि: प्रतीयते। तथाचोकं रघुवंशे- "चुम्बने विपरिवर्त्तिताधरं हस्तरोघि रसनाविघट्टने। विष्नितेच्छमपि तस्य सर्वंतो मन्मथेन्धनमभृद्वधूरतः ॥"इति। अरथप्यत्र बलातकारे सत्यपि करन्दनापसरणादिकमविधाय अङ्गलिसंतरणादिविधानेन सुरते नायिकाया अर्द्याक्षीकारो घोत्यत इति। (३४) प्रत्ययोपसर्गादीनां व्यख््यमुदाहत्त दर्शयति-न्यक्कार इति। एतड्व्यारूया . नन्तु (११ पृः) कृतम्। बहुवचनेत्यादिषठ्वयन्तानां व्यक्षकत्वमित्यग्रिमेणान्वयः। अरण्य इति बहु वचनेन एकमात्रशतुसद्वावेपि यस्य निवेदो जायते तल्यैव मे रामलक्ष्मणसुग्री- वादयो बहव एव रिपवो जाता इति नाहित निर्वदावधिरिति ववन्यते। तापत इत्येकव- चनेन तुच्छभूतमेकत्वं गम्यते यद्वा प्रतोकाराक्षमत्वमेव प्रतीयते: अश्रेति। सर्वनार्ना रिषुनिग्रहे दूरगमनादिव्यापारो नास्ति तथापि किञ्ञिद्विधातुमशक्यत्व/दात्मनोऽत्यन्त- मकर्म्मण्यत्वं द्योत्यते। निइन्तीति तिडापकाशस्य वर्त्तमानत्वरूयापनेन चिलम्बासहिष्णौ रिपुनिग्रहे नास्माकसुदम इति तथा नासौ निश्चेष्टो वर्सत इति च ध्वन्यते। जीवतीत्य- नेन जीवनल्य वर्ततमानत्वख्यापनेनेदशे वृत्तान्ते रावणस्य प्रागेव मरणसुचितं येनैतादश: पराभवो माभूदिति, श्रह्रो हत्यव्ययेन रावणे मृते सतीहगपरिस्थितेरागमन नाक्षय्यम् जीविते तु महदाश्चर्यम्। ग्रामटिकेति। अल्पग्रामवाचको हि ग्रामटी शब्द: क्वचित्प्रसिद्ध। ततः "अज्ञाते" "कुत्सिते" इति वा क प्रत्यये 'केण:" इति हस्वे सिद्धो ग्रामटिका- शब्दः, अत्यन्तक्षुद्रग्राम इति तदर्थ:, ध्वन्यालोकलोचनकारादयोऽप्येवमेवाहुः। नव्यास्तु "तद्धिताः" इति बहुवचनष्टिकच् प्रत्ययमाहुः। अनेन कप्रत्ययेनाहमीडशीवलीयेन मया सुविशालोऽपि स्वगः क्षुद्रो ग्राम इब प्रतीत भासीदिति व्यज्यते। विलुण्ठनेत्यत्र व्युप- ४८ सा०

३७४ साहित्यदर्पर :- [चतुर्थंपरिच्छेदे-

इति व्युपस्र्गस्य, 'भुजैः' इति बहुवचनस्य व्यञ्ञकत्वम्। (३५) 'आाहारे विरतिः, समस्तविषयप्रामे निवृतति: परा, नासाग्रे नयनं तदेतदपरं यश्चैकतानं मनः । मौनं चेद, मिदं च शून्यमधुना यद्विश्वमाभाति ते, तद्बरूया: सखि। योगिनी किमसि, मो :! किं वा वियोगिन्यसि॥' (३६) अत्र तु 'आहारे इति विषयसप्नम्याः, 'समस्त' इति 'परा' इति च विशेषणद्यस्य, 'मौनं चेदम्' इति प्रत्यक्षपरामर्शिनः सर्वनाम्नः, 'आभाति' इत्युपसर्ग

सर्गेण अ्वपि किञ्चिदपहृत्य न विरतं किन्तु विशेषेण लुण्ठनं विहितमिति प्रत्याय्यते। सुजैरिवि बहुवचनेन रिपुनिग्रहे शावणस्याधिकसाधनसत्वेऽपि किञ्चित्कत्त न शक्यत इति नास्ति दुःखस्य परिसीमेत्यवगम्यते। ध्वन्यालोककृताऽपि-

कृत्तद्धितसमासैश्र द्योत्योऽलक्ष्यक्रमः क्वचिद् ।" इतिकारिकाया उदाहरणप्रसङ्गडमुमेव क्लोकमुदाहतम्। यद्यऽप्येते संलक्ष्यक्रमव्य. क्यानां वस्तुध्वनय एव प्रतीयन्ते तथाऽप्येतेऽसंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयस्य निर्वेदा्यभावस्य परिपोषका इति तेनेवव्यपदेश इति तत्त्वमिति वागीशादयोव्याचक्षते। अ्रत्रेदमवगन्तव्यम्- न केवलं रसादिध्वनेरेव पदाश्ञप्रकाशता, किन्तु वस्त्वलङ्कारयोरपि। अत्रालङ्कारस्य यथा- "पथि पथि शुकचन्चूचारुराभाक्करणां दिथि दिशि पवमानो वीरुधां लासकश्च। नरि नरि किरति दाकू सायकान् पुष्पधन्वा पुरि पुरि च निवृत्ता मोनिनी मानचर्च्चा।।" अत्र किरतीति वर्त्तमानप्रत्ययेन निवृत्तेत्यत्र कप्रत्ययेन कार्यकारणपौर्वपर्यर्यव्यत्यय रूपातिशयोक्तिरलक्कारः प्रतीयते। (३९) इत्थं प्रफृत्यादीनां व्यक्षकत्वमुदाहृत्य प्रत्ययादीनां व्यक्षकत्वमुदाहरति- आहर इति। ध्यायन्तीं वियोगिनी योगधर्मिणोमवलोक्योपहसन्त्याः सख्या उचिरि यम् । भो: सखि! ते तव आहारे सन्नादिमक्षणे विरतिः रागाभावः, समसते समग्रे विषयग्रामे माल्यचन्दनादिभोग्यपदार्थनिचये परा परमा निवृत्ति: परावृत्ति:, नासाया अग्रे अग्रभागे नयनं वत्तते, यञ्च एकतानम् एकसमिन् विषये एकलयं तव मनः तदेतदपरं योगिन्या वियोगिन्या वा लक्षणमित्यर्थः, इदञ मौनम् इदञ् विश्वं जगत् अधुना शूग्यम्, यदाभाति तव हृदये शून्यमिव प्रतीयते। योगिन्या विश्वं शून्यमसद्भूतमा भाति वियोगिन्याक्ष सदपि विषवं प्रकृतानुपयोगित्वेनासदिव प्रतिभाति। तत् तरमात् मया: ८ कि योगिनी असि किंवा वियोगिनी असि। आहारादिघर्माणासुभयोरव सम्भवासस्वनिर्णयामावेनेयं जिज्ञासोदेतीति वाच्यार्थः। अन्न नायिकाया विप्रलम्भातिशय: समस्तपद्दोत्यः। (३६) प्रत्ययादीनां व्यक्षकत्वं विचार्य स्फुटीकर्त्तुमाह-प्रत्रेति। विषयसप्तम्या इत्या- दीनां तत्तद्विषयव्यअकतवमित्यग्रिमेणान्वयो बोध्यः। तथा च आहारे सर्वप्रकारविषयक

ध्वनिभेदनिरूपणम्] लक्ष्मोविराजितः। ३७५

स्य, 'सखि' इति प्रणयस्मारणस्य, 'असि भोः' इति सोत्प्रासस्य 'किं वा' इत्युत्तरपक्षदा व्येसूचकस्य वाशब्दस्य, 'असनि' इति वर्तमानोपदेशस्य च तत्तद्विषयव्यक्षकत्वं सहृदय- संवेदम्। (३७) वरणेरचनयोरुदाहरिष्यते। (३८) प्रबन्धे गथा-महाभारते शान्तः। रामायणे करुगः । माळतीमाघ- वरनावल्यादौ शप्गारः । रागाभाव एव न तु योगिनीवदनिष्टसाधनतावगमात् योगप्रतिफूलमत्त्यमांसादिरुपा हारान्रिवृत्तिरिति विषयसप्तमीं प्रत्याययति, सामान्यबोधकत्वादित्यमिप्रायः । "नात्यवनतस्तु योगोऽस्ति नचैकान्तमनश्नत' इत्युक्त्या योगिन्याः प्राणधारणा- थमाहारोऽस्त्येव तव तु सोऽपि नासतीति भावः । योगिन्या योगाप्रतिबन्धकविषये चीरचीवरादौ निवृत्तिन वत्तते भक्तपारवश्यादिना तदितरविषये यहच्छोपपन्नेऽ्रपि च विषये प्रवृत्तिरस्ति तव तु आवश्यकेऽपि समस्तविषयग्राम एव सवंधेव निवृत्तिरिति समस्तेति परेति च विशेषणद्यमभिव्यनकि। योगिनी मौनसमये इद्गितादिना अर्थ बोधयति तथा योगिन्यतरमागतं वदत्येव त्वन्तु सहचर्री मामागतां हष्ट्रापि तूर्ष्णीम्भा- वमाश्रितेतीदं पदेन Sवन्यते । प्रत्यक्षपरामर्शिना। "इदमस्तुसन्निकृष्टम्" इति नियमाद् मौनप्रत्यक्षताद्योतकस्य। योगिन्यास्तत्वज्ञानेनेव विद्वमसदिति भाति नतु व्यावहा रिकमावेन, तव तु र्वप्रयोजनाभावात् तत्त्वं विनैव विश्वस्यासत्तवं भाति, इत्याङुपसग: प्रत्याययति। योगिन्या विश्वस्मिन् कुत्रापि रागिणि जने प्रणयो नास्ति तव तु मयि सोडसतीति सखीति सम्बोधनेन व्यज्यते। एवञ् टशयमानो विप्रलम्भी न त्वया गोप- नीय इति भावः। "असि मोः" इति पदद्वयप्रकार एव "सोत्प्रासः समनाकूल्मितम्" मन्दस्थितोपहासस्तं द्योतयति। तथा च योगिनी कस्यापि नोपहासविषयो भवति त्वं तु ममैवेति "असि भोः" इति- पदद्वयव्यङ्गय: सोपहा सोतप्रासोऽवगमयति। त्वं योगिन्येव न तु वियोगिनीति "कि वा" शब्दो द्योतयति। वर्त्तमानोपदेशल्य "असि" इत्यत्र वर्त्तमानकालवोधक सि' विभकि निहशस्य। एवज्ञात्र योगित्वस्य तल्कालेऽसम्भवात् विययोगस्य तु तदैवोपलम्भात् त्वं वियोगिन्येवासीति मध्ममपुरुषैकवचनेन प्रतीयते। (३') सम्प्रतिवर्णरचनयोर संलक्ष्यक्रमव्यङ्गयत्वमुपेक्ष्य प्रबन्धगतत्वेन तदुदाहतु- माह-वर्ेति। वर्णोऽक्षर विशेष: माधुर्यादिगुणव्यक्षकः, रचना दीर्घसमासादिरूपविन्यास विशेष:, सा पि माधुर्यादिव्यक्जिका। उदाहरिष्यते। अष्टमे नवमे व 'परिच्छेदे' इति शेषः। तेषां रसनिष्ठमाधुर्यादिगुणव्यञ्जकत्वेन गुणज्ञाने सत्येव तज्ज्ञानत्वसम्भवादत्र नोदाहत- मिति भावः। प्रत्ययादीनां तु स्वबोध्यनिष्ठतत्तद्विसेषव्यञ्ञ कत्वमित्यत्रेवोदाहवतम्। (३८) प्रबन्ध इति। पूर्व प्रबन्धशब्देन संघटितावान्तरवाक्यसमू ह्दो S ि हिति :, अधुना तु संघटितमहावाक्यमिति पौनरुकत्यं न वाङ्यम्, पूर्वे हि अर्थशकिमूलमात्रस्य प्रबब्ध- विषयत्वस्योक्तत्वात् अत्र तु असंळक्ष्यक्रमव्यङ्गयस्येति पौनरुक्त्यभावाद। शान्त इवि। स्वर्गारोहणरूपमहाभारतश्रोतुः युविष्टिरशमज्ञातुः शान्तरसो बोध्य इस्यथेः। रामायस इति। रामशोकज्ञातुः रामायणश्रीत: करुणरस इत्यथ:। मालतीत्यादाविति माघववत्सरा.

३७६ साहित्यदपण :- [चतुथपरिच्छेदे-

(३९) एवमभ्यत्र । (४०) तदेवमेकपञ्चाशद्द्रेदास्तस्य ध्वनेर्मताःर ॥। ११।। संकरेण त्रिरुपेण संसृष्ट्या चौकरूपया। जरतिज्ञा तुहतन्राटकश्रोतुः शद्गार इत्यथः। आदिशब्देन शकुन्तलादिपरिग्रहः। अत्रेदम्बोध्यन्-न केवलं वस्त्वलङ्कारध्वनिवदर्थान्तरमाह किन्तु वाक्यव्यप्गयपि तत्समुदायभूते महाभारतादिप्रबन्धेऽषि अन्यथा काव्यत्वहानेरिति। (३९) वमन्यत्रेति । किशतार्जुनीये कादशलरगें सुररा जोक्त प्र बन्धे श्रान्तरसः । पार्थो कप्रबन्धे तु वीररसः। "माघे शिशुपालदूतोक्तौ सन्धौ वाच्ये वस्तुमात्ररूपो विग्रहः शब्दशक्तिमूलः प्रबन्धव्यङ्गयो दृश्यते" इति चण्डीदासः। (४०) अथेदानी धवनीनां सङ्कलनं दर्शयति-तदेवमिति। तत्तस्माद् असंलक्ष्यक्र मव्यङ्गयस्यापि पदपदाशादिगतत्वरेन षड्विधित्वादित्यथः । एवं शुद्धभेदेन तस्य छवनेः पुकपञ्ञाशज्वेदा मताः । वयङ्गगस्य पदवाक्यगतत्वेन पञ्नत्रिशद् (३५) भेदा: संख्याताः। तदनन्तरमर्थशक्त्युद्धवस्य प्रबन्धगतत्षेन द्वादशविघत्वम्। रसभावादिरुपस्यार्सलक्ष्य क्रमव्यङ्गयध्वनेरपि पदाशवर्णरचनाप्रबन्धगतत्वेन चत्वार इति मिलित्वा ध्वनिकाव्यस्य एकपञ्चाशव्वेदा: (५१) शुद्धा इत्यथः। यदपि लक्ष्यार्थवाच्याथव्यङ्गयार्थभेदेव पदांशानां च प्रकृतिप्रत्ययादिभेदेनातोऽधिका बहुतरसंख्या भवनति तथापि प्राचीनसम्प्रदायानुरो धेनैकपच्चाशत्त्वमेव दर्शितमिति बोध्यम्। सद्वरेय त्रिरूपेणेति। साक्षात्परम्परया वा यथा कथनन्चित् परस्परसापेक्षः सक्कर: तद्भित्नः स संसृषटिः। सद्कर्थले हि क्वचित् साघकबाधक मानाभावादेकतरानिश्चयेन "अयम् अरयं वा" इति मवति संशयः क्वचिच्च स्वत एवोपा देयतया प्रधानयोरपि एकस्य कथचिदपरानुगुण्यमात्रेण अङ्गाङ्विभावापरनामकानुग्राद्या नुग्राहकभावः, क्कचितु एकव्यञ्जकव्यङग्यतया एकाश्रयानुप्रवेश इति सक्करस्य त्रंविध्यम्। वक्ष्यति दशमपरिच्छेदे- "अङ्गाSद्गित्वेSलड कृतीनां तद्वदेकाश्रयस्थितौ। सन्दिग्धत्वे च भवति सङ्करस्तिरिविध: पुनः"॥ इति। न चानुग्राद्यानुग्राहकमावेन सङ्करस्थलेनुग्राहकस्याङ्गतया गुणीभाव इतिन धवनि सङ्करश्वमिति वाच्यम्, तन्र हि स्वतश्चमत्कारिण एव तस्य किज्ञित्परोपकारकतामा- त्रम् न तु शेषशेषिभाव एवेति प्रदीपे स्पष्टम्। एकरूपया परसपर नैरपेक्ष्यस्थितिरूपया संसष्टय च। एममिर्या: संख्या भर्वान्त ता आह-वेदेति। सजातीया नेकसंख्या प्रस्तावे-"अङ्कानां बामतः क्रमः इति गगितशास्त्र प्रसिद्धत्वेन वेदावचत्वारः, तद्वामे खं शून्यम्, तदू वामे- डनयस्रय:, तदूवामे शरः पञ्चेति चतुरुत्तरशतत्रयाधिकपञ्जसहस्राणि ध्वनयः । नन्वेव. मण्येकपज्ाशतश्चतुरगु णनेन चतुरधिकद्विशतमेव भवतीति तत्कथमेताइशी संख्येति चेत् ? मैवम्, यतः प्रथमस्य सजातीयेनेंकेन विजातीयैः पश्चाशता च संसृष्टावेकपञ्चाशत्वम् ? एवं द्वितीयस्य सजातोयेनेकेन विजातीये रूनपञ्चाशता च संसृष्टौ पञ्चाशत्वम्। तृतीयस्य सजातीयेनैकेन विजातीयेरट्चत्वारिशता च संसृष्टवूनपञ्चाशतम् तुरीयस्य सजातीयेनै. केन विजातीये: सप्तचत्वारिंगता च संसृष्टवष्टचत्वारिंशत्म् एवमन्येषामेकैकह्वासेन सप्तचत्वारिशदादिकम्। चश्मस्य सजातीयेनैकेन संसृश्टवेकविषयत्वमेवेति मिलित्वा

Sवनिभेदनिरूपणम् ] लक्ष्ीविराजितः । ३७७

शुद्धः शुद्धभेदैरेकपञ्चाशसा योजनेत्यर्थः । षड्विशत्यधिकत्रयोदशशतत्वं ध्वनिसंतष्टेः। एवं क्रमेण अष्टसप्वत्युत्तरनवशताधिकत्रिस हस्तत्वं त्रिविधध्वनिसङ्करस्य मिलित्वा भवति "वेदखाभनि" संख्याया उपपततिरित रुपर्षट विवृतौ। काव्यप्रकाशकृता तु-एकपज्चारादभेदानाम् एकपञ्ञाशतागुणने एकोत्तरषट् शताधिकसहस्त्रद्यं (२६०६) भवति। योजनं च संसृष्ट्यादिचतुः प्रकारैरिति ताव्ता चतुभिगु णने "वेदखाब्धिक्यच्चन्द्रा:" (१०४०४) हत्युक्तम्। नन्वरत्ंकपज्चाशज्रदेष्वेक- तराणां पञ्चाशतायोजनम् स्वस्य तु स्वेन कथं योजनेति चेत? न व्यक्तिमेदमादाय विजा- तीयवत्सजातीयेनाडपि सङ्करादिति मम्मटाशयः। अत एव यथा कविकमसु लक्षगाया अशीति प्रकाश अनुदाहृताऽप्यभिप्रायवशेन हवीक्रियते, तथा प्रकाशोक्ता भेदसंख्या अपि कथसिव न सम्भवनीया अन्यथा 'एकोऽपि भेदोऽनन्तत्वादसख्येयः"इति स्वोक्तिरपि, कर्थ संक्कच्छेत। वस्तुतस्तु अत्यन्तविचारे "वेदखाग्निशररूपा" या संख्या ग्रन्थकृता दुशिता साऽपि न सम्भवति तथाहि-एकपञ्चाशत एवोक्तचातुविध्य न सम्भवति पढ़ैकदेश ,पदव्यङ्गययोः

यत्तु-चण्डीदासादयः "संसृष्टो सङ्करयोजने व सिन्धुगगनशिखिरर: शुद्धयोगे श. खवाणाग्निवाणा:" इत्याहुस्तन्न पेशलम्, अनुभवसिद्धो तावत्पुण्डरीकाादक्षुरसेव्विव ध्वमिष्वपि हद्यत्वाशयानतिशयौ तथा चार्ान्तरसंक्रमितवाच्यस्य यत्रातिशयस्तत्रात्य न्ततिरस्कृतवाच्येन तद्योजनम्। यत्र तु तद्टपरीत्यं तत्रात्यन्ततिरस्कृतवाच्यस्येतरेण योजनमिति व्यपदेशः प्राधा न्येन व्यपदेशा भवन्ति इति न्यायात्। एवमन्यात्राउप्यूह्यम्। एनदेव प्राधान्यमादाय गणना सौत्री। नन्वेवं यत्रोभयोसतुल्यमेव चारुत्वं तत्र भेदान्तरं स्यादिति, मैवम् अपकर्षामावस्यातिशयपदेन विवक्षितत्वात्तत्रोभयभेद्सङ्करस्व्रीकारादिति प्रदीपादौ रूप- षटम्। एवु शुद्धकपज्चा शन्मिलने संख्यामाह-शुद्धैरिषुवाेति। व्याचष्टे-शुद्वैरिति। संसृष्टि- सङ्करसहितैर्योग इत्यथ: । इषयः पक्ञ, वाणाः पञ्च, अग्नयस्त्रगः, सायकाः पञ्चेतितन्मि- ता इत्यर्थ: । एवञ् तासां संख्यानामपि वामगत्या पक्चपश्ठाशदुस्तर ्रिशतयुतपञ्जसहसत् संख्यकमेदाः (५३९६) समुदायेन छनयः । श्रत्र अभिमाभिमभेदस्य योजने एकेकभेद- हासात् एवं प्रकारेण एवं योजन भवति- "एकोराशिर्द्विया स्थाप्य एकमेकाघिकं कुरु। समाधेनासमो गुण्यः एतासङ्कलितं लघु।" इत्युक्तदिशा द्विपञवाशदर्धेन षड्विशत्या एक पञ्चाशतं गुणयेत्। तथा ('१x२) "=६) १X२६=१३२६ सदसत्रा रि्निमेदिन्य: संख्या जायनते। तेषु चतु मिगुणितेषु (१३२६ x ४=१३०४) पञचसहस्त्राणि चतुरधिकं शततयं संकीर्णभेद्ाः । अथ ग्रन्थकारमते न प्राकूनिर्द्विष्टध्वनिसंख्या सक्कलनप्रकार: प्रदश्यते- लक्षणामूलः अर्थान्तरसंक्रमितवाच्य :- २ दद्गत :- १ अविवक्षितवाच्य: वाक्यगत :- १ अत्यन्ततिरस्कृतवाच्य :- २ पदगत :- १ चतुविध:। वाक्यगत :- १

३७= साहित्यदर्पण :- i चतुर्थपरिच्छेदे-

अभिधामूलः असंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयः । विवच्षितान्यपरवाच्य: मुख्यता द्विविध:। संलक्ष्यक्रमव्यङगय:। पदगत :- १ तम् रसभावादिरुप एकप्रकारोपि पदांशगत :- १

असंलक्ष्यक्रमव्यङ्गय: वाक्यगत :- १ महावाक्यगत :- १ अवान्तरभेदात् षटप्रकारा: । वर्णगत :- , रघनागत :- १

शब्दश क्त्युद्ध वेषु वस्तुरूपयो :- पदगत :- १ वाक्यगत :- १ अलङ्काररुपयोः पदगत :- १ संलक्ष्यक्रमव्यक्षयः वाक्यगत :- १ अथशक्त्युद्ध वेषु पदगता :- १२ एकचत्वारिशत्प्रकारा: । (पूर्वो क नामसु) वाक्यगता :- १२ महावाक्यगता :- १२ शब्दार्थोभयशक्त्युद्वे मिलित्वा शुद्धा: द्र

सानात्ये द्धानां वनीना मध्ये एककय- सजातीयेनान्येनेकेन सह सङ्क रेधु एकपश्चाशज्वेदा :- ६१ शुद्धस्य द्वितीयस्य शुद्धेन प्रथ. मेन सह संकरे एक:, शुद्धस्य सङ्करा :- तृतीयस्य शुद्धेन प्रथमेन द्विती. वे जात्ये- येन वा सङ्करयोद्टौ श्ुद्धस्य तुरी. यस्य शुद्धस्य शुद्धेन प्रथमेन द्वितीयेन तृतीयेन वा सङ्करेषु त्रय:, एवं क्रमेण पञ्चसततत्यधिक द्वादशाशतभेद्ा :- साजात्ये दशितरीत्या-२१ वैजात्ये दर्शितरीत्या-१२७६ साजास्ये दर्शितर्रात्या-५१ वैजात्ये दर्शितरीत्या-१२४५ संसृष्टय :- साजात्ये दशितरीत्या-६१ वैजात्ये दर्शितरीत्या-१२७६

शुद्धा: ६१ समुदाथेन मिलित्वा ......... ५३१९

साभासभावाभासनि० ] लक्ष्मीविराजित: ! ३७६

दिडमात्रं तूर्दाहियते- (४१) 'अत्युन्नतस्तयुगा तरलायताक्षी द्वारि स्थिता तदुपयानमहोरसवाय। सा पूर्णकुम्भनवनीर जतोरणलसंभार म ्रलमयन्नकृतं विधते ।' (४२) अत्र स्तनावेव पूणेकुम्भी, दृष्टय एव नवनीरजस्ज इति रूपकध्वनिरस्- ध्वन्योरेकाश्रयानुप्रवेशः संकरः । (४३) 'विन्वन्त्यमूनि मदमूर्च्छदलिध्वनीनि धूताध्वनीनहृदयानि मधोर्दिनानि निस्तन्द्रचन्द्रवदनावदनार विन्दसौरभ्यसौहदसगर्वसमीरणनि। (४४) अत्र निस्तन्द्रेत्यादिलक्षणामूलध्वनीना संसृष्टिः । (४१) पद्गतध्वनिसङ्करं दर्शयति-अत्युन्नतेति। प्रवासादागच्छन्तं पर्ति द्वारि स्थित्वा दृष्टवर्ती नायिकां कमश्निव्रिव्रेदयतः कस्यचिदुक्तिरियम्। अत्युन्नतं सतन- युगं कुचयुगलं यस्या: सा तादशी, तरले चज्जळे आयते दीधें च अक्षिगी नयने यह्या: सा ताहशी सा नायिका द्वार्यवस्थिता द्वारि वर्तमाना सती तस्य वल्लभस्य उपयानम् उपगमः उपस्थितिरेवेति यावत्, तत्कालीनमहोत्सवरतसमें, अयत्न- कृतम् मनायासेनैव विहितम्। पूर्णकुम्भौ नवनीरजानां ततक्षणविकसितपद्मानां तोरण- स्रजः तोरणमालास्तेर्षां सम्मर एच आयोजनमेव मङ्गलं तद्विघत्ते करोति। यथा महो. त्सवसमये द्वारपाश्व पूर्णकुम्भौ स्थापयन्ति माध्यादिना तोरणं च भूषयन्ति तद्वस्सा प्रवासात् प्रियतमागमनमहोत्सवे सतनरूपकुम्मदूयं : स्थापितवती नयनरूपनवनीरजैः तोरणसकसम्भारं कृतवती। (४२) सक्करप्रकार रूपष्टीकरोति-प्रन्नेति। स्तनकटाक्षयोयंथासम्भवं पूर्णकुम्भल्वेन नवनीरजमालात्वेन व साक्षादारोपाभावेन सस्य व्यङ्गयत्वादू रूपकालक्वारध्वनिः, तयोरे- व नायकरतेरुद्ीपकतया सम्भोगशद्गाररसस्य च र्वनिः। उमयोध्ष धवन्योः "सनयुगेति" "तरलायताक्षीति" चैकैकपदरूपे एकैकस्मिआ्ाश्रये उभयोरुमयोरेवानुप्रवेशरूपः प्रवेशानन्तर. स्थितिरूप: सक्कर इत्यर्थः । (४३) पद्गतध्वनिर्संसृष्टि दशयति-धिन्वन्नीति। वसन्तवर्ानेयम्। मदेन हृषेण मूच्छंन् वर्द्धमान: अलिध्वनिभ्रंमररवो येषु तानि यथोक्तानि, धूनानि मदनावेगकरणेन कम्पितानि अध्वनीनां विरहवता पथिकानां हृदयानि यैस्तानि तादृशानि, तथा निस्त- न्द्रोडतिप्रकाशमानश्रन्द् इव वदनं सुखं यासां तासां कामिनीनां वदनारविन्दार्ना सौर. भ्येण सौगन्येन यत् सोहदं प्रेमसम्पर्कस्तेन सगवः साइङ्कारः समीरणः पवनो येधु तानि तथोक्तानि अमूनि मधोवसन्तसमयस्य दिनानि विन्वन्ति लोकान प्रीणयन्ति। (४४) अत्रेति। लक्षणामूलध्वनीनामत्यन्ततिरस्कृतवांच्यानाम्। तन्द्रा प्रमीला तस्या- शन्द्रेऽमावात् मुख्याथंबाधेन जहततवार्थछक्षणया निस्तन्द्रपदस्य प्रकाशमानरूपोर्डयो भिधीयते। प्रकाशातिशयबोधः प्रयोजनम्। तच्व व्यक्षनागम्यमित्येकोऽत्यन्ततिर- स्कृतवाच्यो ध्वनिः। एवं सौहदगतौ चेतनघर्मो तयोश्र समीरणोडसस्भवात् यथाक्रमं सादृश्ये उत्कृष्टे च जहस्ल्वार्था लक्षणा, साहज्यातिशयबोध: प्रयोजनम् सोऽपि च व्यज्ञनागम्य

३८० साहित्य दर्पण :- [ चतुथंपरिच्छेदे-

(४५) अथ गुणीभूतथ्यप्यम- (४६) अपरं तु गुणोभूतव्यङ्गघं वाच्यादनुत्तमे ब्यङ्गघे। अपरं काव्यम्। (४७) अनुत्तमत्वं न्यूनतया साम्येन च संभवति । (४=) तत्र स्यादितराङ्गं काक्कान्षितं च वाच्यसिद्धयङ्गम् ।१३।।

एवेत्यन्यावपि अत्यन्ततिरसकृतवाच्यौ पवनी, इति त्रयाणां पद्गतानां लक्षणामूउध्वनी. नामू अन्योन्यनैरपेक्ष्यस्थिते संसृष्टिरित्यथः । इदसुपलक्षणम्-अलिध्वनिचन्द्रसमीरणैः कामोदीपकैः व्यङगयस्य भङ्गारस्याऽप्यत्र प्रतीतिरित्यतस्तस्य चन्द्राज्बलत्वेन समीरणोत्कृ ष्टत्वेन तस्य सुखस्पशत्वेन च लक्षणामूलकव्यङ्गयेन प्रकर्षणादनुग्राह्यानुप्राहकरूपसङ्करो ्यत्रैव श्रोके बोध्य:, एवं त्रिविधसङ्वरस्याप्रसक्त्ेरित्युक्क: क्थ सङ्गच्छत इति स एव प्रष्ट नय:। सन्देहरूपसक्करक्षात्र नोदाहतः। तदुदाहरणं च काव्यप्रकाशकृता दस्तमित्यन्वेषणीयम् यथा- "क्षण प्राघुणिकदेवरजायया किमपि ते भणिता। रोदिति पश्चाद्भागवलभीगृद्दे अनुनीयतीं दराकी॥" गृहपतिप्रस्तक्तामुपनायिकामुत्सवे तद् गृहागतानां तत्पल्या भर्तिसितां पश्चाद् गृहे रुदर्तीमनुनेतुं गृहपतिज्येष्भ्रातृस्त्न्या: सोपहासोक्तिश्यम्। अत्र चातुनयो वाच्यार्थः। तदूव्यङ्गय उपभोग इति। अयं कि स्वतः सम्भविवस्तु- ध्वनिः, कि वा अनुनयपदे उपभोगलक्षणा, तदू्यद्गयस्तस्य दुःखापसरणमित्ययमर्था न्तरसंक्रमितवाच्यलक्षणामूउध्वनिरिति व्वन्योः संशयारपदत्वम्। एतादशव्यङ्गयोप योगाय पश्चाद्गृहमुक्त्तमनिजँत्वादिति विज्ञप्रियादय:। (४२) एवं ध्वन्याखयं काव्पस्य भेदं निरुष्य गुणीभृतव्यङ्ग्यमवताश्यत्ि-अथेति। (४६) अपरमिति। तुमिच्नक्रमः । व्यङ्गये व्यङ्ग्याथें वाष्पादर्थादतुत्तमे :वाध्यापेक्ष- यातिशयितचमत्कारानाचायके इत्यर्थः। ततो न्यूने वा सति अपर ध्वनिभिन्नं काव्यं गुणीमूतव्यङ्गयं तन्नामक स्थाद्।

'प्रक्ारोडन्यो गुणीभूतव्यङ्गर: काव्यस्य दृशयते। यत्र व्यङ््यान्तये वाचवचारुत्वं स्यात्प्रकर्षवव ।।" इति। प्रतीयमानं पुनरन्यदेव वस्त्वस्ति वाणीषु महाकवीनाम्। यत्तत्प्रसिद्धावयवातिरिक्कं विमाति लावण्यमिवाङ्गनासु। इत्युकरूपो यः प्रतिपादिवस्तस्य प्राधान्ये ध्वनिरित्याम्नातम्। तस्येव गुणीभावेन वाच्यार्थंचारुत्वप्रकष गुणीभूतव्यक्कयो नामान्यः काव्यभेद इति तदभिप्रायः । ( ४७) अनुत्तमत्वमिति। व्यङ्गयानुतमत्वेन काव्यानुत्तमत्वमित्यथः। (४८) तद्गुणीभूतव्यङ्गयं नामतो भेदतक्ष विभज्य दर्शयति-तन्रेति। तत्र गुणीभू- तव्यङ्धये वयङ्गयं वस्तु इतरस्य रसादेवा वाक्यार्थीभूवस्य वाक्यतात्पर्यविषयतया प्रधा-

गुणीभूतव्यङ्गयनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः। ३८१

संदिग्धप्राधान्यं तुल्यप्राधान्यमस्फुटमगूढम्। व्यङ्गयमसुन्दरमेवं भेदास्तस्योदिता अष्टौ॥ १४ ॥ (४९) इतरस्य रसादेरजं रसादिव्यज्रथम्। नस्य वा अङ्गम् उपकारकम् उत्कर्षकमिति यावद्। काकुध्वनेविकार: तया आक्षिप्त झटिति प्रकाशित यया काक्का विना वाक्यार्थ एव नात्मानं लभते तथा प्रकाश्यमित्यथः। काक्ा हठेनोपस्थापितमिति वा अत एव मुख्यार्थमाघाद्यनुसन्धानविलम्बाभावान्र लक्ष. जावसर इति भावः । वाच्यसिंद्ध यङ्ग वाच्यस्य वाच्यार्थस्य (कुनोऽपि वैगुण्यात् अवि श्रान्तस्य) सिद्धिः विश्रान्ति: तत्र अङ्गम् निदानम् वाच्यस्यान्वयबोधबीजमेतदिति बोध्यम्। सन्दिग्धप्राधारन्य नाम सन्दिग्धं वाच्यकृतं व्यङ्गयकृतं वेत्यनिश्चितं प्राधान्यं घमत का रित्वं यसय यत्रवा तव् यद्ा सव्दिग्धं चमस्कारजनने वाच्यव्यङ्गययो: सन्देहविष यभूतं प्राधान्यं यत्र तत्, वाच्यकृतो व्यडयकृतो वा चमत्कार इति सन्देहः। तुल्य प्राथा न्यन्तु तुल्यमर्थाद्वाच्येन समानं प्राधान्यं यत्र तद्, चमत्कारजनने वाच्यव्यड््चयोद्वयोरपि समथतेन समानता बोध्या। अस्फुट सहृदयानामपि दुःखर्सवे्दं सहदयेरपि झटित्य संवेद्यमिति यावत्। अगूढ चासहृदयेरपि झटिति संवेधम् तादृशं वाच्यायमानतया न तथा चमत्करोति। यथा- "नान्ध्रीपयोधर इवातितरं प्रकाशो नो गुर्जरीस्तन इवातितर्रा निगृढः । अर्थो गिरामपिहित: पिहितश्च कश्रित् सौभाग्यमेति मरहदवधूकुचामः'॥" अपि च- अनुदूघृष्टः शब्दैरथच रचनातः स्फुटरसः पदानामर्थात्मा जनयति कवीनां बहु मुदम्। यथा किश्चित्किश्ित्पननचलचो लाज् लनया कुचद्वन्दवूं कान्ति किरति न तथोद्वाटितमुरः ।। एवं घ "कामिनीकुचकलशन्यायेन" सहृदयैक्वेधमेव व्यङ्ष्यं ध्वनित्वमुपयाति । सहृदयैरपि दुःखसंवेध्यं सहृदयैरपि वेधं वेत्युभयमवि गुणीभूतव्यङ्गयमेवेति वोध्यम्। एवमन्येष्वपि भेदेष्वनुभव एव साक्षीति प्रदीपादौ स्पष्टम्। असुन्दरं चमतकारजनने वाच्य- मुखनिरीक्षकम्, यद्वा स्वभाबादेव वाच्यापेक्षया चारु। एवमित्थं तस्य गुणीभूतव्यङ्ग्यस्य अष्ट भेदा उदिता: कथिताः। तथा च-१ इतराङ्ग्म्, २ काक्वाक्षिप्तम्, ३ वाच्यसि- बयङ्गम् ४ सन्दिग्धप्राधान्यम् ५ तुक्यप्राधान्यम्, ६ अस्फुटम्, "अगूड़स्, ८ असु- म्दरन्चेत्यष्टौ नामान्यप्येतेषां बोध्यानि। अत्र गणनादेवाष्टत्वे लब्घेऽष्टाविति न्यूनाधि- कव्युदासाय। तेनाप्रधानं सन्दिग्धतुल्यप्राभान्य्चेति गुणीभूतव्यङ्गयं त्रिविधमित्यु- किरपास्ता उपाधिवै लक्षण्यस्य निह्नोतुमशक्यत्वात्। (४९) यथो द्देशमुदा जिहीषुंरितराङ्ग्मिति विवृणोति-इतरस्येति। इतरस्य प्रधान भूतस्य रसादेः, रसशब्देन रस्यत आल्वाद्यत इति व्युत्पत्या भावरसाभासमावाभास भावशान्ति-मावोदय भाव-संन्धिमावशयवलतारपस्यासंलक्ष्यक्रमल्य ग्रहणम्, आ्रादिश्व व्हेन वाच्यस्य वाच्यार्थस्य लक्ष्यक्रमस्य च ग्रहणम्, अगसुपकारकम् उत्कर्षकारीति यावद्। रसादि असंलक्ष्यकमपमित्यर्थः। निष्पन्नरसभावस्पाङ्गत्वाभावादसपद्मत्र ४६ सा०

३८२ साहित्यदर्पण :- [चतुथंपरिच्छेदे-

यथा- (५०) 'अयं स रघनोतकर्षी पीनस्तनविमर्दनः । नाभ्यू रुजघनस्पर्शी नीवीविस्तरंसन: करः ॥' (५१) अत्र भप्गारः करुणस्याप्नम्।

स्थाविभावपरम्। आ्रदिशब्दादनुरणनरूपं संलक्ष्यक्रममित्यर्थः ॥ एवञ्चारसंलच्ष्यक्रमम् अनुस्वानाभसंलक्ष्यक्रमं चेति द्विविधमितराङ्ट्वयङ्गयमित्याशयः। अत्र. रसभावादिप्रधा नानां मध्ये रसभाववाच्यरपस्य त्रिविघस्येव प्रधानस्य मूलकृता उदाहरणौनि प्रदशि- तानि रसाभासायसंलक्ष्यकमरूपस्य संलक्ष्यक्रमरूपस्य व प्रधानस्योदाहरणानि तु शेमु- षीमि: स्वयमूद्यानि। (द०) रसस्य रसाङ्गतायमपराङगव्यङ्गय मध्यमकाव्यमुदाहारति-अयं स इति । महाभारते स्त्रीपर्वणि चतुविशेयाये समरच्छिन्नं भूरश्रवसो हस्तमादाय तत्कान्ताया विलपनमिदम्। अयं हश्यमानदुखस्थः, सः पूर्वातुभूतरसनोत्कर्षणादि तत्तच्छङ्गाश्वस्तु, उत्कर्षंतीत्युत्कर्षी "सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये ३।२७ इति पाशिनिसूत्रेण ताच्छी क्ये णिनिप्रत्ययः। रनाया उत्कर्षी रमणाय कटिदेश्ात् काञ्ञीदामोत्सारणकारी। तथा पीनौ पुष्टौ स्तनौ मदीयकुचौ विमरदयति यः सस्तथोकः। नामिश्र ऊरू च जवनं चैतानि सपष्ट शोलमस्य। जघनं कटिपुरोभागः। "जवनं स्यात् स्निया: श्णि पुरोभागे कटावपि' इति मेदिनी। नीव्या: ना मतलवसनग्रन्थे: विस्तनरंसनः ,मोचक इत्यर्थः, एवम्भूतः करोहस्तः दृश्य मानदुखस्थो वततंत इति शेष:। (११) अन्र किं कस्याङ्गमिति जिज्ञासायामाह-भन्रेति। अन्र रसनोत्कर्षणा दिना व्यङ्षय: शङ्गारः आलम्बनस्य भृर्श्रवसो मृतत्वेन रसतामनापत्नो मृताल स्वनकस्य करुणस्याङ्गम, रसतापत्रस्य तस्य शरष्गारेण प्रकर्षणात् पूर्वानुभूत- सुख्मरणे हि करु्णप्रकर्ष:, एवस शृद्गारो विशेषेण शोकसुद्दीष्य करुणं पुष्णातीति भवति तस्याङ्गमिति भावः । नव तदारनी भक्गारस्य रसत्वाऽप्राप्त्याकथमस्य- रसाङ्गरसोदाहरणत्वंसेत्ल्यतीति वाच्यम्, तदानी शुद्गाररसस्य पूर्णरसत्वा डभावेडपि खण्डरसस्य विद्यमानत्वात्। शङ्गारस्य करुणविरुद्धत्वेवि हमृतिविषयत्वेन गुणत्वमेव न तु दोषत्वम्, अनयो:ः समावेशल्य समाधानं खण्डरसत्वं चापि दोषपरि- रछेदे निणेण्यते। मत्र करुणमादाय काव्यस्य ध्वनित्वम्, शङ्गारस्थायिनमादाय गुसी भृतन्यज्ञथतवं बोध्यम्। धोकावेशादेव भुङ्गारोडपुष्टः। ननु रसध्वनौ भावध्वनिरव्यं वाच्या तयाच कञ्ञन प्रधानव्यङ्गयमादाय ध्वनित्वं क्चनाङ्गभूतमादाय गुणीभूतव्यक्कयत्वमिति निमिस्वट्टयसमावेशाद्विनगमनाविरहे कथ व्यपदेशनियम इति चेत्? सत्यम् "प्राधान्येन- व्यपदेशा भवन्तीति न्यायेन भवति तथात्वम्,तथाहि यत्र यन्मुखेन चमत्कारस्तन्न तेनैव व्यवहारः प्राधान्यं च चमरकारप्रयोजकत्वम्, तथा चाङ्गीमूतरसादीनां चमत्कृत्यति- शये गुणीभूतव्यङ्गयत्वम् अङ्गिनस्तथात्वे ध्वनित्वमिति भावः। एवञ्च प्रकृते करुण्व- नावपि गुणीभृतव्यक्षयमङ्गरेगेव चमतकार इति तेनैव व्यवहारो न तु व्वनित्वेनेति सह- दयहृदयप्रमाणम्।

गुणीभू तव्यङ्ग्यनिरूपणम्। जस्मोविरानित:। ३=३

हा! हा! कर्थं तु भवतो रिपुराजधानी प्रास्तादसंततिषु तिष्ठति कामिलोकः ।I (५३) अन्नौत्सुक्यत्रास्रसंधिसंस्कृतस्य करुणस्य राजविषयरतावज्रभावः।

राज्: स्तुतिरियम्। हे राजन् ! भवतो रिपुराजधान्या: प्रासाद्सन्ततिषु अट्ाकिकास मूहेषु मानोन्नताम् अतिमानवर्ती प्रणयिनी प्रियतमाम् अनुनेतुकामः प्रसादयितुमि- चछुः कामिलोक: तव सैन्यसागरस्य रवेण आक्रमणशव्देन उद्दतो ज्ञातः कर्णयोःश्त्रयो- स्ताप: पीड़ा यस्य स ताहयः सन् हाहेति त्रासविज्ञातुवंकतुस्तद्भिषयओ्ञोकः। कर्थ नु तत्र तिष्ठति ? वसन्ततिलकाच्छन्दस्तल्वक्षणन्तूकं प्राकू (१६३ पृ०) (६३) अन्न कि कस्याङ्गमित्याकाक्षायामाह-पत्रोससुक्येति अत्र प्रथमपादेनमानि ज्यनुनयकामनया औत्सुक्यं व्यक्यम्, तद्विरुद्वो द्वितीयपादेन त्रासः यथोकतकणंतापपद- व्यङ्ञ्य इत्यनयो: सन्धिना संस्कृतस्य परिपोषितस्य, तथा ताडयसन्धिविशिष्टानां रिपुराजधानी कामिलोकानां शोच्यावस्थाज्ञातुवंक्तु: शोकरूपः करुणो राजविषयरतिमा- वस्याङ्गमिश्यर्थः। मावस्यास्व्रादमात्रत्वेन प्रधानत्वम्, वाच्यार्थो व्यङ्यकरुणनिरपेक्ष एव तस्य व्यक्षकः। औत्सुक्यादीनां व्यङ्गयार्थाना वाच्यार्थाेक्षया न्यूनचमत्कारिल्वेन गुणीभृतव्यङ्ग्यत्वं बोध्यम्। मत्र हि हा! हा! शब्दः क्रोधव्यक्षकहुद्वारवब्विरथंक: तथादि शोकव्यक्षक इति ग्रन्थकृतोऽमिप्रायः तदैव व्यङ्यभूतहाहशब्दप्रतिपाद्यस्य शोकरूपकरुणस्य व्यक्यत्वो- पपत्तो, हा हा शब्दस्य वाच्य एव शोकरूप: करुणः हाहेत्युक्ते धोचामीति प्रवीत्या वद्वा- कयतोपपसे: अन्यथा गोशव्दस्यापि गौनंवाच्य: स्वादित्युध्यते- तदा- "कैलासालय माललोचनरुचा निवर्ततितालकक- व्यक्ति: पादनसद्युतिर्गिरिभुवः सा वः सदा प्रीयताम्। स्पर्धाबन्घसमृदयेव सुद्द रूढ़ा यथा नेत्रयोः कान्तिः कोकनदानुकारसरसा सघ: समुत्साय्यंते। इदमुदाहरणीबम्। प्रणति परे भगवति भवे सवान्या: मानभष्टेन नेत्रावण्यनाश्ञवर्ण- मिदम्। अत्र कविनिष्ठे पारवंतीविषयकप्रीतिरूपे भावे पार्वतीपरमेव्वरयोः शभ्गारोजमिति भाव:। एवं भावादीनां भावादद्गत्वे उदाहरणानि काव्यप्रकाशाय्ुक्कानि ज्ञेयानि। तन्न भावस्य भावाङ्गतायामितराङव्पङ्गय यथा- अत्युच्ा: परितः स्फुरन्ति गिरय: रफारास्तयाम्भोषय- सतानेतानपि विभ्रती किमपि न क्ान्तासि तुम्यं नमः। आश्चय्येण मुहुमुंहुः रतुतिमिति प्रस्तौमि यावदूसुप- स्तावद्विम्रदिमां स्मृतस्तव भुजो वाचल्वतो मुद्रिता: ॥ अत्र भुविषयको रतिभावो राजविषयकस्य रतिमावरपाक्गम्। रसामासमा वाभा सयोर्भवाङ्गताया मितराङ्गष्यङ्गय' यथा- "वन्दीकृत्य नृपद्टिरषां मृगदशस्ता: पत्रपता प्रेयर्सा शलष्यन्ति प्रणमन्ति लान्ति परितरचुम्बन्ति ते सनिकाः।

साहित्यदपण :- [चतुथपरिच्छेदे-

(५४) 'जनस्थाने भ्रान्तं कनकमृगतृष्णान्धितघिया वचो वेदेहीति प्रतिपदसुदश्रु प्रलपितम् । अस्मार्क सुकृतैदंशो निपतितोऽसयौचित्यवारांनिधे: विध्वसता विपदोऽखिलास्तदिति तैः प्रत्यर्थिभि: स्तूयसे" ॥ अत्र मावस्य रसाभासभावामासौ प्रथमाधद्वितीधंद्योत्यौ राजविषय कस् रत्िा - वस्याङ्गम्। मावसन्धे: भावाङ्गतायामितराङ्ग्यङ्गय® यथा- "सविशलकरवालकम्पनै भ्रु कुटीतर्जनंगर्जनैमुहुः। ददश तव वैरिणां मदः स गतः क्वापि तवेक्षणे क्षणातू॥" श्रत्र वैरिणो मदाकयो गर्वरूपे भावस्तस्य प्रश्रमः (शान्तिः) कविनिष्ठराजविषय- कर तिभावस्याङम। भावोदयस्य भावाङ्गतायामितशाङ्गव्यङ्गय यथा- "साकं कुरङ्रकशा मधुपानलीलां कर्त्तु सुहृद्धिरवि वैशिण ते प्रवृत्ते। अन्वामिधायि तव नाम विभो ! गृहीतं केनापि तत्र विषमामकरोदवस्थाम्।।"

रयभावस्याङ्गम्। अत्र विषमावस्थाव्यङ्गयस्य त्रासरूपभावस्योदय: कविनिष्ठस्य राजविषयकलूय रत्या

"असोढ़ा तत्कालोलसदसहभावस्य तपसः कथानां विश्रम्भेष्वथ च रसिक: शैलदुहितुः। प्रमोदं वो दिश्यात्कपटवटुवेशापनयने त्वराशैथिल्याम्यां युगपदभियुक्त: स्मरहरः।।"

निष्ठस्य शिवविषयकरतिभावस्याङ्गम्। मावशवलताया: भावाङ्तापामितराङव्यङ्गय यथा- "पश्येत्कश्चित्तलचपलरे ! का त्वराह कुमारी, हस्तालम्बं वित्तर, हहहा व्युत्क्रमं क्वासि यासि। इत्थं पृथ्वीपरिवृढ् ! भवद्विद्विषोऽरण्यवृत्ते:

अत्र "पशर्येतकश्रित" इति शाङ्रा "चलचपलरे" इत्यसूया "का रवरा" इति धतिः "अहं कुमारी" इति स्मृतिः "हस्तालम्बं वितर" इति श्रमः "हहहा" इति देन्यम, व्युस्क्रम इति विवोध:" क्वासि यासि" इत्यौत्सुक्यम्, एतेषां शवलता राजविषयकर- तिमावेडङ्गम्। (६४) अथ शब्दश् किमूला नुस रण न रू प्ो प म ल द्का र स्य संलक्ष्यक्रमस्य वाच्याङ्ग तायामितराङ्ग्रव्यङ्गय' गुणीभूतव्यङ्गयमुदाहरति-जनस्थान इति। धनाथमुद्योगं विद्धतोऽपि क्यचिहरिद्रस्याप्राप्तधनतया धनिसमक्षे सनिवेदोकि रियम्। कनकस्य सुवर्णस्य मृगोडन्वेषणम् प्रार्थना वा तत्र या तृष्णा निष्फलाश्ा तया अन्धिता विवेकरहिता धीर्यस्य ताद्टशेन मया जनानां धनिलोकानां /रथाने ग्रामनगरादौ

लक्ष्मीविराजितः । ३=५

कृता ल्डामर्तुर्वंदनपरिपाटीषु घटना मयापं रामत्वं कुशलवसुता न त्वधिगता॥।' (५५) अत्र रामत्वं प्राप्तमित्यवचनेऽरपि शब्दशकैरेव रामत्वमदगम्यते। वच- नेन तु सादृश्य हे तुकतादात्म्या रोपणमाविष्कुर्वता तद्रोपनमपाकृतम्। तेन वाच्य सवादश्यं वाक्यार्थान्वयोपपादकतयाजतां नीतम्। भ्रान्तं भ्रमणं कृतम्। अन्यत्र कनकमृगे मारीचे तृष्णाधारणलोमस्तया अन्धिता विवेक- रहिता धीर्यस्य तेन रामेण जनस्थाने तम्राम्नि दण्डकारण्यैकदेशे भान्तम्। वै विश्वयेन प्रतिपद प्रत्येकधनिस्थाने देहि प्रयच्छेति वचो वाक्यम् उदश्रु उद्गतम् उत्थितम् अश्रु- नेत्रजलं यथास्यात्तथा प्रलपितं व्यथमेवोक्तम्। अन्यत्र तु प्रतिपदं प्रत्येकपादन्यासे वैदेहि! हे जनकर्नान्दनि सीते! इति वचः उदश्ु यथास्यात्तथा प्रळपितंनिरथेकमेवोक्त्तम, तत्प्रागेव रावणेन सीताया नीततया तत्प्रत्युत्तराप्रासेरिति भावः। मत्तं: भरणकर्त्तुः धनिकस्थ परिपाटीषु सेवारचनासु अलम् अत्यर्थ घटना प्रसंघायोजना न कृता अथवा का भर्त: कुत्सितमत्त: वदनपरिपाटीसु मिथ्याभाषणप्रकारेषु घटना उपर्पात्तः न कृता, इति त्वं कथय, अपि तु सर्णेव कृतेत्यथ:, तथापि ततो धनं न लब्धमिति भावः। अ्रन्यत्र तु लङ्काभत्त: रावणस्य वदनपरिपाट्यां सुखपंक्तो इषुघटना करसंयोजना कृता अत एव रामत्वं दाशर थित्वं रामधर्म इति यावव् तत् आसंप्राप्तम्, परन्तु कुशलं दारिद्रयपाकरणेन भद्रक्रें परिणामसुरसं वा वसु धनं यस्य तद्दावा, अन्यत्र कुशलवौ सुतौ पुत्रौ यल्या: सा सीवा नाधिगता न प्राप्ता । शिखरिणीच्छन्दुसतप्वक्षणत्ञोकं प्राक्। (१८४ पृ०) (६६) अत्र शब्दशाक्तिम हिम्ना पादत्रयव्यङ्या प्रकृताप्र कृतयो: कवयितृरामयो रुपमा "मयासं रामत्वमिति वाच्यायाः रामत्वप्राप्तेरुपकारकतयेव वक्तुरमिप्रेतेति उपमाया वाच्याङत्वं तदेव दर्शयति-अत्र रामत्वमिति।अ्रवचनेऽपि अनुक्ावपि शबदशकरव शब्दभक्त्य मिधामूल व्यञ्जनावृत्तिसामर्थ्यादेव रामत्वं रामसादशयं वक्तरीति शेषः। वचनेन तु "म. याप्तं रामत्वमिर्ग वाक्येन तु तदुक्तावित्यर्थः, सादृश्यं एकवाचकवाच्यत्वरूपं शाब्द मौयम्यं हेतुर्यस्य तत्तथोक्तम्,वक्तरि तादवसादृशयं विना रामस्याभेदरोपणासम्मवादि- त्याशयः । तादात्म्यारोपणं रामत्वप्राप्त्या रामतादात्म्यारोपम्, तदारोपञ्चसाहयमूलक एवेति सादृश्यहेतुरित्यनेनोक्कम्। आविष्कुर्वता व्यक्षयता वचनेनेति सम्बन्धः तद्रोपनं व्यक्यभुतशामसाह्यस्य गूढत्वम् अपाकृतं खण्डितम् तद्गोपनात् साहयस्य गुणीभूतत्व. सुपपादितमिति भावः। एतेनाधिकधमत्कारित्वाभावेनासयोपमाध्वनित्वं न शङ्नीय- मिति सूचितम्। तेन साहध्यस्य गोपनाकरणेन हेतुना वाच्य 'मयाप्तं रामत्वम्" इति पदाभिधेयं व्यङ्ग्यमपि झटिति वोध्यतया वाच्यायमानं सादश्यं रामतुल्यत्वं वाक्यार्थल्य आत्मना रामसादश्यप्राप्ते:अन्वयोपपादकतया अन्वयप्रतियोगित्वेन सम्बन्धल्य सम्पादकतया, अन्यथा 'अन्यस्य धर्मे अन्यः कथं लभेदिति मयाप्तं रामत्वम्" इत्यस्यानुपपत्ेः वारयितुमशक्यत्वादिति भावः। अद्गर्ता नीतम् उत्कर्षता प्रापितं "मयाप्तं रामत्वमि"त्यमिधाय वक्श्रेति शेषः। एवञ्र व्यङ्ग्यार्थरूपस्य सादश्यस्य वाच्यादधिकातिशयत्वाभावेन गुणीभृतव्यङ्गयत्वमिति। नन्वेवन्तहि वाच्यसिद्धयङ्गमित्यस्येवोदाहरणं जावं नस्वितराङ्गस्येवति चेवू ? मैवम्,

३८६ साहित्यद्र्पण :- [ चतुर्थंपरिच्छेदे-

(५६) काक्काक्षिपरं यथा - 'मथ्नामि कौरवशतं, समरे न कोपा- दुःशासनस्य रुधिरं न पिबाम्युरस्तः । संचूर्णयामि गदया न सुयोधनोरू संधिं करोतु भवर्ता नृपतिः पणेन ।I' यत्रापाततः प्रतीतस्यार्थस्यानुपपत्तिव्यङ्गयं निरस्यति स वाच्यसिद्धयङ्गस्य विषय: यत्र त्वापाततः प्रतीतस्य बाधेन तत्स्थानेऽSतमानम्पयित्वा सम्बन्धं सम्पाद्यति सोडस्य विषय इत्यनयोभैंदः। न च तथापि तद्रोपनात् अगूढ़रूपगुणीभू तव्यङ्गय प्रभेद एवाय. मिति वाच्यम्, तथात्वेऽवि इतराद्टतानपायात्। ननु "रामत्वं प्राप्तम्" इत्यनेन रामा भेदप्राप्टिरेव प्रतीयते इति रूपकमेवेदमिति वाच्यम्,समानविभक्तिकत्वाभावात् भेदान्व- यबोधस्याशाब्दत्वात। न च शलेषस्यायं विषय इति शङ्या, यत शब्देन द्वितीयोऽथ: साक्षात्प्रतिपाद्यते स इलेषस्य विषयः यत्रतु शब्दसामर्थर्यादपरोरऽर् आक्षिष्यते न तु शब्दे नोच्यते सव्यक्षनाया एव विषय: शब्दस्य साक्षात्प्रतिपादकं तत्रैष,-यत्र शब्दप्रतिपादि- तोरऽर्थ: समभिव्याहतशब्दान्तरेण साकं विवक्षितमन्वयंप्राप्नोति यथा-"घेन धवस्त" इत्यादौ। प्रक्रते तु प्रतिपन्रो द्वितीयोरऽर्थो रामेणत्यन्वयप्रतियोगिपदाभावेनान्वयं लभते अतो रामेण यथा जनस्थानंःभ्रान्तं मयापि तथा इत्यर्थो व्यक्षनालभ्य एवेति बोध्यम्। अर्थशक्तिमूलानुरणनरूपस्य लक्ष्यक्रमस्य वसतुनो वाच्याङ्गतायामितराङ्टव्यङ्गयत्वं यथा- "आगत्य सम्प्रति वियोगविसंष्ठुलङ्गीम् अम्भोजिनों क्वचिदृपि क्षपितत्रियामः। एतां प्रसादतति पश्य ! शनैः प्रभाते तन्वद्धि ! पादपतनेन सहस्ररिम: ॥ अत्र नायकवृत्तान्तोर्ऽ्थंशक्तिमूलो वस्तुरूपो रविकमलिनी वृत्तान्ताध्यारोपेणैव स्यित:। (५१) काकाच्िप्तमिति। काकु: उच्चारणेन शिरश्रालनसह फृतध्व निविशेषस्त्या । आक्षिप्तं शाब्दबोधातप्राकू पदार्थविधया झटिति प्रत्यायितमित्यथः। काक्ाचिप्तव्यक्कय- मुदारहति-मथ्नामोति। वेणासंहारे प्रथमेऽक्केदुर्योधनेन सह सन्धिकरणे प्रवृत युविष्ठिं श्रुत्वा सन्धिकरणासहिष्णो: भीमसेनस्य सहंदेवं प्रत्युक्तिरियम्। अहं समरे युद्धे कोपाद् कौरवाणां दुर्य्योधनादीनां शरतं न मथ्नामि। मत्र प्रतिज्ञातकुरुकुलक्षयभीमसेनस्य "न मथ्नामि' इत्युक्तिरविरुद्धेति नजा शिरवचालनसह कृता काकु प्रतीयते। तथाच काका नवनर्थान्तरं प्रतीयते तेन "न मथ्नामि" इति न अर्थात् मथ्नाम्येवेत्यवधारणं गस्यते। एव- मग्रेऽपि सवंध। दुध्वशासनस्य उरस्त हदयात् रुधिरं शोणितं न विवामि अपि तुविवाम्येव सुयोधनमिति दुर्योधनस्यापरं नाम। दुःखेन योघनीयत्वाभिप्रायेण दुर्योधनपदं त्यकत्वा सुयोधनपदप्रयोग: । तस्य ऊरूु सक्थियुग्मं गदया न स्चूणयामि अपितु सन्चूर्णयामयेव भवता नृपतिः राजा युधिष्ठरः न तु मम प्रजानां वा स्वबुद्धया राजपारत्यागादिति भाव:, पणेन- "इन्द्रप्रस्थंबृकप्रस्थं जयन्तं वारणावतम्। देहि मे चतुरो आ्रामानू पञ्चमं कि्चिदेव सु।"

लक्ष्मोविराजितः । ३=७

(५७) अत्र मथ्नाम्येवेत्यादि व्यङ्ग्यं वाच्यस्य निषेघस्य सइभावेनैव स्थितम्। (५८) 'दोपयन्रोदसीरन्ध्रमेष ज्वलति सवेतः । प्रतापस्तव राजेन्द्र ! वैरिवंशदवानळः ।।' (५९) अन्नान्वयस्य वेणुत्वारोपणरूपो व्यङ्गयः प्रतापस्य दावानळत्वारोपसि द्व्यङ्रम् । इत्युक्तेन ग्रामपञ्जकरूपेण सन्धि मैत्री करोत्वित्यर्थः। अत्र क्रोधातिशयान्मयनादौ वर्षमानत्वं बोध्यम्, यद्वा "वर्त्तमानसामीप्ये वर्चमानवद्वा" इति पाणिनिसूत्रेण वर्त मानसामीप्ये भविष्यति लट्। वसन्ततिलकाच्छन्दस्तल्लक्षणन्तूक्त प्राक् (१५३ पृ०) (६७) अत्र कि व्यङ्ग्यं कथं तस्य गुणीभाव इत्यत आह-अ्त्रेति। प्रतिज्ञातकुरुकुल- चयस्य "न मथ्नामी" त्याधुक्तिर्बाधितेति नवसु काकु: प्रतीयते, तया चकाक्का नरजर्थान्तरं बाधयति तेन न "न मथ्नामि"इति न किन्तु मथ्नाम्येवे (क) त्यवधारणंव्यङ्गयम्,तदेव मथ्नाम्येवेत्येवकारेण दर्शितः । आदिपदात् 'पिवाम्येवेत्यादिकं बोध्यम्। इत्यादिव्यङ्गय- मिति। इत्याधेकदेशरूपं व्यङ्गयं काक्काक्षिक्षमिति सम्बन्धः । अतो विरोघिलक्षणाया अपि नायं विषय: सुख्यार्थषाधाद्यनुसन्धानात्प्रागेव काक्ा विवक्षितार्थोपस्थितेः। नत् मथ्नाम्येवेत्यादिव्यद्गयस्य चमत्कारित्वे ध्वनित्वमेव सयात् तत्कथ गुणीमूतव्यङ्गयत्व- मत आह-वाच्यस्येति। निषेधस्य 'न मथ्नामीत्यादेः सहमावेनैव समकाल प्रतोयमानत्वे- नैव स्थितं व्यवस्थितमित्यथः। स्थिवस्य वाच्यार्थसय व्यङ्गयार्थोपस्थितावनुपयोगाव काकुरेव नियमविशिष्टविधिव्यक्जिका इत्यर्थः । एवळ् यथा निष्पीड्य पात्रस्थापितेक्षुर सापेक्षया सवयं चर्वितेक्षुदण्डरसे माघुर्य्यातिशयं प्रतीयते तथा वाच्याथरूपभावेन व्यज्य मानव्यङ्गयाथपिक्षया कि्ञिद्विचार्य व्यज्यमान एव व्यक्क्याथो माधुर्य्यातिशय: प्रतीयत इति भर्वत गुणीभूतव्यङ्गयत्वम्, एतेन ध्वनित्वनिरासो बोध्य। यध्प्यगृढ़व्यङ्गयान्तः पातित्वमस्य सम्भवति तथापि काकुरूपवि्छित्ति विशेषात्पृथाग्रहणं बोध्यम्। (५८) वाच्यसिद्धयङ्ग वयङयमुदाहरति-दीपयन्निति। राजः प्रसंेसेम्। हे राजे न्द्र ! वेरिवंध शत्रुकुलमेव वंशो वेणुः तत्र दावानलः दावाग्निस्वरूपः, एष तवप्रतापः रोदसीरन्धरं द्यावापृथिन्योरन्तरालं दीपयन् प्रकाशयन् सर्वतो ज्वलति दीप्यते। (६९) अन्नेति-अन्वयस्य वैरिकुलस्य वंश्रपद्वाचयस्य अन्वये इत्यर्थ:, वेणुत्वा- रोवणरूपः वंशदण्डत्वारोपात्मक: ब्यड््यो व्यड्यार्थ:, प्रतापस्य या दवानलत्वारोपसि दिस्तस्या अङ्गम् उपकारकः। तथाच कुलवेणुद्वयार्थकल्य वंशपदल्य प्रकरणात् कुले. नियन्त्रणेन वेणोस्तद्वयड्यत्वेन तद्ूपणस्यापि व्यङ्गयरवात् दवानलत्वारोपसिद्यङ्धय- मिति कुले दवानलबाधेन वेणावेव तदबाघात्। अथ च प्रताप इति दावानल इत्युमयत्र

'तथा भूर्ता दृष्ट्वा नृपसदसि पाञ्चालतनय वने व्याधः सार्द्ध सुचिरमुषितं वल्कलघरेः। विराटस्यावासे स्थितमनुचितारम्भनिभृतं गुरु खेदं खिन्ने मयि भजति नाद्यापि कुरुषु। इत्यादौ मयि न योग्य: खेद:, कुरुषु तु योग्य इति काका प्रतीयमानस्यार्थस्य व्यवच्छेदो ज्ञेय इवि केचिद्।

साहित्यदर्पंण :- [चतुर्थपरिच्छेदे-

प्रथमाविभकि: अन्यथानुपपत्या प्रतापदवानलत्वारोपपूर्वकमेव तयोसतादात्यं प्रतिपा दुर्यात, एवश् प्रतापे दवानलत्वारोपनिबन्धनं तादात्म्यरूपवाच्यार्थस्य सिद्धिनिर्वाहको वैरिकुले वंशदण्डत्वारोपरूपो व्यङ्यार्थएव अन्यथा साहश्यघटकपदाभावेन प्रतापे दवानल- त्वारोपणासम्भवात्। अन्न हि साहयमात्रनिष्पादकतया व्यङ्गयारोपस्य वाच्यारोपा- दनधिकचमत्कारित्वेन गुणीभूतव्यङ्गयत्वम्। अतेदम्विचारणीयम्-यदि प्रकरणवशात् अनेकार्थस्य वंजञपदस्य प्रथमं कुलबोधकत्वं तदैव वेपुरूपोर्यो व्यङ्षयो भवति तदेव तुन सम्भवति, दवानलस्य कुले बाधाव। किन्तु कुलवेण्वा रुभयोरेकदा एव दवानलान्वयार्थ तात्पर्य्याद् वंशयोरुपस्थित्या मर्थह्यमेव वाच्यम्, नतु देपुरूपोडर्थो व्यङ्गयस्तथाच परम्परितरूपकमेवेदं वेणुत्वरूपणस्य दवा- नलत्व रूपणकारणत्वाद्। तद्वच्यति स्वयमेव- "यत्रकस्यचिदारोपः परारोपस्य कारणम्। तत्परम्परितम्" ॥ इति। उदाहरिष्यति च- "आहवे जगदुदण्डराजमण्डलरावे। श्रीनृसिंहमहीपाल ! स्वस्त्यस्तु तव वाहवे ॥" इति। अत्र राजमण्डलस्य ग्रासकरूपसम्बन्धितया राहुबाधात् वाहौ राहुरूपणमनुपपत्र- मतो नृपमण्डले चन्द्रमण्डलत्वस्यारोपो बाहौ राहुरूपणकारणमिति। अत एव काव्य- प्रकाशकृताऽपि "सद्वशमुक्तामणिः" इत्यत्र राज्ञो मुकामण्यारोपणस्य सत्कुले बाधादू सत्कुले सहवेणुरोपणं तत्कारणमित्युकतम्। अतो "दीपयन् रोदसी" त्यादिकं परम्परितरूपकोदाहरणमेव, न वाच्यसिद्धयङ्गोदाहरणम्। अन्यथा स्वोके: काव्यप्र काशकृदुकेश् विरोधापतेः। नहि दीपयन्नित्यादौ आहवे जगदुदण्डेत्यादौ व एकस्य वाच्य सिद्धयङ्गत्वमपरस्य परम्परितरूपकत्वमित्यत्र किमपि विनिगमकमस्ति। वाच्यसिद्धयभ्ञो दाहरणन्तु- "गच्छाम्यच्युत! दर्शनेन भवतः कि तृष्विरुत्पद्यते किबनवेवं विजनस्थयोईतजन: सम्भावयत्यन्यथा।

आश्लिष्यन् पुलकोत्कराञ्चिततनुर्गोपी हरिः पातु वः ॥" इतिका व्यप्रकाशकृद्धिर्दत्तमेवान्वष्टव्यम् । तथा हि "इत्यामन्त्रणेत्यादिर्वाच्याथः । पूर्वार्द्धाभन्न्नणेत्या दिवाक्यार्थस्या प्रतीतिकालेSसिद्धेस्त द्वयङ्ग्ार्थस्य-हे अच्युत! मद्वि वनायिकादशनेनाऽपि धैर्यच्युतरहित इत्येवं विधायाः भङ्गयाः प्रतीत्येव सिद्धयवि। नच नृपमण्डले चन्द्रमण्डलारोपणमपि व्यङ्गयं सदेवालङ्कार: तथा व परम्परितरूपकाल- लद्गार वाच्य सिद्धयङ्गयो: सङ्कर पवेति वाच्यम्, व्यङ्गयत्वेऽलङ्काराभावल्य व्राह्मणश्रमणे त्यादिना एघोकत्वाद्। प्रथमं नृपमण्डले राहोर्वयासम्भवेन राजमण्डलपदादेकदैव नृप धन्द्रमण्डलयोरुपस्थित्या द्योरपि वाच्यत्वाच्च। ननु तस्कथम्- "अ्रमिमरतिमलसहृदयर्ता प्रणयं मूर्छो तमः शरीरसादम्। मरणं च जलदभुजगं प्रसह्य कुरुते वियोगिनीनाम् ॥" इत्यत्र विशेषजले रूपितं हलाइलं व्यङ्गयं भुजगरोपणसिद्धिकृदित्युक्त्या हलाइलल्य

लक्ष्मोविराजित:।

(६०) हरस्तु किचित्परिवृत्तधै्य :- ' इत्यादौ (क) विलोचनव्यापारचुम्बना भिळाषमो: प्राधान्ये संदेहः। (६१) ब्राह्मणातिक्रम त्यागो भवतामेव भूतये। जामदग्न्यक्ष वो मित्रमन्यथा दुर्मनायते।' व्यकृत्वमुक्षत्वा काव्यप्रकाशकृता वाच्यसिद्धयङ्गोदाहरणत्वेन तदुक्कमिति चेत? मैवम्- तत्रोद्दीपकतया प्राकरणिकमने कार्थल्य विषशबदस्यार्थी जयम् इत्यतोऽप्राकरणिकं इलाहलं वयङ्ग्यमित्युक्तम्। नव दीपयन्नित्यम्ापि प्राकरणिकत्वेन वंशपदार्थकुलवाच्यं वेणुस्त अप्राकरणिको व्यङय एवेति वाच्यम्, दवानक्षरूपणस्यापि तात्पर्यवषयत्वेन तस्य कुले बाधेन तदुपपादनतया वेणोरपि प्राकरणिकत्वाद्। अन्यथा आ्रह्वे जगदुददण्ड' इत्यादा वपि परम्परितरूपकं न स्याद् किन्तु वाच्यसिदूङ्गमेव तदरि स्वात् "'भ्षमिमरतिमि" त्यादो तु जलदे भुजगरूपणं श्यामत्वेनापकारित्वेन च जले इलाहलरूण विनावि आपा- ततः सिद्धयत्येवेति इलाहळमप्राक्रणिकमित्यतो ब्यङ्गयमेव परन्तु प्रणिधाने सति जलल्प भुजगजन्यत्वासम्भवेन भुजगरूपणाऽसिडया वत्सिद्धिकारित्वेन पतचाजजले हलाहल- रपणमिति विज्ञप्रियातातपादा आहु:। (६०) सन्दिग्धप्राधान्यं व्यङ्गयमुदाहरति-इरसितिवति। कुमारसम्भवे आकालिके- वसन्ते जाते सर्वेषामेव कामोद्रेके सति हरल्यावि किश्वित्तयात्ववर्णनमिदस्। एतच्च व्यार्यातं प्रागेव अत्र प्राधान्यसन्देहो हरस्य मङ्गारव्यअ्ञकता विलोचनव्यापारो हि वाच्य, चुम्बनामिलाघस्तु व्यक्ष्यः तद्दूयमा शङ्गारानुभावसतत्केन रसो वय- ज्जितः इति सन्देशः। तथाहि शङ्गाशव्यक्षकत्वात् कि विलोचनव्यापारणम्य प्राधान्यम् उत वयक्रयत्वेनासवाद्यत्वाकचुम्नासिलावस्य प्राधान्यमिति प्राधान्यविषये सन्देह इत्यर्थ:। प्राधान्यस्य निश्याभावादेव चमत्कारानाघायकतया गुणीभूतव्यक्त्वम्। नच द्वयोशपि शरद्गातव्यक्षकतया प्राधानयमिति तुल्यप्राधानय्योदाहमवेमिति वा कयम्, उभयोः प्राधान्यसन्देहे न तत् तत्र प्राधान्यतुल्यताया निश्ितत्वादिति ध्येयम्। (६१) सुल्यप्राधान्यव्यक्गयमुदाइरति-ब्राह्मणेति। दिग्विजये पम्शुरामं विज्गीषु शवयं प्रति तत्मत्रिणसतन्ासकवचनमिदम्। सिद्धान्नवाग।शेन तु-महावारचरिते द्विती हे रावणं प्रति पत्रद्वारा पाशुरामस्योक्तिममिधाय रामचरसेन "दिग्विजये मागवविजयीषु दशमीवं प्रतीत्युक्ति प्रति यल्लिखितं तदुकनाटकादर्शनादनुमानमात्रेणेति"यदुक्कतदतिसा हसमात्रमेव तथाहि न हि तन्नाटकेऽन्यदीयानि पद्यानि सन्तीति वछुं युकम् बहूनाम न्येर्षां पद्यानामुपलमभाष। तथा च "ग्रीवाभङ्गाऽमिरामम्" इति पदय शकुन्तलानाटके प्रथमेऽक विधमानं हनुमव्राटके चतुर्थेडक्के दशयते। अपि व वालरामायणे षष्डेऽड्के प्ठिसं "सधः पुरीपरिसरेऽपि" इति पद्यम् अ्नर्व्यराधवनाटके तृतीयेऽक्ों पठितं "समन्तादुत्तालैः सुरसहचरी" इति पद्य व हनुमचाटके दश्यत इति दिक। ब्ाह्मणारना अतिक्रम स्यामः पराभवपरित्याग: भवर्ता रक्षसामेव भूतये कल्याणाय विष्यति न तुस्वार्थ नवीमी त्यथ:। जामदगन्यः परशुरामस्तया ब्राह्मण इत्यर्थः । मित्रं चेति चकारस्पान्वयः । रुम. (क) "इरस्तु किश्चित्परिवृत्तधेर्यश्चन्द्रोदतारम्म इवाम्बुराशिः। उमामुखे बिम्वफलाSपरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनान।। इति समस्वम्।

५० सा०

३६० साहित्यदर्पण :- । [ चतुरथपरिच्छेदे-

(६२) अत्र परशुरामो रक्ष:कुलश्ञयं करिष्यतीति व्यङ्गथत्म वाच्यस्य च सर्म प्राधान्यम् । (६३) 'संघौ सर्वस्वहरणं विग्रहे प्राणनिप्रह्यः । अल्लावदोननृपतौ न संधिन च विभ्रहः।I' (६४) अत्राल्लावदीनाख्ये नृप तौा दानस्रा मादिमन्तरेणा नान्य: प्रशमोपाय इति उ्यप्तथं व्युत्पन्नानामपि झटित्यरफुटम् । (६५ ) 'अनेन कोकगुरुणा सर्ता धर्मोपदेशिना। अहं व्रतवती स्वैरमुफेन किमतः परम् ॥' योरेकाशष्यत्वेन शिवोपासकत्वेन च सती्थ्यंतया मिश्रत्वं तस्यातिक्रमो न केवलं ब्राह्म. णातिक्रमो मित्रातिक्रमश्र। अन्यथा ब्राह्मणातिक्रमत्यागाभावे:दु्मनायते असन्तुष्टोभ- विष्यति "दुर्मनायत" इत्यत्र भविष्यत्सामीव्ये व्तमानता। तथाच परशुरामातिक्रमप्र- वृत्तावतिक्रमो न सेत्स्यति किन्तु सस्य दौर्मनस्यमेव भविष्यतीति यथा कार्तवीय्येण दौमनस्यं विधाय क्षत्रियकुलं नाशितं तथा भवताऽपि रक्षः कुलं नाशयितव्यमित्याशयः। (६२) अत्रेति। व्यङ्गयस्य "दुर्मनायत" इति पदगम्यस्य, वाच्यस्य मित्रमित्यनेना. भिधीयमानस्य हितकारित्वरूपार्थस्य व तुल्यचमत्कारित्वात्तुन्यप्राधान्यम्। तथा च जामदुग्न्यः क्षत्रियाणामिव रक्षसामपि क्षयं करिष्यतीति दण्डरूप व्यङ्ग्यमिव मिन्रत्वा- मिधानरूपं सामोपायात्मकं वाच्यमपि प्रधानमेव। अत एव व्यङ्गयार्थस्य वाच्यार्था समत्कारानाधायकत्वेन गुणीभूतव्यन्रयत्वम्। (६३) असफुट व्यद्गयसुदाहरति-सन्धाविति। अल्लवादीनेन सार्द्ध स्वस्य विरोरध सम्भाव्य। कस्यचिच्छक्तिहीनराज् उककिरियम्। सन्धौ अल्लावदीनेन सार्क सन्धिविधाने सर्वस्वहरणं समग्रधनग्रहण तेन कर्तव्यमिति शेष:, विग्रहे सड्ग्रामकरणे तु प्राणनिग्रह- स्तेन प्राणनाशः कर्त्तव्या, अतो हेतो: अल्लावदीननृपतौ न सन्धिः परसपरं मेत्रीमावो न व विग्रहो युज्यत इति शेष:। (६४) व्यङ्गयस्यास्फुटता दर्वयति-अत्रेति। सामदानादीत्यादिपदेन पलायन ग्रहणम्। नान्यः प्रशमोपाय इति व्यद्गयं प्राणनिग्रहे प्राप्ते धनत्यागादे: ईषत्करत्वाऽमि- प्रायेणेत्यथः। एवळ्र जीवनरक्षार्थ सरवस्वदानेनाडपि सन्धि: करणीय इत्येवं रूपं व्यङ्गयं व्युस्पन्नामामपि परिपक्बुद्धीनामपि। असफुटं प्रतीत्यविषयीभूतम्। अत एव वाध्या-

(६६) अ गूढव्यख्यमुदाहरति-अ्रनेनेति। शाक्यमुनेः तिर्यग्योषिता सह बला- त्कारोपभोगमसहमानायासतव्वार्यायासतद्तृ त्तान्तं ज्ञातुममिलषन्ती सर्खी प्रत्युक्तिरि- यम्। सतां सब्जनानां धर्मोपदेशिना लोकगुरुणा अनेन स्वामिना अहं व्रतवती व्तं गृह- स्थधर्मानुष्ठानम्, तद्वती पतिव्रताया: नियमवतीत्यर्थः अत एव अतः पर स्वैरं स्वच्छन्द उकेन कथनेन स्वाम्याचरणेन किम् ! पतिव्रतायाः स्वाम्यवगुणस्यावाच्यत्वाच्ातः परं

लोकगुरो: सद्धर्मोपदेशकस्याल्य दुवृत्ताचरणमनुचितमेव ममत मताचरणसहायस्य वाद्शल्य कथनंमपि नोचितमिति गूढ़ाऽभिप्रायोऽवगन्त्रन्या।

गुणोभूतव्यङ्ग्यनिरुपणम] लक्ष्मोविराजितः। ३६३

(६६) अत्र प्रतीयमानोऽपि शाक्यमुनेस्तियग्योषिति बलात्कारोवभोग: स्फुटतया वाच्यायमान इत्यगूढम्। (६७) 'वाणीरकुटङ्गडीणस उणिकोलाहणं सुभन्तीए। घरकम्मवावडाए बहुए सीभन्ति आङ्गाईं।' (६८) अन्न दत्तसंकेतः कच्िळ्वतागृहं प्रविष्ट इति व्यप्तपात् 'सीदन्स्यशनि'

(६६) अत्रेति। प्रतीयमानोऽ्पि व्यङ्गयतया बोध्यमानोऽपि। प्रतीयमानस्य प्रायशो डस्फुटत्वेन सफुटत्वे तद्विरोधेऽन्रापिः। स्फुटतयेति प्रबन्धशलोकाद् प्रकरणवशादू बला त्कारोपभोगज्ञानास् स्फुटता। वाड्यायमानो वाच्यार्थवद् शोघ्र व्यज्यमानः । आक्षेपा- लक्कारमहिस्ना व्यङुयरूपो विशेषो झटित्येव प्रतीयत इति वाच्यायमानत्वमल्य। व्यखयापेक्षरहित एव वाच्य आक्षेपालद्कार ईष्पाव्यमिचारिभाववोघक:, अन्र प्रतिना यिकायास्तिय्यंग्योनित्वेन तदुपभोगस्य व्यक्ञयस्य नेर्ष्यात्कर्षाधायकश्वमिति व्यङ्गया र्थंस्य स्फुटत्वेन वाच्यार्थाद्यतिशयस्वाभा वादूगुणीभृतव्यङ्टयत्वम्। अर्थशक्तिमूलानुरणरूपो- व्यङ््यो हात्रागूढः । अत्यन्ततिरस्कृतवाच्य स्याग ढत्वं यथा- "एतद्विभातिचरमाचलचूडचुम्बि हिण्डीर पिण्डरु चिद्चीतमरीचिबिम्बम्। प्रज्वालितस्य रजर्नी मदनानिलस्य धू्मं दघव प्रकट लाञ्छनकैतवेन।।" अत्र चुम्बीति पढ़े वदनसंसगरूपस्यार्थस्यासम्भवाद संसर्गमात्रं लक्ष्यते। तदतिश- यक्षा भिधेयवत् सफुर्ट प्रतीयते। (६७) असुन्दरं व्यङ्गयमुदाहरति-वासीरेति। "वा नीरकुओ्तोड्डीनशकुनि कोलाहलं भृण्वनत्याः। गृहकर्मव्याषटृताया व्वाः सीदन्त्यङ्गानि॥" इति संस्कृतम्। गृहपाश्वंवर्त्तिवेतसनिकुष्जे दत्तसक्क्कतार्षा निुओड्डी नपक्षिकोका हलतर्कितोपनायकप्रचेशायाः गुरुजनपारतन्त्रयेण गृहकमंश्यापृततया व तत्र गन्तुमश्ञ कनुवन्त्या: स्वरूपवर्णनमिदम्। बानीरा वेतसाः। "अथवेतसे। रथाभ्रपुष्पविदलशीतवानीरवञ्जुलाः" इत्यमरः। तेषां कुआ्जानि गहनस्थानानि "निकुञ्जकुऔ्जौ वा क्लीवे लवादिपिहितोदरे" इत्यमर:। तेम्य उड्डीना उत्म्लुता ये शकुनथ: पक्षिणस्तेषां कोलाहलं कलकलशब्द शृण्व- मत्याः, गृहकर्मणि रन्घनादौ व्याहताया: प्रवृत्ताया: व्वा: सिया अङ्गानि सीदन्ति आकुलतां प्राप्तुवन्ति प्रमोदावेगवशादवसन्नानि तत्ततक्रमसमर्यानि भवन्तीत्यर्थः। सीदन्तीति वर्त्तमाननिर्रेशादवसादस्याविरामः। शन्वन्त्याः सीदन्तीति वर्षमानप्रत्य यार्म्या श्रवणासादनयोः कारणकार्ययोः पौर्वापय्यविपय्ययरूपातशयोक्तिरलक्ार:। तेन चोत्कण्ठातिशयो व्यज्यत इत्युधोते स्पष्टम्। मुखविपुलाच्छन्दः। (६८) अन्रेति। मत्र दत्तङ्कट तः कत्रिल्लतागहनं प्रविष्ट इति व्यङ्गयम्। तन्र वष्वा- गृहव्यापारवत्राद्गमनेन मङ्गावसादः। स च वाच्योऽनुमावरूपो विप्रलम्भामास्पअ

३६२ साहित्य दर्पण :- [चतुथपरिच्छेदे-

इति वाच्यस्य चमत्कारः सहृदयसंवेध इत्यसुन्दरम्। (६९) किंच। यो दीपकतुत्ययोगितादिषूपमाद्यलंकारो ठयप्रथः स्र गुणीभूत- व्यक्गय एव। वाच्यस्य दीपकादिमुखेनेव चमरकारविधायित्वात्। तदुकं व्वनिकृता- (v) 'अलंकारान्तरस्यापि प्रतीतौ यत्र भास्रते। सत्परत्वं न वाच्यस्य नासी मार्गो ध्वने्मतः ।।'

कत्वात् यथा चमत्कुरुते न तथा व्यद्षयमित्यसुन्दरम्। वाच्यस्य चमरकार इति प्रतीकमा- दाय विज्ञप्रियातातस्तु-'वष्वा विप्रलम्भव्यञ्जकत्वेनह्यत्र चमत्कारः। स चात्रोदीपकेश- कुनिकोलाहलश्रवणाधीनाSवसादस्य विप्रलम्भं विना अन्यतोऽसम्भवात् ततप्रतीत्यवश्य- म्भावेन सङ्केतस्थले बध्वा अगमनादुक्काऽवसादसहकारं विना न विप्रलम्भ प्रतीत्यवश्य- म्भावः। बच्वा ईदशकार्य्यत्यागेनापि तन्रागमनसम्भवाहते वाच्याङ्गावसादमुखप्रेक्ष स्वेन तस्य न्यूनचमत्कारितेत्यर्थः" इत्याह। (६९) असुन्दरस्य वहून्युदाहरणानि सम्भवव्तीति द्शयितुमाह-किश्र यो दीप केति। षहूपमानानामेकधर्मन्वयो दीपकम्। उपमेयोपमानाना मेकधर्मान्वयस्तुल्ययोगिता। आादिपदेन प्रतिवस्तुपमादृष्टान्ताहोनां परिभहः। अमादयलद्वार इति। सरवंत्रेव व्यअनया उपमा प्रतीयते। अत्नादिपदेन व अनेकक्रियाघटितदीपकादौ क्रियासमुच्यादीर्ना ग्रहणम्। गुरीभूतव्यङ्गय एव असुन्दराख्य इति शेष:। उपमायाश्र गुणीभूतत्वे हेतुं दशयति- काव्यस्येति। दीपकादिमुखेनैव आपातत एव व्यज्यमानदीपकादिद्वारेव न तु तात्पर्थ्याव गतेरनन्तरं व्यज्यमानोपमादिना व्यङ्गयालक्ारेणेत्येव शब्दार्थः। उपायान्तरेण दीपका- दीनां पूर्वमसम्भवादिति भावः। अत एव चौकव्यङ्गयस्य असुन्दरसंज्ञापि सघटत इति बोध्यम्। उक्तार्थे ध्वनिकारं प्रमाणयति-तदुक्तमिति। ध्वनिकृता आनन्दवर्धनेन- (ण) अलक्कारान्तरस्थापीति। यत्र स्थले अलक्कारान्तरस्य रूपकादेरलद्धार प्रतीतावपि उयङगयतया बोधे सत्यपि वाच्यस्य तत्परत्वं व्यङ्गयालङ्कारान्तरतात्पर्य्यंकत्वेन चारतवं न मासते न प्रतीतविषियो भर्वात। असो प्रकारः धवनेर्मागो, विषयो न मतः, किन्तु गुणीभूत व्यक्षय प्रकारविशेष एव मत इत्यर्थः । एवञ्र दीपकादावलद्चारे उपमायाः प्रतीयमान-

यथा- "इजनीशशिकर किर णैर्विस नोकमलैस्तरजिणीस लिलै।। वसतिः पुप्पस्तवकः काव्यकथा भूष्यते सुजनैः। इत्या दिषूपमागभंत्वेपि न तनमुखेन व्ारुत्वं व्यवतिष्ठते, किन्तु वाब्यालड्डारमुस नैवेति अतोहात्र वाड्यालद्कार: काव्यव्यवहारो युक:। एवं समासोकत्याक्षेपपानुक्तनि

समासोक्तौ तावस्- "डपोढशगेण विलोषतारकं तथा गृहीतं शशिना मिशासुखम्। यथा समस्तं तिमिशंशुकं तथा पुरोजपि रागादूलितं न लक्षितम्॥ इत्पादो व्यङ्धेनानुगतं वाच्यमेव प्राधान्येन प्रतीयते समारोपितनायिकानायढ्-

गुणीभू तव्यद्गर्यान्रूपणम्। ] लक्ष्मीविराजित:। ३६३

(७१) यत्र च शब्दान्तरादिना गोपनकृतचारुत्वस्य विपर्यासूः। यथा- (७२) 'दध्या के शव। गोपरागहृतया किचिन्न दष्ट मया तेनात्र र्खलितात्मि नाथ ! पतितां कि नाम नाळम्बसे । एकसत्वं विषमेषु खिन्नमनसां सर्वोबलाना गति- र्गोप्येवं गदितः सलेशमवताद्गोष्टे हरिवेश्चिरम् ।'

व्यवहारयोनिंशाशशिनोरेतर वाक्यार्थत्वाद। एवसाक्षेपानुक्कादावप्यनुसन्धयम्। तथा चोकम्- "ङगयस्य यत्राप्राधान्यं वाण्यमात्रातुयायिनः। समासोक्त्यादयस्तत्र वाचयालड्कृतय: =फुटाः॥ व्यश्यस्य प्रतिभामात्रे वाष्यार्थानुगमेऽपि वा। न ध्वनिर्यत्र वा तस्य प्राधान्यं न प्रतीयते। तत्परावेव शब्दार्थो यत्र व्यङ्गचं प्रति स्थितौ। धवने: स एव विषयो मन्तक्यः सङ्करोजिझितः ।"इति। (७१) अन्यमपि गुणीभूतप्रकार निरूपयितुसुत्थापयति-यत्र चेति । शब्दान्तरेण उय कयार्थस्य हठात् प्रत्यायकेन पदान्तरेण आदिना साहशवाक्यान्तरेण वा गोपनेन व्यक्षय द्वारा कृतं यच्वाहत्वं चमत्कारत्वं तस्य विषय्यासी सवति तत्रापि गोपनीयत्वापाकरण गुणीभृतङ्ग एवति पूर्वणान्वयः व्यक्षयार्थस्य गोपनकृतचारुत्वे हि ववनिस्वं तव्विपर्य्यासो व्यक्ीकरणं यत्र श्ब्दान्तरादिना क्रियते सोऽप्यगूढ़रूपगुणीभृतव्यङ्गयप्रभेद इत्यय:। (७र) दृध्येति। रश्लेषोकिः, तत्र वाच्यर्थो यथा-हे केशव! गर्वा पशागेण रजसा "परागः कौसुरेमेणौ हनानीयादौ रजत्यवि" इत्यमर, हतया आच्छप्रया दृष््या चक्षुषा मया किज्ञिन्मार्गादिक न दष्ट नावलोकितम्, तन हेतुना अत्र तवाप्रत एव रखलितास्मि पतितार्डस्मि, अत एव हे नाथ ! पालक! पतिता मां कि नालम्बसे न घार्यसि। ननु कथमहं परखियमार्लम्बिष्ये इत्यत आह-एकत्त्वमिति। विषमेषु उच्चनीचंषु वातगर्तादि सकुटेषु वर्त्मसु खिन्नमनसां पतनेन क्लान्तहृदयाना, सर्वावलानां सकलवलराहतारना स्ण पुंसा च यतसतवं गती रक्षकः, अतोरक्षणेच्डया परस्ोधरणडपि न दोष: राख्य इति भाब:। गोष्ठे गोप्या: एवं सलेशं सश्ेष गदितो इरिः श्रीकृष्ण: वो युष्मानू चिरस् अब- सातू रक्षतु। व्यङ्गयर्थस्तु यथा-गोप निजस्वामिनि गोपाल यो रागोउमुरागस्तेन हतया लुकया मया, दृष्टया ज्ञानेन किश्चिसव रहस्यं न दष्टं नानुभूतम् यद्ा गोपे गोपाले त्वयि यो राग- हतेन हतया माकृष्टया मया इध्या किश्चित्निजवतिरोषादिक न दष्टं न विचारितम्। तेन अनुरागेण हेतुना अत्र गोष्ठे रखलिताइस्मि विच्युतास्मि तथा च हे नाथ ! पतिर्ता पसिभावं भशत्वं कि नाम मां नालम्बसे नानुगृद्वासि। विषमेषु: काम: तेन सित्रमनसां व्याकुलचेवसा सर्वासामवलानां रवमेको गाततिः रमगेन स्मरदु:खनाशका। इति। शर्डूल- विक्रीडितं छन्दस्तल्ळक्षणन्तूकं प्राक् (६९८ पृ०)

३६४ साहित्यदपसा :- [चतुथपरिच्छेदे-

(७३) अन्र गोपरागादिशब्दानां गोपे राग इत्यादिव्यज्रथार्थाना सलेशमिति पदेन स्फुटतयावभासः। सलेशमिति पदस्य परित्यागे ध्वनिरेव। (७४) किंच। यत्र वस्त्वलंकाररसादिरूपव्यप्रपार्ना रसाभ्यन्तरे गुणीभाव स्तत्र प्रधानकृत एव काव्यव्यवहार:। तदुक तेनैव- (७५) 'प्रकारोडयं गुणीभूतव्यज्थोऽपि ग्वनिरूपताम्। (७३) अत्रेति। गोपरागादीत्यादिना दष्ट्यादेःपरिग्रहः स्फुटतया स्पष्टतया अवभासा प्रतीतिः। इलेषवशादेव तत्प्रतीते: श्लेषलेशपदेन तत् स्फुटीकरणम्। ध्वनिरेवेति। शब्दश- किमूलवस्तुध्वनिरेव न तु गुणीभूतव्यङ्गयमित्येव शब्दार्था ज्ञेयः। एवञ्- "गोप्येवं गदितः समुद्धुतिपरः पायादपायादरिः। इति पठनीयम्। तथाच कामिनीकुचकलशवदूगूढं चमत्करोति। अगूढन्तु स्फुटतया वाच्यायमानमिति तन्न गुणीभूतमेवेति भाव: (७४) क्चित्त व्यङ्ग्ये गुणीभूतेऽपि ध्वनिकाव्यव्यवहार एव न गुणीभूतव्यवहार इत्याकयेनाह-किक्चेति। अपि चेत्यर्थः । रसादीत्यत्रादिपदेन भवादीनां ग्रहणम्। रसाभ्यन्तरे प्रधानीभूतरसादौ गुणीभावः अप्रधानभावेनावस्थितिः। प्रधानकृत एव काव्य- व्यवहार इति। प्रधानेनरसेनैव काव्यव्यहारो न तु गुणीभूतव्यङ्गयन तथाच तन्न "प्राधा न्येन व्यपदेशा भवन्तिःइति न्यायादुत्तमकाव्यत्वमेवेत्यर्थः। यथा-"अयं स रसनो. त्कर्षी" इत्यादावेव दि शङ्गारस्य गुणाभावेऽि तं भागमवलम्व्य मध्यमकाव्यव्यवहा रोऽपि न कर्ततव्य:, किन्त्वङ्गिनं करुणमाश्रित्य उत्तमकाव्यव्यहार एवेति भावः। अत्राह काव्यप्रकाशकार :- यद्यपि स नास्ति कञ्विद्विषयो यत्र ध्वनिगुणीभूतव्यक्कययोः रवप्रभेदा दिभि: सङ्कर: संसृष्टिवां नासति तथापि "प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्तीति"क्चित् केनचिद् व्यवहार कृत इति। न चेदं कथमुपपद्यते ईदशस्थलेऽपराङ्गारूयगुणीभूतव्यङ्यस्यैवो- कत्वादिति वाच्यम्। यत्र गुणीभूतानामलङ्गारसादीनामद्िजनको न त्वद्गिप्रकषॅकरव तत्रैषाङ्गिनो व्यक्षकविशेषणलेनाङ्रिन एव चमत्कारित्वात् ्वनित्वव्यवहारात्। यथा च "चलापाङ्गां दष्टिम्" इत्यत्र मधुकरकामुकरूपालङ्कररस्य व्यङ्यस्य "हताः" इति व्यक्ष कविशेषलम्यरवेन नापराङत्वम्, किन्तु विप्रलम्भध्वनिरेव। यथा वा- "जाने कोपपराड्सुखी प्रियतमा स्वप्नेषय्य दष मया मा मां संहपृश पाणिनेति रुदती गन्तुं प्रवृत्ता ततः। नो यावत् परिरम्य चाटुकव्तैराव्वासयामि प्रिया भ्रातस्तावदह शाठेन विधिना निद्धादरिद्रीकृतः॥ इत्यत्र विधि प्रत्यस्याध्वनिरेव "शठ" पदेन व्यअ्षकविशेषेण व्यक्तकः। "नो यावदा- शासयामि" इत्यनेन व्यङ्गयस्य विप्रकम्मस्य तु असूयाजनकत्वमेव नासूया प्रकर्षकत्व- मित्यतो नेतराङत्वमित्यादिस्वयमूहनीयम्। उक्कारये प्रमाणसुपपादयति-तदुक्तमिति। तेनै- वेति ध्वनिकृतैवेस्यथ:। (") प्रकारोडयमिति। अयं गुणीभूतव्यङ्गयोऽपिप्रकार: इतराजग्गादिभेदा, रसादौ

गुणीभूतव्यङ्गय निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः।

धत्ते रसादितात्पर्यंपर्याकोचनया पुनः ॥' इति। (७६ ) यत्र तु- (७७) 'यत्रोन्मदानां प्रमदाजनानामभ्रंलिहः (क) शोणमणोमयूखः। संध्यात्रमं प्रापुवतामकाण्डेडप्यनअमेपथ्यविधि विघत्ते।।' (A) इत्यादो रसादीनां नगरीवृत्तान्तादिवस्तुमात्रेऽकत्वम्, तन्र तेषामतात्पर्यवि- षयत्वेऽपि तैरेव गुणीभूतैः काव्यव्यवहारः। (७८) तदुकमस्मद्गोत्रकविपण्ठितमुख्यश्रीचण्डोदासपार्द :- 'वाक्यार्थस्माख-

यचात्पय्यें रसादिबोधनेच्छया कवेरुश्चरितत्वं तस्य पय्यालोचनया अनुसन्धानेन पुनर्ष्व- निरुपतां घत्ते लभते। तथाच "अयं स रसनोत्कर्षी" इत्यादौ गुणीभावस्यापि शङ्गा रस्य व्वनित्वसम्भवेन तें भागमवलस्व्य शृद्गारक्ाव्यव्यवहारप्रसक्त्कावपि तन्र करुण रयेव प्राधान्यात्तेनेव काव्यव्यवहार इत्याशयः । (७६)।नन्वेवं। यत्र रसादीनामन्यतमतात्पय्यविषयत्वेन प्रधानत्वं तत्रेव काव्यव्य- पदेश इत्येताववा फछितम् ततक्ष व्वनित्वासङ्कीण गुणीभूतव्यङ्गयं क्ापि नास्तीति गुणी- भूतव्यङ्गयाख्यकाव्यभेदनिरूपयां व्यथमेवेत्यत आह-यत्र त्विति। (७७) यत्रोन्मदानामिति। यत्र नगर्य्याम् अभ्रंलिहा अभ्राणि लिन्तीति अभ्रंलिहा: "वहाश्रे लिहः" इति खश्, मेघस्पर्शी, शोणमणीमयूखः पझमरागमणीनां रश्मिः अकाण्डे असमये सन्याभ्रमं तादृशरकमिसञ्वरणादेव सन्ध्याकाल इति भ्रान्ति प्राप्तुवताम, उन्मदानां मदनमत्तानां प्रमदाजनानाम् अनङ्गनेपथ्यविधि सुरतोपयुक्तवेशरचर्ना विधस्े सम्पादयति। उपजातिउन्दस्तव्वक्षणन्तूकं प्राकू (१५५५.) (A) इ त्यादाविति। नगरीवृत्तादिवस्तुमान्ने-केवलनागरीमध्यग तोदन्तरप्रमृतिप्रदर्शन- रुपवस्तुविषये मद्गत्वम् तव परिपोषकत्वम्। तेषां रसादीनाम् अतात्पर्य्यविषयत्वेपि तात्पर्यविषयत्वेना प्रधानत्वेऽपि तैरेव रसादिभिरेव काव्यव्यपदेशः। तथा व "यत्रोन्म दानाम्" इत्यादो शङ्गारतसस्य नगयुंदन्तं प्रति अद्गत्वात् इतराङ्गमृतगुणीभृतव्यक्ष्य स्वम्, एवव्ञापि "शङ्गारकाव्यमिदम्" इत्येवात्रव्यपदेशो विधेयः न तु "नगय्युदन्तका व्यम्" इति। तेन न गुणीभृतव्यङ्गयार्यकाव्यभेदनिरूपणं व्यर्थमिति ग्रन्थकर्त्तरासयः। (७८) अन्नार्थे प्राचां सम्मति दर्वयति-तदुक्तमिति। वाक्यार्थस्य पदार्थसमूहस्य भ्रखण्डनुद्धिवेद्यत्या एकबुद्धिप्राह्मतया। नन्वने कुपदार्थानामेकबुब्धिप्राअयत्वनियमः करु पपद्त अत आह-तन्मयीभावेनेति। अखण्डबुद्धिस्वरुपीभावेनेत्यर्थः। आस्वादद-

( क) अन्र केचितू-अत्र शास्त्रसिद्धमपि कचुरेकवचनं क्रिमपि अ्ररुचिवीजं सहृदयहृदयेष्व- कुरयतीति त एवात्र प्रमागम्। एवञ्वात्र "शोगमणिप्रकाशः" इतिपठनीयम्। अथवा- "यत्रोन्मदानां प्रमदाजनानामभ्रंलि विद्र मवेश्मभासः । सन्ध्याभ्रमं प्राप्तुवतामकालेडप्युल्ासयन्ति स्मरवेषलीलाम्।।" एतादृशपाठो विधेय इत्याङु: । इति "लक्ष्मी" टिप्पण्यां चतुर्थ: परिण्छेद:।

३६६ साहित्यद्पण- [चतुर्थपरिच्छेदे-

न्तरे तु प्रकरणादिपर्योलोवनया भवन्नप्यती न काव्यव्यपदेश व्याहन्तुमीशः, तस्या- स्वादमात्राय प्तत्वात्' इति। (७९) केचिचचित्रारयं तृतीयं काव्यभेदमिच्छन्ति। तदाहु :- (८. ) 'श्रब्दचित्रं वाच्य चित्रमध्यप्ञयं त्ववरं समृतम् ।' इति। (८१) तन्न । यदि हि अव्यक्ञयत्वेन व्यङ्गयाभावस्तदा तस्य काव्यत्वमपि नास्तीवि प्रागेवोक्तम् । (८२) ईषधङ्यत्वमिति चेत् ? कि नामेषद्व्यक्रयत्वम्। आस्वाद्यव्यक्कप त्वम्, अनास्वाद्यव्यम्थत्वं या। गायां ज्ञानकाले गुणप्रधानभावेन अङ्गङ्गिमावेन अत्रभासी हुद्धावुपस्थिनिः। नानुभूयते सचेताभिरिति शेष: तन्मयीभावदेव्ेति भावः। कालान्तर आर्वादविनाशदशार्या सु भवधरपि जायमानोडवि अलौ गुणप्रधानभावाडवभास: काव्यव्यपरेशं रसादिघर्टिसका- व्यसंज्ञां व्याहस्तुं नेशः प्राधान्यज्ञानेनाडपि दूरीकर्त्तु न समर्थः। अत्र हेतुमाह-तस्येति। तस्य काव्यव्यपदेशस्य आस्वादमात्रायत्तत्वात् आस्वादमात्राधीनतवाद्। तस्माखण्डी दासस्याऽपि मते गुणीभूनव्पङ्गयरूपरसादिना काव्यव्यवहार उपपत्र एवेतिभावः । तथा च प्रकृते काव्यार्थ: अनङ्गनेपथ्यवङयः शङ्गारसतस्य विभावादिनामापदार्थघटितत्वेऽपि प्रपानकरसन्यायेन अखण्डबुद्धिवंद्यत्वं बादुसतन्मयीभावेनाSडस्वाददशार्या भङ्गारो गुणः पुरीप्रकर्ष: प्रधानमित्यवभाससतावदापाततो नानुभूयते। ततश्चापाततसतद्ननुभवेऽपि उत्तरकालं प्रकरणादिपर्य्यालोचनया पुरीप्रकषप्राधान्यावगमो भवन्नपि काव्यस्य गुणी भूवव्यकषयवप्रपरशं व्याहन्तुं नेश इति समुदिताभिप्रायः । (७१) अथेदारनी काव्यप्रकाशकृत्सम्मतं चित्राख्यं, तृतीयकाव्यभेदं दूर्षयतमुत्था- पर्यात-केचिदिति। तथा हि तन्मते काव्यं त्रिविधम्-उत्तमं मध्यमम् अधमक्चेति। तत्र "इदसुत्तममतिशायिनि व्यङ्गये वाष्यादूध्वनिबुधें: कथित,"इनिलक्षणलक्षित ध्वनिका व्यमुर्तमम्। "अतादशि गुणीभूतव्यङ्गयं ठङगये तु मध्यमम्" इति लक्षणलक्षित गुणाभून व्यक्थकाव्यं मध्यमम्। स्फुट प्रतीयमानार्थरहतन्तु अधमं चित्रारयम्। (८०) अधमकाव्यसप लक्षणमाह-शष्ात्रमिति। अश्र चित्रमित्यध्याहा्य्यम्, अन्यथा संज्ञान्तराकरणान्न्यूनतापतेः। तथा चावयङ्ग्यं काव्यम् अररम् अधर्म स्मृतम्। तद्षव बुधेश्षित्रमिति कथितम्। तव्व चित्रं वाच्यचित्रक्वेति। (८१) दूषयति-तन्नेति। अव्क्गयतवेन न विद्यते व्यङय यत्रेति त्रिपदबहुवीहिणा अङ्गयार्थशून्यत्वेन वयङग्याभावः रसादिव्यङ्गयमामान्याभावोऽभिप्रेत.। प्रागेवेति प्रथ. मपरिच्छेद् पवेत्यथेः। तथाहि सगुणाविति तैः काव्यलक्षणे कृते व्यक्गयर१द्वारेणेव च सगुणत्व्रेन उयङ्गयाभावेन गुणत्वाभावात् काव्यत्वं नाम्तीति तत्रोक्तमिति भाव:। (८२) तन्मतानुसारेण समाधानमाक्षिप्य तद्टिकरप्य च निरसितुमाह-ईषद्व्यक्य- स्वमिति। "विवक्षितम् इत्यनुषज्जनीयम्। यदि अव्यक्ष्यमित्यत्र ईषदर्थ नषक्गीकरणे अव्यद्धत्वं नाम ईषट्टयङ्गयत्वमित्युच्यते चेव्? आस्वाद्यव्यङ्गत्वम् आस्वाद्यम् अनुभव योग्यं व्यङ्ग्यं व्यङ्गयार्थो यत्र काव्ये त्य भावस्ततवम् वा अथवा अनास्वाद्यम् अननु- भवयोग्यं व्यक्षयं वक्र्यार्था यत्र तसय मावस्तत्वम्। अनयोमध्ये भवत्सम्मतं कतरदूयु- कमिति प्रभाशय:।

स्वमते काव्यभेदद्यस्यैव नि०] लक्ष्मीविराजित: ३६७

(८३) आद्ये प्राचीनभेदयोरेवान्तः पातः । द्वितीये त्वकाव्यत्वम् (८४ ) यदि चास्वाद्यत्वं तदाऽक्षुद्रत्वमेव क्षुद्रतायामनास्वाय्यत्वात्। (८५) तदुकं ध्वनिकृता- 'प्रधान गुणभावार्भ्या व्यङ्यस्यैवं व्यवस्थिते।

प्राचीनैः रूवीकृतयोरेव ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गयभेदयोमंधये अन्तःपातःअन्तरितः, भवत्स

संज्ञकतृतोयकाव्यभेदस्वाकारो व्यर्थ एवेति ग्रन्थाशायः । द्वितीये तु-अनासवाद्यत्वेऽननु- भवयोग्यत्वरूपेषट्वयङ्गयत्वाऽम्युपगमे तु अश्व्यत्वम् आस्वादव्यद्यत्व एव काव्य त्वाडम्युपगात्।

याव्यदयकाव्यवृत्तिवयङ्गयार्थंस्य तु ईषत्वेन आस्वाद्यत्वमिति-आरुवाद्य एव तारतम्यात् कथमेतस्य तयोरन्तर्भाव इत्याक्येनाह-यदि चेति। आस्वाद्यत्वम् अव्यक्गयकाव्यवृ त्तिव्यङ्गयार्थहयापि अनुभवयोग्यत्वम्, स्वीक्रियत इतिशेष:। तदा अक्षुद्रत्वमेव तस्यापि व्यङ्ग्यार्थस्य असूक्ष्मत्वमेव। असतु तावत्, श्षुद्वत्वन्तु काव्यत्वाप्रयाजकत्वेनाऽनुपादे- यश्वादत आह -तुद्रतायामिति। कुद्रतायां सूक्ष्मतायाम् अनास्वाद्यत्वात् अनुभवाविष यत्वात्। तथा च अव्यङ्गथ मित्यस्य ईष्ट्रयङ्गयत्वमित्यर्थकरणमेव भवितुं नाहति स्थूल- त्वापातेन ईषत्वासम्भवाद्। एवळ्र वनिगुणीभूतव्यङ्गयाख्यं द्वयमेव काव्यम, चित्रारयं पद्यं न तु काव्यमिति भावः। (८६) सर्वथारसभावादितात्पर्यार हितस्य वाक्यल्य काव्यत्शभा्वं प्रति नाम कमेवाग्रहः किन्तु धवनिकारोऽप्यत्रार्थेऽनुकूल इति दर्शयति मूले- तदुक्तं ध्वनिकृता- "प्रधानगुणभावार्भ्यां व्यङ्यस्येवं व्यवस्थिते। उभे काव्ये तवोऽन्यथ्यत्तच्वित्रमभिघीयते ॥" इति। व्यक्कयस्य अथस्य प्रधानगुणभावाभ्याम् एवं, धवनिगुणाभूतसंज्ञके उभे द्विविधे काव्ये उयवस्थिते व्यवस्थापिते। वयङ्रयार्थस्य प्राधान्ये ध्वनिः, गुणभावे तु गुणाभूतव्यङ्गयतेति निरूपित इत्यर्थ:। ततस्ताम्यामुभाभ्यां भेदाम्याम् अन्यत् यत् रसभावादितात्पर्यं रहितं व्यङ्गयार्थविशेष प्रकाशनशक्तिर हितन्र वाक्यं काव्यं केवलवाच्यवाचकव चित्र्यमात्रा शरयेयोपनिवद्धमालेरूयप्रखयं यदाभसते तचचित्रं नाम काव्याभासमात्रम्, नतु वास्तवं काग्यम्, तेन रसभावादिरूपठ्यङ्षयाभावे काव्यत्वस्यैवाभावात "अव्यक्यमवरं समृतम्" इति काव्यप्रकाशकण्मतमयुक्तमेवेति तदूभावः। अत्रेदम्बोध्यम्, ध्वनिक्ृता दि-चित्रलक्षणमभिधाय तथ् द्विविधा सति तेनवाग्रिमका रिकया व्यवस्थापितम। तथाहि- "चिन्र शष्दार्थभेदेन द्विविधं घ व्यवस्थित्म्। तत्र किश्चिच्छष्दचित्रं वाच्यचित्रमतः परम् ॥"इति। तन्र किश्िच्दन्दचित्रं यथा-दुष्करयमकादि। वाच्यचित्रम्-अतभाब्दचित्राद ५१ सा०

३९८ साहित्यदर्पण :- [चतुर्थंपरिच्छेदे-

न्यदूव्यक्कयार्थसंस्पर्शरहितं प्राधान्येन वाक्यार्थतया स्थितं रसादितात्पर्य्यरहितमु त्प्रेक्षादि। अथ किमिदं चित्रं नाम ? यत्र न प्रतीयमानार्थसंरूपर्शः । तन्र यत्र वरुत्व लङ्कारान्तरं वा उदङ्गयं नासिति स नाम चित्रस्य कल्प्यतां विषया। यत्र तु रसादीनामवि षयत्वं स प्रकारो न सम्भवत्येव यल्मादवस्तु संसपशिताकाव्यस्य नोपपद्यते। वस्तु च सवमेव जगद्वतमवश्यं कल्यचिद्रसत्य भावस्य वाङगत्वं प्रतिपद्यते अन्ततो विभावत्वेन। चित्तवृत्तिविशेषा हि रसादय:, न च तदस्ति वस्तु किन्िद्यन् चित्तवृत्तिविशेषमुपजन र्यात तदनुत्पादने वा कविविषयतैव तस््य न स्यात्। कविविषयश् चित्रतया कश्ित्ति रूप्यते। अ्त्रोभ्यते-सत्यम्, न ताटक्वाव्यप्रकारोऽस्ति यत्र रसादीनामप्रतीतिः । किन्तु यदा रसभावादिविवक्षाशुन्यः कविः शब्दालङ्कारमर्थालङ्गारं वोपनिबन्नाति तदा तद्विव- क्षापेक्षया रसादिशूत्यतार्थंस्य परिकल्प्यते। विपक्षोपारूढ एव हि काव्ये शब्दानासर्थः। वाच्यसामर्थर्यवशेन च कविविवक्षाविरहेऽपि तथाविधे विषये रसादिप्रतीतिभवन्ती परिदुर्वला भवतीत्यनेनापि प्रकारेण नीरसत्वं परिकल्व्य चित्रविषयो व्यवस्थाव्यते। त्रदिदमुच्यते- "रसभावादिवनिषयविवक्षा विरहे सति। अलद्कारनिबन्धो यः स चित्रविषयो मतः ॥ रसादिषु विवक्षा तु स्यात्तात्पय्यंवती यदा। तदा नात्येव तत्काष्यं ध्वनेयंत्र न गोचरः ।" इति। एतेन ग्रन्थकृतः तृतीयकाव्यभेदस्य प्रत्यार्यानं न समीचीनतया सददयहृदयमधि तिष्ठति। अत्र पक्षे मध्यमकाव्यलक्षणो व्यक्गयपद विवक्षितव्यङ्गयपरं बोध्यम्। अत्र प्रदीपाद्योतयोस्तु इत्थं व्याख्यातम्। "अव्यङ्गयम् अस्फुटतरातिरिक्तव्यक्षयर- हितम्। वादशं वास्फुटततरव्यद्ग्यसद्भावे व्यङ्ग्यमात्राभावे वा" इति प्रदीय। (ननु व्य- सपरहितं काव्यमप्रसिद्धम्, पार्य्यन्तिकरसादिव्यङ्गयशून्यस्य प्रहेलिकत्वादत आह- अस्फुटतरेति। ईषत्वस्य नजर्थत्वात् अव्य्ग्यम् अस्फुटतशव्यङ्गयमित्यर्थ इत्येके) इत्युद्योतः। अन्र नव्यास्तु-अर्थचित्रशब्दचित्रयोर विशेषेणाघमत्वमयुक्तं वक्तुम्, तारतम्पस्य स्फु. टमुपलब्धे:। को ह्येवं सहृदयः सन्- "विगिगतं मानदमात्ममन्दिराद्टवत्युपश्चुत्य यहचछयापि यमू। ससम्भ्रमेन्द्रदुतपातितागला निमीलताक्षीच भियाऽमरवती।। सच्छिप्नमूलः क्षतजेन रेणुस्तस्योपरिष्टात्पवनाऽवधूतः। अद्गारशेषस्य हुताशनस्य पूर्वोत्थितो धूम इवावमासे॥" इत्यादिभिस्थ चित्रकाव्यैः । सथा- "सवच्छन्दोच्छलदच्छकच्छकुहरच्छा ते तराम्बुच्छष्टा- मूच्छन्मोहमहर्मिहर्षंविहि तस्ानाह्निकायाहाय वः ।

द्रोहो ट्रेकम होमिमेदुरमदा मन्दाकिनी मन्दताम्॥" इत्यादीनां पामसश्लावादीनामविशेषं ब्रयात्। सत्यपि तारतम्ये यधेकभेदतवं कस्तर्हि ध्वनिगुणीभूतव्यक्कययोरीषदन्तरितयोविभिन्रभेदखे दुराग्रहः इृति बदन्ति।

गूणीभू तव्यङ्गयनिरूपणम् ] लक्ष्मोविराजित: ।

उभे काव्ये ततोऽन्यय्यत्तच्चित्रमभिधीयते ।' इति। इति साहित्यदर्पणे वनिगुणीभूतव्यङ्गथाख्यकाव्यभेदनिरूपणो नाम चतुर्थः परिच्छेद: *।

तन्न परे तु-अव्यङ्गयं स्फुटप्रतीयमानार्थरहितं तु सवरं चरसं तृतीयकाव्यमिति यावद। चरमत्वं च ध्वनिगुणीभूतव्यद्ग्यापेक्षया किस्रिन्न्यूनम् न त्वघमत्वमेव। तस्य चित्रारूय तृतीयकाव्यावान्तरभेदे परिणणितत्वाद्। चित्र व द्विविधमित्युक्तमेव तन्न शब्दचित्रल्य वाच्यचित्रापेक्षयापकृष्टत्वाद्घमत्वं बोध्यम्। न चास्मिन्मते धवनिकारोक्तिरपि प्रति कूला भवतीत्याहुः। एतावता काव्यस्य ह्ैविध्यमेव न किन्तु चातुविध्योपपत्तिरेवाया ति तेनापि न क्षतिरिति ध्येयम्। तथा "यत्र शब्दार्थो गुणीभावितात्मानी कमव्यथममिव्यङ्कुस्तदुत्तमम्"। यथा- "निः शेषच्युतचन्दनम्" इत्यादि। ददज्वात्तमोत्तमत्वेन रसगङ्गाधरकारा आहुः। "यत्र व्यङ्ग्यमप्रधानमेघ सचचमत्कारजनकं तन्मध्यमम्" यथा- "राघवविरहज्वाला सन्तापितशे लशिखरेषु। शिशिरे सुखं शयाना: कपयः कुष्यन्ति पवनतनयाय॥" इतिश्लोके जानकीकुशलावेदनेन राघवः शिशरीकृत इति व्यक्कयमाकस्मिककपिक- त्तकपवनतनयविषयक कोपोपपादकतया गुणीभूत्तमपि दुद्वववशतो दास्यमनुभवद्राज कलत्रमिव कामपि कमनीयतामावहति। इदमुत्तमम। "यत्र वयङ्यचमत्कारासमाना धिकरणो वाच्यचमतकारसत्वाच्यचित्रम्"। यथा-"विनिर्गतम्" इत्यादि। इहामरा वतीस्त्रीप्रत्ययककृतकामिनीत्वाध्यवसानमूलोत्प्रेक्षा वाच्येव चमत्कारविश्रामभूमिः । वीररसचमत्कारांडशतया वर्त्तमानोऽप्युत्प्रेपा चमत्कृतिक्रोड़निलीनो नागरेतरनायिका कल्पित काश्मीरदवङ्गरागनिगाणो निजाङगगौरिममेव प्रतायते। इदं मध्यमम्। "यत्रार्थचमत्कारोपसकृतः शब्दचमत्कारः प्रधानं तच्छब्दाचत्रम्।" यथा-"स्वच्छन्द" इत्यादि। अत्र शब्दचमत्काराSवलीढोरडर्थं चमत्कारा क्षाराकूपार पूरपतितगङ्गाप्रवाहमधुरिमेव न विभाव्यते। इति अधममिति शम्। * (अम्र मूलकारिका := १४) पूर्वाभि: सह ३०४ (उदाहरणश्लोका :- ४०) (पूर्वे सह २०५)

नामक-श्रीकृष्णमोहनशास्त्रिविरचितायां "लक्ष्मी" नामिकार्या साहित्यदर्पणटीकारयां चतुर्थ: परिच्छेदः।

पञ्चम: परिच्छेद: ।

(१) अथ केयममिनवा व्यञ्जना नाम वृत्तिरित्युच्यते-

(१) एसावता व्यङ्षयं तावत्काव्यव्यपदेवबीजमित्युपपादितम्, तथा च समनन्त- रोकतकाव्यभेदद्वयस्य व्यक्षनाव्यापारसिद्ूयधीनत्वेन तदप्रामाणिकत्वे सर्वमेतदनुपपञ्ज मेवेति तन्न विप्रतिपत्तिनिशाकरणपूर्वकं प्रमाणोपन्यासाय परिच्छेद्मारभमाणः प्रथममभि- घादिप्रा वीनवृत्तिवेद्यत्व निरासिकां प्रथमकारिकामवताश्यतति-अथेति। अथ व्यङ्गन्यभेदनि- रूपणानन्तररम्। का कि प्रमाणा कि स्वरूपा च इयं समनन्तरोक्ता व्यङ्गयार्थंबोधसा- घिनी। शरभिनवा अखिलशास्त्रार्थतत्त्ववेदिनः काव्यपुरुषस्यावतारात् श्रीमदानन्दवर्धनाचा- रयात् प्राचीनैरचायैरप्रदर्शिता नवीनैरभ्युपगम्यमानेत्यर्थः। वृत्ति: अर्थबोधिका शक्तिः। इत्युच्यते प्रतिपाधते "मया ग्रन्थकत्रेति" शेषः।

पदार्थ:" इति जिज्ञासार्या 'मुख्यार्थवाधनिरपेक्षबोधजनकोमुख्यार्थसम्बन्घासम्बनसा- धारण: प्रसिद्धाप्रसिद्धार्थविषयको वक्त्र्यादिवैशिष््यज्ञानप्रतिभादयद्बुद्धः संरकारविशेषो व्यक्षना" इत्युक्तम्। लक्षणयेव व्यक्षनाऽन्तभू तेति ताकिकमत निरसितुं-मुख्यार्थेति। मुख्यार्थसय शक्यार्थस्य बाघः परहपरसम्बन्धनिरूपकार्णा पदार्थारना तात्पर्यविषयीभूत- सम्बन्धेने कपदार्थ ऽपरपदार्थाभावः। तवनिरपेक्षो यो बोधस्तज्जनकः । अन्वयश्ष "संस्कार- विशेष: इत्यन्न। मुख्यार्थेन सम्बन्धासम्बद्धौ यौ अथौं तदुभयसाधारणौ यौ प्रसिद्धा प्रसिद्धार्थों तौ विषयौ यस्य सहतथोक्त इत्यथ:। वक्त्यादीत्यादिना-वक्तवोद्व्यकाकूना मित्यादे: संग्रहः। तथा च वक्त्यादिवेलक्षण्यहेतुका या प्रतिभाशालिनामन्यार्थवी हतदवेतुव्यापारत्वं व्यक्षनात्वं फलितम्। प्रतिभा च वासनाविशेषरूपा। वैयाकरणानां व्यक्षनाऽम्युपगमादेव निपातार्ना (क)दोतकत्वं स्फोटस्य व्यङ्गयत्वं च हर्य्याधुक संग्छते। अपि च निपातानां व्यक्षनापरपर्थ्यायद्योतकतारूपवृत्यार्थबोधकत्वरूपार्थवत्वात् प्रासिपदिकत्वसिद्धिः। काव्यप्रकाशकृतापि-'इदमुत्तममतिशायिनि" इति सूत्रविवरणे- "वुधैः वैयाकरणैः प्रधानभूतरफोटरूपव्यक्गयव्यक्षकसूय शब्दस्य ध्वनिरिति व्यवहारः कृतः" इत्यमिधाय तन्मतात्स्वमते भेदप्रदर्शनाय "ततस्तन्मतानुसारिमिरन्येरपि न्यगभावितवाच्य व्यञ्ञनक्षमस्य श्राब्दार्थयुगलस्यश इश्युक्तम्। भत एवाहु :- ननु क्थ शब्दात् पदार्थवाक्यार्थाबगमः आशुविनाशिनां क्रमिकार्णा वर्णानां मेलक भावेन क्रमादवगन्तुमशक्यत्वादिति चेव्? एवं पूर्वपूर्ववर्णानुभवजनितसंस्कार विशेषा न्तिमवर्णानुभवेन हफोटोऽभिव्यज्यते। स च स्फुटयति प्रकाशयत्यर्थमिति रूफोटनं वा हफोट इत्येवं ध्वन्यभिन्न एव, असौ नित्यो ब्ह्मस्वरूपः सकलप्रत्येयप्रत्यायनशक्ता, एत- दुठ्यक्षकक्ष वर्णात्मक: शब्द:, तत्र वृत्तिव्यंज्षना नाम सभिघालक्षणातात्पर्याख्याभ्यो वृत्तिभ्यो भिन्रा सक्क्ताद्यनुत्पत्तेः।" इति।

व्यक्षनानिरूपणम् ] लक्ष्मोविराजितः । ४०१

(२) वृत्तीनां विश्रान्तेरभिघातात्पर्यलक्षणाख्यानाम्। अङ्गीकार्या तुर्या वृत्तिर्बोधे रसादीनाम् ॥। १॥

एतेन वैयाकारणसिद्धान्तानभिज्ञतया काव्यप्रकाशमर्मावेद्यतया च रमसादेव तत्कथन मित्यधिक सुधीभिरेव विभावनीयम्। (२) प्रमाणोपन्यासाय प्रथमं व्यज्ञनाया: स्वरूपं द्शयति-वृत्तीनामिति। ननु "विरतास्वभिधाद्यासु" इत्यादिना-(७६ पृ.) वयज्ञनाया: स्वरूपं प्रदर्शितम्। तथा

सत्यम्, तस्य लक्षणपरत्वात् दढ़प्रतिपत्तये प्रमाणान्तरोपन्यासार्थञ्ज पुनरायस इति बोध्यम्। वृत्तीनाम् अभिधा-तात्पर्थ्यं-लक्षणाख्यानां तिसृणां शक्तीनाम् विश्रान्ते:स्वार्थं. वोधनेन विरामात, रसादीनां रस-रसाभास-भाव-भावाभाससन्घिशावलतावस्त्वलक्का राणाम्। रसस्य प्राधान्यात् प्रथमसुपन्यासः। बोधे बोधनिमितं तुर्य्या काऽपि चतुर्थी वृत्ति: शक्ति: शब्दार्थंयोरन्यतररूप व्यापार इति यावद, अङ्गीकार्य्या सवैरेवाभ्युपगन्तव्या। अत्रेदं रहस्यम्-"गङ्गार्यां घोषः" इश्यत्र गङ्गाशब्दः सामान्यात्मके भगीरथरथखा तावच्छिनजबप्रवाहे घोषशब्दश्चापि सामान्यात्मके आभीरपल्व्या च सक्केतितौ । सामान्य एव सक्केतात् । विशेषस्य हि सक्केतकरणे आनन्त्यं व्यभिचारश्व स्याद्। तत श्रामिघया मगीर्थरथखातावच्छिवजलप्रवाहमात्रम् आमीरप्विमात्रं च प्रतीतमित्याद्यः क्रम: एतदभिधायान्यबोधनेऽप्यमिधा न समर्था "विशेष्यं नाभिधा गत्छेत् क्षीणशक्ति विशेषणे' इति न्यायेन-(क)अभिधशकि: विशेष्यं धर्मिणं न गच्छेत् बोधयितुं न समर्था भवति कुत इत्याकाङ्कायां यतः क्षीणशक्तिरिति। यतः विशेषणं प्राप्य पदशक्ति: क्षीणशक्ति: नष्टसामर्थ्या विरतव्यापारा भवतीत्यथः। नाऽगृहीतविशेषणाबुद्धि: निशेष्ये चोपजायते" इति न्यायात्, समृहीतम् अविषयीकृतं विशेषणं ययेति व्युत्पत्त्या विशे षणाऽविषयिणीबुद्धिः, विशेष्ये व नोपजायते तथाच विशेष्यं प्रत्याय बिरामादिति- तस्या विरम्य व्यापारासम्भवातू। "सामान्योनान्यथासिद्धेविशेषं गमयान्ति हि"

मात्रमेव बोध्यत इत्यपरा। भगीरथरथखाताव चछन्नजलप्रवाहस्य च घोषाधिकरणत्वं न सम्भवतीति प्रमाणान्तरबाधितः सन् गङ्गाशब्दा हि तदधिकरणयोग्यं तीरं लक्षणया प्रत्याययतीति तृतीया। तत्र तावत् लक्षणा-सुख्यारथवाधादित्नितयसत्निधावेव भवति। सुख्यार्थबाघश्रोक्तस्थले प्रत्यक्षादिप्रमाणन्तरगम्य एव। यश्चापि सामीव्यादिसम्बन्घः, सोडवि प्रमाणान्तरबोध्य एद,। परन्तु शेत्यपापनत्वाद्यतिशय बोधने्छयोञ्च्वरिसं यस्त त्पुनः शब्दान्तराप्रतिद्यादं प्रमाणन्तराज्ञतञ्ज कुत आगतम् ? न ताबत्प्रत्यक्षगम्य:, अस्मादेव शब्दात्प्रतीत्यसिद्धे: शब्दार्थें च तस्याप्रवृक्षे:। नाव्यनुमानम् सामीप्येऽपि शैत्यपावनत्वादेरसम्भवेन हेवोरामासाव्। तदनुमवाभावाख् न स्मृति, सत्यामपि च तस्यां नियतस्मरण न स्यादू। अस्मादेव च शब्दादेवदेवावग- . (क) अ्रभिधा नित्येक्छेति नैयायिकाः। नित्यज्ञानं नित्ययत्नो वेति तदेकदेशिनः। पदार्थान्त रमिति मीमांसकाः। बोधकतेति प्राचीनवयाकरयाः। वाच्यवाचकभावावरपर्प्याया सेवि नष्याः।

०२ साहित्यदपण :- [पञ्जमपरिच्छेढे-

(३) अभिधाया: संकेतितार्थमात्रबोवनविरताया न वस्तवलंकाररसादिव्यङ्गय बोधने क्षमत्वम्। न च संकेतितो रसादि: । (४) न हि विभावाद्यभिधानमेव तदभिधानम्, सस्य तदकरूप्यानक्ीकाराव। (५) यत्र च स्वदळ्देनाभिधानं तन्न प्रत्युत दोष एवेति वक्ष्यामः । म्यत इत्यत्र को हेतुः। तस्मादस्येव शब्दस्य कक्षन विलक्षणध्यापारः स्वीकर्तव्यः। निर्व्यापारस्य शब्दस्थार्थंप्रतीतिकारित्वाभावास। सच तावन्रामिधात्मा सक्केताभा वादू न चापि तात्पर्थ्यात्मा तस्यान्वयबोधन एव क्षीणशक्तिकत्वात्,। नापि लक्षणात्मा मुख्यार्थबाधा दिरहितत्वाद्। तस्मादमिघातात्पर्य्यं लक्षणातिरिक्तः तुरीयकक्षास्थितो

णीय इसि कारिकानिगलिताथ इत्यन्यत्र रपष्टम्। (३) ननु शब्दवृत्तिसवशक्तिज्येष्ठाभिधेव तावद्वद्दभिमतं व्यङ्यार्थ जनयत्वि त्याशङ्कां मनसि निधाय समाधत्ते-अभीधाया इति। सङ्केतितार्थमात्रस्य बोधने मात्र- पदेन लक्ष्यादिविरताया: क्षीणलामर्थ्यायाः विरतायाश्च पुनरुत्थानाभावादिति प्रागुक्तो हेतु. सत्नावलोकनीयः। ननु सडकेते कश्चन नियमाभावात, रसादिरपि सडकेतित एव तथा- चाभिधयेव बोध्यतामत आह-नच सङ्केतित इति। "शून्यं वासगृहम्" इत्यादौ शून्यादि- पदानां शङ्गारादिनच सड्केत्रित इत्यर्थः । तथा सति सडके तितार्थस्य सर्वदा बोधकत्व- नियमाव "शून्यं मण्डलम्" हत्यादावपि तत्प्रत्ययापतेः। (४) वनु "देवत्तं पशय" इत्यादौ देवदत्तादिपदामिधा तत्संज्ञकं मांसपिण्डं तथा तद्गतरूपादिकञ्ज यथोपस्थापयति तथव सीतादिपदानाममिधा सीताद्यालम्बनविभावा- दीतुपस्थापयन्ती अविनाभावद्वारा तद्विषमकश्ृद्गाराद्ट्रीनपि कथन्नोपस्थायिष्यतीत्यत आह-नहीति विभावादे: अभिधानम् अभिधया बोधनमेव तदभिधानम् रसाद्भिधानम् वाच्यमिति शेष:। विभावादेरेव रसरूपत्वस्वीकारादिति भावः । तस्य विभावाद्यभिधा-

विभावादयो ज्ञेयविशेषा: रसादयश्च ज्ञानविशेषा इत्यनयोरभेदेन एकस्य प्रतिपादने अन्य- सथ प्रतिपादनासम्भवात्। "देवदत्तं पश्रय" इत्यादौ तदीयरूपावगमस्तु तयोरभेदप्रतीते. रित्याशयः । एवञ्ज विभावाद्यमिधानानन्तरं जायमानाया आल्वादरूपरसादिप्रतीतेः कारणतया व्यक्षनावश्यमङ्गीकरणीयेति भाव:। (१ ) ननु "तामुद्दीक्ष्य कुरङ्गाक्षी रसो नः कोव्यजायत" इत्यादौ "शृद्गारः सखि ! मूर्तिमानिव मधौ मुग्घो हरि: क्रीढ़ति" इत्यादौ च रसानिपदेनैव रसाधमिधानान्तत्ततप्रतातिरिति यत्र ताहशापद नास्ति तव्ापि तत्कल्प- नया रसादिप्रतीतिर्जायतामत आह-यत्र चेति। अपिचेति चार्थः। यत्र उक्कोदाहरणादौ स्वशम्देन रसनक्गारादिपदेन अभिधानम् अभिधया रसल्य प्रतिपादनम् तन्र सथले रूव- प्रकाशानन्दरूपत्वेन आस्वादरूपरसादेः प्रतीतिस्तु दूरे तिष्वतु प्रत्युत वैपरीत्येन दोष एवेत्येवकारेण आस्वादरूपरसप्रतीतिव्यवच्छेदः। वक्ष्यामः सप्तमपरिच्छेदे "रसस्योकि :- स्वशब्देन" इत्यनेन। "तामुद्वीक्ष्य" इस्यादावपि व्यअ्ञनाद्वारेणैव शङ्गारादिप्रतीतिः न त

लक्ष्मीविराजित: । ४०३

(६) क्चिच्च 'शरङ्गाररसोऽयम्'इय्वेनािने ्परिति

(७) अभिहितान्वय वादिभिरङ्गीकृता तात्पर्याख्या वृत्तिरपि संघर्गमात्रे परिक्षीण न व्यअ्यबोधिनी। (८) यच्च केचिदाहु :- 'सोऽयमिषोरिव दीघदीर्घतरोऽमिधाव्यापारः' इति,

(६) ननु रसस्य रवशब्दाभिधानं काव्ये एव दोषो न तु लौकिकवाक्ये एवं च काव्यदोषवशास्तादशी प्रतीतिर्मास्तु लौकिकवाक्ये तु स्यादेव यद्वा तामुदवीक्ष्येत्यन्रापि रसादिपदादेव तत्तदसादिप्रतीतौन किञ्ञिदू बाधकमिति सन्दिहानानामन्वयव्यतिरेकव्य भिचार एव बाघक इति बोधयितुमाह-कचिच्चेति। क्वचित् शङ्गाररससून्ये "ृङ्गरसोऽय मेतेन प्रदर्शित:" इति लौकिकवाक्ये चेत्यर्थः। तत्प्रतीतिः रसप्रतीतिः तस्य रसह्य। स्वप्रकाशानन्दरूपत्वादिति। स्वप्रकाश: स्वप्रकाशेनैव प्रकाशमानत्वम्, आनन्द आह्लादा भिन्नत्वं तद्रूपत्वात् तन्मात्ररूपत्वादिति यावद्। अत्र चाभिवया जायमानस्य बोघस्य प्रकाशत्वाभावादानव्दरूपर्वाभावा् न रसस्वरूपत्वाङ्कोकारा, तथा चोक्तवाक्ये शृद्गार शब्दसत्वेऽपि शङ्गाररसानुभवाभावादन्वयव्यभिचार एव तद्दोधने बाघकः। उपलक्ष णञ्चैतत् "शुन्यं चासगृहम" इत्यादौ शक्गारादिपद्सर्वेऽपि रवप्रकावत्वेनानन्दरूपतवेन घ तक्तदसानुभवाद्टयतिरेकव्यमिचारोडप ज्ञातव्यः । ननु शब्दश्रवणानन्तरं यावानथेः। प्रतीयते तत्र सवंत्रापि उपस्थितत्वाच्छब्द एव निमित्तं कल्प्यते "नैमित्तिकानुसारेण निमित्तानि" कल्व्यन्त इति न्यायात्। तथाच व्यङयप्रतीतिनमितिका निमित्तान्तरा नुपलब्धे: शब्द एव निमित्तमिति शब्दस्य पुनः पुनरनुमन्धानं करप्यते इति वाच्य इव व्वङ्गयार्थेऽपि न वृत्यन्तरकल्पन किन्त्वभिधैव वृत्षिरिति चेत् ? मैवम् व्यद्गयोपस्थितौ शउदस्य ज्ञापकत्वरूपनिमित्तत्वमसूमाकमपि सम्मतम्, तत्र नारमाकं विवाद: परन्तु व्यक्षनाया अस्वीकारे तन्न सम्भवति। शब्दस्यार्थनिमित्तत्वं हिव्यापारसापेक्षमेव निय. तम् यथा वाच्यार्थलक्ष्याथयोरमिधालक्षणाव्यापारौ। तथा इहावि कोऽपि व्यापारोऽत श्यमङ्गीकरणीयः अन्यथा हि शब्दस्य निमित्तत्वानश्वयेन नैमित्तिको व्यद्गयार्थ इत्येव भवदभिमतोऽपि न सिद्धयति यदितु व्यापावं विनापि शब्दस्य निमित्तत्वं स्यात्तदा अभिधालक्षणे अपि दत्तजलाअ्ञली स्यातामित्यस्मामिरुच्यते इत्यभिग्रायमबुद्ध्वाभि- धानमविचारविजम्भृतमेव। (७) ननु रसादिर्नाभिधया बोध्यतां किन्तु भट्टमीमांसकादिस्वीकृतया वात्क्य्या ख्यया वृत्यैव बोध्यतामिति कारिकोक्तक्रमेण तस्या अपि व्यङ्गयबोधनाक्षमख्वसुपपाद- यति -- अभिदितान्वयेति। एतच्च वक्तात्पय्यंविशेषरूपाया व्यक्षनाया वारणाय। संसरगं- मांत्रे वाक्यघटकपदानां केवलं परस्परान्वयबोधजनने परिक्षीणा विगतसामर्थ्या सवंतो भावेन क्षीणेति यावत्। तथा च तात्पर्य्याख्यावृत्तिरपि वाक्यघटकपदानां केवल पररुप- राज्वयबोधं प्रतिपादेव "शब्दबुद्धिकर्मणां विरम्य व्यापाराभावः" इति न्यायेन अर्थान्त- रप्रतिपादने विगतसाम्थ्यां सती कर्थ व्यक्षधर्थान् प्रतिपाद्येदिति भाष: । (८) अथ उभयसिद्धवाचयार्थस्य बोधिका वाकिरूपा वृत्तिरेव व्यङ्गयबोिकेति भट्टम तोप जीविनां भट्टोलटादीना केषा सचिन्मतम्, यच्च तात्पर्य्यवृत्तिरेप व्यङयबोधिकेति

साहित्यदर्पण :- [पञ्चमपरिच्छेदे-

(९) यच धनिकेनोक्तम्- 'तात्पर्याव्यतिरेकाच्च व्यअ्ञकत्वस्य न ध्वनिः। यावत्कार्य प्रसारित्वात्तात्पर्य न तुळाघृतम् ॥।' इति, (१०) तयोरुपरि 'शब्दबुद्धिकर्मणा विशम्य व्यापाराभावः' इति वादिमिरेव पात- नीथो दण्डः ।

धनिकस्य मतन्तदुभयमपि दूषयितुमुत्थापयति-यच्ध केचिदिति। इपोर्वासम्येव स प्रसिद्धोऽयममिधाया व्यापारःयत्कार्य्य दोघदीघंतरोऽतीव यथेष प्रसरणशीलः, अयम्भा- व :- यथा वलवता प्रेरित एक एवेषुरेकेनैव वेगाखयेन ठयापारेण रिपोवरमच्छेदं मर्मभेदं प्राणहरणञ्व विधत्ते, तथा सुकविप्रयुक: एक एव शब्द: एकैनेवाभिधाख्यव्यापारेण पदार्थोपस्थितिमन्वयबोधं च व्यङ्गयार्थप्रतीति च विधत्ते (जनयति) अता व्यङ्गयत्वा- भिमतस्यार्थस्य वाच्यत्वमेव इति नचैकार्थप्रतीतौ शब्दस्य विराम दति वाच्यम्, विवक्षितार्थ प्रतीत्युत्तरमेव विरामाभ्युपगमाद्। (९) यच् धनिकेनेति-तात्पर्य्याव्यतिरेकादिति। धनिको दशरूपककर्त्ता तात्पर्य्यस्य स्वाभिमततात्पर्य्यरूपवृत्ते: अ्रव्यतिरेकाव् भेदाभावात् हेतोः शन्द्रादेर्व्यअ्कत्वस्य व्यक्ष नानामकाभिनववृत्ते: प्रतिपाद्यो न ध्वनिः। एवक् व्यक्षनानामकाभिनववृस्ेरमदधिमत तात्पर्य्यंतृत्यन्तगंतत्वाव् तात्पर्य्यवृत्तिप्रतिपाद्य एव ध्वनिः। तथा च व्यक्ञनानामवृत्य- न्वरं गौरवादरूमासिन स्वीक्रियत इति भावः । ननु भवदमिलषिततात्पर्य्यार्यावृत्ति: पदानां संसर्गमात्रवोधनेनोपक्षीणा कर्थ व्यङ्टयार्थान् बोधयेत्, अतिरिक्स्वरूपा चव्य- ज्ञना क्थ वा तदन्तर्भवेदित्यत आह-यावदिति। यावन्ति कोर्य्याणि अथंबोधनव्या- पारा: तावन्त्येव प्रसरति व्याप्रियत इति स तस्य भावस्तस्मात्तादशात् आवश्यकता- नुरूपव्याप्तिस्वीकारादित्यर्थः, तात्पर्य्यं तदाख्यावृत्ति: संसगव्यङ्गययोर्बोधकत्वान्न तुला- धतम् संसर्गमात्रबोधकत्वेन न नियन्त्रितमित्यर्थः। अस्मन्मते तात्पर्य्यतृत्तेः सीमा तु निर्धारितो न भवति अतोधिरक व्यङ्गयादिकमपि बोधयतीति भावः। तथा च भहमतोपजीविमतानुयायिधनिको हि 'यत्परः शब्दः स शब्दार्थ इति न्यायोकदिशा यंयमर्थ बोधयितुं प्रवृत्तः स शब्दः सर्वोपिऽि शाब्द:, तत्त्वञ्रतात्पर्यम्। एवझ शष्दसम्बन्धयर्थस्वरूत्वं तात्पर्यमिति फलितम्। अथ तात्पर्यस्य दीघंशरीरत्वादू व्यक्षकसम्बन्धित्वमपि तदभिन्नम्, व्यक्षकसम्बन्धी च व्यङ्गय एवाथ:, तदेवं वाच्य- इव व्यक्य:, दयोरप्येतयो: शाब्दत्वात्, तात्पर्यक्च यावत्कार्य प्रसरणशीलमिति न परि

णामिति। वाचकस्य लाक्षणिकस्य वा शब्दस्य अभिधया लक्षणया वा सकृच्छाब्दबोध- सुत्पाद्य पुनरमिधया लक्षणया वार्थान्तरबोधने सामर्थ्याभावादित्यर्थ। वादिभिरेव अभि- हितान्वयवादिभिरित्यर्थः। दण्डः पातनीय: दोषः प्रदर्शनीयः। तथा चाभिधा सूकेति तार्थमायं जनयित्वा विगतसामथ्यां सती कर्थ व्यङ्तयार्थसुत्पादयेत्। तात्पर्य्यंतृत्तिरपि वाक्यधटकपदानां संसर्गमात्रं जनयित्वेव नष्टसामर्थ्या सती कर्थ उ्यङ्गयार्थमव्युत्पाद-

लक्ष्मीविराजीतः । ४०५

(११) एवं च किमिति लक्षणाप्युपास्या ! दी्घंदीर्घेतराभिधाव्यापारेणापि तदर्थ- बोधसिद्धेः। (१२) किमिति च 'ब्राह्मण ! पुत्रस्ते जातः । कन्या ते गर्मिणी' इत्यादावपि हर्ष- शोकादीनामपि न वाच्यत्वम्। (११) ननु "शब्दबुद्धिकर्मणां विश्म्य व्यापाशामावः अयं न्यायो न राजाज्ञाप्रति- पादकः येन सवैरम्युपेतव्य: स्यात् किन्तु कस्यचिन्मीमांसकमतमात्रपरस्तथाचाप्रामाणिक एव न वथमङ्गीकुम इत्यत आह-एवव्रेति। यदि न्यायमेनं तिश्स्कृत्य शब्दश्रुतेरनन्तरं यावानर्थो लभ्यते तावति शब्दस्य तात्पर्य्याभिधान्यतरच्यापारेणेव व्यङ्गयार्थावबोधा डम्युपगमे चेत्यर्थः। उपास्या लक्ष्यार्थबोधाय आश्रयणीया, तदर्थबोधसिद्धः लक्ष्यार्थज्ञान सिद्धेः। लक्षणाजन्यवोधानन्तरमपि व्यङ्ग्यबोधायामिधासत्त्वाङ्गोकारे लक्षणासत्वाङ्गी कारस्य निष्प्रयोजनत्वादिति भावः । (१२) ननु लक्षणापिनाङ्गीकाय्यवैतीष्टापत्तौ दोषान्तरं प्रदुर्शयति-किमिति चेति। न वाष्यत्वमित्यत्र सम्बन्धः । प्रोषितेन ब्राह्मणेन पृष्टो देशादागतो विप्रो गृहवार्त्तो कथ- यति-ब्राह्मणेति। कन्या अप्राश्तगर्भंधारणसमया दुहिता, तथाचाहुर्देवलात्रिकश्यपा :- "पितुगें है तु या कन्या रजः पशयत्यसंस्कृता। भ्रूणहत्या पितुस्तस्याः सा कन्या वृषली रमृता ॥" इति। वथा च "पुत्ररते जातः" इति पुत्रोत्पत्तिवाक्यश्रवणानन्तरं प्रोषितस्य ब्राह्मणस्य मुखप्रफुल्लतादिद शंनेन हर्षः। "कन्या ते गमिणी" इति वाक्यश्रवणानन्तरम् अविवा हिताया: कन्याया: व्यमिचारबोधकत्वेन शोका, ततश्च तच्छन्दीयदीरघंदीघंतराभिघयेव तद्वोघसम्भवेन किमिति न वाच्यत्वम् अभिघया बोध्यत्वं स्यात्? वाक्येन तदर्थप्रती विद्वारा हर्षशाकादय उत्पद्यन्ते न तु तत्प्रतीति: हषशोकादिप्रतीतिस्तु हर्षशोकादिलिस्े- मुंखप्रसादमालिन्या दिमिरतुमानात्प्रत्याय्यते "अनन्यलम्यो हिशब्दार्थः" इति न्यायेना- नन्यलम्येऽ्थँडभिधाकल्पनमिति सिद्धान्तः । अनुमानाकारस्तु- ब्राह्मणः सुखवान् सुखप्र. सन्युक्तत्वात्, ब्राह्मणो दुःखवान् मुखमालिन्ययुक्तत्वादिति। अभिधयेवात्र निर्वाह इत्युच्यते तदा शाब्दबोघानां विनियमापत्ति: प्राचीनानामभिघादिलक्षणानासुच्छेदा- पत्तिश्व सयादिति भाव:। नतु "गङ्गार्यां घोष" इत्यादौ गङ्गाद्यर्थप्रतिपादनद्वारा तीरादिप्रतिपादनश्यापि अ- मिघयेव सम्भवात्रास्मन्मते लक्षणा नामातिरिकावृत्तिरिति लक्षणोच्छेदो न दूषणमिति चेत ? मैवम्, एवं सति किमर्थ मोमांसादशंने भगवता जेमिनिना (क) श्षतिषिद्व

(क) श्रुतिलिद्गेति। (१) निरपेक्षो रवः श्रृतिः, निरपेक्षः स्वार्थबोधे शब्दान्तरानपेक्षो रवः शब्दः श्रुतिरित्यर्थः। यथा-"ब्रीद्दीन् प्रोक्षति"। अत्र क्रियाजन्यफलभागितवं कर्मत्वं प्रतिपाद- यन्त्या द्वितीयाविभक्तिरूपया भुर्या प्रोक्षणस्य ब्रीध्यश्गत्वं बोध्यते। शब्दसामर्थ्य-लिक्गम् (२) शब्दस्यार्थविशेषप्रकाशनसामर्थ्यं लिङ्गमित्यर्थः। यथा-"अझ्नये जुष्टं निवपामि" भस्य मन्त्रस्य निर्वपामीति निर्वापप्रकाशनसामर्थ्यरूपालिक्ञास बहिलेवनाङ्गखम्। "यस्य मन्त्रस्य यत्प्रकाशनसा म्थ्यें तस्य तदङतवम्" इति न्यायाश। "परस्पराकाक चावशाकचिदेकस्मिश्नर्थे पर्प्यवसितानि ५२ सा०

४०६ साहित्यदर्पण :- [पञ्चमपरिच्छेदे-

(१३) यतपुनरुक्तं "पौरुषेयमपौर्षेयं च वाक्यं सर्वमेव कार्यपरम्, अतत्परत्वेऽनु- वाक्यप्रकरणस्थानसमारयानां समवाये पारदौवश्यमर्थविप्रकर्षात्-"३।३।७ इतिसूत्रेण यथां क्रममुक्कानां अ्रुत्यादीनामेकश्रोपनिपाते परपरस्य विलम्बेनार्थोपस्थापकतया दुवल. स्वमभिदघता श्षुत्यादिषु पूर्वपूर्ववलीयस्त्वं निरणाथि। यदि शब्दश्रवणानन्तरं यावानर्थ: प्रतीयते सावति शब्दस्याभिधेव व्यापारः स्यात् तवा अत्युपस्थापितार्थस्येव लिद्गाध्यनु गृहीतार्थानामनभिधेयतया सर्वेषां समकालमर्थोपस्थापकत्वप्रसकत्या अर्थविप्रकर्षाभि घानं मुनेरनुचितं स्यात्। (१३) सम्प्रति व्यङ्ञचार्थानामपि तात्पर्य्यंग्राह्यत्वमनुमा नेन्वत साा्य्तो गुरुमतै कदे शिनो धनिकस्य मतं दूषयितुमुत्थापयति-यतपुनरिति। पौरुषेयं "घटमानय" इत्यादिक पदानि वाक्यम्' (३)।। यथा-"देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्िनोवाहुम्यां पूष्णो हस्ताभ्यामग्नये बष्टं निर्वपामि" इति। श्रत्र निर्वपामीति लिक्गेन निर्वापे विनियुज्यमानस्य समवेतार्थभागस्यकवा क्यतावलेन "देवस्य त्वा इति भागस्यापि निवोपे एव विनियोग:। "परस्पराकांक्षा प्रकरयम्" (४)। यथा-"दर्शपूर्ण मासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत" इति दर्शपूर्णमासाम्यां स्वर्ग भावयेत् (स्वर्गापूर्व कुर्य्यात) इवि बोधानन्तरं भवत्याकांक्षा "कथमाभ्यां स्वर्ग भावयेत् "इति। तथा फलबदाग्न्येयादिसन्निधौ "समिधो यजति, तनूनपातं यजति, इडो यजति" इत्यादिभि: प्रयाजादयः फलरहिता: श्रुवाः। तेषां स्ववाच्येषु समिदागेन भावयेदिति बोधानन्तर फलविशेषाश्रवणाद भवति प्रयोजनाकाऊक्षा "किमेतेषां प्रयोजनम्" इति। ततश्च प्रयाजादीनां प्रयोजञानकाळकायां दर्शंपूर्ण मासयो: कथम्भावाकाक कार्यां परस्पराकाकच्षालक्षणेन प्रकरणेन प्रयाजादीनां सर्वेषां दर्श- पूर्ण मासाङ्ञरवं निश्चीयते। "समानदेशत्वं स्थानम्", (५) तदेव क्रम इत्युच्यते। समानदेशत्वं द्विविधम्। पाठसमानदेशत्बम्, अरनुष्ठानसमानदेशत्वञ्चं। पाठोडपि द्विविधः यथासंख्यपाठः सन्नि धिपाठश्च । तत्र यथासंख्यपाठेन समानदेशत्वम्, यथा-"इन्द्राग्नी रोचनादिवः वेश्वानरोऽजीज- नद०" इत्यादिमन्त्र रूपयाज्यानुवाक्यायुगलानां मध्ये "इन्द्राग्नी" इति प्रथमस्य याज्यानुवाक्या- युगलस्य "ऐन्द्राअमेकादशकपालं निर्वपेत वश्वानरं द्वादशकपाल निर्वपेत्" इत्येवं क्रमविहितेष्टीना मथ्ये "ऐन्द्राअमेकादश०" इति प्रथमायामेन्द्राभेष्टौ विनियोगः अऊ्रेन सम्बन्ध इति यावत्। वैश्वानरोऽजीजन: इति द्वितीयस्य याज्यानुवाक्यायुगलस्य "वश्वानरं दवादश०" इति द्वितीयाया वैश्रानरेश्टी विनियोग: यथासंख्यपाठेन समानदेशत्ात्।। "योगिकः शब्द :- समाख्या" (६)। सा च लौकिकी वैदिकी च। तत्र "हौत्रम्, आध्वर्यवम्, शद्वात्रम्, इत्याधा। होतुश्चमसभक्ष- खान्स्वम् "होतृचमसः" इति द्वितीया"। श्रुत्यादीनाँ लक्षयानि सबग्रहरूपेय- "अभिधातुं पदेऽन्यस्मिन्ननपेक्षो रबः श्रुतिः । सर्वन्राऽवगता वक्तिलिंङ्गमित्यभिषीयते। संइत्यार्थ ब्रुवदृन्दं पदानां वाक्यमुच्यते। प्रधानवाक्यस्याक्गोवत्याकाऊक्षा प्रकरणं मतम्।। स्थानं समानदेशतवं समाख्या यौगिको रवः।। इति जैमिनिसूत्रस्य तु प्रकृतार्थविच्छेदकत्वेपि वद्ूपकारकत्वाददुरूहत्वाच्च विस्तरभयात्सक क्षेपेणव न्याख्यातम्। इतोडचिकं जिज्ञासुभिर्न्यायप्रकाशे, शाबरभाष्यादो चावलोकनीयम्।

व्यक्षना निरूपणम ] लक्ष्मोविराजित: । 1

पादेयत्वादुन्मत्तवाक्यवत्। ततश्च काव्यशब्दाना निरतिशयसुखास्वादव्यतिरेकेण प्रति- पाठप्रतिपादकयोः प्रवृत्त्यौपयिकप्रयोजनानुपळब्धेनिरतिशयसुखास्वाद एव कार्यतवेना- वघायते। 'यत्परः शब्दः स शब्दार्थः" इति न्यायात्' इति। (१४) तत्र प्रष्ठव्यम्-किमिदं तत्परत्वं नाम, तदर्थत्वं वा, तात्पर्यवृत्त्या तद्ोघकत्वं वा। (१५) आद्ये न विवादः। व्यज्रथत्वेऽपि तदथतानपायात्। (१६) द्वितीये तु केयं तात्पर्योर्या वृत्तिः । अभिदितान्वयवादिभिरन्ीकृता, तदन्मा वा।

पुरुषनिष्पन्नं लौकिकम्, मन्वादिशासत्ररूपञ्व अपौरुषेयं "विव्वजिता यजेत" इत्यादिक पुरुषाप्रयुकतं वैदिकं वाक्यम्। कार्य्यपर साध्यतात्पय्यक कत्तव्यविशेषेच्छया उच्चरित मिति वा अतत्परत्वे कार्य्यपरत्वाभावे अनुपादेयत्वात् सवरेवानङ्गोकारत्वाद् उन्मत्त- वाक्यवत् अप्रामाण्यं स्याददिति शेष:। ननु कार्य्यपरत्वे प्रक्रते किमायातमत आह- ततश्चेति। काव्यशब्दानां "शून्यं वासगृहम्" इत्यादीनां निर्शातशयसुखास्वाद: रसाध्यनु- भवः तद्वयतिरेकेण तद्दिना प्रतिपाध यं प्रति वाक्यं श्राव्यते सः श्रता प्रतिपादक: तसय आवयिता तयो:, प्रवृत्ते: श्रोतुः काव्यश्रवणे वक्तः काब्यपाठे यत्स्य औपयिकं कारणी- भूतफलेच्छाषियं यत्प्रयोजनान्तरं चतुर्वर्गादि:, तस्थानुपलब्धे: शब्देनानुपस्थानात् निर- तिशयसुखाल्वाद एव रसाध्यनुभव एव कार्य्यत्वेन अवधाय्यते तात्पय्यणानुमाय प्रति- पादते। तस्माघिरतिशयसुखास्वादरूपो रसादिरूपोर्डर्यः शब्दस्य तात्पर्य्यविषयो जाता, कि वृत्यन्तरकल्पनयेति, नतु कार्यान्तरवद्रसादिरपि न प्रतीयेतेत्यत आह-यरपर इति। यद्वोघनेच्छया उच्चरित इत्यथं:। शब्दार्थः शब्दप्रतिपायः। तथाचात्रानुमानाकारस्तु- "काव्यशब्दा रसादिव्यक्चयार्थबोधकाः व्यङ्गयबोधनेच्छयोच्चरितत्वात् "इति। यथा- कम्लु-ग्रीवादिमन्तमर्थ बोधयत् इतीच्छया उच्वरितो घटशब्द: कम्बुग्रीवादिमन्तमर्थ बोध यति। यथा वा-तीरं बोधयतु इतीच्छया उच्चरितः "गङ्गा" शबदस्तीरं बोधयति तथा रसादीन् बोधयतु इतीच्छया उच्चरिता: काव्यश्दा:व्यङ्ग्यार्थानू बोधयिष्यन्तीति तात्पय्यणेव निर्वाहे व्यञ्ञनाङ्गीकारेणालमिति तेषामाशयः। इदमत्रानुसन्धेयम्-'यत्परः शब्दः" इत्यस्य हि उपात्तशब्देः प्रतिपादेष्वर्थेपु यदशे विधेयत्वं तत्र वाक्यतात्पर्य्य यत्र तात्पर्य्यं स शव्दार्थस्तदुंशे शब्दस्यानधिगतार्थगन्तु- त्वरूपं प्रामाण्यमित्यर्थः न तु यत्तात्पय्यंकतया शब्दः प्रयुज्यते स शब्दार्थं इति भाव:। एवं हि तात्पय्यंस्यानियतश्वेन शक्तेरेप्यनियतत्वापितिश रित्याहु:। इति (१४) एतन्मतं विकशण्य वितकयति-तत्र प्रष्टव्यमिति। "अतत्परत्वे अनुपादे- यत्वात्" इत्येनेनागतं यत् "तत्परत्वे उपादेयत्वात्" इति तन्र तत्परत्वं किध्रामेति प्रष्टव्यमिस्यर्थः । यद्वा-"स शाब्दार्थं:" इत्यस्य वाक्यस्य तत्परत्वमर्थः तदेव तत्परत्वं किध्वामेति प्रष्टव्यमित्यर्थः। तदर्थश्वम् सामान्यतस्तस्य शरब्दस्य अथंबोचकत्वम्, तात्प- व्यवृत्या के वलयेति शेष:। (१६) दूषयति-आय्र इति। व्यङ्गयरवेऽपि अस्मदीयव्यक्षनावृत्या तदर्थंवोधक त्ववीकारेपि तदर्थतानपायात् सामान्यतस्तदर्थबोधकत्वानपायाद्। (६६) तात्पर्य्यवृत्या तद्वोधकत्वमिति द्वितीयकल्पं दूषयति-द्वितीये स्विति। तदन्येति। तात्पर्य्यातिरिक्तव्यङ्गयार्थबोधनोपयोगिनी काचित् प्रकाशन्तरा।

साहित्यदूर्पण :- [ पक्चमपरिच्छेदे-

(१७) आद्ये दत्तमेवोत्तरम्। द्वितीये तु-नाममात्रे विवादः तन्मतेऽपि तुरी- यवृत्तिषिद्धेः । (१८) नन्वस्तु युगपदेव तात्पयशवत्या विभावादिसंसर्गस्म रसादेश प्रकाशनम्- इति चेत् ? न, तयोहेतुफलभावाङ्गीकारातू। (१९) यदाह मुनि :- 'विभावानुभादव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पतिः' इति । (२०) सहभावे च कुतः सव्येतरविषाणयोरिव कार्यकारयभावः। पौर्वार्य- विपर्यगात्। (१७) आध इति । आद्ये अभिहिता् वयवा दिस्व कृतै ात्र््ाख् ृिरिति कक्ष्पे। दत्तमेवोत्तरम् "तात्पर्थ्याख्यावृत्तिरपि संसर्गमात्रे परिक्षीणा न व्यङ्गयबोधिनी" हत्यनेनेनोत्तरं कृतमेवेत्य्थः। "तात्पर्य्याख्यां वृत्तिमाहु"" इत्यादिना संसर्गमात्र एव तैस्तात्पर्य्याख्यवृत्यभ्युपगमः स्वीक्रियत इति प्रोगेव निरूपितम्। द्वितीये तात्पर्यातिरिक्तव्यङ्ग्यार्थबोधनोपयोगिनी प्रकारन्तरैव तात्पर्य्याख्यावृत्ति रिति कल्पे। तन्मतेऽपि अभिहितान्वयवादिमतेऽपि रसादिबोधनस्यानपलपनीयत्वातू तात्पय्यंस्य पदार्थान्वयबोधने परिक्षीणत्वात् तुरीयवृत्तिसिद्धिगंलेऽपतत्येव केवलनाम चिषय एवावयोमंतभेदः। तन्न व्यक्षयबोघाय तुरीयतात्पर्य्याख्यवृत्तिकल्पनापेक्षया तदर्थ- बोधिकाया वृक्षेव्यंज्ञनानाम्न्या एव युक्तत्वादस्मन्मतमेव नितरां श्रेय हमि भवतार्जप तदेवाङ्गीकरणीयमिति भाव: । (१८) नन्वतिरि्क्त्पदार्थरूपा तात्पर्य्यारिया तुरीया वृत्तिर्नाभ्युपेयते किन्तु "शब्द- बुद्धिकर्मजाम्" इत्यादिनियमेन विभावादिसंसगंबोध-रसादिबोधयोः क्रमिकत्वाऽमयुप मम एव तात्क्य्यंतृत्या पदार्थानामन्वयं बोचयित्वा क्षीणशक्तिकतया रसादीनां बोधो न ल्यादिति दूषणल्यामिहितित्वात्, विभावादिसंसगंबोधयोः यौगपधमेवाभ्युपेयत इत्यत अह-नन्विति। तात्पर्य्यशक्कया तात्पर्य्यरूपया वृत्याविभावादिसंसगस्य विभावादिषु कारणतासम्बन्धसूय। प्रकाशन बोधनम्, प्रकाशनमित्यस्यानन्तरम् "तथासति विश्म्य व्यापारो न भविष्यति" इति शेषः। तथोः विभावादिसंसगंबोघर सादिबोघयो: हेतुफलभावाङ्गीकारात् काय्यकारणत्वस्वीकारत् तथा हि विर्भावादिस सर्गः कारणम्, रसादि कार्य्यम् परं तयोय्योगपद्ये तु कार्य्यकारणमावो न सम्भवति, अनन्यथासिद्धनियतपूर्वंवतित्वं कारणत्वम्, नियतपञ्चाज्जावित्वं कार्थ्यत्वमिति तललक्षणाद्। एवस् कार्थंकारणलक्षणस्य तन्नाव्यास्िरिति मोवः । नच "धस्मादेष समूहालम्बनात्म- कस्तसमान्न काय्य:" हत्येकात्मकत्वं रसस्याकार्य्यत्वञ्ञ प्रागुक्तमिति तेन सह विरोध

पौर्षापर्य्यस्य लक्षयितुमशक्यत्वमित्यभिप्रायेण तथोक्तत्वाद्। (१९) विभावादिसंसरगबोघरसादिबोधयोहेसुफलभावे ऋषिवचन प्रमाणयति - यदाहेति। मतान्तरप्रदर्शनपूर्वकं प्रागेब (१२६ पृ०) व्याख्यातमिदम् । (२०) ननु सहोत्पन्रयोरपि तयोहेतुफलभाव मास्तामत आह-सह मावे चेति। युगप दुत्पत्तिस्वीकारे चेत्यथ:। सव्येतर विषाणयो: गवादीनां वामदक्षिणश्म्मयोरिव तयोर्विभा बादिबोधरसादिबोधयो: कुतः कार्य्यकारणभावः कथमपि नेत्यर्थः। पौर्वाक्य्येति कारणस्य

व्यक्षनानिरूपणम्] लक्ष्मीविराजित:। ४०६

(२१) 'गङ्गार्या घोषः' इत्यादौ तटायर्थमात्रबोधविरताया लक्षणायाश्च फुतः शीतत्वपावनत्वादिव्यप्तथबोधकता। तेन तुरीया वरत्तिरुपास्यवेति निर्षिवादमेतत्। (२२ ) किंच- (२३) बोद्ध स्वरूपसंख्यानिमि त्त कार्य प्र ती तिका ला ना म् । आश्रयविषयादीनां भेदाद्भिन्रोऽभिधेयतो व्यङ्चः ॥२॥ नियतपूर्ववतितया कार्य्यस्य नियतपश्चाज्मावितया व्यत्ययापत्तेरित्यर्थः। अपि च-"यत्परः शब्द स शब्दार्थ:" इति न्यायमङ्गीकुवता व्यक्षनानङ्गीकारे "वा- नीरकुल" इत्यादौ गुणीभूतः प्रतीयमानोऽर्थः प्रथममवतरन् शब्दस्य तत्परत्वाभावात् कस्य व्यापारस्य विषयतामवलम्बताम्? ननु तर्हि भट्टनयवत् अर्थापत्या "पीनोऽय देवदत्तो दिवा न भुङ्क इत्यादौ "रात्रौ भुङ्क" इत्यादिवदत्नापि व्यङ्गयार्थप्रतीतौ वाक्य शेषं कल्व्यतामिति चेव? मैवम्, "धर्मिकल्पनातो वर धर्मकल्पना" इति न्यायात् व्या- पारान्तरकलपनस्येव न्याय्यत्वाय। (२१) नन्वेवन्तर्हि लक्षणामूलव्यक्षना नाङ्रीक्रियताम्, एकयेव लक्षणया लक्ष्यव्य- इध्ार्थदूयं बोध्यतामित्यत आह-गङ्गायामिति। तटादर्थमात्रस्य बोधनाव् पश्रादेव विर्ताया विगतसामर्थ्यायाः "शब्दबुद्धिकर्मणां विरम्य व्यापाराभावः इति नियमा दिति भावः । उपसंहरति-तेनेति। अभिधातात्पर्य्यलक्षणाना रसादिबोधने सामर्थ्या भावेनेत्यर्यः । तुरोया वृत्ति: अभिधालक्षणामूलाव्यज्ञनानान्नी चततुर्थीवृत्ति: उपास्येव सवेराश्रयणीयेव। नच अभिधालक्षणा च दीर्घतरीभूतैव व्यङचार्थ बोधयतु कुतस्तयोविराम: चब्दस्य विरम्य व्यापारस्तु भवन्मतव्यङ्गयबोधन इव ममापीष्ट इति वाच्यम्, तथासति दीघंतरा

उयङ्ग्यव्यक्षकभावानभ्युपगमे असाधुत्वादोनां नित्यदोषत्वं कष्टत्वादीनामनित्यदोषत्वमिति विभागकरणमनुपपन्न स्यात्। तथा हि असाधुत्वादयो हि सर्वदेव हैया इति नित्यदोषा:। कष्टत्वादयस्तु शङ्गाराधमिव्याक्तप्रतिकूलतया शङ्गारादावेव हेया अपि रौद्राद व्यङ्षये नुगुणतया उपादेया एवेत्यनित्यदोषा:। इत्य्र व्यङ्ट्यव्यक्षकभावे प्रातिकूल्यायुकूल्या भ्यामेव नित्यानित्यदोषविभाग:।स च व्यञ्ञनाया असत्वे नोपपत्रः। वाच्यवाचकभावे हि कष्टत्वादीनामौदासीन्येन सर्वत्रव दुष्टत्वमदुष्टत्वं वा अन्यतरत्नियतमेव स्वाद। (२२) अभिधादिभ्यो व्यक्षनाया भेदमुपपाद्य अभिधेयार्थादपि व्यक्षनाया भेदसु पपादयति-किञ्चेति। (२३) बोद्ध स्वरूपेति। बोद्धा अवगन्ता,, स्वरूपं प्रकृति ः, संख्ाा् एकत्वाद् , निमितं कारणम्, कार्य्य फलम् उद्देश्यमिति यावत्, प्रतीतिर्बोध;, कालः समयश्र तेर्षा तथोकानाम्। तथा आश्रय आधार:, विषय उद्देव्यम्, आदिपदात् वकप्रकरणादयक्ष तेषां तथोकानाम् अनुक्तोडपि चकारोडनरोहनीयः। भेदादित्यस्य बोदि्धत्यादौ प्रत्येकम- न्वयः। तेन बोद्धभेदावू, स्वरूपभेदातू संख्याभेदादित्यादि बोद्धव्यम्। भेदश्रैषां स्वयमेव दर्शयिष्यति। वयक्कय अर्थः अभिधेयतः अभिधाप्रतिपाद्यादर्थांदू भिन्नः। उपलक्षणश्चैवत् तेन लक्ष्यार्थात तात्पार्य्यार्थाक्त भिन्न इत्यपि ज्ञेयम्।

साहित्यदर्थण :- [पञ्चमपरिच्छेदे-

(२४) वाच्यार्थव्यङ्गधार्थयोहिं पदतदर्थमात्रज्ञाननिपुणैवैयाकरणैरपि सहृदयैरेव च संवेधतया बोद्धभेद: । (२५) 'भम धम्मिअ-'(३३२ पृ.) इत्यादौ क्वचिद्वाच्ये विधिरूपे निषेधरू- पतया, क्कचित् 'निःशेषच्युतचन्दनम्-' इत्यादौ निषेधरूपे विधिरूपतया च स्वरूपमेदः (२४) तत्र कारिको क्दिशा भेदान् दर्शयितुं बोध्धभेदं प्रथमं दशयतति-वाच्यार्थव्यङ्या- थंयोरिति। वाच्यार्थस्य वैयाकरणैवैंद्यतया व्यङ्गयार्थस्य च सहद रित्येवं यथासं- खयमन्वयः। प्रतिकूलतया शुङ्गारादावेव हेया अपि रौद्रादौ व्यङ्गये ऽनुगुणतया उपादेया एवेत्यनि त्यदोषा: । इत्यक्र व्यख्ट्यव्यक्षकभावे प्रातिकूल्यानुकूल्याभ्यामेव नित्यानित्यदोषवि- भाग:। स च व्यक्षनाया असत्वे नोपपत्नः । वाच्यवाचकभावे हि कष्टत्वादीनामौदासी न्येन सर्वत्रैष दुष्टत्वमदुष्टत्वं वा मन्यतरग्रियतमेव स्यात्। पदेति तद्थति पदाभिधेयेत्यर्थः। मात्रपदेन व्यङ्ग्यार्थव्यवच्छेदः अपिना सहृदयपरि- ग्रहः। सहृदयेरेवेत्येवकारेण वैयाकरणव्यवच्छेदः। उक्त्व्व ध्वनिकृता- "शब्दार्थश्ासनज्ञानमात्रेणैव न विद्यते। वेद्यते स हि काव्यार्थंतत्तवज्ञैरेव केवलम्॥" इति। यदि च वाच्यरूप पवासावर्थ: हयात्तहि वाच्यवाचकपरिज्ञानादेव प्रतीति: स्यात्। अथ वाच्यवाचकलक्षणायात्रकृतश्रमाणां काव्यत्ृत्वार्थभावनाविमुखानां स्वरश्रुत्यादि- लक्षणमिव प्रतीतानां गन्धवंलक्षणविदामगोचर एवासावर्थ: इति व्याख्यातं घ ।

नीवीमोक्षस्य वेलायां यथा क्षौमार्घचिन्तकः ।" इति। तथा च काव्यज्ञसहृदया: वाचकलक्षकपद्तदुभयार्थमात्ज्ञानसमर्था वैयाकरणा उभय एव वाच्यार्थ जानन्ति। व्यङ्गयार्थन्तु केवलकाव्यज्ञसहृदया एवावगच्छन्तीति रूपरष्टं बोद्धभेदः। स घ वाच्यार्थव्यङ्गयार्थयोर भिन्नत्वे न सम्भवतीति भावः । यथा वा मम- "सुन्दरि ! तव श्लेषाय बहुकालादवस्थितोऽहं हपृहयन्। अवछोक्य पुनवंत मां लीलापदूमं हसन् पिहितम् ।।"

अन्र वैयाकरणो वका तदष््या चमत्कारो नात्र प्रतिभासते। तत्तत्तात्पर्य्यान्वे- स्वयेति शेष:

षणतत्परसहद्यदृष्टया तु "सूर्यास्तपर्यन्त मद्ियोग:" इति चमत्कारः प्रतीयत एवेति बोदृभेद: । एवमन्यत्राप्यूहनीयम्। (२६) स्वरूपभेदमुदाहरति-"भम धम्मि अ"इत्यादि "ब्रम" इति विधिरूपे वाच्ये सतीत्यन्वयः। व्यक्गार्थप्रतीतिसमये तु अभ्रणमिति निषेधरूपतया पय्यंवसितादिति शेषः' स्वरूपभेद इत्यत्र सम्बन्धः । निशेषेति- 1 निशेषच्युतचन्दनस्तनतटं निमष्टरागोऽघर: नेत्रे दूरमनञ्जने पुलकिता तन्वी तवेयं तनुः। मिथ्यावादिनि ! दूति ! बान्घवजनस्याज्ञातपीढ़ागमे वार्पी रनातुमितोगताऽसि न पुनस्तस्याधमस्यान्तिकम्॥

व्यक्षनानिरु पणम्] लक्ष्मोविराजित:।

(२६) 'गतोऽ सतमर्कः' इत्यादौ च. वाच्योरऽर्थ एक एव प्रतीयते। व्यङ्गधस्तु तद्वोद्धरादिभेदात् क्वचित् 'कान्तमभिसर' इति 'गावो निरुष्यन्ताम्' इति 'नायकस्या- अत्र निषेधरूपे "तस्याधमस्यान्तिकं न गतासि" इतिगमन निषेधरूपे "वाच्ये" इत्यन्वयः विधिरूपतया व्यङ्रयारथंबोधसमये "तदन्तिकमेव रन्तु गता सि" इति पर्य्यव सितात् स्वरूपमेद: स्वमाववैषम्यं वाच्यार्थव्यङ्गयार्थयोरिति पूर्वेणान्वयः। क्चिदू वाच्ये विघिरूपे अनुभयरूपो यथा- "वज्र समैवैकस्याः भवन्तु निःव्वासरोदितव्यानि मा तवापि तया बिना दातिण्यहतस्य जनिषत।।" अत्र त्रजेति विधिः। न प्रमादादेव नायिकान्तरसंगमनं तव, अपितुगाढानु(क)रागात येनान्याटडमुखरागः गोत्ररखलनादि च केवलं पूर्वकृतानुपालनात्मना दाक्षिण्येनेकरूपत्वा भिमानेनैव त्वमत्र स्थिता, तत्सवंथा शठोऽसीति गाढ़मन्युरूपोडयं खण्डितनायिकाभिप्रायो Sत्र प्रतीयते। नचात्र विध्यभावः (व्रज्याभावः) निषेधः विध्यन्तरं वा व्यङ्गययम् अपि तु गाढमन्युरूपो नाविकाभिप्राय इति व्यदस्यानुभयरूत्वं बोध्यम्। कचिद्वाच्ये निषेधरूपे डनुभयरूपो यथा- "प्राथये तावत्प्रसीद निवर्तस्व मुखशशिज्योत्सना विलुप्ततमो निवहे। अभिसारिकाणां विघ्नं करोष्यन्यासामपि हताशे!॥ काचिद्रमसा प्रियतममभिसरन्ती तदूगृहाभिमुखमागच्छता तेनैव हृदयबल्लभेनैवमुप शलोक्यते प्रत्यमिज्ञाच्छलेन। अत एवात्मप्रत्यभिज्ञापनार्थमेव 'इताशे" इति नर्मवचनम् अन्यासां च चिम्न करोषि तव चेव्सितलाभो भविष्यतीति का प्रत्याश। अत एव मदीर्यं वा गृहमागच्छ त्वदीयं वा गच्छावेत्युभयत्रापि तात्पर्य्यादनुभयरूपो बल्लभामिप्रायश्राङ्टा त्मा व्यङ्गय इति प्राचामभिप्रायः । (२६ ) संख्याभेदमुदाहरति-गतोऽस्तमिति। एकः सूर्य्यास्तगमनरूपः । व्यङ्गयस्तु "अर्थ" इति पूर्वेण सम्बन्धः । तस्य "गतोऽसतमर्कः" इति वाक्यस्य बोद्धा प्रतिपाद्यः आदिपदात् प्रकरणादिच तेषां भेदात् वंलक्षण्यात् "अनेक" इत्युत्तरेग सम्बन्धः। क्चि-

सृष्टा गावो निसुध्यन्तामिति। क्वचिहियो गिनीरुपबोदुघस्थले-सहचरीरपवोदूछसथले वा-"नायकस्यायमोगमनेशत्यादि। आदिपदेन-कचित्। सेनापतिरुपबोदूछस्थले- "द्ात्रूणां हठेनावमईंनावसरः" इति। कचित वासकसजारूपबोद्घस्थले-"प्रा8प्रायस्ते प्रेयान्" इति। कचिद् गुरुरूपवकस्थले-"सान्ध्यो विधिरुपक्रम्यताम्" इति। कवचिद्दूरं जिगमिषुरूपबोदूधस्थले-"दूरं मा गाः" इति। अधिकं प्रदीपादो स्पष्टम्।

(क) शास्त्रेषु प्रेमप्रखयरागाणमुत्तरोत्तरतारतम्यं प्राप्तानामित्थं वर्णितानि, तत्र प्रेम नाम "अयं मम श्हमस्य" इत्याकारकः पक्षपातविशेषः । प्रययः-प्रेमवावलोकादिना प्रकर्ष नीत अप- राघसदस्रे याऽप्यविचालितं वा, राग :- परिचया तिशयेन रख्जनक्षमः प्रयाय एव। तत्र गाढलं निश्शे षमुर्सारितगुर्वादिपारवश्यत्वमिति शेयम्। विशेषतस्त्वेर्षा भेदा: प्रेमरसायने जिज्ञासुभिर- वलोकनीया।

४१२ साहित्यदपण :- [पञ्चमपरिच्छेदे-

यमागमनावसरः' इति 'संतापोऽधुना नास्ति' इत्यादिरूपेणानेक इति संख्याभेदः। (२७) वाच्यार्थः शब्दोच्ारणमात्रेण वेद्यः । एष तु तथाविध प्रतिभानैमन्यादि- नेति निमित्तभेदः। (१८) प्रतीतिमात्रकरणाच्चमत्कारक रणाच्च कार्यभेदः। (२९ ) केवलरूपतया कमत्कारितया च प्रतीतिभेदः । (३० ) पूर्वपश्चाद्धावेन च कालभेद:ः । (३१) शब्दाश्रयत्वेन शब्दतदेकदेशतदर्थवर्णसंघटनाश्रयत्वेन चाश्रयभेदः ।

उदाहरणान्तरं काव्यप्रकाशे यथा- "कथमवनिप ! दर्पो यविश्ञातासिधारा- दलनगलितमूर्ष्नी विद्विषां स्वीकृता श्रीः। ननु तव निहतारेर्यसौ कि न नीता त्रिदिवमपगताङ्गबॅल्लभा कीतिरेमिः॥" अत्र जीवत्येव रक्षणसमर्थ व त्वयि त्वत्प्रियायाः हीना त्रुिहरणात् मृतार्न्ा श्रीहरणे गर्वोऽनुचित इति आपाततः प्रतीमानया निन्दया "सकलशत्रुविनाशेन त्रैलौक्य विश्रुतकीसिंहत्वम्" इति स्तुतिशवगम्यते। तथा व वाच्या निन्दा प्रतीय माना सतुतिसत द्रपेण वाच्यप्रतीयमानयोः स्वरूपस्य भेदः। (२७) निमित्तभेदसुपपाद्यति-वाच्यार्थ इति। शब्दोच्चारणं शब्दज्ञानं वाच्यार्थबोधे तस्येष निमित्तत्वाथ्। मात्रपदेन प्रतिभानैमल्यादिनिरासः। एष तु व्यङ्ग्यार्थस्तु। तथा- विधा या प्रतिभा गूढार्थग्रहणशक्तिसतस्या नैमव्यं भ्रमादिसम्पकराहित्यम्, आदिपदात्

(२८) कार्यभेदसुपपाद्यत्ति-प्रतीतीति। वाच्यार्थो विषयतया केवलं प्रतीतिमात्रमेव जनयति। मात्रपदेन चमत्कारनिरासः। व्यङ्गयार्थस्तु सुखसंघलितप्रतीतिचमत्कारक्ष जन यतीति तयो: कार्यस्य फलल्य भेद:। (२९) प्रतीतिभेदं दर्शयति-केवलेति। वाच्यार्थप्रतीतेः केवलरूपतया सुखचमत्कार

स्वभावतया चेत्युभयवत्तथा भेद:। (३०) कालभेदं प्रतिपादयति-पूर्वेति । पूर्व वाच्यार्थंप्रतीतिः। पश्चाद्धि व्यङ्गयार्थ- प्रतीतिरिति कालमेक:। (३१) आश्रयभेदं स्फुटीकरोति-शब्दाश्रयत्वेनेति वाच्यार्थंस्य शब्दाश्रयत्वेन शब्द मात्रसम्बन्धित्वेन व्यङ्गयार्थल्य तु शब्द: पद्घटकवर्णसमुदायः तदेकदेशः ताद्दशसमुदायस्थ प्रकृतिप्रत्ययादि:, तदर्य: शब दार्थं: वाच्यलक्ष्यव्यङ्गयस्त्रिविधात्मकोऽपि वर्णः अक्षरम्, संघ- टना वर्णरचना व आश्रय आकारो यस्य तख्य भावस्तेन तथोकेन श्रब्दादिसम्बन्धित्वेने- त्यथः । वयोराश्रयह्य भेद:। यथा वा- रेरे चश्ललो चना िचतरचे ! चेतः! प्रमुषय स्थिर- प्रेमाएं महिमानमेणनयनामालोक्य किं नृत्यसि।

व्यक्षनानिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः । ४१३

(३२ ) 'कसस व या होइ रोसो दट्ठूस पिश्रएँ सव्वसं अहरं । सभमरपडमग्घाइशि वारिशरवामे सहसु एहिं॥' (३३ ) इति सखीतत्कान्तविषयत्वेन विषयभेद; । तस्मान्नाभिघेय एव व्यङ्गयः। मन्ये विहरिष्यसे वत! हता सुञ्जान्तराशामिमा- मेषा कण्ठतटे कृता खलु शिला संसारवारान्निधौ। अत्र हि "किं त्वं मन्यसे अहं विहरिष्ये" इत्यनुक्त्वा किंत्वंमन्ये अहं विहरिष्यसे" इति पुरुषव्यत्यय नोक्तौ तदर्थ एव हासव्यक्षक इति स्फुट व्यङ्यस्य वाच्येकदेशाश्रितत- मित्याश्रयभेद:। (३२) विषयभेदं दर्शयति-कस्स वेति। "कस्य न वा भवति रोपो हड्टा ग्रियायाः सव्णमधरम्। सभ्रमरपद्माघ्रायिि ! वारितवामे ! सहस्वेदानीम् ॥।" इति संम्कृनम् । "सभ्रमरपझ्माव्राणशीले" इति लोचनस्थः पाठः। स्वकान्ताया उप पतिदष्टमधरं वीक्ष्य रुष्टे ग्रोषितागते पत्यौ निरपराधत्वबोधनाय प्रतारयन्त्याः सख्या उक्तिरियम। प्रियाया: स्वप्रियतमायाः सव्रणं वएसहितम् अधरम् अधरोष्ठं दृष्टूवा कस्य वा पत्युः रोषो न भवति अपि तु सर्वस्यापि रोषो भवत्येवेति भावः। एतेनास्याः न कोऽपि दोष इति व्यज्ञितः। सभ्रमरं केनाऽपि भ्रमरेए सहितं पद्मम् आजिघ्रतीति तत्सबोधने रूपम् । अधरदशनपय्यन्तावसायि सभ्रमरपझ्माघ्राणं तत्त्वेनाध्यवसित- षिङ्गनिधुवनं च मा कृथा इति वारितेऽपि वामे प्रतीपाचरणात्मतिकूले! "वारि- तायामधरदशनपर्यन्त्रायां रतौ वामे" इति गूढव्यङ्गयम्। त्वम् इदानीम् अविचारितद- शायां प्रतिनायकसन्निधौ च सहस्व पत्युस्तर्जनां अ्रमरदंशनजन्यवेदनां चानुभव, इग्मेवं खण्डिताधरा तदन्यहेतुकत्वारङ्कया मा कुप्येत्यर्थः। गाथाछन्दुः। (३३ ) अत्राविनीतत्वरूपवाच्यार्थस्य संबोध्या सखी प्रकृतनायिकाविषयः। तन्न हि वाच्योऽर्थः श्रोत्याः सम्बोध्यनायिकाया व्यवतिष्टते। "इय त्रमरेण दष्टा न तु षिङ्गेन" इति व्यङ्ग्यार्थस्य तु तस्कान्तो नायको विषयः, तदेव दर्शयति-इति मखीतत्कान्ते- त्यादि। वक्त्र्याः सखी नायिका तत्कान्तस्तत्पतिः, तद्विषयश्वेन तज्ज्ञानविपयरवेन। विषयभे: इति वाच्यार्थबोधे सखी उद्देश्या, "भ्रमरेणास्या अधरो दष्टः न पुनरुपपतिना" इति व्यङ्ग्यार्थबोध कान्त उद्देश्य इति विषयभेद इत्यर्थः । अन्रोभाभ्यामेव सखीतत्का- न्ताभ्यामुक्तव्यङ्गयार्थस्य ज्ञायमानत्वान्न बोद्धभेद इति जेयम्। अथापि "ममैवं वैदग्ध्यम्" इति प्रतिवेशिनी विषयः, "इदं मया समाहितं पुनरेवं त्वया न विधेयम्" इत्यस्योपप- तिर्विषयः, "भ्रमरेणास्या अधर खण्डितो न तु भन्रेति त्वयेर्ष्या न विधेया" इत्यस्य सपत्नीविषयः, सरलतरेयं न किञ्वित्प्रपञ्च जानाति" इत्यस्य साध्वीविषयः, "नान्यथा शङ्कनीया" इत्यस्य चथ्ःविषयः, "अनया विना त्वत्पतिर्नजीवतीति विदितमेव तदस्मत्स- मन्विते भेदो न विधेयः इत्यस्योपपतिभार्याविषय(क)इत्यादिव्यङ्गयोऽवधेयः । एवं (क) अत्रवं पुनराहुलोचनकारा :- "सहस्वेदानीमिति वाच्यमविनयवतीविषयम्, भर्त्तृविषयं तु "अपराधो नास्ती" त्यानेचमानं व्यश््यम्। तस्या व प्रियजनेन गादमुपालभ्यमानायां तद्व्यलीकशक्कितप्रातिवेश्मिकलोकविषयं ५३ सा०

४१४ साहित्यदर्पण :- [पञ्चमपरिच्छेदे-

(३४) तथा-

वोद्ध्टस्वरूपादिभेदेऽपि यदि वाच्यव्यङ्ययोरेकतवं तदा व चिदपि नीलपीतगुणे तदूति घटादौ च इदं नेल्यमिदं पैत्यमिति इदं नीलमिदं पीतमिति च तथा नरपुङ्गवादावपि भेदो न स्याद्। अत एवाहु :- "अयमेव हि भेदो भेदहेतुवां यद्विरुद्वधर्माध्यासः कारणभेद- श्चेशति। एव बोद्ष्टस्वरूपादिभेदादवश्यं वाच्यार्थव्यड्गयार्थयोभेंद: स्वीकर्त्तव्यः इति महावाक्यसन्दर्भाशयः। अत्र पुत्र स्तु-"ननु गतोऽस्तमर्कः" इत्यादिवाक्ये प्रकरणादिरूपज्ञापकान्तरसहाये- नैव बोधितस्य "कान्तमभिसरेशत्यादिव्यङ्गवर्थस्य कथं शब्दप्रमाणबोध्यत्वम्, शब्दैक- समधिगम्यत्वाभावाडिति चेत् ? अन्र केचिवाहु :- यथा शब्द्बोधितस्य क्वचिद्वा- च्यार्थस्य सत्यासत्यत्वजिज्ञासायां सत्यत्वमनुमानविषय इति शब्दानुमानप्रमाएयोभिन्न- विषयत्वम्, व्यङ्गयार्थस्तु एकैकशब्दप्रमाणेन प्रकरणादिबोध्य इति दृष्टान्तदार्श्टान्तिकयो वैषम्यम्। तत्र का गतिरिति केत् ? ततैवं सङ्गतिः-यथा प्रकरणादेवि ण्वाद्यनेकाभि- धेयस्यापि हर्य्याद्यभिधेयावच्छेदकत्वरं तथानेकव्यअ्ञकस्यापि शब्दस्य एकव्यङ्गयप्रकरणा- दिसाहाय्यस्येतिर्सव्यतारूपतया शब्दस्याङ्गत्वं स्वाङ्गस्य चाव्यवधायकत्वं न्यायसिद्ध- मेवेति न शब्दप्रमाणव्याकोप:। इह च यद्याप वाक्यार्थस्य प्रतीत्यनन्तरं तस्य सत्यास- त्यत्वजिज्ञास।यां सत्यत्वं प्रमान्तरेणानुमोनेनैव बोध्यते, तथापि सत्यासत्यत्वजिज्ञासातः पूर्वमुपपन्नाया बाक्यार्थप्रमाया अप्रमाभावात् शब्दैकसमधिगम्यत्वाच्च न शब्दप्रामाण्य- व्याकोप:। न हि चक्षुरादिना प्रतीतौ सत्यासत्यत्वप्रत्यक्षप्रामाण्यं व्याकुप्येत" इत्याहुः । उपसंहरति-नसम।दि त। नस्मात सर्वप्रकारेशैव भेदात् अभिधेयोऽर्थः नैव व्यङ्गय इस्य- न्वयः। अनयोरभेदो नैवेत्यर्थः । अन्नैवमाहुर्ध्व नकारा :- "प्रतीयमानं पुनरन्यदेव वसत्वस्ति वाणीषु महाकवीनाम्। यत्तत् प्रसिद्धावयवातिरिकत विभाति लावण्यमिवाङ्गनासु।" इति। न केवलं वाच्यव्यङ्ग्ययोरेव वधर्म्य किन्तु वाचकव्यक्षकयोरपीति बोध्यम्। अ्त्राद्ु: प्रदीपकारा :- किं च वाचकव्य जञकयोरपि बधर्म्या्जेदो वक्तव्यः। यतो वाचकस्य सक्केति- तार्थपेक्षा, संकेतिते एव ह्यर्थेडभिधा वर्त्तंते न त्वेवं व्यञ्ञकः, अन्यत्रापि व्यञ्ञनया प्रत्य- यजननात्" इति। (३४) ननु मास्तु व्यङ्गयोऽभिधेय: किन्तु लच्य: कथन्नेत्याशक्क व्यङ्गयस्य लक्ष्यत्वं निराकरिष्णुः निराकृतेऽप्यभिधेये पुनः प्रकारणान्तरेण निराकुर्वन् व्यज्ञनयेव प्रतिपादत्वं स्थापयति-नथेति। न खलु एतावतैव व्यक्षणनामभिधादिबोध्यत्वं नास्ति अपि तु इत- स्थापीत्यर्थः।

चाविनयप्रच्छादनेन प्रत्यायनं व्यक्ष्यम्, तत्सपत्यां च तदुपालम्भतदविनयप्रहृष्ाय सौभाग्यात्तिशय खयापनं प्रियाया इतिशष्दवलादिति सपत्नीविषयं व्यक्ष्यम्। "सरत्नोमध्ये श्यत खलीकृताऽस्मी'नि लाधवमात्मनि ग्रहीतुं न युक्तम्, प्रत्युतायं वद्ुमानः ! सहस्व शोभस्वेदानोमिति सखीविषयं सौभा- ग्यप्रख्यापनं व्यङ्गथम्। अधयं तव प्रच्छन्नाऽनुरागिणी हृदयबल्लमेत्थं रक्षिता, पुनः प्रकटरदनदंश नविधिनं विधेय इति तच्चौर्य कासुकविषयसम्बोधनं व्यक्कयम्। इत्यं मयैतदपह्वतमिति स्ववैद्ग्ध्यख्या- पनं तटस्थविदग्धलोकविषयं व्यक्कयम्" इति।

व्यक्षनानिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः । ४१५

(३५) प्रागसत्वाद्रसादेनों बोधिके लक्षणामिधे। किंच मुख्यार्थबाधस्य विरहादृपि लक्षगा॥३॥ (३६ ) 'न बोधिका' इति शेष: । (३७) नहि करोऽपि रसनात्मकव्यापारान्द्रित्रो रसादिपदप्रतिपाद्यः पदार्थः प्रमायसिद्धोऽस्ति, यमिमे लक्षणामिधे बोधयेताम्। (३८ ) किंच। वत्र 'गङ्गायां घोषः' इत्यादावुपात्तशब्दार्थानां बुभूप्न्नेवान्व- (३६) व्यङ्गयान्तरबोधे लक्षणाभिधा यथा तथास्तु रसादिबोधस्तु व्यज्ञनावृत्यन- ङ्गीकारेण सर्वथा न सम्भवतीत्याशयेनाह-गगसत्वादिनि। प्राक् स्वानुभवोत्पत्तेः पूर्व रसादे: अस त्वात् अविद्यमानत्वात् देतोः लक्षणाभिवे लक्षण अभिधा च शक्ती नो बोधि- के। प्रत्यक्षादिप्रमाणन्तरसिद्धमेव वस्तु लक्षणाभिधे बोधयतः यथा घटशब्दीया अभिधा पूर्व प्रत्यक्षादिसिद्धं कम्बुग्रीवादिमत्पदार्थ बोधयति। यथा वा गङ्गाशब्दीयलक्षणा पूर्व- प्रत्यक्षादिसिद्वं तीरं बोधयति। रसादिस्तु न तथा तत्काव्यस्थशब्दुजन्यो यो रसस्तस्य शब्दबोधानन्तरमेव जन्यत्वात् स्वोत्पत्ते: पूर्व स्वरूपेए केनापि प्रमाणेनासत्वात् तत्र तत्काव्यस्थशब्दस्य शक्त्ेलंक्षणाया वा ग्रहीतुमशक्यत्वादिति सरलार्थः। नच तत्काव्यात् प्रथममनुभूयमानो यो रसस्तन्निष्ठसामान्यधर्मरूपया सामान्यलस्ष- गया उपस्थिते भाविन्यपि रसे शक्तिग्रहोऽस्त्विति वाच्यम, शक्त्या लक्षणया वा प्राथ- मिकरसबोधस्यैव तत्सम्भवात् प्राक तस्याऽनुपस्थितत्वात्। विभावादिवाचकशब्दानां तत्र शक्तिग्राहकत्वाभावाञ्च। नापि कोग्राहितशक्तिकात् काव्यस्थशङ्गारादिशब्दात्तद्वोध: अननुभवात् प्रत्यत तत्सत्त्वे रसादे स्वशब्दवाच्यता दोषस्येव वच्यमाणत्वात्। अतः शृङ्गारादिबोध्ये रसत्वानाप्ते: किन्तु विभावाद्यभिधानद्वारैव त्प्रतितेरानुभविकत्वाद्। नच रसादिपदमेव तद्वाधकम्, रसादिपदेन हि व्यञ्ञनासिद्धरसादेरभिवया बोधनात्। ननु इह काव्यस्थात् शङ्गारादिशब्दाज्ज्ञातस्य रसस्य प्रागुपस्थितत्वेन विभावादिवाच- कशब्दै्लक्एया रसादेर्बोधोऽस्तु इत्यत आह-किश्च मुख्गार्थेान अपि चेत्यर्थ.। मुख्या र्थबाधस्य विरहादपि वाघाच्च लक्षणा रसादेन बोधिका। तथा हि मुख्यार्थबाध एव लक्ष- एां प्रति हेतुः । रसादिप्रतीतौ "गङ्गायां घोषः" इत्यादाविव सुख्यार्थबाधाभावात् स्वय- मेवोद्भवितुमसमर्था कथं रसादिं लक्षणा बोधयित शक्नुयादिति भावः। (३६) कारिकास्थ"लक्षण।"पदस्य निष्क्रियत्वात विभक्तिविपरिणामेन पूर्वतोऽनु- षङ्गयान्वय मुपपाद्यति-न बोधिकेति। (३७) नतु रसेऽपि तात्पर्यसत्त्वान्नक्षणां विना तदनिर्वाह एव मुख्यार्थबाध उच्यते इत्याशयेनाह-न हीति। यदि रसादिशब्दात्तस्य प्रागुपस्थितिस्तदैव तस्य लक्षणाया बोधार्थमुक्तरूपमुख्यार्थबाधनिर्वचनं सैव तु नेत्यर्थः। रसनात्मक: व्यक्षनात्मकः व्यापारो यस्य एतादशरसाद् भिन्न एव रसादिप्रतिपाद्य इत्यर्थ:। प्रमाणसिद्ध इत्यनन्तरं "क्वचिद्" इति शेषः। एतेन स्वानुभवात्पूर्व रसादेर- सत्वं प्रतिपादितम्। (३८) एव पूर्वार्द्ध व्याख्याय उत्तरार्द्ध व्याचिख्यासुः मुख्यार्थबाधाभावेन लक्ष- खायाः असम्भवमुपपादयितुमाह-किक्रेति। अपि चेत्यर्थः। उपाचशब्दार्थानाम उच्

४१६ साहित्यदर्पण :- [पञ्चमपरिच्छेदे-

योऽनुपपस्या बाग्यते तत्रैव हि लक्षणायाः प्रवेशः । (३६) यदुक्तं न्यायकुसुमाञ्जलाघुदयनाचाये :- 'श्रुतान्वयादनाकाछक्षं न वाक्यं ह्वन्यदिच्छृति। पदार्थान्वयवैधुर्यात्तदाच्ितेन संगतिः ।।' (४० ) न पुनः 'शून्यं वासगहम्- इत्यादौ (३१ पृ.) सुख्यार्थबाधः । (४१) यदि च 'गज्यां घोषः' इत्यादौ प्रयोजनं लक्ष्यं स्यात्, तीरस्य मुख्या- र्थत्वं वाघितत्वं च स्थात्, ।

रितपदार्थानाम्। जलप्रवाहरूपायां गङ्गायाम् आभीरपन्नीति वाच्यार्थानामित्यर्थः । अन्वयः अन्वय बोधः बुभूषन् भवितुमिच्छन्नेव अनुपपत्या प्रवाहे घोषस्यासम्भवादसङ्ग- तिबोधेन। वाध्यते प्रतिवध्यते प्रवेशा। योग्यत्वम्। भवतीति शेषः। (३९) उक्ततार्थे संवाद दर्शयति-यदुक्तमिति। श्रुतान्वयादिति। श्रुतान्वयात् श्रुत- पदार्थयोरन्वयसम्भवात् अबाधिताद्वेतो: अन्यन्नानाकाङ्गम् अर्थान्तराकाङ्गारहितं वार्क्य पदसमुदायविशेष: (कर्तृं) अन्यत अर्थान्तरं नेच्छति नैवाकाङ्कति। परन्तु पदार्था- न्वयवधुर्य्यांत् पदार्थयोरन्वयाSसम्भवात् मुख्यार्थान्वयानुपपत्तिग्रहाद्वेतोरित्यर्थः, तेन मुख्यार्थेन आच्िप्तः अन्वयोपत्यर्थ सम्बन्धितया गृहीता योऽर्थस्तेन सङ्गतिरन्वयापपत्ति: स्यात् यथा "गङ्गायां घोषः" इत्यादौ पदार्थानामन्वयकाल एव बाधप्रतिभासाद्यन्व- यस्य विधुरीभावस्तदा तेन पदार्थेन जलप्रवाहादिना आत्िप्तो यस्तटादिस्तेन सङ्गतिरन्व- योपपत्तिरित्यर्थः। एतेनोदयनाचारयर्यमतेपि अन वयानुपपत्तिस्थल एव लक्षणेति प्रकटितम्। (४०) एवं "शून्यं वासगृहम्" इत्यादौ शून्यवासगृहादीनां विलोकनाद्यन्वयावा- धात् न रसे लक्षणे याह-नपुनरिति। न केवलं मुख्यार्थबाधाभाव एव, नचापि तद्योगः, परंपरासम्बद्दस्यापि व्यङ्गयत्वात्, नापि प्रयोजनम्, रसस्यैव परमप्रयोजनत्वात्। (४१) नन्वेवं रसवोधनार्थमेव व्यञ्जना स्वीक्रियताम, "गङ्गायां घोपः" इत्यादौ यत् शैत्यपावनत्वादिकं तीरलक्षणानन्तरं व्यङग्यमुक्तं तन्रापि लक्षणवास्तु कि व्यञ्ञनया? इत्यत आह-यदि चेति। प्रयोजन शीतत्वपावनत्वाद्यतिशयरूपं लक्षणोद्देश्यम, लक्ष्यं लक्षणाबोध्यं स्याद् "तदा" इति शेषः, तीरस्य मुख्यार्थत्वं तत्सम्बन्धितया शीतत्वादेर्ल- चयरेन तीरायें गङ्गापदस्य शक्यार्थत्वमङ्गीकरणीयं स्यात् तथा तीरारथे गङ्गापदस्य सङ्क- ताग्रहात् बाधितत्वं स्यात्। अत्रयमाशयः-शब्दो हि प्रथमं स्वमर्थ प्रतिपाद्य तस्य वाक्या- र्थान्वयोपपपत्तौ तत्सम्बन्धिनमर्थ लक्षयति। इह यदि तीरप्रत्ययानन्तरं बोध्यं प्रयोजनं लक्षयति तदा गङ्गापदस्य तीरं मुख्योऽर्थःस्यात् तस्य च वाक्यार्थान्वयानुपपत्तिः स्यादिति। बाधितत्वञ्ज स्यादिति प्रतीकमादाय तर्कवागीशास्तु-"च कारेए पावनत्वाद्यतिशयेन लक्षणीयेन सम्बन्धश्रेत्यपि बोध्यम्। न च तीरे पावनत्वाद्यतिशयस्य सम्बन्धसत्वेन कथं तदापसिरिति वाच्यम्, तीरे त्वाहार्य्यप्रतीतिविषयस्य प्रवाहवृत्तिपावनत्वाद्यतिशयस्य स- म्बन्धाभावाद, परम्परासम्वन्धस्याव्यावर्त्तकत्वेन लक्षणाहेतुत्वाभावात्, त्टानिष्ठ- पावनत्वादेस्त गङ्गापदेनानुपस्थितेरकिञ्ञचित्करत्वात्" इत्याहुः।

व्यक्ञना निरूपणम् ] लक्ष्मोविराजित: । ४१७

(४२) तस्यापि च लक्ष्यतया प्रयोजनान्तवं तत्यापि प्रयोजनान्तरमित्यनव- स्थापातः । (४३) न चापि प्रयोजनविशिष्ट एव तीरे लक्षणा। विषयप्रयोजनयोयुगपत्प्र तीत्यनभ्युपगमात्। (४४) नीलादिसंवेदनानन्तरमेव ि ज्ञातताया अ्र्परनुव्यवसायस्य वा संभव: ।

(४२) ननु गङ्गापद्स्य तीरे सङ्क ताभावादेव मुख्यार्थत्वं तस्यं न स्यात् वाधित- त्वञ्च ममाभिलषितमेवेत्यत आह-तस्यापीति। तस्यापि शीतत्वपावनत्वाद्यतिशयरूप- प्रयोजनस्यापि 'लक्ष्यतया" इति विशेषणे तृतीया, भवन्मते लक्षणायेव बोध्यतया हेतुना प्रयोजनान्तरं प्रथमप्रयोजनसूचकलक्षणाहेतुभूतद्वितीयं प्रयोजनम्, तस्यापि च द्वितीय प्रयोजनस्यापि च लच्ष्यतया प्रयोजनान्तरं तृतीयं प्रयोजनं स्वीकरणीयं स्यादिति शेषः इति अनेन प्रकारेण अनवस्थापातः। अनवस्थाया दूघकतावीजं तु प्रकृताप्रतिपत्तिकर- त्वमेव। प्रयोजनपारम्पर्य्या लक्षणास्वीकारे प्रयोजनान्वेषणस्यापर्यवसानेन प्रकृतस्य पावनत्वादेस्तीरादेर्वा बोधाभावकृदनवस्थादोष इति भावः। तस्मात्तस्या एवं विधाऽनर्थ मूलत्वेन परित्यागो न्याय्य इति। (४३) ननु तटाद्यर्थबोधनाय लक्षणवृत्तिराश्रयणीया इह चतद्विशिष्टमेव तटं लक्षणा बोधयतु किं वृत्त्यन्तरेण? तथा हि गङ्गातादात्म्येन तटप्रत्ययस्तावल्लच्यः गङ्गा- तादात्म्यप्रतीत्या च तटस्य दैवसिद्धमेव शैत्यपावनत्वादिविशिष्टत्वम, तथा च "पशुन- यजेत" इत्यादावभिधया पुंस्त्वकत्वविशिष्टपशुज्ञानवत् उक्तलच्यादावपि लक्षायैव शैत्यत्पावनत्वादिप्रयोजनविशिष्टतीरज्ञानम् एककालावच्छेदेनव सेत्स्यति तथासति नान- वस्थादोषप्रसङ्गइत्यत आह-नचापीति। प्रयोजनं शैत्यपावनत्वाद्यतिशयरूपं फलम्, प्योजनीभूतज्ञानविषयेण शैत्यपावनत्वादिना विशिष्ट एव गङ्गातटे लक्षणा वाच्यमिति शेषः। विषय सर्ववादिसिद्धलक्षणाविषयीभूतं तटं प्रयोजनं शैत्यपावनत्वाद्यतिशयरूपं तयो: युगपत्प्रतीत्यनभ्युपगमात् एककालावच्छेदेन भानाऽनङ्गीकारात्। लक्षणाजन्यं तट- ज्ञानं कारणम्, शैत्यपावनत्वादिप्रयोजनज्ञानं च तत्कार्य्यम, तेन च तयो: पौर्वापर्य्यस्या- वश्यंभाविरवेन यौगपद्यासम्भवः। न हि विषयप्रयोजनं चैकदा सम्भवति। अत एवोक्तम्- "प्रयोजनेन सहितं लक्षणीयं न युज्यते। ज्ञानस्य विषयो ह्यन्यः फलमन्यदुदाहतम्।" इति। (४४) ननु तदनभ्युपगमे कि बीजम् इति चेत् ? लक्षणाया यत् शैत्यपावनत्वादि- विशिष्टं ज्ञानं जनयितव्यं तत्प्रयोजनीभूतं ज्ञानं च तदेव पर्य्यवसितमित्यतः कार्य्यकारण- योरभेदापत्तिरेव वीजमिति, सर्घत्र तु तयोरभेंद एव दृश्यते इत्यत्र दार्शनिकसंवाद दर्श- यति-तीलादीति। नीलादिसंवेदानन्तरमेव "अयं नीलो घटः इश्यादि नीलादिविषयक- प्रत्यक्षोत्पत्तेः पश्चादेव ज्ञाततायाः "नीलमहं ज्ञातवान्" इति पूर्वप्रत्यक्ष विषयकज्ञानान्त- रस्य सम्भव इति भट्टमीमांसकमतम्,। अस्मिन् मतेहि-नीलज्ञानानन्तरं "ज्ञातो नीलः" इति प्रस्ययात्तज्ज्ञानेन तस्मिन्नीले प्रकटतापरपर्य्याया ज्ञातता जायते। ज्ञानज्जातीन्द्रियम

४१६ साहित्यदर्पणा :- [पञ्चमपरिच्छेदे-

तज्जन्या ज्ञातता प्रत्यत्षा, ज्ञाततया च ज्ञानमनुमीयते। अनुमानाकारश्चेत्थम्-"इय ज्ञातता नीलबिशेप्यकनीलत्वप्रकारकज्ञानजन्या नीलवृत्तिनील वप्रकारकन्ञाततात्वात् या यद्वृत्तिर्यत्प्रकारिका ज्ञातता सा तद्विशेष्यकतत्प्रकारकज्ञानसाध्या यथा शुक्ले शुक्लप्रक- कारिका ज्ञातता" इति। अतीतेऽनागते च नीले ज्ञानेन ज्ञातताया जनयितुमशक्यत्वाजज्ञानविषयत्वमेव ज्ञातता न पदार्थान्तरम्, तथा च नीलज्ञाने "नीलमहं जानामि" इति प्रत्ययरूपः संविदपरप यर्याय अनुव्यवसायः नीलज्ञानाजायते इति नैयायिकानां मुरारंश्च मतम्। एवं प्रयोजनविशिष्टे लक्षणाया असम्भवात् प्रयोजनस्यापि पृथग लक्ष्यत्वे त्वनवस्था- पातात् प्रयोजनज्ञानार्थ व्यक्षनावृत्तिरवश्य स्वीकर्त्तव्येति तयेव सर्वत्र बोधसम्भवे तद- रथमपूर्व लक्षणासामर्थ्यकल्प नमत्यन्तानुचितमिति भावः। तत्वविदत्वत्र "नन्वेवमपि शून्यं वासगृहम्" इत्यादावभ्युपगम्यते तावद्विभावादि- वाचकपद्ानां रसम्रतीतौ तात्पर्य्यम्, अन्यथा निष्प्रयोजनत्वप्रसङ्गत्। तन्निर्वाहश्च लक्ष- एया तथाहि-हुम्बनालिङ्गनादिचेटनां रत्यादिभिः सहाऽविनाभावो दृष्टः, ते च चुम्ब- नादय: काव्येऽभिधीयमाना:रत्यादिक लक्षयन्ति "अभिधयाविनाभूत प्रवृत्तिर्लक्षणोच्यते" इतिवचनात् लच्तितश्च रत्यादिर्वाक्यार्थ: प्राधान्येन बोध्यत्वात्। यथाह धनिक :- "वाच्या प्रकरणादिभ्यो बुद्धिस्था वा यथा क्रिया। वार्क्यार्थ: कारकैर्युक्त: स्थायीभावस्तथेतरैः।"इति। इतरैविभावादिभिः। लक्षणानभिमानस्तु कुख्यार्थानवधारणात्। किञ्जाऽस्ति मुख्या- न्वयसम्भवेऽपि लक्षणा, "यष्टीः प्रवेशय" इत्यादौ, प्रकरणादिना यष्टिमत्प्रवेशता पय्ये निर्णीते तदनुपपत्या सेति चेत् ? इतोऽपि दीयतां दृष्टिः। प्रमाणान्तरावछ्टतरसप्रत्यायन- तात्पर्य्यानुपपत्या विभावादिवाचकपदानां तत्र लक्षगेति सुवचत्व त्। अथोध्यते-लक्षणा तावन् द्विविधा अर्थान्तरसंक्रमितवाच्या अत्यन्ततिरस्कृतवाच्या च। तत्र न तावदाद्या यत्र हि मुख्यार्थः स्वेन रुपेणानुपयोगबाधितो रूपान्तरेखाऽन्वेति तत्रार्थान्तरसंन्र मः यथा "रामोडस्मि सर्व सहे" इति। अन्न हि रामत्वमात्रमेवाकाङ्वितं वक्तलेनेव तल्लाभात्। अतो राज्यपरित्यागवनवासादिधर्मसहस्त्रविशिष्टो धर्मी लच्यते धर्माश्च प्रत्येकमनन्तत्वात् लक्षयितुमशक्याः । नचात्र विभावादयोऽनुपयुक्ताः, नापि रूपान्तरेण गम्यन्ते अपि तु स्वरूपेणेति कथमर्थान्तरसंव्रमः स्यात्। न वा विभावादयो न प्रतीयन्ते रसाप्रतीतिप्रसङ्गात्। तस्यास्तत्समूहालम्बनरूपत्वात्, अतो नात्यन्ततिरस्कृत- वाच्यता अतो न लक्षणेति। तन्न "गङ्गायां" घोष इत्यादौ कुख्यत्यागेन लाक्षणिकप्रयोगे प्रयोजनान्वेषणाया अयुक्तत्वात्। अश्र तु क्वापि न कुख्यप्रयोग: इति किमनयेति चेत् ? अत्रोच्यते- यत्तावदुकतं विभावादिवाचकपदेः स्वार्थाविनाभूतत्वात् लक्षितो रत्यादिर्वाक्यार्थ इति तद्युक्त्तम्। विभावादिवाचकपदानां स्वार्थाबाधा द्रत्यादिलक्षकपदाभावात् अपदा- र्थस्य चावाक्यार्थत्वात्। यद्प्यत्रोक्तं कुख्यार्थान्वयेऽपि तात्प्य्यानुपपत्या यष्टीः" इत्यादौ लक्षणा दृष्टेति तन्नोच्यते न तावद्विभावादिसंसृष्टो रत्यादिलक्ष्यते संसर्गस्य लक्षणाफल- त्वाद। यथाइडहु :-

व्यक्जनानिरूपणम ] लक्ष्मीविराजितः । ४१६

"वाच्यस्यार्थस्य वाक्यार्थे सम्बन्धानुपपत्तितः।

अथ केवलोर त्यादि्लयते, तत्र तल्वक्षकपदाभावात्। अथ वाक्यार्थ एवापर्यवसि- तस्तमाच्तिपति अत एवापदार्थस्थानीयतेति तर्हि न पुनरन्वयः, तस्यव रसत्वेन प्रतीति- विश्रामधामत्वात्। यदप्यभिहितमायुष्मता-अत्र क्वचिदपि मुख्यप्रयोजनाभावात् किं प्रयोजनान्वेषणयेति तन्न तस्यैव विवाशस्पदत्वात्। अथ मुख्यप्रयोगे चसत्काराभावेन रसदोषप्रसङ्गान्न मुख्य प्रयोगभावस्य विवादास्पदता इति, तदपि न एवं हि रूढिलक्षणा स्यात् तथा च सर्वेषां रसप्रतीतिप्रसङ्ग: इति वदति। वस्तुतस्तु-सुख्यार्थवाधादिहेतुत्र- याभावेऽपि जायमानावृत्ति स्तदितरव भवितुमहति मात्सर्य्यमात्रान भवन्विलंक्षणोच्यते" इति इत्थं समालोचनकुशला: समालोचयन्ति। वृहदुद्यानारा अपि अन्नेत्थमाहु :- "ननु "यश्टीः प्रवेशय" इत्याद्यनुरोधात्तात्पर्य्यंविषयार्थान्वयानुपपत्तिरेव तद्वीजम्, लक्षणाबीजत्वं च लक्षणाजन्यशब्दबोधे लक्षएया जननीये सहकारित्वम। एवं च लाघ- वात्तात्पर्य्यानुपपत्तिरेव तदीजमस्तु, तात्पर्य्यानुपपत्तिश्चानुपपद्यमानतात्पर्यर्यम्। तज्ज्ञानं च लक्ष्यार्थबोधे इव व्यड््यार्थबोधेऽप्यवश्यं कारणं वाच्यम्, अत एव "गङ्गायां घोषः" इत्यत्र शंत्यपावनत्वस्यॅव प्रतीतिर्न केशवालुकादिमतवस्येति सङ्गच्छते। अत एव चाननु- गतानां प्रकरणादीनां व्यङ्ग्यबोधे सहकारित्वसपपद्यते तात्पर्य्याग्राहकत्वेनानुगमात्। वस्तुतस्तात्पर्य्यंग्रह एव व्यङ्गबोवे सहकारी तानि तु तात्पर्य्यनिण्णा यकान्येव। एवं च लक्ष्य एव व्यङ्ग्या्थाडस्तु। "गच्छ गच्छसि चेतू कान्त! पन्थानः सन्तु ते शिवाः। ममापि जन्म तः व भूयाद्यत्र गतो भवान्।" इत्यादौ तात्पर्य्यानुपपत्तिसत्वात् 'वाणीरकु:गु" इत्यादौ अचारोरपि व्यङ्गयस्य कवितात्पर्य्यविषयत्वे त्षत्यभावात। नच व्यङ्गयस्य लक्ष्यत्वे न रूढिन प्रयोजनमिति वाच्यम्, लच््यप्रतीतेरेव प्रयोजनत्वात्। लक्षणा हि प्रयोजनेन नियता न तु लक्ष्यप्रती- त्यतिरिक्तप्रयोजनेन गौरवादप्रयोजकत्वाञ्च। पदतदेकदेशादीनामर्थविशेषतात्पर्य्यग्राह- कत्वं न तु प्रतिपादकत्वमिति नाश्रयभेदादपि भेद इति चेत्? अत्राहुः-पदमेतदर्थस्य न वाचक न लाक्षणिक किन्तु व्यअ्षकमिति प्रामाणिकव्यवहारादेव व्यञ्ञना सिद्धिः। अन्य- थैकया अभिधयव सिद्धें लक्षणा अप्युच्छिद्येत। किचानेकविधशक्त्यसम्बन्धानां प्रयो- जकत्वमपेच्यंकस्या व्यक्षनाया एव तत्वमुचितम्। तेषां तत्व सिद्धमिति चेत्? तदन्तः पातिनामेव प्रयोजनान्तराद्यनियतानां चमत्कारिप्रतीतिजनकानां व्यक्ञना सज्ञा अस्तु। लक्षगा च रूढयतिरिक्ता लच््यप्रतीत्यतिरिक्तप्रयोजननियतैव, अन्यथा लक्ष्यप्रतीतिरूप प्रयोजनस्य सर्वत्र सत्त्वेन दुष्टलक्षणोच्छिद्येत। वस्तुतम्तु-सम्बन्धज्ञानाभावेऽपि व्यङ्गयार्थ- बोधदर्शनेनातिरिक्तव सा। सान स्वरूपसत्येव हेतुः। वक्त्रादयौचित्यज्ञानसहकाराख् नातिप्रसङ्ग:। अभिधालक्षणो तु ज्ञात एवेति वंषम्यम्। किंच वन तात्पर्य्य विषयकव्यास्ष निकबोधस्तु दृश्यत एव। वस्तुतस्तु-प्रसिद्धार्थविषयवोधकत्वविशेष: शक्तिः, मुख्यार्थबा- धादिसापेक्षा प्रसि द्वार्थविषय कबोधकत्वविशेषो लक्षणा, तन्निरपेक्षप्रसिद्धाप्रसिद्धार्थविषयः शब्दत दर्थतदेकदेशक याच्षादिनिष्ठो बोधकत्वविशेषो व्यज्जनेत्यस्मत्कृत याकरणसिद्धान्त- मञ्जूषायाम्।" इति।

४२० साहित्यदर्पण :- [पञ्चमपरिच्छेदे-

(४५) नानुमानं रसादीनां व्यङ्गयानां बोधनक्षमम्। माभासत्वेन हेतूनां स्मृतिन च रसादिघीः ।। ४ ।। (४६) व्यक्तिविवेककारेणा हि-"यापि विभावादिभ्यो रसादीनां प्रतीतिः सा- नुमान एवान्तर्भवितुम्हति। विभावानुभावव्यभिचारिप्रतीतिर्हि रस्ादिप्रतीतेः साधन (४६) नाट्ये रामतवेनाहार्यज्ञानविषये नटे, काव्ये तु राम एव विभावादिभी रत्या- दनुमानम् अनुमानाकारश्र "नटः रामो वा सीताविषयकरतिमान् सीतादिविभावादिम- तवात्" इति। ततस्तदनुमानोद्वोधितया सामाजिकानां वासनारूपप्रत्यासत्या साक्षात्कृतो रामादिरत्यादी रस इति श्रीशङ्कमतानुयायिनां व्यक्तिविवेककारादीनां मत दूषयितुसुत्था- पयति-नानुमानमिति। हेतूनां लिङ्गानाम् आभासत्वेन व्यभिचारादिदोषग्रस्तत्वेन हेतुना व्यङ्गयानाम् अस्मन्मतीयव्यञ्जनाप्रतिपाद्यानाम, रसादीनां रत्यादीनां अनुमानम् व्याप्तिविशिष्टपत्तधर्मताज्ञानम् न बोधनत्तमम् न बोधसमर्थम्। प्रतिपत्तिनिर्द्दिष्टानां सर्वेषामेव हेतूनां दुष्टत्वसूचनाय हेतूनामिति बहुवचनम्। गन्थकृन्मते हि ज्ञायमानविभा- वादीनां रत्यादिलिद्गत्वसम्भवेSपि"रामः सीताविषयकरतिमान् सीतादिविभावादिमत्वात्" इत्यनुमितिर्न रसः तस्याऽनन्दस्वरूपत्वाभावेन अनास्वाद्यत्वात् किन्तु शब्दान्वयव्यतिरे- कानुविधायित्वेन व्यञ्जनया शाब्दबोधबिषयो रत्यादिर्भावुकर्भाव्यमानः स्वप्रकाशानन्द- मयत्वेन परिणत आस्वाद्यमानो रसः। तस्य च व्यङ्गन्यत्व प्रपानकरसन्यायेन तच्छरीरप्र- विष्टरत्यादेरवा व्यङ्ग्यत्वादिति। तथाच तादृशरसस्य हेतूनां रत्यादिकार्यकारणसज्जारिरु- पाां विभावादीनामाभासत्वेन नानुमानं नानुमितिरित्यर्थः । तथा हि विभावादयः सीतादयो हेतवो मतुबर्थदिदृत्तादिसम्बन्धेन रामादिवृत्तयः, साध्यस्तुक्तरूपो रसः काव्य- बोद्धनिष्ट इत्यतो हेतूनां विर्द्धत्वमसिद्धिश्चेति हेत्वाभासत्वम्। अयमेवार्थो वृत्तावपि स्फुटीकरिष्यति। तथा "रसादिज्ञानं स्मृतिः सस्कारजन्यज्ञानत्वात्" इत्यनुमानेन रसा- दिवुद्ध: स्मृतित्वं साधयर्ता मतं दूषयितुमाह-'<स्मृतिनेच रसादिघीः" इति। रसादीनां धीर्ज्ञानं नच न वा स्मृतिः संस्कारजन्यज्ञानविशेष: तञ्च संस्कारजन्यमित्यभिज्ञायां व्यभि- चारादाभासरूपमेवेत्यग्रे निरूपयिष्यति। वस्तुतस्तु स्वप्रकाशानन्दरूपत्वेनेव न स्मृतिः तस्या एवं भावाभावाद। (४६) तन्मतं दूषयितुं तत्प्रबन्धं दशयति-व्यक्तिविवेककारेण हीति। मदिमभष्टेने- त्यर्थः। अनेन हि सपरिकरस्य ध्वनेरनुमितावन्तर्भावं विधातुं 'व्यक्तिविवेको" निरमायि। यस्यायमाद्यश्षोक :- "अनुमानेऽन्तर्भावं सकलस्यैव ध्वने: प्रकाशयितुम्। व्यक्तिविवेक कुरुते प्रणाम्य महिमा परं वाचम्॥" व्यक्तिविवेककारेणेत्यस्य यदुक्कमित्यु चरेणान्वयः । हि तथाहि अनुमाने एव अनुमिता- वेव अन्तर्भवितुमहति एवकारेणातिरिक्ता व्यक्षना न स्वीकारय्येति ध्वनितम्। अत्र हेतुं दर्शयति-विभावानुभावेति। हि यस्मात् साधन हेतुः। ननु विभावादिप्रतीतेः व्यातिज्ञा- नत्वाभावात् कथं तज्जन्यरसादिप्रतीतेरनुमितित्वम्, अतो विभावादीनां व्याप्तिवंशिष्टय- सुपपाक्यति-ते हीति । हि यस्मात् ते विभावादयः । धूमादिकारणमार्देन्धनादि यथा धूमादिम्याप्यम, वहयादिकार्य्य धूमादि वहिव्याप्यम, तथा रत्यादेः कारय

व्यक्षनानिरूपराम ] लक्ष्मीविराजितः । ४२१

मिष्यते" ते हि रत्यादीनां भावानां कारणकार्यसहकारिभूतास्ताननुमापयन्त एव रसादीन्निष्पादयन्ति, । (४७) त एव प्रतीथमाना आररस्वादपदवीं गताः सन्तो रसा उच्यन्त इति, शरवश्यंभावी तत्प्रतीतिक्रमः केवलमाशुभावितयासौ न लक्ष्यते, यतोऽयमद्याऽप्यभि- व्यक्तिक्रमः" इति यदुक्तम्, (४८) तत्र अष्टव्यम्-कि शब्दाभिनयस्षमर्पितविभावादिप्रत्ययानुमितरामादि- गतरागादिज्ञानमेव रसत्वेनाभिमतं भवतः, तन्द्रावनया भावकैर्भाव्यमानः स्वप्रका- शानन्दो वा।

विभाव: कार्यमनुभावश्च रत्यादिव्याप्य इति भावः। तान् रत्यादीन् अनुमापयन्त एव स्वविषयकव्यापतिविशिष्टपक्तवर्मताज्ञानेन बोधयन्त एच,। रसादीन् निष्पादयन्ति रसा- दिरूपतया ज्ञापयन्ति। अत्रायमाशय :- प्रथमतो विभावादिलिङ्गज्ञानम्, ततो व्याप्त्यादिज्ञानम् ततो मानस- पराम्शेन रामत्वेन प्रतीयमानं नट पक्षीकृत्य सामाजिकानां रसानुमितिः सैव निष्पप्ति शब्दस्यार्थः। अनुमानाकारश्र-रामोऽय सीताविषयकरतिमान् सीतादिविभावा दिमत्वात, अहमिवेति व्यतिरेकी। यद्ा स्वकान्ताविपयकरतिमान् तदालम्बनत्वात, अहमिवेत्यन्वयी। (४७) रसादि प्रति विभावादीनां कारणत्व प्रतिपाद्यति-त खवेति। ते विभा- वादय एव प्रतीयमाना: अनुमीयमाना: पुनः पुनरनुशीलनात् आस्वादपदवों प्रत्यक्षविष- यतां गताः सन्तो ज्ञानसम्बन्धेन सामाजिकनिष्ठरसतामापद्यन्त इत्यर्थः। तथाच दुग्धं यथाम्लयोगेन दधित्वं प्राप्तुवद्दध्नः कारणमुच्यते तथा विभावादयोऽप्यनुमीयमानरत्या- दियोगेन रसादिरूपतां प्राप्तुवन्तो रसादे: कारणमुच्यते इति भावः। नन्वीदृशकार्य्यकारणभावस्वीकारे रसादेरसंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयत्वं कथं सेत्स्यतीत्यत आह-अवश्यम्भाबीति। तासां प्रतीतीनां क्रमः पौर्वापर्य्यम्, प्रथमं विभावादिज्ञानं ततो रत्यनुमितिः ततः पुनः पुनरनुशीलनम्, तत आस्वाद इत्येवं प्रतीतिक्रम इत्यर्थः। अवश्य- म्भावी कारणकार्य्य रूपत्वादित्य भिप्रायः। केवल किन्तु आरशुभावित्तया रत्याद्यनुमितेविभा- वादिज्ञानानन्तर्थ्यस्याशुभावितया असौ व्याप्त्याद्युपस्थित्यधीनानुमितिक्रमो न लच््यते न लक्षयितुं शक्यते। तथाचोत्पलपत्रशतव्यतिभेदवत् क्रमसत्वेऽपि सूच्मकालतया स न लच्यत इत्यसलच्यक्रमव्यङ्ग्यत्वं सिद्धयतीति भावः। ननु भवन्मतेऽधिक कल्पनमिद- मत आह-यत इति। यतो यथा अयम् ईदृदशः अद्यापि रसादीनां व्यक्ञनावृत्तिबोध्यत्व- स्वीकारेऽपिं अभिव्यक्तिक्रमो भवन्मतेऽपि कार्य्यकारणभावाद्विभावादि प्रतीतिरसादिप्र- तीत्यो: पौर्वापर्य्यम्, तथैव मम मते रसादीनामनुमानगम्यत्वेऽपि उक्तक्रमेण प्रतीतिक्रमः। तथाचोपदर्शितक्रमसतवेऽप्याशुभावितया यथा रसादेरसंलच्यक्रमत्वं भवन्मते तथाऽस्म. न्मतेऽपीति न काऽप्यनुपपास्तरिति भावः। (४८) अधुनोक्तवादिमतं विकल्प्य दूषयितं पृष्छति-नत्रेति। शब्दो विभावादि वाचक: शब्द: श्रव्यकाव्य मित्यर्थः, अभिनयो नाट्याभिनयः दश्यकाव्यमित्यर्थः। ताभ्यां तयोरन्यतरेणेत्यर्थ:, समर्पितो जनितो यो विभावादीनां प्रत्ययो ज्ञान तेनानुमितो यो ५४ सा०

४२२ साहित्यदर्पणः- [ पञ्चमपरिच्छेदे-

(४६) आद्येनविवाद:। किंतु 'शामादिगतरागदिज्ञानं रससंज्ञया नोच्यते स्माभिः' इत्येव विशेषः। (५०) द्वितीयस्तु व्याप्तिप्रहणाभावाद्धेतोराभासतयासिद्ध एव !

रामादिगतरागादि: सीतादिविषयकानुरागादि: तज्जानमेव भवतः ध्वनिमनुमानेउन्त· र्भावयितुं प्रवृत्तस्य श्रीमतः सम्बोध्यस्य तव अभिमत स्वीकृतम्, तस्य विभावादे: भावनया बोधेन भावकैः सामाजिकैः भाव्यमान आस्वाद्यमान प्रा- गुक्तलक्षर: स्वेन आत्मना प्रकाशो यस्य स चासौ आनन्दश्चेति तथो क्स्वप्रकाशानन्दो वेत्यत्रानुमित इति शेष:, अनुमितिविषयस्यव वितर्क्यमाणत्वात्। भवतो रसत्वे नाभि मत इतिलिङ्गव्यत्यासेनान्वयः। (४९) आद्यकल्पं दूषयति-आ्राद्य इति। न विवाद इति। रत्यादेरनुमानं व्यक्षना चेति विवादो नापातत इत्यर्थ:, तथा हि "रामः सीताविषयकरततिमान् संतादिविभावा दिमत्वात्" इत्यनुमानस्य हेत्वाभासाभावात् व्याप्तिज्ञानसम्भवेन विवाढ़ाभावादिति भावः। विवादो ह्यत्र तदैव स्यात् यदा रामादिगतरत्यादिव्यजनं मया रसतवेनोक्तं स्यात्, तदेव तु नेत्यत आह-किन्त्विति। रामादिगतरत्यादिज्ञानम् अनुमानलभ्यमिति शेषः, विशेषों भेद:। मया तूच्यते रामादिगतरत्यादेर्व्यअजनमेव स्वप्रकाशानन्दविभावादिसम् हालस्बनात्मकज्ञानविशेष एव रस इति भावः। तेन रामादिगतरत्यादिविषयकं ज्ञानम् अरसमेवानुमानेन साधयता भवता वास्तविकरसस्यानुमानेन साधयितुमशक्यत्वा त्तत्साधनार्थमेवास्माकं व्यजनास्वीकारप्रयास इत्यभिप्रायः। (६०) ननु तर्हि व्यङ्गयरत्यादिरेव सामा जिकरत्यादावभेदेनारोप्यमाणो रसनाख्य- व्यापारेणास्वाद्यमानो रस इति रसनिरूपरणोक्त्तसिद्धान्तः स एव द्वितीय: पक्ष: किन्तु तस्यानुमेयत्वासम्भव इति दर्शयितुं द्वितीयकल्पमपि दूषयति-द्वितीयस्तिवति। द्वितीय: सामाजिकवृत्तिः। हेतोराभासतया व्यभिचारादिदुष्टत्वेन हेतुना व्यापिग्रहणा- भावात् सामानाधिकरण्यज्ञानाभावात्, इदमुपलत्षणं स्वरूपासिद्धेश्चेत्य पि बोध्यम्, सीता- दिविभावस्य रामादिमात्रवृत्तेन तु सामाजिके। असिद्ध एव सर्ववादिसिद्धोऽप्यसौ रसः अनुमानेनानिष्पन्न एव। तथा च यत्र येन सम्बन्धेन पक्षे साध्यो वर्तते तथा हेतुरपि तेनैव सम्बन्धेन वक्तव्यः यथा पर्वतो वह्िमान् धूमादित्यत्र संयोगेन पक्षे साध्ये तेनैव तन्न हेतोरपि विद्यमानत्वम् साध्यतावच्छेदकसम्बन्धो हेतुतावच्छेदकसम्बन्धश्च स एव तथा 'काव्यं रसादिमत् विभावादिमत्वात्" इत्यत्र समवायसम्बन्धेनेव हेतुरतो हेतुताव- चछेदकसम्बन्धः समवायस्तेन सम्बन्धन विभावादिप्रतीतेः सभ्यवृत्तित्वेन काव्यरूपपक्षे वृत्तित्वाभावात् "ह्वदो द्रव्यं धूमवत्वात्" इतिवत् स्वरूपासिद्दिरूपहेत्वाभासः। तथा यथा "उत्पत्तिकालीनघटो गन्धवान् पृथिवीत्वात् "इत्यत्र बाधरूपहेत्वाभासस्तथा प्रकृते- डपि रसादे: साध्यतावच्छेदकसमवाय सम्बन्धेन सभ्यवृत्तित्वे काव्यरूपपक्षे वृत्तित्वाभावात्। स्वरूपासिद्धेः परामर्शप्रतिबन्धः फलम् बाधस्य त्वनुमितिप्रतिबन्धः फलम्। अपि च यत्र यत्र विभावादिप्रत्ययस्तत्र तत्र स्वप्रकाशानन्दोतपच्तिरिति व्याप्तेरपि श्रोत्रियजरन्मीमा- सकादीर्ना विभावादिसत्वेऽपि स्वप्रकाशानन्दानुत्पत्तिदर्शनादयं हेतुर्व्यभिचारीति व्याप्षि- अहाभावादनुमान न सम्भवतीति भावः। नचोक्तस्थले काव्यरूपपक्षे व्यङ्गयतासम्बन्घेन

लक्ष्मीविराजितः । ४२३

(५१ ) यच्चोंकं तेनैव-'यत्र यत्रैवंविधाना विभावानुभावसात्विकसंचारिणा- मभिधानमभिनयोवा तत्र तत्र शृङ्गारादिरसाविर्भावः' इति सुभ्रहैव व्यापतिः पक्षधर्मता च। तथा- (५२) 'यार्थान्तराभिव्यक्तौ व: सामप्रोष्टा निबन्धनम्। सैवानुमितिपच्े नो गमकत्वेन संमता ।।' इति। (५३) इदमपि नो न विरुद्धम्।

हेतुसाध्ययोरुभयोरेव वृत्तित्वात् नोक्तहेत्वाभासद्वयमिति वाच्यम्, व्यज्नाया भवन्मतेऽ- नभ्युपगमेन तत्सम्बन्धस्येवासम्भवात् तत्स्वीकारे तु-अनुमानस्येव प्रयोजनाभावाद्।

मुपपाद्यितु' यत्पुनरुपन्यस्तं तद्पि दूषयितुमुत्थापयति-ग्रच्चोक्तमिति। तेनैव व्यक्तिवि- बेककारेणवेत्यर्थः। यत्र यत्र स्थले। एवं विधानाम् उपपादितलक्षणानाम्। सात्विकस- श्वारिणामिति। श्रङ्गाररसानुमित्यभिप्रायेगोक्तम्, तेषां शुङ्गरसस्यव्ा ्या्यत्वात् । क्वचित्तु विभावानुभावसञ्चारिणामित्येव पाठो न सास्विकेत्यादिः। अभिधानं श्रव्यकाव्ये- नोपस्थापनम्। अभिनयः दृश्यकाव्येन प्रकाशनम्, तदुभयमपि व्याप्तिः। व्याहिश्व यत्र यत्र धूमस्तत्र वह्निरिति साहचर्यनियमः, साध्याभाववद्वृत्तित्वमित्यर्थः। पक्षवर्मता च। संदिग्धसाध्यधर्मपत्तस्तस्य धर्मता पक्षधर्सता काव्यमात्रं पच्ः तव्वत्तित्वं विभावाद्य भिधानस्यास्तीति पक्षधर्मता। व्याप्त्या सामान्यसिद्धि: पक्षधर्मतया विशेषसिद्धिः यथा वह्िमान् धूमादित्यत्र व्याप्तया सामान्यसिद्धि: पक्षधमतया पर्वते वह्िमत्वादिसिद्धिः । तथा च "सभ्यो रसादिमान् विभावादिप्रती तमत्वात्' इत्यनुमानम्। एवञ्च रसादे: शाब्दबोधरूपसामग्न्याः जन्यतासम्बन्धेन काव्यवृत्तित्वात् काव्यस्यापि परम्परया सरसत्वसिद्धि: तथा च हेतुसाध्ययोः रसादिप्रतीतिविभावादिप्रतीत्योरुभयो- रपि समवायसम्बन्धेनेव पक्षे वृत्तित्वात् व्याप्तिज्ञानमप्नयत्नेनेंद जातम्, प्रदशितहेत्वाभा- सस्याभावश्चेति। श्रोत्रियादीनां तु विभावादेरेवोपस्थितिः न पुनर्विभावनादिध्यापारभा- गिनस्ते तम्र तादृगव्यापारानङ्गीकारादिति न तत्रापि व्यभिचार इति भावः। (६२) ननु रसादेर नुमानं वदन्विर्भवद्विरेवविधा व्याप्तिर्वेष्ट्ट्व्येत्यत। आह-र्ये- ति। वो युष्माकं व्यञ्जनास्वीकुर्वतां मते वाच्यार्थलच्त्यार्थातिरिक्तस्य व्यङ्गन्यार्थस्य रस- स्याभिव्यक्तौ आस्वादने या सामग्री शाब्दबोधादिरूपः कारणसमूहः निवन्धनं प्रधानम् इष्टा अभिलषिता नः अस्माकं रसादेरनुमानवोध्यत्ववादिनाम् अनुमितिपक्षेऽपि सैव सामग्री गमकत्वेन रसाद्यनुमापकत्वेन सम्मता इष्टा। सामग्रीभावेऽपि हि व्यङ्गयार्थं- प्रतिपत्तौ यतः कुतश्चिदपि यदेव तदेव प्रतीयते। एवं व्यङ्गयस्य प्रकाशने लिङ्गमन्वेष्टव्यम्, तस्य व्याप्तिग्रहणं विना आभासतेच स्यादिति भव्रतामपि व्याप्तिग्रहएं विना न सम्भ- वतीति सुतरां न किश्चिद्गौरवम, न वा कोऽपि दोषलेश इति भावः। सम्मते त्यन्रेतिपदस्य यच्चोक्तमित्यत्र सम्बन्धः। (द३) दूषयति-इदमिति। इदमपि यत्र यत्रेत्यादिकं यार्थान्तरेतिकारिकान्तं नोs- स्माकं व्यज्ञनावादिनाम् न विरुद्धम, उक्तानुमानस्यादुष्टरवादस्माभिरपि स्वीक्रियत एवेति भावः।

४२४ साहित्यदर्पण :- [पञ्चमपरिच्छेदे-

(५४) नह्ेवंविधा प्रतीतिरास्वाद्यत्वेनास्मा ्रा म भिमता कर् तु -स्व प्राशमात्र विश्रान्तः सान्द्रानन्दनिर्भरः। तेनात्र सिषावयिषितादर्थादर्थान्तरस्य साधनाद्धेतो- राभासता।

(९४) नन्वविरुद्वमिति चेत्तहि अत्रैव विश्रम्यतामितः किं विवक्षुरित्यत आह- नहीति। एवं विधाप्रतीतिः "सभ्यो रसादिप्रतीतिमान् विभावादिप्रतीतिमत्वात्" इत्यनु मानगम्यो रसादिविषयकबोधः आस्वाद्यवेन रसादिस्व रुप्वे न अस्म्कं व्यअ्जना वादिना नहि अभिमता अनुमानेन रसादिविषयकप्रतीतेः प्रत्यक्षेश रसादिस्वरूपप्रतीतेश्रोभयोर- प्यतिरिक्तत्वादिति भावः। ननु तर्हि कीदृशी प्रतीतिर्भवतामास्वाद्यत्वेनाभिलषितमत आह-किन्विति स्वस्वरूपंए प्रकाशमान्नेशैव विश्रान्तो विषयीकृतः न पुनरनुमानादिना प्रकाश्य इत्यर्थः । सान्द्रम्य निरन्तरस्य आनन्दस्य निर्भरोऽतिशयस्तादश एव सिषाधयि- षितः स एवास्माकं आस्वाद्यत्वेनाभिमतस्तथव सहृदयरनुभूयमानत्वादित्यर्थः। न हि भवन्मतेऽनुमानगन्ये निरन्तरानन्दनिर्भरः स्वप्रकाशत्वं रसादिविषयकज्ञानस्य सम्भव- तीति भावः। सिषाधयिषितत्व चाव्र इच्छाविषयत्वमात्रम्, न त्वनुमित्सितत्वम् रसेऽनु- मित्यभावात्। ननु हेतोव्यंभिचाराभावेऽप्युक्तस्थले क्थ तदाभासतेत्यत आह-तेनति। रसादि- विषयकप्रतीतिरसादिरूपप्रतीत्योभेंदेन तादृशानुमितेरास्वाद्यत्वास्वीकारेणेत्यर्थः। अ्र 'सभ्यो रसादिमान् विभावादिप्रतीतिमत्वात्" इत्यत्र सिसाधयिषतात् साधयितुमि- ष्टात् अर्थात् स्वप्रकाशानन्दरूपात् अर्थान्तरस्य भिन्नार्थस्य रसादिविषयकग्रतीते: साध- नात् अनुमापनात् हेतोः "विभावादिप्रतीतिमत्वात्" इति लिङ्गस्य आभासता दुष्टता तथा च साध्यवति साध्याभावे च हेतो्वत्तमानत्वे साधारणाख्यहेत्वाभासत्वेन प्रकृते सभ्ये रसादिरूपसाध्यवति श्रोत्रियजरन्मीमांसकादौ च रसादिरूपसाध्याभाववति विभा- वादिप्रतीतिरूपडेतोवृंत्तितया साधारणाख्यहेत्वाभास एवेति भावः। वस्तुतस्तु सामा- जिके साक्षात्क्रियमाण: स्वप्रकाशानन्दोऽनुमीयत एव न अनुमित्साभावात्। न हि तस्य नियमतोऽनुमित्सा भवति रसबोधस्तु निर्याममत एवेति बोध्यम्। यच्चोक्त "योर्थान्तरेति" तदप्ययुक्तम् विभावादिभिः सह प्रतीतेरनुमानासम्भवात्। यथाह धनिक :- "स्वरूपं प्रकाशयन्नेव परावभासनो व्यज्ञकः" इत्यादि। ज्ञातस्यार्थस्य व्य अकत्वात् कथमेवमिति चेत् ? मैवम् व्यङ्गयज्ञानकाले व्यज्ञकज्ञानानुवर्त्तनात्। अन्न सम्बन्धज्ञानापेक्षणात्। नचातिप्रसङ्ग:, प्रतिभाजुषामेव तदुदयात्। नन्वन्नापि न सह- प्रतीतिरव्यवधाना वासनादिवशान्त तथाभ्रम इति चेत् ? न बाधकमन्तरेण तत्कल्पना- योगात्। तदुक वाचस्पति मिश्रे :- "मीय मानपरित्यागो बाघके नाडसति स्फुटः" इति। नन्वरष्टचरवृत्तिकल्पना गौरवमेव बाधकम्, तदुकं तैरेव- "दृष्टात्काय्योंपपत्तौ च नादष्टपरिकल्पना" इति चेत्? सहप्रतीतिवलेन तत्कल्प्यते फलमुखत्वाद्वौरवस्य'। किञ्जानुमितावेव गौरवम्, असंविदितव्याप्तयादिकल्पनात्। सम्बन्धस्य बोधकतवं तावश्वक्षणास्थलेऽभि- मतमेवेतीहापि स एवाज्ञातो बोधयतीतिलाघवम्। नच तत्कल्पकमपि, फलस्यान्यथा-

व्यक्षनानिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः । ४२५

(५५) यञ्च 'भम धम्मिश्र-'इत्यादौ (३३२ प्ृ.) प्रतीयमानं वस्तु, (५६) 'जल के लितरल करतल मुक्त पुन ः पिहितिराघि का वदनः । जगदवतु कोकथूनोर्विघटनसंघटनकौतुकी कृष्णः ।' (५७) इत्यादौ च रूपकालंकारादयोऽनुमेया एव। सिद्धः। अपि चानुमानं परार्थमेव स्यात् शब्दरूपत्वात्। तत्र च साध्यसाधननिर्देशनि- यम:, नचात्र तथा साध्यानुपादानाद्। (६६) एव रसादेरनुमानागोचरत्वं व्यवस्थाप्य इदानीं व्यङ्गयभूतयोरपि वस्त्वल झारयोरनुमानेनैव बोधो न तु तदर्थमपि व्यज्ञनावृत्तिरङ्गीकार्य्येति व्यक्तिविवेककारस्यैव मतान्तर दूषयितुमुत्थापयति-यच्वंत्यादि पर्य्थवस्यतीत्यन्तेन। यच्चेत्यस्यान्वयश्च पर्यवस्यतीत्यनेनेव। उक्तमिति तस्य शेषः। तथाच यञ्च पर्यंव स्यतीत्युक्तमित्यर्थः। प्रतीयमान व्यज्यमानं भ्रमणाभावरूय वस्तु अनुमेयमेवेत्युत्तरेण न्वयः। तथाच "गोदावरीतीर भीरुत्रमणायोग्यं सिंहवत्वात् यन्नैवम् तन्नेवम् यथा गृहम्" इति भ्रमणाभावानुमितिः। (६६) अलङ्कारव्यजञनास्थलमुदाहरति -जलकेलीति। जलकेलौ राधिकया सह जलक्रीड़ायाम्, तरलाभ्यां जलपक्षेपणेन चञ्चलाभ्यां करतलाभ्यां हस्ताभ्यां मुक्तं प्रथमं परित्यक्त पुनः पिहित पुनराच्छादितं राधिकाया वदनं मुख येन स तादृशः । अत एव कोकयूनो: कोका च कोकश्चेति कोकौ युवतीच युवा चतियुवानौ कोकौअमू युवानाविति तयोः "पुमान् स्त्रिया" १।२६७ पा० सूत्रेगाकशेषः। चक्रवाकदपत्योरित्यर्थः। विघटन- संघटनयो: विश्लेषणसंश्लेषएयो: कौतुकी कृष्णो वासुदेवः जगत् संसारम् अवतु रक्षतु। अत्र कथयितुरयमभिप्राय :- रात्रौ परस्परं चक्रवाकदम्पती वियुज्येते दिवसे च सयुज्येते इति लोकप्रसिद्धिः। ततश्चात्र जलकेलौ श्रीकृष्णेन स्वीयकरदत्तजलेन राधिकाखमुचन्द्र पुनः पुनरभिषिच्य स्वीयकरेण पिधीयते मुच्यते च। ततस्तादृशचन्द्रस्य पिधानमोच नाभ्यां चक्रवाकदम्पत्योः संघटनविघटने भवतः। पिधाने रात्रौ विरहिणोस्तयोः प्रातः कालभ्रमात् संघटनम, मोचने चन्द्रोदयविशिष्टसन्ध्याकालभ्रमादू विघटनम्। भगवतः श्रीकृष्णस्य ताद्दशकौतुकवर्णानमिदम्। अत्र विधानमोचने कृरास्येव करेण न तु राधि- काया:, तत्करस्य जलकेलितरलत्वे कृष्णामुखस्येव सिच्यमानत्वसम्भवेन स्वमुखस्य पिधा- नायोगात्। यद्वा राधिकाकरेण पिधानमोचनयोरपि जलसेकद्वारा कृष्णकरप्रयोज्यत्वात् तद्वारा कृष्णकरेणव पिधानमोचने। अत्र हि राधिकावदने चन्द्रत्वारोपस्य वाच्यत्वाभावात् व्यज्यमान एव रूपकालक्कारः (६७) तस्य तु रूपकालङ्कारस्यानुमेयत्वमेवति दर्शयितुमाह-इत्यादाविति। आदिपद द्यात् श्रोकान्तरे अलङ्कारान्तरमित्यर्थः (क) अनुमेया एव न तु व्यङ्गऱ्या इत्यर्थः।

(क) अत्र व्यक्तिविवेककारास्तु- "भ्रम धार्मिक ! विश्वस्तः स शुनकोऽध मारितस्तेन। गोदानदोकच्छकुडङ्गवासिना दृत्तसिंहेन।" इत्याधर्थकादौ श्लोके यद् भयाद् गृहान्तरेव सञ्चरसि सः शुनको दृप्तन तेन सिंहेन मारित इति

४२६ साहित्यदर्पएः- [ पञ्चमपरिच्छेदे-

(५८) तथाहि -- "अर्पनुमानं नाम पक्षसत्वसपक्षसत्वविपक्षव्यावृत्तत्वविशिष्टा- स्निङ्गान्निङ्गिनो ज्ञानम्। (५६ ) ततश्र वाच्यादसंबद्धोऽर्थस्तावन्न प्रतीयते। अन्यथातिप्रसङ्ग: स्यात्। इति बोध्यबोघकयोरर्थयो: कश्रित्संबन्धोऽरयेव। (६०) ततश्च बोधकोऽर्थो लिङ्गम्, बोध्यश्च लिज्ञी, बोधकश्य चार्थस्य पक्ष- सत्वं निबद्धमेव। सपक्षसत्वविपक्षव्यावृत्तत्वे अनिबद्धे अपि सामर्थ्यादवसेये।

तथाचानुमानाकारश्र-"राधिकावदन चन्द्रः आत्मदर्शनादर्शनाभ्यां चक्रवाकविघटन- सघटनकारित्वात्" इति। अग्रे चेदमेवानुमानस्वरूप "य आत्मदर्शने" त्यादिना वच्यति। (६८) अनुमेयत्वमेव कथमित्युपपाद्यति-नथाहीति। नाम प्राकाश्ये। सदिग्ध- साध्यकः, सिषाधयिषाविरहविशिष्टसिद्धयभाववान् वा पक्षः तत्र सत्वं वर्तमानता, निश्चितसाध्यवान् सपक्षः तन्रापि सत्व वर्त्तमानता, साध्याभाववान् विपक्षः, तद्वयावृ- ततत्वं तदबृत्तित्वम्, तैविशिष्टात् लिङ्गात् व्याप्यात् हेतारित्यर्थः। लिद्गिनः साध्यस्य। तथाच "पर्वतो वह्निमान् धूमात्" इत्यत्र धूमवत्वे हेतौ पर्वतः पत्ः, तस्मिन्नेव हेतौ महानसादि: सपक्षः उभयत्रापि धूमस्य वर्ततमानत्वात्। पूर्वोक्त एव हेतौ जलह्दादिर्वि- पत्तस्तत्र धूमस्यावर्त्तमानत्वात् इति धूमदर्शनेन वह्निरूपस्य साध्यस्य ज्ञानमनुमिति- रित्यर्थ: । (९९) वाच्यात्तावद्व्यङ्गयमवबुद्धयत इति वाच्यार्थस्य लिद्गत्वमभिप्रेतय तन्र पक्ष- सत्त्वादित्रयमुपपाद्यति-ततश्चेति। तथाविधानुमाच्चेत्यर्थः। असम्बद्धोऽर्थः तास्पर्य- विषयीभूतसम्बन्धशून्यपदार्थः वाच्यात् अर्थात् न प्रतीयते किन्तु तात्पर्य्यंविषयीभूतय क्किञ्चित्सम्बन्धविशिष्ट एवार्थो वाच्यार्थादवगम्यते, अन्यथा असम्बद्धप्रतीतिस्वीकारे अतिप्रसङ्ग: स्यात् अज्ञेयस्यापि ज्ञानम् आपद्येत। यदि असम्बद्धार्थस्य प्रतीतिस्तदा यतः कुतश्चिदर्थात् यस्य कस्याऽप्यर्थस्य प्रतीतिर्भवेत् एकस्मिन् श्रोकेऽन्यश्रोकस्यापि प्रतीति: स्यादित्यतिप्रसङ्ग: स्यादित्यर्थः। तथाच-"भम धम्मिअ" इत्यादौ त्रमेति विधिना भ्रमणाभावस्येव वटाभावादेरपि प्रतीतिः स्याद, नचेष्टापत्ति कत्तु शक्यते तत्र भ्रमेत्य- नेन भ्रमगांवैपरीत्यरूपसम्बन्धविशिष्ट एवाभ्रमणरूपार्थाप्रतीतेरभ्युपगमात्। इति हेतो: बोध्यबोधकयोः अनुमेयानुमापकयोः, अर्थयोः कश्चित्सम्बन्धः प्रकृते तात्पर्य्यविषयीभूत- भ्रमणवैपरीत्य रूप: सम्बन्धः, अस्त्येव विद्यत एव। (६०) सम्बन्धस्यावश्यम्भावित्वेऽपि प्रकृते किमत आह-ततश्चेति। तथाविघस म्बन्धस्यावश्यम्भावाञ्च प्रकृते "भम धम्मिअ" इत्यत्र बोधकोऽथों वाच्यार्थों लिङ्ग हेतुः बोध्योर्ऽर्थों व्यङ्गय: लिङ्गी साध्यः। पक्षसत्वं पक्षे प्रकृते धार्मिकरूपे समवायसम्बन्धेन

शुनकादपि भीरुस्त्वं तस्मिन् मृते गोदावरीकूलकुञ्जे पुष्पागि सश्चितानि कर्ततु प्रतिदिन तत्र गच्छसि किन्तु त्वं जानासि वा न तत्र गन्तव्यमिति प्रत्याययतीति। तथा 'जलकेली" त्यादौ करतलेन राधिकावदनस्यापिधानपिधानकरणपरः कृष्णो दिनमात्रसक्कमशीलयो: कोकयोविघटनसङ्घटनकर इति वाच्योऽर्थः "राधिकावदनं चम्द्रः" इति प्रत्याययतीत्याङ्ग:। परन्तु वच्यमायप्रकारेयोभयत्रैव न व्यङ्कथत्वम् किन्त्वनुमेयत्वमेवेति।

व्यक्षनानिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित: । ४२७

(६१) तस्मादत्र यद्ाच्यार्थाल्लि ज्ञरूपाल्लिङ्गिनो व्यत्षयार्थस्यावगमस्तदनुमान एव पर्यवस्यति" इति। (६२) तन्न । तथा ह्यत्र "भम अरम्मिश्र-' इत्यादौ गृहे श्वनिवृत्त्या विह्ितं भ्रमणां गोदावरीतीरे सिंहोपलब्घेरभ्रमणमनुमापयति" इति यद्वक्तव्य तत्रानैकान्तिको

वृत्तित्वं निवद्मेव वक्त्र्या नायिकया त्रमेति पदेनोपस्थापितमेव। सपक्षसत्त्वविपक्षव्यावृ-

अनिवद्धें अपि, "ईदूदेद्विवचन ग्रगृह्यम्" १।१।११ इति प्रगृह्यत्वे संहिताभावः, तया वक्त्र्या शन्देनाऽनुपस्थापितेऽपीत्यर्थ:, सामर्थ्यात संस्कारवलात् अवसेये प्रत्येतव्ये पर्वतो वह्निमान् धूमात्" इत्यत्र यथा धूमस्य महानसादिसपतवृत्तित्व-जलहदादिविपक्षव्याबृत्तत्वे प्रती यते तद्वदिति भावः। (६१) महावाक्यार्थमुपसंह्ृत्य दर्शयति-स्मादिति। मत्र "भम धम्मिअ" इत्या दौ। लिङ्गरूपात् हेतुभूतात् वाच्यार्थात् लिङ्गिन: साध्यस्य व्यजनावादिमतसिद्धव्यङ्गया. र्थस्येत्यर्थः, "यद्वगमोऽवबोधः तदनुमान एव अनुमितावेव पर्य्यवस्यति। अतस्तद्वोध नार्थ व्यञ्जनास्वीकारो ब्यर्थ एवेति भावः। इति शब्दो व्यक्तिविवेककारमतपूर्तिद्यो- तनार्थः। (६२) दूषयितं तद्भिमतार्थमनुवदति-तन्न तथाहति। गृहे गृहसमीपे चत्वरादौ तेनानवलोकितप्रदेश इत्यर्थः निवृत्या स्वोपद्रवजनककुक्कुरमरणप्रदर्शनेन विहितं धार्मि- काय नायिकयोपदिष्ट विधिविषयः सिहोपलबधेः नायिकावाच्योपलब्धसिंहादित्यर्थः। अ- नुमापयति सामाजिकानिति शेषः। अत्र नायिका कत्री यद् त्व्यं "गोदावरीतीर भीरूत्रम- णायोग्य सिंहवत्वात् यन्नैवंम् तन्नवम्, यथा गृहम्" इति व्यतिरेकव्याप्तिरभिप्रेता। अत्र भीरूरधार्मिकः सिंहवद्गोदावरीतीरात्रमणवान् श्वनिवृत्तिविधीय मानगृहसमोप- भ्रमणात् इत्यनुमानाकारो वा सामाजिकानां यदनुमानं व्यक्तिविवेककारेण स्वीकर्तव्यभ्, अत्रोपलभ्यमानभयकारणवत्वं हेतुः। यद् यदुपलभ्यमानभयकारणवत् तत्तद्वीरूत्रमण- योग्यं यथा महदरण्यम् इत्यन्वयी यद् यन्नभीरुत्रमणयोग्यं न तदुपलभ्यमानभयका- रणवद् यथा गृहम, इति व्यनिरेकी। दृषयति-नत्रेति। अनैकान्तिको हेतुरिति एकस्थ साध्यस्य तदभावस्य च योऽन्त:सहचारोऽव्यभिचरितसहचारः स चात्रव्याप्तिग्राहकः।

हेतुरित्यर्थः । व्यभिचारं ग्राहयति-मीरोरपीति। भीरोरपि सिंहाद्वयशीलस्यापि कि पुनर्वीरस्येति भावः, तस्य धार्मिकस्य छान्रत्वे आचार्यस्य पितुर्वा पूज्यस्य वा "गुरुस्त्रिलिङ्गयां महति दुर्जरालघुनोरपि। पुमान् निषेकादिकरे पित्रार्दों सुरमन्त्रिणि॥" इति मेदिनी। गुरो: दासत्वे प्रभोर्वा निदेशेन आज्ञया "निदेशः शासनोपान्तकथनेषु प्रयुज्यते" इति विश्वः, सष्टेति- तप्रियायाम् अनुरागेण स्नेहेन वा एतदनन्तरं भयस्थाने" इति शेषः, गमनस्य सिंहवद्रो- दावरीतीर एव भ्रमणस्य सम्भवात् अ्रमणप्रतिबन्धस्यापि भयरूपस्य गुर्वादिनिदेशेना न्तर्हितत्वादिति भावः। तथाच यो हेतुः सपक्षे विपक्षे च तिष्ठति स साधारणरूपानेकान्तनामा हेत्वाभास:

४२८ साहित्यदर्पण :- [पञ्चमपरिच्छेदे-

हेतु: : भीरोरपि गुरो: प्रभोर्व निदेशेन प्रियानुगगे वा गमनस्य संभवात्। (६३) पुंश्चल्या वचनं प्रामाणिकं न वेति संदिग्धासिद्वेश्र । (६४) 'जलकेलि-' इत्यत्र 'य आरत्मदर्शनादर्शनाभ्यां चक्रवाकविघटनसंघ- टनकारी स चन्द्र एव हृत्यनुमितिरेवेयमिति न वाच्यम्। उत्रासकादावनैका- न्तिकत्वात्। (६५) एवंविधोऽर्थ एवंविधार्थबोघक एवंविघार्थत्वात्, यन्नैवं तन्नैवम्' साध्याभाववद्वृत्तिरिति यावत् यथा धूमवान् वह्लेरित्यत्र वहः साध्ये पक्षे पर्वते साध्या- भावेऽयोगोलके च वृत्तित्वमिति हेत्वाभासस्तथा प्रकृतेऽपि तथाविधगोदावरीतीरे अभ्रम- एरूपसाध्यत्रति तश्रैव तन्तन्निदेशादिना भ्रमणारूपसाध्याभाववति च धार्मिके गृहसमी- पभ्र मणरूप हेतोविद्यमानत्वेन साधारणरूपानकान्तिकहेत्वाभास:। (६३) ननु यदा धार्मिको गृहसमीपे त्रमणं करोति तदा तथाविधगोदावरीतीरे अभ्र- मणमेवेति, अन्यस्मिन्समये गुर्वाद्याज्ञया तत्र भ्रमेण विहितेऽपि तत्समये गृहसमीपत्र- मणस्या मावात् कथमुक्तहेत्वाभास इत्यतो दोषान्तरमाह-पुश्चल्या इति पुंश्रल्या: कुल- टाया: वचनं "भम धम्मिअ" इत्यादिवचनम्, प्रमाशिक प्रमाजनकं न वा इति इत्थं सदिग्धः संन्देहयुक्तो यो धार्मिकस्तस्मिन् पक्षे असिद्ध: उक्तहेतारनिष्पत्तेः। किञ्च यः खलु वीरः स्पर्शादिशङ्कया शुनो विभेति स सिहसन्भावस्थानं प्रत्युत मृगयादिकुतूहलेन गच्छतीति दर्शनादपि हेतो: पक्षेऽसिद्धः। तथा च वाक्यमिदं कि धार्मिकस्य भयजन- कम् उत कुक्कुरस्पर्शशङ्कासकुचितत्रमणस्य तस्य स्वच्छन्द्भ्र मणाविधायकमिति सामा- जिकानां संदेहान्ीरूत्वसंदेह इति संदिग्धासिद्धत्वंहेतुरित्याशयः। (६४) एवं वस्तुरूपव्यङ्गयस्यानुमेयत्वं दूषयित्वा अधुनालङ्काररूपव्यङग्यस्यानुमे- यत्व दूषयितुमुस्थापयति-जलकेलीति एवञ्च "राधिकावदनं चन्द्रः आत्मदर्शनादर्श- नाभ्यां चक्रवाकविघटनसघटनकारित्वात् "इत्यनुमानेन, इयं रूपकालङ्कारप्रतीतिः अनु- मितिरेवेत्यवकारेण : वन्मतव्यञ्जना वृत्यन्तरेण गम्येति व्यवच्छिद्यते। उासकः-यस्य क रतलनादिनो त्रासेन पच्िणो न घटन्ते तदभावे च संघदन्ते। आदिपदात् स्वप्रकाशेन सयोजकसूर्यंपरिग्रहः। तथाच कश्चित् करतलदानादिना भयं दत्वापि चक्रवाकदम्पती अन्योन्यं विघटयितु शक्नोति सूर्य्याऽपि स्वप्रकाशेन दिवसं बोधयित्वा तौ संघटयितुं शक्नोति तेन चन्द्रत्वारोपरूपसाध्यवति राधिकावदनरूपपक्षे यथा चक्रवाकदम्पतिवि घटनसघटनकारित्व रूपहेतोरवृत्तित्वं तथैव तदभाववति तथाविधे भयदातरि/प्रकाशविधा- यके च विपक्षे हुकहेतोरवृत्तित्वादत्रापि प्राग्वदेव साधारणरूपानकान्तिनामा हेत्वाभास इति अन्थकत्तुरभिप्रायः। तादास्म्यसम्बन्धेन साध्यस्य चन्द्रस्य वदने बाधाद्वाघरूपोऽपि हेत्वाभासोऽवधेयः। (६९) प्रदर्शितानुमाने हेतोष्यंभिचारभयेनाव्यभिचारिहेतुनानुमानप्रकार प्रदर्श्य तद्पि दूषयितुमाह-रवंविधेति। एवं विधोऽर्थः "भम धम्मिअ" इत्यादौ भ्रमयविधानो- र्थ:, एवं विधार्थबोधकः गोदावरीतीरे भ्रमणाभावरूपार्थंबोधजनक एवंविधार्थत्वात् गोदा- वरीतीरे सिंहागमनेन गृहसमीप एव त्रमणाविधानरूपार्थतात्। एव "जलकेलि'स्यादावपि

लक्ष्मी विराजित: ।

हत्यनुमानेउप्यामारसमानयोगक्षेमे हेतुः । 'एवंवियर्थत् ति ेुनववि

(६६) तथा 'दष्टि हे प्रतिवेशिनि! क्षरमिहिाप्यस्मद्गृहै-' इलादौ नलप्न्यीना तनूल्लिखनम्, एकाकितया च स्रोतोगमनम्, तम्या: नरकासु-

एत्रविधोऽर्थः राधिकावइनं चन्द्र इत्येवविधरूपोडर्थ:, एवंविवार्थबोधकः राधिकावदने चन्द्रत्वारोपेण रूकालङ्वारतीतिजनरः, एव्ंविधार्थत्वात् आत्मदर्शनाःर्शनाभ्याँ चक्र चाकविघटनसघटनकारित्वरूपार्थत्वात्। इत्थज्न न क्वानि हेतोव्यभिचार इत्यारयः। अत्र हि पत्तीभूतवाक्यार्थेन प्रत्याययितुंसमर्था ये येऽर्थास्त एव साध्यकोटिप्रवि- ष्टेन "ए नचिय" इत्यनेन वृहीतत्याः, अन्यथा वक्तुरमिलपितस्येव्रार्थविरोपस्वैव साध्यत्वे "गतोऽस्तमर्कः" इत्यादौ वक्तर मिलषितार्थमप्रत्याध्यारथान्तरबो नके व्यतिचार आपद्येत। एवञ्चात्र हेतोः पक्षमात्रा्ट त्तत्वेनान्वयो शहरयासर-वादन्वयव्यापग्रहो न भवितुमर्ह- तीत व्यातग्रहाय व्य तरेकोदाहरणं दर्शय त-यन्नैःमि त। यत अर्थरूपं वस्तु नैवम् एनं व रार्थंबोचकत्वा भाववत्, तत् अर्थरूपं वस्तु नैवम् एवं वि रर्थित्वामववत् भ्रमण- भाववोधकं नेत्यर्थः। "वट उत्पद्यत इति वाक्यवत्" इते दृष्टान्तोजयः। आभास- समानो योगक्षेमौ यत्र यस्य वा स तथोक्त, आवसो हेतोरुपलभ्यमानो व्यचार: चक्रवाहइम्प तत्रासक त्ति: स्वशनादर्शनरूपः, एनवि-थत्वादित हेतुस्तत्समानस्त- त्तुल्नो यः स हेतुः साध्या-पपेन सहच रतत्पेन व्यभिचरतीत्यथः । अप्राप्तस्य प्र्ा.य.गः, लब्घस्य पुना रक्षण क्षमः, "योगो पूर्ार्थसम्प्राप्तौ सङ्गतिध्यानयुक्तिषु। वपुः स्थैर्यप्रयोगे च विष्कम्भाविपु भेपजे ॥ विश्रब्धधातुके दृव्योपायसंहनने वपि। कार्मणेऽपि ... !' क्षेमोऽस्त्री लब्धरक्षणे। चण्डायां ना शुभ न स्त्री कात्यायन्याँ च योपिति। इति मेदिनी। तदेव दर्शयति-साविधार्थत्वादिति। एवंविधो योऽनिटार्थो वचु रनभिलषितार्थों घटप- टादिस्तस्य साधनस्यापि निपादनस्यापि उपप : सम्भवात्। एतं च एवंविधशबदस्य अनभिलपितार्थबोधकतया एव विधार्थबोधकः कम्तुग्रीवादिमदर्थप्रतिपादकः एवंविधार्थ- स्ात घटार्थत्वात् इत्यस्यापि वक्त शक्यत्वात्। तथाच यथादुष्टहेतुप्रयोगेश वादिविजयो भवति तथार्थान्तरसाधकप्रयोगेणापीत्या- भाससमानयोगचे मत्वमिति भावः । (६६) उदाहर खान्तरेऽपि व्यङ्गयान्तरस्यानुमेयतां हेतोर्व्यभिचारेण ढूपयितुमुत्था- पयति-था यनति। अस्य उच्यत इस्युत्तरेण सम्बन्धः। दृष्टि दै प्रतवेशन कर्महाऽप्य स्यद्गृह" इत्यारविति। "दृष्टिं हे प्रतिवेशिनि ! क्षणमि TSप्यस्मद्गृहे दास्यसि प्रायेणास्य शिशोः पिता न विरसा: कौपीरपः पास्यति। एकाकिन्यपि यामि सत्वरमितः स्रोतस्तमालाकुलं नीरन्ध्रा: तनुमालिखन्तु जरउच्छेदानलग्रन्थयः ॥!" इतिक्रोक इत्यर्थः। ५५ सा०

४३० साहित्यदर्पण :-

कोपभोगस्य लिङ्गिनो लिङ्गमित्युच्यते। तच्चात्रैवाभिहितेन स्वकान्तस्नेहेनाि संभ- वतीत्यनैकान्तिको हेतुः । (६७) यच्च 'निःशेषच्युतचन्दनम्-' इत्यादौ (८५ पृ.) दूत्यास्तत कामुक्कोप- भोगोऽनुमोयते तत्कि प्रतिपाद्यतया दृत्या, तत्कालसंनिहितैर्वान्यैः, तत्काव्यार्थभावनया वा सहृदयैः । नलग्रन्थीनामित्यत्र कर्तरि षष्ठी बोध्या। ननूलिखनम् म्तनाद्यवयवानां खण्डनप्रतिख- ण्डनम्। स्रोतो गमनमित्यत्र त्त्रोतो गमनकथनं चेत्यर्थः। (कृद्योगा षष्टी समस्यते इति वाच्यम्) इति समासः। तस्या: वक्तनायिकायाः परकामुकोपभोगस्य पत्यतिरिक्तकामि- जनसुरतिरूपस्य लिङ्गिन: साध्यस्य लिङ्गे तादात्म्येन हेतुः। तथाचे थमनुमानस्वरूम्- "इयं परकामुकोपभोगेच्छावती नलग्रन्थिना स्तनदारणसम्भावनासत्वेऽपि स्रोतोगमने एकाकिप्रवृत्तित्वात्" इति। कबे: स्तनाघातस्रोतोगमनयोः पृथककथनेऽपि न पृथग हे- तुद्यम् किन्तु हेतुविशेषसामेव तद्दवयमित्यवधेयम्। तन्न तादृशं लिङ्गञ्ज अत्रैव "दृष्टि- हे प्रतिवेशिनि" इत्यादिश्लोक एव अभिहितेन "प्रायेणास्य शिशोः" इत्यादिना उक्त्ेन स्वकान्तस्नेहेनापि स्ववल्लभप्रेम्णापि अपिना तव्जयेनापीति बोध्यम्, अनकान्तिको साध्यवत्पक्तमात्रानिश्चितः । तथा च परकामुकोपभोगेच्छारुपसाध्यवति नायिकारूपपक्षे परकामुकोपभोगेच्छारूपसाध्याभाववति स्वकान्तस्रेहिनिकारूपविपक्षे च वृत्तित्वेन ्ा ग्वदेद साधारणरूपानकान्तिकाख्यहेत्वाभास इति ग्रन्थकर्तुरभिप्रायः। अत्र वागीशास्तु-"तथा च यत्र स्हस्य कि दुष्करमिति सर्वेषामेव श्रतृणां तादश- बोधो न जायते तन्रैव व्यभिचार इति भावः। यदि तु कालान्तरे तादृग्वाक्यप्रयोगेख यस्य कस्यापि श्रोतुस्तादृशार्थबोधाद्व्यभिचारो न भवतीति विभाव्यते, तदान्र "एत- द्वाक्यप्रतिपाद्यं ताद्ृशार्थदवयं परकामुकोपभोगप्रतिपादकं ताशार्थत्वत्" इत्यनुमाने बाधहेतुदोषो द्रष्टव्यः । यथा "गन्धप्रागभावकालीनो घटो गन्धवान्" इत्यादौ तत्कालीन साध्याभावमाढाय बाधः, तथात्रापि व्यक्तिविशेपे कालविशेपे वा, एव विधार्थबोध- कत्व रूपसाध्याभावमादाय बोध्यः" इति वदन्ति। (६७) निःशेषच्युतेत्यादावपि दूत्यास्तत्कामुकोपभोगस्यानुमेयतां हेतोर्व्यभिचारेख दूषयितुमाह-यच्चेति। अनुमीयते सहदयेरित्यन्वयः। दृत्या: सम्बोध्यमानायाः तत्कामु कोपभोगो नायिकाकामिपुरुषसम्भागरूपः अनुमीयते इति। चन्दनच्यवनादिरूपदृतीवै- शिष्ट्यमत्र हेतुः। प्रतिपादया दूत्येति, एवञ्च प्रतिपाद्या दूती तत्कामुकोपभोगवती चन्दन- च्यवनादे" इति सामाजिकानामनुमानं किमित्यर्थः, तरकाले "निःशेषेत्यादि" प्रतिपाद- नसमये सन्निहितैः नायिकासन्निधानवृत्तिभिःअन्येः सखीजनादिभिर्वा। तथा च प्रतिपाद्या दूती तत्कामुकोपभोगवती नायिकासन्निधानसखीजनलत्तितचन्दनच्यवनादेरिति किं सामाजिकानामनुमानमित्यर्थः। तत्काव्यार्थभावनया तत्काव्यार्थपरिशीलनया वा सह- दय: समाजिकैरनुमीयत इति पूर्वेणान्वयः। तत्काव्यार्थभावनयेति विशेषणे तृतीयाव- गन्तव्या। एवञ्ज निःशेषेत्यादिकाव्यप्रतिपाद्या दूती तस्प्रतिपाद्यकामुकोपभोगवती तत्प्र- तिप्रतिपाद्यस्तनचन्द्रनच्यवनादेरनेन प्रकारेण वा तत्काय्यार्थ परिशीलयतां सामाजिकाना मनुमानमित्यर्थः।

व्यक्षनानिरूपणम ] लक्ष्मीविराजितः । ४३१

(६८) आद्ययोन विवादः। तृतीये तु तथाविधामिप्रायविरइस्थले व्यमिचारः। (६६) ननु वकरादवस्थासहकृतत्वेन विशेष्यो हेतुरिति न वाच्यम्। एवंविध व्याप्त्य नुसंधानस्याभावात् (७०) किंचैवं विधानां काव्यानां कविप्रतिभामात्रजन्मना प्रामाशयानावश्यक त्वेन संदिग्धासिद्धत्वं हेतो:। (६८) तत्र पक्षत्रये तृतीयप्रकारमनुमानं निरसितुमाध्यप्रकारदवयं तत्काव्यार्थ परि- शीलयर्ता व्यभिचारग्रहानुदयेन दोपाभावादाह-आध्ययारिति। न विवाद इति। स्ाना- दिनापि चन्दनच्यवनादीनां सम्भवात्। सम्भोगव्यभिचारित्वऽपि तेषां दूतीतत्कालस- न्निहितयो: प्रत्य क्षतो वैलक्षण्य प्रहसहस्त्रसम्भवन व्यभिचारण्ानानुसत्ते: व्यापतग्रहो भवितुं शक्यत इति भाव:। व स्तुतस्तु-दूतीक त्तृकमनुमानं तावत्रवम्भवत्येव तस्यास्तदुपभोगस्य प्रतयत्तसिद्धत्वेन सिद्धसाधनात्। तत्काले सन्निहितजनस्तु यदि न व्यङ्गयवोद्ा तदा तस्यानुमानमपि नास्तीति तत्रापि न विवाद:। यदि तु व्यङ्ग बोदा तदा तृतीयपत्त एवान्तर्भाव इति म. माशयः । सामाजिककशोधविषयस्थैवास्माभिरपि विचार्यमासरवेन तन्रवानुमेयत्वा- दनुमेयत्वविवादात्तदनुमेयतां दूषयतुमाह-तृतीये तििति। ननु सामाजिकानामपि निः शेवेत्यादिपदाभिप्रायेशैव वैलक्षण्यावबोधो भविष्यतीत्यत आह-तथाविधेति। नथाविधा- भिग्रायबोधविरहस्थले-निःशेषेत्यादिपदानां छूत्यास्तत्का सुकोपभोगाभिप्रायविरहस्थल उक्त्तचन्दनच्यवनादेरुपभोगव्याप्यता नास्तीति तत्रैव व्यभिचार इत्यर्थः।

शङ्कते-नान्वति। वक्त्राद्यवस्थेति। वक्तयवस्थादविरित्यर्थः, आदिपदात् स्तनाकर्षएनखक्ष ताधरपानपरिभ्रहः। अवस्था तु रतिक्रिष्टत्वम्। वक्तर्याद्यवस्थया प्रतिपाद्याया इृत्याः स्तनाकर्षणचुम्बननखक्तताघर पानरतिक्िष्टवाद्वस्थया सहकृतत्वन हेतुश्वन्दनच्यवना- दि: विशेष्यो विशेषणीयः, दर्शिततृतीयप्रकारानुमाने स्तनाकर्षणादिसहकृतचन्द्नच्य- वनादेरिति हेतुर्वक्तव्य इत्यर्थ:, तथा च स्ानादौ स्तनार्षणचुम्वनादीनामसम्भवादूव्य- भिचाराभाव इत्याशयः। समाधत्ते-एवंविधेति। एवंविधविशेषणविशिष्टव्याप्त्यनुसन्धा- नस्येत्यर्थः। न हि श्रोके तादृशविशेषएमस्ति। तथा च स्तनाकर्ष णादवस्थासहकृतत्वस्य केनचिच्छब्देनानुपस्थापनात् प्रमाणान्तरस्य वा सम्भवादनुपस्थितिरिति कथं तदन्तर्भा- वेन व्यास्तिग्रह इति भावः। (७०) नन्वेवन्तर्हि "श्लोकाप्रतिपादितविशेषएं न दातव्यम्" किन्त्वीदृशश्रुतिवच- नाभावादित्येतादृशविशेषणदाने न कापि च्षतिरित्यत आह-किश्चेति। एवं विधानां "निः शेषच्युतचन्दनम्" इत्यादिरूपाणं कवीनां प्रतिभामात्रात् केवलकल्पनाकुशलतः जन्म उत्पत्तिर्येषां तेषां तथोक्तानां काव्यानां प्रामाण्यानावश्यकत्वेन श्रुत्यादिवचनानामिव प्रामाण्यग्रहस्य निश्चयाभावेन वक्त्र्या चन्दनच्यवनाद्यकथनेऽपि सम्भाव्येव कवेस्तदुक्त्य- नुवादसम्भवेनेत्यर्थः । कव्यनृदितचन्दनच्यवनादिना हि सामाजिकैः सम्भोगोऽनुमा- तव्यः, तच्चन्दनादिकं वक्त्रयुक्तमनुक्त वेति सामाजिकानामेव सन्देहेन संदिग्धासिद्धत्वम्, पक्षेऽसत्यत्वज्ञानात् स्वरूपासिद्धिर्हेत्वाभास इत्यर्थः।

साहित्यदर्पण :- [ पञ्नपरिचछेदे-

(७१) व्यक्तित्रादिना चावमपदमहायानामेवैरपा पदार्थानां व्यक्षकलमुकमू। तेन च तत्कान्तस्वाघमत्वं प्रामासिकंन वेति क्थमनुमानम्। (७२ एनेनार्यागत्तिवेद्यर्वमपि व्यङ्गयानामपास्तम्। अर्थापत्तेरपि पूर्वसिद्ध व्यातीच्ञ्ामुपज्ीव्यैत प्रतृत्तेः । यथायो जीवति स वुत्रप्यवतिष्टते, जीवति चात्र गोध्यामविद्यमा नक्षैत्रः' इत्याद। (७१) ननु व्यभिचारिखा सन्धिग्वेन वा चन्दनच्यवनादिना कथ६पभोगस्य भव न्मते व्यञ्षनापीत्यत आइ-उपक्तिवादिना चेति। व्यञ्ञनावादिना व्यअ्ञनाव्यवस्थापकेना- लङ्कारिकेणेत्यर्थः, एवञ्च व्यक्तिवादिनेत्यस्य विवरणं व्यक्तिविवेककारेणेति तदेयमेव। प्रदीपादिग्रन्थास्वरसात्। "अधमयटस्हायानामेव तस्याधमस्यान्तिकम्" इत्यवमपदेन सह संश्लिष्टनामेव। नायकेऽधमत्वं च निकृषजातीयू तीरमणेनवतिापा पदा- र्थानां चन्दनच्यवनाद्यर्थानाम् अत्राधमपदार्थसहकारेख यथाव्यज्जकत्व तथा अधमपश़ा- र्थसहकारेण नुमापरुत्वमपि स्यादिति नाशङ्कनीयं यतो हि आह-। तेन काव्या- नां दुर्शितरीत्या प्रमाण्यानावश्यकत्जेन अधमत्वस्य पक्षधर्मता सन्देहत्कथमःमानम्। नच शब्दादेव निश्चयः, तस्य कोपाकुलितकामिनीवचनत्वेन/निश्चायकत्वादिति भावः। तथा च नाथकस्याधमत्वानिश्चयन पूर्ववत्संन्दिग्घसिद्धिरित्याशयः । इदमुपलक्षगाम्- अधमत्वस्य प्रामाशिकत्वेःपि तस्य दूतीगमनेच्छाराहित्ये सति तावताऽप्यनुमानासम्भव इत्यपि बोध्यम्। न3ुव्यअ्ञनास्वीकर नयेऽप्येब दोपोऽस्त्येव तथा च व्यज्ञना कथमिति चेत्? मैवम्, तत्र व्याप्तेरनङ्गरवेन सम्भावनामात्रादेव व्यङ्गयप्रतीतिरिति व्यक्षनावा दिमते सर्वथा दोपाभावस्य वक्तं शक्यत्वात्। उक्तद तेऽपि-"्यभिचारस्कृत्तिमता- मपि सामाजिकानामसति च पत्तधर्मतानिश्चये सम्भावितादऱ्यर्थादव्यक्तेरुदयादिति भावः किंच व्यापतिस्मरणाशिकल्पनातो व्यञ्ञनायाः कारणत्वकल्पनमेवोचितमति" । न च व्याप्त्याद्यन क्षत्वे-पि व्यङ्ग प्रतीतावतिप्रसङ्ग इति वाच्यम् वक्यादिघेशिष्टस्य निया- मकत्वान्। इत्थमत्र भङ्गीविशेदेण ठी कृता चोक्तम्-"निः षच्युत"इत्यादो चन्दनच्य- वनादीन्युपभोगव्य्षरुतयोपात्तानि। नच तानि तडूच्या्यानि कारणन्तरतो.पि सम्भ- वात्। अत एवात्र स्नानकार्यचेनोपातानि, अतोऽनका न्तकासकथममनुमानं स्यात्। ननु व्यक्तिरपि कर्थं तदिति केत्? अधमपदसाहित्यादिति ।मः। अस्मकमपि तत्साहित्यनका- न्तिकताव्यतिरक इति चेत् ? भवदप्येव यद्यघमत्व प्रमाणादवधारितं भवेत्, न त्वेव- मस्ति। व्यक्तिरपि कथ तादृशाज्वेदिति चेत् ? धिङमूर्ख! व्यक्षनाया न व्याप्तेर्नापि पक्षधर्मत या निघरणमङ्म्, किन्तु सम्भाविताद्प्येवं विधादेव विधोऽर्थः प्रतीयत इति मूकीभव' इति। (७२) व्यङ्गशनामर्थापत्तिवेद्यत्वमपि खण्डयितुमाह-सनेनेनि। "इदमस्तुसननिकृष्ट समीपतरवत्ति वेतदो रूपम्। उदसस्तु विपकृष्ट तदिति परोक्षे विजानीयात्" इत्युक्तदिशा एतच्छ्देनानन्तरप्रतिपादितानुमानहेत्व. भासप्रदर्शनेनेत्यर्थः। गट्टमाभामवमन अर्थापत्ति- नाम पञ्चमं प्रमाएं त दयर्त तत्ग्राह्यत्वमपि व्यङ्गपानां रसाहीनाम्। अपास्तम् पर स्तम् खण्वितमित्यर्थः । नन्वर्धाप्तेव्यपतिग्रहादिनिर प्षत्वरेन हेतोराभासत्वेपि का क्षतिरत- आह-अर्थारेपीति। पूर्वसिद्धानां प्राडूनिप्पन्नानां व्यापीचछां व्याप्तिग्रहम अव्यभिचरि

स्यञ्जना नरूपनमू ल्क्ष्मोविराजित: । ४३३

तसहचारमि यर्थः, उपजीव्येव आश्रित्येव प्रवृत्ते: सम्भवात्। अर्थापत्ते: स्वरूपं तु शवर- स्व्रामिप्रतिपादितमित्थम्-(क)अर्थापत्तिरपि दृष्टः धतो वाऽथ Sन्यथानोपपद्यत इत्यर्थ- कल्पना, यथा जीर्वात देवदत्ते गृहाभावदर्शनेन वहिर्भावस्यादृष्टस्य परिकल्पना" एत- डूच्याचक्षणः पार्थसारथिमिश्रा: "प्रमितस्यार्थान्तरेण विनाऽनुपपत्तिमलोच्य तदुपपत्त- ये यार्धान्तरकल्पना साऽर्थापत्तिः इत्याहुः। भट्टा विवृण्वते इृष्ट इति। प्रत्यक्षातुमानोप- मानार्थापत्यभावरच्षण: पञ्चभि: प्रमागेरुपलब्धः शब्दस्य च प्राधान्यद्योतनार्थ भेदेन नि- दिशति कृत इति। श्रुत इति शब्दलक्षणेन ह्ातोऽर्थारऽर्थ विशेषोऽन्यथानोपपद्यत इति। "शाब्दी ह्याकाक शब्देनव प्रपूर्य्यत" इति दर्शनात, "पीनो देवदत्तो दिवा न भुड्के" इत्यत्र रात्री भुड्क्ते इति वाक्यगेष: कल्प्यते। प्रभाकरगुरुसत्वाह-दृष्टः श्रुतो वेति। लौकिकोयमनास्थोक्ति। ततो लोकप्रसिद्धयोपलब्धिमान्ने वर्त्तते न तु विकल्पप्रतिपाइन इति। शब्दो कि कल्प्यते र्थप्रतीत्यें विप्रकृतसाधनं तःरन् अर्थे एव कल्प्यतामिति। तेन नदमने तार्थापत्तौ रात्रौ भुङने"इति शब्द: कल्प्यते। गुरुमत तु अथापत्ती रात्रि- भोजनमर्थ एव। एवमेवात्र वाक्यविशेष: कल्प्यतां किं व्यञ्जना स्वीकारेणेति, मेंवम्, "पोनो देवदत्त' इत्यादोरान्रिभ जने, जीवश्चत्रोऽत्र गोष्ठ रंन विद्यत इत्यत्र कुत्राप्यवस्थाने एूव नुभवव्याप्ति . पर्जीव्यवार्थोपत्ते प्रवृत्तिरिति। व्यङ्गानः पूर्वसिद्धत्वाभावेनानुमानावि- पयत्वाज्नार्थ,पत्तिविषयत्वमिति भावः। व्याप्तिश्व साहचर्यनियमः। व्यापितिशरीर ग्राह- यति-परथनि। गोष्ठया सभायाम्। अत्र गग श :- "अर्थापत्तिमाह-थेति। "चैत्र एतज्विन्गोष्टीस्थानेऽवतिष्ठते" इत्य-

यमिति व्याप्तिग्रहम्रदशनपुरस्सर अर्थापत्तिप्रदर्शनमिदम्, 'जीर्वात च' इत्यादिकम- र्थापत्तिदशनम्" इत्याहुः । एवञ्ज व्यतिरेकव्याप्तिमाहायवार्थापत्तिप्रवेशेन नैयायिका अर्थापतिं न स्वीकुर्वन्ति, तथाहि गोन्व्यभावनिशिष्ट नु जीवनं बलिर्भवव्याप्यमेवेति निश्चितेन गो व्यभावविशि- जीवनेन यदूहिभवस्य कल्पन तद्तुमानमेव तदुरुम्- (क; तत्रार्थपत्ति है-त्यनामतान्यथासतुपत्थथकल ना दय-प्रत्यक्षनेवगताददाहाद्व·

नुमाय नःन्यथनूरपत्याSडदित्य गमनशक्तिाना। शब्दपूर्विका प्रमास ग्राहिण्यर्थापतिर्यथा- "पोनोडयं देवदत्तो दिता न भुङ्कं" इति श्रुनेन वाक्येन दिवाडभुजने देबदत्ते पीनत्वरूपो योऽर्थ: प्रमिनसवद यथानुनपत्तिमालोष्य तदुपपत्तये रात्रौ भुङ्क्ते" इत रात्रिभोजनरूपार्थप्रतिपादयवा क्यान्तरस्य कल्पना। नचातर दिवावाकयप्रमितार्थस्योप स्वर्थ रात्रिोजनरूपार्थ गत्रकल्पना युक्ता

रस्य नद्वोषकेन वाक्येनैवर समर्पसास्य युक्तत्वान, शब्दः शा्देनानवेनीति न्यायात्। उसमानपूर्विका तर्थापततियया-यदर्शनदेनत्मदृशो गौरिति यद्वि गवयसादृश्यमुपमितं तदन्यथानुपपत्या तादृश सादृशयविशिष्गनि ताहशप्रमाविषये त्वशक्तिरम्तीति कल्पना, अपर्था तिपुविका्डर्यापत्तिर्यथा-प्रथे बोधान्यथानुपात्या शब्दस्य वाचाशक्ति कल्पयित्वा पुनस्तदनुपपत्याशब्स्य नित्यत्वकल्पना। अभा- वपूर्विकार्दपततिर्यथा-जीवनि देवटत्ते गृ.मावदर्शनेन वहिर्भावस्यादृक्टस्य कल्पनेति। इति 'लक्ष्मी" टिप्पण्यां पञ्चम: परिच्छेद:।

४३४ साहित्यदर्परा :- । पञ्चमपरिच्छेदे-

(७३) किञ्च । वस्त्रविक्रयादौ तर्जनीतोलनेन दशसंख्या दि व त्सू च न बुद्धिवेद्यो व्ययं न भवति। सूचनबुद्धरपि सक्केतादिलौकिकप्रमाणसापेक्षत्वेनानुमानप्रकारता- ङ्रीकारात्।

"अर्थापन्तेस्तु नैवेहप्रमाणन्तरमिष्यते। व्यतिरेकव्याप्तिबुद्या चरितार्था हि सा यतः ॥" इति। एतन्मतमाश्रित्यैव ग्रन्थकृता "नानुमानं रसादीनाम्" इति कारिकायामनुमानमा- त्रमुक्तम्।। एतेनेत्यादिकन्तु मीमासकमतमाश्रित्योक्तम्। मीमासकास्तु-नानुमानेऽन्त- भव स्वीकुर्वन्ति तथाहि-न तावत् गोष्ठयामभावः गोष्ठयभावः स चमृतेऽपि चैत्रे सम्भ- वतीति न तेन बहिः सत्त्वकल्पना युक्क्का। न जीवनमात्रं वा बहिः सत्वानुभापक जीवने सति चैत्रस्य गोष्ट्यामपि सद्भावसम्भवाजीवनस्य गोष्ठिसत्त्वेनापि सम्बद्धत्वेन बहिः सत्त्वव्यभिचारित्वाद्। तस्माजजीवनविशिष्टो गोष्ठयभावो बहिः सत्त्वानुमापक इति वकत- व्यमतो गो्ठयां चैत्रस्याभावो दृष्ट इति बहिः सत्वनिश्चय चिना लिङ्गेकदेशस्य जीवनस्य निश्चयासम्भवात्तन्निश्चयं विना च तस्य बहिः सत्त्वानुमापकत्वासम्भवात् सर्वत्र निश्चि- तस्य पूर्वभाविन एवानुमापकत्वनियमात्। अनुमानातपूर्वमेव विशिष्टेन हेतुना भवितन्य- मिति हेतुभूतगोष्ठ्यभावविशेषसास्य जीवनस्य निश्चयाय बहिर्भावोऽवगत एवेति भाव- संसर्गो बहिरभावसंसगंश्च गोष्ठयामवगत इति जीवनविशिष्टगोष्ट्यभावरूपहेतु निश्चयेन सर्वे ज्ञात न किञ्ञिदवशिष्यते यदत्रानुमेयं स्यादिति-उक्तञ्व- "विद्यमानत्वसंसृष्टगेहाभावधियानया। गेहादुत्कालिता सत्ता बहिरेवावतिष्ठते ॥" इति। इतोऽधिकजिज्ञासुभिः शास्त्रदीपिकादौ द्रष्ट्याः। तथा चेदमत्रानुसम्धेयम- पूर्वसिद्धव्याप्तीच्छ्ायामित्युक्त्या "शून्यं वासगृहम" इत्यादि प्रतिपाद्यकाय्यज्ञानेन शङ्गारादिप्रतिपादककल्पनरूपार्थापत्या तेषां शङ्गारादीनां ज्ञानं भवितुं नाहति रसानां चर्वणाकालमात्रोज्भवतया पूर्वसिद्धत्वाभावेन व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानस्यापि भवितुमश- क्यत्वात्। (७३) अधुना व्यङ्गयानामनुमानागम्यत्वं प्रदर्श्य सूचना नाम कश्चिद्व्यापारः कैश्चिदुच्यते तद्गम्य एव व्यङ्गयार्थ इति मतं दूषयितुमाह-किश्चेति। तर्जनीतोलनेन तर्जन्युक्क्षेपदर्शनेन दशसख्यादिवत् दशसंख्यादिर्यथा तर्जन्यादितोलनाधीनसूचना बुद्धिगम्यस्तथा व्यक्ष्यार्थोंऽपीत्यर्थः । सूच्यतेनेनेति सूचनं हस्तचेष्टादिसक्केतविशेषः स्तज्जन्या या बुद्धिस्तया वेद्यो ज्ञेयः। अयं व्यङ्गयपदार्थः। सूचनाऽनुमितावप्यन्तर्भंवतीति सिद्धान्तयति-उचनाबुद्धरपीति। सकेतादिलोकिकग्रमाणसापेक्षतवे नेत्यनेन यत्र यत्रोर्ध्व तर्जनी तत्र तन्न दश संख्येति पुनर्ग्हीतव्याप्तिपुरस्कारवचनमिति प्रतीयते। श्रनुमान प्रकारताया अनुमितिस्वरूपताया अङ्गीकारात्। अत्रायभिप्रायः-यदा कोऽपि वणिक कस्यचित् क्रयणार्थिनः सविधे इत्थं सध्केतयति यथा-अधिकतरक्रयणार्थिमध्ये भवता वसनमूल्येऽन्वेष्टिते परेम्यो गोपयितुं मया तर्जन्याद्युत्तोलने कृते सति भवता दशसंख्या ज्ञातव्या" इत्यादि, तदैव विजस्तर्जनीतोलनदर्शनेन क्रयणार्थी दशसंख्यां जानाति। न पुनस्तथाविधसकेतासतवेऽपि। तथा च तन्न क्रयणार्थिनः दशसंख्याबोधसूचन

व्यज्ञना निरूपणम ] लक्ष्मोविराजित:। ४३५

(७४) यच्च 'संस्कारजन्यत्वाद्रसादिबुद्धि: स्मृतिः' इति केचित् । (७५) तन्नापि प्रत्यभिज्ञायामनैकान्तिकतया हेतोराभा सता । (७६ ) 'दुर्गालङ्गित-' इत्यादौ (८२ पृ,) च द्वितीयार्थो नास्तयेव-इति यदुकक महिमभट्टन तदनुभवसिद्धिमपलपतो गजनिमीलिकैव। (७७) तदेवमनुभवसिद्धस्य तत्तद्रसादिलत्तणार्थस्याशक्यापक्ापतया तत्तच्छ- बुद्धिरूपानुमितिरेव यदि व्यभिचारशङ्का न भवेत्तदा। तथा चानुमानम्-एतद्वसनं दशरूप्यकमूल्यक प्राक् सूचिततर्जनीतोलनबोधितत्वात्" इति। इत्थञ्च रसादि बोधनाय काव्यशब्देषु तथाविधसड्केताग्रहेण रसादिपु सूचनाबुद्धिरूपानुमिते: काव्यशब्देभ्यः प्रतिपादयितुमशक्यत्वात एवं च चन्दनच्यवनादौ व्यभिचारग्रहात् सम्भोगादिबुद्धिर्व्यक्षनाधीनवेति भावः। (७४) "स्मृतिनचरसादिधीः" इतिकारिकापदार्थर्पष्ट्यति-चचेति। केचित् "रसादिबुद्धिः स्मृतिः संस्कारजन्यत्वात्" इत्यनुमानेन रसादिव्यड्गयार्थमात्रज्ञानस्य यञ्च स्मृति रूपत्वं वदन्तीत्यर्थः । संस्कारजन्यत्वादित्यस्य संस्कारजन्यज्ञानत्वादित्यर्थः, अन्यथा संस्कारध्वंसादौ तज्जन्यत्वस्य विद्यमानत्वात् व्यभिचारः आपद्येत। संस्कारो ह्न्र वासना ख्यसंस्कार: एवञ्च वासनाबलादतीतघटादिज्ञानमिव काव्यार्थवासनाबलात् सामाजि- कानां यद्रसज्ञानं तत् स्मृतिरूपमेवेत्यनुमानगम्यतया तदर्थ व्यअ्ञनास्वीकारो व्यर्थ एवेति. तेषामभिप्रायः। (७६) तत्र सिद्धान्तयितु दूषयति-त्रापीति। प्रत्यभिज्ञा नाम अनुभूतपदार्थस्य- पुनरनुभवः। यथा-पाटलिपुत्रे यो मया दष्टः स एवायं पुरुषः इति। एवं च प्रत्यमिज्ञायां सोऽयमित्याकारकज्ञाने अनेकान्तिकतया साध्यमन्तरेण विद्यमानतया हेतोः संस्कारजन्य- ज्ञानत्वस्य आभासता व्यभिचारिता तथा च प्रत्यक्षविशेषरूपायां साध्यस्मृतित्वाभाव- दृशायां अत्यभिज्ञायामपि वासनाख्यसंस्कारजन्यत्वरूपहेतोविद्यमानत्वात् पूर्ववदेव साधारणाख्यहेरवाभास इतिभाव:। अत्र विशेष :- एतच्च साधनं रसप्रतीतिकारिणीभूतवासनाया: संस्कारविशेषत्ववादि मतेन। तद्तिरिक्तत्ववादिमतेन तु साघनस्य पत्तासावेन न केवलं व्यभिचारमात्रमेव- दोष: किन्तु स्वरूपासिद्विरपीति। ये खलु प्रत्यभिज्ञायाः स्मृतित्वापत्तिशङया स्मृतिजन्य- त्वमेव न तु संस्कारजन्यत्वमिति स्वीकुर्वन्ति तन्मते व्यमिचारो न भवतीत्यवगन्तव्यम्। (७६) अभिधामूलव्यक्जना मस्वीकुर्वन्तो व्यक्तिविवेककृतो मतं दृषयिनुमुत्थापयति- "दुर्गालद्ितेति" द्वितीयार्थाsप्राकरणिकपार्वतीवल्लमरूपव्यङ्गयोऽर्थः, नास्येव तत्प्रतीक्य- भावादद्धिविषयो नास्त्येवेत्यर्थः। अपलपतोऽस्वीकुर्वतो व्यक्तिविवेकस्य गजनिमीलिकेव पर्य्यालोचनं विनापि लोकापवादशङ्कया मत्तगजवच्चक्षुषी निमील्य वचनमित्यर्थः। सर्व- जनावगतेऽपि विषये तस्यानवगतेरिति भावः। (७७) अधुना स्वसन्दर्भमुपसंहरति-नदेवि ति। तत्तद्रसादिलत्षणार्थस्य तत्तदस- भावादिस्वरूपार्थस्य वाच्यादिविलक्षणार्थस्येत्यर्थः। अशक्यालपतया सामाजिकरनुभूयमानत्वादेव केनाऽप्य नङ्गीकर्त्त मसमर्थतयेत्यर्थः। तत्तच्छव्दा: निःशेषयुतचन्दनम्" इत्यादिकाव्यशब्दाः, आदिशब्दात् अर्थप्रस्ता-

४३६ साहित्यदर्पण :-

ब्दाद्यन्वयव्यति रेकानु विघायितया चातुमानादि प्रमाणावेद्यतवा चाभिधादित्ृत्तित्रया बो - व्यतया च तुरीया वृत्तिरुपास्यैवेति सिद्धम्। (७८) इयं च व्याप्त्याद्यनुसंधानं विनापि भवतीत्यखिलं निर्मलम्। (७६) तर्र्किनामिकैयं वृत्तिरित्युच्यते- (०) सा चेयं व्यक्षना नाम वृत्तिरित्युच्यते वुषः। रसव्यक्तौ पुनवृत्ति रसनाख्यां परे निदुः ॥५ ॥ वाद्यश्च तेषामन्वयव्यतिरेकयोरनुविधायितया अनुसारितया। इहान्वयव्यतिरेकोदाह- रणेन कश्चिदेव शब्दस्तथाविधार्थख्यापनेऽलंकर्मीणा: इति प्रकटितम्। उकक् च ध्वनिकृत- "सोरऽर्थ स्तद््यक्तिसामर्थ्ययोगीशब्दश्च कश्चन। यत्नतः प्रत्यनिज्ञेयौ तौ शब्दार्थो महाकवेः॥" इति व्यङ्गयव्यअ्ञकाभ्यामेव हि सुप्रयुक्त्ताभ्यां महाकवित्वला भो महाकवीनाम्, न वाच्यवाचकरचना मात्रेय" इति व्याख्यातं च। अपि च- प्रतीयमानं पुनरन्यदेवसत्वस्तिवाणीषु महाकवीनाम्। यत्ततप्रसिद्ध वयवातिरिक्त विनाति लावण्यमिवाङ्गनासु॥ इति। तादृशशब्दादिसन्भावे रसादिव्यङ्गयार्थसन्भात्ः तादृशशब्दाद्यस वे रसादि- नावः इति नियमेन रसादिव्यङ्गयानामवश्यं स्व्रीकर्तव्यतयेत्यर्थः । ४नुमा- अर्थापत्यादेवहराम्। अिधादीत्या दपदेन लक्षातात्पर्ययोपहराम्। अि- यम् अ भधा-लक्षणा-तातपर्य्यरूपं तेनाबोध्यतया च, तुरीयावृतिः चतुर्थी उपास्येव स्वीकर्त्तयेव। नन्त्रेवं भवन्मतसिद्धाया अपि तुरीयवृत्तध्य ड्यार्थबोधनाय व्याप्याद्यनु- परमावश्यकत्वे प्राग्दशित एव हेत्वाभासादिरापद्येतेत्यत आह-दयचेति। वृत्ति: व्याप्त्याद्यनुसन्धानं विनापि व्याप्तिहेत्वाभासज्ञानमन्तरेणापि भवति। तपादितमखिलं सर्व निर्मलं निर्दुष्म। शब्दसमपितस्य विभावादेज्ञांनस्यैव रसादेजनकत्वात् काव्यमत्र साच्ान्न हेतु- यत इ'त वाच्यम् 'स्वाङ्गमव्यवधायकम्" इतिन्यायेन विभावादि वमावन- यापारीकरणेन काव्यस्यवास्वादो भावकत्वात्, यथा स्वार्थस्य ज्ञान:्वारेया तियतां पदानामेव करणत्वाभ्युपगमो नया यकादीनाम्। "सः्वारकरएम्" नतिरालवतति व्यापारान्तर विरहादसम्भाव्यं विभावादिसवलनज्ञानस्यास्वादं त्वम्। नन्वेवं व्याप्त्याद्यनुसन्धानम तरेणाकस्माद्वाच्यार्थस्यावगतौ कथ ना त शङयाह-इयंरचेत। इत्याह"। सत्किमिनि। प'रच्छेदेऽ'स्मन् व्यञ्ञनाश्द्मत् तपाद्य तुरीया सरूपास्यवे- थमकारिका वात्तौ तथा चरमका रका वबृंत्ताव प प्र तपादनात् "कि नामि- इत जिज्ञासाचोदेतीति जेयम्।" सा चति। सा च तुरीयावृत्तिः बुधेः जञेयज्ञापकप्रतिपादन कुशले व्यञ्ञना-

लक्ष्मी विराजित:। ४३७

(८:) एतच्च विविच्योकतं रसनिरूपणाप्रस्ताव इति सर्वेमवदातम्।। इति सहित्यदर्पणो व्यक्षनाव्यापारनिरूपणो नाम पञ्चमः परिच्छेदः।

षष्ठः परिच्छेदः । (१) एवं ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गयत्वेन काव्यस्य मेददवयमुक्त्वा पुनर्दश्यश्रव्यत्वेन भेददयमाह- (२) दृश्यश्रव्यत्वभेदेन पुनः काव्यं द्विधा मतम्। नाम इत्युच्यते प्रतिपादयते। ननु रसादिग्रहार्थ रसनाख्यवृत्ति: स्वीकृता तदर्थ व्यजना- वृत्ति: कथसङ्गीक्रियते इत्यत आह-रमव्यक्ताविति। परे पुनः अन्ये नयायिकास्तु रसव्यक्कौ रसभावादि प्रतीतौ रसनाख्या रसननान्नों वृत्ति व्यापारमाहुर्नत्वालङ्कारिकाः। तषामया भि० प्रायः-वस्त्वलङ्कारप्रतीत्यर्थ व्यञ्ञनावृत्तिरवश्यमङ्गकार्या तयव रसादेरपि प्रतीतिरस्तु तदर्थ वृत्यन्तराङ्गीकरणमनर्थकमेवरेति। न च व्यक्षनाजन्यप्रतीतेरास्वादरूपत्वं नास्ति रसनाख्यव्यापार जन्यप्रतीतेस्तु तद्ततमिति वाच्यम्, एतादृशनियमाङ्गीकारे बीजाभावात् (=१) एनच्चति। एतत्प्रकरणोक्तमखिलं विविच्य रसनिरप प्रस्तावे "सतवोद्रेकादि- त्यादि" कारिकाव्याख्यायां तृतायपरिच्छेदप्रथमभाग उक्तमभिहितम्। सर्वे व्यजना व्यापारस्थापकमस्मदुक्कं प्रमेयजातम् अवदातं निर्म्मलम् अविरुद्धमित्यर्थः। (अत्र मूलकारिका := ६ पूर्वाभिः सह ८०९ उदाहरणश्रोकौ २=पूर्वः सह २०७।)

ठक्कुरोपनामक-श्रीकृष्णमोहन शास्त्रिविरचितायां-'लक्ष्मी" नामक- साहित्यदर्पण-टोकायां पञ्चम: परिच्छेदः।

(१) यद्यपि ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गायोमेंदनभेदगणनैव संख्यातीता ततश्च काव्यभेद- स्यापि तथव प्राप्ाति तथापि "प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्ति" इति न्यायात् "काव्यं ध्वनिर्गुणीभूतष्यङ्ग्यञ्चेति द्विधा मतम्" इत्युक्क्दिशा भेदद्वयस्येव मुख्यत्वात् तत्तज्वेदप्रभेदादौ ध्वनितवादेरच्ततत्वात् द्विभेद- स्यैव काव्यस्यान्योऽपि भेदोऽस्ति न वे ति जिज्ञासायां प्रसङ्गसङ्गत्या षष्ठपरिच्छेदमार- भमागोऽवतारयति-४मिति। एवं निरुक्तप्कारेण ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गययोः संख्याS- तीतेऽपि "प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्ति" इति न्यायेनेति शेषः ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गयत्वेन ध्वनित्वेन गुणीभृतव्यङ्गयत्वेन चेत्यर्थः । काव्यस्य चमत्कारप्राबाक्यात्मकस्य। द्रष योग्यं दृष्यं श्रोतं योग्यं श्रव्यम् एकत्र "ऋगुपधाच्चाक्लृपि चुतेः" ३।१।११० इति पा०सू- त्रेए क्यप्, अन्यत्र "अचो यत्" ३।१।९७ इति पा०सुत्रेए यत्, दृश्यश्रव्ययोर्भावस्तेन तथोक्तेन दृश्यत्वेन श्रव्यत्वन चेत्यर्थः । अन्र श्रम्यदृश्यत्वेने" त्यनभिधाय तथाकथनं तु प्रथमं दृश्यस्थ्रेव निरूपयिष्यमाणखात्। (२) दृश्यश्रव्यत्वभेद्ेनति । दृश्यं दर्शनीयप्रधानम्, श्र्व्यं श्रोतव्यमात्रम्, तयोर्भावो दृश्यश्रव्यस्वं तस्य भेदस्तेन तथोक्तेन काव्यं पुनर्द्विधा मतं कथितं पू्वरिति शेष:। एवञ्र ५६ सा०

साहित्यदर्पण :- पष्टवरिच्छेवे

(a) दृश्यातत्राभिनेयं- (४) तस्य रूपकसंज्ञा हे तुमाह- (५) .................. तद्र्पारोपात्ु रूपकम् ॥१॥ (६ ) तद्दश्यं काव्यं नटे शमादिस्वरूपारोपा द्रूपकमित्युच्य ते । (७) कोऽसावभिनय इत्याह- (न) भवेदमिनयोऽवस्थानुकार: स चतुविंधः। आङ्रिको वाचिकश्चैवमाहार्यः सात्विकस्तथा॥२॥ (६) नटैरङ्गादिी रामयुधिष्ठिरादीनामवस्थानुकरणमभिनयः। काव्यं पूर्तोक्तमेदद्वयसदुदितेन मुख्यतश्चतुविधमित्यवगन्तव्यम्। (३) दृश्ट मिति तत्र तयोर्मध्ये अभिनेयम् अभिनययोग्यं नांट्याद्यमिनीयमानं नायकादिचरितमित्यर्थः । काव्यं दृश्यमिति दृश्यकाव्यस्वरूपम्। एतेन नटाद्यभावेना- मिनययोग्यत्वाभावात् श्रव्यकाव्ये नातिव्याप्तिरिति दशितम। दर्शनात्मकचाक्षुषगोचर- योग्यत्वादस्य दृश्यमिति नाम। (४) अभिनेयं रूपकमिति पर्य्यायाद्रूपकसंज्ञाहेतुं दर्शयितुमाह-तस्येति। (६) तद्रपेति। तद् दृश्यकाव्यम्, रूपाणं रामादिस्वरूपाणम् आरोपात् वेशाभि- नयाभ्यां तदारोपस्यानेन बोधनादू हेतोः रूपकसुच्यते। एवञ्च रूपयति अन्यस्य रामादे: रूपेणान्यान् नटाननुकरोतीति रूपकम्। उक्तञ्ज मन्दारमरन्दे- "यथा सुखादौ पद्मादेरारोपो रूपकं मतम्। तथेव नायकारोपो नटे रूपकमुध्यते।।" इति। यथा अनर्धराववादि रूपकम्, रलावल्याद्युपरूपकं ज्ञेयम्। (६) तदेव विवृणोति-तदिति। तत् अभिनेयापरपर्यायमिति शेषः । नटे अभि- नेतरि रामादेरनायकादेरारोपस्तस्मात्तं निमित्तीकृत्य प्रवृत्तत्वादिति भावः। (७) तदारोपहेतुत्व्रेन आप्तमभिनयं पृच्छति-कSसादिति। असौ दृश्यलक्षणाघट- काभिनेयपदव्यङ्ग्य इत्यर्थः । (न) मवेदभिन्य इति। अवस्थानां वास्तविकरामादेर्धर्माणां मनः कथावाक्यपा- पडुत्वादिरूपवेशसाधारणानाम् अनुकार: सदृशीकरएम अनुकरणामित्यर्थः अभिनयो भवेत्। स चाभिनेयश्चतुविध :- १आङ्गिकः-अङ्गेन निप्पन्नः, २ वाचिक :- वचसा प्रतिपाद्यः, ३ आहार्य्य :- आहरणीय मुककुटकेयूरादिरचनानिष्पाद्यः, ४ सात्त्विक :- स्तम्भस्वेदादिरूपः, सवंत्र नटानामिति सम्बन्धः। ननु वाचिकांशे रसात्मकवाक्यसद्भावात्तत्र मुख्यमेव काव्यत्वम्, किन्त्वेतदतरिक्ताङ्गिकादिन्रये रसात्मकवाक्यत्वाभावेन काव्यत्वं न स्यात्, नच तत्तदंशेऽकाव्यत्वमेवेतीष्टापत्ति कर्त्तु शक्यते; दर्शनयोग्यत्वांशमादाय काव्यत्वोपपत्ते- रिति चेत्? वाचिकापेक्षया तत्तदंशेऽपि रसादिसद्भावात् गौणकाव्यत्वं बोध्यम्। (९) तच्चतुः साधारणमभिनयलक्षणां दर्शयति-नटैरक्ादिभिरिति। अङ्ग शरीरम, आदिशष्दात् वचनपरिग्रहः। नाट्यशास्त्रे भरतोऽप्ययमेवार्थो भङ्गयन्तरेणाह- "विभावयति यस्माच नानार्धान् हि प्रयोगतः। शाखाङ्गोपाङ्सयुक्तस्तस्मादभिनय: स्मृतः ॥"इति।

रूपकादिभेदनिरूपणल्: लक्ष्मीविराजित: । ४३६

(१०) रूपकस्य मैदानाइ- (११) नाटकमथ प्रकररं भाणव्यायोगसमवकारडिमा । ई हामृगाङ्गवीथ्यः प्रहसनमिति रूपकाशि दश : ३ ॥ ( १२ ) किंच । (१३) नाटिका त्रोटकं गोष्ठी सट्टर्कं नाट्यरासकम्। प्रस्थानोल्लाध्यकाव्यानि प्रेङ्एं रासकं तथा ॥४ । संलापकं श्रीगदितं शिल्पकं च विलासिका। दुमक्िका प्रकरणी हत्लीशो भाषिकेति व ॥ ५ ॥ : अष्टादश प्राहुरुपरुपकाणि मनीषियः । (१४) बिना विशेषं सर्वेषां लक्ष्म नाटकवन्मतम्॥ ६ ॥ (१५) सर्वेषां प्रकरणादिरूपकाणां नाटिकादयुपरूपकार्णां जर। (१६) तत्र- (१७) नाटकं ख्यातवृत्तं स्यातपञ्च संधिसमन्वितम् । विलासड््यादिगुरावद्युक्त नानाविभूतिभिः ॥॥ मन्दारमरन्देऽपि उत्पादयन् सहदये रसज्ञानं निरन्तरम्। अनुकर्त्तृस्थितो योऽर्थोडभिनयः सोऽभिधीयते॥इति। (१०) एवमभिनयं प्रदर्श्यं रूपकं विशेषतः प्रदर्शयितुं प्वृत्तस्तन्न तावत्तस्य भेद- प्रतिपादनं प्रतिजानीते-रूपकस्येति। आद्रिको वाचिकश्चापि सात्त्विकाहार्य्यकाविति।

रागानुषङ्गि यद्वाक्यं नाटये वाचिक उच्यते। सत्वक्रिया सात्त्विकः स्यादाहार्य्यो भूषणादिक: ॥" इति। (११) नाटकमिति । नाटकम्, प्करणम, भाग:, व्यायोग:, समवकारः, ईहामृगः, अङ्क:, वीथी, प्रहसनम, इति इतिसंज्ञकानि दश दशविधानि रूपकाि स्युरिति शेषः। (१२) दशविधं नाटकमभिधायाष्टादशविघरूपकमभिधातुमाह-किक्चेति। अपिचेत्यर्थः (१३) नाटिकेति। प्रस्थानोल्लाप्येति। प्रस्थानम्, उल्लाप्यम् काव्यञ्चेति प्रस्थानोल्ला- प्यकाव्यानि त्रीणि। उपरूपकाणि (कर्म) मनीषिणो विद्वांसः, (कर्तृं) (१४) ननूक्तानामेषां कि कि लक्षणामिति जिज्ञासायां बोधसौकर्यायाहा-विनत विशेषं प्रत्येकमवान्तरभेदम्, लक्ष्म वच्यमारालक्षणाम्। नाटकवदिति। विशेषं विहाय सर्वेषां लक्षणां नाटकवदेवेत्यर्थः । मतं भरतादिभि: स्वीकृतम्। (१६) कारिकां स्पष्टयितुमाह-सर्वेषामिति। प्रकरणादीनां नवानां रूपकाणामित्यर्थः। (१६ ) तत्रेति। तेषु पूर्वमभिहितेषु नाटकादिरूपकेषु मध्य इत्यर्थः । (१७) यथो द्देशलत्त एामाह-नाटक मिति। ख्यातवृत्तादय: दृश्यकाव्यस्य विशेषणम्, एवञ्च एताद्दशं यद्दश्यकाव्यं तन्नाटकमित्यर्थः। नाटयति विचित्रं रजनाप्रवेशेन सभ्यानां

साहित्यदर्षण :-

व्यतगा च तुरीया वृत्तिरुपास्यैवेति मिद्धम्। (७८) इयं च व्याप्त्याद्यनुसंधानं विनापि भवतीत्यखिलं निर्मनसू। (७६) तर्रि्कनामिकैय वृ्त्तरेत्युच्यते- (८०) सा चेयं व्यक्षना नाम वृत्तिरित्युच्यते वुषः। रलव्यक्तौ पुनवृत्ति रसनाख्यां परे निदुः ॥!५ ।। वादयश्च तेषामन्वयव्यतिरेकयोरनुविधायितया अनुसारितया। इहान्वयव्यतिरेकोद़ाह- रणेन कश्चिदेव शब्दस्तथाविधार्थख्यापनेऽलंकर्मीयः इति प्रकटितम्। उक्क्त च ध्वनिकृग-

यत्रतः प्रत्यनिज्ञेयौ तौ शब्दार्थो महाकवेः ॥" इति व्यङ्गयव्यअ्ञकाभ्यामेव हि सुप्रयुक्ताभ्यां महाकवित्वलाभो महाकवीनाम्, न चाच्यवाचकरचना मात्रेण" इति व्याख्यातं च। अपि च- प्रतीयमानं पुनरन्यदेवसत्वस्तिवाणणीषु महाकवीनाम्। यत्तत्प्रसिद्ध वयव तिरिक्त विनाति लवण्यमिवाङ्गनासु। इति। एवञ्च तादशशब्दादिसन्भावे रसादिव्यङ्गयार्थसन्भातः तादशशाब्दाद्यरा वे रसादि- व्यङ्गयार्थासन्गावः इति नियमेन रसाडिव्यङ्गयानामवश्यं स्वीकतव्यतयेत्यर्थः । नुमा- दं त्यादिना अर्थापत्यादेपहाम्। अभिधादीत्या दपदेन लक्षनातात्पर्ययो्:हयम्। अभि- धादतृत्रयम् अ भधा-लक्षणा-तातपर्य्यरूप तेनाबोध्यतया च, तुरीयात्टां: चतुर्थी काचिद्वृ त्तः उपास्यव स्वीकर्त्तवयेव। (७८) नन्त्रेवं भवन्मतसिद्धाया अपि तुरीयवृर्तुव्प्र द्वयार्थबोधनाय व्याप्याद्यनु- स्ध्यानस्य परमावश्यकत्वे आ्रग्दशित एव हेत्वामसादिरापद्येतेत्यत आह-यचति। इयञ्च तुरीय वृत्ति: व्याप्त्याद्यनुसन्धानं विनापि व्याप्तिहेत्वाभासज्ञानमन्तरेणापि भवति। अतोऽस्मत्प्रतिपादितमखिलं सर्व निर्मलं निर्दुष्टम। श्रत्र प +स्त- "नच शब्दसमपितस्य विभावादेज्ञांनस्यैव रसादेर्जनकत्वात् काव्यमत्र सान्षान हेतु- त्वेन व्याप्रियत इ त वाच्यम् 'स्वाङ्गमव्यवधायकम्" इतिन्यायेन विभावादि व वन- स्यावान्तरव्यापारीकरणेन काव्यस्यैवास्वादो भावकत्वात्, यथा स्वार्थस्य ज्ञान,रेए तत्संसर्गे मात्यतां पदानामेव करएत्वाभ्युपगमो नया यकादीनाम्। "सनाकरगम्" इतिन्यायेनान्तर।लर्वात्त व्यापारानतर विरहादसम्भाव्यं विनावादिसवलनज्ञानस्यास्वादं प्रतति कारसत्वम्। नन्वेवं व्याप्त्याद्यनुसन्धानमतरेणाकस्माद्वाच्यार्थस्यवगतौ कथ ना त प्रसङ्ग इत्याशङ्काह-इयंचत। इत्याह"। (७१) नत्किामनि । प रच्छेदेऽ'स्मन् व्यक्षनाशब्दमन्र तपाद् तुरीयातरुपास्यैवे- सुप्र मे प्रथमकारिका वाृत्तौ तथा चरमका रका वतृत्ताव प प्र तपादनात् "कि ना'म- क्ेय वृत्ति:'इ'त जिज्ञासाचोदेतीति ज्ञेयम्। (८) सा चति। सा च तुरीयावृत्ति: बुधैः ज्ञेयज्ञापकप्रतिपादनकुशलै: व्यञ्जना-

लक्ष्मीविराजितः । ४३७

(८:) एतच्च विविच्योकं रसनिरूपयाप्रस्ताव इति सवेमवदातम्।। इति सहित्यदर्पणो व्यञ्षनाव्यापारनिरूपणो नाम पञ्चमः परिच्छेदः।

षष्ठः परिच्छेदः। (१) एवं ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गयत्वेन काव्यस्य भेददवयमुक्त्वा पुनर्दश्यश्रव्यत्वेन भेददवयमाह- (२) दृश्यश्रव्यत्वभेदेन पुनः काव्यं द्विधा मतम्। नाम इत्युच्यते प्रतिपाद्यते। ननु रसादिग्रहार्थ रसनाख्यवृत्तिः स्वीकृता तर्दर्थ व्यज्ञना- वृत्ति: कथसङ्गीक्रियते इत्यत आह-रमव्यक्त विति। परे पुनः अन्ये नयायिकास्तु रसव्यक्तौ रसभावादिप्रतीतौ रसनाख्या रसननान्नीं वृत्ति व्यापारमाहुनत्वालङ्कारिकाः। तषामय+भि० प्रायः-वस्त्वलङ्कारप्रतीत्यर्थ व्यञ्ञनावृत्तिरवश्यमङ्गीकार्या तयैव रसादेरपि प्रतीतिरस्तु तदर्थ वृत्यन्तराङ्गीकरणमनर्थकमेवेति। न च व्यञ्ञनाजन्यप्रतीतेरास्वादरूपत्वं नास्ति रसनाख्यव्यापारजन्यप्रतीतेस्तु तदन्षतमिति वाच्यम्, एतादशनियमाङ्गीकारे बीजाभावाद् (=) पवच्चति। एतत्प्रकरणोक्तमखिलं विविच्य रमनिरूप प्रस्तावे "सन्वोद्रेकादि- त्यादि" कारिकाव्याख्यायां तृतायपरिच्छेदप्रथमभाग उक्तमभिहितम्। सर्व व्यजना व्यापारस्थापकमस्मदुक्क प्रमेयजातम् अवदातं निर्म्मलम् अविरुद्मित्यर्थः । (अन्र मूलकारिका := ६ पूर्वाभि: सह ८०१ उद।हरणश्लोकौ २=पूर्वः सह २०७।)

ठक्कुरोपनामक-श्रीकृष्णमोहन शास्त्रिविरचितायां-'लक्ष्मी" नामक साहित्यदरपण-टोकायां पञ्नमः परिच्छेद:।

(१) यद्यपि ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गायोर्भेंद नभेदगणनैव संख्यातीता ततश्च काव्यभेद- स्यापि तथैव प्राप्नाति तथापि "प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्ति" इति न्यायात् "काव्यं ध्वनिर्गुणीभूतष्यङ्गयञ्चेति द्विधा मतम्" इत्युक्तदिशा भेदद्वयस्येव मुख्यत्वात् तत्तव्ेदप्रभेदादौ ध्वनितवादेरच्ततत्वात् द्विभेद- स्यैव काव्यस्यान्योऽपि भेदोऽस्ति न वे ति जिज्ञासायां प्रसङ्गसङ्गत्या षष्टपरिच्छेदमार- भमाणोऽवतार्यति-एमिति। एवं निरुक्तप्रकारेण ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्ययोः संख्याS- तीतेऽपि "प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्ति इति न्यायेनेति शेषः ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गयत्वेन ध्वनित्वेन गुणीभृतव्यङ्गयत्वेन चेत्यर्थः । काव्यस्य चमत्कारप्राणबाक्यात्मकस्य। द्रषु योग्यं दृष्यं श्रोनं योग्यं श्रव्यम् एकत्र "गुपधाच्चाक्लृपि चुतेः" ३।१।११० इति पा०सू- त्रेण क्यप्, अन्यत्र "अचो यत्" ३।१।९७ इति पा०मूत्रेए यत्, दृश्यश्रव्ययोर्भावस्तेन तथोक्ेन दृश्यत्वेन श्रव्यत्वेन चेत्यर्थः । अन्न श्रव्यदृश्यत्वेने" त्यनभिधाय तथाकथनं तु प्रथमं दृश्यस्थेव निरूपयिष्यमाणतात्। (२) दृश्यश्रव्यत्वभेद्देनति । दृश्यं दर्शनीयप्रधानम्, श्र्व्य श्रोतग्यमात्रम, तयोर्भावो दृश्यश्रव्यत्वं तस्य भेदस्तेन तथोक्त्ेन काव्यं पुन्द्विधा मतं कथितं पूर्वरिति शेष:। एवञ् ५६ सा०

४३८ साहित्यदर्पण :- [ पष्टपरिच्छेदे-

• (३) दृश्य:तत्राभिनेयं- (४) तस्यरूपकसंज्ञा हे तुमाह- (५) तद्रपारोपान्तु रूपकम्॥ १॥ (६) तद्दुश्यं काव्यं नटे शमादिस्वरूपारोपाद्रूपकमितयुच्यते। (७) कोऽसावभिनय इत्याह- (न) अवेदमिनयोऽवस्थानुकार: स चतुर्विद्यः। आड्गिको वाचिकश्चैवमाहार्यः सास्विकस्तथा ॥२॥ (६) नटैरक्गादिभी रामयुधिष्ठिरादीनामवस्थानुकरमभिनयः। काव्यं पूर्वोक्तभेददवयसमुदितेन मुख्यतश्चतुर्विधमित्यवगन्तव्यम्। (३) दृश्यमिति तत्र तयोर्मध्ये अभिनेयम् अभिनययोग्यं नांट्याद्यमिनीयमानं नायकादिचरितमित्यर्थः। काव्यं दृश्यमिति दृश्यकाव्यस्वरूपम्। एतेन नटाद्यभावेना- भिनययोग्यत्वाभावात् श्रव्यकाव्ये नातिव्याप्तिरिति द्शितम्। दर्शनात्मकचाक्षुषगोचर- योग्यत्वादस्य दृश्यमिति नाम। (४ ) अभिनेयं रूपकमिति पर्य्यायाद्रूपकसंज्ञाहेतुं दर्शयितुमाह-तस्येति। (६) तद्रपेति। तद् दृश्यकाव्यम्, रूपाणां रामादिस्वरूपाणाम् आरोपात् वेशाभि- नयाभ्यां तदारोपस्यानेन बोधनाढू हेतोः रूपकमुच्यते। एवञ्च रूपयति अन्यस्य रामादेः रूपेणान्यान् नटाननुकरोतीति रूपकम्। उक्कञ्च मन्दारमरन्दे- "यथा मुखादौ पझ्मादेरारोपो रूपक मतम्। तथैव नायकारोपो नटे रूपकमुध्यते॥" इति। यथा अनर्धराववादि रूपकम्, रलावल्याद्युपरूपकं ज्ञेयम्। (६) तदेव वित्रृणोति-तदिति। तत् अभिनेयापरपर्यायमिति शेषः । नटे अभि- नेतरि रामादेर्नायकादेरारोपस्तस्मान्तं निमित्तीकृत्य प्रवृत्तत्वादिति भावः। (७) तदारोपहेतुतेन प्राप्तमभिनयं पृच्छति-काSसाहिति। असौ दृश्यलक्षसघट- काभिनेयपदव्यङ्ग्य इत्यर्थ:। (=) भवेदभिन्य इति। अवस्थानां वास्तविकरामादेर्धर्माणां मनः कथावाक्यपा- ण्डुत्वादिरूपवेशसाधारणानाम् अनुकार: सदृशीकरणम् अनुकरणामित्यर्थः अभिनयो भवेत्। स चाभिनेयश्चतुर्विध :- १आङ्गिकः-अङ्गन निप्पन्नः, २ वाचिक :- वचसा प्रतिपाद्यः, ३ आहार्य्य :- आहरणीय मुकुटकेयूरादिरचनानिष्पाद्यः, ४ सात्त्विक :- स्तम्भस्वेदादिरूपः, सर्वत्र नटानामिति सम्बन्धः । ननु वाचिकांशे रसात्मकवाक्यसन्भावात्तत्र मुख्यमेव काव्यत्वम्, किन्त्वेतद्तरिक्ताङ्गिकादिन्नये रसात्मकवाक्यत्वाभावेन काव्यत्वं न स्यात्, नच तत्तदंशेSकाव्यत्वमेवेतीष्टापत्ति कर्तु शक्यते, दर्शनयोग्यत्वांशमादाय काव्यत्वोपपत्ते- रिति चेत्? वाचिकापेक्षया तत्तदंशेऽपि रसादिसद्भावात् गौणकाम्यत्वं बोध्यम्। (९) तचतुः साधारणमभिनयलक्षणं दर्शयति-नटैरक्वादिभिरिति। अङ्ग शरीरम्, आदिशब्दात् वचनपरिग्रहः। नाय्यशास्त्रे भरतोऽप्ययमेवार्थो भङ्गयन्तरेखाह- "विभावयति यस्माच नानार्थान् हि प्रयोगतः। शाखाङ्गोपाङ्गसयुक्तस्तरमादभिनय: स्मृतः ॥"इति।

रूपकादिभेदनिरूपणन लक्ष्मीविराजित: ।

(१०) रूपकस्य मेदानाइ (११) नाटकमथ प्रकरणं भाणव्यायोगसमवकारडिमाः।

(१२ ) किंच । ईहामृगाङ्कवीथ्यः प्रहसनमिति रूपकाषि दश : ३॥

(१३) नाटिका त्रोटकं गोष्ठो सट्टकं नाट्यरासकम्। प्रस्थानोल्ञाप्यकाव्यानि प्रेङ्गरां रासकं तथा ॥४ : संलापकं श्रीगदितं शिल्पकं च विलासिका। दुमल्िका प्रकरणी हत्ीशो भाषिकेति च ॥ ५ ॥ अष्टादश प्राहुरुपरूपकायि मनोषिखः । (१४) बिना विशेषं सर्वेषां लक्ष्म नाटकवन्मतस् ॥ ६ ॥। (१५) सर्वेषां प्रकरखादिरूपकारणां नाटिकादयुपरूपकाररं व। (१६ ) तत्र - (१७) नाटकं ख्यातवृत्तं स्यात्पञ्च संघिसमन्वितम् । विलासड्र्यादिगुरवद्युकं नानाविभूतिभिः ॥॥ मन्दारमरन्देऽपि- उत्पादयन् सहदये रसज्ञानं निरन्तरम्। अनुकर्त्तृस्थितो योऽर्थोऽभिनयः सोऽभिधीयते ॥ इति। (१०) एवमभिनयं प्रदर्श्यं रूपकं विशेषतः प्रदर्शयितुं प्रवृत्तस्तन्न तावत्तस्य भेद- प्रतिपादनं प्रतिजानीते-रूपकस्येति। आङ्रिको वाचिकश्चापि सात्त्विकाहार्य्यकाविति। स चतुर्धा कृतस्तज्जैराबिकोऽङ्गक्रियोच्यते॥ रागानुषङ्गि यद्वाक्यं नाटये वाचिक उच्यते। सत्वक्रिया सातत्विक: स्यादाहार्य्यो भूषणादिक: ।।" इति। (११) नाटकमिनि । नाटकम्, ग्रकरगाम, भार:, व्यायोग:, समवकारः, ईहामृगः, अङ्क:, वीथी, ग्रहसनम, इति इतिसंज्ञकानि दश दशविधानि रूपकाणि स्दुरिति शेषः। (१२) दशविधं नाटकमभिधायाष्टादशविधरूपकमभिधातुमाह-किव्चेति। अपिचेत्यर्थः (१३) नाटिकेति। प्रस्थानोल्वाप्येति। प्रस्थानम्, उन्लाप्यम् काव्यञ्चेति प्रस्थानोल्ला- प्यकाव्यानि त्रीणि। उपरूपकाणि (कर्म) मनीषिणो विद्वांसः, (कर्तृं) (१४) ननूक्तानामेषां कि कि लक्षणामिति जिज्ञासायां बोधसौकर्यायाहा -विनिति विशेषं प्त्येकमवान्तरभेदम्, लक्ष्म वच्यमाएलक्षराम्। नाटकनदिति। विशेषं विहाय सर्वेषां लक्षणां नाटकवदेवेत्यर्थः । मतं भरतादिभि: स्वीकृतम्। (१६) कारिकां स्पष्टयितुमाह-सर्वेषामिति। प्रकरखाद़ीनां नवानां रूपकाणणामित्यर्थः। (१६) तत्रेति। तेषु पूर्वमभिहितेषु नाटकादिरूपकेषु मध्य इत्यर्थः । (१७) यथो द्वेशलक्षएमाह-नाटव मिति। ख्यातवृत्तादय: दृश्यकाव्यस्य विशेषरम्, एवञ्च एतादृशं यद्श्यकाव्यं तन्नाटकमित्यर्थः। नाटयति विचिन्नं रज्जनाप्रवेशेन सभ्यानां

४४० साहित्यदर्पण :- [ पष्ठपरिच्छद-

सुख दुःखसमुद्भति नानारस निरन्तरम्। पञ्चादिका दशपरास्तत्राङ्ाः परिकोर्तिताः ॥८। प्रख्यातवंशो राजषिर्धीरोदात्तः प्रतापवान्। दिव्योऽथ दिव्यादिव्यो वा गुणवान्नायको मतः ॥ह॥ हृदयं नर्त्तयतीति नाटकम्। केचित्तु-नमनार्थस्यापि नटेर्नाटकशब्दं व्युत्पाद्यन्ति, तत्र तु घटादित्वेन हस्वाभावश्चिन्त्यः। यधपि कथादयोऽपि श्रोतृहृदय नाटयन्ति नथ ऽप्यक्कोपा- यादीनां वैचित्र्यहेतूनामसत्वान्न तथा रक्षकत्वमिति न ते नाटकपदव्यपदेश्याः । ख्यातवृत्त लोकेषु प्रसिद्धवृत्तान्तम्,। पञ्चसन्धय :- मुख-प्रतिमुखादयो वच्यमाणास्तः समन्वितं संयुतम्। "धीरा दृष्टिगंतिश्चित्रा विलासे सस्मितं वचः" इत्युक्तलक्षणो नायकस्य गुणाविशेषो विलास: ऋद्विरभ्युदयः आदिपदात् धैर्य्यगा- म्भीर्य्यप्रिय प्राप्त्यादीनां ग्हाम। तत्तद्गुणवत्ता तु नायकद्ारंव काव्यस्येति ज्ञेयम्। नाना विभूतिभिः नानाविधविभूतिर्नायकाभ्युदयो येभ्यत्स्तस्तथौक्तं कम। सुखदुःखाभ्यां समुद्भतिः सम्भव उत्पत्तिरिति यावत् यस्य तत् सुखदुःखसमुद्भूति, नानारस: शृङ्गारवीरा- दिब हुतर रसेः निरन्तर व्याप्तम्। तन्र नाटके अङ्का: परिच्छेदरूपाः वच्यमाखा:, पञ्च आ- दयो येषां ते तथोक्ताः, तथा दश परे शेषा येषां ते तथोक्ताः। एतेन पञ्चमाङ्कादल्पं दश- माङ्काद्धिकं नाटवं न भवेदिति प्रदरशितम्। उक्क च दशरूपके- "पञ्चाङ्ङमेतदवरं दशाङ्क' नाटकं परम्" इति। प्रख्यातवंशः रामायणमहाभारतादिप्रसिद्धः। राजर्षिः ऋषिवृत्तिद्यादात्िण्यादिगुण- वान्, राजा स चानभिषिकोऽपि रामजीमूतवाहन-पार्थादीनामनभिषिक्तानामपि दर्श- नात्। राजा च क्षत्रिय एवति नाग्रहः तथा सति चन्द्रगुप्तस्य शूद्रतवेन मुद्राराक्षसस्य नाटकत्व व्याहन्येत। धीरोदात्त: पूर्वाक्तलत्तणः। दिव्यः दिविभवः स्वर्गीय इत्यर्थः, दिव्या- दिव्यो दिव्योऽपि स्वात्मनि मनु्यत्वाभिमानी वा शब्दाददिव्यक् तेन शाकुन्तले दुष्य- न्तस्य नायकत्वं सङ्गच्छते। गुएवान् प्रशस्तगुणायुक्त: प्राशस्त्ये मतुप। एक: शरङ्गार एव एको वीर एव वा अङ्गी प्रधानरसो भवेत्। उत्कर्षहेतवे एक एव रसो:ङ्गित्वेन निवेशनीय' इत्यर्थ: शद्गारो वीरो वेति कथनं तु समुचितरसबोधकम्, तेनोत्तरराम परित करुणस्य प्रबोधचन्द्रादये शान्तस्य चाद्ित्वमन्ततमेव। एव व्र नाटकेऽवान्तररससम्भवेऽपि तेऽ्ङ्गान्येव समस्तरसनिर्वाहकस्तवेक एवाप्रधान- मिति भाव:। उक्तन्च ध्वनिकृता- प्रसिद्धेऽपि प्रबन्धानां नानारसनिबन्धने। एको रसोऽङ्गीकर्तव्यस्तेषा मुत्कर्ष मिच्छता।" इति। यत्तु-शङ्गारवीर-शान्तानां मध्ये यः कश्चिदेक एव रसो नाटके प्रधानतया निब- द्धव्यः" इत्युक्तं तद्सारम्, तथासति प्रबोधचन्द्रादयस्य नाटकरवाचतावपि उत्तररमर्चरिता- देर्नाटकत्वन स्यात् तदर्थमत्र ध्वनिकारोक्तमतमेवावश्यमाश्रयणीयमिति तन्मतखण्डनम तिसाहसमात्रमेवेति सुधीभिर्विभावनीयम्।

नाटकस्वरूपनिरूपणम् ] लक्षोविराजित:। ४४१

एक एव भवेदङ्गो शृङ्गारो वीर एव वा। अङ्गमन्ये रसा: सर्वे कार्या निर्वहणोऽद्तः॥२०। चत्वारः पश्च वा मुख्या: कार्यव्यापृतपूरुषाः। गोपुच्छाग्रसमाग्नं तु बन्धनं तस्य कीतितम ॥ ११॥ अन्ये सर्वे रसाः अङ्गमप्रधानभावेनावस्थातु' शच्यन्तीत्यर्थः। ननु रसान्तरेषु बहुधु प्राप्तपरिपोषकेषु सत्मु कथमेकस्याङ्गिता न विरुध्यते इति चेत्? त्त्रोच्यते- "रसान्तरसमावेशः प्रस्तुतस्य रसस्य यः। नोपहन्त्यङ्गितां सोऽस्य स्थायित्वनावभासिन: ॥।" इति। अत्र रसान्नरेति प्रतीकमादाय लोचनकारा-प्रस्तुतस्य समस्तेतिवृत्तव्यापिनस्तत एव विततिव्याप्तिव्याप्तिकत्वेनाद्गिभावोचितस्य रसस्य रसान्तरैरितिवृत्तवशायत्तत्वेन परिमितकथासकलव्यापिभिर्यः समावेशः समुपवृंहं स तस्य स्थायित्वेनेतिघृत्तव्या- पितया भासमानस्य नाङ्गितामुपहन्ति अङ्गितां पोषयतयेवेत्यर्थः। एनदुक्त भवनि-अङ्गभूतान्यपि रसान्तराखि स्वभावादिसामग््या स्वावस्थायां यद्यपि ते लब्धपरिपोषाणि चमत्कारगोचरतां प्रतिपद्यन्ते तथापि स चमत्कारस्तावत्येव न परि- तुष्य विश्राम्यति किन्तु चमत्कारान्तरमनुधावति। सर्वंत्रेव ह्ङ्गाद्गिभावऽयमयमेदोदन्तः यथाह तम्र भवान्- "गुएः कृतात्मसंस्कारः प्रधानं प्रतिपद्यते। प्रधानस्योपकारे हि तथा भूयसि वर्त्तते॥" इति। ननु- "या विशेप्येषु दृश्यन्ते लिङ्गसंख्या विभक्तयः । प्रायस्ता एव कर्त्तव्या: समानार्थे विशेषणे॥" इति नियमात् "रसाः अङ्गम्" इति कथमिति चेत्? "वेदाः प्रमाणम्" इतिवदुद्दे- श्यविवेयभावेन लिङ्गवचनव्यत्ययकलनात्। निर्वहणे उपसहाराख्यचरमसन्धौ अद्भुतः आश्चर्यरसः कार्य्यों निबद्धव्यः। एतदावश्यकत्वमुक्तं नाटयशास्त्रे- "सर्वेषां काव्यानां नानारसभावयुक्तियुक्तानाम्। निर्वहणे कर्त्तव्यो नित्यं हि रसोऽटुतस्तज्जः ॥" इति। काय्यें नायककर्मणि व्यापृता निरताः पूरुषा: पुरुषाः "पुरुषाः पूरुषा नरः" इत्यमरः, चखवारः पञ्च वा मुख्याः प्रधाना: निबद्धव्या इति शेषः। अत्र वाशब्दोऽनास्थायाम, तेन कार्यपुरुषाश्चत्वारः पञ्च वेति यदुक्तं ततो न्यूनाधिकतथाविधपात्रनिबन्धनेऽपि न दोषः। तदुक्तं नाट्यशास्त्रे मुनिना- "न महाजनपरिवारं कर्त्तव्यं नाटकं प्रकरणं वा। येनात्र कार्य्यपुरुषाश्चत्वारः पञ्च वा ते स्युः॥"इति । "यायोगेहामृगसम वकारडिमसञ्चितानि कार्याखि। दशभिर्वा द्वादशभिर्वा षोड़शभिर्वाडपि पुरुषैः स्युः ॥" इति च। तस्य नाटकस्य बन्धनं विरचनं गोः पुच्छाग्रस्य गोर्लाङ्गलाग्रभागस्य समं सदशम् अग्रम् अवशिष्टांशो यस्य तत्तथोक् कीत्तितं कथितम्।

४४२ साहित्यदपया :- [ षछ्परिच्छेदे-

(१८) ख्यातं रामायणादिप्रसिद्धं वृत्तम् । यथा-रामचरितादि ! संघयो वद्यन्ते। (१६) नानाविभूतिभियुक्मिति महासहायम्। (२०) सुखदुःखसमुद्भतत्वं रामयुधिष्ठिरादिवृत्तान्तेष्वभिव्य क्रम् । (२१ ) राजर्षयो दुष्यन्तादयः । दिव्याः श्रीकृष्शादयः। दिव्यादिव्यः, यो दिव्योऽप्यात्मनि नराभिमानी। वथा-श्रीरामचन्द्रः ।

तदुक्त्तं मुनिना- 'कारयं गोपुच्छागं कर्त्तव्यं बन्धमासाद्य"।। इति। विवरणे स्पष्टीभविष्यतीतोऽधिकम्। अन्न विशेषो दशरूपके उक्त :- "यत्तन्रानुचितं किञ्ञिन्नायकस्य रसस्य वा। विरुद्धं तत्परित्याज्यमन्यथा वा प्रकल्पयेत्।। यथा छदना वालिबधो मायुराजेनोदात्तराघवे परित्यक्तः वीरचरिते तु रावएसौहदेन वाली रामवधार्थमागतो रामेण हत इत्यन्यथाकृतः ॥" इति। (१८) कारिकास्थास्फुटपदं यथाक्रमं विद्रृणोति-ख्यातमिति। आदिपदेन महाभरता दीतिहासपुराएजनसमाजानां परिग्रहः। वृत्तं चरितम, 'यत्र तत्' इति शेषः "वृत्तं पद्ये चरित्रे त्रिष्वतीते दृढनिस्तले" इत्यमरः। एवञ्च प्रबोधचन्द्रोदयादीनां ख्यातवृत्तत्वान्नाट कत्वसिद्धिः। रामचरितादीत्यादिना प्रसन्नराघवानर्वराघवादीनां परिग्रहः। (१९) नानाविभृतिभिरिति। महासहायमित्याशयेनोक्तमिति भावः। एवञ्च महान्तः पुरुषाः सहाया यत्र तत्तथोक्तम्। यथा रामादे: सुग्रीवादयो वेखीसहारे युधिष्ठिरस्य भीमः, शाकुन्तलादौ च इन्द्रादयः। (२०) सुखदुःखेति। यथा वेणीसंहारे युधिष्ठिरस्य प्रथमं दुःखम् अनन्तरञ्न सुखम्। यथा वा उत्तररामचरिते रामस्य प्रथमं सुखम् अनन्तरञ्च दुःखम्। (२१) राजषय इति । दुष्यन्तादयोऽदिव्यनायकाः । श्रीकृष्णादय इति। "ब्रह्मण्यो देवकीपुत्रो ब्रह्मण्यो मधुसूदनः" इति नारायणाथर्चशिरोपनिषत्। महाभारते- "यः स नारायणो नाम देवदेवः सनातनः। तस्यांशो वासुदेवस्तु कर्मरोऽन्ते विवेश ह"॥ इति। "जगृहे पौरुषं रूपं भगवान् महदादिभिः। सम्भूतं षोड़शकलामादौ लोकसिसृक्षया॥" "कृष्णास्तु भगवान् स्वयम्" इत्यादिश्रीमन्भागवतवचनादिभि: तच्चरित्रे प्रायेण देव- भावाच्त श्रीकृष्ण: केवलो दिव्य एव। आदिपदात् लक्मीस्वयंवरे नारायणादयः। श्री- रामस्यापि। राम एव परं ब्रह्म राम एव परं तपः। राम एव परं तत्वं श्रीरामो ब्रह्मतारकम् ॥" ( रा० रह०) "रामो न मानुषो देव ! साक्षानारायणोऽन्ययः" इति।

लक्ष्मीविराजित: । ४४३ owwd

(२२) गोपुच्छाप्रसमाभमिति 'क्रमेणाङः सूक्षमा: कर्तव्याः' इति केचित्। अन्ये त्वाहु :- 'यथा गोपुच्छे केचिद्वाला हस्वाः केचिद्दीर्घास्तथेह कानिचित्कार्या सि मुखसंधौ समाप्तानि कानिचित्प्रतिसुखे। एवमन्येष्वपि कानिचित्कानिचित् इति। (२३) प्रत्यक्षनेतृचरितो रसभावलमुज्जवल: । भवेदगूढशब्दार्थ: तुद्रचूरांकसंयुतः॥१२। चिच्छ्िन्नावान्तर कार्थ: किचित्संलग्नबिन्दुकः। युक्ते न बहुभि: कायेर्बीजसंहतिमान्न च॥ १३॥ नानाविधानसंयुक्तो नातिप्रचुरषद्यवान्। आवश्यकानां कार्याासविरोधािनिर्मित: ॥१४ ॥ नारायणवतारत्वाड दिव्यत्वम, नराभिमाजित्वद्योतनाय सीताविरहादौ विलापाच्च

अन्र नराभिमानीतिप्रतीकमादाय गगीशा :- नराभिमानी नराभेदग्रहवान्। ई्वरे नरत्वस्य बाघात्ताद्दशग्रहो भ्रम एव वाच्यः, स चेख्वरे न सम्भवतीति। तस्य नरचरताचरणं तु लोकशिक्षार्थ माययव न तु नरत्वाभि मानात्। तदुक्तं पाझे- "मायामानुषचारित्रो महादेवादिपूजितः" इति। श्रीमद्भागवते च- "भ्राता वने कृपणवत् प्रियया वियुक्तः स्त्रीसङिनां गतिमिति प्रथयंश्रचार।" इति। तथा सति दिव्यादिव्यपदार्थ एवं वाच्य :- मानुष्यां देवेनोत्पादितो दिव्यादिव्यो यथा युधि- छ्ठिरादि:। एवं च श्रीरामचन्द्रोऽपि दिव्यनायक एव इति वदन्ति। (२२) "कायं गोपुच्छाय्ं कर्त्तव्यं बन्धमासाद्य" इति भरतमुनिवचनं व्याख्यातृणां मतभेदं दर्शयितुमाह-गोपुच्छाग्रेति। सूच्मा अल्पाः। वाला लोभानि। कार्य्याणि नाय- ककर्म्माि मुखसन्धौ समाप्तानि, अत एव हस्वानीत्याशयः । एवमिति। अन्येष्वपि गर्भविमर्शनिरवहणेषु सन्धिषु। कानिचित्कानिचित् कार्य्याणि समाप्तानीति पूर्वेण सम्बन्धः । अत एव तानि दीर्घाणीत्याशयः। अन्नोभयविधव्याख्या- नेऽपि क्षतिविरहादुभयविधव्याख्यानं ग्रन्थकृदभिप्रेतमिति बोध्यम्। (२३) "पञ्चाधिका दशपरास्तत्राङ्काः" इत्युक्ततवात् परिच्छेदरुपस्याङ्गस्य स्वरूपं दर्शयति-प्रत्यक्षेति। प्रत्यक्षवद्धासमानं नेतुर्नायकस्य नेत्र्या नायिकाया वा चरित्रं यत्र, साक्षान्निदिश्यमाननायकव्यापार इत्यर्थः। भावो नायकनायिकयोरकृतम्। रसभावपद- सुपलक्षएं तेन रसाभासादिपरिग्रहः, तेन समुज्जवलः शोभितः। अगूढः शब्दश्रवगमा- त्रेणैव तस्कालेऽनायासबोध्य: शब्दार्थो यत्र। प्रहेलिकादिवहुरूहार्थत्वे बोधमान्थय्येण झटिति सदृदयानां हृदयावर्जनायोगादुपेक्षणीयता स्यादिति भावः। तुद्रचूर्याकम् अदीर्घ- समासं, संस्कृत, तैःसंयुतः। भवभुतेर्नाटके तुदीर्घसमासघटिततया दोष एवेति बोध्यम्। विचछन्नः परिसमाप्तः अवान्तरेकार्थः व्यापकप्रसङ्गस्येकदेशरूपोऽर्थः यत्र सः। किञ्ञित् लग्न: यथाकथञ्जित्प्रवृत्तो बिन्दुर्यत्र सः

४४४ साहित्यदर्पण :- [षछपरिच्छेदे-

नानेकदिननिवार्यकथया संप्रयोजितः। आसन्नायकः पात्रैर्युतस्त्रिच्तुरस्तथा॥ १५ ॥ दूराह्वानं वधो युद्धं राज्यदेशादिविप्नवः। विवाहो भोजनं शापोत्सर्गो मृत्यू रतं तथा ॥ १६ ॥ दन्तच्छेद्यं नखच्छेद्यमन्यदुवीड़ाकरं च यत्। शयनाधरपानादि नगराद्यवरोधनम ॥ १७ ॥ स्नानानुलेपने चैभिर्वजितो नातिविस्तरः।

प्रत्यक्षचित्रचरितैर्युक्तो भावरसोन्न्ः । अ्न्तनिष्कान्तनिखिलपात्रोऽङ्क इति कोनितः ॥। ११॥ "अवान्तरार्थविच्छेदे बिन्दू विच्छेदकारणात्" इति वच्यमासलक्षणे न अवान्तरार्थविच्छेदेऽपि प्रसङ्गान्तरोक्त्याकाङक्षोत्थापकं चस्तु बिन्दुसंज्ञक भवति किञ्ञित्तद्वानित्यर्थः। वहुभिः कार्य्यः प्रधानोद्वेश्यैन युकः। वीजं पथमार्थप्रकृतिः अभिनेतव्यप्रसङ्गस्याङ्कर इत्यर्थः संहृतिः निर्बहणाख्यसन्धिः तयो- नाङ्के विधानम्, किन्तु अथोपक्षपके। अत एव बीजार्थख्यापक च तत्" इत्यङ्कमुखलक्ष- एमभिधास्यति। नानाविधानेः वहुभिर्घटनाभि: संयुक्त। नातिप्रचुरपद्यवानित्युक्त्या गद्यपद्यानां तारतम्येन निवेशनीयः। उक्त च महर्षिखा भरतेन- "बहुचूएपादवत्तं जनयति खेदं प्रयोगस्य"। इति। एवज्ज गद्यापेक्षया स्वल्पपद्यवानित्यर्थः। प्रसिद्धोदाहरणेषु तथादर्शनात् तत्संख्याप्र- तिपादनाच्च आवश्यकानां अवश्यमनुष्ठेयानं कार्यारणां पात्रविशेपेषु प्राप्तानां सन्ध्या- वन्दनादीनाम् अविरोधादपरित्यागात् विनि्म्मितो रचितो भवेत्। अ्रने: दिननिर्वर्त्या अधिकदिनसम्पाद्या या कथा वृत्तान्तस्तया न सप्रयोजिता भवेत्। किन्तु स्वल्पदिनस- म्पाद्या उत्तरोत्तर भाविन्या कथयेव सम्प्रयोजितो भवेदित्यर्थः। आसन्नस्तन्रावर्तमानोऽपि सन्निहितो नायको नायकचरित यत्र सः, प्रत्यक्षनेतृचरितत्वासम्भवे सन्निहितनेतृचरित इत्यर्थकरणन्न प्रागुक्तेन सहास्य पौनरुक्त्यम्। अत एव मद्रागक्ष-प्रथमाङ्क-शाकुन्तल- चतुर्थाङ्कादौ च लक्षएसमन्वयः। त्रिचतुरैः पात्रेः त्रिभिश्चतुभिर्वा योग्ये राजमन्त्र्यादि- भिर्जनैरित्यर्थ:। "पात्रं स्तुवादौ योग्ये च नाटकीये च पूरुषे। तीरदयान्तरे राजाऽमात्येऽमवेच पल्लवे ॥I" इति गोपालः। अङ्क डभिनेतव्यवस्तूनां निषेधमाह-दूरहवानमिति। दूरस्थजनस्याह्वानमित्यर्थः । वध युद्धादिकं च यस्य कस्यचिन्मुखेनान्येन वा कविप्रतिभोत्थेन प्रकारेए प्रदर्शनीयम्। भजन- मन्नभोजनम् दन्तच्छेद्यनखच्छेद्यवस्तुनोरपि भक्षणानिषेध:। शाप अभिसम्पातः उत्सगों मलत्याग: तौ तथोक्तौ। शाकुन्तले दुर्वाससः शापस्तु नाङ्क किन्तु विष्कम्भक इति न दोषः। दन्तच्छेद्यम् ओष्ठादौ दन्तघातः नखच्छेद्यं कुचादौ नखाघातः अन्य६सनमोचना दिकम्। तदपि नाभिनेतव्यम् एषामभिनय: सदस्यानाममङ्गलमित्यभिप्रायः ।

लक्ष्मीविराजितः :

(२४ ) बिन्द्वादयो वद्त्यन्ते। आ्र्प्रवश्यक संध्यावन्दनादि।

(२५) अङ्गोद्रप्रविष्टो यो रङ्द्वारामुखादिमान। अङ्कोडपर: स गर्भाङ्क: सबीजः फलवानपि ॥२० ॥ (२६) यथा बालरामायणे सावगां प्रति कोइल :- दशरूपकेऽप वर्जनान्याह- "दूराध्वानं बधं युद्धं राज्यदेशादिविप्लवम्। संरोधो भोजनं स्नानं सुरम्यञ्चानुलेपनम् ॥ अम्बरग्रहखादीनि प्रत्यक्षाि न ननिदिशेत् !! " अङकैन वोपनिवध्नीत प्रवेशादिभिरेव सूचयेदित्यर्थः ॥ इति। एभिर्दूरादानादिभि: वर्जितस्त्यक्तः देवो राजमहिषी परिजनास्तत्परिचारका: राजकु मारादयो वा तेषां प्रत्यक्षचित्रचरितैर्युंक्त इत्यन्वयः। भावरसोन्वैरिति भावो लीला रसो वैदग्ध्यम्। भावरसयोरुदवो येभ्यस्तैस्तथोक्तैः। एवञ्र "रसभावसदुज्ज्वल" इत्यनेन न पौनरुक-यम्। प्रत्यन्षाणि न तुवाचनिकानि चित्राणि आश्चर्य्याशि यानि चरितानि तैर्युक्त: संयुतः। अन्ते समाप्तौ निष्क्रान्तानि रङ्गृहान्निर्गतानि निखिलानि समग्राणि पात्राणि नायकतत्सहायाइयो यस्य सः अङ्क इति कीत्तिंतः। महषिया भरतेनाङ्कपद- स्येत्थं निरुचि: प्रदर्शिता- "अङ्क इति रूढ़िशब्दो भावश्र रसेश्र रोहयत्यर्थान्। नानाविधानयुक्तो यस्मात्तस्मान्नवेदङ्क: ।।" इति। (२४) संशयनिराकरणायाह-बिन्द्ादय इति। आदिना बीजादीनां परिग्रहः। सन्ध्यावन्दनादीति। रसान्तरप्रसक्तस्य नायकस्येति बोध्यम्। (२६) गर्भाङ्कः प्रधानाङ्कमध्येऽ्वान्तरविच्छेदरूपोSपरोऽड्स्तल्लक्षयं दशयति- भङ्कोदरेति। अङ्कोदरप्रविष्टः उक्तलक्षणस्य यस्य कस्यचिदङ्कस्य अभ्यन्तरगतः, तेन चास्य गर्भाङ्क इति नाम। रुद्वारं रड्गे सूत्रधारेणं क्रियमाएं मङ्गलाचरगम्, आमुखं प्रस्तावना तन्न चं वच्यति। रक्गद्वारा मुखे प्रथमाङ के। आदिपदाव सभापूजाकवसंज्ञादीनां वच्यमाण- लक्षणकशुद्धसंकीर्णविष्कम्भकदयस्य प्रवेशकस्य च परिग्रहः तद्वान्। वच्यते हि वृत्त- वत्तिष्यमाणकथांशप्रदर्शकोऽभिनयो विष्कम्मकः। स च मध्यविधजनप्रवात्ततः शुद्धः मध्यनीचाभ्यां प्रवर्त्तित: सकीर्णः, नीचजनमात्रप्रवर्त्तितः प्रवेशकः तेषां तु सकलाङ्क एव सम्भवः । बीजेन "अल्पमात्रं समुद्दिष्टम्" इत्यादिव च्यमासलक्षणेनादिकारणेन सहेति सबीजः, फलं नायकनिष्पाद्यम्रधानप्रयोजनम्, तद्द्ूयवांश् यः अपरः अङ्कस गर्भाङ्क- इत्यभिधीयते। (२६) तं गर्भाङ्कमुदाहरति-यथा बालरामायय इति। तन्न हि केनापि कविना निषद्धं श्रवणैरित्यादिगुणसंयुतं सीतास्वयवरं नाम नाटयं (क) कोहलेन (कोहलो नाम वा- दविशेष: उपचारात्तेन सङ्गीतप्रबरततको नट इत्यर्थ: तेन) रावणाय निवेदितम्। तच्छ्रवणात् (क) कचिरपुस्तके "रावणं प्रति कञ्चकी" इति पाठः समुपलभ्यते, परन्तु सोऽपपाठ एवं। ५७ सा०

४४६ साहित्यदर्पण :- [ षछ्ठपरिच्छेदे-

'श्रवगैः पेयमनेकैदश्यं दीर्घैश्व लोचनैबहुभिः। भवदर्थमिव निबद्धं नाट्वं सीतास्वयंवरणाम् !! " (२७) इत्यादिना विरचितः सीतास्वयंवशे नाम गर्भाङ्क: । (२८) तत्र पूर्व पूर्वरेङ्ग: सभापूजा ततः परम्।

सीताहरसकनकमृगरामक्रोधरूपबीजस्य सीताहर णरूपकस्य च प्रकाशनात् तद्द्वयवत्। किन्तत्पद्यमित्याकाडक्षायां त्रवैरिति। अनेकेः श्रवरः कर्रो: पेयं मधुरत्वात् सादरं श्रवणी यम, दीघे: सुदृश्यत्वेनादरातिशयात् स्वमेयव चिस्तृतैः बहुभिलोचनेर्नेत्र: दृश्य दर्शनीयञ्च सीतास्वयवरएं नाम नाट्यंअभिनीयं वस्तु, भवदर्थम् भवते प्रयोजनम्। इवोत्प्रेनायाम्। भवतो दशाननतवेन बहुनि श्रवणनि लोचनानि च सन्ति भवतैव तद्रष्टुं श्रोतु व योग्य- मित्यर्थः, निबद्ं जनकेन आयोजितम्। (२७) इत्यादिना विर्राचत इति। इत्यादिना दर्शितः केनापि विरचित इत्यर्थः। कोहल (नट) वाक्येन तहिरचनाभावात्। नृत्यपात्रभूतोऽपि रावणोऽस्य गर्भाङ्कस्य नटान्तरेरभिनेयस्य द्रष्टा। (२८) प्रसङ्गतो गर्भाङ्कममिधाय प्रकृतनाटके यदभिनेतव्यं तद्र्शयति-तत्र पूर्व- सिति। तन्न नाटके पूर्व प्रथमं पूर्वरङ्ग: स च नटाभिनय रूपरङ्गद्वारा दिसूत्रधारनिष्क्रम णान्त: क्रियाकलापः, तदाख्यं मङ्गलाचरणमित्यर्थः । ततः पूर्वरङ्गात् परं समा जिकसमूहः सभा, तस्या: पूजा प्रसंशा, ततः कवे: संज्ञायाः नाम्नः आदिपदाद् यथारुचि कवेर्गोत्र-

तथादि वालरामाययो तृनीयेऽक्के त्वेवं दृश्यते-"रावणः-दिष्ट्या गतं दिबसेन, भो भो ! ग्रहस्त ! वैरिव्चा मुनय, प्रस्तूयतामिति। प्रहस्तः-(नेपथ्याभिमुखमवलोवय) भो भो भरत पुत्राः । प्रेक्ष- एकृते कृनक्षणः कणादाचरचक्रवर्त्तां तत्प्रस्तूयताम्। (प्रविश्य) कोहल: - "कर्पूर इव दग्धोऽपि शक्तिमान् यो जने जने। नमः शरृङ्गारबीजाय तस्मै कुसुमधन्वने ॥" रावणा :- द्वादशपदेयं नान्दी, तत्प्रस्तावयिष्यात। कोहलः-तत्र भवतः परमेषठिनो मानसभुवः प्रथमपुत्रस्य नाट्ययोनेर्भरताचार्यस्य कृतिरभिनवं सीतास्वयंदर इति नाटकं प्रयोक्तव्यम्, अतः

दीनमवधानमभ्यर्थये। यतः-श्रवरः पेयमनेकेः ... रावणः-कि पुनरितमसंस्तुतं प्रस्तूयते। कः पुनरसौ योऽयमत्र मयि रावणेऽपि सति सीतां स्वयं वृखुते ? (विभृष्य) भवतु निरङ्कश्ा कविवा- चः। कोहल :- ( समन्तादवलोक्य) अहो ! राजसराजस्य त्रिसुवनशिरः शेखरायमाण प्रभुशक्त:। (नेपथ्ये गीयते) "प्रकटितरामाम्भोजः कौशिकवान् सपदि लक्ष्मणा नन्दी। सुरचापदमनहेतोरयमवतीर्ण: शरत्समयः ॥" कोहल :- कथमुपक्रान्तं भरतपुत्रः, यदियं लक्ष्मणानुगतस्य भगवती विश्वामित्रस्य प्रावेशिकी घ्रवा तदहमप्यनन्तरकरणीयाय सब्जो भवामि (इति निष्क्रान्तः)। (प्रस्तावना) (ततः प्रविश- वि विश्वामित्रः रामलक्ष्मणौ च) विश्वामित्र :- अदो तश्वेडमिनिविष्ट मनो जनकस्य" इति।

लक्ष्मीविराजित:।

तन्नेति नाटकें। (२६) यन्नाव्यवस्तुनः पूर्वं रङ्ग रङ्गविद्योपशान्तये। कुशीलवा: प्रकुर्वन्ति पूर्वरङ्ग स उच्यते॥२२।। प्रत्याहारादिकान्यङ्गान्यस्य भूयांसि यर्द्यपि। तथाष्यवश्यं कर्तव्या नान्दी विभ्रोपशान्तये २३।

मातापितृणां परिग्रहः, नाटकस्य संज्ञा स्वरूपादिकथनमिति सम्बन्धः। अथापि अनन्तरं च आमुर्ख प्रस्तावना। यथाक्रममेतानि कविना निबद्धव्यानीत्यथः। (२९ ) पूर्वरङ्ग: क इति जिज्ञासायामाह-यन्नाटये ि। ुशीनट "कुशीलवस्तु बाल्मीको नट्याचकयोरपि" इति मेदिनी, रङ्गे नाट्यशालायां सम्भा- व्यमाना ये विज्ञा नटादिदुरद्दष्टजन्योपद्रवास्तदुपशान्तये निराकरणाय नाट्यं काव्योपनि- बद्धीरोदात्ताद्यवस्थानुकारश्चतुविधाभिनयेन ताढात्म्यापत्तिः, तटुक्कं :शारूपके "अवस्थानु कृतिर्नाटयम्" इति तत्र वस्तुवर्णनीयपदार्थस्तस्मात्ताद्शात्। पूर्व सर्वप्रथमं यत् प्रकुर्च न्ति स्वसमाजनियमात कविनिर्देशाव सामा जिकादेशाद्वा आचरन्ति, स पूर्वरङ्ग उच्यते। पूर्व रज्यलेऽस्मिन्रिति पूर्वरङ्गो नाट्यशाला तत्स्थं कर्मापि पूर्वरङ्गपदेन व्यवहियते। अतः पूर्वरङ्गो नाम रङ्गोपिद्रवनिवारकः नान्दीपाठगीतवादित्रादिनानाविधाङगविशेषो नाट्यादा- वनुष्ठेय: कर्मविशेषः। तदुक्तम्- "सभापतिः सभा सभ्या गायका वादका अपि। नटी नटश्र मोदन्ते यत्रान्योंन्यानुरज्जनात्।। अतो रङ्ग इति ज्ञेय: पूर्ववत्स प्रकल्पते। तस्मादयं पूर्वरङ् इति विद्वद्विरुच्यते॥" इति। यद्यपि अस्य पूर्वरङ्गस्य प्रत्याहारादिकानि बहूनि द्वाविशतिसंख्यकानि अङ्गानि सन्ति तथापि विघ्नोपशान्तये नान्दी अवश्यं कत्तव्या। एतेन प्रत्याहारादिकानि तु कविना यथारुचि वर्णनीयानीति द्योतितम्। प्रत्याहारादिकान्यङ्गानि नाव्यशास्त्रे उक्तानि "प्रत्याहारोऽवरतएं तथाह्यारम्भ एव च। आश्रावण वक्त्रपाणिस्तथा च परिघट्टना।। संघोटना ततः कार्या मार्गोत्सारितमेव च। ज्येष्ठमध्यकनिष्ठा च तथवासारितक्रिया॥ एतानि च वहिर्गीतान्यन्तर्यवनिकागतैः। प्रयोक्तृभिः प्रयोज्यानि तन्त्रीभाण्डकृतानि तु। ततश्च सर्वकुतपैर्युक्तान्यन्यानि कारयेत्। विघाव्य वे यवनिकां नृत्यपाठकृतानि च। गीतानां मुद्रकादीनामेकं योज्यं तु गीतकम्। बर्धमानमथापीह ताण्डवं यत्र युज्यते।। ततश्चोत्थापनं कार्य्य परिवर्तकमेव च। नान्दी शुष्कापकृष्टा च रक्द्वारं तथैव च।। त्रिकं प्ररोचना चापि पूर्वरङ्गे भवन्ति हि। एतान्यङ्गानि कार्य्याणि पूर्वरङ्गविधौ तु च।।इति। एतेषां लक्षणानि तु तन्नैवेवं प्रतिपादिनि- एतेषां लक्षणमहं व्याख्यास्याम्यनु पूर्वशः। कुतुपस्य सविन्यासः प्रत्याहार इति स्मृतः ॥ तथाऽवतरणं प्रोक्तं गायकानां निवेशनम्। परिगीतक्रियाऽऽरम्भ आरम्भ इति कीर्त्तित: । आतोद्यरज्जनाऽर्थञ्च भवेदाश्रावणाविधिः। वाद्यवृत्तिविभागार्थ वक्त्रपाणिविधीयते॥ तन्त्रीयकरणार्थ तु भवेच्च परिघट्टनम्। तथा पाणिविभागार्थे भवेत्सघोटनाविधि:॥

४४= साहित्य दर्पणः- L पष्टपरिच्छेद-

तस्या: स्वरूपमाह- (३०) आशीर्वचनसंयुक्ता स्तुतिर्थस्मात्प्रयुज्यते। देवद्विजनृपादोनां तस्मान्नान्दोति संज्ञिता ॥२४॥ मङल्यशद्चन्द्राब्ज कोकर्केरवशंसिनी। पदैयुंक्ताद्वादशभिरष्टाभिर्वा पदैरुत॥ २५ ॥ तन्त्रीभाण्डसमायोगान् मार्गमास्तमिष्यते। कालपातविभागार्थभवेदासारितक्रिया। कीर्त्तनाहेचतानाञ्च ज्ञेया गीतविधिक्रिया। यस्मादुत्थापयन्त्यन्र प्रयोग नान्दिपाठकाः॥ पूर्वमेव लु रङ्गडस्मिन् तस्मादुत्थापनं स्मृतम् यस्माच्च लोकपालानां परिवृत्त्य चतुद्दिशम्। व दनानि प्रकुर्वन्ति तस्माच्च परिकीर्तनम्।। इत्येव भारतादिभिरुक्तानि प्रत्याहारादीन्यङ्गानि यद्यप्यनेकानि पूर्वरङ्गे विधेयानि तथापि यथा नान्द्याः स्थितिरत्यन्तावश्यकी भवति न तथा तेषामिति। नाटथप्रदोपे नान्दीपदव्युत्पत्तिश्वेत्थमुक्ता- "नन्दन्ति काव्यानि कवीन्द्रवर्गाः कुशीलवाः पारिषदाश्च सन्तः। यस्मादलं सज्जनसिन्धुहंसी तस्मादियं सा कथितेह नान्दी॥" इति। (३०) ननु नान्दया अवश्यविधानं प्रतिपाद्यते तन्र का नामासो नान्दी कर्थ च तादृश नामेत्याकाङ्कायामाह-प्रशीवचनेति। देवद्विजवृपादीनाम् आदिपदाद्गुर्वादीनां च आ- शीरासंशा तर्त्प्रातपादकेन वचनेन आत्मनः परस्य वा तादृशाशीर्वादेन संयुक्ता स्तुति: गुणकी त्तनं यस्मात्प्रवर्त्तते सभासतसु नटेः श्राव्यते, अतस्तद्वचनमेव तत्सम्बन्धान्नान्दीति संज्ञिता "नान्दी" इत्थं सज्ातसज्ञा। "स्तुतिः 'इत्यत्र "नित्यम्" इति पाठे स्तुतिरि- त्यध्याहार्य्यम, तथा च नाटकादिषु सा नित्यमवश्यं प्रयुज्यते क्रियते न त्वस्या: कदा- चित्कत्वस्थितिरित्यर्थः। नन्दयति स्तुत्या देवादीनानन्दयतीति नन्दा "टुनदि समृद्धौ" इस्यस्मात् पचादित्वादच् ततश्च स्वार्थेडय, अणान्तत्वाद्टिढेति डीप् प्रत्ययः। यत् यत् वस्तवात्मिका सा तत्तदाह-मझ्नल्येति। सा च नान्दी, मङ्गल्यं मङ्गलद्योतकम्, 'शङ्गम, चन्द्रम्, अब्जं कमलम्, कोकं चक्रवाकम्, कैरवं श्वेतकमलम्, वाशंसति कयाचिद- प्यभिघाद्यावृत्या प्रत्याययतीति सा तादृशी भवेत्। तथा सा द्वादशभिः पदेः सुवन्त- तिङन्ताद्यन्यतमैः उत वा अष्टाभि: पदैयुंक्ता भवेत्। अत्र मन्दारमरन्दे विशेष :- अष्टभिर्दशभि: श्रेष्ठा तथा द्वादशभि: पढ़ैः। अष्टादृशपदैर्वापि द्वाविशत्या पदैर्युता।।" इति। नाव्यशास्त्रे प्रथमाध्याये तु- "पूर्व कृता मया नान्दी आशीर्वंचन संयुता। अष्टाङ्गपद्संयुक्ता प्रशस्ता वेदसंमता ॥" इति। तत्रैव पञ्चमाध्याये च "सूत्रधारः पठेबान्दीं मध्यमस्वरमाश्रितः। नान्दीं पदैर्द्वादशमिरष्टाभिर्वाप्यलङ्कृतम्।" इति च। तट्टीकायामभिनवभारत्यामभिनवगुप्ताचार्य्यपादास्त्वितथं व्याचस्य :- "अनेन त्र्यस्-

नान्दीस्व रूपनिरूपणम ] लक्ष्मीविराजित:।

तालानुगता त्रिपदा षट्पदा द्वादशपदेति चतुरस्रतालानुगता चतुष्यदा अष्टपदाषोड़श- पदेति पृथकत्रिविधव। नातः परमपि भूयस्त्वादाद्ृतेति। पदानि श्रोकावयवभूतानि तिङ न्तानि सुबन्तानि वा श्रोकतुरीयांशरूपाणि वा अवान्तररूपाणि वा" इति व्याख्याय पुनराहु :- "आचार्यस्वरसा त्ववान्तरवाक्येष्वेव पदत्वम्" इति। एवं च कारिकाया पदशब्दस्य द्विरभिधानात् श्रोकपादरूयम्, सुसिडन्तरूपम्, अवान्तरवाक्यरूपञ्च अने- कम्रकारत्वाभिप्नायकं पदञ्चात्र ग्राह्यम। तथा च नाव्यप्रदीपे- "शलोकपादः पदं केचित् सुप्तिडन्तमथापरे। परेऽवान्तरवार्क्येकस्वरूपं पदमूचिरे ॥" इत्यभिहितम्। नाट्यशास्त्र- "नमोऽस्तु सर्वदेवेन्यो द्विजातिभ्यस्ततो नमः। जितं सोमेन वै राज्ञा शिवं गोब्राह्मसाय च। ब्रह्मोत्तरं तथैवास्तु हता ब्रह्मद्विषस्तथा ॥ प्रशास्विमां महाराजः पृथिवीं च ससागराम्॥ राष्ट्र प्रवर्द्धतां चैव रङस्याशा समृध्यतु। प्रेक्षाकत्तु महान्धमों भवतु ब्रह्मभाषितः ॥ काव्यकत्तुर्यशश्चापि धर्मश्रापि प्रबर्धताम्। इज्यया चानया नित्य श्रीयन्तां देवता इति ॥" इत्यवान्तरवाक्यरूपा द्वादशपदा नान्दी प्रतिपादिता। श्रोकतुर्य्यांशः पदमिति मते- sष्टपदेयम्। यथा- आनन्दं विदधातु पद्म वसति: शम्भुः शिवं यच्छतु श्रीनाथः श्रियमातनोतु, तनुतां सीतापतिर्वाञ्छितम्। हेरम्बः कुरुतामविप्नमनवं वाग्ब्रह्मविद्योततां व्यासोक्तं तदुदेतु वस्तु भरतो नाटयेऽस्तु नः कौतुकी।। इति। श्रलोकचतुर्थभागः पद्मिति मते चतुष्पदेयं नान्दी। केचित्तु रत्नावल्यादौ श्रोकत्रयेण नान्दी दर्शनात् कारिकास्थप्रथमपदस्य श्रोकचतुर्थभागपरमिच्छन्ति, तन्न विचारसहम्, पदशब्दोह्यन्न स्वयमेवार्थप्रतपादनसमर्थतया प्रधानत्वाद्वाचकपरो लक्षकपरश्च गृह्यते, तेनोत्तररामचरितनाटके प्रणीतायाम्- इदं गुरुभ्य: पूर्वेभ्यो नमो वाकं प्रशास्महे। विन्देम देवतां वाचममृतामात्मनः कलाम्॥ इत्यत्र द्वादशपदायां नान्दां प्रशब्दस्योपसर्गतया द्योतकत्वेन वाचकत्वलत्तकत्वाभा- वान सुप्तिडन्तरूपद्वादशपदत्वव्यावातो भवति तन्मते तस्या असङ्ग्रहापत्तेः। एवं चा- ष्टाभिरिति तद्धिकोपलक्षणतवेन वा श्रोकत्रयेग नान्दा अभिधानं सङ्गच्छते। अत एव महानाटके तर्यधिकैः श्रोकनान्दी विहिता। ननु कथ "या सृष्टिः स्रष्ट"रिइत्यादौ (क)

(क) समस्तपधन्तु- "या सृष्टिः स्नष्टराद्या वहति विधिङुतं या हविर्या च द्दोत्री ये द्वे कालं विधत्तः श्रुतिविषयगुखा या स्थिता व्याप्यविश्रम्।

४५० साहित्य दर्थरः- [पघपरिच्छेदे-

(३१) अष्टपदा यथा अनर्धराघवे-'निष्प्रत्यूहम्' इत्यादि। द्वादशपदा यथा मम तातपादानां पुष्पमालायाम्- (३२ ) शिरस धृतसुरापगे स्मरारावरुणमुखेन्दुरुचिर्गिरीन्द्रपुत्री । श्रथ चरणयुगानते स्वकान्ते स्मितसरसा भवतोऽस्तु भूतिहेतुः ॥ (३३ ) एवमन्यत्र । द्वादशाधिकपद्घटिताया नान्याः सङग्रह इति चेत्? अवान्तरेंकेकवाक्यरूपाष्टपदाया नान्याः सत्वोपगमात्। नाट्यदर्पणे तु- "यस्यां बीजस्य विन्यासो ह्यभिधयस्य बस्तुनः । श्लेपेण वा समासोकस्या नान्दी पत्रावली तुसा।" इति नान्धा विशेषसंज्ञाभिहिता। तदुदाहरणं च "यासृष्टिः स्त्रष्ट"रिति बोध्यम्। (२१) सुप्तिडन्त रूपाष्टपदाद्वा दशपदयोरुदाहरणद्रवयं दर्शयति-प्रष्पदेति। निष्प्र- त्यूहम् इत्यादीति। सम्पूर्णपद्यं तु- निषप्रत्यूहमुपास्महे भगवतः कौमोदकी लच्त्मणः

नाभीपल्वलपुण्डरीकमुकुल: कम्बोः सपत्रीकृतः।। अपि च- विरमति महाकल्प नाभीपथकनिकेतनस्त्रिभुवनपुरः शिल्पी यस्य प्रतिक्षणमात्मनः । किमधिकरिणा कीद्टकस्य व्यवस्थितिरित्यसावुदरमविशद्द्ष्टु तस्में जगन्निधये नमः॥ इति शारदूलविक्रीडितहरिणीवृत्ताभ्यामष्टपदानान्दी सम्पद्यते। नव निष्प्रत्यृहमित्यत्र विभक्त्यन्तपदानां द्वादशत्वमप्यस्ति तरकथमष्टपदत्वं दशितमिति वाच्यम् उभयसत्त्वेऽपि अष्टपदत्वानपायात् तद्द्शनौचित्याद्। (३२) द्वादशपदां नान्दी मुदाहरति-शिरसीति। स्मरारौ शङ्करे। शिरसि मूर्ध्नि एता स्थापिता सुरापगा गङ्गा येन तादृशे सति, अरुणा सपत्या गङ्गायाः दर्शनात् कोपेन रक्तवर्णा मुखेन्दुरुचिमुखचन्द्रकान्तिर्यस्याः सा तथोक्ता, अथानन्तरं स्वकान्ते शङ्करे चरणायुगे आनते अवनते सति स्मितेन दषद्धास्येन सरसा अनुरागार्द्ा गिरीन्द्रपुत्री शैलराजदुहिता पार्वती, भवतः सभापतेः भूतिहेतुः सम्पद्दात्री अस्तु भवतु। इन्दुपदोपन्या- सादस्याश्रन्द्रशंसित्वं ज्ञेयम्। (३३) एबमिति । अन्यत्र श्रोकपादरूपपद्विपये अवान्तरवाक्यरूपपद् विषये च एगं नान्या उदाहरणमूहनीयमित्यर्थः । तत्र श्रोकपादरूपद्वादशपदा नान्दी वेणीसंहारनाटवे तन्र "निषिद्वै" रित्यादिना (क) यामाह्गः सवबीजप्रकृतिरितति यथा प्राखिनः प्राणवन्तः प्रत्यक्षामिः प्रसन्नस्तनुभिरवतु वस्ताभिरष्टामिरीशः ।। इति। (क) तत्र कोकत्रयं यथा- "निषिद्धरप्येभिर्लुलितमकरन्दो मधुकरैः कररिन्दोरन्तच्छुरित इव सम्भिन्नमुकुलः। विधत्तां सिद्धिं नो नयनसुभगामस्य सदस: प्रकीण: पुष्पार्या हरिचरणयोरञ्जलिरयम्।। १ ॥

नान्दीस्वरूपनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित: । ४५१

(३४) एतन्नान्दीति कस्यचिन्मतानुसारे णणोक्तम् । (३५) वस्तुतस्तु 'पूर्वरश्चस्य रङ्द्वाराभिानमङ्गम्' इत्यन्ये।

श्रोकत्रयेण द्वादशपादत्वात्। श्रोकपादरूपाष्टापदानान्दी मालतीमाधवप्रकरणे तत्र श्रोकद्व- येनाष्टपाहत्वात्। अवान्तरै कैकवाक्य रूपाष्टापदा नान्दी "या सृष्टिः सरष्ट" रित्यादिक्लोकस्या- ष्टवाक्यघटितत्वात्। अवान्तरकैकवाक्यरूप द्वादशपदा "नमोऽस्तु सर्वदेवेभ्य" इत्या-

विशे्यतया प्रधानत्वात् प्रधानत्वेनैव च देवादीनामानन्दकारित्वाच्चान्न नान्दीख्वेन स्तुतिरियेतावन्मान्नमेव ग्राह्यम् "आशीर्वचनसंयुक्त्तेति" "मङ्गल्येत्यादिकं च सम्भवप्रद- र्शनार्थमुक्तमित्यवगन्तव्यम्। तेन केवलस्तुतिरूपत्वेपि प्रबोधचन्द्रोड्ये महावीरचरितादौ च नाटके नान्दीलक्षणं सङ्गच्छते। (३४) ननु "देवद्विजनृपादीनां स्तुतिर्नान्दी प्रकीरत्तिता" इत्येव नान्दा लक्षण विधीयतामलम् "आशीर्वचनसंयुक्त्ता" इति विशेषणसुक्त्वा पुनः स्तुतिमान्रस्य नान्दी- त्वाभिधानमित्यत आह-रतन्नान्दीति। आशीर्वचनरूपा नान्दीत्यर्थः। कस्यचिन्मतानुसारे- पेति "रङ्गविध्ोपशान्तये" इत्यनेन पूर्वरङ्गस्य रङ्गविश्नोपशान्तफलस्याभिहितत्वात "तथाप्यवश्यं कर्तंव्यनान्दीविघ्नोपशान्तये" इति तदर्थान्मुनीतरनाव्यकारिकाकृतः कस्य· चिन्मताभिप्रायेणाभिहितमित्यर्थः। नास्माकं तदिष्टं महाकविनिवन्ध्वेवाव्याप्तेरिति कस्यचित्पदेनास्वरसः सूचित इति भावः। (: ) ननु त्वन्मते महाकविनिवन्धेष्वेव स्तुतिरूपादिकं कि नाम्क तादशं वाक्य- मित्याशयेन स्वमत दर्शयति-व्रस्तुतस्तिवति। रङ्गद्वारामिधानं रङ्गद्वारनामकम्, पूर्वरङ्गस्य पूर्वा क्तस्वरूपस्य अङ्गं स्वरूपनिर्वाहकम, पूर्वरङ्स्य रङ्गद्वारमेवार्ङ्ग नतु नान्दीत्यर्थः "अन्ये" इति बहुसम्मतत्वेन स्वस्यापि स्वरसः सूचितः। अ््रेदं बोध्यम-"निषप्रत्मूहमुपास्महे" इत्यादौ नान्दीलक्षणसमन्वयो भवतीत्येद्यॅव नान्दीति न सर्ववादिसम्मतं मतम्, पूर्व- रङ्षस्य रङ्गद्वारनाम्नोऽङ्गस्यात्र यथार्थतया विद्यमानत्वात् अत एव- "एकधयें स्थितोऽपि प्रणतवहुफले यः स्वयं कृत्तिवासाः कान्तासमिश्रदेहोऽप्यविषय उदितो यः परस्माद् यतीनास्। अष्टाभिर्यस्य क्ृस्नं जगदपि तनुभिविभ्रतो नाभिमान: सन्मार्गालोकनाय व्यपनयतु स वस्तामसीं दृत्तिमीश:।" इत्यादौ अष्टपदाद्वादशपदान्यतमाया नान्या लक्तणासव्वावेऽपि न चतिरिति। कालिन्धाः पुलिनेषु केलिकुपितामुत्सज्य रासे रस गच्छन्तीमनुगक्छतोऽश्रुकलुषां कंसद्विषो राधिकाम्। तत्पाद प्रतिमानिवेशितपद स्योन्द्रतरोमोद्गते- रक्षुण्खोऽनुनयः प्रसन्नदधितादृष्टस्य पुष्णातु वः॥२॥ दृष्टः सप्रेम देव्या: किमिदमिति भयात्सम्भ्रमाच्चासुरीभि: शान्तान्तस्तश्वसार: सकरुरमृषिभिर्विष्णुना सस्मितेन।

सानन्दं देवताभिमयपुरदहने धूजटि: पाठु युष्मान्॥३ ॥

४५२ साहित्यदर्प :-

(३६ ) यदुक्तम् -- 'यस्मादमिनयो ह्यत्र प्राथम्यादवतार्यते। रङ्गद्वारमतो ज्ञेयं वागज्ञाभिनयात्मकम् ।।' इतिं। (३७) उक्तप्रकारायाश्च नान्या रङ्गद्वारात्प्रथमं नटेरेव कर्तव्यनया न मह- षिया निर्देश: कृतः । (३८) कालिदा स्रा दिमहाक विप्र बन्घेषु च - - वेदान्तेषु यमाहुरेकपुरुष व्याप्य स्थितं रोदसी यस्मिन्नीश्वर इत्यनन्यविषयः शब्दो यथार्थाक्षरः। अ्रन्तर्यक्च मुमृत्तुभिनियमितप्राणादिभिमृग्यते स स्थाणुः स्थिरभक्तियोगसुलभो निःश्रेयसायास्तु वः ॥ (३६) एवमादिषु नान्दीलक्षणायोगात् (३६) उक्तार्थे प्राचां सम्मति दर्शयति-यदु क्तमिति। यस्मादभिनय इति। यस्मात् अत्र रङ्गशालायां प्राथम्यात्। आशीर्वचनतोऽपि प्राथम्यादित्यर्थः। आरम्भ विधायाभि- नयः अवतार्य्यते नटः प्रदर्श्यते, अनेन रङ्गट्वाराभिहितत्वे हेतुः अदर्शितः। अतो वाचा देवादीनां स्तुत्यादिरूपवचनेन अङ्क करशिरःसंयोगादिरूपाभिरवयवचेष्टाभिश्च यः अभि- नयः स एवात्मा स्वरूपं यस्य तत्तथोक्तं रङ्गस्य रङ्गक्रियमाणस्याभिनयस्य दूवारमारम्भ: पूर्वरङ्गङ्गत्वं रह्गद्वारस्य न तु नान्द्ा इत्यर्थः। एवञ्र नाटयाचार्य्ये मुनिना भरतेनैव रङ्गनटूवाराभ्युपगमान्मममतमेव समीचीनमिति भावः। (३७) नान्दा: पूर्वरङ्गनङ्गत्वे महर्षेस्तथात्वाप्रदर्शनमपि साधकमिति दर्शयति- उक्तप्रकाराया इति। रद्वारात उक्तम्रकारपूर्वरङ्गाङ्गात् नटैरेव नर्त्तकेरेव काव्यत्वान्त:पातित्वाभावादित्यर्थः महर्षिणा भरतेन। निदेशविधेयतया निर्द्विष्टः आदेश इत्यर्थः। "नान्दी शु्कावकृष्टा च रङदूवारं-तथेव च "इत्यादिना पूर्वरङ्गाकभूतरङ्गट्वारात्पूर्वमेव नान्य्ा उद्देशः कृतः। तथाच रङ्ग्द्वारातपूर्वमेव नान्दी सा निर्विन्नं ग्रन्थसमाप्तये कविनापि क्रियते इति भावः।

(३८) द्वादृशपद्त्वादिविशेषणायुक्तायास्तस्या व्यभिचारं दर्शयितुमुत्थापयति- कालिदासादीति। एवमादिषु नान्दीलक्षणायोगाञचेति चकारस्यान्वयः। नच तेषामलच्य- त्वमेवाभिधातुं शक्यते, महाव.विपदेन तेषां प्रबन्धमात्रस्येव महाप्रामाखिकत्वाभ्युपगमात्। (३९) वेदान्तेष्विति। कालिदासरचितविक्रमोर्वश्यां पद्यमिदम्। वेदान्तेषु उपनि- षरसु रोदसी द्यावापृथिन्यौ "भूद्यावौ रोदस्यौ रोदसी च ते"इत्यमरः, व्याप्य स्थितं विद्य- मानं यं एकपुरुषम् "सर्व खत्विदं म्रह्म "नेह नानास्ति किञ्जन" एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म" इत्यादिश्रुतिप्रतिपादितमद्वितीयं ब्रह्म आहुः वेदान्तिन इति शेषः । यस्मिन् ईश्वर इति अनन्यविषयस्तन्मान्नप्रतिपादक: शब्द: यथार्थाक्षरः ईषरशन्दः "ईश ऐश्वय्ये" इत्यस्मा- द्वातोः "स्थेशभासपिसकसो वरच्"इति पा. सूत्रेण वरचि कृते सिद्धत्वात् सर्वेषामेव ईशा- नशीलत्वात् ऐश्वय्यंयोगरूपोऽर्थस्तस्मिन्नेव तात्विक इत्यर्थः । अन्तर्मनसि निर्यामता:

नान्दीस्वरुपनिरूणन] लक्ष्मोविराजित:। ४५३

(४०) उक्तं च =- 'रहद्वारमारभ्य कविः कुर्यात्-' इत्यादि । (४१) अत एव प्राक्तनपुस्तकेषु 'नान्धन्ते सूत्रवारः' इत्यनन्तरमेव 'वेदा- न्तेषु-' इत्यादि श्लोकले(लि)खनं दृश्यते। यच्च पश्चात् 'नान्दन्ते सूत्रधारः' इति ले(लि)खनं तस्वायमभिन्राय :- नान्दन्ते सूत्रवार इदं प्रयोजितवान्, इतःप्रभृति मया नाटकमुपादीयत इति कवेरभिप्रायः सूचित इति। आसायामविधानेन परिचालिता: प्राणाद्यः प्राणापानादयः पञ्चवायवो यैस्तस्तथोक, सुमुक्षुभि: मुक्तिमिच्छुभिर्जन: यश मृग्यते अन्विष्यते, स्थिरया दृढया भक्त्या योगेन च सुलभ:, स स्थाणुमहे वरः वो युष्माक नि निश्चितं श्रेयो यस्मिन् तस्मैमोत्तायेत्यर्थः "निः- श्रेयसं तु कल्याणमोक्षयो: शङरे पुमान" इति मेदिनी, अस्तु भवतु। शाद्र्दूलविक्रीडितं छ्वन्दस्तल्नक्षणन्तूक्तं प्राफू (१५= प.) (३९) एवमादिष्विति। आदिपदात् भवभूति प्रभृतिरचितमालतीमाधवादिषु नान्दी- लक्षणायोगात् द्वादशपदत्वाष्टपदत्वान्यतराभावेन तव्लक्षगाभावादव्याप्तेरित्यर्थः। तथाच "वेदान्तेषु" इत्यादिरङ्गड्वारमेव, न नान्दीति, तत्र नान्दीलक्षणागमने न च्षतिरिति भावः। (४०) ननु नान्या: कविकरणपक्षे पूर्वरङ्गस्य रङ्गनद्वाराभिधानाङ्गत्वे तस्य रङ्गवि- झोपशान्तये नटकर्मत्वाभावात् कथ नाटकारम्भत्वमित्यत आह-उक्ततं चेति। "महषिणा" इति पूर्वेणान्वयः । एवञ्च कवि: स्वरचनोपद्रवनिर्विन्नाय नाटकस्य रङ्दूवारात्मक मङ्गलं विधत्ते नटास्तु स्वाभिनयनिरुपद्रवाय तदेव पठन्तीति नाटकारम्भत्वे तस्या न काचिद- नुपपत्तिरिति, भावः। तथाच रङ्द्वाररूपव नान्दी महर्षेरभिमतेति बोध्यम्। (४१) अत एवेति। "वेदान्तेषु" इत्यादौ कविकर्तव्यरङ्गद्वारतवाभ्युपगमादेव, यहा उक्तस्थले नान्दीत्वाभावादेवेत्यर्थः। नान्द्न्ते रङ्गद्वाररूपनान्ध्यत इत्यर्थः यच्च प. श्चादिति। "वेदान्तेषु" इत्यादिश्लोकस्य पश्चादित्यर्थः। अयमभिआ्रायः परिवर्त्तिलेखक- स्येति शेषः। नान्धन्ते रङन्दूवाररूपनान्ध्यते सूत्रधार इदं "वेदान्तेषु" इत्यादिरूपम्। इतश्रभति "वेदान्तेष्वि" त्यादि, मया कविना नाटकम् उपादीयते ग्रृह्यते विरचितुं प्रारभ्यत इत्यर्थ:, इत्येवम्-सूचितः नान्द्न्त इत्यादिना कविनैव सूचित इत्यर्थः। तथाच यत्र नान्धस्ति रङ्गदूवारं नास्ति तम्र तन्त्रेण सव रङ्गद्वारम्। यत्र रङ्गद्वारमेवारित न नान्दी तत्र सा फलवलादनुमेया। यथा" "वेदान्तेषु" इत्यादौ सूत्रधारस्यावश्यकर्तव्यत्वेन ना- न्दीपाठस्तत्रानुमेय:, यत्र स्वारम्भे बहवः श्रोकास्तन्र श्रोकद्वर्य नान्दी अपरे रन्द्वार- मिति वागीशादय:। काव्येन्दुप्रकाशे व- "नीलीशुद्धेति भेदेन सा नान्दी दिवांवधा भवेद्। उपादान वर्णनं वा भवेद्यत्रेन्दुसूर्ययो:। सा नीली स्यानद्न्या तु शुद्धेति परिगीयते॥" इति तन्जेद: प्रदर्शितः। तत्र पुष्पवदुपादानेन "या सृष्टिः स्नष्टराद्या" इति नौली। तदूवर्यानेन "निष्पत्यूहम्" इत्यपि नोली। "वेदान्तेषु यमाहुरि'ति शुद्धेति ज्ञेयम्। अग्रेदं / बोध्यम्-यथा "आशीर्वचनसंयुक्का" इत्यादिकं परमतानुसारेग नान्धा लक्षणसभि- ४८ सा०

४५४ साहित्यदर्पण :- [ षछ्ठपरिच्छेदे-

(४२) पूर्वरङ्कं विधायैव सूत्रधारो निवतते। प्रविश्य स्थापकस्तद्वत्काव्यमास्थापयेत्ततः॥२६। दिव्यमर्त्यें स तद्रूपो मिश्रमन्यतरस्तयोः । सूचयेद्वस्तु बोजं वा मुखं पात्रमथापि वा ॥२७ ॥ (४३) काव्यार्थक्य स्थापनात्स्थापकः । तद्ददिति सूत्रधारसदृशगुणकारः । इदानों पुर्वरङ्गस्य सभ्यक्प्रयोगभावादेक एव सूत्रधारः सर्व प्रयोजयतीति व्यवहारः । स स्थापको दिव्यं वस्तु दिव्यो भूत्वा, मर्त्ये मर्त्यो भूत्वा, मिश्रं च दिव्यगर्त्ययोरन्य तरो भूत्वा सूचयैत्। वस्तु इतिवृत्तम्। यथोदात्तराघवे -- (४४) रामो मूर्ध्नि निघाय काननमगान्मालामिवाज्ञां गुरों - इतन्द्रकत्या भरतेन रज्यमखिलं मात्रा सहेवोक्कितम्। धाय स्वयं तव्लत्तणामुपेक्षित तत्र बीजन्तु कविकर्त्तव्य तापदेशस्येवालङ्कारिकाणण सुद्देश्यत्वात् नान्धाश्च कविकत करचनायां नियमाभावादिति। (४२) पूर्वरङ्गानन्तर कर्त्तव्यमाह-पूर्वरङ्मिति। सूत्रं धरतीति सुत्रधारः। नाटेपकरणादीनि सूत्रमित्यभिधीयते। सूत्रं धारयतीत्यर्थे सृत्रधारो निगद्यते।। इत्युक्त्या सूत्रं प्रयोगानुष्ठान धारयतीति सूत्रधारः। श्न्यच्च- नाटकीयकधासूत्रं प्रथम येन सूच्यते। रङ््भूमि समाक्रम्य सूत्रधारः स उच्यते॥ इति। मातृगुप्ताचार्यस्तु लक्षणमेतस्येस्थमाह- चतुरातोद्यनि सातोऽनेकभूषासमाव्ृतः। नानाभाषणततत्वज्ञो नीतिशास्त्रार्थतत्वचित्।। नानागतिप्रचारजञो रसभावविशारदः। नाटयप्रयोगनिपुणो नानाशिल्पकलान्वितः।। छन्दोविधानतत्वज्ञः सर्वशास्त्रविचक्षएः। तत्तद्वीतानुगलयकलातालावधारण:॥ अवधाय प्रयोक्ता च यो कृणामुपदेशकः। एव गुरागणोपेतः सूत्रधारोऽभिधीयते॥ इति। निवर्नते नाट्यशालान्निर्गच्छति। तद्वत् सूत्रधारवदित्यर्थः । काडयं नाटकरूपम्, आस्थापयेत् सभापूजादिपुस्सरं सूचयेत्। दिव्य स्वर्गीयं मर्त्य म्त्यंलोकीयञ्चेति दिव्य- मत्यें। तथा च सः स्थापकः तद्र्पो दिव्यरूपः सन्, दिव्यं वस्तु, बीजं मुखं पात्रं वा सूचयेत्, मर्स्य रूपो हि मत्यलोकीयं वस्तु बीजादिकं सूचयेत। तथा तयोदिम्यम्त्ययोर- न्यतरः मिश्रं दिव्य मर्स्य च वस्तु बीजादिकं सूचयेत्। (४३) स्थापकपदस्य योगलभ्यमर्थ दर्शयति-का-यार्थस्येति। सत्रधारसदृशगुणकार इति। तथाच भरतः-"स्थापकः प्रविशेत्तत्र सूत्रधारगुणाकृत्तिः" इति। इतिवृत्तम् अभि- नेतव्यवृत्तान्त:। (४४) वस्तुरूपं दर्शयति-राम इति । रामो गुरो: पितुद्दंशरथस्येत्यर्थः आज्ञाम् आदेशं मालां खरगिव मू्ध्नि शिरसि निधाय काननं महावनम् अगात् गतवान् भरतेन कैकेयिसूनुना तद्भक्त्या रामभकत्या मात्रा कैकेय्या सहैव अखिलं समग्र राज्यम उजिझत परित्यकम। अनुगसौ तौ प्रसिद्ौपुराणे श्वुतौ सुग्रीवबिभीषरौ परामत्यन्तां सम्पदं

लक्ष्मीविराजित: ।

तौ सुग्रीवविभीषणवनुगतौ मीतौ परामुन्नतिं प्रोत्सिका दशकंघरप्रभृतयो ध्वस्ताः समक्ता द्विष: ॥। (४५) बीजं यथा रत्नावल्याम् -- द्वीपादन्यस्मादपि मध्यादपि जलनिधेर्दिशोऽप्यन्तात्। आनीय फटिति घटयति विधिरभिमतमभिमुखीभृतः। (४६) अत्र हि समुद्रे प्रवहणाभङ्गमन्नोत्थिताया रत्ावल्या अनुकूलदैवलालितो वत्सराजग्रृहप्रवेशो यौगंधरायणव्यानारमारभ्य रत्ावलीप्राप्तौ बीजम्। (४७) मुखं श्लेषादिना प्रस्तुतवृत्तान्तप्रतिपादको वाग्विशेषः । यथा- (४८) आसादित प्रकटनिमेल चन्द्रहासः प्राप्तः शरत्समय एष विशुद्धकान्तिः। उत्खाय गाढतमसं घनकालमुग्रं रामो दशास्यमिव संभृतबन्धु नीव: ।।

राज्य प्राप्तिरूपां रामेण बालि रावसं च मारयित्वेति शेषः । तथा प्रोत्सिक्ता उद्धता: दश- कन्धरप्रभृतय दशाननाद्य: समस्ता: समग्रा: द्विष: रिपवो ध्वस्ता रामेगौव विनाशिता: शाहू लविक्रीड़ितं छन्दस्तल्लक्रान्तूक्तमेव ॥। (१६८ पृ० ) अनेनाभिनेतव्यसमस्तवस्तुजालस्य स्थापकेन सामान्यतः सूचितम्। (४६) बीजम् अभिनेतव्यार्थमूलमङ्करः। द्वीपादन्यस्मादिति। दूरस्थेनाडपि वरेण स्वीयकन्यापरिणयस्य भावित्वेन निजपत्नीमाय्यासयतः स्थापकस्य सृत्रधारस्य चोक्ति रियम्। अभिमुखीभूत: सममुखीभूत अनुकूल इति यावत्, विधिदवम् "दैवं दिष्टं भाग- धेयं भाग्यं स्त्री नियतिर्विधिः" इत्यमरः, अन्यस्मात् द्वीपात् द्विगता आपो यस्मिन्निति द्वीपं "द्यन्तरुपसर्गेभ्योऽय ईत्" इतीदादेशः इतरस्मादन्तरीपादपि, जलनिधे: जलानि निधीयन्तेऽस्मिन्निति जलनिधिः "कर्मण्यधिकरणे च' इति पा० सृ० कि अत्ययः तस्य समुद्रस्य मध्यादपि, दिशः अन्ताच्छेषभागादपि च अभिमतम् इषट चस्तु आनीय झटिति घटयति शीघ्र मेलयति। आर्याछन्दः-तल्लनणन्तूक्तम्। अत्र स्थापकनटो मर्त्य रूपो भूत्ा बीजं सूचयति। (४६) बीजसूचनं स्वयमेवोपपादयति-अन्रेति। हि तथाहि प्रवहणास्य यानस्य भङ्गेन नाशेन आदौ मग्नाः पश्चाच्चोत्थिता तस्यास्तथोक्तायाः । रत्नावल्यास्तन्नाम्न्या: रत्नावलीनाटिकानायिकाया:, अनुकूलदंवेन, अनुकूलविधिना लालित: संयोजितः, वत्सराजस्योदयनस्य गृहप्रवेशः, अस्य बीजमित्यत्रान्वयः। योगन्धरायणस्य तन्ामकस्य महासचिवस्य, ब्यापारं संयोजनाम्। रत्नावलीप्रास्तौ उदयनस्य रत्नावलीप्राप्ति प्रति। (४७) मुखं श्लेषादिनेति। आदिपदेनान्यापदेशसमासोक्ताप्रस्तुतप्रशंसादे: परि- ग्रहः। प्रस्तुतः प्रकरणप्राप्तोऽसौ दृत्तान्तसाम्यप्रतिपादक इति तथोकः। (४म) आसादितेत्यादि। शरतपक्षे रामपक्षे च क्रमशोऽर्थोऽवगन्तव्यः। तथाहि-शरतप- क्षे-आसादितः प्राप्तः प्रकटो व्यक्तीभृत निर्मलचन्द्र एव शशो येन सः, रामपक्षे-तुआसादितो रावणधार्थ काले एव तः प्रकटो लक्षएाया, निकट: निर्मलः शोगितः चन्द्रहासः खङ्गो येन सः।"चन्द्रहासोऽतिमात्रके। दशग्रीवकृपाणे च" इति हैमः। विशुद्धा घनव्यपगमाव् उज्ज्वला कान्तिर्न क्षत्रादिज्योतियंत्र सस्तथोक्त, "विशुद्धकान्तः" इति पाठस्तु मनोहरः।

४५६ साहित्यदर्पण :- [ षछ्ठपरिच्छेदे-

पातं यथा शाकुन्तले- (४६) तवास्मि गीतरागेण हारिया प्रसभ हृतः। एष राजेव दुष्यन्तः सरङ्गेणातिरंहसा॥ (५०) रङ्गं प्रसाद्य मधुरैः श्रोक: काव्यार्थसूचकैः। तथाहि-विशुद्धो निर्मल: कान्तः कमनीयो यः सः, शरत्समये अगसत्योदयेन जलाशयाः स्वच्छा रमसीयाश्च भवन्तीति भावः । रामपक्षे-विशुद्धा शन्ुक्षयात् विकसिता कान्तिर्मुंखादिशोभा यस्य सः, "शोभा कान्तिर्द्युतिश्छविः" इत्यमरः, यद्वा-वह्नौ विशुद्धा कान्ता पत्नी यस्य ताडशः, तथा सम्मृताः पुष्पपूर्णाः बन्धुजीवा: बन्धूका यत्र तादशः, पक्षे-सम्भृता जनिता बन्धूनां रसपतितवानराणां जीवा जीवनानि अमृतवृष्टया येन ताइशः। एष शरत्समयः रामो दशास्यं दशाननमिव, गाढ़तमसं मेवाच्छन्नाद्ाढ़ान्घका- रम्, प्रकृष्टतमोगुएजनिताज्ञानं च, "राहौ ध्वान्ते गुएभिदि मौढये शोके तमो मतम्" इति गोपालः। उग्रं भयदायकम्, घनकालं वर्षासमयम्, गाढश्यामवर्ग च, उत्खाय उ- त्पाट्य उन्मील्य वा, हत्वा च प्राप्त आगतः।वसन्त तिलका छन्दस्तल्वक्षरान्तूकत प्राकू (१५३प.) अन्र चन्द्रहासादिपदश्लेपेण प्रस्तुतरामचरित्ररूपो वृत्तान्त: सूचितः। परन्तु नाय- कनामसूचनात् पात्रसूचनमपि संभवति। तथा चास्य पात्रासङ्कीणोदाहरणं यथानर्घराधवे- "यान्ति न्यायप्रवृत्तस्य ति्य्यञ्ञोऽपि सहायताम्। अपन्थानं तु गच्छन्तं सोदरोऽपि विमुञ्जति॥" अत्र वानराणां रामसाहाय्यम्, बिभीषणेन रामत्यागश्च श्लेषेण सूचितः। आदिप- दूग्राह्योऽन्यापदेश स्तूदाहियते यथातारावतीचन्द्रशेखर नाटके- "उद्यते शशिनि पूर्वभूधरं राजितं कल्पचन्द्रशेखरम्। एष यास्यति शशी महार्णवं तातपादमिव बन्दनमिच्छुः॥" अम्र हि चन्द्रस्य तातमहार्णवगमनान्यापदेशेन प्रस्तुतवस्तुनश्चनद्रशेखरनृपस्य वने तपः प्रसकस्य तातपाद्बन्दनार्थगमनसूचनम्। एवं समासोक्तयादावप्यनुसन्धेयम्। (४९) सूत्रधारेणाभिनेतव्यवस्तु विस्मृतं तत्र विस्मरणकारणं किमिति तत्प्रति- पादयति-तवास्मीति। हारिणा मनोहरेण चित्ताकर्षकेनेति यावत्, दूरमपहारिणा च तव भवत्या (नट्या:) गीतरागेण गानस्वरे, अतिरंहसा वेगातिशयशालिना सार- झेश हरिणेन "चातके हरिणे पुंसि सारङ्रः" इत्यमरः, एष राजा दुष्यन्त इव प्रसभं हठात् हत आकृष्ट अस्मि अहमर्थकाग्ययोऽयं शब्दः। राजपक्षे-दूरं प्रच्यावित इत्यर्थः। पथ्यावक्त्रं छन्दः। अनेन दुष्यन्तरूपपात्रप्रवेशः सूचितः। (६०) (क) रकं प्रसाधेति। स स्थापकः भारतीं वृत्तिम आश्रितः अवलम्बमानः सन् (क) भावप्रकाशिकायामयमेवार्थ: प्रकारान्तरेणोक्त :- "इत्थ रक्षविधानस्य सम्बन्धादिप्रसिद्धये। गोत्रं नाम च बध्नीयात् पूजावाक्यं सभासदाम्। वाल्छाकलापः प्रथमं कलाविधिरनन्तरम्। वाश्छा शून्या न दृश्यन्ते व्यवहारा: कथञ्वन। वान्द्ाकलापस्तु कवेरमीष्टार्थप्रकाशनम्। स्वाभिधेयगतत्वेन स द्विया परिपठयते। स्वगतं तु स्वगोत्रादिस्वीयकीर्तिंप्रकाशनम्। अमिधेयगत यत्तत्काव्यनाम्ना प्रकाशनम् ।" इति।

लक्ष्मीविराजितः । ४५७

रूपकस्थ कवेराख्यां गोत्राद्यपि स कोतयेतृ। २८।। ऋतुं च कंचित्प्रायेण भारर्ती वृत्तिमाश्रितः । स स्थापकः । प्रायेगोति। क्वचिदतोरकीतेनमपि यथा-रत्नावल्याम्। भारती- वृत्तिस्तु- (५१) भारती संस्कृतपायो वाग्व्यापारो नटाश्रयः। २६।

काव्यार्थो दृश्यकाव्यवृत्तान्तः । तत्सूचकैः बोधकैः मधुरैः श्लोकैः रङ नाट्यालऽधःस्थं सामाजिकगएांप्रसादयं श्रीणयित्वा, रूपकस्य अभिनेयद्दश्यकाव्यस्य तत्कवेश्च आख्यां संज्ञां तथा तस्य कवेगोन्ं कुलम् आदिपदात्तदीय निवासस्थानादिक च प्रायेण वसन्ता- दिकं ऋतुं च कीतयेत कथयेत्। अन्र श्लोकेरिति बहुवचनमविवत्तितम् क) आद्यर्थ वा तेन गद्यस्यापि सङग्रहः। अत्रायमाशय :- प्रथमतोऽल्पं महद्वा सभाप्रशंसनं विधेयम्। अनन्तरं गद्येन पद्येन गद्यपद्योभयेन वा रूपकस्य नाम काव्यार्थसूचकेन कीर्तनीयम्। तथाच रूपकस्य तन्नामैव तथाविर्ध कर्त्तव्यम्, येन यथा तद्वोधनीयं वस्तु सहदयहृदयगोचरतां सम्पेद्येतेति फलि. तम्। तच्च रूपकं येन कृतं तस्य कवेर्नाम तत्समयेऽप्रसिद्धौ गोन्नादि अन्यथा यथाकामं बोधनीयम्। अत एव शकुन्तलादौ कविगोत्रादेरकीत्तनम्, उत्तररामचरितमुद्राराक्ष- सादौ च तत्कीर्त्तनं सङ्गच्छेते। अथ च तयो: कीर्तनं प्रायिकमित्यस्य स्फुटमुक्ततवेनोत्त- ररामचरितादौ तद्भावेऽपि न न्षतिः । एवमप्यद्येत्यादिना प्रायस्तस्य सूचनं सर्वत्र दृश्यते तद्यथा-उत्तररामचरिते-"अद्य खलु भगवतः कालप्रियानाथस्य यात्रायामार्यमि- श्रानू विज्ञापयाि" इति। रत्नावल्यामपि-"अद्य वसन्तोत्सवे सवहुमानमाहूय नानादि- ग्देशागतेन राजः श्रीहर्षदेवस्य पादपद्मोपजीविना राजसमूहेनोक्त" इति। प्रबोधचन्द्रो- दये च-"तद्द राजः श्रीकीत्तिवर्मणः पुरस्तादभिनेतव्यं भवता" इति। एवमन्यात्रा- Sयूहनीयमिति तत्त्वविद्:। दशरूपके तु- रङ्गं प्रसाद्य मधुरैः श्लोकैः कार्व्यार्थसूचकैः। ऋतु कञ्विदुपादाय भारतीं वृत्तिमाश्रयेत्॥ इति। रङ्गस्य प्रशस्ति काव्यार्थानुगतार्थेः कृत्वा- औरसुक्येन कृतत्वरा सहुवा व्यावर्तमाना हिया तैस्तैर्बन्धुबधूजनस्य वचनैर्नीताभिमुख्यं पुनः। दृष्टवाग्रे वरमात्तसाध्वरभसा गौरी नवे संगमे संरोहत्युलका हरेण हसता श्लिष्टा शिवा पातु वः॥ इत्यादिभिरेव भारती वृत्तिमाश्रयेत इत्याह। (६१) ननु का नाम भारतीवृत्तिरित्यत आह-भारतीवृत्तिस्त्वति। भारतीति। नटाश्रयः पुरुषविशेषप्रयोज्यः। स्त्रीवाचां प्राकृतत्वात् पंसामप्यधमानां वचः प्राकृतत्वात् कारिकायां प्रायपदोपादानम्।

४५= साहित्यदर्पणः- [ पष्ठपरिच्छेदे

(५२) संस्कृतबहुलो वाक्प्रधानो व्यापारो भारती। (५३) तस्या: प्ररोचना वीथो तथा प्रहसनामुखे। अङ्गान्यत्रोन्मुखीकारः प्रशंसातः प्ररोचना ॥ ३०॥ प्रस्तुताभिनयेषु प्रशंसातः श्रोतृां प्रवृत्त्युन्मुखी कररां प्ररोचना। यथा रत्ना- वल्याम्- (५४) श्रीहर्षों निपुण: कविः, परिषदप्येपा गुएाग्राहिणी, लोके हारि च वत्सराजचरितं, नाट्ये च दक्षा वयम्। वस्त्वेककमपीह वाञ्छ्कितफलप्राप्तेः पदं, कि पुन- मैद्दाग्योपचयादयं समुदितः सर्वो गुखानां गरुः॥

(१२ ) संस्कृतबह्ुल इति । प्रायपदस्यार्थी बहुल इति। एवञ्चाल्पाल्पप्राक्कृतभाषा - संयुतापि भवेदिति सूचिता। वाकप्रधान इति। एतेनाल्पाल्पाङ्रिकाहार्य सात्त्विकाभिन- यपकारोऽपि सम्भवितुमर्हतीति सृचितम्। व्यापारोडभिनयः। इयं च भारती ऋग्वेदो- त्पन्ना तथा च भरत :- "ऋग्वेदाङ्भारतीवृत्ति'रिति। अस्या: स्वरूपं किञ्चिद्विशदीकृ- त्योक्तं तेनेच, तथाहि- या वाकप्रधाना पुरुषप्रयोज्या स्त्रीवर्जिता संस्कृतवाक्ययुक्ता। स्वनामधेयर्भरतैः प्रयुक्ता सा भारती नाम भवेत्तु वृत्तिः ॥ इति। (५३) भारतीघृत्तेर्भेंदं दर्शयति-तस्या इति। भारती वृत्तेरित्यर्थः। प्ररोचनावीथी, प्रहसनम्, आमुखञ्च एतान्यङ्गानि। अत्र एषु चतुषु अङ्गेषु मध्य इत्यर्थः । (क) पशंसातः कविकाव्यसभ्यादिना प्रस्तुतार्थप्रशंसनेन, उनमुखीकारः श्रोतणामभिनयदर्शनादौ प्रतृ- त्यौपयिकेच्छाजननम्। प्ररोचना नाम प्रकर्षेण रुच्युत्पादनं यस्यां सेत्यन्वर्थेयं संज्ञा। (१४ ) श्रीहर्ष इति । श्री६षस्तत्संज्ञकः, निपुणः प्रवीण: "प्रवीणे निपुणाभिज्ञ:" इस्य- मरः, कविरेतन्नाटिकाया निर्माता। यद्यपि धावक एवात्र कविस्तथापि राज्ञः श्रीहषस्य प्रीतये तत्रैव कवित्वारोप: कृतः । एषा परिषत् सभापि, परिषदादिशव्दाः स्थलविशेषे तत्रत्यपुरुषविशेषे च, "समज्या परिषद्धोष्ठी सभा समिति संसदः, "चत्वारो वेदध- र्मज्ञा: पर्षत्रैविद्यमेव वा" इत्युभयविधप्रयोगदर्शनातू। प्रकृते च तत्स्थाः पुरुषा ग्राह्याः "गुणग्राहिणी'ति विशेषणोपादानात्। गुसग्राहिणी गुणान् गृह्काति तच्छीलेति ताच्छ्ी- ल्ये खिनिः। लोके जनसमाजे वत्सराजस्य उदयनस्य "उदयनस्तु वत्सराजे" इति हैमः, चरितञ्च हारि मनोहरम्, मन आकर्षकमिति यावत् अस्तीति शेषः । वयं नाटये अभि- नयकार्यें दक्षा निष्णाताश्च, वयमिति 'त्यदादीनी' त्येकशेषः । एषां मध्ये एककमपि कवि- निपुरात्वादिकं वस्तु, एकेकमित्यत्र "एक बहुब्रीहिचत्" इत्यनेन बहुब्रीहिवद् भावः । इह प्रकृतनाटिकाभिनयविषये वाञ्छितफलप्राप्तेः सकलसभ्यजनप्रीत्युत्पादनरूपाभिलषित- (क) प्रशंसा च द्विविधा तदुक्तम्- प्रशंसा च द्विधा जेया चेतनाचेतनाश्रया। चेतनास्तु कथानाथकविसभ्यनटाः स्मृताः ॥ अचेतनौ देशकालौ कालो मधुशरनमुखः। इति।

प्रस्तावनास्वरूपनिरूपणम ] लक्ष्मीविराजितः । ४५६

(५५) वीथीप्रहसने वद्येते। (५६) नटो विदूषको वापि पारिपार्श्वंक एव वा। सूत्रधारेश सहिता: संलापं यत्र कुर्वते ॥ ३१॥ चित्रैरवाकयैः स्वकार्योतथैः प्रस्तुताक्षेपिभिमिथः। आमुखं तत्तु विज्ञेयं नाम्ना प्रस्तावनापि सा॥ ३२॥

फललाभस्य पदं स्थानं "पदं व्यवसितत्राणस्थानलच्माङिघवस्तुपु" इत्यमरः, किं पुन- रधिकमुच्यत इत्यभिप्रायः, मनाग्यस्य ममादष्टस्य उपचयो वृद्धिस्तस्मात्तथोक्तात् अन्र हेतौ पञ्चमी। अयं सर्वो गुखानां निपुणकवित्वादीनां प्रीत्युत्पादकधर्माणां गए: समूहः समुदितः अद्यकत्रितः सन् प्राप्तः। शाहू लविक्री डितं छन्दस्तल्लक्तणान्तूक्तमेव (१६८ पृ०) अन्न सर्वेषां प्शंसया प्रकृतनाटिकाभिनये श्रोतृखां प्रवृत्युन्मुखीकरणात् प्ररोचना। (६६ ) वीधीप्रइ्सने इति। तद्द्ूयं मुखरूपकविशेषी नाटकप्रभेदौ। स्वम्रस के वच्येते प्रतिपाद्यिष्येते। तौ च संस्कृतेनवेति तद्दवयं भारत्या अङ्गम्। (६) अथावशिष्टमामुखं किन्तावदित्यपेक्षायामाह-नट इनि । 'तस्मात्किञ्जचिदूनो नटः इति विवरणात्। "नटी विदूषको वापि नटो वा पारिपार्श्विकः इति मन्दारमर- न्दवचसा तु नटया अपि ग्रहणं विधयम्। विदूषक: पूर्वोक्तस्वरूपः, परि समन्ताव् सूत्रधारस्य पाश्वें चरतीति परिपार्थिकः। उक्तञ्त- सूत्रधारस्य पाश्वें यः प्रकरोत्यमुना सह। काव्यार्थसूचनालापं स भवेत्पारिपार्धिकः ॥ इति। मन्दारमरन्देSपि- भरतेनाभिनीतं यो भावं नानारसाश्रयम्। परिष्करोति पार्श्वस्थः स भवेत्यारिपार्थिकः ॥ इति। एते सूत्रधारेण सहिता (क) युक्ताः सन्तः, स्वकार्य्योत्थः स्वस्वकर्तव्यविषयमाश्रि- त्यैवोपयुक्ता: प्रस्तुतं प्रकृत दृश्यकाव्यविषयम् आत्िपन्ति सूचयन्तीति तैस्तथोक्तः चिन्नर्ब- हुविधैर्वाक्येः यत्र मिथ अन्योन्यम् संलापं सम्यग्भाषणं कुर्वते तत्त आमुखं विज्ञेयम, प्रकृताभिनयस्य मुखे प्रारम्भे विधेयत्वादिति भावः। तथा नाम्ना प्रसिद्धया संज्ञया, प्रस्ताव- यति प्रकृताभिनयविषयं सूचयति या सा प्रस्तावनापि विज्ञेया। कचितु सदृष्टान्तमभिहितम्- विधेयंथैव सङ्ल्पो मुखतां प्रतिपद्यते। प्रधानस्य प्रबन्धस्य तथा प्रस्तावना मता ॥ इति।

(क) "सहिता" इत्यत्र लिङ्गमविवच्तितम्, तथास्रति-सहितः सहिता सहिते सहितौ सहिता वा, सूत्रधारेय सहितो नटो विदूषकः पारिपार्श्विको वा, सहिता वा नटी, सहिते नटनटी वा, सहितौ नटविदूबकौ नटपारिपा्श्िकौ विदूषकपारिपार्श्चिकौ वा, सहिता नटनटीविदूपका, नटीविदूषकपारिपा- श्विका नटविदूषकपारिपार्शिवका नटनटीविदूषकपारिपार्श्विकाश्चेति सरलार्थः। शत एवोक्तम्- नटो विदूषको वाडपि नटी वा पारिपार्श्वकः । पषु द्वौ वा त्रयो यत्र सर्वें वा स्थापकान्विताः॥। आमुखं तदिजानीयान्रामना प्रस्तावनां व ताम्। इति।

४६० साहित्यदर्पणः- [ वछ्ठपरिच्छेदे-

(५७) सूत्रधारसदशत्वात्स्थापकोऽपि सुत्रधार उच्यते। तस्यानुचर: पारिपा- श्वेकः। तस्मात्किंचिदूनो नटः । (पुतर) उद्धात्य (त)कः कथोद्धातः प्रयोगातिशयस्तथा। प्रवतकावलगिते पञ्च प्रस्तावनाभिदाः॥३३। तत्र- (५६) पदानि त्वगतार्थानि तदर्थगतये नराः। योजयन्ति पदैरन्येः स उद्धात्य(त)क उच्यते। ३४ ॥ (६०) यथा मुद्राराक्षसे सूत्रधार :- "कर ग्रहः सकेतुश्चन्द्रम संपूरा मएडल मिदानीम्। अरभिभवितुमिच्छति बलात्-'

(६७) ननु "पूर्वरङं विधायैव" इत्यादिना सूत्रधारस्य पूर्वमेव नाट्यशालातो निर्ग- मोपपादनात् स्थापकस्य काव्यार्थप्रतिपादनोपपादनाच्च पुनरत्र "सूत्रधारेए सहिताः" इस्युक्ति: कर्थं सङ्गच्छत इत्यत आह-सूत्रधारसदृशत्वादिति। एवञ्चात्र सूत्रधारपदं तन्तु- ल्यत्वात् स्थापकपरमित्याशयः। तस्य सूत्रधारस्य। तस्मात् सूत्रधारादेवेत्यर्थः किञ्विदून किञ्चित्स्वल्पगुणको नटो नटविशेषः । तथा च "नटो विदूषको वापि" इत्यत्र धृत्तिसमन्व- याय नट इति पाठ एव ज्यायान् तस्मान्नटी सूत्रधारपत्यपि व्याचचाण: परास्ताः। वस्तुतस्तु "स्त्री चेन्नटी" इत्यध्याहृत्य वृत्तिग्रन्थसमन्वयो विधेयः।नच तस्मात् "किञ्ञिदूना नटी" इत्येव वृत्तौ कथन्न लिखितमिति वाच्यम्, नटसामान्यलक्षणस्यावश्यं वक्तव्यतवेन नटीलक्षणस्य साक्षादनुक्तावपि दोषाभावाद्। (द८) ईदृशीं प्रस्तावनामभिधाय तस्याः पञ्चभेदानाह-उद्धात्यक इति। प्रवत्तकञ्व अवगलितञ्चेति प्रवर्तकावगलिते दे। (६९) उद्देश्यक्रमप्राप्तमुद्धात्यकं प्रथमं निरूपयति-पदानि त्वगतार्थानीति। नराः ना- व्यशालायां प्रविशन्तो लोका: बहुवचनमत्राविवत्तितम्, अप्रसिद्धतया न गता न निश्चि- ता अर्था योजकवक्तृहृदस्थविषया येभ्यस्तानि तथोक्तानि पदानि तेषां योजकवक्तहदस्थ- विषयाणामर्थानां गतये निश्रयाय अन्यः स्थापकोच्चारितभिन्नः स्वाभिप्रेतार्थमात्रप्रतिपा- दकैः पदैः यत् योजयन्ति स्वहृदयस्थितां प्रतिपाद्यन्ति, स 'प्रवेष्टरभिप्रेतार्थे स्थापक स्याभिप्रेतार्थ उचतून्यत अन्तर्लीयत इत्युद्धात्यको नाम प्रस्तावनाभेद:। (६०) उदाहरति-यथेति। मुद्राराचसे तदाख्ये विशाखदत्तंविरचिते नाटके इत्यर्थ:। सूत्रधारः "नटीं प्रत्याह" इति शेषः । क्रूरग्रह। इति चन्द्रग्रहणं भविष्यतीति प्रतिपादयतः स्थापकस्योकिरियम। क्ररः अशुभफलदानेन दारुए: गरहः पापग्रह इत्यर्थः, पक्षे क्ररे कर्मीण कूट्यवहारे अहः आग्रहः चन्द्रगुप्ताभिभवरूपः यस्य सस्तथोक अमात्यराच्षस इत्यर्थ:। स प्रसिद्ध: केतुरेकशरीरत्वेनाभेदाद राहुरित्यर्थः, पक्ते तु केतुना मलयकेतुना 'नामैकदेशे- नामग्रह्णाम्" इति न्यायात् सत्यभामेतिवत्, सह सकेतुः रातसः। इदानी पूर्णमण्डल परिपूर्णाबिम्बं चन्द्रमस चन्द्रम्, पक्षे तु असम्पूर्णमण्डलम् अचिरराज्याधिरूढ़तया अब्या- हताज्ञाभावेन अस्वाधीनप्रजामण्डलम्।

प्रस्तावनाभेदनिरूपणम्] लक्ष्मीविराजित:। ४६१

(६:) इत्यनन्तरम्-'( नेपथ्ये।) आः क एप मयि जीवति चन्द्रगुप्- मभिभवितुमिच्छुति।', इति। (६२) अरप्रत्रा न्यार्थवन्त्यपि पदान्ि हृवद्स्ार्था गत्या्ा र्म्ते ंक्रमय्य पात्रप्रवेशः ।

"मण्डलं परिधौ कोष्ठे देशे द्वादशराजसु। क्रीवेऽथ निवहे बिम्वे त्रिषु पुंसि तु कुक्कुरे।" इति मेदिनी। चन्द्रं चन्द्रगुप्तम्, वलात् हठात् पक्षे वलं सामर्थ्यं मिन्रादिसैन्यं वा आश्रित्य अभिभ- विनुं ग्रसितुंपक्षे पराजेतुम, इच्छति अभिलषति वलादिति ल्यव्लोपे पञ्चमी। एतत्पद्यस्य चतुर्थपादस्तु-'रत्तत्येनं तु बुधयोगः" इति। तु किन्तु बुधेन स्वलुतेन सइ चन्द्रस्य योगः एनं चन्द्रं चन्द्रमसं रक्षति पक्षे बुधेन चासक्येन सह चन्द्रस्य चन्द्रगुप्तस्य योग:, क्रिया- कौशलम् एनं चन्द्रगुएं रक्षति दुष्टराक्षसाद्वारयति। बुधाचन्द्ररच्ता भवतीति चोकं गर्गाचाय्येग- "पञ्चग्रहसमायोगं दृष्ट्वा सौम्यविवर्जितम्। ग्रहणं तु वदेत्तत्र सवुधं न ग्रहं वदेत् ।" इति। आर्याच्छन्दस्तव्नक्षराञ्चोक्तं प्राक्। अतरेदमुक्त भवति-चन्द्रोपरागनिमित्तं ब्राह्म- सान् भोजयितुं पाक: सम्पद्यत इति नव्या कथितं श्रुत्वा साङे ज्योति:शास्त्रे निपुणोडस्मि नाद्योपराग:, तत्केनाऽपि प्रतारिताऽसि इत्यभिधाय मुत्रधार :- "आ: साम्प्रतं चन्द्र- मसं पूर्णामण्डलं सकेतुः क्रूरग्रहोऽभिभवितं बलात् कामयते न पुनः प्रभाविष्यति" इत्य- भिहितम् । (६१) इत्यनन्तर मिति। नेपथ्ये वेषे उपचारात् भूमौ तत्स्थाने "नेपथ्यं तु प्रसाधने। रङ्गभूमौ वेषभूमौ" इति हैमः। आः क एष मयि (चाशक्ये) जीवति सतिसप्तमी- यम्। चन्द्रगुप्त तत्संज्ञकप्रकृतनन्दात् सुरानाम्न्यां दास्यासुत्पन्नं चासक्यसाहाय्येन योगानन्दं निहत्य तद्राज्येऽभिषिक्त राजानमित्य भिप्रायः। अभिभवितुं राज्याद्भ्रंशयितुम इच्छति अभिलषतीति। (६२) लच्ये लक्षणं सङ्गमयितुमाह-अ्र्त्रेति। सूत्रधारोक्त्तावित्यर्थः, अन्यार्थवन्त्यपि पापग्रह-राहुपर्णमण्डल-चन्द्ररूपान् स्थापकस्याभिप्रेतानर्थान् प्रतिपादयन्त्यपि पदानि क्रूरग्रह" सकेतु "चन्द्रमसम्पूर्णामण्डलम्" इत्येतान् शब्दान् हृदयस्थानां चाणक्यहृदय- स्थितानाम् अर्थानां चन्द्रगुप्ताभिभवरूप-मलयकेतुसहितराक्षस-अस्वाधीनप्रजामण्डल- चन्द्रगुप्तरूपाणां प्रतिपाद्यानाम, प्रकृतश्चन्द्रोपरागरूपस्तस्यागत्याSबोधेन अर्थान्तरे प्रकृ- ताभिनय ग्रन्थाभिधेये चन्द्रगुप्ताभिभवरूपप्रमृत्यर्थे संक्रमय्य चन्द्रपदेन गुप्तान्तपदपर्य्य- न्तोलेखेन सज्चार्य्य पात्रप्रवेशः चाणक्यप्रवेशः दशरूपके तु- गूढ़ार्थपदपर्य्यायमाला प्रश्नोत्तरस्य वा। यत्रान्योन्यं समालापो द्वेधोद्दात्यं तदुच्यते।। गूढ़ार्थ पदं तत्पर्य्यायश्चेत्येवं माला, प्रश्नोत्तरं चेत्येवं माला। इयोरुक्तिप्रत्यु क्त्ौ तद्ि- ५६ सा०

४६२ साहित्यदपण :- [ पष्टपरिच्छेदे-

(६३) सूत्रधारस्य वाघ्यं वा समादायाथमस्य वा। अवेत्पात्प्रवेशश्चेतकथोद्धातः स उच्यते॥ ३५॥ (६४) वाक्यं यथ रक्षावल्याम्-'द्वीपादन्यस्मादपि -- ' इत्यादि (४५५पृ.) सूत्रघारेण पठिते -- '( नेपथ्ये) साधु भरतपुत्र ! साधु। एवमेतत्। क: सदेहः। द्वीपादन्यस्मादपि-' हत्यादि पठित्वा यौगंघरायसस्य प्रवेशः ।

विधमुद्दात्यकम्। तत्राद्यं विक्रमोरवश्यां यथा "विदूषक :- (क) भो वअस्स को एपो कामो जेस तुमं पि दूमिजसे। सो कि पुरिसो आदु इत्थि अच्ति। राजा-सखे! मनाजातिरनाधीना सुखेष्वेव प्रवर्तते। स्नेहस्य ललितो मार्ग: काम इत्यभिधीयते।। विदूषक :- (ख) एवं पि स जाणे। राजा-वयस्य इच्छा अभवः स इति। विदूषक :- (ग) किं जो जं इच्छदि सो तं कामे दित्ति। राजा-अथ किम् ! विदूषक :- (घ) ता जाखिदं जह अहं सूच आरसा लाए भो अएं इच्छामि"! द्वितीयं यथा पाण्डवानन्दे- का श्राधा गुणिनां त्षमा परिभव: को यः स्वकुल्यः कृतः किं दुःखं परसंश्रयो जगति कः श्ाध्यो य आश्रीयते। को मृत्युष्यसनं शुर्च जहति के यैनिर्जिता: शत्रवः कैविज्ञातमिदं विराटनगरे छन्नस्थिते: पाण्डवेः॥ अत्र सूत्रधारनिष्क्रान्तौ पाण्डवप्रवेशः इत्युक्तम्। (६३) अथ द्वितीयं प्रस्तावनाभेदं प्रतिपाद्यति-सूत्रधारस्येति। सूत्रधारस्य वाक्यं समादाय समग्रमेव सूत्रधारवाक्यमुच्चार्य वा अथवा सूत्रधारवाक्यस्यार्थ समादाय सूत्र- धाराभिग्रायेगाव विचार्य्यं, पूर्वत्र वाक्यादानं वाक्यानुकरणम, अन्रार्थादानं वाक्यानुकरएं वना तदर्थानुसीलनमिति भेदः। चेद्यदि पात्रस्य इतिवृत्तान्तगतलोकस्य प्रवेशो भवेत्, तदा कथया सूत्रधारवाक्येन उद्धातः पात्रोपस्थितियंत्र स=कथोद्वातो नाम द्वितीयः प्रस्तानाभेद: कथ्यते। उद्धात्यके सूत्रधाराऽभिप्रेतार्थस्य पात्रेणार्थान्तरे संक्रमाम्, अत्र तु/तद्भिप्रेतार्थस्यैव पात्रेए तत्वतो ग्रहणमित्यनयोर्भेदो ज्ञेय:। (६४) उदाह्रति-वाक्यमिति। रलावल्यां तदाख्यायां श्रीहर्षनृपतिकृतायां नाटिका- यामिति भावः। द्वीपादिति। व्याख्यातमिदं पूर्वम। सूत्रधारेण स्थापकेन नटेनेति यावत्। पठिते तत्कृतपाठानन्तरमित्यर्थः । साधु सम्यक्। एवं यथा भवानाह- "द्वीपादन्यस्मादपि" इस्यादि तथेत्यर्थः । एतत् विधिप्रसाडवैलक्षण्यमिति शेषः। संदेहः (क) "भो वयस्य ! क एष कामो येन त्वमपि दूयसे। सकि पुरुषोडथवा स्त्रीति"। इविच्छाया (ख) "एवमपि न जानामि" इतिच्छाया। (ग) "किं यो यदिच्छति स तत्कामयतीति।" इति च्छाया। (३) 'ससज्जञातं यथाऽहं सूपकारशालायां भोजनमिच्छामि" इतिच्छाया।

प्रस्तावनाभेदनिरूपणम् ] लक्षमीविराजित: । ४६३

(६५) वाक्यार्थो यथा वेशयाम् -- (६६) निर्वाणवैरदहना: प्रशमादरीणां नन्दन्तु पारडमनयाः सह नाधवेन। रक्प्रसाधितभुवः क्षतविग्रशश्च स्वस्था भवन्तु कुरुराजसुताः सभृत्याः ॥ (६७ ) इति सूत्रवारेशा पठितस्य वाक्यस्यार्थ गृहीत्वा -- '( नेपथ्ये) आ्रप्रा: दुरात्मन् !, वृथा मङ्गलपाठक!, कथं स्वस्था भवन्तु माये जीवति धार्तराङ्ट्राः॥' ततः सूत्रधारनिष्क्रान्तौ भीमसेनस्य प्रवेशः।

संशयः। यौगन्धरायणस्य तदाख्यनगररक्षकस्य श्रीमत्सराजमन्त्रिय इति यावद्। इद- मत्राभिहितं भवति देशान्तरे दातुं प्रतिज्ञातायाः उुत्या: कथ परिसयो भविष्यतीत्यावे- गनिवृत्तये नटीं प्रति सूत्रधारेए तथाSडघ्तासितम्। अत्र यौगन्धरायसमन्त्रिरूपपात्रस्य सूत्रधारवक्यं पुनरतुकृत्य प्रवेशात् प्रथमः प्रकारः कथोद्वात इति जयम्। (६६) वाक्यार्थ समादाय पात्रप्रवेशनुदाहरति-नव्यार्थ इति। वेण्यां वेणीसंहारे तदाख्ये नारायर भट्टकृते नाटके इत्यर्थः । (६६) निर्वावेरदहना इति। वैरं दहन इवेति वैरदहन: निर्वाणा: प्रलुप्तः वैरदहनो येषां ते तथोक्ताः, अरीखां शत्रूणां दुर्य्योधनादीनामू "रिपौ वरि सपतारि" इत्यमरः, प्रशमात् सन्धिविधानेन शान्त्यवलम्बनात् निर्वावेरदहने चाडयं हेतुः, पाण्डुतनयाः युधिष्ठिरादय: माया लक्ष्या धवो पतिर्यः सः तेन श्रीकृष्णेन, सह "इन्दिरालोकमाता मा" इत्यमरः, नन्दन्तु आनन्दं प्राप्तुवन्तु, रक्ेन अनुरागेए भावेक्तः प्रसाधिता वशीकृता: भू पृथिवी यैस्तें तथोक्ताः अत एव क्षतः सन्धिविधानेन भग्नो विग्रहः कहलो येषां ते तथोक्त्ताः "अस्त्रियां समरानीकरणाः कलहविग्रहौ" इत्यमरः, समृत्या: सानुचराः कुरुराजसुताः धार्त्तराष्ट्रा: दुर्य्योधनादयश्च स्वस्थाः सुस्थिता भवन्तु सन्तु, सन्धिविधानफलमुभयपक्ष: एव जायतामिति भावः। द्वितीयार्थस्तु-परोणं शत्रूणं प्रज्ञमात् मरणात् निर्वायवैरद- हना: पाण्डुतनयाः माधवेन सह नन्दन्तु। रक्तें: रुधिरैः प्रसाधिता मण्डिता भूयस्ते तथोक्ता: रुधिरव्याप्तभूमय इत्यर्थः ततविग्रहाः विक्तशरीराः "शरीरं वर्ष्म विग्रहः" इत्य- मरः, कुरुराजसुता: स्वस्थाः (क) स्वगस्थसुखेन तृप्ता भवन्तु "हतो वा प्राप्त्यसि स्वर्गम्' इति वचनात्। अन्र पक्षे (खर्परे शरि वा विसर्गलोपो वक्तव्यः) इति अरकेन विसर्ग- लोपे वैरुष्यशङ्का नास्थेया। वसन्ततिलका छन्दस्तव्वक्तरान्तूनं ग्राक् (१५३ पृ०)। अस्य पूर्वार्ध एव लच्यम् उत्तरार्दस्य पताकाघटकत्वात्, अतश्च द्वितीयार्थस्य तत्रै बोपयोगः। अत एव चोत्तरार्ज् एव द्वितीयपताकास्थानके उदाहतम्। (६७) लच्ये लक्षणं सङ्गमयितुमाह-इति सूत्रधारेणेति। अर्थ गृहीत्वेति। तात्पर्यं- गृहोत्वेत्यर्थः । एतट्वाक्यानुकरणं विना तदर्थानुशीलनेनेव "आ" इत्याद्युक्तवक्तु: भीम- सेनस्य प्रवेश इत्यनन्तरं प्रथमार्थमादाय इति शेषः । अत्र द्वितीयः प्रकारः कथोद्वातः। केचिस्त-दयर्थता यत्र वाक्यानां श्लेषेणार्थःप्रतीयते। शब्दभङ्गयानुपास्तोऽपि श्लेषगण्डः स उच्यते।। (क) "यन्न दुःखेन सभिन्नं नच अ्रस्तमनन्तरम। अभिलाषोपनीतं च तत्पदं स्व:पदास्पदम्।।" इति।

४६४ साहित्यदुर्पः- [ षछठपरिच्छेदे-

(६८) यदि प्रयोग एकस्मिन्प्रयोगोऽन्यः प्रयुज्यते।

(६६) यथा कुन्दमालायाम्- -'( नेपथ्ये) इत इतोऽवतरत्वार्या। सूत्र- घार :- कोऽयं खल्वार्याह्वानेन साहायकमपि मे संपादयति। (विलोक्य) कष्ट- मतिकरुयं वर्तते। (७७) लक्केश्वरत्य भवने सुचिरं स्थितेति रामेशा लोकपरिवादभयाकुलेन। निर्वासितां जनपदादपि गर्भगुर्वी सीतां वनाय परिकर्षेति लक्ष्मणोऽयम् ॥ (७१) अत्र नृत्यप्रयोगार्थे स्वमार्याह्वानमिच्छता सूत्रधारेण 'सीतां वनाय

इति नाट्यास्त्रात श्लेषगण्डाख्यं नाटकाङ्गमित्याहुः। दशरूपने-वाक्यस्य-'द्वीपादन्य- स्मादृपि" इति वाक्यार्थस्य "निर्वाएवं रदहनाः" इत्युदाहराज्ज प्रदश्य, "ततोऽर्थेनाह-भीमः- लाक्षागृहानलविषान्नसभाप्रवेशैः प्राणेषु वित्तनिचयेषु च नः प्रहत्य। आकृष्टपाण्डवबधूपरिधानकेशा: स्वस्था भवन्तु मयि जीवति धार्त्तराष्ट्राः ॥ इति प्रदशितम्। काव्येन्दुप्रकाशकारस्तु- हृदिस्थानामर्थवतां पदानामन्यथाकृतेः। यः पात्रस्य प्रवेशः स्यात् स कथोद्धात इष्यते॥। इस्यभिधाय तत्र द्विविधमन्यथाकरएम्, पदभङ्गरूपमर्थभङ्गरूपज्चेति। तत्रादं यथा "द्वीपादन्य- स्मादिति" द्वितीयं निर्वाणवैरदहना" इत्याह। (६८) तृतीयं प्रयोगातिशयलक्षणं निरूपयति-यदि प्रयोग इति। एकस्मिन् प्रयोगे एकस्य कस्यचिद्विषयस्य सूत्रधारेण। विचार्यमाणो सति यदि अन्यः प्रयोगः प्रयुज्यते तेनैव हि तत्पूर्वविषयविचारस्यातिक्रमएं विधाय अन्यस्य विषयस्य विचारं विधीयते चेत् यदि तेन द्वितीय प्रयोगेय पात्रस्य प्रवेशोऽस्ति तदा द्वितीयप्रयोगेण प्रथमप्रयोगस्य अतिशयः अतिक्रमो यत्र सः प्रयोगातिशयो नाम तृतीयः प्रस्तावनाभेद: स्याद्। (६९) लच्ये लक्षणं सक्कमयितुमाह-यथा कुन्दमालायमिति तन्नामिकायां नाटिका- यामित्यर्थः । इत इतोऽवतरत्विति। अन्नार्य्यंपदर्थः सीतारूपो नेपथ्ये पात्राभिमतः। नटीरूपस्तु सूत्रधारेणावगतः स्वप्रयोगमतिशयानः प्रकृतार्थप्रतिपदिनात्। आर्य्यायाः स्वभार्य्याया नट्या आहानेन आमन्त्ररोन सहायकं सहायतां स्वकर्त्तव्यस्यान्येन विधानादिति भावः । अतिकरुणम् अत्यन्तशोकोपोटवलकम्। (७०) लङ्केश्वरसयंति। सीता जनकनन्दिनी लङ्केश्वरस्य दशाननस्य भवने गृहे सुचिरं दशमासपर्य्यन्तं स्थिता, अतस्तस्याः सतीखे सन्देह एवेत्यभिप्रायः, इति अनेन प्रकारेण लोके यः परिवाद: अपवादः तस्माद्यो भयस्तस्मात्तथोक्तात् आकुलेन विह्लचित्तेन रामेण, गर्भेण गुर्वी भारभूतामपि जनपदात् अयोध्यातो निर्वासितां निष्क्रामितां सीताम् अ्यं लच्मणः परिकर्षति आकर्षति। वसन्ततिलक।चछन्दः लक्षणान्तूकत प्राकू (१५३ पृ०) (७१) लच्ये लक्षएं घटयन् प्रयोगातिशयपदयोगार्थ दर्शयति-अ्न्रेति। नृत्यप्रयो-

प्रस्तावनाभेदनिरूपणम्] लक्ष्मीविराजित: । ४६X

परिकर्षति लक्ष्नणोऽयम्' इति सीतालक्मणायो: प्रवेश सूचयित्वा निष्कान्तेन स्वप्र योगमतिशयान एव प्रयोग: प्रयोजितः । (७२) कालं प्रवृत्तमाश्रित्य सूत्रधृग्यत्र वर्णायेत्। तदाथ्रयश् पातस्य प्रवेशस्तत्प्रवर्तक्रम् ॥ ३॥ (७३) यथा-'आपरासादितप्रकट-' इत्यादि (२८२ प.)। ('ततः प्रविशत यथानिर्दिष्टो राम: )' (७४) वत्रेकत्र समावेशा कार्यमव्यत्परसाथ्यते। प्रयोगे खलु तज्ज्ञेयं वाम्नावलगित वुछैः॥३

गार्ध सूत्रवारस्य वृत्यरूप: स्वम्रयोगस्तदर्थसित्वर्थः स्वमाय्याया नव्या आत्वोनम्। स्वपयोगं स्वकृत्यविषय नृत्यम्, अतिशयान एव अतिक्रामन्नेव प्रयोग: प्रयोजितः सीता- लच्मरायो: पवेशरूपोऽन्यः प्रयोग: सूचित इश्यर्थः। नन्वेमपि अन्ये-वप्युद्धात्यकादिषु प्रस्तावनाभेदेपु चतुर्षु सूत्रधारेय स्वमयोगमतिक्रम्य प्रयोगान्तरेणव पात्रप्रवेशस्य द्योति- तत्वात् प्रयोगातिशयातिप्रसङ इति चेत्? मंवम्, सामान्यविशेषाभ्युपगमात्। तथा च यत्र यत्र विशेषाणामुद्वात्यकादीनामसभ्भवस्तत्र तत्रव प्रयोगातिशय इत्याशयः। अत एव मालतीमाधवो त्तररामचारयो: प्रस्तावनायासन्यासम्भवाःप्रयोगातिशयरूपैवेति सिद्धान्तविद:। दशरूपके तु- एषोऽयमित्युपक्षेपात् सूत्रधारपयोगतः। पात्रप्रवेशो यत्रैष प्रयोगातिशयः स्मृतः ॥ इत्यभिधाय-"एष राजेव दुष्यन्तः" इत्युदाजहार। (७२) तुरीयं प्रवर्तकलक्षणं निरूपयति-कालमिति। सूत्रधृक सूत्रधारो यत्र प्रधृत्तं तत्समये विद्यमानं कालं वसन्तादिसमयविशेषम्, आश्रित्य अवलम्बनं विधाय वर्णायेत्, तदाश्रयश्च श्लेपादिद्वारा प्रवृत्तकालवर्णनासूचितश्च पात्रस्य इतिवृत्तान्तर्गतजनस्य प्रवंशो भवति। पात्रममिनये प्रवर्तयतीति उदुत्पत्या प्रबर्तक नाम तुरीयप्रस्तावनाभेदो डवगन्तव्यः। ननु "कालं प्रवृत्तमाश्रित्य" इति यदुक्कन्तन्र कालपदेन वर्त्तमानकालस्यापि प्रतीतौ यत्किञ्च्दपि कर्मविधाने वर्त्तमानकालस्यावश्यम्मावित्वेन तत्कालाश्रयसम्भवस्यावर्श्यं वक्तव्यत्वे उद्धात्यकादयुदाहरणे "अभिर्भावतुमिच्छति वलात्" इत्यादौ तिडा वर्समानका- लनिदेशात् प्रवर्तकत्वप्रसक्तिरिति चेत् ? सत्यम्-अव्रत्यकालपदस्य साक्षाद्वाचकपद-

"आसादित प्रकटनिर्मलचन्द्रहासः प्रासतः शरत्समय एष विशुद्धकान्तिः।" इति शरत्समयरूपकाल विशेषप्रतिपादकमेवोदाहरणे प्रतिपादितम्। (७३) लच्ये लक्षणं घटयितुमाह-यथेति। यथानिदिदः प्रकटनिर्मलचन्द्रहासघरः। (७४) पद्वममवगलिताख्यं प्रस्तावनाभेदलक्षएं निरुपयति-यत्रकत्रेति। प्रयोग इत्यनेनान्वयः।यत्र प्रयोगे प्रस्तावनायाम् एकत्र एकस्मिन् विषये समावेशात् तत्प्रयोगस्य समनिर्द्विष्टत्वात् हेतो, अन्यत् उपमानभूतपात्रप्रवेशसूचनरूपं कार्य प्रसाध्यते सूत्रधारेण सूच्यते बुधेस्तदामुखं अबगल पात्रप्रवेशेन सह शोभनमवसजतीति नाम्ना अवगलित-

४६६ सााित्यदर्पसः- [ पषपरिच्छेदे-

(७५) यथा शाकुन्तले-सत्रधारो नटीं प्रति। 'तवास्मि गोतरागेण-' (४५६ पृ.) इत्यादि। ततो राज्ञः प्रवेश: । (७६) योज्यान्यत्र यथालालं वीथ्यङ्गानोतराण्यपि। (७७) अत्र आसुखे। उद्धात्य(त) कवलगित योरितराणि वीथ्यङ्गानि वक्यमाणानि।

मिति कथितम्। ननु सादश्योह्ावनेन उपमानभूतपात्रप्रवेशसूचकस्यावगलित त्वे प्रवर्त्त- कोदाहरणेडपि "रामो दशास्यमिव सम्मृतबन्धुजीवः" इत्यत्र सादश्योद्वावेन उपमानभू- तपात्रप्रवेश सूचनादवगलितत्व प्रसक्तिरिति चेत् ? मेवम्, "मुखं श्लेषादिना प्रस्तुतवृत्ता न्तप्रतिपादको वाग्विशेषः। यथा-"आसादिते"त्यादिपूर्वमेव वृत्ती प्रदर्शित तथाच श्ले- षादिसत्वे प्रवर्त्तक तदभावे तु अवगलितमित्यभ्युपगमात्। (७६) लच्ये लक्षएं सङ्ृटयति-यथा शाकुन्तल इति। तवास्मीति। व्याख्यातं प्राक् (४९६ पृष्ठे) अत्र गीतप्रशंसारूपप्रयोगे राज्ञः प्रवेशरूपमन्यत्कार्य्य साधितम्। मन्दारमरन्दे द्वैविध्यमस्योक्तम्- "अन्यकार्य मिषादन्यकार्यस्य करं तथा। द्विधावगलितं त्वन्यकार्य्याच्च स्वार्थसाधनम्॥" दशरूपके तु द्वैविध्यमुक्त्वा तदुदाहरणमपि प्रदर्शितम्- "य त्रेकत्र समावेशात् कार्य्यमन्यत्प्रसाध्यते। पस्तुतेऽन्यत्र वाऽन्यत्स्यात्तच्चावगलितं द्विधा ॥" तत्रादयं यथोत्तरचरिते समुत्पन्नवनविहारगरभदोहदाया: सीताया दोहदकार्य्येऽनुप्र विश्य जनापवादादरण्ये त्यागः। द्वितीयं यथा छलितराय-राम :- लक्मए! तातवियु- कामयोध्यां विमानस्थो नाहं प्रवेरष्टं शक्नोमि तदवती्य्यं गच्छामि। "कोऽपि सिहासनस्याधः स्थितः पादुकयो: पुरः। जटावानत्तमाली च चामरी च विराजते।। इति भरतदर्शनकार्य्यसिद्धिः। काव्येन्दुप्रकाशकारेण हि अत्र विशेष: प्रदशितः। तथा हि- "यः पात्रस्य प्रवेशस्तद्वलितं चान्यवर्णनात्।।" इति अन्यपदार्थवर्गनेन पात्रग्रवेश इत्यर्थः। नच प्रवर्त्तकेऽस्यातिप्रसङ्ग इति वाच्यम्, परवृत्तकालवर्णनानुरूपपात्रप्रवेशसूचको हिसः, अर्यं तु यत्किज्ञित्पवर्तनात्ानरवेशरूप- इति ततोऽस्य भेदातू। (७६) इत्थं प्रस्तावनारुपस्य उद्घात्यकादिपञ्जभेद्ममिधाय तत्रैव प्रयोगे यथा- लाभं वीथ्यङ्गान्यपि प्रयोजनीयानीत्याशयेनाह-योजान्यन्रेति। अत्र प्रस्तावनायां यथा लाभं यथासम्भवम् इतराण्यपि उद्धात्यकावगलितयोरेवेतराणि तथाच उद्घात्यकावगलि- तभिन्नान्यपीत्यर्थ:, वीथ्या वक्ष्यमायवीथ्याख्योपरूपनामकनाटकप्रभेदस्य अङ्गानि वक्ष्य- माणानि प्रपञ्चादीनि योज्यानि कविना निबद्धब्यानि। यथालाभमित्युक्स्या तेषामवश्य- निबद्ध्ष्यत्वाभावः प्रतिपादितः। (७७) विवृणोति-मत्रेति। वीथ्यास्योप रूपातमकनाटकलक्षणप्रस्तावे उद्घात्यका- वगल््तियोरपि तदङत्वेव वच्य मायत्वादभिहितम्-"उदूघातकावगलितयोरितरागि"इति।

प्रस्तावनारयांमतभेदनिरूपणम्] लक्ष्मोविराजित: !

(७द) नखकुद्टस्तु- (७६) नेपथ्योक्तं श्रुतं यत्र त्वाकाशयचनं तथा ॥ ३ ॥ समाश्रित्यापि कर्तव्यमामुख नाटकादिपु। छ षामामुखभेदानामेकं कंचित्योजयेत्॥ ४०॥ तेनार्थमथ पातं वा समात्तिप्यैव सत्धृक्। प्रस्तावनान्ते नि्गच्छेत्ततो वस्तु प्रयोजयेत्॥ ४१॥ वस्त्वितिवृत्तम्। (८०) इदं पुनर्वस्तु वुधैद्विंविधं परिकलप्यते। आधिकारिकमेकं स्यात्मासङ्गिकमथापरम्॥ ४२॥। अधिकार: फले स्वास्यमधिकारी च तत्पाभुः । तस्येतिवृत्तं कविभिराधिकारिकमुच्यते ॥। ४३।। फले प्रधानफले। यथा वालरामायणी रामचरितम्।

(७८) आमुखस्यामीपञ्चप्रभेदा प्रविष्टपात्रसूचितपात्रान्तरप्रवेशघटिता उक्ताः। अथाप्रविष्टसूचितपात्रघटितोऽपि नखकुट्टाख्यःषष्ठःप्रभेद इति दर्शयितुसाह-नखकुद्ठस्लि ति। (७e) तल्लत्षएं दर्शयति-नेपश्योत्तमिति। यत्र येथु नाटकादिषु रूपकेषु नेपथ्यं जवनिका उक्तन्चाजयेन-"नेपथ्यं स्याज्जवनिका रङ्गभूमिः प्रसाधनम्" इति, तस्मादुक्तं वाक्य शृतं सूत्रधारेणाकर्णितं समाश्रित्य विधाय तथा आकाशे वचनं भाषितं यस्य तादृश श्रुतं समाश्रित्य विधाय वा आमुखं समन्तान्डुख द्वारमिति कर्तव्यम् इत्थ मामुखस्य षड्भेदाः। सूत्रधृक सूत्रधार एषाम् उद्घात्यकादीनाम् आसुखमेदानां प्रस्ता- वनाविशेषाणां यं कञ्ञिदेकं भेदं प्रयोजयेत् विद्ध्याद्। तेन प्रयुक्तामुखमेदेन अर्थ वृत्ता- न्तम् अथवा पात्रं समात्तिप्येव सूचयित्वैव ताहशप्रस्तावनान्ते निर्गच्छेत् नाट्यशा- लातो निस्सरेत् ततःसृत्रधारगमनानन्तरं वस्तु इतिवृत्तं प्रयोजयेद् नाटकंरचयितुमारभेत। अत्र पुत्रस्तु- "श्रु तं कस्यापि सममुखीनस्य मुखात्, इतिवृत्तं प्रकृतग्रन्थाभिधेयम्। अस्य च प्रपञ्न- नमर्थात् पात्रद्वारेगॉव। यदपि "नासूचितस्य पात्रस्य रङ्गभूमिषु प्रवेशः,, इति वचनात् सर्वेषामेव पात्राणं सूचितानामेव रङ्गे प्रवेशस्तथापि प्रस्तावनानन्तरं प्रवेश्यपात्राणाम् उत्तप्रकारेण विच्छित्तिभि: सूचनमिति शेप: क्वचित्तु सम्भ्रमादियुक्तानां पात्राणं प्रवेशेन सूचनं न पटीक्षेपोऽपि। यथा चन्द्रकलायां प्रविश्याऽपटीक्षेपेणसम्भ्रान्त:शबर इत्यादि"इति। (र०) इतिवृत्तस्य भेदद्वयं दर्शयति-इदं पुनर्वस्तिव ति। बुधैस्तत्वद्भिः, इदं नख- कुट्टकारिकोक्तं वस्तु इतिवृतं द्विविधं परिकल्पते। तयोरेकम् आधिकारिज्ञानं तावदाधि- कारिकज्ञानकम, तच्चाधिकारज्ञानाधीनमित्यधिकारं निरुपयति-अधिकार इति। फले प्रधानफले स्वाम्यं फलभोक्तृत्वम् अधिकारः, तत्प्रभुश्च तस्य प्रधानफलस्य स्वामी च अधिकारी कविभिरालङ्कारिकैःतस्य अधिकारिणः इतिवृत्तं वृत्तान्तआधिकारिकम् उष्यते प्रतिपादते। उदाहरति-यथा वालरामायणे तदाख्ये राजशेखरकृते महानाटके इत्यर्थः। रामचरितमिति।

४६८ साहित्यदर्पण :- [ पष्ठपरिच्छेदे-

(=) अश्योपकरणार्थं तु प्रासङ्गिकमितीष्यते। (८२) अस्याविकारिकेतिवृत्तत्य उपकरणनिमितं यच्चरितं तत्पासङ्गिकम्। यथा सुग्रीवादिचरितम्। (=३) पताकास्थानकं योज्यं सुविचार्यह वस्तुनि॥४॥ इह नाटये। (द४) यत्रार्थे चिन्तिते ऽन्यस्मिस्तलिङ्गोऽन्यः प्रयुज्यते। आगन्तुकेन भावेन पताकास्थानकं तु तत्। ४५॥ (८५) तन्नेदानाह- (र६) सहसैवार्थसंपत्तिर गुश वत्यु पचार त: । पताकास्थानकमिदं प्रथमं परिकोर्तितम् ॥ ४६ ॥ (८७) यथा रत्नावल्याम् -'वासवदत्तयम्' इति राजा यदा तत्करठपाशं मोचयति तदा तदुक्त्या 'सागरिकेयम्' इति प्रत्यभिज्ञाय 'कथम् ? प्रिया मे सागरिका।

तन्न हि राम: रावणादिवधफले स्वामी तस्य चरितमाधिकारिकमिति तत्त्वम्। (८१) अस्योपकरणरथन्तिविति अस्य तु आधिकारिकेतिवृत्तस्य उपकरणार्थ सहा- यतार्थम् (अर्थेन नित्यसमासो विशेषलिङ्गताचेति वक्तव्यम्) इति साधु। यञ्चरितं तत् प्रसङ्गन निर्वृत्त प्रसङ्गिकम् आनुषङ्गिकम् इति कविमिरि्यते। (८२) अम्याधीति। उपकरणनिमित्तम् उपकरणमुपकार: साहाय्यमित्यर्थ:, तन्निमि- सं तदर्थमित्यर्थः। उदाहरति-सथेति। सुग्रीवादिचरितस्य रामचरितसाहाय्ये निमित्तत्वाव प्रासङ्गिक- मिति भावः। आदिनाप्रतिनायकादेग्रहसम्। (८३) नाटकस्यान्तरङ्गंपताकास्थानमाह-पताकेति। सुविचार्य्य कविना सम्यग्वि- चार्य्य इह नाटये वस्तुनि पदार्थे पताकास्थानकं योज्यं निबन्धनीयं रचनीयमित्यर्थः। पताकास्थानकमिति सर्वत्र सज्ञायां कन् बोध्य:। (र४) ननु किन्तत् पताकास्थानमिति जिज्ञासायां तल्नक्षणं दर्शयति-यत्रार्थे इति। यत्र स्थाने अन्यस्मिन् अर्थे प्रयोजने चिन्तिते पदार्थतवेन बुध्यमाने सति आगन्तु- केन अनभिसंनिहितेन अतकितेनेत्यर्थः भावेन पदार्थेन तल्लिङ्ग: चिन्तितार्थसमानचिह्न अन्योऽर्थ: प्रयुज्यते क्रियते उपस्थाप्यत इति यावत् तत्तु पताकावत् नाट्यस्य प्रसिद्धयु- त्पादकत्वात् तादृशबन्धोऽपि पताकास्थानकमित्यभिधीयते। (र६) तज्जेदान् वक्तुमुपक्रममाए आह-नद्भेद निति। (र६) सहसैवेति। यत्र सहसेव अतर्कितकारणनेव उपचारतः प्रीत्यनुकूलव्यापारात् गुएवती उत्कृष्टा अर्थसम्पत्तिः प्रयोजनसिद्धिः स्यात् तदिदं प्रथमम् आद्यं पताका- स्थानकं परिकीत्तितम्। (८७) लच्ये लक्षरं सङ्घटयितुमाह-यथा रतावल्यामिति। वासवदत्तेयमिति। वासवदच्ा वत्सराजोद्यनस्य पत्नी। अन्रत्यसन्दर्भश्चत्थम्-(वासवदचावेशेन साग-

पताकाभेदनिरूमणम्] लक्षोविराजित:। ४६६

'अलमलमतिमानं साहसेनामुना ते, त्वरितमयि ! विमुञ्च त्वं लतापाशमेतम्। चलितमपि निरोद्ध जीवितं जीविदेशे ! क्षणमिह मम कएठे बाहुपाशं निधेहि।' (८८) अत्र फलरूपार्थसंपत्ति: पूर्वांपेक्षयोपचाराति शयाद्गुयावत्युत्क्वव्वा। (न8) वचः सातिशयं श्रिष्टं नानावन्घसमाश्रयम्। पताकास्थानकमिदं द्वितीयं परिकीतितम् ॥ ४७। रिका आयास्यतीति कृतसङ्टेते राजि स्थिते तज्ज्ात्वा सागरिकाया आगमनात्पूर्व वासव- दत्तैवागत्य सङकेतभङ्ग विधाय राजानं ह्वेपयित्वा प्रस्थिता। राजा च तामनुनेतुं पश्चा चचलितः । ततस्तदवेषा सागरिका आगत्य राजानमग्राप्य निर्वेदाल्वतापाशेनात्मानं वध्वा तत्रैव मर्तुमारब्धा। राजा च वासवदत्तामनुनेतुं चलितः। पथि तां दष्टवा वासवदर्ततेवेयं म्रियत इति सागरिकायां वासवदत्ताथ्रमे पाशं मोचयित प्रवृत्त इति) तदुक्त्या तस्यां सागरिकाया उक्त्या "सागरिकेय म्" इति प्रत्यभिज्ञाय शात्ा कथमिति प्रश्ने प्रिया मे सागरिका इत्यनन्तरम् (इति कण्ठात्पाशमाच्िप्य) कण्ठातपाशं निष्कास्येत्यर्थः। सुरतार्थ तामनुनयति-अलमलमतिमात्रमिति। ते तव अमुना उद्दध्यमरसरुपेण अतिमात्रम् अत्यन्तम् इदञ्ज साहसपदार्थाविमृश्यकारित्वक्रियाया विशेषणम, साहसेन प्राणत्यागरुपेख विमृश्यकर्मणा अलमलमिति सम्म्रमे द्विरुच्ारणाम्, मा मा इत्यर्थ:, अयि ! त्वं प्राणत्यागार्थ गृहीतमेनं पुरो वर्त्तिनं लताया: पाशः लतापाशस्तं तथोक्तम्, त्वरितमाशु यथास्यात्तथा विमुञ्च त्यज, जीवितस्य जीवनस्य ईशा स्वामिनी तत्संबोधने हेजीवितेशे ! चलितमपि कंपितमपि "चलिता कंपिता मुते" इत्यमरः, चञ्चलमित्यर्थः यद्वा गन्तुमुद्यतमपि इत्यर्थ:, त्वहियोगेन निरोम अवरोद्युम इह अस्मिन् देशे एकान्त इत्याशयः मम कण्ठे गले सषणं कसाकालम् अत्यन्तसंयोगे द्वितीया "अष्टादश निमे- षास्तु काष्टा: त्रिशसुताः कला। तास्तुत्रिशत् तस" इत्यमरः बाहू एव पाशः बाहुपाशः तं निधेहि स्थापय्। निपूर्वाद्धाजो लोटि "ध्वसोरेद्वावभ्यासेति" लोप एत्वं च। मालिनी छन्दस्तल्लक्षएं चोक्तं प्राक् (१६७ पृ०) (८८) अत्र वासवदत्ताया अनुनयपूर्वकं सुरतं राज्ञोऽभिलषितम्, तदन्यस्याः साग- रिकायाः अनुनयपूर्वकसुरतस्यानुष्ठानमिति प्रतीयमानोऽर्थः तथाचोदाहते लक्षणसमन्व- यष्याजेन तदर्थ दर्शयति-प्त्रेति। फलरूपस्य बहोः कालादुददेश्यभूतस्य अर्थस्य सार्गार- कासुरतस्य सम्पत्तिः उपलब्धि: पर्वापिक्षया पूर्वसुरतस्वरूपापेक्षया उपचारातिशयात् श्रीत्यतिशयोत्पादनात् गुएवती प्रशस्तगुणा। अत्र वासवदत्तामरणरूपेऽन्यस्मिन्नर्थे चिन्तिते आगन्तुकेन लतापाशेन वासवदत्ता-

बोध्यम। (८९) द्वितीयं पताकास्थानलक्षणं दर्शयितुमाह-वचः सातिशयमिति। सरति- शयं श्लिष्टम अनेकार्थबोधकानेकतरशब्दसहितम्, नानाबन्धो बीजप्रकाशननायकमङ्गल- सूचनादिरूपः तत्समाश्रयं तद्विशिष्टम, वचो वाक्यम् इद द्वितीयं पताकास्थानक परिकीत्तितं कथितम्। ६० सा०

४७० साहित्यदर्पण :- [ षष्ठपरिच्छेदे-

यथा वेरायाम् - (६०) (रक्तप्रसाधितभुवः क्षतवग्रहाक्ष स्वस्या भवन्तु कुरुराजसुताः समृत्याः ॥) अत्र रक्ादीनां रुविग्शरीरार्थहेतुकश्लेषवशेन बीजार्थप्रतिपादनान्नेतृमज्ञलप्र तिपत्तौ सत्यां द्वितीयं पताकास्थानम । (६१) अथोपक्षेपकं यच लीनं सविनयं भवेद। श्रिष्टप्रत्युत्तरोपेतं तृतीयमिदमुच्यते॥ ४८॥ (६२) लीनमव्यक्तार्थम्, श्रिष्टेन संबन्धयोग्येनाभिप्रायान्तरप्रयुक्तेन प्रत्यु- त्तरेणोपेतम्, सविनयं विशेषनिश्चयप्राप्त्या सहित संपादते यत्तत्तृतीयं गताकास्थानम्। (६३) यथा वेरयां द्वितीयेऽक्के 'कश्चुकी-देव ! भग्नम्। राजा-केन।

(९०) रक्तप्रसाधितेति। सूत्रधारवचनमिद क्रोधान्वीमेनानूक्तम् । अस्य पूर्वार्द्धस्य "निवाणवैरदहनाः" इत्यस्य पताकाघटकत्वाभावादत् ग्रन्थकृता तदुत्तरा्द्टमेवोपात्तम्। अत्र श्लेषलभ्योरऽर्थस्तु तद्वयाख्यानावसरे (४६३ पृष्ठे) दशितमेव। तदाह-भत्र रक्तादीना- मिति। रकादिपदानामित्यर्थः आदिना प्रसाधितविग्रहयोः परिग्रहः। रुधिरशरीररूपौ अर्थो हेतू यस्य ताद्ृशस्य श्लेषस्य वशेन तद्द्वारा भोमक्रोधोपचितो युधिष्टिरोत्साहो, बीजं तस्य अर्थः प्रयोजनम् शत्रुमारएं प्रधानफलमिति यावत् तस्य प्रतिपादनात् सूचनात्, नेतुर्युंधिष्टिरस्य मङ्गल०तिपत्तौ नायकोतसाहजन्यशत्रुमरणानन्तरराज्य प्राप्तिरूपमङ्गलज्ञाने तथा च प्रतिनायकदुर्योधनमङ्गले चिन्तिते आगन्तुकेन प्रधानफलसूचनेन नायकमङ्गल- ज्ञानमिति द्वितीयं पताकास्थानकमिदम्। तथापुरक्तादयर्थ चिन्तिते शब्दरूपतल्लिङ्गोऽन्यो रुधिरादर्थ आगन्तुकेन शव्देन प्रयोगात् पताकास्थानसामान्यलक्षणसत्त्वर्माप। इदं पताकास्थानमामुखान्तर्गतं वक्ष्यमाएं च वृत्तान्तर्गतमिति बोध्यम्। (९१) तृतीयं पताकास्थानं दर्शयति-अरथोपत्तेपकमिति। यत्त स्थानम् अर्थस्य प्रस्तुतवस्तुन उपक्षेपकं सूचकं लीनमस्फुटार्थम्, सविनयं सनिश्रयम, श्िष्टेन उपयकेन प्रत्युत्तरेश उपेतं युनञ्ज वचो वचनं भवेदित्यर्थ:, इदं तृतीयं पताकास्थानम् उच्यते। (९२) विवृणोति-जीनमिति। अव्यक्त अस्फुट अर्थो वत्तुरभिलषितविषयो यत्र तत् तथोक्म, सम्बन्धयोग्येन प्रस्तुतान्वयोपयुक्ेन अभिप्रायान्तरपरयुक्त्ेन वक्त्रा अप्र- स्तुतबोधाभिप्रायेणेव उक्तेन। सविनयमित्यत्र विनयो विशेषेण नयो निश्चयस्तदाह- विशेषेति। विशेषनिश्चयप्राप्त्या अनन्तरञ्जान्यतरनिश्चयसम्बधेनेत्यर्थः। (९३) उदाहरति-यथेति। द्वितीयेऽङ्क-"राजा तत्किमिति अनास्तीर्ण कठिनं शिला- तलमध्यास्ते देवी यत :- लीलांशुकस्य पवलाकुलितांशुकान्तं त्वृष्टिहारि मम लोचनबान्घवस्य। अध्यासितुं तव चिरं जघनस्थलस्य पर्याप्रमेव करभोरु! ममोरयुग्मम् ॥। (प्रविश्यापटीक्षपेण सम्भ्रान्तः) इत्यनन्तरमिति शेषः। कमन्वुकी-"अन्तः पुरचरो वृद्ढो विप्रो गुरागणान्वितः। सर्वकार्यार्थकुशल: कन्चुकीत्यभिधीयते।"

पताकाभेदनिरूपणम् ] लक्ष्मोविराजितः । ४७१

कश्चुको-भीमेन। राजा-कस्य। कश्चको-भवतः। राजा-आरर:, कि प्रलपसि। कञ्चुकी-(समयम् ) देव ! ननु ब्रवीमि। भग्नं भीमेन भवतः । राजा-धिग् वृद्धापसद, कोऽयमद ते व्यामोह :- कञ्चुकी देव! न व्यामोहः। सत्यमेव । (६४) 'भग्नं भीमेन भवतो मरुता रथकेतनम्। पतितं किङ्धिणीक्काणबद्धाकनदमिव चषितौ । (६५) अत्र दुर्योधनोरुमज्ञरूपप्रस्तुत संक्रान्त ्मर्थोपप्े प्ाम् । (६६) द्वयर्थो वचनविन्यास: सुश्िष्टः काव्ययोजितः । प्रधानार्थान्तराक्षेपी पताकास्थानक परम्। ४६।। यथा रत्नावल्याम्- (६७) 'उद्दामोत्कलिकां विपाण्डुररुचं प्ररब्घजमभां क्षणा-

इत्युक्तलक्षण: पुरुषविशेष:। "राजानं प्रत्याह" इति शेषः। देव राजन्! "देवो मेघे सुरे राज्ि स्यान्नपुंसकमिन्द्रिये" इति मेदिनी। भन्नमिति। "जरावैक्व्ययुक्त्ेन विषद्गा- त्रेण कञ्चुर्क" इत्युक्त्याइस्य झटिति सम्ग्र वाक्यसुच्चरितुमसमर्थतया केवलसग्नमि- श्युक्तम्। भीमेन भयावहेन भीमसेनेन चेत्यर्थः। एवमुत्तरत्रापि। आ इति खेदे। कि प्रनपसि किमनर्थक ववीषि? वृद्धापसद ! वृद्धाधम ! व्यामोहो विभ्रम आगत इति शेष:। (९४) कि भग्नमित्याह-मअ्नमिमि। भीमेन भयावहेन पक्षे भीमसेनेन मरुता वायुना पक्षे मरुद्रुपेण "आत्मा वै जायते पुत्र' इति न्यायात् भीमसेनस्य मरुद्रपरवं बोध्यम्। भग्नं छिन्नं भवतो रथस्य स्यन्दनम्य केतनं ध्वजः किङ्किणी क्षुद्दघण्टिका तस्याः क्वाणेन रवेण बद्धो जनितः आक्रन्दः क्रन्दनं येन तत्तादृशमिव सत चितौ भूमौ पतितम् अध आगतम्। दुर्य्योधनोरुभङ्गरूपार्थोपक्षेपकं भीमेनेतयत्र सीमसेनरूपेणा स्वानु ष्ठानयोग्येन केतनभङ्गातिरिक्तकाभिप्राययुक्तेन दुर्य्योधनस्य प्रत्युत्तरेणोपेतम्। भग्नमि- त्यादि गद्यभागे विशेष्यानभिधानादर्थस्यास्फुटत्वम्। एवं च रथकेतनभ्ङ्गनिवेदनेऽभिमते ऊरुभङ्गनिवेदनमुपपन्नम्। (९६) एतदेव दर्शयति-अत्रेति। दुर्य्योधनोरुमङ्गरूपः अप्रस्तुतविषयः प्रस्तुते रथकेतुभङ्गरूपचिषये सङकान्तः पर्य्यवसन्नो यस्मिस्तत्तथोक्तम् अर्थस्य उपेक्षणं बोध- नम्। तथा चात्र रथकेतुभङ्गरूंपं अन्यस्मिन्नर्थे चिन्तिते आगन्तुकेन गदायुद्धेन ऊरुभङ्ग- रूपार्थप्रयोग इत्यतः पताकास्थानसामान्यलक्षणम्। (९६) चतुर्थ पताकास्थानलक्षएमाह-इचथें वचनेति। द्वावर्थो यस्य स द्वयर्थः सुश्लिष्टः अर्थ द्वूयेऽपि सुसम्बद्धः काव्यग्रन्थस्तत्र योजितो निवेशतः नतु सभाभ्यन्तर- तया काव्यप्रयोगायोग्यः प्रधानान्तरार्थस्य सुख्यतया प्रतिपाद्यार्थान्तरस्य आक्षेपी सूचक: वचरनविन्यासः काव्यग्रन्थे विन्यस्तवाक्यम् परं चतुर्थ पताकास्थानकं स्यादिति शेषः । (९७) उद्दामेति। राज्ञा परिगृहीतां माधवीलतामकालकुमुमितां वासवदत्तायाः पराजयशंसिनीं तस्यैव दर्शयतो राज्ञ उच्तिरियम। अहम् उद्दामा बन्धरहिता: परि-

४७२ साहित्यदर्पसः- [ षष्ठपरिच्छेदे-

अद्योद्यानलतामसा समना नारोमिा्या ्ुं पश्यन्कोपविपाटलद्युति मुखं देव्या: करिष्याम्यहम् ॥' (६ट) अभ्र भाव्यर्थ: सूचितः । पूर्णा इति यावत् "उद्दमो बन्धरहित" इति मेदिनी एतादशा उद्गता बहिर्गताः कलिका: कोरका: यस्या: सा तादृशी तां "कलिका कोरकः धुमान्"इत्यमरः। नारीपदे-उद्दामा निष्प- तिबन्धा उत्कलिका प्रियविषयिणीउत्कपठा यस्या: सातादृशी तां, "उत्कण्ठोत्कलिके समे" इत्यमरः। विशेपेण पाण्डुरा सर्वत्रपु पोद्माच्छुम्रा रुक का न्तिर्यंस्याः सा तथोक्ता, तां, पक्षे- Sप्येवमेव तन्न प्रियचियोगेन पाण्डुरकान्तिः, प्रारब्धा जुम्भा विकासो यया सातथोक्ता तां, "जम्भा विकासजम्भरायोस्त्रिषु" इति मेदिनी। पक्षे प्रारब्धा जुम्भा जुम्भरम् आलस्याख्यं सञ्जारिभावो यया सा तादृशी तां, अविरलै: निरन्तरैःपवसनानां वायूनां "शसनः स्पर्शनो वायुः" इत्यमरः, उद्गमरुपत्तिभिः पक्ष निःश्वासोद्रमेश्र आत्मनः स्वस्य चणातू आयासां अ्रमयाजन्यक्ृान्ति पक्षे कामवेदनां च आतन्वतीं प्रकटयन्तीम् अन्यां समदनां मदनेन मन्मथेन सहितां सकामामित्यर्थः, नारीमिव स्त्रीमिव, समदनां मदनवृक्षसंश्लिष्टाम् इमां सलिकृष्टाम् उद्यानलताम् आक्रीड़वल्लीम, "पुमानाक्रीड़ उद्यानम्" "वल्ली तु व्रतति- लंता" इति चामरः, पश्यन् दर्शनेन विलम्ब कुर्वन् पक्षे अवलोकयंश्र देव्या वासवदत्ताया मुखं वक्रं ध्रुवं निश्चितम् कोपन महिलम्वजनितक्रोधेन अन्यनायिकाSवलोकनजनितक्रो- धेन च विशेषेस पाटला श्वेतरक्ता "श्वेतरक्तस्तु पाटत्वः" इत्यमरः, द्युतिः कान्तिर्यंत्र तत्तथोकं "शोभा कान्तिद्युतिश्छविः" इत्यमरः, करिष्यामि विधास्यामि। पत्युः सम- दान्यनारीमुखदर्शने स्वीयाया: क्रोवेन आताम्रमुखं भवति। एतेन पद्येन राजो नवमल्लि- कादर्शने औत्सुक्यं प्रकटितम्। अत्र हि वत्सराजगृहीतनवमल्लिकापु ्पोद्गमेन स्वीयमाधवीलतायाः पुष्पोद्गमाभावेन च वासवदत्ताया सुखे पाटलिमोत्पत्तिरित्याशयः । शाद्दूलविक्रीड़ितं छन्दस्तल्वन्त- णन्तूक्तं प्राक् (१६८ पृ० ) (१८) अत्र भाव्यर्थ: सूचित इति। उद्दामोत्कलिकादि विशेषणविशिष्टां सारिका प्रति वासवदततातत्परिग्रहा परिणयानन्तरमेव राज्ञः साभिलाषदृष्टिपातेन वासवदत्ता मुखस्य कोपपाटलीकरणरूपो भावी विषयः प्रागेव प्रकटित इत्यर्थः। उद्दामोत्कालिकामि- त्यादिविशेषखानां सुश्लिष्टत्वादिना 'द्वयर्थ" इत्यादेविशेषपताकास्थानलक्षणं बोध्यम्। तथा कुसुमितलतादर्शनजनित विलम्वेन भाविनि वासवदत्तामुखस्य कोपपाटलीकरणरूपार्थे चिन्तिते आगन्तुकेन सागरिका परिग्रहभावेन तां प्रतिभाविकाले सकामदृष्टिपातादपि वासवदत्ता मुखस्य कोपपाटलीकरणरूपार्थः प्रयुक्त इति पताकास्थानसामान्यलक्तएसत्वम्। नन्वत्र द्वितीय पताकालक्षणामतिव्याप्तमिति चेत् ! अस्मिव्ृक्षणे प्रधानपदोपादानेन प्रधानार्थविशेषद्योतनं चेदम् अप्रधानार्थद्योतने तु तदित्याशयात्। एवं चोद्देश्यतया फल- भूतार्थ: प्रधान: तस्य हेतुभूतार्थस्तु अनुद्देश्यतया अप्रधानः। प्रकृतोदाहरणे उद्देश्यतवेन प्रधानस्येव सागरिकापरिग्रहस्य द्योतनम्, द्वितीयपताकास्थानोदाहरणे "रक्तप्रसाधित सुवः" इत्यादौ राज्यप्रासिरूपफलं प्रति हेतुत्वादप्रधानस्य भीमसेनरोषवृद्धयुधिष्टिरास्सा- हस्म धोतनमिति स्परष्ट भेद:।

कविकर्ततव्यनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित: ।

(६६) एतानि चतवारि पताकास्थानानि क्वचिन्मङ्गलार्थे क्वचिदमङ्गलार्थे सर्वसंधिषु भवन्ति। काव्यकर्तुरिच्छावशाज्गयो भूयोऽपि भवन्ति । (१००) यत्पुनः केनचिदुक्तम् -- 'मुखसंधिमारभ्य संघिचतुष्टये क्रमेय भवन्ति' इति, तदन्ये न मन्यन्ते। एषामत्यन्तमुपादेयानामनियमेन सर्वत्रापि सर्वेषामपि भवितु युक्तत्वातू। (१) यतस्योदनुचितं चस्तु नायकस्य रसस्य वा। विरुद्धं तत्परित्याज्यमन्यथा वा प्रकल्पयेतृ।। ५० ।। (२) अनुचितमितिवृत्तं यथा-रामस्यच्छद्मना बालिवघः । तच्वोदात्तराघवे नोक्तम्। वोरवरिते तु वाली रामवधार्थमागतो रामेया इत इत्यन्यथा कृतः ।

(९९) पतानीति । क्वचिन्मङ्ग र्थमिति। प्रथमे "अलमलमति मात्रम्" इत्यत्र मसुँ प्रवृत्तवासवदत्ताज्ञानादभिलषितसागरिकाप्राप्ते: उद्दामोत्व लिकामित्यत्र भाविन्याः साग- रिकाप्राप्तेश्र बोधनान्मङ्गलार्थता। "रकतप्रसाधिते"त्यादौ तु कुरूणां मरणस्य "भग्नं भीमेनेयादौ दुर्योधनोरुमङ्गस्य च बोधनात्तेषाममङ्गलार्थता। एतेन "मङ्गलार्थान्युद्ाह तानि चत्वारि" इति वढ़न्तोऽपास्ताः। भूयो भूयोऽपि स्थाने स्थाने इत्यर्थः। (१००) वत्पुनरिति। सन्धिचतुष्टये पताकास्थानस्य चतुष्कत्वात् प्रथमोपस्थितमुखे प्रतिसुखे, गर्भे, विमर्शे चेति सन्धिचतुथ्ट्ये इत्यर्थः। उपादेयानामुत्कृष्टत्वेन ग्राह्याणामि- त्यथः। सर्वत्राऽपि पञ्चसन्धिष्वपीत्यर्थः । सर्वेषामिति। सर्वपताकास्थानानामित्यर्थः। (१) काव्ये कवेन पारतन्त्र्यं कि तु स्वातन्त्र्यमेवेति दर्शयितुमाह-पस्यादनुचित- मिति। यत् वस्तु इति वृत्तं नायकस्य रसस्य वा अनुचितं विपरीतस्वभावद्योतकत्वेन सङ्गतिशून्यम् रसस्यानुचितत्वं वत्यमाणव्यभिचारिभावाढे: स्वशब्दवाच्यत्वम्, विरुद्ध वा स्यात् तदितिवृत्तं कविना परित्याज्यम, अन्यथा उचितं यथा भवति तथा पुराणा- दिबिरुद्ूमपि नायकस्य रसस्य वा सम्बन्धे उपयुक्त्तंवा स्वेच्छया कवि: कल्पयेत्। कवेसु ख्यतया नायकोत्कर्षप्रदर्शनस्य रसपुष्टिकरयास्य चोदूदेश्यत्वादिति भावः। अत एव ध्वन्यालोके राजानकानन्दबर्धना चाय्ये :- "अपारे काव्यसंसारे कविरेकः प्रजापतिः। यथास्म रोचते विश्वं तथदं परिवर्तते ॥ शृङ्गारी चेत्कविः काव्ये जातं रसमयं जगद्। स एव वीतरागक्षेन्नीरसं सर्वमेव तत् ।। भावानचेतनानपि चेतनवच्चेतनानचेतनवत्। व्यवहारयति यथेष्टं सुकविः काव्ये स्वतन्त्रतया॥ इत्युक्तम्। विश्वं काव्यसंसारम्। (२) उदाहरण द्वारोक्तमर्थ किञ्ञित् स्फुटीकरोति-अनुचितमिति। उदाचराधवे नोकत मेव मायुराजनेति शेष:। अत्रेदम्बोध्यम्-रामादेर्हि छझना वालिवधादेरभिधाने गूढ़तर- तदभिप्रायपरिज्ञानानिपुणानां नाटककाव्यादिभि: रसास्वादमुखपिण्डद्वारेण कृत्याकृत्य- प्रवृत्तिनिवृत्तियोज्यानां सुकुमारमतीनां राजपुत्र प्रभृतीनां श्रीरामचन्द्रादिमहापुरुषचरि तमालोच्यानुचितासु कथासु प्रवृत्तिप्रसङ्ग स्यात्। महापुरुषचतमप्यनुचितमितिवृतं नाटकादौ परिहाय्यमिति। वीरचरिते तु-इतोऽग्रे "रावएसौहदेने"ति योज्यम।

४s४ साहित्यदर्पण :- 1 षछ्परिकछेदे

(३) अङ्गष्वदर्शनीया था वक्तव्यैव च संमता। या च स्याद्र्षपर्यन्तं कथा दिनद्वयादिजा ॥। ५१ ॥ अन्या च विस्तरा सुच्या, सार्थोपक्षेपकर्बुधेः। (४) अद्केष्ु अदर्शनीया कथा युद्धादिकथा। (५) वर्षादूध्व तु यद्स्तु तत्स्याद्वर्षादधोभवम्॥ ५२॥ ( ६ ) उक्तं हि सुनिना - 'अङ्कच्छेदे कार्य मासकृतं वर्षसंचितं वापि। तत्सरवें कर्तव्यं वर्षादूर्ध्वे न तु कदाचित् ।" (७) एवं च चतुर्दशवर्षव्यापिन्यपि रामवनवासे ये ये विराधवधादयः कथां- शास्ते ते वर्षवर्षावयवदिनयुग्मादीनामेकतमेन सूचनीया न विरुद्वाः ।

(३) ननु यदि दूराह्वानादयोऽक्कष्वदर्शनीयास्तत्कथं नाटकादायुपक्षेपणीया। एक दिनमात्रस्य च कथाया अङ्कदर्शनीयत्वेन दिन:यादिकथायाः कथं परिग्रहः कथाविस्तारो वा रसविम्नहेतुत्वात्कथमक्के दर्शनीय इत्यत आह-पर्कृद्विति। या दूराह्वानवधादिप्रका- शिका कथा वृत्तान्तः अङ्केषु अदर्शनीया 'दूराह्वानं बधो युद्धम्" इत्यादिनिषिद्धा अथ च वक्तव्येव संमता अन्यथा पूर्वापरकथासंलग्नत्वाभावेन अवश्यवक्तव्यत्वेनाभीष्टा, या च कथा दिनद्यादिजा दिनद्ूयादिनिर्वर्त्या "नानेकदिननिर्वत्यकथय संप्रयोजितः" इत्यनेन तस्य अछ्के निषिद्धत्वेपि "वर्षपर्यन्तम्" इति नियमार्थ पृथगुपादानम्। अन्या एकदिननिवत्या विस्तरा अतिविस्तृता च या कथा सा तत् सर्वा अर्थोपक्षेपके: वच््यमा णार्थापक्षेपकपरिभावितैविष्कम्भकादिपञ्चभिर्डुधें: कविभिः सूच्या प्रकाश्या, तस्या अपि- "नातिविस्तरः" इत्यनेनाङ्के निषिद्धत्वादिति भाव:। (४) अङ्केषु किमदर्शनीयमित्यत आह-अङ्केष्विति। स्फुटोर्थः । (६) ननु एकवर्षकर्थैव यद्यर्थापक्षेपेए वाच्या तदूर्ध्वे पुराणेतिहासादिषु प्रसिद्धानां वृत्तान्तानां कि परित्याग: स्यादित्यत आह-वर्षादूध्वमिति। यत् वस्तु वृत्तान्तं वर्षा- दूर्ध्व वर्षातिरिक्तकालनिर्वर्त्य पुराणादिषु प्रसिद्धम्, पूर्वत्र वर्षपर्य्यन्तत्वमिह तु वर्षा- दूर्ध्वमिति भेदान्न पौनरुक्त्याशङ्का, तत् अर्थोपक्षेपक्षेकेष्वपि वर्षाद्धोभवं वर्षाभ्यन्तर- निर्वर्त्ये यथा स्यात्तथा कल्पयेत्, तथा सति अभीष्टो नितरां सिध्यतीति भावः। (६) उकतार्थे प्रमाणं दर्शयति-उक्तमिति। अकच्छेद इति। मासकृतम् एकमासादिना निर्वर्त्यम्, वर्षसञ्वितं वा इतिवृत्तम् अङ्कस्यच्छेदे समाप्तौ विष्कम्भकादावित्यर्थः कार्य कविना कर्त्तव्यम्। तु किन्तु कदाचित् अङ्कच्छेदेऽपि तत्सर्वं माससञ्चित वर्षसञ्चितं वापि इतिवृत्तम् वर्षादूर्ध्व न कर्त्तव्यं वर्षातिरिक्तकालनिर्वर्त्य कविना न रचनीयम्। (७) फलितार्थमाह-वन्चेति। बहुसमयव्यापितया पुराणेतिहासादिषु प्रसिद्धा- नामपि वृत्तान्तानां स्वल्पसमयनिर्वर्त्येन वर्णनस्य नाट्यशास्त्रप्रवर्त्तकभरतादिमहर्षिस- म्मतत्वे चत्यर्थः। वर्षो हायन: वर्षाचयवो मासः दिनयुग्मं वासरद्वयम् आदिपदादेकदि- नादिकं च तेषामेतमेन कविना प्रकटनीयाः, किन्तु तथारवेन मृषात्वेऽपि न विरुद्धाः नाटकादौ न दोषाधायकाः । प्रसिद्धेतिवृत्तजन्यस्यापि नाटकादे: लोकमनोह्वादनस्यैव

अर्थोपक्षेपकनिरूपणम] लक्ष्मी विराजितः । ४७५

(८) दिनावसाने कार्ये यदिने नैवोपपद्यते। अरथोपक्षेपकैर्वाच्यमङ्कच्छेदं विधाय तत्॥ ५३॥ (६) के तेऽर्थोपक्षेपका इत्याह- (.०) अर्थोपक्षेपकाः पञ्च विष्कम्भकप्रवेशक। चूलिकाङ्कावतारोऽथ स्यादङ्कमुखमित्यपि॥ ५४ ॥ (११) वृत्तवर्तिष्यमाणानां कथांशानां निदशक । संक्षिप्तारथस्तु विष्कम्भ आदावङ्कस्य दशितः : ५५ ॥ मध्येन मध्यमाभ्यां वा पात्राभ्यां संप्रयोजितः । शुद्धः स्यात्स तु संकीरणों नीचमध्यमकल्पित: । ५० ॥

प्रधानोद्देश्यत्वान् रसरहितभागानां संक्षेपबन्धनेनैव लोकमनोल्लादनसम्भवादिति भावः () यञ्चरितमभिनीय प्रदर्शयितुमारब्धोऽइस्तदद्यन्न न सर्व तथोपपद्येत तदा किं कर्त्तव्यमित्याकांकषायामाह-रिनावसान इति। यत् कार्य्यम् इतिवृत्तम्, दिनमवसान मन्तोउन्त्याSवधिर्नस्य तस्मिन् तथाभूतेऽक्के इत्यर्थः, नैव उपपद्यते तद्पि कार्य्यम् अङ्कस्य छेदं विष्कम्भादिवाच्यं विधाय अर्थोपक्षेपकैर्वाच्यं कविना वर्णनीयम्। तथा सति संक्षे- पतया रसरहितोऽपि अनायासेनोपपद्यत इति भावः । तटुकं मुनिना- "एकदिवसप्रवृत्त: कार्यस्त्वक्कोऽथ वीजमाश्रित्य। आवश्यककार्याणामविरोधेन प्रयोगेषु॥ दिवसाऽवसानकार्य यद्यङ्क नोपपद्यते सर्वम्। अङ्कच्छेदं कृत्वा प्रवेशकैस्तद्विधेयं हि॥ इति। (९) कारिकार्थ स्पष्टयितुमाह-के त इति। (१०) अरथोपक्षेपका इति। अर्थान् सरसवस्तून् उपत्षिपन्ति उपस्थापयन्ति ये ते तथोक्ताः । ते च पञ्ञ पञ्चविधाः। यथा-विष्कम्भकः, प्रवेशकः, चूलिका, अङ्कावतारः, अङ्कमुखञ्च। (११) यथोद्देशलक्षणां निरूपयति-वृत्तवर्त्तिष्येति। वृत्तानामतीतानाम, वर्तिष्य- मारणानास् आगामिनाम्, कथांशानां वृत्तां्तभागानाम्, निदर्शकः ज्ञापकः रूपकांश विशेष:, संतिप्तार्थ: अङ्कापेक्षया स्वल्पप्रसारः, अङ्कस्य आदौ आरम्भे प्रयोजितो विष्क म्भः स्यादित्यत्र सम्बन्धः । विष्कम्नाति मध्यमांशपूरणेन पूर्वापराङ्मगतवृत्तान्तं प्रति- पादयति यःस तथोक्तः । स्कन्भेति सौत्रो धातुस्तस्मात् कर्तरि "णवुलू तृचौ" इति ण्वुलि विष्कम्भकः, पचादित्वादचि तु विष्कम्भ इति स्वरूपभेदेऽपि नार्थभेद:। "आदाव- ङस्य दर्शितः" इत्युक्त्याऽस्य प्रथमेsङडपि सम्भव इति द्योतितम्। शुद्धसङ्कीरणाभेदेन द्विविधो विष्कम्भकः। तत्र मध्येन मध्यमेन "नात्युच्चनीचपा' मध्यमित्यभिधीयते" एकेन पात्रेए मध्यमाभ्यां द्वाभ्यां पात्राभ्यां वा मध्यमैबहुभिः पात्रैर्वा सम्प्रयोजितः सम्प्रयुक्तः कल्पित इत्यर्थः। संस्कृतात्मकः शुद्धः स्यात्। नीचम् अधमम, मध्यमाभ्यां पात्राभ्यां कल्पितः प्रयोजित: संस्कृतप्राकृतात्मकः सङ्कार्णः मिश्र:

साहित्यदर्पण :- [ षष्ठपनिरदेदे-

(१२) तत्र शुद्धो यथा-मालतीमाधवे श्मशाने कपालकुरडला। संकीर्णों यथा-रामाभिनन्दे कपणककापालिकौ। अथ प्रवेशक :- (१३) प्रवेशकोऽनुदात्तोक्त्या नीचपात्रप्रयोजित: । अङद्वयान्तर्विज्ञेयः शेषं विष्कम्भके यथा ॥ ५७॥ (१४) अङ्कद्वयस्यान्तरिति प्रथमाक्केऽस्य प्रतिषेवः। यथा-बेरायामश्वत्थामाक्के राक्षस मिथुनम्।

स्याद्। तथा चैकजातीयपात्रप्रयुक्तत्वेन शुद्धत्वम्, विभिन्नजातीयपात्रप्रयुक्तत्वेन सङ्की- ्ंत्वमित्यवगन्तव्यम्। इदमत्र बोध्यम्-बिष्कम्भके पात्राणां संस्कृतभाषित्वस्य लच्येपु दर्शनात्, मध्यमपात्राणं हि प्राकृतभाषित्वम्। तदुक्तं भाषाएव- "भाषामध्यमपात्राणां नाटकादौ विशेषतः। महाराष्ट्री सौरसेनीत्युक्ता भाषा द्विधा बुधेः॥" इति। नाट्यदर्पणेडपि भङ्गयन्तरेणोक्त :- अङ्कानर्हस्य वृत्तस्य त्रिकालस्यानुरजजिना। संच्षिप्य संस्कृतेनोकिरङ्कादौ मध्यमैर्जनैः॥ शुद्धो विष्कम्भकस्त्र सङ्कीणों नीचमध्यमैः । अङ्कसन्धायकः शक्यसन्धानातीतकालवान्॥ इति। (१२) यथोक्तमुदाहर्त्तुमाह-तत्रेति । मालती मा ध वे ्ा परा क क र ण रूप के । अघोरघण्टस्य कापालिका शिष्या तथा प्रयोजित इति शेष: । अ्रयमाशयः-मालतीमाधवे तृतीयेऽक्क 'ततः प्रविशति आकाशयानेन भीषणोज्जवलवेषा कपालकुण्डला (परिक्रम्याऽवलोक्य

पुरस्ताद्विभावितस्य महतः स्मशानवटस्य नेदीयः करालायतनम् ...... ( परिक्रम्य नि- "्कान्ता) इत्येवं कपालकुण्डलया मध्यमपात्रत्वाच्छुद्धो विष्कम्भः । एवमुत्तरत्रापि। (१३) द्वितीयमर्थोपक्षेपकं लक्षयति-प्रवेशक इति। अङ्कद्वयस्य अन्तर्मध्ये अनु- दात्तोकस्या संस्कृतेतरभाषया नोचेन नीचाभ्यां पात्राभ्यां नीचैर्वा पात्रे: पयोजित रूप- कांशविशेष: अप्रत्यच्षानर्थान् सामाजिकहदये प्रवेशयति सूचयतीति प्रवेशको विज्ञेयः, अत्र नीचखवं हि संस्कृतेतरभाषित्वादेव तेन सख्यादिभिश्च प्रवेशकस्य प्रयोजितत्वम्। शेषम् उक्तादन्यम् विष्कम्भके यथा विष्कम्भकवद्विज्ञेयम्। एवं च "वृत्तिवत्तिष्यमाण" इस्यादिविशेषणामत्राऽप्यवश्यं प्रयोक्तव्यमिति भावः । (१४) अङ्कद्वयपदस्य द्वितीयाद्यङ्कपरत्वमिति स्पषयतत -अदयास्यान्तरिति। प्रथमाक्क प्रथमाङ्कादावित्यर्थः। कर्ततव्ये विधेये अस्य प्रवेशकस्य। वेण्यां वेणीसंहारना टके, अश्वत्थामाड्के अश्वस्थामप्रधानतृतीयाS।राक्मिुनमिति राचस्या राचसेन नीचोक्त्या सिन्धुराजवधः, भाविदु:शासनवधश्च सूचित इति भावः। अत्र पात्रवेलक्षण्य- प्रतिषादनेन विष्कम्भकादस्य बैलघण्यं प्रतिपादितम।

अर्थो पक्षेपकभेदनिरूपणम्] लक्ष्मीविराजित: ।

अथ चूलिका- (१५) अन्त्जवनिकासंस्थैः सूचनार्थस्य चूलिका। (१६) यथा वीरचरिते चतुर्थाइम्यादौ-'(नेपथ्ये) भो भों वैमानिकाः, प्रवर्तन्तां रज्मङ्गलानि' इत्यादि। 'शामेय परशुरामो जितः।' इति नेपथ्ये पात्रै सूचितम्। अथाङ्कावतार :- (१३) अङ्गान्ते सूचितः पात्रैस्तदङ्गस्याविभागतः।। ५८॥ (१६) तृतीय मर्थोपक्षेपकं लक्षयति-अन्तर्जवनिकासंस्थैरिति। जवनिका नटानां वे- शस्थानम्, तस्या अन्तराले संस्थैः संस्थितः पात्रैः जवनिकान्तर्देशस्थायिभिरित्यर्थः, अर्थस्य कस्यचिद्वस्तुविशेषस्य सूचना सा चूडेव चूलिका रङ्षाभिनेयार्थस्य नेपथ्यपात्रोक्ते: शिखाकल्पत्वात्। अन्नान्तर्जवनिकासंस्थरिति बहुवचनेनेतरसूचकानां सम्भाव्यमानानां सर्वेषामेव पात्राणां जवनिकाऽन्तर्देशस्थितत्वं ग्रन्थकृदभिप्रेतम्, अत एव शाकुन्तलच- तुर्थाङ्कविष्कम्भके जवनिकान्तर्देशस्थितेन दुर्वाससा शापाभिव्यञ्जनेऽपि बाह्यस्थिताभ्या- मेवानसूयाप्रियम्बदाभ्यामर्थसूचनान्नैतल्लक्षणातिव्यासिरिति बोध्यम्। तथा च यत्र प्रवेशविनिरगमौ प्रत्यक्षसिद्धौ साङकबहिःस्थिता तत्र तृतीया चूलिका। काव्येन्दुप्रकाशे तु विशेषोऽत्र प्रतिपादित :- "अनिर्गताप्रविष्वैश्च नेपथ्यान्तर्गतस्तथा। प्रयोजिता मध्यपात्रैः सूचिका चूलिका भवेत्॥ कर्त्तव्याद्येतराडबु स्यादादौ मध्य एव वा। सा खण्डाखण्डभेदेन द्विविधा परिकीतिता॥ आद्यान्तः स्यादूद्वितीया तु सप्रवेशविनिर्गमा ॥" इति। (१६) उदाहरति-यथेति। वैमानिकाः विमानचारिण इत्यर्थः । रङ्गमङ्गलानि नाट्या- दिमहोत्सवाः। अयमाशय :- तन्र हि प्रवर्तन्तां मङ्गलानीत्युद्धोषानन्तरम्- कृशाश्वान्तेवासी जयति भगवान्कौशिकमुनिः सहस्रांशोवरे जयति जगति क्षत्रमधुना। विनेता क्षत्रारेर्जगदभयदानव्रतधनः शरण्यो लोकानां दिनकरकुलेन्दुर्विजयते॥। इति पात्ैः पठित्वा "रामेण परशुरमो जित" इति सूितं न तूकम्। यथा वा रत्नावल्याम्- अस्तापास्तसमस्तभासि नभसः पार प्रयाते रवा- वास्थानीं समये समं नृपजनः सायन्तने सम्पतन्। सम्प्रत्येष सरोरुहद्युतिमुषः पादांस्तवासेवितुं श्रीत्युस्कर्षकृतो दशामुदयनस्येन्दोरिवोदीक्षते। इति नेपथ्यपात्रेण बन्दिना काननस्थस्योद्यनवस्तुनः सागरिकां प्रति सूचनात् चूलिका। (१७) चतुर्थमर्थोपन्तेपकं लक्षयति-प्रक्कान्त इति । यस्य कस्थचिदङ्कस्य अन्ते ६१ सा०

४७= साहित्यदर्पणः- [ पष्ृपरिच्छेदे-

यत्राङ्कोऽवतरत्येषोऽङ्घावतार इति स्मृतः। (१८) यथा-अभिज्ञाने पञ्चमाक्के पात्रैः सूचितः षष्ठाङ्कस्तदङ्कष्याङ्गविशेष इवावतीखः । प्रथाङ्कमुखम्- (१३) यत्र स्यादङ्क एकस्मिन्नङ्कानां सूचनाखिला॥ ५६॥

(२०) यथा -मालतीमाधवे प्रथमाङ्कादौ कामन्दक्यवलोकिते भूरिवसुशभ- तीनां भाविभूमिकानां परिक्षितकथाप्रबन्घस्य च प्रसङ्गात्संनिवेशं सूचितवत्यौ। अवसाने पात्रै अङ्क: सूचितः प्रयोजितः, यत्रेतिय इत्यरथे। तस्य अङ्कस्य विभागस्त- दूभेद: तद्भिन्नतवेनेत्यर्थः अङ्क: अङ्ान्तरम् अवतरति आविर्भवति एष स अभिन्नत्वंन अङ्कावतारमवतरत्यस्मिन्नित्यक्काऽवतार इति स्मृतः कथितः। सत्षिप्तार्थत्वनियमो नान्रेति जेयम्। एकोन विज्ञाध्याये भुनिनाऽप्युक्तम्- अङ्ञान्तरेऽथवाङ्के निपतति यस्मिन प्रयोगमासाद्य। बीजार्थंयुक्तियुक्तो ज्ञेयो ह्यङ्काऽवतारोऽसौ॥ इति। (१८) उदाहरति-यथेति। अभिज्ञाने अभिज्ञानशाकुन्तलनाटक इत्यर्थः, पञ्जमाङ्के पञ्च माङ्कान्त इत्यर्थ:,। षष्ठाङ्क इति। अङ्कविच्छेदेऽपि तदङ्कोत्थापिताSSकाङचयैवावतीर्णोSप- राङ इत्यर्थ:, तदाह-तदकुस्या द्रेति। शङ्गविशेष इवेति। तद्वृत्तान्तोपजीवित्वादिति भावः। परे तु यत्राङ्ेऽन्याङ्कानां बीजलक्षोऽर्थाऽवतार्य्यंते तमक्कावतारमामनन्ति। यथा रस्नावल्यां द्वितीयोऽङ्कः, तत्र हि (क)"ईदि सस्स कन्नगारयणस्स ईदिसे य्येव वरे अहिला सेण भोदव्वं' इस्यादिकोऽनुरागलक्षए: सर्वाङ्कानामर्थ इति। (१९) अथ पञ्चममर्थोपक्षेपक लक्षयति-यत्रेति। एकस्मिन्नक्के अङ्कानां समस्ताङ् वच्यमाणानामर्थानाम् अङ्कनिबन्धनीय वस्तूनामिति यावत्। अखिला सूचना स्यात कव- यस्तम् "अङ्कमुखम" इत्याहुः। सर्वेषामङ्कानां विषयसूचनद्वारा मुखे तेषां प्रथममित्यङ्क- सुखम्। तच् बीजार्थस्य ख्यापकं वच्यमाणार्थप्रकृतिविशेषस्य सूचकं भवेत् अङ्कावतारे तदङ्कमात्रसूचनम्, अङ्कमुखे तु समस्ताङ्कसूचनेति भेदो ज्ञेय:। भरतस्तु- विश्लिष्टमुखमङ्कस्य स्त्रिया वा पुरुषेए वा। यदुपत्तिप्यते पूर्व तदङ्कमुखमुच्यते॥ इत्याह। (२०) उदाहरति-यथेति । प्रथमाङ्कादौ प्रथमाङ्कस्य पूर्वमित्यर्थः । भाविन्यो भूमि कास्तद्वेशरचना येषां तेषान्तथोक्तानाम् परित्तिप्तकधाप्रबन्धस्य समग्राङ्कसंच्षिप्तवृत्तान्त- निकरस्य। इदानीं प्रचलितमालतीमाधवे तु तस्य विष्कम्भकसंज्ञेत्यवलोक्यते। अयमाशय :- भाविनीन।ं नेपथ्यरचनानामपि नाम तयोः कल्यागिनोर्भूरिवसुदेवरा- तापस्ययोर्सालतीमाधवयोरभिलषितः पाणिग्रहो भवेत् "अयि किन्तु वेरिसि यदेकन्न नो विद्यापरिग्रहाय नानादिगन्तवासिनां साहचार्यमासीत्तदव चास्मतसौदामनीसमन्तमन- (क) ईदृशस्य कन्यकारत्नस्येदृश एव वरेडभिलाषेए भवितव्यम् इति संस्कृतम्।

लक्ष्मीविराजितः । 1 ४७६

(२२) अङ्रान्तपात्ररङ्कान्ते प्रविष्टैः पात्रः। यथा वीरचरिते द्वितीयाऽङ्कान्ते- '(प्रविश्य) सुमन्त्र :- भगवन्तौ वशिष्ठविश्वामित्रौ भवतः सभार्गवानाह्वयतः। इतरे- क्व भगवन्ती । सुमन्त्र :- महाराजदशरथस्यान्तिके । इतरे-तत्तत्रैव गच्छावः' इत्यङ्कारिसमाप्तौ । '( ततः प्रविशन्त्युपविष्टा वशिष्ठविश्वामित्रपरशुरामाः ।)' इत्यत्र पूर्वाङ्कान्त एव प्रविष्टेन सुमन्त्रपात्रेण शतानन्दजनककथाविच्छेदे उत्तराङ्कमु खसूचनादङ्कास्यम्' इति। (२३) एतच धनिकमतानुसारेणोक्तम्। अत्ये तु-'अ्रक्कावतरणोनैवेदं गता- थम्' इत्याहुः। योभूरिवसुदेवरासयोर्वृत्तेयं प्रतिज्ञा। अवश्यमावाभ्यामपत्यसम्बन्धः कर्त्तव्य इति तदि दानीं विदर्भराजमन्त्रेणासता देवराजेन माधवं पुत्रमान्वित्तिकिश्रवसाय कुण्डनपुरादिमां पझमावतीं ग्रहिण्वता सुविहितमित्यादिना कामन्दक्या भूरिवसुदेवरातमालतीमाधवा- दीनां तच्चरितानां च' (क) अज्ज माहदोवि कोदूहल कुप्पादिअ मए प्पउत्तमअएमहूसर्व मअदणो ज्ञाएं पभादि अणुप्पेसिदो तहि किल मालदी गमिस्सदि तदो अण्योण्यासंदंसगं भोडत्ति। (ख) तदो कि ति मालदीं अमच्चो माहवस्स अप्पणा ए पडिवा देहि जेय चोरि- आविआहे भअवदी तुवरावेदि" इत्यादिनाऽवलोकितया च मदनोद्यानादीनां परिणयरह- स्यादेश्र सूचना कृता तस्मात्स्पष्टमङमुखत्वमेतस्येति। (२१) लक्यविशेष्यापनार्थ धनिकेनोक्त्तमङ्कमुखल्य लक्षान्तरमाह-अ्रङ्गान्त- पात्रैरिति। अङ्कान्ते प्रविष्टैः पात्रविशेषैरित्यर्थः। छ्विन्नल्य भिन्नस्य परिवर्ततिन अङ्कस्य अर्थसूचनात विषयद्योतनाद्वा अङ्कात्यम् अङ्कमुखं स्यात्। पूर्वलक्षणे पूर्व प्रविष्टपात्रैः समस्ताङ्कार्थसूचनम्, अत्र तु अङ्कान्तः प्रविष्टपात्रस्तदुत्तराङ्कार्धमान्नसूचनमिति भेद:। (२२) अक्कान्तपात्रैरिति । अङ्कान्ते प्रविष्टानि पात्रणि तैः, मध्यमपद्लोपिसमासः। उदाहरति-यथेति। वशिष्ठविश्वामित्राविति। अतिशयेन वशी जितेन्द्रिय इति वशिष्ठः, विश्वं मित्रमस्येति विच्वामित्रः "मित्रे चर्षो" इति पा० सूत्रेश दीर्घ:, वशिष्ठश्र विश्वामित्रश्चेति तौ तथौकौ। भवतो युष्मान्। सभार्गवान् परशुरामजनकशतान- न्दानू। इतरे परस्ुरामादयः। भगवन्तौ वशिष्ठविश्यामित्रो। तत्र दशरथस्यान्तिके। अङ्कसमाप्तौ 'सत्याशमिति शेष:, तृतीयाङ्कारम्भे इत्याशयः । पूर्वाङ्कान्ते तृतीयापेक्षया पूर्वोडङ्को द्वितीयस्तदन्ते। उत्तराङ्कसुखसूचनाव तृतीयाङ्कद्वारस्य द्योतनात। अङ्कास्यम् अ्रङ्कमृखं "ज्ञेय" मिति शेषः! (२३) एतव्वत्तणं धनिकमत एवेत्यत आह-उतच्चेति। धनज्ञयमतानुसारेण दश- रूपककारमतमाश्रित्येति भावः। यदुकत् तेन- "अङ्कास्य पात्रेरङ्कास्यभिन्नाङ्कस्यार्थसूचनात्" इति। अङ्कावतयेनैवेति। अङ्कावतारलक्षणेनेव इदम् उपरोक्तवीरचरितस्थानम् गतार्थ लब्घ- (क) "अद माधवोऽपि कौतूहलमुत्पाध सया प्रवृत्तमदनोत्सव मदनोद्यानं प्रभातेऽनुप्रेषितस्तत्र किल मालती गमिष्यति तत्रान्योन्यसंदर्शनं भवत्विति, इति संस्कृतम्। (ख) "ततः किमिति माल- ती ममात्यो माधवस्यात्मना न प्रतिपादयति येन चौरिकाविवाहे भगवती त्वरयति, इति संस्कृतम्।

साहित्यद्पण :- [ षष्टपरिच्छेदे-

(२४) अपेक्षितं परित्यज्य नीरसं वस्तु विस्तरम्। यदा संदर्शयेच्छेषमासुखानन्तरं तदा ॥६१॥ कार्यो विष्कल्मको नाटय मामुखात्िप्तपात्रकः । (२५) यथा- रतावल्यां यौगंधरायणप्रयोजितः । (२६) यदा तु सरसं वस्तु मूलादेव प्रवर्तते ॥ ६२ ॥ पदावेव तदाङ़केस्यादामुखाक्षेपसंश्रयः । (२७) यथा - शाकुन्तले। (२६) विष्कम्भकादेरपि नो वधो वाच्योउधिकारिसः । ६३ ॥ अन्यरेडन्येन तिरोधानं न कुर्याद्रसवस्तुनो:। विषयम्। एवं चात्राङ्कावतारलक्षणासरवादयमङ्कावतार एवेत्येतर्दर्थ लक्षणान्तरमनाव- श्यकमेवेति तेषामभिप्रायः। वस्तुतस्तु-आहुरित्यनेनास्वरसः सूचितस्तद्वीजं तु स्वमतस्याप्रतिपादनमेव, तस्मा- दिदं विभिन्नप्रकारकम3मुखमेवेति सुधीभिर्विभावनीयम्। अथ विष्कम्भकादीनां व्यवस्थामाह नाट्यदर्पणे- "आद्यौ सूच्ये बहावन्ये क्रमादल्पेतरे तमे।" बहौ बहुकाले च सूच्ये आद्यौ विष्कम्भक-प्रवेशकौ। अल्पे अल्पकाले अङ्कास्यम्, अल्पतरे अल्पतरकाले च चूलिका अन्यतमे अन्यतमकाले च अङ्काऽवतार इति। (२४) विष्कम्मककरगामड्गादावेवेति आग्दशितम्, इदानीं तस्यैव विशेषवशादा- मुखस्यान्तेऽपि करणमित्याह-प्रपेक्ितमिति। यदा अपेत्ितम् एकवृत्तान्तगतत्वेनावश्य- माकङ्वितं नीरसम् उद्देश्यरसशून्यम, विस्तरं वस्तु बहुलं तद्वत्तान्तांशम, परित्यज्य विच्छिद्य कवि: शेषं सरसं वस्तु सन्दर्शयेत् सन्दर्शयितुमभिलषेत् निर्भिमित्सेदिति यावत्। तदा तेन कविना आामुखानन्तरं प्रस्तावनानिमिते: परम् आमुखेन तया प्रस्तावनया आ- चिएं सूचितं पात्रं यस्य सस्तथोक्तो विष्कम्भको नाटये स्वनिर्मातव्यरूपके कार्य्यो नि- म्मातव्यः। विष्कम्भक इत्युपलत्षगाम, तेन प्रवेशकादेरपि सङग्रहो बोध्यः। (२६) उदाहरति-यथेति । यौगन्धरायणप्रयोजित इति। विष्कम्भक इति शेष: । तत्र हिं अपेसितो वत्सराजसागरिकयोर्वृत्तान्तः, तं परित्यज्यामुखानन्तरं स्वे्छाचारी भीत एवास्मि भन्तुरिति नीरसं स्वभयं यौगन्धरायणेन दशितम्। (२६) "आदावङ्कस्य द्शितः इति यदुक्तकं तद्विषयं दर्शयति-यदा तिवति। मूला- देव नीरसवस्त्वमिश्रणादेव सरसं वस्तु वत्तान्त: प्रवत्तते, तदा आसुखेन प्रस्तावनया य आक्षेपः पात्रप्रवेशनसूचनं तं संश्रयति अवलम्बते तमाश्रित्य प्रवृत्त इत्यर्थः यः स तथोक्तः अङ्क: आदावेव कविना निर्मातव्यः स्यात्। प्रथमं तन्र विष्कम्भकनिर्माणास्य नास्ति प्रयोजनमिति भाव:। (२७) उदाहरति-प्रथेति। शाकुन्तल इति अभिज्ञानशाकुन्तलनाटक इत्यर्थः। तन्र हि मूलादेवानुसूयया प्रवर्तततः स रस एव शकुन्तलाया विरहः। (२८) विष्कम्भकाहैरपीति। विष्कम्भकादरपि विष्कम्भकप्रवेशकादिद्वाराऽपि अधि- कारिण: मुख्यफलस्वामिन: नायकादे: वधो न वाच्य: तेन कविना नायकवधः क्रापि न

समेदार्थप्रकृतिनिरूपणन्] लक्ष्मीविराजितः ।

(२६) रस: शृङ्गारादि:। (३०) यदुक्तं धनिकेन- (३१) 'न चातिरसतो वस्तु दूरं विच्छ्िन्नतां नयेत्। रसं वा न तिरोदध्याद्वस्त्वलंकारलक्षणैः ॥' इति। (३२) वोजं बिन्दु: पताका च प्रकरी कार्यमेव च ॥ ६४ ॥ अर्थप्रकृतयः पञ्च ज्ञात्वा योज्या यथाविधि। अर्थप्रकृतयः प्रयोजनसिद्धिहेतवः । तत्र बीजम्- (३३) अल्पमात्रं समुद्दिष्टं बहुधा यद्वि सर्पति ॥ ६ ॥ फलस्य प्रथमो हेतुर्बीजं तदभिधीयते। वर्णनीय इत्यर्थः। अन्रापेरुपादानादङकेस्तु न वर्णनीय एवेति द्योतितम् उभयन्रापि रसविच्छेद्हेतुत्वादित्याशयः। तथा रसवस्तुनो: उद्देश्यरसवृत्तान्तयो: अन्योऽन्येन परस्प- रद्वारा तिरोधानम् विच्छिन्नत्वम् कवि: न कुर्ध्यात्। एवं चोह्ेश्यरसं तिरस्कृत्य केवलं वृत्तान्तं न वर्णयेत् वृत्तान्तमवर्णयित्वा वा नैकविषय एव केवलं रसं वर्णयेत् किं तु रससंयुक्तमेव यथाक्रमं वृत्तान्तं वर्णयेदिति भावार्थः। (२९) रसपदवाच्यं प्रदर्शयति-रस इति। स्पष्टम्। (३०) उक्तार्थे प्राचां सम्मति दर्शयति-यदुक्तमिति। धनस्ञयेन दशरूपककृतेत्यर्थः। (३१) नचातीति। वस्तु वृत्तान्तं रसतो रससम्बन्धात् अतिदूरं विच्छिन्नतां तिरो- धानत्वं नच नव नयेत् कविः प्रापयेत्। प्रयोगवशेन तु कि्द्रं नेतुं शक्यत इत्यतिना सूचयति। वस्त्वलङ्कारलत्तणोः वस्त्वलङ्कारस्वरूपैः वा रसंन तिरोदध्या् न तदास्वाद प्रतिबन्धमुत्पादयेदित्यर्थः। उक्त्तञ्च महपिर ष्टादशाध्याये नाट्यशास्त्रे- अङ्के प्रवेशके वा प्रकरणमाश्रित्य नाटके वापि। न वध: कर्त्तव्यः स्याध्स्तन्न स नायक: ख्यातः॥ अवतरणमेव कार्य्यं सन्धिर्वा ग्रहणमेव वा नित्यम्। बहुभिः कार्य्यविशेषैः प्रवेशकैः सूचयेद्वापि॥ इति। (३२) "नाटकं ख्यातवृत्तं स्यात्पञ्चसन्धिसमन्वितम्" इत्युक्तदिशा सन्धिलक्षणं प्रक्रान्तं तननिरुपसायेव तड्घटकार्थप्रकृती: निरूपयति-बीजमिति। प्रकक्रियते प्रयोजनं साध्यते आभिरिति प्रकृतयो हेतवः। तथा च बीजम्, बिन्दुः, पताका, प्रकरी, कार्य्यञ्न, एताः पञ्च अर्थस्य प्रयोजनस्य प्रकृतयः सिद्धकारणानि ज्ञातवा यथाविधि कवीनां विधि- मर्नातक्रम्य यथार्थेऽव्ययीभावः, योज्या दृश्ये कविना सन्निवेशनीयाः। (३३) बीजं निरूपयति-प्रल्पमात्रमिति। यत् अल्पमात्रं समुदि्दिष्टम आदावङ्क- रितवमात्रेण प्रदशितं सत बहुधा विसपति क्रमिकसहकारियोगेनोपचितं विविधावा- न्तरकार्याणि जनयति, तथा फलस्य नायकमुख्योद्देश्यस्य प्रथमो हेतु: आदिकारणम, तत् धान्यवीजवत् बीजम् अभिधीयते कविभिरिति शेषः। बीजं हि नाटकादेरितिवृत्तार्थ- स्योपायः, आमुखं तु रूपकप्रस्तावनार्थ नटस्यैव वृत्तमिति बोध्यम्।

४६२ साहित्यदर्पणः- । पष्ठपरिचछेदे-

(३४) यथा-रक्षावत्या वत्सराजस्य रत्नावलीप्राप्तिहेतुदेवानुकूल्यलालितो यौगन्घरायसव्यापारः। A यक वा-वेरयां द्रौपदी के शसंयमनहे तुर्भीमसेनक्रोधोपचितो युविष्ठिरोत्साहः। (३५) अवान्तरार्थविच्छेदे बिन्दुरच्छेद कारणम् ॥ ६६ ॥ (३६) यथा-रत्नावल्यामनङ्गपूजापरिसमास्तौ कथार्थविच्छेदे सति 'उदयन- स्येन्दोरिवोदवीक्षते' इति सागरिका श्रुत्वा '(सहर्षम्) कवं एसो सो उदग्रणसरिन्दो' इत्यादिरवान्तराथ हेतुः। (२७) व्यापि प्रासङ्गिकं वृत्तं पताकेत्यभिधीयते। अन्न विशेषो मातृगुप्ताचाय्यरुक्त :- फले यस्य हि संहार: फलबीजं तु तद्भ्वेत्। वस्तुबीजं कथा ज्ञेया अर्थबीजं तु नायकः ॥ इति (३४) उदाहरति-यथति। रत्नावलीप्राप्तिः फलं तस्य हेतुः। दैवानुकृल्पेन लालितो दैवा नुगुण्योपचितः। इदं च व्यापाररूपम्। A उदाहरणान्तरं प्रदर्शयति-यथा वेति। वेण्यां वेणीसंहारनाटके। द्रौपद्याः केशसं- यमनं प्रधानं फलमू तस्य हेतुः। भीमसेनस्य क्रोधेन उपचितो जनितः। युधिष्टिरोत्साहः युद्धारथसभ्यनुज्ञान बीजमित्यर्थः । (३९ ) बिन्दुरूपामर्थप्रकृति निरूपयति-श्रवान्त रेति । अवान्तरार्थस्य सकलवृत्ता- नतकभागस्य विच्छेदे समाप्तत्वेन लब्धविश्रामे अच्छेदस्य अविरामस्य कारणं हेतुर्बिन्दुः । जले तैलबिन्दुवत्पसारितत्वात् विन्दुरिति व्यपदेशः। केवलं बीजं मुखसन्धदावेव निव ध्यते बिन्दुस्तु तदनन्तरमिति भेद: । (३६) उदाहरति-यर्थोत। काव्यार्थस्य तव्टत्तान्तभागस्य विच्छेदे समाप्तत्वेन लब्धविश्रामे सति। उदयनेति। अस्तापास्तसमस्तभासि नभसः पारं प्रयाते रवा वास्थानी समये समं नृपजन: सायन्तने संपतन्। संप्रत्येष सरोरुहद्युत्तिमुषः पादास्तवासेवितुं प्रीत्युत्कर्षकृतो दृशामुदयनस्येन्दरोरिवोद्वीच्षते।। इति समस्तपद्यम्। इदञ्व बन्दिवाक्यम्। कथसित्यादि "कथमेप स उदयननरेन्द्रः" इति संस्कृतम्। वत्ससज एवोद्यननामा। अवान्तरार्थस्य तन्नाटिकागतवृत्तान्तभागा- न्तरस्य हेतुः। उद्यनं प्रति सागरिकाया अनुरागबोधनेन तद्दत्तान्तभागान्तराकाङ्काज- ननादिति भावः । अङ्कोऽवतारे तु पूर्वप्रविष्टपात्रेः सूचनेति ततोऽस्य भेदः। रत्नावल्यांमेव द्वितीयबिन्दुर्यथा-देवीगमनानन्तरमेवान्तराविच्छेदे विदृषकं प्रति राज्ञो वचनम्। "धिङ् मूर्ख ! अलं परिहासेन आभिजात्येन गूढो देव्यास्त्वया न लक्षितः कोप:। तथाहि देवीमेव प्रसादयितुं गच्छाव" इति। (३७) पताका रूपामर्थप्रकृति निरूपयति-ग्याप ति। व्यापि निर्वहणपर्य्यंनतं स्थायि पात्रान्तरनिष्पाद्यं प्रधानफलसाधनं प्रासङ्गिकम, वृत्त वृत्तान्तः पताका इत्यभिधीयते। उक्त च मुनिना- प्रासङ्विकं परार्थस्य स्वार्थो यस्य प्रसङ्गतः। सातुवन्धं पताकाख्यं प्रकरी च प्रदेशभाकू।।

पताकाव्यापकत्वनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः । ४८३

(३८) यथा -- रामचरिते सुग्रीवादे वेरायां भीमादेः शाकुन्तले विदूषकस्य चरितम्। (३६) पताकानायकस्य स्थान्न स्वकीयं फलान्तरम् ॥६७॥ गर्भे संघौ विमर्शे वा निर्वाहस्तस्य जायते। (४०) यथा-सुग्रीवादेः राज्य प्राप्त्यादि । (४१) यत्तु सुनिनोक्तम् - 'आ गर्भादा विमर्शाद्वा पताका विनिवर्तते। इति।

यइत्तं हि परार्थ स्यात्प्रधानस्योपकारकम्। प्रधानवच्च कलप्येत सा पताकेति कीर्ततिता ॥। इति। (३८) उदाहरति-यथेति। स्पष्टम्। (३६) उक्तपताकाया निर्व ससन्दि पर्य्यन्तमपि व्यापित्वं बोधयितुमाह-ताकाना- यकस्येति। यस्य वृत्तान्तः पताकेत्यभिधीयते स पताकानायकः सुग्नोवभीमसेनादि:। एवं च व्यापीत्याद्युक्तस्वरूपायाः पताकाया नायकस्य तत्स्वामिन: सुग्रीवभीमसेनादे: स्व- कीयं स्वमांत्रोपकारि यत्फलान्तरं स्व्रयोजनविशेषरूपं न स्यात् कि तु प्रकृतग्रन्थनाय- कस्य रामयुधिष्टिरादे: फलजनिका स्थादित्यर्थः। तथा च तस्या: आ्सङ्गिकत्वमपि भव त्येवेति भावः। पताकानायकस्यापीति पाठे तु अनायकस्यापीत्यकारप्रश्लेषः । तथा चाना- यकस्य सुग्रीवादेरपि स्वकीयराज्यलाभफलान्तरं यत्तदपि पताकान्तरमित्यर्थः। अपिश ब्दात् नायकस्य रामस्य सेतुबन्धादिफलान्तरमपि पताकान्तरमिति बोध्यम्। अस्य व्या- पकत्वाभावमुपपाद्यति-गर्भ इति। येन हि गर्भे विमर्शे दा सन्धौ सन्धावित्यस्य का- काक्षिगोलकन्यायेनो मयन्रान्वयः। गर्भविमशोपसंहतिरूपा हि सन्घयो वच्यन्ते। तन्न गर्भविमर्शरूपसन्धिद्वये तस्य पताकानायकस्वकीयफलस्य, निर्वाहो निप्पत्तिः जायते। एवं च निर्वहणपर्य्यन्तवर्त्तमानस्य प्रकृतनायकफलस्य जनकत्वात् पताकाया अपि तत्प- य्र्यन्तं वर्त्तमानत्वमेव तेन तस्या: स्वनायकफलविशेषरूपत्वे तत्फलस्य गर्भसन्धौ विम- शंसन्धौ वा सर्ववादिसिद्धा निष्पत्तिन जायत इत्यभिप्रायः। तथा चैतेन निर्वहणापर्य्य न्तमपि व्यापित्वमुक्तस्वरूपपताकाया उक्क भवतीति बोध्यम्। (४०) प्रकृतनायकचरितमध्यभागात्मके गर्भसन्धौ विमर्शसन्धौ वा पताकानाय- कस्वकीयफलस्य निष्पत्तित्वं बोधयितुमुदाहरति-यथेति। रामचरिते हि पताकानायकः सुग्रीवः, वेण्यादौ भीमसेनादि:, तस्य रामचरितमध्यभाग एव वालिराज्यप्ापतिरूपं स्वकी- य फलं निष्पन्नम्, अनन्तरं च तस्यव सुग्रीवस्य चरितं रामचरितफलभूतसीतोद्धरणप- य्यन्तमप्युपलभ्यते। रामचरिते सुग्रीवचरितं पताका। एवमन्यत्रापि सद्गतिः कार्य्या। (४१) फलान्तरे मुने: पताकापदप्रयोगस्याभिनवगुप्ताचार्य व्याख्यानेन गौणत्वमुप- पाद्य स्वोक्तविरोधं निराकत्तुमाह-यच्विति। मुनिना नाट्याचार्येए भरतेनेत्यर्थः। आग र्भादिति। एतदुत्तरार्द्ध तु- "कस्माद्यस्मान्निबन्घोऽस्याः परार्थः परिकीत्यंते।" इति। गर्भात् आ गर्भसन्धिसमाप्ते: पूर्वम, अवध्यर्थकोऽत्राङ्। आा विमर्शात् आ चिमर्श-

848 साहितयदर्पण :- [ पछपरिच्छेदे-

(४२ ) तत्र 'पताकेति। पताका नायकफलं निर्वहसपर्यन्तमपि पताकायाः प्रवृत्तिदर्शनात, इति व्याख्यातमभिनवगुप्तपादैः। (४३) प्रासङ्गिकं प्रदेशस्थं चरितं प्रकरी मता ॥ ६ ॥ (४४) यथा-कुलपत्यक्के रावसस्य जटायुसंवाद:। (४५) पकरीनायकस्य स्थान्न स्वकीयं फलान्तरम्। (४६) यथा जटायो: मोक्षप्रासिः । (४७) अपेक्षितं तु यत्साध्यमारम्भो यन्निबन्धनः ॥। ६६ ।। सन्धि समाप्ते: पूर्व वा पताका विनिवर्त्तते निध्पति प्राम्नोति। एतेन दर्पणकृतो मह- र्षिमतेन स्पष्ट विरोधः। (४२) उक्त्विरोधं परिजिहीषुः अभिनवगुप्तावार्यव्याख्यानमुद्दरति-नत्रेति। मुनि- वचन इत्यर्थः । पताका पताकापदम् गौण्या वृत्या पताकानायकफलं पताकानायकस्य सुग्रीव भीमसेनादे: स्वकीयराज्यप्राप्त्यादिरूपप्रयोजनपरम्, निर्वहणापर्यन्तमपि उपसंह- तिसन्धिपर्य्यन्तमपि पताकायाः प्रवृत्तेः स्थिरत्वस्य दर्शनात्। तथा च न कपोलक- ल्पितं किन्सवभिनवगुप्ताचार्यमतमाश्रित्य पताकाया निर्वहणासन्घिपर्य्यन्तमपि स्थिरत्वं- प्रतिपादितमिति ग्रन्थकर्त्तुराशयः। (४३) प्रकरीरूपामर्थप्रकृति निरूपयति-प्रासङ्गिकमिति। प्रासङ्गिकं नायकचरिते प्रसङ्गादुपस्थितम्, प्रदेशस्थं प्रदेशविशेपे स्थितं चरितं वृत्तान्तः प्रकरोति नायकवृत्ता- न्तस्य प्रकर्ष जनयतीति प्रकरी मता। पताकायां प्रासङ्गिकधृत्तस्य बहुदेशघृत्तित्वम, अस्यान्तु प्रदेशविशेषवृत्तित्वमिति भेद:। नाट्यशासत- फलं प्रकल्प्यते यस्या: परार्ध केवलं बुधैः। अनुबन्धविहीनं स्यात प्रकरीमिति निर्द्दिशेत् ॥ इति। अन्न विशेषो भावप्रकाशिकायाम- शोभायै वैदिकादीनां यथा पुष्पाक्षतादयः। अथर्तुवर्णनाािस्तु प्रसङ्गे प्रकरी भवेत्॥ इति। यथा शाकुन्तले षष्ठाऽङके-"ततः प्रविशति चूताङ्करमवलोकयन्ती चेटी। अपरा च पृष्ठतस्तस्या: इत्यादिना "नेपथ्ये" इत्यन्तेन। (४४) स्वयमुदाहरति-यथेति। रावास्य जटायुसंवाद इति। तस्यार्थप्रकृतित्वं

(४६) प्रकरीति। प्रकरीनायकस्य तत्प्रकरीनायकस्य जटायुप्रमृते: स्वकीयं फलान्तरं स्वप्रयोजनविशेषरूपं न स्यात् किन्तु तत्तदंशे नायकफलोत्पादिकैव स्यादिति प्राग्वदेवार्थः। (४६) उदाहरति-यथेति। जटायोर्मोक्षप्राप्तिरिति। अयमाशय :- जटायोरमोक्षप्राप्ति- वर्ण्यमाना न प्रकृतोपयोगिनी किन्तु तस्यैव पुण्यजनिकेति तदिदमुदन्तं न पताका। यः खलु रावणेन संवाद: स प्रकृतोपयोगीत्यस्य प्राकराणिकत्वारप्रकरीस्वम्। एतदतिरिक्त्तस्य तु तदेकदेशवत्तित्वमात्रम्। (४७) कार्यरूपार्थप्रकृति निरूपयति-प्रपेक्षितन्तिवति। अपेचितम् आकाङ्कितं न तु प्रासङ्गिकमित्यर्थः । यत् साध्यं स्वशक्त्याशक्यम्, यन्निबन्धनो यदुद्देश्यक: भारम्भ

लक्ष्मोविराजित:। ४८५

समापनं तु यत्सिद्धयै तत्कार्थमिति संमतम्। (४८) यथा-रामचरिते रावणाववः । (४६) अवस्थाः पञ्च कार्यस्य प्रारब्धस्य फलायिभि:।७०॥

तत्र- (५०) भवेदारम्भ औरप्रत्सुक्ष्यं यम्मुख्यफलमिद्धये।। ७१ ॥ (५१) यथा-रत्नावल्यां रत्नावल्यन्तः पुरनिवेशार्थ यौगंघरायणस्यौत्सुक्यम्। एवं नायकनायिकादीनामप्यौत्सुक्यमाकरेषु बोद्धव्यम्। (५२) प्रयत्नस्तु फलावातौ व्यापारोडतित्वरान्वितः । (५३) यथा रत्षावल्याम्-'तह वि य अत्थि अएयोदंसणा उवाओर त्ति जवा तघा आलिहित्र जधासमीहिद करहस्मम्।' इत्याढिना प्रतिपादितो रत्नावल्याश्च्ि- उपाये प्रथमप्रवृत्तिः यस्य च सिद्धये समापनं सामग्रीसमवधानम् तत्कार्य्यम् इति सम्मतम्। (४८) उदाहरति-यथेति। रामचरिते तत्प्रधाने बालरामायणदावित्यर्थः। रावण दध इति। तत्सिद्धौ सत्यां नाटकसमापनम्। (४९) अस्य कार्य्यस्य पञ्चावस्था भवन्तीति दर्शयति-अवस्था इति। आरम्भ:, यत्ः, प्राप्त्याशा,नियताप्तिः,फलागमः, एताः पञ्ञ फलाथिंभि: उद्देश्यसिद्धिलब्घुमिच्छमिः प्रारबधस्य कार्यस्य अवस्था निष्पाद्यनि पादकरूपाः, ज्ञेया तन्नारम्भयप्राप्त्याशानिय ताप्तिरूपाश्चतस्रोऽवस्था निष्पादिकाः, फलागमरूपा तु निष्पाद्या इत्यवगन्तव्या। (द०) तत्रारम्भलक्षणां दर्शयति-भवेदिति। मुख्यफलस्य नायकमुख्यो द्वे श्य स्य सिद्धये निष्पत्तये यत् औत्सुक्यम् उत्कटरागः स आरम्भो भवेत्। (९१) उदाहरति-पयति। नायकनायिकादानामिति "नायकश्च नायिकादयश्र" इति विग्रहः, अतो नैकशेष: । आकरेषु तत्तजाटकेष्वित्यर्थः । यथा वा वेणीसंहारे प्रथमेडङ्के सहदेवं प्रति- "भीमः-अथ भगवान् कृष्णः केन पणेन सुयोधनं प्रति सन्धि कत्तु ग्रहितः ? सहदेव :- ननु पञ्चभिः ग्रामः" इत्यादि। (६२) यत्नलक्षणं दर्शयति-प्रयत्न इति। फलावापौ नायकस्य नायिकाया वा प्रधानफलप्राप्तिविषये अतित्वरान्वितो व्यापारः पात्रमात्रस्य आग्रहः प्रयत्नो भवेत्। तु पदम् आरम्भभेदसूचनाय। उक्कञ्व मुनिना- अपश्यतः फलग्राप्तिं यो व्यापार: फलं प्रति। परं चौस्सुक्यगमनं प्रयतः परिकीत्तितः ॥" इति। (५३) उदाहरति-यशेति । तह्टवीति। तथापि नास्त्यन्यो दर्शनोपाय इति यथातथा आलिख्य यथा समीहितं करिष्यामि" इति संस्कृतम्। अङ्गुलिकम्पनानन्तरं तथाऽप्युक्ति:। आलिख्य उदयनप्रतिकृति चित्रयिस्वा। यथा समीहितं पूर्वविचारितानुरूपम्। चित्रलेख- ६२ सा०

साहित्यदर्पण :- [ षष्ठपरिक्छेदे-

नलेखनादिर्वत्सगाजसंगमोपायः। यथा च-रामचरिते समुद्बन्घनादिः। (५४) उपायापायशङ्काभ्थां प्राप्त्याशा प्राप्तिसम्भवः ॥। ७२॥ (५५) यथा-रत्नावल्यां तृतियेऽ्क्के वेषपरिवर्तनाभिसरणादेः संगमोपायाद्वा- सवदत्ताल क्षणापायशङ्कया चानिर्धारितैकान्तसंगम रूपफल प्राप्ति प्राप्त्या था। (५६ ) एवमन्यत्र । (५s) अपायाभावतः प्राप्तिर्निय तासतिस्तु निश्चिता।

(५८) यथा रत्नावल्याम्-'राजा-देवीभ्रसादनं त्यक्त्वा नान्यमत्रोपायं नादि: उदयनप्रतिक्ृतिचित्रणादिः। सङ्ग्मोपायः तदङ्गभूतो व्यापारः, व्यापारस्यव-

(९४) प्राप्त्याशालत्षणं दर्शयति-उपायेति। उपायः फरसिद्धे: हेतुसन्भावश्र अपायस्य प्रतिबन्धकस्य शङ्का च ताभ्यां तथोक्ताभ्याम, प्राप्तिसम्भवः उद्देश्यप्राप्तिस- म्भावना प्राप्ते: प्रधानफललाभस्याशा प्राप्त्याशा भवेत्। (५९) उदाहरति-यथेति। वेतपरिवर्तनं सागरिकाया वासवदत्तावेशकरयम्। तेन राज: समीपे तस्या अभिसरणम् अभिसारः। सङ्गमोपायात् राजः सागरिका- सङ्गमोपायात्। वासवदत्तालत्तणापायशङ्कया वासवदत्तास्वरूपप्रतिवन्धकाशङ्या। अनिर्द्वारिता अनिश्चिता संशयिता या एकान्ते निमृतौ उदयनसङ्गमरूपफलस्य प्राप्ति- स्तस्या आशा। (१६) एवमन्यत्रेति। अन्यन्र वेणीसंहारादाविति भावः। यथा वेणीसंहारे तृतीयेऽड् भीम :- कृष्टा येन शिरोरुहेषु पशुना पाञ्चालराजात्मजा येनास्याः परिधानमप्यपहतं राज्ञां गुरूणां पुरः। यस्योरः स्थलशोणितासवमहं पातु प्रतिज्ञातवान् सोडयं मन्जपश्जरान्तरगतः संरच्यतां कौरवाः॥ इत्यत्र दुःशासनवधादशेषकौरववधसम्भावनेन युधिष्ठिरस्य राज्यप्राप्त्याशा। यथा वा नलविलासे चतुर्थे स्वयंवराङ्क- "नल :- कलहंस ! मकरिके! फलितः स एष वो प्रयासः। कलइंस :- देव ! नावयो: प्रयास: किन्तु देवस्य स्वपः। नल :- "समभूदिदानीं स्वप्ार्थप्राप्त्याशा।" इति। (६७) नियताप्तिलक्षणं दर्शयति-अपायाभाव इति। अपायस्य अन्तरायस्य अभा- वतो विलुप्तस्वात् निश्चिता प्राप्तिः निर्णीता फलप्राप्तिस्तु नियताप्तिभंवेदिति शेषः। तदुक मन्दारमरन्टे- नियताप्तिरविघ्नेन फलसंसिद्धिनिश्चयः। इति। (६म) उदाहरति-यथेति। इति अनया उकया। देवीलक्षणापायस्य वासवदत्तारू पान्तरायस्य नियतफलप्राप्तिरिति। अत्र देव्याः कोपशान्तिरूपफलस्य नियताप्ति:। नचास्य क्थं कार्य्यावस्थासवं सागरिकासङ्गमनरूपकार्यस्य तेनाऽनिष्पादनादिति

सन्धिस्वरूपनिरूपणम ] लक्ष्मीविराजितः ।

पश्यामि।' इति देवीलक्षणापायत्य प्रसादनेन निवारणान्नियतफलप्रातति: सूचिता। (५8) सावस्था फलयोग: स्यादः समग्रफलोदयः॥७३॥ (६०) यथा-इत्नावल्यां रत्नावलीलाभश्चक्रवतित्वलक्षणफलान्तरलाभस- हितः। (६१) एवमन्यत्न। (६२) यथासंख्यमवस्थाभिराभिर्योगात्तु पश्चभि:। पञ्चधैवेतिवृत्तस्य भागा: स्युः पश्चसंधयः॥।७४॥ (६३) तल्लक्षणामाह- अन्तरैकार्थसंबन्धः संधिरेक्वन्वये सति । वाच्यम्, तस्कोपस्य तत्प्रतिबन्धकत्वेन तदभावस्य तत्कारणत्वात्। यथा वा देणीसंहारे- कर्त्ता द्यूतश्छलानां जतुमयशरणोद्दीपन: सोडभिमानी राजा दुःशासनादेर्गुरुरनुजशतस्याङ्गराजस्य मित्रस्। कृष्णाके शोत्तरीय व्यपनयनपटः पाण्डवा यस्य दासा: क्ास्ते दुर्य्योधनोऽसौ कथयत न रुषा द्रषटुमभ्यागतौ स्वः।। इत्यादिना भीमार्जुनाभ्यामेकशेष दुर्य्योधनान्वेषणान्नियताप्तिर्दशिता। (६९) फलागमलत्तणं दर्शयति-तावस्थेति। यः समग्रफलोदयः समस्तोद्देश्यफल- सिद्धिः। सामग्रयञ्च मुख्योद्वेश्यफलस्य उद्देश्यफलान्तरसाहित्यम् तदभिधास्यति-फला- नतरसहित इति। सा फलयोग: फलागमो नाम अवस्था स्यात्। इयमवस्था पूर्वाक्तच- तुरवस्थाभिनिष्पाद्या। (६०) उदाहरति-यथेति। चक्रवर्तिलत्षएं साम्राज्यरूपं यत् फलान्तरं तस्य लाभेन सहितो युकः। (६१) रवमन्यत्रेति । अन्यान्राप्येवमूहनीयमित्यर्थ:। यथा बेणीसंहारे षष्टेडङ्- भूमौ च्िप्ता शरीरं निहितमिदमसकू चन्दनाभं मया (मा)ड्रे लक्ष्मीराय्यें निषण्णा चतुरुदधिपयः सीमया सार्धमुर्व्या। भृत्या मित्राणि योधा: कुरुवलमनुजा दुग्धमेतद्रणग्नौ नामकं य दूज्वीषि च्ितिप ! तदधुना धार्त्तराष्ट्रस्य शेषम्।। इस्यनेन दुर्य्योधनं हत्वा भीमसेनेन युधिष्टिरराज्यसमर्पसाफलयोगो दर्शितः। यथा वा शाकुन्तले सर्वदमनाख्यपुत्रपाप्तिसहित: शकुन्तलाप्राप्ति:। (६२) सन्धि लक्षयितुमवतारयति-यथासंख्य मिति। आभिरनन्तरपूर्वोक्काभिः पञ्चभिरवस्थाभि: आरम्भादिमिः योगात् इतिवृत्तस्य रूपकीयधृत्तान्तस्य पञ्चधव पञ्ञ प्रकारा एव भागा अंशा: पञ्चसन्धय: स्यु:। (६३) को नाम सन्धिरिति जिज्ञासामपनुदति-तल्लक्षरामिति। तललक्षरं सन्धि- सामान्यमित्यर्थः। अन्तरैकार्थेति। एकस्य प्रधानफलस्य अन्वये घटकत्वसम्बन्धे सति अन्तरैकार्थसम्बन्धः अन्तरेकफलसत्तासम्बन्धः सन्धिः। सन्धीयत इति सन्धिः। यथा- मालतीमाधवे प्रथमाङ्कादूद्वितीयाङ्कपर्य्यन्तमेको मुखनामा सन्धिः। तथा हि तत्र मालती-

साहित्यदर्पण :-

(६४) एकेन प्रयोजनेनान्वितानां कथांशानामवान्तरैकप्रयोजनसंबन्धः संधिः। (६५) तन्द्रेदानाइ- मुखं प्रतिमुखं गर्भो विमर्श उपसंहतिः ।।७५ ॥ इति पञ्चास्य भेदा: स्यु: क्रमाल्वक्षसमुच्यते। (६६) यथोद्देशं लक्षामाह - (६७) यत्र बीजसमुरत्तिर्नाना्थरससम्भवा॥ ७६ ॥ प्रारम्भेण समायुक्ता तन्मुखं परिकोर्तितम्। (६८) यथा-र तावल्यां प्रथमेडड्के। माधवयो: परिएयरूपप्रधानफलं प्रति तयोमिथोऽनुराग एव घटक इति प्रधानफलघटक- त्वसम्बन्धस्य वर्त्तमानत्वम्, तदुभयानुरागरूपेकावान्तरफलसत्तासम्बन्धस्य वर्त्तमानत्वं चेति बोध्यम्। अत्रकान्वये सतीत्यनुपादानेन यदि अन्तरकार्थसम्बन्धः सन्धिरित्येतावन्मा त्रमेव लक्षणं स्यात् तदा मूलवृत्तान्तसूचन रूपावान्तर कफलसत्तासम्बन्धात् सर्वत्र प्रस्ता- वनायामतिव्याप्ति: स्यात्तननिरासाय तत्प्रतिपादितम्। ( ६४) तात्पर्यमाह-एकेनेति। एकेन प्रयोजेन प्रधानफलवृत्तेन अन्वितानां घटकतव- सम्बन्धेन युक्तानाम, कथांशानां वृत्तान्तभागानाम् अरगन्तर कप्रयोजनसम्बन्धः नाटकीय

सुख्य प्रयोजनवशात्तथाङ्गानां समन्वये । अवान्तरार्थसम्बन्धः सन्धि:सन्धानरूपतः ॥ इति। (६६) तद्भेदानू सन्धिभेदान्। सुखमिति। अस्य सन्धेः पञ्ञभेदा: पञ्ञ प्रकार: । अथेषां लक्षणानि यथा क्रममुपपादयितुं प्रतिजानीते-कमादिति। उक्तपञ्चावस्थासाहि- त्येनैव सन्धिपञ्जकसिद्धेरुक्ततवात् तत्लहितमुखसन्ध्या दिक्रम णेत्यर्थ:। तथाचारम्भा- वस्थायुक्तः इतिघृत्ताद्याभासो मुखसन्धिः, यत्नयुक्तः प्रतिमुखसन्धिः, प्राप्याशायुक्तो गर्भसन्धिः, नियतासियुक्तो वमिर्शसन्धिः, फलागमयुक्तः उपसंहृति: निर्षहणसन्धि- रित्यर्थः। (६६) यथोद्दशमिति । उद्देशमनतिक्रम्य यथोद्वेशम् यथार्थेड्व्ययीभा व ः । उ ्द शश्च नामकी्तनम्। तथा च यथोदेशमित्यस्य "मुखं प्रतिमुखं गर्भः" इत्यादिनाम- कीर्त्तनक्रमश इत्यर्थः। (६७) यत्र बीजेति । यत्र सन्धौ नाना अनेकेः अथेः वृत्तान्तैः रसैः शङ्गारादिभिश्न सम्भवो व्यज्जवं यस्या: सा तथोक्का, तथा प्रारम्भेय समायुक्ता उत्साहरूपप्रारम्भावस्था यु का इश्यर्थ:, बीजस्य प्रागुक्तलक्षणास्य समुत्पत्तिर्भवति तत् मुखमिन मुखं मुखसन्धि: परिकीत्तितं कथितम्। (६८) उदाहरति- यथेति। प्रथमेऽङ्ड इति। अश्र हि सागरिकाराजदर्शनरूपे अमात्यप्रारम्भविषयीकृतेऽर्थराशो अमात्ययौगन्धरायणस्य पृथिवीसाम्राज्यविजगीषो र्वीर:, वत्सराजस्य वसन्तविभावः शङ्गारः, पौरममोदावलोकनादबुतः, तत उद्यान रामनादारभ्य पुनः श्रक्गार इति नावार्थसससम्भवः, तथा कन्दुर्पपूजायां साकारिकाया

सन्धिभेदनिरूपणम ] लक्ष्मीविराजित: !

(६६) फलप्रधानोपायस्य मुखसन्धिनिवेशिन:।।७। लक्ष्यालक्ष्य इवोन्ेदो यत्र प्रतिमुखंच तत् । (७.) यथा- रतावल्यां द्वितीयेडङ्के वत्सराजसागरिकासमागमहेतोरनुराग- बीजस्य प्रथमाङ्कोपक्षितस्य सुसंगता-विदूषकाम्या ज्ञायमानतया किचिल्लकयस्य वासवदत्तया चित्रफलकवृत्तान्तेन किंचिदुन्नीयमानस्योद्देशरूप उन्वेदः। (७१) फलप्रधानोपायस्य प्रागुद्धिन्नस्य किंचन ।। S5 ।। गर्भो यत्र समुद्भेदो ह्रासान्वेषणवानमुद्दु:। (७२) फलस्य गर्भीकरणाद्गमेः। यथा रत्ावल्यां द्वितीयेऽ्र्क्कें-'सुसंगता सहि, अदक्खिणा दाणि सि तुमं जा एवं भट्टिया हत्थेए गहिदा वि कोवं ण मुष्- सि' इत्यादौ समुद्धेदः। पुनर्वासवदत्ताप्रवेशे ह्रासः । तृतीयेऽक्े-'तद्वार्तान्वेष-

राज्ो दर्शनं विधिना आनीय घटितं बीजम, तञ्च सागरिकायास्तत्सङ्गमोत्साहसहितम्। (६९) प्रतिमुखसन्धि निरूपयति-फलप्रधानेति। यत्र सन्धौ मुखसन्धौ निविशते उत्पत्या प्रवत्तते इति तस्य तथोक्तस्य, फलस्य प्रधानार्थस्य यः प्रधानोपायः मुख्यका- रणं तस्य तथोक्तस्य, लच््यालक्ष्य इव किञ्ञिव्वच्य इव उद्भेद: उद्देशः अनुरागरूप- बीजस्य, तत्प्रतिमुखं मुखस्याभिमुख्येन वर्त्तत इति प्रतिमुखम् तन्नामा सन्धिः। (७०) उदाहरति-यथेति। वत्सराजसागरिक्योः समागमः संगमरूपं प्रधान- फलं तस्य हेतोः प्रधानोपायभूतस्य अनुरागस्तयोरन्योन्यं प्रेम तदेव बीजं तस्य तथो- कस्य प्रथमाङ्कोपतिप्तस्य प्रथमाङ्क कविना उपस्थापितस्य।सुसङ्गता सागरिकाया वयस्या। चित्रफलकेति। सागरिकालिखितेन राज्ञा स्वेन च युक्तं चित्रफलकं राज्ञा प्राप्तम् ! वसन्त- कहस्ताव् रखलितं वासवदत्तया तत्प्राप्य तन्न लिखितस्य तदुभयातुरागबीजमुननीतम्, तादशो भेदरूपः प्रतिमुखसन्धिश्च वासवदत्तायामागतायां सुसङ्गतावसन्तकयोर्व्या- पाररूपो यत्नसहितः। (७१) गर्भसन्धिं निरूपयति-फलप्रधानोपाद स्येति। प्रागुद्भिन्नस्य पूर्वसन्धिद्ये किञ्ञि- स्प्रकाशं नीतस्य मुखप्रतिमुखसन्धावुद्धिन्नस्येत्यर्थः। फले प्रधानप्रयोजने प्रधानोपायस्य सुख्यसाधनस्य यत्र सन्धौ मुहुर्वारं वारं हासान्वेषयावानू तिरोभावानुसन्धानवान् समु. वेद: अभिव्यक्तिभंवति स गर्भा गर्भनामा सन्धि:। उत्तं च सुनिनाऽपि- उच्जेदस्तस्य बीजस्य प्राप्तिर प्राप्तिरेव वा। पुनश्चान्वेषणं यत्र स गर्भ इति संजतः॥ इति। (७२) गर्भशब्दस्यार्थ दर्शयति-फनस्यंति। फलस्य प्रधानफलस्य गर्भीकरणात अन्तःकुत्िनिवेशात्। "सखि!अदृक्िणेदानीमसि त्व या एवं भर्त्रा हस्तेन गृहीताऽपि कोपं न मुञ्जसि" इति संस्कृतम्। इदानीं भर्श्र करग्रहणाकाले अदत्िण अकुशला भत्ना प्रियेण हस्तेन गृहीताऽपि करेण छवाऽपि। अन्या मानिन्यः प्रियहस्तावलम्बनपर्य्यन्तमेव मानं कुर्वन्ति त्वं,तु हस्तावलम्बनानन्तरमपि कोपं न मुञ्जसि एतेना तनिष्ठुरत्वं तवेति व्यज्यते। समुदज्ेद: प्रकाश: सागरिकासङ्गमोपायस्येति शेषः। तद्वार्चानवेषणेत। तस्या:

४६० साहित्यद्र्पण :- [ पष्ठपरिच्छेद

गाय गतः कथं चिरयति वसन्तकः' इत्यन्वेषणम् । 'विदूषकः-ही ही भो:, कोसम्बीरज्जालाभेगावि या तादिसो पि अवश्रस्सस्स परितोसो जादिसो मम सशा- सादो पियवशरयां सुणिश भविस्सदि।' इत्यादावुद्धेदः। पुनरपि वासवदत्ताप्रत्यमि- ज्ञानाद् हरासः। सागरिकायाः सक्कतस्थानगमनेऽवेषयम्। पुनर्लतापाशकरणे उद्धेदः । अथ विमर्श :- (७३) यत्र मुख्यफलोपाय उद्भिन्नो गर्भतोऽघिक: ॥। ७६ ।। शापाद्येः सान्तरायश्च स विमश इति स्मृतः । (७४) यथा शाकुन्तले चतुर्थाङ्गादौ-'अनसूया-पिअंबदे, जइ विगन्ध- सागरिकाया वात्ताँ उदन्तः तस्या अन्वेषणाय गवेषणाय। वसन्तको विदूषकः गतः प्रेषितः। तत्तस्माद्वेतोः। कथमिति ग्रश्ने। "ही ही भोः कौशाम्बीराज्यलाभेनापि न तादृश: प्रियवयस्यस्य परितोषः यादशो मम सकाशात् प्रियवचनं श्रृत्वा भविष्यति। इति संस्कृतम्। कीहीति। आश्चर्ये भो भोः। प्रियवयस्यस्य वत्सराजरय मत्सकाशात् अद्य प्रियवचनम् इष्टभाषएं श्रुत्वा याद्ृशो यत्प्रकारको हृदयाभिलाषो मनोरथः भविष्यति उत्प. त्स्यते तादृशस्तथाविध: कौशाम््या एतत्संज्ञकनग्य्या यद्राज्यम् आधिपत्यम् तस्य ला- भेनापि प्रियवयस्यस्य हृदयाभिलाषः नासीदिति तर्कयामीत्यर्थः। वासवदत्ताप्रत्यभिज्ञाना- दिति सकेतमङ्गार्थमागतां तां दृष्टेत्यर्थः। पुनःसागरिकाकर्त्तकम्। उच्जेदः अनुरागस्येति शेष: । लतापाशकरशाद्ि राज्ञः सागरिकादर्शन ततो गर्भसन्धेः प्राप्तयाशायोगरूपा- वस्थायोगः । (७३) विमर्शसन्धि निरूपयति-यत्र मुख्यफलोपायस्येति। यत्र सन्धौ मुख्य- फलस्य प्रधानफलस्य उपायः कारणम, गर्भतोऽधिक: गर्भसन्ध्यपेक्षयाधिक: उज्विन्नः प्रकाशितो भवति। गर्भसन्धौ कि श्चिदुद्विन्नो हासावेषवांश् उद्ेदः, अत्र ततोऽधिक: हासराहित्यादिति भावः। तथा शापादैः आदिपदेन क्रोधभयद्वतव्यसनानां परिग्रहः, सान्तरायो विव्नाश्िष्टः, स विमृष्यते पात्रे: कर्त्तव्यं विविच्यते अस्मिन्निति विमर्शस्तन्ना- मा सन्धिरिति स्मृतः। उक्तं च मुनिना- गर्भान्निर्भिन्नबीजाथों विलोभनकृतोऽपि वा। क्रोधव्यसनजो वाऽपि स विमर्श इति स्मृतः ॥ इति। (७) उदाहरति-यथति। अनसूयेति वक्त्र्या उत्कीर्त्तनम्। "प्रियवदे! 'यद्यपि गान्धर्वे विवाहेन निर्वृत्तकल्याणा प्रियसखी शकुन्तला, तथापि अनुरूपभर्त्तभागिनी संघृनति निर्वृत्तं मे हृदयम्, तथाप्येतावच्चिन्तनीयम् इि संस्कृतम्। प्रियंवदे! इत्या- दिकम उचि:। गान्ध्वेय- इच्छयाऽन्योन्यसंयोग: कन्यायाश्च वरस्य च। गान्धर्वः स तु विज्ञेय :.. = इत्यनेन वधूवरयो: मिथःस्वीकारपूर्वकेएा विवाहेन परिणयेन निर्वृत्तं निष्पन्नं कल्या- एं मङ्गलं यस्या: सा तथोक्ता जातविवाहमङ्गलेत्यर्थः "कल्याणं मङ्गलेऽपि च' इति विश्वः। भनेन निरतिशयमिथोऽनुराग: राज्ञ: सर्वदा धर्मापेक्षित्वं च व्यज्यते। प्रियसखी शकुन्तले-

सन्धिभेदनिरूपणम ] लक्ष्मीविराजितः । ४६१

व्वेया विवाहेए सिब्वुत्तकक्षाणा पित्रसही सउन्तला अुरूवभत्तुभाईणी संबुत्तेति निव्वुदं मे हिअअम्, तह वि एत्तिअं चिन्तगिज्जम्' इत्यत आरम्य सप्माङ्कोप- क्षिप्ाच्छकुन्तला प्रत्यभिज्ञानात्प्रागर्थसंचयः शकुन्तलाविस्मरणरूपविन्नालिङ्गितः। अथ निर्वहणम्- त्यनेन अनुरागाधिक्यं द्योत्यते। अनुरूषं योग्यं भर्त्तारं स्वामिनं भजते या सा अनुरूप- भर्त्तभागिनी संघृता जाता, निर्वृत्तं सुस्थीभूतं मे हृदयं मनः, तथापि शकुन्तलाया अनु- रूपभर्त्तृभागिनीतवेऽपीत्यर्थः। सप्तमाऽङ्वेति। सप्तमाछ्के उपतिप्तात् कविना उपस्थापितात्। तत्पूर्व दुर्वाससः शापेन राज्ञः शकुन्तलासमागमरूपप्रधानफलस्य उपायः प्रतिरुद्ध इति बोध्यम्। अर्थसव्नयः व्यापारसमूहः शकुन्तलाविसमरणरूपेणं विघ्नेन आलिद्गितः संश्िष्टः विस्मरणं चात्र दुर्वाससः शापेन, तथाहि- विचिन्तयन्ती यमनन्यमानसा तपोनिधिं वेत्सि न मामुपस्थितस। स्मरिष्यति त्वां न स बोधितोऽपि सन् कथां प्रमत्तः प्रथमोदितामिव॥ इति। अयं शापप्रतिबन्धकप्रधानफलोपायरूपः विमर्शसन्धिः शकुन्तलाया राजसमागम प्राप्तयाशारूपावस्था सहितः। क्रोध धथा-वेसीसहारे षष्टेडङ्क सिद्धकल्पेऽपि कार्ये क्रोधातिशयादपय्ुषितां प्रति- ज्ञामास्थितवति भीमसेने दुर्य्योधने चान्तर्जलं निमझे यतान्वेषगौरSप्यनुपलभ्यमाने युधिष्टिरे निर्वेदाद् विमृशब्राह- तीरों भ ष्ममहोदधौ कथमपि द्रोणानले निर्धृते कर्णाशीविषभोगिनि प्रशमिते शल्ये च याते दिवम्। भीमेन प्रियसाहसेन रभसात् स्वल्पाऽवशेषे जये सर्वे जीवितसंशयं वयममी वाचा समारोपिताः ॥ एष भीमक्रोधातू कार्यनिपाते सति जात इति क्रोधजप्रतिज्ञा विप्ञात्मा विमर्शः। भयाद् यथा- रतावल्यां सागरिकासङ्गमोपायः, वत्सराजानुरागो वासवदत्ताभयालिङ्गितः। दैवतो यथा विधिविलसिते पञ्ञमेऽङ्क- "कञ्चुकी हा! धिकू कष्टेनवोल्लङघयः प्राक्तन: कर्मविपाकः"। वार्तापि नैव यदिहास्ति स राजचन्द्रः तेनोज्झिता विधिविमोहितचेतनेन। देवा वने त्रिदशनाथविलासिनीभि: कत गता जगति सख्यमिति प्रवाद:॥ अन्र सूदावारविलम्बिनि नले दैवत्यक्तद्मयन्ती-राज्यप्राप्तिविन्नजो विमरशः। व्यसनाद् यथा रामाभ्युदये पञ्चमेऽङ्क राम :- प्रत्याख्यानरुष: कृतं समुचितं क्रूरेए ते रक्षसा सोढं तच्ब तथा त्वया कुलजना धत्ते यथोचे: शिरः। व्यर्थ सम्प्रति बिभ्रता धनुरिदं त्वद्ष्यापद: साचिणा रामेण प्रियजीवितेन तु कृतं प्रेम्ण: प्रिये! नोचितम्॥ अन्र रावणेन यन्मायारूपसीताव्यापादनं तद्रपेण व्यसनेन विमर्शः । एवमनेकहेतुजो विमर्श इति बोध्यम्।

साहित्यदर्पय :- । पष्ठपरिच्छेदे-

(७५) वीजवन्तो सुखादयर्था विप्रकीर्ण यथायथम् ३ ॥ एकार्थमुपनीयन्ते यत्र निचंहणं हि तत्। (७६) यथा वेरायाम्-'कञ्चुकी-(उपसृत्य, सहर्षम-) महाराज, वघसे। अयं खलु भीमसेनो दुर्योधनक्षतजारुणीकृतसर्वशरीरो दुर्लच्यव्यक्कः' इत्यादिना द्रौपदीकेश संयमना दिमुखसंध्यादिबीजानां निजनिजस्थानोपच्िप्तानामेकार्थ योजनम्। (७७) यथा वा-शाकुन्तले सप्माढ्के शकुन्तलाभिज्ञानादुत्तरोऽर्थगशिः। (७८) एषामङ्गान्याह-

(७६ ) निर्वहयासन्धि निरूपयति-वीजवन्त इति। यथायर्थं यथानियम विप्र- कीर्णा: कविना यथा स्थानमुपन्यस्ताः बीजवन्तः पूर्वाक्तलक्षराबीजार्थयुक्त्ता: मुखादयोऽ- र्था: इति घृत्तिभागा:, आदिपदेन प्रतिमुखगर्भविमर्शानां ग्रहएाम्, यत्र सन्धौ एकार्थ केवलप्रधानप्रयोजननिमित्तम्, उपनीयन्ते कविनैव उपस्थाप्यन्ते तव् हि निर्वहृति प्रधानप्रयोजनं जायते अस्मिव्निति निर्वहणम् उप. संहारसन्धिः। निर्वहणम् उपसंहार उपसंहतिरिति च पर्य्यायवाचका इति नार्थान्तरम्। अन्यत्रापि- मुखसन्ध्यादयो यत्र विकीर्ा बीजसंयुताः। महाप्रयोजनं यान्ति तन्निर्वंहणमुच्यते । इति (७६) उदाहरति-यथेति। दुर्य्योधनस्य चतजेन अरुभङ्गादिजावशोणितेन अरु- गीकृतं रक्तीकृतं सर्व शर रं यस्य स तथोकतः। अत एव दुर्लक्यव्यक्तिः स एवायं भीमसेन इति परिचेतुमशक्यस्वरूपः, द्रौपद्याः पाञ्जाल्या: केशसंयमनादीनां मखसंन्ध्यादिषु यानि बीजानि भीमसेनक्रोधोपचितयुधि- छठिराद्युत्साहरूपाणि तेषां तथाक्तानाम्, केशसंयमनादीत्यादिपदेन शत्रुनिपात-राज्य. प्राप्त्यो. परिग्रहः। निजनिजम्थ नेषु स्वस्वस्थानेषु उपत्षिप्तानां कविना उपस्थापितानाम, एकस्य प्रधानप्रयोजनस्य द्रौपदीकेशसंयमनादे: अर्थे निमित्ते योजनं सश्लेषगम्। (७७) उदाहरणन्तरं दर्शयति-यथा वेति। अर्थराशिः विषयसमूहः। केचित्तु मुखाद्यः सन्धयोऽवस्थाश्र यत्र पृथक पृथक् संक्षेपतः पुनरुच्लिख्यन्ते सोऽपि निवहएसन्धिरित्याहुः। यथा सत्यहरिश्चन्द्रे षष्टेऽङ्क देव :- आखेटो मुनिकन्यका कुलपति: कीरः शृगालोऽध्वगा विप्रो ग्लेच्छपतिर्मनुष्यमरगं लम्बस्तनी मान्त्रिक: । उद्धद्धः पुरुषो वियच्चरवधूर्गोमायुनाद: फसी सर्वे सत्त्वपरीक्षसोतसुकर सैर स्माभिरेत्रफृतम्॥। इति। "आखेट" इत्यादिना मुखसन्धिनिवद्धा:, "कीर" इस्यादिना प्रतिमुखसन्धिभाविनः, "अध्वगे" त्यादिना गर्मसन्धिग्रथिताः, मनुष्येत्यादिना च विमर्शसन्धिसूत्रितायथा- संख्यं प्रारम्भाद्यवस्थानुगता: फलवन्तोरऽर्थनिर्वहयासन्घावेकवाक्यतापादनार्थ संक्षेपतः पुनरुपासा इति। (७८) एषां मुखादीनामेव पञ्जसन्घीनामित्यर्थः । एवं लच्यळचयाम्यां सन्ीन्

मुखसन्ध्यङ्ग निरूपणम् ] लक्ष्मीविराभित: । ४६३

(७६) उपन्ेप: परिकर: परिन्यास्रो विलोभनम् ॥ =॥ युक्ति: प्राप्तिः समाधानं विधानं परिभावना। उन्ध्ेद: कररां भेद पतान्यङ्गानि वे मुखे ॥ न२ ॥ (८०) यथोदेशं लक्षयमाह- काव्याथस्य समुत्पत्तिरुपक्षेप इति स्मृतः। ( ८१) काव्यार्थ इतिवृत्तलक्षण प्रस्तुताभिघेयः । (८२) यथा वेशयाम्-'भोम :- लाक्षागहानल विषान्न-सभाप्रवेशैः प्राशेषु वित्तनिचयेषु च नः प्रहृत्य । आकृष्य पाएडववधूपरिघानकेशान्स्वस्था भवन्ति मयि जीवति घार्तराष्ट्राः॥ (=३) समुत्न्नार्थबाहुल्यं ज्ञेयः परिकर: पुनः ॥ ८३॥

निरूय्येषामङ्गानि निरूपयित प्रतिजनिते-पषामिति। (७९) तत्र सुखसन्धेर्द्वादशाङ्गान्याह-उपक्षेप इत्यादि। वे शब्द: पादपूरणे। सुखे मुरसन्धावित्यर्थः एतानि द्वादशसंख्याकानि भवन्तीति शेषः। (र०) एवं सामान्यतः प्रतिपाद्य विशेषाकांतायामाह-यथेति। यथोद्देशम उदेशं कारिकाया निरहेशमनतिक्रम्य। लक्षणम् उपक्षेपादीनां स्वरूपम्। काव्यार्थस्येति। काव्यार्थस्य तत्तदृश्यकाव्याभिधेयवृत्तान्तस्य समुत्पत्तिः संक्षेपेख पथमोपस्थितिः, उपक्षेप इति स्मृतः । (र१) का व्यार्थस्ये त्यन्रार्थपदस्य अभिधेयार्थपरत्वमिति बोधयितुं विवृणोति-का यार्थ इति। इतिवृतं वृत्तान्तस्तल्लत्णं तत्स्वरूपश्चासौ प्रस्तुताभिधेयः प्रकृतप्रतिपाद्यश्चेति सः तथोक:। (र२) उदाहरति-ग्रथेति। वेण्यां वेणीसंहारे लाक्षागृद्वानलेति। "स्वस्था भवन्तु कुरुराजसुताः समृत्या:" इति सूत्रधारस्योकि श्रुत्वा पविष्टस्य भीमस्योक्तिरियम्। धार्त- राष्ट्रा: उतराष्ट्रपुत्रा दुर्योधनाद्यः, लाक्षया निमितं गृहं लाक्षागृहं मध्यमपदलोपि समास: तत्र दत्तोऽनलोऽग्निः, पुनरपि मध्यमपदलोपः, विषेए मिश्रितमन्नं विषान्नम् अन्रापि मध्यमपद्लोपिसमास:, सभाप्रवेशः ध्यूतार्थमिति शेप: एषां द्वन्द्वः तस्तथोक्त: वित्तनिचयेषु धनसमूहेषु प्राणेषु असुषु च नोऽस्मान् प्रहत्य जतुगृहदाह-विषसम्पृक्त- भोजनदानाभ्यां प्राणापहरणं विधाय द्यूतार्थ सभाप्रवेशेन सर्वप्रकारधनान्यपहृत्य चेत्यर्थः, तथा पाण्डववध्वाः पाश्चाल्या: परिधानकेशान् वस्त्रकचान् आकृष्य च मयि भीमसेने जीवति प्राणान् धारयति सति स्वस्था सुस्थिता भवन्ति भविष्यन्ति भवन्तीति वर्तमान- सामीप्ये वर्त्तमानवद्वा इति पा० सू० वर्त्तमानसामीप्ये लट्। अन्न नाटकीयवृत्तान्तकुरुकुलवधप्रतिपादनस्य काव्यार्थस्य प्रथमोपस्थितेरुपक्षेपः

यथा वा रलावल्याम् (नेपथ्ये) "द्वीपादन्यस्मादपि" इत्यादिना यौगन्धरायणो वत्सराजस्य रतावलीप्राप्िहेतुभूतमनुकूलदैवं स्वव्यापारं बीजतवेनोपत्तिप्तवानित्युपक्षेपः। (८३) परिकरलक्षणं दर्शयति-समुत्पन्नेति। समुत्पन्नस्य अर्थस्य तत्तदृश्यकाव्य- ६३ सा०

४१४ साहित्यदर्पण :- [ षष्टपरिच्छेदे-

(८४) यथा तत्रव -- प्रवृद्धं यद्वैरं मम खलु शिशोरेव कुरुभिन तत्रार्यों हेतुर्न भवति किरीटी न च युवामू। जरासंघस्योर: स्थलमिव विरूढं पुनरपि क्रधा भीमः संघिं विघटयति यूयं घटयत । (द५) तन्निष्पत्ति: परिन्यास :- (८६) यथा तन्नैव- चञ्चद्भु जभ्रमितचएडगदाभिघातसंचूर्णितो्युगलस्य सुयोधनस्य। वृत्तान्तस्य बाहुल्यं पूर्वापेक्षया अतिशयेन सूचनम् पुनः परिकरणं चाहुल्येन काव्यार्थस्य सूचनं परिकरस्तन्नामकाङ्गं ज्ञेयः। मन्दारमरन्देडपि- "परिक्रिया तु बीजस्य बहुलीकरणं मतम् " इति (८४) उदाहरति-नयथेति। तन्नैव वेण्यामेवेत्यर्थः। प्रघृद्धमिति। सन्धिकरण विमुखस्य भीमस्य सहदेवं प्रत्युक्तिरियम्। मम भीमस्य शिशो- रेव बालकस्यव "पातः पाकोऽर्भको डिम्भः पृथुकः शावकःशिशुः" इत्यमरः। यत् खलु कुरु- मिद्टय्योधनादिभि: सह वैरं विरोध: मम यौवनापेक्षापि तैन कृता शिशुकाल एव विष दत्तमतो विरोध इति भावः, तन्न विरोधे आर्यो युधिष्टिरो हेतुर्न भवति न भूत इत्यर्थ:, किरीटी अर्जुनोडांप हेतुन भवति युवां नकुलसहदेवावपि हेतू न भवथ इति शेषः। फिन्तु तत्राहमेव हेतुरिति मम शान्तिसन्धिकरणेन न स्यादिति भावः। अत एव भीमः क्रोधेन रुषा जरासन्धस्य एतन्रामकस्य राज्ञः विरूढं जरायाश्रेष्टया संयुक्तम् उरःस्थलं वक्षःस्थल- मिव "उरो वत्सं च वषश्र" इत्यमरः। विरूढ़ं कृष्णादीनां चेष्टया समुतपन्नं सन्धि संश्ले- षं पुनरपि भूयोऽपि विघटयति वियोजयति यूर्यं युधिष्ठिरादयः समर्थाव घटयत संयो- जयत युष्माभि: कृतमपि सन्धि भेत्स्यामीति भावः। (जन्मकाले जरासन्घस्य शरीरं द्विख- णडमासीत्। प्रकृतिविरुद्धत्वात्परित्यक्तोऽपि जरानामिकया राक्षस्या भागद्यं योजितं तस्मा- ज्रासन्ध इति नामजातं पुनरपि श्रीकृषणसङ्क तेन भीमसेनेन द्विधाकृतमिति घृत्तान्तं शान्तिपर्वणि महाभारते अनुसन्धेयम्)। शवरिग छन्दस्तव्नक्षणन्तूक्तमेव (१४८पृ.)। अन्र पूर्वात्पत्नस्य विषदानादिरुपकाव्यार्थस्य सन्धिविघटनादतिरेकेणोपस्थिते: परिकरः यथा वा रत्नावल्याम् "अन्यथा क्व सिद्धादेशप्रत्ययप्रार्थितायाः सिहलेश्वरदुहितुः समुद्रे प्रवहणाभङ्गमन्नोत्थितायाः फलकासादनम्" इत्यादिना "सवथा स्पृशन्ति स्वामिनम- भ्युदयाः" इत्यन्तेन बीजोतपपत्तेरेव बहूकरणातपरिकरः । (८६) परिन्यासलक्षणं दर्शयति-नन्निष्पात्तरति। तस्य काव्याभिधेयरूपस्येति- धृत्तस्य निष्पत्तिः निश्चयापत्तिः तद्रूपतया परिता हृदये न्यसनमुपस्थिति: परिन्यास इति।। तथाचोकं- "भविष्य द्वस्तु कथनं परिन्यासं प्रचक्षते" इति। (र६) उदाहरति-परथेति। तत्रैव वेण्यामेवेत्यर्थः। चश्जदिति। द्रौपदीं प्रति भीमस्योकिरियम । हे देवि महिषि द्रौपदि! भीमः, चज्रता चलता भुजेन भ्रमिता घूर्गिता चण्डा कठोरा या गदा तस्या अभिवातेन ताड़नेन सञ्चू- गितम् अस्यगलं जङ्गाद्ूयं यस्य तस्य ताद्वशस्य सुखेन ध्यत इति सुयोधनस्तस्य दुर्य्यो-

लक्ष्मीविराजित: । ४६५

स्त्यानावनद्धधन शोषित शोणपाणिरुत्तंसयिष्यति कचांस्तव देवि ! भीम: ।। (८७) अ त्रोपक्षेपो ना मेतिवृत्त लक्षणास्य काव्याभिघेयस्य संचे पेणोपक्षेपयामाप्रम्। परिकरस्तस्यैत्र बहुलीकरणम्। परिन्यासस्ततोऽपि निश्चयापत्तिरूपतया परितो हृदये न्यसनम्, इत्येषां भेद: । (८८) एतानि चानानि उक्तेनैव पौर्वारर्येण भवन्ति, अप्गान्तराखि त्वन्यथापि। (=ह) ... ........ .गुणाख्यानं विलोभनम् । (६०) यथा तत्रैव-'द्रौपदी-साध, कि दुक्करं तए परिकुविदेय'। यथा वा मम चन्द्रकलायां चन्द्रकलावर्णने-सेयम्-'तारुशयस्य विलासः-' इत्यादि ( १६४ पृ.)। धनस्येत्यर्थः, स्त्यानेन स्त्निग्धेन "स्त्यानं स्त्रिग्धे प्रतिध्वाने घनत्वालस्ययोरपि" इति मेदनी, अवनद्धं सम्बद्ध यटू घनं निविड़ं शोखितं रुधिरं तेन शोसौ रक्तवर्णो पाणी करो यस्य सस्तथोक्तः सन् तव कचान् केशान् दुःशासनाकर्षणेन स्खलितानित्यर्थः उत्तसयिष्यति विभूषयिष्यति । वसन्ततिलकाच्छन्दस्तव्लक्षन्तूक्तं प्राकू (१५३ पृ० ) अन्र भाविन्या दुय्यधोनोरुभङ्गात्मककाव्यार्थस्य निश्चयेनोपस्थिते: परिन्यासः। यथा वा रत्ा-ल्याम्- प्रारम्भेडस्मिन् स्वामिनी वृद्धिहेतौ दैवे चंत्थं दत्तहस्तावलम्बे। सिद्धेर्भ्रन्तिर्नास्ति सत्यं तथापि स्वेच्छाचारी भीत एवास्मि भर्त:॥ इत्यनेन यौगन्धरायणः स्वभ्यापारदेवयोनिष्पत्तिमुक्तवान्। (र) उक्ततन्रयाणासुपेक्षादीनां भेदं स्पष्टयति-अत्रेत्यादिना। इतिवृत्तिलक्षएास्य वृत्तान्तस्वरूपस्य काव्याभिधेयस्य काव्यप्रतिपाद्यस्य उपक्षेपणम् उपस्थापनं तन्मात्रम् मात्रपदोपादानेनेतरयो: बहुलीकरणपरिन्यसनयो: व्यावृत्तिः। निश्चयापत्तिरूपतया निश्च यस्य भाविकर्त्तव्यनिश्चयस्य आपत्तिरापादनम् उस्थितिरिति यावद। हृदये बोद्श्चित्ते। न्यसनम् उपस्थापनम्। (८) एतानीति। उपेक्षादीनि त्रीणि इत्यर्थः । पौर्वाप्य्येण भवन्त ति। प्रथममु- पक्षेपः ततः परिकरः ततश्च परिन्यास इति क्रमेणैव सम्भवन्तीत्यर्थः । अङ्गान्तराणि प्रतिपाद्यमानविलोमादीनि तु अन्यथापि प्रतिपाद्यमानक्रमभिन्नक्रमेणणपि भवन्तीत्यत्र पूर्वेण सम्बन्धः । तेषामन्योन्य भिन्नस्वरूपत्वेनान्योन्यनिरपेक्षत्वादिति भावः। (८९) विलोभनलक्षणां निरूपयति-गुणाख्यामिति। गुखानां पात्रविशेषगतब- मसोन्दर्य्यादीनाम् आख्यानं कथनं विशेषेण कर्त्तव्यविषये लोभोत्पादर्न विलोभनं ना. लाङ्गम्। नाव्यशास्त्रेऽपि- "गुणनिर्वहएं य रु विलोभनमिति स्मृतम्"इति। (९०) उदाहरति-यथेति। "नाथ! कि दुष्करं त्वया कुपितेन" इति संस्कृतम्। 'चछ्चद्भुज" इति श्रोकानन्तरं द्रौपद्या उक्तिरियम्। अन्र भीमस्य वलाधिक्यरूपगु- एाकथनेन सुयोधनादिवधे लोभोत्पादनाद्विलोभनम्। तारुण्यस्येत्यत्र च नायिकार्यां चन्द्र- कलायां सौन्दर्य्य ख्यापनेन स्वस्य लोभजननाट्विलोभनम्।

४६६ साहित्यद्र्प :- [पछ्ठपरिच्छेदे-

(६१) यत्तु शाकुन्तलादिषु 'त्रीवामङ्गाभिरामं इत्यादि मृगादिगुणवर्णनं तद्वीजार्थ संबन्धाभावान्न संध्यञ्ञम्। एवमझ्जान्तराणामप्यूह्यम्। (६२) संग्रवारसमर्थानां युक्ति :- (६३) यथा-वेरायां सहदेवो भीमं प्रति-घार्य। किं महाराजसंदेशोऽय- मव्युत्पन्न एवार्येण गृहीतः' इत्यतः प्रभृति यावद्भीमवचनम्। (६४) 'युष्मान्हपयति क्रोघाल्लोके शत्रकुलक्षयः। न लज्जयति दाराणां सभायां केशकर्षगाम् ॥' इति। यथा च रत्नावल्याम्-"अस्तापास्त समस्तभासिनभसः"- इत्यादिवैतालिकमुखेन चन्द्रतुल्यवत्सराजगुएवर्णनया सागरिकायाः समागमहेत्व- नुरागबीजानुगुण्येनव लोभप्रतिपादनाद्विलोभनम्। (९१) यास्वति। श्रीवाग ज्गाभिराममिति । सम्पूर्ण तु- श्रीवाभङ्गगभिरामं मुहुरनुपतति स्यन्दने बद्दृष्टिः पश्चार्द्धेन प्रविष्टः शरपतनभयाङ्यसा पूर्वकायम्। द्भरर्धावलीढैः श्रमविवृवृतमुखभ्रंसिभिः कीर्णवर्त्मा। पश्योद्ग्रप्लुतत्वाद्वियति बहुतरं स्तोकमुर्थ्यां प्रयाति॥ मृगादिगुवर्णनमिति। गुएः स्पृहणायो धर्मः, अत्र क्रिया रूपः। बीजार्थः शकुन्त- लाप्राप्तिरूपबीजोऽर्थः, मृगक्रियावर्णनस्य तद्सम्बन्धात् सम्पर्काभावात्। न सन्ध्यङ् सन्ध्यङ्गरवराहित्यम्। एवं बीजार्थसम्बन्धाभावे ऊह्यं सन्ध्यङ्गत्वराहित्यमूहनीयमित्यर्थः । (९२) युक्तिलक्षणं निरूपयति-सम्प्रधारय मिति। अर्थानां कर्त्तव्यविषयाणां सम्प्र- धारणम् उद्देश्यारथोपपादकयुक्तिप्दर्शनम्, सिद्धान्तबुद्दया योगो युक्तिर्नामाङ्गम् नाटचशास्त्र ऽप- "सम्प्रधारएमर्थानां युक्तिरित्यभिधीयते" इति। (९३) उदाहरणं दर्शयति-ययति। आर्य्य।! कत्तव्यमाचरन् कामयकर्तव्यमनाचरन्। तिष्ठति प्रकृताचारे यः स आर्य इति स्मृतः ॥ इत्युक्त्तगुणसंपन्न ! महाराजस्य युधिष्टिरस्य सन्देशः मयि स्थितं वाचिक "सन्देशवाग्वाचिक स्या'दित्यमरः अष्युरपन्न एव तात्पर्थ्याविषय एव आर्य्येण भवता गृहीत अवगतः, तत्तात्पर्य्यानभिज्ञो भवानित्यर्थः। (९४) युष्मानिति। क्रोधात् रोषात शत्रुकुलस्य वैरिवंशस्य क्षयो विनाश: लोके संसारे युष्मान् सन्व्यर्थे यतमानान् पाण्डवान् द्वेपयति लज्जयति। सभायां परिषदि न तु रहसि दाराणां स्त्रीणम, केशाकर्षएं कचाकर्षराम्र, (कर्त) युष्मान् न लज्जयति हेपयति। सभायां द्रौपदीकेशाकर्षए तोऽधिकं न किञ्चिदपि लज्जाजनकमिति न लज्जय- तीत्येतन्महदाश्चय्यमिति भावः । पथ्यावक्त्रं छन्दुः। अत्र वैरिवंश विनाशस्य कर्त्तव्यतोपपादकादू युक्ति:। यथा च रत्नावल्याम- "मयाऽपि चैनां देवीहस्ते सबहुमानं नित्षिपता युक्तमेवानुष्ठितम्। कथितं च मया यथा बाभ्रव्य: कज्चुकी सिहलेश्वरामात्येन वसुभूतिना सह कथं कथमपि समुद्रादुत्तीरय्यं काशलोच्छित्तये गतस्य रूमण्वतो घटितः" इत्यनेन सागरिकाया अन्तःपुरस्थाया

मुखसन्ध्यङ्ग निरूपणम ] लक्ष्मीविराजितः । ४६७

(६५) ... .... ... a. .. '.' ... प्राप्तिः सुखागमः ॥न॥ (६६) यथा तत्रैव-'मथ्नामि कौरवशतं समरेन कोपात्-' इत्यादि (३८६ पृ.)। 'द्रौपदी-(श्रुत्वा सहर्षम्-) साध, तससुदपुव्वं कखु एदं वश्र- एम्, ता पुखो पुणो भय।' (६७) बीजस्यागमनं यत्तु तत्समाधानसुच्यते। (६८) यथा तत्रव-'(नेपथ्ये कलकलानन्तरम्) भो भो (क) द्रपदविराट- वृष्ययन्धकसह्देवप्रभृतयः ! अस्मदच्षौहिसी पतयः कौरवनमुप्रवानयोषाश्च शरवन्तु भवन्त :-

वत्सराजस्य सुखेन दर्शनादिप्रयोजनावधारणाद्वाभ्रव्यसिहलेव्वरामात्ययो: स्वनायकस- मागमहेतुप्रयोजनत्वेनावधारणार्द्याक्तरिति। यथा वोदात्तराधवे "लक्ष्मण :- किं लोभेन विलद्गितः स भरतो येनैतदेवं कृतम् मात्रा सत्रीलघुर्ना गता किसथवा सातैव मे मध्यमा?। मिथ्ये तन्मम चिन्तितं द्वितयमप्यार्य्यानुजोऽसौ गुरु- र्मातातातकलन्रमित्यनुचितं मन्ये विधात्रा कृतम्॥ इति। (९६) प्रस्तिलक्षणं निरूपयति-प्राप्तिरिति। सुखागमः पात्रविशेषस्य आनन्दा- वाप्ि: प्राप्तिर्नामाङ्गम्।

"सुखार्थस्याभिनमनं प्राप्तिरित्यमिधीयते" इति। (९६) उदाहरति-यथेति। तनव वेण्यामेव। मथ्नामीत। व्याख्या तं प्राक (३८६पृ०) साहेति। नाथ ! अश्रुतपूर्व खल्विद वचनम्, तत्पुनर्भण" इति संस्कृतम्। अनेन भीमक्रोधबीजान्वयेनव सुखग्राप्तया द्रौपद्या: प्राप्तिः । यथा च रत्नावल्याम्- "सागरिका (श्रत्वा सहर्ष परिवृत्य सस्पृहं पश्यन्ती) "कर्ध अ ओ" इत्यारभ्य "बहु. मदं संजादम्" इत्यन्तेन सागरिकायाः सुखागमात्प्रापिः। (९७) समाधानाङ्गलक्षणां निरुपयति-बीजस्येति। बीजस्य "अल्पमात्रं समुहिष्टम्" इत्यादिपूर्वोदितस्वरूपस्य आदिकारणास्येत्यर्थ:, यदागमनं प्रधाननायकाभिमततवेन पुनरुपस्थितिः, तन्तु बीजस्य सम्यगासमन्तात् धानं पोषएं समाधानं नामाङ्गमुच्यते। ('5) उदाहरति-यर्थेति। तकेव वेण्यामेव। भो भो: सम्रमे द्विरुक्तिः द्रुपदवि राटवृष्ण्यन्धकसहदेवप्रभृतयः द्रुपद्श्च विराटश्र वृष्णयश्च अन्धकाश्च सहदेवप्रभृतयश्चेति तर्सम्बुद्धौ तथोक्ताः । अन्र वृष्णयो वृष्णिवंश्या अन्धका अन्धकवंश्या इति लक्षणायार्ऽर्थो विधेयः। अन्यत्त स्पष्टमेव। अस्मदत्तौहिणीपतयः पाण्डवानौहिणीस्वामिन:, अन्षौहिणी च

(क) कचित्पुस्तके 'विराटद्र पदप्रभृतयः, श्रूयताम्-इत्येव पाठः समुपलभ्यते। उपरितनपाठस्तु- संप्रति प्रकाशितवेषिसंहारतोऽवलोक्य मया लिखितम्।

साहित्यदर्पणः- [ पष्ठपरिचछेदे-

यत्सत्यव्रतमङ्गभीरुमनसा यत्नेन मन्दीकृतं यद्विस्मर्तुमपीहितं शमवता शान्ति कुलस्येच्छता। तद्द्यूतारशिसंभृतं नृपसुताकेशाम्वरा कर्षणौ: क्रोघज्योतिरिदं महत्कुरुवने यौिष्ठिरं जम्भते ॥' (६६) अत्र 'स्वस्था भवन्तु मयि जीवि' इत्याि ी्यराननायका - भिमतत्वेन सभ्यगाहितत्वात्वमाघानम्। (१००) सुखदुःखकृतो योऽर्थस्तद्विधानमिति स्मृतम् ॥८॥

अन्तौहिण्यामित्यधिकैः सप्तत्या हथष्टभिः शतेः। संख्या युक्ता सहस्राणि गजानामेकविशतिः॥ एवमेव रथानां तु संख्यानं कोत्तितं बुधैः। पञ्चषष्टिः सहस्राणि पट् अतानि दशैव तु। संख्यातास्तुरगास्तज्ज्ञैविना रथतुरगमैः। नृखां शतसहसत्रं तु सहस्राखि नवैव तु।। शतानि त्रीणि चान्यानि पञ्चाशच्च पदातयः॥

गजा: २१८७० ६५६१० एतेऽक्षौहिसी अथ्वा: पदातय: १०६३६०९ पदवाच्या:।

कौरवचमूप्रधानयोधा: कौरवचमूमुख्ययोद्धारः। चम्बश्र :- एके भैकरथाः त्र्यश्वा पत्तिः पञ्चपदातिका। पत्यङ्गेस्त्रिगुणः सर्वेः क्रमादाख्या यथोसरम्। सेना5ुखं गुल्मगगौ वाहिनी पृतना चमूः। अनीकनी" 'इत्यमरः । गजा: ७२९ अश्वा:ः २१८७ एते चम्बः। पदातय: ३६४६ यरसत्यव्रतेति। सत्यमेव व्रतं सत्यव्रतं तस्य सत्यपालनरूपनियमस्य भङ्गात् विच्छे- दादू भीरु भीत मनो यस्य तेन तथोक्ेन युधिष्ठिरेण (कर्त्रा) यतनेन क्रोधावेगस्य दुर्नि- वारतया आयासेन यत् क्रोधज्योतिः क्रोधागनिज्वाला मन्दीकृतम् अल्पीकृतं न तु विना- शितमिति भावः, क्रोधमन्दो यदि न भवेत्तदा सत्यभङ्गस्यादित्येवं भीरूरित्याशयः । शमवता स्वभावत एव शान्तिगुणाशालिना अत एव कुलस्य अन्वयस्य शान्तिं शमनम् इच्छता अभिषलता मया युधिष्ठिरेण यत् विस्म्त्तुमपि ईहित चेष्टितम, द्यूतम् अक्षक्री- ड़ैव अरि: वह्निमन्धनदारु इव तेन सम्मृतम् उत्पन्नम, नृपसुतायाः द्रुपदपुत्रयाः केशस्य कचस्य अम्वरस्य वस्त्रस्य व आकर्षणः तत्स्वरूपवातेः सन्धुक्ितमित्याशयः तदिद यौधि- छठिर युधिष्टिरे भवं महत् क्रोधज्योतिः ज्योतिरिव क्रोध इत्युपमितसमासः कोपवह्निरि- त्यर्थ. कुरुवने वन इव कुरुराजे जम्भते प्रकाशते। शार्हू लविक्रीडितच्छन्दस्तल्लच्तरान्तूक्त प्राकू (१६८ पृ०) '९९) समाधानपदस्य योगार्थमन्रोपपाद्यति-त्रत्रेति। बीजस्य क्रोधोद्दीपितभी- मसेनोत्साहस्येत्यर्थः। सम्यगाहितत्वात् यथाक्रम कविना नाटके उपन्यासादित्यर्थः। (१००) विधानाङगलत्तणं निरूपयति-पुखदुःखकृन इति। सुखदुःखाभ्यां कृतो विहि तोऽर्थ: विषयस्तद्विधीयत इति विधानं तवामाङं स्मृतम्।

मुखसन्ध्यद्ग निरूपणम् ] लक्षमीविराजित:।

(१) यथा वालचरिते- 'उतसाहातिशयं वत्स ! तव बाल्यं च पश्यतः । मम हर्षविषादाभ्यामाक्कान्तं युगपन्मनः ।' (२) यथा वा मम प्रभावत्याम्-'नयनयुगासेचनकम्-' इत्यादि (३२२पृ.)।

(१०१) उदाहरति-यथेति। बालचरिते बालरामचन्द्रचरितप्रधाने कसि्मिश्चिद्रपके परशुराम "रामं प्रत्याह" इति शेषः। उत्साहेति ! हे वत्स राम ! तव उत्साहातिशयं बाल्यं शेशववयश्च पश्यतोऽवलोकयतः मम मनो युगपत् हर्षविषादाभ्याम् सुखदुःखाभ्याम् आक्रान्तंसंयुक्तम्। तथाचोत्साहा तिशयावलोकनेन सहावीरत्वनिश्चयात् सुखम्, शंशवावस्थारयां हरकार्मुकभङ्गरूपाविचा- रितकर्मकुरणेन तेन सह समरः कर्त्तव्य इति दुःखमित भावः। अत्र परशुरामस्य श्रीरामपराभवोद्यमरूपोर्ऽर्थ: सुखदुःखाभ्यामुभाभ्यामेव विहितता द्विधानम्। (१०२) प्रकारान्तरेणोदाहरति-था वति। नयनयुगेत्यत्र यथोक्तार्थेन सुखम्, तद्विरहाद्दःसम्,। तथा च सुखदुःखाभ्यां मनसः सम्बन्धविधानाद्विधानम्। एवं मानतीमाधवे प्रथमेडक्के माधवः- यान्त्या मुहुर्वलितकन्धरमाननं तद्ावृत्तवृत्तशतपत्रनिभं वहन्त्या। दिग्धोऽमृतेन च विषेय च पचमलाच्या गाढ़ं निव्वात इव मे हृदये कटाक्षं:।। यद्विस्मयस्तिमित मस्त मितान्यभावमानन्दमन्दममृतप्लवनादिवाभूत्। तत्सम्निधौ तद्धुना हृदयं म्ीयमङ्गारचुम्बितमिव व्यथमानमास्ते॥ इस्यनेन मालत्यवलोकनस्यानुरागस्य समागमहेतोर्बी जानुगुण्येनव माधवस्य सुख- दुःखकारित्ाद्विधानम्। नाटयदर्पणे टु- "हयो: सुखदुःखयोरेकत्रानेकत्र वा पात्रे प्राप्तिरेकस्पेव वा सुखस्य दुःखस्य वा प्राप्ति- र्विधानम्" इति तत्रैकत्रपात्रे सुखदुःखयोः प्राप्तिस्तुक्तोदाहरणेषु। अनेकत्र यथा नापसवत्सर जे काज्जनमालया ज्ञाति गृहवार्त्ताविशेषापदेशाव् वासवदत्ताया वियोगदुःखेऽपहूनुते राजा स्मित्वाSडह- दृरष्टि प्रेम भरालसां मयि मुहुर्विन्यस्य लज्जावती कालस्याहमिहासहेत्यविरतं प्रत्यर्पयन्ती मनः। जाता देवि ! तदा ममापनयने हे तुस्त्व मेवाधुना कि सन्देशनवीभवत्कुलगृहोत्कण्ठाधिकं ताम्यसि॥। अत्र च वासवद्तायाः प्रवासाभ्युपगमात् दुःखम्, वत्सराजस्य चाविदितप्रवास- वृत्तान्तस्य सुखम्। एकस्य सुखस्य प्राप्तिय था रत्नावल्याम्- (क)"कंचएमाले ! पहठ्ठावेहि असोयमूले भयवन्तं पज्जुन्नं"

(क) "कन्हनमाले ! प्रतिष्ठापयाशोकमूले भगवन्तं प्रधुम्नम्" इति संस्कृतम्।

५०० साहित्यदर्पण :- [ पष्टपरिच्छेदे-

(३) कुतू हलोत्तरा वाचः प्रोक्ता तु परिभावना। (४) यथा-वेण्यां द्रौपदी युद्धं स्यान्न वेति संशयाना तूर्यशब्दानन्तरम् गाघ ! किं दाशिं एसो पल अजल हरत्थसिदमन्थ खरो खगो समरदुन्दुभि न्दुभी ताडीश्रदि।' (५) बीजार्थस्य प्ररोहः स्यादुदेद :- (६) यथा तत्रैव-'द्रौपदी-(क)अएयां च णाह, पुणो बितुम्हेहि समरादो

(इस्युपक्रमे) राजा- "कुसुमसुकुमारमूत्तिर्दधती नियमेन तनुतरं मध्यम्। आभासि मकरकेतोः पार्श्वस्था चापयष्टिरिव ।" इत्यारभ्य "वासवदत्ता राजानं पूजयति" इति यावत्। एकस्य दुःखस्य यथा "निर्भयभीमनाम्नि व्यायोगे भीम :- अन्यायकजुषः शठव्रतपुषो येडस्माकमत्रद्विष स्ते नन्दन्ति मदं वहन्ति महतीं ग्छन्ति च श्लाध्यताम्। ये तु न्यायपरा: परार्जवधरास्ते पश्यतामीवयम् नीचैः कर्मकृतः पराभवसृतमतप्ताक्ष वर्तामहे॥ अत्र सुखस्य सुखहेतोश्च अन्वेषणरूपा प्राप्तिर्विधानम्। (३) भावनालक्षणं निरूपयति-रुतूहलेति। कुतूहलोत्तरा: कौतूहलपूर्विका: वाचां वचनानि तु परितस्सर्वतो भावना कुतूहलद्योतना परिभावना नामाङ्ग प्रोक्ता कथिता। वाच इस्यत्र बहुत्वमविवचितम्। (४) उदाहरति-यथेति। संशयाना संदेहं कुर्वाण। "नाथ! किमिदानीमेषप्र- लयजलधरस्तनितमन्थरः त्तणे तणे समरदुन्दुभिस्ताडते" इति संस्कृतम्। प्रलयजल- धरस्य प्रलयकालीनमेघस्य यत् स्तनितं गर्जितं तद्वत् मन्थरो धीरः । समरदुन्दुभिः युद्धकालीनभेरी। 4 अन्र द्रौपदीवचनस्य कुतूहलपूर्वकत्वात् परिभावना। यथा च नागानन्दे (मलयवतीं दृष्टूवा) नायक :- स्वगंस्त्री यदि तत्कृतार्थमभवच्चक्षु:सहसत्रं हरे- र्नागीचेन्न रसातलं शशभृता शून्यं मुखेऽस्याः सति। जातिनं: सफलान्यजातिजयिनी विद्याधरी चेदियं स्यात् सिद्धान्वयजा यदि त्रिसुवने सिद्धाः प्रसिद्धास्ततः ॥ अन्रापि नायकोके कुतूहलपूर्वकत्वाव परिमावना। (६) उद्द दलत्तण निरूपयति-बीजार्थस्येति। बीजार्थस्य "अल्पमात्रं समुद्दिष्टम्" इत्याद्युक्तस्वरूपस्य आदिकारएस्य प्ररोहः पुनरदव उद्भेद: स्यात्। (६) उदाहरति-यथेति। तत्रैव वैण्यामेव। (क) खाथ, पुखे वि तए समासासइदव्वा इति पाठान्तरम्।

सुखाङ्गभेदनिरूपणम्] लक्ष्ोविराजित:। ५०१

भोग :- ननु पाश्चालराजतनये ! किपदयालीकाश्वासनय- भूय: परिभवक्कान्तिलज्जा विधुरिताननम्।

(७). अ्रनिःशेषितकौरव्यं न पश्यसि वृकोदर् । ... करणां धुनः ॥ नद। प्रकृताथसमारम्भ :- (८) यथा तत्रैव-'देवि ] गच्छामो वयमिदानीं कुरुकुलक्षयाथ' इति। (ह). ... भेद: संहतभेदनम्। अन्यच्च नाथ! पुनरपि युष्माभि:समरादागत्याहं समाश्वासयितव्या"इति संस्कृतम्। समासादयितव्या प्राप्तव्या मत्सन्निधावागन्तव्येत्यर्थः । भोम इति। "द्रौपदीं प्रत्याह' इति शेषः। पाञ्चालराजतनये द्रुपदराजपुत्रि!।अली- काश्वासनया असत्याश्वासनया। भूय इनि। परिभवेन शत्रुजनितापमानेन या क्ान्ति: हषच्यस्तेन लब्जा त्रपा तथा विधुरितं विच्छायम् आननं मुख यस्य तं तथोक्तम् "आननं लपनं मुखम्" इत्यमरः। तथा अनिःशेषिता: समूलमविनाशिता: कौरव्याः दुर्य्याधनादयो येन तं तथोक्म, ब्रृको- दर भीमं भूय: पुनः न पश्यसि नावलोकयसि। वर्त्तमानसामीप्ये भविष्यति लदू। अत्र शत्रुविजयोत्साहरूपबीजार्थस्य पुनरुद्वादुम्वेदः। अन्ये तु गूढ़भेदनमुद्भेदमामनन्ति। यथा रत्नावल्याम वत्सराजस्य कुसुमायुधव्यपदेश. गूढस्य वैतालिकवचसा "अस्तापास्त" इत्यादिना "उदयनस्य' इत्यन्तेन बीजानुगुण्ये- (७) करणलक्तणं निरूपयति-करणमिति। प्रकृतार्थस्य प्रस्तुतविषयस्य समारम्भः सम्यगारम्भ: पुनः करणमिति यावत् करणं नामाङ्गम्। (5) उदाहरति-यथेति। तत्रैव वेण्यामेव। अत्र प्रस्तुतार्थस्य युद्धोद्योगस्य समार- म्भात् करगम्। यथा वा रत्नावल्याम् (क) "णमोदे कुसुमा उह ता अमोह दसणो मे भविस्ससित्ति। दिह्ठं य पेक्खिदव्वम्। ता जावए कोवि म पेक्खइ ता गमिस्सम्।" इत्यनेनान्तराङ्कप्र- कृतदर्शनसमारम्भात् करसमू। अन्ये तु विपदां शमनं करणमाहुः। शमनं चाशीर्वादवशेनान्यथा वा। यथा वेण्या- मेव भीमं प्रति द्रौपदी-(ख) "जं असुरसमराभिमुहस्य हरिणो मङ्गलं तं तुम्हार्ा भोदु"। इवि (९) भेदलक्षणं दर्शयति-भेद इति। संहतानां संमिलितानां भेदन विश्लेषसं पृथक्करणमिति यावत, भेद: भेदो नामाङ्गम्। उक्तं च सुनिनापि- "संघातभेदनाथो यः स भेद इति कीत्तितः"। इति (क) 'नमस्ते कुसुमायुघ ! तदमोधदर्शनो मे भविष्यसीति दृष्टं यत्प्रेक्षितव्यम्। तद्यावन्न कीडॉपे मां प्रेक्षते तद्गमिष्यामि" इति संस्कृतम्। (ख) यदसुरसमराभिमुखस्य हरेमंङ्गलं तद्युष्माकं भवतु। इति संस्कृतम्। ६४ सा०

५०२ साहित्यदर्पण :- पष्ठपरिच्छेदे-

(१०) यथा तन्नैव-'अत एवाद्यप्रभृति मिन्नोऽहं भवन्द्रयः ।' (११ ) केचित्तु 'भेद: प्रोत्साहना' इति वदन्ति। (१२) अथ प्रतिमुखाङ्गानि- विलास: परिसर्पश्च विधुतं तापनं तथा॥८७। नर्म नमद्युतिश्चैत् तथा प्रगमनं पुनः। विरोधश्च प्रतिमुखे तथा स्यात्पयुपासनम्॥ मद॥ पुष्पं वज्रमुपन्यासो वराँसंहार इत्यपि। तत्र- (१३ समीहा रतिभोगार्था विलास इति कथ्यते॥ ८ह ।।

(१०) उदाहरति-प्रथेति। तत्रैव वेण्यामेव अन्र भीमेन युधिष्ठिरादिसंघातादा- तमनो विश्लेषाद्वेद:। (११) प्रकारान्तरेण लक्षयतां मतं दर्शयति-केचिस्विति। दशरूपककारादय इत्यर्थः। "कर्त्तव्यं प्रत्ति प्रकर्षणोत्साहोत्पादनं भेद:" इति वदन्ति। उदाहरणं यथा वेण्यामेव-(क) "साध! मा कखु जगासेणी परिभवुद्ीविदकोवा अएवेदक्खिद्सरीरा परिक्मिस्सध। जदोअप्पमत्तसंचरणीयाइ सुीयन्ति रिपुवलाई। भीम :- अयि ! सुक्षन्िये?

मग्ानां स्यन्दनानामुपरिकृतपदन्यासविकानतपत्तौ। स्फीतासृक्पानगोष्ठीरसदशिवशिवातूर्य नृत्यत्कबन्धे संग्रामैकार्णवान्त: पयसि विचरितुं पण्डिता: पाण्डुपुत्राः।। इत्यनेन विषण्णाया द्रौपद्या: क्रोधोतसाहबीजानुगुण्येनेव प्रोत्साहनाद्भेदः।

नाटके कविनावश्यसुपन्यसनीयानि। (१२) प्रतिमुखसन्धेस्त्रयो द् शा ङ्ग्ा नि दर्शयति-विलास इति। विलासादीनि त्रयो- दशाङ्गानि प्रतिमुखे सन्धौ स्युरित्यर्थः । P शत्रेदमाकूतम्-प्रायेण शृङ्गाररसप्रधान एव दृश्यकाव्ये ह्येतानि सम्भवन्ति ग्रन्थकृता तथेव लक्षणोदाहरणानि प्रतिपादितानि। अवश्यमेव सकलदृश्यकाव्येपु चैतेः स्थातव्य- मिति नषनियम :- रसव्य क्िम पेचये षामक्गानां सव्निवेशनम्। न तु केवलया शास्त्रस्थितिसम्पादनेच्छया।। इत्यग्रे स्वयमेव मूलकृतानियमेनोक्तत्वाद्। (१३) विलासलक्षणं निरूपयति-समीद्देति। रतिभोगार्था रतिरनुराग: तद्भोगार्था पात्रीभूतस्त्रीपुरुषान्यतरविषया समीहा इच्छा। यद्यपि रतिर्निधुवनं तद्नोगाय इच्छेत्येव- मर्थ एव उदाहरणानुसारी युज्यते तथापि ग्रन्थकृदूव्याख्यानुरोधादित्थं व्याख्यातम्।

(क) "नाथ ! मा खलु यातरसेनी परिभवोद्दोपित कोपा अनवेक्षितशरीराः परकरमिष्यथ। यतोड प्रमन्तसक्चरखीयानि श्र्रयन्ते रिपुवलानि।" इति संस्कृतम्।

प्रतिमुखसन्धिभे दनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित: । ५०३

(१४) रतिलक्षणस्य भावस्य यो हेतुभूतो भोगो विषयः प्रमदा पुरुषो वा तदर्था समीहा विलासः । (१५) यथा शाकुन्तले- कामं प्रिया न सुलभा मनस्तु तन्द्रावदर्शनायासि। अकृतार्थेऽपि मनसिजे रतिसुभयप्रार्थना कुरुते।। (१६) इष्टनष्टानुसररां परिसपश्च कथ्यते। (१४) स्वयमेव स्फुटीकरोति-तिलन्नग स्येति। रतिलक्षणास्य अनुरागस्वरूपस्य। भोगो विषयः । तथा च भुज्यते रतिसमये चेतसा सर्वद्वानुभवबिषयीक्रियते यः स भोग इति। प्रमदा नारी। तदर्था तयोरेकतरविषया। (१६) उदाहरति-यथेति। काममिनि। शकुन्तलालिप्सोर्दुष्यन्तस्योक्तिरियम। प्रिया शकुन्तला कामं यथेष्टं न सुलभा न सुखलभ्या, अस्वतन्त्रत्वात्तस्या गुरोरपि असब्निधि त्वाच्चेति भावः। अनेन बहवायासलभ्याभत्रेदिति सूचितम्। ननु तर्हि त्यज्यतामलमाया- सेनात आह-'तति। तु किन्तु तथापि मम मनश्चित्तम्, तस्याः शकुन्तलयाः ये भावाः अनुरागव्यञ्जकस्निग्धकदाक्षविक्षेपादिचेष्टाविशेषा: तेषां दर्शनेन अवलोकनेन आश्वासि आाश्वासाभिलाषि जातम्, नन्वभिलाषिताया असम्भवे मनसः कथमाश्वासितेत्या कये- नाह-प्रकृतार्थेडपीति। मनसिजे कामे अकृतार्थेऽपि सम्भोगाप्रतिपादनेनाचरितार्थ्येऽपि सत्यपि कामिन उद्देश्यसिद्धिरेव मनसिजस्य कृतार्थतेति बोध्यम्। उभयप्रार्थना नाय- कनायिकयोरन्योन्यप्राप्तीच्छा रति सम्भविष्यत्सम्मेलजन्यमनुरागं कुरुते उत्पादयति। तथा च नायिकाया नायके नायकस्य नायिकायां यदि प्रार्थना दृश्यते तदा उपभोगा भावेऽपि तयोरनुरागो भवति, प्रकृते च शकुन्तलाया भावदर्शनेन प्रार्थना मयि अभिव्य- क्तेति मनः समासश्वासीत्याशयः। आर्य्या छन्दस्तल्लक्णं चोक्तं प्राक् । अत्र दुष्यन्तस्य शकुन्तलायां समीहाकरणात् विलास:। यथा वा रत्नावल्याम्-"सागरिका (क)हि अअ! पसीद पसीद। कि इमिसा आआ. समेत्तफलेण दुल्लहजएप्पत्थणाणुबन्धेए" (इत्युपक्रमे) "तहाविआलेखगदं तं जर्णं कदुअ जधासमीहिदं करिस्सम्। तहावि तस्य सत्थिअण्णो दंसगोवाउत्ति" इत्येतैव- त्सराजसमागमरति चिश्रादिजन्यामप्युद्दिश्य सागरिकाश्चेष्टा प्रयत्नोऽनुरागबीजानु- गतो विलास:। श्त्रेदं बोध्यम्-प्रतिमुखस्य चादावेवेदमङ्गं निबन्धनीयम्। य एव मुखे रस उपत्ति- प्यते तस्येव स्थायी विभावानुभावव्यभिचारिभि: पोषणीयः। कामफले च रूपके मुख- सन्धावुपक्रान्तः श्रङ्गारः प्रतिमुखे विलासेन स एव विस्ताय्यंते, विलासप्रकाशकान्येव चेतराण्यङ्गानि निबन्धनीयानि। एव सति वेणीसंहारे भानुमत्या सह दुर्य्योधनस्य दर्शितो रत्यमिलाषरूपो विलास: सः, नायकस्य तादशेऽवसरेऽनुचित इति। (१६) परिसर्पलक्षणां निरूपयति-ष्नष्टति। नष्टेति "मश् अदर्शने" इति घात्व- (क) "हृदय ! प्रसीद प्रसीद। किमनेनायासमात्रफलेन दुर्लभजनप्रर्थनानुबन्धेन। ...... तथाप्यालेखगतं तं जन कृत्वा यथासमीहितं करिष्यामि तथापि तस्य नास्त्यन्यो दर्शनोपाय" इति संस्कृतम्।

५०४ साहित्यदर्पण :- [ षष्ठपरिछेदे-

(१७) यथा शाकुन्तले- 'राजा-भवितव्यमत्र हथा। तथा हि-य अरभ्युन्नता पुरस्तादवगाढा जघनगौरवात्श्ातू। द्वारेऽस्य पाराडुषिकते पदपङ्किर्देश्यतेऽमिनवा ॥ (:८) कृतस्यानुनयस्यादी विधुतं त्वपरिग्रहः॥६०॥ (१६) यथा तत्रैव-अलं वो अरन्तेउरविरहप्जुरसुएगा राए्रसिसा उवरुद्धेए। र्थानुसारात् अदर्शनमर्थः । तथा च इष्टस्य अभीष्टस्य नष्टस्य अदर्शन गतस्य सतः अनु- सरगमन्वेषणं परितः सर्वंतः सर्पएमन्वेषण परिसर्पस्तनामाङ्ग कथ्यते। (१७) उदाहरति-यथेति। अत्र लतामण्डपे। तया शकुन्तलया सत्निहितया भवितव्यं भाव्यम्। उक्तार्थ समर्थयति-अ्रभ्युन्नतेति। पाण्डवः पाण्डुवर्णाः सिकता वालुका यस्मिस्त- स्मिस्तथों के अस्य लतामण्डपस्य द्वारे प्रवेशमार्गे पुरस्तात् पादाग्रभागे अभ्युन्नता पश्चा- मागापेक्षया किञ्ञिदुच्चा तथा पश्चात् पार्ष्णिदेशे गुल्फनिक्षेपस्थाने इत्यर्थः जघनगौर- वाद नितम्बयोर्भारवत्वात् अवगाढ़ा अग्रभागाङ्गल्याद्यपेक्षया किञ्ञिन्ना अभिनवा अचिरजाता पदपड्ि: पद्चिह्नश्रेणी दृश्यते अवलाक्यते अन्यासां स्त्रीणामनुसूयाप्रि्य- वदयोरवा ताद्दशजघनगुरुत्वासम्भवारिप्रियतमायाः शकुन्तलाया एवेयं पदपङङ्गिरित्यतों लतामण्डपेऽवश्यं तया भक्तिव्यमिति भावः। आर्यच्छन्दस्तलक्षणान्तक्त प्राकू। अन्न दुष्यन्तेन अदर्शनप्राप्ताभिलषितशकुन्तलायाः अन्वेषणात् परिसर्पः। दशरूपके तु-दृष्टनष्टानुसर्परां परिसर्प इति। यथा वेणीसंहारे 'कन्चुकी योऽयमुद्यतेषु बलवत्सु अथवा कि वलवतसु वासुदेवसहाये- व्वरिष्वद्याध्यन्तः पुरसुखमनुभवति। इदमपरमयथातथं स्वामिन :- आ शस्त्रग्रहसादकुण्ठपर शोस्तस्यापि जेता मुने स्तापायास्य न पाण्डुसूनुभिरयं भीष्म: शरःशायितः। प्रौढ़ानेकधनुर्धरारिविजयश्रान्तस्य चेंकाकिनो- र्वालस्यायमरातिलूनधनुषः श्रीतोऽभिमन्योवंधात्। इस्यनेन भीष्मादिववे दृष्टस्याभिमन्युवधान्नष्टस्य वलवतां पाण्डवानां वासुदेवसहा. यानां सव्यामलक्षणबिन्दुबीजप्रयत्नान्वयेन कञ्चुकिमुखेन बीजानुसर्पणं परिसर्पः । मन्दारमरन्दे- पूर्बदृष्टस्य बीजस्य त्वङ्कच्छेदादिना तथा। नष्टस्यानुस्मृतिः शघ्त्परिसर्पं इतीरितः ॥। इतति। (१८) विष्वतलक्षएं निरूपयति-कृतत्यंति। आदौ प्रथमतः कृतस्य अनुनयस्य प्रसादनस्य अपरिग्रहः अनङ्गीकारः, धतमात्मनि धारिताद्विपरीतमिति विष्वतं नामाङ्गम्। (१९) उदाहरति-न्ययेति तत्रैव शाकुन्तल एवं। "अलां वः अन्तपुरविरह- पय्युस्सुकेन राजर्षिणा उपरुद्ेन" इति संस्कृतम्। अन्तः पुराणां तत्रत्यनारीखां विरहेख वियोगेन पथ्युत्सुक उत्कण्ठितस्तेन तथोक्तेन राजषिण दुष्यन्तेन वो युष्माकं युष्माभि- रिति यावत् उपरुद्वेन मदर्थमनुनीतेन अलम्, अन्तःपुरस्त्रीपु उत्कण्ठित हदये दुष्यन्ते तपस्विन्यर्थमनुनयो निष्फल एव भवेदिति स न विधातव्य इति भाव:।

प्रतिमुखसान्धभेदनि ] लक्ष्मीविराजितः ।

(२० ) केचित्त 'विधृतं स्यादरतिः' इति वदन्दि। (२१) उपायादर्शनं यन्तु तापनं नाम तद्द्रवेत्। (२२) यथा रत्नावल्याम्-'सागरका- दुल्लहजणाखुराओ लजा गुरुई परव्वसो अप्पा। पियसदि विसमं पेम्मं मरणं सरयं सावरि एक्कम् ॥

अत्र शक्कुन्तलया प्रथमं चतसि विहितस्यानुनयस्यावुना सखीभि: कारयितुमनङ्गी- काराव् विघतम्। (२०) मतान्तरलक्षएं बोधयितुमाह-केचितिति। दशरूपककारादय इत्यर्थ:। अरतिररुचि:। मन्दारमरन्देऽपि- नायकानामीप्सितानामर्थानामनवाप्तित: । अरतिर्या भवेत्सा तु विद्वन्विविद्तं मतम् ॥ इति। उदाहरणं यथा- श्यामां श्यामलिमानमानयत भो: सान्द्रमषीकूर्चके- र्मन्त्रं तन्त्रमथ प्रयुज्य हरत श्वेतोफ्लानां श्रियम्। चन्द्रं चूर्णायत तणाज्च करशः कृत्वा शिलापट्टके येन द्ृष्टुमहं समे दशदिशस्त दवक्त्रमुद्राङिताः॥ इति। (२९) तापनलक्षणं निरूपयति-उपायेति ! यत्तूपायादर्शन क्लेशनिवारणहेत्वनव- धारणम् तव् तापनं नामाङ्क भवेत्। (२२ ) उदाहरति यर्थेतति-दुल्लह्द इति। दुर्लभजनानुराग: लज्जा गुर्वी परवश आत्मा। प्रियसखि! विषमं प्रेम मरणं शरणं केवलमेकम्।। इति संस्कृतम्। गावरिशब्द: केवलार्थो देशीयः। प्रियसखि! दुलभे मादशाधमेन दुष्पापे जने वत्सराजे मम अनुरागः प्रीति: विद्यते तदनायासेनालब्धत्वान्नास्ति मन- सिजक्लेशापाकर एासम्भावनेति भावः। लज्जा त्रपा गुर्वी सद्वंशोतपन्नत्वाद्विपुला अतः स्वयं प्राप्यापि मदनव्यथामुपशान्त्वयितुं न शक्यत इति भावः। आतमा परवशः अस्वन्त्रः तस्मात्त्रपां परित्यज्यापि तम्रात्मसमर्परं न युज्यत इत्याशयः। प्रेम विषमं वत्सराज प्रति मम रतिश्चातिविशालः, अता विहातुर्माप न सम्भवतीत्यभिप्रायः अतो ह्येक मम मरलमेव केवलं शरणम् उपायान्तरादर्शनादिति भावः। अत्र सागरिकाया कामव्यथापाकरणोपायादर्शनात् तापनम्। यथा वा पार्थविजये "किञ्चुकी-मो: भोः लोकपालाः परित्रायध्वम्। एषा वधू भरतराजकुलस्य साध्वी दुर्योधनस्य महिषी प्रियसङ्गरस्य। विस्मृत्य पाण्ड-धतराष्ट्रपितामहादीन् गन्धर्ववीरपशुभि: परिभूयते स्म ।। युमिष्ठिर :- (श्रुरवा दुर्योधनान्तःपुरे महदुपायादर्शनमावि" कुर्वन्नाह) अयि! वरस! स्वगोत्रपरिभाविष्कारनिष्ठर: शब्दः । अर्द्याजप्यभ्रान्त एवासि क कोऽन् ! चापं चापम्

५०६ साहित्यदर्पण :- [ षष्ठपरिच्छेदे

(२३) परिहासवचो नर्म- (२४) यथा रतनावल्याम्-'सुसंगता-सहि, जस्स किदे तुम आअदा सो अश्र दे पुरदो चिट्ठदि। सागरिका-(साभ्यसूयम्) कस्स किदे अहं आश्रदा ? 'सुसंगता-अलं अएएसंकिदेय। एं चित्तफलअस्स।' (२५) ..* "धृतिस्तु परिहासजा ॥। ६१ ॥ नर्मद्यति :- (२६) तथा तत्रैव -'सुसंगता-सहि, अदक्खिवणा दाशिं सि तुमं जा (इति चापारोपणमभिनय सम्भ्रमादुत्तिष्ठति इति। दशरूपके तु तापनस्थले शम उल्लिखितः। तथा हि "तच्छमः शमः" इति। तस्या अरतेरुपशमः शमः। यथा रतावल्याम् :- "राजा-वयस्य ! अनया लिखितोSहमिति। यत्सत्यमात्मन्यपि मे बहुमानस्तत्कथं न पश्यामि इति क्रमे 'सागरिका-(भत्मगतम्) (क) हि अअ! समस्सस्स। मणो- रहोवि दे एत्तिअं भूमिएगदो" इति किज्ञिदरत्युपशमाच्छम इति। एवम् "असशयं त्षत्रपरिग्रहत्तमा" इत्युदाहरणमपि ज्ञेयम्। मन्दारमरन्देऽप्येवमेव लक्षगाम्- "अरतेः शमनं तज्जा: शममाहुर्मनीषिणः" इति। (२३) नर्मलक्षणं निरूपयति -परिह्वासेति। परिहासवचः उपहासवाक्य नर्म नामाङ्गम्। शक्तिरपि नमंशब्दस्य तत्रेव। नाटथ शास्त्रे उप्यु क्तम्- "क्ीड़ार्थ विहितं यत्र हास्यं नमेति तत्स्मृतम्" इति। मन्दारमरन्देडपि "परिहास प्रधानं यद्वचनं नर्म तद्विदुः" इति। (२४) उदाहरति -यथति। "सखि। यस्य कृते त्वमागता सोऽयं ते पुरस्तिष्ठति। कस्य कृते अहमागता? अयि अन्यशङ्किते। ननु चित्रफलकस्य इति संस्कृतम्। अत्र सखीवचने परिहासद्योतनात् नर्म। यथा च वेखीसंह रे-( दुर्योधनश्चेटीहस्ता- दर्घपात्रमादाय देव्यै समर्पयति। पुनः) भानुमनौ (अर्घ दत्वा) (क) हला उवणेहि मे कुसुमाई जाव अवराणं पि देवाण सवरिअं रवत्तेमि। (हस्तौ प्रसारय(त) दुर्योधनः पुष्पाण्युपनयति । भानुमत्यास्तस्पर्शजातकम्पाया हस्तात्पुपपायि पतन्ति) इत्यनेन नम दुःस्वप्नदर्शनोपशमार्थ देवतापूजावित्रकारिणां बीजोद्वाटनातपरिहासस्य प्रतिमु- खाङ्गरवं समीचीनम्। (२९) नर्मंद्युतिलक्षणं दर्शयति-धनिस्वति। परिहासजा परिहासे उपहासे सत्यपि जाता धृतिधेर्य्यन्तु नमणो द्योतनं नर्मद्युतिर्नामाङ्गम्। नाट्यशास्त्रेऽपि- दोषप्रचछादनार्थ तु नर्मद्युतिरिति स्मृतम्। इति। (२६) उदाहरति-यथेति । तत्रेव रतावल्यामेवेत्यर्थः । "सखी ! अदक्षिणेदानी- (क) "हृदय ! समाश्वसिहि। मनोरथोडपि त ऐेतावर्ती भूर्मि न गतः" इति संस्कृतम्।

प्रतिमुखसन्धिभेदनि० ] लक्ष्मीविराजितः। ५०७

एव्वं भट्टिणा हत्यावलम्बिदावि कोवं एमुञ्जसि। सागरिका-(सभ्रभज्नमीष- द्विहस्य) सुसंगदे, दाशिं वि कीलिदुं न विरमसि। केचित्त-'दोषस्याच्छादनं हास्यं नर्मद्युतिः' इति वदन्ति। (२७ ) ... .. ........ प्रगमनं वाक्यं स्यादुत्तरोत्तरम्। (२८) यथा विक्रमोर्वश्याम्-उर्वशी-जअदु जशदु महाराओ। राजा-मया नाम जितं यस्य त्वया जय उदी्येते, इत्यादि।

मसित्वं, या एवं भत्रा हस्तावलम्बितापि कोपं न मुश्जसि। सुसङ्गते ! इदानीमपि क्रीडितुं न विरमसि।' इति संस्कृतम्। अत्र सुसङ्गतया उपहासे विहितेऽपि सागरिकया धैर्य्यावलम्बनान्नर्म्मद्युतिः। अन्न च सागरिकायाः सुसङ्गताकृतपरिहाससहिऽणुत्वम्, नर्मणि तस्याऽसूयता प्रदर्शनादसहिष्णुत्वमिति भेद:। मतान्तरं दर्शयति-हेचित्विति। दोषस्याच्छादनम् आवृतकरं यत् हास्यं तत र्म्मद्युतिः। उदाहरणं यथा रग्नावल्याम्- "विदूषक :- (क) भो ? अज्ज ! वि एपा च उब्वेउवियवंभणारिआउ। राजा-वयस्य ! किमप्यन्यचेतसा मया नावधीरितम्, तत्किमनयोक्म्?। विदूषक :- (ख) भो एुदं पदाए पढिदं - दुल्लहजणाणुराओ लज्ा गरुई परव्वसो अप्पा। पियसहि ! विसमं मरणां सरणं नवरमेक्कं॥ राज :- भो महाब्राह्मण! कोऽन्य एवं ऋचामभिज्ञ :? " इति। अत्र मौख्दोषं प्रच्छादनार्थ यद्विदूपकेणोयते तज्रज्ञो हास्यहेतुत्वान्नर्म्मद्युतिः। मन्दारमरन्दे तु- कोपस्यापह्मवार्थ यद्धास्यं नर्मद्युतिमंतम् इत्युक्तम्। (२७) पगमनलक्षएां निरूपर्यात-प्रगमनमिति। उत्तरोत्तरम् उत्कृष्टतरोत्तरस्वरूपं वाक्यं प्रकरषेण उत्कृष्टरूपेण गमनं ज्ञानं यस्य तत् प्रगमनं नामाङ्ग स्यात्। उक्तश् मन्दारमरन्देऽपि- तथानुरागबीजस्य चोत्तरोत्तरभाषणैः । प्रकाशनं प्रगमनमिति नाव्यविदो विदुः ॥इति। (२८) उदाहरति-यथेति। 'जयतु जयतु महाराजः इति संस्कृतम्। अत्र मया नामेत्यादेरुतकृष्टत रोत्तरवाक्यरवास्प्रगमनम्।

(क) 'भो: शद्याप्येषाचतुर्वेदीयम्राह्मय ऋचः पठितु प्रवृता" इति संस्कृतम्। (ख) भो पतद्वेतया पठितम्- दु्ल्कंभजनानुरागो लज्जा गुर्वी परवश आरत्मा। प्रियसखि ! विषमं प्रेम मरखं शरणं केवलमेकम्।। इति संस्कृतम्।

साहित्यदपरा :-

(२६ ) विरोधो व्यसनपराति :- (३०) यथा चण्डकोशिके-'राजा-नूनमसमीच्यकारिणा मया श्र्धे नेव स्फुरच्छ्िखाकलापो ज्वलनः पद्द्रयां समाक्रान्तः ।' (३१) .. *' ... कृतस्यानुनयः पुनः ॥ ६२॥

यथा वा वेखीसंह रे- भानुमती-(क) अज्जउत्त ! अदिमितं मे संका वाधदि। ता अणुमन्नेदु मं अजउत्तो। राजा-अयि देवि ! कि नो व्याप्तदिशां प्रकम्पितभुवामत्तौहिणीनां फलं? किं द्रोणेन किमङ्गराजविशिखैरेवं यदि क्ाम्यसि । भीरु! आ्रतृशतस्य मे भुजवनच्छायासुखापाश्रिता व्वं दुर्योधनकेशरीन्द्रगृहिणी शङ्कास्पद कि तव?॥ भानुमती- (ख) अज्जउत्त ! न हु में किञ्ञि संका तुम्हेसु सन्निहिदेसु ॥ इति। (२९) विरोधलक्षणं दर्शयति-विरोध इति। व्यसनपासिविपतप्राप्तिः सम्पत्प्रा प्तेर्विरोधित्वाद्विरोधो नामाङ्गमू। (३०) उदाहरति-ग्रथेति। राजा हरिश्रन्द्रः । असमीच्यकारिणा अविचारित विधायिना। स्फुरद्देदीप्यमान: शिखाकलापः अचिः समूहो यस्य सतथोक्ो ज्वलनो ऽभिः। अन्र विश्वामित्राद्वरिश्रन्द्रस्य विपत्पाप्तेविरोधः। यथा वा मत्यहरिश्रन्द्र- "राजा-देवि ! अवलम्बस्य मदचनम्। अन्रेव तिष्ट। अशिक्षितपदचारा न शच्यति भवती क्रमितं दर्भाक्कुरविधुरासु वनवसुन्धरासु। सुतारा-(ग) जं भोदि तं भोदु। अहं गमिस्सं। राजा-(कुलपति प्रति) भगवन् ! त्यजन् हेग्नो लत्तं (क्षां) चतुरुदधिकाञ्चों च वसुधां सुधाम्भोभिः स्नानादृपि समधिकां प्रीतिमभजम्। सचर्सामेतां तु प्रवसनपरां वीक्य दयिता- मिदानीं मन्येऽहं ज्वलदनललीढं वपुरदः ॥ इति। अत्रापि विश्वामित्राद्विपत्प्राप्तेर्विरोध:। नन्दारमरन्दे तु- "विरोधश्छुदना यञ् हितागमनिरोधनम्" इति। (३१) पय्युंपासनलक्षणं निरुपयति-कृतस्यंति। कृतस्य दोषस्य अवशधस्य जञान्तये पुनरनुनयः प्रसादन पय्युपासनम्।

(क) आय्यंपुत्र ! अ्रतिमात्र मे शङ्का वाधते। तदनुमन्यता भमार्यपुत्रः। (ख) आय्यपुत्र ! न हि मे किश्चित शक्का युष्मास्ष सन्निदितेषु। इवि संस्कृतम्। (ग) "यद् भगवि तद् भवतु शहं नमिष्यामि"। इति संस्कृतम्।

लक्ष्मीविराजित: । ५०६

स्यात्पयुपासनं- (३२) यथा रतावल्याम्-'विदूषक :- भो, मा कुप्य । इसा हि कद- लीघरन्तरं गदा।' इत्यादि। (३३) .................. पुष्पं विशेषवचनं मतम्। (३४) यथा तप्रव-'(राजा हस्ते गृह्ीत्वा स्पर्श नाट्यति ) विदूषक :- भो वअ्रस्स, एसा अपुव्वा सिरी तए समासादिदा। राजा-वयस्थ ! सत्यम्- श्रीरेषा, पाशिरप्यस्याः पारिजातस्य पह्वः। कुनोऽन्यथा स्रवत्येप स्वेदच्छझ्ामृतद्रवः । उक्तञ्च भरतेन- व्रद्धस्यानुनयो यस्तु भवेत्तत्पय्युंपासनम् इति। मन्दारमरन्देऽपि- पय्य पासनमित्युक्तं स्वजनानुनयो बुधैः इति। (३२ उदाहरति-यथेति। "भो: मा कुप्य। एषा हि कदलीगृहान्तर गता" इति संस्कृतम्। अत्र विहितस्याविचारितकर्मणः शान्तये पुनरनुनयात्पय्युपासनम्। यथा वा तत्रैव राजा- सीदेति त्रूयामिदमसति कोपेन वटते करिष्याम्येवं नो पुनरिति भवेदभ्युपगमः । न मे दोषोऽस्तीति त्वमिद्मपि हि ज्ञास्यसि मृषा किमेतस्मिन्वक्तुं क्षममिति न वेद्वि प्रियतमे!॥ इत्यनेन चित्रगतयोर्नायकयो दर्शनात् कुपिताया वासवदत्ताया अनुनयनं नायकयो- रनुरागोद्वाटनान्वयेन पर्य्थुपासनमिति। (३३) पुष्पलक्षणं निरूपयति-पुष्पमिति। विशेषवचनम् उस्कर्षविशेषबोधकं वाक्यम् अयं विशेपो विलत्ापदार्थ इत्येवमर्थकं वचनमित्यर्थः, पुष्पवच्चित्तापकर्षणात् पुष्पं नामाङ्गम् । मन्दारमरन्द- रागप्रकाशको वाक्यविशेष: पु्पमुच्यते इति। (३४) उदाहरति-यथतत। तश्रव रत्नावल्यामेवेत्यर्थः। "भो वयस्य ! एषा अपूर्वा श्रीसत्वया समासादिता"। इति संस्कृतम्। श्रीरेषेति। एपा नायिका श्रीःसाक्षाल्लचमी: "लद्मी: पझ्मासना देवी कमला श्रीई- रिप्रिया" इस्यमरः, अस्या नायिकायाः पाणिः हस्तोऽपि पारिजातस्य मन्दारघृस्षस्य "मन्दार: पारिजातकः" इस्यमरः, देवतरोरित्यर्थः पल्लवः किशलयः। अन्यथा कुतः कर्थ स्वेदप्छुमघर्मव्याज: तादृश एप अमृतद्रवः सुधारसः स्त्रवति पाणितोश्च्यवति। पारि- जातादिदेवत्रृक्षभ्य एवामृतश्रवणादर्शनान्नूनमस्या: पाणि: पारिजातपलव इति भाव:। अत्र सागरिकाया: सौन्दर्य्याद्युत्कर्षबोधनात् पुष्पम। यथा वा सत्यशरिश्षन्द्र- "वसुभृति :- ( सरोषं शजानं प्रति)

साहिश्यदर्पण :- [ प8ठपरिच्छेदे-

(३५) प्रत्यक्षनिष्ठुरं वज्रम् --- (३६) यथा तश्नव-'राजा-कयमिरत्तभोजदं रया शञातः। सुसंगता- रा केवलं तुमं समं चित्तफलएएा। ता जान गदुम देवीए गिवेदइस्सम्।' (३) ......* उपन्यासः प्रसादनम् ॥६३॥ (३८) यथा तत्रैव- 'सुसंगता-भट्टुसा, अलं सङ्काए। मए वि भद्टि सीए पसादेश कीलिदं ज्जेव एदिहिं। ता कि करणामररोए। श्रदो वि मे गरुभरो पसादो एसो, जं तुए अहं एत्थ आरलिहिदत्ति कुविदा मे पिश्रसही साअरिश्रा। एसा ज्जेव पसादीअरदु। न नाम स्युः स्वर्ग-क्िति-सुत-कलत्राणि यतिनां तदस्मै यदतं तदिह निखिलं भस्मनि हुतम। विहाय व्यामोहं विमृश विमृशादापि नृपते! तपो व्याजच्छन्नं किमपि नियतं देवतमिदम्॥। कुलपति :- (सोपहासम) अरे मुखर ! सचिवापसद ! चिशत् यथार्थमभिद्दित- वानसि। दुस्तपतपः करकलितस्वर्गापवर्गशर्मणो मर्त्यापदेशेन दवतान्येव मुनयः।" अत्र वसुभूतिवाक्यादुचरवाक्यं समर्थकत्वेनोत्कपंबोधनात् पुष्पम्। (३९) वज्रलक्षणं निरूपयति-प्रत्यक्षेति। प्रत्थवनिष्ठर साक्षातकठोरवचन व्र- तुल्यक्लेशदत्वात् वज' नामाङ्गम उक्कं च मन्दारमरन्दे- वजू तदिति विज्ञेयं साक्षान्निष्ठरभाषयम् इति। महषिणा भरतेनाऽपि- 'विरुत्षवचनपार्यं वज्रमित्यभिधीयते' इति। (३६) उदाहरति-यथेति। तत्रैव रत्नावल्यामेवेत्यर्थः। "न केवलं रवं समं चित्रफलकेन। तद्यावद्खवा देव्य निवेदयरिव्यामि" इति संस्कृतम्। अत्र राजानं प्रति "देव्यें निवेदयिष्यामि" इति वचनस्य सात्तात् कठोररूपतवाहृजम्। यथावा वेयीसंहारे- "श्वत्थामा-(कर्णमुद्दिश्य) रे रे राधागर्भभारभूत ? सूतापसद ! कथमपि न निषिद्धो दुःखिना भीरूणा वा द्रपदृतनयपाणिस्तेन पित्रा ममाद्य। तव मुजबलदर्पाध्मायमानस्य वामः शिरसि चरणा एष न्यस्यते वारयैनम् ॥" इति। अम्र रे रे इत्यांदिवचनस्य साप्षात् कठोररूपस्वाद्वजम्। (३७) उपन्यासलक्षरों निरूपयति-उपन्यास इति। प्रसादनं प्रसभ्नताजनमम् उपन्यासन मुपस्थापनमुपन्यासो नामाङ्गमू। (३८) उदाहरंति-यधेति। "भस:ः१ अलं शङ्कया। मयापि भश्याः प्रसादेन क्रीढ़ितमेव एतैः। तस्कि कर्णाभरप्पेन अतोऽपि मे गुरुतरः प्रसाद एषः, यस्वया अरहमा- लिखितेति कुपिता मे प्रियसखी सागरिका। पषेव प्रसाद्यताम्" इति संरकृतम्न अन्र राज आत्मानं प्रति प्रसव्नताजननादुपन्यास:।

प्रतिमुख सन्ध्यद्ग निरूपणम्] लक्ष्मीविराजित: ! ५११

(३६ ) केचित्तु -- 'उपपत्तिकृतो ह्यर्थ उपन्यास: स कीर्तितः !' इति वन्त उदाहरन्ति च, तत्रैव-'अदिमुहरा कखु सा गब्मदासी' इति। (४०) चातुरवण्योपगमनं वर्णसंहार इष्यते। (४१) यथा महावीरचरिते तृतीयेडक्के. परिषदियमृषीणामेष वीरो युधाजि- तसह नृपतिरमात्यैर्लोमपादश्च वृद्धः । अयमविरतयज्ञो ब्रहावादी पुरा: प्रभुरपि जनकानामन्न भो याचकस्ते ।। देशाधिपतिः नृपतिः अयमपि जनकाना जनकवंशीयानां प्रभुः सीरध्वजो नामअ विरत- यज्ञ: सवदा यागासक्तः पुराणः प्राचीनो ब्रह्मवादी वेदवक्ता एते सर्व एव ते तव समीपे (३९) भरतमतोपन्यासलक्षयां दर्शयितुमाह-केचित्विति। यः अर्धः पदार्थ: उपपत्या युक्श्या कृत उपपादितः स उपन्यास इति कीत्तित इति। मतेऽस्मिन् विषयविशेषस्य युक्त्या उपन्यासादुपस्थापनादुपन्यास इति विशेष: । "अतिमुखरा खलु गर्भदासी" इति संस्कृतम्। दासीगर्भाउ्जाता दासी गर्भदासी अन्तःपुरदासीत्यर्थ। अत्र यतः सा गर्भदासी अत्यन्ताधमा, अत एवातिमुखरेति युक्त्या अतिमुखरत्व- स्योपन्यासादुपन्यासः। तथाच मन्दारमरन्दे- युकिकिभिः सहितो योडर्थों हपन्यासः स उच्यते इति। नाटद चर्पणेउपि "उपपत्तिरुपन्यास" इति। किज्जिदर्थ विधातं योपपत्तिर्युक्ति: स उपन्यास इत्यर्थः। यथा रघुबिलासे- "विराधवेषो रावस :- (रामं प्रति) आगन्तवो यूयम्, अहं पुनराकलितविपिनकु- हरो वनेचरदेशीयः प्रभूतान्तरायं सम्परायं च रावणाग्रमुखेभ्यो रत्तोभ्यः सम्भावयामि भवताम्। वधूवागुरानियन्त्रितमनसश्च कुत एव योहुमलम्भविप्एवः। तदियमार्या वैदेही किमपि वनकुहरमलङ्कुरुताम्" इयमपहाराथिना रावणेन सीतामेकाकिनीं कर्चु युक्तिर्दशिता। (४०) वर्णसंहारलक्षयां निरूपयति-वातुर्वर्ण्यमिति। चस्वारो वर्गा एव चातुर्व- पर्यम् "गुएवचनघ्राह्मणादिभ्य" इति स्वार्थ ष्यम् प्रत्ययः। तस्य चातुवर्ण्यस्य ब्राह्मण- क्षत्रियविटशुद्स्य "वर्णाः स्युर्ह्मणादयः' इत्यमरः, उपगमनम् उपस्थितिरेकत्रमेलन- मिति यावत, वर्णानां संहारो मेलन यत्र स वर्णसंहारो नामाङ्गमिथ्यले। (४१) उदाहरति यथेति। परिषदियमिति। मिलितब्राह्मणाध्यनेकवर्णासभाप्रदर्शन- मिद्म्। अङ्ग ! भो जामदग्न्य ! इयम् ऋपीणां मुनीनां परिषत् सभा, ऋपति वेदं पश्य- तीति ऋषिः 'ये गत्यर्थास्ते दर्शनार्थाः" इति नियमाद् गत्यर्थकानां वातूनां ज्ञानार्थक त्वात्, घातूनामनेकार्थद्वेह ऋषेर्दशने वृत्तिः। निर्कतावपि ऋ षिशबदस्य प्रवृतिनिमिसं दर्शनमेव निर्णीतम्। दशनं चात्र न चाक्षुपज्ञानं किन्तु प्रत्यक्षीकरणमेवेति शेयम्। एष वीरो युधाजित् कैकयी भ्रातापि अमात्यः सचिवः सह एष च वृद्धो लोमपादो नामाङ्ग

५११ साहित्यद्पण :- । पष्ठपरिच्छेदे-

इत्यत्र ऋषिक्षत्रादीनां वर्णानां मेलनम्। (४२) अभिनवगुप्तपादास्तु -- 'वर्श्देनयुपलतेसंहारोमेल नम्' इति व्याचक्षते। उदाहरन्ति च रत्नावल्या द्वितीयेऽक्के-अदो वि मे श्रअ्षं गुरुअरो पसादो-' इत्यादेरासभ्य 'रां हत्थे गेरिहत पसादेहि यामू। राजा-कासौ क्वासौ ।' इत्यादि। अथ गर्भाङ्गानि- (४३) अभूताहरसं मार्गो रूपोदाहरणे क्रमः ।। ६४ ।। संग्रह्श्चानुमानं व प्रार्थना चिततिरेव च। त्रो (तो) टकाघिवलोद्ेगा गर्भे न्युविंद्रवस्तथा ।8४॥। (४४) तत्र व्याजाश्रयं वाक्यमभूताहरएं मतम्। (४५) यथा अश्वत्थामाङ्के- याचका: शान्तिग्रार्थिन आगता इति शेषः। मालनीउन्दस्तव्लक्षगान्तूकं प्राक् (पृ० अन्र अमात्यैरिति बहुवचनोपन्यासाद्यथासम्भवं तत्साहित्येन विट्शद्रावपि ग्राह्यौ। एतच्च विवरकता "ऋषिक्षत्रियादीनाम्" इत्यव्रादिपदोपादानादेव स्फुटीवृत्तम्, ततश्र चातुर्वण्यस्य मेलनाद्वूणंपसंहारः। (४२) वर्णपदं पात्रोपलचकमिति व्याचक्षतां मतं दर्शयति-अभिनवगुप्तपादा इति। एतैर्हिं भरत सूत्रे भावप्रकाशिकानामकव्याख्या विहिता पात्राणि नाटकीयव्यक्तयः। "अतो- डपि मे अथं गुरुतरः प्रसाद" इति संस्कृतम्। इत्यादे रित्यवधौ पञ्चमी "ननु हस्ते गृहीत्वा प्रसादय एनाम्" इति च संस्कृतम्। क्वासौ कासाविति हषें वीप्सा। अन्र राज-विदूषक-सागरिका-सुसङ्गतासंज्ञकानां पात्राणं मेलनाद्वर्णसंहारः। नाटथदर्पण कृताऽपि "वर्णानां नाथकप्रतिनायकनायिकासहायादिपात्राणां संहार एक- त्रकरणमिशत्युक्तम्। उक्त्तरीत्य वोदारण आ्जापि दर्शितम्। एके तु वर्णितार्थतिरस्कारं वर्णसंहारमामनन्ति। उदाहरन्ति च यथा वेणीसंदारे कषम्यु- किना रथकेतनपतने निवेदिते भानुमती- (क) "अन्तरी अदु ताव एदं समत्थवंभणाएं वेयज्झुणिभंगलुग्दोसेण" इति। (४३) गर्भसन्धेस्त्रयोदशाङ्गानीति प्रतिपादयितुमाह-अ्रभूतेति। अभूताहरणादि-

(४४) तन्नाभूताहरणलक्षणं निरूपयति-त्र व्याजेति। तत्र तेषु त्रयोदशप्रकारेषु अङ्गेषु मध्य इत्यर्थ:, व्याजाश्रये छलसंबद्धं वाक्यम अभूतस्य असत्यस्य आहरगमावि- षकरणं यत्र तत् अभूताहरणं नामाङ्गम्। मन्दारमरेन्देडपि- अभूताहरणं तत्स्याद्वाक्यं यत्कपटाश्रयम् इति। (४) उदाहरति-यथेति। अश्वत्थामाछ्के अव्वत्थामप्रधाना केाेीसहा नाटकस्य तृतीयेऽङ्क इत्यर्थः। एवमेवाग्रेडप्यनुसन्धेयम्। (क) अन्तरीयतां तावदेतत समर्थ: ब्राह्मयानां वेदध्वनिमकलोद्धोषेय।

गभसन्ध्यद्गनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित: । ५१३

(४६) अश्वत्थामा हत इति पृथासूनुना स्पष्टमुक्त्वा स्वैरं शेषे गज इति पुनर्व्याहृतं सत्यवाचा। तच्छ्रुत्वासौ दयिततनयः प्रत्ययात्तस्य राज्ञ: शस्त्रायाजी नयनसलिलं चापि तुल्यं मुमोच।। (४७) तत्त्वार्थकथनं मार्ग :- (४८) यथा चण्डकौशिके- 'राजा- भगवन् ! ग्रृह्यतामजिंतमिदं भार्यातनयविक्रयाद्। शेपस्यार्थ करिष्यामि चएडालेऽप्यात्मविक्रयम्॥ (४६) द्रोणाचार्यस्य रास्त्रत्याग कारण दर्शयति-प्रश्वत्थामा हत इति। सत्यवाचा सर्वदा तथ्यवादिना पृथासूनुना कुन्तीतनयेन युधिष्ठिरेश "अश्वत्थामा हत" इति स्परष्ट परश्रवणयोग्यं यथास्यात्तथा उक्त्वा कथयित्वा शेपे वचनसमात्तौ स्वैरं मन्दम् परश्रवणण- योग्यमित्यर्थ इदमपि गज इति इतिशब्द: स्वरूपप्रदर्शनार्थ:, व्याहतमुक्तम्। तत् "अख्व- स्थामा हत" इति वाक्यं भ्रुत्वाऽडकर्ण्यं तस्य सत्यवाचः राज्ोयुधिष्विरस्य प्रत्ययाद्विम्या- सात् दयितः प्रियस्तनयः पुत्रो यस्य स असौ द्रोणाचार्यः आजी सडग्रामे शस्त्राणि नय- नसलिलं नेत्रजलञ्जापि तुल्यं युगपदेव मुमोच तत्याज। भीमसेनेन जवेन सङ्ग्रामान्निः सारितेऽव्वत्थाम्नि सङग्रामे अधत्थामा हत इति कालाहले सति दीर्घजीविनस्तस्य मरणासम्भवात् द्रोणाचार्येगा पृष्टः सत्यवादी युधिष्ठिरः श्रीकृष्णमन्त्रणया अश्वत्थामाना- मकगजमरणच्छलेनोक्तवानू अश्यत्था हत इति ततः पुत्रशोकाकुलो द्रोणाचार्यः शस्त्रं मुमोचेति भावः। मन्दाकान्ता छन्दः। मन्दाक्रान्ताम्बुधिरभनगी मो भनो गौ च युग्म- मिति तलन्णात्। अत्र छुलसम्बद्धत्वाद्भूताहरगम। यथा वा रलावल्याम्-(क) साधु रे अमच्च वसन्त अ! साधु। अदिसददो त ए अमचो जोगन्धरा अणो इमाए संधिविग्गहचिन्ताए" इत्यादिना प्रवेशकेन गृहीतवासव- दत्तावेशाया: सागरिकाया: वत्सराजाभिसरयं छुद्म विदूपकसुसङ्गताक्लप्काञनमाला- नुवादद्वारेए दशितमित्यभूताहरगम्। (४७) मार्गलक्षणं दर्शयति-नत्वार्थेति तत्वार्थस्य यथार्थकर्तव्यविपयस्य कथनं मृग्यते यथार्थतया वामिकेरन्विष्यत इति मार्गो नामाङ्गम्। उकतं च नाटयशास्त्रे- तत्त्वार्थवचनं चैव मार्ग इत्यभिधीयते इति। (४८) उदाहरति-यथेति। राजा हरिश्रन्द्रः। गृद्यतागिति। विश्वामित्रं प्रति हरिश्रन्द्रनृपतेरुक्तिरियम्। भार्य्यायाः तनयस्य च विक्रयात् अजितमिद वित्त गृह्यतां स्वीकुरुताम्। शेस्य विशिष्टस्याप्यर्थे निमिसं चण्डा- लेऽत्मविक्रिय करिष्यामि विधास्यामि।

(क) "साधु रे अमात्य वसन्तक साधु। अतिशयितस्त्वयामात्यो यौगन्धरायसोऽनया संन्धि विग्रहचिन्तया" इति संस्कृतम्।

५१५ साहित्यदर्पर :- [ पष्टपरिच्छेदे-

(४६) ........... रूपं वाक्यं वितकवत् ॥ ६६॥ (५०) यथा रत्नावल्याम्-'राजा- मनः प्रकृत्यैव चलं दुर्लक्ष्यं च तथापि मे। कामेनैतत्कथं विद्धं समं सवेः शिलीमुखैः ।

अत्र हरिश्चन्द्रस्य यथार्थकर्त्तव्य विषय प्रतिपादनार्न्मार्गः। यथा वा मुद्राराक्षसे राजा-(प्रविश्य स्वगतमाह) राज्यं हि नाम राजधर्मानु- वृत्तिदुःखितितस्य नृपतेर्महदप्रीतिस्थानम् कुतः ?- परार्थानुष्ठाने जड़यति नृषं स्वार्थपरता परित्यक्तस्वार्थो नियतमयथार्थः त्तितिपतिः । परार्थश्चेत्स्वार्थादभिमततरो हन्त! परवान् परायत्तः प्रीतेः कथमिव रसं वेत्ति परुष: ? ॥ अपि च दुराराध्यालक्ष्मीरात्मवद्भी राजभिः। कुतः ?- तिकादुद्विजते मृदौ परिभवत्रासान्न सन्तिष्ठते मूर्ख द्वेष्टि न गच्छति प्रणथितामत्यन्तविदूरसु च। सूरेभ्योऽभ्यधिकं बिभेत्युपहसत्येकान्तभीरूरहो! श्रीर्लब्धप्रसरेव वेशवनितादुःखोपचर्य्या भृश्म् ॥ इति। अन्नापि यथार्थकथनान्मार्गः । (४६) रूपात्मकमङ्गं निरूपयति-रूपमिति। वितर्केडसम्भ विवस्तुहेत्वनुसन्धानं तद्त् वाक्यं रूपं नामाङ्गम। (६०) उदाहरति-यथेति। मनः प्रकृत्यैवेति। सागरिकाविरहिणो राज्ञोऽयं वितर्कः॥। प्रकृश्या स्वभावेनै मनश्चलं चञ्चलम् अत एव दुर्लच्यं सर्वेषामेव लक्षितुं शरसन्धातु मशक्यम्। तथापि कामेन मनसिजेन मे मम एतन्मनः कथ शिलीमुखैः शरैः सम समकालमेव विद्धम्। अन्रासम्भविवस्तुहेत्वनुसन्धानाद्रुपस्। यथा वा रतावल्याम्, 'रबा-अहो! किमपि कामिजनस्य।स्वगृहिणीसमागमपरि- भाविनोऽभिनवं जनं प्रति पक्षपातः। तथाहि- प्रायविशदां दृष्टि वक्त्रे ददाति न शङ्किता घटयति घनं कण्ठाश्लेषे रसान्न पयोधरौ। वदति बहुशो गच्छामीति प्रयतध्टताऽप्यहो! रमयतितरां सङ्केतस्था तथापि हि कामिनी॥ कर्थ चिरयति वसन्तकः। किं नु खलु विदितः स्यादयं वृत्तान्तो देव्याः।" इत्यनेन रतनावलीसमागमप्राप्तयाशानुगुण्येनेंव देवीशङ्कायाश्च वितर्काद्रूपमिति। नाट्यादर्पणकारस्तु "रूप नानार्थसंशयः" इस्यामनन्ति। "गिरिरयममरेन्द्रेस्ाथ निलू नपनः कृतरिपुरसुरेशः शातितो वैनतेयः।

गर्भंसन्व्यङ्ु निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः! ५१५

(५१) उदाहररामुत्कषयुक्त वचनमुच्यते। (५२) यथा अश्वत्यामाङ्क- यो यः शस्त्रं विभर्ति स्वभुजगुश्मदः पाइडवीनां चमूनां, यो यः पाञ्चालगोत्रे शिशुरधिकवया गर्भशय्यां गतो वा। यो यस्तत्कर्मसाक्षी, चरति मयि रे यश्च यश्च प्रतीपः क्रोधान्घस्तस्य तस्य स्वयमिह जगतामन्तकस्यान्तकोडइम्॥ (५३) भावतत्वोपलव्धिस्तु क्रम: स्थात्- अपरमिह मनो मे यः पितुः प्राणभूतः किमुन वत स एपः कम्पते वा जटायुः!"इत्युदाहरन्ति च। अन्ये तु "चिन्नार्थ रूपकं वचः" इति पठन्ति। यथा वेखीसंहार सुन्दरकेरा चित्र- सङ्ग्रामवर्ानमिति।

चिन्रार्थसमवायो यस्तदरूपमिति किर्ततितम् ॥ इति । (६१) उदाहरणलक्षयं निरुपयति-उदाह्टरणमिति। उत्कर्षयुक्त स्वस्य परस्य वा उत्कर्ष सूचकं वचनं वाक्यम् उत्कर्घस्योल्लेखनमुदाहरएं नामाङ्गम उच्यते। मन्दारमरन्देऽपि- सोत्कर्षवचनं यत्तु तदुदाइरएं मतम् इति। (६२) उदाहरति-यथेति । यो यः शखमिति। क्रुद्धस्याव्वत्थाम्न उक्तिरियम्। मयि अव्वत्थाम्नि रणे सछ्ग्रामे चरति भ्रमति सति पाण्डवानामिमा इति पाण्डव्यस्तासां पाण्ड- वसम्बन्धिनीनां चमूनां सेनाविशेषाणां मध्ये रवभुजगुरुमदात् स्वस्वब्ाहुचलस्यातिदर्पात् यो यः शस्त्रम् आयुधं बिभर्ति धारयति, एवं पाञ्चालगोत्रे दुपदराजवंशे यो यः शिशुर्बा- लक: अधिकवयाः युवा घृद्श्र बालकापक्षयाधिकवयसत्वादत्र तरुणवृद्धयोर्ग्रहणाम, गर्भ- शाय्यां शयनीयं तां गनः मातुर्गर्भदाय्यां गतो वा तिष्ठति। यो यो जनः तत्कर्म सृतस्य मम पितुः शिरश्छेदनरूपं तस्य साक्षी द्रष्टा यश्च यश्च मम प्रतीपः प्रतिकूलः, क्रोधान्धोड- हम इह सडग्रामे स्वयम् एकाकी जगता लोकानाम् अन्तकस्यापि यमस्यापि सतः तस्य तस्य अन्तको यमो विनाशक: अस्मि इति शेपः। रणे सर्वान् पूर्वोक्तान् विनाशयि- ष्यामीति भावः। स्त्नग्वराचछन्दस्तल्लक्षान्तु-स्रम्नैर्यानां त्रयेण त्रिमुनिय तिरता म्रग्धरा कीतितेयमिति। अत्र सववीरत्वोत्कर्प सूचनादुदाहरगाम्। यथा वा रतनावल्याम, "विदूषकः-(सहर्षम्) (क) ही ही भो कोसम्वीरज्लाहे- णावि या तादिसो वअस्सस्स परितोसो असि, यादिसो मम सआसादो पिअवअएं सुगिम भविस्सदित्ति तक्केमि"। इत्यनेन रनावलीप्राप्तवार्त्तापि कौशाम्बीराज्यलाभादतिरिच्यत इस्यत्कष सूचनादुदाहरगम। (६३) क्रमं निरुपयति-भावतश्वेति। "निर्विकारात्मके चित्ते भावः ।प्रथमवि- (क) "हीही मो:। कौशाम्बीराज्यलामेनापि न तादृशो वयस्यस्थ परिताष भासीव, यादृशो मम सकाशात् प्रियवचनं श्रत्वा भविष्यतीति तर्कयामि" इति संस्कृतम्।

साहित्यदूर्पण :- पछपरिकरेदे-

(५४) यथा शाकुन्तले-'राजा-स्थाने सलु विस्मृतनिमेपेगा चक्षुषा प्रियामवलोकयामि। तथाहि- उन्नमितैकभ्रलतमाननमस्याः पदानि रचयन्त्याः। पुलकाश्चितेन कथयति मय्यनुरागं कपोलेन।।

क्रिया" इस्युक्तलक्षणास्य भावस्य तत्त्वोपलब्धिर्यारथार्थ्यानुभवः क्रमणं बुध्या विपयीकर- समिति क्रमो नामाङ्गं स्यात्। (१४) उदाहरति-यथेति। स्थाने खलु युक्क्मेव "युक्तं द्वे साम्प्रतं स्थाने" इत्यमरः विस्मृतः निमेषो येन तेन तथोककेन निर्निमेषेणेत्यर्थः, प्रियां शकुन्तलाम् अवलोकयामि पश्यामि। तथाच निमेषरहितेन लोचनेन प्रियां यदवलोकयामि तद्युक्मेवेति भावः। तदेवोपपादयति-तथाहीति। उन्नमितैकेति। पदानि श्रोकघटकसुप्तिङन्तरूपाणि रच- यन्स्या: मयि मदनलेखसम्पादनार्थम् ऊहापोहाभ्यां निवेशयन्त्याः अस्याः शकुन्तलायाः उन्नमिता उद्ञ्विता एका अलता यत्र तत्तथोक्तम् आननम् अनति जीवति अनेने. तित्यन्वर्थ मुखं (कर्त्त ) पुलकाञ्चितेन रोमाञ्वितेन कपोलेन गण्डेन अत्रैकवचनेन यैवेका भ्रूलतोन्नमिता तहिगस्थकपोलस्येव पुलकाञ्चितत्वमिति ध्वन्यते। मयि मद्िपये अनुरागं कथयति स्पष्ट सूचयति। मयीति आत्मनोऽधिकरमसत्वेन धन्यतां सुभगं मन्यतां च व्यज्जयति। रतेरेव षष्ठयवस्थानुरागः। उक्तञ्न सुधाकरे- अङ्करपज्लवक लिकाप्रसूनपरिभोगभागियं क्रमशः। प्रेमा मान: प्रणाय: स्नेहो रागोऽनुराग इत्युक्तः ॥। इति। अनुरागलक्षएमपि तत्रैव- राग एव स्वसंवेद्यद्शाप्राप्त्या प्रकाशितः। यावदाश्रयवृत्तिश्चेदनुराग इतीरितिः ॥इति। आर्य्याछन्दः। अत्र पदरचनारूपचेष्टाया अनुरागरूपयाथार्थ्यानुभवात् क्रमः। अत्र च यधपि- भ्रूनेन्नादिविकारेस्तु सम्भोगेच्छाप्रकाशक:। भाव एवाल्पसंल्यविकारो हाव इप्यते॥। इस्यु कलक्षणो हाव एव तथापि विशेषतया तत्र स्थितिरिति नानुपपस्तिरिति ध्येयम्। यथा वा रतावल्याम्, 'राजा (उपसृत्य) प्रिये ! सागरिके- शीतांशुमुंखमुत्पले तव दशौ पद्मानुकारौ करौ रम्भागर्भनिभं तवारुयुगलं बाहूमृणालोपमौ।

मङ्गानि त्वमनङ्गतापविघुराण्येह्येहि निर्वापय॥ इत्यादिना "इह तदप्यस्त्येव बिम्बाधरे" इत्यन्तेन वासवदत्तया वत्सराजभावस्य याथार्थ्यानुभवाक्रमः । अन्ये तु "क्रमः संचिन्स्यमानापि"रित्याहुः। यथा रसावल्यां वत्सराजस्य सागरिका समागममभिलषतो विदषकेणोपवने योजनम्।

गर्भाङ्गनिरूपणम्] लक्षमीविराजित: । ५१७

(५५) ......... संग्रह: बुनः ॥ ६७।। सामदानार्थसंपन्र :- (५६) यथा रत्नावल्याम्-राजा-साधु वयस्य, ! इदं ते पारितोषिकम्। (इति कटकं ददाति)। (५७) ........ लिङ्गादू होऽनुमानता। (५८) यथा जानकीराघवे नाटके-'राम :-

मन्दारमरन्दे तु द्विविधमपि क्रमलक्णम्- भावज्ञानं क्रमो यद्ा चिन्त्यमानार्थसंङग्रह: इति। (६६) सहग्रहलक्षणा निरुपयति-नजग्रः इति। सान्ना प्रियवचनेन तेन दानेन च अर्थसम्पन्नो धनादिलासविषयः सङग्रहो नामाङ्गम्। उक्त च नन्दारमरन्दे- सङग्रहः सामदानोक्ति: प्रस्तुता परिकीतिता इति। अत्र सामदाने, भेददण्डयोर्मयेन्द्रजालादेरप्युपलत्तणम्,। (५६) तत्र सामादानाभ्यामर्थसम्पत्तिमुदाहरात-यथति। अत्र प्रियवचने राज्ञा कटकदानात् सागरिकासमागमकारिया विदूषकेय च

भेदेन यथा रुविलासे पञ्चमेऽक्वे क्रमात् पवनवेपो राक्षसः ग्राह-"प्रसीदतु देवः । रावराः-गृहाण प्रसादम। (पुनः प्रतीहारीं प्रति) वराहतुण्ड! समादिश कुमारं कुम्भकणं यथा-पवनं किष्किन्धाराज्ये त्वरितमभिषिञ्ज"। एप दौत्यार्थमागतवतो वालि- तनयस्य सोभार्थ कृतको हनुमत्पितुः सुग्रीवाद् भेदः। दण्डेन यथाऽत्रैव चतुर्थेडके "रावण :- यायावरे किमनेन वनेवरेण मां स्थावरं वरमुपास्व कुरङ्गकाप्ति!। किं वा स्तुबे तव पुरश्रतुरस्थितीनां वैदग्ध्यसौरभवती भवती प्रकाण्डम् ॥ सीता-कोवि वा जाजावरो केवि वा थावरुत्ति विवेगं लक्खवानाराय पदई वावि करिस्सई। रावण :- (सरोपं चन्द्रहासं परामृश्य) प्रेमावनद्धहृदय: सर्व लछ्ेप्वरः सुदृति सोढा। सोढ़ा न चन्द्रहास: पुनरयमुल्लुण्ठतृत्तानाम् ।। एप सीताक्षोभार्थ रावणेन दण्डः प्रयुक्। मायाप्रयोगश्चान्नैव कृतकलक्मणा-सुग्री- वानयन-रावण-सीताघटनादिको निबद्ध इति। (५७) अनुमानाङ्गलक्षणां निरुपयति-लिक्गादिति। लिङ्गात् व्याप्तिविशिष्टपपवर्म ताज्ानाभ्यां साधनज्ञानात् ऊहो व्यापकतानुभवः साध्यज्ञानमिति यावत् अनुमानता अनुमानम। स्वार्थे तलू प्रत्ययः। मम्दारमरन्देऽपि- अर्थस्याभ्यूहनं लिङ्गादनुमानं प्रचमते इति। (५८) उदाहरत-य्रथेति। जानकीराधबे जानकीराघवनामकनाटके । ६६ सा०

५१८ साहित्यदर्पण :- [ पछ्ठपरिचछेदे-

लीलागतैरपि तरकयतो धरित्री- मालोक्नैर्नमयतो जगतां शिरासि। तस्यानुमापयति काश्चनकान्तिगौर- कायस्य सूर्यतनयत्वमवुष्यतां च।। (५६) रतिहर्षोत्सवानां न प्रार्थनं प्रार्थना भवेत् ॥६द॥ (६०) यथा रत्नावल्याम्-'प्रिये सागरिके । शीतांशुर्मुखमुत्पले तव हशौ, पद्मानुकारौ करौ, रम्भास्तम्भनिभं नयोरुयुगलं, बाहू मृणालोपमौ। लीला गतैगपीति। परशुरामवर्नमिदम्। लीलागतैरपि सविलासगमनैरपि धरित्रीं पृथिवीं तरक्ष्यतः चालयतः पष्ठयन्तमेतत् एवं नमयत इत्यपि। आलोकनः दृष्टिपातैरपि जगतां लोकानां शिरासि स्वसन्निधौ नमयतः दृष्टिमात्रै: सर्वेः प्रणम्यमानत्वादिति भावः। तथा काञ्जनकान्तिवत् सुवर्सच्छविवत् गौरः शुभ्रः कायः शरीर यस्य तथोक्तस्य तस्य लक्ष्मणस्य सूय्यंतनय-वं सूर्यंतुल्यतेजस्विित्वेन सूर्यपुत्रत्वम् अप्रषष्यतां परैरन- भिभवनीयतां च अनुमापयति अनुमानविषयीकरोति लोकानिति शेषः । तथाविधं लीलागतमालोकनं च (कर्तृ)। वसन्ततिलकाछन्दस्तल्लक्षणान्तूक्तं ग्राकू (१६३ पृ० )। अन्न लीलागमनालोकन प्रयु क्तपृथ्वीकम्पनजगच्छिरोनमनरूपात् साधनहयात सूर्य- तनयरवाषटव्यवरुपसाध्यद्वयस्य ज्ञानादनुमानम्। यथा च रतनावल्याम्-"राजा-धिङ् मूर्ख ! त्वत्कृत एवायमापतितोऽस्माकमनर्थः। कुतः ?- समारूढा प्रीतिः प्रएयबहुमानात्प्रतिदिनं व्यलीक वीद्येदं कृतमकृतपूर्व खलु मया। प्रिया मुञ्जत्यद्य स्फुटमसहना जीवितमसौ प्रक्रष्टस्य प्रेम्णः रखलितमविष्य हि भवति॥ विदूषक :- भो वअस्स! वासवदत्ता कि करिस्सदित्तिए जायामि। सागरिआ उसादुक्करं जीविस्सदित्ति तक्केमि" इत्यत्र प्रकृष्टप्रेमस्खलनेन सागरिकानुरागजन्येन वासवदत्ताया मरणानुमानादनुमानम्। एवं भासकृते रवप्नयासवदत्तनाटकेऽपि द्रश्टव्यम्, यथा शेफालिकामण्डपशिलातलानवलोक्य वत्सराज :- पादाक्रान्तानि पु:पासि सोष्म चेदं शिलातलम्। नूनं काचिदिहासीना मां दष्ट्वा सहसा न (ग) ता।। अत्र पूर्वार्ध लिङ्गमुत्तरार्द्वमनुमानम्। (९९) प्रार्थनारूपमङ्गं निरूपयति-रतिहषेति। रतिः सुरतम्, तदर् यो नायि काया हर्ष: नायकस्य ताद्ृशोत्सवानां यद्ा रतिः सुरतम्, हर्षः प्रीतिः उत्सवः प्रमोदज- नकव्यापारः तेषां तथोकानां प्रार्थना तत्तद्विधानाय भिक्षा प्रार्थनानामाङ्कभवेत्। (६०) उदाहरति-यथेति। शीतांशुरिति। तव मुखम् आननं शीतांशुः साक्षा- चन्द्र:, दशो नेत्रे उत्पले नीलोत्पलटूयम्, करौ पाणी पझमानुकारौ पद्मतुल्यौ, तथा ऊरु- युगलं जङ्गाद्वयं रम्भास्तम्भनिभं कदलीस्तम्भसदृशम्, बाहू भुजौ मृगालोपमौ विस- तन्तुसद्दशौ चन्द्रादिसाद्ृश्येन मदनानलतापशमनत्तमत्वं व्यजितम्। इति शीतांशुकत्वादिना आह्लादकराणि प्रमोदाधायकानि अखिलानि समग्रागि

गर्भाङ्गनिरूपणम् ] लक्ष्मोविराजित:।

मज्ञानि व्वमनज्जतापविधुराययेह्ये हि निर्वापय।। (६१ ) इदं च प्रार्थनाख्यमङ्गम्। यन्मते निर्वहं भूतावसरत्वात्प्रशस्तिना- माननं नास्ति तन्मतानुसारेसोक्तम्। अन्यथा पञ्चपष्टिसंख्यत्वप्रसङ्गात्। (६२ ) रहस्यार्थस्य तूद्जेदः क्िति: स्थात्- (६३) यथाश्वत्थामाङ्के- एकस्यैव विपाकोऽयं दारुणो भुवि वतते। अङ्गानि अवयवा यस्या स्तत्सम्बुद्धी, त्वंरमसात् जवात् त्वरितमित्यर्थः, एहि एहि आगच्छ आगच्छ, निश्शकं निःसन्देह नामालिङ्गय आश्लिष्य, अनद्गतापेन कामसन्तापेन विधुराणि व्याकुलानि समाङानि निर्वापय प्रशनय तापशून्यानि कुरु इत्यर्थः। शार्द्ूल- विक्रीडितं छन्दस्तल्लक्षणान्तूक्तं प्राक (१६८ पृ०)। अत्रालिङ्गनाधीनोत्सव प्रार्थनात् प्रार्थना। यथा वा देवीचन्द्रगुप्ते चतुर्थेडङ्के चन्द्रगुप्त :- प्रिये ! माधवसेने ! त्वभिदानी मे बन्धमाज्ञापय- कण्ठे किन्नरकण्ठि! बाहुलतिकापाशः समासज्यता हारस्ते स्तनबान्धवो मम बलादू बघ्नातु पाणिद्यम्। पादो त्वजघनस्थलप्रणयिनी सानन्दयेन्मेखला पूर्व त्वद्गुएबद्द्मेव हृदयं बन्धं पुनर्नार्हति॥ अन्र रते: प्रार्थनातप्रार्थना। (६१) अत्रैतदंशस्प्र निर्वहणासन्घः प्रशस्तिनामाङ्गस्य वैकल्पिकीस्थितिः, अनयोमि- लितस्थितसत्त्वे तु- *चतुः पष्टिविधं हयेतदङ्गं प्रोक्तं मनीपिभिः" हत्यनेन वच्यमाणाचतुःपष्टिसंख्यासन्ध्यङ्गानां न भवति पञ्ञपष्टित्वापततेः। तथा हि- अत्र गर्भसन्धौ एतदङ्गसत्त्वे एतान्यङ्गानि त्रयादश भर्वान्त मुखसन्ध्यङ्गान च द्वादशो- क्ानि अन्यसन्धिद्याङ्गंच त्रयोदश त्रयोदश निर्वहणासन्ध्यङ्गानि तु चेतु ःशेति पञ्चष ष्विवं प्रसजति अतो यन्मते निर्वहणसन्धौ प्रशस्तिनामकं चरमाङ्गं नास्ति तन्मत एवा- त्रेदमङ्गम् नान्यथत्यत आह-हदन्चेति। निर्वहणे उपसंहाराख्यचरमसन्धौ। इह गर्भसन्धी। तत्र प्रशस्तिनामाङ्गसरवे हेतुं दर्शयति-भूनावसरत्वादिति। प्रार्थनायां प्राप्तविषयत्वादित्यर्थः। अन्यथा अत्रापि प्रार्थना ख्याङ्गान्तराभ्युपगमे। एवं च प्रशस्तिनामाङ्गस्य मया निर्वहणे स्वीकारष्यमाणत्वादन्न प्रार्थनाख्यमङ्गं मतान्तरानुसारेगव प्रतिपादितमिति भावः। (६२) च्षिप्तिरूपमङ्ग निरूपयति-इस्यार्थस्येति। रहस्यार्थोडभिनेत्यार्थ इति- वृत्तिरूपोऽर्थस्तस्य उद्ेद उत्पत्तिसूचनन्तु च्िप्तिर्नामाङ्गस्यात्। (६३) उदाहरति-यथेति। एकस्यंवेति। एकस्येव द्ौपदीकेशग्रहणास्य अयं कुरु- पाण्डवसडग्रामे अगितजनक्षयरूपो दारुणो उत्कटो विपाक: फलं तावत् भुवि जगति वर्सते, एतत्संडग्ग्रामं प्रति तस्यव केशग्रहस्य कारणतवादिति भावः ।

५२० साहित्यदर्पण :- [ वछपरिचछेदे-

केशग्रहे द्वितीयेऽस्मिन्नूनं निःशेषिताः प्रजाः ॥ (६४) .. त्रो (तो)टकं पुनः। संरब्धवाक- (६५) यथा चण्डकौशिके-'कौशिक := आ', पुनः कथमद्यापि न संभूताः स्वर्यांदक्िणा:।' ( ६६ ) .........

द्वितीये अस्मिन् केशग्रहे दृष्टद्युग्नेन मृतद्रोणाचार्य्यस्य केशाकर्षणे कृते तु नूनं निश्चि- समेव म्रजा जना: निःशेषिता: साकल्येन विनष्टाः भविष्यन्तीति शेषः। सर्वसंहारेच्छोर- स्वस्थाग्न एव तन्न द्वारभूतत्वादिति भावः । पथ्यावक्त्र छन्दः। द्वितीये मृतद्रोरास्य दष्टद्युग्नेन केशग्रहेSन्र सर्वसंहाररूपस्य रहस्यार्थस्य वाचा उत्प- सिसूचनात्तिपि:। यथा वात्रैव सूत :- दत्वा द्रोणेन पार्थादभयमपि न संरक्षितः सिन्धुराजः क्ररं दुःशासनेऽस्मिन् हरिए इव कृतं भीमसेनेन कर्म। दुःसाधामप्यरीणां लघुमिव समरे पूरयित्वा प्रतिज्ञां नाहं मन्ये सकामं कुरुकुलविमुखं दैवमेतावताऽपि॥ अत्र पाण्डवानां राज्य प्राप्तिरूपकार्य रहस्यार्थस्योत्पत्तिसूचनात्क्षिप्तिः-केचिदेतदंशं न मन्यन्ते। (६४) त्रोटकं निरूपयति-त्रोटकमिति। पुनस्त्वथे। संर्धस्य रुष्टस्य वाक् वचन क्रोधव्यअ्ञकवचनमित्यर्थः, त्रोट्यति तोटयति वा परचित्तस्वास्थ्यं भेदयतीति। त्रोटकं नामाङ्गम्। उक्ततं च भरतमुनिना- संर्धवचनप्रायं तोटकम् इति। दशरूपकेऽपि- संरब्धवचनं यत्तु तोटक तदुदाहतम इति। (६६) उदाहरत्ति-यथेति। कौशिको विद्वामित्रः । "इरिश्रन्द्रं प्रस्याह" इति शेषः । सम्भूताः सम्पन्ना: । स्वर्णदत्षिणा: अवशिष्टा इति शेष:। अत्र हरिश्रिन्द्रं नृपं प्रति परथिवीदानदच्िणादानार्थ विश्वामित्रस्य क्रोधव्यअ्ञकवचन- स्वात् त्रोटकमू। यथा च वेसीसंदारे- प्रयत्नपरिबोधितः स्तुतिभिरद्य शेषे निशाम्। इत्य।दिना- धतायुधो याक्दहं तावदन्येः किमायुधैः इश्यन्तेनान्योन्यं कर्साश्चत्थाग्नो: संर्ववचसा सेनाभेदकारिया पाण्डकबीजप्राप््या शान्वितं तोटकम्। (६६) अधिबलं निरूपयति-अधिवलमिति। छलेन व्याजेन य अभिसन्धि: भमि-

गर्मांङ्गनिरुपणम । ] लक्ष्मीविराजित:

(६७) यथा रतावल्याम्-'काश्चनमाला-मदिशा, इय सा चित्तसा लिश। वसन्तअस्त सण्यां करोमि' इत्यादि। (६८) नृपादिजनिता भोतिरद्वेगः परिकोतितः। प्रायपरिज्ञानं बलं बुद्धिबलमधिकृत्योत्पन्नं यत्तत् अधिवलं नामाङ्गम्। उक्तं च मन्दारमरन्देऽपि- बुधरधिवलं प्रोक्तं कपटेना भिवञ्चनम् इति । (६७) उद़ाहरति-यथति। "भत्रि! इयं सा चित्रशालिका, तद्यावद्वसन्तस्य संज्ञां करोमि" इति संस्कृतम्। चित्रशालिकारयां राजः समीपे वासवदत्तावेशेन सागरि कामानेतुं तथा सह वसन्तकेन सद्क्ेते कृते काञ्चनमालया तज्जात्वा चासवदत्तामेवानीय वसन्तकस्थाने सागरिकाऽडगता इत्यहुलिसंज्ञां कत्त काज्जनमालायाः वासवदत्तायामु- किरियम्। चित्रशालिका चित्ररचनास्थानस्। संज्ञां सक्केतम्। इत्यादीत्यादिप देनात्रैव- किं पद्मस्य रुचं न हन्ति नयनानन्दं विवत्े न वा वृद्धिं वा झपकेतनस्य कुरुते नालोकमात्रेए किम्?। वक्त्रेन्दो तव सत्ययं यदपर: सीतांशुरभ्युवतो दर्प: स्यादमृतेन चेदिह तदप्यस्त्येव विम्बाधरे॥ इति इदं पद्यं ग्राह्यम्। अत्र काञ्जनमालावासवदत्तावेपधारिण्यो: सुसङ्गतासागरिकयोव्यांजेन काञ्जनमाला वासवदत्ताभ्यां राजविदूषकयोराशयपरिज्ञानादघिवलम्। मन्दारमरन्दे तु- य द्वेष्टजनसंधानं बुधा अधिवलं विदु:। तोटकस्यान्यथा भावं केचिञ्चाधिवलं विदुः ॥ इति। उदाहरएं च यथा त्नावल्यामेव "राजा-देवि ! एवमपि प्त्यक्षष्टव्यलीकः कि विज्ञापयामि। आ ताम्रतामपनयामि विलक्ष एव लाक्षाकृतां चरणयोस्तव दंवि ! सूर्ध्ना। कोपोपरागजनितां तु मुखेन्दुविम्चे हत्तुं क्षमो यदि परं करुणा मयि स्यात् ॥" इति। अत्र वासवदत्तां प्रति राजो वञ्चनं विफलं जातमू। पके तु सोपालम्भं वाक्यमधिवलमिच्छन्ति। यथा वेणीसंहारे पञ्चमेक्क उतराष्ट्रमु- दृश्य भीमसेन :- "अलमिदानीं मन्युना। कृष्णा केशेपु क्रृष्टा नृपसदसि वघू: पाण्डवानां नृपैय: सर्वें ते क्रोधवहौ कृशशलभकुलावज्ञया येन दग्धाः। एतस्माच्छ्ावयेऽह न खलु भुजवलश्ाघया नापि दर्पात् पुत्रैः पौत्रैश्च कर्मण्यतिगुरुणि कृते तात! साक्षी भव त्वमु॥" इति। (६८) उद्देगं निरूपयति-नृपादिजनितंति। तृपादौ केनापि जनिता भीतिर्भयम् उद्विज्यते हृदयमनेनेनेति उद्ेगो नामाक्क परिकीतितः। नृपादीत्यादिपदेन शत्तुप्रभृतेः परिग्रहः। मन्दारमरन्देऽपि- तत्र चौरादिसम्भूतं भयमुद्देग उच्यते इति।

५२२ साहित्यदर्पण :- [ पछपरिच्छेद

(६६) यथा वेरायाम- प्राप्तावेकरथारूढौ पृच्छन्तौ त्वामितस्ततः । स कर्णारिः स च करो वृककर्मा वृकोदरः ।। (७०) शङ्गाभयत्रासकृतः संभ्रमो विद्रवो मतः ॥१०० ॥ (७१) कालान्तककरालास्यं क्रोधोद्भूतं दशाननम्। विलोक्य वानरानीके संभ्रम: कोऽप्यजायत ॥

(७२) अपवादोऽय संफेटो व्यवसायो द्रवो द्यतिः। शक्ति: प्रसङ्ग: खेदश्व प्रतिषेधो विरोधनम् ॥१०१ ॥ प्ररोचना विमरश स्यादादानं छादनं तथा। (६९) उदाहरति-यथति। वेष्यां वेणीसंहारे प्राप्ताविति। सः कर्णारिरर्जुनः क्रूरः क्ररप्रकृतिः, धृकस्य व्याघ्रविशेषस्येव निष्ठुरकर्म यस्य सः तथोक्तः वृकोदरो भीमश्च एतौ इतस्ततसत्वां पृच्छन्तौ दुर्य्योधनः क तिष्टतीति त्वद्विषयकप्रश्नं कुर्वन्तौ, एकरथा- रूढौ एकरथोपविष्टौ आ्रतरौ प्राप्तावागतावित्यर्थः। अनुष्टपू छन्दः। अन्र कर्णारित्वेन क्ररकर्मतवेन च दुर्य्योधनस्य शत्ुभृतभीमार्जुनजनितभीतेरुहेगः। तथा मृच्छकटयां सार्थवाहचारुदत्तस्य चौर्य्याभिशापजं नृपादू भयम्। तथा-अमात्यशङ्ककविरचिते चित्रोत्पलावलम्बितके प्रकरणे पञ्जमेडक्क नेपथ्ये सर्ची- त्कारम्-"गिण्हेधले! गिण्हेध। वेदेध रे वेदेध। (सर्वे सभयमवलोकयन्ति) स्थविर :- हा! धिक् कष्टं दस्यवः सम्पतन्ति। किमन्र शरएं प्रपधेमहि" इति। अन्र नायिका-सखी-स्थविरादीनां राजग्रृहभद्गेन विद्धुतानां दस्युभ्यो भयम्। (७) विद्रवं निरुपयति-शङ्गाभयेति। शङ्कया अनिष्टासम्भावनया अनिष्टव्रास तरकृतो यः सम्भ्रम: व्याकुलता चित्तादिव्यप्रतेति यावत्, विशेपेए द्रवणं कम्पनं यत्र स विद्वो नामाङ्गंमतः। भाव्यनिष्टद्वेषोऽत्र भयम्, अतर्कितानिष्टोश्या कर्तव्यमूढ़ता तु त्रासः। मन्दारमरन्दे तु- अन्नुष्याघादिसंभूतौ शङ्कात्रासी हि संभ्रमः इति। (७१) उदाहरति-का लान्तव ति। कालान्तकस्य सहारकालों नकृतान्तस्येव करा- लानि भयङ्कगणि आस्यानि मुखानि यस्य तं तथोक्तम, क्रोधेन रुषा उद्धतम उत्कपित- शरीरम, दशाननं लङ्केशं विलोक्य वानराणां कपोनाम अनीके सैन्यरे कोऽपि विलसग- सम्भ्रमो व्यग्रता अजायत उत्पन्नोऽभूत्। अन्र वातरसेनाया: शङ्ात्रासजनितसम्नमाद्विदवा। यथा वा रत्नावल्याम्-'विंदूषकः (पश्यन्) का।उय एषा। (ससम्भ्रमम्) कर्थ देवी वासवदत्ता अत्ताएं वापादेदि। राजा (ससम्भ्रमममपसर्पत्) क्वासौ क्वासौ" इत्यनेन वासवदत्ताबुद्धिगृहीतायाः सागरिकाया: मरणशङ्कासम्भ्राद्विद्रवः। । (७२) विमर्शसन्धेस्त्रयोदशाङ्कानीति दर्शयति-पपवाद इति। विमर्शे विमर्शसन्धौ अपवादादिछादनान्तानि छथोदशाङ्गानि सम्भवन्तीत्यर्थः। (क) का पुनरेषा। कथं देवी यासवदत्ता आत्मानं व्यावादयति इति संस्कृतम्।

विमर्शाङ्गनिरूपणम् ] लक्ष्मी विराजितः। ५२३

(७३) दोषप्रख्यापवाद: स्यात्- (७४) यथा वेण्याम्-'युधिष्ठिरः-पञ्चालक! कचिदासादिता तस्य दुरात्मनः कौरव्यावसदस्य पदवी। पाश्चालक: -न केवल पदवी, स एव दुरात्मा देवीकेशपाशस्पर्शपातक प्रधान हेतुरुपलब्धः ।' (Gy) ........ ... संफेटो सेषभाषणम् ॥१०२ ।। (७६) यथा तत्रैव-'राजा-अरे रे मरुत्तनय! वृद्धस्य राजः पुरतो निन्दि- तमप्यात्मकर्म श्लामसे। शृणु रे-

(७३) तत्रापवाद लक्षयति-दोषप्रख्यति। दोषस्य प्रख्या कथनम् अपकृष्टविषय- को वाद अपवादो नामाङ्गमू। मन्दारमरन्देडवि- तन्नापवादो दोपाणां प्रख्यापनमितीर्यते इति। (७४) उदाहरति-य्रथेति। वेण्यां वेणीसंहारनाटके। तस्य दुर्योधनस्य कौरवापस- दस्य कौरवाघमस्य। पदवी पन्थाः "पन्थानं पदवी सृतिः" इत्यमरः, दुरात्मा दुर्य्यो धनः। देव्या द्रौपद्याः केशपाशस्य स्पर्शो धारणमेव पातकं तस्य प्रधानहेतुः आदिकार एमाज्ञापकत्वादिति भावः, उपलब्धः प्राप्तः। अत्र दुर्य्योधनस्य दोषकथनादपपाढ़: । यथा वा रत्नावल्याम, "सृसङ्गता-(क) सा खलु तवस्सिणी भट्टिणीए उज्जइणि शिअदत्ति पवाद करिअ उवत्थिदे अद्रते ण जाणीआदि केहिपिसीदेति। विदूषक :- (सोहेगम्) सा खु देवीए उज्जइगि पेसिदा अदो, अप्पिअत्ति कहिदम्। राजा- अहो निरनुरोधा मयि देवी" इत्यनेन वासवदत्तादोषकथनादपवादः । इदख् परदोषा- ख्यापनमेव। स्वदोपाख्यापनमपि यथा पुष्पूषिते पञ्चमेऽङ्क- ब्राह्मयः-मार्जिता हि ब्राह्मणास्य मुखमचुरः कालपाशः। तथा हि-हतः पुत्रो हता आता हतो माजितया पिता। तथाऽप्येतां स्वगोत्व्नीं निन्दामिव पिवामि च ॥इति (७६) सम्फेटं लक्षयति-सम्फेट इति। रोपेण भापए सम्फेटनामाङ्म्। सम्फेट इति गोमण्डलादिवत् रोपभापसार्थेऽन्र रूड:। मन्दारमरन्देडपि- रोषसंग्रथितं वाक्यं सम्फेटं परिचक्ते इति। (७६) उदाहरति-यधेति। तत्रेव वेष्यामेवेत्यर्थः। शरे रे इत्यादि-दुर्य्योधनस्य भी- मार्डर्जुनी प्रति सम्बोध्य उक्तिरियम। मरुत्तनय ! वायुपुत्र ! अनेन जारज इति सूचितम्। घृद्धस्य राजो तराष्ट्रस्य। आत्मकर्म बन्घुवधादिरूपं स्वकार्य्य श्लाघसे विकत्थसे असंशसीत्यर्थ:।

(क) "सा खलु तपस्विनी भट्टिन्योज्जयिनी नीयत इति प्रवाद कृत्वोप स्थितेडर्धराते न ज्ञायते कुध्रापि नीतेति। अति निरधृंसं खलु कृतं देव्या भो वयस्य ! मा खल्वन्यथा सम्भावय सा खल दष्योज्जयिन्यां प्रेषिता अतोऽप्रियमिति कथितम्" इति संस्कृतम्।

५२४ साहित्यद् पग :- पष्टर, रकूगेे.

कृष्टा केशेपु मार्या तत्र तन व पशोस्तस्य रक्षम्तयोवा प्रत्यक्तं भूपतीनां मम भुवनपतेगजया बातदासी। तस्मिन्वैरानुबनधे वद किमपकृतं तैर्हता ये नरेन्द्रा बाहोवीर्या तिभार द्रविया गुरुमदं मामजितवैव दर्पः ॥ (७७) भोम :- (सकोधम्।) आः पाप। राजा-आराः पाप ! इत्यादि। (७८) व्यवसायश्च चिज्ञेय: प्रतिज्ञाहेतुसंभवः । निरपराधिनां तेषां वधाहवो वृथोत्याह-कृष्टेति। मम भुवनपतेजगदीश्वरस्य आज्ञया एतेनाज्ञापालकसवं तेपां धर्म इति व्यजितम्। दूतेन लब्घा प्राप्ता दासी धूतदा- सी अत एवापमानयोग्या, पशोः अधुनाऽपि मां जेतुमसर्थतया पशुसदृशस्य तव भीमस्य तव अर्जुनस्य च भीमाजुनयो: सम्बोध्यत्वात् तव हयोपादानम्। तस्य राज्ो युधिष्ठिरस्य वा तयोरनकुलसहदेवयोर्वा भार्या द्रौपदी। अनेन कस्याश्चिदेकः पतिः, विपसी प्रतीकारा- समर्थोऽपि न तथा उपालम्भनीयः, भवन्तस्तु द्रौपद्याः पञ्च स्वामिनः सन्तोऽपि अधु- नाडपि यथार्थप्रतोकारासमर्थत्वाइत्यन्तकातरा एवेति दौपदी च गणिकासदशीति सू- चितम्। भूपतीनां तश्रत्यनृपतीनां प्रत्यक्षमेव केशेपु कृष्टा तस्या: केशग्रहय कृतमित्य- र्थः। तस्मिन् केश ग्रहरूपे वैरानुबन्धे वैरजनके ये नरेन्द्रास्तैः युष्माकं किमपराबूं ये नरे. न्द्रा नृपतयो युष्माभिर्धातिता इति वद, अपकर्त्ता त्वहमेवेति भाव:, एवं च अन्यापराधेन अन्येषां दण्डविधानाद्विचार्यकारित्वेन भवन्तः पशुसदृशा एवेत्याशयः । वाह्नो: स्वभुजयो: वीर्य्यात्तिरेक: पराक्रमाधिक्यमेव द्रविगं धन तेन गुरुमहान् मदो गर्वो यस्य तं तादशं मां दुर्योधनम् अजित्वैव जयमप्राप्येव युष्माकं दर्पः, साम्प्रतं ते ग्वा न युक इति भावः । स्रग्धरच्छन्दस्तल्लक्षणान्तूक्तं प्राक्। (७७) भोम इति। आ: पापेति भीमदुर्योधनयो: परस्परं प्रत्युक्तिः। राजा दुर्योधनः अन्र दयोरेव रोषभाषणात् सम्फेटः। यथा चात्रैव-भो: कौरवराज! कृतं वन्धुनाशदर्शनजन्मना। मवं विपाद कृथाः। पर्याप्ता: पाण्डवाः समरायाहमसहाय इति। पञ्चानां मन्यसेडस्माकं यं सुयोधं सुयोधनः। दंशितस्याच्शस्त्रस्य तेन तेऽस्तु रणोत्सवः।।

कर्णंदुःशासनवधाततुल्यावेव युवां मम। अप्रियोऽपि प्रियो योद्युं त्वमेव प्रियसाहस:॥ इश्युस्थाय च "परस्परं क्रोधाधिक्षेपपरुषवाक्कलहप्रस्तावितघोरसग्रामौ" हश्यनेन भीमदुर्य्योध नयोरन्योन्यरोषसंभाषणाद्वीजान्वयेन सम्फेट इति। (७८) व्यवसायं लक्षयति-यवसायश्चेति। कार्य्यस्य नि्द्देशः प्रतिज्ञा ।हेतु; साध- ननिर्देश: कारणनिर्देश इति यावत् तयो: सम्भवो मेलनम्, तादश उद्योग इति शेष:, व्यवसायो नामाङ्गम्। मन्दारमन्दे तु- व्यकसाय:

विमर्शाङ्गनिरूपणस्] लक्षीविराजितः। ५२५

(७६) यथा तत्रव-'भीमः - निइताशेषकौरव्यः क्षीबो दुःशासनासना। भड्क्ता दुर्योघनस्योर्वोर्मीमोडयं शिर्सा नतः । (८०) दवो गुरुव्यतिक्रान्तिः शोकाचेगादिसंभवा ॥ १०३ ।। (८१) यथा तनैव-'युधिप्ठिर-भगवन्! कृष्णाग्रज ! सुभद्राभ्रातः ! ज्ञातिप्रीतिमनसि न कृता, क्षन्त्रियायां न धर्मां, रूढं सख्यं तदपि गणितं नानुजस्यार्जुनेन। तुल्यः कामं भवतु भवतः शिष्ययोः स्नेइबन्घः कोऽयं पन्था यदसि विमुखो मन्दभाग्ये मयि त्वम्। (७६) उदाहरति-यथेति। तत्रैवेति। वेण्यां तु नेदानीमुपलज्यते। निद्हेति। नि- हता विनाशिता अशेषा: समग्राः कौर्याः कुरुकुलोज्वा येन सः तथोककः। दुःखेन शा- स्यतेऽसी दुश्शासनस्तस्य असृजा शोगितेन तीबो मत्तः त्षीवत्वसम्पादनेन असृजो मधु- त्वारोपणं व्यज्यते। तथा दुःखेन युध्यत इति दुर्य्योधनस्तस्य ऊर्वो: जङ्घानयस्य भङ्ट- का खण्डयिता अयं भीमो भवन्तं शिरसा मूर्ध्ना नतः। अत्र द्रौपरीकेशा कर्षणादि हे तोस्तत्तत्प्र तिज्ञाश्चास्योद्योगस्य सम्भवात्व्यवसायः। यथा च रक्तावल्याम् "ऐन्द्रजालिक प्रवेशादारभ्य एकोउण खेडओ तए अवस्सं पेखि- दग्वोः" इति यावत्। अत्र योगन्धरायणेन यदङ्गीकृत तन्निष्पादकहेतुसमागमादू व्यव- सायः। अन्ये तु "व्यवसायः स्वशक्त्युक्तिः" इति पठन्ति। यथा वेणीसंहारे- नूनं तेनाद्य चोरेए प्रतिज्ञाभङ्गभीतया। वध्यते केशपाशस्ते स चास्याकर्षणत्तमः ॥ इति। (र0) दवं लक्षयति-द्रव इति। शोकावेगात् आदिपदेन क्रोधावेगादेश्च सम्भवा गुरो: पूज्यस्य व्यतिक्रान्तिः, आदरलड्घनं द्रवं कर्त्तव्याच्च्यवनं द्रवो नामाङ्म्। मन्दारमन्देऽपि- गुरोस्तिरस्कृति ग्राह द्रवं तु भरतो मुनिः, इति। भरतस्तु- गुरुव्यतिक्रमो यस्तु विजेयो विद्रवस्तु सः, इत्याह। (८१) उदाहरति-गथेति। यधिष्ठिरस्य दुर्य्याधनानुरागकुद्धवलभद्रभर्र्सनमिदम्। अत्र वलरामस्योक्तिरियमित्युक्ति: कम्पनिन्न समीचीनं "धिष्ठिरः"-इत्युपक्रमे कथ- नादिति सुधियो विभावयन्तु भगवन्निति सम्बोधनेनादर प्रदर्शनम्। कृष्णाग्रजेति, सुभ- द्राभ्रातरिति च द्वयं स्वपक्षानुरागौचित्याय सम्बन्धप्रदरशनम्। ज्ञातिप्रीतिरिति। वलभद्रयुधिष्टिरयोरेकचन्द्रवंशोद्वत्वाज्ज्ञातित्वम्। ज्ञातयो वयमिति प्रीति: प्रणयो मनसि न कृता भवतेति शेष:, एवमग्रेऽपि क्षत्रिया- यां धर्मोडपि मनसि न कृत इत्यर्थः । अयुध्यमानवधवमुख्यं हि क्षत्रियाणांधर्म:, वयञ्चा- युध्यमानाः । तथा अनुजस्य श्रीकृष्शास्य अर्जुनेन सार्द्ध तत् प्रसिद्धं रूढं बद्धमूल सख्य- मपि न गणितम्, शिव्यय र्भीमदुर्याधनयोविषये भवतः स्नेहबन्धः स्नेहनिबन्धनहृदया- कर्षगां काम यथेष्टं क्रियाविशेषणामिदम, तुल्यो भवतु चरम्। मन्दभाग्ये मयि रवं यद्धि-

६५ सा०

५२६ साहित्यदर्पसाः- [ पष्टपरिछेदे-

(८२) तर्जनोगेजने प्रोक्ता द्यति :- (८३) यथा तवैव दुर्य्योधन प्रति कुमारवृकोद रेखोक्तम्- जन्मेन्दोरविमले कुले व्यपदिशस्यद्यापि धत्से गदां मां दुःशासनकोष्पशोगितमधुक्षीवं रिपु मन्यसे मुखो भीमंप्रति क्ुद्धत्वादेव प्रतिकूलः असि अयं क: पन्था को मार्गः। शार्दलविक्रीड़ितं छन्दस्तल्लक्षणान्तूक्त प्राक् (१दमु पृ०)। अत्र शोकाविष्टचित्तेन युधिष्ठिरेण गुरोर्बलभद्रस्यादरलछ्घनादूद्रवः। यथा वा उत्तररामचरिते- वृद्धास्ते न विचारणीय चरितास्तिष्टन्तु हुं वर्त्तते सुन्दस्त्री दमनेऽप्यखण्डयशसो लोके महान्तो हि ते। यानि त्रीण्यकुतोमुखान्यपि पदान्यासन् खरायोधने यद्वा कौशलमिन्द्रसूनुदमने तन्नाप्यभिज्ञो जनः॥ इत्यनेन तव रामस्य गुरोस्तिरस्कारं कृतवानिति द्रवः। रत्नावल्यामपि सन्निहितं भर्तारमवगराय्य विदृषकस्य सागरिकायाश्च वासवदस- या बन्धनम्। दशरूपककारास्तु द्रवातिरिक्त विद्रवमपि सन्यन्ते। तथाहि "वद्रवो वधवन्घादिः" इति तल्लक्णम्। छलितरामे- येनाधृत्य मुखानि सामपठतामत्यन्तमायासितं बाल्ये येन हताक्षसूत्रवलयप्रत्यपणः क्रीडितम्। युष्माकं हृदयं स एष विशिखेरापूरितांशस्थलो मूर्छा घोरतमः प्रवेशविवशो बध्वा लवो नीयते। इर्युदाहरन्ति च। (म२) द्युति लक्षयति-तर्जनेति। यस्य कस्यचित् तर्जनं भर्तर्सनम् उद्टेजनं भयोत्पा- दनं वा सन्देहजनकरत्रेन द्योतनं प्रकाशनं द्युतिर्नामाङ्गंप्रोका। मन्दारमरन्देडपि-

भरतोऽपि- "वाक्यामाघर्षएकृतं ध्ुतिस्तज्ज्ञरुदाहतम्" इति। (८३) उदाहरति-यथेति। तत्रैव वेण्यामेवेत्यर्थः। जन्मेन्दोरिति। विमले दोष- रहिते, इन्दोश्न्द्रस्य कुले वंशे जन्म स्वस्योत्पत्ति व्यपदिशसि प्रख्यापयसि चन्द्रवंशीयो- डहमिति व्यपदिशसि सडग्रामभयान्निलीनश्च भवसीत्यमुक्तामत्याशयः। अथयापि अधुना- पि गदाम् अस्त्रविशेषं धत्से दधासि, दुःशासनस्य कोष्णेन मन्दोष्णेन "कोष्णं कवोप्यां मन्दोब्पमू" इस्यमरः, शोगितमधुना रुधिररूपमद्येन सीवं मत्तं मां धृकोदरं रिपुं शत्ुं मन्यसे न तु कार्य्येण प्रागदातारं मन्यस इत्यर्थः। शान्तोऽहं कथं योत्स्य अत आह- दर्पान्ध इति। तथा दर्पान्धः गर्वेण कर्सव्याकतव्यविमूढः सन्, मधुकैटभद्विपि मधुकैटमौ न्नामासुरौ तयोरपि निहन्तरि श्रीकृष्योऽपि विषये उद्धतम् उष्छङ्गलं यथास्यातथा चेडसे व्यापारं करोषि यो झोतादशबलवन्तं श्रीकृष्यमपि बतुमुथता स कथं सक्ग्रा-

विमर्शाङ्गनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः । ५२७

दर्पान्घो मधुकैटभद्विषि हरावप्युद्धतं चेष्टसे तासान्मे नृ-पशो ! विहाय समरं पक्केऽधुना लीयसे।। (८४) ............. विरोधस्य प्रशननम्- शक्ति: पुन्भवेत्।।

(८५) यथा तत्रैव- "कुरवन्त्वाप्ा हतानां रखशिरसि जना भस्मसात् देहभारान् अ्प्रश्रुन्मिश्रं कथञ्ञचिद्दतु जलममी बान्घवा बान्घवेभ्यः मार्गन्तां ज्ञातिदेहान् इतनरगहने खण्डितान् गृध्कक्के: शस्तं भास्वान् प्रयातः सह रिपुभिरयं संहियन्तां दलानि ॥ माद्विरतो भवेदिति भावः। किन्तु हे नृपशो ! मनुष्येषु पशुतुल्य ! मे दुर्य्योधनस्य त्रासा द्वयात् समरं युद्ध विहाय त्यक्त्वा अधुना पङ्के द्वेपायनहदस्य कईमे लीयसे प्रच्छन्नो भवसि। अत्र कथमिति काकुगम्यम्। इदन्तु पूर्वपूर्वाचरसप्रतिकूलादन्त्यन्तं वृणितम नुष्ठानमित्यभिप्रायः। शादू लविक्रीड़ितं छन्दस्तल्लक्षरान्तूक्तं प्राक (१५८)। अत्र तर्ज्जनोट्टेजनाभ्यां द्युतिः। एवं "भो लक्टेश्वर ! दीयतां जनकजा' इत्यत्रापि द्ुतिरिति बोध्यम्। अरन्ये तु "तिरस्कारो द्युतिः" इति लक्षयन्ति- यथा कृत्यारावणे मन्दोदरी प्रति अङ्गद :- मा गास्तिष्ट पुनर्वज चसामितो गत्वा पुनः स्थीयतां यत्रास्ते भुजवीर्य्यं दर्पितमद़ो विद्रावणो रावसः। मद्ाहु द्ूयपज्ञरान्तरगता मूढे ! क्रिमाक्रन्दसि सिहस्याङ्कमुपागतामिव मृगीं करत्वां परित्रास्यते।। इति। इत्युदाहरन्ति। एवं साक्षात्पारम्यय्येया वा न्यकारपर वाक्यं द्युतिरेव। अपरे तु "तर्जनाघर्षणे द्युति" मन्यन्ते। (८४) शक्ति लक्षयति-शक्तिरिति। विरोधस्य विवादस्य प्रशमनं समापनं पुनः शक्तिसाध्यत्वात् शककिर्नामाङ्ग भवेत्। मन्दारमरन्देऽपि-

भरतोडप्येवमेव- उत्पन्नस्य विरोधस्य शमनं शक्तिरुच्यते, इति।

विरोधोपगमो यस्तु सा शक्ति: परिकीर्त्तिता, इति। (८६) उदाहरति-यथेति। तन्रव वेण्यामेव। कुर्वन्तवाप्ता इति। आप्ता आत्मीयतवेन विश्वस्ता जना बान्धवाः, रणशिरसि युद्धक्षेत्रोपरि हतानां जनानां देहभारान् शरीर- सङधान् वहनिसात् कात्स्न्यें न वह्निदेयान् कुर्वन्तु "विभाषा सातिकार्त्सर्य" इति पा० सू० साति प्रत्यय: तथा अमी बान्धवाः अश्न्मिश्ष नेत्रजलमीलितं जलं कथश्वितिक्लेशेन बान्धवेभ्यो युद्धे मृतेभ्यो ददतु "अदभ्यस्तादि"ति पा० सू झस्यात्। तथा गृधकङकेः मांसभक्षकपत्िविशेष: खण्डितान् भक्षितमांसान् ज्ञातिदेहान् बान्धवशरीखानि हतनरा निहतमनुष्यदेहा एच गहनं वनं तस्मिस्तथोक्ते, मार्गन्तां दग्धं गवेषन्ताम्। अयं भास्वान सूर्य्यः रिपुभिः सह अस्तं प्रयातः सूर्य्यास्तमिव शत्रोरस्तजातमिति भावः। अत

साहित्यदर्पण :- [षष्ठर्पारिच्छेदे

(८६) ......... प्रसङ्गो गुरुकीर्त्तनम्। (८७) यथा मृच्छकटिकायाम्-चाण्डालकः। एसो क्वु सागलदत्तस्म सुदो अज्जविस्मदत्तस्म गात्तिओ चालुदत्तो वावादिदुं वञ्भट्वारं णिजइः एदेण किल गणिआ वसन्तसेणा सुअत्मलोडया वाबादिता चारुदत :- ( सनिर्वेदं स्वगतम्) (८८) मखशतपरिपूतं गोत्रमुन्धासितं थत् मदसि निविड़चैत्यव्रह्मघोषैः पुरस्तात्। एव बलानि स्वस्वसैन्यानि संहियन्तां सङ्कोच्यन्तां रणात्परावर्त्यन्तामिति यावद्। स्नग्धरच्छन्दस्तल्लक्षणन्तूक्तं प्राक् । अन्न सैन्यसङ्कोचनोपदेशेन तदानीन्तनविरोधप्रशमनात् शक्ति:। यथा च रलावल्याम, राजा- सव्याजः शपथेः प्रियेण वचसा चित्तानुवृत्याघिकं वैलचयेण परेण पादपतरनंर्वाक्येः सखीनां मुहुः। प्रत्यासत्तिमुपागता नहि तथा देवी रुदत्या यथा प्रताल्येव तयेव बाष्पसलिलै: कोपोपनीतः स्वयम॥ इत्यनेंन सागरिकालाभविरोधिवासवदत्ताकोपोपशमनाच्छुक्ति:। यथा चोत्तरराम चरिते लव: प्राह- विरोधो विश्रामः प्रसरति रसो निर्वृतिवन- स्तददत्यं क्यापि व्रजति विनय: प्ह्वयत मामू। झटित्यस्मिन्दष्ट किमपि परवानस्मि यदि वा महार्घस्तीर्थानामिव हि महतां कोऽप्यतिरायः॥ इति (र६) प्रसङ्ग लक्षयति-्रसङ्ग इति। गुरोः पित्रादिगुरुजनस्य पूज्यस्येति यावत, कीर्तनं विषयविशेषस्यातिशयसंशब्दनं प्रसद्गनन सज्जातत्वात् प्रसङ्गो नामाङ्गं भव- तीति शेष:। मन्दारमरन्देऽपि-

नाट्यशास्त्रे तु- प्रस्तुतार्थेन च गुरो: प्रसङ्ग: परिकीर्तनम्, इति। प्रसङगश्चैव विज्ञेयो वाक्यरामर्षयोजितैः, इति। (र७) उदाहरति-यथति। मृच्छकटिकायां मृच्छकटिकोदन्तसम्बद्ध दृश्यकाव्ये मृच्छ- कटिकसंज्ञकप्रकरण इत्यर्थः। चाण्डालक इति। हन्तु नीयमानं चारुदत्तं दृष्ट्वा चाण्डा- लक आह इत्यर्थ:। "एष खलु सागरदत्तस्य सुतः आर्य्यविशवदत्तस्य नप्ता चारुदृत्तो व्यापाद्यितुं नीयते। एतेन किल गणिका वसन्तसेना सुवर्णलोभेन ब्यापादिता" इति संस्कृतम्। उ्यापाद्यितुं मारयितुम। (८) एतच्छ्रुरवा चारुदत्तः स्वीय प्रशस्तकुलकी र्त्तनात् लज्जया आह -मग्वशतेति। यदस्मारक गोत्रं कुलं मखशतैर्वहुतरयज्ञानुष्ठानेः परिपूत पवित्रम तथा निबिड़े वैदिक जनव्याप्ते चैस्ये गृहे उद्भटर्बह्मघोष: वेदपाठध्वनिभि: पुरस्तात् पूर्वकाले सदसि उन्ना- सितं सभाया उच्चेःस्वरेए ब्राह्मणद्वारायशोभिः प्रशस्तम् आसीतू निधनदशायां मरगा-

विमर्शाङ्गनिरुपणम् । ] लक्ष्मीविराजित: ५२ह

मम निधनदशायां वर्ततमानस्य पापे- स्तदसदृशमनुष्यैर्घुष्यते घोषणायाम्।। (८६) इत्यनेन चारुदत्तवधाभ्युदयानुकूलप्रसङ्गात् गुरुकीत्तनमिति प्रसङ्ग:। (६०) मनश्रेष्टासमुत्पत्रः थ्रमः खेद इति स्मृतः (६१) मनः समुत्ूपत्रो यथा मालतीमाधवे- दलति हृदयं गाढ़ोद्वेगो द्विषा न भिद्यते बहति विकल: कायो मोहं न सुञ्चति चेतनाम्। ज्वलयति तनूमन्तर्दाहः कराति न भत्मसात् प्रहरति विधिर्मर्म्मच्छेदी न कृन्तति जीवितम्॥ वस्थायां वर्त्तमानस्य विद्यमानस्य मम तद्रोत्रम् असदृशमनुष्ये: महोत्रघोषणानधिकारि- जनेश्चाण्डाल: (कर्तृभिः) पापः पापोदन्तैः "सुवर्सलोभेन गणिकाव्यापादिता" इति गर्हितोदन्तैरित्यर्थः घोपणायाम् अपवादवाद्यघ्वनी घुष्यते तारस्वरेण प्रख्याप्यते। इदञ्चातीव क्लेशजनकमिति भावः । मालिनीच्छन्दस्तल्लक्षणन्तूक प्राकू (१६७ पृ०)। (८९) लच्ये लक्षणं सङ्गमयितुमाह-इतीति। अनेन गद्यभागेन पद्येन च चारुदत्तस्य वधरूपो या घातकानामभयुदयस्तदनुकूलप्रसङ्गात वधप्रसङ्गेन "एसो कखु" इत्यादि गद्यभागकथनात् स्वनिरपराधत्वद्योतनाय गोन्ननिष्कलळ्वत्वरूपाभ्युदय सूचनप्रसङ्गन "सखशत" इति पद्यकथनाच्चेत्यर्थः। गुरकीर्तनमिति। गद्यभागे गुर्वोः पितृपितामहयोः पद्ये तु गोत्पदेनैव गुरूणां पितृपितामहादीनां कीर्त्तनं कथनमतः प्रसङ्गो नामाङ्गम्। यथा च रत्नावल्याम्-"देव ! यासौ सिहलेश्वरेण स्वदुहिता रत्नावली नामापु- षमती वासदत्तां दुग्धामुपश्त्य देवाय पूर्व प्रार्थिता सती प्रति दत्ता।" इत्यनेन रत्नावल्या लाभानुकूलभिजनप्रकाशिना प्रसङ्गाद्गुरुकीर्त्तनेन प्रसङ्गः ।

(द्रौपदीं प्रति) को चदप्रस्तुतार्थवचन प्रसङ्गमिच्छन्ति। यथा वसीसहार पष्ठेऽङके-"युधिष्ठिर :-

स कीचकनिपूढनो वकहिडिम्बकिमोरहा मदान्धमगधाधिपद्विरदसन्धिभेदाशनिः। गदापरिघशोभिना भुजयुगेन तेनान्वितः प्रियस्तव ममानुजोरऽर्जुनगुरुगतोऽस्ते किल !॥ अत्र मायया तपस्विना राजसेन व्यलीकभीमबधकथनात् युधिष्ठिरस्याप्रस्तुतः शोकः प्रसङ्ग:। (ह0) खेदं लक्षयति-मनश्चेष्टति। मनसा शोकादिमानसिकव्यापारेण चेष्ट या शारीरिकव्यापारिण वा समुत्पन्ः श्रमः परिश्रमः खिद्यतेनेनेति खेद इति नाम्नाङ्गं स्मृतः। (९१) तत्राद्यमुदाहत्त माह-मनः समुत्पनन इति। दलतीति। कपालकुण्डलापहृत मालतीशोकात् माघवस्योक्तिरियम्। गाढ़ोद्रेगो दढतरः प्रियाविरहक्लेशावेगः हृदय दलति स्फुटति तु किन्तु द्विधा द्विखण्डं न भिद्यते तेन गाढ़ोद्वेगेन न विदीर्य्यते। विकल: शांकाकुल: कायः शरीर म हं मूर्च्छा, वहति प्राप्नोति, किन्तु चेतनां चैतन्यं न मुञ्ति न स्यजति। अन्तर्द्ाहः अन्तःकरणशकसन्तापः तर्नुं देहं ज्वलयति किन्तु समग्रतः भस्मसात् वह्यधीनं न करोति न विदधाति, तथा मर्म्मच्छेदी मर्म्मनिकृन्तना विधिनि

५३० साहित्यद््पण :- [ पछपरिच्छेदे-

(६२) एव चष्टासमुत्पत्री5ि (ह३) ईप्सितार्थप्रतीघातः प्रतिपेध इतीष्यते। (६४) यथा मम प्रभावत्यां विदूषकं प्रति प्रद्युम्न :- सखे। कथमिह त्वभेकाकी वर्तसे! क्व नु पुनः प्रियसखीजनानुगम्यमाना प्रियतमा मे प्रभावती?। विदू। असुर शइएा आशरिअ कहिं वि णीदा। प्रदुग् :- (दीर्घ निश्वस्य) (६५) हा पूर्ण चन्द्रमुखि! मत्तचकोरनेश्रे ! मामानताङि ! परिहाय कुतो गतासि ?। गच्छ त्वमद ननु जीवित ! तूर्णमेव दैवं कदर्थनपरं कृतकृत्यमस्तु । यतिः "विधिविधाने दैवे च भाग्यं स्त्री नियतिर्विधिः" इत्यमरः, प्रहरति ताड़यति किन्तु जीवितं प्राएं न कृन्तति न छिनत्ति नोस्क्रामयतीत्यर्थः । हरिणीच्छन्दः (१६५ पृ०)। अयं चोत्तररामचरिते रामेणापि पठितः । अत्र प्रियाविरहक्लेशावेगेन माधवस्य श्रमात् खेद:। (९२) एवमिति । चेष्टासमुन्नोऽपि ऊह्य इत्यर्थः । तद्यथा शाकुन्तले प्रथमेऽ्ङ्क राजा- स्नस्तांशावतिमात्रलोहिततलौ बाहू टोरक्ेपणा दद्यापि स्तनवेपथुं जनयति श्वासः प्रमाणाधिक:। बढधं कर्राशिरीपरोधिवदने धर्म्माम्भसा जालकं बन्धे सत्रंसिनि चैकहस्तयमिता: पर्य्याकुला मूर्धजः ॥ अत्र शकुन्तलाया घटोत्क्षेपणचेष्टया श्रमः । एवं विक्रमोर्वइयां पुरुरवा :- "अहो ! श्रान्तोऽस्मि। भवतु। अस्यास्तावत, गिरिनद्यास्तीरे स्थितस्तरकवातं सेविष्ये" इत्यादि। अत्र कायिक: श्रमः। (६३) प्रतिषेधं लक्षयति-ईप्सितार्थेति। ईप्सितार्थस्य अभिलपितविपयस्य प्रती- घातः प्राप्तिप्रतिबन्धःप्रतिपूर्वकाद्धन्तेघंजि "उपसर्गस्य वघ मनुष्ये बहुलम्" हत्यनेन पा० सू० द्यजन्ते घातशब्दे परे प्रतेर्दीर्घः, प्रतिषेध इति नाम्नाङ्गम इण्यते आलक्कारिकैरिति शेषः। प्रतिषेधो बाध इति नार्थान्तरम्। (९४) उदाहरति-न्यथेति। 'असुरपतिना आकार्य्य कुत्रापि नीता" इति संस्कृतम्। आकार्य्य आहूयेस्यर्थः। "हूतिराकरणाह्वानम्" इत्यमरः। (९६) हा पूर्रा चन्द्रे ति। हा पूर्णचन्द्रमुखि ! पूर्चन्द्रस्य मुखमिव मुखं यस्था: तत्स- म्बुद्धो शशिवदनीत्यर्थः, हा मत्तचकोरनेत्रे! मत्तो यश्चकोरश्चक्रवाकस्तस्य नेत्रे लोचने इष नेत्रे यस्यास्तत्सम्बुद्धी, हा आनताङि! कुचभारे अवनतदेहे! मां प्रधुम्नं विहाय त्यक्तवा कुतः कुत्र गतासि, एवं पूर्वार्द्धेन प्रियां सम्बोध्य शोचित्वा उत्तरार्द्वेन जीविसं सम्बोध्य आह-गच्छ तमद्येति। ननु जीवित ! हे प्राए! तूर्यमेव स्वरितमेव स्वमद्य गष्ठ ब्रज, एवं च सति कदर्थनपरं दुःखदानतत्परं दैवं कृतकृत्यमस्तु। वसन्ततिलका-

विमर्शाङ्गनिरूपणम्] लक्ष्मीविराजित: । ५३१

(६६) कार्य्यात्ययोपगमनं विरोधनमिति स्मृतम् ॥ (६७) यथा वेरयाम्-युधिष्ठिरः तीर्णें भीष्ममहोदधौ कथमपि द्रोणानले निर्वृते कर्णाशीविषभोगिनि प्रशमिते शल्ये च याते दिवम्। भीमेन प्रियसाह सेन रभसादलावशेषे जये सर्वे जीवितसंशयं वयममी वाचा समारोपिताः ।।

च्छन्दस्तल्नक्षणान्तूक्त प्राक्ू (१२३ प्र०)। अत्रेप्सितस्य प्रभावतीसमागमप्नतिबन्धस्य सत्वात्प्रतिषेधः। (९६) विरोधं लक्षयति-कार्य्यात्ययति। फार्य्ये कर्नव्ये अत्ययोपगमनं विन्नप्ाप्ति: विरोधनं नामाङ्गंस्मृतम्। मन्दारमरन्दे तु- विरोधनं विरोधोक्ति: संरब्धानां परस्परम, इति। (९७) उदाहरति-यथति। तीऐें इति। सनिर्विण्णयुधिष्टिरस्योक्तिरियम्। भीष्मो गाङ्गेय एव महोदधि: सागरस्तस्मिस्तथोक्ते तीर्णे उत्तीणों शरशय्यां प्रापित इत्यर्थः। द्रोण एव अनलो वह्निस्तस्मिस्तथोक्ते कथमपि "अश्वत्थामा हत इति" व्याजोकिद्वारा शस्त्रत्यागेन निवृते निर्वाणतां गते स्वर्ग प्राप्ते सतीत्यर्थः । कर्रो राघेय एव आ. शोविषभोगी विषोद्वारी सर्प: तस्मितथाके "आशीस्तालुगता दंध्ा तया विद्वो न जीवति" इति। आशीविष इत्यन्र पृषादरादित्वाद्दीर्वसलापौ। केचित्वीकारान्तमाशी- शब्दं मन्यन्ते, तथा च राजशेखरः "आशीमित कलामिन्दो"" इति। प्रशमिते वधेन शान्ति प्रापिते तथा शल्या मद्राज एव शल्यं तस्मिंश्र दिवं स्वर्गे याते गते च सत अत एव जये अल्पावशेपे सति प्रियं साहसो यस्य स तेन तथोकेन भीमे- नेत्यर्थ: रभसात् वेगान "रभसो वेगहर्षयो' रिति विश्वः, वाचा अस्माकं मध्ये येन सार्क तुभ्यं रो०ते तेनैव साकं युध्यस्व" इति वचनेन अमी सर्वे वयं पाण्डवाः जीवितसंशयं प्राणसन्देहं यथास्यात्तथा समारोपिताः प्रापिताः। अद्य दुर्य्योधनं हनिष्यामीति भीम कृताया प्रतिज्ञाया विफले अहनने स्वयं प्राणांस्त्यच्यामीति अपरप्रतिज्ञां सफलयतुं नूनं भीम: प्राणांस्त्यचयतीति तथाच तदनु वयमपि सर्वे प्राणांस्त्यक्ष्याम इत्याशयः। शाद्दू- लविक्रीड़ित छन्दस्तल्लक्षणं तूक्त प्राक (१६ परृ०) अत्र युद्धविजयरूपकाय्य भीमवचनेन विश्नप्राप्तेविरोधनम्। यथा च कृत्यारावणे सप्तमेऽडे- कन्चुकी-(लक्ष्मणाविभीषणौ प्रति) कुमार ! एतत्। उभी किम्? कब्वुकी-भाः इदम्। उभी-आय्यं कष्टाय कथय कन्चुकि :- का गतिः! श्रयताम्। आ्य्या खलु सीता रावणाज्ञया किक्करोपनीतं भत्तर्मायाशिरोऽवलोक्य सखीभिराव्वास्यमानाऽपि निवृत्तम्- योजना "नात्मानं क्लेशयामि" इरयुक्त्वा। सर्दे-कि कृतवती। कब्न्ुकी- यन्न शक्यते वक्तुम्- शशिन इव कला दिनावसाने कमलवनोदरमुत्सुकेव हंसी। यतिमरणरसेन राजपुत्री स्फुरितकरालशिखं विवेश वह्िम्।

५३२ साहित्यवर्पण :- । वटप रिघदेंट-

(=) प्ररोचना तु विश्षेया संहारार्थप्रदशिनी। (हह) यथा वेष्याम्-"पाञ्चालकः। अं देवेन चर्रुपागिाना सहितः-" इत्युपक्रम्य कृतं सन्वेहेन। पूर्य्यन्तां सलिलेव रत्कलशा राज्याभिषेकाय ते कृष्णात्यन्तचिरोज्किते तु कवरीबन्धे करोतु क्षगाम्। रामे शातकुठारभास्वरकरे क्षत्रद्रुमोच्छेदिनि क्रोधान्धे च वृकोदरे परिपतत्याजौ कुतः संशयः ॥" (१००) कार्य्यसंग्रह आदानम्-

अत्र सीता प्रत्यानयनरूपे कार्य्यें प्रहस्तेन विघ्नप्राप्तेर्विरोधनम्। (९८) प्रोचनां लक्षयति -प्ररोचनति। संहारार्थस्य उपसंहिय माणाप्रयोजनस्य प्रदर्शिनी प्रतिपादिको प्रोत्साहना परोचयति विश्रामाय रुचिमुत्पाद्यतीति प्ररोचना नामाङ्ग स्यात्। मन्दारमरन्दे तु-सिद्धव दूभाविनोऽर्थस्य सूचना स्थाट्परोचनम् इति। (९९) उदाहरति -यथेति। पाञ्चालकः-गदायुद्धे भीमजय जिज्ञासार्थ कृष्णेन प्रहितो दूतः चक्रं पाणौ यस्य तेन चक्रपाणिना। संदेहेन संशयेन विजय: स्यान्नवेत्याकारकेण कृतम् अलम् कथं न संदेह इत्यत आह-पूर्य्यन्तामिति। ते तव युधिष्टिरस्य राज्ये अभिषकाय अभिषेचनाय सलिलेन वारिणा रत्ने: मणिभि: जटिता: कलशा: रदकलाशाः शाकपार्थि- वादित्वात्समासः । "रत्नं स्वजातिश्रेष्ठेऽपि मणावपि नर्पुसकम्' इति मेदिनी पूर्य्यन्तां त्रियन्तां किङ्रंरिति शेपः। कृष्ण द्रौपदी तु अत्यन्तचिरो- जिझिते अतिबहुकालेन परित्यक्ते कवरीबन्धे केशवेशवन्धने च क्षणम् उत्सवं "कालविशे- षोस्सवयो: क्षणः" इत्यमरः, करोतु कबरीवन्धाय सामग्रीसञ्चयं करातिवत्यर्थः। ननु यदि भीमस्य विजयो न भवेत्तदा सर्वमनर्थक भवि यतीत्यत आह-राम इति। शानः शाखा- दिना घर्षणेन तिच्णीकृतो यः कुठारः परशु तेन भास्वरा देदीप्यमानः करो हस्तो यस्य तादशे, तथा प्त्राणि छृतपन्राण्येव द्रमा वृक्षास्तांश्छिनत्तीति तस्मिस्तथाकके भार्ग- वेण त्रिःसप्तकृत्वः क्षत्रिया विनाशिता इति भावः। रामे भार्गवे परशुराम इस्यर्थः क्रोधा- न्धे रोषाकुले धृकादुरे भीमे च आजौ रणे परिपतति साटापं भ्रमति सति संशयः रणजये सन्देह: कुतः कुतोऽपि नेत्यर्थः, विजये सन्देहो नास्तीति भावः। यथा भार्गवेष स्वरशत- ज्ञापृत्तिनून विहिता तथा तत्तुल्यो भीमाऽपि प्रतिज्ञापूर्तिमवश्यं विधास्यतीति सारार्थः। शाद्द लविक्रीड़ितंछन्दस्तल्लक्षणान्तुक्तं प्राक् (१६८ पृ०)। अन्र पूर्थ्यन्तामित्यादिचरणट्यरूपाया सङ्ग्रामोपसंह रोक्ते प्रशेचना। अन्ये तु सत्कारादेशनं प्ररोचनामाहु: यथा वेणीसंहारे युधिष्ठिरः (पुरुपमवलोक्य) भद्र: ! उच्यतामित्यारभ्य प्रत्युपकारेवर्त्तिष्यन्तेदुर्य्याधनप्रतिलम्भवार्त्ताय" इत्यन्तम्। (१००) आदानं लक्षयति-कार्यसंग्रह इति। कार्याणं कर्मणां सङग्रहः सकल- नम् आदानं नामाङ्म्।

विमर्शाङ्गनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित: । ५३३

(१) यथा वेरयाम् - "भो भोः समन्तपञ्चकचारिणः ॥। नाहं रक्षो न भूतो रिपुरुधिर जलाह्लादिताङ्ग: प्रकामं निस्तीर्णोरुप्रतिज्ञाजलनिविगहनः क्रोधनः क्षतियोऽस्मि। भो भो राजन्यवीराः ! समरशिखिशिखाभु कशेषा :! कृतं व- स्त्रासेनानेन लीनैहतकरितुरगान्तहितैरास्यते यत्।। (२) अ्रत्र समस्तरिपुवघकार्यस्य संगहीतत्वादादानम् (३ ). ....... तदाहुश्छादनं पुनः॥ कार्यार्थमपमानादेः सहनं खलु यद्भवेत्। (४) यथा ततनैव-अरर्जुनः-आ्रार्य्य ! श्रमीदकिमत्रकोधेन- अप्रियाणि करोत्वेष वाचा शक्तो न कर्मणा।

महर्षिगाऽप्यक्तम्-बीजकार्योपगमनमादानमिति संज्ञितम्, इति। (१) उदाहरति-यथेति। समन्तात् हृदानां पञ्चकमिति समन्तपञ्जकं कुरुक्षेत्रान्तः पातिदेशविरोप: तत्र युद्धार्थ चरितं शीलं येपान्ते तादृशास्तत्सम्बुद्धा विदस्। नादमिति। अहं भवता दृश्यमानः रक्षो राक्षसो न, भूतो देवयोनिप्राणिविशेष: पिशा- चादिन, अत एव एंस्त्वम् "भूतोऽमी देवयोनयः" इत्यमरः । किन्तु रिपूणां शत्रणां रुधिरणि शोणितान्येव जलानि सलिलानि तराह्लादितानि आमोदिनानि सिक्तानि अङ्गानि अवयवा यस्य स तथोक्त: तथा प्रकामं यथेष्ट यथास्यात्तथा निस्तीर्णं उत्तीण: ऊरुविपयिणणीप्रतिज्ञाजलनिधिर्येन स अत एव गहनो दुर्द्धषः क्रोधनः क्रोधशीलः नन्दादि- त्वाल्ल्युप्रत्यय: कश्चित् प्षन्नियोऽस्मि। अत एव भो भो: समरो युद्धमेव शिखिशिखा विनाशकतया वह्निज्वाला तया भुक्तेभ्यो लीदेभ्यो दग्घेभ्य इत्यर्थः शेपा अवशिष्टास्त- त्सम्बोधने तथोक्ते राजन्यवीराः क्षत्रियशूरा: हतैःकरिभिर्हस्तिभिस्तुरग रश्वैश्च अन्तर्हि- तास्तेषामन्तरालस्थितत्वेन लुककायितास्तैस्तथोक्तेः अत एव लीनेः प्रच्छन्नैः युष्माभि: यद्यस्माघ्नासाद् भयादास्यते उपचिश्यते अनेन वो युष्माकं त्रासेनालम् अहं युष्मान्न किमपप विधास्यामि वृथैव प्रासो मत्त इति त्वदीयोऽहं भीमसेन एवेति भावः। सग्धरा- छछदस्तव्वक्षगान्तूक्त प्राक। (२ ) लच््ये लक्षणं सङ्गमयितुमाह-प्ररन्रेति। संगृहीतत्वात् निस्तीर्णोत्यादिविशेष- णेन समस्तरिपुवधकार्यस्य मुखतः सङ्कलितत्वादित्यर्थः । यथा च रकावल्याम्, "सागरिका (दिशोऽवलोक्य) (क) दिठिठआ समन्तादो पजलिदो भअवं हुअवहो अज्जकरिस्सदि दुक्खावसाएम॥" इत्यनेनान्यपरेणापि दुःखा- वसानकार्यस्य सङगृहीतत्वादादानम्। (३) छादनं लक्षयति-तदाहुरिति। कार्यार्थ कत्तव्यविशेपसम्पादनाथ यद खलु अपमानस्य आदिपदाद् धुरुफ्तिपरिग्रहः सहनं भवेत् तत्पुनः छादते संवियतेऽनेनेति छादनं नामाङ्गमाहु: कवयः, भरतोऽपि-अवमानात्कृतं वाक्यं कार्यार्थ छादनं भवेत्, इति (४) उदाहरति-यथेति । अप्रियाणीति। हतं विनर्ष्ट भ्रातृशतं यस्य स तथाक्तः

(क) दिष्ट्या समन्तात्प्रज्वलितो भगवान् हुतवद्दोऽद् करिष्यति दुःखावसानम्" इति संस्कृतम्। ६६ सा०

५३४ साहित्यदर्पण :- [पछठपरिच्छेदे-

दतभ्रातृशतो दुःखी प्रसापेरस्य का व्यथा। अथ निर्वहसाङ्गानि। (x) सन्धिर्विवोधो ग्रथनं निरायः परिभाषराम्॥ कृतिः प्रसाद त्रानन्दः समयोऽप्युपगूहनम्। भाषसं पूर्ववाक्यञ्च काव्यसंहार एव च।। प्रशस्तिरिति संहारे कषयान्यक्गानि नामतः । (६) बीजोपगमनं सन्धि :- (७) यथा वेण्याम्-"भीमः। भवति! यज्ञवेदिसम्भवे! स्मरति भवती यन्म- योक्तम्-"चञ्चद्भुजे" त्यादि। (८) अ्नेन मुखे क्षिप्तबीजस्य पुनरुपगमनमिति सन्धिः । ( ) ......... विबोध: कार्यमार्गगाम्।। (१०) यथा तलैव-"भीमः-मुञ्चतु मामार्यः क्षणमेकम्। युधिष्ठिरः-किम- अत एव दुःखी अत्यन्तशोकाकुलः एष दुर्योधनः वाचा वचनमात्रेए अप्रियाणि अपका- राणि करोति कटुवचनानि वक्तीत्यर्थः। किन्तु कर्मणा कार्येण अप्रियाणि कत्तं विधातुं न शकत: समर्थ: शक्त्यभावादिति भावः। अत एवास्य दुर्याधनस्य प्रलापंः विरुद्धवचनेः अस्माकं पाण्डवानां का व्यथा ? कि दुःखम् एतट्ूचनेन दुःखं न विधातव्यम् अत एव ते कोपो न युक्त इति भाव:। अत्र दुर्योधनकटूक्तिविहितापमानसहनात् छादनम्। (६) निर्चं हणसन्धेश्वतुई्दशाङ्गानीति दर्शयति-सन्धिविबोध इत्यादि। संहारे निर्वह- ाख्यापर नामकोपसंहारसन्धौ सन्धिविबोध इत्यादीनि प्रशस्तिरित्यन्तानि चतुई्दशाङ्गानि नामतो बोध्यानीत्यर्थः। (६) तत्र यथोद्देशे सन्धिरूपाङ्ग लक्षयति-बीजोपगमनमिति। बीजस्य मुखसन्धा- वुपत्तिप्तस्य बीजार्थंस्य उपगमनं पुनःपापति: प्रतिज्ञातार्थस्य बीजस्य सिद्धया तत्स्मरण- मित्यर्थ:, पुनः सन्धानं सन्धिर्नाभाङ्ग भवेत्। महषिणाडप्यु कम्- मुखबीजोपगमनं सन्धिरित्यभिधीयते, इति। (७) उदाहरति यथेति। तत्रैव वेण्यामेव एवमग्रेऽपि। कौरवशतं हत्वा "भवति यज्ञे"त्यादिकं भीमस्योक्किः। भवतीत्यामन्त्रगम्। चञ्चद्भुजेत्यादिक प्राग् व्याख्यातम्। (८) लक्ष्ये लक्षणं सङघटयति-अ्रनेनेति। मुखे प्रथमतः चिसमुपन्यस्तं प्रतिज्ञया बोधितं बीजं प्रतिज्ञातार्थरूपं पुनरुपगतं ज्ञापितमित्यथंः। यथा च रत्नावल्याम्, "वसु- भूति :- (अग्निविद्वानन्तरं सागरिकां निर्वर्ण्य) बाभ्रव्य! सुसदशीयं राजपुत्र्याः। बाभ्रव्य :- ममाऽज्येवमेव मनसि" इत्यनेन नायिकाबीजोपगमात् सन्धिः। (९) विबोधरूपमडनां लक्षयनि-विबोध इति। कार्यमार्गएं कर्त्त्यविषयस्य गवेषराम्, विधेयत्वप्रकारेण विशेषबोधविषयत्वाद्विबोधो नामाकगं भवेत्। भरतोऽपि- कार्य स्यान्वेषणं युक्स्या विबोध इति कीर्सित:, इति। (१०) उदाहरति-यथेति । तन्रैव वेण्यामेव। सुञ्जतु त्यजतृ क्षणमिति "कालाध्व-

निर्वहणाङ्गनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः । ५३५

परमवशिष्टम् ! भौम :- मुमहदवशिष्टम्। संयमयामि तावदनेन सुयोधनशोगितोचितेन पाखिना पाञ्चाल्या दुःशासनावकृष्टं केशहस्तम् । युधिष्ठिरः-गच्छतु भवान्, अतु- भवतु तपस्विनी वेगीसंहारम्।" इति। (११) अ्नेन केशसंयमनकार्यस्यान्वेषणाद्विबोधः । (१२) उपन्यासस्तु कार्याणां ग्रथनम्- (१३) यथा तत्नैव-भीम :- पाञचालि ! न खलु मयि जीवति संह्त्तव्या दुः शासनविलुलिता वेशिरात्मपाणिभ्याम्। तिष्ठ, स्वयमेवाहं संहरामि" इति (१४) अ्रनेन कार्यस्योपक्षेपाद्ग्रथनम्। ( १५) .* " निर्णाय: पुनः। अनुभूतार्थकथनम्- (१६) यथा तत्नैव-भीमः-देव/ अ्रजातशत्रो ! त्र्रद्यापि दुर्योघनहतकः । नोरत्यन्तसंयोगे" इति द्वितीया। सुमहत् अत्यधिकम्। सुयोधनस्य यत् शोषितं तेनो- पच्षितेन लिप्तेन पाखिना करेए दुःशासनावकृष्टं दुःशासनेनाकृष्टम, के शहस्तं केशपाशम्। "पाशः पच्श्च हस्तश्र कलापार्थाः कचातूपरे" इत्यमरः, संयमयामि वध्नामि। तपस्विनी शोष्या द्रौपदी। वेणीसहार दुःशसनाकर्षणेन वित्विप्ताया वेण्या: पुनःसंयमनम्। (११) लचये लक्षएं सङ्गमयति-अ्नेनेति। यथा वा रतावल्याम्, वसुभूति :- (निरूप्य) देव ! कुत इयं कन्यका। राजा-देवी जानाति। वासवदत्ता-(क)अज्उत्त! एसा सागरादो पावि अत्ति भणिअ अमच्च जोगन्धराअणेण मम हत्थे सिहिदा। अदो ज्जेव सागरिअत्ति सद्ावी अदि। राजा (आत्मगतम्) यौगन्धरायणेन न्यस्ता। कथ. मसौ मामानिवेद्य करिष्यति?।" इत्यनेन रतावलीलक्षएकार्यमार्गणाद्विबोध:। (१२) ग्रथनरूपाङ्गं लक्षयति-उपन्यास इति कार्याणं कर्तंव्यविषयाणाम उपन्यासः उपक्षेपनम् प्रकृतसन्द्र्भ योजनं, ग्रथनं नामाङ्ग मतम्। मन्दारमरन्देऽपि- कार्यस्योपक्षेपणं यत्त ग्रथनं परिकोततितम्, इति। (१३) उदाहरति-यथेति। संहर्तव्या बद्दव्या। दुःशासनेन विललिता विशकली- कृता। संहरामि बव्नामि। (१४) लच््ये लक्षयां योजयति-अ्नेनेति। कार्यस्य कर्त्तव्यवेणीबन्धनस्य उपक्षेपात उपन्यासात्। यथा च रतावल्याम्-"योगन्धराययः-देव! क्षम्यतां यहेवस्यानिवेद्य मर्यतत्कृतम्" इस्यनेन वत्सराजस्य रतावलीप्रापणकार्यपक्षेपाद् ग्रथनम्। (१६) निर्णयरूपमडां लक्षयति-निर्षय इति। अनुभूतार्थस्य प्रत्यच्ादिना पूर्व ज्ञातविषयस्य कथनं पुनः निर्णीतविषयकत्वान्विर्यायो नामाङगं भवेत्। मन्दारमरन्देऽपि- पश्चाच्त स्वानुभूतार्थकथनं निर्णयो मतः, इति। (१६) उदाहरति-यथेति । अजातशत्रो: इति। युधिष्टिरस्यापरं नाम। (क) आर्यपुत्र ! एपा सागरात्प्राप्तेति भणित्वामात्ययोगन्धरायणेन मम हस्ते निहितः। अत एव सागरिकेति शब्दते" इति संस्कृतम्।

५३६ साहित्यदर्पण :- [पष्टपरिच्छेदे-

मया हि तस्य दुरात्मन:च भूमौ क्षितं शरीरं निहितमिदमस्कचन्दनाभं निजाक्षे लक्ष्मीरार्ये निषिक्ा चतुरूदधिपय:सीमया सार्द्धमूर्व्यां। भृत्या मित्राणि योवा: कुरुकुलमनुजा दग्घमेतद्रणाग्नी नामैकं यद्व्वीषि क्षितिप! तदधुना घार्त्तराष्ट्रस्य शेपम्।। (१७ ) . . वदन्ति परिभाषरम्॥। परिवादकृतं वाक्यम् - (१८) यथा शाकुन्तले-राजा-आयें! अथ सा तलभवती किमाख्यस्य राजर्षे: पत्नी ?। तापसी-को तस्स धम्मदारपरिच्चाइणो शामं गेखहिस्मदि।" भूमाविति। मया तस्य दुराश्मना दुर्याधनहतकस्य शरीरं भूमौ च्षिप्तं निष्प्रमाणीकृत्य पृथिव्यां पातितम्। चन्दनस्य रक्तचन्दनस्याभेवाभा यस्य तत् रक्तचनद्नसद्दश्मित्यर्थः इदम असृक शोखितं तस्य दुर्योधनस्य निजाङगे स्वावयवे निहितम् उपन्यस्तं स्थापित- मित्यर्थ: चतुर्णाम् उदधीनाम् समुद्राणां पयांसि जलानि सीमा यस्या: सा तथोक्या ऊर्ष्या पृथिव्या सार्द्ध साक लक्ष्मी: राज्यश्रीः आर्ये भवति निपिक्ता स्थापिता, भृत्या: सचिवादय: मित्राणि सखायः योधा योद्वार:, तथा कुरुकुलस्य मनुजा दुःशासनप्रभृतयः एतव् समग्रं रणमेवाझिरिति रूपकसमास: तस्मिस्तथोके दुग्वं विनाशितम, च्ितिमर्वान पातीति क्षितिपस्तत्सम्बोधने हे त्तितिप! एकं नाम यत् दुर्याधनेति संज्ञां ब्रवीपि धार्तराष्ट्रस्य दुर्योघनस्य तत् नाममात्रशेषमवशिष्टं वर्त्तंते नामैवावशिष्टं सर्वासि विनाशितानीति भावः। स्रग्धराच्छन्दःस्तल्लच्तलन्तूक्तं प्राक्। अन्रात्मना विहितत्वात् प्रत्यक्षेणेवानुभूतविषयस्य कथनान्निर्यायः। यथा च रलावल्याम्-यौगन्धरायण :- (कृताअ्जलिः) देव ! श्रयताम् इयं सिंहले- शरदुहिता सिद्धादेशेन।पदिष्टा, योऽस्याः पागि ग्रहीष्यति स सार्वभौमो राजाभविप्यति। तत्प्रत्ययादस्माभि: स्वाम्यर्थे बहुशः प्रार्थ्यमानापि सिहलेश्वरेण देव्या वासवदन्तायाश्चि नखेदं परिहरता यदा न दत्तो, तदा लावणिके देवी दग्घेति प्रसिद्धिमुत्पाद्य तदन्तिकं वाभ्रव्यः प्रहितः" इत्यनेन यौगन्धरायणेन स्वानुभूतमर्थस्य ख्यापितत्वान्निरायः। (१७) परिभाषणरूपमङ्गं लक्षयति -वन्तीतिपरिवादेन अपवादेन कृतंपुरस्कृतं वाक्यं वचनं परिवादसूचकं भापएं परिभाषणं नामाङ्ग वदन्ति तत्त्ववेत्तारः कवय इति शेष:। मन्दारमरन्दे तु- विवादविधिरन्योन्यं परिभाषणमीरितम्, इति। (१८) उदाहरति-यथेति। शाकुन्तले शकुन्तलानाटकददश्यकाव्य इत्यर्थः। आर्ये ! अथ सेत्यादिपृच्छा दुर्वाससः शापाधीनविस्मरणकृतशकुन्तलापरित्यागस्य पश्चात्तां स्मृत्वा तामनासाद्य विरहिणा: स्वर्गादागच्छतस्तापसीमुखात् तत्प्रत्सां श्रुत्वा दुष्यन्तस्य प्रश्नः । तापसी 'राजानं प्रत्याह' इति शेष:। "कस्तस्य धर्मदारपरित्यागिनो नाम अहीष्यति" इवि संस्कृतम्। अत्र दुष्यन्तस्य परिवादसूचनात्परिभाषणम्।

निवहणाङ्गनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः । ५३७

(१६) ........... लब्धार्थशमनं कृतिः। (२०) यथा वेएयाम्-"कृष्याः। एते भगवन्तो व्यास-वाल्मी किप्रभृतयोऽभिषेकं धारयन्तस्तिष्ठन्ति" इति। (२१) अ्प्रनेन प्राप्तराज्यस्याभिषेकमञ्जलैः स्थिरीकरयां कृतिः। (२२) शुश्रूषादि: प्रसाद: स्यात्- (२३) यथा तत्नैव भीमेन द्रौपद्याः केशसंयमनम्। (२४) .......... " पानन्दो वाञ्छितागमः ॥ (२५) यथा तलैव-"द्रौपदी। विसुमरिदं एदं वावारं णाघस्म पसादेण पुोवि सिक्खिस्सं।" यथा च वेणीसंहारे-'भीमः-"कृष्ण! येनासि राज्ञांसदसि नृपशुना तेन दुःशासनेन" इत्यादिना क्वासौ भानुमती योऽपहसति पाण्डवदारान्" इत्यन्तेन परिवादसूचनात्परि- भापएम्। (१९) कृतिरूपमङ्ग लक्षयति-लब्धार्थेति। लब्धैरर्थेः उपलब्धविषयैरितयर्थः शमनं शोकादिनाशनं शोकादि निवार्यं चेतसः स्थिरीकरणमित्यर्थः, कृतिर्नामाङ्गं स्यात्। मन्दारमरन्देपि-कृतिरित्युच्यते पूर्वर्लब्धार्थस्य स्थिरीकृतिः, इति। (३०) उदाहरति-यथेति। अभिषेकम अभिषेकसामग्रीं धारयन्तः प्रापयन्तः। धारयन्तीति क्वचित् पाठः। (२१) लच््ये लक्षणंसङ्गमयितुमाह-अ्नेनेति। प्राप्तराज्यस्येत्यस्य प्राप्तराज्ये इत्यर्थः षष्टी तु सम्बन्धे। स्थिरीकरएं राज्यलाभसूचनेन चेतसः स्थर्योंत्पादनम्। यथा च रतावल्याम्-"राजा-को देव्याः प्रसादं न बहुमन्यते। वासवदत्ता- अज्जउत्त ! दूरेसे मादुउलम्। ता तधा करेसु जधा बन्धुअर्ण न सुमरेदि" इत्य- न्योन्यवचसा लब्धायां रत्नावल्यां राज्ञ: सुश्िष्टये उपशमनात्कृतिः। अन्ये पुनरस्य स्थाने प्राप्तस्य प्रातिकूल्यशमनं द्युतिमाहुः। यथा मुद्राराक्षसे "चाणक्य :- अमात्यराक्षस ! अपीष्यते चन्दनदासस्य जीवितम्" इत्यादिना "का गतिरेष गृह्लामि" इत्यन्तेन लब्धस्य राजसस्य साचिव्यग्रहणावामताप्रशमनात् द्यतिः। (२२) प्रसादरूपमङ्ग लक्षयति-शुश्रषादिरिति। शुभ्रषा करादिना सेवा आदिपदा- ज्चामरव्यजनादिश्च प्रसीदत्यनेनेति प्रसादो नामाङ्ग स्यातू। उक्तं च भरतेन-शुश्रषाद्युपसंपन्ना प्रसाद: प्रीतिरुच्यते इति। मन्दारमरन्देऽपि- स्याच्छ्रुश्रपादिसम्भूता प्रसादस्तु प्रसन्नता, इति। (२३) उदाहरति-यथेति। स्पष्टम्। यथा वा रतावल्याम्-"देव ! क्षम्यताम्" इत्यादि। (२४) आनन्दरूपमङ्ग लक्षयति-आ्ानन्द इति। वाञ्छितागमः अभिलषितप्राप्ति- जन्या प्रीति: आनन्दो नामाङ्ग भवेत्। तदुक्तं भरतेन-समागमस्तु योरऽर्थानामानन्द: स तु कीर्त्तितः, इति। मन्दारमरन्देऽपि-अभीप्सितार्थसंप्राप्तिरानन्दः परिकीपितः, इति। (२६) उदाहरति-यथेति। "विस्मृतमेनं व्यापारं नाथस्य प्रसादेन पुनरपि शिक्षि- ष्ये" इति संस्कृतम्। एनं व्यापारं केशसंयमनरूपम्। प्रसादेन बन्धनरूपेण।

५३८ साहित्यदूर्पण :- [ पछ्ठपरिच्छेदे-

(२६) समयो दुःखनिर्याराम्- (२७) यथा रत्नावल्याम् -- "वासवदत्ता। (रत्नावलीमालिङ्य) समस्सस वहीगिए। समस्सस।" ( २६ )

(२६) यथा मम प्रभावत्यां नारददर्शनात् प्रद्युम्न ऊद्व्वमवलोक्य -- दषद्विद्युल्लेखामिव कुसुममालां परिमल- भ्रमद्भृङ्गश्रेगीध्वनिभिरुपगीतां तत इतः। दिगन्तं ज्योतिर्भिस्तुहिनकरगौ रैरघवलय- न्नितः कैलासाद्रिः पतति वियतः किं पुनरिदम् ॥ अन्र वेणीसंयनरूपाभिलाषितप्रासिजन्यप्रीतिरानन्दः । यथा च रत्नावल्याम्- "राजा-यथाह देवी। (रत्नावलीं गृह्नति)। अत्रेप्सितरत्नावलीप्राप्तत्वादानन्दः। (२६) समयरूपमङ्गं लक्षयति-समय इति। दुःखस्य निर्यागाम् अपगमः विसर्जनमिति यावत्। समयो नामागं भवेत्। मन्दारमरन्दे तु-समयः स्यारसुखावाप्तिदुखम्रशनं च वा, इति। (२७) उदाहरति-यथेति। "समाश्वसिहि भगिनि ! समाघ्सिहि।" इति संस्कृ- तम्। इयं सागरिकाया: मातुलकन्यकातवेन परिंचये सति वासवदत्ताया उकिः। अत्र रतावल्या दुःखापगमात् समयः। यथा च वेणोसंहारे "भगवन् ! कुतस्तस्य विजयादन्य- धस्य भगवान् पुराणपुरुष: स्वयमेव नारायणो मङगलान्याशस्ते। कृतगुरुमहदादिक्षोभसंभृतमूर्ति गुगिनमुदयनाशस्थानहेतु प्रजानाम्। अजममरमचिन्त्य चिन्तयित्वाऽपि न तां भवति जगति दुःखी कि पुनर्हेव ! दृष्ट्वा॥ इत्यनेन युधिष्ठिरदुःखापगमात् समयः। (२८) उपगूहनरूपमङ्गंलक्षयति-तद्द्रवेदिति। यत् अद्भुतस्य विस्मय-स्थायिभा- वारमकादूभुतरसस्य संप्राप्ति: उपलब्धि: तत् उपगूहनं नामाङ्कभवेत्। मन्दारमरन्देऽपि- अद्भुतार्थस्य संप्राप्तिरुपगूहनमुच्यते, इति। (२९) उदाहरति-यथेति। ऊर्ध्वम् आकाशे, अवलोक्य अवतरन्तं नारदमिति शेष:। दधद्विदुदिति । परिमलेन पुष्पविमर्दनादुत्थितसुगन्धेन "विमर्द्दोस्थे परिमले गन्धो जनमनोहरे इश्यमर:, ्रमन्तीनां भृङ्गश्रेणीनां भ्रमरपंकतीनाम् "वीथ्यालिरावलि: पंक्तिः श्रेखोलेखास्तु राजयः" इस्यमरः । ध्वनिभिः झंकृतिभिः उपगीताम् उपशव्दिताम्, तथा विध्युललेखामिच विद्युरपंकिमिव देदीप्यमानामिति शेष;, कुसुममालां पुष्पमयीमालां, द्धत् धारयन्, तथा तुहिनकरगौरः शशीतुल्यस्वच्छवणेः ज्योतिभिः शरीरकान्तिभि: तत इतःसर्वत्तः दिगन्तं धवलयन् वलक्षयन् कैलासाद्रेरपेतो वियतोSआकाशादवघे: पतति कश्चित्पदार्थ इति शेष:। कैलासाद्रेरित्यपाये पक्चमी कैलासाद्विरिति प्रामादिक: पाठ:,

निर्वहणाङ्गनिरूपणम् ] लद्षमीविराजित: ।

( : ) ............ सामदानादि भाषगम् ॥ (३१) यथा चराडकौशिके-'धर्मः -- तदेहि ध्मलोकमधितिष्ठ'। (३२) पूर्ववाक्यं तु विज्ञेयं यथोक्तार्थोपदर्शनम्॥ ११३ ॥ (३३) यथा वेण्याम् -- 'भीम :- बुद्धिमतिके ! क्व सा भानुमती। परिभवतु संप्रति पाएडवदारान्।'

तस्य कुसुममालाधारणाभावात्। इदं पुनः किमाश्चर्यामित्यर्थः । शिखरिणीच्छन्दस्तल्लक्ष- णन्तूक्तं प्राक्। अत्र नारदस्याद्भुतप्राप्तेरुपगूहनम्। यथा वा वेखीसंहारे (नेपथ्ये) महासमरानलद्ग्धशेषाय स्वस्ति भवते राजन्यलोकाय। क्रोधान्धैर्य स्य मोक्षात्ततनरपतिभि: पाण्डपुत्रः कृतानि प्रत्याशं मुकतकेशान्यनुदिनमधुना पार्थिवान्तः पुराखि। कृष्णाया: केशपाशः कुपितयमसखो धूमकेतुः कुरूणां दिष्ट्या बद्धः प्रजानां विरमतु निधनं स्वस्ति राजन्यकेभ्यः॥ युधिष्ठिर :- देवि ! एस ते मूर्जानां संहारोऽभिनन्दितो नभस्तलचारिणा सिद्धज- नेन" । इत्येतेनादूभुतार्थप्राप्तिरुपगूहनम्। लब्घार्थशमनात्कृतिरपि। (३०) भाषणरूपमङ्गं लक्षयति-सामानेत। सातोषजन नाा दि च आदिपदेन प्रियहितादिपरिग्रहः भाषणं नाममाङ्ग स्यात्। उक्तं च भरतेन-सामदानादिसम्पन्नं भाषणं समुदाहतम्, इति। मन्दारमरन्दे तु-प्राप्तकार्यानुमोद: स्याद्बुधर्भाषणमीरितम, इति। (३१) उदाहरति-यथेति। स्पष्टम्। अन्न तदेहीति सन्तोषजनकवचनादू धर्मलो- कस्य दानाच्च भाषणम्। यथा च मृच्छकटयाम्-आय कराजाज्ञया शार्वलिकश्चारुदत्तमाह- स्वदयानं यः समारुह गतस्ते शरगं पुरा। पशुवद्विद्यते यज्ञे हतस्तेनाद पालक:॥ इत्यादिना शार्वलिक :- एवं यथाहार्य:, इत्यन्तेन साम-दान-प्रिय-हितजनकवच नाद्वाषयम्। (३२) पूर्ववाक्यरूपमङ्ग लक्ष्यत-पूर्ववाक्यन्स्वत। ोार्ंर्शनं े यथोककटुवाक्यस्य स्मरगं मुखसन्ध्याद्युक्तवाक्यसद्दशवाक्यदर्शनं वा पूर्ववाक्यं नामाङ्ग विज्ञेयम्। उक्त च महर्षिणा-पूर्ववाक्यं तु विज्ञेयं यथोक्ार्थप्रदर्शनम्, इति (३३) उदाहरति -यथेति। बुद्धिमतिके ! (तदाख्येयं चेटी) भानुमती दुर्योध- नस्य पतनी तया दासीद्वारा प्राक् कटकि: कृतेति पूर्ववाक्यम्। यथा च मुद्राराक्षसे- चायाक्य :- (पुरुषं प्रति) इदं च वक्तष्यो दुर्गपाल: अमात्यराक्षसप्रीतो देवश्रन्द्रगुप्तः समाज्ञापयति। विना हस्तिम्यां क्रियतां सर्वन्धनमोक्ष इति। अथवा अमात्यराचसे नेतरि कि हस्तिभि: प्रयोजनम्? विना वाहनपोताभ्यां मुच्यर्ता सर्वबन्धनम्। पूयांप्रतिज्ञेन मया केवलं चध्यते शिखाः।।

५४० साहित्यदर्पण :- | पष्ठपरिच्छ्दे-

(३४) वरप्रदानसंप्राप्ति: काव्यसंहार इष्यते। (३५) यथा सर्वत्र-'कि ते भूयः प्रियमुपकरोमि ।' इति। (३६) नृपदेशादिशान्तिस्तु प्रशस्तिरभिघीयते ॥ ११४ ॥ (३७) यथा प्रभावत्याम्- राजानः सुतनिविशेषमधुना पश्यन्तु नित्यं प्रजा जीयासुः सदसद्विवेकपटवः सन्तो गुएाग्राहिणः शस्यस्वणांसमृद्धयः समधिका: सन्तु क्षमामएडले भूयादव्यभिचारिणी त्रिजगतो भक्तिश्र नारायणे॥ अन्न मुखे यदुपतिप्तम् 'वध्यः को नेच्छति शिखां मे" इति तदेव भक्गयन्तरेण प्रदुरशितम्। (३४) काव्यसंहाररूपमङ्ग' लक्षयति-वरप्रदानेति। वरप्रदानस्य अभिलयितविष- यदानेच्छायाः सम्प्राप्तिरुपस्थितिः तत्र सति सर्वस्मिन्नेवेप्सिते सम्पन्ने प्रस्तुतकाव्यमेव संहियत इति काव्यसंहारो नामाङ्गम इष्यते। मन्दारमरन्दे-उपसंहार इत्युक्तः कार्या- र्थंस्योपमंहृतिः, इति। (३१ ) उदाहरति-यथेति। सर्वंत्रेति प्रायेण दृश्यकाव्ये। स च प्रतिगृहीते वरेऽप्र- तिगृहीते च वरे काश्योपसंहारः। यथा कृत्यारावणे सीतारक्षणे रामस्य प्रिये हिते च महति कर्मणि कृतेऽप्यसन्तुष्यन्नझिराह-"वत्स ! उच्यतां कि ते भूयः प्रियमनुकरोमि" "रामः भगवन् ! अतः परमपि प्रियमस्ति ?" इति। यथा वा यादवाभ्यदये- "युधिष्ठिर :- देव ! किमतः परं प्रार्थ्यंते यदूनाम्?। समुद्रविजयः-(साश्चर्यम) किमतः परमपि प्रार्थनीयमस्ति ब्रातो घोषभुवां विषत्य मधुजित् कंसः च्षर्यं लम्भितः सम्प्रत्येव विनिर्मितं मगधभूभर्त्तु: कबन्धं वपुः। पादाक्रान्तमजायतार्द्धभरतं तद्ब्रूहि नः कि परम्? श्रेयोऽस्मादपि पाण्डवेश ! पुनरप्याशास्महे यद्वयम्॥ अनयोरप्रतिगृहीते वरे काव्योपसंहारः । वरस्य प्रतिग्रहश्चेन्दुलेखायां नाटिकायां द्रष्टव्यम्। (३६) अशस्तिरूपाङ्गं लक्षयति-नृपादेशादीति। नृपस्य, देशस्य, आदिपदाद्वेवतादीनां च शान्ति: स्वसत्ययनम् आशीर्वाद इत्यर्थ:, प्रशंसा उक्ति: प्रशस्तिर्नामाङ्गम् अभिधीयते। नृपस्येति देशस्येति च कर्त्त त्वसम्बन्धषष्ठयाः अधिकरपात्वसम्बन्घपष्ठगाश्र समासो जेयः मन्दारमरन्देऽपि-शुभप्रशंसनं धीरैः प्रशस्तिरिति कथ्यते, इति। (३७) उदाहरति-यथेति। राजान इति। अधुना राजानः नित्यं सर्वदव प्रजाः जनान् "प्रजाः स्यात् सतन्तौ जने" इत्यमरः । सुतनिविशेषं पुत्रानिवेति तात्पर्यम्, यथा- स्यान्तथा पश्यन्तु। सदसद्विवेके पटवः समर्थाः गुणग्राहियः परेषां दोषानगृहीता गुणान् ग्रहीतारः सन्त: शिष्टा जना जीयासुः जयन्तु उत्कर्षभाजो भवन्त्वत्यथंः। दमामण्डले पृथ्वीमण्डले शस्यानां स्वर्णानां सुवर्णानां च समृद्धय: सम्पदः समधिकाः सन्तु। स्वर्णानां

मतान्तरेणाङ्के मुख्यामुख्यनि०] लक्ष्मीविराजितः ५४१

(१८) अत्र चोपसंहारप्रशस्त्योरन्त एकेन क्रमेशव स्थितिः । (३६) 'इदं च मुखसंधौ उप्नेपपरिन्यासयुक्त्युद्धेदसमाधानानां, प्रतिमुखे च परिसर्पणप्गमनबीजोपन्यासपुष्पाणं, गर्भेडमृताहरगामागत्रो (तो) टकाघिबल क्षेपाणां, विमर्शेऽपवादशक्तिव्यवसायपरोचनादानानां प्राधान्यम्। अन्येषां च यथासंभवं स्थितिरिति केचित्। मितिपद्सुपलक्षणं तेन धनसामान्यस्य ग्रहसाम्। नारायणे परमात्मनि त्रिजगत भुवन- त्रयवासिनो जनस्य अव्यभिचारिणी अनकान्तिकी अकदाचित्कीत्यर्थः, भक्तिश्र भूयात्। भक्तिर्नाम- द्वतस्य भगवद्धर्माद्धारावाहिकतां गतः। सर्वेशे मनसो घृत्तिर्भक्तिरित्यभिधीयते॥ शार्दू लविक्रीडितंछन्दस्तल्वक्षरान्तूक्तं प्राक् (१६८ पृ०) अत्र नृपदेशादिशान्त्यादेराशंसनात् प्रशस्ति:। (३८) लच्ये लक्षणं योजयितुमाह-अरत्र चेति। काव्यसंहाररूपमङ्गोपसंहारः। अन्ते नाटकान्ते उसंहार प्रशसथयोरेकेन निर्द्दिष्टक्रमेशव स्थितिरुपस्थितिरित्यर्थः । यथा च वेखीसंहारे "प्रीततरश्रेद् भवान्, तदिदमेवमस्तु- अक्कपएमतिः कामं जीव्याजनः पुरुषायषं भवतु भगवद्धक्तिद्टेत चिना पुरुषोत्तमे। कलितभुचनो विद्वद्धन्धुगुणेषु विशेषवि- त्सततसुकृती भूयाद्दूपः प्रसाधितमण्डलः ।| इति। अत्रापि जनादीनां शुभशंसनात् प्रशस्तिः। एत्येतानि चतुदशनिर्वहणसन्वेरङ्गानि

"सवसन्धीनां चाङ्गनीतिवृत्ताविच्छेदार्थमुपादीयन्ते। इतिघृत्तस्याविच्छेद्श्र रसपु- ष्ट्यर्थः । विच्छेदे हि स्थाय्यादेस्तुटितत्वात् कुतस्त्यो रसास्वादः? ततो रसविधानकतान- चेतस: कवे: प्रयत्नान्तरानपेक्षं यदङ्गमुज्जुम्भते तदेवोपनिवद्धं सहदयानां हृदयमानन्द- यति। अङ्गानि च स्थायिविभावानुभाव-व्यभिचारिरूपाणि द्रष्टव्यानि। अमीर्षां च स्वसन्धौ सन्ध्यन्तरे च योग्यतया निवन्धः। योग्यतां च रसनिवेशकव्यवसायिनः प्रब- न्धकवयो विदन्ति न पुनः शब्दार्थग्रथनव चित्रयमात्रोन्मदिष्णवो मुक्तकवयः। तेनैक- मप्यङ्ग रसपोपकत्वादेकस्मिन्नपि सन्धौ द्विस्त्रिर्वा निवध्यते। यथा वेसीसंहारे सम्फेटवि- द्रवौ पुनः पुनर्दशितौ वीररौद्ररसावुद्दीपयतः। रत्नावल्यां विलास: पुनः पुनरुक्तः शद्गार- मुल्लासयति। अतः परमपि निवन्धस्त वैरस्यमावहतीति। तथाङ्गद्वयेन साध्यं यदेकेनैव सिध्यति तदेकमेव निवध्यते। यथा श्रीभीग देवसूनो सनागस्य कृती प्रतिमानिरुद्धे परिकरा- र्थंस्योपक्षेपेगौव गतार्थत्वान्न तन्निबन्धः। एवमङ्गत्रयेणापि। यथा भेज्जलविरचिते राधावि पलम्भे रासकाक्के परिकरपरिन्यासयोरुपक्षेपेशैव गतार्थत्वान्न तन्निबन्ध' इति। (३९) सन्धिषु यान्यङ्गान्युक्तानि तेषु कतिचिदङ्गान्येव आवश्यकरवेन प्रधानानीति केचिदाहुः। सन्धौ सन्धौ च तानि दर्शयति-इह चेति। नाटकादौ दृश्यकाव्ये चेत्यर्थः। प्राधान्यमिति प्राधान्यांत् तत्तत्सन्धाववश्यं कर्त्तव्यतवेन स्थितिः। अम्येषां विलोभनादी- नामित्यर्थः। ६६ सा०

५४२ साहित्यदूर्पण :- । पष्टरिकेदे

, ४०) चतुःषष्टिविधं ह्वेतदङ्ग प्रोक्तं मनीविभिः । कुर्यादनियते तस्य संधावपि निवेशनम् ॥११५ ॥ रसनुगुणतां वीक््य रसस्यैव हि मुख्यता। (४१) यथा णीसंहारे तृतीयाळ्े दुर्योघनकर्पायोर्महत्संप्रधारणम्। एम- न्यत्रापि। (४२) यत्तु रुद्रटादिभि: 'नियम एव' इत्युक्त तल्लक््यविरुद्धम् । (४३) इष्टार्थरचनाश्चर्यलाभो वृत्तान्तविस्तरः॥ ११६ ।। रागप्राप्तिः प्रयोगस्य गोष्यानां गोपनं तथा। प्रकाशनं प्रकाश्यानामङ्गानां षडि्यिधं फलम् ॥ ११७॥। अङ्गहोनो नरो यद्स्नैवारम्भक्षमो भवेत्। अइहोनं तथा काव्यं न प्रयोगाय युज्यते ॥११८॥ (४२) स्वसिद्धान्तमुपन्यस्यति-वतुःपष्टिविधमिति। प्रार्थनाप्रशस्तयोमतभेदन चैक- ल्पिकस्योक्तत्वात्। सुखसन्ध्यादेरङ्गानि मिलितवा एतचतुषष्टिविधम् अन्ञ मनीपिभि: प्रोक्तम्। प्रार्थनाप्रशसत्ययो: समुच्चये तु पञ्चपष्टित्वापस्तेरिट्युक्तं मरागेव। रसानुगुणानुरोधेन तु एकसन्घेरङ्गानि अन्यसन्ध्यादावपि कुर्यादित्याह-कर्याद- नियते इति। रसस्यानुगुणताम आनुकूल्यं वीद्य कविः अनियते अकथितेऽपि सन्धौ तस्याङ्गस्य निवेशन कुर्यात्। एवं च सति हि रसानुकूल्ये सुखसन्ध्यादिकथितविला- भनादीन्यङ्गानि प्रतिमुखसन्ध्यादावपि कविः प्रयोक्तुं शक्नोतीति भावः। तत्र हेतु :- रसस्यैवेति। हि यतः रसस्येव मुख्यता शब्दार्थाङ्गादिमध्ये प्राधान्यम्। अतो मुख्यपुष्टय- नुरोधेन गौणानां व्यत्यासोऽपि युज्यत एवेति भाव:। (४१) उदाहरति-ययेति। तृतीयाङके गर्भसन्ध्यन्तभूंते इत्यर्थः। राम्प्रधार गगिति मुखसन्धेर्युक्तिरूपमङ्गसम्प्रधारणं तञ्व गर्भसन्धावपि कृतमित्यर्थः। तन्न दुर्योधनकर्णाभ्यां युक्िकरणात्। एवमन्यत्रापीति। तद्वणितमिति भावः। (४२) अत्र मतान्तरं कूषयितुमुत्थापयति-यच्विति। (क) रुद्रटादिभिरिति। काध्यालङ्कारादिप्रणेतृभि: नियम एव यथो कर द्रयंथोक्तास्वेव सन्धिषु उपन्यसनीयमेता- दृशनियम एवेत्यर्थः। तल्लक्ष्यविरुद्धमिति। लच्येपु उदाहरणनाटकेपु अनियमदर्शनाद्वि- रुद्धमित्यर्थः। यथोदाहतं महत्संप्रधारणमिति। (४३) इदानीमुक्तानामङ्गानां यथासम्भवं षट्फलान्याह- रषर्थरचनेति। इष्टार्थ- स्य ईप्सितविषयस्य रचना आश्चर्यलाभोद्द्ृष्टुरद्भुतवस्तुप्राप्तिः, वृत्तान्तविस्तरः उपा- ख्यावस्य विस्तरेण ज्ञानम्, प्रयोगस्य अभिनयस्य विषये रागप्राप्ति: द्रस्टुरनुरागोत्पत्ति: गोप्यानां विषयाणां गोपनम्, तथा प्रकाश्यानां विषयाणां प्रकाशनम् एतत् पडविधम् अङ्गानाम् उपेक्षादीनां फलं प्रयोजनम्। यथा काव्यार्थोष्पत्तिरूपस्य उपक्षेपरूपस्य मुखसन्ध्यङ्गस्य इशनुसरएं फलम्, एव- मन्याङ्गानामन्यानि पञ्च फलानि यथासम्भवं नाटकेषु अनुसन्धेयानि। नाटथे प्रयोगे अङ्गानामावश्यकरवं दर्शयति-अङ्गहीन इति। यद्वत् अङ्गहीनो नेत्रा- (क) इदानीन्तनप्रचलितपाठे सन्दर्भौंडयं नोपलभ्यते।

रसानुगुण्येनवाङ्गसन्निवेशनि०] लक्ष्मोविराजितः। ५४३

संपादयेतां संध्यक्षं नायकप्रतिनायकौ। तद्भावे पताकाद्यास्तदभावे तथेतरत् ॥ ११६।। (४४) प्रायेण प्रधानपुरुषप्रयोज्यानि संध्यङ्गानि भवन्ति। किंतूपक्षेपादित्रयं बीजस्याल्पमात्रसमुद्दिष्टत्वाद प्रधानपुरुषप्रयोजितमेव साधु। (४५) रसव्य क्तिमपेद्येषामङ्गानां संनिवेशनम्। न तु केवलया शास्त्रस्थितिसंपादनेच्छया। १२०॥ दङ्गविकलो नरो न आरम्भक्षम: कार्यारम्भसमर्थों न भवेत्, तथा अङ्गरुक्त: सन्व्यद्हीन काव्यं नाटकं प्रयोगाय प्रेक्षकानुरागाय न युज्यते नोपयोगि भवति। सम्पादयेतामिति। नायकप्रतिनायकी सन्ध्यङ्ग सम्पाद्येतां वचसा विधेयाताम्। अनेन सन्ध्यङ्गसम्पादकौ प्रथमतस्तात्रेवेरयुक्तम्। तद्भावे ताभ्यां सन््यक्गसम्पाद- नासम्भवे पताका आद्यपदात्कार्य प्रभृतीरर्थप्रकृती: सम्पादयेताम्, पताका च "व्यापि ग्रासङ्गिक वृत्त पताकेत्यभिधीयते" इत्यनेन नायकस्य वृत्त पताकेतयुक्तम, तस्याऽ्यभावे तथा इतरत् बीजं बिन्दुं वा सम्पादयेताम्। (४४) विवृोति-प्रायेणेति। प्रवानंति। एतेन नायरुप्रतिनायकाविति पददूयं प्रधानपात्रमात्रोपलक्षणमिति प्रकटितम्। अन्र तातः-उपक्षेपादङ्गतस्य चप्रधाननाय- केतरेण समुद्दिष्टत्वे एव साधुता इत्यत आह-किन्तूपक्षेपादीति। तन्न हेतुमाह-वीजस्येति। प्रधानेतिवृत्तिरूपस्य काव्यार्थस्य यन्मूलं तहीजं तस्याल्पमात्रससुदेशस्योपक्षेपकाद्यङ्गन्न- येण कृतत्वादप्रधानपुरुपभीमसेनादिसमुद्िष्टत्वमेव साध्वित्यर्थः। प्रधानपुरुषस्य धीरो- दात्तत्वेन क स क्येतिवृत्तबीजस मुद्देशस्याल्पस्यापि तेन करणानौचित्यादिति भावः। तथाहि काव्यार्थस्य समुत्पत्तिरूपं यदुपत्षेपरूपमङ्ग तेन वेष्याँ "लाक्षा गृहाने" त्यादिभीमोकस्या कुरुकुलवध रूपकाव्यार्थस्य तस्य वीजसमुत्पत्ति: प्रतिपादिता। समुत्पन्नार्थबाहुल्यं यत्प- रिकरात्मकमङ्गं तेन "प्रवृद्धं यद्वेरं मम" इत्यादिभीमोकत्या तद् वाहुल्यं प्रतिपादितम्। काव्यार्थनिष्पत्तिकथनरूपं यत् परिन्यासात्मकमङ्गंतेन "चज्जमुजे" त्यादिभीमोकत्या निप्पत्ति: प्रतिपादिता। एतत् त्रयञ्च प्रधाननायकोक्तं तदधीरतापादकं स्यात्। नच समुत्पन्नार्थंघाहुल्यकाच्यार्थनिष्पत्योः कथं बीजस्याल्पसमुद्दिष्टत्वमिति वाच्यम, अस- मस्तोद्विष्टस्यैवाल्पोदहिष्टत्वमित्यभिप्रायात्। बीजो ददेशमात्रादेव नायकस्य धीरोदात्ततवभङ्ग इत्यत्र एव तात्पर्यादित्याह। (४६) सर्वत्र रसव्यक्तिमपेद्येवाङ्गानां सन्निवेशः कर्त्तव्यः न ्वेा्शासतोक क्षणेच्छयेत्यभिप्रायेणाऽडह -रसव्यक्तिमिति। रसस्य व्यक्ति व्यञ्ञनम् अपेक्ष्य कवि: पषा- मङ्गानां सन्निवेशनं संस्थापनं कुर्यादिति शेषः। तु किन्तु केवलया शास्त्रस्थितिसम्पाद- नेच्छया एतनाव्यशास्त्रोक्तिरक्षणाभिलापया अङ्गानां सन्निवेशनं न कुर्यादित्यर्थः। नाट- कीयरसव्यक्तेरसम्भवे प्रधानाभावेनाप्रधानं नाट्यशासत्रोक्तमङ्गमपि नोपन्यसनीय- मिति भाव:। उक्तव्व ध्वनिकृता- सन्धिसन्ध्यङ्गघटनं रसादिव्य कयपेक्षया। न तु केवलया शास्त्रस्थितिसम्पादनेच्ठया। इति।

५४४ साहित्यदपण :- [ पष्टपरिच्छे-

(४६) तथा च यद्वेएयां दुर्योघनस्य भानुमत्या मह विभनम्भो दर्शिनः, नत्ा दशेऽवसरेऽत्यन्तमनुचितम्। (४७) अविरुद्धं तु यड्तं रसादिव्यक्तये उधिकम्। तदप्यन्यथयेड्ररीमान् वदेद्ा कदाचन ।। १२१॥ (४८) अनयोष्दाहग्स सत्पव घेष्वभिव्यक्तमेव। (४६) अथ वृत्तय :- शृङ्गारे कौशिको वोरे सात्वत्यारभटीपुनः । रसे रोद्रे च बोभत्से वृत्तिः सवंत्र भारती ॥१२२ ॥

यद्यपीदं प्रागप्युक्तं तथापि रसव्यक्तयनपक्षया करणे दोपत्वप्रतिपादनाय पुनरुक्तम्। (४६) तथा चेति। विप्रलम्भः शृद्गारः। दशित इति। केवलनाटयशास्त्रस्थितिस म्पादनेच्छया प्रतिमुखसन्धेरङ्गसमूहसंव्निवेशनार्थ कविना उपस्थापित इत्यर्थः। तादृशे- डवसरे सङग्रामलक्षणे वीररसे इत्यर्थः। अत्यन्तमनुचितम् रसव्यक्तयनपेक्षया निवेशनं तु नोचितमेवेत्यर्थः। नचाङ्गसन्निवेशनानौचित्ये दर्शयितव्ये रसनिवेशनानौचित्यप्रदर्श नमिदमसम्बद्धमिति वाध्यम्, अङ्गहीनरसाभावेन विप्रलम्भप्रदर्शनादेव तदङस्यापि प्रदुर्शनात्। (४७) अविरुद्धन्त्विति। यद्वृत्तं वृत्तान्तस्तु रसादिव्यक्तये रसभावादिव्यअ्ञनाय अविरुद्धम् अनुकूलम्, अपि च अधिकम् अनुपयोगि भवति, धीमान् कविः तदपि अन्य- थयेत् प्रकारान्तरं नयेत् उपक्रान्तरसाविरुद्धतया प्रतिपादयेदित्यर्थः। वा अथवा तदस- सम्भवे तु कदाचनापि न वदेत् तदुपेक्यैव रसोपयोगि यथास्यात्तथा वृत्तान्तरं वर्ण- येदित्यर्थः। (४म) अनयोरिति। अन्यथाकरणाकरणयोरित्यर्थः। सत्प्रबन्धेपु शकुन्तलाध्युरक्रष्ट- नाटकेष्वित्यर्थः। यथा शाकुन्तले विशेपेण विप्रलम्भाभिव्यअञनाय "तस्मात्वं सर्वदा भर" इति महाभारतोपवर्णिताकाशवाण्या शकुन्तलापरिग्रहोदन्तं त्यक्त्वा शकुन्तलाया अन्त- र्धानमेव कविना उपन्यस्तमित्यन्यथाकरणम्। वेणीसंहारे तु कर्णापर्वीयराजहंस-काकोद- न्तादीनां सर्वथेवानुपन्यासः। (४९) नाटकवृत्ती: प्रदर्शयितुभाह-प्रथेति। शृद्गार इति। शङ्गारे रसे कौशिकीनाम- वृत्तिः शृद्गारप्रतिपादिका वृत्तिः कौशिकीत्यर्थः। वीरे रसे सात्वतीनामवृत्तिः चीरतिपा- दिकावृत्ति: सात्त्वतीत्यर्थः । रोद्रे बीभत्से च रसे पुनरारभटीनामवृत्ति:, रौद्वीभर्सप्रति - पादिकावृत्तिरारभटीत्यर्थः। सर्वत्र अन्येपु रसेपु भारतीनामघृत्तिः स्यात्। नायिकादीत्य- त्रादिपदेन नायकप्रतिनायकादिसमस्तपात्रपरिग्रहः तथा च नायिकादीनां पात्राणां व्यापारविशेषाश्चेष्टाविषेशरूपाः, सर्वनाट्यस्य सकलप्रकाराभिनस्य मातृका मातृचदुप- जीव्या मूलभृता जनन्य इति यावत्, एताश्चतस्रो वृत्तयो नाटकादिपु नाटकप्रकरणादि दशरूपकेषु नाटिकाद्यष्टादशोपरूपकेपु च स्युः। आसां मध्ये कविः शङ्गाररसप्रधान नाटि- कादिकं कौशिकीं वृत्तिमाश्रित्य वर्णयेदित्यर्थः। एवमन्यत्रापि। कौशिकीवृत्तिश्च सामवेदो स्पन्ना तदुक्तं भरतेन-

नाटकवृत्तिनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः । ५४५

चतस्रो वृत्तयो ह्येताः सर्वनाटयस्य मातृकाः । स्युर्नायिकादिव्यापारविशेषा नाटकादियु ॥ १२३ ॥ (५०) तत्र कौशिकी -- (५१) या श्लक्ष्णानेपथ्य विशेषचित्रा स्त्रोसंकुला पुष्कलनृत्यगोता। कामोप मोगप्रभवोपचारा सा कोशिको चारुविलासयुक्ता।१२४।। (५२) नर्म च नर्मस्फूर्जो नमस्फोटोऽथ नर्मगर्भश्च। चत्वार्यङ्गान्यस्या- तत्र -- ( ५३ ) .... . वैदग्ध्यक्रोडितं नर्म ॥ १२५ ॥ ऋग्वेदाद्वारतीघृत्तिर्य जुर्वदान्त सात्तवती। कौशिकी सामवेदाच्च शेपा चाथर्वणी तथा॥ इति। तन्न वर्ततते रसोऽनयेति नायिकादिचेष्टाविशेषो वृत्तिरिति वृत्तिलक्षराम्। कौशिक्या- दिशव्दास्तु गोमण्डलादिवत्तद्विशेपे रुढाः। कैशिकीति पाठे तुअतिशायिनः केशाः सन्तिआ- सामिति केशिका: स्त्रियः "स्तनकेशवतीतं' हि स्त्रीणां लक्षसम्। तत् प्रधानत्वात् तासा- मियं कैशिकीति व्युत्पत्तिर्ज्ञैया सर्वप्रथमश्रङ्गाररससम्बन्धिवृत्तेरेव प्रथमं बुद्धिविषय- त्वात् नायिकायाश्च तत्प्रयोजकत्वात् नाथिकादिव्यापारत्यभिहितम्। व्व-यालोंके अ्रभिनवगुप्तपादास्तु-वर्त्तन्ते अनुपासभेदा आसु इति वृत्तयः। सरूपव्यअ्जनन्यासं तिसृष्वेतासु वृत्तिषु। पृथक् पृथगनुप्रासतमुशन्ति कवयस्तदा॥ पृथक पृथगिति परुषानुप्रासः, उपनागरिकानुप्रासः, कोमलानुप्रास इति वृत्तयोऽनु- प्रासजातय एव इत्याहु:। सरस्वतीकण्ठामरणे तु- या विकाशेऽथ विक्षेपे सक्कोचे विस्तरे तथा। चेतसो व्तयित्री स्यात् सा वृत्ति: साऽपि षड्विधा॥ कोशिक्यारभटीचैव सात्वती भारती तथा। मध्यमारभटी चैव तथा मध्यमकौशिकी॥ इति। (६०) तासां यथाक्रमं विशेषलक्षणान्यभिधातुमाह-तत्रेति। (९१) या श्लदरोति। श्लचणेन मनोरमेण नेपथ्यविशेपेण नायिकादिभूषविशे पेए चित्रा शोभातिशयशालिनी स्त्रीसंकुला सत्रीबहुला पुष्कलानि विपुलानि नृत्यगी तानि यस्यां सा तथोक्ता, कामेन मदनेन हेतुना य उपभोग: सम्भोगस्तत्प्रभवाः कार- शानि उपचाराश्चन्द्रचन्दनवनसारादयो यस्यां सा तथोक्ता तथा चारुभिर्विलासैः पूर्वो- कस्वरूपर्युंक्ता या वृत्ति: सा कौशिकी स्यात्। नाटयशास्त्र Sपि- या श्लक्ष्णनेपथ्यविशेषचित्रा स्रीसंयुता वा बहुनृत्तगीता। कामोपभोगप्रभवोपचारा तां कौशिकीं वृत्तिमुदाहरन्ति ॥ इति। (१२) अस्या अङ्गानि चरवारि इति दर्शयति-नर्म चेति। नर्म, नर्मस्फृर्ज, नर्मस्फोट, नर्मंगर्भश्र-एतानि चत्वारि अस्या: कौशिकीवृत्तेरङ्गानि। (१३) नमलक्षएं निरूपयति-वैदग्व्येति। इष्टजनस्य प्रियजनस्य सामाजिकादे

५४६ साहित्यदुर्पेय :- [ पष्ठपरिच्छेे-

इष्टजनावर्जनकृत्त व्वापि त्रिविधं सतम्। चिहितं शुद्धहास्येन सशृङ्गारभयेन व॥१२६ ॥। (५४) तत्र केवलहास्येन विहितं यथा रत्नावल्याम् -- 'वासवद्त्ता- (फल- कमुद्दिश्य सहासम्) एसा वि अवरा तय समीवे जवालिहिदा एदं कि अज्जवस- न्तस्स विरणासम्। (५५) सशक्षारहास्येन यथा काकुन्तले -- राजानं प्रति शकुन्तला-अपरं- तुट्टो उस कि करिस्सदि। राजा-३दम् । (इति व्यवसितः शकुन्तलावक्त्र ढौकने) (५६) समयहास्येन यथा रत्नावल्याम् -- आलेखपदर्रानावसरे सुसंगता- जासिदो मए एसो वुनन्तो समं चित्तकलएगा। ना देवीए गद्गत्र निवेदहस्सम्। (५७) एतद्वाक्यसंबन्धि नर्मोदाहृतम्। एवं वेषचेश्टसंबन्ध्यपि।

रिति यावत्, आवर्जनं प्रीत्याधानं तत्करोतीति तथोक्तम् प्रीतिकारकमित्यर्थः। वेद- ग्घेन नैपुण्येन कीड़ितं क्रीड़नं नम स्यात्। तच्चापि नर्म, शुद्धं केवलं यत् हास्यं तेन शङ्गारभयान्यां सहेति तेन च विहित सत् एवं च केवलहास्येन विहितम्, सशक्गारहा- स्येन विहितम्, सभयहास्येन विहितञ्चेत्यर्थः। (५४) उदाहरति-तत्रेति। रत्नावल्यां द्वितीयेडद्। वासवदत्ताफलकं ्ा रत्नावाली - चित्रपटमिति भावः। सहासं वत्सराजं 'प्रश्याह' इति शेषः। एसाविति। "एपाप्यपरा तव समीपे यथा लिखिता, एतत् किमार्यवसन्तकस्य विज्ञानम्" इति संस्कृतम्। चित्र- फलके सागरिकया लिखितं राजानं दृष्टवा सुसक्क्तया तत्समीपे सागरिकापि लिखिता। तत्र लिखितं राजानं दष्टवा वासवदत्तया पृष्टे केन स्वमत्र लिखिता इति। ततो राजोऽर्थ शिल्पविज्ञानार्थ समुल्लिखितमिद्मिति। ततस्तदन्तिके सागरिकालिखितं दृष्टवा 'एपा सा अवरे'त्याद्या वासवदत्ताया: पृच्छा। विज्ञानं शिल्पनपुण्यम्। अन्र केवलहास्येन विहितं वासवदत्ताया नर्म, अन्तः क्रोधेन तस्याः शृङ्गाराभावात्। प्रबन्धरसस्तु शङ्गार इति तत्रेयं वृत्ति:। (५९) सश्रङ्गारेति। असंतुट्ठो उणेति। "असन्तुष्टः पुनः किं करिष्यति" इति संस्कृ- तम्। "ननु कमलस्थमधुकरः सन्तुष्यति गन्धमात्रेष" इति राज्ञ उक्त्यनन्तरं,शकुन्त- लाया इयं पृच्छा। असन्तुष्टो मधुकर इति पूर्वोक्तनान्वयः । व्यवसितश्चुन्बितुं प्रवृत्तः । वक्त्रमाननं ढौकते आच्छ्ादयति। अत्र सश्ङ्गारद्ास्येन विहितं शकुन्तलाया नमं। (६६) सभयद्दास्येनेति। जासिदो इति। "ज्ञातो मया एव वृत्तान्तः, समं चित्रफल- केन। तद्देग्यै गत्वा निवेदयिष्यामि" इति संस्कृतम्। अत्र राजो भीतियुक्तेन सुसङ्गताया हासेन विहितं नर्म। (६७) एतदिति। एवमिति। ऊह्यमिति शेष: । वेषसम्बन्धिसभयहास्यकृतं नर्म यथा रत्नावल्याम्-'सुसङ्गता (दृष्ट्वा विहस्य) (क)अयि!कादरे! मा भाआहिय होह एसो वानरो अज्ज वसन्तओ वखु एसो ॥ इति। (क) अथि! कातरे! मा विभीहि न भवत्यंषवानरः आर्य्यवसन्तकः खल्वेष इति संस्कृतम्।

कौशिक्यङ्गनिरूपणम् ] लक्ष्मी विराजित: । ५४७

(५८) नर्मस्फूर्ज: सुखारम्भो भयान्तो नवसंगम: । (५६) यथा मालविकायाम् -- संकेतनायकमभिस्टतायां 'नायक: (६०) विसृज सुन्दरि ! संगमसाध्वसं ननु चिरात्प्रभृति प्रणयोन्मुखे । परिगृहाण गते सहकारतां त्वमतिमुक्तलताचरितं मयि ॥ (६१) मालविका-'भट्टा, देवीए, भएरा अप्पणो वि पिश्र कउं ण पारेमि।' इत्यादि। यथा च शाकुन्तले द्वितीये क्के विदूषकस्य। यथा वा-तत्रैव सागरिकायाः सक्केतभङ्गार्थ तद्वेशाया वासवद्त्ताया आगमने वोध्यम् चेष्टासम्बन्धिसभयहास्यकृतं नर्म यथा-मालविकाग्निसित्र उत्स्वप्नायमानस्य विदू- षकस्योपरि निपुणिका सर्पंभ्रमकारणं दण्डकाष्ठं पातयति। यथा वा मृच्छकटिके शकारस्य पदपरिवर्तनादिकम्। क्वचित् नायिकायाश्च पलायमा नादिचेष्टयापि तद् बोध्यम्। केचित्तु शङ्गाराङ्गे भयनमें अभिव्यक्तालीक: सकलविफलोपायविभव- शविरं ध्यात्वा सद्यः कृतकृतकसंरम्भनिपुरम्। इतः पृष्टे पृष्ठे किमिदमिति संत्रास्य सहसा कृताश्लेषं धुर्त: स्मितमधुरमालिङ्गति बधूम्।। (श८) अथ द्वितीयं नर्मस्फूर्जभेदं लच्षयति-नर्मस्फृर्ज इति। सुखमारम्भे यस्य सः इत्युदाहरन्ति।

तथोक्तः भ्य भीतिरन्तेऽवसाने यस्य सःतथोक्त य: सङ्गमः, नर्मणा स्फूर्जते देदीप्यते इति नर्मस्फृर्ज: स्यात्। उक्कं च महर्षिण विशाध्याये- नवसङ्गमसंभोगी रतिसमुदयवेशवाक्यसंयुक्त्तः। ज्ञेयो नर्मस्फूर्जी ह्ववमानभयात्मकश्चैव ।। इति। (९९) उदाहरति-यथेति। मालविकायामिति। मालविकानाम नाटिकरा या मित्यर्थ: । सक्केते सङ्कतस्थाने आगतो नायकसङ्क तनायक: मध्यमपदलोपि समासः, तं तथोक्तम्। अभिसृतायां मालविकायामिति शेषः । (६०) विसृजेति। ननु सुन्दरि ! हे मालविके! सङ्गमे सङ्गमविषये साध्वसं भयं विसृज परित्यज चिरात्प्रभृति बहुसमयादवधि प्रयायोनमुखे भवत्याः प्रेमाभिलाषुके सहकारताम् अतिसौरभरसालताम् "आम्रश्यूतो रसालोऽसौ सहकारोऽतिसौरभः" इस्यमरः, गते प्राप्ते मयि, त्वं शौकग्ान्मुक्तामतिक्रान्तामतिमुक्ता सा चासौ लता चाति- मुक्तालता माधवी तस्याश्चरितं वेष्टनरूपं प्रतिगृहाण अङ्गीकुरु माधविकया चूतालिकनात् त दूरस्वच्छन्दं मामालिङ्गेति भावार्थः। द्रुतविलग्वित छन्दस्तल्लक्षमान्तूक प्राक। (६१) मालविकेति। भट्टा इति। "भर्ततः देव्या भयेन आत्मनोऽपि प्रियं कत्ष' न पारयामि" इति संस्कृतम्। आत्मनः प्रियमपीत्यन्वयः । अत्र सुन्दरीति सम्बोधनेन सुखारम्भात् अवसाने भयाश् पद्यमारभ्य गद्यांशे माल- विकाया नर्म स्फूर्ज: ।

साहित्यदर्पसः- ! पद्टपमकछेदे-

अथ नर्मस्फोट :-- (६२) नर्मस्फोटो भावलेशै: सन्िताल्परसो मनः ॥१२७ ॥ (६३) गथा मालतीमाववे- गमनमलसं शून्या दृष्टिः शरीरमसौष्ठवं श्चसितमधिक्रं किन्त्वेतत् स्यात् किमन्यदितोऽथवा। भ्रमति भुवने कन्दर्गज्ञा विकारि न यौवनं ललितमधुरास्ते ते भावा: क्षिपन्ति च धीरताम्॥ (६४) अलसगमना दि भिर्भाव लेशेर्मा घ्वस्या मालत्या म नुराग स्तोक प्राशि

सरम्वतीकपठाभरणे तु - प्राप्तासौ घृषपर्चणः पियसुता सङ्क तखण्डे नवे घृष्टिः सेयमनम्वुदाऽमृतमयी गात्राणि मे सिञ्जति। कि जानासि विनोदयिष्यति मनः सन्तप्तमेवाद्य मे दुर्वात्येव निवर्त्तयिष्यति न भोस्तां देवयानीं प्रति॥ इत्युदाहरयम्। (६२) नमस्फोट लक्षयति - नर्मस्फोटेति । भावलेश: ईषतप्रकाशितैर्भविः सू चितो द्ोतितः अल्पो रसः शङ्गारो यन्र स तथोक्तो व्यापारो नर्मणः स्फोट : अभिव्यक्तिर्यत्र स नर्मस्फोटो मतः। उत्तञ्न महषिसाSपि- विविधानां भावानां लवैरलवर्भूपितो बहुविशेपः। असमग्राच्तिसरसो नमंस्फोटस्तु विज्ञयः ॥ इति। (६३) यथेति। आगमिष्यन्तं माधवं दृष्ट्वा मकरन्दस्योक्तिरियम्। माघवस्य गम नम् अलसम्, दृष्टि: शून्या- समतारा समपुटा निष्कम्पा शून्यदर्शना। बाह्यार्थग्राहिणी मध्या शून्या दृष्टिः प्रकीर्ततिता।। इति भरतोत्तलन्षणरूपा, शरीरम् असौष्टवम् अङ्गसंस्कारा भावाद्वाविसीन्दर्यशूभ्यम्, श्वसितं निश्वासः अधिकं प्राकृतिकाद्वहुलम, एतत् किन्नु स्यात्। एतदलसगमनखा- दिकं रोगकृतं मदनकृत वेति वितक्कः। अथवा इतो मदनावेशात् अन्यत् कि स्यात् भवितुं शक्नोति अपि तु न किमप्यन्धदित्यर्थः। येन हि भुवने कन्दर्पस्य कामस्य आज्ञा आशक्त्यादेशः भ्रमति अविफला सत्येव हि सर्वान् प्रवत्तते यौवन तारुण्यञ्व विकारि चित्त- विकारकारि ललितमधुरा अतिरमणीयाः ते ते प्रसिद्धाः भावाः सुरतचेष्टाः चन्द्रधन्दनाद- यः पदार्थाश्र धीरतां धैर्य्य क्षिपन्ति निराकुर्वन्ति। हरिणीप्लुत छन्दस्तल्लक्षगान्तूक्तं प्राक्। (६४) लक्ष्ये लक्षणं योजयति-अलसगमनेति। अलसगमनादिभिरित्यत्र अलसग मनादिभि: सूचितरित्यर्थः । अनुरागो विप्रलम्भरसः । सम्भोगरूपनर्मच्छावत्वात् अत्र नर्म। अन्रापि सरस्वतीकण्ठाभरणे- इतः परानर्भकहार्य्यंशखं वैदाभ पश्यानुमता मयासि। एवं विधेनाहवषेष्टितेन वं प्रार्थ्यंते हस्तगता ममैभिः॥ इति।

सात्वतीवृत्तिनिरुपणम् ] लक्ष्मीविराजित: । ५४६

(६५) नर्मगर्भों व्यवहतिर्नेतुः प्रच्छन्नवर्तिनः ॥ (६६) यथा- तश्नैव सखीरूपघारिणा माधवेन मालत्या मरयाव्यवसायवार याम् । (६७) अथ सात्वती- (६८) सात्वती बहुला सत्त्व-शौर्य्यत्यागदयार्जवैः। सहर्षा तुद्रश्द्वारा विशोका साद्भ्ता तथा। (६) नर्मगर्भ लक्षयति-नर्मगर्स इति। प्रच्छन्नवर्त्तिनः प्रच्छन्नीभूय तिष्ठतः नेतु- र्नायकस्य व्यवहतिर्व्य वहारः नर्म गर्भे यस्य स नर्मगर्भ: स्यात्। महर्षिापि- विज्ञानरूपसम्भावनादिभिर्नायको गुणायंत्र।

(६६) उदाहरति-यथेति। सखीरूपेनि। सखीरूपधारिणा लवङ्गिकास्थाने विद्य - माननेत्यर्थः । अन्रत्योदन्तस्तु-सखी लवङ्गिका, पित्रा राजाज्ञया जरते नन्डाय दातुं कृतनिश्चया मालतीति देवतागृहे स्वनिधनं याचयन्ती लवड्गिकायाः पादे पतिता मालती। स्तम्भा- न्तरतःस्थितो माधवश् लवङ्गिकवेशेनागत्य लवद्गिकामपसार्य्य तत्स्थाने स्वपादं दत्वा स्थितः। ततो मालती उत्थाय लवङ्गिकाबुध्या तमालिङ्गव पश्चाद्वलोक्य परिचीयमाना व्यवसायान्निववृते इति मालतीमाघवे द्ष्टव्यः। यथा वा-सरस्वतीकण्ठाभरणे- अथाजिनापाढघरः प्रगल्भवागूज्वलत्निव ब्रह्ममयेन तेजसा। विवेश कश्चिज्टिलस्तपोवनं शरीरबद्ः प्रथमाश्रमो यथा ॥ इति। एवं "दष्ट्वैकासनसंस्थिते" इत्यादावपि बोध्यम्। (६७) सात्त्वतीवृत्ति निरूपयितुमाह-अ्रथेति। कौशिकीवृत्तिनि रूपणानन्तरमि- स्यर्थः। सात्त्वती निरूप्यते इति शेषः। (६८) सात्वतीति। सत्वमध्यवसायः, शौर्य्य बलम्, त्यागो दा न साम र्थ्य्म् , दया कृपा, आर्जवम् अकौटिल्यम, तैब्हुला तद्वैशिष्ट्यात् बाहुल्यवती, सहर्षा सानन्दा, क्षुद्ध शङ्गारा वीरे रसे शरृङ्गारस्यानुषङ्गिकत्वेन क्षुद्रत्वम्, विशोका विगतशोका तथा साद्भुता या वृत्तिरिति शेषः। सा सात्वती सत् सत्त्व प्रकाशस्तद्यन्नास्ति तत्सन्चं मनस्तन्र भवा सात्त्वती सज्ञाशब्द्तवेन बाहुलकात् स्त्रीत्वम्। तथा च शोकहीन: सत्वशौर्यत्यागद- यारजवहर्षादिभावोत्तरो नायकव्यापारः सात्वतीवृत्तिरित्यर्थः। अरत्र क्षुद्रश्ङ्गारतवेन स्त्री संकुलत्वकामोपभोगराहित्येन वीररसरवेन च कौशिकीतो भेदोSवगन्तव्यः । नाव्यशास्त्रे चैषा परिष्कृत्योक्त- या सत्वजेनेह गुणेन युक्ता न्यायेन वृत्तेन समन्विता च। हर्पोस्कटा संहृतशोकभावा सा सात्वतीनाम भवेत्त वृत्तिः॥ वागङ्गाभिनयवती सत्त्वोत्थानवचनप्रकरणेषु । सत्त्वाधिकारयुक्ता विज्ञेया सात्वतीवृत्तिः। वीराद्भुतरौद्दरसा निरस्तश्ङ्गारकरुणनिवेदा। उद्धतपुरुषप्राया परस्पराघर्षणकृता च ।। इति। ७० सा०

५५० साहित्यदर्पर :- [पष्ठपरिकछेदे-

उत्थापकोेऽय सांघात्यः संलापः परिवर्त्तक:। विशेषा इति चत्वार: सात्वत्या: परिकीतिंताः ।। (६) उत्तेजनकरी शत्रोर्वागुत्थापक उच्यते। यथा महावीरचरिते -- (७०) आानन्दाय च विस्मयाय च मया दष्टोडसि दुःखाय वा वैतृष्णयन्तु ममापि सम्प्रति कुतस्त्वद्रशने चत्तुषः । त्वत्साङ्गत्यसुखस्य नास्मि विश्रयस्तत् कि वृथा व्याहतैः ? अस्मिन् विश्रुतजामदग्न्यदमने पाणौ धनुरजुम्भताम्॥। (७१) मन्त्राथदेवशकत्वादेः सांघात्यः सङ्गभेदनम॥ अस्या श्चत्वारो भेदा इति दर्शयति-उत्थापक इत्यादिना। तस्याः सात्त्वत्याः-उत्था- पकः, संघात्यः, संलापः, परिवर्त्तकश्चेति चत्वारो विशेषा भेदा: परिकीसिताः कथिता

(६९) तत्रोस्थापकं लक्षयति-उत्तेजनेति। शत्रो: प्रतिपक्षस्य प्रतिनायकस्येस्यर्थः, उत्तेजनकरी उत्साहातिशयजनकक्रोधोत्पादिनी वाग वचनं उत्थापयति उद्योगयतीति उत्थापको नाम सात्त्वतीभेद उच्यते। इदमपि परिष्कृत्य मदषिशाम्नातम्- अहमप्युत्थास्यामि सवं तावद्दर्शयात्मनः शक्तिम्। इतिसंङघर्ष समाश्रयमुत्थितमुत्थापको ज्ञेय: ॥ इति। (७०) उदाहरति-यथेति। आनन्दाय चेति। श्रीरामं प्रति रावणप्रेरितस्य वालिन उक्तिरियम। मया त्व प्रियदर्शनत्वादानन्दाय विलक्षणासीन्दर्य्यातिशयात् विस्मयाय च मारयितव्यत्वात् दुःखाय क्लेशाय वा दृष्टोऽसि। तु किन्तु अद्य सम्प्रति तव विनाशहेती स्वद्दर्शनेऽवलोकने मम चक्षुषो नेत्रस्य वेतृष्ण्यं तृष्णानिवृत्तिः कुतो भवेत् अपि तुन कुतोऽपीत्यर्थः, बहुकालस्थितेरसम्भवादिति भावः। तव माङगल्येन मङलत्वेन सम्मेल- नेन यत् विलक्षणं सुखं तस्य विषयोऽडश्रयो नास्मि प्रतिर्प्षित्वादिति भाक:। तत स्मात् घृथा व्याहतैः ईदृदशव्यर्थकथनः किप्रयोजनम् ? अपि तुन किमपीत्यर्थः। अस्मिन् अवलोक्यमाने विश्वुतं महावीरत्वेन प्रसिद्धं जामदग्न्यं परशुरामं विजयत इति तस्मिन् तथोक्ते तव बाहौ धनुजम्भतां सयामाय प्रवर्ततामिति। अनये त-परशुरामागमे रामं प्रति जनकस्य वाक्यमिदमित्याहुः, तथाहि-धनुर्भड्गेन प्रतिज्ञातार्थसिद्धया योग्यवरप्ाप्तया चानन्दः । वीर्य्यातिशयदर्शनाद्विस्मयः। रामं हन्तु परशुरामागमनास् दुःखम्। अतोडद्य स्वद्दर्शने सम्प्रति एतक्क्षणे चक्षुषः कुतो वैतृष्यम्। उत्कण्ठाबाहुल्यात् क्षणान्तरेऽनिष्टनिधृत्तौ तु उत्कण्ठानिघृत्या वतृष्ण्यं स्यादिति सम्प्रतिपदभावार्थः। बह- व्याहतैर्वा कि यतो वेवाहिकमाङ्गल्यसुखस्य न विषयोऽस्मि अतोऽस्मिम्िस्मृतस्य जाम- दग्न्यस्य विजयनिमित्तं तव बाहौ धनुर्जृ म्भतामित्यर्थः। अत्र विस्मयवशाद्रामसौन्द- यर्येणानन्दादिना च वैशिष्टयं वीरो रसः। शादर्दूलविक्रीडितं छन्दस्तलचणन्तूक्तं प्राकू(१५८) अनेन रामस्य जेतुमु त्तेजनकरपादत्र उत्थापक: । (v१) साङ्घास्यलक्षमां निरूपयति-मन्त्रार्थेति। मन्त्रस्य मन्त्रणायाः, अर्थस्य

सात्त्वतीवृत्ति निरूपणम् ] लक्ष्मोविराजितः । ५५१

(७२) मन्त्रशक्त्या यथा -- मुद्राराक्षसे राक्षससहायानां चाणक्येन स्वबुद्धया भेदनम्। अर्थशक्त्यापि तत्नैव। दैवशक्त्या यथा-रामायणे रावणाद्विमीषणस्य भेदः । (७३) संलापः स्याद्रभीरकिर्नानाभावसमाश्रयः । (७४) यथा वीरचरिते-रामः-अयं सः, यः किल सपरिवारकारत्तिकेय- विजयावर्जितेन भगवता नीललोहितेन परिवत्सरसहस्त्रान्तेवासिने तुभ्यं प्रसादीकृतः परशुः। परशुराम :- राम! दाशरथे ! स एवायमार्यंपादाना प्रियः परशुः ॥'इत्यादि। (७५) प्रारब्धादन्यकार्याणां कारणं परिवर्तक: । वितुस्य, द्वस्य अदृष्टस्य वा शाक्तिः, आदिपदात्सहायशक्त्यादयश्च तस्माव्वेतोः सङघ- भेदनं संन्य समूहादिसहायानां पृथकरणम् साङ्घात्यो नाम सात्त्वतीभेद: स्यात्। संघात एव सांघात्यः, तथा चरूढ़िवशाद्विपरीतलक्षएाया सङ्घातभेदेऽपि स्थितिरस्यावगन्तव्या। उक्त च भरतेन- मन्त्रार्थवाक्ययुकत्या दैववशादात्मशोषयोगाद्वा। सङघातभेदजननस्तज्जैः साङ्घात्यको ज्ञेयः। इति। (७२) उदाहर्त्तुमाह-मन्त्रशव्यति। राक्षसो मलयकेतुमन्त्री। चायक्यो राजमन्त्री स्वबुद्धया स्वमन्त्रणया। अर्थशक्त्यार्डप तत्रैव यथा पर्वतकाभरणस्य राक्षसहस्तगमनेन मलयकेतुसहोत्थायिभेदनम्। रामायणे रामचन्द्रवर्णननाटकादौ। अत्र चाणक्यस्य सत्वदानादयनेकसत्वं संधभेदनवशञात् साड्घात्यः। (७३) संलापलच्षणं निरूपयति-मंलाप इति। नानाभावानाम् अनेकविधाशयानां समाश्रय: व्यक्षकतासम्बन्घेनाश्रयीभूता अनेकविधभावप्रकाशक इत्यर्थः। गभीरा परिप- धबुद्धिभिरु्नेयार्था उत्तिर्व्याहारः "व्याहर उफ्तिर्लपितम्" इत्यमरः, संलापो नाम सा- स्वतीभेदो भवेद्। (७४) उदाहरति- यथेति। सपरिवारस्य ससहायस्य कार्त्तिकस्य कुमारस्य विज- येन आवर्जितेन श्रीणितेन। अश्र कौतुकेनेव विजयो न तु धास्तव इति तत्पितृप्रसादग- म्यम्। परिवत्सरसहस्त्रं सहस्संख्यकवत्सरपर्य्यन्तं अन्तेवासिने शिष्यत्वं गतायेत्यथः। आरय्यपादाना पूज्यानां महादेवानाम्। इत्यार्दात्यादिपदेन- शस्त्र प्रयोगखुरलीकलहे गखानां सैन्यवृतो विजित एव मया कुमार:। एतावतापि परिरभ्य कृतप्रसाद: प्रादादमुं प्रिय णो भगवान् गुरुमें।। इत्यस्य परिग्रहः। सथाचापरप्रसादलब्घेन परशुना कोडयं गर्व इति रामस्य गभीरात्मिका उकि:। परशुरामोक्तौ तत्प्रियवस्त्वपि मह्यं प्रदत्तमिति स्वमहत्वस्यापनमेव गभीरता। अत्र सपरिवारेत्यादिना त्वं महावीर इति परिवत्सरेश्यादिना अतिशयोद्यमीति प्रिय इत्यनेन च परशः नितान्तमुत्कृष्टमिति च द्योतनात् संलापः। (७६) परिवर्तकलक्षणां निरूपयति-प्रारब्धादिति। प्रारब्धात् प्रस्तुतकार्यात अन्यानि यानि कार्याणि तेषां करगम आचरगाम, परिवर्तयति कर्त्तारमिति परिवर्तको नाम सात्त्वतीभेदो भवेत्। उक च मुनिना-उत्थानसमारब्धानर्थानुत्सृज्य योरऽर्थयोगवशात्। अन्यानर्थान् भजते स चापि परिवर्तको ज्ञेयः। इति

५५२ साहित्यदर्पर :- [ पष्टपरिच्छेदे-

(७६) यथा वेण्याम्-'भीमः-सहदेव ! गच्छ त्व गुरुमनुवतस्व। अहमप्य- स्त्रागारं प्रविश्यायुधसहायो भवामीति यावत्। त्थवा श्रमन्त्रयितव्येव मया पाञचाली।' हति। (७७) अरथारभटी-

संयुक्ता वघबन्धाद्यरुद्धतार मटो म्ता। वस्तूत्थापनसंफेटो संत्षितिरवपातनम् ॥३३ ॥ इति भेदास्तु चत्वार मारभटया प्रकोतिताः। (७६) मायाद्युत्थापितं वस्तु वस्तूत्थापनमुच्यते॥ १३४॥

(७६) उदाहरति-यथेति। गुरु युधिष्टिरम, अनुवर्ततस्व अनुसर। अस्त्रागारम् आयुधगृहं प्रविश्य गत्वा आयुधसहायो गृहीतशखः। आमन्त्रयितग्यव विचारयितव्पंव। पाञ्चाली द्रौपदी, तथा सह विचार: कर्त्तव्य इत्यर्थः। अत्र प्रारब्धं कार्य युद्धं ततोडन्यत्, अथवेस्यादिना पाश्चाल्यामन्त्रणकार्यकरणात् परिवर्षतकः । यथा च वीरचरिते-

रोमाञ्कनन्चुकितमद्भुतवीरलाभात् यत्सत्यमद्य परिरब्धुमिवेच्छति त्वाम्। राम :- भगवन्। परिरम्भणभिति प्रस्तुतप्रतीपमेतत्।" इत्यादि। (७७) आरभटी लक्षयितुमाह-अ्रथेति। क्रमशः सात्त्वतीनिरूपणानन्तरमित्यर्थः। (७८) मायेन्द्र इति। माया "असतो वस्तुनो माया सद्रपोद्भावना तथा "इस्युक्त्तल- क्षण:, इन्द्रजाल: परस्परविरुद्दनानावस्तुप्रदर्शनं च विस्मयजनकव्यापारविशेष इति यावत् उक्ते च तल्लक्गाम्- इन्द्रजाल: स्थितार्थस्य मन्त्रचूणोषधादिभि:। अदर्शनमपारोच्यमन्यथाकृतिरुच्यते ॥ इति। सडग्रामो युद्धम्, क्रोधेन कोपेन उद्भ्रान्तम् अधीरतया कार्य्यसम्पादनम्, आदिपदात् साहसादयश्च तथोक्तंश्चेष्टितर्ष्यापारैः वधबन्धाय्ेश्व चेष्टितः संयुक्ता सहिता, उद्ता उग्रा वृत्ति: आरभेण प्रतोदेन तुल्या भटा उद्धता: पुरुषा आरभटास्ते सन्स्यस्यामिति "ज्योरस्नादिखा"दशि डीपि आरभटीनाम। एतल्लक्षणं र्द्रटेनाप्युक्तम्-

ओजस्विगुर्वक्षरबन्धगाढ़ा ज्ञेया वुधे: सारभटीति घृष्तिः ॥ इति। तस्या आरभट्या: वस्तूत्थापनम्, स+फेटः, संस्तिप्तिः, अवपातनञ्र इति चरवारो भेदा: प्रकीत्तिता:। (७९) तत्र वस्तूस्थापनं लक्षणं निरूपयति-मायेति। मायया उक्तलक्षगाया आदि- पदादिन्द्रजालेन च वस्तुपदार्थंः यत् उत्थापितं प्रकटितं भवति तद्स्तूस्थापनं नाम आर- भटीभेद उच्यते।

आरभटीवृत्ति निरुपणम् ] लक्ष्मीविराजित: । ५५३

(८०) यथोदात्तराघवे- जीयन्ते जयिनोऽपि सान्द्रतिमिखव्रातैवियद्वापिभि- र्भांस्वन्तः सकला रवेरपि कराः कस्मादकरमादमी। एते चोंग्रकबन्धकरठरुधिन राध्मायमानोदरा मुञ वन्त्याननवं दरानलमुचस्तीवान रवान्फेरवाः॥ इत्यादि। (८१) संफेटस्तु समाघातः क्रुद्धसत्वरयोद्योः। ( ८२) यथा मालत्यां माघवाघोरघण्टयोः । (र) संक्िप्ता वस्तुरचना शिल्पैरितरथापि वा॥ १३५ ।। संच्षिप्िः स्यान्निवृत्तौ च नेतुनेत्रन्तरग्रहः। (50) अद्य्यमुदाहरति-यर्थति। जीयन्त इति। मायाप्रभावं दृष्टवतो मायिकस्य कस्यचिदुक्तियम्। अकस्मात् प्रकटकारएं विना वियद्व्यापिंभि: सान्द्रतिमिरवातैः निशीथान्धकारैः जयिनोऽपि सर्वाभिभाविनोऽपिवीराः, भास्वन्तो देदीप्यमाना: सकलाः समग्रा अमी रवेः दिनकरस्य करा हस्ता अपि "वलिहस्तांशवः कराः" इत्यमरः जीयन्ते परिभृयन्ते आच्छाद्यन्त इति यावद्। उग्राणं रौद्राणं कबन्धानां शिरोहीनशरीराणाम्, कण्ठरुधिरे: आध्मायमानानि उत्फुल्लमानानि उदराणि येषां ते आध्मायमानोदरा: ईष- दृह्यमानजठरा इत्यर्थः, पीयमानरुधिरार्ण मुखानलेन उष्सत्वाजठरदाह इति वागीशाः। तथा आननानि वदनान्येव कन्दरा गुहास्ताभ्य अनलान् वह्नीन् मुक्जन्ति त्यजन्ति ये ते तथोका एते फेरवा जम्बूकाश्च तीव्रान् रवान् शब्दानू मुञ्जन्ति कुर्वन्ति। शार्हूलविक्रीडित- छन्दस्तव्नक्षणान्तूक्तं प्राक (१५८ पृ०) अत्र परस्परविरुद्धालीकति मिररविकिरणादिप्रदर्शनरूपमिन्द्रजालादीना वस्तूनां माययोस्थापितम्। रौद्रो रसः। केवलमिन्द्रजालोत्थापितं वस्तु यथा- एप ब्रह्मा सरोजे रजनिकरकलाशेखरः शइरोऽयं

एपोऽप्यरावतस्थस्त्रिदशपतिरमी देवि ! देवास्तथान्ये नृत्यन्ति व्योग्नि चैताश्चलचरणरणन्नूपुरा दिव्यनार्यः।। (८९) सम्फेटलक्षणं निरूपयति-सम्फेटस्तिविति। ऋ्रुद्धौ च तौ सत्वरौ शीघरटक्त्ौ चेति कर्मधारयः तयोस्तथोक्तयोभयोरेवान्योन्यं समावातः प्रहारोकिस्तु सम्फेटो नाम आरभटीभेद्: । (म२) उद्ाहरति-यथति। मालत्यां मालतीमाधवपञ्माक्के। माधवाघारेति। तन्न हि माधवीं चण्डिकाये वलीक्त्तु मुदतमघोरघण्टं समीच््य माधवस्य त्वरितम्-"अलं दुरास्मन्। अपेहि प्रतिहतोऽसि कापालिकापसद" इति प्रवेशः। तथात्र-द्वयोः क्रद्धता सत्वरता परस्परप्रहारोक्तिश्च स्फुटेव। यथा च इन्द्रजिल्लक्ष्मणायोश्च रामायगाप्रतिवद्धवस्तुषु। (८३) संक्षिप्तिलक्षणं निरूपयति- संचिप्तिंरिति। शिल्पः विलक्षणवस्तुनिर्म्माण- कौशलै: इतरथा शिल्पेतरेण प्रकारेणापि वा वस्तुनः पदार्थविशेषस्य संच्षिप्ता रचना निर्म्माणं संक्षिप्तिः भवेत् तथा नेतुरेकस्य नृत्यपात्रस्य निवृत्तौ सत्यां नेत्रन्तरग्रहः

५५४ साहित्यदूर्पण :- [पछ्ठपरिच्छोदे-

(८४) यथोदयनचरिते कलिअहस्तिप्रयोगः । (८५) द्वितीयं यथा वालिनिवृत्त्या सुभावः । (८६) यथा वा परशुरामस्योद्धत्यनिवृश्या शान्तत्वापादनम्-'पुरया ब्राह्म- राजाति :- ' इति। भिन्नपात्रत्वेन ग्रहणं बोधश्र संक्षिप्तिर्भवेत् भिन्नपात्रत्वेन ग्रहण च व्यक्तिभंदावर्ममेदाच द्विधा भवति। (८४) उदाहरति-यथति। (क) कलिअहस्तिप्रयोगः, तम्र वास्तवहस्तिरूपपात्र निवृत्तौ शिल्पेन काष्ठमयहस्तिन आविर्भावनम्। अत्र शिल्पेन काष्ठमयहस्तिरचनया संच्षिप्ति:। (८५) द्वितायमिति। अत्र वालिरूपस्य पात्रस्य निवृत्तौ व्यक्तिभेदेन सुग्रीवरूप- पात्रस्यावगमात् संक्षिप्तिः। (८६) धर्मभेदान्नेन्ननतरत्वमाह-यथा वेति। औद्धत्यनिघृत्या स्तब्घतवनिघृतौ शान्तत्वापादन तपस्वितया भवनम् तथा सति "पुण्या ब्राह्मणजाति"रिति। तथा च- (१) अत्र स्फुटीकरणाय कथासरित्सागरीय कथामुखलम्बकस्य चतुथतरजता निम्नोद्वृता इ्लोका अवश्यमक्लोकनीया :- "अतान्तरे स वत्सेशः प्रदृतीतस्तदशवीत्। गत्वा प्रतिवचश्चण्डमद्दासेनाय भूभृते। सोडपि चण्डमहासेनस्तच्छ्रुत्वैव व्यचिन्तयत्। स तावदिह नायाति मानी वर्सेश्वरो भृशम्॥ कन्या हि तत्र न प्रेष्या भवेदेव हि लाघवम्। तस्माद्वद्द्वव तद्युक्तया नृपमानानयाम्यहम्।। इति संचिन्त्य संमन्त्य स राजा मन्त्रिभि: सह। अकारयत् स्वसदशं महान्तं यन्त्रहस्तिनम्॥ तं चान्तवीरपुरुष: कृत्वा छन्नेरधिष्ठितम्। विन्ध्याटव्यां स निदधे राजा यन्त्रमर्य गजम्॥ तत्र तें चारपुरुषाः पश्यन्तिस्म विदूरतः । गजबन्धरसासक्तकवत्सराजो पजीविन:॥ ते च स्वरितमागत्य वत्सराजं व्यजिज्ञपन्। देव! दृष्टो गजोऽस्माभिरेको विन्ध्ययने भ्रमन् ॥ अस्मिश्नियति भूलोके नैव योऽन्यत्र दृश्यते। वर्ष्मण व्याप्तगगनो विन्ध्याद्रिरिव जन्मः ॥ सतश्चारवचः श्रत्वा वत्सराजो जद्दष सः। तेभ्यः सुवर्सलक्षं च प्रददौ पारितोपिकम्॥ सं चेद्गजेन्द्रं प्राप्स्यामि प्रतिमळनडागिरे:। ततक्षण्डमददासेनो वश्यो भवति मे ध्र वम्॥ ततो वासवदत्ता ता स स्वयं में प्रयच्छति। इति संचिन्तन् सोडथ राजा तामनयन्निशाम्॥ प्रातश्च मन्त्रिवचनं न्यक्कृत्वा गजतृष्णया। पुरःस्कृत्यव तांश्चारान् ययी बिन्ध्याटवी प्रति ॥ प्रस्थानलस्नस्य फलं कन्यालाभं सबन्धनम्। यदूचुर्गशिकास्तस्य तत्स नैव व्यचारयक्ष। प्राष्य विन्ध्याटवीं तस्य गजस्य क्ोभशद्या। वत्सराजः स सैन्यानि दूरादेव न्यवारयद्॥ चारमात्रसहायस्तु वीखां घोषवर्तीं दघव। निजव्यसनविस्तीर्णी ता विवेश महाटबीम्॥ बिन्ध्यस्य दक्षिये पाश्वें दूराच्ा रैः प्रदर्शितम्। गजं सत्यगजाभासं वं ददर्श स भूपतिः॥ एकाकी वादयन् वीर्षा चिन्तयन् बन्धनानि सः। मधुरध्वनिगायंतच शनेरुपजगाम तम् ॥ गान्धर्वंदस्तचित्तत्वात्सन्ध्याध्वान्तवशाच्व सः। न त वनगजं राजा मायागजमलक्षयस्। सोपि. इस्ती तमुत्कीवालो गीतरसादिव। उपेत्योपेत्य विचलन् दूरमाकृष्टवान्नृपम्।। ततोडकस्माइच निर्गत्य तस्माद्यन्त्रमयाद्गजात। वत्सेश्वरं तं सनद्धाः पुरुषाः पच्यंकारयन्॥"

नाट्योन्िनिरूपणम् ] लक्मीविराजितः ! ५५५

(=७) प्रवेशनासनिष्कान्तिहर्षविद्रवसंभवम् ॥१३६॥ अवपातनमित्युक्तं- (८८) यथा कृत्यरावणे षष्ठेऽ्रक्के-(प्रविश्य खङ्गहस्तः पुरुषः)' इत्यतःप्र- भृति निष्कमणपर्यन्तम्। (=g) ........ 6 पूर्वमुक्तेव भारती। (ह.) अथ नाट्योक्तय :- (६१) अश्राव्यं खलु यद्वस्तु तदिह स्वगतं मतम् ॥ १३७ ॥ सवश्राव्यं प्रकाशं स्यात्तद्गवेदपवारितम्। रहस्यं तु यदन्यस्य परावृत्य प्रकाश्यते ॥ १३८ ॥

पुण्या ब्राह्मणजातिरन्वयगुणाः शास्त्रं चरित्रं च मे येनैकेन हतान्यमूनि हरता चैतन्यमान्नामपि। एकः सन्नपि भूरिदोषगहनं सोडयं त्वया प्रेयसा वत्स ! ब्राह्म गावत्सलेन शमितः प्ेमाय दर्पामयः॥ इति कथयतः परशुरामस्य शान्तत्वम्। औद्धत्यनिवृत्तौ शान्तत्वकथनेन धर्मभेदात् परशुरामस्य नेत्रन्तरत्वेन ज्ञानाव् संत्िप्तिः। औद्धत्यकालीनश्चात्र रौद्रो रसः। एवं सुग्रीवकलिअहस्तिनोरपि पूर्व रौद्रो रसो बोध्यः। (८७) अवपातनलक्षणं निरूपयति-प्रवेशेति। प्रवेशः, त्रासो भीतिः, निष्क्रान्ति- निष्क्रमगम, हर्ष उत्सवः, विदवः पलायनञ्ज नेभ्यः सम्भर्वात यत्तत्तथोकं स्पर्द्धनमिति शेषः, अवपातनं नाम आरभटीभेदान्तरमभिहितं नाव्यविद्विरिति शेष:। (र) उदाहरति-यथेति। प्रविश्येति। तेन पुरुषेण सर्वमिदं कृतम्। क्रोधवशा- देतस्करणाद्रोद्रो रसः। यथा च रत्नावल्याम्- कण्ठे कृत्वावशेषं कनकमयमधः शङ्गलादामकर्षन् क्रान्ता द्वाराणि हेलावलचरणवलत्किह्िणीचक्रवाल:। दत्तातक्को गजानामनुसृतसरखि: सम्भ्रमादशवपालै: प्रभ्रष्टोऽयं प्लचङ्ग: प्रविशति नृपतेर्मन्दिर मन्दुरातः ।i इत्यादिना "नष्टं वर्षवरै"रित्यन्तम्। (८९) भारतीवृत्तिस्तु पूर्वमुक्तवेत्याह-पूर्वमिति। "भारती संस्कृतप्रायो वाग्व्या- पारो नटाश्रयः" इत्यनेनेत्यर्थः। स्थापककृत्यप्रसङ्गन प्रागुक्तेत्यर्थः। साच सर्वसाधार- ण्येनेत्युक्तं रसे सर्वत्र भारतीति। (९०) अप्रथ नाटयोक्तय इति। नाट्यपरिभापाविशेषा इत्यर्थ: । (९१) अश्राव्यमिति । थत् खलु वस्तु वाक्यम् अश्राव्यम् अन्यस्य श्रवगायोग्यम इह दश्यकाव्ये तद्वाक्यं स्वस्मिव्वात्ममात्रे गतं प्रत्यक्षत्वेन स्थितमिति स्वगतं मतम्। आत्मात्मीयज्ञातिधनवाचिनोऽपि स्वशब्दस्येहात्मवाचित्वमेव ग्रहणं बोध्यम्। तथा पर आत्मगतमित्यस्यव नामान्तरम्। सवं: श्राव्यं श्रवणायोग्यं यद्वस्तु तत् सर्वेषु प्रकाशते प्रत्यक्षीभवतीति प्रकाशं स्यात्। पराधटृत्य स्थानान्तर गत्वा अन्यस्य परस्य जनस्थ

५५६ साहित्यदर्पण :- [ पत्परिच्छेे-

अन्योन्यामन्त्रणं यत्स्यात्तजनान्ते जनान्तिकम् ॥१२६॥ किं ब्रवोषीति यन्नाटधे विना पात्रं प्रयुज्यतं। थ्रुत्वेवानुक्तमप्यर्थं तत्स्यादाकाशभाषितम् ३१४० । (६२) यः कश्िवदर्थो यस्माद्गोपनीयस्तस्यान्तरत ऊर्ध्च सर्वाभुलिनामिताना- मिकं त्रिपताकलक्षणं करं कृत्वान्येन सह यन्मन्व्यते तज्नान्तिकम्। परातृत्यान्यस्य रहस्यकथनमपवारितम्। शेषं स्पष्टम् ।

समक्षे यन्तु रहस्यं गोपनीयम् अन्यरकथनीयमित्यर्थः वस्तु प्रकाश्यते प्रतिपाद्यते तन अपवारितं स्थानान्तरं गत्वान्यजनरय श्रवणो वाधितमिति अपवारि नाम भवेत् परा- घृत्यान्यस्य श्रवणायोग्यं रहम्यकथनमपवारितमित्यर्थः । तिसृखां पताकानाम् उत्तोलित- पताकादण्डानां समाहारखतिरिपताक तद्वत करो हस्तस्तेन तथाकेन महर्पिसा त्रिपताकलक्षणमित्थमभिहितम्- प्रसारिता: समा: सर्वा यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि। कुञ्चितं च तथाङ्गष्टः स पताक इति स्मृतः ॥इत्यभिधाय पताके तु यदावक्राऽनामिका स्वङ्गुलिर्भवेतू। त्रिपताक: स विज्ञेय: इति। मन्दारमरन्दे तु किश्चिद्विशषेय प्रतिपादितम्-

गण्डगः सहताकारप्रसारिततलाङुलि:॥ पताक: स्याद्थ यदि वक्रितानामिकाङ्कुलिः। स एव श्रोत्रगस्तरहि त्रिपताक इतीय्थते॥ इति। अन्यान् जनान अपवार्य्य आच्छ्राद्य कथामन्तरा यस्य कस्यचित् कधामध्ये जनान्ते पात्रसमूहमध्य एव यत् अन्योन्यस्य परस्परस्य आमन्त्रणं गुह्यभापणं तत् जनानतिकं स्यात्। नाटये अभिनये पात्रं विना जनं विना अनुक्तमपि अकथितमपि अर्थ विषयं श्र वेव श्रवणाभिनयं कृत्वा "कि ब्रवीपि !' इति इत्यर्थकं यत् प्रयुज्यते प्रतिपाद्यते तत् भाकाशे शून्ये लच्यपात्राभावाव भाषितम् त्रकाशभाषित स्थात्। (९२) त्रिपताकेत्यादिकं विधृणोति-यः कश्चिदिति। अर्थो विषयः। यस्माज्नास्। तस्यान्तरतः तद्भिन्ने जने इत्यर्थः । इयं जनान्त इत्यस्य व्याख्या। ऊर्ध्वम् उत्तोलितमिति करमित्यस्य विशेषएम, सर्वासामङ्गुलीनां मध्ये नामिता नम्रीभूता अनामिका नाम मध्य- कनिष्ठिकाङगल्यन्तराला अङ्गली यस्य तं तथोक्तम्। अत एव त्रिपताकलच्णम् उत्तोलि- तपताकादण्डत्रयस्वरूपम्। मन्त्र्यते गुह्यमुच्यते। ऊध्व सर्वेस्यादिकं त्रिपताकष्याख्या- नम्। अपवारितं विवृणोति-परावृत्येति। शेषमवशिष्टम् अश्र्यमित्यादिकं स्फुष्ट सुग- ममू अतो न वि्रियते इति भाव:।

पात्रनामनिरु रणम् । लक्मोविराजितः ।

(६३) दत्तां सिद्धां च सेनां च वेश्यानां नाम दर्शयेत्।। दत्तप्रा्याशि वणिजां चेटचेटयोस्तथा पुनः ॥१४१॥। वसन्तादिषु वरार्यस्य वस्तुनो नाम यद्भ्वेत्। (६४) वेश्या यथा वसन्तसेनादि: । वशिग्विष्णुदत्तादिः। चेट: कलइंसादि: । चेटी मन्दारिकादि: । (६५) नाम कार्य नाटकस्य गर्भितार्थ प्रकाशकम् । १४२ ॥। (६६) यथा रामाभ्युदयादि: । (६७) नायिकानायकाख्यानात्संक्षा प्रकरणादिषु। यथा मालतीमाधवा.ः। (९३) पात्राणां नामानि दर्शयितुमाह-दन्मिति। वेश्यानां नाम दत्तां द-ाश- उदान्तम् तेन दुप्तान्मादिनाम' सिद्धां सिद्धशब्दान्तम, सेना सेनाशकदान्तं च दर्शयेत् नाटकादौ रचयितेति शेषः। वणिजां वश्यानां नामानि दत्तप्रायाणि दत्तान्तबहुलानि दर्शयेत् प्रायपदोपन्यासात् वणिजां नाम ६त्याध्यन्तमपि कदाचित् दर्शयत कविः शक्नो- तीति द्योतितम्। तथा वसन्तादिपु समयेपु वर्ण्यस्य वर्णानायोग्यस्य वरनः कलहंसादे: यत् याद्दशानुपूर्वीकं नाम भवेत, चेटस्य दासस्य चेट्या दास्याश्च पुनस्तथा ताद्शालुपु- र्वीक नामभवेदित्यर्थ'। मूले"पुमान् स्त्रिया" हत्यनेनचे टचेट्योरित्यत्रकशेषाकरणं चिन्स्यम् वेगीसंहारादौ बुद्धिमतिका सुसङ्गताSSदिसंज्ञाकरणात् कल्पिते निवृत्ते एव रूपकेडयं नियम इृत्यवगन्तव्यम्। अत्र विशेष: कश्विदाह - ब्रह्मक्षत्रस्य नामानि गोत्रकर्मानुरूपतः । का्ये कार्य्याणि कविभिः शर्मवर्मकृतानि च।। दत्तप्रायाखि नामानि वणिजां तु प्रयोजयेत्। शौर्यादा्तानि नामानि तथा शूरेषु योजयेत्।। विजयार्थानि नामानि राजस्त्रीणां च कारयेत्। दसामिन्राथ सेनेति वेश्यानामानि कारयेद। नानाकुसुमनामान: प्रेथ्या: कार्य्यास्तु नाटके। मङ्लार्थानि नामानि चेटानामपि कारयेत् ॥ इति। (९४) उदाहरत्ि-वेश्येति। वसन्तसमये कलहंसस्य वर्णनीयतया मालतीमाववे माधवदासस्य कलहंसेति नाम। मन्दारकुसुमस्य शीतसमये प्रस्फुटिततया वर्णनीयतवात तत्रैव विहारदास्या मन्दारिके त नाम। (९६) नाटकस्य कीछशं नाम कार्य मिति दर्शयितुमाह-नामेति। नाटकस्य नाम, गर्भितो गर्भसन्धिना सूचितो योऽर्थः प्रयोजनं तस्य प्रकाशकं सूचकं कार्य कविना विघातव्यम्। (९६) उदाहरति- यथेति । स्पष्टम। (8७) नायिकेति। नायिका सहितो नायको नायिकानायक: मध्यमपद्लोपि समा- सः, अम्यर्थकशेषप्रसक्गात्। नायिकानायकाख्यानां तत्तसन्व्यन्तर्गतनायिकानायकोभ- ७१ सा०

५५= साहित्यदर्पण :- [ वछपरिकछेद-

(दद) नाटिकासटकादोनां नायिकाभिर्विशेषणम्॥१४३॥ (६६) यथा रत्नावली क र्पूरम त्तर्य्यादि: । (१०) प्रायेणा रायन्तकः साधिगमे: स्थाने प्रयुज्यने। (१) यथा शाकुन्तले-शृपी 'ग्छावः' इत्यर्थे 'साघयावस्तावत्'। (२ ) राजा स्वामोति देवेति मृत्यैर्भट्टिति चाधमैः ॥१४४ ॥ राजषिभिवयस्येति तथा विदूषकेश च। राजननित्यषिभिर्वाच्यः सोऽपत्यप्रत्ययेन च ॥१४५॥ स्वेच्छया नामभिविप्रैषिप्र आर्येति चेतरैः। यमिश्रितसंज्ञानां तुल्या संज्ञा प्रकर्णनां वच्यमाएस्वरूपम् आदिपदाद भागादयश्च तेषु विधेयेति शेषः। प्रायिकमेतत् वसन्तसेनाचारुदत्ताप्रयदृश्यकाव्यस्य सत्याप प्रकर- णत्वे नाटकवन्मृच्छकटिकेति गर्भितार्थप्रकाशकसंज्ञाकरणात्। तथा सौगन्धिकाहरगदि-

(९८) नाटिकेति। नाटिकासटकयो: वक्यमायस्वरूपयो : आ ि पात् नाट् रास कावेश्च नायिकाभि: नायिकासंज्ञाभि: विशेषणम् अन्यदृश्यकाम्येभ्यो व्यावर्शन कार्यें नायिकासंज्ञय व नाम कार्यमित्यर्थः। (९९) उदाहरति-यथेति। स्पश्म्। (१००) प्रायेणेति। गमेः गत्यर्थकगमधातोः स्थाने प्रायेग बाहुल्येन ण्यन्तकः साधि: साधधातुः प्रयुज्यते कविभिरिति शेषः। एतत्तु नाटकमकरणान नाटक एव। तदितरत्र तु गमे: स्थाने ण्यन्तसाधे: प्रयोगे अवाचकत्वदोष एव स्यादित्यवगन्तव्यम्। (१) उदाहरति - यथेति। ऋषाति। शा्ङ्गश्वशारद्वतयोर्वक्त्नोनिर्देशः। प्रायपदोपा- दानात् "सुहं चिट्टउ अज्जउत्तो। अहं गमिस्सम्'। इस्युत्थाय गच्छनीति रन्नाव यां गमेः प्रयोगोऽपि। (२) पात्राणां सम्बोध्यत्वप्रकारमुपपाद्यति - गजेति। राजा वाच्य इत्यग्रिमेणा- न्वयः। भृत्येः सचिवादिभिः राजा स्वामीति देवेति, वाथ्यः स्वामिपदेन देवपदेन सम्बोधनीयो विशेषणीयो वेत्यर्थः। अधमेः नीचपात्रे: भट्टेति वाच्यः भट्टपदेन सम्बोध- नीयो विशेषणीयो वेत्यर्थः। एषमन्यत्रापि। तथा राजषिभिरन्यर्नृपतिभि: विद्ृपकेण च राजा वयस्येति वाच्य: ऋषिभिः स राजा राजन्िति अपत्यप्रत्ययेन पौरव ! दाशरथे ! इस्थमपत्यप्रत्ययान्तपदेन च वाच्यः। एतच्च पुत्रादिसम्बन्धिपदोपलक्षगम, तेन रघुनन्दन ! इस्यादिनापि वाच्य:। त्रत्र विशेष :- राजपत्न्यस्तु संभाष्या: सर्वा: परिजनेन तु। भट्टिनी स्वामिनी देवी इत्येवं नाटके बुधैः॥ देवीति महिषी वाच्या राज्ञा परिजनेन तु। भोगिन्य इति शेषास्तु स्वामिन्य इति वा पुनः ॥ हति ॥ विद्रैस्तु स्वेच्छया अपत्यप्रत्ययेन सक्केतितनाममिर्वा वाच्यः। हतरः च्त्रिया- दिभिश्न विप आय्येति वाच्यः। तेनानर्घराघवादौ विश्वामिश्रेति कौशिकेति कुशिकनम्द-

लक्ष्मीविराजित: ५५६

चयस्येत्यथा नाइना वाच्यो राज्षा विदृषक: ॥१४६ ॥ वाच्यौ नटोसूत्रधारावार्यनाम्ना परस्परम्। सूत्रधारं वदेन्भाव इति वे पारिपाश्विक: ॥१४७॥ सुत्रधारो मारिषेति हण्डे इत्यघमैः समाः। वयस्येन्युत्तमैहंह्दो मध्यैरार्येति चाग्रजः ॥ १४८॥ भगवश्निति वक्तव्याः सर्वेर्देवर्षिलिङ्गिनः । वदेद्रारश्ीं च चेटीं च भवतीति विदूषकः ॥१४६ ॥ आयुष्म ब्रथिनं सूतो वृद्धं तातेति चेतरः। वरसपुत्रकतातेति नाम्ना गोत्रेश वा सुतः॥ ६५० ॥ शिष्योऽनुजश्च वक्तव्योऽमात्य मार्यति चाघमैः। विप्रैरयममात्येति सचिवेति व भरायते ॥१५१॥ साधो! इत तपस्वी च प्रशान्तश्चोच्यते वुधैः। स्त्रगृहोताभिघः पूज्य: शिष्यादैर्विनिगद्यते ॥ १२२॥ नेस्यादिना शतानन्देन विश्वामित्र उक्तः। विदृषकः राज्ञा वयस्येति वाच्यः। नटी सूत्- धारी परस्थम् आर्य्यनास्ना एकोशे समस्तद्वयकीर्त्तनम्, तेन नव्या आर्य्यपुत्र इति सूत्रधारेय्थति वाच्याविलर्थः। परि समन्तात् सूत्रधारस्य चरतीति पारिपा्श्चिक: उक्कलक्षणो नट विशेष: सूत्रधारं भाव इति वदेत्। सूत्रधारश्र पारिपार्धिकं मारिषेति न हिनस्ति नाशयति सामाजिकानां शान्तिमिति मारिपस्तासम्बोधने मारिषेति वदेद्। अधमैर्जनेः समाआत्मतुल्या अधमाः हण्डे इति वक्तव्या। हण्डे इत्यामन्त्रसदोतकमष्य यम् उत्तमर्जन: आरमतुल्या जना वयस्येति वक्तव्याः। मध्येर्जनेः आत्मतुल्या जना हं हौ इति वक्तव्याः। अनुजेन आ्रात्रा अग्रजो भ्राता आय्येति वकव्यः। देवाश्च ऋषयश्च लिङ्रिन दण्डकमण्डलुधारिणो ब्रह्म चारिपरिवाजकप्रभृतगश्र ते सर्वर्जनः भगवन्निति वकतग्याः। तथा चोक्तं,मुनिना देवानामपि ये देवा महात्मानो महर्षयः। भगवन्निति ते वाच्या यास्तेषां योषितस्तथाः ॥ देवाश्च लिद्गनश्चैव नानाश्रुतघराश्च ये। भगवन्निति ते वाच्याः पुरुषैः स्त्रीभिरेव च ॥ इति ॥ विदूषको राज्ञीं चेटीं दार्सी च भवतीति वदेत्। वृद्धं सूतः सारथि: रथिनम आयुष्म- श्विति वदेत। इतरो युवाबालकश्च वृद्धं जनं तातेति वदेत्। सुतः पुत्रः पित्रा जनकेन शिष्योऽन्तेवासी गुरुणा अनुजः अग्रजने च वत्स इति तात ! इति ! वा राम ! इत्या- दिना नाम्ना गोत्रेण रघुनन्दन ! इत्यपस्यप्रत्ययान्तेन वा वक्तव्यः सम्बोध्यः। अध- मैरजनः अमास्यः सचिवः आय्येति वक्तव्यः। अयममात्यो विप्रस्तु अमात्येति सचिवेति स भण्यते कथ्यते। तपस्वी च प्रशान्तो वीतरागश्च बुधैर्ज्ञानिभिर्जनैः साधो ! इति उच्यते सम्बोध्यत इत्यर्थः । पूज्यो जनः शिष्याच्यैर्जनेः स्वगृहीता स्वेच्छया प्रयुक्त्का अभिधा भगवन्निति महाभागेत्यादिना पूज्यत्वद्योतकनाम यस्य स तथोक्त: फृत्वा विनि-

५६० साहित्यदर्पण :- [ पष्ठपरिच्छेदे-

उपाध्यायेति चाचार्यों महाराजेति भू्पतिः । स्वामीति, युवराजस्तु कुमारो भर्तृदारक: में १५३ ।। भद्रसौम्यमुखेत्येवमधमैस्तु कुमारक:। वाच्या प्रकृतिभी राज्: कुमारी भर्तृदारिका॥२५४ ॥ पतिर्यथा तथा वाच्या ज्येष्ठमध्याधमैः स्त्रियः। हलेतति सदशो, प्रेष्या हक्षे वेश्याज्जुका तथा॥ १५५ ॥ कुट्टिन्यम्बेत्यनुगतैः पूज्या च जरती जनैः। मामन्त्रणैश्च पाषरडा वाच्या: स्वसमयागतेः ॥ १५६॥ शका(शाक्या)दयश् संभाष्या भद्रदस्तादिनामभिः । यस्य यत्कमं शिल्पं वा विद्या वा जातिरेव वा ॥१५७॥ तेनैव नाम्ना वाच्योडसी शयाश्तान्ये ययोचितम। गद्यते अभिधीयते। आचार्य्यश्च माणवकेः उपाध्यायेति वाष्यः सम्बोध्य इस्यर्थः। भपतिः पृथिवीपतिः प्रजाभि: महाराजेति वा स्वामीति वा्यः सम्बोध्यः।युवराजस्तु उत्तमैर्मधय- मैर्जनैः कुमारो भर्तृदारको वा वाच्यः सम्वाध्यः। अधमेर्जनेस्तु कुमारको युवराजः सौम्य! वा भद्रमुख ! इस्येवं वाच्यः। राज्ः कुमारी सुता प्रकृतिभि: प्रजाभि: भर्तृदारिकेति वाच्या सम्बोध्या। पतिः यथा यादृशसम्बोधनादिना वाध्यस्तथा सस्य स्ियोऽपि ज्येष्ठमध्याधमैरुतममध्यम। धमैः सर्वरेव जनेः वाच्याः सम्बाध्याः राजेव राज्ञी स्वामि- नीति देवीति भट्टिनीति वाच्येत्यर्थः। सदृशी आत्मतुल्या प्रष्या सेविका इलेति वाच्या। वेश्या इज्े इति वाच्या। हला हजे उभे अव्यये। परनारी पुंसा संयोजयित्री शंभ- ल्यपरपर्य्याया स्त्री कुट्टिनी अञ्जुकेति वाच्या सम्वाध्येत्यर्थः। जकार:यमध्यघटितोऽ- ज्जु का शब्दः। अत्र विशेष उक्तो महर्षिया- अज्जुकेति भवेद्वाच्या वेश्या परिजनेन तु। या त्वन्र घृद्धा सा त्वम्बा भाष्या परिजनेन तु। तथानुगतैः सेवकैर्जनैंः पूज्या गुर्वङ्गनाप्रमृतिख्तरी अजरत्यपि अम्बेति वाध्या, तथा जरती परिणातवयस्का घृद्धा स्त्री अपूज्यापि अग्ेति वाच्या पापानि सन्वन्ति ददते इति पाषण्डाः कापालिकादयश्च घमन्ताड्डप्रत्ययः पृषोदरादितवात्साधु। यस्तु कवगदितीय- मध्यस्तन्र शं खण्डयन्तीति "खडि भैदने" चुरादिस्तस्मादच् प्रत्ययेन साधु। उक्तम्- पालनाच सयी धर्मः पाशब्देन निगद्यते। तं खण्डयन्ति ते यम्मात्वाखण्डास्तेन हेतुना ।। इति। स्वसमयागतैः स्वसंकेतप्राप्तैः आमन्त्रणैः कापालिक इत्यादिसम्बोधनपदैः वाष्या सम्बोध्याः शकाद्यश्च शक्यवनादिजातय शाक्येति पाठे शाक्यादयो बौद्धप्रमृतयश्च भद्र-दत्तादिनामभि: संभाध्या। यस्य यत् मालाकरगादिकर्म यद्वा शिक्ष्प कलादिकर्म या वा विद्या मीर्मासादि: या च वा जाति: ब्राह्मगत्वादिः, असौ सः मालाकारादि:

भाषाविभागनि० ] लक्ष्मोविराज़ित: । ५६१

(३) अरप्रथ भाषाविभाग :- पुरुषाणामनीचानां संस्कृतं स्यात्कृतात्मनाम् । १५८। सौरसेनी प्रयोक्त्या ताद्ृशीनां च योषिताम्। आसामेव तु गाथासु महाराष्ट्रों प्रयोजयेत् ॥१५६॥ अत्रोक्ता मागधी भाषा राजान्तःपुरचारिणाम्। चेटानां राजपुत्राणां श्रेष्ठानां चार्वमागधी। १६० ।। प्राच्यां विदूषकादोनां, घूर्तानां स्यादवन्तिजा। योधनागरिकादोनां दाक्िणात्या हि दीव्यताम् ॥१६१॥ शबराणां शकादीनां शावरी संप्रयोजयेत्। वाह्नोकभाषोदी व्यानां द्राविडी द्रविडादिषु ॥ ६६२॥

तेनंव तत्कर्मादिप्रकाशकेन मालाकारादिपदेनेव नाम्ना वाच्य:, मालाकार! तार्किक! चार्बक ! इत्यादिना सम्बोधनं कार्य्य इत्यर्थः। अन्ये च मित्रादयो यथोचितं जञेया तथा वशाक्यभिक्षुर्भदन्तेति, भगिनीपतिरावुत्तेति, जनक आवुकेति, राज्यश्यालो राष्टिरिय इति तत्तत्पदेन यथाशास्त्रं ज्ञातव्यम्। (३) यस्य या भाषा स्यात्तस्य तां दर्शयितुमाह-अर्प्रथ भाषेति। वक्तविशेषस्य भाषाविशेष इस्यर्थ: । मदपिक चात्र विशेषो दर्शितः । तथा च- मागध्यवन्त्यजा प्राच्या सूरसेन्यर्धमागधी। बाह्लीका दाक्िणात्या च सप्तमाषा: प्रकीतिताः । इति। अत्र रुद्रुटस्तु- प्राकृतसंस्कृत मागधपिशाचभापाश्च सूरसेनी च। पष्ठोऽत्र भूरिभेदो देशविशेषादपभ्रंशः॥ इस्याह। पुरुपाशामिति। अत्र हश्यकाव्ये अनीचानां नीचेतरेषामुत्तममध्यमानाम्, कृतात्मनां पण्डितानां शिच्षितात्मनामित्यर्थ:, पुरुषाणां संस्कृतं नाम भाषा भवेत्। अत एव शकु- म्तलादौ कृतात्मनां दुष्यन्तादीनामुत्तमानां कृतात्मनां तत्सारथ्यादीनां च मध्यमानां संस्कृतम्। तत्रैव राजपुरुषस्य शिच्तितत्वेऽपि नीचत्वान्न संस्तम्। तादशीनाम् भनी- चानां कृतात्मनां व योषितां स्त्रीणां शौरसेनी नाम भाषा कार्य्या आसामुक्तप्रकाराण योषितामेव तु गाथासु श्रोकेषु महाराष्ट्रीं भाषां प्रयोजयेत कविरिति शेषः । राजान्त: पुरचारियां वामनादीनां मागधीभाषा उक्ता नाटविद्धिरिति शेष:। चेटानां राजसेव- कानां राजपुत्राणं श्रेष्ठिनां राजवैश्यानां च अर्धमागधीभाषा उक्तेत्यत्रान्वयः । एवमग्रे- डपि। विदूषकस्य आदिपदात् राजसुतोपमात्रादीनां प्राच्या गौड़ीया भापा। घूर्तानाम- सदेवानाम् अवन्तिजा भाषा अवन्तदेशोत्पन्ना भाषा। दीग्यतां खेलनतत्पराणां योधना गरिकादीनां योबनागरिक-पौरादीनां दाकिगात्या वैदर्भीभाषा। शवराणां पर्वतीर्थ भिल्लानां किरातानामित्यर्थ:, धक-यवनादीनां च शाबरीं भाषां सम्प्रयोजयेत्। उदी- च्यानां नागप्रभृतिजातीनां बाह्लीकभाषा। द्रविड़ादिषु तरपात्रेषु द्राषिड़ीभाषा।

५६२ साहित्यदपगा :-

आभीरेषु तथाभीगे चारडाली पुक्कसादिपु। आभीरो शाबरी जाषि काष्ठपाप्ोपजीविषु॥ १६३॥ तथैवाद्वारकारादौ पशाचा स्यात्पिशाचवाक। चेटोनामध्यनोचानामपि स्यात्सौरसेनिका॥। १६४ ॥ वालानां घराडकानां च नोचग्रहविचारिणाम्। उन्मत्तानामातुराणां सैव स्यात्संस्कृतं क्चित् ॥१६५ ।। ऐश्वर्येण प्रमत्तस्य दारिद्रयोपद्गुतस्य च। भिक्षुवल्कधरादोनां प्राकृतं संप्रयोजयेत् ॥ १६६ ॥ संस्कतं संप्रयोक्तव्य लिङ्गिनीपूत्तमासु च। ेवीमन्त्रिसुतावेश्यास्वि केश्चित्तथोदितम् ॥:६7 ।। यद्दश्यं नोचपात्रं तु तद्ेश्यं तस्य भाषितम्। कार्यनश्चोत्तमादोनां कार्यो भाषाविपर्ययः ॥६॥ योषित्सखोवालवैश्याकित ताप्सर सां तथा। वेदग्व्याथे प्रदातव्यं संस्कृतं चान्तनन्तरा ॥ १६६।। आभीरेषु ग्राह्म मादुप्रकन्यायासुत्पन्नेपु जातिविशमेषु आभीरीभाषा। पुकसादिपु चा- पडालविशेषेषु चाण्डालीभाषा। काष्ठोपजीविपु तक्षकादिपु आभीरीमाषा पत्रोपजीविशु चापि शाबरी भाषेति यथाक्रममन्वयः । अङ्गरकारजाती लोहादिधातुजीवजाती आदि- पदात् चर्म्मकारजात्यादो च तथेव आभीरी शावरी वा भापा। पिशाचानां देवयोनिवि- शेषाणां बाग भाषा पैशाची भवेत्। अनीचानामुत्तममध्यमाधमानां चेटीना सेविका- नामपि शौरसेनिकाभाषा भवेत्। बालानां बालकानां षण्डकानां नपुंसकानां नीचग्रह- विचारिणाम् अधमदेवज्ञानाम् उन्मत्ानां विकिप्तानाम् आतुराखाञ् सा शौरसेनी एव भाषा भवेत् क्वाचितकं संस्कृतमप्मीषाम्। ऐशर्य्यण धनमदेन प्रमत्तस्य उन्मसरय दारिद्रयेण उपस्कृतस्य वेकृत्यमापन्नस्य भिक्षोः लिङ्विनः वल्कलघरस्य वृचनखग्धारिगा: परिब्राजकस्य आदिपदात् बौद्धपरिव्राजकादेश्च प्राकृतं सौरसेन्यादिद्राविदीपर्य्यन्तानाम न्यतमं महाराष्ट्रों वा संप्रयोजयेत्। लिश्विनीषु सन्यासादिचिह्नधारिणीषु उत्तमासु उच्च- जातीयासु च नारीषु कविः स्वेच्छया संस्कृतं सम्प्रयोक्त्यम्। कैश्चित् नाट्यविद्धि: देवी महिषी मन्त्रिसुता अमात्यपुत्री वेश्या च तास्वपि तथा संस्कृतं सम्प्रयोक्यमितयुदितम् अभिहितम्। नीचपात्रं तन्तुवायादिकं यद्देश्यं यद्देशीयम, सस्य भाषितं तद्देश्यं तहेशी- यम्। अपि च कार्य्यतः प्रयोजनविशेषवशात् उत्तमादीनां नायिकादीनां नारीणां भाषा- विपर्य्ययः पूर्वोक्क्कभाषा्यत्यासः कार्य्यः कर्तेव्यः उसमस्य राजान्तःपुरचारिखे मागधी न तु संस्कृतम् अत एव अनर्धराघवादौ राजपुत्रस्यापि रामचन्द्रादेरुतमकार्य्यविधायि- ख्वेन संस्कृतेनैव व्यवहारो वर्णितः न स्वर्धमागध्या। तथावैदग्ध्यार्थे वैचित्रयविशेषज्ञाप- नार्थ कविना योषिन्रायिका सखीनायिकाया: सहचरी बालो राजपुत्रादि: षेश्या उत्कृष्ट- वारयोषित कितवो धूत:, अप्सरसश्र तासां तथोककानाम् अन्तरा अन्तरा तरद्भाषाणां मध्ये मध्ये संस्कृतं प्रदातग्यम्। तत्र मालतीमाधवे मालत्या योषितो यथा-"उवलतु

लक्ष्मीविराजितः । ५६३

(४) एषामुदाहरणान्याकरेषु बोद्ध०नि। भाषालक्षणानि मम तातपादाना भाषाएवे। (५) बटत्रिशल्लक्षणान्यत्र, नाट्यालंकमयस्तथा। पर्यास्त्रशत्प्रयोज्यानि वीथ्यङ्वानि त्रयोदश ।। १७० ॥ लास्या ङ्गानि दश यथालाभं रसव्यपेक्षया। (६) यथालाभ प्रयोज्यानीति संबन्धः । अश्रेति नाटके। तत्र लक्षणानि- () भूषणाक्षरसंघातो शोभोदाहरणं तथा॥१७१ ॥ हेतुसशयदष्टान्तास्तुल्यतकः पदोच्चयः। निदर्शनाभिप्रायी व प्राप्तिविंचार एव न् ॥। १७२ : दिष्टोपदिष्टे च गुणानिपातातिशयौ तथा। विशेषणनिरुक्तो च सिद्धिभ्ररंरशविपर्ययौ॥ १७३ ॥ दाक्षिरायानुनयौ मालार्थार्पतिगहएं तथा। पृच्छा प्रसिद्धि: सारूष्यं संक्षेपो गुणकोर्तनम् ॥६७४।। लेशो मनोरथोऽनुक्तसिद्धि: प्रियवचस्तथा।

गगने रात्रिरिति"। तन्रैव सख्या लवङ्गिकाया यथा "वयं तथा नाम" इत्यादि। अ्नध्य- राघवे यथा बालस्य रामस्य। मृच्छकटिके वसन्तसेनाया वेश्याया यथा 'गर्ज वा वर्ष वा" इत्यादि। अन्ययोरूह्यम्। (४) एषामिति। भाषाविशेषाणामित्यर्थः। आकरेषु महाकविप्रबन्ेपु बोद्धग्यानि ज्ञेयानि भाषालक्षणानि, भाषार्यवे तव्षिमितस्वप्रबन्धे बोध्यानि अवगन्तव्यानि। (६) नाटकीयवस्तुनो मनोहरताऽतिशयं प्रदर्शयतुं विधेयमुपपादयति-षटत्रिशदि- ति। अन्र नाटके षट्न्रिशत् लक्षणानि, सकलानि षट्त्रिशद्धर्माणीत्यर्थः त्रयस्तिंशत् नाट्यालङकृतयः, त्रयोदश वीथ्यङ्गानि तथा दश लास्याङ्गानि,एतानि रसव्यपेक्षया रसा काइक्षया यथालाभं यथायोग्यम् कविप्रयोज्यानि यस्मिन् रसे यदाक्ांक्षितं योग्यं च भवति तर्त्तास्मन् वर्णनीयानीत्यर्थः। तथा च रसाकांक्षासत्व एवामीषां प्रयोगो न पुनः केवलं तदभावेऽपि वर्णनीयान्येवेति नियम इति भावः। (६) यथालाभमिति। यथायोग्यमित्यर्थ: । (७) तत्र षटूत्रिशल्लप्णनि उद्दिशति-भूषणेति। भूषगाम, अत्रसङ्गातः, शोभा, उदाहरगम, हेतुः, संशय:, दष्टान्तः, तुल्यतर्कः, पदोच्चयः, निदर्शनम्, अभिप्रायः, प्राप्तिः, विचार:, दिष्टम, उपदिष्टम, गुणातिपातः, गुणातिशयः, विशेषणाम्, निरुक्कि:, सिद्धिः, अ्रंशः, विपय्यय:, दाक्तिण्यम, अनुनयः, माला, अर्थापत्तिः, गर्हगम, पृच्छा, प्रसिद्धिः, सारूप्यम, सङ्क्षेप:, गुगकीर्त्तनम, लेशः, मनोरथः, अनुक्त्सिद्धि:, प्रियवचश्र, एता- नि षटत्रिशत् लक्यते नाटकस्वरूपमेभिरिति लक्षणानि, इत्युध्यन्ते लक्षणानीधु सरस्या- पकर्षोऽन्र कारिकायामू। पादपूरणर्था च तत्रोि:।

५६४ साहित्यदर्पण :- { बष्ठ्पररच्छेद

तत्र - (८) लक्षणनि गुशोः सालंकारैर्योगस्त भूषसम ॥१७५॥। (६) यथा - आ्र्रत्तिपन्त्यरविन्दानि मु.धे ! तव मुखश्रियम्। कोषदण्डसमग्राणीं क्रिमेषामस्ति दुष्करम् ॥

(११) यथा शाकुन्तले-'राजा-कच्चित्सर्खीं वो नातिबाधते शरीरसंतापः। प्रियंवद़ा-संपदं लघोसहो उअसमं गमिस्सदि।' (:२) सिद्धरथेः सम यतराप्रसिद्धोउर्थः प्रकाशते ॥ ७; ॥ (८) यथाक्रमं लक्षणान्यभिधातुं प्रथमं भूषगामभिघने-तन्ष गनीति। अथ सं्या- तानां लक्षणानां लक्षणानि अभिधीयन्त इत्यर्थः,। सालङ्वारः यमकोपमाद्यलङ्वारसहितैः गुणैवच्यमाण माधुर्य्योज:प्रसादे: योगो मिथो मेलनं भूषयति नाट्यं यस्तत् भूपएं नाम नाटकालङ्करगाम्। उत्तक्ष महर्षिणा भरतेनापि- अलङ्कार गुणश्चेव बहुभि: समलङ्कृतम्। भूषणैरिव विन्यस्नैस्तनूषणमिति स्मृतम्॥ इति। (९) उदाहरति-यथेनि। श्रा क्षप-तीनि। हे मुग्धे ! सुन्दरि! "मुग्धः सुन्दरमूढयोः" इति विश्वः, अरविन्दानि पद्मानि (कनृगि) "वा पंसि पभ नलिनमरविन्दं महोत्पलम्" इत्यमरः, तव मुखश्रियम् वदनशोभाम् आत्िपन्ति अभिभवनाय निन्दन्ति स्पर्दन्ते वा नन्वेषां वदनशोभाया अभिभवने कि सामर्थ्यमित्यत आह-कोपदण्टेति । कोषो: बीज- कोषो भाण्डागारश्र, दण्डो नालचतुर्थोपायश्च ताभ्यां समग्रागि सकलानि तेपां तथो- कानाम्, एषामरविन्दानां कि कार्य दु.कर कठिनमस्ति ? अपि तुन किमपीत्यर्थः। अर्थश्लेषमूलोऽर्थान्तरन्यासोऽलङ्कारः। तत्र प्रथमे चरणे माघुर्यगुएः तदन्यत्न तु प्रसा- दगुण इत्येतेषां मिथो मेलनाद्भूषएम। (१०) अक्षरसङ्कातं लक्षयति-वररणनति। चित्रो विदग्धमनोरमोरऽर्थो येषां तैस्त- थोकैः, मितैरल्पः, अक्षरः वर्णेः वर्णना यत्किञ्चित् प्रतिपादनम् अक्षरायां सङ्ातो मिश्रेगमिति अक्तरसङ्गातो नाम लक्षयम्। तथा च भरत- यत्राल्पैरक्षरेः शिलिष्टैर्विचित्र मुपवर्ण्यते। तमप्यत्तरसङ्गातं विद्यालक्षणसंज्ञितम ॥ इत। (११) उदाहरति-यथेति। राजा दुष्यन्तः। यो युष्माकं सखों शकुन्तळां शरीर- संताप: स्मरज्वाला कमित् ! जातुमिष्छामीत्यर्थः। "साम्प्रत उब्धौषधमुपशमं गमिष्यति इति संस्कृतम। सामतम् अधुना उब्धं प्राप्तं औषधं भवद्रपं येन सः तं तथोक्कम् उपशम गमिष्यति अभीष्टलाभेन शान्तिं प्राप्स्यति। अत्र स्वसप्रासिरेवौषधप्राप्तिरिति भङ्गशा प्रतिपादमानोऽर्यक्चित्रः अपराणि मितानि। तेनाचरसङ्गातलम्षण समन्यय:। (१२) शोभालक्षणं लक्षयति-सिद्धैरयैिति। सिद्ै:साितु मर ् : स्प् ््

पट्त्रिशलक्षणनि० ] लक्ष्मीविराजितः। ५६५

श्लिष्टश्लक्षणचित्रार्था सा शोभेत्यभिघोयते। यथा- (१३) 'सद्वंशसंभवः शुद्धः कोटिदोऽवि गुणन्वितः । कामं धनुरिव क्ररो वर्जनीयः सतां प्रभु:। (१४) यत्र तुल्याथयुक्तेन वाक्येनाभिप्रदशनात् ।। १७७।

यथा- (१५) अनुयान्त्या जनातीतं कान्तं साधु त्वया कृतम्। का दिनश्रीर्विनार्केण का निशा शशिना विना ॥ (१६) हेतुर्वाक्यं समासोक्तमिष्टक्द्धेतुदर्शनात्॥ १७८।

मानरुपमानभूतरित्यर्थ: अर्थः सममेकवाक्येनव यत्र अप्रसिद्धो निगूढः कश्चिदुपमेयभू- तोडर्थ: विधेयान्वयार्थ प्रकाशते बुद्धिविषयी भवति श्रिष्टश्क्षणश्चित्रो विदग्धमनोरमोऽ्थो यस्या: सा तादृशी नाट्यशोभनात् शोभेति शोभा नाम लक्षयम्। (१३) उदाहरति-सद्वंशेति। सतो वंशात् अन्वयात् वेगोश्च सम्भवः समूतपन्न शुद्धो निष्पापः कीटवेधादिरहितश्च, कोर्टि कोटिसंख्यक धनं ददातीति सः तथा कोटिसं ख्याकरिश्व द्ति प्रहताशुगः खण्डयति भिनत्तीति स चाग्रभाग इत्यर्थः, गुणः शौर्य्या- दि: मौर्वी च, क्ररः कुटिलहृदय: कर्कशश्च प्रभुः धनुरि सतां वर्जनीयः सतामिति, कर्त्तरि षष्ठी आवर्जनहेतुगुणादिसत्त्वेऽपि क्रौर्यात् वर्ज्जनीय इति भाव:। अन्न सिद्धेन सद्वंशादिना सममेकदैव प्रसिद्धो वेण्वादिररथो विधेयवर्जनान्वयार्थ प्रका- शनात् श्िष्टशब्देन विचित्रार्थवत्वाच्च शोभा। (१४) उदाहरणालत्तएं लक्षयति-यत्र तुल्यार्थेति। यत्र तुल्यार्थयुक्तेन प्रक्रान्तस- मानविषयावबोधकेन वाक्येन अभिप्रदर्शनात् प्रक्रान्तार्थस्याभिपायबोधनात् अभिमतोऽ भिप्रेतोऽर्थः साध्यते ज्ञाप्यते यत् तत् उदाहियत अस्मिन्निति उदाहरणं नाम लक्षणं मतम्। (१९) उदाहरति-अनुयानत्या इति। श्रीराममनुयान्तीं सीतां प्रति अनसूयाया उक्तिरियम। जनातीतं जनेभ्यी निगतं वनगमनोनमुखमित्यर्थ:, यद्वा विलक्षणालौकिक- गुएशालिनम् कान्तं स्वामिनम् अनुयान्त्या अनुगच्छन्त्या त्वया भवत्या साधु समीचीनं कृतं विहितम्। तथा च अकेएा सूर्येण विना का नाम दिनश्रीर्वासरशोभा ? मेवाच्छव्व- दिन्रियोऽर्काभावो बोध्यः। शशिना चन्द्रेण च विना का नाम निशा? अपि तु। न कापीत्यर्थः। अत्रार्के विना दिनश्रीरिव शशिनं विना निशेव कान्तं चिना योषिदशोभै- वेति व्यज्यते। प्रकृते सीतायाश्च प्रशंसारूपोरऽर्थोऽभिमतस्तदुक्तवाक्येन साधनात् उदाहरयाम्। अत्र च वाक्यभेदात् उपमानोपमेययो: सहैव प्रकाशनाभावात् श्लेषाभावाच्च पूर्वस्माद्भेदः । (१६) हेतुसंज्ञकलक्षणं लक्षयति-हेतुरिति। हेतुदर्शनात् पृष्टार्थस्योपयुक्कं कारयां दर्शयिस्वा समासेन संक्षेणोक्तम, इध्कृत् प्रतिपाद्यस्याभीष्टार्थबोधकर वार्क्य हेतुसम्ब- न्धात् हेतुर्नाम लक्षगम। ७२ सा०

५६६ साहित्यदर्प :- [ पष्ठपरिकछेदे-

(१७) यथा वेण्यां भौमं प्रति 'चेटी-एवं मए भणिद भारुमदि तुझागां अ्रमुक्केसु केसेसु कहं देवीए केसा संजमिश्रन्तित्ति।' (१८) संशयोऽज्ञाततत्त्वस्य वाक्ये स्यादयदनिश्चयः । (१६) यथा ययातिविजये- इयं स्वर्गाधिनाथस्य लक्ष्मीः किं यक्षकन्यका । किं चास्य विषयस्यैव देवता किमु पार्वती॥ (२०) दष्टान्तो यस्तु पक्षेऽर्थसाधनाय निदर्शनम् ॥ १७६ ॥

अन्नोक्तं महर्षिण- बहूनां भोषमाणानामनेकार्थविनिर्णायात्। सिद्धौ समानवचनं हेतुरित्यभिसंजितः ॥ इति। (१७) उदाहरति-यथेति। 'एवं मया भगितं भानुमति ! युष्माकमुक्तेपु केशेपु कथ देव्या: केशा: संयम्यन्ते" इति संस्कृतम्। अत्र द्रौपद्या: केशासंयमनहेता भानुमत्या पृष्टे सभ्रातृकदुयोधनवधाभावे हेतौ प्रदर्शयितव्ये वैधव्यद्योतकभानुमतीकेशमोचनाभावहेतोः प्रदर्शनात् तस्यैव व भीमस्या- भिमतत्वात्संक्षेपवाक्योपन्यासेन हेतुः। (१८) संशयाख्यं लक्षगां लक्षयति-संशय इति। भरश्ञाततत्वस्य अन्ञातं तत्वं येन तस्य तथोक्तस्य अज्ञानततत्वविशेषस्य जनस्येस्यर्थ:, वाक्ये शण्वता यदनिश्चयोऽनिर्याय: स्यात् तत् अनिश्चय एव संशयजननात् सशयो नाम लक्षणम्। यदित्य निश्चयत्रियाविश- षयां बोध्यम्। अत्र मुनि :- अपरिज्ञाततत्त्वार्थ यत्र वाक्यं समाप्यते। अनेकत्वाद्विचाराणां संशयः परिकीत्तितः ॥। इति। (१९) उदाहरति-यथेति। इयमिति। काश्वित् दिव्यकन्यकामवलोक्य तश्वम- जानतो ययाते: चितर्कोडयम्। इयं कि स्वर्गाधिनाथस्य स्वर्गस्य त्रिदशालयस्य अधिनाथः स्वामी तस्य तथोक्तस्य इन्द्रस्येत्यर्थः, लच्मी: राज्यशीः? किं वा यक्षकन्यका ? उभ- यब्र काकान्षिगोलकन्यायेन किपदार्थान्वयः । किव्व वा अस्यैव विषयस्य देशस्य देवता अधिष्ठात्री ? किमु वा पार्वती ? अन्नाज्ञाततत्त्वस्य ययातेर्वाक्ये श्रोतुः कन्यकातावानिश्रयात् संशयः। (२०) रष्टान्ताख्यं लक्षगां लक्षयति-दृष्टान्त इति। पक्षे अर्थस्य साध्यस्य साथ- नाय वोधनाय यस्तु निदर्शनं हेतुप्रदर्शवस, सदष्टअन्तः साध्यस्वरूप मस्मादर्थादिति रधान्त: तत्संजको लनगासू।

सिदधौ पूर्वोपन्पो यः समत्वसुपपादयेश्। निदर्शनकृतस्तज्ैः स दृष्टान्त इति स्मृतः ॥ हति।

लक्ष्मोविराजितः । ५६७

(२१) यथा वेशयाम्-'सहदेव :- आर्य! उचितमेवैतत्तस्या यतो दुर्योधन कलन्नं हि सा' इत्यादि। ( २२) तुल्यतर्कों यदर्थेन तर्क: प्रकृतिगामिना। (२३) यथा तत्रैव- प्रायेगाव हि दश्यन्ते कामं स्वप्ना: शुभाशुभा:। शतसंख्या पुनरियं सानुजं स्पृशतीव माम् । (२४) संचयोऽर्थानुरूपो यः पदानां स पदोच्चयः ॥ १८० ॥ (२१) उदाहरति-न्यथेति। सहदेवः (भीमं प्रति) तस्या भानुमत्याः। एतत् परि- हासविधानम्। सा भानुमती। (क) अयि! जण्णसेणि! पञ्च ग्गामा पत्थी अतित्ि सुसी अति ता कीमदारखीं कि दे केशा य संजमी अन्ति ?। इति तद्वाक्यम्। अत्र भानुमती रूपपक्षे परिहासविधानचित्यरूपसाध्यस्य दुर्योधनकलत्रत्वरूपहे - तुप्रदर्शनात् दृष्टान्त:। (२२ ) तुल्यतर्काख्यं लक्षणं लक्षयति-तुल्यतर्क इति। प्रकृतगामिना प्रस्तुतेन न तु प्रकृति विपर्यासरूपेण अद्भुतेन, अर्थेन वस्तुना यत् तर्को भाव्यर्थानुसन्धानं स तु द्वारद्वारिणोवस्तुनो: समानतर्कणात्तुल्यतर्का नाम लक्षराम। अन्नापि यठित्यव्ययम्। महर्षिखा त्वत्रेत्थमभिहितम्- रूपकैरुपमानैर्वा तुल्यार्थाभि: प्रयोक्तृभिः। अप्रत्ययार्थसंस्पर्शस्तुल्यतर्कः प्रकीत्तितः ॥ इति। (२३) उदाहरति-यथेति। तत्रै वेत्यस्य वेण्यामेवेत्यर्थः। प्रायेणेति ॥नकुलेनाहिशतं हत्वा भानुमत्याः स्तने त्षत इति भानुमत्या दृष्टे स्वप्ने कथितदुर्योधनस्याशङ्केयम्। हि यतः प्रायेगैव शोभते एभिरिति शुभा: करणे धज् शुभाश्चाशुभाश्चेति शुभाशुभा: स्वप्ना: शयनसमयेऽन्तःकरणापरिणामविशेषा: कामंयथेष्टम् दृश्यन्ते अवलोक्यन्ते। इयम ईदृशी अहिगता पुनः स्वप्नानां शतसंख्या सातुजं दुःशासनादिभि: सहितम्, मां दुर्य्योधनम, स्पशतीव प्रत्येकं सम्बष्नातीव। अस्माकमपि शतसंख्यकत्वात् सर्पाणणा- मपि तथारवात् उभयोस्तुल्यसंख्यकत्वेन मम चेतसि महद्वयमित्यर्थः। पथ्यावक्त्र छन्दः।

(२४) पदोच्चयाख्यं लक्षणं लक्षयति-सञ्चय इति अर्थातुरूपः । अभिधेयतुल्यः सुकु- मारार्थ सुकुमारः उद्धटार्थे च उद्ट इत्यर्थः, यः पदानां सम्चयः समूहः स पदोच्चयो नाम लच्षगम्। उत्त च महर्षिसाऽपि- बहूनां च प्रयुक्तानां पादानां बहुभिः पदैः। उश्चय: सदशार्थो यः स विज्ञेय: पदोच्चयः ॥इति (क) "अयि! याजसेनि! पक्चगामाः प्रार्थ्यन्त इति श्रयते तत् कस्मादिदानीमि [ते केशा न संयम्यन्ते" इति संस्कृतम्।

५६६ साहित्यदर्पण :- [पष्ठपरिच्छेदे-

(२५) यथा शाकुन्तले - अधरः किसलयराग: कोमलविटपानुकारिणो बाहू। कुसुमभिव लोभनीयं यौवनमझेषु संनद्म्।। (२६) अरत्र पदपदार्थयो : सौकुमा र्य्ाले सदश मे । (२७) यत्रार्थानां प्रसिद्धानां क्रिय ते परिकीर्तनम्। परपक्षव्युदासार्थं तविदर्शनमुच्यते॥ १८१॥ (२८) यथा- क्षात्रधर्मोंचितैधमेंरलं शत्रुवधे नृपा:। कि तु बालिनि रामेस मुक्तो बाण: पराङमुखे।। (२६) उदाहरति-यथेति। अधर इति। राज्ञा शकुन्तलावर्णनमिदम्। अधरोऽध- रोष्ठः किसलयस्य पल्लवस्येव "पल्नवोऽस्त्री किसलयम्" इत्यमरः, रागो लौहित्यं यस्य स तथाक्त रागेण किसलयसदृश इति भावः । बाह भुजी "भुजबाहू प्रवेष्टोदो"" इस्यमरः, कोमलौ मृदुलौ विपटपो स्कन्धोर्ध्वशाखे तदनुकारिणौ तत्सद्दशावित्यर्थः। "स्कन्धादृध्व तरो: शाखाकटव्रो विटपो मतः" इति कात्यः। कोमलपदोपादानात्तयोरग्रजर् प्रतीयते। तथा अङ्गेषु शरीरावयवेपु कुसुममिव पुष्पमिव लोभनीयं चित्तापकर्षकम् योवनं तारू- णयम्, सन्नद्ं सज्जातं स्वात्मना आविर्भूतमित्यर्थः । अङ्गध्विति बहुवचनोपादानात् मुखे सुन्दरत्वम, लोचनयोश्चञ्जलत्वम् कण्ठे त्रिरेखावत्वं कम्बुसाम्यं च, वक्षसि कुचयो- रौम्नत्यम, नाभौ निम्नत्वम्, नितम्बे मध्यनिम्नखवं मांसलतवं च उभयभागे चतुरस्रत्वम, जघनजङ्गाजानुषु मांसलखम्, ऊर्वाविशालत्वं शीतलखवं मृदुलखं च गतौ सविलासत्मि- स्यादि व्यज्यते। मुख्यार्थबाधितः सन्नद्धशब्दो जहल्वक्षणया यौवनं लक्षयति तद्गनातिश- यश्च प्रयोजनस्। (२६) लचये लक्षणां संयोजयति-श्रत्रेति। अर्थो यथा कोमलस्तथा पदोच्चयोऽपि कटुवर्यविरहात् कोमल इस्यर्थः। सदृशमेवेति। अतः पदोच्चय इति भावः। उद्भटार्थें उद्भटपदोच्ययो यथा उत्तररामर्चाररिते- प्रागप्राप्त निशुम्भशाम्भवधनु द्वेधाविधाविर्भवत्

उज्ज्वाल: परशुर्भवत्वशिथिलस्त्वत्कण्ठपीठातिथि- र्येनानेन जगत्सु खण्डपरशुर्देवो हरः ख्याप्यते ॥ इति। अत्र शब्दार्थयोरुदटत्वं सदशमेवातः पदोष्चयः। (२७) निदर्शनाख्यं लक्षणं लक्षयति-यत्रार्थानामिति। यत्र परपस्व्युदासार्थ पर- मतनिरासार्थम्, प्रसिद्धानाम अर्थानां विषयाणाम्, परिकीर्सन विधीयते तत् दृष्टान्तनि- दर्शनात् निदशंनं नाम लक्षणमुच्यते नाट्यविद्धिरिति शेष:। (२८) उदाहरति-यथेति। नात्रधर्मेति। नृपा राजानः सात्रधर्मोचितः क्षत्रियजाश्यु- चितैः, धर्मैः धर्मनियमैः सममुखसङ्ग्रामादिभि: शत्रुवधे रिपूच्छेदे अलं समर्था भवन्तीति शेष:। किन्तिवति यथार्थे। तथा च यथा रामेण पराङुमुखे सुग्रीवेया साकं मोधने वयग्रे वालिनि सुग्रीवभ्रातरि वाणेन मुक्तः प्रचिस्ः।

पटत्रिशलक्षणनि० ] लक्ष्मीविराजितः । ५६ह

(२६) अ्भिप्रायस्तु सादृश्यादभूतार्थस्य कल्पना। (३०) यथा शाकुन्तले- इदं किलाव्याजमनोहरं वपुस्तपःक्रमं साधयितुं य इच्छति। ध्रवं स नीलोत्पलपत्रधारया समिल्लतां छेत्ुमृषिर्व्यवस्यति ॥ (३१) प्राप्ति: केनविदंशेन किचिद्यत्रानुमीयते ॥। १८२ ॥ (३२) यथा सम प्रभावत्याम्-'अनेन खलु सर्वतश्चरता चञ्चरीकेणावश्यं विदिता भविष्यति प्रियतमा मे प्रभावती।' (३३) विचारो युक्तिवाक्यर्यंदप्रत्यक्षाथसाधनम्। अत्र प्रथमादर्िक्षत्रधर्मनिरासार्थ परासक्ते वालिनि श्रीरामस्य वाणमान्षः प्रसिद्धो- जर्थ उत्तरार्द्वेनार्थेन कीर्सनागिदर्शनम्। (२९) अभिप्रायाख्यं लक्षणं विधत्ते-अभिप्रायसत्व त। सादृश्यात् अद्भुतार्थस्य असम्भविनोरऽर्थस्य कल्पना आपादनम्, तु अभिप्रायविशेषेण कल्पनात् अभिप्रायो नाम लक्षणम्। उत्त्ञ् मनुनाऽपि- अभूतपूर्वो योऽप्यर्थः साहश्यात्परिकल्पितः । लोकेस्यो हृदयग्राही सोडभिप्राय इति स्मृतः ॥ इति। (३०) उदाहरति-यथेति। इंदं किलेति। तपस्योचितवेशां शकुन्तलामवलोक्य दुष्यन्तस्योकिरियम। यः ऋषिः कण्वः, इदं पुरो दृश्यमानं शाकुन्तलीयमिति भावः अभ्याजेन स्वभावेन न त्वलङ्करणादिनेत्यर्थः मनोहर सुन्दरम अकृत्रिमरम्यमित्यर्थ:, वपुः शरीरम, किलेति निश्चयेन, अनुकम्पायामसहने वा किलशब्दः। तपःक्लमं तपस्याक्लेश- तत्परम्, साधयितु कारयितुम, इच्छति अभिलपति। स ऋषिः कण्वः, ध्रवं निश्चितम्, नीलोत्पलपत्नस्य इन्दीवरदलस्य धारया अग्रभागेन निशितमुखेनेत्यर्थः "खङ्गादीनां च निशितमुखे धारा प्रकीर्त्यते" इति विचः, नीलोतपलपत्रधारयेति कथनेन सौकुमार्ये खड्गादिसादृश्यं च व्यज्यते, शमीलताम् अतिकठिनं लताविशेषं छेतुं कर्त्तितुम, व्यव- स्यति प्रयतते। उत्पलपत्रधारया शमीलताच्छेदनमिव शकुन्तलाशरीरेण तपःसाधनम- सम्भवीत्यर्थः । अत्र लतारूपसादश्यात् नीलोतपलपत्रधारया असम्भविनः शमीलताछेदनस्यापाद- नादुभिप्रायः। (३१) प्राप्तथाख्यं लक्षयां निरुपयति-प्राप्तिरिति। यत्र केनचित् अंशेन विशेषणेन वाक्यभागेनेत्यर्थः, किञ्व्दनुमीयते तत् आत्मनः प्राप्ते: प्रापतिर्नाम लक्षणम्। उक्त्त च मदर्षिणा- दृष्ट्वैवावयवान् कांश्षिद्भावो यत्रानुमीयते। प्रासिं तामपि जानीयाल्लक्षणं नाटकाश्रयम्॥ इति। (३२) उदाहरति-यथेति । अ्र्प्रनेनति। चञ्वरीकेष द्विरेफेय। अत्र 'सर्वतश्चरते' ति विशेषणेन भ्रमरकत्त कप्रभावतीदर्शनानुमानास्पाप्तिः। (३३) विचाराख्यं लक्षणं निरूपयति -विचार इति । युक्तिवाक्यै: हेतुबोधकवाक्यैः

५७० साहित्यदपण :- [ पष्ठपरिच्छंदे-

(३४) यथा मम चन्द्रकलायाम्-'राजा-नूनमियमन्त: पिहितमदनविकारा वतते। यत :- 'हसति परितोषरहितं निरीच्यमाणापि नेक्षन किंचित्। सख्यामुदाहरन्त्यामश्मअसमुत्तरं दत्ते।।' (३५) देशकालस्वरूपेश वर्ाना दिष्टमुच्यते ॥१८३॥ (३६) यथा वेण्याम्-'सहदेव :- यद्वैद्युतमिव ज्योतिरायें क्रुद्वेऽद्य संभृतम्। तत्पावृडिव कृष्णोयं नूनं संच्धयिष्यति।।' (३७) उपदिष्टं मनोहारि वाक्यं शास्त्रानुसाग्तः। अप्रस्यक्ार्थस्य परोक्षवस्तुनः यत् साधनं ज्ञापनम्, स विचारविषयराद्विचारो नाम लक्षणाम्। उफ्त च महर्षियाऽपि- पूर्वदेशसमानार्थरप्रत्यक्षार्थसाधनैः। अनेकापोहसंयुक्तो विचार: परिकीत्तितः ॥ इति। (३४ ) उदाहरति-यथेति। राजेनि। अन्तः पिहितो हृदयऽवरुद्ो मदनविकारः कामवेगो यस्याः सा तथोक्ता। हसतीति। परितोपः सन्तोपस्तद्रहितं यथास्यात्तथा हसति, अ-येन निरीक्ष्यमाणावलोक्यमानापि किश्चिन्नेक्षते, सख्यां वयस्थायां प्रियस- हचर्यामित्यर्थः उदाहरन्त्यां यत्किश्चित् कथयन्त्याम, असमअसम् अयोग्यम् आकाडक्षा- निवर्सकमित्यर्थः, उत्तर दत्ते। अन्न नूनमित्यादि पधान्तभागे अप्रत्यक्षस्यान्यचित्तस्थितमदनविकारस्य"हसती'या- दिसमस्तयुक्तिवाक्य ज्ञापनाद्विचारः। पूर्वोक्तम नुमा नन्वंशेनेति ततोऽस्य भेद: । (३९ ) दिष्टास्यं लक्षणं निरूपयति-देशकालेति। देशकालयो: स्वरूपेग साध- ग्येप वर्पना देशकालयो: स्वरूपेणोहिष्टत्वात् दिषं नाम लक्षणामुष्यते। नाट यशास्त्रे: पि- यथादेशं यथाकालं यथारूपं च वर्ण्यंते। यत्प्रत्यक्ष परोक्षं वा हष्ट तद्वर्णातोऽपि वा। इति। (३६) उदाहरति- यथेति। यद्वैधुतमिति। अद्य इदानीम् करुद्ध कुपिते, धाय्बे भीमसेने, विद्युतो भावो वद्युतमिव तडिद्भवतुल्यम, यत् ज्योतिः क्रोधजनितं स्वतेज: सम्भुतम् आविष्कृतम्, इयं कृष्णा दौपदी, प्राघृट् वर्षाकाल इव नूनं निश्चयं तज्ज्योति: संवर्धयिष्यति संवर्धनं करिष्यति। यथा प्रावृटकालो विद्युत्तेज: संवर्द्यति तथैव दौप- दीयं भीमक्रोधं संबधयिष्यतीत्यर्थः । अत्र कालस्य साधर्म्येण भीमक्रोधद्रौपद्योर्वर्णनाद्विष्टम्। (३७) उपदिष्टाख्यं लक्षणं निरूपयति-उपदिष्टमिति। शास्त्रानुसारतः प्रयुक्तम्, शास्त्रमत्र नीतिशास्त्रम् तथा मनोहारि रमणीयम्, वाक्यम उपदिर्ष्ट नाम लक्षगम्। यदुक नाट य शास्त्रे- परिषृद्य च शासतार्थ यहाक्यममिघोयते। विद्वम्मनोहरस्वन्तसुपदिष्टं तदुच्यते॥ इति।

षटुत्रिशलक्षणनि० ] लक्ष्मीविराजित: ।

(३८) यथा शाकुन्त ले - शुश्रषस्व गुरून्, कुरु प्रियसखीवृत्तिं सपतनीजने, भतुविप्रकृतापि रोषणतया मा स्म प्रतीप गमः । भूयिष्ठं भव दक्षिणा परिजने, भाग्येष्वनुत्सेकिनी, यान्त्येवं गृहिणीपदं युवतयो, वामा: कुलस्याधयः॥ (३६) गुणातिपातः कार्य यद्विपरीतं गुणान्प्रति ॥१८४ ॥ (३८) उदाहरति-यथेति। शुश्रपस्त्रेति। पतिगृहे प्रेष्यमाणां शकुन्तलां प्रति कण्वस्योपदेशोऽयम्। गुरून् चश्रध्सुरादिपूज्यजनान् शुश्रूषस्व सेवस्व अनलसा सती सभावं पादसंवाहनादिरूपां सेवां विवेहीत्यर्थः, शणोतेः सन्नन्तात् "ज्ञाश्रुस्मृद्दशां सनः" इति पाणिनीयसूत्रेणात्मनेपदम्। विध्यर्थे लोट् प्रयोगो ज्ञेयः। उक्त च- भत्तृ शुश्रूषणं स्त्रीणां परो धर्मो ह्यमायया। तद्वन्धूनां च कल्याणि ! प्रजानां चानुपोषरम् ॥। इति परत्र चेह च श्रेयः साधनतया प्राधान्यात्तत्सूचनाय गुरुशु श्रषरास्य प्रथमोपादानम्, उत्तरन्नाध्येवं क्रमो जेथः। सपत्नीजने समान एकः पतिर्यंस्याः सेति विग्रहे समासे "निव्यं सपतन्यादिपु" इति पाणिनीयसूत्रेश निपातनात नकारादेशो डीप, समानस्य सादेशश्र सपरनीति सा एव जनस्तस्मिन् तथोकते भर्तु: पाणिगृहीतद्वितीयस्त्रीजने इत्यर्थ:, प्रियसखीधृत्तं पियसहचरीव्यवहारं कुरु विवेहि। इयमस्मत्प्रियसहचरीति यथा चेतसि उदियात्तथा तदाचरएमनुतिष्ठेत्यर्थः। विग्रकृतापि भरत्रव तिरस्कृताऽपि अपिना आहतो तु कि वक्त्यम, रोषणतया क्रोधनतया अर्त्तः स्वामिनः प्रतीपं प्रतिकूलं मा स्म गमः न प्राप्तुहि तदनुकूलवत्तिन्प्रेव सदा भवन प्रति कूलवर्त्तिनीस्यर्थः। अन्यथा पातिव्त्यं भज्येत इति भावः। परिजने सेवकसेविकादौ भूयिष्ठमत्यन्तं दक्षिणा उदारस्वभावा भव यथा सेवकादयस्त्वयि बद्धपेमाः भवन्ति तथा तन्मनोरथपूर्त्तिद्वारा उदारहृदया भवेत्यर्थः । तथा भोगेपु महादेग्यादिस्थानलब्घसुखवेषु सत्स्वपीत्यर्थः । जन्मप्रभृतिवनवासिन्याः सह- जदुर्भगायाः तथाविधं चक्रवततिविभवं लब्ध्याहृङ्कारस्यावश्यं भावित्वादिति भावः । एव- मनेन प्रकारेण विद्यमाना इति शेष:, युवतयस्तरुण्यो गृहिणीपदं गृहीणीति व्यपदेशं गृहिण्या: स्थानं वा यान्ति लभन्ते किन्तु वामा उपदिष्टविपरीतकारिण्यो युवतयः कुल स्य पत्युः पित्रोश्चान्वयस्य आधयो मनोव्यथास्तदुत्पादिका भवन्तीति शेषः। तस्मादुप- दिष्टप्रतिकूलस्वभावा मा भवेति भाव: । शाहू लविक्रीडितं छन्दस्तव्वक्षरान्तूकं (१८पृ०) अभ्न समासेन वास्स्यायनोक्तं नीतिशा ञ्ानुसारिमनोहरवाक्यस्वादुपदिष्टम। (३९) गुगातिपातास्यं लक्षणां निरूपयति-गुणनिपात इति। गुणा: स्वधृत्तिगुणा- स्तान् प्रति तेषां गुगानामित्यर्थ:, तथा च स्वधृत्तिगुणानां विपरीतं विरोधि यत् स्वका- में सत् गुपस्थातिपतनादतिक्रमातू गुसातिपातो नाम लक्षगाम्। उर्क प- गुणाभिधान विविधेविपरीतार्थयोजितैः। गुखातिपातो मधुरः इति॥

५७२ साहित्यदर्पस :- [पछ्ठपरिच्छेदे-

(४०) यथा मम चन्द्रकलायां चन्द्रं प्रति- तह संहरिज्जइ तमो घेय्यर सशलेहि ते पाओ। वससि सिरे पसुवइणो तहवि ह इत्थीअ जीशयं हरसि॥ (४१) यः सामान्यगुणोद्रेकः स गुणातिशयो मतः। (४२) यथा तत्रैव-'राजा - (चन्द्रकलाया सुखं निर्दिश्य )

विना दोषासङ्गं सततपरिपूर्णाखिलकलः कृतः प्रामश्चन्द्रो विगलिनकलङ्ग: सुमुखि ! ते ॥

(४०) उदाहरति-यथेति। "चन्द्रं प्रति कान्तविरहिता चन्द्रकला प्राह" इति शेपः। तह संहरिज्जह इति। त्वया संहियते तमो ग्रृह्यते सकलैस्तव पाद:। वससि शिरसि पशुपतेस्तथापि स्त्रीणां जीवनं हरसि। इति संस्कृतम्। यद्यपि त्वया भवता तमोऽन्धकारं संहियिते अपाक्रियते तथापि सक- लै: समग्रलोकैस्ते तव पादो मयूखचर णश्र शिरसा धार्यते, संदर्त्तुश्ररगोपासनं विरुद्धन्त- थापि सम्प्रति सम्भवतीति भावः । यद्यपि वात्वं पशुपतेरीशस्यापि "शम्भुरीशः पञ्ुपतिः" इत्यमरः, शिरसि मूर्ध्नि वससि तिष्ठसि तथापि स्त्रियः मत्सद्दशप्रोषितभन काया जीवनं हरसि कामातिशयेन घातयसि। अन्नतादृशमहत्वगुगयुक्तोऽपि तद्विरोधिस्त्रीजीवनहरणरूपाधमकार्यात् गुखातिपातः। (४१) गुणातिशय।खयं छक्षणं निरूपयति -: सामान्येति। सामान्यगुणेम्य उप- मानोपमेयवृ्तिसाधारणधर्मेम्यः उद्रेकः उपमेयगतस्य कल्यचिद्धमंस्य आधिक्यम्, गुयं सामान्यधर्मपतिशेत इति गुणातिशयो नाम लक्षणं मतः।

बहून् गुणान् कीर्ततियिश्वा सामान्यजनसम्भवानू। विशेष: कीर्त्य ते यस्तु ज्ञेय: साडतिशया खुधेः ॥ इति। (४२) उदाहरति-यथेति। असाविति। चन्द्रकलाया सुखमवलोक्य राज् उक्तिरियम्। शोमन मुखं यस्यासतत्सम्बुद्धौ दे सुमुखि! सुवदने इत्यर्थः, अन्तमंध्यमागे चक्षत् चञ्लं विकरव विकसितं नवं नूतन कीलाब्जयुगलं नयनदूयरूपं नोकोत्पळदूयं यस्य स तथोक:। तथा तलेऽघोभागे र्फूजत देदीप्यमान: कम्बु कण्ठरूपो यल्य स तथोका, इजे. षाञ्च म एव कम्छुः शङ:। तथा उपरि उपरिभागे विजसन् शोभमानः अलिसक्घातः भ्र. मरसमूहो मस्य स तथोकः, अत्र केशा एवालिसङ्गातः। तथा दोषारामेरासङ् एव दोषाण- मासङ्गस्तं विना दोषरहित इत्यर्थ:, सततमनासतमेव परिपूर्णाखिलकलः कछा शास्राणि पोडशभागश्च विगलितकलक्क: करऋरहित: मसौ दृश्यमान: मुखरूपरचन्द्रः ते तव समीपे कुतः प्राप्तः, उपस्थितः। सम्बन्धविवक्षया निष्ठासंयोगेऽपि पह्ठी। शिखरियीषछ्- न्युस्तवलच्तणन्तूकं पाक्ू।

लक्ष्मीविराजित:। ५७३

(४३) सिद्धानर्थान्वहनुकत्वा विशेषोकिर्विशेषयम्॥ १८५ ॥। (४४) यथा - तृष्णापद्ारी विमलो द्विजावासो जनप्रियः । हदः पझमाकरः किंतु बुधस्त्वं स जलाशयः ॥ (४५) पूर्वासद्धाथंकथनं निरुक्तिरिति कोर्त्यते। (४६) यथा वेरायाम्- 'निहताशेषकौरव्य :- इत्यादि। (५२५ पृ०) (४७) बहूनां कीर्तनं सिद्धिरभिप्रेतार्थसिद्धये ॥ १३६ ॥

रूपसम्बन्धाघिक्यादू गुणातिशयः । (४३) विशेषणाख्यं छक्षण निरूपयति-सिद्धानिति। सिद्धान् उपमानोपमेयभूत· रवेन प्रसिद्धान् बहून् उत्कर्ष्देतून् अर्धान् सामान्यधर्मान् उकत्वा अभिधाय विशेषस्य यस्य कस्यचिद् भेदकधमंस्य उककिः कधनम् उपमेये उपमानव्यावत्तंकधर्मौक्तिरित्यर्थ:, विशिष्यते अनेनेति विशेषणं नाम लक्षणम्। तथा चोक्तं तत्रैव- सिद्धान् बहून् प्रधानार्थान् उक्ता यत्र प्रयुज्यते। विशेषयुक्त वचन विज्ञेयं तद्विशेषणम्॥ इति। (x४) उद्ाहरति-यथति। तृष्णापहारीति। अत्र स्वं चेत्यर्थवश लभ्यते। हदः सर- पुष्करिण्यादिरूपो गत इति यावात्,न्वंच, तृष्णा जलपिवामां धनाकाङक्षाञ्व भपहरसि जनदानन धनधानेन च निव्तयमीति तृष्णापहारी, विसल: स्वच्छजल: पापरहितश्च दविजानं पक्षिणां "दन्ता विप्राण्डजा द्विजाः" इश्यमरः, विप्राणज्ज आवापोऽधिकरण माश्रयश्च, जनानां प्रियः हितकारिश्वात् सन्तोषदायकः, तथा पद्मानां पद्मायाश्च आ करो निवासस्थानम्। इस्थमुभयसाधारणानुकूछधर्मानभिघाय भेदकधर्ममभिदघाति किन्वति। त्वं बुधः पण्डितः सतु हदः जलानां सलिलानामाशय आधारः ख्यात एव जड़ाशयो मन्दकुद्दि: डलयोरेकशवात्। मत्र तृष्णापहारित्वादीन् यहून् सामान्यधर्मानभिधाय सुघत्वजलाशयत्वरूप्याव्त- कधर्मामिधानात् विशेषयम्। (४६) निरुक्त्याख्यं लक्षणां निरूपयति-पूर्वसिद्ेति। पूर्व मिद्धानां जातानाम् अर्थानां वस्तूनां कथनं पूर्वसिद्धत्वादेव निश्चयेनोक्ति: निरुक्तिर्नाम लक्षणम्। आह च- निरवद्यस्य वाक्यस्य पूर्वोक्ता तु प्रसिद्धये। यदुच्यते तु वचनं निरुम्तं तदुदाहतम्॥ इति। (४६) उदाहरति-थेति। निक्तेति। प्रतिज्ञाहेतुसम्भवरूपस्य विमर्शसन्धयङ्ग

(४७) सिद्धयाखयं छक्षणं निरूपयति-बहूनामिति। अभिप्रेतार्थसिखये इष्टवस्तु ७३ सा०

साहित्यदर्पण :- [ पछपरिच्छदे-

(४८) यथा- यद्वीर्य कूर्मजस्य यश् शेषस्य विक्रमः । पृथिव्या रक्षणे राजन्रेकत्र त्वयि ततिस्थतम्॥ (४:) इमादीनां भवेद्भ्रंशो वाच्यादन्यतरद्ववः । (५०) यथा वेखयाम्-कञ्चुकिनं प्रति 'दुर्याधन :- सहभृत्यगसं सवान्धव सहमित्रं ससुतं सद्दानुजम् । स्ववलेन निइन्ति संयुगे नचिरात्ाएडुमुतः सुयोधनम् ।'

सिद्धये बहुनाम् अनेकेषां कीततनं कथनं अभिप्रेतार्थमिद्धिनिमित्तकथनादेव सिद्धिर्नामल- क्षणम्। बहूनामितयनेकोपलक्षणां तेन यद्धीयंमित्युदाहरणस्य नासतग्रक्षः। तथा चेक. स्मिन् बहुनां गुणकधनं सिद्धिरित्यथः। उक्तं च- बहूनां व प्रयुक्तानां नाम यत्राभिकीस्यंते। अभि प्रेतार्थ सिद्ध वर्थ सा सिद्धिरभिधीयते। इति। (४८) उदाहरति-यद्वीर्यमिति। हे राजन् ! कर्मराजस्य शेपनागभारवठनकसुः कच्छरपतेः यह्वीर्य यत् साभर्थ्यम्, शेपस्य पृथिबोभारकतः शेषनागम्य च यो विक्रमः पराक्रम: पृथिव्या रक्षणे पालने एकत्र त्वयि तदुभयमेव स्थितं वर्समानम् अस्तीति शेष:। अत्र राज्ञ: पृथिवीपालनभारसहिष्णुतातिशयरूपाभिप्रता र्थंसिदये कूमराजशोपनगव लयोरुभयो: कीत्तनास् मिद्धिः। (४९) भ्रशाख्यं लक्षण निरू्यति-दुप्तादीनामिति। हपस्य साहङ्वारस्य आदिप- दाव दृददु खि ।देश्च, वाच्यात् वक्तमिष्टात् अन्यतरद्विपरीत वचो वाक्यं भ्रंशो नाम रक्षणं भवेत्। तहुक्तम्- वाध्यमर्थ परित्यज्य दष्टादिभिरनेकधा। अन्यम्मिन्नेव पतनादिह भ्रंशः स इष्यते॥ इति । (५०) उदाहरति-यर्थेतति। स्त्रप्रशंसाकर्णानादहङ्वारेण ज्ञानशून्यो दुर्योधनो विपरी- तमुक्वान्-सहभृत्यगषममिति। पाण्डुसुतो युधि्टिरः स्वबलेन स्वपराक्रमेण सहमृत्यगणं मृत्यगणेन सहितम्, सहस्यसादेशा भावे चेदम्, सवान्धवं वन्धुजन वह्धितम, सहमिश्र कर्णादिसाहितम्, ससुत रक्ष्मणादिपुत्रवर्गसहितम्, सहानुजं दुर्योघनादिसहितम्, सुयोधनं दुर्योधन न चिरात द्रुतमेव संयुग सह्ग्रामे निहग्ति घातयध्यन्ति, वर्तमान- सामीप्ये लटू। ललिताचछन्दः "ससजा विषमे यदागुरु: समरा स्माययसिता समे कमौ)इतिलषपणादू। केचिस-सुनदरीवृत्त मित्याहुः। अब्न "न चिरात्पाण्डुसुर्त सुयोधनः" इत्येवं वच्हम्मे वचुतुर्योघनस्प गर्वितावेन 'पाण्डुसुतर्गमति कर्म पदस्थाने "पाण्डुसुख" इदि क पदस्य, "सुय्योधन" इति करम्यद- सचये कमपवुस्य व विपरीक्षा भिन्नामात् अंगः।

धटूमिशलक्षणनि० ] लक्ष्मीविराजित:।

(५१) विचारस्यान्यथाभावः संदेहात्तु विषर्ययः॥१८७॥ (५२) यथा - मत्वा लोकमदातारं संतोषे यैः कृता मतिः। त्वयि राजनि ते राजन्न तथा व्यवसायिनः । (५३) दाक्षिण्यं चेष्टया वाचा परचित्तानुवर्तनम्। वाचा यथा - (५४) प्रसाधय पुरीं लङ्डां राजा त्वं हि बिभीषण ।। आर्येणानुगहीतस्य न विध्नः सिद्धिमन्तरा। (५५) एवं चेष्टयापि। (२१) विषर्ययाख्यं लक्षणां निरुणयति-विचारस्येति। सन्देहाव संशयात् विचा रस्य तत्त्वनिश्चयस्य अन्यथाभावः विपययो नाम लक्षणम्। सन्देहानन्तरं यो निर्णय स्तस्थान्यथास्वमित्यर्थः। तथा चोकम्- विचारस्यान्यथाभावस्तथा दष्टोपयोगतः। सन्देहाव कल्प्यते यस्तु स विज्ञेधो विपर्यंगः ॥ इति। (१२) उदाहरति-यथेति। मत्वेनि। यैःपुरुषे,लोकम् अदातरं मत्वा, सनतृष्टे याचनया वनप्रात्ति विनेव प्रसन्ने, सतिः कृता। हे राजन् ? स्वयि राजनि राजति विद्यमाने सति ते पुरुषा: तथा ब्यवसायिन: याचनया धनलाभ विनेव सन्तोषावलम्विनः "न विद्यन्त" इति शेप:, किन्तु अध्यन्तदानशीलं भवन्तं वुध्वा याचयन्तीति भाय:। अत्र "लाकमदातारमि"त्यनेन सामान्यतया सर्वरोकादातृत्वनश्चयस्य "अयं राजा दाताऽरित न वा" इति सन्देहेन पूर्वविचारत्यागाद्विपर्ययः। (९३) दाक्िण्यासयं लक्षणं निरूपयति-दाक्षिण्यमिति। चेष्ट्या शारीरिकव्या पारेण वाचा चचनेन वा परवित्तस्त, अनुवर्तन प्रीणनं, दक्षिगस्य भावः दाविभ्यं नाम लचणस्। उकतं च-

क्रियते वान्यचेष्टाभिस्तद्दातिण्यमिति स्मृतम्॥इति। (५४) उदाहरात-प्रसापयति। िभीषणचित्तप्रीणनार्थ लक्ष्मणस्योक्तिरियम्। हे विभीषण ? लक्ा पुर्री नगरीं पसाधय आषिष्ठानेन शोभय, ह्वि यतः तां तस्या कहाया रमा। कथमिस्याह-आर्येणेति। आर्यण श्रीरामभद्रण अनुगृहीतस्य रक्षितस्य जनस्प सिद्धि- मन्तरा कार्यसिद्धि बिना विञ्ज अन्तरायो न स्वास् न भश्द। अश्रैताद्शवधमेम विभीषणचिस्तप्रीणमात् दाक्षिण्यम्। (रx) एवं वेषयापीति। सदया शाकुन्तले- दर्भाकरेण चरणः क्षत हत्यकाण्डे सन्यी स्थिता कतिचिदेव पदानि गख्ा। आसीद्वियृत्तवदना व विसोचयन्ता शाखासु वल्कळमसकमपि दुमाणाम्।।

५७६ साहित्यद्पणः- [पष्ठपरिच्छे-

(५६) वाक्येः स्निग्धेरनुनयो सवेदर्थस्थ साधनम् ॥१य ॥ (५७) यथा वेण्याम्-अश्वत्थामानं प्रति 'कृपः-दिव्यास्त्रग्रामकोविदे भा- रद्वाजतुल्यपराक्रमे कि न संमाव्यते त्वयि ।' (श८) माला स्यादयदभीष्टाथ नैकार्थप्रतिपादनम्। (५६) यथा शाकुन्तले-'राजा- किं शीक * क्म विमर्ददभिरार्द्रवात संचारयामि नलिनीदलतालवृन्तम्। अक्के निवेश्य चरणाबुत पद्मताम्री संवाह्यामि करभोरु ! यथासुखं ते ।।' अत्र राकुन्तलायाश्चेष्टया दुष्यन्तस्य प्रीणनम्। यथा च तत्रैव- 'तदहमेनामनृणां करोमि (इत्यछ्गुलीयकं ददाति")। मत्राहगुली यदानरूपचेष्टया शकुन्तलावित्तप्रीणनम्। (२६) अनुनयार्यं लक्षणां निरूपयति-वाक्ये: स्निग्धैरिति। प्रेमधोतव: वाक्ये- वंचनै: अर्थस्य प्रयोजनस्य साधनं सम्पादनम् अनुनयसम्बन्धादसुनयोनाम लक्षय भवेत्। उक्त च महर्षिणा- उभयो: श्रीतिजननोविरुद्धाभिनिविष्टयोः । अर्थस्य साधकश्षैव विज्ञेयोऽनुनयो खुधैः ॥ इति। (६७) उदाहरति-यथेति। दिव्यास्न्नग्रामकोविदे उत्कृष्टाम्समूहविदुषे भारद्वाजो द्रोणस्तस्य तुल्य: सदृशः पराक्रमो यस्य तस्मिन् तथोके। अत्रैवंविधप्रेमद्योतकवचनेः युद्ध प्रवर्सनरूपप्रयोजकसाधनादनुनयः। (५८) मालाखयं लक्षणं निरुपयति-मालेति। अभीष्टार्थ स्वाभीष्टसिद्ये यत् नेका. थंश्य प्रतिपादनम्। अनेकविषयस्य ज्ञापनम्, सा अनेकार्थज्ञापनविषयत्वादेव माला नाम लक्षणं भचेल्। उक्तं च- ईपिपितार्थप्रिद्धयर्थे कोत्यंते यत्र सूरिभि:। प्रयोजनान्यनेकानि सा माळेत्यभिसंजिता ॥ इति। (५९) उदाहरति-यथेति। राजा दुष्यन्तः। शकुन्तलासम्भोगरूपस्वाभीष्टपवि सुयर्थ शुश्षाप्रकारं विकल्पयति-किं शीकरैरिति। करभाविव मणिबन्धादाकनिष्ठारणु लिपर्य्यन्तप्रदेशाविव "मणिबन्धादाकनिष्ठं करस्य करभो बहिः" इत्यमरः, ऊरू जब्घे यस्याः तश्पम्बुद्धौ हे करभोरु? कमविमहिभिः शरीरतापनाशिमिः शीकर: जलबिन्दुभिः, आर्द्र: क्लिनः शीतलो वातः वायुयॅस्य तपतथोक्तम्, नलिनयाः कमलिन्याः दलमेव पत्रमेव तालवृन्तं वयजनं "व्यजनं तालवृन्तं स्पात्" इत्यमरः, तत् कि सक्जालयामि व्यापारयामि ? उत कि वा पदूमे कमले इव ताम्रौ अरुणौ रकवर्गावित्यर्थः, ते सव चरणौ पादो अङ्टे मदीये उत्पङे "उत्सङ्गचिह्हयोरङ्:" इत्यमरः, निधाय स्थापयित्वा सुखमनतिक्रम्य यथासुखम् यथार्थेऽच्यीभावः, मन्दं मन्दम्, येन विधिमा ते सु्ख भवेस्े नैध विधिनेत्यर्थः संवाहयामि महयामि "संवाइन म्ईनं स्यात् "इत्यमरः, मर्दंनेन खेदम-

षट्त्रिशलक्षणनि० ] लक्ष्मीविराजितः । ५७७

(६०) अर्थापत्तिर्यदन्यार्थोउर्थान्तरोक्ते: प्रतीयते॥ ८६॥ (६१)यथा वेशयाम्-द्रोणोऽश्वत्थामानं राज्येऽभिषेक्तुमिच्छतीति कथयन्तं कर्णो प्रति 'राजा-साधु अङ्गराज! साधु। कथमन्यथा- दत्त्वाभयं सोऽतिरथो वध्यमानं किरीटिना। सिन्धुराजमुपेक्षेत नैव चेत्कथमन्यथा।' (६२) दूषणोद्धोषणायां तु भर्त्सना गर्हरां तु तत्। (६३) यथा तत्रैव-कर्रा प्रति 'अश्वत्थामा- निवीर्य गुरुशापभापितवशात्कि मे तवेवायुधं संप्रत्येव भयाद्विहाय समरं प्रास्तोऽस्मि किं त्वं यथा। पनयामीत्यर्थः। तथाचात्र शुश्रृपा विधानाय मयि विद्यमाने सखयोर्गमनेऽपि न काचि दन्नुपपत्तिरिति अलमावेगनेति तत्रत्याशयः। वस-तनिलक छन्दस्तव्वक्षणन्तूक्तं प्राक। अन्रात्सानं प्रति शकुन्तलायां सम्भोगरूपस्वाभीष्टसिद्धयर्थ दुष्यन्तस्य व्यजनसख्ा लनपादसंवाह नरूपानेकार्थंज्ञापनान्माला। (६०) अर्थापत्तिर्नाम लक्षयां निरूपयति-अर्ापत्तिरिति। अर्थान्तरोक्ते: अन्यार्थ- प्रतिपादनात् यदन्यार्थः प्रतीयते तत् अर्थस्थापतिर्वुद्धावुपस्थितिरर्थाप सिर्नाम जक्षणम्। तथा चोक भरतेन- अर्थान्तरस्य कथने यत्राऽन्योथं: प्रतीयते। वाक्यमाधुर्य संयुक्त सार्थार्पात्तरुदाहता॥ इति। (६१) उदाहरति-यर्थतत। अङ्गराज! इति कर्णसंबोधनम्। एवं त्वदुकत सत्यम् अन्यथा न चेतू राज्ये स्वपुत्राभिषेकेच्छ्ा न चेदित्य्थ तातिः अगणितसह योद्धा स द्रोग: तनैव किरीटिना अर्जुनेन वध्यमानं सिन्धुराजं जयद्रथं कथमुपक्षेत तदि मोचनायार्जुनं हम्तुमवश्यमेव यतेत यतस्तन्न कृतमतः स्वपुत्राभिषेक एव नूनं तख्दि आसीदिश्यवगम्यते। अत्र सिन्धुराजोपेक्षारूपार्थान्तरोक्या द्रोणस्य स्वपुत्राभिषेकाभिप्रायरूपान्यार्थप्रती-

(६२) गर्हणाख्यं लक्षणं निरूपयति-दूषणेति। दूषणोद्धोषणायां दोपोद्धाटनवेजा्या या तु भ्त्संना तप्त गहयं नाम छक्षणम्। नाटसश्ञास्त्र सु- अत्र संकीतयन् दोपं गुणमर्थेन दर्शयेस्। गुणातिपातादू दोषाद्वा गहंगां नाम तन्नवेत्॥ इति । (६३) उदाहरति-यर्थत। तश्रेव वेण्यामवेश्यर्थः। निवीर्यमिति। तव इत मे ममापि आयुधम् अस्त्रम गुरुः परशुरामस्तस्य शापरूपं भाषितं वाक्यं तद्शासदधीनात् कि निर्यीयं बलदीनमेव कि करिष्यतोत्यर्थः। अ्रथमत्न शापहेत :- (कर्णा हि सूतजातमा- स्मानं संगोष्य स्वस्थ विप्रत्यं प्रसिद्धीकृत्य परशुरामाच्छुस्त्रविद्यां ब्घतान्। अनन्त- रख क्षताऽ्यमिति ज्ञातस्तेन तस्मे "तवायुर्धनिर्वीयं स्यादिति शप् इति)। त्व यथा स्वमिव अहमपि कि सम्प्रत्येव मयात् भीतेः समरं सयामं विह्ाय परित्यञ्य प्राप्त-

साहित्यवर्पणा :-

जातोऽहं स्तुतिवंशकीर्तनविदा किं सारथीनां कुले क्षुद्रातिकृताप्रिगं प्रतिकरोम्यस्रेण नास्त्रेण यत्।।' (६४) अभ्यर्थनापरैर्वाषये: पृच्छार्थानचेयसं मता ॥१६२ ॥ (६५) यथा तश्नव - 'सुन्दरक :- गज्जा, अवि साम सारधिद्ुदिओदिट्ट तुहेहिं महाराओर दुर्योधणो स वेति।' (६६) प्रसिद्धिलो कसिद्धार्थरुतकृष्टेरर्थसाधनम् । (६७) यथा विक्रमोर्वश्याम् ·- 'राजा- सूर्या चन्द्रमसौ यस्य मातामहपितामहौ। स्वयं कृतः पतिर्द्वा्यामुर्वश्या च भुवा ध यः ॥ शिविरे उपस्थितोऽस्मि! अहं स्तुति राजस्तुति चंशकतनं राजवंशावलीगुलोद्घोषणस विदन्तीस तेषां तथोकानां सारथीनां सूतानां कुछे वंशे कि जात उत्पन्नः? नेति भावः। क्षुद्ेम अरातिना शनुणा कुतं जनितं वेरमपकारम् अस्त्रेण नयनामभसाकि प्रतकरोमि प्रतिक्रियां सम्पादयामि? अपितु कथमपि नेत्यर्थः। अव्तेण आयुधेन कि न प्रतिकशोमि? अपि तु आयुधेनैव प्रतिक्रियां करोमोत्यर्थः। शाददूलावकीडितं छन्दस्तलक्षणन्तूकत प्राक्। (१४८प.) अत्र शखा देनिर श्रेयरवादिरुपदूप गोद्वोषणया दुष्यमाणस्य कर्णाभ्य, भर्स्मनान् गरहणम्। (६४) पृच्छाख्यं लक्षणं निरूपर्यात-अभ्यर्थनेति। अभ्ययनापरेः सरकारप्रार्थना सूचके: वाक्येवचनैः अर्थानां विश्रयाणाम्। अन्वेष्यरा मार्गणं पृच्छा नाम लक्षणम्। 8फं च- यत्राकरोज्ज वैर्वाक्येशत्मानमथवा परम्। पृष्छयते चाभिघत्तेर्थ सा पृष्छेत्ममिसंजञिता। इसि। (६४) उदाहरति-प्रथेति। भ्रज्जा इति । सुन्दरको कर्णसारथिः। "आर्याः, अवि नाम सारथिद्वितीयो दृष्टो युष्माभिमहाराजो दुर्योधनो न वेति" इति संस्कृतम्। अम्न आर्या इति सरकार प्रार्थनादयोतक वचनेन दुर्याधनमार्गणातू पृष्छा। (६६) प्रसिद्धाख्यं लक्षणां निरूपयति -प्रसिद्धिरिति। उत्कष्टैः लोकसिद्धार्थैःकोक- प्रसिद्धूवस्तुमिः अर्थस्य पदाथविशेषस्य साधनं परिचयः प्रसिद्धाथे: साधम्त्रात् प्रसि- द्विर्नाम लक्षणम्। उक च- वाक्ये: सातिशयेरुका वाक्यार्थस्य प्रसाघकैः। लोकप्रसिद्धेबहुमि: प्रसिद्धिरशित की्सिता॥ इति। (६) उदाहरति -य्थेति। सूर्या चन्द्रमसाविति। स्वपरिचयवर्णसमिद्म्। यसय पुर्खस: सूयंश्र चन्द्रमाश्येति तो खूर्याचन्द्रमसौ मातामहपितामही मातुः पिता पितु: विस्ा व 'सव' इति शेष: । यो द्वास्याम् उवश्या भुवा च पतिः स्वय वृत इश्यर्थः। सोड्ह पृकामिति शेष: । थत्रेदमयगन्तव्यम्-सूर्थपौत्रस्य मानवस्य सुधम्नस्प-"हतः प्रभु- वीह य भोगसमिष्यतिस श्ी अविष्यनीति श्रिवेन शप्ते प्रदेशे प्रविद्स्य स्तरीत्वे जाते रति सूरयो ममलालड्रः पुरुत्वस्म राजः। तथा चम्द्राा्मअक्षय मुघल्यात्मज इति चन्द्रो

लक्ष्मीविराजित:। ५७६

(६६) सारुष्यमनुरूपस्य सारूप्यात्क्षोभवर्धनम् ॥१६२॥ (६६) यथा वेएयाम्-दुर्योधनभ्रान्त्या मीमं प्रति 'युधिष्टिर :- दुरात्मन्। दुर्योधनहतक !- 'इत्यादि। (७०) संक्षेपो यन्तु संचेपादारमान्यार्थे प्रयुज्यते। (७१) यथा मम चन्दकलायाम्-राजा-प्रिये ! अङ्गानि खेदयसि कि शिरीष कुसुमपरिपेलवानि मुधा। (शत्मानं निर्दिश्य-) तरय मीहितकुसुमाना सपादयिता तवास्ति दासजनः ।। (७२) गुणानां कीर्तन यन्तु तदेव गुणकीर्तनम् ॥१६२।।

द्यस्य पितानहः। (वदपि सूर्यश्योकरीत्या प्रमातामदत्वमनगम्यते तथाऽप्युपचारातथा प्रयोगो ज्ञेय:) । छत्रोरकृष्टार्भ्या लोकप्रसिद्धाभ्यां सूर्याचन्द्रमोभ्यां स्वस्य परिचयसाधनात् प्रसिद्धि:। (६=) सारूप्यारयं लक्षणं निरूपयति-मारुप्यमिति। अनुरुपन्य सदशस्य सारू प्यात् सादृश्यजनितभ्रमात् अनुभू-स्य इति पाठे सादृश्यात् भ्रमविषयस्ये-यर्थः। क्षाभेण सविषादाधर्यण वर्तनमाचरण सादृश्यप्रयोज्यतवात्सारूप्यं नाम लक्षणम्। मर्दपिसाडप- दृष्टभ्रुतानुभुतार्थकथनाभि: समुद्भवद। सादृश्यसमजनितं सारूप्यमिति संजञिनम् "इति। (६९) उदाहरान-यथे त। 'दुर्योधनेन भीमो हत" इति वस्यचन्वचनेन भ्रम. विपयस्य युर्धिष्ठिरस्य दुर्गोधनं हरा उपस्थिते भीमसने दुर्योघनसहशावलोकनेन दुरात्म- न्निस्यादिष्षोभप्रयुक्ताचरणात् सारुप्यम्। (७) संक्षेपाख्यं लक्षणं निरूपयति-संक्षेप इति। संक्षेपात् मविशेषात लयप् लोपे पख्चमी यत्तु अन्यार्थ अर्थान्तरस्थाने आत्मा प्रयुज्थते निर््वि्यते तत् सक्षिश्तवा- क्यप्रयाजकर्वात्मङक्षेपो नाम लक्षणम्। (७) उदाहगति-थेति। अशनीति। शिरीषसुमवत परिपेलवानि सर्वंथा- तिमृदुक्तान अज्गान मुधा व्यर्थ कि कुनः खेदयनि कुसुमापच्यार्थ आयासमुत्पादर्यास! मयं दासजनः सेवकः तव ईहितकुसुमानां चेतुमभिलषतानां पुष्पाणां सम्पादयिता पुष्प- चयनकर्त्ता भस्ति। अत्रायमित्यनेन मात्मा अन्यो वेति न विशेषकथनम्, अत एवार्धान्तरस्थाने मा. स्मन संक्षेपप्रयोगात् सकूक्षेप: । (७२) गुणकीर्त्तनासयं कच्षमां निरूपयति-गुयानामिति: गुणादीनां सौन्दर्यादीना- मिल्पर्थ: । कीर्चन कथनम्। तथा चाकतं महषिणा- कोके गुणातिरिकानां गुणामां यश्र नाममि:। एकोडपि शब्धते तकु विज्ञेयं गुणकीर्ततंनम्। इसि।

साहित्यदर्पणः [पष्टपरिच्े

(७३) यथा तत्रव- 'नेत्रे खञ्जनगञ्जने सरसिजप्रत्यर्ि-इत्यादि (पृ.)। (s) स लेशो भण्यते वाक्यं यत्सादृश्यपुरःसरम्। (७५) यथा वेरयाम्-'राज्ा- हते जरति गाङ्गेये पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्। या श्लाघा पाण्डुपुत्राणां सेवास्माकं भविष्यत ।।'

(७७) यथा- रतिकेलिकल: किंचिदेप मन्मथमन्थरः । पश्य सुभ्र ! समालम्भारकादम्बश्चुम्बति प्रियाम् ॥ ('३) उदाहरति-यथेति। नेत्रे इति। प्राग्व्याख्यातमेव। अत्र कामिन्याः सौन्द्यगुणकी तंनादू गुणकीतंनम्। (७४) लेशाख्यं लक्षणं निरूपर्यात-स लेश इति। साहश्यपुरःसरं सादश्यता्पर्य कम्, यदाक्यं यदचर्न भण्यते सः साइयप्रकाशनसम्बन्धालेशो नाम छक्षणम्। उक्तं च- यद्वार्क्यं वादकुशलैरुपायेनाभिधीयते। सद्शार्थवि निप्पननः स लेश इति कीक्षितः ॥ इति। (ox) उदाहरत-यथेति। इत इति। शिखण्डिनं दपदारमर्ज नपुंसकम्, पुरस्कृत्य अग्रे कृ वा, जर त वृद्धे गाङ्गये गङ्गापुत्रे भीष्मे, हते अर्जुनेन पानिते सति पाण्डुपुन्नाणं युधिाष्ठराद्ीनां या श्लाघा प्रशंसा अस्मार्कं धार्सराष्ट्राणाम'प अिमन्युवधे सेव तत्स शैव इछाघा भवष्यतति यदि वृद्धस्य कपटेन व्यापादनादू पाण्ुउत्रा न प्रदासनीयाः तहि वयमपि बालकस्यामहायप्याभिमन्योर्थ्यपादने न प्रशंसनीयाः यदि ते प्रशांसनी- यास्तर्हि यतमपीति दुर्योधनाभिग्रायः। अन्र सादृश्याभिद्योतकवाक्यप्रयोगा ल्लेशः। ("६) मनोरथाख्यं लक्षणं निरूपर्यात-मनोरथस्तिविति। मक्गयन्तरेण भष्तिविशेषेण अभिप्रायस्य स्वाभिप्रायमथवृत्तान्ततुल्यस्य अन्यदीयवृत्तान्तस्य यदुकिदर्षनं स मनो. रथविशेषेणोक्कत्वाम्मनोरथो नाम लक्षणम्। महषिषाडपि- हृदयार्थस्य वाक्यस्य गूढार्थंस्य विभावकम्। अन्यापदेशे: कथनं मनोस्थ इति स्मृतः॥ इति। (७७) उदाहररात रतिकेलीत। शोभनौ कवौ यश्यास्तत्सम्बुद्धो हे सुभ्रु! रति- केलौ सुरक्रोड़ायां कलो महुरास्फुटापध्यनिवादी मन्मथेन कामावगेन मन्थरोडलस: एष करिचित् कादम्बः कलहंप: 'काद्म्य कल्पहसः स्या्ित्यमर:, समारमभात् प्रियप्रा- प्त्या आदराधिक्यास् प्रियां हंसीं चुम्बति इति पश्य अवलोकय। अत्र कादम्बकर्तकप्रियचुम्बन प्रदशनभक्गया ततुल्यस्व स्वामिप्रायस्पप्रियाचुम्यमस्य प्रदर्शनान्मनोरथ:।

पटन्रिशलक्षणनि० ] लक्षमीविराजित:। ५८१

(७६) यथा-'गृहतृक्षवाटिकायाम्- दृश्येते तन्वि । यावेतौ चारुचन्द्रमसं प्रति । प्राज्ञे कल्याणनामानावुभौ तिष्यपुनर्वसू।।' (र) स्यात्प्रमाशयितुं पूज्यं प्रियोक्िहर्षभाषणम्॥१६४॥ (८१) यथा शाकुन्तले- उदेति पूर्व कुसुमं ततः फलं घनोदयः प्राक्तदनन्तरं पयः। निमित्तनैमित्तिकयोरयं विधिस्तन प्रसादस्य पुरस्तु संपदः ॥ (७८) अनुक्तिसिद्धयास्य लक्षणां निरुपयति-विशोपेति। विशेषो रूपलावण्याद्य तिशयज्ञापनं स एवार्थः प्रयोजन यस्य स ताहशस्तव्य प्रकरण सति ऊहविस्तारः तर्का तिशयः प्रकरणाभावे तु ताहशोहासम्भव एव अनुक्तसिा्तूर्नाम लक्षणम्। उक्वं च- प्रस्तावेनेव शेपोरऽर्थः कृतस्नो यत्र प्रतीयते। वचनेन विजानातु सिद्धि: सा परिकीतिता ॥ इति ('९) उदाहरति-यर्थेति। दृश्येते इति। उद्यानवाटिकायां विश्वामित्रमविधे श्ररामलक्ष्मणौ दष्टवा हरधनुर्भक्रा- त्पूर्व सीतां प्रति तत्लखीनां वितर्कवर्णानमिदम्। हे तन्वि! कृभाद्गि! चारुचन्द्रमसं प्रति मनाज्ञचन्द्रसमापे यावेतौ दश्येते अवलोक्येते, हे प्राज्ञे! वुद्धिर्मात ! उभावेव कल्याणं मङ्गलं नाम ययोहती तथाक्तौ तिष्यपुनवसुनक्षत्रे तत्सदशसुन्दाकृतीत्यर्थः। अत्र विश्वामित्र राम लक्ष्मणानां सौनद्र्यातिरयबोधनार्थ पृथिव्यां चन्द्र-तिष्य-पुन वंसूनामसम्भवेन तेपु वर्यानेन व वितर्कातिशयादनुक्तिसिद्धिः। (८०) प्रियोक्किसंज्क लक्षणं निरूपयति-स्यादिति। पूर्ज्य जनं प्रमाणयिर्त प्रमाणत्वेन उस्कृष्टत्वेन ज्ञापयितुं हर्षजनक भाषणम् आनन्दोतपादकं वचनमित्यर्थ: प्रियोफिर्नाम लच्षयं स्यात्। तथा च मुनि :- यत्प्रसन्नेन मनसा पूज्य पूजयितुं चच: । हषं प्रकाशनार्थ तु सा प्रियोतिरुदाहता॥ इति। (८) उदाहरति-उदेनीति। कश्यपं प्रति दध्यन्तस्योक्तिरयम्। पूव फलसमाग मात्प्राक् कुसुमं फमहेतुभूत पुथ्यम उर्देति आविर्भवति ततस्तदनतरं फलम्। आम्ना दीनों कुसुमकार्यभूतं फरम उददेसि कारणस्य कायनियतवंतृत्तितवादिति भाव:। तथा प्राक जलवर्षणातपूर्व धनोदयः जलहेनुभूनमेघाभिर्भावो जायत इति शेप: तदननतरं सतःपरं पयः घनोद्यकार्यभूतं वृष्टिजल जायते। अम्रापि कारणस्य तथात्वादिति मावः। अत एव निमित्नैमितिकयोः कारगकार्यमात्रयोः अयं विधि: पौर्वापर्यनियमः, तु किम्तु तव प्रसादस्य सम्पद्धेतुभतानुपइस्य पुरः पूर्वमेव सम्पदः कार्यभूनसुतक्षरा दिछामसम्पततयो भवन्ति। अवश् कारणकाययोर्नियतपौर्यापर्य वेपरीश्मादवूमुवोडयं सप प्रसम्नतायाः प्रभाव इत्याशयः । वशस्थं छुन्दस्तलक्णन्तूक्ं प्राकू। ७४ सा०

५६र महित्यदपण :-

(८२) अथ नाट्यालंकार/ :-

उत्पासनस्पृहाक्षो पद्या सापोगपराय ॥ १६॥ पाशंसाध्यवसाया व विरापसवसंशिता। उत्जनं परोवादे नोतिरर्थीयशेपसम् ॥ १६६ ॥ प्रो-साहनं च साहाय्यमभिमानोऽनुवर्तनम्। उत्कोतनं तथा याच्छा परिहारो निवेहनम् ॥१६७॥ प्रवर्तनास्यानयुक्तिम: र पचोपदेशनम्। इति नाटयालंकयो नाटयभूपसाहेतयः॥१६।

(A) यथा -- शाकुन्तले- ययातेरिव शर्मिष्ठा पत्युबेहुमता भव। पुत्रं त्वमपि सम्राजं मेव परुमवाप्नुहि । अन्न कश्यपमुनि प्रमाणोकर्त्तु नदीय: पेतिपादकमापणान् प्रियोकि:। (८२) वाट्यालङूकृतयस्रयस्त्रिंशदिति यदुक ता अभिवातुमाह -अ्रयेति। नाट्य लक्षणप्रतिपादनानस्तर नाट्यालङ्कारा निरुष्यन्त हत्यथः। (८३) ता अलडकृतीरुद्विशतति-प्राशीरित्यादि। आशी:, आक्रनद:, कपटम्, सचमा, गवः, उद्यम:, आश्रयः, उत्पासनम्, स्पृहा, साभः, पश्चाप्तापः, उपपतिः, आशंसा, अध्यवसाय:, विसप:, उल्लेखः, उत्तेजनम्, परीवाद, नोतिः अथविशेषणम्, प्रोस्सा हनम्, साहाय्यम्, अभिमान:, अनुवर्तनम्, उत्कीत्तनम, याच्जा, परिहारः, निवेदनम्, प्रवर्त्तनम्, आख्यानम्, युक्ति: प्रहर्ष:, उपदेशनञ्ष इनि पतानि त्रयत्तिशत् नाटयभूप- णहेतवः अभिनयकाप्यशोभरपाका नाट्यालतयो ववहियन्ते। (४) तत्राशीराख्यामलदकृत निरुषयति-आशीगित। इष्जनस्य स्वप्रियपुंसः मशसा अभिमतप्राप्ीच्छा आशीर्वाद इत्यरथ:, आशीर्नाम नाटवालङ्कार:। (A) उदाहरति-यथेति। ययातेगवेति। शकुन्तलां प्रति महर्षिकण्वम्य शुभाशं सनमिदम। ययातिर्नाम कश्िदू चन्द्रवशीयो राजा तस्य ययातेः, शर्मिष्ठा वृषपर्वराजपुत्री तश्पहराजी इव, एवं शकुन्तला, पशुः दुष्य-तस्य बहुमता अत्यादरस्थानीया मन्। तथा सा शर्मिष्ठा पूर पुरुनामानं पुत्रमिव त्वमपि सम्राज राजसमूहस्य शास्तारं चक्रव र्तिनमित्यर्थ:। येनेष्टॅ राजसृयेन मण्डळस्येमवरश्र यः । शास्ति यश्चाज्ञया राज्: स सम्राट् ..... । इत्यमर। : पुत्रम् आत्म जम्, अवाप्तुदि प्राप्तुहि। "पुराकिल राजर्षिः ययातिर्नाम शुकदुहितां देवयानी, वृषपर्धपुरत्री शर्मिष्ठाश्चोपयेमे। चिन्तूमंगीम गये शर्मिष्ठेव तत्प्रियतमा बभूवेति। अत एव तरपुत्रः पूरुरेव वृद्धपितुराज्या सम्राट्पदमछखकार" इति महाभारतीया कथावानुलन्धेया।

नाटयालद्कार निरूपणमू लक्ष्मीविराजित: ५८३

( ८५) ........... .प्र्राकन्दः वलापर जुचा। (८६) यथा वेसयाम् -- 'कञ्चका-हाकय: कुन्ति, ! रजमचनपताके /- इत्यादि। (रs) कपटं मायया यत्र रूपमन्य्मिभव्यते॥। ६॥ (८८) यथा कुलपत्यक मृगरूपं परित्य्य विधाय कपटं वगुः । नीयते रक्षरा तेन लक्षमरे सुति संशयम् ॥ (रह) अक्षमा सा परिमव: स्वल्पोउपि म विपलते। (६०) यथा शाकुन्तल-'शाज- गी सत्यवादिन् ! अ्रभ्युपगत तावदस्मा- भिः। कि पुनरिमामम्सिन्व लभ्गे। शमरव :- निनिपात :- इत्यादि। अन्नोपमया सत्स्वप्यनेकायु रमणीयु ल्वमेप पट्टरजी भृया शन राजा च त्वसपुय्रमेव यौवराज्येऽलछरिष्यतीति च व्यास्तिनम्। अत्रेषस्य सहिपीपदस्य पुत्रस्य पाशंसनादाशी:। (र6) आक्रन्दाख्यमलङकृत निरुपर्यात-आक दूति। मुवा शोकेन प्रकपिसं रोदनम् आकव दो नाम नाटवाल्ारः। (८६) उदाहरति-यथति। दाजसवनस्य पताका स्वानरणादिना पताकावदू सरवों रकृष्टातत्सम्बोघन सग्र शोकेन विलापकरणादानन्द:। (र) नपदा यनजकारं निर्म्ति- नरभिति, क मागया व्याजेन अन्यदूरूप विभाव्यते प्काश्यत तव कपर्ट नाम नाठवालसः। (८८) उदाहरत-यर्थे। कंरप ह। तेन रक्सा राक्षतन मरीवेन मृगरपं मृगधर्म स्वरविशेष परित्यन्य अर्थादनणीपस्वरविशे, नुचाचे स्यर्था, कपट वपुः छदूम- युकं पूर्वचत् राक्षमदरीरं पृश्या सुधि म याम उद्मणः संगर्य प्राणमन्देह नीयते प्राप्यते। अत्र कपटेन मारीचस्य मृगस्तरूपाभव्वरूपग्रहणान कपटम्। (ce) अक्षमास्यम कारं निरुपयनि-नि। सवनपोडगि परिभवोजवमानो यस्न विषद्यते सोई न शक्यने सा अक्षमानाम नाटवालकारे भवेत्। (ह०) उदाहरत-सथांत। मुनिजनाक्षिप्ता राजा सोपहासं वधोतति-अद्ीइृसि। अभ्युपगतं हवीकृतम्, चयम् एव विधा मवदमिहितप्रम्ीरा पशवय्नतस्रा अनापवाथ एवेष्यर्थः। प्रेक्षावतामन्यया प्रघ'त्तन भगत मत आह-किगनर्गत। 8मा सर्पास्वरमी बालां शकुन्तकाम्, अभिसन्धाय वर्ञ्तायत्या कि फल पुनर्तभ्यते किर्माप नेत्यथः । पर्ष च सवंत्र वञने किमपि प्रयाजनमवलंक्यते किम्त्वस्यासतर्पास्चनयाः शकुन्तलायाः वञ्ने कश्यचित्प्रयोजनस्याभावात् निर्राधकंत्र वज्तनेत्याभप्रायः। एवं भ्त्वा कुपितः शाङ्गंरव आह -विनिपात इति। विनिपात अधोर्गाता सर्थनाश इति यावत् इमामभि सन्धाय लभ्यत इत्यनेन पूर्वंणान्वयः। तथा च तपस्विम्यवमामजनितदुरितेन नूनमा-मनोऽघो गतिरेव मविष्यतीति तात्पर्य्यम्।

साहित्यदर्पण :-

(६१) गरवाडव लेपजं वाक्यं- (६२) यथा तत्रैव -- 'राजा-ममापि नाम सत्वेरभिभूयन्ते गृह्याः।' (६३) ......... .कार्यस्यारम्भ उद्यमः ।। २००।। (९४) यथा कुम्भाक्के -- 'रावण :- पश्यामि शोकविवशोऽन्तकमेव तावत्'। (६५) ग्रहरां गुणवत्कार्यहेतोराश्रय उच्यसे। (६६) यथा विभीषणनिर्भतर्सनाक्के-'बिभीपणः-राममेवाश्रयामि।' इति। (६७) उत्प्रासनं तूपद्ासो योऽसाधौ साधुमानिनि ॥२०१॥ (६८) यथा शाकुन्तले -- 'शाङ्गरवः-राजन्। अथ पुनः पूर्वत्ृप्तान्तमन्य- सक्गाद्विस्मृतो भवान्। तत्कथमधमेभीरोर्दारपरित्याग :- इत्यादि।

इत्यु कया शाङ्गरवेणासहनादक्षमा। (९१) गर्वाख्यमलद्ार निरपयति-गव ति। अवलेजम् अकज्य वाक्य गर्वो नाम नाट्यालङ्कार:। (९२) उदाहरति-यथेति। सत्वैः प्राणिभिः। अत्र ममापीत्यनेन व्यज्जिताहङ्कारजन्यवाक्यादू गवः। (९३) उद्यमाख्यमलद्वारं निरुपयति-कार्यस्येति कार्यस्य यल्थ कस्यचित् कर्मणः आरम्भ: आध्यकृति: उदमो नाम नाटयालङ्कार:। (१४) उदाहरति-यथेति। पश्यामति। इन्द्रजिव शोकारसंस्य रावणस्य स्वयं समरोधमे आत्मनोऽन्तकश्वकथनमिदम्। अत्र समररूपकार्यारम्भस्य पश्यामीत्यादौ सूचितत्वादुथमः। (९६) आश्रया्यमळ द्वार्र निरूपयति-अणमिति। कार्यहेतोः। यत किश्षिस्का यं साधनकारणम्, गुणवदुत्कृष्ट ग्रहणम् उत्कृष्टजनस्याश्रयणम् आश्रयो नाम नाटयाक् कार उच्यते। (९६) उदाहरति-यथेति। मत्रात्मनो सङ्काधिपत्यस्य गुणवत्कार्यस्य द्ेतो राम- स्याश्रपणादाश्रय. । (१७) उत्परासनाख्यमछद्कारं निरुपयति-उत्प्रासनमिति। मात्मानं साघु मन्यत इति "आत्ममानेरवश्चाद्ति पा० सूत्रेय णिनिः। वृद्धयादिकृतसाधुमानी तस्मिन् साधुमा निनि आत्मनि साधुत्वमानिन्यसाधो जने इस्यथः। यस्तु उपहासः तव् उत्प्रास्यतेऽ न्यस्य हृदयमश्वर्थ क्षुभ्यते अनेनेति उत्प्रासनं नाम नाट्याछङ्कगे भवेत्। (९८) उदाहरत-यथेति। शाङ्गंरवः कण्वशिष्य आह इति शेषः । अ्ररथेति प्रश्ने "मङलानन्तराम्भप्रश्नकारस््येष्वयो अथ" इत्यमरः, पूर्ववृत्तान्त शकुन्तलायाः गान्प वंपरिणयरूपम्, व्यासङ्गात् बहुतरकारयें व्यापृतत्वात् अन्यस्त्रीसंसगंरूपमोह्दाद्वा विस्मृत स्मृतिमार्गाद्विच्युतं भवेत् सम्भावनार्या लिङ्। अधमंभीरोः पापादूमयशक्किनी भवसः। तथा च यदि ते अधर्मादू भर्य वतते तदा दारपरित्यागः कर्थ विधीयते वश्राप्यघर्मोत्प- त्वान्नत्। तथा च गौतम :-

लक्ष्मी विराजित: । ५८५

(ह) आकाङक्षा रमणोयत्वाद्वस्तुनो या स्पृहा तु सा। (१००) यथा तत्रव -- 'राजा- चारुणा स्फुरितेनायमपरिक्षतकोमलः । पिपासतो ममानज्ञां ददातीव प्रियाघरः ॥' (१) अधिक्षेपवच:कारो क्षोभ: प्रोक्त स एव तु ॥२०२॥ (२) यथा - त्वया तपस्विचाएडाल ! प्रच्छुत्वधवर्तिना। न केवलं इतो वाली स्वात्मा च परलोकतः ॥ (३) मोहावधीरितार्थस्य पश्चात्तापः स एव तु।

'पतिताऽत्याग्यपतितत्यागिनश्र पतितः' इति। एवं सत्यपतिदारपरित्यागान्मह- स्पापं ते नृनं भावोति दारश्यागो न कार्य इति शाङ्गरवस्याभिप्रायः । अत्र कृतविस्मरणत्वात् राज्ोऽसाघुखम्। तथा च शाङ्गेरवेणासाधुत्वेन परिचीयमान मथ च साधुमानिनं दुष्यन्तं प्रति "राजच्वित्या दिनोपहासादुसप्रासनम्। (९९) स्पृहाख्यमलद्धारं निरूपयति-माकाड्क्षेति। वस्तुनः यस्य कस्यचिद्विप यस्य रमणीयर्वात् मनोहरत्वाद्वेतो:, तत्र तुया आकाह्का सा स्पृहा नाम नाट्या- लक्कारो भवेत्। (१००) उदाहरति-यथेति। चारुणेति। शकुन्तलाया: स्फुरदघरदर्श नात् मुखमुद्र मय्य तत्पानेच्छो: आत्मगतं राज्ञ उक्तिरियम्। न परीक्षित अपरिक्षित अननुभूतचुम्बन- वात् केनचिन्नायकंन दन्तेंरदष्टपूर्व:, मत एव कोमलो मृदुल:, अतोडस्या अधरः पान- योग्य इति भाव:, प्रियाया: शकुन्तलाया अधरो दन्तच्छृद अधरोष्ठ इत्यर्थः। चारुणा मनोहरेण, स्फुरितेन ममाङ्गुलीभ्यामुन्जमनोत्पन्नस्फुरणेन, पिपासतः पातुममिलषित: चुम्बनमिच्छत इति यावत् मम अनुज्ञां स्वयमेव पातुमनुमति ददातीव समपयतीव। अत्र शकुन्तलाघरस्य रमणीयत्वाद्दुष्यन्तस्याकाड्क्षतः स्पृहा। (१) क्षोभाखयमलद्कारं निरुपयति-अधिक्षेपेति। अविक्षेपो भ्त्सनं तद्थं वच: करोतीति अधिक्षेपवच:कारी भर्त्सनोक्तिजनको यः कोभश्चलचित्तता चित्तविकारविशेष इति यावत् स एव सोभो नाम नाटयालङ्गार: प्रोक्त:। (२ ) उदाहरति -यथेति । त्वयेति। श्रीरामं प्रति मरणासन्नस्य बालिन उक्तिरि- यम्। हे तपस्वि चाण्डाल ! राम ! प्रच्छन्नवधवर्त्तिना अलच्वितहिंसाकारिया त्वया न केवलमहं वाली हतः किन्तु परलोकतः स्वस्य आत्मापि हतः अनेनंव गुरुतरपापजन- नादित्याशयः। अत्र बालिन एतादृशभर्त्सनोक्तिजनकक्षोभात् स्षोभः । (३) पश्चात्तापास्यमलद्द्ारं निरुपयतति - मो हा ीरितार्थ म् ेति। मोहेन चित्त्रमेण अवधीरितस्य अवज्ञातस्य अर्थस्य प्रयोजनस्य सम्बन्धे पश्चात्तापोऽनुताप एव तु पश्चा- सापो नाम नाव्यालक्कार: स्याद्।

५र६ साहित्यदर्पण :- [ पट्परिच्छ-

(४) यथानुतापारङ-'राम :- किं देव्या न विचुम्बितोडम्मि बहुशो मिथ्याभिशसस्तदा' इति। (५) उपर्पान्तर्मता हेतोरुपन्यासोऽर्थसिदये ॥ २०३॥ (६) यथा वध्यशिलायाम्- (क) 'म्रियते म्रियमाण या त्वयि जीवत जीवति। तां यदीच्छुसि जीवन्तीं रक्षात्मानं ममागभि: ।। (७) आशंसनं स्यादाशंखा- (८) यथा इमशाने-'माघच :- तत्पश्येय मनङ्गमन्नलगहं भूयोऽपि तस्या मुखम्' इति।

उक च महर्षिया- अकार्य सहसा कृत्वा कृत्वा कार्यमथापि वा। सन्तापो मनसो यस्तु पश्चात्तापः स कीततितः॥ इति। (४) उदाहरति-यथेति। कि देन्या इति। गोत्रखलितादितो रामे मिथ्याभि- शापं दत्वा मानिन्यां सीतायां तामनुनीय कार्यान्तराद्हिर्गतस्य रामस्य तदा तत्कर्स्षक- चुम्बनाकरणानुतापोऽयम्। तदा मिथ्याभिशपः मिथ्यादत्तपरिवादः अहं कि कुतः देष्या सीतया न बहुशो विचुम्बितोऽस्मि । अत्र मोहेन सीतयावधीरिते स्वचुम्बनकार्ये श्रीरामस्यानुतापात् पश्चात्तापः। (६) उपपत्त्याख्यमलद्धारं निरूपयति-उपपत्तिरिति। अर्थसिद्धय अभिमतार्थ निष्पत्तये हेतोरुपन्यासः कारणस्य निर्देश उपपत्तिर्नाम नाव्यालक्कारोऽभिमतः। (६) उदाहरति-यथेति। वव्यशिलायामिति। यत्र वध्यचिह्गा आरोह्न्त तादश्यां शिलायामित्यर्थ: नाटकविशेष इति यावत।ग्रियते इति।वध्यशिलायां हन्तुमानीतं स्वमरणेन मरिष्यमाणां स्वप्रियामनुशोचन्तं कज्ित प्रति महादयालोरुफ्तिरियम्। त्यि भयति म्रियमाणे सति या म्रियते त्वयि भवति जीवति च सति या जीवति, यदि उक्तरूपां तां प्रियां जीवन्तीमिच्छसि तदा मम असुभि: प्रणः आायदाने: आतमानं रख त्वतपरि- न्ष्याऽहं म्रिय इत्यर्थः । अन्र प्रियाया जीवनस्थितिरूपाभिमतार्थसिद्धये प्रियाजीवनपरित्रायरूपहेतोरुपस्था- नादुपपत्ति:। (७) आशंसाख्यमलङ्कारं निर्द्विशति-आशंसनमिति। आशंसनम् अभिलवितवस्तु- प्राप्तये प्रार्थनम्, आशंसा नामालक्कारः। आशीर्नामालङ्कारस्तु परार्थस्य सिद्धये, अत्र त स्वस्याभिलषितवस्तुलाभायेष्ठेति परस्परं भेदः। (म) उदाहरति-यथेति। तत्पश्येयमिति। सम्भूयेव सुखानि चेतसि परं भूमानमातन्वते।

(क) एतत्पधन्तु नागानन्दचतुर्थाडक्क "इयं (माता) अरुस द्विपत्तिखिन्ना यथा प्रायात् मुज्जे- न्तथाऽभ्युपायश्चिन्त्यता" मिति प्रार्थयमानं शकखचूड़' प्रति दयावीरस्य जीमूतवाइनस्योक्तिरिय- मितिबोध्यम्। युक्तम्वेदमेवेति कुशलाः ।

नाटयालक्वारनिरु गणस् । लक्ष्मोविराजितः ।

(ह). प्रतिज्ञाध्यवसायक: । (१०) यथा मम प्रभावत्याम् 'वज्रनाभ :- अरम्य वक्ष: क्षगोनैव निर्मथ्य गदयानया। लीलयोन्मूलयाम्येव सुवनद्वयमद्य वः॥' (११) विसर्षो यत्समारब्वं कर्मानिष्टफलप्रदम्॥२०४। (१२) यथा वेरयाम्- 'एकस्यैव विपाकोऽयम्-' इत्यादि (५०० पृ. )। (१३) कार्यग्रहणामुल्लेख :- (१४) यथा शाकुन्तले-राजानं प्रति 'तापसौ-समिदाहरणाय प्रस्थिता-

यत्रालोकपथावतारिखि रति प्रस्तौति नेत्रोत्सवः यद्वालेन्दुकलोच्चयादिव चितैः सारैरिव त्पादितम् ॥ इत्यवशिष्टपादत्रयम्। अनङ्गस्य मन्मथस्य मङ्गलगृहं माङ्गलिकनिवासस्थानं तस्या मालत्यास्तनमुखं तदाननं भूय: पुनरपि पश्येयम् अवलोकयेयम्। अत्राभिलषितमालतीवदना वलोकन प्राप्तयाशंसना दा शंसा । (९) अध्यवसायाख्यमलङ्कारं निरूपयति-प्रतिज्ञति। प्रतिज्ञा कार्यस्य कर्त्तव्यतवेन निरदेश: अध्यवसायक: अध्यवसायमूलत्वादध्यवसायो नाम नाटयालङ्कारो भवेद्। (१०) उदाहरति-यथेति। कस्यापि रात्सराजस्य नरराजस्य वा इन्द्रेण साकं सङ्ग्रामं कुर्वतः तं प्रति उक्किरियम। अस्येति। अद्य अधुना क्षणेनेव अनया गदया वो युष्माक श्रीकृष्णादीनां सम्बन्धिनोऽस्य प्रद्युन्नस्य वक्षो निर्मथ्य लीलया अनायासे- नैव भुवनहयं स्वर्गमर्त्य रूपम् उन्मूलयामि उत्पाटयामि। अत्र भुवनद्योत्पाटन रूपकर्त्तव्यत्वनिश्चयाद्ध्यवसायः। (११) विसर्परूपमलङ्कारं निरुपयति -विसर्प इति। अनिष्टफलप्रदम् अशुभफल दायकं यत् कर्म समारब्धं तत् विशेपेण हृदये सर्पणात् विसपी नाम नाटयालक्कारः। (१२) उदाहरति-यथति। एकस्येवेति। केशेषु गृहीत्वा छष्टय्युम्नेन हत्तस्य द्रोणस्य शिरसि छिन्ने कन्स्य अश्वत्थाम्न उककिरियम्। श्रोकं सम्पूर्ण प्राग््याख्यातमेवातो न व्याख्यायते। अन्र केवलं प्रतीकमेवादाय विव्रियते। एकस्यैव दौपदीकेशग्रहस्यैव विपाक: परिणामः अयं राजसमूहविनाशरूपः। द्वितीये द्रोएमम्बन्धिनि निःशेषीकत्तुमारबाः। अत्र द्ीपदीकेश ग्रहगारूपस्य अशुभफलप्रदकर्मणः समारब्धत्वाद्विसर्पः। (१३) उल्ठेखाख्यमल द्वारं निरूपयति-कार्यग्रहणमिति। कार्यस्य ग्रहणम अङ्गी करगम् उल्विख्यमानविषयस्वात् उल्लेखो नाम नाट्यालड्वार:। (१४) उदाहरति-यथेति। तापसाविति। समिधां होमीयकाष्ठानाम् आहरणाय आनयनाय "तुमर्थाच्च भाववचनात्" इति पा० सूत्रात् तुमर्थे चतुर्थी तेन समिदानेतु· मित्यर्थः। प्रस्थितौ चलितौ। गुर्वैर्थ प्रस्थितरवादधुना भवता सहाश्रमपद गन्तु न पार- यावहे इति तापसयोराशयः। अनुमालिनीतीरं मालिन्यास्तीरे इत्यर्थः, शकुन्तलयव- ऋषिपुत्रयँव अधिद्ंवतेन अधिष्ठात्र्या देवतया सहेति साधिदंवतः शकुन्तलाधिष्टित

साहित्यदर्पस :- 5 पछररिकेद-

वावाम्। इह चास्मद्गुरो: कएवस्य कुलातेः साधिदेवत इत शक्कन्तन् रनुमानिजी- तीरमाश्रमो दृश्यते। न चेदन्य (था) कार्यातिपातः, प्रविश्न गवामतिथिम- त्कारः' इति। (१५) उत्तेजनमितीष्यते। स्वकार्यसिद्धयेऽन्यस्य प्रेरणाय कठोरवाक॥ २० ॥ (१६) यथा - इन्द्रजिचएडवीर्योऽसि नाम्नैव बलवानसि। घिग्धिकप्रच्छन्रूपेण युध्यसेऽस्मन्रयाकुल:। (१७) भत्सना तु परीवादो - (१८) यथा सुन्दगङ्के -'दुर्योधनः-विग्धिक सूत ! कि कृतवानमि। इस्यर्थः। एप पुरोवलोक्यमानः, अस्मद्गुरो: अस्माकमुपाध्यायस्य कुलपतेः अयुतशि- ष्यरक्षकस्य कण्वस्य तन्नामकमुनेः। कुलपतिलक्षणं चोन म्- मुनीनां दशसाहसरं योऽन्नपानादिपोषणात्। अध्यापयति विप्रषिः स वै कूलपतिः स्मृतः ॥ इति। आश्रम आश्रमस्थानं दृश्यते। चेत् यदि अन्यकार्यस्य राजकीयकर्मणः अतिपातोऽति क्रमो न स्यात्तदा। अन्नाश्रमे प्रविश्य, अतिथिसस्कारः आतिर्थ्यं प्रतिग्रह्यताम् मह्गीक्रिय ताम, प्रार्थनायां लकार:। अन्न दुष्यन्तस्यातिथ्यग्रहणादुल्लेखः। (१६) उरुजनाख्यमलद्दारं निरूपयति-उत्तेजनमिति। स्वकार्यसितये स्वपयोज ननिष्पत्तये अन्यस्य जनस्य प्रेरणाय प्रवृत्तये कठोरा परुषा वाक वचनं परुपोक्तिरिस्यर्थ:, उत्तेज्यतेऽनेनेति उत्तेजनं नाम नाटयालक्कार इष्यते। (१६) उदाहरति -यथेति । इन्द्रजिदिति । अन्तर्हितस्य हननं दुःसाध्यमिति निश्चि- तवतो लक्ष्मएास्य प्रकाश्यरणे प्रवरतयितुमिन्द्रजित सम्बोध्योक्तिरियम। हे इन्द्रजित्! स्वं चण्डवीर्यः प्रचण्डविक्रमोऽसि, तथा इ दजिदिति नाग्नेव न तु कर्मणा बलवान् ख्यातोऽसि इन्द्र जितवानिति इन्द्रजित इति प्रसिद्धिमागतोऽसि। किन्तु तथापि अस्म- दयाकुल: मद्धीत्या व्यग्रः सन् प्च्छमरूनेग मेघान्तरितवपुषा युध्यसे अत एव स्वां धिक् धिक अत्यर्थ गर्हामीस्यर्थः। अत्र जयरूपस्वप्रयोजननिप्पत्तये इन्द्रजितः प्रकाश्यरणे प्रेरणाय लच्मणकर्त्त कपरू- षोस रुत्तेजनम्। (१७) परीवादाखयमलक्गारं निरूपयति-भर्रसनेति। भर्त्सना अवमानस्तु परीवादो नाम नाटयालक्कार इष्यते। (१८) उदाहरति-यथेति। सुन्दरो वेगीसंहारस्यवाङः। वत्मस्येति। सद्भामे दुःशासनं परित्यज्य पलायित सारथिनं प्रति राज्ञः भर्तर्सनमिदम्। श्लोकसमुद्रायसिवत्थम्- वस्सस्य मे प्रकृतिदुर्ललितस्य पाप: पापं विधास्यति समनमुदायुधोडसौ।

नाटवालक्वार निरूनमम ] लक्ष्मीविराजितः।

वत्सस्य गे प्रकृति दुर्ललितस्व पाप: पापं विघास्यति-' इत्यादि। (१६) ...... ....... नीति: शास्त्रेसा वर्तनम्। (२०) यथा शाकुन्तले - 'कुष्यन्तः-निनीतवेपप्रवेश्यानि तपोवनानि।' इति। (२१) उक्तस्याथस्य यत्तु स्यादुत्कीर्तनमनेकथा ॥ २०६ ॥ उपालम्भविशेषेण तत्स्यादर्थविशेपणम्। (२२) यथा शाकुन्तले राजानं प्रति 'शार्ङ्गरवः-आरप्राः कथमिदं नाम। किमु- पन्यस्नमिति। ननु भवानेव नितरां लोकवृत्तान्तनिष्यातः।

अस्मिन्निवारयसि कि व्यवसायिनं मां क्रोधो न नाम करुखा न च नेऽस्ति लजा ॥ इति। उददायुध: उद्यताम्त्र: पापः पापी असौ भीमः प्रकृत्या स्वभावेन दुर्ललितस्य दुर्विल- सितस्य मे मम वत्सस्य दुःशासनस्य पापं मरणं समक्षमेव विघास्यति करिष्यति। अस्मिन् भीमविषये व्यवसायिनम् भीमहनननिवारणायोद्येगिनं मां दुर्योधनं कि निवा- रयसि अवरुसत्सि अत एव ते तव क्रोधो न ? राजबन्धुवधकाले त्वयावश्यं कोपो विधा- तव्यः, न करुणा नापि दया परविनाशसमयेऽवश्यं दयाविदेया, नच वा लज्जा अस्ति, मम सन्निधौ यद्रिपुणा प्रतिज्ञापूर्यत तदत्यर्थ त्रपा जनकमिति भावः। वसन्ततिलकाछन्द- स्तव्नक्षणान्तूक्तंमेव प्राक् (१५३ पृ०)। अन्र रथमादाय पलायितस्य सारथेभत्त्सनया परीवाद:। (१९) नीत्याख्यमलक्क्क्प्ार निरुयतत -नीतििस्त्रे शास्त्रानुसारेए वर्तन कर्मानुष्ठानं नीतिर्नाम ना्यालङ्कारो भवेत्। (२०) उदाहरतियथेति। विनीतवेशेनेति। विनीतवेशेन शुद्धवेशेन प्रवेश्यानि प्रवेष्टव्यानि तपोतनानि मुनिवासभूतस्थानानि। तपस्विनीसविधे विनयभावाश्रयणं परमावश्यकमिति राज्ञोऽभिग्रायः। अत्र शास्त्रानुसारेय वर्तनान्नीतिः। (२१) अर्थविशेषणाख्यमलद्वारं निरुपयति-उक्तम्यार्थस्येति। उक्तार्थस्य प्रति- पादितविपयस्य उपालम्भविशेषेण प्रतिकूलोक्तिवचनेन यत्त अनेकधा उत्कीर्ततनं बहुशः स्पष्टप्रतिपादनं स्यात्, तत् अर्थः प्रस्तुतविषयो विशेष्यतेवधार्यतेऽनेनेति अर्थविशेषणं नाम नाटयालङ्कार:। (२२) उदाहरति-यथेति। ग्राः कथगिदमिति। शकुन्तलां स्वीकत्तु बहुशः शॉर्ड्गर- वेगोके राजोकं किमिदमिति उपहासविधया शार्ङ्गरवेणानेकधा तदंतुवाद: क्रियते कथमिंदमिति। अन्न वीप्सा बोध्या नन्विति प्रश्ने विशेषामन्त्रणे वा भवान् पुव न तु वानप्रस्थाश्रमिणो व्यमित्यर्थः, नितराम् अस्मत्तोऽधिकतया लोकधृत्तान्तेषु लोक. व्यवहारेषु निष्णातो निपुणः । तथा च तपश्चरणसाधनभूते तपोवने सजीवेयं चिरं न्यासीकृता स्थातुमहंति नवेत्यत्र लोकव्यवहारवान् भवानेव प्रमाणमिति परमार्थः। ७X सा०

५६० साहित्यदर्पगः- [ पषपरिच्े-

सतीमपि ज्ातिकुलैकसंथयां जनोऽन्यथा भर्तृंमतां निशक्कते। अतः समीपे परिगेतुरिध्यते प्रियाप्रिया ना प्रमदा स्वबन्धुभि: । (२३) प्रोत्साहनं स्यादुत्साहगिरा कस्यापि वोजनम् ॥ २०७॥ (२४) यथा बालरामायरो- कालरात्रिकरालेयं स्त्रीति किं विचिकितासि। तज्जगत्त्रितयं त्रातुं तात ! ताडय ताठकाम् । (२५) साहाय्यं सङ्कटे यत्स्यात्सानुकूल्यं परस्य च। (२६) यथा वेण्याम् -- कृपं प्रति 'अ'्वत्थामा-तमपि तानद्राश्ः पाश्ववर्नी भव। कप :- वाञ्लाग्यहमद प्रतिकर्तुम्-' हत्यादि। (२७) अभिमान: स एव म्यात् -- लोकवृत्तान्तमेव किमिति दर्शयति-मनीमगीति। तनो लोकः जातिकुलकमंश्रयां पित्रादिगृहमात्रस्थायिनीम् अर्तृमतीं सघवास्त्रियं जीवद्भत्तकामित्यर्थः, सर्ती सा- ध्वीमपि अपिर्विरोधे, अन्यथा उपपतियुक्तां विशछ्ने व्यभिचारित्वेनाशद्त इत्यर्थः, अत अस्माद्वेतो: स्वबन्धुभिः पित्राद्यात्मीयजने: प्रिया मनोहारिगा अग्निया अम- नोहरा वा उपयमितुरिति शेष:, प्रक्रशे मदो यस्या सा प्रमदा तरुग्ो परिणेतु उप- थमिमुः पत्युरित्यर्थः, समीपे सविधेऽवस्थानयिनुमिति शेपः हव्यते अभिलप्यने। तथा- चायमेव लोकघृत्तान्तः। वंशस्थं छन्दस्तल्लक्षणान्तूक्त प्राक। अन्र शार्ङ्गरवेण किमिदमुपन्यस्तमिति राजः प्रतिकलोफिग्वण्डनेन "आः कथमिदम्" इत्यादि वाक्यत्रयेण तदिदानीमापन्नसत्वेयं गृह्यतां सहधर्माचरसाय" इनि म्वोक्ा- डर्थस्य उपलम्भरूपेखानेकधा प्रतिपादनादर्थविशेपयाम् (२०६ पृ०)। (२३) प्रोत्साहनाख्यमलद्कारं निरुषयति-प्रोत्साहनगिति। उत्साहगिरा उत्साह- जनकवचनेन कस्यापि जनस्य योजनं कर्माविशेपे योजनं नियोजनं प्रवर्ततनमित्यर्थः पोस्साह्यते अनेनेति प्रोत्साहनं नाम नाट्यालङ्कार:। (२४) उदाहरति-कालरानीति। ताड़कानामराकसीं हन्तु श्रीरामं प्रति विश्वामि त्रस्य उफ्तकिरियम्। कालरान्रिवत् काल्या: कालरात्रिमूत्तिवत् कराला भीमा इय ताड़का स्त्री इति कृत्वा कि विचिकित्ससि वध्या न वेति संशयाश्रयो भवसि अथवा धृणीभवसी- स्यर्थः । तत्तस्माद्वेतो: हे तात ! श्रीराम! प्रेमद्योतकसम्बोधनमिदम्, जगस्न्रितर्य भुष- नत्रयं त्रातृ रक्षितं ताड़कां राक्षसी तारय मारय। अन्र ता काहनने श्रीरामस्य नियोजनात्प्रोत्साहनम्। (२९) साहाय्याख्य मलद्धारं दशयति-साहा य्मिति। सक्के िपसी परस्य यब्च आनुकूल्यम अनुकूलाचरणं तत् साहाय्यं नाम नाटयालक्कार:। (२६ ) उदाहरति-यथेति। पार्श्ववर्ती (क)। अत्र युद्ध सङ्कटे कृपस्य दुर्योधनसहाय्ये प्रघृत्तत्वात् साहाय्यम्। (२७) अभिमानाख्यमलद्टारं निरुपयतत -अभिमान इति। वाक्यात् योऽभिमान: प्रतीयते सोऽभिमानोऽकार एव अभिमानो नाम नाठयालङ्कार:। (क) सम्प्रत्ययं पाठो नोपलभ्यते।

नाटयाल ह्वार निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित: । ५६१

(२८) यथा तश्रैव-'दुर्योधनः- मातः किमप्यसदृशं कृपएं वचस्ते -' इत्यादि। (२६ ) ... प्रश्रयादनुवर्तनम् ॥ २०८॥ अनुवृत्तिर- (३० ) यथा शाकुन्तले-'राजा-(शकुन्तलां प्रति) अयि। तपो वर्धते। मनुसूया-दागिं अदिधिविसेसलाहेरा' इत्यादि। (३१) भूतकार्याख्यानमुत्कीतनं मतम्। (३२) यथा वालरामायणे- अश्रासीत्फणिसशबन्धनविधि: शक्त्या भवदेवरे गाढं वक्षसि ताडिते हनुमता द्रोणाद्रिरत्राहतः । इत्यादि।

(२८) उदाहरति-तत्रैवेति। वेण्यामेवेत्यर्थः। मातरिति। पाण्डवेभ्यो राज्यं दातुं गान्धार्या उक्ते दुर्योधनस्याभिमानमूलोक्तिरियम्। अत्रावशिष्टपद्यांशस्तु- सुक्षत्रिया क्व भवती क्व च दीनतैषा। निर्वत्सले सुतशतस्य विपत्तिमेतां त्वं नानुचिन्तयसि रक्षसि मामयोग्यस्॥ इति। अत्र मातरित्याक्षेपेण दुर्योधनस्याभिघानादभिमानः। (२९) अनुवृत्याख्यमलङ्कारं निरुपयति-प्रश्रयादिति। प्रश्रयो विनयस्तस्मात् अनु. वर्त्तनं प्रीगानम् प्रत्युत्तरादिना सर्कार इत्यर्थ:, अनुवृत्तिर्नाम नाटयालङ्वार:। ( ३०) उद्ाहरति-यथेति। अयीति-कोमलामन्त्रणे। तपो वद्धते? निर्विघ्नेन तपो विद्यते ननु? इत्यर्थः। राजा पृष्टे लज्याधोमुखी प्रत्युत्तरमदानां दृष्टवा प्रत्युत्तरयति अनसूया-गशिमिति। "इदानीमतिथिविशेषलाभेन" इति संस्कृतम्। विशिष्टोऽतिथि- रिति अतिथिविशेषस्तल्लाभेन प्राप्त्या भवल्लाभेनेति भावः, "तपो वर्द्दंते"इति पूर्वेणान्वयः। अत्र राज्ञोऽनसुयायाश्च परस्परमनुवर्त्तनसूचनादनुघृत्ति:। (३१) उत्कीर्त्तनाख्यमलद्गारं निरूपयति-भूतेति। भूतकार्यस्य पूर्ववृत्तान्तस्य आ- ख्यानं कथनम् उत्कीत्तन नाम नाट्यालङ्कार:। नच पूर्वसिद्धार्थकथनात्मर्क यत् निरुक्ि- रूपं नाट्यलक्षएमक्तं तदभेद इति वाच्यम्, तत्र स्वकृतिरूपस्य पूर्वसिद्धार्थस्य "निहता- शेषकौरव्य" इत्यादिना कथनमत्र तु स्वपरसाधारणकृतातीतघृत्तान्तस्येति भेदात्। (३२) उदाहरति-यथेति। त्रत्रासीठिति। अत्रोत्तरार्द्न्तु- दिग्यैरिन्द्रजिदत्र लक्ष्मणशरेलाकान्तरं लम्भितः केनाप्यत्र मृगाक्षि! राक्षसपतेः कृत्ता च कण्ठाटवी॥ इति। पुष्पकेणागमने रणस्थलं सीतां दर्शयतः श्रीरामस्योकतकिरियम्। हे मृगाक्ि! मृग- लोचने सीते ! अत्र स्थाने फणिपाशबन्धनविधि: आवयोरिन्द्रजित्कत कं नागपाशबन्ध- नमासीत, अत्र च भवद्देवरे लक्ष्मणे देवरत्वकथनमनुरागोतपादनाय रावणेन शक्तया वक्षसि गाढं ताड़िते प्रहारिते सति दोखाद्वि: गन्धमादनाद्ि: हनुमता आहतः आनीय

सर्हत्यद् पण :- । पप्पारचछेदे-

(३३) याच्ञा तु कापि याच्छा या स्वर्यं दूतसुखेन वा ॥ २०६ ॥ यथा- (३४) अद्यापि देहि वैदेहीं दयालुस्त्वयि रानवः । शिरोभि: कन्दुकक्रीडां किं काश्यसि वानरान् ।। (३५) परिहार इति प्रोक: कतानुचितमार्जनम्। यथा- (३६) प्राणप्रयाशदुःखात उक्तवानस्म्यनक्षरम् । तत्क्मस्व विभो। कि न सुग्रीवस्ते समपितः॥। (३७) अप्रव् धीरितकर्तव्यकथनं तु निवेदनम् ॥ २१० ॥ (३८) यथा राघवाम्युदये -- 'लक्ष्मणः- आर्य। समुद्राम्यर्थनया गन्तुमुद्य- तोऽसि तत्किमेतत्।' दत्त:, दिव्यैः अलौकिकैः लक्ष्मणशरैः इन्द्रजित् लोगन्तरं लम्भितः ग्रापितः, अत्र राक्षसपते रवणस्य कण्ठाटवी केनाडाप कृता मया छिन्नेत्यर्थः। अत्र सीतां प्रति नागपाशबन्धनादीनां भूतकार्यांगां श्रीरामेणाख्यानादुर्कीतनम्। (३३) याच्जारूपमलङ्वारं निरुपयति -यच्जंति। स्वयमात्मनादृ तमुखेन चारमु- खेन वा क्वापि कुत्रापि जने याच्जा यस्य कस्यापि वस्तुनोऽभ्यर्थना सा तु याच्जा ना- मालङ्कार:। तन्न स्वयं याचनं यथा-"भो लझधर!दीयतां जनकजा रामः स्त्रयंयाचते"इत्यादि। (३४) दृतमुखेन याच्जामुदाहरति-प्रथापीति। रावणं प्रति अब्ञदस्योक्तिरियम्। अद्यापि इदानीमपि वैदेहीं जनकात्मजां देहि प्रयच्छ राघवः श्रीरामः त्वयि दयालुर्भव- स्विति शेषः, शिरोभि: रामबाणः पातितैर्दशभिः स्वमस्तकेः वानरान् कपीन् कन्दुकक्रीड़ां किं काश्यसि। सीताया असपंणे शिरसां रामे छिन्नत्वात्कपयो मुण्डान्यादाय कन्दुक- वत् क्रीड़यिष्यन्तीति त्वरितमेव राघवाय सीतां प्रयच्छति भावः। अन्नाङ्गदमुखेन प्रार्थनाविधानाद् याच्जा। (३९) परिहाररूपमलद्धारं निरुपयतत -परिा ति ।् ृतं िंि त य्ुच ि स कर्म तस्य मार्जनं तज्जन्यापराधनमापनम् अनुचितस्य परिहरणात् परिहार इति नाम नाटयालक्कार: प्रोक्त:। (३६) उदाहरति-प्रायप्रयाणेति। श्रीरामं प्रति म्रियमासरय बालिन उक्तिस्यिम। प्राणाप्रयाणे तव प्रहारात प्राणगमनसमये यहु:खं व्यथरा सेन आर्तत: पीडितः सन् यत अनक्षरम् ्वया "तपस्वि चाण्डाल" इत्यादनुचितवचनम् उक्तवानस्मि,है विभो श्रीराम,!

सेवार्थ दत्तः। तत् अनुचितं कर्म क्मस्व सहस्व, किञ्ज अपि चसुग्रीवो ममानुजन्मा से तुभ्यं समर्पित;

अन्न पूर्वकृतकटुवचनरूपानुचितकर्मणो मार्जनात् परिहार:। (३७) निवेदनाख्यमलङ्कारं निरूपयात-अवधीरितति। अधीरितस्य पूर्वमन ज्ञातस्य विषयस्य कत्त व्यकथनं विधेयतवे बोधनं निवेदनं नाम नाट्यालक्वारो भवेद। (३८) उदाहरति-यथेति। समुद्राभ्र्थनया सागरप्रार्थनया। एततू व्यापारा त- रविधानेन परावत्तनं किम्? तन्नैव गन्तुसुचितमित्याशयः।

लक्मीविराजितः। ५६३

(३६) प्रवर्तनं तु कार्यस्य यत्स्यात्साघुप्रवर्तनम्। (४०) यथा वेशयाम्-'राजा-कञ्चुकिन्। देवस्य देवकीनन्दनस्य बहुमा नाद्वत्सस्य भीमसेनस्य विजयमन्चलाय प्रतर्तन्तां तत्रोचिताः समारम्भाः ।' (४१) भाख्यानं पूर्ववृत्तोक्तिर- (४२) यथा तत्रैव-

( ४३) .. 'देशः सोऽयमरातिशोखितजलैर्यस्मिन्ह्दाः पूरिताः- इत्यादि।

यथा तत्रव- (४४) यदि समरमगस्य नास्ति मृत्योर्भयममति युक्तमितोऽन्यतः प्रयातुम्। अरथ मरमवश्यमेव जन्तोः किमिति मुधा सलिनं यशः कुरुध्वम्॥

अत्र पूर्वमवधीरितस्य सागरसमीप गमनस्य विघयत्वबोधनान्निवेदनस्। (३९) प्रवर्त्तनाख्यमलङ्कारं निरूपयति-प्रवर्त्तनन्त्वति। कार्यस्य यस्य कस्य- चित् कर्मणः सम्बन्धि यत् साधु मङ्गलस्य प्रवर्तनं समारग्भः, तत्त प्रवर्तनं नाम नाटयालक्वार: स्यात् । (४०) उदाहरति -- यथति। राजा युधिष्ठिरः। देवस्य भगवतः देवकीनन्दनस्य देवकीपुन्नस्य श्रीकृष्णस्येत्यर्थः बहुमानात् अतिसम्माननीयत्वात्, एतदादेशमन्यथा कत्त न युक्तमिति भावः। विजयमङ्गलाय शत्रुविजयरूपमङ्गलाय, तदुपचिताः मङ्गल योग्या: समारम्भा: मङगलकलशस्थापनादिव्यापारा: प्रवर्त्यन्तां व्ियन्ताम्। अत्र माङ्गलिककर्मण: साधुसमारम्भात् प्रवर्तनम्। (४१) आख्यानरूपमलङ्कारं निरुपयति -आख्यानमिति। पूर्वधृत्तस्य व्यतीतघृक्षा- न्तस्य उच्ति: कथनम् आख्यानं नाम नाट्यालङ्कारः। पूर्वधृत्तोक्तिस्त्र क्रोधमूलकत्वेन विशेषग्ीयम तेन भृतकार्याख्यानरूपात् उत्कीर्त्तनालङ्कारात् भेद:। (४१) उदाहरति-यथति। देशः सोऽयमिति। केशेपु प्रहृत्य समाहितस्य मध्ये समरं द्रोगास्य मारणे क्रुद्धस्याप्त्थाम्न उक्तिरियम्। अवशिष्टपादत्रय तु- क्षत्रादेव तथाविघः परिभवस्तातस्य कशग्रहः । तान्येवाहितश त्रघस्मरगुरुण्यस्त्ाषि भास्वन्ति मे यद्रामेग कृतं तदेव कुरुते द्रौणायनिः क्रोधनः ॥ इति। अत्र अम्वस्थाम्ः क्रोधात् पर शुरामकृतवृत्तान्तस्य कथनादाख्यानम्। (४३) युक्तिरूपमल क्वारं निरूपयति-युक्तिरिति। अर्थस्य प्रयोजजस्य अवधारणं कर्त्तव्यत्व निश्चयो निश्चयपक्षयोगाद युक्तिर्नाम नाट्यालक्कार:। (४४) उद्ाहरति -यदि समरमपास्यत। द्रोगस्य मरणेन पलायमानान् वीरान् प्रति अश्वस्थान्न उक्तिरियम्। समर सङय्रामम् अपास्य परित्यज्य गच्छतो युष्मानिति शेष:, यदि मृत्योर्मरणादू भयं नास्ति तदा इतः सडग्रामात् अन्यतः अन्यत्र प्रयातुं प्रस्थातुं युक्तम्। अथ्र तदसत्वपक्षे जन्तो: प्राशिनः मरणं मृत्युः अवश्यमेव नूनमेव, इति हेतोः

साहित्यदर्पण :- [ पछपरिच्छेदे-

(४५) म्रहर्षः प्रमदाधिययं- (४६) यथा शाकुन्तले-राजा-तत्किमिदानीमात्मानं पूर्णमनोरथं नामिन न्दामि।' (4७) ............. शिक्षा स्यादुपदेशनम्। (४८) यथा त्रेव-'सहि, य जुत अस्समवासियो जएस्स अककिद्सक्ारं अरदिघिविसेसं उज्भिअ्र सच्छन्ददो गमनम्।' (४६) एषां च लक्षणनाटयालङ्काराणा सामान्यत एकरूपत्वेउपि भेदेन व्यप- देशो गइ्डलिकाप्रवाहेय। मुधा वृथा यशः कीर्त्ति किं कथं मलिनं पलायमानापमानेन मलीममं कुरुध्वं सम्पादय- ध्वम। पूर्वसञ्चितयशः पालनार्थमपि सङग्रामे परावर्तध्वमिति भावः। पुप्पिताग्रच्छन्द- स्तव्नक्षणन्तूक्तं प्राक् (१८९ पृ० ) अत्र मरणनिश्चयप्रदर्शनेन सड्ग्रामस्यावश्यकर्त्तव्यत्वनिश्चयाद् युक्ति: । (४९) प्रहर्षाख्यमलङ्कारं निरुपयति-हर्प इति। प्रमदस्य आनन्दस्य आधिक्यं तारुण्यावस्था प्रहर्पा नाम नाट्यालक्वारो भव्रेत्। (४६) उदाहरति-प्रथेति। दुष्यन्तो हि मारीचप्रदत्तरक्षाकाण्डं मातापितरी आ- त्मानं च वरजयिता न कोऽपि गृहीतुमहति यदि गृहीयानदा सर्पो भूत्वा स नं दशेदिति श्रुर्वा रक्षाकाण्डस्य विकाराभावेन ममायमौरस एवेति निश्चित्य सहपें स्वगतमाह- नत्किमिदानीमिति। तत् सर्वविधसन्देहोच्छेदात्, पूर्ण स्त्रीपुत्रपाप्त्या सफलं मनोरथमभि- लषितम् आत्मानं नाभिनन्दामि लक्षीकृत्य नानन्दितो भवामि, नूनमेवाभिलषित प्राप्य अभिनन्दामीत्यर्थः । अत्र काकु:। अत्र राज्ञः स्त्रीपुत्रप्राप्त्या प्रमदातिशयात् प्रहर्षः । (४७) उपदेशनरूपमलङ्कारं निरूपयति-शिक्षेती। शिक्षा शिक्षादानम् उपदेशन नाम नाटवालङ्कार: स्यात् । (४म) उदाहरति-यथेति। सदीति। "सखि? न युक्तमाश्रमवासिनो जनस्य अककतसत्कारमतिथिविशेषमुज्झित्वा स्वच्छन्द्रतो गमनम्" इति संस्कृतम्। आश्रमर्स्थ दुष्यन्तमभिलद्य शकुन्तलाया अनुरूपोऽयं वर इति प्रतिपादयति, लज्जया ततोऽन्यत्र गन्तुकामां शकुन्तलाम्प्रति अनसूयाया उक्तिरियम्। सखि ! शकुन्तले ? अकृतः अविहितः सत्कार: भच्यपेयसमर्पणादिभि: पूजा यस्य तथोक्तम, अतिथिविशेषम् अभ्यागतरूप राजानम् उज्झित्वा विहाय स्वच्छन्दतः स्वाभिपायानुसारेय गमनं प्रस्थानं पलायन- मित्यर्थः, आश्रमवासिन: तपस्विमात्रस्य न युक्त न सङ्गतम्। साभिलाषमेनं हृदयवल्लभ मनाहत्य स्वेच्छया पलायन ते नोचितमित्याशयः। अत्र शकुन्तलाये शिक्षादानादुपदेशनम्। (४९) ननु भूषणादीनि यानि नाट्यलक्षणानि अभिहितानि तेपाम्, आशीरादयो नाटयालङ्काराश्च ये उक्तास्तेषाञ्च नाटयभूषणहे तुखरूपसा मा न्य धर्म योगा दभि प् ख ेनैय व्यप- वेशस्य युक्तले भिव्नत्ेनोपादानमकिज्विकरमित्याशयेनाह - एवां चेति। लक्षणानि भूषगादीनि प्रागुक्तानि नाटयालद्वाराश्च आशीरादयस्तेषां तथोक्ानाम् सामान्यतो

लक्षणनाटयालद्कारयोः पार्थक्यनि] लक्ष्मीविराजितः। ५६५

(५०) एषु च केषांचिद्गुणालङ्कारभावसंध्यङ्गविशेषान्तर्भावेऽ्रपपि नाटके प्रयत्नतः कर्त्तव्यत्वात्तद्विशेषोकिः । (५.१) एतानि च - (५२) पञ्चसन्धि चतुवृत्ति चतुःप्रष्ट्यङ्गसंयुतम्।

महारसं महाभोगमुदात्तरचनान्वितम्। महापुरुषसत्कारं साध्वाचारं जनप्रियम् ॥

नाटयभूषसाहेतुत्वरूपसामान्यधर्मयोगातू। एकरूपत्वेऽपि लक्षणत्वालङ्कारत्वयोर्विनगम- काभावात् लक्षणानामप्यलङ्कारत्वम् अलङ्काराणामपि लक्षसत्वम् इत्येवम् अभिन्नत्व- रूपसम्भवेऽपीत्यर्थः भेदेन एतानि लक्षणानि, एते अलङ्ाराः इत्येवं भेदेनेत्यर्थः। व्यपदेशो ग्यवहारः। गड्डलिका प्रवाहेरोति। यथा गड्डरिका (नदी) एका अपरां तां चेतरानुगच्छति तासां गतानुगतमात्रेष भेद: तथा लक्षणनाट्यालङ्कारयोरपि अनादिसिद्धो निर्मलो व्यवहारस्तदनुसारेणेत्यर्थः। एतेन ग्रन्थकर्त्रा वस्तुतोऽनयोरभेद पवेति ध्वनितम्। (६०) नन्वरेवमपि केषाज्चिव्व त्ष ा ्ाल ्क्णं गुणे अलङ्कारे चान्तर्भावसम्भ - वात्कथं पार्थक्येन तदुक्तिरित्याशङ्कां समाधत्ते-एषु चेति। लक्षणनाट्यालङ्कारेष्वि- त्यर्थः । केपाञ्चित् भूषणादीनां लक्षणानाम् आशीरादीनां नाटयालङ्कारादीनाञचेत्यर्थः। गुग्ालङ्कारेति। तथा च भूपसास्य लक्षसास्य वच्यमाएप्रसादादिगुणेषु तत्तदलङ्कारेषु च, शोभायाः श्लेपे, विशेपसास्य विशेषोक्त्यलङ्कारे चान्तर्भावयितुं शक्नोति। एवमाशी रादीनां नाट्यालङ्काराणामाशीरायलङ्कारेप, तथा युक्त्यादीनां युक््यादिसन्ध्यङ्गेषु चान्त- ्भवयितुं शक्नोतीत्यादिविचारणीयम। नाटके इति नाटकपद्मभिनेयमात्रोपलक्षसम्। प्रयल्नतः कर्थव्यत्वादिति। कर्त्तव्यता च तत्ततप्रसङ्गौचित्यानुसारेण यथा योग्यमेव विशे- षोक्ति: पृथगुक्ति: न तु सर्वत्रैव सर्वेपामित्य त्ुसन्घेयम्। अरत्रेदम्बोध्यम्-सति हि रसानुकूलत्वे यथा काव्ये गुशालङ्कारभावानां सन्ध्यङ्गवि-

नैच प्रतिपादनमिति। (६१) एतानीति। एनानि लक्षणादीनि नाटकेऽवश्यं कर्तव्यान्येव इत्युत्तरेण सम्बन्ध: । (१२) सुकविना तु एतत् सकलविशिष्टमपि नाटक कर्त्तव्यमिति मुनिनोक्तत्वात् तेन सर्वमिदं कर्तव्य मित्यत आह-पञ्चसन्वीत्यादि कुर्यात्तनाटव मित्यन्तम्। पञ्जससन्धयो मुखसन्ध्याद्याः प्रागुक्ता: पञ्च यस्मिन् तत् तथोकं नाटकमि यस्य विशेषगम, कौशि- क्यादयश्चतत्त्रो वृत्तयो यस्मिन् तत् तथोक्तम्, चतुःषध््यक्गानि च सन्धीनां प्रागुक्तानि तैः संयुतम, षट्त्रिशललक्षरौभूषणादिभिरुपेत्तम् संयुक्तम, अलङ्वारख्तरयस्त्रिंयद्विराशी - रादिभिरुपशोभितम्, महान् शद्गारो वीरो वा यस्मिन् तत् तथोक्तम, महान् भोगो भावादिर्विलासादिर्वा यस्मिन् तत् तथोक्तम, उदात्तया उत्तमया रचनया अन्वितं रचनाया उदात्तववं विलासद्वर्यादियुक्तम्, महापुरुषस्य धीरोदात्तनायकस्य सत्कारो गुणवर्गानं यस्मि तत् तथोक्तम, साधुरनिन्दित आचारो वैदिकं कर्म यस्मिन् तत्

५९६ साहित्यदर्पणः [ पछपरिचछोटे-

सुश्लिष्ठमन्धियोगं च सुप्रयोगं सुग्वाश्रयम्। मृदुशब्दाभिधानं च कवि: कुर्धात्तु नाटकम ॥। (५३) इति सुनिनोक्तलान्नाटकेडवश्यं कर्तन्पान्गेव। (५४ ) वीथ्यङ्गानि वद्त्यन्ते। (५२) लास्याङ्गान्याह -- गेयपदं स्थितपाठ्यमासरीनं पुष्पगसिडका॥। २१२।। प्रच्छेदकस्त्रिगूढं च सन्घवासयं द्विगूढ़कम्। उत्तमरोत्तमकं चान्यदुक्तपन्युक्तमेव घ ।। २१३ ॥ लास्ये दशविधं शेतदङ्मुक्त मनीषिभि: । तत्र- (५६) तन्त्रीभाण्डं पुरस्कृत्योषविष्यस्यासने पुरः॥२१५।। तथोक्तम्, जनानां प्रियम्, सुश्रिष्टः सुसङ्गतः सन्धीनां मुखादीनां योगः सम्बन्धो यस्मिन् तत् तथोक्म, शोभनः प्रयोगोऽभिनयो यस्मिन् तत तथोक्तम्, सुग्वम्य आश्रयस्थानं सुखजनकमित्यर्थः, मृद़नां सुकुमाराणांमापातमात्रेए प्रतीतिरुपाणां शब्दानां पदानामतिपातः क्रमिकातिक्रमक अवस्थितिर्यस्मिन तत् ताटशज्ञ नाटर्क कवि: कुर्यात्। मृदुशब्दानां सन्निवेशस्य परमावश्यकत्वं दर्शित मुनिना। तथाहि- चेक्रीयते प्रभृतिभिर्विकतैश्र शब्दै- युंक्ता न भान्ति ललिता भरतप्रयोगा:। यज्ञक्रियेव शरवर्मधररघताक्त वैश्या द्विजैरिव कमण्डलुदण्डहस्ते ॥ इति। नाटकस्य वैशिष्ट्यमपि तत्रैव- न तज्ज्ञानं न तच्छल्पं न सा विद्या न सा कला। न तरकर्म न ना योगो नाटके यन्न दृश्यते॥ इति। (१३) इतीति । मुनिना महर्षिणा भरतेनेत्यर्थः । अर्प्रवश्यं कर्तध्यान्येवेति। तथा च मुनिना सन्ध्यङ्गनाटयलक्षणनाटयालद्वारायां स्पष्ट पार्थक्येनाभिहितसवा् सन्विशे- षाणाञ् नावश्यकत्वमिति पूर्वमेव प्रतिपादितत्वात् नाटयलक्षण-नाटयालश्वारायान्तु तदनभिहितरवात् तेषामवश्यकर्त्तव्यतेति तन्मतानुसारिणो ममापि नाप्रामाण्यमिति सन्दुर्भाशयः। (१४) "त्रयस्त्रिशत्प्रयोजयानि वीध्यङ्गानि त्रयोदश" इत्युक्तवात् त्रयस््रिशदलक्का- रोक्स्यनन्तरर वीथ्यङ्गानि वक्तव्यतवे प्राप्ते वीथिरूपकनाटकविशेषस्य-विशिष्य दशित- श्वात् दंशयिष्यमाणतदवसरे वीथ्यङ्गानि वच्यन्ते इति दर्शयति-व्रीयश्ञानीति। (१६) दशलास्याङ्गान्यभिधातुमाह-ताम्याश्गानीति। गेयपदमिति। मनीषिभिः बुद्धिममि: पतद् गेयपदादिक लास्ये दशविधमङमुक्त्म्। (६६) तत्र गेयपदरुपं लास्याङं रक्षयति-तन्त्रीभाण्डमिति। तन्श्रीमाण्डं तन्त्रयाश्रयं चीगप वाधें पुरस्कृत्य गानो पयोगितवेनाग्े स्थाप्यितवा प्रधामीकृत्येश्यर्थः। पुरो देवसाम

लास्याङ्गनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः ।

शुद्धं गानं गेयपदं- यथा-गौरीगहे वीमां वादयन्ती 'मलयवता- उत्फुल्लकमलकेसरपरागगौरधुते ! मम हि गौरि ! अभिवाञ्छितं प्रसिध्यतु भगवति ! युष्मतप्रसादेन। (x=) ...... .. स्थितपाठयं तदुच्यते। मद्नोत्तापिता यत्र पठति प्राकृतं स्थिता ॥ २१५ । (५६) अभिनवगुतपादास्त्वाहुः 'उपलक्षणं चैतत्। क्रोघोद्भ्रान्तस्या पि प्राकृतपठनं स्थितपाठयम् इति। (६०) निखिलातोद्यरहितं शोकचिन्तान्वितावला। अप्रसाधितगात्रं यदासीनासीनमेव तत ॥ २१६। म्मुखस्थायिनि आसने विष्टरे उपविष्टस्य स्थितस्य जनस्य शुद्ध निर्दोषं शुष्कमिति पाठे अनुकरणीयमित्यर्थः, गानं नृत्यहीनगानम, गेयं गानयोग्यं पदं यत्र तद् गेयपदं नाम लास्याङ्गं भवेत्। उक्तक्व महर्षिसाऽपि-

गायनैर्गीयते शुष्कं तद्गेयपदमुच्यते ॥ इति। (६७) उदाहरति-यथति। गौरीगृहे पार्वतीप्रासादे 'स्थिता' इति शेषः। मलयवती गायति इति शेष:। उत्फुल्लेति। उत्फुलं विकसितं यत् कमलं पद्मं तस्य यः केसरपरागः किञ्जल्कधूलिस्तद्वत् गौरा गौरवर्णा धुतिः कान्तिर्यस्यास्तत्सम्बुद्धी रूपम्, हे गौरि ! अम्बिके!, हे भगवति ? सकलैध्वर्य्यसम्पन्ने! युष्मत्पसादेन भवद्नुकम्पया मम अभिवाज्छितम् अभिलषितं प्रसिध्यतु सिद्धिर्भवतु। (१८) स्थितिपाठयरूपं लास्याङ्ग लक्षयति-्थितिपाठयमिति। यत्र मदनोत्तापिता कामेनातीव सन्तापिता स्त्री स्थिता सती प्राकृत प्राकृतभाषां पठति स्फुटमुच्चारयति तत् स्थितिपाठ्यं नाम लास्याङ्गमुच्यते। विक्रमोरवश्यां चतुर्थेऽङके-चित्रलेखा (प्रदेशान्तरे द्विपदिकया दिशोऽवलोक्य-) (क) सहअरि दुक्खालिद्धअ सरवर अमहिसिणिद्वं। वाहो-वग्गिअ-राअराअ' तम्मइ हंसी जुअलअ !! इति। (६९) अत्र नाटशास्त्रव्याख्यातणामाशयमुपपाट्यति-अभिनवेति। उपलक्षण- मिति। ऊह्यमुदाहरगम। (६०) आसीनरूपं लास्याङ्ग लक्षयति-निखिलातोद्येति। शोकचिन्ताभ्याम् अन्व्- ता युक्ता अबला नायिका आसीना उपविष्टा सती निखिलेन समग्रे आतादयेन मृदङ्ा- दिवाद्येन रहितम, तथा अप्रसाधितम् अनलङ्कृतं गात्र शरीरं यस्मिन् गेये तत्, एतदूयं क्रियाविशेषणम् यद् गायति तदेव आसीनया गीतखवात् आसीनं नाम 'लास्याङ्मुच्यते' (क) सहचरी दुःखालीढं सरोवरे स्निग्धम्। शरविरतवाष्पजलाद्रे माम्यति हंसीयुगन्नम्। इत संस्कृतम्। ७६ सा०

साहित्यदर्थण :- । यछपरिक्छेदे-

(६१) आतोद्यमिश्रितं गेयं छन्दानि विविधानि।च। स्त्रीषुं सयोविपर्यासचेप्टितं पुष्पगण्डिका ॥ २१७॥ (६२) अन्यासकं पति मत्वा प्रेमविच्छेइमन्युना । वीणापुरःसरं गानं स्त्ियाः प्रच्छेदको मतः ॥ २१८॥ (६३) स्त्रीवेषधारिणां तुंसां नाट्यं श्लकशां त्रिगुढकमू। इत्यस्य पूर्वेणापकर्पः । एवमप्रेडपि तथा च भरत: - आसीनमासनस्थस्य सवतोऽप्यविघजितम्। अप्रसारितगातं च चिन्ताशोकान्वितं च तत् ।। इति। उदाहरएं यथा शाकुन्तले - (क) तुज्झरा आणे हिअअ मह उण मउसो दिवा वि रनि वि। शिग्घिए! तबइ वलीअं तुइ बुनमखो रहाई अङ्गाई॥ इनि। (६१) पुष्पगण्डिका्यंलास्याङं लक्षपति आतपिति। आतोदेन मृदङ्गादिवाद्येन मिश्रितं मिछितं गेयं गानम्, तथा विविधानि छन्दांमि गद्यपद्यानि च, तथा स्त्रीसयोः चिपर्यासेन व्यत्यासेन चष्टितम् अभिनयो यस्मन गेये तत् तथोक्म्। स्रि्रियाः पंसश्रे- छठित पुंसस्त्रीचेष्टितमित्यर्थः। एतत् सर्व पुपग ण्डकावन्मनोहरखवात् पुप्पगण्डिकानाम लास्याङ्गमच्यते। उकं च महपिखाSपि- नृत्तं तु द्विविधं यत्र गीतमातोग्यमेव च। स्त्रियः पंवञ्च चेष्टन्ते मा डेया पुप्पगन्डिका ॥ इति। तथा च तन्मते उदाहरएं यथा-विक्रमोर्चश्यामेव-राजा- (ख) हिअआहि अपि अद्गुक्खओ सरवरुए घुअपक्खओ। वाहे-वग्गिअ-रअखओ तम्भइ हंसजुअअणो॥ इति। (६२) प्रचछेदकाख्यं लास्याङ्गं लक्षयति - ्रन्यास । मिति। पति स्वामिनम् अन्यस्यां नायिकायाम् आसकम् अनुरकं मत्वा, प्रम्ण: स्वप्रायस्य निच्छेदेन विश्लेपेगा यो मन्यु: शोक: तेन तथोमन, वीणापुरस्सरं वोणावादन र्वर्क ख्रिया भार्य्याया यद् गानं तत् प्रेमप्रच्छेदकत्वात् प्रचछेदको नाम लास्याङ्गमतः। भरतस्तु- पचछेदक: स विजेयो यत्र चन्द्रातपाहताः ।

अस्योदाहरणमप्यूह्यम। घरिय: प्रियेपु सज्जन्ते वपि विप्रियकारिषु॥ इत्याह।

(६३ ) त्रिगृटकाख्यं लास्याङ्ग लक्षयति-स्त्रीवेशेति। स्रीवेशधारिखां पंसां श्षयं मनोहरं नादर्यं स्त्रीतवेनाभिनयः, तत् त्रीणि वागवेशव्यवहारासि गूढानि यस्मिन् तत् त्रिगूटकाख्यं नाम लास्याङ्गं भवत्। (क) तब न जाने हृदयं मम पुनर्मदनो दिवाऽपि रात्रिरपि। निर्धृण ! तपति बलीयांस्त्वयि वृत्तमनोरथान्यक्ञानि ॥ इति संस्कृतम्। (ख) हृदयाहितप्रियदुःखः सरोवरे धुतपक्षः । बाष्पावल्गित नयनस्ताम्यति इंसयुवा ॥ इति संस्कृतम्।

लास्याङ्गनिरूपणम् ] लक्ष्मोविराजित:।

(६४) यथा सालत्याम्- 'मकरन्द :- एषोऽस्मि मालती संवृत्तः ।2 (६५) कश्चन भ्रष्टसंकेतः सुव्यक्तकरणान्घितः ।२१६। प्राकृतं वचनं वक्ति यत्र तत्सैन्धवं भतम्। (६६) करएं बीणादिक्रिया। (६७) चतुरस्त्रपदं गोतं मुखप्रतिमुखान्वितम्॥२२० ॥ द्विगृढं रसभावाढ्य :्। (६८) ... उत्तमोत्तमकं पुनः। कोपप्रसादजमधिेष्युक्तं रसोत्तरम् ।। २२१ ।। सुनिनाऽप्युक्तम- अनिष्ठरश्रद्सपद समवृ तैरलङ् तम्। नाटयं पुरुषभावाढयं त्रिगूदकमुदाहतम्। इति। (६४) उदाहरति-यथेति। मालत्या मालतीमाधव इत्यर्थः । मकरन्द इति। तेन हि मालतीप्रतारणाय लवङ्गिकावेशस्य नन्दनप्रतारणाय मालतीवेशस्य च धारणेन मनो- हराभिनयात् त्रिगूढ़कम्। (६ ) संन्धवाख्यं लास्याङ्गं लक्षयति-रशचनेति। भ्रष्टः सङकेतस्थाने नायिकाया अनागमनन नष्टःसङ्कतो यस्य सः तथोक्त, तथा सुव्यक्ेन सुस्पष्टेन करणेन वीणादिवा- दनकर्मणा अन्वितो युक्तो यःसः तथोत:, प्रायिकं चंतत्। कश्चन पुरुषो यत्र प्राकृतं

लास्याङ्ग विदुः। वचनं वर्कि तत् सैन्धवेनाश्वेनेव चञ्जजेन पुरुषेण प्रयुक्ततवात् सैन्धवं नाम

यथा स्वप्नवासवदत्ते-राजा .. श्रुतिसुखनिनदे कथं नु देव्या :...... इत्यादि । यथा वा विक्रमोर्वश्याम्-"राजा कहतुए सिक्खिदमेद गहलालस! सा तुए दिठ्ठा जहपभरालस।" इति। (६६ ) करणपदं व्याचष्टे-करणमिति। वीषदिक्रिया वीणादिवादनकर्म। पुतेन क्रियते यत्ततकरणमिति भावसाधन एव करणशब्दोऽत् ग्रन्थकृता प्रद्शितः। (६७) द्विगढाख्यं लास्य ङ्ंलक्षयति-चतुरस्पा मिति। चतुरस्ताणि विदग्धमनो- हराखि पदानि यस्मिन् तत् तथोक्तम्, यहा चपुरक्षपद पूर्णसप्तस्वर भरतादिप्रसिद्ध यस्मिन् तत्, मुखेन मुखसन्धिना प्रतिमसन्धिना वा अन्वितम् उभयार्मध्ये केनापि सहितम् तथा रसभवाम्याम् आढय्मन्वतम्, दौ रसभावौ गूढौ प्रतीयमानत्व.त् गुप्तौ यत्र तत् दिगूढ नाम ल.स्याङ्गं विदुरित्यर्थः । यथा शाकुन्तले- "खणा चुम्बिताइ भमरे हिं सुउमार केसरसिहाइ। ओदस अन्ति दअमाए पमराआ सिरीसकुमुमाई॥ इति (६८) उत्तमोत्तमकं लास्याङ्गं लक्षयति-उनमोतमकमिति। कोपेन प्रसादेन च जातं कोपप्रसादजं कोपात् प्रसादाद्ा उत्पन्नमित्यथ, अधित्ेण अवमानेन युक संयुक्तम, तथा रस उत्तर: उत्कृष्टः यस्मिन् तत्ताद्दशम, कदाचित्कोपज अधितेपयुक्तम्, कदाचित् प्रसादजत्वात् रसोत्तरमित्यर्थ:, उत्तमादप्युत्तमित्युत्तमोस्तमं नाम लास्याङ्गं विद्ु:।

६०० साहित्यद्पया :- [ पष्ठपरिच्छदे-

(६६) हाव हे लान्वितं चिजश्लोकबन्घमनोहरस्। उक्तिप्रत्थुक्तिसंयुकनं सोपालश्शमलीकवस्॥ २२२।।

स्पष्टान्युदादरखानि । (s०) एतदेव यदा सर्वः पताकास्थानकर्युनम्॥२२३॥ प्रङ्केश दशभिर्धीरा महानाटकमूचिरे। एतदेव नाटकम्। यथा- बालरामायगाम्। (७१) अथ प्रक.रणम् -- (७२) भवेत्प्रकरणो वृत्तं लौकिकं कविकल्पितम् ।। २२४ ॥ अन्र "कोपप्रसादजम्" इत्यादिविशेषणापञ्जकमनुपक्तस्य गीतस्य विशेपणं बोध्यम्। यथा विक्रमोर्वश्याम्,-राजा (सक्रोधम्) इत्याद्प्रे- हिअ आहि आप अदुक्खओ सरवरए घुअ पक्खओ। वाहो वग्गिअ गअसओ तम्मइ हंसजुअलओ। इति। (६९) उक्तप्रत्युक्ताख्य लास्याङ्गं लक्षयति-वहेलति। हावहेला्न्यां ुर्वल्षि ताभ्यामन्वितम्, हेलाभिन्नोऽत् हावो गोवलीवर्दन्यायान हेलाबाहुल्यार्थम, चित्रेया श्लोकबन्धेन मनोहरम्, उक्तिपत्युक्तिमंयुतम्, सोपालम्भं सभर्र्सनम्, अलीकवत् असत्यवद् भासमानम्, तथा विलासेनान्वितो गीतारथो यस्मिस्तत्तथोक्तम् उक्तिप्रत्युक्ति- रूपस्वात् उक्तप्रत्युक्त नाम लास्याङ्गमुच्यते। (७०) नाटकप्रकरणात् महानाटकायं नाटकप्रभेद निरुपयति-िविति। न कमेवेत्यर्थः, यदा सर्व: समग्र :-

पताकास्थानकमिदं प्रथमं परिकिर्सितम् ॥ इस्यादिभिरुक्तैश्रतुर्भि: पताकास्थानके: दशभिरद्ट्श्च युतं भवेत, नदा धीरा बुद्धि मन्तो जना: तत् महानाटकमूचिरे। एवं च पताकाचतुष्ययुक्ततवे सति दशाङयुक्त्तना- टकश्वमेव महानाटकत्वमिति लक्षगां फलितम। (७१) नाटकप्रकरणभाणादयो ये रूपकोपरुपक प्रभेदास्तत्र साङ्गोपाङनाट्रकलक्षण- ममिधाय उद्देशक्रमात् प्रकरणाख्यं द्वितीयरूपकं निरूपयितुमाह-परथ अकरणमिति। नाटक्लक्षणानन्तरं प्रकरयां निरुप्यते हत्यर्थ: । (७२) भवेदिति। प्रकर्षेण क्रियते कल्प्यते नेता फलं वस्तु वा व्यस्तसमस्ततया- जत्रेति प्रकरणं तस्मिन् प्रकरणे तत्संज्ञ के दृश्यकाव्ये वृत्तं तन्नाट्यवर्णनीयनायकचरितम्, लौकिक लोकमात्रप्रसिद्धं म्त्यलोकसम्भवयोग्यं न तु मत्यलोकासम्भवदिग्ययोग्यमि त्यथ:, अत एव कविकल्पितं स्वप्रतिभामात्रेण निर्मित न तु नाटकवत् पुरारादिप्रसिद्धम् भवेत्। तथाचोंकं महर्पिया- यत्र कविरात्मबुध्या वस्तु शरीरं नायकं चैव। और्पत्तिक प्रकुर्ते प्रकरणमिति तद्टुधैज्ञैयम्॥ इति।

लक्ष्मीविराजितः । ६०१

शङ्गारोडङ्गी नायकस्तु विग्रोऽमात्योऽथवा वणिक। सापायधर्मकामार्थपरो धीरप्रशान्तकः ॥।२२५॥ (७३) विप्रनायकं यथा मृच्छकटिकम्। अ्ररमात्यनायकं मालतीमाधवम्। वणिडनायकं पुष्पभूषितम्। (७४) नायिका कुलजा कापि वेश्या क्वापि दयं क्वित्। तेन भेदास्त्रयस्तस्य तत्र मेदस्तृतीयक: ॥ २२६ ॥ कितवद्यूतकारादिविट चेटकसंकुलः। (७५) कुलस्त्री पुष्पभूषिते। वेश्या तुरङ्षपृत्ते ! द्वे अपरपि मृच्छकटिके।

शृद्गारो रसोऽङ्गी मुख्यो भवेत् न तु नाटकवत् वीररसोडप्यङ्गी भवेत्। नायकस्तु विप्रो ब्राह्मणवर्णः अमात्यो ब्राह्मणातिरिक्तोऽपि राजसचिवः, अथवा वशिकू वैश्यः, सापाया विचारशालिनो ये धर्मकामार्थास्तत्परस्तेव्वासक्तः, न तु सुक्तितत्परः, धर्मस्य स्वर्गसाधनत्वेन, कामस्य पुत्रपश्वादिविषयकत्वेन, अर्थस्य भोगसाधनत्वेन सापायत्वं बोध्यम्। तथा धीर प्रशान्तकः "सामान्यगुणैभूयान् द्विजातिको धीरप्रशान्तःस्यात्" इति पूर्वलक्षितधीरप्रशान्तलत्षणपुतो भवेत्। तथा च कविकल्पितलौकिकवृत्तान्तजन्यतवे सति विनाशशालिधर्मकामार्थतत्पर-धीर प्रशान्तकवि प्रामात्यवणिगन्यतमनायकवच्छङ्गा- ररसप्रधानदृश्यकाव्यत्वं प्रकरसत्वमिति सामान्यलक्षसा फलितम्। अत्र सापायपदोपादानात् प्रकरणे धर्मादीनामपाय उपन्यसनीय एवेति बोधितम्। (७) उदाहरति -विप्रति: श्रमात्यनायकमित्य मात्यपदं तत्पुन्रस्योपलक्षं तेन माधवस्यामात्यपुत्रत्वेऽपि न क्षतिः। एवं च मूलेऽ्युपलक्णं बोध्यस्। पुष्पभूषितमिति प्रकरणविशेष:। (७४) अथ प्रकरणभद दर्शयत -नायिकति। क्वापि कुन्नापि प्रकरणे कुलजा कुल- स्त्रीनायिका क्वापि वेश्या वेशो भृतिः सोडस्या जीवनमिति वेश्या तद्विशेषो गणिका यदुक्तम्- आभिरभ्यर्थिता नश्या रूपशीलगुखान्विता। लभते गणिकाशब्दं स्थानं च जनसंसदि॥ इति। नायिका, कचिच्च टूयं कुलजावेश्ये ह् अपि नायिके उपलभ्यते इति शेषः। तथा चैनमेव परिष्टत्योक्त काव्येन्दु पकारो- शु द्वं धूर्त: मिश्रमिति भेदात्तस्त्रिविधंपुनः। कुलस्त्रीनायिका शुद्वं गणिकानायिकापरम्॥ प्राधान्यमुभयार्यत्र मिश्रं प्रकरणं विदुः ॥इति। अनयोर्भाषाविपये तु मन्दारमरन्दे- तत्र वेश्या प्राकृतं तु कुलजासंस्कृतं वदेत्। इति। तेन नायिकाभेदेन तस्य प्रकरणस्य त्रया भेदा: प्रकारा भवन्ति। तत्र तेषु भेदेषु मध्ये तृतीयको भेद: उभयनायिकावत् प्रकरणमित्यर्थः, कितवो घृर्त: द्यृतकारादयः तथा विटश्चेष्टश्र पूर्वलचित: तेः सङ्कुलो व्यापः। (७) उदाहरति-कुलस्न्रीति। कुलजैव पुष्पभूषिते, वेश्यैव रङ्गदत्ते इत्यर्थः। (तर- ऋदस) इति पाठान्तरम्।

६०२ साहित्यदर्पण :- पछ्ठपरिच्छेदे-

अस्य नाटकप्रकृतित्वाच्छेषं नाटकवत्। अ्थ भाग :-- (७६) भाग: स्यादर्तचरितो नानावस्थान्तरात्मकः ॥ २२७॥ एकाङ्क एक एवात्र निपुणा: पण्डितो विटः। रङ्गे प्रकाशयेत्स्वेनानुभू तमितरेश वा ॥ २२८॥। सबोधनोक्तिप्रत्युक्तो कुर्यादाकाशभापितैः। सूचयेद्वीरशृङ्गारौ शौर्यसौभाग्यवर्णनैः ॥ २२७॥ ततेतिवृत्तमुत्पाद्यं वृत्ति: प्रायेण भारती । मुखनिर्वहयो संधी लास्याक्गानि दशापि च॥ २३०॥ (७७) अशाकाश भाषितरूपपरवचनमपि स्वयमेवानुवदन्नुतर पत्युतरे कुर्यान् । शृङ्गारवीररसौ च सौभाग्यशौर्यवर्णनया सूचयेत्। प्रायेग भारती। क्वापि कोशक्यपि वृत्तिर्भवति। लास्याज्ञानि गेयपदादीनि। उदाहणं लीलामधुकरः। अथ व्यायोग :- (७=) खयातेतिवृत्तो व्यायोग: स्वल्पस्त्रोजनसंयु तः । अस्येति। अस्य ्रकरणस्य। नाटकप्रकनित्वादिति। "यत्र समग्राङ्गोपदेशः सा प्रकृतिः" इति जैमिनोक्तलक्षणेन नाटके सर्वाङ्गोपदेशात् प्रकृतितवेन तत एवातिदेशविधानात् प्रकरणादौ सन्ध्यङ्गनाटकलक्षणादिकमवशिष्टं नाकवेष जेयमित्यर्थः। तथा चोकं प्रागेव- विना विशेषं सर्वेषां लक्ष्म नाटकवन्मतम्। इति। (७६) भागाख्यं रूपक निरूपयति-माष इति। धूर्ताश्चीरा द्यूतकारादयस्तेपां घरितं यत्र स तथोक्त, नाना बहुप्रकारम् अवस्थान्तरम् आत्मा स्वरूपं यस्य सः तथोक,

यत्र स तथोको रूपकविशेषः, भण्यते व्योमोक्त्या नायकेन स्वपरवृत्तं प्रकाश्यत इति भा: स्यात्। अत्र भाणे एक एव निपुण: कर्म कुशल: पण्डा तीक््णा वुद्धिर्य स्वासी पण्डि- तश्च विटः तारकादित्वादितच्। स्वेन आात्मना अनुभूतम् इतरेण परेग वा जनेन अनु. भूतं धृष्तान्तं स्वयं तु केनापि विधिना बुध्वा र क्के नाटयशालायां प्रकाशयेत्। तथा आका शभाषितैः पूर्वोक्तस्वरूपेः सम्योधनेन द्वारा उक्तिप्रशी कुर्यात्। शोर्यसौभाग्ययोवयनः वीरशङ्गारो रसौ सूचयेत् शौर्य वर्णनवीर दम्पत्योः सौभाग्यवर्णानैश्न शङ्गार सूचेदियर्थ: तथा तत्र भाणे इतिवृत वर्णनीयं वस्तु उत्पाद्यम् प्रकरणवत् कविभि: कलपनीयम्, न तु नाटकाश्वित् पुराणादिप्रसिद्धम्। तथा प्रायेण प्रभूततया भारती पूर्ताकस्वरूपा वृत्ति: भवेत् तेन सात्वतीनभृतीनां क्वाचित्कतवं सूचयति। मुखनिर्वहणे च सन्धी स्याताम् मवेताम् तथा दशापि लास्याक्ानि स्युः। भवशिर्ष्ट नाटकवदेव बोध्यम्। ('७) व्याचष्टे-अत्रंति। लीलामधुकरो भाणाख्यरूपकविशेषः। (७) व्यायोगाख्यं रूपक निरूपयति-व्यातेतिवृर्तुति। ख्यात पुराणेतिहासादिपु प्रसिद्धम इतिवृतं वर्ानीयं वस्तु यत्र सः तथोकः, स्वरपैः स्त्रीजनः संयुतः, गर्भविमर्शी

समवकारोपरूपकनि० ] लक्ष्मीविराजित:। ६०३

होनो गर्भविमर्शाभ्यां नरैबहुभिगश्रितः ॥।२२१।। पकाङ्कश्र भवेदस्त्रीनिमित्तलमरोद्यः। कैशिकीवृत्तिरहित: प्रख्यातस्तत्र नायक: ॥ २३२ ॥ राजषिर्थ दिव्यो वा,भवेद्धीरोद्धतश्च सः। हास्यथ ङ्गारशान्तेभ्य इतरेऽत्राङ्गिनो रसाः ॥२३३॥ (७६) यथा स्रोगन्धिकाहररामू। अ्रथ समवकार :-

(र) वृत्तं समवकारे तु ख्यातं देवासुराश्रयम्। संधयो निविमर्शास्तु त्रयोऽङ्कास्तत्र चादिमे।। २३४॥ सन्घी द्वावन्त्ययोस्तद्रदेक पको भवेत्पुनः। नायका व्वादशोदात्ताः प्रख्याता देवमानवाः ॥२३५॥ फलं पृथकपृथक्तेषां वोरमुख्योिलो रसः। वृत्तयो मन्दकाशिक्यो नात्र बिन्दुप्रषेशकौ॥ २३६ ॥ वोथ्यङ्गानि च तत्र स्युर्यथालाभं त्रयोदश। तन्नामकौ तृतीयचतुर्थसन्धी ताभ्यां हीनः, बहुभिरनेकैर्नरराश्रितः, एकः अङ्को यत्र सः तथोक्तः, न स्त्रीनिमित्त: समरोदय: सङ्प्रामारम्भो यत्र सः तथोक्तः यथा परशुरामेण पितृवधकोपात् सहत्रार्जनत्रधः कृत इति दशरूपके तथा कौशिकीवृत्तिरहितश्र रूपक- विशेष:, विशेषेण आसमन्तात् युज्यन्ते कायार्थ संरमन्तेऽनेके पुरुपा यत्रासौ व्यायोगो नाम भवेत्। तन्न व्यायोगे नायकः प्रख्यातः प्रसिद्वो भवेत, स नायक: राजर्षिः क्षन्रियः, अथवा दिव्यो दिविभवः स्वर्गोयो देवताविशेष इत्यर्थः, धोराद्धतश्च प्रागुक्तस्वरूपो भवेत्। तथा हास्यशङ्गारशान्तेभ्य इतरे रसा अत्र व्यायोगे अङ्गिनो मुख्या रुयुः। (७६) उदाहरनि यथेति। सौगन्धिकाहरणं व्यायोगाख्यरूपकविशेष:। (म०) समवकाराख्यं रूपकं निर्पयति-वृत्तमिति सङ्गतैरवकीरणश्चार्थः त्रिवर्गो- पायः पूर्वप्रसिद्धैरेव क्रियते निबध्यते यत्र सः समत्रकारस्तत्र तु देवासुराश्रयं देवासुरस- म्बन्धि ख्यातं पुराखादीतिहासदिपु प्रसिद्धं च वृतं वृत्तान्तो भवेत्। तन्र च समवकारे निर्विमर्शा विमर्शाख्यतुरीयसन्धिरहिताश्रर्वारः सन्वयसयश्राङ्माः कविभिनिवद्धव्या इति शेषः। आदिमे प्रथमाके मुखप्रतिमुखाख्यो द्वौ सन्धी निवद्धव्यौ अन्त्ययोद्वितीयतृतीया- इयो: पुनः एक एक: सन्धिर्भवेत्, द्वितीयाक्के गर्भसन्धिस्तृतीयाङके च निर्वहससन्धि- भव्रेदित्यर्थः। उदात्ता धीरोदात्तस्वरूपा: प्रख्याता. 9सिद्धाः देवमानवा दिव्यादिव्याद्वा- दशनायका भवेयुः। तेषाञ्ज नायकानां फलं प्रत्येकं पृथक पृथक् भवेत्, यथा समुद्रम- न्थने वामुदेवादीनां लक्ष्म्यादिलाभ इति दशरूपककाराः। वीरमुख्यो वीररसप्रधानो यत्र सः तथोक्तोऽखिल: सर्व एव रसो भवेत्। मन्दा स्वल्पा कौशिकी वृनियत्र ता अखिला एव भारत्यादयो वृत्तयो भवेयुः। अत्र समत्रकारे बिन्दुप्रकाशकौ पूर्वाभिहितस्वरूपौ न कसंव्याविति शेषः। तत्र च समचकारे यथालाभं लाभमनतिक्रम्य त्रयोदश वीथ्यङ्गानि

६०४ साहित्यदर्षण :- पश्टपरिच्छे-

गायत्युष्णिङमुसान्यत्र चछन्दांसि विविधानि च ॥ २३७॥ विशृद्गारस्विकपटः कायथायं भिविद्रव:। वस्तु द्वादशनालीभिनिष्वाद्यं प्रथमाह्गगम् ॥ २३८ ॥ द्वितीयेडक्के चतसृमिर्द्धाभ्यामक्क तृतोयके। (८१) नालिका घटिकाद्वयमुच्यने। बिन्दुप्रवेशको न नाटकोकावपि नेह विधातव्यौ। तत्र- (=२) धर्मार्थकामेस्त्रिविघ: शत्तारः, कपटः पुनः ॥२३६॥ स्वाभाविक: कृत्रिमश्च दैवजो, विदयः पुनः। अरचेतनैश्र्ेतनेश चेतनाचेनेृः२४॥ (८३) तत्र शास्त्रा विरोधेन कृतो धर्मशब्गारः। अर्थलाभार्थकल्पितोऽर्यशङ्गारः। प्रहसनशङ्गारः कामशक्गारः।तत कामशङ्गार प्रथमाऊएय। अन्ययास्तु न नियम इत्याहुः । वच्यमाणानि भवेयुः। पड़करा गायत्री सप्ताक्षरा चोष्खिक ते मुखे आरम्भे येपां तानि तथाविधानि विविधानि अनेकप्रकारागि उन्दांसि अत्र समवकारे कविभि: कर्त्तव्यानि। अयमग्रे प्रतिपाद्यमान: प्रकार: त्रिशङ्गारः, त्रिकपटः त्रिविद्रवश्च कविभिःकर्त्तव्यः। प्रथमा- ङंगं प्रथमा इबोधनीयं वस्तु विपयं दवादशनाढ़ीभिर्द्वादशघटिकाभि: वटिका द्वयात्मकनाड़ी- द्वादशकैरष्टचत्वारिंश इण्डैरनिप्पादं पाधे: कार्यमित्यर्थः, द्वितीयेकक वस्तु त्रिसृभिर्घटि- काभि: निष्पाद्यम, तृतीयके चाङके वस्तु दाभ्यां घटिकाभ्यां निष्पाथम्, नाटकप्रकृतखवा देव विद्रवलाभे प्रकारत्रयस्यावश्यकत्वार्थमियं पुनरुकि:। (=) विवृखोति-नालिकंति। घटिकादव्यं दण्डःयमित्यर्थः। न विंधातन्यविति। "विना विशेपं सरवेषां लक्ष्म नाटकवन्मतम्" इत्युक्त्तरवात् अनुक्तधर्मवद् बिन्दुप्रवेशक- योरपि लाभसम्भवादतस्तौ न क व्यावित्यर्थः । (८२) तत्र शृङ्गारादिकं ग्रन्थकृत् स्वयमेव कारिकयाह-र्ेि। धर्मशक्गारः अर्थशृद्गारः, कामशङ्गारश्चेति त्रिविधस्तिप्रकारः शङ्गारः। त्रिकपटत्वं व्याख्यातं कपटत्रे- विध्यं। दर्शयति-रुपट पुनरिति। स्वाभाविकः प्राकृतिकः, कृत्रिमः क्रियया निर्वृस्ः, दैवाज्ाती दैवजश्चेति त्रिविध: कपट इत्यर्थः । त्रिबिदवं व्याख्यातुमाह-विद्रवश्चेति। कौतुकेन प्रतारणादिविशिषो विद्वः स च पुनः अचतनैः काष्ठपुत्तलिकादिभिः कृतः चेतनैः प्रहसनप्रकारै: कृतः, चेतनाचेतनश्रेसनरवेऽपि प्रकृष्टचेतनारहितैः गजपश्तादिभिस्तवनुपद वक््यति-गजादिभिरिति। (=३) धर्मश्ङ्गारादिकं विव्ृणोति-तत्र ति।शास्त्रस्य 'ऋतौ भार्यामुपेयादिति", "ऋतु- कालाभिगामी स्यात् स्वधर्मनिरतः सदा" इश्यादि च श्रतिस्मृतिप्रतिपादितविधेः अवि- रोधेन विरोधाभावेन विषयमुपभुआनेनेत्यर्थ: कृतः ऋतुसमयस्वदारगमनरूपः, तथा च निषिद्धकाले निविद्धयोषिति च कृतः शद्गारः सास्त्रविरुद्धस्तव्रहितेन विहित:शकारो धर्म- भङ्गार इत्यर्थ: । अ्र्परथलाभार्थकलपतः शगरो गगिकाभि: प्रहसनाथ दास्य्रशक्गारः प्रह- सनशक्गारः। स च हास्यार्गंवादौ दश्व्यः! प्रथमाद्व पवेति। अत्र.दशरूपक्रकारा :- "पस्प-

डिमारूयोपरूपफनि० ] लक्ष्मीविराजित:। ६०५

(८४) चेतनाचेतना गजादयः । (८५) समवकीर्यन्ते वहवोऽर्था अरस्मिन्निति समवकारः। यथा-समुतमथनम् अथ डिम :- (=६) मायेन्द्रजाल संग्रामक्रोघोद्ध्ान्तादिचेषटितैः उपरागेश्च भूयिष्ठो डिमः ख्यातेतिवृत्तकः ॥ २४१॥ मङ्गो रौद्ररसस्तत्र सर्वेडङ्ानि रसा: पुनः। चत्वारोडडा मता नेह विष्कम्भकप्रवेशकौ ॥ २४२ ॥ नायका देवगन्घवयक्षरत्तोमहोरगाः। भूतप्रेतपिशाचाद्या: षोडशात्यन्नसुदना:॥ २४३।। वृत्तय: कौशिकोहदीना निविमशान्त सन्धय:। इञ्च यथासख्यं कपटाः। तथा नगरोपरोध युद्धवाताग्न्यादिविद्रवाणां मध्ये एकैको विद्वः कार्यः। धर्मार्थंकामशङ्गाराणामेकैकःश्रद्गारः प्रत्यङ्कमेव विधातव्यः इति नियममाहुः मन्दारमरन्दे तु- अङ्कास्त्नयस्तन्र चाद्ये'सुखप्रतिमुखौ तथा। वस्तुम्वभावदैवारिकृता: स्यु: कपटास्रयः॥ कथामपि निवध्नीयात्तथा द्वादशनालिकाम्। द्वितीयेऽङकेऽपि चतुर्नालिकावधिकां कथाम्। पुररेधरणान्न्यादिनिमित्ता विद्रवास्त्रयः। तृतीयेऽङके निबद्धव्या कथा चापि द्विनालिका। धर्मार्थंकामानुगुणास्तिस्रः शङ्गररीतयः ॥ इति विशेषो दर्शितः। (द४) चेननाचेतनेति। यद्यपि यत्र चेतनत्वं तत्र नाचेतनत्वं यत्राचेतनत्वं न तत्र चेतनत्वमित्युभयोविरुद्वत्वेऽपि सामान्यचैतन्यवत्वादू गजादीनां पशूनां चेतनत्वम, मान- वादिवत्प्रकृष्टप्रज्ञाविशेषचैतन्याभावाद्चेतनत्वमिति विरुद्वयोरपि धर्मयोरेकत्र सम्भवा- दाह-गजादय इति। (८६) समवकारपदस्य योगरूढत्वसुपपादयति-समवकीर्यन्त इति। समवकीर्यन्ते कविभिनिवध्यन्त इत्यर्थः । समवपूर्वकात् करोतेः "अकतरि च कारके संज्ञायाम्" इति पा० सूत्रेण धज प्रत्ययः। (८६) डिमसंज्ञकं रूपक निरूपयति-मायेन्द्रेति। मायया इन्द्रजालेन संडग्रामेण क्रोधेन वा उद्भ्रानता व्यग्रहृदया आदिपदात् वितिप्तादयश्च तेषां चेष्टितैव्यवहारैः, उपरागः सूर्य चन्द्रग्रहोश्च भूयिष्ठो बहुलः चेन निर्धातोल्कापातादयो ग्राह्याः तथा ख्यातं प्रसिद्धम् इतिघृतं वस्तु यत्र स तथोक्तो रूपकविशेष: डिमसङ्गात इति नायकसङ्गातात्म- कत्वात् डिमो विप्लव इत्यर्थः तद्योगादपि डिमः स्यात्। तत्र डिमे रौद्ररसोऽङ्गी अन्ये सव पुनः रसा अङ्गानि चत्वारोडङ्का मता: किन्तु इह डिमे विष्कम्भकप्रवेशकौ न भवे- तामू, चूलिकाऽङ्कावताराङ्मुखानि तु भवेयुरेव। देवगन्ध्वयक्षरत्षोमहोरगा:, भूतप्रेत- पिशाचाद्या अत्यन्तमुद्धता अतीचोत्कटप्रकृतयः षोडशनायका: स्युः। कौशिकीहीना कौशिकीरहिता आरत्याद्याः सर्वा एवं घृत्तय: स्युः। निर्विमर्शाः विमर्शाख्य चतुर्थसन्धि ७७ सा०

६०६ साहित्यदर्पव :- [पछपरिकदे-

दोप्ा: स्यु: बड़सा: शान्तहास्यश्टङ्गारवर्जिताः॥२४४। (८७) अत्रोदाहरण च 'त्रिपुरदाहः' इति महषिः । अथेहामृग :- (दद) ईहामृगो मिश्रवृत्तश्चतुरङ्ग: प्रकोर्तितः। मुखप्रतिमुखे संधी तत्र निर्वहएं तथा॥२५४॥ नरदिव्यार्वनियमौ नायकप्रतिनायकौ। ख्यातौ धोरोद्धतावन्यो गूढभावादयुक्तकृत्॥। २४६ ।।

पताकानायका दिव्या मर्त्या चापि दशोद्ताः । युद्धमानीथ संरम्भं परं व्याजान्िवतते ॥ २४८ ॥। महात्मानो वधप्राप्ता अपि चध्या: स्युरत्र नो।

रहिता: सर्वा: सन्धयश्च स्यः। शान्तहास्यशङ्गारवर्जिताः पट दीप्ताः विभावादिामग्रीब- लेन झटिति प्रतीयमाना: रसाः स्युः। शेपं प्रस्तावनादि नाटकवदेव जेयम्। (c७) अत्रेति। महपिर्नाटयशास्त्र प्रणेता भरतः। तेन हि एतद्रपकं त्रिपुरदाहेतिघ चस्य तुल्यखं दशितं तथाहि- इदं त्रिपुरदाहे तु लक्षगं ब्रह्मणोदितम्। ततध्िपुरदाहश्च डिमसंज्ञः प्रयोजितः ॥ इति। (र) ईहामृगाख्यं रूपकं निरूपयति-ईमृग इति। मिश्रं ख्याताख्यातं घृत्तं वृन्तान्तो यत्र सः तथोक्त: चतवारोऽङ्का यस्मिन् सः तथोक्तो रूपकविशेप ईद्ामृगः प्रकी- त्तिंतः । व्युत्पत्तिलभ्योऽर्थो विवरणे स्पष्टः। तत्र ईहामृगे मुखप्रतिमुखे सन्धी भवेताम, तथा निर्वहणं च सन्धिर्भवेत्। अनियमौ नियमरहिती नरौ वा दिब्यी वा नरदिब्यी घा नायकप्रतिनायकौ भवेताम्। एवञ्र नरो नायक: दिव्यश्च प्रतिनायकः, तथा नरप्रतिनाय- क: दिग्यश्च नायकोऽत्र भवितुं शक्नोतीति स्फुटार्थः । तयोराधो धीरः, अन्स्य उद्धतः स च मूढभावात् प्रच्छन्नभावात् अयुक्तकृत् अयुक्तकार्यकारी। स्वस्य रमगामनिच्छन्तीं दिव्य- स्त्रियं दिब्याङ्गनाम् अपहारेण बलास्कारेय आदिपदाच्छलेन च इष्छतः सुरतं कामयमा- नस्य अस्य प्रतिनायकस्य किक्षित् किश्िष्छ्क्गाराभासमपि कवि: प्रदर्शयेत् उपवर्ययेत्। दिग्या दिविभवा मर्त्या मनुष्या वा उद्धतस्वमावा उस्कटप्रकृतयः दश पताकानायकाः "इयापि प्रासड्गिक वृतं पताकेत्यभिीयते" इत्युक्तपताकाख्यार्थप्रकृतिसंयुक्ता भवेयुः। तथा च नायकप्रतिनायकौ द्वौ पताकानायका दश इति मिलिखा दिव्यम्त्या द्वादशनायका भवेयुरित्यर्थः। परं प्रतिनायकबलम् संरम्भं क्रोधम् आनीय प्रापय्य स्थितस्य नायकस्य व्याजात् कार्यान्तरच्छलेन युद्ध निवत्तते निरत्रतयेदिति पाठे तु परं युद्धस्थानमानीय संरम्भ निर्वर्त्तयेदित्यर्थ इति वागीशाः। अत्र ईहामृगे महात्मानो लोका: वधप्राप्ता वघयोग्या वपि नी वध्या: स्युः। तेषां वधः पुराणादिषु ख्यातोऽपि वधानहत्वात् कविभिनं वर्ष-

अक्कोपरूपकनिरूपणम्] लक्ष्मीविराजित: । ६०२

एकाङ्को देव पवात्र नेतेत्याहु: परे पुनः ॥ २४६॥ दिव्यस्त्रोहेतुकं युद्धं नायका: षडितीतरे। मिश्रं ख्याताख्यातम्। अन्यः प्रतिनायकः । (८६) पताकानायकास्तु नायकप्रतिनाय कयोमिलिता दश। नायको मृगवदल- भ्यां नायिकामत्र ईहते वाञ्छतीतीहामृगः। यथा-कुसुमशेखरविजयादिः। अथाङ्ट :- (६०) उत्सृष्टिकाङु एकाङ्को नेतार: प्राकृता नराः ॥ २५० ॥ रसोत्र करुण: स्थायी चहुस्त्रीपरिदेवितम। प्रख्यातमितिवृतं च कविर्वुद्ध्या प्रपञ्चयेत् ॥२५१॥

युद्धं च वाचा कर्तव्यं निर्वेदवचनं बहु॥ २५२ :

नीय इत्यर्थः। अन्यमतं दर्शयितुमाह-एकाडद्क इति। एक अङ्को यत्र स एकाङ्क:, अन्न ईहामृगे देव एव नेता नायक इति पुनः परे आहुः। तदितरे च दिव्यस्त्रीहेतुकं युद्धं नाय- काश्च षट् इत्याहुरिति पूर्वे सम्बन्धः। (८९) कारिकार्थ विघृणोति - मिश्रमिति। पताकानायकं विधृणोति-पताकानायका इति। नायकप्रतिनायकयोरेव सम्बन्धिनः पताकास्था नायका मिलिता दश न पुनरनयो रेकतरस्यैव दशेत्यर्थः । ईहामृगव्युत्पत्ति दर्शयति-नायको सृगवदिति। अलभ्यां दुष्प्रा- प्यत्वेनाप्राप्याम्। तथा चास्मिन्नथें ईहामृगशब्द: पृषोदरादित्वात् साधनीयः। (९०) उत्सृष्टिकाङ्काख्यं रूपकं निरूपयति-उत्सष्टिकाडक्क इति। उतसृष्टिकाङ्क इत्यङ्कस्येव केपाचिन्मते नामान्तरम, एतच्च विवरण एवाऽनुपदं स्पष्टीभविष्यति। एक: अङ्को यत्र सः तथोक्त, अत्र उत्सष्टिकाङके प्राकृताः नातिकोविदा असाधारणा इति यावत्, न पुनरत्यन्तकोविदा इत्यर्थः, नरा बहचो मनुष्या नेतारो नायकाः स्युः। स्थायी स्थिरतरः समाप्तिपर्यन्तमुपलभ्यमान इत्यर्थ:, करुणो रसः ब स्त्रीणां परिदेवितं विलापश्च स्यात्। प्रख्यातं पुराणेहासादिषु प्रसिद्धम् क्वचिदप्रख्यातमपि इतिवृतं वृत्तान्तं बुद्धया स्वकीयोहापोहेन यथासम्भव कविः प्रपञ्चयेत् बहुली कुर्यान। उक्तं च महर्षिया- प्रख्यातवस्तुविषयस्तवप्रख्यातः कदाचिदेव स्यात्। दिव्यपुरुषैर्वियुक्त: शेपैरन्यर्भंवेत् पुंभिः॥ इति॥ भाणे यथा मुखनिर्वहसे सन्धी प्रायेण भारती वृत्ति: क्वाचित्की कौशिकी दशापि लास्याङ्गानि तथात्राङ्कडपित्यर्थः। माणे मुखनिर्वहणाख्यमेव सन्धिद्वयं न तु मुखप्रतिमुखे सन्धी, तथा चात्र भाग यथा मुखप्रतिमुखाख्यं सन्धिद्वयमिति व्याचनाण: परास्ताः । अस्मिन्नङके नायकप्रतिनायकयोः जयपराजयौ वर्णनीयौ। वाचा च युद्धं सङयामं कर्ततव्यं न स्वायुधादिनेत्यर्थः, बहु भूयिष्ठं निर्वेदवचनं स्वतिरस्कारबोधकं वाक्यञ् कविभिर्वर्णनीयम्। (९१) उतसष्टिकाङ्कपदार्थव्याख्यानपूर्वकं मतान्तर इयं व्याख्यातुमाह-इम्चेति । ममाभिमतमङ्कनामानं रूपकविशेषञचेत्यर्थः। नाटकादीनामन्तः पातिनः अन्तर्गता ये

६०८ साहित्यदर्पण :- [ पछपरिच्छद-

(६२) अन्ये तु-उत्कान्ता विलोमरूना सृष्टियत्रेत्युन्सष्टिकाठ। यथा-रार्मि- षाययातिः । प्रथ वीथी - (६३) वीथ्यामको भवेदङ: कश्रिदेकोऽत कल्प्यते। आकाशभापितरुक्तेश्चित्रां प्रत्युक्तिमाश्रितः । २५३॥।

मुखनिर्वहरो संधी अर्थप्रकृतयोऽखित्ाः ॥। २५४॥ (६४) कश्िदुनमो मध्यमोऽधमो वा। शृङ्गारबहुलत्वाच्यास्या कौशिकीतृत्ति- बहुलत्वम्। (६५: अस्यास्त्रयोदशाङ्गानि निदिशन्ति मनोषिणः। उद्धात्य (त) कावलगिते प्रपञ्चस्त्रिगतं छुलम् ॥२५५॥ वाककल्यधिवले गराडमचस्यम्दितनालिके। अर सत्प्लापव्या ह्वारमृद (मार्द) वानि व तानि तु : २५६॥ अङ्कास्तेषां परिच्छेदार्थ निषेधार्थम् उद्ता उत्थिता नाटकादक्षात् प्रथग रूपा सृष्टी रचना यस्य स उत्सष्टिक: स चालावक्कश्चति तत्संज्ञकम्। नाटकान्तरे द्वित्याययक्षा अस्य चैकाडूस्वेन अक्वान्तरोतसङ्गात् अमुम् उत्सष्टाऊना- मानं केचिदाहुरित्यर्थः। (९२) अन्ये तु वच्यमाणवीध्यामपि एकाङ्कसरवात् तस्या अपि उत्सृष्टिकाह्वरवा- पत्तेः। अतस्तत्पदार्थमन्यथाहुस्तहर्थयति-प्रन्ये लिति। विलोमरूपा प्रतिमुखसन्ध्या द्भावेन विलोमप्रकारा सृष्टिर्यस्य स उत्सष्टिकः स चासावदश्चति उत्सृष्टिका्क इत्यर्थ: अत्र मतेऽपि "नाटकादयन्तः पात्यङूपरिच्छेदार्थम् उत्सृष्टिकाछ्" इस्याहुरित्यनुषङ्गो विधेयः।

मिति ध्येयस। मूलकृम्मते तु नामतुश्येऽपि स्वरूपवैषम्याआ्राटकाचङ्कनिघृत्विरिति पृथगेवाक्टोऽय- .(९३) वीध्याख्य रूपकं निरुपर्यात-सथ्यागिति। वीथ्यामेकोडदो भवेत्। अत्र वीथ्या एकोऽद्वितीय यः कश्चन नायक: कल्प्यते कल्पयिस्वा वर्ण्यते। उन रुकप्रकारं: आकाशभाषितैः चित्रां विस्मयां प्रत्यु क्तिमाश्रितः अवलग्बितः सन् नटः शङ्गारं भूरिप्र- चुरम अन्यान् रसानपि किश्षित सूचयेत् प्रकाशयेत्। मुखनिर्वहणे सन्धी स्याताम्। शथपकृतयः "बोज, विदुः पताका च प्रकरी कार्यमेव च" इति याः पञ्चप्रकृतयस्ता अखिला अपि अब्र स्युरि्यर्थः। (९४) विघृणाति .- कश्चिदिति। उत्तमाद्यन्यतरो नायक इत्यर्थः। कौशिक्या वृत्तेरत्रानुक्ततवेऽपि भूरिशङ्गारवत्वात् तल्लाभ इति दर्शयति-शृद्गार- बहुलत्वादिति। (९६) वीध्यास्त्रयोदशाङ्गानि भवन्तीति दर्शयति-श्म्या इति। अस्या वीथ्याः मनीषिया: नाद्वेत्तार: त्रयोदश अङ्गानि निर्दिशन्ति। तानि त्रयोदशाङ्गानि तु उद्धा- स्यक अवगलितम, प्रपञ्चा, त्रिगतम, छलम्, वाइकेलि, अधिबलम्, गण्डम्, अवस्यन्दितम, नालिका, असत्प्रल्ाप:, व्याहार:, मृदवञ्चेति।

लक्ष्मोविराजित:।

(६६ ) तत्रोद्धात्य (त) कावलगिते प्रस्तावनाप्रस्तावे सोदाहरणं लक्षिते। (६७) मिथो वाक्यमसद्दूत प्रपश्चो हास्यकृन्मतः । (६८) यथा विक्रमोर्वश्याम्-वलभीस्थविदूषक चेट्योरन्योन्यव चनम्।

नाटयदर्पणे तु विशेष :- "'भारतीवृत्तिवर्त्तीनि वीध्यङ्गानि त्रयौदश'। इति। (९६) तत्रेति। प्रस्तावनाप्रस्ताव इति । पदानि त्वगतार्थानि तदर्थगतये नराः। योजयन्ति पदैरनयेः स उद्धात्यक उच्यते॥ इत्यु द्वात्यकलच्षसास्य यत्रकन्न समावेशात् कार्यमन्यत् प्रसाध्यते। प्रयोगे सति तज्ज्ञेयं नाम्नाऽवगलितं वुधैः॥ इति अवगलितलक्षणास्य च प्रस्तावनाप्रस्तावे उक्तत्वात्। (९७) प्रपञ्ञाख्यमङ्ग निरूपयति-मिथ इति। मिथोऽन्योऽ्म,असद्भूतं मि- थ्यास्वरूपम् अत एव हास्यकृत् वाक्यम् अन्योऽन्यं प्रपञ्जचनात् प्रपञ्चो नाम वीथ्यङ्गंमतः। (९८, उदाहरति-यथेति। वलभी उपरिस्थमृहावस्थितकाष्ठविशेपः । अत्र रूप- कत्वसाधम्याद् भिन्नाङ्गानामप्यत्रापेकितत्वेन त्रोटकस्वरूपाया अपि विक्रमोर्वश्या वीथ्यामुदाहरएं नासमक्जसमिति बोध्यम्। नाटयदर्पसकारस्य किञ्ञिद् विशेषेण लक्षएं तदुदाहरएं च-"प्रपञ्चः संस्तवं हास्यं मिथो मिथ्येकलाभकृत्" इति। यथा रत्नावल्याम्-राजा-कदलीगृहे चित्रगतां सागरिकामवलोकयनू सुसङ्गताया दर्शने फलकं प्रच्छादय तामाह-"सुसङते! कथमिहस्थो भवत्या ज्ञातः? "सुसङ्ना (क) भट्टा! न केवलं तुवं, समं चित्तफलएए सव्वो बुत्तंतो मए जाणिदो ता गड्डय देवीए निवेदयिस्सं। वसन्तक: (अपवार्यं) (ख) भो ! स व्वं सम्भवी यदि। मुहरा खु एसा गब्भदासी। ता कि चि दइय परिदोसेहिणं। राजा-(सुसङ्गताया अलकान् प्रमार्जयन्) सुसङ्गते ! क्रीड़ामात्र रुमेवैतत्। तथापि नाकरेण त्वया देवा खेदयितव्या इदंच ते पारितोषिकम (इति कर्णाभरण ददाति) सुसजता (प्रसम्थ सस्मितम्) (ग)भट्टा। पसादो मे कण्णा भरणेख।" इत्यादि। अत्र राजमुसङ्गतयोमिथा देव्यं निवेदयिव्यामि इति हास्यम्। "भट्टापसादो" इति स्तवसहितमेकस्य राजः सागरिकासङ्गमलाभकारणमसद्भूतत्वात प्रपञ्जः सुसङ्गताक- णाभरणलाभस्तु मुख्यसाध्यं प्रत्यनुपयागित्वान्न विवचितः। केचितु-असद्भूतेन पारदार्यादिनैपुण्यादिना योऽन्योऽन्यस्तवो हास्यहेतुस्तं प्रपञ्चमाहु :-

(क) भत्तः ! न कंवलं ख्म्, समं ।चत्रफलकंन सर्वो वृत्तां्तो मया ज्ञातः तद्गत्वा देवये निवेदयिष्यामि। इति सस्कृतम्। (ख) भो :! सर्व सम्भाव्यते! मुखरा खल्वेषा गर्भदासी। तत् किश्िदत्वा परितोषय एनाम्। इति संस्कृतम्। (ग) भत्त :! प्रसादो मे कर्षाभरेन।

६१० साहित्यक्पस :-

(8) त्रिगतं स्यादनेकार्थयोजनं श्रुतिसाम्यतः ॥ २५७॥ (१००) यथा तत्रव-राजा- सर्वक्षितिभृतां नाथ।, दृष्ा सर्वाङ्गसुन्दरी। रामा रम्ये वनान्तेऽस्मिन्मया विरहिता त्कया । (नेपथ्ये तत्रैव प्रतिशब्दः) राजा कथं दृष्टेत्याह। (१) अत्र प्रश्नवाक्यमेवोत्तरत्वेन योजितम्। नटावित्रितयविपयमेवेदमिति कश्चित्।

यथा- (क)रंडा चंडा दिक्खिदा धम्मदारा मज्जं मंसं खज्जए पिज्जए वा। भिस्खा भोज्जं चम्म खंडं च सेज्जा कोलो धम्मो कस्स नो भादि रम्भो ॥। (१९ ) त्रिगताख्यं वीथ्यङ्गं निरुपयति-त्रिगनमिति। अ्रतिसाम्यतः श्रयमागशब्द- दयसाम्यात् न तु वस्तुराशयादिति भावः। तयोवस्तुत एकार्थत्वेऽपि अनेकार्थयोरकभि- सनार्थयोरयोजनं श्रोन्राकल्पनं त्रिपु वक्तृश्रोत्रभिनेतृपु गतं तत्सम्बन्धन स्थितं त्रिगतं नाम वीथ्यङ्ग स्यात्। (१००) उदाहरति-ग्रथेति । तत्रव विक्रमोर्वश्यामेवेस्यर्थः। सच्तनं ति। इद हिमालयस्य सम्बोधनम्। प्रश्नपक्षे हे सर्वच्ितिभृतां नाथ ! सर्वशेलानां श्रेष्ट ! अस्मिन् रम्ये मनोहरे वनान्ते विपिनेकदेशे मया विरहिता सर्वादसुन्दरी सर्वाक्गमनोहरा अनेन रूपातिशयो व्यज्यते, रामा कापि अनिर्वचनीया रमसी उर्वशीत्यर्थः स्वया रष्टा ? इति काकोकिः। उत्तरपक्षे हे सर्वक्षितिभृतां नाथ ! सर्वभूपतीनां श्रेष्ठ! अस्मिन् रम्ये वनान्ते सर्वाङ्गसुन्दरी रामा मया दृष्टाडवलोकिता। नपथ्य इति। तत्रैव हिमालय एव प्रतिशब्दः सर्वक्षितिभृतामित्यादेः समग्रः प्रतिध्वनिः सज्जात इति शेपः । तञ्ज हुखा राजा अन्रवीदित्यर्थः। (१) अत्रास्मिन् वनान्ते त्वया द्ष्टेति प्रश्ने स्वया विरहिता मया दृष्टति प्रतिश- उदार्थस्यैवात्तरत्वेन राज्ञा योजनात् दर्शनोत्तरणशब््योरेकार्थतत्रेऽपि दशितरीत्या प्रश्नो- त्तरभावेन योजनादनेकार्थता तदेव विवृणोति-अत्र प्रशनति। नटनटीसूत्रधारत्रयप्र- योज्यत्वेनास्य त्रिगत्वमिति दशरूपककारा मन्यन्ते, तन्मतस्यास्वरसतां प्रकाशयितु- मुस्थापयति-नटादीति। आदिपदेन नटीसूत्रधारी ग्राह्यौ। एवं च नटादिश्रितयं विषयो यस्य तत्तथोक्तम्। करचिदिति। तथा चोकं तै :- श्रतिसाम्यादनेकार्थयोजन त्रिगतं रिवह। नटादित्रितयालाप: पूर्वरङ्गे तदिष्यते॥। इति। अत्र राजस्वरूपस्य मूवक्तु: सामाजिकरुपस्य श्रोतुश्च परित्यागे कारणाभाव एव इत्यस्वरसबीजम् यद्वा शब्दोऽयकत ध्वनिमात्रं [तत्साम्येनानेकार्थयोजन त्रिगतम् । यथा-इदुलेखायां वीथ्याम्-राजा वयस्य! (क) रण्डाश्चण्डा दीक्षिता धमदारा मद् मांसं खादते पीयन वा। मिक्षा भोउ्यं च्म्मखण्डं च शय्या कौलो धर्मः कस्य नो भाति रम्यः॥ इति संस्कृतम्।

लक्ष्मीविराजितः। ६११

(३) यथा वेण्यामू-भीमार्जुनौ- कर्ता द्यतच्छलानां, जतुमयशरणोद्दीपनः सोडभिमानी राजा दुःशासनादेर्गुरुरनुजशतस्याङ्गराजस्य मित्रम्। कृष्णा के शोत्तरीयव्यपनयनपटुः पाएडवा यस्य दासा: काऽडसने दुर्योघनोऽसौ कथयत, न रुषा द्रष्टुमभ्यागतौ स्वः । (४) अन्ये त्वाहुश्छलं किश्चित्कार्यमुद्दिश्य कस्यचित्॥ २५८॥ उदीर्यंते यहचनं वञ्चनाहास्यरोषकत्।

किं नु कलहंसनादो मधुरो मधुपायिनां नु झङ्कारः। हृदयगृहदेवतायास्तस्या नु सनूपुरश्चरण इति॥ इति (a) छलाख्यं वीथ्यङ्गं निरूपयति-प्रियाभेरिति। प्रियाभैः प्रियतुल्यः वस्तुतस्तु अप्रियर्वाक्य: विलोभ्य स्वाभिलषितविषये लुब्धं विधाय छुलना वञ्चना छलं नाम वीथ्यङ्ग भवेत्। (३) उदाहरति यथेति। वेणीसंहारे "पञ्जमेऽक्के" इति शेषः। कर्त्तेति। पलायिर्तु दुर्योधनमन्विष्यतो भीमार्जुनयोर्वाक्यमिदम् । दयूतम् अत्षः क्रीडा तद्रपाणि छलानि वञ्चनानि तेषां तथोानां कर्त्ता, जतुमयशरणस्य लाक्षामयगृहस्य उद्दीपनः प्रज्वाल नहेतुः, लाक्षागृहे निवसतां पाण्डवानां ज्वलनार्थ तद्गृहं पुरोचनद्वारा दुर्योधनः प्रददाह स प्रसिद्धः अभिमानी अहङ्कारी राजा, दुःशासनादेरनुजशतस्य गुरु: शासिता, अङ्गरा· जस्य कर्णस्य मित्रं सुहृदम्, कृष्णायाः द्रौपद्याः केशोत्तरययो: केशाम्रयोः व्यपनयने पृथक्करणे पटुः समर्थ: पाण्डवाश्च यस्य दासाः. असौ दुर्योधनः क्वाऽस्ते क्व वत्तते इति यूयं वदत "भोः समन्तपञ्चकसन्वारिण इति शेषः। एषा कोपेन द्रृष्टुं न अभ्यागतौ सम्प्राप्तौ स्वः भवावः अस्तेलाटि वसि "अश्नसोरल्लोप" इत्यल्लोपः आवामिति शेष: किन्तु बन्धुप्रीत्येव द्रष्टुमभ्यागतो स्व इत्यर्थः । अन्न श्रवसमात्रतः प्रभावबोधनात् प्रियतुल्यः, वस्तुतस्तु अपराधद्योतनादप्रियरवचनेः दुर्योधनं विलोभ्य "द्ृष्टुमभ्यागतौ स्व" इत्यनेन छलनात् छुलम्। (४) अरन्य इत। कव्यचित् किञ्वित्कार्य प्रयोजनमुद्दिश्य वञ्चना हास्यरोषकृत् यदचनं वाक्यम् उदीर्यते अभिधीयते तच्छलं नाम वीथ्यङ्गमिति अन्ये आहुः। उदाहरयं यथा- (क) कस्स वा न होह रोमो दव्हूण पिया ए सव्वणं अहरम्। सभमर पउमग्घाइरि वारियवामे ! सहसु एणहि॥ एतद्ूचः सख्या भतृप्रत्यायनप्रयोजनेनोक्वं विदुग्धजनस्य हास्यं। शवसुरादेवंख्जना सपस्न्या रोषं जनयतीति।

(क) कस्य न वा 'भवति रोषो दृष्टा प्रियायाः सत्ररामधरम्। सभ्रमरपभ्ाघ्रायिषि! वारि- तवामे! सदस्वेदानीम् इति संस्कृतम्।।

६१२ साहित्द पेर: [ पडपस्चिछदे-

(६ ) द्वित्रीत्युपल क्षणम् । यथा (७) मिन्षो । मांमनिपेवसं प्रकुरुषे कि नेन मदं बिन मदं चापि तब प्रिसं प्रियमहो वारासनाभि: मह। वेश्याऽप्यर्थरुचिः कुतम्हव घनं दूतेन चौर्येण वा चौर्यद्यत्तपरिग्रहोऽपि गवतो नष्टस्य कान्या गतिः ॥ (८) केचित्-प्रक्रान्तवाक्यस्य साकाक्वस्यैव निवृत्तिर्वाकेन्ति' इत्याहुः। अ्रन्ये 'अनेकस्य प्रश्नस्यैकमुत्तरम्।' (६) अन्योन्यवाक्याधिक्योकि: स्पर्धयाधिवलं मतम्। (६) वाक्केलिरुपं वीथ्यङं निरूपयति-वाक्कलिरिति। द्वे वा तिस्रो वा अ्रन्युक््यो द्वित्रिप्रश्युक्त्तय: प्रश्युत्तराः ताभ्यो द्विश्रिप्रयुक्तितः, समामप्रत्ययानामनित्यत्वादत्र दघ् प्रत्ययाभावो बोध्यः । हास्यसम्बन्धो वाचाकलिर्वाक्केलिर्नाम वीध्यक्वंभवेत्। (६) ्वन्रींति। उपलक्षणं स्वबाधकवे स्त् स्े ोत्वूपम् , तेन कस्येत्यथः । (") उदाहरति भिक्षो ! इवि। परिहासाय मांसं भक्षयन्तं भिक्षुं प्रति "मिक्षो"! इस्यादिगृहिणः प्रश्नः, "कि तेन" इति मिक्रो: प्रत्युत्तरम्। तथा "मदं चापि" हत्यादिक गृहिण, "प्रियमहा वाराङ्गना- भि"रित्यादिकं मिक्षोः। अत्राधिकस्याप्यकार्यस्य विद्यमानते अल्पकार्यप्रशनात् "अह्टो" इत्यभिहितम्। "एवं वेश्याप्यर्थरुचि" रित्यादिक गृहिणः अर्थ केवले धने रुचिरभि- लाषो यस्याः सा तादशी वेश्याऽपि 'भुज्यते' इति शेपः। "चृतनेश्यादिक भिक्षाः। चौर्यधूते"त्यादि गृहिणः, "नष्टस्ये"यादिक भिक्षोः प्रश्युकिः। अत्र चतुष्प्रश्युक्ते हास्यसम्बन्घेन वाक्केलि:। (८) वाक्केलिलक्षणे प्रकारव्तरेण लक्षयरता मतमुपस्थापर्यतत कचित्विति।साका-

वचनस्य निवृ्तिर्वाक्केलि:। यथोत्तर चरिते-वासन्ती- एवं जीवितं स्वमसि मे हृदयं द्वितीयं त्वं कौमुदी नयनयोरमृतं खवमङ्गे। इत्यादिभिः प्रियशतैरनुरुध्य मुग्धां तामेव शान्तमथवा किमतः परेण॥ अन्ये चानेकस्य प्रश्नस्यैकमुत्तरं वाक्येलिरित्यादु :- तत्र दूयो: प्रश्नयोरेकमुत्तरम्। यथा- नदीनां मेघविगमे का शोभा प्रतिभासते। बाद्यान्तरा विजेतव्या के नाम कृतिनाऽरयः ॥ इति। अन्नाशय इस्येकत्र श्याभावोऽपरत्र शत्रव इत्येकमुस्तरम्। एवं बहुनामप्यूहनीयम्। (९) अधिवलाख्यं वीथ्यङ्ं निरूपयति-अन्योडन्येंि। स्पस्या गरवग अम्पोन्यवा- कयै: मिथोवचने: आषिक्योकि: अन्योन्यप्राधान्यकथनं वलमविकृत्य जातम् अधिवर्ल नाम वीथ्यक्गं मतम्।

वीथ्यङ््लक्षणनि० ] लक्ष्मीविराजित:। ६१३

(१०) यथा मम पमावत्याम्-वन्ननाम: - (अ्रस्य वक्षः क्षोनैव निर्मथ्य गदयानया। लील गेन्मूलयाम्येष भुवनद्वयमद्य वः ॥ ) प्रद्:न :- अरेरे। असुरापसद ! अलममुना बहुपलापेन। मम खलु.

कोदएडनिर्गलितकाएडसमूहपालै:। आस्ता समस्तदितिजक्षतजोक्षितेय क्षोगि: कषसेन पिशिताशनलोभनीया॥ (११) गरडं प्रस्तुतसंबन्धि भिन्नार्थ सत्वरं वचः । २६० ।। (१२) यथा वेरयाम्-राजा- प्रध्यासितं तव चिराजघनस्थलस्य पर्याप्तमेव करभोरु ! ममोरुयुग्मम ॥! अनन्तरम् (प्रविश्य) कश्चुको-देव ! भमं भग्नम्-इत्यादि। (१०) उदाहरति-यथेति। वज्रनाभस्तदाख्यो दैश्यविशेष: "आह" इति शेषः । अस्य वक्ष इति। प्राग्व्याख्यातमेतत्। अ्रत् प्रचण्डेति। प्रचण्डे अतिकराले भुजदण्डे समर्पितात् संस्थापितात उरुकोदण्डात् विशालधनुषाय निर्गलितानां निःसृतानां को- ण्डानां शशरणा समूहस्य पातैः पतनैः इयं कषोणी वसुन्धर समस्तानां समग्राणां दिति जानां टैश्यानां पतजैः प्रहारजैः उच्षिता: सिक्ता सती पिशिताशनानां मांसभक्षिणां श- गालादीनां जम्बूकादीनां लोभनीया लोभोत्पादिका आस्तां भवतु। वसन्ततिलकाच्छ. न्दस्तल्लक्षणन्तूक्तं प्राकू (१२३ पृ०)। अन्र स्पदधया सिथोवचनैः अन्योन्याधिक्यकधनात् अधिवलस्। यथा च वेणीसंहारे-अर्जुन :- सकलरिपुजयाशा यत्र बद्धासुतैस्ते तृणमिव परिभूतो यम्य गर्वेण लोक:। रण शिरसि निहन्ता तस्य राधासुतस्य प्रणमति पितरौ वा मध्यमः पाण्डुपुन्नः।। इत्युपक्रमे राजा-अरे! नाहं भवानिव विकत्थनाप्रगब्भः । किन्तु- द्रक्ष्यन्ति न चिरात् सुप्नं बान्धवास्खवां रणाङणे।

इत्यन्तेन भीमदुर्योधनयोरन्योन्यवाक्यस्य अन्योव्याधिक्यात् अधिवलस्। (११) गण्डाख्यं वीथ्यङ्गं निरुपयति-गण्डमिति। प्रस्तुतसम्बन्धि प्रस्तुतार्थ सम्बद्धं भिन्नाधँ पृथगर्थबोधकं सखरं त्वरासहितं वचो वचनं त्वरया गण्डतो निःसतादू गण्डं नाम वीध्यङ्ग मतम्। (१२) उदाहरति-यथेति। राजा दुर्योघनः । अरध्यासितुमिति। एतश्पूर्वार्द्धं तु- लोलांशुकश्य पवनाकुलितांशुकान्तं त्वद्दृष्टि हारि मम लोचनबान्धवस्य। इति। हे करभोरु! इति भानुमस्या: सम्बोधनम्। मम ऊर्युग्मं जङ्गाद्वयं तव जघनस्थ लस्य सम्बन्धे तदुपर्रीत्यर्थ: चिरादध्यासितुं सुरतायावस्थातुं (भावे तुमुन् योगात् षष्ठी-) पर्याप्तमेव समर्थमेव। अनन्तरम् ऊरुयुग्ममिति कथनान्तरमित्यर्थः । ७द सा०

६१४ साहित्यदपण :- [ पष्ठपरिच्छेदे-

(१३) अत्र रथफेतनभज्ञार्थ वचनमूरूभ ज्ार्थे सम्बन्धे सम्नद्धम्। (१४) व्याख्यानं स्वग्स्योक्तस्यान्यथावस्यन्दितं भवेत्। (१५) यथा छुलितरामे-सीता-जाद ! कालं कवु उत्राज् काण गन्तव्वम्, तर्हि सो रातर विसएसा पसायिदव्वो। लव :- अथ किमावाभ्यां राजोपजीविभ्या भवितव्यम्। सोता-जाद ! सो कखु तुम्हाएं पिदा। लच :- किमावयो रघुननिः पिना। सोता-( साशङ्गम् -) मा अएणधा सक्कद्वम्। ण कखु तुम्हाणम् गशलाए ज्जेव पुहवीएत्ति।

(१३) लक्ष्ये लक्षणं संयोजयितुमाह-अन्रेति। वचनं "भग्न सम्"सिति वाक्य- मित्यथः। सम्बद्धे 'ममोरुगुग्म'मिश्यनेन प्रस्तुते इत्यथः । एवज्ञा् "भग्नं भग्न"मिति

युक्तत्वाच्च गण्डमिति वाक्यार्थः। यथा चोत्तरचाग्ते-राम :- इयं गेहे लक्ष्मीरियममृतवत्तिनंयनयोरमावस्या: स्पर्शो वपुषि प्रहुलश्रनदनरमः । सयं बाहु: कण्ठे शिशिग्मसृणो मौक्तिकमरः किमम्या न प्रेयो यदि परमसद्यस्तु विरहः॥ (प्रविष्य) प्रतीहारी-(क)देव! उअस्थिदो। राम :- अयि ! कः ? प्रनीक्षरी - (्व) देवस्स आसण्णपरिचारओ दुम्मुहो।" इति अन्राकस्मात् प्रतीदारीवचनस्यान्याभि- प्रायप्रयुक्त्तस्य प्रस्तुतरामवचसा संगुज्यमानत्वेन भिन्नार्थबोधकत्वाद् गण्डः । (१४) अवस्यन्दिताख्यं वीथ्यङ्गं निरूपयति-व्याख्यानमिति। स्वरसेन स्वाभि प्रायार्थबोघे्छया उक्तस्य वाक्यस्येति शेपः। अन्यथा व्याख्यानम्, अन्यप्रकारार्थ विधानम् अचस्यन्दितमर्थान्तरे परिणमितमिति अवस्यन्दित नाम वीध्यङ्गं भचेत्। (१x) उदाहरति-यथेति। जादेति। "जात ! कल्यं खलु अयोध्यायां गन्तवयम्, तत्र स राजा विनयेन पणायितव्या"(इति संस्कृतम्) पणायिनव्य: व्यवहर्त्तठ्य इत्यर्थः । "जात ! स युष्माकं पिता" इति संस्कृतम् साशकुमिति। वाग्मीकिनिषेधात् आराङ्ा। मा भण्रधा इति। "मा अन्यथा शाङध्वम्, न खलु युष्माकम्, सकलाया एव पृथिण्याः।" इति संस्कृतम्। पृथिन्या इत्यस्य पृथिवीस्थलोकस्येत्यथंः। अत्र 'जाद ! सो तुम्हायं पिदा" इत्यनेन रामो युकयोरेव कुशलवयोः पितेति स्वाभिप्रायाथंबोधेच्छ्रयेव सीतयाभिहितित्व्रेन वाक्मीकाशङ्कया "सकलायाः पृथिव्याः" इत्यन्यथाव्याख्यानात् अवस्यन्दितम्। यथा च वेगीसंहारे- सत्पक्षा मधुरगिर: प्रसाधिताशा मदोद्वतारम्भाः । निपतन्ति घाप्तराष्टराः काछवशामेदिनी पृष्ठे। मत्र स्वाभिप्रायार्थबोधनेच्छया शरद्वर्णानाय हंसवगांन सूत्रधारेणोक्तस्य पतत् पारि- पा्श्विकेन धतराष्ट्रसुतानां दुर्योधनादीनाममङ्गलवार्थकथनेन अन्यथा व्यासपाना- दधिवलम्।

(क) देव ! उपस्थितः । (ख) देवस्यासन्नपरिचारको दुर्मुखः। इति संस्कृतम्।

लक्ष्मीविराजित:। ६१५

(१६) प्रहेलिकैव हास्येन युक्का भवति नालिका ॥ २६१॥ (१७) संवरणकार्युत्तर प्रह्ेलिका। (१८) यथा रतावल्याम्-सुसङगता-सहि जस्स किदे तुम आश्रदा सो इद ज्जेव चिटुदि। सागरिका-कस्स किदे अहं आशदा। सुसङ़गता-रं क्खु चिस्षफलशरस्स। (१९) अरत्र त्वं राजः कृते आरगतेत्यर्थः संवृत्तः । (२०) असत्प्रलापो यद्ाक्यमसंबद्ध तथोत्तरम्। अगृहृतोऽपि सूखंस्य पुरो यञ्च हितं वच: ॥ २६२।। (२१ ) तन्राद्यं यथा मम प्रभावत्याम्-प्रघयुस्न :- (सहकारवल्वीमवलोक्य सान- न्दम्-) अहो कथमिहैव-

(१६) नालिकाख्यं वीथ्यङ्ग निरुपयति-प्रहेलिकेति। हास्येन युक्का प्रहेलिकैव नालिकावदूबुद्धावाशुप्रवेशा नालिका नाम वीथ्यङ्ग भवति। (१७) संवरणकारीति। संवरणं स्फुटीकृतप्रायस्य अर्थस्य अन्यथा करणेन पुनरा वरणं गोपनं करोतीति तत्तथोक्तम् उत्तरं प्रत्युक्ति:। अवस्यन्दिताङ्के संवरणरूपस्य स. त्वेऽप्यत्र हास्ययुक्तरवमिति विशेषः। (१८) उदाहरति-यथेति। सागरिका चित्रफलकार्थमागता कदलीगृद्दे वत्सराज दष्टवा बहिः स्थिता सुसगतयोच्यते। सदि जस्सेति। "सखि! यस्य कृते त्वमागता स इत एव तिष्ठति । कस्य कृते अहमागता ! नतु चित्रफलकल्य।" इति संस्कृतम्। (११) लक्ष्ये लक्षणं सङ्गमयितुमाह-अन्रति। इत्यर्थः पूर्ववाक्येन स्पष्टीकृतप्राय इति शेष: । संवृतः "नतु चित्रफलकत्य" इत्यनेनान्यथाविधानात् पुननावृत्तः। केचित्त हास्यहेतुनोपेतां निगूद़ार्थरूपामेव प्रहेलिकां नालिकां मन्यन्ते। यथा सुद्राराजसे-चरः हं हो बह्मण ! मा कुप्प । कि पि तुह उअज्झाओ जाणादि। कि पि अझ्मारिसा जणा जाणन्ति। शिष्यः-किमस्मदुपाध्यायस्य सर्वज्ञत्वमपहर्तुमिच्छसि। चरः-यदि देउव- ज्झाओो सच्चं, जाखादि ता जाणादु दाव कस्य चन्दो अणभिप्पेदो ति। शिष्य :- किमनेन ज्ञातेन भवति (इश्युपक्रमे) चायक्य :- चन्द्रगुप्नादुपरक्तान् पुरुषाआ्जानामि"। अत्र चरशिष्ययोहास्यहेतुश्वेनोपेताया निगूढार्थरूपाया एव महेलिकास्वान्नालिका । (२०) त्रिविधमसत्प्लापाख्यं वीथ्यङ्गं निरूपयति-पसदिति। यद्वाक्यम् असम्बद्धं पूर्वापरसम्बन्धरहितम्, तथा यदुत्तरम् असम्बद्धं पूर्वापरस- म्बन्धरहितम्, तथा अगृहतोऽपि आकर्ण्याऽप्यननुगच्छ्तोऽपि मूर्खल्य पुरः समक्षे यत् हितं वचश्र तत् असखलापो नाम वीथ्यङ्ग भवेत्। एवञ्चैतस्य त्रैविध्यं स्पष्टमेव। (२१) उदाहर्तुमाह-तत्रेति। तत्र तेषु त्रिष्वसत्प्रलापेषु मध्ये। आध्योडस्प्रलाप इति शेष:। यथेति। सहकारवल्लीम् चृतलतामित्यर्थः। आलिकुलेति। चूतलतिकायां प्रभावती भ्रमादियमुक्तिः। अलिकुले भ्रमरपुज्जेन मञ्जुला मनोहराः केशा यस्याः सा तथोकता, अलिकुलमेव मञ्जुकेशा यस्याः सा ताहशी च। परिमलो गन्धो बहुलो यस्या: सा, तथोक्का एकत्र गन्धद्रव्यथ्यपदेशात्,अन्यत्र कुसुमविकासादित्याशयः। रस

६१६ साहि त्यदरपण :- [पकरिच्छेढे-

अलिकुल नञ्जुल केशी परिमलबहला रसावहा तन्भी। किसलय पेशलपाि: कोकिस कलभापिणी प्रियतमा में। (२२) एवमसंब्रद्धोत्तरेऽपि। तृतीयं यथा वेण्य।ं दुर्योधन प्रति गन्दारीवात्यम्। मनुरागमावहति उत्पादर्यत रसं दुग्धमावहृात दघातीति च सा तथोक्ता तन्नी कृशा किसलयमिव पल्लवमिव "पल्लवोडस्ी किललयम्" इश्यमरः, पेशलो मनोहरः पाणि: करो यस्या: सा, किसलयमेव पंशलः पाणिरयस्थाः सा च, कोकिलवत् कलं मटुशव्यकतं भाषते, कोकिल रैव कलं भापते इति च सा ताहकी मे मम प्रियतमा प्रभावती। अन्र व्यङ्गत एव द्वितीयार्थः। तेन प्रभावतीवर्णनवाश्यस्य पूर्वापरस्थितचृनलति- कासम्बन्धाभावातू असत्प्रलाप:। (२२) एवमसम्बद्धोत्तर ्वपीति । यथा- ता द्विज: शाख्रायुक्तसत्वाय फृतकथ: कोकिल इति स्वयाख्येयं मन्दे मयि विरहिनाते कियदघमू। इति प्रश्ने वायोर्मुकुलपुलका चूतलतिका प्रवं प्रश्वा सौकि न खखु कियदित्युत्तस्वति । अत्र हि वातधूतमौलिकायां चूतलतिकार्या मन्दवायो: कतिपप्रश्ने नौलिधुननेन पापभावोत्तराशेपः वायो: प्रश्नप्रकार: पूर्वाद्र्रथिः। पूर्वप्राप्तपापव्यवस्थके जने एन तादृशप्रश्नोचित्यादिद-दव हूति। साखायुक्त- विटपस्थितो द्विजः पची, काकिल एव दुपदामन्त्रष्य ऋृपिः कोकिलनामवेदशाखायुक्को द्विजः स खयि फृतकथः इश्यतस्त्वया मन्दे वेदरहित इदमप्याख्येयम्। तिरद्दिववे कियश्पापमिति प्रश्नः । मन्दवायोः कामो द्वीपकत्वेन विरहिदन्तृख्वात् अयं प्रश्नः । व्यव स्थाकथने हर्षोटपुलकः" इस्याह। यथा वा रत्नावल्यां द्वितीयेऽङ्क (क)सहि को एसो तुए आरलिहिदो" इति सुमङतया पृष्टायाः सागरिकाया: (ख) भअवं असं गो इत्युत्तरवाक्ये। तृतीयमुदाहरति-तृतीयमति। अथवा प्रदीयतां दाशरथाय मैथिलीति रावयं प्रति विभीषणस्य वाक्यम्। केचित्तु-परमार्थतो हितमुपकारि यद्वचनम् अवविचेचकख्वम- हितत्वेन नैवाऽवबुव्यतेऽविचेचकेमूंखेश्च तव।तौ प्रति मसतोऽसाघुभूनस्य प्रज्पनम- सत्प्रलाप इत्याहु:। तत्राविचेचकं प्रति यथा रामाम्युदये द्वितीयेडङ्गे-रावः-प्रायशः श्रतमेव भवद्भिथंथा कलत्रमात्रसाधनोडसौ तापसस्तदपहार एव तावन्निरूप्यताम्। नच कलत्रापहरणाहते पुरुषस्यापरं परिभवस्थानमस्ति। तत्र मारीचेन साहायकं क्रियमाणमिच्छ्ामि। मारीच :- स्वामिन् ! जीवतो रामस्य परिभत्र इत्यशक्यमेतत्। न खलु तापस इति तमवज्ञातुमहंति देवः। अन्यदेव वस्त्वन्तरं किर्माप तद्। रावय :- (सक्रोधम्) म: कि नाम वस्त्वन्तरं त ? मूढ़ ! युक्स्यें व क्षत्रबग्घोः परिभवमसमं जीवतः क्त्तमिच्छन् माया साहायके रवं निपुणतर इति प्राथये नासमर्थः। (क) 'सखि ! क एष त्वया भालिखितः" इति संस्कृतम्। (ख) "भगवान् अनऊ्ः" इति संस्कृतड़।

वोथ्यङ्गलक्षणनि० ] लक्ष्मोविराजितः।

(२३) व्याहारो यत्परस्यार्थे हास्यक्षोभकर वच:। (२४) यथा माल विकाभिनित्त्रे-(लास्यप्रयोगावसाने मालविका निर्गन्तुमि- च्छति) विदूषका-मा दाव उवदेसमुद्धा गमिस्ससि। (इत्युपक्रमेर) दास :- (विदूषकं प्रति-) आार्य! उच्यता यस्त्वया क्रमभेदो लक्षितः। विदूषक :- पटमं बम्भ- सापूआ भोदि। सा इमाए लद्विदा। (मालविका स्मयते) इत्यादिना नायकस्य विशुद्धनायिका दर्शनप्रयुच्तेन हासलोभकारिणा वचसा व्याहारः । यच्चान्यत् त्त्र वञ्रपहृतिमसृणत सफारकयूरभाजः सस्जाखरलोक्यलक्ष्मीह ठहरणसहा बाहवो रावणस्य॥। अत्र मारीचवचनं परसार्थतो हितमपि रावणेन नावगतम्। मूर्ख प्रति यधा मनोरमादत्सराजे बत्सराजाम्युदयाशंसी रूमण्यान् पाञ्चाछमुच्छेतु कामः तस्य कृतकमृत्यतां श्रितो विश्वासोतादनार्थ वत्सराजन्तः पुरमादीप्य योगन्धरा- यणप्रमुखानाह- कौशार्बी मम हस्त एव परया शक्या गया स्वीकृतः पाज्चालाघिपति: प्रभुः स भवतां न ज्ञायते काछुना ?। नश्वादीपित एष मोहितपरानीकेन लावाणको देवी सम्प्रति रक्ष्यतामयमहं प्रात्तो रुयण्वान् स्वयमू॥ एतच्च परमार्थतः पाञ्चालोक्छेदपर यौगन्धरायणेनावबुद्धस्। दासवदत्तया सम्ब्क- नाम्ना यौगन्वरायणानुचरेण च मौख्र्यान्नावगतस्। (२३) वयाहाररूपक वीथ्यङ्गं निरूयति-व्याहार इति परस्याथें नायकादेनिमित्ते यत् हास्यत्तोभकरं वचः तत् व्याहियते आदीयत इति व्याहाते नाम वीथ्यङ्गं भवेद। (२४) उदाहरति-यथेति। लास्यप्रयोगावसाने नृत्ष्यसमाप्तो। मादाव इति। "मा तावदुपदेशसुग्धा गमिष्यसि" इति संस्कृतम्। उपदेशः शाख्त्रोपदेशः तद्विसंसुग्धा तर्करु दुकारिणी भूत्वा इति शेषः । क्रमभेदः कर्तव्यपौर्षापर्थ्यव्यतिक्रमः । पढ़ममिति। "प्रथम ब्राह्मणपूजा भवति, सा अनया लङ्गिता" इति संस्फृतम्। स्मयत इति। इषद्धास्यं विदधा तीत्यर्थः। नायकस्यान्निमित्रस्य विशुद्धनायिकादर्शनाय प्रयुक्तममिहितं तेन तथोकतेन। वचसा विदूषकस्य परवचनेन। भावि दष्ट्याऽप्ययं व्यवहारो यथा रत्नावल्यां द्वितीयेडङ्के- उदामोतकलिकां विपाण्डुररुचि प्राबब्धजरमां स्षपादा- यासं श्वसनोद्रमैरविरलैरातन्वतीमात्मनः। अद्योद्यानलतामिमां समदनां नारीमिवार्न्यां धुवं पश्यन् कोपचिपाटलद्युतिमुखं देव्या: करिष्याम्यहम्॥" अम्र राज्ञा वासवदत्तां प्रति भाध्यर्थदशनं हास्येनोक्तम्। अन्ये तु वर्त्तमानप्रत्यक्षार्थवाचकं हास्यलेशकरं वचो व्याहारमिच्छुन्ति। यथा- मृच्छूकटयां विदूषको गणिकाया वसन्तसेनाया गृहं प्रविशन वसन्तसेनाया मातरं दष्टवा पृ्छृति-"का एषा बन्धुला? चेटी-एसा अज्जु आए जणणी अत्तिजा। विदूषक :- यदि मरे तासियालसह:सस्सपस्ततिका। अथ कि एदं पवेसिम दुवार सोहा निम्मविदा!

साहित्यदर्पण :- [ पच्छपरिच्छदे-

(२५) दोपा गुखा गुसा दोषा यत्र स्युमृद (मादं) वं हि तत् २६३।। क्रमेणा यथा- (२६) प्रिय ! जीवितताकौर्ये निःस्रेहत्वं कृतन्नता। भूयस्त्वदर्शनादेव ममैते गुयतां गताः ॥ (२७) तस्यास्तद्रूपसौन्दर्ये भूषितं यौवनश्रिया। सुखेकायतन जात दुःखायेच ममाधुना॥

आदु उक्खं दावणपवेसिदा ? चटा-अज्ज! मा एत्तिअं अन्ने कखसु अत्तिका चाउत्थ एण वा धोयदि। विदूषक :- भयवं चाउत्थय ! मपि वभएं अणुकपेति।" इति। (२६) सृदशख्यं वीध्यङ्ं जिरुपयति-दोपा शत। यत्र दोपा गुखा गुसाश्र दोषाः स्युः तन् सृदोरिदं मार्दवं संज्ञापूर्वकविधेरनित्यत्वाद्वृद्धयभाषः नाम वीथ्यनं भवेत्। (२६) तत्र क दोषा गुणा अवन्तीति उदाहरति-प्रियति। प्रियनमविश्लेपे कथ श्विवत पुनमिलनाशया जीवनं धारयन्त्या: कस्याश्चिन्नायिकाया: समागते प्रिये तं प्रश्यु- ्िरियम्। हे प्रिय! जिवितला तव वियोगेऽपि मम जीवनधारणं क्रीर्य काठिन्यम्, अन्यथा तधाविधवियोगजनितनलेशात् जीवनं निःसरेदेवेत्याशयः। एवं तव वियोगे मम जीवितता निःस्नेह्व प्रीतिराहिित्यम्, अन्यथा स्नेहातिशये सति तथाविध वियोगेन जोवनं कथं तिप्टेन्नूनं मरणमेव स्यादिति भाव:। किश् तव वियोगे मम जीविततेव कृनझना, स्मृतयुत्पादकत्वंन तव क्लेशोरादनातू उपकारिणः प्रत्यपकारस्यैव कृतम्नता, स्वरूपत्वादित्याशयः। भूयः पुनस्त्वद्दर्शनादेव तव दर्शनं लध्व्वंव एते मम जीवनक्रौर्यादयो गुणतां गताः प्राप्ताः । एवञ् तथाविधक्रीर्यनिःस्नेहत्वयो: स्थित्यैवा धुना मम जीवनमत्वात् तव सक्मजन्यसुखप्रापिः, तथाविधकृतप्रश्वादेव च स्वमधु- ना गत इति तदाशयः। अत्र कौर्यादयो दोपा गुणा जाता इति मृदतम्। (२७) अथ गुणा दोषा भवन्तीति उदाहरति-तस्या इत। कस्यचिद्विरहिणो नायकस्योफिरयम्। योवनश्रिया तारुण्यकान्स्या भूषितम् अलङ्कृतं तस्या नायिक- या: रूपसौन्दर्य तद्रपलावण्यं तदा सङ्गमकाले मम सुखेकायतनम् आनन्दस्यकमात्र कारणं जातम् अधुना विरहकाले तु दुःखायेव सततं स्मृश्युत्पादनेन क्लेशजनमा दिति भाव:। अत्र यौवनश्रीध्रमृतयो गुणा दोपा जाता इति मृदवम्। यथा च वेीसंगरे द्वितीयेऽक्के- जय द्रथमाता-जाद ! ते खु बंधुवधामरिसुदी। विदको वा समरे अणवे किसय सरीरा परिकमिस्संति। राजा-(सोपहासम्) एवमेतद्। सवंजनप्रसिद्ध मेवामर्पितव पाण्ड वानाम्। पश्य- हस्ताकृष्टविलोलकेशवसना दुःशासनेनाज्ञया पाञ्चाली मम राजचक्रपुरतो गौगोरिति ब्याहता। तस्मिन्नम्ब ! स कि न गाण्डिवधरो नासीत पृथानन्दनो यून: पत्रियवंशजस्य कृतिनः क्रोधास्पद कि न तत् ? ॥" मत्र धनुर्धरत्वाद्यो गुणा दोषा जाता । दोषस्य गुणीकरणं यथा तत्रैव कञ्चुकिना सह विवादे दुर्योषन :- सूक्तमिद कश्यापि

वीथाव्युत्पत्तिनि० ] लक्ष्मीविराजित:। ६१६

(२८ ) ए तानि चाङ्गानि नाटकादिषु सम्भवन्त्यपि वीथ्यामवश्यं विधेयानि सपष्ट- तया नाटकादिषु विनिविष्वान्यपीहोदाहतानि। (२६) वीथीव नानारसानां चात्र मालारूपतया स्थितत्वाद्वीथीयम् । यथा- मालविका।

गुप्तः साक्षान् महानल्प: स्वयमन्येन वा कृतः। करोति महतीं प्रीतिसपकारोऽपकारिणाम् ॥

अत्र क्षत्रधमं परित्यज्याभिमन्युर्निहित हत्ययं दोष: स्वप्रीतिहेतुश्वेन गुगीृतः । उभयमेकत्र यथा- सन्तः सञ्चरितोद्यग्यसनिनः प्रादुर्भवद्यन्त्रणाः सर्वत्रेव जनापवादचकितास्तिष्ठन्ति दुखं सदा। अव्युश्न्नमतिः कृतेन न सता नैवासताव्यकुलो युक्तायुक्वि वेकशून्यहदयो धन्यो जनः प्राकृतः। अत्र सत्व गुणोऽपि दोषखवं गतः, प्राकृतत्वं तु दोषोऽपि गुणतां गतः। (२८) ननु वीथ्यङ्वानां नाटकाक्कया "योज्यान्यत्र यथालाभं वीथ्यङ्गानीतराण्य पि' हृत्युक्त्या नाटक एव बक्तुं युक्त्तम् तथा सति "विना विशेषं सर्वषां लक्ष्म नाटकवन्म. तम्" इश्युक्तत्वेनैवातिदेशात् वीथ्यामपि वीध्यङ्गप्राप्तेः कथ नाटकनिरूपणप्रस्तावे इनभिधायात्र वीध्यङ्गानि प्रतिपाधयन्त इश्यत आह-एतानीति। एतानि उद्घात्यकादीनि वीथ्यङ्गानि। विधेयानि कर्त्तत्यानि इति हेतोरिति शेषः । विनिववष्टान्यपि "योज्या- न्यत्र यथालाभम्" इश्यनेन विनिवेशयितुं प्रतिपादितान्यपि। हह वीध्यासित्यर्थः । एवज्ञात्र वीथ्यङ्गोक्तेरयमभिप्राय :- अत्र कीर्तनात्तेषामावश्यकत्वम् अन्यन्न नाटकादों चानियतत्वमिति। (२९) वीथीपदस्य व्युत्पत्तिमुपपादयति-वीथ्यामिवेति। वीथ्यां वृक्षादिपकयां वृक्षा दीनामिवेश्यर्थः। अम्र रूपकविशेषे नानारसानां मालारूपतयावस्थितत्व्रादियं वीधीत्य न्वयः। वीथीनामकं रूपकमित्यर्थः । मन्र दशरूपककृता श्वरथमुक्तम्- चिन्ने यत्रोकिप्रत्यक्ती स्यातामाकाशभाषितैः। कथ ज्ञिद्वाप्य नेकार्थसूचनं वीधिका च सा। यथा बालरामायणे-"(आकाशे कर्णे दत्वा) कि ब्रूथ? विलक्षणेन सता कर्णाटेन- तेन निर्मर्यादमिदमुदितम्, यदुताखण्डप्रसरा हि पुरुषकारा: कर्णाटानाम्। तथाहि- अहमेष हरिष्यामि परिणेतु: पुरोऽपि ताम्। नारीपरिभवं सोढु दाक्षिणात्या न शिक्षिता।। (अक्षलिबध्वा) तदिदं मयाऽपि निवेद्यते यदि हि परिणयामि- अपि द्वीपान्तरादेष हतां प्रत्याहरामि ताम्। कलत्रहरणे पुंर्सा कियदर्णचलङ्गनम्।। इति ...... (सहर्षम्) अनुकूलं हि दैवं सवस्मै स्वस्ति करोति यद प्रस्तुतसंवादी देवादेशः। .. इति। यथा वा अनर्धराघवे(आकाशे कणे दस्वा) किं ब्रथ ? वैदेशिको भवान् असमग्रपाम्र-

६२० सर्हत्यद पस :- [पछपरिच्छेदे-

अथ प्रह्सनम्-

अवेतमहसनं वृतं निन्धानां फविकल्पितम् ॥ २६४॥ अत्र नारभटी, नापि विष्कम्भकगवेशक। अरङ्गी हास्यरसस्तन वीथ्यङ्गानां स्थितिर्न वा २६५।

एको यत्र सवेद्णो हास्यं तच्छुडमुन्यते।

कथमीदशे कर्मणि प्रगव्भते? (विहस्य समश्रयमअि बध्वा) हन्त! भो: किमेव- सुदीर्यंते? भवद्विधानामाराधिनीवततिरेव मे पाम्ाि संमग्रयि्यन्ति।यतः- यान्ति न्यायप्रवृत्तस्य तियज्ञोऽपि सहायनाम्। अपन्धानं तु वच्छन्तं सोदरोऽपि विसुद्धति॥ (पुनराकाशे कणे दरवा किं द्रथ ? तर्हि प्रहितेयमस्माभिः पत्रिका। इति (प्रविश्य नटः पत्रि कां ददाति सूत्रधारो गृहीत्वा वाचर्यत) ....... दति। (३०) प्रहृसनं निरुपयति-भागवदिदि। भाणवत् भाणाख्यरूपके यथा सुखनिवं हणे सन्धी नानासन्ध्यङ्गानि, दशलारयानि, एकोऽदस्सथात्राि सुखनिर्वंहणाभ्यां सन्धिम्यां यथासग्मव सन्यड्लाहपाङ पका्कन विनिम्मिम्, कविुल्पितं न तु पुराणेतिहासप्रसिद्धं निं्दयानां निन्दनीयानां लोकानां वृतं वृत्तान्तं प्रक्रष्टं हसश्य नेनेति प्रहसनं नाम रूपक भवेत्। अत्र विशेपोिहितो मुनिना- लोकोपचारयकता या वार्ता यश् दम्भसंयोग: । तत्प्रहमनेपु योज्यं पूर्वोक्तविवादसंयुक्तम्।। इति। अत्र प्रहसने मरभटीव्ृत्तिर्न भवेन्, तथा विष्कम्भकप्रवेशकावपि न भवेताम्। तथा प्रहसने हास्यरसः अङ्गी मुख्यः। अत्र वार्थ वा शब्दस्तथा च वीध्यङ्गानाञ्ज स्थितिरव स्थानं न भवेत् ।

तपस्वीति। अत्र महसने तपस्विनः यततिकृष्छ चाढायणसन्तपनादियतानुष्ठानविधा यिनः भगवन्ती तत्त्वविदः तत्प्रभृतिपु मध्ये एक: कश्चिन्नायको भघेत् अस्य च भेदत् यम्, शुद्धं सङ्कीणं विक्ृतमिति च तत्राद्यं शुद्धं लक्षयति-एक इति। यत्र छृष्टः पूर्वामि- हितस्वरूपो नायको भवेक तत् हाल्यं हास्यविषयीभूतं प्रहसनं शुद्धमुख्यते तस्य केवलं छृष्टनायक विषयत्वादिति भावः । दशरूपके तु- भवेश्प्रहसनं यम्र हास्याधानाय घट्टता । विरुद्धवेंषवाक्केलिचेष्टितैर्वा प्रसादनम्। यथा मृच्छकटिके-अविद अविद भो! चिरसंगीदो वासणेण सुक्खनपोक्खर- जालाई विनमे वुभुक्लाए मिलाणाई अङ्गाई ता जाव गेहं गदुअ जाणामि अत्थि किं पि कुटुंबिणीए उबबा।ददं ण वेसि"। इस्युक्त्म्।

उपरूपकनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः। ६२१

यथा कन्दुपकेलिः । (३१ ) आश्रित्य कञ्चन जनं संकीर्णमिति तद्विदुः॥२६६ ॥ यथा-धूतचरितम्। (३२) वृत्त बहूनां घृष्टानां सङ्कीणं केचिदूचिरे। तत्पुनर्भवति ह्यङ्कमथवैकाङ्कनिर्मितम् ॥२३७॥ दथा-लटकमेलकादि:। सुनिस्त्वाह- (३२ ) वेश्याचेटन पुंस कविटधूर्ता वन्धकी च यत्र स्यु: । अविकृतवेषपरिच्छदचेष्टितकरणं तु सक्कीर्याम् ।। इति। (३४) विक्ृतं तु विदुयत्र षण्ढकञ्चुकितापसाः। .

(३५) इदं तु सङ्कीर्णेनैव गतार्थमिति मुनिना पृथडनोक्तम्। अथोपरूपकाणि। तत्र- (३६) नाटिका कपवृत्ता स्यातस्ोप्राया चतुरङ्किका।

(३१ ) सङ्कीणं लक्षयति-आश्रित्य इति। कञ्चन दृष्टभिन्नं जनं नायक्रमाश्रित्य यत् प्रहसनं भवति तरसङ्कीणंमिति विदुः। अनिश्चितनायकेः सङ्ीणांखात् सङ्कीणंम्। (३२) केषाज्ञिन्मतेन सङ्कीर्ण प्रदर्शयति-वृत्तमिति। केचित् बहुना घृष्टानां नाय- कानां वृत्तं वृत्तान्तं यत्र तत् सङ्कीयाँ नाम प्रहसनमूचिरे कथितवन्तः । तत्तथाविरघं सङ्की- णं प्रहसनं पुनर्द्टयम्, अङ्कद्वययुक्तम् अथश एकाङकेन विनिमितं कविना रचितं भवति। लटकमेलकादिरिति। लटको दुर्जन इश्युणादिसूत्रविवरणे उज्वलदत्त आह। तथा च लटका- नां मेलका यत्र तव लटकमेलकं नाम प्रहसनम्। (३३) वेश्याचेटेति। यत्र प्रहसने वेश्यादयो वर्णानीया: स्यः तथा यत्र अविकृतानां प्राकृतानां वेशानां परिच्छदानां चेष्टितानामाचारणानाञ्ज करणमनुकरणं स्यात् तत् प्रहसनं सक्कीगम् । (३४) विकृतं निरूपयतति-विकृतनत्वति। यत्र षण्डः क्लीव: कञचुकी वारवारण धारी तापसश्र ते तथोकाः, भुजङ्गो विटः, "भुजङे विटसर्पयोः" इत्यमरः, चारणो नटः, भटो योद्धा, प्रभृतिपदात् राजमृत्यादयश्ष तेषां वेश्वाग्भि: परिच्छदभाषाभियुंताः सन्तः अभिनयन्ति तत्तु विकतरूपप्रयु क्काभिनयात्मकत्वाद्विकृतं नाम प्रहसनं विदुः। (३९) नजु विकृताख्यप्रहसनक्ष्य सवैरेवाङ्गीकृतत्वेन कथ महर्षिणा भरतेन नाभि- हितमित्यत आाह-इदन्तिवति। विकृतं प्रहसनन्त्वित्यथेः। गतार्थं लब्धविषयम्। वेश्याचे टेश्यादि भरतकारिकायां [विटाद्यभिनयमात्रेगेव सङ्कीर्णर्वप्राप्तेरित्याशयादिति भावः। (३६) नाटिकां निरूपयति-नाटिकेति। कलप्तं कविनेव कल्पितं वृत्तं वृत्तान्तो यस्या: सा तथोकता कविकल्पितनायक चरित्रेश्यथंः। स्त्रीपाया नटी बहुला, चत्वारोडङ्का यस्यां सा तथोकता, नाटिका स्यासू। तत्र नाटि ७६ सा०

६२२ साहितयदपण :- [पछठपरिच्छेदे-

प्रख्यातो धीरललितस्तत्र स्यान्नायको नृपः ॥ २६६ ५

नवानुरागा कन्यात्र नायिका नृपवंशजा ॥। २७० ॥ सम्प्रवर्तेत नेतास्यां देव्यास्रासेन शङ्कितः । देवो भवेत्पुनर्ज्यष्ठा प्रगल्भा नृपवंशजा ॥ २७१॥। पदे पदे मानवतो तद्शः सङ्गमो दयोे:। वृत्तिः स्यात्कौशिको स्व्ल्पविमर्शाः संघयः पुनः ॥२७२॥ (३७) द्वयोरनायिकानायकयोः । यथा-रत्नावली-विद्धशालभज्जिकादिः । अथ त्रोटकम् (३८ ) सप्ताष्टनवपञ्चाककं दिव्यमानुषसंश्रयम् । त्रोटकं नाम तत्प्राहुः प्रत्यक्क सविदूषकम् ॥ ७३ ॥। (३६) प्रत्यङ्कसविदूष कत्वादत्र शृङ्गारोडङ्गी। सप्ताङ्गं यथा-स्तम्भितरम्भम् । पञ्चाह्कं यथा-विक्रमोवेशी। अथ गोष्ठी- (४०) प्राकृतर्नवभि: पुंभिर्दशभिर्वाप्यलंकता। कायां प्रर्यातो लोके प्रसिद्धः धीरललितस्तरलक्षणान्वितो नृपो नायक: स्यान। तधा अन्तःपुर एव सम्बद्धा आबता, अथवा सङ्गीते बाहयोऽपि नृत्यगीनवादादो व्यापृता अनुरक्ताः, नवानुरागा नृपवंशजा राजकुलोशसा कन्या अब्र नाटिकायां नायिका स्यात्। नेता नायक: दे्या: पट्टराज्यास्त्ामेन मयेन शक्धितो भीसन् अस्यां नायिकारूपार्यो कन्यायां सम्प्रवसेत व्यवहार कुर्यात्। देवी सा च पट्टाराजी प्रगश्भा पूर्वाक्तम्वरूपा नृपवंशजा राजकुलोश्पक्षा ज्येष्ठा नायिकातोऽचिकावस्थाका परे पदे मानयती उफ्लप्षणो मानस्तद्वती च भवेत्। द्वयार्नायकयोः सङ्गमः तद्शः पट्टराज्या आयतः । कोशिकी- घृत्ति: स्यात्, स्वल्प अत्यल्पः विमरश: विमर्शन्धिर्यंत्र ते तथोकाः पुन्मुखादयक्ष त्वार सन्धय: स्यु: । (३७) कारिकां सुगमयितुं ':यो" हित्यमयार्थ दशयति-इयोरिति। द्वयोर्नायकना-

(३८) सोटकं निरूपयति - मप्ताष्टेत। सप्त अष्टो नव पक्ष वा भक्का यत्र तत्तथोक्तम्, दिव्यमानुषमंश्रयं दिव्यादिव्योभयचरिश्रविषयम्, नथा प्रत्यङ्क सर्वाङ्कयु विदूषकेण सहित सविदृषक यदुपरूपक तत त्रोटयनि स्वात्कर्षेण रूपकान्तरं लघूकरोनीति व्राटर्क नाम प्राहुः। ननु "प्रत्यङ्ध' सविदूषकम्' इन्यनेन सर्वस्मिन्नवाक्के विदूषकव्यातश्य म्भावित्वास् विक्रमोनइया: प्रथमवतुर्थाङ्मयास्तदसत्वेनाव्यासिरितति चेत्! मेवमू तथा सति रूपष्टप्रतिपत्तये "प्रत्यक्क' सविदूषकम्" इत्यस्य स्थाने 'सर्वाक्क सवविदूषकम" इत्यर व वक्तष्यत्वे तथानभिध्ानात् कापि विदूषकाभावेऽवि न्राटकत्वस्याच्यततत्रेनाम्यु पगमात् तथा च तत्र नाव्यातिरिति भावः। (३९) प्रत्यङ्कमित्यादिना बोधनीयमर्थान्तरसुपपाश्यति-प्रत्यकमिति। विदूष-

(४०) गोषीं निरुपयति-प्राकृतै।रति। प्राकृतैः नातिविदगधः साधारणशिचितै-

नाट्यरासक निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित: । ६२३

नोदात्तवचना गोष्ठो कौशिकीवृत्तिशालिनो ॥ २७४॥ हीना गर्भविमर्शाभ्यां पञ्चषड्योषिदन्विता। कामशङ्गारसंयुक्ता स्यादेक्ाङ्कविनिरमिंता ।। २७५ ॥ (४१) यथा-रैवतमन्दनिका। अथ सट्टकम्- (४२) सट्टकं प्राकृताशेषपाठ्यं स्यादप्रवेशकम्। न च विष्कम्भकोऽप्यत्र प्रचुरश्ाद्धुतो रसः: २३६ ॥ अ्ङ्का जवनिकाख्या: स्यु: स्यादन्यन्नाटिकालमम्। (४३) यथा - कपूरमज्जरी । अथ नाट्यरासकम्- (४४) नाट्यरासकमेकाककं बहुताललयस्थिति ॥ २७७॥ उदात्तनायकं तद्वत्पोठमर्दोपनायकम्। हास्योऽ्ङ्गयत्र सशृङ्गारो नारी वासकसजिका॥१७॥

रिति यावत्, नवभिर्दशभिवा पुंभिर्नायकैर्लड्कृता शोभिता, नातिविदग्धनायकपा त्रादेव न विद्यते उदात्तं संस्कृतं वचनं वाक्य यत्र सा तथोका, नैक्धेत्यादिवव समासे- डपि नकारस्य विद्यमानत्वमवगन्तव्यम। कौशकीवृत्तिशालिनी, तेन कामश्ङ्गारेण पूर्वद र्शितस्वरूपेण संयुक्ता सहिता, गभविशर्शाभ्यां सन्धिम्याँ होना शून्या, पञ्रभिषड्भिर्वा

अङ्कन विनिम्मिता रचिता, दशानामेव पुंसा सभारुपत्वेन गोषठीखात् गोष्ठी स्थात्। (४१) उदाहरति-यथेति। स्पष्टम् । (४२) सट्टकं निरुपयति-रुट्टकमिति : प्राकृतं संस्कृतातिरिक्तम् अशेरष समग्रं पाठयं श्लोकादिकं यत्र तत्तथोक्तम्, न विद्यते प्रवेशकः प्रागुक्तो लक्षणो यत्र तत्तथोक्तमुपरूकं स्यात्। सट्टकशब्दश्चात्रार्थ गोमण्डलादिव द्रढिर्बोध्यः। अन्र सट्टके विष्कम्भकश्च प्रागुक्तल- प्षणो न स्यात्, किन्तु प्रचुरोऽधिक: अदूभुतो रसः स्यात। अङ्का जवनिकाख्या: स्युः यत्राङ्कसतत्न जवनिकाशब्दो व्यवहार्यः। अन्वत् अङ्कसंख्यादिक नाटिकासमं स्यात् नाटिकायां यथा तथात्रापीत्यर्थ: (४३) उदाहरति-यथेति । स्पष्टम्। (४४) नाट्यरासक निरुषयति-नाटयर सकमिति। एकोडहो यत्र तचतथोक्तम्, बह- नॉम् अनेकविधार्न ताललयानां स्थितिरयत्र तत्तथोक्तम्, "तालः कालक्रियामानं लयः साम्यन्" इत्यमरः। उदात्तो धोरोदात्तो नायको यस्मिन् तत्तथोक्तम्, तदूत् तथा पीठ मर्दंः पूर्वोक्तस्वरूप: उपनायको यत्र तत्तथोक्तम्, तथाविधमुपरूपक नाव्यमभिनयं रास यवि सामाजिकेभ्या रोचयतीति नाट्यरासकं स्यात्। अत्र नाट्यरासके शृद्गारेण सहित: सश्क्गारो हास्यो रसः अङ्गी मुख्यः। वासकसज्जिका वासकसज्जानामपूर्वो कस्वरूपा नारी नायिका।

६२४ साहित्यदर्पयः- [ पषटपरिच्छेदे-

मुखनिर्वहणे संधी लास्याङ्गानि दशापि च। केचित्प्रतिमुखं संधिमिह नेच्छन्ति केवलम् ॥ २७६॥ (४५) तत्र संधिद्वयवती यथा-नर्मवती। संधिचतुष्टयवती यथा-विलासवती। अथ प्रस्थानकम्- (४६) प्रस्थाने नामको दासो हीन: स्थादुपनायकः । दासी च नायिका वृत्ति: कौथिकी भारती तथा ॥ २८० ॥ सुरापानसमायोगादुद्दिष्टार्थस्य संहतिः । अङ्को द्वौ लयतालादिविलासो बहुलस्तथा॥ २८॥ (४७) यथा - शृङ्गारतिलकम् । अथोक्षाप्यम्- (४८) उदात्तनायकं दिव्यवृत्तमेकाङ्कभूषितम्। शिल्पकाङ्गरयुतं हास्यश्म्गारकरुणौ रसैः ॥ २८२॥ उल्लाष्यं बहुसंग्राममस्त्रगीतमनरेहरम् । चतस्रो नायिकास्तत्र त्रयोऽङ्वा इति केचन ॥। २८३ ॥ शिल्पकाक्कानि वक्यमाणानि। गथा-देवीमहादेवम्। मुखं निर्वहणञ्च ते द्वे अपि सन्धी भवेताल। दशापि च लास्याश्गनिभवेयः। केचित् इह नाटयरासके केवलं प्रतिमुखं सन्धि नेच्कुन्ति नाभिलपन्ति तदतिरिक्तांश्तुरः सन्धीस्तु इच्छनत्येवेत्यर्थ: । (४६) सन्धिद्टयदुक्तं सन्धि वनुधयु क्तुव्व यभाकरमसुदार्तमा ा - त त्रं तति स्प् (४६) प्रस्थानरूपमुपरूपक निरूपर्यात-प्रस्थान इति। प्रतिष्ठनते रसाधिक्येनानुधा वन्ति सामाजिकानां चेतांसि यत्र तत् प्रस्थानं नामोपरूपकविशेष: तत्र दासो भृत्यो नायक:, हीनो दासादृपि अधमजातिरुप नायक: स्यात्। नायिका च दासी। कौशिकी तथा भारती च वृत्तिः। सुरापानसमायोगात् मदिरापानसम्बन्धाश्रयणं विधाय कविना उद्विष्टार्थस्य प्रस्तुतविषयस्ष्य संहृतिः समापनं विधेयेति शेपः। हावड्का लयताळदि: तथा बहुलोऽधिको विलास: पूर्वोक्तस्वरूपश्र स्यात्। (४७) उदाहरति-यथेति। श्रृङ्गारतिलक ममिति। स्पषटम्। निरुक्तलप्षणानाक्रा तत्वा ग्नेदं कालिदासकृतमिति सुधिया विभावयन्तु। (४८) उल्लाप्यरूपसुपरूपकं निरूपयति-उदात्तनायकमिति। उदात्तो धीरोदासो नायका थस्मिन् तत्तथोक्तम्, दिव्यवृत्त स्वर्गीयनायकोचिततृप्ान्सं यत्र तप्तथोक्म्, एकाङ्केन भूषितम् अलठ्कृतम्, शिल्पकाङ्गषक्ष्यमाणैराशंसनादिमि: सर्तापशा्या युर्त सहितम् , हास्पभङ्गार-करुणेश्र युतं संयुक्तम, बहवोडनेका सड्य्रामा युद्धा यत्र तक्त- थोकतम्। तथा- उत्तरो त्तररूपं यत् प्रस्तुताथंपरिष्कृतम्। सन्तजंवनिकं गोतमस्त्रगीतं तबुच्यते। इस्यु क् लक्षणेनास्रगीतेन मनोहरं सुन्दर रूपकम उल्लाप्यं भवेव। तत्र उक्ताप्ये चतस्ो नायिका: भवेयुः। केचन तु तत्रोझ्वाप्ये त्रयोडड्वा इत्याहु:।

काव्यादयुपरूपकनि० ] लक्षमीविराजित: । ६२५

श्रथ काव्यम्- (४६) काव्यमारसटीहीन मेकाङ्ग हास्यसंकुलम्।

वर्णंमात्राछड्ड लिकायुतं शद्गारभाषितम्। नेता स्त्री चाप्युदात्तात्र संधी आद्यौ तथान्तिम:॥२८५॥ (५०) यथा -्यादवोदयम्। अथ प्रङ्गयाम्- (५१) गर्भावमशरहितं प्रेङ्गएं हीननायकम्। असूत्रधारमेकाङ्कमविष्कम्भप्रवेशकम् ॥ २८६ ॥ नियुद्धसम्फेटयुतं सर्ववृत्ति समाश्रितम। नेपथ्ये गीयते नान्दी तथा तन्र परोचना ॥ २८९।। (५२) यथा-चालिवघम्। अथ रासकम् (५३) रासकं पञ्चपात्रं स्यान्सुखनिर्वहयन्वितम्।

(४९) काव्यरूपसुपरूपकं निरूपयति-काव्यमिति। आरभट्या पूर्वोक्स्वरूपया घृत्या हीनं रहितम, एकोडड्ो यस्मिन् तत्तथोक्तम, हास्येन दास्यरसेन सङलं व्याप्तम्, खण्डमात्रा, द्विपदिका, भग्नतालानि गीतप्रभेदा: महर्षिणोक्तासतैरलङ्कृतं भूषितम, वर्णा- मात्राछडूडलिके छन्दोविशेषौ ताभ्यां युक्तम्, शङ्गारेण रसेन भाषितं यत्र तत् शङ्गार- सूचकमित्यर्थः तथोक्तञ्जोपरूपकं कवे: कर्मेति काव्यं भवेत्। अत्र काव्ये नेता नायकः उदात्तो धीरोदात्तः स्त्री नायिका च उदात्ता धीरोदात्ता तथा आदयौ मुखप्नतिमुखनामानौ सन्धी तथान्तिमो निर्वहणञ्च सन्धि: स्याद्। (६०) उदाहरति -यथेति। स्पष्टम्। (६१) प्रेङ्गणारूपसुपरूपकं निरूपयात-गर्भावमशेति। गर्भो गर्भसन्धिः। अवमर्शो विमर्शाख्यसन्धिस्तथा च गर्भविमर्शाभ्यां सन्धिभ्यां रहितं शून्यम, हीनो नीचो नायको यत्र तत्तथोक्तम, न विद्यते सूत्रधारो यत्र तत्तथोक्तम्, एक एवाक्को यत्र तत् तथोक्तम्, नियुद्धेन द्वन्द्वयुद्वेन सम्फेटेन रोषभाषणेन च युतम्, तथा सर्वाभि- श्वतसृभि: कौशिक्यादिभिनृत्तिभः समाश्रितं संयुक्तम उपरूपकं प्रेङ्डते रसानुभवामोदेन चित्तमान्दोल्यते अनेनेति प्रेङ्गएं स्यात्। ननु सूत्रधाररहितं चेन्नान्दी तदा केन पाठ्या प्ररोचना वा केन विधेयेत्यत आह-नपथ्येति। असूत्रधारत्वादेव नान्दी तथा अरोचना तन्न नेपथ्ये केनचिन्नटेन गीयते पध्यते। प्ररोचना च भारत्यावृत्तेरङ्गविशेषः । तथा च सा कविपरिषदादीनां प्रशंसया सहदयानामुन्मुखीकरणम्। एवञ्च नेपथ्यस्थेन येन केना- पि नटेन नान्दी पाठ्या परोचना च विधेयेति भावः। (६२) उदाहरति-यथेति। स्पष्टम्। (६३) रासकरूपमुपरूपकं निरूपयति-रासकमिति। पञ्चपात्राणि पुरुषा यत्र तन्त-

६२६ साहित्यदर्पण :- [ पछ्ठपरिच्छेदे-

अ्रसूत्रधार मेकाद्ू सवीथ्यक्ं कलान्वितम। छ्िष्टनान्दीयुटं ख्यातनायिकं मूर्खनायकम् ॥ २८६ ४ उदात्तमाववन्याससंत्ितं चोत्तरोत्तरम। इह प्रतिमुखं संधिमपि केचित्परचक्षते ॥ २६० ।। (५४) यथा-मेगकाहितम् । तथ संलापकम्- (५५) संलापकेउङ्डाश्चत्वारखयो वा नायक: पुनः। पाषण्डः स्याद्रसस्तत्र शृङ्गारकरुणेतरः॥२६१। भवेयः पुरसंरोधच्छलसंग्रामविद्रवाः। न तभ वृत्तिर्भवति भारती न च कोशिकी ॥ २ ६२ ।। (५६) यथा-मायाकापा लिकम् । अथ श्रीगदितम्- (५७) प्रख्यातवृत्तमे कार्यं प्रख्यातोदारनायकस् । थोक्तम्, सुखनिवहणाभ्यामाद्यन्ताभ्यां सन्धिभ्याम् अन्वितम् संयुक्तम, भापाविभापे भूयिष्ठे बहुले गत्र तत्तथोक्तम्। यथा चाह भापार्एव- भाषा मध्यमपात्राणणं नाटकादी विशेपतः। महाराष्ट्री सौरसेनीत्युक्ता भापा द्विधा बुधैः॥ हीनैर्भाष्या विभापा स्यात् सा च ससविधा स्मृता। प्राच्यावन्ती मागधी च शाकारी च तथा परा। चाण्डाली शावरी चैव तथाभीरीति भेदतः ॥ इति। तथा भारत्या कौशिक्या च घृत्या यृतम, असूत्रधारम, एकाक्कम, वीथ्यक्: पूर्वोंक्तेः सहित सवीथ्यङ्गम् कलाभिनृत्यगीतादिचतुःषष्टिप्रकाराभि: पूर्वदशितामिरन्वितम्, रिलि- ष्टया द्वयर्थप्रतिपादिन्या नान्द्या युतम्, ख्याता प्रसिद्धा नायिका यस्मिन् तत्तथोक्कम्, मूर्खो नायको यत्र तत् तथोक्तम्, तथा उत्तरोत्तरं क्रमेए उदात्तभावस्य नायकमहत्वस्य विन्यासेन वर्णनेन संश्रितं सयुक्तच रासयति सामाजिकेभ्य आत्मानं प्रीगायतीति रासक नामोपरूपकं स्यात्। इह रासके केचित् प्रतिमुख सन्धिमपि प्रचक्षते वदन्ति। (९४ ) उदाहरति-यथति। स्पष्टम्। (५) संलापकाख्यमुपरूपकं निरुपयति-संलापक इति । संलाप्यति रसवि शे ष - वत्तया आत्मानमव्यापयतीति संलापकस्तत्रोपरूपके चत्वारस्यो वा अक्का भवेयु: नायकः पुनः पाषण्डो धर्मद्रोही भवेत। तथा तत्र सलापके शङ्गारकरुणाभ्यामितरो भिग्न: रसो भवेत्। पुरसंरोधो नगरावरोध:, "प्रियाभैरप्रियरवक्यविलोभ्यच्छलनाच्छलम्" इत्युरतू स्वरूपं छलम, सङ्गाम: समरः, "शङ्ाभयत्रासकृतः सम्न्रमो विद्रवा मतः" हृस्यु- कस्वरूपो विद्रवश्च भवेयुः। तत्र संलापके भारतीवृत्तिर्नभवति तथा कौशिकीवृत्तिश्च न भववि। (१६) उदाहरति-यथेति । स्पष्टम्। (९७) श्रीगदिताख्यमुपरूपक निरूपयति-प्रख्यानेति। प्रख्यातवृत्तं प्रसिद्धवृ-

शिल्पकोपरूपकनि: ] लक्ष्मीविराजित:। ६२७

पसिदधनायिकं गर्भविमशभ्यां विवर्जितम् ॥२६३॥। भारतीवृत्तिबहुलं श्रीतिशब्देन संकुलम। मतं श्रीगदितं नाम विद्न्भ्िरुपरूपकम् ॥ २६४॥ यथा-क्रोडारसातलम्। (५६) शीरासीया श्रीगढिते गायेतिकचित्पठेदपि। एकाङ्को भारतीपाय इति केवित्चक्षते ।। २६५ । (५६) उह्यमुदाहरराम्। अ्रथ शिल्पकम्- (६०) वत्वार: शिल्पकेडङ्राः स्युश्तन्तो वृत्तयस्था । भशान्तहास्याश्च रसा नाय को ब्राह्मणो मत: ॥२६६॥ वर्णनान श्मशानादेर्हीन: स्याडुपनायकः। सप्विंशतिरङ्गानि सवन्त्येतस्य सानि तुः २६७॥

प्रयत्नग्रथनोत्कराठावहित्थाप्रतिपत्तयः ॥२६॥ विलासालस्य वाष्पाणि प्रहर्षाश्वासमूढताः।

त्तान्तः प्रख्यातः प्रसिद्धः धीरोदात्तो नायको यस्मिन् तत्तथोक्तम्, प्रसिद्नानायिका यत्र तत्तथोक्तम्, गर्भविमर्शाभ्यां सन्धिम्यां विवर्जित रहितम, भारतीवृत्तिरेव बहुला अ- घिका यस्मिन् तत्तथोक्तम, तथा "श्री" इति शब्देन संङ्कुलं बहुलम्, उपरूपकं वि- द्वन्भिः श्रिया श्रीशब्देन गदितमिति श्रीगदितं नाम मतसू। (६८) अन्यमतेन श्रीगद़ितलक्षणं निरूपयति-श्रीरासीनेति। श्रीगदिते उपरूपके आसीना स्थिता श्रीर्लक्ष्मीवेशधारिणी नटी किन्चिदृपि गायेत् किज्चिदृपि पठेच्च। तथा तन्न भारतीवृत्तिप्राय एकाङ्क एव भवेत इति केचित् प्रचक्षते कथयन्ति। (६९ ) उदाहरति-यथेति । स्पष्टम्। (६०) शिल्पकाख्य सुपरूपकं निरूपयति-चत्वार हति शिल्पके नृत्यादिशिल्पमु- ख्यत्वादेव तत्संज्ञके उपरूपके चत्वारोडङ्काः, तथा कौशिक्यादयश्चतस्त्र एव वृत्तय:, अ- शान्तहास्या: शान्तहास्यरहिता रसाश्च स्युः। अत्र शिल्पके ब्राह्मणो नायक:, सच "असति विशेषाभिधाने सामान्यस्य न्याय्यत्वात्" इति नियमेन सामान्यतया धीरप्र- शान्तलक्षण इति ज्ञेयम्। शमशानस्य आदिपदात् शवमहारण्यादेवर्णांना, हीनो नीचजा- तीय उपनायकश्च स्यात्। एतस्य शिल्पकस्य सततवशति (२७) रङ्गनि भवन्ति तानि तु आशंसादोनि चमत्कृत्यन्तानि बोध्यानीति शेषः । तथा हि-(१) आशंसा, (२) तर्क:, (३) सन्देहः, (४) ताप:, (६) उद्देगः, (६) प्रसक्तिरनुरक्तिकि : , ( ७ ) प्रयत्न:, (८) ग्रथनम् , (९) उत्कण्ठा, ( १०) अवहित्या आकृतिगोपनम्, ( ११ ) प्रतिपत्ति: क्रियार्थावगम:, (१२) विलास:, ( १३) आलस्यम् , ( १४) वाष्पम् , (१६) प्र . हर्ष:, (१६) आश्वास: धैर््यप्रानम् , १७) मूढ़ता, (१८) साधनानुगम इष्टसाध-

सहित्यदर्पस :- । पछ्पारच्छदे-

लाभविस्मृतिसंफेटा वैशारदं पवोधनम। चमत्कृतिश्चेत्यमीषां स्पष्टत्वाल्लक्म नोच्यते ॥ ३०० ॥ (६१) संफेटग्रथनयो: पूर्वमुक्तत्वादेव लक्ष्म सिद्धम्। (६२ ) यथा-कनकावती मा घवः । त्रथ विलासिका- (६३) शृङ्गारबहुलेकाङ्का दशलास्याङ्गसंगुता। विदृषकविटाम्यां च पीठमर्देन भूषिता ॥ ३०१ ।। हीना गर्भविमर्शाभ्यां संधिम्यां हीननायका। स्वल्पतृत्ता सुनेपथ्या विख्याता सा विलासिका॥ ३०२ ॥। (६४) केचित्तु तत्र विलासिकास्थाने विनायिकेति पठन्ति। वस्यास्त 'दुर्मल्लि- कायामन्तर्भावः' इत्यन्ये। अथ दुर्मल्निका- (६५) डुर्मल्ली चतुरङ्का स्थात्कोशिकीभारतीथुता। मगर्भा नागरनरा न्यूननायकभूषिता ॥३०३ ॥। त्रिनालि: प्रथमोङ्घोस्यां विटक्रोडामयो भवेत्। नपदार्थंबोधः, (१९) उच्छवासः, (२०) विस्मयः, (२१) प्राप्ति: भानन्दागम, (२२) लाभो वस्त्वन्तरप्राप्ति:, (२३) विस्मृति: (२४) संम्फेटो रोषभापगाम् , (२६ ) वैशारधं नैपुण्यम, (२६) प्रबोधनम, (२७) चमतक्रतिश्च, अमीषामज्गाना स्पष्टस्वात् प्रायेण लब्धलक्षणातया प्रर्याततया च स्फुटत्वात् लक्ष्म लक्षणं "चिह्व लचम च लक्षयाम्" इस्यमरः, नोच्यते नाभिधीयते। (६१) सम्फेटादेरस्पष्टतार्थतां निराकरोति-सम्फेटेत्यादि। स्पष्टम। (६२) निरुक्तलक्षणं शिल्पकमुदाहरति-ग्रथेति। स्पष्टम्। (६३) विलासिकाख्य सुपरूपकं निरूपयति-श्रृद्मारबहुलेति। शरम्गारो बहुलो यत्र सा तादशी, एक एवाको यस्यां सा तादशी, दशभिर्लास्याङ् संयुता, विदृषकविटाभ्यां पीठमई्देन च भूषिता शोभिता, गर्भविमर्शाभ्यां सन्धिम्यां हीना वर्ज्जिता, हीनो रहितो नायको यस्यां सा ताद्शी, स्वल्पं धृस्षं श्लोक उपाख्यानं वा यत्र सा तादृशी, शोभनो नेपथ्यो वेशरचना यत्र सा तथोकता, विशेपेय लासयति सामाजिकेभ्यः कामयतीति विलासिका सा विख्याता। (६४) मतान्तरमुपन्यस्यति - केचिर्विति । तस्या विलासिकायाः । अन्यरसुगमम्। (६६) दु्म्मल्लिकाखयमुपरूपक निरूपयति-दुर्मल्लीति। दुषा सुन्दरत्वेन हीना मल्ली मल्लिकापुष्पमपि यस्या: सा तथोक्ता, चत्वारोऽड्का यत्र सा सथोक्ता। तत्र च कौशिकी तथा भारती च वृत्ति: स्यात्, अगर्भा गर्मसन्धिवर्जिता, नागरा: सर्वविषयकु- सला: नरा: पात्रागि यस्यां सा तथोक्ता, तथा अन्यूनेन अनीचेन नायकेन भूषिता शो- मिता दुर्मलली दुर्मल्लिका स्यात्। अस्यां दुर्मल्लिकायाँ प्रथमोडड्ः त्रिनालि: 'नालिका घरिकाङ्थमूग इति पागेवाभिहितिम, तथा च त्रिसमिर्नाडीभिर्घटिकाभिमुँहूच्तरिति

लक्ष्मीविराजितः। ६२६

पश्चनालिर्द्वितीयोऽङ्गो विदूषकविलासवान्॥ ३०४ ॥। षराणालिकस्तृतीयस्तु पीठमदविलासवान्। चतुर्थो दशनालि: स्यादङ्क: क्रोडितनागर:॥ ३०५। (६६) यथा- बिन्दुमती ! अथ प्रकरणिका- (६७) नाटिकव प्रकरणी सार्थवाहादिनायका। समानवंशजा नेतुर्भवेद्त्र च नायिका ॥३०६ ॥ (६८) मृग्यमुदाहराम् । अथ हल्लीश :- (६६) हल्लीश एक पवाङ्क: सपाष्टौ दश वा स्त्रियः । वागुदात्तेकपुरुष: कौशिकीवृत्तिरुज्ज्वला। सुखान्तिसौ तथा संघो बहुताललयस्थितिः॥ ३०७ ॥ (७०) यथा के लिरैवतकम् । अथ भाणिका- (७१) भाणिका श्रक्ष्णनेपथ्या मुखनिवहरान्विता।

यावन निष्पादितेतिवृत्त इति परमार्थः। विःस्य घूर्तस्य क्रीड़ामयश्चरितोऽविकश्च भवेत् द्वितीयोऽङ्क: पञ्चनालि: पञ्चमुहूर्त्तनिष्पादितेतिवृत्तः विदूषकस्य विलासवान् व्यवहार- वांश्च भत्रेत्। तृतीयस्त्वङ्क: षण्शालिक: षड्भिमुहू त्तैनिःपादितेतिवृत्तः तथा पीठमर्दस्य विलासवान् व्यवहारवांश्च भवेत्। चतुर्थोडङ्कः दशमुहूर्त्तसम्पादितेतिवृत्तः, तथा क्रीडि तश्चरितोऽधिको नायको यत्र स तथोक्तश्च भवेत्। (६६) उदाहरति-यथेति । स्पष्टम्। (६७) प्रकरणिकास्यमुपरूपकं निरूपयति-नाटिकवेति। सार्थवाहो वखिक् आदि- पदेन पुरोहितामात्यौ च यद्वा सार्थवाहा: पथिकाः, आदिपदात प्रवासिनश्र नायका यस्यां सा नाटिकैव नाटिकालक्षणाक्रान्तैव प्रकरणो भवेत्। यत्र च प्रकरखिकायां ना- यिकानेतुर्नायकस्य समानवंशजा समानकुलजाता भवेत्। (६८) प्रायो ह्यस्योदाहरणं दुर्लभमित्यत आह-मृग्यमिति। स्पष्टम्। (६९) हल्लीशाख्यमुपरूपकं निरूपयति-हल्लीश इति। हल्लीशे हल्लीशसंज्ञके उपरूपके, एक 'एवाङ्क, सप्त अष्टौ वा अथवा दश स्त्रियः, उदात्ता उत्तमा संस्कृतरूपा शौरसेनी च वाक्, एकपुरुष एकनटः, उज्जवला कौशिकीवृत्तिः, सुखान्तिमौ मुखनिर्वहण संज्ञकौ सन्धी, बहूनाम् अनेकविधानां ताललयानां स्थितिश्च स्याद्। अस्मिन्नर्थे हल्लीशशब्दो रूढिज्ञय:। (७०) उदाहरति -यथेति। स्पष्टम्। (७१) भागिकाख्यमुपरूपकं निरूपयति-भायिकति। भागिका शक्षणं सूचमं नेपथ्यं वस्त्रादिवेशरचना यस्यां सा तथोका, मुखनिवंहयाभ्याम् आध्यन्ताभ्यां सन्धि- ८० सा०

६३० सहितयदर्पस-

कोशिकीभारतीवृत्तियुक्तेका कविनिर्मिता॥३०८ ॥ उद़ात्तनायिका मन्दनायकात्राङ्गसप्तकम् । उपन्यासोऽय विन्यासो विघोध: साध्सं तथा॥३०६॥ समर्परं नितृत्तिश्च संहार इति सप्तमः । उपन्यास: प्रसङ्गेन भवेन्कार्यंस्य कीर्तनम् ॥ ३१०॥ निर्वेदवाक्यव्सुत्पत्तिविन्यास इति स स्मृतः। भ्रान्तिनाशी विवोध: स्यान्मिथ्याख्यानं तु साध्यसम्॥ सोपालम्भवचः कोपपोडियेह समर्पणम्। निदर्शनस्योपन्यासो निवृत्तिरिति कथ्यते ॥ ३१२॥ संहार इति व प्राहुर्यत्कार्यस्य समापनम्। (७२) स्पष्टान्युदाहरएानि। यथा-कामदत्ता। (७३) एतेषां सर्वेपां नाटकप्रकृतित्वेऽपि यथौचित्यं यथालाभं नाटकोक्तवि- शेषपरिग्रहः । यत्र च नाटकोक्तस्यापि पुनरुपादानं तत्र तत्सन्भावस्य नियमः । (७४) अथ अव्यकाव्यानि भ्यामन्विता संयुता, कौशिकीभारतीभ्यां घृत्तिभ्यां युक्त्ता, एकाङ्टेनेव विनिमिता रचिता उदाचा उत्तमा नायिका यत्र सा तथोक्ता, मन्दो नीचो नायको यत्र सा तथोक्ता च स्याद। अत्र भाणिकायाम् अङ्गानां सप्तकं भवेत्। तथा हि उपन्यासः, विन्यास:, विबोध: साध्वसम्, समर्पगम, निवृत्ति:, संहारश्र,। यथोद्वेशेन लक्षयति-उपन्यास इति। प्रसक्गेन कार्यस्य कीतेनसुपन्यासो नामाङ्ग भवेतू। निर्वेदवाक्यस्य पूवाकलसणानिर्षद- घयोतकवचनस्य व्युत्पत्तिविशेणंस्पत्तिः प्रपञ्चनमित्यर्थः स प्रसिद्धो विख्यातो वियास:। भ्रान्तिनाशो भ्रमध्वंसो विबोधो नामार्ङ्ग स्यात् मिथ्या असत्यम् आख्यानं चरगनन्तु साध्वसं नामाङ्गस्यात्। इह भागिकायां कोपपीढ़या अमर्पबाधया सोपालम्भवचो निन्दासहितं वचनं समर्पणं नामाङं कथ्यते। निदर्शनस्य उदाहरयास्य उपन्यास उप- स्थापनम् निधृत्तिरिति नामाङ्गंकथ्यते अभिधीयते। कार्यस्य कर्त्तम्यस्य यत् समापनं समाप्ति: तत् संहार इति नाम चाङ्गं प्राहुः। (७२) स्पटनीति। उपन्यासविन्यासादीनां भागिकाङ्गानामित्यर्थ:। (७३) एतेपामिति। नाटकविकृतिरूपाणां प्रकरखादीनां रूपकायां नाटिकादीनामु- परूपकाणाञ्चेत्यर्थः। नाटकप्रकृतिकतवेऽपि सर्वेषामेव तदीयानां धर्माणां नाटकप्रकृति- ख्वेनातिदेशात् गतार्थतवेऽपि। यथालाभं यथायोग्यम्। नाटकोक्तविशेपे परिग्रह इति विग्रहः। तथा च भागिकोक्तकार्य स्य नाटकान्तरेऽपि दातव्यमित्युक्तम। पवस प्रकरणे नान्दीपस्तावनादीनां ग्रहाम, सामान्येन विशेषब्राघाया अन्याय्यरवाच न प्रसिद्धेति- वृत्तग्रह्णामिति भावः। तत्सद्भावस्य नियम इति। तत्रावश्यकतारूपनियम इत्यर्थः। यथा वीथ्यां वीध्यङ्गानाम्। (७४) "दृश्यश्रव्यत्वभेदेन पुनःकाव्यं द्विधा मतम्" इति पूर्वमभिहितम, तब्र सप- रिकर दश्यकाव्यमभिघायावसरप्राप्तया अध्यमभिघातुमाह-अथेति। हश्यका्यनिरूप- यानन्तरम् अग्यकाध्यानि निरुप्यम्त इति शेष:।

अरध्या दिकाव्य निरूरणम् ] लक्ष्मोविराजित: । ६३१

(७५) श्रव्यं श्रोतव्यमात्रं तत्पद्यगद्यमयं दिधा ॥ ३१३ ॥। तत्र पद्यमयान्याह- (७६) उन्दोबद्धपद पद्य तेन सुकेन मुरतुकमू। द्रा्यां तु युग्मकं सांदानतिकं त्रिभिरिष्यते॥ ३४ ॥ • कलापकं चतुर्मिश्च पञ्चभि: कुलकं मतम्। तन् मुक्तकं यथा मम -- (७७) 'सान्द्रानन्दमनन्तमव्ययमजं यद्योगिनोऽपि क्षपं साक्षात्कर्तुमुपामते प्रतिमुहुर्ध्यानरतानाः परम्। घन्यास्ता मधुरापुरीयुवतयस्तद्ब्रह्म याः कौतुका- दालिङ्गन्ति समालपन्ति शतधाकर्षन्ति चुम्बन्ति च ।।'

(७५) अव्यं लक्षयति-श्रव्यमिति। श्रोतव्यमात्रं केवलशवणायोग्यं श्रध्यं काव्यम्। मात्रपद्निवेशेन दृश्यकाव्येषु वाचिकांशमादाय श्रवसायोग्यत्वस्य विद्यमानतंपि आद्गि- कार्दशेषु दर्शनयोग्यत्वस्यापि विद्यमानत्वात् नातिव्याप्तिः। तत् प्रभदुहयं निरूपयति- तदिति। तल् श्रव्यकाव्यं द्विधा ह्विप्रकारकं पद्यमयं गद्यमयञ्चेति। (७६) तत्र पद्यमयं काव्यं निरुपयति-छन्दोद्पदमिति। छन्दो गायत्यादिस्त्त्व छन्दः शास्त्रपसिद्धलक्षएम, तेन छन्दसा बद्धानि नियंत्रितानि पदानि सुहिडन्तरूपाखि यत्र तत्तथोकतं काव्यं पद्यमिति, एतच्त पद्यसामान्यलक्षराम्। तेन पद्येन समाप्तिबोधक क्रियानत्रये-पद्यान्तरनिरपेक्षेण एकेन सुक्तकम, सुकमेव मुक्तकम् संज्ञायां कन्। तेनेत्यभदे तृतीया पद्याभिन्नं मुक्तमित्यर्थः। द्भ्यां समाप्तिबोधकत्रि यान्वये परस्परैक- वाक्यतापन्नाभ्यां पद्याभ्यां युग्मकं युग्ममेव युग्मकमू अन्रापि सज्ञाया कन्, एुवमग्रे- डपि। त्रिभि: समाप्ति बोधकक्रियान्वये परस्परकवाक्यतापतैः पद्यैः सम्दानं सम्मेलनमस्य सज्जातमिति सान्दानतिकमिष्यते सान्दानतिकस्येव चान्यत्र विशेपकमिति तिलकमिति च संज्ञान्तरदूयमुपलभ्यते। चतुर्भि: समाप्तिबोधकक्रियान्वये परस्परैकवाक्यतापन्नैः पद्येः कलापकं मतम्। पञ्चभिः समाप्तिबोधकळ्रियान्वये परस्परैकवाक्यतापन्नैः पद्यः कुलकं मतम। पञ्चभिरिति तद्न्यूनसंख्याव्यच्छेदार्थम्। तेन शिशुपालवधादौ दशादिभि: पद्यैः कुलकं संगच्छत इत्याद्यहनीयम्। तदुक्तम्-द्वाभ्यां युग्ममिति प्रोक्तं त्रिभिः श्रोकेविशेषकम्। कलापकं चतुर्भि: स्यात्तनूध्व कुलकं स्मृतम् ॥ इति। (७७) मुक्तकमुदाहरत-सान्द्रानन्दमिति। प्रतिमुहु: सर्वदैव ध्यानकतानाः ध्यान- मात्राविष्टाः योगिन: नएामपि साक्षाकर्तु प्रत्यक्षीकर्तु यत् सान्द्रानन्दं निविड़ानन्दस्व रूपम्, अनन्तमपारम्, अव्ययं शापतं नाशरहितमित्यर्थः, अजं जन्महीनम्, परं प्रकृष्ट ब्रह्म उपासते, तद् ब्रह्म या मधुरा (मथुरा) पुरीयुवतयः, कौतुकात शतधा आलिङृगन्ति आशिषन्ति समालपन्ति विहारार्थें कर्षन्ति चुम्बन्ति च ता मधुरा (मधुरा) पुरीयुवतयो धन्याः, य।गिधृन्दापेक्षयाऽप्यधिककालसाक्षात्कारादित्याशयः। मधुराशब्दस्य मधुपुर्य- भिधायकत्वं मधुसूदनसरस्वतिना उक्तम्-

६३२ साहित्यदर्पण :- [पष्ठपरिच्छेरे-

युग्मकं यथा मम- (७८) 'कि करोषि करोपान्ते कान्ते ! गण्डस्थलीमिमाम्। प्रयायप्रतशे कान्तेऽनकान्ते नोचिताः कुधः ॥ इति यावत्कुरङ्गाक्षीं वक्तुमीहामद्दे वयम्। तावदाविरभूचूते मधुरो मधुपध्वनिः ॥' (७६) ए वमन्यान्यनि। काञ्ची ते धृतयोगसम्पदमितो जाता विशालाकृति- र्यावन्तो मधुरा ध्वनि विदधती पश्चादयोध्याभवत्। मायाद्वारवतो शिवाधिवसतिः सा काशिका दृश्यते तच्चित्रं न वदामि माधव ! यतसवां सा सदा संश्रिता ॥ इति। अन्न "धन्या भत्रन्ती'ति समाप्तिसूचकक्रियान्वये पद्यान्तरापेक्षाया अभावात् परस्प रैकवाक्यतापन्नसत्रेन सुक्तकत्वम्। (e८) मानिन्या मानभङ्गप्रकारं सख्यौ कथयन् युग्मकमुदाहरति-कि करोषीति। हे कान्ते! प्रियतमे! करोपान्ते पासितले, इमां गण्डस्थलीं कपोलस्थलीं कि किमर्थ करोषि स्थापयसि? प्रएयप्रवणे तव प्रीत्यर्थमृत्कण्ठिते, अनकान्ते अव्यभिचारिगि स्वदेकमात्रप्रिये इत्यर्थः, कान्ते बल्लमे कुधः क्रोधा न उचिता न युक्त्ताः, इति अनेन प्रकारेण कुरङ्गातीं मृगलोचनां वक्त यावडू वयम ईहामहे चेष्टामहे तावदेव चूते आम्रनृक्षे मधुरो गम्भीरो मधुपध्वनिः। ्रमररवः आविरभूत्। तेन तन्मानभङ्ग: अयत्नेन सहसैव सज्जात इति भाव: । अत्र प्रथमश्लोकार्थस्य द्वितीयश्रो के "आविरभूत्" इति समाप्तियोधकक्रियान्वये इति- पदेन पद्ययो: परस्परंकवाक्यतापन्नखवेन सङ्टनात् युग्मकत्षम्। (७१) एवमिति । अन्यन्नापि सान्दानतिकादावपि एवमुदाहरएं ज्ञेयमिति शेष: । तन्न सानदानतिकं यथा- रुरुदिषा वदनाम्बुरुहश्रियः सुतनु ! सत्यमलककरगाय ते। तद्पि सम्प्रति सन्निहिते मधावधिगमं धिगमङ्गलमश्रगः ॥ त्यजति कष्टमसावचिरादमून् विरहवेदनयेत्यघशकिभिः। प्रियतया गदितासत्वयि बान्धवैरवितथा वितथाः सखि ! मा गिर:॥ न खलु दूरगतोऽप्यतितसंते महमसाविति वन्धुतयोदितैः । प्रणायिणो निशमय्य बघूर्बहि: स्वरमृतैरमृतैरिव निर्ववौ।। कुलकं यथा-किरातार्जुनाये-तृतीयसर्गे "ततः शरघन्द्र" इत्यारभ्य "मुनिमाव- भाषे" इत्यन्तम्। यद्वा- तात यूर्यं यमश्रायं दिश नायेन दक्षिणाम्। विक्षावैस्तोयविश्रावं तर्जयन्तो महोदघे:॥ उन्नायानधिगच्छन्तः प्रद्वावैर्वसुधाभृताम्।वनाभिलावान् कुर्वन्तः स्वेच्छया चारुविक्रमाः॥ सदोद्ारसुगन्धीनां फलानामलमाशिताः । उत्कारेषु च धान्यानामनभीष्टपरिग्रहाः ॥ संस्तावमिव शण्वन्तश्छन्दोगानां महाध्वरे। संजितं मयुलेहानां पुष्पप्रस्तारशायिनाम्॥ आलोचयन्तो विस्तारमम्भसां दक्षियोदधेः । स्वादयन्तः फलरसं मुष्टिसंग्राइपीड़ितम्॥ एवं षड्मि: सप्तभिरष्टभिनवभिर्दशमिर्वा कुलकं भवतीत्याकरतस्ततदुदाहरणानि

महाकाव्यनिरूपणम् ] लद्मोविराजित:।

(र) सर्गबन्धो महाकाव्यं तत्रेको नायक: सुरः ॥३१५॥ सद्वंशः क्षत्रियो वापि धोरोदात्तगुणान्वितः। एकवंशभवा भूपा: कुलजा बहवोऽपि वा ॥ ३१६॥ श्रृङ्गारवोरशान्तानामेकोडङ्गी रस इष्यते। अङ्गानि सर्वेडपि रसाः सर्वे नाटकसंधयः॥३१७॥ इतिहासोद्भवं वृत्तमन्यद्वा सज्नाश्रयम्। चत्वारस्तस्य वर्गाः स्युस्तेष्वेकं च फलं भवेत्॥ ३१८ ॥

धोधनैः स्वयमवगन्तव्यानि। कलापकं यथा-शिशुपालवधे द्वितीयसर्गे 'ततः सपतनापनय" ..... ·इत्यारभ्य "जगाद वदनच्छद्यपर्य्यन्तपातिनः" इत्यन्तम। यद्वा-तत्रैव 'न खसु' वयममुष्य दानयोग्याः" इत्यादि। (रु०) महाकाव्यलक्षणं निरूपयति-सर्गबन्ध इति। सगेरवान्तरार्थचर्णानैरुपलक्षितो बन्धः रसवतपद्यकदम्बविन्यासः विन्यस्तरसवत्पद्यकदम्ब इत्यर्थः, महाकाव्यम्। अत्र विशेष :- शाखरं काव्यं शास्त्रकाव्यं काव्यशास्त्रं च भेदतः ।चतुष्प्रकारः प्रसरः सतां सारस्वतो मतः॥ शास्त्रं काव्यविद: प्राहुः सर्वकाव्याङ्गलक्षणाम्। काव्यं विशिष्टशब्दार्थसाहित्यसदलंकृति ।। शास्त्रकाव्यं चतुर्वगप्रायं सर्वापदेशकृत्। भट्टिभौमककाव्यादि काव्यशास्त्रं प्रचक्षते।। शास्त्रं कुर्य्यात् प्रयत्नेन प्रसन्नार्थमनुष्टुभा। येन सर्वोपकाराय याति सुस्पष्टसेनुताम्। काव्ये रसानुसारेए वर्णनानुगुणेन च । कुर्वीत सर्ववृत्तानां विनियोगं विभागवित्॥। शास्त्रकाव्येSतिदीर्वाणां वृत्तानां न प्रयोजनम्। शास्त्रकाव्येऽपि वृत्तानिरसायत्तानि काव्य विन् पुराएप्रतिबिम्बेषु प्रसन्नोपायवर्त्मसु। उपदेशप्रधानेषु कुर्थ्यात्सवे वनुष्टभम्। नानावृत्तविशेषास्तु कवे: शस्तस्य शासनाद्। यान्ति प्रभोरिवात्यन्तमयोग्या अपि योग्यताम् ॥ इति। तत्र महाकाळये। धीरोदात्तगुणन्वितः, सुरो देवताप्रकृति; एक एकमात्रो नायकः। यथा शिशुपालवधे-श्रीकृष्णः, कुमारसम्भवे-कार्त्तिकेयो वा। वा अथवा धीरो- दात्तगुणान्वितः सद्वंशः सत्कुलीन एकः क्षत्रियो नायक: यथा-नैषधे नलः। अपिना क्षत्रियेतरजातिरपि तथाविधो नायको भवितु शक्नोतीति द्योतितम्। वा अथवा एकवं- शभवा एककुलोतपन्ना कुलजा कुलीना बहवोडनेका अपि धीरोदात्तगुणन्विता भृपा: क्षत्रिया नायका भवितुं शक्नुवन्ति। यथा रघुवंशे-दिलीपादयः। श्रङ्गारवीरशान्तानां मध्ये एक एकतमः । अङ्गी मुख्यः । तत्र- नैपये शरृद्गारः, शिशुपालववेवीर,मझभारते- शान्त:। श्रृद्गारवीरशान्तानामित्यत्र बहुवचनमुपलक्षणम्, तेन करुणस्यापि मङग्रहः, ततश्च करुणप्रधानस्य रामायणस्य महाकाव्यत्वमत्ततम्। नाटयसन्धयो मुखप्रतिमुखगर्भविमर्श- निर्वहणाख्या: पञ्चापि। इतिहासोद्जवं महाभारतादिपसिद्धम। वृतं घृत्तान्तः। अन्यदि- तिहासोद्ववातिरिक लोकप्रसिद्धमित्यर्थःसज्जनाश्रयं शिष्टपुरुषाचरणविषयं वृक्षम्। तस्य महाकाव्यस्य सम्भन्धिनश्चावारो वर्गाः धर्मार्थकाममोक्षा वर्णनीया इति शेषः। तेषु चत- वरगेषु मध्ये एकं यत् किञ्चित् फलं प्रधानप्रयोजन भवेत, न पुनःद्वोवा त्रयोवेति भावः।

६३४

आदो नमास्क्रियाशो्वा वस्तुनिर्देश एव वा। क्वचिन्निन्दा खलादीगां सतां च गुरकीसेनम्॥ ३१६॥ एकवृत्तमय: पद्येरवसानेऽन्यवृत्तके:। नातिस्वल्पा नातिदीर्घाः सर्गा अष्टाधिका इद ४ ३२०॥ नानावृत्तमय: क्वापि सर्गः कश्षन दृश्यते। सर्गान्ते भाविसगस्य कथाया सूचन भवेत् ॥३२१॥ संध्यासूर्यन्दुगजनीप्रदोषध्यान्तवासराः ।

संभोगविमलम्भी च मुनिसागपुराघरा:।

वशंनीया यथायोगं साङ्गोपाङ्गा श्रमी इह। आदौ आरम्भे नमस्क्रिया नमस्कार, थथा सुवश। आशीर्यथा-मु.राक्षसादौ। वस्तुनिर देशो वर्णानीयनानकस्य नाम्ना निर्देश: यथा-रातार्जुनीये ।शिशुपालवधादीच। क्रचिन्महाकाव्ये। खलानां पिशुनादीनां, यथा - धर्मशर्माभुदयादो। अनेन खलादीनां निन्दाया: सतां गुएकी रनस्थ चोत्कर्ष मात्रा वायकत्वं न पुनर्मदाकाव्यलक्षणेजवश्यकर्त- व्यत्वमिति सूचितम् अत एव कचिदनयारसन्वावडपि न महाकाव्यत्व्याघात इति ध्येयम्। एकवृत्तमर्यः एकजातीयपद्यः एकप्रकारकछन्दीबसैरि्यर्थः, अवसाने सर्गान्ते अन्यानि वृत्तानिच्छन्द्रांसि येपां सैस्तथोक्ते: पद्यविशिष्टाः, नातिस्वल्पाः पन्चविशातप धेनान्यूनाः । तथा च भट्टिकाव्ये सप्तविशतिपद्य्वर्टिते न प्तिः। नातिदीर्घा: शत याधिकपद्यरहिता इत्यर्थः। अष्टाधिका अष्टान्पूनाः। इह महाकाव्ये कविना विघातग्या इत्यर्थः। छापि महाकाव्ये कश्चन सर्गो नानावृत्तमयः अनेकविधच्छन्दोनयदवपद्यकदम्य संयुतो दृश्यते। यथा शिशुपालवधे-चतुर्थः सर्गः, किरातार्जुनीये-पन्चमः। तथा च म हाकाव्ये यत्र क्वचन एकमात्र एव स्वेच्छर्यतादृशः सर्गः कविना निर्मातव्य दनि मूलक र्ुरभिप्रायः। सर्गान्ते अवसाने भाविनोऽव्यवहितोत्तरवर्तिनः सर्गस्य कथाया उपाख्या- नस्य सूचनं भवेत्। सन्धयेत्यादिसागरान्तं स्पष्टम्। सम्भोगविप्रलम्भी शरद्गारौ वीरादि- रस प्रधानेऽपि महाकाव्ये वर्णनीयावित्यर्थः, पताद्टशार्थाकरणे एतदुक्क्त: सार्थक्यं न स्था- दिति मन्तव्यम्। मुनिर्नारदादिः। अध्वरो यज्ञ: रणः सडग्रामः, प्रयायं केवलयात्रा, उपयमो विवाहः, मन्म्र उपायचतुष्टयमन्त्रणा, पुत्रस्य उदयो जन्म अपत्यमायार्थ उपल क्षणञ्चैतत्। आदिपदात् नृपामात्यसेनापतिप्रमृतयश्च। अमी साङ्गोपाङ्गा विवरणोा: यद्वा सन्ध्यासूर्येन्द्वादयः पुत्रजन्मान्ता: तत्र सन्ध्याङ्गम-चक्रवाकविरहा, वासरा ङ्रम्-जलकेल्यादि:, रजन्यक्गम् -मधुपानादि: उपाङ्ग समैव परिहासादयः कामिन्या- भिसारिकाद्यश्च यथायोगं यथासम्भवं (क) वर्णनीयाः। एतेन येन केनाप्यङ्रेन हीन (क) अथ प्रसङ्गात् येषां पदार्थानां वसनाय ये ये विपया अवश्यमेवाश्रयण्ंयास्ते ते विशिष्य प्रकृतोपयोगित्वेन प्रदश्यन्ते। तत्रावश्यमाश्रयपीया :-

लक्ष्मीविराजत: ।

प्रजारागोऽरिशला दिवासोऽरिपुरशून्यता। श दार्य्यं धैर्थ्यंगा्म्भाय्ये श्व्य्यश्ीर्य्योद्यमादयः॥ मइः श्रीदातशक्याद्या गुखौधा रूपवर्ण वर्णनम्।

महामात्ये नयः शास्त्रं धैर्य्य बुद्धिर्गभीरता। शक्ति: शास्त्रमलोभत्वं जनरागो विचेकिता॥ मन्त्री भक्ते शुचि: शुरोऽनुद्वतो बुद्धिमाम् कमी। आन्वीक्षिक्यादिकुशलः परिच्छ्रेदी सुदेशजः॥ पुरोहिते दितो वेदस्मृतिज्ञः सत्यवाकशुचिः : ब्रह्मण्यो विमलाचारः प्तिकर्त्तापदामृजुः॥ कुमारे गस्त्रशास्त्रश्रीकलावल गुखोच्छ्याः। बाह्यालीखुरलीराजभक्ति: सुभगतोदयः।। सेनापतौ जिनाया सः स्वामिभक्त: सुधीरभीः। देशे रल् वनि-द्रव्य-पण्य-धान्याकरोनट्रवाः। दुर्गग्रामजनाधिक्यनदीमातृकतादयः । अभ्पासो वाहने शस्त्े शास्त्रे च विजयो रणे।। ग्रामे धान्यलता-वृक्ष-सरसी-पशुपुष्टयः। वेत्रारषट्व केदार-ग्रामेयीमुग्धविभ्रमाः॥

सरित्यम्तुधि-यायित्वं वीव्योजलगजादयः। पद्मानि षटपदा हंसवक्रादाः कूलशाखिनः॥ उद्याने मारखि: सर्वफनपुष्पलनाद्रुमाः। पिकालिकेकिहं साधाः क्रड़ावाप्यध्वगस्थितिः॥ शैल्तेमेघौषधी घादवंशकिव्नर-निर्भाटाः । शृङ्ग-पाद-गुहा-रस-वन-जीवाद्युपत्यकाः॥ अरण्येहि वराहेभयूथसिहादयों द्रुमाः । शुककाककषोनाद्या झिलभल्लदवाद्रयः॥ आश्रमेडनिथिपूजै सविश्वामो हिस्र शान्नता। यज्ञधूमोमुनिसुनाद्रुसे कोवल्कलद्र पाः॥ मन्त्रे पञ्चान्नाशक्ति: घाडगुण्गोपायसिद्धयः। उपयाश्चिन्ननीयाश् स्थर्य्योतनत्यादिसूक्तय:॥ दृते स्वस्वामि-तेजः्श्रीविक्रमौन्नलकृदचः। शत्ुन्तोभकरीचेष्ट धाष्टरयंदाद्तयमभीरूता।।

छिन्नातपत्ररथचामर केतुकुम्भीमुक्ता: सुरवृतभटा: सुरपुष्टवृष्टिः॥

मृगयायां स्वसव्वारी वागुरानीलवेषता। भटढक्कामृगन्राम: सिहयु द्वं त्वगगनि:। अश्वे वेगित्वमौन्नत्यं तेजः सल्क्षस्थितिः। खुगेतखातरजोरूप जातिर्गतिविचित्रता।। गजे सहस्रयोधित्वमुच्चतवं कर्णचापलम्। अरिव्यूद्दविभेदित्वं कुम्भमुक्तामदालिनः।

ग्रीष्मे पाटलमल्लीतापःशसःपथिकशेषवातोल्काः। सक्तुप्रपा- परपास्त्रीमृगतृष्ण त्ररािफलपाकाः॥ वर्षासु मेधइलिकेतकनिम्नगाना झम्मानिलस्य शिखजातिक, म्वकानम्। प्रीतिश्च हंसगमनं नलिनीलतानां पत्रोद्वोडर्कलतिकादलपात नाघा: ॥ श्रदि सूर्य्यसुधाकरपाटवं विमलताम्भसि हंसवृषस्मया:। कमलशारदसकतविस्तृतिः सुशिखिपक्षमदापगमादयः। हेमन्ते रजनीदध्यें नलिनीकुमुमक्षतिः। दिनाल्पत्वं दिमप्रौढिवकानन्दयवोद्ध्रवाः॥ शिशिरेवेलुकुन्दाब्जदाद: शिखिरतोत्सवा:। सूय्यें ऽरुसतार विमखिचक्राम्बु जमथिकलोचन प्रीतिः। तारेन्दुदीपकौषधिदुकतमश्वौरकुमुदकुटान्तः॥

६३६ साहित्यदपंण :- : कष्ठपरिकछेदे-

कवेर्वृत्तस्य वा नाम्ना नायकस्येतरस्य वा: ३२४।। नामास्य सर्गोपादेयकथया सर्गनाम तु। (८१) संध्यङ्गानि यथालाभमत्र विधेषानि 'प्रवमानेऽन्यवृनकैः' इति बहुव चनमविवक्षितम्। साङ्गोपाङ्गा इति जनकेलिमधुगनादयः। यथा-रघुवंश-शिशु- पालवध-नेपधादि। यथा वा मम-राववविलासादि। (द२) अ्स्मिन्नाषें पुनः सर्गा भवन्त्यागयानसंशकाः ॥३२५॥

मपि कार््यं न दुष्टमिति भावः । घृत्तस्य वर्णनीयचरिग्रस्य। नाग्ना दृश्यभेदे तृतीया। तेन कवेर्नाम्ना कविनामकानुपूर्वीकमित्यर्थः। अस्य महाकाव्यस्य नाम कथनीयम्। अन्यत्राप्येवमेव। तत्र कविनामकं महाकाव्यं माघभारविप्रमृतिः। वृत्तनामकं कुमार- सम्भवकीचकवधादि। नायकनामक रघुपभृति। अम्य वंशचरितशब्दपर्य्यन्तव्यपदेशे तु घृत्तनामत्वं बोध्यम्। इतरनामकं भट्टिपमृति। सर्गस्य नाम नु सगे उपादेया वर्ण नीया या कथा उपाख्यानं तथा तथोक्तया चक्त्यम्। यथा, "सन्ध्यावर्गानं नामदशमः सर्गः।" इति। यथा घ गीतगोविन्दे प्रथमद्वितीयादिसर्गाणां सामोन दामोदर अक्लेश केशवादि नाग्ना व्यवहार:। (८१) ननु नाटकसन्धीनामत्र विधेयते तदक्ञानामपि विधेयत्वमस्ति न वेत्याशङ्कय समाधन्ते-सन्धयज्ञानीति। यथालाभें यथायोग्यं विधेयानि कर्सध्यानि तथा च नाटक एव सन्ध्यङ्गानामावश्यकश्वेन नियमो नात्र तथेति भावः। बहुव वनमविव्रवितमिनि। अव- साने एकस्याप्यन्यवत्तिकस्य दृष्ट्र्वान्न दोष इति भावः।रंशेत्यादि। तत्र प्रतिनाय- कस्य नाग्ना शिशुपालवध इति। (<२) महाकाम्ये विशेषं प्रतिपा्यति-परस्मिन्निति। ऋपेरिदमित्यार्ष तस्मिसा्षे ऋषिष्णीने पुनरस्मिन् महाकाव्ये सर्गा आख्यानसंज्ञका शिष्यं प्रति गुरूणा मास्यान- शास्त्रकथने या: संज्ञा अध्यायरूपास्तादसंजका भवन्तीत्यर्थः। एतच्च साम्प्रदायिक मेवेति बोध्यम्।

विवाहे मङ्नसार्न भूषगुं कामिनीरप: । वेदीसभीततादेक्षाला जाहोमदिजाटय:॥ विरहे जागरश्वासनिशादै्ध्यंकृशाक्नाः। मन्तायचिन्तामालिन्यमीनरक्ताक्षतायः॥ स्वयंवरे सनीपूजावाद्यघोषनृपागमाः। राजपुत्रया नृपाकारान्वयचेष्टाप्रकाशनम्।। सुरापाने गतिवच: स्खलनं नयनभ्रमः । लज्जामानच्युतिश्चितम्रमरक्ताक्षमादयः ।। पुष्पावचये पुष्पावचयः पुष्पार्पणेडर्यिता दथिते। मालाथं गोत्रस्वलनेष्थावक्रोक्तिस्म्रमाश्रेषाः ।। जलकेलौ जल घोभश्चक्रहं सापसपंयम्। पभग्लानिः पयोबिन्दुटृटंगाओो भूषयच्युतिः।। सुरते स्वेदकणिकाशीस्कारोभूषयाच्युतिः। मजीरकङ्कयारावनखवदन्तच्वतादय: ॥। प्रातः कोकास्वु जोस्कषों मध्याडे तापसंप्लव:। सायं सूर्य्यांदिलौहित्यं चक्रपभ्रादिविप्लयः । अग्घकारेसि सान्द्रखवं विश्वलोपसमर्थता। भ्राकस्मिकसमारम्भो निःशक्मभिवारिकाः॥ इत्पमेते वर्खनीया: प्रबन्धेवु यथोचितम्। इति।

लक्ष्मीविराजित:।

(८३) अस्मिन्महाकाव्ये। यथा- महाभारतम्। (८४) प्राकृतेनिमिशे तम्मिन्सर्गा आश्वाससंक्षकाः। छन्दसा स्कन्धकेनैतत्कचिद्धिलितकैरपि॥ ३२६॥ यथा सेतुबन्धः। यथा वा मम-कुचलयाश्वचरितम्। (८५) अपभ्रंशनिबद्धेडस्मिन्सर्गा: कुडव काभिधाः। तथापभ्रंशयोग्यानि च्छन्दांसि विविधान्यपि। ३।७ ॥ यथा-कर्रापराक्रमः । (=६) भाषाविभाषानियमात्काव्यं सर्गसमुन्भितम्। एकार्थप्रवरोः पद्यैः संधिसामग्यवर्जितम्॥ ३२=॥ (८७) यथा-भिक्षाटनम्, आर्याविलासक्। (रद) खण्डकाव्यं भवेत्काव्यस्यैकदेशानुसारि च। (८६) यथा-मेधदूतादि। (=३) विवृणोति -अस्मिन्निति। उदाहरति-यथेति। महाभारते गद्यसरवेऽपि पद्यप्राचुयेणव महाका्यत्वव्यवहारः। एवं मार्कण्डेयविष्णुपुराणादावपि जेयम्। (र४) पुनस्तन्न विशेषं दर्शयति-प्राकृतैरिति। प्राकृतः प्राकृतसंज्ञाभिर्भाषाभि- निर्मिते रचिते तस्मिन् महाका्ये सर्गा मश्वाससंज्ञका भवन्ति। एतस्प्राकृतरचितं महा- काथ्यं क्वचिद्भागे स्कन्धकेन तत्संज्ञकेन च्छन्दसा, क्वचिद्भागे च गलितकानि तत्संज्ञ कानि छन्दोविशेषास्तैरपि निर्मात्यमति शेप:। (८६) अन्यदपि विशेषं दर्शयति-अपभ्रंशेति। अपभ्रंशेन तन्नामिकया भाषया निबन्धः ग्रथनं यस्य तथोक्ते अस्मिन् महाकाब्ये सर्गाः कुडरवकाभिधाः कुडरचकनामानो भवन्ति। तथा अपभ्रंशयोग्यानि विविधान्यपि अनेकान्यपि च्छन्दांसि भवन्ति। (८६) काव्यं निरूपयति-भाषाविभाषेति। भाषा संस्कृादि:, विभाषा अपरभ्- शादि: तयोर्नियमात् "भाषया संस्कृतेनारग्धे संस्कृतेनैव विधातग्यम्, विभाषया अपभ्रंशादिविकृतभाषयारब्वे तथाविधभाषयैव विधातव्यम्" एवं नियमात् कविना विधेयमिस्यर्थः । सर्गसमुज्अितम् अध्यायरहितम्, एकार्थप्रवणः एकवाक्यतापन्नः पछै निर्मातग्यमिति शेष:, तथा सन्धीनां मुखादिपञ्चकानां सामग्रथेय समुदायेन वर्जितं यावत्सन्धिरहितमित्यर्थः, सरसं वाक्यकदम्बं काव्यं भवेत्। (८७) उदाहरति-यथेति। स्पष्टम्। (=) खण्डकाव्यं निरूपयति-खण्डकाव्यमिति। कारिकायां चकारपदोपन्यासाव् काव्यस्य पूर्वाभिहितस्य महाकाव्यस्येश्यर्थः, एकादेशानुसारि यति्कन्चिक्लक्षणहीनम् एकांशानुरूपमित्यर्थ:, संस्कृतपघ्यैरनिमितक्ाम्यं खण्डकाण्यं भवेत्। एकदेशानुसारीर्यु- वस्या महावाक्यभावेन परस्परैकवाक्यतामिति तथा भाषानियमोऽप्यत्र नास्तीति च गम्यते। तेन कोषे चातिष्याप्तिर्नेति बोध्यम्। (र९) उदाहरति-यथेति। आदिपदाद् ऋतुसंहारनळोदयप्रभृतीनां मम वैमान्रेप- मीतामहचरणानां वायीशशर्मयां चकोरदूतस्य व परिप्रहः। अत्रैव भेदे यत्किग्चिस्कन्य्या- ८१ सा०

साहित्यदूर्पण :- [पष्ठपरिच्छेदे-

(६०) कोषः श्रोकसमूहस्तु स्यादन्योन्यानपेक्षकः॥३२६॥ वज्याफमेण रचितः स पवातिमनोरमः। सजातीयानामेकत्र संनिवेशो व्रज्या। यथा-मुक्तावल्यादिः। अथ गद्यकाव्यानि। तत्र गद्यमू- (६१) वृत्तगन्घोज्जितं गद्यं मुक्तकं वृत्तगन्धि च ॥ ३३० ॥ भवेदुत्कलिकाप्रायं चूर्शकं त चतुविधम्। आद्यंसमासरहदितं वृत्तभायुर्तं परम् ॥। ३३१ ॥ श्रन्यदीघसमासाठयं तुयं चाल्पसमासकम्। (६२) मुक्त्तकं यथा-'गुरुर्वचसि पृथुरुरसि-' इत्यादि। (६३) वृत्तगन्धि यथा मम-'समरकण्डूलनिविटभुजदण्टकुण्डलीकृतकोद एडशिजिनीटंका सेजागरितवैरिनगर-' इत्यादि। (६४) अत्र 'कुण्डलीकृतकोदएड-' इत्यनुष्ट्रत्तस्य पाद:, 'समरकटल' क्रान्तानामन्येषामपि देवद्विजराजस्तुतिमात्रप्रवयानां काव्यकानामन्तर्भावो बोध्य:। (९०) कोषं निरूपयति-कोप इति। अन्योन्यामपेक्षक: परस्परापसामिरपेकषक, श्कोकसमूहस्तु रत्नसद्दशश्लोककदम्बधारणात् कोप:। वज्याकमेण अकारादिहकारान्ता- धक्षरश्लोकसंघातक्रमेण रचित एव स कोप: अतिमनोरमः स्यात्। इदश्व प्रशंसा- मात्रमेवेति बोध्यम। तथा च व्रज्याघटित एक: प्रकारस्तद्तिरिक्तो द्विवीय इति- द्विविध: कोष: । तत्राध्यस्योदाहरगम् आर्यासससत्वादयः । द्वितीयस्य सुभापितावलिि प्रमनय इति। (९१) अथ गद्यकार्व्यं निरूपयति-वृत्षगन्ध इति।पृत्तस्म छन्दसः गन्धेन लक्षेनापि उज्झितं रहित श्रव्यकाव्यं रधमिति, गद्यसामाभ्यलचणम। तश्ादुरविध्यं दर्शयति- मुकमिति 1.मुक्कम्, धृच्िगन्धि, उत्कलिकाप्रायम, चूर्णकष्चेति चतुविधं सवेत्। स- मासरहितं सर्वथा समासशून्यं गद्य समासेन मुकमिति मुककम। संशर्या कनू। घृततस्य छन्दुस: भागेन किश्िदंशेन युतं ग्द्यं परं वृत्तस्य गन्धो लवोस्यास्तीति पथगन्ति। देग्. अनेकपदवृत्तिना समासेन आढयं युक्क गद्यम् अन्यत्-उसारणसमये उच्चावचत रान्यममति उद्कलिकाप्रायम। अल्पसमासक द्वित्रिमात्रपदनिए्ठसमासयुतं मफतर दीर्घसमासाभावेन चूर्णास्य बिन्दोरिय अल्पमान्ने विश्ामाचूर्याकम्। अग्रापि संशामां कन् बोध्यः। ्र () मुकसुदाइतमाह-मुक्तकमिति। अन्र पदेशु कापि समासामावारमुककम। (९) शगन्युदाहत्तमाह-वृत्तगन्धीति। समसो साहेन कम्बलान्या खर्जिताम निविदाम्यां सठाभ्यां अुजदण्डासयां कुण्डलीकतं: समसतमाफपित यद् कोशण पत तस्फ मिजित्या युगस्म यवानेय ध्यनिशदहन उजजागरिता स्वामस उस्थापिता पैरिनास, सि्रि, भूता: ग्रामीणा येन तत्सम्बुद्धी रूपम्। D.लसो लकष संगोतपति अशेति। प्रथमाशरयेन समेविनपातमेव रहितो वलिसप वश्फेन, पथयाक्यकसस्य एबदरुव उस्व सपवर प[कप्तमनि

कथाख्यायिकयोभेंदनि० ] लक्ष्मीविराजितः । ६३६

इति च प्रथमाक्षरद्वयरहितस्तस्यैव पाद:। (६५) उत्कंलिकाप्रायं यथा ममव-'अणिसविसुमरणिसिदसरविसरबिद- लिदस मरपरिगदपवरपरबल- इत्यादि। (६६) चूर्यकं यथा मम-'गुगारत्नसागर ! जगदेकनागर ! कामिनीमदन ! जनरक्षन !' इत्यादि । (६) (क) कथायां सरसं वस्तु गद्यैरेव विनिर्मितम्।।३३२।। क्कचिदत्र भवेदार्या कचिद्वकत्रापवकत्रके। आदौ पदैर्नमस्कार: खलादेरवृसकीर्तनम्॥३३३॥ यथा-कादम्बर्यादि:। (हद) आख्यायिका कथावत्स्यात्कवेवशानुकीर्तनम्। इत्येवं रूपः पथ्यावक्त्रस्य प्रथम: पाद इव सज्जायते। (९६) उत्कलिका प्राय मुदाहर्त्तमाह-उत्कलिका प्रायमिति। अिसति। "अनिश-विसृ- मर-निशित-शर-विसर-विदलित-समर-परिगतप्रवर-३रबल" इति संस्कृतम्। अनिश- मविश्रानतं विसमरायां असराणां निशितानां तीचणानां शरायां वाणानां विसरणेन पातेन विदलिता आमर्दविता समरपरिगता युद्धोपस्थिता: प्रवराः श्रेष्ठाश्च यत्र तादशं परवलं शत्रु सैन्यं यस्मात् तत्सम्बुद्धौ रूपम्। अत्र दीर्घसमासादुत्कलिका प्रायत्वम्। (९६) चूरणकमुदाहर्त्तुमाह-चूएकमिति। गुगरत्नसागरेत्यादिरेफान्तं नामद्वर्यं

(8७) गद्यकाव्यप्रभेदयो: कथाख्यायिकयोविशेषं दर्शयति-कथायामति। अश्र रसपदेन मुख्यत्वात् श्रङ्गारसस्येव परिग्रहः। तेन कथायां कथानामकगद्यकाव्येसरसं शङ्गा- रस्सप्रसप्रधानं वस्तु उपाख्यानं गधयैरेव निनिम्मितं विरचितं भवेत्। अत्र कथायां कवप्वि. दवागे आर्या आर्याख्यच्छन्दीनिबद्ध पद्य भवेत्। कचिद्वागे वक्त्रापवक्त्रके छन्दो विशेषौ तयोनिबद्धं पद्य भवेत्। इदन्त्वनिश्चितम्। तथा आदौ प्रथमत एव पद्येःश्रोक:देवतादीनां नमस्कार: प्रसामः, तथा खलस्य दुष्टस्य आदिपदात् सतश्र वृत्तकी्तन चरित्रवर्णनं भवेत्। पधैरित्युभयत्र सम्बध्यते। सिहावलोकनन्ययादत्रापि "कवेर्वशानुकीर्त्नम्" इत्युत्तरकारिकातोऽपकर्षः। तथासत्येव कादम्चर्या उदाहरणदानं सङ्गच्छते नान्यथेति विभावनीयम्। (९८) आख्यायिकां लक्षयति-आख्यायिकेति। "आख्यायिका कथावतस्यात्" इरु वत्या आख्यायिकायामपि कथावत् पदयैन मस्कार खलघृत्तकी त्तंनसरसवस्तुवर्यनस् भवेत्।

(क) अत्र तु- श्लोकैवश तु संक्षेपाद कवियत्र प्रशंसति। मुख्यार्थस्यावताराय मवेषन् कथान्तरम्। परिष्छेदों न यत्र स्यान्नस्यादालम्भकः कचित्। सा कथानाम तद्जर्भे निबष्नीयाश्चवुष्पदीम्। इति लच्षणान्तरम्।

६४० साहित्यदर्पण: [षष्ठपरिच्छेदे-

अस्थामन्यकवोनां व धृत्तं पदं कित्कसित् ॥३३४ ।। कथांशानां व्यवच्छेद आश्वास इति वध्यते। आर्यावकयापवकनार्मा छन्दसा येन केनचत् ३३५।। अनवापदेशेनाश्व समुखे भाव्यरथसूचनमू। (६६) यथा-हृप चगि्तिादि: । (१००) 'अ रे अनियमो हमप्राप्पन्येमदीरगात्।' इति दण्डयाचार्यव चनात्केचित् अरपरख्यायिका नायकेनेव निवद्धव्या' इत्याः तदयुनम्। (१) आख्यानाश्यश्र कशारुपायकयो्वान्तर्गावान् पृगुक्ताः। यदुकं दण्डिनव ..

एपामुदाहरसम् पञ्चतरादि। (२ ) अथ गद्यपद्यभयानि -

कवे: स्वकलस्यानुर्करत्तनञ्व स्था। अस्यामायायिकायाम् अन्यकवीर्ना घृत्तम् उपा- ख्यानम्, क्ित् :चित् पद्यञ् स्यात्। कथाशानाम् इतिवृनेकभागानां व्यवच्छेद: परिच्छेद आध्ास इस्यभिधया वव्यते कविना बिरच्पने१ पगारपाते उच्छवासाप- लम्भादत्राद्यासपद: पलचएं बाध्यम्। आर्यावक्त्ापवस्त्रार्खा तरसंज़काना उन्दसां येन केनचित् हन्दसा आश्ासस्य परिषछदस्य मुखे प्रारम्भे अन्यापदेशेन अपर चिषयवर्गन- ब्याजेन भाव्यर्थस्य वच्यमाएविपयस्य सूचनं भवत्। (९९) उदाहरति-यथति। आदिपदात् आशहुमा चरितादीनां परिग्रहः। किन्तु तत्र आदो कविवंशवर्शन खलावृत्तकीनादिकश्ष करालकनिकालप्रभरेया नेदानीन्तने समुपलभ्यते। तत्र न्यकघे: रचनान्तर संस्थापितत्वनाधिकतरमाख्यायिकावैलक्षण्य परि दृश्यते इत्यस्म:गुरुपरगाः। (१०२) अन्यमतं निरसितुसुस्थापयति-अपित्वनियम इति। केचित् "आस्यायिका- नायकेनच निबद्धव्या (निवद्व्या उच्चरितष्या) हत्याद: तदयुक्तम्-"अपि ख्वनि- यमो दृष्टस्तत्राप्यन्यैरुदीरणात्" इति पए वाचार्यव चनादित्यन्ययः। एवक् तत्र आखया थिकायाम् अन्यर्नायकातिरित रपि पात्ेः उदोरणात् तत्तंदुपास्यानावचारणान तत्तदुपा ख्यानोच्चारणावन्तोकनादित्यर्थ: अनियमोऽपि "आख्यायिका नायकेनव निबद््या" इति नियमाभावोऽपि तु दृष्ट अवलोकित इत्यर्थः। (१) ननु आख्यानादिरूपायां काव्यान्तरायां लक्षणानि कर्थ नोच्यत इत्यत आह-आख्यानादय इति। पपामाख्यानादीनामित्यर्थः। यदुक्त दण्टिनैवति। यतो दृण्टि नेवोक्तम्-"अत्रैवा-तः"- इत्यादीत्यर्थः। (२) चम्पूसंज्ञक श्रभ्यकाव्यमभिधातुमुपक्रमते-अर्ंति। गधयरूपारमकपयरूपा- रमकद्विविधश्रव्य काव्यप्रतिपादनानन्तरम्, गद्यपद्यमयानि गय्यपधोभयात्मकानि श््य- का्यानि प्रतिपाध्यन्त दति शेष:।

चम्वादिकाव्यनि० ] लक्ष्मोविराजितः। ६४१

(३) गद्यपद्यमयं कार्व्य बन्पूरित्यभिधीयते॥३३६॥ (४) यथा -पेशराजचरितम्। (५) गधपद्यमयी राजस्तुतिर्धिरुदसुच्यते। (६) यथा - विरुद्मणिमाला । (3) करम्भकं तु आाषाभिर्विविधाभिर्विनिर्मितम्।।३३७। यथा मम-षोडमाभापामयी प्रशस्तिरत्नावली। (८) (क) एवमन्येऽपि भेदा

(३) चम्पूसंजकं काव्यान्तरं लक्षयति-गद्यपद्यमयमिति। गद्यपद्यमयं गद्यपद्योभ- यात्मकं काव्यं चमतकृत्य पुनाति सामाजिकानिति चम्पूरिति नाम्ना कविभिरभिधीयते कथ्यते। काव्यज्ञात्र समग्रलक्षणाक्रान्तमेव बोध्यम्। अन्यथा लक्षणसंकोचे तु काव्यभेदवद-

न्तीत्यवधेयम्। (४) उदाहरति-यथेति। यथा वा नलचम्प्वादि। (६) विरुदसंज्ञक काष्यं लक्षयति-गद्यपद्यमयीति। गद्यपद्यमयी गद्यपद्योभयात्मिका राज्ञ: स्तुंतिर्गुयवर्णना विशेषेय आनन्दश्रुणा रोदिति श्रोतृगसामिति "इगुपधज्ञाप्री- किर: कः" इृस्यनेनेगुपधत्वातकः, तत्सम्बन्धादिदं विरुद नाम काव्यमुच्यते कविभिर- भिधीयते। (६) उदाहरति-यथेति। विरुदमणिमाला प्रबन्धविशेष:। (७) करम्भकाख्यं काव्यं लक्षयति-करम्भकन्त्विति। विविधाभिरनेकाभिर्भाषा- भिर्विनिर्मितं विरचितं काध्यन्तु 'करम्भकं कर्कसारम्" इति हारावल्युक्त्या दधिमि- श्रितसक: करम्भकं तद्टत् सामाजिकहृदये प्रीतयुरपादनादिदं करम्भकसुच्यते कविमिरभि- धीयते। (द) नन्वन्येडप्युदाहरण -चक्रवालकादयो ग्रन्थान्तरोक्ता भेदा कथ नात्राभिहित मित्याशक्कायामाह-एवमनयेऽपीति। अन्येऽपि उदाहरण-चक्रवालकभोगावली-विरु दावली-तारावली-विधवावली-रलावली-पञ्चाननावलीति नामानोऽन्यत्र प्रतिपादिता अपि भेदाः श्रव्यकाव्यविशेषा: उद्देशमात्र परसिद्धखवात् नाममात्रे ख्यातत्वात्, एवं च तेषां नाम्नैव भिन्नस्वं न तु यथार्थतः, तेन उक्तानां भेदानाम अनतिक्रमात् उत्तेष्वेषु भेदेषु मध्ये यत्र क्वाऽप्यन्तर्भावयितु शक्यत्वादित्यर्थः, न पृथग लत्तिता: पार्थकयेन तत्स्वरूपं न प्रदर्शिता इति।

(क) द्विप्रकारः प्रायेश कविकर्मरः परिपाको भवतीति मान्या वदन्ति। तथा घ- अर्थगम्भीरिमापाकः स द्वेधा कविसम्मतः। द्राक्षापाको नारिकेलपाकश्चप्रस्कुटान्तरौ॥। द्राक्षापाक: स कथितो बहिरन्तः र्फुरद्रसः । स नारिकेलपाक: स्यादन्तर्गढरसोदयः॥ इति। इति "लक्ष्मी" टिप्पण्यां षष्टः परिच्छेद:।

६४२ साहित्यदर्पण :- [ पछपरिचद्रेदे-

उद्देशमात्रप्रसिद्धत्वादुक्कमेदानतिक्रमाच्च न पृथग्लक्षिताः I# इति साहित्यदर्परो दृश्यश्रव्यकाव्यनिरूपसो नाम पछठ: परिच्छेदः।

अथ प्रसक्वात्तेपामु दाहरण-चक्रवालकादीनां लक्षणानि।प्तिपादयाम :- येन केनापि तालेन गद्यपद्यसमन्वितम्। जयेत्युपक्रमं मालिन्यादिपासविचित्रितम्॥ तदुदावरगं नाम्ना विभक्सष्टाङ्गसंयुतम्।। सम्बोधनविभक्स्या यत् प्रपुरं पद्यपूर्वकम्। विमुक्पुनराकृष्टशब्द स्या॥I। म् ॥ आद्यन्तपद्यसंयुक्ता संस्कृतप्राकृतास्मिका। अष्टभिर्वा चतुभिर्वा वा्क्यं: स्कन्पसमन्विता ।। प्रतिस्कन्धं भिन्नवाक्यरीतिर्दवनृपोचिता। सर्वतो देवशब्दादिरेष मागापलीमता॥ वर्ण्यं मानाङविरुदवर्णन प्रनुरोज्ज्वला। वाक्याडम्बरसंगक्कता कयिक्ा॥दी।। ताराखां संख्यया पध्ैयु का तारावली मता। विश्वेषां संख्य यापधेयका विभावनी मता॥ रखानां संख्यया पद्येयुंका रत्नावली मता। पद्येक्र पञ्चभिरयुक्ता प्रोक्ता पतानना ली। इति। तथाचैवमादयो भेदा उक्केष्वन्तर्भाष्या इति परमार्थः। *अत्र मूकारिका=२३७ परवाभिः सद ६४्६ उदाहरणश्लोका := ११४ पूर्वै: सद् ३२१)

मोहनशास्त्रिविरचितायां "लचमी" नामिकायां साहित्यदर्पखटीकायां ष8्ठः परिच्छेदः।

॥ श्रीः ॥ काशी-संस्कृत-मीरिज-ग्रन्थमाला /-

१४५

अलद्धारतरिभागे (६) वष्ठं पुष्पम्।

॥ श्री: ।। श्रीमद्विश्तनाथकविराजप्रणीतः साहित्यदर्पणः (सप्तमादिदशमपरिच्छेदान्तो द्वितीयो भाग:)

विद्यालयप्रधानाध्याप कव्याकरयासाहित्या चार्यमीमांसा शास्त्ि श्रीकृष्णमोहनशास्त्रिणा सटिप्पण-'लक्ष्मी' नामकटीकया विभूषितः सम्पादितश्च

प्रकाशक: जयकृष्णदास हरिदास गुप्तः, घौखम्बा संस्कृत सीरिज आफिस बनारस सिटी। संवत् २००५ ] [ई० १६४८ [सर्वाधिकारः प्रकाशकाधीना: ]

.

All Rights Rrserved by tha Publishers

PRINTED BY JAYA KRISHNA DAS GUPTA VIDYA VILAS PRESS, BANARAS.

1948

All Rights Reserved by the Publishers.

.

THE KASHI SANSKRIT SERIES 145

( Alankara Section No. 6)

THE SAHITYADARPANA . OF S'ri Vis'vanatha Kaviraja

( Chapter VII-X Called Part 1I ) Edited with The LAKSHMI Sanskrit Commentary and Notes, BY

SAHITYACHARYA PT. SRI KRISHNA MOHAN THAKUR.

PUBLISHED BY JAYA KRISHNA DAS HARI DAS GUPTA The Chowkhamba Sanskrit Series Office. BANARAS.

1948

अत्र किञ्चिद्वक्तव्यम्

अयि गीर्वाणवाणीसमुपासका: सहदयाः ! परमकारुशिकस्य श्रीविश्वनाथस्य प्रसादात् श्रीमतां पुरतः साहित्यदर्पपस्य मुद्रयां सक्षातम् । तप्र पिपठिषूणामन्तेवासिनामुपकाराय भागद्वयेन सम्ादितोऽर्य अ्रन्थः। तत्रैक आदितः षष्ठपरिच्छेदान्तः प्रथमो भाग:, अपरश्ष सप्तमादि-दशमपरिच्छेदान्तो- द्वितीयो भागः । एतद्रन्यमाहात्म्यं कविसमयादिकश्व परमोपयोगिविष्यं पूर्वभाग एव विस्तरेया निरूपितमतस्तद्विषये न किश्विद्वक्तव्पमस्ति। सम्पत हि विपयानुक्र- मणिकादिना परिष्कृत्य द्वितीयभागोऽयं प्रकाशितः। अ्रन्थस्यास्य पूर्वभाग एव कवि- कुलचक्रचूदामणीनां शिष्योपशिष्येरहमहमिकयोपगीयमानानां जगतप्रसृतयशसां तत्र- भवतां परमश्रद्धेयानामस्मत्साहित्यगुरुवरणं श्रीयुतताराचरसभट्टाचार्यमहोदयानां सम्मतिपत्रम्, विद्वद्धौरेयायां विविधविद्याविद्योतितान्तःकरखाना ोपाहश्रीभूप- नारायणशर्ममहाशयानां प्रशस्तिपञ्चकञ्व प्रकाशितम्। अत्र खलु विभिन्नदेशीयानि साहित्यदर्पयास्य मुद्रितानि पश्च पुस्तकान्यवलोक्य यथामति विविच्य सहायतासम्पादनार्थ भरतसूत्र-धवन्यालोक-रसगञ्जाघर-काव्यप्रकाश- फुवलयानन्द-मन्दारमरन्द-नाटथदर्पणादीन् बहून् ग्रन्थान् समीचीनतया पर्यालोव्य क्वचित्तदाशयाः करचिच्च परमोपयोगितयाऽडनुपूर्वीका विषया आफलय्य तत्र तत्र टीकायां टिप्पायाञ् सन्निवेशिताः। यथास्थलं तन्नामान्यवि तत्र तत्रोपन्यस्तान्येवेति पृथक्कृत्य सूचीपत्रे न सङ्कलितानि। संशोधनाय कृतेऽपि विशेषप्रयत्ने मदीयह ष्टिदोषवशात् मुद्राकरप्रमादाच्च यो भ्रमः सज्जातस्तं संशोध्य व्यवहरन्त्ु भीमन्त इति सविनयं भृशं प्रार्थये। अत्रादितो मुद्रयो यान्यक्षराणि प्रारब्ानि तानि तथैवातिविस्तरभयान्न सम्पादितानीति न विस्मयितव्यम्। यदीदानी माम- कोना 'लक्ष्मी'रियं प्रेक्षावतामन्तेवासिनां बहुमानास्वदानान्तदव्यापकानाख्च्ोपकाराय भवेत्तदैव मे वास्तविकपरिश्रमः सफलः स्यादिति सञ्जानन्तु श्रीमन्त इति शम्।

मातृनवमी विनीत :- वै.२००५ श्रीफृष्णमोहन शर्मा

सप्तमादिदशमपरिच्छेदान्तर्गतश्लोकानाम् अकाराद्यनुक्रमणिका।

उदाहरणांशा: पृष्ठाङ्का: उदाहरणांशा: पृष्ठाङ्काः

त्र मरुणे च तरुगि ! ११२६

अकलङ्गं मुखतस्या: १०२५ अविदितगुणापि १०१६

मचला अबला वा स्युः भविरलकरबालकम्पनैः ७२७

मजस्य गृहतो जन्म १०९४ ८१४

अजायत रतिस्तस्या: ७४१ अश्रच्छलेन सुद्दशः ९८६

१०२६ असमार्धािगीषस्य १०३९

अलाताप्समुपाध्याय! ७७० अस्य राज्ञो गृहे भान्ति ९२६

अद्यापि स्तनशैलदुर्गविषमे ७१६ अस्या: सर्गविधौ १९९

मध:कृताम्भोघरमण्डलानाम् ११४३ महमेव गुरु: सुदारुयानाम् ११३१

अधरे करजक्षतं मृगाक्ष्याः ७३० अहि ए मपओोअर ११६८

अनङ्गमङ्गलभुच: ८०२ श्रा

७१६ मकृष्टिवेगविगलद ११५६ अनातपलोऽप्ययभत्र ११४२ आचरति दुर्जन यत् ७८०

अनायासक्कश मध्यम् १०९० आज्ञा शक्रशिखा ७३३ अनुयान्ता जनातीतम् १९३५ आत्मा जानाति यत् पापम् ६६६

मनुरोगवती सन्ध्या ११२६ मदाय वकुलगन्धन् ८४१

अनुरागवन्तमपि ७५७ आनन्दममन्दमिमम् १०९९ मनुलेपनानि कुसुमानि १००६ आनन्दयति ते नेत्रे

भनेन चिछिन्दता मातु: ७०३ आनन्दयति ते नेवे योऽधुना ६६७ ६६८

अनेन पर्य्यासयताश्रु १९७२ अन्त:पुरीयसि रणेषु २०९ आपातपुरसे भोगे अन्तश्छिद्रायि भूर्यासि १०६१ ११४९

अन्यदेवाङ्गलावण्यम् १९९ आवर्त्तं एव नाभिस्ते ७३४

मन्यास्ता गुणरतरोहणभुवः ६९३ आशी:परम्पर्र बन्दाम् ६१३ अमुक्का भवता नाथ ! ६६० अयि ! मथि मानिनि! ६९१ मसादितप्रकटनिम्मेल

अयमुदयति मुद्रा ८२१ आसीदअनमन्नेति ११४१

अयं मासण्डः किम्? ९५१ आहवे जगदुद्ण्ड ! ९३२

अयं रताकरोडम्भोपि १०९९ माहुतेषु विहङ्गमेषु ७५८

घ्य सर्वायि शास्त्रागि ८६३ अरविन्दुमिद वीषष ९२६ इृति भावस्कुरद्गापती .६३२

अरातिविक्रमालोक ९१६

२ श्रलोकानुक्रमसिका।

इदं किलाव्याज १०२० श्र इदमाभाति गगने ११५६ औतूसुक्येन कृतत्वरा सहभुवा ७८३ इदं वक साक्षात् ९४१ क इन्दुर्विभाति कर्पर ६१९ कटाक्षेखापीषत् ११५९ इन्दुविभाति यसतेन ६७१ कटिस्ते हरते मनः

इन्दुलिंप् इवाजनेन १०६० कथमुपरि कलापिना कलापा: ६५१

६८८ कपोलफलकावस्या :

इह पुरोडनिलकम्पित कपोले जानक्या: १७५

९६६ ७१८ इहैव रवं तिष्ठ द्रुतम् ११०६ कमलालिङ्गितस्तार कमले चरणाघातम् ६४३ कमलेव मतिर्मतिरिव कमला १२८ ईस्षसे यत् कटाक्षेग ७०१ कर्परखण्ड इव राजति उ कर मुदय महीघरस्तनाग्रे ९४० उदन्वच्छिया भृ: करिहस्तेन सम्बाध ७६२ उद्देति सविवा ताम्र: ७१० कलयति कुतलयमाला उद्यत्कमल लौहित्य: ६६६ कलुपन्न तवाहितेब्वकरमासू ११२७ उन्मज्जज लकुजरेन्द्र ८०८ कानने सरिदुद्देशे ११०४ ८४३ कामं प्रिश न सुलभा ७५४ उन्मोलन्ति नखैरलुनीहि ११११ कार्त्तारथ्य यातु तन्वक्गी ६४७ उ्ष्यंसाचत्र तर्वाली ६९८ काले कोकिलवाचाले ८५८ उाच मधुरां वाचम् ६८८ काले वारिधराणाम् १६६ उवाच मधुरं धीमानू का विसमा देव्वगई १११८ ऊ किं तारुण्यतरोरियम्

९७३ कि भूप यं सुदढ़मत्र ऊरु: कुरङ्-कददशः १११६ किमधकमस्य म्रमः किमाराध्यं सदा पुण्यम् ११०२ एकं ध्याननिमीलनातू ७८६ १११६ एक: कपोतपोतः किरया इरिणाङ्कस्य १०६४ ८६२ एतद्विभाति चरमाचल कुखं इन्ति कृशोदरी ९६४ E७९ एवमुक्क्तो मन्त्रिमुख्ये कुपितासि यदा तन्वि ! १.८५ पष दुश्चावनं नौमि ०९४ कुर्य्या हरस्यापि पिनाकपाणे: ६८७ एष मुर्तो यथा धम्मं: ७१२ कुमारस्ते नराधीश ! ७२ एसो ससहरविम्बो ७७१ कूजन्तिकी किछास्साने ८१६ ६६% पेन्द्रं धनुः पाण्डु पयोधरेण के यूयं स्थल एव सम्प्रति वयम् १०४६ ऐशस्य धनुषो भङ्म केश: काशस्तवकविकास: ७३१ ८४१ कोऽन भूमिवलये श्र को किलोऽहं भवान् काक: १०१९

मोवरह उल्लप्टर क्र सू्य्यप्रभवो वक्षः १०६५ ६८५ ६०२२

श्रोकानुक्रमणिका। AU

कव वनं तरुवतकभूषणस् ११०० ज क्षिपसि शुकंघृषदंशक १०२३ जक्षुविसं छतविकाशि ६९० सषितो हस्तावलप्नः ७८७ जगाद वदनकुद १1३४ क्षीणः तीगोऽपि शशी १०२७ जन्मान्तरीणरमणस्याङ्कम ११४८ क्षीरोदजावसति जन्मभुवः ६५६ जन्मेदं बन्ध्यतां नीतम् १०२१

ख जस्स रणन्ते उरए खड्गः चमासौविदल्ल: जाता लज्जावती सुग्धा ७४२

ग जानीमहेडस्या हृदि सारसाक्ष्या

गङ्गम्भसि सुरध्राण ! ७४६ जुगोपात्मानमन्नस्तः ६६२

गच्छ गष्छसि चेत् कान्त! ज्ञाने मौनं क्षमा शक्तो ९७३

गच्छामीति मयोक्तया ज्योरस्रा इव सिता कीर्ति: १०६१ ७१४

गता निशा इमा बलो! ६८६ ज्यो:स्ाचयः पयःपूरः ७०२

गर्दभति अ्तिपरुषम् ९१४ त गाढ़ा लिङ्ग नवामनीकृत कुच ७७७ ततश्चचार समरे ७२९

गाण्डीवी कनकशिलानिभम् ६८० तदङ्गमार्द्ववं द्ष्टु: १००६ गाम्भीय्येग समुद्रोडसि ९६० तद्गच्छ सिद्धये ६७५ गीतेषु कांमादत्ते ६१५ तद्वक्त्रं यदि मुद्धिता ११३० गुरुषंचसि पृथुरुरसि ९६१ तद्टिच्छेदकृशस्य ७६०

ग्रथ्नामि काव्यशशिनम् ७४९ ७५६ गृहीतं येनासी: ७२६ तन्वङ्गया: स्तनयुग्मेन १७६ गृहहिणी सचिवः सखी ११०६ तव विरहे मलयमरुत् १०१३ तस्य च प्रचयसो जटायुष: ११६१ घ घटितमिवाअनपुझतैः तस्या मुखेन सद्दशम ९८B ९१३

घोरो वारिमुचां रवः तामिन्दुसुन्दरमुखीम् ६७० ७९४ तिष्टेत कोपवशान् ७७८

च तीर्थे तदीये गजसेतुबन्धात् चकोर्य एव चतुरा १०१६ ते हिमालयमामत्र्य ७१० चक्राविष्ठिततां चक्री ७५९ स्या सा शोभते तन्वी ११०३ चण्डाल इब राजाडसी ७५० स्वयि दृष्टे कुरङ्गाक्ष्याः १०१७ चण्डीश चूड़ाभरण ७३८ त्वयि सङ्गरसम्प्राप्ते ११०७ चन्द्रं मुख् कुरङ्राचिः! ७१७ स्वामामनन्ति प्रकृतिम् ७६४

चन्द्रमण्डलमालोक्य ७४१ चन्द्रायते शुक्करुचापि हंमः ९२३ दत्वा कटाचमणाक्षी ९१४ चरगानतकानतायाः ७०८ दन्तप्रभापुष्पचिता १०४३ चलण्डामरचेष्टित: ६९८ दलिते उत्पले एते ६१७ चित्रं चितमनाकाशे ७६७ दानं वित्ताहतं वाच: चिरं जीवतु ते सूनुः दासे कृतागसि भव

श्रोकानुक्रमणिका । OC

दिङ् मातङ्गघटाविभ कचतुरा परापकारनिरतै: १०८० दिनं मे खवयि सम्प्राप्ते ६५६ परिहरति रत्ति मति सुनीते ७४४ दिवाकराद्रक्षति यो गुहासु पर्वंतभेदिप वित्रं जैश्रम् ७६३ दिवमप्युपयातानाम् ११०४३ पल्लवाकृतिर कोष्ठी दीघीवेवीट सम: कश्चित् ७६९ पश्येत् कश्चिच्चल चपल रे! ११४८ दीयतामज्जितं वित्तम् ११२३ पाणि: पशलवपेलव: ६७६ दूरं समागतवति १०१० पाण्डवानां सभामध्ये दष्ारिविजये राजन् ! ६४८ पादाघातादशोकस्ते ७२१ दशा दग्धं मनसिजम् ८४४ पादाहतं यदुस्थाय १०१८ देव: पायादपायाख्: १११३ पाश्तु वो जलदश्यामाः २३४ दवयं गतं सम्पति शोचनीयताम् ७०५ पारेजलं नीरनिधेरपश्यत् ९८८ घ पूरिते रोदसी ध्वान: धनिनोऽपि निरुन्मादा १०९० पृथुकार त्तेस्वरपात्रम् धन्यासि वैदर्भि ! गुणरुदारेः १०१३ पृथ्वि ! स्थिरा भव ४६८ १०७६ धग्याः खलु वने वाता: १०६४ ६६६ प्रणमशयुन्नतिहे तो: ४५० धम्मिल्लस्य न कस्य धवलयति शिशिररोचिषि ५४४ प्रतिकृलतामुपगते हि विधो ११०२

प्रयाणे तव राजेन्द्र ! ८६१ धातुमत्तां गिश्धंते ६७५ १०२० भीरो वरो नरे याति ६८६ प्रव र्तयन् क्रिया: साध्वीः १०२६ धुनोति चासिम ११२७ प्रससारशनैर्वायुः ४४८ न प्रागेव हरियापीयास् १००२ न तज्जलं यम्न सुचारुपक्जम न घस्ते शिरसा गङ्गाम् ११०८ प्रिय इति गोपबधूभि:

२०८१ प्रोज्ज्वलउ्जवलनज्वाला ६६६ न मे शमयिता कोऽपि ६७१ व

नयनज्योतिषा भाति ७६२ १११७ नवजलधरः सबद्ोऽयम् बलावलेपाद्धुनापि पूर्ष्ववत् 1008

नवपलाशपलाशवनम् ८४४ बालअ ! णाहं दूदी १०८६ नाभिप्रसव्नाम्यु कहासनेन ११४४ सृहत् सहाय: कार्य्याग्तम् निजनयनप्रतिविम्बै: निर्म्मांगकौशलं धातु: ८२० भ

९३८ मफ्तिरभवेन विभवे निर्थकं जन्म गतं नलिन्या: १०३६ मल्लापव ज्तस्तेषाम १११७ ९२१ निसगंसौरमोदूभ्रान्त १०४२ भाति पझम: सरोवरे भानु: सकृतूयुक्ततुरङ्ग एव ६१

नेदं नभोमण्डलमरचुराशि: भुजङ्कुण्डली ब्यक्त ८३७ नेत्रैरिवोत्पळै: ९६३ १२२ भूतयेडस्तु भवानीशः ६६७

पभोदयदिनाधीश: प ९३३ मअ्जलमणिमऔीरे म ८k९

श्रोकानुक्रमणिका।

मधुपानप्रधृत्तासते ११४७ या जयश्रीमनोजस्य ७०० मधुरया मधुबोधितमात्रवी यान्ति नीलनिचोलिन्य: ७३५ मधुरः सुधावद्धरः ७०१ मध्येन तनुमध्या मे ९०६ याम: सुन्दरि! याहि पान्थ ! ११२९ यावदर्थपदां वाचम् १०७६ मनोजराजस्य सितातपत्रम् ९३४ युक: कलामिस्तमसां विवृध्ध्य ७६५ युगान्तकाळप्रतिसंहतार्मनः ११०२ चलत् ८३१ युष्माकं कुरुतां भवातिशमनम् ११२२ मन्दं हसन्तः पुलकं वहन्तः येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित् ८७० ११३३ ये रेकरूप मस्तिला स्वपि १०५० महदे सुरसन्धम्मे ८६६ योऽनुभूत: कुरक्राचयाः १०२२ मानमस्या निराकत्तम् ११२८ योगेन दव्िताशय: ६५२ मानं मा कुरु तन्वक्ि ७४३ र मारमा सुषमा चारु 55F रक्षांस्यपि पुरःस्थातुम् ५५९ मुग्धा दुग्वधिया ६५४ रश्षिता नु विविधास्तरशैका ९९० मुखमिन्दुर्यथा पाणि: ९०८ मुखं तब कुरद्राचि ! रतिलीलाश्रमं भिन्ते ३४२ मुखं चन्द्र इवाभाति रमणे चरणाप्रान्ते ७५६ राजते मृगलोचना मुखमेणीदशो भाति ९७४ राजनाराययं लक्ष्मी: ११२८ मुञ्च मानं हि मानिनि ! ६७६ १०७३ मुक्कोरकर: सङ्कटशुकिमध्यात् राजन् ! राजसुता ९८६ मुनिर्जयति योगीन्द्रः राजीवमिव राजीवम् ९२६ ११४० १११० मूद्धँग्याघूयमान राज्ये सारं वसुधा ७६० रावणसयापि रामास्त: ९७९ य रावणावग्रहक्कान्तम् ९३६ यः स ते नयनानन्दकर: यं सग्वंशैला: परिकलप्य वत्सम् ६६८ ल

यत्र ते पतति सुभ्रु ! ६६९ लक्ष्मणेन समं राम: १०३४

६६० लक्षमीवचोजकस्तूरी ११३२ यत्र पतत्यबलानां दष्टि: १०८३ लग्नं रागावृताङ्गया ७३८ यत्त्वन्नेत्रसमा नंक्रान्ति यदि मय्यपिता रुष्टिः १०७८ लताकुअं गुजव ८०२

६९२ लतेव राजसे तन्वि ! याद स्थान्मण्डे सक्तम् लाङगूलेनाभिहस्य ११३९ लावण्यमधुभि: पूर्णम् ९३६ यधद्विरहदुःखं मे ६७२ लिम्पवीव तमोऽङ्गानि ९८४ यमुनाशम्बरमम्बरम् ६५५ व ययोरारोपितस्तार: यशोऽधिगन्तुं सुखलिप्सया वा १११३ वक्कस्यन्दिस्वेद् बिन्दुप्रबन्धैः ११३६

यशसि प्रप्तरति भवतः "१२ बदनमिदं न सरोजम् ९६८

यश्य न सविधे दयिता ९१७ वदनाम्बुजमेणाक्ष्या ११६९ ८४९ वद्नं मृगशावाच्या: ९१४ (भ) सा०

श्रोकानुक्रमाणका।

धनेचराणां वनितासखानाम ९४९ सकलकलं पुरमेतत् ८७८ वनेखिलक कासकाः ११४६ सज्जनो दुर्गतौ मग: ०३२ वर्ण्यते किं महासेन: ६७६ सत्पक्षा मधुरगिर: ८८४ वर्षश्येतदहपतिर्न तुघनः ७२३ सदा चरत खे भानु: ७२४ वल्लमोर्सङ्गसङ्गनन १०९४ सदाशिवं नौमि ६८७ वसन्तलेखे कति ब दुभावम् १०१७ सदैव शोणोपल कुण्डलस्थ वाचमुवाच कौरस: ११३३ ६८० सध: करस्पशमवाप्य चित्रम् वाप्यो भवन्ति विमला: १०९८ ११०९ वारिजेनेव सरसी सचो मुण्डितमप्तहुय

वासवासामुखे भति ९२४ ८१६

६९७ सममेव नराधिपेन सा १०३३ विकसन्ने त्रनीलाग्जे सममेव समाक्रान्तम् १००२ चिकसित सह कार ६९१ समय एव करोति ७०४ विकसितमुर्खी रागासङ्गात् १०३९ सम्प्रति सन्ध्यासमयः

विधरन्ति विजासिन्य: १११२ सरागया स्तुतघनघम्मतोयया ७८६ विद्धे मधुपश्रेणीमिह्द ९४३ सरो चिकसिताम्भोजम् ११०८ विधवति मुखाब्जमस्या: ९१५ सथ्वस्वं हर स्ग्वस्य

विना जलदकालेन १०३६ स व: शशिकलामोलि: ६७०

चिपुलेन सागरशयस्य सहकार: सदामोद: १०६२

विभाति मृगशावाक्षी ६७१ सह कुमुदकदम्बैः १०३३

विमल एव रविविरद्: शशी ६०१४ स हत्वा बालिनं चीर: ६७० विरहे तव तन्वङ्गी १०८७ सहसालिजनेः स्त्रिग्धे: ७५१ ।वरजति ग्योमवपुः पयोभिः ३६४ सहसा विद्भीत

चिललाप स वाष्पगद्गदम् ११२१ सहाघरदलेनास्या विल्ोक्य वितते व्योमि सा बाला वयमप्रगरभमनसः १०९७

१९१२ सुचरणविनिविष्टैः ८१० वीक्षितुं न समा मथ: सुनयने मयये निधेहि ७६७

व्यतिक्रमलवं कं मे ७०६ सूचीमुखेन सक्ृदेव म०६

व्याजस्तुतिस्तव पयोद ! १०६९ सेषा स्थलो यत्र ९७९

ठ्याधूय यद्वसनम् १०३८ सौजन्याम्यु मरुस्थली ९४३ श सौरममम्भोरुहवत् १०५ शाशिन मुपगतेयम् ११०१ सङ्गमविरह विकस्पे शशी दिवसघूसरः ११२६ संग्रामे निहता: शूर: १७७ शिरोषमृद्टी गिरिषु प्रपेवे ९३० १०९३ शूरा अमरतां यान्ति ४४९ सतनयुगमुक्ततामरगा: १०६९ शेंसेन्द्र प्रतिपायमानगिरिजा स्तनावद्रिममानो ते श्रव्ाप्सरोगीतिरपि ११३७ ११०७

: एकसत्रीणि जयति स स्थिता: पयां पचमसु १११२ १०९१ स्पृष्टास्ता मन्दुने वाष्या: १०५२

श्रोकानुक्रमणिका ।

स्मरशरशतविधुराया: १०८६ हन्स सान्द्रेय रागेण ११३६ समरात्यन्घ: कदा लप्स्ये ६६४ हन्त इन्स गतः कानत: ७६६ स्मितेनोपायनं दूरात् ९४६ हन्तुमेव प्रवृत्तस्य ७२२ स्मेरं विधाय नयनम् १२१ हरन्ति हृदषयं यूनाम् " स्मेरराजीवनयने हरवसीलकण्ठोऽयम् ७५० स्रगियं यदि जीवितापहा १०५९ हारोडयं हरिणाषीणाम् ११२० स्वपिदटि स्वं समीपे मे ७२१ हितान्न य: संश्णुते ७१६ स्वेच्छ्रोपजातविषयोऽपि हीरकायां निधेरस्य ४३४

ह हदि विसळताहार: ९६= हनूमदाधैयंश्ञसा मया पुनः १०२८ हंसश्रनद् इवाभाति ६२४

हन्त सततमेवस्या: ६९० हंहो धीरसमीर ! हन्त जननम् .११२४

। इति ॥

सप्मादिदशमपरिच्छेदान्तान्तर्गतविषयाणां सूचीपत्रम् विषया: पृष्ठाङ्का: विषयाः पृष्ठाङ्काः सप्रमपरिच्छेदे- -पतत्प्रक षत्वम् ६९६ दोषस्वरूपम् ६४३ -संधिविश्लेषत्वम् ६९७ दोषाणां विभागा: ६४५ -संध्यश्लीलत्वम् ६९८ दुशश्रवत्वादिदोषायां -संधिकष्टत्त्रम् कीतेनम् ६४६ -अर्धान्त रैकपदत्व म् ६९९ तत्र, दुःश्रवत्वम् ६४७ " -अश्लीलत्वम् ६४८ -अभवन्मतसबन्धत्वम् ७०० -अनुचितार्थत्वम् ६४९ -अक्रमत्वम् ७०४ अ्रप्रयु क्तत्वम् ६५० -श्रमतपरार्थत्वम् ७०६ -प्राम्यत्वम् ६५१ -वाच्यस्यानभिषानम् -अप्रतीतत्वम् ६५२ -भग्नप्क्रमत्वम् ७०८ -संदिग्घत्वम् ६५३ -प्रसिद्धिरयागः ७१४ -नेयार्थत्वम् -अस्थानस्थपदता ७१५ -निहतार्थत्वम् ६५४ -पस्थानस्थसमासता ७१६ -श्रवाचकत्वम् ६५५ -संकीर्त्वम् ७१७ -क्रिष्टत्वम् ६५६ -गभितता ७१८ -विरुद्धमतिकारित्वम् ६५७ मथदोषाः -शविमृष्ट विधेयांशत्वम् ६५८ वाक्ये दुःश्रवत्वादीनां तत्र, अ्रपुष्टत्वम् -दुष्कमत्वम् 13 ७२० कीरतनम् ६६४ -प्राम्यत्वम् वाक्यदोषा: ६८४ -व्याहतत्वम् तत्र, प्रतिकूलत्वम् " -अश्लीलत्वम् ७२२ -लुप्तविसर्गत्वम् ६८५ -फष्टार्थत्वम् ७२३ -शाइतविसरगरवम् ६८६ -शनवीकृतत्वम् ७२४ -अधिकपदत्वम् -निर्हेतुत्वम ७२६ -न्यूनपदत्वम् ६८८ -पकाशित विरुद्धत्वम् ७२७ -पुनरुक्तत्वम् ६८९ -संदिग्घत्वम् -इतयृत्तत्वम् ६१० -पुनरुकता ७२८

विषयानुक्रमणिका।

विषयाः पृष्ठाङ्का: विषयाः पृष्ठाङ्का: -प्रसिद्धिविरुद्धता ७२९ न्यूनपदताया गुपदोषत्वा. -विद्याविरुद्धता ७३० भावनिरूपयाम् ७७८

-आ्काछक्षता ७३१ अधिकपदस्य गुयत्वाख्यानम् ७७६

-सह चर भिन्नत्वम् ७३२ -अस्थानयुक्कता ७३३ गुपा दोषा भावनिरूपयाम् ७८१

-अविशेषे विशेषः ७३४ गर्मितत्वस्य गुणत्वारूयानम् ७८२ -अनियमे नियम: पतत्प्रकषताया गुपत्वनिरूपराम " -विशेषेऽविशेषः ७३५ व्यभिचारिय: स्त्रशब्देनोकौ -नियमेऽनियम: " दोषत्वाभावकीर्तेनम् ७८३ -विध्ययुक्क्तता -अनुवादायुक्ता ७३८ गुणत्वनिरूपयम् ७८४ विरुद्धरसयोः समावेशविचारः " रसदोषा: अनुकरणे दोषाणामदोष- काव्यदोषेम्यः पृथगलंकार- तवाख्यानम् ७९४ दोषाणामसंभवत्वप्रति- अष्टमपरिच्छेदे- पादनम् ७४९ गुणा:

दुःश्रवत्वस्य गुणात्वप्रतिपादनम् ७५६ गुणानां त्रैविष्यम् ७९८

श्रश्लीलत्वस्य गुणात्वप्रतिपादनम् ७६२ तत्र, माधुर्यम् श्लेषादौ निहतार्थाप्रयुक्तत- ८०१

योरदोषत्वप्रतिपादनम् ษ ยุ จุ -श्रोज: ८०३

अरप्रतीतत्वस्य गुणत्वाख्यानम ७६४ ८०४

कथितपदस्य गुयत्वाख्यानम् ४६६ -प्रसाद: ८०५

संदिग्वत्वस्य गुपत्वाख्यानम् ७६८ -प्रसादव्यजकशब्दा: ८०६

कछत्वदुःश्रवत्वयोरगुग्त्वाख्यानम् ७६६ आ्रम्यत्बस्य गुयत्वाख्यानम् ७७० र्भावाख्यानम् ८०७

निरहेतुताया दोषाभावत्व- असमासस्य माधुर्यव्य्ज कत्वे निरूपयम् ७७१ कारयाम् ८११ ख्यातविरुद्धताया गुपात्- अर्थव्यक्ते: प्रसादगुणेऽन्तर्भावः निरूपयाम् ७७२ प्राम्यदुःश्रवत्वत्यागेन का- कविसमयख्यातानि न्तिसमतयोः संग्रहः ८१२

पुनरुकस्य गुयात्वाख्यानम् ७७५ समताया गुणदोषयोरन्तःपातः ८१३

न्यूनपदताया गुपात्वाख्यानम् ७७७ शजआदीनां दोषाभावं-

विषयानुकरमणिका। MY

विषया: पृष्ठाङ्ा: बिषया: पृष्ठाङ्का: त्वेनाङ्गीकार: ८१५ चित्रम् ८८५ अर्थव्यक्तिकान्त्योः स्वभावो प्रहेलिकाया अलङ्कारख- कथादिना संग्रहः ८१६ खएडनम् ८६४ श्लेषसमतयोवें चित्र्यादोषत. च्युताक्षरादि: " योरन्तःपातः ८१७ उपमा ८६८

समाघेर्गुणत्वाभाव: ८१६ पूर्योपमा ६०१

खएडनोपसंहार: ८२२ श्रीती उपमा ६०२ नवमपरिच्छेद- आर्थी उपमा

रोति: ८२३ तद्धिते समासे वाक्ये च

रीतीनां चातुविध्यम ८२४ श्रीतार्थोपमाख्यानम् ६०५ तत्र, वैदर्भी ८२५ लुप्तोपमा ६०७

-गौडी ८२६ एकदेशविवतिन्युपमा ६२२

-पाख्चाली ८२७ रसनोपमा ६२३

-लाटी ८२९ मालोपमा १२४ वक्ताद्योचित्येन रचनाव. त्रनन्वय: ६२५

स्थानम् ८३० उपमेयोपमा ६२७ द्शमपरिच्छोदे- स्मरगाम् ६२६

अलङ्कारा: ८३४ रूपकम् ६३०

पुनरुकवदाभास: ८३७ रूपकमेदाख्यानम् ६३२ परिगाम: त्ररनुप्रास: ८३९ ६४६

छेकानुप्रासः ८४० संदेह: ६४९ भ्रान्तिमान् वृत्त्यनुप्रास: ८४२ ६५४

श्रुत्यनुप्रास: ८४४ उक्जेपः ६५६

अन्त्यानुप्रास: ८४६ अ्रपह्नतिः ६६२

लाटानुप्रासः ८४७ निश्य: ९६७

यमकम् ८५१ उत्पेक्षा ९७१

वक्रोकि: उत्प्रेच्षामेदाख्यानम् ८५६ ६७२

भाषासम: ८ys अतिशयोक्ति: १९४

श्रेष: ८६० सभमश्लेष: नमू- ९९६ श्रभगश्लेषः ८६९ तुल्ययोगिता २००५ दीपकम् १००८

विषयानुक्रमणिका। OC

विषया: विषया: पृष्ठाङ्का: प्रतिवस्तूपमा १०१३ कारयमाला ११०६ दष्टान्त: :०२५ निदर्शना मालादीपकम् ११०७ :०१८ व्यतिरेक: ए कावली ११०८ १०२४ सार: ११०६ सहोकि: १०३१ यथासंख्यम् १११० विनोकि: १३४ पर्याय: ११११ समासोकि: १०३८ परिवृत्ति: १११४ परिकर: 1०५३ परिसंख्या १११५ श्लेषः 1०५५ उत्तरमू १११८ अप्रस्तुतप्रशंस 1०५७ अर्थापत्तिः १११९ व्याजस्तुतिः १०६८ विकल्प: ११२१ पर्यायोक्तम् समुच्चय: ११२३ अर्थान्तरन्यासः समाधि: प्रत्यनीकम् ११२८ काव्या 10७6 ११२९

अनुमानम् १०८१ प्रतीपम् ११३० हेतुः १०८३ मीलितम् ११३२ अनुकूलम् १०८४ सामान्यम् ११३३

आ्रक्षेप: १०८५ तद्गुय: ११३४

विभावना १०८९ श्रतद्गुणः

विशेषोक्ति: १0९० सूमम् ११३६

विरोघ: १०९३ व्याजोकि: ११३७ श्रसंगति: १०६७ स्वभावोकि: ११३९ विषमम् 10९८ भाविकम् ११४०

समम् ११०१ उदाच्तम् ११४३ विचित्रम् रसवदाद्यलङ्कारा: ११४४

श्रधिकम् ११०२ भावोदयाय्यलङ्कारा: ११४७

अ्न्योन्यम् ११०३ संसृष्टिः ११५३ विशेष: ११०५ त्रिविधसङ्करः ११५४ व्याघातः प्रन्थकारश्लोको ११६२

। इति ॥

सप्तमादिदशमपरिच्छेदान्तर्गतमूलस्थ-

स्थूलविषयाणामनुक्रमणिका

सप्तमपरिच्छेदे-

दोषस्वरूपम्, तन्भेदप्रतिपादनम्, पददोषादिव्याख्यानम्, दोषाणां गुणत्वप्रतिपादनम्, तथा तेषां प्रतिप्रसवः, कवि- समयप्रसिद्धिप्रतिपादनम् । ६४४-८११

अ्रष्टमपरिच्छेदे-

गुणास्वरूपम्, तत्प्रभेदप्रतिपादनम्, अरन्यकथितगुणानां स्वप्रतिपादितगुणेषु गतार्थत्वोपपादनञ्च। - ४६६-८२२

नवमपरच्छेदे-

रीतिस्वरूपम्, रीतिभेदप्रतिपादनम्, वक्त्यादिभेदे रीति-

भेदस्वीकारश्च।- ८२३-८३२

दशमपरिच्छेदे-

अलङ्कारस्वरूपम्, शब्दार्थोभयालङ्कारस्वरूपम्, शव्दालक्का- रप्रतिपादनम्, चित्रालङ्कारस्वरूपम्, प्रहेलिकाया अर्था- लङ्कारत्वखण्डनम्, अर्थालक्कारप्रतिपादनम्, संसृष्टिसङ्करा-

८३४-२१६०

का उ० का० सप्तमपरिच्छेदे-१३६ ३२ नवमपरिच्छेदे-३ अष्टमपरिच्छेदे-८ १६ दशमपरिच्छेदे-१०० २५६

सप्तम: परिच्छेद: । (१) इह हि प्रथमतः काव्ये दोषगुएरीत्यलंकाराणामवस्थितिक्मो दर्शितः । संप्रति के त इत्यपेक्षायामुद्देशक्रमप्राताना दोषायां स्वरूपमाह- (२) रसापकर्षका दोषास्-

(१) एवं धर्मिणि काव्ये सप्रभेदे निरूपिते ततो दोषगुणादीनामपि निरूपयितब्ये तेषु च दोषस्य प्राधान्यात् "स्याद्वपुः सुन्दरमपि श्वित्रेणैकेन दुर्भगम्" इति न्यायेन सति दोषे गुणादेरव्यकिञ्चित्करश्वाद। सति तु दोषाभावे गुणादिकं विनापि किञ्वि दाह्हादसम्भवात् "अदोषतैव विगुयास्य गुणः" इति न्यायात्। तत्र यद्यपि "दोषास्त- स्यापकर्षकाः" इस्यनेनैव दोषस्वरूपे निरूपिते पुनः "रसापकर्षंका दोषा:" इश्युक्त्या पौनरुक्श्यापत्तिरित्याशङ्गां निराकर्सतसुत्थापयति-इद हीति। इह :अस्मिन निरु- ्यमाणे काव्ये प्रथमतः प्राकू प्रथमपरिच्छेद इत्यर्थः । काब्ये काव्यलक्षणे। दोषगुखरी- स्यक्काराामिति। रीतेश्छन्दानुरोघेन पश्चाब्निई्देशेऽपि वक्ष्यमाणयुक्त्या अलङ्कारनिरू पणात्प्रागेव तां निरूपयिष्यतीति तस्या अलङ्कारात्रागिह निद्ेशः। अवस्थितेः क्रमः प्रकार: दर्शितः "दोषास्तस्यापकर्षकाः" इत्युक्त्या अपकर्षकत्वेन दोषाणां प्रकारो द्शित: "उत्कर्षहेतवः प्रोक्ता गुणालङ्काररीतयः" इस्युक्थ्या च गुणादीनामुत्कर्षकत्वेनावस्थिति- प्रकारो दर्शित इत्यर्थः। के कीहशाः ते ? दोषा:, इत्यपेक्षायामाकाङ्कायाम्, उद्देशक्रम- आस्ानां नाममात्रेण वस्तुसक्कीतनमुद्देश: तेनैव क्रमेणोपस्थितानाम्। स्वरूपम्-स्वमसाधारणं रूपमू इतरव्यावत्तंको धर्म्मः लक्षणमित्यर्थः। तथाच "वाक्यं रसात्मकं काव्यम्" इश्यतोऽनन्तरमेव "दोषास्तस्यापकर्षकाः" इत्यनेन दोषाणा- सुद्िष्टत्वात् सप्रभेदकाव्यस्वरूपबोधोत्तरमेव दोषस्वरूपन्ोघेच्छाया उ्पद्यमा नतया अत्रैव दोषलक्षणविधानं युज्यत इति अ्रन्थकर्त्तुरभिप्रायः। अनेनात्रोपोद्वातसङ्गतिरपि 5व निता। एवञ् "दोषास्तस्यापकर्षकाः" इति हि काव्ये दोषाणामवस्थितिक्रमबोधन- परम्, "रसापकर्षका दोषा:" इति तु दोषाणां सामान्यलक्षणपरमिति न पौनरुवस्यं भवतीति सुधीभिराकलनीयम्। (२) दोषाणां सामान्यलक्षणं निरूपयति-रसापकर्षका इति। अन्रापि रसशब्देन रस्यते आस्वाद्यते इति व्युर्पत्या रसाभासादिरप्युपसंगृह्यते। नन्वेवं नीरसेषु न कश्ि होष: स्यात् अपकर्षणीयस्य रसस्याभावादिति चेत्!मैवमू, तत्राविलम्बितचमा्कारिचा क्यार्थंप्रतीतिविघातका एव हेयत्वेन ग्रहयात रसवति तु सर्वं एव दोषा हेयतवेनोपा दानात्। तेनान्र रसपदं नीरसस्थले अविलम्बितचमतकारिवाक्यार्थस्य चोपलक्षणम्।

अविषम्बितचमत्कारिवाक्यार्थञ्ज अपकर्षयन्ति साक्षात् परम्परया वा स्वप्रतीतिप्रति. बन्धद्वारा निकरषयन्तीति रसापकर्षका आस्वाद्विघ्नहेतवः काव्यवृत्तिधर्मविशेषा दोषा इत्यर्थ:। एवञ्ञ साल्तात् परम्परया वा रसादीनां साघुतया प्रतीतिप्रतिबन्धक- काव्यधर्मत्वं दोषत्वमिति दोषसामान्यलक्षणम्। बधिरत्वादिपुरुषधमष्वतिव्यासिवा ८२ सा

६४४ साहित्यदर्पण :- [सप्तमपरिच्छेदे-

(३) अरस्यार्थ: प्रागेव स्फुटीकृत: | रणाय काठ्यघर्मत्वमिति, रसादीनां साघुतया प्रतीतिस्तु यथासमयं चमत्कारिख्वेन प्रतीतिरेव, तत्प्रतिबं्घकत्वञ्च कदाचिञ्चमरकारित्वहननात् कदाचित् समयविलम्बजन नात् कदाचित् सर्वंथेव बाधाच्चेति ज्ञेयम्। तत्र साक्षाद् यथा-"चन्द्रमण्डलमालोक्य शृद्गारे मग्नमन्तरम्"। अत्र रसस्य स्वशब्द्रोपात्तरवेन स्वशब्दवाच्य्वदोषस्य सत्वात् रसस्य चमरकारितामुपहृत्य अचमर्कारितया रसप्रतीतिमवरोधयति। परम्परया यथा- "का त्तार्थ्यं यातु तन्वङगी कदाऽनङ्गवशंवदा" इत्यादौ दुःश्रवत्वादयो दोषाः शब्दद्वारा परम्परासम्बन्धेन रसस्य चमत्कारितामुपहत्य अचमत्कारितया रसप्रतीतिमबरोधयन्ति। समयविलम्बजननात् तत्प्रतीतिप्रतिबन्धकत्वं यथा-"क्षीरोदजा वसति जन्मभुवः प्रस. न्राः" इत्यादौ क्िष्टत्वादेः। सर्वथैव रसादीनां साधुवया प्रतीतिप्रतिबन्धकरवं यथा- "कुज्लं हन्ति कृशोदरी" इस्यादावसमर्थर्वादेरिति संक्षेपः। प्रदीपकारादयोऽप्येवमेवाति. स्फुटतया विशदेनाहुः। तथाहि-"उद्देश्य प्रतीतिविघातलक्षणो दोष' इति दोषसामा न्यछक्षणम्। उद्देश्या च प्रतीतिः रसवत्यविलम्बितानपक्कष्टरसविषया च। नीरसे तु अविलम्बिताचमरकारिणी चार्थविषया। तथा च तादशप्रतीतिविघातक्वं सर्वे- पामविशिष्टम्। यतो दुष्टेषु क्वचित् रसस्याप्रतीतिरेव, क्वचित्प्रतीयमानस्यापकषंः, क्वचिद्विलम्बः । एवं नीरसे क्वचिदर्थस्य मुख्यभूतस्याप्रतीतिरेव क्वचिद्विलम्वेन प्रतीतिः, क्वचिदच मत्कारितेत्यनुभव सिद्ध मित्युद्देश्यप्रतीत्यनुर्पादो व्यक्त एव। तद्विघातकता च कस्यचित् साक्षात् यथा-रसदोषाणां स्वशब्दवाच्यरवादीनाम्। रसापकर्ष काामपि तेषां प्रकृष्ट रस्यञ्षकत्वाभावोऽसयेव। कस्यचित् परम्परया यथा-शब्दार्थवरचनादोपाणाम्। तेष्वपि कस्य चिर्दर्योपस्थितेरभावात् यथा-मसमर्यत्वादेः। कस्यचिततद्विलम्बरात् यथा- निहतार्थत्वादेः। कस्यचिद्वाक्यार्थंबोघाभावात् यथा-च्युतिसंस्कृश्यादेः। कस्वचित्तत्र विलम्बात् यथा-किष्टत्वादेः। कश्यचित् सहृदयवैसुख्यव्यग्रताद्यापादनेन यथा-निर र्थंकत्वादेः। कस्यचिद्विरोध्युपस्थापनेन विपरोतार्थोपस्थापनेन वा यथा-ममतपरार्थवि रुद्धमतिकृत्वादेरित्याधह्यम्। विघातकत्वव्व कस्यचित् ज्ञातस्य यथा-व्याहतत्वादेः। यस्य पूर्वमुश्कर्षापकर्षो वर्णितौ तस्याग्रे तद्वैपरीत्यं चेदू व्याहतः। कस्यचित् स्वरूपसत एव यथा-निहतार्थत्वादेः। स चार्यं द्विविघः-नित्योनित्यश्च। तत्रानुकरणादन्येन प्रकारेण समाधातुमशक्यो निश्या, यथा-च्युतिसंस्कृत्यादिः। अन्याद्ृशस्त्वनित्यः, यथा-अप्रयुक्कादि: तस्य श्लेषादावदोषत्वादिति बोष्यम्। अथवा सर्वंदैव हेयो नित्यः, यथा-व्युतिसंस्कृत्यादिः। तदन्यंस्त्वनिश्या, यथा-शृद्गाराद्ी हेयमपि श्रतिकटु रौद्ा दावुपादेयमेवेति।" (३) नन्वेतल्प्यां क्षुतिदुष्टापुष्टार्थंत्वादावव्याप्तं तस्य शब्दार्थंदोषत्वेन रसाप- कर्ष कत्वादित्यत आह-अ्रस्यार्थ इति। प्रागेव प्रथमपरिषछेद एव "दोषास्तस्यापकर्ष- का:" इस्यस्य व्याख्यानावसरे विवरणावेवेत्य्थः। तत्र श्रुतिदुष्टत्वादीनां शब्दद्वारा, अपुष्टार्थंत्वादीनाम् अथद्वारा, रसभावादिस्वशबदवाच्यात्वादीनाज्ष साक्षा् रसापकरषक स्वमित्य्थ:। तथा च श्रुतिदुष्टरवादेः साक्षात् रसापकर्षकशवाभावेडपि शब्द्रार्थापकर्ष दारेण: (परम्परया) रसापकर्षकत्वाञ्चाव्याप्तिरिति भावः।

दोषभेदनिरूपणम् ] लक्षमीविराजित:।

(४) तद्विशेषानाह- (५) ........ .......... ते पुनः पञ्चधा मताः । पदे तदंशे वाक्येऽथें संभवन्ति रसैऽपि यत् ।। १॥ स्पष्टम्। (४) तद्विशेषानिति । तेषां दोषाणां विशेषान् विभागानित्यर्थः। (६) तत्र नित्यानित्यस्वरूपेण द्विविधोऽ्ययं दोषस्त्रिविघ :- शब्ददोषो्डर्थंदोषो- रसदोषश्चेति। वाक्यार्थंबोधात्प्राक प्रतीयमाना: शब्दगाः, ततः परं प्रतीयमाना: पर म्परया रसापकर्षका अथंगा, ताहशाः साक्षाद्रसापकर्ष का रसगाः। तन्र शब्दारथरसानां यथापूर्वमुपस्थितिः प्राथिमिकीति तत्क्रमेणैव दोषभेदा निरूपणीया इति शब्ददोषाणां प्राथम्यम्। शब्दस्तु त्रिधा-पदं तद्देकदेशो वाक्यज्ञ, एवञ्च तदाश्रितः शब्ददोषोऽपि त्रिविधः। तत्र पद़ानां वाक्यघटकरवेन प्राथम्यात् प्रथमं तद्दोषं निरूपयितुं साकल्येन सङलयन्राह-ते पुनरिति। ते पुनर्दोषाः पञ्चधा मताः। यत् यस्मात् पदे पदांशे वाकये, अर्थ रसेऽपि च सम्भवन्ति, ते दोषा पदतदंशादिपञ्जके स्थिता यस्माद्वाक्यार्थभूतस्या- हवादश्यापकर्षकारणानि तस्माव पञ्चप्रकार इत्यर्थः। "अग्रे स्थायिसञ्जारिणोरपि' इृश्य- स्य वक्ष्यमाणत्वात् अत्रापि रसपदं विभावादीनां रसाभासादीनाञ्जोपलप्णमवगन्त व्यम्। पञ्रधेतिपदं तद्गुणसंविज्ञानबहुव्रीहिस्फोरणार्थम्। अथवा अलङ्कारदोषाणामा तिरेक्यवच्छेदाय, तेषामेष्वन्तर्मावो वक्ष्यते। तत्र पददोषत्वञ्न सति सम्भवे स्वानेकदेशपदवृत्तित्वे सति एकमात्रपदप्रयोज्यदोष शम्। स्वपद पदपरम्। यथा-"कार्त्तार्थ्यं यातु तन्वङ्गी कदाऽनङ्गवशंवदा" इति। अन्र हि सम्भवसत्त्वेन "ता"""थर्यंम्" इति पदोभयदेशनिष्ठत्वात् 'कार्त्तार्थ्यम्" इत्येकमात्र. पदप्रयोज्यत्वाच्च दुशश्रवत्वं नाम पददोषः । "आयान्तं बल्लभं दष्ट्वा द्राकू हषण गृहं गता।" इत्यादौ "द्राक" हश्यत्र स्वरान्तराभावादनेकदेशासम्भवेऽपि पदगतदुःश्रवत्वदो. षाठ्यास्तिवारणार्थंम्, तथा "तद्रच्छ सिद्धये कुरु देवकाय्यम्" इत्यादौ पदांशगतदुःश्र वत्वदोषे "द्धये" इत्यंशस्थदोषस्य एकदेशनिष्ठत्वेन।नेकदेशनिष्ठत्वाभावादतिव्यासिवा रणार्थंञ्ज लक्षणे सत्यन्तद्लोपादानम्। "समरात्यन्धः कदा लप्स्ये कार्त्तार्थ्यं विरहे तव"। इस्यादावने कपदप्रयोज्यवाक्यकेषेडतिव्याप्िवारणाय "एकमात्रपदप्रयोज्यदोषत्वम्" इत्यत्र "एकमात्रे'ति विशेषणोपादानम्। पदांशदोषत्वञ् पददोषभिन्नत्वे सति पदगत- कियदंश प्रयोज्यदोषखम्। यथा-"पाणिः पल्छवपेल्लवः" इति। अत्र पेलवपदस्य पेल इत्यंशेन मण्डकोशार्थप्रतीत्या पदाशगतोऽश्लीलत्वं दोषः। "कार्तार्थ्यम्" इत्यादौ पदाशदोषातिप्रसककिवारणाय सत्यन्तपदोपादानम्,

र्त्ताथ्ये चिरहे तव" इत्यादौ "स्मरात्यन्घः' "कार्तार्थ्यम्" इति वाक्यघटकानेकपदप्र- योज्यत्वात् वाक्यदोषत्म्। अर्थंदोषत्वञ्-अर्थंप्रयोज्यदोषत्वम्। मत्र शक्यजक्ष्य्यङ्यस्त्रिविधोऽ्यर्थो ग्राह्यः। के वलं रसदोषाणं पृथगुक्त्वात् रसाद्यतिरिक्त्यङ्गयस्य ग्रहणमिति विशेष:। यथा-

६४६ साहित्यदूर्पण :- [सप्मपरिच्छेदे-

तत्र-

प्रास्याप्रतीत संदिग्घनेयार्थनिहतार्थताः ॥२।। त्वाचकत्वं क्किष्टत्वं विरुद्धमतिकारिता। अविमृष्टविधेयांशभावश्च पदवाक्ययोः॥।३॥। दोषा: केचिद्धवन्त्येषु पदांशेऽपि पदे परे। निरर्थकासमर्थवे च्युतसंस्कारता तथा॥४॥

"विलोक्य वितते उयोस्ति विधुं मुक्ज रुष म्रिये ?।" इस्यादौ विततपदार्थप्रयोज्यत्वादेवार्थदोषत्वम्। रसदोषत्वञ्च-रसवृत्तिदोषश्वम्। यथा-"रसो मयि समुत्पन्नः ता दृष्टवा मृगजोच- नाम्" इस्यादौ रसादिशब्दप्रयोज्यो दोषो रसादावेव तिष्ठतीति रसदोषत्वम्। (६) दोषविशेषाणां पद्गतत्वादिकसुपपादयन् संख्यया निर्द्िशति-दुःश्रव इति । अत्र द्वन्द्वोक्षरस्य भावप्रश्ययस्य प्रत्येकसभिसम्बन्धः "द्ून्दवान्ते श्रयमाएं पदं प्रत्येक मभिसम्बध्यते" इति न्यायात्। तेन (१)दुःश्रवता, ब्रिविधा (२)अश्लोलता (3)अनु- चितार्थसा (४)अप्रयककता (६)्राम्यता (६)अप्रतीतता (७) सन्दिग्घता (मनेयार्थं- ता (९)निहतार्थता, इति लभ्यते (१०)अवाचकत्वम् (११)क्लिष्टश्म्, विरुद्धां ्म्ति कारयतीति विरुद्धमतिकारी तस्य भाव:ः (१२) विरुद्धमतिकारिता, नविमृष्टः प्रा- धान्येनातुक्तः (गुणीभूतः) विधेयांशो मुख्यभागो यत्र तस्य भावः (१३)अविमृष्टवि- धेयांशता विधेयाविमर्श इस्यर्थ:। एते दुशश्रवश्वाद्यविमृष्टविधेयांशभावान्ता त्रयोदशदोषा पदवाक्ययोरुभयोरेव पदे वाक्ये च भवन्तीत्युत्तेण सम्बन्धः। एधु मध्ये केचिद्दोषा: पदाशेऽपि भवन्तीति सम्ब- न्धः। तथा च दुशश्रवता, अश्लीलता, निहतार्थता अवाचकता, नेयार्थता चेत्यादयो दोषा: पदांशेऽपि भवितुं शकनुवन्तीत्यथेंः। निर्धकासमर्थयोर्भावौ ते तादशे। एवझ(१४) निरर्थकता (१६)असमर्थता, तथा (१६) युतिसंस्कारता चेति परे अन्ये दोषत्रयं पदे केवलपद एव भवन्ति न तु वाक्ये, तद्वीजं तत्तत् प्रस्तावे वक्ष्यामः । ननु दुःश्रवादिपदानां लक्षणपरत्वे विभागपरत्वाभावात् लक्ष्यानुपस्थिती कर्थ लक्षणवाक्यत्वनिर्वाह: लक्षणवाक्यस्य लक्ष्यलक्षणसम्बग्घबोधकत्वातू। तथा च विभा गवाक्याल्लक्ष्योपस्थितावेव हि विशेषछक्षणाकाडत्षायां लक्षणाकथनयोग्यत्वम्,विभाग परत्चे तु लक्षणानुक्तेन्यूंनतेति चेतू? मेवम्, दुःश्रवादिपदेभ्यो रूढियोगाभ्यामुभयार्धो. पस्थितौ लक्ष्यलक्षणयोरुभयोरपि प्रश्ययः । तत्न रूठयर्थो लक्ष्य: दुःखेन श्रयत इति दुरुप- पदादू "दृषद्दुःसुषु" इत्यादिना खल्, 'दुःश्रव' इत्यादिरूपो योगार्थो लक्षणम्-यथा "घ्रोण- रसनचक्षुस्खवकश्रोत्राणीन्द्रियाणि भूतेभ्यः" इति गौतमीये (१।१।२०) इन्द्रियलक्षणसूत्रे रुढ्यर्थो लक्ष्य: जिघतीति घ्राणमित्यादिरूपो योगार्थो लक्षणमिति। वस्तुतस्तु-दुःश्र- वादिपस्य आवृत्या एकस्य (रदस्य) लक्त्यपरस्म्, अपरस्य (यौगिकस्य) लक्षण परस्वमिति सुगमः पन्थाः ।

पददोषनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः । ६४७

(७) परुषव्रर्गांतया श्रुतिदुःखावहतवं दुःश्रवत्वम्। यथा- (८) 'कार्त्ताथ्ये यातु तन्वङ्गी कदाऽनङ्गवशंवदा॥' श्रत्रेदम्विचारणीयम्-पदानां वाक्यघटकत्वेन प्रथम्यात् प्रथमं तद्दोषनिरूपणं कृतं ग्रन्थकृता। तत्र च पदैकदेशस्य पदापेक्षयापि प्राथम्यम्। नच पदांशः पदनिरूप्य: प्रकृतित्व प्रत्ययत्वादिना मानात्, तस्मात् तद्दोषनिरूपणर्यैव प्राथम्यं भवतीति चेतू ? सत्यम्-उपदेशे हि तावत् प्राथम्यादिविचारण, अतिदेशसतूपदेशाननतरमेव, नच पदैकदेशे दोषोपदेशः, अतिदेशेनैव तल्लाभे लाववात्। नच पदैकदेश एवास्तूपदेशः पदे सवतिदेश इति वाध्यम्, पदैकदेशावृत्तीनामपि केषाञ्चित् पदवृत्तित्वेन तद पदेूपदेश स्यावश्यकत्वादिति। (७) यथाक्रमेण लक्षणानि प्रतिपिपाद्यिषुः प्रथमं दुःशश्रवत्वलक्षणं प्रतिपादयति- परुषवर्णतयेति। परुषव्णंतय्रा पदस्य कर्कश्ञापरतया श्रुतिदुःखावहत्वं श्रोत्रावच्छेदेन दुःख. जनकश्वं दुःश्वश्वस्। अस्य व्युत्पत्तिः प्रागेव निरूपिता। "परुषवर्णत्वं मुख्यार्थापक षंक्वे सति ओजोग्य्षकवर्णंतवम्" एतच्चव्यक्तीमविष्यति गुणपरिच्छेदे। वीरादिष्व- दुष्टतया तदतिप्रसङ्गवारणाय सश्यन्तम्, वीरादिषु मुख्योतकर्षकत्वेनास्यादोषश्वात्। तथा च वीरवीभत्सरौद्रान रसानू विहाय इति बोध्यम। अत एवायमनित्यो दोष: । स्व- यमपि वक्ष्यति "वक्तरि क्रोधसंयुक्ते" हति। (८) प्रथमं पद्गतं दुःश्रवत्वदोषमुदाहरति-कार्चार्थ्यमिति। "कान्तवक्षसि संस्थाप्य करिकुम्भोपमौ कुचौ" इति मद्विरचितपूर्वारद्वम्। अत्र चोदाहतानामसमग्रपद्यानां यधास्थलं तत्पूर्तिरमर्या विधास्यते। ग्रन्थकृत एतत् प्रकरणीयोदाहरणन्तु-काव्यप्रकाशोदाहरणातुरूपम्। आलिङ्गितः स तन्वङ्ग्या कार्त्तार्थ्य लभते कढा॥" इति। अनङ्गवशंवदा कामाधीना इयं तन्वङ्गी कृशाङ्गी कदा कार्तार्थ्य कृतार्थस्य भावः कार्तताथ्यमिति ष्यञु प्रत्ययः, कृतार्थतामित्यर्थ: यातु प्रियसंगमाद् प्राप्नोतु। तश्र तथयो रेफयोर्थौगेन श्रुतिदुःखदायि पारु्यम्, तत्प्रयुक्त्तवेन प्रकृतरसध्यक्जक. वर्णाभावात् रसास्वादेन सुखानुभवमभिलषतः श्रोतुः श्रवणमात्रेणेव दुःखोत्पादना- द्वै मुख्यापादनेन रसप्रकर्षस्य विघटनाद्दुःश्रत्वम्। एवञ्च कि पुनरस्य दूषकताबीजमिति जिज्ञासायाम्-नोद्वेगजनकत्वं तत्तम्, तथा सति शौद्रादावपि दोषत्वप्रसङ्गात् किन्तु इ्वायत्ते शब्दप्रयोगे कर्गोपतापकशबदप्रयोगेण श्रोतुरुद्वेगो रसापकर्षायेति स एंवं तद्ढी जमिति फलितम्। अत एव प्रतिकूलवर्णादस्य भेद: तस्थ कर्णोपतापाददेतुख्वाद्। अत एव चानुकरणे वैयाकरणादौ वक्तरि श्रोतरि वा रौद्रादौ रसे व्यङ्गये नीरसे च काव्येऽस्य दोषर्चाभाव:१ तथा च रसाद्यपकर्षकश्त्रे न श्रोतुरुद्वेगजनकत्वं दुःश्रवश्वमिति लक्षएं पर्य्यव- सितम्। नन्वेवमपि "कार्त्तार्थ्यंम्" इाव पदांशपारुष्यमेव न तु पदपारुष्यमिति चेत्? स्येव लक्षणत्वाडभ्युपगमादू।

६४= साहित्यदर्पण :- [सप्तमरिच्छेदे-

(६) अश्ष्ीलत्वं व्रीडाजुगुप्सामङ्गलव्यञ्जकत्वात्रिविधम्। क्रमेयोदाहरगाम्- (१०) 'हसारिविजये राजन्साघनं सुमहत्तव ।।' (११) 'प्रससार शनैर्वायुर्विनाशे तन्वि ! ते तदा ॥' (९) द्वितीयं पदगतमश्लीलत्वदोष लक्षयन् तन्नैविध्यमपि दर्शयति-प्रश्लीलत्वमिति। श्रियं सभ्यवशीकरणसम्पत्ति लाति गृह्णातीति "आतोऽनुपसगें कः" इति कः। का पिलकादिपाठात् श्रीशबदगतरेफस्य मसभ्यार्थान्तरव्यक्जकत्वमित्यर्थः, "लक्ष्मीवान् लक्ष्मण: श्लील: श्रीमान्"' इत्यमरः। ब्रीडा लज्जा जुगुप्ला घृणा अमङ्गलं मङ्गलविरोधि "असुराः" इत्यादाविव नजो विरोधार्थकत्वात् व्यक्षकत्वमिह जनकत्वमेव। तच्नाश्लीलख्वं त्रिविधं त्रिप्रकारतं न तु वस्तुनि त्रिस्वमित्यर्थः । तथा च ब्ीड़ाव्यञ्जकम्, जुगुप्सा

शब्दरवमश्लीलत्वम्। भौषानिबन्धनाश्लीलखं देशविशेष एव, संस्कृतनिबन्धनं तु सर्वं. देशसाधारणमिति विशेष:।।अयमप्यनित्यो दोषः "सुरतारम्भगोष्ठयादावश्कीलत्वं तथा पुनः" इश्य भिधीयमानत्वात्। (१०) द्वितीयं पदगतं जीड़ाव्यज्जकत्वरूपमश्लीलत् दोषमुदाहरति-तृप्तारिविजय इति। 'तेनाधुना र्वया लब्धं चक्रवरततित्वमज्जसा'। इतिमद्रचितोत्तराद्वंम्। हे राजन् ! इसानाम् अहङ्वारिणाम् मरीणांरिपूर्णा विजये तव सुमहत साधनं सैन्यम् अस्तीति शेषः। साधनं सैन्यं पुरुषलिद्गञ्न, "साधनं मृतसंसकारे सैन्ये सिद्धौषधे गतौ। निर्वचनोपायमेढ्दापनेऽनुगमे धने"॥ इति मेदिनी। अन्र साध्यते रिपवःसुरतञ्वानेनेति साधनमिति व्युस्पत्यानेकार्थस्यापि साधनशबदस्य प्राकरणिकस्वात् सैन्यमर्थो वाच्यः विशालशिश्नरूपरत्वर्थो व्यङ्यः श्रोत्तणां वीड़ाजनको न तु व्रीड़ाव्यक्जकस्तदप्रतीतेः, तथा च सहदयानां सहसेव छज्जासङ्कोचसम्पादनात् राजविषयकरतिभावस्य प्रकर्षप्रतिबन्धकत्वेन मश्लीलख्म् एवञ्र अश्लीकार्थोपस्थित्या श्रोतुचमुख्यमत्र दूषकताबीजम्। (११) पदगतयोजुगुप्सा्यञ्वकाइ्ली ल्यञ्च कयोरुभयोरेकोदाहरणेनैव दशंयति- प्रसस्नारेति। "कामारत्तस्त्वां यदोद्याने सुरतार्थमहङ्गतः" इति मद्रचितपूर्वार्द्धम्। विरहोत्तरं नायिकां प्राप्य नायकस्योक्तिरियम्। हे तन्वि ! कृशाद्गि! तदा ते तव विनाशे जनावलोकनत्रासात् पलायनकाल हत्यथः। मम दुःखोत्पादनाय वायुः समीरण: शनेः मन्द प्रससार प्रवहृति स्म। अन्र प्रथमपादे "पससार" इति क्रियायाः कर्तृतयाऽन्वितो वायुशब्द: अपानवायु व्यक्षनया घृणारूपजुगुप्साजनकः, दुःखकाले शनेः प्रसृतवायोरपानवायुत्वप्रतीतेः, तेन श्रोतुजुंगुप्साजननेन रसप्रकर्षप्रतिबन्धकत्वादकलीलश्म्, द्वितीयपादे त अदशने प्रयुक्तका विनाशशब्द: प्रसिद्धत्वात् मृश्यु्यञ्जकतया अमङ्गकाशङ्काजननेन श्रोतुरवेमुख्योत्पादमात भङ्गारल्य प्रकर्षप्रतिबन्धकत्वेमाश्लीलखम्।

पद्दोष निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:। ६४६

( १२) अत्र साधन-वायु-विनाश-शब्दा अश्ष्ीलाः । (१३) 'शूरा अमरतां यान्ति पशुभूता राध्वरे ॥ एवञ्च दूषकताबीजन्तु-अनुभवसिद्धरसापकर्षकाश्लीलार्थोपस्थितिः। नीरसे तु चमत्कारापकर्षकत्वं तस्याः । अथवा ताद्ृशार्थोपस्थित्या श्रोतुर्वमुख्यं तद्ोजम्, अस- भ्यार्थोपस्थितिर्हि श्रोत्रियसमूहे चाण्डालगमनमिव वैरस्यमापाद्यति। अत एव रमकथायाम्- उत्तानोच्छूनमण्डूकपाटितोदरसननिभे। क्लेदिनि स्त्रीबणे शक्किरकमे: कस्य जायते।। अन्न दोषशवाभावः, तादशार्थोपस्थितेः शमपोषकत्वात् एवं कामशास्त्रस्थिसौ "करि- हस्तेन संबाधे" इति वचयमाणोदाहरणे च न दोषत्वम् वैमुख्याभावाल्। शिवलिङ्ग- भगिनी-ब्रह्माण्डादिशब्देषु तु समुन्नीतगुप्तलक्षितेषु असभ्यार्थातुपस्थितेर्नीयं दोषः। अविनीतानादिप्रयोगयोगिखवे सति भगवदादिसम्बन्धितवं समुन्नीतत्वम्। शिवलिङ्ग शब्दस्य जगदन्तर्यामि भगवति प्रसिद्धे वीडाद्यप्रवीतिरेव। अविनीतादिप्रयोगयोगित्वे सति रूढयर्थातिरिक्ताश्लीळार्थ्रंस्य योगेनोपस्थापकत्व्नं गुन्नत्वम्। यथा-भगिनीति। अत्र हि रूठयर्थस्य झटित्युपस्थित्या तद्वावनया योगार्थस्य तिरोधानम्। ग्राम्यस्मृ- तिजनै कदेशखं लक्षितत्वम्। ब्रह्माण्डादिपदं हि समुदायरूढया झटिति सभ्यमर्थमेवोप- स्थापयति न स्ववयवेनासभ्यस्येति न दोष इश्यन्यत्र विस्तरः। मत्र प्रकृतोदाहरणानि- "साधनं सुमहद्यस्य यव्चान्यस्थावलोक्यते। तस्य धीशालिन: कोऽन्यः सहेतारालितां भ्रुवम॥

कश्चित्केशरदू षितेक्षण इव व्यामील्य नेत्रे स्थित:। मुग्धा कुड्मलिताननेन ददता वायुं स्थिता तन्र सा भ्रान्स्या घूर्वतयाऽथवा नतिमृते तेनानिशं चुम्बिता॥ मृदुपच नविभिन्नो मतिप्रयाया विनाशात् घनरुचिरकलापो निःसपत्नोऽद्यजातः। इति विगलितबन्धे केशपाशे सुकेश्या: सति कुसुमसनाथे कं हरेदेषवही॥" इति काव्यप्रकाशोदाहरणानां दूष्यांशः समादाय समुपाच्तानि। उदाहरणान्तरं यथा- कुहू कुहूस्वरेगैव मधुरेण निरन्तरम्। मनो हरवयं चूते कामं कूजति कोकिल:॥ विभाते गृहमागम्य विष्ठिते शयनोपरि। व्यजनादाशु तन्वङ्गी तोषाययामास सादरम्। मुदं सुमनसो यान्ति रमां वमन्ति दुर्जना:। इति राजेन्द्र ! पश्यामि तव जाते महोदये॥ अत्र यथाक्रमं-चूत-विष्ठित-वमनशब्दा अश्लीलाः।

ञ्च तदुपरिष्टात्। (१२) ननूक्तोदाहरणेषु के शब्दा दोषं बोधयन्तीत्यत ह -अर पषट ृत

(१३) तृतीयं पदगतमनुचितार्थत्वदोषमुदाहरति-शूरा इति। तन्र अनुचितो विवक्षितार्थतिरसकारकषमंध्यअ्ञकोर्डर्यो यस्य तस्य भावः। तथाच उपशलोक्यमान

६५० साहित्यदर्पप :- [सप्मपरिच्छेदे-

(१४) अप्र पशुपदं कालर्यमभिव्यनक्ीत्यनुचितार्थत्वम्। (१५) अप्रयुक्तश्वं तथा प्रसिद्धावपि कविभिरनादृतत्वम्। यथा- अव्यत्र तु- वयनक्ति निन्दां स्तोत्े यत् पदं स्तोतव्यनिन्द्ययो:। तात्पर्य्यागोचरीभृते तत्स्यादनुचितार्थकम्॥" "तास्पर्य्यांगोचरीभूते" इति विशेषणोपादानं व्याजस्तुतिनिवारणाय तत्र निन्दास्तु श्योरताश्र्य्यंविषयत्वादिति।

तम्नाद्यस्योदाहरयां-शूरा इति। "अमरत्वं यथा प्राठ्ठा योगिभिर्विमलाशयेः ॥ इति मदु- तरार्द्दम्। शूरा वीरा रणाध्वरे युद्धयंज्ञे "रणः कोणे कवणे पृंसि समरे पुनपुंसकम्"। इति, "यज्ञः सवोऽध्वरो यागः सप्ततन्तुर्मखः क्रतुः"॥ इति च मेदिनी। पशुभूताइछ्ागादिपशव इव "पशुमृंगादौ छगले प्रथमे च पुमानयम्" इति रभसः। भिन्नग्रीवाः सन्तः अमरतां देवश्वम् "अमरा निर्जरा देवा:" इत्यमरः, यान्ति प्रयान्ति प्रतिपद्यन्ते इति यावत्। तथा चोकम्-"द्वाविमौ पुरुषव्याघी सूय मण्डलभेदिनौ। परिव्राड्योगयुक्तच रणे चाभिमुखे हतः ॥" (१४) अत्र 'पशुभूता' इत्यनुचितार्थत्वम्, कातरत्वामिध्यक्त्या वर्णनीयस्य शौर्य्यसष्य तिरस्कारात्। तदेव दर्शयति-प्रन्रेति। अन्र शौय्यें प्रतिपादे पदान्तरानपेक्षमेव पशुपद कातरतामभिव्यनक्ति पशुपदार्थ कातरताया दर्शनात। विरुद्धमतिकृतु पदान्तरसापेक्ष तथेति तस्माद्भेदः। दूषकताबीजञ्ज विविव्वितार्थस्य शौर्य्यादेरपकर्षस्योपस्थिति:। अत्रापि च- "तपस्विभिर्या सुचिरेण लभ्यते प्रयत्नतः सत्रिमिरिष्यते च या। प्रयान्ति तामाययु गति यशस्विनो रणाश्वमेधे पशुतामुपागताः।।" इति काव्यप्रकाशेदाहरणांशः ग्रन्थकृता संगृहीतः । द्वितीयं यथा- "प्रज्व उज्जव छधाराव त्निपतन्ति शरास्तव।" इश्यादो अप्रज्वसन्त्यां जलघरायाँ प्रज्वलनबोधकत्वादनुचितार्थंत्वम्। तृतीयं यथा- दिवाकराद्रक्षति यो गुहासु लीनं दिवाभीतमिवान्धकारम। क्षुद्रेऽपि नूनं शरएं प्रपन्ने ममत्वमुच्चेः शिरसामतीव।। इत्यादौ असदूभृतेऽपि अन्धकारभये द्वितायार्धस्य तत्समर्थकत्वबोधनादनुचिता- तार्थस्वम्। प्रन्थकृदप्यनयोरनुचितार्थत्वं वक्ष्यति। (१४) चतुर्थमप्रयु क्तत्वं पददोषमुदाहरिष्यन्नप्रयुक्तपद व्याचष्टे-अप्रयुक्तत्व मिति। तथा प्रयुज्यमानतावच्छेदकरूपेण प्रसिद्धावपि कोषादिसिद्धमपि कविभि: पण्डितै। अनाइतख्वम् अनादरेण अपरिगृहीतर्वम् । कविमिरिति व्याकरणस्याऽप्युपलक्षणम्, तेन व्याकरणनिषिद्धस्य "घृघातोः घृतघमंघृणाभ्योऽन्यत्र प्रयोगस्य, वचिरन्तिपरो न प्रयुज्यते" इश्यस्य च सडग्रहः। एवञ् लडहादीनां प्राकृतादिशब्दानां संस्कृतका्यनि- वेशेडयमेव, दोष इति बोध्यम्। तथा च-

पद्दोषनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः । ६५१

(१६ ) ............... 'भाति पझ्मः सरोवरे ॥' (१७) अश्र पझमशब्द: पुंलिङ्ग:। (१८) आ्राम्यत्वं यथा- (१६) ....... 'कटिस्ते हरते मनः ॥' "पदं तथा समाम्नातमपि व्याकरणादिभिः। कव्यनादरपात्रं यदप्रयुक्त तदुच्यते i9 नच निहितार्थेन सङ्करः अनेकार्थत्वाभावात्। नाडप्यवाचकेन तात्पर्यविषयधमंप्र- कारकप्रतीतेर्ज नकरवात्। अग्रे "सयातामदोषौ कलेषादौ निहृतार्धाप्रयुक्कते" इति

(१६) उदाहरति - भातीति । रविकिरणेन संम्भिव्वः शाहूल: परिवेष्टितः। भ्रमरध्वनिना युक्तो भाति पद्म: सरोवरे॥ अन्र मत्यूरितपाद्त्रयम्। (१७) लक्ष्ये उच्णां सङ्गमयितुसुस्थापयति-अत्रेति। पुल्लिङ्ग: पद्मशब्दोऽप्रयुक्त तादोषमापाद्यतीति वाक्यशेषः। पुल्छिङ्धा पद्मशब्द: अमरकोशे प्रथमकाण्डे त्रयोदश वर्गे "वा पुंसि पद्मम्' इति प्रसिद्धिसत्त्वेऽपि कविमिः क्वाप्यप्रयुक्ततवेनानाहतत्वातू तत्प्र. योगस्य प्रयोजनानुसन्धानव्यप्रतया सामाजिकानां रसस्य विलम्बनप्रतीतेः प्रकर्षप्रति- बन्धक हश्याशयः। अत्र दूषकताबीजमपि तादशकविसमयलङ्गने प्रयोजनानुसन्धानव्य- प्रतया मुख्यार्थप्रतीतिविछम्बः, यमकादिप्रयोजनसत्त्रे तु नायं दोषः, अन्यत्राप्रयुज्यमान- स्यापि तदर्थ कविभिः प्रयोगस्य दर्शनेन व्यग्रताभावात्। एवञ्च "पद्मान् हि मे प्रावृषि खञ्जरीटान्" इति नैषधे दोष एव। तथान्पदप्युदाहरणं यथा रघुवंशे द्वितीयसगें- "अथैकधेनोरपराधचण्डादूगुरो: कृशानुप्रतिमाद्विभेषि। शक्योऽस्य मन्युभंविता विनेतुं गा: कोटिशः स्पर्शयता घटोघ्नी:॥। अत्र स्पर्शयतेतिपदं "स्पृश संस्पर्शने" इति धातुपाठाद्दानार्थकतवाभवेऽपि "विश्रा- णनं वितरएं स्पर्शनं प्रतिपादनम्" इश्यमरे दानार्थकत्वेन प्रसिद्धिसत्वेऽपि सर्वंत्र तदनु- पलम्भनादप्रयुक्तमेव। (१म) पञ्चमं पदगतग्राम्यतादोषं निरुपयितुमाह-ग्राम्यत्वमिति। लक्षणन्तु आपा- मरसवेलोकप्रसिद्धरवम्। अप्रयुक्तत्वन्तु शास्त्रसिद्धखवान्न तथेति भेदः । मश्लीले देशभा- पानिबन्धनमपि लज्जादायित्वम्, मत्र तु संस्कृतनिबन्धनमेवेति विशेष:। "ग्रम्यत्वमधमोक्तिषु" इति वक्ष्यमाणत्वात् अघमप्रयोगे आम्यताया एव योग्य त्वादनित्योऽयं दोष: । तथा च- "लोकमात्रप्रसिद्धं यत्पदं तदूग्राम्यमुष्यते।" (१३) उदाहरति-कटिरिति। "राका विभावरीकान्तसंक्रान्तद्युति ! ते सुखम्। तपनीयशिलाशोभा कटिस्ते हरते मनः॥"

=३ सा०

६५२ साहित्यदर्पण :- [सपमपरिष्छेद-

(२०) अ्त्र कटिशब्दो आम्यः । (२१) अप्रतीतत्वमेक देशमात्र प्रसिद्धत्वम्। यथा - ( २२ ) ..... .... "योगेन दळिताशयः ॥' (२३) अत्र योगशास्त्र एव वासनार्थ आशयशब्दः । (२०) लक्ष्ये लक्षणं योजयितुमाह-प्रत्रेति। कटिशब्दो आम्य इति कटिपद ग्राम्य तादोषमावइतीत्यर्थः । अयम्भाव :- श्रोणीनितम्बादिकमेव विदग्धैः प्रयुज्यते कटिपद- न्स्वविदग्धमात्रप्रयोज्यमिति ग्राम्यम्। इदमत्र बोध्यम्-पदं त्रिविर्धं सवति गर्म्य नागरसुपनागरञ्च। तन् ग्रम्थन्तूक्तमेव विदुग्धमात्रप्रसिद्धं नागरम्, ग्राम्थकक्षातिक्रान्तमप्राघ्नागरभावसुपनागरम्, नागरो पनागरी विहाय ग्रम्यशब्दप्रयोगेण वक्तुरवैदग्भ्योअ्नयनाद श्रतुवसुख्यं दूषकताबी जमू। अत एव विदूषकादावधमे वक्करि न दोषत्वम्, सस्य तथैवौचित्येन वैरस्याभावाद्। (२१) षष्ठं पद्गतदोषं निरुपयति-अमतीत्वमिति। प्रति प्रतिशास्त्रे इतं ज्ञातं प्रतीतम्, न प्रतीतमप्रतीतं- "नअभावे निषेधे च स्वरूपार्थेऽव्यतिक्रमे। ईषदथ च सादृश्ये तद्विरुद्वतदर्थयोः" इति मेदिन्युक्तदिशा नलोऽल्पार्थकत्वेन शव्दानुशासनातिरिककशास्त्रमान्रप्रसिद्धमि- श्यर्थ:, एकदेशमात्रे प्रसिद्धं न पुनः सवंत्रेति यावत् अत एवापयुक्तासेदः। उकन्च-"शास्त्रमात्रप्रसिद्धं यदप्रतीतं तदुच्यते"। अपज्ञाप्यनिस्यो दोषः "गुणः स्याद्प्रतीतत्वं ज्र्वं्चेद्वक्तवाच्ययोः ।" इस्यस्य वचयमाणरवाद्। (२२ ) उदाहरति-योगेनेति। "गङ्गाम्भसा पूंतगात्रो योगेन दलिताशयः। निष्काम्यं कर्म कुर्वाणो जीवनमुक्तो विभाव्यते" इति मत्पूरितांशत्रयम्। योगेन प्रकृतिपुरुषयोभेंदचिन्तनेन चित्तवृतिनिशोधेनेश्यर्थंः, दलितः खण्डितः ।आशयो वालना संसारनिदानं मिथ्याज्ञानजन्यः संसकरविशेष इति यावत् यस्य स तथोकत:। (२३) लक्ष्ये जक्षणां संयोजयितुमाह-अत्रेति। योगशास्त्र एव पातक्जषयोगदशना दावेव वासनार्थ आशयशब्दः मस्तीति शेष:। वासना चात्र संसारनिदानं मिथ्याज्ञान जम्यः संस्कार विशेष एव स चेवम्भूत आशयशब्दः (क)"क्लेशकर्मविपाकाशयेरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वर:" (१।२४) इति पावअ्जलसूत्रात् योगशास्त्र एव प्रसिद्धो नान्य त्रेति भावः । एवञ्ज दूषकताबीजन्तु तच्छाखानभिज्ञस्य ताहशार्थानुपस्थितिः अत एव यत्र तच्छ्ास्त्राभिज्ञ एव प्रतिपाधा स्वयमेव वा परामशस्तत्र न दोषर प्रत्युत व्युत्पत्ि सूचकतया गुणध्वम्। अ्रत्र-

विधीयमानमष्येतन्न भवेत् कर्मवन्धनम्" इति काव्यप्रकाशोदाहरणांशमादायोहतमू। (क) क्लेशा अविषादय:, कर्माणि सुकृतदुष्कृतानि तत्फलं विपाक, आशयो वासना तैरप रामृष्टः भिष्वपि कालेपु भस्पृष्टः अन्येभ्यः पुरुषेभ्यो विशिष्यत् इति पुरुषविशेष ईश्वर शति तदर्यः।

पददोष निरूपणसू] लक्षमीविरानित:। ६५३

(२४) 'आाशी: परम्परां बन्यां कर्षों कृत्वा कृपां कुरु॥' (२५) अत्र वन्द्यामिति कि बदीभूतायामुत वन्हनीयामिति संदह । (२६) नेयार्थत्वं रूढि प्रयोजनाभावादशक्तिकृतं ल््यार्थ प्रकाशनम्। युथा- (२७) 'कमले चरणाघातं सुखं सुमृखि। तेऽकरोत्। (२४) सव्मं पदगतमसन्दिग्भववमुदाहरति-आशीरिति। तल्लक्षणन्तु-"सन्दिग्धं- तक्त तातपय्यंसंशयो यत्र जायते।" तथा च वक्ततारप्य्यसन्देह्वविषयीभूतार्थद्योप स्थाकश्वं सन्दिग्घतवम्। अयमप्यनित्यो दोषः "सन्दिग्धत्वं तथा व्याजसतुतिपर्य्यवसायि चेतू" इति वक्ष्यमाणत्वात्। "आलिद्गितस्तन्नभवान् सप्पराये जयश्रिया!" इति काव्यप्रकाशे पूर्वार्द्धम् । सम्पराये युद्धे जयश्रिया आलिङ्गितः तत्रभवान् पूज्यः त्वं बन्दां बन्दनीयाम् (नमस्याम्) आशीः परम्परां जितशत्ुप्रयुक्तामाशीर्वादपड़क्ति कर्णे कृख्वा आकण्यं कृपां कुरु विधेहीत्यर्थः 'आलिङ्गित' इत्यनेनानायासजयं द्योतयति। (२६) छक्ष्ये लक्षणं योजयितुमाह-अत्रेति। बन्य्यामिति 'रलयोर्डलयोश्चैव शसयोबंवयोस्तथा। वहन्त्येषाञ्ज सावर्ण्यंमलङ्कारविदो जना: ॥' इत्यमियोकतया बबयोरभेदात, बन्दी- भूतायां युद्धे हठहृतमहिलायाजने। बन्दनीयां नमस्यां चारुत्वेन प्रसंशनीयामित्यथ:। सन्देहो वकुतावपर्य्यसंशयः बवयोरुद्धिमूछकः सन्दिग्धतादोषक्जनयतीति शेषः । तथा च प्रकरणादिनियमाभावात् बन्दीजनस्य वक्तत्वे कृपाया अधिकरणे सपस्येकवच नान्तश्य बन्दीशब्दस्य वन्दामिति रूपं भवति तत्राशीः परम्परां कररें कृख्वा बन्धां हठइतमहिलायां कृपां कुरु इति सम्बश्धा, किञ्ञित्प्राथिनो जनस्व वक्तत्वे तु आशीः परम्परामित्यस्य विशेषणत्वेन व्यत्प्रत्ययानतबन्दघातुसिद्धस्य बन्द्ाशब्दस्य द्वितीये- कवचने बन्दामिति रूपं भवति तथा च तत्र बन्दां नमस्याम् आशी परम्परां कर्णे कृत्वेति सम्बन्धः। एवञ्च बन्द्यामित्यानुपूर््या उभयसाधरणत्वेन चिनगमनाविरहादर्थंद्वयसमृतौ सन्देहेन श्रोतुरेकतरनिर्णयव्यप्रतया शाउदबोधविलम्वेन राजविषयकरतिभावबोघस्य विलम्बेन प्रतीतेर्दोषखम्। दूषकतावीजञ्ज उद्देश्यनिश्चयाभाव इति बोष्यम्। (२६) अष्टमं पदगतं नेयार्थत्वं निरूपयति-नेयार्थत्वमिति। नेयो न्यायराहिर्येन कवे: स्वरेच्छया कल्पनीयोरडर्थो यस्य तस्य भावस्तत्वम्, रूढिप्रयोजनाभावात् निदूदुंष्टलक्षणायाः कारणभृतयोः रूढिप्रयोजनयोरसतत्वाद्वेतो: असक्तिकृत कवेरसामर्थ्यमान्नेण प्रयुक्त न तु रुढिप्रयोजनयोरन्यतरेण प्रयुक्तकिमित्यर्थः। रूढि प्रयोजनं वा विना शश्यसम्बन्धमात्रे णाशक्यार्थोपस्थापनमिति यावत्। तथा च नेयरवं नाम निरूढ़ा लक्षणा: काश्िवित्सामर्थ्यादभिधानवत् क्रियन्ते साम्प्रतं काश्चिरकाश्चित्नैव स्वशक्तितः ॥ इश्यादिभट्टवार्त्तिकेन, अरुखाविकरणे रूढ़िप्रयोजनाभ्यां विना निषिद्धा या लच्षणा तद्विषयत्वम्। अयं खख्ठु नित्यो दोष: प्रतिप्रसवाभावेन सर्वदैव हेयत्वात्। (२७) उदाहति-कमल इति।

६५४ साहित्यदर्पण :- [ सप्मपरिच्छेदे-

(२८) अत्र चरणाघातेन निर्जितत्वं् लक्यम् । (२६) निहृतार्थत्वमुभयार्थस्य शब्दस्यापसिद्धेडयें प्रयोगः । यथा- सुहर्द्दशंनसंप्राप्तानन्दोद्वारशोभने। इतिमत्पूरितपूर्वार्म्। हे सुमुखि! सुन्दरवदने! ते तव मुखं (कत्त) कमले पद्मे चरणाघातं (कर्मं) पादुप्रहारमकरोत्। (२८) लक्ष्ये लच्षयां योजयितुमाह-अ्रेति। चरणाघातेन चरणाघातपदेन वाक्ये- डपि लक्षणास्वीकारात् निर्जितत्वं मुखकत्तकं पदूमस्य विजितस्वम, लक्ष्यं लक्ष्यार्थो नेयार्थंतं दोषमापाद्यतीति शेषः । सुखस्य चरणासम्भवात्तदाघातस्याऽप्यसम्भवेन मुख्यार्थस्य प्रतीत्यभावः स्वजन्यचरणाघातपराभवः स्वजन्यवृत्तिपराभवत्ववरवं मुख्य लक्ष्ययो: सम्बन्धः । एवज्जात्र रूढ़िप्रयोजनातिरिक्तनिश्नयेन कवेः शक्तयभावनिश्चयः। सतो लक्ष्योपस्थिति: ततः शाब्दप्रतीतिरिति तद्विषम्वेनैव रसप्रतीतिविलम्ब इति दोषः। तथा च लक्षणाजन्यबोधे रूढिप्रयोजनान्यतरज्ञानस्य हेतुत्वेन प्रकृते तदभावाद्वृ स्यभावेमार्थानुपस्थितिरेवात्र दूषकताबीजम्, अत एवाप्रयुक्ताद्भेदः। नन्वत्र निर्जित स्वातिशय एव कथं न प्रयोजनम्, दर्शितं हि स्थाने स्थाने लच्पार्थातिशयः प्रयोजन मिति चेतू! मैवम्, अन्र हि लक्षणाजन्यबोधानन्तरं सादृश्यप्रतीतिरेवानुभवसिद्धा न तु निर्जितत्वातिशयप्रतीति: तात्पर्य्याभावात् मुख्यलक्ष्ययोरुपदर्शितसम्बन्घसम्भ- वाज्च। नच सादश्यप्रतीतिरेव प्रयोजनमिति वाध्यम्। वक्तरयादिवैशिष्टयसहितया र्थंव्यअ्षनयैव तस्य जननात्। लक्षणाप्रयोजनस्य तु लक्षणामूलव्यअ्तनाजन्यर्वनियमात्, सादृश्यस्य च लक्ष्यार्थंतदूषृत्तिधर्म्मान्यतरसम्बन्घत्वाभावात् प्रयोजनस्य तदन्यतर- वृष्तित्वनियमादिति वागीशा माहु:। केचित्त- "स्वस ङ्ेत प्रक्लप्ार्थ नेयार्थमिति कथ्यते।" इति भोजदेवोक्तिरेव युक्तियुक्तम, नेयार्थ इति पदेनापि तथैव प्रतीतेरिति वदन्ति। उदाहरणान्तरं यथा- नवकुमुदवनश्री हासके लिप्रसझ्गा - दषिकरुचिर शोभामप्युषा आगरित्वा। अयमपरदिशोडक्के मुञ्चति स्स्तहस्तः शिशयिषुरिव पाण्डुम्लानमात्मानमिन्दुः।। अत्र "स्रस्तहस्ते"ति पदस्य नैयार्थत्वम्। (२8) नवमं पदगतं निहृतार्थत्वं निरूपयति-निदितार्थत्वमिति। उभयार्थस्य य त्किञ्चिवर्थट्वय प्रतिपादकस्य निदित: प्रसिद्धेनाविवच्षितेनार्थेनाप्रसिद्धतया व्यवहितो विवक्षितार्थो यस्य तस्य भावस्तखम्। तथा च- "प्रसिद्धेनाSप्रसिद्धोरऽर्थो यस्यार्थन विधीयते। तत्पदं व्यर्थमुदितं निहतार्धं प्रचचते।" लक्षणया प्रयुक्ते स्वसतिप्रयोजने नेयार्थतं दोष: सति तु प्रयोजनेऽदोष एवं। इलेप- यमकादिष्यतिरिक्तस्थले गूढेऽप्यर्थ कचित्प्रयोगान्नाप्रयुक्तसङ्करः। अप्रयुक्तस्य तु इलेष- यमकादिनिर्वाहार्थमेव प्रयोग इति ततो भेद: । एवञ्जानित्योडयं दोषः "स्यातामदोषी शेषादौ निहतार्थाप्रयुक्तते"ति वक्ष्यमाणखात्।

पददोषनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित: । ६५५

(३०) 'यमुनाशम्बरमम्बरं व्यतानी त् । ।2 (३१) शम्बरशब्दो दैत्ये प्रसिद्धः, इह तु जले निहतार्थः । (३२ ) 'गीतेषु कर्णमादत्ते।' (३३) अभराङ्. - पूर्वो दाञ् - धा तुर्द्द्ा न र्थें वा चक:

· (३०) उदाहरति-यमुनेति। "नवनीरदकान्तिनाम्बुकेलिप्रिहतानां ब्रजसुन्दरीकुचानाम्। मदपुज्जभरेण मोदमानं यमुनाशम्बरमम्बरं व्यतानीत्।।" इति समस्तपद्यम्। थमुनाशम्बरं यमुनाजलम् अम्बरम् आकाशं वयतानीत् व्याप्वद्। (३१) लक्ष्ये लक्षएं योजयितुमाह-शम्बरशब्द इति। दैत्ये प्रद्युम्नेन छातिते दैव्यविशेषे। जले जलविषये निहृतार्थः प्रसिद्धेनाविवक्षितेन दैत्यार्थन अप्रसिद्धतया व्यवहितो विवक्षितोऽर्थः तिरोहितार्थ इति यावत्। अत एव निहतार्थताञ्जनयती त्यर्थः। अत्र प्रसिद्धस्यैव दैत्यार्थस्य द्रागुपस्थित्या विवक्षितस्य जलर्थस्य बिलम्वेनो पस्थितिर्दूंषकताबीजम्। तथा च प्रसिद्धेनाप्रसिद्धरूय व्यवहितित्वादप्रतीत्या यमुनाविष

तिरिति वाच्यम्, तुल्यप्रसिद्धिकर्थले एव तस्य नियन्त्रितत्वात्। अत्र तु प्रसिद्धिव- शात् लिङ्गाननुसन्धानेऽपि पदमान्नेणैव प्रथमतः तदुपस्थित्यवलम्बनातू लिङ्गस्यान्वयस्य व बोषाप्त परचादेव जलप्रतीतेः। (३२) दशमं पदगतमवाचकत्वदोषमुदाहरति-गीतेष्विति। विवच्षितघर्मविशिष्टस्य विविचितधर्मिणः क्वापि न वाचकत्वमवाचकत्वमिति लक्षणम्। तथा च- तात्यर्य्य विषयीभूत वस्तुधमंप्रकारिका। यतो न जायते बुद्धि: पदं तरस्यादवाचकम्।। नन्वेवमसमर्थेडतिष्यासिरिति चेव्? मैवम्, तस्य क्वचिचछ्र क्तिस्वीकारात्। नेया ्ंत्वे यथाकथच्विल्वक्षणया विवच्ितार्थवाचकत्वात्, निहितार्थत्वे च अप्रसिद्धस्यापि विवत्ितार्थस्य वाचकत्वसम्भावनान्नातिव्यािः। अत एवायं सरवदैव हेयत्वात् नित्यो दोष: । "व्रजोपवनतः शश्वत्समागतस्वरेष्वियम्। गीतेषु कर्णमादत्ते गोपिका ध्यानतत्परा ॥"अत्र मद्रचितांशत्रयम्। (३३) लक्ष्ये लक्षणां योजयितुमाह-श्रत्रेति। दाघातोर्दाने शक्तिरूपसामर्थ्यसत्वे- sप "आ ' इस्युपसर्गेण ग्रहणे एव, शक्तेर्नियमितर्वात्। 'उपसर्गेण घात्वर्था वलादन्यः प्रतीयत' इति न्यायात्। आडपुर्वो दाघातुर्दानार्थे अर्पणीयार्थविषये अवाचक वाचकता शक्तिहीन: अभिधाशक्तिरदित इति यावत्। अत एव "आदत्ते" इति पदमवाचकत्व दोषअ्जनयति विवक्षितार्थाप्रतीत्या रसप्रतीतेरेवाभावादित्याशयः। तथा व दूषकता- खीजन्तु विव्वितार्धानुपस्थितिरेव।

६५६ साहित्यदपस :- [सप्तमपरिच्छेदे-

(३४) यथा वा- 'दिनं मे त्वयि संप्रास्ते व्वान्तच्छन्नापि यामिनी ॥।' (३५) अत्र दिनमिति प्रकाशमयार्थेऽवाच कम् । (३६) क्विष्टत्व मर्थप्रतीतेर्व्यव हितत्वम्, यथा- (३७) 'क्रीरोदजावसतिजन्मभुवः प्रसन्नाः ॥' (३८) अतर कषीरोदजा लक्ष्मीस्तस्या वसतिः पद्मं तस्य जन्मभुवो जलानि। (३४) ननु "दा'भावोर्दानार्थे अभिघासत्वेन कथमवाचकरवमिति चेत्? मैवसू, 'डुदाञ् दाने' इश्युपदेशात् धात्वर्थप्रतिबन्धकोपसर्गरहित "दाण्घातोरेव दानेऽभिधा स्वोकारात्। वस्तुत उपलरगसत्वेऽपि "पद्यमारचयति" इत्यादिवत् सम्यगर्थो भविष्य तीत्यरुचेरह-यथा वेति। 'तमोऽन्वहं त्वद्विरहे ह्यासीब्राथ! व्याशत्वत्'। इति मत्पूर्वंद्धिम्। मे मम दिनं प्रकाशसयमित्यर्थ:। (३६) लक्ष्ये लक्षं योजयितुमाह-भ्रत्रेति । दिनमिति। सूर्य्यंस्थास्तमयनपर्य्य- नततद्ृत्यवष्छिन्वयामचतुष्टयका लविशेष एव दिनशब्दवाच्यत्वाद्दिति भावः। शङ्गाररसप्र तीतिविलाबनं दूषकताबीजम्। अन्र- हा! घिकू सो किल तामसी शशिमुखी दषा मया यत्र सा तद्टिच्छेदरुजान्धकारितमिदं दुग्धं दिनं कल्पितम्। किं कुर्म: कुशले सदैव विधुरो घाता न चेत्तत्कथं तादग्यामवतीमयो भवति मे नो जीवलोकोऽघुना।। इति 'काव्यप्रकाशोदाहरण सुपजो्यम्। तत्रापि "दनमिति प्रकाशमयमिश्यथेडवाचकम्" इत्युक्तम्। (३६) एकादशं पदगतं कलष्टत्वदोर्ष निरुपयति-क्लिष्टत्वमिति। भर्थप्रतीतेर्व्यवहि- तत्वमिति। अर्थस्य विवचितस्यान्वितविशेषस्यार्थस्य प्रतीतिः प्रतिपत्तिस्तस्या १व-

म्बारस्व्ार्थबोधजनकत्वमिति यावत्। निहतार्थादौ तु शक्यतावष्छेदकरूपेण प्रफृतपदाधा पस्थितिरेव व्यवहिता इह तु शक्यतावच्छेदकस्य प्रकृताप्रकृतसाधारण्यात्तेन रूपेणो. पस्थिताव्यन्वितविशेषानुपस्थितिमात्रमिति ततो भेदुः। अयञ्व नित्यो दोषः अनुकरयं विना समाषानानुपन्यासेन सवदव हेयत्वात्। (३७) व्यवधानञ्न द्विधा। क्रविदन्वितान्वयवशेन विशेषाप्रतीतौ कालिकष्यन धानम्। क्चित्त मनासत्तिरपं वयवधानम्। तव्राद्यं पदगतमुदाहरति-बीरोदजेति। ता: क्ाप्यहो :! घनघटा विलयं प्रयाता ज्योहस्नाश्चिराय मुदिताश्च विलासशीलाः। क्ष रोदजा वसति जन्मभुवः प्रसन्ना अद्यानुरज्ञयति भास्वति दक्षिणाशाम् ॥ इत्यत्र पथसमदाय:। (३८) अर्थनिद्देंश पूर्वकं लक्ष्ये लक्षणं योजयति-अत्रेंति। अर्थप्रतीतेव्यंवधानादेव

पददोषनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः । ६५७

(३६ ) 'भूतयेऽस्तु भवानीशः ॥।' (४०) अप्रत्र भवानीशशब्दो भ वान्या :् प ्न् रिि ािं्व््व रुद्धमतिकृत्

विल्वम्वेन रसादे: प्रतीत्या। तत्प्रकर्षप्रतिबन्धकत्वाहोषः। एवञ्ज दूषकताबीजं विवच्ित. विशिष्टार्थं प्रतीतिबिलम्बः। प्रहेलिकार्याँ यमकादौ च चिश्रोद्देश्यत्वेन प्रती तिविलम्बस्ये, ष्टत्वाददोषतवम्। मत्तोक्तयादौ गुणाश्मपि तदौचित्याद्। तथा चानित्योऽयं दोषः। अना- सत्तिरूपं व्यवधान तु वाक्यदोषे धम्मिल्वस्येश्यत्रोदाहरिष्यति। (३९) द्वादशं पदगतं विरुद्धमतिकारित्वदोषमुदाहरति-भूदय इति। तल्लक्षणन्तु- प्रकृतार्थ ज्ञानप्रति पन्ध कीभृताप्रकृतार्थंज्ञानजनकत्वम्। विरुद्वस्य मति विरुद्वां वा मति करोतीति विरुद्धमतिकृत् तस्य भावः। मनुचितार्थाश्लीजनिहतार्थानां न पस्परप्रति वन्धकतेति तद्यदासः! अमतपरार्थश्च व्यङ्गयरलयोरेव दिरोचे इति न तखवङ्करः। मयञ्ज नित्यो दोष: समाधानाभावात। ब्रह्मादिभि: स्तूयमानो भक्ककाभीष्टफळप्रदः । भूवयेऽस्तु भवानीशो जगतां चन्द्रशेखरः ॥ अत्र मद्रचितांशत्रयम्। (४०) लक्ष्ये लक्षणं योजयति-प्रत्र भवानीति। अयम्भावः-भवेति वकवये भवानश इत्युक्तम्, भवानीशब्दः भवस्थ महादेवस्य पतनीत्यर्थे "पुंयोगादाख्यायाम्" इतिपाणिनिसूत्रेण भवशब्दान्डीपश्यये "इन्द्रवरुणभवश्व" इश्यादिना आनुगागमे च कृते सिद्ध इति भवानीशशब्दः 'चैत्रस्थ पत्न्या पतिः' इतिवत् भवान्याः पत्यन्तरे प्रती तिमुपस्थापयति। एवळ्र आराध्याया देव्या एवं प्रतीतिरातङ्कापमंविधायिनीति मति. विरुद्वेति तेन श्रोतुवमनस्येन देवविषयकरतिभावप्रकषंबोध प्रतिबब्धकर्वाद्दोषः । केचित्तु भवानीश्देन पार्वतीत्वप्रकारक एव बोधो जन्यते अन्यथा भवानीशब्देन "अपर्णा पार्वतीदुर्गेश्यादि 'शिवाभवानीरद्राणी' इत्यादीनां पर्य्यायत्वेन कोशे उपळस्मात् योगस्य पहकजा दिपदेन्विव साधुत्वार्थत्वात् "अविदितविभवो मवानीपतेः" इति महाकविप्रयो गाच्च भवानीशब्दः पार्वंतीत्वविशिष्टे रूढ एवेति न तत्र दोष इश्याहुः। तदोदाहरणान्तरं काव्य प्रकाशे- "गोरपि यद्वाहनतां प्राप्तवतः सोऽपि गिरिसुतासिंह।। सविधे निरहक्कार: पायाद्वः सोऽम्बिका रमणः ।।" अत्र "अस्विकारमण" इति विरुद्धां ियसुपस्थापयति। तथाहि अम्बिकापदस्य "मृडानी चण्डिकाडस्बिका" इत्यमरकोशात् गौरीव "अन्ना माता" इत्यमरकोशात् अम्बैवाम्बिकेति व्युत्पत्या च माताऽप्यर्थः प्रतीयते, मत एव "अम्बिकापावंतीमात्रो- छृंतराष्ट्रस्य मातरि" इत्यनेकार्थकोशः। एवं रमणपदस्य प्रीतिकर इव जाररूपासभ्यो डप्यर्थोडसिति। तथा च "अस्विकारमण" इत्यस्य गौरीपतिरित्यर्थ इव मातृपतिरित्य र्थोऽपि गम्यत इति विरुद्धमतिकृत्वमित्याशयः। दूपकताबीजञ् विवचितार्थतिरसकारार्थोपस्थितिः। अम्बिकापदस्य मौतृवाचकवे नृसिहपुराणम्- "श कित्वाक्लोकमातृत्वादम्बिका रवं भविष्यसि" इति।

साहित्यदर्पंग :- [सप्मपरिच्छेदे-

(४१ ) विधेयस्य विमर्शाभावेन गुणीभूतत्वम् अ्रविमष्टविधेयांशत्वम्। यथा- (४२) 'स्वर्गप्रामटिका विलुण्ठनवृथोच्छूनैः किमेभिभुजैः ॥' (११ पृ.) (४३) अप्रत्र ृात्वं विियम् , त सम से ुण पी भ वाद नुवाद्यस्त्र प्र ति ति र भूतयेऽस्विति उदाहरणं अ्रन्थकृत :- न त्रस्तं यदि नाम भूतकरुणासन्तानशान्तात्मन. स्तेन व्यारुजता धनुर्भगवती देवाज्भवानीपतेः तत्पुन्नस्तु मदान्धतारकवधाद्विश्वस्य दत्तोत्सव: स्कन्दः स्कन्द इव प्रियोऽहमथवा शिष्य: कर्थ विस्मृतः।"

इदञ्व विरुद्धमतिकृदने कधा।, तत्र क्वचित्समासान्तरविग्रहेण, क्वचिद्वामपदयोः समासे

शेषपरत्वग्रहेण, क्वचित्समासैक्येSपि समस्यमानपद्योद्वर्यर्थंकतया भवति। तत्र तृतीय. स्योदाहरणं दत्तमेवान्यस्यान्यतोऽनुसब्घेयम्। (४१) प्रयोदशं पदगताविमृष्टविधेयांशभारव निरूपयति-विधेयस्यांशस्येति। विधेयस्यांशस्य प्रधानस्य भागस्य विमर्शाभावेन प्राधान्येनानिर्द्विष्तया गुणीभूतत्वम् अप्रधानीभूतत्वम्। प्राधान्यज्जात्र विधेयताप्रतीतियोग्यत्वम्, तदुकं तन्त्रवार्तिके- "यच्छब्द्षयोगः प्राथम्यं सिद्धतवं चाव्यनूद्यता। तच्छुउद्योग मौत्तय्यं साध्यत्वञ्ज विधेयता।" इति तथा चोद्देश्यविधेययोः पृथकपदाश्ष्यामुपस्थितिनं तु समासप्रविष्टस्त्रमित्यवगन्त ठयम्। इदमत्रोद्दश्यविधेयभावविषये बोध्यम्-यच्छबदप्रतिपाद्यं सिद्धत्वेन प्रतीयमा नमुद्देश्यम्' तदादिशब्द प्रतिपाद्यमुद्देश्यसम्बन्धितया अपूवंबोधविषयीभूतं विधेयं यथा- "यः क्रियावान् स पण्डितः" इस्यादौ क्रियावन्तमुदिश्याभेदेन पण्डितः स्वरूपसम्बन्ेन पण्डितत्वं वा विषीयते। यद्यपि यत्तच्छब्दौ सवंत्र न प्रयुज्येते तथापि गम्येते ताविति अयथावद्विनिद्वेशो विधेयांशस्य यत्र तत्।

इत्युक्त्या च अविमृष्टविधेयांश एव विधेयाविमरश इस्युच्यते। पदार्थानां मध्ये विधेयांशस्योपादेयत्वेन प्राधाभ्यात्तस्य च तथात्वेनानिद्देशोविधेयाविमर्श इत्यथः । मयञ्ञ नित्यो दोष: प्रतिप्रसवाभावेन सर्वदेव हेयावात। अ्रत्रेदम्बोध्यम्-अस्य ह्वि क्कचित् समासेन विधेयांशस्य प्रधानस्याप्रवानेन निरहेशः क्वचिदुद्देश्यविधेययोः पौर्वापर्य्यविप य्थयेण निर्ददेशः, तत्रादे पददोषत्वं द्वितीये वाक्यदोषरवमिति।

द्न्तु पूर्वमेव (११ पृष्ट ) प्रदाशतं व्याख्यातञ्। (४३) उक्कोदाहरणे लक्षणं योजयितुमाह-अत्रेति। विधेयम्-उच्छूनत्वं पृथा इति तत्र ता्पुरुषसमासे प्रायेणोत्तरपदस्येव प्राधान्यात् व्रथेति पूर्वपदस्य विधेयस्य गुणीभूतर्वादुच्छूनर्वाशे विशेषणीभूतत्वात् प्राधा्येनानिद्देशात् अनुवाद्यवप्रतीतिकृत् वश्यैवोद्देशयत्वबोधजनकम्,। अ्रयम्भाव :- उदूदेश्यविधेयताशालियोधे विधेयवाचक

पददोषनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित: । ६५६

यथा वा- (४४) 'रक्षांस्यपि पुरः हथातुमलं रामानुजत्य मे ।।' (४५) अत्र रामस्येति वाच्यम्। यथा वा (४६) 'आसमुद्रच्ितीशानाम्॥ (४७) अन्नासमुद्रमिति वाच्यम्।

"अनुवाद्यमनुक्त्वेव न विधेयमुदीरयेत्। न हलब्धास्पद किञ्ञित्कुत्रचचत् प्रतितिष्ठतति।।" इति बृद्धवचनेन अनुवाद्यविधेययो:पौर्वार्य्यंभावस्य नियमितत्वात्। अत एव सर्वत्र "हयं गेहे लक्ष्मीरियममृतवतिनयनयोः" इश्येव 'पर्वतो वह्निमान्' इत्येव चेष्यते न व्य- त्ययेन। प्रकृते उच्छूनत्वमात्रस्यानुवाद उचितो न तु वृथात्वविशेषितस्य। तथा च विधे- यश्वेन विवक्षितं वृथात्वं समासे गुणीभूतमिति दोष:। किञ्चोद् देश्यं विधेयञ्च यदि पृथक पदाभ्यामुपतिष्ठते तदा प्राप्तमुददिश्याप्राप्तं विधीयते पर्वतो वह्िमान् इतिवत्, न तु. समासे। अन्यथा 'चह्निमत्पर्वत' इश्यभिधानापत्तेः। (४४) विषयव्याक्षये उदाहरणान्तर दर्शयति-रक्षांसीति। 'दर्शनत्रासदायीनि कठोरास्त्रकराणि च' इति मदचितपूर्वार्द्धम्। लक्ष्मणस्योकिरियम्। रामानुजस्य मेऽपि पुरःरतांसि स्थातुमलं समर्थानि। शिर श्रालनकाक्वा पुरःस्थातुं नाऽलमेवेत्यर्थः। (४) उक्कोदाहरणे विधेयाविमशंत्वसुपपाद्यितुमाह-पत्रेति। वाच्यं वक्तुं योग्य भू,। अयम्भाव :- विविधदुज़यराससमारणेन राम एव सक्षसविनाशकरवेनातिप्रसि द्धः । तेन हि प्रकृते रामस्य योऽनुजस्तस्यापि मम पुरतो शक्रसा: स्थातुमलं समर्थाः? इति हिरामसम्बन्धादेव साऽइङ्कारं व क्तुलक्ष्मणस्याशयः। तम्न 'रामानुजस्य" इति समा सविधानाग्ने६्सिद्धिर्भवति, भवति तु "रामस्य" सविभक्तिपदोपन्यासाद्। तथा च रामसम्बन्धबोधिकायाः षष्ठयास्ततपुरुषे लोपात् रामसम्बन्धस्य विधेयस्याविमर्शः, षष्ठी सर्वे तुन दोष इति भाव:। (४६) अस्ये वोदारणान्तरं दर्शयति-आ्रासमुद्रेति।

आसमुददक्षितीशानाम् मानाकरथव्त्मनाम्" इति रघु० प्रथमसगेंः। (४०) दोषं समर्थयति-प्त्रेति। आसमुद्रमिति। समासरहितमेव पदं वार्ष्य वक्तुं योग्यमित्यर्थं:। अत्रायमभिप्राय :- रघुवंशीयानामधिकारः समुद्ेष्व्यासीदिति वक्तुराशय:, स त्ु "आसमुद्रत्ितीशानाम्" इति समासोक्तया नोपपद्यते, आसमुद्ं समुद्रपर्य्यन्तं या वितिस्तस्या ईश इति बोधेन स्वितिमात्रस्येवेशतवबोधनात्। असमसतपदेन आसमुद्रं क्षितीशानाम्, इश्युक्ते हि समुद्रेष्वपि तेषामधिकारत्वं स्पष्ट एवावगम्यते इति। तेना धिकारत्वान्वये प्रधानीभूतसमुद्रस्यापि विधेयस्य समासे गुणीभावात् विधेयाचिमर्श इति। ०४ सा०

६६० साहित्यदर्पण :- [सप्तमपरिच्छेदे-

(४८) यथा वा- 'यत्र ते पतति सुभ्रु ! कटाक्षः षष्ठबाया इव पश्चशरस्य।।' (४९) अत्र षष्ठ इवेत्युत्प्रेक्ष्यम्। (५०) यथा वा- 'अमुक्ता भवतानाथ ! मुहूत्तैमपि सा पुरा ॥' (५१ ) अप्रत्रामुक्तेश्यत्र 'ञ्र्रति षेधत्वमिति विधेयत्व मे वो चि त म् । (४८) कर्मधारये उद्देश्यान्वितविधेयस्य विमर्शमुदाहरति-यथा वा इति । 'यत्र त' इति। 'तेन भेदितमनः परतन्त्रसतवरिकङ्करस्वमुपैति स एय ।" इति मद्रचितोत्तरार्म्। हे सुभ्रु! पञ्ञशरस्य कामस्य षष्ठवाण इव ते तव कटाक्ष: वळ्रष्टि: यत्र पतति। (४९) अञ्रापि दोषं प्रदर्शयितुमाह-अ्र्न्रेति। इत्युत्प्रेक्षितुं योग्यम् । अ्रयमाशय :- न खलु कामस्य वाणमात्रस्यवासम्भवः, किन्तु पक्ञवाणत्वात् षछ्ठस्यैव वाणस्यासम्भवः। तेन तदीयवाणगतषष्ठस्वमेवोत्प्रेक्ष्यतया विधेयम्, तस्य "षष्ठवाण इव" इश्यमिधाने नोपपन्नं भवति, षष्ठस्वस्य विधेयस्य तत्पुरुषसमासे गुणीभूतरवेन इवार्थसम्बन्घासमर्थ- त्वात् उक्तसमासे चोत्तरपदार्थस्येव मुख्यत्वेन षष्ठत्वविशिष्टवाणत्व्स्येव तदन्वयसम्भ वात्, स चाभिधातुरनेष्ट इति।

एवेति चेत् ? मैवम्, अन्वयसम्भवेऽवि उद्देश्यविधेयभावानवगमाद भिमतसम्बन्धानु

न्मतसम्बन्धतेति भेदातू। (५०) अभवभ्मतसम्बन्घतादोषसन्देहागोचरीभूतनमू समा स ग त्ा वि मृष्ट्टविधेयांश्य शुद्धोदाहरण सुपपादयितुमाह-यथा वेति। "साम्प्रतें या परित्यक्ता हन्त ! नाकमुपाश्रिता"! इति मद्रचितपूर्वाद्वभ्। (९) अत्रासमासेन नला निषेधो विधेयः 'न मुक्ा' इति समासविधाने तु गुणी भूतत्वात्निषेघस्य विधेयत्वाप्रतीश्याविमृष्टविधेयांशत्वं दोष:। दूषकताबीजन्तुविर्वाक्तत विधेयतानुपपत्तिः। सदेवोपपाद्यति-पत्रेति। प्रसज्यप्रतिषेधत्वमिति। प्रतियोगिनमस- मासेन प्रसज्य प्रसक्त्तीकृत्य प्रतिषेघश्वं क्रियान्वयतवादत्यव्ताभावत्वमित्यथः। तथा च मोघनाभावल्य एवात्रविधेयरवात् असमासेनैत्र तथातवं बोधयितुमुचितमित्यत आह- विधेयत्वमेंवोचितमिति। समासे तु तद्दिवर्वस्यव प्रतीत्या पर्य्युंदासखमेव तम्र तु विधेयस्य प्रतिषेधो न प्रतीयते इत्यतस्तस्याविमर्श इति भावः । मत्र- "आनन्दसिन्धुरति चापजशा लिचित्त सन्दाननैकसदनं क्षणमप्यमुक्कता। या सवदैष भक्ता तदुदन्तचिन्ता तान्तिव्तनोति तव सम्पति विग्धिगस्मान्॥" इति काव्यप्रकाशोदाहणमुपजीव्यम्। उदाहरणान्तरं यथा- अपण्डितासते पुरुषा मता मे ये स्त्रीघु च श्रीषु च विष्वसन्ति। श्ियो हि कुर्वर्ति तथेव नार्यो सुजङ्गकन्यापरिसर्पणानि॥

पददोषनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः। ६६१

यदाहु :- (५२) 'अपर प्राधान्यं विधेर्यत्र प्रतिषेधे प्रधानता। प्रसज्यप्रतिषेधोऽसौ क्रियया सह यत्र नञू।।' यथा- (५३) 'नवजलघरः संनद्धोऽयं न इसनिशाचर: ।।' (५४) उक्कोदाहरयो वु ततपुरुषसमासे गुणीभावे नञः पर्युदासतया निषेधस्य विधेयतयानवगमः । (५५) यदाहु :- 'प्रधानत्वं विधेयंत्र प्रतिषेधेऽप्रधानता।

अत्र "ते पण्डिता न मता" इति विवक्षितं तच्व नञः समासगतस्वाद्गुणीभूतमिश्य

(९२) असमास एव नजर्थस्य विधेयत्वरूपं प्राधान्यं प्रतियोगिनस्त्वप्राधान्यं, तादृशस्थले नजः प्रसज्यप्रतिषेधत्वमिःयत्र प्राचीनसंवादं दर्शयति-अपाधान्यमिति। यत्र वाक्ये विधेनजतिरिक्तपदार्थस्य भावस्य प्रतियोगिन इत्यर्थ:, अप्राधार्न्यं नजर्थाेच्या अप्रधानता प्रतीतिः, उद्दश्यतया अमुख्यत्वमित्यर्थः, प्रतिषेधे नजर्थे च प्रधानता, अस- मासवशादपरपदार्थापेक्ष्वेन विधेयतया प्रधानता प्रतीतिः, तत्र असौ नञ प्रसज्यप्र० तिषेधः अत्यन्तामावज्ञापक इत्यर्थः। फलितार्थ दशयति-क्रिययेति। न पचतीत्यादौ आख्यातक्रियया सह समासाभावदर्शनात् क्रिययेश्यनेन असमाल एव जक्ष्यते, तथा च यत्र वाक्ये असमासे नन असौ नज प्रसज्यप्रतिषेध इत्यर्थः। (६३) प्रसज्य प्रतिषेधार्थकनज उदाहरणां दर्शयति -नवजलबर इति। विक्रमो- र्वश्थाम्- "सुरधनुरिदं दूराकृष्ट, न तस्य शरासनम्। अयमपि पटुर्धारासारो न वाणपरम्परा कनक निकषस्निग्धा।विद्युस्प्रिया न ममोवेशी।" इति शिष्ट पादत्रयम्। गन्धर्वेणोवश्यां हतायां पुरुरवसस्तद्विर हे नवजलघरादौ निशाचरत्वादिप्रतीतिच- णेनमिदम्। अयमाकाशे दश्यमानो नवजलधर एव सन्रद्धः पवनेन स्तूपीकृत: किन्तु द्षनिशाचरः कश्िद्वर्वितराक्षसो न भवति। अरयं नवजलघरत्वाभाववानित्यथः। तथा चात्र ननः क्रियासाहित्याभावेडव्यसमासात् प्रसज्यप्रतिषेधता। (६४) अमुकतेतयन्र मुक्तक्रियया नघः साहित्येऽपि मसमासाभावात् न प्रसज्यप्रति षेघतेति दर्शयति-उक्तोदाइरय इति। उक्तोदादरणे अमुक्तेष्यादौ। तत्पुरुषसमासे नम- तत्पुरुषसमास इत्यर्थः। पय्युदासतया पर्य्युदासत्ववदनुवाद्यत्वप्रतीतिकारितया गुणीभावेन पय्युंदासवत्प्रतीयमानतया निषेधस्य प्रसज्यप्रतिषेधस्य विधेयतया प्राधान्येन अनव- गम:स्पष्टतयाप्रतीतिः। तथा चमुख्यस्यामुरयत्वेनोपन्यासादविभृष्टविधेयांश् इति भावः। (६६) पर्य्युंदासस्य वाप्रधानत्वे नानुवाद्यत्व मुप पाद्पति-यदादुरिति। प्रधानत्वमितति।

६६२ साहित्यदपण :- [सप्तमपरिच्छेदे-

पयुदास: स विशेयो, यश्रोत्तरपदेन नञ् ।।' तेन- (५६ ) 'जुगोपात्मानमत्रस्तो भेजे धर्ममनासुरः । अगृघ्नुराददे सोऽर्थानसक्त: सुखमन्वभृत् ।।' (५७) अरत्रात्रस्तताद्यनु य्यात्मो्ेव विधेयमिति नर्युासाुी भावो युक्त:। (५८) ननु 'अश्राद्धभोजी ब्राह्मणः' 'असूर्यपश्या राजदाराः' इत्यादिवत् 'अमुक्ता' इत्यत्रापि प्रस्ज्यप्रतिषेधो भवतीति चेत्? (५ह) न। अत्रापि यदि भोजनादिरूपक्रियांशेन नञ्रः संबन्धः स्यात्तदैव तत्र

यत्र वाक्ये विधेनंञ् भिन्नपदार्थस्य प्रधानत्वसुत्तपदप्रधानतत्पुरुषवशादू विशेष्य त्वम्, विधेयप्रतियोगिभूताभावस्य प्रतिषेधे नजोऽप्रधानता समासवशात् अप्रती यमानविधेयतारूपाप्रधानता हत्यर्था, तत्र स नञ् पर्य्युंदास अन्योन्याभावबोघको विज्ञे- यः शब्दस्वभादिति भावः। अत्रापि फलितार्थ दर्शयति-यत्रोत्तरपद इति। पदञ्चात्र स्थानपरम्। प्रतियोगिपदोत्तरस्थाने यत्र नञ इत्यर्थें यत्रोत्तरपदे, अर्थात् असमासेन पर्य्युंदासो विज्ञेय इत्यर्थः, न पचतीत्यत्र उत्तरत्र नजसत्त्वात्त न पय्थदास इति भावः । (९६) मस्योदाहणं दर्शयति -जुगोपेति। रघुकाव्ये. प्रथमसगेंे दिलीप वर्एांनमिद म् । स दिलीपः अभ्रस्तः निर्मोक: सन्नेव आत्मानं शरीरं जुगोप ररस "ब्रस्ता भीरुभीरुक्रभी लुकाः" इश्यमरः। न पुनरन्य इव आ्रसावस्थायामेव "आत्मानं सततं गोपायीत" इति श्रुतेरित्याशयः। अनातुर अरोगी सन्नेव धर्म भेजे कर्त्तव्यत्वेन सिषेवे न पुनरपर इव रोगाधयुपशमाभिलाषयेत्यभिप्रायः । अगृध्नुः तृष्णाशून्यः सन्नेव "गृव्नस्तु गर्धन: लुग्धोडभिलाषुकस्तृष्णक" इत्यमरः, अर्थात् करस्वरूपधनानि आददे प्रजाभ्यः स्वीकृ तवान् न पुनरन्य इव लोभभावेनेति भावः। असकः तत्पररहित: सन्नेव सुखम् अन्व भृत् सुखालुभवञ्चक्रे न पुनरितर इवासक्तहृदय एवेत्याशयः। (६७) अन्न पय्युंदासे गुणीभृतो निषेधोऽनुवाद्यो न तु विधेयस्तदाह-पन्नान्रस्तते- त्यादि। प्रस्तामिन्नरवादि अनूद्य कविना उद्देश्यतावच्छेदकीकृत्य आत्मगोपनाद्येव विधेयं विहितमिति शेषः । गुणभावो युक्त इति तत्पुरुषसमासेनाप्रधानीभावः । तथा चात्रापि

(६८) नतु(क)अश्राद्धभोजी(ख) असूर्यपश्या इत्यत्र समासेऽपि प्रसज्यप्रतिषेध रूपयोः श्राद्धभोजनाभावसूर्य्यदर्शनाभावयोः प्रतीतिदर्शनात् सद्दृषान्वेन अमुक्ते स्यत्रापि मोचनाभावरूपस्य प्रतिषेधस्य विधेयस्य सम्भवात्कुतो विधेयाविमर्शप्रसक्ति रित्याशङ्कते-नन्विति। (५६) समाधत्ते-नेति। अत्रापि न केवलम् "अमुक्ता इत्यत्र "अश्राद्गभोजी" असू- (क) न शद्ध भुछक्ते इति वाक्य विभज्य नञः आद्धशब्देनासमर्थसमासं विषाय अ्रभाद्- शब्दे उपपदे खिनिविंधातव्य: न तु शिन्यन्तेन समासः कर्तव्यः। (ख) सूथ्यें न पश्यन्तीति वित्रदः। आदिशष्ठेनापुनगेया लोका इति बोष्यम्।

पद्दोष निरूपणम्] लक्ष्मीविराजितः । ६६३

प्रसज्यप्रतिषेधत्वं वक्तुं शक्यम्। न च तथा। विशेष्यतया प्रधानेन तन्भ्ोज्यार्थेन वर्त्रशेनैव नञ्रः संबन्धात्। (६०) यदाहु :- 'श्राद्धभोजनशीलो हि यतः कर्ता प्रतीयते। न तञ्जोजनमात्रं तु कर्तरीनेविधानतः ।।' इति। (६१) 'अमुक्ता' इत्यत्र तु क्रिययैव सह संबन्ध इति दोष एव।

य्यें पश्या, इत्यनयोरपि। भोजनादीश्यादिपदात् दर्शनस्य परिग्रहः। क्रियान्वयिन एव प्रसज्य प्रतिषेघश्वनियमः "क्रियया सह यत्र नञ" इति वचनात् अश्राद्वेत्यनयोरपि यदि भोजनदर्शन क्रिययोनंनर्थस्य सम्बन्धः स्यात्तदैव तथात्वापादनं सम्भवति, किन्तु तयोः स म्बन्ध एव तन्न नेति ध्वनयन्नाह-नच तथेति। तर्हि कुत्रान्वय इत्यत आह-विशेष्यतयेति। भुजिदशो: कत्तरि विहिवाभ्यां कृत्प्रत्ययाभ्यां भोजिरूपकत्र्यशेन च सहैव नजो नजर्थस्य सम्बन्धात्। भोज्याथंनेत्युपलप्षणं तेन दर्शनकतर्यशेनेश्यस्यापि सङग्रछ्ः। इदमत्रावधे- यम्-अश्राद्मभोजीत्यादौ अस्ति भागद्वयम्-विशेषणत्वादप्रधानभृता भोजनादिक्रिया, विशेष्यत्वास्प्रधानभूवस्तर्कर्ता च। तत्र नजः सम्बन्धसंशये "अग्यकतं प्रधानगामि" इति न्यायात् प्रधानभूतेन कर्त्रा, साकमेव ननः सम्बन्ध इति क्रियेतरपदार्थसम्बत्धिश्वात् पर्य्युंदासश्वमेव। केचित्त डशिना सह सम्बद्धस्यापि ननः सूर्य्येण सह गमकत्वात्समास इति वर्दान्ति। तन्मते प्रसज्यप्रतिषेघश्वमेवायाति। (६०) कृत्प्रत्यये कतर्युंपस्थानात् "श्राद्धभोजी" इत्यत्र भोजनकत्तव प्रतीयते इस्य- त्राचार्य्य सम्मतिमाह-यदाहुरिति। श्राद्धभोजनेति। अत्र हि शब्दोऽवधारणे सम्बन्ध- श्रास्य कर्तेत्यनेन। एवञ्र ते गम्यमाने सुबन्त उपपदे धातोर्णिनिप्रत्ययो भवतीत्यर्थकेन "त्रते" इत्यनेन कत्तरि णिनिप्रत्यय विधानात् श्राद्भोजनशीलः कत्तव प्रतीयते "यस्मि चर्थे यो यत्र जातः स तदर्थाभिघायी इति न्यायादितिभावः, तु किन्तु तद्भोजनमात्रं केवलं श्राद्धभोजनं न प्रतीयते, अतो मुख्यतया कत्रेव साकं नजोऽ्वयः इति शेष:। दर्शनकर्त्तारो राजदारा अपि प्रतीयन्ते इत्यपि ज्ञेयम्। तथा च तयोरपि श्राद्धभोजिभि न्नसूर्य्य दर्शकभिन्वश्वम् इत्येवं पर्य्युंदास एवेत्यर्थः । (६१) समासस्थतन्नञुद्वष्टान्तेनापि अमुक्तेत्यत्न समास्थनजःपर्य्युंदासत्वमेव सिध्य तीति सनसि निधाय अमुक्तेत्यत्र भोजीत्यतः किञ्ञित्मात्रं वैलक्षण्यं दर्शयति-श्मुक्तेति। तु अभोजीश्यत्र समास्थकत्तसम्बन्धा, अमुक्तेत्यत्रतुनः क्रिययैव सम्बन्धः भवत्कर्तक मोचनाभावप्रतीतिबोधस्यानुभवसिद्धत्वादिति भाव:, अन्यथा मूहूसमपीत्यस्यान्वयो न स्यात। दोष एव अविमृष्टविवेयांशदोष एव प्रधानस्य नजर्थंस्य समासेनाप्रधानतया निहेशादित्यभिप्रायः। एतन्मते समस्यमानपदार्थकदेशे नञर्थसम्बग्घेऽपि समासाङ्गी कारः। दूषकताबीजन्तु रसादिप्रतीतिविलम्बनमेव। यदि पुनः कप्रत्ययार्थस्य कर्मणोS- न्वयापत्त्या क्रियया सह नजर्थस्यान्वयमस्वीकृ्य मोचनकमगौवान्वयोडड्गीक्रियते तदा पुनरयम् "अव्राह्मणः" इतिधद्त्रापि मोचनकर्मपदल्येव विधेयावं भवितव्यम्, एवञ्र नषः समस्ततया न स्पष्टप्रतीत्िरित्यविमृष्टविधेयांशत्वमेवेति बोष्यमू।

६६४ साहित्यदर्पण :- [सप्मपरिष्छेदे-

(६२) एते च क्विष्टत्वादयः समासगता एव पददोषा:। (६३) वाक्ये दुःश्रवत्वं यथा- (६४) 'स्परारत्यन्धः कदा लप्स्यै कार्तार्थ्य विरहे तव।।'

(६२) व्यवस्थापयति-पते चेति। आदिपदेन विरुदुमतिकारित्वविधेयाबिमर्श योग्रहणम्, तथा च क्विष्टत्वविरुद्ूमतिकारित्वविधेयाविमर्शास्तरय हत्यथः । समासगता एवे • ति न तु असमासेऽपि पददोषा इत्यर्थः । अन्वितान्वपावीनक्विष्टत्वस्य समासंविना पद गतत्वासम्भवात्। अनासत्त्वधीन क्विष्टत्वे तु समासस्य एवासम्भवातू पदगतत्वं नास्ति। विरुद्धम तिकारित्वस्य पदार्थान्तरान्वयेनैव दुष्टत्वात् विधेयाविमर्शस्य चानुवाद्यविधेया र्थंकपदद्यघटित्वादू वा समासं विना पदश्वासम्भवात्। अत्रेदं बोध्यम्-क्लिष्टत वादिदोषप्रयं पदान्तरसाहितयेनैव सम्भवति। तथा च तयोः पदयोः समासस्तदैव समासेनेकपद्यात पददोषता असमासे वाक्यदोषत्वमेवं। इतरेषां दुःश्रवत्वादीनां समासेऽसमासे च पददोषत्वम्, द्वितीयपदनैरपेक्ष्येशोव दुष्टखवातू। अत एव काव्यप्र काशकृता-"अथ समासगतमेव दुष्टमिति सम्दन्वः, अन्यव् केवलं समास गतं ' इत्यभिधाय क्लिष्टत्वादीनुदाह्य च दुःशवादिषु समासगतमपि- "सा दूरे व सुधासान्ट्रतरङ्गितविलोचना। बहिनिर्हादनाहाडियं कालश्व समुपागतः॥" अत्र "बर्हिनिर्हानाह"" इति पदं समासादेकाद्यमित्युदाहृतम्। तद्नुसार्णस्तर्क- वागीशा अपि "विना समासं तेषामसम्भवाद "इत्याहुः। एवळ" विना समासं तेषाम सम्भवात्" रामचरणोक्तं हेयमित्यभिद्घतां मतमेव हेयमित्यस्मद्गुरुचरणाः। (६३) पदघटितत्वाद्वाक्यस्य पददोषज्ञानोत्तरमेत्र वाक्यदोषाकाङ्गोदयात् "पदे पदांशे वाक्येऽर्थ" इत्युकक्रममतिक्रम्य प्रथम वाक्यदोषमेव दर्शयति-वाक्य इति। अत्र केचित्त-विशिष्टैकवातपर्य्यंकपद्समूहो वाक्यम्, तदपेक्षदोपश्वमेव वाक्यदोष ध्वम्, तदपेक्षत्वञ्न केषाञ्चिदात्मलाभाय केषाञ्चिन्व स्त्रोर्कर्षाय। तथा हि ये केवला वाक्यदोषा येऽपि च विधेयाविमर्शादयो वाक्यगतास्ते वाक्य एव सम्भवन्तीत्यात्मला भाय वाक्यमपेक्षन्ते। ये पुनः दुःश्रवत्वादयः पददोषा अपि वाक्यघटकद्विय्रादिपदगत स्वेनाति शयदोषतामापद्यन्ते ते स्वोत्कर्षलाभायव वाक्यसापेक्षा इति। च्युतसंस्कारा समर्थयो: स्वत एवातिशयदोषयोरनवाक्यघटकपद्द्यादिगतत्वेन कोऽपि विशेष:, निर्थकपदस्य वाक्यघटकत्वमेव नास्तीति नैषां वाक्यदोषखन्। एकस्य विवक्षितार्था- वाचकपदस्य प्रसिद्धार्थमादायापि कथज्चित् वाक्यार्थंबोधोपपत्तिः सम्भवतीति नावचक त्वदोषस्य स्वत एवातिशय इति पदद्वयादिगतत्वेनातिशयितो बाक्यदोषोऽयमिति यथा कथज्ञिद्टिम जनीयम् इश्याहु:। (६४) स्मरात्यन्ध. इति । "मनोहारिणि'! पद्माक्षि! ममान्त:सुखदायिनि!। इति मद्रचितपूर्वाद्धम्। रमरास्या कामपीड़या अन्धः दिग्विदिगसंज्ञारहितः अहं तव विरहे वियोगे कदा कार्सा्थ्यं स्वत्सङ्गमप्राप््या कृताथंतां लप्स्ये प्राप्स्यामि। अत्र "समशत्यत्व" "कार्न्तार्थ्यम्" इति पदठ्यस्येव परुषवर्याघठितखवेन श्रुतिदुख-

वाक्यदोष निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित: । ६६५

(६५) कृतप्रवृत्तिरन्यार्थे कविर्वान्तं समश्नुते॥ (६६) अत्र जुगुप्साव्यञ्जिकाश्ीलता।

(६६) वाक्यगतं जुगुप्साश्लीलदोषं दर्शयति-कृतप्रवृत्तिरिति । "उच्छ्विष्टभोजनं प्राप्य कृतार्थें स्वंहि मन्यते"। इति मद्रचितपूर्वार्धम्। मन्यार्थे अन्यकविनिबद्धार्थे शब्दे च कृता विहिता प्रवृत्तिरग्रंहणेच्छा येन स तथोकः, कवि: वान्तम अन्योद्वमितं समशनुते म्रहोतुं प्रयतते अन्योद्वमितग्रहणामिलाषी श्वेव निन्दारूपदो जायत इत्यर्थ: । (६६) लक्ष्ये लक्षमां संयोजयितुमाह-अत्रेति। प्रवृत्तिशबदस्य पुरीषध्यञ्जनात् वान्तशब्दस्य च उद्दूमनवाचकत्वादिति भावः। प्रवृत्तिशब्दस्य जुगुप्साध्यअ्ञकरवं विज्ञ- प्रियादय:। यदि च प्रवृत्तिपदस्य वाहक प्रसिद्ध जुगुप्साव्यक्षकर नाभ्युपेयते "वान्तं समश्नुते" हत्यन्र वान्तपदस्य जुगुप्साव्यअकत्वेऽपि "समश्सुते" इत्यस्य तथात्वाभावा- रकथं वाक्यदोषस्वमिति विभाव्यते तदा- "तेऽयैर्वान्तं समश्नन्तिपरोक्लर्ग च भुअ्जते। इतरार्थग्रहे येषां कवीनां स्यात्प्रवर्तंनम्।।" इति काव्य प्रकाशोदाइरयमेवोदाहर्त्तव्यम्। अत्र हि वान्तोत्सगंशब्दौ छर्हितपुरीषार्थकतया जुगुप्सां प्रयच्छत इति वाक्यगत- जुगुप्साव्य अकाश्लीलख्वम्। ्रीड़ाव्यक्जकमश्लील वाक्यं यथा तत्रेव- "भूपतेरुपसर्पन्ती कम्पना वामलोचना। तत्तत्रहरणोत्साहवती मोहनमादघौ॥" कस्थचिद्राज्ञः सेनावर्णनेयम्। अत्रोपसर्पन्ती रतोदता रिरंसोद्योगवती कम्पयतीति कम्पना कम्पजनिका स्वदर्शनेन सातत्विकभावेन पुंसः कम्पयुक्तान् करोतीति भाषः । यद्वा शङ्या स्वयमेव कम्पयुक्ता ताहशी वामलोवना सुन्दरनयना नायिका तत्ततप्रहरणे कामशास्त्रप्सिद्धे स्वजङ्गनेन पुरुषजघनताहने उत्साहवती सती भूपतेः मोहनं निधुवनवि छासाविशयम् आदधौ कृतवतीत्यर्थान्तरं व्यज्यते एवञ् विवचितवाक्यार्थंप्रतीतिदशाया मर्थान्तरव्यक्षनेन व्रीड़ादायिरवादुपसपंन्तीत्यादिशब्दा दुष्ा इति भावः। एवमन्यत्ापि। "विद्यामभ्यसतो रात्रावेति या भवतः प्रिया। वनिता गुझ्यके शानां कर्थ ते पेषवं धनम्॥" अत्रोत्तराड्वें वनिताया गुह्ये गुप्देशे ये केशास्तेषां तथा पेलस्य अण्डकोषस्य बन्धन मित्यर्थंस्यापि च प्रतीत्या दोष: । वाक्यगतममङ्गलाइलीएरवं यथा काव्यप्रकाशे- पितृवसतिमहं व्रजामि तां सह परिवारजनेन यत्र मे। भवति सपदि पावकान्वये हृदयमशेषितशोकशल्यकम्।। पति गृह्दे प्राप्तशोकाया: कस्याश्चिदुकिरियम्। अत्र विवक्षिताथे बोधकाले तां पितृ. वसति श्मशानं व्रजामि यत्र रमशाने पावकान्वये अग्निसम्बन्घे मे मम हृदयम् अशेषि तशोकशल्यक भस्मरूपं भवतीत्यर्थान्तरव्यञ्जनेन पितृवसतिपाचकान्वयशब्दौ जनक. वेश्मपवित्रकारिवा चकावव्यमङ्गलार्थकत्वादश्लीलाविति बोध्यम्। एवमभ्यदप्युदाहरयां यथा- "प्रवासयात या कान्तं वसन्ते गृहसंस्थितम्। विनाशपथदानेन पिशाचीसा न चाङ्गना।।"

६६६ साहित्यदर्पप :- [सपमपरिच्छेदे-

(६७) 'उद्यत्कमल ्ौ ह त्ैर्व ्रा भिर भूिता तनु ः ॥ ' (६८) अत्र कमललौहित्यं पध्मरागः, वक्राभिर्वामाभिः, इति नेयार्थता। (६६) 'धम्मिल्लस्य न कक्य शेक्ष्य निकामं कुरङ्गशावाक्ष्याः । रज्यत्यपूर्व बन्धव्युत्पत्तेर्मान सं शोभाम् । । ' (७०) अन्न धम्मिल्लस्य शोभां प्रेक्ष कश्य मानसं न रज्यतीति संबन्ध: क्विष्टः। (७१) 'न्यक्कारो ह्ययमेव मे यत' ( ११ पृ.) इति। अत्र संस्थित विनाशपदाभ्यां मरणार्थस्य विशाचीपदेन व प्रेतार्थस्य प्रकाशनाद्ोषः (६७) सङ्क्षेपायान्यान्दोषानुपेक्ष्य वाक्यगतनेयार्थत्वमुदाहरति-उद्यदिति। व. क्राभि: वामाभि: स्त्रीभिः वत्रीभि: उद्यद्विर्दीप्यमानैः वमललौहित्यैः पद्मरागमणिभिः करणभूतैः तनुः शरीरं भूषिता मण्डिता। अत्र हि उश्पूर्वस्येणुधातोरुद्यगिरिशिखरारोहणमुख्यार्थस्य पद्मरागे बाघात् तज्जन्यप्रकाशे लक्षया। रूढसरवेऽपि पद्मरागप्रकाशस्योदयाजन्यत्वात् मुख्यार्थयोगा- भावान्नेयार्थश्वम्। (६९) अन्यदपि नेयार्थत्वं समर्थयितुमुपपादयति-अन्रेति। पद्मरागपदस्य परिवृ- श्यसहत्वात् कमलपदस्य एकपर्य्यायतासम्बन्घेन पद्मशब्दे, ौहित्यपदस्यापि एकपयर्याता सम्बन्धेन रागशब्दे, वक्रापदस्य च तत्सम्बन्घेन वामाशब्दे लक्षणा। तत्र यथा द्विरेफ- पदेन बहुवीहिलक्षणयोपस्थापिताद्रेफद्ययुक्तभ्रमरपदादभिधयेव मृद्गोपस्थिति: रूदेस्तत्र सत्वात्। प्रकृते तु लक्षितैः पद्मादिभि: पदैरमिधया पद्मरागवामानामुपस्थितिसत्वेऽपि रुढिप्रयोजनाभावान्नेयार्थत्वम्। केचिदिमां लक्षितलक्षणामाहुः। नच लक्षणाद्वयाभा- वात् कथमियं लक्षितलक्षणेति वाच्यम्, यत्र लक्षिताच्छ्रव्दादर्थाभिधानं तत्रैव जच्षित लक्षणायाः स्व्रीकारव्। (६६) वाक्यगतं क्रिष्टत्वमुदाहरति-धम्मिल्लस्येति। कुर शावस्य हरिणशिशोः 'पृथकः शावक: शिशुः" इश्यमरः, अक्षिणी इव अक्िणी लोचने यस्यास्तस्था: तथोक्ताया:, अपू. वंस्य विलक्षणस्य बन्धस्य बन्धनस्य व्युर्पत्तिः विशिष्टा उत्पत्तिः सम्बन्धो यंत्र तथोकस्य धस्मिल्लस्य संयतकेशपाशस्य "धम्मिल्लः संयताः कचाः "हत्यमरः, तथा च संयता मौक्तिकदामादिबद्धा: कचा: केशसमूहः धम्मिल्ल इत्युच्यते "नुट्टी" इति मिधिका भाषायाम्। शोभां प्रेक्ष्य मवलोक्ष्य कस्य पुरुषस्य मानसं चित्तं (कर्त) निकामम् अति- शयेन न रज्यति न हृष्यति अनुरक्त न भवतीत्यर्थंः अपि तु सर्वस्येव रज्यतीत्यथः। () अत्र व्यवहितान्वयात् क्विष्टस्वमिति दर्शयितुमाह-अ्रन्रेति। "कुरङ्गशावा क्ष्या: धम्मिल्लस्य शोभां प्रेक्ष्य कस्य मानसं न रज्यति" इति सम्बन्धे प्रतीतिव्यवधा नम्। तथा चान्योभ्यान्वयिपदानामत्यन्तदूरस्थितत्वात् विशेषानुसन्धानेनैव तेषामन्यो न्यमन्वयो बोध्यत इति तद्वित्नम्बाद् रसस्यापि विजम्बेनैव प्रतीते: प्रकषॅप्रतिबन्धकरवेन किछष्टत्वं दोषः । अनेकपदगतत्वाद्वाक्यगतत्वमिति भावः । (७१) वाक्यगतमविमृष्विधेयांशस्त्रमुदाहरति-न्यकार इति। एतच पूर्व उ्या ख्यातमेव।

वाक्यदोषनिरूपणन् ] सक्ष्मीविराजित: । ६६७

(७२) अत्र चायमेव न्यकार इति न्यकारत्य विधेयत्वं विवक्षितम्। तच्व शब्दरचनावैपरीत्येन गुणीभूतम्। (७३) रचना च पदद्वयस्य विपरीतेति वाक्यदोषः । (७४) 'आरपरानन्दयति ते नेश्रे योऽसौ सुभ्रु ! समागतः ।' (७५) इत्यादिषु 'यत्तदोर्नित्यसंबन्धः' इति न्यायादुपक्रान्तस्य यच्छब्दस्य निराकाछक्षत्वप्रतिपत्तये तच्कुन्दसमानार्थतया प्रतिपाद्यमाना इदमेतददःशब्दा विघेया एव भवितुं युरः। अत्न तु यच्छुब्दनिकटस्थतया अनुवाद् वप्रतीतिकृत् ।

(७२) अयोक्दोष समर्थंयितुमाह-त्र चेति। दिधेयत्वं विबक्ितमिति। तस्यवा नन्तरप्रतीतिविषयरवादिति भावः। तच्च न्यक्कारगतविधेयत्वञ्ञ, शब्दरचनावैपरीश्येन विधेयवाचकपदस्य उद्देश्यवाचकात् पूर्वनदशेनेत्यथेः गुणीभूतम् अप्रधानीभूतम्। 'अनुराद्यमनुवत्वैव न विधेयमुदीरयेदि'ति नियमादिति भावः। अत एव 'वह्निमान् पर्वत' इति न प्रयुज्यते। (७३) ननु विधयपदस्य पूर्वनिपातेन दोषे पददोषत्वमेवोचितमिति कर्थ वाक्य दोपरवमिश्यन माह-चना चेति। पदट्वयस्य "अयं न्यक्कारः" इत्यन्न इदमादस्य न्यक्कार- पदस्य चेत्य्थः। रचना वित्यासः। तथाचानेकपदप्रयुक्तत्वादवक्यगतदोषत्वमिति भावः। उद्देश्यविधेयभावस्तुप्र: क (६५६ पृ०) निरुपित एन। ननु "नयक्कारोऽयसित्यत्रोद्देश्य- विधेयभावानपपततिश्थयोरेव तथा चा्थयोरेत वैपरीसेन प्रत्ययादर्थरयेवायं दोषो न वाक्यस्येति चेत् ? मैवम, रचनाया: शब्दघ्मत्वेन तदन्वयव्यतिरेकानुविधानात्तदोष ताया एव स्त्रीकारात् विवक्षितार्थंस्य प्रकृतेऽदुष्टस्वाच्चेति भोव:। (७४) अयं दोषो विधेयानुवस्थिश्यापि सम्भवतीत्यमिग्रायेगोदाहरणान्तर्र दर्श यति-आनन्दयनीति। 'लावण्यादिसमावक्त: पूर्णचन्द्रनिभाननः। इति मदचितपूर्वारब्स्। य आनरदुयति असौ समागस इति सम्बन्धः। (७) उक्कोदाहरणे दोषं प्रतिपादयितुमाह-हत्यादिष्विति। यत्तदोर्यच्छब्दतर्छ् -र बदयो: निश्यसस्बन्धः सिथोऽपेसित्वरूपः सम्बन्धो नियत इत्यर्थः। उपक्रान्तस्य प्रस्तुतम्य उद्देश्यश्वेन कथितस्पेत्यर्थः। निशकाङ्त्वप्रतिपतपे आकाङ्गापूर्णाय तच्छ इदसमानरथंतया तच्छुब्दवत्प्रस्तुतपदार्थोपस्थापकतया प्रतिपाद्यमाना अभिधीयमाना: विधेया एव विधेय प्रतिपादका एव न तुद्देश्यप्रतिपादका इति एवकारार्थः। अत्र तु 'आन. नदति' इश्युदाहरणे 'योडसौ' इत्यन्न तु। अनुवाद्यन्वप्रतीतिकृत् उद्देश्यताज्ञानजनकः' 'अदः शब्द' दति शेषः । तथादि 'य मानन्दयति अयावागतः' इति यच्छन्दार्थानुवादेन तच्छन्दार्थपशामशंकतया असावित्यस्य विधेयपरामर्शकत्वमभिमतम् तख्व न सम्भवति यच्मदसाननिध्येन प्रतिपादमानस्यादसादेयछ्ार्थगतप्रसित्वि प्रत्यायकत्या् अनुवा धकोटिप्रवृष्टार्थकश्वात्। उक्तन्यायेन च यच्छुब्दः स्वार्थपरामशकतच्छुब्दाद्यभावाव साकाङ्क एवावतितिष्ठते एवज्र विधेयवाक्यस्यासम्पूणांतया उद्देश्यविधेयभावाप्रतीति- रित्य विमृष्ट विधेयांशर्वदोष: । अ्रत्र- "अपाङ्गसंसर्गि तरद्वितं दशोभ्रुंवोदशलान्तवित्ासि वेल्वितम्। ८५ सा०

६६= साहित्यदर्पण :- [सप्तमपरिच्छेदे-

(७६) तच्छन्दस्यापि यच्छन्दनिकटस्थितस्य प्रसिद्धपरामर्शित्वमात्रम्। यथा - (७७) 'यः स ते नयनानन्दकरः सुभ्नु ! स आ्रगतः ॥' (७८) यच्छन्दव्यवधानेन स्थितास्तु निशकाडत्तवमगम्यन्ति । यथा - (७९) 'आ्रानन्दयति ते नेश्रे योऽघुनाऽसौ समागतः ।' (८०) एव मिदमादिशब्दोपादानेऽपि ।

विसारि रोमाज्नकक्षुकं तनोस्तनोति योऽसौ सुभगे ! तवागतः ॥" इति काव्यप्रकाशोदाहरण सुपजीव्यम्। (७६) अधुनाविमृष्टविधेयाँशस्य प्रसङ्गाप्रसङ्गोपपादनाय शब्दरचनाप्रकारविशेषे- गैव नर्थविशेषस्यावगम इस्युपपाद्यितुमाह-तच्छ्रव्दस्यापीति। न केवलमुदाहते अदः शब्दस्य तच्छुब्दस्यापीत्यर्थः। तष्छद्दपदज्ञात्र इदमेतच्छुब्दयोर्युपलक्षणम्। प्रसिद्ध परामर्शित्वमात्रं केवलप्रसिद्धार्थंबोधकत्वमेव न तु विधेयत्वबोधनेन निराकाङ्कवबोघ प्रतिपादकर्वम्। तदुक्तम्- ख्याताथंमनुभूतार्थ प्रक्रान्तार्थज्व तत्पद्म्। यरपदापेक्षयाहीनं न विधेयत्वबोधकृत्।॥ इति। (७७) उदाहरति-यः सहूति। रमस्य स्वेच्छया तेन सह शक्रेण शचीव खम्। इति मद्चितपूर्वार्द्वम्। अत्र यच्छुब्द्समीपस्थितस्य स इत्यस्य प्रसिद्धार्थंबोधकत्वम्, द्वितीयस्य "स" इत्यस्य विधेयबोधकत्वम्। एवज्ञात्र उद्देश्यविधेयप्रतिपादकयोयंच्छब्दतव्छुब्दयोयंथा-

यश्र तु प्रसिद्धादिपरामशिनोऽपि तच्छब्दस्य यरपदेन सम्बन्धः सम्भवति तत्र विधे- यत्वप्रतीतिका रित्वमेव। क्रमेण यथा- करबदरसदशमखिलं भुवनतलं यतप्रसादत: कवयः। पश्यन्ति सूक्ष्ममतयः सा जयति सरस्वती देवी॥ यद्ङकललवण्यमनङ्गभम्गदं यदानन निन्दति बिम्बमैन्दवम् । मम क्षणं मुक्जति मानसं न या विहाय तां हन्त! न शान्तिरस्ति मे।। "रसैः कया यस्य सुधावधीरिणी नलः स भूजानिरभूद्गुणाद्भृतः।।" इत्यादौ उद्देश्यविधेयबोघकयोयं च्छब्दतवछ्योर्यंथा नियम स्थितरवास् विधेयाविमश। (७८) यच्छ्देति। स्थिता इदमेतददः शब्दा: हतयनुषङ्ग। निराकाङ्गतवं च्छ वदस्येति शेष: अवगमयन्ति। तथासति तेषां विधेयत्वं स्फुटमवगग्यते इत्यतस्ततो नाविमर्श इति भाव: । (७९) पतादशस्थछमुदाहरति-पानन्दयतीति। अधुना यः समागतः, मसौ ते नेत्रे आनन्दुयतीति सम्बन्धः। एवज्ञात्र य इस्यता असौ इश्यस्य अधुनापदेन व्यवहितत्वाद् मसाविस्यद: शब्देन य इति यच्छन्दस्य निराकाङ्गखवं बोघितम्। विधेयप्रत्यायकरय अस्ावित्यस्यानन्तरमेव स्थितत्वादत्रापि न विधेयाविमर्श इति बोध्यम्। (८०) एवमिति। इदमादिशब्दोपादानेऽपि उदाहाय्यंमिति शेष:। आदिपदे नै तषछ उदल्य परामर्शः। तम्न इदें शब्दोपादाने प्रकृतोदाहरण एव तच्छुं्दं निःसृत्य! तथाद

वाक्यदोषनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित: । ६६६

(८१) यत्र च यत्तदोरेकस्यार्थत्वं संभवति, तत्रैकस्योपदानेऽपि निराकाड्क्ष्व- प्रतीतिरिति न क्षतिः। (८२) तथाहि यच्छ्दस्योत्तरवाक्यगतत्वेनोपादाने सामर्थ्यात् पूर्ववाक्ये- तच्छब्दस्यार्थत्वम्। यथा- (८३) 'आरत्मा जानाति यत्पापम् ॥' (८४) एव म्- 'यं सर्वेशैलाः परिकल्प्य वत्सं मेरौ स्थिते दोग्धरि दोहदक्षे। भास्वन्ति रतनानि महौषधीश्र-'

शब्दञ्ञ निसृत्योदाहाय्यम्-यथा- "योऽयं ते नयनानन्दकरः सुभ्रु!। स आगत" इति। "आनन्द्यति ते नेत्रे योऽधुनायमुपागतः"।

(८१) "यत्तदोरि'ति न्यायेन हि द्वयोरुपादाने एव एषविचारः। एकस्यैयोपादाने तु नायं विचार इत्यत आह-यत्र चेति यत्तदोरिति। एकस्य एकतरस्य। आर्थत्वं पढातु- पादानेऽपि तस्यार्थवशाल्लभ्पत्वमित्यर्थः । न क्षतिरिति। विधेयत्वाप्रतीतिरूपा सतिर्नास्तोत्यथः। (८२) उक्तमर्थ समर्थयितुमाह-तथाहीति। उपादाने साप्तादुक्तौ सामर्थ्याद पर- स्परापेक्षित्वरूपसम्बन्वस्य नैयश्यात्। आर्थत्वं पदानुवादानेऽषि तस्यार्थवशा रलम्यत्वम्। (5३) एतादशं स्थलमुदाहरति-आश्मेति। रवनिष्ठं यत्पापमसिति तदात्मा जाना- तीत्मर्थः । अत्र वान्यत्र जम्मनि। प्रत्यक्षे वा परोक्षं वा स्वल्पं वा भूरि या कृतम्।। इत्यवशिष्टपाद्त्रयम्। अत्र पूर्ववाक्ये तच्छब्दस्यानुपादानेऽपि तद्र्थंवशेन लभ्यत्वादुत्तरवाक्यगतयच्छब्द. स्य निराकाङक्षत्वम्। (८8) यच्छबदस्य श्लोकान्तररूपोत्तर वाक्यग त्त्वे नो पादानेि ्लो कान्तरीय तच्छब्दस्यार्थत्वं प्रतिपादयितुमाह-सवमिति। य सर्वशैला इति। "पृथूपदिषटं दुद्गहुध- रित्नीम्" इति चरमपाद: । दोहदक्षे दोहनकुशले मेरौ सुमेरुवंते दोग्धरि दोहनकत्तरि स्थिते वर्समाने सवि सर्वशैला: यं हिमालय वत्सं परिकल््य कलपयित्वा पथुमा राज्ा उपदिष्टा धरित्री वसुन्धरा भास्वक्ति तेजोवन्ति रत्नानि मणीन्। उत्कृष्टान् अन्यान् पदार्धान् वा। 'रत्नं स्वजातिश्रेशेऽपि मणावपि नपुंसकम्" इति मेदिनी। महौषधीक्ष दुदुहुः। "दुद्याच् पघेशत्यादिना दुहिर्द्धिकरमकः। कुमारसम्भवप्रथमसगें पद्यमिदम्। उपजा- तिश्छन्दस्तल्लक्षणञ्ञोक्तं प्राक् । इस्यादौ उत्तरवाक्ये "अस्त्युत्तरसयां दिशि देवतात्मा" इत्यारम्भ एव "सअस्ति' इति तच्छब्दुल्पा थंखसू। नचात्र कथ सुसरस्थरवमिति वाध्यम्, कुलकत्वेन तत्पूर्ववाक्यार्थंतत्पदेव सहा-

६७० साहित्यदर्परा :- [ सपमपरिचछेदे-

(८५) इत्यादातपि। (८६) तच्छृन्दस्य प्रक्रान्तप्सिद्धानुभूतार्थत्वे यच्छन्दस्यार्थंत्वम्। क्रमेसा यथा- (८७) 'स दृत्वा चालिन वीरस्तत्पदे चिरकाह्गिते। घातो: स्थान इवादेश सुभीवं संन्यवेशयत्।'

(८६) 'तामिन्दुसुन्दरमुखीं हृद्टि चिन्तयामि ॥।'

शाब्द: सम्बन्धोडपि यथा-"अन्यास्ता गुणरत्नरोहणभुवः'' इश्यादि। एवं पूर्ववाक्यस्थ- यत्पदस्योत्तरवाक्ये प्रतीयमानतत्पदापेक्षा यधा- यहत्वां विसृजते मत्य मात्मानं प्रियमोश्वरम्। विपय्यंयेन्द्रियार्थार्थ विषमत्त्यमृतं श्यजेद्। इति। (८६) इत्यादावपीति। इत्यावपि तच्छब्दस्यार्थत्तमिति पूर्वेण सम्पन्धः। (र६) यप्तदोनित्यसाकाङ्सत्वेन यण्छब्दोपादानेन तच्छ्स्वाथत्वं प्रदर्श्य तच्छ म्दमात्रोपादानेन यच्छब्दस्यार्थतव प्रसङ्गाद्दशयत-तच्छव्दस्येति। प्रक्रान्तः पूर्वप्रत्री तिविषयः प्रसिद्धो लोकविख्यातः अनुभृतः स्वयमनुभवविषयीकृतश्च अर्था विषयो यस्य तस्य भावस्तस्मिस्तथाभूते सति आर्थत्व पदानुपादानेऽपि तस्यार्थवशाल्लभ्यत्वम् तच्छष्दस्य पूर्वप्रतीतिवाचित्वे प्रसिद्धार्थवाचित्वे स्वयमनुभूतार्थवाचित्वे च यंच्छळ्दस्याथ वशाललम्यरवमिति सारार्थः। (८) तन्र प्रथमं तच्छउददस्य प्रकरानतार्थवाचित्वे यश्छन्दनिरपेक्षत्वमुदाहरति- सइत्वेति। रधुवंशमहाकच्ये द्वादरासगे पद्यमिदम्। स प्रक्रान्तो वीरो रामः वालिनं हत्वा सुग्रोवेणेव चिरकाडिक्षते चिराभिलपिते तस्य वालिन: पदे स्थाने राजत्वे इत्यर्थ: भातोहंनू प्रभृतेः रथाने आदेशं वधादिकमिव सुग्रोवं संव्यवेशयत् नियुक्तवान्। धातोः कायं यथा आदेशेन क्रियते तथा वालिकार्य सुग्रोवेण कर्तव्यमित्यर्थः। अत्र "स" इति तच्छब्दः प्रकान्तरामरूपार्थवाचित्वात् यण्छब्दरोपादानं नापेक्षते। आक्षेपे बीजन्तु व्युप्पत्तिवैचित्रयं पदस्वभावो वा। एवज्ज प्रक्रान्तार्थकेन तच्छुब्देन यः सुग्रीवप्रियकारीति यच्छष्दाक्षेपादन्वयबोध इति बोध्यम्। एवं "स राज्यं गुरुणा दत्तम्" इति तन्नैव चतुर्थलगॅडषि बोध्यम्। (८८) तच्छब्दस्य प्रसिद्धार्थवाचित्वे यच्छग्दनिरपेक्षत्वमुदाहरति-स व इति। अनादिरचलः शान्त: सर्वानन्दविध्यायक:। इति मत्पूरितपूर्वाद्धंम्। यो जोके पूज्यते स प्रसिद्ध: शशिनः कलामौलौ यस्य स चन्द्रशेखरः शिव इत्यर्थः वो युष्माकं तादारम्याय सायुज्यमोक्षाय उपकल्पता प्रभवतु। मत्र 'स' इति तष्डब्दः प्रसिद्धार्थंवाचिरवाद् य ् छष्दाक्षेपाततदन्पयबोध इति यच्छ- उदं नापेषते। (८९) तब्छम्द्रस्य स्वयमनुभूतार्थवाचिते यम्वृद्दापेच्या नेति दर्शयति- वामिन्दिवि।

वाक्यदोषनिरूपणम् ] लक्ष्मोविराजित:। ६७१

(०) यत्र च यच्छन्दनिकटस्थितानामपीदमादिशब्दानां भिन्नलिङ्गविभ च्ित्वं तत्रापि निराकाङ्कतवमेव। क्रमेण यथा- (६१) 'विभाति सृगशावाक्षी येदं भुवनभूषगाम् ॥' (९२ ) 'इन्दुविभाति यस्तेन दग्घाः पथिकयोषितः ।।' (६३) क्रचिदनुपात्तयोर्द्वयोरपि सामर्थ्यादवगमः। यथा- (६४) 'न मे शमयिता कोऽपि भारस्येत्युवि। मा शुचः। अ्रूभङ्गया विदितसरवंहृदिस्थभावां, वाग्भि: सुधामिव मनः परितोषयन्तीद। आलिङ्गनेन परमं सुखमादधानाम्-इति मत्पूरितपादत्रयम्।। अत्र तामिति तच्छब्दस्य स्वयमनुभूतार्थवाचित्वात् न यच्छदमपेक्षते। (१०) पूर्व "तच्छब्दस्यापि यच्छष्द्वनिकटस्थितस्य प्रसिद्धपरामर्शित्वमात्रम्" "एवमिदमादिशब्द्ोपादानेऽपि" इत्येताभ्यां यच्छब्दसमीपवर्त्तिनां तदिदमेतदद: शब्दानां केवलं प्रसिद्धपरामशितमेव न त्वाकाङ्क्षानिवर्तक्वमपीत्युक्त्तम्, अधुना तद्परीत्य सुनपाद्यति-यत्र चेति। मदिपदेन तदेतददशशब्दानां परिग्रः। निराकाङक्षत्वमेव

(९१) यच्छ्द्समापवत्तिनः भिन्नलिङ्गस्य इदशब्दस्य यच्छब्दाकाङषानिवर्त कत्वमुदाहरत-विभाताति। "सर्वाङ्गसुन्दरी क्यामा सासाद्रतिरिवापरा।" इति मद्रचितपूर्वार्द्धम्। या भुवनभूषणमित्यर्थः। अत्र य आधाररतद्विकरणमित्यत्रेव इदं पद़े विधेयस्य भृषणस्य लिङ्गमू। तथा च "भुवनभूषणम्" इति प्रक्रंस्यमानछिङ्गभागितया इदमिति नपंसकलिक् इदशब्दः या इत्यस्य स्त्रीखवेन भिन्नलिङ्गखवादाकाड्गां निवत्तयति। (ह२) यच्छ्द्समीपवर्त्तिनः भिन्नविभकतिकस्य तच्छब्दुस्य यच्छदाकाङक्षानि वर्तकत्व मुदाहरति-हन्दुरिति। "मृग जाञ्छनयुक्तोऽपि सर्वानन्दविधायक:।" इति मश्पूरितपूर्वार्द्धम्। य इन्दुः शशी विभाति तेन इन्दुना पथिकानां प्रवासिनां योषितो वनिता: दग्धा स्तापिताः। अन्न "यः" इति प्रथमान्तयच्छन्दवस्य तेनेति तच्छन्द्रस्य तृतीयकवचनत्वेन भिन्न विभकतिकत्वादाकाङपां निवत्तयति। एवंमपिकारान्वितस्यापि सदादेर्निकाराङ्गत्वमेव। यथा- "शीतांशुरपि यः सोऽपि दग्धवान् पथिकाङ्गनाः" इति। एवमेतदद: शब्दयोरप्युदाहाय्यंम्। (९२) क्वचिदिति। अनुपातयो: वाक्ये अप्रयुक्तयो, द्वयोरपि उपात्तवस्तुविषयश्वे नोपकल्पितयोरयंघ्छ्दवदाद्यन्यतमशब्दयो: सामर्थ्यात् आकाङ्गातः अवगमोऽवबोधः सम्पद्यते। (९४) उदाहरति-न मे इति। कंसभारादूनामुर्यी प्रति श्रह्मण आश्रासवाक्यमिदम्।

६७२ साहित्यदपण :- [सपमपरिच्छेदे-

नन्दस्य भवने कोऽपि बालोऽस्त्यद्दुतपौरुषः ॥' (६५) अन्र योडस्ति, स ते भारस्य शमयितेति बुष्यते। (९६) 'यद्यद्विरहदुःखं मे तत्को वाऽपद्दरिष्यति।।' इत्यत्रैको यच्छब्दः साकाक्क इति न वाच्यम्। (६७) तथाहि-यद्यदित्यनेन केनचिद्रपेय स्थितं सर्वात्मकं वस्तु विवक्षितम्। तथाभूतस्य तस्य तच्छन्देन परामशः।

हे उर्वि! पृथिवि! मे मम भारस्य शमयिता कंसादीनां हननेन शान्तयिता कोऽपि जनो नास्ति एवं मा शुचः शोकं मा कुरु। यतो हि नन्दस्य तव्नामकस्य गोपवरस्य भवने भद्भुतपौरुषः विस्मयावहपराक्रमः कोऽपि बाजः शिशुरस्ति। (8६) लक्ष्यं योजयितुमाह-श्रत्रेति। बुध्यते वक्तुराकाङ्डावशादिति भावः। इदञ् द्वयोरतुपादोनोदाहरणतया न समीचीनमुदाहतम्, तच्छष्दार्थावगमं विनापि यथोक्त बालकसत्वस्य यत इत्युत्तरवाक्यगततया हेतुश्वावगमात् उत्तरवाक्यगतयण्छुदस्य तच्छन्दानपेप्षणाब्च। किन्तु- ये नाम केचिदिह नः प्रथायन्त्यवज्ञां जानन्ति ते किमपि तान् प्रति नैष यत्नः । उत्पस्स्यतेऽस्ति मम कोऽपि समानधर्मा ना कालो हयं निरवधिर्विपुला च पृथ्वी।। इति यो भवभूतेरहङ्वारश्रोक: काव्यप्रकाशकृता यत्तदोद्वयोरनुपादाने उदाहतं तदेवो- दाहरणं बोध्यम्। तन्न उत्पतस्यमानस्य घामणो विशेष्यानिश्चितत्वात् यत्तद्दर्या सामान्यत एव य उत्प. रहयते तं प्रति यत्र इत्युक्तौचित्वादिति केचिद्वदर्ति। (९६) ननु यन्र पूर्ववाक्ये यत्पदद्दयं तत्र कथमेकपदेन निराकाङ्कश्त्रप्रतीति:, तत्र तत्पद्द्वयस्येव वकतुं योग्यत्वात् यथा-"यं यं कामयते कामं ते तं प्राप्नोति मानवः"

"तपत्यहर्निशं चिसं क्वाऽपि न स्वस्थता बजे।" इति मत्पूरितपूर्वार्द्वम्। इत्यत्रेति। एकेन तच्छव्देन एकस्येव यच्छ्दस्याकाङ्कापूरणात्। शङ्ङितुरत्रायमाशय :- यदि यच्छुष्दस्य नियतमेव तच्छन्दसाकाङ्गतां तदा कथमत्र श्लोके निराकाङ्कतानिर्वाहः । अत्र हि एकेन तरपदेन एकस्य यत्पदस्य निराकाङ्गावेऽवि द्वितीयध्य यत्पदस्य साकाङ्क. त्वमस्त्येव सथा च विधेयाविमर्शत्वं दुर्वारमेव स्यादिति। समाधत्ते-न वाच्यमिति। (९७) उपपाद्यति-तथाहीति। सर्वात्मकं वस्तु विरहदुःखावेन सामान्येन सर्व विरहदुःखमित्यर्थः, विवक्षितं वक्श्रेति शेषः। तथाभूतस्य सर्वात्मकस्य विरहदुःखत्वाव. च्छिव्स्येत्यथं:। तस्य दुःखरूपवस्तुनः तच्छबदेन एकेनेवेत्यर्थः बुद्धिविषयताबणछेद- कार्वच्छिते तदादीनां शकेरिति भावः । परामर्श आकाङ्कापूरकरवेन सम्बन्धः।अत एव "यो यः शर्खं विभर्ति" इति वक्ष्यमाणोदाहरणे यच्छब्दाष्टके तरूप सस्येति द्विरेव तच्छब्दोकि:। एवं- "स झाथ्यः स गुणी धन्या स शूरस च पण्डितः।

वाक्यदोषनिरूपणम् ] लक्षीविराजित:। ६७३

(९८) एवमन्येषामपि वाक्यगतत्वेनोदाइरयां बोध्यम्।

स कुलीनः स विक्रान्तो यस्त्वया देवि ! वीक्षितः।।" इस्यादौ नाना सत्पदपरामृष्टस्यैकेनैव यत्पदेन प्रतीतिरिति बोष्यम्।।समाघातुरत्रा यमाशयः- यश्पदद्वयेन अतुभूताननुभूत्वरूपाभ्यां परामृष्टस्य सकलस्य सवप्रकार कदुःखस्येके नैव तर्पदेन दुःखश्वेन रूपेण परामर्शोपपत्तेनं द्वितीयतत्पदापेक्षा 'यत्तद्वयामे करूपेणैव पराम्शं इति नियमे प्रमाणाभावात्। तथा च 'यत्पदार्थस्तापदेन परामृ. श्यते" इस्येव नियमो न तु यावन्तो यच्छव्दास्तावन्तस्तच्छद्दा एवञ्ञात्र न विधे याविमर्शशक्केति। तथा च "यः स ते नयनानन्दकरः" इत्यत्रोद्देश्यविधेयभावोवि. वक्षितः, न च स प्रतीयते 'योऽसौ प्रसिद्ध' इश्येवप्रतीतेरिति दोष एवेष्यवधेयम्। इदं सर्व मूलकारोक्तदिशेति बोध्यम्। वस्तुतस्तु-यद्यदिति न पदद्यम्, किन्तु नित्यवीप्सयोः इति सूत्रेण बीप्सार्यां यदो द्वित्वापन्नोऽयमादेशः तथाचादेशिनेकैन यश्पदेन तत्पदेन च द्वाभ्यामप्येकेनैव रूपेण दुःखारामशः। आदेशस्तु साकल्येनान्वये तात्र्य्यग्राहक इति यश्पदीयेनैव तेन सम्बन्धप्रतीत्युपपत्तौ न तत्पदेऽपि बीप्साद्योतको द्वित्वापन्न आदेशः। यत्र हि यत्पदप्राथम्यं तत्र तत्पद एवादेशो न यत्पदे यथा- "व्षान्तं न क्षमया गृहोचितसुखं श्यक्तं न सन्तोषतः सोढ़ा दुःसहवातशीततयनक्लेश्वा न तसं तपः। ध्यानं वित्तमहर्निशं न चं पुनर्विष्णो: पदं शायतं तत्तश्कम कृतं यदेव मुनिभिस्तैस्तैः फलैवेज्वितम्"॥ इति। यत्र तु तत्पदेडपि वीप्सा तन्न न यस्देऽप्यादेशः किन्तूभाभ्यां रूपट्टयेन सर्वोपस्था- पनमिति। यधा रघुकाव्ये ६ सगें- "सज्चारिणीदीपशिखेव रात्रौ यं यं व्यतीयाय पतिवरा सा। नरेन्द्रमार्गाट्ट इव प्रपेदे विवर्याभावं स स भूमिपाल:।। अत्र नरेन्द्रकन्यया क्रमेण व्यतीतानां क्रमेशैव वैवण्यप्राप्तिरिति पृथकपृथारूपेणैव पृथकूपदार्भ्या बोध: । एवं- "यां यां प्रियः प्रैक्षत कातराक्षीं सा सा हिया नम्रमुखी बभूवभद्दति माव० का ३ स०। इस्यादावपि। इद क्रमभेदविवद्यायाम्। तद्जेदविवक्षाविरहेऽपि तथा प्रयोगे तु एकत्रादेशो व्यर्थ एव। यथा- "यधदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेवरो जनः" इत्यादौ। क्वचित्सर्वात्मकतया उपस्थापफस्य एकस्यैव यच्छुब्दस्य तच्छन्देनाकाडक्षापुरणम्। यथा नैषधे- "तद' विदधे तथा तथा दमयन्स्याः सविधे तव स्तवम्। हदये निहितिस्तया भवान् अपि नेन्द्रेण यथापनीयते"॥ अन्यत्र च-"ते ते सत्युरुषाः पदार्थघट् काः स्वार्थस्य बाधेन ये" इत्यादो। (१८) एवमिति। तत्र वाक्यग तमनुचितार्थं यथा काव्यप्रकाशे- "कुविन्दसत्वं तावस्पटयसि गुणग्रामममितो यशो गायन्त्येते दिशि दिशि च नर्नास्तव विभो !।

६७४ साहित्यदर्पण :- [सप्मपरिष्छेदे-

तथापि त्वकीर्त्तिरत्रमति विगताच्छादनमिह ।। शजानं प्रति कवेरुक्तिरियम । अत्रं कुविन्दशब्दो सच्या तन्तृवायार्थकः "तन्तुवागः कुविन्दः स्यात्" इत्यमरः। तथा च आ्रकरणिके राजरूपेडयें तदन्वययोग्ये चार्ये तत्तच्छृव्दानामभनिधया नियमनात न्तुवाय रूपोऽथस्तदन्वययोग्यक्चार्थो व्यक्षनया गम्यते। एवज् राजोऽनुचितं तन्तुवायौ पर्म्यं वाक्यमहिमलभ्यमिति रजो निन्दाप्रत्यायनादसुचितार्थरम्। वाक्यगता अप्रयुक्ता यथा तत्रेव- "स शतु वो दुश्च्यवनो भावुकानां चरम्पराम्!

अत्र आदादिको 'श' धातुर्दने, दुश्च्यवनशब्दः "संक्रन्दनो दुश्च्यवनस्तृराषाण्मेघ- वाहन:" इन्यमरकोशादिन्द्रे, भावुकशब्द्रो "भविक भव्य कुशल" मिश्याद्यमरकोशादेव मङगले, अनेडमुकशब्द्यो :- 'अनेडसूक उद्दिष्टः शठे वाकश्रतिवजिते। त्रिलिङ्गोडनेडमूक: स्वाच्छुठे वाकश्रतिवर्जिते"॥ इति मेदिनीरभसकोशाभ्यां बधिरे दैवाटिकदोगतोक्ष खण्डने प्रसिद्धिसत्त्वेऽपि क

वाक्यगतं ग्राम्यत्वं यथा तत्रेव- "ताम्बूलभृतगन्नोऽयं भल्लं जल्पति मानुषः । करोति खादनं पानं सदैव तु यथा तथा ।।" गल्ल: कपोलः भल्लं सम्यक। मत्र गल्लभल्नमानुषखादनपानशब्दा: गण्डादिषु विदग्धैनं प्रयुज्यन्ते किन्तु कपोला- दय एव तथाप्रतिपादनात गल्लादयो ग्राम्याः। अनेकपद्गतत्वाद्ाक्यगतत्वम्। वाक्यगतमप्रतीत्वं यथा तत्रेव- "तस्या धिमात्रोपायस्य तीव्रसंवेगताजुषः । दृढ़भूमिः प्रियप्राप्तो यतः सफलितः सखे !॥" श्रत्रेदं बोध्यम्-योगिनस्तावरित्रविधा भवन्ति सृदूपायो मध्योपायोडघिमात्रोपायश्र। से व प्रत्येकं मृदुसंवेगो मध्यमवेगस्तीव्संवरेगश्चेति त्रिविधा एवं नव भेदा भवन्ति। तेष्वधिमान्नोपायस्तीवसवेगो योगी सिद्ध इत्युष्यते। तथा चात्राधिमात्रोपायतीव्रसंवेग भूमिशबधनां योगशास्रमात्रप्रसिद्धत्वेनानेकवाक्यगतत्वादप्र तीतत्वं दोषः। वाक्यगतं सग्धिग्धत्वं यथा तम्रेव-

मार्गगाप्रवगो भास्वद्भूतिरेष विलोक्यताम्।" अन्र सुर-कम्पन-मार्गण-भृतिशब्दा: प्रकरणनियमाभावाद कि देव-सेना-शरसम्प- दर्था:, कि वा सघ्-सञ्जलन-पर्य्यटन-भस्मार्था इति सन्देहात्सन्दिग्धत्वम्। नेयार्थरवन्तु मूलकृतैव "उद्यत्कमललौहित्यैः" इत्यादिना उदाद्वतम्। वाक्यगवं निदतार्थतवं यथा तत्रैव-

वाक्यदोषनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:। ६७५

(६६) पदांशे दुःश्रवत्वं यथा 'तदृच्छ सिद्धयै कुरु देवकार्यम् ॥' (१००) 'घातुमत्तां गिरिरधते ॥'

सायकसहायषाहोमं करध्वजनियमितक्षमाधिपतेः। अब्जरुचिआस्वरस्ते भातितरामवनिप ! क्लोक:।। राज्ञः प्रशंसेयम्। अत्र सायकः "शरे खङ्गे च सायकः" सायकः शरखद्गयोः "इल्प मरविश्वकोशाभ्यां खक्क: शरश्र, मकरध्वजः समुद्रः मदनश्र, क्षमा भूमि: शान्तिश्व, अब्ज श्रन्द्रः अव्जं पञ्ज इलोको यशः पद्यं च। तथा च सायकमकरध्वजक्षमा अब्जश्लोक- शब्दानां शरमदनशान्तिपझ्पद्येषु प्रसिद्धिबाहुल्यातू द्वितीयार्थेन प्रकृतार्थतिरोधानमिति निहवार्थत्वमिति भाव:। वाक्यगतमवाचकत्वं यथा- नमन्नृप तिमण्डलीमु कुट चन्द्रि का दुर्हिन- स्फुरकरणपललव प्रतिपदोक्तदो: सम्पद: । अनेन ससृजेतरां तुरगमेघमुक्तत्रम- तुरङ्गखुरचन्द्रकप्रकरदन्तुरा मेदिनी।। अत्र चन्द्रिकाशव्द्ः किरणसामान्ये, दुर्दिनशदश्छन्नमात्रे, स्फुरच्छबद्श्षरणसमृद्दाव. वाचकः। क्लष्टश्व विधेयाविमर्शो तु वाक्यगतौ मूलकृतैवोदाहतौ। वाक्यगतं विरुद्धमतिकारित्वं यथा काव्यप्रकाशे-

विग्रहक्षपणेनाद्य शेरते ते गतासुखाः॥ "सामोपायलब्धसिद्धीनां राज्षां वर्णानसिदम्।श्रिता आश्रिता समा शान्तिर्भूमिश्र यस्ते A तथाभूताः, गतासुखा गतदुःखाः, पक्षे गतानि असवः प्राणाः खानि इन्द्रियाणि व येषान्ते तथोका इत्यादि। अत्र समादिगुणयुकाः सुखमासते इति विवचिते हता इति विस्द्धोऽथ: प्रतीयते। (९९) इत्थं वाक्यदोषममिधायोद्वेश्यक्रमप्राप्तान् पदांशदोषाननिरुपयति-पदांश हति। तद्गच्छेति। v .•.. ' .. मर्थोडयमर्थान्तरभाध्य एव। अपेक्षते प्रश्ययसुत्तमं त्वां बीजाङ्कुरः प्रागुदयादिवाम्भः । इश्यवशिष्टं पादृत्रयम्। कुमारसम्भवतृतीयसगें कामं प्रति इन्द्रस्योक्तिरियम्। मत्र सिदधये लब्डये इृस्यु- भयोश्चतुर्थ्यन्तपदयोरमंध्ये "द्धये बध्ये" इत्यंशौ परुषवर्णातया श्रुतिदुःखावहौ। प्रार्थनेऽति-

( १००) "दुःश्रव-त्रिविधाश्लीले" त्यादिकारिकारयां गयनामात्रपरखवेन यथास्थि

धातुमन्तेति। रत्नं रवाकरोघतते साधुश्च समतां तथा। इति मत्पूरितपादत्रयम्। ३६ सा

६७६ साहित्यदर्पण :- [सप्तमपरिच्छेदे-

(१) अभ्र मत्ताशब्दः कषीबार्थे निहतः। (२ ) 'वर्यते कि महासेनो विजेयो यस्य तारकः ॥' (३ ) अ्रत्र विजेय इति कृत्यप्रत्ययः क्तप्रत्ययार्थेऽव ा चक: । (४) 'पाि: पह्लवपेलवः ॥' (५) पेलवशब्दस्याद्याक्षरे अ्रश्लीले ।

गिरि: पर्वंतः घातवः सिन्दूरगैरिकादयः। "घातुर्वातादिशब्द्वादिगैरिकादिषु" इति याद्वः। ातवश्चोक्ता :- सुवर्णाशैप्यताम्राणि हरितालं मनः शिला। गैरिकाअ्नकासीसलोहवङ्गा: सहिङ्ुलाः॥ गन्धकोभ्रकमित्याद्या घातवो गिरिसम्भवाः । तेडस्य सन्तीति धातुमान् नित्ययोगे मतुप् धातुमतो भावो धातुमत्ता तां धत्ते विभ्ति। (:) उक्क्ोदाहरणे दोषं समर्थ्यति-छत्रेति। चीवा उत्मसतारूपार्थे निहितः "मत्ते शौण्डोर्कटसीवा: इत्यमरेय स्थापित अनुशिष्ट इत्यर्थः । तथा च धातुमतो भावो धातुमनेश्यत्र मत्ताशब्दः पद्कदेशः चीवायाम् (उत्मत्तायाम्) प्रसिद्ध इति तेन मत्त्व- थंस्तिरोधीयते इति निहितार्थत्वम्। अम्र- यश्चाप्सरो विभ्रममण्डनाना सम्पदियित्री शिखरैविभत्ति। बलाहकचछेदविभ क्तरागामकालसन्ध्यामिव धातुमत्ताम्।। इति काव्यप्रकाशोदाहरणमुपजीव्यम्। (२) पदांशगतमवाचकत्वमुदाहरत्ति-वण्यंत इति । प्रचण्डोएससंहारप्रसिद्ध: शक्तिधारकः।"इति मद्रचितपूर्गर्तम्। 4 (३) दोषमुपपादयति-अन्नेति। विजेय इति। "अहें कृत्यतृचश्च" इति सूत्रेण "जिजये" इत्यस्मादइथि "मचो यत्" इति सूत्रेण विहितः कृत्यसंज्ञो यत्प्रत्ययो भूत- त्वरूपे कप्रश्ययार्थेंडवाचकः । तथा च कृश्यप्रत्ययानां कालसामान्ये विधानात् कप्रत्यये अतीत रूप कालविशेषेडवाचवश्वम्। यत्प्रत्ययमान्रगतरवेन पदाशगतोडयं दोषः। मत्रापि- चापाचाय्यं स्त्रिपुरविजयी कार्ततिकेयो विजेय: शखन्यस्तः सदनमुदधिर्भूंरियं हन्तकारः । असत्येषेतत् किमु कृतवता रेणुकाकण्ठबाधां बद्धस्पशंस्तव परशुना लज्जते चन्द्रहास: ।।

(४) वीडादायिनं पदांशगतमश्रीला्वमुदाहरति-पासिरिति। चन्द्रवन्मुखलावण्यं मृगीव नयने तथा। पिकवद्वचनन्तस्याः" ॥। इति मत्पूरिपूरित पादन्रयम्। पच्चवपेलवः पक्चववत् पेल्षव: कोमला। "पल्लवोडस्त्री किसलयम्'। इन्यमरः। (६) दोषं स्पष्टीक र्तमाह-पेलवेति। आद्याक्षरे "पेळ" इति प्रथमाक्षरदूयम्। तया

पदोशदोषनिरूपणम ] लक्ष्मीविराजितः । ६७७

(६ ) 'संप्रामे निहताः शूग वचो वाणत्वमागता: ।। ' (७) अत्र वचः शब्द्स्य गौः शब्दवाचकत्वे नेयार्थत्वम्। तथा तत्रैव बायस्थाने शरेति पाठे। अत्र पदद्यमपि न परिवृत्तिसहम्।

च "अण्डको वृषणः पेलम्" इति हेमचन्द्रोक्े: लाटभाषायाँ वृषणरूपगुह्याङ्गस्मारकतया बीढ़ाव्यक्षकत्वाद्श्लीलत्वम्। एवञ्च पेलवशक्दश्य प्रयोगमात्र एवायं देष हृत्यवधेयम्। अतापि- "अतिपेलचम तिपरिमितवर्याँ लघुतरमुदाहरति शठः। परमार्थंतः सहृदयं वहति पुनः कालकूटघ टितमिव॥' इति काव्यप्रकाशेदाहरएं शरणम् । पदाशगतं जुगुप्साव्य्जकमश्रीयवं यथा तत्रव- यः पूयते सुरसरिनमुखतीर्थसार्थसानेन शास्त्रपरिशीलनकीलनेन। सौजन्यमान्यजनिरुजितमूर्जितानां सोडयं दशो: पतति कस्यचिदेव पुंगः॥ अत्र "पूयते" इति पदैकदेशस्य पूवेत्यक्षरद्वयस्य विकृतरुधिररूपपूयव्यक्जकतया जुगुप्सादायीत्यश्रील:। पदेकदेशखेन शक्तिविरहाद्वयक्जकत्वं बोध्यम्। पदांशगतममङ्ग- लव्यञ्जकमश्लीलत्वं यथा तत्रैव- "विनय प्रणये ककेतनं सततं योऽभवद्ङ्ग? ताहशाः। कथमद्य स तदूदीक्ष्यतां तदभिप्रेतपदं समागतः ।।' अंन्न अभिप्रेतशब्दृस्य अन्तिमात्तरदूयम् "प्रेत" इति मृतबोधकमित्यिश्लीलत्वम्। एवक् शाकुन्तले षष्टेऽ्रङ्के-"वयस्य मन्यञ्च शकुम्तलायाः प्रसाधनमभिप्रेतं लिखितुं विरमृ- तमस्माभिः"' इश्यत्राध्ययमेव दोषो ज्ञेयः । (६) पदांशगतं नेयार्थत्व मुदाहरति-संग्राम इति। 'देशस्वातन्त्रयलाभाय शत्रुसम्पुखयोघिनः ।" इति मद्रचितपूर्वाद्धम्। वचो वाणर गीर्वाणत्वं देवश्वमिति यावत्, आगता: सम्प्राप्ता: । (•) दोषं समर्थषति-प्रत्रेति। वचो वाणशब्दात् गीर्वाणे विवच्ितः नच तत्र समर्थ: "गीर्वाणा दानवारयः" इश्यमरेण गीर्वाणशब्दयोरेव समस्वयोसूतदर्थरूढिः न तु तत्पर्य्यायान्तराणाम। अत एव गीःशरादिशब्द्ोऽपि तव्रासमर्थः पर्य्यायपरिवृत्यस हत्वाद्। तस्माद्वच: शब्देन स्वशक्यनिरू पितवाचकरव सम्बन्धेन गो: शब्द एव लक्ष्यते। नच शब्दुलक्षणायां रूदिः प्रयोजन वा। तदविना कविना वचाशबदेन गीरूपलक्ष्यार्थ- प्रकाशनादू वचोवाणत्वपदैकदेशगतत्वाच्च पदांशगतं नेयार्थत्वम्। अन्न खलु न केवलं पूर्वपदं यावदुत्तरपदमपि पर्य्यायपरिवर्तन न क्षमते पककुजादिवत् तदेतरसकलमभिप्रेश्याह-अत्रे तिगीःशब्दवाचकतवे। गीःशब्दरूपलक्ष्यार्थोपस्थाप कत्वे अ्षभि- प्रेते इत्यर्थः। तत्रैव गीर्वाणशब्द एव। शरेति पाठ इति। "गीःशरत्वमुपागताः" इति प्रयोगेऽपि तथा उक्तदिशा पदाशगतं नेयार्थत्वमस्त्येव। पददवयं गीर्वाणशब्दे गीःपदं वाणपदञ् न परिवृत्तिसहं श्रुतशब्द्रपरियागेन तद्वाचकशब्दान्तरप्रवेशेऽपि पङ्कजादिवदू देवतारूपार्थंबोधकमिति भादः।

६७= साहित्यदर्पण :- [सपमपरिक्छेर-

(८) जलथ्यादौ तूत्तरपदम्, वाडवानलादौ पूर्वपदम्। (६) एवमन्येऽपि यथासंभवं पदांशदोषा शेया: ।

(८) नन्चेवं तर्हि कुत्रोत्तरपदमेव कुत्र वा पूर्वपद्मेव पर्य्यायपरिवर्तनं न स्षमत इत्यत आह-जलध्यादाविति। उत्तरपदम् शेषभागः धिप्रभृत्यंशः न परिवृत्तिसहमिश्य- नुषङ्ा, जलधरजलपात्रादिशळदेन पयोध्यप्रतीतेः। वाड़वेत्यादि। पूर्वपदं वाड़वादिभागः अन्नापि न परिवृत्तिसहमित्यनुषङ्ग: अध्यानलेश्यादिना वाड़वामेश्प्रतीतेः। प्रथमादिपदेन जलघरादीनां द्वितीयादिपदेन च सरोजादीनां परिग्रहः। तेष्वपिउदकघरादिशब्देन हि मेघाद्यप्रतीतेः। एवञ्ज जलध्यादौ पयोधिरितिरीत्या पूर्वपदपरिवर्तनेऽपि वाड़वानलादौ बाड़वाझनिरितिरीत्योत्तरपदपरिवर्सनेऽपि न दोष इत्यवधेयम्। वचोवाणशब्दे लक्षणायां कवेस्सात्पर्य्याञ्तावाचकत्वं तद्मावे त्ववाचकत्वमेवेत्यपि ज्ञेयम्। तथा चोकतमरिसिंहेन- जलदादिषु पूर्वंपदे सरोजमुख्येषु चोत्तरपदेषु। सरपतिसमेषु चोभयपदेषु पर्य्यायपरिवृत्ति: ॥ इसि परिवृत्तिसहा ये योगाप्ते यौगिका: शब्दाः। परिवृत्यसहा ये तु मिश्रा गीर्वाणतुल्यास्ते।। योग रूढ़िमन्तो गीर्वाणादिमिंश्रशब्दाः वरिवृत्ति न सहन्ते इत्यर्थः । अन्र वचोबाणे- श्युदाहरणम् किमुच्यतेऽस्य भूपालमौलिमालामहामणेः। - सुदुलभं वचोवाैस्तेजो यश्य विभाष्यते।। इत्येतद पुरूपम्। वचोबाणा: गीर्वाणा बकयोरभेदाद। एवञ्र "जलधौ वसते रत्न कुम्रचित्तुरगानछः इत्यादिषु बघोबाणत्वमित्यादिवदैव नेयार्थंत्वं दोष इत्यवगन्तव्यम्। (७) एवमिति। तम्र पदाशगत्मनुचि तार्यार्ा्वं् य्था 'अज्ञकल्पतरुदस्े फलं विज्ञस्तुतद्दवान्' । अ्र कल्पतरुपदस्य कल्प इति भाग: हे अज्ञकलष्प ? इति सम्बोधनं व्यक्षयतीत्यनु- चितार्थत्वम्। पर्दाशगतमप्रयुक्तं यथा- "एपोडचिकवया बन्ध्या पुपुन्रीयिपति ध्रुवम।" अंत्र "पुपु" इति द्विवचनस्य वप्राकरणप्रसिद्धरवेऽपि कविभिरनाहतत्वादप्रयुक्तर्वमूं। पदांशगवं आ्रम्यत्वं यथा-'कुरुते जम्बुको नीरे कूर्मस्यैव नखादनम्'। अम्र नखभक्षणमित्यथें प्रयुक्तस्य नखादनमिति पदस्य खादनमित्यंशो आ्रम्यः ।

प्रोत्सपंद्विरहानलेन च ततः सन्तापितानां हशाम्। सम्प्रत्येव निषेकमशुपयसा देवस्य चेत्ोभुवो भल्लीनामिध पानकर्म कुरुते कामं कुरङ्गेवणा ॥ अत्रैकस्या: कामिन्या द्शा बहुतवासम्भवादनर्थकतवं दोष: । पदांशगतं सम्दिग्भत यथा काव्यप्रकाशे-

वाक्यदोषनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित: ।

(१०) निरर्थेकत्वादीनां त्रयारणां च पदमात्रगतत्वेनैव लक्ष्ये संभवः।- क्रमतो थथा- ( ११) 'मुश्व मानं हि मानिनि ॥' (१२) अत्र हिशब्दो वृत्तपूरणमात्र प्रयोजनः । (१३) कुञ्जं हन्ति कृशोदरी। कस्मिन् कर्मणि सामथ्यमस्य नोत्तरतेतराम्। अयं साधुचरस्तस्मादअलि बंध्यतासिह।। अत्र चरेश्येकदेशः आढ्यो भूतपूर्वः "आव्यवर"" इति वत् "भृतपूर्चे चर" सूतवि हितश्चरट् प्रश्ययो वा कुरुषु चरतीति "कुरुचरः इतित् 'चरेष्टः इति सुत्रविदितप्रत्यया तश्चरधातुर्वेति सन्देहात् पूर्व साधुरिति वा साधुषु चरतीति वा अर्थ इति प्रकरणाद्यमा

पदांशगतं विरुद्धसतिकारिं यथा- 'भवान् कल्पतरुप्रायो दन्ते परमसाफ लम्।' अब्र परमसदितिपदस्य अवशिष्टापरद्वयम्। "असत्' इति विरुद्वा मति करोतीति विरुद्वमतिकारित्वम्। "दोषा: केचिद्वन्त्येषु पदाशेपि" इत्यत्र केचिदिति पदोपादानेन तथात्र विवरणे "यथासम्भवम्" इति प्रयुक्तया व अप्रतीतत्वक्किष्टवयोस्तु पदाशगतत्व न सम्भवतीति .. 5 सूचितम् । (१०) "पदे परे" इति कारिकांशं प्रतिपादयितुमाह-निरर्थकत्वादीनामिति। आदि

सम्भवः। तथाविघदोषावहं हि को नाम मूढ़ः पुनः पुनरभिद्ध्यात्। सम्भव इति। अत एव कारिकार्या परे पद एवग इस्यभिहितमिति भाव:। (६१) तत्र निर्थंकत्वमुदाहरति-सुक्षेति। निरर्थकम् अविरवच्ितार्थकमित्यथः । तल्लक्षणन्तु धृत्तिन्यूनतापरिहारमात्रपरयोजनकत्वमू ।अत एव वाक्यालङ्कारभृतं-यमकादि निर्वाहकं खल्वादिपद्मदुष्टमू। मान्नपदेन समुच्चयार्थंकचादिष्युदासः। कवे: शक्तिहीनत्वबोधनद्वारा प्रयोजनानुस- न्धानव्य प्रतया श्रोतुवेमनस्यापादनेन. रसप्रकर्ष प्रतिबन्धकत्वाद्ोषत्वमस्य बोध्यम्। प्रति प्रसवाभाधेन सर्वदेव हेयत्वादयं नित्यो दोष:। रश्मिना पूर्वं चन्द्रोऽद्य तथा च मलयाऽनिलः। प्रेमणा त्वां सेवते पश्य" .. ॥। इति मत्पूरितपादम्रयम्। (१२) दोषं समर्थयति-अत्रेति। वृत्तिपूरणमात्रप्रयोजनः "त ह वै पादपूरणेश

भाव:। ननु "हि हेतावधारणे" इत्यमरात् हि शब्दोऽत्र हेत्वर्थे स्यादिति चेत्? मैवम् अनन्वयात्, नच मय्येवेत्यवधारणे, अनुनयस्यापकर्षापत्तेः। नच क्रियानवयि तत्, लोटा (१३) असम्थरवं दशयति-कुञ्जमिति। मसमर्थमित्यत्न "तत्सादश्यमभावरचे" व्युक्तवचनातू नमू भक्षपार्थका। तेन यत्तदपरिपठितमपि प्रकृतस्थले विवक्षितार्थसा

६६० साहित्यदर्पण :- [ससमपरिच्छेदे-

(१४) अत्र हनतीति गमनार्थे पठितमपि न तत्र समर्थम्। (१५) 'गाएडीवी कनकशिलानिभं भुजाभ्या- माजन्ने विषमविलोचनस्य वक्ः॥' मर्थ्यरहितमित्यर्थः । तथा च यत्किञ्चित् सहकारिसत्वेन विवत्ितार्थप्रत्यायनाश करवं लक्षणं फलितम्। विवक्षितार्थाप्रत्यायकतया च रसस्येव प्रतीतिप्रतिबन्धकत्वादस्य दोष त्वम्। अत्र स्वरूपायोग्यत्वेनार्थानुपस्थितिर्दूषकताबीजमिति नित्यदोषोडयम्। मत्रा र्धानुपस्थितिसत्वादेव न निहितार्थसङ्करः, तत्र विलम्बेनप्रकृतार्थोपस्थितेः। नाप्यवा- चकसङ्करः तस्य यरि्किश्ित्सह का रिस त्वेऽप्यबोध कत्वात्। सङ्केतीकृत्य स्वप्राणबल्लभं रहसि स्थितम्। तत्कालं वीक्ष्य साशङ्कं कुजं हन्ति कृशोदरी। मत्र मत्पूरितपादत्रयम्। (१४) दोषं दर्शयितुमाह-अ्रन्रे ति। पठितमपि धातुपाठे "हन हिंसागत्योः" इत्य- नेनेति शेष:। हन्तिः तत्र गमनार्थ न समर्थ तत्प्रश्यायने स्वरूपायोग्य इत्यर्थः । शक्ति सत्वेऽपि (क) जङ्गापत्रतिरित्यादौ प्रत्ययविशेषोपपद्विशेषसहकारेणेव गतिस्मा रणसमर्थ न स्वत इति भावः । अश्र हन्तेः पदैकदेशत्वेऽपि प्रकृतिगतत्वात् पददोषता। अत्र-"तीर्थान्तरेषु स्नानेन समुपारजितसत्कृतिः। सुरश्रोतस्विनीमेष हन्ति सम्प्रति सादरम्॥" इति काव्यप्रकाशोदाहरणमुपजीव्यम्। उदाहरणान्तरं थथा- कान्ते !,जलनिधौ मग्श्रन्द्रस्त्वन्मुखनिर्जितः। चकोरा: श्रणं तेज्य्य धेहि वा जहि वा प्रिये !॥ अत्र-"दुधाल् धारणपोषणयोः" इत्युक्त्दिशा पोषणार्थकत्वेन पठितमव्यसमर्थम्। (१९) च्युतसंस्कारश्व मुदाहरति-गाण्डीवीति। च्युतः र्खलितः संसकार: संस्कृति: वपाकरणलक्षणानुग मो यत्र वस्य भावस्तर्व्रम्। तथा च संस्कृतभाषाव्याकरणवच्छौर से

तद्ाषायां च्युतसंस्कार इति भावः। तत्तद्वेशीयभाषारूपन्तु न लक्षणविरुद्ध किन्तु तद चिषय एव, एवज् तत्र च्युतसंस्कृतिन दोष हत्यवधेयम्। अत्र हि कवे: व्याकव्पज्ञानही नत्वप्रतिपादुनद्वारासाघुखज्ञानेन तद्वाक्ये श्रोतुरवमनस्यापादनेन रसप्रकर्पप्रतिबन्धकरवादू दोषत्वम्। सवंथा प्रतिप्रसवाभावेन सर्वदेध हेयत्वादयन्तुमहादोषः सवथा नित्य एवेति घोध्यम्। "उन्मजन्मकर इवामरापगाया वेगेन प्रतिमुखमेश्य वाणनथाः"। इति किरातार्जुनीय सपदशसर्गे एता्पूर्वादंम्। गाण्डीवी अर्जुनः भुजाभ्यां बाहुम्यां कनकशिलानिभं सुवर्यामयप्रस्तरसहवां विषम विलोचनस्य त्रिनेत्रस्य किरातमूतते महादेवस्य वक्ष आजघने माहतवान्। (क) जङ्न्यते कुटिलं गच्छतीति जहन यङलुगन्तात्पचाद्यच् "आगमश्ञांस्त्रमनित्यम्" इति नु न। पादाम्यां हन्यते गम्यते इति-पद्धतिर्मार्ग: इन् घातोः किन् प्रत्ययः "हिमकाषिृतिषु च' शस्यनेन पादस्य पद्धाय:।

दोषनिरूपणम्] लक्ष्मी विराजितः। ६६१

(१६) 'आाडो यमहनः', 'स्वाङ्गकर्मकाच्च' इत्यनुशासनबलादाड्पूर्वक्ष्य इनः स्वाङ्गकर्मकस्यैवात्मनेपदं नियमितम्। इद तु तन्जङ्तमिति व्याकरणलक्षणदीनत्वात् च्युत संस्कारत्वम्। (१७) नन्वत्र 'आजघ्ने' इति पदस्य स्वतोन दुष्टता, अपि तु पदान्तरा- पेक्षयैव इत्यस्य वाक्यदोषता १ मैवम्, तथाहि गुणदोषालंकारायां शब्दार्थगत त्वेन व्यवस्थितेस्तदन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वं हेतु: । (१८) इह तु दोषस्य 'आरजध्ने' इति पदमात्रत्यैवान्वयव्यतिरेकानुविधायि- त्वम्, पदान्तराणां परिवर्तनेऽपि तस्य तादवस्थ्यादिति पददोषत्वमेव। (१६) तथा यथे हात्मनेपदस्य परिवृत्तावपि न पददोष:, तथा हन्पकृतेरपीति न पदांशदोषः। (1६) अत्र दोषं दर्शर्यात-भाठ इति। तल्लङ्गितमिति। अपराङ्गकर्मकस्य तस्या- त्मनेपद्विधानादनुशासनमव्यथाकुतमिति भावः। न च कनकशिलानिभं स्वर्णमय- प्रस्तरसदशं श्यामरूपं स्ववक्ष एवाजघने इत्यर्थ इति वाच्यम्, न च वाच्यम्, रणे समु. धतानां वीशणां स्ववक्षस आहननादर्शनात् तत्प्रागेव हि गवंद्योतनार्थ तश्करणदर्शनात। · ( १७) "आजघने" इश्यस्य वाक्यदोषत्वमाशङ्कते-नन्विति । स्वतो न दुष्टनेति। स्वाङ्गकर्मश्रत्वे क्म्मणि च आत्मनेपदस्य साधुत्वादित्याशयः। पदान्तरापेक्षयैव विषमवि लोचनस्य वक्ष इति पराङ् वाचकपदान्तराकाड्डयेव वाक्यदोषता वाक्यघटकानेकपदप्र योज्यत्वदिश्याशयः। न वाक्यदोषत्वमिति साधयितुं समाधने-मवमिति । गुयदोषेति। श्लेषप्रसादादयो दशगुणा: परोक्तास्तेषामेव शब्दाथंगतत्वम् स्वमते त माधुर्य्योजा प्रसा. दाख्यास्रय एव गुशास्ते तु रसवृत्तय एवेति बोध्यम्। व्यवस्थिते: शाब्दत्वार्थत्वनियमस्य तयो: शब्दार्थयोः अन्वयष्यतिरेकानुविधायित्वम् (क) अन्वयव्यतिरेकानुसारित्वम्। एवज्ज यत्र तत्तच्छृब्दोपालम्भे तेषां गुखादीनामुपलम्भःतदनुपलम्भे च तेषामप्यनुपलम्भः तन्न गुणादीनां शाब्दखवम्। आर्थत्वमपि तेषामेवमेव। (१८:) नन्वेतेन कि जातमिति जिज्ञासायाम् "आजघने' इति पदस्य पदमात्नग मित्वमेवदोष इति तदाह-हह त्विति। गाण्डीवीत्यादिपद्य इश्यर्थ:। पदमात्रस्येव न पुनः साकाङ्कपदान्तरस्येश्यथः। तथा च "आजघने" इति पदोपलम्भे न्युतसंस्कारताद्ाषोपलम्भः तत्पदातुपलम्भे च तह्दोषानुपलम्भः। पदान्तराय परिवर्त्तने डपि विषमविलोचनस्य वक्ष इत्यस्य स्थाने न्रिनेत्रस्योरः इति पाठे कृतेऽपि। तस्य च्युतसंस्कारतादोषस्य तादवस्थ्यात् "आजघ्ने" इति पदस्य दुष्टता तादवस्थ्यमिति भाव:, पदमाव्रस्यवेश्याद्युक्ति प्रति हेतुरयम्। इति हेतोः पददोष एव न पुनर्वाक्यदोष इत्यर्थः। एवञ् पदान्तरपरिवर्तनेऽपि तद्दोषस्य तादवस्थ्येन व्यतिरेकव्यभिचाराद्वावय व्यापकर्वाभावेन वाक्यदोषो भवितुं नाहतीति भावः। (१९) नन्येवन्तहि "आजघने" इत्यम्रात्मनेपदस्य विद्यमानत्वे च्युतसंस्कारतादो. षस्य विद्यमानश्वम्, तद्विद्यमाने च तद्विद्यमानत्वमिति आत्मनेपदस्यैव उक्कदोष (क).तत्सतवे तत्सतसचा अन्वय;, तदभावे तदभावो ्यतिरेक:।

साहित्यदर्पण :- [सप्तमपरिच्छेदे-

(१०) एवं 'पझमः' इत्यत्राप्रयुक्तस्य पदगतस्वं बोभ्यम्। (२१ ): एवं प्राकृतादिव्या करणलक्षणाद्दानावपि च्युतसंस्कारत्वमूह्यम्। (२२) इह तु शब्दानां सर्वथा प्रयोगाभावेSसंमर्थतवम्। विरलप्रयोगे निहतार्थत्वम्।

प्रति अन्वययश्यतिरेक्तानुविधायिेन कारणत्वात् अयं च्युतर्संस्कारतादोष: पदाशगत एव किन्न स्यादिश्यत आह-तथेति। परिवृत्तावपि आश्मनेपदं विहाय "आजधान" इति परस्मैपदपाटेऽपि तथा हन्प्रकृतेरपि "प्रजहार" इति पाठेन हन्प्रकृतेः परिवृत्तावपि पद- दोषो नेत्यर्थः। प्रकृतिप्रत्ययमेलनेन दोषतवात पद्दोष एव न पदाशदोष हत्यथः। अग्रा. यमभिपाय :- "आजघने" इत्यत्राश्मनेपदस्य विद्यमानरवे हनूप्रकृतिविद्यमाने च च्युतसं स्कारतादोषविद्यमानत्वम्, तयोरविद्यमानत्वे च तद्विद्यमानत्वमिति प्रकृतिप्रत्ययोभ- यांशस्यैव अन्वयव्यतिरेकाभ्यां दोषघटकर्वात् प्रकृति प्रश्ययोभयांशस्येव,च पदरूपत्वादयं पददोष एव। "वर्ण्यते कि महासेनो /विजेयो यरय तारकः" इर्यादौ तु कृत्प्रत्ययवि्घ्यमन्ख्े वा चकत्वस्य विद्यमानखं तद्विद्यमानावे च तदविद्यमानश्वमिति पदैकदेशस्यैव दोषघटक सात् पदाशदोष एव। तथा च अन्वयव्यतिरका नुसारेय गुणदोषालङ्काराणां वाक्य्या पश्वे वाक्यगतत्त्रम्, केव्रलपदव्यापित्वे पदगतत्वम्, केवलपदांशव्यापित्तरे च पदाशग स्वमित्यालङ्कारिकाणां सिद्धान्त:। (२०) उक्तदिशान्यत्राप्यप्रयुकत्वाददी पदमान्नतत्वंदशयत-एवं "पदः" इत्यत पीति। अप्रयुक्तस्य अप्रयुतत्वदोषस्येत्यर्थः तथा च "भाति पद्मः सरोवरः" इत्यत्र पझ्मश उदस्य विद्यमानत्वे ततः पुल्लिद्गस्य विद्यमानर्वे च अप्रयुक्तत्वदोषविद्यमानश्वम्, तयो रविद्यमानसे च तदविद्यमानत्वमिति प्रकृतिप्रत्ययोभयांशस्येव दोषघटकत्वादत्राप्रयुक्त तवस्य पदगतरवमेचेति भाव:। इदमुपलक्षणम्-तेन "आदते" इत्यवाचकपदस्य श्रुतिकद्ट पदादेरपि उक्कदिशा पदगतत्वमित्यवधेयम्। वस्तुतस्तु नायमेकान्ततः पुल्टिङ्गेऽप्रयुक्तः । तथा च गोवर्धन :- "वटितपलाशकपाटं दिशि दिशि सुखिनो हि शेरते पझ्माः। उज्जागरेणकैश्वकतिशक्या रत्तितुं लक्ष्मी:।।" तस्मातू- "यथाऽयं दाहुणाचारः सवदेव विभाष्यते। तथा मन्ये देवतोऽस्य पिशाची राक्षसोऽथवा॥" इति काव्यप्रकाशोदाहरण मेवानुकूलमिति केचित्। (२१) एवं संस्कृत भाषाव्याकरणस्य च्युतसंस्कारतादोषमभिधाय शौरसेन्यादिप्रा-

घ 'करी अदि' इति प्रयोकव्ये 'करी अन्दे इति प्रयोगे "सर्वत्रात्मनेपदस्य परस्मैपदम्" इति प्राकृतव्याकश्ण सूत्रविरुद्धर्वाचचयुतसंसकार वमित्यथः। (२२) इदानी दर्शितस्वस्वलक्षणानुसारेणैव उक्तदोषार्णा परस्परभेदसम्भवेऽपि

परस्वरदोषपार्थकर्यानन० ] लक्ष्मीविराजितः। ६५३

(२३) निहतार्थश्वमनेकार्थशब्द विषयम्। (२४ ) अप्रतोतत्वं त्वेकार्थस्यापि शब्दस्य सार्वत्रिकप्रयोगविरछ्ठः। अप्रयु. क््वमे कार्थशब्द विषयम् । (२५) असमर्थत्वमने कार्थशब्दविषयम्। असमर्थरवे इन्त्यादयोऽपि गमनायें पठिताः। अवाचकत्वे दिनादयः प्रकाशमयाद्र्थे, न तथेति परस्परमेद:। (२६ ) एवं पददोषसजातीया वाक्यदोषा उक्ता:, संप्रति तद्विजातीया उच्यन्ते।

इह शब्दानामिति। शब्द्धानामसमर्थादिशबदानां परस्परं भेद इत्यन्वयः। शब्दानामित्यत्र दुष्ट-दुष्टशब्दानासित्यथः। सवंधा स्वार्थप्रधानतया सर्वंप्रकारेणेत्यथः। प्रयोगाभाव इति। जह्गगपद्धतिरित्येत न्निष्ठसह का रिविशेषयां विनेति शेषः। प्रयोगाभावश्च यत्र ज्ञापकं नारति तत्रँव, ज्ञापकसच्चे तु प्रयोगोऽस्त्येत्र तेन "हन् हिंसागत्योः" इति पाठेन हन्धातोगत्य- थंप्रधानतया ज्ञापकसवेन गच्छुतीत्यथें हन्तीति सर्वत्रैव प्रयोगाभावात् "कुज्त हन्ति कृशोदरीश इश्यादावसमर्थत्वम्, निहितार्थंत्वं विरलप्रयोगे "अकालसन्ध्यामिव धातुम- त्तामू" इत्यादिरूपश्लेषादावल्पप्रयोगे। (२३) सकळश्रोतृषु विवक्षितार्थंबोघस्याविशेषेए निद्दितार्थाप्रतीतत्वयोरमेदे लब्े तयोर्भेंदं दर्शयितुमाह-निदतार्थतमिति। श्नेकार्थशब्दविषयमिति। तत्र "धातुमतां गिरि- वंत्ते" इत्यादौ सत्ताशबदस्य क्षीव-तत्सव्ारूपावर्धावित्यनेकार्थखवम्। "योगेन दकिता- शयः" इश्यादावप्रतीतत्वे तु आशयशबदस्य वासनारूप एकार्थं एव, योगशात्त्रातिरिके. इन्यम्रे तस्प्रयोगविरद्श्चेति बोध्यम्। (२४) असमर्थश्वावाचकत्वयोभेंदमाह-प्रप्रयु क्तत्वमिति।. "भाति पझमः सरोवरे" इत्यत्राप्रयुकत्वे पद्मशब्दस्य कमलरूप एक एवार्थ:, "कुअं हन्ति कुशोदरी" इत्यन्नासम- र्थंते तु हनूधांतोः "हन् हिंसागत्योः" इति धातुपाठात् हिसागतिरूपौ द्वावर्थो इत्यूद्यम्। (२६) विवच्ितार्थ प्रत्यायकत्वेन असमर्थत्त्रावाचकत्वयोरभेदे लब्धे भेदं दर्शयितु- माह-असमर्थस्वमिति। अपिशब्दृस्य भिक्नक्रमत्वाभ्युपगमेन गमनार्थ इत्यनेन सम्बरधः तेन गमनाथेऽपीत्यर्थः । न तथा कोशकृद्भिरमरादिभि: पठिता इत्यथेः। तथा च तद" विद्यमानेऽपि सहायकाभावात् तत्प्रत्यायनाक्षमध्वमसमर्थत्वम्। यथा "कुञ्जं हन्ति कृशोदरी" इत्यत्र धातुपाठोत् गत्यथे विद्यमानेऽपि पादादिसहायकाभावात्तदर्थप्रश्याय नासमर्थत्वेन असमर्थत्वम्। अवाचकर्वन्तु-तदर्थाविद्यमानत्वेन तत्प्रत्यायनासमर्थत्वम्। यथा-"दिनं मे त्वयि सम्प्राप्ते ध्वान्तच्छव्वापि यामिनी" इत्पत्र दिनपद्स्य प्रकाशम यार्थाविद्यमानेत्वेन तत्प्रत्यायनासमर्थत्वादवाचकत्वमित्यभिप्रायः। एवम् अनुचितार्थं विरुद्धमतिकारित्व योरशक्यार्थशक्यार्थविषयत्वेन भेदोऽवगन्तव्य:। (२६) इदानीमुक्तषोड़शदोषमिद्चान् त्रयोविशतिवाक्यदोषान् वकतुमाह-एवमिति। तद्विजातीया पददोषविजातीया वाक्यदोषा इश्यर्थः। पद़े यो दोष: वाक्येऽपि वादश- दोषस्य विद्यमानत्वात् तत्सजातीयता तद्वृत्तेस्तद्विजातीयता। तथा च-पदे प्रसकत्या वाक्ये प्रसकतत्वं पद्दोषसजातीयवाक्यदोषत्वम, पदेडपसवत्या वाक्यमात्रे प्रसकत्वं पददोषविजातीय वाक्यदोषखमिति। ८५ सा०

६६४ साहित्यदपस :- [सप्तमपरिच्छेदे-

(२७ ) वर्णानां प्रतिकूलत्व, लुप्ताहृतविसर्गते।

पतत्प्रकर्षता, संघौ विश्लेषाश्ीलकष्टताः। अर्धान्तरैक्कपदता समाप्पुनरात्तता ॥ ६॥

वाच्यस्थानभिधानं च भग्नप्रक्रमता तथा॥७॥ त्याग: प्रसिद्धेरस्थाने न्यास: पदसमासयो:। संकीर्णता गर्भितता दोषा: स्युर्वाक्यमात्रगाः॥८॥ (२८) वर्ानां रसानुगुयय विपरीतत्वं प्रतिकूलत्वम्। यथा मम-

(२७) वर्णानां प्रतिकूलत्मिति। वर्णानां प्रतिकूळत्वं प्रतिकूलवणंता, लुप्ता आह. ताश् (ओरवं प्राप्ताश्त) विसर्गा ययोस्ते लुस्ताहतविसगें वाक्ये तयोर्भावौ लुसाहतवि सगते। अत्र "दन्दवान्ते अ्रयमायं पदं प्रश्येकमभिसम्बध्यते" इति न्यायेन लुपविस गंता आइतविसर्गता चेति दोषद्रयम्। विसगंपदेनात्र न बिन्दुद्वयात्मक: किन्तु लक्ष- जया विसगंस्थानीयो रेफो ग्राह्यः तेन वकरयाप्रक्रियोपपत्तिरिति। मधिकानि न्यूना नि कथितानि च येषां वाक्यानां तेषां भावास्तादृशाः। अधिकपदता, न्यूनपदता, कथि. तपदता चेति दोषत्रयम्। इतं वृत्तं छन्दः यत्र वाक्ये तस्य मावो हत्तवृत्तता। पतन् च्यवन् प्रकर्षो यत्र वाक्ये तस्य भाव: पतत्प्रकर्षता। सं्धौ विषये विश्लेषस्य अश्लील कष्टते च तास्तादशा:, सग्धिविश्तेषः, सन्व्यश्लीलता, सन्धिकष्टता च दोषत्रयम्। अर्धान्ते द्वितीयस्मिन्नध एक पदं यत्र वाक्ये तस्य भावः सा अर्धान्तरैंकपदता। समाप्तं सम्पूर्यमपि पुनरातं स्वीकृतमारव्वं वाश्यमिति तक्ष्य भाव: सा समापपुनरातता। अभ. वन्न नुपपद्यमानः मतः अभिलषितः सम्बन्धः अन्वयो यत्र तद्भवन्मतसम्बन्धं वाक्यम्, न विधते क्रमो यत्र तदक्रमं वाक्यम्, अपुत्रमितिवत्समासा, अमतः अनमिलषितः परो द्वितीय: अर्थो यस्य तदमतपरार्थंवाक्यञ्न तेषां मावास्ताइशा, अभवन्मतसम्य न्घता, अक्रमता, अमतपरार्थता चेति दोषत्रयम्। वाच्यस्य प्रतिपाधमानस्य अनभि- धानम् अकथनम् वाच्यानभिधानम्। भग्नः अन्यप्रकारेय द्वितीयादिप्रयोगाव्रष्टः प्रक्रम उपक्रमो यत्र तद्भग्नप्रक्रमं वाक्यं तस्य भावो भग्नप्रक्रमता प्रसितिर्यागः । अस्थाने अनुपयुक्तस्थाने यद्समासग्रोरन्यास: संस्थापनम्। तथा च अस्थानस्थपद्ता अस्धानस्थ समासता चेति दोषटूयम्। सङ्कीगांता, गर्मितता च। एते त्रयोविशततिर्दोषाः वाक्यमा न्रगा: केवलवाक्यगता एव सरित्यथे:। प्रतिकूलवर्णश्वादिकं वाक्ये एव न तु पदादिष्व पीति भाव:। यद्प्यंकस्मिअ्षपि पदे ठकारादेः विद्यमानरवे प्रतिकूलव्ण प्रसज्यते तथा- पि वाक्यगतत्वेनेंव रसानुकूल्यप्राति कूल्ययोरनुभव सिद्धत्वाट्वाक्यदोषत्वमिति बोध्यम्। प्रतिकूलवर्णान्वादीनां स्वरूपं परस्परभेद्श्व तत्तदुदाहरणावसरे मवभेदेन स्पष्टीभविष्य- वीस्यवधेयम्। (२६) तत्र प्रतिकूलवं लक्षयति-वर्षानामिति। रसानुगुणवं वर्णानाम् अष्टपरि घछेदे वक्ष्यथे। तद्विपरीत त्वमास्वादोद्रोभप्रतिबन्धकत्वम्। वर्णानां प्रतिफूलत्वं प्रविकूल

पेददोष विजातीयवाक्यदोषनि०] लक्ष्मीविराजितः।

(र६) 'ओवद्ठइ उल्लद्वह सश्रणे कहिपि मोट्टाअरइ खो परिहद्इ। (!) हिशएण फिट्टइ लज्जाइ खुट्टइ दिहीए सा ॥ (१) (३०) अत्र टकारा: शृङ्गाररसपरिपन्थिनः केवलं शकप्रदर्शनाय निा । (३१) एषां चैकद्वित्रिचतुः प्रयोगे न ताहप्रसमङ्क इति न दोषः। (३२ ) 'गता निशा इमा बाले।' वर्णतेश्यर्थः । तथा चास्य प्रकृतरसविरोधिरसगतगुणव्यञ्ञकत्वेन तत्प्रतीतिप्रतिबन्घक त्वाद्दोषत्वम्। स्वव्यङ्गयस्येव विरोधत्वेन प्रतिप्रसवासम्भवादसौ दोषो निश्यः। नव दुःश्रवश्वेन सहास्य साङ्क्य्यंमिति वाच्यम् उपधेयसांकर्थ्यऽपि उपाध्योरसांकर्य्यात्। तथा हि तत्र प्रकृतरसव्यअ्षकवर्णाभावाद्रसोदोघरूपं कार्य्य न जायते अन्न तु परकृतरसप तिबन्धकेर्वणेः प्रतिबध्यते इत्यनयोरेकत्र व्यक्षकवर्णाभावात् कारणाभावप्रयुक्तकार्य्या भाववत्वम् अपरत्र प्रतिकू रूवर्णसद्धावात् प्रतिबद्धकार्य्यंकत्व मिति। केचसु तत्र परुषव. पंमात्रं दुष्टम् इह तुसुकुमारा अपि वर्णारौद्रायी दुष्यन्तीति तवोस्य भेदइति जापयन्ति। (२९) शक्कारे प्रतिकूळवणात्वमुदाहरति-प्रो बटटई इति। "उद्दत्तंयति उल्लोटयति शयने कर्ह्यपि मोहायति। नो परिघट्टयति हृदयेन स्फेट्यति लजया खटट्यति घृतेः सा'॥ इति संस्कृतम्ं। कस्याश्रिद्विप्रलम्भवर्णनेयम्। सा युवतिः शयने शय्थायां स्थिता कस्मिव्रा काले उद्दत्तयति देहसुचानीकरोति, कस्मित्पि काले उल्लोटयति देहपाश्वंपरिवर्तनं करोति कस्मिअवपि काले मोट्टायति प्रागुकतलक्षणं मोट्टयित करोति कल्मिव्वपि काले नो परि- घट्टयति देहं न सञ्ालयति कस्मिन्नपि काले ह्ृदयेन चेतसा सफेटयति रवप्राणं हिनस्ति मत्तसभिलषतीत्यर्थ:, कस्मिवनपि काले लज्जया त्रपया वतेधैर्य्यात् ल्यबलोपे पञ्चमी तेन धैय्यमालम्वयेत्वर्थः, सट्टयति कुण्ठिता भवति। आकारनिश्चयमन्तरेण छन्दोभेद

(३०) दोषं समर्थयितुमाह-अत्रेति। श्रद्धारे टवरगः प्रतिकूलः "टठढान् विने"ति अ्टमें वक्ष्यमाणत्वात्। शृङ्गाररसपरिपन्थिनः श्रङ्गारविरुद्धवीरबी भश्सरौद्रगतौजोगुयम्य अकत्वेन भक्कारप्रकर्षबोधप्रतिबन्धकाः । एवस्र शङ्गाररसानुसारेण कोमलवण्ाचारणे कर्स्तव्ये तद्विपरीतटकोरेच्वारणात्प्रतिकूलवर्णरवं वाक्यदाष इति। (३१) निष्कर्षार्थ दशयति-पषान्चेति। एवां प्रतिकूलवर्णानां ताडग वर्गप्रतिकूल- स्वनिबन्धनो रसमङ्ग: रसप्रकषबोधप्रतिबन्धः । दुःश्रवत्वनिबन्धनस्तु विद्यत एव। तथा च "निर्वण्यं पश्युमुखम्" इरयत्र रेफपुक्तस्य वणत्रयस्य सद्वावेपि नार्य दोष:। यदि चोक्तोदाहरणे दुःश्रवत्वस्यापि सद्वावाहुःश्रवत्वमेवाम्युपेयते तदोदाहरणानतरं बोध्यम्। यथा- घृन्दारकप्रकरमद्य करोम्यशक्कमानन्दयामि सुनिवृन्दममन्दमक्ष !। भङं भुजङ्गमगणस्य भयं न यामि त्वामन्तकातियिमसन्तमहं विधाय।। रावणं प्रतिश्रीरामचन्द्रश्योकिरियम्। अत्र वीरे रसे माधुर्य्यंव्यअकमृदवो वर्णाः प्रतिकूला: औजस्विनि रसे विकटवर्णत्वस्य दीघंसमासत्वस्य चानुगुण्याद्। : (३२) लुश्नविसर्गसमुदाहरति-गता इंति । तव्वक्षणन्तु सक्ष्बहुविस्य गध्वम्, तेन

६८६ साहित्यदर्पण :- [सप्षमपरिच्छेदे-

(३२) शत्र लुप्तविसर्गाः । (३४) आहता ओर्रोत्वं प्राप्ता विसर्गा यत्र। यथा- 'घोरो वरो नरो याति।' (३५) 'पह्मवाकृतिरकोष्ठी ।' एकद्विमात्रविसरगलोपे नार्यं दोष:, लुप्तबहुविसर्गलेन बन्घशैथिल्यम्, बन्धशैथिक्येन व सहृदयोद्वेगः बन्घस्य गाढ़तवे यथा चमरकारो न तथा शैथिल्ये इति सहदयातुभवात्- श्रोतुवैमुख्यापादन मिव भवतीति रसम्रकर्षप्रतिबन्धकत्वात् दोषत्वम्। प्रतिप्रसवाभावात अयमपि नित्यो दोष:। "गता निशा इमा वाले ! त्वल्लावण्यसमीहया। मधुना यदि संलब्धा तत्साफरल्यंकुरु द्ुतम्॥" इति मद्रचितांशत्रयम्। (३३) दोषं द्शयितुमाह-प्रत्रेति। लुस्वविसर्गा वाक्यस्य दोषं घट्यम्तीति शेषः। "गता निशा इमा वाले" इश्यत्र सकारस्य ससजुषो रुः 'इत्यनेन रुत्वे" भोभगोअघोड ''पूर्वस्य योाश" इत्यनेन यत्वे "लि सर्वेषाम्" "लोपः शाकल्यस्य" इत्याभ्यां यलोपे चसति विसर्गस्य लोपात् अदर्शनात् लुप्नविसरगंध्म्। एवं विसगंबहुरे दुःश्रवक्वं दोषो यथा- "हमरः खरः खलः कान्तः कायः कोपधनः कृशः।

तदुकतं कुन्तकेन- च्युतो मानोऽधिको रागो मोहो जातोर्सयो गत:।"

भोजदेवरत्वत्र मसमस्तता नाम दोष इस्याह। यमके तु नायं दोष:, तथा हि नलोदयकाव्ये द्वितीयसग-"पिकोऽपि कोपिकोपिको वियोगिनीरभत्संयत्। वर्चासि भङ्गमाळपन्नितानि तानि तानि ताः॥इति। (३४) आइतविसर्गंतापर्द व्युस्पादयति-आाइतेति। यत्र वाक्ये, तदाहतविसर्ग तस्य भाव आहतविसगंता ओत्वञ्ञात्र "आद्गुणः" इति सूत्रेण। तथा च ओखप्राप्तबहु विसर्गंत्वमाहतविसगंतेति छक्षणं फलितम्। दूषकताबीजन्तु प्राग्वदेव बोध्यम्। नित्यस्वादिकमपि तथैव। उदाहरति-धीर-हति। धीरो वरो नरे याति शुभ्रवस्त्रबिभूषितः। सौन्दुर्येण स्वभावेन मोहयन्रिव मानसम् ॥ इति मत्पूरिताशत्रयम्। (३८) अधिकपदतामुदाहरति-पल्लवेति। तळ्लक्षणान्तु अनुपयुक्कपद वश्वमधचिक पदत्वमिति। निस्थकत्वन्तु पद्गतः अयन्तु वाक्यगत इति द्वयोभेंदः। अनुपयुक्त्तपदस्य सामअस्यानुसन्धानेन व्यग्रतया विलम्बाव विलम्बेनेव रसप्रतीत्या वैमुख्यापादनादस्य दोषत्वम्। "गुयाः क्ाप्यधिकं पदम्" इति वक्ष्यमाणावादनित्योडयं दोषः । स्वरूपकथ- नार्थ प्रस्तुवानुपयोगिनोऽव्यर्थंस्य विवक्षायामपुष्टार्थत्म्, प्रयोजनाभावात्तदर्धाविव

श्यामा हरिणशावाची सन्ततं हदि तिर्थ्वात॥ इति मत्पूरितांशत्रयम्। पल्चवाकृती किसकयतुमयौ रकौ ओषठौ यस्या: सा ताडशी।

पददोषविजातीयवाक्यदोषनि० ] लक्ष्मोविराजितः । ६=७

(३६) अप्रत्रा कृतिपद मधिक म् । (३७) एवम्- 'सदाशिवं नौमि पिनाकपायिम्।' (३८) इति विशेषणमधिकम्। (३६) 'कुर्या हरस्यापि पिनाकपायोः' इति। (४०) अत्र त्ु पिनाकपाखिपदं विशेषप्रतिपत्यर्थमुपात्तमिति युक्क्तमेव। (४१) यथा वा- 'वाचमुवाच कौतसः।' (४२) अत्र वाचसित्यधिकम्। उवाचेत्यनेनैव गतार्थत्वात्।

(३६) अत्र दोषं दर्शयति-प्रत्रेति। आकृतिपदासत्त्वेऽपि शिलापुत्रस्य शरीरमिति- वत् पल्लवाकृतेः पञ्लवानतिरिक्त्वात् "पल्लवमिव रकौ ओष्ठौ यस्याः सा-पल्चवरक्तोष्टी" इति बहुव्रीहिसमासेनैव तदर्थबोधोपपत्तेराकृतिपदमनुपयुक्कार्थमिति भाव:। (३७) प्रकाशन्तरेणोदाहर्तुमाह -एव मिति । सदा प्रसन्नं जगतां शरण्यं ज्ञानप्रद्ं पूज्यगणे वरेण्यम्। सदैकरूपं प्रकृते: परं तं सदाशिवं नौमि पिनाकपाणिम्॥ अत्र मत्पूरितपूर्वपाद्त्रयम्। (३८) अन्न दोषं समर्थयति-इतीति। विशेषणं पिनाकपाणिपदम् । अरधिकमिति। . तस्य स्तुतियोग्य ताया अननुकूलश्वादिति भाव:। (३९) विशेषणस्य सार्थकस्थले तु नायं दोष इति प्रतिपाद्यितुसुदाहरति-कुर्ध्यामिति। तव प्रसादात् कुसुमायुधोऽपि सहायमेकं मधुमेव लबधवा। कुर््यो हरस्यापि पिनाकपाणेधैर्य्यक्युति के मम धन्चिनोऽन्ये॥ इति कुमारसम्भवे समस्तम्। (४०) अत्र दोषं समर्थयितुमाह-अत्रेति। विशेषप्रतिपत्यर्थं हरस्य दुजयत्वबोधा. थंमू उपात्तं कविना उपन्यस्तम् । युक्तमेवेति। ताहशदुर्जयस्यापि पिनाकपाणेः धैर्य्यं- च्युतिकरणादाक्मनः शौर्य्यातिशयत्वप्रतिपादनादिति भावः। (४१) न केवलं समास एव पदाधित्यं किन्त्वसमासेऽपीत्युदाहरणान्तरमाह- यथा वेति। "अथोट्ट्रवामीशतवाहितार्थं प्रजेव्वरं प्रीतिमना महर्षिः स्पृशन् करेणानतपूर्वकायं संप्रस्थितो वाचमुवाच कौरसः।।" रघुवंशपञ्ञ मसर्गे श्लोकसमुदायः। (४२) दोषं दर्शयितुमाह-अश्रेति। गतार्थत्वात् श्रोतृभिर्ज्ञातविषयर्वात् परिभा- षणार्थकवचघातोरेव वचनोचारणार्थर्वात् तथा घ वाचमित्यस्य प्रयोगोऽनुपयुकत एव प्रत्युतार्थान्तरकल्पनाकर इति भावः। अम्र वागीशा :- वाचमिति प्रतीकमामादाय यथा- "देवं यजति" "गन्धं जिघ्रति" इत्यादौ संभेदेनान्यतरवैयर्थ्यमिति न्यायेन यजादेः पूजा. अ्रहणमात्रार्थता, वपात्रापि वचघातोरुच्वारयमात्रर्थत्वम्, नत् वचनोषरणायत्वम्।

साहित्यदर्पण :- [सपमपरिच्छेदे-

(४३) क्चित्तु विशेषणदानार्थ तत्प्रयोगो युज्यते। यथा- 'उवाच मधुर्रां वाचम्' इति। (४४) केचिश्वाहु :- यश्र विशेषणंस्यापि क्रियाविशेषत्वं संभवति तत्रापि सस्प्रयोगो न घटते। यथा- (४५) 'उवाच मधुरं घीमान्' इति। (४६) 'यदि मथ्यर्पिता दृष्टिः कि ममेन्द्रतया तदा।'

अन्यथा पौनरुक्त्यं स्यात्। एवञ् तादशकर््पनमेवात्र शब्दबोधविलम्बकृदिति दोष ख्मस्या इत्याहु:। (४३) विशेषणार्थ तत्प्रयोगे तु नायं दोष इस्यमिधातुमाह-कचिखिवति। कचित् स्थल हत्यर्थः। तस्प्रयोग इति। वच्घाता: कमंतया वागादे: प्रयोग:। उवाच मघुरां वाचं मनः प्रह्ादयन् मम। सर्वत्र विदिताचारी लोकशिक्षणततपरः॥ अत्र मत्पूरिताशत्रयम्। मत्र मधुरामिति विशेषणदानार्थ वाचमित्यस्य प्रयोगो युकत इति नात्राधिकपदर्रव दोष इत्याशय:। (४४) एतच्च काव्यप्रकाशकृता दूषितं तद्दशंयितुमाह-केचिन्विति। विशेषणस्यापि

न युज्पते। क्म्मविशेषणार्थस्य क्रियाविशेषणेनेव लाभातू क्रिययैव च तथाविघकर्मार्थं- प्रत्यायनादावश्यकत्वाभांवेन अधिकपदृत्वप्रसक्कादिति तेषामभिप्रायः। परे तु-वाचः प्रयोगस्तु उपपत्यन्तरासत्ाधयुज्यत एव किस्तु विशेषणदानार्थ तत्प्रयोग इत्युक्तिविशेष णस्य क्रियाविशेषणसम्भवोक्त्या दूषिता न तु वाचमिश्यस्य प्रयोग:। "ऊचे वचस्ताप- सकुज्रेण" "नृपमूचे वचनं धृकोदरः" "जगाद वाक्यं गिरिराजपुत्री' इश्यादिबहुप्रयाग दर्शना सत्प्रयोगस्य तत्सम्मतत्वादेव। तदुपपस्तिस्तु वचेर्द्विधा व्युस्पत्ति :- कण्ठताल्वाद्य भिघात: तज्जन्यं वचनज्चार्थः। तन्र वचनार्थकतया प्रयोगे वाचमिति न प्रयुज्यते, कण्ठ ताल्वाथ्यमिघाताथंकतया प्रयोगे तु तत्कमंभूतस्य वाचमित्यस्य युजयत एव प्रयोग इति। थच्च वाचमित्यधिकमित्युक्त तदपि युक्कम, वच् धातोवेंचनार्थकरवे वाचमित्यस्य पुनरु करवादेव (पुनरुक्तभाव एव) अधिकपदत्वदोषप्रसनकेः। यथा-पल्लवाकृतिर केष्यप्रेत्याहुः। (४४) उक्कदिशा तन्मतीयं निर्दुंध्मुदाहरणमाह-उवाचंति। पूर्वोक्तमेवात्रापि- पादपूरणमवगन्तव्यम्। एतेन "पवाच मधुरां वाचम्" इत्यत्रापि अधिकपदतवेति तेर्षा सिद्धान्व इति ध्येयम्। उवाचमधुरामिति उवाव मधुरमित्युदाहरणयोः प्रतीतिवेषस्य प्रतिपादनेन ग्रभ्थकृता अस्वरसः सूचित:। (४६) न्यूमपदत्वमुदाहरति-यदीति। व्यूनमुपादेयमध्यनुपातं पदं वाचकपद यत्र तपथोकम्। तथा व उपादेयवाचकपद्हीनवाक्य्वं न्यूनपदत्वमिति लक्षणं फलि तम्। वाचके विविशेषणादूवाउ्यानभिधानेनातिव्या्ि: तस्य धोतकपदानभिधानसवरू पत्वाद्। अत्र पदज्ञानविरहकृता विवक्षिताप्रतिपच्तिश्र दूषकताबीजम्, मतो झटित्या क्षेपतस्तक्वाभेऽदोषत्वस्। यथा "मा सवन्तमनकः पवनो वा" इत्यादो मवाक्षीदसाङ्गी

पददोषविजातीयवाक्यदोषनि०] लक्ष्मीविराजित:।

(४७) अध्र त्वयैति पदं न्यूनम्। (४८) 'रतिलीलाश्रमं भिन्ते सलीलमनिलो वहन।' (v६) अ्वत्र लीलाशब्द: पुनरुक:।

दिवि प्रसिद्धक्रियाया झटिस्याक्षेपतो लाभः। यथा वा "निधानगर्भामिव सागराभ्याम्" (रघुवंशे तृतीयसरगें) इत्यादावग्यभिचारिविशेषणेन प्रृथिव्या झटिति आक्षेपतो जाभ इति बोध्यम्। अत एवायमनित्यो दोष:, वक्ष्यति स्वयमेव "उक्कावानन्दमग्नादे: स्या- न्न्यूनपदता गुणः" इति। केचित्तु-अध्याहारपूरणीयपदं न्यूनपदम्, द्योतकस्य वाध्यान भिधाने त्वध्याहारस्यैवासम्भवात् नातिव्यापिः। तथाहि- ठ्यतिक्रमशवं कें मे वीक्ष्य वामाक्ति ! कुप्यसि।

इत्यत्र व्यतिक्रमलवयोः समाससत्वेऽ््यध्याहायर्याविकारेणवि व्यतिक्रमीयस्थल भागसमुच्चयस्यासम्भवात्, किन्तु वस्स्वन्तरस्येव समुच्याित्याहु :- तक्व, गुणशतमपि दोष: कश्रिदेकोऽतिबृद्धः क्षण्यति यदि नान्यस्तद्विरोधो गुणोडस्ति | इत्यादौ गुणशतयो: समासत्वेऽप्यधिकारेशोकद्वयादिगुणसमुच्चयदर्शनावू। (४७) दोषमुद्धाटयितुमाह-अत्रंति। प्रथमे पादे त्वयेतपदम् अवितेति क्रियायाः कत्तंभृतम्, कत्तंपदमन्तरेण क्रियाया: साकाङ्गरवादिति भावः । (४८) कथितपद्त्वसुदाहरति-रतिलीलेनि। कथितपदं यस्मिन् वाक्ये तस्य भाव इति विग्र:। तल्छक्षणन्तु प्रयोजनशून्यतवे सति समानार्थकममानानुपूर्वीकपदवत्वम्। "उदेति सविता ताम्रस्ताम्र एवास्तमति च" "स सुरम सुरभिम, इत्यादौ एतद्वारणाय सत्यन्तपदोपादानम्। तत्र हि तेनैव शब्देन पुनरुपादानेऽनुवादुत्वेन झटिति प्रयोजन- जिज्ञासार्यां व्यज्जनयास्तमयोदयादावेकरूपतावगमः प्रयोजनमस्ति। पुनरुकत्वंव् शब्देन अवगतत्वे सति पुनस्तट्टचकेन पर्य्यायानतरेण विभिन्नानुपूर्वोकखवेनेति यावद प्रतिपा दितम्, अन्न तु तस्यव पदस्योपादानमिति भेदः । अत्र चेकस्येवार्थस्येकशन्देन द्विरुपादाने किमिदं पदं नानाथरवेनार्थान्तरबोधकम् उत तत्येवार्थस्य प्रतिपादनमिति प्रतिसन्धानप्रसख्गे कवेरशकत्युन्नयनेनोपभुक्तभोगवत श्रोतुचैमुख्यं दूषकताबीजमनुसन्धे- यम्। अतो लाटानुप्रासादावदोषश्वम् अशक्शयनुन्नयनात्। तथा च 'कथितञ्ज पदं पुनः" इति वक्ष्यमाणश्वात् अयमप्यनित्यो दोष:। "दुचियादिकस मुद्भूतो विरहिमाणशोषकः।" इति मत्पूरितपूर्वाद्वंम्। सोलया क्रीड़या सहित सलीलं वहन् अनिलो वायु: रतिलीकाश्रमं सम्भोगकेलिज नितपरिश्रमम्, भिन्ते नाशयति। (४९) दोषममिधातुसुस्थापयति-प्रन्नेति। पुनरुक्तः । रतिलीलेश्यत्र सलीलमित्यत्र च द्विवारममिहितः अत एव कथितपदृत्त्वमित्याशयः। यद्यव्यस्य पददोषत्वमपि सम्भवति तथाप्येकपदस्य द्विरुपादानादेव वाक्यदोषश्वमित्यवधेयम्। केचित्तु एकस्यैव पदस्य द्वितीयवारोपादानं पिष्टपेषणव द्चमत्कारीत्याहुस्तन्न अनवीकृतत्वसांकर्थ्यापत्तेः।

साहित्यदर्पणः- [सतमपरिण्छैदे-

(५०) एवम्- 'जत्तुर्विसं धृतविकासिबिसप्रसूनाः।' (५१) अत्र बिसशब्दस्य घृतपरिस्फुटत्प्रसूना इति सर्वनाम्नैव परामशों युक्क: । (५२) दृतवृत्तम्-लक्षणानुसररोऽप्यश्रव्यम्, रसाननुगुगाम्, अप्राप्तगुरुभावा- नतलघुच। क्रमेया यथा- (५३) 'हन्त' सतततमेतस्या हृदयं भिन्ते मनोभवः कुपितः'। (₹०) प्रकाशन्तरेणोदाहरयां दर्शयति-एवमिति। "सस्नुः पयः पपुरनेनिजुरम्बराणि जक्षुर्विसं एतविकाशिविसप्रसूनाः। सैन्या: प्रियामनुपभोग निरर्थकश्व-दोषप्रवादमसृजन्नगनिम्नगानाम्:" शिशुपालवधपञ्चमसरगे समस्तम्। धृतानि धारितानि विकाशीनि प्रस्फुटन्ति विसप्रसूनानि कमलानि येस्ते तथोक्ताः "सैन्याः विसं मृणालं "मृसालं विसमब्जादि" इर्यमरः, जक्षुभक्षयामासुः। अत्र विसशब्दस्य द्वितीयवारोपादानात् कथितपदत्वम्। (५१ ) तद्टोषं स्पष्टयति-प्न्नेति। सर्वनाम्नैव द्वात्रिशस्सवंनामान्त:पातितच्छ उद्देनैव परामर्शः उपस्थितिः तथासति पुनर्विसशब्दानुपादानान्न कथितपदत्वं दोष इति माव:। (६२) हववृत्ततामुदाहत्तुं इतपदार्थत्रैविध्येन त्रिविधं हतवृत्तमिति दर्शयति इतवृत्तमिति। "मारिते कुत्सिते इतम्" इति कोशाव हतं निन्दितं घृत्तं छन्द' यत्र वाक्ये तत् हतवृत्तम्। सामान्यलक्षणां हतवृत्ततायास्तु छन्दोगतदोषवत्वं हतवृत्तत्वम्। छन्दो वैरुप्येण श्रोतुर्षेमुख्यापादनाक् रसप्रकर्षप्रतिबन्धकत्वेनास्य दोषत्वम्। तथा च प्रति- प्रसवासम्भचेन सर्वदेव हेयतवादयं दोषो नित्य एव। तन्र प्रथमविधं हतपदार्थमाह- लक्षणानुसरणेऽपीति। लक्षणं गुर्वादिनियामक पिङ्गलमुनिकालिदासादिप्रणीतं शास्त्रम् तथा घ ततचछुन्दस: पूरलक्षणानुगमेऽपि छन्दः अश्रव्यम् अश्रुतिमधुरम् अपिना तदननुसरयं समुच्चीयते अन्यथाछन्दोभङ्गेऽदुष्टकाव्यरवपत्ति: स्यात। द्वितीयहतपदार्थ माह-रसानन्विति। रसस्य प्रकृतरसादे: अननुगुपाम प्रतिकूलम् प्रकृतरसाननुकूलमित्यर्थः। तृतोयविधं हतपदार्थमाह-अप्राप्तेति। "वा,पदान्ते" इति छन्दःशास्त्रेय लघोरपि पादान्ते गुरुत्वमतिदिश्यते तब्न प्राप्नोति तक्कार्य्य न भवतीत्यर्थः।तथा च "वा पदान्ते" इरयु के: अप्रास्तो गुरुभावी गुरुत्वं येन तथांभूतो वर्णा, अन्ते पादस्यान्तिमे देशेल घुलंघु वर्णो यस्य यत्र वेतिबहुब्रीहिगर्भो बहुव्रीहिः, तत्तथोक्ञ्व वाक्यं इतषृत्तमितयनेन सम्बन्ध: । (१३) वत्न प्रथमस्य "लक्षणातुसरणेऽप्यश्र्यम्" इस्यस्योदाहरणं दर्शयति- हन्तसततमेतस्या इति। कुपितः मनोभवो मदन एतस्या नायिकाया हृदयं सततम् भजसं भिन्ते द्वैधीकरोति पीड़यतीश्यथं:। मत्र-यस्याः पाढे प्रथमे द्वादशमात्रा तथा तृतीयेऽपि। ष्ादशद्वितीये चतुर्थके पञ्दश साड़य्या।

पददोष विजातीयवाक्यदोषनि०] लक्ष्मविराजित:। ६६१

(५४) अ्रयि ! मयि मानिनि ! मा कुरु मानम्' । (५ू५) इदं वृत्तं हास्यरसस्यैवाऽनुकूलम् । (५६) 'विकसित सहकार भार हारि-परिमल युष समागतो वसन्तः'।

इति छन्दः शास्त्रोक्तार्थ्यालक्षणानुपशणेऽपि 'इ्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयं सवंत्र लघु पञ्चमम्' इत्यादिना अनुष्टभ् इव लक्षितः लहसा प्रथम्रपादे बोधो भवति, वछाच।द्वितीयपादे आर्य्याप्रकाशेपस्थितिरिति वैषम्यादश्रव्यरवेव इतषृत्तरतस्। (९४) द्वितीयस्य रसाननुगुसमित्यम्योद्ाहरणमाह-अयि ! मयि सानिनीति। वितर मृगाषि ! निजाधरपानम्। जीवतु दयितजनो हरिरेष: प्रतिहत विर्हजदुःखविशेषः ॥ इस्यवशिष्टपादत्रयम्। (१९) अत्र दोषं समर्थयति-इदमितति। वृसं- प्रतिपदयमकितषोडशमात्रा नवमगुरुत्वविभृषितगान्रा। पञ्झटिकाया एष विवेक: छ्वापि न मध्यगुरुगंय एक:।। इत्युक्तलक्षण: पञ्झटिकानामच्छन्द: हास्यरसस्येव मनुकूलम् अनुगुणम् न पुनरत्र शृङ्गाररसस्येति वृत्तवैषम्यात् हतघृत्तत्वम्, तथा च इद वृतंहास्यरसोचितं प्रकृत शृद्गाररसाननुगुयाम् यतो भङ्गारे निबद्धमतो दोष इति भावः। म्ानुकूयप्रातिकू ल्यञ्च श्रोतुरेव हृदयसम्वेद्य इति बोध्यम्। अत्रेदम्बोध्यम्-करुणे मन्दाक्रान्तापुष्पिता आदीनामेवानुगुणध्वम्, शद्गारादौ पृथ्वीसत्रग्धरादीनाम, वीरादौ शिखरिणीशादूदूंख- विक्रीडितादीनामानुगुण्यम्, हास्ये च दोधकस्य पज्झटिकादेश्र प्रतिपद्विच्छेदिर्वेनानु गुण्यमिति। अन्यत्र रसाडनुगुण्यमित्थम्- "आरम्मे स्गबन्धस्य कथाविस्तस्सड्ग्हे। शमोषदेशवृत्तान्ते सन्तः शंसन्त्यनु भम्। शृद्गाराळम्बनोदारनायिकारूपवर्णनम्। वसन्तादि तदङं च सच्छायाुपजात्तिभि:। रथोद्धताविभावेषु भव्या चन्द्रोदयादिषु। षाङुण्यप्रगुणानीतिर्वशस्थेन विराजते।। वसन्ततिलकं भाति सङ्करे वीररौद्रयोः । कुर्य्यातसर्गस्य पर्य्यन्ते माछिनीं द्ुततालवत्। उपपन्नपरिच्छेद काले शिखरिणी वरा। औदार्य्यरूपचौरौचित्यविचारे हरिणी मता॥ साक्षेपक्रोधधिक्कारे परं पृथ्वी भरचमा। प्रावृट् प्रवासव्यसने मन्दाक्रान्ता विराजते।। शौय्यं सतवे नृपादीनां शादूर्दूंलक्रीड़ितं मतम्। सावेगपवनादीनां वर्णने सनग्धरा वरा।। दोधकतोटकनकुंटयुक्त्त मुक्तकमेव विराजति सूकम्। निविषयस्तु रसादिषु तेषां निर्नियमश्च सदा विनियोगः ॥" इति। अत एद सरस्वतीकण्ठाभरणकर्ता भोजराज आह- येषु श्रुतेषु चित्तस्य वैराग्यं न च हृद्ता। तानि वर्ज्यानि घृत्तानि प्रसिद्धिप्रच्युतानि च ॥ इति। (६६) तृतीयमप्राप्तगुरुभावान्तलघुवृत्तम्। यस्मिन् वृत्ते पादान्त्यलघोर्गुरुकार्याक्ष मत्वन्तदुदाहरति-विकसितेति। विकसितः पुष्पितो यः सहकारभारोडतिसौरमश्सूत. विशेषसमूहः तस्य हारी मनोहरो यः परिमलो गन्घः "विमर्द्ोत्थे परिमलो गन्धे जनम- नोहरे" इश्यमरा, यत्र स तथोकः, एव वसन्तः ऋतुविशेषः समागतः। व्ध सा०

६६२ साहित्यद्पप :- [ सप्वमपरिच्छेदे-

(५७) यत्पादान्ते लघोरपि गुरुभाव उक्त्त:, त्त्सर्वंश् द्वितीय चदुर्थपादविषयम्। प्रथमतृतीयपादविषयन्तु वसन्ततिल कादेरेव। "अयु जि नयुगरेफसो यकारः" इत्यादिना प्रथमतृतीयपादयोशन्तिमाचरश्य यगणा. नि्तिमरवेन गुरुत्वावश्यकत्वात् प्रकृते "वा पादान्ते' इति छन्दःशास्त्रेण पादान्तस्य गुरुत्वाछन्दोभक्गाभावेऽपि प्रथमपादान्तर्वत्तिन इकारस्य लघोगरुकार्यकरणाक्षमवं बन्धशैथिल्यात्, बन्धशैथिल्यमेव दूषकताभीजम् एवञ् हतवृप्ततवम्। (श) ननु "हारि" इत्यत्र हृस्वस्यापि प्रथमपादान्तवत्तिन इकारस्य पादान्त- गसतया विकल्पेन गुरुत्वप्राप्तेः उत्तलक्षणास्य समन्वयेऽपि कथं हतवृत्तस्वमित्यत माह- यत्पादान्त इति। उक्तः "वा पादान्ते" हूरयनेन छन्दःशास्त्रकारैशिति शेष:, कालिदा- सोडपि श्रुवबोधे- संयुक्तादं दीर्घ सानुरवारं विसरगंसम्मिश्रम् । विज्ञेयमक्षर गुरु पादान्तस्थं विवल्पेन ।। इत्याह। सर्वत्र सरवेंषु दन्दासु। वरतातलका्ट रेव। आविश द्देन इन्द्रवज्रोपेन्द्रदज्रा माह्तिनी प्रहर्षिणी- शादूदृविक्रीवितप्रभृतीनां परिग्रहः। एषां हि प्रथमतृतीयपादयोरपि चरम- वर्गास्य जघुरवेन उदाहृतवन्न श्रतिशैथिल्य हृश्यते अतस्तन्र एघुदर्गाप्रयोगेऽपि न इत्तवृत्तर्वम्। येषां किल्ार्य्या-पज्झटिकालोटक- पुष्पितगप्रादीनां प्रथमतृवीयपादयोश्चरम वणस्य लघुखवेन उदाहृतवत श्रतिशेधिलयं दृश्यते तेषां तस्प्रयोगे हतवृध्त्वमेव। तथा चेह प्रथमपादान्तस्य गुरुवाप्राप्तेदाष एवेत्यवधेयम्। केचित्तु-"आादिपदेन इन्द्रवजोपेन्द्रवजयो: संग्रहः" इतीच्छुन्ति तन्न विचारसहम्, अभ्येषामपि छन्दसां महाकवीनामुदाहरणे प्रथमतृतीयपादयोक्षरमवघुतवस्य बहुएप्रयो- गादू। तथा हि- द्रव्यं लब्धं द्यूतेनैव दाश मित्रं द्युतेनैव। दन्तं भुक्तं द्यूतेनैव सर्व नषट द्यूतेनैव।। इति मृच्छकटिकद्वितीयाङ्के प्रथमतृतीयचर णयोश्चरमाक्षरस्य लघुत्वम्। सथा तत्रैव दशमाङ्के १३ शपदे। प्रथमतृताययोस्मयोरेव चरमयगांस्य लघुत्वम्, ऋतुसंहारे-प्रथमसग २४ पद्ये मालिन्याँ तृतीय चरणान्तिमवर्शास्य सघुर्वम, यथा- विकचनवकुसुम्भस्वच्छ सिन्दू रभासा प्रवलपचनवे गोद्ूतवेगेन तूगांम्। तटविट्यलताग्राललङ्गनव्याकुलेन दिशि दिशि परिदग्धा भूमयः पावकेन। इति। प्रहर्षिण्याँ तृतीचरणान्तिमवर्णस्य लघुखं, महावीरचरिते षष्ठेडक्टे १४ शप्धे- गया- उरपुष्पादूगलधूम निस्फुटप्रसपंत् प्रत्यप्रक्षतजरीनिवृत्तपाघय:। इषाश्रप्रचुरमधुविस्मितस्फुटश्रि-वक्राब्जार्चितचरण: शिवः प्रमाणम्॥ इति। शादूदूंल विक्रीडिते तृतीयपादान्तिमवर्णस्य लघुत्वम् कातन्त्रपरिशिष्टविवृतौ यथा- "भोकाशक्िघरःकुमार निपुणो वकत्रामि बिभ्रत्तव शम्भो! कि भवितेति पिन्तितवती पायादसौ पार्षती" ॥ इति। अश्येव प्रथमचरणान्तिमाक्षरस्य लघुं नैषधे द्वादशसगें। यथा- अस्मिन् दिग्विजयोद्यते पतिरयं मे सतादिति ध्यायति का पं सातत्विकभावमकति रिपुत्तौगीन्द्रदाराधरा।

पददोषविजातीयवाक्यदोषनि०] लक्ष्मोविराजितः । ६६३

(५८) अत्र "प्रसुदितसौरम आर्ागतो वसन्तः" इति पाठो युक्कः। (५६) यथा वा- (६०) "अन्यास्ता गुणरत्तरोहणभुवो धन्या मृदन्यैव सा सम्भारा खलु तेऽन्य एव विधिना यैरेष सृष्टो युवा। श्रीमत्कान्तिजु्षां द्विषां करतलात् स्त्रीणां नितम्बस्थलात दृष्टे यत्र पतन्ति मूढ़मनसामस्त्राणि वस्रागि च"॥ अस्यैवाभिमुख निपत्य समरे यास्यद्विरुध्व निजः पन्था भास्वति दश्यते विलमयः प्रश्यर्थिमि: पार्थिवः॥ इति। इत्थमन्यतोऽप्यनुसन्घेयम्। (१८) युकक पाठमुपदेष्टुमाह-प्रत्रेति। प्रमुदितसौरभ इति। प्रसुदितेत्यत्र "सुद हषें" इति भौवादिकाद्धातोः "आदिकर्मणि क्तः कर्त्तरि च' इत्यनेन कतरि क्तः मासं प्रमितः प्रतिपच्चन्द्र इति वाक्यवत्। तथा च हारि च प्रमुदितः प्रमोदं कर्तुमारब्घवच्च यत् सौरभं सौगन्ध्यं तद्यत्र स तथोक्त इत्पर्थः । एवं पाठ तु प्राश्पूर्वल्य "हारि" इति हस्वस्य इकारस्य "संयुक्ताधं दीर्घम्" इति न्यायेन संयोगाध्प्राम्वर्तिना जवोरपि वषंस्य गुरुव- लाभेन बन्धदुढयान् हतवृत्तव्वं दोष इति भाव:। अत्र -

नवकिसलय चारुचामर श्रीहरतिसुनेरपि मानसं वसन्त:॥। इति काव्यप्रकाशोदाहरणमुपजीव्यम्। (६६) इत्यं पुष्पि प्राधृचे उदाहृत्य शाद्दूॅविक्रीड़ितेऽयुदाहरति-यथा वेति। अथवा म केवलं प्रथमतृतीय पाद्योरेवायं दोष: किन्तवन्ययोरपि, तत्र चतुर्थपादे उदाहरति-यथा वेति। यद्वा"यत्पादान्ते लघोरपि" हत्यादिना यदभिहितं तत्सर्वमेव निष्प्रमाणम, नतु महा- कविप्रबन्धेप्वेवं द्ष्टमिति चेव ? मैवमू, तद्व्यभिवारस्यापि उदाहतपद्येषु दर्शनात्। अपि व "विज्ञेयमक्षरं गुरु पादान्त्स्थं चिकल्पेन" इति छन्दःशास्त्रनियमस्य हि सामान्यन सर्वत्रैव प्रतृत्या प्रकृतेऽपि चरमउध्तवरस्येकारखूय, तन्नियमप्रवृत्तौ तहूर्णास्य गुरुत्वसिद्धे हतवृस्तस्य प्रस्तिरेव नास्तीत्यतः प्रक्ारन्तरेणान्योदाहरणे हतवृत्ततवं समर्थयितुमाह- यथा वेति। (६०) अन्यास्ता इति। कस्यचिद्राज्ञो वर्णानमिदम्। स एष युवा विधिना साष्टकर्त्रा यः पदारथें: सृष्ट उत्पादितः ताः तदन्तगंता: गुणा: सौन्दर्य्यादय एव रतानि तेषां सम्ब न्धिन्यो रोहणस्य रत्ोक्प्तिहे तुभू तपवंतविशेषस्य भुवो भूमय अन्या भिन्ना साधारण विलवणा इत्यथ:। सा मृत् समवायिकारणरूप: पार्थितो भाग: तहदेहोपादानभूता सृत्ति केत्यर्थ:, अभ्यैव मिन्नैव साधारणमृत्तिकाविकस्णवेत्यर्थः, परं धन्या तत्सम्बन्घप्राप्ति रिति भाव:। वचनविपरिणामादिदं भुनोऽपि विशेषणमिति बोध्यम्। एवं ते खलु सम्भारा: जलाद्यपकरणानि इतरकारणकल्ापभूतसामग्रीरूपा इत्यर्थः । अन्य एव मिन्ना मिद्रा एव साधारणविलक्षगा एवेत्यर्थः। "धन्या" इति अत्रापि सम्बग्यते। सकः, यत्र यूनि दष्ट सति, मूहमनशाम् एकन्रमयेन अपरत्र कामावेगेन च कततंव्याकतंपज्ञा

६६४ साहित्यदर्पण :- [ सप्तमपरिष्छेदे-

(६१ ) अत्र "स्त्राि च" इति बन्वस्व श्लत्वश्तिः। "वपि इति पाडे तु दाढयमिति न दोषः । (६२) 'इदमप्रासतगुरुभावान्तल घु' इति काव्यप्रकाशकार : । (६३ ) वस्तुतस्तु 'लक्षणाSनुसररोऽप्यश्रव्यम्' इत्यन्ये।

मशू नयात्मनाम्, श्रीमन्तश्च ते कान्तिजुष: युद्धारम्भकालीनशोभायुक्काश्च तेषामू, श्रीम- त्यश् ताः कान्तिजुषश्च स्वाभाविककान्तियुक्ता: तासाम्, द्विषां शत्रूणां करतलात् अस्त्राणि शस्त्राणि पतन्ति, सीणाञ्ज नितम्बस्थलात् कटिप्रदेशाव् वख्ागि च पतन्ति। महाशूरोऽतिसुन्दरश्चैष युवेति भावः। यैश्च येश्व याभिश्व ययेति पुल्लिङ्गस्त्रीिङ्गयच्छ- कद़ैकशेष: । शाद्र्दूल विक्रीड़ितं छन्दस्तब्वक्षणन्तुक्तकमेव (६८ पृ०)। (६१) मत्र व हतवृत्तत्व मुपपादयितुमाह-अत्रेति। बन्घस्य लध्वक्षरेण निर्म्मित- चरमांशस्य रलयत्वश्रतिः, सव्वक्षरप्रकृत्योपान्ते संयोगश्रवणाभावेन च शैधिल्यश्रवणम्। तथा शादर्दूकविक्रीडिते छन्दसि चरमवर्णस्य गुरत्वनियमेन दढ़श्वश्रवणावश््यकर्वात् प्रकृते तद्मावात् हतवृत्तत्वमित्याशयः। तथा सति युक्तं पाठमुपदिशति-स्त्राण्यपीति। दाढर्यमिति। उपान्ते संयोगवर्णापिल म्भात् दढ़श्वश्रुतः इति हेतोनं दोषो न हतवृत्तत्वम्। अगुरोरपि संयोगात्परतया बन्ध दादयन रवरवृद्धौ लघुरपि गुरुकार्य्यकारी संपद्यत इति न दोष इति भावः। एवमन्यत्र द्वितीयपादेऽप्यूद्यम्। (६२) काव्यप्रकाशकृन्मतं प्रमाणयति-हदमिति। "इदमप्राप्ते" स्यादिपाठोपलम्भातू अप्राप्षगुरुभावान्तळघुस्थले अस्योदाहरणदानाच्च इति काव्यप्रकाशकार: स्वीक्रियते इत्यर्थः । (६३) ये खलु केवलं लक्षणानुसरणेऽव्यश्रग्यश्वरूपमेव भेदं मन्यमाना: इतवृत्तत्वस्य अपरभेदहयं न स्वीकुवंनिति तन्मतं दर्शयितुमाह-वस्तुतस्तिवति। इदमत्रानुसन्धेयम्-'यत्पादा न्ते छवोरपि गुरुभाव' इश्यादिनियमकथनमयुक्तम्, एतादृशनियमे बीजाभावाद्। "वा पादान्ते "विज्ञेयमसरं शुरु पादान्तस्थं विकल्पेन" इति सामान्यशास्त्रस्य हेतुं विना सङ्कोचकल्पनाप्रसङ्गात्। उक्तनियमाभ्युपगमे हि "वसाणि च' इश्यत्र स्वसयैव इतवृत्तव्वदोषदानासङ्गतत्वापत्ते:, तथा काव्यप्रकाशकारमतेन दुर्निवारविरोधप्रसकेश्च, तस्माद् "यत्पादादान्ते" इस्यादिकथनं प्रायिकवेन केवलप्रदशनपरम्। सर्वार्वेव धृत्तिषु सर्वेषामेव चरणानां चरमलघुवर्संस्य विकल्पेन गुरुत्वमेव। एवक्र सति वर्णविशेष- प्रकृत्याश्लपश्वश्रवणे हृतवृत्तत्वं दोष: दाढर्यंश्रवणे तु नायं दोष इति पूर्वापरत्रन्थपर्थ्या लोचनया निर्विवादोऽयं रादान्तः। तथा च "भारहारि" "वस्त्नाणि च' इत्युभयत्र बन्ध दाट्याभावेन शैथिल्यश्रवण्ादेव हतवृत्ततवं दोष इत्यवघेयम्। काव्यप्रकाश कारस्तु लेक्षणानुसरणेडपि वर्णवृप्ते यतिभक्गादश्रव्या्वोदाहरणमाह- अमृतममृतं का सनदेहो मधून्यपि नान्यथा मधुरमधिकं चूतस्यापि प्रसन्नरसं फरम्। सकृदृपि पुनर्मध्यस्थः सन् रसान्तरविज्नो वहुत यदिहान्यत स्वादु स्वात्प्रियोनचनउलदाद॥।

पददोषविजातोयवाक्यदोपनि०] लक्ष्मीविराजितः। ६६५

अत्र हरिणीच्छन्दसि प्रतिपाद षष्टास्वरे यतिरुचिता चतुर्थे तु पाढे "हा" इति षष्ठा क्षरे परपदानुसन्धानापेक्षरेन यतिभङ्गादश्रव्यत्वस्। "वदतु मधुरं यश्स्यादुन्यत् प्रियादशनच्छदात्" इति तु युक्त: पाठः। एवं लक्षणानुसरणेऽपि मात्रावृत्ते स्थानविशेषे गयविशेषायोगात् (क) अश्रवयश्वम् तत्रैव-"जं परिहरिउँ" इति बोध्यम्। (क) अश्रव्यत्वमिति। इह प्रसङ्गात् केषाव्वन छन्दसं श्रव्यत्वाश्रव्यत्वबोघाय केचन नियमा उपस्थाध्यन्ते- समासैलंघुवृत्तानामसमासमहीयसाम्। शोभा भवति भव्यानाुपयोगवशेन वा।। अनुष्टप्छन्दसां भेदे कश्चित्सामान्यलक्षणम्। यदुक्तं पञ्चमं कुर्य्यात् लघु षषठं तथा गुरु। तत्राप्यनियमो दृष्टः प्रबन्धे महतामपि। तस्मादव्यभिचारेय श्रव्यतव गरीयसी। यथा कलिदासप्रतिपादिते-"तदन्ये शुद्धिमति" इत्यादौ। उपजातिविकल्पानां सिद्धो यद्यपि सक्करः। तथापि प्रथमं कुर्य्यात् पूर्वपादाक्षरं लघु।। "यथा-अस्त्युत्तस्याम्" इत्यत्र कुमारसम्भवे। अक्षरस्यक्षरै रेवच्छेदराभाति दोघकम्। शतोऽल्परघिकर्वापि यर्ति तालमिवोज्झति॥ शत्रन्ताक्षरसंयोगै: किञ्िंत्कार्कश्यकारिभिः। अन्ते विसर्जनीयैश्च शालिनी याति दीप्तिताम्॥ विसर्गयुक्त्तैः पादान्तैविराजति रयोद्धता। कलापरिचयर्जाता लटमेव प्रगल्भताम्॥ साकारादयैविसर्गान्तैः सर्वपादः सविभ्रमा। स्वागता स्वागता भाति कविकर्मविलासिनी॥ द्रुस्ताललयैरेव व्यक्तं रूक्षाक्षरैः पदैः। प्रनर्त्तयति यच्चित्तं तत्तोटकमभीप्सितम्॥ असमस्तपदः पादसन्धिविच्छेदसुन्दरम्। सर्वपादैविसर्गान्तेवैशस्थं यात्यनर्घताम्।। प्रारम्भे द्रुतविन्यासे पर्य्यन्तेषु विलम्बितम्। विच्छित्या सर्वपादानां भाति द्रुतिविलम्बितम्॥ आ्रकारमन्थरः प्रायः पादे पादेऽनरस्त्रिभिः। शेषाकरेद्र ततरः प्रहर्षाय प्रइषियी।। वसन्ततिलकास्याग्रे साकारे प्रथमाक्षरे। भोजसा जायते कान्तिः सविकासविला सनी॥ यथा- कण्ठश्षियं कुवलयस्तवकाभिरामदामानुकारिविकटच्छविकालकूटम्। विभ्ररसुखानि दिशतादुपद्दारपीतधूपोत्थधूममलिनामिव धूर्जटिवं:।। इति रत्नाकरस्योक्तौ। "अकारेडपि कृतं पूर्व बन्धेडलपपदपेशले। वसन्ततिलक घत्ते निरग्रन्थिरमणीयताम्॥ विसगहीनपर्य्यन्ता मालिनी न विराजते। चमरीछिन्नपुच्छेव बल्लीवालूनपल्लवा॥ द्वितीयार्धे समस्ताभ्यां मादाम्यां मालिनी वरा। प्रथमार्ध समस्ताभ्यां पादाभ्यामवरा मता ॥ प्रथमं दरयक्षरचछेदस्ततस्त्रिचतुरक्षरः। पभ्मात्तरश्वपर्थ्यन्ते नर्कुटं याति चारुताम्।

महिषमहासुरस्य शिरसि प्रसर्भ निहधितः कनकमहीधरेन्द्रगुरुता कथमम्बगतः ॥' इति- वीरदेवस्योक्तौ। "असमासैः पदैर्भातिपृथ्वीपृथ्वीपृथकस्थितैः। समासग्रन्थिभिः सैव याति संकोचखर्वताम्"॥ यथा रसगङ्गाघरे- स्मृतापि तरुणातपं करुशाया हरन्ती नृणाम् अरभङ्गुरतनुत्विषां वलयिता ऋ्तविंद्युताम्। कललिन्दगिरिनम्दिनी-तटसरद्रु मालम्बिनी मदीयमतिचुम्मिनी अवत्र कापि कादम्मिनी।

६६६ साहित्यदूर्पण :- [संस्मपरिक्छेदे-

श्वासक्षिप् कुलदमाभृत् पातु वो नरकेशरी। (६५) अत्र क्रमेणनुप्रासः पतितः । (६४) पततप्रक्र्षख्वमुदाहरति-प्रोज्जवलदिति। पतन् हसन् प्रकर्ष: क्रमिकोरकर्षो यत्र वाक्ये स तथोक्त: तथा च क्रमिकम्रकषहीनधं तल्लक्षणं बोष्यम्। उर्क च- पसत्प्रकर्ष तद्वारक्य बन्धादावुत्तरोत्तरम्। पूर्वानुसारतः कोऽपि निष्कर्षो यत्र जायते।। क्रमिकप्रकर्षहासेन कवेरशकयुन्नयनात् श्रतुः प्रमोदस्यापि हवासेन रसप्रकषप्रतिबन्ध- करवादस्य दोषत्वम्। "पतत्प्रकर्षता तथा" इति प्रतिप्रसवस्य वक्ष्ममाणत्वात् अनित्यो डयं दोष इत्यवधेयम्। प्रोज्वलत उद्दीप्यमानस्य ज्वलनस्य अग्ने: ज्वाला शिखेव विकटा भयहरा उर्वी च गुर्वी महतीति यावत् सटाच्छटा सिहाशरोरुहसमूहो यस्य स तथोक। तथा श्वासेन निश्वासपवनेन क्षिप्ता दूरं प्रापिता कुलक्ष्माभृतः कुलशैला येन स तथोक्त:, नरकेशरी नरसिहरूपी भगवान् वो युष्मान् पातु अवतु। (१) दोषं दर्शयितुमाह-प्रन्रेति। तथा च प्रथमचरणे संयुक्ताज्वणंत्रयेण घटितो. डनुप्रासोऽ्यनतमुत्कृष्टः, द्वितीयचरणे असंयुक्तटकारत्रयेणैवेति तदपेक्षया किश्िदपकृष्टः, तृतीयचरणे तु संयुक्क्षकारद्येन संयुत इति द्वितीयादपकृष्टः, चतुर्थचरणे च पुनः मृदुवर्णरेफद्वयेन संयुत इति सर्वापेक्षया अपकृष्ट इति भावः । अम्र चतुर्थंचरणस्य शैथि ल्येनाऽपि निष्कर्षो ज्ञेय:। पृथ्वी साकारगम्भीरेरोजःसर्जिभिरचरैः। समासग्रन्थियुक्तापि याति प्रत्युतदीर्घताम्।। त्वरा तरलविच्छेदविभाति हरिणी पदैः। मन्थरर्ग्रन्थिबद्धेव याति निस्पन्दसंज्ञताम्॥ त्रिषु पादेषु विश्रान्तविलासैललितापदः। अन्ते तर्वितगतिर्हृरिखी हरिखीतराम्॥ शिखरिण्या: समारोदातू सघजवौजसस्थितिः। सैव लुप्तविसर्गान्तैः प्रयात्यन्तमुन्नतिम्॥ शिखरिण्या: पदैश्छिन्नेः स्वरूप परिशीयते। मुक्तालताया निःसूत्रमुक्तर्मुंक्ता फलैरिव।। मन्थराक्रान्तविस्रष्घैश्चतुर्मिः प्रथमाक्षरः। मध्ये षट्केऽतिचतुरे मन्दाक्रान्ता विराजते"॥ यथा-"ब्रह्मावर्त्तजनपदमधः"। इश्यादि। साकारदाकर: पादपर्य्यन्तः सविसगकेः। शादर्दूंलक्रीड़ितं धतते तेजो जीवितमूर्नितम्॥। विसर्जनीयस्योत्वेन पदैनिग्नोअ्नतैरिव। चाददूंलक्रीड़ितं याति पाठे सायासतामिव। विक्छििन्नपाद पूर्वारषें द्वितीयार्घे समासवत्। शादूलक्रीड़िवं भाति विपरीतमतोडधमम्॥ आचन्तयोर्गुगोरकर्षकान्त्या सर्वातिशायिनोः। शादर्दूलकरीड़ित घरते मध्ये तद्गौरवोन्नस्तिम्॥ यथा-गाइन्ता महिषाः" इत्यादि। आाधन्ताकारविरहत् पर्य्यन्ते चाविसर्गतः ।शाद्दूलक्रीित स्वस्य रूपं. नैवोपलभ्यते॥ यथा-"यत्वन्नेत्रसमानकान्ति" इत्यादि। सुकुमाररसस्यात्ररचताय वृत्तमुद्धतम्। वाकपाकेनेव गलितं कवितानीतमल्पताम्। आकारगुरुयु क्ा दिपर्य्यन्तान्तविसगिंयी। अर्सँस्यूतविरामा च राजते स्नग्घरातराम्।। आध्यन्ताकारविरहाद्वन्धदोष: स्फुटोडपि यः। भविलुप्तैर्विसर्गांन्तिः सग्बरायां समीहते॥ इवि टिम्पण्यामपि स्पष्टमेव वो विशेषजिज्ञासासमिराकरे द्रष्टग्यम्।

पददोषविजञातीयवाक्यदोषनि०] लक्ष्मीविराजितः। ६६७

(६६ ) 'दलिते उत्पले एते अ्रक्षिणी अ्रमलाद्गि । ते' । (६७) एवं विघसन्धिविश्लेषस्य श्र्रसकृत् प्रयोग एव दोषः। अनुशासनमु- ल्लङ्मय वृत्तभक्रभयमात्रेया सन्धिविश्लेषस्य तु सकदपि। यथा- (६८) "वासवाशामुखे भाति इन्दुश्नन्दनविन्दुवत्।"

(६६) सन्धिविश्टेषोदाहरणं दर्शयति-दलिते इति। सन्धिरत्र संहितारूप:, संहिता च सवारसिकाधंमात्राकालव्ययेनोघ्वारणम्। विशब्दोऽत्र वैरुप्यार्थकः विश्लेषस्तु प्राउ्वस्य संहिताकार््यंस्याभावः तथा च सन्धिविहोनत्वमेव सन्धिविश्लेष इति तललच्णम्। विश्लेषो हि द्विविध :- "सन्धिरेकपेदो नित्ये नित्यो धातूपसगंयोः। नित्य: समासे द्रष्टव्य: अन्यत्र तु विभाषया"। इति वचनादैष्छ्रिक: आनुशासनिवश्चेति। "अन्यत्र" हत्यस्य वाक्ये इत्यथः। अत एव पाठान्तरं रयते। "संहितकपढ़े नित्या नित्या धातूपसगंयोः। मिश्या समासे वाक्ये त सा विवक्षामपेषते॥" वाश्ये तु संहिता विवक्षा वत्तुरिच्छ्रामपेक्षते। विवक्षाधीनेत्यर्थः, क्वचिन्नवति क्वचिज्न न भवतीति यावत् मत एव- "मनसश्चेन्द्रियाणाञ्त ऐकाग्रयं परमं तपः।" इश्यादौ संदिताकार्य्यें दृश्यते न दश्यते चेति ज्ञेयम्। मनुशासनिकश्च प्रगृद्यहेतु. कोऽसिद्धिहेतुकश्चेति विविधोष्यं विश्लेष:। तेष्वाद्यः सकृदृपि विद्यमानो दोषाय इच्छा निषन्धनश्वेनाशक्तिमूषकतया प्रथमत एव सहद्योद्वेजकवास। अन्त्येन तु असकृदेव विधयमानौ दोषाय आनुशासनिकत्वेना शकयन्ाकतया:बन्धशैधिल्येनव हि तस्य दोषरवम, तच्चासकृत प्रयोग एव। प्रतिप्रसवाभावात् नित्योऽयं दोष: । हे अमलाद्ि! ते तव पते अक्षिणी लोचने, दलिते विकसिते उत्पले नीलोश्पलद्वन्द्वस्वरूपे । अत्र "ईदूदेद्विवचनं प्रगृह्मम्" इति सूत्रेण द्विवचनस्य प्रगृह्यसंज्ञा तस्य च प्रगृह्य- संज्ञकस्य "प्लुतप्रगृद्या अचि निश्यम्" इति पा० सूत्रेय प्रकृतभावविध्ानात् प्रगृह्यहेतु- कानुशासनिको विश्लेषोऽसकृदेव दोष इति। (६७) मत्रानुभवसिद्धां व्यवस्थां दर्शयति-एवंविधेति। एवंविधप्रगृद्यादिहेतुकस्ये त्यर्थः । तत्र प्रगृहहेतुकोऽनुशासनिकविश्लेषस्तूदाहत एव, असिद्धिहेतुकानुशासनिकवि- श्लेषो यथा-तत उदित उदारहारहारिदतिरुच्च रुदया चलादिवेन्दुः। निजवंश उदात्तकान्तकान्तिवंत मुक्तामणिवच्चकास्त्यनघंः।। इत्यादाववलोकनीयः । अत्र "तत उदित" इश्यत्र "उदितहार" इत्यत्र "निज वंश उदात्त "इत्यन्र च "लोपः शाकल्यश्य" इति पा० सूत्रेण विद्दितस्यापि लोपस्य "आद्गुणः" इति सूत्रेण विहितं गुणं प्रति "पूर्वत्रासिद्धम" इति सूत्रेणासिद्धिविधानादसिद्धिहेतुक आनुशासनिको विश्लेषः। अक्ष्य बन्घशैयिल्यमेव दूषकताबीजमित्युक्तमेव। सकृदपि सकृत्पयोगेऽपि दोष इत्य- नुषक्गो विधेय: । (६८) पेच्छिकविश्लेषमुदाहर ति-वासवाशामुखे, इति।

लाहित्यदपस :- [सप्तमपरिच्छेदे-

(६६) 'चलण्डामरचेष्टितः' इति । ( ७०) अन्र सन्घौ जुगुप्साव्यज्ज कमश्ली ल त् म् (७१) 'उव्यमावत्र तर्यालीमर्वन्ते च्ार्ववस्थितिः'।

वासवाशामुखे पूर्वदिशि ऊर्ध्चभागे इन्दुश्चन्द्रमाः चन्दनविन्दुवत् भाति शोभते। अधुनापि किरणान्तरितपरांशतया कतिपयांशस्थव विकाशादित्याशयः। अन्र "भाति इग्दुः"हत्यत्र सवर्यंदीर्घ रूपसन्धिप्राप्तावपि इच्छया तद्विधानात् ऐच्छ्िकसन्धिविश्लेषः सकृदपि दोष:। नचैवं प्युतिसंस्कृतित्वमिति वाध्यम्, सन्घेरिष्ट्वाविकल्पस्य "मन्यन्न तु विभाषया" इति व्याकरणानुशासनात्। (६९) सन्धयक्रक्ीलत्वमुदाहरति -चलण्डामरेति । "वेगादुड्डीयगगने चलण्डामरचेष्टितः। अयमुत्तपते पत्री ततोऽम्रेव रुचिङ्कुरु।9' इति काव्यप्रकाशे समस्तम्। सन्धिमैव जाता अश्छीरता सन्ध्यशलीलता। पदांशगताश्लीलत्वस्य सन्घिजसवा भावात्ततोऽस्य भेद:। अश्लीलवाचकपदश्रवणेन लज्जाजननद्वाराश्रोतुवेंमुख्यापादनात् रस. कर्षप्रतिबन्धकादस्य दोषत्वम्। "सुरतारम्भगोषयादावशलीलत्वं तथा पुनः" इति सामान्याइलीलत्वस्येव गुणत्वेन वक्ष्यमाणस्वादनित्योडयं दोष:। वेगादुड्डीयेति। नाय काधिष्ठितं सक्ेतस्थानं बोधयन्त्या दूत्या उफ्किरियम्। चलन् गच्छन्, डामरम् उद्धटं चेष्टितं कार्य्यं यस्य स तथोक्तः। डामरं डमरुवाद्ं तद्वचेष्टितं यस्येश्यर्थ: इस्न्ये। (७०) दोषं समर्थयितुमाह-पत्रेति। सन्धौ सति। तथा च "चलन् डामरचेष्टितः" इत्यत्र सव्िकर्ष रूपसन्धिनिष्पव्वस्य चलण्डमदस्य अन्सपा्ति लण्डपदंप्रगाढदी र्घाकारपुरीषध्यअ्ञनात् जुगप्साव्यक्जकरवम्। काशीदेशभाषायां छण्डापदेन शिश्नस्या भिधानात् लण्डेति जुगप्साव्यक्जकः ।

यथा-अत्रैव पद्ये "रुचि कुरु" इत्यत्र सघ्निकर्षरूपसन्धिनिष्पन्स्य "रुचिङ्ठुरु" इति पदस्य अन्तःपार्ति "चिट्ट" इति पद लाटदेशभाषायां योन्यग्राभिधानात् नोड़ाध्यक्षक सन्ध्यश्लीलत्वम्। अत्र रुचिमिति कुविति पदद्वयावलम्बनाटवाक्यदोषरम्। अ्रमङ्गल- व्यञ्जकं सन्ध्यकीलख्वं यथा-"भजते ध्रुवममृतं खलु साधको जनः।"अत्र ध्रुवं निश्चिसं ऋतं सस्यं भजत इत्यत्र सन्निकर्ष रूपसन्धिनिष्पन्रश्य ध्रुवममृतपदस्य अन्त:पाति मृत मिति पदम् अमझलं व्यक्षयति। अत्र ध्रवमिति ऋतमितिपद्द्वयावलम्बनाट्वाकप दोषखम्। (७१) सन्धिकष्टत्व मुदाहरति-उग्यसाविति। सन्धिविधानेनैव जातं कष्टर्त्व सन्धि कष्टश्वम्। नच पदाशगतं कष्टत्वं सन्धिजमित्यतस्तस्माव्वेदावगमात् सन्धिवशेनार्थ- बोधविलम्बात् रसबोधस्यापि विलम्बेन रसप्रकर्षप्रतिबन्धकरवादस्य दोषत्वम्। "वैया. करणमुख्ये तु" इतिवक्ष्यमाणेन प्रतिप्रसवाद्यमप्यनित्यो दोषः। "नात्रर्जुं युज्यते गन्तु शिरो नमय तन्मनाक्"। इश्युत्तराद्वंम् काव्यप्रकाशे। अध्वगं प्रति कस्यचिदुपदेशवचनमिदम। अन्र अस्मिन् मरो:मरुदेशस्य अन्ते प्राम्त प्रदेशे चारु सुन्दरा अवस्थितिरवस्थानं यस्याः सा तथोका। मरौ वृचदौर्लभ्याक्ावत्वमू।

पददोषविजातीयवाक्यदोषनि०] लक्ष्मीविराजितः । ६६६

(७२) अरत्र सन्घौ कष्टत्वम्। (७३) 'इन्दुर्विभाति कर्पूरगौ रै्धंवलयन् करैः। जगन्मा कुरु तन्वङ्धि ! मानं पादानते पिये ।' (७४) अत्र जगदिति प्रथमार्द्वे पठितुमुचितिम् । (७५) "नाशयन्तो घनध्वान्तं तापयन्तो वियोगिनः। पलन्ति शशिनः पादा भासयन्त: क्षमातलम्॥"

यट्ा चारूणां सुन्दराणां पक्ष्यादीनामवस्थितिर्यस्यां तथाभूता, उर्वी महती असौ दृक्य- माना तरुणाम् आलीवृक्षाणं पङ्ि: विद्यत इति शेष:। (७२) अत्र दोषं दर्शयति-अेति। सन्धौ सति कष्टवम् अर्थबोधे श्रतिकटत्वरूपं विस्ष्टत्वम् अतः सन्धिकष्टत्वदोष दृश्यमिप्रायः। अत्र तरुश्रेण्या विशेषणविशेष्यभावे

(७३) अर्द्धन्तिरै कपदश्वमुदाहरति-न्दुविंभातीति।अर्ानतरे म्यवाक्यघटवित पद्यार्थे एकम्रेव पदं यस्य वाक्यस्य। अत्र षष्ठयर्थो घटकश्वम्, तथा च यलूटकमेकमेव पदस् अन्यवाक्यघटितपद्याधें विद्यते तत्त्वम्। परिष्कृतलक्षरान्तु-स्वावस्थानार्धाटुत्तरार्घोपन्यस्तै कमात्रपदव द्वाक्पत्वसर्धानत रेकपदरवम्। मात्रदसन्निवेशादर्घानतरे अनेकपद्विद्यमानर्वे नायं दोष इत्यवधेयम्। पूर्वार्धावस्थितवाक्यस्यैकस्मिन् पढ़े उत्तरार्धोपन्यस्ते तदनुस मघाने विषम्बोपस्थित्या विलम्बेनैव रसबोध इत्यस्य दोषश्वम्। प्रतिप्रसवाभावान्ितयोडयं दोषः। अयन्न द्विविघः-पूर्वार्द्धवाक्यघटककपदस्य उत्तरारष् पाठादेक, उत्तरार्धवाक्य घटकेकपदस्य च पूर्वा्े पाठादपरः। गद्ये पूर्वार्द्धोत्तरार्वेनियमाभावात् नायं दोष इति बोध्यम्। तत्राध्यमेदे उदाहरत-इन्दुविभातीति। इन्दुश्रनद्रः कर्पूरवत् गौरैः स्वच्छैः करै: किरयै: जगत् संसारं धवलयन् शवेतीकुवनू सन् विभाति शोभते अत एव हे तथ्वङ्गि! कृशाति ! पादानते पादपतिते प्रिये मयि मानं मा कुरु नायमुपेक्षार्ह: समयोडतो मानं मा विधेहीस्यर्थः । अम्न पूर्वाद्धवाक्यघटकीभूतस्य "जगस्" इत्येकमात्रपदस्य उत्तराद्द पाठदर्द्दान्तरकपदत्वम्। द्वितीयं यथा- "वक्षास्थलं मुकुन्दस्य कौस्तुभाङं कपर्हिनः। चूढ़ालो भालचन्द्रेण जटाजूदश्ष पातु वः ।" अन्न उत्तशर्दंगतवाक्यघटकीभूतस्य "कपह्िनः" इत्येकपदस्य उत्तरार्द्ध एव पाठो युक: तधाविधानाद्दोष:। (e) यादशपाठेन दोषो न भवेत्तथोपदिशति-अ्रेति। तथा पाठे नायं दोष इति भाव:। (७६) समापतपुनरात्तत्वमुदाहरति -नाश्रपनत इतति समाप्रपुनरा्तत्वं नाम क्रिया कारकान्वयेन समासेऽपि वाक्ये विशेषाभित्सां विना पुनस्तद्वाव्यान्वयिपदाभिधानं यत्र वाक्ये तदिति केचित्। वैयाकरणास्तु क्रियाकारकभावेनान्वयबोघरकलपदोकाननतरं तडट कय रिकाअएपदानवयय विशेषेणोपादानं तत्समाउपुनरात्तवमिति मन्यन्ते। प्रह सा०

७०० साहित्यदर्पणः- [सप्तमपरिच्छेदे-

(७६) अन्र चतुर्थपादो वाक्यसमाप्तावपि पुनरुपात्तः । (७७) अभवन्मतसम्बन्घो यथा- (७८) "या जयश्रीर्मनोजस्य यया जगदलकतम्। यामेशक्षीं विना प्राणा विफला मे कुतोऽय सा"॥ (७६) अत्र यच्छ्दनिर्दिष्टानां वाक्यानां परत्परनिरपेक्षत्वात् तदेकान्तः परे तु-समातं जनितविवक्षितान्वयबोधकं सत् तदन्धयिशब्दोपादानेन पुनरुपास्षं पुनरनुसन्धानविषय इस्मथः । वाक्ये समाप्ते पुनदतदन्वयिशब्दोपादानं यत्रेति तात्पर्यम् इत्याहुः। "अयमद्यति मुद्राभ्जनः प्मिनीनामुदयगिरिचनाली वालमन्दारपुष्पम्। 24

"अद्यापि स्तनवेषथु' जनयति श्वासग्रमाणाघिक:" इश्यादौ च न दोषत्वम्। आध्ये अ्यं पदार्थस्य सन्दिग्धतया कुत्राप्यपर्य्ययसितत्वेन न क्रियान्वय इति वक्ष्यमाणविशे षणैविशेष्यसमर्पंणे युगपदेवान्वयबोधात्। अन्श्ये कुतो वेपथुरितिहेत्वाकाङ्डाया अनि० वृत्ते: प्रमाखाधिकत्वान्वयं विना विर्वाततान्वयबोधस्येवाभवात्। एवम् "उम णिष्वण णिप्पन्दा" इत्यावप्यनुसन्धेयम्। समाप्स्य पुनरात्तत्वे पुनरप्याकाङ्कोद्येन तत्सम्बन्धि पदानुसन्धानविलम्बाच्छ्राब्दबोध विलम्वनमत्र दूषकताबीजम्। विवक्षितेति विशेषणात्- "समाप्तपुनरासत्वं न दोषो न गुणः क्वचित" इति वक्ष्यमाणेन कचित्प्रतिप्रसवादनिश्योडयं दोषः। लक्षणे "तन्वयि" इश्यस्य तद्वाक्ये अन्वयो यश्य तेनाव्वयो वस्येति चेत्यथः। तेन विशेषयास्य विशेष्यस्य व सङग्रह्यः। तत्राधयोदाहरणं-नाशयन्त इति। शशिनश्चन्द्र- मसः पादा रश्मयः घनध्वानतं गाढान्धकारं नाशयन्तः अपनुदन्त:, वियोगिन विरहिणी जनानू तापयन्तः खेदयन्तः, क्षमातलं पृथ्वीतलं भासयन्तो द्योतयन्तश्च सन्तः पतन्ति। (७६) अत्र दोषं दर्शयति-अश्रेति। चतुर्थपादः चतुर्थपादगतं "भासयन्त" इति पदम्। पुनरात्त इति।तथा च "शशिनः पादाः पतन्ति" इस्यनेन वाक्यसमाप्तावपि पुनस्त- श्पादस्य कक्षुः "भासयन्त" इति विशेषणाभिधानम्, नच तत्र विशेषणादन्याप्रयोजन

(७७) अभवन्मत्सम्बन्धत्वमदाहत्तमाह- अभवन्मतसम्बन्ध इति। अश्य व्युश्पप्ति: पू मेव प्रतिपादिता। लक्षणन्तु-पद्विशेषस्य इष्टान्वयानुपपत्तिमद्वाक्यत्वमभवन्मतस म्बं्धश्वमिति। वततुरिष्न्वयानुपपत्या श्रोतुमुख्योत्पादनेन रसप्रकर्षप्रतिबन्धकत्वाद्दोष त्वमस्य। प्रतिप्रसवासम्भवान्नित्य एवायं दोष:। अभवन्मतसम्बन्धवञ्न क्वचिद्विभक्ि

निबन्धनम्। (•) तम्राध्यमुदाहरति-या जयश्रीरिति। या मनोजस्य मद्नस्य जयश्रीर्विजय- लक्ष्मी:, यया जगत् अलब्कुतं शोभितम्, यामू पणार्क्षी युगनयनां बिना मे मम प्राणा विफका निर्थंकाः, अद्य सा कुतः क्व विद्यते ?। (v९) अश्र या एणास्षी मनोजस्य जयश्री: यया पशाक्ष्या जगद्ख्कृतम् हत्येवमे- जाच्ीविशेष्यकोऽ्वयः कचेरभिप्रेतःस घ न सम्भवति-द्वितीयान्तपदार्थं-या ययेति

पददोषविजातीयवाक्यदोषनि:] लक्षमीविराजितः । ७०१

पातिना एणक्षीशब्देन अन्येषां सम्बन्धः कवेरमिमतो नोपपद्यत एव। (८०) "यां विनामी वृथा प्राया एयाकी सा कुतोऽद्यमे"। यच्छुब्दनिर्दिष्टवाक्यैः सम्बन्घो-घटते। यथा वा- (८२) 'ईक्षसे यत्कटा क्षेण तदा धन्वी मनोसुद:।' (८३) अत्र यदित्यस्य तदेत्यनेन सम्बन्घो न घटते। (८४) 'ईक्षसे चेत्' इति तु युक्त: पाठः। यथा वा-

प्रथमान्ततृतीयान्तयत्पदार्थयो: अभेदेन विशेष्यभावाव्युश्स्ेरिति प्रतिपादयितुमाह- अश्रेति। नतु या ययेत्यनयोन एणाक्ष्यामन्वयः किन्तु या ययेत्यनयोरेव परस्परमत्वय हत्यत मह-यच्छन्देति। यच्छब्द्देन निर्द्रिष्टानां चिह्नितानाम्। परस्परनिरपेक्षावाव मन्योन्याकाङ्कारहितर्वात्। नोपपद्यत एवेत्येतत्पति हेतुरयम्। तथा चएणाक्ष्यामेव साका दश्वाव तद्विशेष्यक एव या ययेश्यनयोर्थान्वय:कवेरभिमतः स च न सम्भवतीत्याइ- तदेकान्त: पातिनेति। तेषु वाक्येषु मध्ये एकस्य वाक्यस्य अन्तःपातिना अन्तर्भूंतेन एणा. क्षीशब्देनेत्यर्थः। अरन्येषां वाक्यानाम्। तथा च य उक्करूप: सम्बन्धः कवेरभिप्रेतः स त वाक्यानां परस्परसम्बन्धरहितत्वात् एणाक्षीमितिद्वितीयाविभ क्कयपण्यासाञ्च न युज्यत इत्यभवन्मतसम्बन्घत्वदोष इत्याशयः। नच एणाक्षीमितिपदस्य विभक्तिव्यत्ययेन या ययेत्ष्यनयोरन्वय इति वाच्यम्, अव्यत्ययेन प्रथममन्वितस्येव व्यत्ययव्युश्वत्तेः । मत्र तु पश्चादेव 'याम्' इश्यस्याव्यत्यययत्वेनान्वयः। (८०) यदि तु तच्छम्दार्थस्य विशेष्यतया पणासीशब्दः प्रयुज्यते तदाऽदोष इति प्रतिपाद्यति-यां विनेति। (८) इतीति। तच्छब्दुनिर्दिश्वाक्यान्त:पातित्वे उक्तदिशा एणाक्षीशबदस्य तच्छ् मदान्वितवाक्यान्तर्गतत्वे तु सति। सम्बन्धो घटते इति। तथा च "यत्तदोर्नित्यसस्बन्धः" इति न्यायेनान्योन्यसापेक्षसत्वात् सवयच्छव्दानामेव तण्छब्दविशेष्यभृतपदार्थस्य विशे- वयश्वसम्भवादितिभाव:। एवञ्च परिवर्ततितपाठे न दोष इत्याशयः। नच तथापि भिन्न विभक्तिकयसत्पदार्थयोः कथमभेदान्वय इति वाध्यम्, तत्पदार्धान्वित विशेष्यस्य यस्पदाथऽन्वये समानविभक्तिकर्वनियमाभावाद्। यथा "यत्र धूमः स देशो वह्निमान्" इत्यत्र तत्पदार्थान्वितस्य प्रथमान्तपदार्थस्य देशस्य सप्तम्यन्तयत्पदार्थेऽन्वयः। (८२) न्यूनतानिबन्धनं यथा वेशयुदाहरति-ईक्षसे इति। यदू यदा एवं कटाक्षेण वक्राष्टया ईससे लोकम् अवलोकयसि, तका तं प्रति मनोभवः कन्दर्पो धन्वी धनुर्धारी भवति। (८३) अब्र यदित्यस्य सदेश्यनेन सम्बन्धो विवसितः सचन सम्भवति यण्छ हदस्य प्रथमान्तत्वात् कालार्थकससम्यन्तेन सह विभिन्नविभक्तिकत्वात् तदेवोपपाद- यितुमाह-भत्रेति। सम्बन्धो न घटत इति। तर्पदाभावात, तथा च 'यूनतानिन्मनं दोष इति भाव:। (८४) नन्ु तर्हि तदर्थ कीदशःपाठो विधेय अत माह-ईक्षसे चेदिति। चेदित्यस्य यथ्यथंकरवेन तह्ेत्यनेनान्वयलाभस्य सुलभत्वादित्याशयः । तथा च यदि कटाक्षेण

७०२ साहित्यदूर्पण :-

(८x) 'योत्स्नाचयः पयः पूरस्तारकाः कैरवाणि च। राजति व्योमकास्ारराजहंसः सुघाकरः ॥' (८६) अत्र व्योमकासारशब्दस्य समासे गुगीभावात्तदर्थस्य न सर्वेः संयोग:। (८७) विधेयाविमशे यदेवाविमूष्टं तदेव दुष्टम्। इह तु प्रधानस्य कासार- पदार्थस्य प्राधान्येनाऽप्रतीतेः सर्वोऽपि पयःपूरादिशन्दार्थस्तदक्गतया न प्रतीयत इति सववाक्यार्थविरोघाऽवभास इत्युभयोर्भेंद:। ईचसे तदा तेन कटाक्षेस मनोभवो धन्वीत्यर्थ, एवअ न दोपः। नच न्यूनपदस्याऽप्यत्रे. वान्तर्भावः, क्वचिन्न्यूनपदेऽपि-अध्याहारादिनाभिमतसम्बन्घसम्भवे विजम्ब्रादेर दुष्टत्वसम्मवाल्। (८६) समासाच्छुप्नतया अभिमतसम्बन्धाभावो यथा वेशयुदाहरति-ज्योत्स्ना चय इति। ज्योरस्नानां कौमुदीनां चयः पुज् एव पयःपूरो जलराशिः, तारका नक्षत्राण्येव कैर्वाणि क्रुमुदानि च तथा सुधाकरः शशी एत, व्योमो नभ एव कासारः सरोवर- ससस्य राजहंसः कलहंसः "राजहसस्तु कादम्बे कलहंसे नृपोत्तमे" इति (हैममेदिन्यौ) "राजहंसास्तु ते चञ्चुचरणैर्लोहिंतेः सिताः" इत्यमरः। (८६) अत्र वाक्यत्रय एव ध्योमकासारशब्दस्य सम्बन्धः कवेरभिमतः स तावतू समभिव्याहाररूपाकाङ्काविरहान्न घटते इति दर्शयति-प्त्रेति। गुणीभूतत्वादिति। व्योमकासारे राजहंस इस्येवं समासे तत्पुरुषे उत्तरपार्थस्थ विशेष्यस्वासू व्योमकासार शब्दार्थस्य विशेषणीभाव एव गुणीभावः तस्मात् तदर्थस्य व्योमकासारशब्दाभिधेयस्य सवें: ज्योत्स्नाचयरूपपयःपूराभि: सह संयोग: विशेषणीभावेन सम्बन्धो न सम्भवतीसि शेषः। तथा च वाक्यत्रयेऽभिमतस्य ग्योमकासारशबदसम्बन्घस्योपपत्तिन भर्वात इतर विशेषण्वेनोपस्थितस्यापसत्र विशेषणत्वेना्यस्या व्युत्पन्न्त्से एकर्थोभवडी कारेण अर्थोपस्थि तिरेवे तरविशेषणत येतिसमासप्रविष्टस्यान्येन सहाकांछाविरहासू एवस- समासाच्छन्नत्वेन भवत्येवाभवन्मतसम्बघर्वम्। "राजति ब्योम्नि सरसि" इति पाठे तु नाय दोषः। "समेति दयपषरं नाम मानभङ्ग: पिनाकिनः" इश्यादौतु नाथं दोषः नामनामिनोरभेदस्य सत्वेनेष्टयोगसम्पत्तेः। नामनामिनोर भेदश्व वैयाकशणसिद्धानतलघु- मश्जूषा्यां जिज्ञासुभि: द्रष्टव्यम्। (c७) ननु तहि विधेयाविमर्शेन सहाभेदापततिरित्याशक्कां समाधातुं भेदं दशयति विधेयाविमर्श इति। यदेव पदम् अविमृष्टम् अप्राधाग्येनोपनिबद्म्। विधेयाविमर्शड- न्यबोधो जायत एव किन्तु विधेयस्य विधेयत्वाप्रतीत्या यदेव विधेयमविमृष्टं तदेव दुष्टमित्यर्थः। प्रकृते तु निराकाङ्गरवेनान्वयाऽसम्भवादन्वयप्रतियागिसमरतमेव दुष्ट- मिश्याशयेनाह-हह त्विति। सववाक्यार्थेति। स्वेपां वाक्यानामर्थस्य विरोधावभासः निशकाङ्कत्वे प्रतीतिरित्यथा। एवञात्र साङ्षरूपकमलद्कारः। अत एव व्योम्नि काला रश्वारोपो मुख्य: ज्योत्स्नाचयपयःपूरत्वाद्यारोपस्तु तत्साधकत्या तद्षङमिश्यवश्यमम्यु- पेयम्, किन्त्ु कासारपदार्थस्य तत्पुरुषसमासेन गौणीकृतत्वात् तदङ्गतयान्यपदार्थाना न प्रतीति: "गुणानाञ् परार्थत्वादस्वन्घः [समतवाद् स्यात्" इति न्यायेन मुरयेतषरा णामभ्योग्या क्ाङ्गिमावानभ्युपगमावित्यभिप्राया। वाक्यगवविधेयाविमर्शेन सहाभे-

पददोषविजातीयवाक्यदोषनि०] लक्ष्मीविराजितः। ७०३

(८८) 'भनेन च्छिन्दता मातुः करठं परशुना तब। बद्धस्पर्द्ध: कृपाणोडयं लज्जते मम भार्गव !॥' (८६) अत्र 'भार्गवनिन्दारया प्रयुक्तस्य मातृकठच्छेदनकतृत्वस्य परशुना सम्बन्धो न युक्त इति प्राच्याः। (६०) 'परशुनिन्दामुखेन भार्गवनिन्दाधिक्यमेव वैदरयं द्योतयति' इत्या- धुनिकाः।

दापत्तिस्तु न शङ्कनीयः तथाविधदोषाणं पदद्वयाविवृत्तित्वेनेव वाश्यवृत्तित्वस्य सक्के. तितरात्, उक्तदिशाऽस्य सर्ववाक्यवृत्तित्वस्य स्वरीकारात्। (८८) वाच्यार्थे विवत्ितस्य व्यङ्गयार्थयोगस्यासम्भवेऽपि क्वचिदयं दोष इति काष्यप्रकाशककनमतं दूषयितुमुदाहरणं दर्शयति-अनेनेति। युदुत्तु' परशुरामं प्रति राव णस्योकिरियम्। हे मागव परशुराम! मातु: रेणुकानामकजनन्याः कण्ठं छिन्द्ता कसयता अनेन तव परशुना कुठारेण सह बदूत्पहः आरब्घवैर: कृपाणस्तरवारिः मम छज्जते। "मम कृपाणोऽयं लज्जते" इतिभङ्गया एवंविधगुस्तरपातकनिन्द्यकारिणा सया सह स्पर्द्धितुमह लउजे त्वत्पापसंक्रामकत्वसम्भवादिति भाव:। अन्न हि रावणस्य भार्गवेष सह युद्धमनभिलषितमिति तदुपेक्षा वाक्यार्थः। (र६) अत्र काव्यप्रकाशकारमतं दर्शयति-अत्रति। भार्गवनिन्दायां प्रतिपाद्यमा नायामित्यर्थः। मातृकण्ठच्छेदनस्य मातृकण्ठच्छेदनकर्त्तृत्वस्य-सम्बन्धो न युक्त इति । परशौ छेदनस्य करणत्वमेव न तु कत्तृत्वम्। तथा च छिन्दतेतिविशेषणे अचेतने परशौ करणात्वातिरिक्तरूपस्य कर्तृत्वस्य स्थातुमसम्भवात् कवेरभिलषितोऽपि परशौ कत्तत्वसम्बन्धो न घटते इत्यभवन्मतसम्बद्धत्वदोष एवेत्याशयः। प्राच्याः काव्यप्रकाशकारादय:। (ह०) अत्रार्थे स्वसम्मति दर्शयति-परश्चिति। परशोर्निन्दाकुखेन निन्दाद्वारा। भार्गवस्याधिकनिन्दा कत्रो। वैदग्ध्यं कविरचनानैपुण्यम्। आधुनिका नव्याः। तथा च "स्थाली पचती'तिवत् करणभूतेऽपि परशौ कनतंत्वारोपः, तेन हि आरोपितेनापि स्त्रीवध कर्त्तत्वेन अवेतनस्यापि परशोर्निन्दा सम्भाव्यते तव तु चेतनस्य मुख्येनेव मातृवधकरतरवेन च सुतराम्, का कथा निन्दायामिति निन्दाधिक्यमनुसन्धेयम्। एवञ्र परशौ कर्त्तत्व सम्बन्धः सम्भवत्येवेति नाभवन्सतसम्बन्धत्वदोष इत्याधुनिकानामभिग्रायः। परे तु-अस्त्रस्य निन्दत्वेऽपि अ्तिरोऽनिन्द्यत्वात्, निन्दितशछं विना शख्तान्तरेखापि भार्गवेष सह युद्धसम्भवात् परशुनिन्दामुखेन भार्गवनिन्देत्यभिधातुमशक्यम्। तथा हि-परशोरचेतनस्याकतृतवेन स्वतोऽनिन्दत्वात् धीरोद्तस्य रावसस्य परशुरा मस्य परिहार्य्यत्वमेव समोहितं तद्वि साक्षान्निन्दया यथा सुकरं न तथा परम्परयेति दोषश्य दुरुद्वरत्वाच्चेति वदन्ति।

यं दोषो भवतीति तदुदाहरणं क्रमेण काव्यप्रकाशे-यथा- सठपामाङ्गएमागतेन भवता चापे समारोपिते देवाकर्याय येन थेन सहसा यधत् समासादितम।

७०४ साहित्यदपण :- सक्षमपरिच्छेदे-

(६१) अक्रमता यथा- (६२) समय एव करोति बलाबलं प्रणिगदन्त इतीव शरीरियाम्। शरदि हंसरवाः परुषीकृता: स्वरमयूरमयूरमणीयताम्।।

कोदण्हेन शराः शरैररिशिरस्तेनापि भूमण्डलं तेन त्वं भवता च कीर्ततिरतुला कीर्त्या च लोकत्रयम्। इति अत्र हि प्रथमार्धवाक्यार्धे उत्तरार्धार्थस्य सम्बन्धो विवक्षितः स च नोपपद्यते, आकर्णनक्रियायां कोदण्डादिप्रातिपदिकार्थानां प्रत्येक कमेतया अन्वये "कर्मणि द्वितीया" इति सूत्रेय 'कोदण्डं शरान्" इति द्वितीयाया भवितुं युक्तत्वात्, 'तथा च दोष एव। जगगाकाण्डोरुनालो नखकिरणलसत्केसरालीकराल: प्रत्यग्रालक्तकाभाप्रसरकिसलयो मज्ञुमज्जीरमृङ्ग: । भत्तुर्नृत्तानुकारे जयति निजतनुस्वच्छलावण्यवापी सम्भूताम्भोजशोभां विद्धद्भिनवो दण्डपादो भवान्याः । अत्र "ससम्बन्धिनां निजस्वात्मादिपदार्थानां प्रधानक्रियान्वयिकारकपदार्थे एवान्वयः" इति व्युत्पत्त्या- निजपदार्थस्य दण्डपादे एवान्वयः स्यात् न तु भवान्याम, भवान्यामन्वयस्तु विविक्षित इृत्यभवन्मतसम्बन्धत्वम्। (९१) अक्रमत्वमुद्दाहत्तुमाह-त्रक्रमतेति। अविद्यमानः क्रमो यस्मिन् वाक्ये स तस्य भावः। यत्पदानन्तरं-यत्पदोपादानमुचितं ततोऽन्यत्र तदुपादानं यत्र तद क्रममित्यर्थः। तथा च यस्य यद्व्यवहितपूर्वत्वनियमेन यदव्यवहितपरत्वनियमेन वा विवक्षितार्धानुभावकत्वं तक्ष्य तत्परिहारेणान्यत्र विद्यमानत्वमक्रमत्वमिति तल्लक्षणं फलितम्। एवञ्चायं दोषोऽ्पयविषयः। पदसंन्निवेशरूपरचनायाः प्रस्तुतार्थाप्रत्यायकतवेऽ क्रमत्वम्, प्रयायकत्वेऽप्यनौचिस्येऽस्थानस्थपदता, यद्वा अस्थाने(क)अव्ययपदप्रयोगे अक्र. मता अस्थाने अनव्ययपद्प्रयोगे तु अस्थानस्थपदता, अर्थक्रमस्यानौचित्ये दुष्क्रमत्वम् उपक्रमोक्तक्रमस्योपसंहारे भङ्गे प्रक्रमभङ्ग इत्येतेषां भेद इत्यन्यत्र स्पष्टम्। अक्रमस्थित पदानुसन्धानविलम्बेन रसप्रतीतिविलम्बादस्य दोषत्वम्। प्रतिप्रसवाभावान्वित्य- दोषोऽयम् । ( ९२) उदाहरणमाह -समय एवेति। शिशुपालवधषछ्ठसर्गें शरद्ऋतुवर्णनमिदम् । शरीरियों देहिनां बलाबलं प्रबलदुर्बलभावं समय एव काल एव करोति विद्धाति इति हत्थ प्रणिगदन्त इव कथयन्त इव शरदि शरत्समये हंसानां कादम्बानां रवा नादा: परुषीकृता: दुःश्रवीकृता: स्वराः कण्ठशब्दा येषां ते तादृशा मथूरा यस्मिन् कर्मणि तद्यथास्याचथा रमणीयतां मनोजताम अयुः प्राप्तवन्तः। तथा च प्राधृषि मयूराणां मदात्ययाद्रमणीयस्वरा भवन्ति, शरर्दि च परुषस्वरा स्वम्पधन्ते किन्तु तस्समय एव परुषस्वरायां राजहंसानां शरंदि, प्रमोदोद्रेकान्मधुरस्वरा जायन्त इति सवषां प्राणिनां बलवृद्धिं बलहासञ्च समय एव करोति न तु कारणान्तरं (क) "स्वरादिनिपातमव्ययम्" इत्यनुशासनैन स्वरादीनां चादीनां निपातानाञ्राव्यय संज्ञा विषीयते।

पद्दोषविजातीयवाक्यदोषनि० ] लक्ष्मीविराजितः। ७०५

(६३) अत्र परामृश्यमानवा्यानन्तरमेवेतिश्दोपयोगो युज्यते, न ु 'प्र गिगदन्त' इत्यनन्तरम्। (९४) एवम्- (६५) 'हूयं गतं संप्रति शोचनीयतां समागमप्रार्थनया कपालिनः। कला च सा कान्तिमती कलावतस्त्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी ।।' (६६) शत्र त्वमित्यनन्तरमेव चकारो यु क

तन्नोपपद्यत इत्युपदिशन्तो हंसा: प्रावृषि मधुरस्वरतयाSमिलषितानपि मयूरान् परुषस्व- रान् स्वस्य च तत्काले परुषस्वरतयाऽभिलषितानपि मधुरस्वरानालक्षयन्ती तदुभयेषां सभ्पद्विनियमय इव कारयन्तो रमणीयतां प्राप्तवन्त इति परमार्थः। (६३) दोषं दर्शयितुमाह -अत्रंति। परामृश्यमानवाक्यानन्तरमेव, परामृश्य- मानं वाक्यं वलावलमितिवचनं तस्मात्परमेव। अत्र "समय एव शरीरिणां वलावलं,करोति इति प्राणिगदन्त इव" इति वकु युक्तम, एवञ्च सति इतिशब्दस्य अव्यचहितपूर्वपरामर्शकत्वं भवति। तथा च नैष दोष इति भाव:। केचित्तु-शरीरिणामपि वलावलमित्यन्वये क्लिष्टत्वमिति प्रतिपादयन्ति। (९४) नच 'अयम्' इत्यादिपदे एव दोप: किन्तु चादिपदेष्वपीत्याशयेन प्रकारान्त- रेणोदाहर्त्तमाह-एमिंति। (६६) दयं गतमिति। कुमारसम्भवकाव्ये पञ्चमसर्गें शिवप्राप्तयर्थ तपस्यन्तीं पार्वतीं प्रति ब्रह्मचारिरूपधारिणः शिवस्य स्वनिन्दावाक्यमिदम्। हेपार्वति ! कपालिन अस्थिविशेषधारिणः शिवस्य 'कपालोऽस्त्री शिरोऽस्थ्नस्याद्टादेः शकले बजे" इति मेदिनी। समागमप्रार्थनया प्राप्तिकामनया (हेतुभूतया) सम्प्रति अधुना तवैवं निश्चये सति द्वयं शोचनीयतां शोच्यत्वं गहत्वमितियावत् गतं प्राप्तम् । किन्त- दुद्धयमित्याह-कला चेति। सा प्रागेव शिवशिरोगततवेन प्रसिद्धा कान्तिमती नित्य मेव शोभावती नित्ययोगे मतुप्, कलावतश्चन्द्रस्य कला षोड़शभागैकभागश्च, अस्य दृश्यमानस्य लोकस्य संसारस्य नेत्रकौमुदी आह्लादकतया नेत्रयोश्चन्द्रिकारूपा त्वञ्च। एतावत्कालं कपालिनोऽयोग्यस्य सङ्गादेका चन्द्रकलैव शोच्या आसीत् सम्प्रति तु त्वम- व्यपरेति दयं शोच्यमितिसमुदायार्थः । अत्र गतमिति भूतकालनिद्वशेनावश्यभाव्यत्वं वयज्यते। "कपालिनः नेत्रकौमुदी" इस्येताभ्यां च शोचनीयत्वस्य युक्क्ता द्योत्यते। वंशस्थं घृत्तम्, लक्षणन्तूक्तमेव ग्राक्। (६६) अन्र दोषं दर्शयितुमुत्थापयति-प्रत्रेति। अत्र हि लोकस्य चेति चकारस्त्वं पदानन्तरं युक्त, एवं पदार्थस्येव शोच्यतायां समुष्चयस्य व्यञ्जनीयत्वात् लोकपदार्थे समुच्चयाभावादिति भावः। एवञ्र "जगदशस्त्वञ्न विशुद्धचन्द्रिका" इति पाठक्रमो युक्कस्तदभावादक्रमत्वम्। चादीनां व्यवहितेन सम्बधो नेष्ट इत्युक्त सहिमभट्टन- "अत एव व्यवहितैर्बुंधा नेच्छन्ति चादिभि:। सम्बन्धं ते हि स्वां शक्तिमुपदृष्युरनन्तरे ॥" इति।

७०६ साहित्यदर्पण :- [सप्तमपरिच्छेदे-

(६७) अमतपरार्थता यथा- (६८) 'राममन्मथशरेय ताडिता-' (२३• पृ.) इत्यादि। (६६ ) अत्र शृद्धाररसस्य व्यञ्ञको द्वितीयोर्थः प्रफृतरसविरोषित्वाद निष्टः। (१००) वाच्यस्यानभिधानं यथा- (१) 'वयतिक्रमलवं कं मे वीक्ष्य वामाक्षि ! कुप्यसि । ' (९७) अमतपरार्थत्वमृदाहत्तमाह-अमतेति। अमतः प्रकृतविरुद्धः प्राकरणिकरस- विरुद्वरसव्यक्षक इति यावत्। प्रदोपादिष्वपि अमतत्वं च- "ज्ञेयौ शंगारवीभत्सौ तथा वीरभयानकौ।रौद्राद्भुतौ तथा हास्यकरुणौ वैरिणौ मिथः॥' इत्युक्तदिशा प्रकृतरसविहद्धरसव्य अ्ञकत्वमिति। परः श्रेषादिना प्रतीयमानो द्वितीयार्थों यत्र वाक्ये यस्य वाक्यस्य वा तत्तथाक्तम, तस्य भावस्तत्त्वम्। एवञ्रप्राकर णिकरसविरुद्वरसव्यक्षप्रतीयमानद्वितीयार्थबोधकवाक्य- त्वममतपरार्थत्वमिति लक्षणं फलितम्। प्रतीयमानेन प्राकरणिकरसापकर्षकत्वमस्य दूषकतावीजम्। अत्र परार्थों "दुर्गाल- द्वितइ यादौ प्राकर णिकराजरूपादर्थात् द्वितीयोऽप्राकरणिको गौरीबल्लभरूपो व्यङ्गार्थ- स्तद्वव् प्रकृतोदाहरणे प्राकरणिकतांटकारूपादर्थात् द्वितीयोऽभिसारिकारूपो व्यङ्गयार्थ एव स एव तु विरुद्द्वरसव्यञ्जको न तु वाच्यार्थ इति प्रतिकूलविभावादिग्रहादस्य भेदः । विरुद्धमतिकृदादिभ्यो भेदस्तु प्रागेव निरूपितः । प्रतिमसवाभावेनायमपि नित्य एव दोषो नीरसे स्वात्मलाभस्यैवाभावात् इत्यवघेयम। (९८) उदाहरएमाह-राममन्मथेति। व्याख्यातमेवदमितः प्राक् (२३० पृष्ठे) (१६) अन्र दोषं दर्शयितुमाह-अत्रेति। प्रकृतस्य बीभत्सरसस्य विरोधित्वात् तद्विरोधिश्ङ्गाररसव्यञ्जकत्वात् विरोधश्च "आद्यः करुणबीभत्सरौद्रवीरभयानकेः" हृत्यु- क्तदिशा प्रतिपादित एव। (१००) वाच्यस्यानभिधानमुदाहत्तुमाह-वाच्यस्येति। वाच्यमित्यन्र "कृत्याश्क" इति सूत्रेणावश्यके ण्यत्प्रत्ययः। वाच्यशब्दशात्र शब्दपरो न त्वर्थंपरः अर्थपरते सपि वाक्यदोषतानापत्ते:, तथा च वाच्यं वाचकपदातिरिक्म् (क) अवश्यवकव्यं द्योतकं तस्य उचरणेनाध्याहारेए च अनभिधानम् अनुक यत्र वाक्ये तत्तथोक्तमित्यर्थः । अवश्यवक्कव्यस्यानुक्तत्वात्तदनुसन्धानविलम्पेन रसप्रतीति विलम्बात् दोषत्मस्य। अयञ्च निश्यदोष एव प्रतिप्रसवाभावात् । "उक्तावानन्दमग्नादेः" इत्यादिना न्यूनपदतायाः प्रतिप्रसवेन समानविषयत्वादस्याप्यनित्यत्वमिति केचित् तव ग्रन्थकृतैतयोविभन्नविषय- स्वस्य प्रतिपादनात्। प्रदीपकृताऽपि नित्यत्वस्ये वाभिहितरवाच्च। (१) दोषश्रायम अप्याद्युपसर्गाणां द्योतकानां न्यूनत्वे विर्भाक्तन्यूनतवे चृ भवति।

'चिम्बोष्ठि ! तव पाएवेडहं नित्यं सेवकवत्स्थितः।'इतिमत्पूरितपूर्वार्द्धम्। (क) केचिदप्यादेर्वाचकत्वं मन्यन्ते तदा तु स्वातन्ध्येणाप्रयोज्यं वाचकपदातिरिक्तमित्यनेन विवचितमिति बोध्यम्।

पददोषविजातीयवाक्यदोषनि०] लक्षमीविराजित:। ७०७

(२ ) अत्र व्यत्तिक्र म ल्व व ् म पत त्यपि श्वश्यंा्ा वक्र्कव्योा्ा नोक ः । (३) न्यूनपदरवे वाचकपदस्यैव न्यूनता विवचतिता। अरपरपेस्तु न तथात्वमित्य- नयोर्भेंदः । ( ४ ) एवमन्यत्रापि। हे वामात्ि सुनयने! मे मम व्यतिक्रमलवं प्रीतिहेतुक्रियाव्यतिक्रमस्याल्पभाव- मपि कं कञ्चित् वीच्य अवलोक्य कुप्यसि क्रोधयुक्ताऽसीति काक्कोकि:। (२) दोषमभिधातुमाह-प्रत्रेति। अ्ररवश्यं वत्तव्य इति। अन्यथा अभिप्रेतार्थला- भासम्भवादिति भावः। अ्त्रेदं चिन्तनीयम्-कि शब्दः प्रश्ने विरोधे आत्षेपे च वर्त्तते। कोऽयमाययें? तवेति, का तव कान्ता कस्य पुत्रः न ते कान्ता न ते पुत्र इत्यर्थः। कचिदज्ञातविशेषेऽपि यथा-"कश्चित् कान्ताविरहगुरुण" ति। अन्राज्ञातत्वाक्षेपवचनः किशब्दः। तथा च व्यतिक्रमस्य लवमपि कं वीक्ष्य कुप्यसि किमुत भूमानमिति विवक्षि- sतोर्थः। "कें व्य तिक्रमलवं वीक्ष्येत्युके "यादग्जातीयस्य प्रतिषेधो विधेरपि तादग्जातीयस्य" इति न्यायाद् व्यतिक्रमभूमाऽस्तीत्यवगम्यते। उत्तऽप्यपिशब्दे समासनिद्देशे दोषस्य तादवस्थ्यमेव। तथा हि समासे एकार्थीभावाऽभ्युपगमात् नरसिहादिवत् व्यतिक्र- सलव एक एव पदार्थः सम्पद्यते, ततः पर श्रयमाणोऽपिशव्दो यथा राजपुरुषोऽप्यन्र नास्तीत्युक्ते अन्यदीयपुरुष एवं समुच्चीयते नच राजसम्वन्धी हस्त्यादिस्तथैव तदितरमेव पदार्थमात्तिपति अतोऽत्रोच्चारणेनाध्याहारेणावश्यंवाच्यस्यानभिधानम्। व्यतिक्रमस्य लवमपि इति असमासनिद्देशे तु लवशब्दातपरं श्रूयमाणोऽपि भूयांसमाच्तिपति। तथा सति यथा राज्ञ: पुरुषोऽप्यत्र न विद्यते इत्युक्ते समुच्चितो हस्त्यादि:राज्ञैव सम्बध्यते तथैव प्रकृतेऽपि श्रुतेन सम्बन्धिना व्यतिक्रमेगौव सम्वध्यते एवञ्च न दोष इति। अत्र- "त्वयि निबद्धरतेः प्रियवादिन: प्रणायभङ्गपराङसुखचेतसः। कमपराधलवं मम पश्यसि त्यजसि मानिनि ! दासजनं यतः॥"

एवमेव "याञ्चा मोघा वरमधिगुणे नाधमे लब्धकामा" इति। अन्र मोघाऽपिलब्धकामापीत्यप्यर्थंद्व यमवश्यं वक्तव्यं किन्तु तदतुपादानाद् वाच्यान- भिधानम्। (३) ननु न्यूनपदत्ववाच ननिभिधानयोः समानविषयत्वात् न्यूनपदत्वस्य स्वी- कारेणवास्यापि गतार्थत्वात् किमिति पृथङ् निरुप्यत इति तयोविषयभेदं दर्शयति-यून- पदत्वे इति। वाचकपदस्येव न तु द्योतकस्याध्याहारस्यापि न्यूनपदत्वमित्यर्थः। तन्र द्योतकाद्यसम्भवादिति भावः। अपेरपिशब्दस्य तुन तथात्वं न वाचकत्वम् उपसर्गत्वेन द्योतकत्वादध्याहारस्य सम्भावाच्च। अपि च न्यूनपदत्वे न्यूनपदसद्धावमात्रेण दोषाभावः। अन्र तु डसन्तं पदं पृथक्कृत्य "व्यतिक्रमस्य लवमपि" इति पदनिवेशनेन इत्यनयोर्भेंद:। (४) एवमिति। अन्यन्नापि अन्यविधद्योतकपदाभावस्थलेऽपि एवं वाच्यानभिधा नमूह्यमित्यर्थः। यथा-"नवजलधरः सन्नद्धोऽयं न इसनिशाचरः" इति। अन्न "न तु इति तुशब्दोऽवश्यं वाच्य इति तदनभिधानाद्ोषः। ६० सा.

७०६ साहित्यद पस :- [ससमपरिच्छेदे-

(५) यथा वा- (६) 'चरणानतकान्तायास्तन्वि ] कोस्त्थाप त ' (A) अत्र चरणानतकान्तासीति वाच्यम् । (B) भग्नप्रक्रमता यथा- (७) 'एवमुक्तो मन्त्रिमुख्ये: रावयः प्रत्यभाषत ॥' (८) शत वचधातुना प्रक्रान्तं प्रतिवचनमपि तेनैव वत्तुमुचितम्। तेन 'रावणः प्रत्यवोचत' इत पाठो युक्त: । (६) विभक्तिन्यूनत्वे उदाहर्त्तमाह-यथा वेति। चररे,ति। "बोधिताऽपि च सख्या तवं स्तुताऽपि बहुशस्तथा" । इति मत्ूरितांशः । हे तन्वि कृशाङ्गि! चरणे पादे आनतः पतितः कान्तो यस्याः तथोक्तायाः ते तव तथापि कोपः क्रोधः। अन्न तथापीतितच्छन्दार्थः पूर्वोक्त कमप्यर्थमाचक्षते इति पृथगवाक्यसमपादटित्नी "चरणानन्तकान्ताऽसि' इति प्रथमाविभक्तिरवश्यं वाच्या

(A) तथापीत्यनेन किमध्यपेक्तणीयं भवतीति दर्शयति- अन्रेति। वाच्यमवश्यंव- कव्यम्। अन्यथा तथापीत्यस्यान्वयः कथमपि न सम्भवतीत्याशयः।

वाच्यम् अभनन्मतपदमन्निवेशेन समाघानतवे अभवन्मतसम्बन्घतादोषः, अभवन्म. तवाक्यसन्निवेशेन समाधानावे तु वाच्यानभिधानदोष इति भेदाभ्युपभ्यगमेन तत्य- भावात्। पूर्वत्रापेश्ध्याहारात्तदनुसन्धानेन विजम्बात् रसप्रतीतिविळम्बर उत्तरत्र तु तथापीश्यनन्वयनात्तद्विलम्वेन रसप्रतीति चिलम्ब इत्युन्नेयम्। (B) भ भ प्रमकर वमुदाहर्त्तुमाह-भम्रप्रक्रमतेति। भग्नो विच्छिन्नः प्रक्रमः प्रस्तावः (उपक्रमः) यम्र वाक्ये तस्य भावः सा तथोका। प्रक्रमशब्दस्य पूवंप्रक्रान्तपरत्वे "उदन्वचछिता भूः स च पतिरपां योजनशतम" इस्यादौ वक्ष्यमाणोदाहरणे अपांपति- रितिपदे प्रक्रमभड़गो न स्यादतः प्रस्तावः प्रक्रमण्दार्थतयोक इति बोध्यम्। एवश्र "येन रूपेणोपक्रमसतेनैवोपसंहार" इति नियमस्य भङ्गो भझनप्रक्रमतवमिति। अयमेव दोष: प्रक्रमभङ्ग इति व्यपदिश्यते। प्रस्तावश्र द्वेधा शब्दतोऽर्थंतश्च तत्राद्यम्-"एव- मुक्ो मन्त्रिमुख्ये:" इस्यादो द्वितीयम्-"अकलिततपः" इश्यादौ ज्ञेयम्। दूषक ताबोजमप्यन्ते निरूपयिष्यते। प्रतिप्रसवाभावान्ित्य एवायं दोषः। (७) भग्नपकमश्वक्ष प्रकृतियर्ायादिविषरवादने कघाव्यवस्थितम्। तत्र धुरूप प्रकृते भंअप्रक्रमत्व मुद्ाहरति-एवमुक्त इति । (८)'वध मे वाहमाकाक्के जानक्या न समर्पणम्"। इति मस्पूर्वाद्धंम्। अनोदाहरणे 'एवमुक्त' इति वचिरुपायाः प्रकृतेः प्रस्तावे "प्रत्यभाषत" इति भाषरूपाया: प्रकृतेः प्रयोग इति प्रकृतिभझ्नक्रमत्वम्। सदेवाह-पत्रेति। प्रक्रान्तम् 'उक्त' इति पदमितिशेषः। प्रतिवचन, प्रतिवचन- घोधकं पदम्। तेनेव वचधातुनैय न तु प्रत्यभाषत इति भाषधातोरिति. प्रकृते: भभनक् सत्वमित्यर्थं:। ननु तहि कीडशः पाठीयुक्त्त इति सिज्ञासायामाह-रावय्र हवि.। युक्त इवि।

पंददोषविजारतायंव्ाक्यदाषनि०] लक्ष्मीविराजिंतः।

(६) एवं च सति न कथितपदत्वदोषः। तत्योद्देश्यप्रतिनिर्देश्यव्यतिरिक्तवि- षयकत्वात्। (१०) इइ हि वचनप्रतिवचनयोरुदेश्य प्रतिनिर्देशत्वम् ।

अयम्भाव :- भिन्नाभ्यां शब्दाभ्यामुपस्थापितं भिन्नवद्धवति। "न सोडस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमाहते। अनुविद्धुमिव ज्ञानं सर्वं शब्देन भाषते" इतिभह्त्तुँरिप्रोक्तन्यायेन शाब्दबोधात्मके ज्ञाने शब्दस्यापि विशेषणतया भानाद, तेन च प्रकृतस्थले मिन्नश्दाभ्यां वचाप्रकृतिभ्यासुपस्थित एकोऽपयर्थो भिन्नवद्भवति। अत 'उक्त' इति पदेन वचनस्योपादानेऽपि न प्रतिवचनरवेन प्रतीति।। तदुपपत्तये 'प्रत्य- वोचत' इति कृते तु प्रतिव चनस्य सूपर्दटव प्रतीतिरिति। अत्राहुः-"ननु पर्य्यायशबद्ानां शक्यतावच्छेदकैक्यनियमाद कथमन्यर्वेन प्रतीतिरिति चेव ? उच्यते यन्मते शाब्द बोधे शब्दोऽपि भासते तन्मतेनेदम्। तथाहि 'अस्माच्छबदादय मर्थो बोद्व्य' इत्याका

तदुपस्थित्या प्रतीत्यन्यथात्वं स्फुदमेव, उक्तं च "न सोस्ति प्रत्थयो लोके इति सतान्त- रेडपि वर्य्यायपदाभ्यामुपस्थापितोऽ्थोऽभिन्नोऽपि शक्ततावच्छेदकमहिम्ना भिन्न इव प्रतीयते इति बोध्यम्" इति। "यत्न तु सर्वनास्ना परामर्शस्तत्र तेषां बुद्धिविषये शक्ति स्वीकारात्पूरवंपदावच्छ्िन्नस्येव प्रतिपादनान्नायं दोषः। नच सर्वनामपदावच्छिव्वत्वे नापि भानाव्वेद: विशिष्टस्य तदवच्छिन्नतया भानेऽवि पूर्वरूपाप्रध्यवाद इति। (९) ननु "नैकं पदं द्विः प्रयोज्यं प्रायेण" इति वामनाचार्यव चनविरोधात् वच प्रकृतेरभिन्नार्थ कत्वेनेकानुपूर्वोकत्वेन च कथितपद्र्वेन गतार्थतवाज्वेत्याशर्ङ्कां विषयभेदेन विरोधो नासतीति समाधने-रवक्जेति। तस्य कथितपदत्वस्थ उद्दे३यति। उद्ेश्य: प्राकूप्रत्यायित एव प्रतिनिर्द्दश्या पुनः प्रत्याय्यो यत्र विषये स तथोका तर्मादृव्यति रिक्तो भिन्नो विषयः स्थळं यस्य तस्य भावः तस्मात्। उद्देश्यप्रतिनिरद्दैश्यकादतिरिक हि एकपदृद्विःप्रयोगनिषेधस्य विषय:। तथा च कथितपदृत्वदोषस्यापि पूर्वा पयोरभेद- स्वप्रतिपत्तये यत्र प्राडनिर्दि्ष्टस्यार्थस्य तेन शब्देन तन च रूपेण पुनर्निददेश्यांवश्यकष्ष्व तदतिरिक्तस्थल एव तस्य प्रसक्ति:। यथा- "रतिलीलाश्रमं भिन्ते सजीलमनिलो वहनू" इत्यादौ प्राङनिर्दिष्ट्स्य लीलार्थंस्य तेन शब्देन तेन च रूपेण पुनष्निददेश्यावश्यक. त्वाभावेन पुनरुकत्या रसापकर्षजननादू भर्शत दोषत्वम। प्रकृते तथा रसापकर्षजनना- भावात् प्रश्युताभेदज्ञापनार्थ पुनरुकेरुकर्षसयेव जननात्न दोष इति भावः । उ्द्देश्यप्रति निहैश्यभावे हि कथितपदत्व गुण एव, तदुकम्- "प्रतिक्रमस्यान्यथाभावे स एव तु महान् गुणः"इति स एवं कथितपदत्वदोष एवेक्यर्थ:। एवमर्थान्तरसङटक्रमित वाध्यलाटानुप्रासयोरपीति बोध्यम्। (१०) तदेव रपष्टयति-इ६ हीति। हि तथाहि हह "एव मुक्तो मान्त्रमुर्यो रावणः प्रत्यवोचत" इत्यत्र। एवस् यादराभाचेन सन्त्रिमुर रावम उकक वाटयभावेनेव राव.

७१० साहित्यदर्पप :- [सप्तमपरिच्छेदे-

(११) यथा- ( १२) 'उदेति सविता ताम्रहताम्र एवास्तमेति च ।' (१३) इत्यत्र हि यदि पदान्तरेय स एवार्थः प्रतिपाद्यते तदान्योऽर्थ इव प्रतिभासमान: प्रतीति स्थगयति। (१४) यथा वा- (१५) 'ते हिमालयमामन्त्रय पुनः प्रेक्षय च शूलिनम्।. सिद्धं चास्म निवेद्यार्थे तद्िसष्टाः खमुदयुः॥' (१६) अत्र 'अ्रपरस्मै' इतीदमा प्रक्रान्तस्य तेनैव तत्समानाभ्यामेतददःश-

दवश्यक्वमित्य्थः। तथाच न कथितपदलेन गतार्थंत्वमिश्याशयः। (११) उक्कमेवार्थ दवढ़ीकर्तु दष्टान्तखवेन काष्यप्रकाशछतप्रसिद्धप्रमाणोदाहरणेन स्पष्ट यति-यथेति। (१२) उदेतीति। "सम्पसौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता" इश्युतरार्जे तत्रैव। (१३) एवंविघस्थले प्रश्युत पदान्तरप्रतिपाद्यमान एव दोषो भवतीत्युपपादयितु- माह-इत्यत्रेति। पदान्तरेग रकतशबदेन स एवार्थस्ताम्ररूप एवार्थं: प्रतिपाद्यते बोष्यते। अन्योऽयं इव अर्धान्तरेणेव प्रतिभासमान: बुद्धौ दयोतमानः । प्रतीतिमें क्यज्ञानं स्थगयति तिरोधत्ते। अयमाशय :- द्देश्यप्रतिनिर्द्वेश्यभावे द्विःप्रयोगावश्ञ्यकत्वमेव अन्यथात्रैव रकादिशब्दो यदि क्रियेत तदा पढान्तरप्रतिपाद्यमानः स एवार्थो "न सोडस्सि प्रत्ययो लोके" इत्युक्तन्यायेन शब्दस्यापि विशेषणतया शाब्दबोधे भानात् ऐक्यमिव प्रतीयमान: अभेदप्रतीति तिरोदधीत तेनेव शब्देन पुनरभिधाने तु अनुवादखेन झटिति प्रयोजन जिज्ञासयोदयास्तमयादौ एकरूपतावगमो व्यज्ञनया ज्ञटिति अभ्यथा विलम्चेनेति। तथा

प्रयुजयते तथा दशितस्थलैऽपि "प्रश्यवोचत" इत्येकविधमेव प्रकान्तं शब्ददूयं प्रयोक्तुं पुक्कमिति। इदव्ापि-यत्र खलु सर्वनाम्ना परामर्शासम्भवस्तत्रैव प्रागुककतपदमुपादेयम्। यत्र तु सर्वनाम्ना तत्सम्भवस्तत्र तदेवेति न विस्मतंव्यम्। अन्यथाभेदार्थप्रतीश्यनुपपसेः। (१४) प्रातिपदिकात्मकसर्वनामरूपप्रकृते: भग्नप्रक्रमत्वमुदाहरति-पथावेति। (१५) ते हिमालयमिति। कुमारसम्भवकाव्ये षष्ठसगें पद्यमिदम्। ते मरीच्याद्यः सप्त्षंयो सुनयः हिमालयं नगेन्द्रम् आामन्तय "वयमधुना गच्छाम" इत्यापृष्छ्य पुनः शूिनं महादेवे प्रेक्ष्य साचषात्कृत्य च अस्मे शूलिने अर्थ पार्वतीदानरूपं सिद्धूं पिश्र्यङ्गी- कसं वा सिद्धमर्थ गौरोविवाहरूप प्रयोजमं निवेद कथयित्वा तेन शूलिना विसृष्टा आइशा: सन्तः खं गगनं "नभोऽन्तरिस गगनमननतं सुरवत्म खम" हत्यमरः, उद्यु कत्पेतुरित्यर्थः । (१५) अत्रेदंशध्द्रस्प सर्वनाम्म भग्नप्रकत्मसपपादयितुमाह-मत्रेति। इदमा हवं-

पददोषविजातोयवाक्यदोषनि०] लक्ष्मीविराजितः। ७११

बदाभ्यां वा परामर्शो युक्तो न तच्छन्देन। (१७) यथा वा- . (१८) 'उदन्वच्छिन्ना भृ: स च पतिरपां योजनशतम् ।' (१६) अत्र 'मिता भृ: पत्यापां स च पतिरपाम् ' इति युक्त: पाठ ः (२० ) एवम्- शब्देन परामर्शः सम्बन्ध: तेनैव इदमैव इदशब्देनैव। तत्समानाभ्याम् इदंशबदसमा नार्थाभ्याम्। नतु "उदन्वच्छिन्नाजभूत्" इत्यत्र पर्य्यायान्तरप्रयोगेय यथा प्रक्रमभङ्ग- सतथा इदसमानार्थक तददाशब्दाभ्यां परामर्शपि पर्य्यायान्तरप्रयोगेय भग्नप्रक्रसत्व- मिति तदुदाहरणौचित्यमेवेति चेव? सत्यम्, मत एव एतददःशब्दाम्यां परामर्शपक्षे वा पदेनानास्थां सूचयति ग्रन्थकारः। तदुक्तिस्त दोषलघुत्वप्रतिपादनार्था। मत् एव को युक्त: पाठ इत्याकाङ्कायां काव्यप्रकाशकार आह-"मनेन विसृष्टाः इति तु वाच्यम्" इति। तदूयाचक्षाणाः प्रदीपकारा आह-'अन्रासमे इतीदमः प्रक्रमात्तद्विसूष्टा इत्यत्रा व्यनेन विसृष्टा इश्येव वक्क्यम्, नच तदिमोर्थाभेद हदमः प्रस्तुतप्रत्यक्षपरामर्शकत्वात्"

अन्यथानयो: पर्य्यातापत्तिः स्यादिति तदाशयः। अत एव प्राहुः-"तदिमोः सर्वनाम श्वाविशेषेऽपि पूर्वानुभृतपुरोवर्तिविषयश्वा्नेकरूपतेति"। तथाच अर्थभेदस्य प्रामाणि कत्वादिदमोपक्रम्य तदा स्मरणात् "कि हिमालयेन आहोस्वित् शूलिना विसृष्टाः" इत्य-

(१७) (क) पर्य्यायस्य मग्नप्रकमश्वं दर्शयितुमाह-यथा वेति। (१८) उदन्वदिति । सदा पान्थ: पूषा गगनपरिमाणं गणयति। इतिप्रायो भावा: तफुरदवधिमुद्दामुकुषिताः। सतां प्रज्ञोन्मेषः पुनरधमसीमा विजयते॥ इश्यवशिष्टं पादत्रयम्। भू: पृथिवी उदन्वता सिन्धुना उदकानि सन्यस्मिव्नितिविग्रहे "उदश्वानुदधौ 'च' इति पा० सूत्रेण मर्वन्तो निपातितः, 'उदन्वानुदधिः सिन्धुः"इत्यमरः, छिव्वा परि- छिछ्ना, स च अपांपतिरुदन्वान् (समुद्रः) योजनशतं चतुः शतं व्यापीत्यर्थः "स्याद्योजनं क्रोशचतुष्टयेन" इति पाटीगणिते। अत्र उदन्वदित्यनेन प्रक्रम्य पुनः पर्य्यायीभूतप्रकृत्यन्तरपदस्य अपांपतिरित्यस्य प्रयुक्कावान्प्नप्रक्र मत्वमित्यभिप्रायः। (18) युकं पाठमुपदेष्टुमाह-श्रन्रेति। भूः पृथिवी अर्पापश्या सिन्धुना मिता परि चिछिन्ना स चअपांपति: योजनशतमित्युक्तेन सम्बन्धः । अत्र च अपांपतिरिति प्रक्रा. न्तस्य पुनरपांपतिरित्यनेनेंव परामर्शास्त भग्नप्रक्रमत्वम्, न वा कथितपदृत्वम् उद्देश्य- प्रतिनिद्वेश्यविषयत्वादितिभाव:। (२०) प्रक्ययस्य प्रश्ययभेदेन भग्नप्रक्रमत्वमुदाहसतुमाह-सवमिति।

(क) पर्थ्यायत्वं च समानप्रवृत्तिनिमिच्तकतवे सति मिन्नानुपूर्वीकत्वम्।

साहित्यदपण :- [सतमपरिच्छेदे-

(२१) 'यशोऽधिंगन्तु सुखलिप्सया वा मनुष्य संख्यामतिवर्तितुं वा। निरुतसुकानामभियोगभाजां समुत्सुकेवाङ्कमुपैति सिद्धि: ।।' (२२ ) अत्र 'सुखमीहितुम्' इत्युचितम् । (२३) अपरत्राद्ययोः प्रकृ ति वि षिय : प्र र भेदः । तृतीये पर्यायविषय:, चतुर्े प्रश्ययविषयः । (२४ ) एवमन्यत्रापि । (२१) यशोऽधिगन्तुमिति। किरातार्जुनीये तृतीयसगंड्जुनं प्रति द्वौपधा उक्तिरियम्। अत्र "पुविष्टिरं प्रति द्रौपदा उक्तिरियम्" इति विज्ञप्रियाद्युक्िस्त चिन्त्यैव। यशोड धिगन्तुमिश्यादीर्नां "निरुत्सुकाना"मित्यत्र सम्बन्धः । यशः कीति "यशः कीर्तिः समज्या च "इत्यमरः, अधिगन्तुं लगधुम, सुखस्य लग्युमिच्छ्रा तया वा, मनुष्येषु संख्या मनुष्य- मध्येषु गणनाम् अतिवर्त्तितुम् अतिक्रम्यावस्थातुं वा मनुष्यदुर्लभमुरकर्ष प्राप्तुमिति- यावद् निरुसुकानाम् उत्कण्ठारहितचित्तानाम्। अथ च अभियोगभाजा तदनुकूछ- यश्नवतां सिद्ध: प्रागुक्तयशःप्रभृतिनिष्पत्ति: समुत्सुका अत्यन्तमुत्कण्ठिता कान्तेव अङ्कुम् उत्सङ्गम "उत्सङ्गचिह्नयोरङ:" इत्यमरः, उपेति स्वयमागच्छतीत्यर्थः। उपेन्द्रवज्रा छन्दः "उपेन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ गः" इतिलक्षणात्। अन्र तुमुन्परत्ययस्य प्रक्रमे 'लिप्सायां" इति सन्पत्ययस्योपादानात् प्रत्ययभेदेन भग्नप्रक्मत्वम्। तुमुन्प्रत्ययेन क्रियाया: प्राधान्यावगमः फलत्वप्रतीतिश्च न तु सन्प्रस्य येनेत्येकरूपताप्रतीतिस्थगनमितिभाव:। (२२) युक्तं पाठमुपदेष्टमाह-अत्रेति। सुखम् ईहितुं लब्धुमिश्येवार्थः । उचितं युक्तम्। तथाचें ता हशे पाठे एकविधतुसुनूप्रत्ययेन प्रक्रियायाः प्राधान्यावगमाध भग्न- प्रक्रमत्वमित्य मिप्रायः । (२३) दर्शितोदाहरखानां विशेषमभिधातमुस्थापयति-भत्रेति। आधयोः "एवमुक्तो मन्त्रिमुख्ये:" "ते हिमालयमामन्त्रय" इस्येतयोः। तृतीये "उदन्वच्छिन्नाभूद्" इतयादौ। "पर्य्यायविषय एकपर्य्यायेऽपि प्रक्ृतिविषय इत्यर्थः। उदन्वदपांपतिशब्द्योः पर्य्याय भेदाभावात् यथाश्रुतमूले न सम्यक्, समानप्रवृत्तिनिमित्तकत्वे सति भिन्नातुपूर्वी कत्वं पर्य्यायत्वमितिलक्षणात्। चतुर्थे "यशोऽधिगन्तुम्" इत्यत्र। (२४) एवमिति। अन्यत्र कारकोपसगवचनादिष्वपि एवमूद्यमित्यथः। तत्र कारकविषयो यथा शाकुन्तले- "गाहन्तां महिषा निपानसलिल भङ्गमुहुस्ताढितं छायाबद्धकदम्बकं मृगकुलं शोमन्थमभ्यस्यताम्। विश्रब्धैः क्रियतां वराहपतिभिमुस्ताक्षति: पल्वे विश्रामं लभतामिदञ्व शिथिजज्याबन्धमस्मदनु: ॥ अत्र "गाहन्तामू" इंति कतकारकवाचकतिऊप्रक्रमे "करियताम्" इति कर्मकार- कवा चकस्योपादानार्कारकभङ्गक्रमः। "विश्रब्धः कुरुतीं वराहनिवहो मुस्ताक्षतिः पल्वले" इति पठिति युकम्। एवञ् नात्मनेपद्भग्नक्रमोऽपि। उपसर्गविषयो यथा- "चपला चपलास्वेव नापरसु विकलो भवेत्। विपतस धीरता यस्य भाजनं स हि सम्पक: ।"

वददोष विजातीयवाक्यदोषनि०] लक्ष्मीविराजित:। ७१३

(२५) प्रसिद्धित्यागो यथा- अत्र आपरिस्वत्यत्र आउपसर्गोपक्रमस्य विपतिसवत्यत्र वेरुपादानाद्भङ्गक्रमः। किराते द्वितीयसगें उपसर्गवर्य्याययो: प्रक्रमभङ्गम् एकस्मिन्नेव पद्ये यथा-

नियता लघुता निरायतेरगरीयान्न पदं नृपश्रिय:॥" अत्र विपद इत्यत्र व्युपसगंसुपक्रम्य आापदुपेतमित्यत्र आऊ उपादानादुपसगस्य भङ्गकरमः । तथा लघुतेश्युपक्रम्य अगरीयानितिपर्य्यायान्तरोपादाना्र्य्यायस्य भंङ्ग प्रक्रमश्च। तेन- "विपदोऽभिभवन्त्यविक्रमं तदभिभवः कुरुते निरायतिम्। लघुतां भजते निरायतिरलंघुतावान्न पदं नृपश्रियः ॥ हति पठितु युक्तम्। वचनस्य भग्नक्रमो यथा माघकाण्ये पञ्जदशसगें- "काचित्की गारजी भिर्दिव मनु विदधौमन्दवक्त्रेन्दुलक्ष्मी रश्रीका: काश्रिदन्तर्दविश इव दधिरे दाहमुद्भ्रान्तसत्वा:। भ्रेमुर्वात्या इवान्या: प्रतिपद्मपर भूमिवत्कम्पमानाः। प्रस्थाने पार्थिचानामशिवमितिपुरी भावि नार्थ्यः शशंसुः॥ अत्र काचि दिश्येकवचनमुपक्र्य काश्चिदितिबहुवचनोपादानाद्वचनस्य भङ्गक्रमः। तेन "का श्विरकीर्णा रजोभिर्दिकमनुविदधुर्मन्दवकत्रेन्दुशोभानिःश्रीकाः"। "कम्पमाना:" इत्यन्न कम्पमापुः इति व पठितु युक्मू। अन्यथा "अनुविदधी दधिरे"इश्यादिक्रिया प्रधानं तिङन्तमुपक्रम्य द्रष्यप्रधानस्य "कम्पमाना:" इत्यस्य ज्ञानजन्तस्य नाम्न उपा दानादाख्यातभङ्गक्रमः स्यादिति भाव: । अर्थतोपक्रमस्य भङ्गक्रमो यथा वीरचरिते द्वितीयेऽक- "लकषिततपस्ते जोवीर्य्यप्रथिम्नि यशोनिधा ववितथमदाष्माते रोषान्मुनावभिगच्छति। अभिनवधनुर्विद्यादपंक्षमाय च कर्मणे स्फुरति रभसात्पाणि: पादोपसंग्रहणाय च ॥" अन्र प्रथमद्वितीयपादारथो यथाक्रमं पादग्रहणबाणाकर्षणयोर्हैदू इति तथनिहेशक्रमेैव "पादोपसद्प्रहणाय च अमिनवधनुर्विद्यादर्पपयाय च' इति निर्देशो युक: तदन्यथारवेन भग्नक्रम: । अत्र सवंत्र दूषकताबीजम् एकरूपप्रसृताया: प्रतोते: स्थगनसुपधाता वा।यदुक्तम्- "प्रक्र मस्यान्यधारवेन प्रतीतौ प्रस्खलद्गतौ। हाद: स्फुरन्ननास्वादी यम्र ग्लानत्वमर्तुते।। दोष: प्रकरमभेदाख्य: शब्दानौचित्यभूक्ष सः।" अत एव नित्यदोषोऽयम्। रपष्टश्लेद प्रदीपादौ। एवं लिङ्गादिष्वप्यूहनीयम्। (५) प्रसिद्धित्यागं निरूपयितुमाह-प्रसिद्धीति । मशजीरादिष्वित्यादिरूपा प्रसिद्धि: तस्य त्यागो यत्र स तथोकः तथा च सम्बन्धविशेषे प्रसिद्धार्थंकस्य शब्दस्य ताइशसम्बन्धिनि अप्रयोगस्तत्वमिति फलितं भवति। एवं सति अपससिद्धशब्दपयोगा

७१४ साहित्यदर्पण :- [सपतमपरिकछेदे-

(२६ ) 'घोरो वारिमुचां रवः ।' (२७) आपत्र मेघानां गर्जितमे व प्रसिद्धम् ।

(२6) 'मज्जीरादिषु रणितप्रायं (क) पक्षिषु च कूजितप्रभृति । यदाहु :-

स्तनितमितादि सुरते मेघादिषु गर्जितप्रमुखम् ॥' इत्यादि। (२९) अरस्थानस्थपद्ता यथा- दुरथंप्रतीतिविलम्बेन रसप्रतीतेरपि विलम्बाद्दोषत्वमस्य। अर्यं हि मिश्यो दोष: प्रतिप्रसवा भावेन सवंदैव हेयतवात्। (२६) उदाहरयां दशयति-घोर इति। घोरो वारिमुचां खोडयमुदित: प्राणेश ! विष्वड्मुहु- रहादिन्यो निपतन्श्यमी।च'तिमिरं ध्याप्तं, च नाष्वा पुर:। आावां वाडपि वने तदुद शरयं कुख्ली नचाऽन्यत् प्रभो ! बालाऽहं, नच हा भवानपि भृशं प्रौढो नच जञः पथाम्। इति समस्तम्। वारि जलं मुझन्ति ये ते तथोक्तास्तेषां मेघानामिश्यर्थ:। (२७) दोषं प्रदशयति-अ्रत्रेति। मेघानां शब्दे सम्बन्धविशेषे गर्जितमेव गर्जिता. दिशब्द एव न तु रवः ततो मण्डूकादिप्रभव एव प्रतीते: ततश्चप्रसिद्धिश्यागोनाम दोष इवि भाव:। (२८) सम्बन्धविशेष एव शब्दविशेषाणां प्रयोग इत्यत्र रुद्रटोक्तकाव्यप्रकाशछृत- संवादं दशयति-मओ्जीरादिष्विति। मश्जीरादिषु नूपुरादिषु सम्बन्धिषु एवमुत्तरत्रापि रणितप्रायं रणितप्रभृति प्रसिद्धमिति शेषः। एवमग्रेऽपि सर्वञ्र शेषोऽवगन्तथ्यः। आदि० पदेन रसनाघण्टाभ्रमरादीनां अ्रहणम। प्रायपदमपि प्रभृत्यथंकम् तेन कवणितशिक्ित. गुज्ितादीनां ग्रहयम्। तथाच मक्जीरादिषु शबदेषु रणितादिशब्द: प्रयोक्व्य इत्यर्थ: पक्षिषु च कूजित प्रभृति प्रसिद्धम्। चेन मण्डूकादीनां ग्रहणम्। प्रभृतिपदेन रववासि तादीनां ग्रहणम्। तथाच-पक्ष्यादिषु शब्देषु कूजितादिशब्दः प्रयोक्कव्य इत्यर्थः। सुरते सम्भोगे स्वनितमणितादिप्रसिद्धम्। आदिपदेन भणितादीनां अ्रहणम्। ननु सुरक्ष एव स्तनितस्य प्रसिद्धत्वे "स्तनितं गजितं मेघनिर्घोषे रसितादि च' इत्यमरविरोध इति चेव? सत्यम्, सुरत एव स्तनितादिकं चमरकाराय न रवन्यत्रेति कविप्रयोगनियमेन विरोधाभावाद। मेघादिषु गर्जितप्रमुखं प्रसिद्धम् आादिपदेन सिहह्यादीनां ग्रहणम्, प्रमुखपदेन वन्यादीनां ग्रहयाम्। एवम्र अश्वेषु दवषितादि प्रयोकव्य:। अत्र-

रवः श्रवणमेरवः स्थगितरोदसीकन्दरः कुतोऽ्य्य समरेदघेर्यमभूतपूर्व: पुरः॥ इति काव्यप्रकाशोदाहरयां तन्कृतम्। (२९) अस्थानस्थपदत्वमुदाहत्तुमाह-भ्रस्थानस्थेति। अस्थाने मनुपयुक्तस्थाने याड शस्थानसत्व पुव यत्पदश्य वाचकता तद्धिब्रस्थाने इति यावद्, पद यत्र वाक्ये तस्य भावः सा। तथाच अनुपयुक्तस्थाने वाचकपद्प्रयोगवत्वं लक्षयं फलितम्। अंक्रमतार्या दोतकपद प्रयोग: श्रत्र तु वाचकपदप्रयोग इत्युभयोभेदः। (क) "पचिषु तु पाठान्सरम्।

पददोषविजातीयवाक्यदोषनि०] लक्ष्मीविराजितः । ७.१५

(३०) 'तौर्थें तदीये गजसेतुबन्घात्प्रतीपगामृत्तरतोऽस्य गक्गाम्।

(३१) अत्र तदीयपदात्पूर्व गङ्गामित्यस्य पाठो युक्क्:। (३२ ) एवम्-'इितान् यः संशृशुते स कि प्रभुः ।' (३३) अरत्र संश्ृणुत इत्यतः पूर्व नः स्िति रु ि त ा (३४) अरत्र च पदमात्रस्यास्था ने ् निवेशे ् प पि सर्वे क्य विव्ति तार्ंप्र र र त्यायने मन्थरमिति वाक्यदोषता । उद्योतादौ तु-"अस्थानस्थत्व यथाश्ुतानुपूर्व्या विवतितस्वार्थानुभावकत्वे सति स्वसाकाङ्गस्थानादव्यवहितस्थानप्रयुक्तत्वम्। सत्यन्तेन सङ्कीर्णंगर्मिताक्रमार्णा व्यु. दास: तेषु तदानुपूर्व्या विवक्षितार्थाबोघात्" इति। अन्वयोपयोगिस्थानातुसन्धानविलम्वेन रसप्रतीतेविकम्बाद्दोषत्वमस्य। प्रतिप्रसवा भावादयमपि नित्यो दोष:। (३०) उदाइर्यमाह-तीर्थेदीये इति। रघुवंशमहाकाव्ये बोड़शसगें कुशराज्ञो वर्णनमिदम्। तदीये गङ्गासम्बन्धिनि तार्थे जलावतरणप्रदेशे राजसेतुबन्धात् हस्ति निकरेण कज्ञित् सेतुबन्धं निर्म्माय ल्यब्लोपे पञ्चमी प्रतीपगां प्रतिकुलगामिर्नी गङ्गाम् उत्तरत उत्तीय्य व्रजतः गच्छतः, मस्य कुशनृपतेः सम्बन्धे नभोलङ्गनाय गगनातिक्रमणाय लोलाश्रपलाः पक्षा: छन्दाः "गरुत्पक्षच्छनाः पत्रम्" इस्यमरः, येषां ते तथोक्ता हंसा अयद्नेनैव अनुद्योगेनैव बालव्यजनीबभूवुः चामरीभूताः, सेतुबन्धेन जलबृद्धया प्रावृट् कालबुद्धया उत्तरदिशि मानसरोवरगमनार्थ हंसा उड्डीना इति भाव:। अन्र तदीयेतितच्छ्रम्दस्य पूर्वपरामशिरेन परवततिन्या गङ्गाया परामर्शासम्भवाद स्थानस्थपदत्तादोषः । (३१) युक्त्तं पाठमुपदिशति-अ्रत्रेति। युक्त इति। तथा चैवं पाठे पूर्ववर्तिन्धा गङ्गायाहतच्छब्दे भवति परामश इति नोकदोषः। (३२) प्रकाशन्तरेणोदाहणं दर्शयितुमाह-एवमिति। दितान्न य इति। "स किसखा साधु न शास्ति यौऽधिपं हितान् यः संभणुते स किप्रभुः। सदानुकूलेषु दि कु्वते रति नृषेष्वमात्येषु च सर्वसम्पद्ः ।" इति श्लोकसमुदायः। किरातार्जुनीये तृतीयसगें युधिष्ठिरं प्रति वनेचरस्थोकिरयम्। यः प्रभुः स्वामी हितादू जनात् हितं पथ्यं न संशणुते स कि प्रभुः कुत्सितस्वामीत्यर्थ:। अन्न क्रियान्वयिनो नः क्रियासन्निदित एव पाठः कार्य्यः तथाकरणादस्थानस्थ पदतादोष:। (३३) एतदेव प्रतिपादयति-प्न्नेति। उचितेति। अन्यथा "हितान्न" इति पदम् "अहिताव" इति भ्रान्तिमिव प्रतिपाद्यतीति भावः। (३४) ननूकोदाहर ादौ पदमात्रस्यास्थानस्थितिरितिपददोष एव कथमस्य वाक्य दोषस्वमित्यत आह-अत्र चेति। किश्जेति चार्थः। पदमात्रस्य केवलपदस्य। सर्वमेव अवयवसमुदायान्वितमेव। "सर्वा औदुम्बरी शाखा वेष्टयितव्या" इतिवत् सवपदम प्रवथवसमुदायपरमिति बोध्यम्। मन्थरं विलम्बजनकम्। ६१ सा०

लाहित्यद पेण :- [सप्षमपरिच्छोद-

(३५) एवमन्यत्रापि। (३६) हह केऽप्याहु :- 'पदशन्देन वाचकमेव प्रायशो निगधते, न च नयो वाचकता, निर्विवादातत्वातन्त्र्येणार्थबोघनविरहात्' इति। यथा-'दवयं गतम्-' (७०५ पृ.) इत्यादौ स्वमित्यनन्तरं चकारानुपादानादक्रमता तथात्रापीति। (३७) अस्थानस्थसमासतता यथा- (३८) 'अरद्यापि स्तनशैलदुर्गविषमे सीमन्तिनीनां हृदि स्थातुं वाञ्छुति मान एष घिगति क्रोधादिवालोहितः । (३६) सवमिति। अन्यत्रापि एवं वाक्यव्यापकरवेन वाक्यदोषता उन्नेयेत्यथः । यथा- "प्रियेण संग्रथ्य विपक्षसन्निधायुपाहितां वससि पीवरस्तने। स्रजन् काचिदू विजहौ जटाविछां वसन्सि हि प्रेम्णि गुणा न वस्तुषु॥" इत्यत्र (३६) "हिताख् यः" इति अक्रमदोषोदाह्रणमिति केषाश्चिन्मसं दर्शयति-इड केडप्यादुगिि। पदशव्देन अपदस्थपदेश्यत्र द्वितीयपदशद्ेनेश्यथ।। वाचक एवेति। घटपदं पटपद्मिश्यादिप्रयोगदर्शनात् नअपढ चपदं वौपदं वा प्रयोगादर्शनाक्चेति भावः। नञो बाचकता। प्रतियोगिषदयोगं विना नजोऽप्रयोगात् न तत्र वाचकतेन्यर्थः । स्वातन्त्रयेण पदान्तरसमभिव्याहारं विना अथंबोधनविरहात् अथबोधकतवाभावास्। इति रब्ो हतौ। शक्तिमद्वर्णमात्रस्यैव मैयायिकैः पदव्यवहारात् प्रायशा इत्यभिद्वितम्। भ्रक्रमतेति। अक्रमख्वं दोष इत्यथः । अन्राषि"हितान्ष यः संशृणुते म किं प्रभुः" इृत्यव्रापि तथा य इश्यनन्तर नमोऽनुपादानादक्रमत्व दोष एवेत्यर्थः। तथाचास्थानस्थपदतवोदाहरणमेस म्मतेऽपि "ती्थ तदीये"(क) इश्येव धोतकपदस्यास्थाने प्रयोग एव अक्रमतायाः स्वीकृत. स्वेन प्रकृते तदीयपदस्य वाचकरवेन अक्रमताया असम्भवात्। अत्र केचित्-"अक्रमतादोषे तु नास्ति प्रयोगनियमः केवलं रचनाविशषेण सस्य दोषस्वास्। अस्यानस्थपदे तु प्रयोगनियमोऽसतीति ततो भेदः। मध्यवधानेनैव यत्रा- भिसतप्रसीतिसामर्थ्यं तदेवास्य विषयः अन्यः पुनरितरस्य" इति। (३७) अस्थानस्थसमासगतदोषं दर्शयति-अस्थानस्थेति। यद्रसव्यक्षको यः समासस्तद्र सव्यक्षकस्थानमपहाय स्थानान्तरे तत्समासपातोडस्थानस्थसमास्वम्। एवअ तर्समा- सस्य स्थानान्तरे सत्त्वेन स्वपोषणीयरसस्य पुष्टीकरणादेवास्य दोषत्वम्। प्रतिप्रसवाभावा- द्यमपि दोषो नित्य एवेत्यवधेयम् । (:5) अदापीति। सायंकाले पय्युंषितकरुमुदको र का ्रििःिस्सरता श्रेी भु रा ीर्न वर्यममिदम्। एष मान: प्रयायेरष्यासमुद्धवः, स्तनावेव शैलो उन्नतर्वात् कठिनत्वाबच पर्ववौ तद्रपेण दुर्गेण विषमे अनाक्रमणोये यद्वा स्तनलक्णशैलदुर्गाभ्यां विषमे अगम्ये सीमन्तिनीनां रमणीनां हृदि चेतसि अद्यापि इदानीमपि स्थातुं वाञ्छति अभिलषति (क) मश्निनायस्तु-'तदीये वैन्ध्ये" इति व्याचख्यौ। युक्त चैतत् विन्ध्यस्य प्रक्रान्तत्वाठ सच्छष्दस्य प्रस्तुतपरामशिंखाच्च। तथासति- लग्नः केलिकचग्रहश्लय अटालम्बेन निद्रान्तरे मुद्राकु: शितिकन्धरेन्दुशकलेनान्तः कपोलस्थलम्। पार्वस्या नखलद्तमशक्कितसखीनर्मस्मितहीयया प्रोन्मृष्ट: करपल्लवेन कुटिला ताम्रचछवि: पातु वः॥ इत्युदाहरएं बोध्यमिति केचिद्।

पददोषविजातीयवाक्यदोषनि०] लक्ष्मोविराजितः। ७१७

प्रोद्यहूरतरप्रसारितकरः कर्षत्यसौ तत्क्षणा

(३६) अभ्र कोपिन उक्तौ समासो न कृतः, कवेरुकौ कृतः । (४०) वाक्यान्तरपदानां वाक्यान्तरेऽनुप्रवेश: सङ्कीर्णत्वम्। यथा- (४१) 'चन्द्रं मुश्च कुरख्गाचि ! पश्य मानं नमोऽङ्गने।' अतएव मां घिक निन्दम् अन्यदा त्विदमाश्रित्य तिष्ठतु किन्तु ममोद्येऽपि, इत्यस्मातू क्रोधादिव आलोहितो रक्पूर्ण: क्रोधेन रक्तिमोदयादितिभावः। स्त्रीसम्बन्घेनातमानं रवतोऽपि मानरूपस्य शत्रोरासकन्दनात धिगित्युक्तिः। मसौ इश्यमानः शशी चन्द्रः, प्रोध्यन्त उदयमाना दूरतरे देशे प्रसारिताश्र करा: किरणाः हस्ताक्च यस्य तथाभूतः सन्, ततक्षणात् फुल्लतां विकसतां कुमुदानां के रवाणां कुड्मळ्ान्येव कोशा: खड्गपिधानानि "कोशोऽस्त्री कुड्मले पात्रे दिष्यखड्गपिधानके" इत्यमरः, तेभ्यक्च निःसरन्ती बहिर्गद्छ- न्ती या अलीनां भ्रमराणां श्रेणी पंक्ति: सैव कृपाणः लम्बमात्वात् कृष्णवयंत्वारच करवालिका तं कषति निष्कासयति। अम्र शशिनो नायकरवं मानस्य प्रतिनायकत्वं विवच्ितं कवीनां कामचारात् पवस कान्तो यथा जारं निहन्तुं खङ्गमाकर्षति तथा शशी मानं निहन्तुं खङ्गमाकर्षत्ीति भाव:। शादूदूंजविक्रीडितं छन्दः, लक्षणमुक्त प्रागेव (१६८) पृछठे। (२९) दोषं समर्थयितुमाह-त्र्न्रेति। कोपिनः मानं प्रति क्रुद्धस्य शशिनः कवि- निबद्धवकुरित्यरथः उक्कौ अधापीत्यादिधिकशब्दुपर्य्यन्ते पूर्वाद्ॅ, कवेरुकौ उत्तरारईं। अत्रायमभिप्रायः-मोजोगुणव्यक्षका खलु दीर्घसमासः मोजो गुणश्च रौद्ररसादावेव कविना निबदव्य: अश्र पूर्वार्द्धरौद्ररसश् फ्रुद्मस्य शशिन एवोक्तो तन्रैंत्र दीर्घसमासस्यौचिश्यम्, परंतु न कृतः। उत्तराद्धें तु दीर्घसमासः कृतः स च निष्प्रयोजनः कवेरक्तौ मोजोगुण

इति तु न शङ्यम् समासस्यावर्णरूपश्वात् रसाननुगुणवणबहुलवाक्यत्वस्यँव प्रतिकूक-

दोषो ज्ञेय: नाप्यत्र पतत्प्रकर्षता प्रथमप्रवृत्तस्य प्रकषस्याग्रे स्यागे हि तत्सम्भवः अन्न तु तद्वपरोत्यम्। किस्व उभयत्रोचितश्येव प्रकर्षस्याभावे तत्सम्भवः, अत्र खेकतरश्रेव समासाचित्यमिति स्पष्टं प्रदीपादौ। (४०) सङ्कीयांत्वदोषं निरूपयति-वाक्यान्तरेति। सङ्कीणाधं नाम भिन्नभिन्रवा. इ्यार्थान्वितपदाना तत्तदर्थ निराकाङ्गवाक्यघटकत्वम्, मिश्रितत्वमिति पावत् वाक्यैकवाक्यतया महावाक्यस्येकत्वेऽपि "मुख् चन्द्र" मित्यादावर्यं दोष:। केचित्तु वाक्यान्तरं क्रियान्तरान्वितमित्यर्थः तेनैकक्रियान्विते "घटमानय पर्ट च' इश्यत्र पटान्वितानयनपद्सङ्करेऽपि क्रियक्यान दोषप्रसक् इत्याहुः । दूषकता

मपि दोषो नित्य इति बोध्यम्। (४१) उदाहरति-चन्द्रमिति। 'मनोरमं भजस्वाद्य कान्तं पादानते स्थितम्' इति मद्रचितांशा

साहित्यद्पण: [ससमपरिच्छेदे

(४२) अत्र नमोडङ्गने चन्द्रं पश्य मानं मुं्चेति युक्कमू। (४३ ) 'व्विष्टत्वमेकव। क्यविषयम्' इत्यस्मान्व्रित्म्। (४४) वाक्यान्तरे वाक्यान्तरानुप्रवेशो गभितता। यथा- (४५) 'रमरो चरणप्रान्ते प्रपतिप्रवसेऽधुना। वदामि सखि ! ते तत्वं कदाचिन्नोचिताः क्रुधः ॥' (४६) अर्थदोषानाह-

(४२) दोषं दर्शयति-प्रत्रेति। सुन्चेति। इदव् वाक्यटवयम् परस्परपदसक्कीगंमू युकत पठनमिति शेषः । एवञ्र सति नोक्तदोष इति भाव:। (४३) नन्वत्रापि अन्वयव्यवधानेनार्थावगतेरपि व्यवधानाव् क्विष्टत्वदोष एवान्तर्भावे

विषयम् इतिहेे तो: कलिष्टत्वम् मस्मात् सङ्कीरगांत्वदोषादू भिन्नमसिरिक्तमिश्यर्थः, तेना श्रानेकवाक्येन क्लिष्टत्वदोष इत्याशयः। "बाले! नाथ ! विमुञ् मानिनि! रुपं रोपान्मया कि कृतम्" इस्यादी तु बाले ! शणु नाथ! वद इत्येवं तयोरध्याहृत्तक्रियापदेनेकवाक्यतया प्रतीते: सङ्कीणंत्वदोषशाङ्ापि नेत्यवधयम्। (४४) गर्भिततादोषं निरूपयति-वाक्यान्तर इति। गर्भः अभ्यव्तरगतं वाक्यमस्य- सज्जात इति गभितं वारक्यं तारकादित्वादितच् तस्य भातो गर्मितता। वाक्यज्जान् क्कचित्स्वभावत एवेकम् क्वचित्तु हेतुदेतुमद्वावन वार्क्यकवाक्यतया एकीभूतम्। एवळ द्विविधं गर्भितमिति फलितम्। अन्रापि हि वाक्यन्तरे वाक्यान्तरानुप्रवेशेनान्वियिपदानु- सन्धानविलम्बेन रसप्रतीतिविलम्बाद्दाषत्वम्। "गभितत्वं गुणः क्ापि" इतिवक्ष्यमाणेन क्वांचत् प्रतिप्रस्षवात् अयमनित्या दोषः । (४६) तत्राद्यमुदाहरति-रमय इति। रमणे कान्ते चरसप्रान्ते तव पदसब्िधौ प्रणातिप्रवणे प्रणामपरायणे सति क्रधस्तव कोपाः कदाचिदृपि नोचिता, मधुना प्रणति- समये सुतरां नोचिता:, है सखि! ते तव सन्निधौ तत्त्व वास्तवाविकस्वरूपत्वं वदामि। "तत्वं परमात्मनि। घाद्यभेदे स्वरूपे च"इति हमः। अन्र "वदामि सखि ! ते तत्वम्" इति वाक्यान्तरं "रमणे चरणप्राश्ते प्रणतिप्रवणेs घुना कदाचित क्रुधो नोचिता: "इतिवाक्यमध्ये प्रवेशाद् गर्मितत्वं दोषः। अश्राधंयोस्त परावृत्ती न दोष: यधा- "वदामि सखि ! ते तत्वं नो विधेया कदाचन। रमणे वरणप्रान्ते प्रणतिप्रवणेडघुना ॥"इति। द्वितीयं यथा-लग्नं रागावृताक्षया" इत्यादौ। अत्र 'तस्सकोऽयं न किञ्ञिद्णयति तेन मृश्येभ्यो दच्ताऽस्मि' इति वाक्येकवाकष्यमधये "विदितं तेऽस्तु" इति वाक्यान्तरं प्रविष्टमिति गर्मितत्वम्।

पयितुसुस्थापयति-अररथेति। सामान्यलक्षणन्तु अन्वयव्यतिरेकप्रतिपादकतया अ्थंप्रयोज्य- द्ीपॅ पथदोबेष्डूमिति ब्ोष्यम्। शक्य-लक्ष्य व्यद्यकूपनिविद्योऽण्यप्रार्थो हेया।

अर्थदोषनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः ।

संदिग्धपुनरुक्तत्वे स्यातिविद्याविरुद्धते। साकाङता सहचरभिन्नताऽस्थानयुक्तता॥६० ।। अविशेषे विशेषश्चानियमे नियमस्तथा। तथोविपर्ययौ विध्यनुवादायुक्तते तथा। ११॥ निर्मुक्तपुनरुक्तत्वमर्थंदोषा: प्रकीतिता। (४८) तद्विपर्ययो विशेषेऽविशेषो नियमेऽनियमः। (४६) अत्रापुष्टत्वं सुख्यानुपकारित्वम्। यथा- (५० ) 'विलोक्य वितते व्योम्नि विधुं सुश्व रुषं प्रिये !।'

(४७) अपुर्ध्टोत। अन्नापि 'द्वन्द्वान्ते श्रूयमाएं पदं प्रत्येकममिसम्बध्यते" इति न्यायेन द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणतल्प्रत्ययस्थ सवंत्र सम्बन्धः। तेन अपुष्टता, दुष्क्मता ग्राम्यता, व्याहलता, अश्लीळता, कष्टता, अनवीकृतता, निर्हेतृता, प्रकाशित: ध्ोतितो विरुद्धः प्रतिकूलोऽ्यों यत्र तस्य भावः सा ताहशी, सन्दिग्धता, पुनरुकता, ख्यातिविरु दता साकाङ्कता, सहचरभिन्नता, अस्थानयुक्तता, मविशेषे विशेष: तथानियमे नियमश्च तयोरविशेर्षावशेषानियमनियमयो: विपर्य्ययौ विशेषाविशेषनियमानियमौ तौ च विशेषे अविशेष: नियमे अनियमश्चेति, विध्ययुक्क्ता, मनुवादायुक्तता, तथा निमुक्तपुनरुक्तता चेति त्रयोविं्शातविधा अर्थदोषा: प्रकीतिता। एतेषां स्वरूपं विशेषतस्ततदुदाहरणा. वसरे व्यक्तीभविष्यति। (४८) एतेषु तद्विपर्य्यं यपदस्यात्यन्तासफुटत्व्वात्तमेव विव्रृणोतितदविपर्य्यय इति। (४६) उद्देश्यक्रमेणेतान् सोदाहरणं यथासर्भवं निरूपयन् प्रथममपुष्टार्थरवं निरूप यति-अत्रेति। त्रयोविशतिषु दोषेषु मध्य इत्यथेः। मुख्यानुपकारित्वम् प्रकृतप्रतिपाधा नुपयोगित्वम्। दूषकताबीजन्ध्वत्र सुख्यानुपयागिनोऽर्थस्य संस्थितिहेख्वनुसन्धानविल म्वेन रसम्रतीतिविलस्बः। यद्दा अशक्तयुन्नयनेन श्रोतुरषेमुख्यम्। अतएव सकलां सकलां लद्त्मीं बिभ्रद्विभ्रद्विभा विभा:। रुचिरो रुचिरोचिष्या राजन् राजन् महामहान् ॥ इश्यादि यमकादावदोषता तन्नालक्कारान्वरारम्भेणाशत्तयनुन्नयनाद। कर्णावतंसा दिपदे च विशेषधोतकतया तदुपादानं नाशक्त्युख्नायकमित्यदुष्टत्वम्। अत एव विशेषण दानार्थं विशेष्यप्रयोगेऽपि दोषाभावः। एवञ्चास्यानित्यत्वमिति बोध्यम्। (६०) अपुष्टोऽथंश्र द्विविधा, अन्यलम्यत्वादनुपयोगाचच तदाह भोजराज :- "वय्थमाहगंतार्थ यत् यच्च स्यान्निष्पयोजनम्" इति। तत्र द्वितीयविधस्योदाहरयां दर्शयति-विलोक्य इति। 'आवयोस्तु विरोधो न शोभते हि कथख्न'। इति मद्रचितोच्तरार्द्वम्। हे प्रिये! वितते दीघें म्योम्नि आकाशे विधुं चन्द्रं विकोक्य दृष्टा रुवं मान मुन्च समज।

७२० साहित्यदर्पण :- [सप्तमपरिच्छेदे-

(५१) अत्र विततशब्दो मानत्यागं प्रति न किञ्चिदुपकुरुते। (५२) अरधिकपदत्वे पदार्थान्वयप्रतीतेः समकालमेव बाघप्रतिभासः, इद तु पश्चादिति विशेष: । (५३) दुष्क्रमता यथा- (५४) 'देहि मे वाजिनं राजन् 1 गजेन्द्रं वा मदालसम्।' (५५) अत्र गजेन्द्रस्य प्रथमं या चन मुच्ि त म् । लक्ष्ये लच्यं सङ्गमयितुमाह-अश्रेति। वितते शब्दे स्वार्थंबोधद्वारेति शेषः। न किश्चिदुपकुरुत इति। अतएवापुष्टतादोष हत्याशयः। एतच्चोपलच्तणम्, तथा च स्मरोदी- पकतया प्रसिद्धस्य चन्द्रस्य दर्शनमेव सुखयार्थमानत्यागोपयोगि न तु तस्य मानत्यागा.

(६२) नन्तरेवं पददयस्यान्नाधिक्येनाधिकपदृत्वमेवात्र दोष: अलमपुष्टर्वस्य दोषव स्वीकारेणेश्यधिकपदाद्स्य भेदं दर्शयत्ति-्रधिकेति। पल्लवाकृतिर क्तोष्ठीत्पत्र हि आकृति शब्दस्य निष्प्रयो जनत्वरूपो बाधो पदार्थाऽन्वयबोधसमकालमेव प्रतिभासते। पश्चात् पदार्थान्वय शोधप्रतीते: परम् विशेष: भेद। एवं पुनरुक्तिरपि नेति। अत्र सचेतसां प्रतीतिरेव प्रमाणमति भाव: । (६१) द्वितीयं दुष्क्रमतादोषं दर्शयति-दुष्क्रमतेति। दुष्टः अनुचितः क्रमो यत्र स दुष्कम:। दुष्टर्वञ्च क्रमश्य लोकशास्त्रविरुद्धत्वम्। केचित्त- प्राग्वाण्य उच्यते पशचात् पश्राद्वाच्योऽयवाऽग्रतः। कविना शक्तिवेकल्याद्योऽर्थसतं दुष्क्रमं विदुः॥" इति लक्षयनति। अन्रापि दूषकताबीजं यथाक्रममर्थानुसन्धानविलम्बेन रसादिप्रतीतिविम्बनमेव। प्रतिप्रसवाभावादयमपि नित्य एव दोष:। (६४) क्रमस्य लोकविरुद्वत्वमाध्यमुद्ाह्दु र्त्त्त -देही त 'क्रियया र्म्य प्रसन्नोऽसि सर्हि याचे तवाडन्तिके।" इति मद्रचितपूर्वाद्वंम्। (५६) लक्ष्ये छक्षणां योजयति-अश्रेति। उचितमिति। गजेन्द्रस्येव ह्यमूल्यश्वादि स्याशयः। लोके हि बहुमूल्यमेव वस्तु प्रथमं याच्यते तत्रासम्मतिसम्भावनायां न्यूनमूश्यं वस्तु याच्यत इति नियम:। अत्र हि गुरुदानशक्तो राजि म्यूनमूल्यस्यव वाजिनः प्रथमं याचनान्मियमलङ्नेन क्मल्य दूषितत्वाहुष्क्रमत्वमिति जेयम्। नचायं शब्ददोषः मुरुयानुपकष्षपयोरर्थधर्मंत्वास यत्र हस्तिनामेव सुलमत्वं तत्र नेदमुदाहरणमित्यवधेयम्। मत्र - भूपाकरत्न ! निर्दैेन्यप्रदामप्रथितोत्सव ! विश्ागाय तुरङ मे मातऊंवा मदाछसम्॥" हर्येतदुपजी व्यम्। उक्तादिशो क्रमस्य श्रास्त्रविरुद्त्वमप्यूद्यम्। यथा- कारयिश्वा क्षौरं ग्रामवृद्दो मखूकत्वा भुकत्वा थ। नचअं तिथिवारौ न्यौतिषिक प्रष्टुं चलितः॥।"इति स०

अथंदोषनिरूपणम् ] लक्ष्मीदिराजित:। ७२१

(५६) 'स्वपिहि त्वं समीपे मे स्वपिग्येवाधुना प्रिय !।' (५७) अत्रार्थो ग्रराम्य: । (५८) कस्यचित्प्रगुत् कर्षमकर्ष वाभिघाय पश्ात्त््ततिपाद न नंां ्याह्दातर श्वम्।

अत्र नक्षत्रादिज्ञानपूर्वकं सौरस्य शास्त्रेण (धर्मशास्त्रेण) विधानादयं क्रमः शास्त्र. विरुदः। (६६ ) आभ्यताया उदाहरणं दशयति-स्वपिद्दीति। ग्राम्यः ग्रामसंभवा अविदुग्धो- किप्नतिपादितो रिरंसादि:। तदुक्तम्- स ग्रम्योऽर्थो रिरंसादि: पामरैयंत्र कथ्यते। ैदगध्यवक्रिमलवं हिर्वैव वनितादिषु॥ इति। तथा च मर्थस्य वत्तुशविदग्धताप्रतिपादकश्वमेव ग्रास्यसवमितिफलितन्। अम्यिर्वेन निम्कृष्टा स्य बोधमात्रेगैव सहद्यहृदयवैमुख्योत्पादनादश्लीलवत् रसप्रकर्ष प्रतिबन्ध कर्यमेव दूषकताबीजम्। "आस्यत्वमधमोकिषु" इति सामान्यतः प्रतिपादनेन विदूषका धुक्ौ तथेवौचित्येन वैरस्याभावादनिरयोऽयं दोषः। 'श्व द्वियोगाऽभितश्वाऽहं प्रार्थयामि पुनः पुनः'। इतिमद्रचितोत्तरार्द्म्। रन्तुमिच्छन्त्या नायिकाया नायकं प्रश्युक्तिरियम्। (५७) दोषं समर्थयितुमाह-प्रत्रेति। अर्थः "स्वपिहि स्वपिमि" इति पदयोरवा च्यम्, ग्राम्यो वैदुग्धीराहित्येनोक् इत्यथः। तथाचैतादशोकिकवलितो विभावादिरू पोर्डपों न रसाय पर्य्याप्यते मृष्टमिव बीजमङ्करायेति भावः। अश्रार्थस्यैव दोषो न शव्दस्य परिवृत्तिसहत्वादित्यवधेयम्। "इवपिति यावदयं निकटे जनः स्वपिमि तावदहं किमपैति ते। तदपि साम्प्रतमाहर्कूर्परं स्वरितमूरुमुदज्ञय कुश्चितम्॥"

"रिरंसादिः" इत्यादिपदप्रतिपादयस्योदाहररान्तु- "गोरपत्यं वलीवर्द्दो घासमति मुखेन सः। मूत्ं मुशति शिश्नेन अपानेन तु गोमयम्।" इति ज्ञेयम्। (६८) व्याहतत्वं निरूपयति-कस्यचिदितति । क् चि द स्तु न ः प्रा ु क र्ष िय पश्चादपकर्षप्रतिपादनम् कि वा प्रागपकर्षमभिघाय पश्चादुर्कर्षप्रतिपादनं व्याहतत्वमि स्यर्थ: । तथाचोकं प्रदोपे- "उस्कर्षो वापकर्षो वा प्राश्यस्यैव निगधते। तस्यैवाथ तदन्यश्चेद् व्याहतोऽर्थस्तदा भवेत।।" इत्युपलक्षित विरुद्धत्ववानिति। पूर्वापर योरन्योन्यविरोधेन अन्योन्यस्येव व्याहन्यमा नत्वात् व्याहतत्वमितिनाम, अत एव ओ्रोतुः कुत्रापि प्रश्ययाभावेन वाक्यार्थाप्रतीतौ वैमुखयोत्पादनेन रसप्रकर्षप्रतिबन्धकरवं दूषकताबीजम्। समाधानासम्भवाद्तित्योऽयं दोष:। वस्तुतस्तु प्रमत्तोन्मत्तबालकानामुक्ततु नाभवम्मतयोगादिदोष: ते्षां सम्पन्ध ह्यानुद्ेश्यत्वात् प्रश्युतो्मादादिष्यअकस्वादूगुणतैवेति सारवेदिनो वदन्ति।

७२२ साहित्यदपप :- [सप्तमपरिच्छेदे-

यया- (५६) 'इरन्ति हृदय यूनां न नवेन्दुकलादयः। वीच्यते यैरियं तन्वी लोकलोचनचन्द्रिका ।' (६०) अत्र येषामिन्दुकला नानन्दहेतुस्तेषामेवानन्दाय तन्व्याक्रन्द्रिका- स्वारोप: । (६१ ) 'इन्तुमेव प्रवृत्तस्य स्तब्घस्य विवरेषियः । यथाशु जायते पातो न तथा पुनरुन्नतिः॥' (२६) प्रागपकर्षंसभिधाय पश्चादपकर्ष प्रतिपादनमुदाहरति -इरन्तीति। नवेन्दुक- लादयो नूतनोदित चन्द्रकलाप्रभृतयः आदिपदेन चन्द्रिकापद्मादिपरिग्हः यूना तरुणानां हृदयं न हरन्ति, यैर्युविः लोकलोचनयो: लोकनयनयो: चन्द्रिका आह्लादिका इयं तन्वी कृशाङ्गी वीक्ष्यते अवलोकयते। (६०) दोषमुद्धाट्यति-अन्रेति। नानन्दहेतुरिति। हृदयाहरणादित्यमिप्रायः। तथाच नवेन्दुकलादयो हृदय न हरन्तीत्यनेनेन्दुकलायाः प्रामपकर्षाभिधानं पश्चास्वायि काया उत्कर्षार्थ चन्द्रकलाकिरणरूप चन्द्रिकात्वमारोपितमिति ब्याघातः। हदस- "अगति जयिनस्ते ते भावा नवेन्दुकलादयः प्रकृतिभधुराः सन्त्येवान्ये मनो मदयन्ति ये। मम तु यदियं याता लोके विलोचनचन्द्रिका

इत्येतदुपजीव्यम्। नयनविषयं जन्मन्येक: स एव महोत्सवः ।।"

उत्कर्ष पुरस्कृत्य पश्चादकरषप्रतिपादनस्योदाहरयां यथा- कान्ते! तव मुखाम्भोजं सुतरां हृदयङ्गमम्। जितानि येन पद्मानि वसन्ति सलिले सदा।।

स्यायकत्वमश्ीलत्वम्। ्रोड़ाप्रत्यायकतया सक्कोचोत्पादनेन जुगुप्साप्रत्यायकतया विरा गजननेन अमद्गलप्नश्यायकतया चोद्टेगविधानेन रसप्रकर्षप्रतिबन्धकरवं दूषकताबीजम्। सामान्यतया "सुरवारम्भगोष्ठयादा" वित्यादिना वक्ष्यमाणेन प्रतिप्रसवाद्यमप्यनित्यो दोष इत्यवधेयम्। तत्न श्रीड़ाव्यअकत्वस्योदाहरगं-दन्तुमिति। विवेचनारहितस्य योदवंगांममिदम्। हन्तुमेव वायुं मारयितुमेव प्रवृत्तस्य उद्यतस्य विवर्रषिणः तच्छिद्राभिलाषिणः सतः स्तब्धस्य आरमम्युत्कर्षाभिधानेनान्यानववीरयतः दुष्टजनस्य यथा माशु द्ुतं पातः मात्रोराक्रमणदभिभवो जायते तथा शीघ्र पुनसुत्रतिजयो न जायते प्रतोयमानार्थस्त-हन्तुमेव सुरतक्रियारूपयोनिताड़नक्त्ुमेव प्रवृत्तस्य आरभमा- णस्य सतव्घस्य निष्कियोध्यतस्य इदरूपेण दण्डायमानस्येस्यर्थः विवरेषणः स्तरीवराक्म व्यान्वेषिण: दुष्टन्तिङ्गस्य यथा आंशु पातः र्युस्तरं नम्रता जायते तथा आशु पुनवष्ति: पुनरष्युद्वमो न जायते। उभयत्रपि तत्तनीतिबोधरहितस्वमेव शब्दो व्पअ्ञयति।

अर्थदोषनिरूपणम् ] लक्षमीविराजितः । ७२३

(६२ ). अभार्थोऽम्लोल:। (६३) 'वर्षत्येतदहपतिर्न तु घनो वामस्थमच्छं पयः सत्यं सा सवितु: सुता सुरसरित्पूरो यया सावितः। व्यासस्योक्तिषु विश्वसित्यपि न का श्रद्धा न कस्य श्रुती न प्रत्यैति तथापि मुग्घहरियी भास्वन्मरीचिष्वपः ॥' (६२) दोषं स्फुटीकतुमाह-अत्रेति। अर्थः द्वितीयोऽर्थः मश्लीछः लिङ्गद्योतकत्वा-

मस्येति बोध्यस्।

साधनादिपदानामेवाश्रीलता सेनादिप दैस्तदर्थ प्रतिपादनेSश्रीलत्वाभावालू। अर्थगता जुगुप्साध्यअ्काश्रीलता यर्था "अनन्तकृमिसङ्कीण दृष्टवेव वमिकारणम्। स्त्वत् पय्यृषितिं गृ्थ क्षुषा विशति दुकरी" अथंगतामङ्गलव्यञ्जकाश्लीलता यथा मम- 'प्रस्थितं कान्तमन्वीच्यासमये विरहातुरा। असहाया स्वभवने वाष्पं सुज्जति संस्थिता। मत्र विदेशगमनार्थे प्रयुक्क्ेनापि 'प्रस्थितपदेन निधनार्थस्यापि प्रतीतेर्थंगतामङ्ग लाव्गस्ञकाश्लोलता। (६३) कष्टत्वदोषोदाहरणं दशयति-वर्षत्येतदिति। क्विष्टत्वाद्यभवेपि - म्याथरं तत्वम्। तद्वीजन्तु तात्पर्य्यार्थस्य दुर्जेयतया तज्ज्ञानविलम्वेनैव रसप्रतीति प्रकर्षविलम्बनम्। "वैयाकरणमुख्ये तु' इत्यादिना क्वचित् प्रतिप्रसवस्याभिधोयमान. त्वाद्यमनित्यो दोष:। कामुक एवान्यस्ये कामिन्ये धनसम्पदादिकं वितरतीति जानन्त्या अपि कस्याश्ि व्ायिकाया: कान्तदूतीः प्रति अन्यापदेशेन सोल्लुण्ठनोक्तिरियम। अहर्पतिः सूर्य्यंः धामस्थं चन्द्रमण्डलस्थितम, अच्छ निर्म्मछम्, स्वहस्तेन एतद्दश्यमानं पयो जलं वर्षति न तुघनो मेधो वर्षतीतिसम्बन्घः घनस्य जलाधारमान्ररूपत्वादिति भावः। "आदित्याज्जायते वृष्टिः वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः" इति श्रुतेः। तथा यया सुरसरितो गङ्गाया: पूरः प्रवाहः प्लावितः परिवर्द्धितः सा यमुना सवितु: सूथ्यंस्य सुता इति सत्यम्, मादित्येन जलवर्षणात् तज्जलस्येव व यमुनारूपेण परि- णतरवादिति भाक:। तथाच विष्ुपुराएम्- सूर्य्यंस्य पत्नीसंज्ञाभूत तेनया विधवकर्म्मणः। मनुर्यमो यमी चैव तदपस्यानि वैमुने!॥ यमी यमुना। कथमेतननिश्चितमत आह-व्यासस्योकतिष्विति। वृष्टियमुनयोः सुय्वंप्र भवत्व न खलु केनचिदनाप्तेनोंकं किन्तु व्यासेन पराशरसुतेन श्रुत्या वेदापरपर्य्याय नाम्ना च तथाच सस्योक्तिषु- "विवस्वानष्टभिरमाैरादायापो रसात्मिकाः। वर्षत्यम्बु ततस्तस्मादव्नादप्यखिलं जगतू॥। ६२ सा० :

७२४ साहित्यदर्पण :- [सप्तमपरिच्छेदे-

(६४) अभ्र यस्मात्सूर्या द्वष्टेर्यमुनायाक् प्रभवस्तस्माततयोर्जलमपि सूर्यप्रभवम्। ततश्र सूर्यमरीचीनां अलमत्ययहेतृत्वमुच्धितम्। तथापि मृगी भ्रान्तत्वात्तत्र जलप्रस्ययं न करोति। अरयं प्रस्तुतोऽप्यर्थो दुर्बोध:, दूरे व्वास्मत्प्रस्तुतार्थबोध इति कष्टार्थत्वम्। (६५) 'सदध सशत खे भानुः सदा वहति मारतः। सहा घत्ते भुवं शेष: सदा घोरोऽविकत्थनः॥।'

चिवस्वा नंशभिस्तीक्ष्णैरटाय जगगे जलम्। सोसं पुग्यत्यथेन्दश् वायुनाड़ीमयैदिवि। नाटैनिदिितेऽश्रेषु घमानयनिलमू्त्तिपु। न खंशयगित ततस्तेभ्यो जलान्यभरणि तान्यसः । अभरथा: प्रपतन्त्यापो चायुना समुदीरिताः । संस्कार काल-जनितं मैन्रमासाद्य निम्मंलाः॥ इस्यादिपुराणात्मक्वावयेप को न विश्वसिति? अपि तु सर्वं एव विश्वसतीत्यर्थः। कस्य वा जनस्य थमा "आदित्याउजायते वष्टिः वृषर्नं ततः प्रजाः" इत्यादि- श्रतिवाक्ये श्रद्धा विश्वासो नास्ति अि सर्वंस्ये वास्तीत्यर्थः। सूर्य्यरश्मीनां जलप्रश्ययहेतखवम्योचितत्वेडपि तथाषि सुग्धह रिणी बुद्धिरहिता मगी, मुग्धेति जलप्रत्ययाभावे हेतुः। भास्वन्मरीत्तिप सुय्यरतिमष् अपो जलानि सन्तीति शेष: न प्रश्येति विश्वासं न विदधाति।"घासस्थमच्छं पथः" सत्यनेन पयसा सूर्य्यंरश्मिवृ तितया व्वासश्तुनिर्स्या वोधितत्वेन तथा प्रन्ययौतित्यादिति भाव:। मत्राप्राकरणिकसूय्यंकर्ततकवर्षणादिप्रतिपादनात प्राकरणिकानां कामुवकर्त्तकधना दीनां प्रतीतेरपस्तुतप्रसंसानामालद्वार: क्रवेरभिलषित:। (६४) अत्र विवच्वितार्थस्य कष्टवोन्नत्वमपपादनि-अन्नेति। यस्माद्वेताः प्रभव उत्पत्तिः। तस्माद्वेतोः। तयोः वृषटर्यमुनायाश्चे त्यर्थः। सूर्य्यप्रभवं सूर्य्यादरप सम् । वृ ्यमुनायाश्च 'जलाभिन्नसादिश्याशयः । षत्टीसप्म्योरर्थ प्र्यभिन्नत्वात् सूर्य्यं मरीची नामित्यस्य सुथ्यंकिरणेष्विर्यर्थ:, जलसत्ययहेतुत्वं पयो विद्यत इति वि्वास- जनकत्वम्। उचितमिति। जलस्य तद्धामस्थखेनोक्ततवादिति भावः। मरीष्वधिकरणेषु यमुनाजलस्य सूय्यं प्रभवत्वदर्शनात् पिपासया यमनायामेव प्रवर्सते न तत्र जलाप्रश्थयः मरीचिषु तक्षल्याम्वुभ्रमान्न प्रत्येत्येततप्रदर्शनार्थमयमप्रस्तुतोऽथं इति। अप्रस्तुतोऽयो वर्षतीत्यादिना साक्षादुक्क्ोऽपीत्यर्थः। दुबोध इति। अनेकविघशास्त्रयुक्तिजन्यजनक्रभावा - दिप्रतिपादितर्वादित्याशयः। अस्माव साक्षाद्वाक्येन प्रतिपादितादपि अप्रस्तुतार्थाद, प्रस्तुताथंबोधप्राकरणिकार्थप्रतीतिः दूरे अत्यन्तान्तर्ित इश्यर्थः, वक्येनाप्रतिपादना दिति भाव:। इति हेतोः। सथाच विवक्षितोर्थंः शब्दान्तरः कर्थन्चिय्योजितोऽपि क्लेशेनैव प्रतीयते इत्यर्थ एवायं दुष्टः। कलिष्टत्वादिकं तु शब्ददोषः घटनान्तरेणार्थस्या- नायासेनैव प्रतिपत्तेरित्य वघेयम्। (६२) अनवीकृकृतत्वमुदाहरति-सदेति। अनवीकृत : भङ्गयन्त्ररेण प्रकारान्तरेय्प्पा ज यम्नवत्वं तन्न प्रापितः। यत्र एकभङ्विनिर्हिष्टोनेकार्थ: सोऽनवीकृताथशतश्य भावस्तत्त्वम् तथाच बहुशः प्रतिपादनायाथश्य भङ्गरीं परावृत्ति विना एकयेष भङ्गया प्रतिपाधतवं तत्व-

अर्थदोष निरूपणम् । । लक्ष्मीविराजित: । ७२५

(६६ ) अत्र सदेत्यनवीकृतत्वम्। (६७) अ्रत्रास्य पदस्य पर्यायां्त रे ग्रो प ंद ने य ा ् द्व व प्् ृत्न् ' तदास्य दोषस्य सन्दाव इति कथितपदत्वाद्वेदः। (६८) नवीकृतत्वं यथा- (६६) 'भानु: सकृद्युक्ततुरङ्गं एव रात्रिंदिवं गन्ववहः प्रयाति । बिभ्ति शेष: सततं धरित्रीं षष्ठांशवृत्तेरपि धे्में एषः ॥ इति।

मितिफलितम्। मत्र पिष्टपेषसन्यायेन एकप्रकारकार्थश्रवणेन लहदयोक्षेजकतवं दूषकता- बीजम्, प्रतिप्रसवाभावान्नित्योऽयं दोष:। भानु: सूर्य्यः सद्ा सर्वदा खे आकाशे चरति परिभ्रमति, मारुता पवन: सदा वहति, शेष: फणीश्वरः सदा भुवं महीं धत्ते वारयति, धीरो मनुष्योपि अविकत्थन मनात्मश्ा- घाकरो भवतीति शेष:। (६६) अत्र दोषं समर्थितुमाह-प्रत्रेति। सदेश्यनवीकृतत्वं सर्वेष्वथंषु सदेश्ये केवभ्ग भक्षयन्तराभावान्न नवीकृवश्व दोष इत्यर्थः। (६७) नन्वेकविघशब्दस्य बहुश उपादानात् कथितपदे पवान्तर्भविष्यतीति कथितपद्त्वादस्य को भेद इत्यत आह-अत्रेति। अस्य अनवोकृतार्थबोधकस्य पदस्य सदाशदस्य, पर्य्यायान्तरेण सर्वदाजसत्रादिरूपेण भिन्नधमंप्रकारेख, उपादानेऽपि अपिना तच्छशबदोपादाने च। अन्यत् पूर्वपर्दवभक्तिसमासादुप्रतिपादितातिरक रिच्छित्य्त विभक्तिसमासादिप्रतिपादितार्थविशेष: चमत्कारिताविशेषी न जायत इति भावः। अनवीकृतत्वस्य सद्भावो विद्यमानत्वं स्यादेव, तन्र हिन दुनः कथितपदत्वस्यापि

सकृन प्रयोगेऽपि कथितपदशवं न शङ्कनीयम्, तदर्थानं शव्दान्तरेण प्रतिपादुयितुमशक्य खात्। यथा "ते देशास्ते जनपदाः इत्यादौ "स किसखा" इश्यादौ च शब्दान्तरेख विवचितोऽर्थः प्रतिपाद्यितुं न शक्यते, तस्मात् "सदा चरति" इत्यादौ कथितपदत्वं सम्भवत्येव; किन्तु- सदा चरति खे भातुर्नित्यं वहति मारुतः। धत्ते क्ष्मां सर्वदा शेषोऽजस्ं धीरोऽविकत्थनः ।।" इतिपाठे न कथितपदत्वम्। अनर्वीकृतत्वं भविष्यत्येव अन्यविच्छृत्तिविशेषाभावा दित्य त्रधेयम्। अतएव च एकप्रकार कार्थामिवानेऽनवीकृउत्वम्, मिन्नवर्म प्रकारकार्धामि- धाने तु नवीकृतत्वमिति अर्थदोषवाऽस्य। (६८) नवीकृतत्व प्रतीति विना अनवीकृतत्वप्रतीतिन भवितुं शक्यत इति नवीकृत- त्वमुदाहर्त्तुमाह-नवीकृतत्वमिति। भङ्गयन्तरे भिन्नधर्म प्रकार कार्थाभिधानमित्यर्थः। (६९) उदाहरति-भानुरिति। अभिज्ञानशाकुन्तले पञ्चमाडङ्के कञचुकिन उकतिरियम् । भातु: सूर्य्यं: सकृत्-जीवने एकवारमेव युक्का जगदूभ्रमणाय रथे नियमिता: तुरड्गा अश्वा येन स तादश एव, सूय्यंस्तुरक्कान् रथे योजयित्वा निरन्तर गच्छन् कदाविदृपि तुरक्षमो प्षग रूर्वकें न विश्राम्पतीत्य मिग्राथा। एतेनाऽसय राज्ोऽपि पुनस्नुर्क्मयोजनेपि विश्रा

७२६ साहित्य दर्पण :- [ससमपरिच्छेदे-

(७०) 'गृह्दीतं येनासी: परिभवभयात्नोचितमपि प्रभावाद्यस्याभूत्र खलु तव कश्चिन्न विषयः । परित्यक्ं तेन त्वमपि सुतशोकान्न तु भया- द्विमोक्ष्ये शस्त्र ! त्वामहमपि यतः स्वहिति भवते ॥' रितर्नास्तीति व्यज्यते। तथा गन्धवहो वायुरपि रन्रिन्दिवम् अहर्निशमेव "अचतुरसुचतुर" इत्यादिना पा० सूत्रेण समार्सान्तोSचूप्रत्ययः, प्रयाति प्रवददति न तु कदापि क्षणमपि ततो विश्मतीतिभावः। गन्धपदोपादानेन भारवहनपूर्वकगमनं प्रतीयते, तथात्यन्तमविश्रा रिविश्च रात्रिन्दिवमितिपदेन च धवन्यते। तथा शेष: फणीश्वर अनन्तनागः सततं सर्वंदेव वरित्रों पृथिवीं विभत्ति घारयति न तु कदाचिद्पि तां शिरसोऽवतार्य्यं विश्रान्तिं प्राप्नोतीत्याशयः। षष्ठांशः प्रजोत्पादितद्रव्यजातानां षष्ठो भागः स एव वृत्षिः जीवनो पायो यस्य तस्य तथाविघस्यापि राज्ञोऽपोत्यर्थः। एष निरन्तरपरिश्रमरूपः धर्मः नियमः। एवञ्च राज्ोऽविश्रमस्या निवार्य्यत्वात् कण्वशिष्यागमनमावेदयितुं शक्ष्यामीतिकन्चुकि न आशय:। अत्र राज: सूर्य्यद्युपमया तेजस्वितवं लोकोपजीव्यत्वं स्थैर्य्यं च व्यज्यते। अत्र "सकृत् सततं रात्रिन्दिवम्" इतिभङ्गिभेदेन प्रकारभेदेनोकः। वाच्यार्थबोधकाले भिन्नभिन्न प्रकारेण बोधान्नवीकृतत्वं दोष इति बोध्यम्। (७०) निहेतुश्वमुदाहरति -गृद्दीतमिति। निष्क्रान्तो हेतुर्यस्मात् स निरहेतुः अनु. पातहेतुकोरऽर्थं इत्यथेः। माकाङ्गितहे तुरहितश्वमेव तत्त्वमिति फलितोऽथंः। हेतोराकाङ्गास त्वेऽपि तदनुक्तरवेन तदनुसन्धानविलम्बासू रसप्रतीतिविलम्बो दूषकताबीजमू। निहेतुता तु ख्यातेऽर्येश इत्यादिविक्ष्यमाणेन प्रतिप्रसवादनित्योऽयं दोषः। वेसीसंहार नाटके तृतीयेडक्के दरोणाचार्य्ये हते शोकाविष्टस्थाश्वत्थाम्नः स्वशस्त्रं प्रत्यु क्तिरियम्। हेशस्त्र! येन मत्पिश्रा द्रोणाचार्य्यण परिभवभयात् सात्रकृततिरस्कारभयात् नोचितमपि ब्राह्मयस्य शघ्तधारणनिषेधादसङ्गतमपिनोचितमिति "नैकधा""नाराययः" इत्यादिवत् नशब्देन सह "सह सुपा" इत्यनेन समौसा, त्वं शरत्रं गृहीतम् अङ्गीकृतम् आसी:। तथा यस्य मत्पितुर्द्रोणाचाय्यस्य प्रभावात् सामर्थ्यात् कश्चिदपि जनस्तव विषयो लक्ष्यो नाभूस्, इति न खलु अपि तु सर्वोडपि देवो वा मनुष्यो वा युयुत्सुर्विषयोऽभूदिति तवं न कश्चिततिरस्कार आसीदितिभावः।""हो नजौ प्रकृतमर्थ सातिशयं गमयतः" इति न्यायास्। तेनापि मर्पित्रा सुतशोकात सुतस्य ममअलीकमरयश्रवणजनितशोकात् त्वं शस्त्रं परित्यक्तम् उज्मितम् असि तु किन्तु न भयात् परिश्यक्तम्। अतो हेतो: अहमपि स्वां शस्त्रं विमोक्ष्ये परित्यक्ष्यामि। केत्याकाङ्कायामाह-यत हति। यतः यश्र भवते स्वस्ति मङ्गलं तत्रेत्यर्थः । "स्वस्ति स्था मङ्गले पुण्येऽप्याशंकायामपि क्चित्" दवि मेदिनी। यच्छोकात् तेन धनुस्यकस्तच्छ्रोकात् स्वस्थापि धनुस्श्याग उचित इति भांव:। शिखरिणीछुन्दा, लक्षणन्तूक्तमेव प्राकू। पुरा किल सक्कामे अव्वस्थाम्नि गजे ह्वते "अन्वत्थामा हतः" इति युभिष्ठिरेणोक्त निशम्य द्रोणाचार्य्यः सुतमरयं सम्भाव्य शोकाव् स्वशस्त्रं परित्यक्वानू, अनन्तरं घृष्टययम्नेन मारितस्ततः पितृशोकादश्वत्थामापि स्वशस्त्रं त्यजन्नासीदिति महाभारतीया

अर्थंदोषनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः। ७२७

(७१) अपत्र्् द्वितीयशस्त्रमोचने हेतुनोक्त इति निर्हेतुत्वम्। (७२) 'कुमारस्ते नराघीश ! श्रियं समधिगच्कतु ।।' (७३) अत्र 'व्वं म्रियस्व' इति विरुद्वार्थ प्रकाशनात्प्रका शितविरुद्धत्वम् । (७४) 'अचला अरबला वा स्युः सेव्या ब्रृत मनीषिराः १।' (७५) अत्र प्रकरणाभावाच्छान्तशङ्गारिणोः को वक्तेति निश्चयाभावात्संदि उघत्वम् । (७१) दोषसुद्धाटयितुमाह-अ्त्रेति। द्वितीयशस्त्रमोचने अश्वत्थाम्नः स्वशखतरप- रियागे। तथाच यथा दरोणा चार्य्यकर्तकशखत्रपरिश्यागे "सुतशोकातू". इतिहेतुरुक्ता तथा "पितृशोकाव्'' इतिहेतुरवश्यं वक्तव्यः स नोकत इति दोष इति भावः। (७२) प्रकाशितविरुद्धतामुदाहरति-कुमार इति। प्रक्ाशितो व्यक्जितो विरुद्धः विवत्ितार्थस्य प्रतिकूलोरडर्थो येन वाक्यार्थन स तथोकः । तथाच प्रतिपादितविवचि- तार्थविरोषिष्यक्षकार्थकत्वं प्रकाशितविरुद्धावम्। विवचितार्थप्रतिकूलप्रकाशेन श्रोतुरु- द्वेगजननात् रसप्रकर्ष प्रतिबन्धकर्वं दूषकताबीजम्। समाधानाभावाच्ित्योऽयं दोषः । "समस्तगुणसम्पत्नः समर्थो राज्यपालने।" इति मद्रचितपूर्वार्द्धम्। कुमारः पुत्रः श्रियम् इतोऽपि ज्ञानसम्पत्ति समधिगध्छतु सम्यकूतया प्राप्नोतु। (७३) अत्र दोषं समर्थयति-अ्रत्रंति। अयम्भावः-"श्रियं समधिगच्छतु' इत्यत्र राज्यलक्ष्मीं सम्प्राप्नोतु इत्यथोऽपि प्रतीयते। तथाच पितृमरणानन्तरमेव पुत्रस्य श्रीलाभः जीवति पितरि तदसम्भवात् 'एवं म्रियस्व अनन्तरमयं कुमारो राज्यश्रियं समधिग• पछ्तु इतिविवत्तितार्थप्रतिकूलमपि प्रकाशते इति अनुचितार्थे पदेन विरुद्धाथंग्यक्षनमत्र तु अर्थनेति ततो भेदः। सहचरमिन्नेऽपि तर्थेव। विरुद्धमतिकृद्दोषे शब्दस्योभयर्थंता अम्र न तथा तत्र शब्दशक्तिमूलाविरुद्धाप्रतीति: मत्रार्थसामर्थ्यनिबन्धनेति सुपष्ट भेदः। (७४) सन्दिग्घतादोषमुदाहरति-अवला इति। संदिग्धः सन्देहविषयीभूतोऽयो यत्र तस्य भावः। तथाच सन्देहविषयीभूतार्थतवं सन्दिग्घर्वम्। सन्दिग्धविषये कक्षमें- कपक्षनिर्णयाय हेत्वनुसन्धानविलम्बेन रसप्रतोतिविलम्बनं दूषकताबीजम्। "सन्दिग्धत्वं तथा व्याजस्तुतिपर्य्यवसायि चेतू" इति वक्ष्यमाणेन प्रतिप्रसवादनि- श्योडयं दोष:। "अन्यत्कर्माणि स्त्यज्य निश्चलेन हदा मया।" इतिमद्रचितपूर्वाद्ंम्। हे मनीषिणो बुद्धिमन्तः! मथा मचलाः परमेशवराराधनाय पर्वताः अवलाः सुरत सम्भोगाय वनिता वा सेव्या: सेवनीया: स्युरिति संशये यूयं ब्रूत कथयत। (७६) दोषं समर्थयितुमाह-श्रत्रति। प्रकरणाभावात् वक्तुः पूर्व प्रस्तुतत्वाभावादू। निश्चयाभावादिति। अवला वा इति वा पदस्य अवलासम्बन्घे अवलासववहेलनाप्रकाशेन शान्तो वक्ता भवितुमहृति, एवमचका वा इति वापदस्याचलासम्बन्घे मचलेष्ववहेलना. प्रकाशेन भक्गारी वक्ता भवितुमहंतीतिवक्तनिश्चयाभावादिति भाव:। अत्रावलाया अचलाया वा सेव्यतवं व्यञ्ञनया प्रतिपिपाद्यिषितम्, तद्विरुद्धद्वयो- पस्थित्या द्वितीयेन सन्दिद्यते प्ररुणाध्यमावात् तेन दोष, इति सन्द्र्भाशयः । "वन्धाम्" इश्यादौ (प्ृ० ६५३) द्वितीयासप्तम्यन्तत्वाभ्यां पड़े पुव सन्देहः, मत्र तर

साहित्यदर्पस :- [सप्तमपरिच्छेढ़े-

(७६) 'सहसा विदधीत न करियामविवेक: परमापदा पदम् । वृशुते हि विमृश्यकारिएं गृणालुच्धा: स्वयमेव संपद: ।' (७७) अपरत्र द्वितीयार्घे व्यतिरेकेण द्वितीयपादस्यैवार्थ इति पुनरुक्तता ।

अथें एवेति पदसन्दिग्घश्वाद्भेद:। इदब्- 5मात्सर्य्यं मुत्सार्य्यं विचार्य्यं कार्य मार्या: समर्य्यादमुदाहरन्तु। सेव्या नितम्बाः किमु भूधराणामुतस्मरसमेविलासिनीनाम्। इति प्रकाशोदाहरणस्य निष्पीडनम्। उदाहरणान्तरं यथा- 'आयुर्नश्यति पश्यतां, प्रतिदिनं याति क्षयं यौवन अत्यायान्ति गताः पुनर्न दिवसा नाऽव्यासतेऽमी चगम्। याव्रज्जीव मुदकवृद्धिरुदिता कर्त्तव्यतां कर्मणां कि कुर्यो ? किमु वा सुखाय ? कुह वा स्वान्तं प्रमोदेत वा"॥ अत्र प्रकरणाभावात् वकुः शान्तत्वं शृङ्गारित्वं वेति निर्शेतुमशक्यम्। (७६) केनचिच्छब्देन प्रतिपादितार्थस्य पुनस्तद्वाचकेनैव पर्य्यायान्तरेण प्रतिपादनं पुनरुक्तता। द्वितीयवारप्रतिपादनहेत्वनुसन्धानविलम्बेन रसप्रतीतिविलम्बनं दूषकताबी- जम्। "धनुज्यादिषु शब्देषु" इत्यादिना प्रतिप्रसवस्य वच्यमाणत्वादयमप्यनित्यो दोषः। अन्रापि पूर्ववत् शाब्दत्वार्थत्वभेदेनेव प्रागुक्तकथितपदत्वदोषादू भदः। मानान्तरेख प्रतीतस्यार्थस्य पदेन पुनः प्रतिपादने अपुष्टत्वम्, अत्र तुन तथेति भेदः। केचित्त अन्र लक्षणे प्रयोजनं विनेत्यपि विशेषणं देयम अतएव करणवितंसादिधु प्रयोजनं विनेत्यंश भा- वान्न पौनरुक्त्यमिति वदन्ति तदापातरमणीयम, तथासति अनित्यदोपत्वमस्य न स्पात् प्रयोजनस्थले पुनरुक्तत्वस्येवाभावप्रसङ्गात्। स चायं द्विविधः पदार्थवाक्यार्थभेदात्। तयोरन्त्मुदाहरति-सहसेति। किरातार्जुनीयतृतीयसर्गें भीमसेनं प्रति युधिष्टिरस्योक्ति रियम्। सहसा अविचार्य्य क्रियां यत्किञ्चिदपि कार्य्यें न विदधीत नानुतिष्टेत। येन अविवेक: अविमृश्यकारिता, परमापदां महाविपत्तीनां पदं स्थानम् आपज्जनक इत्यथः । अनेककारणस्य कार्य्यव्यापकरवादविमृश्यकारिताया आपद्व्यापकत्वं दशितम्। ईदृशा- न्वयव्याप्त्या लभ्यां व्यतिरेकव्यासतिं दर्शयति-तृुते हीति। विमृश्यकारिता अविमृश्य- कारितारूपस्य व्यापकस्य व्यतिरेकस्तस्यापद्रपव्प्राप्याभावरूपाणां सम्परदा व्याप्यता- माह-गुणलुब्धा इति। तथाहि गुरालुब्धा गुणपत्तपातिन्यः सम्पदः, विमृश्यकारिणं विचार्य कार्य्यकर्त्तारं जनम्, स्वयमात्मनैव वृणुते अवलम्बन्ते यत्र विमृश्य कारिता तत्र सम्पद इत्यर्थ: न तत्र व्यापारापेक्तेति भाव:। (७६) दोषं स्पष्टयितुमाह-अत्रेति। द्वितीयार्धव्यतिरेकेण द्वितीयार्धे द्वितीयार्धा- र्थस्तल्वब्धव्यतिरेकव्या तया द्वितीयपादस्यैव अवित्रेक इत्यादिद्वितीयपादलब्धान्वयव्या सेरेवेत्यर्थः अन्वयव्याप्तेरेव पर्य्यवसितो व्यतिरेकव्याप्ति: अर्थो विद्यत इति शेषः। तथाच यथा "अज्ञानी क्लेशवान्" इदुक्ते "ज्ञानी सुखवान्" इति स्वभावत एव प्रतीयते तथा "अविवेकः परमापदा पद्म्" इत्युक्ते "वित्रेकी सम्पदा परं पदम्" इति

अथंदोषनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः। ६२ह

(७८) प्रसिद्धिविरुद्धता यथा- 'ततश्चचार समरे शितशूलघरो हरिः ॥' (७९) अत्र हरे: शूलं लोके प्र सि ् ( ८०) यथा वा- 'पादाघातादशोकस्ते सजजाताङ्कुरकएटकः।' (८१) अत्र पादाघातादशोकेषु पुष्पमेव जायत इति प्रसिद्धं न त्वक्कर इति स्वभावत एव व्यतिरेकव्याप्तयावगम्यते। तथापि "हृणते" इत्यादिना पुनस्तस्यैवा- र्थंस्य प्रत्यायनात्पुनरुक्ततेतिभावः। आद्योदाहरएं थथा- "कृतमनुमतं दृष्ट वा यैरिदं गुरुपातकं मनुजयशुभिनिसंय्याटभवत्िरुदायुधैः। नरकरिपुण सारधं तेपां सभीमकिरीटिनामयमहससृङमेदोमांसे: करोमि दिशां चलिम्। "अरेरेऽजुनाजन! सात्यके ! सात्यके! न युक्त्त ईदशो मत्तातस्य सुतशोकभ्रान्त्या न्य- स्तशस्त्रस्य दिवमुपगच्छतः केशाकर्षणरूपः पराभवः।अपि च'इत्युपक्रम्य पितृवधामर्षि तस्याश्वत्थाम्न उफ्तिरियम्। अत्रार्जुनार्जुनेति सम्बोध्य यर्भवद्धिरित्यनेन परामृश्य तेषामित्यनेन परामर्शादर्जुन- स्थापि प्राप्ते: सभीमकिरीटिनामितिकिरीटिपदार्थः पुनसक्त:। (७८) ख्यातिविरुद्धतामुदाहत्तुमाह-प्रसद्धिीति। ख्यातिरिति प्रसिद्धिरितिपर्य्या- यान्तरमेव नार्थान्तरमिति "ख्यातिविद्याविरुद्व ते" इत्यनेन कारिकोत्तेन सहास्य विरो- धाभावःख्यातिविद्यापदाभ्यां विरुद्धपदस्य प्रत्येकमन्वयः "दवन्द्वान्ते श्रूयमाएं पदम्" इतिन्यायात्। तथाच ख्यातिविरुद्धो विद्याविरुद्श्चेति। तत्र प्रसिद्धिविर्द्वो नाम यत्रार्थे न प्रसिद्धि: स ग्रसिद्धिविरद्धः । विरोधादर्थाप्रतीतिरेव दूषकताबीजम्। "कवीनां समये ख्याते" इत्यादिना वच्यमाणेन प्रतिप्रसवश्य सम्भवादनित्योऽयं दोषः। स च द्विविधः लोकप्रसिद्धिविरुद्धः कविप्रसिद्धिविरुदश्च। तत्र लोकप्रसिद्धिविरद्धमर्थमुदाहरति-तत- श्चचार इति। 'अन्तःक्रोवेन सन्दीप्तो ददाह सुरधात्कान्'। इति मद्रचितोत्तरार्द्वम्। हरि: श्रीकृष्ण:। (७९) दोषं समर्थयति-अन्रेति। लोके कविलोके। किन्तु महादेवस्यव प्रसिद्ध- मितिभावः। (८०) कविप्रसिद्धिचिरुद्धमर्थमुदाहत्तमाह-यथा वेति। पादेति। 'उन्मत्त इव सन्दीप्तः पथिकान्हन्ति साम्प्रतम्'। इति मत्पूरितोत्तरार्दम्। हे प्रिये! तव पादाघातात् पादप्रहारात् अशोको वृक्षः सज्ञातम् उत्पन्नम् अङ्करः कलिकाप्ररोह एव कण्टकं यत्र स तादृशः । ( =१) दोषमुपपाद्यितुमाह-अत्रेति। अशोकेषु वृक्षेषु। कवीनां समयेन रचना नियमेन या ख्याति: प्रसिद्धिस्तद्टिरुद्धता। नच "कुसुमं कृतदोहदं त्वया" इतिकालिदा- सकाव्ये दोहदस्यापि वर्णनात् कथमट्डरो न प्रसिद्ध इति वाच्यम "कवीनां सत्यर्थेऽपि प्रसिद्धिरसत्येऽपि प्रसिद्धिः इति अङ्करस्य केनाडपि कविनाSवर्ण नादूदोषइत्यर्थः। यद्यपि

७३० साहित्यद्पण :- सक्षमपरिच्छेदे-

कविसमयख्या तिविरुद्धता। (८२) 'अधरे करजक्षतं मृगाक्ष्याः।' (८३) अप्र शृङ्गार (काम) शास्त्रविरुद्धत्वाद्विद्याविरुद्धता। (८४) एवमन्य शास्त्रविरुद्धत्वमपि । पुष्पोद्गमेन नवाङ्करोद्गमोऽपि स्यादेवेति न बाघस्तथापि तथा कविवर्णनाविरहेण तद्वि- रुद्दः। कविग्रसिद्विश्चान्यत्र- "स्त्रीणं स्पर्शास्प्रिय ङ्गविकसति वकुलः सीघुगण्डूपसेकात् पादाघातादशोक स्तिलककुरवकौ वीक्षणालिङ्गनाभ्याम्। मन्दारो नर्मवाक्यात् पटुमधुसहनाच्चम्पको वक्त्रवाता- च्चूतो गीतान्नमेरुरविकसति च पुरो नर्त्तनात्किकारः॥ इति स्वयं च वच्यति-"पादाघातादशोकं विकसति वकुलें योषितामास्य मदैः" इति। लोकविरुद्धस्यापि कविप्रसिद्ध त्वेन विरुद्धत्वाभावो यथा- सुसितवसनालङ्कारायां कदाचन कौमुदी महसि सुदृदशि स्वैरं यान्त्यां गतोऽस्तमभूद्वियुः। तदनुभवतः कीत्तिः केनाऽप्यगीयत येन सा प्रियगृहमगान्मुक्ताशङ्का क्व नासि शुभग्रदः।। राजानं प्रति कवेरुक्तिरियम्। अन्र कीत्तर्धवलतागुणाश्रयत्वरूपं मूर्तत्वं ज्योत्स्नावत् प्रकाशकता च लोकविरुद्धू अपि कविसमयसिद्धेत्यदोप:। (८२) विद्याचिरुद्धतामुदाहरति-अधर इति।अत्र विद्यापदेन शास्त्रमुच्यते तथाच व्याकरणेतरशास्त्रविरुद्वत्वं विद्याविरुद्धत्वम्। व्याकरणशास्त्रोक्तनियमराहित्ये च्युतसंस्कर- ताया एवोक्तत्वाद् व्यावरणेतरेति। विरुद्वार्थप्रतीत्या सत्यत्वज्ञानेन रसप्रतीतेरेव प्रतिब- न्धात् सहृदयहृदयवैरस्यं दृपकताबीजम्। अस्य च हास्यरसोपयोगित्वेन गुणत्वादनि- त्यत्वमवगन्तव्यम्। 'अधरे करजक्षतं मृगाच्या नयने संङ्कचिते कचाश्च विच्िप्ताः । कर्णाभरणाञ्जापि त्रुटितं कथयन्त्येते साम्प्रतिकमाश्लेषम्॥"इति मद्रचितांशत्रयम्। मृगाच्या: मृगनयनायाः, अधरे ओष्टे करजक्षतम् नखाघाताङ्ितम्। 'करजं स्याद् व्याघरनखे करञ्जनखयो: पुमान्' इति गोपाल:। (८३) दोषमुपपाद्यितुमाह-अतरंति। कामशास्त्रविरुदवत्वात् वात्स्यायनमुन्यादि- प्रणीतशास्त्रविरुद्वत्वात् अधरे करजक्षतस्येत्यर्थः । तथाच- नखक्षतस्य स्थानानि कक्षौ वत्स्तथा गलः। पाश्चों जघनमूरू च स्तनगण्डललाटिकाः।।"

उद्योतकारा अपि- "कक्षाकरो रुजघनस्तनपृष्ठपारश्वहत्कन्धरासु नखराः खरवेगयो: स्युः। अप्यन्ययोनं वरते कलहे च शान्ते पुष्पोद्मे प्रवसने विरहे च योज्याः॥ इत्याहुः। .(८४) श्वमिति। उदाहरणमूहनीयमिति शेषः। तन्न धर्मशास्तरविरुद्धत्वं यथा-

अर्थंदोष निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित: ।

(द५) 'ऐशस्य धनुषो भङ्गं क्षत्रत्य च समुन्नतिम्। स्त्रीरत्नं च कथं नाम मृध्यते भार्गबोड्धुना ।।2 सदा स्नात्वा निशीथिन्यां सकलं वासरं बुधः। नानाविधानि शास्त्राणि व्याचष्टे च शृगोति च । इति। अन्न निमित्तं विना रात्रौ स्नानं धर्मशास्त्रेण निषिद्धमिति तट्टिरुद्ोऽयमर्थः। तटुक्तं स्मृतिशासत्र- शहुदरशनसंक्रान्तिविवाहात्ययवृद्धिष्ु। स्नानदानादिक कुर्य्युनिशि काम्यव्रतेषु च।। तथा शातातपोऽपि- स्नानं दानं तथा श्राङ्मनन्तं राहुदर्शने। आसुरीरात्रिरन्यत्र तस्मात्तां परिवर्जयेत्-। अर्थशास्त्रविरुद्धत्वं यथा- कामोपभोगसाकल्यफलो राजां महीजयः। अहङ्कारेण जीयन्ते द्विषन्तः किं नयश्रिया॥ इति। अन्न महीजयस्थ फलत्वेन कामोपभोगानां गर्गभार्गवादिग्रणीतार्थशास्त्रैरननसुमत-

विद्याविरुद्धत्वमित्यन्न विद्येत्युपलक्षणम्। अत एव भोजराजा आहु :- देशविरुद्धत्वं यथा- सुराष्टेष्वस्ति नगरी मथुरा नाम विछ्कता। आक्षोटनारिकेराठया यदुपान्ताद्विमूमयः॥ अत्र सुराष्ट्रेषु मथुरानाम तत्पर्य्यन्ताद्रिभू मिपु चान्तोटनारिकेशणामभावातू "देशोड़ द्विवनराष्ट्रादिः इत्ययं देशकृतं प्रत्यक्षविर्द्धरवम्। कालविरुद्धत्वं यथा- पद्मिनीनक्तमुन्निद्रा स्फुटत्यहनि कुमुद्ूती। मधुरुत्फुल्लनिचुलो निदाघो मेघनिस्वनः॥ मधुर्वसन्तः। निचलो जलवेतसः। निदाघो ग्रीष्मसमयः। अन्न पद्मिन्या नक कुमुद्वत्या अकि मधौ निचुलानां विकसितर्वाभावात् निदाघस्य चामेघदुर्द्दिनत्वात् "कालो नक्तं दिनर्त्तवः इतिकालकृतश्वेदं प्रत्यक्षविरुद्धत्वम। प्रतिज्ञाविरुद्धत्वं यथा- यावज्जीवमहं मौनी ब्रह्मचारी च मे पिता। माता च मम बन्ध्यासीत् स्मरामोऽनुपमो भवान्।। अत्र स्वयं वतुरेव "यावज्जीवमहं मौनी" इस्यादिपदानामभिहितत्वेन प्रतीतिविरो- धात् प्रतिज्ञाविरुद्धर्वम्। एवम्- एष वन्ध्या सुतो याति खपुष्पकृतशेखरः। मृगतृष्णाम्भसि स्नात: शशभृङ्गधनुर्घरः॥ इस्यादावपि यथासम्भवविरुद्वत्वमवगन्तव्यम्। (८६) साकाङ्घतामुदाहरति-ऐशस्येति। आकाङ्गया सह व्न्तत इति साकाङ्क- स्तस्य भावः। तत्वञ्च अनुपात्तार्थाकाङ्काविपयार्थकत्वम्। निर्हेतुभेदस्तु तदवसरे एवा- भिहितः असत्यभावात् अन्वयाभावे साकाङ्गरवम् अध्याहृतेनार्थेन यत्रान्वयोपप- चिस्तन्र न्यूनपदत्वमिति ततोऽस्य भेदः। आकाद्वितार्थाप्रतिपादनेन विवषितार्था प्रतीतौ रसप्रतीतेः सुतरामभावात् सहृदयहृदयवैकुख्यं दूषकताबीजम। प्रतिप्रसवस्या ६३ साव

७३२ साहित्यदपण :- [सकमपरिच्छेदे-

(८७) 'सजनो दुर्गतौ मग्न: कामिनी गलितस्तनी। खल: पूजपः समज्यायां तापाय मम चेतसः ।।' (८८) अत्र सज्जन: कामिनी च शोभनौ तत्सहचरः खलोऽशोभन इति सह चरभिन्नत्वम्।

सम्भवादनित्योऽयं दोषः। भार्गवः परशुरामः अधुना पशस्य हरसम्बन्धिनो धनुषो भङ्गम्, तत्रस्य क्षत्रियजाते: समुन्नतिज्व, स्त्रीरनं जानकीन्ज उपेक्षितुं कर्थ नाम मृप्यते कर्थ सहते अपि तु कथं न द्वेष्टीत्यर्थः। (८६) दोषं दर्शयति-अ्रत्रेंति। स्नीरत्निति। स्त्रीरत्नशब्दस्यार्थं इत्यर्थः। ननु दवैष्ययोग्य एवमुक्ति: सम्भवति स्त्रीरत्नज्ज दुष्कुलादपि न द्वेप्ययोग्यम् इत्यतस्तदुपेक्षायां द·्ययोग्यतायामाकाङक्षेत्यत आह-उपेक्षितुमिति। आकाङ्क्षति मृप्यते इति पदस्यार्थ इति शेष:। अन्यथा उपादेयस्य स्त्रीरत्नस्यामर्षायोग्यतवे कथं "कर्थ मृष्यते" इत्यनेन द्वेषार्थकेनान्वयः स्यात्। तथाच मृप्यत इति पदस्यार्ऽर्थोऽनुपपद्यमानः स्वोपपत्तये अनुपात्तस्य उपेक्षितुमितिपदस्यार्थमाकाङक्षतीति साकाङक्षत्वं दोप इति भावः। अन्न "राचएः" इत्येव पाठो युक्तः न भार्गव इति तस्य जितेन्द्रियस्य स्त्रीरत्नोपेक्षायाँ द्व षाभावेन मृष्यत इत्यस्याकाडूक्षाभावात्। (.) सहचर मिन्नतामुदात्तंमाह-सज्जन इति। सहचरेषु सममिव्याह्वतेषु स इ .र वरेभ्यः समभिष्याहृतेभ्यो वा मिन्नो विजातीयः। विजातीयर्वं चोतकृष्टापकृष्टत्वाम्याम् तथाच उत्कृष्टः सह निफृष्टश्य निकृष्टैः सह त्कृष्टस्ैानिेन निर्देशस्तत्म्। 'सज्जनो दुरजन ज्ञातवा पश्यति' इश्यादौ कारकमेदाद्वियन्वयित्वेन निर्हेशादयं दोष इत्यत उक्तम्-रकान्वयिरवैनेति। "उत्कूर रत्फृष्टं भूष्यते" इति बुद्धेर्निकृष्टानुप्रवेशेन विष्छेदो- दूषकताबीजम्। प्रतिम्रसवाभावाद्यमपि नित्यो दोषः। तत्रोत्कृष्टस्य निषृष्टेनोदाहर समिदम्। समज्यार्यां सभायाम्। (८८) दोषसुपपाद्यति-मन्नेति। कामिनीशोभना स्वरूपेणैव न तु गछितस्तन त्वेनेश्यवधेयम्। निकृष्ट स्योस्कृष्टेन यथा- दुष्टसङ्गेन दौःशीष्यं ब्यसनेन तथा विपत्। अपथ्यचय्यंया व्याधिविद्याभ्यासेन वर्घते॥

भिन्नखवम्।

श्रुतेन बुद्धिष्यंसनेन मूखंता मदेन नारी सलिलेन निम्नगा। निशा शशाक्केन पतिः समाधिना नयेन चालडक्रियते नरेन्द्रता ॥। अम्र श्रुतबुद्धयादिभ्य उकूष्टेभ्य सहचरेम्योग्यसनमूर्खतर्यो निक्ृष्टतया सह्चरमिन्नम्।

अ्थदोष निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:

(८६) 'आज्ञा शक्रशिखामणिप्रयायिनी शास्त्राणि चत्तुर्नवं भक्तिर्भूंतपतौ पिनाकिनि पदं लक्केति दिव्या पुरी। उत्पत्तिर्द्रहिणान्वये च तदहो नेदग्वरो लभ्यते स्याप्बेदेष न रावयः क्व नु पुनः सर्वत्र सर्वे गुखाः॥ (९०) अत्र न रावया इत्येतावतैव समाप्यम्। (८९) अस्थानस्थयुक्तत्व मुदाइरति-आ्राजेति। मनुपयुक्कस्थाने समापितिवाक्यार्थ रवमस्थानयुक्तत्वम्। तच्च द्रिविचम्-वाक्यार्थस्थ समापनोपयागे चाघिक्यम् अभि- कोपयोगे समापनम्, तदुक्तम्- "युक्ताधिक्ये विसगः स्यादाधिक्य च समापने। अर्थ प्रकल्पिते यत्र सोऽस्थाने स्यात्समुज्झितः ।" इति। तम्राद्ये आधिक्यकारणानुसन्धानविलम्बेन रसप्रतीतिविलम्बा, द्वितीये तु माधि कयत्वेऽपि तदभावात् रसप्रतीतेरपूर्षत्वमितिदूषकताबीजम्। समाधानाभावाद्यमप्य नित्यो दोष:। तत्रा ययोदाहरण माज्चति। वालरानायणे प्रथमेडद्े "आश्वर्य्यंम् ए क्रोऽपि गरीयान् दोष: समग्रमपि गुणग्रामं दूषत तथाहि" इस्युरक्रम्य जनकं प्रति तत्पुरोहितस्य शतानद्द स्योक्तिति्यिम्। यस्य रावणस्वाज्ञा शक्रस्य देवेन्द्रस्य शिखामणेः मुकुटमणे: प्रणयिनी प्रेयसी मणिरिव तदाज्ञाऽपि शिखायां शक्रेण घाय्यत इत्र्थः। प्रजयिनीत्वेनारोपणादद- म्पत्योरविच्छेदं बोधयति तथा शास्त्राण्येव नवं नूतनं चक्षुनेत्रम्, शाखद्वडयैव कर्मकर णादिविभावः। शास्त्राणि चक्षुरितितहुव वनेकव वनाम्यां सर्वश्ञासत्रविषयें कसमूहालम्बन ज्ञानं व्यक्षयति। चक्षुरनूंतनत्वेन विषयज्ञानाधित्यमभ्नाश्तत्व च प्रकट्यति। तथा भूतानां समग्रपाणिनां पत्यो पिनाकिनि महेशे भक्ति:। पतेन सम्पदश्वर्य्यप्रजाभोगित्वं सूचयति सम्पदादीनां शिवसेवाफजत्वेनोक्तत्वाद्। तेन धनबत्वमपि वरुणा जम्यते। तथा लक्कतिनाम दिव्यापुरी पदं निवासस्धानम्। तथा द्ुहिणस्य ब्रह्मयोडन्वये कुले उत्पात्ति र्जम्म च। तत्तस्मात् अहो ! ईटक् उक्तगुणगगसंयुता वरो न कभ्यते दुलंभ इत्यथंः। "माता वरयते वित्तं पिता वरयते कुलम्। कन्या वरयते रुपं मिष्टाव्मितरे जना: ।" मिष्टान्नं जनप्रियम्। तदा अस्में सीता दोयतामित्यत माह-स्वाच्चेदिति। एतानि सर्वाण्येवोत्कर्षहेतवः सन्येव चेदू यदि एष रावणो न स्यात् दुर्वृत्ततवेन ख्यातनामा । रावयति पाड़ाजननेन लोकान् आक्रन्दयतीति तथाभुवश्च यदि न स्यादित्यर्थः। तदारमै सीता दातव्येव स्यादिति भात्रः। सवंत्र सर्व्वेत्र जनेषु सरवे गुणाः क नु पुनर्जनपदे सन्ति! अपि तु न क्ापोत्यर्थः तथाच सर्वेषां दोषमिश्रिता एव गुणा इत्यथः । रावण एव सर्वगुणशालितयोत्कृष्टः स्यात्। जगदाक्रन्दकारिरेन तु बलवता दोषेणायसुपेक्षणीय ह्याशयः। शाहू लविक्रीदितं छन्दा, तल्क्षणन्तूकं पूर्वमेव (११८ पृ०) (१०) दोषं समर्थयति-अन्रेति। समाव्यं वाक्यमिति शेषः। तथाचात्र रावणप देनैव अर्थान्तरसतक्रमिततया सर्वोद्टेजुत्वरनुपस्थापयता नायं वरयोग्य: इृति विपसि तोऽथं: पर्थ्यवस्पति। अतोऽश्रेंव वाक्पसमानसुचितम्। यत्तु कव तु पुनरित्यादिदोषस

७३ साहित्यदपप :- [सप्तमपरिच्छेडे-

(६१) 'हीरकायां निघेरस्य सिन्धोः कि वर्णयामहे।' (६२) अ्रत्र रक्नानां निधेरित्यविशेत्र एव वाच्य: । (६३) 'आवर्त एव नाभिस्ते नेश्रे नीलसरोबहे। भक्गाश्च वलयस्तेन त्वं लावययाम्नुवापिका ।।१ (A) अभावर्त एवेति नियमो न वाच्य: । भर्थनं तदूविवच्ितार्थंस्य प्रातिकूक्यमावहति। ईप्सितस्थेव दोषसमर्थनं युक्त न तु जिह्ा सितस्येति भावः। एवक्र क्व नु पुनरित्यादेरयोग्य स्मर्थकवाक्यस्याविक्यादस्थानस्थयु कत्वमिति भाव:। नच समापपुनरात्तत्वम्, तत्र विशेषणस्योपादानात् इह तु विशेषस्थेति, अधिकप- दुख्े प्रतीतिसमकालमेवाधिक्यप्रतीति: इह तु पश्चादिति तार्म्या सहास्य भेद। नच प्रकाशितविरुद्धान्तर्भावः स्थानविशेषयोगमनपेक्ष्य तस्य प्रवृत्त, अत्र तात्पर्य्यविरु दस्याभिधानाषच। द्वितीयं पथा - मातुषो माधवो यस्य पिता यस्य घनअ्लजयः। स शेते समरे श्रीमानभिमन्युर्महाबल:। अन्र "नियति: केन बाध्यते" इृश्यधिक वक्तुमुचितम। (९१) अविशेषे विशेषं दशयति-हीरकाषामिति। सामान्ये वक्तव्ये विशेषक थनम् अविशेषे विशेषः। विवच्ितार्थप्रतीतिविलम्वेन रसप्रतीतेविलम्बन दूषकता बीजम्। समाधामासम्भवाद्यमपि नित्यो दोषः । "वै कुण्ठञ् परित्यज्य यत्र स्वपिति वे हरिः।" इति मद्चितोत्तरार्द्धम्. (९२) दोषं दशयति-अत्रेति। अविशेष: सामान्यम्। प्रवञ्न सति दोषाभाव इति भाव:। र्निघेरितिसामाभ्येवक्तव्ये हीर कनिधेरिति विशेषस्योक्तौ अविशेषे विशेषोक्तिरिति दोष:। वदा कोहकूपाठो विधेय अत आह-अन् रत्नानामिति। (६३) अनियमे नियममुदाहरति-आवत्तंहतति। अनियमेन वक्तब्ये नियमाभि धानमनियमे नियमः। अनिषमे नियमकथनप्रयोजनानुसन्धानविलम्वेन रसप्रतीतिविक *बनं दूषकताबीजम्। समाधानासम्भवाद्यमपि नित्यो दोष:। हे प्रियतमे! ते तव नाभि: आवत्तः अम्भसां अ्रमिरेव नेत्रे लोचनहूयं नीछसरोरहे नीलकमलट्यम्, वलयस्त्रितल्यश्च तरक्षा भङ्गा:, तेन कारणेम त्वं छावण्याम्बुनी वापिका दीर्घिका। (A) अत्र नाभ्यादिषु आवर्तादयो रूप्यत्वेन विधेयारतत्र नामिरेवावर्स इति करणे मावसरूपयायोग्यस्य अन्यतरस्य उयावर्त्तनार्थमेवकारो दातग्य:। एवम् "आवसं पव" इति करणे तु नाम्यां रूपययोग्यवापीधर्मान्तरभावेन व्यावसंनीयाभावाप्तादश नि यमाथंक एवकारो न युक इति दशयति-श्त्रेति। नियमो नियमार्थंक एवशब्दः। न वाच्या फछामावादितिभावः। नत्र नाभिरितयेवं नाभिपद्रोत्तरमुचितस्येवकारस्याव- चोत्तरपातावस्थानस्यपदत्व शाङ्यम्, नियमोकित्वेन विशेषात् तज्जेदस्य तत्र मिे-

अर्थदोषनिरूरणम] लक्ष्मोविराजितः । ७३५

(६४) 'यान्ति नीलनिचोलिन्यो रजनीष्वभिस्ारिकाः।' (६५) अत्र तमिस्ास्विति रजनीविशेषो वाच्यः । (६६) 'आपातसुरसे भोगे निममाः कि न कुर्वते।' (६७) अत्र आ्रपातमेवेति नियमो वाच्य: । (९८) ननु वाच्यस्यानभिधाने 'व्यतिकमलवम्-हत्यादावपैरभावा, इह चैवकारस्येति कोऽनयोर्भेदः । अ्रश्राह- 'नियमस्य चचनमेत्र :थग्भूतं

उदाहरणान्तरं यथा- वक्त्राम्भोज सरस्वत्यधिवसति सदा शोण एवाघरस्ते बाहु: काकुशस्थवीर्यस्मृतिकरणपदुदंत्तिणस्ते समुद्रः। वाहिन्य: पाश्वमेता: क्षणमपि भवतो नैव मुखत्यभीक्ष्य सवच्छेऽन्तर्मानसेऽस्मिन् कथमव निपते! तेऽम्बुपानामिलाष:। अत्र शोण एवेति नियमो न वाच्य:, तथाSडरोपे नियमासम्भवात् (९४) विशेषविशेषमुदाहरति-यान्तीति। विशेषे वक्तव्ये सामान्येनाभिधान विशेषेऽविशेषः। अनुपपत्तिबोधेन रसप्रतीतिप्रतिबन्धो दूषकताबीजम्। अयमपि दोषा नित्य: प्रतिप्रसवाभावाद्। "अन्येनालक्ष्यसव्वारा निःब्दीकृतभूषणाः।" दति मसपूर्वार्धम्। नीलनिवोछििन्य: अन्धकारे यथा कोपि दष्टुं न शक्ष्येद तदथ परिहवितनीलप्रचछद पटा: अभिसाररिका: पूर्वाक्तर्वरूपा नायिका रजनाषु यानति गच्छुन्ति। (९९) दोषमुपपाद्यितुमाह -प्रत्रेंति । तमि त्रासु अन्धकारयुक्क रात्रिु । "तमिस्ा तामली रात्रिःइश्यमरः। वाच्य हति। एवंसति अन्जकारतुल्यशवरूपतया नालप्रच्छद- पटानां लोकेरदश्यतया प्च्छन्नेनेव गमनमुपपद्यत इति नोकदृाष इतिभावः । रजनीष्वि तिसामान्याभिधाने तु ज्योतहनायुक्त्रात्राणामपि प्राप्ते: तासु नील प्रचछ दपटानां सौल स्येन रश्यतया पण्छुन्नगमनानुपपत्तिरितिकवे रमिमताप्रतीते रुक्तदोष एवेत्यवधेयम्। (९६) नियमे अनियमं दर्शपति-प्रापातेति। नियमो निश्चयल्तेन वक्तव्ये अनि- यमेनाभिधानं नियमे अनियमः । विवक्षितार्थप्रतीति चिलम्वेन रसप्रती तिविलम्बो दूषक ताबीजम्। समाधानासम्भवाद्यमपि नित्य एव दोष:। "नाहित लोकः पर इति मख्वा हृदि निरन्तरम्।" इति मद्रचित्तपूर्वाद्धंम्। आपातसुरसे प्रथमत एव सुखदायिनि भोगे विषयोपभोगे निमना एकान्तमासका जना किं न कुर्षते अकार्यमेव कुवंत एवेत्यर्थः । (९७) दोषमुपपाद्यति-प्रन्रेति। आपात एव उपस्थितिमात्रमेव। वाच्य इति। सर्वकालसुरससवे तन्निमज्जनं नाकार्यम्, अतः सर्वकालव्यावसनाय आपातत एवेति नि. यमो वाच्य इश्यर्थः। तथासति विवचितार्थप्रतीतेन दोष इति भावः। (९८) वाध्यानभिधानाननियमे अनियमस्य भेदं निरूपयितुं शङ्कते-नन्विति। इह चेवकारस्पेत्यत्राभाव इत्यन्वयः। आह कश्रिदिति शेषः। अवचनमनमिधानमेव पूषग्भूत विशेषभूतं सव् नियमपरिवृत्ते: नियमेऽनियमसंज्ञकद्ोषस्य। तथाच नियमद्या तरपदानमिघाने नियमेऽनियम, तदितरद्योतकपदानभिघाने तु वाष्यानभियानमिति

साहित्यद्पसा :- [ सपमपरिच्छेदे-

नियमपरिव्ृतेर्विषयः' इति। तभ। तथा सत्यपि द्वयोः शब्दार्थदोषतायां नियामकाभावादू। (६६) तत्का गतिरिति चेतू! 'व्यतिक्रमलवम्' इत्यादौ शव्दोच्चारणानन्तर- मेव दोषप्रतिभास:। इह त्वर्थप्रत्ययानन्तरमिति भेद:। (१००) एवं च शब्दपरिवृत्तिसहत्वासहत्वाभ्यां पूर्वरादतोऽपि शब्दार्थदोषवि- भाग एवं पर्यवस्यति-यो दोषः शब्दपरिवृत्यसहः स शब्ददोष एव। यक्ष पदा- र्यान्वयप्रतीतिपूर्वबोध्यः सोऽपि शब्ददोषः । यश्चार्थप्रतीत्यनन्तरं बोष्यः सोऽ र्थाश्रय इति। सामान्यविशेष भावेनोभयोर्भंद इति तदाशयः। खण्डयति-तन्नेति। इयो र्वाच्यानभिधा- दोष: नियमानियमदोषयोरित्यर्थः। शब्दार्थंदोषतायामिति। वाण्यानभिधानस्य शब्द- दोषत्वे नियमानियमदोषस्य चार्थदोषखे इत्यर्थः। नियामकामावात् द्योरपि शब्दाभा वसम्बद्वतया शब्द्दोषत्वस्येव भवितुं शक्यत्वेन नियमानियमदोपस्य सर्थदोषत्वे निणयकाभावादित्यर्थः। (६९) तदिति। का गतिरनयोर्भेंदप्रतिपादने क: सिद्धान्तः। समाघत्ते-व्यतिक्रम· लवमिति। शब्दोश्चारणानन्तरमेव उपतिक्रमस्य एवमपि इत्येवमाकाङ्गया उच्चारणा. नग्तरमेव दोषप्रतिभासः दोषप्रतीतिः इछ़ तु आपातसुरस इश्यादिनियमानियमे। अर्थप्रत्ययानन्तरमिति। आपातसुरसवं प्रथमं प्रतीयत एव तद्नन्तरमेव सवंदा

(१००) अनुभावाच्चेदममिहितिम्। परमार्थतस्तु क्रचित् क्विच्छ्ष्दार्थदोषतार्य शास्त्रकर्तुरिच्छेष नियामिका अन्यया वाक्यगतविवेषावितश दुष्क्रमे च दयोः शब्दूरचनावियरीत्याधीनत्वेऽपि एक: शब्ददोषोऽपरोऽथंदोष इत्यत्र का विनिगमना ! इत्थं स्वयममिहित: शब्दार्थंद्रोषतानियकोऽपि क्वचितूव्यभिचरति, अप्रयुक्तावादिराठ-

एवार्थंबोधक इतिज्ञानोदयाच्छव्दुप्रतीत्यनन्तरमेवावगमाच्च। अतः प्राचीमेरको नियामक: कवचिण्चास्मदमिहिते नियामक इति द्विविध एव नियामक इत्युपपाद्यित माह-रवष्चेति। तथाचास्मन्मते शब्दार्थंयो: प्रतीत्यानम्तय्येण शब्दार्थदोषविभागस्य सिद्धान्ते चेत्यर्थः । शष्द्रपरिवृत्तिसहत्वासहत्वाभ्यां शब्द्परिवर्तने दोषस्य वत्तमानत्वा वत्तमानत्वाभ्यामित्यथः। पूर्वैः प्राचीनैः। एवञ् दोषाणामन्त्रयष्पतिरेकानुसारित्जात् यो यो दोषस्तसण्छब्दपरिवर्तनेऽपि केवलमर्थमलम्व्य वततते स सोऽर्थदोष:, यो यस्तु दोष: केवलं शब्दावळम्बिततया तत्तण्छबदपरिवर्सनेऽपि न सथीयते स स शब्ददोष: इति प्राचामभिप्रायः। एवं पर्य्यंवस्यति युक्तया वक्ष्यमाणविधिना परिणमत इत्यथेः । वक्ष्पमाणविधिरेव दर्शयति-यो दोष इति। शब्दपरिवृत्यसहः अर्थसाम्ये इतिशेष:। शब्द्रदोष एव यथा "पल्लवाकृतिरकोष्ठी" इत्यत्र पक्लवाकारेतिकरणेडपि शब्ददोष

शब्दोचचारणानन्तरप्रतीयमानरूर्पोक्त नियमविष यत्व मेव। पदार्थान्वयेति। पदार्नां येड्या स्तेपामन्वय प्रतीते: मिथःसम्बग्बज्ञानावू पूर्व बोष्प:, वततशनमेवज्ञानग्य

अथदोषनिरूपणम् ७३७

(१) एवं चानियमपरिवृत्तित्वादेरप्यधिकपदत्वाद्मेदो बोद्धव्यः। (२) अमतपरार्थत्वे तु 'राममन्मयशरेय-' इत्यादौ नियमेन वाक्यव्या- पित्वाभिप्रायाद्वाक्यदोषता। (३ ) अ्रश्लीलख्वा दौ तु न नियमेन वाक्यव्यापित्वम्।

(५) अत्र परपक्षं हत्वा स्वपक्षमानन्दयिष्यतीति विधेयम्। इत्यथः। यथा न्यूनाधिकपदरवादौ। एवं हन्तीत्यस्यासमर्थेडपि पूर्वोक्त पव नियम: तमेव

केवलार्थघटितत्वादितिभावः । इनीति। इश्यनेन विधिना पर्य्यवस्यतीति पूर्वैण सरबन्ध: ।

भेदकादेव भेदो बोध्य इति द्शयितुमाह-एवक्रेति, किव्वेति चार्थः। एवमनेन विधिना। अनियमपरिघृत्तित्वप् अनियम नियमः, आदिपदादपुष्टत्वास्थानयुत्तत्वादेः परिग्रह्ः। द्वितीयादिपदान्न्यूनपदत्वसमासपुनरात्तत्वादेर्ग्र्हणम्। एवञ्र अनियमे नियमादाद र्थंप्रतीश्यन्तरमेव दोषप्रतिभासः अधिकपदर्वे तु शब्दुश्रव्णाननतरमेवेत्यादिरूपो भेदोऽवगन्तव्यः। (२) नन्वेवमम तपरार्थत्वादा वर्थप्रतीत्यनन्तरमेव दो षप्रतिभा साद्र्ंदो ष्त्व मे व स्या त् तस्करथं वाक्यदोषसध्ये परिगणनमित्यत आह-अ्रमतेति। "राममन्मथशरेण' इश्यादावित्य नन्तरार्थ प्रतीत्यनन्तरबोध्यत्वेऽपीतिशेष:। नियमेन अवश्यम्भावेन वाक्यब्यापित्वाभि- मतसमस्तपद्यरूपवाक्यान्जयव्यतिरेकानुविधायित्वात् तथाच ममतपरार्थता वास्तविको डथंदोष एवेत्यवधेयम्। (३) अथवं "हन्तुमेव प्रवृत्तस्य" इश्यादावपि अश्लीलार्थंस्य वाक्यव्यापिश्वाद्वा क्योषत्वमेवोचितं तत्कथमर्थंदोषतवमित्यत आह-अश्लीक्षसवादाविति। अर्थाश्लीलत्त्वा दाविश्यर्थः। नियमेन अवश्यम्भावेन। हन्तुमेवेत्यादौ क्वचिदवाक्य्यापित्वेऽवि क्वचिद् विवरेषिण इस्यादौ पदनिष्ठत्वेऽपि सम्भवान्र वाक्यदोषता किन्त्र्थगत एवाश्रीलतादोष इति भाव:े एवम् "अकाले प्रस्थितं कान्तम्" इत्यादौ केवलप्रस्थितपद एवामङ्गतरु पाइली छत्वसत्वात् वाक्यव्यापित्वाभा वेनार्थगताश्लीलर्वं दोष:। (४) विध्ययुक्ततां दर्शयति-प्रानन्देति। विधेयतात्पर्य्याप्त्ययोग्ये तात्पर्य्यार्षंणखं ततत्वम्। विधिरत्र समापिका क्रिया। विवक्षितार्थस्यानिर्वाह एव दूषकत्षाबीजम्। समाधानासम्भवाद्यमपि नित्यो दोष:। मोदितास्तिकसन्दोह: कल्कीव नतु नास्तिकान्। इत्यवरशिष्टपादः। अत्र परपक्षहननस्व्रपक्षानन्द्योरुभयोर्विवेयवेवि परपननानन्तरमेव स्वपक्षान न्दजननस्पेष्टतया, आनव्दनक्रियायामेव तात्पर्य्याप्त्यौचित्ये परपचहननक्कियायां तक्कर णाद्विण्ययुक्तता। अथैवं विधेयाविमशेन सहास्य को भेदइति चेत् ? तत्र युक्तस्येव विधि: परंत्वविमर्शमात्रम्। अन्न तु अयुक्तस्येव विधिरिति भेदः। यदा शब्दश्रवणानन्तरमेव विधेयाषिमशंबोध:, अत्र तु अर्थबोधानन्तरमेवेतिभेदा। (१) अनेति। विधेयं विघातं योग्यमित्य्थः । एवं सति नोकदोष इति भाव: ।

साहित्यदर्पण :- [सप्तमपरिच्छेदे-

(६) 'चडीश चूडाभरय ! चन्द्र। लोकतमोपदद विरहिप्राणहरय। कदथय न मां वृधा ।।' (७) अन्न विरहिय उक्ती तृतायपादस्यार्थों नानुवाद्यः। (८) 'लझनं रगावृताङ्गया सुदृढमिह ययैवासियष्टयारिकएठे मातज्ञानामपीहोपरि परपुरुषैर्या च दष्टा पतन्ती। तत्सकोडयं न किचिद्रयायति विदितं तेऽस्तु तेनास्मि दत्ता भृत्येभ्यः श्रीनियोगाद्गदितुमिति गतेवाम्बुधि कीतिः ॥ (६) अनुवादायुक्कता दर्शयति-चण्दीशेति। अनुवादायुक्त: मयुक्तानुवाद इत्यर्थः। अयुक्तरवं चात्र विध्यननुगुणत्वम्। अनुवादश्च सिदधूस्येव कथनम्। विधिविरुदूत्वमेव दूषकत्ताबीजम्। अयमपि नित्यो दोषः । पाठपश्विर्त्तनमन्तरेग समाधानासम्भवात्। चन्द्रं प्रति विरहिण्या उचिरियम्। हैचण्डीशचूड़ाभरण! चण्डीशस्य पार्वतीपतेः चूह़ाभरणः शिखालङ्कारस्तरसम्बोधने रूपम हे चन्द्र ! हेलोकतमोपह संसारान्घका रनिवारक! हेविरहिप्राणहरण वियोगिप्राणापहारक! मां िरहिर्णी घृधा न कदर्थय कामोद्वीपनेनानर्थकं नोत्पीड़य। मत्र विरहिण्या नायिकाया: स्वक्दर्थननिवारणप्रार्थनायां चिरहिप्रापहरयत्वेन अनु वादो न युक्त विरहिविरोधिरवेन तरकदर्थननिवारणायोगाढू। प्रकरणानुपन्धानेनानुवा दायुक्तताप्रतीति रित्यर्थंदोषतेत्य वघेयम्। (७) अतएव समाधानमुपपादयितुमाह-अन्रेति। तृतीयपादस्यार्थ इति। प्रथम- विशेषयत्रयेण तुमहत्वं ख्याप्यते किन्तु विरहिप्राणहरण इति तृतीयपादगतसम्बोनस्यार्थ इत्य:। नानुवाद्यो न चन्द्रविशेषयारवेनोपन्यसनीयः। एवस् "विरहिमाणहरण" इश्यस्य स्थाने "संसारानन्ददात: इत्युक्ती तु नायं दोष इति भाव:। (८) निमुकपुनरुक्तवदोषं दशयत-लग्नममति। आदौ निमुक्त समाप्तः पश्चात् पुनरुक्ता पुनः प्रतिपादितः तस्य भावः। कारकस्य क्रियान्वयेन समाप्तावपि पुनस्त- त्कारकोपादानं निमुक्तपुनरुक्त्वम्। ननु समाप्तपुनरासरवारको भेद इति चेतू ? विशेषणमात्रेण पुनरुपादानं समापतपुनरात्तता, विशेष्यीभूतकारकान्तरेण पुनरुपादाने तु निमुंक्तपुनरुक्ततेति भेदः। लोके हि त्यकस्य अक्ष्यादेः पुनरुपादानं वैरस्यमावददति तद्दन्र सहदयदृदयवसुख्यं दूषकताबीजम्। अयमपि नित्यो दोष: प्रतिप्रसवामा वात्। राजः प्रशंसेयम्। रागो रुमिरौहित्यम तेन आवृतं लिप्तम अङ्ग विशिष्ट छोहरेखाविशेषो यस्या: अन्यत्र रागोऽनुरागरूतेन आवृतानि व्याश्ानि अङ्गानि अवयवा यस्यास्तथाभूतया यर्येव असियष्ट्या कृपाण्या अत्र स्त्रीलिड्गेन नायिकार्वारोपो बोध्यस्तेन मसियष्टिवत् कयाचित् स्वैरिण्या !चेत्यथंः, इह संग्रामे मरीणां शत्रगां कण्ठे सुद्ढं यथास्यातया लग्नं शिरकर्त्तनाय अन्यत्र आलिक्गनाय च संसक्तम्। तथा या चासियष्टिरेव या च नायिका हह सड्य्ामे मातङ्गानां इस्तिनामुपरि स्वयमेव गत्वा खण्ड. नाय पतन्ती संसजन्ती सती परपुरुष: शत्रुभटे: दृष्टा अन्यत्रसातङ्गानां चाण्डालनामुपरि "मातङ्ग: शवपचे गजे" इति मेदिनी, स्व्रयमेव गत्वारमणाय पतग्ती परपुरुषैः उदासीनजनै रत्कृष्टजनैर्वा रष्टा। तेनोदासीनादिज नोपलम्भान्मिथ्यात्वनिरासः। तत्सका तस्यामसिय ्यां स्वैरिण्यां नायिकायां व संसका, सम्बद्धोऽनुरक्श्र मर्य स्वज़्जामाता मम श्वामी

रसदोष निरूपणम्] लक्ष्मीविराजितः।

(६) अ्त्र विदितं तेऽस्त्वित्यनेन समापितमपि वचनं तेनेत्यादिना पुनरु पात्तमू।

प्रथ रसदोषानाह- (१०) रसस्योक्ति: स्व्रश०्देन स्थायिसंचारियोरपि॥। १२॥ परिपन्थिरसाङ्गस्य विभावादेः परिग्रह्ः। आक्षेपः कल्पितः कृच्छादनुभावविभावयोः ॥१३॥ अकारडे प्रथनच्छेदौ तथा दोकि: पुनः पुनः। अङ्गिनोऽननुसंधानमनङ्गस्य च कीर्तनम् ॥१४॥।

राज, किव्वित् मत्सुखादिकं न गणयति न विचासयति। अपि च तेन राज्ञा मृत्येभ्यः स्वसेवकेभ्योऽहं दत्तास्मि इति ते तव मत्पितुः सहद्रस्य विदितमवगतमस्तु। अनन्तर ञ् स्वदुहितु: वलेशनाशाय यद्विधेयं भवति तद्विधेयमितिभावः। श्रियः समुद्रोष्न्नायाः नक्ष्म्या: नियोगात् "मत्पितरय्थेवं निवेदय" इत्येवं रूपात् शासनात् इति पूर्वोक्त गदितु सत्सन्देशं वक्तुमिव यस्य क्रीत्ति: श्रीसहचरी च अम्बुधि समुद्रं गता प्रास्ती। अत्र भङ्गिविशेषशौय्यंदातृश्वयशसामुरकर्षो वर्गितः । व्याजस्तुतिरषङ्कारः। सनग्धरा.

(९) दोषं समर्थयितुमाह-प्रन्रेति। तेनेत्यादिना "तेन दत्ताडस्मि मृत्येभ्य" हश्यनेन तथाच "न किञ्चिद्ववयति" इश्यन्तेन कमकारकेण विदिक्रियान्वये समाप्तेपि मृस्येभ्य इत्यादिना पुनः कर्ततकर्म कारकाद्यभिधानमितिनिर्मुंक्तपुनरुक्तषं दोष इति भाव:। (१) रसदोषान्निद्दिंशति-रसस्येति। स्वशब्देन स्वस्य रसस्य शृद्गारादेवा शब्दहतद्वाचकस्तेन तद्वारेत्यर्थः, उकि: कथनं वाच्यतेति यावत् दोष इस्यन्वयः, स्थायि- सज्चारिणो: स्थायी च सज्जारी चेति तयोस्तथोक्तयोर्भवियोरपि स्वशब्देनोक्तिरि्यन्वयः सथाच रसस्य रसशब्देन शङ्गारादिशव्देन वा स्थायिभावस्य स्थायिभावशब्देन रत्यादि- इ.उ ड्ेन वा सज्जारिभावस्य सज्जारिशब्देन निर्वेदादिशव्देन वोपादाने त्रयो दोषा इश्यर्थः । वाच्यस्वाभिसन्धानेन शब्दप्रयोग एवायं दोष:, तदनमिसन्घानेन तुन दोष:। यथा- "श्रृङ्गारः सखि! मूर्तिमानिव मधौ सुग्धो हरिः क्रीड़ति" इश्यादौ। अन्वयथ्यतिरेकाभ्यामनु भावादिद्वा रैवोपस्थिति: चमरकारिणी न तुस्वश्देनेत्याशयः। अत्रेदम्बोध्यम्-रसस्य आस्वादात्मकस्य सभ्यवृत्तितया अवाच्यतया च रसशब्देनात्र आस्वाद्यमानोऽनुभावादिसंवलितः स्थायिभाव उच्यते, रसादिशब्दस्य "रस्यते आस्वा धते" इतिव्युश्पत्या तत्रैव शक्तेे। एवव निर्विशेषस्थायिभावस्य स्वशब्दवाच्यत्वेडयं दोष:। रत्यादिपदानां केवलरत्यादावेव शकतेरिति नाभेद इति। परिपन्थिनः प्रतिकूलस्य विरुद्धस्वभावश्येतियावत् रसस्य मक्षम् अङ्गस्वरूपो यो विभावारिस्तस्य परिअ्रह उपादानम्। कृच्छात् कष्टानुसन्घेयप्रकरणपयर्यालोचनया अनुभावविभावयो: आक्षेप: प्रतीति: कल्पितः। अकाण्डे काण्डादवसराद्विरुदूस्तम अनुचितकाल इत्यर्थः। रसस्य प्रथनं विस्तार: तथा छेदो भङ्गकरणं च अन्तरे श्याग इत्यथः । तथा रसस्य पुनः पुनर्दीसषि: प्रकाशनम्। अङ्गिनः प्रधानरसस्य अननुसन्धानम् अप्रकाशनम्। अनङ्स्य प्रकृतानुपकारियः ६४ सा०

साहित्यदूर्पण :- [ससमपरिच्छेदे-

मतिविस्तृतिरङ्गस्य प्रकृतीनां विपर्ययः। अर्थानौचिश्यमन्यघ् दोषा रसगता मताः। (११) रसस्य स्वशब्दो रसशब्दः शृङ्गारादिशन्दश्च। क्रमेया यथा (१२) 'तामुद्वीक्ष्य कुरद्राक्षीं रसो नः कोऽप्यजायत।'

रसस्य कीतनञ्। अङ्गस्य अङ्गरूपरसस्य अतिविस्तृतिः अश्यन्तं विस्तारः। अस्य अद्गिप्रकषंकत्वे पुनरदोषता यथाह दण्डी- "वंशवीर्य्यंश्रुतादीनि वर्णायित्वा रिपोरपि। तज्जयान्नायकोस्कर्षकथनं च धिनोति नः ।" इति। प्रकृसीनां धीरोदात्तादीनां नाय कादीनां तरस्वभावानाञ्ज विपय्ययोव्यश्ययो व्यतिक्रम्य वर्णनमिति यावत् इदमेकमनौचित्यम् अर्थानौचिश्यम् अर्थानां पदार्थानाम् अनौचित्यम् औचित्यस्याभावः । अन्यत् प्रकृतिविपर्य्ययभिन्नञ्चेति दोषा रसगता मताः। तेन रसस्य स्वशब्दवाच्यत्वम, स्थायिन: स्वशब्दवाच्यत्वम्, सञ्चारिणः स्वशब्दवाच्यत्वम, परिप- म्थिरसाङ्गग्रहणंम्, कष्टाक्षिप्तानुभावत्वम्, कष्टाचिप्तविभावत्वम्, अकाण्डे रसप्रथनम्, अकाण्डे रसच्छेद:, पुनः, पुना रसोहीपि: अद्गिरसाननुसन्धानम्, अनङ्गरसकीरसनम्, अङ्गरसातिविस्तृतिः, प्रकृतिविपर्य्ययः, अर्थानाचित्यञ्चतिनामतश्रतुद्दश २४ रस- दोषा अवगन्तव्या: । (११) स्वशब्देनेतिपदं व्याचिख्यासुस्थापयति-रसस्येति। स्वश्य रसस्य बोधक: शब्द: स्वशब्द: स च विशेषानभिधानात् विनगमनाविरहेण सामान्यरसयो धको विशेषरसबोधकश्चस्युभयमप्युपादेयमित्याशयेनाह-स्वशब्दो रसशब्दश्चेति। तथाच रसस्य स्वशब्दवाच्यत्वं नाम रसशब्देन शरङ्गारादिशब्देन वा रसस्योपस्थाप्य- त्वम् स्थायिसञ्चारिणोरपि स्वशब्दवाच्यर्व एवमेव लक्षणामदगन्त्यम्। सूकमवस्त्राच्छा- दित: कामिनीकुचकलश इव व्यञ्जनावृत्तिबोध्यः किञ्चिद्भ्रमेौव प्रतीयमानो रसो विलक्षणापरमानन्दं जनयति, स्वच्छालोकान्तःपाति निर्मुक्तातिस्फुटः स इव साक्षादभि- धीयमानो विना परिश्रमं प्रतीयमानो रसश्चमरकारिताशून्य इव प्रतीयत इति रस. प्रकर्षप्रतिबन्धकत्वमत्रदूषकताबीजम्। स्थायिसञ्रिणोः स्वशब्दवाच्यत्वेऽप्यवमेवा- नुसन्धेयम्। प्रतिप्रसवासम्भवादनित्य एवायं दोप:, स्थायिनः स्वशब्दवाध्यत्वदोपोऽपि तथा। (१२) तत्र रसस्य सामान्यतो रसशबदेन वाच्यतवं दोपमुदाहरति-तामिति: मत्पू- रितास्य पूर्वाद्ध® यथा- "पीयूषवर्षिणीं शश्वत् साक्षाद्रतिमिवाधुना"। न अस्माकम्, कोऽपि विलक्षणः प्रतिपादयितुमशक्यः । अत्र द्वितीयपादे रसशब्दोपादानात् रसस्य सामान्यतःस्वशब्दवाच्यतादोपः। यद्यपि

वयरवाद आस्वादापकर्ष इति भावः । अन्र विकारः कोऽप्यजायत इति पाठे तु न दोष:।

नेत्रयो: कृतवतोऽस्य गोचरे कोऽप्यजायत रसो निरन्तरः॥" इतिप्रकाशोदाहरणस्य निष्पीड़नम्।

रसदोष निरूपणस्] लक्षमीविराजितः । ७४१

(१३) 'चन्द्रमएडलमालोक्य शृङ्गारे मग्नमन्तरम्।' स्थायिभावस्य हवशब्दवाच्यं यथा- (१४) 'अजायत रतिस्तस्यास्त्वयि लोचनगोचरे।'

(१३) रसस्य विशेषतः शरङ्गारशव्देन वाच्यत्वं दोषमुदाहरति चन्द्रेति। अस्य पूर्वार्द्ध यथा- "भावगम्भीरहसितं चकोरग्रियदर्शनन्" इति। आलोक्य ... "स्थितवतो मम" इति शेषः। आन्तरम् अन्तःकरम्। शङ्गारे तत्संज्ञके रसे तत्वाह इति यावत्। अत्र रसस्य विशेषतः शङ्गारशब्दोपादानांत स्वशब्दवाच्यत्वम्। यद्यपि शङ्गारपदो-

शब्दवाच्यत्वादपकर्ष इति भावः । द्वावप्यनित्यौ दोषौ, विभावादिनाप्रतीतस्यानुवादे तद्सम्भवात्। अत एव- स्थविरमहिंता देशादूरं प्रयातु् पस्थितं कथमपि बलातप्राणेशानं निरोदुमनीघ्वरा। चकितचकितं भूयो भूयो निरीच्य वतावला रहसि कमपि ध्याना नीतं रसं पिबतिस्म सा॥ धातु: शिल्पातिशयनिकषस्थानमेषा मृगाक्षी रूपे देवोऽप्ययमनुपमो दत्तपत्रः स्मरस्य। जातं दैवात्सदशमनयो: सङ्गते यत्तदेतत् शृङ्गारस्योपनतमधुना राज्यमेकातपत्रम्।। इत्यादौ "रसश्ङ्गारा" दिशब्दैः रसस्य स्वशब्दवाच्यत्वं सङ्गच्छते। "आलोक्य कोमलकपोलतलाभिषिक्त- व्यक्तांनुरागसुभंगामभिराममू्त्तिम। पश्येष बाल्यमतिवृत्य विवर्त्तमान- शृङ्गारसीमनि तरङ्गितमातनोति॥

(१४) अजायत इति। मत्पूरित पूर्वाद्व यथा- "मनोभवविनोदार्थमागतेऽमृतवर्षिणि। त्वयि सुन्दर इति शेषः। लोचनगोचरे दृष्टे सतीत्यर्थः। तस्या मम सख्या इत्यर्थः। रतिरनुराग:। अन्र रतिशब्दोपादानात् शङ्गारस्थायिभावस्य स्वशब्दवाध्यत्वम्। शोकस्थायिभावस्य स्वशब्दवाच्यत्वं यथा- एकत्र हन्त ! बिरुवन्ति सुहृज्जनास्ते निध्नन्ति तांश्र यमदस्युभटाः परत्र। अन्तःस्वदुष्कृतफलेन पचन्ति तप्तास्तान् पश्यतोऽपि हृदयं न भिनत्ति शोकः ।।

७४२ साहित्यदर्पणः- [सप्मपरिच्छेदे-

(१५) व्यभिचारिय: स्वशब्दवाच्यत्वं यथा- 'जाता लजजावती सुग्धा प्रियस्प परिचुम्बने।' (१६) अत्र प्रथमे पादे 'आरसरीन्मुकुलिताक्षी सा' इति लजाया अ्रनुभावमु खेन कथने युक्ः पाठ: । परिहसतु दुरात्मा दुगतिर्वा वृणोतु परिभवतु निकामं यश्च कश्चिज्जनो वा। छुरतु कुलिशपाणिहन्तु मां वा कृतान्त- स्तद्पि जयतु सोऽन्त: स्थाय्यनन्यः प्रसाद: । इत्यत्र पुनः स्थायीतिप्रसादविशेषणतया प्रतीयते इति नात्र दोप इति जञेयम्। (१६) वयभिचारियो व्यभिवारिभावस्य। जातेति। मत्पूरितपूर्यार्के यथा- बुभुच्िताऽपि सुचिरादुत्थिताऽपि क्वचिद्गृहे।" मुग्धाSप्राप्तयौवना नायिका प्रिय- स्य प्रियसम्बन्धिन इत्यर्थः । अधरस्येति शेषः। परिचुम्बने क्रियमाणे सतीति शेषः। अत्र लज्जाशब्दोपादानादुव्यभिचारिभावस्य स्वशब्द्वाच्यत्वम्। "कचिदुक्त्कौ स्व- शब्देन न दोषो व्यभिचारिणः इतिवचपमाणप्रतिप्रसवाक्ष्यमप्यनित्यो दोपः। (१६) समाधानमुपपाद्यति-अत्रेति। अत्र उदाहते वाक्ये। अनुभावमुखेन मुकुलिताक्षत्वरूपानुभावद्वारा। तत्समयेऽतिसक्कोचस्य। लज्जाजन्यतया तदनुभावत्व- मित्यवधेयम्। अत्र पुत्र :- व्यभिचारिणो हि स्वस्वानुभावव्यक्ता एव सहृदयानामास्वाद्याः। इह च यत्रेकत्र व्यभिचारिणामनुभाव मुखेन वणनं स्वशब्देन स्वभिधान तत्र न रसादिमात्र- दोष:, किन्तु अधिकपदाख्यो वाक्यदोषोऽपि। यथा- 'लज्जानम्रमुखी प्रियेए हसता बाला चिर चुम्बिता' इति।

सव्नीडा(क)दयिताऽडनने सकरुणा मातङ्चर्मार्बरे

(क) श्रत्र प्रदीपकारास्तु-अन्न त्रीड़ादयो व्यभिचारिभावाः स्वशब्देनोपात्ताः। न चं स्वशक्देनोपात्तेषु व्यभिचार्यादिष्वास्वादसम्भवोऽनुभूयते, किन्तु अ्रनुभावादिमुखेनैव व्यक्तेषु तस्मा- दास्वादानुपपत्तिर्दोषबीजमितिसम्प्रदायः। तत्रेदमालोचनीयम्-एतावता शब्दवाच्यताया दोष- धवमेव तावद् दु्लभम् दूरे पार्थक्येन दूरतरे साक्षात, तथाहि-अनुभावादीनामुपस्थितावियं रसप्रतिबन्धकताडभिमता, तदनुपस्थितौ वा, अन्त्ये कारणाभावादेवास्वादाभावो न तु वाच्यत्वकृत: सत्येव कारणचक्रे कार्यानुत्पादस्य प्रतिबन्धकता व्यवस्थापकत्वात, तथा च न्यूनपदत्वमनभिहित- वाच्यता वा दोष: न त्वियम्। आथेडनुभावादित एव रसव्यक्तिरिति किं तच्छ व्देनेति वैयर्थ्यमात्र दोषः। वयन्त्वालोचयाम :- अनुभावादीनामुपस्थितावेव भावा (भावरसा) दीनां शब्दवाच्य- तथाSSस्वादोपघातः प्रतीयत इति तस्याः पृथग्दोषत्वम्, अतएवौरसुक्यादीनां शब्दवाच्यता न दोष: तत्रास्त्रादविघाताप्रतीतेः। नच वाच्यमेवानुभावोपादानेऽपि किमिति नोदाहतमिति, तदुपादानस्थले भावादि(व्यभिचारिरसस्थायिभाव)शब्दानां वयर्थ्यमपीत्यसक्कराभिप्रायेष तथोदाहरणाव, उदाहते खवनुभावाच्तेपकतया वैयर्थ्याभावात्। न चैवमुक्तोदाहरयविरोधस्तत्रानुभावाध्यनपादानादिति माच्यम-

रसदोषनिरूपणम ] लक्ष्मीविराजित: । ७४३

(१७) 'मानं मा कुरु तन्वङ्गि ! ज्ञात्वा यौवनमस्थिरम्।' (१८) अत्र यौवनास्थर्यनिवेदनं शद्गाररसस्य परिपिन्थिनः शान्तरसस्याङ्क

सत्रासा भुजगे सविस्मयरसा चन्द्रेऽमृतस्यन्दिनि। सेरष्या जहनुसुताऽवलोकनविधौ दीना कपालोदरे पार्वत्या नवसङ्गमप्रणयिनी दृष्टिः शिवायास्तु वः ॥ एवमन्यत्राऽप्यूह्यम्। (१७) एवं रसादीनां स्वशब्दवाच्यत्वमुदाहृत्य परिपन्थिरसाङ्गविभावपरिग्रहमुदा- हरति-मानमिति। मत्पूरित पूर्वाद्धन्तु- "संसारे न स्थिरं किज्वित् किं पुनः परिणाम्यदः।" हे तन्ङ्गि। अस्थिर चंचलम्। मानम् अभिमानस्। मा नैव। (१८) दोषमुपपाद्यति-अत्रेति। अन्र उदाहतपदये, यौवनस्य तारुण्यस्य अस्थैय्य चञ्चलत्वं तव्निवेदनम् । परिपन्थिनो विरोधिनः । "शानतस्तु वीरश्ङ्गारसैद्रहास्य-भयानकः इतिपूर्वोक्तन्यायात् अङ्गम् अङ्गभुतम् च पुनः शान्तस्य शान्तरसस्य एव न पुनः शङ्गाररसस्य : विभाव उद्दीपनविभावः। न युक्त इति। अन्रायमभिप्रायः-निर्वेदस्थायिनि शान्त एव यौवनादीनामस्थायित्व निवेदनपुरस्सर मभिमानपरित्यागौचित्यकथनं युज्यते। शङ्गारश्ष शान्तश्चात्यन्तभिन्नस्वरूपौ इति परिपन्थिरसाङ्गभूतविभावस्य परिग्रहः। अमतपरार्थत्वा- दस्य भेद: प्रागेव प्रदर्शितः, एवञ्ञ- "त्यजत मानमलं बत। विग्रहैनं पुनरेति गतं चतुरंवयः। परभृताभिरितीव निवेदिते स्मरमतेऽरमतेष्टसखी जनः ।।" इति रघौ यौवनास्थैय्यंकथनं न दोष इति सुधीभिविवेचनीयन्। विभावादेरित्यादि- पदादनुभावसञ्चारिणौ। तत्र प्रतिकूलानुभावपरिग्रहो यथा- 'सुरतोत्सुकमालोक्य मृगात्ती पथिक पथि। निर्म्मुक्तसवविषया प्रययौ विपिनान्तरम्।।' अत्र निर्म्मुकसर्वविषयतया वनगमनं शान्तरसानुभावः शृगाररसस्य प्रक्ृतस्य विच्छेद इति दोष:। इन्धनाद्यानयनव्याजेन सम्भोगार्थवनगमनं यद्युच्यते तदा न शान्तानुभावग्रह इति न दोष: । एवं व्यभिचारियोऽपि। उदाहरणन्तरं यथा प्रसादे वर्तस्व, प्रकटय मुदं सन्त्यज रुषं प्रियं शुष्यत्यङ्गान्यमृतमिव सिञ्चतु वचः। निधानं सौख्यानां पएमभिमुखं स्थापय मुखं न सुग्धे ! प्रत्येतुं प्रभवति यतः कालहरिणः॥

दैवादहमत्र तया चपलायतनेत्रया वियुक्तश्र। अविरलविलोलजलद: काल:समुपागतश्चायम्॥ इत्यादाविवाक्षेपेय तेषां प्रतीतेः । नहि व्रीडादिशब्दः प्रतिपादिता व्रीडादय आ्रस्वाधतामिव

७४४ साहित्यदर्पः- [सप्तमपरिच्छेदे-

शान्तस्यैव च विभाव इति शृङ्गारे तत्परिभद्दो न युकः। (१९) 'घवलयति शिशिरशोचिषि सुवनतलं लोकलो चनानन्दे। ईषर्क्षिप्त कटाक्षा स्मेरमुखी सा निरीकयतां तन्वी।।' (२० ) अत्र रसस्यो द्द्व्ी प न ना ्बन वि भा वान नुभा व पर्यव सायिनौ स्थिताविति- कष्टकल्पना। (२१) 'परिहरति रति मति लुनीते स्खलतितरां परि्वितते च भूय: । अत्र प्रकृते शृद्गारे तत्परिपन्थिनः शान्तस्य कालनित्यनिवेदनमुद्दीपनविभावस्त न्निवेदिते निवेदो भावश्र परिगृहीत इति परिपन्थिन उपस्थितौ प्रकृतचमरकारापमूलः परिपन्थिरसाङ्गपरिग्रहोदोषः। (१९) कष्टाचिप्तानुभावत्वमुदाहरति-धवलयतीति। अन्न नामक्रमेणैव स्वरूपं दूषकताबीजञ्चावगन्तव्यम्। समाधानासम्भवान्नित्य एवायं दोष:। लोकानां लोचनानि नेत्राणि आनन्दयतीति तस्मिस्तथोक्ते 'लोकस्तु भुवने जने' इत्य- मरः । पचाद्यव्। शिशिरं शीतलं तापापनोदकतया दाहप्रतिवन्द्विभूतमित्यर्थः रोचि: रश्मिर्यस्य तस्मिन् तथोके चन्द्रमसीत्यर्थः । भुवनतलं संसारं धवलयति श्वेतं कुर्वति सति ईपत् किञ्चित् चिप्ताः कटाक्षा:तां प्रति वकष्टिर्यया सा, रमेरं सस्मितं मुखं यस्याः सा तादृशी च या पूर्व तवानेकानुनयेनाप्यनपनेयमाना आसीत् सा दुर्नि रीच्या, तन्वी कृशाङ्गी निरीच्यता दश्यताम् साम्प्रतं चन्द्रावलोकनेनेय क्रमेण कृशाय- माना जायत हत्यनुभूयतामिति भाव:। दोषमुपपाद्यितुमाह-अत्रेति। रसस्य शङ्गाररसस्येत्यर्थः उदूदीपनविभाव: चन्द्रनिरीक्षणादि: आलम्बनविभावस्तादशीनायिका चेति तौ तथोक्तौ अनुभावपर्य्यव- सायिनौ अनुभावं नायककर्तृकनायिकानिरीक्षणाजन्यमानभङ्गसनाथीकृताह्वादं पर्य्य- वसाययतः प्रकरणाद्यनुसन्धानसापेक्षतया विलम्बेनावगमयतः तौ। एवञ्चान्र नायक- कर्तृ कना यिका निरीक्षणजन्यमानभङ्गसनाथीकृताह्लादरूपोऽनुभावः वचनेन नोक्स्तथापि चन्द्रादिरुद्दीपनविभावेन नायिकारूपालम्बनविभावेन च सम्भाव्यतया ब्रोद्दव्य इति कष्टेन कल्पना आन्तेपसमर्थनम्। अत्रेदम्बोध्यम् सेतिप्रकान्तपरामशिना तच्छब्देन यदि तयोस्ताद्दशप्रकरणमासूचितं स्यातदा प्रत्येतु शक्यते इत्यनुभावानां कल्पना क्लिष्टा। यतः सत्स्वपि विभावेषु अनुभावं विना स्थायिनो न प्रतिपत्तिः कार्य्यण हि अविनाभावबलात्झटिति कारणमाच्िप्यते न तु कारणेन कार्य्यम् ईषत्क्षिप्तेत्यादि रूपवर्णनं न खवनुभावः। वस्तुतोऽत्र नायकनिष्ठ एव शङ्गारो व्यञ्जनीयः नच नायकनिष्ठः कश्चिदनुभाव उपात्तः न वा विभावेन झटित्याच्ेप इति भवति क्लिष्टकल्पना। अन्र वागीशास्तु-"नायकस्य शरंगारित्वनिश्चायकाभाव इत्यनुभावस्य नायिकायां चक्षुः प्रसारणस्य कष्टकल्पनयाऽडक्षेपः। नायकस्याश्ङ्गारित्वे दर्शनाभावस्यापि सम्भवात्ता- दशसमये ताडशनायिकायां मुनेरपि प्रायो मनःतोभो भवतीश्यौह्सर्गिकमेव चक्षुःप्रसारण- मति कष्टकरूपना" इस्याहुः। (२१) कष्टाचिप्तविभाववमुदाहरति-परिहरतीति। अभ्रापि नामक्रमेगैव स्वरूप

रसदोष निरूपणम् ]. लक्ष्मीविराजितः ।

इति बत विषमा दशास्य देहं परिभवति प्रसभं किमत्र कुर्मः ॥' (२२ ) अत्र रतिपरिह्वाशदीना क रूणाा वपि संवा त्कमि रूपो विा कृच्छ्रादाक्षेप्य:। (२३) अरकराण्डे प्रथनं यथा-घेणीसंहारे द्वितीयेडक्के प्रवर्तमानानेकवीरसं. क्षयेऽकाले दुर्योघनस्य भानुमत्या सह श्र्ारप्रथनम्। (२४) छेदो यथा-वीरचरिते राघवभार्गवयोर्घाराघिरूढेऽन्योन्यसंरम्भे कक- दूषकताबीजञ्जानुसन्धेयम्। प्रतिप्रसवाभा व्ाम नित्य ोष:। दुर्लभायां काञ्चिना यिकायामत्यन्तासक्तस्य सख्युः सख्यन्तरक्तकावस्थावर्णनसिदम्। अयं सखा रति वस्तुनि स्पृहां परिहरति दूरीकरोति, मतिं बुद्धिं लुनीते, छ्विनत्ति-धैर्य्यविधायिनीं बुद्धि- मपि जहाति। स्खलतितरामत्यन्तमेव वाक्यस्खलनं विदधाति भूयो मुहुर्मुंहुः परिवत्तते शय्यां पार्श्वपरिवर्त्तनं च विदधाति। बतेति खेदे। 'खेदानुकम्पासन्तोषविस्मयामन्त्रणे बत" इत्यमरः । इति इत्थं विषमा कठिना दशा विरहावस्था (कर्त्री) अस्य सख्यु: देहं शरीरं (कर्म) प्सभ बलात्कारेण परिभवति क्लेशं जनयति अन्र अस्मिन् विषये वयं कि कुर्मः न कश्चिदुपायः स्फुरतीत्यर्थः। (२२) दोषं दर्शयितुभाह-अत्रेति। अत्र अस्मिन्नुदाहते पद्ये। रतिपरिहारादीनाम् अनुभावादीनामितिभावः। करुणादाविति। आदिपदेन भयानकबीभत्सयोः विषयवैराग्य- जनकशान्तरसस्य च परिग्रहः तथाच संशयेनैकस्यापि न निश्चय इति भावः। विभाव आलम्बनात्मके विप्रलम्भशङ्गारविभावः, कृच्छरात् प्रकरणाद्यनुसन्धानरूपभूतात् क्ले- शात् आत्तेप्य: कल्पनीयः । तथाच नायकनिष्ठविप्रलम्भश्ृङ्गारस्य आलम्वनविभावो कामिनीरूपस्तु न वर्णितः वर्णितानां च रतिपरिहाराद्यनुभावानां रसान्तरे सम्भवात् प्रकरखाद्यनुसन्धानेन कष्टेन कल्पनीय इति भवति दोष इति भाय: । (२३) अकाण्डे रसप्रथनमुदाहरति-अकाण्ड इति। विरोधिरसमध्ये प्राधान्येन रसविशेषस्य विपुलतया वर्णनम् अकाण्डे रसप्रथनम्। एवञ्च गौसत्वेन विरोधिरसप्रथने न दोप: । वक्ष्यति च स्वयमेव-'विरोधिनोऽपि स्मरणे" इत्यादि । विरोधिरसयोः समासे उभयत आकृष्यमाणेन चमत्कारिश्वस्य नाश एव दूषकताबीजम्। विरोधिरसा- निवेशेन समाधानासम्भवात् नित्य एवायं दोषः । वेणीसंहारे तदाख्ये नाटके इति शेषः प्रवर्तमानो विद्यमान अनेकेषां वीराणां भीष्मादीनां सङ्गयो यत्र तथोक्ते। अतएव अकालेनवसरे दुर्य्योधनस्य भानुमत्या तन्नामन्या राश्या शङ्गारस्य प्रथनं विपुलतया वर्णनम्। तथा च तदा वीरस्य करुणास्य वाडवसरो न शृद्गरादेः न ह्युव्साहशोकवासना- निरुद्धे प्रतिपत्तचेतसि शुङ्गारादिः पदमपि लभते सुतरामास्वाद इति दोष इति भावः। (२४) अकाण्डे रसच्छेदमुदाहरति-छेद इति। पुष्टि बिना सहसैव रसविश्लेषः अकाण्डे रसच्छेदः। रसविश्लेषात्तच्चमत्कतेरपि विश्लेषो दूषकतावीजम् पुष्टिविधानमन्त- रा समाधानासम्भवादयमपि नित्य एव दोषः। वीरचरिते तदाख्ये नाटके। राधवभागवयोः श्रीरामपरशुरामयोः। धाराधिरुढे धारावाहिनि अविच्छिन्नप्रसरतया प्रघृत्ते इति यावत्। वीररसे युद्धोत्साहे। कङ्कणमोचनाय कङ्कणयोस्तद्रपयोववाहिकरतासूत्रयोः मोचनं तस्मै तत्कत्तम्। इति अस्यां राघवस्योक्ती भासनमानायामिति शेषः। अकाण्डे हि तथाभिधानं

७४६ साहित्यदपण :- [सपमपरिण्छेदे-

मोचनाय गच्छामीति राघवस्योकि:। (२५) पुनः पुनर्दीसियथा-कुमारसंभवे रतिविलापे। (२६) अज्रिनोऽननुसंधानं यथा-रत्नावन्यां चतुर्थेडड्डे बाभ्रव्यागमने सागरिकाया विस्मृतिः । (२७) अनङ्गस्य कीर्तनं यथा-कर्पूरमश्जयां राजनायिकयोः स्वयं कृतं डयाजेन निर्गमनं प्रतिपादयन्ती श्रीरामस्य कातरतायां परिणमतीतिनायके श्रीरामे वीररसो नास्वाद्येत इति दोप: तादशे हि समाजे तथाचरणमशक्तिसनवेहापादकत्वाद- कीर्ततिपय्यंवसायीतिभावः । यद्यपीदानीन्तनपुस्तके हस्तलिखिते व "कङ्कयमोचनाय गच्छामि" इति पाठो न दृश्यते तथाप्यारथिकः फलतीत्यववेयम्। (२५) पुनः पुनारसोद्वीप्तिमुदाहरति-पुनरिति। यस्य कस्यापि स्वसामग्रीलब्घ- परिपोषस्य रसस्य विच्छिद्य विच्छिद्य पुनः पोषणं पुनः पुनर्दीपि:। अन्रैकस्येव पुनःपुनरास्वादः सहृदयानां चैरस्यायेति दूषकताबीजम्। तदुक्कं ध्वनिकृता 'उपयुक्त्तो हि रसः स्वसामग्रीलब्धपरिपोषः पुनः पुनः परामृश्यमानः परिम्लानकुसुम कल्पः कल्प्यते। परिपाकं गतस्यापि पौनः पुन्येन दीपनं रसस्य स्थादविरोघाय" इति इयं पुनः पुनर्डीसिस्त अङ्गरसादीनामेव न त्वङ्गिनः, अङ्गिनस्तु सा महाभारतादौ शान्तादेरिव न वैरस्यमावहतीतिबोध्यम्। अतएव नित्य एवायं दोषः। अपि चायं दोप: प्रबन्ध एव तद्रशयति-कुमारसम्भव इत्यादि तल्लक्षणन्तुक्तमेव रतिविलापे रतिविलाप- प्रस्तावे। अत्र "अथ मोहपरायणा सती" स्यादिना दीप्तिमानीतोऽपि करुण :- 'अथ सा पुनरेव विह्नला वसुधालिङ्ग्नधूसरस्तनी। विललाप विकीर्य मूर्घंजा समदुःखामिव कुर्वती स्थलीम्" इत्यादिना पुनर्द्वीसिं नीतः। अथ च वसतदर्शनेन विच्छिनः पुनरपि 'समवेदय सा भृशमू" इत्यादिना उद्दीपित इति बोध्यम्। (२६) अथाङ्गिनोऽननुसंहितावं दोषमुदाहरति-अङ्गिन इत्यादिना। अङ्विनोऽननु- सन्धानं प्रधानपात्रानि्द्देशेन प्रधानरसस्यानुद्वोधनम्। अकाण्डे रसच्छेदे हि आलम्बन- निहेशे सत्यपि सहसा रसविश्लेष:, अन्र तु आलम्बनानिर्द्वेशेन रसविश्लेष इश्यनयोर्भेंदः। प्रधानपात्रानुसन्धानाधीना श्रङ्गाररसधारा तदननुसन्धाने विरतास्या दितिदृषकता बीज - म्। प्रतिप्रसवाभावाद्यमपि नित्यो दोषः। रत्नावल्याम् तन्नामकनाटिकायामिस्य्थः। बाभ्रम्यागमने बाभ्रव्यस्य तन्नामकस्य सिहलेश्वरकञ्चुकिन: आगमनं तस्मिन्। सागरि- काया रह्नावल्याः। विस्मृतिः विजयव मघृत्तान्तश्रवणासम्हृदयेन राज्षा वा्सराजेन सागरिकाया नाममात्रस्याप्यग्रह्णाद्विस्मृतिः। तेन नाटिकाप्रतिपाद्यशङ्गाररसो विष्छिन्न प्राय इति दोष:। (२७) अनङ्गस्य कीर्तनमुदाहरति-अनङ्स्येति। अनङ्गस्य कीर्तनं प्रधानरसानुप- कारियो रसस्योद्ोधनम्। तत्समये अयमपि नित्य एव दोष:। कर्पूरमअ्जर्यां तत्संज्ञके राजशेखरकृते सट्टके। राजनामिकयोक्षपलाविभ्रमलेखयोः। षष्टीयं सम्बन्धसामान्यविव- शायामू प्रशंसनमू। "जञह किलगिवेदिद बन्दिदी" स्यादिना वितू षकोकिकिपर्य्यन्तेन सन्द-

रसदोपनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित: ! ७४७

वसन्तस्य वर्णनमनाहत्य बन्दिवर्गितस्य प्रशंसनम्। (२८) अज्ञस्यातिविस्तृतिर्यथा-किराते सुराह्नाविला छ्ादि (र६) प्रकृतयो दिव्या तर्प्र्दिव्या दिव्यादिव्याश्चेति। तेर्षा धीरोदात्तादिता। तेषामप्युत्तमाधममध्यमत्वम्। तेषु च यो यथाभूतस्तस्यायथावर्णने प्रकृतिवि पर्ययो दोषः । (३०) यथा-धीरोदात्तस्य रामत्य धीरोद्तवच्छद्मना वालिवघः। यथा वा-कुमारसंभवे उत्तमदेवतयोः पार्वतीपरमेश्वरयोः संभोगशृङ्गारवर्णनम्। 'इदं पित्रोः संभोगवर्णनमिवात्यन्तमनुचितम्' इत्याहुः।

भणा वन्दिवर्णितस्य वसन्तस्य प्रशंसनम्। तच्च प्रकृतरसानुपकारित्वादयुक्तम्। पुतद्ेव दूषकताबीजम्। (२८) अङ्गस्येति। अङ्गमूतरसस्यातिवपुत्येनोहोघनम् अङ्गस्यातिविस्तृतिः। अनेन हि प्रधानो रसस्तिरोहित इव भवतीतितृ षकतावीजम्। अयरपि नित्यो दोष: प्रतिग्ररुवा. भावात्। किराते किरातार्नीयनामके काव्ये तथा च तत् वीररसप्रधानं काव्यम्, शङ्गाराद्यश्चाङ्गरसा न तु तेषां प्राधान्यम् किन्तु सपमसर्गादारभ्य दशमसर्गपर्य्यनतं चनुष्वपि सर्गेषु सुराङ्गनाविलासादिवर्णनविस्तरेण वीरो रसस्तिरोहित इच भवतीत्यनु- चित एवेति दोष:। (२१) प्रकृतिविपय्ययं व्याख्यातं तत्प्रतियोगिभूताः प्रकृतीराह-प्रकृतय इति। प्रक्रियते प्रकर्षण रस उद्गोध्यते आभिरिति पकृतयो नायकादयः । ताश्य त्रिविधा भवन्तीत्याह-दिव्या इति। दिवि स्वगें भवाः दिव्या देवतकरूपाः देवासुश्यस्तगन्घ वशक्षसादय:, अदिव्या मानुषैकरूपा दुष्मन्तादयः। दिव्यादिव्या-दिव्या अवि मानुषरूपेणावतीर्णा अदिव्यामिमानिन: श्रीरामादयः। तेषां दि्यादिनायकानां धीरो. दाप्तादिता धीरोदात्त "अविकत्थनः समावान्" इश्याद्युक्तस्वरूपो नायक्रविशेष आदौ येषां तेषां भावस्तता आदिपदेन धीरोद्धतादीनां परिग्रकः। तेषामपि धीरोदात्तादीनाम् उत्तमाधममध्यसत्वमपि प्रकृतिः। तथा घ प्रकृतिपदमत्र स्वभावार्थकोऽपीति व्या्ितम् "प्रकृतिर्गुणसाम्ये स्थ्दमात्यादिस्वभावयोः" इति मेदिनी। मधुना प्रकृतिविपय्यंयं निरूष्यति नेष्विति। तधाभूतः प्रद्ध इति शेषः । अय. थावणोंने अतद्रूपत्वेन निरूपणे प्रकृतिविपय्यंय: विपयर्शसः। तथा सति कव्यस्यायथा थंत्वबोधेन श्रोतणां चसुख्यापादनं दूषकताबीजम्। तत्त:गननपरिवर्तनमन्तरा समाघा नासम्भवादयमप्यनित्य एव दोषः । (३०) उदाहरति-यथेति। पित्रोरिति। अन्र "पिता मात्रा" इत्यनेन विकल्पेनैक शेषः माता पित्रोरित्यर्थ:। उत्तमदेवतयोः शङ्गाररसवणनमनुच्तिमिति यदुक तम्रायम भिप्राय :- ये ये शृक्गारध्यअ्जका रहस्यार्थाः पित्रोरवंणनमनुचितास्ते न वर्ानीयाः । अन्यथा रघुवंशे रावणवधानन्तरं रुवराज्यमभिनिवृत्तस्य रामचन्द्रश्य सीतासम्वादवं खंनं तादशं वान्यन्मशकविनिष्ठथ्वमनुचितं स्थातू। अनुचितमेव सकलमहाकदीना प्रबन्घेषु तथा तथा दएंनमसमश्षसं स्यादिति। परन्तु ६५ सा ०

लाहित्यदर्पप :-

(३१) अ्रभ्यदनौचित्यं देशकालादीनामन्यथा यद्वर्णानम्। तथा सति हि काव्यस्यासत्यताप्रतिभासेन विनेयानासुन्मुखीकारासंभवः।

'यक्तन्नानुचितं किव्विव्वायकस्य रसस्य वा। विरुद्धं तत्परित्याज्यमन्यथा वा प्रकल्पयेस्।।' यथा छुदना वालिवधो मायुराजेन उदात्तराधवे नाटके परित्यकतः। वीरचरितनाटके भवभूतिना तु रावशसौहादादू रामवधार्थमागतो वाली रामेण इत इत्यन्यथा कुतः। दिव्यादीनामनुचितवर्यानं प्रकृतिविपय्यंय टश्युक्कं किन्तु तज्बोधनायोचितं वर्णनी- यमभिधीयते- 'रतिस्तथैत्र हासक्व शोक आश्च्य्यमेव च। दिव्यानामुचितं वर्ण्यमदिष्योक्तमनेतृवत्।। किन्तु सम्भोगशङ्कारो वर्ण्यो नोत्तमदेवयोः। सथः फलप्रदक्ोधो भ्रुक्कु्यादिविवजितः॥ उस्साह: स्वगंपातालगत्यब्धिलङ्गनादिषु। दिव्यानामेव नेतृणां वण्यंते द्युचितं बुधेः॥ ख्यातं लोकपुराणादौ यज्चान्यास्याद्बाधितम्। वर्णनीयमदिव्यानामन्येषां तूभयं सुधैः॥ पूज्यादौ तु तन्न भवन् भगवन्निति चोष्यते। भट्टारकेति राजादौ परमेशेति चोष्यते॥ इत्याद्यचितमेतेषां विरुद्धं दूषणं भवेत्। अन्येषां दिव्यादिव्यानामुभयं दिव्यसाधम्यमदिष्यसाध्म्य चोचितसत्यथंः। यथा- अर्जुनस्य स्वः पातालादिलद्धनोश्साहः भ्रुफुटचादिरहितः क्रोधश्र। (३१) अर्थानौचित्यमुदादर्त्तु तत्स्वरूपं विवृणोति-अन्यदित्यादिना। अरन्यक्ष तदि- तिशेष: अनौचित्यम् अर्थानामिति शेषः । देशोऽद्विवनराष्ट्रादिः। कालो रात्रिदिनर्तव: तेषाम् मन्यथा वर्गानं विपरीतघमंवर्यानम्। तत्र देशानौचित्यं क्रमेण यथा- कलिङ्गवनसम्भूता मृगप्राया मसङ्गजा:। चोला: कालागुरुश्यामा: कावेरीतीरभूमयः ॥

नौचित्यम्। अत्र मखये कपूरवृक्षस्य, कलिङ्गवने इस्त्युत्पप्तो, चोलेषु कालागुरुणामसम्भवाद्वेशा

पध्मिनी नकरुव्रिद्रा स्फुटत्यहि कमुद्ती। मधुरुत्फुएलनिचुलो निदाघो मेघदुर्दिनः । श्रव्यहंसगिरो वर्षाः शरदो मसतवाहण:। हेमन्तो निम्मलादित्य: शिशिरश्ळाध्यचन्दुनः। देशेकालादीश्यादिपदेन लोकजातिवयःप्रभृतीना परिग्रह्दः। "चराचराणां भूतानां अवृत्तिलोक संजञिता"। तदनौचित्य यथा- आधूतकेशरो हस्ती तिग्मश् स्तुर्ङ्रम: । गुरुसारोऽयमेरण्डो निःसार: खदिरद्ुमः ॥ इति। एवं नायिकाया: पादम्रहारादि:, नायकस्य कोपः, वालाया धाष्ट्यंम्, मौढाया वेश्यायाश्चातिलजा प्रतिनायकस्य अन्ययत्वमित्यान्चप्यूद्यम्। तथाचाह- वंशवीय्यंश्रुतादीनि वर्णायित्वा रिपोरपि। तज्जयान्रायकर्षोत्कर्ष कथनं हि चिनोति नः॥ इति। एवमेव-देवतानामवयदानां शिर आरम्य वर्गनम्। तेषां शिर आराव्यतवे पादारग्घ- वर्णांनमेवेष्यते। मनुष्याणां न पादारब्धवगंनं तेषां शिर मरभ्य वर्गनस्येवेष्टेः। तथाच

रसदोषनिरूपणम] लक्ष्मोविराजित: ।

(३२) एम्य: पृथगलकारदाषाणां नँव संभव: ।। १४।। (३३ ) एभ्य उक्तदोषेम्यः। तथाहि-उपमायामसा द्द्श्या संभ वयोरू प म न स्य जातिप्रमाणगतन्यूनत्वाधिकत्वयोरर्थान्तरन्यासे उत्पच्िताथसमर्थने चानुचितार्थत्वम्। क्रमेण यथा- (३४) 'प्रथ्नामि काव्यशशिनं विततार्थरश्मिम्।' प्रतिपादितदिशंत सकलमनौचित्य रसमङ्गकारणं सुकविभि: प्रयतनेन परिहार्य्यम्। यदुक्क ध्वनिकृता- अनौचित्याहते नान्यद्रसमङ्गस्य कारणम्। औचित्योपनिबन्धस्तु रसस्योपनिषठ् परा॥ मनौचित्यस्य न केवलं रसापकरषकत्वं दूषकताबीजम्, काव्यस्य प्रवृततिनिवृत्यु पदेशपरत्वव्याघातकत्वमपीत्यत आह-तथासतीति। अतद्रूपेण वर्णने सतीत्यर्थः। असत्यता प्रतिभासेन मिथ्यात्वज्ञानेन विनेयानां धर्मादिजिज्ञासूनाम्। उगमुखीकारा सम्मवः काव्याध्ययनप्रवृत्यसम्भवः, एवञ्च रलप्रतीतिरेव न स्यादिति भावः। एतेष परितयागं विना, समाधानासम्भवाद्यमपि नित्य एव दोष:। नन्वर्थानौचित्यं दोषः प्रकृ- तिविपय्यय एवेति चेन्मैवम् प्रकवुतिविपय्ययमिन्नस्थल एवैतस्यावताराङ्गीकाराद। तश्य च प्रकृतीनां वपरीत्यमात्रमूलकर्व्रात्। वस्तुतस्तु सर्वेडप्यमी दोषा अनौचित्यमूल्ष- निबन्धना एवेश्यवधेयम्। (३२) ननु सरस्वती कण्ठाभरणे भोजराजादिभि :- "हीनोपमं भवेञ्चान्यदुधिकोपममेव च। अपदत्तोपम्चान्यदधिकोपममेव च।।" इत्यादिना परम्परया काव्यात्मभूतरसापकर्षकत्वेन केषाश्रिदृष्तङ्कारदोषाणामप्युप- न्यासात् प्रधानतो दोषाणां षड्विधित्वसर्भवात्कथ "ते पुनः पञ्चघा मताः" इतिपञ्च विघत्वमात्रमित्याशङ्कय यधायथमेतेष्वन्तर्माव्यास्त इश्याह-एम्य इति। निरुककाव्य- दोषेम्य इत्यर्थः । पृथगनिन्नानाम्। नैव सम्भव इति "अथ ते कथं पृथगुच्येरन्" इति शेषः। तथाचो कदोषेष्वेव हानोपमादीनामन्तर्भावसम्भवात् तथार्वेन षड्विधत्वकलपनं गौरवान्नेहोपन्यस्तमितिभाव:। (३३) कारिको कम 'एभ्य:' इति पदंविषृणोति-एभ्य इति। अथ सरस्वतीकण्ठा भरणो कालड्कारदोषाणं स्वोकतदोषेष्वन्तर्भाव प्रकार सुपपाद्यितुमाह-तथादीति। उपमा. यामू उपमालङ्कारे, असाइश्ये साधारणधर्माप्रसिद्धया सादश्यशून्यत्वे, असम्भवे तथावि धोपमानप्रसिदधयभावे च' तथा तत्रैवोपमालङ्कारे उपमानस्य येन सादृश्यमनुमीयते तस्य जातिगतन्यू नत्वे प्रमाणगतन्यूनत्वे जातिगताधिकरवे प्रमाणगताधिकतवे च अनुचितार्थे स्वमनुचितार्थत्वदोष: च पुनः अर्थान्तरन्यासे तद्ाख्येडलडारे उत्प्रेक्षितार्थस्य समर्थनम् अयु कतवे ऽपि यथाकथञ्चित् यत्र युक्कवतसम्भावनं तत्र अनुचितार्थरवमेव दोष: पर्य्यंव स्पतीत्यथंः। तथासति असदशोपमाद्यलङ्गारदोषाणां स्वीकरणं व्यर्थमेवेत्याशयः। (३४) तन्नोपमायामसा दश्ये अनुचितार्थंत्व मुदाहरणेन दशयति-ग्रथ्नामीति। वितता: प्रथिता अर्थरश्मयः किरणा इष यस्य तं तथोक्तम्, काव्यं शशीच तं तथोकम्, ग्रथ्नामि मानुपूर्ष्या निवेशयामीत्यर्थः। भत्रायमाशयः-काव्यं शशीवेत्युपमि तसमास: न तु "काव्यमेव शशी' तिरुपकसमासोऽयम्, रूपकस्यापि साहश्यमूलकतया

७५० साहित्यदूर्पप :- [ सप्जमपरिच्छेदे-

(३५) 'प्रज्व लज्जल घारा वत्नितन्त शरास्त (२६ ) 'चएडाल इव राजाऽसौ संभामेऽधि कस ( इ स:।' (३७) 'कर्षरखएड इव राजति चन्द्रविम्बम।' (३८ ) 'हरवन्नीळ कएठोडयं विराजति शि ख्वाबल ः । ' तत्राप्ययं दोषे भवितं शक्यत "अ्रथ्नामि" इतिबाधकोपस्थानात्, एवअ् "नात्र रूप- कसम्भवोऽपीति वाच्यम, तस्यापि सादृश्यमूलकत्वेन तय्रापि तद्दोषतादवस्थ्यात्" इति रामचरयोक्तमसदित्यु किरेव के षाक्िद्सदिति घोध्यम्। सत्र का्यशशिनोरथरम्योश्र कश्षित् साधारणवर्मो न प्रसिद्धा, यद्यपि काठपक्षशिनोदालादकवरूपरुधमस्यास्ति सम्भवस्तथा प्यर्थरश्मयोन तादृशो धर्मःसम्भवती तिसाधर्म्य प्रतीत्यशावेनासादृश्यरूपमनुचितार्थश्म्। (३९) उपमार्यां ता हशोपमानपदार्थासम्भवे अनुचितार्थत्वमुदाहरति-प्रज्ज्वलदिति। 'तेश्छिवा रिपवस्तत्र सघ्यः प्रायांश्च तत्यजुः इति मद्रचितोतरार्धम्।

अत्र वहिकर्म्मणः प्रज्ज्वलनस्य जलेष्वसम्भवात् तद्विशिष्टतया तद्दाराणामप्यस म्भव इत्युपमानपदार्थासम्भवादुपमायामनुचितार्थतवम्। नन्वन्नाभूतोपमा स्यादितिचेत् ! मेवम्, सम्भावनयाऽपि यत्रोपमानप्रसिद्धिस्तत्रै वाभूलीप मारवात्। यथा- सव पद्मप्रभासार समाहृत इव कचित्। त्वदाननं विभातीति सामभूतोपमा विदुः॥ हरयम्र दण्डिना कचित् पदेन स्रष्टविधेः कचित् सर्वपद्मपभाहरणसम्भावनां प्रदश्यं तादशोपमानेनाडभूतोपमा पदर्शिता। मतएव "वालप्रवालविटपप्रभवा जतेव" हृस्य. परापि वदादिविटपे लतादर्शनात् प्रवाछविटपे लता सम्भाव्य तद्षुप्मा कृता। प्रकृते तु जले ज्वरनस्य सर्वधा बाघात् पज्ज्छजजलधारायाः सम्भावनाशक्यत्वात्। (३६) उपमाया मुपमानस्य जातिगतन्यूनत्वे अनुचितार्थत्वमाह-चण्डाल इति। 'यत्र भीताः पछायन्ते स्रियन्ते वा विपक्षिणः ।' इति मद्रचितोत्तरादम्। चण्डालो हिस्ाघमः। अधिकं साहसं दुष्करकर्म यस्य स तथोक्त:।

कर्म का रित्वम तिनी चत्व ्रोपमेयस्य व्यज्यतीत्यनुचिताथंत्वम्। (३७) उपमाया सुपमानस्य प्रमाणगतन्यूनत्त्रे अनुचितार्थतवं दर्शयति-कर्पूरेति। शुभ्रांशुजालप्रसरेण दिवाकरोत्थ तापं प्रशाम्य सुखमत्यधिक प्रयच्छ- व्क्षत मण्डलविशोभितमन्तरिक्षे कपूरखण्ड इव राजति चन्दविम्बम्॥ अत्नोपमेयभृत वन्द्रविम्बप्रमायापेक्षया उपमानभूतकर्पूरखण्डप्रमाणगतनयूनावं चन्द्र

(३८) उपमायासुपमानस्य जातिगताधिक्ये अनुचिता त्वं दर्शयति-हरवदिति। 'वाहन: कातिकेयस्य नृश्यकर्मविचक्षणः।' इति मत्पूरितपूर्वाद्धम्।

विराजति शोभत। हरवत् महादेववत्तुल्यम्, नीज: कण्ठो यस्य स नील्कण्ठः, अय शिखावको मयूरः, अग्रोपमेयभृतविह्क्गमजातीयमयूरापेक्षया उपमानभ् तदेवजावीयहरस्य जात्या अधि कस्पं सादरयं विश्लेषयति।

रसंदोष निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:। ७५१

(३६) 'सतनावद्रिसमानौ ते।' (४०) 'दिवाकराद्रव्षति यो गुह्दासु लीनं दिवाभीतमिवान्घकारम् । त्ु द्रेडपि नूनं शरयां प्रपन्ने ममत्वमुच्चैः शिरसामतीव।।' (४१) एवमादिषत्केक्षितार्थस्व संभूततयैव प्रतिभासनं स्वरूपमित्यनुचितमेव तत्समर्थनम्। (४२) यमकस्य पादत्रयगतस्याप्रयुक्तत्वं दोषः । यथा- (४३) 'सहसाभिजनैः स्निग्घैः सह सा कुञमन्दिरम्। उदिते रजनीनाथे सहसा याति सुन्दरी ।।'

(३९) उपमाया मुप मानस्य प्रमाणगताधिकत्वे अनुचितार्थत्वमुदाहरति-स्तनाविति। स्तनावद्रिसमानौ ते सुखं चन्द्रेण सव्निमः । बाहू मृणा कसदशौ पासी पल्लववत्सफुटम्।। इति मद्रचिर्ताशत्रयम्। ते तव स्तनौ अदरिभ्याँ समानी सदशौ तद्वद्विपुलावितियावद्।

दानाद् प्रमाणगताधिकत्वं पूर्ववदेव सादृश्यं विश्लेषयतीत्यनुचितार्थख्वम्। (४०) उत्प्रेक्षायासुप्प्रेक्ितार्थसमर्थने अनुचितार्थत्वमाह-दिवाकरादिति। कुमार- सम्भवे प्रथमसगे हिमालयवर्णनमिदम्। यो हिमाद्रि: दिवा दिवसे दिवाकरात् सूर्य्याद भीतं त्रस्तमिव अतएव गुहासु कन्दरासु लीनं लुक्कायितम् अन्धकारं तमसं रक्षति म्रायते, स अस्तीतिपूर्वेण सम्बन्धः। ननु क्षुद्धसंरक्षणमयुकमित्याशङ्यार्थान्तरेण सभ. थेंयति-तुद्रेपीति। नूनं निश्चितं शरणं प्रपन्ने प्राप्ते क्षुद्धे नीचेऽपि उच्चेरुन्नतं शिरो येषां तेषां महात्मनामित्यर्थः, अतीव अत्यन्तं ममत्वं समायमित्यभिमानो जायत इति शेषः। दिवाकरादित्यत्र "भीव्रार्थानां भयहेतुः" इस्यनेन पञ्चमी। ममत्वमित्यत्र ममेतिवि

न्ताषे। अन्र पद्ये उपजातिश्छन्दस्तल्लळणन्तूक्तमेव प्राक्। (४१) उक्तोदाहरणे अनुचितार्थत्वं प्रदशयति-सवमिति। उत्परेस्ितार्थस्य अचेतना. बधकारत्रासस्य मसम्भूततया सम्भावनाविषये वस्तुन्यवृत्तितया प्रतिभासमानं प्रकाशनं ज्ञानमिति यावत् स्वरूपं स्वभावः, इति हेतो: तस्य उत्पेक्षितार्थस्य समर्थनम् अर्था. न्तरन्यासेन दार्ढ्यं विधानं यथार्थंतया प्रतिपाद्नमनुचितमेव असद्भूते वस्तुनि तदस म्भवादिति भावः । अतएवोक्तोदाह रणे अनुचितार्थदोष इत्यभिप्रायः। (४२) यमकाळ्ङ्ुारस्य पादत्रयवृत्तित्वेऽप्रयुकरेडन्वर्भावमुपपादयति-यम कस्ये श्यादिना। यमकस्य तदाखयशब्दाछङ्कारस्य पादतयमात्र्टृत्तित्वस्य अप्रयुक्त्तवं नाम दोषः । "यमकं तु विधातव्यं न कदाचिदपि त्रिपात्" इश्युक्तनयेन यमकस्य पादश्रयवृत्तित्वे प्रयोगानर्हरवेन कविभिर्नाद्रियत इति तत्त्वम् (४३) सहसेति। सा सुन्दरी नायिका रजनीनाथे निशाकरे उदिते उदयं प्राप्ते सति स्निग्धैरास्मानं प्रति सनेहतत्परै:ः अभिजनैः सह स्वकुलालङ्कारेःसह सखीजनैः सहेश्यर्थः "वेदभिजन: ख्यातौ जनभुम्यां कुल्वजे" इति मेदिनी। इसेन हास्येन सहेति सहसा समयमाना सतीतिभावा, सहसाऽविच्यार्य्यं वेगेन वा

७५२ साहित्यदर्पण :- [ससमपरिच्छेदे-

(४४) उत्प्रेक्षायां यथाशब्दस्योत्प्रक्षाद्योतकत्वेऽवा चकत्वम्। यथा- (४५) 'एष मूर्तो यथा धर्मः च्ितिपो रक्षति चितिम्।' (४६ ) एवमनुप्रासे वृत्तिविरुद्धस्य प्रतिकूलवर्णात्वम्। यथा- (४७) 'ओवट्टइ उल्लट्टइ-' इस्यादौ। (४८) उपमायां च साधारय वर्मस्याधिकन्यूनत्वयोरधिकपदत्वं न्यूनपदतवं च। (४६) 'नयनज्योतिषा भाति शंभुर्भूतिसितधुतिः । विद्युतेव शरन्मेषो नीलवारिदखएदधृक ।।' कुज्जमन्दिरं लतादिपिहितस्थानरूपं गृहं याति गच्छुति। अत्र तृतीयपादे सहसेति पदासत्वेन यमकाभावात् एवंविघत्िपादगतयमकस्य "य. मकं तु' इत्यादिना शास्त्निषेधेन तत्प्रयोगानर्हत्वादप्रयुकत्वं दोष:। (४४) उत्प्रेक्षणावोघके नापि यथाशब्देन यद्यश्प्रेक्षयां तदाSवाचकरवस्येव सम्भव हत्यु पपाद्यति-उत्प्रक्षायामिति। उत्प्रेक्षार्या तदाख्येऽलङ्कारे। यथाशकदस्य सादश्यमात्र- व्यअ्कस्य यथेति निपातशब्दस्येश्ष्यर्थः । अवाचकत्वमिति। यथाशब्दस्य सादृश्यमात्राभि धायकत्वेन ध्रुवमिवादिशब्दवद् सम्भावनार्थाभिधायकत्वाभावादित्याशयः । (४६) उदाहरति-एष इति। 'हमाः प्रजा ममवेति मन्वानो विजितेन्द्रियः । इति मद्रचितपूर्वार्द्वम्। क्षितिपो राजा। च्िति पृथिवीम्। मूर्तो छतशरीरः । यथा ध्रुवम्। धर्मः पुण्यं तस््य मूरय भावासदुत्प्रेक्षा न तु धर्मरूपदेवतोपमा, तदा मूर्तत्व विशेषणावैदयर्थ्यापाता्। अन्र यथाश्दस्य "व वा यथा तथेवैवं साम्ये" इत्यनेन सादश्यमात्रबोधकर्वं न तु सम्भावनबोधकर्त्रम् "ध्रुवमिव नुनमैमि शङ्के मन्ये जाने" इत्यादीनामेव सम्भावन बोधकस्वादिति यथाशबदेन सम्भावनेऽचकत्वं स्पष्टमेव। उक्तक्ष "सम्भाव्न ध्रवेवा त्वास्" इति। दय एव शब्दा न तु यथाशब्दोऽपि, केवलस्यास्य साधम्यमेव प्रतिपाद्यितुं पर्य्याप्त (४६) अनुप्रासस्य धृत्तिविरुद्वस्य सवमिति। अनुप्रासस्य तन्नामकशबदालङ्कारस्थ। वृत्तिविरुद्धस्य तद्रसगतगुया्यअ्षक प्रतिकूलवर्णोपन्यासस्य, प्रतिकूळवर्णंसवं तदाख्यो दोष इत्यर्थः । (४) उदाहरयमाह-भोवट्टर इति। प्राग्थ्यार्यातमिदम् । अत्र टकारानेकविभ्यासस्य प्रकृतश्द्गाररसगतगुणव्यञ्षकचकारादि प्रतिकूलवर्गा. (४८) उपमायां साधारणधर्मस्याधिक्यन्यूनत्वाभ्यामधिकन्यूनपदशवे एवेति दर्श यति-उपमायामिति। किनचेति चार्थः। साधारणघमस्य उपमानोपमेयोभयवृत्िसमा- नधर्मस्य। अधिकन्यूनत्वयोः अधिकत्वे न्यूनत्वे चेत्यर्थः। तथा च उपमेयेऽनिर्द्िष्ट्धमें नेऽनुपादानं न्यूनपदस्वमितिभावः। (४९) तन्नाद्यमुदाइरति-नयनेति। भूत्या भस्मना सिता स्वच्छा ध्ुतिः कान्ति.

रसदोषनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:। ७५३

(५१) 'कमलालिङ्गितस्तारहारहारी सुरं द्विषन्।. विद्युद्विभुषितो नीलजौमूत इव राजते ।।' (२) अत्रोपमानस्य सबलाकत्वं वाच्यम्। (५३) अस्यामेवोपमानोपमेययोलिंख्वचनभेदस्य कालपुरुषविष्यादिभेदस्य च भग्नप्रक्रमत्वम्। क्रमेणोदाहरम्-

यंहय स तथोक्त:, शम्भुमंहादेवा, नीलवारिदखण्डध्टक नीलमेघांशधारी शरन्मेघ: कार. रकालीनो मेघो विद्युतेव सौदामनीव नयनज्योतिषा भाललोचनतेजसा (करणेन) भाति शोमते। (६०) दोषसुपपादयितुमाह-अरश्रेति। भगवतः शम्भो: अप्रतिपादनात् विशेषण- विधया अकथनात् चतुर्थपादः "नीलवारिदखण्डघक" इति. चसुर्थंपादः। अ्रयमाशय :- अत्र शम्भुरुपमेया, शश्मेघ उपमानम. नयनज्योतिर्विद्यत्,भूतिसितत्वशारदी यजब्धशुभ्रत्वयोश्च समानध्मंयोरस्तयेव निर्देशः, किन्तु शम्भोरुपमेयस्य नीलकण्ठ रवानुपादाना त्तरसमानधमंनीलवारिद द्योतयादेरुपादाने शरन्मेघे आधिक्यमिति। समान- धर्म एवायं नियम: धर्मान्तरोत्पादाने तु नाधिक्यन्, यथात्रैव "नभो मण्डलमध्यम" इति चतुर्थपादविधाने। यद्ा द्वितीयपादे "नीलकण्ठसितद्युतिः" इति करणेऽपि नाधि . कपदश्वमिति विभावनोयम्। नम्वत्र नीलकण्ठश्वस्य शम्भुविशेषणतयानुपादान््यूनपदश्वमपि सम्भाव्यते इति चेत ? वक्ष्यमाणस्य उक्तानुसारिख्वनियमेन उक्ते नीलकण्ठपदाप्रतिपादनात्, वक्ष्यमाणो- डपि 'नीलवारिदखण्डधक" इस्यप्रतिपादनस्येवौचित्यात् तथव चाधिकपदरवस्य समु० चितस्वात्। एवमेवाग्रेडपि नाधिकपदश्व मित्यनुसन्घेयम्। ( ५१) द्वितीयमुदाहरति-कमलेति। कमलया कक्ष्म्या आलिद्गित आश्लेषितः, तथा वारः केवलं मुक्ताभि: सुन्दरोऽसौ हारस्तेन हारी हारवानू मनोहरश्चेति वा, मुरं तघ्ामकमसुरं द्विषन् "न लोकाव्ययषष्ठीखलर्थतृनाम्" इति षष्ठी निषेधः। श्रीकृष्ण इस्यर्थ:। विद्युता सौदामिन्या विभूषितोडलङकृतो नीलजीमूतो श्याममेघ हव राजते शोभते। (१२) दोषमुपपाद्यति-पत्रेति। अत्र उदाहते पद्ये उपमानस्य नीलजीमूतस्य, वलाकया वकपक्षिपंकत्या सहेति सवलाकस्तस्य भावः, तारहोरोपमानरूपतया वकपचि वद्वियु क्त्व मित्यर्थः। वाच्यं कथनीयम्, किन्तु नीलजीमूतविशेषणतया तवोक्तमितिन्यू नपदस्वम्। "विद्युद्युतो वलकावान् राजते नीलमेघवत" इस्युक्ते तु नोक दोष इत्यवधेयम् (९३) उपमायासुपमानोप मेययोर्मिन्नलिङ्गवचनकालपुरुषविध्या दिस्वदोषा भग्नप्र. क्रमरवेऽन्तर्भवन्ति न स्वतिरिक्ता इत्युपपादयति-अस्यामिति। अस्थामेव उपमायामेव। छि्द्गं पुंस्त्वादि वचनम् एकवचनादि भेद: पार्थक्यम् कालो वर्चमानादि:। पुरुषः प्रथमपुरुषादि: विधिरविधिप्रतिपादकतिडविभक्कः। आदिपाद्विमक्य्तराण े भेद: पार्थक्यमपि। तथा च यल्लिङ्गेन एकट्यादि यद्वचनेन चोपमेयोवश्युपक्रम उपमान

३५४ साहित्यदर्पज :- [सशभपरिचछेदे

(५४ ) 'सुघेव विमलश्रन्द्रः ।' (५५) 'ज्योत्स्ना इवसिता कीर्तिः।' (५६) 'काप्यभिर्या तयोरासीद्वजतोः शुद्धवेषयोः। हिमनिर्मुक्तयोर्योंगे' चित्राचन्द्रमसोरिय।' (५७) अप्रत्र तथाभूतचिंत्राचन्द्रमसोः शोा व्ी ि ुर्वा भनति। (५८) लतेव राजसे तन्वि । !" स्यापि तल्लिङ्गकरवेन तद्वचनेन चोकिरकाङ्िता तथास्वानुक्तो भग्नप्रक्रमस्वमिश्यर्थ: एवं वर्त्तमानादिवालादिभेदस्य चाकाङ्कित रूपेणान भिधानान्वग्रपससत्वमित्यर्थः समुन्नेयः (द४) तम्नोपमाया सुपमानोपमेययोर्लिङ्गभदे भग्नप्रकमत्वं दर्शयति-सर्वचेति। शारदोऽमृत वर्षकः। थं दृष्टूया हर्षमापना: कुमुदिन्यः सरोवरे॥ इतिमद्रचितांशम्रयम्। अत्र चिमल इति साधरणो धर्म:, स च केवलमुपमेये न तूपमानेऽस्य पुंसत्वदिशिेषाद्, तथा च सुधेश्युपमानपदं स्त्रीलिए्ठनोपक्रय चन्द्र दृश्युपमेयपदे व पुल्षिक्गप्तिपादनेन क्रमभद्गन साकाङ्कत्वात्तत्र च निम्ल इति साधारणधम्मँवाचकपदस्य- "या विशेष्येषु दश्यन्ते लिङ्गसंख्याविभकयः । प्रायस्ता एव कर्ततंव्या: समानार्थे विशेवणे॥"

(६६) उपमायामुपमानोपमेययोवंचन भेदे अअ्नप्रक्रम्यं दर्शयति-ज्योरस्ना इति। ... कान्तिस्ते श्रीरिवाद्वता। प्रतापस्तव राजेन्द्र ! दयते सूयसन्रिः॥इतिमतपादत्रयम् । ज्योत्स्नाश्षन्द्रकान्तयः। "चन्द्रिका कौमुदी ज्योरहना" इत्यमरः। अत्र ज्योत्स्ना इति बहुवचनोपमानपदमुपक्राय कीर तिरित्युपमेयदे चैकवचनप्रतिपा

(६६) उपमायामुपमानोपमेययो: कालभेडे मझप्रक्रमत्वं् दर्शयति -कापीति। रघुवंशप्रथमसगे पुत्रलिप्सया वशिष्ठाःश्रमं गण्छतोः सुदव्विणादिलीपयो वयानेयम्। ब्रजतो: गुर्वाश्रमं गच्छतो:, शुद्धवेशयो: पवित्रपरिधानयोः तयोः सुदतिगादिलीपयोः योगे एकत्र प्रस्थानसमये हिमनिम्मुंक्यो: हेमन्तसमयातिक्रान्तयोः चित्राचन्द्रमसोः चित्रानतत्रचन्द्रयोरिव काउपि विलक्षणा प्रतिपादयितुमशक्या /अभिख्या शोभा "अ. भिख्या नामशोभयो: इश्यमरः, आसीतू। (द७) उक्तोदाहरणे प्रकमभङ्गं समर्थयितुमाह-अत्नंति। तथाभूनचित्राचन्द्रमपोर्हि- मनिम्मुंक्कयोश्चित्राचन्द्रमसोः। सर्वदापि हेमन्तसमयानन्तरं प्रतिवर्षेपि। एवक्र आसी- दित्य तीतकाले नोपमेयमुपक्रम्य तथाभूत चित्राचन्द्रमसोर्योगश्य प्रतिवर्षेडव्यवश्यम्भावि-

(६८) उपमाया मुपमानोपमेययो : पुरुपभे दे भझ्नप्रकमत्वं दर्शयति - लत व ा त । .सुमनस्मितहारिणी। गुअ्न्मधुकरवातशोभितानन्ददायिनी॥ इति मद्रचिरतांशत्रयम् .-

रसदोषनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:।

(५ू६) अत्र लता राजते, त्वं तु राजसे। (६०) 'चिरं जीवतु ते सूनुर्मार्कएडेयमुनिर्यथा।' (६१)अप्रत्र मार्कण्डेयमुनिर्जीवत्ये व, न व्े् 'ी्ेिेम् (६२) इ तु यत् लिङ्कवचनमेदेऽपि न साधारणधर्म्मस्यान्यथाभावस्तल न दोष: क्रमेणोदाहरणम्- (६३ ) "मुखं चन्द्र इवाभाति।" ('९) उक्तोदाहरयो दोषं समर्थयति-अेति। लतेश्युपमानपदस्य संज्ञाख्वाव "राजते" इति प्रथमपुरुषः उपक्रमितव्या, स्वमित्युपमेयपदस्य व युष्मच्छव्दतात् "युष्मद्युपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यमः" इत्यनेन मध्यमपुरुषो विषातम्यः

(६०) उपमायासुपमानोपमेययोर्विधिभेदे भग्नम्रक्रसत्वमुदाहरति-चिरमिति। 'शास्त्राचाररतो घोमान् कान््या परमया युतः।इति मतपूर्तिपादाशः। (६१) उ क्तोदाहरयो दोषं समर्थयति -- अत्रेति। जीवत्येवेति। अव्वस्थामादीनामष्टा नाश्षिर औवित्वस्य प्रसिद्धत्वादितिभावः। एतत् चिरजीवित्वम, अस्य मार्कण्डेयस्य जीवतु इस्यनेन न विधयम्। मत्रायमभिप्राय :- "अप्राप्मप्रापणं हि विधिः। तवश्र मार्कण्डेय मुनेश्चिरं जीविश्वस्य शासत्रत एवोपळम्भात् तत्र तद्विधेरसम्भवात् "यथा मार्कण्डेय मुनिश्चिरं जीवति तथा ते सुनुश्चिरं जीवतु" नूनमिष्थं वाच्यम्, तथासति जीवतीश्युप- व्रम्य जीवत्वित्यस्य वाच्यतया प्रकमभङ्गान्ममप्रक्रमरवम्। तर्कवागीशस्तु विधिभेदस्योदाहरणमेवमाह- "चमूरियं दूरविमुक्तभद्ग गङ्गेव मे योधमनुप्रयातु। ययारिसज्जाविभटाः प्रकामं नव्यन्त्यधर्मा इच खेदसङ्गा: ।" अत्र गङ्गा प्रयाति, चमूः प्रयातु इति प्रक्रान्तविधिभङ्ग:। (६२ ) लिङ्गिवचनभेदे साधारणघर्मस्य निर्द्विष्टरुपेणो भयन्रान्वयो दो बज् यदि तु निर्दिषरुपेणोवोभयत्रा्वयसम्भवस्तदा न दोष इस्युपपायितसुप क्रमते-इद्देति। . उपमागतदोषप्रस्ताव इत्यर्थः। यत्र यस्मिन्तुदाहरणे। लिङ्गवचनभेदेऽपि लिङ्गं च वचनं चेति तयोर्भदस्तस्मिन् उपमानोपमेयप्रतिपादकपदयोरितिशेषः, साधारणध्म्मस्य उपमानोयमेयोभयनिष्ठधमप्रतिपादकपदस्य, न अन्यथाभावः, एककालोभयसम्बन्धेपि न स्वरूपवैषम्यम्। न दोषो भग्नप्रक्रमत्वदोष:। एवंविघस्थले सर्वसामअ्जस्येन प्रति- पतृणां वैमुख्याभावेन दोषत्वसामान्यस्यवाप्रसङ्गात् रसापकर्षंद्वारैव हि प्रतिपतृणां वैमु- ख्योत्पादनेन दोषत्वस्य दर्शनादितिभावः। तथाचोक्त दण्डिनेव- न लिङ्गवचने भिन्ने न हीनाधिकतापि वा। उपमादूषणायालं यत्रोट्वेगो न धीमताम् ।। इति। (६३) लिङ्गभेदेऽपि भग्नप्रक्रमत्वस्यादोषत्वं दर्शयति-मुखमिति। .. पाणि: पल्लववत्तव। जलजे इव नयने ते करिकुम्भोपमौ कुचौ।। इति मद्रचितांशत्रयम्। ६६ सा०

७५६ साहित्यदर्पसः- [सपमपरिच्छेदे-

दते स्म परां शोभां तदीया विभ्रमा हव ॥" (६५) पूर्वोदाहशयोषु उपमानोपमेययोरेकस्यव साधारगधर्म्मेण्ा्वयसिद्धि : प्रक्रान्तस्यार्थस्य स्फुटोऽनिर्वाह:। (६६ ) एवमनुप्रासे वैफल्यस्यापुष्टाथत्वम्। यथा- (६७) "अनगगुरगनमणििमेसलम विरलशिजानमक्षमखीरम्। अन्रोपमेयोपमानयोर्मुखचन्द्रयो: कलीवपुंस्त्व लिङ्गभेदेन प्रकमभङगडपि आभातीत्यस्य उभयन्न सम्बन्धेऽपि क्रियात्वेन स्वरूपभङ्गाभावान् भगनप्कमत्वम्। (६४) वचनभेदेऽपि भगप्रक्रमत्वस्यादोषतवं दर्शयति-तद्वेश इति। मथुर्ताभृतः माधुर्थ्यपूर्ण: माधुर्य्यवन्तश्च, अन्याभि: स्त्रीभिर्नायिकाभिः अन्यार्सा नायिकानां वेशै- रित्यर्थ:, असदशः अतुल्यः अतुल्याश्च, तदीयास्तन्नायिकासम्बन्धिनो विभ्रमा विलासा इव, तस्या नायिकाया :- वेशो भूषणाम्बरादिधारणपरिपाटी, परामनिर्वचनीयां शोभां दृधते धारयति धारयन्ति स्मच। अन्र "तद्टेश" इत्यनेन सम्बन्धे असदश हत्यत्र सोपपद्द्दश्धातोः टकप्रत्ययान्ततवेन, मधुरताभृत इत्यत्र च कप्रत्ययान्तत्वेन अकारान्तत्वादेकवचनम्, दधते इति च "दध धारणे आत्मनेपदी तस्मालटः प्रथमपुरुषैकवचनम्। एवं बित्रमा इत्यनेन सम्बन्धे असद्दशो मधुरताभृत इत्युभयत्रापि क्विपू प्रत्ययान्तर्वेन व्यञ्जनान्तत्वाद्बहुवचनम्, दधंते इति च "हुधाज् धारणपोपरायोः" अस्माल्लटः प्रथमपुरुषबहुवचनम्। एवज्जोमेयोपमानयोर्वचनभेदेन प्रक्रमभङ्गेऽपि असदृशादिपदानां स्वरूपप्रच्यवाभा- वाल भगप्रक्रमत्वम्। एवमेव "ब्रह्मणेव जगद्द्य मयेद सृज्यते ननु नवं किमनेन।" हत्यादो पुरुषभेदे, "आसीत्। गङ्गाप्रवाह इव भगीरथपथप्रवृत्तः।" इत्यादौ गङ्गाप्रवाहः इदानीमपि भगीरथपथप्रवृत्त:, स तु आसीदेवेति कालभेदे वा अनुगमस्योभयथाप्युपपसे- र्दोषाभावात् इृत्यवधेयम्। (६६) अनयोरुदाहरणयो: पूर्वोदाहरणापेक्षया वैलक्षण्यं दर्शयितं पूर्वोदाहरणेषु भग्नप्रक्रमत्वं दर्शयति-पूर्वेति। पूर्वोदाहरणेपु "नयनज्योतिषा ...... इत्यारभ्य "मार्क- ण्डेयमुनिर्यथा" इत्यन्तेपूदाहरणेष्वित्यर्थः। उपमानोपमेययोर्मध्य इूति शेष: एकस्यक- तरस्योपमानस्योपमेयस्य वेति भावः। साधारणधर्म्मेण साधारणधम्मबोधकपदेन। प्रकान्तस्य पूर्वप्रतिपादितस्य स्फुटः स्पष्टोऽनिर्वाहः उपमानेनान्वयस्यानुपपत्तिः। अयो- ग्यत्वादितिभावः। लिङ्गपरिवर्ततनादिना योग्यसामानाधिकरण्योपपादने प्रथमोत्थापिता- काङ्घाSविषयीकृतेन प्रकारेण पुनरनभिधाना्भ्ग्नप्रक्रमत्वमितिभावः। अत्रोभयान्वया भिग्नायेग प्रयुक्त्तस्य कतरान्वयसम्भवेऽभवन्मतयोगत्वमिति केचित्। (६६) अथानुप्रासस्य वैफल्यमपुष्टार्थत्वेऽन्तर्भावयितुमाह-एवमिति। अनुप्रासे तस्नामकालङ्वारे। वैफल्यस्यानुपासार्थमुपात्तस्य विशेषणावैयर्थ्यस्य। तथा च प्रकृतरसा-

(६७) उदाहरणमाह-अनण्विति। सविलासं गच्छन्तीं वेश्यामवलोक्य शान्तस्य पुरुषस्योकिरियम्। हे अरुगचरणे अरुणे रकेडलक्तकरजिततया स्वभावेन वा करोकनद

रसदोषनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:।

परिसरणामरुणचरो! ररसकमकारणं कुरुते।।" (६८) एवं समासोक्तौ साघारणविशेषणावशात्परार्थस्य प्रतीतावपि पुनस्तस्य श्देनोपादानस्याप्रस्तुतप्रशंसार्या व्यञ्जनयैव प्रस्तुतार्थावगतेः शब्देन तदभिधानस्य च पुनरुकत्वम्। करमेणोदाहरगम्- (६९ ) 'अनुरागवन्तमपि लोचनयोदधतं वपुः सुखमतापकरम्। निरका सयद्रविमपेतवसुं वियदालयादपर दिग्गणिका ।।' सदशे चरणे पादौ यस्यास्तत्सम्वुद्धी तथोके अनणु नितान्तं रणन्ती शब्दं कुर्वन्ती मणीनां मेखला काञ्जी यत्र तत्तथोक्तम्, तथा अविरलं निरन्तरं यथा स्याचधा शिल्षानौ अव्यक्तं शब्दं कुर्वन्तौ मज्जु मनोहरौ मज्जीरौ नूपुरौ यत्र तत् तथोक्म्। शिञ्नमिति "शिजि अव्यके शब्दे" तस्माच्छानचि रूपम, "मनोनं मजु मजुलम्" इतमरः, "मजी- रोऽस््री सनूपुरः" इति रभसः, परिसरणं तव परिभ्रमणं (कर्तृ) अकारणं निरर्थकं रणरएक कामचिन्तां कुरुते जनयति, निस्पृहस्य मम तवाभिलाषपूरणासम्भवादिदं रणरणकरय- मनर्थकमेवेत्याशयः। आर्थ्याछन्द:, तल्लच्षएन्तुक्तमेव। अत्र वकुः शान्तत्वेन कामोह्दीयकपरिसर एविशेषणानामनण्वादीनामपुष्टार्थत्वं केवल- मनुप्रासार्थमेव तदुपादानम, मसिमेखलादीनां मृदुरएनमेव कामोदीपनं जनयति न तु दीघं रणनमित्यत्र परिसरणं प्रति न किञ्ञिदुपकुरुते। प्रकृतशान्तरसाद्यनुपकारित्वा- दपुष्टार्थत्वम्। (६८) अथ समासोक्त्यप्रस्तुतप्रशंसयो: सम्भवतो दोषस्व पुनरुक्ततायामन्तर्भाव- सुपपाद्यति-एवमिति। समासोको तदाख्यालङ्कारे। साधरणमुपमानातुपयोगि यदि शेषएं तद्वशात् तदानुकूल्यात्। परार्थस्य संयोगाद्यनियन्त्रितस्यार्थस्य। तस्य प्रतीय मानस्य पदार्थस्य, शब्देन तदभिधायकपदेन। एवमप्रस्तुतप्रशंसायां तदाख्यालक्कारे, व्यञ्जनयैव न तु तक्षतिरिक्तया वृ्त्या प्रस्तुतस्योपमेयस्य अर्थस्य वस्तुनः अवगती बोधे तामनादत्यंति यावत् "षष्ठी चानादुरे" इति सपमी, शब्देन प्रस्तुतार्थे गृहीतशक्तिकेन पदेन, तस्य प्रस्तुतार्थस्याभिधानं तस्य तथोक्तस्य। श्रयमाशयः-ग्राकरणिककथनेनाS. प्राकरणिकव्यञ्जनं समासोक्ति:, अग्राकरणिककथनेन प्राकरणिकव्यअ्ञनमप्रस्तुतप्रशंसा। अस्मिन्नलङ्कार दूयेऽप्राकरणिकप्राकरणिकार्थयो: व्यङ्गयत्वेऽपि शब्देन तदुपादानेऽनयोः पुनरुक्तत्वे एवान्तर्भावः। (६ह) तत्र समासोक्तों पुनरुकत्वसुदाहरति-अनुरागेति। शिशुपालवधनवमसर्गें सूर्य्यास्तवर्णनमिदम। अपरा पश्चिमाइसौ दिगेव गणिका वेश्या "वारस्त्री/ गणिका वेश्या" इत्यमरः, अनुरागो रक्तिमा प्रेम च सोऽस्यास्तीति तं तादशम् अस्तमनकाली- नरक्तवगाँम्अथ च प्रेमवन्तमपि, लोचनयो: सुखं सुखयतीति सुखम, शान्तत्वाद्रमगी यत्वाद्वा सुखजनकमितिभाव:, अतापकरं सन्तापाजनकनक वपुःशरीरं दुधतं धारयन्तम्, अपेता नष्टा वसवो रश्मयो यस्य, अपेतं चसु धनं यस्य वा तं निर्धनं वा "देवभेदे नले रश्मौ वसू रत्ने धने वसु" इत्यमरः, रवि सूर्थ्यं कामिनं वा, वियदाकाशमेवालयो गृह तस्मात्, यद्वा-वियद्वदाकाशवत् (शून्यो जनसञ्चाररहित अत एव सम्भोगार्हः) आल- यस्तस्मात, निरकासयत् दीपान्तर आपितवती वहिष्कृतवती च। धनाभिलाषिगी

साहित्यदर्पणः- [सपमपरिच्छेदे-

(७०) अन्नपर दिगित्येतावतैव तस्या गणिकात्वं प्रतीयते। (७१) 'आहूतेषु विहङ्गमेषु मशको नायान्पुरो वार्यते। मध्ये वा धुरि वा वसंस्तृषमणिघत्ते मणीनां घुरम्। खद्योतोऽपि न कम्पते प्रचलितुं मध्येऽपि तेजस्विनां विक्सामान्यमचेतसं प्रभुमिवानामृष्टतत्वान्तरम्।।' (७२) अत्राचेतसः प्रभोरभिधानमनुचितम्।

वेश्या निर्गुएमपि धनिनं भजन्ति, धनमादाय तमेव परित्यजन्ति हठाब्च गृहान्निष्का- शयन्ति चेति व्यज्जितम्। प्रमिताक्षराछन्दः "प्रमिताक्तरा सजससैरुदिता" इति तल्लचणात। (७) दोषं समर्थयितुमाह-अत्रति। इत्येतावता पदन्यासेनेति शेपः। तस्या अपरदिशः। गणिकात्वं वेश्यास्वरूपत्वम्। प्रतीयत इति। अरयम्भाव :- अत्र रिलिष्टविशेप- एवशादनुरागवतो लोचनसुखजनकवपुष्मतो नायकस्यु धनेन रहितत्वात् स्वगृहरूपा- लयाद् वेश्यया निष्काशनं व्यज्षनया प्रतीयते। तत्र च निर्वननायकस्य यथा श्लिष्टवि शेषएमहिम्ना व्यङ्गत्वं तथा वेश्याया अपि व्यङ्गयत्वमेवोचितम्, वाच्यरवे तु पुनरुक्तिरेव भवत्यतो दोष इति भाव:। (७१) अप्रस्तुत प्रशंसायां पुनरुक्ति दर्शयति-आ्राहूतेष्विति। भट्टोल्लकशतकस्थप- धमिदम्। राजमण्डलेषु कृताह्वानेषु तन्र कदाचिद्रग्रे कदादिच्च मध्ये कोऽपि पुद्रभृस्वामी समागतस्तननिन्दार्थमुक्तिरयम। विहायसा आकाशमार्गेय गच्छन्ति ये ते विहङ्गमाः हंसकोकिलादय: विहायसुपपदादमे: खचि िहायसो विहादेशे खचो डिख्विकल्पे मुमि कृते रूपम्। तेषु आहूतेषु कृताह्वानेपु सरिस्वित्यर्थः, विहङ्गम्मन्यो मशकोऽपि मक्षिका- पेक्षयाऽप्यतिक्षुद्ध: कीटविशेषोऽपि पुरोऽग्रत एव आयान् आगच्छन् सन् न केनापि वा- य्यते निषिध्यते।तृएमणि: तृणप्रायोमखि: तृणनां वा मखिराकर्षकतया रत्नभूतः प्रस्तर- विशेष: यथा लोहस्याकर्षको लोहमशिरित्यभिधीयते तथैव तृणानामाकर्षकस्तृगामि- रिति ज्ञेयम, मणीनां वास्तविकरत्नानां मरकतादीनाँ मध्ये वा पुरि अग्रे वा वसन तिष्ठन् धुरं मणीनामेव भारं घत्ते धारयति सो हिन केनाऽपि निःसाय्यंत इति भावः। तथा तेजस्विनामपि प्रतापशालिनामपि चन्द्रतारादीनामित्यर्थः, मध्ये खद्योतो ज्योतिरिङ्ग- णनामकीटविशेषोऽपि प्रचलितुं गन्तु न प्रकम्पते न त्रस्यति। तेजस्वित्वेन भेदाभावात् किं पुनस्तन्मध्ये गमने भयमिति निःशङ्कं तथा प्रतिपद्यत इति भावः। [अतएव नामृषट नालोचितं तत्त्वान्तरं स्वरूपतारतम्यं येन तं तथोक्तम्, प्रभुं चुद्रभूस्वामिनमिव अचेतसं सदसदविवेचनारूपचेतनारहितं सामान्यं समानधर्मखवं क्षुद्रं मशकादिकमित्यर्थः धिक् सदसद्विवेचनारूपचेतनारहितत्वादेव निन्दामीत्यर्थः। (७२) उक्तोदाहरणे दोषमुपपाद्यति-अेति। अचेतसः सदसद्विवेचनारूपचेतना रहितस्य। अभिधानं सदसद्विवेचनारूपचेतनत्वेन कीर्तनम्। अनुचितमिति। अप्राकर- खिकानां मशकादीनामभिधानवशादेव क्षुद्रतया अचेतसः प्रभो: व्यअनया प्रतीतेरिति भावा। अत एवात्र व्यज्ञनया बोधितस्यापि पुनः शन्देन तदमिधानासुस्तावम्।

दोषगुणत्व निरूपणम्] लक्मीविराजित:।

(७३) एवमनुप्रासे प्रसिद्धथभावस्य ख्यातविरुद्धत्वम्। यथा- (७४ 'चक्राघिष्ठिततां चक्री गोत्रं गोप्रभिदुच्छ्वितम्। वृषं वृषभकेतुश्ध प्रायच्छुदस्य भूभुज:॥' (७५) उक्तदोषायां च क्रचिददोषत्वं कचिद्गुगात्वमित्याह- (७६) वक्तरि क्रोधसंयुक्ते तथा वाच्ये समुद्धते। रौद्रादौ तु रसेऽत्यन्तं दुःश्रवत्वं गुखो भवेत् ॥ १६ ॥ (७७) एषु चास्वादस्वरूपविशेषात्मकतया सुख्यगुणाप्रकर्षोप कारित्वाद्गुया इति व्यपदेशो भाक्तः। क्रमेय यथा- (७३) अनुआसे प्रसिद्धयभावस्य ख्यातविरुद्धतायामन्तर्भावं दर्शयति-ए्वमिति। प्रसिद्धयभावस्य अनुपरासितपदार्थयोविवत्ितेऽवये लोकतः शास्त्रतो वा ख्यातिविरहस्य अन्नाऽप्यनुप्रासपदं शब्दालङ्कारमात्रोपलक्षणम्। (७४) उदाहरति-चक्राधिष्ठततामिति। यस्य भूभुजो राज्ञः चक्रं सुदर्शनमस्या स्तीति चक्री विष्णुरित्यर्थः, चक्रे राज्यचक्रऽधिष्ठितस्तस्य भावः तत्ता तां मण्डलाघिका- रित्वमित्यर्थः गोन्नं पर्वतं भिनत्ति कुलिशेनेति गोत्रभृदिन्द्रः "गोत्रः शैले गोत्रं कुला- ख्ययो:" इति मेदिनी, उच्छितमुन्नतम्, गोत्रं कुलम्, धृपभः केतुर्ध्वंजो यस्य स तादृशो महेश्वर इत्यर्थ:, "केतुर्ना रुक् पताकाविग्रहोत्पातेषु लक्षणे" इति मेदिनी। वृषं धम्मँमू, प्रायच्छत् प्रदत्तवान्। अत्र चक्र प्रभृतिपदानि केवलमनुप्नासानुरोवेनैव प्रतिपादितानि, न तु विष्णोश्चक्र- वर्ततित्वदानम्, इनद्रस्योन्नतकुलदानम्, शिवस्य धर्म्मदानम्, पुराणेतिहासादिधु वा प्रसिद्धमिति ख्यातिविरुद्धत्वम्। (७५) निरुक्दोषाणां क्वचिदनित्यत्वसुपपाद्यितं प्रतिप्रसवं दर्शयति-उक्तदोषा सामिति। उक्तदोषाणं दुःश्रवत्वादीनाञ्च मध्ये केषाञ्जिदित्यर्थः । कचिदिति। यत्र कसि्मिंश्चिद्वक्त्रादिवैशिष्टये रसादीनामपकर्षकत्वं प्रकर्षकत्वं च नास्ति तन्र अदोषत्वं दोषत्वगुत वोभयशून्यत्वमित्यर्थः। यत्र च तादृशे रसादीनामपकर्षकत्वं नास्ति प्रशयुत प्रकर्ष कश्वमेव तत्र गुणत्वमित्यर्थः। (७६) तत्र दोषो द्देशक्रमेण यथासम्भवं तान् दर्शयति-वत्तरीति। वक्तरि क्रोध- संयुक्ते कुपिते सति तस्य तस्य पदस्य वाक्यस्य वा दुःश्रवत्वं क्रोधोऽन्र रौद्ररसताम- नाप्यमानो विवकितः तस्य पृथगुक्तत्वात्। वाच्यप्रतिपाद्येडर्यें समुद्धते प्रचण्डे भीषणे सतीति यावत् तदूर्णनात्मकस्य पदस्य वाक्यस्य वा दुःश्रवत्व रौद्रादिरसरहितेऽपि गुणो भवेत्। किन्त्वर्थे स्विति। रौद्रादी रसे आदिना बीर-वीभत्स-भयानकानां परिग्रहः तस्प्रतिपादकवाक्यगतं दुःश्रत्वम् अत्यन्तमेव शुणो भवेदित्यर्थः। (७७) ननु माधुयर्यादय एव गुणास्तत्कश्र दुःश्रवत्वादेर्गुएाख्तरमत आह-एषु चेति। यद्ा-गुखानां रसधर्म्मत्वं त्रिविधत्वं च वच्यति दुःश्रवत्वादीनां शब्ददृत्तित्वेन तदुभ- याभावात्कथं गुणत्वमत आह-एषु चेति। एषु गुगातया वित्रियमाणेषु दुःश्रवत्वादिषु दोषेषु। आस्वाद्यन्त इत्यास्वादा रसभावादयस्तेषां स्वरूपविशेष: साधर्म्यंविशेष आत्मा येषां मुख्यगुनां तेषां भावस्तता तथा, मुख्यगुणा माधुर्य्यादयस्तैः कृतो यः प्रकर्षो

७६० साहित्यद्पण :- [सलमपरिष्छेदे-

(७८) 'तद्विच्छेदकृशस्य कएठलुटितप्रायास्य मे निर्दयं क्ररः पश्वशरः शरैरतिशितैर्भिन्दन्मनो निर्भरम्। शंभोर्भृतकृपाविधेयमनसः प्रोद्दामनेत्रानल- ज्वालाजालकरालित: पुनरसावास्तां समस्तात्मना ।।' (७६) शत्र शज्ारे कुपितो वक्का (८०) 'मूर्धव्याधूय मानभ्व नदमरधुनीलोलकल्लोलजालो-

रसा्युस्कर्षस्तमुपकरोतीति तस्य भावस्तत्त्वं तस्मात्, गुए इति व्यपदेशः संज्ञा भातो गौणः । अर्त्रदम्बोध्यम्-काव्यस्यारमा रसस्तदपकर्पकरवाभावे दुःश्रवरवादेरदुष्टावमात्रम, अनपकर्षकत्वे सति प्रकर्षकरवे पुनर्गुणतवम्, इति भाक्तमेतत्, साक्षाद्गुणत्वस्य रस- धर्म्मभूतेषु माधुर्य्यादिप्वेवोपलम्भात्। माधुय्यादयो हि साक्षाद्रसधम्मभूता, दुःश्रव- स्ाद्यस्तु परम्परासस्वन्धेन तदुपकारितयेति। (७) तत्र क्रोधसंयुक्ते वक्तरि दुशश्वत्वस्य गुणतवमुदाहरति-तद्विच्छदेति। तस्याः प्राणप्रियाया: विच्छेदेन विरहेण कृशस्य, कण्ठ लुठिता निरुद्वा प्राणा यस्य ताशस्य मे मम मनः, अतिशितः अत्यन्तं तीक्षणैः शरैर्वीणेः, निर्द्वयं दयारहितम, निर्म्भरमत्यन्तं च यथास्यात्तथा भिन्दन् विध्यन् नतु निव्नन्, निहननानन्तरं तथाविधक्लेशस्या सम्भवात्, अत एव क्रूरः वृर्शंसस्वभावः असी पञ्चशरः कन्दर्पः, पुनरपि समस्तात्मना सर्वप्रकारेण, भूतेप्वस्मादृशेपु प्राणिषु या कृपाऽनुकम्पा तस्या विधेयं वशीभूतं मनो यस्य तथोक्तस्य "विधेयो विनयग्राही वचने स्थित आश्रवः" इस्यमरः। शम्भो: शिवस्य ओ्द्दाम अत्यन्तं प्रचण्ड: यन्नेन्नानलो भाललोचनवह्निस्तस्य ज्वालानां शिखानां जालेन समूहेन करालितो दुग्धत्वेन भीषणीकृत आस्तां भवतु। यद्यपि प्राक् शम्भोर्नेत्राभ्निना भौतिकं शरीरं दग्धम, इदानीं तस्य लिङ्गशरीरमपि दह्यतामिति भावः । शादू लवि- क्रीडितं छन्दस्तलक्षणन्दूक्तमेव (१६८) पृ० प्राकू। (७६) दोषसुपपादयति-अत्रेति। उदाहतपदे हत्यर्थः। प्रियाविरहे अनङ्ग प्रति क्रोधस्य मनः तोभमात्ररूपतया वास्तविकत्वाभावेनास्वाद्यमानत्वेपि प्राकरणिकतया प्रधानखेन रतेरास्वाद्यमानस्वाच्छङ्वारखमेव न तु रौद्रत्वमिति ध्वनयन्नाह-शरक्गार इति। कु पितो वक्त्रेति। तथा च वक्तरि क्रोघसंयुक्ते रौद्ररसप्राप््या ओजोगुणस्यावश्यंभावित्वे विकटवर्णंनावश्यकत्वात्,प्रकते तु "विच्छेद" कण्ठलुटितादौ विद्यमानश्छकारठकारादि· वर्णारमको दुःश्रवत्वदोषः प्रस्युत गुणतामेवासादयतीति भावः। (८०) उद्धते वाच्ये दुःश्रवश्वस्य गुणतवमुदाहरति-मूर्द्देति। मू्ध्नि शिरसि व्या- धूयमाना शरीरसञ्चालनेना्यन्तं कम्पमाना अत एव ध्वनन्ती शब्दायमोना या अमर- धुनी गङ्गा तस्या लोलं चञ्चलं यत् कल्लोलजालं महातरङ्गसमूहस्तस्मादुद्वता उत्किप्ता ये अम्भः चोदा: जलबिन्दवस्तेषां दम्भात् व्याजाद अभिनमो नभसि विभक्तयथेंऽव्य स्रीभाव:, प्रसभ हठात् चिप्तं विकीण नक्षत्रलच तारासमूदो यत्र तत्तादम्। उद्ध्वें

दोषगुणत्वनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः । ७६१

ऊर्ध्वन्यस्ताषि व्रदएडत्रमिभरभसोद्यन्न मस्वत्प्रवेग- भ्रान्तब्रह्माएडखएडं प्रवितरतु शिवं शांभवं तायडवं व: ।' (८१) अनोद्धतताएडवं वाच्यम्। इमे पद्ये मम। (८२) रौद्रादिरसत्व एतदि्दतयापेक्षयापि दुश्श्रवत्वमत्यन्तं गुणः । यथा- 'उत्कृत्योत्कृत्य कृत्तिम्-' इत्यादि। (२६७ पृ.) न्यस्तः प्रत्िप्तो योऽडकिदण्डश्ररणरूपो दण्डस्तस्य त्रमिमरेण भ्रमणातिशयेन यो रभसो वेगस्तेनोद्यन्नुर्पद्यमानो यो नभस्वान् वायुस्तस्य प्रवेगेए आ्ररनतं कुलालचक्रवत् भ्रमण- विषयतामापन्नं ब्रह्माण्डखण्डं यत्र तत्तथोक्तञ्ज, शम्भोरिदं शाम्भवं शम्भुसम्बन्धि ताण्ड- वम् उद्धतनृश्यं (कर्त्त) वो युष्माकं शिवं भङ्गलं (कर्म) प्रवितरतु समर्पयतु। शाह्ू- लविक्रीडितं छन्दसतप्नक्षणन्तूक्तं प्रागेव (१६८) पृ० (र१) दोषमुपपाद्यति-अत्रेति। उद्धतताण्डवमतीवभीषणनृत्यं वाच्यम् अभि- धेयविषयः। ताण्डवस्य लोकसंहारहेतुभूतत्वादुद्धतत्वम्। तथा च ताण्डवे ओजस्विि वाच्ये ओजोगुराप्रकाशका दीर्घसमासविकटवर्णा अनुगुखाः, तत "मूर्द्दव्याधूयमानध्व- 'नत्" इत्यादौ विद्यमानो विकटशब्दा्मको दुःश्रवत्वदोषो गुण एव पर्य्यवस्यति रसा. नुकूलत्वादिति भावः । (८२) ननु रौद्रादौ दुःश्रवत्वस्य कुत्र गुरवातिशय इत्याशङ्कां मनसि निधायाह- रौद्रादीति। एतद्द्वितयापेक्षया कुपितवक्त्रयुदाहरणीयोद्वतवाच्योदाहरणीयदुःश्रवरवापे· क्षया। अत्यन्तं गुणा इति। "क्रोधादेः स्थायित्वेन रसोत्कर्षात्" इति शेषः। उत्कृत्योत्कृत्य इति व्याख्यातपूर्वमिदं पद्यम् (२६७) परृ० वीभत्सो रस इति। अतोऽत्र जगुप्सास्था- यिकत्वादोजो गुणन्विताया रचनाया रसोत्कषंकश्वाद्दु:श्रवस्वदोषस्य गुरत्वातिशय इति भावः। रौद्रे दुःश्रवत्वं यथा- स्फुटविकट चपेटाघातनेनायमष्टौ सपदि कुलगिरीन् वा खण्डशश्चूर्णयित्वा।

अन्र क्रोधस्यास्वाद्यमानतया वकः क्रुद्धतया च दुःश्रवरवस्य गुएत्वातिशयः। वीररसे यथा पूर्वोदाहृतपद्ये-"भो लङ्केश्वर ! दीयतां जनकजा" इत्यादौ "धनुज्या- बन्ध" इस्यत्र। भयानकरसे-यथा-'अशक्नुवन् सोढुमधीरलोचनः" इस्यादौ "विभ्यदिवसानि" इरयत्र। अत्रेदम्बोध्यम्-सवथास्वादरहिते काव्याभासे दुःश्रवत्व्रादीनां न दोषत्वम्, न वा गुएस्वम्। धर्म्माणां दोषगुणानां तत्राप्रवेशात्। अत एव -

दीर्घाघ्रातानघोघः पुनरपि घटयत्येक उल्लासयन् य: । धर्म्माशोस्तस्य वोऽन्तर्द्विगुणघनघृखा निन्ननिर्विन्नधृत्ते- रदत्तार्घा: सिद्धससूघेविदधतु घृयः शीघ्रमंहोविघातम्" इत्यादौ काव्यत्वाभासादेव दोषगुएत्वाभास इति।

७६२ साहित्यदर्पण :- [सप्मपरिच्छेदे-

अत्र बीभत्सो रसः । (न३) सुरतारम्भगोष्ठवादावश्षीलत्वं तथा पुनः। तथा पुनरिति गुया एव। यथा- (८४) 'करिहस्तेन संबाधे प्रविश्यान्तर्विलोडिते। उपसर्पन्ध्वजः पुंसः साधनान्तर्विराजते ।' (८५) अत हि सुरतारम्भगोष्ठयाम्। 'ताम्बूलदानविधिना विसुजेद्वयस्यां दर्थ:पदेः पिशुनयेच्च रहस्यवस्तु' इति कामशास्त्रस्थितिः।

(र३) अश्लीलतवदोषस्य प्रतिप्रसवमाह-सुरतेति। तथा सुरतस्यारम्भ उद्योग- स्तदर्थ या गोष्टी संलापः साऽडदी यत्र तन्न तथोक, आदिपदात रमकथाप्रभृतीनां परि ग्रहः। "गोष्ठी सभासंलापयोः" इति मेदिनी। पुनः अश्लीलत्वं गुण इति पूर्वतोऽनुधृ सम। अधमोक्तौ आ्रभ्यत्वस्येव तत्र तन्न रसप्रकर्षस्यवोत्पादकत्वादितिभावः। (८४) तन्न त्रिविधेष्वश्लीलेषु व्रीड़ाव्यअ्जकस्याश्लीलस्य वाक्यगतस्य गुणत्वमु दाहरति-करिहस्तेनेति। वालिकायाः सुरतोपायस्य द्वयर्थपदेन सूचनमिदम्। तथाहि पुंसो वीरस्य, ध्वजः पताका, "ध्वजः पूर्वदिशो गृहे। शिश्ने चिह्ने पताकायां खट्वाङ शौण्डिकेऽपि च' इति हैमः। सम्बाधे नराच्ादिभिः संकटे "सम्बाधः संकटे भगे" इति विश्वः। करिणां हस्तिनां हस्तेन शुण्डादण्डेन विलोडिते सावकाशे कृते साधनस्य सन्यस्य अन्तर्मध्ये प्रविश्य इतस्ततो गच्छन् सन् विराजते। घालिकासुरतोपायश्चापि उयक्तो भवति। तथाहि सम्बाधे संकुचिते साधनस्य मदनमन्दिरस्य स्त्रीवराङ्गस्य योनेरि्यर्थः, अन्तर्मध्ये, करिहस्तेन- तर्ज्जन्यनामिके युकके मध्यमास्यादहिष्कृता। करिहस्तः समुद्दिष्टः कामशास्त्रविशारदैः॥ इस्युक्तदिशा कठिनयोनिशैथिल्यापादकेन बहिष्कृतमध्यमाङ्गलीकेन तर्ञ्जन्यनामि कासंयोगेन, प्रविश्य विलोडिते विकासिते क्लेदिते वा उपसर्पन् गतागत कुर्षन् पुंसः पुरुषस्य ध्वजो लिङ्गं विराजते। अत्रैतस्य ब्रीड़ाव्यख्जकाश्लीला्वदोषस्य सहसा श्रीतुरपि सुरतोद्दीपकतया प्रकृतरस- प्रकर्षोतपादकरवाद् गुसत्वम्। एवमन्यत्राप्युदाहरणं ज्ञेयम्। (८) ननु रमएविषयकाश्लीलतामात्रे कवीनां कथ द्वथंपदोपादनमित्यत आह- अत्रेति। सुरतारम्भगोष्ठयां सुरतोद्योगसंलापमात्रे विषयसप्तमीयम्। द्यर्थः प्रकाश नीयाप्रकाशनीयार्थकः, पदैः, रहस्यवस्तु गोपनीयमर्थम्, पिशुनयेत् व्यअ्ञयेत् न पुनः स्फुटमभिद्ध्यादित्यर्थः । कामशास्त्रस्थितिः कामशास्त्रस्य नीतिः अतो गुणः। अत एव "हन्तुमेव प्रवृत्तस्य" इत्यादावपि द्वचर्थपदोपादनमिति ज्ञेयम्। नचोक्कदिशाऽत्र प्रति- 5सव एवाभ्युपेयतामिति वाध्यम् 'यथाशु जायते पातः" हूश्यनेन तत्र सुरतारम्भाभाव- स्येव बोधितत्वाव।

दोषगुणत्वनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः ७६३

(८६) आदिशब्दाच्छुमकथाप्रभृतिषु बोद्धव्यम्। (=७) स्यातामदोषौ श्लेषादौ निहतार्थाप्रयुक्तते॥ १७॥ यथा- (८८) 'पर्वतमेदि पवित्रं जैत्रं नरकस्य बहुमतं गहनम्। हरिमिव इरिमिव हरिमिव सुरसरिदम्भ: पतन्नमत ।*

(८६) कारिकायामादिपदस्य सार्थकत्वमुपपाद्यितुमुत्थापयति-आदिशब्दादिति । अन्नापि प्रभृतिपदात् अमङ्गलाभिप्रायवद्वक्तुविद्विष्टपात्रकथादेः परिग्रह्यः। तत्र शमकथास्वपि अश्लीलत्वस्य गुसत्वं यथा- 'उत्तानोच्छूनमण्टूकपाटितोदरसन्निभे। क्लेदिनि स्त्रीव्रणे सक्िरकृमे: कस्य जायते।।' अन्न वैराग्योरपादकतया जुगुष्साव्यजकाश्लीलत्वं गुण एव।

"निर्वाणवैरदहनाः" इति। (४६३ पृ०) अन्न कुरुणां भाव्यमङ्गलकाश्लीछत्वं नटेन छद्मनो कथा चमत्कारित्वाति शयव्यअनादू गुण एव। एवम्- "सत्पत्षा मधुरगिर: प्रसाधिताशा मदोद्तारम्भाः। निपतन्ति धार्तराष्ट्रा: कालवशान्मेदिनीपृष्ठे॥

विद्विष्टपात्रकथायां यथा दुर्गामाहात्म्ये सप्सत्याम्-"केचिव्नषा महाहवात्"। अत्र पलायनार्थे प्रयुक्तेन नष्टपदेन विद्विष्टानामेव राचसानां मरणव्यअ्ञनात्ताहशामङ्गलव्यअ- काश्लीलत्वं गुए एव। (८७) निहतार्थरवाप्रयुक्तत्वयो: प्रतिप्रसवमुपदिशति-स्यातामिति। श्लेषस्तावद् श्लेषसमासोकयाद्यलङ्कारेषु ध्वनिषु च अनेकार्थज्ञापनमात्रम। आदिपदात् यमकादिश्व तस्मिस्तथोक्ते, निहतार्थाप्रयुक्तते निहतार्थमप्रयुक्तार्थञ्चैतौ दोषौ अदोषौ परित्यकदुष्ट- ताकौ स्यातां नापि दोषौ नापि गुणौ भवेतामित्यर्थः। तथाहि च तत्र तन्र तेषां दोष- स्वस्वीकारेण परिहरणीयत्वे श्लेषादिरलङ्कारो ध्वनिः तत्तधमकादिश्च प्रायेण न युज्यत एवेत्यकामेनापि तेषामदोषत्वम्, चमत्कारितान्तरोत्पादनाभावाच्च अगुात्वमिति भावः। (८८ ) तत्र निहितार्थत्वाप्रयु कत्वयोर्द्टयोरदोषत्वे श्लेषे एकमुदाहरणं दर्शयति- पर्वतभेदीति। त्रिविक्रमस्य पद्यमिदम्। पर्वतं क्रौअ्जनामकाद्रि भिनत्ति परशुरामरूपेण छेदयतीति स चा सौ पवित्रश्चेति तं तथोक्तम, यद्वा पर्वंतभेदीन्द्रस्तस्य पविर्वज्र तस्मा- स्त्रायते गोकुलं रक्षतीति तं तथोक्तम्, नरकस्य तदाख्यस्यासुरस्य जैत्रं जयशीलम्, बहुमतं सवैराहतम, गहनं सवेदुशेयस्वरूपश्च हरि विष्णुमिव, पर्वतान् भिनत्ति पक्षकर्च- नात्तेषां हृदयं छेदयतीति पर्वतभेदी,यः पविर्वध्नः सं त्रायसे स्वकरेण पालयति दधातीति यावत् स पर्वतभेदिपवित्रस्तं तथोकतम्, "कुलिशं भिदुरं पविः' इस्यमरः, जैत्र जय- शीलम् "जैत्रस्तु जेता" इश्यमरः, नरकस्य स्वानुकम्पनीयमनुष्यमात्रस्य बहुमतं भृक्षं पूजितम्, गहनं दुर्जयञ्ञ, हरिमिन्द्रमिव "यमानिलेन्द्रचन्द्रार्कविष्णुसिहांशवाजिपु"

७६४ साहित्यदर्पण :- [सप्तमपरिणछेदे-

(८६) अश्ेनद्रपक्षे पवित्रशब्दो निहतार्थःसिंहपक्षे मतङ्गशन्दो मातङ्गा

(ह०) गुः स्यादप्रतीतत्वं ज्ञत्वं चेद्धक्तृवाच्ययोः। यथा* (६१) 'त्वामामनन्ति प्रकृति पुरुषार्थप्रवर्तिनीम्। रवदर्शनमुदासीनं त्वामेव पुरुषं विदु: ।।' इस्यमरः। अस्मिन्पक्षे नरकस्येत्यन्रानुकम्पायां कन्प्रत्थयो जेयः। पर्वतस्य भेदश्छेदो गुहेतियावत् आश्रयत्वेनास्यास्तीति सोऽसी पवित्रस्तं पविं दिशां स्वाधिष्टितं देशमिति- यावत्, त्रायते दुर्गम्यताद्िविधानेन रक्षतीति पवित्रः "दिक तु स्त्रियां दिशा दान्ती ककुव्देववधू: पविः" इति शब्दार्णवः, चण्डिकाया वाहनावात् पूतस्वभावो वा तं तथो- कम, यद्ा "मृगाखाञ्च मृगेन्द्रोऽहम्" इति स्मरणात्पवित्रत्वमवगन्तव्यम्, नरकस्य मनुष्यमात्रस्य जैत्रं जयशीलम, वहवो मतङ्गा हस्तिनः तान् हन्तीति तं तथोकं हरि- मिव सिंहमिव। अस्मिन् पक्षे नरकस्येत्यत्राल्पार्थे कप्रस्ययो जातावेकवचनञ्ज। पर्वतान् वृक्षान् भिनत्युन्मूलयतीस्येवं शील तत्तादशम "पर्वतः पादपे पुंसि शाकमास्यप्रभेदयोः। देवमुन्यन्तरे शैठे" इति मेदिनी यद्वा पर्वंतभेदि हिमालयविदारि-गोमुखाख्यहिमालय- शिखरं भित्वा निःसृतमित्यर्थः, पवित्रं पावनम्, नरकस्य पापजन्ययातनायाः जैन्रं जय- शीलं नाशकमित्यर्थ:, बहुमतं पृथिव्यां धार्म्मिकमनुष्येर्यादतम, गहनं दुर्विगाह्यम, पतत् भूमाववतरत् सुरसरिद् गङ्गा तस्य अम्भो जलं तथोक्तम्, भो मुमुक्षवो लोका इति शेष:, नमत प्रणमत। आर्य्याछन्दस्तल्लक्षरान्तूक प्रागेव। (९८) अदोषत्व सुपपादयति -अश्रेति। अत्रोदाहृतपद्ये। निहितः प्रसिद्धतया पावनरूपेणार्थेन उपस्थिती प्रतिहतः अर्थो वज्रधारिरूपार्थो यस्य स तथोक्तः। पवित्र- शब्दस्य पूतार्थे प्रसिद्धतया पविना त्रायते इति वज्रधारिरुपे इन्द्रेऽर्थे तु निहतार्थ इत्यर्थः। अत एवास्मिन् पक्षे निहतार्थत्वदोष इत्याशयः । अप्रयुक्त इति। मतङ्गशब्दस्य मातङ्गार्थे लक्षणया प्रसिद्धत्वेऽपि कविभिर नादतत्वादप्रयुक्तत्वं दोष इत्याशयः। प्रकृते तु श्विप्पदोपादानेन कवेर्थंदूये तातप्यर्याददोषावितिभावः । नचात्र हरिमिवे त्यम्राऽनवीकृतत्वं कवितपदत्वं वा दोष इति वाच्यम्, एकपद्वाच्यानेकेर्षाँ दष्ान्ताना

5वनौ यथा-"भुष्तिमुक्तिकृदेकान्त-"इत्यादो (३६०) पृ० अत्र मुक्तिशब्दो निर्बाणे प्रसिद्ध: विरहक्लेशत्यागे तु निहताथं इति। (१०) अप्रवीतार्थंस्य गुणत्वमुपपाक्षयति-गुय इति। चेर्धि वकुवाच्ययोवंकुर्बो दव्यकष्य च जत्वं तत्तच्छम्दृष्य सङ्केतामिज्ञत्वं स्यात्, वदा प्रतीतखम् अप्रतीतार्थसं नाम दोषो गुण एव हयास्। प्तीतिस्थगनस्य दोषबीजतया विज्ञे तदभावादितिभावः। (९) उदाहरति-खामिति। कुमारसम्भवे द्वितीयसगें तारकासुरेण पीड़ितानां देवानां ब्रह्मस्सुतिरिषम् (हे देव) पुरुषार्था धर्म्मार्थकाममोद्यास्तान प्रवर्तयति उत्पादय तीति वा तथोकाम्, प्रकृति प्रधानम्, "प्रकृतिः पञ्ञभूतेषु प्रधाने मूलकारणे" इति याद्द:, त्वां भवन्तम, श्ामनन्ति कथयन्ति महार्मान दति शेषा। तथा स्वामेव वरर्शिमं तां प्रकृति वश्यति साक्षित्वेनावलोकते इत्येवं शीकस्तं ताद्शम्, उदासीन

दोषगुणत्व निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:। ७६५

(६२) स्वयं वापि परामर्शे- (६३) अरप्रतीतत्वं गुणा इत्यनुषज्यते। यथा (६४) 'युक्त: कलाभिस्तमसां विवृद्धयै क्षीसाश् ताभिः च्षतये य एषाम्। शुद्धं निरालम्बपदावलम्बं तमात्मचन्द्रं परिशीलयामि।'

सर्वत्रासङ्गं समस्तकार्योतपादने स्वाथत्वाभावादितिमावः, पुरुषं स्वकतपुरुषं कूटस्थ चिरस्व रूपमिस्यर्थः, विदुर्विदृन्ति। तथाच अ्ति :- "अजामेकां लोहितशुक्कृष्णां वहनीः प्रजाः सृजमानां सरूपाम्। अजो ह्येको जुषमाणोऽसुशेते" ·... इत्यादि। अत्र "सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्था प्रकृतिः" ...... नानाविधेरुपायैरुपकारिण्यनुप कारिण: पुंशः" गुणवत्यगुणस्य सतस्तस्यार्थमपार्थकं चरति "द्रषा रशिमात्रः शुद्धोऽपि प्रश्ययानुपश्यः" "असङ्गो ह्ययं पुरुषः"। "क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुषः" इश्यादि प्रकृतिपुरुषयो. रभेदवयपदेशः सांङ्ख्यमतेन, वेदान्तिमतेन तु-"प्रकृतिश्व दष्टान्तानुपरोधात्" इन्युक्त दिशा ब्रह्मणः प्रकृतिश्वमेवेति। अत्र च प्रकृत्यादीनामर्थाना सांङ्ख्ययोगदर्शनयोरेव प्रसि द्वत्वेन. तदनभिज्ञव क्बोद्धव्यपक्षेऽपतीतार्थावपि देवानां ब्रह्मणश्याभिज्ञतया प्रतीतरवास्ा- प्रतीतत्वं प्रत्युत गुणतमेव। अयम्भाव :- एकदेशमात्रप्सिद्धरवेन तदनभिज्ञस्य वकुर्बोद्ध व्यस्य च प्रतीत्यभावादेव अप्रतीतस्य दोषत्वं वाश्यम्, किन्धिवदानी वक्तुबोद्धव्यल्य चाभिज्ञतया तदर्थप्रतीतौ सत्या कथमप्रतीतत्वं कर्थ वा तरूय दोषरवं भविष्यति अपि तु कथमपि न प्रत्युस गम्भीरविषयतया चमतकार पोषकतवाद्गुणत्वमैवेति। (९२) अग्नतीतार्थत्वस्य प्रकारन्तरेण प्रतिप्रसवं दर्शयति-स्वयमिति। स्वयमा- त्मना वा पराम्शे एय्योलोचने। अप्रतीतत्वं गुण इति पूर्वतोऽनुषङ्गः। तथाच अभिज्ञस्य वकु: स्वगतत्वेन पर्य्यालोचनेऽवि अमतीतार्थो गुण एवेत्यर्थः। (९३) अ्र "अप्रतीतत्वं गुणः" इत्यस्यासरषेडथो न सम्भवतीतिपूर्वकारिकातोऽनु- धृत्तमितिदर्शयति-अप्रतीतत्व मिति। स्पष्टम्। (९४) उदाहरति-युक्त इति। वैदान्तनिष्ठस्योकिरियम्। य आत्मा तमसामज्ञा- नानां तस्प्रधानानामविद्या कार्य्याणामितियावत्, विवृद्धये विशेषेण बृद्धये, कलाभि: रजः- सत्वतमोगुणरूपाभिर्मायाविभूतिभि: पृथिध्यादिमि: स्वजनितांशर्युक्तो भवति विराट्- स्वरूपेण परिणतो भवति, तथा य आत्मा एषां तमसाँ सतये तिरोभावाय नाशायेश्यर्थः, ताभि: कलाभि: चीगो विहीनो निगुयश्चेत्यर्थः भवति परब्रह्मरूपेणावतिष्ठते। चन्द्रपक्षे तु तमसामन्धकारार्णा विघृद्धये इत्यर्थी ज्ञेय: यावद्रात्रितमःसत्त्वादिदमुक्तम्। कलाभि: तत्प्रकाशापादकेर्ज्योतिर्विशेषैः षोडशभागे;, क्षीणः कार्य्याक्षमत्वेन नष्ट प्रभावो भवति, पुनरेषां तमसां चतये नाशाय ताभि: कलाभि्युंक्तश्र भवतीत्यर्थः। दिवसे हि चन्द्रः तोणकल इव जायते, तदाचान्धकाराणामभाव इति सवंजनवेधम्। निराळ् म्बपदशिर:स्थाधोमुखकमलक्णिकामध्यं तम्न स्वस्मिन् अन्यश्राकाश हत्यर्थ:, अबउम्बः आश्रयो यस्य तं तथोकम्, तम्, मात्मा परमात्मा चन्द्र इव तं तथोक्त्तम्, शद्ध शुभप्र- काशं परिशीलयामि सवंदा चिन्तयामि। उपजातिर्छुन्दस्तल्लक्षगन्तूक्त मेव।

साहित्यदर्पंण :-

(६५ ) कथितं न पदं पुनः ॥१८ ॥ विदितस्यानुघाद्यर्वे विषादे विस्मये कुधि। दैभ्येऽथ लाटानुप्रासेऽनुकम्पायां प्रसादने ॥ १६ ॥ अरथान्तरसंक्रमितवाच्ये हर्षेउवधारये। (६६) गुया इत्येव। यथा- 'उदेति सविता ताम्र :- ' इत्यादि। (६७) अ्प्रत्र विहदितानुवाद: । (६८) 'हन्त हन्त गतः कान्तो वसन्ते सखि नागतः ।'

अत्र शरीरकभाष्यादौ स्थितानां "यस्मिन् घौ: पृथिवी चान्तरिक्षमोतम्" "पुरुष एवेदं सर्वंम्" "तदषवत बहुस्यां प्रजायेय" "तस्माद्वा एतस्म'दाश्मनः आकाशः संभूतः" "अविनाशी वारेऽयमारमा दष्टष्यः श्रोतव्यो मन्तव्यश्र" इत्यादीनामर्थानामनभिज्ञैर भ्यै:प्रतीतस्वाभावेन दोषोऽवि अभिज्ञस्य वक्तः स्वस्य परामर्शंकत्वाद्गुण एव। (९) कथितपदत्वप्रतिप्रसवंदर्शयति-कथितमिति। किम्वेति चार्थ:। विहितस्यानु वाबयस्े उद्देश्यस्य प्रतिमिद्वेश्ये, करधि क्रोधे, दैन्ये दीनतयोकतौ, लाटानुप्रासे ततसंज्ञके शब्दा लक्टारे, अनुकम्पायां दयार्या व्यअ्नीयायाम्, प्रसादने प्रसव्नताऽपादने अर्थान्तरस हुमितवाच्ये तत्संज्ञके ध्वनौ, हषें प्रमोदेअवधारणे अयोगव्यवच्छेदेऽन्ययोगव्यवच्छेदे च। तथाच विद्वितानुवाद्यक्वादिग्येकादशस्थलेषु कथितं पद कवितपदत्वसंज्ञको दोप: पुनर्गुण एव। गुण इति पूर्वतोऽनुषज्यते। गुणस्वकारगन्तु उदाहरण एवानुपर्द स्फुटीमविर्ष्यात। तथा चोक्तम्-"विषादे विल्मये हषें दैष्ये कोपेऽवधारणे। प्रसादनेऽनुकम्पार्या द्विम्तियकं न दुष्यति ।" इति। (९६) पूर्वतोऽनुषज्जिवं गुणपदमिति दर्शयात-गुण इति।

एवम् उदयसविसुबदंशे विहितस्य तास्रत्वस्य अस्तमयसवतुरूद्देशेनाि विधेयतया प्रति निहेशहपोऽनुवाद इश्यर्थः। तथा च उद्देश्यप्रतिनिद्देश्यस्थले उक्तपदप्रयोगादर्थान्तर- प्रतीश्यमावेन झरित्येव शाब्दबोघात् अविलम्बेनैव रसप्रतीतेरिय्यत्र कथितपदत्वस्य गुणत्वम्। पदाश्तरेणोपादाने तु भिन्नखेनावमासात् प्रतीतिविलम्बे दोष इति भावः। "न सोडरिति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगसाहते" इतिम्यायेनोपस्थितशब्दस्यापि विशेष णतया भानाङीकारात्। एवं-"जितेन्द्रियरवं विनयस्य कारर्य गुणप्रकर्षो विनयादवाप्यते। गुणप्रकर्षेण जमोऽनुरज्यते जनानुरागप्रसवा हि सम्पद:।" हत्यन्र कारणमालाSलकारे विद्दिताडनुगद्यर्े कथितपदुर्त्व गुणः। (९८) विषाद्मुदाहरति-इन्त इति। "हग्तहषॅडनुकम्पार्या, वाक्यारम्भविषा- दुयो:" हत्यमरः । 'प्राप्तोऽपि विरद्विपाणनिष्काशनसमुदते'। इति मत्पादांशः। हम्त! हन्स ! इण्टं कक्म, गतः परदेशमितिशेष:। वसमसे प्रास्तेऽपीविशेष:।

दोषगुणत्व निरूपणम् ] लक्षमीविराजित:। ७६७

(६६) अत्र विषाद: । (१००) 'चिन्रं चित्रमनाकाशे कथं सुमुखि ! चन्द्रमाः ।' (१ ) अ्रत्र विस्मय: । (२ ) 'सुनयने नयने निधेहि' इति । (३) अ्त्र लाटानुप्रासः। (४ ) 'नयने तस्यैव नयने च।' इत्यादावर्थान्तरसंक्रमितवाच्यो ध्वनिः। (५) एवमन्यत्रापि। (१९) अन्रेति। विषाद इति। अतोऽस्यातिश्यव्यज्कवाद्गुणस्वमिति शेषः। तथा च हन्त दन्तेति पददयेन कथितपदत्वदोषो विषादाधिक्यव्यअ्जनादूगुण इति भावः। (१००) विस्मयमुदाहरति-चित्रमिति। "शोमते परिपूर्णाडयं स्वभासा दीपयन् दिशः ।" हति मद्राचितांशः। कस्यापि :विदग्धस्य, प्रियां प्रति तन्तुखं चन्द्राभेदेन वर्रयत उत्तिरियम्। चित्रं चित्रमाश्चय्यंमाश्षय्यंम्। माकाशाद्विरुद्वमनाकाश तत्रानाकाशे। (१) अत्रंति। विस्मयः। तथाच चित्रवित्रमितिशब्दद्टयेन कथितपदरं विस्म-

(२) लाटानुप्रासे कथितपदश्वस्य गुणत्वमुद्दाहरति-सुनयने इसि। अ्षत्र मतपू रितन्त्वेवम्- कल्याणि! पादयुगलं शरण स्वदोयं ज्ञार्वेष हन्त ! दव सव्निधिमागताऽहम्। चेत्वं दयां न कुरुषे हतके जनेडस्मिन् शीघ्रं मनाक सुनयने ! नयने निधेहटि॥ (३) अत्रेति। लाटानुप्रासे कथितं पदसुपकारकं भवति अन्यथा तत्न्यासमन्तरा तस्य वैचित्र्यानुदयात्तेन "नयने नयने" इति शब्ददूयेन वैचित्र्यविशेषद्योतनात् कथित- पदरवं गुणः। (४) अर्थान्तरसङक्रमितवाच्यध्वनी कथितपदश्वस्य गुणत्वमुदाहरति-नयने इति। अन्रापि "नयने नयने" इति शब्दद्वयेन कथितपदरवम अर्थान्तरसडक्रमितवाषयध्व. निघृत्तितया चमरकारविशेषाधायकत्वाद्गुणः। (६) क्रोधादौ कथितपदत्वस्य गुणत्वम बबोधितमव कर्थ ोाम्यत एवमिति। मन्यत्र क्रोधादावेवमूह्यमित्यर्थः। तत्र क्रोधे यथा- यातु यातु किमनेन तिष्ठता मुञ्ज मुख् सखि ! सादरं वचः । पामरीवदनलोखुपो युवा नैष वेत्ति कुलजाधरासवम्॥ अत्र "यातु यातु" इति पदद्वयेन समभिव्याहतपदार्थस्यायोगव्यवच्छेदो लक्ष्यते क्रो धातिशयक्र व्यज्यतेतो गुखः। दैन्ये यथा- "देहि देहि नृपमेय तु चित्तमू"। अन्र देहि देहीतिपद्दयेन दानप्रयुकिपौनःपुन्य

७६८ साहित्यद्पण :- [सप्तमपरिच्छेदे-

(६) संदिग्धत्वं तथा व्याजस्तुतिपर्यवसायि चेतु ॥ २० ॥ गुगा इत्येव। यथा- (७) 'पृरथुकार्तस्वरपात्रं भूषितनिःशेषपरिजनं देव ।। विलसत्करेखुगहनं संप्रति सममावयो: सदनम् ।' लक्षयति दैन्यातिशयक्ष व्यज्यतेऽतः कथितपदत्वं गुण:। अनुकम्पार्या यथा- आाश्रममृगोडयं नहन्तव्यो न हन्तव्य:।"

प्रसादने यथा- मातर्मातनमस्ते दहदहजढ़तां देहि बुद्धिं प्रशस्ताम्। अत्रानुनयातिव्यञ्ञनात् कथितपदतवं गुणः । हर्षे यथा- कथय कथय दूत ! क्ागतो रामभद्रो नवजलदगभीरस्निग्धभव्योदितश्री:। क्व ननु स स सुमित्रानन्दनो लक्ष्मणो वा सुविमलपरिपूयांप्रसफुरसोमसौम्यः। अत्र कथय कथय इतिपद्द्येन हर्षाधिक्यध्ोतनात् कथितपदृतवं गुणः। भयोगव्यवच्छेदे यथा .- 'इन्ति हन्ति रिपुं वीरः । अत्र कथितपदशवं गुणः। अन्ययोगव्यवच्छेदे यथा- तद्वख्जनाहिसमतिबहुचाटुगभं कार्य्योनमुखः खलु जनः कृतकं ब्रवीति। तत्साधवो ननु विदन्ति विदन्ति किन्तु कर्त्तु वृथा प्रणयमस्य न पारयन्ति ॥ अत्र "विदन्तीति द्वितीयपर्द साधव एव विदन्तीत्यन्ययोगव्यवच्छेदः। तत्र कथित. पदश्वं गुया एव। वस्तुतस्तु विषादादिकथनं वीप्सामात्रोपलक्षणाथम्। अतएव- पीश्वा पीत्वा सुरभिमदिरामादराश्कान्तदर्त्ता

वक दन्तव्रयकिणकलङ्भाक्कुलं कारयेन्दुं मसानां तु वजति घुणरता दातुरापस्प्रदशम्।। याहि याहि सुमुखि ! प्रिय धाम त्राहि कान्तमशरीरशराघे:। बन्धुरेव विपदः प्रतिकारे सन्दधाति सुतरामुपयोगम्॥ इस्यादौ पीत्वा पीत्वेति याहि याहीत्यादिक कथितपदश्वमपि गुण एव । (६ ) सन्दिग्धत्वस्य गुणत्वमुपपादयितुमाह-सन्दिग्घत्वमिति। सदिग्घत्वं नाम दोषः, तथा गुण एव। चेदू यदि व्याजस्तुतिपय्यवसायि छुळस्तुतिपरयतं स्यातू। (७) उदाहरति-प्रथुकार्तस्वरेति। राजानं प्रति दरिदस्योफतिरिषम् । हे देव राजन् ! सम्प्रति यावद्ववता न दीयते तावदिति शेष;, आवयो: सदनं गृहं समं समा. नम, ववत्तो धनलाभानन्तरं तु मद्गृहं न सममिति सम्प्रतिपदेन ्यज्यते। श्लिष्ट- विशेषणैः साम्यमेवोपपादयति-पृथ्वित्यादिना। राजसदनपक्े-पृथूनि विशालानि कास- स्वरस्य सुदगांस्य पात्राणि भाजनानि यत्र तत्तथोकम्। "रकमं कार्सस्वरं जाम्बूनद

दोषगुणत्वनिरूपणम ] लक्ष्मीविराजितः।

(८) वैयाकरणमुख्ये तु प्रतिपादयेऽथ वक्तरि। कष्टत्वं दुःश्रवत्वं वा- गुणा इत्येव। यथा- (६) 'दीघी वेवीट्सम: कश्िद्गुयवृद्धयोरभाजनम् । क्विप्प्रत्ययनिभः कश्चिद्यत्र सन्निहिते न ते॥' मष्टापदोऽस्तियाम्" इश्यमरः। तथा भृषिता रत्नादिमिरङकृता निःशेषा: समग्राः परि- चारकजना: सेवका यत्र तत्तथोक्तम्, तथा विलसन्तीभिः शोभमानाभिः करेणुभिः इस्तिनीमि: गहनं सङ्कोण दुर्गममित्यर्थः। "करेणुगंजयोषायां सियां पुंसि मतङ्गजे" इति मेदिनी। दरिद्रसदनपक्षे तु-पृथुकानां शिशूनां "पृथुकः शावकः शिशुः" इत्यमरः, आर्ततस्वरस्य भोज्याभावात् क्षुस्पीड़िततया कातरध्वनेः, गत्रं स्थानम्, भुवि पृथिष्याम् (मृत्तिकायाम्) उषिता आसनाध्भावात् स्थिता: निशेषा: सकलाः परिजना: परिवारजना: पुत्रकलत्रादयः यस्मिस्तत्तथोकतम्। विलेषु वबयोः सोवर्ण्यमि- त्यालङ्कारिकास्तेन विलेषु गर्त्तेषु सीदन्ति अवतिष्ठन्ते ये ते विजसरकाः मूषका, कुस्सायां स्वायें वा कनूप्रत्ययः, तेषां रेणुमिस्तदुषिप्नधुलिमिः, यद्वा सन्तीति सन्तः सन्त एव सत्का विलेषु सत्काः वर्त्तमाना ये रेणवसतैर्गहनम्। अथवा बिले सत् वर्ततमानं कं जलं रेणुश्च ताभ्यां गहनं सक्कीगांमित्यर्थः। मार्य्या छन्दस्तल्लक्षणन्तूक्तं प्रागेव। अ्र पृथुकात्तंस्वरपात्रादीनि विशेषणानि "पृथूनि कार्तस्वरस्य पात्राणि यत्र तत्" इत्याद्यर्थकानि कि वा पृथुकानामार्त्तस्वरस्य पात्रम" इत्याधर्थकानि इत्यादि सन्देहात सन्दिग्घरवदोषः। एवं सत्यप्यत्रोकविशेषणानां योग्यतया तत्ततपक्षानुकूलार्थनिश्चयात् रज्ञो व्याजस्तुतिपरय्यंवसायितया सन्दिग्घत्वं गुण एव। (८) कष्टश्वदुःश्रवत्वयोः गुणत्वसुपपादयति-वैयाकरणेति। ग्याकरणमचीयते विदुन्ति वेति वैयाकरणा: तेषां मुख्यो मुखमादियस्य तस्मिन् वैयाकरणादिके जने प्रति- पादे बोदष्ये शोतरीष्य्थः। अथवा वक्तरि, सति सप्मीयम्, कष्टवं दुःश्रवत्वं वा दोषो गुण एव । वैयाकरणतं चात्र न व्याक्कतकरणगाढ़ज्ञानवत्वमात्रम् "सोऽडयेट्ट वेदान्" इत्यत्र तादशभट्टिकारव कुके श्रुतिकटुश्व दोषत्ानुपपत्तेः किन्तु स्ववैया करण्वप्रतिपिपाद् िषया प्रयुक्तत्वम्। तथाच वैयाकरणे श्रोतरि नादुष्ट गुणो वा किन्तु वैयाकरणे श्रोतरि तङ्वै- याकरयाप्रतिपिपाद्यिषया प्रयुक्ततवमेव। ध्वनितञ्रेदं सर्व श्रोतरीतिपदं परित्यज्यं "प्रति पाधेग इति प्रतिपादयता मूलकृतैव। एवं "वैयाकरणे वक्तरि" इश्यस्य स्ववेयाकरय त्व प्रतिपिपाद्यिषी वकतरीत्यर्थः। मुख्यपदेन शुष्क-स्मानत-तार्किकादीनां अ्हणम्। (९) उदाहरति-दीघीति। अस्मिन् ग्रामे कीहशा जना निवसन्तीति पृष्ट्वन्तं प्रति ९ कस्यापि वैयाकरणस्योत्तरमिदम् । कश्चित् पुरुषः दीधीवेवीट्समः "दीधीद्दीहिदे वनयो:"'वेवीङ्वेतिना तुल्ये" इति धातुद्वयम् इडिति मागमः तैः समस्तुल्य इत्यथंः । साम्यमेवोपपादयितुमाह-गुणवृद्धयोरिति। यतो गुणस्य दयादास्त्रिण्यादे: वृद्धेरभ्युद यस्य च अभाजनम् अनाश्रयः। धातुपक्षे "मदेछ् गुणः" इति सूत्रपरिभाषितो गुणः, "वृद्धिरेचि" इति सूत्रपरिभाषिता वृद्धिः तयोरभाजनम् "दीनीवेवीटाम्" इति सूत्रेय गुपवृद्धिनिषेधात् । यथा-आदीध्यन्, आवेव्यनमित्यत्र गुणनिषेध:, भादीव्यक, भावीव्यक

७७० साहित्यवपग :-

(१०) अर्प्रतार्थ: कष्टः।वैयाकश्णश्च बक्ता। (११) एवमस्य अतिपाययत्वेडप। (१२) 'श्र्त्रास्माषमुपाध्यायं त्वामहं न कदाचन ।' अप्र दुःश्रवत्वम् । वैयाकरणो वाच्यः। (१२ ) एवमस्य वक्तृत्वेऽपि।

इश्यन्न वृद्धिनिषेध: भवितेस्यादौ इडागमस्य गुणनिषेध इति ज्ञेयम्। मैतावती पराकाष्ठा किन्तु कश्षित् पुरुषः क्विए् प्रत्ययेन निमः सदयः सवंतःप्राप्तलोप इत्यर्थः। क्विप्प्रत्थयोऽपि सघतःप्राप्तलोपः "हलन्यम्" इतिसूश्रेण पकारम्य "लशकतद्दिते" इति ककारस्य "उ. पदेशेऽजनुनासिक" इतीकारव्य "वेरपृक्तस्य" इति वकारस्य लोपविषानादितिभावः। यम्न यस्मिन् पुरुषे सव्निहिते निकटे सति ते गुणवृद्धी अन्यस्यापि न भवतः। करिपूप स्ययेऽपि सव्निदिते परतो वततिनि गुगवृद्धी न भवतः "किङति व' इतिसूत्रेग निषेधा दिविभावः। यथा जिट् भिदिश्यादौ "पुगन्तउघूपघस्य च' इतिसूत्रपाश्मस्य गुणस्य निषेषः

(१०) गुमत्वमुपपाद्यति-प्रश्रेति। कष्टः साधारणपुरुषपक्षे कष्टगम्यः तत्तदू्या करणसूत्रनु मन्धानरम्यत्वादितिभाव:। वैयाकरश्च वक्तेति। तथाच विकम्वेनार्थप्रती तावपि वक्तुः तत्ततसूत्रागां सततमेव स्मृत्युदिततया व्याकरणउयुस्पत्येतिशयप्रतीतेः, कष्टपरशोज्यत्वगम्यत्वामावास् गुखत्वं दापत्वाभावर वत्याशयः। (११) प्रतिपाद्य्व उदाहरणमूह्यमितिदर्शयितुमाह्दा-मत। म्य वैयाकरणदे पत्िपाधरवे बोधनीयत्वे। अवि उदाहाय्यमितिशेपः। अत्र वागीशा :- "आरमनेपदसंयोगि यजिकर्त्ता गुरुर्मंचानू" ( इत्यन्र) आत्मनः स्वर्गारथं यागं करो- षीत्यथं: कष्टा, (गुण एव) इत्याहुः। (१२) वैथाकरणे बोधनीयत्वे दुःश्रवत्तस्य गुणावं दशयति-अ्रश्रेति। अत्र अस्मिनू विषये। कदाचन कदाडवि। अस्मार्ष (सादश्यात्) स्मृतवान् । स्वत्सा हाय्यमन्तरेणैव मप्रा सर्वमुत्तरितमितिभाषः। अस्मार्षमित्यत्र दुशश्रवत्वम्। ननु सहि सर्वत्रैवं स्यादत आह-वयाकरय हति। वाध्यो बोधनीयः। प्रकाशकारास्तु- यदा स्वामहमद्राक्षं पद्विद्याविशारदम्। उपाध्यायं तदास्माष समरप्रास्षं च सम्मदम् ॥। हत्यत्र वक्तृयोध्ययोरुभयो।पि वेषाकरणरवेन कष्टत्वं दुःशवत्यं च गुण इश्याहुः। (१३) वकतृर्ये ऽप्यस्योदा हारणान्तरमूदयमित्यत आह-एवमिति सस्य वैययाक्ररणादेः। अपि दुःश्रवररंगुण उह्य इति शेष: । पथा भट्टि काव्ये- "सोध्येष्ट षेदांखिदशानयट पितृनतार्प्सोत् समर्मस्त बन्धूनू। अजेष्ट षड्वर्गमरंस्त नीतौ समूलघावं श्यवधीद्रोश्ष ॥" मत् पैय्ाकरणस्य वकतृत्वेन दुःशवत्यं गुयः।

दोषगुणत्वाभावनिरूपणम्] लक्ष्मीविराजित: । ७७१

(१४ ) गुया इत्येव। यथा मम- (१५) :एसो ससहरबिम्बो दीसइ हेअङ्गवीणपिरडो व्व। एदे अस्ससमोहा पडन्ति आसासु दुद्धघार व।।' इयं विदूषकोक्तिः । (१६ ) निहेतुता तु ख्यातोऽथें दोषतां नैव गच्छति। यथा- ( ९७) 'संप्रति संध्यासमयश्चक्रद्वन्द्वानि विघटयति।'

शुष्कतार्किकवकतृत्वे कष्टत्वं गुणो यथा- न्यायानुमानविगुएं कुयराहते महीपते!। हेरवाभासवदुद्धाव्यं विदुषो याति निग्रहम्।। अत्र पञ्चावयवन्यायप्रयोगे दुष्टेतुप्रयोगे वादिनिग्रहकर इत्यर्थः । एतदनभिज्ञानां कष्टस्तदभिज्ञानां तु गुप एव एवं "साध्यं निश्चितमन्वयेन" इत्यावपि कष्टत्वं गुण इत्य- नुसन्धेयम्। (१४) ग्रम्यत्वस्य गुणत्वसुपपादयितुमाह-ग्राम्यत्वमिति। अधमानाम् मशिचित जनानामुककयस्तासु। आ्रान्यत्वं नाम दोषो गुण एवेत्यर्थ:। (६६ ) उदाहरति-एसो इति । एषशशघरबिम्वो इश्यते हैयङ्वीनपिण्ड हव। एते पांशुसमूहा: पतन्त्याशासु दुग्घधारा इव॥ इति संस्कृतम् । हैयद्गवीनपिण्डः पूर्वदिनोत्पव्नदुग्धनिष्पच्चरतपिण्डः, तथा च "ततु हैयङ्गवीनं यदू ह्यो गोदोज्जवं घृतम्"इरयमरः। अशुसमूहा: शंशघरस्येव किरणजालानि। आशासु दिशासु "दिशातुः ककुमः काष्ठा आशाश्र हरितश् ताः" इत्यमरः। आर्य्याच्छ भरलक्षणन्तूकमेव। मत्र दुग्घधाराशब्दो ग्ाम्य:। तथाच विदूषकल्याघमपात्रवेन तत्प्रयोगे शिशोर धंस्फुटव चन मिव योग्यत्वात् कमपि कौतूलं जनयतीश्यस्य गुणत्तमिश्यवगन्तव्यम्। एवं "मुग्धा दुग्घघिया" इत्यादावनुप्रासविशेषादौ च आम्यत्वस्यादोषश्वमित्यवधेयम्। (१६) निहेनुताया गुणवमुपपाद्यितुमाह -निर्हेतुतेति। ख्यातेऽर्थे-लोकप्रसिद्धे- विषये निर्हेतुता नाम दोषस्तु नैव दोषतां गध्छति दुष्टतां न प्राप्नोतीत्यर्थः। चमत्कारा- तिशयाजननाटगुणतामपि नैव गच्छतीत्यपि ज्ञेयम्। (:७) उदाहरति-सम्प्रतीति सन्ध्यासमयः चक्रद्वन्द्वानि चक्रवाकपतियुगलानि- विघटयति परस्पर वियोजयति। अत्र सन्ध्यासमयस्य सपतनीक-चक्रवाकपत्ियां परस्परवियोजकत्वं लोकप्रसिद्ध मिति तन्र हेतवपेताया अभावान्न निहंतुतादोष इति ज्ञेयम्। एवमेव- चन्द्र गता पझगुणान भुङ्क्ते पझमाश्रिता चान्द्रमसीमभिख्याम्। उमामुखं तु प्रतिपद्य लोला द्विसंश्रयां प्रीतिमवाप लक्षमी:।। अत्र रात्रो चन्द्रगताया लच्या: पद्मगुखानुपभोगे पद्मसंकोचो हेतु:, दिवा च पद्मा- भिताया लच्म्याश्रन्द्रगुणानुपभोगे चन्द्रस्य निष्पभत्वं हेतु:, ते च लोकेऽतिप्रसिद्धेरेवा हड साव

७७२ साहित्यदर्पगः- [ सप्तमपरिच्छेदे-

(१=) कवीनां समये ख्यातो गुणः खयातविरुद्धता ॥ २२ ॥ (१६) कविसमयख्यातानि च- (२०) मालिन्यं व्योष्नि पापे, यशसि घघलता वर्ण्यते हासकीत्योंः रक्तौ च क्रोधरागौ, सरिदुदधिगतं पङ्कजेन्दीवरादि। तोयाधारे डखिलेपि प्रसरति च मरालादिकः पत्िसङ्गो ज्योत्स्रा पेया चकोरेर्जलधरसमये मानसं यान्ति हंसा: २३ (२१) पादाघातादशोको विकसति बकुलो योषितामास्यमघ्ये -े र्यूनामङ्गेषु हारा:, स्फुटति च हृदयं विप्रयोगस्य तापैः। मौर्वी रोलम्बमाला धनुरथ विशिखाः कौसुमाः पुष्पकेतो- भिन्नं स्यादस्य बाणैयु वजनहृदयं स्त्रोकटाक्षेण तद्वत्॥२४।।

वगम्येते इति न तदुपादानापेक्षेति न निहेतुतादोष: इत्याद्यह्यम। (१८) ख्यातिविरुद्धताया गुणत्वमुपपादयितुमाह-कवीनामिति। ख्याते प्रसिद्ध कवीनां समये सम्प्रदाये ख्यातिविरुद्वता नाम प्रागुक्तदोपो गुए एव स्यात। (१8) ननु कानि कविसमयख्यातानीत्याशङ्कायासाह-कविसमयेति। प्रतिपाद्यन्ते इति शेष:। (२० ) दर्शयति-मालिन्यमिति। निराकारतया सामान्यत एव रुपरहितेऽपि व्योग्नि आकाशे पापेऽधर्म्में व मालिन्यं मलिनता कृष्णवर्णत्वमिति यावत् वर्ण्यंते कविभिरितिशेष:। एवंविधवर्णानमेव कविसमय इत्याशयः। एवमुत्तरत्रापि। यशसि हासकीर्त्योः हासे कीर्तो च धवलता स्वच्छत्वं वर्ण्यंते "यशः कीतिः समज्या च" इस्यमराभिधानेन यशः कीर्त्त्योरनर्थान्तरेऽपि "खङ्गादिप्रभवा कीत्तिविद्या दिग्भवं यशः" इति निमित्तभेदेन भेदाऽभ्युपगमादत्र यशः कीर्त्योंः पृथगुपन्यासो बोध्यः। क्रोधरागौ क्रोधोडनुरागश्चेत्येतद्द्वयम्, रक्तौ रक्तवर्णो वर्ण्येते। पङ्कजं श्वेतकमलम्, इन्दीवर नीलकमलं तदादि, आदिपदेन कुमुदशवालरतनादि- कञ्ज, सरित्सु नदीषु उद्धिषु समुद्रेपु च गतं स्जातं वर्ण्यते। अखिलेऽपि सर्वस्मिन् विशिष्टरवेनानिहिंष्टऽपि तोयाधारे जलाशये मरालो हंसस्तदादिश्चक्रवाकादि: पत्िसङ्ग: प्रसरति सञ्चरति चेति वण्यते। चकोरः प्रसिद्धः पत्िभिः ज्योत्स्नाचन्द्रकान्तिः पेया पातव्येति वर््यंते। जलधरसमये वर्षाकाले हंसा मानसंतदाख्यं सरोवरविशेषं यान्ति गच्छन्तीति तथात्वेन वर्ण्यंते। (२१) पादाघातादिति। योषितां स्त्रीणां पादाघातात् पादहननात् अशोकम् अशोकं पुष्पं विकसति स्फुटतीति वर्ण्यंते। योषिताम् आस्यमदयैर्गण्दूषपातैमदैः वकुलं केसर- पुष्पं विक्रसति इति वर्ण्यंते। यूनां युवतीनां यूनां च अङ्गेषु कण्ठवत्तःस्थलेधु हारो सु. कामाला वर्ण्यन्ते। यूनां हृदयद् विप्रयोगस्य प्रियतमविश्लेषैः तापैः सन्तापैः स्फुटति विदीण भवति इति वर्ण्यंते। पुष्पकेतोः कन्दर्पस्य मौर्वी धनुषो गुएः रोलम्बमाला अ्रमरपंक्तिर्वण्येते। 'रोलम्बो मधुपो भृङ्ग:" इति धनदः, पुष्पकेतोरेव धनुः कौसुमं कुसुममयं वर्ण्यंते। अथ पुष्पकेतोविशिखाः शरा अपि कौसुमाः पुष्पसम्बन्धिनो

कविसमयप्रसिद्धिनि० ] लक्ष्मीविरानितः । ७७३

(२२) अह्रयम्भोजं, निशायां विकसति कुमुद, चन्द्रिका शुक्कपचे मेघध्वानेषु नृत्यं भवति च शिखिनां नाथ्यशोके फलं स्यात्। न स्याजाती वसन्ते, न च कुसुमफले गन्घसारदुमाणा- मित्याधयुनेयमन्यत्कविसमय(क)गतं सत्कवीनां प्रबन्धे ।२५।।

वर्ण्यंन्ते। अस्य पुष्पकेतोः दायैः तद्वत् तथा स्त्रीकटाक्षेण तत्पातैरितिभावः युवजनहृदय यूनां हृदयं भिन्नं स्फुटितं विदीर्णमितियावत् स्यात् तथा वर्ण्यंते इति शेष: । (२२) शह्रचन्भोजमिति। द्वयोरेव द्वयोविकासदशनेडपि अहनि दिवा अम्भोजं कमलम् निशायाञ्च कुमुदं विकसति इति वण्यंते। चन्द्रिका शुक्लपन् एव न तु कृष्णपने इति वर्ण्यंते। अन्यत्र सम्भवेऽपि मेघध्वनिषु मेघगजितेषु सत्स्वेव शिखिनां मयूराणां नृत्यं भवतीति च वर्ण्यंते। अशोके घृक्षे फलं फलसन्भावी नापि स्यात्, वसन्ते जाती मालती न स्यात् विकसितत्वेन वर्ण्यमानेतिशेषः। गन्धसारद्गुमाणं चन्दनघृक्षाणां कुसुसफले चन स्याताम् सर्वत्र कविवर्णनायामिति शेषः। इत्यादिकविसमयख्यातमिति शेषः। उन्नेयम् समुन्नेयम्। अन्यत् कविसमय(क)गतं कवीनां सम्प्रदायनिद्विष्ट वर्णनं सत्क

(क) कविसमयः कविसम्पदायः। स च चतुवधः, तथा हि- "सतोऽपि चानिबन्धः स्यादसतोऽपि निबन्धनम्। ननियमेन निबन्धश्च विकल्पेन निवन्धनम्।। एवं कवीनां समयश्चतुर्धा परिकीतिंतः । वस्तुनः सतोरऽनिबन्धनं यथा- "अयने चन्द्रिकासम्पत् पक्षयोः शुक्ककृष्णयोः। दसन्ते माकतीपुष्प कामिदन्तेषु रकता।। फलपुष्पे चन्दने च फल चाशोकपादपे। दिवा विकास: कुमुदे वर्षोकाले च मल्िका॥ नारीयां श्यामता पातः स्तनयोर्यच वा हिये। न वर्णयेत्सतोडप्येतान् प्रबन्धेषु कदाचन"॥ अधासतो वस्तुनो निबन्धनं यथा- 'हंसे कीताँच शुभ्रतवं दाढरय दुष्कीर्तिंपापयोः । अज्ञलि्राह्यताकुम्भपूर्य्यतवं शशिदीघितेः॥ रत्नानि यत्र तत्रादी कमलानि नदीष्वपि। मन्दाकिन्यां जले भादिहंसाः सर्वेजलाशये॥ ज्योत्स्ापानं चकोरायां प्रतापे रक्ततोष्णते। ध्वान्तस्य पुष्टिर्त्रांह्यत्वं लेपनं सूचिमेद्यता॥ विश्रेषः कोकयो रात्यां रचत्वं क्रोधरागयोः। कान्तामध्येऽप्यटृश्यत्वं समुद्रायां चतुर्थता॥ नियमेन निबन्धनं यथा- "बहुकालस्थितस्यापि शिवचन्द्रस्य बालता। मुनुष्या मौलितो दर्ष्या देवाश्चरणतस्तथा॥ भूर्जत्ववि्हिमवत्येव मलयेष्वेव चन्दनम्। रक्तत्व रत्नबन्धूकविम्बाम्भोजव्रिवस्वताम्।। कृष्णत्वं केशकामालिपिककाकपयोसुचाम्। सामान्यशौकुयं छत्राम्भ: पताका पुष्पवाससाम्॥ वसन्त एव वर्ण्यं स्यात् परपुष्टस्य कूजितम्। वर्षास्वेव मयूराणां रतं नित्य च वरायेत्।। लब्ज।कोपायशोनाशरोष।क्रन्दास्यकृष्णताः । रागपाण्डुरता दैन्यववषपानतपोजपाः।।

विकलपेन निबन्धनं यथा- कमलासम्पदो: कृष्णह रितोर्नांगसपयोः। पीतलोहितियोः स्वरयंपरागाभिशिखादिषु॥ चन्द्रे शशैषयोः कामध्वजे मकरमत्त्ययोः। दानवासुरदैत्यानामैकयमेवाभिसंहितम्।

साहित्यदर्पण :-- [ससमपरिच्छेदे-

(२३) एषामुदाहरणान्याकरेषु रपष्टानि । वीनां महाकवीना कालिदासप्रभृतीनां प्रबन्धे उन्नेयमिति पूर्वेण सम्बन्धः । तेन सौधा

तद्विपरीतत्वेन दुर्यशोदुष्की:यॉर्मालिन्यञ्च वर्ष्यते। तत्र दिङ्वमात्रं दुर्यशांस मालिन्यमुदाियते यथा "अमानि तत्तेन निजा यशोयुगं द्विफालबद्धाश्चिकुरा: शिरः स्थिताः।" इति। अन्ये तु- स्त्रीणां स्पर्शात्प्रियङ्गुविकसति बकुलः लीघुगण्डूपसेकात् पादाघातादशोकस्तिलक कुरवको वीक्षणालिकनाभ्याम्। मन्दारो न्मचाक्यात पटुमतुहसनाच्चम्पको वक्त्रवाता- च्चूतो गीतान्नमेररविकसति च पुरो नर्त्तनात्कर्णिकारः॥ इत्थनाङु:। (२३) ननु क्व एपामुदारणानि दृष्टानीत्याशछ्ायामाह-रपामिति। आकरेपु सुत्क- वीनां प्रबन्धेपु। तत्र कानिचित् दिङ्मात्रं तावदुदाहियते- "कलङ्कमालिन्यमिपण चन्द्रमा दधात्यघं पान्थवधूवधोन्वम्"। "हनूमदाद्यर्यशसा मया पुनः छिपां हसैर्दृतपथः सितीकृतः"॥ 'नलः सितच्छन्रितकीतत्तमण्डलः'। "शोणं वीचय मुखम्"। "चुकूज कूले कलहंसमण्डली" मानसोत्काः". ... I अन्यच्च- "भुवनानि निबध्नीयास्त्रीणि सप्र चतुर्दश। चतस्रोऽटी दशदिकश्षतुरः सप्त चाम्युधीन्॥ भष्टादश स्मृता विद्याश्नस्रश्च चतुरददश। ये सथले ते जने जीवा भिन्दन्स्यर्क रणे मृतः॥ मदत्वमादौ सर्गा-ते सुक्षमता जगतामपि। शैलादिभिधते शब्दरान्भः शतथनूपरि॥ नाम तत्तदुपाधी स्याच्छक्रो वृषवाहनः । चिहतवे च वृपाकोडयं धजे सत्वाद्द प्वनः ॥ शूली न सर्पी गिरिश: शशी न हरियी विधुः। इन्दुर्मोलिर्मदादेवो गक्ञामीलिन व कचित। अपि च- श्वेतानि चन्द्र-शक्राश्र-शम्भु-भार्गव-नारदाः। इलीशेपादिशक्रेभी सिंहसौधशरद्नाः । सिकतामृतलोभाशि गुरकैरवशकंराः। नीलानि कृष्ण-चन्द्राङ्-व्यास-राम-घनजयाः॥ शनिद्र पदना काली राजपट्टविदूरजम्। विप्राकाशकुहूशस्रागुरुपापतमो निशाः॥ रसावद्भुतश्तक्वारी मदता पिच्छराइवः । सीरि चीरं यमो रक्ः कण्ठः खख्जनकेकिनोः॥ कृत्या छाया गजाक्गारखलान्तः करणादयः। शोणानिच्छत्रधर्मश्च त्रेतारौद्ररसस्तथा॥ चकोरकोकिलापारावतनेत्र कपेमुखम्। तेजः सारससमस्तं च भौमकुङ्कुमतक्षकाः॥ जिह्वेन्द्रगोपखद्योतविधुत्कुञ्जरविन्दवः। पीतानि दोपजीवेन्द्रगरुड़ेश्वरदृग्जटाः।। ब्रह्मावीररसस्वणंकपिद्वापररोचनाः । किञ्जल्क-चक्रवाक्याचा इरितालमनः शिलाः॥ धूमराखि रजोलूताकरभो गृहगोधिका। कपोतमूषकी दुर्गाकाककाठस्वरादयः ॥ 'हरिता: सूर्य्यंतुरगा बुधो मरकतादयः"। एवं कवीनां समयो दिकमात्रमिह कीतिंसः।

दोषगुणत्वाभावनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित: ।

(२४) धनुर्ज्यादिषु शब्देषु शब्द्रास्तु धनुरादयः। श्रारूढत्वादिबोघाय- यथा- (२५) 'पूरिते रोदसी भवानैधंनुर्ज्यास्फालनोन्वैः।' (२६) अत्र ज्याशन्देनापि गतार्थत्वे धनुःशब्देन ज्याया धनुष्यायत्तीकरयं बोथ्यते। (२७) आपरादिशब्दात्-भाति कर्याववतंसस्ते।' सम्पत्स्यन्ते नभसि भवतो राजहंसाः सहायाः"। "तत्पादाहतिमन्तरेण भवतः पुष्पोद्मोऽयं कुतः ?"। वकुलं विचकास योषिताम् "आमुक्तमुक्तालतमस्य वत्ः" इति माघे, "अलिपङक्ति रनेकशस्त्वया गुणाकृत्ये धनुषो नियोजिता इति कुमारसम्भवे। "तव कुसुमशरतवं शीतर- श्मित्वमिन्दो:" इति शाकुन्तले। 'कुमुदान्येव शशाङ्क: सविता बोधयति पह्जान्येव"। "शुक्लं हि पक्षं समुपेति चन्द्रिका" ... इत्यादि। (२४) पुनरुक्ततादोषस्यादुष्टतां प्रतिपाद्यितुमाह-धतुरिति। धनुर्ज्यादिषु शब्देषु विद्यमाना धनुरादय: शब्दास्तु आरूढ़त्वादिबोधाय आरूढ़त्वप्रतीतये धनुरादिपु योजि तत्वाद्यवगमायेश्यर्थः प्रयोक्तव्या इत्यग्रिमेण सम्बन्धः। मतः पुनरुकतवमुदुष्टतां प्रतिप- दयते इति भावः। (२६ ) उदाहरति-पूरिते इति । धनुषि आरोपिता या ज्या मौरवी तस्या आस्फालनं तदेवोजव उत्पत्तिस्थानं येषां तस्माद्वोद्वन्तीति तादशै:, रोदसी द्यावाभूमी "भूद्यावौ रोदस्यौ रोदसी च ते" इत्यमर:। (२६) अदोषत्वमुपपाक्यति-अ्त्रेति। ज्याशब्देन ज्यापद्प्रयोगमान्नणेतिभावः। गतार्थत्वे आपतधनुर्गुणार्थते धनुष इति शेष:, धनुःशब्देनेति तृतीयेयं सहाथें, तथाच धनुःशब्देन सह ग्रयुक्तेन ज्याशन्देनेत्यर्थः,। ज्याया मौर्व्याः, आयत्तीकरणं विस्तृतीकर- णम्। अयम्भावः-"मौर्वी ज्या शिज्षनी गुणः" इत्यमरकोशात् ज्याशब्देनैव धनुर्गुणो- क्ावपि धनुशब्दप्रयोगो ज्यायान् आरूढ़त्वप्रतीतये। तम्प्रतीती च वर्णनोत्कर्ष इति न पुनरुक्तत्वादिदोष इति। यत्र तु आरूढ़त्वप्रतीतिरुपं प्रयोजनं नास्ति तत्र न धनुःशब्दो- पादानम्, किन्तु केवलज्याशब्दोपादानमेव। यथा- ज्याबन्धनिष्पन्दभुजन यस्य विनिशघ्वसद्वक्त्रपरम्परेख। कारागृहे निर्जितवासवेन लङ्केध्यरेणोषितमा प्रसादात्॥ अन्ना रूढ़त्वप्रतीति रुपप्रयोजनाभावादनु:शब्दानुपादनमिति भाकः। (२७) कारिकायामादिशब्दार्थस्य सार्थकतां दर्शयति-आदिशब्दादिति। भातीति- सौन्दययं परिवर्घयन्। जडवस्तवपि क्वचिल्लोके चेतनं न्यक्करोति हि। इति मत्पूरितांशः। अन्न स्वगुरिति शेप:।

७७६ साहित्यदर्पणः- [ससमपरिच्छेदे-

अत्र कर्शास्थितत्वबोधनाय कर्राशब्दः । एवं श्रवयाकुण्डलशिर: शेखरप्रमृतिः । एवं निरुपपदो मालाशन्द: पुष्पस्जमेवाभिघत्त इति स्थितावपि 'पुष्पमालावि भाति ते।' अत्र पुष्पशब्द उत्कृष्टपुषपवृद्ध्य। (२८) एवं 'मुक्ताहार' इत्यत्र मुक्तकाशन्देनान्यरन्षामिश्रितखम्। (२६) प्रयोक्तव्या: स्थिता भमी॥

ते तव कान्तायाः, कर्णऽवर्तंसः कर्णावतंसः कर्ण निहितस्तद्लङ्वारः। कर्णस्थित त्ववोधनाय कर्णस्थितवं बोधयितुम्। कर्णशब्द इति "प्रयुक्त इति स्थाने" इति शेषः। तथाच "पुंस्युत्तंसाव तंसौ द्वो कर्णपूरेऽपि शेखरे" इत्यमरकोशात् अवतंसशब्देनैव कर्णभूषणे लब्धे कर्णस्थितत्वप्रतीतये कर्णशब्द इत्यर्थः । ईदृशस्थले कर्णस्थित्यादिरू- पाधिकार्थ प्रतिपत्यर्थ कर्णशब्द उपादीयत इति भावः। नचैवं कर्णस्थितलक्षणायामपि कर्णस्थितकर्णभूषा इति बोधनेनेव पुनरुक्तिरिति वाध्यम्, अवतंसपदस्य कर्णयोग्य- भूषार्थकत्वेन कर्णस्थितकर्णयोग्यभूपा इति पुनरुक्त्यभावात्। तथा कुण्डलशेखरशब्दा- भ्यामेव कर्णभूपराशिरोभूपएायोर्लव्धावपि तत्र तत्र स्थितत्वबोधनाय श्रवणशिरः शब्दा. वितिभावः। प्रभृतिपदेन नेत्राज्जनादेग्रहणम एवं मयूरकेकाकरिकलभगजघृंहिताघहे- षाशैलोपत्यकाडिशव्देपु बोध्यम्। सर्वेत्रलक्षणा एव स्वीकार्य्या। एवमिति। निरुपपर्द निर्गतमुपपद यस्य तथोक्त: विशेषसरहित इत्यर्थः। पुष्पस्रजभेवाभिधत्ते इति। "माल्य मालास्जौ मूर्ध्नि" इत्यमरेण तत्रैव भूरिप्रयोगादिति भावः । पुष्पमालेति। उत्कृष्टपुष्प- वृद्धये इति उत्कृष्टानि यानि पुष्पाखि तेषां घृद्विराधिक्यं तस्यै तां व्यक्जयितुमिति यावत्। तथाच मालाशब्दो यर्द्याप पुप्पस्यैव स्रजि शक्तस्तथापि न पुष्पपद्मपुष्टारथं लक्षणयोत्कृष्टत्वप्रतिपादनादितिभानः । ननु मालाशब्दस्य पुष्पस्ङ्मात्रशक्तत्वमित्यसमीचीनं रत्नमालावर्णमालेत्या दिप्रयो गदर्शनादिति चेतू ? निरुपपदस्य तथात्वेन दोषाभावात्। (२८) कारिकायां द्वितीया दिपदार्थस्य सार्थकतामुपपादयितुमाह-तृतीय एक मिति। हारशब्देनैव "हारो मुक्हावलौ" इति विध्वकोशात्, "मुक्ता ग्रैवेयकं हारः इति कोशाच्च मुक्तामयहारप्रतीतावपि पुनरधिकेन मुक्ताशन्देनेस्यर्थः। अन्यरत्नामि- श्रितत्वं पझमरागादिरत्नान्तरामिश्रितत्वं प्रत्याय्यते, तस्मात्तस्यादुष्टत्वमितिशेषः । एतेन आरूढ त्वादी त्यादिशब्देन अमिश्रितत्वादिग्रहण मिति द्योतितम्। एवं मरकतशिलेत्यादो शिलापदं विस्तीर्णत्वप्रतिपादनायेति बोध्यम्। तथाच-"सकीचकर्मारुतपूर्णरन्ध्रैः" इत्यादो "कीचका वेणवस्ते स्युः ये स्वनत्यालिलोद्धताः" इत्यमराभिधानेन मारुतपूर्ण- रन्ध्रैरित्या दिदुष्टमेवेति सूचितम्। (२६) नन्वेवं माभूपुनरुक्त्रवं दोष: सर्वत्रैवं विघतात्पर्य्यसत्वा दित्याशङ्कय समा धप्ते-प्रयोक्तव्या इति। अमी पुनरुकत्वावहाः । स्थिताः महाकाव्येषु इति शेषः। प्रयो- कव्या इति। येषां पुनरुक्तत्वावहत्वेपि प्रयोगो बहुधा बहुत् दृश्यते त एव प्रयोक्तव्या नान्य इत्यर्थ: ।

दोषगुणत्व निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः।

(३०) धनुर्ज्यादय: सत्काव्यस्थिता एव निबद्धव्याः, न त्वस्थिता जघनकाञ्ची- करकङ्कयादयः। (३१) उक्तावानन्दमन्नादे: स्यान््यूनपदता गुरुः। यथा (३२) 'गाढालिङ्गनवामनीकृत कु च् प्रोद्िन्न रो मो द्र म 1

मा मा मानद माति मामलमिति क्षामाक्षरोलापिनी सुप्ता कि नु मृता नु कि मनसि मे लीना विलीना नु किम्॥'

(३०) उक्तार्थं विवृणोति-धनुर्ज्यांदय इति। शब्दा इति शेषः। यतः सत्काव्य- स्थिता महाकाव्यनिबन्धान्तगंता एव अतो निबद्धव्या उपन्यसनीयाः। नियमष्यव- च्छेधं दर्शयति-न तिविति। अस्थिता अविद्यमाना: सत्काव्येप्विति शेषः। तथाच महा- कविप्रबन्धस्थितेष्वेव कर्णावतंसादिपदेषु उक्तप्रकारेण समर्थनम् । महाकविप्रयुक्ते- नान्यैः प्रयोज्यानि जघनकाञ्जीत्यादिपदानि प्रयुक्तानि पौनरुक्तयमेवावहन्ति कविभि- रप्रयुक्तत्वात, अतो रूढितोऽनादिलक्षणायामेव प्रयोजनाभावी न दोष इति। एवञ्ञच सति "उस्किप्तं करकङ्कराङ्ट्रयमिदम्" इत्यादौ पुनरुक्तत्वदोष एवेति भावः। (३१) न्यूनपदताया गुणत्वं दर्शयितुमाह-उक्ताविति । आनन्दे आनन्दप्रवाहे मगो निमग्नवत् स्थित आदियंत्र तस्य तथोक्तस्य, आदिपदेन शोकदुःखमग्नादेश् उकी न्यूनपद्तानाम दोषो गुए एव स्यात्। आनन्दादिभिनिमस्नतया अन्वयिपदाभिधाने प्रमाद्व्यज्ञनद्वारा आनन्दादीनामत्यन्ताधिक्यद्योतनादिति भाव:। (३२ ) उदाहरति-गाढ़ेति । अमरुशतके शङ्गाररसातिरेक्स्तीमानं प्राप्त्य क् चिन्नायकस्य सुरतान्ते रतिश्रमनिममां प्रेयसीमनेकधोल्िख्य वितर्कोडयन्। गाढ़ा- लिङ्गनेन दृढ़परिरम्भणेन वामनीकृती खर्वीकृतौ कठोरत्वाद्वा किञ्ञिन्नामितौ कुचौ यस्या: अनेन पीनोच्चकुचत्वं व्यञिजतम्। 'खर्वो हस्वश् वामनः" इत्यमरः सा चासौ प्रोज्भिना अत्यन्तमङ्करिता रोमोद्मा रोमाञ्जो यस्याः सा चेतिपरपदस्य विशेष्यत्ववि- वच्चया कर्म्मधारये पूर्वपदस्य पुवद्भावः। गाढ़ालिङ्गनवामनीकृत कुचयो: ग्रोह्िन्नो रोमो द्रमो यस्या इति समासो नोचितः कुचे रोमोद्गमस्यासम्भवात्। तथा सान्द्रः प्रियतम- सम्बन्धेन निविड़ो यः स्नेहरसः आनन्दस्तस्यातिरेक आधिक्यं तेन विगलब्विपतत् श्रीमतः सुन्दरात् नितम्बात् कटिपश्चाद्ागान् अम्बरं वस्त्रं यस्याः सा तादृशी। हे मानद ! मानमभिमानं द्ति खण्डयति, मानं सम्मानं ददातीति वा तत्सम्बुद्धौ हे मान खण्डक ! सन्मानदायक ! च मा मां मा नैव आयासय इति शेषः। माम् अति अत्यन्तं मा पीड़य इति शेष:। अनुक्तिस्तु रसातिशयद्योतनाय। अलमेतावदेव पय्याप्तम् इति चामाणि कृशानि न्यूनानि अस्फुटानि वा अक्षराणि यस्मिन् कर्मखि तद्यथास्यात्तथा उल्लापिनी अभिभाषिणी एवंभूता पेयसी सुप्ता कि नुस्थिरतया वर्तमानत्वादिति भावः। सुप्तेत्यादयो नायकवितर्काः मृता नु किमू? सुप्तत्वेऽपि श्वासः अस्याश्च तदभा- वादिति भावः। मे मम मनसि लीना "किन्नु" इति पूर्वतोऽुपञ्जनीयम् मृतत्वेऽपि

साहित्यदर्पण :- [सपमपरिच्छेदे-

(३३ ) अप्रत्र पीडयेति न्यूनम् । (३४) क्वचिन्न दोषो न गुण :- (३५) न्यूनपदत्वमित्येव। यथा- (३६) 'तिष्ठेत्कोपवशात्प्रभावपिहिता दीर्घे न सा कुप्यत स्वर्गायोतपतिता भवेन्मयि पुनर्भावार्द्रमस्या मनः। तां हुर्तु विबुधद्विषोऽपि न च मे शक्ताः पुरोवतिनीं सा चात्न्तमगोचरं नयनयोर्जातेति कोडयं विघि: ॥' बहिरनुभवः स्यादिति किं जतुकाष्ठन्यायेनक्यं गतेतिभावः। ननु ताद्ृशोऽपि पदार्थः पृथक्कतत शक्यते इत्यत आह-विलीनेति। कि नु विलीना नीरक्षीरन्यायेन सर्वथा मनः सारूप्यं गतेतिभावः। यद्ा-विलीना चषारे जले लवएवन्मिश्रीभाव गतेतिभावः। सवत्र वितर्के नु शब्दो ज्ञेयः। शाहू लविक्रीडितं छन्दस्तहक्षरान्तुक्तमेव प्राक् (१५८) पृ० (३३ ) अरत्रेति । पीडयेति पदमितिशेपः। उपलक्षमेत् आययेति पमपि न्यूनमिति बोध्यम्। तथाच "मा मा" इस्यतः पुरः "आयासय मार्डतिमाम्" इस्यतः परं च 'पीडय' इति पदुञ्ज न्यूनमपि न दुष्टम, झटिश्यध्याहारेण प्रतीते: स्फुटत्वात्, प्रत्युत गुए: हर्ष संमोहातिशयप्रत्यायकावेन रसातिरेकव्यक्षकत्वात्। शोकदुःख मग्ने न्यूनपढत्वस्य गुरत्वं यथा- रवं जीवितं खवमसि मे हृदयं द्वितीयं रवं कौमुदी नयनयोरमृतं त्वमङ्गे। इत्यादिभि: पियशतैरनुरुध्य मुग्धां तामेव शान्तमथवा किमिहोत्तरेग॥ इत्यत्र "त्यक्तवानसि" इति क्रियापदस्यानुपात्तरवेन न्यूनसपि अशक्यवकव्यतवेन शोकातिशयपोषकत्वादू गुसभूततां गतम्। (३४) न्यूनपदत्वस्य दोषाभावमात्रत्वं दर्शयति-कचिद्ित्यादिना। क्रचित् रसानपकर्षकत्वपुरस्कृतरसानुत्कर्षकत्वस्थले। न्यूनपदतवमिति पूर्वतोऽनु- षञ्जनीयम्। न दोषो न वा गुणा इत्यर्थः । दोपत्वं त्यक्त्वाऽपि गुणत्वमप्राप्त इति भावः। अनयोयुंकिस्तु विवरण एव स्पष्टीककृता। (३२) कारिकां सङ्गमयितुमध्याहार्य्यं मुपपादयति-न्यूनेति। स्पषटम्। (३६ ) उदाहरति-तिष्ठेदिति। विक्रमोर्वशीये चतुर्थेडक्के उर्वशीतिरोधाने सति विरहिय: पुरुरवस उफ्तिरियम्। सा उर्वशी कोपवशाद् मां प्रति कुतश्चित् पणयकोपात् प्रभावेणा अन्तर्धानकरणविद्यया देवशक्त्या वा पिहिता अन्तहिता 'सती अन्रैव कुत्रचित्" इति शेष:, तिष्ठेत् ? इति काकु:, एवमन्यत्रापि पिहितेत्यत्र "वष्टिभागुरिरल्लोपम्" इति वचनेनापरेकारलोपः। एतदनन्तरं "नैतद्युक्तं यतः" इति शेषः पूरणीयः। यतो यस्मा- स्कारणात् सा उर्दशी दीघ चिरकालं न कुप्यति। तथाच कोपेनाऽन्तहिंताऽपि चिरका लस्थायिकोपाभावेन क्षणात्परमेव पुनरागच्छेदिति भावः। स्वगंशब्दो हि सुष्ठ अज्यंते इति स्वर्ग:, 'अर्ज अर्जने" इति भौवादिकादरजधातोः "अकत्तरि च कारके संज्ञायाम्" इति सूत्रेए कर्मघजा, सुष्ट ऋज्यतेऽस्मिव्विति स्वर्गः "ऋजु गतिस्थानार्जनोपार्जनेषु" इति भौवादिकात् ऋजधातोः "हलश्र" इति सूत्रेणाविकरणघञा वा निष्पन्नः अतो हि स्वर्गांयेश्यत्र, 'क्रियार्थोपपदस्य कर्मणि स्थामिनः" इति सूत्रेय कर्मगि चतुर्थी बोध्या।

दोषगुणत्वाभावनि० ] लक्ष्मोविराजितः ।

(३७) अत्र प्रभावपिहितेति वेिी व्न्तं ैि ि न्यूनानि।

भावस्योत्कर्षाकरणात्न गुणः। "दीर्घ न सेःयादिवाक्यजन्यया च पतिपच्या तिष्ठेदि- त्यादिवाक्यप्रतिपततर्वोवः स्फुटमेवावभामन दति न दोर:। (३६ ) गुए क उप्यधिकं पदम् ॥२७॥

तथाच किं स्वर्गाय स्वग गन्तुम् उत्पतिता उर्व्छंगमनातुह्टलव्यापारवती भवेत् एतदुत्तरं "नैतदपि युक्कं यतः" इति शोष: पूरणीयः। एवहपि न यतो गस्मान कारणात् अस्या उर्वश्या मनः पुनः मयि सद्विपये भावेन स्नेहेन आर्व सरसम् अतशविरचिरहं रवतो न कुरर्यादिति भावः। ननु तर्हि किससु रपहतेत्यत आह-गामिति। मे मम पुशेवसि- नीम् अग्रतो विद्यमानां च तां प्रियाम् उर्वशीम्, हर्त्तम् अपहर्तु विबुधानां देवानां द्विषः शत्रव असुरा अपि न शक्ता न समर्थास्तेपां तथाविधसाहसबलयोरसत्वादित्या- शयः, किमुतान्ये अथ च सा नयनयोलोचनयोरस्यन्तमेव अगोचरम् अविषयत्वं याता गतेति कोडयं विधि: प्रकारो दैवं वा "वर्त्तत'हति शेषः। "विधिब्रह्मविधानयोः। विधि- वाक्ये च दैवे च प्रकारे कालकल्पयोः" इति कोशः। शाद्र्डूलविक्रीडितं छन्दः तल्लत्त- सान्तूकं प्रागेव (१५८) पृ० । (३७) नन्वत्र कानि पदानि न्यूनानीतिजिज्ञासायां तानि दर्शयन् तेषाञ्ज लक्ष्य- सङ्गश्यर्थ गुणदोषाभावमुपपाद्र्याति-त्त्रेति। इत्यस्य पश्चादिति शेषः। अस्य पडस्येति शेषः। अनन्तरं पश्चात्। इति त्रीण्येव पदानि न्यूनानीयर्थः। अन्न प्रदीप :- पिहिते- श्यनन्तर "नैतद्युउ्यते यतः" इत्येतः पदेन्यूनम्, एवं द्वितीयपादेपि। नचान्न गुणातवं विशेषबुद्धेरनुर्पादात्। नाऽपि दोषखं तद्व्यतिरेकेणाऽपि 'दीर्घ न सा कुप्यति" इत्यादिप्रतीत्या "तिष्ठेत् कोपवशात्" इत्यादिप्रतीतीनां वाध्यत्वावग- मात् इति। (३८) ननु गुणदोषयोर्मध्ये प्रागगुत्वोपपादानस्येव अगुसाखाद्दोषत्वयोर्मध्येऽपि प्रागगुए्वोपादानस्यैव युक्तत्वात् प्रथममगुणत्वमनन्तरञ्चादोषं दर्शयितुमाह-एषा- मिति। ननु तर्हि कारिकायामप्येवमेव कथं नोक्तमिति चेत्? तत्रत्य पाठक्रमस्य केवलं वृत्तिपूरणोपन्यस्तरवेना किञ्चि्ित्करत्वात। एषां न "एतद् यतः इति व्रयागामित्यर्थः। एतद् वाक्यव्यङ्गयस्येति एतद्वाक्यं "तिष्ठेदिशत्यादि तद्यङ्गयस्थ उत्कर्षाकरणात् उत्कर्षों रसस्फृत्तिस्तस्याकरणं तस्मात्, किं रुद्: प्रियया" इन्यादौ "करतले विन्यस्य वक्त्राम्बुजम' इत्यनेनेव केनचि-पदान्त- रेण रसोष्कर्षाजननादित्यर्थः । न गुखो गुणस्वरूपावं नेत्यर्थः । तर्हि दोष चमेवाभ्युपेय- तामत आह-दीर्घे न सेति। प्रतिपत्त्या प्रतीत्या द्वारा। वाक्यप्रतिपत्तेः वाक्यजन्य प्रतीते: बाधो निरासः। स्फुटमनायासं सुसिद्धम् न दोषो न दुष्टत्वम्। एवञ्ज "नैत- द्यतः" इति पदत्रयबोध्यः तिष्टेदित्यादिवाक्यार्थप्रतिपत्तिनिरासः, 'दीघ न सा कुप्यति' इति वाक्यजन्येनैव बोधेन तदन्यथानुपपत्या स्फुटं बोधित इति न दोष इति भावः। (३९) अधिकपदर्वस्य गुणत्वं क्वचित्सम्भवतीत्याह-ुरा इति। क्वापि यत्र ६६ सा०

७६० साहित्यदर्पण :- [सप्तमपरिच्छेदे-

यथा - (४०) 'आचरति दुर्जनो यत्सहसा मनस्ोऽ्यगोचरानर्थान्। तत्र न जाने जाने स्पृशति मनः किं तवु नैव निष्ठुरताम्॥' (४१ ) अत्र 'न न जान' इत्ययोगव्यवच्छेदे। (४२) द्वितीये जान' इत्यनेन नाहमेव जाने इत्यन्ययोगव्यवच्छेदाद्विच्छि सिविशेषः।

विशेषप्रतिपत्तिस्तत्र अवधारणस्थल इति यावत् अधिक पदम् अधिकपदूर्व नाम दोषो गुए एव। (४१) उदाहरति-आचरतीनि। दुर्जनः खलः सहसैव यत् मनसोऽपि कि पुनर्व- घस इति शेप:, अगोचरान् अविपयान् परोक्षानियर्थ:, अर्थान् कार्य्याणि आचरति अनुतिष्टति, तत् न जाने इति न अपि तु जाने एव। एवं जाने अहमेध जाने इत्यर्थः। नन्वेवं तर्हि कर्थ न तम्म्रतीकारं करोपीत्यत आह-स्पृशतीति। किन्तु मम मनो नैव निष्ठुरतां कठोरत्वं स्पृशति दुष्टजनहृदयवत् क्ररतां भजते। आर्य्याछन्दस्तल्लक्षणं चूकं प्रागेव। (४१) द्विविर्धं तावदवधारणम्-अयोगव्यवच्छेद: अन्ययोगव्यवच्छेदश्चेति। प्रक्ट तु द्वयोरेवावस्थानाद्गणत्वमिति य्थाक्रमं द्शयति-अत्रेति। अन्र "प्रथमे" इति शेषः। अयोगस्य स्वस्मिन दुर्जनापकारविपयकज्ञानासम्वन्धस्य व्यवच्छेदान्निराकरणात् विच्छि त्तिविशेषो बोधविशेषरूपाभङ्गि: चमत्कारातिशय इत्यर्थः। एवञ्च 'जाने' इत्यनेनैव बोधोपपत्ती नञद्वयाधिक्योपादानादधिकपदत्वप्राप्तावपि "द्ी नजौ प्रकृतमर्थ सातिशयं बोधयतः इतिन्यायेन उक्तविधचमतकारातिशयबोधनात् प्रत्युत गुएत्वमेवेत्याशयः। (४२) ननु यदि न जाने इति न, अपि तु जाने इत्यर्थस्वीकारे द्वितीयेन 'जाने' इति पदेनैव अयोगग्यवच्छेद इति चेत्? मैवमित्याह-द्वित ये इति। द्वितीये अवधारण- भेदे इत्यर्थः। अन्यस्मिन् मद्िन्ने जने यो योगः दु.जनापकारविषयकज्ञानसम्बन्धरतस्य न्यवच्छेदो निराकरणं तस्मात् विच्छित्तिविशेपो बोधविशेषरूपाभद्गि: चमतकारातिशय इत्यर्थः । एवञ्र "न न जाने" इत्यनेनेवानान्ययोगव्यवच्छेदबोधनात् द्वितीयेन "जाने" इस्यनेन तु अन्ययोगव्यवच्छेदस्यैव अहमेव जाने न खवन्यं ज्ञापयामि इश्यस्य बोधन- म्भवतीत्याशयः। अतएवाधिकपदत्वसम्भचेऽपि गुएत्वमेवेत्यवगन्त्यम्। नन्वत्र कथमधिकपद्खम्? द्वितीयेन "जाने" इति पदेन "अहमेत्र जाने न शवन्यं ज्ञापयामि" इश्यर्थस्य विव्षितत्वात्पदस्याविवक्षितार्थत्व एवाधिकपदत्वस्त्रीकारादिति चेस्? मैवमू-"गुएः क्वाऽप्यघिक पदम्' इत्यन्र आपाततः इत्यादिः। तथाच आपाततो यदधिकपदं तत् क्वापि गुखो भवतीत्यर्थादुक्तशङ्ाया अनवतारात्। अन्यथा कथं पापस्य पुण्यत्वमिव दोषस्य गुणत्वं स्यादिति विचारणीयम्। नचैवमपि 'न न जाने जाने इति एकानुपूर्वीकशन्दानामसकृत्प्रतिपादनेन कथितपद्त्व शङयम्? आनुपूर्वीभेदाभावेऽप्य- थभेदोपलम्भातू अभिन्नार्थकेका नुपूर्वीकशब्दानामसकृतप्रतिपादने एव कथितपदरवाभ्युप गमात्। किन्रेता इशस्थले "कथितञ्ञ पर्द पुनः" हृत्युक्त्या कथितपदर्वमपि गुए एवेति ध्येयम्।

दोषगुणेत्वाभावनिरूपणम्] लक्ष्मीविराजितः।

(४३) समापपुनरात्तत्वं न दोषो न गुण: क्वचित्। (४४) यथा-'अ्रन्यास्ता गुणरत्न-' इत्यादि (६६३ पृ.)। श्रत्र प्रथमार्घेन वाक्यसमाप्तावपि द्वितीयार्धवार्क्यं पुनरुपात्तम्। (४५) एवं च विशेषणमात्रस्य पुनरुपादाने समाप्तपुनरात्तत्वं न वाक्यान्तर स्येति विशेयम्।

अत्र तक्कवागीशास्तु अस्य शुद्धोदाहरणं तु- "याहि माधव याहि केशन ! मा वद केतववादम्। तामनुसर सरसीरुहलोचन या तव हरति विषादम्॥" अत्र माधवकेशवसरसीरुहलोचनपदानामन्यतमेनैवान्वयोपपत्तौ सर्वेषा मुपादानम- र्थान्तरबोधकत्वाद् गुण एव तथा हि-माधवपदेन लक्ष्मीपतित्वेऽपि तव वैदग्व्यं नास्ती. ति, केशवपदेन वीरत्वेऽपि तव रतिसामर्थ्य नास्तीति, सरसीरुहलोचनपदेन विलक्षण- चक्षुःसत्त्रेऽपि मम रूपलावण्यातिशयं न पश्यसीतिव्यज्यते। यथा वा- "कुर्य्यो हरस्यापि पिनाकपाणेः धैयर्यच्युति के मम धन्विनोऽल्ये" अत्र पिनाकपाणेरपीत्यनेनैव प्रकृतान्वयोपपत्तौ हरस्येत्यधिकमपि हरस्यैव पिनाक- सम्बन्धेन दुर्जयत्वमिति व्यञ्ञकत्वाद् गुणात्वम्। 'नायं भिक्षुर्वरयुवतिमात्नी तितिक्षुर्धनुष्मान् राज्: पुत्रो नहि नहि जटाजूटभारं दधानः। नायं व्याधो नवगुणधर: पश्य कस्मादकस्मात् पुण्येऽरण्ये नवजलघरश्यामलः कोऽयमेति॥" अत्र द्वितीयस्य नहीतिनिपातसमुदायस्य वाचकत्वाभावेन कथितपदस्य न विषयः । किं स्वधिकोऽपि राजपुत्रस्य जटाधारणमत्यन्तासम्भवीति व्यञ्चकत्वाद् गुण एव इत्याहुः" (४३) समाप्तपुनरात्तत्वस्य प्रतिप्रसवं दर्शयति-समाप्रेति। कचित् अन्वयस्य समाप्तावपि वाक्यान्तरेण पुनरुपादानस्थले समाप्पुनरात्तत्वं नाम न दोषोन वा गुणो भवेद्। (४४) उदाहरति-यथेति। "अन्यास्ता" इति व्याख्यातपूर्वमेतत्। द्वितीयादववाक्यं श्रीम कान्तीत्यादि पुनरुपात्तं यव्रेत्यनेन पूर्ववाक्यसाकाङ्गतया पुनर्गृहीतम्। अतएव पूर्वो- कविशिष्टलक्षणाभावे तदोषप्राप्ती प्रतिप्रसव इत्यववेयम्। एवञ्ञात्र पूर्ववाक्यसाकाङक्षो- त्तरवाक्येन रसापकर्षाभावान्न दोषतवम्, चमतकारातिशयानाधायकरवाच्च न गुणत्व. मित्यवगन्तव्यम्। (४1) निष्कर्षमुपपाद्यति-सवन्चेति। 'अन्यास्ता" इत्यादौ वाक्यान्तरेय पुन- रुपात्तत्वात् समाप्तपुनरात्तत्वदोषाभावे चेत्यर्थः। विशेषएमात्रस्य इस्यत्रानाकाङक्षित- स्येति वोध्यः। एतच्चोपलक्षणाम्, तेन कर्तृकर्मादीनामन्येषां पदानामपि वाक्यसमा- सातुक्तौ समापपुनरात्तत्वम्। वाक्यान्तरस्य पुनरुपात्तत्वे तु न समाप्तपुनरात्त त्वमित्यर्थः। तथाचाहुर्भट्टाः-

वाक्यानामेकवाक्यरवं पुनः संहत्य जायते ॥ इति।

साहित्यद्पण :- [सप्तमपरिच्छेदे-

(४६) गर्मितत्वं गुपः क्वापि- यथा- (४७) 'दिख्मातङ्गघटाविभक्तचतुराघाटा मही साभ्यते सिद्धा सापि वदन्त एव हि वयं रोमाञ्चिताः पश्यत। विप्राय प्रतिपाद्यते किमपरं रामाय तस्मै नमो यस्मात्प्रादुरभूत्कथाद्धतमिदं यश्रैव चास्तं गतम् ।।' (४८) अत्र वदन्त एवेत्यादि वाक्यं वाक्यान्तरप्रवेयाव चमत्कारातिशयं पुष्णाति। (४६) पतत्प्रकर्षता तथा॥ २८ ॥ (५०) तथेति क्वचित् गुएः। यथा-'चश्चद्भुज-' इत्यादि (४६४ पृ. )। अत्र चतुर्थपादे सुकुमारार्थतया शब्दाडम्बरत्यागो गुणः ।

(४६) गर्भितत्वस्य गुणवं दर्शयति-गभितत्वमिति। क्वापि चमरकाराधायकस्थले गर्भिततवं नाम प्रागुक्तदोषो गुए एव। (४७) उदाहरति-दिङ्मातन्ञेति। प्रभाकरगुरो: पद्यमिदम्। दिङ़मातङ्गा दिगगजा- स्तेषां घटाः समूहास्तया विभक्ता: परिच्छिनाश्चरवार आघाटाः सीमानो यस्याः सा तथोक्ता मही पृथिवी साध्यते स्ववशीक्रियते, सिद्धाऽपि समस्तराजगएविजयेन स्वत- शीभूताऽपि सा मही इति वदन्तः कथयन्त एव हि वयम् अद्भुतरसेन रोमाज्जिता जाता इति यूयं पश्यत अवलोकयत नात्र किञ्चिदपरोक्षमिति भावः । विप्राय ब्राह्मसाय कश्यपायेतिभाव:, प्रतिपाद्ते प्रदीयते। अपरम् इतरदितोऽधिक कि वाच्यमिति शेप:। यस्मादिदं कथाद्भुतम् उक्तवृत्तान्तरूपमाश्चय्य प्रादुरभूत् यत्र यस्मिन्नेव न त्वन्यस्मिन् अस्तं गतम् यस्मात्परं वीरो दाता चन भूतो न वर्त्तमानो न भविष्यन्निति चेत्यर्थः। तस्मै रामाय जमदुशनिनन्दनाथ परशुरामाय नमः। शाद्र्शूलविक्रीड़ित छन्दस्तल्लक्षणान्तूक प्रागेव (१५८ पृ० ) । (४८) ननु कि वाक्यमिह गर्भितं गुए अत आह-अत्रेति। वाक्यान्तरप्रवेशात् "सिद्धा साडपि विप्राय प्रतिपाद्यते" इति वाक्यन्तः प्रवेशस्तस्मात्। अत्रतयदानवीरर- सस्य चमत्कारातिशयं पुष्णाति वक्तुः स्वस्य विस्मयातिशयप्रकाशनेन प्रकाशयति। (२६) पतत्प्रकर्षताया: गुएत्वमुपपाद्यति-तत्प्रकपतति। पतत्परकर्षता नाम दोप: तथा गुण इत्यर्थ:। (५०) तथेति। क्रचिदिति। यत्र पद्यांशे सुकुमारार्थवं तत्रेत्यर्थः। उदाहरति-यथेति। चम्चद्सुजेति। व्याख्यातपूर्वमेतापद्यम (४६४पृ०) चतुर्थपादे "उत्तसयिष्यति कचांस्तव देवि! भीमः" इत्यत्रान्तिमचरणे, सुकुमारार्थतया दौपदीकेशोत्तंसनरूपार्थस्यानुद्दतावेन सुकुमारवं च वर्णानामसमासतयेतिबोध्यम। गुय इति। शब्दकोमलतया अर्थस्यापि कोमलतयावगमादित्याशयः। तथाचाभिधेयस्यानुद्धतत्वेन तथा पताप्रकर्षा युक्त इस्य- स्यादुष्टावम, देव्यां च सौककुमार्य्यप्रकाशनस्यात्यन्तमुचितत्व्रेन चास्यगुगस्वमिति तत्त्वम्।

दोषाभाव निरूपणन् ] लक्ष्मोविराजित: ।

(५१) क्वचिदुक्तौ स्वशब्देन न दोषो व्यभिचारिस: । अनुभावविभावाभ्यां रचना यत्र नोचिता ॥ २६ ॥ (५२) यत्रानुभावविभावमुखेन प्रतिवादने विशदप्रतीतिर्नारिति, यत्र च विभा- वानुभावकृतपुष्टिराहित्यमेवानुगुयं तत्र व्यभिचारिण: स्वशब्देनोक्तो न दोषः। यथा- (५३) 'औतसुक्यैन कृतत्वरा सहसुवा व्यावर्तमाना हिया तैस्तैर्बन्धुवधूजनस्य वचनैर्नीताभिमुख्यं पुनः । दृष्टराये वरमात्तसाध्वसरसा गौरी नवे संगमे संरोहतपुलका हरेया हसता श्लिष्ठ शिवायास्तु वः ।।'

(५१) अथ यथासम्भवं शब्दार्थदोषाणामदोषत्वं गुणरवं चोपपाद्येदानीं रसदो- षाणां विषयविशेपे यथायथमदोषत्वं गुणत्वं चोपपादयति-कचिदिति :क्वचित् व्यभि चारिण: सञ्चारिभावस्य न तु रसस्थायिनोरपीति भावः । स्वशब्देनोक्तौ न दोषः, व्यभि- चारियः स्वशब्दवाच्यावं नाम न दोषो भवति गुणोऽपि न भवतीत्यर्थः। क्वचिदिति क्वेत्याह-मरनुभावेति। यत्र स्थले अनुभावविभावाभ्यां केवलानुभावविभावप्रतिपादवैः शब्दैरित्यर्थः, रचना व्यक्षनं नोचिता अभिप्रेतार्थप्रतिपादनासम्भवात् न सम्भावना तन्नेति शेषः । एवञ्च येषां व्यभिचारिणां नासाधारणानुभावादिसम्भवस्त एवशब्देनो- पादेया न त्वन्येऽपीति भावः। (५२) विवृणोति-यत्रंति। अनुभावविभावमुखेन केवलानुभावप्रतिपादकशब्द द्वारा केवलविभावप्रतिपादकशब्दद्वारा वेतिभावः।व्यभिचारिए इति शेषः। प्रतिपादने व्यञ्जने विशदप्रतीतिर्नास्ति सचेतसां स्फुटाऽतभासो न स्यादित्यर्थः। विभावानुभावक्ृत-

तीतेरनुफूलम्। परिपुष्टिराहित्यं विभावानुभावाभ्यां कृता या पुष्टिस्तस्या राहित्यम्, अनुगुएं रसादिप (५३) दयोरेकमेवोदाहरणं दर्शयति-औ्रौतसुक्येनेति। रत्नावलीनाटिकायां प्रथमे. इक्क मङ्गलाचरणरूपं पदयामदम्। नवेडभिनवे सङ्गमे पत्या सह नवसङ्गमं प्रति औरसुक्येन दुयितसमीपगमने उत्कण्ठया कृता त्वरा सहसा गमनारम्भो यया सा तथोक्ता। त्वराया रोषभयादितोऽपि सम्भवेन भयादुत्कणडातो वेतिसंशयान्न निर्णय इति औतसुक्येनेत्यु- कमू। तथा सहभुवा सहजया स्वाभाविक्येति यावत् नवोढाखवादिति भावः। हिया लज्या व्यावर्तमाना पुनः पुनर्निवर्त्तमाना व्यावर्तनस्य कोपादिनाऽपि सम्भवात् हिये- त्युक्तम्। बन्डुवधूजनस्य (प्रमाजनस्य सखीजनस्य) कुवेरादिदेवानामङ्गनाजनस्येति भावः । तस्तैस्तत्कालोचितैरिति शषः, वचनः "लज्जां मुञ्ज' "गृहं प्रविश" इत्यादि- वाक्यैः पुनरपि आभिमुख्यं वासगृहगमनाय साम्मुख्यम्, नीता प्रापिता। तथा अग्रे सम्मुखदेशे कान्तं दिगम्बरं व्याघ्रचर्म्माम्बर त्र्यन्ं कपर्हिनमित्यादिविशेषणविशेषितं शङ्करमितियावत् दृष्टुवा आत्तः प्राप्तः साध्वसरसो भयरसो यया तथाभूता, हसता हासश्र विद्वासोत्पादनायेति बोध्यम्। हरेए शिवेन श्लिष्टा आलिङ्गिता, तेन च संरोह- तपुलका उद्धच्छद्रोमाव्चा प्रियकरस्पर्शेन सात्त्विकभावोदयादिति भावः। तादशी गौरी वो युष्माकं कल्याणाय मङ्गलाय अस्तु भूयातू। शाहू लविक्रीड़ितं छन्दस्तल्वक्षन्तूक्त- मेत्र प्राकू (१६८ पृ०)

साहित्यदपण :- [सपमपरिच्छेदे-

(५४) अरत्रौत्सुक्यस्य त्वरारूपानुभावमुखेन प्रतिपादने संगमे न भकटिति प्रती- तिः, त्वराया भयादिनापि संभवात्। हियोऽनुभावस्य च व्यावर्तमानस्य कोपादि- नापि संभवात्। (५५) साध्वसहासयोस्तु विभावादिपरिपोषस्य प्रकृतरसप्रतिकूल प्रायत्वादित्येषां स्वशब्दाभिधानमेव न्याय्यम्। (५६) संचार्यादेविरुद्धस्य बाध्यत्वेन वचो गुरः। (५७) यथा-'काकार्य शशलद्मएः क च कुलम्-' इत्यादि (२२३ पृ.)

(१४) उक्तपद्ये औत्सुक्य-ही-साध्वस-हासाश्चत्वारो व्यभिचारिभावाः । तत्र "नि- वैदावेगदैन्य" इत्यादिना औतसुक्यहियौ परिगणिते 'शङ्गारवीरयोहसिः" इत्यादिना च व्यभिचारिभावत्वेन साध्वसहासावपि गृहीतौ। सवं च तेऽत स्वशब्दैरभिहिता इति "रसस्योक्ति: स्वशब्देन स्थायिसञ्चारिणोरपि" इति पूर्वोकनियमेन औत्सुक्यादयश्ष स्वारोऽपि व्यभिचारिः स्वशब्दोक्तिदोषा: प्राप्तास्ततसमाधानायोपायमुपपादयितुमाह- अश्रेति। त्वरारूपः (सहसा प्रसरणोदिरूपः) अनुभावस्तन्मुखेन तद्द्वारा प्रतिपादने व्यञ्जने सङ्गमे हरेए सह सङ्ग्मविपये, औरसुक्यस्य न झटिति प्रतीतिः। भयादिना इश्या दिपदेन हर्षादीनां परिग्रहः। हियोऽनुभावस्य लज्जाकार्य्यस्य, व्यावर्त्तनस्य निवर्त- नस्य च न झटिति तत्प्रतीति: व्यावर्तनस्य कोपादिनापि सम्भवादित्यर्थः । अत्रादिप देन भयादीनां ग्रहसम्। तथाच त्वरारूपानुभावख्यरोपभयादितोऽपि सम्भवेन भयादौतसुक्याद्वेति संशयात्तस्यौत्सुक्यव्यज्ञनाक्षमत्वेन औत्सुक्यस्य स्वपदेनोपादानं न दोष:। (५२) विभावानुभावकृतपुष्टिरा हित्यमुपपाद्यति-साध्वसहासयोरिति। साध्वर्स भयं हासश्र हास्यहेतुश्चेतोविकास: स्थायिभावलक्षगे उपपादितः। तद्द्वयञ्च भया- नकहास्यरसयो: स्थायिभावावपि गौरोमहेशयो: शङ्गारेऽत् व्यभिचारिभावी तयोः स्व- स्वविभावादिना परिपोपस्य प्रकृतश्ङ्गाररसप्रतिकूलप्रायत्वादित्यर्थः । विभावादीत्या दिपदात् अनुभावस्य ग्रहणाम्। तथाहि कम्पस्तावत् गौरीसाध्वसस्यानुभावः महेशहा- सश्चोद्दीपनविभावस्ततश्र साध्वसहासावनुपादाय यदि सकम्पा क्रियते तदा तदङ्गसर्प- दर्शनादू भयेन आर्द्रगजचर्मकपालदर्शनात् जुगुप्सया च श्रङ्गारप्रतिकूलाभ्यां तरकम्पस- म्भवात् न शृङ्गारव्यभिचारिणो: साध्वसहासयोरेव व्यञ्ञना स्यात् भयजुगुप्सयोश्र व्यञ्ञनासम्भवात् इति पतेभ्यो हेतुभ्य:, एषाम् औरसुक्यहीसाध्वसहास्याख्यव्यभिचा- रिभावानां स्वशब्देनाभिधानमित्यथः। साध्वसहासयोरपि व्यज्ञनसम्भवात् नायन्तं प्रातिकूल्यमित्यतः प्रायत्वादित्युक्तमिति भावुकाः। (६६) "परिपन्थिरसाङ्गस्य विभावादे: परिग्रहः" इत्यस्य प्रतिप्रसवं दर्शयति- सक्षार्य्यादिरिति। विरुद्वस्य प्रकृतरसपरिपन्थिरसाङ्गभूतस्य सञ्चाय्यादे: व्यभिचारिभा- वादेः, आदिपदेन विभावानुभावग्रहणम्। बाध्यरवेन प्रतिरुद्धस्वजन्यरसपरिपुष्टिकत्वेन वच: कथनं गुणः । (६७) उदाहरति-यथति । क्ाकार्य्यमिति। वयास्यातपूर्वमेतत (३२३ पृ० )।

लक्ष्मीविराजितः।

(५८) अत्र प्रशमाज्ानां वितर्कमतिश क्मा धृतीनामि ु््मृ त ै न्य चिन्ता भिस्तिरस्कार: पर्यन्ते चिन्ताप्रधानमास्वादप्रकर्षमाविर्भावयति। (५६) विरोधिनोऽपि स्मरये साध्येन वचनेऽपि वा॥३०॥ भवेद्विरोधो नान्योन्यमङ्गिन्यङ्गत्वमातयो:। (६०) क्रमेण यथा-'अर्रयं स रसनोत्कर्षी-' इत्यादि (३८२ पृ०)। (६१) अत्राळम्बनविच्छेदे रतेररसात्मतया स्मर्यमाणनां तदङ्गानां शोकोददी (६८) नन्विह कस्य कस्य केन केन बाध्यत्वेन कथनमित्याशङ्ायामाह-अत्रेति। प्रशमाङ्गानां शान्तरसानुकूलानाम्। अभिलाषाङ्ग शङ्गाररसानुकूलै: या औतसुक्य-स्मृ ति-दैन्यचिन्तास्ताभिः तिरस्कारः स्वजन्यरसपरिपोषोपमर्दवनम् अप्रधानोकरणमित्यर्थः। ननु वितर्कादीनामिव औरसुक्यादीनामपि वाध्यत्वमस्तीति कर्थ विप्रलम्भस्य परिपुष्टिर्त आह-पर्य्यन्ते इति। पय्यन्ते शेषे विश्रान्तौ सत्यामित्यर्थः। चिन्तैव प्रधानमवाधित- रवेन मुख्यं कारएं यत्र तादृशम्, आस्वादप्रकर्ष विप्रलम्भश्रङ्गारपरिपोषम् आविर्भाव- यति प्रकटयति अत एवास्य गुणत्वमिति भावः। अत्र "कः खलु युवा धन्योऽघरं धास्यति" इति पर्य्यवसाने चिन्ताया एव धारावाहित्वात सुख्यवमिति ज्ञेयम्। एवं-"सत्यं मनोरमाः रामाः सत्यं रम्या विभूतयः। किन्तु मत्ताङ्गनापाङ्गभङ्गलोलं हि जीचितम्।" इत्यत्र पूर्वाद्धें शङ्गारस्य, उत्तराद्वें शान्तस्य विभावः। अनयोर्चिरोधेऽपि पूर्वार्द्धस्य बाध्यतयोक्तत्ान्न दोषत्वम्, अपि तूत्तरार्द्स्य परिपोषाद्गुयत्वम्। अनुभावानां वाध्य त्वेनोक्तौ गुएत्वन्तह्यम्। पाण्डुक्षामं वदनं हृदयं सरसं तवालसञ्च वपुः । आवेदयति नितान्तं क्षेत्रियरोगं सखि ! हृदन्तः ॥ इश्यत्र तु पाण्डुत्वादीनां राजयक्मा दिरोगानुभावकतया करुणरसोचिततया च विरु- द्वर्वेऽपि विप्रलम्भशङ्गारे समावेशात् अङ्गभावप्राप्त्या दोषत्वाभावो वक्तु न शक्यते। तेषा मुभयसाधारण्याद्विरोधस्येवासिद्वेः। (१६) विरुद्धरसयो: संपकौं दोष एव तदुक्तम्- "प्रत्यनीकौ रसौ द्वौ द्वौ तत्सम्पर्क विवज्जयेत्" इति। तयोविषयविभागवशेन प्रतिप्रसवमाह-विरोधिनोऽपीति। विरोधिनो विरुद्स्य रसस्याङ्गस्य सञ्चारय्यादे: स्मरणे पूर्वानुभूतस्यातीतस्य व्यञ्जनया बोधे, साम्येन वचने सादृश्येन कथने सादृश्यप्रदर्शनार्थ गृहीत इत्यर्थः, तथा अङ्गिनि कस्मिश्चिद् रसे भावादौ वा मुख्यत्वेन स्थिते सति तस्य अङ्गत्वमाप्तयोलब्धयो: कयोश्चिद्विरोघिनो रसयोः, अन्यो डन्यं मिथो विरोधो नाम दोषो न भवेत्, किन्तु यथासम्भवं गुए एव स्यादिति भावः। आप्तयोरिति द्विव चनं बहूनामुपलक्षगाम्। (६०) उदाहरति-क्रमेण यथेति। "प्रयं स' इति व्याख्यातपूर्वमेतत् गुणीभूत व्यङ्गधोदाहरणे (३८२ पृ०)। अत्र विरुद्स्यापि शृङ्गारस्य स्मयर्यमाणतया करुणेन संपर्को न दोष: । (६१) ननु तदानीमपि रतिरस्ति तस्या रसत्वप्राप्तिनिर्बाधवेति कर्थ शङ्गारस्य

७८६ साहित्यदर्पण :- [ सप्तमपरिच्छेदे-

पकतया करुणानुकूलता। (६२) 'सरागया स्ुतघनघर्मतोयया कराद्ृतिष्वनित पृथु रुपी ठ या । मुहुमुहुदशनविलद्धितोष्ठया रूषा नृपाः प्रियतमयेव भेजिरे ॥' (६३) अत्र संभोगशव्वारो वर्यानीयवव्मिचारिग करो्ाुवसाम्येन विवक्षितः । (६४) 'एकं ध्याननिमीलनान्मुकुलितप्रायं द्वितीयं पुनः स्मर्य्यमाणवमत आह-अन्नेंति। आलम्बनस्य शङ्गाररसस्य पर्युर्भृरिश्रवसः विच्छेदेन मरणाच्चिरविरहेण रतेः शङ्गाररसस्थायिभावस्य अरसात्मतया तदानीतनानुभावाद्य भावेन शङ्गाररसरूपेणापरिणाततया ध्वनिप्रस्तावे "अत्र शृङ्गारः करुणस्याङ्गम्" इति यदुक्तं तत्र शङ्गारपदं तदीयस्थायिभावपरम्, तथा रसरूपेग परिगतिस्थले विरोध एवेति च ज्ञेयम्। स्मर्य्यम खानामिति। एतेन शङ्गारस्यापि स्मरणमिति व्यक्तीकृतम्। तदङानां रतयङ्गानामनुभावानां रसनोत्कर्षणादीनाम्, शोकोद्वीपकतया चिर्रावरहे सति

कृलता प्रक्रान्तकरुणरसस्य पोपणजनकतेति ज्ञायमानः शृक्गारकरुणयोविरोधः प्रत्युत गुण एव परिसमित इति भाव:। (६२) साम्येन वचने विरोधाभावमुपपाद्यितुं दर्शयति-मगगयेति। शिशुपालवधे सप्तदशसरगे पद्यमिद्म्। सरागया "रक्तौ च क्रोधरागौ" इतिकविसम्प्रदायसिद्धान्तात् रुष: सरागत्वोपपत्तौ मुखलौहित्ययुक्तयेत्यर्थः, अन्यत्र प्रियतमावेन सानुरागया च, सत्ुता- नि स्वावेगात् सत्वोद्रेकाच्च क्षरितानि घनानि सान्द्राखि धर्म्मतोयानि तापवाज्जक- जलानि यस्यां यस्याश्च तथा तादृश्यात्क्रोधोद्रके सुरतान्ते श्रमेण च स्वेदोदम: स्वत. सिद्धः) करस्य आहत्या आघातेन ध्वनितं शब्दितं पृथु विशालम् ऊरुपीठम् ऊरुदेश। यस्यां यस्याश्च तया तादृश्या (क्रोध सति वीरेरुरु: पीठं च, सुरतोत्सुकाभिरुरुश्राह न्यते इति स्वभाव: कामशास्त्रं च प्रसिद्धम) मुहुमुहुर्बारम्बारं दशनैर्दन्तैविलद्धितो निपीड़ित ओष्ठो यस्यां यस्याश्च तया तादृश्या, रुपा क्रोधेन प्रियतमयेव नृपा: शिशु- पालपक्षीया राजान: (कर्म्म,) भेजिरे प्रपेदिरे। (६३) उदाहृतपद्ये विरोधपरिहारं दर्शयति-अ्रेति। वीरे वीररसे व्यभिचारिण: सज्चारिभावस्य क्रोधस्य अनुभावस्य कार्य्यस्य साम्येन सादृश्येन विवचितः कविनेति- शेषः। यथा कामिनः सानुरागां व्यक्तीकृतमान्मथविकारां प्रियतमामत्यन्तोपादेयतया अनुरागातिशयात् स्वीकुर्वन्ति तथात्र राजानः व्यत्तीकृतस्वलत्षणां रूप स्वीचक्रः, इस्यर्थंबोधाव सरागादिसाधारणानुभावरूपयोरङ्गयो: साम्यविवक्षया अङ्गिनोरपि वीर- शृङ्गारयो: साम्यं विवचितम्, अतः शङ्गाररसोऽत्र उपमानतवन वीररसस्याङ्गम्। एवञ्र- तयो रसयोरेकत्र समावेशो न दोषाय मिथ उपमर्ध्योपमरईकभावादिति भावः। अन्न वीर- व्यभिचारिण इत्युक्त्या उत्साहस्येव स्थायिभावत्वाद्कीर एव रसः क्रोधस्तु तस्यैव व्यभि चारीभाव इति व्यञ्ञनेन क्रोधस्य स्थायिभावत्वाभावाद्रुषेश्यनेन तदभिहितरवेऽपि न स्थायिन: स्वशब्दोक्तिदोषो न वा रौद्रो रस इति ध्वनितम्। (६४) एकस्मिन्नङ्गिनि भावे अङ्गरवमाप्तानां रसानां मिथो विरोधाभावमुपपाद्यि-

दोषाभावनिरूपणम ] लक्ष्मीविराजित: !

पार्वत्या वदनाम्बुजस्तनभरे संभोगभावालस्षम् ।

शंभोरभिन्नरसं समाघिसमये नेत्रन्नयं पातु वः ॥' (६५) अत्र शान्तशभाररौद्ररसपरिपुष्ठा भगवद्विषया रतिः । यथा डा (६६) 'चितो इस्तावलग्नः प्रसभमभिद्द्तोऽप्याददानोऽशुकान्तं गृह्न्केशेष्वपास्तभ्वरणानिपतितो नेक्षितः संत्रमेय।

कामीवार्ापराध: स दहतु दुरितं शांभवो वः शराग्निः ॥' तुमुदाहरति-एकमिति। एकं नेत्रमिति शेष:, ध्यानेन निमीलनम् इन्द्रियाणां स्वस्वव्या पारासमर्थीकरणं तस्मात् तं प्राप्य सुकुलितप्रायं सुद्धितपद्माकारम्, द्वितीयं पुननेत्रमिति शेष:, पार्वत्यास्तदाख्याया: स्वप्रेयस्या वदनाम्बुजं मुख्कमलं च स्तनभरः स्तनयोविशाल- ता च इत्यनयो: समाहारः तत्र तथोक्त, सम्भोगभावेन चुम्बनमहॅनाद्यालिङ्गनाभिग्रायेण अलसं निश्चलम् अन्यत् तृतीयं नेन्नमितिभावः, दूरमत्यन्तं दूरे वा विकृष्टः स्वप्रहाराय पूर्णमाकृष्टः चापो धनुर्येन तस्मिन् मदने क्रोध: स एवानलोऽग्निस्तेनोद्दीपितम् उज्ज्व- लितम अत एव समाधिसमये भिन्नरसं विभिन्नप्रकाररसन्नयव्यज्ञक, शम्भोः शङ्करस्य. नेन्रन्नयं वो युष्मान् पातु रच्तात्। (६५) विरोधाभावं दर्शयति-अ्र्त्रेति। प्रथमे पादे शान्तः, द्वितीये शङ्गारः, तृतीये- च रौद्रो रसः। तथा चात्र भगवट्विषयरतिभावे कवेस्तात्पय्यात् स एव प्रधानम्। उप- श्लोक्यमानस्य महात्म्यवर्णनायुक्तेति तन्न शान्तशङ्गाररौद्ररसानां वर्णनमुपकारायेति शान्तादयो रसास्तत्राङ्गतां प्राप्ता इति, एवञ्चैककार्य्यव्यग्राणां राजः सेनापतीनामिव सामन्तानामिव वा स्वभावतो विरुद्वनामपि अङ्ग्भूतरसनां सम्भाव्यमानो मिथो विरोधो मिथः सम्बन्धाभ बादसम्पन्न इति न दोष: सम्भवतीतिभावः। (६६) इस्थमङ्रिनि विरोधिनां साक्षाद्विरोधं दर्शयितवा परम्परयाऽप्यक्गत्वमापयो: रसयोरन विरोध इति दर्शयितुमाह-त्िप्त इति। अमरुशतके पद्यमिदम्। साश्रणि एकत्र शोकादपरत्र डेष्यामानात् जलसहितानि नेत्रोपलानि यासां ताभि: त्रिपुरयुवति भिः त्रिपुरशब्दोऽत "तातस्थ्यात्ताच्छ्द्यम्" इति न्यायेन त्रिपुरस्थासुरपरः 'मन्चा हस- न्ति, ग्रमः पलायितः गिरिरदद्यते' इत्यादिवत्। तथा च त्रयाणां पुरागां समाहारस्त्रिपुरं त्रिपुरस्थाश्च तेऽसुराश्चेति त्रिपुरासुरास्तेषां युवतिभि: कामिनीभिरित्यर्थ:, यः शाम्भवः शम्भुसम्बन्धी (सम्बन्धश्चात्र नियोज्यनियोजकभावः) शम्भुनोदित इतियावत्, शराग्नि: वाणाग्निः, आर्द्रापराधः तत्कालकृतापराधः कॉमीपतिरिव हस्तावलग्नः दाहाथं मानभअनार्थञ्ज हस्तेषु संसक्त: सन्नेव तिप्तो दूरमपसारितः तिरस्कृत इति यावत, प्रसभमभिहतोऽपि बलात्ताडितोऽपि अंशुकान्तं वस्त्रप्रान्तम् आददानो गृहनू, दाहार्थं चुम्बनार्थंज्ज केशेषु गृह्नन् सन्नेव अपास्तो दूरीकृतः, चरणनिपतितः सक्नपि सम्भ्रमेण भयेन आदरेण च न ईच्ितो नावलोकितः "सम्भ्रमः साध्वसेऽपि स्यात् संवेगा- दरयोरपि" इति मेदिनी। आलिक्गन व्याप्तुपन् आश्लष्यंश्च सन्नेव भवधूतो दूरा- पसरणेन निराकृत इस्यर्थ:। स शम्भोरयं शाम्भवः शराग्निः वो युष्माकं द्ुरितं पापं १०० सा०

साहित्यदपप :- [सप्तमपरिच्छेडे-

(६७ ) अत्र कविगता गव द्रि््याा रत्ति : प्रा म् तस्या: परिपोषकतया भगवत स्त्रिपुरष्वंसं प्रतपुत्माहम्यापविपुवृतया इसपदवमपाप्ततया भावमात्रस्य करूणोड स्मू। तस्य च कामीवेनिसाय्यवलादाया न: शारः। (६८) एवं चाविश्रान्तिधामतया करुमास्याध्यम्वतैवेति द्योरपि करुणशृफ्ता

दृहतु भस्मीकरोतु। स्रग्धराच्छन्दस्तल्लक्षरान्तून मेव प्राकू। अत्र पुरा किल तारकासुरस्य सुताः तारकाक: कमनापो विद्युन्माली चेति त्रयोऽ सुराः पितामहाल्लव्घवराः वलाव्याः मयासुरेण निर्म्मितेपु काञ्नं रौप्य कार्ष्णाय- सञ्नेति त्रिविधेषु पुरेषु यथाकमं सपरिवारा वास चक्र। तांश्रासुरान् शम्भु: शराग्निना ददाहेति महाभारतीया कर्णपर्वस्था कथानुसन्धैया। (६७) विरोधाभावं दर्शयति श्रत्रेनि। कविगता कविनिष्ठा भगवद्विपया शम्भु- गोघरा रतिरनुराग: प्रधानम, तस्या भगवद्विषयरतेरेव विश्रामस्थानश्वादिति भावः।

यरतिभावस्याधिक्यरूपपुष्टिकारक इत्याह-परिपोपकतयेति। अवस्थितस्येति शेषः, उत्साहो रतिभावस्याङ्गम, तम्योत्माहस्य करुणोऽङ्गमित्यन्वयः । ननु उत्साहो वीररसस्थायिभावः स चात्र व्यङ्ग इस्यतो वीररस एवात्र प्रधानम्, तत्कर्थ रति भावस्य प्राधान्यमभिहितमित्यत आह-रत्माहस्यापरिपिषतयेति। तस्योत्साहस्य साका-

रिपुष्टतया। अर्य हि रसपद्वीमप्राप्ततां प्रति हेतुः। रसपदवीं वीररसखम्। अप्रा- पतयेति च भावमात्रवं प्रति हेतुः। अप्राप्ततया अनाप्ततया भावमात्रस्य केवल स्थायिभावरूण व्रिद्यमानस्य उत्साहस्येति पूर्वेण सम्बन्धः। "उद्बुद्धमात्र: स्थायी च भाव हग्यभिधीयते"इति नियमोक्तेरिमयाशयः। करुग इति त्रिपुरयुवतीनां शोच्यावस्था- व्यङ्गय: करुण इत्यर्थः। अर्प/मिति। भगवदुत्साहेन एव तासां शोच्यावस्थाप्रापणात् तद्व्यङ्ग: करुण: तत्पुष्टिकारकोऽङ्गमि यथः। तस्य च करुणस्य सम्बन्ध। तस्याङ्गता च उपमानोपमेयप्रकर्षखान-तदेवोपपाद्यति-माम्यवलदिति। प्राग्यथा कामुक आचरतिस्म तथाद्यशराग्निरिति साम्यवलात् कामिसादृश्यप्रभावात्, आयातः स्मृतिविषयतां प्राप्तः। शङ्गारः ईर्ष्यामानाख्य विप्रलम्भः अववमित्यनुपज्य सम्बन्धः। स्मर्य्यमाणपूर्वाव स्थाया रतेः करुणस्थायिभावः स्त्रीशोको शीपकतयाऽङ्गत्वमित्याशयः। (६८) इस्थ भगदुत्साहपुष्टस्य भगवद्धिषयकविभावस्य परम्पर्या करुणशुङ्गारी विरोषिस्वरूपावपि अविरुद्ी इति दर्शयति-एवक्रेति। यद्वान्र सीशोकस्य वाच्येनानुभा वेनाणा व्यक्गयेनोद्ीपनविभावेन झटित्याक्षेपलभ्येन स्रियमाणपत्यालम्बनविभावेन परिपुर्रिरित करुणास्य प्रधानत्वमेव। तदा कथमङगत्वमित्यत आह-एवन्रति साम्पय लाव शद्गारहयागतश्वे चेत्यथ:। अविश्रान्तिवामतया साकाङ्कवाया आश्रयतया अद्वि साकाङ्गतयेति यावत्। करणस्याङ्गिनः सम्बन्धे शद्गारस्याङ्गतवेत्यर्थ:, शङ्गारस्व करणो- पजीवित्वादित्याशयः । भगवदुत्साहस्तु अङ्गमपि मादस्वाविरोित्वाव् तद्विरोधो न दुर्शित इत्यवधेयम्। भगवतः शम्भोरत्साहेन त्रिपुरष्वंसं प्रति चिल्नोतकर्ष यापरिपुष्टो

दोषगुणत्वनिरूपणम् ] लक्ष्मोविराजित:।

रयोर्भगव दुत्साहपरिपुष्टत द्विषयरतिभावास्वाद प्रकर्षकतया यौगरद्यसग्भवादक्ववेन न विरोध:। (६६) ननु समूहालम्वनात्मकपूर्णघनानन्दरूयस्ष्य रसस्य तादशेनेतरसेन यस्तद्विषयरतिभावः कवेः शम्भुविषयकातुरागाख्यो भावः स एव आस्वादः रसप्राय्य स्तस्य प्रकषंतया पुष्टिकरत्वगरवेनोत्कर्षाघायकतया, यौगपद्यसम्भवात् एककाले सद्वा वात्। इत्यद्गश्वेन द्वयो: ऋद्गारकरणायोनें विरोध इश्यत्वकः। एवञ्चात्र कवे: भगवद्विवि षया रतिः प्रधानम्, भगवदुत्साहस्तु तद्ङ्गम, तस्याऽप्युत्साहस्य करुणोडङ्गम, तस्या पि पुनः करुणस्य शक्गारश्चाङ्गमितिपरम्परया अङ्ग्वमाश्योरवि पररुपरविरोधिनो: कक्षया शृद्वाशयोरङ्गशवादेव न विरोध इति तत्वम्।यदा-त्रिपुरयुवतीना पूर्व प्राणे्वा हस्ता रणादिना प्रसादनपरा आसंस्तासामेवेदानी शम्भुशरस्तरकर्मणंव ताडशी दुईशां जनय- तीतिशद्गारेण परिपोषितःकविकरुए एव शरजन्यभगवद्दुष्टनिग्रहोत्साइेददाधन कविगता भगवद्धिषयां रति जनयित्वा तामेव सामाजिकानामास्वादकन्दृतासुपनयतीति करुण भृङ्गारयोरेवाङ्गश्वमित्यादिववृतौ स्पष्टम्। अन्रेदमप्यनुसनधे+म्-पदेः सकलार्थो पस्थितौ खले कपोतन्यायेन विशेष्यविशेषणं तन्रापि विशेषान्तवमितिरीत्या शाब्द बोधे सति व्यङ्गयबोधेऽपीय रोतिरतुसारणीया। तथाच प्रकृते भगवदुत्साहस्तत्र करुण स्तत्रापि शरृद्धारी व्यज्ञनया एकदैवाङ्गितयाऽवगम्यते इधुक्या अवान्तरवा्यार्थबोध क्रमेग शाव्द्बोधपक्षे व्यङ्याथंबोघस्ावि तद्रीतित्वेन विशिष्टवि्यमतिरीष्षा ु्ग रविशिष्टकरुगबोधे सति वरुणविशिष्टभगवद्दुत्साहबोधः तद्नन्र भगवदुत्साहविशिष्ट भावबोधः क्रमाज्जायते इति भवति परम्परया प्रधानस्य करुणश्ङ्गरावङ्गमिति स्पर्ष्ट सरवॅ बागोशम्रन्थे। नन्वेवमपि "गुणानाञ्ज परार्थत्वादसम्बन्यः समस्वात् स्वात्' इति न्यायेन करुणशृद्गारयो: परस्परमत्राङ्गाक्गिमावो भवितुं न शक्यत इति वेत्? "गुए कृताश्मसंसकारः प्रधानं प्रतिपद्यते। • प्रधानस्योपकारे हि तथा भूयसि वसतते"॥ ' गुखोडङ्गं विशेषगमित्यर्थ अप्रधानमिति यावत्। "गुणसत्वावृत्तिशब्द्ददिज्येन्ह्रिया· मुख्यतन्तुषु' इति वैजयन्ती। कृत आत्मनः स्वस्य संस्कारोऽन्येन परिपुष्टियस्य वादशः सन् प्रधानमङ्गिनं प्रतिपद्यते प्राप्नोति तथा आत्मसंस्कारेण प्रधानस्याङ्गिनः भूयसि महति उपकारे वत्तत इति न्यायार्थः। मंनेन न्यायेनापवादत्वास्। अतः "प्रकत्प्य चापवाद विषयं तत उत्लर्गोऽभिनिविशते" इति न्यायेनापवादविषयं परित्यज्योत्सर्गस्य प्रवृत्ते. यंश्र द्वयोरप्यड्गयोः प्रधाने साक्षादङ्गतवं तत्रॅव गुणानां चेतिव्यायस्य प्रवृत्तिः। अत्र तु भृङ्गारस्य परम्परया प्रधानेऽङ्गश्वमित्यप्रवृत्ते:। (६९) नन्ु यदि रसानां परस्परविराधः स्यात् यद्वा अङ्गाक्विमावः स्यासद तस्रिहारे वक्तव्यः स्यात् किन्तु नत्वेनप्रकार दयमपि तेषां सम्भवति ततश्न तह्ोषाव-

वर्यमाणे रसो भवेत" इश्युक्या विभवानुभावव्यभिचारिस्थागिभावज्ञानानां समथ्टिरेव आलम्बनमुपजीवनं यस्य तादश परात्मा स्वरूपं यस्य स वासौ पूर्ण अखण्डः आंनन्दा न्तरेणासम्मिश्रः घनः सान्द्रश्च आनन्द स्वरूपं यस्य स चति त्य तादशस्य। ताहशेन समूहालश्बनात्मकपूर्णधनान्ट्स्वरूपेण, इनररसेन रसान्रेगं।रा असम्भाव न र्या ह्वेतु

साहित्यदर्पण :- ।सतमपररिचछेर-

कथं विरोध: संभावनीयः। एकवाक्ये निवेशप्रादुर्भावैर्यौगपद्यविरहेश परस्परोपम- देकत्वानुपपसतेः । (७०) नाप्यप्जान्तिभाव: द्योरपि पूर्णतया स्वातन्त्येया विभ्रान्तेः। (७१) सत्यमुक्तम्। अत एवात्र प्रधानेतरेषु रसेषु स्वातन्त्र्यविश्रामराहित्यात्यू- गारसभावमान्नाच्च विलवणतया संचारिरसनाम्ना व्यपदेशः प्राच्यानाम्।

नाम्ना। यदाहु :- प्रदशपति-एकवाक्ये इति। एकस्मिम् वाक्ये यो निवेशो व्यअ्षकतासम्बन्घेन पृति: स घ प्रादुर्भाव उत्पस्तिस्तयोस्ताहशयो:योगपद्यविरहेण एककालीनश्वाभावेम परस्परोपमई कत्वानुपपस्ते: उपमईकत्वाभावादू परस्परपरिपोषकप्रतिबन्धकत्वासङ्कतेः। एवञ् विरोधो नाम परयपरवाध्यबाधकत्वम्, तथ्चैकस्मिन्नेव काले एकस्मिम्नेव व सथाने वृत्तीनामुत्य माना वा सम्भवति।रसानाञ् ज्ञानानन्दुरूपस्वरूपत्वात् वणिकत्वेन "अयोगपद्या- जज्ञानानां सस्याणृत्वमिहेष्यते इति सिद्धान्तेन च एकस्मिन्नेव वाक्ये एककालवृश्यु- स्पत्योरसम्भवान्नोक्कविरोधसम्भवः "राम मन्मथ'इत्यादौ बीभत्सथङ्गारयोनं यौगवद्य सम्भवा किन्शभिधेययोधानन्तरं बीभत्सस्य व्यङ्गयपोधानन्तरं शृद्गारस्येतिक्रमेणंवेति नानुपपतति:।

तत्प्रसवोऽपि ष्यर्थ पवेत्याशक्ूते-नापाति। मक्गाद्विभावः अङ्ग्वमेकस्य अपरस्याजि श्वम् उपकार्य्योपकारित्मित्यथं: रसानामितिशेष:। दधोरपाति। शद्वारकरुणयोर्विरोधि- नोहिशयर्थः। द्विशब्दोडन्र बहनामुपलसणाम्। पूर्सतया अखण्डतया स्वातन्त्रयेण स्वस्व- मुख्यभावेम विश्रान्ते: वृत्तेः। एवश् मुखयमद्गि अमुरपख्ञातम, तेन सुख्यामुक्ययोरेव मिथ उपकार्य्यांपकारित्वे अङ्गाङ्गिभावो भवति। अ्कृते तु द्वघोरेव मुख्येत्वात् कथम ज्ाद्टिभाव:, कथक्ष तेन तद्विरोधपरिदवार इति भाव:।

उक्कानिर्वाहादेव, अन्न अनेकरसानामेकत्र पुरिविषये प्रधानी दि रसः वाक्यार्थाकाङ्कर- पूर्तिपय्यन्सस्थायी भर्वात, अप्रधानस्तु वाक्यार्थाकाङ्गापूत्िपूर्वमेव विश्रान्त:। तथाच प्रधानेतरेशु मुरपासिरिक्त्ष्यकव्विश्यर्थः। स्वातन्त्रयावश्रामराहित्यात् स्वस्वमुपमा वेन पृत्यभावात् विलक्षणतपेत्यत्रायं हेतुः । पूणेरसभावमात्रात् केवलमुख्यरसत्यमपेक्षय विकपणतपा आपातत: स्वसामग्री परिपुष्टतया, मात्रपदोपादानं हि अज्ञरसेवु केवलपूर्व तर्वांश एव वैज्ञक्षण्यम्, न पुनः समूहाकम्मनत्वधनामन्दृत्वाशयारपीति दातयित्षम्। उ्यपदेशो व्यवहारः। प्राच्यामां पूर्वषास्। अत्रायमाशयः-प्राचीमाना पया व्यमिवारि भावा जंुहुद एव प्राद्ुरभूतः सन् स्थायिभावमुपकृत्य जळनुबुद हव घ पुनस्तिरोहितो भवतीति स्थापिन उपकाराय सक्यारणात् सक्मारिमाव इति वपवदियते तथा अग्सयोऽपि उन्वा सन प्रधानरससपक्ुप तत्पूर्वमेव विभातो भवतीतिमुफपरसरूपोपकाराय सक्ा रणावू समचारिरस इृत्रि व्यवरियते। (७) अस्मिदिति। खण्डरसमाक्ना प्रमानेतरेष् रसेडड व्यपदेश इति ।तथाथ्व

विरोधिरससमावेशप्र०नि०] लक्ष्मीविराजितः।

(७३) अज्ञं बाध्योऽय संसर्गी यदब्गी स्याद्रश्न्तरे। नास्वाद्यते समग्रं तत्ततः खएडरस: स्मृतः ॥' इति। (७४) ननु 'श्रधः करसबीभत्सरौद्रवीरभयानकैः इत्युक्तनयेन विरोधिनोवीं- रशंजारयो: कथमेकप्र- (७५) 'कपोले जानक्याः करिकलभदन्तद्युतिमुषि तमरस्मेरस्फारोड्डमरपुलकं वक्त्कमलम्। मुहुः पश्यञ्शृरवन्रजनिचरसेनाकलकलं

इत्यादो समावेशः। जटाजूटप्रन्थि द्रढयति रघूणां परिवृढः ।।'

प्राचां मतेन यः सन्चारिरिसः इति व्यपदेशस्तस्यव खण्डरस इति पुनरवाचामिसिभाव:।

(७३) चण्डीदासोक खण्डरसव्यप देशे योगाथंवशात् संबादमाह-पन्गमिति। अझी प्रधानोऽपि रसःरसान्तरे अन्यस्मिन् रसे यधङ्रम् उपकारकतया अप्रधानम् अथवा बाध्यो विरोध्यऽपि हमरणादिय शाल्लब्घ समावेशः स्यात् यदि वा संसर्गी अविरोधितया प्रषा- नानुप्रकारितया च स्वातन्त्रयेण संमिछित: स्यात् तदा समग्रं पूर्ण यथास्यास्या नाल्वा धते नानुभूयते पार्य्यन्तिकप्रतीतिविषय एव समग्रास्वाद इति भाव:। अतः खण्डरसः समृतः । इस्यञ्च पार्य्यक्तिकप्रतीतिविषयस्य बाघकत्वम् अतयाभूतस्य च बाध्यत्वं खण्ड- रसत्वं च इत्यमिहितं भवति। तथाच रसस्य रसान्तरेण साक्षाद्विरोघाभावात् यत्र विरोधोऽनुभृयते तन्र रसस्य सज्जारित्वं खण्डत्वं वाडड्ीकृश्य तथा व्यपदेशो बोष्य इति सन्दर्भाशयः। तत्र अङ्गं यथा-"एक ध्याननिमोलनात्" इत्यादौ शान्तिरसादिकं भगवद्विषयकरतेरक्गम। बाध्यो यधा-"अयं स रसनोष्कर्षी" इत्यादो शृद्गारः करुणस्य। संसर्गी यथा-'कपोले जानक्या" हत्यादौ शङ्गारो वीरस्य। त एते शाम्ताद्य प्राध्यमते सञ्चारिरसाः, अर्वाचीनमते तु खण्डरसा इत्यवधेयम्। (७४) ननु केवलल्मरणदावेव विरुदधयो: समावेशः प्रतिप्रसूतः किन्तु "कपोले जानकयाः" इश्यत्र विरुदधयो: शृङ्गारवीरसयोस्तदभावात् कर्थ सन्निवेश इत्याशयेनाह-न त्विति। माद्याशद्गारतसः करुणबी मत्सरौद्रभयानकेः, "विरोधभाकु" इति शेषः। एकत्र एकवाक्यरूपे। अर्य चोपरितनेन "इत्यादौ समावेशः" इत्यनेन सम्बन्धः। (७६) कपोल इति। कदाचिद्ण्डकारण्ये निवसतः श्रीरामचन्द्रस्येहित वर्णनमिदम् । रघूणां रघुषंशीयानां सज्ञा परिवृढ़: प्रधानाध्यक्षो रामः "प्रभुः परिवृढोऽघिपः इत्यमरः। करिकलमल्य हस्तिशावकस्य दग्तोऽभिनवोद्धतोदशनाक्करस्तस्य ध्ुतिः कान्तिस्तां सुष्णाति चोशयतीति तस्मिस्तथोके अत्यन्न निम्मंले इत्यर्थ:, कपोले कपोलावच्छेदे रमरेण कामोद्रेकेय स्मेर: प्रकाशमान: सफारोड्डुमरोडयुरकटा पुलको रोमाञ्चो यस्मिंस्तत्तार नराम्। कपोले किख्चित पाण्डु्ेन नि्मछत्वेन वा करिकलभवदन्योपमा। जानक्यासीतायाः वक्त्रकमलं मुखपद्मम् आतमन इति शेष:, मुहुर्वारम्बारं पश्यन् अवलोकयन, इतक् रजनिचरसेनायाः खरदूषणादिसङ्गस्य कलकलं कोलाहलम्। शण्वन् सन जटाजूटस्य जयसमूहृस्प ग्रन्थि मृठयति-सषूयामोद्योगाय इढ़मावेन वघ्नाति। शिक्रिणीळन्दस्त नरसनम्तूरमेव नाक़।

साहित्यवपण :- (ससमपरिचछेदे-

(७६) अत्रोच्यते-इ खलु रसानां विरोधिताया अविगोधितायाश्च त्रिा व्यवस्था। कयोश्षिदालम्बनैक्येन, कयोश्रिाशरयैक्येन, कयोश्षिन्नरन्तर्येगेति। (७७) तत्र वीरशृप्वारयोरालम्बनैक्येन विरोधः। (७८) तथा हास्यरौद्रबींभत्सैः संभोगस्य।

(८०) (आ्ररालम्बनैक्येन) आश्रयैक्येन च वौरमयानकयोः । (८१) नरन्तर्यविभावैक्याभ्यां शान्तशृङ्गारयोः। (८२) त्रिवाडयंविरेधो वीरस्याद्भुतगैद्राभ्याम्। शृप्तारस्याद्भुतेन अयान कस्य बीभत्सेनेति। अत्र शुद्धारे जानका आलम्बनविभाव:, तक्षीय ताहकमोल उद्दीपनविभावा, तदवत्रक- मलदर्शनमनुभावा, रतिश्व स्थायीभावः। वीरे तु रजनीचरसेना आजम्बनवभावः तदीय कल कलविधानमुद्दीपन विभाव:, जटाजूगधन्थिदढीकरया मनुभावा, उत्सादश् स्थायी भाव: तथा चेमौ परस्परमक्षाध्यतामनकगताख्वापन्नी स्वासतरणोपलभ्येते ततकथमेकत्ना नयोः समावेश इति शहितुराशयः । (७६) स्व्रतन्त्रयोर ने कयो रेकाव ऊम्बनकरवे एव विशोष।। प्रकृते जानक्याम्बनक: शूक्गारो रजनीचरालम्बन रस्तु वीररस इत्यविरोध इत्याशयेन समाधस-पत्रोच्यत इति। उच्यते सिद्धान्त इति शेषः। इछ एवं मीमांसाव्यतिकरसमये इति भावः। रसानां शृक्षा रादीमाम्, व्यवस्था नियमः। कथमित्याराङ््य यथाक्रमं निरूपर्यात-कयोक्षिदिति। मालश्वनेक्येन विरोधोडविरोधश्चति शेषः। एवमुत्तरत्रापि। आश्रयेक्येन नायकेकयेन। नैरन्तय्येय अग्यवधानेन। (७) तत्र यस्य येन सह विरोधस्तं दशपति-त्रितति । े्व विोिसेषु मध्ये इत्यर्थ:। वीरशङ्गारयोर्वीरसमभोगयो:। आलम्बनेक्येन एकाबलम्बनतवे एव नान्यथा एकस्मिमालरबने एककालोत्साहरत्योरसम्भवादितिभाव:। (७८) तथेति। तथा आलम्बनैक्येन। सम्भोगस्य सम्भोगशृद्गारस्य। विरोध इति शेष: । सम्भोगकाले हासक्रोधजुगुप्सानामुद्यासम्भवादितिभावः। विप्रछम्भकाले

(७९) वीरेति। आदिपदेन भयानकवीमत्सयोः परिग्रहः विप्रलम्मस्य शक्गारस्य आलम्बनैक्येन विरोध इति पूर्वतोऽनुपअ्जनीयम्। एकस्मिन्नेवपने अनुरागकाले उत्साह-शोक-भय-जुगुप्सानामनुदयादित्याशयः। (८०) आल ्बनेति। वीरभयानकयो: विरोध इति शेष: । एकस्मिसेव समये एकं प्रति एकस्य उत्साहमययोरुत्पत्त्यभात्रादिश्याशयः । (८१) नैरन्तर्य्येति। नैरन्तर्य्य विभावक्याभ्याम् मध्यवधानेन आलम्यनैक्येन चेत्यर्थ:। शमरस्योनकटये एकस्मिश्रेत्र चालमबने उत्पतत्योरनुदयादितिमावः। शाम्वश् द्वारयोराश्रयं क्येनापि विरोध इत्य+धेयम्। (८२) एवं यस्य येन विरोधस्तं प्रदर्श्यथाबिरोधं प्रदर्शयितुमुपक्रमते-त्रिधाऽपीति। आलम्बनेक्येन आश्रयेक्येन नेरनतर्य्यण चेत्यर्थः। वीरस्य अन्भुतरौद्राम्यामविरोष एक

वरोधाभावनिरू•] लक्षमीविराजित:।

(८३) तेनात्र वीरशृप्गारयोर्मिन्नालम्बनत्वान्न विरोक:। (८४) एवं च वीरस्य नायकनिष्ठत्वेन भयानकस्य प्रतिनायकनिष्ठत्वेन निबन्धे भिन्नाश्रयत्वे न विरोध:। (८५) यक्ष नागानन्दे 5शमाश्रयस्यापि जीमूतवाहनस्य मलयवत्यनुगगो दर्शितः, तत्र 'शरहो गीतमहो वादितम्' इत्यद्सुतस्यान्तरा निवेशनान्नैरन्तर्याभा वान्न शान्तशृङ्गारयोर्विरोध:। स्मिन्काले समावेशसम्भवः, पक्स्येव पुरुषस्य एकरिन्तेत परुषे यथाक्रमस् उत्साह- विस्मय-क्रोधानामुश्त्तिसम्भवादिश्यभिप्नायः। शृद्गारसय अन्भुतेन सहाविरोध:, एकस्येव नायकस्य एकस्यामेव नायिकायामेककाल एवानुरागरूपादिजनितरतिविरमययोगसमा वेशसममवादितिभाव:। भयानकस्य बीभव्सेन सहाविरोध:, एकस्यैत्र एकदैव एकुस्मिन्नेव

(८३) एवंसति वीरशृङ्गारयोराल बनभेदेव विो्घ र्यति तेति उक्तनिय मानां युक्तियुळ्त्वेन च। अत्र "कपोले जानक्याः" इश्युक्तपये। भिन्नानमबनत्वादिति: तथाच वीरे रजनिचरसेना उत्साहस्यालम्वनम्। शङ्गारे जानकी रतेराजम्वनमितिभिव्वालम्बनदवये उत्साहरत्योः यथा क्रममुर्पत्ती चत्यभावादित्याशयः । (८४) आश्रयक्येन वीरभयानकयोविरोध इति प्रतिपादितम् अधुना आश्रयमेदेन तु तयोर्विरोधो नेति प्रदर्शयितुसुत्थापर्यात-एवञ्चति। वीरमयानकयोराश्रयक्येनंव विरो घस्य युक्से चेत्ष्यर्थः । वीरस्य वीररलनिष्ठत्साहस्य। भयानकस्य भगानकनिष्टमयस्य। भिन्नाश्रयत्वे सति। दिक्मान्रं यथा- प्रौढामादाय भीति मनसि सश्भसं प्राप्य लोकापकीर्तिम् नैवास्तोका उव्यपेक्षाडक्रियत पथि पथि प्राकनासु प्रियासु। श्रीमत्निःशङ्कमानो: समरपरिससद्वीमनि.सीमसना-

अत्र वीरभयानकयोरेकाश्रयाभावान्न विरोध:। अन्यत्राऽ्येवंविधविषये विरोधोड वगन्तथ्य:। (र६) ननु शान्तशक्करयोनेरन्तर्य्येण विरोध इति चेत्? कथ नागानन्दनाटके एकर्स्येव नायकस्य जीमूतवाहनस्य तथानिदद्धमत्यत आह-चश्चेति। प्रशमाश्रय स्यापि क्ञान्तरसनिष्ठरामगुणवतोऽपि। मळवत्यनुरगः मल्यवत्यामनुरागः। वीदित्रं वाधम्। अद्भुतस्य अद्भतरसस्य अन्तरा मध्ये शामतशृङ्गारयोरितिशेष: रसतामनापनोऽ दूभुतः "अहा" शब्द्वाथ्योऽपि अन्तरास्थितो नैरग्तर्य्य विघटक इति भाक:। तथाचोंकं ध्वनिकृता- एकाश्रयत्वे निर्दोषो नैरन्तर्थ्य विशोधवान्। रसानतरव्यवचिना रसो न्यस्यः समधसा॥ अत्रेदमप्यनुसनघेयम्-शान्तशङ्गारयोन रतर्य्यंविरोधिनोन परं प्रबन्धे यावदेकहिमि कपि वाक्ये विरोध:।

साहित्यद्पंण :- [सपमपरिच्छेदे-

(८६) एवमन्यदपि शेयम्। (८७) 'पायडुचामं वदनम्-' इत्यादौ (२६१,५.) च पायडुतादीनामप्ञभाव: करुणविप्रलग्मेऽपीति न विरोध: । (द) अनुकारे च सर्वेषां दोषाणां नैव दोषता। ३१ ॥। (८६) सर्वेषां दुःश्रवत्वप्रमृतीनाम्। यथा- (६·) 'एष दुश्च्यवनं नौमीत्यादि जल्पति कश्षन।'

यथा-

गाढं शिवाभि: परिश्म्यमाणान् सुराङनाश्िष्टभुजान्तरालाः।। सशोणितैः क्रव्यभुजां स्फुरद्धिः पक्षेःखगान।सुपवीउयमानान्। संबीजिताश्न्दनवारिसेकेः सुगन्धिमिः कलपलसादुफूलेः॥ विमानपय्यं छुतले निषण्णा: कुतूहलाविष्तया तदानीम। निाधिश्यमानान् लळनाङलीमिर्वीरा: स्वरेहान् पतितानपडयन्"॥ अत्र बीभत्सशुङ्गारयोर्वीररसस्यान्तरा निवेशान्न विशेषा, अन्येषामपि रसानां परिहार प्रकाश: सत्कविप्रबन्धेष्वेवमेवानुसन्घेथाः। (८६) सवमिति। अग्यद्षप्यविरोधित्वम्। यथा शद्गारस्य नायकवे प्रतिनायकघट कत्वे वीरस्य च प्रतिनायकनिष्ठत्वे न विरोध इत्यादि। (c७) ननु ककुणशक्गारयोर्विगेधेन सम्निबन्धे- 'परिपन्थि रसाङ्ल्य विभावादे: परिप्रहः।, इूस्यनेन दोषोऽमिहित: तत्कर्थ "पाण्डु क्षामम्" इत्याद करुणरसानुभाववद्नपा ण्हुतादीनां तेनैव रूपेगा शङ्गाररसप्रधाने मालतीमाधवे सग्निवेशः ? अङ्गिनोविरोधे तदका- नामपि विरोधौचित्यांदिश्यत आह-पाण्डु क्षाममति। अक्षभावोऽनुभावसयेश्यथंः। न केवलं करुणे करुणविप्रलम्भेऽपीश्यथं:। एतेन विरुद्धरसीयासाधारणाप्परिअह पव दोषो न तु साधारणाङपरिभ्रह इति ग्वनितम्। (म८) सवेषां दोषाणामेकममोघं प्रतिप्रसवोपारय प्रदर्शयति-अनुकार हति। अनु कारे अनुकरणे केनाप्यमिहितिस्य शब्दस्य अनुरूपमेव पुनषकावित्यथं:, सवेर्षा निर्द्दिष्टा निर्द्िष्टपतिप्रसवानां दुःश्रवत्वादीनां दोषाणां नेव दोषता नापि गुणवेश्यपि जञेयम्।

काय्यशबदादी नित्यदोषानित्यदोषखम्, अनुकरपशब्दादावदोषख्व मितिष्य वस्थेत्यवग. न्तव्यम्। ९८९) सर्वेषामितिकारिकोकप्ड विवृणोति-सर्वेषामिति। उदाहरति-एष इति। एप अहमितिशेषा।, दुशध्यवनमिन्द्रम, नौमि एवौमि इस्यादि (कर्म्मं) (९१) अत्रेति। इन्द्रार्थेंकोशादी प्रसिद्धोपि दुःश्यवनशब्द: कविमिरनादतत्वा रसम्भाध्यमानोSप्यप्रयुकस्वायोष:अन्नानुकरणनिष्ठत्वाददोष एवेत्वाशयः। अप्रयुक्त हरपु.

अदोषस्व गुणत्वनिर्पणम् ] लक्ष्मीविराजित:।

(६२) अन्येषामपि दोषाणामित्यौचित्यान्मनीषिभि: । (क) अदोषता च गुराता झेया चानुभयात्मता॥ ३२।। (६३) अनुभयात्मता अदोषगुखता। इति साहित्यदपसो दोषनिरूपणो नाम सप्तमः परिच्छेद:।

च्युत सँस्का रस्यादोषत्वं यथा परयेष च गवित्याह सुत्रामाणं वजेति च। इमे च वागीशस्य। अत्र प्रथमपादे गोशब्दस्य निर्विभक्तिकतया च्युतसंस्कारत्म्। द्वितीयपादे इन्द्राथ

इयमानोऽपि अप्रयुक्कतादोष: अनुकरणदृत्तित्वाददोष:। (१२) अन्येषामपीति : इति एवन, औचित्यात् युक्त्यनुसारात् , मनीषिमि: बुद्धि मद्िः अन्येषामपि दोषाणं दोषखेन पूर्वमुक्तानाम् मदोषता कुशपि विध्यमानदोषर्वैप. रीश्येनैव गुणता, कुआ्रपिस्वभावत एव गुपता, कुद्रापि चअनुभयात्मता दोषत्वुणख्ोभ यातिरिकता जेया सवंत्र हि औदित्यातुसारादेव दोषगुणादीनां व्यवस्थितेरित्याशय:। तत्न विद्यमानदोषत्ववैपरीत्येन गुणता यथा- 'देवत्रासकरे युद्ध रावणे समुपागत । साधवः शूलमादायागष्छन्न त्वरिवं जवात्'।। अत्र हरे: पाणौ चक्रस्येव प्रसिद्धश्वेन शुलग्रहणस्याप्रसिद्धत्वेन विद्यमानोऽपि ख्याति विरुद्धतादोषस्तघुद्धस्य सङ्कलतादिप्रकाशनेन् प्रत्युतगुण एव। स्वभावत एव दोषस्य गुयता यथा शिशुपालवधे- व्रजतः क्व तात ! वजसीतिपरिचयगतार्थमस्फुटम्। धैर्यममितदुदिसं शिशुना जननीनिभत्सनविवृद्दमन्युना । अन्र वज्रसीति अवाचकम्दोषयुक्तोन भवितुमहति 'वजब्रजगतौ' इति वजमातोरपि गमनार्थे पाठोपलम्भाद, तथापि वजसीति रेफसहितोच्चारणासमथेन बालकेन तरस्थऊ

चमर्कारातिशयापादनात् स्वभावत एव गुणः। अनुभयात्मता यथा- प्रहेलिकाक्रिया कर्मकन गुप्तयादौ कषटार्थतायाः। तत्र प्रहेलिकायां कष्टार्थत्वस्यानुम- यात्मत्वं यथा-तरुण्यालिङ्गितः कण्ठे नितम्बस्थलमाश्रितः । गुरुगां सन्निधानेऽवि कः कृजति मुहुमुहुः ॥ अत्र कटिप्रदेशस्थितपूर्णों घटः शब्दं करोति इत्येतावन्मात्रार्थबोधने नदोषत्वं नापि गुणस्वम्। क्रिया गुप्तियथा- पाण्डवानां सभामध्येदुयाधनसुपागतः । तस्मे गाव्ज हिरण्यज्च सर्वाण्यामरणानिय। अन्र "अदु" रिति क्रिया गुप्ता। (९३) अनुभयत्मतां स्पष्टयितुं विवृणोति-अनुभयेति। 'अश्र मूलकारिका := ३२। पूर्वाभि: सह' ६७८। उदाहरणानि=१६६!पूर्वेःसह ४८७। इति वत्सकुलावतंस-वेयाकरणकेसरि-'वद्रिनाथ' शर्मात्मज-देवशशिरोमणि श्रीलोक नाधात्मज-साहित्यव्याकरणाचार्य-ठक्कुरोनामक-श्रीकृष्ण मोहनशास्त्रिविरचि- तायां "लक्ष्मी"नामिकार्या साहित्यदर्पणटीकार्या सप्तम: परिच्छेद:।

(क) केचित्वत्रादोषतादीनाम् "औौत्सुक्येन" इत्यादुदाहरयमाहः। इति टिप्पण्यां सप्तमः। ३०२ सा

अहित्यटप4-

अष्टमः परिच्छेदः ! (१) गुखनाइब्व (२) रसस्थाद्वित्वमासस्य धर्माः शौर्यादयो यथा। गुखा :-

तथा काव्येऽकित्वमापस्य रसस्य धर्माः स्वरूपविशेषा माधुर्यायोऽपि स्वसमर्पेक पदसंदर्भस्य काव्यव्यपदेशस्यौपयिकानुगुण्यभाज हत्यर्थ: । (१) एवं काव्यत्वापकर्पकदोपासिरुप्य "उधर्पहतवरः प्रोक्ता गुणालद्ाररीतयः" इत्युद्देश क्रमपरापगुणस्वरूपनिरुपणमारभते-गुयानारेति। गुणान् रजस्तमःसत्त्वानति रिचस्वरूपान् माधुर्थ्योज:प्रसादा भिधेयान् काध्यात्म:सरसनिष्ठान धर्मविशेपान् आाद्देश्य थं:। प्रसङ्गसङ्गत्या सामान्यतो गुणान् सक्षयति-रसस्येश्ष्यादिनेतिभावः। (२) रसस्येति। यथा छोके सति शेष: अद्विश्वमासस्य शरीरित प्राप्तस्य आत्मन इसि शेष: शौय्यं ज्ञानविशेष: आदिपदेनौदार्य्यादीर्ना परिग्रहः, तथाच पुरुषोत्कषकरेन शौय्यांदयो गुणा आत्मनश्चेतनश्यैव धर्माः नाउचेतनशरीरस्य धर्मा यथा, तथा अङ्गिश्व- माधस्य शष्द्रार्थादिसमुदायमध्ये सुखखवं प्राहश्य रसस्य न तु ररुवदाधलक्रारयदड्तां प्राप्तस्येश्यर्थ: धर्माःसापाप्तदाश्रितास्ते: गुसा उच्यन्ते इसथः। आत्मघर्मेप्वेव गुणव्यव हारो मुख्यः, सत्यपि शरीरसौन्दर्य्यादौ शौय्यं पाण्डित्यादषिरहिते निर्गुणस्वव्यवदारात्। अ- द्वित्वमापस्येश्यनेन काव्यम् अङ्गम् रसोऽसगी दृत्येव बोध्यते न खवङ्गिपदादङरसष्यावृत्तिस्त. त्राऽपि माधुर्य्याधनुभवात्। रसपदस्यात्रापि रस्ते आस्वाद्यते इति उयुष्पत्या भावाद योऽपि गृह्यन्ते तेप्वपि गुणाउङ्गीकारात। दोषव्यवच्छेदाय धर्मा इृश्युक्तम्। एचञ् स्थिरत्वे- सति रसादीनां साक्षादुश्कर्ष जनकधमरवं गुणश्वमितिसामान्यलदणं फलितम्। सत्यन्तद ल्येपादानात् अस्थिरेपु रसवदाथलद्रारेषु नातिव्यापि:, साचात्पदोपादानेन परम्परयो रकरषजनिकासु रीतिषु तदुभयोपादानाच्छृव्दार्थाषङ्कारेषु च नातिव्यापिः। रसादीना- मुत्कर्ष जनकत्वामावाछ नाउपि रसस्वादावतिप्रसङ्गा। एतेन स्पष्टमेव गुणानां रसघ- मंरं प्रतिपादिवं भरवतत। उक्तश्ज काव्यप्रकाशकृताSपि- "ये रसस्याद्िनो धर्माः शौर्य्यादय द्वात्मनः । उत्कर्षं हेतवस्तेस्पुरचजस्थितयो गुणाः।।" इति। (३) कारिरका विवृणोति-यथेत्यादिना। यणा खष्वित्यतोऽनन्सरं 'लोके' इति शेषः अझ्िशब्दश्वेषात् अद्गिश्वमित्यस्य उपमाने उपमेये च सम्बन्धः। तत्रोपमाने सम्बन्धं दृशंयति-महित्वमापस्य आ्रत्मन इति। मुख्यस्वं प्रप्तस्य देहिन इत्यर्थः। उत्कर्षहेतुत्वा. दित्ति। उस्कर्षंगामुत्कर्षोडतिशयस्तस्य हेतुः कारणं तस्ष्य भावः सस्मात्। 'देतुना कारणं बीजम्" इत्यमरः। शौरभ्यादय इति। शौरय्यं शूरधर्म आदौ येषां ते तथोकाः शौय्यों दार्य्यो, जस्वित्वादय हश्यर्थ: धर्मा इति शेषः । गुरशब्द्ृवाच्या गुणा इत्यभिषया प्रतिपाथाः। अद्वित्व मित्य स्योपमेये सम्बन्धं दरशयति-भत्वित्वमाप्तस्य रसस्येति। नतु रसस्य ब्रह्मास्वा

गुजनिरूपणम्] लक्षोविराजित:।

(४) यथा चैषां रसमात्रत्य घर्मत्वं तथा दर्शितमेव। दसहोदरत्वेन तक्ष्य सगुणत्वं कथमितिचेव? अत आह-धर्माः साक्षार्समवायसम्ब- न्धेन तदाश्रिता इश्यथः। स्वरूपविशेषा इति। रवमात्मा रू्यते इतरव्यावृत्ततया बोषयते अनेनेति स्वरूपमसाधारयं लक्षणं तद्विशेषासतत्प्रकारभूता हत्यर्थः। यवा "गन्यवती पृथ्वी इरषन् गन्घवस्वं पृथिव्या मसाधारयं सथेति गाव:। माधुय्यदयो माधुर्य्यौजप्रसाद श्चेति म्रय एव गुणा इति शेष:। माधुय्यादीनामव्वतनस्य कान्यत्वव्यायकतया उत्कर्ष- हेतुरवादू गुणव्यवहारौपयिक धर्मान्तर दर्शयति स्वसमर्पकेति। सवं रसस्तसय सम पंको व्यक्षको यः पद्सन्दर्भ: पदसमूद्द: रसव्क्षरवावयममत्वर्थ, तस्व या काष्यव्यप देश: काव्यव्यवहारस्तस्य औविकमुदायमूतसुपयोगीतियावत् यदान्ुगुण्यं स्वाश्रिणा रसेन सह काव्ये स्थितिरूपं तन्वाजः ्यायानुगतातुकूलतवक्त्तारः रसव्यअकवाकयस्य काव्यसंज्ञाया: प्रयोजका इतियावय् 'गुफनब्द्वाच्या' इति पूर्वेण सम्बरकः। नीरसस्य का्यशब्दवाच्यरवाभावात् तत्र लाक्षिणिकलेव काव्यपदमित्यवचयस्। यद्ये दशारेव गुणा उपज्यन्ते न पद्रितिपदसमूहस्य गुणसमर्पकता नास्ति तथापि पदसमूहघटकव जस्वत्समर्पणात् पदसमृहस्यापि तत्वमर्पकत्वं छुकनू। आत्गुण्यप्रपुर्शनेन गुजादार्थो विछृतः। इदञ्व का्यप्रकाशक्कन्मतमाश्रित्येवामिहितसू तन्मते हि "तददोषी शब्दार्थो सगुणावनुलङ्कती पुनः क्वाडपि" इदि काव्यलक्षणेन गुगानामपि काव्यत्वप्रयोजकतया काव्यसंज्ञाया अपि प्रयोजकत्वात्। ग्रन्थकृत्मते तु वाक्यं रसात्मकं काव्यमितिलक्षणाद् रसादीनामेव काव्यत्वप्रयोजकतया सुशाना तत्प्रयोजकत्वाभावेन काव्यसंज्ञाया अपि प्रयोजकत्वाभाव एवेत्यवगनतव्यम्। (४) ननु वासनेन-"काव्यशोभायाः कत्तारो धर्मा गुणाः" इति सूत्रयित्वा ये खलु शब्दार्थयोधर्माः काव्यशोभां दुर्वन्ति ते गुणाः इत्यनेन गुखानां शब्दार्थधर्मत्व- स्योक्तत्वात् तथैव काव्यप्रकाशक्कताऽप्युक्तत्वाच्च भवदुक केवलरसघमतवं कथं सिच्वती त्यत आह-यथा चेति। एपां गुखनामित्यर्थः। मात्रपदेन शब्दार्थयोव्यवच्छेदः। दर्शि- तमेव काव्यप्रकाशकृत् काव्यलक्षणनिराकर णाप्रकरणे प्रथमपरिच्छेदे अस्साभिरित्यर्थः। यद्यपि "मधुरा वर्णाः" इति लोकव्यवहारेण गुसास्य वर्णधमेवं भवति न तु रलघर्मत्वं तथापि औपचारिकं वर्णधमंत्वमादाय "मठुरा वर्णाः" इति व्यवहरो ह्यभियुक्कानाम्, व्य वहारं पश्यतामदूरदशिनां तु वास्तविकं वर्ण धर्मत्वं सत्वा "मधुरा वर्णाः" इति व्यवहारो नैतावता गुणस्य वर्णधर्मत्वसिद्धिरिति। अन्रेदं तत्वम्-वितताकारस्य सुकुमारवर्मानां चान्यवेलतण्येन व्यक्षकत्वप्रतिपत्तये यथा 'यजमान: प्रस्तरः"इत्यत्र प्रस्तरस्य हविरासादनादिद्वारा यागसाधनत्वात् यजमा- नस्य साक्षादयज्षसाधनत्वसाम्यात् प्रस्तरे यजमानत्वोपचारस्तथा अस्यायमाकार एव शूरः एते वर्णा एव मधुरा इस्यादिक्कचिदभियुक्तानां व्यवहारः तमपश्यतामनभिज्ञानां घितताकारस्येव शूरत्वं सुकुमारवर्णादीनामेव माधुर्यादिमन्यमानानां व्यवहारः नैतावता गुयास्य वर्णधर्मत्वमिति। अन्राहु: प्रदीपकारा :- "ननु शौय्यादेरात्मवृत्तित्वात् माधुर्य्यादीनां रसवृत्तित्वव्यव स्थितावेवं स्थात् सैव त्वसिद्धा,रसवृत्तिवं वर्णवृत्तित्वं वेत्यत्र विनिगमकाभावादिति चेन् ? मैवम, भवत्येव विनिगमकाभावो यदि त्वया वर्णमान्राश्रपा: सुथाः स्वीकतु शक्यन्ते न

साहित्यदपण :- [अष्टमपरिच्छेदे-

(५) माधुयंमोजोऽश् प्रसाद इति ते त्रिधा॥ १॥ वे गुखाः। तभ- (६) चित्त द्रवीभावमयो ह्वादो माधुर्यमुच्यते। (७) यक्षु-केनचदुक्म्-'माधुर्य द्रुतिकारणम्' इति तन्न, द्रवीभावस्यास्वा- दस्वरूपाह्वादाभिन्नत्वेन कार्यत्वाभावात्। श्वेवम् "मधुरा रचना" इति व्यवहारात् अविशेषेण रचनायामपि तदभ्युपगमप्रसङ्गात् तथाचास्मन्मते गुणास्य रसेकधर्मत्वे लाघवसू त्वन्मते वर्णरचनोभयवृत्तिरवे गौरवममिति। (x) तान् गुणान् विभजते-माधुर्य्यकिति। ते गुणाः माधुर्य्य मधुरस्य भावः तद भिधेय इस्यर्थः, ओजस्तद्भिधेयः, प्रसादस्तदभिवेय इत्यर्थः त्रिधा त्रिप्रकारा। ननु माधु- व्यमित्यादिमिस्तिरिभि: शब्देगयनादेव त्रिविधत्वे लब्धे पुनव्निधेश्यभिधानं क्रिमयमिि चेवू ? वामनोफत- श्लेष: प्रसाद: समता माधुय्य सुककुमारता। = इतिदशविधानां तथा ओजशजोक्त्तचतुविश्वतिविधानामधिकसंख्याव्यवच्छेदाय। एतेषामनङ्गीकारे बीजं तु-सामाजिकानां नवरसजन्यास्तिस्त्रोऽवस्था: द्रुतिविस्तारो विका सश्चेति। तत्र चित्तस्य शुङ्गारकरुणशान्तेभ्यो द्ुतिः वीररौद्रबीभरसेम्यो विस्तारस्तस्य हास्याद्भुतभयानकेभ्यो विकास इति। विकासश्र हास्ये वदनस्य मद्भुते नयनस्य भया. नके ज्ुतापसरणरूपो गमनस्य, सच कवचिदू दुत्या कचिद्विस्तारेण च युक्त: विभाववैचि कयात्। प्रस्यादस्तु सर्वेषामाधिक्य कारीत्ष्यवस्थात्रयरूपकार्य्य वचि्निया मकतया काण त्रयमेव कष््व्यते कारणवेचित्रयेण त्रयाणामेव सफुटमुपलम्भात् अवान्तरगुयानामङ्गाङ्गि भाववैचि त्र्येणानन्स्यादस्फुटत्वाच्चेति स्पषट्चेद नागेशीये। (६ ) तत्र माधुय्य निरूपयति-चित्तद्रवीभावेति। द्रवीभूयत इति दवीभावः, सम्मयः, अद्वस्य द्रव इवावस्थानं द्रवी, अभूततद्धावे वित्रः स्वार्थे मयट् चित्तस्य द्रवी भावमयः सहृद्यहदयस्य गलितमरायश्वरूपः ह्वाद: दुःखाशवकितानन्दविशेषो मधु. रस्य रसस्य भाव इति व्युधपश्या माधुर्य्य नाम गुण उच्यते तत्त्वविद्धिरिति शेष। ननु रसोड्यानन्दविशेष एवेति तत्रातिव्यासिरिति चेव ? मस्य सदंशरूपरवेन तदूमंता म्युपगमात्। (७) ननु चित्तद््वीभावेत्यादिना चित्तद्रवीभाव एव माधुर्य्यमित्यमिहितं मवति, किन्तु- "आह्वादकत्वं माधुर््य' ऋङ्गारे दुतिकारणम्।" इति का्यप्रकाशोक्तेन चित्तद्रवीभावकारणमेव माधुर्य्यंमित्यवगम्यते, तथा च पर. स्परं विरुद्यत इति तदुकि निरसितुमुस्थापयति-यचिति। केनचित् काव्यप्रकाशकृता।

सामिको वृत्िविशेष: तत्कारणं च सुकविशेषमुचिरूपाह्लादगतर्वेजाश्यम्, वदेव माधु

करुणविप्रज्तम्भव्वारतेपु तिजातीया दाता तरमारणड्ळायापि बिजातीय पुव तेवां सर्वेषा

गुण निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः ।

(८) द्रवीभावश्च स्वाभाविकानाविष्टत्वात्मककाठिन्य मन्युक्रोवादिकृतदीसत्व

द्रप्रायत्वम्। व माधय्यखवेन व्यवहार इति तदाशयः। तथा च द्रुत्तिकारणमित्यस्य द्रवीभावस्य जनकमित्यर्थः। तव्निरस्यति-तन्नेति। द्रुतिद्रवीभादशब्दयोर भिन्नार्थत्वादाह-द्रवीभाव स्येति। आस्वादनमास्वादो रसानुभवः स एव स्वरूपं लक्षणं यस्य सोऽसावाहलादो दुःखाशवलितानन्दानुभवः, तस््य अभिन्नत्वेन एकतवेन तत्कारय्यत्वाभावात् माधुर्व्यजन्य त्वाभावाद्। श्रत्र ग्रन्थकर्तुंरयमभिप्राय :- चित्तस्य, द्रवीभावाहलादयोर्भेंदस्याप्रतीयमान त्वादभिव्नत्वमेव वाच्यम्, आह्लादकश्वं चाह्लाद एव माधय्यक्ष तत्स्वरूपतयैव निरु पितमिति सर्वेषामेवाभेदात् माधुरय्य द्रुतिकारणं कथं भवितुमहति जन्यत्वजनकश्व योर्विभिव्नाधिकरणस्येव रष्ट्रचरत्वादित्यतः समीचीनमेवाभिहितं "चित्तद्ववीभाव मय" इति।

शह्लाद आत्मघृत्तिरिर्यनयोरभेद एव नास्ति किन्तु मह्लादस्थेन माधुय्येण चित्तस्थ द्रवीभावो रागमाधुर्य्येणेव जन्यत एवेति। उक्तं चात्र रसगङ्गाघर कारेरपि "श्रङ्गारकरुण शान्तानां माधुरय्यंवर्वेन दुतिकारणत्वं प्रातिस्विकरूपेय कारणत्वकश्पनापेक्षया लघुभृत. मिति तुन वार्ष्यं परेण मधुरतरादिगुणानां परृथाद्रुततरहवादिकाय्यंतारतम्यप्रयोजक तथाडभ्युपगमेन माधुर्य्यवत्वेन कारणताया गडुभूतत्वात् हत्थं व प्रतिस्विकरूपेणैव कारणत्वे लाघवम्" इति। (८) ननु द्रवीभावस्य आस्वादस्वरूपाह्ला दैकत्वाभ्युपगमे पूर्वोक्दिशेव रसमाघुर्थ्. योर्येक््यमेव न पुनर्माधुर्य्यस्य रसघमत्वमिश्यत आह-द्रवीभावक्चेति। स्वाभाविक सर्वेषां स्वभावसिद्धं यदनाविष्त्वं गूढ़विषयसज्वाराच्तमत्वमेव मत्मा स्वरूपं वस्य स ताडश:, एतञ्त विक्षेपविशेषणं बोध्यम्। काटिन्यं कोमलतवाभावः, मन्युः शोको दैन्यं वा क्रोध: कुतश्षित् सआ्तपूर्व एव कोपः आदिशब्दाद भयजुगुप्साद्यश्च तेः कृतं यद् दीक्षत्वं चित्तस्य दग्घप्रायत्वं तेन विस्मयेन अद्ष्टश्रुतपूर्वदर्शनरूपाक्षर्य्येण हासेन आदि. पदादावेगादिना च उपहित उपस्थापितो जनितो यो विक्षेपो विषयान्तराआ्हित्वं तस्य परित्यागेन, रतेरनुरागस्य आदिपदात् माधुर्य्याश्रययो: करुणशान्त्रयो: स्थायिभावशोक शमयोश्र आकारै: रूवरूपः अनुविद्धः सरलितः य आनन्दस्तस्य उद्दोधेन आविर्भावेन, सहदयानां काव्यार्थभावनापरिपक्कान्तःकरणानां चित्तस्य आद्रप्रायरवं प्रायेण विगलित स्वरूपेणावस्थानम्। एवज् शद्गारकरुणशान्तरसोद्वोधानन्तरं जायमानो रत्याद्यविषयक: सहदयहृदय

जनकत्ासम्बन्धेन रससम्बन्धितया रसघमत्वमपि निर्बाधमितिभाव:। एतरिसिद्धा- न्वस्तु-आहलादस्य मनोवृत्तित्वस्वीकार एव सम्भवतीत्यवधेयम्, अन्यथा दुश्याहुता. दयोरभेदोकयनुपपतेः। केचिस-"इविशोकप्रशमेधु गुर्जयर्यादिराणपुचिरित कमिदेको धर्मोइहित,स पतर

६०० लाहित्यद्पस :- अष्टमपरिण्छोदे-

(६) तञ्च- (१०) संभोगे करुसे विभ्लम्भे शान्तेऽधिकं क्रमात्॥२ ॥ (११) संभोगादिशब्दा उपलक्षणानि। तेन संभोगाभासादिष्वप्येतस्य स्थि- तिर्शेया।

माधुर्य्य येन सामाजिकानांचित द्रवीभवति रत्यादीनां रसरूपतया परिणामेन तस्य रस. वृत्तित्वम" इति तन्न विचारसहय्, तत्र तादशघर्मसतत्वे प्रमासाभावात्। नच द्रुतिरूप कार्य्याभ्यथानुपपत्या तत्कल्पनमितिवाच्यम्, तस्य रसस्वभावेनैव सिद्धत्वात तदर्थ धर्मान्तरकलपनानीचित्यात् गुर्जरय्यादौ तु प्रत्यक्षसिद्ध एव तादृशधर्मः । एतच्च विवृतौ स्पष्टम्। यत्तु भामहेन- "श्ठयं नातिसमस्तार्थशब्दं मधुरमिष्यते" इतिलक्षणेन शब्दवृत्तिमाधुर्य्यंसुक्तम्, तम् पेशषम्, श्रपत्व अ्र्रणानुद्वेजकत्वम्, तस्यौजप्रसादयोरवि सत्वेनातिष्याप्तेः। ओजसि "योयः शस्त्रं विभर्ति" इत्याद्षौ क्रोधादिकृतं दीस्त्वमेवावगम्यते न माधुर्य्यम्, प्रसादे "सूचीमुखेन सकृदेव' इत्यादौ माधुर्य्य नियतवर्णाभावेन न तदभिष्यक्ति: ततो न शब्दाश्रयमाधुर्य्यमितिस्वीकरणीयम्। (१) अथ माधुय्यंस्य विषयान् दर्शयितुमाह-तच्चेति। तथिरुक्तलचयं माधु य्यञ्चेत्यथ:। (१०) सम्भोग इति। सम्भोगे नायिकानायकयो: परस्परं संयोगविशेषालम्बनके शृद्गारे, करुणे शोकप्रधाने रसे, विप्रलम्भे सम्भोगप्रतिद्वन्द्वे शृद्गारे रसे, शा्ते ैराग्या - परपर्य्यायनिवेदस्थायिभावके रसे, क्रमात् पूर्वपुर्वापेक्षया अधिकमतिशयान्वितं माधु- य्यम् अस्तीति शेषः। तथा च सम्भोगापेक्षया करुणे करुणापेक्षया विप्रलम्भे तदपेक्षया पुनः शान्तेऽतिशयान्वितमुत्कर्षवम्माघुर्य्यमित्यर्थः । केचित्तु-"करुण" इति विप्रल- मभविशेषणम्, तेन करणवद्श्चुपातातिनिमित्तभूते चिप्रलम्भे इति तु पार्थक्येन करुणे विप्रलम्भे चेत्याचक्षते तदापातरमणीयम् "अश्षुपातादयस्तद्वत्द्रुतत्वाष्चेतसो मता।" इस्यनेन करुणेऽपि चित्तद्रवीभावस्याम्पुपगमेन माधुर्य्याङ्गीकाराव्। "अपसारय घनसा- रम्" इत्यादौ विप्रलम्भान्तरेपि माधुर्य्यस्य स्फुटमुपळम्भाच्च। अन्ेदम्बोष्यम्-शक्गारस्तावद्रतिप्रधाना सम्भोगो विप्रलम्भश्ति द्विविधः। तन्र सम्भोगे विषयरागौत्कटयेन विषयेग्वलंप्रत्ययाभावात् निर्वेदासत्तवेन न करुणादिवत् द्रवीभाव: अत एधात्र नाश्चुपातलेशोऽपि करुणादौ तु तथाभावात् तथाहि-करुणसख्ा रिणो निर्वेदस्य विषयेष्वलं प्रत्ययहेतुत्वाव प्रतिबन्धकविषयरागोष्छेदकरवादसिशयं द्रवीभाव: तत्स्थायिशोकापेक्षया चिप्रळम्भस्थायिरते: कोमळतया करुणे प्रियनाशेन सङ्गमाशानिवृत्तौ चिप्तविक्षेपस्य निर्वदविरोधिनः सम्भवेन विप्रलम्भे सङ्गमाशासत्वेन प्रियालभाद्विषयान्तररागस्य सवथोच्छेदेन निर्वेददाठर्यात् तदपेचषया विकलम्भेऽधिक द्रवीभाव: शान्ते वव निर्वेदस्य स्थायितया सर्वात्मना विषयनिवृत्तौ निर्भरमात्मसुखाक्ष ज्नमित्यधिकं द्रवीभावः। एवञ् रपष्टमेवाधिक पूर्वपूर्वाेक्षया तारतम्यं किलित्कोमछ कोमलकोमखतर कोमनतमभेदेन द्रवीभावे तारतम्यादिति। (११) काविकार्या सम्भोगादिशब्दैस्वदाभासाच्यर्ोडप्यवगन्तव्य इति बोधयिक्ष

लक्ष्मोविराजितः। ८०१

(१२) मूर्ध्नि वर्गान्त्यवरोन युक्ताषठ डढान्विना। रणौ लघू व तद्यकौं वर्णाः कारणतां गताः ॥३॥ पररवृत्तिरल्पवृत्तिर्वा मधुरा रचना तथा। माह-्सम्मोगेति। सम्भोग आदौ येषां (कर्णविप्रत्म्भशान्तानाम्) ते सम्भोगादय एव शब्दास्ते तथोका:, उपलक्षणानि उपलच्यतेऽन्योS्यर्थोऽनेनेत्युपलक्षणम्, उपलक्ष- णरवं च सवस्य र्वसम्बन्धिनश्वाजहश्त्वार्थकृश्याबोघकत्वम्। तद्ीजन्तु सम्मोगादो माधुर्य्यगुण: तत्तव्यमाये तदामासादौ कि न स्पादित्याकाछूक्षेव। तेन सम्भोनादिशब्दा नासुपलस्षत्वस्वीकारेणेत्यर्थ:। सम्भोगाभास मादौ येर्षा (करुणाभासततज्भावाभासा दीनाम्) तेषु तादशेषु। एतस्य माधुर्य्यस्य। (१२) नतु माधुर्य्यांदीना रसघर्मस्वे कथ तत्त्ववेदिनां मधुरः शब्दो मधुरोर्थं इति शब्दार्थंयोमं घुरादिव्यवहार: इत्याशङ्कान्-आत्मगुणानां शौर्य्यादीनां स्थूलशरीर हय रसवृत्तीनां माधुर्य्योजाप्रसादा्यानां सुखानां वयञ्षकेषु सुकुमारादिदरोंपु अर्थषु रच. नासु च गौणप्रयोगादितिसमाधाय साधुर्थ्यध्यञ्ञकानू गुणानेव दशयति-मूध्नीति। मूर्धिन शिरसि अम्रभाग इति यावत् वर्शासां कु-चु-टु-तु-पूनाम् अन्श्यवशोन ड-ज्- म-न-मरूपशेषाचरेण। "वर्णो द्विजादिशुक्कादियशोगुणकधालु च। स्तुतौ ना न स्त्रियां भेदरूपाहरविलेखने॥।" इति मेदिनी, युक्ा मिलिता:, ट.उणड-ढानू बिना टकार-ठकार-डकार-डकारानू (दुःश्रवत्वावहदध्वान्) विहाय अपरे ककारादयो मकारान्ता: स्पर्शा वर्गा अङ्क-शङ्ग-सङ्ग-सङ् इश्यादिरूपाः शब्दा इस्यथः। तथा लघू लघुअयत्नेनोच्चार्य्यो वर्णान्तरेणासन्बद्धाविर्यर्थः रणौ रेफमूर्ध न्य-णकारौ च तस्य माधुय्यगुणस्य व्यक्तौ व्यक्षने कारयतां तव्निमित्तमितियावत् माधु्य्यध्यअ्जननिमित्तमित्यर्थ: गता प्रदर्शिता एव वर्णा माधुर्य्यगुणव्यञ्ञका इश्यर्थः। अत्र च वर्णासतिविधा :- विहिताविहितनिषिद्धभेदात्। लध्वन्तरिती रगी मूर्द्दस्थितनिज वर्गान्त्यगता: रपर्शाश्च विहिताः, टवर्गा निषिद्ा:, अन्ये सविहविता:, निषिद्वानां बाहु. शथेनोपादानं तु दोष हति भावः । यद्यपि ट-ठ-ड-ढातिरिकानां सर्वेषामेव वर्गान्तर्ग- तारनां वर्णाणां स्वीकारेण सूधन्य-णकारस्यापि स्वीकार आपाततः सङ्गच्छते तथापि ट-उ-ड-ढसाहचय्येंग तेषां निषेधेनास्यापि निषेधो माभूदित्यतः पुनर्णकारोपादानम्।

स्य पुनरुपादानम्। तत्वविदस्तु- अपसारय घनसारं कुरु हारं दूर एव किं वलयैः। अलमलमालि ! मृणालैरिति वदति दिवानिशं बाला । इत्यादौ शरामपि माधुर्य्य व्यक्जकत्त्वदर्शनात् न केवलं वर्गवर्यानामेव माधुर्य्यव्य अकस्वं किन्तु :अन्येषामपि ट-ठ-ड-ढातिरिक्त्ानामितिव्यक्जनार्थं रेफोपादनमिति समाळोचयन्दि। अधृत्ति: सर्वथासमासरहिता वा अथवा अल्पवृत्तिरल्पसमासविशिष्टा द्वित्रिचतुः पदकृतेत्यर्थ: मधुरा दुःश्रवणवर्साघटित्वेन मृदुलपद्र्घटिस्तानुमासादिमी रुचिरा रचना

साहित्यदर्पण :-

यथा-

जनयन्ति मुद्दु्यूनामन्तः संतापसंततिम् ॥' यथा वा मस (१४) 'लताकुअं गुज्जन्मदवदलिपुअ्ं चपलय- न्समालिङ्गन्ङ्गं द्रुततरमनन्जं प्रबलयन्। मरुन्मन्दं मन्दं दलितमरविन्दंत रलय- त्रजोवृन्दं विन्दन्किरति मकरन्दं दिशि दिशि॥' समाहितेन चेतसा ससुद्धाविता सचेतसः कविशिरोमणेः कृतिश्, तथा तदूग्यक्तौ कार णरवां गता माधुय्यंगुणव्यस्िका इत्पर्थः। उकतं चात्र रसगन्गाधरकृताऽपि-"तत्र टवर्ग वर्जितामां वर्गाणां प्रथमतृतीयेः शर्मिर्तैक्ष घटिता नैकटयेन प्रयुक्तरनुस्वारपरसवर्णः शुद्धानुनासिवक्ष शोभिता वक्ष्यमायो: सामान्यतो विशेषवश्र निषिद्धेः संयोगाथरचुम्बिता अवृत्षिमृदुवृत्तिर्वा रवनाऽऽनुपूर्व्यास्मिका माधुर्य्यंस्य व्यक्षिका द्वितीयचतुर्थास्तु धर्ग्या गुणस्यास्य नानुकूला, नापि प्रतिकृषा, दूरतया सम्निवेशिताश्चेत्, नैकटठेन तु प्रति- कूका अपि भवन्ति यदि तदायतोऽनुप्रासः इति। (१३) वर्गान्त्यवर्शासम्ब दूवर्णानां मोधुय्य व्यक्ञकतामुदाहरति-अननेति। कस्था पि दुर्भगस्य मित्रं प्रति सर्खीं प्रति वा कस्याश्चितप्रेयस्याः सङ्गमाभावेनाश्तः सन्ताप निवारणाय सखेदोक्तिरियम्। अनङ्गस्य महेश्वरस्य कोपानलेन मस्मीभृतख्वात् करचरणा. दिशरीरविहीनस्य कन्दर्पस्य "कन्दर्पो दपकोऽनङ्ग:" इत्यमरः, मङ्गलभुवो माङ्गलिक- जन्मस्थानानि तरूया: प्रसिद्धाया: रुचिरडावभावशालित्या: प्रियतमायाः अपाङ्गस्व नेत्रप्रान्तस्य "अपाङ्गमतवङ्गह्ीने स्यान्नेत्रान्ते तिलकेऽपि च' इति विश्वा, भङ्ग्य :- "हशा दुग्धं मनसिजं जीवयन्ति दशेव याः" इतिरीस्या ग्यापारा: "्याजच्छुलनिभे भद्गिवदर्भीतनमीलिका" इति रभसः, यूनां तरुयानाम् अश्तरन्तःकरणे मुहुः सन्तापसन्त्ति कामोप्तापधारां जनयन्ति उत्पादयन्ति। अन्र प्रथमाचें कवर्गान्तिमवर्णेरम्रभागस्थितैषकारैः सह सम्बद्धासतदवूर्गीयगकार द्विसीयाद्ें तवर्गान्तिमवर्णेर प्रभागस्थितैन कारै: सह सम्बद्धासतवूर्गीयतकाराश्ष माधु- य्यगुणं व्यञ्चयन्ति, पृततिश्वात्रारपा।

व्यअ्जकत्वं दर्शयति-लतेति। गुअन् शब्द कुर्वन् मद्धान् मदमप्तश्च अलिपुओो मधुकर- समूहो यत्र सं वथोक्म्, लवाकुअं यूथीमाधवीप्रभृतियश्जीविशेषगुष्छावष्टम्भविशेषम् चपलयन् चपलीकुयन सञ्ञालयन्नित्यथः, अङ्ग विहारपरायणानां शरीरं समालिङ्गन् संस्ृ शनू तेन सह परिष्वं कुवत्चितिभाव:, अनङंमदनं दवतरमतिशीघं प्रथलयन् प्रकृष्ट बक्षव्सं कुवंनू वद्धयन्निियावत्, स्वेनेव दलितं विकासितस् अरविन्दं कमलम् जाता वेकवचन तेन कमलवनमित्यर्थ:, मन्दं म्द न तु शीघ्रमू, यथा न विनश्येत् सुरमिश्व प्राप्येत तथा शनैः शनैरित्यर्थ:, तरलयन् सश्चाकयन, तथा रजोवृन्द सुरमितपुष्पान्त गंतपशगसमूहं विन्दन् गनन मवत् वायुः दिशि दिशि प्रतिदिश मकरनमं पुष्परसं "मक

ओोओोगुणनिरुपणम् ] लक्ष्मीविराजित:।

(१४) ओोजश्विवित्तस्य विस्ताररपं दीप्त्वमुच्यते॥ ४॥ घोरबोभत्सरौद्रेषु क्रमेणाधिक्यमस्य तु। (१६) अस्यौजसः । अत्रापि वीरादिशव्दा उपल क्षान ेन दावप्यस्यावस्थितिः । रन्दः पुष्परसः" इत्यमरः, किरति विक्षपति। अत्र शिखरिसीष्छन्दस्तल्लत्षणन्तूक्क प्रागेव। मन्र प्रथमे पादे वकारजकारा: द्वितीये ड्ारगकाराः, तृतीयचतुर्षयो: नकारदकारा:, माधुर्य्य गुगं व्यक्षयन्सि। प्रथमे चतषुथें व पादे अल्पावृत्ति: द्वितीये तृतीये पादेऽवृत्तिरेव। अवृत्तौ : पार्थक्येन माधुय्यंव्यअ्जकत्वं यथा- मुद्रितामिन्दुमालोक्य पद्मिनी पश्य सुन्दरि!। हन्त ! कान्तस्य विच्छेदे मधुरोऽपि न रोचते।" असमाले च पार्थक्येन यथा- "मानं विमुञ् कल्यागि ! दासं मामनुकम्पय। विजहीहि रुषो रागमघरस्य च कम्पनम् ॥"

नवधे- लघु-र-पयोकदाहरयां [यथा-"अनुरणम्मणिमेखक्षम् इत्यादि। मधुरा रचना यथा

"घलभ्लतकृश्य महारयं हयं स वाहवाहोचितवेशपेशलः।

अत्र हि श्रवणमात्रेणार्थंप्रतीत्यभावास् प्रसादगुण: शङनीयः । टवर्गान्तवरऐनाग्रभा· गस्थिताष्ट-ठ-ड-ठास्तु माधुर्य्यें न व्यक्षयन्ति यथा- "वण्टने कुण्ठमध्यस्य पिण्डीकृत्योभयोवंसु। वक्षत्रं सण्ढौकमानेन किं पुनमिश्रितं त्वया"॥ (६) अधोद्देशक्रमप्राप्तमोजो गुणं निरूपयति-भोज इति। चिततस्य सामाजि कानामिति शेष:, विस्तारो वीरादिरसास्वादुसमये द्रवीभावप्रतिकूलो विस्मयविशेषो वृत्तिविशेषो वा स एव रूपं स्वरूपं यश्य तत्तथोकम्, दीक्षरवं जायमानविस्मयवशादु। उज्वलत्वप्रायम्, ओजो नाम गुण उच्यते, स्पष्टा चान् व्युत्पत्तिः। एतेन यद्यपि "दीप्स्या रमविस्तृते हेंतुरोजो वीररसस्थितिः" इति काव्यप्रकाशलक्षयां दूषितं भवति वोरादिम्य एव जायमानदीपत्वम्येव मोज:स्वीकारेणोपपस्ती तज्नकधर्मान्तरकल्पने मानाभावाद, तथापि आयुर्घृतमितिवदत्रापि दीप्तत्वजनकमित्येवार्थः । तथाच रसपृत्िना ओजसा चितस्य विस्ताररूपं दीप्षत्वं जन्यत इत्यर्थ: । विस्तारसत्वत्र कक्ष्पे चित्तस्य उष्णप्रायस्व कारकः आत्मसंयोगविशेषः, यथाश्रते तु चित्तवृत्ते: दीक्षत्वश्य रसवृत्तित्वातुपपतेः। अरूप ओोजोगुणस्य तु वीर-बीमत्स-रौद्रेषु क्रमेण पूर्वपू्वपिक्षया आभिक्यमतिशयः तथाच वीरापेक्षया बीमस्से, तदपेक्षया च रौद्रे रसे ओजस आधिक्यमित्यथः। (१६) विषृणोति- भरस्येति। अश्येतिपदस्य मोजस इत्यर्थोऽवगन्तथ्य इति । अंत्रापि यथा "सम्भोगे" इति कारिकांशे सम्भोगादिशवदानामुपलच्तकस्वं तथाSतापि कारिकारिकांशे इस्यथ:। तेन वीरादिशन्दानासुपळच्तमात्मकत्वस्वीकारेय। वीरामास आदौ येषां वीरशान्स्यादीनां तेषु तथोकेषु। अवस्थिति: स्थितिसम्भवः । स्निग्धस्यापि सामाजिकचित्तश्य द्वेष्यविषयसम्पकेण दीक्षत्वमुष्णता जायते। तन्न वीरस्य द्वेष्यनिग्रहे १०२ सा०

८०४ साहित्यदर्पण :- [अष्टमपरिच्छेदे-

(१७) वर्गस्याद्यतृतीयाभ्यां युक्तौ दर्शो ददन्तिमौ ।। ५ ! उपयंधो द्वयोर्वा सरेफौ टठडढे: सह। शकारश्च षकारश्र तस्य व्यञ्ञकता गता: ॥६॥। तथा समासो बहुलो घटनौद्धत्यशालिनी। जिगीषामात्रम्, पौभस्से तु जुगुप्सत विषयेऽन्यन्तं श्यागेच्छा रौद्रे त्वपकारिणि वधाव- घिक: प्रयास इति क्रमेण दीप्त्याधिक्यमिति भाव: स्पष्ट्चेद प्रदीपादौ। एवज्र पारि- शेष्यात् उक्तेत्रेषु हास्यभयानकादूभुतेषु उभयोरेव माधुर्य्योजसो: समावेश इति फलि तम्। तन्न हास्यादीनां शृङ्गाराङ्ट्रविभावप्रभवरे माधुर्य्यप्रधानम्, वीराधक्कविभाचादि प्रभवखवे तु ओजः प्रधानम्। हास्ये सवंदेव प्रकृष्ट माधुर्य्य स्वल्पमोजः भयाकेऽूभुते च मोज: प्रधानं हकल्पं माधुय्यंमिति वण्डीदासप्रभतयः। (१७) अथौजोगुणाव्यअकवर्णादीशिरूपयत्ति-वर्गस्येति। वर्गस्य कधु-टु-तु- पुवर्गांगां मध्ये यश्य कस्यापि सजातीयश्य विजातीयस्य या विन्यासो भवेत्तस्यैकतम- स्येत्यथं:, आद्यः प्रथमो वर्यः (क-घ-ट-त-परूपः) तृतीयः तृतीयो वर्णः (ग-ज-ड- द-बरूपः) ताभ्यां तथोकाम्यां सहेतिशेषः सदन्तिमौ तयोरन्तिमावनस्यी कुचुट्ुतु पुवर्गारणां मध्ये कस्यापि वर्गस्याद्यतृतीयवरयंयोरन्त्यौ (द्वितीयचतुर्थो) खफछठय- वझढधभेष्वन्यतमौ वर्णावित्यर्थः, युक्तौ संयुक्तौ सङ्गतौ सम्पृक्तौ वा वर्णो तश्य व्यक्ष कतां गतौ यथा-पुच्छबद्धश्यादि यथा घ-द्राक खनति, द्राग घर्षति, द्राक् फलति, द्राग् भॉवति इत्यादि। आद्यवृतीययोस्तदन्तिमयोक्ष नैकवर्गीयत्वनियमः किन्तु मिश्नवर्गीययोरपि सथात्वं बोध्यमिति केचित तेन करख इव केच्छ्रापि गघघश््व वेळ्छापि बोध्या कटुश्वसाम्यात्। अत्र चानुकेउपि सुश्ययोर्योगोऽपि काव्यप्रकाशफृदुक्तो ग्राह्यः कटुत्वाविशेषात् तेन कक गूग जूज इश्यादीनामपि परिग्रहः। उपय्यष इश्यादि। तथा उपरि शिरोभागे बथा-तर्कोदर्कोर्जितोतिरित्यन्र, अधोडघोभागे यथा क्षिप्रेत्यत्र, वा पच्ा- नतसम्भवे तु द्वयोकुपय्यधश्चेत्यथ:, यथा-पुनरावं इत्यत्र, सरेफौ रेफेण पकारेण सह विधमानौ तो च-वर्गस्याद्यतृतीयौ द्वितीयचतृर्थो वा प्रतिपाधमानौ शकारसकारौ वाड न्यावेव यथातयं बोदव्यौ। माधुर्य्यगुणे ट-ठ-ड-ढा निषिद्धा इह सु नेत्याह-ट.ठ-8-टै: सहेति। तथाच टकार-ठकार-डकार-ढकारामाघुर्थ्यंतिरोधायका संथुका मसंयुक्ता था ओजोगुणध्यक्षका इत्पथः । यथा-अट्टहासा, विसष्ठुफ, गड्डुलिका, शण्ढः । शकटा, कमठः, डिम्म:, मूढ इत्यत्र। वर्णान्तरेगाSसंयुक्तोऽपि तालड्या शकारक्र मूधन्यषकारश्र इमे तस्प भोजोगुणस्य व्यक्षकर्ता गता: प्राप्ताः व्यक्षका इति मता इति भावः। शषयो म्वालुमूर्षाक्रोष्चारणप्रयानगौरवेया दृढप्राणतेति तयोः सब्पहः कृतः। दन्श्यस्य सका- रस्य तु वाद्यदन्तगतर्वेन प्रयत्मळाघवमिति तत्परित्याग: कृत इश्यवधेयम् यथा- अश्वादिवद्विरदशोणितशोणशोभः। "वर्षति शीषमेघः" तथा समासो पहुलः ओजोग्यअकवणांघटितसमासाधिक्यम्, अजोग्यअकः। समा- सबदुलेति-पाठेति घटनाविशेष गाम, तथाचऔद्धत्पशालिनी उद्धटाक्षरबहुका उम्टार्थप्र तिपादिका, य द्वितीय प्रकाशसड्हाये तस्ुपादानं युक्कम्, अत एव- "आपतन्तममुं दूरीधूरीकृतपराक्रमः । बखोडक्कोकयामास मातनमिव केरी।।"

प्रसाद्गुण निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः ।

(१८) यथा-'चञ्चद्भुज-' इत्यादि (४९४ पृ.) (१६) चित्तं व्यापनोति यः क्षिप्रं शुष्केन्धनमिवानल:॥७।। स प्रसाद: रुमस्तेषु रसेषु रचनासु च।

'मनवरतनयनजललव निपतनपरिपीतहरिणमद्तिलकम्। करतलनिषण्णमवले वदनमिद कें न तापयति।" इत्यादौ च न दोष:। वागीशास्तु-"वस्तुतस्तु माधुय्यव्यअ्ञकातिरिक्ता वर्णान्तरसंयुक्का हविन्ा अम्येऽपि वर्णाः ओजोग्यक्ञकाः । यथा- "समरे भाति संरम्मादुदहिनकरधुतिः। हुताशकुण्ड संकाश लोचनो नृपपुङ्कवः॥" अन्र द्वितीयपादे संयुक्कवयांत्रयमोजोष्यञ्ञकम्। ओजोव्यज कासरघटितबहुतरप दसतमासस्तादशाक्षर सन्दोहघ टितोबन्पश्र ओजोऽति. रायव्यक्षक। यथा - दीसवहनिचयोदीसने त्रापोत्त द्विषट्रलः। चण्डध्वानपरिष्वस्तहस्तिदानोऽसत्यसौ युभि॥ उदहिनकरवक्त्र: प्रजज्वलज्वलनेक्षणः। भागवो नृपवर्गस्य मृत्युरेवधुरि स्थितः।। "दश्याहुः। अन्रायं सार :- स-घ-छ-झ-ठ-ढ-ध-ध-फ-भेत्येते वर्णाः क-ग-च-ज-ट -- त-द- प-वेश्येतैयुं क्ा: उपरिभागादघसतादुभयन्रेव रकारालिङ्गिता वर्णाष्ट ठद-सहितौ स्कारेण वा संसकतौ शकारषकारौ समासबाहुल्यं दुःश्रवत्वजनिका घटना चौजसोडभिम्यके: कारणभूता। दुःश्रवत्वक्च घटनाया: सामीप्येन मनेकस्थले वो संयुक्तानां वर्णानां निवे- आातू संहितादिना समासादिना वा वैरुष्पलम्पादनाजिह्वामूछीयोपध्मानीययोश् सब्य. मघात् सक्जायत इति रसगङ्गाधरादौ स्पष्टम्। (१८) उदाहरणान्तरं दर्शयितुमाह-यथेति। "वङ्रद्सुज" इति। व्यारुयातमिदं षष्ठपरिष्छेदे (४९४ पृ०) अत्र "द्ु" इति "द्" इति व तृतीयबगयुक्तश्वतुर्थो वगा, "भ्रमित" इति अतः सरेफो वर्णः "0ड" इति संयुक्तो णकारः "शो" शो इति ताकम्मश कारी अन्ये व संयुक्ता ओोजोव्यज्का इत्याशयः। यथा वा इतुमन्नाटकेऽट्टमेडक् "मूर्ध्ना मुद्वृत्तकृत्ता विसलग लगलद्रकसंसक््धारा- धौते शाङघिप्रसादोप नतजय जगज्ातमिथ्यामहिम्नासू। केला सो लासानेच्छाष्यति कर पिशुनोत सर्पिदर्पोद् धुरायां दोष्णां चेषाँ किमेतत्फलमिह नगरीरक्षणे यत् प्रयास:।" यानरैरवेष्टितां नगरीमवलोकयतस्तद्रक्षण कर्तुमत्तमत: कुपितस्य जशेश्वरस्योकि रियम्। अम्र मूर्ध्नामिति उत्सर्विदपेति चोपरिभांगे रेफेण संयुक्तक:, अछूत्रीत्यधः संयुक: उदूवृत्तेति कृत्तेति च तकारस्य तकारेणेव संयोग: ईशपिशनशब्दयो: शकारः दोष्णा मिति षकारः समासदैर्ध्यं सङ्गटनौद्धत्यं च स्फुटमेव। (१९) एवसुद्देशक्रमेण माधुर्य्योजौ. प्रतिपाध समसतकाव्यजीवनभूतप्रसादं रूप रुपतः प्रतिपाद्यति-चित्तमिति। अनलः पावकः "कुशानु: पाधकोऽनलः" इस्यमरः शुष्क यदिन्धनं तवधोक्मिव तन्रवार्ने: झटित्युस्त्तिसम्भवात् अत्र शुष्केन्धनमिवा नल इति सामाश्येनेव प्रतिपादनम, विशेषेण तु जलौघो विमलं वसनमित इति प्रति

साहित्यदपण :- [अष्टमपरिच्छेदे-

(२०) व्याप्नोति, आरविष्करोति । (२१) शब्दास्तद्यञ्का भर्थबोधकाः श्रुतिमात्रतः ॥=॥ यथा- (१२) 'सूचीमुखेन सककदेव कृतव्रणएत्वं मुक्ताकलाप ! लुठसि स्तनयो: प्रियायाः । पाद्यितुसुचितम्, तथा च अभिर्यथा शुष्कमिन्धनं झटित्येव प्रसरति आर्द्रेन्धनेऽग्ने- रपंसराव, जलोघो यथा विमलं वसनं झटित्येव व्याप्नोति मलिनवसने जळस्याप्रसरात् सददित्यर्थ:। उक्त् च काव्यप्रकाशकृतापि "शुष्केन्धनाग्नियत् स्वच्छजलवत्सह्दसैव यः" इति, यदा वीररौद्रादिषु चित्तं व्याप्नोति तदा शुष्केन्ध्रनाभिवत् यदा शङ्गारकरुणादिषु तदा स्वष्छजलवदिति तद्ष्याख्यातारः। 'यो गुयः' मत्र येन हि रसश्चितं व्याप्नोतीति प्रतिपादयितथ्ये करणभूतस्याडपि गुणस्य य इति प्रतिपादनं स्वातन्त्रयविवतया, अन्यथा रसमात्रधर्मेत्वेडपि वक्ष्यमाणेन विधिना रचनामात्रेष्वव्यवस्थानं न स्यादिश्यव वेयम्। चिप्रं त्वरिसं व्याप्नोति आविष्ट करोति समग्रेण सम्बध्नाति च स प्रसादयति स्वसौन्दय्यंद्वारा विषयान्तरसम्बन्धपरित्यागेन चित्तं प्रसन्नं करोतीति सपसादो नाम गुण उच्यते इति पूर्वस्मात् मण्डूकप्लुत्यानुवततंनीयः स च प्रसाद्गुणः समस्तेषु शक्गा रादिरूपेषु रसेषु आधाराघेवयत्वसम्बन्धेन समस्तासु रचनासु असमासेषु अल्प समासेधु वा पदयोजमासु व्यद्गयव्यअ्कत्वसम्बन्ेन सम्भवतीति शेषः। यद्यपि शब्दा- यंयोरपि व्यक्षकश्वमनुपदं वक्ष्यति तथापि रचनायाः प्रसादेऽसाधारण्यम्, प्रसिद्धशब्दा- थंयोरपि प्रसादाव्यञ्जकत्वादित्याशयः। शङ्गारकरुणादिषु त स्वच्छजळवदिति तद्यः। उक्कं च ध्वनिकृताऽपि- "समपंकत्वं काव्यस्य यन्तु सर्वान् रसान् प्रति। स प्रसादो गुणो ज्ञेय: सर्वसाधारणक्रियः ॥" दति। (२०) अनलपक्षे व्यापन संयोगानुकूछव्यापार: स्पष्टमेवेतिाक फो रयति व्याप्नोतीति। पदस्येति शेषः। आविष्करोति व्यासय्ञनिवर्तनेन विमखं करोती स्वर्थ:। पतेन चमत्कारातिशयः सूचितः। नन्वस्य समस्तास्वेव रचनासु सम्भवस्वीकारे मधुरायाम् असमासाछ्षपसमासर चनार्या माधुय्यगुणेन सह साक्र्य्यपत्तिरस्यत आह-श्दा इति। क्षतिमात्रतः येन शब्देन समासेन वा रचनया वा श्रवणमात्रेण अर्थंबोधका: शब्दाः तस्य प्रसाद्गुणस्य व्यलका:। एवञ्र असमासावपसमासस्थले कोमलशब्दव्यङगधावे प्रसादगुण:, श्रुतिमा धुय्यें सति अकोमलशब्दुग्य ङ्गयत्वे माधुय्यं गुण:, विकटार्थबोधकशब्दष्यक्यत्े च मोजो गुप दति व्यअकभेदाव्वेदेन न परस्परं सार्ङ्कर्य्यापसिरिति बोध्यम्। (२२) उदाहरति-सुचीमुखेनेसि। श्रीककृष्णानग्दनिम्मिते सहवदयानन्दे द्वितीयेडहे प्रियाया: स्तननपस्तं मुकाहारं परोक्षमवि भवोपनीतं सम्बोध्य विरहिय उकिरियम। हे सुकाककाप हारान्तगेसमुक्तासमूह! सू्या सुखेन अप्रभागेन सफृदेकवारमेव नतु पुनरपि कुतनण: कृतष्छिदसवं वत एव निमुच्तसमप्रप्रत्ययधाय हृश्याशयः प्रियापा: यम

लक्ष्मीविराजित:।

वायैः स्मरस्य शतशो विनिकृतमर्मा स्वप्नेऽरपि तां कथमहं न विलोकयामि।।' (२३) एषां शब्दगुणत्वं च गुसवृत्योच्यते बुघैः। (२४) 'शरीरस्य शौर्यादिगुणयोग इव इति शेषः । (२५) श्लेष: समाधिरौदार्य: प्रसाद इति ये पुनः॥६॥ गुणाश्चिरन्तनैरुक्ता मोजस्यन्तर्भवन्ति ते। कचन वर्समानाया: स्तनयोलंठसि न त्ववलोकनाद्येव करोषि, पुनरहन्तु स्मरस्य समर णमात्रेण प्रभवतो मनसिजस्य वायेः शिलीमुखैनं तु सूच्यादिनेव शतशोऽनेकशता वृश्या विनिकृत्तम्ममां ड्विन्नमममंग्रन्भि: कृतहृद्यच्छिद्र हत्यर्थः एवंभूतोऽपि सन् स्वप्नेऽपि तां प्रियां यस्याः रतनोपरि यत्र कापि नितरां वर्तसे न स्वन्यां कर्थ न विलो. कयामि को नाम मदीय: प्रत्यवायः प्रतिबन्धको येन स्वप्नेपि तद्वलोकनमात्रसौमा. व्यमपि निरुदमिति यदि व कृतष्छिद्रव्वमेव प्रिया प्राप्तिहेतुस्वदा स्वतो बहुचेव कृत- च्छद्ोऽहं श्वमिव प्रियां कर्थ न लभे इत्यहो महदाक्षय्यभूतं विधेर्नियमस्वरूपमिति निग- छितोऽथः। वसन्ततिळकाछन्दस्तूल्लक्षणन्तूककं प्राक्। मत्र श्रुतिमात्रत एवार्थप्रतिपाद्कश्दव्यङ्गचरवेन सठित्येव चित्तथ्यापनात् प्रसाद्गुय: । (२३) ननु "रसस्याङ्गित्वमाप्स्य धर्माः" इत्यनेन गुणानां रसवर्मर्वरवीकारे 'ये खलु शब्दाथंयोधंर्मा: काध्यशोभां कुर्वन्ति ते गुणाः" इति वामनादिपाचीनसम्मतश- उदार्थपमंत्वमेर्षां कथमुपपधत इत्पत आह-पषामिति। अत्र शब्दुपद्मर्थस्याप्युपल. क्षकम्। किश्जेति चार्थः । ुधैर्वामनादिमिविद्वद्धि: कतृभिः, गुणवृत्या उपचारेण ( लस

शब्दगुणस्वं शाउदार्थधमत्वसुष्यते न तु पुनः साक्षादेव शब्दार्थंघमंत्वं स्वीक्रियते, गुणानां रसाद्यास्वादामिन्नतया रसादिघर्मत्वस्येव परमार्थतया तेषां साक्षात्सम्बन्धासम्भवाब् शब्दार्थंधर्मत्वं कास्तविकमित्याशयः। (२४) नचायमुपचारोऽदष्टचर इत्याशयेनाह-प्ररस्येति। शोरम्यदिगुणयोग इति। शौ र्योदार्यवेाप्रभृतीनां गुणानां योग: सम्बन्ध इत्यर्थः। इति श्ेषः इति अध्याहृतय कारिकया संयोकष्य इश्याशयः। सथाच शौर्य्याद्यो गुणाः साक्षादाक्ममात्रधर्मा अपि स्वाभयाथ्र- िस्वरूपपरम्परासम्बन्घेन शरीरेऽयुपकल्ण्यन्ते व्यवह्ियन्ते च तथा माधुय्यादयो गुणाः साक्षादू रसादिमात्रवर्त्तिनोऽपि स्वाश्रयरसादिव्यअ्ञकतारूपपरम्परासम्बन्घेन शब्दार्थ- धर्मरवेनोपकल्व्यन्ते व्यवहियन्ते चेति परमार्थः । ननु गुणानां रसवृत्तित्वस्य निरुकतपर- म्परासम्बन्घस्य व कम्पने गौरवमतः शब्दार्थवृत्तित्वमेवे्षा कल्पयितुमुचितमिति चेदू? मैथम् कचिशीरसे काय्ये गुगामिव्यक्ञकशब्दरार्थयो: सम्भवेऽपि माधुर्य्यादेरतुपछम्भावू, ऋचिरपुनगुंणामिष्यअ्ञकरन्दार्यंवत्वाभावेडपि रसत्वेनैव तदुपलम्भोपपतेः रसान्वय्य तिरेकानुविधायिश्वेन रसवृत्तित्वकल्पनस्य वोचितत्वादिति स्पषटं विवरणादौ। (२) मजु शलेषादयो दश शष्दगुणा ओज आदयो दशाथंगुणा वामनादिभिरका: भवद्विस्तु त्रय एव माधुय्यादयो गुमाः कथमङ्गीकृता इत्पतस्तान् यथासम्भवस्वोक

साहित्यदर्पण :- [अष्टमपरिक्छेदे-

(२६) ओोजषि भक्त्या शज:पदवाच्ये शब्द(अरर्थ)धर्मविशेषे। (२७) तत्र श्लेषो बहूनामपि पदानामेकपदवद्धासनात्मा। यथा-E

सर्वाः पर्वतकंदरोदरभुवः कुर्वन्प्रतिष्वानिनीः । उच्चैरच्चरति ध्वनिः श्रतिपथोन्माथी यथायं तथा प्रायर्प्रेखदसंख्यशंखघवला वेलेयमृद्रच्छति ।।' गुणव्यअ्जकदोषाभावयोरन्तर्भावयति-श्लेष इसि। चिरन्तनैः प्राचीनैर्वामनादिभिरिति यावत्, श्लेषः समाभिः, औदारय्य प्रसाद इति नामभियें शष्दगता इति शेष: पुन्गुंणा उक्तास्ते शब्दुगता गुणा अस्मत्सम्मते ओजसि तत्पदवाच्ये गुणे अस्तरभंवन्ति गतार्था भवन्ति। (२६) ननु भोज:पदस्य चित्तविस्ताररुपदीप्षत्व एव शक्ते: शब्दपर्माणां श्लेषादीनी करथ तत्रान्तर्भाव इत्यत आह-भोजसीति। भक्त्या गुणवृत्या उपादानलक्षणयेति यावद्, ओज:पदेन वाच्ये प्रतिपाधे शक्दस्य धर्मविशेषो बन्घगाढ़श्वरूपस्तत्र तथोके शब्द वर्मविशेषे। अतोऽत्र उपादानलक्षणया ओज:पदेन शब्दभ्मविशेषस्य बोधनात् तत्र च शष्द्धर्माणां शलेषादीनामन्तर्भावसम्भवानोक्कतरङाऽवकाश इति भाव:। यत्त सिद्धा ग्तवागीशेन शब्दार्थषमंविशेषे इति पाठमुररीकृश्य "मोजः शब्देन शब्दार्थंभमंविशेषस्प बोधनात्" इरुळम, तत्रार्थपदं चिन्त्यमेव अथधम औ्रौढ़त्वरूप मोजसि शब्दश्छेवादीना- मन्तर्भावयितुमशकथख्वाद्। (२७) अथ यथातथं श्केषादीनामोजस्यन्तर्भावं प्रतिपिपादयिषुः वामनादिमते श्वेषं निरूपयति-तत्रेति। तेषु श्ेषादिपु मध्ये। एरुपद्वस् एकपद्रयेव भसनात्मा अकक्षितसन्धिकतया गम्यता सन्ध्यादिवशादनेकपदानासुच्चारणकाक्षभेद: स्पर्षट न प्रतीयत इत्यर्थः । केचिस एकपद्वदित्यध्य समासाभावादिति व्याचक्षते तन्न युक्त्म्, वामनोपदर्शितस्य असमासतवेऽपि "अस्टयुत्तरस्यां दिशि देवतातमा" इति श्ठेपोदाहर-

पत्तेः। अपि च- "भस्ति भयमस्ति कौतुकमस्ति च मन्दाक्षमहित चोतकण्ठा। बाछानां प्रणयिजने भावः कोऽप्येव नैकरस:॥" इति प्राचीनान्तर प्रदुशितोदाहरणश्यासप्रहपचेश्। एकेन पदेन अग्यल्य पद्स्प ऐक्यभावेन रक्षेषणाव व्लेष इति समाखया। उक्त व वामनेन- "यत्रैकुपवषद्धावः पदानां भूयसामपि। मनाछक्षितसन्घीनां स रठेष: परमो गुय:।।"

उजवां जलमध्यादुत्तिष्वतां जऊकुअरेनद्राणं जलस्ारिहस्तिश्रेष्ठाना मकरेन्द्रायामिति यावद्, यदा-उन्मजज़रतां जककुअरेण्द्राणां कुअरेन्द्ररूपसाडम्बरजलानामिति यावव् रभसेम वेगेन वा य आसफाक आस्फाळनं जलाभिघातजन्यशब्दबिशेष:, पक्षे रभसेन रपेंण य मास्काल उत्पानव्यापारातिशयस्तस्या नुबन्घेन परम्परया (नरमभेण) उद्ता उजय: पबे उब्रताः, सर्वा: पर्वतानां कन्दरासतासासुदशनि मध्यप्रदेशासतेषां भुषः रथ.

प्राचोक्त्तगुणगतार्थंत्वनि० ] लक्ष्मीविराजितः।

(२६) अयं बन्धवेकस्यात्मकत्वादोज एव। (३०) समाधिरारोहावरोइक्रमः । आररोह ई उत्कर्ष:, अवरोहोऽपकर्ष, तयोः न क्रमो वैरस्यतानावहो विन्यासः । यथा-'चञ्न्ुज- इत्यादि (४६४ पृ०)। अत्र पादत्रये क्रमेया बन्घस्य गाढता। चतुर्थपादे त्वपकर्षः। तस्यापि च तीव्रप्रयत्नोच्चार्य- तया शजस्विता। लानि इति वास्तथोक्ता: गुहाभ्यन्तरभूमीरित्यर्थः, प्रतिध्वाननीः प्रतिशब्दान्विता: पक्षे प्रतिध्वाननी: शब्दनिरुद्धा: जलशब्देन निःशब्दा: कुर्षन् कुवतीश्ष, श्रुतेः पन्थाः कर्णविवर- स्य उन्माथी विदारी श्रतीनां वेदानां पथां चोन्माथी विदारियी "श्रुतिः श्रोत्रे तथाऽडमनाये वार्सायां श्रोत्रकर्मि" इति विश्वः, तथा उच्चैविशालः अयमतुभूयमानो ध्वनियंथा उच्चरति उत्तिष्टति प्रायेण वाहुल्येन प्रेङ्डद्वि: प्रचलत्धिः मसंखये: शङ्टः धदला शुध्ीकृता इयं वेळा पूरारमभेग विकृतसमुद्रजलम, "अग्यम्युविकृतौ वेला काळमर्य्यादयोरि इर्यमरः, उद्गष्छ्ृति तीरे उत्तिष्ठति। श्ाह लविक्रीहितं छन्दस्तल्व कणन्तूकं प्रागेव (१६८५०) अत्र "उन्मजजल" प्रेङ्डदसंख्य इति बहूनां पदानां सहसा लक्षितसन्धिकतया एके कपदवदवगम्यमानख्वात वामनादिमते श्वेषो नाम शब्दगुणः। (२९) अस्य मोजसि गतार्थत्वं प्रदरशयति-अयमिति। अयम् उदाहृतपद्यस्थे वाम नादिमतसिद्ध: श्लेषो नाम शव्दगुया: बन्धस्य गुम्फस्य सन्दभंस्य वा यद्वैकटयं विकर टश्यं तदेवारमा स्वरूपं यस्य तत्त्वात् बन्घवैकटधात्मकस्वाद्। बहुतरसन्धिवशेन संयुक्त वर्णादिघटिततया गुरुप्रयत्नोषचाय्यखवेन प्रगाढ़रचनारूपरवादित्यर्थः । ओज धवेति। "बन्धगाढ़मात्रत्वमोज" इति स्वेनैव निरुपितत्वाक्ात्रास्माकं, वक्तव्यान्तरमित्यावेद्यि

(३०) वामनादिमते समाधि निरूपयति-समाघिरिति । "मारोहावरोह क्रमः समाभि:"' ३।१।१३ तथा च तदीयपधम्- "मरोहन्स्यवरोहन्ति क्रमेय यतयो हि यद्। समाधिर्नाम स गुणस्तेन पूता सरस्वती।I" उक्कस्वरूपं विषृगोति-आरोह इति। उत्कर्ष: गाढ़बत्घश्वम् अपकर्षो बन्घशैधि स्वम्, वैरस्यतानावहो विरसस्य नीरसस्य भावो वैरस्यं तस्य तानः सन्तानस्तद्वह- स्तदप्रापक: सामाजिकानां विरत्यजनक इति यावत् वस्तुतस्तु "चैरस्यानवहः" इश्येव पाठः समीचीनः। विन्यासः पदानां निचेशः तथाच उत्कषमध्ये अपकर्षोपादाने अपकर्ष मध्ये चोर्कर्षोपादाने च वैरस्यं यत्र न भवति स समाधिरित्यय:। उदाहरति-ययेति। पादत्रय हृति। प्राथमिक इति शेष: बन्घस्य गाढता दीघंसमासाव स एव चोस्कपंः। चतुर्थपाद इति "उत्तंसयिष्यति कचांस्तव देवि ! भीमः" इस्यत्र दीघसमासाभावोऽपकर्षो बन्धशैथिश्यम्, स चात्र द्रौपधाश्वासनरूपेण क्रोधाभावेन दीघंसमासाभावःयोग्यस्थाने विन्यासाव वैरस्यानावह: अत एवात्र पतत्पकर्षकत्वमपि गुयः। ननु चतुर्थंपादस्य बन्ध- सैथिश्येऽपि कर्थ तस्यौजस्यन्तर्भाव इत्यत आह-तस्यापीति। चतुर्यंपादुस्यापीतयर्थः, तीव्रप्रयतोच्चाय्यंतया "उत्तसयिष्यती'ति पदस्थेति शेषः। ओजस्विता सोजोगुय वच्ा। पाद्रये तु बन्धगाढ़त्वं स्प्टमेव। अत्रेदम्बोध्यम्-पदयस्य पादे पाढे भारोहाव

साहित्यदूर्पण :- [अशमपरिच्छेदे-

(३१) उदारता विकटस्वलच्षया। विकटत्वं पदानां नृत्यस्प्रायतवमू। (३२) सुचरयविनिविष्टेनूंपुरैनतेकीनां भगिति रखितमासीततत्र चित्र कलं थ। (३३) अत्र च तन्म तानुसारेण रसानु संधान मन्तरेगोव शब्दप्रोढो किमा त्रेग्रौन: । (३४) प्रसाद श्रप्रोजोमिभितशैथिल्यात्मा । यथा- रोहक्रम: सम्भवितुमहंतीति तत्रारोहपूर्वोऽयरोह:, अवरोहपूर्ये आरोहश्ञेतति द्विविघ:। कमेष यथा- निरनम्द: कौन्दे मधुनि, विधुरो बालवकुले न सालेनाजम्बो, उवमति वङ्े न रमते। प्रियङ्ग नासङ सचयति, न चूते विरमति

अम्र ववङ्र इति छघुप्रयत्नोकचचारणेनावरोह:। द्वितीयं यथा-'अयमुद्पति मुद्राम अनः पश्चिनीनाम" इत्यादि लाटीरीव्युदाहरणे। (३१) वामनादिमते औौदाय्यंगुणं निरूपयति-उदारतेति। विकटस्वलच्तणा विक्- टत्वस्वकपा रचना उदारता औदार्य्यं नाम गुा:, पदानां मृत्यप्रायख्वरूपोदारख्वेन उदार तेति नाम। नत्टु विकटत्वं यदि गाढ़त्वं तदा तम्मतसिद्ौजसा सहैतस्य साक्कर्य्यापतिरि स्पत आह-विकटतवक्रेसि। नृत्यप्रायत्वम् अनुभवैकगम्य वकतुमवक्यम्। उदाहरण एव सपष्टीभविष्यति। उर्क च वामनेन "विमटश्वमुदारता" ३।१।२३ वन्धस्य विकटत्वं यद- सावुदारता, यस्मिन् सत्ति नृत्यन्तीव पदानि" इसि। (३२) उदाहरति-सुचरणेति। पथ्याद्वमिदं वामनरचित एव काव्याकङ्कारसूये। तत्र नृत्यशाळार्या नर्ततकीनां नर्सतनकारिणीनां स्ति्रियामितिशेष:, सुचरयायो: सन्दरयोः पादयोः, विनिविषट: पग्नैः सङ्गतैरिति यावत नूपुरैःपादाअदेः प्रसिद्धैराभूषगौः झग्पितीश्य व्यकशब्द्राबुकरणम् भगि इति इस्थं चित्रमाश्रय्यें कलं मधुर स्फुटअ रगितध्य निरासीयू।

(३१) मग्वत्र सघुरेफशकारादय समासाः शङ्गारीयमाधुर्य्य-श्यञ्जकास्तहिं बौरादिरसामावादोज एव नाहित तदूष्यञ्जके एतदीयबन्घगाढ़त्वे मौदाय्यंगुणरूप कथमन्तर्भाँवः सम्भवतीत्यत आह-अत्र चेति। तन्मतानुसारेणेति। पे वामनादयो गुणानां शब्दार्थं धर्मखवमेव वदन्ति तम्मतानुसारेणेश्यर्थ: शब्दप्रौढोकिमात्रेया केवलब्घगाढ़तयेव ओोज: भोजो गुप असमाभिरपि स्वीक्रियते इति शेप:। तथाच सम्मतेन भृ्गारानुगुणेऽवि वाहशरसानुसन्धानात् प्रागेव शब्दानां नृत्यप्रायश्वरूपऔ्रौठोकिमात्रज्ञानाव् व्यज्यमाने मोजस्परमदु के औदाथ्यंस्पाम्वभाँव इत्याशया। पदुकं वामनेन- "पदश्यासस्य गाढुस्वं वदन्शयोज: कवीश्वरा:। भनेनाऽचिष्ठिता: प्रायः शब्दा: श्रोत्रसायनम्। (३) अथ प्रसादस्याउपि गुणस्योजस्यन्तर्भावं विवक्षुः वामनादिमते प्रसादस्वरूपं निरुपयति-प्रसाद हृति। मोजसा-गाड़त्वेन मिश्रितमुपसजनीभूर्त यण्छेथिक्ष्यं बं्ध- गाढृत्वाभावस्त देवात्मा स्वरूपं यह्य स तथोचो नन्चः। यश्मिन बन्घे कचित प्रगाढता

प्राचो कगुणगतार्थत्वनि० ] लक्ष्मीविराजितः। ८११

(३५) 'यो यः शस्त्रं विभर्ति र्वसुजगुरुमदात् पाएडवीनां (५१५ पृ.) इति । चामूनाम्'

(३६) माधुयँव्यञ्जकत्वं यदसमासस्य दशिंतम्॥ १० ॥। पृथकपदत्वं माधुय तेनेवाङ्गीकृतं पुनः। (३७) यथा-'श्वाषान्मुश्चति- इत्यादि (२०३ पृ०)। (३६) अर्थव्य के: प्रसादाख्यगुरोनैव परिग्रह्मः ॥ ११ ॥। अर्थव्यक्ति: पदानां हि अटित्यर्थसमर्परम्। क्वचिष्च शिधिलता स तधोक्तो बब्घः सम्यारना मनः प्रसादनात् प्रसादो नाम गुण हश्यर्थः। उककं च वामनेन- 'रलथत्वमोजसा मिश्रं प्रसाद च प्रचचते। अनेन न विना सत्यं स्वदते काव्यव्दधति: ।। समाधौ शलोके तत्पादे वा ओज:प्रसादयोर्यतर्य पुनरुमज्जनं नाप्ति अत्र तूभयोर्निमज्जनोन्मज्जनक्रमेण संपक:। तदुक वामनेन-"सम्पृक्तः खन्वोजाप्रमादौ नदीवेणिकावढद्ूद्हतः" इति। (३५) उदाहरति-यो य इति। षष्ठपरिच्छेदे उदाहरणोदाहरणावसरे व्यार्या. तमिदम् (११५ पृ० ) अत्र "यो य" इति शैथिल्यम. शस्त्रमित्योज:, मद इत्यन्ते बन्घस्य गाढ़त्वादोजः "पाण्डवीनां चमूनाम्" इश्यत्र पुनः शैथिश्यम्, "यो य" इति शैथिल्यम, गोत्रे इस्योज: पुनः शैधिश्यमति वामनादिसम्मतः प्रमादः। सोडपि व गाढ़चन्धांशे स्वपम्मते भोजसि गिथिलबन्धांशे तु प्रसादे अन्तर्भृत एवेत्यभिप्रायः। इत्थक्षोक्तकाारकायामोज: पदेन प्रसादेख्यापि परिप्रहो बोध्यः । (३६) अधुना पृथकपदश्वलक्षणश्य वामनादिसम्मतमाघुर्य्य गुणस्य स्वकीयास्मा सस्थलीयमाधुर्य्यगुणे गतार्थत्वसुवपादयितुमाह-माधुर्य्येनि। असमासस्य समासाभा- वश्य माधुर्य्यंग्यअ्षकत्वं यदस्माभिदशितम् "अधृत्तिरल्पवृत्षिर्वा" इत्यनेनेतिशेष:, तेनैव पृथकपदानि यस्य स पृथकपद्स्तस्व भावसतत्वम्, दीर्घसमासाभावरूपमित्यर्थः वाम नादिसम्मतं माधुय्यंम-माभिरपि पुनरद्रीकृतम्। असमम्मते असमासस्थकीयमाघुर्य्यं गुण एव वामनादिसम्मतशब्दगतमाघुर्य्यंगुणस्य गतार्थत्वमिति भावः। उक्क च वाम- नेन-"बन्धे पृथकपदश्वं च माधुय्यंसुदितं वुधैः"। (३७) उदाहरति-यथेति। श्रासानिति। इत्यादीति उदाहर्णमितिशेषः। तृतीय परिच्छेदे तपनोदाहरणप्रकारणे (२०३ पृ०) व्याख्यातमिदम् अत्र खग्मागंमिति "भुजाबल्लरीम्" इति प्रायसमानेश्यादीनां समासससत्वेऽपि पृथकपदत्वस्य दीर्घसमासशहित्ये तात्पर्य्यम्। यद्वा समासशून्यांशमादायेव छचपास- दृति:। श्रथवा- (१६८ पृ० ) "वाले नाथ ! विमुज्जमानिरि रुषं रोषान्मया कि कृतस्" इश्युदाहरणम्। (इम) वामनादिसम्म तार्थव्यक्िसंजकशब्दगतगुणस्य स्वसंम्मते. प्रसादगुणे गता- १०३ सा०

६१२ साहित्यदूर्पण :- [अष्टमपरिच्छेदे-

(३६) स्पष्टमुदाइर याम् । (४०) ग्रास्थदुःश्रवतात्यागात्कान्तिश्च सुकुमारता ॥१२॥ (४१) अङ्गीकृतेति संबन्धः ।

थंत्वसुपपाद्यति-अरर्थव्यक्ेरिति। अस्माकं प्रसादास्यगुणेन प्रसादगुणव्यअ्केनँव अर्थ- वयके: परिग्रहः, एकतरस्वीकारेऽन्यस्याऽपि स्वतः स्वीकारात। तेषामर्थव्यक्तिर्नाम गुणः मस्माकं प्रसादगुण एव गतार्थ इत्यर्थः, हि यतः पदानां झटिति त्वरितम् अर्थस्य सम.

वामनेन- पंगां बोध एव तन्मते अर्थस्य व्यक्तिबुद्धौ स्पष्टोपस्थितिरित्यर्थव्यक्किर्नाम। उक्त च पश्चादिव गतिर्वाचः पुरस्तादिव वस्तुनः। यत्राथव्यक्िहेतुश्वात् सोऽर्थष्यक्ति: हमृतो गुणः ।। (३९) उदाइत प्रवृत्त आह -स्परशमति । "सूचीमुखेन सकृदेव फृतवगस्त्वम्'इति प्रसादोदराहरणेनेतदुदाहरणस्य सहैक्यश्वादिति नोदाहियत इस्याशयः। यथा वा- वागर्थाविव संपृक्तौ वागर्थंप्रतिपत्तये। जगतः पितरौ बन्दे पारवंतीपरमेथवरौ॥ (४०) वामनादीनां कान्तिसुकुमारत्वाएयोरपि गुणयो: स्वसम्मते दोषाभावत्वमा त्रमङ्गीकुरचग्राह-य्राम्येति। आम्यदुःश्रवयोर्भावौ ग्राम्यदुःश्रवते तयोस्थ्यागात् परिहाराय्। तथाच ग्राम्यताया दोषखाडम्युपगेन तत्परित्यागद्योतनात् कान्ति:, दुःशवतायाश्र दोष. स्वाडम्युयगमेन तत्परिहासस्यापि व्यअ्ञनाद सुकुमारता चास्माभि: स्वीकृतेत्यथः। (४१) अक्गीति। अक्गीकृतेतिपदस्येति शेष:। सम्बन्ध इृति। "तेनैवाङ्गीकृत पुनः" इश्यतो विभक्तिविपरिणामेनानुषङ् इत्यथः । (४२) कथमेवमितितर्स्वरूपं दर्शयति-कान्तिरिति। औञउव्यं घिवृगोति त्चेति। आदिपदात्प्राकृतनरमात्रग्रहणम। हालिकादिप्रयुजयमाना्मा पाना भळग्लादिश वदानां हालिकादिसाधारणबोधजनकानां "शुष्को वृक्षस्तिष्ठश्यम्रे" इत्यादीनां घ विन्यासः प्रयोगस्तस्य वैपरीत्यं परिदार इति यावसेन तथोकेन भावेन अलौकिका: क्षुद्रलोकास म्भवा या शोभा पदसौन्दर्य्य तच्छ्रालि्म् मकौकिकशोभारसालद्वारादिकृतवैचित्रयं तद्वरव मित्यय:। तथा व ग्राम्यत्वाभावे सति रसालक्गारादिवेचित्रयं करान्तिरितिपय्यंव- सितस्। न तु आम्यत्वत्यागमात्रेणेवौज्जजश्यम् अन्यथा- "वित्रभानुश्यमुञ्वलक्रान्तिः शेखरे छसति भूमिघरस्य"। इत्यादावपि कान्ति: स्याद। सत्यन्तदलोपादन्तु- "कम्ये कामयमानं मां न त्वं कामयसे कथम्"

राद्यः । यदि तु आम्यत्वाभावेनेव शोभाविशयेषो जन्यत इत्यम्युपेयते तदा यथाक्षुतमपि साधु। भोजदेवस्तु "औौजवसयं कान्तिः" ३।१२६ इति वामनसूत्ानुसारेणेव- यहुजज्वलखं बन्धस्य काव्ये सा कान्तिस्यते' इस्याह। पण्टितराजोऽपि-'अविद्ग्धवैदिकादिप्रयोगयोग्यानां पदानां परिहारेण प्रयोज्यमानेपु पदेशु लोकोप्रशोमारूपमौउज्वलं कान्ति: इस्पाह।

लक्ष्मोविराजित:।

(४३) सुकुमारता अ्प्रपाव्ष्यम्। (४४) अनयोरुदाहरयो स्पष्टे। (४५) कचिददोषस्तु समता मार्गाभेदस्वरूपिणी। अन्यथोक्तगुणेष्वस्या अन्तःपातो यथायथम्।।१३।। (४६) मसुरोन विकटेन वा मार्गेणोपक्रान्तस्य संदर्भस्य तेनैव परिनिष्ठार्नं मार्गामेद: । (४३) भोजदेवादिमते सुकुमारतां निरुपयति-सुकुमारतेति। अपारुष्यं बन्घस्य रूक्षम- व्णशून्यत्वम्, यदुकं भोजदेवेन-"अनिष्ठुराक्षरप्रायं सुकुमारमिति स्मृतम्"। (४४) प्राम्यत्वपरिहारमात्रेय कान्तेदुःशव्वपरिहारमात्रे पुनः सौकुमार्य्यंस्या

हरणे स्पष्ट इति । क्रमेण यथा- "ताम्बूलभृतगहलोडयं भव्लं जल्पति मानुषः' मत्र भवनगल्लमानुषशब्दा ग्रम्यास्तत्परिहारेण तु कानित :- 'ताम्बूलभृतगव्नोडयं भद्रं जल्पति मानवः' यद्ा-"मध्यस्ते हरते मनः" "कार्ता्थ्य यातु तन्वङ्गी कदानङ्गवशंवदा" अत्र कार्ताथ्य मितिदु:श्वश्वं तत्परहारेण सुकुमारता यथा-"आनन्दमियमायातु कढ्ा- कामवशंवदा"। उक्तविधपरिष्कृतलक्षणोदाइणे यथा- "स्वान्तं तन्वि ! तवानुरागमृदुलं हन्त्याश्रु मेन्भन्मय- रत्वच्चितं तु विरागरूक्षमकृती बेद्धुं न शक्नोस्यत्सौ। आाचे स्वामिदमेव तष्छणु पुनः क्ररय तस्में न तदू भ्रचापं सखि! नासिकां सुनिशितं नालीकमव्यात्मनः।। रेलम्बावलिकूजितं बहुजितं कान्ते तबातुग्रहा न्नैवामी गणिता वनप्रियबधूसंबाधटङ्का मया। नाशक्के मणयानिलान व विधोराराधनं भावये वामायाँ त्वयि यावद्ध दयिते ! तानि प्रतीपानि मे।। (४६) वामनादिसम्मतसमताख्यगुणस्यापि स्वमते वयवस्थापयति-कचिदिति। मार्गाभेदस्वरूपिणी उपक्रमोपसंहारयोरेकविघबन्धात्मकः समताख्यगुणः, क्चित्त सुकुमा. र्बन्धमध्ये उद्धतार्थोपस्थितौ प्रोढबन्धमध्ये सुक्कुमारोपस्थितौ चेत्यर्थः प्रतिकूलवर्पातवसंज्ञ कदोष एव। अन्यथा प्रकान्तमार्गयोग्यार्थानुपस्थितौ तादृशवैषम्यामावस्थले इति यावत् अस्था: समताया उक्तगुणेधु प्राचीनोक्कमाधुर्य्य सौककुमाय्याज:सु यधायर्थ यथास म्भवं सुकुमारमार्गभेदस्य माधुर्य्यसोककुमाय्यंया: प्रौढ़मार्गभेदस्य त्वोजसीत्यर्थः। अन्तः पातोऽन्तर्भाव: सम्भाव्यतामितिशेष:। (४६) मार्गाभेदशब्दं व्याचष्टे-मसुयेनेति। मसुणेन सुक्कमारेण माधुर्य्याधायके- नेति यावत्-"मसृयोडककशे स्निग्धे त्रिषु मायाँ तु योषिति" इति विश्वः। विकटेन उद्धटेन मोजोऽनुगुणेनेतियावत। मार्गेण बन्घप्रकारेण उपक्रान्तस्य आरब्घसन्दुमस्थ महाकाव्यविशेषस्य वा इदयोपलक्षणन्तेन वाक्यैकस्यापि संग्रहः, तेनैव उपक्रान्तेनैव परिनिष्ठानं समापनम्। तदुक्त वामनेनं-

साहित्यदपण :- [अष्टमपरिच्छेदे-

(४७) स च क्वचिद्दोष:। (४८) तथाहि -- (४६) 'अरव्यूढाख्नमरूढपाशिजठराभोगं च बिभ्रद्धपुः पारीन्द्रः शिशुरेष पाणिपुटके संमाढु कि तावता। उद्यहुर्धरगन्व सिन्धुरशत प्रोद्दामदानार्याव- स्रोतःशोषयरोषणात्पुनरितः कल्पाभिरत्पायते ।।' (५०) अत्रोद्धतेडयें वाच्ये सुक्कुमारबन्घत्यागो गुय एवं । (x१) अनेव विधस्थाने माधुर्यादावेवान्तःपातः । यथा -- प्रतिपादं प्रतिश्लोकमेकमार्गपरिग्रह्यः । दुबन्धो दुविभावश्च समतेति मतो गुयः॥ (४७) स चोत। मागभदरूप: वामनादिसम्मतः समतानामकगुणश्रेश्यर्थः। (8८) एकपद्यनेंव उभयोरेव दोषणुरायोरुदाहरणसुपपार्दयतुमा ह्दताांि (४९) अव्यूढाङ्गामति। सिहशिशुं लालयन्त कमप्यवलोक्य तद्ष्याजेन तदुपमस्य कश्यापि लाल्यमानस्य भाविना दशा वर्णनयम्। मव्यूढानि मचिरजातत्वादपरिणतानि मक्ानि करचरणादीनि यह्य तत् अपेतशंधिल्याङ्गमित्यथः अरुढोऽनिष्पन्न: पाणिजठरयो- हंस्वोदरयोसाभोगा विस्तारा यश्य तत्तयोकुज्ष वपुःशरारं बित्रत् धारयन् एष शिशु: पारी न्द्र:सहः "कण्ठीरवस्तु पारीन्ट्रः केशरी गजमोहनः (मर्ईनः)" इतिहारावली, पाणिपुटके मानवस्य हस्तप्रसृती सम्मातु मानं प्राप्नातु अवस्थातुं योग्यो भवत्वित्यर्थ:, तावता मस्य "क्ुद्रशरीरकत्वेन कि भ्यूनम् अपि तु न, उद्यन्नुद्वच्छन् अस्य स्ोत इत्यनेन सम्ब *धः, दुधरः परंरधेयो गन्धो येषा ते ये सिन्धुरा गजास्तेषां शत तस्य याप्रोददाम विशालं दानाणंवसत्नातं मदजलसागरप्रवाहसतस्य शोषणं भयोतपादनद्वारा शुष्कतोत्पादक रोषयं क्रोधा थस्य तसमात् तादशाद् गन्धासन्धुरा गन्धहस्तिनस्ते च यस्योग्रमद्गन्घेन हस्तिनो भयबिह्वलाः । दूरादेव पत्ायन्ते गन्घहस्ती स उच्यते॥। इत्युक्स्वरूपा एव। इतः शिशुपारीन्द्राव कल्पाभिः पुनः प्रलयकालीनवह्निरपि अहपायत तुष्छः प्रतीयते। अयं स्वरूपेण क्षुद्रोऽपि बले सुमहानेवेस्याशयः। शाहूल विक्राडिवंछन्दरतक्ळक्षगन्तूकं प्रागेद (१५८ पृ०) (०) अम्र प्रथमाद्वे अचिरोक्षन्नसिह शिशोवर्णनीय त्या सु कुमा वार्: किु समतागुयात्योपपत्तये कविना सवंत्रोतकटो बन्धः कृत इि प्रथमार्दे प्रतिकूलवणता खयदोष एवत्याभप्रायः । तृतीयचरण तु-उद्धटार्थंसद्धावात् उद्टबन्धात्मिका सा समता गुण एवोत दर्शयति-अ्रत्रव। अस्मिन् पद्य इत्यर्थः। उद्धतेऽयें तृतीयचरणगत इति शेष:, प्रचण्डकोपस्य वर्णानीयतवादिस्यभिप्रायः। सुकुमारवन्वत्यागः कोमलरचनाविधानम्, गुण एव अथस्यौद्धष्यश्यञ्ञकत्वादिति मावः। (९१) पुननं यत्र तन्र का गतिररित्याह-प्रनेवमिति। यत्र घर्णनीयविशेषानुरेधेन प्रक्रान्तमागत्यागो नास्ति तम्रेत्यथः ।माधुर्य्यादावित्यत्रादिपदेन स्वसम्मतौजो अधगाम्,

इति शेष:। माधुय्यव्यल्ञक जलितबन्धे मोजाव्यज्ञक उद्धतबन्धे वेस्यथ:। मन्तः पान्तः बोदव्य

लक्ष्मोविराजित: । =१५

(५१ ) 'लताकुश्जं गुञ्जन्-' इत्यादि (८०२ पृ.)। (५३) ओज: प्रसादो माधुर्य सौकुमार्यमुदारता। तद्भावस्य दोषत्वात्स्वीकृता अर्थगा गुणाः।।१४। (५४) ओज: साभिप्रायत्वरूपम्। प्रसादोऽर्थवैमव्यम्। माधुर्यमुक्तिवैचि- त्रयम्। सौकुमायंमपारुष्यम्। उदारता श्रमाम्यत्वम्।

(५६) सष्टान्युदाहर खा नि (६२) लतेति। मत्र अर्थस्यापि सुकोमछतया आद्योपान्तसुक्कमारवन्धात्मिका समता, स्वसम्मतमाधुर्थ्यगुण एव गतार्थेत्याशया। आदिपदात 'चञ्दूसुज" इत्या दीनां ग्रहयम्। (९३) एवं दश शब्दगुणान् दूषयित्वा ददानीमोज:प्रभृतीनां प्राचीनैरक्षीकृतानामपि दशविध्यार्थगुणानां दोषाभावादिभिरङ्गीकारमगुणत्वं च यथायर्थ दर्शयति-आज इति। मोज:, प्रसाद:, माधुर्य्यम्, सोकुमार्य्यम्, उदारता च एते पञ्च अथंगा अर्थगता: प्राचीनसम्मता गुणा:, तेषामोज:प्रसादमाधुर्य्य सौकुमाय्यौदारय्याणामभावसन्वावस्तस्य दोषत्वात् दोषरूपत्वात् स्वीकृता अक्षीकृता मस्नामिरितिशेष:। अवेदम्बोध्यम्-दोषासवतुपादेयाः गुणास्तुपादेया इति तत्र मोजाप्रभृतीनामविद्य मानश्वस्य दोषत्वस्वीकारेया तस्यानुपादेय्वसूचनात् उपादेयश्ष्य गुणत्वं ग्राह्यत्वञ्न सूचितमेवेति। अन्यत्राऽप्येवमेवाभिप्रायोऽवगन्तव्यः । (६४) अर्थप्रौ।ढरोज इति वामनसूत्रम्। सा च पञ्चविधा- पढाथें वाक्यरचना वाश्याथे च पदाभिधा। घ्रौढिव्याससमासौ च साभिप्रायत्वसल्य व॥ सत्राध्मप्रकारधतुष्टयस्य वेचित्र्यमात्रावद्ृत्वेन गुणतवाभावमत्रे "कचित्" इत्यादिना प्रतिपाद्यिष्यति, पक्चमप्रकारन्तु दोषाभावत्वेन गुणतया स्वीकुर्वब्नाह-श्रोज इति। सामि- प्रायत्वरूपं विशेषणपदार्थल्य प्रकृतोपकारकरवेन वक्तरभिप्रेतत्वम्, एतेनास्मिन् भोज सि मोजोऽन्तरेभ्यो विशेषोऽयमितिध्वनितम्। अर्थस्य घेमत्यं नैमेल्यम् अपेचितार्थ मात्रपरिग्रह इति यावत्, उिवेचित्रयं विचित्रयोक्स्या तस्येवार्थस्य पुनः समर्पणम् तञ्च नवीकृतव्वरूपमितियावत्। अपारु्यं परुषेऽप्यर्थे चक्क्येऽपरुपरूपेणामिधानम्,

(६५) एषामिति। एषामोज:प्रभृतीनां पञ्चानामपि न स्वेकस्य द्वयोस्त्रपार्णा चतु- र्णामेव वा, यथाक्रममनुददेशक्रमपूर्वकम्। अपुष्टार्थादीनां दोषाणां निराकरणेन परिहारेगीच न तु रसोस्कर्षापेच्षणेन। उक्त च प्रदोपादापि-"सामिन्रायत्वरूपमोजः अपुष्टार्थत्वरूप- पोषाभावपर्य्यंवसन्नम्, एवं प्रसादोऽपि मधिकपदश्वरूपदोषपरित्यागादेवान्यथासिद्धि- संन्निधिः, माधुय्य तु अनवीककृतत्वरूपदोषाभावरूपम्। यच्च पुनः सौकुमार्य्यं तदपि अमाङगव्यरूपाशलीलत्वपरित्यागनेव सिद्ध्यति, उदारता तु ग्राम्यत्वरूपदोषाभाव एवेतिश (९६) स्प्न्युदाहरखानीति। तन्रापुष्टार्थक्ष्य निराकरणेन स्मते जवीकारो आतः यथा-

साहित्यदपर :- [अष्टमपरिच्छेदे-

(५७) अर्थव्यक्ति: स्वभावोक्तयालंकारेण तथा पुनः । रसध्वनिगुणीभूतव्यङ्गयानां कान्तिनामकः ॥ १५ ॥

सुन्दरि ! समुदितमेतत्तववदनमवेस्य सुधाकरः सततम्। गगने कुहापि सम्प्रति वस्तिमुपेतुं गवेषयते।। अत्र सततसन्ततपदयोरन्यतरोपादानेन तथा गगनपदानुपादानेऽपि रसोक्कर्षस्य तषेव सम्भवादपुष्टार्थत्वम्। यदि च तत्रैव- सुन्दरि ! समुदितमेतन्षव वदनमवेत्य सुधाकरो हन्त! झटिति क्वापि विलीन: सम्परति भवितं गवेषयते। इट्येवं पाठः स्यात्तदा विशेषणार्थस्य प्रत्युपकारिरवेन नापुष्टार्थत्वदोषः। पप्रश्युत साभिप्रायत्वरूप: वामनादिसम्मत ओजो गुण एव। अधिकपदनिराकरणेन नसादस्य स्वीकार उपपन्नः। यथा-"कुर्य्यी हरस्यापि पिना- कपाणे:" अत्र पिनाकपाणिपदेन हरस्याजेयत्वज्ञापनात् "सदाशिवं नौमि पिनकपाणिम्" इत्या दिवभ्राधिकपदत्वं दोष: किन्तु अर्थनेमल्यरूपः प्रसाद्गुए एव। अनवीकृत पदपरिहरेण माधुर्य्यहय स्वीकार: सज्जातः । यथा-"भानु: सकूद्युक्ततु- रङ्च एवश इस्यादि। अत्र नवीकृतत्वात् "सदा चरति खे मानु:" इस्यादिवञ्वानवीकृतत्व. दोष: किन्तु उचिवंचित्र्यरूपो माधुर्य्यं गुण एव। ममङलरूपाश्लीलार्थपरिहारेण सौकुमार्य्यस्य स्वीकार: सम्पन्नः। यथा- "सरसीव कीतिशेषं गतवति भुवि विक्रमादित्ये"

दोष: किन्तु वैपरीश्येन अपारुष्यरूपः सौकुमाय्यंगुण एव। पाम्यार्थपरिद्वारेण च उदारताया: स्वीकार आयातः । यथा- रवद्घरमधुरिममोहित एष न विन्दति तथाविधं स्वदितम्। रदर्यिते ! भुचनतलेऽस्मिवितमद श्वमेव दीनस्य ।। अत्र ग्राम्यार्थनिराकरणेन, अधरसुवासवमुग्धं चुम्बनदानेन मोदमानय मामू। सुक्ृतिनि हास्यति हाडयं निजजीवितमन्यथा सपदि॥ इस्यादिवन्त ग्राम्यतादोष: प्रा्युत उदारता गुण एव। यथा वा- "कन्ये कामयमानं मां न त्वं कामयसे कथम्" अम्र आध्यार्थपरित्यागात्- कामं कन्दर्पचण्डालो मयि वामाक्षि! निदयः । रतिमन्तिमदेहत्वात्त्वयि निरमंत्सरः किमु ॥ इस्यादिवस्र आम्यत्वं दोष: प्रश्युत गुण एव। (₹) अथार्थव्याक्त कान्तिं चान्तर्मावयितुमुत्थापयति-अर्थव्यक्तिरिति। स्वरमा- वोकश्यळद्धारण स्वभावोकिनामकालङ्कारस्वीकारेण तथा यथादोषरिहवारादिनाऽन्ये गुणा इति शेष:, अर्थष्यक्िर्नाम प्राचीनसम्मतोऽथंगुयः पुनरक्कीकृत इति शेषः। एवं रसस्य

प्राचोक्तगुणगतार्थनि० ] लक्ष्मीविराजितः ।

(A) अक्मीकृत इति संबन्धः। अर्थव्यक्िर्वस्तुस्वभावस्फुटत्वम्। कान्ति-

(५८) रपष्टे उदाहरये। (५६) श्लेषो विचित्रतामात्रमदोषः समता परम्।

ध्व मिगुणीभृतव्यङ्गयाम्यां तयो: स्वीकृताभ्यां कान्तिर्नाम कोऽपि प्राचामर्थगुयः अक्की. कृत:। रसपद्स्य प्रत्येकं सम्बन्धः । तस्ये तदमिन्नर्वात्व सपनान्तरवैयर्थ्यमित्याशयः। (२८) "अङ्गीकृत" इत्यध्याहारमन्तरा कारिकाया वाक्यस्वातुद्यं समीक्ष्याह-अ्क्री- कृत इति। पदस्येतिशेष: सम्बन्धः "तेनेवाङ्गीकृतं पुनः" इति कारिकातोऽनुषङ्ग इत्यर्थः। अत्रापि च विभकिविपरिणामेनैवेकत्र "अङ्टीकृता" इति अपरत्र "अङ्गीकृत" इत्यस्य च सम्बन्ध स्वीकरणीयः। वस्तुस्वभावस्फुटतमिति। वस्तुनः पदार्थस्य खगादे: रवभावानां स्वरूपाण सफुटत्वं साकल्येन स्पष्टप्रतीयमानत्वम्। दीप्तरसत्वं स्फुट प्रतीयमानरसत्वम्, यदाह भोजदेव :- "अर्थव्यकिः स्वरूपस्य साक्षात् कथनमुच्यते। कान्विर्दीक्षरसत्वं सयात्।'वामनोऽपि-"वस्तुस्वभावस्फुटत्वमर्थव्यक्ति: ।३।२।१४, "दीपवरसत्वं कान्तिः

(६८) स्पष्ट इति। तत्राथग्य केरुदाहरएं यथा नैषधे - अथावलम्ब्य क्षणमेकपादिकां तदा निदद्ावुपपल्वलं खगः। स तिर्य्यंगावर्ततितकन्घरः शिरः पिधाय पक्षेण रतिकृमालसः। जत्र स्वभावोक्त्यलङ्कारेणैव अर्थव्यक्तिरूपो गुणः प्राप्तः। यथा वा शाकुन्तले प्रथमेक्क-"ग्रीवाभङ्गभिरामम्" इश्यादि। कानतेयेथा- प्रयानू सायमपाककृतः स शपथं पादानतः कास्तया द्वित्राण्येव पदानि वासभवनाद्यावब्न यात्युन्मना:। तावत्प्रस्युतपाणिसम्पुटमिलध्रीवी नितम्बे धृतो धाविरवेव कृतप्रणामकमहो प्रेम्णो विचित्रा गसि: ॥ अत्र शङ्गाररसध्वनिनेव कान्तिरूपो गुणः सम्पत्नः। "अयं स रसनोष्कर्षी" इश्यादौ तु रसस्य गुखीभूतव्यङ्यखवेन कान्तिरूपो गुख इति सुधीभिरकलनीयम्। (६९) हदानी प्राचीनाभिमतयो: श्लेषसमतानामकगुणयोरगुणतं बोधयितुमाह- शरेष इति। श्लेषो नाम प्राचीनाभिमतो गुणः विचित्रतामात्रं कवेवैदग्ध्यप्रतिपादनाङ्वैचि- त्र्यमात्रमेव न पुनर्वस्तुत एव गुणः मात्रपदेन गुणत्व्यवच्छेदो ध्वनितः अनन्यसाधा रणरसोपकारित्वातिशयविरहातू तथाप्रतिसन्धानेन प्रत्युतास्वादस्य प्रतीतेषिलम्बाच्ेत्या शयः। तथा समता नाम प्राचीनाभिमतो गुणः परं केवलम् मदोष एव न पुनगुय इत्यर्थ:। "परः श्रेष्ठारि दूरान्योस्तरे वलीवं तु केवले" इति मेदिनी। (६०) प्राचीनाभिमतं श्लेषं निरूपयति-श्लेष इति। क्रमकौ टिल्यानुक्वणत्वो- पपसोनां योग: सम्बन्धः स एव रूपं यस्या: सेति सा च घटना चेति, सैवात्मा स्वरूपं यस्म स तथोकक: श्लेष: । यदाह वामन :- "घटना शलेषः" ३।२।४। उक्कलपणं स्वयमेव

साहित्यदर्पण :- [अष्टमपरिच्छेदे

(६१) तत्र क्रमः क्रियासंततिः, विदग्घचेष्टितं कौटिल्यम्, अप्रसिद्धवर्याना- विरहोऽनुत्वयात्वम्, उपपादकयुक्तिविन्यास उपपत्ति: एषां योगः संमेलनं स एव रूपं यस्या घटनायास्तनयः श्लेषो वैचत्र्यमात्रम्। अरनन्यसाधारसरसोप- कारित्वातिशयविव्हादिति भावः । यथा -- 'हष्टरका सनसंस्थिते प्रियतमे-' इत्यादि (११५ पृ०)। अन्न दर्शनादय: क्रिया:, उभयसमर्थनरूपं कौटिल्यम्, लोकसंव्यवहाररूप मनुख्बसात्वम्, एकासनसंस्थिते 'पश्चादुपेत्य' 'नयने पिधाय' 'हैषद्वदश्रतकंधरः' इति चोपपादकानि, एषां योग: । (६२) अनेन च वाच्योपपत्तिम्रहणव्यप्रतया रसत्वादौ व्यवहितप्राय

ग्याचष्े-तत्रेति। क्रमः क्रमपदार्थः क्रियाणं व्यापाराणां सन्ततिः परम्परोत्षरं विन्यासः, कौटिल्यं वस्पदार्थः विदग्धचष्टितं निपुणयवहारः, अनुल्वणरवं तत्पदवाच्यः अप्रसिद्ध वर्णनाया विरह अभावः, उपपत्तिस्तस्पदवाच्यः उपपादकानि उक्तविषयसमर्थनकारीणि तेषां युक्कय: सङ्ठ्टनोपायासतासाँ विन्यास: स्थापनम्, वैचित्रयमात्रमित्यन्न मात्रपदेन गुणस्वव्यवच्छेड्े हेतुं दर्शयति-अनन्येति। अनन्यलाध्ारणम् अन्येरतुल्यम् यत् रसोप- कारिश्वमुत्कर्षावं तदतिशयविरहाद् रसव्यक्षकवाक्यस्य काव्यव्यवहारोपयो गिशवेन त भावादू मसाधारणभावेनैव यो रसमुपकरोति स एव गृण इति भावः। उदाहरति-"दष्ट् कासनसंस्थिते" इति। व्यार्यातमिदं तृतीयपरिच्छेदे (१७० पृ०)

नादीनां ग्रहणम्। उमयसमर्थनं जेष्ठाकनिष्ठयोश्चम्वननयनविध्वानाभ्याम् मनुरअनं वञ्ञनञ तदेव रूपं यस्य तततयोक्तम, कौटिल्यं विदग्धचेष्टितापरपर्य्यायं लोकव्यवहार रूपम् अन्यत्रापि लोकानां तथाभूतप्रसिद्धव्यवहारात्मकम्, भवति हि लोके पश्चादुपेत्य नयनपिधानस्। उपपादकानि तादशानुरज्जनवञ्जनयो: सङ्गटनकारकाणि एषां क्रमादीनां योग: उपका य्युंपकार्य्यंत्वाभ्यामवस्थानरूपं सम्मेलनम् प्राचीनाभिमतश्लेषो नाम गुणः सज्ञात इति शेष:। प्रदीपादौ तु-"क्रमकौटिल्यमतिक्रमः, तस्षानुखवयात्वमसफुटता तम्रोपपत्तिर्युक्िस्तस्याः योग: सम्बन्धस्तद्रूपा या घटना रचना तदात्मा तद्ूपः श्लेष इश्यथ:। यथा 'हुष्ट्रकासने इति। अत्र पिहितनयनामतिक्रम्यान्यस्याश्चुम्बनादतिक्रमः, तश्यास्फुटत्व मनया तदज्ञानात तयोपपात्तः एवंप्रकारेण अनया तु न ज्ञातमिति" (६२) निरुकश्नेषेडस्यादो पत्वमेवाप्रसकं कुतोऽगुणश्व मित्यृपपादयति-अ्नेन चेति। निरुक्तश्लेषेण चेत्यर्थः। मस्य तु व्यवहितप्राय इत्युत्तरेणान्वयः। व्यवतितप्रायवं प्रति हेतु दशयति-वाच्योपपत्तीति। वाध्यस्य नयनपिधानाद्यमिधीयमानस्यार्थस्य उपपत्ति ग्रहणे उपपादकयुक्यतुसन्धाने व्यप्रतया श्रोतुरव्याकुलतया व्यवहितप्रायः व्यवहिततुल्यः "प्रायश्चानशने मृस्यौ प्रायो बाहुल्यतुल्ययोः" इतिहेवोरस्य इलेषस्य अगुणता न गुणत्वं नापि दोषस्वंमित्यथंः। रसोरकर्षानुत्यादान्न गुणता वास्तविकव्यवधानानुत्पादनाबदोषते तिकेचित्र। वस्तुतस्तु-अनग्यसाधारणरसोपकारित्वातिशयविरदात् तथाप्रतिसंधानेन

लक्ष्मीविराजित: ।

(६३ ) समता च प्रक्रान्तप्रकृति प्रत्ययाविपर्यासेनार्थस्य विसवादिताविच्छेदः । स च प्रक्मभङ्गरूपविरह एव। (६४) स्पष्टमुदाहरगाम् । (६५) न गुखत्वं समाधेश्च- (६६) समाधिश्चायोन्यन्यच्छ्ायायोनिरुपद्वि विद्ार्थदृष्टिरुपः। तत्रायोनिररथों यथा- (६७) सदोमुसिडितमत्त हू य निवु र्र प्रस्पर्धि नारज कम् ।

प्रत्युतास्वादृस्य प्रतीते विछम्बाञ्च दोषात्मकस्वमेव। उक्कं च तर्कवागीशैरपि "व्यवहित. प्रायो विलम्वेनोसादितः१अस्य श्लेषस्य। अगुणत्वं गुपविरोधित्वम्, दोषत्वमिति- यावत्" इति अतएव केनचित् कविना "कवितास्वादवेलायां शउदव्युनपत्तिचिन्तनम्, नीवीमोषणसमये वघ्नमूल्यविचारवत्" इत्युपहसितम्। श्लेषोऽपि विचित्रतामात्रमिति काव्यप्रकाशं व्यायक्षाणा अप्याहुः "कवेश्चातुय्यंमात्रं न गुणः रसोपकाराभावाठ् चुम्बन. रूपसम्भोगोपकारेऽपि छुले एव चमरकारातिशयाव इति। (६३) प्राचीनाभिमतं समता ्यगुगां प्रदर्श्य स्वमते तम्य गुणत्वमपचदति-सम तेति। प्रकृतिः प्रत्ययोत्पचचिनिमित्तभूतः शब्दविशेष:, प्रत्ययस्तु प्रकृति निमित्नीकृत्य विधीयमान: शब्दविशेषा, तथाच प्रक्रान्तये: प्रथमममिहितयो: प्रकृतिप्रत्यययो: अविप य्यासेन विपरीतविन्यामाभावेन, अर्थस्य वाच्यम्य वर्णनीयवप्तुन इत्यथः विसंवादिताया वैषम्येन प्रतीयमानताया विच्छेद: अभावः । याहश: प्रकृतिप्रत्य-दिभि: प्रक्रमः नादशै- रेव तैः समापनं समनेत्यर्थः। उक्तं च वामनेन-"अवैषम्यं समता ३०६। भाजराजेना. Sपि-अवैषम्यं क्रमवतां समश्वमिति कीर्ततितम" इति स च प्राचीनाभिमतसमतार्य गुणः स्वमते प्रकमभङ्गरूपदोषस्य विरहः अभाव एव न पुनः कव्चिदतिरिको गुएः तावता रसोपकारिश्वासम्भवादित्यर्थः। प्रक्रममङ्के न केवलं रस एव हीयते किन्तु कवरपीति क:

( ६४) रपष्टमिति। "उदेति सविता ताम्रः" इत्याधटुदाहरणं स्पष्टमित्यरथः। (६६) प्राची नाभिमतस्य समाधेगयासवं निषेधति-नंति । समा्ेश्व्वय प्राची मतस्य समाघिनामकार्थगतगुणस्यापि च अस्मन्मते न गुणश्वम् ! (६६) विभाग प्रदर्शनगभं समाधिस्वरूपं निर्ददिशंसनस्य दोषाभावमात्रत्वसुपपाद्- यति-समाधिश्चेति। "अर्थदृष्टिः समाघिः ३।अरथो द्विविधः "अयोनिरन्य छछायायोनिर्वा"३।२८। अयोन्यन्यच्छाययोः योनिरुपस्य द्विविघास्यार्थंस्य दृष्टि दरशनं समापिः समाधिनामको गुया इति तदथा। तत्रायोनिरथ: कविसम्प्रढायपरिशीलि- तपद्वतिमन्तरेण रवबुद्धिविभवमात्रप्रादुर्भावित उपमानोपमेयभावादिरुप:। न विद्यवे योनि: प्रसिद्धिरुपं हेतुर्यंस्य स तथोक्त इति व्युस्पति अन्यचछायायोन्वर्थस्तु प्राक्तनकवि परम्परा व्यवहृतः किश्िद् भङ्कयन्तरेप वर्णितः, अभ्येषु काष्येधु या छछाया प्रतिबिरबं सैव योनि: कारणं यस्य स इति व्युत्पत्ति:। (६७) द्विविधयोरप्यर्थयो: क्रमेणोदाहरणमुपपाद्यति-तत्रेति। सघ इति। सधो मुण्डितं कूतचौरं यद् मसङूणस्य मद्यपानोन्मत्तपाश्चात्यदेशोद्दवातिगौर यवनवशेषश्य १०४ सा०

साहित्यदपण :- [अष्टमपरिच्छेदे-

अ्रन्यच्छ्ायायोनिरयथा- (६८) 'निजनयनप्रतिविम्बैरम्बुनि बहुशः प्रतारिता कापि । नोलोत्पलेऽपि विमृशति करमर्पयितुं कुसुमलावी ।।' (६६) अत्र नीलोत्पलनयनयोर ति प्रसिद्धं सादृश्यं विच्छित्तिविशेषेया निबद्धम्। (७०) अस्य चासा धारशा शोभाना घायकत्वान्न गुणत्बम्, किंतु काब्य शरीर मात्रनिवतकर्वम् । (७१) 'चन्द्रम्' इस्येकस्मिन्पदार्थे वक्तव्ये 'अ्रप्रेरनयनसमुत्थं ज्योतिः' इति वाक्यवचनम्। क्वचित् 'निदाघशीतलहिमकालोष्णसुकुमारशरीरावयवा योषित्' इति इति वाक्यार्थे वक्तव्ये 'बरवर्णिनी' इति पदाभिधानम। क्वचिदेकस्य वाक्यार्थस्य किंचिद्विशेषनिवेशादने कैर्वाक्येर मिधानमित्येवंरूपो व्यासः। क्वचिद्वहुवाक्यप्रतिपाद्य- स्यैकवाक्यैनाभिधानमित्येवंरूपः समासश्, इत्येवमादीनामन्यैरुक्तानां न गुपत्व- सुचितम्, अपि तु वैचित्यमात्रावहत्वम्। चितुकम् ओष्ठाधोभागः "अघस्ताद्घरोष्ठस्य चिछ्ुः स्याच्तिबुकं तथा" इति निगमः, तस्य प्रस्पद्धि नारङ्कं पक्कनारङ्ककम्। अन्र नारङ्कश्य मप्तहूणचिबुकेन सहोपमानोपमेयभावो न केनावि प्राक्कनकविना प्रदर्शित: केवलमेतत्कविनेव स्वबुध्या प्रादुर्भावित इत्ययोनिरथ:। (६८) निजनयनेति । अम्बुनि जले निजनयनयो: प्रतिविम्बानि अनेकत्र प्रतिष्छा- यामासास्तैः तथोकैः, प्रतारिता वञ्चिता जले पतितेषु निजनयनप्रतिबिम्बेषु नीक्षोत्पल बुदया तानि नोटितङ्कता तेषाञ् केवछप्रतिविम्बरेन त्रोटितुमशक्यत्वाद् प्रतारण सआतेश्यर्थः। कापि कुसुमानि लुनाति छिनत्तीति कुसुमलावी कर्मण्यण तदन्तस्वा दिदढेति कीप मालाकाराङनेश्यर्थ:, वास्तविकेऽपि नीळोत्पले करमपयित विमृशति विचासयति। (६९) छद्यासङ्गतिमुपपादयितुमाह-अ्रेति। अतिप्रसिद्धं काध्यान्तरेषु बहुशः समुपलम्भादिति भावः। नन्वेवं तहि कथमत्र पुनर्वितमित्यत आइ -विच्छित्तीति। विष्छित्तिविशेषेण वैचित्रयविशेषाचायकरवेन। तथाचार्थान्तरबोधेनाति प्रसिद्धमपि साड- श्यमत्र विन्यासविलक्षणवैचित्रयेण नूतनमिव सम्पव्नतिभावः। (") अधुना समाधेरगुणत्ं दर्शयति-अस्येति। अस्य समाधेश्व असाधारणशो

अर्थात्मककेवलकाव्यशरीरस्य निर्वत्तकत्त्वं निर्वाहकत्वम्। अरयम्भावः-लोकशाखत्रका व्यादिदशनजन्बनिपुणताया: काव्यहेतुतया मर्थदर्शनामावे काष्यकरीरमेव न निष्पयत हत्यर्थ दष्टे: काव्यशरीरमात्रनिर्वाहकश्वमेव न तु पुत्रे पितुरिव गुणस्वमिति। (") एवं वामनादिप्राचीनाभिमतान् दशविधार्थगुणानपि निरस्य सिंहाव. लोकनन्यायेन- पढा्थे वावपरचमा वाक्यार्थे च पदाभिधा। प्रौढेश्यांससमासौ च साभिप्रायत्वमरय च। इत्यत्र

बहु विधस्थलेगुणाभावनि० ] लक्ष्मीविराजित:।

पञ्ञमप्रभेदस्येव पूर्वमपुष्टार्थर्वनिराकरणेन गतार्थरेपि पुनरोजसश्चतुर्णा भेदाना कादाचिर्की गुणखं स्यादित्याशङां परिजिहीरषुरह-कचिदिति। रघुवंशादाविश्यर्थ:, पञ्च- प्रकारेषु मोज:सु यधाकमसुदाहरति-चन्द्रमिति। वाक्यवचनं चाक्योकि: यथा रघुवशे द्वि. २ सग ७६ पद्ये-"अथ नयनसमुस्थं ज्योतिरत्रेः"इति। परमेष्ठिनः कश्चित् सुतोऽ- त्रिह्तस्य नयनार्चन्द्र उत्पन्न इति पौराणिकी कथानुसन्धेया। क्वचिदुद्धदादो-निदाघे प्री. रमकाले शीतला हिमकाले चोष्णा: सुकुमाराश्च शरीरावयचा यस्या: सा तथोका। पद्यं यथा- सधो निदाघपरिताप विघातभूमिः शैथ्यं निवर्तयितुमभ्युदिता च नित्यम्। इयामा शिरीषमृदुष्ावयवा मनोज्ञा कि मां कदापि सुभगं न विधाल्यतीयम्।। वाक्यार्थे न तु पदाथ। वरवर्सिनीति। तथाच रुद्र :- शीतकाले भवेदुष्णा उष्णाकाले व शीतला सुकुमारशशरा च सा नेया वरवणिनी॥ यथा "समागता सा वरवर्यानीयम्"। यथा वा "कान्तार्थिनी सह्केतस्थानं गच्छृति" इति वाक्यार्थ- "अभिसारिका" इति पदाभिधानस्। यथा वा- यन्न दुःखेन संभिन्नं न च अ्स्तमनन्तरम्। अभिलाषोपनीवं च तत्सुखं स्व: पदास्पदम् ।। इति वाक्याथें-"स्वगंः" इति पदाभिधानम्। तृतीयामुदाहत्तमाह-कचिदिति। किस्विद्विशेषेण भेदेन सब्निवेशस्तस्मात्। यथा राजा- अयाचितः सुखं दत्ते याचितश्च न यच्छति। सरवस्वञ्जापि हरते विधिरुच्छ हलो नृगाम्॥इत्यत्र। यथा वा- "असौ नानाकारो भवति सुखदुःखव्यतिकरः सुखं वा दुःखं वा भवति न भवरयेव च ततः। पुनस्तस्मादूध्व भर्वत सुखदुःखं किमपि तत् पुनस्तस्मादूध्व भवति नच दुखं नच सुखम्॥। अत्र येन संसारिणा यथाविधं कमकृतं तदनुसारेैव विविधत्वमाश्रितः सुखदुःख- भोग: क्रियते। यदि कुतश्रित् "तत्त्वमसि" इस्यादिवाक्यात् जीवब्रह्मणोरेक्यप्रतीत्या त्मसाक्षारकारः स्यासदेवास्य प्रवाहश्य शान्तिरित्येवं विवचिवमिति चैचित्रयेय्ानेकवा क्येन प्रतिपादनम्। एवं नैषघेऽपि रसगे दमन्स्युदरस्य कशत्वरूपवाक्यार्थस्य मेरुदण्डनिम्नताहेमकाञ्ी रूपविशेषाशयेन "उदरं नत" उदरं परिमाति मुष्टिना" इत्यादिपधद्येनानेकवाक्येनाभि. धानम्। चतुर्थीमुदाहस्तमाह-कचिदिति। यथा- "ते हिमालयमामन्कय पुनः प्रेक्ष्य च शूिनम्" इश्यादि। मत् ते 'हिमालयमामन्त्रय' इत्यादिना एकेनेव वाक्येन नानावाक्यार्थीभूतस्यामश्त्. खादेदकि। एकवाक्ये बहुवाक्यार्थनिबन्धात् समास इति भावः। यथा वा- राश्यं परित्य्य पितुर्नियोगादू वन प्रपदयाष मुनीन् विछोक्य। तैरर्थितो दूषयमेव हत्वा ददौ सुराज्ये शरणागताभ्याम्।।

द२२ साहित्यदर्पण :-

(७२) तेन नार्थगुणा: पृथक॥ १६ ।। (७३) तेनोक्तप्रकारेया। अरपर्थगुणा श्र्र्रोजःप्रभृतयः प्रोकाः । (७४, इति साहित्यदर्पणे गुणाववेचनो नामाष्टमः परिच्छेदः। अत्र बहुवाक्यप्रतिपाधयस्य सामाययासवस्वभुतरवात् पूर्वो क्केनैकवाक्येनाभिधानम्। इत्येव-दानािति आदिपदेन मोजराजप्रतिपादितानेकगुखानां परिग्रहः। अन्यैर्वामन भोजराजादिभिरि्यर्थः। उक्त्ानां गुयत्वेन कल्पितानाम्। गुरखं नोचितमिति। रस-

ननु शब्दार्थशो माधायकतवेनैव भोज: प्रभृतीनां गुणरवं स्वीकरणीयमितिचेत् ? मैवमू, तेषां ये दोषाभावपर्य्यं वसव्ास्तत्राभ्याप्ते:। दोषाभावस्यापकषंत्रयोजकदोष विघटकवम

किज्ञिदं तक्षण्यमस्ति येन गुणेभ्योऽलङ्काराणां व्यावृत्तिः क्रियत दग्ल स्पष्ट िवरयादौ। (*२) गुणनिरूपणप्रकरयामुपसंहरति-तेनंति। तेन उक्कविधिना अर्थगुणा वाम नभोजराजा द्युका: मर्थगता गुणा न पृथक् नातिरिक्त्ताः। मपि तु अस्मम्मतगुणदोषाभा वरसर्ध्वनिगुयीभूतव्यक्ष्यालङ्कारेग्वेव गतार्था इति तत्वम्। अतएवाहुरत्र ममज्ा :- (क) राजा भोजा गुणानाह विशति चतुरक्ष यान्। वामनो दश तानू वाग्मी भट्ठसत्रीनेव भामहः ॥" इत्याहुः। (.३) विव्रृणो/त-तेनेवि। प्रोक्ता इति पूर्वममिहिताः। (७४) इतीति। गुरविवेचन इत्ि गुणानां विधेचनं विवेकी यत्र यस्माद्वा सा। परि पछेद: समास इति शेष:। (अम्र मूलकारिका: १६ पूर्वाभिः सह ६९४ उदाहरणानि = पूर्वेः सह ४९६)।

'लक्ष्मी' नामिकायां साहित्यदर्पणटीकायामष्टमः परिचछेद:।

(क) श्लेषः प्रसादः समता माधुयं सुकुमारता। V अर्थव्यक्तिस्तथा कान्तिरुदारखसुदाचता। श्रजस्तथाऽन्यदौर्जित्यं प्रेयानथ सुशब्दता। ११ १२ 13

तद्वत्समाधि: सौदम्यं च गाम्भीर्यमय विस्तरः ॥ १७

सकक्षेपः सम्मितत्वव्र भाविकत्वं गतिस्तथा। १९ २० २३

रीतिरुक्तित्तथा प्रौढि :. इति चतुर्विशतयः शब्दार्थगुणा भोजराजनिरूपिता भवगन्तव्याः। भोज:प्रसादश्लेषसमता मार्बिमाधुयंसौ कुमार्योदारवाऽथंव्यक्तिकान्तयो बन्धगुयाः॥ ३।१।४ इति वामनेन शब्दार्यंगता दशगुखा अषगन्तव्याः । माधुर्यादयस्त्रय एव मामहादय:। इति 'लक्ष्मी' टप्पण्यामष्टमः परिच्छेद:।

नवमः परिच्छेदः।

(२) पदसंघटना रोतिरङ्गसंस्थाविशेषवत्। उपकत्रीरसादोनां- (३) रसादी ना मर्थाच्छब्दार्थशरीरस्ष्य काव्यस्यात्मभूतानाम्। (१) ननु "उत्कर्षहेतवः प्रोका गुणालद्काररीतयः" इत्ुकरीत्या गुर्णानरूपणान. उतरमुददेशक्रमेणालद्कारनिरूपण कर्थ न कृतमित्याशङ्का निराकत्ते तरकारयं प्रदर्शयितुसु त्यापयति-प्रथेति। अथ गुणनिरूष्यानन्तरम्, उद्देशक्रमेय "उत्कर्ष हेतवः प्रोक्ता गुणा. लद्काररीतयः" इति नामकीतनक्रमेण प्राश्मनपि जिज्ञासितमपि अछक्गारनिरूपणम्, बहवो वक्तव्या: प्रतिपादनीया विषया यत्र सश्वन रीतिनिरूपणस्याल्पावषयत्वेन व हेतुनेतिशेषः उल्लहन्य प्रतिपादनसुपेच्य उपक्षणां च सूचीकटाहन्यायेन, रीतिमाह निरूपयात मूलकार इात शेष:। अयम्भाव :- यथा तक्षा प्रतिज्ञातपूर्वमपि कटाहनिर्म्मार्ण नातपसमयसाध्य मिति कशितर कालसुल्लद्गयाप्रविज्ञातपूर्वमपि सूचीनिर्माणमदीर्घ काललावयमितिजानानस्तन्न प्रवर्त्तते तथाऽलङ्काराणां बहुवक्तव्यविषयतवेन तेषां प्रतपादनमपि न झटिति साध्यमि तिसत्परिएज्य कि्ित्प्रतिपादनीयविषर्यां प्रथमं रीतिमेव निरूपयतीति। वस्तुतस्तु-रीते. रगुंणवटितस्नेव गुणनिरूपणानन्तरं तब्निरूपयास्याचितममिश्यवगन्तव्यम्। गुणनिरूप- णानन्तरं तदभिध्यअ्ञकतया रीतेजिज्ञासितत्वात् प्रसङ्गसङ्गतिरत्रेतिविभावनीयस्। (२) रीतेलपएं निरूपयति-पदसङ्ग- ने ति। अङ्गसंस्था विशषवत् शरीरे यथास्थाने विलक्षणमुखाद्यवयवसव्निवेशविशेषवत् शब्दार्थशरीरे काव्ये यथास्थाने पढानां पदवि शेषायां माधुर्य्यादिगु्यअ्ञकवर्णादिरूपाणामित्यर्थ: सङ्क्टना सव्निवेशः रीतिस्तरपद् वाच्या, रीयते ज्ञायते गुणविशेषोऽन्यत रोतिः, ये गत्यर्थास्ते ज्ञानार्थंका सपीति "रीक- गता" वित्यस्माद्धातोः "स्तियां किन" इतिपाणणिनिसूत्रेण करणे किनू रीति:, प्रथा, व्यव. हार:, इत्यनर्थान्तरम्। ननु पदसङ्कटनाविशेषस्य काव्यातिरिकेऽपि "गोरपत्यं वलीवदो घासमत्ति मुखेन सः" इश्यादावपि सत्वेनातिव्यासिरित्यत आह-उपकत्रीति। रस आदौ थेषां तेषां तथोकानाम्, चन्द्रशेखर इरयादिवरसश््म्यन्तेन व्यधिकरणबहुव्ीहिः। अत्रादिपदेन रसाभासादीनां परिग्रहः। उपकती स्वाश्रयव्यक्कयरसादिवृत्तिगुणध्यअ्जकत्या परम्परया रसादीनां परिपोषिकेश्यर्थः । एतेन रसाद्यभावस्थले रीतीनामप्यभाव इति घोवयता तासामनित्यत्वं द्योतितम्। अत्रेदम्योध्यम्-यथाऽङ्संस्थाविशेषाडद्िनं शरीरसुत्कर्षयंस्त दन्तर्थ्यामिनं शरीरिणमप्युसकषयन्ति तथा गुणाभिष्यअ्कपदवर्णसमासादिस ङ्ूटना्मिका रीतिः शब्दार्थशरीरं काव्यमुत्क्षयन्ती तदात्मभूतं रसादिकमप्युत्कर्षयत। एव रसाद्युपकारक: गुणाभिआ्यक्जकपदादिविन्यासो रीतिरितिलक्षणं फलितम्। (३) ववाभिप्रेतस्य वास्तविकत्वप्रतिपादनाय "रीतिशात्मा काव्यस्थ" इति वामनमते दोषप्रदानेऽप्यत्र स्मारयन् निरुक्तकारिकागतं रसादीनांमू इति पदं विव्ृ योति-रसादीनामिति। तर्कबागीशात्त्वन्रेत्यमवतारर्यान्त-नतु रीतेः साक्षावेव शन्द

साहित्यदर्पण :- { नवमपरिच्छेडे-

. (४ ) सा पुनः स्याञ्चतुर्विधा॥ १॥ वैदर्भी चाथ गौडी च पाश्चाली लाटिका तथा। स्योत्कर्षाभिधायकरवं निरुक्कं परम्परया तु रसादीनामित्युपपन्नम्, तथापि तस्या: काव्योस्कर्षाघाय कत्वमनुपपज्र मित्यत आह-रसादीनामिति। अर्थात् युक्या सम्भावना विषयत्वात् शब्दार्थावेव शरीरं यस्य तस्य, आश्मभूतानाम् आत्मस्वरूपाणामित्यथ:। एवञ्ञ बामनमते विशिष्टपदरचना रीति: इति रीतेलंवणम्। तेन च पद नाम शब्दविशेष: शब्दञ्ष काव्यस्य शरीरमेव "तस्माच्करीरमेव कथमारमा भवितुं शक्नोतीतिरीतिरा रमा काव्यस्येति" वामनमतमसमीचीनमेवेत्यवगन्तव्यम्। नन्वेवं कस्तदात्मेतिचेव्? रसादय इति गृहाण। नचारमन एकरवेन नित्यर्वश्रवणाद्सादीमनेकरवेन तदात्मस्वीका- रेऽनित्यक्वप्रसुङ्ग इति वाच्यम्, उपाधिवशादूभदेऽ्वगम्यमानेऽपि स्वरूपतस्त्रत्र तस्या जुपलम्भात् हदरूपतश्च 'रस्यतेऽSस्वाद्यत" इतिनिवचनवलाचमरकारविशेषातमैव प्रती तस्य वास्वा दास्मकत्वस्फुरणात्। (४) रीतेविभागं दर्शयति-सेति। सा रीति: पुनश्नतुविधा स्यात्-वैदर्मी, गौडी, पाज्ञाली लाटी, चेति। तन् विदर्माणां विदर्भदेशोपव्वानां महाकवीनामियमिति वैदर्मी 'शेषे" इति पायनिसूत्रेग अण् "टिड्ढेति' सूत्रेण डोपू। गौड़ार्ना गौड़देशोत्पन्नानां महाकवीनामियमिति गौड़ी। पाञ्ञालानां पाज्ालदेशोत्पव्वाना महाकवीनामियमिति पाज्चाली। लाटानां लाटदेशोत्पन्नानां महाकवानामियमितिलाटी, लाटिकेत्यत्र तु छन्दः पूरणार्थः संज्ञायां कनू प्रत्ययः। रीतिषिषये बहवो विप्रतिपत्तयः सन्ति तथाहि- दण्डिमतेन- अस्त्यने को गिर्रा माग: सूक्ष्मभेद: परस्परन्। तन्न वैदभंगौड़ीयौ वर्ण्यैते प्रस्फुटान्तरौ। इत्यनेन, द्विप्रकार वामनसतेन "वैदर्भी गौड़ी पाज्जाली १।२३।" इत्यनेन त्रिविधा रीवि:। केशवमतेन-

पद्येषु रीतयो गौड़ी वैदर्भी मागधी तथा।। इत्यनेन त्रिप्रकाश। तन्न सागव्येव पाळाली। मम्मटमतेन च- माधुर्य्यं ग्यअकवर्णेरपनागरिकोच्यते। ओोजाप्रकाशकेसतैस्त परुषा कोमला परैः। केषाञ्चिदेता वैदर्मीप्रमुखा रीतयो मताः। इत्यनेन च त्रिविधा। रुद्रटरीश्याचतुविधा-पाझाली लाटीया गौड़ीया वैदर्भो चेति। मोबराजमतेन सु- वैदर्भी चाथ पाज्ाली गौड़ी चावन्तिका तथा। लाटीया मागधी चेति घोढा रीविर्निगद्यते। एवं सथिते यथाबुद्धि यथासम्भावनं वा रीतिसंख्या्यवस्थेत्यवगम्यते। परण्तु वामनेन हि समस्तवैद्म्यादिगुणाया उदाहरजम् "गाइन्ताम्" इति प्रदतम्। तम्र गाइन्तामिति-

रीतिनिरूपणम् ] लक्ष्मोविराजित:। ६२५

(५) सा रीतिः। तत्र- (६) माधुर्यव्यक्षकैवर्सी रचना ललितात्मिका ॥२॥ अवृत्तिरत्पवृत्तिर्वा वैदर्भी रीतिरिष्यते। (७) यथा-'अनङ्गमङ्गलभुवः-' इत्यादि (८०२ पृ० ) (८) रुद्रटस्त्वाह-

स्पष्टमुपलब्या कथं गुयत्वमिति संशये तत्र निर्वाहाय तुरीया काऽपि स्वीकरणीया सा व लाटोसंजिका। ध्वनितञ्चेदं 'विशिष्टा पदरचना रीतिः १।२७विशेषश्च क इति वि. दोपो गुणारमा १२८ इति सूत्रयता तेनैव। मावन्तिकापि- अन्तरले तु पाञ्जाली वैदर्भ्यी याऽवतिष्ठते । साऽडवन्तिका समस्तैः स्याद्दित्रैस्तिरिचतुरैः पहैः॥ इश्युकस्वरूपा लाट्यमिन्नैव। यद्यपि मम्मटरीस्या स्वरूपतश्वतुविधा रीतिर्नोपदते तथापि शाउदस्तु लाटानुप्रासी भेदे तात्पर्य्यमात्रत: लाटजनबल्लमत्वाचच लाटानु प्रासः इस्युक्तरीश्या ल्ाटानुप्रासानुबन्धिनी लाटीरीतिरिति स्पष्टमन्यत्र। मिथिलोक लवङ्ग देशोतपञ्रकवीनां रीतयस्तु यथासम्भवमेतास्वेवान्तभूंता इति ताः पृथग न गणिता स्तथापि "मैथित्ी "औत्कली" "वङ्गीया" हश्यादिसंज्ञां परित्यज्य वैदर्म्यादिसंज्ञाविधाने कारणन्तु तत्तदीते: ततदेशे प्रथमोत्पत्तिः प्राचुर्य्यं वेत्यवगम्यते। (५) सन्देह्निशकरणाय कारिकास्थं सेति पद विवृणोति-सेति। तम् वासु रीतिषु मध्य इत्यर्थ:। (६) वैदर्भी निरुपयति-माधुय्येति। माधुय्यस्य तत्संज्ञकस्य गुणस्य व्यअ्ञकै वंगें: मूर्ध्नि वर्गान्श्यव पॉन युक्ताष्टठडढान् दिना। रगौ लघू चेतिनिदिष्टेर परैरित्यर्थ:, ललि तात्मिका शब्दतोरऽर्थंतक्ष सुकुमारबन्धात्मिका, अवृत्ति:सवंथा समासरहिता, अल्पवृत्षिः द्वित्रिमात्रपद्घटितसमासविशिष्टा वा रचना वैदर्भी तदाख्या रीति: इृष्यते कविमि रितिशेष:। नष्यास्थिमामित्यं लच्यन्ति- एमिर्विशेषवचनैः सामान्यैरपि च दूषसौ रहिता। माधुर्य्य भारभङ्गुरसुन्दरपदवर्णवित्यासा। व्युत्पत्तिमुद्गिरन्ती निर्मातुर्या प्रसादयुता। तां विवुधा वैदर्भी वदन्ति वृत्ति गृहीतपरिपाकाम्॥" दति। कवयरत्वेता पुनरेवं सतुवन्ति- सति वकरि सत्यथे सति शष्दानुशासने। अस्ति तव्न विना येन परिस्त्रवति वाकुमधु॥ वद्रीश्यात्मकं वस्तु वैदभींपदवाध्यमित्यर्थ:। उदाहरति-यथेति। अनङ्केति। व्याख्यातमिदमितः पूर्वम् (८०२ पृ०)

मारार्थकपद्योजनया वैदर्भीरीतिः। (८) रुद्रटस्खिवति। रद्रट: काध्यालक्कारकर्त्ता कविविशेषः।

साहित्यदर्पप :- [नवमपरिच्छेदे-

असमस्तैकसमस्ता युक्कत दशभिगुंरौक्ष वैदर्भी। वर्ग द्वितीय बहुला स्वल्पप्राणाक्षरा च सुविधेया ॥ (६) अत्र दशगुणास्तन्मतोक्ताः श्लेषादयः । (१०) ओज:प्रकाशकवरोबन्ध आ्रडम्बर: पुनः ॥३।। समासबहुला गौडी- (११) यथा-'चञ्चद्भुज-' इत्यादि (४६४ पृ०) असमस्तेति। असमरता सबंधा समासशून्या, एकमसहायं समस्ता समासयुक्त प्द यत्र सा तथोक्ता, श्लेषादिभि: शब्दनिष्ठत्वेनाभिमतैर्दशभिगुंगयुंक्ा, कादिवर्गाणां द्विती या वर्षा चदर्गा इत्यर्थ: बहुला प्रभूता यस्यां सा तथोकका, तथा स्वल्पो लघुः प्राण उच्चा- रणप्रयत्नो येषां ताद्दशानि अक्षराणि यस्यां सा तथोक्ता, वैदर्भी रीति: सुविधेया सुह्- भावेन निबद्धष्या। मध तन्मतेनोठाहरयं यथा- यावश्विरनमज पुरुषं जरन्तं सज्विन्तयामि सकले जगति स्फुरन्तम्। तावद्वलारसफुरति हग्त ! हदनतरे मे गोपस्य कोऽपि शिशुरजनपुजमज्जा॥ अन्न हि चवत्यंजकारस्येव प्रायेण स्वान्स्येन सम्बन्धः । "अनङ्गमङ्गल" इत्यादयस्तु स्वल्पप्राणाक्षरेतिरोस्या शेयम्। वस्तुतस्तु क्राचित्कोशहरणत्वेन प्रायो लक्ष्यासम्भव एव अतश्चेदं लक्षणं न हृदय ग्राह्ीतिग्रन्थकृतामाशयः । परन्तु वस्तुस्थिती रुद्रटग्रन्थे चैतस्य चर्ष्चापि नास्तीति प्रचिष्वरूपेणैवाय पाठ इति समालोचयन्ति विमगंका: । (९) काव्यप्रकाशकन्मते स्वमते व माधुर्य्यादिगुणत्रयाधिकगुणाभाव्ह अत्रेति निरुकस्थल इश्यर्थः । (१०) वैदर्भीस्वरूपं प्रदर्श्य क्रमप्राप्तं गौड़ी लक्षपति-भोज इति। ओजःप्रका शकैरोजोगुण सूचक: । वर्गस्याद्यतृतीयाभ्यां युक्कौ वर्णो तदन्तिमौ। उपय्यंधो दूयोरवा सरेफौ टठडढैः सह॥ सकारषकारश्चेत्युक्तरूपेरित्यर्थ: वर्णेः पनराडम्बर उद्जटो बन्घः पदयोजना गौद़ी, तथा समापबहुका मोजोव्यक्षकवर्णासत्त्वेऽपि केवलबहुतरपदधृत्तिसमासविशिष्टा रचना च गौड़ी संज्ञिका रीतिरिति द्विविधमेव गौड़ीस्वरूपमवगन्तथ्यम्। एवज्ञाध्याहृतरचनेश्य स्य विशेणतया समासबहुलेतिपदस्य स्त्रीत्वेन निरदशः साधु सङ्गच्छुते, ट्विविघलक्षणास्वी कारे अनेकसमासवि शिष्टकेवलौज:प्रकाशकव संरचनास्थले मोजोव्यअकवयंशून्य केवला विकसमासस्थले च केवलरीतेरेवाप्रवेशः स्यात् यदि चैकलक्षणपरकतवमेवाभिप्रियेत तदा बन्ध इस्यस्य विशेषणतया समासबहुलेतिस्त्रीलिक्निरद्दशानुपर्पत्तुवारैेतिविभावनी यम् • तत्र ओजोध्यअ्जरुदसरचनास्थले वीरादीरसानामेव स्थितिनियमः, तेष्बेव मोजो- गुणस्य नीर्णोतत्त्वात्। बहुतरसमासस्थले तु रसनियमो न कोऽपि वत्तते सर्वष्वपि रसेषु बहुतरसमासस्य सम्भवाद्। (1) उदाहरति-यथेति। चञ्रद्भुजेति। अत्र मोजोष्यक्जकवणंरचनाद्वारा आड. स्वरनन्धस्य विद्यमानत्वात् बहुतरसमासस्यापि विद्यमानत्वाच प्रदुशितस्य द्विविघस्य

रीतिनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः।

(१२) पुरुषोत्त मस्तवाह- (१३) 'बहुतरसमासयुक्ता सुमहाप्राणाक्षण च गौडीया।

(१४) शीतिरनुप्रासमहिमपरतन्त्रा स्तोकवाक्या च।।' वर्येः शेषैः पुन्दयो:। समस्तपञ्चषपदा बन्ध: पाञ्चालिका मता ॥४॥ लचणस्य समन्वयः। यथा वान 'दो इण्डाज्ित चन्द्रशेखरबनुदूदण्डाव भङगोघत- दक्कारध्वनिरायं बालचरित प्रस्तावनाडिण्डिमः ।

आाम्यश्पिण्डितचण्डिसा कथमहो नाद्यापि विश्रास्यति॥' अश्राषि द्विविघक्क्षास्य सङ्गति:सष्टेव ।

गौद़ी यथा- बहुतरसमासाभावेऽपि ओजोग्यअकवयॉ: केत्रलाडम्बररचनाया विद्यमानतवेनैव

निजौजसोजासयितुं जगदहामुपारहीथा न महीतलं यदि। समाहितैरण्यनिरू पितस्ततः पदं हशः स्या: कथमीश ! माहशाम् ॥ 'विकचक्मलगन्घैरन्धयन् भृङ्गमाला: सुरमितमकरन्दं मन्दमावाति वातः।

मत्र पूर्वाद्धे वैदर्भी रीतिः। उत्तराद्वे तु जोजोध्यअकवर्णंरचनाभावेऽपि केवल्ाधि कसमाससज्वावादेव गौड़ीरीति:। (१२) मतान्तरं दर्शयितुमाह -- पुरुषोत्तम इति। एतवामक: कश्षनालद्क्ारिक इश्यर्थः। (१३) बहुतरेति। बहुतरसमासयुक्ता दीघंसमासघटितबन्धा, सुमहानतिगुरुः प्राणो गेषां तादृशान्यक्षराणि वर्णा यस्यां सा, स्वल्पप्राणव्यतिरिकवग्यंद्वितीय चतुर्थंवर्ण ःशषस हैश्र सहितेश्यर्था, अनुप्रासस्य वक्ष्यमाणशब्दालङ्कारविशेषस्य महिमा आधिक्यं तस्य पर तन्त्रा अधीना तद्विशिष्टेत्यर्थ: तथा स्तोकं परिमितम् मनेकसमासत्वेन वाक््यं "वाक्यं स्याद्योग्यतेयादिस्वरूपं यस्या सा तथोकता चरीतिर्गोढ़ीया गौड़ी। अथैतन्मते चोदा हरएां यथा- निष्कूजस्तिमिता: कचित्क्कचिदृपि प्रोख्चण्डसत्त्वरवना।

सीमान: प्रदरोदरेषु विश्लश्वल्पाम्मसो या स्वयं तृष्यद्भिःप्रतिसूर्य कैरजगरस्वेदद्रवः पीयते॥ इस्यादि।

वेश्यभिप्रायः। अनुप्रासाभावस्थळे अनेकवाक्यस्थले चातिप्रसक्शयेद्मपि लक्षणमसमीचीनमे

(१४) अथ पाञ्जार्ली लक्षयति-वगैरिति। द्वयोषैंदर्भीगौड्यो रीस्योः शेषैभिन्नैः वै दर्भी गौड्योष्यं अकवर्यांग्यतिरिकेः प्रसादमात्रध्यञ्ञकेरित्यर्थः, वयेः पुनः, समस्तानि समासवन्ति पञ्च वा षड् वा परिर्माणमेषामिति पञ्चषाणि पढानि यस्मिन् तादशो बन्धो गुम्फ: पाआालिका पाञ्चाली नाम रीतिमेता। अन्र स्वाथे कप्रश्ययो न त टिकय एवं सति "अत इनू ठना'वित्ीनूप्रत्ययः हयाद्। १०५ सा०

साहित्यदर्पण :- [नवमपरिष्छेदे-

(१५) दवयो वैंदर्भींगौळ्योः-। यथा- (१६) 'मधुरया मधुबोधितमाधवीमधुसमृद्धिसमेवितमेधया । मधु राङनया मुहुरुन्मदध्वनिभूता निभृताक्षरमुजगे।।' (१७) भोजसत्वाह-

मधुरां सुकुमारां च पाश्चार्ली कवयो विदुः॥'

(१६) कारिकास्थं दवयोरितिपदं विषृणोलि-इयोरिति । (१६) मधुरयेति। शिशुपालवधे षष्ठसमें वरन्तवर्णानेयम्। मधुरया प्रियया म्ना हरयेति-वागीशा:, 'मधुरस्तु रसे विषे। मधुर रसुवरस्वादु प्रियेषु मधुरोऽन्यवस्" इति विशा, मधुना वसव्तेन बोधिता प्रकाशिता प्रकाशितकुसुमेत्यर्थ:, या माधवी वासन्ती तस्या मधुसमृद्धया मकरन्दसम्पढा समेघिता सन्यग्वरचिता मेवा धारणवती,बुद्धियंस्याः सा तथा, धारणा च बुद्धे:स्वरमाधुर्यरूपा बोध्या। तथा उत्साक्षयतीत्युन्मादः स चासौ ध्वनिरिति तं बिभन्तीति उन्सदृध्वनिभृत् तया उत्कृष्टह्षंजनकश्दकारिण्येश्यर्थः, मधु- कराङ्गनया अमर्य्या, मुहुः पुनः पुनः, निमृतापरमव्यकवशां यथास्यात्तथा उज्जगे उत्कृष्ट- गानं चक्रे। अत्र कचित्समासाभावः प्रथमाद्वे व समासदैध्यम्, कचितपुनः, माधुय्यगुण्यक्षका वर्णा क्चित्पुनर्नापि। नच ओोजोगुणव्यस्जका वर्या इति पाज्जाली रीतिः। द्रतविषम्बित्व छन्दस्तल्क्षणं तु प्रागेव निरुपितस्। (१७) अत्राथें भोजराजसम्मति दूषयितमाइ-मोजस्िवति। मोज: स्वनामधन्यः स्वरस्वती कण्ठाभरणरचयिता महाराजः। (१८) समस्तेति। कवयो रीतिश्वरुपज्ञातारः, समस्तानि समासवन्ति पञ्च बा बड् वा परिमाणमेषामितिपक्चषाणि पदानि यस्यां ताम ओोजाकान्तिभ्यां स्वसम्मताभ्यां गुणाम्यां समन्वितां युकाम्, मधुरां माधुर्य्यध्यक्षक्ववरांघटिताम, सुकुमारां कोमलवणं युकाम, पाञ्चालीं तन्ामिकां रीति विदुः। केचित-

इति पूर्वाद्धें पाठभेदं कल्पयन्ति तदविचारितरमीयम, इदान्तनीन्तनोपलब्धे "निरांयसागरसथपुस्तके प्राचीनपाठस्यैव सिथतखवेन तव्वेदकल्ष्पनाया अन्याय्यर्वात्। तह्पुस्तके चेतदुदाहरणम्-

= उदाह्ृत्य "सेयं कानश्यभावादारिवट्टश्लयपुराणपछाया माधुर्य्यसौकुमाय्यंवती सम. स्तपदा पाजानीरीति: इश्यमिहितं महाराजेः। सपषमुदाह(रन्तु- दिगन्ते श्रयन्ते मदमळिनगण्डाः करटिन: करिण्यः कारुण्याहपद्मसमशीलाः खलु मृगाः। इदाबींक्षोंकेSर्मिद्नुपमशिखानां पुनरयं नक्षानां पाण्टित्यं प्रकटयतु कस्मिन् सुगपति:।। इसि

रीतिनिरुपणम्] लक्ष्मोविराित:।

(१६) लाटो तु रीति वैदर्भी पाश्चाल्योरन्तरे स्थिता। यथा- (२०) 'अयसुद्यति सुद्राभज्जनः पद्मिनीना- सुदयगिरिवनाली बालमन्दारपुध्म्। विरहविधुर कोकदन्दूबन्धुविमिन्द- नकुपित क निकपोल क्रोडताम्रस्तमांसि।।' (२१) कश्विदाह-

इयमलौ तरकायतलोना गुरुससुख्तपीनपयोधरा। दृथुनितरश्मरालसगामिनी प्रियतमा युवजीवितहारिणी।। इति वा समुचितम्। प्रदर्शितलक्षणे ओजाकान्तिसमुच्चिताम्यामेव समन्तिताभ्या मित्यर्थकत्वे मधुरयेश्यु- दाहरणे ओजसोऽसन्लावादव्याप्तेर्नेंदं निहुंब्टं लक्षगाम्। ओजसा कान्त्या वा समन्विता मित्यर्थस्वीकारे तु यत्री जोगुणसमन्वितत्वं तत्र सुकुमारत्वस्य गगनकुसुमायमानत्वाल्वक्ष णार्थस्यैव समुपपत्तिनं स्यादितिग्रन्धकृतामभिप्रायः। (१९) छार्टी निरूपयति -- लाटीति। वैदर्भीपाञ्चाल्यो रीश्यो: अग्तरे मध्ये

छिद्र रक्मीय विनाव हिरव सरमध्येऽन्तरात्मनि च" इत्यमरः। स्थिवारोतिस्तु लाटी। वेदर्मीपाल्लाल्योलंकषणाक्रान्ता छाटीरीतिरियर्थः। (२०) उदाहरति -- प्रयमिति। पुरोवत्तिदिवाकरोद्यवर्णनेयम्। पग्मिनीनां कमळव. नानां कमलिनीनां वा 'पग्मिनी पदमसङ्गाते स्त्रीदिशेषे सरोडमुजे" इति मोदनी मुद्राभ. अनः सङ्कोचनाशकः प्रकाशक इश्यर्थ:, उदयगिरेरुद्याचलल्य या वनाली वनश्रेणी "बी- थ्यालिरावलि: पंकि: श्रेणी लेखास्तु राजयः" इत्यमर, तस्या बालमन्दारपुषपं नवविक सितसुरद्रुम विशेषस्य पुष्पम, अरुणवर्ण इत्यर्थ, पञ्चते देवतरवो मन्दारः पारिजातकः। सन्तानःकरपवृक्षश्र पुंसिवा हरिचन्दनम्, इत्यमरः विरहेण रात्रौ परस्परं विच्छेदेन विधुरं विकलं यत् कोकद्वन्दूं चक्रवाकमिथुनं वस्य बन्धु: पुनः परस्परसंगसम्पादकरवेन मित्रमू, रात्रौ हि चक्रवाकमिथुनं परस्परं वियुकं सूर्य्यादये संयुक्त भवतीतिप्रसिद्धिः। सूर्य्यं मालोक्य परस्परं संयुक्त भवतीति बन्धुत्वम्। तथा कुपितस्य क्रुद्धस्य कपेर्वानरस्य कपोलक्रोडवत् कपोलमध्यभागवत् ताम्र: रकवर्ण:, कपीनां गण्डः स्वभावत एव रक्तः कोपे स्वत्यन्तरक्त इतिसूचयि कुपितेतितुं कनिविशेष- जम्, अयं सूर्य्यं: विशेषणाना योग्यतावलादयमित्यनेन सूय्यंः परामृश्यते, तमांसि अन्धकारा:, विभिन्दन् नाशयन् पर्वतान् पविरिवरेतिशेष:, उदयति उदयते अनुदात्तेत्वप्र- युकमात्मनेपदुमनित्य मित्यवधेयम्। मालिनीच्छन्दस्तव्वृक्तणन्तूकं मगेव। अत्र मसृणानां 'ज' 'नद' 'नद्ू' 'धु' 'नद' इस्येतेषां वर्गानां मल्पसमासघटितानां पदानां च सत्वाहूँदर्भीमिश्रिता पाञ्चाकीति लाटीरीति:। (२१) अत्र मतान्वरं ददयितमाह-कश्रिदिति। आलक्कारिकमृति शेष:।

साहित्यद्पस :- [नवमपरिच्छेदे-

(२२) 'मृदुपद्रसमाससुभगा युक्कैवगौंन चातिभूयिष्ठा। उचितविशेषयापूरितवस्तुन्यासा भवेल्लाटी।' (२३) अन्ये त्वाहु :- (२४) 'गौडी डम्बरबद्धा त्याद्वैदर्भी ललितक्रमा। पाञ्चाली मिश्रैभावेन लाटी तु मृदुभि: पदैः ॥' (२५) क्वचित्तु वक्त्रादौचित्यादन्यथा रचनादय: ।४।।

(२२) मृदुषदेति। मृदूमां मसयानामेव पदानां समासेन सुभगा मनोहरा, युककैः संयुकतरवणः अतिभूयिष्टा अत्यधिका नचानेकसंयुक्कवगेर विशिष्टेश्यर्थ, उचितैः प्रकृतोप युककतैः विशेषणः परितस्य परिपुष्टात्मनो चहतुनो वर्णनीयस्य न्यासो निद्देंश यस्यां सा तथोक्का घटना लाटीरीतिभँवेव L मृदुपदानामेव समासस्यावश्मम्भावित्वे सर्वमतसिद्ध "अयमुद्यति" इत्युदाहरण. स्थले "कोकदून्द्व" कपोलक्रोडा" इश्यत्र द्योरपि प्रगाढ़पदानां समासादव्यास्विरिति नैत- व्वक्षणं साध्वित्यभिप्राय:। (२३) अथ चतसृग्ामपि रीतीनां त्वरितमेव स्वरूपावबोचायाभीप्सितार्थसुप, स्थापयति-अन्ये त्ति। मन्ये आलङ्कारिका इति शेषः। (२४) गौड़ीति । उम्बर उद्टो बन्धो रचना यस्या सा तथोक्ता रीति: गौड़ी स्याद्, जनितो मधुरः क्रमो बन्धो यस्यां सा ताहशी रीतिवेदर्भी स्यात, मिश्रभावेन गौदोवैदर्भ्यों: सम्पर्केय सम्पश्ा रीति: पाञ्चाळी स्यात्, तथा मृदुभिरेव पदैस्तु संयुता रीतिरकोटी स्याद। यदा वैदर्भीरीतिप्रक्रान्तप्रबन्धमध्ये-कुपितो वका उद्धतो वाध्यो भवति-तदा प्रक्रान्तरोति परित्यजय-गौड़ीरीतिरतुसरणीयेति तेषामाशयः।

स्वात्, वैदभो पाश्चाली च समासे तद्रहिते वा स्यादितिसंशयः, मृदुभिरेव केवल पदैर्लाटीस्वीकारे सर्ववादिसिद्ुयदाहरणे 'अथसुद्यति' इत्याद्युदाहरणे "कोकट्दन्दूबनधु" कपोलक्रोड़" हत्युभयो: प्रगाढ़पद्सद्भवाल्लाटी न स्यासस्मादिदमपि लक्षणमसम्जस मेवेल्याशय:। (२६)कचिद्वकवाच्यप्रबन्धदशादू प्रकृतिविपरीता अपि रचनादयो विधेया इत्यु- पपाद्यितुमाह-कचिदिति। क्वचित्तु करिमश्विरस्थले तु वश्त्रयादीनां वत्तप्रभृतीनाम् औचित्याव् प्रकृश्यनुसारेण समुचितत्वास् मन्यथा योग्यविपरीता अपि रचनादयो रोति- प्रभृतय: स्युः। एवं सति न प्रतिकूलवणांखं दोष इत्याशयः। (२६) कारिकास्थाद्यय दाभ्यां आ्रह्यान् ग्राहयति-वक्त्रादीति। वाच्यो वर्णनीय प्रबन्भो महाकाव्यकाटकादि: । बुततिः स्मास:, वर्णाशाक्रम् उभयत्र प्रह्यावितिशेष:

रीतिनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित: ।

(२७) 'मन्थायस्तारयाँवाम्भः प्छुतकुहर चलन्मन्दरध्वान घीर: कोणाघानेषु गर्जत्प्रलयघनघटान्योन्यसंघट्टचण्डः। कृष्ण क्रोधाप्रदूत: कुरुकुल निघनोत्पातनिर्धातवातः केनास्मत्सिह नादप्रतिरसितसखो दुन्दुभिस्ताडितोऽयम्।' (१८) अत्र वाच्यकोघाघ्य(न) भिव्यअ्तवे ीमसेनकृत्वेनो ्ता चना दयः । (२७) उदाहरति-मन्थायलार्खवेति। वेणीसंहारनाटके प्रथमेऽङ्के रणस्थान दुन्दुभिध्नननिमाकण्यं भीमसेनस्य प्रश्नोक्तिरियम्। मन्यो सन्थनदण्डसतेन आयर्तं दूरमुश्क्षिएं यत् अर्यवाम्भ: समुद्रजलं तेन पहुतं पूर्ण यत् कुहरं मुहा तत्र चलतो आरग्यतो मन्दरगिरेयों ध्वान: शब्दः तद्त् धीरो गम्भीरः, गर्जन्तो ये प्रज्जयकालीना घना मेघास्तेषां घटाः समूहास्तासाम् अन्योन्यं परस्परं यः संघट्ट सङ्ग्षं स इव चण्डः प्रचण्डः भयङ्कर इत्यर्थ:, तथा कृष्णाया द्रौपधाः "कृष्णा स्याद्दरौपदी नीळी कणा द्राक्षासु योषिति" इति मेदिनी क्रोधस्य य मग्रदूतः भविष्यदर्थस्य प्रथमावेदकः, यद्वा अग्र: प्रधानो दूतः। अग्रं पुरस्तादुपरि परिमाणे पलस्य च। आलम्बने समूहदे च प्रान्ते च स्यान्पुंसकम्" अधिके च प्रधाने च प्रथमे चाभिधेयवत इतिमेदिनी, तथा कृरुकुलस्य दुर्य्योधनादे: निधनार्थं मृत्यवे उत्पातनिर्धातवातः मौत्पत्तिकनि घातवायुशब्दस्वरूपः, मेघवातयो: सङ्ट्टजो ध्वनिरशुमसूचको निर्धात उच्यते। तक्तं च- यदाऽन्तरिक्षे बलवान् मारुतो मरता हतः। पतत्यभः स निर्धातो जायते वायुस्मनः॥। तथा कोणो वादनदण्डः, 'कोणो वीसादिवादनम्' इस्यमरः कोणो वाद्यप्रभेदे स्याहीणादीनां च चादने। एकदेशे गृहादीनामसत्रेऽपि लगुड़ेऽपि च' इति मेदिनी च, तदाघातेषु तत्ताडनेषु सर्सु, पथवा- "ेरीशतसहस्राणि ढक्काशतशतानि च। एकदा यत्र हन्यन्ते कोसाघातः स उच्यते।" इति भरतमुनिपरिभाषितेषु शम्देषु सत्सु, तथा योऽस्मत्सिहनादस्तस्य यत प्रतिरसितं प्रतिष्वनिस्तत्सखः तन्मित्रं तत्तुल्य इत्यर्थः। अय दु्दुभिः दुन्दुभिशउद्ः केन अति- वलशालिना ताड़नेनोशपादित: मतएव मन्दरध्वानसिहनादप्रतिरसिताभ्यां तुल्यत्व सुपपन्नम्। स्रग्धराच्नदस्तलप्षणन्तूक्कं प्रागेव। (२८) वक्त्रोचित्यमुपपाद्यति-प्त्रेति। वाष्यस्य अर्थस्य प्रश्नरूपस्येतितात्ष. ध्यंम्, क्रोषादीत्यादिप देनोत्साहजुगुप्सयोरपि परिग्रहः। भीमसेनेति। एतेन भीमसेनर्यो द्धतप्रकृतित्वं व्यक्ितम्। रचनाद्य इत्यादिपदेन दोघसमासमहाप्राणप्रयश्नवर्णानां संग्रह: अयम्भाव:अन्न वाध्यस्य प्श्नरूपखेन न क्रोधादिदीसरस्यञ्ञकत्वम्। प्रय

६३२ साहित्यदर्पण :- [नवमपरिच्छेदे-

(२६) वाच्चौचित्याद्ययोदाहते 'मूर्घव्याधूयमान-' इत्यादौ। (३•) प्रबन्धौचित्वाद्यथा नाटकादौरौ द्रेऽव्यभिनयप्रतिकूलतवेन न दीघंसमा- सादय: । (३१) एवमाख्यायिकायां शृङ्गारेऽपि न मसुणवर्णादयः । न्वश्ष नाटकात्माभिनयबोधनीयार्थक इति दीघसमासं प्रतिकूलम्, दीघसमासेनार्थप्र विपत्तौ विलम्बात् अमिनयेन झटिति बोधनासम्भवापन, क्रोधाभावेन तदूध्यस्जकदीर्घं- समासादेरनौचित्याचक तथापि वच्ा भीमसेन इति वकुरौद्धरवद्योतनाय उद्धता रचनेति। यदि चोक्तोदाहरणे तथाविधपदस्य उद्धतत्वेनेव वाच्योदतततवादुद्धतरचनादयो युज्यन्ते, अलमुद्धत प्रकृतिकभीमसेन वकृत्वकल्पनयेतिचेव? "भो लङ्केघ्वर ! दीयतां जनकजा रामः स्वयं याजते" इत्यादिकमेव विशुद्धोदाहरणम । अत्र हि वाच्यस्योत्साहय्योतकत्वेऽपि मृदुप्रकृतिकरा मव करवेन मृदुला रचनादयः। (२९) कचित्तु वत्तप्रबन्धानपेक्षया वाच्यौचित्यादेव रचनादय इति दर्शयितुमाह- वाष्यौचित्यादिति (क) 'मूर्द्व्याधूयमान' इश्यत्र हि ताण्डवं वाच्यम्, तदपि शम्भोः, इति तस्य स्वतो लोकसंहारकत्त त्वादुद्वतखम्, तथाच मृदुप्रक्कृतिकसूत्रधारवक्तृरवेऽपि ताड. शताण्डवर्योद्रतश्वेन उद्तवाज्यत्वादुदता रचनादय:। यथा वा-

कुर्षसका कत्स्थवीर्य्यंस्तुतिमित सरुतां कन्धरारन्ध्रभार्ज।

छलितरामनाम्नि नाटके पद्यमिदम्। अम्र वका वैतालिक: प्रबन्धश्चाभिनयात्मक इति दीघसमासोद्वतरचनादयो यद्यपि नोचिता:, तथापि वाच्यल्य कुम्मकर्णोत्तमाङ्गस्य भीमत्वेनौजस्वितया मौद्धर्यादौद्धक्य्य अनयोदवा रचनादय इति स्पष्ट प्रदीपादौ। (३०) प्रबन्धमात्रस्य कचिदौचित्यं प्रधानमिति दर्शयति-प्रबन्धेति। नाटकादावि स्यादिपदेन प्रकरणादीनां परिग्रहः। रौद्रेडपीति। शङ्गारादिमृदुलरसेधु का कथा उद्धते रौद्रे पीत्यर्थः। अभिनयस्य शरीरव्यापारादिभिद्टेश्यपदार्थज्ञापकस्य प्रतिकूलतवं विळम्बकरवं तेन। दीर्घसमासादय: रौद्रानुरूपा अपीतिशेषः। न निबद्धधन्ते कविभिरितिशेष:। एतब्च गध्यपरमेव पद्ये दीर्घसमासादावपि प्रबन्धप्रतिकूलस्वासम्भवाद्। एतेन उत्तररामचरि- तादो गधे दीर्घसमासादय: प्रतिकूलवगंताख्यदोषग्रस्ता एवेतिव्यजितम्। (३१) उक्कन्यायमन्यत्राऽपि दर्धयति-समिति। आख्यायिकायाम् आख्यायिका व प्रबन्धविशेष :- बाणभट्टादिककतो हर्षचरितादिः। तव्वचगन्तूक प्रागेव "माख्यायिकाक- धावत् स्यात्" इत्यादिना (६३१ पृ०)। मसृएवरंः मृदुषवर्ण:, आदिपदात् यथास मभवसंयुक्कवरणमाधुर्य्यं प्रतिपाद्कवएंदी घंस मासाभावानां परिभ्हः। अथम्भावः-आख्या- (क) अ्यञ् करोको दुशश्रवत्वस्य गुखत्वकथनाऽवसरे सप्तम परिच्छोदे (पृ०) समस्तो श्रेयः। इति, कक्ष्मी' टिप्पण्यां नवम ।

रीतिनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:।

(३२) कथार्यां रौद्रेऽपि नात्यम्तमुद्धताः । एवमन्यदपि शेयम् । (३४) इति साहित्यदर्पणे रीतिविवेचनो नाम नवमः परिष्छेदः।

यिकायां हि शृङ्गारेऽपि व्यङ्गये ऽमुद्धते पिवकरि नातिमृदुला वर्णादय: प्रस्युत विकटबन्भ- वत्वेनैव शोभावत्त्वम्, आख्यायिकायां गद्यप्राधान्यात् गद्ये च विकटवर्णस्येवाभ्यहि- तत्वात्। विप्रजम्भकरुणयोस्तु तस्यामपि न दीर्घसमालादि तयोरतिसौक्कमार्थ्यादिति स्पष्टमन्यश्र। उक्कं च ध्वनिक्कताऽपि -- रसबदधोक्तमोचित्यं भाति सर्वंत्र संस्पिता। रचना विषयापेक्षं तक्षु किश्चिद्विभेदवत्॥। उदाहरणां यथा दशकुमासचरिते -- "किश्चिद्विकसिदिन्दीवरकह्वारकैरवराजीवराजि इत्यादि। एतच् कदाचित्सम्भवपरत्वेन प्रदर्शनमात्रम् अनेकत्रैतदूव्यमिचारस्योपर रुमावू। एवमग्रेऽपि। (३२) कथायामिति। उन्धता दर्णा इति शेष: । कथाप्रबन्वस्य गद्यमयत्वेपि श्क्का ररसमयत्वा द्रौद्वादिरस प्रवेशेऽवि नास्यर तह्द्वतरचनादयो विधेया वर्णनीयल्य हुखप्रति

महासुर' इत्यादि। (३३) एवमिति । यत्र केवळश्रङ्गारिनायकस्तस्य कृत्रिमक्रोधे रौद्रेपि नास्यन्तमु दवा वर्णा:। यथा श्राकुन्तले- क: पौरवे वसुमर्ती शासति शासतरि दुर्विनीतानाम्। अयमाचरव्यविनयं सुग्धासु तपस्विकन्यासु॥ एवं मुक्तकाधोचित्यमनुमरणीयम। तत्र मुककेषु कचे: रसवर्वामिनिबेशितवे रसाश्र- यमीचित्यं, यथा-"शून्यं वासगृहम" इत्यादौ (३१ पृ०)। रसामिनिवेशित्वामाये तु कामचारः। संदानितकादिषु काव्यपरिसमाप्तेयंतो नैकव्याभावः मतो दीघमध्यसमा सताऽपि तत्र कार्थ्याँ, प्रबन्धगतेषु पुनस्तेषु प्रबन्धोचिता एव रचनादय इस्यादिज्ञेयमिव्ि प्रदीपादिधु स्पष्टम्। (३४) प्रकरण मुपसहरब्राह- इतीत। रीतिविवेचसं रीदीनां पदसहगटनविशेषर पार्णा वैदर्भीप्रभृतीनां विवेचनं यत्र स ताहरा। (भत्र मूलकारिका := ५ पूर्वाभि: सह ३९९ उदाहरणानि=३ पू्वेः सह ४९८)

'लक्षमी' नामिकार्या साहित्यदर्पणटीकार्या नवमः परिण्छेद:

दशम: परिच्छेदः। (१) अथावसरप्रास्तानलंकारानाइ= (२) शब्दार्थयोरस्थिरा ये धर्माः शोभातिशायिनः।

कार्य्यान्तरारम्भे, अश्यन्तगहनस्य तस्य मङलारथे वान त्वानन्तर्य्याें, तथासति रीति निरूपणानन्तर्थ्यं रूपप्रतिपादनक्रमेणैव लब्पतया तद्धोतनाय पुनरथशब्दोपादानस्य निरयंकरवं स्थात्। निरूपणोचितसमयोऽवसरः, तथाच "उत्कर्षद्देतवः प्रोक्ता गुणालङ्कार रीतयः" इत्युद्वेश्यक्रमेण गुएनिरूपणानन्तरं प्रात्तमप्यलङ्कारनिरूपयं "सूचीकटाइन्यायेन" श्यवत्वा रीतिनिरूपणे च कृतेऽपि प्राप्तो योऽवसरस्तेन प्राप्तान् अवसरसङ्ग्या निरूपयितुं युकानू अलङ्ञाशानाह प्रतिपादयति सामान्यदिशेषाम्यां सूषकार इति शेष:। तर्कवागीशास्तु-"प्रतिबन्धकीभूतशिष्य जिज्ञासा निवृत्तिरवसरः" प्रकृते सूचीकटाइन्या- येन प्रथमं रीतिनिरूपयाजिज्ञासा जाता अस्ये वोदेवयक्रम प्राप्ता लद्दार निरूपणप्ति बन्धिका तश्निवृत्तावलङ्ठारनिरूपणजिज्ञासा जायत इति भावः" इत्याहुः। (२) सामान्यलक्षणे डज्ञाते त द्विशे षल व्व्त गज्ञा नस्ा्नु्यादादा वल प्ार्य्ां सामा - न्यलचणं दर्शयति-शम्दार्थमोरिति। रसादिधर्मंस्वरूपाणां रसवदाद्यलड्वारायामपि वक्ष्यमाणाखवेनात्र शब्दार्थयोरियुपलक्षणं ज्ञेयम्। मस्थिरा का ्येष्वनियतपृत्तयः शब्देऽये वा सख एव अलल्ारात्मकतद्धमरपि वततितव्यमिति नियमरहिता इस्यर्थ:, पतेन निरल शरमपि काव्यमस्तीतिसूचितम्। तथा परम्पशया शब्दार्थंधर्माणां गुणानां च वारणमिति च सूचितम्। धर्म्मा मनुप्रालोप्माद्यो न तु गुणास्तेषामस्थिरत्वाभावाव शोमां काव्य स्य सौन्दय्यंम् मतिशाययन्ति अतिशयेन न जनयन्तीति शोभातिशायिन: काव्यसौन्द क्यातिशय प्रयोजका हत्यर्थ:, तेन वाच्यत्वप्रमेयस्वादीनामतद्रपाणा नाबङ्कारस्म्, रीतेः

रसादीनित्यादिपदेन रसाभास-भाव-भावाभास-सन्घिशवलतानां परिग्रहो बोष्य: । एवंच यत्र- तरकनिकरोन्नीतत रुणोगणसङ्कला। सरिद्वहतिकत्को लवाह ्याहततीरभूः॥

पदुप्रयोगे गौण एवेत्यवधेयम्। उपकुर्वन्त उत्कषयन्तः। अलछूक्रयिते भूष्यते काव्यमेभि-

शब्दस्तु मावसाधन इस्युभयोभेद:। लौकिकरष्टन्तमाह-भज्दादिवदिति। अङ्गदं केयूरम आदिपदात् हारादीनां परिप्रहः। तथाचान्र परस्परमन्वयस्तु-अस्थिरा: शोभा- विशायिने रसादीनुपकुवन्तः शब्दार्थयोयें धर्मास्ते अक्कमादिवदलक्कारा इति। एवत- साचात् परम्परया वा रसादस्कषजनकत्वे सति अनियतशोभा तिशाषिकाष्यधर्म्मत्वमल- क्वारस्वम्। रसवदाधसक्कारायां साक्षादेव रसाशुरकषंजनक्म्, अनुरासोपमादीना च

अलङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मोविराजित: ।

(३) यथा अप्दादयः शरौरशोभातिशायिन: शरीरिणमुपकुर्वन्ति, तथानुप्रा- सोपमादय: शब्दार्थंशोभातिशायिनो रसादेरुपकारकाः । (४) अलङ्कारा अस्थिरा इति नैषां गुणवदावश्यकी स्थिति: । रभूतौ शब्दार्थो स्थात्मभृता रसादयश्चेति समूह एघ प्रतिपाते इति सवंत्र लचयासम न्वयः। सत्यन्तद्लानुपादाने महाकविकालिटामदिरचितत्वा दिरुपकाव्य वर््वति प्रस ङ्र ः ह्यादतस्तदुपादानम्। अनियतविशेषणोवादानेन गुणेषु नातिव्या्निः, यस्य कस्यापि गुणस्य तत्रावश्यम्भाव्यरवेनानियतत्वाभावाद। शोभातिशायिविशेषयादानेन च रीतिषु नातिव्यासि:, रीवीनां शब्दशोभामान्नजनकरवमेव न तु शोभातिशयजनकत्वमित्य बगन्तव्यम्। केचित्त -- अवक्कारस्य लक्षयत्रयं विदघते तथाहि-रसोपकारकत्वे सति तदवृत्तित्वम्। तथाश्वे सति रसानियतस्थितिकत्वम, अनियमेन रसोपकारकर्वं चेति वदन्ति। कुन्लया नन्दचन्द्रिकायां तु -- अलङ्कारस्वं च रसादिभिन्नव्यङ्गयमिव्वत्वे सति शब्दार्थान्यतरनिष्ठा या विषययितासम्बन्धाबच्िक्वा चमकृतिजनकतावच्छेदकता तदवश्छेदकर्वम्। अनु. प्रासादिविशिष्टशब्दज्ञानादुपमा दिविशिष्टार्थंज्ञानाब्च चमत्कारोदयात्तेषु कक्षणसमन्वया।

पमादेसतप्रिष्ठावच्छेदकतावच्छेदकत्वाद्। रसवदाद्यक्ष ङ्वारसडूग्रहाय व्यङ्गयोपमादिवारणाय च भेदद्वयग भेसत्यन्तोपादानम्। (३) कारिकास्थानामन्यशब्दानां सौलभ्यममिप्रेश्य केवलमङ्गदा दिवदितिसादश्य मात्रं विवृणोति -- यथेति। शरीरस्य शोभातिशायिनः शोभातिशयोत्पादकाः, शरीरिण तच्छरीरगततदन्तर्य्यामिनम्, उपकुर्वन्ति सन्तोषजनेनानुकूलयन्ति। अनुप्रासादय: शब्दा लङ्कारा: शब्दशोभाम् उपमादयश्चार्थासङ्कारा अर्थशोभामतिशाययन्तीत्युभय कोटिप्रदश नाय द्योग्रहणम्। उपकारका उत्कर्षयितारः। ये धर्म्माः । अ्त्रेदं रदस्यम्-यथात्मत्व. स्यावलम्बनमारमा शरीरं पुनरन्यत् तथा काव्यत्वस्यालम्बनं रसः वाक्यं पुनस्तदन्यत्। तम्न यत्र रसश्य संभवस्तत्र तमुपकुर्षन्ति यत्र तस्यासम्भवस्तत्रोकिषेचित्र्यमात्रावहा:। यथा अम्गवहाराठ्यः कामिनीनां सौन्दर्य्यसत्वे एव तदङ्ानामुत्कर्षंका: कुरुपाङ्गे तु दृष्टिवैचित्र्यमात्रहेतवस्तथेति। कचित्त-सन्तमपि रसं नोपकुर्वन्ति यथा अति सुकुमार. नायिका से ग्रमीपालङ्गारा:। (४) अस्थिरा इत्यश्य व्यावृत्ति दर्शयति -- अस्थिरा इति। एषाम् अनियतस्थिति- कानामलङ्कारश्वेन स्वीकृतानां शब्दार्थधर्माणाम्। गुणवद् गुणानामिव मावश्यकी निश्चि ता। एवक् रसादिमति शब्दे अथे च यस्य कस्यापि गुणस्य निश्चितव विधमानखवम्, नच तथालङ्काराणाम्, तेषां कादाित्कत्वादिति गुया एव अस्थिरा इत्यनेन निवस्यंत इत्याशयः । वस्तुतस्तु रीतीनां गुणव्यक्षकवर्णादिघटितत्वादस्थिरत्वेनालक्ारख्प्रसकी तहारणाय "शोभातिशायिन" इत्यस्य विलक्षणवेचित्र्याधायकत्वमितितदर्थकरणस्, जव- श्यं तेनैव गुणानामपि वारणसंम्भवादस्थिरा इति विशेषणमन्ुपादेयमेवेत्यवधेयमिति तकवागीशा:। तदेवं गुणालङ्कारयोमेंदे व्यवस्थिते यद्रदोद्भट्टादिभिः "समवायवृत्या सौर्य्यांियः संयोगवृत्या तु हारादय इत्यस्तु गुणालङ्काराणां भेदा: ओजाप्रभृतीनामनाप्रासोपमादीना १०६ सा०

साहित्यदपणः- [दशमपरिच्छेदे

(५) शब्दार्थयो: प्रथमं शब्दस्य बुद्धिविषयत्वाच्छन्दालंकारेषु वक्तव्येषु शन्दा. र्थालंकारस्यापि पुनवकवदाभासस्य चिरन्तनः शब्दालंकारमध्ये लच्षितत्वात्प्रथमं तमेवाह-

चोभयेषामपि समवायतृत्या स्वितिरितिगड्डरिकाप्रवाहेणेवैषां भेद इत्युकमयुक्तम्। वेषामयममिप्राय :- लौकिका सुणालद्वारा: शौर्य्यादिहारादयः समवेत्षत्वसंयुक्तसम्बन्घेन तिष्ठ्तीति तेर्षा भेोऽसतु काव्ये पुनरलौकिकानां गुपालद्कारायां माधुर्य्याध्यनुपासोप मादीनामेकेनैव समवायसम्बन्धेनाऽवस्थितिरिति भेदोऽनुपपड्ट: तस्मादकौकिकयोगणा. लक्कारयोभैदाभिध्वानं गड्ड लिकाप्रवाइन्यायेल। गड्डर मेथमनुगच्छतीति गडडरिका मेषा नुगतमेषपंकििस्तस्या: प्रवाहन्यायेन यथा काचिदेका मेषी केनचिश्ेसुना पुरो गण्छति अन्यास्तु विनैव निमित्तविचारं तामनुगच्छन्ति अग्रिमाया: कृपादिपाते सति इतरा अपि कूपादौ पतन्ति च तथा केनापि प्राकनेनालङ्कारिकेया गुणालङ्कागे कयाचितूस्त्रान्त्या मिन्नत्वेनौकौ अन्ये आधुनिकास्तु विनैव हेतुविचारं तदनुसारेण तदूभेदं वदन्तीतितदस म्यग्चेदितभ्यमिति प्रदीपोद्योतादौ स्पष्टम्। यक्षु वामनेन गुणालक्कारयोळंपषणमित्थमुक्तस् "काध्यशोभायाः कर्ततारो धर्मा गुणास्त. दतिशयहेतवस्थ्वलङ्कारा:" इति तद्युक्तम्-यतः समस्तैगणः काव्यव्यवहार उत कति पयेः१ यदि समस्तैस्तत्कथमसमस्तगुणा गौ पाव्लात्ी च रीति: काम्यस्यात्मा- श्यम्भाव :- वामनेन हि रीतिरात्मा काव्यस्य सा च पद्सस्घटनार्मका त्रिविधा वैदर्भी गौड़ी पाञ्ाली चसर्वगुणण्य अकवगांवती वैदर्भी प्रसादौजोव्यअकवणंवती गौडी माधुय्यं प्रसादवदपरयुता पाज्ञाली रीतिधर्मा: गुणाः शब्दार्थोभयरूपं कार््य शोभयन्ति शब्दा याभ्रया अलक्कौरास्तच्छ्रोभाया अतिशायं कुर्षन्तीत्युक्तम्। तम्न वेदभ्यो माधुर्य्यल्य प्रसा दश्य च सप्वेम सम्भोगशङ्गारादी लेशत ओज:सत्त्वेऽपि क्षत्यभावेन सैव काष्यस्यात्मा स्यात् न तु गौड़ी पाखाली घ तम्र माधुर्य्याद्यभावेन समस्तगुणाभावाच्छोभाया मनुत्पसे: शोभाहीने व काव्यत्वस्येवाभावादिति स्पष्टमन्यत्र। अथ यदि कतिपयैस्ततः- 'मद्रावत्र प्रज्वलत्यग्निरुचचेः माज्यः श्रोदयन्तुलसत्येष धुमः।' इत्यादाचोज:प्रभृतिषु गुणेषु सत्सु काव्यव्यवहारप्रसक्का। न हस्मश्मत इव वामनम तेऽपि तदूव्यवहारेऽल्ारापेक्षा वामनेन गुयमात्रेणेव काव्यव्यवहारस्वोकारादिविभाव:। स्वगंप्राप्तिरनेनैव देहेन वरवर्णिनी। अस्था रदच्छुदरसो न्यक्करोति सुधारसम् ॥ इस्यादो विशेषोकिव्यतिरेकौ पूर्वार्द्ोत्तराइयोस्तअ्वच्तिती गुणनिरपेक्षी काव्यव्यव हारस्य प्रवर्सकौ तस्मादुभयमप्यसमी चीनमेव। (६) (क) शब्दालक्कारनिरपणस्य प्राथमिकते युक्तिमुपपाद्यन् सत्रापि शब्दाथोभ- टि० (क) शब्दालक्डाशश्षषट्। तदुक्त काव्यप्रकाशसक्केते सोमेश्वरेण- "वक्रोक्तिरप्यनुप्रास्तो यमकं श्लेषचित्रके । पुनरुकवदाभासः शब्दालंकृतयस्तु षट्" सरस्वञीतीथस्त- "पठुन्ति शम्दालङ्टारान् बहूनन्यान्मनीषिराः। परिवृत्तिसहिष्णुखान्न ते श्दैकभागिनः॥" इस्याद।

शब्दालङ्कारनिरु रणम् ] लक्ष्मोविराजितः ।

(६) मापाततो यदर्थस्य पौनरुकत्येन भासनम्। पुनरुक्तवदाभास: स भिन्नाकारशब्दगः ॥२॥

जगन्त्यपि सदापायादव्याच्चेतोहर: शिवः ।। यालद्वाररूपस्य पुनरुकवदाभासस्य प्राथम्येन लक्षणविधाने युक्तिमुपपाद्यति- शमदारथयोरिति। शब्दार्थंयोमंध्ये प्रथमार्थवोघातपूर्वस्। शब्दप्रतिपत्यनव्तरमेव तत्सक्केत. प्रहद्वारा अर्थस्यावगम्यमानववादित्याशयः। वक्तप्रेषु निरूपणयोगयेषु। शब्दार्थालक्ा

चिरन्तनै: प्राचीनेरचाय्यरितिशेक:। शबवद्वारा अनुप्रासादयस्तेषां मये। लक्षित त्वात् "अलङ्कारसवंस्त्रादिषु" "आमुखावभासनं पुनरुकवदाभासः" इश्यादिना कृतलक्ष णकतवादित्यर्थ: चिरन्तनानां रीतिमनुसृत्येव पुनरुक्तवदाभासस्य सूचीकटाइन्यायेन प्रथमं छक्षणमभिहितम्, अन्यथा अस्योभपालक्कारत्वात् काव्यप्रकाशकृदूवदुभयालद्कारा. न्तर्मथ्य एव लक्षणं युकत स्वादित्याशयः । (६) आपतत इति । आपाततः अ्रवणमात्रेगाव झटित्ति निर्धारणात् न त्ुता्पर्य्य -र लोचनात् परमपीतिभाव:, मर्थस्य अभिधेयस्य यत्पौनरुक्शयेन पुनरुकतया भासमं प्रती- तिः, मिव्राकारशबदग: भिन्नो विजातीय: आकार: स्वरूपं यस्य सोडसौ शव्दुस्त गच्छ तीति तथोक:, गमेड:, सः पुनरुकवदाभासो नाम अलङ्गार उच्यत इवि शेषा । एतेन अर्थान्तरसतक्रमितवाध्ये "कदली कदली" "यस्य मित्रागि मित्राणि" इत्यादौ एतस्याव. स्थानाभाव: सूचितः। परे तु भिन्नाकारशब्दग इत्यनेन "स सुरमि सुरभि" "नयने तस्मैव नयने च' इति यमकलाटानुप्रासयोर मिन्नाकारशब्दगर्वाज्ातिव्या सिरित्याङ्क:। एवं च विभिन्नरूपयोवंस्तुनो भिन्नार्थकयोरपि शब्दयोरापाततः एकार्थकतया प्रतीति: पुनरुक्तवदाभास इत्यर्थ:। पुनरुकतस्येव पुनरुकवत् आभासो ज्ञानमितिपुनरुकवदाभास पद्व्युत्पचिज्ञिया। (•) स चायं द्विविध: शब्दनिष्ठः शब्दार्थनिष्ठुश्व, तत्रापि शब्दनिष्ठ: मभनशब्द निष्ठे:, समङ्गशब्दनिष्ठश्र तत्र शब्दत्य ममङ्गे प्रथममुदाहरति-भुजक्ेति। भुजङ्गावेव कुण्डले तेडस्य स्तः इति तथोक:। यदा भुजङ्गाभ्यां कुण्डली-कर्णाभरणवान् कककणवान् चेति ताटश:, 'कुण्डलं कर्णाभूषायां पाशेऽपि वलयेऽपि च' इतिमेदिनी, व्यकः प्रकाशितः, शशिनश्न्द्रमस इव शुभ्रा: रवेता अंशवः किरणा यस्य तर्येव कर्पूरस्येव शीता गावो रशि्मिर्यस्य स तथोक्तश्चनद्रः, 'कर्पूरक्षन्द्रसंज्ञक' इत्यमरः, 'गौः स्वगें च वलीवद्द रश्मौ कुलिशे पुमानू इति मेदिनी, तथा चेतोहरो मनोहर:, शिवो महेचवरः, सदा अपायाद्वि- छनातू न केवलं मामेव जगन्त्यपि सर्वाणि विच्वान्यपि अध्यात् रक्ष्यात् इत्याशीलिडि रूंपस्।

शष्द्रानाम, हरशिवयो: महादेवार्थकयो: शब्दयो:, पायादव्यादितिरक्षणार्थकक्रिययोक्ष पतेषां शब्दालक्काराणामपि अर्थातिशयाधानद्वारेयव रसोपकारकत्वरम्। शब्दानां परिवृत्यसहब त्वमात्रेय शब्दालक्कारव्यपदेश इत्यग्रे स्फुटीभविष्यति।

साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(८) अभ्र भुजङ्कुएडल्यादिशब्दानामापातमाश्रेएं सर्पाद्यर्थतया पौनरूकत्य- प्रतिभासनम्। पर्यवसाने तु भुजङ्गरूपं कुयडलं विद्यते यस्येत्याद्यन्यार्थत्वम्। (६) पायादव्यात' इत्यत्र क्रियागतोऽयमलङ्कारा, 'पायात' इत्यस्य 'अपायाद्' इत्यत्र: पर्यवसानात्। (१०) भुजङ्गकुण्डली' इति शब्दयोः प्रथमस्यव परिवृत्तिसहत्वम्। 'हरः शिवः' इति द्वितीयस्यव। 'शशिशुभ्रांशु' इति द्वयोरपि। 'भाति सदानत्यागः' इति न द्वयो-

श्रुतिमात्रेगैव सत्तदर्थस्य पुनरकतवेन प्रतीते: पर्य्यवसाने तु उक्तव्याख्यानरूपभिव्वत्वेन पुनरुकतवदाभास:। (८) प्रदर्शितोदाहरणे लक्षणं संयोजयति-भत्रेति। प्रथमादिश्देन "शशिशुभ्रां- शुशीततु-हरशिव" शब्दानाम् द्वितीयादिशब्देन च चन्द्राधयर्धानां परिग्रहः। छापातमा त्रेण श्रुताुपस्थितमात्रेय। सर्पाद्यर्थंकतया सर्पंचन्द्रमहेश्वरार्थकतया। पौनस्क्श्यप्रति भासनं पुनरुक्तताया: प्रतीतिः । पय्यवसाने निश्चयावसरे तु अर्थानुसन्धानसमये विवत्य- थं:। तृतीयादिशब्देन कपूराध्न्यार्थानां परिमह्ो बोध्यः। (९) "भिन्नाकारशब्दगः" इत्यत्र शब्दपदस्य सामान्यरूपेरीव प्रवृत्तया अर्थप्रत्या- यकशब्दमात्रपरत्वादाह-नायादिति। क्रियागतः क्रियाबोधकशब्दार्थनिरूपितः। क्रिया- गतत्वेऽपि कथमनयोरर्थभेद इत्याशङ्कायामाह-नायादिति "अपायात्" इत्यस्येति। 'सदा'

णातू, अन्यार्थत्वमितिपूर्वतोऽनुषज्जनीयम्। (१०) अस्योभयालङ्करत्वं कथमित्युपपाद्यति-भुजनकुण्डलीति । भुजङ्गकुण्डली तिशब्दयो "मंध्ये" इति शेषः, प्रथमस्येव भुजङ्गशब्दस्येव न तु कुण्डलीतिश्दुस्य एवेन तद्व्युदास:। परिवृत्तिसहत्वं सवर्पार्थकपर्य्यायशबदोपादानेऽपि प्रक्ृतोपयोगित्वम्। इदमत्रानुसन्घेयम्-

गुणदोपालङ्काराणां शब्दव्वस्य आर्थत्वस्य शव्दार्थोभयरूपत्वस्य व अन्वयव्यतिरेका भ्यामेव तद्ेदृव्यवस्था। एवं च "भुजङ्गकुण्डली" इस्पत्र भुजङ्गशब्दस्थाने सर्पशब्दस्था- पितेऽपि पुनरुकवदाभासस्य स्थिति: स्यादेव, सर्वातिरिक्तार्थकसुवर्णादिशब्दनिक्षेपे तु न त्य प्राप्तिरपि तथाच सपरूपारथोपलम्भे पुनरुकवदामासस्य विद्यमानत्वम, सर्परूपार्था विद्यमाने तु पुनवकवदाभा साविधमानश्म् इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां सुजज इत्यत्र पुनरुक- वदाभासस्य आर्थत्वम्। कुण्डलीशब्दस्य सथाने सपेतरार्थकभृषणादिशब्दस्थापिते सर्पा- र्थ कपभगश्दनिहिते वा एकत्र आपाततोडाप पौनरुव्यावमासमा ना भावेन अपरत्र पर्य्य- वसानेऽप्यथंभेदामावेन पुनवकवदाभासस्य सम्भव एव नेत्यतःकुण्डलीतिशब्दस्य न परिवृत्तिसहख्वस्। अत्र कुण्डलिशबदस्य विद्यमानरवे पुनरुळवदाभासस्य विद्यमानत्वम्, तदविद्यमाने तु पुनरुकवदामासस्या विधमानत्वमितिकुण्डलीत्यंशे पुनरुकवदाभासस्य शाब्दरवम्।

शब्दालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित: ।

(११) मनुप्रास: शब्दलाम्यं वैषम्येऽपि स्वरस्य यत्।

द्वितीयस्यैव शिवशब्दस्यैव, परिवृत्तिसहस्वमिति पूर्वंत एवानुषक्जनीयम्, न त्वुहर इति प्रथमस्यापीत्यर्थ:। मत एव हर हत्यत्रार्थत्वम्, शिव हत्यत्र शब्दत्वमिश्यभि प्रायः। दयो: शशिशुभ्रांशुशब्दयो: अपिशब्दाषट्रीतगुशब्दस्य तृतीयस्यापि परिवृत्ति सहत्वमित्यनुषङ्गेन सम्बन्धः, तेन द्वितीयपाढे केवलमार्थस्वमितिभावः । एवं शब्दार्थो

भातीति। द्वयोरपि दानत्यागशब्दयोनं परिवृत्तिसहत्वमित्यन्वयः। एतेनात्र केवलं शाब्दस्वमेवेश्याशयः। इति हेतो: शब्दानां परिवृत्तेःपरिवर्तनस्य सहत्वमसहत्वक्ञ ताभ्यां तथोकाम्याम्। अस्य पुनरुकवदामासस्य, उभयालड्कारतं शब्दार्थो मयालङ्कारखम्। भातीति समप्रश्लोको यथा काव्यप्रकाशे- 'अरिव धदेहशरीरः सहसारयिसूततुरगपादातः। भाति सदानस्याग: स्थिरतायामवनितलतिलक:"॥ अस्यार्थ :- सहसा शोघ्रमेव रथिभि: रथारोहिमि: सुष्ठ उता: सम्बद्धाः तुरगा अथाः पढाताः पदातिकाश्च यस्य सतपोकत, अशोणां शत्रूर्णा वधदा विनाशिनी ईहा चेष्टा येषां ताइशा ये शरिणः शरयुक्का योघास्तान् ईरर्यात प्रर्यतीति अरिवधदेह्दशरीर: स्थिरता- याम् अगः पर्वंततुल्य इत्यरथ: तथा अवनितलको भूतलभूषणभूती राजा भवान् सदा सर्वस्मिन् समये नत्या नम्रभावेन अथवा सदानत्या सती विषये मानतया अतिनम्र भावेन सन्तोषोत्पादनेन वा, यहा सदा सवंदा अनश्या क्षुद्धषु अनम्रतया विद्यानान: सन् भाति शोभवे। मर्याषछन्दस्वल्वप्षगन्तूक्त प्रागेव। अत्र देहशरीरशब्दयो: सारविसूतशब्दयो: दानत्यागशब्दयोक्चापाततोऽर्यस्य पौन- रुक्येन प्रतीते:, अन्ततस्तात्पर्य्यालोचने तु व्याख्यातरूपभेदात् पुनरुकवदामासः। अन्रेद तत्त्वम्-देहशरीर इति द्वावपि शब्दौ सार्थकी समझ्गे च। सारयिसूत इति दवयोराधो निर्थंक: अन्त्यक्ष सार्थक: उभावपि सभङ्गो। दानत्याग इति उभावपि निरथकौ सभङ्गौ चेति। शब्दस्य सार्थकत्वं व विवसितार्थकश्वम्, निरर्थकत्वं तु विवचितार्था भाववत्वमित्यन्यत्र विस्तरः। यथा वा- "अम्बरेण गगने-संवृत जीवनेः शिरसि वारिमिः धितम्। भोगिभिश्च भुजगैविभूषितं शङकुरं शुभकरं भजामहे।।" विस्तरमयादर्थों नेह कृतः। (११) एवमल्पप्रभेदं पुनरुकतवदाभाससुपपाद्य शब्दालङ्दारे्वतिप्रसिद्धतया रसानु. गुण्यवया च प्रथममनुप्रासमेव सामाभ्येनोपपाद्यति-अ्नुप्रास इति। स्वरस्याचः प्रत्या हारस्य न तु निषादादे:, वैषम्ये विजातीयरवे सत्यपि अपिना साम्ये सत्यपि च। "अपि सम्भावनाप्रश्नशङ्कागर्हासमुच्चये। तथा युक्तपदार्थे च कामचारक्रियासु च ।"इति विच्वा, यसू शब्दसाम्यं अब्दपद व्यजनपरं तथाच व्यज्ञनवयंमात्रसादश्यमित्यर्थ: सोऽनु- प्रासस्तदारुय: शब्दालङ्कारः। साम्यं चात्र समानश्ुतिमत्वम्। लक्षयं यमकादभेदं चानु पदमेव घृत्तौ क्फुटीभविष्यति।

६४० साहित्यदपर :- [दश मपरिच्छेदे -

(१२) स्वरमात्रसादश्यं तु वैचित्र्याभावान्न गितम् । (१३) रसाद्यनुगतत्वेन प्रकर्षेण न्यासोऽनुप्रास:। (१४) छेको व्यञ्ञनसङ्घस्य सकृत्साम्यमनेकधा ॥ ३ ॥

(१२) ननु कारिकायां "वैषम्येपि स्वरस्य" इृत्युक्तत्वात् शब्दपदेन केवलं व्यक्षनमेव स्वीकृतम्, किन्तु स्वरमात्रसास्यमपि कर्थ न स्वीकृतमत माह-स्रमात्रेति। स्वरमात्रमेव साहश्यन्तु "हरिविषणु" इत्यादिषु यथेकारेण केवलस्वरसाम्यन्तु न गणि तम् अनुप्रासर्वेन न लक्षितम्। स्वरेण सादृव्य न नितान्तमपेचषिवं वतंते तदन्तराऽपि शब्दसादश्यमात्रे वैचित्रयेण तत्सम्भवाद्व्यअ्ञनसाम्याभावे के वल्स्वरसाम्यं नानुप्रासः, चैचित्रपामावाद् सर्वत्र वैचित्रयस्यैवालक्काराम्युपगमादिरयाशयः। तरमाब्व तत्रानुपरास इत्यवधेयम्। (१३) अनुप्रासपदृस्य योगार्थमुपपाद्यति-रसाधनुगतलवेनेति। मनुशब्दोऽनुग मार्थक: प्रशब्दः प्रकर्षार्थक: आसशब्दो न्यासार्थकः, अनुगमनमनं रसादे, आदिपदेन रसाभासाहीनां परिप्र:। तथा च रसाधनुगतत्वेन प्रकृतरसव्यअ्नवर्णसम्बन्धिखेन, प्रकृतरसानुकूलेन प्रकर्षण, मनतिष्यवहिततया चमसकृश्याधायको न्यास: आवृत्ति: । एवञ्-स्वरस्य वैषस्ये वा अनतिष्यवहितस्वेन चमतकृत्याधायिका प्रकृतरसव्यअ्ञकसदश वर्णावृत्तिरनुप्रास इति लक्षणं फलितम्। तत्र एकताळष्यादिष्यज्ञनावृत्ती शृत्यनुप्रास्त एकविधाककृतिमद्ष्यअ्ञनावृत्ती तु अग्येऽनुपासा, इति सवत्र लक्षणसमन्वयः । परव्तु यथा

स्वरस्य 'वैषम्य' इश्यनेन "कावेरी वारी'त्यादेरेतद्षबाह्यव्म् 'साम्य' इत्युक्या च "ददुंर- दुरध्यवसायम्" इत्यादो दुरशन्दसाम्ये स्वरसाम्येऽप्यनुप्रासत्वम्। नचैवं स्वरष्पञ्ञन. योरुमयोरेव साम्येस्य लक्णस्य "नवपलाशपछाशवन पुरः इस्यादि यमकेऽपि प्रस

"प्रकल्प्य चापवादविषयं तत उत्सर्गोडभिनिविशते" इति न्यायात् तन्रातुप्रास उत्सगः यमकन्त्वपवादः। "नेव्रानन्देन चन्द्रेण माहेन्द्री दिगलड्कृता" इत्यादौ नकाररेफयुक्द. कारयोदूंरावस्थानादू नतिव्यवहितत्वाभावेन अनुप्रासाभावबुद्धिनं विधेया संस्कारविषछे दाभावात्। यदुकम्-पूर्वानुभवसंस्कार बोधनीयेश्यदूरते"ति। (१४) अनुप्रासी द्विविध :- निररथंकसार्थकभेदातू। तत्राद्यश्छेकानुप्रासो वृत्यनुपाषः अत्यतुप्रासोऽ्श्यानुप्रासश्चेतिचतुविध:। तौ घाक्मादुपपादनीयावितिप्रथमं प्रथममुप- पाद्यति-छेक इति। व्यअ्ञनसङ्गस्य व्यज्जनानां हजंवर्णानां सङ्ः समूहस्तश्य तथो- कल्य, सकदेक्वारमात्रम् अनेकधा मनेकप्रकारेण स्वरूपेण क्रमेण चेति प्रकारद्वयेनेति- यावव्, साम्यं साहश्यं छेकशछेकनामाऽतुप्रासः व्यअनसद्गत्वमत्र एकव्यअ्ञनभिव्वत्वमात्रं तेन द्वयोस्त्र्यादीनां च तथात्वम्। तथा च एकक्रमेण विद्यमानानां बहुतरव्यअ्नवर्णाना मेकविधाकृतिमत्वरूपमेकबारमान्नस्याम्यं छेकानुप्रास इत्यथः। "धूतचुतप्रसून" इस्यत्र केवलतकार्यश्य साम्ये वृत्त्यनुप्रासविषयेऽतिव्यापितिवारणाय बहुतरेत्युपादानम्। एके कस्य दुलल्य मध्ये वर्णान्तर्यवधाने तु साम्ये सत्यपि नायमलक्कारः। मत एव "सुनिजंयति योगीन्द्रो जकं सिन्धो: पपौ क पः

शब्दालक्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:। =४१

(१x) छेकश्छेकानुप्रासः। (१६) अ्नेकघेति स्वरूपतः क्रमतभ। (१७) रसः सर इत्यादे: क्रममेदेन सादृश्यं नास्यालङ्कारस्य विषय:। (१८) उदाहरणं मम तातपादानाम्- (१६) 'आदाय बकुलगन्वानन्धीकुर्वन्पदे पदे भ्रमरान्। अरयमेति मन्दमन्दं कावेरीवारिपावनः पवनः ।। (२० ) अत्र गन्धान्धी त्ति स्यु्क्रय्रो : , े कावे री वारी त्य संयुक्त्यो, पावनः पवन इति व्यञनाना बहूनां सकृदावृत्तिः।

इत्यत्र "जयो" "जेयः" हृत्यन्न कुश्यनुप्रास एव। "प्रसर सरतति पदूमं याह लब्धुं तपेष्टम्' इश्यत्र तु स्वरूपतः क्रमतश्च साम्यमिति भवत्युदाहरणम्। (१६) कठिनांशं विषृणोति-छेक इति। एवेन सत्यभामाशब्दस्य सत्या इतिवत् छेकानुप्रासशब्द्रस्य छवेक इत्येकदेश एव कारिकायां गृहीतः। छेकानुप्रासशब्दस्यैव लोके प्रसिद्धर्वादित्याशयो व्यक्जितः। (१६) अनेकघेति। अनेकधा इति इत्यस्य स्वरूपत एकविघस्वरूपेण क्रमतः एकवि धपौर्वांपयं क्रमेणेत्यर्थ: उभयत्र तृतीयान्तात्तस् प्रत्ययः। (१७) तत्र एकविघस्वरूपसादश्यस्येव लक्ष्यतया तद्व्यावृत्यसंम्भवाद् क्रमत इस्यस्य व्यावृत्ति दर्शयितुमाह-रस इति "रसः सरः" इत्यादेशब्दस्येतिशेषः। क्रमभे देन न तु क्रमेगा न वा स्वरूपभेदेनाऽपीत्यर्थः। सादश्यं केवलैकविघस्वरूपतवेन साम्यमू। यस्तदिति शेषः । अस्यष्छेकानुप्रासस्य न विषयो न स्थानम्। तथा च तद्वारणायेव

(१८) लक्षणसुपपाध लक्षयमुपपादयितुसुपक्रमते-उदाइरणमिति। ताताः पित. रक्षन्द्रशेखरा: त एव पादा: पूज्यास्तेषाम्। गौरवातिशयव्यअनाय बहुवचनेनोपन्यासः।

(१९) आदायेति । कावेर्ध्यास्त श्रामिकाया नधो वारिया तज्जणसंस्पर्शेन पावयति पचित्रतां नयति रवसेविनमितिपावनः पवित्रतासम्पादका, अयं रपर्शवत्तया प्रत्यारूयातु मशक्यः पवनो वायुः वकुछानां "मौछसरी'तिप्रसिद्धसुरमितकुसुमविशेषानां गन्धानू आदाय गृहीत्वा पढे पढे सथाने स्थाने अ्रमरान् भ्रमन्ति मधुनि लुब्धवयेतिभ्रमरा मधुपा. स्तान् अन्धीकुर्धन तद्गन्धप्रापणेन तन्मधुपानलोमोशपादनादन्धानिव सुग्धान् कुषन् मन्देषु मन्द इति मन्दमन्द यथास्यात्तथा "न निर्धारणे इति षछ्ठवा एव समासनिषे- घात्सस्म्यन्तेन समासो नेय:। एति आगच्छृति। आरय्याच्छन्दस्तल्लक्षणन्तूक्कं प्रागेव । (२०) उदाहते लक्षणां सक्कमयिततुमाह-मत्रेति। संयोगयो: नूधूदस्येतयोनंकार संयुक्तयोधंकारयोः । मसंयुक्तयो: वेरिवारिपद्योः। बहुनाम् मसयुक्तानामितिशेषः। व्यक्षनानों हलाम्। सककदेकवारमात्रम् आवृत्ति: पुनरुचवारणं छेकानुप्रासः । अत्र संयुक्तासंयुक्तयोरि्युपपादयता संयोगासंयो ग योरेक्षाशू्येन केवव्यज्न सामान्यस्येव प्रदर्शितसाम्येऽकक्कारोडयं भवतीतिसूचितम्। नत्ु"पदेपदे" 'मन्दमन्दम्'

=४२ साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(२१) छेको विदग्धस्तत्प्रयोज्यत्वादेष च्छेकानुप्रासः। (२२) अनेकस्यकधा साध्यमसकृद्वाव्य नेकघा । एकस्य सकृद्प्येष वृत्यनुप्रास उच्यते ।४ ॥ (२३) एकघा स्वरूपत एव, न त् क्रमतोऽपि। अरनेकधा स्वरूपतः क्रमतश्र। सकृदपीत्यपिशब्दादसकृदपि। उदाहरणम्-

इति द्विरुक्कपदेषु प्रदर्शितसाहश्यस्भावे कथन्नायमलंकारः प्रदुर्शित इति चेव ? वैचि- त्र्याधायकतवाभावात्। (२१) छेकानुप्रासपदस्य व्यु्पत्तिमुपपादयितुमाह-छेक इति। विदुश्धश्रतुरः। यदा छेका: नीडस्था: पक्षिणास्तेषां प्रायो द्विर्भाषितं भवति तेन छेकभाषितोपलक्षितो. नुप्रासश्छेकानुप्रासः। "छेकस्त्रिषु विद्ग्धेषु गृहासक्तमृगाण्डजे" इति रभसः। एवं च छेकपदं तश्प्रयोज्ये लाक्षणिकम्। वृत्यनुप्रासस्य विदग्धप्रयोज्यत्ेऽपि तत्र रूद्यभावात् न छेकुपदप्रयोग: । अयमनुप्रास :- सजातीयण्यवहितिवर्णा द्वित्रादयो यदि। आवत्तग्ते तदा केचिच्छेकानुप्रासमूचिरे॥" इश्यु कदिया सजातीयाव्यव हित द्विन्ना दिवर्णानामप्यावर्त्तने संभवतीति वदन्ति। (२२) वृत्यनुप्रासं निरूपयति-अ्रनेकस्येति। अश्य पञ्चविधानि लक्षणानि तानि तम्न प्रथमम्-अनेकस्य नेको वर्णान्तरेण संयुक्तः इत्यनेकस्तस्य ताद्शस्य संयुक्तस्य व्यअनवर्णंस्येश्यर्थ:, एकधा स्वरूपत एव सकृत् साम्यं वृत्यनुवास हृश्येकं लक्षणम्। अनेकस्य इत्युक्या हवरे च साम्यावश्यकत्वं निरस्तम् छेकानुप्रासेऽतिप्रसककिवारणाय एकवेश्युक्ति:। अनेकस्य व्यक्षनवणस्य एकधा स्वरूपत एव असकृद्वा साम्यं वृत्यनुप्रास इति द्वितीयं लक्षणम् मत्र हि छेकानुप्रासेडतिप्रसङ्गवारणाय 'एकशा' मसकृदित्युभयो रुपादानम्। सकृदुसकृदित्यनयोमध्ये कस्यापि प्रथमपादेऽनुचस्वात् सामाभ्येनैव तदुभ- योर्लाभ हृश्यवधेयम्। या अथवा अनेकस्य व्यक्ञनवर्णस्य अनेकधा स्वरूपतः क्रमतश्र असकृत् साम्यं वृत्यनुप्रास इति तृतीयं लक्षणम्। मत्रापिना पूवतः अनेकस्येत्यनुषङ्ः छेकानुप्रासातिप्रसकिवारणायें वासकृदित्युपादानम्। एकस्य व्यक्ञनस्य सकृत् साम्थं वृत्यनुप्रास इति तुरीयं लक्षणम्। अन्नाऽव्यपिना मसकृदित्यनुषङ्गो विधेयस्तेन एकस्य व्यश्जनस्य असकृत् साम्यं च वृत्यनुप्रास इति पञ्चमं लक्षणंम्भवति। छेकानुप्रासेऽवि. प्रसङ्गवारणाये वानयोरेकस्येत्युक्किः। तदेवं समुदायेन पञ्चविधो वृश्यनुप्रासः । अम्र व्युस्पत्तिश्व वृत्तौ रीतावनुप्रासी वत्त्यनुप्रासः वृत्तिश्च मधुरादिरसानुगुणनियतकोमलशण्ड विशेषमतो रसविषयो ठ्यापारो व्यक्षनाख्य इत्येके। माधुर्य्यादिव्यअ्ञकसुक्कमारादिवण गतत्वेन मधुरादिरसोपकारकः शब्दस्य सड्घटनाख्यो रीस्यात्मा व्यापारविशेष इर्यपरे। स्पष्टीभविश्यतत विवरणेडग्रे। (२३) कारिकोकपदानां दुरूहमर्थ वित्रृणोति-एकघेति। एकधा इश्यस्येति शेषः। स्वरूपत इति स्वस्यरूपं प्रतिककृतिस्तस्मात। क्रमत उद्देश्यानुपूर्व्या। अपिशब्दाद- पठितादितिशेष:।

शब्दालक्कारनि० ] लक्ष्मीविराजितः

क्री डत्कोकिल का कली कलक लैमद्गीयांक रोज्वरा:। नीयन्ते पथिकै: कथंकथमपि ध्यानावधानतण- पाप्त प्राण समासमागमरसोल्लवासैरमी वासरा।। (२५) अत्र 'रसोल्लासैरमी' इति रसयोरेकधैय साम्यम्, न तु तैनैव क्रमे- णापि द्वित्रीये पादे, कलयोरसकृत्तेनैव क्रमेण च। प्रथमे एकस्य मकारस्य सकृत, धकारस्य चासकृत्। (२६) रसविषयध्यापारवती वर्यरचनावृत्ति:, तदनुगतरवेन प्रकर्षेए न्यसना. द्वत्यनुप्रासः । (२४) एकपचेने वोकपज्ञ विघवघृश्यनुपा सानामुदाह यां दर्शयउन्मीलदिति। गीत गोविन्दे वसन्तवर्यनमिदम्। धयाने प्रियतमायाश्िन्तनेऽवधान चित्तैकाप्रस्रा तेन चणं प्राप्मः प्राणसमाया दयिताया: समागमरसेन सम्भोगरसेन उल्लास: प्राचुर्येय्यानदोद्रमो यैस्तैः पधिकैः प्रवासिभिः कामिजनैः, (कर्तृ) उन्मीलतः प्राचुर्येय उत्पथ मानस्य मधुनः पुष्परसस्य गन्धेन सौरमेण लुध्धा ये मधुपा मधुपानशीका त्रमरास्तर्व्याधुतेषु (स्वपा. तवशेन) समाकम्पितेषु चृताक्कुरेषु आम्रदलनूतनप्ररोहेषु तब्निकटेष्वित्यर्थ:, क्रीड़तां खेलया सज्रर्ता कोकिलानां काकलीभि: सूक्ष्मधवनिभि: कलकलेः प्रौढशब्दै: उद्रीणां: प्रवासिश्वेनोश्पािता: कर्णेषु ज्वरा: सन्तापा, येधु ते ममी वसन्तसम्बन्धिनो वासरा दिवसा: (कर्म) कथंकथमपि महताकलेशेन नीयश्ते व्यतीयन्ते। शादूदूंकविक्रीड़ितंच्छ््र न्दस्त सुक्षणन्तूक्कंप्रागेव (१५८ पृ०) (२६) उक्कोदाहरणे सक्षणानि संयोजयितुमाह-प्रन्रेति। इति इत्यत्र अंश इति शेषा, रसयो रेफदन्त्यसकारयोः, एकधेव स्वरूपत एव साम्यं सकृत् साहरयम्, न त्ु पुनः, तेन निर्द्िष्टेन, अपि तथो पुनर्गेपरीत्येन न्यास्तादिति शेष:। 'रसो' इश्यत्र रेफस्य प्राग्वततितवाद् "सर" इत्यत्र सु तश्योत्तरवसित्वादित्याशयः। तेव चात्र प्रथमकरणस- मन्वयः। प्रथमलद्तयासमन्वयायेव हि पद्मस्य चरमांशमादाय प्रदर्शनारम्भ इत्यवगन्त व्यम्। "घासरा इस्यस्य "सराः" इतिमागमादाय "१सो' इरयनेन सह्देव एकमवा. सकृत्साम्यात् द्वितीयलत्रपास्य समन्वयोऽवगन्तव्यः। करयो: ककारलकारयो: तेनेव क्रमेण येनानुपूण्येंय निर्दि्ष्टवितिशेष: चकारात् स्वरूपेण च असकृत् साम्यं तौकंयम्। एवस तृतीयलप्तणसमव्वयः स्पष्टः। प्रथमे पादे इत्यनुषक्क, सकृदेकवार साम्थमित्यन्ु षङ्ग:, अतपुव तुरीयलक्षणसमन्वय इत्याशयः। एकस्य धकारस्य असकृत साम्यमि- त्यन्नापि पूर्वतोऽनषञ्जनीयम्। एवश्र पञ्चमरक्षणसमन्वय इत्यमिआरायः। समासमेस्यन्न तु अनेकधानेकस्य सकृत्वाच्छेक एवेत्यतस्तन्न प्रदर्शितम्। एवमुद्गीयंकर्रा "हम्मीळम्मपु' इययत्र "नमे'्यस्य सकृत् सकत साम्यात् छेकानुप्रास एव। केचित्तु समासमेत्यन्र ममक- मेवेच्छुन्ति। (२६) वृत्यनुप्रासश्दस्य योग्युत्पत्तिकम्यमर्ष दर्शयति-विषयेति। रस एव बिषयो यस्य ताडशोडसी व्यापारो व्यख्ञनरूप: क्रियाविशेष इति रसविषयकम्यापारां सोजबा. मस्तीति तादशी वर्णरचना बयासछूघटना वृत्ति: इृति व्यपदिश्यत इति शेष: । वृतितिश्ः १०७ सा०

साहित्यदूर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(२७) उच्चार्यत्वाद्यदेकन्र स्थाने तालुरदादि क । साहश्यं व्यअ्षनस्यैव भुत्यनुपरास उच्यते ।। ५।। उदाहरणम्- ( २८) 'हशा दग्घं मनसतिजं जीवयन्ति दशेव याः। विरुपाशस्य अभिनीस्ता: स्तुमो वामलोचना:।।' त्रिविधा उपनागरिका, परुषा, कोमका, च। सदुर्कक काव्यप्रकाशकार :-

ओज: प्रकाशकेस्तैस्त परषा कोमला परै: ॥ परै: धैषैः। केचित्त-शेषैवंगौर्य थायोगं ग्रथिता कोमलाख्यया। आम्यां वृतति प्रसंशन्ति काव्ये निष्यातबुद्धयः।।" इत्युक्तलचर्णा कोमलां आ्राम्या वदन्ति। एतास्तिस्त्रो वृत्तयो वैदर्भीगौड़ीपाखालीस. जञकरीतित्वेन पूर्वसुपपादिता इति ग्रन्थकृतात् न प्रदशिताः। तदमुगतर्वेन तस्या वृत्तेरनु गतत्व मानुषूषयं तेम तद्पेणेत्यर्थः। प्रकर्षेणातिशयेन न्यनास्थापनादभिधानादिश्र्थ: वृस्यनुप्रासतः इति व्यपदेशः सद्टष्छत इति शेष:। अत्र पुत्रास्तु-रसविषयेति प्रतीकमादाय रस्षविषय: व्यापारो वृत्तिः। वृत्यतेऽनया रसव्यअ्ञनया शब्द इति व्युत्पत्या। तेन तद्वती, उकरीत्या भक्गारादिरसौपपिककोम एपरुषमध्यमवर्णारब्धा वापि रचनावृत्तिरुपचारादितिभाष:। तदनुगतत्वेन तया वृत्योपळ चितस्वेन" इस्याहु: । (२७) श्रुत्यनुप्नासतंर.ं लक्षयति -उच्चार्म्य त्वाददि ती । न्दिय िष्ठा म् दा दम्ताः । आदिपदेन ओष्ठ-सूर्ध-कण्ठानां परिप्रषः। एवख तालुरदादिके एकत्र एकस्मिन् स्थाने उस्ाय्यंत्वात् उच्ाय्यंसवं पुरस्कृत्य व्य्नस्येव व्यक्षनवर्णस्येव न तु स्वरस्यापि यद साडश्यं सवसार, तत कस्यनुप्रास उच्यते। अत्र एकस्थानोष्वाय्यस्वरूपसाडशयो पादानात् एकविधा कृतिमस्वरूपस्वरूपापेच्षा नास्तीतिव्यिवम्। अत्रायमाशय :- स्वरूपतः साहश्याभ।वेपि ताश्वाद्येकस्थानवशाद यस्य व्यज्ञन- स्यैव येन व्यक्षनेन सादश्यं सम्भवेत्तस्य स्वरूपतोऽसटशस्पेव सफृदसक्ृद्ा स्थापने भुस्य- नुप्रास:, एकं केवलव्यअ्जनवर्णस्य स्वरूपतः साइश्यामावेडपि ताए्वादिस्थानक्यवशास साखये अत्यनुप्रासः। तालवादिना साहरयं व "तुल्यास्य प्रयत्नं सवर्णम्" इत्यनेन पागिनिसूत्रेणेति स्पष्टमग्यत्र। (२८) उदाहरणं यथेतिशेष:। दृशेति। राजशेखरकृतायां विद्धशालमक्जिकायां पथयमिदम। या बामलोचना वामे सुन्दरे लोचने नयने यासां ताडशा महेप्वरस्य तृतीयने- श्रेया दवचं भस्मसास्कृतम्, मनसिजं कामदेवं दशैय दष्टयेव न तु साधनान्तरेण जीव- यन्ति सचेतनतां नयन्ति, अत एव विरुपाक्षस्य विषमछोचनस्य महेघ्वरस्प जविनी: पराजयकारिणी: ता वामबोचना महिलाः सतुमः प्रसंशामः। मत्र व यो दि सहेस्वरेण नेप्ररूपेयोपायेन दग्घं प्रापितस्संस्य कामदेवस्य दग्धकारण- भूतेनैव तेन नेत्ररूपेनोपायेन महेश्वरं जेतुमिस्छुमिरयामलोचनाभिर्जीवनरूपस्य. सद्विपरी सस्य काय्यस्प विधानाद्म्याघातः । विरुपाकनेत्रवासलोचनानेत्रयोर्य थ्यपिने क्यम्, तथा-

शब्दालङ्कार निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित: ।

(२६ ) श्रत्र जीवयन्ति' इति, 'याः' इति, 'जयिनी"' इति। अत्र अकारयका रयोरेकत्र स्थाने तालावुच्चार्यत्वास्सादृश्यम्।

(३१) एष च सहृदयानामतीव श्रुतिसुखावहत्वाच्छ्रुत्यनुप्रासः ।

(२९) डक्कोदाहरणे लक्षणं सक्कमयति-मत्रेति। तालाविति।"इचुयशामां वालु" इति तालुरूपे स्थान इति भावः। उच्चार्य्यस्वाद् हेतोरितिशेष:, साडश्यं सावर्ण्यम्, अतएवात्र श्रस्थनुप्रास इति शेष:। (३०) अन्यन्न:Sप्य्रेवमुदाहर्त्तव्य मित्याइ-समिति। यथाऽस्य तालुस्थानीयं तथा दन्त्यकण्ठयानामपि सावण्ये इति शेष:। उदाहाय्यंमुदाहरणमन्यदन्वेषणीयमिति भाव:। दन्त्यकण्ठमानामिति। बहुव चनोपादानादोष्ठमूर्धन्यानामपि परिप्रह्ः। तत्र दन्स्यानां नषधे यथा- तदईं विद्धे तथा तथा दमयम्त्याः सविधे तवसतवम्। छदये निहितस्तया भवान् अपि नेन्द्रेण यथापनीयते।। अत्र "सुतलसानां दुन्वाः" इति नयेन त य द म न-सकाराणामेकदन्तस्थामो- कचार्य्यं तषा सादश्यात् भध्यनुपास:। कण्ठस्थानां शिशुपालवधे यथा- हरत्यर्घ सम्प्रति हेतुरेष्यतः शुभल्य पूर्वांचरितेः कृतं शुभैः। शरीरमाजां भवदीयदर्शनं व्यनकि काकम्रितयेपि योग्यताम्॥ अत्र "अफुहविसर्जनीयानां छण्ठः" इत्यनुशासनेन ह-ध-क गकाराणामेककण्ठरथा- नोथ्चायंत्या साडरयात् श्श्यनुप्रासः । मोध्ठ्यानामुङ्भटसागरे यथा-

वैचाय्यंतया साहश्यात् अत्यनुपासः । मूर्घन्ययो: थथा-

उद्रार्यान्वि यशांसि यश्य विततैनादैः प्रचण्डानिल प्रक्षुम्यत्करिकुम्भकूटकुहरव्यक्क रणसोगय:॥ अम्र "दुरषाणां मूर्धा" इति नियमात् "हणी इत्यत्र मूर्घन्ययो रययोरेकस्थानोच्चा. य्य तथा साम्याद् अ्रत्यनुप्रासः। "सृतुलसानां दन्ताः" इत्यनुशासनाच्घ "तु धानतः" इश्यम्न दन्त्येकस्यानोष्चंतया सादव्यात् दण्स्ोदाहरणमपि। (३१) अधुना अ्रुत्यनुप्नासवद्स्य योगव्युत्पत्तिळम्यमर्थंमुपपा्यति-एष चेति। एषोऽलकारः। सहृदयानां सचेतसाँ काव्यार्थभावनापरिपकवतामितियावद्। अवीय अध्य- न्तम। अ्रुश्यो: श्रवनयोरयत् मुरमानन्डस्तर्य आवहरवात् आधायकल्वाद्। अल्यनुप्रास इश्यालक्कारिकर्गोयते हवि शेष: ।

साहित्यदूर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(३२) व्यक्षनं चेदथावस्थं सहादेन स्वरेण तु। आवत्यतेऽन्त्ययोज्यत्वादन्त्यानुप्रास एव तत् ॥ ६। (३३) यथावस्थमिति यथासंभवमनुस्वारविसर्गस्वरयुक्काक्षरविशिष्टम्। (३४) एष च प्रायेया पादस्य पदस्य चान्ते प्रयोज्यः । पादान्तगो यथा मम- (३५) केशः काशस्तवकविकासः कायः प्रकटितकरभविलासः । चत्तुर्दग्धवराटककल्पं श्यजति न चेतः काममनल्मम् ॥ (३२) अथ चतुर्थमन्त्यानुप्रासं निरूपयति-व्यज्ञनमिति। अवस्थामाद्योच्चारित व्यअ्मावरथामनतिक्रम्य स्यिवमिति यथावस्थं यथार्थेंऽ्ड्ययीभाव:, व्यक्षनम्, चेदू यदि आधेन प्राथमिकेन आद्योच्चारितव्यअ्ञनप्राग्वचिस्वरसाहश्परपेया स्वरेण अचा सह सावत्यंते पुनः पठयते तर्हि अन्तेऽवसाने भवोऽन्त्यस्तत्र 'योजयितुं योकमर्हमिति ताहशाभ्रिमित्तादेव अन्थयोऽसावनुप्स: अन्त्यानुप्रासत इति व्यपदेश हत्यभिप्रायः। अत्र यथावस्थमित्युक्या प्रथमोच्चारितव्पज्ञनोत्तरवरत्ति स्वरमात्रस्येव ग्रहण बोध्यम्, न तु तत्पूर्व रवरोऽपि तस्य तत्पूर्वव्यअ्नावस्थारूपवयेव प्रसिद्धत्वादित्याशयेनाह-भराधेन स्वरेष सहेति। अस्य च प्राचीनो कानङ्कारेम्यः पृथगतुभवसिद्धक्षमरकारविशेष इति पृथग- लन्करत्वम्। (३३) कारिकाया: कठिनार व्याचिख्यासः यथावस्यवदस्यार्थं द्शयति-यथेति। अनुरवारविसरग स्वराणामग्यतमसममवो यथासम्भवपदार्थः। मनुस्वारश्र स्वराश्रयेणो कचाय्यंमायो बिन्दुरेखया व्यज्यमानोऽजुनासिको वर्णेविशेष: विसगस्तु स्वरमाश्रित्य बिन्दुद्टपास्मकः। तथा व अनुरवारवरिसर्गो व्यज्ञनात् पूर्वस्थायिनौ परस्थायिनौ च स्वरस्तु व्यञ्जनातपरस्थायिनानव, संयुक्ताक्षरं स्वहिमन् समुदितवर्गः, तैविशिष्टमिति परोधारणीयच्यञ्जनविशेषणम्। (३९) अन्त्ययोज्यत्वं विवृणोति-एष चेति। अनशयानुप्रास इत्यथः।प्रायेण आघि- श्येन पादस्य पद्यचतुर्थोशस्य, अन्ते क्वचित् पदस्य मन्ते चेत्यथः। प्रायेण इस्यनेन पञसटिकाछन्द:स्वेवाडस्य सम्मवो नानुष्टुबादावितिसूचितमिति केचिद्वदन्ति। (३२) उदारहति-केश इति षाधक्यदुःखेनातिनिर्विण्णस्य विषयत्यागमनिष्छितोजरत उचिरियम्। केश: काशस्य काशकुसुमस्य स्तवको विकासोनमुखकछिका तद्वत् विकाशः प्रकाशो यश्य स तथाभूतः, काशस्तवको हि श्वेतो भवतीति तेनोपमानत्वम्, तथा च पक्कतया अतीव श्वेतवर्ण: समजात इत्यर्थ:, कायः शरीरम, प्रकटित: र्फुटीकृतः कर- मश्य हस्तिशिघो: विकासवट्टिकासो भङ्गी येन स तादयः, कुब्जतमा शोभमान इति सात्पम्यंम्, तथा चक्षु: दुग्भो मस्मीभूतो यो वराटकः कपदकस्तत्कवप तत्सदशम्, दग्घवराटकवशिळज्योतिष्कमित्याशयः "वराटकः पद्मबीजकोशे रजौ कपदूदके" इति कोश:, तथापि चेतशित्तं (क्त्त ) अनल्पं विशालं कामं विषयासककि न स्यजति सुश्ति

प्रतिपद्थमकितषोडश मात्रा नवमगुरु विभू षितगात्रा। पज्सरिका पुनरत्र विवेक: कापिन मध्य गुदर्गय एक: ॥ अत्र वणासग्भवमित्युकया संयुक्तासररहित: प्रथमपादाश्तगत "आस" इत्पंक्ः

शब्दालद्कार निरूपणम् ] लक्ष्मोविराजितः ।

पदान्तगो यथा- (३६) 'मन्दं हसन्तः पुलकं, वह्न्तः' इत्यादि । (३७) शब्दार्थयो: पौनरुकत्यं भेदे तात्पर्यमात्रतः । लाटानुप्रास इत्युक्तो- द्वितीयपादान्ते, तृतीयपादान्तगतश्च "अतरम्" इत्यंशश्रतुर्थपादान्ते पुनरुच्चारित इति ककारस्थितेनाकारेण, सकारस्थिते नाकारेण ककारस्थितेना कारेण नकारस्थितेनाकारेण च आधयस्वरेण सह ययावस्थितव्यअ्ञनस्य पुनः पठनादन्यानुपासः। तथा निर्विण्णात्वरूप निमित्ते उक्केऽपि कामपरित्यागरूपस्य कार्य्यस्योत्पव्यभावातुक्केविशेषोक्ि:, एवंतारण्य रूपनिमित्ताभावे उक्क्ेऽपि कामापरित्यागरूपकार्य्यानुक्केावभावना, यद्षि तदपीतिशब्द योरनुपादानात्तयोव्यंक्यत्वमात्रम्। तथाच प्रक्कते विरुद्ूधर्मयोस्तयों क इति सन्देहात न्मूलकः सन्देहसफ्करालद्कार इत्यपि घोध्यम्।

"घताघीता गीता श्रुतिमिरवगीताखिलगुया गुणातीता भीताऽमयकृदविनीताऽपि च यदा। नतिप्रीता पीताम्बरसृपरिणीताडमरवधू दशा पीता स्फीता मछरुचिपरीता विजयतास्।" (३६) मन्दमिति। अन्र "हसग्त" इति पड़ान्तगतः "अंशः।"वहन्तः" इति पढ. स्मान्ते पुनः पाठत इति अम्श्यानुप्रासः। यथा वा स्तुतिकुपुमाअलौ- "सारासारविदः सतां भयमिद: प्रह्वोपतापच्छिदः कारुण्याद्रहृदः प्रपश्सुहद: सफारीभवत्संविदः। न्राताशेषविश: प्रकाशितदिशः कीर्त्या महीनिर्विश: कर्षन्वीश निशः प्रसकसुहशसत्वत्पादपीठसपृशः।।"

"पुनरपि जननं पुनरपि मरणं पुनरवि जननीजठरे शयनम्। इह संसारे खलु दुस्तारे कृपया पारे पाहि सुरारे॥"

वयीभूवादन्ययमात्रादेव भेदे वक्त: केवलामिप्रेतसम्बन्घभेदेनेव शब्दरार्थयोर्भेंदे सवीत्यर्थः शब्डः प्रातिपदिकं पदं च अर्थो वाच्य: तथो: शब्दार्थयोरुमयोरेव यत पौनरुक्यं पुनः कथ- नम्, स ल्ाटानुपरास इस्युक्तो मनोषिभिरितिशेष:। अत्र- "हमेरराजीवनयने ! कोचने कि निमीषिते।" इत्यादावर्थमाश्रस्य पौनरुकये पवदृत्य च तद्मावे अ्तिप्रसङ्गवारंणाय शब्दोपादा- नम्, "नवपलाशपळाशवनं पुरः" इत्यादौ शब्दमाध्रस्य पौनरुकये अर्धस्य च तदभावे यमके अतिप्रसक्वारणायार्षेति। अर्थस्य पौनस्कय तु पूर्वपदार्थविशेषणविशेषाभ्यां सहोत्तरपदार्थविशेषणविशेष्ययोरैक्षये सम्मवति। मत एव- "धनेम संपुते मुसुखि! उघोम्मि विभावि च्द्रमा:"इस्यादौ विशेषणयोभेंदान्वाय मधुआासः।

साहित्यदर्पएं :- [दशमपरिच्छेदे-

उदाहरगम्- (३८ ) हमेरराजीवनयने नयने कि निमीलिते। पश्य निर्जित कंदपे कंदर्पवशगं प्रियम्॥ (३६) शत्र विभक्त्यर्थस्य पौनरुक्त्येऽवि मुख्यतरस्य प्रातिपदिकांशच्ोक्ष्यधर्मि रपस्य भिन्नार्थ त्वाल्वाटानुप्रासत्वमेव। "वपुः कान्तं वचः कारन्स मनस्तु परुर्ष सव" इस्यादौ च विशेष्ययोरभेदाब्नाय मनुप्रासः। "यातु यातु किमनेन तिष्ठत सुख् मुख् सकि ! सादरं वपः "चित्रं चित्रमनाकाशे कथ सुमुखि ! चन्द्रमाः"। इत्यादौच क्रोधादिव्यक्षके शब्द्रार्थंपोरुमयोरेव पौनरुस्ये तातय्यमात्रजोऽपि भेदा- भावस्थले छाटातुप्रासप्रसम्गस्तद्वारगाय-मेदे तातपय्यमात्रत इस्युक्त्तम्। (३८) अयव्ञ पदगस्वर्दशगतश्चेति द्विविषः। तन्राऽप्याधः अनेकपद्गत एकपद गतश्चेति द्विविघः, अन्त्य: पुनः समासासमासगतः, एकसमासगतो विभिन्नसमासगत. श्चेति प्रिविधः, तदेवं पञ्ञविधः। उकं च काव्यप्रकाशकृता- पदानां स पदस्यादिवृत्तावन्यत् तत्र घा। भाग्म: समृश्यवृत्त्योत तदेवं पक्चधा मठः ॥ तम्र समासासमासगतस्वे उदाहरवि-स्मेरराजीवेति। नायकं दष्टूवा क्रोधाब्िमी खितारबी मानिनी प्रति सरया उकिरियम्। हमेरे प्रफुक्ले थे राजीवे कमढे से इव नपने बस्पा: तरसमबुदी साहशे ! "स्मेरं विकसिते किश्िदाश्ययुक्े च वाच्यवत्" इति मीचर; "विसप्रसूनराजीव पुष्कराम्मोकहागि व' इत्यमरः, मयने कोचनहूयं कि निमीलिते मानवशान्मुद्रिते ! स्मेरराजीवनयनाया नयनरमेर. वमेव युकम्, नतु तदभावः तसमात्-यथा तवेदं स्मेराजीवनयनत्वसुपपदेत तथा त्वया विधातन्यमित्याशयः। मथनोन्मीलनस्यापि साफलपं दर्शयति-निर्जितक न्वर्ष निर्जितो रूपेण विजित: कन्दुपों मदनो येन (स्वसौन्द्र्येण) तं ताटशं पर्ति कन्दुपरागं कामेन वशीकृतं पश्र्य अवलोकय अतो मानं परित्यज्यैन चरितार्थयेतिभाकः। अत्न "नयने नयने" शष्दार्थयोः "कन्दुपें कन्दप" इतिशष्ट्रारथयोश्र पौनववश्यास्

अन्घमेदाच्य जाटानुप्रासा। (३९) ननूक्ोदाहरणे नयन-कन्दर्पप्रीतिपद्दिकयो: पुनरकिसत्त्वेऽपि तदुमयनिष्ठ विभक्त्यर्थानां भे देन पौनरुक्स्यभावात कथमस्य लक्षनस्य विषय अव आह-अन्रेति। अम्र "हमेरराजी व नयने नयने" "कन्दरप कन्दुप" इत्यंशयोरि्यर्थः। मुख्य तरस्य मति- शयेन सुक्यस्य विभक्कयर्थणिेच्या प्रथमोपस्यति कशेम/स्वातन्त्रयेण य सुखयतरस्येत्यथा। प्रातिपद्िकस्य "अर्थवद्धातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्" १२।४६ 'कुततद्रिवसमासाम' १२। १६ इस्युकदिया प्रकृते समेसाजीवनयन इत्यस्य "निर्जितकन्दर्पम्" इत्यस्प चांशोऽवयवः "नयन" "कन्दुपंस्" इत्यात्मर्क तेन दोस्य उपस्थाव्यो थो धर्मिरूपः तत्तद्विमक्तवयंरूप- धर्मं शाळी नेत्रा िक रूपाथंस्तस्य अ्रमिय्ार्थर्वात् भे दाभावाल् काटायु प्रा समेन ।

लक्ष्मीविराजित:।

(४० ) 'बयने तस्यैव नयने च ।' ( ३५५ पृ० ) मत्र द्वितीयनयनशब्दो भाग्यवर्वादिगुणविशिष्टत्वरूपतात्पर्यमात्रेय भिन्नार्थ:। (४१) यथा वा- 'यस्य न सविब्धे दयिता दवदहनस्तुहिनदौघितिस्तस्ष्य। थस्य च सविधे दयिता दवदहनस्तुदिनिदीघितिस्तस्य ।।'

सत् प्राप्तुवतोऽषङ्ट्रस्येत्यर्थः। बत् एवपदोपादानेम यमकव्यपच्छेदः । तथाचोक. स्थले नयने हत्यादे: स्वरण्यञ्जनसंहते: तेनेव क्रमेण पुनरुकावपि दशतदिशा मुख्यस्य प्रतिपदिकार्य स्यामिन्ार्थत्वाव्य यमकत्वमपीतिभावः। (४०) नश्वर्यांन्तरसंक्रमितवाष्यध्वनौ "कदली कदली" त्यादावापाततः श्ब्दार्थयोः पौनरुक्त्यावभासनेऽपि पय्यंवसाने वस्ततात्पर्य्य विषयािशेषणान्तरप्रतीत्या मिन्नार्थस्वा भावेन समराऽप्ययमेवास्तामित्यत माह-नयन इति। तस्यैव ताइशसभगश्यैव नयने नेम्रट्वयम्, च पुनः नयने भाग्यवप्तादिर सविशिष्टे इति सदर्थः। अम्न उदाहरणे, द्वितीयो द्वितीयवारं पठितोऽसीनयनशवदःयत्र स तथोका स्वायडसम्भवन् इति शेष:। भाग्यवत्वा दिगुया एव विशिष्टस्वे विशेषएं तद्रपेण तात्य्य मात्रेण, मिद्र अर्थः प्रतिपदिकार्थो यस्य स सादश:। तथा व "हमेसाजवनयने नयने" इस्यादावुभयोरेव नयनादिपदार्थयोः प्राति पदिर्काशधोत्यधर्मिरुपस्य भेदाभावतया पौनरुक्तयेपि तातपर्य्यमात्रे मेदाललाटानुप्रासः। प्रकृते "नयने तस्येव नयने थ" इत्यत्र तु प्रथमनयनशब्दस्य नेत्ररुप एवार्थः द्वितीयनय- नशब्द: स्वाथेडसम्मवंश्कचणया माग्यवत्मादिगुवविशिष्ट एव नेत्ररूपोड्यं इति प्राति पदिकार्थयोरेव भेदेन पौनरक्याभावानन काटानुप्रासः किन्तु अर्थाग्तरसब्क्रमितवाष्य 5्व निमात्रमिस्यमिप्रायः । अत एव हि कथितपदत्वदोषप्रतिप्रसवे छाटानप्रासोज्यान्तर

"दैन्पेज्य छाटानुप्रासेऽनुकम्पारयाँ प्रसादने। अर्थान्तरसव्कमितवाच्ये हषऽवधारणे" इर्यनेन पुथगेवोक:। (४9) अनेकपद्पौवरकये उदाहरवि-यथा वेति। यस्य नेति। वस्य कामिनः सविधे समीपे-

दषिता प्रियतमा नास्ति तस्य तथाविघजनस्य सम्बन्धे सुहिनं हिमं दौधितिषु किर णेधु यश्य स सादशः "भानु: करो मरीचि: स्त्रीपुंसयोर्दीधिति:स्त्रियाम्" इस्यमरः, इवद हनो दायाग्ि: विरहोदीपकतया तद्देवातिशयसन्तापजनको सवतीत्याशयः। समुष्चे- याभावाद चोऽन रवयें। यस्म तु कामिनः सविधे निकटे दयिता प्रियसमा अस्ति, तस्य दयितया अद्ुगृहीतस्य जनर्य तु सम्बन्धे, दवद्हनो दावाग्निरपि तुहिनदीभितिम्न्द्रो भवति तत्साभ्रिष्येन सवपदाभष्येव तस्य सैत्यातुभवो भवतीतिभावः । एवअ "तुहिन- दीधितिर्दवदहन:""हवट्हनस्तुहिनदीमिति:"इश्युभयमपि रूपकमितिफलितम्। प्रदोप- का राद्यस्तूप मामेवाङ्गीकुर्वन्ति। आर्य्याध्छन्दसतप्रचगन्तूक्कं प्रागेव। i. अत्र सविधे दुयितेत्यादीनामनेकार्ना पदानां ता्पर्य्यमात्रभेवेन पुनरकरिस्यनेकप-

zye साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(४२) अन्रानेक पदानां प न र ु क्त्म् । (४३) एष च प्रायेण लाटजनप्रियत्वाल्लाटानुप्रासः।

दगतो लाटानुप्रासः। वासपय्यंभेदक्षात्र पूर्वासें तुदिनदीघिसौ दवदह नख्व विघेयम् उत्तरादें त दव दहने तुहिनदीभितिर्श्व विधेय मित्युद् देश्य विवेय भावविपय्यासेन शाष्दबोधरूपान्व. यभेदादिश्य वघेय स्। अत्र लक्षाया यथाक्रमं तापकरत्वस्य शीतलर्वस्य च विधेयस्वं नेह विषचितम अन्यथा भिन्नार्थकरवापस्या लाटानुप्रासो न स्यादतः पूर्वाधें दवदहनरयेव उत्तराद् तुहिनदीघितेरेव व विधेयतया आरोपणमिति। छाटानुप्रासादी उदूदेश्यविधेययोवैपरी- स्येनोपन्यासो न दोषायेतिबोध्यम। (४२.) लदये लक्षणं योजयितुमाह-अश्रेति। अनेकपदानां "सविधे ..... सतस्पे स्येतेषाम नेकेषां पदानामित्यर्थः। पौनरुचथमिति। सति तातपर्य्यभेदेऽ्थॅक्यादितिशेष:। इदंयोपछस्यं तेन प्रदर्शितसम्बन्भभेदश् अतक्षात्र लाटानुप्रास इति भावः। ननु स्वर. व्यञ्जनसंह ते स्तेन व क्र मे प्ायृ सिसन्वावाठ्य मकमेवेति चेद ? मैवम, प्रातिपदिकार्थपार्थकय एव यमकश्वीकारेय प्रकृते प्रातिपदिकार्थानां पार्थक्याभावाद्। एकपदपौनरुक्तये यथा- वदनं वरवर्गिन्यास्तस्याः सत्यं सुधाकरः। सुधाकर: क नु पुनः कलङ्विकल्ो भवेद्।। अत्र 'सुघाकर' इश्यस्येकस्य विभकिसहितस्य पदस्य तद्यंस्य व तात्पर्य्यमात्रभे देन पौनल्कयमिति एकपदतो लाटानुप्रासः। अत्र च प्रयमसुधाकरपदस्य विधेयपर

मेदत्रयमप्येकेनेव पदयेन थथा- सितकरकररुचिरविभा विभाकराकारघरणिभरकीसिः। पौरुषकमला कमला सापि तवैवास्ति नान्यस्य। अत्र करकरेश्येकसमास:, विभाविभेति मिन्नौ समासौ कमलाकमलेति पूर्वस्य समास उत्तरस्यासमासन इति भवति त्रधामामुदाहरगम्। तदेवं पञ्चानामप्युदाहरणं सज्जातम्। काव्यप्रकाशस्य "पदानां स इति कारिकार्याँ वृच्तिपदेन कृशद्ितैकशेषसनाधयन्तधातु रूपा: पञ्चापि पुत्तय उपलद्यम्ते। अत एव- चन्द्रायते शुक्लरुचाऽपि हंसो हंसायते चारुगतेन कान्ता। कान्तायते स्पशंसुखेन वारि वारीयते स्वच्छतपा विहायः॥ इस्यादे: सठूप्रहः। केचित "मधुनि मधुकर! तवं खमङ्गीकरोषि" इस्यादौ नामेकदेशस्य पौनरुक्येऽप्य- सुमभिळषन्ति। अन्ये तु कारिकागतनामपदश्योपलच्चगां स्वीकृत्य- जिस्वा विश्वं वानथ विद्दरत्यवरोधनैः। विह्रत्यप्सरोभिस्वे रिपुवर्गों दिवं गतः।।

(३३) अधुना छाटानुप्रासश्दस्य योगम्युत्पतिळ्यमर्थ दशयति-पष चेति । लारस्तन्नामा देश विशेषस्तरस्थो यो जन: कविस्तद श्रभस्वात् तस्प्रियत्वादित्यर्थ:। "लाटो देशविशेषे स्याद्के वस्त्रे तु न हयो:" इति श्रीकण्ठ़ः।

लक्ष्मोविराजित:।

(४४) (४५) स्पछ्ठम्। 5जुप्रासः पञ्चधा तत:।।७।

(४६) सत्यरथें पृथगर्थाया: स्वरव्यञ्जनसंहतेः। क्रमेद तेनैधावृत्तियमकं विनिगचते।॥

(४४) एवं सप्रभेदमनुग्रासमुक्खा सद्वेदसक्कलनं दशयति-भनुप्रास इति। तत

खाटानुप्रास(२)भेदेः पञ्चप्रकारक इत्यर्थः। "चरमप्रकारड्यं पढासुप्रास" इत्यन्ये। मयं चान्ये रुमयालक्कारतयाऽपि शब्दविशेषान्वयव्य तिरेकानुविभ्यायित्वाद प्रस्थकृता शब्दाल हारम्ये गृह्ीत:" इति तरकवागीशाः। (४६) नान्र किश्िद्व्याख्यातव्यंमिति दर्शयति-सष्टमिति। (४६) अनुप्रासानन्तरं छोके यमवस्य प्रसिद्धत्वेन अ्रधुना तमेव निरुपयति- सश्यर्थ इति। म वाच्यार्थे स्थिते सति, पृथग मिन्ना अर्थः प्रक्कृतिप्रतिपाधो वाच्ये यसपा स्तस्या: तादशाया:, स्वरसहिते व्यऊने रवरसहितानि वा व्य्ञनानि तयोस्तेर्षां वा संइति: समुदाय इति तस्या: तथोक्ताया: शाकपार्थिवादित्वान्मध्यमपद्लोपि समासः। स्वराश्र व्यञ्ञनानि च तेषां संहृतिस्तस्या इति दन्दसमासस्तु न "दन्द्रान्ते भूयमायं प्रत्येकममिसम्बध्यत" इति न्यायेन संहतिपदस्य प्रत्येकं सम्बन्भापत्त्या स्वरसंहते:व्यअ मसंहतेः" इत्यर्थापत्तेः। येन क्रमेण प्रथमं स्वरथ्यअनसमूद् उक्कस्वेनेवक्रमेय न तु विपय रीतेन आवृत्ति: पुनरुच्चारगाम, यमकं मामालङ्गारः। यमौ द्वौ समानजातिकौ वत्प्रति कृति यमकम "इवे प्रतिकृतौ" इति पाणिनिसूत्रेय कनूपरत्यः, यद्रा यमयति श्रुतिम- धुरतया सचेतसां हृदयमानम्दे स्वरव्यअ्नसंहतिक्रमनिवेश्यत्वेन नियमयतीति यमकमू "पवुलृतृचौ" इतिपाणिनिसूत्रेण पदुलूप्रत्ययः। अत्र "सत्यथे" "क्रमेय तेनैव" इस्वस्य भाभिप्रायं बुस्तावेव स्फुटीकरिष्यति। "छाट़ानुप्रासेऽतिष्यापिवारणाय "पृथगर्थायाः इत्यभिधानम। तथा च अभिन्नार्यायाः स्वरण्यअ्ञनसंहते: पुनरुकौ लाठानुप्रासः, अयन्तु विभिन्नार्थाया इति परस्परभेक:। एवञ्र समानार्थकत्वाभाववत्समानानुपूर्वीकस्वरसंब. 1 लित्यअनसंहत्याधृत्तियं मकमितिलक्षण मवगन्सव्यमू। अम्र संहतिरनेका्वम्, वच्च एकमात्रण्यअ्ञजनेन सह एकमात्रश्वरस्य संयोजनेनापि सम्भवति। अत एव- नानाकारेय कान्ताअ्रूराराधितमनोभुवा। विविकेन विलासेन ततर हृदयं मम ॥ इति वामनाभिमतवर्यय मकस्थले, "एकं कूपे नयनमपरं मन्मुखे खेलयम्ती मामुदिश्य प्रतिकृतिमपि स्वां किमप्याछपन्ती। उचत्पीनोरसिजयुगलं कुम्भमम्युदरन्ती शिवाकृतस्मितशचिमुखी प्राविशन्मानसं मे।"

"केशः काशस्तबकविकाशः कायः प्रकटितकरमविकासः" इत्यादौ "भास:" दस्यं शमाश्रित्ये तल्लष्षणस्यापि प्रघुत्तावतिष्या्विरितिवाच्यम, सा

निश्चितत्रया विशेषरवेनैतस्य तदनिश्रयत्रया सामाम्यरवेन एतव्रस्णास्य अनयानुप्रासेत १०८ सा०

साहित्यदर्पण :-

(४७) अभ्र द्रयोरपि पदयो: क्वचित्सार्थकत्वं क्वचिन्निरर्थकत्वम्। क्वचिदेकस्य सार्थकत्वमपरस्य निरर्थकत्वम्। अत उक्त्म्-'सत्यथे' इति। (४८) 'तेनैव क्रमेण' इति दमो भोद इत्यादेर्विविक्तविषयत्वं सूचितम्। (४९) एतच पादपादार्द्वश्लोकावृत्तिरवेन पादाद्यावृत्तेम्ानेकविघत्या प्रभूत ममैदमू।

स्वीकरगीय एव तथाहि छेकानुप्रासोदाहरणे "पावनः पवनः" इत्यत्र "वनः" इस्पंशमा श्रित्य यमकप्रवेशस्योपायशतेनापि परिहर्तमशक्यतवेनोपायानतरामावाद्। अयज्चाल कार एकस्मिन् पादे द्योवा पाठयो: चतुर्ष्वपि वा पादेषु प्रयोषव्यम्, न तु पादम्रये- "यमकं तु विधातव्यं न कदाचिदृपि त्रिपात्" इति निषेधात्। अ्षत एव यमकस्य पादत्रयगतस्याप्रयुकत्वं दोष इश्युक्तं ग्रन्थकृता दोषपरिच्छेदे।। (४७) कारिकास्थ"सस्यर्थभदृश्यस्याशयमाह-अ्र्रेति। अस्मिन् यमक इत्यर्थः । क्व. चित् "सुषमया समया दिवमञ्चति""नगजानगजादुयिता दयिता" हत्यादावित्यर्थः,इयो. यं स्यावृत्तिविधीयते यण्चावत्त्यंते तयोरुमयोराचयस्यान््यस्य चेरर्थः। पदयो: स्वरसंबलि तव्मअनसंहतिविशेषयोरि्यर्थः। सार्थकत्वे पृथगर्थत्वमावश्यकमितिबोध्यम्। कचित् "शमरतेऽमरतेजसि पार्थिवे""विजयते जयतेपि तशात्रवम्" "विजितामरतामरसेपणा" "रमिसुं रमिसुं" इत्यादावित्यर्यः। पुनरितिशेष:। निरर्थकत्वम् अत्रापि "द्वयोरपि पदयो:" इस्यनुषकः। अत्रापि पर्थ्यालोचने तु समुदायस्य सार्थकत्वमावश्यकमेवाभ्युपे- यमर, सवंधा नित्थकानामप्रयोगात्। क्चित् "भवता भवतापभीतोऽहम्" "समुदितं मुदितं भुवि तत् पुरम्" इस्यादावित्यर्थः। एकस्य तयोईयोरेकतरस्वाद्यस्यान्तिमस्य वेश्यर्थः। अपरस्य तदितरस्येत्यर्थः। मतोऽस्माद्वेतोः। (४८) "दमो मोदः" "सरो रस" इत्यादी स्वरथ्यअनसाम्याद क्रमभेदादृतिष्या सिरित्यतः क्रमेण तेनैवाएसेरिस्यस्य फलं दशयितुमाह-तेनैवेति। तेनैव पूर्वेगौव क्रमेग पृथगर्थाया: स्वरव्यअनसंहतेरावृत्तियं मकमितिशेष:। इस्युकतवेनेत्यर्थः। दम इष्द्रिय जय:। मोद ाह्लाद्ः। इत्यादे: स्थलस्येतिशेष:। अत्रादिपदेन "सरो रसः" इस्यादे: परिग्रहः। विविकविषयत्वं पृथग्विषयर्वम, यमकेतरालक्कारकचयश्वमितियावव्। एवञ् "दमो मोद: इस्यादौ स्वरूपमात्रसाम्याद् प्रथमप्रकारो परत्यन्ुप्रास एव न तु यमकमितिभावार्थः। (४९) यंमकानों प्रभुततमभेद्तया साकल्येन उपपाठ्यितुमशक्यरवात् काव्यप्रकाश कृतू सोजराजप्रभृतयोऽपि स्वस्वप्रवन्घे काध्यान्तगंतगढ्भूतत्वेन कियतः प्रकारानेव प्रदर्शितवन्त इति प्राचीनसरग्मवव्रय विरतिरेव भेयसीत्याशयेनाह-रतचेति,

भोकावृदिरपलेन चेत्थथ:। पादाद्यावृत्तेश्र आदिना पादमध्यान्स्यावयवादे: परिग्रहः। एक्स देवसपादुस्य पुनहन्वारणात् केवळपादादंस्य पुनरुष्वारयाद् केवळश्रोकस्य डोकार्डस्य न पुनरष्चारणात्, एवं पादस्य आधमव्यासस्यावयवादीनां पुनरकचारनास

लक्ष्मीविराजितः ।

अनेकविघतया अनेकप्रकारैरेव स्थिततया (क) प्रभूततमभेदमर अतिप्रचुरप्रकारमिति सरलाथं: ।

(क) अन्नकाव्यप्रकाशोक्तदिशा यमकमेदा छपपायते तथादि यमकं तावद् द्विविधम्-पादवृत्ति, तन्भ्ागवृत्ति चेति। पादश् पदचतुर्थाशः। तत्र पादवृत्तियमकस्य एकादश मेदा भवन्ति (१) प्रथम: पादो द्वितीये यम्यते (आवश्यते वव्यते वा रच्यते वा) तदा सुखं नाम यमकम्।

स्वस्म्र सादविधितन त्रया घिया साधवो दधति वेधुर्वीं धुरम्। (२) प्रथमस्तृतीये पादे यम्यते चेत्तदा संदंशो नाम यमकम्। यथा-सन्नारीभरणोमायमाराध्य विघुशेखरम्। सन्नारीभरणोSमायस्ततस्त्वं पृथिवी जय ।। (३) प्रथमश्चतुर्थंपादे यम्यते चेत्तदा आवृत्तिरनाम यमकम्। यथा-मुदारताड़ी समराजिराऽजितः प्रवृद्धतेजाः प्रथमो धनुष्मताम्। भवान् विभर्सीह नगश्र मेविनी मुदार-ताड़ीसमराजिराजित:। (४) द्वितीय: पादश्चेतृवीये पादे यम्यते तदा गभो नाम यमकम्। यथा-आध्यास्यते समजुषा भवतः प्रसादादामोदराजि-तर-चारुचिरर जनेन। दामोदुरा जितरुवा रुचिरव्जनेन कीर्णं तृणेन मृदुमा वनमार्ततवेन।। (५) द्विवीय: पादव्यतुथे चेद्यम्यते तदा संदुष्टकं नाम यमकम्। यथा-"शारदीमिव नरदी प्रसादिनीसुच्च-कैशव-सरोजराजिताम। सतोक्षमेष मम मूर्तिरे शरीमुण्चकेरवसरोऽजराजिताम्।।" (६) तृतोय: पादश्चेतपादे यम्यते तदा पुक्छं नाम यमकम्। यथा-"उत्तुक्मातककुलाकुले यो व्यजेष्ट शम्ूनू समरे सदैव। ससारमानीय महारिचक्रं ससारमानी यमहारि चक्रम्॥" (७) प्रथम: पादो द्वितीये तृतीये चतुर्थऽपि पादे चेधम्यते तंदा पड्डिननाम यमकम्। यथा-"तनुशङ्करवैरसमायतया तनु शंकरवेरसमायतया। तनु शं करवे रसमायतया तनुषं कर वैरसमायतया॥" 'यमकं तु विभावव्यं न कदाचिदपि त्रिपात्' इति नियमात् एकस्यापरपाददयगततवेंन मेदो नं कृत इत्यसष्ीर्णँ पादगतं यमक सप्तविषमेव। तदुक्तम्-"पादत्रययमक तुन चमतकारकारि भतो न प्रयुक्तमित्येकैकपादावृच्ो शुद्धा पते सप्तभेदाः । सङ्कोणन्तु पादगर्त चतुविरध भवति।" तत्न (८) प्रथम: पादो दिवीये पादे तृतीयः पादश्चतुथ पादे चेद्यम्यते तदा मुखपुण्छयोः संयोगात युग्मकं नाम यमकम्। यया-"विनायमेनो नयता सुखादना बिना यमेनोनयता सुखादिना। महाजनोऽदीयत मानसादरं महाजवोदी यतमानसादरस्।।" इत्यर्थाभ्यासं बिना पाददयावृत्ती कयमितिभाव:। (९) प्रथम: पादश्तुर्यें पादे द्वितीयः पादस्तृतीये पादे चेध्यम्यते तदा आवृचिगभंपो्योंगाद परिवृत्तिर्नाम यमकम्।

साहित्य दर्पण :- [दशमपरिच्छेद-

(५•) दिय्मान्नमुदाहियते- (५१) 'नवपलाश -पला शवनं पुरः स्फुटपराग-परागत-पक्ढजम् । मृदुल-तान्त-लतान्तमलोकय:स सुरभि सुरमि सुमनोभरैः।।' (१०) यमकभेदानां प्रभूततरखवेन सर्वोदाहर णासक्तैर्यथाश क्तकि ड ाहियत हत्याश यैनाह-दिकमात्रमिति। एवञ्ञ एकभेदमात्रं पढ़ावृसिमात्रमित्यथ: । (२१) नवपलाशेति। शिशुपालवध महाका व्ये षछ्ठसग व्सन्तव र्यांनेयम्। स श्री कष्ण: पुरः पुरतः नवानि नूतनानि पलाश्ञानि पत्राणि यत्र तत्तथोक्म, पलाशवनं किंशुकारण्यं यत्र तारशम्, 'पत्रं पलाश छुदन दुळः पर्ण छएः पुमानू "इति 'पलाशे किशुक: पर्णो वातपोथः" इति चामरः, स्फुटानि विकसितानि परागैःसुगन्धाश्रितै रजोभि: पराग तानि संवद्धानि उगाप्ानीतियावत् "परागः सुमनोरज," इत्यमरः, पङ्जानि कमलानि यथा-"मुदा रतासौ रमणी यता यां रमरत्दोलं कु-रुतेन बोढ़ा। स्मरल्य दोऽलं कुरुतेऽन वोढामुदारतासौ रमगीयतायाम्।।" इमे दे एकदकपादमात्रावृत्तिरूपे एकदानेकपादावृत्तिरूपे पादने दे समुद्रकम्,'महायमकद्। सत्र (१०) अर्थावृचिः समुद्र्क नाम यमकम्।

कलितमोहन-मारव-राऽजित स्मरहर शििचन्द्रककाष्छित म्।।" (११) श्लोकावृत्तिम हायमकम्। यथा-"स स्वारम्भरतोऽवश्यमवल विववारवस्। .. ~

सर्वदारणमानैषी दवानलस्तमल्यित:।" अर्धंस्य पाददवयात्मकत्षया श्लोकस्य पादचतृष्टयात्मकतया च एते अपि पादगते। तेन पाद- गवमेकांदश यमकम्। पादमागवृत्तियमकस्य बहवो भेदा भवन्ति। त त्राकरेवु द्रष्टव्याः पषू दाहरणानि कानिचित् प्रदश्यन्ते। तत्र एकस्मिन्नेव पाडे आदिमागे यमने आधन्तिकं यमकम्। यया-"यदानतोऽयदानतो न यात्यय न यात्ययम्। शिबेहितां शिवे हिता हमरामितां स्मरामि ताम्।।" प्रथमपादामभागस्य द्वितीयादिपादानामन्ताथ्भगेषु यमने पूर्वार्धे आद्यन्तिकम्, उत्तरार्द्धे अदन्तिकमन्तादिकं चेति तेषां समुच्चयः । यथा-"सरस्वति प्रस्ाद मे स्थिति वित्तसरस्वति। सर स्वति ऊुष क्षेत्रक्रुक्षेत्रसरस्वति ।"

तृतीयपादार्वान्व्यभागश्रवुर्थपादाच्चार्षभागेन यमनाद पूर्वधे आध्यन्तिकम् उत्तराद्वें आधन्तिक-

यथा-"मधुपरांजिपराजितमानिमी जनममः सुमनः सुरभिभ्रियम्।

अन्वेषामुदाहरयानि वत्र तत्र मक्षकविप्रयोगेवु गवेषयौयामि । विस्तरनवादिरम्यते ।

शब्दालक्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मोविराजितः ।

(५२) अत्र पदावृत्ति: 'पलाशपलाश' इति, (५३) 'सुरमि सुरमिं' इश्यत्र च द्यो: सार्थकत्वम्। 'लतान्तलतान्त' इत्यत्र प्रथमस्य निरथ कत्वम्। 'परागपराग' इत्यत्र द्वितीयस्य।

(५५) 'यमकादौ भवेदैक्यं डलोबंवोर्लरोस्तया।' इत्युक्तनयात् 'भुजलता जडतामबलाजनः' इत्यत्र न यमकत्वहानिः, यम्र तम, मृदुला: सुकुमारा मत एव ताग्ताः आतपेन ग्लाना लवन्ता लताप्रान्तभागा यस्मिन् तमू, तथा: सुमनसां पुष्पायां भरा प्तिशया समृद्धय दति यावत् तैः पुष्पप्रचुरै- रि्यर्थः "त्रियां सुमनसो भूग्नि पुष्पेइति ब्याडि, 'अथातिशयो भरः" इर्यमरः,सुरभि वसन्तकालम, "सुरमिश्चम्पके स्वर्यों जातीफलवसन्तयोः। सुगन्धो चमनोज्ञे व वाथ्यवत्भइ्ति विच्वः, मवलोकयत् अपशयद्। मथात्र अर्थान्तरन्तु-अन्योऽपि पुरोज्म्रतः नवपलाशपलाशो वनं वसतिर्यस्थ तं वानप्रस्यत्वाद्, "वनं निवासे गहने" इति कोश:, सफुट परागा प्रसिद्धियंत्य तथोक्तम्, परागतम् अपगतं पड्कर्ज पापादिप्रमवं दुःखादि यस्य ताहशम् "पङ्' कदूर्दमपापयोः" इति कोश: मृदुळा सुकुमारा तान्ता तपश्ररणाक्लान्ता लता योषित् यल्य ताहशम, सुम- नोभहैः पण्टितसमूहैः सुरमि वियातम, वं सुरमि सज्जनम् अपश्यत् "दिसयाते च वस- ्ते च सुगन्धौ सज्जनेऽपि च । चैत्रमासे घ सुरभिः" इति कोयः। द्रुतविकम्बित. कन्दस्तरलत्तणन्तकं प्रागेव। (१२) उक्ोदाहरणे पदावृत्तिमुपपाद्यति-प्र्रेति। 'पलाशपकाश' हत्यादिरूपे णेश्वर्थ:, पदाषृत्ति: पदस्य पार्दाशस्यावृत्ति: तम्प्रभेद यमकमितियावत् तथा च "पकाश पलाश" इति "परागपराग" इति "लतान्तलतान्त" इति "सुरमि सुरभिम्" इति यदा "रमिसु रमिंसु' इति च एकेकपदानामेव वारहयमुचारणात् पड्यमकमिायाशयः। (५३) "इयोरपि पढयो: कवचित्सार्थकत्वम' इत्ादिकं यदुकं तदधुनोपपाठ्यति- सुरभिमिति। दयोरिति। आध्यान्तयोः पार्दाशयोरित्यर्थंः। सार्थकत्वमिति। एकस्य वसन्त. समयाभिनायकत्वाद् अन्यस्य सुगन्धिवाचकरवादित्याशयः । एवमेव च पृथगर्थकत्वम व्यवगन्तथ्यम। प्रथमस्य प्राथमिकस्य। निरर्थकर्दमिति। मृदुलशब्दस्य लकारमाभि स्यैव "कतान्त' इसि प्रथमरूपसिदेः, तद्ूपेय व तेन कस्यचिदप्यर्थस्य ज्ञापयित्मक्षम स्वादित्यमिप्नायः। द्विवीयलवान्तशव्दस्य तु सार्थकत्वमेव। द्विवीयस्येति। निरर्थकत्वमिति पूर्वतोऽवुषज्ञनीयम। तथाच परागतशब्दस्य तकारं विहाय "पराग" इति द्विसीयरूप- सिद्धे:, वद्रपेय च तेनापि कस्यचिदष्यर्थस्य ज्ञापमितुमच्तमत्वाितिभावः। प्रथमपराग- शब्दस्य तु वत्रापि सार्थकरवमेवेत्यवधेयम्। "रभिसु रभिसु" इश्यत्र तु द्वयोरेव निरर्थ- कत्वमित्युप पादितमेव। (१४) एवमिति। अन्यत्र पादाध्यापची। उदाहरणानि च बथासम्भवं टिप्पखीतो जुसग्घेयानि।

साहित्यदूर्पण :- [दश मपरिकछैदे-

(५६) अन्यस्यान्यार्थकं वाक्यमन्यथा बोजयेद्यदि। मन्य: श्लेषेण काका वा सा वक्रोंकिस्ततो दविघा। 8।. इस्यादौ यमक कर्थ सम्भवेत् तथैवावृष्यभावादिर्याशङ्कय तन्न वर्णयोभैंेऽपि पारि भाषिकमभेदं स्वीकृत्य यमकमभ्युपेयमितिदर्शयितुमाह-यमकादाविति। आदिशष्देन श्लेषानुप्नासादीनां परिग्रहः। डलोर्डंकारलकाशयोः बवोवर्गीयबकारान्तस्थवकारयोः, तथा लरो: लकाररेफयोक्ष ऐक्यं वस्तुतः र्वरूपादिभेदेऽपि समानात्मकम् अभेद इतिया वद् भवेत्। इत्युक्तनयावू नीतेः। इस्यत्र कालिदासीपे काव्ये ह सगें ४६ पद्ये इत्यर्थः। समस्तपद्यमुपरिष्टाब्निद्दिष्टम। न यमकरवहानिः "जलता जवताम" इस्यत्र कपिलकादि- र्वात् लरवाभावपक्षे लकारडकारयो:, तथासबिन्दुकाबिन्दकयोक्ष भेदुसत्त्वेऽपि भ्रुविसा. म्यान् यमकत्वहानिरित्यथं:। श्लेषे डकारलकारयोरैक्यं यथा- "वं समुदश्य दुर्वारौ महासस्चौ सतेजसौ। अयन्तर युवयोभंद: स जड़ात्मा पटुर्भवान्।।" "तृष्णापहारी विमलो द्विजावासो जनप्िय:। हद: पदूमाकर: किन्तु बुधरवं स जड़ाशय:। एंवमन्यत्र। अत्र विशेषोऽ्यश्रोपलभ्यते तधया- "यमकादौ भवेद्क्य डलयोरलयोषंवोः। शषयोनं पयोश्चान्ते सविसर्गाविसगंयो: । सबिम्दुकाबिभ्दुकयो: स्याद्भेदप्रकल्पनम्॥" (२६) "वकोकि निरुपयति-अन्यस्येति। अन्यस्य स्वमिश्रस्य प्रथमवकु,अन्या. रथंक स्वतास्पय्यमिश्राथंबोधकं वाक्यम्, अन्य: प्रथमशोता जनो यदि श्वेषेण शब्दबो. डयार्थान्तरेण काका ध्वनिविकारेण वा अन्यथा वक्तुसतातपय्यभिन्नार्थकलवेन योजपेव सक्कमयेव, तदा सा वक्रोकिनांमालङ्कारः। एकेना्यताप्य्येग ठक्क यदूवाक्यम् अन्येन यदि अन्यतास्पर्यार्थकश्वेन कल्पितं तदा चक्रोकियोगादवक्रोकिरित्यथं:। ततः श्लेषवशात् काकुवशाचच सा द्विया द्विविधा। मत्र योजयेदित्यन्तं सामान्यलक्षयम्, "श्लेषेय काक्का वा" इति योजनाहेतुकथनमुखेन विशेषलसणङ्यम, "सा वकोकिस्त्रतो द्वियाय इति लक्ष्यविशेषकथनं विभाग इति ज्ञेयम। अन्येनेरयुकथा वचयमाणापहुती नातिव्यापि: अपसुतौ स्वोक्ते: स्वयमेवान्यथाकरणात्। क्लेषेणेत्यस्य शब्दबोभ्यार्थान्तरेणेत्यर्थकरणेन "मझः क्रोशति किमहो प्रयाधि नय मां पराषृत्य। किं कातरतयवं मुझति मञ्न: किमाळपति ।" इश्यादौ सुग्धया नवाभिसारिकया पुरुषे उक्षपाया प्रयुक मख्पवं दूत्या सुख्यार्थां- मिप्रायेय योजितिमिति मस्य न भेदान्वरस्म । रलेपेमैवोत्थापिततया उत्ेषस्यायमपवाद हत्यवगन्तव्यम्। अग्रप्रदीपकासस्तु- "हयज् न वाकोवाकपमान्रे किन्सु स्वतोऽप्प्पेनोप्रपान्ययायोजनमांत्ने म्याबसा- ज्यास्। यथा-

लक्ष्मोविराजित:।

(५७) द्विधेति श्लेषवक्रोकि: काकुवक्रोकिन्।क्रमेगोदाहरगम्- (५८ ) 'के यूयं स्थल एव संप्रति घयं प्रश्नो विशेषाश्रयः किं बरूते विहगः स वा फणिपतिर्यंत्रास्ति सुप्तो हरि:। घामा यूयमहो विडम्बरसिक: कोडक्स्मरो वतते येनास्मासु विवेकशून्यमनसः पुंस्वेव योषिद्भ्रमः ॥' "कृष्णो वैरिषिमदूदने हरिपदप्रीस्यर्जने ख्वर्जुंन:

रक: सज्जनसङ्गमेधु करणश्रेगीमणे श्रीधर स्थाने वर्यचतुष्ट्यस्य भुवने भर्ता भवान् गीयते।।" अत्र वर्यचतुष्टयस्य मर्सा श्रीधर इति सावलौकिकं वाक्यमन्वयालेषादिनास्मामि समयितम।" इत्याहु:। अत एव घ नैषधीये चतुर्थसरगे- "करिमसुमिगं लितैजंड ! मण्यसे मयि निमज्जतु भीमसुतामनः । मम किल श्रुतिमाह तदर्थिकां नलमुखेन्दुपरां वखुध: हमरः।।" अम्र मनशन्द्ं निलीयते" इति श्रुतौ अहरूपचन्त्रप्तिपादनेष्छया अभिहितस्य चन्द्रपदस्य दमयन्श्या नलमुखचन्द्रपररवेन योजनात् वक्रोकिरेव। एतेन उकिप्रस्युक्ि स्थल एवायमलङ्कार इति त्रुवागा: परास्ता: कारिकयापि तन्मान्नाप्रतिपादनावितिधी घनैरेव विभावनीयम्। सेयं वक्रोफिर्भामहेनवं स्वूयते- "सैपा सवत्र वक्रोफिरस्फुटार्था विभाव्यते। यत्नोऽस्यां कविना कार्य्यं: कोऽलट्वारोऽनया विना॥" मत एव च "वक्रोकि: काव्यजीवितम्" इस्युक्म्। (४७) कारिकां सुगमयितुमाह-द्विधेति। श्लेषस्यापि पदमक्गामक्काभ्यां हैविध्येन श्लेषवक्रोफिरपि डिधा जेया। अत्र च तततव्ठादार्ना परिषृत्यसहरवेन शष्दस्यैव चमस्काराधायकतया चास्य शब्दालक्कारत्वमित्यभिप्रायः। (५5) तत्र ता द्विविधामपि स्टेषवक्रोकिमेकत्रस्थल एव दशयति-के यूयमिति। कैशििदभ्यागतैः, सह कस््यचिदुचिप्र्युक्तिरूपोडयं श्रोकः। अभ्यागतान् रष्टा "बद्ु के यूयम्" पुरस्थिता भवन्तः के इति प्रथमवकतुर्जिज्ञासाअत्र किमःजिज्ञासायामेव सकलवेन "के" इति पदं प्रश्नार्थं प्रयुक्म, "मारुते वेघसि भघने पुंसि क: कं शिरोजमबुनोः" इस्यमरोक्दिशा जलार्थक-"क" शब्दस्य सप्म्यैकवचने "के" इस्यस्य जले हसपर्थ कल्पयित्वा तत्र च प्रश्नार्थंकर्वं प्रतिपाध प्रथमश्रोतृयासुत्तरम्-"स्थल एव सम्प्रति वयम्" इति। तत्र विरकः स्वतात्पय्य मेवावममाय प्रथमवक्ता पुनः प्रतिपाठ्यति- "प्रश्नो विशेषाश्रयः" इति। विशेषो व्यकिराश्रयो विषयो यह्य तथाविभ्रः प्रश्नः, युष्मदूभ्यक्किजिज्ञासा विषयको ममप्रश्न इति तातपर्य्यम्। प्रथमश्रीतारस्त-विशेषा अयपदस्यापि "नगौको वाजिविकिरविविष्किरपतत्रिय" "शेषोऽनन्तो वासुकिस्तम इति घामरोकदिशा विश्व पत्ती शेषश्ञानन्तव्चेति तावाश्रयोऽघिष्ठानं यस्य सः इति समझले- षेया वकुस्तात्पय्यभिन्नार्थ कक्षपमित्वा प्रत्युत्तरयन्त्र-कि ऋृत इति। विहायसा आाका शमागेंय गच्छतीति विहगो यः कोपि पक्षी विह उपपदात् गमेह:, यत्र प इर्नारायण:

साहित्यदपंण :- [दशमपरिच्छेदे-

(५९) अभर विशेषपदस्य 'दिः पक्षी' 'शेषो नागः' इत्यर्भद्वययोग्यत्वात्सभक्ट श्लेषः।अन्यत्र त्वभङ्गः। (६.) 'काले कोकिलवाचाले सहकारमनोहरे। कतागस: परित्यानात्तस्याश्येतो न दूयते ।।' सुपोऽस्ति स फणपतिनांगराजोऽनन्तो वा, अनयोविषये मम प्रश्न इति कि भभिवान् ब्रूते अभिघत्ते १ पृष्छतीत्यर्थ:। एवं वाकूकुलेन कदयितः प्रथमवक्ा श्रोवारमाषिपति- यूर्यं वामा: मम प्रश्मश्य बाकूुलेन कदर्थयिरवा यथावद्गुत्तरदाने प्रतिकूला:। वामं सव्ये प्रतीपे च द्रविणे चातिसुन्दुरे। पतोधरे हरे कामे विद्याद्वाममपि स्न्रियाम्" इति विर्वा। मत्रापि वामाशन्दृश्य योषिद्रुपमर्थ कल्पयित्वा प्रथमश्रोतार प्रत्युस्तरयन्ति- भ्रहो इत्यादि। अहो माश्चय्यं खलु भवान् विम्बरसिक: प्रतारणाचतुरः समवलोक्यत इतिशेष:। कीटफूच भवतः समरो मन्मथावेगो वत्तंते, येन स्मरविडम्बनेन विवेकशून्य मनसः वरग्याव कव्य रुपज्ञानरहित वत्तस्य भवत इति शेष: असमासु पुंर्वेष पुंष्यक्ति केषु विषयेऽपि एवकारोऽपयथंकोडन्र योषिदूभ्रमः क्ीभ्रान्तिः सआ्ञात इति शेष:। शादूद लविक्रीढ़ितंछन्दरतअपणन्तूकतं प्रागेव (१५८पू०)। (१९) उक्कोदाहणे श्लेषपद्भक्गाभकृश्वख्जोपपाद्यितुमाह-प्रत्रेति। इतीत्थं पदमङ्ग द्वारा, अर्थड्यस्य योगाव् सम्बन्धात् पूर्वोक्कामरोक्तेरितिभाव:। सक्श्लेषः भङ्गो वि. मागस्तेन सह वर्त्तते इति सभङ्ग: सोऽसौ रलेषः। अभङ्गः श्लेष इति शेष:। सभङ्गश्ले पस्प शुद्धोदाहरणं तु. काव्यप्रकाशे यथा- नारीणामनुकूलमाचरसि चेज्जानासि करचेतनो वामानां प्रियमादधाति हितकृन्नैवाबलानां भवानू। युक्तं किं हितकर्समं नद्ु बलाभावप्रसिद्धास्मन: सामर्थ्यं भवतः पुरन्दुरमतष्छेदं विधातुं कुतः॥ अन्रं नारीणामितिपडे मबलानामितिपदे- च सभग्रशलेष;, नारीतिससुदायस्य अव. लेतिसमुदायस्य मे सतरियां रूढ़त्वात यदपि वामादिपदे न भङ्गस्तेन न केवलं समङ्श्ले षोदाहरणं तथापि नारीणामितिपदभकमुपजीव्यप्रधुत्तानां शलेषान्तराणां स एव मूक्ष मिवि तेनैव व्यवहार इति तद्व्याल्यातारः। अभक्गपदश्लेषेय वक्रोकियंथा तत्रव- महो केनेदशी बुदधिर्दारुणा तव निर्म्मिका। त्रिंगुया भूयते बुद्धिनं तु दारमपी क्रचित्।। मन्न दासया क्ररा काष्टेनेत्युभयार्थपरेपि दाहणेतिपदृस्य म मझतः इत्यमनपडरले नेय पक्रोकिरियम्। (१०) एवं रलेषमूर्का चक्रोकिमुदाइत्य काकुमूछा चक्रोकतिमुदाइरति-कालें इति। क्रोधास्नायिकया परित्यकस्य कृवागसो नायकस्प आशवासननकसर्सी प्रत्युक्तिरियम्। कोकिछापिका: वाचाला अविरतध्यनिकारियो यत्र व स्मिन् सहकारेण अठिसौरमा- प्रेष लाग्रमुकुलप्रकटनेन "सहकारोऽतिसौरमः इत्यमर:, मनोहरे काले वसन्ससमये,

लक्ष्मीविराजित:

(६१) अभ्भ कया चितस्ा नि षेार्े नियुक्त्तो न् ्था का क्रका दूयत एवेति विष्यथें घटित:। (६२) शब्द रेक्तविधैरेव भाषातु विविघास्वाप। वाक्यं यत्र भवेत्सोडयं भाषासम इतीष्यते ॥ १० ॥ यथा मम- (६३) 'मञ्जलमगिमजीरे कलगम्भीरे विहारसर्सीतीरे। विरसासि केलिकीरे किमालि ! धीरे च गन्घसारसमीरे ?॥'

कृत मागोऽपराध: सपतीपरिष्यङ्गरूपो येन तस्य प्रियस्येतिशेष: "आगोऽपराधो मन्तुश्" इस्यमर, परित्यागाव् परित्यागविधानात् तं परित्यज्यावस्थानादितिभावः, तस्याः प्रियाया: चेतश्चित्तं न दूयते कामतापेन न परितप्यते अपि त परितप्यत एवेति काक्:। (६१) उक्कोदाहरणे अर्थान्तरस्य अन्यथा योजनोपपादनद्वारा चक्रोकि प्रदशयि सुमाह-अत्रेति। निषेधारथे अभावार्थे, नियुक्त: प्रयुक्ा! काक्का "तस्याश्चेतो न दूयत" इति ध्वनिविकारेय। विध्ययें भावार्थें घटितो योजितः । तथा च न दूयते इति निषेधा र्ंकतया न प्रयुक्तो नम अपितु दूयत एवे तिविष्यर्थकतया काक्का योजितः। ननु पूर्व द्विती यपरिच्छेदे आर्थीष्यअ्ञनानिरूपणावसरे "वकबोड्ध्यकाळूनाम्" इत्यादिना काकुवैशि- एये आर्थोग्यक्जना हवीकृता, तयव चात्रार्थान्तरावबोध इति काकुव क्रो केरर्थालक्कारत्वमेव युककमिति चेव् ? मैवम, वक्रोक्तियुक्ताया: काको: शब्द्धरसंरवात् वक्राकेरलक्कारस्यापि शब्दध मंर्वेन शब्दालड्वारस्येव युक्ततवाद्। (६२) भाषासममलद्कारं लक्षयति-शव्दरिति। एकविघैरेव शब्देः, विविधास्वपि संस्कृतप्राकृताधनेकतयाऽनेकप्रकारास्वपि साषासु विषये यत्र यत् वाक्यं भवेत्, साअयं भाषासु समस्तुल्यरप युध शब्दो यत्र तथाविधो भापासम इति नाम मलद्वार इष्यते अभिलष्यते भालड्वारिकेदिविशेष:। स्वभाषासु दुल्यरूपत्वादेवायं शष्दरालक्कारः। अत्र भाषादयातमकभावाश्लेषेSतिग्याप्िवारणाय विविधासु भाषासु' हृश्यभिधानम। पवक् एकविधैरेव शव्दैरनेकविधमापासु वाक्योपपतिस्थले भषासमः, द्विभाषामात्रे वाक्योपपत्तिस्थले तु भाषाश्लेष इत्यनयोभेंद:। एष च इलेषालङ्गारविशेष इति पट्ठुक्सं चण्डीदासपण्डितेस्त दसङ्गतमेव अर्थद्यामावास। (६३) मन्जुलनेति। मानवशात्य कसकलव्यापर्रा स्वसर्खी प्रति सख्या वचनमिदम्। हे माछि सखि! कलेन कोकिलादीनां मधुरध्वनिना गम्भीरे मनोहरे, मञ्जुलो मनोरमोड सौ मगिमश्जीरो नूपुरसतत्र तथोक्ते, "मनोजं मञ्जुमज्जुलम्। 'रक्तं मगिद्वयोखतम जातौ मुकादिकेडपि च' मजीरो नूपुरस्त्रियाम, इति चामरः, विह्ारसरसीतीरे केलिस रोवरतटे, केलिकीरे क्रीयोपकरणीभूतशुके, धीरे मन्दमन्दसज्जारिणि गन्घसारसमीरे चम्दनवायौ च, कि कर्थ विरसा विरकानुरागा असि। अन्र स्कन्पकं छन्दुस्तल्वपपान्तु- "हकन्धकमिति तत् कथितं यत्र घतुष्कलगयाष्ट्रकेनार्घ स्याद। सत्तल्यमग्रिमद्लं भवति चतुःषष्टिमात्रकशरीर मिद्म्।।" अत्र पकषिघैरेव शब्दैः संस्कृतप्राकृतादिविविधभाषासु वाक्योपपत्तेः भाषासमः। १०६ सा०

साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेद्े-

(६५) 'सरसं कइया कव्वम्' इत्यादौ तु 'सरसम्' इत्यन्न संस्कृतप्राकृतयोः सा भ्येडपि वाक्यगतत्वाभावे वैचित्र्याभावान्नायमलङ्कारः। (६६) शिलष्टैः पदैग्नेक्ार्थाभिधाने श्लेष इष्यते। (६४) कथ भाषासमत्वमित्युपपादयति-एष इति। श्लोक: रकोकात्मर्क वाक्यम्। (६५) नजु कारिकार्या "वारक्य यत्र भवेत" इति ध्यापकवचनापेक्षया "पर्द यत्र भषेद्" इतयेव कथं नोपाप्तमितिजिज्ञासार्यां तरफलमुपपाक्यति-सरसमिति। "सरसं कवेः काव्यम्" इति संस्कृतम्। "सरसं कइया कबवं पअडि अपि उ ससार सव्वस्स। तह जइ गिन्चं मुद्अं सुखिनं पेअं महं तेस्थ ।" इति समस्तम्। संस्कृत प्राकृत योरिस्यपलस्णरवेन शौरसेन्यादीना परिप्रहः। साम्येऽपि एकविधपद् ग्वेडपि। वाक्यं "सरसं कहण कव्यम" इति, तद्रतर्यभावे सतोत्यर्थः।वैचिन्येति। वैचित्रय एवालक्टासस्वाम्युपगमाध्रात्ायमलड्कार इत्यर्थः । एवस् वेचित्रयबोधनार्थमेक्ष

(६६ ) श्लेएं निरूपयति-श्लिष्टेरिति। रिलिष्टैः अनेकेनार्थेन सम्मिलितैः वाच्यता सम्बन्धेन संश्रिष्टैः एकोच्चारणेनैव युगपदनेकार्थंबोघकैरितियावव, पदैः सुप्िडन्तैः अनेके येडर्थास्तेषामभिधानमसिघयोपस्थानं यत्र तस्मिन् तथोके सतीतिशेष:, श्लेष स्तव्नामक: शब्दालद्कार इष्यते कविभिरितिशेष:। पदैरिति बहुवचनमतन्त्रम्, तेनैक सिमिनपि पदे अनेकार्थानां मिथ: संश्लेषणात् श्लेष:। 'सकृदचरितः शब्दः सफदर्ष गमयति' इति नियमाङ्ीकर्षणां मतेन एकानुपूर्वोकत्वे- पि सत्तदर्थनिरुपितवृत्तिभेदाब्छब्दभेद इत्यर्थकेन "अर्थभेदेन शब्दभेदः" इतिनयेन भिन्ा: शब्दा:, इन्द्रशनुप्रभृतीनां भिन्नसमासानां र्लेषे उदाक्तानुदात्तादिस्वरभेदे भेद- य्रहो दृशपह्वव इति शक्कानिराकरणाय "काव्यमाग रवरो न गण्यते "इति नयसतेन व वुगपदुच्चारणविषयतया यत् शव्यन्ति भिन्न सवरूपमपहवते एकवृन्तगतफलदवू यग्यायेन यश्रार्थक्षयप्रतीतिः म रहेष:। एवष्चे कौच्चारणापह् नुतभेदकमिग्नार्थंकसदश नानाशब्दवत्वं इ्रलेष इति फलितम।"सफ्दुच्चरित" इतिनियमानक्गीकतत'यां मते एकदा गृहीतनामाताश्पय्य का शब्द एव श्लेष इृस्यपि सवचम्। नच "दुगालङित" इत्यादावि वात्रापि अर्थान्तरे व्यअनैवास्त्वतिवाच्यम्, प्रकरणादीनां सुल्यखेनकत्राभिधानि- यम्तणामावाद। तस्मान्नानारथेषु रिलिष्टेषु यम्रानेकत्र तात्पय्यंग्राहकं युगपद्वतरति भावतरति वा तत्र श्लेषः । यत्र तु क्रमेया तत्र आवृत्तिः सा व पुनरतुसन्धानं यथा "अच्ा भज्यम्तां मुज्यनतां दीवयम्ताम्" इति अभ्रान्वयिपदार्थभेदाद्रोदुरावुरयेध बोधः उपचारणं तु सम्बेणेय । यत्र त्वेकश्रेव तम् व्यञ्जनेतिव्यवस्यितिः। मानार्थेषु विलष्टेषु यत्रानेवत्र प्रकरणादिक युगपदवतर्रत तत्रेव श्तेष इृति तु न वाच्यम्, अनेकन्र प्रकर- नाधनवतारे "योऽसकृद परगोश्रागाम्" इस्यादो इकेषानापपेरित्यमुसग्घेयम्। एवञ् तर्क्कवागीश: सकृदुषचरितेतिन्यायमवतारयद्वियंद्क्क्मन्र तत्ससीचीनमेव पक्षु न्यायमेनं इलेपेत्तर विषयर्पेन प्रकत्ण्य तकबागीशमतं नादरणीयमित्यमिहितं तत्र तत्समाधानमेव नादरणीयम् उप्तयुक्क, प्रदीपादा स्पष्टसुपलम्भाच्च।

शब्दालद्धार निरूपणन्] लक्ष्मीविराजित: । ६६१

(६७) वर्णा प्रत्ययसिङ्गानां प्रकृत्यो: पदयोरपि। ११॥ श्ले षाद्विभ किवचनभाषाणासषटघा च सः। क्रमेणोदाहरएम्- (६८) 'प्रतिकूलतासुपगते हि विधौ विफलत्वमेति बहुताधनता। अघलम्बनाय दिनमर्तुरभूत्र पतिष्यतः करसहसत्रमपि ।।' (६७) प्राचीनमतानुसारेण श्लेषं विभजते-दर्येति। वर्णो प्रत्ययार्द्यातरिक्तयततिकि श्विवदक्षरविशेषौ प्रत्ययौ विनक्तिभिन्ना प्रत्यायपति नथ बोधयसीतिप्रत्ययः प्रत्ययसंजक: एवञ् प्रत्ययाधिकार पठित्रत वे सति अर्थवोधहतवं तत्त्वम, प्रत्ययपदमत्र गोवलोवर्दन्यायेन वि- भक्तिमिन्नपरम् अन्यथा "विभ्ति ... इति पृव्रगुपादानमनथंक स्थास, जिके पुंस्खवस्त्रीधरूपे पुंस्श नपुं सकश्म रूने स्त्रीत्वन एुंस करवरूपे वा प्रकृत्यो: प्रत्ययविधावुद्देश्यतावचछेदकाक्रान्तयोः प्रत्ययविधानावभिभूतयोर्षा, पशयो: सुबन्तयोस्तिन्वयोस्तदुभयोरवा, विभक्ती सुधूदयं तिबद्वूयं तदुमयं वा वचने एकवचनद्विवचनबहुव चनानां मध्ये यत् किश्ञित् दवयम्, भाषे-

षष्ठोऽत्र भूरिभेदो देशविशेषादपत्रंथः।" इति षड्विभासु मध्ये यत्किश्रिद्भाषाद्वय्ञ सासामपि च रजेषाठ्एकत्र सम्मेल नेनानेकार्थंप्रतिपादनात् स वलेष अष्टधा। तथाच (१) वर्गश्लेषः (२) प्रत्ययश्तेष: (३) लिकवलेप: (४) प्रकृतिश्लेपः (६) पदश्वेष: (६) विभक्तिश्नेषः (७) वचनशलेषः (८) भाषारेषश्चेति। तम्र च पदश्लेवस्य सर्वंत्र प्रसक्ताववि यत्र बत् श्लेषेण वैचित्रपाति शयो जायते तत्संजये व सदू्यपदेशोऽभ्युपगन्तव्य।: रुद्रटस्टु वर्णादिश्केषाणां प्रत्येकं लक्षणमित्यममिहितवान्- .. "यत्र विभकिकप्रत्ययवर्यवशादैकरूप्प्रमापतति। वर्णानां विविधानां वर्सक्लेषः स विज्ञेयः यत्र प्रकृतिपत्यपसमुदायाना भवत्यनेकेषाम्। सारूप्यं प्रत्ययतः स ज्ञेय: प्रत्ययनलेषः । स्ोर्पुन पुंसकाना शब्दानां भवति यत्र सारूप्यम्। लवुदीर्घत्वसमासैलिंङरलेष: स विज्ञेय:। सिद्धयति यत्रानन्येः सारूप्यं प्रत्ययागमोपपदैः। प्रकृतीर्ना विविधानां प्रकृतिश्ठेष: स विजञेय: । यस्मिन् विभक्तियोग: समासयोगश्च जायते विविधः । पदभझेषु विमक्ो विज्ञेयोऽसौ पदश्ळेष:। सारूप्यं यत्र सुपां विगं तथा सवंथा मिथो भवति। सोsन्र विभक्तिश्लेषो वचनकलेषस्त वचनानाम्॥

वाक्यानि यावदर्थ भापाश्लेष: स विज्ञेय:।।" (६) वर्णश्लेषसुदाहरति-प्रतिकूत्तामिति। शिशुपाळवधे नवमसग सूर्य्यास्तव णंनमिदम्। विधो भाग्ये चन्द्रे च "भाग्यं स्त्रीनियतिरविधि:"विधुः सुर्धाशुः युभा इति चामरः, प्रतिकूखतां प्रतिदन्द्विषदनाभिमतार्थोपस्थाप कत्वं विरुद्धफलमागित्वअ्ञ उदयरूपफलभागिरवमितियावत्, उपगते प्राप्ते सति, बहूनि साधनानि फलमिष्पादनो- पाया यस्य त्य भावसततता तथोका बहुस्थित्युपायश्ा लिस्मपीत्यर्थ:, दि निश्चितम्,

६६२ साहित्य दर्प :- .[दशमपरिच्छेदे-

(६६) अत्र 'विधौ' इति विधु-विधिशदयोरु का रे का यो र ा रूप्वच्छ्ले (७०.) 'किरणा हरिणाङ्कस्य दक्षिमश्र समीरयः। कन्तोत्सङ्गजुषां नूनं सर्व एव सुघाकिर: ।।' (७१) अत्र 'सुधाकिरः' इति क्किपू-क प्रत्यययोः । (७२) कि चात्र बहुवचनैकव चनयो वैकरूप्याद्व चनश्लेषोऽ . पि । विफलत्वम् अकिश्चित्सहायकत्वम्, पति प्राप्नोति। अर्थद्वयमपि श्लेषेण समर्थयति- अ्रवलम्बनायेति। पतिष्यत उन्नतपदात् भ्रश्यतः उदयादर्स्त गमिष्यत सौभाग्याद्ौर्भाग्य गमिष्यत इति थावत् दिनभर्तु: सूय्यस्ष्य तत्त्वेनाध्यस्तरयापि वा कश्यापि पुंसा, कराणां रश्मीनां हस्तानाअ सहस्रमपि, करो वर्षोपले रश्मी पाणौ प्रत्यायगुण्डयोः" इति मेदिनी, अवलम्बनाब आकाशे आश्रयसाय मस्तमय विघातायेतियावत, नाभूद उपायी नाभ- वस्। अयमाशय :- पतिष्यतः पुंसः करद्वयमपि पतनविघाताय भवति तस्य तु-किपुनः कर सह स्मण्यवछम्बनाय, नाभू दितिश्लेषः। नचैव मपि विधोरुदये सूथ्यं स्यातमितत्वव णंन एव तात्पथ्यं तंदा "विफलत्वमेति बहुसावनता" इति द्वितीयपादार्थस्य सक्गतिः कथमित्िवाच्यस्, कविना विधो: (चन्द्रमसः) प्रतिकूळतयोपस्थित्या सूर्य्यासतस्य वर्णि सश्वाद्। विधो: (चन्द्रमसः) प्रतिकूलतायां विधीय्मानं निखिलं विपरीतं भवति सम्पनं च विवश्यतीति दैषज्ञराद्दान्तः। प्रकृते च विधो: (चन्द्रमसः) प्रतिकूता उद्यपदप्रा स्विरेवेस्यववेयम्। वेसालीयं छन्दा, तल्षचणन्तूक प्रागेव। (६९) उक्कोदाहरणे वर्णंडले षसुपपाद्यति-अश्रेति। उकारेफाशयो: विजातीययोर पीतिशेष: औकाररूपत्वात् औकाररूपप्राप्ते: श्लेषे मेलनेन विधिविधुशब्दार्थंद्वयस्थापि वाध्यत्वम्। तथाच विधिविधुशब्दयोविजातीय योरपीकारोकारयोः "अञ्व घेः" इति पाणि निसूत्रेण कौ परे सक्ष्यरूपत्वस्, तस्मात् विध्यावितिशब्दे औकारमाहास््येनामिळ्वप्रयतो.

मलेपः। विभ्ाविस्यादेशिनि भेदेऽपि आदेशमादाय सादश्यं बोध्यम्। (") एवं वर्णमात्रशलेषं दर्शपित्वा प्रश्यययोवंचनयोश्चैकत्रैव श्वेषं दशयति- "किरणा" इति। हरिणाक्कस्य मुगचिहस्य चन्द्रमस इति यावत् "लीमृंगाङ्:कलानिधिः" इश्यमरः, किरणा रश्मय: दुव्ियो दक्षियाया दिश भागत समीरणो वायुश्, "समीरणः स्यात् पवने पथिके च फणिज्के" इति मेदिनी, एवं सर्वं एव, काम्तानां प्रेयसां प्रेथ. सीनां वा उस्सक्ञान् क्रोड़ान जुषन्तीति तेषां प्रेथसां तासा प्रेयसीनां वा, नूनं निश्चितम, सुधामसृरत किरतीति वा अमृतवर्षकः अमृतवषिका च। श्लोकश्छन्दः (२२१५०)। (१) प्रत्यययोवंचनयोक्च युगपत् श्लेषमुपपाद्यति-अन्रेति उक्कोदाहरण इत्यर्थः। क्िपू-क-प्रत्यययो: श्ेष इृति पूर्वतोऽनुषअ्नीयम्। अथ च "किरणा" इृत्यनेन सम्बन्धाय सुर्भा किन्तीति सुधाकिर: 'कर विक्षेपे' इस्यस्माद 'अन्येन्योऽपि दृश्यते' इति पा० सग्रेभ किप् "अत हजातो" इत्यनेनेखे सति प्रथमाया बहुवचने रूपम्। "समीरणः" इत्यनेन सम्बन्नाय प सुरगां किस्तीति सुधाकिरः तस्मादेव कुष्धातोः "हगुपवज्ञाप्रीकिर: का इत पााणनिसूपेया कपश्ययास्तात् प्रथुमाया एकवचने रूपमित्याशयः। (७२) निन्चेवि। अपि चेत्यथं:। अम्र "सर्वं पव" झयत्र सुभाकिर इस्पत्र थ।

लक्ष्मोविराजित: । ८६३

(७३) 'विकसन्नेवनीलाब्जे तथा तन्व्या। स्तनदवयी। तव दवा सदामोदं लसतरलहारियी।!' (७४) अप्र न्पुंसकस्त्रीलिङ्चयोः श्लेषो वचनश्लेषोऽपि। (७५) 'अ्रयं सर्वागि शास्त्राणि हृदि शेषु च वक्ष्मति । सामथ्यंकृदमित्राणां मित्राणां च नृपात्मजः ।।'

यद्यपि "कान्तोत्सङ्वजुषाम्" इत्यत्रस्त्रीपुललिङयो: समानरूपत्वात् लिङ्गश्लेषस्तथापि किप्- कप्रश्यययो: श्लेषस्यैव चमरकारातिशयाधायकरवात् प्रत्ययप्लेवलेनैव व्यवहार इति भाव:। उदाइरणान्तर यथा-

प्रथमनिवहमध्ये जातु चित्वप्रसादादहसुचितरुचि: स्यान्नन्दिता सा तथा मे।। अन्न स्यान्नन्दितेति स्याम स्यादिति उत्तमपुरुषप्रथमपुरुषयोस्तुल्यं रूपमिति तयोः श्हेषः । तस्य च पृथगनुकेः प्रत्ययश्सेषान्तर्भात्रः। तथा नन्दितेति तृचुतलोस्तुल्यं रूप- मिति तृचूतलो; कृत्तद्धितप्रत्यययो: व्लेषः इतिस्पष्टमन्यत्र। (७३) क्रम प्राप्तं निङ्कश्तेषमुदाहरति-विकसदिति। तन्व्री कृशाङ्गी तस्या।, अत् लसत्तरलहारियी" इति पढं 'विकसन्नेत्रनीलाबजे' इस्यस्य विशेषणे सति कसन्ती प्रका शमाने तस्ले चव्नले हारिणी मनोज्ने चेति द्वयोद्वयो: पदयोरयंथाक्रमं कम्मधारयः। ततश् नर्पुसकलिङ्गस्य प्रथमाविमकेर्द्विवचनम्। स्वनद्वयीत्यस्य विशेषणे सति तु लसन् शोभ- मान: तरको हारमध्यगो मणियस्य स ताद्ृशो हारो मुचामाला अस्यास्तीति ळसतर- लहारिणी एकवचनान्तं र्स्रालिङ्म। 'तरणो हारमध्यगः' इस्यमर। नचान्र"न कमंधार यान्मस्वर्थीयो बहुवीहिश्चेत्तदुर्थप्रतिपत्तिकर:" इश्यनेन निषेधात् कथम् इन्प्रत्यय इति वाच्यम्, अम्र प्रशंसार्थ इन्विधानात् तत्र बहुव्रोहिणा तदयस्याप्रतिपादनेन तन्नि- षेधाप्रास्मेः । विक्सन्ती द्योतयन्ती नेत्रे लोचने एव नीलाब्जे नीलकमयुगल्म्, तथा स्तनदूयी कुचयुगलख्ज, सदा तव आमोदम आनन्दं दर्त्ता दधारता दद्याच आा. शिषि लोटू। दा वातोरुमयपदित्वेन विकसदित्यादिना सम्बन्धसमये दसामिति अशि- षि लोट: परमैपदद्विवचनम्, स्तनद्वयीत्यनेन सम्बन्धसमये सु दत्तामिति दाघातोरेव आशिषि लोट: आत्मने पदस्ये कव चनमित्यय गन्तब्यम्। (७४) अ्रेति। उक्कोदाहरणे दशितदिशा 'लसत्तरलहारिणीस्यन्न' वपुसकस्त्रीलिक्यो: श्लेष! वचनश्लेषोडपीति। न केवलं छिङ्गश्लेषमात्र किन्तु वचनयोर्द्विवच नैकव चनयोर पि शलेषः। तथा च दढाते: परस्मेपदे लोटो द्विवचनान्तस्वम्, आत्मनेपढे पुनरेकवचनास्त. स्वमिति तथा उसतरकहारिणीत्यत्र विकसदित्यादे: स्तनद्वयीश्यल्य च विशेषणतवे द्विवचनैकवचनान्तत्वमितिभावः। तर्कवागीशास्त्ु-"अपिना णिनू प्रत्ययस्य इनू प्रत्य- यस्य च श्वेष:" हत्याहु:। लिङ्गवलेषत्वेन व्यवहारस्तु तस्येव वेचित्रयातिशयोत्पादनादि स्याशया। वचनरखेषं विना लिद्गश्केषस्तु "हरिस्तन्ाम चाघनुत्" इति। अन्न हरिल्त• पाम्नो खिसमेदेऽपि अधनुदित्येकरूष्यम् वचन तु अभिवस्। (") प्रकृतिश्लेषमुद्ाहरति-प्रयमितति। राजपुत्रे जाते जम्मग्रहान् जानले ज्योति

साहित्यदर्पणः- [दशमपरिच्छेदे-

(७६) ऋत्र 'वक्यति' इति वहि-वच्योः, 'सामर्थ्यकृत्' इति कृन्तति-करोत्योः प्रकृत्योः । (७७) 'पूथुकार्तस्वरपात्रम्-' इत्यादि (७६८ पृ.) । (७) अत्र पदभग्ने विभक्तिसमासयोि वेलक्षया्श्लेष, नुप्रकृ तिश्लेषः ।

विंद उक्तिरियम्। अ्यं नृपा्मजो राजपुत्रः हृदि स्वचेतसि ज्ञेषु विद्वरसमाजेषु च "जो ब्रह्मपुषविद्वससु" इति मेदिनी, सर्वाणि अखिलानि व्याकरणादीनि शास्त्राणि (कर्म) वक्ष्यति प्रापयिष्यति कथयिष्यति चेति यथाक्रममर्थः। तथा अमित्राणां शत्मां मिन्राणां स्वसुहदां च सामर्थ्ये कन्तति करोतीति च सामर्थ्यंकृत् प्रभावेष सामथ्यंच्छेसवा साहा य्येव सामथ्यंकारकश्र भविष्यतीतिशेषः । अत्रापि यधाक्रममर्थंः। (७६) श्लेषसुपपाद्यति-अत्रेति। बह्वच्योः प्रकृश्योरित्युत्तरेण सम्वश्घः। प्रक्क- त्यो: श्लेष इति पूर्वतोऽनुषङ्क। कृन्ततिकरोत्योः "कृतीछेदने" "हुककृजकरणे" इकसिति• पो धातुनिहेशे" इति तिपा निदूदेंशे तथा च कद्रपाया कृरूपायाश्चेत्मर्थः। एवजात्र"हदि' इस्यनेन सम्बन्धे "वक्ष्यति" इति "वह प्रपणे" इति प्रापणार्थकवहचातोल'टि स्ये तिपि "कुहोश्चुः" इति पा, सू. चुरे आदेशप्रत्यययोरितिपाणिनिसूत्रेण षतवे प्रयोगः, "जेपु" इश्यनेन सम्बन्धे तु "वक्ष्यति" इति "वच परिभाषणे" इस्यरमाद्धातो:लूटू स्यतौ प्रयोगः। तरथा अमित्राणामितयनेन सम्बन्धे साम्थ्यंकृत इति उक्कायें सामथ्ये क्मण्युपपदे कृते: कविपि तकोपे तुकि प्रयोग: मिश्राणामिल्यनेन सम्बन्े तु सामथ्यें कमण्युपपद् एव कृजः क्विपि सुकि प्रयोगः। अथ च पुनविशेष: पूवंत्र तिङूप्रत्ययस्य, परत्र कृत्प्रत्ययस्य माहालयम्। तथा चात्र पदापेक्षया प्रकृतिश्लेषल्पेव वैचित्रयातिशयोत्पादनात् प्रकृतिरले- पश्वेनैव व्यवहार इस्याशयः। (") पदश्लेषमुदाहरति-पथुकार्तेति। ्याय्यासमिर्द दोषपरिषछेदे सण्दिग्ध स्वस्य कचिददोषत्वकधनप्रस्तावे (७६८ पृ०)। अन्र पृथुकार्ततस्वरादिपदानामेव र्लेषेण वैचितयातिशयोत्पावनात पदश्लेषत्वेनैव ज्यवहार:। (७5) ननु पथुकान्तस्वरेत्यादौ पृथु कार्नस्वरः पृथुक आरतस्वरादिशब्दाम। प्राति पद़िकरूपप्रककृतिषलेषोऽपि सम्भवितुमहृंति तत्कय म प्रकृतिश्ठेष इत्यत आह-मत्रेति। पदानां भने अर्थबोधनाय समस्तपद्स्य पार्थक्ये, तथाच 'पृथुकात्तंस्वए' इस्यादौ 'पृथु कास- स्वरहस्यादिरपेया "परथुक आततश्वर" इस्यादिरपेण च पढ़ानां विश्लेषणे इत्यरथ:, राजपचे "पृथूनि कार्तस्वरपात्रागि पत्रे"स्येर्व क्रमेण, याचकपक्षे-"पृथुकानामार्संस्वरस्य पात्र' मिश्यादिक्रमेण च न केवलं पदानामेव वैलचण्याव् किन्तु बहुमीसादिसमासघटकप्रथमा- दिविभकके: बहुत्रीययादियमासयोक्षपि वैदक्षण्पात् वैषम्यात्। यद्यपि न्यूनाधिकेश्वादि. लक्षणवशाेव प्रक्कृतिश्लेषतो भेदसिद्धिस्तथापि प्रकारान्तरेणापि सरिसिदर्शिता। एवस पद्श्लेषो हि यवासम्भवपद्मष्ट्े विमकिसमासयोवकशण्ये च ज्ञेय:, प्रकृतिशलेषर्तु तद- वैलक्षण्ये पवेश्यनयोभेंद हत्यभिप्रायः ।

लक्ष्मीविराबित:। ६६५

(७९) एवम - (८.) 'नीताना माफुलीभावं लुग्घेभूंरिशिलीमुखैः। सहशे वनवृद्धानां कमलानां तदीक्षणे ।।' (८१) अत्र लु्घशिलीसुखादिशब्दानां श्लिष्ठत्वेऽपि विभक्तेरमेदात्प्रकृतिश्से- षः। अ्रन्यथा सवत्र पदश्लेषप्रसङ्गः। ( ८१) 'सर्वस्वं हर सर्वस्य त्वं भवच्छेदतत्पर:। नयोपकारसमुख्यमायासि तनुवर्तनम् ।I

कचिश्पद् मक्गामावेऽपि प्रकृति विभक्तिवैलक्षण्येनईँपदवलेषो यथा- "यश्य घेतः प्रियालोके तक्ष्य रमरकदर्धनम्।" मत्र दसो देवादिकश्य तसक्ष खोण्मध्यमपुर षैकवचने यस्य तस्येति यवदोःषष्टयेक वचनेऽपि वैजक्षण्यात् पदश्लेष:। (७९) यथासम्भव पददिभक्तसमारवैछवण्य एव पदश्लेष: अव्यया प्रकृतिश्हेव इति सिद्धे आइ-रदष्टेति। निर्दिष्टक्रमेण पदश्लेपस्वीकारे चेश्यथः। (८०) तन्सान्नवैवक्षण्ये प्रकृतिश्वेषमेवेश्युदाहरति-नीतानामिति। कस्याश्चिन्नाथि काया लोचनवर्णनेयम्। भूरयो बहुलाः शिलीमुखा बाया येषां तैः तथोके, "अलिबाणौ शिल्षीमुखो" इश्यमरः, लुष्घैध्यिः "लुन्ध आकाहक्षिणि ब्याये" इति हैमा, जाङुली- भावं भषभ्यग्रत्वं नीतामां प्रापितानाम्, पने कानने "इने सलिसकानने"इत्यमर:,वृद्धाना वृद्धि प्राप्टानां, कमळारना मृगार्णं मुगकोधनानामित्यथः,"कमल सलिळे तात्रे जलजे व्योम्नि भेषजे। मगभेदे त कमलः इति मेदिनी, सदशे समाने समानसुन्दर इत्यर्थः वस्था नायिकाया ईक्षणे कोचनयुगछम्, विद्यत इति शेष:। पक्षान्तरे तु[लन्धेः सौरभे कोमं प्राप्तैः भूरिशिलीमुखैबंहुभिअ्रंमरै: आकुलीमावं व्याप्तां मीतानां प्रापितानास, वने सलिले वृद्ानां वृद्ि प्राश्वानां, कमलानां जलजाना, पम्ानामितियावत, सरशे तस्या नायिकाया ईचणे जोचनयुगलम्। (८) अत्रेति। आदिपदेन वनकमलशब्दयो: परिप्रहः। शलिदत्वैपि नामार्थक तया सम्बद्रवेऽपीत्यथः। दिभक्तेः समासस्य चेतिशेषण। मभेदात वैलवण्याभावावू। प्रकृतीनां लब्धादिरूपाणां श्लेष:। अन्यथा विभकतयादीनामभेदस्थलेऽपि पदश्लेषस्वी कारे सवंत्र वर्णाशेषस्थरमान्रे पदश्लेषप्रसङ्गः। एवख् पदश्ेषासक्कीण प्रकृतिश्लेषोदा हरयं न स्वादिति प्राचां प्रकारान्तरेण प्रकृतिश्जेषस्वीकारोष्छेदप्रसङ्गः स्यादितिभावः। (८२) विभकिश्लेषोदाहरयं द्शयति-तवंखमिति। शिवं प्रति तद्मकस्य पुत्रं प्रति चौरस्य चोकिरियम्। तत्राचपक्षे-हेहर! शम्भो एवं सवस्य कोकल्य सरवस्वं सवें च सत् सवं धनमैश्रव्यमितियावय्। "हवो ज्ञातावात्मनि स्वं त्रिष्वाश्मीये स्वोऽस्रियां घने" ह्रयमरः, ईशावास्यमिद सवं यत् किश्ञिन्जगश्या जगत" इृत्ि श्रतिः तस्मात् स्वयेय प्रापणी यश्वेन सवंदेवोपास्य इति भावा, तथा एं सर्वस्य तवद्कजनस्य मवस्य संसारस्य जन्म मरण रुपस्याविद्याकृतस्य प्रवाहस्य षेदो सुत्ति प्रदानेन ततो निवर्तनमुद्धारोवा तत्परस्त

६६६ साहित्य दर्पय :- [दशमपरिच्छेदे-

(८३) अत्र 'हर' इति पक्षे शिवसंबोधनमिति सुप्। पक्षे' हृषातोरि्तिङिति विभके: । एवं 'भव' इत्यादौ। (८४) अस्य च भैदस्य प्रत्ययश्लेषेगापि गतार्थत्वे प्रत्ययान्तरासाव्यसुबन्तति-

(८५) 'महदे सुरसंधं मे तमव समासस्रमागमाहरणे। हर बहुसरयां तं चित्तमोहमवसर उमे सहसा ॥' स्परायण: "आमुक्तेः संसार" इति नियमान् मोक्षप्रदानेन जम्मादिबन्धदूरीकरणपरायण इस्यर्थ:, तथा त्वं नयेन नीतेरुपदेशेन य उपकारो दुःखत्राएं तस्मिन् साम्मुख्यमानुकू वयं यस्य तत्तथोक्म्, तदनुवतनं शक्राचार्थ्यादिदेडवारणम् आयासि प्राप्नोषीत्यर्थः। उदोतकारास्तु-"छेदतत्परे बन्धच्छेदपरो भव उपकारसाम्मुख्यं नय प्रापय मयासोऽ स्यास्तीति मायासि वर्तनं तपश्चर्य्यादियोगिजीचितं ततु विस्तारय सर्वस्वादिकं हवा तपः काश्य येन मोक: स्यादितितात्पय्याथं: इत्याहुः। परे तु "यस्यानुग्रहमिच्छ्ामि तस्य वित्तहराम्यहम्। यन्मदः पुरुष: स्तब्धो लोकं मां चावमन्यते।।" इति न्यायेन सर्घस्वाद्यपहारादिनानुग्रहं कुर्वितयाहुः।पक्षानतरे तु-हे पुत्र! एवं सर्वस्य जनस्य सवस्वं ग्रामहिरण्यादिक समस्तमेव धन हर अपहर चोशयेत्यर्थ:, तम्र कश्विद्यदि प्रतिबन्धको भवेचदा तस्य छेदे मित्तेरङप्रत्यङ्गादेश् कर्त्तने ध्वनिना मारणे तत्परः प्रवृत्तो भव, तथा मायासि परेषाम् आयासदायक क्लेशकारकं वर्तनं जीविकां तन्ु विस्तारय यद्वा आयासि परिश्रमविशिष्टम्, तनुवततन सन्धिद्वारादिना अन्यगेहे शरीरप्रवेशनम्, उपकारसाम्मुख्यं प्रत्युपकारकरएां नय अपनय वा परधनप्राष्विरूपोपकाराय उपयोगितां नय प्रापय, परकीयवित्तानयनाय सन्धिद्वारेय भिचिरन्ध्रादिना वा सढूगेहे स्वदेहं प्रवे- शय इत्यथ:। (=३) अंन्रेति। 'हर' इति रूपमिति शेषः पक्षे एकस्मिब्रितिशेषः। इति सुबिति। मस्माद्वैतोस्तदम्तगता "सुर्भभक्तिरिश्यर्थः। पक्षे अपरस्मिन्नितिशेष:। हृघातोरिति हर्णार्थकात् हम्धातोः, परस्माद्विधीयमानाया इति शेष:। तिकिति विभककेरिति। तिए नवर्गताया: लोटि सिपो विभकतेः श्वेष इत्यरथः । एवं यथाउत्र सुष्टिधो: श्लेषस्तथा भव वेश्यत्रापीत्याशयेनाह-पवमिति। आदिपदेन नय आयातितनु इत्येतेषां परिप्रद्य। तथा व भवेत्यस्य शिवपक्षे सम्बोधनश्वेन चौरपक्षेक्रिपापद्तवेन व सुप्तिङविभक्तित्वम्। एवमन्ययोरपिःस्वयमेवोह नीयम्। (८४) ननु सुस्िडो विभकेरपि प्रत्ययत्वेन प्रत्ययश्लेषेणैव विभकतिश्लेषस्यापि गतार्थरवेडलंविभकिश्लेषेणेश्यत माह-अस्य चेति। भेदस्य विभकिश्लेषरूपप्रकारस्य, प्रस्यपश्ले षेणापीत्यपिर्भिन्चक मे प्रत्ययश्लेषेण गतार्थरवेऽन्तर्भूंतत्वेऽपीत्यथः। प्रत्ययान्तरेग क्विवादिना असाध्यमनिष्पार्थं यत् सुबन्तं तिडन्तळ् हरादिपदं तदृतत्वेम तदन्तवर्तति ववेन, विष्छ्ध्िविशेषाश्रयणात् वैचित्रयविशेषाछम्बनाव् कृत्तद्वितान्तस्य स्वादिव्यति- रेकेण प्रयोगाभावात् प्रत्ययान्तरसाध्यत्वम्, सुविसम्तस्य तुन तथास्वमितिविशेष:। "माषासि" इस्यन्र प्रकृतिविर्मा वेलक्षण्येम पदश्लेषोऽपि" इति तर्कवागीशषा।। (८९) माषाइलेषोदाहरणमाह-महदे इति। आानन्दबर्धनप्रणीते देवीशतके भक्त

शब्दालक्कार निरूपणम् ] लक्ष्मोविराजित:।

(८६) अत्र संस्कृतमहाराष्ट्रयो:। द्वयस्य प्रत्युक्तिरयम्। अन्न संस्कृताथ यथा-महसुत्सवं ददातीति तक्सम्बुद्दौ तथोके, 'मह उद्धूव उत्सवः" इत्यमरः, हे उत्सवद इस्यर्थः, हे उसे गौरि ! सुराणां देवानामपि सन्धा सन्धानं सम्यग्ज्ञानमितियावत् यस्मात्तथाभूतम्, यद्वा सुरैःदेवेःसच्भा सन्धिः मिळनमितियावत् यस्मात्तयाभृतम्, आगमाहरणे वेदविद्योपार्जने मे मम तं प्रसिद्ध समासङ्गं संसकिम् अव रच, तथा अवपरे मोहापचयोचितसमये बहुसरणं बहु अनेकधा सरणं प्रसरणं यश्य तथाभूतम्, बहुविषयगामिनमित्यर्थः, यद्वा बहु वारम्वारं सरण संसारो यस्मादित्यर्थ:, तं प्रसिद्ध चित्तमोहं सहसा झटिति हर अपनय। प्राकृतार्थ पक्षे त- मह देसु रसम् भम्मे तमवसम् आसम् गमागमा हरणे हरबहु सरगं तम् चित्तमोहम् मव्सर मे सहसा ॥ इति च्छेद: । "मम दहि रसं धम्में तमोवशास् आशा गमायमादू हर नः। हरवधु! शरयां रं चित्तमोइम् अपसरतु मे सहसा ॥।" इति संस्कृतम् चित्तमोहमित्यत्र मोहशब्दस्य गुणवाचकत्वात् "कीवे गुणगाः" इतिप्राकृतसूत्रेण नपुं- सकत्वमितिममज्ञाः। हे हरवधु गौरि! धम्में पुण्ये करमगिसमरसं प्रीति देहि प्रयद्छ। "शृङ्गारादौ विषे वीय्यें गुणे रागे द्रवे रः" हृतयमरः, नः अस्मर्सम्बन्धिरनी गमो गमनं मरणमितियावत् आगमः आगमनं पुनर्जन्मेतियावत् यस्मिश्ताद्दशात् संसारातू, तमो- वशां तमोगुणयुक्ताम् अज्ञानजनितामिश्यर्थः आशां पार्थिवसुखेच्छां हर अपनय। त्वं मे मम शवरणं रक्षयित्री भवसीतिशेषः"शरणं गृहरक्षित्रोः" इत्यमरः, सहसा शीघ्रंचित्तमोहम् अपसरतु दूरीकरोतु। जवनविपुत्त, रछुन्दस्तल्लक्षंणन्दूक्तमेव। (=६) अन्रेति। सस्कृतमहाराष्ट्रयोः माषयोरितिशेष, संस्कृत प्राकृतभाषयोरि- स्यर्थ:। श्लेष हृश्यनुषञ्जनीयम्। उस्कृष्टं प्राकृतं महाराष्ट्रीतिव्यपदिश्यते। तदाह दण्डी- "महाराष्ट्राश्रयां भाषां प्रकृष्ट प्राकृतं विदुः। सागर: सूकिरकानां सेतुबन्धादियन्मयम्॥" इति। नतु- "भकिं बिना वशनोहे वीण्यानें वा मृदकनादानें। कदन्यादानफलातें केवीं पावे मृदङ्नादानें।।"9 इस्यादिमहाराष्ट्रजनसुप्रसिद्धगाथेतिबोध्यम्। भाषासमलक्षणे "भाषासु विविधा स्वपि" इस्युक्तत्वात् एकप्रकारकैरेव शन्दैरनेकभाषासु वाक्योपपततिस्थले भाषासमः भाषाद्वयमात्रे वाक्योपपततिस्थले तु भाषाश्जेष इति स्वमिहितनेव। अत्र तर्कवागीशेन तु "भाषासमे तु भाषाणामैकरूप्यमेव न त्वर्थभेद: हद स्वर्थभेदोऽपीशश्युकम्। अतरेदम्बोध्यम्-संस्कृतप्राकृतमाध्यादिभेदेन षड्विधा भाषा इति तु दर्शित इलेष- विभागस्थले। तत्न संस्कृतप्राकृतयोरुदाहरणं ग्रत्थकृतैव दश्वितमिदानी काव्यालक्कार- प्रतिपादितान्युदाहरयानि प्रदर्श्यन्ते यथाक्रमम्। तत्र संस्कृतमागव्यो: यथा- (क) "कुललालिलावलोले वालिलेशे शालशालिलवशूले। कमलाशवलाळ्िवलेडमाले दिशमन्तकेड विशमे।।"

(क) विलष्टतवादुदाहरणानामर्था. लिख्यन्ते- ११० साप

साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेद्े-

कुररालिरावरोलं सलिलं तत्सारसालिरशूरम्।

संस्कृत प शाच्योयंथा- कमलासवललिवरं सास्यति शाभ्यतो विषमम्॥" दृति मागधीचछाया

(ख) "कमनेकतमादानं सुरतनरजतुच्छलं तदासीनम्। अप्पतिमानं खमते सोडगनिकानं नरं जेतुम् ॥। कामे कृतामोदानां सुचर्णरजतोच्छलद्दासीनाम्।

संस्कृत शुर सेन्योर्यथा- अप्रतिमानं क्षमते स गणिकानां न रक्षयितुम्। इतति पेशाचीच्छाया।

(ग्र) "तोदीत दिगगणमदोडकलहं स सदा बलं विदश्तरिदम्। आरदमेहावसरं सासदसारं गदानारम् :" कूलानि लालयन्ति पोषयन्त्येवं शीलास्तेषां कुललालिनां सर्ता लावे छेदने लोलो लम्पट स्तस्मिस्तथोक्ते, शलन्तीतिशला: सोदोगा ते सन्ति यत्मिन् देशे स शली खङ्गयोधी तं लिशति अल्पीकरोतीति शलिलेशस्तस्मिंस्तथोकते, शाल: गृह्दैः शालन्ते शोभन्ते ये तॉल्लुनाति छिनचीति शालश्ालिलवः स चासी शूलं चेति क्लेशोतपादकत्वास तथाभूते, कमलाया हदम्या रवा मृतसदशा दरिद्रा इति यावत् तेषु ललत विलसतीत्येवं शीलं बलं यस्य स तस्मिस्तथोके, मलनं माल: तदभाचोडमालस्तत्रानिवाय्यें इत्यर्थ: (मलधारणे ) अन्तके मृश्यौ सति स वासुदेवे विषये या दिकू पन्थासतां दिशमविशं प्रविष्टोऽस्मि इति 'संस्कृतवाक्यार्थः । मागघस्तु-'कुरराणां पक्षिविशेषाणां या माषि: श्रेणी तद्रावः रोळ: कलकलो यत्र तत्तथाभृतम्, सारसाडिरवेय सारस पड़िक्क्रन्दनविधानेन शूर तद्वियोगिमाशणसमथस्, कमळानां पम्मानाम् मसवो मकरन्दुस्तं ये छान्ति गृद्नन्तीत्येवंभूता येडलिनो अमरास्तैवरम, विषमं विरहि- जनदु:खावहं तत्सलिलं शाम्यत शमजुषोऽपि साश्यति। शरदि ताटशं सलिलं विटोश्य सुनयोऽपि क्षुम्यन्तीतिनिष्कषंः।" शरस्कालिकं सलिखं विलोकयतः पान्यस्योकिरियम्। इह च वर्णादिगतरवेन अष्टविधत्वं श्ठेषस्यासमोचीनमितिचण्डीदासपण्डितराधवा- नन्दप्रभृनीनां मतम्। त्त अष्टविधोदाहरणेषु परस्परं भेदस्योपलम्माद्समीचीनमिति कथनमेवासमीचीनमितिमन्तव्यम्। (ख) कमनेकेति। हे सुरतन निधुवनपुरुष! सुरतातिरिक्तविषये न ते कुशलतेति सम्बोधनाशय:, खवकछूत्या सतिर्बुद्धिर्यस्य तत्सम्बुद्धौ, यसत्वया श्राध्यते सपुरुषः क नरमनेकतमानि मदानानि यस्मात्तत् तथोकं तत् प्रसिद्धं छलं माया (कर्म) आसीन- माश्रितम्, अप्पतेर्वरुणस्येव मानीडभिमानी यस्य तम्, अगा निश्चला निकाना दीप्षि- यंस्य तम, नरं जेतुम अजतु गच्छतु अहो न ताहश: पुरुषो य स जेष्यतीति संस्कृत. वाक्यार्थः, पोरुषस्तवताथेयमुकिः। पैश्ाचस्तु-स पुरुषो रक्षयितुं रवप्रीणनाय कामे कामविषये कृत ममादो यासां तासां सुवसरजताभ्यामुच्छलन्त्यो दास्यो यासां ताह शीनां गणिकानाम् अप्रतिमानं न क्षमते न सहते। वेश्यासङ्गेन खिव्नस्य कस्यच- डुकिरियम। (ग) तोदीति। 'सुदवि परानिति तोदी, देशनं दिगुपदेशसतया सह वर्षंत छति सदिक, न गणेन सहायेन मदो यश्य सा, सवित: सदा सर्वदेव अकलहं परिभूतत्वाब्निवैरम्,

शब्दालङ्कार निरूपणम् ] तक्षी विराजित: ।

(=७) पुनस्त्रिधा सभङ्गोऽथाभङ्गस्तदुभयात्मकः॥२२।। (८८) एतद्मेदत्रयं चोक्तमेदाष्टके यथासम्भवं ज्ञेयमरू। ततो इश्यते गगनमद: कलहंसशतावलम्वितान्तरितिम्। मारतमेथावसरं शाघतमार गतासारम्॥ इति शूरसेनी कछाया। संस्कृतापत्रं शयोर्यथा- (घ) "धीरागष्छदुमे हतमुदर वारिसदासु।

धीरा 'गच्छसु' मेघवमो दुर्धरवार्षिकद्स। अभ्रमदप्रसराहरएं रविकिरणास्ते यस्य॥ इत्यपत्रशच्छाया। (८७) ए' वर्यादिगतत्वेनाट्टविर्धनवेषमुपपाय पुनः प्रकारान्तरेस श्रेविध्यमुपपा दयति-पुनरिति। सभङ्ग: शब्द(पद) विश्वेषणसम्पन्ना, अभङ्गः शब्द(पद)साखये सति अनेकार्थप्रतिपादनमात्रेण निष्पन्न:, तदुभयात्मकः समङ्गाभक्गोभयस्वरूप:, अष्टविद्यो डयमलङ्कारः पुनस्तिधा , भवतीत्यर्थः, समक्षभङ्गोभयात्मको हि-वाक्येकचिद्ंशे समङ्ग: क्वचिदंशे चालङ्ु हृत्येवं रूपो त्ेय:। अन् दम्बोध्यस्-पदवळेष-विभक्तिश्लेष-माषावलेषा एत्तत्रिप्रकार एव सम्भवन्ति, एतदतिरिक्तवर्संश्लेषाद्यस्तु पव्च केवलामङ्गरूपा एव । अत एव वर्णश्लेषाद्य: पञ्न, पद्श्लेष-विभकिश्लेष-भाषावलेषाक्ष प्रत्येक त्रय इति समुदायेन चतुदशविधा: शलेषा मत्रन्ति।" इति (८८) एतदिति। यथासम्भवमिति । परथुकार्तस्वरपात्रत्' "महदे सुरसन्धम्मे" अतएव दमेहाया उपशमन्यापारस्य अवसरो यस्य तव्, तथा अस्यन्ते सिप्यन्ते इत्यासा बाणास्तान् धन्तीत्यासदा धनुर्घरासतैः सह वर्तत इति सासदम्, गदाभि: सारमिति गदासारम्, इदमारमरिसफं बलमू अन्सर्मध्ये आर ससार"। इति संस्कृतवाक्यार्थः। रसस्यस्य कस्यापि वर्णनमिदम्। सरसेनस्तु-आरतो विरतो मेघानामवसरो यत्र तत्, शाचतो निरन्तरं मारो मदनो यन्न तत्, गत आसारो धारासम्पातो यत्र तत्, ककहं सशतेनावलम्बितमन्तरितं चेति ताइशसू। मद्ो गगनम्, ततो वर्षापगमानन्तरं दरयते। शरदि आकाशवर्यनमिद्म्। (घ) वीरेति। गङ्गाव्यस्तनं दशयन्त्या गौरीसख्या गौरीं प्रस्युक्तिरियम्। हे उमे गौरि! अवेरिव गडडुरिकाया इव किरणं विक्षेपणं निर्वासनं यस्या: तादशी, हता मुदू हर्षो यस्या: सा, अणु:कृशा अभ्रे आकाशे माधति यः स तथाभूतोऽपां प्रसरो जलप्रसारो यस्था: सा अभ्रमदप्रसरा गङ्गा महर्दिवसमपि उद्गवा घरा पृथिवी प्रलयापत्निमग्ना यस्मात्तच्च यङ्वारि समुद्रजलज्ज तदेव सदो गृहं येवाँ तेर्षां तेजासु वढ़वानलतेजस्वित्पर्थ, अगच्छतू अपतत् हरनिर्वासनदुःखिता सवी गङ्गत्मानं वड़वानलेऽनवीचकारेति धीरा सपसन्या: व्यसनेन स्वस्था मव इति संस्कृतवाक्यार्थः।"हे धीराः दुर्धरा वार्षिका दस्यवो यत्र तथाभूत़. तन्मेधतम इति गध्छतु अपसरतु, यस्य मेवतमसः ते न त्रमं ददातीत्यभ्रमदः प्रसरो येर्ष तथाविधा रविकिरणा हरणं इर्त्तार। इत्यपभ्रंशवाक्यार्थः। गौर्य्याः पुरस्ताद्वर- समरवर्णनमिदम।

साहित्यदूर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(८६) यथा वा- (६०) 'येन ध्वस्तमनोमह्वेन बलिजित्कायः पुरास्त्रीकृतो यथ्ोद्दस्ुजङ्गहारवलयो गज्ञां च योऽधारयत्। यस्याहु: शशिमच्छिरोहर इति स्तुत्यं च नामामराः पायात्स स्वयमन्घकक्षयकरसत्वां सर्वदोमाघवः ।।' इत्यादो च सभङालेषमात्रम्, "प्रतिकूलतासू" "किरणा" "सर्व एव सुधाकिरः" "नीतानामाकुलीभावस्' इत्यादौ चामइवलेषमात्रम, "सर्वस्व हर सर्वस्य इस्यादौ

(८९) एकत्रैव शिष्या नुसनवानलौक्थ्यार्थ तवितयमुदाहतुमाह-यया वैति। (९०) येनेति। सुभाषितावत्यां चन्द्रकस्य कवे: हरिहरोभयद्वारे वाशीर्वादात्मकपद- मिद्म्। तन्न इरिपक्षे अभवेन न विद्यते भवो जन्म यस्य तेन तथोकेन न भवः संसारी यस्मात्तेन वा "भवः क्षेमेशसंसारे सत्तार्या प्रात्निजन्मनोः" इति मेदिनी, येन माधवेन, अनः शकटं तम्र निलीन: शकटासुर इति यावदू, धवस्तं चरणोट्डङ्ुनेन पातितम्, "क्ोवेडनः शकटोऽस्ी स्यात्" इश्यमरः "अनः वज्ीबं जले शोके मातृस्वन्दनपोरपि" इति विधः, पुरा किल बाल्ये श्रीकृष्ण: शकटरूपवारिणं शकटासुरं पादवातेन पातयामासेति पौराषिकी कथान्रानुसन्धेया। बलिजित कपटेन विरोवनसुतं बलिनामानं दैश्यं जयतीति घलिजित् बलिजयनशीला, स्वस्य कायो देहः पुरा अमृतपरिवेषणवसरे स्रीककतो मोहि नीमूतत्याँ स्रीरूपतां आपित:, अमृतार्थ विवद्मानानां देवासुराणाममृतपरिवेषगाय मायया भगवता विष्णुना मोहिनीरूपं धतमिति पौराधिकी वात्ता। यश्च उद्वृत्तस्य सस्य भुजङस्य कालियस्पसूय इन्ता यद्ा उद्धतत्योद्धतस्वमावस्य भुजङ्गस्य भुजङ्ग रुपधारिणः अवासुरल्य हन्ता, अरेरिदम् आरं शत्रुस्म्बन्धिबजं सैन्यं याति आक्रमितु गच्छतीति मारव कयः, यद्ा रवाणां शब्दानां (नाम्ना) लयो यत्र स तथोकता नामरू पारमकजगतो ब्रह्मणि लय इति वेदान्तविदनुमतम्, यश्च अर्ग गोवर्धनपर्वतगां पृथि- वीक्च अधारयत् छृतवान् श्रीकृष्णवराहरूातयरा करेग दंड्राक्कुरेण चेत्यर्थ: असरा देवश् यस्य शश्िन चन्द्रं मथ्नाति पीडयतीति शशिमद् राहुल्वस्प्र शिरो हरतितस्मित्रेवा मुतपरिवेषणे चक्रेण छिननीति शशिमच्छ्िरोहर इति स्तुत्यं सतवनीयं नाम नामधेयम् आहुः कथयन्ति स्वयम् आत्मनेव मिजकूटव्यवहारेणैव अन्धकार्ना यादवानां चयं निवासं द्वारकारूपं गृहं कृतवान् 'क्षयो गेहे च कल्पान्तेSपचये रुजि' इति हैमः, सर्वदा सर्वाभीष्टदाता, स माया लक्ष्या धवः पतिहंि त्वां पायात् रक्षतु "इन्दिरां लोकमाता मा" "चवः पतिः प्रियो भर्षा" इति चामरः इरपचे तु-"स्तो विनाशितो मनोभुषः कन्दर्पो येन तेन तथोकेन, येन हरेया, पुरा त्रिपुरनामकदैश्यवधकाले बलिजितो वामन- रूपेय वलिदैत्यविजयिनो विष्णोरपि काय: शरीरम् अस्त्रीकृतो बागरूपतां प्रापिता। उकं व महिम्नः स्तोत्रे पुष्पद्न्तेन- "रथः क्षोणी यन्ता वतपतिरगेन्द्रो धनुरथो रथाके चन्द्राको रथचरणपाणि: शर इति।"इति पुरा किक तारकासुरक्ष्य सुताः तारकासः कमलाचो विद्युन्माली चेति त्रयोसुरः

शब्दाछद्धार निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:

(६१) अत्र 'येन-' इत्यादौ सभज्श्लेषः। 'अन्घक-' इत्यादावभक्गः। अन- योश्चकत्र संभवात्समस्जाभज्ञातमको अन्थगौरवभयात्ृथङ्गोदाहतः। (६२) इह केचिदाहु :- 'सभङ्गश्लेष एव शब्दश्लेषविषयः। यत्रोदात्तादि-

स्त्वर्थश्लेष एव। यत्र स्वराभेदादभिन्नप्रयतनोच्चार्यतया शब्दामेदादर्थयोरेकवृन्तगत- फलद्वयन्यायेन श्लेषः। यो हि यदाश्रितः स तदलंकार एव। अलङ्कार्यालक्कारयभा- वस्य लोकवदाभयाश्रयिभावेनोपपत्तिः इति। पितामहाृब्घवरा: बलाढ्या: मयासुरेय निर्मितेपु काज्नं रौप्यं कार्ष्णायसं चेति त्रिवि धेषु पुरेषु यथाक्रमं सपरिवारा: तस्थुः। तांश्रासुरान् शम्भुः शराग्निना ददाह तन्न विष्युः वाणरूपरता प्राश्तवानिति पौरायिकी वार्ताऽम्राप्यनुसन्धेया। यश्च उदूवृक्ता उत्कषेय वर्त्तमाना भुजक्रा वासुक्यादय एव हारा वलयानि च यस्य स ताहश, यक्च गङ्गां भागीरथीम उत्तमाङ्गे अधारयत, अमरा देवाश्र यस्थ शशी अल्या स्वीतिशशिमत शिर उत्तमाङ्गं यस्य स शशिमच्छिराः स चासी हरश्चेति शशिमच्छिरो हरः इति हत्थं स्तुस्यं स्तवनीयं नाम नामवेयम् आहु:, अन्धववक्षयकरः अन्कनामकदे तमस्य कयो नाशस्तरफर्ता स उमायाः पार्वत्या धवः पतिः महेश्वरः स्वयं सवदा सवकाले त्वां पायात् मव्याद्। (११) उकन्रंविध्यश्ेषं सङ्गमयितुमाह-अश्रेति। प्रथमादिपदेन "उदूवृत्तः' इत्यादीनां परिप्रह्ः। द्वितीयादिपदेन वशिमच्छिरो हर" इत्यस्य प्ररम्रहः। मनयोः समक्ामङयो: एकत्र एकस्मिन्सुदाहरणे। नतु रपष्टप्तिपत्यथ पृथगेव कथं नोदाहत अत माह-ग्रन्थेति। नोदाहत महमामिरितिशेष:। यद्यप्यत्र विष्णुपक्षे शशिसत्दस्य राहा- वप्रयुक्तश्वम्, चयपदस्य गृह्े निहितार्थतवं च तथापि न दोषः श्लेषनिर्वाहकरवाद् चैचि. त््यातिशयजननेन प्रतिबन्धका भावादित्यनुसन्येयम्। (९२) सम्प्रति समङ्ग एव शब्दश्लेषविषया, अभङ्कसत्वर्थश्लेष इति स्वीककुरवताम् अलक्कार सर्वस्व कारादीनां मतंमनूद्य दूषयितुसुस्थापयत्त-हहदति। अस्मिन् समङ्गाभङ्ग यो: शब्दार्थालक्धारतामीमांसवसरे इत्यर्थः। केवित अलक्कार सर्वस्वकारादयः। आहुरि स्यस्य दूरस्थेनोपपस्तेरितीतिशब्देन सम्बन्धः। यत्र यस्मिन् समङ्गश्तेषे उदात्तादिश्वर भेदातू उदात्तः "ऊच्चेरदात्तः" १२२९ इति पाणिनीयसूत्रपतिपादितस्वरूप: स्वर आदियेषां तेषां भेदावू आदिपदात् अनुदाततस्वरितानुनासिकादीनां काकुभेदानां चोप- सहग्रहः। मिन्नौ विजातीयो वाद्याभ्यान्वरप्रयत्नभेदेन भिन्नौ यौ प्रयत्नौ ताभ्यामुच्चार्य्यो सयोर्भावस्तत्त्वं तेन तथोकेन, एकप्रयत्नोच्चारणे एकविधस्वरस्येव सम्मवाद विजातीय स्वरस्थले भिन्नप्रयर्ने उच्चारएं नावश्यकमितिभावः। भिश्रयोर्विजातीययोरित्यर्थः, अपी- विशेष:। जत लाका काष्ठख तत् संसक्तं दाह तयोर्न्यायेन तुळनया। तथाच जतुसंयो गातू पूर्व काष्ठं स्थितम्, पश्चात जतुसंयोगेन जतुकाष्ठयोर्यंथावलेवस्तथा भिन्नप्रयत्नो. *चाय्यंतया भिग्रयो: शब्दयो: शलेष: समङ्ग: स च शब्दविषयाच्छन्दश्लेष इति। मर्थयो: स्वरूपतोमिन्नयोरिव एकत्रोत्पत्तिस्थानतया सोदशयोरिव कविप्रतिभोटङ्नमहि- म्नाडभिन्नतयाऽचगस्पमानयोरित्यर्थः। एकस्मिन्वृम्ते प्रसवस्थाने गतं स्थितं यहफलदूयं

६७२ साहित्यदर्पणः- [दशमपरिच्छेदे-

(६३ ) तदन्ये न क्षमन्ते। तथाहि-अन्न ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गयदोषगुणालद्वाराणां शब्दार्थगतत्वेन व्यव- स्थितेरन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वेन नियम इति।

तस्य न्यायेन तुलनया। "वृन्तं प्रसवबन्धनम्" इत्यमरः, एकस्मिन्वृन्ते यथा फलद्वय वततते तथा एकस्मिन शब्दे अर्थद्वयमितिशब्दस्य भेदानावाद्भङ्ग: श्लेषः। अयञ्ञार्ा अयत्वादर्थालङ्कार इति तदाशयः। नन्वेतादश्यवस्थायां कि बीजमिति तद्शयति- यो ीति। अलङ्करणमितिकरणसाधनः शब्दः। एवञ्र अलक्कार्य्यालङ्करणभावस्य मल- क्वार्य्यालक्टरणयोरित्यर्थः। लोकवन लौकिकाल्ङ्कार्य्यालङ्कारवत्, माश्रयाश्रयिभावेन आधाराधेयभावेन उपपत्ति: शब्दा श्लेषयोः निष्पत्तिः। अन्नायमाशय :- लोके अलङ्कारः कटककुण्डलादियंत्र हस्ताद्यवयचे वर्त्तते सोऽवय. वोडलङ्कार्य्य:, तद्यवस्य तु सोऽलङ्कार:, एव योऽलङ्कारो यदाश्रयः स तदलङ्कारः यथा वलयो हस्तस्य कुण्डलं कर्णस्येत्यादि। तह्त् केवलशब्दाश्रितः समङ्गशलेष इति व्यप- दिश्यते, केवलार्याश्रितः अभद्गलेषस्तु अर्थश्लेष हत्यमिधीयते। तथा व सभङ्गाभङ्गो मयात्मकोदाहरणे "येन ध्वस्तेशत्यादौ ववस्तमनोभवेनेत्यादौ शब्दश्लेषः "अन्धकचय करः"इस्यादौ च मर्थश्लेष इति। (९३) वदिति। तवू उक्तप्रकारं पूर्वेषां मतम् अन्ये काव्यप्रकाशकारादयोऽभि युक्का इस्यर्थ: । न मन्यन्ते न रवोकुवंन्ति। कुतो न मन्यवते इत्यत्र हेतुं प्रदषयति- तथाहीति। अम्र अलक्कारशाखरे। शब्दार्थगतत्वेन शब्दगतरवेन शब्दार्थंगततवेन शब्दा र्थौमयगतरवेन चेत्यर्थः ग्यवस्थितेव्यंवस्थाया। अन्वयव्यतिरेक्योरनुविध्यायित्वेन मनुकू लरजेन नियमो निर्यायः। तथा च तत्सत्वे तत्सत्ता अन्वयः यथा दण्डचक्रादिसत्वे घटो- सपत्तिसस्वमित्यन्वयः, तद्भावे तदभावश्च व्यतिरेक: यथा-दण्डचक्राद्भावे घटोत्पत्य भावो व्यतिरेक इति। तेन यत्र तत्तण्छब्दसत्त्वे ध्वन्यादिसत्ता तद्भावे च तदभावः, तत्र धवन्यादीनां शब्दगतत्वम्, इतरथा तु मर्थगतत्वम्। अयमत्र काव्यप्रकाशकारा- दोनां सिद्धान्त :- शब्दार्थयोमंध्ये शन्देडर्ये वा सति ये ध्वनिगुणीभूतव्यड्गयदोषगुखाल. द्ाराः सन्ति मसति च न सन्ति ते तदधीनस्वरूपतया तदीया इति व्यवस्थाप्यन्ते एतन्मूलकमेव तच्छन्दमनुपादाय तष्छव्दद्यमानार्थकशब्दोपादानेडपि सम्भवासम्भ- वास्यां शब्दार्थगतत्वव्यवस्थितिः, इति प्राचां प्रवादः। एवज् यथा ध्वनिगुणीभूतथ्य- सधदुशश्रवत्वादयो दोषा: मोज मद्यपरनामानो वामनादयुका गाढ़रवादयो गुणा अनु. प्रासादयश्चालद्कारा: ततच्छब्दे सति सन्ति असति च न सनिति चेतिशब्दगता इस्युच्यन्ते। तथा च अपुष्टार्थरवादयो दोषा, ओज माध्यपरनामानो वामनादयुकाः प्रौढिप्रभृतयो गुणा: उपमाद्यक्षालद्कारा: सति तस्मिव्वर्थे सन्ति असति व तरमिन् न सन्ति च तत्तषछ्ठब्द परिवर्तनमपि सहन्त इश्यर्थगता इति नियम्यन्तै, यथा. उभयश्लेषोदाहसणतया निर्णी तेऽपि "येनध्वस्त .. " इुस्पादौ परार्दगत "अन्घका" दिशब्द हव पूर्वाद्धुंगतेऽि "व- स्वमनोभवेशश्यादौ तत्तच्छ्रब्दे सति असति च श्लेषस्य सत्वमसत्वमिति शब्दाधीनस्व- रपस्वाविशेषेम शम्दश्लेष पवेति ।

शब्दालक्कार निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः ।

(६४) न च 'अन्घकक्षय-' इत्यादौ शब्दाभेद, 'अर्थभेदेन शब्दमेदः' इति दर्शनात्। (६५) कि चात्र शब्दस्यव मुख्यतया वैचित्र्यबोधोपायत्वेन कविप्रतिभयोटृङ्क

(९६) विसदशशब्द्रद्वयस्य बन्धे चैवंविघस्य वैचित्याभावाद् वैचित्रयस्यैव चालड्कारत्वात्।

(९४) ननु यथा भवद्विरन्वयव्यतिरेकाभ्यां इलेषार्दरजां शष्दगतत्वमथगत त्वञ्ज निर्णीयते, तथा अस्मामिरवि शब्दभेदाभेदा्भ्यां तेषां निर्णयिष्यते तथासति नास्मन्मते कापि विप्रतिपत्तिरित्यस्मन्मतपरित्यागे कि बीजमित्यव आह-नचेति। शब्दाभेद इति वक्तव्य इतिशेष:। दर्शनादिति"यावन्त युषमर्थाः स्युः शव्दासतावन्तएव हि' इति मीमांसकाछुत्तमूलकादिश्वर्थः। एवञ् मीमांसकमतविरोध एव भवन्मतपरि- त्यागे शीजममित मादः। हेन च प्रकृते विप्णुपक्षे यादवार्थकत्वात् शिवपक्षे दैत्यविशे षार्थकरवात् अर्थभेदेन अन्छव शब्दस्थापि भेदावश्यम्भाविरवेन "अधकक्षयकर" हत्या दावप्यकामेनापि सवता इब्दश्ले पखमेवाङ्ीकरणीयमीति समाधानाभिप्रायः। (१६) शाब्दिकमूर्धन्यानाममरसिहादीनां मते "एकयोक्कयापुष्पवन्तौ दिवाकरनि- शाकरौ" इत्युक््या "अर्थभेदेऽपि न शब्दभेद"" इत्येव निर्गातं वत्तते इति तदनुयायि नामालङ्कारिकाणामपि तन्मतानुसरणस्यैवौचित्येन "अर्थमेदेन शब्दभेदः" इति मीमा सकमतविरोधेऽप्युपेक्षणीयत्वात् "अन्धकक्षयकरः" इत्यादावर्थश्लेष एव स्वीकरणीय इत्याशयेनाह-किश्चेति। यद्ा न केवलनस्मम्मत एव शब्दालङ्कारं तत्र किन्तु येप्या- हुः "योयदाश्रितः स तदलङ्कार"इति तन्मतेऽप्यत्र वैचित्र्यस्य शब्दनिष्ठत्वाच्छरन्दालद्कार त्वमिस्यत आह-किन्चेति। अत्र अभङ्गश्लेषस्थले "अन्धकक्षयकरः" इस्यादाचित्य्थः। शब्दस्येव "अन्घक" इश्यादिशब्दमात्रस्येव न स्वर्थस्य। मुख्यतया प्राधान्येन। वैचित्र्यं

प्रतिभया नवनवोन्मेषशालिन्या प्रज्ञया उट्ङ्नात् उल्लेखनात् प्रकाशनादिवियावत् शब्दस्यैवेति पूर्वेण सम्बन्धः। शम्दालद्कारत्वमेवेति। "अन्धकक्षय" इस्यादो 'अन्घक' इत्यादिशब्दजातस्येव चमत्कार: तद्सतवे तदसत्वात् तस्मात् वैचित््यस्य शब्दाधीनतया प्रकृते शष्दालक्कारख्वमेव न स्वर्थालङ्कारवं "गौणमुख्ययोमुंख्ये काय 'सम्प्रत्ययः" इति न्यायादितिभाव:। (१६) ननु शब्दार्थयोमंध्ये यथा शब्दस्य सुख्यत्वेन कविप्रतिभोट्टक्कनेन च शब्दा. उछ्ारत्वमित्युच्यते वथार्थस्यापि वाच्यत्वेन मुख्यतवात् कविप्रतिभयेंवोट्ठडुनाथ्ष

चेति चाथ:। विसदशमसमानश्नुतिकम्, विसदशशब्दद्वयस्य बन्धे "यादव*वंसकरः" "अन्धकसयकरः"इत्यादिरूपासमानशब्दद्वयस्य रचनायाम्। एवंविघस्य एताद्ृशस्य अन्घकक्षय" इत्यादिसदशबब्दद्वयबन्धगतस्येतियावत्। नतु वैचित्र्यस्याभाव पवास्तु

साहित्यद्पण :- [दशमपरिच्छेदे-