1. Sahitya Darpana Visvanatha (Chapter 1-4 Called Part 1) Lakshmi Sanskrit Tika Krishna Mohan Thakur Chowkambha

लक्ष्मीविराजित: । ५०६

स्यात्पयुपासनं- (३२) यथा रतावल्याम्-'विदूषक :- भो, मा कुप्य । एसा हि कद- लीघरन्तरं गदा।' इत्यादि। (३३) ...... पुष्पं विशेषवचनं मतम्। (३४) यथा तन्नैव-'(राजा हस्ते गहीत्वा। स्पर्श नाटयति) विदूषक :- भो वश्रस्स, एसा अपुव्वा सिरी तए समासादिदा। राजा-वयस्य। सत्यम्-प्र श्रीरेषा, पागिरप्यस्याः पारिजातस्य पल्वः। कुतोऽन्यथा स्रवत्येष स्वेदच्छद्यामृतद्रवः ॥ उक्तञ्न भरतेन- क्रद्धस्यानुनयो यस्तु भवेत्तत्पर्य्युंपासनम् इति। मन्दारमरन्देSपि- पय्य पासनमित्युक्तं स्वजनानुनयो बुधैः इति। ( ३२ उदाहरति-यथेति। "भो: मा कुप्य। एषा हि कदलोगृहान्तरं गता" इति संस्कृतम्। अत्र विहितस्याविचारितकर्मणः शान्तये पुनरनुनयात्पर्य्युपासनम्। यथा वा तत्रैव राजा- प्रसीदेति प्रयामिदमसति कोपेन घटते करिष्याम्येवं नो पुनरिति भवेदभ्युपगमः । न मे दोषोऽस्तीति त्वमिदमपि हि ज्ञास्यसि मृषा किमेतस्मिन्वक्तुं च्षममिति न वेद्यि प्रियतमे ! ॥ इत्यनेन चित्रगतयोर्नायकयोद्वंर्शनात् कुपिताया वासवदत्ताया अनुनयनं नायकयो- रनुरागोद्वाटनान्वयेन पर्य्युंपासनमिति। (३३) पुष्पलक्षणं निरूपयति-पुष्पमिति। विशेषवचनम् उत्कर्षविशेषबोधकं वाक्यम् अयं विशेषो विलत्षणापदार्थ इत्येवमर्थकं वचनमित्यर्थ:, पुष्पवच्चित्तापकर्षणात् पुष्पं नामाङ्गम्। मन्दारमरन्द- रागप्रकाशको वाक्यविशेष: पुष्पमुच्यते इति। (३४) उदाहरति-यथेति। तत्रैव रतनावल्यामेवेत्यर्थः। "भो वयस्य ! एषा अपूर्वा श्रीसत्वया समासादिता"। इति संस्कृतम्। श्रीरेषेति। एषा नायिका श्रीः सात्ताल्लचमी: "लचमी: पद्मासना देवी कमला श्रीहं- रिप्रिया" इत्यमरः, अस्या नायिकाया: पाणि: हस्तोऽपि पारिजातस्य मन्दारषृत्चस्य "मन्दार: पारिजातकः" इत्यमरः, देवतरोरित्यर्थः पल्लवः किशलयः। अन्यथा कुतः कथ स्वेदच्छदघर्मंव्याज: तादृश एष अमृतद्रवः सुधारसः स्रवति पाणितोश्च्यवति। पारि- जातादिदेववृक्षेभ्य एवामृतश्रवणदर्शनान्नूनमस्या: पाणि: पारिजातपल्लव इति भाव:। अत्र सागरिकाया: सौन्दर्य्याद्युत्क्षंबोधनात् पुष्पम्। यथा वा सत्यहरिश्चन्द्र- "वसुभृति :- (सरोषं राजानं प्रति) क्ी

६५ सा०

५१० साहित्यदर्पण :- [ षष्ठपरिच्छेदे-

(३५) प्रत्यक्षनिष्ठुरं वज्रम्- (३६) यथा तन्नैव-'राजा-कथमिहस्थोऽहं त्वया ज्ञातः। सुसंगता- एा केवलं तुमं समं चित्तफलएया। ता जाव गदुअ देवीए गिवेदइस्सम्।' ( ३७ ) ......... उपन्यासः प्रसादनम् ॥६३॥ (३८) यथा तत्रैव-'सुसंगता-भट्टुए, अलं सङ्काए। मए वि भट्टि गीए पसादेशा कीलिदं ज्जेव एदिहिं। ता कि करणाभरगोय। अदो वि मे गरुअरो पसादो एसो, जं तुए अहं एत्थ आलिहिदत्ति कुविदा मे पिशसही साअरिशा। एसा ज्जेव पसादीशरदु। न नाम स्यु: स्वर्ण-च्षिति-सुत-कलन्राणि यतिनां तदस्मै यद्दत्तं तदिह निखिलं भस्मनि हुतम्। विहाय व्यामोहं विमृश विमृशाद्यापि नृपते ! तपो व्याजच्छन्नं किमपि नियतं देवतमिदम्। कुलपति :- (सोपहासम्) अरे मुखर ! सचिवापसद ! चिराठू यथार्थमभिहित- वानसि। दुस्तपतपः करकलितस्वर्गापवर्गशर्मणो मर्त्यापदेशेन देवतान्येव मुनयः।" अन्र वसुभूतिवाक्यादुत्तरवाक्यं समर्थकतवेनोत्कर्ष बोधनात् पुष्पम्। (३९ ) वज्रलक्षणं निरूपयति-प्रत्यक्षेति। प्रत्यवननिष्ठुरं साक्षातकठोरवचनं वज्र- तुल्यक्लेशदत्वात् वजू नामाङ्गम् उक्त्त च मन्दारमरन्दे- वजू तदिति विज्ञेयं साक्षान्निष्ठरभाषणम् इति। महर्षिणा भरतेनाऽपि- 'विरुक्षवचन प्रायं वज्रमित्यभिधीयते' इति। (३६ ) उदाहरति-यथेति। तत्रैव रत्नावल्यामेवेत्यर्थः । "न केवलं खवं समं चित्रफलकेन। तद्यावद्त्वा देव्य निवेदयिष्यामि" इति संस्कृतम्। अत्र राजानं प्रति "देव्ये निवेदयिष्यामि" इति वचनस्य साक्षात् कठोररूपत्वाद्वजूम्। यथा वा वेगीसंहारे- "अश्वत्थामा-(कर्णमुद्दिश्य) रे रे राधागर्भभारभूत ? सूतापसद ! कथमपि न निषिद्धो दुःखिना भीरुणा वा द्रपदतनयपाणिस्तेन पित्रा ममाद्य। तव भुजबलदर्पाध्मायमानस्य वाम: शिरसि चरणा एष न्यस्यते वारयैनम् ॥।" इति। अन्र रे रे इत्यादिवचनस्य साक्षात् कठोररूपत्वाद्वजूम्। (३७) उपन्यासलक्तणं निरूपयति-उपन्यास इति। प्रसादनं प्रसन्नताजननम् उपन्यासनमुपस्थापनमुपन्यासो नामाङ्गम्। (३८) उदाहरति-यथेति। "भर्त्तः? अलं शङ्कया। मयापि भत्र्याः प्रसादेन क्रीड़ितमेव एतैः। तरिक कर्णाभरणेन अतोपि मे गुरुतरः प्रसाद एषः, यत्त्वया अहमा- लिखितेति कुपिता मे प्रियसखी सागरिका। एषेव प्रसाद्यताम्" इति संस्कृतम्। अन्न राज् आत्मानं प्रति प्रसन्नताजननादुपन्यासः।

प्रतिमुखसन्ध्यङ्ग निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित: । ५११

(३६) केचित्तु -- 'उपपत्तिकृतो ह्यर्थ उपन्यासः स कीर्तितः।' इति वदन्ति। उदाहरन्ति च, तश्नैव-'अदिमुहरा क्खु सा गब्मदासी' इति। (४०) चातुर्वर्ण्यापगमनं वर्णसंहार इष्यते। (४१) यथा महावीरचरिते तृतीयेऽक्के परिषदियमृषीणामेष वीरो युधाजि- शि रसह नृपतिरमात्यैर्लोमपादश्च वृद्धः । अयमविरतयज्ञो ब्रह्मवादी पुराणः प्रभुरपि जनकानामत् भो याचकस्ते ।। देशाधिपतिः नृपतिः अयमपि जनकानां जनकवंशीयानां प्रभुः सीरध्वजो नामअ विरत- यज्ञ: सर्वदा यागासक्तः पुराणः प्राचीनो ब्रह्मवादी वेदवक्ता एते सर्व एव ते तव समीपे (३९) भरतमतोपन्यासलत्तणं दर्शयितुमाह-केचित्विति। यः अर्थः पदार्थः उपपत्या युक्स्या कृत उपपादितः स उपन्यास इति कीत्तित इति। मतेऽस्मिन् विषयविशेषस्य युक्त्या उपन्यासादुपस्थापनादुपन्यास इति विशेष:। "अतिमुखरा खलु गर्भदासी" इति संस्कृतम्। दासीगर्भाज्जाता दासी गर्भदासी अन्तःपुरदासीत्यर्थः। अन्र यतः सा गर्भदासी अत्यन्ताधमा, अत एवातिमुखरेति युक्त्या अतिमुखरत्व- स्योपन्यासादुपन्यास:। तथाच मन्दारमरन्दे- युक्तिभि: सहितो योऽर्थो ह्युपन्यासः स उच्यते इति। नाटद यर्पणेडपि "उपपत्तिरुपन्यास" इति। किञ्चिदर्थ विधातुं योपपत्तिर्युक्ति: स उपन्यास इत्यर्थः। यथा रघुविलासे- "विराधवेषो रावयः-(रामं प्रति) आगन्तवो यूयम्, अहं पुनराकलितविपिनकु- हरो वनेचरदेशीय: प्रभूतान्तरायं सम्परायं च रावणाप्रमुखेभ्यो रत्तोभ्यः सम्भावयामि भवताम्। वधूवागुरानियन्त्रितमनसश्च कुत एव योहुमलम्भविष्णवः। तदियमार्या वैदेही किमपि वनकुहरमलङ्कुरुताम्" इयमपहारार्थिना रावणेन सीतामेकाकिनीं कत्तुं युक्तिर्दशिता। (४०) वर्णसंहारलत्तणं निरूपयति-वातुवर्ण्यमिति। चत्वारो वर्णा एव चातुर्व- पर्यम् "गुएवचनघ्राह्मणादिभ्य" इति स्वार्थे ष्यम् प्रत्ययः। तस्य चातुर्वर्ण्यंस्य ब्राह्मण- क्षत्रियविट्शूद्रस्य "वर्णाः स्युर्ब्राह्मणाद्यः' इत्यमरः, उपगमनम् उपस्थितिरेकत्रमेलन- मिति यावत्, वर्णानां संहारो मेलनं यत्र स वर्णसंहारो नामाङ्गमिष्यते। (४१) उदाहरति यथेति। परिषदियमिति। मिलितब्राह्मणाद्यनेक वर्णासभाप्रदर्शन- मिदम्। अङ्ग ! भो जामदग्न्य ! इयम् ऋषीणां मुनीनां परिषत् सभा, ऋषति वेदं पश्य- तीति ऋषिः 'ये गत्यर्थास्ते दर्शनार्था:" इति नियमाद् गत्यर्थकानां धातूनां ज्ञानार्थक त्वात्, धातूनामनेकार्थदृह ऋषे्दर्शने वृत्तिः। निरुक्तावपि ऋषिशब्दस्य प्रवृतिनिमितं दर्शनमेव निर्णीतम्। दर्शनं चात्र न चाक्षुषज्ञान किन्तु प्रत्यत्तीकरणमेवेति ज्ञेयम्। एष वीरो युधाजित् कैकयी भ्रतापि अमात्यैः सचिवैः सह एष च वृद्धो लोमपादो नामाङ्ग-

५१२ साहित्यदर्पण :- [ षष्ठपरिच्छेदे-

इत्यत्र ऋषिक्षत्रादीनां वर्णानां मेलनम्। (४२) अभिनवगुप्तपादास्तु -- 'वर्ाशन्देन पात्रा ायुप ल द्द य न्ते ।ा संहारोमेल - नम्' इति व्याचक्षते। उदाहरन्ति च रत्नावल्यां द्वितीयेऽक्के-'अदो वि मे श्रअ्षं गुरुअरो पसादो-' इत्यादेरारभ्य ' हत्थे गेरिहश पसादेहि याम्। राजा-क्वासौ क्कासौ।' इत्यादि। अथ गर्भाङ्गानि- (४३) अभूताहरएं मार्गो रूपोदाहरणे क्रमः ॥। १४ ।। सलड संग्रहश्चानुमानं च प्रार्थना चिप्िरेव च। जी त्रो (तो) टकाधिबलोद्वेगा गर्भे न्युर्विद्रवस्तथा॥ ह४ ॥ (४४) तत्र व्याजाश्रयं वाक्यमभूताहरएं मतम्। (४५) यथा अश्वत्थामाङके- याचकाः शान्तिप्रार्थिन आगता इति शेषः। मालनीछन्दस्तव्वक्षणान्तूक्तं प्राक् (पृ० अन्न अमात्यैरिति बहुवचनोपन्यासाद्यथासम्भवं तत्साहित्येन विट्शूद्रावपि ग्राह्यौ। एतच्च विवरणकृता "ऋषिक्षत्रियादीनाम्" इत्यत्रादिपदोपादानादेव स्फुटीकृतम्, ततश्च चातुर्वण्यस्य मेलनाद्णोंपसंहारः। (४२) वर्णपदं पात्रोपलत्तकमिति व्याचत्तां मतं दर्शयति-अभिनवगुप्तपादा इति। एतैर्हि भरत सूत्रे भावप्रकाशिकानामकव्याख्या विहिता पात्राणि नाटकीयव्यक्तयः। "अतो- डपि मे अयं गुरुतरः प्रसाद" इति संस्कृतम्। इत्यादेरित्यवधौ पञ्चमी "ननु हस्ते गृहीत्वा प्रसादय एनाम्" इति च संस्कृतम्। क्वासौ क्वासाविति हर्षे वीप्सा। अन्र राज-विदूषक-सागरिका-सुसङ्गतासंज्ञकानां पात्राणां मेलनाद्वूणंसंहारः। नाटथदर्पण कृताऽपि "वर्णानां नायकप्रतिनायकनायिकासहायादिपात्राणां संहार एक- त्रकरणमिशत्युक्तम्। उक्त्तरीत्य वोदारणञ्जापि दर्शितम्। गिज एके तु वर्णिातार्थतिरस्कारं वर्ससंहारमामनन्ति। उदाहरन्ति च यथा वेणीसंहारे कञ्चु- किना रथकेतनपतने निवेदिते भानुमती- (क) "अन्तरी अदु ताव पदं समत्थवंभणाएं वेयज्झुणिभंगलुग्दोसेय" इति। -(४३) गर्भसन्धेस्त्रयोदशाङ्गानीति प्रतिपाद्यितुमाह-अभूतेति। अभूताहरणादि- विद्रवान्तास्त्रयोदशगर्भसन्धेरङ्गानीत्यर्थः। (४४) तत्राभूताहरणलत्तणं निरूपयति-तत्र व्यानेति। तन्र तेषु त्रयोदशप्रकारेषु अङ्गेषु मध्य इत्यर्थः, व्याजाश्रये छलसंबद्धं वाक्यम् अभूतस्य असत्यस्य आहरणमावि- षकरणं यत्र तत् अभूताहरणं नामाङ्गम्। मन्दारमरेन्देडपि- अभूताहरणं तत्स्याद्वाक्यं यत्कपटाश्रयम् इति।

तृतीयेऽङ्क इत्यर्थः। एवमेवाग्रेडप्य नुसन्धेयम्। ता (क) अन्तरीयतां तावदेतत समर्थः ब्राह्मानां वेदध्वनिमक्लोद्धोपेय।

गभसन्धयङ्ग निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः । ५१३

(४६) अश्वत्थामा हत इति पृथासूनुना रपष्टमुक्त्वा स्वैरं शेषे गज इति पुनर्व्याहृतं सत्यवाचा। तच्छरुत्वासौ दयिततनयः प्रत्ययात्तस्य राज्ञ: शस्त्राएयाजौ नयनसलिलं चापि तुल्यं मुमोच ।। (४७) तत्त्वार्थकथनं मार्ग :- (४८) यथा चण्डकौशिके-'राजा-भगवन्! गृह्यतामजिंतमिदं भार्यातनयविक्रयात्। शेषस्यार्थे करिष्यामि चएडालेऽप्यात्मविक्रयम् ।। (४६) द्रोणाचार्यस्य शस्त्रत्यागे कारण दर्शयति-प्रश्वत्थामा हत इति। सत्यवाचा सर्वदा तथ्यवादिना पृथासूनुना कुन्तीतनयेन युधिष्ठिरेश "अव्यत्थामा हत" इति स्पष्टं परश्रवणायोग्यं यथास्यात्तथा उक्त्वा कथयित्वा शेषे वचनसमाप्तौ स्वरं मन्दम् परश्रवणा- योग्यमित्यर्थ इदमपि गज इति इतिशब्द: स्वरूपप्रदर्शनार्थः, व्याहतमुक्तम्। तत् "अ्न- स्थामा हत" इति वाक्यं ध्रुत्वाSडकर्ण्यं तस्य सत्यवाचः राज्ञोयुधिष्ठिरस्य प्रत्ययाद्विश्चा- सात् दयितः प्रियस्तनयः पुत्रो यस्य स असौ द्रोणाचार्यः आजौ सडग्रामे शस्त्राणि नय- नसलिलं नेन्रजलज्जापि तुल्यं युगपदेव मुमोच तत्याज। भीमसेनेन जवेन सङ्ग्रामान्नि: सारितेऽव्वत्थाम्नि सडग्रामे अच्वत्थामा हत इति कोलाहले सति दीर्घजीविनस्तस्य मरणासम्भवात् द्रोणाचार्येए पृष्टः सत्यवादी युधिष्ठिरः श्रीकृष्णमन्त्रणया अव्वस्थामाना- मकगजमरणच्छलेनोक्तवान् अश्वत्था हत इति ततः पुत्रशोकोकुलो द्रोणाचार्यः शस्त्रं मुमोचेति भावः। मन्दाक्रान्ता छन्दः। मन्दाक्रान्ताम्बुधिरभनगौ मो भनो गौ च युग्म मिति तलतणात्। अत्र छुलसम्बद्धत्वादभूताहरगम्। यथा वा रलावल्याम्-(क) साधु रे अमच्च वसन्त अ! साधु। अदिसइदो तु ए अमचो जोगन्धरा अणो इमाए संधिविग्गहचिन्ताए" इत्यादिना प्रवेशकेन गृहीतवासव- दत्तावेशाया: सागरिकाया: वत्सराजाभिसरयं छुद् विदूषकसुसङ्गताक्लप्तकाञ्चनमाला- नुवादद्वारेण दर्शितमित्यभूताहरणम्। (४७) मार्गलक्तणं दर्शयति-नत्वार्थेति तत्वार्थस्य यथार्थकर्त्तव्यविषयस्य कथनं मृग्यते यथार्थतया धामिकरन्विष्यत इति मार्गो नामाङ्गम्। उक्तं च नाटयशास्त्रे- तत्त्वार्थवचनं चैव मार्ग इत्यभिधीयते इति। (४८) उदाहरति-यथेति । राजा हरिश्रन्द्रः। गृद्यतामिति। विश्वामित्रं प्रति हरिश्रन्द्रनृपतेरुक्तिरियम्। भार्य्यायाः तनयस्य च विक्रयात् अर्जितमिद वित्त गृह्यतां स्वीकुरुताम्। शेषस्य विशिष्टस्याप्यर्थे निमित्तं चण्डा- लेSSरमविक्रियं करिष्यामि विधास्यामि।

(क) "साधु रे अमात्य वसन्तक साधु। श्रतिशयितस्त्वयामात्यो यौगन्धरायणोऽनया संन्धि- विग्रहचिन्तया" इति संस्कृतम्।

५१४ साहित्यदपरा :- [ षष्टपरिच्छेदे-

(४६) रूपं वाक्यं वितर्कवत्॥ १६ ॥ (५०) यथा रत्नावल्याम्-'राजा- मनः प्रकृत्यैव चलं दुर्लक्ष्यं च तथापि मे। कामेनैतत्कथं विद्धं समं सर्वैंः शिलीमुखैः ॥

अत्र हरिश्चन्द्रस्य यथार्थकर्त्तव्यविषयप्रतिपादनार्न्मार्गः। यथा वा मुद्राराक्षसे राजा-(प्रविश्य स्वगतमाह) राज्यं हि नाम राजधर्मानु- वृत्तिदुःखितस्य नृंपतेर्महदप्रीतिस्थानम् कुतः ?- परार्थानुष्ठाने जड़यति नृपं स्वार्थपरता परित्यक्तस्वार्थो नियतमयथार्थः त्ितिपतिः। परार्थश्चेत्स्वार्थादभिमततरो हन्त! परवान् परायत्तः प्रीतेः कथमिव रसं वेत्त पुरुष: ?॥ अपि च दुराराध्यालक्ष्मीरात्मवद्धी राजभिः। कुतः ?- तिक्तादुद्विजते मृदौ परिभवत्रासान्न सन्तिष्ठते मूर्ख द्ेष्टि न गच्छति प्रणयितामत्यन्तविदूरसु च। शूरेभ्योऽभ्यधिकं बिभेत्यु पहसत्येकान्तभीरूरहो! श्रीर्लब्धप्रसरेव वेशवनितादुःखोपचर्य्या भृशम् ॥ इति। अन्रापि यथार्थकथनान्मार्गः। (४8) रूपात्मकमङ्गं निरूपयति-रूपमिति। वितर्केंSसम्भविवस्तुहेत्वनुसन्धानं तद्वत् वाक्यं रूपं नामाङ्गम्। (१०) उदाहरति-यथेति। मनः प्रकृत्यैवेति। सागरिकाविरहिणो राज्ञोऽयं वितर्कः । प्रकृत्या स्वभावेनैव मनश्चलं चञ्जलम् अत एव दुर्लच्यं सर्वेषामेव लक्षितुं शरसन्धातु मशक्यम्। तथापि कामेन मनसिजेन मे मम एतन्मनः कथ शिलीमुखैः शरैः सम समकालमेव विद्धम्। अन्नासम्भविवस्तुहेत्वनुसन्धानाद्रपम्। यथा वा रतावल्याम, 'राजा-अहो! किमपि कामिजनस्य।स्वगृहिणीसमागमपरि- भाविनोऽभिनवं जनं प्रति पक्षपातः। तथाहि- प्रणायविशदां दृष्टि वक्त्रे ददाति न शङ्किता घटयति घनं कण्ठाश्लेषे रसान्न पयोधरौ। वदति बहुशो गच्छामीति प्रयत्धताऽप्यहो! रमयतितरां सङ्केतस्था तथापि हि कामिनी॥ कर्थ चिरयति वसन्तकः। किं नु खलु विदितः स्यादयं वृत्तान्तो देव्या:।" इत्यनेन रत्नावलीसमागम प्राप्तयाशानुगुण्येनेव देवीशङ्कायाश्च वितर्काद्रपमिति। नाटयादर्पसकारस्तु "रूप नानार्थसंशयः" इत्यामनन्ति। "गिरिरयममरेन्द्रेणाथ निलू नपनः कृतरिपुरसुरेशः शातितो वैनतेयः।

गर्भंसन्धयङ्ग निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:। ५१५

(५१) उदाहररामुत्कषयुक्तं वचनमुच्यते। (५२) यथा अश्वत्थामाङ्क - प 1 पाएकह हारी यो यः शस्त्रं बिभर्ति स्वभुजगुरुमदः पाएडवीनां चमूनां, यो यः पाञ्चालगोत्रे शिशुरधिकवया गर्भशय्यां गतो वा। यो यस्तत्कर्मसाक्षी, चरति मयि रगो यश्च यश् प्रतीपः क्रोधान्धस्तस्य तस्य स्वयमिह जगतामन्तकस्यान्तकोऽहम् ।। (५३) भावतत्वोपलब्धिस्तु क्रमः स्यात्- अपरमिह मनो मे यः पितुः प्राणभूतः किमुत वत स एषः कम्पते वा जटायुः ॥" इत्युदाहरन्ति च। अन्ये तु "चित्रार्थ रूपकं वचः" इति पठन्ति। यथा वेणीसंहारे सुन्दरकेण चित्र- सङ्ग्रामवर्णनमिति। नाव्यशास्त्रेSपि- चित्रार्थंसमवायो यस्तद्रूपमिति किर्त्तितम् # इति । (९१) उदाहरणलक्षणं निरुपयति-उदाइरणमिति। उत्कर्षयुक्तं स्वस्य परस्य वा उत्कर्ष सूचकं वचनं वाक्यम् उत्कर्षस्योल्लेखनमुदाहरएं नामाङ्गम् उच्यते। मन्दारमरन्देऽपि- सोत्क्षंवचनं यत्तु तदुदाहरएं मतम् इति। (६२) उदाहरति-यथेति । यो यः शरूमिति। क्रुद्धस्याश्वत्थाम्न उक्तिरियम्। मयि अश्वस्थाग्नि रणे सहय्रामे चरति भ्रमति सति पाण्डवानामिमा इति पाण्डव्यस्तासां पाण्ड- वसम्बन्धिनीनां चमूनां सेनाविशेषाणां मध्येस्वभुजगुरुमदात् स्वस्वबाहुवलस्यातिदर्पात् यो यः शस्त्रम् आयुधं बिभर्ति धारयति, एवं पाञ्जालगोत्रे द्ुपदराजवंशे यो यः शिशुर्बा- लक: अधिकवयाः युवा वृद्दश्र बालकापेक्षयाधिकवयसत्वादत्र तरुणवृद्दयोर्ग्रहणाम, गर्भ- शय्यां शयनीयं तां गतः मातुर्गभशय्यां गतो वा तिष्ठति। यो यो जनः तरकर्म मृतस्य मम पितु: शिरश्छेदनरूपं तस्य सात्ती द्रष्टा यश्च यश्च मम प्रतीपः प्रतिकूलः, क्रोधान्धोड- हम इह सङग्रामे स्वयम् एकाकी जगता लोकानाम् अन्तकस्यापि यमस्यापि सतः तस्य तस्य अन्तको यमो विनाशकः अस्मि इति शेषः। रणे सर्वान् पूर्वोक्तान् विनाशय- ष्यामीति भावः। स्रग्धराचछन्दस्तल्लक्तरान्तु-स्रम्नैर्यानां त्रयेण त्रिमुनियतिरता त्रग्धरा कीतितेयमिति। अत्र र्ववीरत्वोत्कर्ष सूचनादुदाहरगम्। यथा वा रतावल्याम, "विदूषक :- (सहर्षम्) (क) ही ही भो कोसम्वीरज्लाहे- णावि या तादिसो वअस्सस्स परितोसो असि, यादिसो मम सआसादो पिअवअणं सुगिअ भविस्सदित्ति तक्केमि"। इत्यनेन रतावलीप्राप्तवार्त्तापि कौशाम्बीराज्यलाभादतिरिच्यत इत्युत्कर्ष सूचनादुदाहरगम। (५३) क्रमं निरूपयति-भावतत्वेति। "निर्विकारात्मके चित्ते भावः प्रथमवि- (क) "हीही भोः। कौशाम्बीराज्यलाभेनापि न तादृशो वयस्यस्य परितोष आसीत, यादृशो मम सकाशात् प्रियवचनं अत्वा भविष्यतीति तर्कयामि" इति संस्कृतम्।

५१६ साहित्यदर्पण :- [ षछठपरिच्छेदे-

(५४) यथा शाकुन्तले-'राजा-सथाने खलु विस्मृतनिमेषेर चत्तुषा प्रियामवलोकयामि। तथाहि- उन्नमितैकभ्रलतमाननमस्याः पदानि रचयन्त्याः। पुलकाञ्चितेन कथयति मय्यनुरागं कपोलेन।। क्रिया" इत्युक्तलक्षणास्य भावस्य तत्त्वोपलब्धिर्याथार्थ्यानुभवः क्रमणं बुध्या विषयीकर- णमिति क्रमो नामाङ्गं स्यात्। (५४ ) उदाहरति-यथेति। स्थाने खलु युक्त्मेव "युक्क्तं द्वे साम्प्रतं स्थाने" इत्यमरः विस्मृतः निमेषो येन तेन तथोक्तेन निर्निमेषेणेत्यर्थः, प्रियां शकुन्तलाम् ।अवलोकयामि पश्यामि। तथाच निमेषरहितेन लोचनेन प्रियां यदवलोकयामि तद्युक्तमेवेति भावः। तदेवोपपाद्यति-तथाहीति। उन्नमितैकेति। पदानि श्रोकघटकसुप्तिडन्तरूपाणि रच- यन्स्या: मयि मदनलेखसम्पादनार्थम् ऊहापोहाभ्यां निवेशयन्त्याः अस्याः शकुन्तलायाः उन्नमिता उदञ्विता एका भूलता यत्र तत्तथोक्तम् आननम् अनति जीवति अनेने तित्यन्वर्थ मुखं (कत्त) पुलकाञ्ञितेन रोमाञ्ञितेन कपोलेन गण्डेन अन्नैकवचनेन यैवेका भरूलतोन्नमिता तहिगस्थकपोलस्यैव पुलकाञ्चितत्वमिति ध्वन्यते। मयि मद्विषये अनुरागं कथयति स्प्ष्ट सूचयति। मयीति आत्मनोऽधिकरमणतवेन धन्यतां सुभगं मन्यतां च व्यज्जयति। रतेरेव षष्ठ्यवस्थानुरागः। उक्तञ्न सुधाकरे- अङ्कुरपल्लवक लिकाप्रसूनपरिभोगभागियं क्रमशः। प्रेमा मान: प्रायः स्नेहो रागोऽनुराग इत्युक्तः ॥ इति। अनुरागलक्षयामपि तत्रैव- राग एव स्वसंवेद्यदशाप्राप्त्या प्रकाशितः । यावदाश्रयवृत्तिश्चेदनुराग इतीरितिः ॥ इति। आर्य्याछन्दः। अत्र पदरचनारूप चेष्टाया अनुरागरूपयाथार्थ्यानुभवात् क्रमः। अन्न च यद्यपि- भ्रूनेत्रा दिविकारैस्तु सम्भोगेच्छाप्रकाशक: । भाव एवाल्पसंलच्यविकारो हाव इप्यते॥। इत्युक्तलक्तणो हाव एव तथापि विशेषतया तत्र स्थितिरिति नानुपपत्तिरिति ध्येयम्। यथा वा रत्नावल्याम्, 'राजा (उपसृत्य) प्रिये ! सागरिके- शीतांशुमुंखमुत्पले तव इशौ पद्मानुकारौ करौ रम्भागर्भनिभं तवारुयु गलं बाहूमृणालोपमौ।

मङ्गानि त्वमनङ्गतापविघुराण्येह्येहि निर्वापय॥ इत्यादिना "इह तदप्यस्त्येव बिम्बाधरे" इत्यन्तेन वासवदत्तया वत्सराजभावस्य याथार्थ्यानुभवाक्रमः । हह अन्ये तु "क्रमः संचिन्त्यमानाप्ति"रित्याहुः। यथा रतावल्यां वत्सराजस्य सागरिका समागममभिलषतो विदषकेणोपवने योजनम्।

गर्भाङ्गनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः । ५१७

(५५) .......... संग्रहः पुनः॥६७॥। सामदानार्थसंपन्न :- (५६) यथा रत्नावल्याम्-राजा-साधु वयस्य, ! इदं ते पारितोषिकम्। (इति कटकं ददाति) । (५७) ........... लिङ्गादू होऽनुमानता। (५८) यथा जानकीराघवे नाटके-'राम :-

मन्दारमरन्दे तु द्विविधमपि क्रमलत्षणम्- भावज्ञानं क्रमो यद्वा चिन्त्यमानार्थसंङग्रह: इति। (५६) सङ्ग्रहलत्षणं निरूपयति-सङग्र इति। साग्ना प्रियवचनेन तेन दानेन च अर्थसम्पन्नो धनादिलाभविषयः सङ्ग्रहा नामाङ्गम्। उक्त च मन्दारमरन्दे- सङग्रह: सामदानोक्ति: प्रस्तुता परिकीत्तिंता इति। अत्र सामदाने, भेद्दण्डयोर्मयेन्द्रजालादेरप्युपलत्तराम,। (५६) तत्र सामादानाभ्यामर्थसम्पत्तिमुदाहरति-यंथति। अन्र प्रियवचने राज्ञा कटकदानात् सागरिकासमागमकारिणा विदूषकेण च ततसंग्रहखात्सड्ग्रहः। भेदेन यथा रघुविलासे पञ्चमेऽङ्कें क्रमात् पवनवेषो राक्षसः ग्राह"प्रसीदतु देवः। रावय :- गृहाणा प्रसादम। (पुनः प्रतीहारीं प्रति) वराहतुण्ड ! समादश कुमारं कुम्भकर्णा यथा-पवनं किष्किन्धाराज्ये त्वरितमभिषिज्ञ"। एष दौत्यार्थमागतवतो वालि- तनयस्य चोभार्थ कृतको हनुमत्पितुः सुग्रीवाद् भेदः। दण्डेन यथाSब्रैव चतुर्थेडक्के "रावण :- यायावरेण किमनेन वनेचरेण मां स्थावरं वरमुपास्व कुरङ्रकाच्ि।। किं वा स्तुबे तव पुरश्रतुरस्थितीनां वैदग्ध्यसौरभवती भवती प्रकाण्डम् ।। सीता-कोवि वा जाजावरो कवि वा थावरुत्ति विवेगं लक्खवानाराय पद्धई वावि करिस्सई। राव :- (सरोषं चन्द्रहासं परामृश्य) प्रेमावनद्धहृदय: सर्व लङ्डेश्वरः सुदृति सोढा। सोढ़ा न चन्द्रहास: पुनरयमुल्लुण्ठवृत्तानाम्।। एष सीताक्षोभार्थ रावणेन दण्डः प्रयुक्तः। मायाप्रयोगश्चात्रैव कृतकलदमण-सुग्री- वानयन-रावण-सीताघटनादिको निबद्ध इति। (२७) अनुमानाङ्गलक्तणं निरूपयति-लिक्गादिति। लिङ्गात् व्याप्तिविशिश्पक्षधर्म- ताजानाभ्यां साधनज्ञानात् ऊहो व्यापकतानुभवः साध्यज्ञानमिति यावत् अनुमानता अनुमानम्। स्वार्थें तल् प्रत्ययः। मम्दारमरन्देऽपि- अर्थस्याभ्यूहनं लिङ्गादनुमानं प्रचक्षते इति। क(६८) उदाहर-यथेति। जानकीराघवे जानकीरा घ व नामक नाट के ६६ सा०

५१८ साहित्यदर्पण :- [ षछ्ठपरिच्छेदे-

लीलागतैरपि तरजयतो धरित्री- मालोकनैर्नमयतो जगतां शिरांसि। ।एक तस्यानुमापयति काञ्चनकान्तिगौर- कायस्य सूर्यंतनयत्वमधुष्यतां च।। (५६) रतिहर्षोतसवानां त प्रार्थनं प्रार्थना भवेत् ॥ ६८ ॥ (६०) यथा रत्नावल्याम्-'प्रिये सागरिके । शीतांशुमुखमुत्पले तव हशौ, पद्मानुकारौ करौ, रम्भास्तम्भनिभं तथोरुयुगलं, बाहू मृणालोपमौ। लीलागतैर पीति। परशुरामवर्णनमिदम्। लीलागतैरपि सविलासगमनैरपि धरित्रीं पृथिवीं तरङ्ग्यतः चालयतः षष्ठयन्तमेतत् एवं नमयत इत्यपि। आलोकनेः दृष्टिपातैरपि जगतां लोकानां शिरांसि स्वसन्निधौ नमयतः दृष्टिमात्रै: सर्वैः प्राग्यमानत्वादिति भावः। तथा काञ्जनकान्तिवत् सुवर्सच्छविवत् गौरः शुभ्र: कायः शरीर यस्य तथोक्तस्य तस्य लक्ष्मणस्य सूर्य्यतनय वं सूर्यतुल्यतेजस्वित्वेन सूर्यपुत्रत्वम् अप्रधृष्यतां परैरन- भिभवनीयतां च अनुमापयति अनुमानविषयीकरोति लोकानिति शेषः । तथाविधं लीलागतमालोकनं च (कर्तृ)। वसन्ततिलकाछन्दस्तल्लक्षरान्तूक्तं प्राक् (१५३ पृ० )। अत्र लीलागमनालोकन प्रयु क्तपृथ्वीकम्पनजगच्छिरोनमनरूपात् साधनद्टयात् सूर्य- तनयत्वाधृष्यत वरूपसाध्यद्वयस्य ज्ञानादनुमानम्। यथा च रतनावल्याम्-"राजा-धिड् मूर्ख ! त्वतकृत एवायमापतितोऽस्माकमनर्थः । समारूढा प्रीतिः प्रणयबहुमानात्प्रतिदिनं व्यलीक वीच्येदं कृतमकृतपूर्व खलु मया। कुतः ?- प्रिया सुञ्जत्यद्य स्फुटमसहना जीवितमसौ प्रकृष्टस्य प्रेम्णः रखलितमविषह्य हि भवति॥ विदूषक :- भो वअस्स! वासवदत्ता कि करिस्सदित्तिया जायामि। सागरिआ उणदुक्करं जीविस्सदित्ति तक्केमि" इत्यत्र प्रकृष्टप्रेमस्खलनेन सागरिकानुरागजन्येन वासवद्त्ताया मरखानुमानादनुमानम्। एवं भासकृते स्वप्नपासवदत्तनाटकेऽपि दष्टव्यम, यथा शेफालिकामण्डपशिलातलानवलोक्य वत्सराज :- पादाक्राव्तानि पुव्पाणि सोष्म चेदं शिलातलम्। नूनं काचिदिहासीना मां दष्टूवा सहसा न (ग) ता।। अत्र पूर्वार्ध लिङ्गमुत्तराई्ममनुमानम्। (९९) प्रार्थनारूपमङ निरूपयति-रतिहपेति। २तिः सुरतम्, तदर्थ यो नायि काया हर्षः नायकस्य ताद्ृशोत्सवानां यद्वा रतिः सुरतम्, हर्षः प्रीतिः उत्सवः प्रमोदज- नकव्यापार: तेषां तथोक्ानां प्रार्थना तत्तद्विधानाय मिक्षा प्रार्थनानामाङ्गंभवेत्। (६०) उदाहरति -यथेति। शीतांशुरिति। तव मुखम् आननं शीतांशु: साक्षा- चन्द्रः, दशौ नेन्रे उत्पले नीलोश्पलद्वयम्, करौ पाणी पद्मानुकारौ पद्मतुल्यौ, तथा ऊरु- युगलं जङ्गाद्वयं रम्भास्तम्भनिभं कदलीस्तम्भसद्दशम्, बाहू भुजौ मृखालोपमौ विस. तन्तुसदृशौ चन्द्रादिसादृटश्येन मदनानलतापशमनक्षमत्वं व्यञ्जितम्। इति शीतांशुकत्वादिना आहलादकराणि प्रमोदाधायकानि अखिलानि समग्राणि TD 35

गर्भाङ्गनिरूपणम् ] लक्षमोविराजितः । ५१ह

मञ्ानि त्वमनज्ञतापविधुरयेहये हि निर्वापय।। (६१) इदं च प्रार्थनाख्यमङ्गम्। यन्मते निर्वहयौ भूतावसरत्वातप्रशस्तिना- मारजं नासति तन्मतानुसारेणोक्तम्। अन्यथा पञ्चषष्टिसंख्यत्वप्रसङ्गात्।g) (६२) रहस्यार्थस्य तूद्ेदः क्ित्ि: स्यात्- (६३) यथाश्वत्थामाङ्के- एकस्यैव विपाकोडयं दारुणो भुवि वर्तते। अङ्गानि अवयवा यस्या स्तत्सम्बुद्धौ, त्वंरभसात् जवात् त्वरितमित्यर्थः, एहि एहि आगच्छ आगच्छ, निश्शहं निःसन्देहं मामालिङय आश्लिष्य, अनङ्गतापेन कामसन्तापेन विधुराणि व्याकुलानि ममाङ्ञानि निर्वापय प्रशमय तापसून्यानि कुरु इत्यर्थः । शार्दूल- विक्रीड़ितं छन्दस्तल्लक्षणान्तूक्तं प्राक (१५८ पृ०)। अत्रालिङ्गनाधीनोत्सव प्रार्थनात् प्रार्थना। यथा वा देवीचन्द्रगुप्ते चतुर्थेडडे चन्द्रगुप्त :- प्रिये ! माधवसेने ! त्वमिदानी मे बन्धमाज्ञापय- कण्ठे किन्नरकण्ठि! बाहुलतिकापाशः समासज्यतां हारस्ते स्तनबान्धवो मम बलादू बघ्नातु पारिट्यम्। पादौ त्वजघनस्थलप्रणयिनी सानन्दयेन्मेखला पूर्व त्वद्गुणबद्धमेव हृदयं बन्धं पुनर्नाहति॥ अन्र रते: प्रार्थनातप्रार्थना। (६१) अन्नैतदंशस्प्र निर्वहयासन्धेः प्रशस्तिनामाङ्गस्य वैकल्पिकीस्थितिः, अनयोमि- लितस्थितसत्त्वे तु- "चतुः षष्टिविधं हयेतदङ्गं प्रोक्तंमनीषिभिः" इत्यनेन वच्यमाएचतुःषष्टिसंख्यासन्ध्यङ्गानांन भवति पञ्चषष्टित्वापत्तेः। तथा हि- अत्र गर्भसन्धौ एतदङ्गसत्त्वे एतान्यङ्गानि त्रयदश भवन्ति मुखसन्ध्यङ्गानि च द्वादशो- क्तानि अन्यसन्धिदयाङ्गं च त्रयोदश त्रयोदश निर्वहणासन्ध्यङ्गानि तु चेतुर्द्देशेति पञ्चष ष्वित्वं प्रसजति अतो यन्मते निर्वहणसन्धौ प्रशस्तिनामकं चरमाङ्ग नास्ति तन्मत एवा- त्रेदमङ्गम् नान्यथेत्यत आह-इदन्चेति। निर्वहणे उपसंहाराख्यचरमसन्धौ। इह गर्भसन्धौ। तत्र प्रशस्तिनामाङ्गसतवे हेतुं दर्शयति-भूतावसरत्वादिति। प्रार्थनायां प्राप्तविषयत्वादित्यर्थः। अन्यथा अन्रापि प्रर्थना- ख्याङ्गान्तराभ्युपगमे। एवं च प्रशस्तिनामाङ्गस्य मया निर्वहणे स्वीकरष्यमाणत्वादत्र प्रार्थनाख्यमङ्गं मतान्तरानुसारेगव प्रतिपादितमिति भावः।

वृत्तिरूपोरऽर्थस्तस्य उच्जेद उत्पत्तिसूचनन्तु चित्तिर्नामाङ्गस्याद्। (६३) उदाहरति-यथेति। एकस्येवेति। एकस्यैव द्रौपदीकेशग्रहसास्य अयं कुरु- पाण्डवसड्ग्रामे अगणितजनत्तयरूपो दारुणो उत्कटो विपाकः फलं तावत् भुवि जगति वर्त्तते, एतत्संङग्रामं प्रति तस्यैव केशग्रहस्य कारणत्वादिति भावः।

५२० साहित्यदर्पण :- [ षछ्ठपरिच्छेदे-

केशग्रहे द्वितीयेऽस्मिन्नूनं निःशेषिताः प्रजाः ॥ ( ६४) ......... त्रो (तो)टकं पुनः। संरब्धवाक- (६५) यथा चण्डकौशिके-'कौशिक :- श, पुनः कथमद्यापि न संभूताः स्वर्गांदक्ियाः।' (६६) अधिबलमभिसंधिच्छ ळेन य:।। ६६॥ द्वितीये अस्मिन् केशग्रहे छृष्टद्युग्नेन मृतद्रोणाचार्य्यस्य केशाकर्षणे कृते तु नूनं निश्चि- तमेव प्रजा जना: निःशेषिता: साकल्येन विनष्टाः भविष्यन्तीति शेषः। सर्वसंहारेच्छोर- सत्थाम्न एव तत्र द्वारभूतत्वादिति भावः। पथ्यावक्त्र छन्दः। द्वितीये मृतद्रोएास्य घष्टद्युम्नेन केशग्रहेऽत्र सर्वसंहाररूपस्य रहस्यार्थस्य वाचा उत्प- सिसूचनात्तिप्तिः। यथा वात्रैव सूतः- दत्वा द्रोणेन पार्थादभयमपि न संरक्षित: सिन्धुराजः क्रूरं दुःशासनेऽस्मिन् हरिण इव कृतं भीमसेनेन कर्म। दुःसाधामप्यरीणां लघुमिव समरे पूरयित्वा प्रतिज्ञां नाहं मन्ये सकामं कुरुकुल विमुखं देवमेतावताडपि। अत्र पाण्डवानां राज्य प्राप्तिरूपकार्य रहस्यार्थस्योत्पत्तिसूचनात्तिप्ति :- केचिदेत दंशं न मन्यन्ते। (६४) त्रोटकं निरूपयति-त्रोटकमिति। पुनस्त्वर्थे। संर्धस्य रुष्टस्य वाक् वचन क्रोधव्यञ्जकवचनमित्यर्थः, त्रोटयति तोटयति वा परचित्तस्वास्थ्यं भेदयतीति। त्रोटकं नामाङ्गम्। उक्तं च भरतमुनिना- संर्धवचनप्रायं तोटकम् इति। दशरूपकेऽपि- संर्धवचनं यत्तु तोटक तदुदाहतम् इति। (६९) उदाहरति-यथेति। कौशिको विश्वामित्रः। "हरिश्रन्द्रं प्रत्याह" इति शेषः। सम्भूना: सम्पन्नाः । स्वर्णदत्िणा: अवशिष्टा इति शेषः। अत्र हरिश्रन्द्रं नृपं प्रति पृथिवीदानदत्षिणादानार्थ विश्वामित्रस्य क्रोधव्यञ्जकवचन- स्वात् त्रोटकम्। यथा च वेणीसंहारे- प्रयत्नपरिबोधित: स्तुतिभिस्द्य शेषे निशाम्। ीइत्य।दिना- धृतायुधो यावदहं तावदन्येः किमायुधैः इत्यन्तेनान्योन्यं कर्णाप्चत्थाग्नो: संर्धवचसा सेनाभेदकारिणा पाण्डवबीजप्राप्त्या- शान्वितं त्रोटकम्। (६६) अधिबलं निरूपयति-अधिबलमिति। छलेन व्याजेन य अभिसन्धिः अभि-

गर्माङ्गनिरूपणम् । ] लक्ष्मीविराजितः ५२१

(६७) यथा रत्नावल्याम्-'काञ्चनमाला-भदिशि, इयं सा चित्तसा लिश। वसन्तअस्स सण्यं करोमि' इत्यादि। (६८) नृपादिजनिता भोतिरुद्वेगः परिकोतितः । प्रायपरिज्ञानं बलं बुद्धिबलमधिकृत्योत्पन्नं यत्तत् अधिवलं नामाङ्गमू। उक्त्तं च मन्दारमरन्देऽपि- बुधैरधिवलं प्रोक्तं कपटेना भिवञ्चनम् इति । (६७) उदाहरति-यथेति । "भर्त्रि ! इयं सा चित्रशालिका, तद्यावद्वसन्तस्य संज्ञां करोमि" इति संस्कृतम्। चित्रशालिकायां राज्ञः समीपे वासवदत्तावेशेन सागरि कामानेतुं तया सह वसन्तकेन सङ्टूते कृते काञ्चनमालया तज्ज्ञातवा वासवदत्तामेवानीय वसन्तकस्थाने सागरिकाऽडगता इत्यद्गुलिसंज्ञां कत्त काञ्चनमालाया: वासवदत्तायामु- किरियम्। चित्रशालिका चित्ररचनास्थानम्। संज्ञा सङ्केतम्। इत्यादीत्यादिप देनात्रैव- किं पद्मस्य रुचं न हन्ति नयनानन्दं विधत्ते न वा वृद्धिं वा झषकेतनस्य कुरुते नालोकमात्रेण किम्?। वक्त्रेन्दौ तव सत्ययं यदपरः सीतांशुर्युद्रतो दर्प: स्यादमृतेन चेदिह तदप्यस्त्येव विम्बाधरे॥ इति इदं पद्यं ग्राह्यम्। अत्र काञ्चनमालावासवद्त्तावेषधारिण्यो: सुसङ्गतासागरिकयोरव्यांजेन काञ्वनमाला वासवदत्ताभ्यां राजविदूषकयोराशयपरिज्ञानादुधिवलम्। मन्दारमरन्दे तु- य द्वेष्टजनसंधानं बुधा अधिवलं विदुः। तोटकस्यान्यथा भावं केचिञ्चाधिवलं विदुः ॥ इति। उदाहरणं च यथारत्नावल्यामेव "राजा-देवि ! एवमपि प्रत्यत्तदष्टव्यलीकः कि विज्ञापयामि। आ ताम्रतामपनयामि विलक्ष एव लात्षाकृतां चरणयोस्तव देवि ! मूर्ध्ना। कोपोपरागजनितां तु मुखेन्दुबिम्वे हत्तुं क्षमो यदि परं करुणा मयि स्यात्॥" इति। अत्र वासवदत्तां प्रति राज्ञो वञ्जनं विफलं जातम्। एके तु सोपालम्भं वाक्यमधिवलमिच्छन्ति। यथा वेणीसंहारे पञ्ञमेडङ्क छतराष्ट्रमु- दृश्य भीमसेन :- "अलमिदानीं मन्युना। कृष्णा केशेषु कृष्टा नृपसदसि वधू: पाण्डवानां नृपैयैं: सर्वे ते क्रोधवहौ कृशशलभकुलावज्ञया येन दग्धाः। एतस्माच्छ्रावयेऽहं न खलु भुजवलश्लाघया नापि दर्पात् पुत्रेः पौत्रैक्च कर्मण्यतिगुरुणि कृते तात ! सात्ती भव त्वमु॥" इति। (६८) उद्देगं निरूपयति-नृपादिजनितंति। नृपादौ केनापि जनिता भीतिर्भयम् उद्विज्यते हृदयमनेनेनेति उद्देगो नामाङ्गं परिकीत्तितः। नृपादीत्यादिपदेन शत्रुप्रभृतेः परिग्रहः। मन्दारमरन्देऽपि तत्र चौरादिसम्भूतं भयमुद्देग उच्यते इति।

५२२ साहित्यदर्पण :- [ पछ्ठपरिच्छेदे

(६६) यथा वेशयाम्- प्राप्तावेकरथारूढौ पृच्छन्तौ त्वामितस्ततः । स कर्णारिः स च क्ररो वृककर्मा वृकोदरः ॥। (७०) शङ्काभयत्रासकृतः संभ्रमो विद्रवो मतः ॥ १०० ॥ (७१) कालान्तककरालास्यं क्रोधोद्भूतं दशाननम्। विलोक्य वानरानीके संभ्रमः कोऽप्यजायत ।। अथ विमर्शाङ्गानि- (७२) अपवादोऽय संफेटो व्यवसायो द्रवो द्यतिः। शक्ति: प्रसङ्ग: खेदश्व प्रतिषेधो विरोधनम् ॥ १०१ ॥ परोचना विमरशे स्यादादानं छादनं तथा। ( ६९ ) उदाहरति-यथति। वेण्यां वेणीसंहारे प्राप्ताविति। सः कर्णारिरर्जुन: क्रूरः क्ररप्रकृतिः, धृकस्य व्याव्रविशेषस्येव निष्ठुरकर्म यस्य सः तथोक्तः वृक्ोदरो भीमश्च एतौ इतस्ततसतवां पृच्छन्तौ दुर्य्योधनः क तिष्ठतीति त्वद्विषयकप्रश्नं कुर्वन्तौ, एकरथा- रूढौ एकरथोपविष्टौ आतरौ प्राप्तावागताचित्यर्थः। अनुष्टुप् छन्दः। अत्र कर्ारित्वेन करकर्मतवेन च दुर्य्योधनस्य शत्रुभृतभीमार्जुनजनितभीतेरुद्वेगः। तथा मृच्छकटथां सार्थवाहचारुदत्तस्य चौर्य्याभिशापजं नृपाद् भयम्। तथा-अमात्यशङ्ककविरचिते चित्रोत्पलावलम्बितके प्रकरणे पञ्चमेऽङ्क नेपथ्ये सची त्कारम्-"गिण्हेधले ! गिण्हेध। वेटेध रे वेढेध। (सर्वे सभयमवलोकयन्ति) स्थविरः-हा! धिकू कष्ट दस्यवः सम्पतन्ति। किमत्र शरणं प्रपद्येमहि" इति। अन्न नायिका-सखी-स्थविरादीनां राजगृहभङ्गेन विद्रुतानां दस्युभ्यो भयम्। (७०) विद्रवं निरूपयति-राङकाभयेति। शङ्कया अनिष्टासम्भावनया अनिष्टत्रास ताकृतो यः सम्भ्रम: व्याकुलता चित्तादिव्यप्रतेति यावत्, विशेषेण द्रवएं कम्पनं यत्र स विद्वो नामाङ्गं मतः। भाव्यनिष्टद्वेषोऽत्र भयम्, अतर्कितानिष्टोश्या कर्तव्यमूढ़ता तु त्रासः। मन्दारमरन्दे तु- अनुष्याR्रादिसंभूतौ शङ्कात्रासौ हि संभ्रमः इति। (७१) उदाहरति-कालान्तवेति। कालान्तकस्य संहारकालोनकृतान्तस्येव करा- लानि भयङ्कगणि आस्यानि मुखानि यस्य तं तथोक्तम, क्रोधेन रुषा उद्धूतम उत्कपित- शरीरम, दशाननं लङ्केशं विलोक्य वानराणां कपोनाम क नीके सैन्ये कोऽपि विलक्षण- सम्भ्रमो व्यग्रता अजायत उत्पन्नोऽभूत्। अन्न वातरसेनाया: शङ्कात्रासजनितसग्नमाद्विद्वा। यथा वा रत्नावल्याम्-'विंदूषकः (पश्यन्) का ।उए एषा। (ससम्भ्रमम्) कथ देवी वासवदत्ता अत्ताएं वापादेदि। राजा (ससम्भ्रमममपसर्पत्) क्वासौ क्वासौ" इत्यनेन वासवदत्ताबुद्धिगृहीताया: सागरिकाया: मरणाशङ्कासम्भ्राद्विदवः।। (७२) विमर्शसन्धेस्त्रयोदशाड्कानीति दर्शयति-पपवाद इति। विमशें विमर्शसन्धौ अपवादादिछादनान्तानि छुथोदशाङ्गानि सम्भवन्तीत्यर्थः । (क) का पुनरेषा। कथं देवी यासवदत्ता आत्मानं न्धावादयति इति संस्कृतम्।

विमर्शाङ्गनिरूपणम ] लक्ष्मीविराजितः । ५२३

(७३) दोषप्रख्यापवाद: स्यात्- (७४) यथा वेण्याम्-'युधिष्टिरः-पञ्चालक! क्वचिदासादिता तस्य दुरात्मनः कौरव्यावसदस्य पदवी। पाञ्चालकः-न केवलं पदवी, स एव दुरात्मा देवीकेशपाशस्पर्शपातक प्रधान हेतुरुपलब्धः।' (७५) .. संफेटो सेषभाषणम् ।। १०२।। (७६) यथा तत्रैव-'राजा-अरे रे मरुत्तनय ! वृद्धस्य राज्ञः पुरतो निन्दि- तमप्यात्मकर्म श्लाघसे। शृणु रे- (७३) तत्रापवाद लक्षयति-दोषप्रख्येति। दोषस्य प्रख्या कथनम् अपकृष्टविषय- को वाद अपवादो नामाङ्गम्। मन्दारमरन्देऽपि- तत्रापवादो दोषाणां प्रख्यापनमितीर्यंते इति। (७४) उदाहरति-य्रथेति। वेण्यां वेणीसंहारनाटके। तस्य दुर्योघनस्य कौरवापस- दस्य कौरवाधमस्य। पदवी पन्थाः "पन्थानं पदवी सृतिः" इत्यमरः, दुरात्मा दुर्य्यो धनः। देव्या द्वौपदाः केशपाशस्य स्पर्शों धारणमेव पातकं तस्य प्रधानहेतु: आदिकार एमाज्ञापकत्वादिति भाव:, उपलब्ध: प्राप्तः। अन्न दुर्य्योधनस्य दोषकथनादपवादः। यथा वा रत्नावल्याम्, "सुसङ्गता-(क) सा खलु तवस्सिणी भट्टिणीए उज्जइणिं िअदृत्ति पवादं करिअ उवस्थिदे अद्वर ते ण जाणीआदि केहिंपिसीदेत्ति। विदूषक :- (सोट्रेगम्) सा खु देवीए उज्जइगिं पेसिदा अदो, अप्पिअत्ति कहिदम्। राजा- अहो निरनुरोधा मयि देवी" इत्यनेन वासवदत्तादोषकथनादपवादः । इदञ् परदोषा- ख्यापनमेव। स्वदोषाख्यापनमपि यथा पुष्पदूषिते पञ्ञमेडक्के- ब्राह्मयः-मार्जिता हि ब्राह्मणास्य मुखमधुरः कालपाशः। तथा हि-हतः पुत्रो हता आता हतो माजितया पिता। तथाऽप्येतां स्वगोन्नघ्नीं निन्दामिव पिवामि च । इति (७६) सम्फेटं लक्षयति-सम्फेट इति। रोषेण भाषएं सम्फेटनामाङ्गम्। सम्फेट इति गोमण्डलादिवत् रोषभाषणार्थेऽत्र रूडः। मन्दारमरन्देपि- रोषसंग्रथितं वाक्यं सम्फेट परिचक्षते इति। (७६) उदाहरति-यथेति। तत्रैव वेण्यामेवेत्यर्थः। अरे रे इत्यादि-दुर्य्योधनस्य भी- मार्डर्जुनौ प्रति सम्बोध्य उक्तिरियम्। मरुतनय ! वायुपुत्र ! अनेन जारज इतिसूचितम्। वृद्धस्य राज्ञो तराष्ट्रस्य। आत्मकर्म बन्धुवधादिरूपं स्वकार्थ्यें श्लाघसे विकत्थसे प्रसंशसीत्यर्थः । (क) "सा खलु तपस्विनी भट्टिन्योज्जयिनी नीयत इति प्रवाद कृत्वोपस्थितेऽर्घरात्रे न ज्ञायते कुत्रापि नीतेति। अति निर्घृणं खलु कृतं देव्या भो वयस्य! मा खल्वन्यथा सम्भावय सा खलु देष्योज्जयिन्यां प्रेषिता अरतोडप्रियमिति कथितम्" इति संस्कृतम्।

५२४ साहित्यदर्पण :- [पषप, रचछेदे-

कृष्टा केशेषु भार्या तव तव च पशोस्तस्य शज्ञस्तयोर्वा प्रत्यक्षं भूपतीनां मम भुवनपतेराज्ञया धृतदासी। तस्मिन्वैरनुबन्धे वद किमपकृतं तैहता ये नरेन्द्रा बाह्वोर्वीर्यातिभारद्रविणागुरुमदं मामजित्वैव दर्पः ॥ (७७) भोम :- (सक्रोधम् ।) आा: पाप। राजा - आरप्रा: पाप !' इत्यादि। ( ७८) व्यवसायश्च विज्ञेय: प्रतिज्ञाहेतुसंभवः । निरपराधिनां तेषां वघादवो वृथोत्याह-कृष्टेति। मम भुवनपतेजगदीश्वरस्य आज्ञया एतेनाज्ञाप लकतवं तेषां धर्म इति व्यञितम्। धूतेन लब्धा प्राप्ता दासी धूतदा- सी अत एवापमानयोग्या, पशोः अधुनाऽपि मां जेतुमसर्थतया पशुसद्दशस्य तव भीमस्य तव अर्जुनस्य च भीमाजुनयो: सम्बोध्यत्वात् तव द्वयोपादानम्। तस्य राश्ञो युधिष्ठिरस्य वा तयोरनकुलसहदेवयोर्वा भार्या द्रौपदी। अनेन कस्याश्चिदेकः पतिः, विपत्तौ प्रतीकारा- समथोडपि न तथा उपालम्भनीयः, भवन्तस्तु द्रौपद्याः पञ्च स्वामिनः सन्तोऽपि अधु- नाऽपि यथार्थप्रतीकारासमर्थत्वादत्यन्तकातरा एवेति द्रौपदी च गणिकासदृशीति सू. चितम्। भूपतीनां तश्रत्यनृपतीनां प्रत्यक्षमेव केशेषु कृष्टा तस्याः केशग्रहय कृतमित्य- र्थः । तस्मिन् केशग्रहरूपे वैरानुबन्धे वैरजनके ये नरेन्द्रास्तैः युष्माक किमपराढूं ये नरे. न्द्रा नृपतयो युष्माभिर्घातिता इति वद, अपकर्त्ता त्वहमेवेति भावः, एवं चअन्यापराधेन अन्येषां दण्डविधानादविचार्यकारित्वेन भवन्तः पशुसदृशा एवेत्याशयः । बाह्वोः स्व्रभुजयो: वीर्य्यात्तिरेकः पराक्रमाधिक्यमेव द्रविणं धन तेन गुरुमहान् मदो ग्वो यस्य तं तादश मां दुर्योधनम् अजित्वैव जयमप्राप्यव युष्माकं दर्प:, साम्प्रत ते गर्वो न युक्त इति भावः। स्नग्धराच्छनदस्तल्लक्तान्तूक्तं प्राक्। (७७) भीम इति। आ: पापेति भीमदुर्योधनयो: परस्परं प्रत्युक्तिः। राजा दुर्योधन: अत्र द्योरेव रोषभाषणात् सम्फेटः। यथा चात्रैव-भो: कौरवराज! कृतं बन्धुनाशदर्शनजन्मना। मवं विषादं कृथाः। पर्याप्ता: पाण्डवाः समरायाहमसहाय इति। पञ्ञानां मन्यसेऽस्माकं यं सुयोधं सुयोधनः। दंशितस्यात्तशस्त्रस्य तेन तेऽस्तु रणोत्सवः ।। इस्थं श्रुत्वासूयात्मिकां नित्तिप्य कुमारयोद्टप्टिमुक्तवानघार्चराष्ट्र :- करणंदुःशासनवधाततुल्यावेव युवां मम। अप्रियोऽपि प्रियो योद्धुं त्वमेव प्रियसाहस:॥ इत्युत्थाय च "परस्परं क्रोधाधिक्षेपपरुषवाक्कलह प्रस्तावितघोरसग्रामौ" इस्यनेन

(७८) व्यवसायं लक्षयति-न्रयवसायश्चेति। कार्य्यस्य निर्देशः प्रतिज्ञा हेतुः साध- ननिदेश: कारणनिर्देश इति यावत् तयो: सम्भवो मेलनम्, तोदृश उद्योग इति शेष:, व्यवसायो नामाङ्गम्। मन्दारमन्दे तु- व्यवसाय:

विमरशाङ्गनिरूपणम् ] लक्षमीविराजित: । ५२५

(७६) यथा तत्रैव-'भीमः- FE aIFin (95) निहताशेषकौरव्य: क्षीबो दुःशासनासृजा। T (43) भड्क्ता दुर्योधनस्योर्वोर्भीमोडयं शिरसा नतः ।। (८०) द्रवो गुरुव्यतिक्ान्तिः शोकावेगादिसंभवा॥ १०३ ॥। (८१) यथा तत्रैव-'युधिष्ठिरः-भगवन्। कृष्णाग्रज! सुमदाभ्रातः ! ज्ञातिप्रीतिमंनसि न कृता, क्षन्त्रियाणां न धर्मों, रूढं सख्यं तदपि गणितं नानुजस्यार्जुनेन। तुल्य: कामं भवतु भवतः शिष्ययोः स्नेहबन्घः कोडयं पन्था यदसि विमुखो मन्दभाग्ये मयि त्वम्। (७) उदाहरति-यथेति। तत्रैवेति। वेण्यां तु नेदानीमुपलभ्यते। निहतेति। नि- हता विनाशिता अशेषा: समग्रा: कौरव्याः कुरुकुलोज्वा येन सः तथोकः। दुःखेन शा- स्यतेsसौ दुश्शासनस्तस्य असृजा शोसितेन तीबो मत्तः त्ीबत्वसम्पादनेन असजो मधु- त्वारोपणं व्यज्यते। तथा दुःखेन युध्यत इति दुर्य्योंधनस्तस्य ऊर्वो: जङ्धाट्वयस्य भङ् का खण्डयिता अयं भीमो भवन्तं शिरसा मूर्ध्ना नतः। TP अत्र द्रौपदीकेशा कर्ष णादि हे तोस्तत्तत्प्रतिज्ञाश्चास्योद्योगस्य सम्भवाद्व्यवसायः। यथा च रक्तावल्याम् "ऐन्द्रजालिक प्रवेशादारभ्य एकोउण खेडओ तए अवस्सं पेखि- दग्वो:" इति यावत्। अन्र यौगन्धरायणेन यदङ्गीकृत तन्निष्पादकहेतुसमागमाद् व्यव- सायः। अन्ये तु "व्यवसायः स्वशक्त्युक्तिः" इति पठन्ति। यथा वेणीसंहारे- नूनं तेनाद्य वोरेण प्रतिज्ञामङ्गभीरुया। वध्यते केशपाशस्ते स चास्याकर्षणक्तमः ॥ इति। (र०) द्वं लक्षयति-द्रव इति। शोकावेगात् आदिपदेन क्रोधावेगादेश्च सम्भवा गुरो: पूज्यस्य व्यतिक्रान्तिः, आदरलड्घनं द्रवएं कर्त्तव्याच्च्यवनं द्रवो नामाङ्गम। मन्दारमन्देSपि- गुरोस्तिरस्कृति प्राह द्रवं तु भरतो मुनिः, इति। भरतस्तु- गुरुव्यतिक्रमो यस्तु विज्ञेयो विद्रवस्तु सः, इत्याह। (८१) उदाहरति-गथेति। युधिष्ठिरस्य दुर्य्योधनानुरागक्रुद्धवलभद्रभर्त्सनमिदम्। अत्र वलरामस्योक्तिरियमित्युक्ति: कस्यनिनन समीचीनं "युधिष्ठिरः"-इत्युपक्रमे कथ- नादिति सुधियो विभावयन्तु भगवन्निति सम्बोधनेनादर प्रदर्शनम्। कृष्णाग्रजेति, सुभ- द्राभ्रातरिति च दवयं स्वपत्तानुरागौचित्याय सम्बन्धप्रदर्शनम्। ज्ञातिप्रीतिरिति। वलभद्रयुधिष्ठिरयोरेक चन्द्रवंशोद्भवत्वाज्ज्ञातित्वम्। ज्ञातयो वयमिति प्रीतिः प्रणयो मनसि न कृता भवतेति शेषः, एवमग्रेऽपि त्षन्रिया- एां धर्मोडपि मनसि न कृत इत्यर्थः। अयुध्यमानवधवैसुख्यं हि क्षत्रियाणां धर्मंः, वयज्चा- युध्यमाना:। तथा अनुजस्य श्रीकृष्शास्य अर्जुनेन सार्द्ध तत् प्रसिद्धं रूढं बद्धमूलं सख्य- मपि न गणितम्, शिष्यय र्भौंमदुर्योधनयोर्विषये भवतः स्नेहबन्धः स्नेहनिबन्धनहृदया- कर्षएं काम यथेष्ट क्रियाविशेषएमिदम्, तुल्यो भवतु वरम्। मन्दभाग्ये मयि त्वं यद्ठि- ६७ सा०

५२६ साहित्यदर्पण :- [ षष्ठपरिच्छेदे-

(८२) तर्जनोद्ेजने प्रोक्ता द्युति :- (८३) यथा तलैव दुर्य्योघन प्रति कुमारवृकोद रेणोक्तम्- जन्मेन्दोर्विमले कुले व्यपदिशस्यद्यापि धत्से गदां मां दुःशासनकोष्णशोसितमधुक्षीवं रिपुं मन्यसे मुखो भीमंप्रति क्रुद्धत्वादेव प्रतिकूलः असि अयं कः पन्था को मार्गः। शार्दूलविक्रीड़ितं छन्दस्तल्लक्षणान्तूक्त प्राक् (१द८ पृ०)। अत्र शोकाविष्टचित्तेन युधिष्ठिरेण गुरोर्बलभद्रस्यादरलड्घनादूदरवः। यथा वा उत्तररामवरिते- वृद्धास्ते न विचारणीयचरितास्तिष्ठन्तु हुं वर्त्तते सुन्दस्त्री दमनेऽप्यखण्डयशसो लोके महान्तो हि ते। यानि त्रीण्यकुतोमुखान्यपि पदान्यासन् खरायोधने यद्वा कौशलमिन्दसूनुद मने तन्नाप्यभिज्ञो जनः।। इत्यनेन तव रामस्य गुरोस्तिरस्कारं कृतवानिति दकः। रत्नावल्यामपि सनिनिहितं भर्त्तारमवगराय्य विशूषकस्य सागरिकायाश्र वासवदत्त या बन्धनम्। दशरूपककारास्तु द्रवातिरिकत विद्रवमपि मन्यन्ते। तथाहि "विद्रवो वधबन्धादिः" इति तल्लक्गाम्। छलितरामे- येनावृत्य मुखानि सामपठतामत्यन्तमायासितं बाल्ये येन हताक्षसूत्रवलयप्रत्यपणः क्रीडितम्। युष्माकं हृदयं स एष विशिखैरापूरितांशस्थलो मूर्छा घोरतमः प्रवेशविवशो बध्वा लवो नीयते॥ इत्युदाहरन्ति च। (र२) द्युति लक्षयति-तर्जनेति । यस्य कस्यचित् तर्जनं भर्त्सनम् उद्देजनं भयोत्पा दनं वा सन्देहजनकलव्रेन द्योतनं प्रकाशनं द्युतिर्नामाङ्ग प्रोक्त्ता। मन्दारमरन्देऽपि- "द्युतिर्नामसमुदिष्टा तर्जनोद्वेजनेवुधैः" इति। भरतोऽपि- "वाक्यामाधर्षएाकृतं द्तिस्तज्जैरुदाहतम्" इति। (८३) उदाहरति-यथेति। ततरैव वण्यामेवेत्यर्थः। जन्मेन्दोरिति। विमले दोष- रहिते, इन्दोश्रन्द्रस्य कुले वंशे जन्म स्वस्योत्पत्ति व्यपदिशसि प्रख्यापयसि चन्द्रवंशीयो- Sहमिति व्यपदिशसि सडग्रामभयान्निलीनश्च भवसीत्यमुक्कतामत्याशयः। अद्यापि अधुना- पि गदाम् अस्त्रविशेषं धत्से दधासि, दुःशासनस्य कोष्णेन मन्दोष्पोन "कोष्णं कवोष्णं मन्दोब्गाम्" इत्यमरः, शोगितमधुना रुधिररूपमद्येन तीवं मत्तं मां बृकोदरं रिपुं शत्रुं मन्यसे न तु कार्य्येंण प्रागदातारं मन्यस इत्यर्थः। शान्तोऽहं कथं योत्स्य अत आह- दर्मान्ध इति। तथा दर्पान्धः गर्वेण कर्त्तव्याकर्त्तंव्य विमूढ: सन्, मधुकैटभद्विषि मधुकैटमौ तन्नामासुरौ तयोरपि निहन्तरि श्रीकृष्णोऽपि विषये उद्धतम उच्छूङ्गलं यथास्यात्तथा चेश्टसे व्यापारं करोषि यो होतादशबलवन्तं श्रीकृष्णमपि बद्धुमुद्यतः सकथं सड्ग्रा- em ep

विमर्शाङ्गनिरूपणम ] लक्ष्मीविराजितः । ५२७

दर्पान्घो मधुकैटभद्विषि हरावप्युद्धतं चेष्टसे P तासान्मे नृ-पशो ! विहाय समरं पड्केऽधुना लीयसे॥ हrl (८४) ............ विरोधस्य प्रशननम्- शक्ति: पुन्भवेत्।।

(८५) यथा तत्रैव- "कुर्वन्त्वाता हतानां रशिरसि जना भस्मसात् देहभारान् अश्रन्मिश्रं कथञ्चिददतु जलममी बान्धवा बान्धवेभ्यः मार्गन्तां ज्ञातिदेहान् हतनरगहने खण्डितान् गृधकक्क: अस्तं भास्त्रान् प्रयातः सह रिपुभिरयं संहियन्तां बलानि। माद्विरतो भवेदिति भावः। किन्तु हे नृपशो ! मनुष्येषु पशुतुल्य ! मे दुय्योघनस्य त्रासा द्वयात् समरं युद्धं विहाय त्यक्त्वा अधुना पक्के द्वैपायनहदस्य क्ईमे लीयसे प्रच्छन्नो भवसि। अन्न कथमिति काकुगम्यम्। इदन्तु पूर्वपूर्वाचरणप्रतिकूलादन्त्यन्तं घृगितम- नुष्ठानमित्यभिप्रायः। शार्दूलविक्रीड़ितं छन्दस्तल्लक्षरान्तूक प्राक् (१५८)। अन्र त्ज्जनोद्वेजनाभ्यां द्युतिः। एवं "भो लङ्केश्वर ! दीयतां जनकजा ' इत्यत्रापि द्युतिरिति बोध्यम्। अन्ये तु "तिरस्कारो द्युतिः" इति लक्षयन्ति- यथा कृत्यारावणे मन्दोदरीं प्रति अङ्गद :- मा गास्तिष्ठ पुनर्वज क्षणामितो गत्वा पुनः स्थीयतां यत्रास्ते भुजवीर्य्यदर्पितमदो विद्रावणो रावणः। मद्वाहुद्दयप ज्रान्तरगता मूढे ! क्रिमाक्रन्दसि सिंहस्याङ्कमुपागतामिव मृगीं करत्वां परित्रास्यते॥ इति। इत्युदाहरन्ति। एवं साक्षात्पारम्यय्येशा वा न्यककारपरं वाक्यं द्युतिरेव। अपरे तु "तर्जनाघर्षणे द्युति" मन्यन्ते। (८४) शक्ति लक्षपति-शक्तिरिति। विरोधस्य विवादस्य प्रशमन समापनं पुनः शक्तिसाध्यत्वात् शक्तिर्नामाङ्गंभवेत्। मन्दारमरन्देऽपि- उत्पन्नस्य विरोधर्य शमनं शक्तिरुच्यते, इति। भरतोऽप्येवमेव- विरोधोपगमो यस्तु सा शक्ति: परिकीत्तिता, इति। (८५) उदाहरति-यथेति। तत्रव वेण्यामेव। कुर्वन्त्वाप्ता इति। आप्ा आत्मीयत्वेन विश्वस्ता जना बान्धवा:, रणशिरसि युद्धक्षेत्रोपरि हतानां जनानां देहभारान् शरीर- सङघान् वह्निसात् कात्स्न्यें न वह्िदेयान् कुर्वन्तु "विभाषा सातिकातस्यें" इति पा० सू० साति प्रश्यय: तथा अमी बान्धवाः अश्रून्मिक्षं नेत्रजलमीलितं जलं कथज्निदतिक्लेशेन बान्धवेभ्यो युद्धे मृतेभ्यो ददतु "अदभ्यस्तादिशति पा० सू. झस्यात्। तथा गृधकडकः मांसभक्षकपत्तिविशेषः खण्डितान् भत्तितमांसान् ज्ञातिदेहान् बान्धवशरीणानि हतनरा निहतमनुष्यदेहा एव गहनं वन तस्मिस्तथोक्ते, मार्गन्तां दुग्धं गवेषन्ताम्। अयं भास्वान सूर्य्यः रिपुभिः सह अस्तं प्रयातः सूर्य्यास्तिमिव शश्रेरस्तजातमिति भावः।अत

५२८ साहित्यदर्पण :- [ षछठपरिच्छेदे

(र६) ....... प्रसङ्गो गुरुकी त्तनम्। (८७) यथा मृच्छकटिकायाम्-चाण्डालकः। एसो क्खु सागलदत्तस्म सुदो अरज्जविस्मदत्तस्म सात्तिओ चालुदत्तो वावादिदुं वञ्फट्वारं णिजइः एदेण किल गशिआ वसन्तसेणा सुअस्मलोहेए वावादिता चारुदत :- ( सनिर्वेद स्वगतम्) (८८) मखशतपरिपूत गोत्रभुद्धासितं थत् सदसि निविड़चैत्यब्रह्मघोषैः पुरस्तात्। एव बलानि स्वस्वसैन्यानि संहियन्तां सङ्कोच्यन्तां रणात्परावर्त्यन्तामिति यावत्।

अत्र सैन्यसङ्कोचनोपदेशेन तदानीन्तनविरोधप्रशमनात् शक्तिः। यथा च रतावल्याम, राजा- सव्याजैः शपथैः प्रियेण वचसा चित्तानुघृत्याधिकं वैल च्येण परेण पादपतनैर्वक्येः सखीनां मुहुः। प्रत्यासत्तिमुपागता नहि तथा देवी रुदत्या यथा प्रत्ाल्यैव तयैव बाष्पसलिलैः कोपोपनीतः स्वयम्॥

यथा चोत्तररामचरिते लव: प्राह- विरोधो विश्रामः प्रसरति रसो निर्वृतिघन- स्तदौद्धत्यं क्वापि व्रजति विनयः प्रह्वयत मामू। झटित्यस्मिन्दष्टे किमपि परवानस्मि यदि वा महार्धस्तीर्थानामिव हि महतां कोऽप्यतिशयः॥ इति (र६) प्रसङ्ग लक्षयति-प्रसङ् इति। गुरो: पित्रादिगुरुजनस्य पूज्यस्येति यावत्, कीर्त्तनं विषयविशेषस्यातिशयसंशब्दनं प्रसङ्गेन सञ्जातत्वात् प्रसङ्गो नामाङ्गं भव- तीति शेष:। मन्दारमरन्देडपि-

नाट्यशास्त्रे तु- प्रस्तुतार्थेन च गुरो: प्रसङ्ग: परिकीर्त्तनम्, इति। प्रसङ्गश्चैव विज्ञेयो वाक्यरामर्षयोजितैः, इति। (८७) उदाहरति-यथेति। मृच्छकटिकायां मृच्छकटिकोदन्तसम्बद्ध दृश्यकाव्ये मृच्छ- कटिकसंज्ञकप्रकरण इत्यर्थः। चाण्डालक इति। हन्तुं नीयमानं चारुदत्तं दृष्ट्वा चाण्डा- लक आह इत्यर्थः। "एष खलु सागरदत्तस्य सुतः आय्यविघ्नदत्तस्य नप्ता चारुदत्तो व्यापाद्यितुं नीयते। एतेन किल गणिका वसन्तसेना सुवर्णलोभेन व्यापादित।" इति संस्कृतम्। व्यापादयितुं मारयितुम। (८८) एतच्छ्रुश्वा चारुदत्त: स्वीय प्रशस्तकुलकीर्त्तनात् लज्जया आह-मखशतेति। यदस्मारक गोत्रं कुलं मखशतैर्बहुतरयज्ञानुष्ठानैः परिपूतं पवित्रम तथा निबिड़े वैदिक जनव्याप्ते चैत्ये गृहे उद्धटब्रंह्मघोषैः वेदपाठध्वनिभि: पुरस्तात पूर्वकाले सदसि उद्ा- सितं सभाया उच्चै:स्वरेण ब्राह्मणद्वारायशोभिः प्रशस्तम् आसीत् निधनदशायां मरणा-

विमर्शाङ्गनिरूपणम् । ] लक्ष्मीविराजित: ५२ह

मम निधनदशायां वर्तमानस्य पापै- 3 स्तदसदृशमनुष्यैरधुष्यते घोषणायाम्।। ि (८६) इत्यनेन चारुदत्तवधाभ्युदयानुकूलप्रसङ्गात् गुरुकीत्तनमिति प्रसङ्गः। (६०) मनश्चेष्टासमुत्पत्रः श्रमः खेद इति स्मृतः (६१) मनः समुतपन्नो यथा मालतीमाधवे- दलति हृदयं गाढ़ोद्वेगो द्विघा न भिद्यते वहति विकल: कायो मोहं न मुञ्चति चेतनाम्। ज्वलयति तनूमन्तर्दाहः करोति न भष्मसात् प्रहरति विधिर्मर्म्मच्छेदी न कृन्तति जीवितम् । वस्थायां वर्त्तमानस्य विद्यमानस्य मम तद्गोत्रम् असदशमनुष्येः मद्गोत्रघोषणानधिकारि- जनश्राण्डाल: ( कर्तृभिः) पापैः पापोदन्तैः "सुवर्णलोभेन गणिकाव्यापादिता" इति गर्हितोदन्तैरित्यर्थः घोषणायाम् अपवादवाद्यध्वनौ वुष्यते तारस्वरेण प्रख्याप्यते। इदञ्चांतीव क्लेशजनकमिति भावः । मालिनीच्छन्दस्तल्लक्तणान्तूक्तं प्राक् ( १६७ पृ०)। (८९) लच्ये लक्षणं सङ्गमयितुमाह-इतीति। अनेन गद्यभागेन पद्येन च चारुदत्तस्य वधरूपो यो घातकानामभ्युदयस्तदनुकूलप्रसङ्गात् वधप्रसङ्गन "एसो कखु" इत्यादि गद्यभागकथनात् स्वनिरपराधत्वद्योतनाय गोत्रनिष्कलङ्कत्वरूपाभ्युदय सूचनप्रसङ्गेन "मखशत" इति पद्यकथनाच्चेत्यर्थः। गुरकीर्तनमिति। गद्यभागे गुर्वोः पितृपितामहयोः पद्ये तु गोत्रपदेनैव गुरूणां पितृपितामहादीनां कीर्त्तनं कथनमतः प्रसङ्गो नामाङ्गम्। यथा च रत्नावल्याम्-"देव ! याऽसौ सिहलेश्वरेण स्वदुहिता रत्नावली नामायु- ष्मती वासदत्तां दग्धामुपश्षत्य देवाय पूर्व प्रार्थिता सती प्रति दत्ता।' इत्यनेन रत्नावल्या लाभानुकूलभिजनप्रकाशिना प्रसङ्गाद्गुरुकीर्त्तनेन प्रसङ्ग:। केचिदप्रस्तुतार्थवचनं प्रसङ्गमिच्छन्ति। यथा वेयीसहारे षष्टेऽङके-"युधिष्ठिरः- (द्रौपदीं प्रति ) स कीचकनिषूदनो वकहिडिम्बकिमीरहा मदान्धमगधाधिपद्विरदसन्धिभेदाशनिः। गदापरिघशोभिना भुजयुगेन तेनान्वितः प्रियस्तव ममानुजोर्ऽर्जुनगुरुगतोऽस्ते किल! ॥ अन्न मायया तपस्विना राज्षसेन व्यलीकभीमबधकथनात् युधिष्ठिरस्याप्रस्तुतः शोक: प्रसङ्ग:। (8०) खेदं लक्षयति-मनश्चेष्टेति। मनसा शोकादिमानसिकव्यापारेण चेष्ट या शारीरिकव्यापारेय वा समुत्पन्नः श्रमः परिश्रमः खिद्यतेऽनेनेति खेद इति नाम्नाङ्गं स्मृतः। (९१) तत्राद्यमुदाहर्त्तुमाह-मनः समुत्पन्न इति। दलतीति। कपालकुण्डलापहत- मालतीशोकात् माधवस्योक्तिरियम्। गाढ़ोद्रेगो दढतरः प्रियाविरहक्लेशावेगः हृदयं दलति स्फुटति तु किन्तु द्विधा द्विखण्डं न भिद्यते तेन गाढ़ोद्वेगेन न विदीर्य्यंते। विकलः शोकाकुल: कायः शरीरं महं मूर्च्छा वहति प्राप्नोति, किन्तु चेतनां चैतन्यं न सुञ्जति न त्यजति। अन्तर्द्दाहः अन्तःकरणशोकसन्तापः तनुं देहं ज्वलयति किन्तु समग्रतः भस्मसात् वहयधीनं न करोति न विदधाति, तथा मर्म्मच्छेदी मर्म्मनिकृन्तनो विधिर्नि

५३० साहित्यदर्पण :- [वछठपरिच्छेदे-

(६२) एवं चेष्टासमुत्पन्जोऽपि (६३) ईप्सितार्थप्रतीघातः प्रतिषेध इतीष्यते। (६४) यथा मम प्रभावत्यां विदूषकं प्रति प्रदयुम्न :- सखे। कथमिह त्वभेकाकी वर्त्तसे! क नु पुनः प्रियसखीजनानुगम्यमाना प्रियतमा मे प्रभावती?। विदू। असुर शइणा आशारिअ कहिं वि णीदा। प्रद्युम्न :-- (दीर्घे निश्वस्य) (६५) हा पूर्णा चन्द्रमुखि ! मत्तचकोरनेश्रे! मामानताङ्गि ! परिहाय कुतो गतासि ?। गच्छ त्वमय ननु जीवित ! तूर्समेव दैवं कदर्थनपरं कृतकृत्यमस्तु ।। यतिः "विधिविधाने दैवे च भाग्यं स्त्री नियतिरविधिः" इत्यमरः, प्रहरति ताड़यति किन्तु जीवितं प्राणं न कृन्तति न छिनत्ति नोत्क्रामयतीत्यर्थः । हरिणीच्छन्दः (१६५ पृ०)। अयं चोत्तररामचरिते रामेणापि पठितः। अत्र प्रियाविरहक्लेशावेगेन माधवस्य श्रमात् खेदः। ( ९२) एवमिति । चेष्टासमुन्नोऽपि ऊह्य इत्यर्थः । तद्यथा शाकुन्तले प्रथमेऽङ्क राजा- स्रस्तांशावतिमात्रलो हिततलौ बाहू घटोर्ेपणा दद्यापि स्तनवेपथुं जनयति श्वासः प्रमाणाधिकः । बदं कर्णाशिरीषरोधिवदने धर्म्माम्भसा जालकं बन्धे सत्रंसिनि चैकहस्तयमिता: पर्य्याकुला मूर्धजः ॥ अत्र शकुन्तलाया घटोरक्षेपण चेष्टया श्रमः । एवं विक्रमोर्बइयां पुरुरवा :- "अहो! श्रान्तोऽस्मि। भवतु। अस्यास्तावत् गिरिनद्यास्तीरे स्थितस्तरङ्गवातं सेविष्ये" इत्यादि। अत्र कायिक: श्रमः। (६३) प्रतिषेधं लक्षयति-ईप्सितार्थेति । ईप्सितार्थस्य अभिलषितविषयस्य प्रती- घातः प्राप्तिप्रतिबन्धःप्रतिपूर्वकाद्धन्तेर्घजि "उपसर्गस्य घञ मनुष्ये बहुलम्" इत्यनेन पा० सू० द्यजन्ते घातशब्दे परे प्रतेर्दीर्घः, प्रतिषेध इति नाम्नाङ्गम इष्यते आलङ्कारिकैरिति शेषः। प्रतिषेधो बाध इति नार्थान्तरम्। (९४) उदाहरति-यथेति। 'असुरपतिन। आकार्य्य कुत्रापि नीता" इति संस्कृतम्। आकार्य्य आहूयेत्यर्थः। "हूतिराकरणाह्वानम्" इत्यमरः। (९६) हा पूर्र चन्द्रेति। हा पूर्णचन्द्रमुखि ! पूर्णचन्द्रस्य सुखमिव मुखं यस्या: तत्स- रुद्धौ शशिवदनीत्यर्थः, हा मत्तचकोरनेत्रे ! मत्तो यश्चकोरश्चक्रवाकस्तस्य नेत्रे लोचने इव नेत्रे यस्यास्तत्सम्बुद्धौ, हा आनताङि! कुचभारेण अवनतदेहे ! मां प्रदयुम्नं विहाय त्यक्त्वा कुतः कुत्र गतासि, एवं पूर्वार्देन प्रियां सम्बोध्य शोचित्वा उत्तरार्देन जीवित सम्बोध्य आह-गच्छ त्वमद्येति। ननु जीवित ! हे प्राण ! तूर्यमेव त्वरितमेव त्वमद्य गच्छ व्रज, एवं च सति कदर्थनपरं दुःखदानतत्परं दैवं कृतकृत्यमस्तु। वसन्ततिलका-

विमर्शाङ्गनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः। ५३१

(६६) कार्य्यात्ययोपगमनं विरोधनमिति स्मृतम्॥ ( =: ) (६७) यथा वेरयाम्-युविष्ठिरः 35) तीयें भीष्ममहोदधौ कथमपि द्रोणानले निर्वृते कर्णाशीविषभोगिनि प्रशमिते शल्ये च याते दिवम् । भीमेन प्रियसाह सेन रभसादलावशेषे जये सर्वें जीवितसंशयं वयममी वाचा समारोपिताः ॥

च्छन्दस्तववृक्तणान्तूक्तं प्राक् (१५३ पृ०)। अन्रेप्सितस्य प्रभावतीसमागमप्रतिबन्धस्य सत्वात्प्रतिषेधः। (९६) विरोधं लक्षयति -कार्य्यात्ययेति। कार्य्यें कर्त्तव्ये अत्ययोपगमनं विघ्प्राप्तिः विरोधनं नामाङ्गं स्मृतम्। मन्दारमरन्दे तु- विरोधनं विरोधोक्ति: संरब्धानां परस्परम, इति। (९७) उदाहरति-यथेति। तीयें इति। सनिर्विण्णयुधिष्टिरस्योक्तिरियम। भीष्मो गाङ्गेय एव महोदधिः सागरस्तस्ंमस्तथोक्ते तीऐों उत्तीऐं शरशय्यां प्रापित इत्यर्थः। द्रोण एव अनलो वह्निस्तस्मिस्तथोक्ते कथमपि "अश्वत्थामा हत इति" व्याजोक्तिद्वारा शस्त्रत्यागेन निरवृते निर्वाणतां गते स्वर्ग प्राप्ते सतीत्यर्थः । कर्णो राधेय एव आ. शीविषभोगी विषोद्गारी सर्प: तस्मितथोक्ते "आशीस्तालुगता दंध्रा तया विद्वो न जीवति" इति। आशीविष इत्यत्र पृषोदरादित्वाद्दीरघंसलापौ। केचित्त्वीकारान्तमाशी- शब्दं मन्यन्ते, तथा च राजशेखरः "आशीमिव कलामिन्दोः" इति। प्रशमिते वधेन शान्ति प्रापिते तथा शल्यो मद्रराज एव शल्यं तस्मिंश्र दिवं स्वर्गे याते गते च सतत अत एव जये अल्पावशेषे सति प्रियं साहसो यस्य स तेन तथोक्तेन भीमे- नेत्यर्थ: रभसात् वेगात "रभसो वेगहषये।' रिति विशवः, वाचा अस्माकं मध्ये येन साक तुभयं रोवते तेनैव साकं युध्यस्व" इति वचनेन अमी सर्वे वयं पाण्डवाः जीवितसंशयं प्राणसन्देहं यथास्यात्तथा समारोपिताः प्रापिताः। अद्य दुर्य्योधनं हनिष्यामीति भीम कृताया प्रतिज्ञाया विफले अहनने स्वयं प्राणांस्त्यच्यामीति अपरप्रतिज्ञां सफलयितुं नूनं भीमः प्राणांस्त्य चयतीति तथाच तदनु वयमपि सर्वें प्राणांस्यक्ष्याम इत्याशयः। शाद्दू- लविक्रीड़ित छन्दस्तव्त्तरां तूक्त प्राक (१६. पृ०) अन्र युद्धविजयरूपकाय्य भीमवचनेन विश्नप्राप्तेविरोधनम्। यथा च कृत्यारावणे सप्तमेऽक्े- कन्चुकी-(लक्ष्मणाबिभीषणौ प्रति) कुमार ! एतत्। उभौ किम् ? कन्चुकी-आ: इदम्। उभौ-आय्यं कष्टाय कथय कन्चुकि :- का गतिः! श्रूयताम्। आर्य्या खलु सीता रावणाज्ञया किङ्करोपनीतं भत्तर्मायाशिरोऽवलोक्य सखीभिराव्चास्यमानाऽपि निबृत्तप्र- योजना "नातमानं क्लेशयामि" इत्युक्त्वा। सर्वे-कि कृतवती। कन्चुकी- यनन शक्यते वक्तुम- शशिन इव कला दिनावसाने कमलवनोदरमुत्सुकेव हंसी। (००f) यतिमरणरसेन राजपुत्री स्फुरितकरालशिखं विवेश वहिम ॥

५३२ साहित्यदर्पण :- [ षष्ठप रिच्छेदे-

(८) प्ररोचना तु विज्ञेया संहारार्थप्रदर्शिनी। (६६) यथा वेण्याम्-"पाञ्चालकः । अहं देवेन चक्रपाणिना सहितः-" इत्युपक्रम्य कृतं सन्देहेन।65 पूर्य्यन्तां सलिलेन रत्नकलशा राज्याभिषेकाय ते कृष्णात्यन्तचिरोन्भिते तु कबरीबन्धे करोतु क्षणाम्। रामे शातकुठारभास्वरकरे क्षत्रद्रुमोच्छेदिनि क्रोधान्धे च वृकोदरे परिपतत्याजौ कुतः संशयः ॥" (१००) कारय्यसंग्रह आदानम्-

अत्र सीताप्रत्यानयनरूपे काय्यें प्रहस्तेन विघ्नप्राप्तेविरोधनम्। (९८) प्ररोचनां लक्षयति -प्ररोचनेति। संहारार्थस्य उपसंहिय माण प्रयोजनस्य प्रदर्शिनी प्रतिपादिको प्रोत्साहना परोचयति विश्रामाय रुचिमुत्पादयतीति परोचना नामाङ्ग स्यात्। मन्दारमरन्दे तु-सिद्धवद्भाविनोऽर्थस्य सूचना स्याट्परोचनम् इति। 1: (९९) उदाहरति-यथेति। पाञ्चालकः-गदायुद्धे भीमजयजिज्ञासार्थ कृष्णेन प्रहितो दूतः चक्रं पासौ यस्य तेन चक्रपाणिना। संदेहेन संशयेन विजय: स्यान्नवेत्याकारकेण कृतम् अलम् कथं न संदेह इत्यत आह-पूर्य्यन्तामिति। ते तव युधिष्ठिरस्य राज्ये अभिषेकाय अभिषेचनाय सलिलेन वारिणा रत्ने: मणिभि: जटिता: कलशा: रतकलाशाः शाकपार्थि- वादित्वात्समासः। "रत्नं स्वजातिश्रेष्ठेऽपि मणावपि न्पुंसकम्' इति मेदिनी पूर्य्यन्तां भ्रियन्तां किङ्करंरिति शेष:। कृष्णा द्रौपदी तु अत्यन्तचिरो- जिझिते अतिबहुकालेन परित्यक्ते कवरीबन्धे केशवेशवन्धने च त्षणाम् उत्सवं "कालविशे- षोत्सवयो: चराः" इत्यमरः, करोतु कबरीवन्धाय सामग्रीसञ्चयं करात्वित्यर्थः। ननु यदि भीमस्य विजयो न भवेत्तदा सर्वमनर्थकं भवि-यतीत्यत आह-राम इति। शातः शाया- दिना घर्षणेन तिच्णीकृतो यः कुठार: परशु तेन भास्वरो देदीप्यमानः करो हस्तो यस्य तादशे, तथा क्षत्रागि छतपत्राण्येव द्रमा वृक्तास्तांश्छिनत्तीति तस्मिस्तथोंके भारग- वेण त्रिःसप्तकृत्वः क्षत्रिया विनाशिता इति भावः। रामे भार्गवे परशुराम इत्यर्थः क्रोधा- न्धे रोषाकुले घृकादरे भीमे च आजौ रणे परिपतति साटोपं भ्रमति सति संशयः रणजये सन्देहः कुतः कुतोऽपि नेत्यर्थः, विजये सन्देहो नास्तीति भावः। यथा भार्गवे स्वप्रति- ज्ञापूत्तिनू नं विहिता तथा तत्तुल्यो भीमाSपि प्रतिज्ञापूर्तिमवश्यं विधास्यतीति सारार्थः। शाद्ूलविक्रीड़ितंछन्दस्तल्लत्तरान्तुक्तं प्राक् (१६८ पृ०)। अत्र पूर्थ्यन्तामित्यादिचरणाट्टयरूपाया सङग्रामोपसंह रोक्े: प्ररोचना। अन्ये तु सत्कारादेशनं प्ररोचनामाहुः यथा वेणीसंहारे युधिष्ठिर: (पुरुषमवलोक्य) भद्र :! उच्यतामित्यारभ्य प्रत्युपकारेवर्त्तिष्यन्तेदुर्य्याधनप्रतिलम्भवार्त्ताय" इत्यन्तम्। (१००) आदानं लक्षयति-कार्यसंग्रह इति। कार्याणां कर्मणां सङ्ग्रहः सङ्कल- नम् आदानं नामाइ्म्। शtt

विमर्शाङ्गनिरूपणम् ] लक्ष्मोविराजितः । ५३३

( १ ) यथा वेरयाम् - "भो भोः समन्तपञ्चकचारिणः ।। नाहं रक्षो न भूतो रिपुरुधिर जलाह्ादिताङ्ग: प्रकामं निश्तीर्णोंरुप्रतिज्ञाजलनिधिगहनः क्रोधनः क्षत्रियोऽस्मि। भो भो राजन्यवीरा: ! समरशिखिशिखाु कशेषा :! कृतं व- स्त्रासेनानेन लीनैहतकरितुरगान्तहिंतैरास्यते यत्।। (२) अपरत्र समस्तरिपुवधकार्यस्य संगृहीतत्वादांदानम् ( ३) ......... तदाहुश्छादनं पुनः ।। कार्यार्थमपमानादेः सहनं खलु यद्भवेत्। (४) यथा तत्नैव-अपर्जुनः-आार्य्य ! प्रसीद किमत्रकोधेन- अप्रियाणि करोत्वेष वाचा शक्तो न कर्मणा।

महर्षिराऽप्य क्तम्-बीजकार्योपगमनमादानमिति संजञितम, इति। (१) उदाहरति -यथेति । समन्तात् हदानां पञ्चकमिति समन्तपञ्जकं कुरुक्षेत्रान्तः पातिदेशविशेष: तत्र युद्धार्थ चरितुं शीलं येषान्ते तादृशास्तत्सम्बुद्धा विदम्। नाहमिति। अहं भवता दृश्यमान: रक्षो राक्षसो न, भूतो देवयोनिप्राणिविशेष: पिशा- चादिनं, अत एव पुंस्त्वम् "भूतोऽमी देवयोनयः" इत्यमरः । किन्तु रिपूणां शत्रणां रुधिर ि शोणितान्येव जलानि सलिलानि तैराह्लादितानि आमोदितानि सिक्तानि अङ्गानि अवयवा यस्य स तथोक्तः तथा प्रकामं यथेष्टं यथास्यात्तथा निस्तीर्णं उत्तीण: ऊरुविषयिणीप्रतिज्ञाजलनिधियेन स अत एव गहनो दुर्द्धषः क्रोधन: क्रोधशीलः नन्यादि- त्वाल्ल्युप्रत्यय: कश्चित् त्षत्रियोऽस्मि। अत एव भो भो: समरो युद्धमेव शिखिशिखा विनाशकतया वहिज्वाला तया भुक्तेम्यो लीढेभ्यो दग्वेभ्य इत्यर्थः शेषा अवशिष्टास्त- त्सम्बोधने तथोक्ते राजन्यवीरा: क्षत्रियशूरा: हतैःकरिभिर्हस्तिभिस्तुरग रश्वैश्र अन्तर्हि- तास्तेषामन्तरालस्थितत्वेन लुककायितास्तैस्तथोक्तेः अत एव लीनैः प्रच्छन्नैः युष्माभि: यद्यस्मात्नासाद् भयादास्यते उपविश्यते अनेन वो युष्माकं त्रासेनालम् अहं युष्मान्न किमपि विधास्यामि वृथैव म्रासो मत्त इति त्वदीयोऽहं भीमसेन एवेति भावः। सग्धरा- चछदस्तव्ृक्षणान्तूक्त प्राक्। (२ ) लच्ये लक्षणं सङ्गमयितुमाह-अ्रर्रेति। संगृहीतत्वात् निस्तीर्णेत्यादिविशेष- णेन समस्तरिपुवधकार्यस्य मुखतः सङ्कलितत्वादित्यर्थः । यथा च रतावल्याम्, "सागरिका (दिशोऽवलोक्य) (क) दिठिठआ समन्तादो पज्जलिदो भअवं हुअवहो अज्जकरिस्सदि दुक्खावसाणम् ॥" इत्यनेनान्यपरेणापि दुःखा- वसानकार्यस्य सङगृहीतत्वादादानम्। (३) छादनं लक्षयति-तदाहुरिति। कार्यार्थ कर्तत्व्यविशेषसम्पादनार्थ यत खलु अपमानस्य आदिपदाद् दयुरुक्तिपरिग्रहः सहनं भवेत् तत्पुनः छादते संव्रियतेऽनेनेति छादनं नामाङ्कमाहु: कवयः, भरतोऽपि-अवमानात्कृतं वाक्यं कार्यार्थ छादनं भवेत्, इति। (४) उदाहरति-यथेति। अप्रियाणीति। हतं विनरष्ट भ्रातृशतं यस्य स तथाक्तः

(क) दिष्ट्या समन्तात्प्रज्वलितो भगवान् हुतवहोऽय करिष्यति दुःखावसानम्" इति संस्कृतम्। ६६ सा०

५३४ साहित्यदर्पण :- [ षष्ठपरिच्छेदे-

हतभ्रातृशतो दुःखी प्रलापैरस्य का व्यथा।। अथ निर्वहणाङ्गानि। (x) सन्धिर्विबोधो ग्रथनं निराय: परिभाषराम्॥ कृतिः प्रसाद आ्ररनन्दः समयोऽप्युपगूहनम्। भाषरं पूर्ववाक्यश्च काव्यसंहार एव च।। प्रशस्तिरिति संहारे ज्ञेयान्यङ्गानि नामतः। (६) बीजोपगमनं सन्धि :- (७) यथा वेण्याम्-"भीमः। भवति। यज्ञवेदिसम्भवे। स्मरति भवती यन्म- योक्तम्-"चञ्चद्भुजे" त्यादि। (८) अनेन मुखे क्षिप्तबीजस्य पुनरुपगमनमिति सन्धिः। (ह) ..........* विबोध: कार्यमार्गराम्।। (१०) यथा तत्नैव-"भीमः-मुञ्चतु मामार्यः क्षणमेकम्। युधिष्ठिरः-किम- अत एव दुःखी अत्यन्तशोकाकुलः एष दुर्योधनः वाचा वचनमात्रेण अप्रियाणि अपका- रागि करोति कटुवचनानि वक्तीत्यर्थः। किन्तु कर्मणा कार्ये अप्रियाणि कत्तं विधातु न शक्त: समर्थः शक्त्यभावादिति भावः। अत एवास्य दुर्याधनस्य प्रलापः विरुद्धवचनः अस्माकं पाण्डवानां का व्यथा ? कि दुःखम् एतटूचनेन दुःखंन विधातव्यम् अत एव ते कापो न युक्त इति भावः। अत्र दुर्योधनकटूक्तिविहितापमानसहनात् छादनम्। (५) निर्वहणासन्धेश्रतुई्दशाङ्गानीति दर्शयति-सन्धिविबोध इत्यादि। संहारे निर्वह- णाख्यापरनामकोप संहारसन्धौ सन्धिविंबोध इत्यारदीनि प्रशस्तिरित्यन्तानि चतुद्दशाङ्गानि नामतो बोध्यानीत्यर्थः। (६) तत्र यथो देशे सन्धिरुपाङ्ग लक्षयति-बीजोपगमनिति। बीजस्य मुखसन्धा- वुपत्तिप्तस्य बीजार्थस्य उपगमन पुनःप्राप्ति: प्रतिज्ञातार्थस्य बीजस्य सिद्धूया तत्स्मरण- मित्यर्थः, पुनः सन्धानं सन्धिर्नामाङ्गं भवेत्। महाषणाऽप्यु क्म्- मुखबीजोपगमनं सन्धिरित्यभिधीयते, इति। (७) उदाहरति - यथेति। तत्रैव वेण्यामेव एवमग्रेऽपि। कौरवशत हत्वा "भवति यज्ञे"त्यादिकं भीमस्योकिः। भवतीत्यामन्त्रगम्। चञ्चद्भुजेत्यादिक प्राग् व्याख्यातम्। (८) लच्ये लक्षणं सङघटयति-अनेनेति। मुखे प्रथमतः चिप्तमुपन्यस्तं प्रतिज्ञया बोधितं बीजं प्रतिज्ञातार्थरूपं पुनरुपगतं ज्ञापितमित्यर्थः । यथा च रत्नावल्याम्, "वसु- भूति :- (अग्निविद्रवानन्तरं सागरिकां निर्वर्ण्यं) बाभ्रव्य ! सुसदृशीयं राजपुत्र्याः। बाभ्रव्यः-ममाऽऱ्येवमेव मनसि" इत्यनेन नायिकाबीजोपगमात् सन्धिः। (९) विबोधरूपमङगं लक्षयनि-विबोध इति। कार्यमार्गं कर्तव्यविषयस्य गवेषगाम, विधेयत्वप्रकारेण विशेषबोधविषयत्वाद्विबोधो नामाहगं भवेत्। भरतोऽपि- कार्य स्यान्वेषं युक्त्या विबोध इति कीर्ततितः, इति। (१०) उदाहरति-यथेति। तत्रैव वेण्यामेव। मुञ्जतु त्यजतु क्षणमिति "कालाध्व-

निर्वहणाङ्गनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः। ५३५

परमवशिष्टम् ! भीम :- सुमहदवशिष्टम्। संयमयामि तावदनेन सुयोधनशोगितोच्षितेन पाशिना पाञ्चाल्या दुःशासनावकृष्टं केशहस्तम् । युधिष्ठिरः-गच्छतु भवान्, अनु- भवतु तपस्विनी वेगीसंहारम्।" इति। ( ११) अनेन केशसंयमनकार्यस्यान्वेषणाद्विबोधः । (१२) उपन्यासस्तु कार्याणां ग्रथनम्- (१३) यथा तलैव-भीम :- पाचालि ! न खलु मयि जीवति संहर्त्तव्या दुः- शासनविलुलिता वेणिरात्मपाणिभ्याम् । तिष्ठ, स्वयमेवाहं संहरामि" इति (१४) अ्र्प्रनेन कार्यस्योपक्षेपाद्ग्रथनम्। (१५ ) ....*. अ्रनुभूतार्थकथनम्- निर्ाय: पुनः।

(१६) यथा तत्नैव-भीम :- देव। अजातशत्रो ! अदापि दुर्योधनहतकः । नोरत्यन्तसंयोगे" इति द्वितीया। सुमहत् अत्यधिकम्। सुयोधनस्य यत् शोणितं तेनो- पत्तितेन लिप्तेन पाणिना करेण दुःशासनावकृष्टं दुःशासनेनाकृष्टम्, के शहस्तं केशपाशम्। "पाशः पत्तश्र हस्तश्च कलापार्थाः कचातूपरे" इत्यमरः, संयमयामि वध्नामि। तपस्विनी शोच्या द्रौपदी। वेणीसहार दुःश।सनाकर्षणेन वित्तिप्ताया वेण्या: पुनःसंयमनम्। (११) लच्ये लक्षणं सङ्गमयति-अ्र््रनेनेति। यथा वा रत्नावल्याम्, वसुभूति :- (निरुप्य) देव ! कुत इयं कन्यका। राजा-देवी जानाति। वासवदत्ता-(क)अज्जउत्त ! एसा सागरादो पावि अत्ति भणिअ अमच्ज जोगन्धराअणेण मम हस्थे खिहिदा। अदो ज्जेव सागरिअत्ति सद्दावी अदि। राजा (आत्मगतम्) यौगन्धरायणेन न्यस्ता। कथ. मसौ मामानिवेद्य करिष्यति ?।" इत्यनेन रतनावलीलक्तणकार्यमार्गणाद्विबोधः। (१२) अ्रथनरूपाङ्ग लक्षयति-उपन्यास इति कार्याणां कर्त्तव्यविषयाणाम् उपन्यास: उपक्षेपनम् प्रकृतसन्दभें योजनं, ग्रथनं नामाङ्ग मतम्। मन्दारमरन्देऽपि- कार्यस्योपक्षेपणं यत्तु ग्रथनं परिकीर्ततितम, इति। (१३) उदाहरति-यथेति। संहर्तव्या बद्धव्या। दुःशासनेन विललिता विशकली- कृता। संहरामि ब०्नामि। (१४) लच्ये लक्षं योजयति-अ्नेनेति। कार्यस्य कर्त्तव्यवेणीबन्धनस्य उपक्षेपात उपन्यासात्। यथा च रतावल्याम्-"यौगन्धरायणः-देव! क्षम्यतां यहेवस्यानिवेद् मयैतत्कृतम्" इस्यनेन वत्सराजस्य रतावलीप्रापणकार्योपक्षेपादू ग्रथनम्। (१६) निर्णयरूपमङगं लक्षयति-निर्षय इति। अनुभूतार्थस्य प्रत्यक्षादिना पूर्व ज्ञातविषयस्य कथनं पुनः निर्णीतविषयकत्वान्निर्ययो नामाङगं भवेत्। मन्दारमरन्देऽपि- पश्चाञ्च स्वानुभूतार्थकथनं निर्णयो मतः, इति। (१६) उदाहरति-यथेति । अरजातशत्रोः इति। युधिष्टिरस्यापरं नाम। (क) आर्यपुत्र ! एषा सागरात्प्राप्तेति भशित्वामात्ययौगन्धरायणेन मम हस्ते निहितः। अरत एव सागरिकेति शब्द्यते" इति संस्कृतम्।

५३६ साहित्यदर्परा :- [षष्टपरिच्छेदे-

मया हि तस्य दुरात्मन :- ए क भूमौ क्षिप्ं शरीरं निहितमिदमसृक्चन्दनाभं निजाङ्गे लक्षमीरायें निषिक्ता चतुरुदधिपयःसीमया सार्द्धमूव्यां। भृत्या मित्राणि योधा: कुरुकुलमनुजा दग्घमेतद्रणाग्नौ

(१७) नामैकं यद्बवीषि क्षितिप ! तदधुना ार्त्तराष्ट्रस्य शेषम् ।। ... वदन्ति परिभाषराम्।। परिवादकृतं वाक्यम्- (१८) यथा शाकुन्तले-राजा-आयें ! अथ सा तलभवती किमाख्यस्य राजर्षे: पत्नी ?। तापसी-को तस्स धर्म्मदारपरिच्चाइणो यामं गेयहिस्मदि।" भूमाविति। मया तस्य दुरात्मना दुर्योधनहतकस्य शरीरं भूमौ च्षिप्तं निष्प्रमाणीकृत्य पृथिव्यां पातितम्। चन्द्नस्य रक्तचन्दनस्याभेवाभा यस्य तत् रक्तचनद्रनसदशमित्यर्थ: इदम् असृक शोगितं तस्य दुर्योधनस्य निजाङगे स्वावयवे निहितम् उपन्यस्तं स्थापित- मित्यर्थः चतुर्ाम् उदधीनाम् समुद्राणां पयांसि जलानि सीमा यस्या: सा तथोक्तया ऊर्ष्या पृथिव्या सार्दू साक लक्ष्मी: राज्यश्रीः आर्ये भवति निषिक्ता स्थापिता, भृत्या: सचिवादय: मित्राणि सखायः योधा योद्वारः, तथा कुरुकुलस्य मनुजा दुःशासनप्रभृतयः एतत् समग्रं रणमेवाभनिरिति रूपकसमास: तस्मिस्तथोक्ते दग्धं विनाशितम्, च्षितिमवनि पातीति क्षितिपस्तत्सम्बोधने हे त्ितिप ! एकं नाम यत् दुर्योधनेति संज्ञां ब्रवीषि धार्त्तराष्ट्रस्य दुर्योधनस्य तत् नाममात्रशेषमवशिष्टं वर्त्तते नामैवावशिष्ट सर्वाणि विनाशितानीति भावः। सत्रग्धराच्छन्दःस्तल्लत्लन्तूक्तं प्राक्। अन्नात्मना विहितत्वात् प्रत्यक्षेणैवानुभूतविषयस्य कथनान्निर्यायः। यथा च रत्नावल्याम्-यौगन्धराय :- (कृताअ्जलिः) देव ! श्रयताम् इयं सिंहले- चरदुहिता सिद्धादेशेनोपदिष्टा, योऽस्या: पागि ग्रहीष्यति स सार्वभौमो राजाभविप्यति। तत्प्रत्ययादस्माभि: स्वाम्यर्थे बहुशः प्रार्थ्यमानापि सिहलेश्वरेण देव्या वासवदत्तायाश्चि- सखेदं परिहरता यदा न दत्तो, तदा लावणिके देवी दग्वेति प्रसिद्धिमुत्पाद्य तदन्तिकं वा्रव्यः प्रहितः" इतयनेन यौगन्धरायणेन स्वानुभूतमर्थस्य ख्यापितत्वा्निर्यः। (१७) परिभाषण रूपमङ्गं लक्षयति-वदन्तीति। परिवादेन अपवादेन कृतं पुरस्कृतं वाक्यं वचनं परिवादसूचकं भाषएं परिभाषणं नामाङ्गं वदन्ति तत्त्ववेत्तार: कवय इति शेष:। मम्दारमरनदे तु- विवादविधिरन्योन्यं परिभाषणमीरितम्, इति। (१८) उदाहरति-यथेति। शाकुन्तले शकुन्तलानाटकदृदश्यकाव्य इत्यर्थः। आयें ! अथ सेत्यादिपृच्छा दुर्वाससः शापाधीनविस्मरणकृतशकुन्तलापरित्यागस्य पश्चात्तां स्मृख्ा तामनासाद्य विरहिण: स्वर्गादागच्छतस्तापसीमुखात् तत्प्रत्स श्रुत्वा दुष्यन्तस्य प्रश्नः । तापसी 'राजानं प्रत्याह' इति शेषः। "कस्तस्य धर्मदारपरित्यागिनो नाम ग्रहीष्यति" इति संस्कृतम्। अत्र दुष्यन्तस्य परिवादसूचनात्परिभाषणम्।

निवहणाङ्गनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः । ५३७

१8) लब्धार्थशमनं कृतिः। (२०) यथा वेएयाम्-"कृष्यः। एते भगवन्तो व्यास-वाल्मीकिप्रभृतयोऽभिषेक धारयन्तस्तिष्ठन्ति" इति। (२१) अ्र्प्रनेन प्राप्तराज्यस्याभिषेकमञ्चलैः स्थिरीकरयां कृतिः । (२२) शुश्रूषादि: प्रसाद: स्यात्- (२३) यथा तल्नैव भीमेन द्रौपद्याः केशसंयमनम्। ( ३४ ) ............. आनन्दो वाञ्छितागमः ॥ (२५) यथा तत्नैव-"द्रौपदी। विसुमरिदं एदं वावारं णाधस्म पसादेण पुणोवि सिक्खिस्सं।" यथा च वेगीसंहारे-'भीमः-"कृष्ण! येनासि राज्ञांसदसि नृपशुना तेन दुःशासनेन" इत्यादिना क्वासौ भानुमती योऽपहसति पाण्डवदारान्" इत्यन्तेन परिवादसूचनात्परि- भाषणम्। (१९) कृतिरूपमङ्ग लक्षयति-लब्धाथेति। लब्धैरथेः उपलब्धविषयैरित्यर्थः शमनं शोकादिनाशनं शोकादि निवायं चेतसः स्थिरीकरणमित्यर्थः, कृतिर्नामाङ्गं स्यात्। मन्दारमरन्देऽपि-कृतिरित्युच्यते पूर्वर्लब्धार्थस्य स्थिरीकृतिः, इति। (३०) उदाहरति-यथेति। अभिषेकम् अभिषेकसामग्रीं धारयन्तः प्रापयन्तः। धारयन्तीति क्वचित् पाठः। (२१) लच्ये लक्षणं सङ्गमयितुमाह-त्रनेनेति। प्राप्तराज्यस्येत्यस्य प्राप्तराज्ये इत्यर्थ: षष्ठी तु सम्बन्धे। स्थिरीकरणं राज्यलाभसूचनेन चेतसः स्थैर्योत्पादनम्। यथा च रतावल्याम्-"राजा-को देव्याः प्रसादं न बहुमन्यते। वासवदत्ता अज्उत्त ! दूरेसे मादुउलम्। ता तधा करेसु जधा बन्धुअणं न सुमरेदि" इत्य- न्योन्यवचसा लब्धायां रत्नावल्यां राज्ञ: सुश्िष्ट्ये उपशमनात्कृतिः। अन्ये पुनरस्य स्थाने प्राप्तस्य प्रातिकूल्यशमनं द्युतिमाहुः। यथा मुद्राराक्षसे "चाणक्यः- अमात्यराक्षस ! अपीष्यते चन्दनदासस्य जीवितम्" इत्यादिना "का गतिरेष गृह्णामि" इत्यन्तेन लब्धस्य राक्षसस्य साचिव्यग्रहणावामताप्रशमनात् द्यतिः। (२२) प्रसादरूपमङ्ग लक्षयति-शुश्रषादिरिति। शुश्रषा करादिना सेवा आदिपदा- च्चामरव्यजनादिश्च प्रसीदत्यनेनेति प्रसादो नामाङ्ग स्यात्। उक्तं च भरतेन-शुश्रूषाद्युपसंपन्ना प्रसाद: प्रीतिरुच्यते इति। मन्दारमरन्देऽपि- स्याच्छुश्रूषादिसम्भूता प्रसादस्तु प्रसन्नता, इति। (२३) उदाहरति-यथेति। स्पष्टम्। यथा वा रलावल्याम्-"देव ! तम्यताम्" इत्यादि। (२४) आनन्दरूपमङ्ग लक्षयति-आनन्द इति। वाञ्छितागमः अभिलषितप्राप्ति- जन्या प्रीति: आनन्दो नामाङ्ग भवेत्। तदुक्तं भरतेन-समागमस्तु योरऽर्थानामानन्दः स तु कीत्तितः, इति। मन्दारमरन्देऽपि-अभीप्सितार्थसंप्राप्तिरानन्दः परिकी्त्तितः, इति। (२९) उदाहरति-यथेति।"विस्मृतमेनं व्यापारं नाथस्य प्रसादेन पुनरपि शिच्षि- ष्ये" इति संस्कृतम। एनं व्यापारं केशसंयमनरूपम्। प्रसादेन बन्धनरूपेय।

५३5 साहित्यदर्पण :- [ षछ्ठपरिच्छेद्े-

(२६) समयो दुःखनिर्याराम्- क (२७) यथा रत्नावल्याम् -- "वासवदत्ता। (रत्नावलीमालिक्चय) समस्सस वहीिए। समस्सस।" ( २८ ) ... ...... तन्द्रवेदुपगूहनम्। यत् स्यादद्भुतसम्प्राप्ति :- (२६) यथा मम प्रभावत्यां नारददर्शनात् प्रद्युम्न ऊद्र्ध्वमवलोक्य -- दधद्विद्युल्लेखामिव कुसुममालां परिमल- भ्रमद्भृङ्गश्रेीध्वनिभिरुपगीतां तत इतः। दिगन्तं ज्योतिर्भिस्तुहिनकरगौ रैर्घवलय- न्नितः कैलासाद्रिः पतति वियतः कि पुनरिदम् ॥ अत्र वेगीसंयनरूपाभिलाषितप्राप्तिजन्यप्रीतिरानन्दः । यथा च रत्नावल्याम्- "राजा-यथाह देवी। (रत्नावलीं गृह्नति)। अत्रेप्सितरत्नावलीप्राप्तत्वादानन्दः। (२६) समयरूपमङ्गं लक्षय त-समय इति। दुःखस्य निर्याणम् अपगम: विसर्जनमिति यावत्। समयो नामागं भवेत्। मन्दारमरन्दे तु-समयः स्यात्सुखावाप्तिर्दुंखप्रशनं च वा, इति। (२७) उदाहरति-यथेति। "समाश्चसिहि भगिनि ! समान्वसिहि।" इति संस्कृ· तम्। इयं सागरिकाया: मातुलकन्यकातवेन परिंचये सति वासवदत्ताया उक्िः। अन्र रतनावल्या दुःखापगमात् समयः। यथा च वेणीसंहारे "भगवन् ! कुतस्तस्य विजयादन्य- दस्य भगवान् पुराणपुरुष: स्वयमेव नारायणो मङ्गलान्याशास्त। कृतगुरुमहदादित्तोभ संभृतमूर्त्ति गुणिनमुदयनाशस्थानहेतुं प्रजानाम्। अजममरमचिन्त्यं चिन्तयित्वाऽपि न त्वां भवति जगति दुःखी कि पुनर्हेव ! दष्ट्वा॥ इत्यनेन युधिष्ठिरदुःखापगमात् समयः। (२८) उपगूहनरूपमङ्गं लक्षयति-तद्भ्रवेदिति। यत् अद्भुतस्य विस्मय-स्थायिभा- वात्मकाद्भुतरसस्य संप्राप्ति: उपलब्धि: तत् उपगूहनं नामाङ्गं भवेद्। मन्दारमरन्देSपि- प्राट मर्रा अदूभुतार्थस्य संप्राप्तिरुपगूहनमुच्यते, इति। (२९) उदाहरति-यथेति। ऊर्ध्वम् आकाशे,अवलोक्य अवतरन्तं नारदमिति शेषः। दधद्विद्युदिति। परिमलेन पुष्पविमर्दनादुत्थितसुगन्धेन "विमर्द्दोत्थे परिमले गन्धो जनमनोहरे इत्यमरः, भ्रमन्तीनां भृङ्गश्रेणीनां अ्रमरपंक्तीनाम् "वीथ्यालिरावलि: पंक्तिः श्रेणीलेखास्तु राजयः" इत्यमरः। ध्वनिभिः झंकृतिभिः उपगीताम् उपशब्दिताम्, तथा विद्यललेखामिच विद्युत्पंक्तिमिव देदीप्यमानामिति शेष:, कुसुममालां पुष्पमयीमालां, दधत् धारयन्, तथा तुहिनकरगौरः शशीतुल्यस्वच्छवणेंः ज्योतिभिः शरीरकान्तिभिः तत इतःसर्वतः दिगन्तं धवलयन् वलक्षयन् कैलासाद्रेरपेतो वियतोऽआकाशादवधे: पतति कश्चित्पदार्थ इति शेषः। कैलासाद्रेरित्यपाये पञ्चमी कैलासाद्रिरिति प्रामादिक: पाठः,

निर्वहणाङ्गनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः। ५३६

( ३० ) ... ... सामदानादि भाषराम् ॥ (३१) यथा चराडकौशिके-'धर्मः -- तदेहि धमलोकमधितिष्ठ'। (३२) पूर्ववाक्यं तु विज्ञेयं यथोक्तार्थोपदर्शनम्॥ ११३॥ (३३) यथा वेण्याम् -- 'भीमः-बुद्धिमतिके ! क सा भानुमती। परिभवतु संप्रति पाएडवदारान्।' TवR

तस्य कुसुममालाधारणाभावात्। इदं पुनः किमाश्चर्यामित्यर्थंः। शिखरिणीच्छन्दस्तल्लक्ष- णन्तूक्तं प्राक्। अत्र नारदस्याद्भुतप्राप्तेरुप गूहनम्। # यथा वा वेशीसंहारे (नेपथ्ये) महासमरानलदग्धशेषाय स्वस्ति भवते राजन्यलोकाय। क्रोधान्धैर्यं स्य मोक्षात्ततनरपतिभि: पाण्डुपुत्रः कृतानि प्रत्याशं मुक्त्तकेशान्यनुदिनमधुना पार्थिवान्त: पुराणि। कृष्णायाः केशपाशः कुपितयमसखो धूमकेतुः कुरूणां दिष्ट्या बद्धः प्रजानां विरमतु निधनं स्वस्ति राजन्यकेभ्यः॥ युधिष्ठिर :- देवि ! एस ते मूर्धजानां संहारोऽभिनन्दितो नभस्तलचारिणा सिद्धज- नेन"। इत्येतेनाद्भुतार्थप्राप्तिरुपगूहनम्। लब्घार्थशमनात्कृतिरपि। (३०) भाषणरूपमङ्गं लक्षयति-सामदानेति। साम सन्तोषजनकं वचन दाना- दि च आदिपदेन प्रियहितादिपरिग्रहः भाषएं नाममाङ् स्यात्। उक्तं च भरतेन-सामदानादिसम्पन्नं भाषणं समुदाहतम्, इति। मन्दारमरन्दे तु-प्राप्तकार्यानुमोद: स्याद्बुधर्भाषणमीरितम्, इति। ( (३१) उदाहरति-यथेति। स्पष्टम्। अत्र तदेहीति सन्तोषजनकवचनादू धर्मलो- कस्य दानाच भाषम्। यथा च मृच्छकटथाम-आयकराजाज्ञया शार्वलिकश्चारुदत्तमाह- त्वद्यानं यः समारुह्य गतस्ते शरणं पुरा। पशुवद्विद्यते यज्ञे हतस्तेनाद पालक:॥ इत्यादिना शार्वलिक :- एवं यथाहार्थ:, इत्यन्तेन साम-दान-प्रिय-हितजनकवच

(३२) पूर्ववाक्यरूपमङ्ग' लक्षयति-पूर्ववाक्यन््वति।ो्ार्ंपर्शन परेण यथोक्तकटुवाक्यस्य स्मरणं मुखसन्ध्याद्युक्तवाक्यसदशवाक्यदर्शनं वा पूर्ववाक्यं नामाङ्गं विज्ञेयम्। उक्तं च महर्षिणा-पूर्ववाक्यं तु विज्ञेयं यथोक्तार्थप्रदर्शनम्, इति । (३३) उदाहरति -यथेति। बुद्धिमतिके! (तदाख्येयं चेटी ) भानुमती दुर्योध- नस्य पतनी तया दासीद्वारा प्राकू कटूक्ति: कृतेति पूर्ववाक्यम्। यथा च मुद्राराज्षसे- चायक्य :- (पुरुषं प्रति) इदं च वक्तव्यो दुरगपाल: अमात्यराक्षसप्रीतो देवश्रन्द्रगुप्तः समाज्ञापयति। विना हस्तिभ्यां क्रियतां सर्ववन्धनमोक्ष इति। अथवा अमात्यराक्षसे नेतरि किं हस्तिभिः प्रयोजनम् ? 1 विना वाहनपोताभ्यां मुच्यर्ता सर्वबन्धनम्। पूर्ांप्रतिज्ञेन मया केवलं वध्यते शिखाः॥

५४० साहित्य दर्पणः- [ षछ्ठपरिच्छेदे-

(३४) वरप्रदानसंप्राप्ति: काव्यसंहार इष्यते। (३५) यथा सर्वत्र-'किं ते भूयः प्रियमुपकरोमि ।' इति। (३६) नृपदेशादिशान्तिस्तु प्रशस्तिरभिधीयते ॥ ११४ ॥ (३७) यथा प्रभावत्याम्- राजानः सुतनिर्विशेषमधुना पश्यन्तु नित्यं प्रजा जीयासु: सदसद्विवेकपटवः सन्तो गुणश्राहिणः शस्यस्वर्णासमृद्धयः समधिकाः सन्तु क्षमामएडले भूयादव्यभिचारिणी त्रिजगतो भक्तिश्र नारायये॥ अन्न मुखे यदुपत्िप्तम् 'वध्यः को नेच्छति शिखां मे" इति तदेव भक्गयन्तरेण प्रदर्शितम्। (३४) काव्यसंहाररूपमङ्ग लक्षयति-वरप्रदानेति। वरप्रदानस्य अभिलषितविष- यदानेच्छाया: सम्प्राप्तिरुपस्थिति: तत्र सति सर्वस्मिन्नेवेप्सिते सम्पन्ने प्रस्तुतकाव्यमेव संहियत इति काव्यसंहारो नामाङ्गम् इष्यते। मन्दारमरन्दे-उपसंहार इत्युक्तः कार्या- र्थस्योपसंहृतिः, इति। (३९) उदाहरति-यथेति। सर्वत्रेति प्रायेण दृश्यकाव्ये। स च प्रतिगृहीते वरेऽप्र- तिगृहीते च वरे काउयोपसंहारः। यथा कृत्यारावणे सीतारक्षणे रामस्य प्रिये हिते च महति कर्मणि कृतेऽप्यसन्तुष्यन्नझनिराह-"वत्स ! उच्यतां कि ते भूयः प्रियमनुकरोमि" "रामः भगवन् ! अतः परमपि प्रियमर्ति ?" इति। यथा वा यादवाभ्युदये- "युधिष्ठिर :- देव ! किमतः परं प्रार्थ्यते यदूनाम्?। समुद्रविजयः-(साश्चयम) किमतः परमपि प्रार्थनीयमस्ति त्रतो घोषभुवां विषत्य मधुजित् कंसः त्यं लम्भितः सम्प्रत्येव विनिमितं मगधभूभर्त्तुः कबन्धं वपुः। पादाक्रान्तमजायतार्धभरतं तद्बूहि नः कि परम् ? श्रेयोऽस्मादपि पाण्डवेश ! पुनरप्याशास्महे यद्वयम्॥ अनयोरप्रतिगृहीते वरे काव्योपसंहारः। वरस्य प्रतिग्रहश्चेन्दुलेखायां नाटिकायां द्रष्टव्यम। (३६) प्रशस्ति रूपाङ्ग लक्षयति-नृपादेशादीति। नृपस्य, देशस्य, आदिपदादेवतादीना च शान्तिः स्वस्ययनम् आशीर्वाद इत्यर्थः, प्रशंसा उक्तिः प्रशस्तिर्नामाङ्गम् अभिधीयते। नृपस्येति देशस्येति च कर्त्तत्वसम्बन्धषष्ठयाः अधिकरएत्वसम्बन्घषष्ठयाश्च समासो ज्ञेय:। मन्दारमरन्देऽपि -शुभप्रशंसनं धीरैः प्रशस्तिरिति कथ्यते, इति। (३७) उदाहरति-यथेति। राजान इति। अधुना राजानः नित्यं सर्वदैव प्रजाः जनान् "प्रजा: स्यात् सतन्तौ जने" इत्यमरः। सुतनिरविशेषं पुत्रानिवेति तात्पर्यम्, यथा- स्यात्तथा पश्यन्तु। सद्सद्विवेके पटवः समर्था: गुएग्राहिय: परेषां दोषानगृहीतवा गुणान् ग्रहीतारः सन्तः शिष्टा जना जीयासुः जयन्तु उत्कर्षभाजो भवन्त्वत्यर्थः । चमामण्डले पृथ्वीमण्डले शस्यानां स्वर्णानां सुवर्णानां च समृद्धयः सम्पदः समधिकाः सन्तु। स्वर्णानां

मतान्तरेणाङ्गे मुख्यामुख्यनि०] लक्ष्मीविराजित: ५४१

(३८) अत्र चोपसंहारप्रशस्त्योरन्त एकेन क्रमेशौव स्थितिः । (३६) 'इदं च मुखसंधौ उपक्षेपपरिन्यासयुक्त्युद्धेदसमाधानानां, प्रतिमुखे च परिसर्पण प्रगमनबी जोपन्यासपुष्पाणां, गर्भेडमूताहर एमागत्री (तो) टकाधिबल क्ेपाणां, विमर्शेऽपवादशक्तिव्यवसायपरोचनादानानां प्राधान्यम्। अन्येषां च यथासंभवं स्थितिरिति केचित्। मितिपद मुपलत्तणं तेन धनसामान्यस्य ग्रहणाम्। नारायणे परमात्मनि त्रिजगत भुवन- त्रयवासिनो जनस्य अव्यभिचारिणी अनैकान्तिकी अकदाचित्कीत्यर्थः, भक्तिश्र भूयात्। भक्तिर्नाम- द्रुतस्य भगवद्धर्माद्धारावाहिकतां गतः। सर्वेशे मनसो घृत्तिर्भक्तिरित्यमिधीयते॥ शाहू लविक्रीडितंछन्दस्तल्वक्तणान्तूक्तं प्राक् (१५८ पृ०) अन्र नृपदेशादिशान्त्यादेराशंसनात् प्रशस्तिः । (३८) लचये लक्षणं योजथितुमाह-अत्र चेति। काव्यसंहाररूपमङ्गोपसंहारः। अन्ते नाटकान्ते उसहार प्रशस्तयोरेकेन निर्द्दिष्टक्रमेशव स्थितिरुपस्थितिरित्यर्थः । यथा च वेखीसंहारे "प्रीततरश्रेद् भवान्, तदिदमेवमस्तु- अकृपणमति: कार्मं जीव्याज्नः पुरुषायषं भवतु भगवद्भक्तिद्वैतं विना पुरुषोत्तमे। कलितभुवनो विद्वद्वन्धुगुणेषु विशेषवि- तसततसुकृती भूयाद्वूपः प्रसाधितमण्डलः ॥। इति। अन्रापि जनादीनां शुभशंसनात् प्रशस्तिः। एत्येतानि चतुईशनि्वंहणसन्वेरङ्गानि अत्राहुर्नाटयदर्पणकारा :- "सर्वसन्धीनां चाङ्गानीतिवृत्ताविच्छेदार्थमुपादीयन्ते। इतिवृत्तस्याविच्छेदश्र रसपु- ष्ट्यर्थः । विच्छेदे हि स्थाय्यादेस्त्रुटितत्वात् कुतस्त्यो रसास्वादः? ततो रसविधानैकतान- चेतसः कवेः प्रयत्नान्तरानपेकं यदङ्गमुज्जुम्भते तदेवोपनिवद्धं सहदयानां हृदयमानन्द यति। अङ्गानि च स्थायिविभावानुभाव-व्यभिचारिरूपाणि द्रष्टव्यानि। अमीषां च स्वसन्धौ सन्ध्यन्तरे च योग्यतया निबन्धः। योग्यतां च रसनिवेशकव्यवसायिनः प्रब- न्धकवयो विदन्ति न पुनः शब्दार्थग्रथनव चित्र्यमात्रोन्मदिष्णावो मुक्त्तकवयः। तेनैक- मप्यङ्गं रसपोषकत्वादेकस्मिन्नपि सन्धौ द्विस्त्रिर्वा निबध्यते। यथा वेगीसंहारे सम्फेटवि- द्रवौ पुनः पुनर्दशितौ वीररौद्ररसावुद्दीपयतः। रत्नावल्यां विलास: पुनः पुनरुक्तः शद्गार- मुल्लासयति। अतः परमपि निबन्धस्तु वैरस्यमावहतीति। तथाङ्गदवयेन साध्यं यदेकेनैव सिध्यति तदेकमेव निवध्यते। यथा श्रीभीम देवसूनोवसुनागस्य कृतौ प्रतिमानिरुद्धे परिकरा- र्थंस्योपक्षेपेशैव गतार्थत्वान्न तन्निबन्धः। एवमङ्गत्रयेणापि। यथा भेज्जलविरचिते राधावि प्रलम्भे रासकाक्के परिकरपरिन्यासयोरुपक्षेपेशौव गतार्थत्वान्न तन्निबन्ध' इति। (३९) सन्धिषु यान्यङ्गान्युक्तानि तेषु कतिचिदङ्गान्येव आवश्यकरवेन प्रधानानीति केचिदाहुः। सन्धौ सन्धौ च तानि दर्शयति-इह चेति। नाटकादौ दृश्यकाव्ये चेत्यर्थः। प्राधान्यमिति प्राधान्यात् तत्तत्सन्धाववश्यं कर्त्तव्यत्वेन स्थितिः। अम्येषां विलोभनादी- नामित्यर्थः। ६ सा०

५४२ साहित्यदर्पण :- [षष्ठपरिष्छेदे

( ४०) चतुःषष्टिविधं ह्येतदङ्ग प्रोक्तं मनीषिभि: । कुर्यादनियते तस्य संधावपि निवेशनम् ॥ ११५।।

PR रसानुगुणतां वीक्ष्य रसस्यव हि मुख्यता। (४१) यथा वेशीसंहारे तृतीयाक्के दुर्योघनकर्णयोर्महत्संप्रधारणम्। एवम- न्यत्रापि। (४२) यत्तु रुद्रटादिभि: 'नियम एव' इत्युक्त तल्लद्यविरुद्धम्। (४३) दृष्टार्थरचनाश्चर्यलाभो वृत्तान्तविसतर:॥११६॥ रागप्राप्तिः प्रयोगस्य गोप्यानां गोपनं तथा। प्रकाशनं प्रकाश्यानामङ्गानां षड्विधं फलम्॥ ११७ ॥ अङ्गहोनो नरो यद्धन्नैवारम्भक्षमो भवेद्। अ्ङ्होनं तथा काव्यं न प्रयोगाय युज्यते॥ ११८॥ (8.) स्वसिद्धान्तम्षुपन्यस्यति-नतुःपष्टिविधमिति। प्रार्थनाप्रशस्योर्मतभेदन वैक- ल्पिकस्योक्ततवात्। मुखसन्ध्यादेरङ्गानि मिलित्वा एतचतुषष्टिविधम् अङ्ग मनीषिभि: प्रोक्तम्। प्रार्थनाप्रशस्त्ययो: समुच्चये तु पञ्चषष्टित्वापत्तेरितयुक्तं आागेव। रसानुगुणानुरोधेन तु एकसन्धेरङ्गानि अन्यसन्ध्यादावपि कुर्यादित्याह-कुर्याद- नियते इति। रसस्यानुगुसताम् आनुकूल्यं वीच्य कविः अनियते अकथितेऽपि सन्धौ तस्याङ्गस्य निवेशनं कुर्यात्। एवं च सति हि रसानुकूल्ये मुखसन्ध्यादिकथितविलो- भनादीन्यङ्गानि प्रतिमुखसन्ध्यादावपि कविः प्रयोक्तुं शक्नोतीति भावः। तत्र हेतु :- रसस्यैवेति। हि यतः रसस्येव मुख्यता शब्दार्थाङ्गादिमध्ये प्राधान्यम्। अतो मुख्यपुष्टय- नुरोधेन गौणानां व्यत्यासोऽपि युज्यत एवेति भाव:। (४१) उदाहरति-यथेति। तृतीयाङके गर्भसन्ध्यन्तर्भूते इत्यर्थः। सम्प्रधारणमिति मुखसन्घेर्युंक्तिरूपमङ्गसम्प्रधारणं तच्च गर्भसन्धावपि कृतमित्यर्थः। तत्र दुर्योधनकर्णाभ्या युक्तिकरणात्। एवमन्यत्रापीति। तद्सिंतमिति भावः। T (४२) अत्र मतान्तरं दूषयितुमुत्थापयति-यत्त्विति। (क) रुद्रटादिभिरिति। काव्यालङ्कारादिप्रणेतृभि: नियम एव यथोक्तैर ङ्वैर्यथोक्तास्वेव सन्धिषु उपन्यसनीयमेता- दृशनियम एवेत्यर्थः। तल्लक्ष्यविरुद्धमिति। लच्येषु उदाहरगनाटकेषु अनियमदर्शनाद्वि- रुद्धमित्यर्थः। यथोदाहतं महत्संप्रधारणमिति। (४३) इदानीमुक्तानामङानां यथासम्भवं षट्फलान्याह-धषार्थरचनेति। इष्टार्थं- स्य ईप्सितविषयस्य रचना आश्चर्यंलाभोद्द्ष्टुरद्भुतवस्तुप्राप्तिः, वृत्तान्तविस्तरः उपा- ख्यानस्य विस्तरेण ज्ञानम्, प्रयोगस्य अभिनयस्थ विषये रागप्राप्ति: द्रष्टुरनुरागोत्पत्ति: गोप्यानां विषयाणां गोपनम्, तथा प्रकाश्यानां विषयारणं प्रकाशनम् एतत् षड्विधम अङ्गानाम् उपेक्षादीनां फलं प्रयोजनम्। यथा काव्यार्थोत्पत्तिरूपस्य उपक्षेपरूपस्य मुखसन्ध्यङ्गस्य इष्टानुसरएं फलम्, एव- मन्याङ्गानामन्यानि पञ्च फलानि यथासम्भवं नाटकेषु अनुसन्घेयानि। नाटये प्रयोगे अङ्गानामावश्यकत्वं दर्शयति-अङ्गहीन इति। यद्वत् अङ्गहीनो नेत्रा- (क) इदानीन्तनप्रचलितपाठे सन्दर्भौडयं नोपलभ्यते।

om 33

रसानुगुण्येनवाङ्गसन्निवेशनि० ] लक्षमोविराजितः । ५४३

संपादयेतां संध्यङ् नायकप्रतिनाथकौ। ( p४ ) तदभावे पताकाद्यास्तदभावे तथेतरत् ॥ ११६॥2/50213 (४४) प्रायेण प्रधानपुरुषप्रयोज्यानि संध्यद्गानि भवन्ति। किंतूपक्षेपादित्रयं बी जस्याल्पमात्रसमुद्दिष्टत्वाद प्रधान पुरुषप्रयोजितमेव साधु। (४५) रसव्य क्तिम पेत्यषामङ्गानां संनिवेशनम्। न तु केवलया शास्त्रस्थितिसंपादनेच्छया॥ १२०॥ दङ्गविकलो नरो न आरम्भक्षमः कार्यारम्भसमर्था न भवेत्, तथा अङ्गरुक्त: सन्ध्य ङेर्हीन काव्यं नाटकं पयोगाय प्रेक्षकानुरागाय न युज्यते नोपयोगि भवति। सम्पादयेतामिति। नायकप्रतिनायकौ सन्ध्यङ्गं सम्पादयेतां वचसा विधेयाताम्। अनेन सन्ध्यङगसम्पादकौ प्रथमतस्तावेवेत्युक्तम् । तदभावे ताभ्यां सन्ध्यङ्गसम्पाद- नासम्भवे पताका आद्यपदात्कार्यप्रभृतीरर्थप्रकृतीः सम्पादयेताम्, पताका च "व्यापि प्रासङ्गिकं वृत्तं पताकेत्यभिधीयते" इत्यनेन नायकस्य वृत्त पताकेत्युक्तम्, तस्याऽप्यभावे तथा इतरत् बीजं बिन्दुं वा सम्पाद्येताम्। (४४) विवृणोति-प्रायेणेति। प्रधानेति। एतेन नायकप्रतिनायकाविति पद्दय प्रधानपात्रमात्रोपलत्तणामिति प्रकटितम् । अत्र तातः-उपक्षेपाद्यङ्गत्यस्य चप्रधाननाय- केतरेण समुद्दिष्टत्वे एव साधुता इत्यत आह-किन्तूपक्षेपादीति। तन्र हेतुमाह-बीजस्येति। प्रधानेतिवृत्तिरूपस्य काव्यार्थस्य यन्मूलं तद्गीजं तस्याल्पमात्रस मुद्देशस्योपक्षेपकाद्यङ्गत्र- येण कृतत्वादप्रधानपुरुषभीमसेनादिसमुद्िष्टत्वमेव साध्वित्यर्थः। प्रधानपुरुषस्प धीरो- दात्तलेन कर्ततष्येतिवृत्तबीजसमुद्देशस्याल्पस्यापि तेन करणानौचित्यादिति भावः। तथाहि काव्यार्थस्य समुत्पत्तिरूपं यदुपत्ेपरूपमङ्ग तेन वेष्यां "लाक्षागृहानले" त्यादिभीमोक्त्या कुरु कुल वध रूपकाव्यार्थस्य तस्य बीजसमुत्पत्ति: प्रतिपादिता। समुत्पन्नार्थ बाहुल्यं यत्प- रिकरात्मकमङ्गं तेन "प्रवृद्धं यद्वरं मम" इत्यादिभीमोक्त्या तद् बाहुल्यं प्रतिपादितम्। काव्यार्थनिष्पत्तिकथनरूपं यत् परिन्यासात्मकमङ्गंतेन "चञ्चदुजे" त्यादिभीमोक्त्या निष्पत्ति: प्रतिपादिता। एतत् त्रयञ्न प्रधाननायकोक्तं तद्धीरतापादकं स्थात्। नच समुत्पल्ार्थंबाहुल्यकाव्यार्थनिष्पत्यो: क्थं बीजस्याल्पसमुद्िष्टत्वमिति वाच्यम, अस- मस्तोहिष्टस्यैवाल्पोदिष्टत्वमित्यभिप्रायात्। बीजो द्देशमात्रादेव नायकस्य धीरोदरात्तत्वभङ्ग इत्यत्र एव तात्पर्यादित्याह। (४९) सर्वत्र रसव्यक्तिमपेदयेवाङगानां सन्निवेशः कर्त्तव्यः न त्वेतग्राटयशास्रोक्तर- क्षणेच्छयेत्य भिप्रायेणाSSह -रसव्यक्तिमिति। रसस्य व्यक्ति व्यञ्ञनम् अपेच्य कवि: एषा- मङ्गानां सनिवेशनं संस्थापनं कुर्यादिति शेष:। तु किन्तु केवलया शास्त्रस्थितिसम्पाद- नेच्छया एतन्राट्यशास्त्रोक्तिर क्तणाभिलापया अङ्गानां सन्निवेशनं न कुर्यादित्यर्थः। नाट- कीयरसव्यक्तेरसम्भवे प्रधानाभावेनाप्रधानं नाटयशास्त्रोक्तमङ्गमपि नोपन्यसनीय- मिति भाव:। उक्तञ्न ध्वनिकृता- सन्धिसन्ध्यङ्गघटनं रसादिव्य कयपेक्षया। न तु केवलया शास्त्रस्थितिसम्पादनेच्छया। इति।

५४४ साहित्यदर्पण :- [ षष्ठपरिच्छेदे-

(४६) तथा च यद्वेरयां दुर्योघनस्य भानुमत्या सह विप्रलम्भो दर्शितः, तत्ता· दशेऽवसरेऽत्यन्तमनुचितम् । (४७) अविरुद्धं तु यद्रुत्तं रसादिव्यक्तयेSघिकम्। तद्यन्यथयेद्धीमान्न वदेद्वा कदाचन ॥ १२१॥ (४८) अनयोरुदाहरणं सतप्रबन्धेष्वभिव्यक्तमेव। (४६) अथ वृत्तय :- शृङ्गारे कौशिको वोरे सात्वत्यारभटीपुनः। रसे रोद्रे च बोभत्से वृत्तिः सर्वत्र भारती ॥ १२२॥

यद्यपीदं प्रागप्युक्तं तथापि रसव्यक्तयनपेक्षया करणे दोषत्वप्रतिपादनाय पुनरुक्तम्। (४६) तथा चेति। विप्रलम्भः शृङ्गारः। दशित इति। केवलनाट्यशास्त्रस्थितिस- म्पादनेच्छया प्रतिमुखसन्घेरङ्गसमूहसंन्निवेशनार्थ कविना उपस्थापित इत्यर्थः। तादृशे- Sवसरे सडग्रामलक्षणे वीररसे इत्यर्थः । अत्यन्तमनुचितम् रसव्यक्तयनपेक्षया निवेशनं तु नोचितमेवेत्यर्थः। नचाङ्गसन्निवेशनानौचित्ये दर्शयितव्ये रसनिवेशनानौचित्य प्रदर्श- नमिदमसम्बद्धमिति वाच्यम्, अङ्गहीनरसाभावेन विप्रलम्भप्रदर्शनादेव तदङ्गस्यापि प्रदर्शनात्। (४७) अविरुद्धन्त्विति। यद्वृत्तं वृत्तान्तस्तु रसादिव्यक्तये रसभावादिव्यञ्ञनाय अविरुद्धम् अनुकूलम्, अपि च अधिकम् अनुपयोगि भवति, धीमान् कविः तदपि अन्य- थयेत् प्रकारान्तरं नयेत् उपक्रान्तरसाविरुद्धतया प्रतिपाद्येदित्यर्थः। वा अथवा तदस- सम्भवे तु कदाचनापि न वदेत् तदुपेच्यैव रसोपयोगि यथास्यात्तथा वृत्तान्तरं वर्ण- येदित्यर्थः। (४) अनयोरिति। अन्यथाकरणाकरणयोरित्यर्थः । सत्प्रबन्धेषु शकुन्तला घ्युर कृष्ट -र नाटकेष्वित्यर्थः। यथा शाकुन्तले विशेषेण विप्रलम्भाभिव्यअ्ञनाय "तस्मात्त्वं सर्वदा भर" इति महाभारतोपवर्णिताकाशवाण्या शकुन्तलापरिग्रहोदन्तं त्यक्त्वा शकुन्तलाया अन्त- र्धानमेव कविना उपन्यस्तमित्यन्यथाकरणम्। वेणीसंहारे तु कर्पर्वीयराजहंस-काकोद- म्तादीनां सर्वथेवानुपन्यासः। (४९) नाटकवृत्ती: प्रदर्शयितुभाह-प्रथेति। श्रृङ्गार इति। शङ्गारे रसे कौशिकीनाम- वृत्ति: श्रङ्गारप्रतिपादिका वृत्ति: कौशिकीत्यर्थः। वीरे रसे सातत्वतीनामवृत्तिः वीरतिपा- दिकावृत्ति: सात्त्वतीत्यर्थः। रौद्रे बीभत्से च रसे पुनरारभटीनामवृत्तिः, रौद्रबीभत्सप्रति- पादिकावृत्तिरारभटीत्यर्थः। सर्वत्र अन्येषु रसेवु भारतीनामधृत्ति: स्यात्। नायिकादीत्य- त्रादिपदेन नायकप्रतिनायकादिसमस्तपात्रपरिग्रहः तथा च नायिकादीनां पात्राणां व्यापारविशेषाश्चेष्टाविषेशरूपा:, सर्वनाट्यस्य सकलप्रकाराभिनस्य मातृका मातृवदुप- जीव्या मूलमृता जनन्य इति यावत्, एताश्चतस्त्रो वृत्तयो नाटकादिषु नाटकप्रकरणादि दशरूपकेषु नाटिकाद्यष्टादशोपरूपकेषु च स्युः। आसां मध्ये कविः शुङ्गाररसप्रधानं नाटि- कादिकं कौशिकीं वृत्तिमाश्रित्य वर्णायेदित्यर्थः। एवमन्यत्रापि। कौशिकीवृत्तिश्र सामवेदो त्पन्ना तदुक्तं भरतेन-

नाटकवृत्तिनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित: । ५४५

चतस्रो वृत्तयो होता: सर्वनाटयस्य मातृकाः। स्युर्नायिकादिव्यापारविशेषा नाटकादिषु॥ १२३ ॥ (५०) तत्र कौशिकी -- (५१) या श्लक्ष्सनेपथ्य विशेषचित्रा स्त्रोसंकुला पुष्कलनृत्यगोता। कामोपभोगप्रभवरेपचारा सा कौशिकी चारुविलासयुक्ता।१२४।। (५२) नर्म च नर्मस्फूर्जो नर्मस्फोटोऽथ नर्मगर्भश्च। चत्वार्यङ्गान्यस्या- तत्र -- (५३) ·वैदग्ध्यक्रोडितं नर्म ॥ १२५ ॥ ऋग्वेदाद्वारतीवृत्तिर्य जुर्वदात्त सारवती। कौशिकी सामवेदाच्च शेषा चाथर्वणी तथा॥ इति। तन्र वर्त्तते रसोऽनयेति नायिकादि चेष्टाविशेषो वृत्तिरिति वृत्तिलक्षराम्। कौशिक्या- दिशब्दास्तु गोमण्डलादिवत्तद्विशेषे रूढाः। कैशिकीति पाठे तुअतिशायिन: केशाः सन्ति आ- सामिति केशिका: स्त्रियः "स्तनकेशवतीत्वं" हि स्रीणां लक्षणम्। तत् प्रधानत्वात् तासा- मियं कैशिकीति व्युत्पत्तिज्ञैया.सर्वप्रथमशङ्गाररससम्बन्धिवृत्तेरेव प्रथमं बुद्धिविषय- त्वात् नायिकायाश्च तत्प्रयोजकत्वात् नायिकादिव्यापारेत्यभिहितम्। ध्वव्यालोके अभिनवगुप्तपादास्तु-वर्त्तन्ते अनुप्रासभेदा आसु इति वृत्तयः। सरूपव्यञ्ञनन्यासं तिसृष्वेतासु घृत्तिषु। पृथक् पृथगनुप्रासमुशन्ति कवयस्तदा। पृथक पृथगिति परुषानुप्रासः, उपनागरिकानुप्रासः, कोमलानुपास इति वृत्तयोऽनु- प्रासजातय एव इत्याहुः। सरस्वतीकण्ठाभरणे तु- या विकाशेऽथ विक्षेपे सङ्कोचे विस्तरे तथा। चेतसो वत्तयित्री स्यात् सा वृत्ति: साऽपि षड्विधा॥ कौशिक्यारभटीचैव सात्त्वती भारती तथा। मध्यमारभटी चैव तथा मध्यमकौशिकी॥ इति। (५०) तासां यथाक्रमं विशेषलक्षणान्य भिधातुमाह-तत्रेति। ( ५१) या श्लच्योति। श्लच्णेन मनोरमेण नेपथ्यविशेषेण नायिका दि भू ष ए विशे षेण चित्रा शोभातिशयशालिनी स्त्रीसंकुला सत्रीबहुला पुष्कलानि विपुलानि नृत्यगी तानि यस्यां सा तथोक्ता, कामेन मदनेन हेतुना य उपभोग: सम्भोगस्तत्प्रभवाः कार- गानि उपचाराश्चन्द्रचन्दनघनसारादयो यस्यां सा तथोक्ता तथा चारुभिर्विलासैः पूर्वो- कस्वरूपर्युंक्ता या वृत्ति: सा कौशिकी स्यात्। नाट्यशास्त्र Sपि- या श्लक्ष्णनेपथ्यविशेषचित्रा स्त्रीसंयुता वा बहुनृत्तगीता। कामोपभोगप्रभवोपचारा तां कौशिकीं वृत्तिमुदाहरन्ति॥ इति। (६२) अस्या अङ्गानि चतवारि इति दर्शयति-नर्म चेति। नर्म, नर्मस्फूर्ज, नर्मस्फोट, नमंगर्भश्र-एतानि चत्वारि अस्या: कौशिकीवृत्तेरङ्गानि। (५३) नर्मलक्षं निरूपयति-वैदग्व्येति। इष्टजनस्य त्रियजनस्य सामाजिकादे

५४६ साहित्यदपण :- [ पछपरिच्छेदे-

इष्टजनावर्जनकृतव्ापि त्रिविधं मतमू। विहितं शुद्धहास्येन सभक्गारभयेन च ॥१२६॥ (५४ ) तत्र केवलहास्येन विहितं यथा रत्नावल्याम् -- 'वासवदत्ता-(फल- कमुददिश्य सहासम् ) एसा वि अवरा तव समीवे जघालिहिदा एदं किं अज्जवस- न्तस्स विरणासम्। (५५) सश्ङ्गारहास्येन यथा शाकुन्तले -- राजानं प्रति शकुन्तला-असं- तुट्ठो उणा कि करिस्सदि। राजा-इदम्। (इति व्यवसितः शकुन्तलावक्त्रं ढौकते) (५६) समयहास्येन यथा रत्नावल्याम्-आलेख्यदर्शनावसरे सुसंगता- जासिदो मए एसो बुत्तन्तो समं चित्तफलएया। ता देवीए गदुत निवेदइस्सम्। (५७) एतद्वाक्यसंबन्धि नर्मोदाहतम् 1 एवं वेषचेष्टासंबन्ध्यपि।

रिति यावत्, आवर्जनं प्रीत्याधानं तत्करोतीति तथोक्तम् प्रीतिकारकमित्यर्थः। वैद- ग्वेन नैपुण्येन कीड़ितं क्रीड़नं नरम स्यात्। तच्चापि नर्म, शुद्धं केवलं यत् हास्यं तेन शृङ्गारभयाभ्यां सहेति तेन च विहितं सत् एवं च केवलहास्येन विहितम्, सशङ्गारहा- स्येन विहितम्, सभयहास्येन चिहितञ्चेत्यर्थः । (५४) उदाहरति-तत्रेति। रत्नावल्यां द्वितीयेऽङ्क। वासवदत्ताफलकं रत्नावली- चित्रपटमिति भावः। सहासं वत्सराजं 'प्रत्याह' इति शेषः। एसाविति। "एषाप्यपरा तव समीपे यथा लिखिता, एतत् किमार्यवसन्तकस्य विज्ञानम्" इति संस्कृतम्। चित्र- फलके सागरिकया लिखितं राजानं दष्ट्वा सुसङ्गतया तत्समीपे सागरिकापि लिखिता। तत्न लिखितं राजानं दष्ट्वा वासवदत्तया पृष्टे केन त्वमत्र लिखिता इति। ततो राजोऽर्थ शिल्पविज्ञानार्थ समुल्लिखितमिदमिति। ततस्तदन्तिके सागरिकालिखितं दृष्टवा 'एषा सा अवरे"त्याद्या वासवदत्ताया: पृच्छा। विज्ञानं शिल्पनैपुण्यम्। अत्र केवलहास्येन विहितं वासवदत्ताया नर्म, अन्तः क्रोधेन तस्याः श्रङ्गाराभावात्। प्रबन्धरसस्तु शङ्गार इति तत्रेयं वृत्ति:। (५९) सश्रृङ्गारेति। अरप्रसंतुट्ठो उणेति। "असन्तुष्टः पुनः किं करिष्यति" इति संस्कृ- तम्। "ननु कमलस्थमधुकरः सन्तुष्यति गन्धमात्रेण" इति राज उक्त्यनन्तरं शकुन्त- लाया इयं पृच्छा। असन्तुष्टो मधुकर इति पूर्वोक्तनान्वयः । व्यवसितश्चुम्बितुं प्रवृत्तः । वक्त्रमाननं ढौकते आच्छ्रादयति। अत्र सशङ्गारहास्येन विहितं शकुन्तलाया नमं। (६६) सभयहास्येनेति। जासिदो इति। "ज्ञातो मया एव घृत्तान्तः, समं चित्रफल- केन। तद्देव्यै गत्वा निवेदयिष्यामि" इति संस्कृतम्। अत्र राज्ञो भीतियुक्तेन सुसङ्गताया हासेन विहितं नर्मं। ( ६७) एतदिति। एवमिति । ऊह्यमिति शेष: । वेषसम्बन्धिसभयहास्यकृतं नर्म यथा रत्नावल्याम्-'सुसङ्गता (दृष्टूवा विहस्य) (क)अयि! कादरे! मा भाआहिण होइ एसो वानरो अज्ज चसन्तओ क्खु एसो॥ इति। - (क) अयि! कातरे! मा विभीहि न भवत्वेषवानरः आर्य्यवसन्तकः खल्वेष इति संस्कृतम्।

कौशिक्यङ्गनिरूपणम् ] लक्ष्मी विराजितः ।

(५८) नर्मस्फूर्ज: सुखारम्भो भयान्तो नवसंगम:। (५६) यथा मालविकायाम्-संकेतनायकमभिस्टतायां 'नायक :- (६०) विसृज सुन्दरि। संगमसाध्वसं ननु चिरात्प्रभृति प्रणयोन्मुखे । परिगृहाण गते सहकारतां त्वमतिमुक्तलताचरितं मयि॥ (६१) मालविका-'भट्टा, देवीए भएरा अप्पणो वि पिश्र कउं ण पारेमि।' इत्यादि। यथा च शाकुन्तले द्वितीयेक्के विदूषकस्य। यथा वा-तत्रैव सागरिकाया: सक्केतभङ्गार्थ तद्वेशाया वासवदत्ताया आगमने बोध्यम् चेष्टासम्बन्धिसभयहास्यकृतं नर्म यथा-मालविकाग्निमित्र उत्स्वप्नायमानस्य विदू- षकस्योपरि निपुणिका सर्पंभ्रमकारणं दण्डकाष्ठं पातयति। यथा वा मृच्छकटिके शकारस्य पदपरिवर्त्तनादिकम। क्वचित् नायिकायाश्च पलायमा. नादिचेष्टयापि तद् बोध्यम्। केचित्तु शङ्गाराङ्गे भयनमें- अभिव्यक्तालीक: सकलविफलोपायविभव- श्विरं ध्यात्वा सद्य: कृतकृतकसंरम्भनिपुम्। इत: पृष्ठे पृष्ठे किमिद्मिति संत्रास्य सहसा कृताश्लेषं धुर्त: स्मितमधुरमालिङ्गति बधूम् ॥ (श्८) अथ द्वितीयं नर्मस्फूर्जभेदं लक्षयति-नर्मस्फूर्ज इति। सुखमारम्भे यस्य सः इत्युदाहरन्ति।

तथोक्तः भयं भीतिरन्तेऽवसाने यस्य सः तथोक्त यः सङ्गमः, नर्मणा स्फूर्जते देदीप्यते इति नर्मस्फूर्ज: स्यात्। उक्त च महर्षिणा विशाध्याये- नवसङ्गमसंभोगी रतिसमुदयवेशवाक्यसंयुक्त:। ज्ञेयो नर्मस्फूर्जो ह्यवमानभयात्मकश्चैव । इति। (९९) उदाहरति-यथेति। मालविकायामिति। मालविकानामनाटिकाया मित्यर्थ:र । सह्केते सङ्कतस्थाने आगतो नायकसङ्क तनायक: मध्यमपदलोपि समासः, तं तथोक्तम्। अभिसृतायां मालविकायामिति शेषः। (६०) विसृजेति। ननु सुन्दरि ! हे मालविके! सङ्गमे सङ्गमविषये साध्वसं भरय विसृज परित्यज चिरातप्रभृति बहुसमयाद्वधि प्रणायोनमुखे भवत्याः प्रेमाभिलाषुके सहकारताम् अतिसौरभरसालताम् "आम्रश्ूतो रसालोऽसौ सहकारोऽतिसौरभः" इत्यमर:, गते प्राप्ते मयि, त्वं शौकगन्मुक्तमतिक्रान्तामतिमुक्ता सा चासौ लता चाति- मुक्तालता माधवी तस्याश्चरितं वेष्टनरूपं प्रतिगृहासा अङ्गीकुरु माधविकया चूतालिङ्गनात् तदूरस्वच्छन्दं मामालिङ्गेति भावार्थः। द्रुतविलग्बितं छन्दस्तल्लक्षणान्तूक्त प्राक। (६१) मालविकेति। भट्टा इति। "भर्त्तः देव्या भयेन आत्मनोऽपि प्रिय क्त्तु' न पारयामि" इति संस्कृतम्। आत्मनः प्रियमपीत्यन्वयः। अन्र सुन्दरीति सम्बोधनेन सुखारम्भात् अवसाने भयाच पद्यमारभ्य गद्यांशे माल- विकाया नमस्फूर्ज:।

५४८ साहित्यदर्पण :- [ षछ्ठपरिच्छेदे-

अथ नर्मस्फोट :-- (६२) नर्मस्फोटो भावलेशैः सूचिताल्परसो मतः ॥। १२७। (६३) यथा मालतीमाधवे - गमनमलसं शून्या दृष्टिः शरीरमसौष्ठवं श्वसितमधिकं किन्तवेतत् स्यात् किमन्यदितोऽथवा। भ्रमति भुवने कन्दर्पज्ञा विकारि च यौवनं ललितमधुरास्ते ते भावाः क्षिपन्ति च धीरताम् ।। (६४) अलसगमनादिभिर्भावलेशैर्माधवस्य मालत्यामनुरागः स्तोक: प्रकाशितः।

सरस्वतीकप्ठाभरणे तु- प्राप्तासौ घृषपर्वणः प्रियसुता सङ्क तखण्डे नवे घृष्टिः सेयमनम्बुदाऽमृतमयी गात्राणि मे सिञ्जति। किं जानासि विनोदयिष्यति मनः सन्तप्तमेवाद्य मे दुर्वात्येव निवत्तयिष्यति न भोस्तां देवयानीं प्रति॥ इत्युदाहरम्। (६२) नर्मस्फोट लक्षयति - नर्मस्फोटेति। भावलेशैः ईषतप्रकाशितैर्भावैः सूचितो द्योतितः अल्पो रसः शङ्गारो यत्र स तथोक्तो व्यापारो नर्मणः स्फोट: अभिव्यक्तियंत्र स नर्मस्फोटो मतः। उक्तञ्न महर्षिणाSपि- विविधानां भावानां लवैर्लवेर्भूंषितो बहुविशेषः। असमग्रात्तिप्तरसो नर्मस्फोटस्तु विज्ञयः॥ इति। (६३) यथेति। आगमिष्यन्तं माधवं दष्ट्वा मकरन्दस्योक्तिरियम्। माधवस्य गम- नम् अलसम्, दृष्टिः शून्या- समतारा समपुटा निष्कम्पा शून्यदर्शना। बाह्यार्थग्राहिणी मध्या शून्या दृष्टिः प्रकीततिता।। इति भरतोत्तलक्षणरूपा, शरीरम् असौष्ठवम् अङ्गसंस्कारा भावाद्जाविसौन्दर्यशून्यम्, श्वसितं निश्वासः अधिकं प्राकृतिकाद्वहुलम, एतत् किन्नु स्यात्। एतदलसगमनत्वा- दिकं रोगकृतं मदनकृत वेति वितक्कः। अथवा इतो मदनावेशात् अन्यत् किं स्यात् भवितुं शक्नोति अपि तुन किमप्यन्थदित्यर्थः। थेन हि भुवने कन्दर्पस्य कामस्य आज्ञा आशक्तयादेशः भ्रमति अविफला सत्येव हि सर्वान् प्रवत्तते यौवनं तारुण्यञ्न विकारि चित्त- विकारकारि ललितमधुरा अतिरमणीया: ते ते प्रसिद्धाः भावाः सुरतचेष्टाः चन्द्रचन्दनाद- यः पदार्थाश्र धीरतां धैर्य्य त्षिपन्ति निराकुर्वन्ति । हरिणीप्लुत छन्दस्तल्लक्षणान्तूक्तं प्राक्ू। (६४) लच्ये लक्षणं योजयति-अलसगमनेति। अलसगमनादिभिरित्यत्र अलसग मनादिभि: सूचितरित्यर्थः । अनुरागो विप्रलम्भरसः। सम्भोगरूपनर्मेच्छ्रावत्वात् अत्र नर्म। अन्रापि सरस्वतीकण्ठाभरणे- इतः परानर्भकहार्य्यंशखं वैदाभ पश्यानुमता मयासि। एवं विधेनाहवचेष्टितेन तवं प्रार्थ्यंते हस्तगता ममैभिः॥ इति।

सात्वतीवृत्तिनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः । ५४६

(६५) नर्मगर्भो व्यवहतिर्नेतुः प्रच्छन्नवर्तिनः॥ (६६) यथा-तश्नैव सखीरूपधारिणा माधवेन मालत्या मरयाव्यवसायवार णाम् । (६७) अथ सात्वती- (६८) साच्वती बहुला सर्व-शौर्य्यंत्यागदयार्जवैः। सहर्षा चुद्रशङ्गारा विशोका साद्भता तथा। (६९) नर्मगर्भ लक्षयति-नर्मगर्भ इति। प्रच्छन्नवर्त्तिनः प्रच्छन्नीभूय तिष्ठतः नेतु- र्नायकस्य व्यवहतिव्य वहारः नम गर्भे यस्य स नर्मगर्भ: स्याद्। महर्षिणापि- विज्ञानरूपसम्भावनादिभिर्नायको गुएायंत्र। प्रच्छन्नैर्व्यवहरते कार्य वशान्नर्मगर्भोऽसौ॥ इति। (६६) उदाहरति-यथेति। सखीरूपेति। सखीरूपधारिणा लवङ्गिकास्थाने विद्य माननेत्यर्थः । अन्रत्योदन्तस्तु-सखी लवङ्गिका, पित्रा राजाज्ञया जरते नन्दाय दातुं कृतनिश्चया मालतीति देवतागृहे स्वनिधनं याचयन्ती लवद्गिकायाः पादे पतिता मालती। स्तम्भा न्तरतःस्थितो माधवश्च लवङ्गिकावेशेनागत्य लवङ्गिकामपसार्य्य तत्स्थाने स्वपादं दत्वा स्थितः। ततो मालती उत्थाय लवङ्गिकाबुध्या तमालिङ्गय पश्चादवलोक्य परिचीयमाना व्यवसायान्निववृते इति मालतीमाधवे द्रष्टव्यः। यथा वा-सरस्वतीकण्ठाभरणे- अथाजिनाषाढघर: प्रगल्भवाग्ज्वलन्निव ब्रह्ममयेन तेजसा। विवेश कश्चिज्टिलस्तपोवनं शरीरबद्धः प्रथमाश्रमो यथा॥ इति। एवं "दष्टूचैकासनसंस्थिते" इत्यादावपि बोध्यम्। (६७) सात्त्वतीवृत्ति निरूपयितुमाह-अ्थेति। कौशिकीवृत्तिनिरूपणानन्तरमि- स्यर्थः। सात्त्वती निरुप्यते इति शेष:। (६८) सात्वतीति। सत्त्वमध्यवसायः, शौर्य्यं बलम्, त्यागो दानसामर्थ्यम्, दया कृपा, आर्जवम् अकौटिल्यम, तैबहुला तद्वैशिष्ट्यात् बाहुल्यवती, सहर्षा सानन्दा, क्षुद्र शङ्गारा वीरे रसे शङ्गांरस्यानुषङ्गिकत्वेन क्षुद्रत्वम्, विशोका विगतशोका तथा साद्भुता या वृत्तिरिति शेषः। सा सात्त्वती सत् सत्वं प्रकाशस्तद्यन्नास्ति तत्सत्त्वं मनस्तत्र भवा सात्त्वती संज्ञाशन्दत्वेन बाहुलकात् स्त्रीत्वम्। तथा च शोकहीन: सत्त्वशौर्यत्यागद- यार्जवहर्षादिभावोत्तरो नायकव्यापार: सात्वतीवृत्तिरित्यर्थः । अत्र क्षुद्रभङ्गारत्वेन स्त्री संकुलत्वकामोपभोगराहित्येन वीररसट्वेन च कौशिकीतो भेदोSवगन्तव्यः। नाय्यशास्त्रे चैषा परिष्कृत्योक- या सत्वजेनेह गुणेन युक्ता न्यायेन वृत्तेन समन्विता च। हर्षोत्कटा संहृतशोकभावा सा सात्वतीनाम भवेत्त वृत्ति:।। वागङ्गाभिनयवती सत्वोत्थानवच नप्रकरणेषु । सत्त्वाधिकारयुक्ता विज्ञेया सात्वतीवृत्ति:॥ वीराद्भुतरौद्ररसा निरस्तशङ्गारकरुणनिवेदा। उद्धतपुरुषप्राया परस्पराधर्षणाकृता च।। इति। ७० सा०

५५० साहित्यदर्पण :- [ षछ्ठपरिच्छेदे-

उत्थापकोऽथ सांघात्यः संलापः परिवर्त्तक:। विशेषा इति चर्वार: सात्वत्या: परिकीतिताः।। (६8) उत्तेजनकरी शत्रोर्वागुत्थापक उच्यते। यथा महावीरचरिते -- (७०) आनन्दाय च विस्मयाय च मया दष्टोऽसि दुःखाय वा वैतृष्ययन्तु ममापि सम्प्रति कुतस्त्वद्दर्शने चत्तुषः । त्वत्साङ्गत्यसुखस्य नास्मि विषयस्तत् कि वृथा व्याहतैः ? अस्मिन् विश्रुतजामदग्न्यदमने पाणौ धनुर्जम्भताम्।। (७१) मन्त्रार्थदैवशकत्यादेः सांघाव्यः सङ्गभेदनम्॥ अस्या श्चत्वारो भेदा इति दर्शयति-उत्थापक इत्यादिना । तस्याः सात्त्वत्याः-उत्था- पकः, संघात्यः, संलापः, परिवर्त्तकश्चेति चरवारो विशेषा भेदाः परिकीर्तिता: कथिता नाटयशास्त्रविद्धिरिति शेष:। (६९) तन्रोत्थापकं लक्षयति-उत्तेजनेति। शत्रोः प्रतिपत्तस्य रतिनायकस्येत्यर्थः, उत्तेजनकरी उत्साहातिशयजनकक्रोधोत्पादिनी वाग वचनं उत्थापयति उद्योगयतीति उत्थापको नाम सात्त्वतीभेद उच्यते। इदमपि परिष्कृत्य महषिणााम्नातम्- अहमप्युत्थास्यामि रवं तावद्दर्शयात्मनः शक्तिम्। इतिसंडघर्ष समाश्रयमुत्थितमुत्थापको ज्ञेय:।। इति। (७०) उदाहरति-यथेति। आनन्दाय चेति। श्रीरामं प्रति रावणप्रेरितस्य वालिन उक्तिरियम्। मया त्वं प्रिय दर्शनत्वादानन्दाय विलक्षण सौन्दर्य्यातिशयात् विस्मयाय च मारयितव्यत्वात् दुःखाय क्लेशाय वा दष्टोऽसि। तु किन्तु अद्य सम्प्रति तव विनाशहेतौ स्वद्दर्शनेऽवलोकने मम चक्षुषो नेत्रस्य वैतृष्ण्यं तृष्णानिवृत्ति: कुतो भवेत् अपि तुन कुतोऽपीत्यर्थः, बहुकालस्थितेरसम्मवादिति भावः। तव माङ्गल्येन मङलत्वेन सम्मेल- नेन यत् विलक्षणं सुखं तस्य विषयोऽSश्रयो नास्मि प्रतिपत्तित्वादिति भावः। तत्त स्मात् घृथा व्याहतैः ईदशव्यर्थकथनैः कि प्रयोजनम् ? अपि तुन किमपीत्यर्थः । अस्मिन् अवलोक्यमाने विश्रुतं महावीरत्वेन प्रसिद्ध जामदग्न्यं परशुरामं विजयत इति तस्मिन् तथोके तव बाहौ धनुजम्भता सदयामाय प्रवर्त्ततामिति। अन्ये तु-परशुरामागमे रामं प्रति जनकस्य वाक्यमिद्मित्याहुः, तथाहि-धनुर्भंङ्गेन प्रतिज्ञातार्थसिद्धया योग्यवरप्राप्तया चानन्दः। वीर्य्यातिशयदर्शनाद्विस्मयः । रामं हन्तु परशुरामागमनात् दुःखम्। अतोऽद्य स्वद्दर्शने सम्प्रति एतक्क्षणे चक्षुषः कुतो वैतृष्यम्। उत्कण्ठाबाहुल्यात् प्षणान्तरेऽनिष्टनिघृत्तौ तु उत्कण्ठानिवृत्या वैतृष्ण्यं स्यादिति सम्प्रतिपदभावार्थः। बहु- व्याहतैरवा किं यतो वेवाहिकमाङ्गल्यसुखस्य न विषयोडस्मि अतोऽस्मिन्विस्मृतस्य जाम- दग्न्यस्य विजयनिमित्तं तव बाहौ धनुरजृ म्भतामित्यर्थः। अत्र विस्मयवशाद्रामसौन्द- य्येणानन्दादिना च वैशिष्ट्यं वीरो रसः। शाददूलविक्रीडितं छन्दस्तलत्तरान्तूकतं प्राक(१५८) अनेन रामस्य जेतुमुत्तेजनकरणादत्र उत्थापक: । (५१) साङ्घात्यलक्षणां निरूपयति-मन्त्रार्थेति। मन्त्रस्य मन्त्रणायाः, अर्थस्य

लक्ष्मीविराजित: । ५५१

(७२) मन्त्शक्त्या यथा -- मुद्राराक्षसे राक्षससहायानां चायक्येन स्वबुद्धया भेदनम्। अर्थशक्त्यापि तत्नैव। दैवशक्त्या यथा-रामायरो रावणाद्विभीषणस्य भेदः । (७३) संलाप: स्याद्रभीराक्िर्नानाभावसमाश्रयः । (७४) यथा वीरचरिते -- राम :- अयं सः, यः किल सपरिवारकार्त्तिकेय- विजयावर्जितेन भगवता नीललोहितेन परिवत्सरसहस्त्रान्तेवासिने तुभ्यं प्रसादीकृतः परशुः । परशुराम :- राम । दाशरथे ! स एवायमारयंपादानां प्रिय: परशुः ।' इत्यादि। (७५) प्रारब्धादन्यकार्याणां कारएं परिवर्तक:। वित्तस्य, दंवस्य अदृष्टस्य वा शाक्तिः, आदिपदात्सहायशक्त्याद्यश्च तस्माद्वेतोः सङ्घ- भेदन सन्य समूहादिसहायानां पृथकरणम् साड्घात्यो नाम सात्वतीभेद: स्यात्। संघात एव सांघात्य:, तथा च रूढ़िवशाद्विपरीतलक्षणया सड्घातभेदेऽपि स्थितिरस्यावगन्तव्या। उक्त च भरतेन- मन्त्रार्थवाक्ययुक्त्या दैववशादात्मदोषयोगाद्ा। सङ्घातभेदजननस्तज्जैः साङ्घात्यको ज्ञेयः। इति। (७२) उदाहर्त्तुमाह-मन्त्रशक्त्येति। राज्षसो मलयकेतुमन्त्री। चायक्यो राजमन्त्री स्वबुदधूया स्वमन्त्रणया। अरथशक्त्याऽपि तत्रैव यथा पर्वतकाभरणस्य रातसहस्तगमनेन मलयकेतुसहोत्थायिभेदनम्। रामायरे रामचन्द्रवर्ननाटकादौ। अत्र चायक्यस्य सत्त्वदानाद्यनेकसत्वं संघभेदनवशञात् साङघात्यः। (७३) संलापलक्षयां निरूपयति-संलाप इति। नानाभावानाम् अनेकविधाशयानां समाश्रयः व्यञ्ञकतासम्बन्घेनाश्रयीभूता अनेकविधभावप्रकाशक इत्यर्थः। गभीरा परिप- कबुद्धिभिरुन्नेयार्था उत्तिर्ष्याहार: "व्याहर उक्तिर्लपितम्" इत्यमरः, संलापो नाम सा- स्वतीभेदो भवेद्। (७४) उदाहरति- य्रथेति। सपरिवारस्य ससहायस्य कार्ततिकस्य कुमारस्य विज- येन आवर्जितेन प्रीणितेन। अत्र कौतुकेनेव विजयो न तु वास्तव इति तत्पितृप्रसादग ग्यम्। परिवत्सरसहस्त्रं सहस्रसंख्यकवत्सरपर्य्यन्तं अन्तेवासिने शिष्यत्वं गतायेत्यथः। आर्य्यपादानां पूज्यानां महादेवानाम्। इत्यादीत्यादिपदेन- शस्त्र प्रयोगखुरलीकलहे गसानां सैन्यधृंतो विजित एव मया कुमारः। एतावतापि परिरभ्य कृतप्रसाद: प्रादादमुं प्रिय1णो भगवान् गुरुमें।I इत्यस्य परिग्रहः। तथाचापरप्रसादलव्घेन परशुना कोडयं गर्व इति रामस्य गभीरात्मिका उच्ि:। परशुरामोक्तौ ततिप्रियवस्त्वपि महां प्रदत्तमिति स्वमहत्त्वख्यापनमेव गभीरता। अन्न सपरिवारेत्यादिना त्वं महावीर इति परिवत्सरेत्यादिना अतिशयोद्यमीति प्रिय इत्यनेन च परशुः नितान्तमुत्कृष्टमिति च द्योतनात् संलाप:। (७६) परिवर्तकलक्षगां निरूपयति-प्रारब्धादिति।प्रारबधात् प्स्तुतकार्यात अन्यानि यानि कार्याणि तेषां करणम आचरणम, परिवर्तयति कर्तारमिति परिवर्तको नाम सात्त्वतीभेदो भवेत्। उक च मुनिना-उत्थानसमारब्धानर्थानुत्सृज्य योऽर्थयोगवशात्। अन्यानर्थान् भजते स चापि परिवर्तको ज्ञेयः । इति

५५२ साहित्यदर्पर :- [ षष्टपरिच्छेदे-

(७६) यथा वेण्याम्-'भीमः-सहदेव ! गच्छ त्वं गुरुमनुवर्तस्व। अहमप्य- स्रागारं प्रविश्यायुधसहायो भवामीति यावत्। अथवा शरमन्त्रयितव्यैव मया पाञचाली। हति। (७७) अथारभटी- (उद) मायेन्द्रजालसंग्रामक्रोधोद्भ्रान्तादिचेष्टितैः ॥१३२॥ 191 संयुका वघबन्घाद्यैरुद्धतार भटरो म्ता वस्तूत्थापनसंफेटो संक्षिप्तिरवपातनम् ॥ १३३ ॥। * इति भेदास्तु चत्वार आरभटथा: प्रकोतिताः। (७६) मायाद्युत्थापितं वस्तु वस्तूत्थापनमुच्यते॥ १३४॥।

(७६) उदाहरति-यथेति। गुरुं युधिष्ठिरम्, अनुवततस्व अनुसर। अस्त्रागारम् आयुधगृहं प्रविश्य गत्वा आयुधसहायो गृहीतशस्त्रः। आमन्त्रयितव्यैव विचारयितव्यंव। पाञ्चाली द्रौपदी, तया सह विचार: कर्त्तव्य इत्यर्थः। अत्र प्रारब्ध कार्य युद्ध ततोऽन्यत्, अथवेत्यादिना पाञ्चाल्यामन्त्रएकार्यकरणात् परिवर्ततक: । यथा च वीरचरिते- हेरम्बदन्तमुसलोल्लिखितकभित्ति वक्षो विशाखविशिखवरालाञ्छुनं मे। रोमाञ्जकञ्चु कितमद्गुतवीरलाभात् यत्सत्यमद्य परिरब्धुमिवेच्छति त्वाम्॥ राम :- भगवन्। परिरम्भणभिति प्रस्तुतप्रतीपमेतत्।" इत्यादि। (७७) आरभटीं लक्षयितुमाह-अथेति। क्रमशः सात्त्वतीनिरूपणानन्तरमित्यर्थः। (७८) मायेन्द्र इति। माया "असतो वस्तुनो माया सद्रपोद्भावना तथा "इत्युक्तल- क्षण:, इन्द्रजाल: परस्परविरुद्वनानावस्तुप्रदर्शनं च विस्मयजनकव्यापारविशेष इति यावत् उक्ते च तल्नन्गम्- इन्द्रजाल: स्थितार्थस्य मन्त्रचूर्णौषधादिभि: । अदर्शनमपारोच्यमन्यथाकृतिरुच्यते ॥ इति। सडग्रामो युद्धम्, क्रोधेन कोपेन उदूभ्रान्तम् अधीरतया कार्य्यसम्पादनम्, आदिपदात् साहसादयश्च तथोक्तंश्चेष्टितर्व्यापारैः वधबन्धाद्यैश्च चेष्टितैः संयुक्ता सहिता, उद्धता उग्रा वृत्ति: आरभेण प्रतोदेन तुल्या भटा उद्धता: पुरुषा आस्भटास्ते सन्त्यस्यामिति "ज्योरस्नादित्वा"दणि डीपि आरभटीनाम। एतल्वक्षणं रुद्रटेनाप्युक्म्- या चित्रयुद्ध भ्रमशस्त्रपातमायेन्द्रजालप्लु तिलड्घिताहया। ओजस्विगुर्वक्षरबन्धगाढ़ा ज्ञेया वुधेः सारभटीति घृत्तिः ॥ इति। तस्या आरभट्या: वस्तूत्थापनम्, सम्फेट:, संचिप्तिः, अवपातनञ्ञ इति चत्वारो भेदा: प्रकीत्तिता: । (७९) तत्र वस्तूत्थापनं लक्षणं निरूपयति-मायेति। मायया उक्तलक्षणया आदि- पदादिन्द्रजालेन च वस्तुपदार्थः यत् उत्थापितं प्रकटितं भवति तद्दस्तूत्थापनं नामआर- भटीभेद उच्यते।

आरभटीवृत्ति निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित: । ५५३

( ८०) यथोदात्तराघवे- जीयन्ते जयिनोऽपि सान्द्रतिमिरवातैवियद्वापिभि- र्भास्वन्तः सकला रवेरपि करा: कस्मादकस्मादमी। एते चोंग्रकबन्धकएठरुधिै राध्मायमानोदरा मुञचन्त्याननवंदरानलमुचस्तीव्रान रवान्फेरवा: ॥ इत्यादि। (-१) संफेटस्तु समाघातः क्रद्धसत्वरयोद्योः। क्ा ( ८२) यथा मालत्यां माघवाघोरघण्टयोः। (८३) संक्षिप्ता वस्तुरचना शिल्पैरितरथापि वा ॥१३५॥ संत्षिप्ति: स्यान्निवृत्तौ च नेतुर्नेत्रन्तरग्रहः। (८0) आद्यमुदाहरति-यथेति। जीयन्त इति। मायाप्रभावं दृष्ट्वतो मायिकस्य कस्यचिदुक्तिरयम्। अकस्मात् प्रकटकारणं विना वियद्व्यापिंभिः सान्द्रतिमिरवातैः निशीथान्धकारैः जयिनोऽपि सर्वाभिभाविनोऽपिवीराः, भास्वन्तो देदीप्यमाना: सकला: समग्रा अमी रवेः दिनकरस्य करा हस्ता अपि "वलिहस्तांशवः कराः" इत्यमरः जीयन्ते परिभूयन्ते आच्छाद्यन्त इति यावत्। उग्राणां रौद्राणं कबन्धानां शिरोहीनशरीराखाम्, कण्ठरुधिरे: आध्मायमानानि उत्फुल्लमानानि उदराि येषां ते आध्मायमानोदरा: ईष- द्ृह्यमानजठरा इत्यर्थः, पीयमानरुधिरार्ण मुखानलेन उष्णत्वाज्ठरदाह इति वागीशाः। तथा आननानि वदनान्येव कन्दरा गुहास्ताभ्य अनलान् वह्ीन् मुञ्जन्ति त्यजन्ति ये ते तथोक्ता एते फेरवा जम्बूकाश्च तीवान् रवान् शब्दानू सुञ्जन्ति कुर्वन्ति। शार्दूलविक्रीडितं- छन्दस्तव्वक्तरान्तूक्तं प्राक् (१५८ पृ०)

माययोत्थापितम। रौद्रो रसः। केवलमिन्द्रजालोत्थापितं वस्तु यथा- एष ब्रह्मा सरोजे रजनिकरकलाशेखरः शइरोऽयं

एषोऽप्यरावतस्थस्त्रिदशपतिरमी देवि ! देवास्तथान्ये नृत्यन्ति व्योग्नि चैताश्चलचरणरणन्नूपुरा दिव्यनार्यंः। (८१) सम्फेटलक्षणं निरूपयति-सम्फेटस्तिवति। क्रुद्धौ च तौ सत्वरौ शीघ्र कौ चेति कर्मधारयः तयोस्तथोक्तयोद्वयोरेवान्योन्यं समाघातः प्रहारोक्तिस्तु सम्फेटो नाम आरभटीभेदः। (८२) उदाहरति-यथेति। मालत्यां मालतीमाधवपञ्माङ्के। माधवाघोरेति। तन्न हि माधवीं चण्डिकाय वलीक्तुमुद्यतमघोरघण्टं समीच्य माधवस्य त्वरितम्-"अलं दुरात्मन्। अपेहि प्रतिहतोऽसि कापालिकापसद" इति प्रवेशः। तथात्र-द्वयोः ब्रुद्धता सत्वरता परस्परप्रहारोक्तिश्च स्फुटैव। यथा च इन्द्रजिल्लक्ष्मणायोश्च रामायणप्रतिबद्धवस्तुषु। (८३) संच्तिप्तिलक्षणं निरूपयति-संतिप्तिरिति। शिल्पः विलक्षणवस्तुनिर्म्माण- कौशलै: इतरथा शिल्पेतरेण प्रकारेणापि वा वस्तुनः पदार्थविशेषस्य संच्तिप्ता रचना निर्म्मागं संत्िप्तिः भवेत् तथा नेतुरेकस्य नृत्यपात्रस्य निवृत्तौ सत्यां नेत्रन्तरग्रहः

५५४ साहित्यदर्पण :- [ षछठपरिच्छेदे-

(८४) यथोदयनचरिते कलिञ्जहस्तिप्रयोगः । (८५) द्वितीयं यथा वालिनिवृत्या सुप्रीवः। (८६) यथा वा परशुरामस्यौद्धत्यनिवृत्त्या शान्तत्वापादनम्-'पुएया ब्राह्म- गाजाति :- ' इति। भिन्नपात्रत्वेन ग्रहणं बोधश्च संच्तिप्तिर्भवेत् भिन्नपात्रत्वेन ग्रहणं च व्यक्तिभेदाद्धर्मभेदाच् द्विधा भवति। (८४) उदाहरति-यथेति। (क) कलिअहस्तिप्रयोगः, तत्र वास्तवहस्तिरूपपात्र निवृत्तौ शिल्पेन काष्ठमयहस्तिन आविर्भावनम्। अत्र शिल्पेन काष्ठमयहस्तिरचनया संतिप्ति:। (८६) द्वितीयमिति। अत्र वालिरूपस्य पात्रस्य निवृत्तौ व्यक्तिभेदेन सुग्रीवरूप- पात्रस्यावगमात् संक्षिप्ति:। (८६) धर्मभेदान्नेत्रन्तरत्वमाह-यथा वेति। औद्धत्यनिवृत्या स्तब्घत्वनिवृत्तौ शान्तत्वापादन तपस्वितया भवनम् तथा सति "पुण्या ब्राह्मणजाति"रिति। तथा च- (१) अत्र स्फुटीकरखाय कथासरित्सागरीय कथामुखलम्बकस्य चतुथतरझता निम्नोद्धृता इलोका अवश्यमवलोकनीया :- "अत्रान्तरे स वत्सेशः प्रदूतीतस्तदनवीत्। गत्वो प्रतिवचश्ण्डमहासेनाय भूभृते॥ सोडपि चण्डमहासेनस्तच्छ्रत्वैव व्यचिन्तयत्। स तावदिह नायाति मानी वत्सेश्वरो भशम्॥ कन्या हि तत्र न प्रेष्या भवेदेवं हि लाघवम्। तस्माद्वद्द्धव तद्युक्तथा नृपमानानयाम्यहम् ।। इति संचिन्त्य संमन्तरय स राजा मन्त्रिभि: सह। अकारयत् स्वसदृशं महान्तं यन्त्रहस्तिनम्॥ तं चान्तवीरपुरुषै: कृत्वा छन्नैरषिष्ठितम् । विन्ध्याटव्यां स निदधे राजा यन्त्रमयं गजम् ॥ तत्र तें चारपुरुषा: पश्यन्तिस्म विदूरतः। गजबन्धरसासक्वत्सराजोपजीविनः।। ते च स्वरितमागत्य वत्सराजं व्यजिज्ञपन्। देव ! दृष्षो गजोडस्माभिरेको विन्ध्यवने भ्मन्॥ अरस्मिन्नियति भूलोके नैव योऽन्यत्र दृश्यते। वर्ष्मर व्याप्तमगनो विन्ध्याद्रिरिब जङ्गमः ।। ततश्चारवचः श्रत्वा वत्सराजो जहर्ष सः। तेभ्यः सुवर्सलक्षं च प्रददौ पारितोषिकम्॥ सं चेद्रजेन्द्रं प्राप्स्यामि प्रतिमलनडागिरेः। ततक्षण्डमहासेनो वश्यो भवति मे ध्र वम्॥ ततो वासवदत्तां तां स स्वयं मे प्रयच्छति। इति संचिन्तन् सोडथ राजा तामनयन्निशाम्। प्रातश्च मन्त्रिवचनं न्यक्कृत्वा गजतृष्णया। पुरःस्कृत्यव तांश्षारान् ययौ बिन्धयाटवीं प्रति ॥ प्रस्थानलशनस्य फलं कन्यालाभं सबन्धनम। यदूचुर्गखिकास्तस्य तत्स नैव व्यचारयत।। प्राष्य विन्ध्याटवीं तस्य गजस्य क्षोभशङ्कया। वत्सराजः स सैन्यानि दूरादेव न्यवारयत् ॥ सारमात्रसहायस्तु वीणां घोषवतीं दधत। निजव्य सनविस्तीर्णो ता विवेश महाटवीम्।। बिन्ध्यस्य दक्षिये पारश्वे दूराचा रैः प्रदशितम् । गजं सत्यगजाभासं तं ददर्श स भूगतिः॥ एकाकी वादयन् वीणां चिन्तयन् बन्धनानि सः। मधुरध्वनिगार्यशच शनैरुपजगाम तम्॥ गान्धर्वंदत्तचित्तत्वात्सन्ध्याध्वान्तवशाच्व सः। न तं बनगजं राजा मायागजमलक्षयत्।। सोडपि हस्ती तमुत्कीयतालो गीतरसादिव। उपेत्योपेत्य विचलन् दूरमाकृष्टवान्नृपम् ।। ततोडकस्माइच निर्गत्य तस्माद्यन्त्रमयाद्जातू। वत्सेश्वरं तं सन्द्ाः पुरुषाः पर्य्यवारयन्"

नाट्योचिनिरूपणम्] लक््मीविराजितः। ५५५

(=७) प्रवेशनासनिष्क्रान्तिहर्षविद्रवसंभवम् ॥ १३६॥। अवपातनमित्युक्तं- (८८) यथा कृत्यरावरो षछ्टेडड्टे-'( प्रविश्य खङ्गहस्तः पुरुषः )' इत्यतःप्र- भृति निष्क्मणापर्यन्तम्। (=६) ...... ·पूर्वमुक्तैव भारतो। (ह०) अथ नाटयोक्तय :- (६१) अश्राव्यं खलु यद्वस्तु तदिह स्त्रगतं मतम् ।। १३७ ।। सवंश्राव्यं प्रकाशं स्यात्त्गवेदपवारितम्। रहस्यं तु यदन्यस्य परावृत्य प्रकाश्यते॥ ११८ ॥

पुण्या ब्राह्मणजातिरन्वयगुणः शास्त्रं चरित्रं च मे येनैकेन हतान्यमूनि हरता चैतन्यमात्रामपि। एक: सन्नपि भूरिदोषगहनं सोडयं त्वया प्रेयसा वत्स ! ब्राह्म एवत्सलेन शमितः क्षेमाय दर्पामयः ॥। इति कथयतः परशुरामस्य शान्तत्वम्। औद्धत्यनिवृत्तौ शान्तत्वकथनेन धर्मभेदात् परशुरामस्य नेत्रन्तरत्वेन ज्ञानात् संत्षिप्तिः। औद्धत्यकालीनश्चात्र रौद्रो रसः। एवं सुग्रीवकलिस्हस्तिनोरपि पूर्वे रौद्रो रसो बोध्यः। (८७) अवपातनलक्षणं निरूपयति-प्रवेशेति। प्रवेशः, त्रासो भीतिः, निष्क्रान्ति- निष्क्रमणम्, हर्ष उत्सवः, विद्रवः पलायनञ्ज तेभ्यः सम्भवत यत्तत्तथोक्तं स्पर्द्धनमिति शेषः, अवपातनं नाम आरभटीभेदान्तरमभिहितं नाव्यविद्धिरिति शेषः। (दम) उदाहरति-यथेति। प्रविश्येति। तेन पुरुषेण सर्वमिदं कृतम्। क्रोधवशा- देतत्करणाद्रोद्रो रसः। यथा च रत्नावल्याम्- कण्ठे कृत्वावशेषं कनकमयमघः शङ्गलादामकर्षन् क्रान्त्वा द्वाराणि हेलावलचरणवलत्किङ्किणीचक्रवालः। दत्तातङ्टो गजानामनुसृतसरखि: सम्भ्रमादश्वपालैः प्रभ्रष्टोऽयं प्लवङ्ग: प्रविशति नृपतेर्मीन्दरं मन्दुरातः ॥i इत्यादिना "नष्टं वर्षवरै"रित्यन्तम्। (९) भारतीवृत्तिस्तु पूर्वमुक्त्तवेत्याह-पूर्वमिति। "भारती संस्कृतप्रायो वाग्व्या पारो नटाश्रयः" इत्यनेनेत्यर्थः । स्थापकककृत्यप्रसङ्गेन प्रागुक्तेत्यर्थः। साच सर्वसाधार- ण्येनेत्युक्तं रसे सर्वत्र भारतीति। (९०) अथ नाटयोक्तय इति। नाट्थपरिभाषाविशेषा इत्यर्थः । (९१) अश्राव्यमिति । यत् खलु वस्तु वाक्यम् अश्राव्यम् अन्यस्य श्रवसायोग्यम इह दश्यकाव्ये तद्वाक्यं स्वस्मिनात्ममात्रे गतं प्रत्यक्षतवेन स्थितमिति स्वगतं मतम्। आत्माक्मीय ज्ञातिधनवाचिनोऽपि स्वशब्दस्येहात्मवाचित्वमेव ग्रहणं बोध्यम्। तथा च आत्मगतमित्यस्यंव नामान्तरम्। सवं: आव्यं श्रवसायोग्यं यद्स्तु तत् सर्वेषु प्रकाशते प्रत्यक्षीभवतीति प्रकाशं स्यात्। पराधृत्य स्थानान्तरं गत्वा अन्यस्य परस्य जनस्य

५५६ साहित्यदर्पण :- [ षछ्ठपरिच्छेदे-

त्रिपताककरेणान्यानपवार्यान्तरा कथाम्। अन्योन्यामन्त्रएं यत्स्यात्तजनान्ते जनान्तिकम् ॥१३६॥ किं ब्रवीषीति यन्नाटये विना पात्रं प्रयुज्यते। श्रुत्वेवानुक्तमष्यथं तत्स्यादाकाशभाषितम् ३.१४०॥ (६२) यः कब्िदर्थो यस्माद्रोपनीयस्तस्यान्तरत ऊर्ध्व सर्वांज्कुलिनामिताना- मिकं त्रिपताकलक्षयां करं कृत्वान्येन सह यन्मन्वर्यते तजनान्तिकम्। परावृत्यान्यस्य रहस्यकथनमपवारितम् । शेषं स्पष्टम् ।

समक्षे यन्तु रहस्यं गोपनीयम् अन्येरकथनीयमित्यर्थः वस्तु प्रकाश्यते प्रतिपाद्यते तत् अपवारितं स्थानान्तरं गत्वान्यजनस्य श्रवणो वाधितमिति अपवारितं नाम भवेत् परा- घृत्यान्यस्य श्रवणायोग्यं रहग्यकथनमपवारितमित्यर्थः। तिसृणां पताकानाम् उत्तोलित- पताकादण्डानां समाहारस्त्रिपताक तद्वत् करो हस्तस्तेन तथा केन महर्षिणा त्रिपताकलक्षणमित्थमभिहितम्- प्रसारिता: समा: सर्वा यस्याड्गुल्यो भवन्ति हि। कुञ्ञितं च तथाङ्गष्टः स पताक इति स्मृतः ॥इत्यभिधाय पताके तु यदावक्राऽनामिका त्वङ्गुलिर्भवेत्। त्रिपताक: स विज्ञेय: इति। मन्दारमरनदे तु किश्चिद्विशेषेण प्रतिपादितम्-

गण्डगः संहताकारप्रसारिततलाङुलि:॥ पताक: स्यादथ यदि वक्कितानामिकाङ्गुलिः। स एव श्रोत्रगस्तहि त्रिपताक इतीय्य ते॥ इति। अन्यान् जनान अपवार्य्यं आच्छादय कथामन्तरा यस्य कस्यचित कथामध्ये जनान्ते पात्रसमूहमध्य एव यत् अन्योन्यस्य परस्परस्य आमन्त्रणं गुह्यभाषणं तत् जनान्तिक स्यात्। नाटये अभिनये पात्रं विना जनं विना अनुक्तमपि अकथितमपि अर्थ विषयं श्रु.वेव श्रवणाभिनयं कृत्वा "कि ब्वीषि !" इति इत्यर्थकं यत् प्रयुज्यते प्रतिपाद्यते तत् आकाशे शून्ये लच्यपात्राभावात् भाषितम् त्काशभाषित स्यात्। (९२) त्रिपताकेत्यादिकं विवृणोति-यः कश्चिदिति। अर्थो विषयः। यस्माजनात्। तस्यान्तरतः तद्भिन्ने जने इत्यर्थः । इयं जनान्त इत्यस्य व्याख्या। ऊर्ध्वम् उत्तोलितमिति करमित्यस्य विशेषणम, सर्वासामङ्गुलीनां मध्ये नामिता नम्रीभूता अनामिका नाम मध्य- कनिष्ठिकाङ्गल्यन्तराला अङ्गली यस्य तं तथोक्तम्। अत एव त्रिपताकलत्तणम् उत्तोलि- तपताकाइण्डत्रयस्वरूपम्। मन्त्र्यते गुह्यमुच्यते। ऊर्ध्व सर्वेस्यादिकं त्रिपताकव्याख्या- नम्। अपवारितं विवृशोति-परावृत्येति। शेषमवशिष्टम अश्रव्यमित्यादिकं स्फुष्ट सुग- मम् अतो न विव्रियते इति भावः।

पात्रनामनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः ।

(६३) दत्तां सिद्धां च सेनां च वेश्यानां नाम दशयेत्।। दत्तप्रायाशि वणिजां चेट चेटयोस्तथा पुनः ॥१४१ ।। वसन्तादिषु वरार्यस्य वस्तुनो नाम यद्भ्वेत्। (६४) वेश्या यथा वसन्तसेनादिः। वशिग्विष्णुदत्तादिः । चेटः कलहंसादि: । चेटी मन्दारिकादि:। (६५) नाम कार्य नाटकस्य गर्भितार्थप्रकाशकम् ।। १४२।। (६६) यथा रामाभ्युदयादि:। (६७) नायिकानायकाख्यानात्सिंज्ञा प्रकरणादिषु। यथा मालतीमाधवादि:। (९३) पात्राणां नामानि दर्शयितुमाह-दत्तामिति। वेश्यानां नाम दत्तां दन्ताश- उदान्तम् तेन दत्तान्तादिनाम' सिद्धां सिद्धशब्दान्तम, सेना सेनाशब्दान्तं च दर्शयेत् नाटकादौ रचयितेति शेषः। वणिजां वश्यानां नामानि दत्तप्रायाणि दत्तान्तबहुलानि दर्शयेत् प्रायपदोपन्यासात् वणिजां नाम भूत्याद्यन्तमपि कदाचित् दर्शयतु कविः शक्नो- तीति द्योतितम्। तथा वसन्तादिषु समयेषु वर्ण्यस्य वर्णनायोग्यस्य वस्तुनः कलहंसादे: यत् याद्ृशानुपूर्वीक नाम भवेत, चेटस्य दासस्य चेट्या दास्याक्च पुनस्तथा तादृशानुपु र्वीक नामभवेदित्यर्थ'। मूले"पुमान् स्त्रिया" इत्यनेनचे टचेट्योरित्यत्रैकशेषाकरणं चिन्स्यम् वेगीसंहारादौ बुद्धिमतिका सुसङ्गताSSदिसंज्ञाकरणात् कल्पिते निवृत्ते एवं रूपकेऽयं नियम इत्यवगन्तव्यम्। अत्र विशेष: कश्चिदाह- ब्रह्म त्रस्य नामानि गोत्रकर्मानुरूपतः । काव्ये कार्य्याणि कविभिः शर्मवर्मकृतानि च। दत्तप्रायाणि नामानि वणिजां तु प्रयोजयेत्। शौर्योदात्तानि नामानि तथा शूरेषु योजयेत्।। विजयार्थानि नामानि राजस्त्रीणां च कारयेत्। दत्तामित्राथ सेनेति वेश्यानामानि कारयेत्।। नानाकुसुमनामान: प्रेथ्या: कार्य्यास्तु नाटके। मङ्गलार्थानि नामानि चेटानामपि कारयेत् ॥। इति। (९४) उदाहरति-वेश्येति। वसन्तसमये कलहंसस्य वर्णनीयतया मालतीमाधवे माधवदासस्य कलहंसेति नाम। मन्दारकुसुमस्य शीतसमये प्रस्फुटिततया वर्णनीयरवाव तत्रैव विहारदास्या मन्दारिके त नाम। (९६) नाटकस्य कीदशं नाम कार्य मिति दर्शयितुमाह-नामेति। नाटकस्य नाम, गर्भितो गर्भसन्धिना सूचितो योऽर्थः प्रयोजन तस्य प्रकाशकं सूचक कार्य कविना विधातव्यम्। (९६) उदाहरति- यथेति । स्पष्टम्। (8७) नायिकेति। नायिका सहितो नायको नायिकानायक: मध्यमपद्लोपि समा- सः, अन्यथैकशेषप्रसङ्गात्। नायिकानायकाख्यानां तत्तत्सन्ध्यन्त्गतनायिकानायकोभ- ७१ सा०

५५८ साहित्यदर्पण :- [ षछ्ठपरिच्छेदे-

(हद) नाटिकासटकादोनां नायिकाभिविशेषणम्॥१४३॥ (६६) यथा रत्नावली-कर्पूरमञ्जर्यादि:। (१००) प्रायेश रायन्तकः साधिगमे: स्थाने प्रयुज्यते। (१) यथा शाकुन्तले-ऋृषी 'गच्छावः' इत्यर्थें 'साधयावस्तावत्'। (२) राजा स्वामोति देवेति भृत्यैभट्टति चाधमैः ॥१४४॥ राजषिभिवंयस्येति तथा विदूषकेर च। राजन्नित्यृषिभिर्वाच्यः सोऽपत्यप्रत्ययेन च ॥१४५॥ स्वेच्छया नामभिविप्रैर्वरिप्र आर्येति चेतरैः। यमिश्रितसंज्ञानां तुल्या संज्ञा प्रकर्णानां वच्यमाणस्वरूपम् आदिपदाद् भाषादयश्च तेषु विधेयेति शेषः। प्रायिकमेतत् वसन्तसेनाचारुदत्तात्रयदृश्यकाव्यस्य सत्यपि प्रकर- णते नाटकवन्मृच्छकटिकेति गर्भितार्थप्रकाशकसंज्ञाकरणात्। तथा सौगन्धिकाहरयादि- संज्ञाकरणाचच। (९८) नाटिकेति। नाटिकासटक्यो: वच्यमाएस्वरूपयो: आदिपदात् नाट्यरास कावेश् नायिकाभि: नायिकासंज्ञाभि: विशेषाम् अन्यदृश्यकाव्येभ्यो व्यावत्तनं कार्यें नायिकासंज्ञय व नाम कार्यमित्यर्थः । ( ९९) उदाहरति-यथेति। स्पष्टम्। (१००) प्रायेणेति। गमेः गत्यर्थकगमधातो: स्थाने प्रायेण बाहुल्येन ण्यन्तकः साधि: साधधातु: प्रयुज्यते कविभिरिति शेषः। एतत्तु नाटकप्रकरणात नाटक एव। तदितरत्र तु गमे: स्थाने ण्यन्तसाधे: प्रयोगे अवाचकत्वदोष एव स्यादित्यवगन्तव्यम्। (१) उदाहरति - यथेति। ऋषीति। शा्ङ्गश्वशारद्दतयोर्वक्त्रोर्निर्देशः। प्रायपदोपा- दानात् "सुहं चिट्ठुउ अज्जउत्तो । अहं गमिस्सम्'। इस्युत्थाय गच्छतीति रत्नावल्यां गमेः प्रयोगोऽपि। (२) पात्राणां सम्बोध्यत्वप्रकारमुपपादयति - राजेति। राजा वाच्य इत्यग्रिमेणा- न्वयः। भृत्यः सचिवादिभिः राजा स्वामीति देवेति, वाच्यः स्वामिपदेन देवपदेन सम्बोधनीयो विशेषणीयो वेत्यर्थः । अधमः नीचपात्रेः भट्टेति वाच्यः भट्टपदेन सम्बोध- नीयो विशेषणीयो वेत्यर्थः। एषमन्यत्रापि। तथा राजषिभिरन्यर्नृपतिभि: विदूषकेण च राजा वयस्येति वाच्यः ऋषिभिः स राजा राजन्निति अपत्यप्रत्ययेन पौरव ! दाशरथे ! इस्थमपत्यप्रत्ययान्तपदेन च वाच्यः। एतच्च पुत्रादिसम्बन्धिपदोपलक्षराम, तेन रघुनन्दन ! इत्यादिनापि वाच्यः। अत्र विशेष :- राजपत्न्यस्तु संभाष्या: सर्वा: परिजनेन तु। भट्टिनी स्वामिनी देवी इत्येवं नाटके बुधैः॥ देवीति महिषी वाच्या राज्ञा परिजनेन तु। भोगिन्य इति शेषास्तु स्वामिन्य इति वा पुनः ॥ इति॥ विग्रैस्तु स्वेच्छया अपत्यप्रत्ययेन सर्केतितनामभिर्वा वाच्यः। इतरैः क्षत्रिया- दिभि्व विप्र आय्येति वाच्यः। तेनानर्घराघवादौ विश्वामित्रेति कौशिकेति कुशिकनन्द-

पात्रसम्बोध्यत्वप्रकारनि० ] लक्ष्मीविराजितः

वयस्येत्यथवा नाम्ना वाच्यो राज्ा विदूषक: ॥ १४६ ॥ वाच्यौ नटीसूत्रधारावार्यनाम्ना परस्परम्। सूत्रधारं वदेद्दाव इति वै पारिपार्श्विक:॥ १४७॥ सुत्रधारो मारिषेति हण्डे इत्यघमेः समाः। वयस्येत्युत्तमैहहो मध्यैरार्येति चाग्रज: ॥ १४८ ॥। भगवन्निति वक्तव्याः सर्वेर्देवर्षिलिङ्गिनः । वदेद्राज्ञीं च चेटीं च भवतीति विदूषकः ॥ १४६ ॥ आयुष्मब्रथिनं सूतो वृद्धं तातेति चेतरः। वत्सपुत्रकतातेति नाम्ना गोत्रेशा वा सुतः ॥ १५०॥ शिष्योऽनुजश्च वक्तव्योऽमात्य आर्यति चाघमैः । विप्रैश्यममात्येति सचिवेति च भरायते ॥ १५१ ॥ साधो ! इति तपस्वी च प्रशान्तश्चोच्यते बुधः । स्वगृहोताभिध: पूज्य: शिष्याद्यैर्विनिगद्यते॥ १५२ ॥ नेत्यादिना शतानन्देन विश्वामित्र उक्तः। विदूषकः राज्ञा वयस्येति वाच्यः। नटी सूत्र धारौ परस्परम् आर्य्यनाम्ना एकदेशे समस्तद्यकीर्त्तनम्, तेन नव्या आर्य्यपुत्र इति सूत्रधारेणाय्येति वाच्यावित्यर्थः । परि समन्तात् सूत्रधारस्य चरतीति पारिपान्चिक: उक्तलक्षणो नट विशेष: सूत्रधारं भाव इति वदेत्। सूत्रधारश्च पारिपार्धिक मारिषेति न हिनस्ति नाशयति सामाजिकानां शान्तिमिति मारिषस्त सम्बोधने मारिषेति वदेद्। अधमर्जनः समा आत्मतुल्या अधमा: हण्डे इति वक्तव्या। हण्डे इत्यामन्त्रणद्योतकमव्य- यम उत्तमर्जन: आत्मतुल्या जना वयस्येति वक्तव्याः। मध्यजनः आत्मतुल्या जना हं हौ इति वक्तव्याः। अनुजेन आ्रात्रा अग्रजो भ्राता आय्येति वक्तव्यः। देवाश्च ऋषयश्च लिद्गिन दण्डकमण्डलुधारिणो ब्रह्म चारिपरिव्राजकप्रभृतयश्च ते सर्वेर्जनः भगवन्निति वक्तव्याः। तथा चोक्तं मुनिना- देवानामपि ये देवा महात्मानो महर्षयः। भगवन्निति ते वाच्या यास्तेषां योषितस्तथाः ॥ देवाश्च लिद्गिनश्चैव नानाश्रुतधराश्च ये। भगवन्निति ते वाच्याः पुरुषैः स्त्रीभिरेव च।। इति ॥ विदूषको राज्ञीं चेटीं दासों च भवतीति वदेत्। वृद्धं सूतः सारथि: रथिनम् आयुष्म- न्निति वदेत्। इतरो युवाबालकश्च वृद्ध जनं, तातेति वदेत्। सुतः पुत्रः पित्रा जनकेन शिष्योऽन्तेवासी गुरुणा अनुजः अग्रजने च वत्स इति तात ! इति ! वा राम ! इन्या- दिना नाम्ना गोत्रेण रघुनन्दन ! इत्यपत्य प्रत्ययान्तेन वा वक्तव्यः सम्बोध्यः। अध- मैजनैः अमात्यः सचिवः आय्येति वक्तव्यः। अयममात्यो वि्र स्तु अमात्येति सचिवेति च भण्यते कथ्यते। तपस्वी च प्रशान्तो वीतरागश्च बुधैर्ज्ञानिभिर्जनैः साधो ! इति उच्यते सम्बोध्यत इत्यर्थः । पूज्यो जनः शिष्याद्यैर्जनैः स्वगृहीता स्वेच्छया प्रयुक्ता अभिधा भगवन्निति महाभागेत्यादिना पूज्यत्वद्योतकनाम यस्य स तथोक्त: कृत्वा विनि-

५६० साहित्यदर्पण :- [पष्ठपरिच्छेदे-

उपाध्यायेति चाचार्यों महाराजेति भूपतिः । स्वामीति, युवराजस्तु कुमारो भतृदारक:। १५३ ॥। भट्गसौम्यमुखेत्येवमधमैस्तु कुमारक:। वाच्या प्रकृतिभी राज्ञः कुमारी भर्तृदारिका॥ १५४॥ पतिर्यथा तथा वाच्या ज्येष्ठमध्याधमैः स्त्रियः। हलेति सदथो, प्रेष्या हसे वेश्याज्जुका तथा॥ १५५॥ कुट्टिन्यम्बेत्यनुगतैः पूज्या च जरती जनैः। आामन्त्रणैश्च पाषराडा वाच्या: स्वसमयागतैः ॥ १५६॥ शका(शाक्या)दयश् संभाष्या भद्रदत्तादिनामभिः । यस्य यत्कर्म शिल्पं वा विद्या वा जातिरेव वा॥ १५७॥ तेनैव नाम्ना बाच्योऽसौ जेयाश्चान्ये यथोचितम्। गद्यते अभिधीयते । आचार्य्यश्र माावकैः उपाध्यायेति वाच्यः सम्बोध्य इत्यर्थः। भृपतिः पृथिवीपतिः प्रजाभि: महाराजेति वा स्वामीति वाच्यः सम्बोध्यः।युवराजस्तु उत्तमैर्मध्य- मैर्जनैः कुमारो भर्तृदारको वा वाच्यः सम्बोध्यः । अधमैर्जनस्तु कुमारको युवराजः सौम्य! वा भद्रमुख! इत्येवं वाच्यः। राज्ः कुमारी सुता प्रकृतिभिः प्रजाभिः भर्तृदारिकेति वाच्या सम्बोध्या। पतिः यथा याद्दशसम्बोधनादिना वाच्यस्तथा तस्य स्रन्रियोऽपि ज्येष्ठमध्याधमैरुत्तममध्यम। धमैः सर्वेरेव जनः वाच्याः सम्बोध्याः राजेव राजी स्वामि- नीति देवीति भष्टिनीति वाच्येत्यर्थः। सदृशी आत्मतुल्या प्रेष्या सेविका हलेति वाच्या। वेश्या हञ्ते इति वाच्या। हला हअे उभे अव्यये। परनारी पुंसा संयोजयित्री शंभ- ल्यपरपर्य्याया स्त्री कुट्टिनी अज्जुकेति वाच्या सम्बोध्येत्यर्थः। जकारक्वयसध्यघटितोऽ- ज्जु का शब्द: । अन्न विशेष उक्तो महर्षिया- अज्जुकेति भवेद्वाच्या वेश्या परिजनेन तु। या त्वत्र बृद्धा सा त्वम्बा भाष्या परिजनेन तु। तथानुगतैः सेवकैर्जनैंः पूज्या गुर्वङ्गनाप्रभृतिखी अजरत्यपि अम्बेति वाच्या, तथा जरती परिणतवयस्का वृद्धा स्त्री अपूज्यापि अम्नेति वाच्या पापानि सन्वन्ति ददते इति पाषण्डाः कापालिकादयश्च नमन्ताड्डप्रत्ययः पृषोदरादित्वात्साधु। यस्तु कवगंद्वितीय- मध्यस्तत्र शं खण्डयन्तीति "खडि भेदने" चुरादिस्तस्मादचू प्रत्ययेन साधु। उक्तञ्न- पालनाच् त्रयी धर्मः पाशब्देन निगद्यते। तं खण्डयन्ति ते यस्मात्पाखण्डास्तेन हेतुना॥ इति। स्वसमयागतैः स्वसंकेतप्राप्तः आमन्त्रणैः कापालिक इत्यादिसम्बोधनपदैः वाच्या सम्बोध्या: शकादयश्च शकयवनादिजातय शाक्येति पाठे शाक्यादयो बौद्धप्रभृतयश्च भद्र-दत्तादिनामभि: संभाष्या । यस्य यत् मालाकरणादिकर्म यद्वा शिल्पं कलादिकर्म या वा विद्या मीमांसादि:, या च वा जाति: ब्राह्मणात्वादिः, असौ सः मालाकासदिः

भाषाविभागनि० ] लक्ष्मीविराजितः । ५६१

(३) अथ भाषाविभाग :- पुरुषाणामनीचानां संस्कृतं स्यात्कृतात्मनाम् ॥।१५८। सौरसेनी प्रयोक्तव्या तादृशोनां च योषिताम्। आसामेव तु गाथासु महाराष्ट्रों प्रयोजयेत् ॥ १५६॥ अत्रोक्ता मागधी भाषा राजान्त:पुरचारिणाम्। चेटानां राजपुत्राणं श्रेष्ठानां चार्घमागधी॥ १६० ।। प्राच्यां विदूषकादीनां, धूर्तानां स्यादवन्तिजा। योधनागरिकादोनां दाक्िसात्या हि दीव्यताम्॥ १६१॥ शबराणां शकादीनां शाबरी संप्रयोजयेत्। बाह्नोकभाषोदीच्यानां द्राविडी द्रविडादिषु॥॥ १६२॥

तेनंव तत्कर्मादिप्रकाशकेन मालाकारादिपदेनेव नाम्ना वाच्य:, मालाकार! तार्ककिक! चार्बाक ! इत्यादिना सम्बोधनं कार्य्य इत्यर्थः। अन्ये च मित्रादयो यथोचितं ज्ञेथा तथा चशाक्यभिक्षुर्भदन्तेति, भगिनीपतिरावुत्तेति, जनक आवुकेति, राज्यश्यालो राष्ट्रिय इति तत्तत्पदेन यथाशास्त्रं ज्ञातव्यम्। (३) यस्य या भाषा स्यात्तस्य तां दर्शयितुमाह-अर्रथ भाषेति। वक्तविशेषस्य भाषाविशेष इत्यर्थ: । महषिणा चान्न विशेषो दर्शितः । तथा च- मागध्यवन्त्यजा प्राच्या सूरसेन्यर्धमागधी। बाह्लीका दात्िणात्या च सप्तभाषा: प्रकीर्ततिता: । इति। अन्न रुद्रटस्तु- प्राकृतसंस्कृतमागधपिशाचभाषाश्च सूरसेनी च। षष्ठोऽत्र भूरिभेदो देशविशेषादपभ्रंशः। इत्याह। पुरुषाणमिति। अन्र दश्यकाव्ये अनीचानां नीचेतरेषामुत्तममध्यमानाम, कृतात्मनां पण्डितानां शित्षितात्मनामित्यर्थः, पुरुषाणां संस्कृतं नाम भाषा भवेत्। अत एव शकु- मतलादौ कृतात्मनां दुष्यन्तादीनामुत्तमानां कृतात्मनां तत्सारथ्यादीनां च मध्यमानां संस्कृतम्। तत्रैव राजपुरुषस्य शित्षितत्वेऽपि नीचत्वान्न संस्कृतम्। तादशीनाम् अनी- चानां कृतात्मनां च योषितां स्त्रीणां शौरसेनी नाम भाषा कार्य्या आसामुक्तप्रकाराण योषितामेव तु गाथासु श्रोकेषु महाराष्ट्रीं भाषां प्रयोजयेत् कविरिति शेषः। राजान्तः पुरचारिणां वामनादीनां मागधीभाषा उक्ता नाटयविद्धिरिति शेष:। चेटानां राजसेव- कानां राजपुत्राणं श्रेष्टिनां राजवैश्यानां च अर्धमागधीभाषा उक्तेत्यत्रान्वयः। एवमग्रे- डपि। विदूषकस्य आदिपदात् राजसुतोपमात्रादीनां प्राच्या गौड़ीया भाषा। धूर्तानाम- तदेवानाम् अवन्तिजा भाषा अवन्तदेशोत्पन्ना भाषा। दीव्यतां खेलनतत्पराखां योधना. गरिकादीनां योदनागरिक-पौरादीनां दाक्षिणात्या वैदर्भीभाषा। शवराणां पर्वतीर्थ भिल्लानां किरातानामित्यर्थ:, शक-यवनादीनां च शाबरों भाषां सम्प्रयोजयेत्। उदी- च्यानां नागप्रभृतिजातीनां बाह्लीकभाषा। द्रविड़ादिषु तत्पात्रेषु द्राविड़ीभाषा।

५६२ साहित्यदर्पंप :- [षछठपरिच्छेदे-

आभीरेषु तथाभीरी चारडाली पुक्कसादिषु। आभीरो शाबरी चापि काष्ठपात्रोपजीविषु॥ १६३ ॥ तथैवाङ्गारकारादौ पैशाची स्थात्पिशाचवाक्। चेटोनामध्यनोचानामपि स्यात्सौरसेनिका॥ १६४ ॥ बालानां षराडकानां च नीचग्रहविचारिणाम्। उन्मत्तानामातुराणां सैव स्यात्संस्कृतं क्वचित् ॥ १६५ ॥ ऐश्वर्येण प्रमत्तस्य दारिद्रयोपद्रुतस्य च। 1 135 भिक्षुवल्कधरादोनां प्राकृतं संप्रयोजयेत् ॥ १६६॥ संस्कृतं संप्रयोक्तव्यं लिङ्गिनीषूत्तमासु च। देवीमन्त्रिसुतावेश्यास्वपि कैश्चित्तथोदितम् ॥ १६७।। यद्देश्यं नीचपात्रं तु तद्देश्यं तस्य भाषितम्। कार्यतश्चोत्तमादनां कार्यो भाषाविपर्ययः ॥ १६८ । योषित्सखोबालवैश्याकितवाप्सरसां तथा। वैदग्ध्यार्थ प्रदातव्यं संस्कृतं चान्तरान्तरा ॥। १६६।। आभीरेषु ब्राह्म णादुगकन्यायामुत्पन्नेषु जातिविशेषेषु आभीरीभाषा। पुक्कसादिषु चा- ण्डालविशेषेषु चाण्डालीभाषा। काष्ठोपजीविषु तक्षकादिषु आभीरीभाषा पत्रोपजीविषु चापि शाबरी भाषेति यथाक्रममन्वयः। अङ्गारकारजातौ लोहादिधातुजीवजातौ आदि. पदात् चर्म्मकारजात्यादौ च तथैव आमीरी शावरी वा भाषा। पिशाचानां देवयोनिवि- शेषाणां बाग भाषा पैशाची भवेत्। अनीचानामुत्तममध्यमाधमानां चेटीनां सेविका- नामपि शौरसेनिकाभाषा भवेत्। बालानां बालकानां षण्डकाना नपुंसकानां नीचग्रह- विचारिणाम् अधमदेवज्ञानाम् उन्मत्तानां वितिप्तानाम् आतुराणाञ्ज सा शौरसेनी एव भाषा भवेत् क्वाचित्क संस्कृतमप्यमीषाम्। ऐश्वय्येण धनमदेन प्रमत्तस्य उन्मत्तस्य दारिद्रयेण उपस्कृतस्य वैकृत्यमापन्नस्य भित्तो: लिङ्गिनः वल्कलधरस्य वृत्तत्वग्धारिण: परिब्राजकस्य आदिपदात् बौद्धपरिव्राजकादेश्च प्राकृतं सौरसेन्यादिद्राविड़ीपर्य्यन्तानाम- न्यतमं महाराष्ट्रीं वा संप्रयोजयेत्। लिद्गिनीषु सन्यासादिचिह्नधारिणीषु उत्तमासु उच्च- जातीयासु च नारीषु कविः स्वेच्छया संस्कृतं सम्प्रयोक्तव्यम्। कैश्रित् नाट्यवि्जिः देवी महिषी मन्त्रिसुता अमात्यपुत्री वेश्या च तास्वपि तथा संस्कृत सम्प्रयोक्कव्यमित्युदितम् अभिहितम्। नीचपात्रं तन्तुवायादिकं यद्देश्यं यद्देशीयम, तस्य भाषितं तद्देश्यं तद्देशी- यम्। अपि च कार्य्यतः प्रयोजनविशेषवशात् उत्तमादीनां नायिकादीनां नारीणां भाषा- विपर्य्ययः पूर्वोक्तभाषाव्यत्यासः कार्य्यः कर्त्तव्यः उत्तमस्य राजान्तःपुरचारित्वे मागधी न तु संस्कृतम् अत एव अनर्घराघवादौ राजपुत्रस्यापि रामचन्द्रादेरुत्तमकार्य्यविधायि- खवेन संस्कृतेनैव व्यवहारो वर्णितः न स्वर्धमागध्या। तथावैदग्ध्यार्थ वैचित्र्यविशेषज्ञाप- नार्थ कविना योषिन्नायिका सखीनायिकाया: सहचरी बालो राजपुत्रादि: वेश्या उत्कृष्ट- वारयोषित् कितवो धूत्त:, अप्सरसश्च तासां तथोक्तानाम् अन्तरा अन्तरा तत्तद्भाषाणां मध्ये मध्ये संस्कृतं प्रदातव्यम्। तन्र मालतीमाधवे मालस्या योषितो यथा-"उवलतु

षटत्रिंशल्लक्षणनि० ] लक्ष्मीविराजितः । ५६३

(४) एषामुदाहरणान्याकरेषु बोद्धव्नि। भाषालक्षणानि मम तातपादानां भाषायवे। (x) षटुत्रिंशल्लक्षणान्यत्र, नाट्यालंकृतयस्तथा। त्रयस्त्रिंशत्प्रयोज्यानि वीथ्यङ्गानि त्रयोदश ॥ १७० ॥ लास्याङ्गानि दश यथालाभं रसव्यपेक्षया। (६) यथालाभं प्रयोज्यानीति संबन्धः । अश्नेति नाटके। तत्र लक्षणानि- (७) भूषणाक्षरसंघातौ शोभोदाहरएं तथा॥ १७१ ॥। हेतुसंशयदृष्टान्तास्तुल्यतर्कः पदोच्चयः। निदर्शनाभिप्रायो व प्राप्तिविंचार एव च॥ १७२ ॥ दिष्टोपदिष्टे च गुणातिपातातिशयौ तथा। विशेषणनिरुक्तो च सिद्धिभ्रंशविपर्ययौ॥ १७३ ॥ दाक्षिरायानुनयौ मालार्थार्पत्तिगहरं तथा। पृच्छा प्रसिद्धि: सारूप्यं संक्षेपो गुराकोर्तनम् ॥।१७४॥ लेशो मनोरथोऽनुक्तसिद्धि: प्रियवचस्तथा।

गगने रात्रिरिति"। तत्रैव सख्या लवड्गिकाया यथा "वयं तथा नाम" इत्यादि। अनर्ध्य- राघवे यथा बालस्य रामस्य। मृच्छकटिके वसन्तसेनाया वेश्याया यथा "गर्ज वा वर्षं वा" इत्यादि। अन्ययोरूह्यम्। (४) एषामिति। भाषाविशेषाणामित्यर्थः । आकरेषु महाकविप्रबन्धेषु बोद्धव्यानि ज्ञेयानि भाषालक्तणानि, भाषारणवे तन्निमितस्वप्रबन्धे बोध्यानि अवगन्तव्यानि। (५) नाटकीयवस्तुनो मनोहरताऽतिशयं प्रदर्शयितुं विधेयमुपपादयति-षटत्रिंशदि- ति। अत्र नाटके षट्त्रिशत् लक्षणानि, सकलानि षट्त्रिशद्धमाणीत्यर्थः त्रयस्त्रिंशत् नाट्यालडकृतयः, त्रयोदश वीथ्यक्वानि तथा दश लास्याङ्गानि, एतानि रसव्यपेक्षया रसा काडच्या यथालाभं यथायोग्यम कविप्रयोज्यानि यस्मिन् रसे यदाकांक्ितं योग्यं च भवति तत्तांस्मन् वर्णनीयानीत्यर्थः। तथा च रसाकांत्तासत्त्व एवामीषां प्रयोगो न पुनः केवलं तदभावेऽपि वर्णनीयान्येवेति नियम इति भाव:। (६) यथालाभमिति। यथायोग्यमित्यर्थः । (७) तत्र षटत्रिशल्लत्तणानि उद्दिशति-भूषणेति। भूषगाम् , अत्तरसङ्गातः, शोभा, उदाहरणम्,हेतुः, संशयः, दष्टान्तः, तुल्यतर्कः, पदोच्चयः, निदशनम, अभिप्रायः, प्राप्तिः, विचार:, दिष्टम्, उपदिष्टम, गुणातिपातः, गुणतिशयः, विशेषणम्, निरुक्तः, सिद्धिः, अंशः, विपय्यय:, दात्तिण्यम्, अनुनयः, माला, अर्थापत्ति:, गर्हगाम, पृच्छा, प्रसिद्धि:, सारूप्यम, सङ्क्षेप:, गुणकीर्त्तनम्, लेश:, मनोरथ:, अनुक्तसिद्धिः, प्रियवचश्च, एता- नि षटूत्रिशत् लच्यते नाटकस्वरूपमेभिरिति लक्षणानि, इत्युच्यन्ते लक्षणानीव्युत्तरस्या- पकर्षोडन्र कारिकायाम। पादपूरणार्था च तत्रोक्ति:।

५६४ साहित्यदर्पण :- [षछ्ठपरिच्छेदे

तत्र- (८) लक्षणानि गुणैः सालंकारैर्योगस्त भूषराम्॥। १७५।। (६) यथा- आ्रत्िपन्त्यरविन्दानि मुग्धे। तव मुखश्रियम्। कोषदण्डसमग्रारणां किमेषामस्ति दुष्करम्॥

(११) यथा शाकुन्तले-'राजा-कच्चित्सखीं वो नातिबाधते शरीरसंतापः। प्रियंवदा-संपदं लघोसहो उअसमं गमिस्सदिं।' (१२) सिद्धरथैंः समं यत्राप्रसिद्धोऽर्थः प्रकाशते ॥ १७६॥ (८) यथाक्रमं लक्षणान्यभिधातुं प्रथम भूषएमभिधत्ते-लक्षणनीति । अथ संख्या- तानां लक्षणानां लक्षणानि अभिधीयन्त इत्यर्थ:,। सालङ्वारैः यमकोपमाद्यलड्कारसहितैः गुयैर्वच्यमाण माधुर्य्योज:प्रसादैः योगो मिथो मेलनं भूषयति नाव्यं यत्तत् भूषएं नाम नाटकालङ्करगम्। उक्तञ्न महर्षिणा भरतेनापि- अलङ्कारर्गुंणेश्चैव बहुभि: समलङ्कृतम्। भूषणैरिव विन्यस्तैस्तभ्वूषणमिति स्मृतम्॥ इति। (९) उदाहरति-यथेति । आर््राक्षिपन्तीति। हे मुग्धे ! सुन्दरि ! "मुग्धः सुन्दरमूढयोः" इति विश्वः, अरविन्दानि पद्मानि (कतृ'खि) "वा पंसि पद नलिनमरविन्दं महोत्पलम्" इत्यमरः, तव मुखश्रियम् वदनशोभाम् आत्तिपन्ति अभिभवनाय निन्दन्ति स्पर्द्धन्ते वा नन्वेषां वदनशोभाया अभिभवने कि सामर्थ्यमित्यत आह-कोषदण्डेति। कोषो बीज- कोषो भाण्डागारश्र, दण्डो नालचतुर्थोपायश्च ताभ्यां समग्राणि सकलानि तेषां तथो- कानाम्, एषामरविन्दानां कि कार्य दुष्कर कठिनमस्ति ? अपि तुन किमपीत्यर्थ : अर्थश्लेषमूलोऽर्थान्तरन्यासोSलङ्कारः। तत्र प्रथमे चरणे माधुर्यगुणः तदन्यत्र तु प्रसा- दगुणा इत्येतेषां मिथो मेलनाद्भूषराम। (१०) अक्षरसङ्गातं लक्षयति-वर्णानेति। चित्रो विदग्धमनोरमोऽर्थो येषां तैस्त- थोकेः, मितैरल्पैः, अत्तरैः वर्णः वर्णना यत्किञ्चित् प्रतिपादनम् अक्षराणां सङ्गातो मिश्रेणमिति अक्रसङ्गातो नाम लक्षणम्। तथा च भरत :- यत्राल्पैरक्षरः श्लिष्टैविचित्रमुपवर्ण्यंते। तमप्यत्तरसङ्गातं विद्यालक्षणसंजञितम् ॥ इति। ( ११) उदाहरति-यथेति। राजा दुष्यन्तः । वो युष्माक सखों शकुन्तलां शरीर- संताप: स्मरज्वाला कचचित् ! ज्ञातुमिच्छामीत्यर्थः। "साम्प्रत लब्धौषधमुपशमं गमिष्यति इति संस्कृतम्। साम्प्रतम् अधुना लब्धं प्राप्तं औषधं भवद्रपं येन सः तं तथोक्तम् उपशम गमिष्यति अभीष्टलाभेन शान्तिं प्राप्स्यति। अत्र त्वस्प्राप्तिरेवौषधप्राप्तिरिति भङ्गया प्रतिपाद्यमानोऽर्थश्चित्रः अत्राणि मितानि। तेनाक्षरसङ्गातलत्तणसमन्वयः। (१२) शोभालत्षएं लक्षयति-सिद्धैरथैरिति। सिद्धिःसाधयितुमार्घै: स्पषट व्यज्य-

षट्त्रिशलक्षण नि० ] लक्ष्मीविराजितः। ५६५

श्लिष्टश्लक्तण चित्रार्था सा शोभेत्यभिघोयते। यथा- ( १३) 'सद्वंशसंभवः शुद्धः कोटिदोऽवि गुणान्वितः।2ह (e1) कामं धनुरिव क्ररो वर्जनीयः सतां प्रभु:। (१४) यत्र तुल्यार्थयुक्तन वाक्येनाभिप्रदर्शनात् ।। १७७।। साध्यते Sभिम तश्चार्थस्तदुदाहररं मतम्। यथा- (१५) अनुयान्त्या जनातीतं कान्तं साधु त्वया कृतम्। का दिनश्रीर्विनार्केण का निशा शशिना विना। (१६) हेतुर्वाक्यं समासोक्तमिष्टकृद्धेतुदर्शनात् ।। १७८।।

मानरुपमानभूतैरित्यर्थ: अथैः सममेकवाक्येनव यत्र अप्रसिद्धो निगूढः कश्चिदुपमेयभू- तोऽर्थ: विधेयान्वयार्थ प्रकाशते बुद्धिविषयी भवति शिष्टश्त्तणाश्चित्रो विदग्धमनोरमोथो यस्या: सा तादृशी नाटयशोभनात् शोभेति शोभा नाम लक्षगाम्। (१३) उदाहरति-सद्वंशेति। सतो वंशात् अन्वयात् वेगोश्च सम्भवः समुत्न शुद्धो निष्पापः कीटवेधादिरहितश्च, कोटिं कोटिसंख्यक धनं ददातीति सः तथा कोटिस ख्थाकरिपंश्र द्यति ग्रहताशुगः खण्डयति भिनत्तीति स चाग्रभाग इत्यर्थ:, गुण: शौर्य्या- दि: मौर्वी च, क्रूरः कुटिलहृदय: कर्कशश्च प्रभुः धनुरिव सतां वर्जनीय: सतामिति, कर्त्तरि षष्ठी आवर्जनहेतुगुणादिसत्त्वेऽपि क्रौर्यात् वर्ज्जनीय इति भावः। अत्र सिद्धेन सद्वंशादिना सममेकदैव प्रसिद्धो वेण्वादिरर्थो विधेयवर्जनान्वयार्थ प्रका- शनात् श्िष्टशब्देन विचित्रार्थवत्वाच्च शोभा। (१४) उदाहरणलत्तरां लक्षयति-यत्र तुल्यार्थेति। यत्र तुल्यार्थयुक्ेन प्रक्रान्तस- मानविषयावबोधकेन वाक्येन अभिप्रदर्शनात् प्रक्रान्तार्थस्याभिप्रायबोधनात् अभिमतोऽ- भिप्रेतोऽर्थ: साध्यते ज्ञाप्यते यत् तत् उदाहियत अस्मिन्निति उदाहरणं नाम लक्षं मतम्। (१९) उदाहरति-अनुयान्त्या इति। श्रीराममनुयान्तीं सीतां प्रति अनसूयाया उक्तिरियम्। जनातीतं जनेभ्यो निगतं वनगमनोनमुखमित्यर्थः, यद्वा विलत्तणालौकिक- गुणाशालिनम् कान्तं स्वामिनम् अनुयान्स्या अनुगच्छन्त्या त्वया भवत्या साधु समीचीनं कृतं विहितम्। तथा च अकेणा सूर्येण विना का नाम दिनश्रीर्वासरशोभा ? मेवाच्छन्न- दिनश्रियोऽर्काभावो बोध्यः। शशिना चन्द्रेण च विना का नाम निशा? अपि तु। न कापीत्यर्थः । अत्रार्के विना दिनश्रीरिव शशिनं विना निशेव कान्तं विना योषिदशोभै- वेति व्यज्यते। . प्रकृते सीतायाश्च प्रशंसारूपोऽर्थोंडभिमतस्तदुक्त्वाक्येन साधनात् उदाहरराम्। अत्र च वाक्यभेदात् उपमानोपमेययोः सहैव प्रकाशनाभावात श्लेषाभावाच्च पूर्वस्माद्भेदः। (१६) हेतुसंज्ञकलत्तणं लक्षयति-हेतुरिति। हेतुदर्शनात् पृष्टार्थस्योपयुककतक कारयं दर्शयित्वा समासेन संक्षेणोक्तम, इश्कृत् प्रतिपाद्यस्याभीष्टार्थबोधकरं वाक्यं हेतुसम्ब- न्धात् हेतुर्नाम लक्षगाम्। ७२ सा०

५६६ साहित्यदर्पण :- [ षष्ठपरिच्छेदे-

(१७) यथा वेण्यां भौमं प्रति 'चेटी-एवं मए भणिदं भागुमदि तुझाएं अमुक्केसु केसेसु कहं देवीए केसा संजमिअ्न्तित्ति।' (१८ ) संशयोऽज्ञाततत्वस्य वक्ये स्याद्यदनिश्चयः । (१६) यथा ययातिविजये- इयं स्वर्गाधिनाथस्य लक्षमीः किं यक्षकन्यका। किं चास्य विषयस्यैव देवता किमु पार्वती।। (२०) दष्टान्तो यस्तु पक्षेऽर्थसाधनाय निदर्शनम्॥१७६ ॥

अत्रोकं महर्षिण- बहूनां भोषमाणानामनेकार्थविनिर्णयात्। सिद्धौ समानवचनं हेतुरित्यभिसंजितः ॥ इति। (१७) उदाहरति-यथेति। 'एवं मया भगित भानुमति! युष्माकमुक्त्ेषु केशेषु कर्थ देव्या: केशा: संयम्यन्ते" इति संस्कृतम्। अन्र द्रौपद्या: केशासंयमनहेतौ भानुमत्या पृष्टे सभ्रातृकदुयोधनवधाभावे हेतौ प्रदर्शयितब्पे वैधव्यद्योतकभानुमतीकेशमोचनाभावहेतो: प्रदर्शनात् तस्यैव च भीमस्या- भिमतत्वात्संक्षेपवाक्योपन्यासेन हेतुः। (१८) संशयाख्यं लक्षणां लक्षयति-संशय इति। अरज्ञाततत्वस्य अज्ञातं तत्त्वं येन तस्य तथोक्तस्य अज्ञानतत्त्वविशेषस्य जनस्येस्यर्थः, वाक्ये शृण्वता यदनिश्चयोऽनिर्याय: स्यात् तत् अनिश्चय एव संशयजननात् सशयो नाम लक्षणम्। यदित्य निश्चय क्रियाविशे- षगां बोध्यम्। अत्र मुनि :- अपरिज्ञाततत्त्वार्थ यत्र वाक्यं समाप्यते। अनेकत्वाद्विचाराणां संशयः परिकीत्तितः ॥ इति। (१९) उदाहरति-यथेति। इयमिति। काञ्चित् दिव्यकन्यकामवलोक्य तत्त्वम- जानतो ययाते: वितर्कोडयम्। दयं कि स्वर्गाधिनाथस्य स्वर्गस्य त्रिदशालयस्य अधिनाथ: स्वामी तस्य तथोक्तस्य इन्द्रस्येत्यर्थः, लक्मी: राज्य१ :? किं वा यक्तकन्यका ? उभ- यत्र काकात्तिगोलकन्यायेन किंपदार्थान्वयः। किञ्च वा अस्यैव विषयस्य देशस्य देवता अधिष्ठात्री ? किमु वा पार्वती ? अत्राज्ञाततत्वम्य ययातेर्वाक्ये श्रतुः कन्यकातावानिश्चयात् संशयः। (२०) दष्टान्ताख्यं लक्षणं लक्षयति-दृष्टन्त इति। पक्षे अर्थस्य साध्यस्य साध- नाय वोधनाय यस्तु निदर्शनं हेतुप्रदर्शनम, स दष्ट:अन्तः साध्यस्वरूपं यस्मादर्थादिति दष्टान्त: तत्संज्ञको लक्षगाम। नाटयशास्त्रेSप्युक्तम्- सिद्धौ पूर्वोपलब्धौ यः समत्वमुपपादयेत्। निदर्शंनकृतस्तज्जः स दृष्टान्त इति स्मृतः ॥ इति।

षटत्रिशल्क्षणनि०] लक्ष्मोविराजितः । ५६७

(२१) यथा वेरयाम्-'सहदेव :- आर्य! उचितमेवैतत्तस्या यतो दुर्योघन कलन्नं हि सा' इत्यादि। ड (२२ ) तुल्यतर्कों यदर्थेन तर्क: प्रकृतिगामिना । (२३) यथा तत्रैव- प्रायेगौव हि दृश्यन्ते कामं स्वप्नाः शुभाशुभाः। शतसंख्या पुनरियं सानुजं स्पृशतीव माम् ॥। (२४) संचयोऽर्थानुरूपो यः पदानां स पदोच्चय: ।। १८० ।। (२१) उदाहरति-यथेति। सहदेव: (भीमं प्रति) तस्या भानुमत्याः । एतत् परि- हासविधानम्। सा भानुमती। (क) अथि ! जण्गासेणि! पञ्च ग्गामा पत्थी अतित्ि सुखी अति ता कीमदाणीं किं दे केशा ण संजमी अन्ति ?। इति तद्वाक्यम्। अत्र भानुमती रूपपक्षे परिहासविधानौचित्यरूपसाध्यस्य दुर्योधनक लत्रत्वरूपहे- तुप्रदर्शनात् दृष्टान्त:। (२२ ) तुल्यतर्काख्यं लक्षणं लक्षयति-तुल्यतर्क इति। प्रकृतगामिना प्रस्तुतेन न तु प्रकृतिविपर्यासरूपेण अद्भुतेन, अर्थेन वस्तुना यत् तर्कों भाव्यर्थानुसन्धानं स तु द्वारद्वारिणोवस्तुनो: समानतर्कणणात्तुल्पतर्को नाम लक्षराम्। अन्रापि यदित्यव्ययम्। महर्षिखा त्वत्रेत्थमभिहितम्- रूपकैरुपमानैर्वा तुल्यार्थाभि: प्रयोक्तृभिः । अप्रत्ययार्थसंस्पर्शस्तुल्यतर्क: प्रकीत्तितः ॥ इति। (२३) उदाहरति-यथेति। तत्रैवेत्यस्य वेण्यामेवेत्यर्थः। प्रायेणेति ॥नकुलेनाहिशत हत्वा भानुमत्याः स्तने प्षत इति भानुमत्या दृष्टे स्वप्ने कथितदुर्यौधनस्याशङ्केयम्। हि यतः प्रायेणैव शोभते एभिरिति शुभा: करणे घञ् शुभाश्राशुभाश्चेति शुभाशुभा: स्वप्ना: शयनसमयेऽन्तःकरणपरिणामविशेषा: कामं यथेष्टम् दृश्यन्ते अवलोक्यन्ते। इयम् ईदृशी अहिगता पुनः स्वप्नानां शतसंख्या सानुजं दुःशासनादिभिः सहितम, मां दुर्य्योधनम्, स्पृशतीव प्रत्येकं सम्बध्नातीव। अस्माकमपि शतसंख्यकत्वात् सर्पाणा- मपि तथात्वात् उभयोस्तुल्यसंख्यकत्वेन मम चेतसि महद्भयमित्यर्थः । पथ्यावक्त्र छन्दः।

(२४) पदोच्चयाख्य लक्षणं लक्षयति- सञ्चय इति अर्थानुरूपः। अभिधेयतुल्यः सुकु- मारार्थें सुकुमारः उद्धटार्थे च उद्ट इत्यर्थः, यः पदानां सञ्चयः समूहः स पदोच्चयो नाम लक्षगम। उक्त्तं च महषिणाSपि- बहूनां च प्रयुक्तानां पादानां बहुभि: पदैः। उच्चय: सदशारथों यः स विज्ञेय: पदोच्चयः ॥ इति (क) "अयि ! याज्ञसेनि ! पञ्चग्रामाः प्रार्थ्यन्त इति श्रयते तत् कस्मादिदानीमपि ते केशा न संयम्यन्ते" इति संस्कृतम्।

५६६ साहित्यदर्पण :- [पष्ठपरिच्छेदें-

(२५) यथा शाकुन्तले- अधरः किसलयराग: कोमलविटपानुकारिणौ बाहू। कुसुमभिव लोभनीयं यौवनमञ्ेषु संनद्धम् ॥। (२६) अरत्र पदपदार्थयो : सौकुमार्य सदाद्श मे । (२७) यत्रार्थानां प्रसिद्धानां क्रिय ते परिकीर्तनम्। परपक्षव्युदासाथं तन्निदर्शनमुच्यते॥१८१॥ (२८) यथा - क्षात्रधर्मोंचितैर्धमैंरलं शत्रुवधे नृपा:। नरी कि तु बालिनि रामेणा मुक्तो बाण: पराङमुखे।। (२६) उदाहरति-यथेति। अधर इति। राज्ञा शकुन्तलावर्णनमिदम्। अधरोऽध- रोष्ठः किसलयस्य पल्लवस्येव "पल्लवोऽस्त्री किसलयम्" इत्यमरः, रागो लौहित्यं यस्य स तथोक्त: रागेग किसलयसद्दश इति भावः। बाहू भुजौ "भुजबाहू प्रवेष्टोदोः" इत्यमरः, कोमलौ मृदुलौ विपटपौ स्कन्धोर्ध्वशाखे तदनुकारिणौ तत्सद्दशावित्यर्थः। "स्कन्धादूर्ध्व तरो: शाखाकटप्रो विटपो मतः" इति कात्यः। कोमलपदोपादानात्तयोरग्रजतवं प्रतीयते। तथा अङ्गेषु शरीरावयवेषु कुसुममिव पुष्पमिव लोभनीयं चित्तापकर्षकम् यौवनं तारु ण्यम, सन्नद्धं सञ्जातं स्वात्मना आविभूतमित्यर्थः। अङ्गेष्विति बहुवचनोपादानात् मुखे सुन्दरत्वम, लोचनयोश्चञ्ञलत्वम् कण्ठे त्रिरेखावत्वं कम्बुसाम्यं च, वत्तसि कुचयो- रौन्नत्यम, नाभौ निम्नत्वम, नितम्बे मध्यनिम्नत्वं मांसलत्वं च उभयभागे चतुरस्रत्वम्, जघनजङ्गाजानुषु मांसलत्वम, ऊर्वोविशालत्वं शीतलत्वं मृदुलत्वं च गतौ सविलासत्वमि- स्यादि व्यज्यते। मुख्यार्थबाधितः सन्नद्धशब्दो जहल्वक्षराया यौवनं लक्षयति तद्रतातिश- यश्च प्रयोजनम्। (२६ ) लचये लक्षणं संयोजयति-अत्रेति। अर्थो यथा कोमलस्तथा पदोच्चयोऽपि कटुवर्णाविरहात् कोमल इत्यर्थः। सदृशमेवेति। अतः पदोच्चय इति भावः। उद्भटार्थें उद्धटपदोच्ययो यथा उत्तररामचरिते- परागप्राप्त निशुम्भशाम्भवधनुद्वेधाविधाविर्भवत् क्रोधप्रेरितभीमभा्गवभुजस्तम्भापविद्धः क्षणात्। उज्ज्वाल: परशुर्भवत्वशिथिलस्त्वत्कण्ठपीठातिथि- र्येनानेन जगत्सु खण्डपरशुर्देवो हरः ख्याप्यते ॥ इति। अत्र शब्दार्थंयोरुद्वटत्वं सदृशमेवातः पदोच््चयः। (२७) निदर्शनाख्यं लक्षणं लक्षयति-यत्रार्थानामिति। यत्र परपत्तव्युदासार्थ पर- मतनिरासार्थम्, प्रसिद्धानाम् अर्थानां विषयाणाम, परिकीर्त्तन विधीयते तत् दृष्टान्तनि- दर्शनात् निदशनं नाम लक्षणमुच्यते नाट्यविद्धिरिति शेषः। (२८) उदाहरति-यथेति। नात्रधर्मेति। नृपा राजानः कषात्रधमौंचितैः तत्रियजात्यु- चितैः, धर्मैः धर्मनियमैः सम्मुखसङ्ग्रामादिभि: शत्रुवधे रिपूच्छेदे अलं समर्था भवन्तीति शेष:। किन्तिवति यथारथे। तथा च यथा रामेण पराङमुखे सुग्रीवेण साकं योधने व्यग्रे वालिनि सुग्रीवभ्रातरि वाणेन मुक्तः प्रतिप्तः।

पटतिशलक्षणनि० ] लक्ष्मीविराजितः।

(२६) अभिप्रायस्तु सादृश्यादभूतार्थस्य कल्पना।(४६ (३०) यथा शाकुन्तले - -फा | 66F इदं किलाव्याजमनोहरं वपुस्तपाक्कमं साधयितुं य इच्छुति। ध्रवं स नीलोत्पलपत्रधारया समिल्लतां छेत्तुमृषिर्व्यवस्यति। (३१) प्राप्ति: केनचिदंशेन किंचिद्यत्रानुमीयते ॥ १८२॥ (३२) यथा मम प्रभावत्याम्-'अनेन खलु सर्वतश्चरता चञ्चरीकेणावश्यं विदिता भविष्यति प्रियतमा मे प्रभावती।' (३३) विचारो युक्तिवाक्यैर्यंदप्रत्यक्षार्थसाधनम्। अत्र प्रथमाद्वर्थिक्तत्रधर्मनिरासार्थ परासक्तके वालिनि श्रीरामल्य वाणमत्तः प्रसिद्धो- डर्थ उत्तराद्वेनार्थेन कीर्तनानिदर्शनम्। (२९) अभिप्रायाख्यं लक्षणं विघत्ते-अभिप्रायस्त्वत। साद्यात् अद्भुतार्थस्य असम्भविनोऽर्थस्य कल्पना आपादनम्, तु अभिप्रायविशेषेण कल्पनात् अभिप्रायो नाम लक्षणम्। उक्त्तञ्न मनुनाऽपि- अभूतपूर्वो योऽप्यर्थः सादश्यात्परिकल्पितः । लोकेस्यो हृदयग्राही सोऽभिप्राय इति स्मृतः ॥ इति। (३०) उदाहरति-यथेति। इदं किलेति। तपस्योचितवेशां शकुन्तलामवलोक्य दुष्यन्तस्योक्तिरियम। यः ऋषिः कण्वः, इदं पुरो दृश्यमानं शाकुन्तलीयमिति भावः अव्याजेन स्वभावेन न त्वलङ्करणादिनेत्यर्थः मनोहर सुन्दरम् अकृत्रिमरम्यमित्यर्थः, वपुः शरीरम, किलेति निश्चयेन, अनुकम्पायामसहने वा किलशब्दः। तपःक्लमं तपस्याकलेश- तत्परम, साधयितु' कारयितुम, इच्छति अभिलषति। स ऋषि: कण्वः, ध्वं निश्चितम्, नीलोत्पलपत्रस्य इन्दीवरदलस्य धारया अग्रभागेन निशितमुखेनेत्यर्थः "खङ्गादीनां च निशितमुखे धारा प्रकीर्त्यंते" इति विश्वः, नीलोत्पलपत्रधारयेति कथनेन सौकुमार्य खड्गादिसादृश्यं च व्यज्यते, शमीलताम् अतिकठिनं लताविशेषं छेनुँ कर्त्तितुम, व्यव- स्यति प्रयतते। उत्पलपत्रधारया शमीलताच्छेदनमिव शकुन्तलाशरीरेण तपःसाधनम- सम्भवीत्यर्थः। अन्न लतारुपसादश्यात् नीलोत्पलपत्रधारया असम्भविनः शमीलताछेदनस्यापाद्- नादभिप्रायः। (३१) प्राश्मथाख्य लक्षणं निरूपयति-प्राप्तिरिति। यत्र केनचित् अंशेन विशेषणेन बाक्यभागेनेत्यर्थः, किञ्ञिदनुमीयते तत् आत्मनः प्राप्ते: प्राप्तिर्नाम लक्षणम्। उक्त च महर्षिया- दृष्टूवैवावयवान् कांश्चिद्भावो यत्रानुमीयते। प्राप्ति तामपि जानीयाव्लक्षणं नाटकाश्रयम् ॥ इति। (३२ ) उदाहरति-यथेति । अ्र्प्रनेनेति । चञ्चरीकेश द्विरेफेण। अत्र 'सर्वतश्चरते' ति विशेषणेन भ्रमरकत कप्रभावतीदर्शनानुमानात्पाप्तिः। (३३) विचाराख्यं लक्षणं निरूपयति -विचार इति । युक्तिवाक्यै: हेतुबोधकवाक्यैः

५७० साहित्यदर्पण :- [षष्ठपरिच्छेदे-

(३४) यथा मम चन्द्रकलायाम्-'राजा-नूनमियमन्तः पिहितमदनविकारा वतते। यत :- 'हसति परितोषरहितं निरीक्यमाणापि नेक्षते किंचित्।

(३५) देशकालस्वरूपेश वर्णाना दिष्टमुच्यते ॥ १८३ ॥ (३६) यथा वेण्याम्-'सहदेव :- यद्वद्युतमिव ज्योतिरायें क्रुद्धेऽद्य संभृतम्। ततप्रावृडिव कृष्णोयं नूनं संवर्धयिष्यति ।।' (३७) उपदिष्टं मनोहारि वाक्यं शास्त्रानुसारतः। अप्रस्यक्षार्थस्य परोक्षवस्तुनः यत् साधनं ज्ञापनम्, स विचारविषयत्वाद्विचारो नाम लक्षगाम्। उक्तं च महर्षियाSपि - पूर्वंदेश समानार्थरप्रत्यत्षार्थसाधनैः । अनेकापोहसंयुक्तो विचार: परिकीर्ततितः ॥। इति। (३४) उदाहरति-यथेति। राजेति। अन्तः पिहितो हृदयऽवरुद्धो मदनावकार: कामवेगो यस्या: सा तथोक्ता। हसतीति। परितोषः सन्तोषस्तद्रहितं यथास्यात्तथा हसति, अ.येन निरीक्ष्यमाणावलो क्यमानापि किञ्चिन्नेक्षते, सख्यां वयस्यायां प्रियस- हचर्यामित्यर्थ: उदाहरन्त्यां यत्किञ्चित् कथयन्त्याम, असमज्जसम् अयोग्यम् आकाङक्षा. निवर्त्तकमित्यर्थः, उत्तरं दत्ते। अन्न नूनमित्यादि पद्यान्तभागे अप्रश्यक्षस्यान्यचित्तस्थितमदनविकारस्य"हसती'्या- दिसमस्तयुक्तिवाक्य ज्ञापनाद्विचारः। पूर्वोक्तमनुमानन्तवंशेनेति ततोऽस्य भेद:। (३६ ) दिष्टाख्यं लक्षणं निरूपयति-देशकालेति। देशकालयोः स्वरूपेण साध- रम्येंण वर्णना देशकालयो: स्वरूपेणोहिष्टत्वात् दिष्टं नाम लक्षणामुच्यते। नाट शास्त्रे पि- यथादेशं यथाकालं यथारूपं च वर्ण्यते। यत्प्रत्यक्षं परोतषं वा दर्ष्ट तदूर्णतोऽपि वा॥ इति। (३६) उदाहरति - यथेति। यद्वैद्युतमिति। अद्य इदानीम् क्रुद्वे कुपिते, आय्यें भीमसेने, विद्युतो भावो वैद्युतमिव तड़िद्वतुल्यम, यत् ज्योतिः क्रोधजनितं स्वतेजः सम्भृतम् आविष्कृतम्, इयं कृष्णा द्रौपदी, प्राधृट् वर्षाकाल इव नूनं निश्चयं तज्ज्योति: संवधयिष्यति संवर्धनं करिष्यति। यथा प्रावृटकालो विद्युत्तेज: संवद्धयति तथैव दवौप- दीयं भीमक्रोधं संबधयिष्यतीत्यर्थः । अत्र कालस्य साधर्म्येण भीमक्रोषद्रौपद्योर्वर्णनाद्दिष्टम्। (३७) उपदिष्टाख्यं लक्षणं निरूपयति-उपदिष्टमिति। शास्त्रानुसारतः प्रयुक्तम, शास्त्रमत्र नीतिशास्त्रम तथा मनोहारि रमणीयम्, वाक्यम् उपदिष्ट नाम लक्षराम्। यदुकं नाट यशास्व- परिगृह्य च शास्त्रार्थ यद्वाक्यमभिधोयते। विद्वन्मनोहरस्वन्तमुपदिष्ट तदुच्यते॥ इति।

षटत्रिशलक्षणनि० ] लक्ष्मीविराजितः ।

(३८) यथा शाकुन्तले- शुश्रषस्व गुरून्, कुरु प्रियसखीवृत्ति सपतनीजने, भतुर्विप्रकृतापि रोषणतया मा स्म प्रतीपं गमः । भूयिष्ठं भव दक्षिणा परिजने, भाग्येध्वनुत्सेकिनी, यान्त्येवं गरहिणीपदं युवतयो, वामाः कुलस्याघयः ॥ (३६) गुणातिपातः कार्य यद्विपरीतं गुणान्प्रति॥१८४॥। (३८) उदाहरति-यथेति। शुश्रषस्वेति। पतिगृहे प्रेष्यमाणां शकुन्तलां प्रति कण्वस्योपदेशोऽयम्। गुरून् चश्रूश्सुरादिपूज्यजनान् शुश्रूषस्व सेवस्व अनलसा सती सभावं पादसंवाहनादिरूपां सेवां विधेहीत्यर्थः, शणोते: सन्नन्तात् "ज्ञाश्रुस्मृदृदशां सनः" इति पाणिनीयसूत्रेणात्मनेपदम्। विध्यर्थे लोट् प्रयोगो ज्ञेय:। उक्त च- अत्तृ शुश्रूषणं स्त्रीणं परो धर्मो ह्यमायया। तद्बन्धूनां च कल्याणि ! प्रजानां चानुपोषगाम् ॥I इति परत्र चेह च श्रेयः साधनतया प्राधान्यात्ततसूचनाय गुरुशु श्रषसास्य प्रथमोपादानम्, उत्तरन्नाप्येवं क्रमोज्ञयः। सपत्नीजने समान एक: पतिर्यंस्याः सेति विग्रहे समासे "नितयं सपत्यादिषु" इति पाणिनीयसूत्रेण निपातनात नकारादेशो डीप, समानस्य सादेशश्र सपतनीति सा एव जनस्तस्मिन् तथोक्ते भर्तु: पाणिगृहीतद्वितीयस्त्रीजने इत्यर्थः, प्रियसखीवृत्तं प्ियसहचरीव्यवहारं कुरु विधेहि। इयमस्मत्प्रियसहचरीति यथा चेतसि उदियात्तथा तदाचरणमनुतिष्ठेत्यर्थः । विप्रकृतापि भत्रैव तिरस्कृताऽपि अपिना आदतो तु कि वक्तव्यम, रोषणतया क्रोधनतया भर्त्तुः स्वामिनः प्रतोपं प्रतिकूलं मा स्म गमः न प्राप्तुहि तदनुकूलवत्तिन्येव सदा भवन प्रति कलवर्त्तिनीत्यर्थः। अन्यथा पातिव्रत्यं भज्येत इति भावः। परिजने सेवकसेविकादौ भूयिष्ठमत्यन्तं दक्षिणा उदारस्वभावा भव यथा सेवकादयस्त्वयि बद्धप्रेमाः भवन्ति तथा तन्मनोरथपूततिद्वारा उदारहृदया भवेत्यर्थः। तथा भोगेषु महादेव्यादिस्थानलब्धसुखेषु सत्स्वपीत्यर्थः । जन्मप्रभृतिवनवासिन्याः सह- जदुर्भंगायाः तथाविधं चक्रवर्त्तिविभवं लब्ध्वाSहङ्कारस्यावश्यं भावित्वादिति भावः। एव- मनेन प्रकारेण विद्यमाना इति शेष:, युवतयस्तरुण्यो गृहिणीपदं गृहीणीति व्यपदेशं गृहिण्या: स्थानं वा यान्ति लभन्ते किन्तु वामा उपदिष्टविपरीतकारिण्यो युवतयः कुल स्य पयुः पित्रोश्चान्वयस्य आधयो मनोव्यथास्तदुत्पादिका भवन्तीति शेषः। तस्मादुप- दिष्ट प्रतिकूलस्वभावा मा भवेति भावः । शाहू लविक्रीडितं छन्दस्तल्लक्षणान्तूक्तं (१५८ पृ०) अन्न समासेन वात्स्यायनोक्तं नीतिशाछानुसारिमनोहरवाक्यत्वादुपदिष्टम्। (३९) गुखातिपाताख्यं लक्षणं निरूपयति-गुणतिपात इति गुणा: स्वधृत्तिगुणा- स्तान् प्रति तेषां गुणानामित्यर्थः, तथा च स्ववृत्तिगुणानां विपरीतं विरोधि यत् स्वका- यें तत् गुएस्यातिपतनादतिक्रमणात् गुणातिपातो नाम लक्षगाम्। उक्त्त च- गुणाभिधानैरविविधैविपरीतार्थयोजितैः। गुणातिपातो मधुरः इति।।

५७२ साहित्यदर्पण :- [ पछपरिच्छेदे-

(४०) यथा मम चन्द्रकलायां चन्द्रं प्रति- तह संहरिज्जइ तमो घेय्यइ सशलेहि ते पाओ। वससि सिरे पसुबइशो तहवि ह इत्थीश जीशयं हरसि।। (४१) यः सामान्यगुणोद्रेक: स गुणातिशयो मतः। (४२) यथा तत्रैव-'राजा-(चन्द्रकलाया मुखं निर्दिश्य)

स्तलस्फूर्जर्कम्बुविलसदलिसंघात उपरि। विना दोषासङ्गं सततपरिपूर्णाखिलकलः कुतः प्राप्श्चन्द्रो विगलितकलङ्क: सुमुखि । ते॥ (४०) उदाहरति-यथेति। "चन्द्रं प्रति कान्तविरहिता चन्द्रकला प्राह" इति शेषः। तह संहरिज्जइ इति। स्वया संहियते तमो गृह्यते सकलैस्तव पाढ:। वससि शिरसि पशुपत्तेस्तथापि स्त्रीणां जीवनं हरसि। इति संस्कृतम। यद्यपि त्वया भवता तमोऽन्धकारं संहियते अपाक्रियते तथापि सक- लै: समग्रे लोकैस्ते तव पादो मयूखचर गाश्र शिरसा धार्यते, संहर्त्तुश्रणोपासनं विरुद्धन्त- थापि सम्प्रति सम्भवतीति भावः । यद्यपि वात्वं पशुपतेरीशस्यापि "शम्भुरीशः पशुपतिः" इत्यमरः, शिरसि मूर्ध्नि वससि तिष्ठसि तथापि स्त्रियः मतसदशग्रोषितभत्त काया जीवन हरसि कामातिशयेन घातयसि। अत्रैतादृदश महत्वगुणयुक्तोऽपि तद्विरोधिस्त्रीजीवनहरणरूपाधमकार्यात् गुखातिपातः। (४१) गुणातिशय।खयं लक्षणं निरूपयति-यः सामान्येति+ सामान्यगुणेभ्य उप- मानोपमेयवृत्तिसाधारणघर्मैम्यः उद्ेकः उपमेयगतस्य क्यचिद्धर्मस्य आधिक्यम्, गुयं सामान्यधर्मसतिशेत इति गुणातिशयो नाम लक्षयां मतः।

बहून् गुणान् कीर्ततियिश्वा सामान्यजनसम्भवानू। विशेष: कीर्त्यंते यस्तु ज्ञेय: सोडतिशयो बुधैः ॥ इति। (४२) उदाहरति-यथेति। असाविति। चन्द्रकलाया सुखमवलोक्य राज् उक्तिरियम्। शोमन मुखं यस्यास्तत्सम्बुद्धौ हे सुमुखि ! सुवदने इत्यर्थः, अन्तर्मध्यभागे चज्जत् चञ्जलं विकवं विकसितं नवं नूतनं ोलाब्जयुगलं नयनट्टयरूपं नोलोत्पळदूयं यस्य स तथोकः। तथा तलेऽघोभागे स्फूजत देदीप्यमान: कम्बु कण्ठरूपो यस्य स तथोक्ता, श्ले. पाच स एव कम्डुः शङ्ग:। तथा उपरि उपरिभागे विलसन् शोममान: अलिसड्घातेः भ्र. मरसमूहो वश्य स तथोक, अत्र केशा एवालिसङ्गातः। तथा दोषारात्रेरासङ्क एव दोषाणा- मासङ्गस्तं विना दोषरहित इत्यर्थ:, सततमनारतमेव परिपूर्णाखिलकल: कला शास्त्राणि षोड़शभागश्च विगलितकलङ्क: कलङ्करहित: मसौ दृश्यमान: मुखरूपश्चन्द्र ते तव समीपे कुतः प्राप्तः, उपस्थितः। सम्बन्धविवक्षया निष्टासंयोगेऽपि पष्ठी। शिखरिपीच्छ् न्दस्तल्लक्षणन्तूकं प्राकू।

लक्ष्मीविराजित:। ५७३

(४३) सिद्धानर्थान्बहूनुकत्वा विशेषोक्तिर्विशेषगम् ॥१८५॥ (४४) यथा - तृष्णापहारी विमलो द्विजावासो जनप्रियः । हदः पद्माकर: किंतु बुधस्त्वं स जलाशयः ॥ (४५) पूर्वीसद्धारथंकथनं निरुक्तिरिति कोत्यते। (४६) यथा वेरयाम्- 'निहताशेषकौरव्य :- इत्यादि। (५२५ पृ०) (४७) बहूनां कीर्तनं सिद्धिरभिग्रेतार्थलिद्धये ॥ १८६॥

रूपसम्बन्धाधिक्यादू गुणातिशयः। (४३) विशेषणाखयं लक्षणं निरूपयति-सिद्धानिति। सिद्धान् उपमानोपमेयभूत श्वेन प्रसिद्धान् बहून उतकर्ष्हेतून् अर्धान् सामान्यधर्मान् उक्त्वा अभिधाय विशेषस्य यस्य कस्यचिद् भेदकधमंस्य उक्तिः कथनम् उपमेये उपमानव्यावत्तंकधर्मौंक्तिरित्यर्थः, विशिष्यते अनेनेति विशेषणं नाम लक्षगम्। तथा चोक्तं तत्रैव- सिद्धान् बहून् प्रधानार्थान् उक्त्वा यत्र प्रयुज्यते। विशेषयुक्तं वचनं विज्ञेयं तद्विशेषणम् ॥ इति। ( ४४) उदाहरति-यथेति। तृष्णपद्दारीति। अत्र स्वं चेत्यर्थवश लभ्यते। हदः सर पुष्करिण्यादिरूपो गत इति यावात्, त्वंच, तृष्णां जलपिपासा धनाकाडुक्षाञ्ज भपहरसि जलदानन धनधानेन च निवतयसीति तृष्णापहारी, विमलः स्वच्छजल: पापरहितश्व द्विजानं पक्षिणा "दन्ता वि्राण्डजा द्विजाः" इश्यमरः, विप्राणज्ज आवालोऽधिकरण माश्रयश्च, जनानां प्रियः हितकारित्वात् सन्तोषदायकः, तथा पद्मानां पद्मायाश्च आ. करो निवासस्थानम्। इस्थमुभयसाधारणानुकूलधर्मानभिधाय भेदरधर्ममभिदधाति किन्विति। तवं बुधः पण्डितः सतु हदः जलानां सलिलानामाशय आधारः ख्यात एव जड़ाशयो मन्दबुद्धि: डलयोरेकरवात्। अत्र तृष्णापहारित्वादीन् बहून् सामान्यधर्मानभिधाय बुघर्वजलाशयत्वरूप्याव्त कधर्मामिधानात् विशेषयम्। (8९) निरुक्त्याख्यं लक्षणं निरूपयति-पूर्वसिदेति। पूर्व सिद्धानां जातानम् अर्थानां वस्तूनां कथनं पूर्वसिद्धत्व्ादेव निश्चयेनोकििः निरुक्तिर्नाम लक्षणम्। आह च- निश्वद्यस्य वाक्यस्य पूर्वोक्ता तु प्रसिद्धये। यदुच्यते तु वचनं निरुश्तं तदुदाहतम्॥ इति। (४६) उदाहरति-यथेति। निधतेति। प्रतिज्ञाहेतुसम्भवरूपस्य विमर्शसन्ध्यङ्ग- अत्र पूर्वसिद्धसमस्तकौर व्यादिदहन कथनान्निरुक्ति: । (४७) सिद्धयाख्यं छक्षयां निरूपयति-बहूनामिति। अभिप्रेतार्थसिद्धये इष्टवस्तु ७३ सा०

५७४ साहित्य दर्पणा :- [ वष्ठपरिष्छेदे- (४८) यथा- यद्वौर्ये कूर्मगजस्य यश्र शेषस्य विक्रमः । पृथिव्या रक्षणे राजन्रेकन्न त्वयि तरिस्थतम्।। (४६) इप्तादीनां भवेद्भ्रंशो वाच्यादन्यतरद्वचः । (५०) यथा वैरायाम्-कञ्चुकिनं प्रति 'दुर्योधन :- सहभृत्यगएं सबान्घव सहमित्रं ससुतं सहानुजम् । स्वबलेन निहन्ति संयुगे नचिरात्पाएडुपुतः सुयोधनम् ॥' सिद्धये बहुनामू अनेकेषां कीतनं कथनं अभिप्रेतार्थसिद्धिनिमित्तकथनादेव सिद्धिर्नामल- इणम्। बहूनामित्यनेकोपलक्षयां तेन यह्वीयं मिश्युदाहरणस्य नासडग्रहः। तथा चैक. स्मिनू बहुनां गुणकथनं सिद्धिरित्यर्थः । उक्तं च- बहनां व प्रयुक्तानां नाम यत्राभिकीत्त्यंते। अभिप्रेतार्थसिद्धयर्थ सा सिद्धिरभिधीयते॥ इति। (८) उदाहरति-यद्वीयमिति। हे राजन् ! कूर्मराजस्य शेषनागभारवहनक ्तु : कच्छ रपते: यद्वीरयं यत् सामर्थ्यंम्, शेषस्य पृथिवीभारकतः शेषनागम्य च यो विक्रमः पराक्रम: पृथिव्या रक्षणे पालने एकत्र त्वयि तदुभयमेव स्थितं वर्तमानम् अस्तीति शेषः। अत्र राज: पृथिवीपालनभारसहिष्णुतातिशयरूपाभिप्रतार्थसिद्धये कूमराजशेषनागव. लयोहमयो: कीत्तनात् सिद्धि:। (8९) स्रंशाख्यं लक्षणं निरुप्यति-दृप्तादीनामिति। दसस्य साहङ्कारस्य आदिप- दातू दषट्दु खितादेश्च, वाच्यात् वक्तुमिष्टात् अन्यतरद्विपरीतं वचो वार्क्य अंशो नाम लक्षणं भवेत्। तटुक्तम्- वाच्यमर्थ परित्यज्य दष्दिभिरनेकधा। अन्यस्मिन्नेव पतनादिह भ्रंशः स इष्यते॥ इति। (५०) उदाहरति-यरथेति। रूवप्रशंसाकर्यानादह ङ्गारेण ज्ञानशून्यो दुर्योधनो विपरी- तमुक्तवान्-सहभृत्यगयमिति। पाण्डुसुतो युधिष्ठिरः स्वबलेन स्वपराक्रमेण सहमृत्यगणं मृत्यगणेन सहितम्, सहस्यसादेशाभावे चेदम्, सवान्धवं वन्धुजनसहितम्, सहमित्रं कर्णादिसहितम्, ससुत लक्ष्मणादिपुत्रवर्गसहितम्, सहानुजं दुर्योधनादिसहितम्, सुयोधनं दुर्योघनं न चिरात द्रुतमेव संयुगे सड्यामे निहन्ति घातयिष्पन्ति, वर्त्तमान- सामीप्ये लटू। ललिताचछन्दः "ससजा विषमे यदा गुरु: समरा स्यालकलिता समे लगौ2इति नच्रणादू। केचितु-सुनदरीवृक्षमित्याहुः। अत्न "न चिशात्पाण्डुसुतं सुयोधनः" इत्येवं वक्तव्ये वक्ुर्दुर्योघनश्य गर्वितश्वेन 'पाण्डुसुतर्गमति कर्मपदस्थाने "पाण्डुसुत" इति कत्तंपदस्य, "सुयोधन" इति कर्कृपद- स्थाने क्मपदश्य च विपरीताभिधानात् अ्रंघः।

षटूनिशल्लक्षणनि० ] लक्ष्मी विराजित:।

(५१) विचारस्यान्यथाभावः संदेहात्तु विपर्ययः॥ १८७ । (५२) यथा- मत्वा लोकमदातारं संतोषे यैः कृता मतिः। त्वयि राजनि ते राजन्न तथा व्यवसायिनः ॥ (५३) दाक्षिण्यं चेष्टया वाचा परचित्तानुवर्तनम्। वाचा यथा- (५४) प्रसाधय पुरीं लक्कां राजा त्वं हि बिभीषण ।। आर्येणानुगहीतस्य न विध्नः सिद्धिमन्तरा।। (५५) एवं चेष्टयापि। (२१) विपर्ययाख्यं लक्षणं निरूपयति-विचारस्येति। सन्देहाव संशयात् विचा- रह्य तत्त्वनिश्चयस्य अन्यथाभावः विपययो नाम लक्षणम्। सन्देहानन्तरं यो निर्णय.

तथा चोकम्- विचारस्यान्यथाभावस्तथा दष्टोपयोगतः। सन्देहात कल्ण्यते यस्तु स विज्ञेयो विपयंयः॥ इति। (१२) उदाहरति-यर्थेति। मत्वेति। यैः पुरुषैःलोकम अदातरं मत्वा, सन्तृष्टे याचनया धनप्राप्ति विनेव प्रसन्ने, मतिः कृता। हे राजन् ? श्वयि राजनि राजति विद्यमाने सति ते पुरुषा: तथा व्यवसायिनः याचनया धनलाभ विनेव सन्तोषावलस्विनः "न विद्यन्त" इति शेष:, किन्तु अध्यन्तदानशीलं भवन्तं वुष्वा याचयन्तीति भावः। अत्र "लोकमदातारमि"त्यनेन सामान्यतया सर्वलोकादातृश्वनिश्चयस्थ "अयं राजा दाताऽहित न वा" इति सन्देहेन पूर्वविचारत्यागाद्विपर्यंयः। (५३) दात्िण्याखयं लक्षणं निरूपयति-दाक्षिण्यमिति। चेष्या शारीरिकव्या पारेण वाचा वचनेन वा परचित्तस्य, अनुवर्त्तनं प्रोणनं, दक्षिणस्य भाव: दाद्िण्य नाम छक्षणम्। उक्त च-

क्रियते वान्यचेष्टाभिस्तददात्षिण्यमिति स्मृतम् ।इति। (५४) उदाहरति-प्रसाधयेति। बिभीषणचित्तप्रीणनार्थ लक्ष्मणस्थोक्तिस्थिम्। हे बिभीषण? लड्का पुरी नगरीं प्रसाधय अधिष्ठानेन शोभय, हि यतः तां तस्या छड़ावा राजा। कथमित्याह-आर्येणेति। आर्येण श्रीरामभद्रण अनुमृहीतस्य रक्षितस्य जनस्य सिद्धि- मन्तरा कार्यसिद्धि विना विघ्न अन्तरायो न स्यात् न भवत्। अन्नैतादृशवचनेन विभीषणचित्तप्रीणनात् दाक्षिण्यम्। (५५) एवं चेष्ट्यापीति। तच्यथा शाकुन्तले- दर्भाक्कुरेण चरण: क्षत हत्यकाण्डे तन्वी हिथता कतिचिदेव पदानि गखा। आहीद्विवृत्तवदना च विसोचयन्ता शाखासु वल्कलमसकतमपि दुमाणाम्॥।

५७६ साहित्यदर्पण :- [षष्ठपरिच्छेरे-

(५६) वाक्येः स्निग्धैरनुनयो भवेदर्थस्य साधनम् ॥१८८ ॥ (५७) यथा वेण्याम्-अश्वत्थामानं प्रति 'कृपः-दिव्यास्त्र्रामकोविदे भा- रद्वाजतुल्यपराक्मे कि न संभाव्यते त्वयि।' (५८) माला स्याद्यदभीष्टार्थ नैकार्थप्रतिपादनम् । (५६) यथा शाकुन्तले-'राजा- किं शीक रः क्रम विमर्दिभिरार्द्रवातं संचारयामि नलिनीदलतालवृन्तम्। अङ्के निवेश्य चरणावुत पद्मताम्रौ संवाहयामि करभोरु ! यथासुखं ते ।।' अत्र शाकुन्तलायाश्चेष्टया दुष्यन्तस्य प्रीणनम्। यथा च तत्रैव-'तदहमेनामनृणां करोमि (इश्यङ्गुलीयक ददाति")। अत्राङ्गुली यदानरूपचेष्टया शकुन्तलाचित्तप्रीणनम्। (२६) मनुनयाख्यं लक्षएां निरूपयति-वाक्यैः स्निग्धैरिति। प्रेमद्योतकैः वाक्यै- वंचनैःअर्थस्य प्रयोजनस्य साधनं सम्पादनम् अनुनयसम्बन्धादनुनयो नाम लक्षयंभवेद। उक्त च महर्षिया- उभयो: प्रीतिजननोर्विरुद्धाभिनिविष्टयोः । अर्थस्य साधकश्चैव विज्ञेयोऽनुनयो बुधैः ॥ इति। (६७) उदाहरति-यथेति। दिव्यास्नग्रामकोविदे उत्कृष्टाख्रसमूहविदुषे भारद्वाजों द्रोणस्तस्य तुल्य: सदशः पराक्रमो यस्य तस्मिन् तथोके। अत्रैवंविध प्रेमद्योतकव चनैः युद्ध प्रवर्तनरूपप्रयोजकसाधनादनुनयः। (५८) मालाख्यं लक्षणं निरूपयति-मालेति। अभीष्टार्थ स्वाभीष्टसिद्धये यत् नेका र्थंस्य प्रतिपादनम्। अनेकविषयस्य ज्ञापनम्, सा अनेकार्थज्ञापनविषयत्वादेव माला नाम लक्षणं भवेव्। उक्तं च- ईपिपितार्थप्रसिद्धयर्थे कीत्यंते यत्र सूरिभिः। प्रयोजनान्यनेकानि सा माळेत्य भिसंजिता ॥ इति। (५९) उदाहरति-यथेति। राजा दुष्यन्तः। शकुन्तलासम्भोगरूपस्वाभीष्टसि द्वयर्थ शुश्रषाप्रकारं विकल्पयति-किं शीकरैरिति। करभाविव मणिबन्धादाकनिष्ठाङगु लिपय्यंन्तप्रदेशावित्र "मणिबन्धादाकनिष्ठं करस्य करमो बहिः" हत्यमरः, ऊरू जड्घे यस्या: तत्मम्बुद्धौ हे करभोरु ? कमविमहविभिः शरीरतापनाशिभिः शीकरैः जलबिन्दुभिः, आर्द्र: क्लिन्नः शोतलो वातः वायुयॅस्य तत्तथोक्तम्, नलिन्याः कमलिन्या: दलमेव पत्रमेव तालवृन्तं डयजनं "व्यजनं तालवृन्तं स्पात्" इत्यमरः, तत् कि सञ्ञालयामि व्यापारयामि? उत किंवा पदूमे कमले इव ताम्रौ अरुणौ रक्तवर्णावित्यर्थः, ते तव चरणौ पादौ अङ्के मदीये उत्सङ्के "उत्सङ्गचिह्नयोरङ्क:"इत्यमरः, निधाय स्थापयित्वा सुखमनतिक्रम्य यथासुखम् यथाथेंऽव्यीभावः, मन्दं मन्दम्, येन विधिना ते सुखं भवेत्ते. नैव विधिनेश्यर्थः संवाह्यामि महयामि "संवाहनं मईनं स्थात् "इत्यमरः, मदनेन खेदम

षट्त्रिंशलक्षणनि० ] लक्ष्मीविराजित: । (६०) अर्थापत्तिर्यंदन्यार्थोऽर्थान्तरोक्त: प्रतीयते॥। ६८६॥ (६१)यथा वेशयाम्-द्रोणोऽश्वत्थामानं राज्येSभिषेक्तुमिच्छतीति कथयन्तं कर्णें प्रति 'राजा-साधु शङ्गराज! साधु। कथमन्यथा- दत्त्वाभयं सोऽतिरथो वध्यमानं किरीटिना। सिन्धुराजमुपेक्षेत नैव चेतकथमन्यथा ।।' ( ६२) दूषणोद्धोषणायां तु भत्सना गर्हएं तु तत्। (६३) यथा तत्रैव-कर्रो प्रति 'अश्वत्थामा- निर्वीये गुरुशापभाषितवशास्किं मे तवेवायुधं संप्रत्येव भयाद्विहाय समरं प्राप्तोऽस्मि किं त्वं यथा। पनयामीत्यर्थः । तथाचात्र शुश्रषा विधानाय मयि विद्यमाने सखयोगंमनेऽपि न काचि. दनुपपत्तिरिति अलमावेगेनेति तत्रत्याशयः । वसनततिलकं छन्दस्तव्वक्षणन्तूक्त प्राक्। अन्रात्मानं प्रति शकुन्तलायां सम्भोगरूपस्वाभीष्टसिद्धयर्थ दुष्यन्तस्य व्यजनसञ्जा लनपादसंवाह नरूपाने कार्थंज्ञाप नान्माला। (६०) अर्थापत्तिर्नाम लक्षणं निरुपयति-अर्थापत्तिरिति। अर्थान्तरोक्ते: अन्यार्थ- प्रतिपादनात् यदन्यार्थः प्रतीयते तत् अर्थस्यापत्तिर्वुद्धावुपस्थितिरर्थापत्तिर्नाम लक्षणम्। तथा चोक भरतेन- अर्थान्तरस्य कथने यत्राऽन्योर्थं: प्रतीयते। वाक्यमाधुर्य संयुक्त सार्थापत्तिरुदाहता॥ इति। (६१) उदाहरति-यथेति। अङ्गराज ! इति कर्णासंबोधनम्। एवं त्वदुक्त सत्यम् अन्यथा न चेव राज्ये स्वपुत्राभिषेकेच्छ्रा न चेदित्यथ तदा अतिरथः अगणितः सह योद्धा स द्रोय: तेनैव किरीटिना अर्जुनेन बध्यमानं सिन्धुराजं जयद्रथ कथमुपेक्षेत तद्वि- मोचनायार्जुन हन्तुमवश्यमेव यतेत यतस्तन्न कृतमतः स्वपुत्राभिषेक एव नूनं तद्धदि आसीदित्यवगम्यते। अत्र सिन्धुराजोपेक्षारूपार्थान्तरोक्तया द्रोणस्य स्वपुत्राभिषेकाभिप्रायरूपान्यार्थं प्रती तेरर्थापत्ति:। (६२) गर्हणाख्यं लक्षणं निरूपयति-दूषणेति। दूषणोद्वोषणायां दोषोद्वाटनवेलायां या तु भत्संना तत्तु गरहएं नाम लक्षणम्। नाटयशास्त्र तु- अत्र संकीतयन् दोषं गुणमथेन दर्शयेत्। गुणातिपाताद् दोषाद्वा गरह यां नाम तद्भवेत्।। इति। हर (६३) उदाहरति-यथेति। तत्रैव वेण्यामेवेत्यर्थः। निवीर्यमिति। तव इतर मे ममापि आयुधम् अख्तरम गुरुः परशुरामस्तस्प शापरूपं भाषितं वार्क्य तद्ूशात्तदधीनात् कि निर्वीय बलहीनमेव कि करिष्यतोत्यर्थः। अयमत्र शापहेतु :- (कर्णो हि सूतजातमा- त्मानं संगोप्य स्वस्य विप्रत्वं प्रसिद्धीकृत्य परशुरामाच्छ्रुस्त्विद्यां लब्घवान्। अनन्त- रञ् क्षताऽयमिति ज्ञातस्तेन तस्मे "तवायुधंनिर्वी्यं स्यादिति शत्त इति)। त्वं यथा त्वमिव महमपि कि सम्प्रत्येव भयात् भीतेः समरं सडग्रामं विहाय परित्यज्य प्राप्त-

साहित्यदर्पणः- [षछ्ठपरिच्छैदे-

जातोऽहं स्तुतिवंशकीर्तनविदां कि सासथीनां कुले तुद्ारातिकृताप्रियं प्रतिकरोग्यस्त्रेण नास्त्रेणा यत् ।।' (६४) अभ्यर्थनापरैर्वाक्येः पृच्छार्थान्वेषरं मता ॥ १६० ॥ (६५) यथा तत्रव - 'सुन्दरक :- अज्जा, अवि खाम सरधिदुदिओोदिट्ट तुहेहिं महाराओ दुर्योधणो रा वेत्ति।' (६६) प्रसिद्धिल कसिद्धारथैरुत क्ृ ष्टैरर्थसाध नम् । ( ६७) यथा विक्रमोर्वश्याम् -'राजा- सूर्या चन्द्रमसौ यस्य मातामहपितामहौ। स्वयं कृतः पतिर्द्वाम्यामुर्वश्या च भुवा च यः ॥ शिविरे उपस्थितोडस्मि! अहं स्तुति राजसतुति वंशकीर्तनंराजवंशावलीगुणोद्घोषणाळ विदन्तीति तेषां तथोक्ानां सारथीनां सूतानां कुले वंशे कि जात उत्पन्नः? नेति भाव:। क्षुद्रेण अरातिना शत्रुणा कृतं जनितं वैरसपकारम् अस्त्रेण नयनामभसा कि प्रतिकरोमि प्रतिक्रियां सम्पादयामि ? अपितु कथमपि नेत्यर्थः। अश््ेण आयुधेन किं न प्रतिकरोमि? अपि तु आयुधेनैव प्रतिक्रियां करोमीत्यर्थः। शाद्र्दूलविकीडितं छन्दस्तलक्षणन्तूक्त प्राक्। (१५८पृ०) अत्र शस्त्रा देनिर्वीयंत्वादिरूपदूष गोद्वोषणया दूष्यमाणस्य कर्यास्य/भर्वर्सनाव् गर्हणम्। (६४) पृच्छाख्यं लक्षणं निरूपर्यात-अभ्र्थनेति। अभ्यर्थनापरैः सर्कारप्रार्थना सूचके: वाक्यैवंचनैः अर्थानां विषयाणाम्। अन्वेषयं मार्गणं पृच्छा नाम लक्षणम्। 8क्तं च- यत्राकरोद् वैर्वाक्ये रास्मानमथवा परम्। पृष्डयते चामिघत्तेऽर्थ सा पृष्छेत्यमिसंजञिता। इति। (६४) उदाहरति-पथेति । अज्जा इति । सुन्दरको कर्णसारधिः । 'आर्या:, अपि नाम सारथिद्वितीयो दष्टो युष्माभिमहाराजो दुर्योघनो न वेति" इति संस्कृतम्। अत्र आर्या इति सर्कार प्रार्थनाद्योतक वचनेन दुर्याधनमार्गणात् पृच्छा। (६६) प्रसिद्धाख्यं लक्षणं निरूणयति-प्रसिद्धिरिति। उत्कृष्टैः लोकसिंद्ाथैं: लोक प्रसिद्धवस्तुभि: अर्थस्य पदाथविशेषस्य साधनं परिचयः प्रसिद्धाथै : साधनधवात् प्रसि- द्विरनांम लक्षणम्। उक्त च- वाक्यैः सातिशयैरुका वाक्यार्थल्य प्रसाधकैः। लोकप्रसिद्धैबहुभिः प्रसिद्धिरिि कीर्तिता ॥ इति। (६७) उदाहरति - यथेति। सूर्या वन्द्रमसाविति। स्वपरिचयवर्णनमिदम्। यस्य पुरुरवसः सूर्यश्र चन्द्रमाश्चेति तौ सूर्याचन्द्रमसौ मातामहपितामहौ मातुः पिता पितु: पिता च 'स्त' इति शेषः। यो द्ाभ्याम् उवश्या भुवा च पतिः स्वयं वृत इत्यर्थः। सोऽईं पृष्छामिति शेषः। अत्रेदमवगन्तव्यम्- सूर्थपौत्रस्य मानवस्य सुद्यम्नल्य-"इतः प्रभृ- तीह य ओगममिष्यति स स्त्री भविष्यतीति शिवेन शप्ते प्रदेशे प्रविशस्य स्त्रीत्वे जाते इति सूर्यो मातामहः पुरुस्य राजः। तथा चन्द्रात्मजलय बुधस्थात्मज इति चन्द्रो

षट्त्रिशलक्षणनि० ] लक्ष्मीविराजितः। ५७६

(६८) सारूष्यमनुरूपस्य सारूप्यात्क्षोभवर्धनम्। १६१॥। (६६) यथा वेरयाम्-दुर्योधनभ्रान्त्या भीमं प्रति 'युधिष्ठिर :- दुरात्मन्! दुर्योधनहतक 1-'इत्यादि। (७०) संक्षेपो यत्तु संक्षेपादातमान्यार्थे प्रयुज्यते। (७१) यथा मम चन्द्रफलायाम् -- राजा-प्रिये !ह अज्गानि खेदयसि किं शिरीष कुसुमपरिपेलवानि मुधा। (आत्मानं निर्दिश्य-) अयमीहितकुसुमानां संपादयिता तवास्ति दासजनः ।। (७२) गुणानां कीर्तनं यन्तु तदेव गुणकार्तनम् । १६२॥।

ह्रासय पितामह:। (यद्यपि सूर्यस्योक्तरीत्या प्रमातामहत्वमवगम्यते तथाऽप्युपचारात्तथा. प्रयोगो ज्ञेय: )। अत्रोर्कृष्टाभ्यां लोकप्रसिद्धा्भ्यां सूर्याचन्द्रमोभ्यां स्वस्य परिचयसाधनात् प्रसिद्धि:। (६८) सारूप्याख्यं कक्षणं निरूपयति-सारूप्यमिति। अनुरूपस्य सहशश्य सारू प्यात् सादश्यजनितम्रमात् अनुभूनस्य इति पाठे सादृश्यात् भ्रमविषयस्येतयर्थः। क्षोभेण सविषादाधैयंण वर्तनमाचरण साहृश्यप्रयोज्यत्वात्सारूप्यं नाम लक्षणम्। महर्षिसाSपि- दष्टश्षुतानुभुतार्थकथनाभि: समुद्धवम्। सादृश्यक्षमजनितं सारूप्यमिति संज्ञितम् "इति। ( ६९) उदाहरात-यथे त। "दुर्योषनेन भीमो हत" इति कस्यचनवचनेन भ्रम. विषयस्य युधिष्ठिरस्य दुर्योधन हत्व उपस्थिते भीमसेने दुर्योधनसहशावलोकनेन दुरात्म ननिश्यादिक्षोभप्रयुक्ताचरणात् सारूप्यम्। (७०) संक्षेपाख्यं लक्षणं निरूपयति-संक्षेप इति। संक्षेपात् अविशेषात लयप् लोपे पञ्चमी यत्तु अन्यार्थ अर्थान्तरस्थाने आत्मा प्रयुज्थते निर्ह्श्यते तव सडक्षित्तवा- क्यप्रयोजकश्वात्सङक्षेपो नाम लक्षणम्। ('१) उदाहयति-प्थत। अशनीति। शिरीष सुमवत् परिपेलवानि सर्वथा- तिमृदुक्तान अङ्गान मुधा व्यथं कि कुतः खेदयनि कुसुमापचयार्थ आयासमुत्पादर्यास! अयं दासजनः सेवकः तब ईहितकुसुमानां चेतुमभिरलाषतानां पुष्पाणां सम्पाद्यिता पुष्प- चयनकर्त्ता अस्ति। अन्नायमित्यनेन आत्मा अन्यो वेति न विशेषकथनम्, अत एवार्धान्तरस्थाने आ. रमनः संक्षेपप्रयोगात् सडक्षेपः। (७२) गुणकीर्त्तनाख्यं लक्षयां निरूपयति-गुशानामिति । गुणादीनां सौन्दर्यादीन।- मित्यर्थ: । कीर्ततन कथनम्। तथा चोक्तं महर्षिणा- लोके गुणातिरिकानां गुणानां यत्र नामभि:। एकोडपि शब्द्यते तततु विज्ञेयं गुणकीर्त्तनम्॥ हति।

५८० साहित्यदर्पण :- [ षष्ठपरिच्छेदे-

(७३) यथा त्रैव- 'नेत्रे खञ्ञनगज्जने सरसिजप्रत्य्थि-'इत्यादि (पृ.)। (९४) स लेशो भण्यते वाक्यं यत्सादृश्यपुरःसरम्। (७५) यथा वेखयाम्-'राजा- हते जरति गाङ्गेये पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्। या श्राघा पाण्डुपुत्राणां सैवास्माकं भविष्यति ।।' (७६) मनोरथसत्वभिप्रायस्योक्तिर्भङ्गयन्तरेण यत्॥ १:३॥ (७७) यथा - रतिकेलिकल: किंचिदेष मन्मथमन्थरः । पश्य सुभ्र ! समालम्भात्कादम्बश्चुम्बति प्रियाम् ॥ (७३) उदाहरति-यथति। नेत्रे हति। प्राग्व्याख्यातमेव। अ्र कामिन्या: सौन्दय गुणकी तंनादू गुणकी त्तंनम्। (७४) लेशाख्यं लक्षणं निरूपयति-स लेश इति। सादृश्यपुरःसरं सादृश्य ता् ्र्यं कम्, यदाक्यं यहचनं भण्यते सः साइश्यप्रकाशनसम्बन्धाल्लेशो नाम लक्षणम्। उक्तं च- यद्वाक्यं वादकुशलैरुपायेनाभिधीयते। सदशार्थविनिष्पन्नः स लेश इति कीत्तितः ॥ इति। (७) उदाहरति-यथेति। हत इति। शिखण्डिनं द्रपदरमर्ज नपुंसकम्, पुरस्कृत्य अग्रे कृ वा, जर त वृद्धे गाङ्गये गङ्गापुत्रे भीष्मे, हते अर्जुनेन पातिते सति पाण्डुपुत्राण युधि्ठराद्ट्रीनां या इ्लाघा प्रशंसा अस्मार्कं धार्तराष्ट्राणाम प अभिमनयुवधे सैव तत्सद शैव इलाघा भवविष्यति। यदि वृद्धस्य कपटेन व्यापादनादू पाण्डुउत्रा न प्रशसनीयाः तर्हि वयमपि बालकश्यासहाय व्याभिमन्योर्व्यपादने न प्रशंसनीयाः यदि ते प्रशंसनी- यास्तर्हि यव्मपीति दुर्योधनाभिप्रायः। अन्न सादृश्याभिद्योतकवाक्यप्रयोगाल्लेशः। (७६) मनोरथारयं लक्षणं निरुपर्यात-मनोरथस्त्वति। भङ्गयन्तरेण भष्गिविशेषेण अभिप्रायम्य स्वाभिप्रायमथवृत्तानततुल्यस्य अन्यदीयवृत्तान्तस्य यदुक्तिदनंसमनो. रथविशेषेणोक्तत्वाम्मनोरथो नाम लक्षणम्। महषिषाऽपि- हृदयार्थस्य वाक्यस्य गूढार्थस्य विभावकम्। अन्यापदेशैः कथनं मनेश्थ इति स्मृतः ॥ इति। (७७) उदाहरति - रतिकेली। शोभनौ भ्रावौ य्यास्तत्सम्बुद्धौ हे सुभ्रु ! रति- केलौ सुरतक्रीड़ायां कलो महुरास्फुटाल्पध्वनिवादी मन्मथेन कामावगेन मन्थरोडलस: एष कश्चित् कादम्बः कलहंपः 'काइम्ब कल्पहंसः स्यादित्यमरः, समारम्भात् प्रियप्रा प्त्या आदराधिक्यात् प्रियां हंसीं चुम्बति इति पश्य अवलोकय। अत्र कादम्बकर्त्तृकप्रियचुम्बनप्रदशनभङ्गया तत्तुल्यस्य स्वाभिप्रायस्थप्रियाचुम्बनस्य प्रदर्शनान्मनोरथः। D u मनioलg एoa go tpew vlelep

षट्त्निशलक्षणनि० ] लक्ष्मीविराजित:।

(७८) विशेषार्थोहविस्तारोऽनुक्त सिद्धिरुदीर्यते। (७६) यथा-'गृहवृक्षवाटिकायाम्- ( s) दृश्येते तन्वि । यावेतौ चारुचन्द्रमसं प्रति। प्राज्ञे कल्याणनामानावुभौ तिष्यपुनर्वसू ।।2 (=०) स्थात्प्रमाशयितुं पूज्यं प्रियोक्िहर्षभाषणम् ॥ १६४ ॥। (८१) यथा शाकुन्तले- उदेति पूर्व कुसुमं ततः फलं घनोदयः प्राक्तदनन्तरं पयः। निमित्तनैमित्तिकयोरयं विधिस्तव प्रसादस्य पुरस्तु संपदः ॥ (७८) अनुक्तिसिद्धयाख्यं लक्षणां निरूपयति-विशेषेति। विशेषो रूपलावण्याद्य तिशयज्ञापनं स एवार्थः प्रयोजनं यस्य स तादृशस्तस्य प्रकरणे सति ऊहविस्तार: तर्का तिशयः प्रकरणाभावे तु तादशोहासम्भव एव अनुक्तसिद्धिर्नाम लक्षणम्। A) उक्तं च- प्रस्तावेनैव शेषोऽर्थः कृरस्नो यत्र प्रतीयते। वचनेन विजानातु सिद्धि: सा परिकीततिता ॥ इति (७९) उदाहरति-यथेति। दृश्येते इति। उद्यानवाटिकायां विश्वामित्रसत्रिधे श्रीशमलक्ष्मणौ दष्टवा हरधनुभंङ्गा- त्पूर्व सीतां प्रति तत्सखीनां चितर्कवर्णांनमिदम्। हे तन्वि ! कृषाद्रि! चारुचन्द्रमसं प्रति मनोजञचन्द्रसमोपे यावेतौ दृश्येते अवलोक्येते, हे पराज्ञे! बुद्धिमति ! उभावेव कल्याणं मङ्गलं नाम ययोसतौ तथोक्तौ तिष्यपुनवंसुनक्षत्रे तत्सदृशसुन्दसकृतीत्यर्थः। 7 : अत्र विश्वामित्र राम लक्ष्मणान सौनर्यातिशयबोधनार्थ पृथिव्यां चन्द्रतिष्य-पुन वंसूनामसम्भवेन तेषु वर्णानेन च वितर्कातिशयादनुक्तिसिद्धिः। ( ८०) प्रियोकिकिसंज्ञक लक्षणं निरुपयति-स्यादिति। पूर्ज्यं जनं प्रमाणयितं प्रमाणत्वेन उत्कृष्टत्वेन ज्ञापयितुं ह्षजनक भाषणम् आनन्दोशपादकं वचनमित्यर्थ: प्रियोकिर्नाम लक्षणं स्पात्। तथा च मुनि :- यत्प्रलन्नेन मनसा पूज्यं पूजयितुं वचः। हषं प्रकाशनार्थ तु सा प्रियोक्तिरुदाहता।। इति। (८१) उदाहरति-उदेतीति। कश्यपं प्रति दव्यन्तरूयोक्तिश्यम्। पूव फलसमारा मात्प्राक कुसुमं फलहेतुभूतं पुष्पम उदेति आविर्भवति ततस्तदनतरं फलम्। आम्रा दीनां कुसुमकार्यभूतं फलम उदेति कारणस्य कायंनियतपूर्ववृत्तित्वादिति भाव:। तथा प्राक जलवर्षणातपूर्व घनोदयः जलहेतुभूतमेघाभिर्भावो जायत इति शेषः, तदनन्तरं ततःपरं पयः घनोदयकार्यभूतं वृष्टिजल जायते। अन्नापि कारणस्य तथात्वादिति भावः। अत एव निमित्तनैमित्तिकयो: कारणकार्यमान्नयोः अयं विधिः पौर्वापर्यनियमः, तु किन्तु तव प्रसादस्य सम्पद्धेतुभूतानुग्रहस्य पुरः पूर्वमेव सम्पदः कार्यभूतसुत्तदारा दिलामसम्पत्तयो सवन्ति। अतश्र कारणकार्यंयोर्नियतपौवार्य वैपरीश्पाददूभुतोडयं तक्ष प्रसन्नताया: प्रभाव इत्याशयः। चशस्थं छन्दस्तल्वत्तणन्तूक्तं प्राकू। ७४ सा०

साहित्यदर्पंण :- [ पषठपरिच्छेदे-

(८२) अथ नाटयालंकार :-

उत्प्रासनस्पृहाक्षोभपश्चात्तापोपपत्तयः ॥। १६५।। आशंसाध्यवसायो च विसपलेवसंशितौ। उत्तेजनं परोवादो नीतिरर्थविशेषराम् ॥ १६६ ॥ प्रो-साहनं च साहाथ्यमभिमानोऽनुवर्तनम्। उत्कारतनं तथा याच्छा परिहारो निवेहनम् ॥१६७॥ प्रवर्तनाख्यानयुक्तिप्रहर्षाश्चोपदेशनम्। इति नाटथालंकृतयो नाटयभूषसहेतवः ॥ १६८ ।। (४ ) आशीरिष्टजनाशंसा- (A) यथा -- शाकुन्तले -- ययातेरिव शर्मिष्ठा पत्युबहुमता भव। पुत्रं त्वमपि सम्राजं सेव पूरुमवाप्नुहि॥ अत्र कश्यपमुनि प्रमाणोकर्त्तु® तदीय हषेटिनादकभाषणात् प्रियोक्ति:। (८२) नाट्यालङ् कृतयस्रयस्तििंशदिति यदुक्कं ता अभिधातुमाह -अ्र्थेति। नाट्य. लक्षणप्रतिपादनानन्त: नाय्यालङ्कारा निरूप्यन्त इत्यथः । (८३) ता अलड्कृतीरुद्विशति-अशीरियादि। आशीः, आक्रन्दः, कपटम्, अत्तमा, गर्वः, उदयमः, आश्रयः, उत्प्रासनम्, स्पृहा, क्षाभः, पश्चात्तापः, उपपतति:, आशंसा, अध्यवसाय:, विसपः, उल्लेखः, उत्तेजनम्, परीवाद, नीतिः अथविशेषणम्, प्रोह्ला हनम्, साहाय्यम्, अभिमानः, अनुवर्त्तनम्, उत्कीत्तनम, याच्जा, परिहारः, निवेदनम्, प्रवर्त्तनम्, आख्यानम्, युक्ति: प्रहर्षः, उपदेशनञ्ज इति एतानि त्रयस्तिशत् नाटयभूष- णहेतवः अभिनय काव्यशाभत्पादिका नाट्यालडूतयो व्यवहियन्ते। (८४) तत्राशीराख्यामलसूकृति निरशयति-आशीरिति। इष्टजनस्य स्त्रप्रियपुंसः आशसा अभिमतप्राप्तीच्छा आशीर्वाद इत्यर्थ:, आशीर्नाम नाटयालङ्कारः। (A) उदाहरति-व्धेति। ययातेवेति। शकुन्तलां प्रति महर्षिकण्वप्य शुभाशं सनमिदम्। ययातिर्नाम कत्रिदू चन्द्रवशीयो राजा तस्य ययातेः, शर्मिष्ठा वृषपर्वराजपुत्री तथ्पहराज्ञो इव, १वं शकुन्तला, परुः दुष्य तस्य बहुमता अत्यादरस्थानीया भन। तथा सा शर्मिष्ठा पूरु पुरुनामानं पुत्रमिव त्वमपि सम्राजं राजसमूहस्य शासतारं चक्रव. त्तिनमित्यथः । येनेष्ट राजस्येन मण्डरस्येश्वरश्ष यः। शास्ति यश्चाज्ञया राज्ञ: स सम्राटू ...... ॥ इत्यमरः। पुत्रम् आत्मजम्, अवाप्तुहि प्राप्तुहि। "पुराकिल राजषिः ययातिर्नाम शुकदुहितां देवयानी, वृषपर्वपुत्रीं शर्मिष्ठाञ्जोपयेमे। किनतूभयोम ध्रये शर्मिष्ठैव तस्प्रियतमा बभूचेति। अत एव तत्पुत्रः पूरुरेव वृद्धवितुराज्ञया सम्राट्पदमलखकार" इति महाभारतीया कथात्रानुपन्धेया।

लक्ष्मोविराजित: ५=३

(८५ ) आक्रन्दः प्रलपितं शुचा। (८६) यथा वेएयाम् -- 'कञ्चकी-हा देवि ! कुन्ति, ! राजभवनपताके ।-' इत्यादि। (द9) कपटं मायया यत्र रूपमन्यद्विभाव्यते॥ १६६ ॥ (८८) यथा कुलपत्यक्के- मृगरूपं परित्यज्य विघाय कपटं वपुः। नीयते रक्षसा तेन लद्षमणो युधि संशयम् ।। (रह) अक्षमा सा परिभवः स्वल्पोऽपि' न विषह्यते। (६०) यथा शाकुन्तले-'राजा -- भोः सत्यवादिन् ! अभ्युपगतं तावदस्मा- भिः। किं पुनरिमामभिसन्धाय लभ्यते। शार्ङ्गरवः-विनिपातः-'इत्यादि। अन्नेोपमया सत्स्वप्यनेकासु रमणीषु त्वमेव पट्टाजी भृया इति राजा च त्वपुत्रमेव अन्रेष्टस्य महिषीपदस्य पुत्रस्य चाशंपनादाशी:। (८५) आक्रनद्राख्यमलङकृति निरूर्यात-भाक्रन्द इति। शुचा शोकेन प्रलपितं रोदनम् आक्न्दो नाम नाट्यालङ्कार:। (८६) उदाहरति-यथति। राजभवनस्य पताका स्वाचरणादिना पताकावदू सर्वो स्कृष्टा तत्सम्बोधने। अत्र शोकेन विलापकरणादाक्रन्दः। (र) कपटा्यमलङ्वारं निरूयति-कादमिति। यत्र मायया व्याजेन अन्यदूरूपं विभाव्यते प्रकाश्यते तत् कपटं नाम नाट्यालङ्कार:। (ce) उदाहरति-यथेति। मृगरूपमिति। तेन रक्षसा राक्षसेन मारीचेन मृगरूपं मृगधर्म स्वरविशेषं परित्यज्य अर्थाद्रमणीयस्वरविशेषमुच्चायं इत्यर्थ:, कपट वपुः छदूम. युक पूर्ववत् राक्षसशरीरं कृश्न युधि सङ्ग्रामे लक्षमग: संशयं प्राणसन्देहं नीयते प्राप्यते। अत्र कपटेन मारीचस्य मृगस्व्ररूप भिन्नरूपग्रहणात् कपटम्। ( ८९) अक्षमाख्यमरङ्वारं निरूपयति-अक्षमेति। स्वल्पोऽपि परिभवोऽवमानो यन्न विषह्यते सोढु न शक्यते सा अक्षमानाम नाट्यालङ्कारो भवेत्। (ह०) उदाहरति-यर्थात। मुनिजनाक्षिप्तो राजा सोपहासं ब्रवीति-भहो इति। अभ्युपगतं हवीकृतम्, वयम् एव विधा मवदमिहितप्रकार परवञ्जनतत्परा अनाप्तवाच एवेश्यर्थः। प्रेक्षावतामन्यथा प्रवृ त्तर्न भवति अत आह-कि पुनति। इमां तपस्विनीं बालां शकुन्तलाम्, अभिसन्धाय वञ्चयित्वा कि फलं पुनर्लम्यते किमपि नेत्यर्थः। एवं च सवत्र वञ्ञने किमपि प्रयोजनमवलोक्यते किन्त्वस्यास्तपस्विन्याः शकुन्तलायाः वञ्चने कश्यचितप्रयोजनस्याभावात् निरर्थिकेत वञ्ञनेत्यभिप्रायः। एवं अत्वा कुपितः शाङ्गरव आह-विनिपात इति। विनिपात अधोगतः सर्वनाश इति यावत् हमामभि- सन्धाय लभ्यत इश्यनेन पूर्वणान्वयः । तथा च तपश्विन्यवमानजनितदुरितेन नूनमात्मनोऽधो गतिरेव भविष्यतीति तात्पर्य्यम्।

५८४ साहित्यदर्पण :- [ षछठपरिच्छेदे-

(६१) गर्वाऽवलेपजं वाक्यं- '-(६र) यथा तत्रव-'राजा-ममापि नाम सन्वैरभिभूयन्ते गृहाः।' (ह३). कार्यस्यारम्भ उद्यम:॥। २००। (९४) यथा कुम्माङ्के -- 'रावणा :- पश्यामि शोकविवशोऽन्तकमेव तावत्'। (६५) ग्रहरं गुणवत्कार्यहेतोराश्रय उच्यते। (६६) यथा विभीषणनिर्भतर्सनाड्के -- 'बिभीषणः-राममेवाश्रयामि।' इति। (६७) उत्प्रासनं तूपहासो योऽसाधौ साधुमानिनि॥ २०१॥ (६८) यथा शाकुन्तले -- 'शाङ्गरव :- राजन्। अथ पुनः पूर्ववृत्तान्तमन्य- सक्गाद्विस्मृतो भवान्। तत्कथमधर्मभीरोर्दारपरित्याग :-- इत्यादि। अत्र भो: सत्यवादिन्निरयाक्षेपोक्तया दुष्यन्तकृताल्पस्याव्यवमानस्य "विनिपात" इत्यु कया शाङ्गंरवेणासहनादक्षमा। (९१) गर्वाख्यमलद्कारं निरुपयति-गर्व इति। अवलेपजम् अलक्कारजन्यं वाक्यं गर्वो नाम नाट्यालङ्कार:। (९२) उदाहरति-यथेति। सत्वैः प्राणिभिः । अत्र ममापीत्यनेन व्यक्ञिताहक्कारजन्यवाक्यादू गवः। (९३) उद्यमाख्यमलङ्कारं निरुपयति-कार्यस्येति कार्यस्य यस्य कसयचित् कर्मणः आरम्भ: आद्यकृतिः उद्यमो नाम नाटयालङ्कार:। (१४) उदाहरति-यथेति। पश्यामीति। इन्द्रजिय शोकार्तंस्य रावणस्व स्वयं समरोधयमे आत्मनोऽन्तकश्वकथनमिदम् । अत्र समररूपकार्यारम्भस्य पश्यामीत्यादौ सूचितत्वादुदमः। (९९) आश्रयाख्यमलङ्कार निरूपयति-ग्रहणमिति। कार्यहेतोः। यत् किश्चित्का यं साधनकारणम्, गुणवद्ुत्कृष्ट ग्रहणम् उत्कृष्टजनस्याश्रयणम् आश्रयो नाम नाट्याल हार उच्यते। (९६) उदाहरति-यथेति। अन्नात्मनो लङ्काधिपत्यस्य गुणवतकार्यस्य हेतो राम- स्याश्रयणादाश्रयः । (९७) उत्प्रासनाख्यमलङ्कारं निरुपयति-उत्प्रासनमिति। आत्मानं साधु मन्यत इति "आत्ममानेरवश्च'इति पा० सूत्रेग णिनिः। वृद्धयादिकृतसाघुमानी तस्मिन् साधुमा निनि आत्मनि साधुत्वमानिन्यसाधो जने इश्यथः। यस्तु उपहासः तत् उत्प्रास्यतेऽ न्यस्य हृदयमत्यर्थ क्षुभ्यते अनेनेति उत्प्रासनं नाम नाट्यालङ्कारो भवेत्। (९८) उदाहरति-यथेति। शाङ्गंरवः कण्वशिष्य आह इति शेषः। अरथेति प्रश्ने "मङलानन्तरारस्मप्रश्नका्स्न्येष्वथो अथ" इत्यमरः, पूर्ववृत्तान्तं शकुन्तलायाः गान्ध वंपरिणयरूपम्, व्यासङ्वात् बहुतरकार्यें व्यापृतत्वात् अन्यस्त्रीसंसगरूपमोहाद्वा विस्मृत स्मृतिमार्गाद्विच्युतं भवेत् सम्भावनार्या लिङ्। अधमंभीरोः पापाद्मयशङ्किनो भवतः । तथा च यदि ते अधर्माद् भयं वतते तदा दारपरित्यागः कथ विधीयते तन्राप्यधर्मोत्प- त्वानत्। तथा च गौतम :-

नाटयालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित: ।

(ह६) आकाङक्षा रमणोयत्वाद्वस्तुनो या स्पृहा तुसा। (१००) यथा तत्रैव -- 'राजा- चारुणा स्फुरितेनाय मपरिक्षतकोमलः । पिपासतो ममानज्ञां ददातीव प्रियाघरः॥' (१) अधिक्षेपवच:कारो क्षोभ: प्रोक्त स एव तु ॥ २०२॥ (२) यथा- त्वया तपस्विचाएडाल ! प्रच्छुनवधवर्तिना। न केवलं हतो वाली स्वात्मा च परलोकतः॥ (३) मोहावधीरितार्थस्य पश्चात्तापः स एव तु।

'पतिताऽत्याग्यपतितत्यागिनश्च पतितः' इति। एवं सत्यपतिदारपरित्यागान्मह त्पापं ते नृनं भावीति दाखश्यागो न काय इति शाङ्गरवस्वाभिप्रायः । अब्र कृतविस्मरणख्वात् राज्ोडसाधुश्म्। तथा च शाङ्गरवेणासाधुत्वेन परिचीयमान मथ च साधुमानिनं दुष्यन्तं प्रति "राजच्वित्यादिनोपहासादुशप्रासनम्। ( ९९) स्पृहाख्यमलद्वारं निरुषयति-आकाडक्षेति। चस्तुनः वस्य कस्यचिद्विष यस्य रमणीयत्वात् मनोहरत्वाद्वतो:, तत्र तुया आकाड्क्षा सा रूपृहा नाम नाट्या- लङ्कारो भवेद्। ( १००) उदाहरति-यथेति। चारुणेति। शकुन्त लाथा: स्फुरदघरदर्शनात् मुखमुन्र- मय्य तत्पानेच्छो: आश्मगतं राज्ञ उक्तिरियम्। न परीक्षित अपरिक्षित अननुभूतचुम्बन- वात् केनचिवनायकेन दन्तेरदष्टपूर्व:, अत एव कोमलो मृदुलः, अतोऽस्या अधरः पान- योग्य इति भाव:, प्रियाया: शकुन्तलाया अधरो दन्तच्छद अधरोष्ठ इत्यर्थः। चारुणा मनोहरेण, स्फुरितेन ममाङ्गुलीभ्यामुन्नमनोत्पन्नस्फुरणेन, पिपासतः पातुमभिलषितः चुम्बनमिच्छत इति यावत् मम अनुज्ञां स्वयमेव पातुमनुमति ददातीव समपथतीव। अत्र शकुन्तलाधरस्य रमणीयत्वाद् दुष्यन्तस्याकाड्क्षतः स्पृहदा। (१) क्षोभाख्यमलङ्कारं निरूपयति-अधिक्षेपेति। अधिक्षेपो भर्त्सनं तदर्थ वचः करोतीति अधिच्ेपवच:कारी भत्संनोक्तिजनको यः तोभश्चलचित्तता चित्तविकारविशेष इति यावत स एव तोभो नाम नाट्यालङ्कारः प्रोक्त:। (२) उदाहरति-यथेति। त्वयेति। श्रीरामं प्रति मरणासन्नस्य बालिन उक्तिरि- यम्। हे तपस्वि चाण्डाल ! राम ! प्रच्छन्नवधवर्त्तिना अलत्षितहिंसाकारिणा त्वया न केवलमहं वाली हतः किन्तु परलोकतः स्वस्य आत्मापि हतः अनेनंव गुरुतरपापजन- नादित्याशयः। अन्न बालिन एतादृशभ्त्त्सनोक्िजनकक्षोभात क्षोभः। (३) पश्चात्तापाख्यमलङ्कारं निरूपयति-मोहावधीरितार्थम्येति। मोहेन चित्तत्रमेण अवधीरितस्य अवज्ञातस्य अर्थस्य प्रयोजनस्य सम्बन्धे पश्चात्तापोऽनुताप एव तु पश्चा- तापो नाम नाट्यालङ्कार: स्यात्।

साहित्यदर्पण :- [षछपरिच्छेदे-

(४) यथानुतापाङ्के-'राम :- किं देव्या न विचुम्बितोऽस्मि बहुशो मिथ्याभिशप्तस्तदा' इति। (५) उपर्पात्तिर्मता हेतोरुपन्यासोऽर्थससिद्धये ॥ २०३॥ (६) यथा वध्यशिलायाम्- (क) 'म्रियते म्रियमाणो या त्वयि जीवति जीवति। तां यदीच्छुसि जीवन्तीं रक्षात्मानं ममासुभि: ॥ (७) आशंसनं स्यादाशंसा- (८) यथा श्मशाने-'माघवः- तत्पश्येय मनङ्गमज्ञलगृहं भूयोऽपि तस्या मुखम्' इति। उक च महर्षिया- अकार्य सहसा कृत्वा कृत्वा कार्यमथापि वा। सन्तापो मनसो यस्तु पश्चात्तापः स कीततितः॥ इति। (४) उदाहरति-यथेति। किं देव्या इति। गोन्नमखलितादितो रामे मिथ्याभि- शापं दत्वा मानिन्यां सीतायां तामनुनीय कार्यान्तराद्वहिर्गतश्य रामस्य तदा तत्कर्त्तक- चुम्बनाकरणानुतापोडयम्। तदा मिथ्याभिशतः मिथ्यादत्तपरिवादः अहं कि कुतः देब्या सीतया न बहुशो विचुम्बितोऽस्मि। अन्र माहेन सीतयावधीरिते स्वचुम्बनकार्ये श्रीरामस्यानुतापात् पश्चात्तापः। (५) उपपत्त्याख्यमलङ्कारं निरूपयति-उपपत्तिरिति। अर्थसिद्धये अभिमतार्थ निष्पत्तये हेतोरुपन्यासः कारणस्य निददेश उपपत्तिर्नाम नाट्यालङ्कारोडभिमतः। (६) उदाहरति-यथेति। वध्यशिलायामिति। यत्र वध्यचिह्ना आरोह्यन्ते तादश्यां शिलायामित्यर्थ: नाटकविशेष इति यावत्।म्रियते इति।वध्यशिलायां हन्तुमानीतं स्वमरणेन मरिष्यमाणां स्त्रप्रियामनुशोचन्तं कञ्चित् प्रति महाद्यालोरुक्तिरियम्। त्वयि भवति म्रियमाणे सति या म्रियते त्वयि भवति जीवत च सति या जीवति, यदि उक्तरूपां तां प्रियां जीवन्तीमिच्छसि तदा मम असुभि: प्राणेः प्राणदानैः आत्मानं रक्ष त्वत्परि- वर्त्याऽहं म्रिय इत्यर्थः। अत्र प्रियाया जीवनस्थितिरूपाभिमतार्थसिद्धये प्रियाजीवनपरित्राणरूपहेतोरुपस्था नादुपपत्ति:। (७) आशंसाख्यमलङ्कारं निर्दिशति-आरशंसनमिति। आशंसनम् अभिलषितवस्तु- प्राप्तये प्रार्थनम्, आशंसा नामालङ्कारः। आशीर्नामालङ्कारस्तु परार्थस्य सिद्धये, अत्र तु स्वस्याभिलषितवस्तुलाभायेच्छेति परस्परं भेद:। (८) उदाहरति-यथेति। तत्पश्येयमिति। सम्भूयेव सुखानि चेतसि परं भूमानमातन्वते। (क) एतत्पद्यन्तु नागानन्दचतुर्थाडके "इयं (माता) अस्मद्विपत्तिखिन्ना यथा प्राणान्न मुश्े- त्तथाऽभ्युपायश्चिन्त्यता" मिति प्रार्थयमानं शङ्खचूड़ प्रति दयावीरस्य जीमूतवाहनस्योक्तिरिय- मितिबोध्यम्। युक्त न्चेदमैवेति कुशलाः ।

नाटयालक्कारनिरूपणम् ] लद्ष्मीविराजितः ।

(ह)" (१०) यथा मम प्रभावत्याम् 'वज्रनाभ :- शस्य वक्षः क्षरोनैव निर्मथ्य गदयानया। लीलयोन्मूलयाग्येव भुवनद्वयमद्य व: ॥' (११) विसर्पों यत्समारब्धं कर्मानिष्टफलप्रदम्॥ २०४॥। (१२) यथा वेरयाम्- 'एक स्येव विपाकोऽयम्-' इत्यादि (५०० पृ. )। ( १३) कार्यग्रहरामुल्लेख :- (१४) यथा शाकुन्तले-राजानं प्रति 'तापसी-समिदाहरणाय प्रस्थिता- यत्रालोकपथावतारिणि रति प्रस्तौति नेत्रोत्सवः यद्वालेन्दुकलोच्चयादिव चितैः सारैरिव त्पादितम् ॥ इत्यवशिष्टपादत्रयम्। अनङ्गस्य मन्मथस्य मङ्गलगृहं माङ्गलिकनिवासस्थानं तस्या मालत्यास्तन्नखं तदाननं भूय: पुनरपि पश्येयम् अवलोकयेयम्। अ त्राभिलषितमालतीवद नावलोकनप्राप्तयाशंसनादाशंसा। (९) अध्यवसायाख्यमलङ्कार निरूपयति-प्रतिश्ेति। प्रतिज्ञा कार्यस्य कर्त्तव्यतवेन निर्देश: अध्यवसायक: अध्यवसायमूलत्वादध्यवसायो नाम नाट्यालङ्कारो भवेत्। (१०) उदाहरति -यथेति। कस्यापि राक्षसराजस्य नरराजस्य वा इन्द्रेण साकं सङ्ग्रामं कुर्वतः तं प्रति उ्किरियम। अस्येति। अद्य अधुना क्षणेनैव अनया गदया वो युष्माकं श्रीकृ शादीनां सम्बन्धिनोऽस्य प्रयुम्नस्य वत्षो निर्मथ्य लीलया अनायासे नैव भुवनदयं स्वर्गमर्त्य रूपम् उन्मूलयामि उत्पाट्यामि। अत्र भुवनद्वयोत्पाटन रूपकर्त्तव्यत्वनिश्चया दध्यवसायः। (११) विसरपरूपमलङ्कारं निरुपयत-विसर्प इति। अनिष्टफलप्रदम् अशुभफल दायकं यत् कर्म समारब्धं तत् विशेषेण हृदये सर्पणात् विसर्पो नाम नाट्यालङ्कार:। (१२) उदाहरति-यथेति। एकस्यैवेति। केशेषु गृहीत्वा छृष्टद्युग्नेन हतस्य द्रोशस्य शिरसि छिन्ने ब्रुद्धस्य अश्वत्थाम्न उक्तिरियम्। श्रोकं सम्पूर्ण प्राग्याख्यातमेवातो न व्याख्यायते। अत्र केवल प्रतीकमेवादाय विव्रियते। एकस्यैव दौपदोकेशग्रहस्यैव विपाक: परिणाम: अयं राजसमूहविनाशरपः। द्वितीये द्रोए मम्बन्धिनि निःशेषीकत्तमारकयाः। अन्र द्रौपदीकेशग्रहणारूपस्य अशुभफलप्रदकर्मणः समारब्धत्वाद्विसर्पः। (१३) उल्ेखाख्यमल द्वारं निरूपयति-कार्यग्रहणमिति। कार्यस्य ग्रहणम् अङ्गी- करगाम् उल्लिख्यमानविषयत्वात् उल्लेखो नाम नाट्यालड्वार:। (१४) उदाहरति-यथेति। तापसाविति। समिधां होमीयकाष्ठानाम् आहरणाय आनयनाय 'तुमर्थाच्च भाववचनात्" इति पा० सूत्रात् तुमर्थे चतुर्थी तेन समिदानेतु- मित्यर्थः। प्रस्थितौ चलितौ। गुवर्थ प्रस्थितत्वादधुना भवता सहाश्रमपद् गन्तु न पार- यावहे इति तापसयोराशयः। अनुमालिनीतीरं मालिन्यास्तीरे इत्यर्थ:, शकुन्तलयंव- ऋषिपुत्र्येव अधिद्वतेन अधिशत्र्या देवतया सहेति साधिदंवतः शकुन्तलाधिष्ठित

साहित्यदर्पण :- [ षछपरिच्छेदे-

वावाम्। इह चास्मद्गुरो: कएवस्य कुलातेः साधिदैक्त इव शकुन्तलयानुमालिनी- तीरमाश्रमो दृश्यते। न चेदन्य (था) कार्यातिपातः, प्रविश्य ग्रह्यतामतिथिस- त्कारः' इति। (१५) ·उत्तेजनमितीष्य ते। स्वकार्य सिद्धयेऽन्यस्य प्रेरणाय कठोरवाक् ॥ २० ॥ (१६) यथा - इन्द्रजिचएडवीर्योडसि नाम्नैव बलवानसि। विग्धिकप्रच्छुन्नरूपेण युध्यसेऽस्मद्द्याकुल: ॥। (१७) भत्र्सना तु परीवादो- (१८) यथा सुन्दराक्के-'दुर्योधनः-विग्घिक सूत ! कि कृतवानसि। इत्यर्थः । एष पुरो वलोक्यमान:, अस्मद्गुरो: अस्माकमुपाध्यायस्य कुलपतेः अयुतशि- ष्यरत्षकस्य कण्वस्य तन्नामकमुनेः। कुलपतिलत्षणं चोकम्- मुनीनां दशसाहस्रं योऽन्नपानादिपोषणात्। अध्यापयति विप्रषिः स वै कुलपतिः स्मृतः ॥ इति। आश्रम आश्रमस्थानं दृश्यते। चेत् यदि अन्यकार्यस्य राजकीयकर्मणः अतिपातोडति क्रमो न स्यात्तदा। अन्राश्रमे प्रविश्य, अतिथिसत्कारः आतिथ्यं प्रतिगृह्यताम् अङ्गीक्रिय ताम, प्रार्थनायां लकार:। अत्र दुष्यन्तस्यातिथ्यग्रहणादुल्लेखः। (१९) उत्तजनाख्यमलङ्कारं निरूपयति-उत्तेजनमिति। स्वकार्यसिद्वये स्वप्रयोज- ननिष्पत्तये अन्यस्य जनस्य प्रेरणाय प्रवृत्तये कठोरा परुषा वाक वचनं परुषोक्तिरित्यर्थः, उत्तेज्यते Sनेनेति उत्तेजनं नाम नाटयालङ्कार इष्यते। (१६) उदाहरति-यथेति। इन्द्रजिदिति। अन्तर्हितस्य हननं दुःसाध्यमिति निश्चि- तवतो लक्ष्मसास्य प्रकाश्यरणे प्रवर्त्तयितुमिन्द्रजितं सम्बोध्योक्तिरियम। हे इन्द्रजित्! रवं चण्डवीय: प्रचण्डविक्रमोऽसि, तथा इ द्रजिदिति नाम्नैव न तु कर्मणा वलवान् ख्यातोऽसि इन्द्र जितवानिति इन्द्रजित् इति प्रसिद्धिमागतोऽसि। किन्तु तथापि अस्म- द्वयाकुल: मद्ीत्या व्यग्र: सन् प्रच्छनरूपेण मेघान्तरितवपुषा युध्यसे अत एव त्वां धिक् धिक अत्यर्थ गर्हामीत्यर्थः। अत्र जयरूपस्वप्रयोजननिष्पत्तये इन्द्रजित: प्रकाश्यरणे प्रेरसाय लचमणकर्तकपरु- षोकेरुत्तेजनम्। (१७) परीवादाख्यमलङ्कारं निरूपयति-भर्त्सनेति। भर्त्सना अवमानस्तु परीवादो नाम नाटयालङ्कार इष्यते। (१८) उदाहरति-यथेति। सुन्दरो वेणीसंहारस्यैवाङः। वत्सस्येति। सध्यामे दुःशासनं परित्यज्य पलायितं सारथिनं प्रति राज्ञ:भर्त्सनमिदम। श्लोकसमुदायस्तिवत्थम- वत्सस्थ मे प्रकृतिदुर्ललितस्य पाप: पापं विधास्यति समनमुदायुधोऽसौ।

नाय्यालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित: ।

वत्सस्य में प्रकृतिदुर्ललितस्य पाप: िकी पापं विधास्यति-' इत्यादि। काड (१६) ............... नीतिः शास्त्रेर वर्तनम्। (२०) यथा शाकुन्तले-'दुष्यन्तः-विनीतवेषप्रवेश्यानि तपोवनानि।' इति। (२१) उक्तस्यार्थस्य यत्तु स्यादुत्कीर्तनमनेकधा ॥| २०६ ।। उपालम्भविशेषेण तत्स्यादर्थविशेषणम्।T3I us iिp (२२) यथा शाकुन्तले राजानं प्रति 'शार्ङ्गरवः-आः कथमिदं नाम। किमु- पन्यस्तमिति। ननु भवानेव नितरां लोकवृत्तान्तनिष्णातः।

अस्मिन्निवारयसि किं व्यवसायिनं मां हbक क्रोधो न नाम करुणा न च तेऽस्ति लज्जा ॥ इति। उददायुधः उद्यतास्त्र: पापः पापी असौ भीमः प्रकृत्या स्वभावेन दुर्ललितस्य दुर्विल- सितस्य मे मम वत्सस्य दुःशासनस्य पापं मरणं समत्तमेव विधास्यति करिष्यति। अस्मिन् भीमविषये व्यवसायिनम् भीमहनननिवारणायोद्येगिनं मां दुर्योधनं कि निवा- रथसि अवरुणत्सि अत एव ते तव क्रोधो न ? राजबन्धुवधकाले त्वयावश्यं कोपो विधा- तव्यः, न करुणा नापि दया परविनाशसमयेऽवश्यं दयाविधेया, नच वा लज्जा अस्ति, मम सन्निधौ यद्रिपुणणा प्रतिज्ञापूर्यत तदत्यर्थ त्रपा जनकमिति भावः। वसन्ततिलकाछन्द- स्तल्नक्षणान्तूक्तंमेव प्राक् (१५३ पृ० )। अत्र रथमादाय पलायितस्य सारथर्भतत्सनया परीवाद:। (१९) नीत्याख्यमलङ्कारं निरुपयति-नीतिरिति। शास्त्रेण शास्त्रा नुसारेण वर्तन कर्मानुष्ठानं नीतिर्नाम नाट्यालङ्कारो भवेत्। (२०) उदाहरति - यथेति। विनीतवेशेनेति। विनीतवेशेन शुद्धवेशेन प्रवेश्यानि प्रवेष्टव्यानि तपोवनानि मुनिवासभूतस्थानानि। तपस्विनीसविधे विनयभावाश्रयरं परमावश्यकमिति राज्ञोऽभिप्रायः। अत्र शास्त्रानुसारे वर्त्तनान्नीतिः। (२१) अर्थविशेषणाख्यमलङ्गारं निरुपयति-उक्तस्यार्थस्येति। उक्तार्थस्य प्रति- पादितविषयस्य उपालम्भविशेषेण प्रतिकूलोक्तिवचनेन यन्त अनेकधा उत्कीर्तनं बहुशः स्पष्टप्रतिपादनं स्यात्, तत् अर्थः प्रस्तुतविषयो विशेष्यतेऽवधार्यतेऽनेनेति अर्थविशेषणं नाम नाटयालङ्कार:। (२२) उदाहरति-यथेति। आः कथमिदमिति। शकुन्तलां स्वीकर्तु बहुशः शार्ङ्गर- वेणोक्ते राजोकं किमिदमिति उपहासविधया शार्ङ्गरवेणानेकधा तदनुवाद: क्रियते- कथमिदमिति। अन्न वीप्सा बोध्या नन्विति प्रश्ने विशेषामन्त्रणे वा भवान् एव न तु वानप्रस्थाश्रमिणो वयमित्यर्थः, नितराम् अस्मत्तोऽधिकतया लाकघृत्तान्तेषु लोक. व्यवहारेषु निष्णातो निपुण: । तथा च तपश्चरणासाधनभूते तपोवने सजीवेयं चिरं न्यासीकृता स्थातुमहंति नवेत्यत्र लोकव्यवहारवान् भवानेव प्रमाणमिति परमार्थः। ७५ सा०

साहित्यद्पणः- [ षष्ठपरिच्छेदे-

सतीमपि ज्ञातिकुलैकसंश्रयां जनोऽ्न्यथा भर्तृमती विशङ्कते। अतः समीपे परिगेतुरष्यते प्रियाप्रिया वा प्रमदा स्वबन्धुभिः ॥ (२३) प्रोत्साहनं स्यादुत्साहगिरा कस्यापि योजनम्॥२०७ ॥ (२४) यथा बालरामायरो- कालरात्रिकराळेयं स्त्रीति किं विचिकित्ससि। तजगत्त्रितयं त्रातुं तात ! ताडय ताडकाम् ।। (२५) साहाय्यं सङ्गटे यत्स्यात्सानुकूल्यं परस्य च। प(२६) यथा वेण्याम्- कृपं प्रति 'अश्वत्थामा-त्वमपि तावद्राज्ञः पार्श्ववर्ती भव। कृप :- वाञ्छाम्यहमद्य प्रतिकर्तुम्-इत्यादि।॥क (२७) अभिमान: स एव स्थात- लोकवृत्तान्तमेव किमिति दर्शयति-सतीमपीति। जनो लोक:ज्ञातिकुलकसंश्रयां पित्रादिगृहमात्रस्थायिनीम् भर्तृमतीं सधवास्त्रियं जीवद्भत्त कामित्यर्थः, सतीं सा- ध्वीमपि अपिर्विरोधे, अन्यथा उपपतियुक्तां विशङ्कते व्यमिचारितवेनाशङ्कत इत्यर्थ:, अत अस्माद्वेतो: स्वबन्धुभि: पित्राद्यात्मीयजन: प्रिया मनोहारिणी अप्रिया अम- नोहरा वा उपयमितुरिति शेष:, प्रकृष्टो मदो यस्या: सा प्रमदा तरुणो परिणेतु उप- यमितु: पत्युरित्यर्थः, समीपे सविधेऽवस्थापयितुमिति शेष: इव्यते अभिलष्यते। तथा- चायमेव लोकवृत्तान्तः। वंशस्थं छन्दस्तल्वनसन्तूक्तं पराक्। अत्र शार्ङ्गरवेणा किमिदमुपन्यस्तमिति राजः प्रतिकलोक्तिखण्डनेन "आः कथमिदम्" इत्यादि वाक्यत्रयेण तदिदानीमापन्नसतवेयं गृह्यतां सहर्माचरणाय" इति स्वोक्ता- डर्थस्य उपलम्भरूपेणानेकधा प्रतिपाद्नादर्थविशेषगाम् (२०६ पृ०)। (२३) प्रोत्साहनाख्यमलङ्कारं निरूपयति-प्रोत्साहनमिति। उत्साहगिरा उत्साह- जनकवचनेन कस्यापि जनस्य योजनं कर्माविशेषे योजनं नियोजनं प्रवर्त्तनमित्यर्थः प्रोत्साहयते अनेनेति प्रोत्साहनं नाम नाटयालङ्कारः। (२४) उदाहरति-कालरात्रीति। ताड़कानामराक्षसीं हन्तु श्रीरामं प्रति विश्वामि त्रस्य उक्किरियम्। कालरात्रिवत् काल्या: कालरात्रिमूत्तिवत् कराला भीमा इयं ताड़का स्त्री इति कृत्वा किं विचिकित्ससि वध्या न वेति संशयाश्रयो भवसि अथवा घृणीभवसी- व्यर्थ: । तत्तस्माद्वेतो: है तात ! श्रीराम! प्रेमद्योतकसम्बोधनमिदम्, जगस्व्रितयं भुव- नत्रयं त्रातुं रत्षितुं ताड़कां राज्सीं तारय मारय। अत्र ताड़काहनने श्रीरामस्य नियोजनातोतसाहनम्। (२९ ) साहाय्याख्य मलङ्कारं दर्शयति-साहाय्यमिति। सङ्कटे विपत्तौ परस्य यच्च आनुकूल्यम् अनुकूलाचरणं तत् साहाय्यं नाम नाटयालङ्कार:। (२६) उदाहरति-यथेति। पार्श्ववर्ती (क)। अत्र युद्ध सङ्टे कृपस्य दुर्योधनसहाय्ये प्रघृत्तत्वात् साहाय्यम्। (२७) अभिमानाख्यमलङ्कारं निरुपयति-अभिमान इति। वाक्यात् योऽभिमान प्रतीयते सोऽभिमानोS द्वार एव अभिमानो नाम नाउयालङ्कार:। 1:1 (क) सम्प्रत्ययं पाठो नोपलम्यते।

नाट्यालङ्कार निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः ।

(२८) यथा तत्नैव-'दुर्योधन :- मातः किमप्यसहशं कृपयं वचस्ते-' इत्यादि। (२६ ) ·............ .प्रश्रयादनुवर्तनम् ॥ २०८ ॥। (X६)

अनुवृत्तिर- (३०) यथा शाकुन्तले-'राजा-(शकुन्तलां प्रति) अयि। तपो वर्धते। अनुसूया-दागि अदिधिविसेसलाहेरा' इत्यादि। (३१) भूतकार्याख्यानमुत्कीतनं मतम्। (३२) यथा बालरामायणे - अत्रासीत्फणिपाशबन्धनविधि: शक्त्या भवद्ेवरे गाढं वक्षसि ताडिते हनुमता द्रोणाद्रिरत्राहृतः । इत्यादि ।

०(.२८) उदाहरति-तत्रैवेति। वेण्यामेवेतयर्थः। मातरिति। पाण्डवेभ्यो राज्यं दातु गान्धार्या उक्ते दुर्योधनस्याभिमानमूलोक्तिरियम्। सुक्षत्रिया क्व भवती क्व च दीनतैषा। निर्वत्सले सुतशतस्य विपत्तिमेतां त्वं नानुचिन्तयसि रक्षसि मामयोग्यम् ॥ इति। अत्र मातरित्याक्षेपेण दुर्योधनस्याभिधानादभिमानः। (२९) अनुवृत्याख्यमलङ्वारं निरूपयति-प्रश्रयादिति। प्रश्रयो विनयस्तरमात् अनु- वर्त्तनं प्रीणानम् प्रत्युत्तरादिना सरकार इत्यर्थ:, अनुवृत्तिर्नाम नाटयालड्ार:। फ (३०) उदाहरति-यथेति। अयीति-को मलामन्त्रणे। तपो वर्द्धते ? निर्विघ्नेन तपो विद्यते ननु? इत्यर्थः। राजा पृष्टे लजयाधोमुखी प्रत्युत्तरमदानां दृष्टवा प्रत्युत्तरयति अनसूया-दागिमिति। "इदानीमतिथिविशेषलाभेन" इति संस्कृतम्। विशिष्टोऽतिथि- रिति अतिथिविशेषस्तल्लाभेन प्राप्त्या भवल्लाभेनेति भावः, "तपो वर्दते"इति पूर्वेणान्वयः। अन्र राज्ञोऽनसूयायाश्च परस्परमनुवर्त्तनसूचनादनुवृत्तिः। (३१) उत्कीर्त्तनाख्यमलङ्गारं निरूपयति-भूतेति। भूतकार्यस्य पूर्ववृत्तान्तस्य आ- ख्यानं कथनम् उत्कीत्तनं नाम नाट्यालङ्कारः। नच पूर्वसिद्धार्थकथनात्मक यत् निरूक्ति- रूपं नाट्यलक्षणामुक्तं तद्भेद इति वाच्यम्, तत्र स्वकृतिरूपस्य पूर्वसिद्धार्थस्य "निहता- शेषकौरव्य" इत्यादिना कथनमत्र तु स्वपरसाधारणकृतातीतवृत्तान्तस्येति भेदात्। (३२ ) उदाहरति-यथेति। अत्रासीदिति। अत्रोत्तरार्द्न्तु- दिग्यैरिन्द्रजिदत्र लक्ष्मणशरैलोकान्तरं लम्मित: केनाप्यत्र मृगाप्ति ! सत्सपते: कृता च कण्ठाटवी॥ इति। पुष्पकेणागमने रणस्थलं सीतां दर्शयतः श्रीरामस्योक्तिरियम्। हे मृगात्ि ! मृग- लोचने सीते ! अन्र स्थाने फशिपाशबन्धनविधि: आवयोरिन्द्रजित्कन कं नागपाशबन्ध- नमासीत्, अन्र च भवहेवरे लक्ष्मणे देवरत्वकथनमनुरागोतपादनाय रावणेन शक्तया वक्तसि गाढं ताड़िते प्रहारिते सति दोणाद्ि: गन्धमादनाद्रि: हनुमता आहतः आनीय

प्रहर साहित्यदर्पणः- छाण [षष्टपारच्छेदे-

(३३) याच्ञा तु क्वापि याच्जा या स्वयं दूतमुखेन वा ॥ २०६॥। यथा- (३४) अदापि देहि वैदेहीं दयालुस्त्वयि राघवः । शिरोभि: कन्दुकक्रीडां किं कारयसि वानरान्।। (३५) परिहार इति प्रोक्त: कृतानुचितमार्जनम् । यथा- (३६) प्राणाप्रयाणादुःखार्त उक्तवानस्म्यनक्षरम् । तत्कमस्व विभो। कि च सुग्रीवस्ते समपितः ॥ (३७) अवधीरितकर्तव्यकथनं तु निवेदनम् ॥ २१०॥ (8g) (३८) यथा राघवाम्युदये-'लक्ष्मणः-आयं। समुद्राम्यर्थनया गन्तुमुद्य- तोऽसि तत्किमेतत्।' दत्तः, दिव्यैः अलौकिकैः लक्ष्मणशरैः इन्द्रजित् लोकान्तरं लम्भितः प्रापितः, अत्र रात्सपते रावणस्य कण्ठाटवी केनाऽपि कृत्ता मया छिन्नेत्यर्थः। अत्र सीतां प्रति नागपाशबन्धनादीनां भूतकार्याणां श्रीरामेणाख्यानादुत्कीतंनम्। (३३) याच्जारूपमलङ्कारं निरूपयति -याच्जेति। स्वयमात्मनादूतसुखेन चारमु- खेन वा क्वापि कुत्रापि जने याच्जा यस्य कस्यापि वस्तुनोऽम्यर्थना सा तु याच्जा ना- मालङ्कारः। तत्र स्वयं याचनं यथा-"भो लछ्षेघर! दीयतां जनकजा रामः स्वयंयाचते"इत्यादि। (३४ ) दूतमुखेन याच्जामुदाहरति-अधापीति। रावणं प्रति अङ्गदस्योक्तिरियम्। अद्यापि इदानीमपि वैदेहीं जनकात्मजां देहि प्रयच्छ राघवः श्रीरामः त्वयि दयालुर्भव- व्विति शेषः, शिरोभि: रामबाणैः पातितैदशभिः स्वमस्तकैः वानरान् कपीन् कन्दुकक्रीड़ां किं कारयसि। सीताया असर्पणे शिरसां रामेण छिन्नत्वात्कपयो मुण्डान्यादाय कन्दुक- वत् क्रीड़यिष्यन्तीति त्वरितमेव राघवाय सीतां प्रयच्छेति भावः। -अन्राङ्गदमुखेन प्रार्थनाविधानाद् याच्जा। । (३६) परिहाररूपमलङ्कारं निरूपयति-परिहार इति। कृतं विहित यदनुचित कर्म तस्य मार्जनं तज्जन्यापराधक्षमापनम् अनुचितस्य परिहरणात् परिहार इति नाम नाटथालङ्कार: प्रोक्त:। (३६) उदाहरति-प्रायाप्रयाणेति। श्रीरामं प्रति त्रियमागारय बालिन उक्तिरियम। प्राणाप्रयाणे तव प्रहारात् प्राएगमनसमये यहुःखंव्यथा तेन आर्तः पीडितः सन् यत् अनच्रम् त्वया "तपस्वि चाण्डाल" इत्याद्यनुचितवचनम् उक्तवानस्मि,हे विभो श्रीराम! तत् अनुचितं कर्म तमस्व सहस्व, किञ्ज अपि चसुग्रीवो ममानुजन्मा ते तुभ्यं समर्पितः सेवार्थ दत्त:। अत्र पूर्वकृतकटुवचनरूपानुचितकर्मसो मार्जनात् परिहारः। (३७) निवेदनाख्यमलङ्कारं निरूपयति-अवधीरितेति। अवधीरितस्य पूर्वमव ज्ञातस्य विषयस्य करत्त व्यकथनं विधेयत्वेन बोधनं निवेदनं नाम नाट्यालङ्कारो भवेत्। (३८) उदाहरति-यथेति। समुदराभयर्थनया सागरप्रार्थनया। एतत् व्यापारात- रविधानेन परावत्तनं किम् ? तत्रैव गन्तुमुचितमित्याशयः।

लक्ष्मीविराजित:।

(३६) प्रवर्तनं तु कार्यस्य यत्स्यात्साधुप्रवर्तनम्। (४०) यथा वेशयाम्-'राजा-कञ्चुकिन्। देवस्य देवकीनन्दनस्य बहुमा नाद्वत्सस्य भीमसेनस्य विजयमन्जलाय प्रतर्तन्तां तत्रोचिताः समारम्भाः ॥ ॥ मा (४१) आख्यानं पूर्ववृत्तोक्तिर- (४२) यथा तत्रैव- 'देशः सोऽयमरातिशोखितजलैर्यस्मिन्हदाः पूरिता :- इत्यादि। (४३) युक्तिरर्थावघारराम् ॥ २११ ॥ SY

यथा तत्रव- (४४) यदि समरमनस्य नास्ति मृत्योर्भयमिति युक्त्तमितोऽन्यतः प्रयातुम्। अथ मरयामवश्यमेव जन्तोः किमिति मुधा मलिनं यशः कुरुध्वम् ।

अत्र पूर्वमवधीरितस्य सागरसमीपे गमनस्य विधेयत्वबोधनान्निवेदनम्। (३९) प्रवर्त्तनाख्यमलङ्कार निरूपयति-प्रवर्त्तनन्त्वति। कार्यस्य यस्य कल्य चित् कर्मणः सम्बन्धि यत् साधु मङ्गलस्य प्रवर्तनं समारम्भः, तत्त प्रवर्त्तनं नाम नाटयालक्कार: स्यात् । ( ४०) उदाहरति-यथति। राजा युधिष्ठिरः। देवस्य भगवतः देवकीनन्दनस्य देवकीपुत्रस्य श्रीकृष्णस्येत्यर्थः बहुमानात् अतिसम्माननीयत्वात्, एतदादेशमन्यथा क्त्त न युक्तमिति भावः। विजयमङ्गलाय शत्रुविजयरूपमङ्गलाय, तदुपचिताः मङ्गल योग्या: समारम्भा: मङ्गलकलशस्थापनादिव्यापारा: प्रवर्त्यन्तां क्रियन्ताम्। अत्र माङ्गलिककर्मणः साधुसमारम्भात् प्रवर्तनम्। (४१) आख्यानरूपमलङ्कारं निरूपयति-आ्ख्यानमिति। पूर्ववृत्तस्य व्यतीतवृत्ता- नतस्य उक्ति: कथनम् आख्यानं नाम नाव्यालक्कारः। पूर्ववृत्तोक्तिसत्र क्रोधमूलकतवेन विशेषणीयम् तेन भृतकार्याख्यानरूपात् उत्कीर्त्तनालङ्कारात भेद:। (४१) उदाहरति-यथेति । देशः सोडयमिति। केशेषु प्रहृश्य समाहितस्य मध्ये समरं द्रोस्य मारणे क्रुद्धस्या्ततथाम्न उक्तिरियम। अवशिष्टपादत्रयं तु- क्षत्रादेव तथाविध: परिभवस्तातस्य केशग्रहः। तान्येवाहितश त्रघस्मरगुरुण्यस्त्ाणि भास्वन्ति मे यद्रामेण कृतं तदेव कुरुते द्रौणायनिः क्रोधनः ॥ इति। अत्र अश्वत्थान्नः क्रोधात् परगुरामकृतवृत्तान्तस्य कथनादाख्यानम्। की (४३) युक्तिरूपमलङ्वारं निरूपयति-युक्तिरिति। अर्थस्य प्रयोजनस्य अवधारणं कर्त्तव्यत्व निश्चयो निश्चयपत्तयोगाढ् युक्तिर्नाम नाट्यालङ्कारः।ज (४४) उदाहरति -यदि समरमपास्येति। द्रोसस्य मरणेन पलायमानान् वीरान् प्रति अम्नत्थान्न उक्तिरियम। समरं सङ्ग्रामम् अपास्य परित्यज्य गच्छतो युष्मानिति शेष:, यदि मृत्योर्मरणादू भयं नास्ति तदा इतः सडग्रामात् अन्यतः अन्यत्र प्रयातुं प्रस्थातुं युक्तम्। अथ तदसत्वपक्षे जन्तोः आाशिनः मरणं मृत्युः अवश्यमेव नूनसेव, इति हेतो:

साहित्य दूर्पण :- [ षछ्ठपरिच्छेदे-

(४५) प्रहर्षः प्रमदाधिक्यं- I (४६) यथा शाकुन्तले-राजा-तत्किमिदानीमात्मानं पूर्णमनोरथं नाभिन नदामि।' (४७ ) ... शिक्षा स्यादुपदेशनम्। (४८) यथा तश्रैव-'सहि, या जुतं अस्समवासियो जणस्स शरकरिदसक्कारं अदिधिविसेसं उज्भिअ सच्छन्ददो गमनम्।' (४६) एषां च लक्षणानाटयालङ्काराणां सामान्यत एकरूपत्वेऽपि भेदेन व्यप- देशो गड्डलिकाप्रवाहेय। मुधा वृथा यशः कीत्ति कि कथं मलिन पलायमानापमानेन मलीमसं कुरुध्वं सम्पादय- ध्वम्। पूर्वसञ्चितयशः पालनार्थमपि सङग्ामे परावतंध्वमिति भावः। पुष्पिताग्राच्छन्द- स्तव्नक्षणान्तूक्तं प्राक् ( १८९ पृ०) अन्र मरणनिश्चयप्रदर्शनेन सडूग्रामस्यावश्यकर्त्तव्यत्वनिश्चयाद् युक्ति: । (४५) प्रहर्षाख्यमलङ्कारं निरुपयति-पहर्ष इति। प्रमदस्य आनन्दस्य आधिक्यं तारुण्यावस्था प्रहर्षो नाम नाट्यालङ्कारो भवेत्। (४६) उदाहरति-यथेति। दुष्यन्तो हि मारीच प्रदत्तरक्षाकाण्डं मातापितरौ आ- स्मानं च वर्जयित्वा न कोऽपि गृहीतुम्हति यदि गृह्ीयाततदा सर्पो भूत्वा स तं दशेदिति श्रुत्वा रक्षाकाण्डस्य विकाराभावेन ममायमौरस एवेति निश्चित्य सहर्ष स्वगतमाह- तत्किमिदानीमिति। तत् सर्वविधसन्देहोच्छेदात्, पूर्ण स्त्रीपुत्रप्राप्त्या सफलं मनोरथमभि लषितम् आत्मानं नाभिनन्दामि लक्षीकृत्य नानन्दितो भवामि, नूनमेवाभिलषितं प्राप्य अभिनन्दामीत्यर्थः । अत्र काकुः। अत्र राजः स्त्रीपुत्रप्राप्त्या प्रमदातिशयात् प्रहर्षः । (४७) उपदेशनरूपमलङ्कारं निरुपयति-शिक्षेति। शिक्षा शिक्षादानम् उपदेशनं नाम नाटयालङ्कार: स्यात् । क(85) उदाहरति-यथेति। सहीति। "सखि? न युक्तमाश्रमवासिनो जनस्य अकृतसत्कारमतिथिविशेषमुज्झित्वा स्वच्छन्द्रतो गमनम्" इति संस्कृतम्। आश्रमस्थं दुष्यन्तमभिलच्य शकुन्तलाया अनुरूपोडयं वर इति प्रतिपाद्यति, लज्जया ततोऽन्यत्र गन्तुकामां शकुन्तलाम्प्रति अनसूयाया उक्तिरियम्। सखि ! शकुन्तले ? अकृतः अविहितः सस्कार: भच्यपेयसमर्पणादिभिः पूजा यस्य तथोक्तम्, अतिथिविशेषम् अभ्यागतरूपं राजानम् उज्झित्वा विहाय स्वच्छन्दतः स्वाभिप्रायानुसारेण गमनं प्रस्थानं पलायन- मित्यर्थः, आश्रमवासिन: तपस्विमात्रस्य न युक्तं न सङ्गतम्। साभिलाषमेनं हृदयवल्लभ मनाहत्य स्वेच्छया पलायनं ते नोचितमित्याशयः। अत्र शकुन्तलायै शिक्षादानादुपदेशनम्। (४९) ननु भूषणादीनि यानि नाट्यलक्षणानि अभिहितानि तेषाम्, आशीरादयो नाटयालङ्काराश्रये उक्तास्तेषाञ्ज नाटयभूषणहेतुत्व रूपसामान्यधर्मयोगाइभि न्नवेनैव व्यप- देशस्य युक्तलवे भिन्नत्वेनोपाानमकिञ्ितकरमित्याशयेनाह - एवां चेति। लक्षणानि भूषादीनि प्रागुक्तानि नाट्यालङ्वाराश्र आशीरादयस्तेषां तथोकानाम् सामान्यतो

लक्षणनाय्यालङ्कारयोः पार्थक्यनि० ] लक्ष्मीविराजितः । ५६५

(५०) एषु च केषांचिद्गुणालङ्कारभावसंध्यङ्गविशेषान्तर्भावेऽपि नाटके प्रयत्नतः कर्त्तव्यत्वात्तद्विशेषोक्तिः । (५१) एतानि च- (Ep) (५२) पञ्चसन्धि चतुवृत्ति चतुःप्रष्ट्थङ्गसंयुतम्। षड्विंशल्लक्षणोपेतमलङ्कारोपशोभितम् ।। ॥ महारसं महाभोगमुदात्तरचनान्वितम्। महापुरुषसत्कारं साध्वाचारं जनप्रियम् ।। नाटयभूषण हेतुत्वरूपसामान्यधर्मयोगात्। एकरूपत्वेऽपि लक्षणत्वालक्कारत्वयोर्विनगम काभावात् लक्षणानामप्यलङ्कारत्वम् अलङ्काराणामपि लक्षणात्वम् इत्येवम् अभिन्नत्व- रूपसम्भवेऽपीत्यर्थ: भेदेन एतानि लक्षणानि, एते अलङ्गाराः इत्येवं भेदेनेत्यर्थः। व्यपदेशो व्यवहारः। गड्डलिका प्रवाहेरोति। यथा गड्डरिका (नदी) एका अपरां तां चेतरानुगच्छति तासां गतानुगतमात्रेण भेद: तथा लक्षानाट्यालङ्कारयोरपि अनादिसिद्धो निर्मलो व्यवहारस्तद्नुसारेणेत्यर्थः। एतेन ग्रन्थकर्त्रा वस्तुतोऽनयोरभेद एवेति ध्वनितम्। it: (९०) नन्वेवमपि केषाज्चिवृक्षणनाटयालङ्काराणां गुणे अलङ्कारे चान्तर्भावसम्भ वात्कथं पार्थक्येन तदुक्तिरित्याशङ्कां समाधत्ते-एषु चेति। लक्षणानाटयालङ्कारेप्वि- त्यर्थ: । केषाज्जित् भूषगादीनां लत्तणानाम आशीरादीनां नाट्यालङ्कारादीनाञचेत्यर्थ:। गुणलङ्कारेति। तथा च भूषसास्य लक्षसास्य वच्यमाणप्रसादादिमुणेषु तत्तदलङ्कारेषु च, शोभायाः श्लेषे, विशेषणस्य विशेषोक्त्यलङ्कारे चान्तर्भावयितुं शक्नोति। एवमाशी- रादीनां नाट्यालङ्काराणामाशीराय्यलङ्कारेष, तथा युक्त्यादीनां युक्त्यादिसन्ध्यङ्वेषु चान्त- र्भावयितुं शक्नोतीत्यादिविचारणीयम्। नाटके इति नाटकपदमभिनेयमात्रोपलक्षणम्। प्रयत्नतः कर्शव्यत्वादिति। कर्त्तव्यता च तत्ततप्रसङ्गौचित्यानुसारेण यथा योग्यमेव विशे- षोक्ति: पृथगुक्तिः न तु सर्वत्रैव सर्वेषामित्य नुसन्धेयम्। अत्रेदम्बोध्यम्-सति हि रसानुकूलत्वे यथा काव्ये गुणालङ्कारभावानां सन्ध्यङ्गवि- शेषाणाञ्ज स्वेच्छयोपन्यासस्तथा।नाटयलक्षणा-नाटवालङ्काराणंमदर्शनाल्ेषां पार्थक्ये- नैव प्रतिपादनमिति। (९१) एतानीति। एतानि लक्षणादीनि नाटकेऽवश्यं कर्त्तव्यान्येव इत्युत्तरेण सम्बन्धः । की (१२) सुकविना तु एतत् सकलविशिष्टमपि नाटक कर्त्तव्यमिति मुनिनोक्ततवात् तेन सर्वमिद कर्चव्यमित्यत आह-पञ्चसन्धीत्यादि कुर्यात्तुनाटकमित्यन्तम्। पञ्ञससन्धयो मुखसन्ध्याद्या: प्रागुक्ता: पञ्च यस्मिन् तत् तथोकं नाटकमि यस्य विशेषराम्, कौशि- क्यादयश्चतत्त्रो वृत्तयो यस्मिन् तत् तथोक्तम्, चतुःषष्ट्यङ्गानि च सन्धीनां प्रागुक्तानि तैः संयुतम, षट्त्रिशलक्तरौभूंषणादिभिरुपेतम् संयुक्तम्, अलङ्कारख्रयस्त्रिंगद्विराशी- रादिभिरुपशोभितम, महान् शद्गारो वीरो वा यस्मिन् तत् तथोक्तम्, महान् भोगो भावादिर्विलासादिर्वा यस्मिन् तत तथोक्तम, उदात्तया उत्तमया रचनया अन्वितं रचनाया उदात्ततवं विलासद्र्यादियुक्तम, महापुरुषस्य धीरोदात्तनायकस्य सतेकारो गुशवर्णनं यस्मिन तत् तथोक्तम, साधुरनिन्दित आचारो वैदिकं कर्म यस्मिन तत्

५९६ साहित्य दर्पणः- मिलांा सी [ षष्ठपरिच्छेदे-

सुश्िष्टसन्धियोगं च सुप्रयोगं सुखाश्रयम्। मृदुशब्दाभिघानं च कविः कुर्यात्तु नाटकम्। (५३) इति सुनिनोक्तत्वान्नाटकेऽवश्यं कर्तव्यान्येव। तिकए (५४) वीथ्यङ्गानि वद्तयन्ते। (५५) लास्याङ्गान्याह- गेयपदं स्थितपाठ्यमासीनं पुष्पगरिडका॥ २१२ ।। प्रच्छेदकस्त्रगूढं च सैन्धवाखयं द्विगूढकम् । उत्तमोत्तमकं चान्यदुक्तपरत्युक्तमेव च।२१३॥ लास्ये दशविधं ह्यतदङ्गमुक्तं मनीषिभिः । तत्र - (५६) तन्त्रीभाण्डं पुरस्कृत्योपविष्टस्यासने पुरः॥२१४॥ तथोक्तम्, जनानां प्रियम्, सुश्िष्टः सुसङ्गतः सन्धीनां मुखादीन योग: सम्बन्धो यस्मिन् तत् तथोक्तम, शोभनः प्रयोगोऽभिनयो यस्मिन् तत् तथोक्तम्, सुखस्य आश्रयस्थानं सुखजनकमित्यर्थः, मृदूनां सुकुमाराणांमापातमात्रेण प्रतीतिरूपाणां शब्दानां पदानामतिपातः क्रमिकातिक्रमक अवस्थितिर्यस्मिन तत् तादशञ्ज नाटक कविः कुर्यात्। मृदुशब्द्दानां सन्निवेशस्य परमावश्यकत्वं दर्शितं मुनिना। तथाहि- चेक्रीयते प्रभृतिभिविकृतैश्र शब्द- युक्ता न भान्ति ललिता भरतप्रयोगा:। यज्ञक्रियेव शरवमंधरधृताक्त- वेश्या द्विजैरिव कमण्डलुदण्डहस्तैः ॥ इति। नाटकस्य वैशिष्ट्यमपि तत्रैव- न तज्ज्ञानं न तच्छिल्पं न सा विद्या न सा कला। न तरकर्म न ग योगो नाटके यन्न दृश्यते॥ इति। (५३) इतीति । मुनिना महर्षिणा भरतेनेत्यर्थः । अ्रवश्यं कर्तव्यान्येवेति। तथा च मुनिना सन्ध्यङ्नाटयलक्षणनाटयालङ्काराणां स्पष्टं पार्थक्येनाभिहितत्वात् सन्ध्यङ्गविशे- षाणाञ्च नावश्यकत्वमिति पुर्वमेव प्रतिपादितत्वात् नाटयलक्षण-नाटयालङ्काराणान्तु तदनभिहितत्वात् तेषामवश्यकर्त्तव्यतेति तन्मतानुसारिणो ममापि नाप्रामाण्यमिति सन्दर्भाशयः। शरी (६४) "त्रयस्त्रिंशतप्रयोउयानि वीथ्यङ्गानि त्रयोदश" इतयुक्ततवात् त्रयस्त्रिशदलङ्का- रोक्स्यनन्तरं वीथ्यङ्गानि वक्तव्यत्वे प्राप्ते वीथिरूपकनाटकविशेषस्य-विशिष्य दशित- स्वात् दर्शयिष्यमाणतदवसरे वीथ्यङ्गानि वच्यन्ते इति दर्शयति-वीथ्यङ्गानीति। ii(५९) दशलास्याङ्गान्यभिधातुमाह-लाम्याङ्गानीति। गेयपदमिति। मनीषिभि: बुद्धिमद्ि: एतद् गेयपदादिकं लास्ये दशविधमङ्गमुक्तम्। (६६) तत्र गेयपदरूपं लास्याङ्ं लक्षयि-त्रीाण्डमिति।न्त्रीभण्डं तन्त्राश्रयं वीणावा्द्यं पुरस्कृत्य गानोपयोगित्वेनाग्रे स्थापयित्वा प्रधानीकृत्येत्यर्थः। पुरो देवतास-

लास्याङ्गनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:। ५६७

शुद्धं गानं गेयपदं- यथा-गौरीगहे वीयां वादयन्ती 'मलयवतो- उत्फुल्लकमलकेसरपरागगौरधुते। मम हि गौरि !। अभिवाञ्छितं प्रसिध्यतु भगवति ! युष्मतप्रसादेन ।। (५८) ... स्थितपाठथं तदुच्यते। मदनोत्तापिता यत्र पठति प्राकृतं स्थिता॥ २१५। (५६) अभिनवगुप्तपादास्त्वाहु :- 'उपलक्षयं चैतत्। क्रोधोद्भ्रान्तस्यापि प्राकृतपठनं स्थितपाठयम्' इति। (६०) निखिलातोद्यरहितं शोकचिन्तान्विताबला। अप्रसाधितगात्रं यदासीनासीनमेव तत् ॥। २१६॥ म्मुखस्थायिनि आसने विष्टरे उपविष्टस्य स्थितस्य जनस्य शुद्धं निर्दोषं शुष्कमिति पाठे अनुकरणीयमित्यर्थः, गानं नृत्यहीनगानम्, गेयं गानयोग्यं पदं यत्र तद् गेयपदं नाम लास्याङ्गं भवेत्। उक्तञ्ञ महर्षियाऽपि- आसनेषूपविष्टैर्यत्तन्त्रीभाण्डोप बंहितम्। गायनैर्गीय ते शुष्कं तद्गेयपदम्च्यते॥ इति। (५७) उदाहरति-यथेति। गौरीगृहे पार्वतीप्रासादे 'स्थिता'इति शेषः। मलयवती गायति इति शेष:। उत्फुल्लेति। उत्फुलं विकसितं यत् कमलं पद्मं तस्य यः केसरपरागः किञ्जल्कधूलिस्तद्वत् गौरा गौरवर्णा द्युतिः कान्तिर्य स्यास्तत्सम्बुद्धौ रूपम्, हे गौरि ! अम्बिके !, हे भगवति ? सकलैश्चर्य्यसम्पन्ने ! युष्मत्प्रसादेन भवदनुकम्पया मम अभिवाञ्छितम् अभिलषितं प्रसिध्यतु सिद्धिर्भवतु। (१८) स्थितिपाठयरूपं लास्याङ्ग लक्षयति-स्थितिपाठयमिति। यत्र मदनोत्तापिता कामेनातीव सन्तापिता स्त्री स्थिता सती प्राकृतं प्राकृतभाषां पठति स्फुटमुच्चारयति तत् स्थितिपाठ्यं नाम लास्याङ्गमुच्यते। विक्रमोवश्यां चतुर्थेऽङके-चित्रलेखा (प्रदेशान्तरे द्विपदिकया दिशोऽवलोक्य-) (क) सहअरि दुक्खालिद्धअ सरवर अमहिसिणिद्धं। वाहो-वग्गिअ-राअरअ' तम्मइ हंसी जुअलअ'। इति। (९९) अन्र नाटयशास्त्रव्याख्यातणामाशयमुपपाद्यति-अभिनवेति। उपलक्षण- मिति। ऊह्यमुदाहर गम्। (६०) आसीनरूपं लास्याङ्गं लक्षयति-निखिलातोद्येति। शोकचिन्ताभ्याम् अन्वि- ता युक्ता अबला नायिका आसीना उपविष्टा सती निखिलेन समग्रेय आतोद्येन मृदङ्गा- दिवाद्येन रहितम, तथा अप्रसाधितम् अनलङ्कृतं गात्रं शरीरं यस्मिन् गेये तत्, एतद्वयं क्रियाविशेषएम् यद् गायति तदेव आसीनया गीतख्वात् आसीनं नाम 'लास्याङ्कमुच्यते' (क) सहचरी दुःखालीढं सरोवरे स्निग्धम्। अविरलबाष्पजलार्द्र ताम्यति हंसीयुगन्नम् ।। इति संस्कृतम्। ७६ सा०

साहित्यदर्पण :- [ षछपरिकछेदे-

(६१) आतोद्यमिश्रितं गेयं छन्दांसि विविधानि।च । स्त्रीपुंसयोविपर्यासचेष्टितं पुष्पगण्डिका ॥। २१७॥। (६२) अन्यासकं पति मत्वा प्रेमविच्छेदमन्युना। वीशापुरःसरं गानं स्त्रियाः प्रच्छेदको मतः ॥ २१८॥ (६३) स्त्रीवेषधारिणां पुंसां नाट्यं श्लक्शं त्रिगृढकम्। इत्यस्य पूर्वेणापकर्षः । एवमग्रेऽपि तथा च भरत :- आसीनमासनस्थस्य सर्वंतोऽप्यविवर्जितम। अप्रसारितगात्रं च चिन्ताशोकान्वितं च तत् ।। इति। उदाहरणं यथा शाकुन्तले- (क) तुज्झणा आणे हिअअ' मह उण मउणो दिवा वि रत्ति वि। सि्घिय! तवइ वलीअं तुइ वुत्तमणो रहाई अङ्गाई॥ इति। (६१) पुष्पगण्डिकाख्यं लास्याङ्गं लक्षयति - आतोदेति। आतोदेन मृदङ्गादिवाद्येन मिश्रितं मिलितं गेयं गानम, तथा विविधानि छन्दांसि गद्यपदयानि च, तथा स्त्रोपंसयो: विपर्यासेन व्यत्यासेन चेष्टितम् अभिनयो यस्मिन् गेये तत् तथोक्तम्। स्त्रियाः पुंसश्रे- छठितं पुंसस्त्रीचेष्टितमित्यर्थः। एतत् सर्व पुष्पगण्डकावन्मनोहरत्वात् पुष्पगण्डिकानाम लास्याङ्गमुच्यते। उक्तं च महर्षिषापि- नृतं तु द्विविधं यत्र गीतमातोद्यमेव च। स्त्रियः पंवच्त चेष्टनते सा ज्ञेया पुष्पगप्डिका ॥ इति। तथा च तन्मते उदाहरणं यथा-विक्रमोर्वश्यामेव-राजा- (ख) हिअआहि अपि अदुक्खओ सरवरुए घुअपक्खओ। वाहो-वग्गिअ-एअराओ तम्भइ हंसजुअअणो॥ इति। (६२) प्रच्छेदकाख्यं लास्याङ्गं लक्षयति-अ्र्प्रन्यास कमिति। पति स्वामिनम् अन्यस्यां नायिकायाम् आसक्तम् अनुरक्तं मत्वा, प्रेम्ण: स्वप्रसायस्य विच्छेदेन विश्लेषेण यो मन्यु: शोक: तेन तथोकन, वीणापुरस्सरं वीणावादनवंक स्रनिया भार्य्याया यद् गानं तत् प्रेमप्रच्छेदकत्वात् प्रच्छेदको नाम लास्याङ्ग मतः। भरतस्तु- प्रच्छेदका स विज्ञेयो यत्र चन्द्रातपाहताः। ख्निय: प्रियेषु सज्जन्ते ह्यपि विप्रियकारिषु॥ इत्याह।

(६३) त्रिगूढ़काख्यं लास्याङ्गं लक्षयति-स्त्रीवेशेति। स्त्रीवेशधारियां पुंसां शक्ष्ं मनोहरं नाटयं स्त्रीरेनाभिनयः, तत् त्रीणि वाग्वेशव्यवहाराणि गूढानि यस्मिन् तव् त्रिगूढ़काख्यं नाम लास्याङं भवेव। (क) तव न जाने हृदयं मम पुनर्मदनो दिवाडपि रात्रिरपि। निर्धृण ! तपति बलीयांस्त्वयि वृत्तमनोरथान्यङ्गानि ॥ इति संस्कृतम्। (ख) हृदयाहितप्रियदुःखः सरोवरे धुतपक्षः। बाष्पावल्गित नयनस्ताम्यति हंसयुवा ।।इति संस्कृतम्।

लास्याङ्गनिरूपणम् ] लक्षमीविराजित:।

(६४) यथा मालत्याम् - 'मकरन्दः-एषोऽस्मि मालती संवृत्तः ।,) (६५) कञ्चन भ्रष्टसंकेत: सुव्यक्तकरणान्वितः ॥२१६॥ प्राकृतं वचनं वक्ति यत्र तत्सैन्धवं मतम्। (६६) करयं बीणादिक्रिया। (६७) चतुरस्रपदं गोतं मुखप्रतिमुखान्वितम् ॥२२०॥ द्विगृढं रसभावाठ्यम्। (६) .. उत्तमोत्तमकं पुनः। कोपप्रसादजमधिक्षेपयुक्तं रसोत्तरम् ।। २२१॥:० सुनिनाऽप्युक्तम- अनिष्ठरश्रच्णापद समवृ तैरलङ् तम्। नाटयं पुरुषभावाठयं त्रिगूढ़कमुदाहतम्॥ इति। ( ६४ ) उदाहरत-यथेति । मालत्यां मालतीमाधव इत्यर्थः । मकरन्द इति । तेन हि मालतीप्रतारणाय लवङ्गिकावेशस्य नन्दनप्रतारणाय मालतीवेशस्य च धारणेन मनो- हराभिनयात् त्रिगूढ़कम्। (६५) संन्धवाख्यं लास्याई लक्षयति-कश्चनेति। अ्रष्टः सङकेतस्थाने नायिकाया अनागमनेन नष्टः सङ्कतो यस्य सः तथोक्त, तथा सुव्यक्त्ेन सुस्पष्टेन करणेन वीणादिवा दनकर्मणा अन्वितो युक्तो यः सः तथोकः, प्रायिकं चतत्। कश्चन पुरुषो यत्र प्राकृतं वचनं वक्ति तत् सैन्धवेनाश्वेनेव चञ्जलेन पुरुषेया प्रयुक्ततवात् सैन्धवं नाम लास्याङ्ग विदुः। यथा स्वप्नवासवदत्ते-राजा .... श्रुतिसुखनिनदे कथं नु देव्या :...... इत्यादि। यथा वा विक्रमोर्वश्याम्-"राजा कह तुए सिक्खिदमेद गइलालस! सा तुए दिठ्ठा जहएभरालसा" इति। (६६) करणपदं व्याचष्टे-करणमिति। वीमादिक्रिया वीणादिवादनकम। एतेन क्रियते यत्ततकरणमिति भावसाधन एव करणशब्दोऽत्र ग्रन्थकृता प्रदशितः। (६७) द्विगढाख्यं लास्याङ्ग लक्षयति-चतुरस्त्रपदमिति। चतुरस्तराणि विदग्धमनो- ह हिगूर हरासि पदानि यस्मिन् तत् तथोक्तम्, यदा चतुरत्तपदं पूर्णसप्तस्वर भरतादिप्रसिद्ध यस्मिन् तत्, मुखेन मुखसन्धिना प्रतिमुखसन्धिना वा अन्वितम् उभयोरमध्ये केनापि सहितम्, तथा रसभावाभ्याम् आढ्यमन्वितम, द्वौ रसभावौ गूढौ प्रतीयमानत्वात् गुस्तौ यत्र तत् द्विगूढं नाम लास्याङ्गं विदुरित्यर्थः। यथा शाकुन्तले- "खण चुम्बिताइ भमरे हिं सुउमार केसरसिहाइ। ओदस अन्ति दअमाण पमदाआ सिरीसकुसुमाई॥ इति (६८) उत्तमोत्तमक लास्याङ्ग लक्षयति-उत्तमोत्तमकमिति। कोपेन प्रसादेन च जातं कोपप्रसादजं कोपात् प्रसादाद्वा उत्पन्नमित्यर्थः, अधित्तेपेण अवमानेन युक संयुक्तम, तथा रस उत्तर: उत्कृष्टः यस्मिन् तत्तादशम, कदाचित्कोपज अधितेपयुक्तम, कदाचित् प्रसादजत्वात् रसोत्तरमित्यर्थः, उत्तमादप्युत्तमित्युत्तमोत्तमं नाम लास्याड़गं विदुः।

६०० साहित्यदर्पर :- [ षष्ठपरिच्छेदे-

(६६) हाव हेलान्वितं चित्रश्लोकबन्धमनोहरम्। ल (४3) उक्तिप्रत्युक्तिसंयुक्तं सोपालम्भमलीकवत् ॥ २२२ ॥ विलासान्वि तगोतार्थमुक्तप्रत्युक्तमुच्यते। स्पष्टान्युदाहरणानि। (s०) एतदेव यदा सवेः पताकास्थानकैर्युतम्।। २२३ ॥ प्रङ्कश्च दशभिर्धीरा महानाटकमूचिरे। एतदेव नाटकम्। यथा -- बालरामायगम्। (७१) अथ प्रकरणम् -- (७२) भवेत्पकरणो वृत्तं लौकिकं कविकल्पितम्॥। २२४॥ अन्न "कोप प्रसादजम्" इत्यादिविशेषणपञ्चकमनुषक्तस्य गीतस्य विशेषणं बोध्यम्। यथा विक्रमोर्वश्याम,-राजा (सक्रोधम्) इत्याद्यप्रे- हिअ आहि अपि अदुक्खओ सरवरए धुअ पक्खओ। वाहो वग्गिअ-गअगाओ तम्मइ हंसजुअलओ॥ इति। (६९) उक्तप्रत्युक्ताख्यं लास्याङ्गं लक्षयति-हावद्देलेति। हावहेलाभ्यां पूर्वलक्षि- ताभ्यामन्वितम्, हेलाभिन्नोडत्र हावो गोवलीवद्दन्यायात् हेलाबाहुल्यार्थम, चित्रे श्लोकबन्धेन मनोहरम, उक्तिप्रत्युक्तिसंयुतम्, सोपालम्भं सभर्त्सनम्, अलीकवत् असत्यवद् भासमानम्, तथा विलासेनान्विता गीतार्थो यस्मिस्तत्तथोक्त्तम् उक्तिप्रत्युक्ति- रूपत्वात् उक्तप्रत्युक्तं नाम लास्याङ्गमुच्यते। (७०) नाटकप्रकरणात् महानाटकाख्यं नाटकप्रभेदं निरूपयति-एतदेवेति। नाट- कमेवेत्यर्थः, यदा सवेंः समग्र :-

पताकास्थानकमिदं प्रथमं परिकिर्ततितम् ।। इत्यादिभिरुक्तैश्रतुरमिः पताकास्थानक: दशभिरङ्कैश्र युतं भवेत्, तदा धीरा बुद्धि मन्तो जना: तत् महानाटकमूचिरे। एवं च पताकाचतुष्ट्ययुक्तत्वे सति दशाङ्कयुक्तना- टकत्वमेव महानाटकत्वमिति लक्षणं फलितम। (७१) नाटकप्रकरणभाणादयो ये रूपकोपरूपक प्रभेदास्तत्र साङ्गोपाङ्गनाटकलक्षण- मभिधाय उद्देशक्रमात् प्रकरणाख्यं द्वितीयरूपकं निरूपयितुमाह-अथ प्रकरणमिति। नाटकलक्षणानन्तरं प्रकरणं निरुप्यते इत्यर्थः । (७२) भवेदिति। प्रकर्षेण क्रियते कल्प्यते नेता फलं वस्तु वा व्यस्तसमस्ततया- Sत्रेति प्रकरयं तस्मिन् प्रकरणे तत्संज्ञके दृश्यकाव्ये वृत्तं तन्नाट्यवर्णनीयनायकचरितम्, लौकिक लोकमात्रप्रसिद्धं मर्त्यलोकसम्भवयोग्यं न तु मत्यलोकासम्भवदिव्ययोग्यमि- त्यर्थः, अत एव कविकल्पितं स्वप्रतिभामात्रेण निर्मितं न तु नाटकवत् पुराणादिप्रसिद्धम् भवेत्। तथाचोकं महर्षिया- यत्र कविरात्मबुध्या वस्तु शरीरं नायक चैव। और्पत्तिक प्रकुरुते प्रकरणमिति तद्रुधैज्ञैयम् ॥ इति।

लास्यांङ्गनिरूपणम् ] लक्ष्मी विराजितः। ६०१

शृङ्गारोऽङ्गी नायकस्तु विप्रोऽमात्योऽथवा वणिक। सापायधर्मकामार्थपरो धोरप्रशान्तकः ॥ २२५॥ । (७३) विप्रनायकं यथा मृच्छकटिकम्। अमात्यनायकं मालतीमाघवम्। वशिङ्नायकं पुष्पभूषितम्। (७४ ) नायिका कुलजा क्वापि वेश्या क्वापि दयं कचित्। तेन भेदास्त्रयस्तस्य तत्र मेदस्तृतीयकः ॥ २२६॥ कितवद्युतकारादिविट चेटकसंकुलः। (७५) कुलस्त्री पुष्पभूषिते। वेश्या तु रङ्गवृत्ते । द्वे अपि मृच्छकटिके।

शङ्गारो रसोउङ्गी मुख्यो भवेत् न तु नाटकवत् वीररसोऽप्यङ्गी भवेत्। नायकस्तु विप्रो ब्राह्मणवर्गः अमात्यो ब्राह्मातिरिक्तोऽपि राजसचिवः, अथवा वणिक वैश्यः, सापाया विचारशालिनो ये धर्मकामार्थास्तत्परस्तेव्वासक्त, न तु मुक्तितत्परः, धर्मस्थ स्वर्गसाधनत्वेन, कामस्य पुत्रपश्वादिविषयकतवेन, अर्थस्य भोगसाधनतवेन सापायत्वं बोध्यम्। तथा धीर प्रशान्तकः "सामान्यगुणैर्भूयान् द्विजातिको धीरप्रशान्तःस्यात्" इति पूर्वलत्तितधीर प्रशान्तलक्षणायुतो भवेत्। तथा च कविकल्पितलौकिकवृत्तान्तजन्यतवे सति विनाशशालिधर्मंकामार्थतत्पर-धीर प्रशान्तकवि पामात्यवणिगन्यतमनायकवच्छङ्गा- ररसप्रधानदृश्यकाव्यत्वं प्रकरणत्वमिति सामान्यलक्षणं फलितम्। अत्र सापायपदोपादानात् प्रकरणे धर्मादीनामपाय उपन्यसनीय एवेति बोधितम्। (७३) उदाहरति - विप्रेति । अरमात्यनायकमित्य मात्यपदं तत्पुत्रस्योपलत्तणं तेन माधवस्या मात्यपुत्रत्वेऽपि न क्षतिः। एवं च मूलेऽप्युपलत्तणं बोध्यम्। पुष्पभूषितमिति प्रकरणविशेषः। ( ७४) अथ प्रकरणभेद दशयति - नायिकेति। क्वापि कुत्रापि प्रकरणे कुलजा कुल- स्त्रीनायिका क्वापि वेश्या वेशो भृतिः सोडस्या जीवनमिति वेश्या तद्विशेषो गणिका यदुक्तम्- आभिरभ्यर्थिता वेश्या रूपशीलगुणान्विता। लभते गणिकाशब्दं स्थानं च जनसंसदि "इति। नायिका, घचिच्च दयं कुलजावेश्ये ह्वे अपि नायिके उपलभ्यते इति शेष:। तथा चैनमेव परिष्टत्योक्त काव्येन्दु प्रकाश- शुद्धं धूर्त: मिश्रमिति भेदात्तस्त्रिविधं पुनः। कुलस्त्रीनायिका शुद्धं गणिकानायिकापरम्।। प्राधान्यमुभयार्यंत्र मिश्रं प्रकरणं विदुः॥ इति। अनयोर्भाषाविषये तु मन्दारमरन्दे- तत्र वेश्या प्राकृतं तु कुलजासंस्कृतं वदेत्। इति तेन नायिकाभेदेन तस्य प्रकरणस्य त्रया भेदा: प्रकारा भवन्ति। तत्र तेषु भेदेषु मध्ये तृतीयको भेद: उभयनायिकावत् प्रकरणमित्यर्थः, कितवो धूर्त्त: द्यूतकारादयः तथा विटश्चेष्टश्र पूर्वलच्तित: तैः सङ्कलो व्याप्तः। (७९) उदाहरति-कुलस्त्रीति। कुल जैव पुष्पभूषिते, वेश्यैव रङ्गदत्ते इत्यर्थ:। (तर- ङदत्त) इति पाठान्तरम्।

६ै०२ साहित्यदर्पण :- [ षछ्ठपरिच्छेदे-

अस्य नाटकप्रकृतित्वाच्छ्ेषं नाटकवत्। अथ भागा :-- म (७६) भाण: स्यार्तचरितो नानावस्थान्तरात्मकः॥ २२७॥ एकाङ्क एक एवात्र निपुरा: पण्डितो विटः। रङ्गे प्रकाशयेतस्वेनानुभूतमितरेशा वा ॥ २२८॥। ge संबोधनोक्तिप्रत्युक्तो कुर्यादाकाशभाषितैः । सूचयेद्वीरशृङ्गारी शौर्यसौभाग्यवर्णनैः ॥ २२७ ॥ तत्रेतिवृत्तमुत्पाद्यं वृत्ति: प्राये भारती। मुखनिरवहसो संघी लास्याङ्गानि दशापि च॥२३० ॥ (७७) अश्ाकाशभाषितरूपपसवचन सपि स्वयमेवा नुवन्नुतप्र्युतरे कुर्यात्। शृङ्गारवीररसौ च सौभाग्यशौर्यवर्यानया सूचयेत्। प्रायेण भारती। कापि कौशिक्यपि वृत्तिर्भवति। लास्याज्ञानि गेयपदादीनि। उदाहयां लीलामधुकरः । अथ व्यायोग :- (७८) ख्यातेतिवृत्तो व्यायोग: स्वल्पस्त्रोजनसंयुततः । अस्येति। अस्य प्रकरणस्य। नाटकप्रकृतित्वादिति। "यत्र समग्राङ्कोपदेशः सा प्रकृतिः" इति जैमिनोक्तलक्तणेन नाटके सर्वाङ्गोपदेशात् प्रकृतिखेन तत एवातिदेशविधानात् प्रकरणादौ सन्ध्यङ्गनाटकलक्षणादिकमवशिष्ट नाटकवदेव ज्ञेयमित्यर्थः। तथा चोक्तं प्रागेव- विना विशेषं सर्वेषां लक्ष्म नाटकवन्मतम्। इति । (७६) भाणाख्यं रूपक निरूपयति-भाण इति। धूर्ताश्चौरा धूतकारादयस्तेषां चरितं यत्र स तथोक्तः, नाना बहुप्रकारम् अवस्थान्तरम् आत्मा स्वरूपं यस्य सः तथोक्त, निरुक्तप्रारम्भादिपञ्चविधावस्थातिरिक्तावस्थालाभायान्तरपदम्, एक एव अङ्क: परिच्छेदो यत्र स तथोक्तो रूपकविशेषः, भण्यते ध्योमोक्त्या नायकेन स्वपरवृत्तं प्रकाश्यत इति भाग: स्यात्। अत्र भाणे एक एव निपुण: कर्मकुशल: पण्डातीक्ष्णा बुद्धिर्य स्ासौ पण्डि- तश्च विटः तारकादित्वादितच्। स्वेन आत्मना अनुभूतम् इतरेण परेश वा जनेन अनु. भूतं धृत्तान्तं स्वयं तु केनापि विधिना बुध्वा के नाटयशालायां प्रकाशयेत्। तथा आका शभाषितैः पूर्वोक्तस्वरूपैः सम्बोधनेन द्वारा उक्तिप्रयुक्ती कुर्याद्। शोर्यसौभाग्ययोवणानैः वीरशङ्गारौ रसौ सूचयेत् शौर्य वर्णनैवीर दम्पत्योः सौभाग्यवर्यानैश्च शङ्गारं सूचयेदित्यर्थः, तथा तत्र भाणे इतिवृ्तं वर्णनीयं वस्तु उत्पाद्यम् प्रकरणवत् कविभि: कल्पनीयम्, न तु नाटकादिवत् पुराणादिप्रसिद्धम्। तथा प्रायेए प्रभूततया भारती पूर्वोक्तस्वरूपा वृत्ति: भवेद तेन सात्वतीप्रभृतीनां क्वाचित्कतवं सूचयति। मुखनिर्वहणे च सन्धी स्याताम् भवेताम् तथा दशापि लास्याङ्गानि ह्युः। अवशिष्टं नाटकवदेव बोध्यम्। (७७) व्याचष्टे-अ्न्रेति। लीलामधुकरो भाराख्य रूपकवरिशेषः। फ्र (७) व्यायोगाख्यं रूपक निरूपयति-ख्यातेतिवृत्तेति। ख्यातं पुराणेतिहालादिषु प्रसिद्धम् इतिवृत्तं वर्ानीयं वस्तु यत्र सः तथोक्त, स्वल्पैः स्त्रीजन: संयुतः, गर्भविमर्शो

समवकारोपरूपकनि० ] लक्ष्मीविराजित :: । ६०३

होनो गर्भविमर्शाभ्यां नरैबहुभिराश्रितः। २३१॥ एकाङ्कश्र भवेदसत्रीनिमित्तसमरोदय:। कैशिकीवृत्तिरहित: प्रख्यातरतत्र नायक: ॥। २३२॥। राजर्षिरथ दिव्यो वा/भवेद्धीरोद्धतश्ञ सः। ·हास्यश ङ्गारशान्तेभ्य इतरे5त्राङ्गिनो रसाः ॥ २३३ ॥ (७६) यथा सौगन्धिकाहरणम्। अथ समवकार :- (८०) वृत्तं समवकारे तु ख्यातं देवासुराश्रयम्। संधयो निर्विमर्शास्तु त्रयोऽङ्कास्तत्र चादिमे॥ २३४॥ सन्धो द्वावन्त्ययोस्तद्वदेक पको भवेत्वुनः । नायका द्वादशोदात्ता: प्रख्याता देवमानवाः।। २३५।। फलं पृथकपृथकेषां वोरमुख्योऽखिलो रसः। वृत्तयो मन्दकाशिकयों नात्र बिन्दुप्रवेशकौ॥। २३६॥ वोथ्यङ्गानि च तत्र स्युरयंथालाभं त्रयोदश। तन्नामकौ तृतीयचतुर्थंसन्धी ताभ्यां हीन:, बहुभिरनेकैनरराश्रितः, एक: अङ्डो यत्र सः तथोक्तः, न स्त्रीनिमित्त: समरोदय: सङ्ग्रामारम्भो यत्र सः तथोक्त यथा परशुरामेण पितृवधकोपात् सहस्त्रार्जुनवधः कृत इति दशरूपके तथा कौशिकीवृत्तिरहितश्च रूपक- विशेष:, विशेषेण आसमन्तात् युज्यन्ते कायार्थ संरमन्तेऽनेके पुरुषा यत्रासौ ध्यायोगो नाम भवेत। तन्न व्यायोगे नायकः प्रख्यातः प्रसिद्धो भवेत, स नायक: राजर्षिः क्षत्रियः, अथवा दिव्यो दिविभव:, स्वर्गोयो देवताविशेष इत्यर्थः, धोरोद्धतश्च प्रागुक्तस्वरूपी भवेत्। तथा हास्यशङ्गारशान्तेभ्य इतरे रसा अत्र व्यायोगे अङ्गिनो मुख्या स्ुः। परोहि (७६) उदाहरति यथेति। सौगन्धिकाहरणं व्यायोगा ख्यरूपकविशेषः। (म०) समवकाराख्यं रूपक निरुपयति-वृत्तमिति सङ्गतैरवकीर्ेश्चार्थः त्रिवर्गो- पाय: पूर्वप्रसिद्धैरेव क्रियते निबध्यते यत्र सः समत्रकारस्तत्र तु देवासुराश्रयं देवासुरस- म्बन्धि ख्यातं पुराणादीतिहासदिषु प्रसिद्धं च वृत्तं वृत्तान्तो भवेत्। तत्र च समवकारे निर्विमर्शो विमर्शाख्यतुरीयसन्धिरहिताश्चत्वार: सन्धयस्त्रयश्चाङ्का: कविभिनिबद्धव्या इति शेष:। आदिमे प्रथमाछे मुखप्रतिमुखाख्यौ द्वौ सन्धी निबद्धव्यौ अन्त्ययोर्द्वितीयतृतीया- डयो: पुनः एक एक: सन्धिर्भवेत्, द्वितीयाङ्के गर्भसन्धिस्तृतीयाङके च निर्वहणासन्धि- भंवेदित्यर्थः। उदात्ता धरोदात्तस्वरूपा: प्रख्याता: प्रसिद्धाः देवमानवा दिव्यादिव्याक्वा दशनायका भवेयुः। तेषाज्ज नायकानां फलं प्रत्येक पृथक पृथक् भवेत्, यथा समुद्रम- न्थने वासुदेवादीनां लक्ष्म्यादिलाभ इति दशरूपककाराः। वीरमुख्यो वीररसप्रधानो यत्र सः तथोक्ोडखिल: सर्व एव रसो भवेत्। मन्दा स्वल्पा कौशिकीवृत्तियंत्र ता अखिला एव भारत्यादयो वृत्तयो भवेयुः। अत्र समवकारे बिन्दुप्रकाशकौ पूर्वाभिहितस्वरूपौ न क तंथ्याविति शेष:। तत्र च समवकारे यथालाभं लाभमनतिक्रम्य त्रयोदश वीथ्यङ्गानि

६०४ साहित्यदर्पण :- । षछ्ठपरिच्छेदे-

गायत्र्युष्णिङमुखान्यत्र च्छ्न्दासि विविधानि च ॥ २३७॥ त्रिशृङ्गारस्त्रिकपटः कार्यश्चायं त्रिविद्रवः। वस्तु द्वादशनालोभिर्निष्पाद्यं प्रथमाङ्कगम् ॥ २३८॥। द्वितीयेऽङ्के चतसृभिर्द्धाभ्यामङ्क तृतोयके। ( ८१) नालिका घटिकाद्वयमुच्यते। बिन्दुप्रवेशकौ च नाटकोक्तवपि नेह विधातव्यौ। तत्र- (=२) धर्मार्थकामेस्त्रिविध: शृङ्गारः, कपटः पुनः ॥२३६॥ स्वाभाविकः कृत्रिमश्च दैवजो, विद्रवः पुनः। अचेतनैश्ेतनैश्ञ चेतनाचेतनैःकृतः॥ २४०॥ (८३) तत्र शास्त्रा विरोघेन कृतो धर्मशङ्गारः। अर्थलाभार्थकल्पितोऽर्थशृङ्गारः। प्रहसनशङ्गारः कामशङ्गारः। तत्र कामशङ्गार प्रथमाङ्क एव।अन्ययोस्तु न नियम इत्याहुः । वच्यमाणानि भवेयुः। षड़त्रा गायत्री सप्ताक्षरा चोष्णिक ते मुखे आरम्भे येषां तानि तथाविधानि विविधानि अनेकप्रकाराणि छन्दांसि अत्र समवकारे कविभिः कर्त्तव्यानि। अयमग्रे प्रतिपाद्यमान: प्रकार: त्रिशङ्गारः, त्रिकपटः त्रिविद्रवश्च कविभिःकर्तव्यः। प्रथमा- ङ्ंग प्रथमाड्कबोधनीयं वस्तु विषयं द्वादशनाड़ीभिर्द्वादशघटिकाभि: घटिकाद्वयात्मकनाड़ी- द्वादशकैरष्टचत्वारिंश हण्डैर्निष्पादयं पात्रैः कार्यमित्यर्थः, द्वितीयेऽडके वस्तु त्रिसृभिर्घटि- कामि: निष्पाद्यम्, तृतीयके चाङके वस्तु दाभ्यां घटिकाभ्यां निष्पाद्यम्, नाटकप्रकृतत्वा देव विद्रवलाभे प्रकारत्रयस्यावश्यकतवार्थमियं पुनरुक्ति:। (=१) विवृणोति-नालिकति। घटिकादयं दण्डःयमित्यर्थः। नेह विधातव्य विति। "विना विशेषं सर्वेषां लक्ष्म नाटकवन्मतम्" इत्युक्तत्वात् अनुक्तधर्मवद् बिन्दुप्रवेशक- योरपि लाभसम्भवादतस्तौ न कर् व्यावित्यर्थः। (८२) तत्र शङ्गाकादिकं ग्रन्थकृत् स्वयमेव कारिकयाह-धर्मार्थेति। धर्मशङ्गारः, अर्थशङ्गारः, कामश्ङ्गारश्चेति त्रिविधस्त्रिपरकारः शङ्गारः। त्रिकपटत्वं व्याख्यातुं कपटत्रे- विध्यं दर्शयति-पटं पुनरिति। स्वाभाविकः प्राकृतिकः, कृत्रिमः क्रियया निर्वृत्तः, दैवाज्जात दैवजश्चेति त्रिविधः कपट इत्यर्थः। त्रिविद्रवं व्याख्यातुमाह-विद्रवश्चेति। कौतुकेन प्रतारणादिविशिषो विद्रवः स च पुनः अचेतनैः काष्टपुत्तलिकादिभि: कृतः चेतनैः प्रहसनप्रकारैः कृतः, चेतनाचेतनैश्रेतनत्वेऽपि प्रकृष्टचेतनारहितैः गजपच्वादिभिस्तदनुपदं वच्यति-गजादिभिरिति। (=३) धर्मश्रङ्गारादिकं विव्रृणोति-न ति।शास्त्रस्य 'ऋतौ भार्या मुपेयादिति', "ऋतु- कालाभिगामी स्यात् स्वधर्मनिरतः सदा" इत्यादि च श्रुतिस्मृतिप्रतिपादितविधेः अवि- रोधेन विरोधाभावन विषयमुपभुआनेनेतयर्थः कृतः ऋतुसमयस्वदारगमनरूपः, तथा च निषिद्धकाले निषिद्धयोषिति च कृत: शरङ्गारः शास्त्रविरुद्धस्तद्रहितेन विहितः श्ङ्गारो धर्म- शङ्गार इतयर्थः । अर्प्र्थलाभार्थकल्पितः शग्गार गणिकाभिः प्रहसनाय हास्यशङ्गारः प्रह- सनभद्गारः। स च हास्यार्णवादौ द्रष्टव्यः। प्रथमाड्ड एवेति। अन्न दशरूपककारा :- "प्रत्य-

डिमार्योपरूपफनि ] लक्ष्मीविराजिता

(८४) चेतनाचेतना गजादय:।्र (८५) समवकीर्यन्ते बहवोऽर्था अस्मिन्निति समवकारः। यथा-समुद्रमथनम् अथ डिम :- उपरागैश्च भूयिष्टो डिमः ख्यातेतिवृत्तक: ॥ २४१॥ अङ्गो रौद्ररसस्तत्र सर्वेऽङ्गानि रसा: पुनः। चत्वारोडङ्का मता नेह विष्कम्भकप्रवेशकौ॥। २४२ ॥ भूतप्रेतपिशाचाद्याः बोडशात्यन्तमुद्दता:॥। २४३॥। वृत्तय: कौशिकोहीना निर्विमशांश्च सन्धयः। इञ्च यथासख्यं कपटाः। तथा नगरोपरोधयुद्धवाताग्न्यादिविद्रवाणां मध्ये एकैको विद्रवः कार्यः। धर्मार्थंकाम श्रङ्गाराणामेकैक:श्ङ्गारः प्रत्यङ्गमेव विधातव्यः" इति नियममाहुः। मन्दारमरन्दे तु- अङ्कास्त्रयस्तन्र/चाद्ये मुखप्रतिमुखौ तथा। वस्तुस्वभावदैवारिकृता: स्युः कपटाखयः।। कथामपि निबध्नीयत्तिथा द्वादशनालिकाम्। द्वितीयेऽडकेऽपि चतुर्नालिकविधिकां कथाम्। पुररोधरणाग्न्यादिनिमित्ता विद्रवास्रयः । तृतीयेSडके निबद्धव्या कथा चापि द्विनालिका। धर्मार्थंकामानुगुखास्तिस्त्र. शरङ्गाररीतयः ॥ इति विशेषो दर्शितः। (८४) चेतना चेतनेति। यद्यपि।यत्र चेतनर्व तत्र नाचेतनतवं यत्राचेतनतवं न तत्र चेतनत्वमित्युमयोविरुर्द्वववेSपि सामन्यिचतन्यवतवाद् गजादीना पशूनी चेतनतवम्, मान.१ वादिवत्प्रकृष्टप्रज्ञाविशेष चतन्याभावादचेतनखवमिति विरुद्धयोरपि धर्मयोरेकत्र सम्भवा दाह-गजादय इति। (८५) समवकारपदस्य योगरूढत्वमुपपाद्यति-मवकीर्यन्त इति समवकीर्यन्ते कविभिनिवध्यन्त इत्यर्थ:। समवपूर्वकात् करोतेः "अकत्तरि च कारके संज्ञायाम्" इति न पा० सूत्रेण घन प्रत्यय:।> (८६) डिमसजक रूपक निरूपयति-मायेन्द्रेति मायया इन्द्रजालेन संङ ग्रामे क्रोधेन वा उदूभ्रान्ता व्यग्रहृदया/ आदिपदात् वितिप्तदियश्च तेषां चेष्टितैर्ष्यचहारैः, उपरागै: सूर्यं चन्द्रग्रहरौश्र भूथिष्ठो बहुलः चेन निर्धातोएकापातादयो ग्राहयाः तथा ख्यासैम प्रसिद्धम् इतिवृत्त वस्तु यत्र से तथोक्तो रूपकविशेष: डिमसङ्गत इति नायकसङ्वनतातम-रप कत्वात् डिमो विप्लव इत्यर्थ: तद्योगादृपि डिमः स्थात् न तत्र डिमे रौद्रसोउड्गी अन्ये। सव पुनः रसा अङ्गानि चत्वारोउड्डा मताः किन्तु इह,डिमे विष्कम्मकप्रवेशकौ न भवे-नि ताम, चूलिका Sड्डावताराडमुखानि तुभवेयुरेव। देवगन्धवंथत्तरत्तोमहोरगा।,भूतप्रेत --- पिशाचाद्या अत्यन्तमुद्ता अतीवोत्कटप्रकृतय: बोडशनायकाः स्युः। कौशिकीहीना मी कौशिकीरहिता भारत्यायया सर्वा एवं वृत्तय: स्युः। निर्विमशा विमर्शाख्य चतुर्थसन्धिःPi ७७ सा०

६०६०३ साहित्यदर्परः- L

दोप्ता: स्युः षडसा: शान्तहास्यशङ्गारवर्जिंताः ॥। २४४ । (८७) अत्रोदाहररां च 'त्रिपुरदाहः इति महर्षिः। अथेहामृग :- (रद) ईहामृगो मिश्रवृत्तश्चतुरङ्क: प्रकोतितः। मुखप्रतिमुखे संघी तत्र निर्वहरं तथा॥२५४॥ नरदिव्यावनियमौ नायकप्रतिनायकौ। ख्यातौ धोरोद्धतावन्यो गूढभावादयुक्तकृत्॥। २४६ ॥ दिव्यस्त्रियमनिच्छन्तोम पहारादिनेच्छतः । शृङ्गाराभासमध्यस्य किश्चित्किश्चित्प्रदशयेत्॥ २४७॥ पताकानायका दिव्या मर्त्या वापि दशोद्धताः। युद्धमानीय संरम्भं परं व्याजान्निवतते॥। २४८ ।। महात्मानो वधप्राप्ता अपि वध्या: स्युरत्र नो।

रहिता: सर्वा: सन्धयश्च स्युः। शान्तहास्यश्ङ्गारवर्जिताः षट दीपाः विभावादिसामग्रीब- लेन झटिति प्रतीयमाना: रसा: स्युः । शेषं प्रस्तावनादि नाटकवदेव जेयम्। (८७) अत्रंति। महषिर्नादयशास्त्र प्रणेता भरतः। तेन हि एतद्रपक त्रिपुरदाहेतिघृ सस्य तुल्यत्वं दशिंतं तथाहि- इदं त्रिपुरदाहे तु लक्षएं ब्रह्मणोदितम्। ततब्रिपुरदाहश्र डिमसंज्ञः प्रयोजितः ॥ इति। (मम) ईहामृगाख्यं रूपकं निरूपयति-ईहामृग इति। मिश्रं ख्याताख्यातं घृत वृन्तान्तो यत्र सः तथोक्त: चत्वारोडड्ा यस्मिन् सः तथोक्तो रूपकविशेष ईहामृग: प्रकी- तिंत:। व्युत्पत्तिलम्योडर्थों विवरणे स्पष्टः । तन्र ईहामृगे मुखप्रतिमुखे सन्धी भवेताम, तथा निर्वहणं च सन्धिर्भवेत्। अनियमौ नियमरहितौ नरौ वा दिव्यौ वा नरदिव्यौ वा नायकप्रतिनायकौ भवेताम्। एवञ्च नरो नायकः दिव्यश्च प्रतिनायक:, तथा नरप्रतिनाय कः दिव्यश्च नायकोऽत्र भवितुं शक्नोतीति स्फुटार्थः । तयोरादो धीरः, अन्त्य उद्धतः स.च., मूढभावात् प्रच्छन्नभावात् अयुक्तकृत् अयुक्त्तकार्यकारी। स्वस्य रमणमनिच्छन्तीं दिव्य- स्त्रियं दिव्याङ्गनाम् अपहारेण बलात्कारेण आदिपदाच्छलेन च इच्छतः सुरतं कामयमा- नस्य अस्य प्रतिनायकस्य किञ्ञित् किश्चिच्छङ्गाराभासमपि कविः प्रदर्शयेत् उपवर्यायेत्। दिव्या दिविभवा मर्त्या मनुष्या वा उद्धतस्वभावा उत्कटप्रकृतयः दश पताकानायकाः "हयापि प्रासङ्गिकं वृत्तं पताकेत्यभिधीयते" इत्युक्तपताकाख्यार्थप्रकृतिसंयुक्ता भवेयुः। तथा च नायकप्रतिनायकौ दवौ पताकानायका दश इति मिलित्वा दिव्यम्त्या द्वादशनायका भवेयुरित्यर्थः। परं प्रतिनायकबलम् संरम्भं क्रोधम् आनीय प्रापय्य स्थितस्य नायकस्य ग्याजात् कार्यान्तरच्छलेन युद्धं निवनते निर्वतयेदिति पाठे तु परं युद्धस्थानमानीय संरम्भ निर्वर्ततयेदित्यर्थ इति वागीशाः। अत्र ईहामृगे महात्मानो लोकाः वधप्राप्ता वघयोग्या अपि नो वध्या: स्युः। तेषां वध: पुराादिषु ख्यातोऽपि वधानर्हंत्वात् कविभिनं वर्ण-

अङ्कोपरूपक निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः। २ ६०७

एकाङ्को देव पवात्र नेतेत्याहुः परे पुनः॥ २४६॥ दिव्यस्त्रोहेतुकं युद्धं नायका: षडितीतरे। मिश्रं ख्याताख्यातम् । अ्न्यः प्रतिनायकः । (८६) पत्ताकानायकास्तु नायकप्रतिनाय कयोरमिलिता दश। नायको मृगवदल- भ्यां नायिकामत्र ईहते वञ्छतीतीहामृगः। यथा-कुसुमशेखरविजयादिः । अथाङ्ग :- (६०) उत्सृष्टिकाङ्क एकाङ्को नेतार: प्राकृता नराः ॥२५० ॥ रसोऽत्र करुण: स्थायी बहुस्त्रीपरिदेवितम्। प्रख्यातमितिवृत्तं च कविर्बुंद्ध्या प्रपश्चयेत्॥२५१॥ युद्धं च वाचा कर्तव्यं निर्वेदवचनं बहु॥ २५२॥ (६१) इमं च केचित् नाटकादयन्त:पात्यङ्कपरिच्छेदाथमुत्सष्टिकाङ्कनामानम् श्राहुः। नीय इत्यर्थः । अन्यमतं दर्शयितुमाह-एकाडङ्क इति। एक अङ्डो यत्र स एकाङ्क:, अन्र ईहामृगे देव एव नेता नायक इति पुनः परे आहुः। तदितरे च दिव्यस्त्रीहेतुकं युद्धं नाय- काश्च षट् इत्याहुरिति पूर्वेण सम्बन्धः। (८९) कारिकार्थ विघृणोति-मिश्रमिति। पताकानायकं विधृणोति-पताकानायका इति। नायकप्रतिनायकयोरेव सम्बन्धिनः पताकास्था नायका मिलिता दश न पुनरनयो. T रेकतरस्यैव दशेत्यर्थः। ईहामृगव्युत्पत्ति दर्शयति-नायको मृगवदिति। अलभ्यां दुष्प्रा- प्यत्वेनाप्राप्याम्। तथा चास्मिन्नथे ईहामृगशब्दः पृषोदरादित्वात् साधनीयः। (९०) उतसृष्टिकाङ्काख्यं रूपक निरूपयति-उत्सृष्टिकाडक्क इति। उतसृष्टिकाङ्क इत्यङ्स्यैव केवांचिन्मते नामान्तरम्, एतच विवरण एवाऽनुपदं स्पष्टीभविष्यति। एक: अङ्को यत्र सः तथोक्तः, अन्र उत्सृष्टिकाङके प्राकृताः नातिकोविदाअसाधारण इति यावत्, न पुनरत्यन्तकोविदा इत्यर्थः, नरा बहवो मनुष्या नेतारो नायका: स्युः। स्थायी स्थिरतरः समाप्तिपर्यन्तमुपलभ्यमान इत्यर्थ:, करुणो रसः ब.स्त्रीणां परिदेवितं विलापश्च स्यात्। प्रख्यातं पुराेहासादिषु प्रसिद्धम् क्वचिदप्रख्यातमपि इतिवृत्तं वृत्तान्तं बुद्धया स्वकीयोहापोहेन यथासम्भवं कविः प्रपञ्चयेत् बहुली कुर्यात्। उक्तंच महर्षिणा- प्रख्यातवस्तुविषयस्तवप्रख्यातः कदाचिदेव स्यात्। दिव्यपुरुषैर्वियुक्त: शेषैरन्यर्भवेत् पुंभिः ॥ इति॥ भाणे यथा मुखनिर्वहणो सन्धी प्रायेण भारती वृत्ति: क्वाचित्की कौशिकी दशापि लास्याङ्गानि तथात्राङ्केऽपित्यर्थः। भाणे मुखनिर्वहणाख्यमेव सन्धिद्वयं न तु मुखप्रतिमुखे सन्धी, तथा चात्र भागे यथा मुखप्रतिमुखाख्यं सन्धिद्यमिति व्याचताणा: परास्ताः। अस्मिन्रङके नायकप्रतिनायकयोः जयपराजयौ वर्णनीयौ। वाचा च युद्धं सङ्ग्रामं कर्त्तव्यं न त्वायुधादिनेत्यर्थः, बहु भूयिष्ठं निर्वेदवचनं स्वतिरस्कारबोधकं) वाक्यज्ञ कविभिर्वर्णनीयम्। रकक(९१) उतसृष्टिकाङ पदार्थव्याख्यानपूर्वकं मतान्तर यं व्याख्यातुमाह-इम्चेति । ममाभिमतमङकनामानं रूपकविशेषञचेत्यर्थः। नाटकादीनामन्त: पातिनः अन्तर्गता थे

साहित्यदर्पण :- पपरिच्छेदे

(६२) अन्ये तु- उत्क्ान्ता विलोमरूपा सृष्टिर्यत्रेत्युसृष्टिकाङ्क। यथा-शर्मि- षठाययातिः । अथ वीथी- (६३) वीश्यामेको भवेदङ्क: कश्चिदेकोSपर कल््यते। आकाशभाषितरुक्तेथ्वित्ां प्रत्युक्तिमाश्रितः॥२४३ ॥। सूचयेद्दूरि शङ्गारं किश्ञिदन्यात्रसान्प्रति। । ०x> मुखनिर्वहणो संधी अर्थप्रकृतयोखिला:॥ २५४।। (६४) कथ्िदु त्तमो मध्यमोऽधमो वा। शृ्गारबहुलत्वाच्चास्या कौशिकीवृत्ति- बहुलत्वम्। (६५) अस्यास्त्रयोदशाङ्गानि निर्दिशन्ति मनोषिण:। उद्धात्य (त) कावलगिते प्रपश्चस्त्रिगतं छलम्॥२५५॥ वाक्यधिवले गराडमवस्यन्दितनालिके। असत्पलापव्याहारमृद (मार्द) वानि च तानि तु॥ २५६॥ लाअङ्कास्तेषां परिच्छेदार्थ निषेधार्थम उद्धता उत्थिता नाटकाद्यङ्कात् पृथग रूपा सृटी रचना यस्य स उत्सृष्टिकः स चासावङ्कश्चेति तत्संज्ञकम्। किपान नाटकानतरे द्वित्र्याघड़ा अस्थ चैकाडुरवेन अङ्कान्तरोत्सङ्गात् अमुम: उत्सष्टाङ्कना- गिक मानं केच्िदाहुरित्यर्थः । ह ( ९२) अन्ये तु वच्यमाएवीथ्यामपि एकाङसत्वात् तस्या अपि उत्सृष्टिकाङ्करवा- पत्तेः। अतस्तत्पदार्थमश्वथाहुस्तदर्शयति-अे खिति। व्रिलोमरूप! प्रतिमुखसन्ध्या अछचभावेन विलोमप्रकारा सृष्टिर्यस्य स उतसृष्टिक: सचासावङश्चेति उत्तसृष्टिकाङ्क इत्यर्थ: । 5 अत्न मतेऽपि -'नाटकायनत: पात्यडुपरिच्छेदार्थम् उत्सृष्टिकाङ्क" क इत्याहुरित्यनुषङ्गो १: विधेयः । मूलकृम्मते तु नामतुल्येऽपि स्वरूपवैषम्यान्नाटकाद्यङ्कनिघृत्तिरिति पृथगेवाड्कोऽय- मिति ध्येयम्। (९३) वीध्याख्यं रूपक निरूपयति-प्रीथ्यामिति। वीथ्यामेकोडक्टो भवेत्। अत्र चीथ्या एकोऽद्वितीय यः कश्चन नायकः कल्प्यते कल्पयित्वा वर्ण्यते। उचरुक्तप्रकारैः आकाशभाषितैः चित्रा विस्मयां प्रत्युक्तिमाश्रितः अवलम्बितः सन् नटः भङ्गारं भूरिप्र- चुरम अन्यान् रसानपि किञ्ञित सूचयेत प्रकाशयेत्। मुखनिर्वहणे सन्धी स्याताम्। अर्थप्रकृतयः "बीजं विदुः पताका च अ्करी कार्यमेव च" इति या: पञ्चप्रकृतयस्ता अखिला अपि अन्र स्युरित्यर्थः । ( ९४) विवृणोति-कश्चिदिति। उत्तमाद्यन्यतरो नायक इत्यर्थः। : कौशिक्या वृत्तेरत्रानुक्तत्वेऽपि भूरिशङ्गारवत्वात् तल्लाभ इति दर्शयति-शृङ्गार- बहुलत्वादिति। >FाB (९५) वीध्यास्त्रमरोदशाङ्ानि भवन्तीति दर्शयति-अस्या इति अस्या वीथ्याः मनीषिण: नाट्यवेत्तार: त्रयोदश अङ्गानि निर्द्दिशन्ति। तानि त्रयोदशाङ्गानि तुउद्दा- ।. पत्यकः, अवगलितम् , प्रपञ्चः, त्रिगतम्, छलम्, वाक्केलि:, अधिबलम्, गण्डम्, अवस्थन्दितम् नालिका, असत्प्रलापः, व्याहार:, मृदवञ्चेति।

-1वीथ्यङ्गलक्षण निरूपणम् ] लक्ष्क्रोविराजितः। ०६०६

(६६) तत्रोद्धात्य (त) कावलमिते प्रस्तावनाप्रस्तावे सोदाहरयं लक्षिते। (६७) मिथो वाक्यमसन्दूतं प्रपश्चो हास्यकृन्मतः। (६८) यथा विक्रमोर्वश्याम- वलभीस्थविदूषक चेट्योरन्योन्यवचनम् । नाटयदर्पणे तु विशेष :- "भारतीवृत्तिवर्त्तीनि वीथ्यङ्गानि त्रयौदश"। इति। (९६) तत्रेति। प्रस्तावनाप्रस्ताव इति। कSनSPFIEDर पदानि त्वगतार्थानि तदर्थगतये नराः। योजयन्ति पदैरन्यैः स उद्धात्यक उच्यते॥ इत्यु द्वात्यकलच्तणास्य ।यत्रैकत्र समावेशात् कार्यमन्यत प्रसाध्यते। प्रयोगे सति तज्ज्ञेयं नाम्नाऽवगलितं बुधैः॥ इति अवमलितलक्षणस्य चप्रस्तावनाप्रस्तावे उक्कत्वात्। (९७) प्रपञ्ञाख्यमङ्गं निरूपयति-मिथ इति। मिथोऽन्योऽन्यम्, असद्भूतं मि- थ्यास्वरूपम् अत एव हास्यकृत् वाक्यम् अन्योऽन्यं प्रपञ्चनात् प्रपञ्जो नाम वीथ्यङ्गंमतः। (९८) उदाहरति-यथेति। वलभी उपरिस्थगृहावस्थितकाष्ठविशेषः । अत्र रूप- कत्वसाधर्म्याद् भिन्नाङ्गानामप्यत्रापेत्तितत्वेन त्रोटकस्वरूपाया अपि विक्रमोर्वश्या वीथ्यामुदाहरणं नासमअसमिति बोध्यम्। नाटयदर्पकारस्य किञ्िदू विशेषेण लक्षएां तदुदाहरणं च-"प्रपञ्चः संस्तवं हास्यं मिथो मिथ्यकलाभकृत्" इति। यथा रत्नावल्याम्-राजा-कदलीगृहे चित्रगतां सागरिकामवलोकयन् सुसङ्गताया दर्शने फलकं प्रच्छाद तामाह-'सुसङ्गते! कथमिहस्थो भवत्या ज्ञातः? "मुसङ्ता (क) भट्टा! न केवलं तुवं, सम चित्तफलएण स्वो वुत्तंतो मए जाणिदो ता गड्य देवीए निवेदयिस्सं। वसन्तक: (अपवार्यं) (ख) भो ! स व्वं सम्भवी यदि। मुहरा खु एसा गब्मदासी। ता कि चि दइय परिदोसेहिणं। राजा-(सुसङ्गताया अलकान् प्रमाजयन्) सुसङ्गते ! क्रीड़ामात्रकमेवतत्। तथापि नाकरेण त्वया देवो खेदयितव्या इदं च ते पारितोषिकम् (इति कर्णाभरणं ददाति) सुसकता (प्रणम्य सस्मितम्) (ग)भट्टा। पसादो मे कण्णा भरणेण।" इत्यादि। अत्र राजसुसङ्गतयोमिथो देव्य िवेदयिष्यामि इति हास्यम्। "भट्टापसादो" इति स्तवसहितमेकस्य राज्ञः सागरिकासङ्गमलाभकारणमसद्भूतत्वात् प्रपञ्नः सुसङ्गताक- णाभरणलाभस्तु मुख्यसाध्यं प्रत्यनुपयागित्वान्न विवत्तितः। केचित्तु-असदूभूतेन, पारदार्यादिनपुण्यादिना योऽन्योऽन्यस्तवो हास्यहेतुस्तं प्रपञ्नमाहु :- (क) भत्त: ! न केवलं त्वम् , समं. चित्रफलकेन* सर्वो वृत्तान्तो मया ज्ञातः तद्गत्वाक देव्यै निवेदयिष्यामि। इति संस्कृतम्। (ख) भो :! सर्व सम्भाव्यते। मुखरा खल्वेषा गर्भदासी। तत् किश्रिदत्वा परितोषय एनाम्। इति संस्कृतम्। (ग) भत्त: ! प्रसादो मे कर्णाभरऐेन।

६१० साहित्यदर्पण :- [वष्ठपरिच्छेदे-

( 8६) त्रिगत स्यादनेकार्थयोजन भ्रुतिसाम्यतः ॥ २५७॥ (१००) यथा तश्रेव-राजा- सर्वक्षितिभृतां नाथ 1, दष्टा सर्वांङ् सुन्दरी। रामा रम्ये वनान्तेऽस्मिन्मया विरहिता त्वया॥ (नेपथ्ये तत्रैव प्रतिशब्दः) राजा कथं दष्टेत्याह। (१) अत्र प्रश्नवाक्यमेवोत्तरत्वेन योजितम्। नटादित्रितय विषयमेवेदमिति कश्चित्।

यथा - (क)रंडा चंडा दिक्खिदा धम्मदारा मज्जं मंसं खज्जए पिज्जए वा। भिक्खा भोज्जं चम्म खंडं च सेज्जा कोलो धम्मो कस्स नो भादि रम्भो॥। (९९) त्रिगताख्यं वीथ्यङ्गं निरूपयति-त्रिगतमिति। श्रतिसाम्यतः श्रयमाणशब्द- द्वयसाम्यात् न तु वक्तुराशयादिति भावः। तयोर्वस्तुत एकार्थरवेऽपि अनेकार्थयोरेकभि- ननार्थयोर्योजनं श्रोत्ाकल्पनं त्रिषु वक्तृश्रोत्रभिनेतृषु गत तत्सम्बन्धेन स्थितं त्रिगतं नाम वीथ्यङ्गं स्यात्। (१००) उदाहरति-य्रथेति । तत्रव विक्रमोवश्यामेवेत्यर्थः । सर्वच्षितीति। इदं हिमालयस्य सम्बोधनम्। प्रश्नपक्षे हे सर्वच्षितिमृतां नाथ ! सर्वशैलानां श्रेष्ठ! अस्मिन् रग्ये मनोहरे वनान्ते विपिनकदेशे मया विरहिता सर्वाङ्गसुन्दरी सर्वाङ्गमनोहरा अनेन रूपातिशयो व्यज्यते, रामा कापि अनिर्वचनीया रमणी उर्वशीत्यर्थ: त्वया दृष्टा ? इति का केकिः। उत्तरपक्षे हे सर्वच्तितिमृतां नाथ ! सर्वभूपतीनां श्रेष्ठ! अस्मिन् रम्ये वनान्ते सर्वाङ्गसुन्दरी रामा मया दष्टावलोकिता। नेपथ्य इति। तत्रैव हिमालय एवं प्रतिशब्द: सर्वच्षितिभृतामित्यादेः समग्र: प्रतिध्वनिः सज्जात इति शेषः । तञ्ञ श्ृत्वा राजा अब्रवीदित्यर्थः । (१) अत्रास्मिन् वनान्ते त्वया दृष्टेति प्रश्ने त्वया विरहिता मया दृष्टेति प्रतिश- उदार्थस्यैवात्तरत्वेन राजा योजनात् दर्शनोत्तरणशब्दयोरेकार्थत्वडपि दशतरीत्या प्रश्नो- त्तरभावेन योजनादनेकार्थता तदेव विवृणोति-अत्र प्रश्नेति। नटनटीसूत्रधारत्रयप्र- योज्यत्वेनास्य त्रिगत्वमिति दशरूपककारा मन्यन्ते, तन्मतस्यास्वरसतां प्रकाशयितु- मुत्थापयति-नटाद ति। आदिपदेन नटीसूत्रधारौ ग्राह्यौ। एवं च नटादिन्नितय विषयो यस्य तत्तथोक्तम्। कश्चिदिति। तथा चोकं तैः- श्रतिसाम्यादनेकार्थयोजन त्रिगत स्विह। नटादित्रितयालाप: पूर्वरङ्गे तदिष्यते॥ इति। अत्र राजस्वरूपस्य मूरव्तुः सामाजिकरूपस्य श्रोतुश्च परित्यागे कारणाभाव एव इत्यस्वरसबीजम् यद्वा शब्द्ोऽड्यक्त ध्वनिमात्रं [तत्साम्येनानेकार्थयोजनं त्रिगतम्। यथा-इनदुलेखायां वीथ्याम्-राजा वयस्य ! उीy (क) रण्डाश्चण्डा दीक्षिता धमदारा मद्य मांस खांदते पीयने वा। भिक्षा भोज्यं चर्म्मखण्डं च शय्या कौलो धर्मः कस्य नो भाति रम्यः॥ इति संस्कृतम्।

वीथ्यङ्गलक्षणनि० ] लक्ष्मीविराजिता। ६११

(२) प्रियाभेरप्रियैर्वाकयविलोभ्यच्छल नाच्छलम्। (३) यथा वेण्याम्-भीमार्जुनौ- कर्ता द्यूतच्छलानां, जतुमयशरणोद्दीपनः सोऽभिमानी राजा दुःशासनादेर्गुरुरनुजशतस्याङ्गराजस्य मित्रम्। कृष्णा के शोत्तरीयव्यपनयनपटु: पाएडवा यस्य दासा: क्वाऽडसने दुर्शोधनोऽसौ कथयत, न रुषा द्रष्टमभ्यागतौ स्वः।। (४) अन्ये त्वाहुश्छलं किञ्चित्कार्यमुद्दिश्य कस्यचित्॥ २५८॥।) उदीर्यंते बद्चनं वश्चनाहास्यरोषकृत्। कि नु कलहंसनादो मधुरो मधुपायिनां नु झङ्कारः। हृदयगृहदेवतायास्तस्या नु सनूपुरश्चरण इति॥ इति (२) छलाख्यं वीथ्यङ्कं निरूपयति-प्रियाभेरिति । प्रियाभैः प्रियतुल्यः वस्तुतस्तु अप्रियैर्वाक्यः विलोभ्य स्वाभिलषितविषये लुब्धं विधाय छुलना वञ्चना छलं नास वीथ्यङ्ग भवेत्। (३ ) उदाहरति यथेति। वेणीसंहारे "पञ्ञमेऽक्के" इति शेषः। कर्त्तेति। पलायिर्तु दुर्योधनमन्वि ्थतो भीमार्जुनयोर्वाक्यमिदम्। दूतम् अक्षः क्रीडा तद्रूपाणि छलानि वञ्ञचनानि तेषां तथो।नां कर्ता, जतुमयशरणस्य लाक्षामयगृहस्य उद्ीपनः प्रज्वाल नहेतुः, लात्षागृहे निवसतां पाण्डवानां उवलनार्थ तद्गृहं पुरोचनद्वारा दुर्योधन: प्रददाह स प्रसिद्ध: अभिमानी अहङ्कारी राजा, दुःासनादेरनुजशतस्य गुरु: शासिता, अङ्गरा जस्य कर्णास्य मित्नं सुहदम्, कृष्णायाः द्ौपदाः केशोत्तरीययो: केशाम्बरयो: व्यपनयने पृथक्करणे पटुः समर्थः पाण्डवाश्च यस्य दासाः, असौ दुर्योधनः क्वाSSस्ते क्व वर्त्तते इति यूयं वदत "भोः समन्तपञ्चकसक्वारिण इति शेषः। एषा कोपेन द्रष्टु न अभ्यागतौ सम्प्राप्तौ स्व: भवावः अस्तेलाटि वसि "अश्नसोरल्लोप" इत्यल्लोप: आवामिति शेष: किन्तु बन्धुप्रीत्येव द्ृषटुमभ्यागतो स्व इत्यर्थः। अत्र श्रवणमात्रतः प्रभावबोधनात् प्रियतुल्यैः, वस्तुतस्तु अपराधद्योतनादप्रियैर्वचनैः दुर्योधनं विलोभ्य "द्ृष्टमभ्यागतौ स्व" इत्यनेन छलनात् छुलम्। (४) अन्य शत 1 कव्यचित् किञ्ञित्कार्ये: प्रयोजनसुहिश्य वञ्ञना हासयरोषकृत् य हूचनं वाक्यम् उदीय ते अभिधीयते तच्छलं नाम विथ्यङ्गमिति अन्ये आहु:। उदाहरएं यथा- (क) कसस वा न होइ रोसो दव्हूण पिया ए सव्चण अहरम्। सभमर पउमग्घाइरि वारियवामे ! सहसु एणहिं॥मफी एतटूच: सख्या अतृप्रत्यायनप्रयोजनेनोक्तं विदग्धजनस्य हासयं। श्वसुरादेवंञ्ञना सपश्न्या रोषं जनयतीति। (क) कस्य न वा भवति सेषो दृष्टा प्रियायाः सव्रयामघरम्। सभ्रमरपभ्माधायिगि। वारि-य तवामे ! सहस्वेदानीम् इति संस्कृतम्।।

६१२१२ साहित्य दर्पर:्- [ षष्ठपरिच्छेदे-1

(५) वाक्केलिहास्यसम्बन्धो द्वित्रिप्रत्युक्तितो भवेत्॥ २५ ६। (६ ) द्वित्रीत्युपलक्षणम् । यथा - (७) भिक्षो। मांसनिषेवरं प्रकुरुषे किं तेन मदयं विना मद्यं चावि तव प्रिय प्रियमहो वाराजनाभि: सह। वेश्याऽप्यर्थरुचिः कुतस्तव धनं धूतेन चौर्येण वा चौर्यद्यनपरित्रहोऽपि भवतो, नष्टस्य कान्या गतिः ॥ (८) केचित्-प्रक्रान्तवाक्यस्य साकाक्वस्यैव निवृत्तिर्वाक्केलि, इत्याहुः। अन्ये 'अ्रनेकस्य प्रश्नस्यैवामुत्तरम् ।' (६) अन्योन्यवाक्याधिक्योक्ति: स्पर्धयाधिबलं मतम्। (६) वाक्केलिरुपं वीथ्यङ्ग निरूपयति-वाक्केलिरिति। दे वा तिस्रो वा प्रत्युक्तयो द्वित्रिप्रश्युक्तय: प्रश्युत्तरा: ताभ्यो द्वित्निप्रयुक्तित, समासप्रत्ययानामनित्यत्वादत्र डच प्रत्ययाभावो बोध्यः। हास्यसम्बन्धो वाचाके लिर्वाक्केलिर्नाम वीथ्यङ्ग भवेद्। (६) द्वित्रीति। उपलक्षणं स्वबोधकरवे सति स्पेतरबोधकत्वरूपम् , तेनाने कस्येत्यर्थः । (७) उदाहरति- मिक्षो ! इति । परिहासाये माँस भक्षयन्तं भिक्षुं प्रति "मिक्षो"! इस्यादिगृहिणः प्रश्नः, "किं तेन"। इति मित्नो: प्रत्युत्तरम्। तथा "मद्य चापिइत्ादि गृहिणापप्रियमहो वाराङनान भिभरित्यादिक मित्षोः। अत्राधिकस्याव्यकार्यस्य विद्यमानखे अल्पकार्यप्रयनात् "अहोष इत्यभिहितम्। "एवं वेद्याप्यर्थरुचिणा रित्यादिक गृहिणः अर्थ केवले धने रचिरभि-" लाषो यस्या: सा तादृशी वेश्याउपि 'भुज्यते' इति: शेषः॥'दूतेनेश्य।दिकी भित्तोः।। चौर्य धूते"त्यादि गृहिणः,"नष्टस्ये'स्यादिक मिच्षोः प्रश्युक्ति:।ए अत्र चतुष्प्रत्युक्ते हास्यसम्बन्घेन वाक्केलि:। (८) वाक्केलिलक्षणे प्रकाराग्तरेण लक्षयरता मतमुपस्थापयति-केचिस्विति। साका-

यथोत्तरचरिते-वासन्ती- एवं जीवित स्वमसि में हृदय द्वितीयं त्वं कौमुदी नयनयोरमृत श्वमक्के इत्यादिभि: प्रियशतैरतुरुध्य मुग्धां तामेव शान्तमथवी किमतः परेणनाण अन्ये चानेकस्य प्रश्नस्यैकमुत्तरं वाक्येलिरित्याहु :- तत्र इयो: प्रश्नयोरेकमुत्तरम्। यथा- नदीनां मेघविगमे का शोभा प्रतिभासते। बाह्यान्तरा विनेतव्या के नाम कृतिनाडरयः। इति। अन्नाशय इश्येकत्र श्याभावोऽपरत्र शत्रव इत्येकमुत्तरम्। एवं बहूनामप्यूहनीयम्।, (९) अधिवलाख्यं वीथ्यङ्गं निरूपपति-अन्योऽन्येति। रूपद्धया गर्वैग अन्योन्यवा- क्यैः मिथोवचनै: आधिक्योकि: अन्योन्यप्राधान्यकथनं बलमधिकृत्य जातम् अधिवलं नाम वीथ्यङ्ग मतम्।

वीथ्यङ्गलक्षणनि० ] लक्ष्मोविराजितः । ६१३

(१०) यथा मम प्रभावत्याम्-वज्रनाभः- (अस्य वक्षः क्षणोनैव निर्मथ्य गदयानया। लीलशेन्मूलयाम्येष भुवनद्वयमद्य वः ।। ) प्रघु्न :- अरेरे। असुरापसद ! अलमसुना बहुप्रलापेन। मम खलु- अद प्रचएडभुजदडसम र्पितो रु - कोदएडनिर्गलितका एडसमूहपातैः। आस्तां समस्तदितिजक्षतजोक्षितेयं क्षोणि: क्षरोन पिशिताशनलोभनीया। (११) गराडं प्रस्तुतसंबन्धि भिन्नार्थं सत्वरं वचः ॥ २६० ॥ (१२) यथा वेरायाम्-राजा- अध्यासितुं तव चिराजघनस्थलस्य पर्याप्तमेव करभोरु ! ममोरुयुग्मम् ॥। अनन्तरम् (प्रविश्य) कञ्चुको-देव! भगनं भग्नम्-इत्यादि। (१०) उदाहरति-यथेति। वज्रनाभस्तदाख्यो दैश्यविशेष: "आह" इति शेषः। अस्य वक्ष हति। प्राग्व्याख्यातमेतत्। अ्रद्य प्रचण्डेति। प्रचण्डे अतिकराले भुजदण्डे समर्पितात् संस्थापितात् उरुकोदण्डात् विशालधनुषात निर्गलितानां निःसृतानां का- ण्डानां शराणा समूहस्य पातैः पतनैः इयं तोणी बसुन्धरा समस्तानां समग्राणं दिति जानां हैश्यानां ततजैः प्रहारजैः उच्षिता: सिका सती पिशिताशनानां मांसभक्षिणां शृ- गालादीनां जम्बूकादीनां लोभनीया लोभोत्पादिका आस्तां भवतु। वसन्ततिलकाच्छ. न्दस्तल्लक्षणन्तूक्तं प्राकू (१२३ पृ०)। अन्न स्पद्धया मिथोवचनैः अन्योन्याधिक्यकथनात् अधिवलम्। यथा च वेगीसंहारे-पर्जुन :- सकलरिपुजयाशा यत्र बद्धासुतैस्ते तृणमिच परिभूतो यस्य गर्वेण लोकः। रणशिरसि निहन्ता त्य राधासुतस्य प्रणमति पितरौ वा मध्यम: पाण्डुपुत्रः।। इत्युपक्रमे राजा-अरे! नाहं भवानिव विकत्थनाप्रगल्भः । किन्तु- द्रक्ष्यन्ति न चिरात् सुप्तं बान्घवास्खां रणाङ्गणे। इत्यन्तेन भीमदुर्योधनयोरन्योन्यवाक्यस्य अन्योग्याधिक्यात् अधिवलम्। ( ११) गण्डाख्यं वीथ्यङ्ग निरूपयति-गण्डमिति। प्रस्तुतसम्बन्धि प्रस्तुतार्थ सम्यद्धं भिन्ना्थ पृथगर्थंबोधकं सत्वरं त्वरासहितं वचो वचनं त्वरया गण्डतो निःसताद् गण्डं नाम वीथ्यङ्ग मतम्। ( १२) उदाहरति-यथेति। राजा दुर्योधनः। अध्यासितुमिति। एतत्पूर्वा्ध्धि तु- लोलांशु कश्य पवनाकुलितांशुकान्तं त्वद्दृष्टि हारि मम लोचनबान्धवस्य। इति। हे करभोरु! इति भानुमत्या: सम्बोधनम्। मम ऊरुयुग्मं जङ्गाद्वयं तव जघनस्थ लस्य सम्बन्धे तदुपरीत्यर्थः चिरादध्यासितुं सुरतायावस्थातुं (भावे तुमुन् योगात् षष्टी-) पर्याप्तमेव समर्थमेव। अनन्तरम् ऊरुयुग्ममिति कथनान्तर मिश्यर्थः। ७८ सा०

६१४ साहित्य दर्पण :- [पष्ठपरिच्छेदे-

(१३) अत्र रथकेतनभङ्गार्थ वचनमूरुभक्गार्थे सम्बन्धे सम्बद्धम्। (१४) व्याख्यानं स्वरसोक्तस्यान्यथावस्यन्दितं भवेत्। (१५) यथा छुलितरामे-सीता-जाद ! कालं क्खु उश्नाज्भाएण गन्तव्वम्, तर्हि सो रात विसाएए पसायिदव्वो। लवः-अथ किमावाम्यां राजोपजीविभ्यां भवितव्यम्। सोता-जाद ! सो क्खु तुम्हाएां पिदा। लव :- किमावयो रघुपतिः पिता। सीता-( साशङ्कम्-) मा अएराधा सङ्कद्वम्। ण क्खु तुम्हाणम् सशलाए ज्जेव पुहवीएत्ि। (१३) लक्ष्ये लक्षणं संयोजयितुमाह-अन्रेति। वचनं "भग्न भग्न"मिति वाक्य- मित्यथः । सम्बद्धे "ममोरुयुग्म'मित्यनेन प्रस्तुते इत्यरथः । एवज्ञात्र "भग्नं भग्न"मिति

युक्तत्वाच्च गण्डमिति वाक्यार्थः। यथा चोत्तरचारते-राम :- इयं गेहे लक्ष्मीरियममृतवर्त्तिनंयनयोरसावस्या: रूपर्शो वपुषि बहुलश्रन्दनरसः। अय बाहु: कण्ठे शिशिरमसृणो मौक्तिकसरः किमस्या न प्रेयो यदि परमसह्यस्तु विरहः॥ (प्रविश्य) प्रतीहारी-(क) देव! उअस्थिदो। राम :- अयि ! क: ? प्रतीहारी - (ख ) देवस्स आसण्णपरिचारओ दुम्मुहो।" इति अत्राकस्मात् प्रतीहारीवचनस्यान्याभि- आयप्रयुक्तस्य प्रस्तुतरामवचसा संयुज्यमानत्वेन भिन्नार्थबोधकत्वादू गण्डः। (१४) अवस्यन्दिताख्यं वीथ्यङ्गं निरूपयति-व्याख्यानमिति। स्वरसेन स्वाभि प्रायार्थबोधेष्छ्या उत्तस्य वाक्यस्येति शेषः। अन्यथा व्याख्यानम्, अन्यप्रकारार्थं- विधानम् अचस्यन्दितमर्थान्तरे परिणमितमिति अवस्यन्दितं नाम वीथ्यङ्ग भवेत्। ( १४) उदाहरति-यथेति। जादेति। "जात ! कल्यं खलु अयोध्यायां गन्तव्यम्, तन्र स राजा विनयेन पणायितव्य।"(इति संस्कृतम्) पणायितव्यः व्यवहर्त्तव्य इत्यर्थः । "जात ! स युष्माकं पिता" इति संस्कृतम् साशद्कमिति। वाल्मी किनिषेधात् आाराङ्का। मा अण्याचा इति। "मा अन्यथा शङध्वम्, न खलु युषमाकम्, सकलाया एव पृथिध्याः।" इति संस्कृतम्। पृथिव्या इत्यस्य पृथिवीस्थलोकस्येत्यथः। अन्र 'जाद ! सो तुम्हायं पिदा" इत्यनेन रामो युवयोरेव कुशलवयोः पितेति स्वाभिप्रायार्थबोधेच्छ्यैव सीतयाभिहितत्वेन वाल्मीकाशङ्कया "सकलायाः पृथिव्याः" इत्यन्यथाव्याख्यानात् अवस्यन्दितम्। यथा च वेणीसँहारे- सत्पक्षा मधुरगिर: प्रसाधिताशा मदोदूतारम्भाः । निपतन्ति घात्तराष्टा: कालवशा्मेदिनी पृष्ठे॥ अन्न स्वाभिप्रायार्थंबोधनेच्छया शरद्ूरणंनाय हंसवर्णानं सूत्रधारेणोक्तस्य एतत् पारि- पार्श्विकेन धतराष्ट्रसुतानां दुर्योधनादीनाममङ्गलार्थकथनेन अन्यथा व्याख्याना दधिवलम्। (क) देव ! उपस्थितः । (ख ) देवस्यासन्नपरिचारको दुर्मुखः। इति संस्कृतम्।

लक्ष्मीविराजित: । ६१५

(१६) प्रहेलिकैव हास्येन युक्ता भवति नालिका ॥ २६१॥ (१७) संवरणकार्युत्तरं प्रहेलिका । (१८) यथा रतावल्याम्-सुसङ्गता-सहि जस्स किदे तुमं आशदा सो इद ज्जेव चिटुदि। सागरिका-कस्स किदे अहं आशदा। सुसङ्गता-एं क्खु चित्तफलअस्स। (१९) अरत्र त्वं राज्ञः कृते आ ेत्र् :्र सं्वृत । (२०) असत्प्रलापो यद्वाक्यमसंबद्ध तथोत्तरम्। अगृहृतोऽपि मूर्खस्य पुरो यञ्च हितं वच: ॥ २६२ ॥ (२१ ) तत्राद्यं यथा मम प्रभावत्याम्-प्रद्युम्न :- ( सहकारवल्लीमवलोक्य सान- न्दम्-) अहो कथमिहैव- (१६) नालिकाख्यं वीथ्यङ्गं निरुपयति-प्रहेलिकेति। हास्येन युक्ता प्रहेलिकैनर नालिकावदूबुद्धावाशुप्रवेशा नालिका नाम वीथ्यङ्गं भवति। (१७) संवरणकारीति। संवरणं स्फुटीकृतप्रायस्य अर्थस्य अन्यथा करणेन पुनरा वरणं गोपनं करोतीति तत्तथोक्तम् उत्तरं प्रत्युक्ति:। अवस्यन्दिताङ्गे संवरणरूपस्य स न्वेऽप्यत्र हास्ययुक्तरवमिति विशेष:। (१८) उदाहरति-यथेति। सागरिका चित्रफल कार्थमागता कदली गृह्दे वत्स रा र्ज दष्ट्वा बहिः स्थिता सुसगतयोच्यते। सदि जस्सेति। "सखि! यस्य कृते त्वमागता स इत एव तिष्ठति । कस्य कृते अहमागता ! ननु चित्रफलकस्य।" इति संस्कृतम्। (१९) लक्ष्ये लक्षणं सङ्गमयितुमाह-अन्रेति। इत्यर्थः पूर्ववाक्येन स्पष्टीकृतप्राय इति शेष: । संवृतः "ननु चित्रफलकस्य" इत्यनेनान्यथाविधानात् पुनगवृत्तः। केचित्तु हास्यहे तुनोपेतां निगूढ़ार्थरूपामेव प्रहेलिकां नालिकां मन्यन्ते। यथा मुद्राराषसे-चरः हं हो बहमण ! मा कुप्प। कि पि तुह उअज्झाओ जाणादि। कि पि अह्मारिसा जणा जाणन्ति। शिष्य :- किमस्मदुपाध्यायस्य सवज्ञ्वमपहर्तुमिच्छसि। चरः-यदि देउव- जझामो सव्चं जायादि ता जाणादु दाव कस्य चन्दो अणभिप्पेदो ति। शिष्य :- किमनेन ज्ञातेन भवति (इश्युपक्रमे) चायक्य :- चन्द्रगुप्तादुपरक्तान् पुरुषाआ्ञनामि"। अत्र चरशिष्ययोर्हास्यहेतुश्वेनोपेताया निगूढार्थरूपाया एव प्रहेलिकाश्वान्ालिका। (२०) त्रिविधमसत्प्रलापाख्यं वीथ्यङ्गं निरूपयति-असदिति। यद्वाक्यम् असम्बद्धं पूर्वापरसम्बन्धरहितम्, तथा यदुत्तरम् असम्बद्धं पूर्वापरस- म्बन्धरहितम्, तथा अगृह्तोऽपि आकर्ण्याऽप्यननुगच्छतोऽपि मूर्खस्य पुरः समक्षे यत् हितं वचश्र तत् असश्लापो नाम वीथ्यङ्ग भवेत्। एवञ्चैतस्य त्रैविध्यं स्पष्टमेव। (२१) उदाहर्तुमाह-तत्रेति। तन्र तेषु त्रि्वसत्प्रलापेषु मध्ये। आध्योSसप्रलाप इति शेष:। यथेति। सहकारवल्लीम् चूतलतामित्यर्थः। अलिकुलेति। चूतलतिकार्यां प्रभावती भ्रमादियमुक्तिः। अलिकुले भ्रमरपुज्जेन मन्जुला मनोहराः केशा यह्या: सा तथोक्ता, अलिकुलमेव मञ्जुकेशा यस्या: सा तादृशी च। परिमळो गन्धो बहुलो यस्या: सा, तथोक्ता एकन्र गन्धद्रव्यव्यपदेशात् अन्यन्र कुसुमविकासादित्याशयः। रस.

६१६ साहित्यदर्परः- [[ षष्ठपरिच्छेदे-

अलिकुलमञ्जलकेशी परिमलबहला रसावहा तन्वी। किसलय पेशलपाशि: कोकिल कलभाषिणी प्रियतमा मे ।। (२२) एवमसंबद्धोत्तरेऽपि। तृतीयं यथा वेण्यां दुर्योधनं प्रति गान्धारीवाक्यम्। मनुरागमावहति उत्पादयति रसं दुग्धमावहति दधातीति च सा तथोक्ता तन्त्री कूशा किसलयमिव पल्लवमिव "पल्लवोडस्री किसलयम्" डश्यमरः, पेशलो मनोहरः पाणि: करो यस्या: सा, किसलयमेव पेशल: पाणियस्या: सा च, कोकिलवत् कलं मधुराव्यक्तं भाषते, कोकिलैरैव कलं भाषते इति च सा तादशी मे मम प्रियतमा प्रभावती। अत्र व्यङ्गय एव द्वितीयार्थः। तेन प्रभावतीवर्णंनवाक्यस्य पूर्वापरस्थित चूतलति- कासम्बन्घाभावात् असत्प्रलापः। (२२ ) एवमसम्बद्धोत्तरेव्वपीति । यथा - तातस्तु - द्विज: शाखायुक्तस्त्वयि कृतकथ: कोकिल इति स्वयाख्येयं मन्दे मयि विरहिनते कियदघम्। इति प्रश्ने वायोमुंकुलपुलका चूतलतिका धवं धश्ा मौळि न खलु कियदित्युत्तर्यति । अन्र हि वातधूतमौलिकायां चूतलतिकार्या मन्दवायो: कतिपापप्रश्ने मौलिधूननेन पापभावोत्तरारेप: वायोः प्रश्नप्रकार: पूर्वाद्धर्रिः । पूर्वप्राप्तपापव्यवस्थके जने एव तादृशप्रश्नौचित्यादिह-द्विज इति। शाखायुक्त- विटपस्थितों द्विजः पक्षी, कोकिल एव द्ुपदामन्त्रस्य ऋृषिः कोकिलनामवेदशाखायुक्तो द्विजः स स्वयि कृतकथः इश्यतस्त्वया मन्दे वेदरहित इदमप्याख्येयम्। विरहिवधे कियश्पापमिति प्रश्नः । मन्दवायो: कामो द्दीपकतवेन विरहिहन्तृत्वात् अयं प्रश्नः । व्यव. स्थाकथने हर्षोरपुलकः" इत्याह। यथा वा रत्नावल्यां द्वितीयेऽङ्क (क)सहि को एसो तुए आलिहिदो" इति सुसद्गतया पृष्टाया: सागरिकाया: (ख) भअवं अयं गो इत्युत्तरवाक्ये। तृतीयमुदाहरति-तृतीयमिति। अथवा प्रदीयतां दाशरथाय मैथिलीति रावयं प्रति विभीषणस्य वाक्यम्। केचित्तु-परमार्थतो हितमुपकारि यद्वचनम् अविवेचकत्वम- हितत्वेन नैवाऽवबुध्यतेSविवेचकमूंखेश्र तत्।तौ प्रति असतोऽसाघुभूतस्य प्रलपनम- सत्प्रलाप इश्याहुः। तत्राविवेचकं प्रति यथा रामाभ्युदये द्वितीयेडक्के-रावणः-प्रायशः श्रुतमेव भवदभिथंथा कलन्रमात्रसाधनोऽसौ तापसस्तद्पहार एव तावन्निरूप्यताम्। नच कलत्रापहरणाहते पुरुषस्यापरं परिभवस्थानमस्ति। तत्र मारीचेन साहायकं क्रियमाणमिच्द्रामि। मारीच :- स्वामिन् ! जीवतो रामस्य परिभव इत्यशक्यमेतत्। न खलु तापस इति तमवज्ञातुमहंति देवः। अन्यदेव वहत्वन्तरं किमपि तत्। रावयः-(सक्रोधम्) आा: कि नाम वस्त्वन्तरं तत् ? मूढ़ ! युक्त्यव क्षत्रबब्ो: परिभवमसमं जीवतः कर्तुमिच्छन् माया साहायके 2वं निपुणतर इति प्राथये नासमर्थः। (क) 'सखि ! क एष त्वया आलिखितः" इति संस्कृतम्। (ख) "भगवान् अ्नङ्गः" इति संस्कृतड़।

लक्ष्मोविराजितः। ६१७

(२३) व्याहारो यत्परस्यार्थे हास्यक्षोभकरं वचः । (२४) यथा मालविकान्निमित्त्रे-(लास्यप्रयोगावसाने मालविका निर्गन्तुमि- च्छति) विदूषक :- मा दाव उवदेसमुद्धा गमिस्ससि। (इत्युपक्रमेर) दास :- (विदूषकं प्रति-) आर्य। उच्यतां यस्त्वया क्रमभेदो लक्षितः। विदूषकः-पढमं बम्भ- एपूआ भोदि। सा इमाए लङ्विदा। (मालविका स्मयते) इत्यादिना नायकस्य विशुद्धनायिका दर्शनप्रयुक्ेन हासलोभकारिणा वचसा व्याहारः। यच्चान्यत् तत्र व्रप्रहतिमसृणित सफारकेयूरभाजः सक्जाखैलोक्यलक्ष्मीहठहरणसहा बाहवो रावणस्य।। अन्न मारीचवचनं परमार्थतो हितमपि रावणेन नावगतम्। मूर्ख प्रति यथा मनोरमावत्सराजे बत्सराजाम्युदयाशंसी रुमण्वान् पाञ्चालसुच्छेत्तु कामः तस्य कृतकमृत्यतां श्रितो विश्वासो्पादनार्थ वत्सराजन्तः पुरमादीष्य योगन्धरा- यणप्रमुखानाह- कौशामबी मम हस्त एव पश्या शक्या मया स्वीकृत: पाञ्चालाघिपतिः प्रभुः स भवतां न ज्ञायते क्वाधुना ?। नश्वादीपित एष मोहितपरानीकेन लावाणको देवी सम्प्रति रक्ष्यतामयमहं प्राप्तो रुयण्वान् स्वयम्॥ एतच्च परमार्थंतः पाज्जालोच्छेदुपरं यौगन्धरायणेनावबुद्धम्। वासवदत्तया सम्भ्रक नाम्ना यौगन्धरायणानुचरेण च मौख्र्यान्नावगतम्। (२३) व्याहाररूपकं वीथ्यङ्गं निरूपयति-व्याहार इति परस्याथे नायकादेर्निमित्ते यत् हास्यत्तोभकरं वचः तत् व्याहियते आदीयत इति व्याहारो नाम वीथ्यङ्गं भवेद्। (२४) उदाहरति-यथेति। लास्यप्रयोगावसाने नृत्यसमात्तौ। मादाव इति। "मा तावदुपदेशमुग्धा गमिष्यसि" इति संस्कृतम्। उपदेशः शास्त्रोपदेशः तद्विसंसुग्धा तर्करु. द्कारिणी भूत्वा इति शेष: । क्रमभेदः क्त्त्यपौर्पापर्य्यव्यतिक्रमः । पढ़ममिति। "प्रथमं ब्राह्मणपूजा भवति, सा अनया लङ्विता" इति संसकृतम्। स्मयत इति। इषद्धास्यं विदधा तीत्यर्थः। नायकस्यान्निमित्रस्य विशुद्धनायिकादर्शनाय प्रयुक्तमभिहितं तेन तथोक्तेन। वचसा विदूषकस्य परवचनेन। भावि दष्टयाऽप्ययं व्यवहारो यथा रत्नावल्यां द्वितीयेडङ्के- उदामोत्कलिकां विपाण्डुररुचि प्रारब्धजम्मां क्षणादा- यासं श्वसनोद्मैरविरलैरातन्वतीमात्मनः। अद्योद्यानलतामिमां समदनां नारीमिवार्न्यां ध्रुवं पश्यन् कोपविपाटलद्युतिमुखं देव्या: करिष्याम्यहम्।" अम्र राज्ञा वासवदत्तां प्रति भाष्यर्थंदर्शनं हाल्येनोक्तम्। अन्ये तु वर्त्तमानप्रत्यक्षार्थंवाचक हास्यलेशकरं वचो व्याहारमिच्छन्ति। यथा- मृच्छकटयां विदूषको गणिकाया वसन्तसेनाया गृहं प्रविशन् बसन्तसेनाया मातरं हष्ट्रवा पृच्छृति-"का एषा बन्धुला ? चेटी-एसा अज्जु आए जणणी अत्तिजा। विदूषक :- यदि मरे तासिआलसहस्सस्त्रपअ्जततिका। मथ किं एदं पवेसिम दुवार सोहा निम्मविदा!

साहित्यदर्पण :- [पष्ठपरिच्छेदे-

(२५) दोषा गुणा गुखा दोषा यत्र स्युर्मृंद (मादं) वं हि तत् २६३। क्रमेया यथा- (२६ ) प्रिय । जीवितताकौर्ये निःस्रेहत्वं कृतन्नता। भूयस्त्वद्दर्शनादेव ममैते गुयतां गताः॥ (२७) तस्यास्तद्रूपसौनदर्य भूषितं यौवनश्रिया। सुखेकायतनं जातं दुःखायैव ममाधुना ।। आदु उक्खं दावणपवेसिदा ? चेटी-अज्ज ! मा पत्तिअं अन्ने कखसु अत्तिका चाउत्थ एण वा धोयदि। विदूषक :- भयवं चाउत्थय ! मंपि वंभगं अणुकंपेति।" इति। (२६) मृदवाख्यं वीथ्यङ्गं निरूपयति-दोषा इति। यत्र दोषा गुणा गुणाश्च दोषाः स्यु: तत् मृदोरिदं मार्दवं संज्ञापूर्वकविधेरनित्यत्वाद्वृद्दयभाव: नाम वीथ्यङ्गं भवेत्। (२६) तत्र क्व दोषा गुणा भवन्तीति उदाहरति-प्रियेति। प्रियतमविश्लेषे कथ ज्वित् पुनमिलनाशया जीवनं धारयन्त्या: कस्याश्चिन्नायिकाया: समागते प्रिये तं प्रश्यु क्िरियम्। हे प्रिय! जिवितता तव वियोगेऽपि मम जीवनधारणं क्रौर्य काठिन्यम्, अभ्यथा तथाविधवियोगजनितक्लेशात् जीवनं निःसरेदेवेत्याशयः। एवं तव विथोगे मम जीवितता निःस्नेहत्वं प्रीतिराहित्यम्, अन्यथा स्नेहातिशये सति तथाविध वियोगेन जोवनं कथं तिष्टेन्नूनं मरणमेव स्यादिति भावः। किञ्च तव वियोगे मम जीविततैव कृतघ्नता, स्मृत्युत्पादकत्वेन तव क्लेशोशपादनात् उपकारिणः प्रत्यपकारस्यैव कृतन्नता, स्वरूपत्वादित्याशयः। भूय: पुनस्त्वददशनादेव तव दर्शनं लउधवैव एते मम जीवनकौर्यादयो गुणतां गताः प्रात्ताः। एवञ्ज तथाविधक्रौर्य निःस्नेहत्वयो: स्थित्यैवा धुना मम जीवनसत्वात् तव सङ्गमजन्यसुखप्राप्तिः, तथाविधकृतप्नत्वादेव च स्वमधु- ना गत इति तदाशयः। अत्र क्रौर्यादयो दोषा गुणा जाता इति मृद्वम्। (२७) अथ गुणा दोषा भवन्तीति उदाहरति-तस्या इति। कस्यचिद्विरहिणो नायकस्योक्तिर्यम्। यौवनश्रिया तारुण्यकान्त्या भूषितम् अलङ्कृतं तस्या नायिक :- या: रूपसौन्दर्य तद्रपलावण्यं तदा सङ्गमकाले मम सुखेकायतनम् आनम्दस्यकमात्र- कारणं जातम् अधुना विरहकाले तु दुःखायेव सततं स्मृत्युत्पादनेन क्लेशजनना. दिति भाव:। अत्र यौवनश्रीप्रभृतयो गुणा दोषा जाता इति मृदवम्। यथा च वेणीसहारे द्वितीयेऽङ्क- जयद्रथमाता-जाद ! ते खु बंधुवधामरिसुदी। विदको वा समरे अणवेकिखय सरीर परिकमिस्संति। राजा-(सोपहासम्) एवमेतव। सवंजनप्रसिद्ध मेवामर्षितं पाण्ड वानाम्। पश्य- हस्ताकृष्टविलोलके शवसना दुःशासनेनाज्ञया पाञ्चाली मम राजचक्रपुरतो गौगौरिति ब्याहता। तस्मिन्नम्ब ! स किं न गाण्डिवघरो नासीत् पृथानन्दनो यून: क्षत्रियवंशजस्य कृतिनः क्रोधास्पदं कि न तत् ?॥" अत्र धनुर्धरत्वादयो गुणा दोषा जाता। दोषस्य गुणीकरएं यथा तत्रैव कञ्चुकिना सह विवादे दुर्योषनः-सूक्तमिद कस्यापि

वीथाव्युत्पत्तिनि० ] लक्ष्मीविराजित: । ६१६

(२८ ) एतानि चाङ्गानि नाटकादिषु सम्भवन्त्यपि वीथ्यामवश्यं विधेयानि रपष्ट- तया नाटकादिषु विनिविष्टान्यपीहोदाहतानि। (२६) वीथीव नानारसानां चात्र मालारूपतया स्थितत्वाद्वीथीयम्। यथा- मालविका।

गुप्तः साक्षान् महानल्प: स्वयमन्येन वा कृतः। करोति महतीं प्रीतिमपकारोऽपकारिणाम्।।

अत्र क्षत्रधमें परित्यज्याभिमण्युर्निहित इश्ययं दोषः स्वप्रीतिहेतुश्वेन गुणीकृतः। उभयमेकन्न यथा- सन्तः सञ्जरितोद्यथ्यसनिनः प्रादुर्भवद्यन्त्रणा: सर्वत्रव जनापवादचकितास्तिष्ठन्ति दुखं सदा। अव्युसन्नमति: कृतेन न सता नैवासता्याकुलो युक्तायु क्तविवेकशून्यहृदयो धन्यो जनः प्राकृत:।। अत्र सत्व गुणोऽपि दोषत्वं गतः, प्राकृतत्वं तु दोषोऽपि गुणतां गतः। (२८) ननु वीथ्यङ्गानां नाटकाङ्गतया "योज्यान्यत्र यथालाभं वीथ्यङ्गानीतराण्य पि" इत्युक्त्या नाटक एव वक्तुं युक्तम् तथा सति "विना विशेषं सर्वेषां लक्ष्म नाटकवन्म तमू" हृश्युक्तत्वेनैवातिदेशात् वीथ्यामपि वीथ्यङ्गप्राप्तेः कर्थ नाटकनिरूपणप्रस्तावे उनभिघायात्र वीध्यद्गानि प्रतिपादयनत हश्यत आह-एतानीति। एतानि उद्घात्यकादीनि वीथ्यक्कानि। विधेयानि कर्तव्यानि इति हेतोरिति शेष:। विनिविष्टान्यपि "योज्या- न्यत्र बथालाभम्" इश्यनेन विनिवेशयितुं प्रतिपादितान्यपि। इह विथ्यामित्यर्थः । एवज्ञात्र वीथ्यक्गोक्तेरयमभिप्रायः-अन्न की तनात्तेषामावश्यकत्वम् अन्यन्न नाटकादौ चानियतत्वमिति। (२९) वीथीपदस्य व्युत्पत्तिमुपपादयति-व्रीथ्यामिवेति। वीर्थ्यां वृक्षादिपंक्तयां वृक्षा. दीनामिवेश्यर्थः। अत्र रूपकविशेषे नानारसानां मालारूपतयावस्थितत्वादियं वीधीत्य न्वयः । वीथीनामक रूपकमित्यथः । अन्न दशरूपककृता स्विस्थमुक्तम्- चित्रे यत्रोक्तिप्रत्युक्ती स्यातामाकाशभाषितैः। कथ ज्िद्वाउव्य नेकार्थसूचनं वीधिका च सा।। यथा बालरामायये-"(आकाशे कर्णे दत्वा) कि ब्रूथ? विलक्षणेन सता कर्णाटेन- तेन निर्मयांदमिदमुदितम्, यदुताखण्डप्रसरा हि पुरुषकारा: कर्णाटानाम्। तथाहि- अहमेष हरिष्यामि परिणेतु: पुरोऽपि ताम्। नारीपरिभवं सोढु दाक्षिणात्या न शिक्षिता॥ (अख्जलिंबध्वा) तदिदं मयाऽपि निवेदयते यदि हि परिणयामि- अपि द्वीपान्तरादेष हता प्रत्याहरामि ताम्। कलन्रहरणे पुंर्सा कियदर्णवलङ्गनम्।। इति ...... (सहर्षम्) अनुकूलं हि दैवं सर्वसमै स्वस्ति करोति यत् प्रस्तुतसंवादी देवादेशः। ... इति। यथा वा अनर्धरावे(आकाशे कर्णे दशवा) किं ब्रूथ १ वैदेशिको भवान् असमग्रपात्र-

६२० साहित्यदर्पण :- [ षष्ठपरिच्छेदे-

अथ प्रहसनम्-

भवेत्प्रहसनं वृत्तं निन्धानां कविकल्पितम्॥ २६४॥ अत्र नारभटी, नापि विष्कम्भकप्रवेशकौ। अङ्गी हास्यरसस्तत्र वीथ्यङ्गानां स्थितिर्न वा ॥२६५॥ तपस्विभगद्विप्रप्रभृतिष्वत्र नायकः। एको यत्र भवेद्धुष्टो हास्यं तच्छुद्धमुच्यते।। कथमीदशे कर्मणि प्रगल्भते ? (विहृस्य सप्रश्रयमख्जलि बदूध्वा) हन्त ! भो: किमेव- मुदीयंते ? भवद्विधानामाराधिनीवृत्तिरेव मे पात्राणि संमग्रयिष्यन्ति। यतः- यान्ति न्यायप्रवृत्तस्य तियञ्चोऽपि सहायताम्। अपन्धानं तु गच्छनतं सोदरोऽपि विमुञ्जति॥ (पुनराकाशे कर्ण दश्वा किं बूथ ? तर्हि प्रहितेयमस्माभिः पत्रिका। इति (प्रविश्य नटः पत्रिकाँ ददाति सूत्रधारो गृहीत्वा वाचयति) ...... इति। (३०) प्रहसनं निरूपयति-भारवदिदि। भाणवत् भाणाख्यरूपके यथा सुखनिवं हणे सन्धी नानासन्ध्यङ्गानि, दशलास्यानि, एकोडङ्कस्तथात्रापि मुखनिवंहणाभ्यां सन्धिम्यां यथासं्भव सन्धयङ्गर्लाव्याङ्ग: एकाङ्केन च विनिर्म्मितम्, कविकल्पितं न तु पुराणेतिहासप्रसिद्धं निन्दानां निन्दनीयानां लोकानां वृत्तं वृत्तान्तं प्रकृष्टं हसश्य नेनेति प्रहसनं नाम रूपकं भवेत्। अब्र विशेषोडभिहितो मुनिना- लोकोपचारयक्ता या वार्ता यश्ष दम्भसंयोग: । तत्प्रहृसनेषु योज्यं पूर्वोक्कविवादसंयुक्तम्। इति। अपत्र प्रहसने भरभटीवृत्तिर्न भवेत्, तथा विष्कम्भकप्रवेशकावपि न भवेताम्। तथा प्रहसने हास्यरसः अङ्गी मुख्यः । अत्र चाथें वा शब्दस्तथा च वीथ्यङ्गानाञ्ज स्थितिरव स्थानं न भवेत्। तपस्वीति। अन्र प्रहसने तपस्विनः यतिकृच्छ चाद्रायणसन्तपनादिवतानुष्ठानविधा यिनः भगवन्ती तत्त्वविदः तत्प्रभृतिषु मध्ये एक: कश्चिन्नायको भवेत् अस्य च भेदत्र यम्, शुद्धं सङ्कीं विकृतमिति च तत्राद्यं शुद्धं लक्षयति-एक इति । यत्र छृष्टः पूर्वाभि- हितस्वरूपो नायको भवेत् तत् हास्यं हास्यविषयीभूतं प्रहसनं शुद्धमुच्यते तश्य केवलं घृष्टनायक विषयत्वादिति भावः । दशरूपके तु- भवेत्प्रहसनं यत्र हास्याधानाय घष्टता। विरुद्धवैषवाक्केलिचेष्टितैर्वां प्रसादनम्। यथा मृच्छकटिके-अविद अविद भो ! चिरसंगीदो वासणेण सुक्खनपोक्खर- णालाई विभमे वुभुक्खाए मिलाणाई अङ्गाई' ता जाव गेहं गदुअ जाणामि अत्थि किं पि कुटुंबिणीए उबबा।ददं ण वेत्ति"। इस्युक्तम्।

उपरूपकनिरूपणम् ] लक्ष्मोविराजितः । ६२१

यथा कन्दर्पकेलिः । (३१) आश्रित्य कञ्चन जनं संकीर्णमिति तद्विदुः॥ २६६॥ यथा-धूतचरितम्। (३२) वृत्तं बहूनां घृष्टानां सङ्कीणं केचिदूचिरे। तत्पुनर्भवति ह्यङ्कमथवैकाङ्कनिर्मितम् ॥२६७॥ यथा-लटकमेलकादिः। मुनिस्त्वाह- (३२) वेश्याचेटन पुंसकविटधूर्ता वन्धकी च यत्र स्यु: । अविकृतवेषपरिच्छदचेष्टितकरएं तु सङ्कीर्यम् ॥ इति। (३४ ) विकृतं तु विदुयत्र षण्ढकञ्चुकितापसाः। भुजङ्गचारएभटप्रभृ तेर्वेषवाग्युताः॥ २६८॥ (३५) इदं तु सङ्कीणेंनैव गतार्थमिति मुनिना पृथडनोक्तम्। अथोपरूपकाणि। तत्र- (३६) नाटिका कृप्वृत्ता स्यात्स्रीप्राया चतुरक्किका। (३१) सङ्कीण लक्षयति-आश्रित्य इति। कञ्चन घृष्टभिन्नं जनं नायकमाश्रित्य यत ग्रहसनं भवति तश्सङ्कीएंमिति विदुः। अनिश्चितनायकैः सङ्कीसंखात् सङ्कोणंम्। (३२) केषा्चिन्मतेन सङ्कीर्ण प्रदर्शयति-वृत्तमिति। केचित् बहूना घृष्टानां नाथ. कानां वृत्तं वृत्तान्तं यत्र तत् सङ्कीरां नाम प्रहसनमूचिरे कथितवन्तः । तत्तथाविर्धं सङ्की- णं प्रहसनं पुनर्द्वयम्, अङ्कद्वययुक्तम् अथवा एकाङ्केन विनिर्मितं कविना रचितं भवति। लटकमेलकादिरिति। लटको दुर्जन इश्युणादिसूत्रविवरणे उज्वलदत्त आह। तथा च लटका- नां मेलको यत्र तव लटकमेलक नाम प्रहसनम्। (३३) वेश्याचेटेति । यत्र प्रहसने वेश्यादयो वर्गानीयाः स्यः तथा यत्र अविकृतानां प्राकृतानां वेशानां परिच्छदानां चेष्टितानामाचारणानाञ्च करणमनुकरणं स्यात् तत् प्रहसनं सङ्कीगंम्। (३४) विकृतं निरूपयति-विकृतन्तिवति। यत्र षण्डः क्लीवः कञ्चुकी वारवारण- धारी तापसश्च ते तथोक्ताः, भुजङ्गो विटः, "भुजङ्गो विटसपंयोः" इत्यमरः, चारणो नटः, भटो योद्धा, प्रभृतिपदात् राजमृत्यादयश्ष तेषां वेशवाग्भिः परिच्छुदभाषाभियुंताः सन्तः अभिनयन्ति तत्तु विकृतरूपप्रयुक्ताभिनयात्मकत्वाद्विकृतं नाम प्रहसनं विदुः। (३९) ननु विकृताख्यप्रहसनक्य सवैरेवाङ्गीकृतत्वेन कर्थ महर्षिणा भरतेन नाभि- हितमित्यत आह-इदन्खिवति। विकृतं प्रहसनन्त्विश्यथेः। गतार्थ लब्धविषयम् । वेश्याचे टेश्यादि भरतकारिकायां विटाद्यमिनयमात्रेौव सङ्कीर्णश्वप्राप्तेरित्याशयादिति भाव:। (३६) नाटिकां निरूपयति-नाटिकेति। कलप्तं कविनैव कल्पितं वृत्तं वृत्तान्तो यस्या: सा तथोक्ता कविकल्पितनायकचरित्रेश्यथः। स्त्रीप्राया नटी बहुला, चर्वारोडड्का यस्यां सा तथोक्ता, नाटिका स्यात्। तत्र नादि ७६ ला०

६२२ साहित्यदर्पण :- [ षछ्ठपरिच्छेदे-

प्रख्यातो धीरललिंतस्तत्र स्यान्नायको नृपः ॥ २६६। स्यादन्तःपुरसम्बद्धा सङ्गीतव्यापृताथवा। नवानुरागा कन्यात्र नायिका नृपवंशजा ॥| २७० ॥ सम्प्रवर्तेत नेतास्यां देव्यास्त्रासेन शङ्कितः । देवी भवेत्पुनर्ज्येष्ठा प्रगल्भा नृपवंशजा ॥ २७१॥। पदे पदे मानवती तद्शः सङ्गमो द्यो:। वृत्तिः स्यात्कौशिको स्वल्पविमर्शाः संघयः पुनः॥ २७२॥ (३७) द्वयोर्नायिकानायकयोः । यथा-रतावली-विद्धशालभजिकादिः । अथ त्रोटकम्- (३८) सप्ताष्टनवपञ्चाङं दिव्यमानुषसंश्रयम। त्रोटकं नाम तत्प्राहुः प्रत्यङ्क सविदूषकम्॥२७३ ॥ (३६) प्रत्यङ्कसविदूषकत्वादत्र शृङ्गारोडङ्गी। सप्ाङ्कं यथा-स्तम्भितरम्भम् । पञ्चाड्कं यथा-विक्रमोवशी। अथ गोष्ठी- (४०) प्राकृतैर्नवभिः पुंभिर्दशभिर्वाप्यलंकता। कार्यां प्रख्यातो लोके प्रसिद्ध: धीरललितस्तरलक्षणान्वितो नृपो नायक: स्याद्। तथा अन्तःपुर एव सम्बद्धा आबद्धा, अथवा सङ्गीते बाहयोऽपि नृत्यगीतवाद्यादौ व्यापृता अनुरक्ता:, नवानुरागा नृपवंशजा राजकुलोश्व्वा कन्या अम्र नाटिकार्यां नायिका स्याद्। नेता नायक: दे्या: पट्टराज््यास्तरासेन भयेन शङ्कितो भीतः सन् अस्यां नायिकारूपायां कन्यायां सम्प्रवत्तेत व्यवहारं कुर्यात्। देवी सा च पट्टाराजी प्रमश्भा पूर्वोक्तस्वरूपा नृपचंशजा राजकुलोरपत्ना ज्येष्ठा नायिकातोऽचिकावस्थाका पढे पदे मानवती उक्तलक्षणो मानस्तद्वती च भवेत्। दयोर्नायकयोः सङ्गमः तद्वशः पट्टराजया आयत्तः । कौशिकी वृत्ति: स्यात्, स्वल्प अत्यल्पः विमर्शः विमर्शसन्धियंत्र ते तथोक्ता: पुनमुखादयश्ष- त्वार सन्धय: स्यु: । (३७) कारिकां सुगमयितुं 'इयो" रित्यस्यार्थ दशयति-द्योरिति। द्वयोर्नायकना- यिकयोरित्येकशेषश्रिन्स्य: । (३८) ओ्रोटकं निरूपयति-सप्ताष्टेति। सप्त अष्टौ नव पञ्च वा अङ्का यत्र तत्तथोक्तम्, दिव्यमानुषसंक्षयं दिव्यादिव्योभयचरित्रविषयम्, तथा प्रत्यङ्क सर्वाङ्कबु विदूषकेण सहित सविदूषकं यदुपरूपकं तत त्रोटयति स्वोत्कर्षेंण रूपकान्तरं लघूकरोतीति त्रोटर्क नाम प्राहुः। ननु "प्रत्यङ्क' सविदूषकम्" इत्यनेन सर्वस्मिग्नेवाड्के विदूषकस्यावश्य म्भावित्वात् विक्रमोर्वश्या: प्रथमचतुर्थांङ्गयोस्तदसत्वेनाव्याप्तिरिति चेत् ! मैवम्, तथा सति रूपष्टप्रतिपत्तये "प्रत्यङ्क' सविदूषकम्" इत्यस्य स्थाने "सर्वाङ्क सविदूषकम्" इत्यर्व वक्तष्यत्वे तथानभिधानात् क्वापि विदूषकाभावेऽपि त्रोटकत्वस्याक्षतत्वेनाभ्यु पगमात् सथा च तत्र नाव्यासिरिति भाव:। (३९) प्रत्यङ्कमित्यादिना बोधनीयमर्थान्तरमुपपादयति-प्रत्यक्कमिति। विदूष- कव्य शुङ्गारिनायकसहायत्वादित्याशयः । अष्टाङ्क नवमाङ्कज्वान्यतोऽनुसन्घेयम्। (४०) गोष्ठीं निरूपयति-प्राकृतै।रति। प्राकृतैः नातिविदग्धैः साधारणशिचितै-

नाटयरासकनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:। ६२३

नोदात्तवचना गोष्ठो कौशिकीवृत्तिशालिनो॥ २९४॥ हीना गर्भविमर्शाभ्यां पञ्चषड्योषिदन्विता। कामश्ङ्गारसंयुक्ता स्यादेकाङ्कविनिर्मिता॥ २७५॥ (४१) यथा-रैवतमन्दनिका । अथ सट्टकम्- (४२) सट्टकं प्राकृताशेषपाठ्यं स्यादप्रवेशकम्। न च विष्कम्भकोउव्यत्र प्रचुरश्राद्धुतो रसः ॥ २७६॥ अङ्का जवनिकाख्या: स्यु: स्यादन्यन्नाटिकासमम्। (४३) यथा - कपूरमज्जरी । अथ नाट्यरासकम्- (४४) नाट्यरासकमेकाककं बहुताललयस्थिति ॥ २७॥ उदात्तनायकं तद्वत्पीठमर्दोपनायकम्। हास्योऽ्ङ्गयत्र सशृङ्गारो नारी वासकसजिका॥ १७८॥ रिति यावत्, नवभिर्दशभिर्वा पुंभिर्नायकैरलड्कृता शोभिता, नातिविदग्धनायकपा त्रादेव न विद्यते उदात्तं संस्कृतं वचनं वाक्यं यत्र सा तथोक्ता, नैकधेत्यादिवत् समासे- डपि नकारस्य विद्यमानश्वमवगन्तव्यम्। कौशकीवृत्तिशालिनी, तेन कामश्द्गारेण पूर्वद शिंतस्वरूपेण संयुक्ता सहिता, गर्भविशर्शाभ्यां सन्धिम्यां हीना शून्या, पञ्जभिषड्भिर्वा अङ्कन विनिरम्मिता रचिता, दशानामेव पुंसा सभारूपत्वेन गोष्ठीखात् गोष्ठी स्थाद्। (४१) उदाहरति-यथेति। स्पष्टम्। (४२) सट्टकं निरूपयति-सट्टकमिति । प्राकृत संस्कृतातिरिक्तम् अशेषं समग्रं पाठय श्लोकादिक यत्र तत्तथोक्तम्, न विद्यते प्रवेशकः प्रागुक्तो लक्षणो यत्र तत्तथोक्तमुपरूकं स्यात्। सट्टकशव्दश्रात्रार्थे गोमण्डलादिवद्रढ़िर्बोध्यः। अन्न सट्टके विष्कम्भकश्च प्रागुक्तल- प्षणो न स्यात्, किन्तु प्रचुरोऽधिक: अदूभुतो रसः स्यात्। अङ्का जवनिकाख्या: ।स्युः यत्राङ्कस्तत्र जवनिकाशब्दो व्यवहायः। अन्यत् अङ्कसंख्यादिक नाटिकासम स्यात् नाटिकायां यथा तथात्रापीत्यर्थः (४३) उदाहरति-यथेति । स्पष्टम्। (४४) नाट्यरासकं निरूपयति-नाटयरासकमिति। एकोडहो यत्र तत्तथोक्तम्, बहू. नाम् अनेकविधार्ना ताललयानां स्थितियंत्र तत्तथोक्तम्, "तालः कालक्रियामानं लयः- साम्यम्" इत्यमरः। उदात्तो धोरोदात्तो नायको यस्मिन् तत्तथोक्तम्, तह्त् तथा पीठ मर्दंः पूर्वोक्तस्वरूप: उपनायको यत्र तत्तथोक्तम्, तथाविधमुपरूपकं नाव्यमभिनयं रास यति सामाजिकेभ्यो रोचयतीति नाट्यरासकं स्यात्। अत्र नाट्यरासके शृङ्गारेण सहितः सभद्गारो हास्यो रसः अङ्गी मुख्यः। वासकसज्जिका वासकसज्जानामपूर्वोक्तस्वरूपा नारी नायिका।

६२४ साहित्यदर्पणः- [षष्टपरिच्छेदे-

मुखनिर्वहणे संधी लास्याङ्गानि दशापि च। केचित्प्रतिमुखं संधिमिह नेच्छन्ति केवलम् ॥। २७६॥ (४५) तत्र संधिद्वयवती यथा-नर्मवती। संविचतुष्टयवती यथा-विलासवती। अथ प्रस्थानकम्- (४६) प्रस्थाने नामको दासो हीन: स्यादुपनायकः । दासी च नायिका वृत्ति: कौशिकी भारती तथा॥ २८० ॥ सुरापानसमायोगादुद्दिष्टार्थस्य संहतिः। अड्को द्वौ लयतालादिविलासो बहुलस्तथा॥ २८१॥ (४७) यथा-शृप्गारतिलकम् । अथोक्षाप्यम्- (४८) उदात्तनायकं दिव्यवृत्तसेकाङ्कभूषितम्। शिल्पकाङ्गयुतं हास्यशङ्गारकररौ रसैः ॥ २८२ ॥ उल्लाष्यं बहुसंग्राममस्त्रगीतमनोहरम् । चतस्रो नायिकास्तत्र त्रयोऽङ्का इति केचन ।। २८३।। शिल्पकाङ्गानि वद््यमाणानि। यथा-देवोमहादेवम्। मुखं निरवहणञ्च ते द्वे अपि सन्धी भवेताम्। दशापि च लास्याङ्गानिभवेयुः। केचित् इह नाटयरासके केवलं प्रतिमुखं सन्धि नेच्छुन्ति नामिलषन्ति तदतिरिक्तांश्रतुरः सन्धीस्तु इच्छन्त्येवेत्यर्थः । (४९) सन्धिद्वययुक्तं सन्धि चतुष्ट्यु क्तञ्ज यथाक्रममुदा र्त्तु्माह-तत्रे ति । स्पष्टम्। (४६) प्रस्थानरूपमुपरूपक निरूपर्यात-प्रस्थान इति। प्रतिष्ठन्ते रसाधिक्येनानुधा वन्ति सामाजिकानां चेतासि यत्र तत् प्रस्थानं नामोपरूपकविशेष: तत्र दासो मृत्यो नायक:, हीनो दास।दपि अधमजातिरुप नायकः स्यात्। नायिका च दासी। कौशिकी तथा भारती च वृत्तिः। सुरापानसमायोगात् मदिरापानसम्बन्धाश्रयणं विधाय कविना उद्विष्टार्थस्य प्रस्तुतविषयक्ष्य संहृतिः समापनं विधेयेति शेषः। द्वावडा लयतालादि: तथा बहुलोऽधिको विलास: पूर्वोक्तस्वरूपश्च स्यात्। (४७) उदाहरति-यथेति। श्रृङ्गारतिलकमिति। स्पष्टम्। निरुक्तलक्षणानाक्रान्तत्वा ग्नेदं कालिदासकृतमिति सुधियो विभावयन्तु। (४८) उल्लाप्यरूपमुपरूपकं निरूपयति-उदात्तनायकमिति। उदात्तो धीरोदात्तो नायको यस्मिन् तत्तथोक्तम्, दिव्यवृत्तं स्वर्गीयनायकोचितघृत्तान्तं यत्र तत्तथोक्तम्, एकाङेन भूषितम् अलड्कृतम्, शिल्पकाङ्गवंक्ष्यमाणैराशंसनादिमि: सप्तविशश्या युर्त सहितम् , हास्यभद्गार-करुणेश्र युतं संयुक्तम्, बहवोडनेका सङ्ग्रामा युद्धा यत्र तत्त. थोक्तम्। तथा- उत्तरोत्तररूपं यत् प्रस्तुतार्थंपरिष्कृतम्। अन्तर्जचनिकं गीतमस्त्रगीतं तदुच्यते।। इत्युक्तलक्षणेनास्रगीतेन मनोहरं सुन्दर रूपकम उल्लाप्यं भवेत्। तन्र उल्लाप्ये चतस्त्नो नायिका: भवेयुः। केचन तु तत्रोल्लाप्ये त्रयोडड्का इत्याहुः।

काव्याद्युपरूपकनि० ] लक्मीविराजित: । ६२५

अथ काव्यम्- (४६) काव्यमारभटीहीनसेकाङ्गं हास्यसंकुलम्। खरडमात्राद्विपदिकभग्नतालैरलंकृतम्॥। २८४॥ वरांमान्नाछड्डलिकायुतं शङ्गारभाषितम्। नेता स्त्री चाप्युदात्तात्र संधी आधौ तथान्तिमः ॥ २८५ ॥ (५०) यथा-यादवोदयम्। अथ प्रेङ्गगाम्- (५१) गर्भावमर्शरहितं प्रेङ्गरं हीननायकम्। असूत्रधारमेकाङ्कमविष्कम्भप्रवेशकम् ॥ २८६ ॥ नियुद्धसम्फेटयुतं सर्ववृत्ति समाश्रितम । नेपथ्ये गीयते नान्दी तथा तत्र परोचना ॥ २८० ।। (५२) यथा-वालिवधम्। अथ रासकम्- (५३) रासकं पञ्चपातं स्थानमुखनिवहपन्वितम्।

(४९) काव्य रूपसुपरूपकं निरूपयति-काव्यमिति। आरभट्या पूर्वोक्तस्वरूपया घृत्या हीनं रहितम, एकोडड्डो यस्मिन् तत्तथोक्तम्, हास्येन दास्यरसेन सङ्कलं व्याप्तम्, खण्डमात्रा, द्विपदिका, भग्नतालानि गीतप्रभेदा: महर्षिणोक्तासतैरलङकृतं भूषितम्, वर्ण- मात्राछडूडलिके छन्दोविशेषौ ताभ्यां युक्तम्, शङ्गारेण रसेन भाषितं यत्र तत् शङ्गार- सूचकमित्यर्थः तथोक्तञ्ञोपरूपकं कवेः कर्मेति काव्यं भवेद। अत्र काव्ये नेता नायकः उदात्तो धीरोदात्तः स्त्री नायिका च उदात्ता धीरोदात्ता तथा आद्यौ मुखप्रतिमुखनामानौ सन्धी तथान्तिमो निर्वहाञ्ज सन्धि: स्यात्। (५०) उदाहरति -यथेति । स्पष्टम्। (५१) प्रेङ्खगारूपमुपरूपकं निरूपयति-गर्भावमशेति। गर्भो गर्भसन्धिः। अवमर्शो विमर्शाख्यसन्धिस्तथा च गर्भविमर्शाभ्यां सन्धिभ्यां रहितं शून्यम, हीनो नीचो नायको यत्र तत्तथोक्तम्, न विद्यते सूत्रधारो यत्र तत्तथोक्तम्, एक एवाङ्को यत्र तत् तथोक्तम्, नियुद्धेन द्वन्द्वयुद्धेन सम्फेटेन रोषभाषणेन च युतम्, तथा सर्वाभि- श्वतसृभि: कौशिक्यादिभिवृत्तिभ: समाश्रितं संयुक्तम् उपरूपकं प्रेङ्गते रसानुभवामोदेन चित्तमान्दोल्यते अनेनेति प्रेङ्डरं स्यात्। ननु सूत्रधाररहितं चेन्नान्दी तदा केन पाठ्या प्ररोचना वा केन विधेयेत्यत आह-नेपथ्येति। असूत्रधारत्वादेव नान्दी तथा परोचना तन्न नेपथ्ये केनचिन्नटेन गीयते पठ्यते। प्ररोचना च भारत्यावृत्तेरङ्गविशेषः । तथा च सा कविपरिषदादीनां प्रशंसया सहदयानामुनमुखीकरणम्। एवञ्च नेपथ्यस्थेन येन केना. पि नटेन नान्दी पाठ्या परोचना च विधेयेति भावः। (६२) उदाहरति-यथेति । स्पष्टम्। (५३) रासकरूपमुपरूपकं निरूपयति-रासकमिति। पञ्ञपात्राणि पुरुषा यत्र तत्त-

६२६ साहित्य दर्पण :- [ षछ्ठपरिच्छेदे-

भाषाविभाषाभूयिष्ठं भारतीकौशिकीयुतम्॥ २८८ ।। असूत्रधारमेकाडू सवीथ्यङ्गं कलान्वितम्। छ्िष्टनान्दीयुतं ख्यातनायिकं मूखनायकम् ॥ २८६॥ उदात्तभावविन्याससंश्रितं चोत्तरोत्तरम् । इह प्रतिमुखं संधिमपि केचितप्रचक्षते॥। २६०।। (५४) यथा -मेनकाहितम् । अथ संलापकम्- (५५) संलापके डङ्काश्चत्वारत्यो वा नायकः पुनः। पाषण्डः स्याद्रसस्तत्र शृङ्गारकरुणोतरः॥ २६१॥ भवेयुः पुरसंरोधच्छलसंग्रामविद्रवाः। न तत्र वृत्तिर्भवति भारती न च कौशिको॥ २६२॥ (५६) यथा-मायाकापालिकम्। अथ श्रीगदितम्- (५७) प्रख्यातवृत्तमेकाङकं प्रख्यातोदात्तनायकम्। थोक्तम्, सुखनिर्वहणाभ्यामाद्यन्ताभ्यां सन्धिभ्याम् अन्वितम् संयुक्तम्, भाषाविभाषे भूयिष्ठे बहुले यत्र तत्तथोक्तम्। यथा चाह भाषार्णवे- भाषा मध्यमपात्राणां नाटकादौ विशेषतः । महाराष्ट्री सौरसेनीत्युक्ता भाषा द्विधा बुधैः ॥ हीनैर्भाष्या विभाषा स्यात् सा च सप्तविधा स्मृता। प्राच्यावन्ती मागधी च शाकारी च तथा परा। चाण्डाली शावरी चैव तथाभीरीति भेदतः ॥ इति। तथा भारत्या कौशिक्या च वृत्या युतम्, असूत्रधारम्, एकाङ्कम, वीथ्यङ्गै: पूर्वोंक्तै: सहितं सवीथ्यङ्गम् कलाभिर्नृत्यगीतादिचतुःषष्टिप्रकाराभि: पूर्वदर्शिताभिरन्वितम्, शिलि- ष्टया द्वयर्थप्रतिपादिन्या नान्द्या युतम्, ख्याता प्रसिद्धा नायिका यस्मिन् तत्तथोक्म्, मूर्खो नायको यत्र तत् तथोक्तम्, तथा उत्तरोत्तरं क्रमेण उदात्तभावस्य नायकमहत्वस्य विन्यासेन वर्णनेन संश्रितं सयुक्तञ्च रासयति सामाजिकेभ्य आत्मानं प्रीणयतीति रासक नामोपरूपकं स्यात्। इह रासके केचित् प्रतिमुखं सन्धिमपि प्रचक्षते वदन्ति। ( १४) उदाहरति-यथेति। स्पष्टम्। (६५) संलापकाख्यमुपरूपक निरुपयति-संलापक इति। संलापयति रसविशेष- वत्तया आत्मानमध्यापयतीति संलापकस्तत्रोपरूपके चत्वारखयो वा अङ्का भवेयुः, नायकः पुनः पाषण्डो धर्मद्रोही भवेत्। तथा तत्र संलापके शङ्गारकरुणाभ्यामितरो भिन्नः रसो भवेत्। पुरसंरोधो नगरावरोधः, "प्रियाभैर प्रियर्वाक्यर्विलोभ्यच्छलनाच्छलम्" इत्युक्त- स्वरूपं छलम्, सङ्ग्राम: समरः, "शङ्काभयत्रासकृतः सम्भ्रमो विद्रवो मतः" इत्यु- क्तस्वरूपो विद्रवश्च भवेयुः। तत्र संलापके भारतीघृत्तिर्नभवति तथा कौशिकीवृत्तिश्च न भवति। ( ६६) उदाहरति-यथेति। स्पष्टम्। (६७) श्रीगदिताख्यमुपरूपकं निरूपयति-प्रख्यातेति । प्रख्यातवृत्तं प्रसिद्धवृ-

शिल्पकोपरूपकनि० ] लक्ष्मीविराजित:। ६२७

प्रसिद्धनायिकं गर्भविमर्शभ्यां विवर्जितम् ॥२६३॥। भारतीवृत्तिबहुलं श्रीतिशब्देन संकुलम। मतं श्रीगदितं नाम विद्वद्भिरुपरूपकम् ॥ २६४॥ यथा-क्रोडारसातलम्। (५८) श्रीरासीना श्रोगदिते गायेतिकचित्पठेदपि। एकाङ्को भारतीप्राय इति केचित्पचक्षते॥। २१५॥ (५६) ऊह्यमुदाहरणम्। अथ शिल्पकम्- (६०) चत्वारः शिल्पकेडङ्काः स्युश्चतस्त्रो वृत्तयस्तथा। अशान्तहास्याश्च रसा नायको ब्राह्मणो मतः ॥२६६ ॥ शनात्र श्मशानादेर्हीन: स्यादुपनायकः। सप्तविंशतिरङ्वानि भवन्त्यैतस्य तानि तु॥ २६७ ॥ आशंसातर्कसंदेहतापोद्वेगप्रसक्तयः। प्रयत्नग्रथनोरकराठावहित्थाप्रतिपत्तयः ॥ २६८॥ विलासालस्यबाष्पाणि प्रहर्षाश्वासमूढताः। साधनानुगमोच्छ्ासविस्मयप्राप्तयस्तथा ॥ २६६ ॥ त्ान्त: प्रख्यातः प्रसिद्धः धीरोदात्तो नायको यस्मिन् तत्तथोक्तम, प्रसिद्धानायिका यत्र तत्तथोक्तम्, गर्भविमर्शाभ्यां सन्धिभ्यां विवर्जितं रहितम, भारतीवृत्तिरेव बहुला अ. घिका यस्मिन् तत्तथोक्तम्, तथा "श्री" इति शब्देन संङ्कुलं बहुलम्, उपरूपकं वि- द्वद्धिः श्रिया श्रीशब्देन गदितमिति श्रीगदितं नाम मतम्। (६८) अन्यमतेन श्रीगदितलक्षणं निरूपयति-श्रीरासीनेति। श्रीगदिते उपरूपके आसीना स्थिता श्रीर्लक्ष्मीवेशधारिणी नटी किञ्चिदृपि गायेत् किञ्चिदपि पठेच्च। तथा तत्र भारतीघृत्तिप्राय एकाड्क एव भवेत् इति केचित् प्रचक्षते कथयन्ति। (६९) उदाहरति-यथेति। स्पष्टम्। (६०) शिल्पकाख्यमुपरूपकं निरूपयति-चत्वार इति शिल्पके नृत्यादिशिल्पमु- ख्यश्वादेव तत्संज्ञके उपरूपके चत्वारोऽङ्काः, तथा कौशिक्यादयश्चतस्त्र एव बृत्तय:, अ- शान्तहास्या: शान्तहास्यरहिता रसाश्र स्युः। अत्र शिल्पके 'ब्राह्मणो नायकः, सच "असति विशेषाभिधाने सामान्यस्य न्याय्यतवात्" इति नियमेन सामान्यतया धीरप्र- शान्तलक्षण इति ज्ञेयम्। शमशानस्य आदिपदात् शवमहारण्यादेवर्णाना, हीनो नीचजा- तीय उपनायकश्च स्यात्। एतस्य शिल्पकस्य सप्तविशति (२७) रङ्गानि भवन्ति तानि तु आशंसादीनि चमत्कृत्यन्तानि बोध्यानीति शेषः । तथा हि-(१) आशंसा, (२) तर्क:, (३) सन्देहः, (४) ताप: (६) उद्देग:, (६) प्रसक्तिरनुरक्ति:, (७) प्रयत्न:, (म) ग्रथनम्, (९) उत्कण्ठा, (१०) अवहित्था आकृतिगोपनम्, (११) प्रतिपत्ति: क्रियार्थावगम:, (१२) विलास:, ( १३) आलस्यम्, (१४) वाष्पम्, (१९) प्र० हर्ष:, (१६) आश्वासः धैर्थ्यप्रदानम, (१७) मूढ़ता, (१८) साधनानुगम इष्टसाध-

६२८ साहित्यदर्पणः- [ षछ्ठपारच्छेदे-

लाभविस्मृतिसंफेटा वैशारदं प्रबोधनम्। चमत्कृतिश्चेत्यमोषां स्पष्टत्वाल्लदम नोच्यते ॥ ३०० ॥ ( ६१) संफेटग्रथनयो: पूर्वमुक्तत्वादेव लक्ष्म सिद्धम्। (६२) यथा-कनकावतीमाघवः । अ्रथ विलासिका- (६३) शङ्गारबहुलकाङ्का दशलास्याङ्गसंयुता। विदूषकविटाभ्यां च पीठमर्देन भूषिता॥ ३०१ ॥। हीना गभविमर्शाभ्यां संधिभ्यां हीननायका। स्वल्पवृत्ता सुनेपथ्या विख्याता सा विलासिका॥ ३०२॥ (६४) केचित्तु तत्र विलासिकास्थाने विनायिकेति पठन्ति। तस्यास्तु 'दुर्मल्लि- कायामन्तर्भावः' इत्यन्ये। अथ दुर्मल्निका- (६५) दुर्मल्ली चतुरङ्का स्यात्कौशिकीभारतीयुता। अगर्भा नागरनरा न्यूननायकभूषिता॥ ३०३ ॥ त्रिनालि: प्रथमोऽङ्कोस्यां विटक्रोडामयो भवेत्। नपदार्थंबोध:, (१९) उच्छवास:, (२०) विस्मय:, (२१) प्राप्ति: आनन्दागम , (२२) लाभो वस्त्वन्तरप्राप्ति:, (२३ ) विस्मृति: ( २४ ) संम्फेटो रोषभाषणम् , (२६) वैशारद्यं नैपुण्यम्, (२६) प्रबोधनम्, (२७) चमत्ृतिश्व, अीषा म ङ्गारन स्पष्टत्वात् प्रायेण लब्धलक्षणातया प्रख्याततया च स्फुटत्वात् लक्ष्म लक्षएं "चिह्नं लक्ष्म च लक्षगाम्" इत्यमरः, नोच्यते नाभिधीयते। (६१) सम्फेटादेरस्पष्टतार्थतां निराकरोति-सम्फेटेत्यादि। स्पष्टम्। (६२) निरुक्तलक्षणं शिल्पकमुदाहरति-यथेति। स्पष्टम्। (६३) विलासिकाख्य मुपरूपकं निरुपयति-श्रङ्गारबहुलेति। शङ्गारो बहुलो यत्र सा तादशी, एक एवाङ्को यस्यां सा तादशी, दशमिर्लास्याङ्ग: संयुता, विदूषकविटाभ्यां पीठमहैन च भूषिता शोभिता, गर्भविमर्शाभ्यां सन्धिभ्यां हीना वज्जिता, हीनो रहितो नायको यस्यां सा तादशी, स्वल्पं घृत्तं श्लोक उपाख्यानं वा यत्र सा तादशी, शोभनो नेपथ्यो वेशरचना यत्र सा तथोक्ता, विशेषेण लासयति सामाजिकेभ्यः कामयतीति विलासिका सा विख्याता। (६४) मतान्तरमुपन्यस्यति -केचित्विति। तस्या विलासिकायाः। अन्यतसुगमम् । (६९) दुर्म्मल्लिकाख्यमुपरूपकं निरूपयति-दुर्मल्लीति। दुष्टा सुन्दरत्वेन हीना मल्ली मल्लिकापुष्पमपि यस्याः सा तथोक्ता, चत्वारोडङ्का यत्र सा तथोक्ता। तत्र च कौशिकी तथा भारती च वृत्ति: स्यात्, अगर्भा गर्भसन्धिवर्जिता, नागरा: सर्वविषयकु- शला: नरा: पात्राणि यस्यां सा तथोक्ता, तथा अन्यूनेन अनीचेन नायकेन भूषिता शो- भिता दुर्मल्ली दुर्मल्लिका स्यात्। अस्यां दुर्मल्लिकायां प्रथमोडङ्कः त्रिनालि: 'नालिका घटिकाटयम्" इति प्रागेवाभिहितम, तथा च त्रिसृभिर्नाड़ीभिर्घटिकाभिर्मुहूत्तरिति

लद्षमीविराजित:। ६२६

पञ्चनालिर्द्वितोयोऽङ्को विदूषकविलासवान्॥ ३०४ ।। षराणालिकस्तृतोयस्तु पीठमर्दविलासवान्। चतुर्थों दशनालि: स्यादङ्ः क्रोडितनागर:॥। ३०५ ।। (६६) यथा - बिन्दुमती। अथ प्रकरणिका- (६७) नाटिकैव प्रकरणी सार्थवाहादिनायका। समानवंशजा नेतुर्भवेय्यत्र च नायिका ॥ ३०६ ॥ (६८) मृग्यमुदाहरणम्। अथ हल्लीश :- (६६) हल्लीश एक पवाङ्क: सप्ताष्टो दश वा स्त्रियः। वागुदात्तैकपुरुष: कौशिकोवृत्तिरुज्ज्वला। मुखान्तिमौ तथा संधो बहुताललयस्थितिः॥ ३०७॥। (७०) यथा केलिर वतकम्। अथ भाषिका- (७१) भाणिका श्क्ष्यनेपथ्या मुखनिर्वहसान्विता।

यावन निष्पादितेतिवृत्त इति परमार्थः । विरस्य धूर्तस्य क्रीड़ामयश्चरितोऽधिकश्च भवेत् द्वितीयोऽङ्कः पञ्चनालि: पञ्चमुहूर्त्तनिष्पादितेतिवृत्तः विदूषकस्य विलासवान् व्यवहार- वांश्र भवेत्। तृतीयस्त्वङ्क: षण्णालिकः षड्भिमुहू तैनि पादितेतिवृत्तः तथा पीठमर्हस्य विलासवान् व्यवहारवांश्च भतरेत्। चतुर्थोडङ्कः दशमुहूर्त्तसम्पादितेतिवृत्तः, तथा क्रीडि- तश्चरिताऽधिको नायको यत्र स तथोक्तश्च भवेत्। (६६) उदाहरति-यथेति। स्पष्टम्। (६७) प्रकरणिकाख्यमुपरूपकं निरूपयति-नाटिकैवेति। सार्थवाहो वणिक आदि- पदेन पुरोहितामात्यौ च यद्वा सार्थवाहा: पथिकाः, आदिपदात् प्रवासिनश्च नायका यस्यां सा नाटिकैव नाटिकालक्षणाक्रान्तैव प्रकरणो भवेत्। यत्र च प्रकरणिकायां ना- यिकानेतुर्नायकस्य समानवंशजा समानकुलजाता भवेत्। (६८) प्रायो ह्यस्योदाहरणं दुर्लभमित्यत आह-मृग्यमिति। स्पष्टम्। (६९) हल्लीशाख्य मुपरूपकं निरूपयति-हल्लीश इति। हल्लीशे हल्लीशसंज्ञके उपरूपके, एक एवाङ्क, सप्त अष्टौ वा अथवा दश खियः, उदात्ता उत्तमा संस्कृतरूपा शौरसेनी च वाक, एकपुरुष एकनटः, उज्जवला कौशिकीवृत्तिः, मुखान्तिमौ मुखनिर्वहय संज्ञकौ सन्धी, बहूनाम् अनेकविधानां ताललयानां स्थितिश्च स्यात्। अस्मिन्नर्थे हल्लीशशब्दो रूढिज्ञैयः। (७०) उदाहरति-यथेति। स्पष्टम्। (७१) भागिकाख्यमुपरूपकं निरूपयति-भाषिकेति। भागिका शरक्षणं सूचमं नेपथ्यं वस्त्रादिवेशरचना यस्यां सा तथोक्ता, मुखनिवंहणाभ्याम् आध्यन्ताम्यां सन्धि- ६0 सा०

६३० साहित्यदर्पण :- [षषपरिच्छेदे-

उदात्तनायिका मन्दनायकात्राङ्गसप्कम् । उपन्यासोऽथ विन्यासो विबोध: साध्वसं तथा॥३०६॥ समर्परं निवृत्तिश्च संहार इति सप्मः। उपन्यांस: प्रसङ्गेन भवेत्कार्यंस्य कीर्तनम्॥। ३१०॥ निर्वेदवाक्यव्युत्पत्तिविन्यास इति स स्मृतः। भ्रान्तिनाशो विबोध: स्यान्मिथ्याख्यानं तु साध्वसम् ॥ सोपालम्भवचः कोपपीडयेह समर्पंणम्। निदर्शनस्योपन्यासो निवृत्तिरिति कथ्यते॥ ३१२॥ संहार इति च प्राहुर्यत्कार्यस्य समापनम्। (७२) स्पष्टान्युदाहरखानि। यथा-कामदत्ता। (७३) एतेषां सर्वेषां नाटकप्रकृतित्वेऽपि यथौचित्यं यथालाभं नाटकोक्तवि- शेषपरिग्रहः । यत्र च नाटकोक्तस्यापि पुनरुपादानं तत्र तत्सन्भावस्य नियमः । (७४) अथ श्रव्यकाव्यानि- भ्यामन्विता संयुता, कौशिकीभारतीभ्यां वृत्तिभ्यां युक्का, एकाङ्केनैव विनिर्मिता रचिता उदात्ता उत्तमा नायिका यत्र सा तथोक्ता, मन्दो नीचो नायको यत्र सा तथोक्ता च स्याद। अत्र भागिकायाम् अङ्गानां सप्तकं भवेत्। तथा हि उपन्यासः, विन्यासः, विबोध:, साध्वसम्, समर्पगाम, निवृत्ति:, संहारश्र,। यथोद्वेशेन लक्षयति-उपन्यास इति। प्रसङ्गेन कार्यस्य कीर्त्तनमुपन्यासो नामाङ्गं भवेत्। निर्वेदवाक्यस्य पूर्वोक्तलक्षणनिर्वेद- द्योतकवचनस्य वयुत्पत्तिर्विशेणोतपत्तिः प्रपञ्चनमित्यर्थः स प्रसिद्धो विख्यातो विन्यासः। आ्रन्तिनाशो भ्रमध्वंसो विबोधो नामाङ्गं स्यात् मिथ्या असत्यम् आख्यानं वल्गनन्तु साध्वसं नामाङ्गं स्यात्। इह भागिकायां कोपपीड़या अमर्षबाधया सोपालम्भवचो निन्दासहितं वचनं समर्पणं नामाङ्क कथ्यते। निदर्शनस्य उदाहरणस्य उपन्यास उप- स्थापनम् निधृत्तिरिति नामाङ्गं कथ्यते अभिधीयते। कार्यस्य कर्त्तव्यस्य यत् समापनं समाप्ति: तत् संहार इति नाम चाङ्गं प्राहुः। (७२) स्पष्टानीति। उपन्यासविन्यासादीनां भागिकाङ्गानामित्यर्थः। (७३) एतेषामिति। नाटकविकृतिरूपाणां प्रकरणादीनां रूपकाणां नाटिकादीनामु- परूपकाणाञ्चेत्यर्थः। नाटकप्रकृतिकतवेऽपि सर्वेषामेव तदीयानां धर्माणां नाटकप्रकृति खवेनातिदेशात् गतार्थतवेऽपि। यथालाभं यथायोग्यम्। नाटकोक्तविशेषे परिग्रह इति विग्रहः। तथा च भागिकोक्तकार्यस्य नाटकान्तरेऽपि दातव्यमित्युक्तम्। एवञ्र प्रकरणे नान्दीप्रस्तावनादीनां ग्रहणाम्, सामान्येन विशेषबाधाया अन्याय्यत्वाच्च न प्रसिद्धेति- वृत्तग्रहणामिति भावः। तत्सद्भावस्य नियम इति। तन्रावश्यकतारूपनियम इत्यर्थः । यथा वीथ्यां वीथ्यङ्गानाम। (७४) "दृश्यश्रव्यत्वभेदेन पुनःकाव्यं द्विधा मतम्" इति पूर्वमभिहितम्, तत्र सप- रिकर दृश्यकाव्यमभिधायावसरप्राप्तया श्रव्यमभिधातुमाह-अथेति। दृश्यकाव्यनिरूप- यानन्तरम् श्रव्यकाध्यानि निरुष्यन्त इति शेषः ।

श्रव्यादिकाव्य निरूपणम् ] लक्ष्मी विराजितः । ६३१

(७५) श्रव्यं श्रोतव्यमात्रं तत्पद्यगद्यमयं द्विधा॥ ३१३॥ तत्र पद्यमयान्याह- (७६) इन्दोबद्धपदं पद्यं तेन मुकन मुक्तकम्। द्वाभ्यां तु युग्मकं सांदानतिक त्रिभिरिष्यते॥ ३१४॥ कलापकं चतुर्भिश्च पञ्चभिः कुलकं मतम्। तन्र मुक्तकं यथा मम- (७७) 'सान्द्रानन्दमनन्तमव्ययमजं यद्योगिनोऽपि क्षणं साक्षात्कर्तुसुपासते प्रतिमुहुर्ध्यानैकतानाः परम्। धन्यास्ता मधुरापुरीयुवतयस्तद्ब्रह्म याः कौतुका- दालिङ्गन्ति समालपन्ति शतधाकर्षन्ति चुम्बन्ति च ।।'

(७६) श्रव्यं लक्षयति-श्रव्यमिति। श्रोतव्यमात्रं केवलश्रवयोग्यं श्रव्यं काव्यम्। मात्रपद्निवेशेन दृश्यकाव्येषु वाचिकांशमादाय श्रवसायोग्यत्वस्य विद्यमानत्व्ेऽपि आङ्रि- कादयंशेषु दर्शनयोग्यत्वस्यापि विद्यमानत्वात् नातिव्याप्तिः। तत् प्रभेद्दवयं निरूपयति- तदिति। तत् श्रव्यकाव्य द्विधा द्विप्रकारकं पद्यमयं गद्यमयञ्चेति। (७६) तत्र पद्यमयं काव्यं निरुपयति-छन्दोबद्धपदमिति। छन्दो गायत्र्यादिस्तच्च छन्दः शास्त्रप्रसिद्धलत्तणम्, तेन छन्दसा बद्धानि नियंत्रितानि पदानि सुतिडन्तरूपाणि यत्र तत्तथोंक्तं काव्यं पद्यमिति, एतच्च पद्यसामान्यलक्षराम्। तेन पद्येन समाप्तिबोधक- क्रियान्वये-पद्यान्तरनिरपेक्षेण एकेन मुक्तकम, सुक्तमेव मुक्कम् संज्ञायां कन्। तेनेत्यभेदे तृतीया पद्याभिन्नं मुक्तमित्यर्थः। द्वाभ्यां समाप्तिबोधकत्रियान्वये परस्परैक- वाक्यतापन्नाम्यां पद्याभ्यां युग्मकं युग्ममेव युग्मकम् अन्नापि संज्ञायां कन्, एवमग्रे- डपि। त्रिभिः समाप्तिबोधकक्रियान्वये परस्परकवाक्यतापन्नैः पद्यैः सन्दानं सम्मेलनमस्य सज्जातमिति सान्दानतिकमिष्यते सान्दानतिकस्येव चान्यत्र विशेषकमिति तिलकमिति च संज्ञान्तरद्वयमुपलभ्यते। चतुर्भिः समाप्तिबोधकक्रियान्वये परस्परैकवाक्यतापन्नैः पद्येः कलापकं मतम्। पञ्चभिः समाप्तिबोधकक्रियान्वये परस्परैकवाक्यतापन्नैः पद्ैः कुलकं मतम। पञ्चभिरिति तदन्यूनसंख्याव्यच्छेदार्थम्। तेन शिशुपालवधादौ दशादिभि: पच्ैः कुलकं संगच्छत इत्याूहनीयम्। तदुक्तम्-द्वाभ्यां युग्ममिति प्रोक्तं त्रिमिः श्रोकैविशेषकम्। कलापकं चतुर्मि: स्यात्तदूर्ध्व कुलकं स्मृतम्॥। इति। (७७) मुक्तकमुदाहरति-सान्द्रानन्दमिति। प्रतिमुहुः सर्वदैव ध्यानकताना: ध्यान- मात्राविष्टाः योगिन: क्षामपि साक्षाकर्त्तुं प्रत्यक्षीकर्त्तु यत् सान्द्रानन्दं निविड़ानन्दस्व रूपम्, अनन्तमपारम्, अध्ययं शायतं नाशरहितमित्यर्थः, अजं जन्महीनम्, परं प्रकृष्ट ब्रह्म उपासते, तदू ब्रह्म या मधुरा (मथुरा) पुरीयुवतयः, कौतुकात् शतधा आलिङ्गन्ति आश्िषन्ति समालपन्ति विहारार्थं कर्षन्ति चुम्बन्ति च ता मधुरा (मथुरा) पुरीयुवतयो धन्या:, योगिधृन्दापेक्षयाऽप्यधिककालसाक्षात्कारादित्याशयः। मधुराशब्दस्य मधुपुर्य- भिधायकत्वं मधुसूदनसरस्वतिना उक्त्तम्-

६३२ साहित्यदर्पण :- [चष्ठपरिकछेदे-

युग्मकं यथा मम- (७८) 'कि करोषि करोपान्ते कान्ते ! गण्डस्थलीमिमाम् । प्रसयप्रतणे कान्तेऽनैकान्ते नोचिताः क्रुधः ॥ इति यावत्कुरङ्गाक्षीं वक्तुमीहामहे वयम्। तावदाविरभूतूते मधुरो मधुपध्वनिः ॥' (७६) एवमन्यान्यरि। काञ्ची ते धतयोगसम्पदमितो जाता विशालाकृति- र्यावन्तो मधुरा ध्वनि विदधती पश्चादयोध्याभवत्। मायाद्वारवती शिवाधिवसतिः सा काशिका दृश्यते तच्चित्रं न वदामि माधव ! यतसतवां सा सदा संश्रिता॥ इति। अन्न "धन्या भवन्ती'ति समाप्तिसूचकक्रियान्वये पद्यान्तरापेक्षाया अभावात् परस्प रैकवाक्यतापन्नत्वेन मुक्तकत्वम्। ('८) मानिन्या मानभङ्गप्रकारं सख्यौ कथयन् युग्मकमुदाहरति-कि करोषीति। हे कान्ते ! प्रियतमे ! करोपान्ते पाणितले, इमां गण्डस्थलीं कपोलस्थलीं किं किमर्थे करोषि स्थापयसि ? प्रणायप्रवणे तव प्रीत्यर्थमुत्कण्ठिते, अनैकान्ते अव्यभिचारिषि स्वदेकमात्रप्रिये इत्यर्थ:, कान्ते बल्लभे क्रुधः क्रोधा न उचिता न युक्काः, इति अनेन प्रकारेण कुरङ्गात्तों मृगलोचनां वक्तुं याव् वयम् ईहामहे चेष्टामहे तावदेव चूते आम्रवृक्षे मधुरो गम्भीरो मधुपध्वनिः। भ्रमररवः आविरभूत्। तेन तन्मानभङ्ग: अयटनेन सहसैव सञ्जात इति भाव:। अत्र प्रथमश्लोकार्थस्य द्वितीयश्षो के "आविरभूत्" इति समाप्तिबोधकक्रियान्वये इति- पदेन पद्मयो: परस्परकवाक्यतापन्नव्वेन सङ्गटनात् युग्मकत्वम्। (७१) एवमिति। अन्यत्रापि सान्दानतिकादावपि एवमुदाहरणं ज्ञेयमिति शेष:। तत्र सान्दानतिकं यथा- रुरुदिषा वदनाम्वुरुहश्रियः सुतनु ! सत्यमलङ्करणाय ते। तदपि सम्प्रति सन्निहिते मधावधिगमं धिगमङ्गलमश्रुणः॥ त्यजति कष्टमसावचिरादसून् विरहवेदनयेत्यघशङ्किभिः। प्रियतया गदितास्त्वयि बान्धवैरवितथा वितथाः सखि ! मा गिर:॥ न खलु दूरगतोऽप्यतिवत्तते महमसाविति वन्धुतयोदितैः । प्रणायिणो निशमय्य बघूर्बहिः स्वरमृतैरमृतैरिव निर्ववौ। कुलकं यथा-किरातार्जुनीये-तृतीयसगें "ततः शरचन्द्र" इत्यारभ्य "मुनिमाव- भाषे" इत्यन्तम्। यद्वा- तात यूयं यमश्रायं दिश नायेन दत्तिणाम्। विक्षावस्तोयविश्रावं तर्जयन्तो महोदघेः॥ उन्नायानधिगच्छन्तः प्रद्रावैर्वसुधामृताम्।वनाभिलावान् कुर्वन्तः स्वेच्छया चारुविक्रमाः॥ सदोद्वार सुगन्धीनां फलानामलमाशिताः। उत्कारेषु च धान्यानामनभीष्टपरिग्रहाः ॥ संस्तावमिव शृण्वन्तश्छन्दोगानां महाध्वरे। संजितं मधुलेहानां पुष्पप्रस्तारशायिनाम्॥ आलोचयन्तो विस्तारमम्भसां दत्तिणोदः । स्वादयन्तः फलरसं मुष्टिसंग्राहपीड़ितम्॥। एवं षड्भिः सप्तभिरष्टभिरनवभिर्दशभिर्वा कुलकं भवतीत्याकरतस्तत्तदुदाहरणानि

महाकाव्यनिरूपणम्] लक्षमोविराजित:। ६३३

(८०) स्गबन्धो महाकाव्यं तत्रैको नायक: सुरः ॥३१५॥ सद्वंशः क्षत्रियो वापि धोरोदात्तगुशन्वितः। एकवंशभवा भूपा: कुलजा बहवोऽपिवा॥ ३१६॥ शृङ्गारवोरशान्तानामेकोऽङ्गी रस इ्यते। अङ्गानि सर्वेडपि रसाः सर्वे नाटकसंधयः।। ३१७॥ इतिहासोद्भवं वृत्तमन्यद्वा सज्नाश्रयम्। चत्वारस्तस्य वर्गाः स्युस्तेष्वेकं च फलं भवेत् ॥ ३१८॥ धोधनैः स्वयमवगन्तव्यानि।कलापकं यथा-शिशुपालवधे द्वितीयसरगें "ततः सपतनापनय" ...... इत्यारभ्य "जगाद वदनच्छद्मपर्य्यन्तपातिनः" इत्यन्तम्। यद्रा-तत्रैव 'न खलु' वयममुष्य दानयोग्याः" इत्यादि। (र०) महाकाव्यलक्षणं निरूपयति-सर्गबन्ध इति। स्गरवान्तरार्थवर्णानैरुपलच्षितो बन्धः रसवत्पद्यकदम्बविन्यासः विन्यस्तरसवत्पद्यकदुम्ब इत्यर्थः, महाकाव्यम्। अत्र विशेष :- शाखं काव्यं शास्त्रकाव्यं काव्यशास्त्रं च भेदतः । चतुष्प्रकारः प्रसरः सतां सारस्वतो मतः॥ शास्त्रं काव्यविद: प्राहुः सर्वकाव्याङ्गलत्तराम्। काव्यं विशिष्टशब्दार्थसाहित्य सदलंकृति॥ शास्त्रकाव्यं चतुर्वर्गप्रायं सर्वापदेशकृत्। भट्टिभौमवकाव्यादि काव्यशास्त्र प्रचक्षते।। शास्त्रं कुर्य्यात् प्रयत्नेन प्रसन्नार्थमनुष्टुभा। येन सर्वोपकाराय याति सुस्पष्टसेतुताम्। काव्ये रसानुसारेण वर्णनानुगुणेन च । कुर्वीत सर्ववृत्तानां विनियोगं विभागवित्। शास्त्रका व्येSतिदीर्घाणं वृत्तानां न प्रयोजनम्। शास्त्रकाव्येऽपि वृत्तानि रसायत्तानि काव्यवित् पुराण प्रतिबिम्बेषु प्रसन्नोपायव्तमु। उपदेशप्रधा नेषु कुर्य्यात्सवेष्वनुष्टुभम्।। नानावृत्तविशेषास्तु कवे: शस्तस्य शासनात्। यान्ति प्रभोरिवात्यन्तमयोग्या अपि योग्यताम् ॥ इति। तन्र महाकाळ्ये । धीरोदात्तगुणान्वितः, सुरो देवताप्रकृति; एक एकमात्रो नायकः। यथा शिशुपालवधे-श्रीकृणः, कुमारसम्भवे-कार्त्तिकेयो वा। वा अथवा धीरो- दात्तगुणान्वितः सदवंशः सत्कुलीन एकः चत्रियो नायकः यथा-नैषधे नलः। अपिना क्षत्रियेतरजातिरपि तथाविधो नायको भवितु शक्नोतीति द्योतितम्। वा अथवा एकवं- शभवा एककुलोत्पन्ना कुलजा कुलीना बहवोऽनेका अपि धीरोदात्तगुणान्विता भूपा: क्षत्रिया नायका भवितुं शक्नुवन्ति। यथा रुवंशे-दिलीपादयः। शरङ्गारवीरशान्तानां मध्ये एक एकतमः। अङ्गी मुख्यः । तन्न-नैषधे शङ्गारः, शिशुपालवधे-वीरः, महाभारते- शान्तः। श्रृङ्गारवीरशान्तानामित्यत्र बहुवचनमुपलक्षणाम, तेन करुणस्यापि सङग्रहः, ततश्च करुणप्रधानस्य रामायणस्य महाकाव्यत्वमत्ततम्। नाट्यसन्धयो मुखप्रतिमुखगर्भविमर्श- निर्वहणाख्या: पञ्चापि। इतिहासोद्वं महाभारतादिप्रसिद्धम्। वृत्तं वृत्तान्तः। अन्यदि- तिहासोद्ववातिरिकतं लोकप्रसिद्धमित्यर्थःसज्जनाश्रयं शिष्टपुरुषाचरणविषयं वृत्षम्। तस्य महाकाव्यस्य सम्न्धिनश्चरवारो वर्गा: धर्मार्थकाममोक्षा वर्णनीया इति शेषः। तेषु चतु- वगेषु मध्ये एकं यत् किञ्चित् फलं प्रधानप्रयोजनं भवेत्, न पुनः द्वौवा त्रयोवेति भावः।

६३४ साहित्यदर्पण :- [षछठपरिकछेदे-

आदो नमस्क्रियाशीर्वा वस्तुनिर्देश एव वा। क्वचिन्निन्दा खलादीगां सरतां च गुराकीरतनम्॥३१६॥ एकवृत्तमयैः पद्यैरवसानेऽन्यवृत्तकैः। नातिस्वल्पा नातिदीर्घाः सर्गा अष्टाधिका इह ॥ ३२०॥ नानावृत्तमयः क्वापि सर्गः कश्चन दृश्यते। सर्गान्ते भाविसगस्य कथाया: सूचनं भवेत् ॥ ३२१॥ संध्यासूर्येन्दुरजनीप्रदोषध्वान्तवासराः।

संभोगविप्लम्भौ च मुनिस्वगपुराध्वराः।

वर्शनीया यथायोगं साङ्गोपाङ्गा श्मी इह। आदौ आरम्भे नमस्क्रिया नमस्कारः, यथा-खुवंशे। आशीर्यथा-मुद्राराक्षसादौ। वस्तुनिद्वेशो वर्णानीयनायकस्य नाम्ना निदेशः यथा-किरातार्जुनीये शिशुपालवधादौ च। क्वचिन्महाकाव्ये। खलानां पिशुनादीनां, यथा-धर्मशर्माम्युदयादौ। अनेन खलादीनां निन्दाया: सतां गुएकीसनस्य चोतकर्ष मात्रा ायकत्वं न पुनर्महाकाव्यलक्षणेऽवश्यकर्त्त- व्यत्वमिति सूचितम् अत एव क्वचिदनयोरसद्वावेऽपि न महाकाव्यत्व्याघात इति ध्येयम्। एकवृत्तमयः एकजातीयपद्यैः एक प्रकारकछन्दोब द्वैरित्यर्थः, अवसाने सर्गान्ते अन्यानि वृत्तानिच्छन्दांसि येषां तैस्तथोक्ः पद्यर्विशिष्टाः, नातिस्वल्पाः पञ्चविशातप द्येनान्यूनाः । तथा च भट्टिकाव्ये सप्तविंशतिपद्यघटितेऽपि न क्षतिः। नातिदीर्घाः शतत्र याधिकपद्यरहिता इत्यर्थः। अष्टाधिका अष्टान्यूनाः। इह महाकाव्ये कविना विधातय्या इत्यर्थः । कापि महाकाव्ये कश्चन सर्गो नानावृत्तमयः अनेकविधच्छन्दोनिबद्धपद्यकदम्ब- संयुतो दृश्यते। यथा शिशुपालवधे-चतुर्थः सर्गः, किरातार्जुनीये-पञ्चमः । तथा च म. हाकाव्ये यत्र क्वचन एकमात्र एव स्वेच्छयतादृशः सर्गः कविना निर्मातव्य इति मूलक तुरभिप्रायः। सर्गान्ते अवसाने भाविनोऽव्यवहितोत्तरवर्त्तिनः सगस्य कथाया उपाख्या- नस्य सूचनं भवेत्। सन्धयेत्यादिसागरान्तं स्पष्टम्। सम्भोगविप्रलम्भौ शृङ्गारौ वीरादि- रसप्रधानेऽपि महाकाव्ये वर्णानीयावित्यर्थः, एतादृशार्थाकरणे एतदुक्ते: सार्थक्यं न स्या- दिति मन्तव्यम्। मुनिर्नारदादिः। अध्वरो यज्ञ: रणः सङ्ग्रामः, प्रयागं केवलयात्रा, उपयमो विवाहः, मन्त्र उपायचतुष्टयमन्त्रणा, पुत्रस्य उदयो जन्म अपत्यमात्रार्थे उपल क्षणज्चैतत्। आदिपदात् नृपामात्यसेनापतिप्रमृतयश्च। अमी साङ्गेपाङ्ग विवरणोक्ता: यद्वा सन्ध्यासूर्येन्द्वादयः पुत्रजन्मान्ता: तत्र सन्ध्याङ्गम्-चक्रवाकविरहः, वासरा- ङ्म्-जलकेल्यादि:, रजन्यङ्गम्-मधुपानादि:, उपाङ्ग तत्रैव परिहासादयः कामिन्या- भिसारिकादयश्च यथायोगं यथासम्भवं (क) वर्णनीयाः। एतेन येन केनाप्यङ्गेन हीन (क) अथ प्रसज्ञात् येषां पदार्थानां वर्णनाय ये ये विषया अवश्यमेवाश्रयणीयास्ते ते विशिष्य प्रकृतोपयोगितवेन प्रदश्यनते। तत्रावश्यमाश्रयखीया :-

काव्यस्वरूपनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः। ६३५

प्रजारागोSरिशैला दिवासोऽरिपुरशून्यता। शदार्य्य धैर्य्यंगारम्भाय्ये श्रवय्यंश्ौय्योंद मादयः॥ महः श्रीदातशक्याद्या गुणौघा रूपवर्सवर्णनम्। देग्यां सौभाग्य-लावण्यशीलशरृक्गारमन्मथाः । त्रपा-चातुर्य्यंदात्षिण्य-प्रेममानव्रतादयः॥ गण्डबाहु-करोरोजनाभिमध्यवलित्रयम्। रोमासिश्रोगि-जङ्गोरु-पादयुग्मनखक्रमाः॥ महामात्ये नयः शास्त्रं धैर्य्य बुद्धिर्गभीरता। शक्ति: शास्त्रमलोभत्वं जनरागो विवेकिता। मन्त्री भक्ते शुचिः शुरोऽनुद्धतो बुद्धिमाम् कषमी। आ्रन्वीक्षिक्यादिकुशल: परिच्छ्ेदी सुदेशजः ॥ पुरोहिते हितो वेदस्मृतिज्ञः सत्यवाकशुचिः । ब्ह्मण्यो विमलाचारः प्रतिकर्त्तापदामृजुः ॥ कुमारे शस्त्रशास्त्रश्रीकलावलगुणोच्छयाः। बाह्यालीखुरलीराजभक्ति: सुभगतोदयः॥ सेनापतौ जिताया सः स्वामिभक्त: सुधीरमीः। देशे रत्खनि-द्रव्य-पण्य-धान्याकरोन्द्रवाः ।। दुर्गग्रामजनाधिक्यनदीमातृकतादयः । अरभ्यासो वाहने शस्त्रे शास्त्रे च विजयो रणे।। ग्रामे धान्यलता-वृक्ष-सरसी-पशुपुष्ट्यः। क्षेत्रारघट्ट केदार-ग्रामेयीमुग्धविभ्रमाः ॥ सरस्यम्भो-लहय्यम्भो-गजाद्यम्बुज-षट्पदाः। हंसचक्रादयस्तीरोद्यान-स्तीपान्थकेलयः॥ अब्धौ द्वीपाद्रि-रत्नोमि-पोत-यादोजलप्लवाः। विष्णुः कुल्यागमश्चन्द्राद्वद्धिरौवोंडब्दपूरणम् ।। सरित्यम्बुधि-यायित्वं वीच्योजलगजादयः। पद्मानि षटपदा हंसचक्राद्याः कूलशाखिनः॥ उद्याने सारि: सर्वफलपुष्पलताद्रमाः । पिकालिकेकिहंसादाः क्रीड़ावाप्यध्वगस्थितिः॥ शैलेमेघौषधी धातुवंशकिन्नर-निर्भटाः । शृङ्ग-पाद-गुहा-रत-वन-जीवाद्युपत्यकाः ॥ अरण्येऽहि वराहेभयूथसिंहादयों द्रुमाः । शुककाककपोताद्या झिलमल्लदवाद्रयः ॥ आश्रमेडतिथिपूजैणविश्वासो दिस्रशान्तता। यज्ञवूमोमुनिसुताद्रुसेकोवल्कलद्रु माः ॥ मन्त्रे पञ्ाङताशक्ति: षाड्गुण्योपायसिद्धयः। उपायाश्चिन्तनीयाश्च स्थैरय्योन्नत्यादिसक्तय:॥ दूते स्वस्वामि-तेजःश्रीविक्रमौन्नत्यकृद्चः । शत्रुक्षोभकरीचेष्ट धाष्टरचंदाद्यमभीरुता॥ छ्िन्नातपत्ररथचामरकेतुकुम्भीमुक्ता: सुरावृतभटाः सुरपुष्टवृष्टिः॥ प्रयाणे मेरिनिस्वानभूकम्पवलघूलयः । करमोत्तध्वजच्छत्रवशिक-शकटवेशराः ॥ मृगयायां स्वसव्जारी वागुरानीलवेषता। भटढक्कामृगन्नास: सिंहयु द्वं त्वरागतिः। अश्चे वेगित्वमौन्नत्यं तेजः सल्लक्षणस्थितिः। खुरोत्खातरजोरूपं जातिरगतिविचित्रता॥ गजे सहस्रयोधित्वमुच्चत्वं कर्णचापलम्। अरिव्यूदृविभेदित्वं कुम्भमुक्तामदालिन:॥ सुरभौ दोला-कोकिल-मारुत-सूर्य्य-गति-तरुदलोद्मेदाः। जातीतर पुष्पचयाम्रमअ्रीभ्रमरभङ्काराः ग्रीष्मे पाटलमल्लीतापःशरःपथिकशेषवातोल्काः। सक्तुप्रपा-प्रपास्त्रीमृगतृष्णम्रादिफलपाकाः॥ वर्षांसु मेघहलिकेतकनिम्नगानां झष्मानिलस्य शिखिजातिकाम्बकानाम्। प्रीतिश्च हंसगमनं नलिनीलतानां पत्रोन्द्वोडर्कलतिकादलपात नाथाः।। शरदि सूर्य्यंसुधाकरपाटवं विमलताम्भसि हंसवृषस्मयाः। कमलशारदसैकतविस्तृतिः सुशिखिपक्षमदापगमादयः॥ हेमन्ते रजनीदर्ध्यं नलिनीकुमुमक्षतिः। दिनाल्पत्वं हिमप्रौढिबकानन्दयवोन्धवाः ॥ शिशिरेवेशुकुन्दाव्जदाह: शिखिरतोत्सवाः। सूय्यें Sरुए तारविमशिचक्राम्बु जमथिकलोचन प्रीतिः। तारेन्दुदीपकौषधिद्यूकतमश्चौरकुमुदकुटात्तिंः।।

६३६ साहित्यदरपण :- [ बछपरिच्छेदे-

कवेर्वृत्तस्य वा नाम्ना नायकस्येतरस्य वा॥ ३२४ ॥। नामास्य सर्गोपादेयकथया सर्गनाम तु। (८१) संध्यङ्गानि यथालाभमत्र विधेयानि 'अरवसानेऽन्यवृत्तकैः' इति बहुव- चनमविवक्षतम्। साङ्गोपाङ्गा इति जलकेलिमधुगनादयः। यथा -- रघुवंश-शिशु- पालवध-नैषघादि। यथा वा मम-राघवविलासादि। (८२) अस्मि न्नाषें पुनः सर्गा भवन्त्याख्यानसंज्ञकाः॥ ३२५॥ मपि कार्व्यं न दुष्टमिति भावः। वृत्तस्य वर्णनीयचरित्रस्य। नाम्ना इत्यभेदे तृतीया। तेन कवेर्नाम्ना कविनामैकानुपूर्वीकमित्यर्थः। अस्य महाकाव्यस्य नाम कथनीयम्। अन्यत्राप्येवमेव। तत्र कविनामकं महाकाव्यं माघभारविप्रभृतिः। वृत्तनामक कुमार- सम्भवकीचकवधादि। नायकनामकं रघुप्रभृति। अस्य वंशचरितशब्दपर्य्यन्तव्यपदेशे तु वृत्तनामत्वं बोध्यम्। इतरनामकं भट्टिप्रभृति। सर्गस्य नाम तु सग उपादेया वर्ण. नीया या कथा उपाख्यानं तया तथोक्तया वक्तव्यम्। यथा।"सन्ध्यावर्णनं नामदशमः सर्गः।" इति। यथा च गीतगोविन्दे प्रथमद्वितीयादिसर्गाणां सामोद दामोदर अक्लेश केशवादि नाम्ना व्यवहार:। (८१) ननु नाटकसन्धीनामत्र विधेयतवे तदङ्गानामपि विधेयत्वमस्ति न वेत्याशङ्कय समाधत्ते-सन्ध्यङ्गानीति। यथालाभं यथायोग्यं विधेयानि कतव्यानि तथा च नाटक एव सन्ध्यङ्गानामावश्यकत्वेन नियमो नात्र तथेति भावः। बहुवचनमविवत्षितमिति। अव- साने एकस्याप्यन्यवृत्तिकस्य दृष्टश्वान्न दोष इति भावः। रघुवंशेत्यादि। तत्र प्रतिनाय- कस्य नाग्ना शिशुपालवध इति। (<२ ) महाकाव्ये विशेषं प्रतिपादयति-अ्रस्मिन्नित। ऋषेरिदमित्यार्षें तस्मिन्नाषे ऋषिणणीते पुनरस्मिन् महाकाव्ये सर्गा आख्यानसंज्ञका शिष्यं प्रति गुरूणामाख्यान- शास्त्रकथने याः संज्ञा अध्यायरूपास्ताद्ृशसंज्ञका भवन्तीत्यर्थः। एतच्च साम्प्रदायिक मेवेति बोध्यम्। चन्द्रे कुलटा-चक्राम्बुजमानविरहितमोहानिरौज्ज्वल्यम्। जलचिजननेत्रकैरव च कोर चन्द्राशमदम्पतिप्रीतिः॥ विवाहे मङ्गनस्ानं भूषणं कामिनीरपः । वेदीसङ्गीततादेक्षाला जाहोमद्विजादयः ॥ विरहे जागरश्वासनिशादैर्ध्यकृशाङ्गताः । सन्तायचिन्तामालिन्यमौनरक्ता क्षताउयः ॥ स्वयंवरे सतीपूजावाद्यघोषनृपागमाः। राजपुत्या नृपाकारान्वयचेष्टाप्रकाशनम्॥ सुरापाने गतिवचः स्खलनं नयनभ्रमः। लज्जामानच्युतिश्चित्तभ्रमरक्ताक्षतादयः॥ पुष्पावचये पुष्पावचयः पुष्पार्पणेडर्थिंता दयिते। मालायं गोत्रस्वलनैर्ष्थावक्रेक्तिसम्भ्रमाक्रेषाः ॥ जलकेलौ जल क्षोभश्चक्रहंसापसर्परम् । पद्मग्लानिः पयोबिन्दुर्द्टृगाग्रो भूषाच्युतिः। प्रातः कोकाम्बु जोत्कर्षों मध्याह्ने तापसंप्लवः। सायं सूर्य्याहिलौहित्यं चक्रपद्यादिविप्लवः। अन्धकारे5सि सान्द्रत्वं विश्वलोपसमर्थता। भ्र्ाकस्मिकसमारम्भो निःशङ्कमभिववारिकाः॥ हत्थमेते वर्गनीया: प्रवन्धेषु यथोचितम्। इति।

महाकाव्येविशेषनि० ] लक्ष्मीविराजित: । ३३७

(८३) अस्मिन्महाकाव्ये। यथा-महाभारतम्। (द४) प्राकृतैनिर्मिते तस्मिन्सर्गा आ्श्वाससंज्ञकाः। छन्दसा स्कन्धकेनैतत्कचिद्लितकैरपि॥ ३२६॥ यथा- सेतुबन्धः । यथा वा मम-कुवलयाश्वचरितम्। (८५) अपभ्ंशनिबद्धेऽस्मिन्सर्गा: कुडवकाभिधाः। तथापभ्नंशयोग्यानि च्छन्दांसि विविधान्यपि॥ ३२७॥ यथा-कर्शापराक्रमः । (र६) भाषाविभाषानियमात्काव्यं सर्गसमुन्यितम्। एकार्थप्रवरौः पद्ैः संधिसामग्यूवर्जितम्॥३२६॥ 5) (८७) यथा-भित्ताटनम्, आर्याविलासश्र। (दद) खण्डकाव्यं भवेत्काव्यस्यैकदेशानुसारि च। (८६) यथा-मेघदूतादि। (म३) विवृणोति-अस्मिन्निति। उदाहरति-यथेति। महाभारते गद्यसत्तवेऽपि पद्यप्राचुर्येणेव महाकाव्यत्वव्यवहारः। एवं मार्कण्डेयविष्णुपुराणादावपि जेयम्। (र४) पुनस्तन्र विशेषं दर्शयति-प्राकृतैरिति। प्राकृतैः प्राकृतसंज्ञाभिर्भाषाभि- निर्मिते रचिते तस्मिन् महाकाव्ये सर्गा आश्वाससंज्ञका भवन्ति। एतत्प्राकृतरचितं महा- काव्यं क्वचिद्भागे स्कन्धकेन तत्संज्ञकेन चछन्दसा, क्चिद्भागे च गलितकानि तत्संज्ञ कानि छन्दोविशेषास्तैरपि निर्मातव्यमिति शेष:। (र६) अन्यदपि विशेषं दर्शयति-अपभ्रंशेति। अपभ्रंशेन तन्नामिकया भाषया निबन्ध: ग्रथनं यस्य तथोक्ते अस्मिन् महाकाव्ये सर्गा: कुडरवकाभिधा: कुडरवकनामानो भवन्ति। तथा अपभ्रंशयोग्यानि विविधान्यपि अनेकान्यपि च्छन्दांसि भवन्ति। (८६) काव्यं निरूपयति-भाषाविभाषेति। भाषा संस्कृतादि:, विभाषा अपभ्र शादि: तयोर्नियमात् "भाषया संस्कृतेनारब्धे संस्कृतेनैव विधातव्यम, विभाषया अपभ्रंशादिविकृतभाषयारब्धे तथाविधभाषयैव विधातव्यम्" एवं नियमात् कविना विधेयमित्यर्थः । सर्गसमुज्झितम् अध्यायरहितम्, एकार्थप्रवणः एकवाक्यतापन्नैः पद्चै- निर्मातव्यमिति शेष:, तथा सन्धीनां मुखादिपजचकानां सामग्रयेण समुदायेन वर्जितं यावत्सन्धिरहितमित्यर्थः, सरसं वाक्यकदम्बं काव्यं भवेत्। (८७) उदाहरति-यथेति। स्पष्टम्। (मम) खण्डकावयं निरूपयति-खण्डकाव्यमिति। कारिकायां चकारपदोपन्यासात् का्यस्य पूर्वाभिहितस्य महाकाव्यस्येत्यर्थः, एकादेशानुसारि यत्कजिचिल्लक्षणाहीनम् एकांशानुरूपमित्यर्थ:, संस्कृतपद्यैनिमितकाव्यं खण्डकाव्यं भवेत्। एकदेशानुसारीत्यु- कत्या महावाक्यभावेन परस्परैकवाक्यतामिति तथा भाषानियमोऽप्यत्र नास्तीति च गम्यते। तेन कोषे चातिव्याप्तिनेति बोध्यम्। (म९) उदाहरति-यथेति। आदिपदात् ऋतुसंहारनलोदयप्रभृतीनां मम वैमात्रेय- मातामहचरणानां वाणीशशमगां चकोरदूतस्य च परिग्रहः। अन्नैव भेदे यत्किश्चिल्लत्णा- ८१ सा०

१३८ साहित्य दपण :- [पण्ठपरिच्छेदे-

(६०) कोष: श्ोकसमूहस्तु स्यादन्योन्यानपेक्षक:॥ ३२६॥ वज्याक्रमेण रचितः स पवातिमनोरमः। सजातीयानामेकत्र संनिवेशो व्रज्या। यथा-मुक्तावल्यादिः। अथ गद्यकाव्यानि। तत्र गद्यम्- (६१) वृत्तगन्धोज्जितं गद्यं मुक्तकं वृत्तगन्धि च॥ ३३० ॥ भवेदुत्कलिकाप्रायं चूरशकं च चतुविधम्। आद्यं समासरहितं वृत्तभागयुतं परम् ॥ ३३१॥ अन्यद्दीर्घसमासाठयं तुय चाल्पसमासकम्। (६२) मुक्तकं यथा-'गुरुर्वचसि पृथुरुरसि-' इत्यादि। (६३') वृत्तगन्धि यथा मम -'समरकण्डूलनिविडभुजदण्डकुण्डलीकृतकोद एडशिजिनीटंकारोजागरितवैरिनगर-' इत्यादि। (६४ ) अरत्र 'कुण्डलीकृतकोदएड-' इत्यनुष्टुव्तृत्तस्य पाद:, 'समरकराडूल' क्रान्तानामन्येषामपि देवद्विजराजस्तुतिमात्र प्रवणानां काव्यकानामन्तर्भावो बोध्य:। (९०) कोषं निरूपयति-कोष इति। अन्योन्यानपेक्षकः परस्परापेक्षानिरपेक्षक:, श्लोकसमूहस्तु रत्नसदशश्लोककदम्बधारणात् कोषः । व्रज्याक्रमेण अकारादिहकारान्ता धक्षरश्लोकसंघातक्रमेण रचित एव सकोष: अतिमनोरमः स्यात्। इदन्च प्रशंसा- मात्रमेवेति बोध्यम्। तथा च व्रज्याघटित एक: प्रकारस्तदतिरिक्तो द्वितीय इति द्विविध: कोषः। तत्राद्यस्योदाहरयम् आर्यासप्तसत्यादयः। द्वितीयस्य सुभाषितावलि प्रभृतय इति। (९१) अथ गद्यकाव्यं निरूपयति-वृत्तगन्ध इति। धृत्तस्य छन्दस: गन्धेन लवेनापि उज्झितं रहित श्रव्यकाव्यं गद्यमिति, गद्यसामान्यलत्तणम्। तच्चातुविध्यं दर्शयति- मुक्तकमिति। मुक्तकम्, वृत्तिगन्धि, उत्कलिकाप्रायम्, चूर्णकञ्चेति चतुविधं भवेत्। स० मासरहितं सर्वथा समासशून्यं गद्यं समासेन मुक्तमिति मुक्तकम। संज्ञायां कन्। घृत्तस्य छन्दस: भागेन किञ्जिदंशेन युतं गद्यं परं वृत्तस्य गन्धो लवोऽस्यास्तीति वृत्तगन्धि। दीवेय अनेकपदवृत्तिना समासेन आढयं युक्तं गद्यम् अन्यत्-उच्चारणसमये उच्चावचत- रक्षतुल्यमिति उत्कलिकाप्रायम्। अल्पसमासक द्वित्रिमात्रपदनिष्ठसमासयुतं गद्यञ्ञ दीर्घसमासाभावेन चूर्णस्य बिन्दोरिव अल्पमात्रे विश्रामाच्चूर्णाकम्। अन्रापि संज्ञायां कन् बोध्यः। (९२) मुक्तकमुदाहर्तुमाह-मुक्तकमिति। अन्र पदेषु क्वापि समासाभावारमुक्तकम्। (९३) वृत्तगन्धयुदाहत्तमाह-वृत्तगन्धीति। समरोत्साहेन कण्डूलाभ्यां खर्जिताम्यां निविड़ाभ्यां दढाभ्यां भुजदण्डाभ्यां कुण्डलीकृतं समस्तमाकषितं यत् कोदण्डं धनुः तस्य शिज्जिन्या गुणस्य टङ्कारेण ध्वनिशब्देन उज्जागरिता स्वापत उत्थापिता वैरिनागरा रिपु- भूता: ग्रामीणा येन तत्सम्बुद्धौ रूपम्। (९४) लचचे लक्षं संयोजयति-अन्रेति। प्रथमाच्तरदयेन समेति वर्णद्येन रहितो वजितः। तस्यव पथ्यावक्त्ररूपस्य अनुष्टुव् छन्दसएव। तथा च "रकण्डुलनिविडभुजः"

लक्ष्मीविराजितः । ६३६

इति च प्रथमाक्षरद्वयरहितस्तस्यैव पादः। (६५) उत्कलिकाप्रायं यथा ममैव-'अशिसविसुमरणिसिदसरविसरविद- लिदस मरपरिगदपवरपरबल-' इत्यादि। (६६) चूर्णकं यथा मम-'गुगरत्नसागर ! जगदेकनागर ! कामिनीमदन ! जनरञ्जन !' इत्यादि। (६७) (क) कथायां सरसं वस्तु गद्यैरेव विनिर्मितम्॥।३३२॥। क्वचिदत्र भवेदार्या कचिद्क्त्रापवकन्रके। आदौ पद्यैनमस्कार: खलादेवृत्तकोर्तनम् ॥३३३॥। यथा-कादम्बर्यादिः। (हद) आख्यायिका कथावत्स्यात्कवेवंशानुकीर्तनम्।

इत्येवं रूप: पथ्यावक्त्रस्य प्रथमः पाद इव सजजायते। (९६) उत्कलिका प्राय मुदाहर्त्तुमाह-उत्कलिका प्रायमिति। अखिसेति। "अनिश-विसृ- मर-निशित-शर-विसर-विदलित-समर-परिगतप्रवर-परबल" इति संस्कृतम्। अनिश- मविश्रान्तं विसमराणां प्रसराणां निशितानां तीचणानां शरायां वाखानां विसरणेन पातेन विदलिता आमर्हविता समरपरिगता युद्धोपस्थिता: प्रवराः श्रेष्ठाश्च यत्र तादशं परवलं शत्रु सैन्यं यस्मात् तत्सम्बुद्धौ रुपम्। अत्र दीर्घसमासादुत्कलिका प्रायत्वम्। (९६) चूर्णकमुदाह्त्तमाह-चूएंकमिति। गुशारत्नसागरेत्यादिरेफान्तं नामदवर्य

(१७) गद्यकाव्यप्रभेदयो: कथाख्यायिकयोविशेषं दर्शयति-कथायामिति। अन्र रसपदेन मुख्यत्वात् शङ्गारसस्यैव परिग्रहः। तेन कथायां कथानामकगद्यकाव्ये सरसं भङ्गा- ररसप्रसप्रधानं वस्तु उपाख्यानं गद्यैरेव निनिम्मितं विरचितं भवेत्। अन्र कथायाँ क्कचि- द्वागे आर्या आर्याख्यच्छन्दोनिबद्धं पद्य भवेत्। क्वचिद्वागे वक्त्रापवक्त्रके छन्दो विशेषौ तयोनिबद्धं पद्यं भवेत्। इदन्त्वनिश्चितम्। तथाआदौ प्रथमत एव पद्ैःश्रोवःदेवतादीनां नमस्कार: प्रशामः, तथा खलस्य दुष्टस्य आदिपदात् सतश्च वृत्तकीत्तनं चरित्रवर्णनं भवेत्। पद्यैरित्युभयत्र सम्बध्यते। सिंहावलोकनन्य।यादन्नापि "कवेर्वशानुकीर्त्तनम्" इत्युत्तरकारिकातोऽपकर्षः। तथासत्येव कादम्वर्या उदाहरणदानं सङ्गच्छते नान्यथेति विभावनीयम्। (९८) आख्यायिकां लक्षयति-आख्यायिकेति। "आख्यायिका कथावरस्यात्" इत्यु क्त्या आख्यायिकायामपि कथावत् पद्यैनमस्कारखलवृत्तकीत्तन सरसवस्तुवर्यनञ्ज भवेद्।

(क) अन्न तु- श्लोकैवशं तु संचेपात् कविर्यत्र प्रशंसति। मुख्यार्थस्यावताराय भवेदत्र कथान्तरम्। परिच्छेदो न यत्र स्यान्नस्याद्वालम्भकः कचित्। सा कथानाम त्द्रभें निबध्नीयाश्चतुष्पदीम्। इति लक्षणान्तरम्।

६४० साहित्यदर्पण :- [पष्ठपरिच्छेदे-

अस्यामन्यकवीनां च वृत्तं पद्यं कचित्कचित्॥३३४ ।। िही कथांशानां व्यवच्छेद आश्वास इति वध्यते। आर्यावकत्रापवक्त्राणां छुन्दसा थेन केनचित्#३३५।। अन्यापदेशेनाश्वसमुखे भाव्यथसूचनम्। (६६) यथा-हषचरितादिः । (१००) 'अपि त्नियमो दष्स्तन्राप्यन्यैरुदीरणात्। इति दण्डयाचार्यव चनात्केचित् आख्यायिका नायकेनैव निबद्धव्या' इत्याहुः, तदयुक्तम्। (१) आख्यानादयक्ष कथाख्यायिकयोरेवान्तर्भावान्न पृथगुक्ताः। यदुक्त दण्डिनव-

एषामुदाहरणम् -पञ्चतन्त्रादि। (₹) अथ गद्यपद्यमयानि-

कबे: स्वकुलस्यानुकीर्त्तनञ्न स्यात्। अस्यामाख्यायिकायाम् अन्यकवीनां घृत्तम् उपा- ख्यानम्, कचित् छचित् पद्यञ्न स्यात्। करथांशानाम् इतिवृत्तेकभागानां व्यवच्छेद: परिच्छेद आश्वास इत्यभिधया वध्यते कविना विरच्यते। दशकुमारचरिते उच्छवासोप- लम्भादत्राप्ासपद मुपलक्षणं बोध्यम्। आर्यावक्त्रापवक्त्राणं तत्संज्ञकानां उन्दसां येन केनचित् छन्दसा आश्यासस्य परिच्छेदस्य मुखे प्रारम्भे अन्यापदेशेन अपर विषयवर्णन- व्याजेन भाव्यर्थस्य वच्यमाणविषयस्य सूचनं भवेत। F(९९) उदाहरति-यथेति। आदिपदात् दशकुमार चरितादीनां परिग्रहः। किन्तु तत्र आदौ कविवंशवर्णनं खलादिवृत्तकी तनादिकञ्ज करालकलिकालप्रभावेश नेदानीन्तने समुपलभ्यते। तन्रान्यकवेः रचनान्तर संस्थापितत्वेनाधिकतरमाख्यायिकावैलक्षण्यं परि दृश्यते इत्यस्मद्गुरुवरगा:। कर ( १००:) अन्यमतं निरसितुमुत्थापयति-अपि व्वनियम इति। केचित् "आख्यायिका- नायकेनैव निबद्धव्या (निवद्व्या उच्चरितव्या) इत्याहु: तद्युक्तम्-"अपि त्वनि यमो दष्टस्तन्राप्यन्यैरुदीरणात्" इति दण्डयाचार्यवचनादित्यन्वयः। एवञ्ञ तत्र आख्या- यिकायाम् अन्येर्नायकातिरिकरपि पात्रैः उदीरणात् तत्तदुपाख्यानोचचारणात् तत्तदुपा- ख्यानोच्चारणावलोकनादित्यर्थ: अनियमोऽपि "आख्यायिका नायकेनेव निबद्दव्या" इति नियमाभावोऽपि तु दृष्ट अवलोकित इत्यर्थः। (१) ननु आख्यानादिरूपाणं काव्यान्तराणां लक्षणानि कर्थ नोच्यत इत्यत आह-आख्यानादय इति। एषामाख्यानादीनामित्यर्थः। यदुक्त दण्डिनैवेति। यतो दण्डि-

(२) चम्पूसंज्ञकं श्रव्यकाव्यमभिधातुमुपक्रमते-अ्थेति। गद्यरूपात्मकपद्यरूपा- त्मकद्विविधश्रव्यकाव्यप्रतिपादनानन्तरस्, गद्यपद्यमयानि गद्यपद्योभयात्मकानि श्रव्य- काध्यानि प्रतिपाद्यन्त हति शेष:।

चम्प्वादिकाव्यनि० ] लक्ष्मोविराजितः। ६४१

(३) गद्यपद्यमयं कार्व्यं चम्पूरित्यभिधीयते॥ ३३६॥उ5 (४) यथा-देशराजचरितम् । (५) गध्यपद्यमयी राजस्तुतिर्विरुद मुच्यते। (६) यथा - विरुद्मणिमाला । (७) करम्भकं तु भाषाभिर्विविधाभिर्विनिर्मितम्।।३३७।। यथा मम-षोडशभाषामयी प्रशस्तिरत्नावली। (८) (क) एवमन्येऽपि मेदा (३) चम्पूसंज्ञकं काव्यान्तरं लक्षयति-गद्यपद्यमयमिति। गद्यपद्यमयं गद्यपद्योभ- यात्मकं काव्यं चमत्कृत्य पुनाति सामाजिकानिति चम्पूरिति नाम्ना कविभिरभिधीयते कथ्यते। काव्यञ्जात्र समग्रलक्षणाक्रान्तमेव बोध्यम्। अन्यथा लक्षणासंकोचे तु काव्यभेदवद-

न्तीत्यवधेयम्। (४) उदाहरति-यथेति। यथा वा नलचम्प्वादि। (६) विरुदसंज्ञकं काव्यं लक्षयति -गद्यपद्यमयीति। गद्यपद्यमयी गद्यपद्योभयात्मिका राज्ञ: स्तुतिर्गुणवर्णना विशेषेण आनन्दश्रुया रोदिति श्रोतृगसामिति "इगुपधज्ञाश्री किर: कः" इत्यनेनेगुपधत्वात्कः, तत्सम्बन्धादिदं विरुद नाम काव्यसुच्यते कविभिर- भिधीयते। (६ ) उदाहरति-यथेति । विरुदमशिमाला प्रबन्धविशेषः । (७) करम्भकाख्यं काव्यं लक्षयति-करम्भकनत्विति। विविधाभिरनेकाभिर्भाषा- भिर्विनिर्मितं विरचितं काव्यन्तु 'करम्भकं कर्कसारम्" इति हारावल्युक्त्या दधिमि- श्रितसक्त: करम्भकं तद्वत् सामाजिकहृदये प्रीत्युतपादनादिदं करम्भकमुच्यते कविभिरभि- धीयते। (म) नन्वन्येडष्युदाहरण - चक्रवालकादयो ग्रन्थान्तरोक्ता भेदा कथ नात्राभिहित- मित्याशङ्कायामाह-एवमन्येडपीति। अन्येऽपि उदाहरण-चक्रवालकभोगावली-विरु दावली-तारावली-विश्वावली-रतावली-पञ्चाननावलीति नामानोऽन्यत्र प्रतिपादिता अपि भेदाः श्रव्यकाव्यविशेषा: उद्देशमात्रप्रसिद्धत्वात् नाममात्रेए ख्यातत्वात्, एवं च तेषां नास्नैव भिन्नत्वं न तु यथार्थतः, तेन उक्तानां भेदानाम् अनतिक्मात् उक्ेष्वेषु भेदेषु मध्ये यत्र क्वाऽप्यन्तर्भावयितुं शक्यत्वादित्यर्थः, न पृथग लच्तिता: पार्थक्येन तत्स्वरूपं न प्रदर्शिता इति। (क) द्विप्रकारः प्रायेष कविकर्मयः परिपाको भवतीति मान्या वदन्ति। तथा च- अर्थगम्भीरिमापाकः स द्वेधा कविसम्मतः। द्राक्षापाको नारिकेलपाकश्चप्रस्कुटान्तरौ।। द्राक्षापाक: स कथितो बहिरन्तः स्फुरद्रसः । स नारिकेलपाकः स्यादन्तर्गूढ़रसोदयः॥ इति। इति "लक्ष्मी" टिप्पण्यां षष्ठः परिच्छेदः।

६४२ साहित्यदर्पणः- [षष्ठपरिच्छेदे

उद्देशमात्र प्रसिद्धत्वादुक्कमेदानतिक्रमाच न पृथग्लक्षिताः ॥* इति साहित्यदर्पणे दृश्यश्रव्यकाव्यनिरूपणो नाम षष्ठः परिच्छेदः।

अथ प्रसङ्गात्तेषामुदाहरण-चक्रवालकादीनां लक्षणानि।प्रतिपादयाम: येन केनापि तालेन गद्यपद्यसमन्वितम्। जयेत्युपक्रमं मालिन्यादिप्रासविचित्नितम्॥। तदुदा:रण नाम्ना विभक्त्यष्टाङ्गसंयुतम्।। सम्बोधनविभक्त्या यत् प्रचुरं पद्यपर्वकम्। विमुक्तपुनराकृष्टशब्दं स्याचक्रवालकम् ।। आद्यन्तपद्यसंयुक्ता संस्कृतप्राकृतात्मिका। अष्टभिर्वा चतुभिर्वा वाक्य: स्कन्धसमन्विता॥ प्रतिस्कन्धं भिन्नवाक्यरीतिर्देव नृपोचिता। सर्वंतो देवशब्दादिरेष भोगावलीमता ॥ वर्ण्यं मानाङ्कविरुद्वर्णन प्रचुरोज्ज्वला। वाक्याडम्बरसंयुक्ा कथिता विधुदावली।। ताराणां संख्यया पद्ैयु क्ता तारावली मता। विश्वेषां संख्ययापदैर्युक्ता विश्वावली मता। रवानां संख्यया पद्यैयुंक्क्ता रत्नावली मता। पद्ैश्र पञ्ञभिर्युक्ता प्रोक्ता पञ्चाननावली। इति । तथाचैवमादयो भेदा उक्ेष्वन्तर्भाव्या इति परमार्थः। *(अत्र मूलकारिका=३३७ पूर्वाभिः सह ६४६ उदाहरणश्लोका := ११४ पूर्वैः सह ३२१ )

मोहनशास्त्रिविरचितायां "लक्ष्मी" नामिकायां साहित्यदर्पखटीकायां षष्ठः परिच्छेदः।

२

सक्रि दीर

॥ श्रीः॥ ** काशी-संस्कृत-सीरिज-ग्रन्थमाला ** १४५

अलङ्कारविभागे (६) षष्ठं पुष्पम्।

॥ श्री: ।। श्रीमद्विश्वनाथकविराजप्रणीतः साहित्यदर्पणः (सप्मादिदशमपरिच्छेदान्तो द्वितीयो भाग:)

विद्यालय प्रधानाध्याप कव्याकरएासाहित्या चार्यमीमांसा शास्त्रि श्री कृष्णमोहनशास्त्रिणा सटिप्पष-'लक्ष्मी' नामकटीकया विभूषितः सम्पादितश्च

प्रकाशक: जयकृष्णदास हरिदास गुप्तः, चौखम्बा संस्कृत सीरिज आफिस बनारस सिटो। संवत् २००५ ] [ई० १६४८ [सर्वाधिकारा: प्रकाशकाधीना: ]

All Rights Rrserved by the Publishers

PRINTED BY JAYA KRISHNA DAS GUPTA VIDYA VILAS PRESS, BANARAS. 1948

All Rights Reserved by the Publishers.

THE KASHI SANSKRIT SERIES 145

( Alankāra Section No. 6)

THE SĀHITYADARPANA OF S'ri Vis'vanatha Kaviraja ( Chapter VII-X Called Part 1I ) Edited with The LAKSHMI Sanskrit Commentary and Notes, BY

SAHITYACHĀRYA PT. SRI KRISHNA MOHAN THAKUR.

PUBLISHED BY JAYA KRISHNA DAS HARI DAS GUPTA The Chowkhamba Sanskrit Series Office. BANARAS.

1948

अत्र किञ्चिद्वक्तव्यम् अयि गीर्वाणबाणीसमुपासका: सहदयाः ! परमकारुणिकस्य श्रीविश्वनाथस्य प्रसादात् श्रीमतां पुरतः साहित्यदर्पगास्य मुद्रयां सक्जातम्। तत्र पिपठिषूणामन्तेवासिनामुपकाराय भागद्वयैन सम्ादितोऽयं अ्रन्थः । तत्रैक आदितः षष्ठपरिच्छेदान्तः प्रथमो भागः, अपरक्ष सप्तमादि-दशमपरिच्छेदान्तो- द्वितीयों भाग: । एतद्रन्थमाहात्म्यं कविसमयादिकश्व परमोपयोगिविषयं पूर्वभाग एव विस्तरेया निरूपितमतस्तद्विषये न किश्चिद्वक्तव्यमस्ति। सम्प्रति हि विषयानुक्र- मणिकादिना परिष्कृत्य द्वितीयभागोडयं प्रकाशितः। अ्रन्थस्यास्य पूर्वभाग एव कवि- कुलचक्रचूड़ामणीनां शिष्योपशिष्येरह मह मिकयोपगीयमानाना जगत्प्रसृतयशसां तत्र- भवतां परमश्रद्धयानामस्मत्साहित्यगुरुवशणं श्रीयुतताराचररभट्टाचार्यमहोदयानां सम्मतिपत्रम्, विद्वद्धौरेयाणं विविधविद्याविद्योतितान्तःकरणानां ओोपाहश्रीभूप- नारायणशर्ममहाशयानां प्रशस्तिपञ्चक्च प्रकाशितम्। अत्र खलु विभिन्नदेशीयानि साहित्यदर्पयास्य मुद्रितानि पश्च पुस्तकान्यवलोक्य यथामति विविच्य सहायतासम्पादनार्थ भरतसृत्र-ध्वन्यालोक-रसगङ्गाघर-काव्यप्रकाश- कुवलयानन्द-मन्दारमरन्द-नाटयदर्पणादीन् बहून् ग्रन्थान् समीचीनतया पर्यालोच्य क्वचित्तदाशयाः क्वचिच्च परमोपयोगितयाSडनुपूर्वीका विषया आकलय्य तत्र तत्र टीकायां टिप्पयाश्च सन्निवेशिताः। यथास्थलं तन्नामान्यपि तत्र तत्रोपन्यस्तान्येवेति पृथक्कृत्य सूचीपश्रे न सङ्कलितानि। संशोधनाय कृतेऽवि विशेषप्रयतने मदीयह ष्विदोषवशात् मुद्राकरप्रमादाच्च यों भ्रमः सञ्जातस्तं संशोध्य व्यवहरन्तु श्रीमन्त इति सविनयं भृशं प्रार्थये। अत्रादितो मुद्ररो यान्यक्षराणि प्रारब्धानि तानि तथैवातिविस्तरभयान्न सम्पादितानीति न विस्मयितव्यम्। यदीदानी माम- कीना 'लक्ष्मी'रियं प्रेक्षावतामन्तेवासिनां बहुमानास्दानान्तदध्यापकानाञ्चोपकाराय भवेत्तदैव मे वास्तविकपरिश्रमः सफलः ह्यादिति सक्जानन्तु श्रीमन्त इति शम्।

MUD BAC IRAH BAC ANHEMX

मातृनवमी विनीत :- वै० २००५ श्रीकृष्णमोहन शर्मा

सप्तमादिदशमपरिच्छेदान्तर्गतश्लोकानाम् अकाराद्यनुक्मणिका।

उदाहरणांशा: पृष्ठाङ्का: उदाहरयांशा: पृष्ठाङ्का:

श्र अरुणे च तरुखि ! ११२६

अकलङ्क मुखतस्या: १०२५ अविदितगुणापि १०१६

अचला अबला वा स्यु: ७२७ अविरलकरबालकम्पनैः ११४७

मजश्य गृहतो जन्म १०९४ अव्यूढाङ्गमरूपाणि ८१४

अजायत रतिस्तस्या: ७४१ अश्रुच्छुलेन सुद्दशः १८६

अतिगाढ़गुणायाश्च १०२६ असमाछजिगीषस्य १०३९

अलातार्प्समुपाध्याय! अश्य राजो गृहे भान्ति ७७० ९२५

अद्यापि स्तनशैलदुर्गविषमे ७१६ अस्या: सगविधौ ९९९

अधःकृताम्भोघरमण्डलानाम् ११४३ अहमेव गुरु: सुदारुयानाम् ११३१

अधरे करजक्षतं मृगाक्ष्या: ७३० अहिण अपओोअर ११६८

अनङ्गमक्कलभुव: ८०२ अनणुरगन्मणिमेखलम् ७६६ आकृष्टिवेगविगलढ़ आचरति दुर्जन यत् ११५५ अनातपतोऽप्ययभन्न ११४२. ७८० अनायासकश मध्यम् १०९० आज्ञा शक्रशिखा ७३३ अनुयान्ता जनातीतम् १९३५ आत्मा जानाति यत् पापम् ६६६ अनुरागवती सन्ध्या ११२६ आदाय वकुलगन्धन् ८४१ अनुरागवन्तमपि ७५७ आनन्दममन्दमिमम् १०९९ अनुलेपनानि कुसुमानि १००६ आनन्दुयति ते नेत्रे आनन्दयति ते नेवे योऽधुना ६६७ अनेन चिछन्दता मातु: ७०३ ६६८ अनेन पर्य्यासयताश्रु १०७२ ७३७ अन्त:पुरीयसि रणेषु ह0९ आपातपुरसे भोगे ७३६ अन्तश्छिद्रागि भूर्यासि १०६ आमीलितालसविवर्ति ११४५ अन्यदेवाङ्गलावण्यम् ९९९ आवर्त्त एव नाभिस्ते आशी:परम्पर्रां बन्द्याम् ७३४ अन्यास्ता गुणरत्तरोहगभुवः ६९३ ६५३ अमुक्ता भवता नाथ ! ६६० ७५९ अयि ! मयि मानिनि ! ६९१ मासादितप्रकटनिम्मल ४५५ अयमुद्यति मुद्रा ८२१ आसीदअनमत्रेति ११४१ अयं मार्सण्डः किम? ९५१ आहने जगदुहण्ड ! ९३२ अयं रत्ाकरोडम्भोधि १०९९ आहूतेषु विहङ्गमेषु ७५८ अयं सर्वाग्ि शास्त्राणि ८६३ सरविन्दमिदं वीद्य ९२8 इति भावकुरङ्गाची ६३२ अरतिविक्रमालोक ९१६ हश्थमाराध्यमानोऽपि १०७७

२ श्रोकानुक्रमणिका।

इदं किलाध्याज १०२० इदमाभाति गगने ११५६ औत्सुक्येन कृतत्वरा सहभुवा ७८३

इदं वक्तू साक्षात् ९४५ क

इन्दुर्विभाति कर्पर ६९९ कटाक्षेणापीषत् ११५९

इन्दुविभाति यस्तेन ६७१ कटिस्ते हरते मनः ६५१

इन्दुर्लिप्त इवासनेन १०६० कथमुपरि कलापिन: कलापा: ९९७

५८८ कपोलफलकावस्या: ९७५ कपोले जानक्या: ७९८ इह पुरोऽनिलकम्पित ९६६ इहैव स्वं तिष्ठ द्रुतम् ११०६ कमलालिद्गितस्तार ७X३

कमले चरणाघातम् ६५३

ई कमलेव मतिमंतिरिव कमला ९२८

ईत्षसे यत् कटाक्षेण ७०१ कर्पूरखण्ड इव राजति ७५०

उ करमुदयमहीधरस्तनाओ्रे ९४०

उदन्वच्छित्ा भृ: ७११ करिहस्तेन सम्बाधे ७६२

उद्देति सविता ताम्र: ७१० कलयति कुतलयमाला १०१९

उद्यत्कमललौहिश्ये: ६६६ कलुषञ्च तवाहितेश्वकरमाव् ११२७

उन्मज्ज्लकुअरेन्द्र ८0८ कानने सरिदुद्देशे ११०४

उम्मीलन्मघुगन्धलुब्ध ८४३ कामं प्रिया न सुलभा ७५४

उन्मीलन्ति नखैलुनीहि ११११ कार्त्तार्थ्य यातु तन्वङ्गी ६४७

उर्ध्यंसावत्र तर्वाली ६९८ काले कोकिलवाचाले ८५८

उवाच मधुरां वाचम् ६८६ काले वारिधराणाम् ९६६

उवाच मधुरं धीमानू का विसमा देव्वगई १११८ " किं तारुण्यतरोरियम् ऊ किं भूषयं सुदृढ़मत्र ऊरु: कुरङ्कदशः १७३ १११६

किमधिकमस्य ब्रमः ११०२ ए किमाराध्यं सदा पुण्यम् १११६

एकं ध्याननिमीलनातू ७८६ किरया हरिणाङ्कस्य ८६२

एक: कपोतपोतः १०६४ कुअ्जं हन्ति कृशोदरी ६७१ एतद्विभाति चरमाचल ९६४ कुपितासि यदा तन्वि ! १०८६ एवमुक्तो मन्त्रिमुख्ये ७०८ कुर्य्यो हरस्यापि पिनाकपाणे: ६८७ एष दुश्ावनं नौमि ७९४ ७१२ कुमारस्ते नराधीश ! ७२७ एष मुर्तो यथा धर्म्मः कूजन्तिकी किफास्साले ८९५ एसो ससहरविम्बो ७७१ कृतप्रवृत्तिरन्यार्थें ६६५ के यूयं स्थल एव सम्प्रति वयम् ८६७ ऐन्द्रं धनुः पाण्डु पयोघरेण १०४६ केश: काशस्तवकविकास: ८४६

ऐशस्य धनुषो भङ्गम ७३१ कोडन्र भूमिवलये १०१९

श्र कोकिलोऽहं भवानू काक: १०६५

मोवदह उललटटड्द ६८६ क्र सूर्य्यंप्रभवो वंशः १०२२

श्रोकानुक्रमणिका। ३

क्व वनं तरुवतकभूषणम् ११०० ज

क्षिपसि शुकंघृषदंशक १०२३ जक्षुविसं छृतविकाशि ६९०

चिसे हस्तावलस: ७८७ जगाद वदनछुभ ११३४

क्षीण: तीगोऽपि शशी १०२७ जन्मान्तरीणरमणस्याङ्गम ११४८

त्तीरोदजावसति जन्मभुवः ६५६ जन्मेदं बन्ध्यतां नीतम् १०२१

ख जस्स रणन्ते उरए १०४१

खड्ग: चमासौविदल्ल: जाता लज्जावती मुग्धा ७४२

ग जानीमहेऽस्या हदि सारसाक्ष्या १०८२

गङ्गाम्भसि सुरन्राण ! ७४६ जुगोपात्मानमन्नस्तः ६६२

गच्छ गण्छसि चेतू कान्त ! ज्ञाने मौन क्षमा शक्तौ १०८८ ९७३

गच्छ्ामीति मयोक्तया ज्योत्स्ा इव सिता कीर्ति: १०६१ ७१४

गता निशा इमा बलो ! ज्योरस्नाचयः पयःपूरः ७०२ ६८६ गर्दभति श्रतिपरुषम् ९१४ त

गाढ़ा लिङ्ग नवामनी कृतकुच ७७७ ततश्चचार समरे ७२९

गाण्डीवी कनकशिलानिभम् ६८० तदङ्गमाई्ववं द्रष्ट: १००६

गाम्मीय्येण समुद्रोऽसि ९६० तदूगच्छ सिद्धयै ६७५

गीतेषु कगांमादत्ते ६१५ तदूवक्त्रं यदि मुद्रिता ११३०

गुरुवचसि पृथुरुरसि ९६१ तद्विच्छेदकृशस्य ७६०

ग्रथ्नामि काव्यशशिनम् ७४९ ७५६

गृहीतं येनासी: ७२६ तग्वङ्गयाः स्तनयुग्मेन १७६

गृहिणी सचिवः सखी ११०६ तव विरहे मलयमरुत १०९३ तस्य च प्रवयसो जटायुष: ११६५ घ तस्या मुखेन सहशम् ९१३ ९८B घोरो वारिमुचां रव: तामिन्दुसुन्दरमुखीम् ६७० ७१४ तिष्टेत् कोपवशात् ७७८ तीर्थे तदीये गजसेतुबन्धात् ७१५

चकोर्य एव चतुरा १०१५ ते हिमालयमामत्र्य ७१०

चक्राषिष्ठिततां चक्री ७५९ त्वया सा शोभते तन्वी ११०३

चण्डाल इब राजाऽसी ७५० स्वयि दृष्टे कुरङ्गाक्ष्या: १०१७

चण्डीश चूड़ाभरण ७३८ त्वयि सङ्गरसम्प्राप्ते ११०७

चन्द्रं मुख् कुरङ्ाकि।! ७१७ स्वामामनन्ति प्रकृतिम ७६४

चन्द्रमण्डलमालोक्य ७४१ द चन्द्रायते शुक्करुचापि हंप: ९२३ दत्त्वा कटाकमेणक्षी १११४

चरणानतकान्ताया: ७०८ दन्तप्रभापुष्पचिता १०४३ चलण्डामरचेष्टितः ६९८ दलिते उत्पले एते ६१७ चिन्रं चित्रमनाकाशे ७६७ दानं वित्ताहतं वाच: १००७

चिरं जीवतु ते सूनु: ७५१ दासे कृतागसि भव

श्रोकानुक्रमणिका।

दिङू मातङ्गघटाविभ कचतुरा ७८२ परापकारनिरतैः १०८०

दिनं मे स्वयि सम्प्रासे ६६६ परिहरति रति मति लुनीते ७४४

दिवाकराद्रक्षति यो गुहासु ७५१ पर्वंतभेदिपवित्रं जैत्रम् ७६३

दिवमप्युपयातानाम् ११०४ पल्लवाकृतिरक्तोष्टी ६८६

दीघीवेवीट समः कश्चित् ७६९ पश्येत् कश्चिच्चल चपल रे! ११४८

दीयतामज्जितं वित्तम ११२३ पाणि: परलवपेलव: ६७६

दूरं समागतवति १०१० पाण्डवानां सभामध्ये ८१५

दस्ारिविजये राजन् ! ६४८ पादाघातादशोकस्ते ७२९

हशा दुग्धं मनसिजम् ८४४ पादाहतं यदुश्थाय १०६६

देव: पापादपायाञ्ः ११५३ पाश्तु वो जलदश्यामा: ६३४

हयं गतं सम्प्रति शोचनीयताम ७०५ पारेजलं नीरनिधेपश्यत् ९८८

घ पूरिते रोदसी धवानै: ७७५

धनिनोऽपि निरुन्मादा १०९० पृथु का त्तंहवरपात्रम् ७६८

धन्यासि वैदर्भि ! गुणैरुदारैः १०१३ पृथ्चि ! सथिरा भव १०७६

धायाः खलु वने वाता: १०६४ ७५०

धम्मिल्लस्य न कसय ६६६ प्रणमश्युन्नतिहेतोः ११०२

धवष्यति शिशिररोचिषि प्रतिकूलतामुपगते हि विधौ ८६१

धातुमत्तां गिस्धंत्ते ६७५ प्रयाणे तव राजेन्द्र ! १०२०

धीरो वरो नरे याति ६८६ प्रव ्त्तयनू क्रिया: साधवी: १०५६

घुनोति चासिम ११२७ प्रससारशनैर्वायुः ४४८

न प्रागेव हरिणाषीणास् १००२

न तज्जलं यन्न सुचारुपङ्कजम् ११०८ प्रिय इति गोपबधूभि:

न धत्ते शिरसा गङ्गाम् १०८१ प्रोज्डव लज्जव लनजवाला ६६६

न मे शमयिता कोऽपि ६७१ ब

नयनज्योतिषा भाति ७५२ बलमार्न्तभयोपशान्तये १११७ बलावलेपादधुनापि पूर्ष्ववत् १००६ नवजलधरः सननद्वोड्यम् ६६१

नवपलाशपलाशवनम् ८५४ बालअ! णाहं दूदी १०८६

नामिप्रसव्नाम्बु रुहासनेन ११४४ बृहत् सहाय: कार्य्यान्तम १०७४

निजनयनप्रतिविम्बैः ८२० भ

निर्म्माणकौशलं धातु: ९३८ भक्तिर्भवेन विभवे १११७

निरर्थकं जन्म गतं नलिभ्या: १०३६ भल्वापच ज्जतैस्तेषाम ९२१

निसगंसौरभोदूभ्रान्त १०४२ भाति पद्मः सरोवरे ६५१

नीतानामाकुली मावम् भानु: सकृद्युक्ततुरद्ग एव

नेदं नमोमण्डलमम्बुराशि: १६३ भुजङ्गकुण्डली व्यक्त ८३७

नेत्रैरिवोत्पलै: ९१२ भृतयेऽस्तु भवानीशः ६५७

प पद्मोदयदिनाधीश: म ९३३ ८५९

श्रोकानुक्रमणिका।

मधुपानप्रधृत्तासते ११४७ या जयश्रीमनोजस्य ७०० मधुरया मधुबोधितमाघवी यान्ति नीलनिचोलिन्य: ७३५ मधुरः सुधावद्धरः मध्येन तनुमध्या मे ९०६ याम: सुन्दरि! याहि पान्थ ! ७०१ यावदर्थपदां वाचम् १०७५ मनोजराजस्य सितातपत्रम ११२९ ९३४ युक्त: कलामिस्तमसां विवृद्धये ७६५ युगान्तकालप्रतिसंहतार्मनः ११०२ चलत् ८३१ युष्माकं कुरुतां भवाततिशमनम् ११२२ मन्दं हसन्तः पुलकं वहन्तः ८४७ येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित् ८७०

११३३ ये रेक रूप मस्लास्वपि १०५० महदे सुरसन्धम्मे ८६६ योऽनुभूप्तः कुरङ्गाचया: १०२२ मानमस्या निराकत्तुम् ११२८ योगेन दलिताशयः ६६२ मानं मा कुरु तन्वक्ञि ७४३ र मारमा सुषमा चारु 558 रक्षांस्यपि पुरःसथातुम् मुग्धा दुग्धधिया ६५४ मुखमिन्दुर्यंथा पाणिः रज्जिता नु विविधास्तरशैला ९९० ९०८ रतिलीलाश्रमं भिन्ते ६८९ मुखं तब कुरङ्गाचि ! ३४२ ७१८ मुखं चन्द्र इवाभाति रमणे चरणप्रान्ते ७५६ मुखमेणीदशो भाति राजते मृगलोचना ६१८ ९७४ राजनारायएं लक्ष्मी: ११२८ मुञ् मानं हि मानिनि ! ६७६ मुक्तोरकर: सङ्कटशुक्तिमध्यात् राजन् ! राजसुता १०७३ ९८६ मुनिजयति योगीन्द्रः राजीवमिव राजीवम् ९२६ ११४० १११० मूदूंग्याघूयमान राज्ये सारं वसुधा ७६० रावणस्यापि रामास्त: ९७९

य रावणावग्रहक्कान्तम् ९३६ यः स ते नयनानन्दकर: ६६८ ल यं सव्वंशैला: परिकल्प्य वश्सम् १०३४ यत्र ते पतति सुभ्रु ! ६६९ लक्ष्मणेन समं राम: ११३२ यत्र पतत्यबलानां दृष्टिः ६६० लक्षमीवचोजकसतूरी

१०८३ लग्नं रागावृताङ्गया ७३८ यत्त्वन्नेन्र समा न क्रान्ति लताकुज गुजव ८०२ यदि मय्यपिता दृष्टिः १०७८ लतेव राजसे तन्चि ! याद स्थान्मण्डले सक्तम् ६९२ १००१ लाङगूलेनाभिहत्य य देतरचन्द्रान्तर्जलद ११३९

यद्यद्विरहदुःखं मे ३७२ लावण्यमधुभि: पूर्णम् ९३६ लिम्पतीव तमोडङ्गानि ९८४ यमुनाशम्बरमम्बरम् ६७२

ययोरारोपितस्तार: ६५५ व

यशोऽधिगन्तुं सुखलिप्सया वा १११३ वक्कस्यन्दिस्वेद बिन्दुप्रबन्धैः ११३६ ७१२ बदनमिदं न सरोजम यशसि प्रस्तरति भवतः ९६८

यश्य न सविधे दयिता ९१७ वदनाम्बुजमेणाक्ष्या ११५९ वदनं मृगशावाचया: ९१४ (भ) सा० 882

श्रोकानुक्रमाणका। w

वनेचराणां वनितासखानाम ९४९ सकलकलं पुरमेतत् ८७८

वनेSखिलक कासका: ११४६ सज्जनो दुगतौ मग्र: ७३२

वण्यते किं महासेन: ६७६ सर्पक्षा मधुरगिर: ८८४

वर्षश्येतदह पंतिन तुघनः ७२३ सदा चरतत खे भानु: ७२४

१०९४ सदाशिवं नौमि ६८७

वसन्त ले खे क ति ब दभावम् १०१७ सदैव शोणोपल कुण्डलस्य ११३३

वाचमुवाच कौटस: सध: करस्पशमवाप्य चित्रम १०९८

वाप्यो भवन्ति विमला: ११०९ सधो मुण्डितमत्तहूय ८१६

वारिजेनेव सरसी ९२४ वासवासामुखे भति सममेव नराधिपेन सा ६९७ १०३३

विकसन्नेघरनीलाब्जे सममेव समाक्रान्तम् ६६३ १००२

विकसितसहकार ६९१ समय एव करोति ७०४

विकसितमुखीं रागासङ्गात् सम्प्रति सन्ध्यासमयः ७७१ १०३९ विचरन्ति विल्ासिन्य: सरागया स्तरुतघनघम्मतोयया ७८६ १११२ विदधे मधुपश्रेणीमिह सरो विकसिताम्भोजम् ९४३ ११०८

विधवत मुखाब्जमस्या: सर्थ्वस्वं हर सव्वस्य ९१६ विना जलदकालेन स वः शशिकलामौलि: ६७० १०३६ सहकार: सदामोद: १०६२ विपुलेन सागरशयस्य १९०० सह कुमुदकदम्बैः १०३३ विभाति मृगशावाक्षी ६७१ विमल एव रविविशद: शशी १०१४ स हत्वा बालिनं वीर: ६७०

विरहे तव तन्वङ्गी १०८७ सहसालिजनैः स्त्निग्धैः ७५१

विराजति व्योमवपुः पयोभिः ६६४ सहसा विद्धीत

विललाप स वाष्पगद्गदम् ११२१ सहाधरदलेनास्या ९६८

विलोक्य वितते व्योन्नि ७१९ सा बाला वयमप्रगल्भमनस: १०९७

१११२ सुचरणविनिविष्टैः ८१०

वीक्षितुं न तमा प्भू: ७६७ १११८ सुनयने नयये निधेहि

व्यतिक्रमलवं कं मे सूचीमुखेन सकृदेव ६०६ ७०६ व्याजस्तुतिस्तव पयोद ! १०६९ सेषा स्थलो यत्र ९७९

व्याधूय यदूवसनम् सौजन्याम्बु मरुस्थली ९४३ १०३८ सौरममम्भोरुहवत् श ९०५

शशिन मुपगतेयम् ११०१ सङ्गमविरह विकल्पे

शशी दिवसधूसरः ११२६ संग्रामे निहता: शूरा: ६७७

शिरीषमृद्दी गिरिषु प्रपेदे ९३० सन्ततमुषलासङ्गाव् १०९३

शूरा अमरतां यान्ति ४४९ स्तनयुगमुक्ताभरणा: १०६९

शेलेन्द्र प्रतिपाद्यमानगिरिजा ११३७ स्तनावद्रिसमानौ ते ७५१

११०७ स्तोकेनोन्नतिमायाति ८७४

स स्थिता: तयं पदमसु १११२

स एकस्त्रीणि जयति १०९१ स्पृष्टास्ता नन्दने शाच्या: १०७१

श्रोकानुक्रमणिका। ७

स्मरशरशतविधुरायाः १०८६ हन्स सान्द्रेया रागेण ११३६ रमरात्यन्धः कदा लप्स्ये ६६४ हन्त हन्त गतः कानतः ७६६ स्मितेनोपायनं दूरात् ९४६ हन्तुमेव प्रवृत्तस्य ७२२ स्मेरं विधाय नयनम् ९२१ हरन्ति हृदयं यूनाम् हमेरराजीवनयने ८४८ हरवस्नीलकण्ठोडयम् ७५० स्नगियं यदि जीवितापहा १०५९ हारोडयं हरिणातीयाम् ११२० स्वपिहि स्वं समीपे मे ७२१ हितान्न य: संशणुते ७११ स्वेच्छ्रोपजातविषयोऽपि ८७८ हीरकायां निधेरस्य ७३४ ह हृदि विसलताहार: ९६६ हनूमदाधैयंशसा मया पुनः १०२८ हंसश्रन्द्र इवाभाति ६२४ हन्त सततमेतस्या: ६९० हंहो धीरसमीर ! हन्त जननम् :११२४

।। इति ॥

सप्तमादिदशमपरिच्छेदान्तान्तर्गतविषयाणां सूचीपत्रम्

विषया: पृष्ठाङ्का: विषया: पृष्ठाङ्काः

सप्मपरिच्छेदे- -पतत्प्रक षत्वम् ६९६

दोषस्वरूपम् ६४३ -संधिविश्लेषत्वम् ६९७

दोषाणां विभागा: ६४५ -संध्यश्लीलत्वम् ६९८

दुःश्रवत्वादिदोषायां -संधिकष्टत्वम् "

कीर्तन ६४६ -अर्धान्त रैकपदत्वम् ६९९

तत्र, दुःश्रवत्वम् ६४७ -समाप्तपुनरात्तत्वम् "

-अश्ष्ीलत्वम् ६४८ ७००

-अनुचितार्थत्वम् ६४९ -अक्रमत्वम् ७०४

श्रप्रयुक्तत्वम् ६५० -श्रमतपरार्थत्वम् ७०६

-प्राम्यत्वम् ६५१ -वाच्यस्यानभिधानम् "

-शप्रतीतत्वम् ६५२ -भग्नप्रक्रमत्वम् ७०८

-सं दिग्घत्वम् ६५३ -प्रसिद्धिरयागः ७१४

-नेयार्थत्वम् -अस्थानस्थपदता ७१५

-निहतार्थत्वम् ६५४ -अस्थानस्थसमासता ७१६

-शवाचकत्वम् ६५५ -संकीणात्वम् ७१७

• क्विष्टत्वम् ६५६ -गर्भितता ७१८

-विरुद्धमतिकारित्वम् ६५७ मथदोषा: ७१६

-श्र विमृष्ट विधेयांशत्वम् ६५८ तत्र, अपुष्टत्बम् वाक्ये दुःश्रवत्वादीनां -दुष्क्रमत्वम् ७२०

कीर्तनम् ६६४ -प्राम्यत्वम् ७२१

वाक्यदोषा: ६८४ -व्याहतत्वम्

तत्र, प्रतिकूलत्वम् -अश्लीलत्वम् ७२२ " -लुप्तविसर्गत्वम् ६८५ -कष्टार्थत्वम् ७२३

-शाहतविसगतवम् ६८६ -शनवीकृतत्वम् ७२४

-शरधिकप दत्म् -निर्हेतुत्वम् ७२६ " -न्यूनपदत्वम् ६८८ -प्रकाशितविरुद्धत्वम् ७२७

-पुनरुक्तत्वम् ६८९ -संदिग्घत्वम्

-हतवृत्तत्वम् ६९० -पुनरुक्तता ७२८

विषयानुक्रमणिका।

विषया: पृष्ठाङ्का: विषया: पृष्ठाङ्का: -प्रसिद्धिविरुद्धता ७२९ न्यूनपदताया गुपदोषत्वा. -विद्याविरुद्धता ७३० भावनिरूपयाम् ७७८ -आकाछूक्षता ७३१ अधिकपदस्य गुयात्वाख्यानम् ७७६ -सह चरभिन्नत्वम् ७३२ -शस्थानयुक्तता ७३३ गुणदोषा भावनिरूपयाम् ७८१ -शविशेषे विशेषः ७३४ गर्मितत्वस्य गुयत्वाख्यानम् ७८२ -अनियमे नियम: " पतत्प्रकषताया गुपत्वनिरूपयाम् -विशेषेऽविशेषः ७३५ व्यभिचारिण: स्व्रशब्देनोक्तौ -नियमेSनियम: दोषत्वाभावकीरतनम् " ७८३ -विध्ययुक्तता ७३७ विरुद्धरसविभावादिसंप्रहस्य -अनुवादायुक्ता ७३८ गुणत्वनिरूपयाम् ७८४ -निर्मुक्तपुनरुक्तत्वम् " विरुद्धरसयोः समावेशविचार: " रसदोषा: ७३8 अरनुकरणे दोषाणामदोष- काव्यदोषेभ्यः पृथगलंकार- त्वाख्यानम् ७९४ दोषाणामसंभवत्वप्रति- अष्टमपरिच्छुदे- पादनम् ७४९ गुणा: ७६६ दुःश्रवत्वस्य गुयात्वप्रतिपादनम् गुणानां श्रैविध्यम् ७९८ श्रश्लीलत्वस्य गुशात्वप्रतिपादनम् ७६२ तत्र, माधुर्यम् " श्लेषादौ निहतार्थाप्रयुक्त- ८०१ योरदोषत्वप्रतिपादनम् ७६३ -श्रोज: ८०३ शरप्रतीतत्वस्य गुणत्वाख्यानम ७६४ -शजोव्यज्जकवर्णादि: ८०४ कथितपदस्य गुयात्वाख्यानम् ७६६ -प्रसाद: ८०५ संदिग्घत्वस्य गुपात्वाख्यानम् ७६८ -प्रसादव्यजकशब्दाः ८०६ श्लेषादीनामोजस्यन्त- आम्यत्वस्य गुयत्वाख्यानम् ७७० र्भावाख्यानम् ८०७ निहेतुताया दोषाभावत्व- असमासस्य माधुर्यव्यञ्ञकतवे निरूपयाम् ७७१ कारयम् ८११ ख्यातविरुद्धताया गुपात्व. अर्थव्यक्ते: प्रसादगुगेऽनतर्भावः " निरूपयाम् ७७२ प्राम्यदुःश्रवत्वत्यागेन का- कविसमयख्यातानि न्तिसमतयो: संम्रहः ८१२ पुनरकस्य गुणत्वाख्यानम् ७७ ५ समताया गुणदोषयोरन्तःपातः ८१३ न्यूनपदताया गुयात्वारयानम् ७७७ शरजआदीनां दोषाभाव-

विषयानुक्रमणिका।

विषया: पृष्ठाङ्का: बिषया: पृष्ठाङ्का:

त्वेनाङ्गीकार: ८१५ चित्रम् ८८५

अर्थव्यक्तिकान्त्योः स्वभावो प्रहेलिकाया अलङ्कारतव.

कथादिना संग्रह: ८१६ खएडनम् ८६४

श्लेषसमतयोवैं चित्र्यादोषत. च्युताक्षरादि:

१ योरन्तःपातः ८१७ उपमा ८६८

समाघेर्गुणत्वाभाव: ८१६ जू्यापमा ६०१

खएडनोपसंहार: ८२२ शरीती उपमा ६०२

नवमपरिच्छेदे- आर्थी उपमा

रोति: ८२३ तद्धिते समासे वाक्ये च

रीतीना चातुविध्यम् ८२४ श्रीतार्थोगमाख्यानम् ६०५

तत्र, वैदर्भी ८२५ लुप्तोपमा ६०७

-गौडी ८२६ एक देशविवतिन्युपमा ६२२

-पाञ्चाली ८२७ रसनोपमा ६२३

-लाटी ८२९ मालोपमा ६१४

वक्राद्यौचित्यैन रचनाव- श्नन्वय: हश्पू

स्थानम् ८३० उपमेयोपमा ६२७

दशमपरिच्छेदे- स्मरगम् ६२६

अ्र लङ्कारा: ८३४ रपकम् ६३०

८३७ रूपकभेदाख्यानम् ६३२ पुनरुक्तवदाभास:ः परियाम: ६४६ श्रनुप्रासः ८३९ सदेह: छेकानुप्रासः ८४० ६४९ भ्रान्तिमान् वृत्यनुप्रासः ८४२ ६५४ उज्जेख: ६५६ श्रुत्यनुप्रासः ८४४

अन्त्यानुप्रासः ८४६ अपह्नतिः ६६२

्लाटानुप्रास ८४७ निश्य: ९६७ उत्प्रेक्षा ९७१ यमकम् ८५१ वक्रोक्ति: उत्प्रेक्षामेदाख्यानम् ८५६ ६७२ अतिशयोक्ति: भाषासम: ९९४

्लिेषः ८६० अतिशयोक्तिभेदाख्या

सभज्श्लेषः नम्- ९९६

श्रभन्श्लेषः ८६९ तुल्ययोगिता १००५ दीपकम् १००6

विषयानुक्मणिका। ४

विषया: पृष्ठाङ्का: विषया: पृष्ठाङ्का: प्रतिवस्तूपमा १०१३ कारयमाला दष्टान्त: १०१५ ११०६

निदर्शना मालादीपकम् ११०७ १०१८ व्यतिरेक: एकावली ११०८ १०२४ सार: सहीकि: ११०६ १०३१ यथासंख्यम् विनोकि: १११० १०३४ पर्याय: ११११ समासोकि: १०३८ प्रस्वृत्तिः १११४ Lप्ररिकर: १०५३ प्ररिसंख्या १११५ श्लेष: १११८ अप्रस्तुतप्रशंसा १०५५ उत्तरम् १०५७ अर्थापत्ति: १११९ व्याजस्तुतिः पर्यायोक्तम् १०६८ विकल्प: ११२१ १०७० समुच्चय: अर्थान्तरन्यासः ११२३ १०७४ समाधि: काव्यलिन्नम ११२८ १०७८ प्रत्यनीकम् ११२९ हअनुमानम् १०८१ प्रतीपम् ११३० हेतुः १०८३ मीलितम् सामान्यम् ११३२ अनुकूलम् १०८४ ११३३ श्ाक्षेप: १०८५ तद्गुय: ११३४ विभावना १०८९ अरतद्गुणः " विशेषोक्ि: १०९० सूदमम् ११३६ विरोघ: १०९३ व्याजोकि:

श्रसंगतिः १०६७ ख्वभावोक्ति: ११३७

भाविकम् ११३९ विषमम् १०९८ समम् ११०१ उदात्तम् ११४० ११४३ विचित्रम् रसवदाद्यलङ्कारा: " ११४४ अरधिकम् ११०२ ११४७ अन्योन्यम् ११०३ संसृष्टिः ११५३ विशेष: त्रिविधसङ्करः ११५४ ब्याधातः ११०५ प्रन्थकारश्लोकी ११६२

॥। इति॥

सप्तमादिदशमपरिच्छेदान्तर्गतमूलस्थ- स्थूलविषयाणामनुक्रमणिका

सप्तमपरिच्छेदे- दोषस्वरूपम्, तद्धेदप्रतिपादनम्, पददोषादिव्याख्यानम्, दोषाणां गुयात्वप्रतिपादनम्, तथा तेषां प्रतिप्रसवः, कवि- समय प्रसिद्धिप्रतिपादनम् । ६४४-८११

अष्टमपरिच्छेदे- गुणास्वरूपम्, तत्प्रभेदप्रतिपादनम्, अन्यकथितगुणनां स्वप्रतिपादितगुणेषु गतार्थत्वोपपादनख्न। ७६६-८२२

नवमपरच्छ्ेदे- रीतिस्वरूपम्, रीतिभेदप्रतिपादनम्, वक्त्यादिभेदे रीति-

भेदस्वीकारश्च । ८२३-८३३

दशमपरिच्छेदे- अलङ्वारस्व रूपम्, शब्दार्थोमयालङ्कारस्वरूपम्, शब्दालक्का- रप्रतिपादनम्, चित्रालङ्कारस्वरूपम्, प्रहेलिकाया अर्था- लङ्कारत्वखण्डनम्, अर्थालक्कारप्रतिपादनम्, संसृष्टिसङ्कर.

८३४-११६०

e४ १

उ०. का० उ० का०

सप्तमपरिच्छेदे-१३६ ३२ नवमपरिच्छेदे-३ अष्टमपरिच्छेदे- ८ १६ - दशमपरिच्छेदे-१००/ २५६

508

सप्तमः परिच्छेदः। ( १ ) इह हि प्रथमतः काव्ये दोषगुणरीत्यलंकाराणमवस्थितिक्रमो दर्शितः । संप्रति के त इत्यपेक्षायामुद्दशक्रमप्राप्तानां दोषाणां स्वरूपमाह- (२) रसापकर्षका दोषास्-

(१) एवं धर्मिणि काव्ये सप्रभेदे निरूपिते ततो दोषगुणादीनामपि निरूपयितष्ये तेषु च दोषस्य प्राधान्यात् "स्याद्वपुः सुन्दरमपि श्व्वत्रेणैकेन दुर्भंगम्" इति न्यायेन सति दोषे गुणादेरव्यकिञ्चित्करश्वाव। सति तु दोषाभावे गुणादिकं विनापि किञ्वि दाह्लादसम्भवात् "अदोषतैव विगुयास्य गुणः" इति न्यायात्। तत्र यद्यपि "दोषास्त- हथापकर्षकाः"इस्यनेनैव दोषस्वरूपे निरूपिते पुनः "रसापकर्षका दोषा:" इश्युक्त्या पौनरक्स्यापत्तिरित्याशङ्कां निराकर्त्तुमुत्थापयति-इद हीति। इहअस्मिन निरू व्यमाणे काव्ये प्रथमतः प्राक प्रथमपरिच्छेद इत्यथः । काब्ये काव्यलक्षणे। दोषगुगरी- स्यक्काराणामिति। रीतेश्छन्दानुरोधेन पश्चाब्निद्देशेऽपि वक्ष्यमाणयुक्त्या अलङ्कारनिरु पणात्प्रागेव तां निरूपयिष्यतीति तस्या अलङ्कारात्प्रागिह निदेशः। वस्थितेः क्रमः प्रकार: दर्शितः "दोषास्तस्यापकर्षकाः" इत्युक्त्या अपकर्षकत्वेन दोषाणां प्रकारो दर्शितः "उत्कर्षहेतवः प्रोक्ता गुणालङ्काररीतयः" इश्युक्थ्या च गुणादीनामुत्कषंकतवेनावस्थिति- प्रकारो दर्शित इत्यर्थः । के कीदशा: ते ? दोषा:, इत्यपेक्षायामाकाङ्कायाम्, उद्देशक्रम- प्राप्तानां नाममात्रेण वस्तुसट्टीत्तनमुद्देश: तेनैव क्रमेणोपस्थितानाम्। स्वरूपम्-स्वमसाधारणं रूपम् इतरव्यावत्तंको धम्मः लक्षणमित्यर्थः। तथाच "वाक्यं रसात्मकं काव्यम्" इश्यतोऽनन्तरमेव "दोषास्तस्यापकर्षकाः" इत्यनेन दोषाणा- सुद्दिष्टत्वात् सप्रभेदकाव्यस्वरूपबोधोत्तरमेव दोषस्वरूपबोधेच्छाया उत्पद्यमानतया अत्रैव । दोषलक्षगविधानं युज्यत इति अ्रन्थकर्त्तुरभिप्रायः। अनेनात्रोपोद्वातसङ्गतिरपि ध्व. निता। एवज् "दोषास्तस्यापकर्षकाः" इति हि काव्ये दोषाणामवस्थितिक्रमबोधन परम्, "रसायकर्षका दोषा:" इति तु दोषाणां सामान्यलक्षणपरमिति न. पौनरुकश्यं भवतीति सुधीभिराकलनीयम्। (२) दोषाणां सामान्यलक्षयं निरूपयति-र सापकर्षका इति। अन्रापि रसशब्देन रह्यते आस्वाद्यते इति व्युरपस्या रसाभासादिर्युपसंगृह्यते। नन्वेवं नीरसेषु न कश्चि. होष: स्यात् अपकर्षणीयस्य रसस्याभावादिति चेत्?मैवम्, तत्राविलम्बितचमर्कारिवा क्यार्थप्रतीतिविघातका एव हेयत्वेन ग्रहणात् रसवति तु सर्वं एव दोषा हेयतवेनोपा दानात्। तेनान्र रसपद नीरसस्थले अविलम्बित्तचमत्कारिवाक्यार्थस्य चोपलक्षणम्। तथा च रसरसाभास-भाव-भावाभास-सन्धि-शवलतादयन्यतमरूपं काव्यस्यात्मानम् अविषम्बितचमत्कारिवाक्यार्थंज्ञ अपकर्षयन्ति साक्षात् परम्परया वा स्वप्रतीतिप्रति बन्धद्वारा निकर्षंयन्तीति रसापकर्षका आस्वाद्विघ्नहेतव: काड्यवृत्तिधर्मविशेषा दोषा इत्यर्थः। एवञ्ञ साक्षात् परम्परया वा रसादीनां साघुतय। प्रतीतिप्रतिबन्धक- काव्यधर्मत्वं दोषत्वमिति दोषसामान्यलक्षणम्। बधिरत्वादिपुरुषधमष्वतिव्याल्निवा- ८२ सा०

६४४ साहित्यदर्पण :- [सप्तमपरिच्छेदे-

( ३) अरपरस्यार्थ: प्रागेव स्फुटीकृतः । हणाय काव्यघर्मश्वमिति, रसादीनां साधुतया प्रतीतिसतु यथासमयं चमत्कारिखेन प्रतीतिरेव, तत्प्रतिबध्धकत्वञ्ज कदाचिच्चमरकारिश्वहननातू कदाचित् समयविलम्बजन नात् कदाचित् सर्वंथैव बाघाच्चेति ज्ञेयम्। तन्न साक्षाद् यथा-"चन्द्रमण्डलमालोक्य शृद्गारे मग्नमन्तरम्"। अत्र रसस्य स्वशब्द्ोपात्तरवेन सवशब्दवाच्यस्वदोषस्य सत्त्वात् रसस्य चमर्कारितामुपहत्य अचमरकारितया रसप्रतीतिमवरोधयति। परम्परया यथा - "कात्तार्थ्यें यातु तन्वङी कदाऽनङवशंवदा" इत्यादौ दुःशवत्वादयो दोषा: शब्दद्वारा परम्परासम्बन्धेन रसस्य चमत्कारितामुपहृत्य अचमत्कारितया रसप्रतीतिमबरोघयन्ति। समयविलम्बजननात् तत्प्रतीतिप्रतिबन्धकत्वं यथा-"क्षीरोदजा वसति जन्मभुवः प्रस. न्ना:" इश्यादौ क्विष्टत्वादेः। सर्वंथैव रसादीनां साधुतया प्रतीतिप्रतिबन्धकरवं यथ।- "कुअं हन्ति कृशोदरी" इत्यादावसमर्थत्वादेरिति संक्षेपः । प्रदीपकारादयोऽप्येवमेवाति. स्फुटतया विशदेनाहुः। तथाहि-"उद्देश्य प्रतीतिविघातलक्षणो दोष" इति दोषसामा न्यलक्षणम्। उद्देश्या च प्रतीतिः रसवश्यविलम्बितानपकृष्टरसविषया च। नीरसे तु अविलम्बिताचमश्कारिणी चार्थविषया। तथा च तादशप्रतीतिविघातकरवं सर्वे षामविशिष्टम्। यतो दुष्टेषु क्चित् रसस्याप्रतीतिरेव, क्वचित्प्रतीयमानस्यापकर्षः, क्वचिद्टिलम्बः। एवं नीरसे क्चिदर्थस्य मुख्यभूतस्याप्रतीतिरेव क्वचिद्विलम्बेन प्रतीति:, क्वचिदच महकारितेश्यनुभव सिद्धमित्युद्देश्यप्रतीत्यनुश्पादो व्यक्त एव। तद्विघातकता च कस्यचित् साक्षात् यथा-रसदोषाणां स्वशब्दवाच्यतवादीनाम्। रसपकर्षकाणमपि तेषां प्रकृष्ट रसव्पक्ञकरवाभावोडसयेव। कस्यचित् परम्परया यथा-शब्दार्थंवगांरचनादोषाणाम्। तेव्वपि कस्यचिदर्योपस्थितेर्भावात् यथा-असमर्थत्वादेः। क्यचित्तद्विलम्बात् यथा- निहतार्थतवादेः। कस्यचिद्वाक्यार्थंबोघाभावात् यथा-च्युतिसंहकृत्यादे।। कसूवचित्तत्र चिलम्बात् यथा-क्िष्टत्वादे।। कश्यचित् सहदयवैमुख्यव्यग्रताद्यापादनेन यथा-निर र्थंकश्वादेः। कस्यचिद्विरोध्युपस्थापनेन विपरीतार्थोपस्थापनेन वा यथा-अमतपरा्थवि रुद्मतिकृत्वादेरित्याध्यह्यम्। विघातकत्वञ्ज कस्यचित् ज्ञातस्य यथा-व्याहतख्वादेः । यल्य पूर्वमुश्कर्षापकर्षो वर्णितौ तस्याग्रे तद्वैपरीत्यं चेद् व्याहतः। कस्यचित् स्वरूपसत एव यथा-निहतार्थंत्वादेः। स चायं द्विविघ :- नित्योऽनित्यश्च।,तत्रानुकरणादन्येन प्रकारेण समाधातुमशक्यो नित्य:, यथा-च्युतिसंस्कृत्यादिः। अन्याद्ृशस्त्वनित्यः, यथा-अप्रयुक्तादिः तश्य श्लेषादावदोषश्वादिति बोष्यम्। अथवा सर्वंदैव हेयो नित्यः, यथा-व्युतिसंस्कृत्यादिः। तदन्यस्त्वनित्यः, यथा-शङ्गारादौ हेयमपि श्रुतिकटु रौद्रा दावुपादेयमेवेति।" (३) नन्वेतल्खक्षणं श्रुतिदुष्टापुष्टाथंत्वादावव्यापतं तल्य शब्दार्थदोषत्वेन रसाप. कर्षकर्वादित्यत आह-परस्यार्थ इति। प्रागेव प्रथमपरिण्छेद एव "दोषास्तस्यापकर्ष- का:" इश्यस्य व्याख्यानावसरे विवरणावेवेत्यथः। तत्र श्रुतिदुष्टत्वादीनां शब्दद्वारा, अपुष्टार्थस्वादीनाम् अर्थद्वारा, रसभावादिस्वशब्दवाच्यात्वादीनाज्ज साक्षात् रसापकर्षक. त्वमित्यथः। तथा च श्रुतिदुष्टश्वादे: साक्षात् रलापकर्षकत्वाभ।वेऽपि शब्दार्थापकर्ष. द्वारेण (परम्परया) रसापकर्षकत्वान्ञाव्याप्तिरिति भावः।

दोषभेदनिरूपणम् ] लक्षमीविराजित:। ६५५

(४ ) तद्विशेषानाह- ( ५) ........... .. ते पुनः पश्चधा मताः। पदे तदंशे वाक्येऽथें संभवन्ति रसेऽपि यत् ।। १ ।। स्ष्टम्। (४) तद्विशेषानिति। तेषां दोषाणां विशेषान् विभागानित्यथः। (५) तत्र नित्यानिश्यस्वरूपेण द्विविधोऽप्ययं दोषस्तिविधा- शब्ददोषोर्ऽर्थंदोषो रसदोषश्चेति। वाक्यार्थंबोधात्प्राकू प्रतीयमाना: शब्दगाः, ततः परं प्रतीयमाना: पर- स्परया रसापकर्षका अथंगा:, ताहशा: साक्षाद्रसावकर्ष का रसगाः। तन्र शब्दाथरसानां यथापूर्वमुपस्थिति: प्राथिमिकीति तत्क्रमेणैव दोषभेदा निरूपणीया इति शब्ददोषाणां प्राथम्यम्। शब्दस्तु त्रिधा-पद तद्ेकदेशो वाश्यज्, एवञ्ञ तदाश्रितः शब्ददोषोऽपि त्रिविध:। तत्र पदानां वाक्यघटकरवेन प्राथम्यात् प्रथमं तद्दोषं निरूपयितुं साकल्येन सङ्कलयन्राह-ते पुनरिति। ते पुनर्दोषा: पञ्चधा मताः। यत् यस्मात् पदे पदाशे वाकये, अर्थ रसेऽवि च सम्भवरति, ते दोषा पदतदशादिपञ्जके स्थिता यस्माद्वाक्यार्थभूतस्या हवादस्य:पकर्षकारणानि तस्मात् पञ्चप्रकार इत्यर्थः। "अग्रे स्थायिसञ्ञारिणोरपि" इृश्य स्य वक्ष्यमाणत्वात् अत्रापि रसपदं विभावादीनां रसाभासादीनाज्जोपलक्षणमवगन्त व्यम्। पञ्रधेतिपदं तद्गुणसंविज्ञानबहुव्ीहिस्फोरणार्थम्। अथवा अलङ्कारदोषागामा तिरेक्यवच्छेदाय, तेषामेष्वन्तर्भावो वक्ष्यते। तत्र पददोषतञ्न सति सम्भवे स्वानेकदेशपदवृत्तित्वे सति एकमात्रपदप्रयोज्यदोष श्वम्। स्वपद पदपरम्। यथा-"कार्त्ता्थ्यं यातु तन्वङ्गी कदाSनङ्वशंवदा" इति। अन्र हि सम्भवसत्त्वेन "त्त्ा" "थर्यंम्" इति पदोभयदेशनिष्ठत्वात् "कार्तार्थ्यम्" हत्येकमात्र पद प्रयोज्यत्वाच्च दुःशवत्वं नाम पददोषः। "आयान्तं बल्लभं दष्टूवा द्राक हृषण गृहं गता।" इत्यादौ "द्राक" इश्यन्र स्वरान्तराभावादनेकदेशासम्भवेऽपि पदगतदुःश्रवश्वदो. षाठ्याप्तिवारणार्थंम्, तथा "तद्गच्छ सिद्धयै कुरु देवकार्य्यम्" इत्यादौ पदांशगतदुःश्र वत्वदोषे "द्यै" इत्यंशस्थदोषस्य एकदेशनिष्ठत्वेनानेकदेशनिष्ठत्वाभावादतिव्यासिवा रणार्थंञ्ञ लक्षणे सत्यन्तदलोपादानम्। "समशत्यंन्धः कदा लप्स्ये कार्त्तार्थ्य विरहे तव"। इस्यादावने कपदप्रयोज्यवाक्यदोषेऽतिव्याप्तिवारणाय "एकमात्रपदप्रयोज्यदोषत्वम्" इत्यत्र "एकमात्रे'वि विशेषणोपादानम्। पदाशदोषत्वञ्ज पददोषभिन्नत्वे सति पदगत. कियदंश प्रयोज्यदोषतवम्। यथा-"पाणिः पल्ळवपेल्छवः" इति। अन्न पेलवपदस्य पेल इत्यंशेन अण्डकोशार्थप्रतीश्या पर्दाशगतोऽश्लीलत्वं दोषः। "कार्तार्थ्यम्" इत्यादौ पदाशदोषातिप्रसक्िवारणाय सत्यन्तपदोपादानम्, वाक्यदोषत्वक्ष-वाक्यघटकानेकपद्प्रयोज्यदोषत्वम्। "रमराश्यन्धा कदा छप्स्ये का र्त्ताथ्यँ विरहे तव" इत्यादौ "समरात्यन्घः" "कार्त्तार्थ्यम्" इति वाक्यघटकानेकपदप्र- योज्यत्वात् वाक्यदोषरवम्।

के वलं रसदोषाणां पृथगुक्तत्वात् रसाद्यतिरिक्तव्यङ्गयस्य ग्रहणमिति विशेष।। यथा-

६४६ साहित्यदर्पणः- [सप्तमपरिच्छेदे-

तन्र-

ग्राम्याप्रतीतसंदिग्घनेयार्थनिहतार्थताः॥२।। शवाचकत्वं क्विष्टत्वं विरुद्धमतिकारिता। अविमृष्टविधेयांशभावश्च पदवाक्ययोः॥३॥ दोषा: केचिद्धवन्त्येषु पदांशेऽपि पदे परे। निरर्थकालमर्थवे च्युतसंस्कारता तथा ॥४ ॥ "विलोक्य वितते ग्योम्नि विधुं मुख् रुषं प्रिये ?।" इश्यादौ विततपदार्थप्रयोउयत्वादेवार्थदोषत्वम्। रसदोषख्ञ्च-रसवृत्तिदोषध्वम्। यथा-"इसो मयि समुत्पन्नः ता दृष्टूवा मृगलोच- नामू" इत्यादौ रसादिशब्दप्रयोज्यो दोषो रसादावेव तिष्ठतीति रसदोषत्वम्। (६) दोषविशेषाणां पद्गतत्वादिकमुपपाद्यन् संख्यया निर्द्दिशति-दुःश्रव इति। अन्न द्न्द्वोत्तरस्य भावप्रश्ययस्य प्रत्येकमभिसम्बन्धः "दन्द्वान्ते श्रयमायां पदं प्रत्येक मभिसम्बध्यते" इति न्यायात्। तेन (१)दुःशरवता, ब्रिविधा (२)अश्लीलता (३)अनु. चितार्थता (४)अप्रयक्तता (६)ग्ग्यता (६)अप्रतीतता (७)सन्दिग्घता (म)नेयार्थ- ता (९)निहतार्थता, इति लभ्यते (१०)अवाचकत्वम् (११) क्लिष्टश्वम्, विरुद्धा मर्ति कारयतीति विरुद्ध मतिकारी तस्य भाव: (१२)विरुद्धमतिकारिता, अविमृष्टः प्रा० धान्येनानुक्त: (गुणीभृतः) विधेयांशो मुख्यभागो यत्र तस्य भाव: (१३)मविमृष्टवि- घेयांशता विधेयाविमर्श हश्यर्थः। एते दुःश्रवश्वाद्यविमृष्टविधेयांशभावान्ता त्रयोदशदोषा पदवाक्ययोरुभयोरेव पदे वाक्ये च भवन्तीत्युत्तेण सम्बन्धः। एषु मध्ये केचिद्दोषा: पदांशेऽपि भवन्तीति सम्ब न्धः। तथा च दुशश्रवता, अश्लीलता, निहतार्थंता अवाचकता, नेयार्थता चेत्यादयो दोषा: पदांशेऽपि भवितुं शकनुवन्तीश्यथँः। निरथकासमर्थयोर्भांवौ ते तादशे। एवञ्र(१४) निरर्थकता (१५)असमर्थता, तथा (६६)चयुतिसंस्कारता चेति परे अन्ये दोषत्रयं पढे केवछपद एव भवन्ति न तु वाक्ये, तद्वीजं तत्तत् प्रस्तावे वक्ष्यामः। ननु दुःश्रवादिपदानां लक्षणपरत्वे विभागपरत्वाभावात् लक्ष्यानुपस्थितौ कर्थ लक्षणावाक्यत्वनिर्वाहः लक्षणवाक्यस्य लक्ष्यलक्षणसम्बन्घबोधकर्वाद्। तथा च विभा गवाक्याल्लक्ष्योपस्थितावेव हि विशेषलत्षणाकाडक्षार्या लक्षयाकथनयोग्यत्वम्, विभाग परत्वे तु लक्षणानुक्तेन्यूंनतेति चेत? मैवम्, दुःश्रवादिपदेभ्यो रूढियोगाभ्यामुभयार्धो. पस्थितौ लक्ष्यलक्षणयोरुमयोरपि प्रत्ययः । तत्र रूढयर्थो लक्ष्य: दुःखेन श्रूयत इति दुरुप. पदादू "इषद्दुःसुषु"इत्यादिनाखलू, 'दुःश्रव' इत्यादिरूपो योगार्थो लक्षणम्-यथा "घ्रोण- रसनचक्षुस्त्वकश्रोत्राणीन्द्रियाणि भूतेभ्यः" इति गौतमीये (१।१२०) इन्द्रियलक्षणसूत्रे रुढयर्थो लक्ष्य: जिघ्वतीति घ्राणमित्यादिरूपो योगार्थो लक्षणमिति। वस्तुतस्तु-दुःश्र- वादिपस्य आवृत्या एकस्य (रदस्य) लच््यपरत्म्, अपरस्य (यौगिकस्य) लक्षण परत्वमिति सुगमः पन्थाः ।

पददोषनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः। ६४७

(७) परुषवर्गातया श्रुतिदुःखावहृत्वं दुःश्रवत्वम्। यथा- (८) 'कार्त्तार्थ्ये यातु तन्वङ्गी कदाऽनङ्गवशंवदा।।' अत्रेदम्विचारणीयम्-पदानां वाक्यवटकत्वेन प्रथम्यात् प्रथमं तद्दोषनिरूपणं कृतं ग्रं्थकृता। तन्न च पदैकदेशस्य पदापेक्षयापि प्राथम्यम्। नच पर्दांशः पदनिरूष्यः प्रकृतित्व प्रत्ययत्वादिना मानात्, तस्मात् तद्दोषनिरूपणस्यैव प्राथम्यं भवतीति चेत् ? सत्यम्-उपदेशे हि तावत् प्राथम्यादिविचारणा, अतिदेशसतूपदेशाननतरमेव, नच पदैकदेशे दोषोपदेश, अतिदेशेनैव तल्लाभे लाघवात्। नच पदैकदेश एवास्तूपदेशः पदे स्त्रतिदेश इति वाध्यम्, पदैकदेशावृत्तीनामपि केषाञ्चित् पदवृत्तित्वेन तद पदेषूपदेश- स्यावश्यकत्वादिति। (७) यथाक्रमेण लक्षणानि प्रतिपिपाद्यिषुः प्रथमं दुःश्रवश्वलक्षणं प्रतिपादयति- परुषवर्णतयेति। परुषवर्णतया पदस्य कर्कशाक्षरतया श्रुतिदुःखावहत्वं श्रोत्रावच्छेदेन दुःख. जनकश्वं दुशश्वश्वम्। अस्य व्युत्पत्तिः प्रागेव निरूपिता। "परुषवर्णत्वं मुख्यार्थापक षंकरवे सति ओजोव्यञ्जकवसंत्वम्" एतच्चव्यक्तीमविष्यति गुणपरिच्छेदे। वीरादिष्व- दुष्ट्तया तद्तिप्रसङ्गवारणाय सत्यन्तम्, वीरादिषु मुख्योतकर्षकत्वेनाल्यादोषख्वात्। तथा च वीरवीभत्सरौद्रान रसानू विहाय इति बोध्यम्। अत एवायमनित्यो दोषः। स्व- यमपि वक्ष्यति "वक्तरि क्रोधसंयुक्ते" इति। (८) प्रथमं पदगतं दुःश्रवत्वदोषमुदाहरति-कार्त्तार्थ्यमिति। "कान्तवक्षसि संस्थाप्य करिकुम्भोपमौ कुचौ" इति मद्विरचितपूर्वार्द्धम्। अत्र चोदाहतानामसमग्रपद्यानां यथास्थलं तत्पूर्ततिमर्या विधास्यते। ग्रन्थकृत एतत् प्रकरणीयोदाहरणन्तु-काव्यप्रकाशोदाहरणानुरूपम्। तथा हि तत्र-"अनङ्गमङ्गलगृहापाङ्गभङ्गितरङ्गितैः। आलिङ्गितः स तन्वङ्ग्या कार्तार्थ्यं लभते कदा॥" हति। अनङ्गवशंवदा कामाधीना इयं तन्वङ्गी कृशाङ्गी कदा कार्तार्थ्य कृतार्थस्य भावः कार्त्ताथ्यमिति व्यञ् प्रश्ययः, कृतार्थतामित्यर्थः यातु प्रियसंगमात् प्राप्नोतु ॥ तत्र तथयो रेफयोर्थोगेन श्रुतिदुःखदायि पारुध्यम्, तत्पयुक्तरवेन प्रकृतरसध्यक्षक. वर्णाभावात् रसास्वादेन सुखानुभवमभिलषतः श्रोतुः श्रवणमात्रेणैव दुःखोत्पादना. द्वै मुख्यापादनेन रसप्रकर्षस्य विघटनाद्दु:शत्वम्। एवञ्च किपुनरस्य दूषकताबीजमिति जिज्ञासायाम्-नोद्वेगजनकत्वं तत्वम्, तथा सति शौद्रादावपि दोषतप्रसङ्गात् किन्तु रवायत्ते शब्दप्रयोगे कर्णोपतापकशव्दप्रयोगेण श्रोतुरुद्वेगो रसापकर्षायेति स एव तह्टी- जमिति फलितम्। अत एव प्रतिकूलवर्णादस्य भेदः तस्य कणोपतापाहेतुत्वाद्। अत एवं चानुकरणे वैयाकरणादौ वक्तरि श्रतरि वा रौद्रादौ रसे व्यङ्ये नीरसे च काव्येऽस्य दोषश्वाभावः। तथा च रसाद्यपकर्षकश्त्रेन श्रतुरुद्वेगजनकरवं दुःश्रवश्वमिति लक्षणं पर्य्यव- सितम्। नन्वेवमपि "कार्त्ताथ्यंम्" इात पदांशपारुष्यमेव न तु. पदपारुष्यमिति चेत् ? वाक्यघटक द्वित्रा दिपदपारुष्यप्रयु क्तवाक्यदुःश्रवत्व व्पदघ टकद्वित्रा दिवर्णपारु्यप्रयुक्तपदत्व- स्येव लक्षणत्वाऽभ्युपगमादू।

६४= साहित्यदर्पण :- [सप्तमरिच्छेदे-

(६) अश्लीलत्वं त्रीडाजुगुप्सामङ्गलव्यञ्जकत्वात्रिविधम्। क्रमेणोदाहरयम्- (१०) 'हसारिविजये राजन्साघनं सुमहत्तव ।।' ( ११) 'प्रससार शनैर्वायुर्विनाशे तन्वि । ते तदा ॥' (९) द्वितीयं पदगतमश्लीलत्वदोरष लक्षयन् तन्नैविध्यमपि दर्शयति-प्रश्लीलत्वमिति। श्रियं सम्यवशीकरणसम्पत्ति लाति गृह्णातीति "आतोऽनुपसगें कः" इति कः। का पिलकादिपाठात् श्रीशदगतरेफस्य असभ्यार्थान्तरव्यक्ञकश्वमित्यर्थः, "लक्ष्मीवान् लक्ष्मण: श्लील: श्रीमानू" इत्यमरः। वीडा लज्जा जुगुप्सा घृणा अमङ्गलं मङ्गलविरोधि "असुराः" इश्यादाविव नजो विरोधार्थकत्वात् व्यक्षकत्वमिह जनकत्वमेव। तच्चाश्लीलखं त्रिविधं त्रिप्रकारतवं न तु वस्तुनि त्रित्वमित्यर्थः । तथा च तीड़ाव्यञ्जकम्, जुगुप्सा व्यक्षकम् अमङ्कलध्यञ्जकञ्चेति। सामान्यलक्षणन्तु-व्रीड़ाजुगुप्साSमङ्गलान्यतमव्यञ्जक शब्दशवमश्लीलत्वम्। भौषानिबन्धनाश्लीलखं देशविशेष एव, संस्कृतनिबन्धनं तु स्वं. देशसाधारणमिति विशेष:। ।अयमप्यनित्यो दोषः "सुरतारम्मगोष्ठयादावश्कीलत्वं तथा पुनः" इश्यभिधीयमानत्वात्। (१०) द्वितीयं पदगतं व्ीड़ाव्यअ्षकत्वरूपमश्लीलत्वदोषमुदाहरति-तृप्तारिविजय इति। 'तेनाधुना स्वया लब्धं चक्रवर्त्तित्वमञ्जसा'। इतिमद्रचितोत्तराद्वंम्। हे राजन् ! दसानाम् अहङ्गारिणाम् भरीणां रिपूर्णा विजये तव सुमहत् साधने सैभ्यम् अस्तीति शेषः। साधन सैन्यं पुरुषलिङ्गञ्ज, "साधनं मृतसंरकारे सैन्ये सिद्धौषधे गतौ। निर्वतनोपायमेढूदापनेऽनुगमे धने"॥ इति मेदिनी। अश्र साध्यते रिपवःसुरतञ्वानेनेति साधनमिति व्युस्पत्य।नेकार्थस्यापि साधनशब्दस्य प्राकरणिकत्वात् सैन्यमर्थो वाच्यः विशालशिश्नरूपरत्वर्थो व्यक्षयः श्रोत्तणां वीड़ाजनको न तु व्रीड़ाव्यअ्जकस्तदप्रतीते:, तथा च सहदयानां सहसैव छज्जासङ्कोचसम्पादनात् राजविषयकरतिभावस्य प्रकर्षप्रतिबन्धकत्वेन अश्लीलख्म् पवञ्ञ अश्लीकार्थोपस्थित्या श्रोतुवमुख्यमत्र दूषकताबीजम्। (११) पदगतयोजुगुप्सा्यञ्जकाइ्लीलव्यञ्ज कयोरु भ योरेको दाहरणेनैव दर्शंयति- प्रसस्ारेति। "कामान्तरत्वां यदोद्याने सुरतार्थमहङ्गतः"इति मद्रचितपूर्वार्द्धम्। विरहोत्तरं नायिकां प्राध्य नायकस्योक्तिरियम्। हे तन्वि ! कृशाद्गि!तदा ते तव विनाशे जनावलोकनत्रासात् पलायनकाल हत्यथ:। मम दुःखोत्पादनाय वायुः समीरण: शनैः मन्दं प्रससार प्रवहति रम। अत्र प्रथमपादे "प्रससार" इति क्रियायाः कर्त्तृतयाऽन्वितो वायुशबदः भपानवायु व्यक्षनया घृणारूपजुगुप्साजनकः, दुःखकाले शनैः प्रसृतवायोरपानवायुतवप्रतीतेः, तेन श्रोतुजुंगुप्साजननेन रसप्रकर्ष प्रतिबन्धकत्वादशली लश्म्, द्वितीयपादे तु अदशने प्रयुक्ता विनाशशब्द: प्रसिद्धत्वात् मृशयुष्यञ्जकतया अमङ्गकाशङ्काजननेन श्रोतुर्वेमुख्योत्पादनात शृङ्गारस्य प्रकर्षप्रतिबन्धकत्वेनाश्लीलखम्।

पददोष निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:। ६४६

( १२) अत्र साधन-वायु-विनाश-शब्दा अश्र्ीला।। (१३) 'शूरा अमरतां यान्ति पशुभूता रणाध्वरे । एवञ्ज दूषकताबीजन्तु-अनुभवसिद्धरसापकर्षकाश्लीलार्थोपस्थितिः। नीरसे तु चमत्कारापकर्षकत्वं तस्याः । अथवा ताद्दशार्थोपस्थित्या शतुवमुख्यं तद्वीजम्, अस- भ्यार्थोपस्थितिर्हि श्रोत्नियसमूहे चाण्डालगमनमिव वैरस्यमापाद्यति। अत एव रमकथायाम्- उत्तानोच्छूनमण्डूकपाटितोदर सन्निमे। क्लेदिनि स्त्रीब्रणे शक्तिरकृमे: कस्य जायते।। अन्र दोषश्वामाव:, तादशार्थोपस्थितेः शमपोषकत्वात् एवं कामशास्त्रस्थितौ "करि हस्तेन संबाधे" हति वचयमाणोदाहरणे च न दोषत्वम् वैमुख्याभावाद्। शिवलिङ्ग- भगिनी-ब्रह्माण्डादिशब्देषु तु समुन्नीतगुप्तलक्षितेषु असभ्यार्थानुपस्थितेनीयं दोषः। अविनीतानादिप्रयोगयोगिश्वे सति भगवदादिसम्बन्धित्वं समुग्नीतत्वम्। शिवलिङ्ग. शब्दस्य जगदन्तर्यामि भगवति प्रसिद्धे वीडाद्यप्रतीतिरेव। अविनीतादिप्रयोगयोगित्वे सति रूठयर्थातिरिक्ताश्लीछर्थस्य योगेनोपस्थापकत्वं गुल्नत्वम्। यथा-भगिनीति। अत्र हि रूठ्यर्थस्थ झटित्युपस्थित्या तद्धावनया योगार्थस्य तिरोधानम्। ग्राम्यमृ तिजनै कदेशखवं लक्षितत्वम्। ब्रह्माण्डादिपद हि समुदायरूढया झटिति सम्यमर्थमेवोप. स्थापयति न स्ववयवेनासभ्यस्येति न दोष हश्यन्यत्र विस्तरः। अत्र प्रकृतोदाहरणानि- "साधनं सुमहद्यस्य यव्चान्यस्यावलोक्यते। तस्य धीशालिन: कोऽन्यः सहेतारालितां भ्रवम्॥

कश्चित्केशरदू षितेक्षण इव व्यामील्य नेत्रे स्थितः। मुग्धा कुड्मलिताननेन ददता वायुं स्थिता तन्न सा आ्रान्स्या धूर्वतयाऽथवा नतिमृते तेनानिशं चुम्बिता॥ मृदुपवनविभिन्नो सप्प्रियाया विनाशात् घनरुचिरकलापो निःसपरनोऽद्यजातः। इति विगलितबन्धे केशपाशे सुकेश्या: सति कुसुमसनाथे कं हरेदेषवहीं।" इति काव्यप्रकाशोदाहरणानां दूष्यांशः समादाय समुपात्तानि। उदाहरणान्तरं यथा- कुहू कुहूस्वरेगौव मधुरेण निरन्तरम्। मनो हरव्यं चूते कामं कूजति कोकिलः ॥ विभाते गृहमागम्य विष्ठिते शयनोपरि। व्यजनादाशु तन्वङ्गी तोषायामास सादरम्। मुदं सुमनसो यान्ति रमां वमन्ति दुर्जना:। इति राजेन्द्र! पश्यामितव जाते महोदये।। अन्र यथाक्रमं-चूत-विष्ठित-वमनशब्दा अश्लीलाः। (१२ ) ननूक्तोदाहरणेबु के शब्दा दोषं बोधयन्तीत्यत आह-अन्रेति। सपष्टीकृत.

(१३) तृतीयं पदगतमनुचितार्थत्वदोषमुदाहरति-शूरा इति। तत्र मनुचितो विवक्षितार्थतिरसकारकधर्मव्यअ्ञकोर्डर्थो यश्य तस्य भावः। तथा च उपश्लोक्यमान

६५० साहित्यद पंप :- [सप्तमपरिच्छेदे-

( १४) अभ्र पशुपदं कातर्यमभिव्यनक्तीत्यनुचितार्थत्वम्। (१५) अप्रयुक्तत्वं तथा प्रसिद्धावपि कविभिरनाद्टतत्वम्। यथा- अन्यत्र तु- व्यनकि निन्दां स्तोत्रे यत् पदं सतोतव्यनिन्द्ययोः। तात्पर्थ्यागोचरीभृते तत्स्यादनुचितार्थंकम्॥" "तात्पर्थ्यांगोचरीभूते" इति विशेषणोपादानं व्याजस्तुतिनिवारणाय तत्र निन्दास्तु

तत्राद्यस्योदाहरयं-शूरा इति। "अमरत्वं यथा प्राष्ठा योगिभिर्विमलाशयेः ॥ इति मदु- त्तरार्द्म्। शूरा वीरा रणाध्वरे युद्धयज्ञे "रणः कोणे छणे पुंसि समरे पुनपुंसकम्"। इति, "यज्ञः सवोऽधवरो याग: सपतन्तुर्मखः क्रतुः"॥ इति च मेदिनी। पशुभूताइछ्रागादिपशव इच "पशुरमृंगादौ छगले प्रथमे च पुमानयम्" इति रभसः। भिन्नग्रीवाः सन्तः अमरतां देवश्वम् "अमरा निर्जरा देवा:" इस्यमरः, यान्ति प्रयान्ति प्रतिपद्यन्ते इति यावत्। तथा चोक्तम्-"द्वाविमौ पुरुषव्यात्रौ सूयमण्डलभेदिनौ। परिवाड्योगयुक्तच रणे चाभिमुखे हतः ॥" (१४) अत्र 'पशुभूता' इत्यनुचितार्थत्वम्, कातरत्वाभिव्यक्त्या वर्णनीयस्य शौय्यस्य तिरस्कारात्। तदेव दर्शयति-प्रत्रेति। अन्न शौय्यें प्रतिपाधे पदान्तरानपेक्षमेव पशुपद कातरतामभिध्यनक्ति पशुपदार्थे कातरताया दर्शनात। विरुद्धमतिकृतु पदान्तरसापेक्ष तथेति तस्माद्भेदः। दूषकताबीजञ्ज विवित्षितार्थस्य शौर्य्यादेरपकर्षस्योपस्थितिः । अत्रापि च- "तपस्विभिर्या सुचिरेण लभ्यते प्रयत्नतः सन्निभिरिष्यते च या। प्रयान्ति तामाशु गति यशस्विनो रणाश्वमेधे पशुतामुपागताः।।" इति काव्यप्रकाशोदाहरणांशः ग्रन्थकृता संगृहीतः । द्वितीयं यथा- "प्रज्व लउ्जव लधारा व न्निपतन्ति शरास्तव।" हश्यादौ अप्रज्वसन्त्यां जलघरारयाँ प्रज्वलनबोधकत्वादनुचितार्थंत्वम्। तृतीयं यथा- दिवाकराद्रक्षति यो गुहासु लीनं दिवाभीतमिवान्धकारम्। क्षुद्वेऽपि नूनं शरएं प्रपन्ने ममत्वमुच्चै: शिरसामतीव। इत्यादौ असदूभृतेऽपि अन्धकारभये द्वितायार्धस्य तत्समर्थकत्वबोधनादनुचिता तार्थस्वम्। ग्रन्थकृदप्यनयोरनुचितार्थत्वं वक्ष्यति। (१५) चतुर्थमप्रयु क्तत्वं पददोषमुदाहरिष्यन्प्रयुक्तपदं व्याचष्टे-अप्रयुक्तत्व मिति। तथा प्रयुज्यमानतावच्छेदकरूपेण प्रसिद्धावपि कोषादिसिद्धमपि कविभि: पण्डितैः अनाहतश्वम् अनादरेण अपरिगृहीतत्वम्। कविभिरिति व्याकरणस्याऽप्युपलक्षणम्, तेन व्याकरणनिषिद्धस्य "घृधातोः घृतघर्मंघृणाभ्योऽन्यन्न प्रयोगस्य, वचिरन्तिपरो न प्रयुज्यते" इश्यस्य च सङ्ग्रहः। एवञ्ज लडहादीनां प्राकृतादिशब्दानां संस्कृतकाव्यनि वेशेऽयमेव, दोष इति बोध्यम्। तथा च-

पददोषनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः । ६५१

(१६ ) ................. 'भाति पद्मः सरोवरे ॥' (१७) अत्र पद्मशब्द: पुंलिङ्ग:। (१८) ग्राम्यत्वं यथा- (१६ ) .. ·. 'कटिस्ते हरते मनः ॥' "पदं तथा समाम्नातमपि व्याकरणादिभिः । कव्यनादरपातं यदप्रयुक्तं तदुच्यते।" नच निहितार्थेन सङ्कर: अनेकार्थत्वाभावात्। नाऽप्यवाचकेन तात्पर्यविषयधमंप्र. कारकप्रतीतेजनकरवात्। अग्रे "स्यातामदोषौ इलेषादौ निहतार्थाप्रयुक्तते" इति वक्ष्यमाणत्वादयञ्ञानित्यो दोषः । (१६) उदाहरति -भातीति। रविकिरणेन संम्भिव्न: शाहूल: परिवेष्टितः। त्रमरध्वनिना युक्तो भाति पद्म: सरोवरे। अन्र मत्पूरितपाद्त्रयम्। (१७) लक्ष्ये छक्षयां सङ्गमयितुमुश्थापयति-अन्रेति। पुल्लिङ्ग: पद्मशब्दोऽप्रयुक्त तादोषमापादयतीति वाक्यशेष:। पुल्लिङ्ग: पद्मशब्दः अमरकोशे प्रथमकाण्डे त्रयोदश वर्गे "वा पुंसि पद्मम्' इति प्रसिद्धिसत्त्वेऽपि कविभिः काप्यप्रयुक्तवेनानादतत्वात् तत्प्र. योगस्य प्रयोजनानुसन्धानव्यप्रतया सामाजिकानां रसस्य विलम्बनप्रतीतेः प्रकर्षप्रति- बन्धक इश्याशयः। अत्र दूषकताबीजमपि तादशकेविसमयलङ्गने प्रयोजनानुसन्धानव्य- ग्रतया मुख्यार्थप्रतीतिविलम्बः, यमकादि प्रयोजनसतत्वे तु नायं दोष:, अन्यत्राप्रयुज्यमान- स्यापि तदर्थ कविभिः प्रयोगस्य दर्शनेन व्यग्रताभावात्। एवञ्ज "पद्मान् हि मे प्रावृषि खञ्जरीटान्" इति नैषधे दोष एव। तथान्यदप्युदाहरणं यथा रघुवंशे द्वितीयसगें- "अथैकधेनोरपराधचण्डाद्गुरो: कृशानुप्रतिमाद्विभेषि। शक्योस्य मन्युभविता विनेतुं गाः कोटिश: स्पशंयता घटोघ्नीः।। अत्र स्पर्शयतेतिपदं "स्पृश संस्पर्शने" इति धातुपाठाद्दानार्थंकश्वाभावेऽपि "विश्रा. णनं वितरणं स्पर्शनं प्रतिपादनम्" इस्यमरे दानार्थकत्वेन प्रसिद्धिसत्वेऽपि सर्वंत्र तदनु- पलम्भनादप्रयुक्तमेव। (१८) पञ्चमं पदगतग्राम्यतादोषं निरूपयिततुमाह-ग्राम्यत्वमिति। लक्षणन्तु आपा- मश्स वलोकप्रसिद्धर्वम्। अप्रयुक्तश्वन्तु शास्रसिद्धख्वान्न तथेति भेदः । अश्लीले देशभा- षानिबन्धनमपि लज्जादायित्वम्, मत्र तु संस्कृतनिबन्धनमेवेति विशेष:। "ग्राम्यत्वमधमोक्तिषु" इति वक्ष्यमाणत्वात् अधमप्रयोगे ग्रम्यताया एव योग्य- त्वादुनित्योडयं दोषः। तथा च- "लोकमात्रप्रसिद्धं यत्पदं तद्ग्राम्यमुच्यते।" ( १8) उदाहरति-कटिरिति। "राका विभावरीकान्तसंक्रान्तद्युति ! ते मुखम्। तपनीयशिलाशोभा कटिस्ते हरते मनः॥" इति काव्यप्रकाशस्थसम्पूर्णापद्यम्। =३ सा०

६५२ साहित्यदर्पण :- [सप्तमपरिच्छेदे-

(२०) अत्र कटिशब्दो आ्रम्य: । (२१) अप्रतीतत्वमेक देशमात्रप्रसिद्धत्वम्। यथा- (२२ ) ............... "योगेन दलिताशयः ॥' (२३) अत्र योगशास्त्र एव वासनार्थ आरपशयशब्द: । (२०) लक्ष्ये लक्षणं योजयितुमाह-प्रत्रेति। कटिशब्दो ग्राम्य इति कटिपदं;ग्राम्य तादोषमावहतीश्यर्थः । अयम्भावः- श्रोणीनितम्बादिकमेव विदग्धैः प्रयुज्यते कटिपद- न्स्वविदग्धमात्रप्रयोज्यमिति ग्राम्यम्। इदमत्र बोध्यम्-पदं त्रिविरधं भवति ग्रार्म्यं नागरसुपनागरक्ष। तन्न ग्राम्यन्तूक्तमेव विदुग्धमात्रप्रसिद्धं नागरम्, ग्राम्यकक्षातिक्रान्तमप्राप्ननागरभावमुपनागरम्, नागरो- पनागरी विहाय ग्रम्यशब्दप्रयोगेण वक्तुरवैदग्ध्योज्तयनाद् ओ्रोतुवमुख्यं दूषकताबी जम। अत एव विदूषकादावधमे वक्तरि न दोषतवम्, तस्य तथैवौचित्येन वैरस्याभावात्। (२१) षष्ठं पद्गतदोषं निरूपयति-अप्रतीत्वमिति। प्रति प्रतिशास्त्रे इतं ज्ञातं प्रतीतम्, न प्रतीतम प्रतीतं- "नजभावे निषेधे च स्वरूपार्थेप्यतिक्रमे। ईषदथ च सादश्ये तद्विरुद्वतदर्थयोः" इति मेदिन्युक्तदिशा ननोऽल्पार्थकत्वेन शब्दानुशासनातिरिक्कशास्त्रमात्रप्रसिद्धमि- श्यर्थः, एकदेशमात्रे प्रसिद्धं न पुनः सवत्रेति यावत् अत एवाप्रयुक्तान्वेदः। उक्तन्च-"शास्त्रमात्रप्रसिद्धं यदप्रतीतं तदुच्यते"। अपञ्ञाप्यनित्यो दोष: "गुणः स्यादप्रतीतत्वं ज्ञत्वञ्चेद्वक्तवाच्ययोः ।" इत्यस्य वच्यमाणरवात्। (२२ ) उदाहरति-योगेनेति। "गङ्गाम्भसा पूतगात्रो योगेन दलिताशयः। निष्काम्यं कर्म कुर्वाणो जीवन्मुक्तो विभाव्यते" इति मत्पूरितांशत्रयम्। योगेन प्रकृतिपुरुषयोभेंदचिन्तनेन चित्तवृतिनिशेधेनेश्यर्थः, दलितः खण्डितः ।आशयो वासना संसारनिदानं मिथ्याज्ञानजन्यः संस्करविशेष इति यावत् यस्य स तथोक्तः । (२३) लक्ष्ये लक्षयां संयोजयितुमाह-अन्नेति। योगशास्त्र एव पातञ्जलयोगदशंना दावेव वासनार्थं आशयशब्दः अस्तीति शेषः। वासना चात्र संसारनिदानं मिथ्याज्ञान जभ्यः संस्कारविशेष एव स चैवंम्भूत आशयशब्दः (क)"क्लेशकर्मविपाकाशयैर परामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वर:" (१।२४) इति पातञ्जलसूत्रात् योगशास्त्र एव प्रसिद्धो नान्य त्रेति भावः । एवञ्ज दूषकताबीजन्तु तच्छ्ाखानभिज्ञस्य ताद्ृशार्थानुपस्थितिः। अत एव यत्र तच्छ्रास्ताभिज्ञ एव प्रतिपाधः स्वयमेव वा परामशस्तत्र न दोष प्रश्युत व्युश्पत्ति सूचकतया गुणत्वम्। अरत्र- विधीयमानमण्येतन्न भवेत् कर्मबन्धनम्" इति काव्यप्रकाशोदाहरणांशमादायोहतम्। (क) क्लेशा अविद्यादय:, कर्माशि सुकृतदुष्कृतानि तत्फलं विपाकः, आशयो वासना तैरप] रामृष्टः त्रिष्वपि कालेषु अस्पृष्टः अ्रन्येभ्यः पुरुषेभ्यो विशिष्यत इति पुरुषविशेष ईश्वर इति तदर्थः।

पददोषनिरूपणम् ] लक्षमीविराजित:। ६५३

(२४) 'आशीः परम्परां वन्यां कर्रों कृत्वा कृपां कुरु॥' (२५) अत्र वन्दामिति किं बन्दीभूतायामुत वन्दनीयामिति संदेदः । (२६) नेयार्थत्वं रूढि प्रयोजनाभावाद शक्तिकृतं : ल््यार्थ प्रकाशनम्। यथा- (२७) 'कमले चरणाघातं मुखं सुमुखि। तेऽकरोत्। (२४) सप्तमं पदगतमसन्दिग्बव्वमुदाहरति-पशीरिति। तल्लक्षणन्तु-"सन्दिग्धं तत्त ताश्पय्यंसंशयो यत्र जायते।" तथा च वक्ततात्पर्य्यंसन्देह्वविषयीभूतार्थद्वयोप स्थाकत्वं सन्दिग्घत्वम्। अयमप्यनित्यो दोषः "सन्दिग्धत्वं तथा व्याजसतुतिपय्यंवसायि चेत्" इति वक्ष्यमाणत्वात्। "आलिद्गितस्तत्रभवान् सम्पराये जयश्रिया!" इति काव्यप्रकाशे पूर्वार्द्धम्। सम्पराये युद्धे जयश्रिया आलिङ्गितः तत्रभवान् पूज्यः त्वं बन्दां बन्दनीयाम् (नमस्याम्) आशी: परम्परां जितशत्रुप्रयुक्तामाशीर्वादपछक्ति कर्णे कृत्वा आकण्यं कृपां कुरु विधेहीत्यर्थः 'आलिङ्गित' इत्यनेनानायासजयं द्योतयति। (२६) लक्ष्ये छक्षणं योजयितुमाह-अत्रेति। बन्द्यामिति 'रलयोर्डंलयोश्चैव शसयोबंव योह्तथा। वदन्त्येषाज्ज सावण्यंमलङ्गारविदो जना: ॥I' इत्यमियोक्तया बबयोरभेदात, बन्दी- भूतायां युद्धे हठहतमहिलायाञने। बन्दनीयां नमस्यां चारुत्वेन प्रसंशनीयामित्यर्थः। सन्देहो वकतात्परय्यसंशयः बवयोरुद्धिमूळकः सन्दिग्धतादोषज्ञनयतीति शेषः । तथा च प्रकरणादिनियमाभावात् बन्दीजनस्य वक्तरवे कृपाया अधिकरणे सप्तम्येकवच- नान्तश्य बन्दीशब्दस्य वन्दामिति रूपं भवति तत्राशी: परम्परां कयों कृत्वा बन्धां हठहतमहिलायां कृपां कुरु इति सम्बब्ध:, किञ्ञित्प्राथिनो जनस्य वक्तत्वे तु आशी: परम्परामित्यस्य विशेषणत्वेन ण्यत्प्रत्ययान्तबन्दघातुसिद्धस्य बन्दाशन्दस्य द्वितीयै- कवचने बन्दयामिति रूपं भवति तथा च तत्र बन्दां नमस्याम् आशी परम्परां कर्णे कृत्वेति सम्बन्धः। एवज्ज बन्दयामित्यानुपूर्ष्या उभयसाधरणत्वेन विनगमनाविरहादर्थंद्वयस्मृतौ सन्देहेन श्रोतुरेकतरनिर्णयव्यप्रतया शाउदबोधविलम्वेन राजविषयकरतिभावबोघस्य विलम्बेन प्रतीतेर्दोंपखम्। दूषकताबीजञ्ज उद्देश्यनिश्चयाभाव इति बोध्यम्। (२६) अष्ट्मं पद्गतं नेयार्थत्वं निरूपयति-नैयार्थत्वमिति। नेयो न्यायराहित्येन कवे: स्वेच्छया कल्पनीयोऽर्थो यस्य तस्य भावस्तत्वम, रूढ़िप्रयोजनाभावातू निदूदुंष्टलक्षणाया: कारणभूतयो: रूढिप्रयोजनयोरसत्त्वाद्धेतो: असक्तिकृतं कवेरसामर्थ्यंमान्रेण प्रयुक्त न तु रूढिप्रयोजनयोरन्यतरेण प्रयुक्किमित्यर्थः। रूढिं प्रयोजनं वा विना शश्यसम्बन्धमात्रे णाशक्यार्थोपस्थापनमिति यावत्। तथा च नेयरवं नाम निरूढ़ा लक्षणा: काश्चित्सामर्थ्यादभिधानवत् क्रियन्ते साम्प्रतं काश्षित्काश्चिन्नैव स्वशक्तित: ॥ इत्यादिभट्टवात्तिकेम, अरुाधिकरणे रूढ़िप्रयोजनाभ्यां विना निषिद्धा या लक्षणा तद्विषयत्वम्। अयं खु नित्यो दोष: प्रतिप्रसवाभावेन सर्वंदैव हेयत्वात्। (२७) उदाहति-कमल इति ।

६५४ साहित्यदूपण :- [सप्तमपरिच्छेदे-

(२८) अत्र चरणाघातेन निर्जितत्वं लक्ष्यम्। (२६) निहतार्थत्वमुभयार्थस्य शब्दस्याप्रसिद्धेडयें प्रयोग: । यथा- सुह दंशंनसंप्राप्तानन्दोद्वारशोभने। इतिमत्पूरितपूर्वाद्धंम्। हे सुमुखि! सुन्दरवदने ! ते तव मुखं (कत्त) कमले पद्मे चरणाघातं (कर्मं) पादप्रहारमकरोत्। (२८) लक्ष्ये लक्षयां योजयितुमाह-अन्रेति। चरणाघातेन चरणाघातपदेन वाक्ये- डपि लक्षणास्वीकारात् निर्जितत्वं मुखकत्तक पद्मल्य विजितत्वम्, लक्ष्यं लक्ष्यार्थो नेयार्थसं दोषमापादयतीति शेषः । सुखस्य चरणासम्भवात्तदाघातस्याउप्यसम्भवेन मुख्यार्थस्य प्रतीत्यभावः स्वजन्यचरणाघातपराभवः स्वजन्यवृत्तिपराभवत्ववत्वं मुख्य लक्ष्ययो: सम्बन्धः । एवज्जान् रूढ़िप्रयोजनातिरिक्त्तनिश्रयेन कवे: शक्तयभावनिश्चयः। ततो लक्ष्योपस्थिति: ततः शाब्दप्रतीतिरिति तट्टिलम्बेनैव रसप्रतीतिविलम्ब इति दोषः। तथा च लक्षणाजन्यवोधे रूढिप्रयोजनान्यतरज्ञानस्य हेतुत्वेन प्रकृते तदभावाद्वृ श्यभावेनार्थानुपस्थितिरेवात्र दूषकताबीजम्, अत एवाप्रयुक्तादूभेदः । नन्वन्र निर्जित- त्वातिशय एव कथ न प्रयोजनम, दर्शितं हि स्थाने स्थाने लचयार्थातिशयः प्रयोजन मिति चेवू? मैवम, अन्न हि लक्षणाजन्यबोधानन्तरं सादृश्यप्रतीतिरेवानुभवसिद्धा न तु निर्जितत्वातिशयप्रतीति: तात्पर्य्याभावात् मुख्यलक्ष्ययोरुपदर्शितसम्बन्घसम्भ- वाच। नच सादश्यप्रतीतिरेव प्रयोजनमिति वाच्यम्। वक्त्र्यादिवैशिष्टयसहितया- र्थंव्यअ्नयैव तस्य जननात्। लक्षणाप्रयोजनस्य तु लक्षणामूलव्यक्ञनाजन्यत्वनियमात्, सादृश्यस्य च लक्ष्यार्थतद्षृत्तिघम्मान्यतरसम्बन्घश्वाभावात् प्रयोजनस्य तदन्यतर- वृत्तित्वनियमादिति वागीशा महुः। केचित्त- "स्वसङ्केत प्रक्लप्नार्थ नेयार्थंमिति कथ्यते।" इति भोजदेवोक्किरेव युक्तियुक्तम, नेयार्थं इति पदेनापि तथैव प्रतीतेरिति वदन्ति। उदाहरणान्तरं यथा- नवकुमुदवनश्रीरहासके लिप्रसङ्गा- दधिकरुचिरशोभामप्युषां जागरित्वा। अयमपरदिशोडक्के मुञ्चति स्रस्तहस्तः शिशयिषुरिव पाण्डुग्लानमात्मानमिन्दु:।। अत्र "स्स्तहस्ते"ति पदस्य नेयार्थत्वम्। (२8) नवमं पदगत निहतार्थत्व निरूपयति-निहितार्थत्वमिति। उभयार्थस्य यत्किञ्चिदर्थद्वय प्रतिपादकस्य निहित: प्रसिद्धेनाविवच्ितेनार्थेनाप्रसिद्धतया व्यवहितो विवक्षितार्थो यख्य तस्य भावस्तरम्। तथा च- "प्रसिद्धेनाSप्रसिद्धोर्ऽर्थो यस्यार्थैन विधीयते। तत्पदं व्यर्थमुदितं निहतार्थं प्रचक्षते॥" लक्षणया प्रयुक्ते स्वसतिप्रयोजने नेयार्थतवं दोष: सति तु प्रयोजनेऽदोष एव। इलेष- यमकादिव्यतिरिक्तस्थले गूढेऽप्यर्थ क्वचित्प्रयोगाच्वाप्रयुक्तसङ्करः। अप्रयुक्तस्य तु इलेष. यमकादिनिर्वाहार्थमेव प्रयोग इति ततो भेदः। एवञ्ञ्ामित्योडयं दोषः "्यातामदोषौ श्लेषादौ निहतार्थाप्रयुक्तते"ति वक्ष्यमाणत्वात्।

पददोष निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः। ६५५

(३०) 'यमुनाशम्बरमम्बरं व्यतानीत् ।' (३१) शम्बरशब्दो दैत्ये प्रसिद्ध:, इह तु जले निहतार्थः। ( ३२ ) 'गीतेषु कर्यामादत्ते।' (३३) अभ्राड् - पूर्वो दाञ्-धातुर्दानार्थेंडवाचक: ।

( ३०) उदाहरति-यमुनेति। "नवनीरदकान्तिनाम्बुकेलिप्रहतानां व्रजसुन्दरीकुचानाम्। मदपुज्जभरेण मोदमानं यमुनाशम्बरमम्बर व्यतानीत्।।" इति समस्तपद्यम्। यमुनाशम्बरं यमुनाजलम् अम्बरम् आकाश व्यतानीत् व्याप्तवत्। (३१) लक्ष्ये लक्षणां योजयितुमाह-शम्बरशब्द इति। दैत्ये प्रद्युम्नेन छातिते दैप्यविशेषे। जले जलविषये निहतार्थः प्रसिद्धेनाविवक्षितेन दैत्यार्थन अप्रसिद्धतया व्यवहितो विवक्षितोऽर्थः तिरोहितार्थ इति यावत्। अत एव निहतार्थताञ्जनयती त्यर्थः। अत्र प्रसिद्धस्येव दैत्यार्थस्य द्रागुपस्थित्या विवक्षितस्य जलार्थस्य बिलस्वेनो पस्थितिदूंषकताबीजम्। तथा च प्रसिद्धेनाप्रसिद्धस्य व्यवहितत्वादप्रतीत्या यमुनाविष- यरतिभावबोधस्यैवाप्रतीतेदोषः। नच नपुंसकलिङ्गरूपव्प्क्तिविशेषात् जलस्येवोपस्थि- तिरिति वाच्यम्, तुल्यप्रसिद्धिकस्थले एव तस्य नियन्त्रितत्वात्। अन्र तु प्रसिद्धिव- शाव छिङ्गाननुसन्धानेऽपि पदमान्नेणैव प्रथमतः तदुपस्थित्यवलम्बनात् लिङ्गस्थान्वयस्य च बोधाप्त पश्चादेव जलप्रतीतेः। (३२) दशमं पदगतमवाचकत्वदोषमुदाहरति-गीतेष्विति। विवक्षितधर्म विशिष्टस्य विविष्षित धर्मिणः क्वापि न वाचकत्वमवाचकत्वमिति लक्षणम्। तथा च- तात्यय्यं विषयीभूत वस्तुधर्मंप्रकारिका। यतो न जायते बुद्धि: पदं तरस्यादवाचकम्।। नग्वेवमसमर्थेडतिव्याछ्विरिति चेत ? मैवम्, तस्य क्वचिच्छ्रक्तिस्वीकारात्। नेया. ्ंत्वे यथाकथञ्विल्लक्षणया विवस्ितार्थंवाचकत्वात्, निहितार्थत्वे च अप्रसिद्धस्थापि विवच्ितार्थस्य वाचकत्वसम्भावनान्नातिव्यािः । अत एवायं सवदैव हेयत्वाद् निश्यो दोषः । "व्रजोपवनतः शश्वत्समागतस्वरेव्तियम्। गीतेषु कर्णमादत्ते गोपिका ध्यानतत्परा ॥" अत्र मद्रचिरतांशत्रयम्। (३३) लक्ष्ये लक्षरां योजयितुमाह-त्रत्रेति। दाघातोर्दाने शक्तिरूपसामर्थ्यंसत्वे- डप "आ" इत्युपसर्गेण ग्रहणे एव, शक्तेनियमितत्वात्। 'उपसर्गेण धारवर्थो वलादन्यः प्रतीयत' इति न्यायात्। आड्पूर्वो दाघातुर्दानार्थे अर्पणीयार्थविषये अवाचकः वाचकता शक्तिहीन: अभिधाशक्तिरहित इति यावत्। अत एव "आदत्ते" इति पदमवाचकत्व दोषअ्जनयति विवक्षितार्थाप्रतीत्या रसप्रतीतेरेवाभावादित्याशयः। तथा च दूषकता- बीजन्तु विवच्तितार्थानुपस्थितिरेव।

६५६ साहित्यदर्पण :- [सप्तमपरिच्छेदे-

(३४) यथा वा- 'दिनं मे त्वयि संप्रात्ते व्वान्तच्छुनापि यामिनी ।।' (३५) अत्र दिनमिति प्रकाशमयार्थेऽवाच कम् । (३६) क्विष्टत्व मर्थप्रतीतेर्व्यवहितत्वम्, यथा- (३७) 'क्षीरोदजावसतिजन्मभुवः प्रसन्नाः ॥' (३८) अत्र च्षीरोदजा लक्ष्मीस्तस्या वसतिः पदं तस्य जन्मभुवो जलानि। (३४) ननु "दाशवातोर्दनार्थे अभिधासत्वेन कथमवाचकत्वमिति चेत्? मैवमू, 'डुदाञ् दाने' इश्युपदेशात् घात्वर्थप्रतिबन्धकोपसर्गरहित "दाश्घातोरेव दानेऽमिधा स्वीकारात्। वस्तुत उपसर्गसत्येपि "पद्यमारचयति" इत्यादिवत् सम्यगर्थो भविष्य तीत्यरुचेराह-यथा वेति। 'तमोऽन्वहं त्वद्विरहे ह्यालीन्नाथ! व्यापवत्'। इति मत्पूर्वंद्धिम्। मे मम दिनं प्रकाशमयमित्यर्थं:। (३९) लक्ष्ये लक्षणं योजयितुमाह-प्रत्रेति। दिनमिति। सू्य्यंस्यास्तमयनपर्थ्य न्ततद्ृत्यवच्छित्नयामचतुष्टयकालविशेष एव दिनशब्दवाच्यत्वाह्िति भावः। शङ्गाररसप्र तीतिविलमबनं दूषकताबीजम्। अत्र- हा! घिक सो किल तामसी शशिमुखी दषटा मया यत्र सा तद्विच्छेदरुजान्धकारितमिदं दुग्धं दिनं कल्पितम्। किं कुर्म: कुशले सदैव विधुरो धाता न चेत्तत्कथ ताडग्यामवतीमयो भवति मे नो जीवलोकोऽधुना।। इति 'काव्य प्रकाशोदाहरण सुपजोध्यम्। तत्रापि "दनमिति प्रकाशमयमिश्यथेंऽवाचकम्" इत्युक्तम्। (३६) एकादशं पद्गतं कलिष्टत्वदोषं निरूपयति-क्लिष्टत्वमिति। भर्थप्रतीतेर्व्यवहि- तत्वमिति। अर्थस्य विवक्ितस्यान्वितविशेषस्यार्थस्य प्रतीतिः प्रतिपत्तिस्तस्या 8पव- हितश्वं विलम्बितत्वमित्यर्थः। आकाङ्क्षासत्तितात्पर्य्यंज्ञानरूपकारणविलम्बेन विल म्बारस्वार्थबोधजनकत्वमिति यावत्। निहतार्थादौ तु शक्यतावच्छेदकरूपेण प्रकृतपदाथा- पस्थितिरेव व्यवहिता इह तु शक्यतावच्छेदकस्य प्रकृताप्रकृतसाधारण्यात्तेन रूपेणो. पस्थितावण्यन्वितविशेषानुपस्थितिमात्रमिति ततो भेदः। अयञ्न नित्यो दोषः अनुकरयं विना समाषानानुपन्यासेन सवदैव हेयत्वात्। (३७) व्यवधानञ्ज द्विधा। क्कविदन्वितान्वयवशेन विशेषाप्रतीतौ कालिकव्यव धानम्। क्वचित्तु मनासत्तिरूपं व्यवधानम्। तव्राद्यं पदगतमुदाहरति-बीरोदजेति। ता: क्वाप्यहोः! घनघटा विलयं प्रयाता ज्योहस्नाश्चिराय मुदिताश्च विलासशीलाः। क्षंरोदजा वसति जन्मभुवः प्रसन्ना अद्यानुरअ्ञयति भास्वति दत्षिणाशाम्॥ इत्यत्र पद्यसमदायः। (३८) अर्थनिर्द्देशपूर्वक लक्ष्ये लक्षणं योजयति-अ्न्नेंति। अर्थप्रतीतेव्यंवधानादेव

पददोषनिरूपणम् ] लक्ष्मी विराजितः । ६५७

(३६) 'भूतयैऽस्तु भवानीशः ॥' (४०) अत्र भवानीशशब्दो भवान्याः पत्यन्तरप्रतीतिकारिंत्वाद्विरुद्धमतिकृत्।

विलम्बेन रसादे। प्रतीत्या। तत्प्रकर्षप्रतिबन्धकत्वाहोषः। एवञ्ञ दूषकताबीजं विवच्ित• विशिष्टार्थं प्रतीतिबिलम्बः। प्रहेलिकायाँ यमकादौ च चित्रोद्देश्यत्वेन प्रतीतिविलम्बस्ये- ष्टत्वाददोषशवम्। मत्तोक्तयदौ गुणध्वमपि तदौचित्यात्। तथा चानित्योडयं दोषः। अना- सत्तिरूपं व्यवधानं तु वाक्यदोषे धम्मिलस्येश्यत्रोदाहरिष्यति। (३९) द्वादशं पदगतं विरुद्धमतिकारित्वदोषमुदाहरति-भूत्य इति। तल्लक्षणन्तु- प्रकृतार्थज्ञानप्रतिबन्धकौभृताप्रकृतार्थज्ञानजनकत्वम्। विरुद्धस्य मति विरुद्वां वा मति करोतीति विरुद्धमतिकृत तस्य भावः। अनुचितार्थाश्लीलनिहतार्थानां न परुपरप्रति वन्धकतेति तद्वयुदासः ! अमतपरार्थश्च व्यङ्गयरसयोरेव विरोधे इति न तत्सङ्करः । मयञ्ज नित्यो दोष: समाधोनाभावात। ब्रह्मादिभि: स्तूयमानो भक्तकाभोष्टफलप्रदः। भृतयेऽस्तु भवानीशो जगतां चन्द्रशेखरः । अन्न मद्रचितांशत्रयम्। (४० ) लक्ष्ये लक्षणं योजयति-प्रत्र भवानीति। अयम्भावः-भवेति वक्तव्ये भवानीश इत्युक्तम्, भवानीशब्दः भवस्य महादेवस्य पत्नीत्यर्थे "पुंयोगादाख्यायाम्" इतिपाणिनिसूत्रेण ।भवशब्दानूडीप्रथ्यये "इन्द्रवरुणभवशव" इश्यादिना आनुगागमे च कृते सिद्ध इति,भवानीशशब्दः 'चैत्रस्य पत्न्या पतिः' इतिवत् भवान्याः पत्यन्तरे प्रती तिमुपस्थापयति। एवळ् आराध्याया देव्या एवं प्रतीतिरातङ्काधर्मविधायिनीति मति विरुद्धेति तेन श्रोतुवमनस्येन देवविषयकरतिभावप्रकर्षबोध प्रतिबन्धकत्वाद्दोषः । केचित्तु भवानीशब्देन पार्वतीत्वप्रकारक एव बोधो जन्यते अन्यथा भवानीशब्देन "अपर्णा पार्वतीदुगेश्या दि 'शिवाभवानीरुद्राणी' इत्यादीनां पर्य्यायत्वेन कोशे उपलम्भात् योगस्य पडजादिपदेब्विव साधुत्वार्थत्वात् "अविदितविभवो मवानीपतेः" इति महाकविप्रयो गाच्च भवानीशब्दः पार्वंतीत्वविशिष्टे रूढ एवेति न तत्र दोष इश्याहुः। तदोदाहरणान्तरं काव्य प्रकाशे- "गोर पि यद्वाहनतां प्राप्तवतः सोऽवि गिरिसुतासिंहः। सविधे निरहङ्कार: पायाद्वः सोऽम्बिका रमणः।।" अत्र "अस्विकारमण" इति विरुद्धां धियमुपस्थापयति। तथाहि अम्बिकापदस्य "मृडानी चण्डिकाडम्बिका" इत्यमरकोशात् गौरीव "अन्वा माता" इत्यमरकोशात् अम्बैवाम्बिकेति व्युत्पत्या च माताऽप्यर्थः प्रतीयते, अत एव "अम्बिकापावंतीमात्रो- छृंतराष्ट्रस्य मातरि' इत्यनेकार्थकोशा। एवं रमणपदस्य प्रीतिकर इव जाररूपासभ्यो डप्यर्थोडसत। तथा च "अस्बिकारमण" इत्यश्य गौरीपतिरित्यर्थ इव मातृपतिरित्य रथौऽपि गम्यत इति विरुद्धमतिकृत्वमित्याशयः। दूषकताबीजञ्ज विवचितार्थतिरस्कारार्थोपस्थितिः। अम्बिकापदस्य मातृवाचकरवे नृसिहपुराणम्- "श क्तित्वाग्लोकमातृस्वादम्बिका स्वं भविष्यसि" इति।

६५= साहित्यदपंग :- [सप्मपरिच्छेदे-

(४१ ) विधेयस्य विमर्शाभावेन गुणीभूतत्वम् अविमृष्टविधेयांशत्वम्। यथा- (४२) 'स्वर्गप्रामटिका विलुण्ठनवृथोच्छूनैः किमेभिर्भुजैः ॥' ( ११ पृ.) (४३) अत्र वृथात्वं विधेयम्, तच समासे गुणीभावादनुवाद्यत्वप्रतीतिकृत । भूतयेऽस्विति उदाहरणं ग्रन्थकृत :- न त्रस्तं यदि नाम भूतकरुणासन्तानशान्तात्मन रतेन व्यारुजता धनुर्भगवती देवाद्धवानीपतेः तत्पुन्नस्तु मदान्घतारकवधाद्विश्वस्य दत्तोत्सव: स्कन्दः स्कन्द इव प्रियोऽहमथवा शिष्य: कर्थ विस्मृतः।" इति काव्यप्रकाशोदाहरणमुपजीव्यम्। हदञ् विरद्धमतिकृदनेकधा। तत्र क्वचिर्समासान्तरविग्रहेण, कचिन्नामपदयोः समासे विरुद्वार्थनिरूढपदघटनया, क्वचिद्विवक्षितविशेषपरत्वे पदवैयथ्यंप्रसङ्गेनाविवच्तितवि शेषपरत्वग्रहेण, क्वचित्समासैक्यैSपि समस्यमानपद्योद्वयंर्थकतया भवति। तन्र तृतीय स्योदाहरणं दत्तमेवान्यस्यान्यतोऽनुसब्धेयम्। (४१) त्रथोदशं पदगताविमृष्टविधेयांशभावं निरूपयति-विधेयस्यांशस्येति । विधेयस्यांशस्य प्रधानस्य भागस्य विमर्शाभावेन प्राधान्येनानिर्दिष्टितया गुणीभूतत्वम् अप्रधानीभूतत्वम्। प्राधान्यज्ञात्र विधेयताप्रतीतियोग्यत्वम्, तदुकं तत्त्रवार्त्तिके- "यच्छन्द्रयोगः प्राथम्यं सिद्धत्वं चाव्यनूद्यता। तच्छव्दयोग मौत्तय्यं साध्यत्वञ्ञ विधेयता।" इति तथा चोद्देश्यविधेययोः पृथकपदाभ्यामुपस्थितिनं तु समासप्रविष्टस्वमित्यवगन्त. व्यम्। इदमत्रोदश्य विधेयभावविषये बोध्यम्-यच्छब्दप्रतिपाद्ं सिद्धत्वेन प्रतीयमा नमुद्देश्यम्' तदादिशब्दप्रतिपाद्यमुद्देश्यसम्बन्धितया अपूवंबोधविषयीभूतं विधेयं यथा- "यः क्रियावान् स पण्डितः" इश्यादौ क्रियावन्तमुद्दिश्याभेदेन पण्डितः स्वरूपसम्बन्घेन पण्डितत्वं वा विधीयते। यद्यपि यत्तच्छब्दौ!सवंत्र न प्रयु्येते तथापि गम्येते ताविति अयथावद्विनिद्वेंशो विधेयांशस्य यत्र तत्। अविमृष्टविधेयांशमलक्कारविदो विदुः॥ इत्युक्त्या च अविमृष्टविधेयांश एव विधेयाविमर्श इत्युच्यते। पदार्थानां मध्ये विधेयांशस्योपादेयत्वेन प्राधाण्यात्तस्य च तथात्वेनानिदंशोविधेयाविमशं इत्यथः । अयञ्ज नित्यो दोष: प्रतिप्रसवाभावेन सर्वदैव हेयश्वात। अ्रत्रेद म्बोध्यम्-अस्य हि क्रचित् समासेन विधेयांशस्य प्रधानश्याप्रधानेन निहेशः क्वचिदुद्देश्यविधेययोः पौर्वाप्य्यविप य्येयेण निरदेश:, तत्राद्ये पददोषत्वं द्वितीये वाक्यदोषत्वमिति। दन्तु पूर्वमेव (११ पृष्टे ) प्रदाशतं व्याख्यातञ्ज। (४३) उक्कोदाहरणे लक्षणां योजयितुमाह-अन्रेति। विधेयम्-उच्छूनत्वं तृथा' इति तन्न तत्पुरुषसमासे प्रायेणोत्तरपदस्यैव प्राधान्यात् व्रृथेति पूर्वपदस्य विधेयस्य गुणीभूतत्वादुच्छूनत्वांशे विशेषणीभूतत्वात् प्राधाव्येनानिद्देशात् अनुवाद्य्वप्रतीतिकृत् तस्यैवोद्देश्यत्वबोधजनकम्,। श्रयम्भाव :- उद्देश्यविधेयताशालिबोधे विधेयवाचक-

पददोघनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः । ६५

यथा वा- (४४) 'रक्षांस्यपि पुरः स्थातुमलं रामानुजस्य मे ॥।' (४५) अत्र रामस्यैति वाच्यम्। यथा वा- (४६) आसमुद्रच्ितीशानाम् ॥' (४७) अत्रासमुद्रमिति वाच्यम्।

"अनुवाद्यमनुक्तवैव न विधेयमुदीरयेत्। न हालब्घास्पद किञ्चित्कुत्त् प्रतितिष्ठतति।।" इति बृद्धवचनेन मनुवाद्यविधेययो:पौर्वापय्यं भावस्य नियमितत्वात्। अत एव सवत्र "हयं गेहे लक्ष्मीरियममृतवतिर्नयनयोः" इश्येव 'पर्वंतो वहिमान्' इत्येव चेष्यते न व्य- त्ययेन। प्रकृते उच्छूनत्वमात्रस्यानुवाद उचितो न तु वृथात्वविशेषितस्य। तथा च विधे- यश्वेन विवत्ितं वृथाश्वं समासे गुणीभूतमिति दोषः। किञ्जोद्देश्यं विधेयञ्च यदि पृथक. पदाभ्यासुपतिष्ठते तदा प्राप्तमुदिदिश्याप्राप्तं विधीयते पर्वतो वह्िमान् इतिवत्, न तु. समासे। अन्यथा 'वह्िमश्पर्वत' इत्यभिधानापत्तेः। (४४) विषयव्याप्तये उदाहरणान्तरं दर्शयति-रक्षांसीति। 'दर्शनत्रासदायीनि कठोरास्त्रकराणि च'' इति मद्रचित पर्वार्द्धम्। लक्ष्मणस्योक्तिरियम्। रामानुजस्य मेऽपि पुरः रक्ासि स्थातुमलं समर्थानि। शिर श्रालनकाक्का पुरः स्थातुं नाडलमेवेत्यर्थः। (४५) उक्कोदाहरणे विधेयाविमशंत्वमुपपाद्यितुमाह-पन्रेति। वाच्यं वक्तुं योग्य- म्,। अरयम्भाव :- विविधदुजयराक्षसमारणेन राम एव राक्षसविनाशकरवेनातिप्रसि ः। तेन हि प्रकृते रामस्य योऽनुजस्तस्यापि मम पुरतो रक्षसाः स्थातुमलं समर्थाः? इति हिरामसम्बन्धादेव साडहङ्कारं व क्तुर्लक्ष्मणस्याशयः। तन्र 'रामानुजस्य" इति समा सविधानाननेध्टसिद्धिर्भवति, भवति तु "रामस्य" सविभक्तिपदोपन्यासाद्। तथा च रामसम्बन्धबोधिकायाः षष्ठयास्तहपुरुषे लोपात् रामसम्बन्घस्य विधेयस्याविमर्शः, षष्ठी सत्वे तुन दोष इति भाव:। (४६) अस्ये वोदारणान्तरं दर्शयति-आासमुद्रेति। "सोऽहमाजन्मशुद्धानामाफलोद्य कर्मणाम्। आसमुद्दक्षितीशानाम् मानाकरथवर्त्मनाम्" इति रघु० प्रथमसगेंः। (४७) दोषं समर्थयति-अ्रन्रेति। आसमुद्रमिति। समासरहितमेव पदं वाष्यं वक्तुं योग्यमित्य्थ।। अत्रायमभिप्राय :- रघुवंशीयानामधिकारः समुद्रेष्वप्यासीदिति वक्तुराशयः, सत्ु "आसमुद्रत्तितीशानाम्" इति समासोक्तया नोपपद्यते, आसमुद्रं समुद्रपय्यन्त या च्षितिस्तस्या ईश इति बोधेन चितिमात्रस्यैवेशतवबोधनात्। असमस्तपदेन आसमुद्र क्षितीशानाम्, इश्युक्ते हि समुद्रेष्वपि तेषामधिकारत्वं स्पष्ट एवावगम्यते इति। तेना धिकारत्वान्वये प्रधानीभृतसमुद्रस्यापि विधेयस्य समासे गुणीभावात् विधेयाविमर्श इति। ० ४ सा०

साहित्यदपण :- [सप्तमपरिच्छेदे-

(४८) यथा वा- 'यत्र ते पतति सुभ्रु ! कटाक्षः षष्ठबाया इव पश्चशरस्य ।।' (४९) अत्र षष्ठ इवेत्युत्प्रेक्ष्यम्। (५०) यथा वा- 'अमुक्ता भवता नाथ ! मुहू्त्तमपि सा पुरा ।' (५१) अन्नामुक्तेत्यत्र 'नञः प्रसज्यप्रतिषेधत्वमिति विधेयत्वमेवोचितम्। (४८) कर्मधारये उद्देश्यान्वितविधेयस्य॥ विमर्शमुदाहरति-यथा वा इति। 'यत्र त' इति। 'तेन भेदितमनः परतन्त्ररवरिकङ्करव्वमुपैति स एव।" हति मद्रचितोत्तरार्द्म्। हे सुभ्रु ! पञ्ञशरस्य कामस्य षष्ठवाण इव ते तव कटाक्ष: वत्रष्टि: यत्र पतति। (४९) अन्नापि दोषं प्रदर्शयितुमाह -अ्र्प्रन्रेति। इत्युत्प्रेक्षितुं योग्यम् । अ्रयमाशय :- न खलु कामस्य वाणमात्रस्यैवासम्भवः, किन्तु पञ्ञवाणत्वात् षष्ठस्येव वाणस्यासम्भवः। तेन तदीयवाणगतषष्ठर्वमेवोत्प्रेक्ष्यतया विधेयम्, तस्य "षष्ठवाण इव" इश्यमिधाने नोपपन्नं भवति, षष्ठ्वस्य विधेयस्य तत्पुरुषसमासे गुणीभूतखवेन इवार्थसम्बन्घासमर्थ- त्वात् उक्तसमासे चोत्तरपदार्थसयैव मुख्यतवेन षष्ठत्वविशिष्ट्वाणत्वस्येव तदन्वयसम्भ वात्, स चाभिधातुर्नेष्ट इति। एवेति चेत् ? मैवम्, अन्चयसम्भवेऽवि उद्देश्यविधेय भावानवगमादभिमससम्बन्धानु. पपत्तौ अविमृष्टविधेयांश, पदार्थयोरन्वयस्यैवासम्भवेनाभिमतसम्बन्धानुपपत्तौ तु अभव- न्मतसम्बन्धतेति भेदात्। (२०) अभवश्मतसम्बन्घतादोष सन्देहा गोचरीभूतनवसमासगता वि मृष्टविधेयांशस्य शुद्धोदाहरणमुपपादयितुमाह-यथा वेति। "साम्प्रतं या परित्यक्ता हन्त ! नाकमुपाश्रिता"! इति मद्रचितपूर्वार्द्धंम्। (५१) अत्रासमासेन नजा निषेधी विधेयः 'न मुक्का' इति समासविधाने तुगुणी भृत त्वात्निषेघस्य विधेयत्वाप्रतीश्याविमृष्टविधेयांशत्वं दोष:। दूषकताबीजन्तु विर्वास्तत विधेयतानुपपत्तिः। तदेवोपपाद्यति-अश्रेति। प्रसज्यप्रतिषेधत्वमिति। प्रतियोगिनमस- मासेन प्रसज्य प्रसक्तीकृत्य प्रतिषेघत्वं क्रियान्वयरवादत्यन्ताभावत्वसित्यथः। तथा च मोचनाभावस्य एवात्रविधेयश्वात् असमासेनैव तथासवं बोधयितुमुचितमित्यत मह- विधेयत्वमेवोचितमिति। समासे तु तन्विचत्वस्येव प्रतीत्या पययुंदासश्वमेव तन्न तु विधेयस्य प्रतिषेधो न प्रतीयते इत्यतस्तस्याविमश इति भाव: । अत्र - "आनग्दसिन्धुरतिचापलशा लिचित्त सन्दाननैकसदनं क्षणमप्यमुक्ता। या सवदैव भवता तदुदन्तचिन्ता तान्तिन्तनोति तव सम्प्रति विग्धिगस्मान्॥" इति काव्यप्रकाशोदाहण मुपजीव्यम्। उदाहरणान्तरं यथा- अपण्डितासते पुरुषा मता मे ये सत्रीघु च श्रीषु च विश्वसन्ति। श्रियो हि कुवरित तथेव नार्थो भुजङ्गकन्यापरिसर्पणानि।

पददोषनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:। ६६१

यदाहु :- (५२) 'अप्राधान्यं विधेर्यत्र प्रतिषेधे प्रधानता। प्रसज्यप्रतिषेधोऽसौ क्रियया सह यत्र नञ्।।' यथा- (५३) 'नवजलवरः संनद्धोऽयं न हसनिशाचरः।' (५४) उक्तोदाहरे तु तत्पुरुषसमासे गुणीभावे नञ। पर्युदासतया निषेधस्य विधेयतयानवगम:। (५५) यदाहु :- 'प्रधानत्वं विधेयत्र प्रतिषेधेऽप्रधानता।

अत्र "ते पण्डिता न मता" इति विवक्षितं तच् नञः समालगतस्वाद्गुणीभूतमित्य विमृष्टविधेयाँशत्वम्। (६२) असमाल एव नजर्थस्य विधेयत्वरूपं प्राधान्यं प्रतियोगिनसत्वप्राधार्न्य, तादृशस्थले नजः प्रसज्यप्रतिषेधत्वमित्यत्र प्राचीनसंवाद दशयति-अाधान्यमिति। यत्र वाक्ये विधेननतिरिक्तपदार्थस्य भावस्य प्रतियोगिन इत्य्थः, अप्राधार्न्यं लजर्थाेक्षया अप्रधानता प्रतीतिः, उद्दश्यतया अमुख्यत्वमित्यर्थः, प्रतिषेधे नथे च प्रधानता, अस- मासवशादपरपदार्थेक्षत्वेन विधेयतया प्रधानता प्रतीतिः, तत्र असौ नज प्रसज्यप्र० तिषेध: अत्यन्ताभावज्ञापक इत्यर्थः। फलितार्थ दर्शयति-क्रिययेति। न पचतीत्यादौ आख्यातक्रियया सह समासाभावदर्शनात् क्रिययेश्यनेन अलमास एव लक्ष्यते, तथा च यत्र वाक्ये असमासे नज अलौ नज प्रसज्यप्रतिषेध इत्यर्थः। (६३) प्रसज्यप्रतिषेधार्थंकनज उदाहरणां दर्शयति-नवजलबर इति। विक्रमो- वश्याम्- "सुरधनुरिदं दूराकृष्टं, न तश्य शरासनम्। अयमपि पटुर्धाशासारो न वाणपरम्परा कनक निकष स्निग्धा। विद्युस्प्रिया न ममोवेशी॥" इति शिष्ट पादत्रयम्। गन्धर्वेणोवश्यां हतार्यां पुरुररवसस्तद्विरहे नवजलघरादौ निशाचरत्वादिप्रतीतिव- णनमिदम्। अयमाकाशे दश्यमानो नवजलघर एव सन्नदू: पवनेन स्तूपीकृत: किन्तु दक्यनिशाचर: कश्िद्वर्वितराक्षसो न भवति। अर्यं नवजलधरत्वाभाववानित्यर्थः। तथा चात्र ननः क्रियासाहित्याभावेऽप्यसमासाल् प्रसज्यप्रतिषेधता। (६४) अमुक्तेत्यन्र मुक्तक्रियया नमः साहित्येऽपि असमासाभावात् न प्रसज्यप्रति षेधतेति दर्शयति-उक्तोदाहरय इति। उक्तोदाहरणे अमुक्तेश्यादौ। तत्पुरुषसमासे न- तश्पुरुषसमास इत्यर्थ:। पय्युदासतया पय्युदासत्ववदनुवाद्यत्वप्रतीतिकारितया गुणीभववन पर्य्युदालवत्प्रतीयमानतया निषेधस्य प्रसज्यप्रतिषेधल्य विधेयतया प्राधान्येन अनव. गम: स्पष्टतयाप्रतीतिः। तथा च मुख्यस्यामुख्यतवेनोपन्यासादविभृष्टविधेयांश इति भावः । (५६) पर्य्युंदासल्येवाप्रधानत्वेनानुवाद्यत्व मुपपादयति-यदाहुरिति। प्रधानत्वमिति।

६६२ साहित्यदर्पण :- [सप्तमपरिच्छेदे-

पर्युदास: स विश्ञेयो, यत्रोत्तरपदेन नञ् ।।' तेन- (५६) 'जुगोपात्मानमत्रस्तो भेजे धर्ममनातुरः । अगृध्नुराददे सोऽर्थानसक्त: सुखमन्वभृत् ।।' (५७) अत्रातस्तताद्यनूयात्मगोपनाद्येव विधेयमिति नय र्युदासता गुणी भावो युक्तः। (५८) ननु 'अश्राद्धभोजी ब्राह्मणाः' 'असूर्यपश्या राजदाराः' इत्यादिवत् 'अमुक्ता' इत्यत्रापि प्रप्ज्यप्रतिषेधो भवतीति चेत् ? (५ह) न। अत्रापि यदि भोजनादिरूपक्रियांशेन नञः संबन्धः स्यात्तदैव तत्र यत्र वाक्ये विधेनंञ् मिन्नपदार्थस्य प्रधानत्वमुत्तपदप्रधानतत्पुरुषवशादू विशेष्य त्वम्, विधेषप्रतियोगिभूताभावस्य प्रतिषेधे नजोऽप्रधानता समासवशात् अप्रती यमानविधेयतारूपाप्रधानता हत्यथा, तत्र स नञ् पर्य्युंदास अन्योन्याभावबोघको विज्ञे- यः शब्दुस्वभादिति भावः। अत्रापि फलितार्थ दर्शयति-यत्रोत्तरपद इति। पदञ्वात्र स्थानपरम्। प्रतियोगिपदोत्तरस्थाने यत्र नज इत्यर्थे यत्रोत्तरपदे, अर्थात् असमासेन पर्य्युदासो विज्ञेय इत्थर्थः, न पचतीत्यत्र उत्तरत्न नजसत्त्वात्त न पर्य्यदास इति भाव: । (६६) अस्योदाहणं दर्शयति-जुगोपेति। रघुकाव्ये प्रथमसगें दिलीपवर्णंनमिदम्। स दिलीप: अभ्रस्तः निर्मीक: सन्नेव आत्मानं शरीरं जुगोप ररक्ष "त्रस्ता भीरुमीरुकभी लुका:" इस्यमरः। न पुनरन्य इव त्रसावस्थायामेव "आत्मानं सततं गोपायीत" इति अ्तेरित्याशयः। अनातुर अरोगी सन्नेव धर्म भेजे कर्त्तव्यत्वेन सिषेवे न पुनरपर इव रोगाधयुपशमाभिलाषयेत्यभिप्रायः । अगृध्नुः तृष्णाशून्यः सन्नेव "गृणनस्तु गर्धनः लुब्धोऽमिलाषुकसतृष्णक" इत्यमरः, अर्थात् करस्वरूपधनानि आददे प्रजाभ्यः स्वीकृ तवान् न पुनरन्य इव लोभभावेनेति भावः । असकः तत्पररहितः सन्नेव सुखम् अन्व भृत् सुखानुभवञ्ञचके न पुनरितर इवासक्तहृदय एवेत्याशयः। (६७) अत्र पय्युदासे गुणीभूतो निषेधोडनुवाद्यो न तु विधेयस्तदाह-अन्रात्नस्तते त्यादि। त्रस्ताभिन्नत्वादि अनूद्य कविना उद्देश्यतावच्छेदकीकृत्य आत्मगोपनाद्येव विधेय विहितमिति शेषः। गुणभावो युक्त इति तत्पुरुषसमासेनाप्रधानीभावः। तथा चात्रापि नाविमृष्टविधेयांशः। (५८) ननु(क)अश्राद्धभोजी(ख) असूर्यपश्या इत्यत्र समासेऽपि प्रसज्यप्रतिषेध रूपयोः श्राद्धभोजनाभावसूर्य्यंदर्शनाभावयोः प्रतीतिदर्शनात् तद्दृष्टान्तेन अमुक्ते. श्यत्रापि मोचनाभावरूपस्य प्रतिषेधस्य विधेयस्य सम्भवात्कुती विधेयाविमर्शप्रसक्ति रित्याशङ्कते-नन्विति। (५६) समाधत्ते-नेति। अत्रापि न केवलम् "अमुक्ता इत्यत्र "अश्राद्धभोजी" असू. (क) न श्राद्धं भुङ्क्ते इति वार्क्यं विभज्य नजः श्रद्धशब्देनासमर्थसमासं विषाय अभाद् शब्दे उपपदे सिनिविधातव्य:, न तु शिन्यन्तेन समासः कर्तव्यः। (ख) सूर्थ्यं न पशयन्तीति विग्रहः। आदिशन्तेनापुनर्गेया लोका इति बोष्यम्।

पददोषनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित: । ६६३

प्रसज्यप्रतिषेधत्वं वक्तुं शक्यम्। न च तथा। विशेष्यतया प्रधानेन तन्भ्ोज्यार्थेन वश्रेशेनैव नञः संबन्घात्। (६०) यदाहु :- 'श्राद्धभोजनशीलो हि यतः कर्ता प्रतीयते। न तञ्क्ोजनमात्रं तु कर्तरीनेविधानतः ।' इति। ( ६१) 'अमुक्ता' इत्यत्र तु क्रिययैव सह संबन्ध इति दोष एव। य्य पश्या', इत्यनयोरपि। भोजनादीत्यादिपदात् दर्शनस्य परिग्रहः। क्रियान्वयिन एवं प्रसज्य प्रतिषेघत्वनियमः "क्रियया सह यत्र नञ्" इति वचनात् अश्राद्वेत्यनयोरपि यदि भोजनदर्शन क्रिययोनंनर्थस्य सम्बन्धः स्यात्तदैव तथात्वापादनं सम्भवति, किन्तु तयो: स म्बन्ध एव तत्र नेति ध्वनयन्नाह-नच तथेति। तर्हि कुत्रान्वय इश्यत आह-विशेष्यतयेति। भुजिदृशो: कत्तरिविहिताभ्यां कृत्प्रत्ययाभ्यां भोजिरूपकत्रयशेन च सहैव नजो नजर्थस्य सम्बन्धात्। भोज्यार्थेनेश्युपलच्तयां तेन दर्शनकत्यशेनेत्यस्यापि सङग्रहः। इदमन्रावधे- यम्-अश्राद्धभोजीश्यादौ अह्ति भागद्वयम्-विशेषणत्वादप्रधानभृता भोजनादिक्रिया, त्रिशेष्यत्वात्प्रधानभूवस्तर्कर्ता च। तत्र नजः सम्बन्धसंशये "अध्यक्तं प्रधानगामि" इति न्यायात् प्रधानभूतेन कर्त्रा, साकमेव ननः सम्बन्ध इति क्रियेतरपदार्थसम्बन्धित्वात् पर्य्युंदासत्वमेव। केचित्ष डशिना सह सम्बद्धस्यापि ननः सूर्य्येण सह गमकत्वात्समास इति वर्दान्ति। तन्मते प्रसज्य प्रतिषेघत्वमेवायाति। (६०) कृत्प्रत्यये कत्र्युपस्थानात् "आाद्ुभोजी" इत्यत्र भोजनकत्तव प्रतीयते इत्य- त्राचार्य्यंसम्मतिमाह-यदाहुरिति। श्राद्धभोजनेति। मत्र हि शब्दोऽवधारणे सम्बन्ध- व्ास्य कर्ततेत्यनेन। एवञ्ञच ते गम्यमाने सुबन्त उपपदे धातोर्णिनिप्रश्ययो भवतीत्यर्थकेन 'व्रते" इत्यनेन कत्तरि णिनिप्रत्यय विधानात् श्राद्धमोजनशील: कत्तंव प्रतीयते "यस्मि- चथें यो यत्र जातः स तदर्थाभिधायी" इति न्यायादितिभावः, तु किन्तु तद्भोजनमात्रं केवलं श्राद्धभोजनं न प्रतीयते, अतो मुख्यतया कन्रेव साकं नञोऽ्वयः इति शेषः। दरशनकर्त्तारो राजदारा अपि प्रतीयन्ते इत्यपि ज्ञेयम्। तथा च तयोरपि श्राद्धभोजिभि व्नसूय्यं दर्शकभिन्वत्वम् इत्येवं पर्य्युंदास एवेत्यर्थः। (६१) समासस्थतन्नन्द्दष्टान्तेनापि अमुक्तेत्यत्र समास्थनजः पर्य्युदासत्वमेव सिध्य तीति सनसि निधाय अमुक्तेत्यत्र भोजीत्यतः किज्जिन्मान्रं वैलक्षण्यं दर्शयति-अ््मुक्तेति। तु अभोजीत्यत्र समास्थकत्तसम्बन्धा, अमुक्तेत्यत्रतु नजः क्रिययैव सम्बन्धः भवत्कर्तक मोचनाभावप्रतीतिबोधस्यानुभवसिद्धत्वादिति भाव:, अन्यथा मूहूत्रंमपीत्यस्यान्वयो न स्यात। दोष एव अविमृष्टविवेयांशदोष एव प्रधानस्य नजर्थस्य समासेनाप्रधानतया निहदशादित्यभिप्रायः। एतन्मते समस्यमानपदार्थकदेशे नञर्थसम्बन्घेऽपि समासाङ्गी कारः। दूषकताबीजन्तु रसादिप्रतीतिविलम्बनमेव। यदि पुनः कप्रत्ययार्थस्य कर्मणोड न्वयापत्त्या क्रियया सह नजर्थंश्यान्वयमस्वीकृश्य मोचनकमगौवान्वयोऽड्गीक्रियते तदा पुनरयम् "अब्राह्मणः" इतिवक्षत्रापि मोचनकमंपदस्यैव विधेयत्वं भवितव्यम्, एवञ्र ननः समस्ततया न रूपष्टप्रतीतिरिश्यविमृष्टविधेयांश्त्वमेवेति बोध्यम।

साहित्यदर्पण :- [सप्तमपरिच्छेदे- 833 (६२ ) एते च क्िष्टत्वादयः समासगता एव पददोषाः। (६३) वाक्ये दुःश्रवत्वं यथा- (६४) 'स्परार्त्यन्घः कदा लप्स्ये कार्तार्थ्ये विरहे तव ।।' (६२) व्यवस्थापयति-एते चेति। आदिपदेन विरुद्वमतिकारित्वविधेयाबिमर्श योग्रहणम, तथा च क्विष्टत्वविरुद्वमतिकारित्वविधेयाविमर्शास्तरय इत्यथः । समासगता एवे. ति न तु असमासेडपि पददोषा हत्यर्थः। अन्वितान्ववाधीनक्विष्टत्वस्य समार्सविना पद गतस्वासम्भवात्। अनासत्त्यधीन क्विष्टत्वे तु समासस्य एवासम्भवात् पदगतत्वं नारित। विरुद्धमतिकारित्वस्य पदार्थान्तरान्वयेनैव दुष्टत्वात् विधेयाविमर्शल्य चानुवाद्यविधेया र्थंकपदद्दयघटित्वाद् वा समासं विना पदशवासम्भवाद्। अत्रेदं बोध्यम्-क्लिष्टत्वादिदोषत्रयं पदान्तरसाहित्येनैव सम्भवति। तथा च तयोः पदयो: समासहतदैव समासेनैकपद्यात् पददोषता मसमासे वाक्यदोषत्वमेव। इतरेषां दुःवत्वादीनां समासेऽसमासे च पददोषत्वम्, द्वितीयपदनैरपेक्ष्येगीव दुष्टर्वादू। अत एव काव्यप्रकाशकृता-"अथ समासगतमेव दुष्टमिति सम्बन्वः, अन्यद् केवलं समास गत च' इत्यमिधाय कलिष्टत्वादीनुदाहत्य च दुःशवादिषु समासगतमपि- "सा दूरे व सुधासान्द्रतरङ्गितविलोचना। बर्हिनिर्हादनाहोडयं कालश्र समुपागतः।" अत्र "बहिनिर्हािनाहं" इति पदं समासादेकपद्यमित्युदाहतम्। त ुसारिणस्तर्क वागीशा अपि "विना समासं तेषामसम्भवात् "इत्याहुः। एव्" विना समास तेषाम सम्भवात्" रामचरणोक्तं हेयमित्यभिद्घता मतमेव हेयमित्यस्मद्गुरुचरणः। (६३) पद्घटितत्वाद्वाक्यस्य पददोपज्ञानोत्तरमेव्र वाक्यदोषाकाङ्कोदयात् "पदे पदांशे वाक्येऽर्थ" इत्युक्तक्रममतिक्रम्य प्रथम वाक्यदोषमेव दर्शयति-वाक्य इति। अन्न केचित्त-विशिष्टकतात्पय्यंकपद्लमूहो वाक्यम्, तदपेक्षदोषश्वमेव वाक्यदोष ध्वम्, तद्पेक्षत्वञ्ञ केषाज्ञिदात्मलाभाय केषाश्विन्न स्वोत्कर्षाय। तथा हिये केवला वाक्यदोषा येऽपि च विधेयाविमर्शादयो वाक्यगतास्ते वाक्य एव सम्भवन्तीत्यात्मला आय वाक्यमपेक्षनते। ये पुनः दुःशवत्वादयः पददोषा अपि वाक्यघटकद्वित्रादिपदगत त्वेनातिरायदोषतामापद्यन्ते ते स्वोत्कर्षलाभायैव वाक्यसापेक्षा इति। च्युतसंस्कारा समर्थयो: स्वत एवातिशयदोषयोनवाक्यघटकपद्द्यादिगतत्वेन कोऽपि विशेष:, निस्थकपदल्य वाक्यघटकत्वमेव नास्तीति नैषां वाक्यदोषावम्। एकस्य विवक्षितार्था- वाचकपदस्य प्रसिद्धार्थमादायापि कथज्ित् वाक्यार्थबोधोपपत्ति: सम्भवतीति नावचक त्वदोषस्य स्वत एवातिशय इति पददयादिगतत्वेनातिशयितो वाक्यदोषोऽयमिति यथा कथज्ञिद्विम जनीयम्" इश्याहु:। (६४) स्मरात्यन्घ इतिन। "मनोहारिणि ! पद्माक्षि ! ममान्त:सुखदायिनि!। इति मद्रचितपूर्वारद्म्। हमशारत्या कामपीड़या अन्ध: दिग्विदिगसंज्ञारहित: महं तव विरहे वियोगे कदा कार्तार्थ्यं त्वत्सङ्गमप्राप्त्या कृतार्थतां लप्हये प्राप्स्यामि। अत्र "समरात्यन्घ' "कार्त्तार्थ्यम्" इति पदठ्यस्येव परुषवर्णघठितत्वेन श्रुतिदुख

वाक्यदोषनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः। ६६५

(६५) कृतप्रवृत्तिरन्यार्थे कविर्वान्तं समश्नुते।। (६६) अत्र जुगुप्साव्यस्षिकाश्लीलता। (६६) वाक्यगतं जुगुप्साश्लीळदोषं दर्शयति-कृतप्रवृत्तिरिति । "उच्छ्िष्टभोजनं प्राप्य कृतार्थ स्वंहि मन्यते"। इति मद्रचितपूर्वाधम्। अन्यार्थे अन्यकविनिबद्धार्थे शब्दे च कृता विहिता प्रवृत्तिग्रंहणेच्छ्रा येन स तथोकः, कविः वान्तम् अन्योद्वमितं समश्नुते ग्रहोतुं प्रयतते अन्योद्दमितग्रहणाभिलाषी श्वेव निन्दारपदो जायत इत्यथ:। (६६) लक्ष्ये लक्षयां संयोजयितुमाह-अ्ररन्रेति। प्रवृत्तिशबदस्य पुरीषव्यअ्ञनात् घान्तशब्दस्य च उद्ध मनवाचकत्वादिति भावः। प्रवृत्तिशब्दस्य जुगुप्साध्यअ्करवं विज्ञ- प्रियादयः। यदि च प्रवृत्तिपदस्य ताहकू प्रसिद्धं जुगुप्साव्यक्जकत नाभ्युपेयते "वान्तं समश्नुते" हत्यत्र वान्तपदस्य जुगुप्साव्यअ्कत्वेऽपि "समश्नुते" इत्यस्य तथात्वाभावा- रकथं वाक्यदोषत्वमिति विभाव्यते तदा- "तेऽनयैर्वान्तं समश्नन्तिपरोक्सर्ग च भुअ्ते । इतरार्थंग्रहे येषां कवीनां स्यात्प्रवत्तेनम्।।" इति काव्यप्रकाशोदाहरणमेवोदाह ्त्तडयम्। अन्र हि वान्तोरस्गंशब्दौ छर्हितपुरीषार्थकतया जुगुप्सां प्रयद्छत इति वाक्यगत-

ब्रीड़ाव्यञ्जकमश्लील वाक्यं यथा तन्नव- "भूप ते रप सर्पन्ती कम्पना वामलोचना। तत्तत्प्रहरणोत्साहवती मोहनमादधौ॥" कस्थचिद्राजः सेनावर्णनेयम्। अत्रोपसर्पन्ती रतोद्यता रिरंसोद्योगवती कम्पयतीति वर्पना कम्पजनिका स्वदर्शनेन सातत्विकभावेन पुंसः कम्पयुक्तान् करोतीति भाषः । यद्वा शङ्कया स्वयमेव कम्पयुक्ता, तादशी वामलोचना सुन्दरनयना नायिका तत्तत्प्रहरणे कामशास्त्रप्रसिद्धे स्वजङ्गनेन पुरुषजघनताड़ने उत्साहवती सती भूपतेः मोहनं निधुवनवि लासा विशयम् आदधौ कृतवतीत्यर्थान्त्र व्यज्यते एवळ् विवच्ितवाक्यार्थंप्रतीतिदशाया मर्धान्तरव्यक्षनेन व्रीड़ादायिरवादुपसपश्तीत्यादिशब्दा दुष इति भावः। एवमन्यन्ापि। "विद्यामभ्यसतो रात्रावेति या भवतः प्रिया। वनिता गुह्यके शानां कर्थ ते पेछवं धनम्॥" अत्रोत्तराद्ें वनिताया गुह्ये गुपदेशे ये केशास्तेषां तथा पेलल्य अण्डकोषस्य बन्घन मिश्यर्थंस्थापि च प्रतीश्या दोषः । वाक्यगतममङलाइलीलत्वं यथा काव्यप्रकाशे- पितृवसतिमहं व्रजामि तां सह परिवारजनेन यत्र मे। भवति सपदि पावकान्वये हृदयमशेषितशोकशल्यकम्॥ पति गृहे प्राप्तशोकाया: कस्याश्चिदुक्तिरियम्। अन्र विवक्षितार्थ बोधकाले ता पितृ. वसति शमशानं व्रजामि यत्र रमशाने पावकान्वये अग्निसम्बन्धे मे मम हृदयम् अशेषि- तशोकशल्यक भस्मरूपं भवतीत्यर्थान्तरव्यञ्जनेन पितृवसतिपावकान्वयशब्दौ जनक. वेश्मपवित्रकारिवाचकावप्य मङ्गलार्थकत्वादश्लीलाविति बोध्यम्। एवमन्यदप्युदाहर णं यथा- "प्रवासयति या कान्तं वसन्ते गृहसंस्थितम्। विनाशपथदानेन पिशाचीसा न चाङ्गना"

६६६ साहित्यदपंग :- [सपमपरिच्छेदे-

(६७) 'उद्यत्कमललौहित्यैर्व क्र्ाभिर्भूषिता तनु: ।।' (६८) अत्र कमललौहित्यं पद्मरागः, वक्राभिर्वामाभिः, इति नेयार्थता। (६६) 'धम्मिद्लस्य न कश्य श्रेक्ष्य निकामं कुरङ्गशावाक्ष्याः । रज्यत्यपूर्वबन्घव्युत्पत्तेर्मानसं शोभाम् ।।' (७०) अत्र धम्मिल्लस्य शोभा प्रेक्य कश्य मानसं न रज्यतीति संबन्ध: क्विष्टः। (७१) 'न्यक्कारो ह्ययमेव मे यत' (११ पृ.) इति। अत्र संस्थित विनाशपदाभ्यां मरणार्थस्य विशाचीपदेन च प्रेतार्थस्य प्रकाशनाद्ोषः (६७) सङ्क्षेपायान्यान्दोषानुपेक्ष्य वाक्यगतनेयार्थत्वमुदाहरति-उद्यदिति। व क्राभि: वामाभि: स्त्रीभि: वत्रीि: उद्यद्विर्दीप्यमानैः वमललौहित्यैः पअमरागमणिभिः करणभूतैः तनुः शरीरं भूषिता मण्डिता। अत्र हि उत्पूवंस्येयधातोरुदयगिरिशिखरारेहणमुख्यार्थस्य पझ्मरगे बाघात् तज्जन्यप्रकाशे लक्षया। रूढसरवेऽपि पद्मरागप्रकाशस्योदयाजन्यत्वात् मुख्यार्थयोगा. भावान्नेयार्थश्वम्। (६५) अन्यदपि नेयार्थत्वं समर्थयितुमुपपाद्यति-प्रत्रेति। पद्मरागपदस्य परिवृ- श्यसहत्वात् कमलपदश्य एकपर्य्यायतासम्बन्घेन पद्मशब्दे, लौहित्यपदस्यापि एकपटर्याता सम्बन्धेन रागशब्दे, वक्रापदस्य च तत्सम्बन्घेन वामाशब्दे लक्षणा। तन्न यथा द्विरेफ- पदेन बहुवीहिलक्षणयोपस्थापिताद्वेफद्वययुक्तत्रमरपदादभिधयैव भृङ्गोपस्थिति: रूढेस्तत्र सत्वात्। प्रकृते तु लक्षितैः पद्मादिभिः पदैरमिधया पद्मरागवामानामुपस्थितिसत्वेऽपि रूढिप्रयोजनाभावान्नेयार्थत्वम्। के चिदिमां लक्षितलक्षणामाहुः। नच लक्षणाद्वयाभा- वात् कथमियं लक्षितलक्षणेति वाच्यम्, यत्र लक्षिताच्छ्रब्दादर्थाभिधानं तन्नैव लच्षित लक्षणाया: स्वरीकारात्। (६१) वाव्यगतं क्रिष्टत्व मुदाहरति-धम्मिल्लस्येति।कुर शावस्य हरिणशिशोः 'पृथकः शावकः शिशुः" इश्यमरः, अक्षिणी इव अक्षिणी लोचने यस्यास्तस्याः तथोक्ताया:, अपू. वंस्य विलक्षणस्य बन्धस्य बन्धनस्य व्युश्पत्ति: विशिष्टा उत्पत्तिः सम्बन्धो यत्र तथोक्तस्य धम्मिल्लस्य संयतकेशपाशस्य "धम्मिल्लः संयताः कचाः "इत्यमरः, तथा च संयता मौक्तिकदाम।दिबद्धा: कचा: केशसमूह: धम्मिल्ल इत्युच्यते "जुट्टी" इति मिथिला भाषायाम्। शोभां प्रेक्ष्य अवलोक्य कश्य पुरुषस्य मानसं चित्तं (कर्त) निकामम् अति• शयेन न रज्यति न हृष्यति अनुरक्त न भवतीत्यर्थः अपि तु सवंस्यैव रज्यतीत्यर्थः। (७) अत्र व्यवहितान्वयात् क्विष्टव्वमिति दर्शयितुमाह-प्रन्नेति। "कुरङ्गशावा क्ष्या: धम्मिल्लस्य शोभां प्रेक्ष्य कस्य मानसं न रज्यति" इति सम्बन्धे प्रतीतिव्यवधा नम्। तथा चान्योन्यान्वयिपदानामश्यन्तदूरस्थितत्वात् विशेषानुसन्धानेनैव तेषामन्यो न्यमन्वयो बोध्यत इति तद्विलम्बात् रसस्यापि विलम्बेनैव प्रतीते: प्रकषँ प्रतिबन्धकत्वेन कलिष्टत्वं दोषः । अनेकपद्गतत्वाद्वाक्यगतत्वमिति भावः । (७१) वाक्यगतमविमृष्टविधेयांशत्वमुदाहरति-न्यक्कार इति। एतच्च पूर्व व्या. ख्यातमेव।

वाक्यदोषनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः। ६६७

(७२) अत्र चायमेव न्यक्कार इति व्यक्कारस्य विधेयत्वं विवक्षितम्। तच्च शब्दरचनावैपरीस्येन गुणीभूतम्। (७३ ) रचना च पदद्वयस्य विपरीतेति वाक्यदोषः । (७४) 'आररानन्दयति ते नेत्रे योऽसौ सुभ्रु ! समागतः ।।' (७५) इत्यादिषु 'यत्तदोर्नित्यसंबन्धः' इति न्यायादुपक्रान्तस्य यच्छन्दस्य निराका छक्षत्वप्रतिपत्तये तच्छुं्दसमानार्थतया प्रतिपाद्यमाना इदमेतददः शब्दा विघेया एव भवितुं युक्ताः। अरत्र तु यच्छब्दनिकटस्थतया अनुवाद्यत्वप्रतीतिकृत्।

(७२) अत्रोक्तदोषं समर्थंयितुमाह-अत्र चेति। विधेयत्वं विबक्तितमिति। तस्यवा नन्तरप्रतीतिविषयश्वादिति भावः । तच्च न्यक्कारगतविधेयत्वञ्ञ, शब्दरचनावैपरीस्येन विधेयवाचकपदस्य उद्देश्यवाचकात् पूर्वंनिदृदशेनेत्यर्थः गुणीभूतम् अप्रधानीभूतम्। 'अनुवाद्यमनुक्त्वैव न विधेयमुददीरयेदि'ति नियमादिति भावः। अत एवं 'वह्निमान् पर्वत' इति न प्रयुज्यते। (७३) ननु विधेयपदस्य पूर्वनिपातेन दोषे पददोषत्वमेवोचितमिति कर्थ वाक्य दोषश्वमिश्यत मह-रचना चेति। पदद्वयस्य "अयं व्यक्कारः" इत्यन्र इदम्पदस्य न्यक्कार पदस्य चेत्यर्थः। रचना विन्यासः। तथाचानेकपद्प्रयुक्तत्वाद्वाक्यगतदोषश्वमिति भावः। उद्देश्यविधेयभावस्तुप्राक (६५६ पृ०) निरूपित एव। ननु "न्यककारोऽयमित्यत्रोद्देश्य- विधेयभावानुपपत्तिश्थंयोरेव तथा चा्थयोरेव वैपरीत्येन प्रत्ययादर्थस्यैवायं दोषो न वाक्यस्येति चेत् ? मैवम, रचनाया: शब्दघमंत्वेन तदन्वयव्यतिरेकानुविधानात्तदवोष ताथा एव स्त्रीकारात् विवक्षितार्थंस्य प्रकृतेऽदुष्टश्वाचचेति भोव:। (७४) अयं दोषो विधेयानुपस्थित्यापि सम्भवतीत्यमिप्रायेणोदाहरणान्तर दर्श यति-आनव्दयतीति। 'लावण्यादिसमायुक्तः पूर्णाचन्द्रनिभाननः। इति मद्चितपूर्वार्द्म्। य आनग्दयति असौ समागत इति सम्बन्धः । (७६) उक्तोदाहरणे दोषं प्रतिपाद्यितुमाह-इत्यादिष्विति। यत्तदोर्यंच्छउदतच्छ्र उदयो: निश्यसम्बन्धः मिथोऽपेत्िश्वरूपः सम्बन्धो नियत इत्यर्थः। उपक्रान्तस्य प्रस्तुतश्य उद्देश्यश्वेन कथितस्येत्यर्थः। निशकाङ्कत्वप्रतिपत्तये आकाङ्गापूरणाय तच्छ उद्दसमानार्थंतया तच्छुब्दवत्प्रस्तुतपदार्थोपस्थापकतया प्रतिपाद्यमाना अभिधीयमाना: विधेया एव विधेयप्रतिपादका एव न तूद्देश्यप्रतिपादका इति एवकारार्थः। अत्र तु 'आन• ऋदति' इश्युदाहरणे 'योऽसौ' इत्यन्र तु । अनुवाद्यत्वप्रतीतिकृत् उद्देश्यताज्ञानजनकः' 'अदः शब्द' इति शेषः। तथाहि 'य आनन्दयति असावागतः' इति यच्छब्दार्थानुवादेन तच्छब्दार्थपरामशंकतया असावित्यस्य विधेयपरामर्शकत्वमभिमतम् तच् न सम्भवति

धकोटिप्रवृष्टार्थकरवात्। उक्तन्यायेन च यच्छब्दः स्वार्थपरामर्शक्तच्छ्रबदाद्यभावाद् साकाङ्ड एवावतितिष्ठते। एवञ्ञ विधेयवाक्यस्यासम्पूर्ांतया उद्देश्यविधेयभावाप्रतीति- रिश्य विमृष्टविधेयांशश्वदोषः । अत्र- "अपाङ्गसंसर्गि तरङ्गितं दशोभ्रुंवोररालान्तविलासि वेल्वितम्। ६५ सा०

६६- साहित्यदर्पण :- ।सपमपरिच्छेदे-

(७६) तच्छन्दस्यापि यच्छुन्दनिकटस्थितस्य प्रसिद्धपरामर्शित्वमात्रम्। यथा- ( ७७) 'यः स ते नयनानन्दकरः सुभ्रु ! स आ्रगतः ॥' (७८) यच्छब्दव्यवधानेन स्थितास्तु निराकाडक्षत्वमवगमयन्ति। यथा- (७९) 'आरानन्दयति ते नेत्रे योऽधुनाSसौ समागतः ।।' (८०) एवमिदमादिशब्दोपादानेऽपि । विसारि रोमाज्ञनकळ्रुकं तनोस्तनोति योऽसौ सुभगे ! तवागतः॥" इति काव्यप्रकाशोदाहरणमुपजीष्यम्। (७६) अधुनाविमृष्टविधेयांशस्य प्रसङ्गाप्रसङ्गोपपादनाय शब्दरचनाप्रकारविशेषे- गैव अर्थविशेषस्यावगम इस्युपपादयितुमाह-तच्छब्दस्यापीति। न केवलमुदाहते अदः शब्दस्य तच्छब्दस्यापीत्यर्थः। तष्छद्दपदज्ञात्र इदमेतच्छब्दयोरप्युपलक्षणम्। प्रसिद्ध परामर्शित्वमात्रं केवलप्रसिद्धार्थबोधकत्वमेव न तु विधेयत्वबोधनेन निराकाङ्कश्वबोध प्रतिपादकत्वम्। तदुक्तम्- ख्याताथमनुभूतार्थ प्रक्रान्तार्थन्न तत्पदम्। यत्पदापेक्षयाहीनं न विधेयत्वबोघकृत्॥ इति। 1: (७७) उदाहरति-यः सइति। रमस्व स्वेच्छया तेन सह शक्रेण शचीव ख्म्। इति मद्रचितपूर्वार्द्धम्। अत्र यच्छुब्दसमीपस्थितस्य स हृर्यस्य प्रसिद्धार्थबोधकत्वम्, द्वितीयस्य "स' इत्यस्य विधेयबोधकत्वम्। एवञ्ञात्र उद्दश्यविधेयप्रतिपादकयोयंचछब्दतण्छब्दयोर्यंथा- यत्र तु प्रसिद्धादिपरामशिनोऽपि तच्छब्दस्य यत्पदेन सम्बन्ध: सम्भवति तन्न विधे- यत्वप्रतीतिकारिस्वमेव। क्रमेण यथा- करबदरसदशमखिलं भुवनतलं यत्प्रसादतः कवयः । पश्यन्ति सूक्ष्ममतयः सा जयति सरस्वती देवी।। यदङ्गलावण्यमनङ्गभङ्गदं यदानन निनदति बिम्बमैन्दवम्। मम क्षणं मुज्जति मानसं न या विहाय तां हन्त! न शान्तिरस्ति मे। "रसैः कया यस्य सुधावधीरिणी नलः स भूजानिरभूद्गुणाद्वतः।।" इत्यादौ उद्देश्यविधेयबोधकथोयं च्छब्दतच्छ्योर्यथा नियमस्थितत्वाब् विधेयाविमशी। (७८) यच्छव्देति। स्थिता इदमेतददः शब्दा: हृत्यनुषङ्ग: । निशाकाङकत्वं यच्छ उदस्येति शेष: अवगमयन्ति। तथासति तेषां विधेयत्वं, स्फुटमवगभ्यते इश्यतस्ततो नाविमश इति भाव:। (७९) एतादृशस्थछमुदाहरति-आनन्दयतीति। अधुना यः समागतः, असौ ते नेश्रे मानन्दयतीति सम्बन्धः। एवज्ञात्र य इस्यतः असौ इत्यस्य अधुनापदेन व्यवहितश्वात् असाविश्यदः शब्देन य इति यच्छब्दस्य निराकाङ्करवं बोधितम्। विधेयप्रत्यायकस्य असावित्यस्यानन्तरमेव स्थितत्वादत्रापि न विधेयाविमर्श इति बोध्यम्। (८०) एवमिति। इदमादिशब्दोपादानेऽपि उदाहाय्यमिति शेष:। आदिपदे नैतचछ बदस्य परामशः। तत्र हद शब्दोपादाने प्रकृतोदाहरण एवं तच्छन्दं निःसृत्य तथाद।

वाक्यदोष निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः ।

(८१) यत्र च यत्तदोरेकस्यार्थतवं संभवति, तत्रैकस्योपादानेऽपि निराकाड्क्षत्व- प्रतीतिरिति न क्षतिः। ( ८२) तथाहि यच्छरं्दस्योत्तरवाक्यगततवेनोपादाने सामर्थ्यात् पूर्ववाक्ये- तच्छुब्दस्यार्थत्वम्। यथा- ( ८३) 'आत्मा जानाति यत्पापम् ।' (८४) एवम्- 'यं सर्वशैलाः परिकल्प्य वत्सं मेरौ स्थिते दोग्घरि दोहदक्षै। भास्वन्ति रत्नानि महौषधीश्ष-'

शउदञ्ञ निसृत्योदाहाय्यम्-यथा- "योडयं ते नयनानन्दकरः सुभ्रु!। स आगत" इति। "मानन्दयति ते नेत्रे योऽघुनायमुपागतः"।

(८१) "यत्तदोरि' ति न्यायेन हि द्वयोरुपादाने एव एषविचारः। एकस्यैयोंपादाने तु नायं विचार इत्यत आह-यत्र चेति यत्तदोरिति। एकस्य एकतरस्य। आर्थत्वं पदातु- पादानेऽपि तस्यार्थवशाल्लभ्यत्वमित्यर्थः । न क्षतिरिति। विधेयत्वाप्रतीतिरूपा

(८२) उक्तमर्थ समर्थयितुमाह-तयाहीति। उपादाने साक्षादुक्तौ सामर्थ्यात् पर- स्परापेक्षित्वरूपसम्बन्वस्य नैयस्यात्। आर्थत्वं पदानुपादानेऽपि तस्यार्थवशा ललम्यर्वम्। (5३) एतादशं स्थलमुदाहरति-आश्मेति। स्वनिष्ठं यत्पापमसिति तदात्मा जाना- तोत्यर्थः। अत्र वान्यत्र जन्मनि। प्रश्यक्षं वा परोक्षं वा स्वल्पं वा भूरि वा कृतम्।। इत्यवशिष्टपाद्त्रयम्। अत्र पूर्ववाक्ये तच्छब्दस्यानुपादानेऽपि तदर्थवशेन लम्यत्वादुत्तरवाक्यगतयच्छबद .. स्य निराकाङक्षत्वम्। (८४) यच्छउदस्य श्लोकान्तररूपोत्तरवाक्यगतखवेनोपादानेऽपि क्लोकान्तरीय तच्छन्दस्पार्थत्वं प्रतिपाद्यितुमाह-एवमिति। य सर्वशैला इति। "पृथूपदिष्ट दुदुहुधँ रित्रीम्" इति चरमपादः । दोहदक्षे दोहनकुशले मेरौ सुमेरुरवंते दोग्धरि दोहनकत्तरि स्थिते वतुमाने सति सवशैलाः यं हिमालयं वर्लं परिकल्ण्य कल्पयित्वा पृथुना राज्ञा उपदिष्टां धरित्री वसुन्धरा भास्वन्ति तेजोवन्ति रत्नानि मणीन्। उत्कृष्टान् अन्यान् पदार्थान् वा। "रत्नं स्वजातिश्रेष्ठेऽपि मणावपि नपुंसकम्" इति सेदिनी। महौषधीक्ष दुदुहुः। "दुदाचू पचेशत्यादिना दुहिर्द्विकमकः। कुमारसम्भवप्रथमसर्मे पद्यमिदम्। उपजा- तिश्छनदसतल्लक्षणज्ञोकं प्राक् ॥ इश्यादौ उत्तरवाक्ये यच्छुबदस्तावस्थानात् "अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा" इत्यारम्भ एव "सअस्ति" इति तच्छब्दल्या र्थंतत्रम्। न वात्र कथ मुत्तरस्थत्वमिति वाउ्प्रम्, कुलकल्वेन तत्पूर्ववाक््यार्थतत्पदेव सहा-

६७० साहित्यदर्पण :- [सप्मपरिच्छेदे-

(८५) इत्यादावपि। (८६) तच्छुब्दस्य प्रकरान्तप्रसिद्धानुभूतार्थत्वे यच्छब्दस्यार्थत्वम्। क्रमेणा यथा- (८७) 'स हत्वा वालिन वीरस्तत्पदे चिरकाल्धिते। धातोः स्थान इवादेश सुग्रीवं संन्यवेशयत् ।।' ( ८e) 'स वः शशिकलामौलिस्तादात्म्यायोपकल्पताम् ।।' ( ८६) 'तामिन्दुसुन्दरमुखीं हृदि चिन्तयामि ॥' न्वयात् तद्वाक्योत्तरवाक्यस्थत्वात्। उत्तरवाक्यस्थयत्पदस्य पूर्ववाक्यस्थतत्पदेन शाब्द: सम्बन्धोऽपि यथा-"अन्यास्ता गुणरत्नरोहणभुवः' इश्यादि। एवं पूर्ववाक्यस्थ यत्पदस्योत्तरवाक्ये प्रतीयमानतत्पदापेक्षा यथा- यहत्वां विसृजते मर्त्य आत्मानं प्रियमीघ्वरम्। विपय्यंयेन्द्रियार्थार्थ विषमत्त्यमृतं स्यजेत् ॥I इति। (८६) इत्यादावपीति। इत्यावपि तच्छब्दल्यार्थत्वमिति पूर्वेण सम्बन्धः। (र६) यत्तदोर्नित्यसाकाडूक्षत्वेन यण्छब्दोपादानेन तच्छ्दस्ार्थत्वंप्रद्श्यं तच्छ उदमात्रोपादानेन यच्छब्दस्यार्थतवं प्रसङ्गाद्दशयति-तच्छव्दस्येति। प्रक्रान्तः पूर्वप्रती तिविषयः प्रसिद्धो लोकविख्यातः अनुभृतः स्वयमनुभवविषयीकृतश्च अर्थो विषयो यस्य तस्य भावस्तस्मिस्तथाभूते सति आर्थत्वं पदानुपादानेऽपि तश्यार्थवशाल्लम्यश्वम् तच्छब्दस्य पूर्वप्रतीतिवाचित्वे प्रसिद्धार्थवाचित्वे स्वयमनुभूतार्थवाचित्वे च यच्छब्दस्याथ वशाल्लभ्यश्वमिति सारार्थः। (८७) तत्र प्रथमं तच्छउदस्य प्रक्रानतार्थवाचित्वे यण्छन्दनिरपेक्षत्वमुदाहरति- स हत्वेति। रघुवंशमहाकाव्ये द्वादशसमें पद्यमिदम्। स प्रक्रान्तो वीरो रामः वालिनं हत्वा सुग्रीवेणैव चिरकािक्षते चिराभिलषिते तस्य वालिन: पदे स्थाने राजत्वे इत्यर्थः धातोहंनू प्रभृते: स्थाने आदेशं वधादिकमिव सुग्रीवं संन्यवेशयत् नियुक्तवान्। धातोः कार्य यथा आदेशेन क्रियते तथा वालिकार्य सुग्रीवेण कर्ततव्यमित्यर्थः। अन्न "स' इति तच्छब्दः प्रक्रान्तरामरूपार्थवाचित्वात् यच्छ्द्रोपादानं नापेक्षते। आक्षेपे धीजन्तु व्युस्पत्तिवैचित्रयं पदस्तभावो वा। एवस् प्रक्ान्तार्थकेन तच्छब्देन यः सुग्रीवप्रियकारीति यच्छन्दाक्षेपादन्वयबोध इति बोध्यम्। एवं "स राज्यं गुरुया दत्तम्" इति तत्रैव चतुर्थसगेऽपि बोध्यम्। (८८) तच्छब्दस्य प्रसिद्धार्थवाचित्वे यच्छद्दनिरपेक्षत्वमुदाहरति-स व इति। अनादिरचलः शान्तः सर्वानन्दविधायकः। इति मत्पूरितपूर्वाद्धम्। यो लोके पूज्यते स प्रसिद्धः शशिनः कलामौलौ यस्य स चन्द्रशेखरः शिव इत्यर्थः वो युष्माकं तादात्म्याय सायुज्यमोक्षाय उपकल्पर्ता प्रभवतु। अन्र 'स' इति तब्छव्दः प्रसिद्धार्थंवाचित्वात् यण्छन्दाक्षेपात्तदन्वयबोध इति यच्छ- उदं नापेक्षते। (८९) तच्छ्द्रल्य स्वयमनुभूतार्थवाचित्वे यण्छष्दापेष्षा नेति द्शयति- तािन्दिति।

वाक्यदोष निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः । ६७१

(६०) यत्र च यच्छन्दनिकटस्थितानामपीदमादिशब्दानां मिन्नलिङ्गविभ- च्तित्वं तत्रापि निसकाङ्कतवमेव। क्रमे यथा- (६१) 'विभाति मृगशावाक्षी येदं भुवनभूषगाम् ॥।' ( ९२ ) 'इन्दुर्विभाति यस्तेन दग्घाः पथिकयोषितः ।।' (६३) कचिदनुपात्तयोद्वयोरपि सामर्थ्यादवगमः। यथा- (६४) 'न मे शमयिता कोऽपि भारस्येत्युर्वि। मा शुचः। भ्रूभङ्गया विदितसवंहृदिस्थभावां, वाग्भि: सुधामिव मनः परितोषयन्तीम्। आलिङ्गनेन परमं सुखमादधानाम्-इति मत्पूरितपादत्रयम्। अत्र तामिति तच्छब्दस्य स्वयमनुभूतार्थवाचित्वात् न यच्छबदमपेक्षते। (१०) पूर्व "तच्छब्दस्यापि यच्छब्दनिकटस्थितस्य प्रसिद्धपरामर्शित्वमात्रम्" "एवमिदमादिशब्दोपादानेडपि" इश्येताम्यां यच्छब्दसमीपवर्त्तिनां तदिदमेतददः शब्दानां केतलं प्रसिद्धपरामर्शित्वमेव न त्वाकाङ्क्षानिव्त्तकत्वमपीत्युक्तम, अधुना तद्वपरीत्य सुपपाद्यति-यत्र चेति। आहिपदेन तदेतददःशबदानां परिग्रहः। निराकाङ्क्षत्वमेव (९१) यच्छब्द्समोपवत्तिनः मिन्नलिङ्गस्य इदशब्दस्य यच्छब्द्ाकाडत्षानिवत कत्वमुदाहरति-विभातीति। "सर्वाङ्गसुन्दरी इ्यामा साषाद्रतिरिवापरा।" इति मद्रचितपूर्वार्द्धम्। या भुवनभूषणमित्यर्थः । अश्र य आधारतद्धिकरणमित्यत्रेव इदं पदे विधेयस्य भूषणस्य लिङ्गम्। तथा च "भुवनभूषणम्" इति प्रक्रंस्यमानछिङ्गभागितया इदमिति नपसकलिङ्ग: इदशब्द: या इत्यस्य स्त्रीखवेन भिन्नलिद्गरवादाकाड्डां निवत्तयति। (६२) यच्छुब्दुसमीपवर्त्तिन: भिन्नविभक्तिकस्य तच्छब्दस्य यच्छब्दाकाङत्षानि वर्त्तकश्व मुदाहरति-इन्दुरिति। "मृगलाञ्छनयुक्तोऽपि सर्वानन्दविधायकः।" इति मत्पूरितपूर्वार्द्वस्। य इन्दुः शशी विभाति तेन इन्दुना पथिकानां प्रवासिनां योषितो वनिता: दुब्घा स्तापिता:। अन्न "यः" इति प्रथमान्तयच्छ्रब्दस्य तेनेति तच्छन्दरल्य तृतीयैकवचनत्वेन भिक्ष. विभककिकत्वादाकाङुत्ां निवत्तयति। एवमपिकारान्वितस्यापि तदादेर्निकाराङ्गत्वमेव। यथा- "शीतांशुरपि यः सोऽपि दग्धवान् पथिकाङ्गनाः" इति। एवमेतदद: शब्दयोरष्युदाहाय्यंम्। ( ९३) कचिदिति। अनुपात्तयो: वाक्ये अप्रयुक्तयो:, इ्योरपि उपात्तवस्तुविषयश्वे- नापकल्पितयोर्यचछष्दतदाद्यन्यतमशब्दयो: सामर्थ्यात् आकाङ्गातः अवगमोऽवबोधः सम्पद्यते। (९४) उदाहरति-न मे इति। कंसभारादूनामुर्वी प्रति म्रह्मण आश्चासरवाक्यमिदम्।

६७२ साहित्यदपण :- [सप्मपरिच्छेदे-

नन्दस्य भवने कोऽपि बालोऽस्त्यद्भुतपौरुषः ।।' (६५) अत्र योऽस्ति, स ते भारस्य शमयितेति बुध्यते। (९६) 'यद्यद्विरहदुःखं मे तत्को वाऽपहरिष्यति ।' इत्यत्रैको यच्छब्दः साकाह्व इति न वाच्यम्। (६७) तथाहि-यद्यदित्यनेन केनचिद्रपेय स्थितं सर्वात्मक वस्तु विवक्षितम्। तथाभूतस्य तस्य तच्छन्देन परामशः। हे उर्वि! पृथिवि ! मे मम मारस्य शमयिता कंसादीनां हननेन शान्तयिता कोऽपि जनो नास्ति एवं मा शुचः शोकं मा कुरु। यतो हि नन्दस्य तव्नामकस्य गोपवरस्य भवने अद्भुतपौरुष: विस्मयावहपराक्रमः कोऽपि बालः शिशुरस्ति। (8६) लक्ष्यं योजयितुमाह-अ्त्रेति। बुध्यते वक्तुराकाङ्कावशादिति भावः । इदञ्व द्वयोरनुपादोनोदाहरणतया न समीचीनमुदाहतम्, तच्छव्दार्थावगमं विनापि यथोक्त बालकसत्त्वस्य यत इत्युत्तरवाक्यगततया हेतुत्वावगमात् उत्तरवाक्यगतयच्छुबदस्य तच्छन्दानपेक्षणाबच। किन्तु- ये नाम केचिदिह नः प्रथायन्त्यव्ज्ञां जानन्ति ते किमपि तान् प्रति नैष यत्नः । उत्पश्स्यतेऽस्ति मम कोपि समानधर्मा कालो ह्यं निरवधिर्विपुला च पृथ्वी।। इति यो भवभूतेरहङ्कार्लोक: काव्यप्रकाशकृता यत्तदोह्टयोरनुपादाने उदाहतं तदेवो- दाहरणं बोध्यम्। तत्र उत्परस्यमानस्य धामणो विशेष्यानिश्चितत्वात् यत्तया सामान्यत एव य उ्प रहयते तं प्रति यत्न इश्युक्तौचित्वादिति केचिद्ृदन्ति। (९६) ननु यत्र पूर्ववाक्ये यत्पदद्दयं तत्र कथमेकपदेन निराकाङ्कर्वप्रतीतिः, तत्र तत्पदद्वयस्येव वक्तुं योग्यत्वात् यथा-"यं यं कामयते कामं तं तं प्राप्नोति मानवः" इत्याशङ्कायामाह-यद्यदिति। "तपत्यहर्निशं चित्तं क्वाऽपि न स्वस्थता बजे॥" इति मत्पूरितपूर्वार्द्वम्। इत्यत्रेति। एकेन तच्छब्देन एकस्यैव यच्छन्दस्याकाङ्कापूरणात्। शङ्कितुर्त्रायमाशय :- यदि यच्छब्दस्य नियतमेव तच्छब्दसाकाङ्गतां तदा कथमत्र श्लोके निराकाङ्कतानिर्वाहः। अब्र हि एकेन तरपदेन एकस्य यत्पदस्य निराकाङ्गरवेऽपि द्वितीयस्य यत्पदस्य साकाङ्ड त्वमस्त्येव तथा च विधेयाविमर्शत्वं दुर्वारमेव स्यादिति। समाधत्ते-न वाच्यमिति। (९७) उपपादयति-तथादीति। सर्वात्मक वस्तु विरहदु:खरवेन सामान्येन सर्व विरहदुःखमित्यर्थः, विवक्षितं वक्त्रेति शेषः। तथाभूतस्य सर्वात्मकस्य विरहदुःखत्वाद च्छिव्स्येत्यर्थः। तस्य दुःखरूपवस्तुनः तच्छव्देन एकेनेवेत्यर्थः बुद्धिविषयताबच्छेद- कावच्छिनने तदादीनां शक्तेरिति भावः। परामर्श आकाङ्कापूरकरवेन सम्बन्धः। अत एव "यो यः शखं विभत्ति" इति वक्ष्यमाणोदाहरणे यच्छब्दाट्टके तल्ष तस्येति द्विरेव तच्छब्दोक्ितिः। एवं- "स श्ाध्यः स गुणी धन्यः स शूरः स च पण्डितः।

वाक्यदोषनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः। ६७३

(९८) एवमन्येषामपि वाक्यगतत्वेनोदाहरयं बोध्यम्।

स कुलीन: स विक्रान्तो यहत्वया देवि ! वीक्षितः।।" इश्यादौ नाना तत्पदपरामृष्टस्यैकेनैव यत्पदेन प्रतीतिरिति बोध्यम्।। समाघातुरत्रा यमाशयः- यत्पदद्वयेन अनुभूताननुभूत्वरूपाभ्यां परामृष्टस्य सकलस्य सर्वपकार- कदुःखस्येके नैव तक्पदेन दुःखरवेन रूपेण परामर्शोपपत्तेनं द्वितीयतत्पदापेक्षा 'यत्तद्वयामे करूपेणैव परामर्शं इति नियमे प्रमाणाभावात्। तथा च ।"यत्पदार्थस्तत्पदेन परामृ- श्यते" इश्येव नियमो न तु यावन्तो यच्छ्रवदास्तावन्तस्तच्छब्दा एवज्ञात्र न विधे. याविमर्शशक्केति। तथा च "यः स ते नयनानन्दकरः" इत्यत्रोद्देश्यविधेयभावोवि वक्षितः, न च स प्रतीयते 'योऽसौ प्रसिद्ध' इश्येवप्रतीतेरिति दोष एवेत्यवधेयम्। इदं सर्व मूलकारोक्तदिशेति बोध्यम्। वस्तुतस्तु-यद्यदिति न पदह्यम्, किन्तु नित्यवीष्सयोः इति सूत्रेण बीप्सायां यदो द्वित्वापन्नोऽयमादेशः तथाचादेशिनेकैन यत्पदेन तत्पदेन च द्वास्यामप्येकेनैव रूपेण दुःखपरामशः। आदेशस्तु साकल्येनान्वये तात््यर्यग्राहक इति यश्पदीयेनैव तेन सम्बन्धप्रतीत्युपपत्तौ न तत्पदेऽपि बीप्साद्योतको द्वित्वापन्र आदेशः । यत्र हि यत्पदप्राथम्यं तत्र तस्पद एवादेशो न यत्पदे यथा- "क्षान्तं न क्षमया गृहोचितसुखं त्यक्त न स्तोषतः सोढ़ा दुःसहवातशीततयनक्लेशा न तसं तपः। ध्यानं वित्तमहर्निशं न च पुनर्विष्णो: पदं शाख्तं तत्तरकम कृतं यदेव मुनिभिस्तस्तैः फलैवज्चितम्"॥ इति। यत्र तु तत्पदेऽपि वीप्सा तन्न न यस्देऽप्यादेशः किन्तूभाभ्यां रूपद्वयेन सर्वोपस्था- पनमिति। यथा रघुकाव्ये ६ सगें- "सज्चारिणीदीपशिखेव रात्रा ये यं व्यतीयाय पतिवरा सा। नरेन्द्रमार्गाट्ट इव प्रपेदे विवरणांभावं स स भूमिपाल:॥ अत्र नरेन्द्रकन्यया क्रमेण व्यतीतानां क्रमेशव वैवण्यंप्राप्तिरिति पृथकपृथररूपेणैव पृथकूपदाभ्यां बोधः । एवं- "यां यां प्रियः प्रैक्षत कातराक्षीं सा सा हिया नम्रमुखी बभूव"इति माघ० का ३ स०। इस्यादावपि। इद क्रमभेदविवत्तायाम्। तद्ेदविवक्षाविरहेऽपि तथा प्रयोगे तु एकत्रादेशो व्यर्थ एव। यथा- "यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः" इत्यादौ। क्वचित्सर्वात्मकतया उपस्थापकस्य एकस्यैव यच्छब्दस्य तच्छन्देनाकाड्क्षापुरणम्। यथा नैषधे- "तदहं विदधे तथा तथा दमयन्त्याः सविधे तव स्तवम्। हृदये निहितस्तया भवान् अपि नेन्द्रेण यथापनीयते"॥ अन्यत्र च-"ते ते सत्युरुषा: पदार्थघट्काः स्वार्थस्य बाधेन ये" इत्यादो। (९८) एवमिति। तन्न वाक्यगतमनुचितार्थत्वं यथा काव्यप्रकाशे- "कु विन्दृस्तवं तावस्पटयसि गुणग्रामममितो यशो गायन्त्येते दिशि दिशि च नग्नास्तव विभो !।

६७४ साहित्यदर्पण :- [सपमपरिच्छेदे-

शरडयोत्स्नागौरस्फुटविकट सर्वांङ्गसुभगा तथापि त्वकीर्त्तिभ्रंमति विगताच्छादनमिह॥ राजानं प्रति कवेरुक्तिरियम्। अत्र कुविन्दशब्दो रूढ्या तन्तुवायार्थकः "तन्तुवायः कुविन्दः स्यात्" इत्यमरः। तथा च प्राकरणिके राजरूपेडयें तदन्वययोग्ये चार्थें तत्तच्छुव्दानामभिघया नियमनान्त न्तुवायरूपोऽर्थंस्तदन्वययोग्यश्चार्थों व्यञ्जनया गम्यते। एवञ्ञ राजोऽनुचितं तन्तुवायौ. पम्यं वाक्यमहिमलभ्यमिति राज्ञो निन्दाप्रत्यायनादनुचितार्थर्म्। वाक्यगता अप्रयुक्तता यथा तत्रेव- "स रातु वो दुश्च्यवनो भावुकारनां परम्पराम्। अनेडमूकताध्ैश्र दयतु दोषैरसम्मतान्॥" अन्र आदादिको 'शा' घातुर्दाने, दुश्च्यवनशब्दः "संक्रन्दनो दुश्च्यवनस्तुराषाण्मेघ वाहन:" इत्यमरकोशादिन्द्रे, भावुकशब्द्रो "भविक भव्य कुशल" मिश्याद्यमरकोशादेव मङ्गले, अनेडमूकशब्दयो :- 'अनेडमूक उद्दिष्टः शठे वाकूश्रुतिवर्जिते। त्रिलिङ्गोऽनेडमूक: स्याच्छठे वाकूश्रतिवर्जिते"॥ इति मेदिनीरभसकोशाभ्यां बधिरे दैवादिकदोवातोश्ष खण्डने प्रसिद्धिसत्त्वेऽपि क विभिरनादृतत्वादप्रयुक्तता। वाक्यगतं ग्राम्यत्वं यथा तत्रैव- "ताम्बूलभृतगल्लोऽयं भल्लं जल्पति मानुषः । करोति खादनं पानं सदैव तु यथा तथा।।" गल्ल: कपोलः भललं सम्यक्। अन्र गल्लभल्लमानुषखादनपानशब्दा: गण्डादिषु विदग्धनं प्रयुज्यन्ते किन्तु कपोला- दय एव तथाप्रतिपादनात् गल्लादयो ग्रम्या:। अनेकपदगतत्वाद्वाक्यगतत्वम्। वाक्यगतमप्रतीत्वं यथा तन्रेव- "तस्या धिमात्रोपायस्य तीव्रसंवेगताजुषः। दृढ़भूमिः प्रियप्राप्तो यतः सफलितः सखे! ॥" अत्रेदं बोध्यम्-योगिनस्तावस्त्रविधाभवन्ति मृदूपायो मध्योपायोऽघिमात्रोपायक्ष। ते च प्रत्येकं मृदुसंवेगो मध्यस्वेगस्तीव्रसंवेगश्चेति त्रिविधा एवं नव भेदा भवन्ति। तेष्वधिमात्रोपायस्तीव्रसंवेगो योगी सिद्ध इत्यु्यते। तथा चात्राधिमात्रोपायतीब्रसंवेग भूमिशब्दानां योगशासत्रमात्रप्रसिद्धत्वेनानेकवाक्यगतत्वादप्रतीतत्वं दोषः। वाक्यगतं सग्धिग्धत्वं यथा तत्रेव- "सुरालयोल्लासपरः प्राप्तपर्यर्यासकम्पनः। मार्गगा प्रवणो भाष्वद्भूतिरेष विलोक्यताम्॥।" अत्र सुर-कम्पन-मार्गण-भूतिशब्दा: प्रकरणनियमाभावात किं देव-सेना-शरसम्प दर्था: किं वा मद्य-सञ्जलन-पर्य्यंटन-भल्मार्था इति सन्देहारसन्दिग्धत्वम्। नेयार्थत्वन्तु मूलकृतैव "उद्यत्कमललौहित्यैः" इत्यादिना उदाहतम्। वाक्यगतं निहतार्थत्वं यथा तन्नैव-

वाक्यदोषनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः। ६७५

(६) पदांशे दुःश्रवत्वं यथा- 'तद्वच्छ सिद्धय्ै कुरु देवकार्यम् ।।' ( १००) 'घातुमत्तां गिरिरधते ।I' सायकस हायबाहोमं करध्वजनियमितक्षमाधिपतेः। अब्जरुचिभास्वरस्ते भातितरामवनिप ! क्लोक: ।। राज्ञ: प्रशंसेयम्। अत्र सायकः "शरे खङ्गे च सायकः"' सायकः शरखङ्गयोः "इत्य· भरविध्वकोशाभ्यां खङ्ग: शरश्व, मकरध्वजः समुद्रः मदनश्र, क्षमा भूमि: शान्तिश्व, अब्ज. श्रन्द्रः अव्जं पममञ्न क्लोको यशः पद्यं च। तथा च सायकमकरध्वजक्षमा अब्जश्लोक- शब्दानां शरमदनशान्तिपद्मपद्येषु प्रसिद्धिबाहुल्यात् द्वितीयार्थेन प्रकृतार्थतिरोधानमिति निहतार्थत्वमिति भाव:। वाक्यगतमवाचकत्वं यथा- नमन्नृप तिमण्डलीमुकुद चन्द्रिका दुर्हिन- रफुरकरणपल्लव प्रतिपदोक्तदो: सम्पदः । अनेन ससृजेतरां तुरगमेघमुक्तत्रम-

अत्र चन्द्रिकाशन्दः किरणसामान्ये, दुर्द्दिनशबदव्छत्नमात्रे, स्फुरच्छबद्श्षरणसमृद्दाव. वाचकः। कलष्टश्व विधेयाविमर्शो तु वाक्यगतौ मूलकृतैवोदाहतौ। वाक्यगतं विरुद्धमतिकारितवं यथा काव्यप्रकाशे- श्रित च मारक्तभुवः शिवालिङ्गितमूर्त्तयः। विग्रहक्षपणेनाद्य शेरते ते गतासुखाः॥ सामोपायलब्धसिद्धीनां राज्ञां वर्गानमिदमू।श्रिता आश्रिता पमा शान्तिर्भूमिश्र यैस्ते तथाभूता:, गतासुखा गतदुःखाः, पक्षे गतानि असवः प्राणाः खानि इन्द्रियाणि च येषान्ते तथोक्ता इत्यादि। अत्र चमादिगुणयुक्ता: सुखमासते इति विवचिते हता इति विरुद्धोऽ्थः प्रतीयते। (९९) इत्थं वाक्यदोषम मिधायो द्ेश्यक्रमप्राप्तान् पदांशदोषान्निरुपयति-पदाश हति। तदच्छेति। .अर्थोडयमर्थान्तरभाध्य एव। अपेक्षते प्रश्ययमुत्तमं त्वां बीजाङ्कुरः प्रागुदयादिवाम्भः । इत्यवशिष्टं पादत्रयम्। कुमारसम्भवतृतीयसगें कामं प्रति इन्द्रस्योक्तिरियम्। अत्र सिद्धयै लब्धयै इस्यु- भयोश्चतुर्थ्यन्तपदयोर्मंध्ये "द्धये उध्ये" इतयंशौ परुषवर्णातया श्रुतिदुःखावहौ। प्रार्थनेऽति-

( १००) "दुशश्रव-त्रिविधाश्रलीले" त्यादिकारिकायां गयनामात्रपरखवेन यथास्थि तपाठस्याकिञ्चित्करत्वात्तमतिक्रम्य स्वेच्छयोदाहरन् प्रथमं निहितार्थत्वमुदाहरति- धातुमन्तेति। रत्नं रत्नाकरोधत्ते साधुश्र समतां तथा। इति मत्पूरितपादत्रयम्। ६६ सा०

६७६ साहित्यदर्पण :- [सप्तमपरिच्छेदे-

(१) अत्र मत्ताशब्द: क्षीबारथें निहतः । (२ ) 'चर्यते किं महासेनो विजेयो यस्य तारक: ॥' (३ ) अत्र विजेय इति कृत्यप्रत्ययः क्वप्रत्ययार्थेऽवचक : । (४) 'पाशि: पह्मवपेलवः ॥' (५) पेलक्शब्दस्याद्याक्षरे अ्रश्रीले । गिरि: पर्वंतः घातवः सिन्दूरगैरिकादयः। "घातुर्वातादिशब्द्वादिगैरिकादिषु" इति यादवः। घातवश्रोक्ता :- सुवंशैप्यताम्राणि हरितालं मनः शिला। गैरिकाअ्जनकासीसलोहवङ्गा: सहिङुलाः ॥ गन्घकोभ्रकमित्याद्या धातवो गिरिसम्भवाः। तेडस्य सन्तीति धातुमान् नित्ययोगे मत्ुप् धातुमती भावो धातुमत्ता ता धत्ते विभर्ति। (१) उक्तोदाहरणे दोषं समर्थयति-कत्रेति। सीवा उत्मत्तारूपार्थें निहितः "मत्ते शौण्डोश्कटततीवा:" इत्यमरेण स्थापित अनुशिष्ट इत्यर्थः । तथा च धातुरतो भावो धातुमनेश्यत्र मत्ताशबद: पदैकदेशः त्षीवायाम् (उन्मत्तायाम्) प्रसिद्ध इति तेन मत्त्व- थंस्तिरोधीयते इति निहितार्थंत्वम्। अन्र- यश्चाप्सरो विभ्रममण्डनाना सम्पदयित्रीं शिखरैविभर्ति। बलाहकच्छेदविभ क्तरागामकालंसन्ध्यामिव धातुमचाम्॥ इति काव्य प्रकाशोदाहरणमुपजीव्यम्। (२) पदांशगतमवाचकत्वमुदाहरति-वण्यंत इति। प्रचण्डोडप्तसंहारप्रसिद्ध: शक्तिधारकः।" इति मद्रचितपूर्वर्द्धम्। (३) दोषसुपपाद्यति-अन्रेति। विजेय इति। "अहँ कृत्यतृचश्च" इति सूत्रेण "जिजये" इत्यस्मादर्शारथ "अचो यत्" इति सूत्रेण विहितः कृत्यसंज्ञो यत्प्रत्ययो भूत- त्वरूपे कप्रश्ययाथेंडवाचकः। तथा च कृश्यप्रत्ययानां कालसामान्ये विधानात् क्प्रत्यये अतीत रूप कालविशेषेवाचवस्वम्। यत्प्रत्ययमात्रगतरवेन पदाशगतोऽयं दोषः। अत्रापि- चापाचार्य्यं ख्तिरपुरविजयी कार्तिकेयो विजेय: शस्त्रम्यसत: सदनमुदधिभूंरियं हन्तकारः । अहत्येवैतत् किमु कृतवता रेणुकाकण्ठबाधां बद्धस्पशंस्तव परशुना लज्जते चन्द्रहास:।।

(४) व्ीडादायिनं पदाशगतमश्लीलश्वमुदाहरति-पाशिरिति। चन्द्रवन्मुखलावण्यं मृगीव नयने तथा। पिकवद चनन्तस्याः पल्लवपेलवः पल्लववत् पेलवः कोमलः। "पल्लवोडस्त्री किसलयम्'। इत्यमर:। (५) दोषं सपष्टीकर्त्तुमाह-पेल्वेति। आद्याक्षरे "पेल" इति प्रथमाक्षरदयम्। तथा

पदोशदोषनिरूपणम ] लक्ष्मोविराजितः । ६७७

(६ ) 'संप्रामे निहताः शूग वचो वाणत्व मा गता : । । ' (७) अत्र वचः शन्दस्य गौः शब्दवाचकत्वे नेयार्थत्वम्। तथा तत्रैव बायस्थाने शरेति पाठे। अ्त्र पदद्यमपि न परिवृत्तिसहम्। च "अण्डको वृषणः पेलम्" इति हेमचन्द्रोक्ते: लाटभाषायां वृषणरूपगुह्याङ्गमारकतया ब्रीड़ाव्यक्ञकत्वादश्लीलश्वम्। एवञ्ज पेलवशबदस्य प्रयोगमात्र एवायं दोष हत्यवधेयम्। अत्रापि- "अतिपेलवमतिपरिमितवएँ लघुतरमुदाहरति शठः। परमार्थतः सहदयं वहति पुनः कालकूटघटितमिव॥" इति काव्यप्रकाशोदाहरणं शरणम् । पदाँशगतं जुगुप्साध्यअ्ञकमश्रीषरवं यथा तत्रव- यः पूयते सुरसरिनमुखतीर्थंसार्थस्ानेन शास्त्रपरिशीलनकीलनेन। सौजन्यमान्यजनिरुर्जितमूर्जितानां सोडयं दशो: पतति कस्यचिदेव पुंपः॥ अन्र "पूयते" इति पदैकदेशस्य पूयेत्यक्षरद्वयश्य विकृतरुधिररूपपूयव्यञ्जकतर्या जुगुप्सादायीत्यश्रीलः। पदैकदेशरवेन शक्तिविरहाद्वयअ्ञकत्वं बोध्यम्। पदाशगतममङ्ग- लव्यअ्ञकमश्ळीलत्वं यथा तन्रव- "विनय प्रणयै ककेतनं सततं योऽभवदङ्ग ? ताहशाः। कथमद्य स तद्वदीक्ष्यतां तदभिप्रेतपदं समागतः ।।" अंत्र अभिप्रेतशब्दस्य अन्तिमात्षरद्यम् "प्रेत" इति मृतबेधकमित्यिश्लीलत्वम्। एवञ्ज शाकुन्तले षष्ठेऽङ्के-"वयस्य अन्यन्न शकुम्तलायाः प्रसाधनमभिप्रेतं लिखितुं विरूमृ- तमस्माभिः'' हृश्यत्राण्ययमेव दोषो ज्ञेय:। (६) पदांशगतं नेयार्थत्वमुदाहरति-संग्राम इति। 'देशस्वातन्त्रयलाभाय शत्रुसम्मुखयोधिनः ।" इति मद्रचितपूर्वार्द्म्। वचो वाणर: गीर्वाणा्वं देवश्वमिति यावत्, भगता: सम्प्रापाः। (•) दोषं समर्थयति-प्रत्रेति। वचो वाणशब्दात् गीर्वाणे विवत्षितः नच तत्र समर्थः "गीर्वाणा दानवारयः" इश्यमरेण गीर्वाणशब्द्योरेव समस्तयोहतदर्थरूढि: न तु तत्पर्थ्यायान्तराणाम्। अत एव गीःशरादिशब्दोऽपि तत्रासमर्थः पर्य्यायपरिवृत्यस हत्वात्। तस्मादूच: शब्देन स्वशाक्यनिरुपितवाचकत्व सम्बन्धेन गो: शब्द एव लक्ष्यते। नच शब्दुलक्षणायां रूदि: प्रयोजन वा। तद्विना कविना वचःशबदेन गीरूपलक्ष्यार्थ- प्रकाशनादू वचोवाणत्वपदैकदेशगतत्वाच्च पदाशगतं नेयार्थत्वम्। अन्र खलु न केवलं पूर्वपद् यावदुत्तरपद्मपि पर्य्यायपरिवर्ततनं न क्षमते पक्कजादिवत् तदेतर्सकल मभिप्रेश्याह-अत्रे तिगीःशब्दवाचकतवे। गी:शब्दरूपलक्ष्यार्थोपस्थापकत्वे भभि- प्रेते इत्यर्थः। तत्रैव गीर्वाणशब्द एव। शरेति पाठ इति। "गी:शरत्वमुपागताः" इति प्रयोगेऽपि तथा उक्कदिशा पदाशगतं नेयार्थत्वमस्त्येव। पददवयं गीर्वाणशब्दे गीःपदं वाणपदञ् न परिवृत्तिसहं श्रुतशब्दपरित्यागेन तद्टाचकशब्दान्तरप्रवेशेऽपि पङ्कजादिवद् देवतारूपार्थंबोधकमिति भाव:।

६७= साहित्यदर्पण :- [सपमपरिच्छेदे-

(८) जलध्यादौ तूत्तरपदम्, वाडवानलादौ पूर्वपदम्। (६) एवमन्यैSपि यथासंभवं पदांशदोषा शेयाः। (८) नन्वेवं तहिं कुत्रोत्तरपदमेव कुत्र वा पूर्वपद्मेव पर्य्यायपरिवर्तनं न समत इत्यत आह-जलध्यादाविति। उत्तरपदम् शेषभागः धिप्रभृत्यंशा न परिवृत्तिसह मिश्य नुषक्का, जलधरजलपात्रादिशब्देन पयोध्यप्रतीतेः। वाड़वेत्यादि। पूर्वपदं वाड़वादिभाग: अन्नापि न परिवृत्तिसहमित्यनुषङ्ग: अधवानलेश्यादिना वाड़वाझेरप्रतीते।। प्रथमादिपदेन जलधरादीनां द्वितीयादिपदेन च सरोजादीनां परिग्रहः। तेष्वपिउदकधरादिशब्देन हि मेघाद्यप्रतीतेः। एवञ्र जलध्यादौ पयोधिरितिरीत्या पूर्वंपदपरिवर्तनेऽपि वाड़वानलादौ बाड़वाभिरितिरीत्योत्तरपदपरिवर्सनेऽपि न दोष इत्यवधेयम्। वचोवाणशब्दे लक्षणायां कवेस्तात्पर्य्यांत्तावाचकत्वं तद्भावे त्ववाचकत्वमेवेत्यपि ज्ञेयम्। तथा चोक्तमरिसिंहेन- जलदादिषु पूर्वपदे सरोजमुख्येषु चोत्तरपदेषु। सरपतिसमेषु चोभयपदेषु पर्थ्यायपरिवृत्ति:॥ इति परिवृत्तिसहा ये योगात्ते यौगिका: शब्दाः। परिवृत्यसहा थे तु मिश्रा गीर्वाणतुल्यास्ते।। योगरूढ़िमन्तो गीर्वाणादिमिश्रशब्दाः वरिवृत्ति न सहन्ते इत्यर्थः। अन्र वचोबाणे- श्युदाहरणम् किमुच्यतेऽस्य भूपालमौलिमाला महामणे: । सुदुलभं चचोवाएैस्तेजो यश्य विभाष्यते।। इत्येवदपुरूपम्। वचोबाणा: गीर्वाणा बवयोरभेदादू। एवञ्ञ "जलधौ वततंते रत्मं कुत्रचित्तुरगानलः" इत्यादिषु बचोबाणत्वमित्यादिवदेदेव नेयार्थत्वं दोष इत्यवगन्तव्यम्। (७) एवमिति। तत्र पदांशगतमनुचितार्थतं यथा - 'अज्ञकल्पत रुदंसे फलं विज्ञस्तुतद्भवान्'। अत्र कल्पतरुपदस्य कल्प इति भाग: हे अज्ञकल्प ? इति सम्बोधनं व्यक्षयतीत्यनु- चितार्थत्वम्। परदाशगतमप्रयुक्त यथा- "एषोडधिकवया बन्ध्या पुपुत्रीयिषति ध्रुवम्।" अन्र "पुपु" इति द्विव चनस्य उपाकरणप्रसिद्धरेऽपि कविभिरनाहतत्वादप्रयुक्तरवम्। पदांशगतं ग्राम्यत्वं यथा-'कुरुते जम्बुको नीरे कूर्मस्यैव नखादनम्'। अत्र नखभक्षणमित्यथें प्रयुक्तस्य नखादनमिति पदश्य खादनमित्यंशो ग्राम्यः। प्रोत्सपंद्विरहानलेन च ततः सन्तापितानां दशाम्। सम्प्रत्येव निषेकमश्रुपयसा देवस्य चेतोभुवो भल्लीनामिव पानकर्म कुरुते कामं कुरङ्गेक्षणा ॥ अश्रैकस्या: कामिन्या हशां बहुत्वासम्भवादनर्थकत्वं दोषः। पदाशगतं सन्दिग्भत' यथा काव्यप्रकाशे

वाक्यदोषनिरूपणम् ] लक्षमीविराजित: ।

(१० ) निरर्थकर्वादीनां त्रयारणा च पदमात्रगतत्वेनैव लक्षये संभव:। क्रमतो यथा- ( ११) 'मुश्च मानं हि मानिनि ।' (१२) अत्र हिशब्दो वृत्तपूरणमात्रप्रयोजनः । ( १३) कुञ्जं हन्ति कृशोदरी । कस्मिन् कर्मणि सामर्थ्यंमस्य नोत्तपतेतराम्।

अत्र चरेश्येकदेशः आढ्यो भूतपूर्वः "आ्यचरः" इति वत् "भूतपूर्वे चरट" सूत्रवि हितश्षरट् प्रश्ययो वा कुरुषु चरतीति "कुरुचरः' इतिवत् 'चरेष्टः इति सूत्रविहितप्रत्यया नतश्चरधातुर्वेति सन्देहात पूर्व साधुरिति वा साधुषु चरतीति वा अर्थ इति प्रकरणाद्यमा वात् वकताश्पय्यं सन्देहः। पदांशगतं विरुद्धमतिकारिं यथा- 'भवान् कक्षपतरुप्रायो दत्ते परमसाफलम्।' अन्र परमसदितिपदस्य अवशिष्टाक्षरद्वयम्। "असद्' इति विरुद्वां मति करोतीति विरुद्धम तिकारित्वम्। "दोषा: केचिद्धवन्शयेषु पदांशेऽपि" इत्यत्र केचिदिति पदोपादानेन तथात्र विवरणे "यथासम्भवम्" इति प्रयुक्तया च अप्रतीतत्वक्किष्टश्वयोस्तु पदांशषगतत्वं न सम्भवतीति सूचितम। (१०) "पदे परे" इति कारिकांश प्रतिपादयितुमाह-निरर्थकत्वादीनामिति। आदि. पदेनासमर्थत्वच्युतसंस्कारत्वयोर्ग्रहणम्। पदमान्नगतर्वेनैव वाक्यगतश्वेनापि लक्ष्येऽ- सम्भवः। तथाविघदोषावहं हि को नाम मूढ़ः पुनः पुनरभिदध्यात। सम्भव इति। अत एव कारिकार्या परे पद एवा इश्यभिहितमिति भावः। (६१) तत्र निरर्थकत्वमुदाहरति-मुश्नेति। निरर्थकम् अविवच्चितार्थकमित्यर्थः। तल्लक्षणन्तु धृत्तिन्यूनतापरिहारमान्नप्रयोजनकत्वम् ।अत एव वाक्यालङ्कारभूतं-यमकादि निर्वाहकं खल्वादिपदमदुष्टम्। मात्रपदेन समुच्चयार्थकचादिष्युदासः। कवे: शक्तिहीनत्वबोधनद्वारा प्रयोजनानुस- न्धानथ्य प्रतया श्रोतुवेमनस्यापादनेन रसप्रकर्ष प्रतिबन्धकत्वाहोषत्वमस्य बोध्यम्। प्रति प्रसवाभावेन सर्वदैव हेयत्वादयं नित्यो दोषः। रश्मिना पूवं चन्द्रोडद्य तथा च मलयाऽनिलः । प्रेम्णा त्वां सेवते पश्य .... ... ।। इति मत्पूरितपादत्रयम्। (१२) दोषं समर्थयति-अन्नेति। वृत्तिपूरणमात्रप्रयोजनः "चह वै पादपूरणे"

भाव:। ननु "हि हेतावधारणे" इश्यमरात् हि शब्दोऽन्र हेत्वरथें स्यादिति चेतू? मैवम् अनन्वयात्, नच मय्येवेत्यवधारणे, अनुनयस्यापकर्षापत्तेः। नच क्रियान्वयि तत्, लोटा (१३) असमर्थत्वं दशयति-कुञ्जमिति। असमर्थमित्यन्न "तत्सादृश्यमभावशचे" स्युक्तवचनात् नलू अक्पार्थका। तेन यत्तदुर्थ परिपठितमपि प्रकृतस्थले विवक्षितार्थसा

६८० साहित्यदपंप :- [सतमपरिच्छेदे-

( १४) अत्र हन्तीति गमनारथें पठितमपि न तत्र समर्थम्। (१५) 'गाएडीवी कनकशिलानिभं भुजाभ्या- माजन्ने विषमविलोचनस्य वक्षः॥' मथ्यरहित मित्यथः। तथा च यत्किञ्चित् सहकारिसत्वेन विवच्ितार्थप्रश्यायनाशकत्वं लक्षणं फलितम्। विवक्षितार्थाप्रत्यायकतया च रसस्येव प्रतीतिप्रतिबन्धकत्वादस्य दोष त्वम्। अत्र स्वरूपायोग्यतवेनार्थानुपस्थितिर्दूषकताबीनमिति निश्यदोषोऽयम्। अत्रा. र्धानुपस्थितिसत्वादेव न निहितार्थंसङ्करः, तत्र विलम्बेनप्रकृतार्थोपस्थितेः। नाव्यवा चकसङ्करः तस्य यश्किञ्चित्सह कारिसत्व्रेऽप्यबोधकत्वाद्। सङ्केतीकृत्य स्वप्राणबल्लभं रहसि स्थितम्। तत्कालं वीकष्य साशङ्कं कुञं हन्ति कृशोदरी। मत्र मश्पूरितपादन्रयम्। (१४) दोषं दर्शयितुमाह-अ्त्रेति। पठितमपि धातुपाठे "हन हिंसागत्योः" इत्य- नैनेति शेषः। हन्तिः तत्र गमनारथ न समर्थ तत्प्रश्यायने स्वरूपायोग्य इत्यर्थः। शक्ति सत्वेऽपि (क) जङ्गापतुतिरित्यादौ प्रत्ययविशेषोपपदविशेषसहकारेणॅव गतिस्मा रणसमर्थ न स्वत इति भावः। अत्र हन्तेः पदैकदेशत्वेऽपि प्रकृतिगत्वात् पददोषता। अत्र-"तीर्थान्तरेषु स्नानेन समुपाजिंतसत्कृतिः। सुरश्रोतस्विनीमेष हन्ति सम्प्रति सादरम्।।" इति काव्यप्रकाशोदाहरणमुपजीव्यम्। उदाहरयान्तरं थथा- कान्ते !, जलनिधौ मझ्नश्रन्द्रस्त्वन्मुखनिर्जितः। चकोरा: शरगं तेडद्य घेहि वा जहि वा प्रिये !॥ अन्र-"दुधान् धारणपोषणयोः" इत्युक्तदिशा पोषणार्थकरवेन पठितमध्यसमर्थम्। (१९) च्युतसंस्कारश्व मुदाहरति-गाण्डीवीति। च्युतः रखलितः संरकारः संस्कृति: उयाकरणलक्षणानुगमा यत्र तस्य भावस्तत्वरम्। तथा च संस्कृतभाषाव्याकरण वच्छरौरसे ग्याद्रिप्राकृतभाषाध्याकरणस्यापि सत्वात् यद्धाषासंस्कारकव्याकरणलक्षणाविरुद्धो यः सः तद्वाषायां च्युतसंस्कार इति भाव:। तत्तद्वेशीय भाषारूपन्तु न लक्षणविरुद्धं किन्तु तद विषय एव, एवज्च तत्र च्युतसंस्कृतिन दोष हत्यवधेयम्। अत्र हि कवे: व्याकश्ज्ञानही. नत्वप्रतिपादनद्वारासाघुख्ज्ञानेन तद्वाकये श्रतुर्वमनस्यापादनेन रसप्रकर्षप्रतिबन्धकत्वादू दोषत्वम्। सवंथा प्रतिप्रसवाभावेन सवदेव हेयश्वादयन्तुमहादोष: सवथा नित्य एवेति बोध्यम्। "उन्मजन्मकर इवामरापगाया वेगेन प्रतिमुखमेश्य वाणनद्याः"। इति किरातार्जुनीय सपदशसर्गें एतापूर्वार्द्धंम्। गाण्डीवी अर्जुनः भुजाभ्यां बाहुभ्यां कनकशिलानिभं सुवर्ामयप्रस्तरसटवं विषम विलोचनस्य त्रिनेत्रस्य किरातमूत्तेः महादेवस्य वक्ष आजघने आहतवान्। (क) जङ्गन्यते कुटिलं गच्छतीति जङ्गा यङलुगन्तात्पचाद्यच् "भागमशास्त्रमनित्यम्" इति नु न। पादाभ्यां हन्यते गम्यते इति पद्धतिर्मार्गः हन घातोः क्तिन् प्रत्ययः "हिमकाषिद्ृतिषु च' इत्यनेन पादस्य पद्धाव: ।

दोषनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:।

(१६) 'आडो यमहनः', 'स्वाङ्गकर्मकाच्च' इत्यनुशासनबलादाडपूर्वस्य इनः स्वाङ्गकर्मकस्यैवात्मनेपदं नियमितम्। इह तु तन्जङ्गतमिति व्याकरणलक्षणाहीनत्वात् च्युतसंस्कारत्वम्। (१७) नन्वत्र 'आजघ्ने' इति पदस्य स्वतोन दुष्टता, अपि तु पदान्तरा- पेक्षयैव इत्यस्य वाक्यदोषता १ मैवम्, तथाहि गुयदोषालंकारायां शब्दार्थगत. त्वेन व्यवस्थितेस्तदन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वं हेतु: । (१८) इह तु दोषस्य 'आरजध्ने' इति पदमात्रस्यैवान्वयव्यतिरेकानुविधायि- स्वम्, पदान्तराणां परिवर्तनेऽपि तस्य तादवस्थ्यादिति पददोषत्वमेव। (१६) तथा यथेहात्मनेपदस्य परिवृत्तावपि न पददोषः, तथा हन्प्रकृतेरपीति न पदांशदोष:। (१६) अत्र दोषं दर्शर्यात-आड इति। तल्द्गितमिति। अपराङ्गकर्मकस्य तस्या- त्मनेयद्विधानादनुशासनमव्यथाकृतमिति भावः। न च कनकशिलानिभं स्वर्णमय प्रस्तरसदशं श्यामरूपं स्ववक्ष एवाजघ्ने इत्यर्थ इति वाध्यम्, न च वाच्यम्, रणे समु. धतानां वीराणां स्ववक्षस आहननादर्शनात् तत्पागेव हि गवद्योतनार्थ तक्करणदर्शनात। (१७) "आजघने" इश्यस्य वाक्यदोषत्वमाशङ्कते-नन्विति। स्वतो न दुष्टतेति। स्वाङ्गकर्मवत्वे कम्णि च आत्मनेपदस्य साधुत्वादित्याशयः। पदान्तरापेक्षयैव विषमवि लोचनस्य वक्ष इति पराङ् वाचकपदान्तराकाङ्गयेव वाक्यदोषता वाक्यघटकानेकपदप्र योज्यत्वदिश्याशयः। न वाक्यदोषत्वमिति साधयितुं समाधत्ते-मैवमिति। गुषदोषेति। श्लेषप्रसादादयो दशगुणाः परोक्तास्तेषामेव शब्द।थंगतत्वम् स्वमते तु माधुर्य्योजः प्रसा. दाख्यास्रय एव गुणास्ते तु रसवृत्तय एवेति बोध्यम्। व्यवस्थितेः शाब्दत्वार्थत्वनियमस्य तयो: शब्दार्थंयो: अन्वयथ्यतिरेकानुविधायित्वम् (क) अन्वयव्यतिरेकानुसारित्वम्। एवञ्ञ यत्र तत्तच्छब्दोपालम्भे तेषां गुणादीनामुपलम्भ:तदनुपलम्भे च तेषामप्यनुपलम्भः तन्न गुणादीनां शाब्दरवम्। आर्थत्वमपि तेष।मेवमेव। (१८१) नन्वेतेन कि जातमिति जिज्ञासायाम् "आजने' इति पदस्य पदमात्रग मित्वमेवदोष इति तदाह-१ह त्विति। गाण्डीवीत्यादिपद्य इश्यर्थः। पदमात्रस्येव न पुनः साकाङ्कपदान्तरस्येश्यर्थः। तथा च "आजघ्ने" इति पदोपलम्भे व्युतसंस्कारतादाषोपलम्भः तत्पदानुपलम्भे च तह्दोषानुपलम्भः। पदान्तराणं परिवर्त्तने Sपि विषमविलोचनस्य वक्ष इत्यस्य स्थाने त्रिनेत्रस्योर इति पाठे कृतेऽपि। तसय च्युतसंस्कारतादोषस्य तादवस्थ्यात् "आजघने" इति पदस्य दुष्टता तादवस्थ्यमिति भावः, पदमात्रस्यैवेश्याशयुक्ति प्रति हेतुर्यम्। इति हेतोः पददोष एव न पुनर्वाक्यदोष इत्यर्थः। एवञ् पदान्तरपरिवर्तनेऽपि तद्दोषस्य तादवस्थ्येन वयतिरेकव्यभिचाराट्वाकय व्यापकश्वाभावेन वाक्यदोषो भवित नोहंतीति भवः । (१९) नन्वेवन्तहि "आजघने" इत्यन्रात्मनेपदस्य विद्यमानत्वे च्युतसंस्कारतादो. वस्य विद्यमानश्वम्, तद्विद्यमाने च तद्विद्यमानत्वमिति आत्मनेपदस्यैव उकतदोषं (क) तत्सत्वे तत्सत्सत्ता अन्वयः, तदभावे तदभावो व्यतिरेक:।

६६२ साहित्यदर्पण :- [सप्तमपरिच्छेदे-

(१०) एवं 'पद्मः' इश्यत्राप्रयुक्तस्य पदगतत्वं बोध्यम्। (२१): एवं प्राकृतादिव्याकरणालक्षण हानावपि च्युतसंस्कारत्वमूह्यम्।

निहतार्थत्वम्। ((२२) इह तु शब्दानां सर्बथा प्रयोगाभावेसमर्थतवम्। विरलप्रयोगे

प्रति अन्वययव्यतिरेकानुविधायिशवेन कारणश्वात् अयं च्युतसंस्कारतादोष: पदांशगत एव किन्न स्यादित्यत आह-तथेति। परिवृत्तावपि आत्मनेपदं विहाय 'आजघान" इति परस्मैपदपाठेऽपि तथा हनूप्रकृतेरपि "परजहार" इति पाठेन हनूप्रकृतेः परिवृत्तावपि पद- दोषो नेत्यर्थः। प्रकृतिप्रत्ययमेलनेन दोषतत्रात पददोष एव न पदाशदोष इत्यथः। अत्रा. यमभिपाय :- "आजहने" हृत्यत्राश्मनेपदश्य विद्यमानश्वे हन्प्रकृतिविद्यमाने च च्युतसं स्कारतादोषविद्यमानत्वम्, तयोरविद्यमानत्वे च तद्विद्यमानत्वमिति प्रकृतिप्रश्ययोभ- यांशस्यैव अन्वयव्यतिरेकाभ्यां दोषघटकश्वात् प्रकृति प्रश्ययोभरयांशस्यैव,च पदरुपत्वादयं पददोष एव। "वर्ण्यंते कि महासेनो ।विजेयो यसय तारकः" इस्यादौ तु कृतप्रत्ययविद्यमान्श्वेवा. चकश्वस्य विद्यमानखं तदविद्यमानवे च तदविद्यमानश्वमिति पदैकदेशस्यैव दोषघटक श्वात् पदाशदोष एव। तथा च अन्वयव्यतिरकानुसारेग गुणदोषालङ्काराणां वाक्यव्या Tपश्वे वाक्यगतत्त्रम्, केतलपद्व्यापित्वे पदगतत्वम्, केवलपदांशव्यापिखे च पदाशग स्वमित्यालङ्कारिकाणां सिद्धान्तः । (२०) उक्तदिशान्यत्राप्यप्रयुकत्वादौ पदमान्नगतत्वं दर्शयति-एवं "पद्मः" इत्यत्रा पोति। अप्रयुक्तस्य अप्रयुतत्वदोषस्येत्यर्थः तथा च "भाति पद्मः सरोवर।" इत्यत्र पद्मश बदस्य विद्यमानत्वे ततः पुल्लिङ्गस्य विद्यमानश्वे च अप्रयुक्तत्वदोषविद्यमानश्वम्, तयो रविद्यमानत्वे च तदविद्यमानत्वमिति प्रकृतिप्रश्ययोभयांशस्येव दोषघटकत्वादत्राप्रयुक्त तवस्य पदगतत्वमेवेति भाव:। इदमुपलक्षणम्-तेन "आदरु" इत्यवाचकपदस्य श्रुतिकटु पदादेरपि उक्तदिशा पदगतत्वमित्यवधेयम्। वस्तुतस्तु नायमेकान्ततः पुल्लिङ्ेऽप्रयुक्तः । तथा च गोबर्धन :- "घटितपलाशकपाटं दिशि दिशि सुखिनो हि शेरते पझ्माः। उज्जागरेणकैरवकतिशक्या रत्षितुं लक्ष्मीः।।" तस्मातू- "यथाडयं दाहणाचार: सवदेव विभाव्यते। तथा मग्ये दैवतोडस्य पिशाचो राक्षसोऽथवा॥" इति काव्यप्रकाशोदाहरणमेवानुकूलमिति केचित्। (२१) एवं संस्कृत भाषाध्याकरसास्य च्युतसंस्कारतादोषमभिधाय शौरसेन्यादिप्रा- कृतभाषाव्याकरणस्थापि ्युतसंस्कारतादोषमभिधातुमाह-एवमिति। ऊद्यमिति। तथा च 'करी अदि' इति प्रयोक्तव्ये 'करी अन्दे' इति प्रयोगे "सर्वत्राष्मनेपदस्य परस्मैपदम्" इति प्राकृतव्याकरण सूत्रविरुद्धत्वाच्चयुतसंरकार वमिश्यर्थः। (२२) इदानीं दर्शितस्वस्वलक्षणानुसारेैव उक्तदोषार्णा परस्परभेदसम्भवेपि कृतिपयस्य लक्षणविशेषेणैक्यमाशङ्कय प्रथममसमर्थत्वनिहितार्थत्वयोरैक्यं खण्डयति-

परस्परदोषपार्थक्यनि० ] लक्ष्मीविराजितः। ६६३

(२३) निहृतार्थस्वमनेकार्थशब्दविषयम्। (२४) अप्रतोतत्वं स्वेकार्थस्यापि शब्दस्य सार्बंत्रिकप्रयोगविरहः। अप्रयु. क्तश्वमेकार्थशब्द विषयम् । (२५) असमर्थत्वमनेकार्थशब्दविषयम्। अरस्तमर्थत्वे हन्त्यादयोऽपि गमनाथें पठिताः। अवाचकत्वे दिनादयः प्रकाशमयाद्यथे, न तथेति परस्परमेदः। (२६) एवं पददोषसजातीया वाक्यदोषा उक्ता:, संप्रति तद्विजातीया उच्यन्ते। इह शब्दानामिति। शब्दानामसमर्थादिशब्दानां परस्परं भेड हत्यन्वयः। शब्दानामित्यत्र दुष्ट-दुष्टशब्दानामित्यथः। सवंधा स्वार्थंप्रधानतया सवप्रकारेणेत्यर्थः। प्रयोगाभाव इति। जङ्गगपद्धतिरित्ये तन्निष्ठसह का रिविशेषणं विनेति शेषः। प्रयोगाभावश्र यत्र ज्ञापक नाहित तत्रैव, ज्ञापकसच्वे तु प्रयोगोऽस्त्येव तेन "हन् हिसागत्योः" इति पाठेन हन्धातोगत्य थंप्रधानतया ज्ञापकसत्तवेन गच्छुतीत्यथें हग्तीति सर्वत्रैव प्रयोगाभावात् "कुञ्ं हन्ति कृशोदरी" इश्यादावसमर्थत्वम्, निहितार्थत्वं विरलप्रयोगे "अकालसन्ध्यामिव धातुम. त्ताम्" इत्यादिरूपश्लेषादावल्प प्रयोगे। (२३) सकलश्रोतृषु विवक्षितार्थंबीधस्याविशेषेण निद्धितार्थाप्रतीतत्वयोरमेदे लब्धे तयोभेंदं दर्शयितुमाह-निहतार्थत्वमिति। अ्नेकार्थशब्दविषयमिति। तन्न "धातुमत्तां गिरि धंत्ते" इत्यादौ मत्ताशबदस्य क्षीव-तत्सत्तारूपावर्धावित्यनेकार्थत्वम्। "योगेन दलिता- शयः" इश्यादावप्रतीतत्वे तु आशयशबदस्य वासनारूप एकार्थ एव, योगशास्त्रातिरिक्ते डन्यत्र तस्प्रयोगविरद्ृश्चेति बोध्यम्। (२४) असमर्थश्वावाचकत्वयोर्भेंदमाह-पप्रयुक्तत्वमिति। "भाति पद्मः सरोवरे" इत्यत्राप्रयुक्तत्वे पद्मशब्दस्य कमलरूप एक एवार्थं, "कुअं हन्ति कुशोदरी" इत्यन्नासम- ्थंत्वे तु हन्धातो: "हन हिसागत्योः" इति धातुपाठात् हिसागतिरूपौ द्वावर्थो इत्यूद्यम्। (२६) विवच्ितार्थ प्रश्यायकत्पेन असमर्थत्वावाचकत्वयोरभेदे लब्चे भेरद दर्शयितु माह-असमर्थश्वमिति। अपिशब्दृस्य भिक्षक्रमत्वाम्युपगमेन गमनार्थ इट्यनेन सम्बन्ध। तेन गमनाथेऽपीत्यर्थः। न तथा कोशकृद्धिरमरादिभिः पठिता इत्यथः। तथा च तद विद्यमानेऽपि सहायकाभावात् तत्प्रत्यायनाक्षमत्वमसमर्थत्वम्। यथा "कुञ्जं हन्ति कृशोदरी" हत्यत्र धातुपाठात् गत्यथे विद्यमानेऽपि पादादिसहायकाभावात्तदर्थप्रश्याय नासमर्थत्वेन असमर्थरवम्। अवाचकत्वन्तु-तदर्थाविद्यमानत्वेन तत्प्रत्यायनासमर्थत्वम्। यथा-"दिनं मे श्वयि सम्प्राप्ते ध्वान्तच्छृन्नापि यामिनी" इश्यत्र दिनपद्स्य प्रकाशम- यार्थाविद्यमानेत्वेन तत्प्रत्यायनासमर्थत्वादवाचकत्वमित्यभिप्रायः। एवम् अनुचितार्थं- विरुद्धमतिकारिश्व योरशक्यार्थंशक्यार्थविषयरवेन भेदोऽवगन्तव्य:। (२६) इदानीमुक्तषोड़शदोषभिद्यान् त्रयोविशतिवाक्यदोषानू वत्तुमाह-एवमिति। तद्विजातीया पददोषविजातीया वाक्यदोषा इश्यर्थः। पदे यो दोष: वाक्येडपि तादृश दोषस्य विद्यमानत्वात तर्सजातीयता तदवृत्तेस्तद्विजातीयता। तथा च-पदे प्रसवत्या वाक्ये प्रसक्तत्वं पद्दोषसजातीयवाक्यदोषत्वम, पदेऽप्रसवत्या वाक्यमात्रे प्रसकत्वं पददोषविजातीय वाक्यदोषश्वमिति। ८७ सा

साहित्यदरपण :- [सप्मपरिच्छेदे-

(२७) वर्णानां प्रतिकूलत्वं, लुप्ताहतविसर्गते।

पतत्प्रकर्षता, संधौ विश्लेषाश्ीलकष्टताः। अर्धान्तरैक्पदता समाप्तपुनरात्तता॥६। अभवन्मतसंबन्धाकरमामतपरार्थताः। वाच्यस्थानभिधानं च भग्नररक्रमता तथा॥७॥ त्याग: प्रसिद्धेरस्थाने न्यास: पदसमासयो:। संकीर्णता गर्भितता दोषा: स्युर्वाकयमात्रगा: ॥८॥ (२८) वर्णानां रसानुगुययविपरीतत्वं प्रतिकूलत्वम्। यथा मम- (२७) वर्णाना प्रतिकूलत्वमिति। वर्णानां प्रतिकूलत्वं प्रतिकूलवर्णता, लुप्ता आह. ताक्ष (ओश्वं प्रास्ताश्च) विसर्गा ययोस्ते लुस्लाहतविसगें वाक्ये तयोर्भावौ लुप्ताहतवि सगते। अत्र "दृन्द्वानते श्रयमाणं पदं प्रश्येकमभिसम्बध्यते" इति न्यायेन लुपविस गंता आहतविसर्गता चेति दोषद्वयम्। विसगंपदेनात्र न बिन्दुदयात्मकः किन्तु लक्ष- णया विसगंस्थानीयो रेफो ग्राह्यः तेन उयाकरणाप्रक्रियोपपत्तिरिति। अधिकानि न्यूना- नि कथितानि च येषां वाक्यानां तेषां भावास्तादशाः। अधिकपदता, न्यूनपदता, कथि तपदता चेति दोषत्रयम्। हतं वृत्तं छन्दः यत्र वाक्ये तस्य भावो हतवृत्तता। पतन् चयवनू प्रकर्षो यत्र वाक्ये तस्य भावः पतत्प्रकर्षता। सन्धौ विषये विश्लेषस्य अश्ील कष्टते च तास्तादशा:, सग्धिविश्लेषः, सन्ध्यश्ीलता, सन्धिकष्टता च दोषत्रयम्। अर्धान्ते द्वितीयस्मिन्नधें एक पदं यत्र वाक्ये तस्य भावः सा अर्धान्तरैकपदता। समाप्तं सम्पूर्यमपि पुनरातं स्वीकृतमार्धं वाश्यमिति त्य भाव: सा समापपुनरास्तता। अभ. वन्न नुपपद्यमान: मतः अभिलषितः सम्बन्धः अन्वयो यत्र तद्भवन्मतसम्बन्धं वाक्यम्, न विद्यते क्रमो यत्र तदक्रमं वाक्यम्, अपुत्रमितिवत्समासा, अमतः अनभिलषितः परो द्वितीयः अर्थो यस्य तदमतपरार्थवाक्य्च तेषां भावास्तादशा, अभवन्मतसब्ब न्धता, अक्रमता, अमतपरार्थता चेति दोषत्रयम्। वाच्यस्य प्रतिपाद्यमानस्य अनभि- धानम् अकथनम् वाच्यानभिधानम्। भग्नः अन्यप्रकारेण द्वितीयादिप्रयोगान्नष्टः प्रक्रम उपक्रमो यत्र तद्भग्नप्रक्रमं वाक्यं तस्य भावो भग्नप्रक्रमता प्रसिद्धिश्यागः। अस्थाने अनुपयुक्तस्थाने यदसमासयोरन्यासः संस्थापनम्। तथा च अस्थानस्थपदता अस्यानस्थ समासता चेति दोषट्वयम्। सङ्कीगांता, गर्मितता च। एते त्रयोविशतिर्दोषाः वाक्यमा त्रगा: केवलवाक्यगता एव स्युरित्यथ: । प्रतिकूलवर्णश्व।दिक वाक्ये एव न तु पदादिष्व पीति भावः। यद्यप्येकस्मिअ्नपि पदे ठकारादे: विद्यमानवे प्रतिकूलवर्णतवं प्रसज्यते तथा. पि वाक्यगतत्वेनेंव रसानुकूल्यप्रातिकूल्ययोरनुभव सिद्धर्वाद्वाक्यदोषत्वमिति बोध्यम्। प्रतिकूलवएांत्वादीनां स्वरूपं परस्परभेदश्च तत्तदुदाहरणावसरे मतभेदेन स्पष्टीभविष्य- तीव्यवधेयम्। (२६) तत्र प्रतिकूलश्वं लक्षयति-वर्णानामिति। रसानुगुणत्वं वर्णानाम् अष्टमपरि छछेदे वक्ष्यते। तद्टिपरीतत्वमास्वादोद्वोघप्रतिबन्धकत्वम्। वर्णानां प्रतिकूलत्वं प्रतिकूल

पद्दोष विजातीयवाक्यदोषनि० ] लक्षमीविराजित:। ६६५

(१६) 'ओवट्टइ उल्लदह सश्रणे कहिंपि मोट्टाअह यो परिहद्ठइ। (!) हिअएण फिट्टह लज्जाइ खुद्ृइ दिहीए सा ॥' (१) (३०) अत्र टकारा: शृङ्गाररसपरिपन्थिनः केवलं शक्तिप्रदर्शनाय निबद्धाः। (३१) एषां चैकद्वित्रिचतुः प्रयोगे न ताहग्रसमङ्क इति न दोष:। ( ३२ ) 'गता निशा इमा बाले।' वर्णतेश्यर्थः। तथा चास्य प्रकृतरसविरोधिरसगतगुणव्यञ्ञकत्वेन, तप्प्रतीतिप्र तिबन्घक- त्वाद्दोषत्वम्। स्वव्यङ्गयस्यैव विरोधत्वेन प्रतिप्रसवासम्भवादसौ दोषो निर्यः। नच दुशश्रवश्वेन सहास्प साङ्कय्यंमिति वाच्यम् उपधेयसांकय्येऽपि उपाध्योरसांकर्य्यात्। तथा हि तत्र प्रकृतरसव्यक्षकवर्णाभावाद्रसोद्वोघरुपं कार्य्य न जायते अन्र तु प्रकृतरसप्र- तिबन्धकैरवणेः प्रतिबध्यते इत्यनयोरेकत्र व्यअ्ञकवर्णामावात् कारणाभावप्रयुक्तकार्य्या। भाववत्वम् अपरत्र प्रतिकूरवर्णसद्धावात् प्रतिबद्धकार्य्यकत्वमिति। केचित तन्न परुषव गंमात्रं दुष्टम् इह तुसुकुमारा अपि वर्णारौद्रादौ दुष्यन्तीति ततोऽस्य भेद इति लापयन्ति। (२९) शङ्गारे प्रतिकूलव्ांत्व मुदाहरति-भो वहटई इति। "उद्धत्तयति उल्लोटयति शयने कह्यपि मोहायति। नो परिघट्टयति हृदयेन स्फेट्यति लजया खट्टयति घृतेः सा" ॥ इति संस्कृतम्। कस्याश्रिद्विप्रलम्भवर्णनेयम्। सा युवतिः शयने शय्यायां स्थिता कस्मिन्नपि काले उद्द्त्तयति देहमुत्तानीकरोति, कस्मिन्नपि काले उल्लोट्यति देहपाश्वंपरिवर्सनं करोति कस्मिवपि काले मोह्ायति प्रागुक्तलक्षणं मोटटयितं करोति कस्मिन्नपि काले नो परि- घट्टयति देहं न सञ्चालयति कस्मिन्रपि काले ह्ृदयेन चेतसा स्फेटयति स्वप्राणं हिनस्ति मत्तममिलषतीत्यर्थ:, कस्मिन्नपि काले लजया त्रपया घतेधैय्यात् ल्यब्लोपे पञ्चमी तेन धैय्यमालम्व्येत्यर्थः, खट्टयति कुण्ठिता भवति। आकारनिश्चयमन्तरेण छन्दोभेद- स्यानिश्चये प्राकृतव्याकरणशक्त्यापि संशोघयितुमयुक्तमेतदधुना। (३०) दोषं समर्थयितुमाह-प्रन्रेति। शृद्गारे टवगः प्रतिकूलः "टठढानू विने"ति अष्टमे वक्ष्यमाणत्वात्। शरृङ्गाररसपरिपन्थिनः भङ्गारविरुद्धवीरबीभक्सरौद्रगतौजोगुणव्य अकत्वेन भक्कारप्रकषबोधप्रतिबन्धकाः। एवळ् शुङ्गाररसानुसारेण कोमलवर्णाच्चारणे कर्सव्ये तद्विपरीतट कोरोच्चारणात्प्रतिकूलवर्णरवं वाक्यदोष इति। (३१) निष्कर्षार्थ द्शयति-रषान्चेति। एषां प्रतिकूलवर्णानां ताहग वर्णप्रतिकूल शवनिबन्धनो रसभङ्ग: रसप्रकषबोधप्रतिबन्धः । दुःश्रवत्वनिबन्धनस्तु विद्यत एव। तथा च "निर्वण्यं पश्युर्मुखम" इत्यत्र रेफयुक्तस्य वयांत्रयस्य सद्ावेऽपि नायं दोषः। यदि चोक्तोदाहरणे दुःश्रवत्वस्यापि सद्वावाहुःश्रवत्वमेवाम्युपेयते तदोदाहरणान्तरं बोध्यम्। यथा- वृन्दारकप्रकरमद्य करोम्यशङ्कमानन्द्यामि सुनिवृन्दममन्दमङ्ग!। अङ्ग भुजङ्गमगणस्य भयं न यामि त्वामन्तकातिथिमसन्तमहं विधाय।। रावणं प्रतिश्रीरामचन्द्रश्योक्तिरियम्। अत्र चीरे रसे माघुर्य्यव्यञ्जकमृदवो वर्णाः प्रतिकूला: औजस्विनि रसे विकटवर्सत्वस्य दीर्घसमासत्वस्य चानुगुण्याद्। (३२) लुपविसर्गध्वमुदाहरति-गता इति। तल्लक्षणन्तु लुप्तबहुविसगखवम्, तेन

६६६ लाहित्यदर्पण :- [सप्मपरिच्छेदे-

(३३) अत्र लुप्तविसर्गाः । (३४) आहता ओरत्वं प्राप्ता विसर्गा यत्र । यथा- 'घोरो वरो नरो याति।' (३५) 'पह्वाकृतिरकोष्ठी।' एकद्विमात्रविसर्गलोपे नायं दोष :; लुप्तबहुविसर्गलेन बन्घशैिश्यम्, बन्धशथिश्येन व सहदयोद्वेग: बन्धस्य गाढ़त्वे यथा चमरकारो न तथा शैथिल्ये इति सहदयानुभवात्- श्रोतषुवेंमुख्यापादनमिव भवतोति रसप्रवषंप्रतिबन्धकत्वात् दोषत्वम्। प्रतिप्रसवाभावात् अथमपि नित्यो दोषः। "गता निशा इमा बाले ! तवल्लावण्यसमीहया। अधुना यदि संलब्धा तत्साफर्ल्यकुरु द्रुतम् ॥" इति मद्रचिर्तांशत्रयम्। (३३) दोषं दर्शयितुमाह-प्रत्रेति। लुश्वविसर्गा वाक्यस्य दोषं घटयन्तीति शेषः। "गता निशा इमा वाले" इत्यत्र सकारस्य ससजुषो रुः 'इत्यनेन रुत्वे" भोभगोअघोड पूर्वस्य योडाश" इत्यनेन यत्वे "हलि सर्वेषाम्" "लोपः शाकल्यस्य" इत्याभ्यां यलोपे च सति विसर्गस्य लोपात् अदर्शनात् लुसविसर्गंस्वम्। एवं विसगंबहुखवे दुःश्रवश्वं दोषो यथा- "हमरः खरः खलः कान्तः कायः कोपधनः कृशः।

सदुक्तं कुन्तकेन- क्युतो मानोऽधिको रागो मोहो जातोत्सवो गतः।।" "अन्राप्लस्विसर्गान्तैः पदैःप्रोतैःपरस्परम्। हस्वैः संयोगपूर्वेश्च जावण्यमतिरिषयते॥ मोजदेवस्त्वत्र असमस्तता नाम दोष इत्याह। यमके तु नायं दोषा, तथा हि नलोदयकाव्ये द्वितीयसग-"पिकोऽपि कोपिकोपिको वियोगिनीरमत्सयत्। वरचांसि भङ्गमांळपत्नितानि तानि तानि ताः ।। इति। (३४) आहतविसर्गंतापर्द व्युश्पादुर्यातत-भहतेति। यत्र वाक्ये, तदाहतविसगें तस्य भाव महतविसगंता ओत्वज्ञात्र "आतूगुणः" इति सूत्रेण। तथा च ओत्वप्राप्तबहु. विसगंत्वमाहतविसगतेति लक्षणं फलितम्। दूषकताबीजन्तु प्राग्वदेव बोध्यम्। नित्यश्वादिकमपि तथैव। उदाहरति-धीर-इति। धीरो वरो नरे याति शुभ्रवस्त्रविभूषितः। सौन्दयण स्वमावेन मोहयत्रिव मानसम्॥ इति मत्पूरितांशत्रयम्। (३५) अधिकपदतामुदाहरति-पल्लवेति। तल्लक्षणन्तु अनुपयुक्तपदवत्वमध्चिक० पदत्वमिति। निर्थकत्वन्तु पद्गतः अयन्तु वाक्यगत इति द्वयोभेंदः। अनुपयुक्तपदुस्य सामअ्स्यानुसन्धानेन व्यग्रतया विलम्बात् विलम्बेनैव रसप्रतीत्या वैमुख्यापादनादस्य दोषत्वम्। "गुएः क्वाप्यधिक पदम्" इति वक्ष्यमाणश्वादनित्योऽयं दोषः। स्वरूपकथ- नार्थ प्रस्तुतानुपयोगिनोऽव्यर्थस्य विवक्षायामपुष्टार्थत्वम्, प्रयोजनाभावात्तदर्थाविव-

पल्लवाकृतिरक्तोष्ठी शरचन्द्रनिभातना। श्यामा हरिणशावाही सन्ततं हदि तिष्ठति॥ इति मत्पूरितांशत्रयम्। पश्लवाकृती किसलयतुल्यौ रक्तौ ओष्ठौ यस्या: सा ताडगी।

पददोषविजातीयवाक्यदोषनि० ]. लक्ष्मोविराजितः । ६६७

(३६ ) अत्रा कृ तिपद मधििक म् । (३७) एवम्- 'सदाशिवं नौमि पिनाकपागिम्।' (३८) इति विशेषयामधिकम्। (३६) 'कुर्या हरस्यापि पिनाकपायेः' इति। (४०) अत्र तु पिना कपायिपदं विशेषप्रतिपत्यर्थमुपात्तमिति युक्कमेव । (४१) यथा वा- 'वाचमुवाच कौतसः।' (४२ ) अत्र वाचमित्यधिकम् । उवाचेत्य ने नै व ग तार्थ त्वा त् । (३६) अत्र दोषं दर्शयति-प्रत्रेति। आकृतिपदासत्त्वेऽपि शिलापुत्रस्य शरीरमिति- वत् पल्लवाकृतेः पञ्चवानतिरिक्तत्वात् "पल्लवमिव रक्तौ ओष्ठौ यस्याः सा-पह्चवरकोषी" इति बहुव्रीहिसमासेनैव तदर्थबोघोपपत्तेशकृतिपदमनुपयुक्तार्थमिति भाव:। (३७) प्रकाशन्तरेणीदाह सुमाह-एवमिति। सदा प्रसन्नं जगता शरण्यं ज्ञानप्रद्ं पूज्यगणे वरेण्यम्। सदैकरूपं प्रकृते: परं वं सदाशिवं नौमि पिनाकपाणिम्।। (३८) अत्र दोषं समर्थयति-हतीति। विशेषणं पिनाकपाणिपदम्। अधिकमिति। तथ्य स्तुतियोग्यताया अननुकूलश्वादिति भाव:। (३९) विशेषणस्य साथंकस्थले तु नायं दोष इति प्रतिपाद्यितुमुदाहरति-कुर्थ्यामिति। तव प्रसादात कुसुमायुधोऽपि सहायमेंकं मधुमेव लब्धवा। कुर्य्यो हरस्यापि पिनाकपाणेधैरय्यंच्युति के मम धन्चिनोऽन्ये।। इति कुमारसम्भवे समस्तम्। (४०) अत्र दोषं समर्थयितुमाह-अत्रेति। विशेषप्रतिपत्यर्थ हरस्य दुर्जयत्वबोधा० थंम् उपात्त कविना उपन्यस्तम् । युक्तमेचेति। तादृशदुरजयस्यापि पिनाकपाणेः धैय्यं- च्युतिकरणादारमनः शौर्य्यातिशयत्वप्रतिपादनादिति भावः। ( ४१) न केवलं समास एव पदाधित्यं किन्त्वसमासेऽपीत्युदाहरणान्तरमाह- यथा षेति। "अथोट्रवामीशतवाहितार्थ प्रजेधवरं प्रीतिमना महर्षिः स्पृशन् करेणानतपूर्वकायं संप्रस्थितो वाचमुवाच कौर्सः।।" रघुवंशपञ्चमसर्गे श्लोकसमुदाय:। (४२) दोषं दर्शयितुमाह-अन्रेति। गतार्थत्वात् श्रोतृभिर्ज्ञातविषयश्वात् परिभा- षणार्थकवचघातोरेव वचनोश्चारणार्थत्वात् तथा च वाचमित्यस्य प्रयोगोऽनुपयुक्त एव प्रत्युतार्थान्तरकल्पनाकर इति भावः। अत्र वागीशा :- वाचमिति प्रतीकमामादाय यथा- "देवं यजति" "गन्धं जिव्नति" इत्यादौ संमेदेनान्यतरवैयर्थ्यमिति न्यायेन यजादे: पूजा. प्रहणमान्नार्थता, तथात्रापि वचमातोहंच्ारयमात्रार्थत्वम्, नतू वचनोचार णायत्वम्।

साहित्यदर्पप :- [सप्मपरिच्छेदे-

(४३) क्वचित्तु विशेषणदानार्थ तत्प्रयोगो युज्यते। यथा- 'उवाच मधुरां वाचम्' इति। (४४) केचित्वाहुः-यत्र विशेषयास्यापि क्रियाविशेषयात्वं संभवति तत्रापि तस्प्रयोगो न घटते। यथा- (४५) 'उवाच मधुरं धीमान्' इति। (४६) 'यदि मध्यर्पिता दृष्टिः किं ममेन्द्रतया तदा।'

अन्यथा पौनरुक्त्यं स्यात्। एवञ्ञ तादशकल्पनमेवात्र शाब्दबोधविलम्बकृदिति दोष स्वमस्य" इत्याहुः। (४३) विशेषणार्थ तत्प्रयोगे तु नायं दोष इस्यभिधातुमाह-कचिर्वति। क्वचित् स्थल इत्यर्थः। तत्प्रयोग इति। वचघातोः कमंतया वागादेः प्रयोगः। उवाच मधुरां वाचं मनः प्रहादयन् मम। सर्वत्र विदिताचारो लोकशिक्षणतत्परः ॥ मत्र मत्पूरिताशत्रयम्। अत्र मधुरामिति विशेषणदानार्थ वाचमित्यस्य प्रयोगो युक्त इति नात्राधिकपदर्तव दोष इत्याशय:। (४४) एतच्च काव्यप्रकाशकृता दूषितं तद्दशयितुमाह-केचिस्विति। विशेषणस्यापि कर्मविशेषणर्वेनाभिप्रेतल्यापि। तत्प्रयोग: क्रियासादृश्यार्थककमपदप्रयोगो न घटते न युज्यते। कम्मविशेषणार्थस्य क्रियाविशेषणेनैव लाभात् क्रिययैव च तथाविघकर्मार्थं- प्रत्यायनादावश्यकत्वाभावेन अधिकपदत्वप्रसङ्गादिति तेषामभिप्रायः। परे तु-वाचः प्रयोगर्तु उपपत्त्यन्तरासत्वाद्युज्यत एव किन्तु विशेषणदानार्थ तत्प्रयोग इत्युक्तिविशेष णस्य क्रियाविशेषणसम्भवोक्त्या दूषिता न तु वाचमित्यस्य प्रयोग:। "ऊचे वचस्ताप- सकुज्जरेण' "नृपसूचे वचनं धृकोदरः"' "जगाद वाक्यं गिरिराजपुत्री' इत्यादिबहुप्रयोग दर्शनात्तत्प्रयोगस्य तत्सम्मतत्वादेव। तदुपपत्तिस्तु वचेरद्विंधा व्युस्पत्ति :- कण्ठताल्वाद्य भिघातः तजन्यं वचनज्जार्थः। तत्र वचनार्थकतया प्रयोगे वाचमिति न प्रयुज्यते, कण्ठ ताल्वाद्यमिघातार्थंकतया प्रयोगे तु तत्क्मंभूतस्य वाचमित्यस्थ युज्यत एव प्रयोग इति। यञ्च वाचमित्यधिकमित्युक्त तदपि युक्तम्, वच् धातोवंचनार्थकरवे वाचमित्यस्य पुनरु कश्वादेव (पुनरुक्तभाव एव) मधिकपदत्वदोषप्रशकेः। यथा-पल्लवाकृतिर केश्यत्रेत्याहुः। (४५) उक्तदिशा तन्मतीयं निर्दुष्टमुदाहरयमाह-उवाचेति। पूर्वोक्तमेवात्रापि पादपूरणमवगन्तव्यम्। एतेन "उवाच मधुरां वाचम्" इत्यत्रापि अधिकपदतैवेति तेषां सिद्धान्त इति ध्येयम् । उवाचमधुरामिति उवाच मधुरमित्युदाहरणयोः प्रतीतिवैषस्य प्रतिपादनेन ग्रं्थकृता अस्वरसः सूचितः। (४६) न्यूनपदत्वमुदाहरति-यदीति। न्यूनमुपादेयमध्यनुपात्तं पदं वाचकपद यत्र तत्तथोक्तम्। तथा च उपादेयवाचकपद्हीनवाक्यत्वं न्यूनपदत्वमिति लक्षणं फलि- तम्। वांचके तिविशेषणाद्वाच्यानभिधानेनातिव्याप्ति: तस्य धोतकपदानभिधानश्वरू पत्वात्। मत्र पद्ज्ञानविरहकृता विवक्षितप्रतिपत्तिश्व दूषकताबीजम्, अतो झटित्या क्षेपतस्तक्वाभेऽदोषत्वम्। यथा "मा भवन्तमनकः पवनो चा" इत्यादी अधाक्षीदभाङ्गी

पददोषविजातीयवाक्यदोषनि०] लक्ष्मीविराजितः।

(४७) अत्र त्वयैति पदं न्यूनम्। (४८) 'रतिलीलाश्रमं भिन्ते सलीलम निलो वहन।' (४६) अत्र लीलाश्द : पुनरुक्कः ।

दिति प्रसिद्धक्रियाया झटित्याक्षेपतो लाभः। यथा वा "निधानगर्भामिव सागराभ्याम्" (रघुवंशे तृतीयसगें ) इत्यादावव्यभिचारिविशेषणेन पृथिव्या कटिति आक्षेपतो लाभ इति बोध्यम्। अत एवायमनित्यो दोष:, वक्ष्यति स्वयमेव "उक्कावानन्दमग्नादे: स्या- न्नयूनपदता गुणः इति। केचित्तु-अध्याहारपूरणीयपदं न्यूनपदम्, द्योतकस्य वाच्यान भिधाने त्वध्याहारस्यैवासम्भवात् नातिव्यापतिः। तथाहि- व्यतिक्रमलवं कं मे वीक्ष्य वामाप्ि ! कुव्यसि।

इत्यत्र व्यतिक्रमलवयोः समाससत्वेऽप्यध्याहार्य्याविकारेणापि व्यतिक्रमीयस्थल भागसमुख्यस्यासम्भवात्, किन्तु वरत्वन्तरस्येव समुधयादिश्याहु :- तब्ष, गुणशतमपि दोष: कश्रिदेकोडतिबृद्धः क्षप्यति यदि नान्यस्तद्विरोधी गुणोडस्ति। इत्यादौ गुणशतयो: समासत्वेप्यधिकारेएाँकद्वयादिगुणसमुच्चयदर्शनात्। (४७) दोषमुद्धाटयितुमाह-अत्रंति। प्रथमे पादे त्वयेतिपदम् अपितेति क्रियायाः कत्तभृतम्, कत्तृपदमन्तरेण क्रियाया: साकाङ्गरवादिति भावः । (४८) कथितपदश्वमुदाहरति-रतिलीलेति। कथितपदं यस्मिन वाक्ये तस्य भाव इति विग्रहः। तल्लक्षणन्तु प्रयोजनशून्यतवे सति समानार्थकसमानानुपूर्वीकपदवत्त्वम्। "उदेति सविता ताम्रस्ताम्र एवास्तमेति च" "स सुरभि सुरभिम, इत्यादौ एतद्वारणाय सत्यन्तपदोपादानम्। तन्र हि तेनैव शब्देन पुनरुपादानेऽनुवादत्वेन झटिति प्रयोजन जिज्ञासायां व्यक्ञनयास्तमयोदयादावेकरूपतावगमः प्रयोजनमस्ति। पुनरुकतवंव शब्देन अवगतत्वे सति पुनस्तद्वाचकेन पर्य्यायानतरेण विभिन्नानुपूर्वोकश्वेनेति यावत् प्रतिपा दितम्, अत्र तु तस्येव पदस्योपादानमिति भेदः । अन्न चैकस्येवार्थस्यैकशन्देन द्विरुपादाने किमिदं पदं नानार्थरेनार्थान्तरबोधकम् उत तस्यैवार्थस्य प्रतिपादनमिति प्रतिसन्धानप्रसङ्गे कवेरशकत्युन्नयनेनोपभुक्तभोगवत् श्रोतुरवैमुख्यं दूषकताबीजमनुसन्धे- यम्। अतो लाटानुप्रासादावदोषश्म् अशक्श्यनुन्नयनात्। तथा च "कथितञ्ज पदं पुनः" इति वक्ष्यमाणश्वात् अयमप्यनित्यो दोषः। "दच्तिणादिकस मुद्भूतो विरहिपराणशोषकः।" इति मत्पूरितपूर्वाद्धंम्। लीलया क्रीड़या सहितं सलीलं वहन् अनिलो वायु: रतिलीलाश्रमं सम्भोगकेलिज नितपरिश्रमम्, मिन्ते नाशयति। (४९) दोषममिधातुमुत्थापयति-अन्रेति। पुनरुक्तः। रतिलीलेश्यत्र सलीलमित्यत्र च द्विवारममिहितः अत एव कथितपदृत्त्वमित्याशयः। यद्यव्यस्य पददोषत्वमपि सम्भवति तथाप्येकपदस्य द्विरुपादानादेव वाक्यदोषश्वमित्यवधेयम्। केचित्तु एकस्यैव पदस्य द्वितीयवारोपादानं पिष्टपेषणव द्चमत्कारीत्याहुस्तन्न अनवीकृतत्वसांकर्थ्यापत्तेः।

६६० साहित्यदर्पण :- [सतमपरिच्छेदे-

(५०) एवम् 'जन्तुविसं धृतविकासिबिस प्रसूना :? ।' (५१) अध् बिसश्दस्य धृतपरिस्फुटत प्सू नाइति सर्वनाम्नैव परामर्थो युक:। (५२) हतवृत्तम्-लक्षणानुसररोऽप्यश्रव्यम्, रसाननुगुयाम्, अप्राप्तगुरुभावा- मतलघुच। क्रमेया यथा- (५३) 'हन्त' ससतमेतस्या हृदयं भिन्ते मनोभवः कुपितः"। (२०) प्रकाशन्तरेणोदाहरयां दर्शयति-एवमिति। "सस्नुः पयः पपुरनेनिजुरम्बराणि जक्षुर्विसं छतविकाशिविसप्रसूनाः। सैन्या: प्रियामनुपभोग निरर्थकश्व-दोषप्रवादमसृजन्नगनिम्नगानाम्," शिशुपालवधपञ्जमसग समस्तम्। घृतानि धारितानि विकाशीनि प्रस्फुटन्ति विसप्रसूनानि कमलानि यैस्ते तथोक्ता: "सैन्याः विसं मृणालं "मृणालं विसमब्जादि" इश्यमरः, जक्षुभक्षयामासुः। अत्र विसशब्दस्य द्वितीयवारोपादानात् कथितपदत्वम्। (५१) तद्ोषं रपष्टयति-अत्रेति। सर्वनाम्नैव द्वात्रिशत्सर्वंनामान्त:पातितच्छ व्देनैव परामर्शः उपस्थितिः तथासति पुनविसशब्दानुपादानान्न कथितपदशवं दोष इति भाव:। (६२) हतवृत्ततामुदाह्त्तं इतपदार्थन्ैविध्येन त्रिविधं इतवृत्तमिति दर्शयति हतवृत्तमिति। "मारिते कुत्सिते हतम्" इति कोशाव हतं निन्दितं वृत्तं छन्द' यत्र वाक्ये तत् हतवृत्तम्। सामान्यलक्षणं हतवृत्ततायास्तु छन्दोगतदोषवश्वं हतवृत्तत्वम्। छन्दो वैरुप्येण श्रोतुषमुख्यापादनात् रसप्रकर्षप्रतिबन्धकत्वेनास्य दोषत्वम्। तथा च प्रति- प्रसवासम्भवेन सर्वदव हेयश्वादयं दोषो नित्य एव। तन्न प्रथमविधं हतपदार्थमाह- लक्षयानुसरणेडपीति। लक्षणं गुर्वादिनियामकं पिङ्गलमुनिकालिदासादिप्रणीतं शास्त्रम् तथा च तत्तच्छन्दस: पूरांल क्षणानुगमेऽपि छन्दः अश्रव्यम् अश्रुतिमधुरम् अपिना तदननुसरयं समुच्चीयते अन्यथाछन्दोभङ्गेडदुष्टकाव्यरवापत्ति: स्थात्। द्वितीयहतपदार्थ माह-रसानन्विति। रसस्य प्रकृतरसादे: अननुगुणम प्रतिकूलम् प्रकृतरसाननुकूलमित्यर्थः। तृतोयविधं हतपदार्थमाह-अप्राप्तेति। "वा पदान्ते" इति छन्दःशास्त्रेय लघोरपि पादान्ते गुरुत्वमतिदिश्यते तन्न प्राप्नोति तक्कार्य्य न भवतीत्यर्थः। तथा च 'वा पदान्ते" इथ्य के: अप्राप्तो गुरुमावा गरुत्वं येन तथाभूतो वर्णा, अन्ते पादस्यान्तिमे देशेल घुलंघु. वर्णो यस्य यत्र वेतिबहुबीहिगर्भो बहुच्ीहिः, तत्तथोक्तन्न वाक्यं इतघृत्तमित्यनेन सम्बन्ध:। (५३) तत्र प्रथमस्य "लक्षणानुसरणेऽप्यश्र्यम्" इश्यस्योदाहरयं दर्शयति- हन्तसततमेतस्या इति। कुपितः मनोभवो मदन एतस्या नायिकाया हृदय सततम् अजसं भिन्ते द्वधीकरोति पीड़यतीत्ष्यथः। अत्र-यस्या: पादे प्रथमे द्वादशमात्रा तथा तृतीयेऽपि। अष्टादशद्वितीये चतुर्थके पञ्चदश साडर्य्या।।

पददोष विजातीयवाक्यदोषनि० ] लक्ष्मीविराजितः।

(५४) 'अरयि ! मयि मानिनि ! मा कुर मानम्' । (५५) इदं वृत्तं हास्यरसस्यैवाऽनुकूलम्। (५६) 'विकसित सहकार भार हारि-परिमल एष समागतो वसन्तः'।

इति छन्दः शास्त्रोक्तार्य्यालक्षणानुमरणेऽपि 'श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयं सवंत्र लघु पञ्चमम्' इत्यादिना अनुष्टभ् इव लक्षितः सहसा प्रथमपादे बोधो भवति, बलाच्!द्वितीयपादे आर्य्याप्रकारोपस्थितिरिति वैषम्यादश्रव्यखवेन हतषुस्षसम्। (९४) द्वितीयस्य रसाननुगुणमित्यस्योदाहरणमाह-अयि ! मयि मानिनीति। वितर मृगाचि ! निजाधरपानम्। जीवतु दयितजनो हरिरेष: प्रतिहतविरहजदुःखविशेष:॥ इश्यवशिष्टपाद्त्रयम्। (५५) अत्र दोषं समर्थयति-इदमिति। वृत्तं- प्रतिपदयमकितषोडशमात्रा नवमगुरुत्व विभूषितगान्ना। पञ्झटिकाया एष विवेक: क्वापि न मध्यगुरुगंणा एक: । इत्युक्तलक्षणः पञ्झटिकानामच्छन्द: हास्यरसस्यैव अनुकूलम् अनुगुणम् न पुनरत्र शङ्गाररसस्येति वृत्तवैषम्यात हतघृत्तत्वम्, तथा च इद वृत्तं हास्यरसोचित प्रकृत. शृद्गाररसाननुगुणम् यतोऽत्र भङ्गारे निबद्धमतो दोष इति भावः। मत्रानुकूल्यप्रातिकू श्यञ्च श्रोतुरेव हृदयसम्वेद्य इति बोध्यम्। अन्ेदम्बोध्यम्-करुणे मन्दाक्रान्तापुष्पिता• आदीनामेवानुगुणध्वम्, शुद्गारादौ पृथ्वीस्त्रग्घरादीनाम, वीरादौ शिखरिणीशाद्दूंळ- विक्रीडितादीनामानुगुण्यम्, हास्ये च दोधकस्य पज्झटिकादेश् 'प्रतिपद् विच्छेदिखेनानु- गुण्यमिति। अन्यत्र रसाडनुगुण्यमित्थम्- "आरम्मे सगबन्धस्य कथाविस्तस्सडग्रहे। शमोपदेशवृत्तान्ते सन्तः शंसन्श्यनु भम्। शुङ्गाराछम्बनोदाश्नायिकारूपवर्णनम्। वसन्तादि तदङ च सच्छायामुपजातिभि:। रथोद्धताविभावेषु भव्या चन्द्रोदयादिषु। षाङगुण्यप्रगुणानीतिर्वेशस्थेन विराजते।। वसन्ततिलकं भाति सङ्करे वीररौद्रयोः । कुथ्यात्सगंस्य पर्थ्यन्ते मालिनीं द्रुततालवत्। उपपन्नपरिष्छेदकाले शिखरिणी वरा। औदाय्यरूपचौरौचित्यविचारे हरिणी मता॥ साक्षेपक्रोधधिक्कारे परं पृथ्वी भरक्षमा। प्रादृट प्रवासव्यसने मन्दाक्रान्ता विराजते॥। शौय्यं स्तवे नृपादीनां शाद्दूंलक्रीड़ितं मतम्। सावेगपवनादीनां वर्गने सग्धरा वरा। दोघकतोटकनकुंटयुक्त मुक्तकमेव विराजति सूक्तम् । निर्विषयस्तु रसादिषु तेषां निर्नियमश्च सदा विनियोग: ॥" इति। अत एव सरस्वतीकण्ठाभरणकर्त्ता भोजराज मह- येषु श्रुतेषु चित्तस्य वैराग्यं न च हधता। तानि वर्ज्यानि घृत्तानि प्रसिद्धिप्रच्युतानि च ॥ इति। (६६) तृतीयमप्राप्तगुरुमावान्तलघुवृत्तम्। यस्मिन् वृत्ते पादान्त्यलघोर्गुरुकार्याक्ष. मश्वन्तदुदाहरति-विकसितेति। विकसित: पुष्पितो यः सहकारभारोडतिसौरमश्चूत विशेषसमूह: तस्य हारी मनोहरो यः परिमलो गन्धः "विमर्द्दोत्थे परिमलो गन्धे जनम. नोहरे" इत्थमरा, यत्र स तथोकः, एव वसन्तः ऋतुविशेषः समागतः। इध सा०

६६२ साहित्यद पंय :- [ सप्तमपरिच्छेदे-

(५७) यत्पादान्ते लघोरपि गुरुभाव उक्त:, तक्सवत्र द्वितीयचतुर्थपादविषयम्। प्रथमतृतीयपादविषयन्तु वसन्ततिलकादेरेव। "अय जि नयुगरेफतो यकार।" इत्यादिना प्रथमतृतीयपादयोरन्तिमासरश्य यगणा. नितिमखवेन गरुत्वावय्यकत्वात् प्रकृते "वा पादान्ते" इति छन्दःशास्त्रेण: पादान्तस्थ बन्धशैथिल्यात. बन्धशैथिल्यमेव दृषकतारीजम् एवज् हतवृत्तत्वम्। (३७) ननु "हारि" हत्यत्र हस्वस्यापि प्रथमपादान्तवर्ततिन इकारस्य पादान्त- गंततया विकल्पेन गुरुत्वप्राप्तेः उत्तलक्षणाम्य समन्वयेऽपि कथ हतवृत्तत्वमित्यत आह- यत्पादान्त इति। उक्त: "वा पादान्ते" इश्यनेन छन्दःशास्त्रकारैरिति शेष:, कालिदा- सोऽपि श्रुतबोधे- संयक्तायं दीर्घ सानुरवारं विसर्गंसम्मिश्रम्। विज्ञेयमक्षरं गुरु पादाम्तस्थं विवल्पेन।। इत्याह। सर्वत्र सर्वेष इन्दःस।वरततिलकादे रेव। आदिइ उदेन इन्द्रवज्रोपेन्द्रवज्रा मालिनी प्रहर्षिणी-शाददविक्रीडितव्रभृतीनां परगिहः । एर्षां हि प्रथमतृतीयपादयोरपि चरम. वर्रास्य लघुश्वेन उदाहृतवन्न श्रतिशैथिल्यं दृश्यते अतस्तत्र लघुवर्याप्रयोगेऽपि न इत्वत्श्वम्। येषां किलार्य्या पज्झाटिकातोटकपुष्पितग्प्रादीनां प्रथमतृतीयपादयोश्चरम. वर्णस्य लघुख्वेन उदाहृतवत श्तितैथिलयं दृश्यते तेषां तश्प्रयोगे हतवृत्तत्वमेव। तथा चेह प्रथमपादान्तस्य गरुत्वाप्राप्तेर्दोष एवेश्यवचेयम्। केनित्त-"आदिपदेन इन्द्रवजोपेन्द्रवजयो: संग्रहः" इतीच्छनति तन्न विचारसहम्, अभ्येषामपि छन्दसां महाकवीनामुदाहरणे प्रथमतृतीयपादयोक्षरमळघुत्वस्य :बहुलप्रयो. गावू। तथा हि- द्रव्यं लब्ध दूतेनैव दारा मित्रं दृतेनैव। दस्त भुक्तं ध्यूतेनैव सर्व नषट द्यूतेनैव॥ इति मृच्छकटिकद्वितीयाङ्के प्रथमतृतीयचर एयोक्चरमाक्षरस्य लघुवम्। तथा तन्रैव दशमाङ्के १३ शपदे। प्रथमतृतीययोरुभयोरेव चरमवांस्य लघुत्वम्, ऋतुसंहारे-प्रथमसर्गं २५ पदे मालिव्याँ तृतीय चरणान्तिमवर्णस्य लघुत्वम्, यथा- विकचनवकुसुम्भश्वच्छ सिन्दूरभासा प्रवलपवनवेगोद्जूतवेगेन तूयंम्। तर्टवट्फलताग्राल्लड् नव्याकुलेन दिशि दिशि परिदग्धा भूमयः पावकेन।। इति। प्रहर्षिण्यां तृतीचश्णान्तिमवर्णस्य लघुत्वं, महावीरचरिते षष्ठेडङ्के १४ शपधे- यथा- उत्पुष्पादूगलधूम निस्फुट प्रसपंत् प्रत्यग्रक्षत जझरीनिवृत्तपाद्य:। शाददंल विक्रीडिते तृतीयपादान्तिमवर्णस्य लघुत्वम् कातन्त्रपरिशिष्टविवृतौ यथा- "भोक्ताशक्तिघर:कुमार निपुणो वक्ताणि बिभ्रत्तव शम्भो ! कि भवितेति चिन्तितवती पायादसौ पार्वती"॥ इति। अध्येव प्रथमचरयान्तिमाक्षरस्य लघुशं नेषधे द्वादशसगें। यथा- अस्मिन् दिग्विजयोद्यते पतिरयं मे हतादिति ध्यायति कम्पं सातत्विकभावमक्जति रिपुत्तौगीन्द्रदाराधरा।

पददोषविजातीयवाक्यदोषनि० ] लक्ष्मीविराजितः । ६ह३

(५८) अत्र "प्रमुदितसौरम आ्र्रागतो वसन्तः" इति पाठो युक्तः। (५६) यथा वा- (६०) "अन्यास्ता गुणरत्तरोहणभुवो धन्या मृदन्यैव सा सम्भारा खलु तेऽन्य एव विधिना यैरेष सृष्टो युवा। श्रीमत्कान्तिजुषां द्विषां करतलात् स्त्रीर्णा नितम्बस्थलात दृष्टे यत्र पतन्ति मूढमनसामस्ताषि वस्त्नाणि च"॥ अस्यैवाभिमुखं निपत्य समरे यास्यद्िरुध्व निजः पन्था भास्वति दृश्यते विलमयः प्रश्यथिभि: पार्थिचेः॥ इति।

(६८) युक्त पाठमुपद्ेष्टुमाह-प्रत्रेति। प्रमुदितसौरभ इति । प्रमुदितेत्यत्र "मुद हषें" इति भौवादिकाद्धातोः "आदिकर्मणि क्ः कत्तरि च' इ्यनेन कत्तरि कः मासं प्रमितः प्रतिपच्चन्द्र इति वाक्यवत्। तथा च हारि च प्रमुदितः प्रमोदं कर्त्तुमारब्घवच्च यत् सौरभं सौगन्ध्यं तद्यत्र स तथोक्त इत्यथः । एवं पाठे तु प्रात्पूर्वस्य "हारि" इति हस्वस्य इकारस्य "संयुक्तायं दीर्घम्" इति न्यायेन संयोगात्प्रागवर्तिनो लघोरपि वर्णस्थ गुरुव- लाभेन बन्धदाढयान हतवृत्तत्वं दोष इति भाव:। भत्र-

नवकिसलय चारु चामर श्रीहरतिमुनेरपि मानसं वसन्तः।। इति काव्यप्रकाशोदाहरणमुपजीव्यम्। ( ६६) इत्यं पुष्पिप्राधृत्ते उदाहृत्य शाद्दूंविकीड़ितेऽयुदाहरति-यथा वेति।अथवा न केवलं प्रथमतृतीयपाद्योरेवायं दोष: किन््वन्ययोरपि, तत्र चतुर्थपादे उदाहरति-यथा वेति। यद्वा"यत्पादान्ते लघोरपि" इश्यादिना यदमिहितं तत्सवंमेव निध्परमाणम, ननु महा. कविप्रबन्धेप्वेवं दष्टमिति चेतू ? मैवम्, तद्व्यभिवारस्यापि उदाहृतपद्येषु दर्शनात्। अपि च "विज्ञेयमक्षरं गुरु पादान्तस्थं चिकल्पेन" इति छन्दःशास्त्रनियमर्य हि सामान्येन सवंत्रैव प्रवृत्या प्रकृतेऽपि चरमलध्वव्तरस्येकारस्य 'तन्नियमप्रवृत्तौ तद्ूर्याल्य गुदत्वसिद्धे हतवृत्तस्य प्रसक्तिरेव नास्तीत्यतः प्रकारान्तरेणान्योदाहरणे हतवृत्तत्वं समर्थयितुमाह- यथा वेति। (६०) श्न्यास्ता इति। कस्यचिद्राज्ञो वर्यानमिदम्। स एष युवा विधिना साष्टकत्रा थः पदार्थै: सृष्ट उत्पादितः ताः तदन्तगता। गुणा: सौन्दर्य्यादय एव रत्नानि तेषां सम्ब. न्धिन्यो रोहणस्य रत्नोरपप्तिहे तुभू तपवंत विशेषस्य भुवो भूमय अन्या मिन्ना साधारण विलत्तया इत्यथः । सा मृत् समवायिकारणरूपः पार्थितो भाग: तदेहोपादानभूता मृत्ति. केत्यर्थः, अग्यैव भिन्नैव साधारणमृत्तिकाविलक्षणेवेत्यथः, परं ध्रन्या तत्सम्बन्धप्राप्ति रिति भाव:। वचनविपरिणामादिदं भुवोऽपि विशेषणमिति बोध्यम्। एवं ते खलु सम्मारा: जलाद्यपकरणानि इतरकारणकलापभू तसामग्रीरूपा इत्यथः। अन्य एव मिन्ना मिन्षा एव साधारणविलत्षगा एवेत्यर्थः। "चन्या" इति अन्रापि सम्बध्यते। स का, यत्र यूनि दृष्टे सति, मुढ़मनसामू एकन्रीमयेन अपरत्र कामावेगेन च क्तव्याकर्त्तव्यज्ञा

६६४ साहित्यदर्पण :- [सपमपरिच्छेदे-

(६१) अत्र "वस्त्नाशि च" इति बन्घस्य श्व्थत्वश्रुतिः। "वस्ाएयपि" इति पाठे तु दाढर्यमिति न दोषः । (६२) 'इदमप्राप्तगुरुभावान्तल घु' इति काव्यप्रकाशकार। । (६३ ) वस्तुत्तु 'लक्षणाISनुसररोऽप्यश्रव्यम्' इत्यन्ये ।

मशूश्यात्मनाम्, श्रीमन्तश्र ते कान्तिजुष: युद्धारम्भकालीनशोभयुक्कताश्च तेषाम, श्रीम. त्यश्च ता: कान्तिजुषश्र स्वाभाविककान्तियुक्ता: तासाम्, द्विषां शत्रूर्णा करतलात अस्त्राणि शस्त्राणि पतन्ति, खीयाज्ज नितम्बस्थलात् कटिप्रदेशाव् वख्नाि च पतन्ति। महाशूरोऽतिसुन्दरश्चैष युवेति भावः। यैश्च यैश्र याभिश्च ययेति पुल्लिङ्गस्त्रीलिङ्गयच्छ- बद़ैकशेषः । शाद्र्दूलविक्रीड़ितं छन्दस्तव्ृक्षणन्तूक्तमेव (५८ पृ० )। (६१) अत्र च हतवृत्तत्व मुपपादयितुमाह-अ्त्रेति। बन्घ्य लध्वक्षरेण निर्म्मित चरमांशस्य शलथश्वश्रतिः, लघ्वक्षर प्रकृत्योपान्ते संयोगश्रवणाभावेन च शैधिल्यश्रवणम्। तथा शाद्दूंछविक्रीड़िते छन्दसि चरमवर्यास्य गुरुत्वनियमेव दृढ़श्वश्रवणावश््यकश्वात् प्रकृते तद्भावात् हतवृत्तत्वमिश्याशयः। तथा सति युक्तं पाठमुपदिशति-त्स्त्राण्यपीति। दाढर्यमिति। उपान्ते संयोगवर्णोपिल म्भात् दढ़श्वश्रुतिः इति हेतोनं दोषो न हतवृत्तत्वम्। अगुरोरपि संयोगात्परतया बन्ध दाढयन एंवरवृद्धौ लघुरपि गुरुकार्य्यंकारी संपद्यत इति न दोष इति भावः। एवमन्यत्र द्वितीयपादेडप्यूद्यम्। (६२) काव्यप्रकाशकृम्मतं प्रमाणयति-इदमिति। "हदमप्राप्ते"श्यादिपाठोपलम्भात् अप्राप्तगुरुभावान्तलघुस्थले अस्योदाहरणदानाच्च इति काव्यप्रकाशकार: स्वीक्रियते इत्यर्थः। (६३) ये खलु केवलं लक्षणानुसरणेऽव्यश्व्यश्वरूपमेव भेर्द मन्यमावा: हत्वृत्तत्वस्य अपरभेदहूयं न स्वीकुवंन्ति तन्मतं दर्शयितुमाह-वस्तुतस्त्विति। इदमत्रानुसन्धेयम्-'यत्पादा न्ते लघोरपि गुरुभाव' इत्यादिनियमकथनमयुक्तम्, एंतादृशनियमे बीजाभावाद्। "वा पादान्ते" "विज्ञेयमतरं गुरु पादान्तस्थं विकल्पेन" इति सामान्यशास्त्रस्य हेतुं विना सङ्कोचकल्पनाप्रसङ्गादू। उक्कनियमाभ्युपगमे हि "वस्त्ाणि च' इश्यत्र स्वरयैव हतवृत्तव्वदोषदानासङ्गतश्वापत्ते:, तथा काव्यप्रकाशकारमतेन दुर्निवार विरोधप्रसकेश्च, तस्मातू "यश्पादादान्ते" इस्यादिकथनं प्रायिकशवेन केवलप्रदशनपरम्। सर्वादवेव धृत्तिषु सवषामेव चरणानां चरमलघुवर्याल्य विकल्पेन गुरुत्वमेव। एवञ्र सति वर्णविशेष- प्रकृत्याश्लयस्वश्रवणे हतवृत्तरवं दोष: दाढयंश्रवणे तु नायं दोष इति पूर्वांपरग्रन्थपर्य्या लोचनया निर्विवादोडयं रादान्तः। तथा च "भारहारि' "वस्त्राणि च' हत्युभयत्र बन्ध. दार्ढ्यांभावेन शैथिल्यश्रकणादेव हतवृत्तत्वं दोष इत्यवचेयम्। काव्यप्रकाशकारस्तु लेक्षणानुसरणेऽपि वर्णवृत्ते यतिभङ्गादश्रव्यख्वोदाहरणमाह- अमृतममृतं का सन्देहो मधून्यपि नाम्यथा मधुरमधिकं चूतस्यापि प्रसन्नरसं फमू। सकृदपि पुन्मंध्यस्थ: सनू रसान्तरविजनो वहत यदिहान्यत स्वादु स्याहि्प्रियोदयनचछदाय ॥

पदंदोषविजातीयवांक्यदोषनि०] लक्ष्मीविराजितः। ६६५

अत्र हरिणीच्छन्दसि प्रतिपाद षष्ठाक्षरे यतिरुचिता चतुर्थे तु पादे "हा" इति षष्ठा क्षरे परपदानुसन्धानापेक्षरवेन यतिभङ्गादश्रव्यत्वम्। "वदतु मधुरं यहस्यादुग्यत् प्रियादशनच्छदात्" इति तु युक्तः पाठः। एवं लक्षणानुसरणेऽपि मात्रावृत्ते स्थानविशेषे गणविशेषायोगात् (क) अश्रव्यत्वम् तत्रैव-"जं परिहरिउँ"" इति बोध्यम्। (क) अश्रव्यत्वमिति। इह प्रसङ्गात् केषाञ्चन छन्दसां श्रव्यत्वाश्रव्यत्वबोधाय केचन नियम। उपस्थाप्यन्ते- समासैरलंघुवृत्तानामसमासमहीयसाम्। शोभा भवति भव्यानामुपयोगवशैन वा।। अनुष्टुप्छन्द्सां भेदे कैश्वित्सामान्यलक्षयम्। यदुक्तं पञ्चमं कुर्थ्यात् लघु षषठं तथा गुरु। तत्राप्यनियमो दृष्टः प्रबन्धे महतामपि। तत्मादव्यभिचारेय श्रव्यतैव गरीयसी॥ यथा कलिदासप्रतिपादिते-"तदन्ये शुद्धिमति" इत्यादौ। उपजातिविकल्पानां सिद्धो यद्यपि सक्करः। तथापि प्रथमं कुर्य्यात् पूर्वपादाक्षरं लघु। "यथा-असत्युत्तस्याम्" इत्यत्र कुमार सम्भवे। शक्षरैस््रयक्षरैरेवच्छेदराभाति दोघकम्। अतोडल्पैरधिकर्वापि यति तालमिवोज्झति। शत्रन्ताक्षरसंयोगै: किञ्ित्कार्कश्यकारिभिः। अन्ते विसर्जनीयैश्च शालिनी याति दीप्तिताम्।। विसगंयुक्तैः पादान्तैविराजति रथोद्धता। कलापरिचयर्जाता लटमेव प्रगल्भताम्॥ साकाराधैविसर्गान्तैः सर्वपादः सविभ्रमा। स्वागता स्वागता भाति कविकर्मविलासिनी॥ द्रुतताललयैरेव व्यक्त रूक्षाक्षरैः पदैः। प्रनर्त्तयति यच्चित्तं तत्तोटकमभीप्सितम्॥। असमस्तपदः पादसन्धिविच्छेदसुन्दरम्। सर्वपादैविसर्गान्तैवशस्थं यात्यनर्घताम्।। प्रारम्भे द्रुतविन्यासे पर्य्यन्तेषु विलम्बितम्। विच्ञ्वित्या सर्वंपादानां भाति द्रुतिविलम्बितम्। आ्ाकारमन्थरैः प्रायः पादे पादेऽत्तरस्त्रिमिः। शेषाक्षरैद्र ततरः प्रहर्षाय प्रहषियी।। वसन्ततिलकास्याग्रे साकारे प्रथमाक्षरे। श्रोजसा जायते कान्तिः सविकासविला सनी॥ यथा-

विभ्ररसुखानि दिशतादुपह्ारपीतधूपोत्थधूममलिनामिव धूर्जटिवं:॥ इति रत्नाकरस्योक्तौ। "अकारेडपि कृतं पूर्व बन्धेऽलपपदपेशले। वसन्ततिलकं धत्ते निर्ग्रन्थिरमणीयताम्। विसर्गहोनपर्थ्यन्ता मालिनी न विराजते। चमरीछिन्नपुच्छेव बल्लीवालूनपल्लवा ।। द्वितीयार्षे समस्ताम्यां पादार्भ्या मालिनी वरा। प्रथमार्धे समस्ताभ्यां पादाभ्यामवरा मता ॥ प्रथमं दयक्षरैच्छेदस्ततस्त्रिचतुरक्षरैः। पञ्चाक्तरश्रपर्थ्यन्ते नर्कुटं याति चारुताम्।

महिषमहासुरस्य शिरसि प्रसभ निहित: कनकमहीधरेन्द्रगुरुता कथमम्बगतः ॥' इति- वीरदेवस्योक्तौ। "असमासैः पदैर्भातिपृथ्वीपृथ्वीपृथकस्थितैः। समासग्रन्थिभिः सैव याति संकोचखर्वताम्"।। यथा रसगङ्गाधरे- स्मृतापि तरुणातपं करुणया हरन्ती नृणाम् अरभक्जुरतनुत्विषां वलयिता व्रतैविंद्युताम्। कलिन्द गिरिनन्दिनी-तटसुरदु मालम्मिनी मदीयमतिचुम्बिनी भबत्र कापि कादम्बिनी।।

६६६ साहित्यदर्पणः- [ सपमपरिच्छेदे

श्वासक्षिप्तकुलद्माभृत् पातु वो नरकेशरी। (६५) अत्र क्रमेणनुप्रासः पतितः। (६४) पततप्रकषस्वमुदाहरति-प्रोज्ज्वलदिति। पतन् हसन् प्रकर्षः क्रमिकोरकर्षो यत्र वाक्ये स तथोक्त: तथा च क्रमिकप्रकरषहीन्वं तव्लक्षयां बोध्यम्। उक्तं च- पतत्प्रकर्षें तद्वाक्य बन्धादावुत्तरोत्तरम्। पूर्वानुसारतः कोऽपि निष्कर्षो यत्र जायते।। क्रमिकप्रकर्षहासेन कवेरशक्तयुन्नयनात् श्रोतुः प्रमोदस्यापि ह्वासेन रसप्रकर्ष प्रतिबन्ध- कस्वादस्य दोषखम्। "पतत्प्रकर्षता तथा" इति प्रतिप्रसवस्य वक्ष्यमाणततात् अनित्यो 5य दोष इत्यवधेयम्। प्रोज्वलत उद्दीप्यमानस्य ज्वलनस्य मग्ने: जवाला शिखेव विकटा भयङ्करा उर्वी च गुर्वी महतीति यावत् सटाच्छटा सिहशिरोरुहसमूहो यस्य स तथोक्ः। तथा श्वासेन निश्वासपवनेन क्षिप्ता दूर प्रापिता कुलक्ष्माभृतः कुलशैला येन स तथोक्तः, नरकेशरी नरसिह रूपी भगवान् वो युष्मानू पातु अवतु। (१६) दोषं दर्शयितुमाह-अन्रेति। तथा च प्रथमचरणे संयुक्तकाज्वगांत्रयेण घटितो. डनुप्रासोऽयनतमुत्कृष्टः, द्वितीयचरणे असंयुक्तटकारत्रयेणैवेति तदपेक्षया किश्विदपकृष्टः, तृतीयचरणे तु संयुक्तक्षकारद्वयेन संयुत इति द्वितीयादपकृष्टः, चतुर्थचरणे च पुनः मृदुव्णरेफद्वयेन संयुत इति सर्वापेक्षया अपकृष्ट इति भावः। अत्र चतुर्थचरणस्य शैथि ल्येनाSपि निष्कर्षो ज्ञेय:। पृथ्वी साकारगम्भीररोजःसर्जिभिरक्षरैः। समासग्रन्थियुक्तापि याति प्रत्युतदीर्घताम्। त्वरा तरलविच्छेदैविभाति हरिणी पदैः। मन्थरर्ग्रन्थिबद्धेव याति निस्पन्दसंज्ञताम्। त्रिषु पादेषु विश्रान्तविलासैललितापदः। अन्ते तरङ्गितगतिर्हरियी हारियीतराम्। शिखरिण्या: समारोद्दात् सहजवौजसस्थितिः। सैव लुप्तविसर्गान्तः प्रयात्यन्तमुन्नतिम्॥ शिखरिण्या: पदैश्छिन्नैः स्वरूपं परिहीयते। मुक्तालताया निःसूत्रमुक्तरमुंक्ता फलैरिव।। मन्थराक्रान्तविस्रव्घैश्चतुर्मिः प्रथमाक्षरैः। मध्ये षट्केडतिचतुरे मन्दाक्रान्ता विराजते"॥ यथा-"ब्रह्मावर्त्तजनपदमधः"। इत्यादि। साकारदयाक्षरै: पादपर्य्यन्तेः सविसर्गकैः। शाददूंलक्रीड़ितं धत्ते तेजो जीवितमू्जितम्॥ विसनंनीयस्योत्वेन पदैनिम्नोन्जतैरिव। श्ञादर्दूलक्रीड़ितं याति पाठे सायासतामिव।। विच्छ्िन्नपाद पूर्वार्षें द्वितीयार्धे समासवत्। शादूंलक्रीड़ितं भाति विपरीतमतोऽधमम् । श्चन्तयोरगुगोतकर्षकान्त्या सर्वातिशायिनोः । शाद्र्दूलक्रीडितं धत्ते मध्ये तद्गौरवोन्नत्तिम्॥ यथा-"गाहन्तां महिषाः" इत्यादि। आध्यन्ताकार विरहात् पर्य्यन्ते चाविसर्गतः ।शाद्दूलक्रीड़ितं स्वस्य रूप नैवोपलभ्यते॥ यथा-"यत्वन्नेत्रसमानकान्ति" इत्यादि। सुकुमाररसस्यात्ररक्षाये वृत्तमुद्धतम्। वाक्पाकेनैव गलितं कवितानीतमल्पताम्।। आकारगुरुयु क्ादिपर्थ्यन्तान्तविसर्गियी। असंस्यूतविरामा च राजते स्नग्धरातराम्।। आध्यन्ताकारविरहाद्वन्धदोष: स्फुटोऽपि यः । श्रविलुप्तैविसरगान्तः स्ग्धरायं समीहते॥ इति टिप्पण्यामपि स्पष्टमेव इतो विशेषजिद्ञासासुभिराकरे द्रष्टव्यम्।

पददोषविजातीयवाक्यदोषनि०] लक्ष्मीविराजित:। ६:७

(६६) 'दलिते उत्पले एते अक्षिणी शमलाद्रि । ते'। (६७) एवं विधसन्धिविश्लेषस्य अरपसकृत् प्रयोग एव दोषः। अनुशासनमु- ल्ङ्ग्य वृत्तभन्नभयमाश्रेया सन्धिविश्लेषस्य तु सकदपि। यथा- (६८) "वासवाशामुखे भाति इन्दुभ्न्दनविन्दुवत्।" की: (६६) सन्धिविश्टेषोदाहरणं दशयति-दलिते हति। सन्धिरत्र संहितारूपः, संहिता च सवारसिकाधंमात्राकालव्ययेनोच्चारणम्। विशब्दोडन् वैरुव्यार्थकः विश्लेषस्तु प्राश्मस्य संहिताकार्य्यंस्याभावः तथा च सन्धिविहीनत्वमेव सन्धिविश्लेष इति तलक्षयाम्। विश्लेषो हि द्विविध :- "सन्धिरेकपेदो नित्ये नित्यो धातूपसर्गयोः। नित्य: समासे द्रष्टव्य: अन्यत्र तु विभाषया"। इति वचनादैष्छिक: आनुशासनिकश्चेति। "अन्यत्र" हत्यस्य वाक्ये हत्यर्थः। अत एव पाठान्तरं हश्यते। "संहितैकपदे निश्या नित्या धातूपसगंयोः। मिश्या समासे वाक्ये तु सा विवक्षामपेषते॥" वाक्ये तु संहिता विव्क्षा वत्तुरिच्छ्रामपेक्षते। विवक्षाधीनेत्यर्थः, क्वचिद्दवति क्वचिच्च न भवतीति यावत् अत एव- "मनसश्चेन्द्रियाणाञ्ज ऐकाग्रयं परमं तपः।" इश्यादौ संहिताकार्य्यं दृश्यते न दश्यते चेति ज्ञेयम्। मनुशासनिकश्च प्रगृह्यहेतु. कोऽसिद्धिहेतुकश्चेति विविधोयं विश्लेष:। तेष्वाद्यः सकृदपि विद्यमानो दोषाय इच्छा- निबन्धनर्वेनाशक्तिमूलकतथा प्रथमत एव सहदयोद्वेजकरवासू। अन्श्येन तु असकृदेव विद्यमानौ दोषाय आनुशासनिकत्वेनाशक्तयन्नाकतया बन्धशैथिल्येनव हि तस्य दोषख्वम्, तच्चासकृत् प्रयोग एव। प्रतिप्रसवाभावात् नित्योऽयं दोषः । हे अमलाद्टि! ते तव एते अक्षिणी लोचने, दलिते विकसिते उत्पले नीलोश्पलद्वन्ट्स्वरूपे। अन्र "ईदूदेद्टिवचनं प्रगृह्यम्" इति सूत्रेण द्विवचनस्य प्रगृह्यसंज्ञा तस्य च प्रगृह्य संज्ञकस्य "प्लुतप्रगृद्या अचि निश्यम्" इति पा० सूत्रेष प्रकृतभावविधानात् प्रगृह्यहेतु कानुशासनिको विश्लेषोऽसकृदेव दोष इति। (६७) अन्रानुभवसिद्धां व्यवस्थां दशयति-एवंविधेति। एवंविधप्रगृह्यादिहेतुकस्ये त्यर्थः। तत्र प्रगृह्यहेतुकोऽनुशास निकविश्लेषस्तूदाहृत एव, असिद्धि हेतुका नुशासनिकवि श्लेषो यथा-तत उदित उदारहारहारद्यतिरुचचरुदया चलादिवेन्दुः। निजवंश उदात्तकान्तकान्तिवंत मुक्तामणिवच्चकासत्यन्घंः॥ इत्यादाववलोकनीयः। अन्न "तत उदित" इत्यत्र "उदितहार" हत्यत्र "निज वंश उदात्त "इत्यत्र च "लोपः शाकल्यस्य" इति पा० सूत्रेण विहितस्यापि लोपस्य "आदूगुणः इति सूत्रेण विहितं गुणं प्रति "पूर्वत्रासिद्धम" इति सूत्रेणासिद्धिविधानादसिद्धिहेतुक आनुशासनिको विश्लेषः। अस्य बन्घशैथिल्यमेव दूषकताबीजमित्युक्तमेव। सकृदपि सकृतप्रयोगेऽपि दोष इत्य- नुषक्को विधेय:। IR

लाहित्यदर्पण :- [सपमपरिच्छेदे-

(६६) 'चलण्डामरचेष्टितः' इति। (७०) अत्र सन्घौ जुगुप्साव्य जकमश्लील त् व म् ( ७१ ) 'उर्व्यसावत्र तर्वालीमर्वन्ते चार्ववस्थितिः'। वासवाशामुखे पूर्वदिशि ऊर्ध्वभागे इन्दुश्चन्द्रमाः चन्दनविन्दुवत् भाति शोभते। अधुनापि किरणान्तरितपरांशतया कतिपर्यांशस्यैव विकाशादित्याशयः। अन्र "भाति इन्दुः"हत्यत्र सवर्णदीघरूपसन्धिप्राप्तावपि इच्छया तदविधानात् ऐच्छिकसन्धिविश्लेष: सकृदपि दोषः। नचैवं च्युतिसंस्कृतित्वमिति वाच्यम्, सन्घेरिषद्ञाविकल्पस्य "अन्यन्न तु विभाषया" इति व्याकरणानुशासनात्। (६९) सन्धयककीलत्व मुदाहरति -चलण्डामरेति। "वेगादुड्डीयगगने चलण्डामरचेष्टितः। अथमुत्तपते पत्री ततोऽत्रेव रुचिङ्कुरु।" इति काव्यप्रकाशे समस्तम्। सन्धिनैव जाता अश्लीरता सन्ध्यलीलता। पदांशगताश्लीलत्वस्य सन्धिजत्वा. भावात्ततोऽस्य भेदः। अश्लीलवाचकपदश्रवणेन लजाजननद्वाराश्रोतुवैंमुख्यापादनात् रस प्रकर्षप्रतिबन्धकादस्य दोषत्वम्। "सुरतारम्भगोष्ट्यादावइलीलत्वं तथा पुनः" इति सामाग्याइलीलत्वस्यैव गुणत्वेन वक्ष्यमाणश्वादनिश्योडयं दोष:। वेगादुड्डीयेति। नाय. काधिष्ठितं सङ्केतस्थानं बोधयन्त्या दूत्या उक्तिरियम्। चलनू गच्छन्, डामरम् उद्धटं चेष्टितं कार्य्यं यस्य स तथोक्त:। डामरं डमरुवाद्यं तद्टचचेष्टितं यस्येत्यर्थ। इृश्यन्ये। (७०) दोषं समर्थयितुमाह-अत्रेति। सन्धौ सति। तथा च "चलन् डामरचेष्टितः" इतयत्र सलिकर्षरूपसन्धिनिष्पव्वस्य चलण्डामरपदस्य अन्तःपाति लण्डापद प्रगाढदी घोकारपुरीषठ्यञ्जनात् जुगुप्साव्यअ्जकश्वम्। काशीदेशभाषार्या लण्डापदेन शिश्नस्या भिधानात् लण्डेति जुगुप्साव्यअ्जकः । अन्र चलान्नति डामरेतिपद् दयावलम्बाट्वाक्यदोषत्वम्। ब्रीड़ाव्यन्जव.सन्ध्यश्लीलता यथा-अन्नैव पद्ये "रुचि कुरु" इत्यत्र सव्निकर्षरूपसन्धिनिष्पन्स्य "रुचिङ्कुरु" इति पदस्य अन्तःपार्ति "चिङ्ठु" इति पदं लाटदेशभाषायां योन्यग्राभिधानात् चोड़ाव्यक्षक सन्धयवलीलत्वम्। अत्र रुचिमिति कुविति पदद्वयावलम्बनाट्वाक्यदोषरवम्। अ्रमङ्गल व्यञ्जकं सन्ध्यकलीलख्वं यथा-"भजते ध्रुवममृतं खलु साधको जनः।" अन्र ध्रुवं निश्चितं ऋतं सत्यं भजत इत्यन्र सन्निकरषरूपस न्धिनिष्पत्रश्य ध्रुवममृतपदस्य अन्तःपाति मृत मिति पदम् अमङलं व्यक्षयति। अत्र ध्रवमिति ऋतमितिपद्द्वयावलम्बनाद्वाकय दोषखम्। (७१) सन्धिकष्टत्व मुदाहरति-उथ्यंसाविति। सन्धिविधानेनैव जातं कष्टत्वं सन्धि कष्ट्वम्। नच पदाशगतं कष्टत्वं सन्धिजमित्यतसतस्माव्वेदावगमात् सन्धिवशेनार्थ- बोधविलम्बात् रसबोधस्यापि विलम्बेन रसप्रकर्ष प्रतिबन्धकरवादस्य दोषत्वम्। "वैया- करणमुख्ये तु" इतिवक्ष्यमाणेन प्रतिप्रसवाद्यमव्यनिश्यो दोषः। "नात्रर्जुं युज्यते गन्तुं शिरो नमय तन्मनाक्"। इश्युत्तराजंम काव्यप्रकाशे। अध्वगं प्रति कश्यचिदुपदेशवचनमिदम। अन्र अस्मिन् मरो:मरुदेशस्य अन्ते प्रान्त प्रदेशे चारुदुन्दरा अवस्थितिरवस्थानं यस्या: सा तथोक्ता। मरी वुक्षदौल भ्याकाइत्द मू।

पददोषविजातीयवाक्यदोषनि० ] लक्षमीविराजितः।

(७२) अत्र सन्घौ कष्ठत्वम्। (७३) 'इन्दुर्विभाति कर्पूरगौ रैधवलयन् करैः। जगन्मा कुरु तन्वच्चि । मानं पादानते प्रिये ।' (७४) अत्र जगदिति प्रथमाद्वेँ पठितुमुचितम् । (७५) "नाशयन्तो घनध्वान्तं तापयन्तो वियोगिनः। पतन्ति शशिनः पादा भासयन्त: क्षमातलम् ।।"

यद्वा चारूणां सुन्दराणां पक्ष्यादीनामवस्थितिर्यंस्यां तथाभूता, उर्वी महती अंसौ दृशय- माना तरूणाम् आलीवृक्षाणं पङ्ि: विद्यत इति शेष:। (७२) अत्र दोषं दर्शयति-प्रन्रेति। सन्धौ सति वष्टश्वम् अर्थबोधे श्रतिकटश्वरूपं किषष्टत्वम् अतः सन्धिवष्टत्वदोष इश्यमिप्रायः। अत्र तरुश्रेण्या विशेषणविशेष्यभावे

(७३) अरद्धातिरैकपदश्वमुदाहरति -- इन्दुविभातीति। अर्थान्तरे अन्यवाक्यघटित पद्याधें एकमेव पदं यख्य वाक्यस्य। अन्न षष्ठयर्थों घटकरवम, तथा च यद्धटकमेकमेव पदम् अन्यवाक्यघटितपद्याधें विद्यते तत्त्वम्। परिष्कृतलक्षरन्तु-स्वावस्थानार्ादुत्तरार्धोपन्यस्तै- कमान्रपदव द्वाक्पस्वमर्धान्तरैकपदर्वम्। मात्रप दुसन्रिवेशादर्धान्तरे अनेकपद विद्यमानर्वे नायं दोष इत्यवधेयम्। पूर्वार्धावस्थितवाक्यस्यैकस्मिन् पढे उत्तरार्द्धोपन्यस्ते तदनुस- म्धाने विलम्बोपस्थित्या विलम्बेनैव रसबोध इत्यस्य दोषर्वम्। प्रतिप्रसवाभावाच्ित्योडयं दोष:। अयञ्न द्विविधः-पूर्वार्द्धवाक्यघटकैकपदस्य उत्तराद्े पाठादेक, उत्तरार्धवाक्य घटकैकपदस्य च पूर्वाद्ध पाठादपरः। गद्ये पूर्वार्द्धोत्तरार्द्वेनियमाभवात् नायं दोष इति बोध्यम्। तन्नाध्यभेदे उदाहर्रत-इन्दुविभातीति। इन्दुश्नन्द्रः कर्पूरवत् गौरैः एघच्छैः करैः किरणै: जगत् संसारं धवलयन् शवेतीकुर्वन् सन् विभाति शोभते अत एव हे तथ्वङ्गि! कृशाङ्गि! पादानते पादपतिते प्रिये मयि मानं मा कुरु नायमुपेक्षाह: समयोडतो मानं मा विधेहीश्यर्थः। अत्र पूर्वाद्धवाक्यघटकीभूतस्य "जगत्" इत्येकमात्रपदस्य उत्तराद् पाठादर्द्धान्तरकपदत्वम्। द्वितीयं यथा- "वक्षास्थलं मुकुन्दस्य कौस्तुभारङं कपर्दिनः। चूढ़ालो भालचन्द्रेण जटाजूटश्च पातु वः।" अत्र उत्तरदंगतवाक्यघटकीभूतस्य "कपहिनः" इत्येकपदस्य उत्तराई एव पाठो युकत: तथाविधानाद्दोषः। (७४) यादशपाठेन दोषो न भवेत्तथोपदिशति-अ्रेति। तथा पाठे नायं दोष इति भाव:। (७६) समाप्तपुनरात्तत्वमुदाहरति-नाशयन्त इति समापतपुनरात्तत्वं नाम क्रिया. कारकान्वयेन समाशेऽपि वाक्ये विशेषाभित्सां विना पुनस्तद्वाक्यान्वयिपदाभिध्ानं यत्र वाक्ये तदिति के चित्। वैयाकरणास्तु क्रियाकारकभावेनान्वयबोघरूकलपदोक्क्ानम्तर

द६ सा०

७०० साहित्यदर्पण :- [सप्तमपरिच्छेदे-

(७६) अन्र चतुर्थपादो वाक्यसमाप्तावपि पुनरुपाच्तः। (७७) अभवन्मतसम्बन्घो यथा- (७८) "या जयश्रीमंनोजस्य यया जगदलकतम्। यामेणक्षीं विना प्रागा विफला मे कुतोऽद सा"॥ (७६) अत्र यच्छ्दनिद्दिष्टानां वाक्याना पर्परनिरपेक्ष्व्ेकानतः परे तु-समासं जनितविवत्तितान्वयबोधकं सत् सदन्ययिशब्दोपादानेन पुनरुपासं पुनरनुसन्धानविषय इत्यरथः। वाक्ये समाप्ते पुनस्तदन्वयिशब्द्रोपादानं यत्रेति तात्पयंम् इत्याहुः। "अयमद्यति मुद्राभक्जनः पग्मिनीनामुदयगिरिचनाली वालमन्दारपुष्पम्। विरहविधुर कोकद्वन्द्वबन्धुविभिन्दन् कुपितकपिकपोलक्रोड़ताम्रस्तमांसि ॥" इत्यादौ, "अद्यापि स्तनवेपथु' जनयति म्वासप्रमाणाधिक:" इश्यादौच न दोषत्वम्। आध्ये अर्यं पदार्थस्य सन्दिग्धतया कुत्राष्यपय्थंवसितत्वेन न क्रियान्वय इति वक्ष्यमाणविशे षणैर्विशेष्यसमर्पणे युगपदेवान्वयबोधाद्। अन्श्ये कुतो वेपथुरितिहेत्वाकाङ्काया अनि- वृत्ते: प्रमाखाधिकत्वान्वयं विना विर्वततान्वयबोघस्यैवाभावात्। एवम् "उम णिक्ठण जिम्पन्दा" इत्यावप्यनुस्वेयम्। समाप्तस्य पुनरात्तत्वे पुनरप्याकाङ्कोदयेन तत्सम्बन्धि पदानुसन्धान विलम्बच्छ्ा्दबोध विलम्बनमत्र दूषकताबीजम्। विवक्षितेति विशेषणात्- "समाप्तपुनरात्तर्वं न दोषो न गुणः क्वचित" इति वक्ष्यमाणेन क्चित्प्रतिप्रसवादनित्योडयं दोषः। लक्षणे "तन्वयि" इस्यस्य तद्वाक्ये अन्वयो यश्य तेनाव्वयो वस्येति चेत्यथः। तेन विशेषयास्य विशेष्यस्य च सङ्ग्रहः। तत्राद्योदाहरणं-नाशयन्त इति। शशिनश्चन्द्र- मसः पादा रश्मयः घनध्वामतं गाढान्धकारं नाशयन्त: अपनुदन्त:, वियोगिन विरहिणो जनान् तापयन्तः खेदयन्तः, क्षमातलं पृथ्वीतलं भासयन्तो द्योतयन्तश्च सन्तः पतन्ति। (७६) अत्र दोषं दर्शयति-अश्रेति। चतुर्थंपादः चतुर्थपादगतं "मासयन्त" इति पदम्। पुनरात्त इति। तथा च "शशिनः पादाः पतन्ति" इश्यनैन वाक्यसमाप्ावपि पुनस्त श्पादस्य कत्ुः "भासयन्त" इति विशेषणाभिधानम्, नच तन्न विशेषणादन्यत्प्रयोजन (७७) अभवन्मतसम्बन्घत्वमुदाहर्त्तुमाह-अभवन्मतसम्बन्ध इति। अश्य व्युपपत्ति: पू 'मेव प्रतिपादिता। लक्षरन्तु-पद्विशेषस्य इष्टन्वयानुपपत्तिमद्वाक्यत्वमभवन्मतस स्बन्धस्वमिति। वकुरिष्न्वयानुपपस्या श्रोतुमुख्योत्पादनेन रसप्रकर्षप्रतिबन्धकत्वाद्दोष. त्वमस्य। प्रतिप्रसवासम्भवान्ित्य एवायं दोषः। अभवन्मतसम्बन्घत्वञ्ज कचिद्विभक्ति-

निबन्धनम्। (७८) तम्राद्यमुदाहरति-या जयश्रीरिति। या मनोजस्य मदनस्य जयश्रीर्विजय लक्ष्मीः, यया जगत् अलडूकृतं शोभितम्, यामू एशारक्षी मुगनयनां विना मे मम प्राणा विफला निररथंकाः, अद्य सा कुतः क्व विद्यते?। (७९) अत्र या एणाक्ी मनोजरय जयश्रीः यया पशाक्ष्या जगदलतकृतम् हत्येवमे- णानीविशेष्यकोडण्वयः कवेरभिप्रेतः स च न सम्भवति-द्वितीयान्तपदार्थं-या ययेति

पददोषविजातीयवाक्यदोषनिः ] लक्ष्मीविराजितः । ७०१

पातिना एणक्षीशब्देन अन्येषां सम्बन्धः कवेरभिमतो नोपपद्यत एव। ( ८०) "यां विनामी वृथा प्राणा एणाची सा कुतोऽद्यमे"। (८१) इति तच्छ्दनिर्दिष्टवाक्यान्त:पातित्वेऽपि यच्छुन्दनिर्द्वष्टवाक्यैः सम्बन्धो घटते। यथा वा- (८२) 'इक्षसे यत्कटाक्षेण तदा धन्वी मनोभुवः।' (८३) अत्र बदित्यस्य तदेत्यनेन सम्बन्धो न घटते। (८४) 'ईक्से चेत्' इति तु युक्तः पाठः। यथा वा- प्रथमान्ततृतीयान्तयत्पदार्थयो: अभेदेन विशेष्यभावाव्युश्पत्तेरिति प्रतिपादयितुमाह- अत्रेति। ननु या ययेत्यनयोनं एणाक्ष्यामन्वयः किन्तु या ययेश्यनयोरेव परस्परमन्वय इस्यत आह-यच्छन्देति। यच्छब्देन निर्दिष्टानां चिहितानाम्। परसपरनिरपेक्षदवाव् मन्योन्याकाङ्कारहितस्वात्। नोपपद्यत एवेश्येतत्प्रति हेतुरयम्। तथा चएणाक्ष्यामेव साका- इश्वाव् तद्विशेष्यक एव या ययेश्यनयोरर्थान्वयःकवेरभिमतः स च न सम्भवतीत्याह- तदेकान्त: पातिनेति। तेषु वाक्येषु मध्ये एकस्य वाक्यल्य अन्तःपातिना अन्तभूंतेन एणा. क्षीशब्देनेत्यर्थः । अ्रन्येषां वाक्यानाम्। तथा च य उक्तरूप: सम्बन्धः कवेरमिप्रेतः स तु वाक्यानां परस्परसम्बन्धरहितत्वात् एणाक्षीमितिद्वितीयाविभक्त्पभ्यासाच्च न युज्यत हत्यभवन्मतसत्बन्घस्वदोष इत्याशयः। नच एणाक्षीमितिपदस्य विभक्तिव्यत्ययेन या ययेश्यनयोरन्वय इति वाच्यम्, अव्यश्ययेन प्रथममन्वितश्येव व्यत्ययतयुर्फ्तेः । अन्र तु पश्चादेव 'याम्' इत्यस्याध्यत्यययत्वेनान्वयः । (८०) यदि तु तच्छष्दार्थल्य विशेष्यतया पणाचीशब्द: प्रयुज्यते तदादोष इति प्रतिपादयति-यां विनेति। (८१) इतीति । तच्छब्दनिर्दिश््वाक्यान्त:पातित्वे उक्तदिशा एणाक्षीशबदस्य तच्छ मदान्वितवाक्यान्तगंतश्वे तु सति। सम्बन्धो घटते इति। तथा च "यत्तदोर्नित्यसर्वन्घः" इति न्यायेनान्योन्यसापेक्षसत्वात् सवयच्छष्दानामेव तण्छब्दविशेष्यभृतपदार्थस्य विशे- व्यश्वसम्भवादितिभावः। एवञ्ञ परिवर्तितपाठे न दोष इत्याशयः। नच तथापि भिन्न विभक्तिकयत्तत्पदार्थंयोः कथमभेदान्वय इति वाध्यम्, तत्पदार्थान्वितविशेष्य्य यह्पदाथेंडन्वये समानविभक्तिकश्वनियमाभावाद्। यथा "यत्र धूमः स देशो वह्निमानू" हश्यत्र तत्पदार्धान्वितस्य प्रथमान्तपदार्थस्य देशस्य सप्म्यन्तयत्पदार्थेऽन्वयः। (८२) व्यूनतानिबन्धनं यथा वेध्युदाहरति-ईससे इति। यदू यदा एवं कटाक्षेण वफ्रदष्टया ईससे लोकम् अवलोकयसि, तक्ष तं प्रति मनोभव: कन्दर्पो धन्वी धनुर्धारी भवति। (८३) अब्र यदित्यल्य तदेश्यनेन सम्बन्धो विवचितः सच न सम्भवति यच्छ उदसय प्रथमान्तत्वात् कालार्थंकसप्म्यन्तेन सह विभिन्नविभक्तिकश्वात् तदेवोपपाद- यितुमाह-अत्रेति। सम्बन्धो न घटत इति। तत्पदाभावात्, तथा च 'यूनतानिन्धनं दोष इति भाव:। (८४) ननु तर्हि तदर्थ कीडशःपाठो विधेय अत आह-ईक्षसे चेदिति। चेदित्यस्य यथ्यथंकर्वेन तदेत्यनेनान्वयलाभस्य सुलभत्वादित्याशयः । तथा च यदि कटाक्षेण

७०२ साहित्यदर्पण :- [सप्तमपरिच्छेद्वे-

( ८x) 'ज्योतस्नाचयः पयः पूरस्तारकाः कैरवाणि च। राजति व्योमकासारराजहंस: सुधाकरः ॥' (८६) अत्र व्योमकासारशन्दस्य समासे गुणीभावात्तदर्थस्य न सर्वैः संयोग:। (८७) विधेयाविमशें यदेवाविमृष्टं तदेव दुष्टम्। इह तु प्रधानस्य कासार- पदार्थस्य प्राधान्येनाSप्रतीतेः सर्वोऽपि पयःपूरादिशब्दार्थस्तदङ्जतया न प्रतीयत इति सर्ववाक्यार्थविरोघाऽवभास इत्युभयोर्भेंदः । ईचसे तदा तेन कटाक्षेण मनोभवो धन्वीत्यर्थः, एवञ्ञ न दोषः। नच न्यूनपदस्याऽप्यत्रै. वान्तर्भाव:, क्वचिन्न्यूनपदेऽपि-अध्याहारादिनाभिमतसम्बन्घसम्भवे विलम्बादेर दुष्टत्वसम्भवाद्। (८६) समासाच्छन्नतया अभिमतसम्बन्घाभावो यथा वेश्युदाहरति-ज्योतस्ना चय इति। ज्योतस्नानां कौमुदीनां चय: पुज्त एव पयःपूरो जलराशिः, तारका नक्षत्राण्येव कैरवाणि करुमुदानि च तथा सुधाकरः शशी एव, व्योमो नभ एव कासार: सरोवर स्तस्य राजहंस: कलहंसः "राजहसस्तु कादम्वे कलहंसे नृपोत्तमे" इति (हैममेदिन्यौ) "राजहंसास्तु ते चञचुचरणलोहितः सिताः" इत्यमरः। (८६) अत्र वाक्यत्रय एव व्योमकासारशब्दस्य सम्बन्धः कवेरभिमतः सतावद सममिव्याहाररूपाकाङ्काविरहान्न घटते इति दर्शयति-मत्रेति। गुणीभूतत्वादिति। ग्योमकासारे राजहंस इत्येवं समासे तत्पुरुषे उत्तरपदार्थस्थ विशेष्यत्वास् व्योमकासार शब्दार्थस्य विशेषणीभाव एव गुणीभावः तस्माद तदर्थस्य व्योमकासारशन्दाभिधेयस्य सवे: ज्योरस्नाचयरूपपयःपूराभिः सह संयोग: विशेषणीभावेन सम्बन्धो!न सम्भवतीति शेषः। तथा च वाक्यत्रयेऽभिमतस्य ब्योमकासारशब्दसम्बन्धसयोपपत्तिन भवत इतर. विशेषणर्ेनोपस्थितस्यापरत्न विशेषणत्वेना्यस्था्युत्पन्र्वा् समासे एकार्थोभावाड्गी कारेण अर्थोपस्थि तिरेवेतर विशेषणतये तिसमासप्रविष्टस्यान्येन सहार्कांक्षाविरहात् एव्- समासाच्छ्रुन्नत्वेन भवत्येवाभवन्मतसम्बन्घतवम्। "राजति व्योम्नि सरसि" इति पाठे तु नायं दोषः। "रामेति टयक्षरं नाम मानभङ्ग: पिनाकिनः" इश्यादौ तु नायं दोष: नामनामिनोरभेदस्य सत्वेनेष्टयोगसम्पत्तेः। नामनामिनोर भेदश् वैयाकरणसिद्धान्तलघु. मण्जूषायां जिज्ञासुभि: द्रष्टव्यम्। (८७) ननु तहि विधेयाविमशन सहाभेदापत्तिरित्याशङ्कां समाधातुं भेदं दर्शयति- विधेयाविमर्श इति। यदेव पदम् अविमृष्टम् अप्राधान्येनोपनिबद्धम्। विधेयाविमशड- नवयबोधो जायत एव किन्तु विधेयस्य विधेयत्वाप्रतीत्या यदेव विधेयमविमृष्टं तदेव दुष्टमित्यर्थः। प्रकृते तु निराकाङ्करवेनान्वयाऽसम्भवादन्वयप्रतियोगिसमस्तमेव दुष्ट- मित्याशयेनाह-हह त्विति। सर्ववाक्यार्थेति। सवषां वाक्यानामर्थस्य विरोधावभासः निराकाङ्कत्वे प्रतीतिरित्यथः। एवञ्जात्र साङ्करूपकमलङ्गारः । अत एव व्योम्नि कासा- रस्वारोपो मुख्यः ज्योत्स्नाचयपयःपूरत्वाद्यारोपस्तु तत्साधकतया तदङ्गमित्यवश्यमम्यु पेयम्, किन्तु कालारपदार्थस्य तत्पुरुषसमासेन गौणीकृतत्वाद् तदङ्गतयान्यपदार्थानां न प्रतीति: "गुणानाञ्ज परार्थत्वाद्सम्बन्धःसमत्वात् स्यात् इति न्यायेन मुखयेतरा

पददोष विजातीय वाक्यदोषनि०] लक्षमीविराजितः। ७०३

( ८८) 'भनेन चछिन्दता मातुः करठं परशुना तव। बद्धस्पर्द्ध: कृपाणोडयं लज्जते मम भार्गव !।' (८६) अत्र 'भार्गवनिन्दाय प्रयुक्तस्य मातृकठच्छेदनकर्तृत्वस्य परशुना सम्बन्धो न युक्तः इति प्राच्याः। (०) 'परशुनिन्दामुखेन भार्गवनिन्दाधिक्यमेव वैदग्यं द्योतयति' इत्या- घुनिका: । दापत्तिस्तु न शङ्कनीयः तथाविघदोषाणां पदद्वयादिवृत्तित्वेनैव वाक्यवृत्तित्वस्य सरक्क तितश्वात्, उक्तदिशाऽस्य सर्ववाक्यवृत्तित्वस्य स्वीकारात्। (८८) वाच्याथें विवत्तितस्य व्यङ्गयार्थयोगस्यासम्भवेपि क्वचिदयं दोष इति काव्यप्रकाशकृम्मतं दूषयितुमुदाहरणं दर्शयति-भनेनेति। युयुश्सु' परशुरामं प्रति राव णस्योक्तिरियम्। हे भागव परशुराम ! मातु: रेणुकानामकजनन्याः कण्ठं छिन्दता कत्तयता अनेन तव परशुना कुठारेण सह बदस्पर्द्धः आरब्घवैरः कृपाणस्तरवारिः मम लज्जते। "मम कृपाणोडयं लज्जते" इतिभङ्या एवंविधगुसतरपातकनिन्द्यकारिणा र्वया सह रूपर्द्धितुमहं लज्जे त्वत्पापसंक्रामकत्वसम्भवादिति भाव:। अत्र हि रावणस्य भार्गवेण सह युद्धमनभिलषितमिति तदुपेक्षा वाक्यार्थः। (रह) अत्र काव्यप्रकाशकारमतं द्शयति-अ्रोति। भार्गवनिन्दायां प्रतिपाधयमा नायामित्यर्थः। मातृकण्ठच्छेदनस्य मातृकण्ठच्छेदनकत्तृत्वस्य-सम्बन्धो न युक्त इति। परशौ छेदनस्य करणत्वमेव न तु कत्तत्वम्। तथा च छिन्दतेतिविशेषणे अचेतने परशौ करणात्वातिरिक्तरूपस्य कर्तृत्वस्य स्थातुमसम्भवात् कवेरभिलषितोऽपि परशौ कर्तृत्वसम्बन्धो न घटते इत्यभवन्मतसम्बद्धत्वदोष एवेत्याशयः। प्राच्याः काव्यप्रकाशकारादयः। (हo) अत्रार्थें स्वसम्मति दर्शयति-परश्चिति। परशोर्निन्दामुखेन निन्दाद्वारा। भार्गवस्याधिकनिन्दा कत्रो। वैदग्ध्यं कविरचनानैपुण्यम्। आधुनिका नव्याः। तथा च "स्थाली पचती"तिवत् करणभूतेऽपि परशौ कर्तृत्वारोपः, तेन हि आरोपितेनापि स्त्रीवध कर्त्तत्वेन अचेतनस्यापि परशोर्निन्दा सम्भाव्यते तव तु चेतनस्य मुख्येनैव मातृवधकतखवेन च सुतराम्, का कथा निन्दायामिति निन्दाधिक्यमनुसन्धेयम्। एवञ्र परशौ कर्त्तत्व- सम्बन्धः सम्भवत्येवेति नाभवन्मतसम्बन्धत्वदोष इत्याधुनिकानामभिप्रायः। परे तु-अस्त्रस्य निन्द्त्वेऽपि अ्रिणोSनिन्दत्वात, निन्दितशखं विना शस्त्रान्तरेणापि भार्गवेण सह युद्धसम्भवात् परशुनिन्दामुखेन भागवनिन्देत्यभिधातुमशक्यम्। तथा हि-परशोरचेतनस्याकत्तृत्वेन स्वतोऽनिन्द्यत्वात् धीरोद्धतस्य रावणस्य परशुरा मस्य परिहार्य्यत्वमेव समोहितं तद्ि साक्षान्निन्दया यथा सुकरं न तथा परम्परयेति दोषस्य दुरुद्वरत्वाच्चेति वदन्ति। एतद्तिरिकेऽपि क्वचिदाकाङ्काविरहनिबन्धनम्, क्वचिद्व्युत्पत्तिविरोधनिबन्धनं चा यं दोषो भवतीति तदुदाहरणं क्रमेण काव्यप्रकाशे-यथा-] सळग्ामाङ्गसमागतेन भवता चापे समारोपिते देवाकर्णाय येन येन सहसा यद्यत् समासादितम।

साहित्यदरपण :- सप्षमपरिच्छेदे-

(६१) अक्रमता यथा- (६२) समय एव करोति बलाबलं प्रणिगदन्त इतीव शरीरिणाम्। शरदि हंसरवाः परुषीकृता: स्वरमयूरमयूरमणीयताम्। कोदण्डेन शरा: शरैररिशिरस्तेनापि भूमण्डलं तेन त्वं भवता च कीत्तिरतुला कीर्त्या च लोकत्रयम्॥ इति अत्र हि प्रथमार्धवाक्यार्धें उत्तरार्धार्थस्य सम्बन्धो विवक्षितः स च नोपपद्यते, आकर्णनक्रियायां कोदण्डादिप्रातिप दिकार्थानां प्रत्येकं कमेतया अन्वये "कर्मणि द्वितीया" इति सूत्रेण 'कोदण्डं शरान्" इति द्वितीयाया भवितुं युक्तत्वात्, 'तथा च दोष एव। जङ्माकाण्डोरुनालो नखकिरणलसत्केसरालीकराल: प्रत्यग्रालक्तकाभाप्रसरकिसलयो मज्ुमज्जीरमृङ्ग:। भत्तुरनृत्तानुकारे जयति निजतनुस्वच्छलावण्यवापी सम्भूताम्भोजशोभां विद्धद्भिनवो दण्डपादो भवान्या: ।। अन्न "ससम्बन्धिनां निजस्वात्मादिपदार्थानां प्रधानक्रियान्वयिकारकपदार्थे एवान्वयः" इति व्युत्पत्त्या- निजपदार्थस्य दण्डपादे एवान्वयः स्यात् न तु भवान्याम्, भवान्यामन्वयस्तु विविक्षित इत्यभवन्मतसम्बन्धत्वम्। (९१) अक्रमत्वमुदाहर्तुमाह-भक्रमतेति। अविद्यमानः क्रमो यस्मिन् वाक्ये स तस्य भावः। यत्पदानन्तरं-यत्पदोपादानमुचितं ततोऽन्यत्र तदुपादानं यत्र तद क्रममित्यर्थः। तथा च यस्य यदव्यवहितपूर्वत्वनियमेन यदव्यवहितपरत्वनियमेन वा विवक्षितार्थानुभावकत्वं तस्य तत्परिहारेणान्यत्र विद्यमानत्वमक्रमत्वमिति तल्लक्षणं फलितम्। एवज्चायं दोषोऽवययविषयः। पदसंन्निवेशरूपरचनायाः प्रस्तुतार्थाप्रत्यायकतवेS क्रमत्वम्, प्रयायकत्वेऽप्यनौचिस्येऽस्थानस्थपदता, यद्रा अस्थाने(क)अव्ययपदप्रयोगे अक्र. मता अस्थाने अनव्ययपदप्रयोगे तु अस्थानस्थपदता, अर्थक्रमस्यानौचित्ये दुष्क्रमत्वम् उपक्रमोक्तक्रमस्योपसंहारे भङ्गे प्रक्रमभङ्ग इत्येतेषां भेद इत्यन्यत्र स्पष्टम्। अक्रमस्थित- पदानुसन्धानविलम्बेन रसप्रतीतिविलम्बादस्य दोषतवम्। प्रतिप्रसवाभावान्नित्य- दोषोडयम्। (९२) उदाहरणमाह-समय एवेति। शिशुपालवधषछ्ठसरगे शरद्ऋतुवर्नमिदम् । शरीरिणों देहिनां बलाबलं प्रबलदुर्बलभावं समय एव काल एव करोति विदधाति इति इस्थ प्रणिगदन्त इव कथयन्त इव शरदि शरत्समये हंसाना कादम्बानां रवा नादा: परुषीकृता: दुःश्रवीकृता: स्वराः कण्ठशब्दा येषां ते तादशा मथूरा यस्मिन् कमणि तद्यथास्यात्तथा रमणीयतां मनोज्ञताम् अयुः प्राप्तवन्तः। तथा च प्राधृषि मयूराणां मदात्ययाद्रमणीयस्वरा भवन्ति, शरदि च परुषस्वरा स्वम्पद्यन्ते किन्तु तत्समय एव परुषस्वरायां राजहंसानां शरदि प्रमोदोद्रेकान्मधुरस्वरा जायन्त इति सर्वषां प्राणिनां बलवृद्धिं बलहासज्ज समय एव करोति न तु कारणानतर (क) "स्वरादिनिपातमव्ययम्" इत्यनुशासनैन स्वरादीनां चादीनां निपातानाव्चाव्यय संज्ञा बिधीयते।

पददोषविजातोयवाक्यदोषनि० ] लक्ष्मीविराजितः।

(६३) अत्र परामृश्यमानवाक्यानन्तरमेवेतिशन्दोपयोगो युज्यते, न तु 'प्र- गिगदन्त' इत्यनन्तरम्। (९४) एवम्- (६५) 'द्वयं गतं संप्रति शोचनीयतां समागमप्रार्थनया कपालिनः । कला च सा कान्तिमती कलावतस्त्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी ।।' (६६) अत्र त्वमित्यनन्तरमेव चकारो युक्त:।

तत्रोपपद्यत इत्युपदिशन्तो हंसा: प्राधृषि मधुरस्वरतयाSमिलषितानपि मयूरान् परुषस्व- रान् स्वस्य च तक्काले परुषस्वरतयाऽभिलषितानपि मधुरस्वरानालक्षयन्ती तदुभयेषां सम्पद्विनियमय इव कारयन्तो रमणीयतां प्राप्तवन्त इति परमार्थः। (६३) दोष दर्शयितुमाह -अ्रत्रंति। परामृश्यमानवाक्यानन्तरमेव, परामृश्य- मानं वाक्यं वलावलमितिवचनं तस्मात्परमेव। अन्र "समय एव शरीरियां वलावल,करोति इति प्राणिगदन्त इव" इति वकु युक्तम, एवञ्च सति इतिशब्दस्य अव्यवहितपूर्वपरामर्शकत्वं भवति। तथा च नैष दोष इति भाव:। केचित्तु-शरीरिणामपि वलावलमित्यन्वये क्लिष्टत्वमिति प्रतिपाद्यन्ति। (९४) नच 'अयम्' इत्यादिपदे एव दोष: किन्तु चादिपदेष्वपीत्याशयेन प्रकारान्त- रेणोदाहत्तमाह-एवमिति। (8६) दय गतमिति । कुमारसम्भवकाव्ये पञ्चमसगें शिवप्राप्तयर्थ तपस्यन्तीं पार्वतीं प्रति ब्रह्मचारिरुपधारिणः शिवस्य स्वनिन्दावाक्यमिदम्। हे पार्वति ! कपालिन अस्थिविशेषधारिणः शिवस्य 'कपालोऽस्त्री शिरोऽस्थ्निस्याद्वटादेः शकले बजे" इति मेदिनी। समागमप्रार्थनया प्राप्तिकामनया (हेतुभूतया) सम्प्रति अधुना तवैवं निश्चये सति हयं शोचनीयतां शोच्यत्वं गर्ह्यत्वमितियावत् गतं प्राप्तम् । किन्त- द्ध्ठयमित्याह-कला चेति। सा प्रागेव शिवशिरोगतत्वेन प्रसिद्धा कान्तिमती नित्य मैव शोभावती नित्ययोगे मतुप्, कलावतश्चन्द्रस्य कला षोड़शभागैकभागक्ष, अस्य दृश्यमानस्य लोकस्य संसारस्य नेत्रकौमुदी आह्लादकतया नेत्रयोश्चन्द्रिकारूपा त्वञ्ञ। एतावत्कालं कपालिनोयोग्यस्य सङ्गादेका चन्द्रकलैव शोच्या आसीत् सम्प्रति तु त्वम- व्यपरेति हयं शोच्यमितिसमुदायार्थः । अत्र गतमिति भूतकालनिदवंशेनावश्यभाव्यत्वं व्यज्यते। "कपालिनः नेत्रकौमुदी" इस्येताभ्यां च शोचनीयत्वस्य युक्तता दोत्यते। वंशस्थं घृत्तम्, लक्षणन्तूक्तमेव प्राक्। (६६) अन्न दोषं दर्शयितुमुत्थापयति-प्रत्रेति। अन्र हि लोकस्य चेति चकारस्तवं- पदानन्तरं युक्त:, त्वं पदार्थस्येव शोच्यतायां समुच्चयस्य व्यञ्ञनीयत्वात् लोकपदार्थे समुच्चयाभावादिति भावः । एवञ्च "जगद्शस्त्वञ्न विशुद्धचन्द्रिका" इति पाठक्रमो युक्तस्तद्भावादक्रमत्वम्। चादीनां व्यवहितेन सम्बधो नेष्ट इत्युक्त सहिमभट्टेन- "अत एव व्यवहितर्बुधा नेच्छन्ति चादिभिः। सम्बन्धं ते हि स्वां शक्तिंमुपद्ध्युरनन्तरे ।।" इति।

७०६ साहित्यदपर :- [सप्तमपरिच्छेदे-

(२७) अमतपरार्थता यथा- (६८) 'राममन्मथशरेय ताडिता-' (२३• पृ.) इत्यादि। (EE) अत्र शृङ्गाररसस्य व्यक्षको द्वितीयोऽर्थः प्रकृतरसविरोषित्वाद- निष्टः। (१००) वाच्यस्यानभिधानं यथा- (१) 'व्यतिक्रमलवं कं मे वीद््य वामाक्षि ! कुप्यसि।' (९७) अमतपरार्थत्वमुदाहत्तमाह-अ्रमतेति। अमतः प्रकृतविरुद्धः प्राकरणिकरस- विरुद्धरसव्यञ्जक इति यावत्। प्रदोपादिष्वपि अमतत्वं च- "ज्ञेयौ शंगारबीभत्सौ तथा वीरभयानकौ।रौद्राद्भुतौ तथा हास्यकरुणौ वैरिणौ मिथः॥' इत्युक्तदिशा प्रकृतरसविहद्धरसव्यअ्ञकत्वमिति। परः श्रेषादिना प्रतीयमानो द्वितीयार्थो यत्र वाक्ये यस्य वाक्यस्य वा तत्तथाक्तम, सस्य भावस्तत्त्वम। एवञ्ज प्राकरणिकरसविरुद्धर सव्यअ्ञक्प्रतीयमानद्वितीयार्थबोधकवाक्य- त्वममतपरार्थत्वमिति लक्षं फलितम्। प्रतीयमानेन प्राकरणिकरसापकर्षकत्वमस्य दूषकताबीजम्। अत्र परार्थों "दुर्गाल- द्वित"इ यादौ प्राकर णिकराजरूपादर्थात् द्वितीयोऽप्राकरणिको गौरीबल्लभरूपो व्यङ्गार्थ- स्तदृत् प्रकृतोदाहरणे प्राकरणिकताटकारूपादर्थात् द्वितीयोऽभिसारिकारूपो व्यङ्गयार्थ एव स एव तु विरुदध्रसव्यञ्जको न तु वाच्यार्थ इति प्रतिकूलविभावादिग्रहादस्य भेद:। विरुद्धमतिकृदादिभ्यो भेदस्तु प्रागेव निरूपितः । प्रतिप्रसवाभावेनायमपि नित्य एव दोषो नीरसे स्वात्मलाभस्यैवाभावात् इत्यवधेयम्। (९८) उदाहरएमाह-राममन्मथेति। व्याख्यातमेवदमितः प्राकू (२३० पृष्ठे) (९६) अत्र दोषं दर्शयितुमाह-अत्रेति। प्रकृतस्य बीभत्सरसस्य विरोधित्वात् तद्विरोधिश्ङ्गाररसव्यअ्जकत्वात् विरोधश्च "आद्यः करुणबीभत्सरौद्रवीरभयानकैः" इत्यु- क्तदिशा प्रतिपादित एव। (१००) वाच्यस्यानभिधानमुदाहर्त्तुमाह-वाच्यस्येति। वाच्यमित्यत्र "कृत्याश्र" इति सूत्रेणावश्यके ण्यत्प्रत्ययः। वाच्यशब्दश्रात्र शब्दपरो न त्वर्थंपरः अर्थपरत्वे सति वाक्यदोषतानापत्तेः, तथा च वाच्यं वाचकपदातिरिक्तम् (क) अवश्यवक्व्यं द्योतकं तस्य उचारणेनाध्याहारेण च अनभिधानम् अनुक्त यत्र वाक्ये तत्तथोक्कमित्यर्थः । अवश्यवक्तव्यस्यानुक्तत्वात्तदनुसन्धानचिलम्बेन रसप्रतीतिविलम्बात् दोषत्वमस्य। अयञ्ञ निश्यदोष एव प्रतिप्रसवाभावात् । "उक्तावानन्दमग्नादेः" इत्यादिना न्यूनपदतायाः प्रतिप्रसवेन समानविषयत्वादस्याप्यनित्यत्वमिति केचित् तन्न ग्रन्थकृतैतयोविभन्नविषय- स्वस्य प्रतिपादनात्। प्रदीपकृताऽपि नित्यत्वस्यैवाभिहितत्वाच्च। (१) दोषश्चायम् अप्याद्युपसर्गाणां द्योतकानां न्यूनत्वे दिर्भाक्तन्यूनतवे च भवति। 'विम्बोष्ठि ! तव पाश्वेऽहं नित्यं सेवकवरिस्थितः।' इतिमत्पूरितपूर्वार्द्धम्। (क) केचिदप्यादे्वाचकत्वं मन्यन्ते तदा तु स्वातन्त्र्येणाप्रयोज्यं वाचकपदातिरिक्त्तमित्यनेन विवत्तितमिति बोध्यम्।

पददोषविजातीयवाक्यदोषनि०] लक्षमीविराजितः। ७०७

(२) अत्र व्यतिक्रमल व म म पत त्यपिश्व्श्या्ा वक्कव्योा नो क: । (३) न्यूनपदशवे वाचकपदस्यैव न्यूनता विवचिता। अपेस्तु न तथात्वमित्य- नयोभेंदः । (४ ) एवमन्यत्रापि। हे वामात्ति सुनयने ! मे मम व्यतिक्रमलवं प्रीतिहेतुक्रियाव्यतिक्रमस्याल्पभाव- मपि कं कज्जित् वीच्य अवलोक्य कुप्यसि क्रोधयुक्ताऽसीति काक्कोकिः। (२) दोषमभिधातुमाह-अत्रेति। अवश्यं वक्तव्य इति। अन्यथा अभिप्रेतार्थला- भासम्भवादिति भावः। अत्रेदं चिन्तनीयम्-किं शब्दुः प्रश्ने विरोधे आक्षेपे च वर्त्तते। कोडयमाय्यें? तवेति, का तव कान्ता कस्य पुत्रः न ते कान्ता न ते पुत्र इत्यर्थः। क्वचिदज्ञातविशेषेऽपि यथा-"कश्चित् कान्ताविरहगुरुणे" ति । अन्राज्ञातत्वाक्षेपवचनः किंशब्दः। तथा च व्यतिक्रमस्य लवमपि कं वीक्ष्य कुप्यसि किमुत भूमानमिति विवक्षि- sतोर्थः। "कं वय तिक्रमलवं वीक्ष्येत्यु के "यादग्जातीयस्य प्रतिषेधो विधेरपि तादग्जातीयस्य" इति न्यायाडू व्यतिक्रमभूमाऽस्तीत्यवगम्यते। उत्तेऽप्यपिशब्दे समासनिद्देशे दोषस्य तादवस्थ्यमेव। तथा हि समासे एकार्थीभावाऽभ्युपगमात् नरसिंहादिवत् व्यतिक्र- मलव एक एव पदार्थ: सम्पद्यते, ततः परं श्रयमाणोऽपिशब्दो यथा राजपुरुषोऽप्यत्र नास्तीत्युक्ते अन्यदीयपुरुष एवं समुच्चीयते नच राजसम्बन्धी हस्त्यादिस्तथैव तदितरमेव पदार्थमात्िपति अतोऽत्रोच्चारणेनाध्याहारेणावश्यंवाच्यस्यानभिधानम्। व्यतिक्रमस्य लवमपि इति असमासनिदेशे तु लवशब्दात्परं श्रूयमाणोऽपि भूयांसमातिपति। तथा सति यथा राज्ञ: पुरुषोऽप्यत्र न विद्यते इत्युक्ते समुच्चितो हस्त्यादि:राजञव सम्बध्यते तथैव प्रकृतेऽपि श्रतेन सम्बन्धिना व्यतिक्रमेगौव सम्बध्यते एवञ्ञ न दोष इति। अत्र- "त्वयि निबद्धरतेः प्रियवादिनः प्रणयभङ्गपराङमुखचेतसः। कमपराधलवं मम पश्यसि त्यजसि मानिनि ! दासजनं यतः॥" इति कात्यप्रकाशोदाहरणमुपजीव्यम्। एवमेव "याञ्जा मोघा वरमधिगुणे नाधमे लब्धकामा" इति। अन्र मोघाऽपिलब्धकामापीत्यप्यर्थंद्व यमवश्यं वक्तव्यं किन्तु तदनुपादानादू वाच्यान- भिधानम्। (३) ननु न्यूनपदत्ववाच निभिधानयो: समानविषयत्वात् न्यूनपदत्वस्य स्वी- कारेणैवास्यापि गतार्थत्वात् किमिति पृथङ निरूष्यत इति तयोविषयभेदं दर्शयति-यून- पदत्वे इति। वाचकपदस्यैव न तु द्योतकस्याध्याहारस्यापि न्यूनपदत्वमित्यर्थः। तत्र द्ोतकाद्यसम्भवादिति भावः। अपेरपिशब्दस्य तुन तथात्वं न वाचकत्वम् उपसर्गतेन द्योतकत्वादध्याहारस्य सम्भावाच्च। अपि च न्यूनपदत्वे न्यूनपदसद्भावमात्रेण दोषाभावः। अत्र तु ड्सन्तं पदं पृथक्कृत्य "वयतिक्रमस्य लवमपि" इति पदनिवेशनेन इत्यनयोर्भेंदः। (४) एवमिति। अन्यत्नापि अन्यविधद्योतकपदाभावस्थलेऽपि एवं वाच्यानभिघा नमूह्यमित्यर्थः । यथा-"नवजलधरः सन्नद्धोऽयं न दप्तनिशाचरः" इति। अत्र "न तु" इति तुशब्दोऽवश्यं वाच्य इति तदनभिधानाद्दोषः। ६० सा०

साहित्यद पा :- [सप्मपरिच्छेदे-

(५) यथा वा- (६) 'चरणानतकान्तायास्तन्वि ! कोपस्तथापि ते ।' - (A) अत्र चरणानतकान्तासीति वाच्यम् । (B) भग्नप्रक्रमता यथा- (७) 'एवमुक्तो मन्त्रिमुख्यैः रावयाः प्रत्यभाषत ॥' (८) अत्र वचघातुना प्रक्रान्तं प्रतिवचनमपि तेनैव वक्तुमुचितम्। तेन 'रावः प्रत्यवोचत' इति पाठो युक्तः । (६) विभक्तिन्यूनत्वे उदाहर्त्तुमाह-यथा वेति। चररोति। "बोधिताऽपि च सख्या त्वं स्तुताऽपि बहुशस्तथा" । इति मत्पूरितांशः। हे तन्वि कृशाङ्गि! चरणे पादे आनतः पतितः कान्तो यस्याः तथोक्तायाः ते तव तथापि कोप: क्रोधः। अन्र तथापीतितच्छ्दार्थः पूर्वोक्त कमप्यर्थमाचक्षते इति पृथग्वाक्यसम्पादयित्री "चरणानन्तकान्ताSसि" इति प्रथमाविभक्तिरवश्यं वाच्या तद्भावाद्वाच्यानभिधानं दोष:। (A) तथापीत्यनेन किमप्यपेक्षणीयं भवतीति दर्शयति-अन्रेति। वाच्यमवश्यंव- कव्यम्। अन्यथा तथापीत्यस्यान्वयः कथमपि न सम्भवतीत्याशयः। वाच्यम् अभवन्मतपदसन्निवेशेन समाधानतवे अभवन्मतसम्बन्घतादोषः, अभवन्म. तवाक्यसन्निवेशेन समाधानावे तु वाच्यानमिधानदोष इति भेदाभ्युपभ्यगमेन चत्य- भावात्। पूर्वंत्रापेरध्याहारात्तदनुसन्धानेन विलम्बात् रसप्रतीतिविलम्ब उत्तरत्न तु तथापीश्यनन्वयनात्तद्विलम्बेन रसप्रतीतिविलम्ब इत्युन्नेयम्। (B) भझ्नप्रमकत्वमुदाहर्चुमाह-भन्नप्रक्रमतेति। भग्नो विच्छिन्नः प्रक्रमः प्रस्ताव: (उपक्रमः) यत्र वाक्ये तस्य भाव: सा तथोका। प्रकरमशब्दस्य पूर्वंप्रक्रान्तपरत्वे "उदन्वच्छिता भूः स च पतिरपां योजनश्ञतम्" इत्यादौ वक्ष्यमाणोदाहरणे अपांपति- रितिपदे प्रक्रमभङ्गो न स्यादतः प्रस्ताव: प्रक्रमपदार्थतयोक्त इति बोध्यम्। एवञ् "येन रूपेणोपक्रमसतेनैवोपसंहार" इति नियमस्य भक्गो भग्नप्रक्रमश्वमिति। अयमेव दोष: प्रक्रमभङ्ग इति व्यपदिश्यते। प्रस्तावश्च द्वेधा शब्दतोऽर्थंतश्च तन्राद्यम्-"एव. मुक्तो मन्त्रिमुख्यै:" इश्यादौ द्वितीयम्-"अकलिततपः" इश्यादौ ज्ञेयम्। दूषक० ताबीजम्यन्ते निरूपयिष्यते। प्रतिप्रसवाभावान्ित्य एवायं दोषः।

(८)"वधमेवाहमाकाङ्के जानक्या न समर्पणम्"। इति मरपूर्वार्द्धम्। अत्रोदाहरणे 'एवमुक्त' इति वचिरूपायाः प्रकृतेः प्रस्तावे "प्रत्यभाषत" इति भाषरूपाया: प्रकृते: प्रयोग इति प्रकृतिभअ्नक्रमत्वम्। तदेवाह-अत्रेति। प्रक्रान्तम् 'उक्त' इति पदमितिशेषः। प्रतिवचन प्रतिवचन- बोधकं पदम्। तेनैव वचधातुनैव न तु प्रत्यभाषत इति भाषधातोरिति प्रकृतेः भग्नक्र- मत्वमित्यर्थः। ननु तहिं कीहशः पाठो युक्त इति जिज्ञासायामाह-रावय हवि। युक्त इति।

पंददोषविजातायवाक्यदाषनि० ] लक्ष्मीविराजित:।

(६) एवं च सति न कथितपदत्वदोषः। तस्योद्देश्य प्रतिनिर्देश्यव्यतिरिक्तवि- षयकत्वात्। (१०) इह हि वचनप्रतिवचनयोरुदेश्यप्रतिनिर्देशत्वम्।

श्यम्भाव :- भिव्नाभ्यां शब्दाभ्यामुपस्थापितं मिन्नवद्धवति। "न सोडस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमाहते। अनुविद्धमिव ज्ञानं सर्व शब्देन भाषते"। इतिभह्त्तरिप्रोक्तन्यायेन शाब्दबोधात्मके ज्ञाने शब्दस्यापि विशेषणतया भानाव्, तैन च प्रकृतस्थले मिख्नशबदाभ्यां वचाप्रकृतिभ्यामुपस्थित एकोऽप्यर्थो भिन्नवद्धवति। अत 'उक्त' इति पदेन वचनस्योपादानेऽपि न प्रतिवचनत्वेन प्रतीति।। तदुपपत्तये 'प्रत्य- वोचत' इति कृते तु प्रतिव चनस्य रपषटैव'प्रतीतिरिति। अत्राहुः-"ननु पर्य्यायशब्दानां शक्यतावच्छेदकैक्यनियमात कथमन्यरवेन प्रतीतिरिति चेव्? उच्यते यश्मते शाब्द बोधे शब्दोऽपि भासते तन्मतेनेदम्। तथाहि 'अस्माच्छब्दादयमर्थों बोद्धव्य' इत्याका- रकशक्िग्रह विषयत्वाच्छब्दृस्य विशेषणादिपदार्थवत्तस्याव्युपस्थिति: पदान्तरोपादाने च तदुपस्थित्या प्रतीत्यन्यथात्वं सफुटमेव, उक्तं च "न सोडस्ति प्रत्ययो लोके इति मतान्त- रेऽपि पर्य्यायपदाभ्यामुपस्थापितोऽ्थोऽमिन्रोऽपि शक्ततावच्छेदकमहिम्ना भिन्न इव प्रतीयते इति बोष्यम्" इति। "यत्र तु सर्वनाम्ना परामर्शस्तत्र तेषां बुद्धिविषये शक्ति ह्वीकारात्पूर्वंपदावच्छित्नस्येव प्रतिपादनाज्ञायं दोषः। नच सर्वनामपदावच्छित्नत्वे- नापि भानाद्वेद: विशिष्टस्य तद्वच्छित्नतया भानेऽपि पूर्वरूपाप्रच्यवाद" इति। (९) ननु "नैकं पदं द्विः प्रयोज्यं प्रायेण" इति वामनाचार्यवचनविरोधात् वच प्रकृतेरभिन्नार्थकत्वेनेकानुपूर्वोकत्वेन च कथितपदुर्वेन गतार्थत्वाच्चेश्याशङ्कां विषयभेदेन विरोधो नास्तीति समाधत्ते-एवक्नेति। तस्य कथितपदत्वस्य उद्दश्येति। उद्देश्य: प्राकूप्रत्यायित एव प्रतिनिहृश्य: पुनः प्रत्याय्यो यत्र विषये स तथोक्त तस्मादूव्यति- रिक्तो मिन्नो विषय: स्थलं यस्य तस्य भावः तरमात्। उद्देश्यप्रतिनिहैश्यकादतिरिक हि एकपद्द्विःप्रयोगनिषेधस्य विषयः। तथा च कथितपदत्वदोषस्यापि पूर्वांपरयोरभेद- रवप्रतिपत्तये यत्र प्राडनिर्द्विष्टस्यार्थस्य तेन शब्देन ते च रूपेण पुनर्निद्वेश्यावश्यकर््वं तदतिरिक्तस्थल एव तस्य प्रसक्ति:। यथा- "इतिलीलाधमं भिन्ते सलीलमनिलो वहनू" इत्यादौ प्राकूनिर्द्रिष्टस्य लीलार्थस्य तेन शब्देन तेन च रूपेण पुनन्निद्वेश्यावश्यक० त्वामावेन पुनरुकत्या रसापकर्षजननादू भरवत दोषत्वम। प्रकृते तथा रसापकषंजनना भावात् प्रत्युताभेदज्ञापनार्थ पुनरुक्तेरुत्कषस्येव जननान् दोष इति भावः । उद्देश्यप्रति- निहैश्यभावे हि कथितपदत्वं गुण एवं, तदुकम्- "प्रतिक्रमस्यान्यथाभावे स एव तु महान् गुणः" इति स एव कथितपदत्वदोष एवेत्यर्थः। एवमर्थान्तरसड्कमितवाण्यलाटानुप्रासयोरपीति बोध्यम्। (१०) तदेव रपष्टयति-इ६ हीति । हि तथाहि इह "एव मुक्तो मान्त्रमुखयो रावणः प्रत्यवोचत" इत्पन्न। एवञ् याहराभावेन मन्त्रिमुख रावण उक्ता, वाडशभावेनैव राव.

७१० साहित्यदर्पण :- [सप्तमपरिच्छेदे-

(११) यथा- ( १२) 'उदेति सविता ताम्रस्ताम्र एवास्तमेति च ।।' (१३) इत्यत्र हि यदि पदान्तरेश स एवार्थ: प्रतिपाद्यते तदान्योऽर्थ इव प्रतिभासमानः प्रतीति स्थगयति। (१४) यथा वा- (१५) 'ते हिमालयमामन्त्य पुनः प्रेक्षय च शूलिनम्। सिद्धं चास्म निवेद्यार्थे तद्विसृष्टाः खमुद्ययुः॥' (१६) अत्र 'अस्मै' इतीदमा प्रक्रान्तस्य तेनैव तत्समानाभ्यामेतददःश-

हैश्यत्वमित्यर्थः। तथाच न कथितपदत्वेन गतार्थत्वमित्याशयः। (११) उक्तमेवार्थ दढ़ीकर्तु दष्टातखवेन काव्यप्रकाशधतप्रसिद्ध प्रमाणोदाहरणेन स्पष्ट यति-यथेति। (१२) उदेतीति। "सम्पत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता" इश्युतरार्य तत्रैव। (१३) एवंविधस्थले प्रत्युत पदान्तरप्रतिपाद्यमान एव दोषो भवतीत्युपपादयितु- माह-इत्यत्रेति। पदान्तरेग रक्तशब्देन स एवार्थस्ताम्ररूप एवार्थः प्रतिपाद्यते बोध्यते। अन्योऽर्थं इच अर्थान्तरेणेव प्रतिभासमान: बुद्धौ द्योतमानः । प्रतीतिमें क्यज्ञानं स्थगयति तिरोघत्ते। अयमाशय :- उद्देश्यप्रतिनिर्द्वेश्यभावे द्विःप्रयोगावश्यकत्वमेव अन्यथात्रैव रक्तादिशब्दो यदि क्रियेत तदा पदान्तरप्रतिपाद्यमानः स एवार्थो "न सोडस्ति प्रत्ययो लोके"इत्युक्तन्यायेन शब्दस्यापि विशेषणतया शाब्दबोधे मानात् ऐक्यमिव प्रतीयमान: अभेदप्रतीति तिरोदधीत तेनैव शब्देन पुनरमिधाने तु अनुवादरवेन झटिति प्रयोजन. जिज्ञासयोदयास्तमयादौ एकरूपतावगमो व्यञ्ञनया ज्ञटिति अन्यथा विलम्बेनेति। तथा चोहिष्टप्रतिनिहैश््यरूपतया कथितपदत्वाख्यदोषानवताराद्यात्र प्रक्रान्तमेव ताम्रपदं प्रयुज्यते तथा दर्शितस्थलेऽपि "प्रत्यवोचत" इत्येकविधमेव प्रकान्तं शब्दद्ूयं प्रयोक्तुं युक्तमिति। इदञ्वापि-यत्र खलु सर्वनाम्ना परामर्शासम्भवस्तन्नैव प्रागुक्तपदमुपादेयम्। यत्र तु सर्वनाम्ना तत्सम्भवस्तत्र तदेवेति न विस्मर्त्तव्यम्। अन्यथाभेदार्थ प्रतीत्यनुपपसेः। (१४) प्रातिपदिकात्म कसर्वनामरूपप्रकृतेः भग्नप्रक्रमत्वमुदाहरति-यथावेति। (१६) ते हिमालयमिति। कुमारसम्भवकाव्ये षछ्ठसगें पद्यमिदम्। ते मरीच्यादय: सप्ट्षंयो मुनय: हिमालयं नगेन्द्रम् आमन्त्रय "वयमधुना गच्छाम" इत्यापृच्छय पुनः शुलिनं महादेवं प्रेक्ष्य साक्षात्कृत्य च अस्मै शूलिने अर्थ पार्वंतीदानरूपं सिद्धं पित्र्यङ्गी- कृतं वा सिद्धमर्थ गौरीविवाहरूपं प्रयोजनं निवेद्य कथयित्वा तेन शूलिना विसृष्टा आजश्वाः सन्तः खं गगनं "नभोऽन्तरितं गगनमनन्तं सुरवत्मं खम्" इश्यमरः, उद्ययु रस्पेतुरित्यथः । (१६) अन्नेदंशबदस्य सर्वनाम्ना भग्नप्रकत्वसुपपादयितुमाह-अन्रेति। इदमा ह्द-

पददोषविजातीयवाक्यदोषनि०] लक्ष्मीविराजितः। ७११

ब्दाम्यां वा परामर्शो युक्तो न तच्छुन्देन। (१७) यथा वा- (१८) 'उदन्वच्छिन्ना भृः स च पतिरपां योजनशतम्।' (१६) अ्त्र 'मिता भूः पत्यापां स च पतिर्पाम्' इति युक्त: पाठः । (२०) एवम्- शब्देन परामशः सम्बन्धः तेनैव इदमैव इदशब्देनैव। तत्समानाभ्याम् इदंशब्दसमा नार्थाभ्याम्। ननु "उदन्वच्छिन्नाऽभूत्" इत्यत्र पर्य्यायान्तरप्रयोगेय यथा प्रक्रमभङ्ग- स्तथा इदंस मानार्थक तददाशब्दाभ्यां परामर्शेऽपि पर्य्यायान्तरप्रयोगेय भग्नप्रक्रमत्व- मिति तदुदाहरणौचित्यमेवेति चेव ? सत्यम्, अत एव एतददःशब्दाम्यां परामर्शपक्षे वा पदेनानास्थां सूचयति अ्रन्थकारः। तदुक्तिस्तु दोषलघुत्वप्रतिपादनार्था। मत एव को युक्त: पाठ इत्याकाङ्कायां काव्यप्रकाशकार आह-"अनेन विसृष्टाः इति तु वाच्यम्" इति। तदयाचक्षाया: प्रदीपकारा आह-"मत्रासम इतीदमः प्रक्रमात्तद्विसृष्टी इत्यत्रा व्यनेन विसृष्ट इश्येव वक्तव्यम्, नच तदिमोर्थाभेद इदम: प्रस्तुतप्रत्यक्षपरामर्शकत्वात्" इति। इदम: पूर्वानुभूतपुरोवर्तिविषयवाचकश्वं तद्स्तु स्वत्प्रत्यक्षपूर्वानुभूतपरामशंकत्वम् अन्यथानयो: पर्य्यातापत्ति: स्यादिति तदाशयः। अत एव प्राहुः-"तदिमोः सर्वनाम. श्वाविशेषेऽपि पूर्वानुभूतपुरोवर्त्तिविषयत्वान्नैकरूपतेति"। तथाच अर्थभेदस्य प्रामाणि कत्वादिदमोपक्रम्य तदा स्मरणात् "कि हिमालयेन आहोस्वित शुलिना विसृष्टाः" इश्य. निर्ययात्प्रतीतिस्थगनम्। (१७) (क) पर्य्यायस्य भग्नप्रक्रमत्वं दर्शयितुमाह-यथा वेति। (१८) उदन्वदिति। सदा पान्थ: पूषा गगनपरिमाणं गणयति। इतिप्रायो भावा: हफुरदवधिमुद्दामुकुलिताः। सतां प्रज्ञोन्मेषः पुनरधमसीमा विजयते॥। हश्यवशिष्टं पादत्रयम्। भूः पृथिवी उदन्वता सिन्धुना उदकानि सम््यस्मित्चितिविग्रहे "उद्वानुदधौ'च" इति पा० सूत्रेण मश्वन्तो निपातितः, 'उदन्वानुदधि: सिन्धुः"इत्यमरः, छिन्वा परि- चिछ्िन्ना, स च अपांपतिरुदन्वान् (समुद्रः) योजनशतं चतुः शतं व्यापीत्यर्थः "स्याद्योजनं क्रोशचतुष्टयेन" इति पाटीगणिते। अत्र उदन्वदित्यनेन प्रक्रम्य पुनः पर्य्यायीभूतप्रकृत्यन्तरपदस्य अपांपतिरित्यस्य

(१8) युक्तं पाठमुपदेष्टुमाह-अ्रन्रेति। भूः पृथिवी अपांपश्या सिन्धुना मिता परि चिछना स च अपांपति: योजनशतमित्युक्तेन सम्बन्धः । अन्र च अपांपतिरिति प्रक्रा• न्तस्य पुनरपांपतिरिश्यनेने व परामर्शाव्त भग्नप्रक्रमत्वम्, न वा कथितपदत्वम् उद्देश्य

(२०) प्रथ्ययश्य प्रस्ययभेदेन भग्नप्रक्रमत्वमुदाहर्तुमाह-एवमिति। (क) पर्य्यायत्वं च समानप्रवृत्तिनिमित्तकत्वे सति भिन्नानुपूर्वीकत्वम्।

७१२ साहित्यदपण :- [सप्मपरिच्छेदे-

(२१) 'यशोऽधिगन्तुं सुखलिप्सया वा मनुष्यसंख्यामतिवर्तितुं वा। निरुतसुकानामभियोगभाजां समुत्सुकेवाङ्कमुपैति सिद्धि: ।।' (२२) अत्र 'सुखमीहितुम्' इत्युचितम् । (२३ ) अरत्राद्ययो: प्रकृतिविषयः प्रकरमभेदः । तृतीये पर्यायविषयः, चतुर्थे प्रश्ययविषयः । (२४ ) एवमन्यत्रापि । (२१) यशोऽविगन्तुमिति। किरातार्जुनीये तृतीयसगॅंडर्जुनं प्रति द्वौपदया उकिरियम्। अत्र "युधिष्ठिरं प्रति द्रौपदा उकिरियम्" इति विज्ञप्रियाद्युक्तिस्त चिन्त्यैव। यशो विगन्तुमित्यादीनां "निरुत्सुकाना"मित्यत्र सम्बन्धः । यशः कीतति "यशः कीर्ततिः समज्या च "इत्यमरः, अधिगन्तुं लब्धुम, सुखस्य ल्घुमिच्छा तथा वा, मनुष्येषु संख्यां मनुष्य मध्येषु गणनाम् अतिवत्तितुम् अतिक्रम्यावस्थातुं वा मनुष्पदुलभमुर्कर्ष प्राप्तुमिति• यावद् निरुतसुकानाम् उत्कण्ठारहितचित्तानाम्। अथ च अभियोगभाजां तदनुकूछ- यश्नवतां सिद्ध: प्रागुक्तयशःप्रभृतिनिष्पत्तिः समुतसुका अत्यन्तमुश्कण्ठिता कान्तेव अङ्कम् उत्सङ्गम् "उत्सङ्गचिह्नयोरङ्ग:" इत्यमरः, उपैति स्वयमागच्छतीत्यर्थः। उपेन्द्रवज्रा छन्दः "उपेन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ गः" इतिलक्षणात्। अत्र तुमुनूप्रश्ययल्य प्रक्रमे "लिप्सारयां" इति सन्प्रत्ययस्योपादानात् प्रत्ययभेदेन भग्न प्रक्रमत्वम्। तुमुनूप्रत्ययेन क्रियायाः प्राधान्यावगमः फलत्वप्रतीतिश्व न तु सन्प्रत्य.

(२२) युक्त पाठमुपदेष्टमाह-अ्रन्रेति। सुखम् ईहितुं लब्धुमित्येवार्थः । उचित युक्तम्। तथाचे ता हशे पाठे एकविधतुमुनूप्रत्ययेन प्रक्रियाया: प्राधान्यावगमाध भग्न- प्रक्रमत्वमित्यभिप्रायः। (२३) दर्शितोदाहरणानां विशेषमभिधातमुत्थापयति-पन्रेति। आधयोः "एवमुक्तो मन्त्रिमुख्यैः""ते हिमालयमामन्त्रय" इस्येतयोः। तृतीये "उदन्वच्छिन्नाभूत" इ्यादौ। "पर्य्यायविषय एकपर्य्यायेऽपि प्रकृतिविषय इत्यर्थः। उदन्वदपांपतिशब्दयोः पर्य्याय भेदाभावात् यथाश्रुतमूले न सम्यक्, समानप्रवृत्तिनिमित्तकत्वे सति भिन्नानुपूर्वीकत्वं पर्य्थायत्वमितिलक्षणात्। चतुर्थे "यशोऽधिगन्तुम्" इत्यत्र। (२४) एवमिति। अन्यत्र कारकोपसगवचनादिष्वपि एवमूद्यमित्यर्थः। तन्न कारकविषयो यथा शाकुन्तले- "गाहन्तां महिषा निपानसलिलं भङ्गमुंहुस्ताड़ित छायाबद्दकदम्बकं मृगकुलं रोमन्थमभ्यस्यताम्। विश्रब्धैः क्रियतां वराहपतिभिमुस्ताक्षतिः पल्वले विश्रामं लभतामिदञ् शिथिलज्याबन्घमरमदनु:॥ अन्र "गाहन्ताम्" इति कत्तकारकवाचकतिऊःप्रक्रमे "क्रियताम्" इति कर्मकार- कवा चकस्योपादानारकारकभङ्गक्रमः। "विश्रब्धः कुरुतां वराहनिवहो मुस्ताक्षतिः पल्वले" इति पठितु युक्तम्। एवञ्ञ नाक्मनेपद्भग्नक्रमोऽपि। उपसर्गविषयो यथा- "चपला चपलाइ्वेव नापरसु विकलो भवेत्। विपत्सु धीरता यस्य भाजनं स हि सम्पद:।"

वददोष विजातीयवाक्यदोषनि० ] लक्ष्मोविराजितः। ७१३

(२५) प्रसिद्धित्यागो यथा- अत्र आपरिस्वत्यत्न आउपसर्गोपक्रमख्य विपतिस्वत्यत्र वेरुपादानादूभङ्गक्रमः। किराते द्वितीयसगें उपसरगंपर्य्याययो: प्रक्रमभङ्गम् एकस्मिन्नेव पद्ये थथा- "विपदीऽभिभवन्त्यविक्रमं रहयत्यापदुपेतमायतिः। नियता लघुता निरायतेरगरीयान्न पदं नृपश्रियः॥" अत्र विपद इत्यत्र व्युपसगंसुपक्रम्य आपदुपेतमित्यत्र आड उपादानादुपसगंहय भङ्क्रमः । तथा लघुतेश्युपक्रम्य अगरीयानितिपर्य्यायान्तरोपादानाश्पर्यर्यायस्य भङ्ग प्रक्रमश्च। तेन- "विपदोऽभिभवन्त्यविक्रमं तदभिभवः कुरुते निरायतिम्।

इति पठितु' युक्तम्। लघुतां भजते निरायतिलंघुतावान् पदं नृपश्रिय: ॥2

वचनरूय भग्नक्रमो यथा माघकाध्ये पञ्चदशसगें- "का चित्कीखरजो भिर्दिव मनुविदधौमन्दवक्त्रेन्दुलक्ष्मी रश्रीका: काश्िदन्तर्हिश इव दधिरे दाहमुदूभ्रान्तसत्वा:। भ्रेमुर्वात्या इवान्या: प्रतिपदमपरा भूमिवत्कम्पमाना:। प्रस्थाने पार्थिवानामशिवमितिपुरी भावि नार्थ्यः शशंसुः। अत्र काचिदिश्येकवचनमुपक्रम्य काश्चिदिति बहुवच नोपादानाहूचनस्य भङ्गक्रमः। तेन- "का श्रित्कीर्णां रजोभिर्दिवमनुविदधुर्मनदवक्त्रेन्दुशोभानिःश्रीकाः"। "कम्पमानाः" हत्यत्र कम्पमापुः इति च पठितु युक्तम्। अभ्यथा "अनुविद्धौ दमिरे" इत्यादिक्रिया. प्रधानं तिकन्तमुपक्रम्य द्रव्यप्रधानस्य "कम्पमानाः" इत्यस्य ज्ञानजन्तस्य नाम्न उपा. दानादाख्यातभङ्गक्रमः स्यादिति भाव: । अर्थतोपक्रमस्य भङ्गक्रमो यथा वीरचरिते द्वितीयेडडके- "अकलिततपस्तेजोवीय्यं प्रथिम्नि यशोनिधा ववितथमदाष्माते रोषान्मुनावभिगच्छति। अभिनवधनुर्विद्याद पंक्षमाय च कर्मणे स्फुरति रभसात्पाणि: पादोपसंग्रहणाय च॥" अन्र प्रथमद्वितीयपादार्थो यथाक्रमं पादग्रहणबाणाकर्षणयोहेतू इति तथ्निहेश क्रमेगौव "पादोपसङ्ग्रहणाय च अभिनवधनुर्विद्यादपंचयाय च' इति निहेशो युक्त: तदन्यथात्वेन भग्नक्रमः। अन्र सवंत्र दूषकताबीजम् एकरूपप्रसृताया: प्रतोते: स्थगनमुपघातो वा।यदुक्तम्- "प्रक्र मस्यान्यथार्वेन प्रतीतौ प्रस्खलद्गतौ। ह्वाद: स्फुरन्ननास्वादी यत्र ग्लानत्वमरनुते।। दोष: प्रक्रमभेदाख्य: शब्दानौचित्यभूध्र सः।" अत एव नित्यदोषोऽयम्। रपष्टज्ञेदं प्रदीपादौ। एवं लिङ्गादिष्वप्यूहनीयम्। (२२) प्रसिद्धित्यागं निरूपयितुमाह-प्रसिद्धीति। मजजीरादिष्वित्यादिरूपा प्रसिद्धि: तस्य श्यागो यत्र स तथोक्तः तथा च सम्बन्धविशेषे प्रसिद्धार्थंकस्य शबदस्य ताइशसम्बन्धिनि अप्रयोगस्तत्त्वमिति फळितं भवति। एवं सति अप्नसिद्धशब्दप्रयोगा

७१४ साहित्यदर्पण :- [सप्मपरिचछेदे-

(२६ ) 'घोरो वारिमुचां रवः ।' (२७) अत्र मेघानां गर्जितमेव प्रसिद्धम्।

(२८) 'मञ्जीरादिषु रगितप्रायं (क) पक्षिषु च कूजितप्रभृति। यदाहु :-

स्तनितमणितादि सुरते मेघादिषु गजितप्रमुखम् ।।' इत्यादि। (२९) अस्थानस्थपदता यथा - दुथंप्रतीतिविलम्बेन रसप्रतीतेरपि विलम्बाह्दोषत्वसस्य। अयं हि नित्यो दोष: प्रतिप्रसवा भावेन सर्वदैव हेयत्वात्। (२६) उदाहरयां दर्शयति-घोर इति। घोरो वारिमुचां खवोऽयमुदित: प्राणेश ! विष्वडमुहु- र्हादिन्यो निपतन्श्यमी'च' तिमिरं व्याप्तं, च नाध्वा पुरः। आावां वाडपि वने तदद शरगं कुओी नचाऽन्यत् प्रभो ! बालाडहं, नच हा भवानपि भृशं प्रौठो नच ज्ञः पथाम्। इति समस्तम्। वारि जलं मुशन्ति ये ते तथोक्तास्तेषां मेघानामित्यथंः। (२७) दोषं प्रदशयति-अन्रेति। मेघानां शब्दे सम्बन्धविशेषे गर्जितमेव गजिता दिशब्द एव न तु रवः ततो मण्डूकादिप्रभव एव प्रतीतेः ततश्च प्रसिद्धिर्यागोनाम दोष इति भाव:। (२६) सम्बन्धविशेष एव शब्दविशेषाणां प्रयोग इत्यत्र रुद्रटोक्तकाव्यप्रकाशछत- संवादं दशयति-मओीरादिष्विति । मश्जीरादिषु नूपुरादिषु सम्बन्धिषु एवमुत्तरत्रापि रणितप्रायं रणितप्रभृति प्रसिद्धमिति शेषः। एवमग्रेडपि सर्वंत्र शेषोऽवगन्तव्यः। आदि. पदेन रसनाघण्टाभ्रमरादीनां ग्रहणम। प्रायपदमपि प्रभृश्यथंकम् तेन क्वणितशिक्षित गुजितादीनां ग्रहयाम्। तथाच मक्जीरादिषु शब्देषु रणितादिशब्द: प्रयोक्कव्य इत्यर्थ: पक्षिषु च कूजित प्रभृति प्रसिद्धम्। चेन मण्डूकादीनां ग्रहणम्। प्रभृतिपदेन रववासि तादीनां ग्रहणम्। तथाच-पक्ष्यादिषु शब्देषु कृजितादिशब्दः प्रयोक्तव्य इत्यर्थः। सुरते सम्भोगे स्वनितमणितादिप्रसिद्धम्। आदिपदेन भणितादीनां ग्रहणम्। ननु सुरत एव स्तनितस्य प्रसिद्धत्वे "सतनितं गजितं मेघनिर्घोषे रसितादि च' इत्यमरविरोध इति चेव १ सत्यम्, सुरत एव सतनितादिकं चमस्काराय न र्वन्यत्रेति कविप्रयोगनियमेन विरोधाभावाद। मेघादिषु गर्जितप्रमुखं प्रसिद्धम् आदिपदेन सिंहहस्यादीनां ग्रहणम्, प्रमुखप देन धवन्यादीनां ग्रहगाम्। एवम् अश्वेषु हेषितादि प्रयोक्कव्य:। "महाप्रलयमारुतक्षुभितपुष्करावर्त्तकप्रचण्डघनगर्जित प्रतिरुतानुकारी मुहुः। अत्र- रः श्रवणभैरवः स्थगितरोदसीकन्दरः कुतोऽय समरेदवेश्यमभूतपूर्वः पुरः॥ इति काव्यप्रकाशोदाहरयां तनूकृतम्। (२९) अस्थानस्थपदत्वमुदाहत्तुमाह-भ्रस्थानस्थेति। अस्थाने अनुपयुक्तस्थाने याह. शस्थानसत्व एव यत्पदश्य वाचकता तद्विन्नस्थाने इति यावत्, पदं यत्र वाक्ये तस्य भावः सा। तथाच अनुपयुक्तस्थाने वाचकपद्प्रयोगवत्वं लक्षयां फलितम्। अक्रमतार्याँ दोतकपदप्रयोग: अत्र तु वाचकपदप्रयोग इत्युभयोर्भेदः। (क) "पत्तिषु तु" पाठान्तरम्।

पददोषविजातीयवाक्यदोषनि० ] लक्ष्मीविराजितः । ७१५

( ३०) 'तीर्थें तदीये गजसेतुबन्घात्प्रतीपगामुत्तरतोऽस्य गङ्गाम्।

(३१) अ्रञ्र तदीयपदरपूर्व गङ्गामिश्यस्य पाठो युक्कत: । (३२) एवम्-'हितान्न यः संशृशुते स किं प्रभुः ॥' (३३) अत्र संशृणुत इत्यतः पूर्वे नञः स्थितिरुचिता । (३४) अत्र च पदमात्रस्यास्थाने निवेशेऽपि सर्वमेव वाक्यं विवच्तितार्थंप्र स्यायने मन्थरमिति वाक्यदोषता। उद्योतादौ तु-"अस्थानस्थश्वं यथाक्षुतानुपूर्व्या विवत्ितस्वार्थानुभावकत्वे सति स्वसाकाङ्कस्थानादव्यवहितस्थानप्रयुक्तत्वम्। सत्यन्तेन सङ्कीरणांगर्मिताक्रमाणां व्यु. दास: तेषु तदानुपूर्व्या विवक्षितार्थाबोधात्" इति। अध्वयोपयोगिस्थानानुसन्धानविलम्बेन रसप्रतीतेर्विकम्बाह्ोषत्वमस्य। प्रतिप्रसवा भावादयमपि निश्यो दोष: । (३०) उदाहरणमाह-तीर्थे तदीये इति। रघुवंशमहाकाव्ये बोड़शसगें कुशराज्ो व्गनमिदम्। तदीये गङ्गासम्बन्धिनि तोथें जलावतरणप्रदेशे राजसेतुबन्धात् हस्ति. निकरेण कज्ञित् सेतुबन्धं निर्म्माय ल्यब्लोपे पञ्ञमी प्रतीपगां प्रतिकूलगामिनीं गङ्गाम् उत्तरत उत्तीय्यं वजतः गच्कतः, अस्य कुशनृपतेः सम्बन्धे नभोलङ्गनाय गगनातिक्रमणाय लोलाश्चपलाः पत्ा: छन्दाः "गरुत्पक्षच्छदा: पत्रम्" इश्यमरः, येषां ते तथोक्ता हंसा अयश्नेनेव अनुद्योगेनैव बालव्यजनीबभूवुः चामरीभूताः, सेतुबन्धेन जलबृद्धया प्रावृट्· कालबुद्धया उत्तरदिशि मानसरोवरगमनार्थे हंसा उड्डीना इति भाव: । अत्र तदीयेतितच्छब्दस्य पूर्वंपरामर्शिरेन परवरततिन्या गङ्गाया परामर्शासर्भवाद स्थानस्थपदतादोषः। (३१) युक्तं पाठमुपदिशति-अत्रेति। युक्त इति। तथा चैवं पाठे पूर्ववततिन्या गङ्गायारतच्छब्दे भवति परामश इति नोकदोषः। (३२) प्रकाशन्तरेणोदाहणं दर्शयितुमाह-एवमिति। हितान्न य इति। "स किसखा साधु न शास्ति योऽधिपं हितान् यः संशृणुते स किंप्रभुः। सदानुकूलेषु हि कुर्वते रति नृपेष्वमात्येषु च सर्वसम्पदः ॥"इति इलोकसमुदायः। किराताजुनीये तृतीयसगें युधिष्ठिरं प्रति वनेचरस्थोक्तिरियम्। यः प्रभुः स्वामी हितादू जनात् हितं पथ्यं न संशणुते स कि प्रभुः कुत्सितस्वामीत्यर्थः। अत्र क्रियान्वयिनो ननः क्रियासन्निहित एव पाठः कार्य्यः तथाकरणदस्थानस्थ पदतादोष:। (३३) एतदेव प्रतिपादयति-पत्रेति। उचितेति। अन्यथा "हितान्न" इति पदम् "अहितात" इति भ्रान्तिमिव प्रतिपाद्यतीति भावः। (३४) ननूकोदाहर यादौ पदमात्रस्यास्थानस्थितिरितिपददोष एव कथमस्य वाक्य. दोषश्वमिश्यत आह-प्रत्र चेति। किश्चेति चार्थः। पदमात्रस्य केवलपदस्य। स्वमेव अवयवसमुदायान्वितमेव। "सर्वा औदुम्बरी शाखा वेष्टयित्या" इतिवत् सवेपदम ब्रावथवसमुदायपरमिति बोध्यम्। मन्थरं विलम्बजनकम्। ६१ सा०

७१६ साहित्यद पेर :- [सपसपरिच्छेदे-

(३५) एवमन्यत्रापि। (३६) इह केऽप्याह :- 'पदशब्देन वाचकमेव प्रायशो निगद्यते, न च नो वाचकता, निविवादात्म्वातन्त्रयेणार्थंबोघनविरहात्' इति। यथा-'द्वयं गतम्-' (७०५ पृ.) इत्यादौ स्वमित्यनन्तरं चकषारानुपादानादक्रमता तथान्रापीति। (३७) अस्थानस्थमासता यथा- (३८) 'अरप्रद्यापि स्तनशैल दर्गविषमे सीमन्तिनीनां हृदि स्थातुं वाञ्छुति मान एष धिगति क्रोधादिवालोहितः । (३५) एवमिति। अन्यन्रादि एवं वाक्यव्यापकर्वेन वाक्यदोषता उन्नेयेश्यथः। यथा- "प्रियेण संग्रथ्य विपक्षसन्निधावुपाहितां वक्षसि पीवरस्तने। स्नजन् काचिदू विजहौ जटाविलां वसन्ति हि प्रेम्य गुणा न वसतषु॥" इत्यत्र (३६) "हविताक्ष यः" इति एक्रमदोषेदाष्ठवसामिति वेषाज्ञिम्मतं द्शयति-इड केडप्याहुरिति। पदशब्देन अपदस्थपदेश्यत् द्वितीयपदश्देनेश्यर्थः। वाचक ए्वेति। घटपदं पटपद मिश्या दिप्रयोगदर्शनात नअपटं चपट वोप्द वा प्रयोगादर्शनाच्चेति भावः। नञो बाचकता। प्रतियोगिवदयोगं विना नयोडप्रयोगात न तन्र वाचकतेत्यर्थः । स्वातन्त्रयेण पदान्तरससमिव्याहारं विना अथबोधनविरहात् अथबोधकत्वाभावात्। इति ककरो हेतौ। शक्तिमद्रणंमात्रस्यैव नैथाथिकैः पदव्यवहारात् प्रायश इत्यभिह्ठितम्। अक्रमतेति। अक्रमख्वं दोष इत्यर्थः । अन्नापि""हितान्न यः संशृणुते स किं प्रभुः" इत्यन्रापि तथा य इस्यनम्तरं नजोऽनपादानादक्रमत्व दोष ण्वैत्यर्थः। तथाचास्थानस्थपदरोदाहरणमेत. न्मतेSपि "तीर्थ तृदीये"(क) इश्येव छोतकपदस्यास्थाने प्रयोग एव अञ्रमतायाः स्वीकृत श्वेन प्रकृते तदीयपद्स्य वाचकरवेन मक्रमताया असम्भवात्। अत्र केचित-"अक्रमतादोषे त नाहित प्रयोगनियमः केवलं रचनाविश्रषेण तस्य दोषखात। अस्यानस्थपदे तु प्रयोगनियमोडदतीति ततो भेदः। अव्यवधानेनैव यत्रा- भिमतप्रतीतिसामथ्यं तदेवाम्य विषय अन्यः पुनरितरस्य" इति। (३७) अस्थानस्थसमासगतदोरषं दर्शयतति- अपस्थानस्थेति। यद्रसव्यक्षको यः समाससतद्र सव्यक्षकस्थानमव्हाय स्थानान्तरे तत्समासणतोडस्थानस्थसमास्वम्। एवज् तत्समा सस्य स्थानान्तरे सतत्वेन स्वपोषणीयरलकष्य पुष्टीकरणादेवाश्य दोषत्वम्। प्रतिप्रसवाभावा- द्यमपि दोषो नित्य एवेत्यवधेयम। (३८) अद्यापीति। सायंकाले पय्यषितकुमट को र का न्रि :िस्सरता श्रेी भू ना लीर्ना वर्नमिदम्। एष मान: प्रयायेर्ष्यासमद्धव, स्तनावेव शैलो उन्नतर्वाद कठिनत्वाचच परवतौ तद्रपेण दुर्गेण विषमे अनाक्रमणोये यद्रा सतनलक्षणशैलदुर्गाभ्यां विषमे अगम्ये सीमन्तिनीनां रमणीनां हदि चेतसि अद्यापि इदानीमपि स्थातुं वाञ्छति अभिलषति (क) मख्लिनाथस्तु-"तदीये बैन्धये" इति व्याचख्यौ। युक्तं चैतत् विन्ध्यस्य प्रक्रान्तत्वात् नच्छष्दस्य प्रस्तुतपरामशित्वाच्च। तथामति- लग्नः केलिकचग्रह इलथ जटालम्बेन निद्रान्तरे मुद्राङ्ुः शितिकन्धरेन्दुशकलेनान्त: कपोलस्थलम्। पार्वत्या नखलक्ष्मशक्कितसखीनर्म स्मितहीणया प्रोन्मृष्टः करपल्वेन कुटिला ताम्रच्छवि: पातु वः॥ इत्युदाहरणं बोध्यमिति केचित्।

पद्दोषविजातीयवाक्यदोषनि० ] लक्ष्मोविराजितः । ७१७

प्रोद्यहूरतरप्रधरितकर: कषत्यसौ तत्क्षणा- तफुल्लर्केर वकोषनिःसरदलिश्रेणीकृपायां शशी।' (३६) अभ्र कोपिन उक्तौ समासो न कृतः, कवेरुक्तौ कृतः । (४०) वाक्यान्तरपदानां वाक्यान्तरेऽनुप्रवेशः सङ्कोणत्वम्। यथा- (४१ ) 'चन्द्रं मु् कुर्वाचि ! पश्य मानं नभोऽङ्ने।' अतएव मां घिक निन्दम् अग्यदा त्वदमाश्रित्य तिष्ठतु किन्तु ममोदयेऽपि, इत्यस्मात् क्रोधादिव आलोहितो रक्तपूर्ण: क्रोधेन रक्तिमोदयादितिमावः। स्त्रीसम्बन्घेनाश्मा नं रचतोऽपि मानरूपस्य शत्रोराएकन्दनात् धिगित्युक्ति:। मसौ दश्यमानः शशी चन्द्रः, प्रोद्यन्त उदयमाना दूरतरे देशे प्रसारिताश्च करा: किरणा: हस्ताश्च यस्य तथाभूतः सन्, ततक्षणात् फुल्लतां विकसतां कुमुदानां केरवाणां कुड्मत्ान्येव कोशा: खड्गपिधानानि "कोशोडस्त्री कुड्मले पात्रे दिष्यखड्गपिधानके" इत्यमरः, तेभ्यक्च निःसरन्ती बहिर्गच्छ न्ती या अलीनां भ्रमराणां श्रेणी पंकि: सैव कृपाणः लम्बमाश्वात् कृष्णवयांत्वाकच करवालिका तं करषति निष्कासयति। अत्र शशिनो नायकश्वं मानस्य प्रतिनायकत्वं विवच्ितं कवीनां कामचारात् एवस् कान्तो यथा जारं निहन्तुं खङ्गमाकरषति तथा शशी मानं निहन्तुं खङ्गमाकर्षतीति भावः। शादूरदूंलविक्रीडितं छन्दः, लक्षणमुक्त प्रागेव (१५८) पृछठे। (३९) दोषं समर्थयितुमाह-त्न्रेति। कोपिनः मानं प्रति क्रुद्धस्थ शशिनः कवि० निबद्धवक्कुरित्यर्थ: उक्कौ अद्यापीत्यादिधिकशब्दपर्य्यन्ते पूर्वाद्धें, कवेरुक्तौ उत्तराद्। अन्रायमभिप्रायः-मोजोगुणव्यक्षकः खलु दीर्घंसमासः मोजो गुणश्च रौद्रसादावेव कविना निबद्धव्य: अत्र पूर्वाद्धरौद्ररसश्च कुद्धन्य पाशिन एवोक्तो तत्रँव दीर्घसमालस्यौचित्यम्, परंतु न कृतः। उत्तराद्धं तु दीर्घसमास: कृतः सच निष्प्रयोजनः कवेरुक्तो ओजोगुण

इति तु न शाङ्कयम् समासश्यावणरूपत्वात् रसाननुगुणवणबहुलवाक्यत्वस्यंव प्रतिकूछ-

दोषो ज्ञेयः नाप्यत्र पतत्प्रकर्षता प्रथमप्रवृत्तस्य प्रकषस्याग्रे त्यागे हि तत्सम्भवः अन्न तु तद्वैपरात्यम्। किञ्च उभयत्रोचितरयेव प्रकर्षस्याभावे तत्सम्भवः, मत्र त्वेकतरत्रैव समासाचित्यमिति स्पष्टं प्रदीपादौ। (४०) सङ्कीयांत्वदोषं निरुपयति-वाक्यान्तरेति। सङ्कीणांशवं नाम भिन्नभिन्नवा क्यार्थान्चितपदाना तत्तदर्थ निराकाङ्कवाक्यघटकत्वम्, मिश्रितत्व्रमिति यावत् वाक्यैकवाक्यतया महावाक्यल्यकत्वेऽपि "मुख् चन्द्र" मिश्यादावयं दोषः। केचित्तु वाक्यान्तरं क्रियान्तरान्वितमित्यर्थः तेनैकक्रियान्विते "घटमानय पर्टं च' इश्यत्र पटान्वितानयनपद्सङ्करेऽपि क्रियक्यान्न दोषप्रसङ्क इत्याहुः । दूषकता घीजन्तु-तप्तदन्वयिपदानुसन्धानबिलम्वेन रसप्रतीतिबिलम्ब एव। प्रतिप्रसवाभावाद्य मपि दोषो नित्य इति बोध्यम्। (४१) उदाहरति-चन्द्रमिति। 'मनोरमं भज्वाद्य कान्वं पादानते स्थितम्' इति मद्रचितांशः।

साहित्यदर्पण :- [सप्तमपरिच्छेदे ·

(४२) अत्र नभोडङ्गने चन्द्रं पश्य मानं मु्चेति यु क्क्तम् । (४३) 'क्रिष्टत्वमेकवाक्यविषयम्' इत्यस्माद्भिन्रम् । (४४) वाक्यान्तरे वाक्यान्तरानुप्रवेशो गर्भितता। यथा- (४५) 'रमरो चरणप्रान्ते प्रणातिप्रवरोऽघुना । वदामि सखि ! ते तत्वं कदाचिन्नोचिता: क्रुघ: ॥' (४६) अर्थदोषानाह-

(४२) दोष दशयति-प्रेति। मुन्चेति। इदञ् वाक्यट्वयम् परस्परपदसक्कीगांम युक्तं पठनमिति शेष:। एवञ् सति नोक्तदोष इति भाव:। (४३) नन्वत्रापि अन्वयव्यवधानेनार्थावगतेरवि व्यवधानात् क्िष्टत्वदोष एवान्तर्भावो

विषयम् इतिहेतो: क्लिष्टश्वम् अस्मात् सङ्कीर्यात्वदोषाद् मिन्रमतिरिक्तमित्यर्थः, तेना- न्रानेकवाक्येन क्लिष्टत्वदोष इत्याशयः। "बाले ! नाथ ! विमुञ्ञ मानिनि! रुषं रोषान्मया कि कृतम्" इत्यादौ तु बाले ! शणु नाथ! वद इत्येवं तयोरध्याहत क्रियापदेनेकवाक्यतया प्रतीते: सङ्कीणंत्वदोषशङ्कापि नेत्यवधेयम्। (४४) गर्भिततादोषं निरूपयति-वाक्यान्तर इति। गर्भः अभ्यव्तरगतं वाक्यमस्य- सक्जात इति गभितं वाक्यं तारकादित्वादितच् तस्य भावो गर्भितता। वाक्यज्ञान्र क्कचिरस्वभावत एवंकम् क्वचित्तु हेतुहेतुमद्गावेन वाक्यकवाक्यतया एकीभूतम्। एवस् द्विविधं गर्भितमिति फलितम्। अन्नापि हि वाक्यन्तरे वाक्यान्तरानुप्रवेशेनान्वियिपदानु- सन्धानविलम्बेन रसप्रतीतिविलम्बाद्दोषत्वम्। "गभितत्वं गुणः क्कापि" इतिवक्ष्यमाणेन क्कचित् प्रतिप्रस्वात् अयमनित्यो दोष:। (४६) तत्राद्यमुदाहरति-रमर इति। रमणे कान्ते चश्णप्रान्ते तव पदसब्षिधौ प्रशातिप्रवणे प्रणामपरायणे सति क्रघस्तव कोपा: कदाचिदपि नोचिता।, अधुना प्रणति- समये सुतरां नोचिता:, हे सखि! ते तव सन्निधौ तत्त्व वासतवाविकस्वरूपत्वं वदामि। "तत्त्वं परमात्मनि। वाद्यभेदे स्वरूपे च" इति हैमः। अन्र "वदामि सखि ! ते तत्तम्" इति वाक्यान्तर "रमणे चरणप्रान्ते प्रणतिप्रवणेs धुना कदाचित् क्रुधो नोचिता: "इतिवाक्यमध्ये प्रवेशादू गर्मितश्वं दोषः। अन्राधंयोस्त परावृत्तौ न दोष: यथा- "वदामि सखि! ते तत्त्वं नो विधेया कदाचन। रमणे चरणप्रान्ते प्रणतिप्रवणेडधुना ॥"इति। द्वितीयं यथा-लग्नं रागावृताक्कया" इत्यादौ। अत्र 'तत्सकोऽयं न किञ्चिदणयति तेन भृश्येम्यो दत्तास्म' इति वाक्यैकवाक्षयमध्ये "विदितं तेसतु" इति वाक्यान्तरं प्रविष्टमिति गर्मितत्वम्।

पयितुमुस्थापयति-अर्थेति। सामान्यलक्षणन्तु अन्वयव्यतिरेकप्रतिपादकतया अर्थप्रयोज्य-

अर्थदोषनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः।

अनवोकृतनिहँतुप्रकाशितविरुद्धताः॥६। संदिग्धपुनरुक्तत्वे स्यातिविद्याविरुद्धते।

अविशेषे विशेषश्चानियमे नियमस्तथा। तथोर्विपर्ययौ विध्यनुवादायुक्तते तथा॥ ११ ॥ निमुंक्तपुनरुक्तत्वमथंदोषाः प्रकीतिता:। (४८) तद्विपर्ययो विशेषेऽविशेषो नियमेऽनियमः । (४६) अत्रापुष्टर्वं मुख्यानुपकारित्वम्। यथा- (५०) 'विलोक्य वितते व्योम्नि विधुं मुश्च रूषं प्रिये !।' (४७) अपुर्ष्टोत। अन्रापि 'दन्द्वान्ते श्रयमायं पदं प्रत्येकममिसम्बध्यते" इति श्यायेन द्वन्द्वान्ते श्रूयमाएतलूप्रश्ययस्य सवंत्र सम्बन्धः। तेन अपुष्टता, दुष्क्रमता प्रास्यता, व्याहतता, अश्लीलता, कष्टता, अनवीकृतता, निहेतृता, प्रकाशितः द्योतितो विरुद्ध: प्रतिकूलोऽर्थो यत्र तस्य भावः सा ताहशी, सन्दिग्धता, पुनरुकता, ख्यातिविरु दता साकाङ्कता, सहचरभिन्नता, अस्थानयुक्तता, अविशेषे विशेष: तथानियमे नियमश्च तयोरविशेषवशेषानियमनियमयो: विपय्ययौ विशेषाविशेषनियमानियमौ तौ च विशेषे अविशेष: नियमे अनियमश्चेति, विध्ययुक्तता, अनुवादायुक्तता, तथा निमुंक्तपुनरुक्तता चेति त्रयोविंशतिविधा अर्थदोषा: प्रकीर्तितिताः। पतेषां स्वरूपं विशेषतस्तत्तदुदाहरणा वसरे व्यक्तीभविष्यति। (४८) एतेषु तद्विप्यंयपदस्याश्यन्तास्फुटश्वात्तमेव विव्रृणोति-तद्विपर्य्यय इति। (४१) उ द्देश्यक्रमेणैतानू सोदाहरणं यथासम्भवं निरूपयन प्रथममपुष्टार्थत्वं निरूप. यति-पन्रेति। त्रयोविशतिषु दोषेषु मध्य इत्यथः। मुख्यानुपकारित्वम् प्रकृतप्रतिपाधा नुपयोगिश्वम्। दूषकताबीजन्खवत्र मुख्यानुपयोगिनोऽर्थस्य संस्थितिहेत्वनुसन्धानविल म्बेन रसप्रतीतिविलम्बः। यद्वा अशक्तयुन्षयनेन श्रोतुवेंमुख्यम्। अतएव सकलां सकलां लच्मीं बिभ्रद्विभ्रद्विभा विभाः। रुचिरो रुचिरोचिष्यू राजन् राजन् महामहान्॥ इश्यादि यमकादावदोषता तन्रालङ्कारानतरारम्भेणाशत्तयनुन्नयनाद। कर्णवतंसा दिपदे च विशेषद्योतकतया तदुपादानं नाशक्त्युच्चायकमित्यदुष्टत्वम्। अत एव विशेषण दानार्थं विशेष्यप्रयोगेऽपि दोषाभावः। एवञ्चास्यानित्यत्वमिति बोध्यम्। (६०) अपुष्टोऽ्थंक्ष द्विविध:, अन्यलम्यत्वाद्नुपयोगाउच तदाह भोजराज :- "वयथंमाहगंतार्थं यत् यच्च स्यान्निष्प्रयोजनम्" इति। तन्र द्वितीयविघस्योदाहरयं दर्शयति-विलोक्य इति। 'आवयोस्तु विरोधो न शोभते हि कथञ्ञजन'। इति मद्रचितोत्तरार्द्वम्। हे प्रिये ! वितते दीघें ग्योम्नि आकाशे विधुं चन्द्रं विलोक्य दृष्टा रुषं मानं मुञ्च श्यज।

७२० साहित्यदर्पण :- [संप्मपरिच्छेदे-

(५१) अत्र विततशब्दो मानत्यागं प्रति न किञ्चिदुपकुरुते। (५२) अपरधिकपदत्वे पदार्थान्वयप्रतीतेः ससकालमेव बाधप्रतिभासः, इह तु पश्चादिति विशेषः । (५३) दुष्कमता यथा- (५४) 'देहि मे वाजिनं राजन् 1 गजेन्द्रं वा मदालसम्।' (५५) अरत्र गजेन्द्रस्य प्रथमं याचनमु च्ि त म् । र लक्ष्ये क्षणं सङ्गमयितुमाह-अन्रेति। वितते शब्दे स्वार्थबोधद्वारेति शेषः। न किश्िदुपकुरुत इति। अतएवापुष्टतादोष इत्याशयः। एतच्चोपलक्षणम्, तथा च समरोदी- पकतया प्रसिद्धरूय चन्द्रस्य दर्शनमेव सुख्यार्थमानत्यागोपयोगि ने तु तस्य मानत्यागा- नुपयोगि व्यामवृत्तित्वरूपार्थोऽपीति व्योम्नीतिपद्मप्यपुष्टमेव। (६२) नम्वेवं पददयस्यात्राधिक्येनाधिकपदृत्वमेवान्रा दोष: अलमपुष्ट्वस्य दोषतव स्वरीकारेणेश्यिकपदादस्य भेदं दशयति-अधिकेति। पल्लवाककृतिर कोष्ठीत्यत्र हि आकृति श्दस्य निष्प्रयो जनत्वरूपो बाधो पदार्थाSन्वयबोघसमकालमेव प्रतिभासते। पशचात् पदार्थान्वयबोधप्रतीते: परम् विशेष: भेदः। एवं पुनरुक्तिरपि नेति। अन्र सचेतर्सा प्रतीतिरेव प्रमाणमति भाव:। (५३) द्वितीयं दुष्क्रमतादोषं दर्शयति-दुष्क्रमतेति। दुष्टः अनुचितः क्रमो यत्र स दुष्क्रमः। दुष्टश्वञ्च क्रमस्य लोकशास्त्रविरुद्धत्वम्। केचित्तु- प्राग्वाष्य उच्यते पश्चात् पश्चाद्वाच्योऽथवाऽग्रतः। कविना शकिवेकल्याद्योऽर्थरतं दुष्क्रमं विदुः ॥" इति लक्षयन्ति। अत्रापि दूषकताबीजं यथाक्रममर्थानुसन्धानविलम्बेन रसादिप्रतीतिविम्बनमेव। प्रतिप्रसवाभावादयमपि नित्य एव दोषः। (६४) क्रमस्य लोकविरुद्वत्वमाद्यमुदाहरति-देहीति। 'क्रियया माय प्रसन्नोडसि तर्हि याचे तवाऽन्तिके।" इति मद्चितपूर्वाद्धंम्। (५६) लक्ष्ये लक्षणं योजयति-अन्रेति। उचितमिति। गजेन्द्रस्येव ह्यमूल्यश्वादि स्याशयः। लोके हि बहुमूल्यमेव वस्तु प्रथमं याध्यते तत्रासम्मतिसम्भावनायां न्यूनमूल्यं वस्तु याच्यत इति नियम:। अत्र हि गुरुदानशक्तौ राजि न्यूनमूल्यस्यैव वाजिनः प्रथमं याचनान्नियमलङ्नेन कर्मंस्य दूषितत्वाहुष्क्रमत्वमिति ज्ञेयम्। नचायं शब्ददोष: मुख्यानुपकल्पयोरर्थधर्मश्वात यत्र हस्तिनामेव सुलमत्वं तत्र नेदमुदाहरणमित्यवधेयम्। अत्र- भूपालरश्न ! निहदेन्यप्रदानप्रथितोर्सव ! विश्राषय तुरङ्गे मे मातङ्गेवा मदालसम्॥" इश्येतदुपजीव्यम्। उक्तादिशो क्रमस्य शास्त्रविरुद्वत्वमप्यूह्यम्। यथा- कारयित्वा क्षौरं ग्रामवृद्धो मठकत्वा भुक्त्वा च। नक्त्रं तिथिवारौ ज्यौतिषिक प्रष्टुं चलितः ॥I" इति स०

अथंदोषनिरूपणम् ] लक्षमोविराजित:। ७२१

(५६) 'स्वपिहि त्वं समीपे मे स्वपिभ्येवाधुना प्रिय !।' (५७) अत्रार्थो ग्र्पराम्यः । (५८) कस्यचित्प्रगुत्कर्षमपकर्ष वाभिघाय पश्चात्तदन्यप्रतिपादनं व्याहत श्वम् । अत्र नक्षत्रादिज्ञानपूर्वकं चौरस्य शास्त्रेणा (धर्मशास्त्रेण) विधानादयं क्रमः शासत्र. विरुद्धः। (६६) आउ्यताया उदाहरणं दशयति-स्वपिहीति। ग्राम्यः ग्रामसंभवः अविदुग्धो- क्रिप्रतिपादितो रिरंसादि:। तदुक्तम्- स ग्राम्योऽर्थो रिरंसादि: पामरैयंत्र कथ्यते। वैदग्धयवक्रिमलवं हिर्वैव वनितादिषु॥ इति। तथा च अर्थस्य वत्तरविदग्धताप्रतिपाटकश्व मेव ग्राम्यश्वमितिफलितम्। ग्राम्यखवेन निष्कृष्टा स्य बोधमात्रेगौव सहदयहदयवैमुख्योत्पादनादश्लीलवत् रसप्रकर्षप्रतिबन्ध- करवमेव दूषकताबीजम्। "ग्राग्यश्वमधमोत्तिषु' दति सामान्यतः प्रतिपादनेन विदूषका धुक्तौ तथैधौचिश्येन वैरस्यामावादनिर्योडयं दोषः। 'श्व द्वियोगाऽभितश्वाहं प्रा्थयामि पुनः पुनः'। इतिमद्रचितोत्तरार्द्म्। रन्तुमिच्छ्न्त्या नायिकाया नायकं प्रश्युक्तिरियम्। (५७) दोष समर्थयितुमाह-अ््रेति। अर्थः "स्वपिहि स्वपिमि" इति पदयोवां- च्यम्, ग्राम्यो वैदग्धीराहित्येनोक् इत्यर्थः। तथाचैतादशोक्तिकवलितो विभावादिरु- पोरडथों न रसाय पर्य्याप्यते मृधममव बीजमङ्करायेति भावः। अन्रार्थेस्यव दोषो न शउ्दृस्य परिवृत्तिसहत्वादित्यवधेयम्। "शवपिति यावदयं निकटे जनः स्वपिमि तावदहं किमपैति ते। तदपि सा्प्रतमाहरकूपरं श्वरितमूरमुदञ्चय कुज्ञितम्॥"

"रिरसादिः" इत्यादिपदप्रतिपादयस्योदाहर णन्तु- "गोरपश्यं व्लीवहो घासमत्ति मुखेन सः। मूत्रं मुक्ति शिश्नेन अपानेन तु गोमयम्।" इति ज्ञेयम्। (६८) व्याहतत्वं निरूपयात-कस्यचिदिति। कश्यचिद्वस्तुनः प्रागु्कर्षमभिधाय पश्चादपकर्षप्रतिपादनम् कि वा प्रागपकर्षमभिधाय पश्चादुर्कर्षप्रतिपादनं व्याहतत्वमि श्यर्थः। तथाचोक्तं प्रदीपे - "उत्कर्षो वापकर्षो वा प्राग्यस्यैव निगधते। तस्येवाथ तदभ्यश्चेद् ड्याहतोऽर्थस्तदा भवेत्।" इत्युपल क्षितावरुद्धत्ववानिति। पूर्वापर योरन्योन्यविरोधेन अभ्योन्यस्यैव व्याहन्यमा नत्वात् व्याहतत्वमितिनाम, अत एव श्तुः कुत्रापि प्रश्ययाभावेन वाक्यार्थाप्रतीतौ वैमुख्योत्पादनेन रसप्रकर्षप्रतिबन्धकरवं दूषकताबीजम्। समाधानासम्भवाक्षित्योडयं दोषः। वस्तुतस्तु प्रमत्तोन्मत्तबालकानामुक्क्कौ तु नाभवन्मतयोगादिदोषः तेषां सम्बन्ध

७२२ साहित्यदर्पण :- [सप्तमपरिचछेदे-

यथा- (५६) 'हरन्ति हृदयं यूनां न नवेन्दुकलादयः। वौदयते यैरियं तन्वी लोकलोचनचन्द्रिका ॥' (६०) श्त्र येषामिन्दुकला नानन्दहेतुस्तेषामेवानन्दाय तन्ध्याश्रन्द्रिका- स्वारोप:। ( ६१) 'हन्तुमेव प्रवृत्तस्य स्तब्घस्य विवरैषियाः । यथाशु जायते पातो न. तथा पुनरुत्नतिः॥' (५६) प्रागपकर्षमभिधाय पक्चादपकर्ष प्रतिपादनमुदाहरति-इरन्तीति। नवेन्दुक लादयो नूतनोदितचन्द्रकलाप्रभृतयः आदिपदेन चन्द्रिकापझ्मादिपरिग्रहः यूनां तरुणानां हृदयं न हरन्ति, यैयुंवभि: लोकलोचनयो: लोकनयनयो: चन्द्रिका अह्लादिका इयं तन्वी कृशाङ्गी वीक्ष्यते अवलोवयते। (६०) दोषमुद्धाट्यति-अन्रनेति। नानन्दहेतुरिति। हृदयाहरणादित्यमिप्रायः। तथाच नवेन्दुकलादयो हृदयं न हरन्तीत्यनेनेन्दुकलाया: प्रागपकर्षाभिधानं पश्चान्ायि काया उत्कर्षार्थ चन्द्रकलाकिरणरूप चन्द्रिकात्वमारोपितमिति ब्याघातः। इदञ- "जगति जयिनस्ते ते भावा नवेन्दुकलादयः प्रकृतिमधुराः सनत्येवान्ये मनो मदयन्ति ये। मम तु यदियं याता लोके विलोचनचन्द्रिका

इत्येतदुपजीव्यम्। नयनविषयं जन्मन्येक: स एव महोत्सवः।।"

उत्कर्ष पुरस्कृत्य पश्चाद्कषंप्रतिपादनस्योदाहरणं यथा- कान्ते ! तव मुखाम्भोजं सुतरां हृदयङ्गमम्। जितानि येन पद्मानि वसन्ति सलिले सदा।। अन्न मुखे पद्मत्वारोपणेनोत्कर्षप्रतिपादनम्, पश्षानमुखेन पराभवाद्पकर्ष प्रतिपादनम्। ( ६१) अश्लीलख् मुदाहरति- इन्तुमेवेति। अर्थस्य वीड़ाजुगुप्सामङ्गलान्यतमप्र. स्यायकत्वमश्ीलत्वम्। त्रोड़ाप्रत्यायकतया सङ्कोचोत्पादनेन जुगुप्साप्रत्यायकतया विरा० गजननेन अमङ्गलप्रश्यायकतया चोद्टेगविधानेन रसप्रकर्ष प्रतिबन्धकरवं दूषकताबीजम्। सामान्यतया "सुरतारम्भगोष्ठयादा" वित्यादिना वक्ष्यमाणेन प्रतिप्रसवादयमव्यनित्यो दोष इत्यवधेयम्। तन्न ब्रीड़ाव्यअ्ञकत्वस्योदाहरणं-हन्तुमिति। विवेचनारहितस्य योुवंगांनमिदम्। हन्तुमेव शत्रुं मारयितुमेव प्रवृत्तस्य उद्यतस्य विवरषिणः तच्छिद्राभिलाषिणः सतः स्तब्धस्य आत्मन्युश्कर्षाभिधानेनान्यानवधीरयतः दुष्टजनस्य यथा आशु द्रुत पातः शत्रोराक्रमणदभिभवो जायते तथा शीघ्र पुनरुन्नतिजयो न जायते प्रतीयमानार्थरत-हन्तुमेव सुरतक्रियारूपयोनिताड़नकर्तुमेव प्रवृत्तस्य आरभमा णस्य स्तब्घस्य निष्क्रियोघ्तस्य दढ़रूपेण दण्डायमानस्येत्यर्थ: विवरैषिय: स्त्रीवराङ्कम धयान्वेषिण: दुष्टलिङ्गस्य यथा आंशु पातः रत्युत्तरं नम्रता जायते तथा आशु पुनरुन्नतिः पुनरष्युद्गमो न जायते। उभयत्रपि तत्तन्नीतिबोधरहितश्वमेव शब्द्रो उपक्ञयति।

अर्थंदोषनिरूपणम ] लक््मीविराजितः । ७२३

(६२) अभार्थोऽश्लोलः। (६३) 'वर्षत्येतदहपंतिन तु घनो घामस्थमच्छं पयः सत्यं सा सवितु: सुता सुरसरित्पूरो यया ल्ावितः। व्यासस्योक्तिषु विश्वसित्यपि न क: श्रद्धा न कस्य श्रतौ न प्रत्येति तथापि मुग्घहरिणी भास्वन्मरीचिष्वप:॥' (६२) दोषं सफुटीकर्त्तुमाह-अत्रेति। अर्थः द्वितीयोऽर्थः मश्लीलः लिङ्गद्योतकक्वा-

मस्येति बोध्यम्। पदान्तरप्रतिपादितोऽप्ययमथाऽश्लील एवेतिपदवाक्याश्रीलतोडस्य भेद:। तत्र साधना दिपदानामेवाश्रीलता सेनादिप दैस्तदर्थ प्रतिपादने5श्रीलख्ाभावादू। अर्थगता जुगुप्साधयक्षकाश्ीलता यथा- "अनन्तकृमिसङ्कीणं दृष्टयैव वमिकारणम्। स्रवत् पय्यृंषितं गूथ क्षुधा विशति दुछरी"

'प्रस्थितं कान्तमन्वीच्यासमये विरहातुरा। असहाया स्वभवने वाष्पं मु्जति संस्थिता। मत्र विदेशगमनार्थें प्रयुक्तनापि प्रस्थितपदेन निधनार्थंस्यापि प्रतीतेरथंगतामङ्ग

(६३) कष्टत्वदोषोदाहरणं दशयति-वर्षत्येतदिति। क्विष्टत्वाद्यभ।वेऽपि कष्टग- स्यार्थत्वं तत्वम्। तद्टीजन्तु तात्पर्थ्यार्थस्य दुर्ज्नेयतया तज्ज्ञानविलमबेनेव रसप्रतीति- प्रकर्षचिलश्बनम्। "वैयाकरणमुख्ये तु' इत्यादिना क्वचित् प्रतिप्रसवस्याभिधोयमान त्वाद्यमनित्यो दोष:। कामुक एवान्यस्ये कामिन्ये धनसम्पदादिक वितरतीति जानन्स्या अपि कस्याश्चि नायिकाया: कान्तदूतीः प्रति अ्यापदेशेन सोल्लुण्ठनोक्तिरियम्। अहपतिः सूय्यंः धामस्थं चन्द्रमण्डलस्थितम, अच्छ निर्म्मलम्, स्वहस्तेन एतद्दश्यमानं पयो जलं वर्षति न तुघनो मेघो वर्षतीतिसम्बन्घः घनस्य जलाधारमात्ररूपत्वादिति भावः। "आदित्याज्जायते वृष्टिः वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः" इति श्रुतेः। तथा यया सुरसरितो गङ्गाया: पूरः प्रवाह: प्लावितः परिवर्दधितः सा यमुना सवितु: सूथ्यंस्य सुता इति सत्यम्, आदित्येन जलवर्षणात् तज्जलस्यैव च यमुनारूपेण परि- णतश्वादिति भाक:। तथाच विष्णुपुरागम्- सूर्थ्यं स्य पश्नीसंज्ञाभूत् तनया विचकर्म्मंणः। मनुर्यंमो यमी चैव तदपस्यानि वै मुने! ॥ यमी यमुना। कथमेतन्निश्चितमत आह-व्यासस्योक्तिष्विति। वृष्टियमुनयोः सूरवंप्र भवत्वं न खलु केनचिदनाप्तेनोक्तं किन्तु व्यासेन पराशरसुतेन श्रुत्या वेदापरपर्य्याय नाम्ना च तथाच तस्योक्तिषु- "विवस्वानश्टभिमासिरादायापो रसास्मिकाः। वर्षत्यम्बु ततस्तस्मादन्नादप्यखिलं जगतू॥। ६२ सा०

७२४ साहित्यदर्पण :- [सप्मपरिच्छेदे-

(६४) अत्र यस्मात्सूर्याद्वृष्वैर्यमुनायाथ् प्रभवस्तस्मात्तयोर्जलमपि सूर्यप्रभवम्। ततश् सूर्यमरीचीनां जलप्रस्थयहेतुत्वमुचितम्। तथापि मृगी भ्रान्तत्वात्तत्र जलप्रत्ययं न करोति। अयं प्रस्तुतोऽप्बर्थों दुर्बाघः, दूरे चास्मतप्रस्तुतार्थबोध इति कष्टार्थत्वम्। (६५) 'सदा चरति खे भानुः सदा वहति मारुतः। सदा घत्ते भुवं शेष: सदा घौरोऽविकस्थन:॥।' विवरवानंशुभिस्तीक्ष्णैरदाय जगती जलम्। सोमं पुष्यत्यथेन्दुश्व वायुनाड़ीमयैदिवि॥- नालैविक्षिप तेऽभ्रेषु धूमाग्न्यनिलमृतिषु। न स्रंश्यन्ति ततश्तेभ्यो जलाव्यभ्राणि तान्यक्:।। अभ्रस्था: प्रपतन्त्यापो वायुना समुदीरिताः। संस्कारं काल-जनितं मैत्रमासाय्य निम्संला:।। इश्यादिपुराणात्मकवावयेषु को न विश्वसिति ? अपि तु सर्वं एव विश्वसतीत्यर्थः। कस्थ वा जनस्य अत्ौ "आदिश्याज्जायते वष्टिः घृष्टवन्नं ततः प्रजाः" इत्यादि- अतिवाक्ये श्रद्धा विश्वासो नाहित अपि त सर्वस्यैवास्तीत्यर्थः। सूर्य्यशमीनां जलप्रश्ययहेतृत्वम्योचितत्वैडपि तथापि मुग्धह रिणी बुद्धिरहिता मगी, मुग्धेति जलप्रत्ययाभावे हेतुः। मास्वम्मरीचिषु सूय्यरशिमिषु अपो जलानि सन्तीति शेष: न प्रश्येति विश्वासं न विदधाति।"घामस्थमच्छं पयः" इत्यनेन पयसा सू्य्यंरश्मितृ तितया व्यासश्रुतिस्यां बोधितत्वेन तथा प्रत्ययौचित्यादिति भाव:। अत्राप्राकरणिकसूर्य्यंकर्त्तकवर्षंणादिप्रतिपादनात प्राकरणिकानां कामुव कर्तकधना दीनां प्रतीतेर प्रस्तुतप्रशंसानामालद्वार: कचेरभिलषितः। (६४) अत्र विवच्षितार्थंस्य कष्टबोघत्वमुपपादति-पन्रेति। यस्माद्वेताः प्रभव उत्पत्तिः। तम्माद्वेतोः। तथोः वृष्टयंमुनायाश्चे त्यर्थ।। सूर्य्यंप्रभवं सूर्य्यांदुष्प न्म् । वृ ्यंमुनायाश्च जलाभिन्नश्वादिश्याशयः। चष्ठीस्प्तम्योरर्थ प्रश्यभिन्नत्वात् सूय्यं मरीचीनामित्यस्य सू्य्यंकिर णेष्वित्यर्थः, जलप्रश्ययहेतृत्वं पयो विद्यत इति विश्वास- जनकत्वम्। उचितमिति। जळस्य तद्धामस्थख्वेनोक्तरवादिति भावः। मरीष्व धिकरणेवु यमुनाजलश्य सूर्य्यंप्रमवश्वदशनात पिपासया यकुनायामेव प्रवर्सतते न तत्र जलाप्रश्ययः मरीचिषु तत्तल्याम्बुभ्रमान्न प्रश्येत्येत्ततप्रदर्शनार्थमयमप्रस्तुतोऽथं इति। अप्रस्तुतोऽथो वर्षतीश्यादिना साक्षादुक्तोऽपीत्यथः। दुर्बोध इति। अनेकविधशास्त्रयुक्तिजन्यजनकभावा दिप्रतिपादितर्वादित्याशयः। अस्माव साक्षाद्वाक्येन प्रतिपादितादपि अप्रस्तुतार्थात, प्रस्तुतार्थं बोध प्राकरणिकार्थप्रतीतिः दूरे अत्यन्तान्तर्द्वित इत्यर्थः, वाक्येनाप्रतिपादना दिति भाव:। इति हेतोः। तथाच विवक्षितोऽर्थंः शब्दान्तरः कथन्चिद्योजितोऽपि क्लेशेनैव प्रतोयते इत्यर्थ एवायं दुष्टः। कलष्टत्वादिकं तु शब्ददोष: घटनान्तरेणार्थस्या- नायासेनैव प्रतिपत्तेरित्य वधेयम्। (६२) अनवीकृतश्वमुदाहरति-सदेति। अनवीवृतः भड्गयन्तरेण प्रकाशन्तरेया यश्नवरवं तन्न प्रापितः। यत्र एकभ ड्िनिर्दिष्टोनेकार्थः सोऽवीकृतार्थशतश्य भावसतत्वम् तथाच बहुशः प्रतिपादनायाधंश्य भङ्गरीं परावृरति चिना एवयैव म्ट्ूया प्रतिशाषरवं तरव

अर्थदोष निरूपणम् ] लक्षमीविराजितः । ७२५

(६६) अत्र सदेत्यनवीकृतत्वम्। (६७) अत्रास्य पदस्य पर्यायान्तरेणोपादानेऽवि यदि नान्यद्विच्छ्िश्यन्त तदास्य दोषस्य सन्भाव इति कथितपदत्वाद्वेदः । (६८) नवीकृतत्वं यथा- (६६) 'भानु: सकृद्युक्तुरङ्ग एव रात्रिंदिवं गन्घवहः प्रयाति। त्रिभर्ति शेष: सततं धरित्रीं षष्ठांशवृत्तेरपि धर्म एषः ॥' इति।

मितिफलितम्। मत्र पिष्टपेषयन्यायेन एकप्रकारकार्थश्रवणेन सहदयोद्वेजकरवं दूषकता बीजम्, प्रतिप्रसवाभावान्नित्योऽयं दोष:। भानु: सूर्य्यंः सद्ा सर्वदा खे आकाशे चरति परित्रमति, मारुत: पवनः सदा वहति, शेष: फणीश्वरः सदा भुवं महीं धत्ते घारयति, धीरो मनुष्योऽपि अविकस्थुन अनात्मक्ला घाकरो भवतीति शेष:। (६६)अत्र दोषं समर्थयितुमाह-प्रत्रेति। सदेश्यनवीकृतश्वं सर्वेष्वर्थेषु सदेत्येकैवभद्गि भङ्गयन्तराभावान्न नवीकृतश्वं दोष हत्यर्थः। (६७) नन्वेकविधशब्दस्य बहुंश उपादानात् कथितपदे एवान्तर्भविष्यतीति कथितपदत्वादस्य को भेद इत्यत आह-अन्रेति। अश्य अनवीकृतार्थबोधकस्य पदस्य सदाश्दस्य, पर्य्यायान्तरेण सर्वंदाऽजस्त्रादि रूपेण भिन्नधर्मप्रकारेय, उपादानेऽपि अपिना तच्छशब्दोपादाने च। अन्यत् पूर्वपद्विभक्तिसमासादिप्रतिपादितातिरिक विच्छित्यन्त विभक्तिसमासादिप्रतिपादितार्थविशेष: चमत्कारिताविशेषो न जायत हति भावः। अनवीकृतत्वस्य सद्भादो विद्यमानत्वं स्यादेव, तत्र हिनपुनः कथितपदत्वस्यापि सद्धावः, उक्तविष्छित्तिविशेषपदसद्वाव एव तत्सज्वावनियमादितिभावा। यत्तदादिपदानाम सकृन् प्रयोगेऽपि कथितपदश न शङ्कनीयम्, तदर्थानां शब्दान्तरेण प्रतिपाद्यितुमशक्य रात्। यथा "ते देशास्ते जनपदाः" इत्यादौ "स किसखा" इत्यादौ च शब्दान्तरेय विवच्षितोऽर्थ: प्रतिपादयितुं न शक्यते, तरमात् "सदा चरति" इत्यादौ कथितपदत्वं सम्भवत्येव: किन्तु - सदा चरति खे भानुर्नित्यं वहति माहतः। घस्ते क्ष्मां सवदा शेषोऽजसं धीरोऽविकत्थन:॥" इतिपाठे न कथितपदत्वम्। अनवीकृतत्वं भविष्यरयेव अन्यविच्छृत्तिविशेषाभावा दित्य वधेयम्। मतएव च एकप्रकारकार्थामिचानेऽनवीकृतत्वम्, भिन्नधर्म प्रकारकार्थाभि- धाने तु नवीकृतत्वमिति अर्थदोषताडस्य। (६८) नवीकृतश्व प्रतीति चिना अनवीकृतश्वप्रतीतिन भवितुं शक्यत इति नवीकृत. त्वमुदाहर्त्तुमाह-नवीकृतत्वमिति। भक्गयन्तरेण भिन्नधर्म प्रकारकार्थाभिधवानमित्यथ।। (६९) उदाहरति-भानुरिति। अभिज्ञानशाकुन्तले पञ्चमाडङ्केकञ्चुकिन उक्तिरियम्। भानु: सूथ्य। सकृत्-जीवने एकवारमेव युक्का जगदूभ्रमणाय रथे नियमिता: तुरद्गा अध्ा येन स ताहश एव, सूय्ंस्तुरक्कानू रये योजयित्वा निरन्तरं गच्छन् कदाचिदृपि तुरक्गमो क्षग ूवकं न विश्रारपवीत्य मिप्राया। एतेनाउरप राज्ञोऽति पुनस्तुरक्कमयोजनेऽपि विश्रा

७२६ साहित्यदर्पणणः- [सप्षमपरिच्छेदे-

(७०) 'गृहीतं येनासीः परिभवभयान्नोचितमपि प्रभावाद्यस्याभून्न खलु तव कश्षिन्न विषयः । परित्यकं तेन त्वमपि सुतशोकान्न तु भया- द्विमोद्षये शस्त्र ! त्वामहमपि यतः स्वस्ति भवते ॥।' रितर्नास्तीति व्यज्यते। तथा गन्धवहो वायुरपि रत्रनिन्दिवम् अहर्निशमेव "अचतुरसुचतुर" इत्यादिना पा० सूत्रेण समासान्तोऽचप्रश्ययः, प्रयाति प्रवहति न तु कदापि क्षणामपि ततो विश्मतीतिभाव:। गन्धपदोपादानेन भारवहनपूर्वकगमनं प्रतीयते, तथात्यन्तमविश्रा शितश्व रात्रिन्दिवमितिपदेन च ध्वन्यते। तथा शेष: फणीश्वर अनन्तनागः सततं सरवंदैव धरित्रों पृथिवीं विभर्तति घारयति न तु कदाचिदपि तां शिरसोऽवताय्यं विश्रान्तिं प्राप्नोतीत्याशयः। षष्ठांशः प्रजोत्पादितद्रव्यजातानां पष्ठो भागः स एव वृत्ति: जीवनो. पायो यस्य तस्य तथाविधस्यापि राज्ञोऽपोत्यर्थः। एष निरन्तरपरिश्रमरूपः धर्मः नियमः। एवञ्च राज्ञोऽविश्रमस्यानिवार्य्यत्वात् कण्वशिष्यागमनमावेदयितुं शक्ष्यामीतिकन्चुकि न आशयः। मत्र राज्: सूर्य्याद्युपमया तेजस्वितवं लोकोपजीव्यत्वं स्थैय्यं च व्यज्यते। अत्र "सकृत् सततं रात्रिन्दिवम्" इतिभङ्गिभेदेन प्रकारभेदेनोक्कः। वाच्यार्थबोधकाले भिग्नभिन्न प्रकारेण बोधाम्नवीकृतत्वं दोष इति बोध्यम्। (७०) निर्हेतुश्वमुदाहरति - गृद्ीतमिति। निष्क्रान्तो हेतुर्यस्मातू स निहेतुः अनु. पात्तहेतुकोडर्थं हृत्यथः। आकाङ्ितहेतुरहितत्वमेव तत्त्वमिति फलितोऽरथंः। हेतोराकाङ्कास त्वेऽपि तदनुक्तवेन तदनुसन्धानविलम्बात् रसप्रतीतिविलम्बो दूषकताबीजमू। निहेतुता तु ख्यातेऽथें" इत्यादिवक्ष्यमाणेन प्रतिप्रसवादनित्योऽयं दोषः। वेसीसंहार नाटके तृतीयेऽक्के द्रोणाचाय्यँ हते शोकाविष्टस्थाव्वत्थाम्नः स्वशस्त्रं प्रत्यु क्तिरियम्। हेशस्त! येन मत्पित्रा द्रोणाचार्य्यण परिभवभयात् त्ात्रकृततिरस्कारमयात् नोचितमपि ब्राह्मणस्य शघ्धारणनिषेधादसङ्गतमपिनोचितमिति "नैकधा""नाराययः" इत्यादिवत् नशब्देन सह "सह सुपा" इत्यनेन समासः, त्वं शहत्रं गृहीतम् अङ्गीकृतम् आसी:। तथा यश्य मस्पितुर्द्रोणाचार्य्यंस्य प्रभावात् सामर्थ्यात् कश्विदपि जनस्तव विषयो लक्ष्यो नाभूत, इति न खलु अपि तु सर्वोडपि देवो वा मनुष्यो वा युयुत्सुर्विषयोऽभूदिति तव न कश्चिततिरसकार आसीदितिभाव:। "हौ नजौ प्रकृतमर्थ सातिशयं गमयतः" इति न्यायात्। तेनापि मत्पित्रा सुतशोकात् सुतस्य ममअलीकमरएश्रवणजनितशोकात् त्वं शस्त्रं परित्यक्तम् उज्झितम् अलि तुकिन्तुन भयात् परिश्यक्तम्। अतो हेतोः अहमपि र्वां शस्त्रं विमोक्ष्ये परिश्यक्ष्यामि। क्वेत्याकाङ्यामाह-यत हति। यतः यम्र भवते स्वस्ति मङ्गलं तत्रेत्यर्थः। 'स्वस्ति स्याम्मङ्गले पुण्येऽप्याशंकायामपि क्रचित्" इति मेदिनी। यच्छरोकात् तेन धनुसयकस्तच्छ्रोकात् स्वस्थापि धनुस्त्याग उचित इति भाव:। शिखरिणीछन्द, लक्षणन्तूक्तमेव प्राक्। पुरा किल सक्गामे अप्यश्थाम्नि गने हते "अम्नत्यामा हतः" इति युधिष्ठिरेणोक्त निशम्य द्रोणाचार्य्य: सुतमरयं सम्भाव्य शोकात् स्वशस्त्रं परित्यक्तवान्, अनन्तरर घृष्टययम्नेन मारितस्तत: वितृशोकादशवस्थामपि व्त््ीिति हाभारतीया कथान्नातुसन्धेया।

अर्थदोषनिरूपणम् ] लक्षमीविराजित:। २७

(७१) अत्र द्वितौयशस्त्रमोचने हेतुनोंक्त इति निर्हेतुत्वम्। (७२) 'कुमारस्ते नराघीश। श्रियं समधिगच्छतु ।।' (७३) अ्त्र 'व्वं म्रियस्व' इति विरुद्धार्थ प्रकाशनारप्रकाशितविरुद्धत्वम्। (७४) 'अचला अबला वा स्युः सेव्या ब्रूत मनीषियः १। (७५) अत्र प्रकरणाभावाच्छ्ान्तशृङ्गारिणोः को वक्तेति निश्चयाभावातसंदि- उघत्वम् । (७१) दोषमुद्धाटयितुमाह-अत्रेंति। द्वितीयशख्रमोचने अश्वत्थाम्नः स्वशस्त्रप- रि्यागे। तथाच यथा द्रोणा चार्य्यकर्तकशस्त्रपरिध्यागे "सुतशोकातू" इतिहेतुरुक्ता तथा "पितृशोकात्" इतिहेतुरवश्यं वक्तव्यः स नोकत इति दोष हति भावः। (७२) प्रकाशित विरुद्धतामुदाहरति-कुमार इति। प्रकाशितो व्यञ्जितो विरुद्धः विवच्ितार्थस्य प्रतिकूलोडर्थों येन वाक्यार्थन स तथोकः। तथाच प्रतिपादितविवचि- तार्थविरोधिव्यक्ञकार्थकरवं प्रकाशित विरुद्धावम्। विवषितार्थप्रतिकूलप्रकाशेन श्रोतुरु- द्वेगजननात रसप्रकर्ष प्रतिबन्धकक्वं दूषकताबीजम्। समाधानाभावाच्नित्योडयं दोषः । "समस्तगुणसम्पन्नः समर्थो राज्यपालने।" इति मद्रचितपूर्वार्द्धम्। कुमारः पुत्रः श्रियम् इतोऽपि ज्ञानसम्पत्ति समधिगध्छतु सम्यकूतया प्राप्नोतु। (७३) अत्र दोषं समर्थयति-पत्रंति। अयम्भावः-"श्रियं समधिगच्छतु" इत्यत्र राज्यलक्ष्मी सम्प्राप्नोतु इश्यर्थोऽपि प्रतीयते। तथाच पितृमरणानन्तरमेव पुत्रस्य श्रीलाभः जीवति पितरि तदसम्भवात् 'रवं त्रियस्व अनन्तरमयं कुमारो राज्यश्रियं समधिग• पछतु इतिविवत्तितार्थप्रतिकूलमपि प्रकाशते इति अनुचितार्थे पदेन विरुद्धारथंष्यक्जनमत्र तु अर्थेनेति ततो भेदः। सहचरमिन्नेऽपि तथव। विरुद्धमतिकृद्दोषे शब्दस्योभयर्थंता अत्र न तथा तत्र शब्दश क्तिमूलाविरुद्धाप्रतीति: मत्रार्थसामर्थ्यनिबन्धनेति रपष्टं भेद।। (७४) सन्दिग्घतादोषमुदाहरति-अवला इति। संदिग्धः सन्देहविषयीभूतोऽथो यत्र तस्य भावः। तथाच सव्देहविषयीभूतार्थतवं सन्दिग्घत्वम्। सन्दिग्घविषये कश्षनै कपक्षनिर्णयाय हेत्वनुसन्धानविलम्बेन रसप्रतीतिविलम्बनं दूषकताबीजम्। "सन्दिग्घत्वं तथा व्याजस्तुतिपर्य्यवसायि चेत्" इति वक्ष्यमाणेन प्रतिप्रसवादनि- श्योऽयं दोष:। "अन्यत्कर्माणि सम्त्यज्य निश्चलेन हदा मया।" इतिमद्रचितपूर्वाद्वंम्। हे मनीषिणो बुद्धिमन्तः ! मया अचलाः परमेश्वराराधनाय पर्वंताः जवलाः सुरत सम्भोगाय वनिता वा सेव्या: सेवनीया: स्युरिति संशये यूयं ब्रूत कथयत। (७६) दोषं समर्थयितुमाह-पन्नेति। प्रकरणाभावात् वक्तुः पूर्व प्रस्तुतख्वाभावात्। निश्चयाभावादिति। अवला वा इति वा पदस्य अवलासम्बन्घे अवलासववहेलनाप्रकाशेन शाग्तो वक्ता भवितुमहति, एवमचला वा इति वापदस्याचलासम्बन्धे अचलेष्ववहेलना. प्रकाशेन भङ्गारी वक्ता भवितुमहंतीतिवकुनिश्रयाभावादिति भाव:। अन्नावलाया अचलाया वा सेव्यतवं व्यक्षनया प्रतिपिपाद्यिषितम्, तद्विरुद्धह्वयो- पस्थिश्या द्वितीयेन सन्दिह्यते प्ररुणाद्यभावात् तेन दोष, इति सब्द्रभाशयः। "वन्याम्" इस्यादौ (पृ० ६५३) द्वितीयासस्म्यन्तथ्वाभ्यां पढे एव सन्देहः मत्र तु

S२द साहित्यदर्पण :- [सप्तमपरिच्छेदे-

(७६) 'सहसा विद्धीत न क्रियामविवेकः परमापदा पदम् । वृुते हि विमृश्यकारिएं गृपलुब्धा: स्वयमेव संपद: ।' (७७) अत्र द्वितीयार्घे व्यतिरेकेण द्वितीयपादस्यैवार्थ इति पुनरुक्तता।

अथें एवेति पदसव्दिग्घत्वाद्भेदः। इद्- "मात्सय्यं मुत्साय्यं विचाय्यं कार्य मार्याः समर्थ्यादमुदाहरन्तु। सेष्या नितम्बा: किमु भूधराणासुतस्मरहमेविलासिनीनाम्।। इति प्रकाशोदाहरणसूथ निष्पीडनम्। उदाहरणान्तरं यथा- 'आयुनश्यति पश्यतां, प्रतिदिनं याति च्षयं यौवन अत्यायान्ति गता: पुनर्न दिवसा नाऽव्यासतेऽमी नगम्। यावज्जीवमुदकंबृद्धिरुदिता कर्त्तव्यतां कर्मणां किं कुर्या ? किमु वा सुखाय ? कुह वा स्वान्तं प्रमोदेत वा"॥ अत्र प्रकरणाभावात् वकः शान्तत्वं शङ्गारिश्वं वेति निर्शेतुमशक्यम्। (७६) केनचिच्छब्देन प्रतिपादितार्थस्य पुनस्तद्वाचकेनैव पर्य्यायान्तरेण प्रतिपादनं पुनरुक्तता। द्वितीयवारप्रतिपादनहेत्वनुसन्धानविलम्बेन रसप्रतीतिविलम्बनं दूषकताबी- जमू। "धनुज्यादिषु शब्देषु" इत्यादिना प्रतिप्रसवस्य वच्यमाएत्वादयमव्यनित्यो दोषः। अन्रापि पूर्ववत् शाब्दत्वार्थत्वभेदेनैव प्रागुक्तकथितपदत्वदोषादू भेदः । मानान्तरेण प्रतीतस्यार्थस्य पदेन पुनः प्रतिपादने अपुष्टत्वम, अत्र तुन तथेति भेदः। केचित्त अन्न लक्षणे प्रयोजनं विनेत्यपि विशेषणं देयम् अतएव कर्णावतंसादिषु प्रयोजनं विनेत्यंश भा- वान्न पौनरुक्त्यमिति वदन्ति तदापातरमणीयम्, तथासति अनित्यदोषत्वमस्य न स्यात् प्रयोजनस्थले पुनरुक्तत्वस्यैवाभावप्रसङ्गात्। स चायं द्विविधः पदार्थवाक्यार्थभेदात्। तयोरन्त्यमुदाहरति-सहसेति। किरातार्जुनीयतृतीयसगें भीमसेनं प्रति युधिष्टिरस्योक्ति रियम्। सहसा अविचार्य्यं क्रियां यत्किञ्चिदपि कार्ययें न विदधीत नानुतिष्ठेत। थेन अविवेक: अविमृश्यकारिता, परमापदां महाविपत्तीनां पद स्थानम् आपज्जनक इत्यर्थः। अनेककारणस्य कार्य्यव्यापकरवाद्विमृश्यकारिताया आपद्व्यापकत्वं दर्शितम्। ईदशा- न्वयव्याप्त्या लभ्यां व्यतिरेकव्यापतिं दर्शयति-तपुते हीति। विमृश्यकारिता अविमृश्य- कारितारूपस्य व्यापकस्य व्यतिरेकस्तस्यापद्रपव्याप्याभावरूपाणां सम्पदा व्याप्यता- माह-गुरलुब्धा इति। तथाहि गुरालुब्धा गुणपत्षपातिन्यः समदः, विमृश्यकारिणं विचार्य कार्य्यकर्त्तारं जनम्, स्वयमात्मनैव वृणुते भवलम्बन्ते यत्र विमृश्य कारिता तत्र सम्पद इत्यर्थः न तत्र व्यापारापेत्तेति भाव:। (७६) दोषं स्पष्टयितुमाह-त्रत्रेति। द्वितीयार्धव्यतिरेकेण द्वितीयार्ध द्वितीयार्धा र्थस्त लब्धव्यतिरेकव्या जया द्वितीयपादस्यैव अवित्रेक इत्यादिद्वितीयपादलब्धान्वयव्या सेरेवेत्यर्थः अन्वयव्याप्तेरेव पर्य्यवसितो व्यतिरेकव्याप्तिः अर्थो विद्यत इति शेषः। तथाच यथा "अज्ञानी क्लेशवान्" इतुक्ते "ज्ञानी सुखवान्" इति स्वभावत एव प्रतीयते तथा "अविवेरुः परमापदा पद्म्" इत्युक्ते "वित्रेकी सम्पदा परं पदम्" इति

अरथदोषनिरूपणम् ] लक्षमीविराजितः। ६२६

(७८) प्रसिद्धिविरुद्धता यथा- 'ततश्चार समरे शितशूलघरो हरिः ॥' (७९) अत्र हरे: शूलं लोकेऽप्रसिद्धम्। ( ८०) यथा वा- 'पादाघाताद शोकस्ते सज्जाताङ्ुरकएटकः।' (८१) अत्र पादाघातादशोकेषु पुष्पमेव जायत इति प्रसिद्धं न त्वङ्कर इति स्वभावत एव व्यतिरेकव्याप्तयावगम्यते। तथापि "वृणाते" इत्यादिना पुनस्तस्यैवा- र्थस्य प्रत्यायनात्पुनरुक्ततेतिभावः। आद्योदाहरएं यथा- "कृतमनुमतं दृष्ट वा यैरिदं गुरुपातकं मनुजपशुभिनिमंर्य्यादैरभव्िरुदायुधैः। नरकरिपुणा सार्धं तेषां सभीमकिरीटिनामयमहमसृङमेदोमांसै: करोमि दिशां वलिम्।। "अरेरेऽजुनाजुन! सात्यके ! सात्यके! न युक्त ईदृशो मत्तातस्य सुतशोकभ्रान्त्या न्य स्तशस्त्रस्य दिवमुपगच्छतः केशाकर्षणरूपः पराभवः।अपि च' इत्युपक्रम्य पितृवधामर्षि तस्याध्यत्थाम्न उक्तिरियम्। अन्नार्जुनार्जुनेति सम्बोध्य यर्भवद्धिरित्यनेन परामृश्य तेषामित्यनेन परामर्शादर्जुन- स्यापि प्राप्ते: सभीमकिरीटिनामिति किरीटिपदार्थः पुनरुक्तः। (७८) ख्यातिविरुद्धतामुदाहत्तुमाह-प्रसिद्धीति। ख्यातिरिति प्रसिद्धिरितिपर्य्या- यान्तरमेव नार्थान्तरमिति "ख्यातिविद्याविरुद्ध ते" इत्यनेन कारिकोक्तेन सहास्य विरो- धाभावःख्यातिविद्यापदाभ्यां विरुद्धपदस्य प्रत्येकमन्वयः "दन्द्वान्ते श्रूयमाएं पदम्" इतिन्यायात्। तथाच ख्यातिविरुद्धो विद्याविरुद्दश्चेति। तत्र प्रसिद्धिविरुद्धो नाम यत्रार्थे न प्रसिद्धि: स प्रसिद्धिविरुद्धः । विरोधादर्थाप्रतीतिरेव दूषकताबीजम्। "कवीनां समये ख्याते" इत्यादिना वच््यमाणेन प्रतिप्रसवस्य सम्भवादनित्योऽयं दोषः। स च द्विविधः लोकप्रसिद्धिविरुद्धः कविप्रसिद्धिविरुद्वश्च। तन्न लोकप्रसिद्धिविरद्धमर्थमुदाहरति-तत- श्रचार इति। 'अन्तःक्रोधेन सन्दीप्तो ददाह सुरघात्कानू'। इति मद्रचितोत्तराईम्। हरि: श्री कृष्णः। (७९) दोषं समर्थयति-अन्रेति। लोके कविलोके। किन्तु महादेवस्यैव प्रसिद्ध- मितिभावः। ( ८०) कविप्रसिद्धिविरुद्वमर्थमुदाहर्त्तुमाह-यथा वेति। पादेति। 'उन्मत्त इव सन्दीप्तः पथिकान्हन्ति साम्प्रतम्'। इति मत्पूरितोत्तरार्द्धम्। हे प्रिये ! तव पादाघातात् पादप्रहारात् अशोको वृष्षः सज्जातम् उत्पन्नम् अङ्करः कलिकाप्ररोह एव कण्टकं यत्र स तादृशः। (र१) दोषमुपपादयितुमाह-अत्रेंति। अशोकेषु वृक्षेषु। कवीनां समयेन रचना नियमेन या ख्याति: प्रसिद्धिस्तद्टिरुद्वता। नच "कुसुमं कृतदोहदं त्वया" इतिकालिदा- सकाव्ये दोहदस्यापि वर्णनात् कथमङ्कुरो न प्रसिद्ध इति वाच्यम "कवीनां सत्यर्थेऽपि प्रसिद्धिरसत्येऽपि प्रसिद्धि:" इति अङ्करस्य केनाउपि कविनाऽवर्णनादूदोष इत्यर्थः। यद्यपि

93 साहित्यद्पर :- सप्तमपरिच्छेदे-

कविसमयख्यातिविरुद्धता। (८२) 'अधरे करजक्षतं मृगाक्ष्याः।' ( ८३) अप्र शृङ्गार (काम) शास्त्रविरुद्धत्वाद्विद्याविरुद्धता। (८४) एवमन्य शास्त्रविरुद्धत्वमपि। पुष्पोद्गमेन नवाङ्कुरोद्गमोऽपि स्यादेवेति न बाघस्तथापि तथा कविवर्णनाविरहेण तद्टि- रुदूः। कविप्रसिद्धिश्चान्यत्र- "स्त्रीणं स्पर्शार्प्रिय ङ्गर्विकसति वकुलः सीघुगण्डूषसेकात् पादाघातादशोकस्ति लककुर वकौ वीक्षणालिङ्गनाभ्याम्। मन्दारो नर्मवाक्यात् पटुमधुसहनाच्चस्पको वक्त्रवाता- च्चूतो गीतान्नमेरुर्विकसति च पुरो नर्त्तनात्कणिकारः ॥ इति स्वयं च वच्यति-"पादाघातादशोकं विकसति वकुलं योषितामास्य मद्यैः" इति। लोकविरुद्दस्यापि कविप्रसिद्ध त्वेन विरुद्धत्वाभावो यथा- सुसितवसनालङ्वारायां कदाचन कौमुदी महसि सुदृदशि स्वैरं यान्त्यां गतोऽस्तमभूद्विधुः। तदनुभवतः कीतिः केनाऽप्यगीयत येन सा प्रियगृहमगान्मुक्ताशङ्का क्व नासि शुभप्रदः।। राजानं प्रति कवेरुक्तिरियम। अन्र कीतर्धवलतागुणाश्रयत्वरूपं मूर्त्तत्वं ज्योत्स्नावत् प्रकाशकता च लोकविरुद्ध अपि कविसमयसिद्धेत्यदोषः। (८२) विद्याविरुद्धतामुदाहरति-अधर इति।अत्र विद्यापदेन शास्त्रमुच्यते तथाच व्याकरणेतरशास्त्रविरुद्धत्वं विद्याविरुद्धत्वम्। व्याकरणशास्त्रोक्तनियमराहित्ये च्युतसंस्कर- ताया एवोक्तत्वाद् व्याकरणेतरेति। विरुद्वार्थप्रतीत्या सत्यत्वज्ञानेन रसप्रतीतेरेव प्रतिब- न्धात् सहृदयहृदयवैरस्यं दूषकताबीजम्। अस्य च हास्यरसोपयोगित्वेन रुएत्वादनि- त्यत्वमवगन्तव्यम्। 'अधरे करजक्षतं मृगाच्या नयने सङ्कचिते कचाश्च वित्तिप्ताः । कर्णाभरणाञ्जापि त्रुटितं कथयन्त्येते साम्प्रतिकमाश्लेषम्॥"इति मद्रचितांशत्रयम्। मृगाच्या: मृगनयनायाः, अधरे ओष्ठे करजक्षतम् नखाघाताड्गितम्। 'करजं स्याद् व्याघ्रनखे करन्जनखयो: पुमान्' इति गोपाल:। (८३) दोषमुपपादयितुमाह-पत्रंति। कामशास्त्रविरुद्धत्वात् वात्स्यायनमुन्यादि प्रणीतशास्त्र विरुद्वत्वात् अधरे करजक्षतस्येत्यर्थः । तथाच- नखत्ततस्य स्थानानि कक्षौ वत्तस्तथा गलः। पाचों जघनमूरू च स्तनगण्डललाटिकाः।I"

उद्योतकारा अपि- "कक्षाकरो रुजघनस्तनपृष्ठप।श्वहत्कन्धरासु नखराः खरवेगयो: स्युः। अप्यन्ययोनंवरते कलहे च शान्ते पुष्पोद्गमे प्रवसने विरहे च योज्याः॥ इत्याहुः। (८४) एवमिति। उदाहरणमूहनीयमिति शेषः। तत्र धर्मशास्त्रविरुद्धरवं यथा-

अथंदोषनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः। ७३१

(८५) 'ऐशस्य धनुषो भङ्जं क्षत्रस्य च समुत्रतिम्। स्त्रीरत्नं च करथं नाम मृध्यते भार्गवोडधुना।।' सदा सनात्वा निशीथिन्यां सकलं वासरं बुधः। नानाविधानि शास्त्राणि व्याचष्टे च शृगोति च । इति। अन्न निमित्तं विना रात्रौ स्नानं धर्मशास्त्रेण निषिद्धमिति तद्विरुद्धोडयमर्थः। तदुक्त स्मृतिशास्त्र- राहुदर्शंनसंक्रान्तिविवाहात्ययवृद्धिषु। स्नानदानादिकं कुर्य्युनिशि काश्यव्रतेषु च।। तथा शातातपोऽपि- स्नानं दानं तथा श्राङ्ममनन्तं राहुदर्शने। आसुरीरात्रिरन्यत्र तस्मात्तां परिवर्जयेत्॥ अर्थशास्त्रविरुद्धत्वं यथा- का मोपभोगसाकल्यफलो राज्ञां महीजयः। अहङ्कारेण जीयन्ते द्विषन्तः किं नयश्रिया॥ इति। अत्र महीजयस्य पलत्वेन कामोपभोगानां गर्गभागचादि प्रणीतार्थशास्त्रर नननुमत- श्वात् शन्रुजये चाहङ्ारस्यानिमित्तत्वादर्थशास्त्रविरुद्वत्वम्। विद्याविरुद्धत्वमित्यन्न विद्येत्युपलक्षाम्। अत एव भोजराजा आहु :- देशविरुद्धतवं यथा- सुराष्टेष्वस्ति नगरी मथुरा नाम विश्रुता। आत्षोटनारिकेराठया यदुपान्ताद्रिभूमयः॥ अ्र सुराष्ट्रेषु मथुरानाम तत्पर्य्यंन्ताद्रिभू मिषु चात्तोटनारिकेशणामभावात् "देशोड़ द्विवनराष्ट्रादि:" इत्ययं देशकृतं प्रत्यक्षविरुद्धरवम्। कालविरुद्धत्वं यथा- पद्मिनीनक्तमुन्निद्रा स्फुटत्यहि कुमुद्ती। मधुरुत्फुल्लनिचुलो निदाघो मेधनिस्वनः॥ मघुर्वसन्तः। निचलो जलवेतसः। निदाघो ग्रीष्मसमयः। अन्र पग्मिन्या नक कुमुद्त्या अदि मधौ निचुलानां विकसितर्वाभावात् निदाघस्य चामेघदुर्दिनत्वात् "कालो नक्तं दिनर्त्तवः" इतिकालकृतञ्जेदं प्रत्यक्षविरुद्धरवम्। प्रतिज्ञाविरुद्धत्वं यथा- यावज्जीवमहं मौनी ब्रह्मचारी च मे पिता। माता च मम बन्ध्यासीत् स्मरामोडनुपमो भवान्।। अत्र स्वयं वतुरेव "यावज्जीवमहं मौनी" इत्यादिपदानामभिहितत्वेन प्रतीतिविरो- धात् प्रतिज्ञाविरुद्धरवम् 1 एवम्- एष वन्ध्या सुतो याति खपुष्पकृतशेखरः। मृगतृष्णाम्भसि स्नातः शशमृङ्गधनुर्धरः॥ इत्यादावपि यथासम्भवविरुद्धत्वमवगन्तव्यम्। (८६) साकाङ्गतामुदाहरति-ऐशस्येति। आकाङ्गया सह व्त्तत इति साकाङ्ग- स्तस्य भावः। तत्त्वञ्ज अनुपात्तार्थाकाङ्काविषयार्थकत्वम्। निरहेतुभेदस्तु तदवसरे एवा- भिहित: असत्यभावात् अन्वयाभावे साकाङ्गत्वम् अध्याहृतेनार्थेन यत्रान्वयोपप- त्तिस्तत्र न्यूनपदत्वमिति ततोऽस्य भेदः। आकाद्वितार्थाप्रतिपादनेन विवतितार्था- प्रतीतौ रसप्रतीते: सुतरामभावात् सहृदयहृद्यवैकुस्यं दूषकताबीजम्। प्रतिप्रसवस्या ६३ सा०

७३२ साहित्यदर्पण :- [सप्तमपरिच्छेदे-

(८७) 'सजनो दुर्गतौ मगन: कामिनी गलितस्तनी। खल: पूज्य: समज्यायां तापाय मम चेतसः ।।' (८८) अत्र सज्जन: कामिनी व शोभनौ तत्सहचरः खलोऽशोभन इति सह चरभिन्नत्वम्। सम्भवादनित्यौडयं दोषः। भागवः परशुरामः अधुना ऐशस्य हरसम्बन्धिनो धनुषो भङ्गम्, त्त्रस्य क्षत्रियजातेः समुन्नतिञ्ज, स्त्रीरनं जानकीज्ज उपेत्तितुं कर्थ नाम मृष्यते कथं सहते अपि तु कर्थ न द्वेष्टीत्यर्थः । (८६) दोषं दर्शयति-अरत्रेति। स्त्रीरत्नमिति। स्त्रीरतनशब्दस्यार्थं इत्यर्थः। ननु हूग्ययोग्य एवमुक्ति: सम्भवति स्त्रीरत्नक्ष दुष्कुलादपि न द्वेष्ययोग्यम् इत्यतस्तदुपेक्षायां दष्ययोग्यतायामाकाङून्षेत्यत आह-उपेद्षितुमिति। आकाङक्षति मृष्यते इति पदस्थार्थ इति शेषः। अन्यथा उपादेयस्य स्त्रीरत्नस्यामर्षायोग्यतवे कथं "कर्थ मृष्यते" इत्यनेन द्वेषार्थकेनान्वयः स्यात्। तथाच मृष्यत इति पदस्यार्र्थोऽनुपपद्यमानः स्वोपपत्तये अनुपात्तस्य उपेक्तितुमितिपदस्थार्थमाकाडूक्षतीति साकाडूत्षत्वं दोष इति भाव:। अन्र "रावणः इत्येव पाठो युक्तः न भागव इति तस्य जितेन्द्रियस्य स्त्रीरत्नोपेक्षायां द् षाभावेन मृष्यत इत्यस्याकाडूक्षाभावात्। (८) सहचर भिन्नतामुदाह त्तुंमाह-सज्जन इति। सहचरेषु सममिध्याहृतेषु सह चरेभ्यः समभिध्याहृतेभ्यो वा मिन्नो विजातीयः। विजातीयत्वं चोत्कृष्टापकृष्टत्वाभ्याम् तथाच उत्कृष्टैः सह निकृष्टश्य निकष्टैः सह उत्कृष्टस्य चैकान्यिवेन निर्देशस्तत्वम्। 'सज्जनो दुर्जनं ज्ञारवा पश्यति' इत्यादौ कारकभेदाद्भिन्ञान्वयित्वेन निर्देशादयं दोष इत्यत उक्तम्-एकान्वयितवेनेति। "छरकृषृ रत्कृष्टं भूष्यते" इति बुद्धेनिकृष्टानुप्रवेशेन विष्छेदो- दूषकताबीजम्। प्रतिप्रसवाभावाद्यमपि नित्यो दोषः। तन्नोत्कृष्टस्य निकृष्टेनोदाहर यामिदमू। समज्यायां सभायाम्। (८८) दोषसुपपाद्यति-अन्नेति। कामिनीशोना स्वरूपेणैव न तु गलितस्तन त्वेनेश्यवधेयम्। निकृष्टस्योस्कृष्टेन यथा- दुष्टसङ्गेन दौःशीलयं ध्यसनेन तथा विपत्। अपथ्यचय्यंया व्याधिर्विद्याभ्यासेन वर्धते।। अन्र दौःशील्यविपद्व्याघयो हेगत्वानिकृष्टा:, विद्योपादेयत्वादुश्कृष्टेति सहचर भिन्नश्वम्।

श्रुतेन वुद्धिव्यंसनेन मूखंता मदेन नारी सलिलेन निम्नगा। निशा शशाङ्केन धति: समाधिना नयेन चालडक्रियते नरेन्द्रता।। अन्न श्रुतबुद्दयादिभ्य उर्कृष्टेम्य सह चरेभ्योव्यसनमूर्तयोर्निकृष्टतया सहचरमिन्नत्वम्।

अर्थदोषनिरूपणम ] लैक्ष्मीविराजित: ।

(८६) 'आज्ञा शकरशिखामणिप्रयायिनी शास्त्राणि चत्तुर्नवं भक्तिर्भूतनतौ पिनाकिनि पदं लक्केति दिव्या पुरी। उत्पत्तिर्द्रहिणान्वये च तदहो नेदग्वरो लभ्यते स्याच्ेदेष न रावयाः क नु पुनः सर्वत्र सर्वें गुणा: ॥' (९०) अत्र न रावया इत्येतावतैव समाप्यम्। (८९) अस्थानस्थयुकत्व मुदाहरति-आजञेति। अनुपयुक्कस्थाने समापितवाक्यार्थ त्वमस्थानयुक्तत्वम्। तच्च द्विविनम्-वाक्यार्थस्थ समापनोपयागे चाधिक्यम् अधि- कोपयोगे समापनम्, तदुक्तम्- "युक्ताधिक्ये विसगः स्यादाधिक्य च समापने। अर्थ प्रकल्पिते यत्र सोडस्थाने स्थाश्समुज्झितः ।I" इति। तन्नाद्ये आधिक्यकारणानुसन्धानविलम्बेन रसप्रतीतिविलम्बा, द्वितीये तु आधि- क्यत्वेऽपि तदभावात् रसप्रतीतेरपू्णांत्वमितिदूषकताबीजम्। समाधानाभावाद्यमप्य नित्यो दोष:। तन्नादयोदाहरण माहेति। वालरामायणे प्रथमेडक्के "आश्चय्यम् ए क्ोऽपि गरीयान् दोषः समग्रमपि गुणग्रामं दूषयति तथाहि" इत्यु क्रम्य जनकं प्रति तत्पुरोहितस्य शतानग्दु स्योकतिरि्यिम्। यस्य रावणस्वाज्ञा शक्रल्य देवेन्द्रस्य शिखामणे: सुकुटमणेः प्रणयिनी प्रेयसी मणिरिव तदाज्ञापि शिखायां शक्रेण धार्य्यंत इतर्थः। प्रणयिनीत्वेनारोपणाद्द- म्पश्योरविच्छेदं बाधयति तथा शास्राण्येव नवं नृतनं चक्षुर्नेत्रम्, शाखहरयैव कर्मकर- णादितिभावः। शास्त्राणि चक्षुरितित्र हुव वनैकव चनाभ्यां सवशास्रविषये कसमूहालम्बन ज्ञानं व्यक्षयति। चक्षुनूंतनत्वेन विषयज्ञानाधिक्यमभ्रां्तत्व च प्रकटयति। तथा भूतानां समग्रप्ाणिनां पत्यो पिनाकिनि महेशे भक्तिः। एतेन सम्पद्श्वर्य्यप्रजाभोगित्वं सूचयति सम्पदादीनां शिवसेवाफलरवेनोक्तत्वाद्। तेन धनवत्वमपि वरगुणा जभ्यते। तथा लक्कतिनाम दिव्यापुरी पदं निवासस्थानम्। तथा द्रुहिणस्य ब्रह्मणोडन्वये कुले उत्पत्ति. जन्म च। तत्तस्मात् अहो ! ईटकू उक्तगुणगणसंयुतो वरो न लभ्यते दुलभ हत्यथः। "माता वरयते वित्तं पिता वरयते कुलम्। कन्या वरयते रूपं मिष्टान्नमितरे जना: ॥" मिश्टन्नं जनप्रियम्। तदा अस्मे सीता दोयतामिश्यत मह-स्याच्चैदिति। एतानि सर्वाण्येशोत्कर्षहेतवः सन्स्येव चेदू यदि एष रावणो न स्यात् दुर्वृत्ततवेन ख्यातनामा रावयति पाड़ाजननेन लोकान् आक्रन्दयतीति तथाभूवश्च यदि न स्यादित्यर्थः। तदासमै सीता दातव्यैव स्यादिति मात्रः। सवंत्र सर्व्वेव जनेषु सर्वें गुणा। क् नु पुनर्जनपदे सन्ति ! अपि तुन क्वापत्यर्थः तथाच सर्वेषां दोषमिश्रिता एव गुणा इत्यर्थः । रावण एव सर्वगुणशालितयोत्कृष्टः स्यात्। जगदाक्रन्दुकारिख्ेन तु बलवता दोषेणायमुपेक्षणीय इत्याशयः। शाहू लविक्रोडितं छन्दः, तल्लक्षणन्तूकं पूर्वमेव (१५८ पृ० ) (९०) दोष समर्थयति-त्रन्रेति। समाव्यं वाक्यमिति शेषः। तथाचात्र रावणप. देनैव अर्धान्तरसडक्रमिततय। सर्वोद्ेजकुत्व नुपस्थापयता नायं वरयोग्य: हृति विपधि तोऽर्थंः पर्थ्यवस्थति। अतोऽत्रेंव वाक्यसमानमुचितम्। यत्तु क्व तुपुनरित्यादिदोषस

साहित्यदपप :- [सप्तमपरिच्छेड्े-

(६१) 'हीरकायां निघेरस्य सिन्धोः कि वर्णयामहे।' (६२) अत्र रत्ानां निघेरित्यविशेष एव वाच्य: । (६३) आवर्त एव नाभिस्ते नेश्रे नीलसरोबहे। भज्जाश्च वलयरतेन त्वं लावरयाम्बुवापिका ।' (A) अत्रावर्त एवेति नियमो न वाच्य:। मर्थनं तदूविवत्तितार्थस्य प्रातिकूल्यमावहति। ईप्सितस्येव दोषसमर्थनं युक्तक न तु जिहा सितस्येति भावः। एवज् क्व नु पुनरित्यादेरयोग्य समर्थकवाक्यस्याधिक्यादस्थानस्थयु कश्वमिति भाव:। नच समापपुनरात्तत्वम्, तत्र विशेषणस्योपादानात् इह तु विशेषस्थेति, अधिकप- दखे प्रतीतिसमकाजमेवाधिक्यप्रतीति: इह तु पश्चादिति ताभ्यां सहास्य भेद।। च प्रकाशित विरुद्धां्तर्भाव: स्थानविशेष योगमनपेक्ष्य तस्य प्रवृत्तेः, अन्र तात्पर्य्यविरु इस्याभिधनानाब्च। द्वितीयं थथा - मातुलो माधवो यस्य पिता यस्य धनअयः। स शेते समरे श्रीमानभिमन्युर्महाबलः॥ अत्र "नियतिः केन बाध्यते" इश्यघिक वक्तुमुचितम्। (९१) अविशेषे विशेषं दशयति-हीरकाणामिति। सामान्ये वक्तव्ये विशेषक थनम् अविशेषे विशेष।। विवच्ितार्थप्रतीतिविलम्बेन रसप्रतीतेवजम्बनं दूषकता बीजम्। समाधानासम्भवाद्यमपि नित्यों दोषः । "वै कुण्ठज परित्यज्य यत्र स्वपिति वै हरिः।" इति मद्रचितोत्तरार्वम् (९२) दोषं दशयति-अ्रन्रेति। अविशेष: सामान्यम्। एवञ्र सति दोषाभाव इति भाव:। रत्ननिधेरितिसामान्ये वक्तव्ये हीर कनिधेरिति विशेषस्योक्तौ अविशेषे विशेषोक्तिरिति दोष:। तदा कोहकूपाठो विधेय अत आह-अत्र रत्नानामिति। (६३) अनियमे नियममुदाहरति-आवत्त इति1 अनियमेन वक्त्ये नियमाभि धानमनियमे नियमः। अनियमे नियमकथनप्रयोजनानुसन्धानविलम्बेन रसप्रतीतिविछ डबनं दूषकताबीजम्। समाधानासम्भवाद्यमपि नित्यो दोषः। हे प्रियतमे! ते तव नामिः आवत्तः अम्भसां अ्रमिरेव नेत्रे लोचनहूयं नीलसरोरुहे नीलकमल ट्यम्, वलयसितितरल्यश्च तरक्ा भङ्गा:, तेन कारणेन त्वं लावण्याम्बुनो वापिका दीघिका। (A) अब् नाभ्यादिषु आवर्तादयो रूप्यत्वेन विधेयारतन्र नाभिरेवावर्स्त इति करणे आवतरूपणयोग्यस्य अन्यतरस्य डयावर्त्तनार्थमेवकारो दातव्यः। एवम् "आवतं एव" इति करणे तु नाभ्यां रूपययोग्यवापीधर्मान्तरभावेन व्यावत्तनीयाभावात्तादशनि यमार्थक एवकारो न युकत इति दर्शयति-अन्रेति। नियमो नियमार्थक एवशब्दः। न वाच्य: फलाभावादितिभावः। नच नाभिरित्येवं नाभिपशेत्तरमुचितस्यैचकारस्याव- रत्तोत्तरपातावस्थानस्यपदत्वं शाङयम्, नियमोक्तित्वेन विशेषात् तद्वेदस्य तत्र निवे- शनीयर्बाद्।-

अर्थदोषनिरु रणम] लक्ष्मोविराजित:। ७३५

(६४) 'यान्ति नीलनिचोलिन्यो रजनीष्वभिसारिकाः।' (६५) अत्र तमिस्ास्विति रजनीविशेषो वाच्यः । (६६) 'आपातसुरसे भोगे निमन्नाः कि न कुर्वते।' (६७) अरत्र आरपातमेवेति नियमो वाच्यः। (९८) ननु वाच्यस्यानभिधाने 'व्यतिकमलवम्-इत्यादावपैरभावा, चैवकारस्येति कोऽनयोर्भेंदः । श्रभ्नाह-'नियमस्य वचनमेव स थग्भूतं

उदाहरणान्तरं यथा- वक्त्राम्भोर्ज सरस्वत्यधिवसति सदा शोण एवाधरस्ते बाहुः काकुशस्थवोर्यंस्मृतिकरणपदुदंत्षिणस्ते समुद्रः। वाहिन्य: पाश्वंमेता: क्षणमपि भवता नैव मुख्त्यभीक्षयं सवच्छेऽन्तर्मानसेऽस्मिन् कथमवनिपते! तेऽम्बुपानामिलाष:। अत्र शोण एवेति नियमो न वाच्य:, तथाऽडरोपे नियमासम्भवात् (९४) विशेषविशेषमुदाहरति-यान्तीति। विशेषे वक्तव्ये सामान्येनाभिधान विशेषेविशेषः। अनुपपत्तिबोधेन रसप्रतीतिप्रतिबन्धो दूषकताबीजम्। अयमपि दोषा निश्य: प्रतिप्रसवाभावात्।

नीलनिचोछििन्य: अन्धकारे यथा कोऽपि द्ष्टु न शक्ष्येत् तदथ परिहितनीलप्रच्छद पठा: अभिसारिका: पूर्वाक्तस्वरूपा नायिका रजनाषु यान्ति गच्छुनति। (९६) दोषमुपपाद्यितुमाह-प्रत्रेति। तमित्ासु अन्धकारयुक्तक रात्रिषु। "तमिस्त तामसी रात्रिः इशयमरः। वाच्य हति। एवंसति अन्वकारतुल्यज्वरूपतया नालप्रच्छद- पटानां लोकेरदश्यतया प्च्छन्नेनव गमनमुपपद्यत इति नोक्तदाष इति भावः। रजनीष्चि• तिसामान्याभिधाने तु ज्योरहनायुक्तरात्रोणामपि प्राप्तेः तासु नीलप्रचछदपटानां सौल. भ्येन दश्यतया प्रण्छलगमनानुपपत्तिरितिकवेरभिमताप्रतीते रुक्तदोष एवेत्यवधेयम्। (९६) नियमे अनियमं दर्शपति-प्रापातेति। नियमो निश्चयरतेन वक्तव्ये मनि- यमेनाभिधान नियमे अनियमः। विवक्षितार्थ प्रतीति विलम्बेन रसप्रतीतिविलम्बो दूषक ताबीजम्। समाधानासम्भवाद्यमपि नित्य एव दोषः। "नाहित लोकः पर इति मख्वा हृदि निरन्तरम्।" इति मद्रचितपूर्वार्द्धम्। आपातसुरसे प्रथमत एव सुखदायिनि भोगे विषयोपभोगे निमझा एकान्तमासक्ा जना किं न कुवते अकार्यमेव कुवंत एवेश्यर्थः। (९७) दोष मुपपा द्यति-अन्रेति। आपात एव उपस्थितिमात्रमेवं। वाच्य इति। सर्वकाछसुर सख्वे तन्निमजन नाकार्यम्, अतः सर्वकालव्यावत्तनाय आपातत एवेति नि. यमो वाच्य हत्यर्थः। तथासति विवच्षितार्थंप्रतीतेन दोष इति भावः। (९८) वाड्यानभिधानान्नियमे अनियमस्य भेदं निरूपयितुं शङ्कते-नन्विति। इह चैवकरस्येत्यत्राभाव इश्यन्वयः। आह कश्रिदिति शेषः। अववनमनमिधानमेव पुथग्भूतं विशेषभूतं सत् नियमपरिवृत्ते: नियमेऽनियमसंज्ञकद्रोषव्य। तथाच नियमध्या तकपदानमिधाने नियमेडनियमः, तदितरद्योतकपदानभिधाने तु वाष्यानसिषा नमिति

७३६ साहित्यदपंण :- [सपामपरिच्छेदे-

नियमपरिवृत्तेर्विषयः' इति। तन। तथा सत्यपि द्वयोः शब्दार्थदोषतायां नियामकाभावातू। (६६) तक्का गतिरिति चेतू! 'व्यतिक्रमलवम्' इत्यादौ शव्दोच्चारणानन्तर- मेव दोषप्रतिभासः। इह त्वर्थ प्रत्ययानन्तरमिति मेदः। (१००) एवं च शब्दपरिवृत्तिसहत्वासहत्वाभ्यां पूर्वैराहतोऽपि शब्दार्थदोषवि- भाग एवं पर्यवस्यति-यो दोषः शब्दपरिवृत्त्यसहः स शब्ददोष एव। यक्ष पदा- र्थान्वयप्रतीतिपूर्वबोध्यः सोऽपि शब्ददोषः। यश्चार्थप्रतीत्यनन्तरं बोष्यः सोऽ- र्थाश्रय इति। सामान्यविशेष भावे नोभयोभंद इति तदाशयः। खण्डयति-तन्नेति। दयो र्वाच्यानभिधा दोष: नियमानियमदोषयोरित्यर्थः। शब्दार्थदोषतायामिति। वाष्यानमिधानस्य शंब्द· दोषत्वे नियमानियमदोषस्य चार्थदोषखे इत्यर्थः। नियामकामावात् इयोरपि शब्दामा वसम्बद्तया शब्ददोषत्वस्यैव भवितुं शक्यत्वेन नियमानियमदोषस्य अर्थदोषत्वे निर्णयकाभावादित्यर्थः। ( ६९) तदिति। का गतिरनयोर्भेंदप्रतिपादने कः सिद्धान्तः। समाघत्ते-व्यतिक्रम• लवमिति। शब्दोष््चारणानन्तरमेव व्यतिक्रमस्य लवमपि इत्येवमाकाङ्गया उच्चारण. नग्तरमेव दोषप्रतिभासः दोषप्रतीतिः, इह तु आपातसुरस इत्यादिनियमानियमे। अर्थप्रत्ययानन्तरमिति। आपातसुरस्वं प्रथमं प्रतीयत एव तदनन्तरमेव सर्वंदा सुरसत्वव्यावृत्तिरित्यर्थ प्रतिसन्धानमित्यर्थः।मेद इति। एव ज्ोभयो।शब्दार्थंदोषतायामपि नियामकोपपत्तिरित्या शयः। (१००) अनुभावाचचेदममिहितम्। परमार्थतस्तु क्वचित क्वचिच्छ्रउदार्थदोषतारया शास्त्रकर्तुरिच्छैव नियामिका अन्यया वाक्यगतविव्रेपाविमश दुष्कपे च दयो: शब्दूरचनावैयरीत्यावीनत्वेऽपि एक: शब्ददोषोऽपरोऽथंदोष इत्यत्र का विनिगमना ! इत्थं स्वयममिहित: शब्दार्थंदरोषतानियकोऽपि क्वचिद्व्यभिचरति, अप्रयुकत्वादिशबड. दोषाणामर्थ प्रतीत्यनन्तरमेवावगमात्, कष्टार्थत्वरूपार्थदोषस्य प्रथममर्थानवगमाच्छरब्द एवाथंबोधक इतिज्ञानोदयाच्छन्दप्रतीत्यनन्त्रमेवावगमाच्च। अतः प्राचीनैरुक्तो नियामक: कवचिष्चास्मदमिहिते नियामक इति द्विविध एव नियामक इत्युपपादयित. माह-एवञ्चेति। तथाचास्मन्मते शब्द्ार्थयो: प्रतीश्यानम्तय्येंण शब्दार्थदोषविभागस्य सिद्धान्ते चेत्यर्थः । शब्दपरिवृत्तिसहत्वासहत्वाभ्यां शब्दपरिवर्त्तने दोषस्य वत्तमानत्वा वत्तमानत्वाभ्यामित्यथः। पूर्वैः प्राचीनैः। एवञ् दोषाणामन्व्रयष्पतिरेकानुसारित्ात् यो यो दोषस्तत्तच्छन्दपरिवर्त्तनेऽपि केवलमर्थमवलम्ब्य वत्तते स सोऽर्थदोष:, यो यश्तु दोष: केवलं शब्दावलम्बिततया तत्तष्छब्दपरिवर्त्तनेऽपि न सथीयते स स शब्ददोष: इति प्राचामभिप्रायः। एवं पर्य्यवस्यति युक्तया वक्ष्यमायविधिना परिणमत इत्यथेः। वक्ष्यमाणविधिरेव दर्शयति-यो दोष इति। शब्दपरिवृत्यसहः अर्थसाम्ये इतिशेष:। शब्ददोष एव यथा "पल्लवाकृतिरक्ोष्ठी" इत्यत्र पल्लवाकारेतिकरणेडपि शब्ददोष शब्दोच्चारणानन्तर प्रतीयमानरूास्योक्त नियमविष यर्व मेव। पदार्थान्वयेति। पदानां येड़र्था- स्तेषामन्वय प्रतीते: मिथ:सम्बन्घज्ञानातू पूर्व बोष्य:, तत्तचङव्ुश्र स्यनन्तरमेवज्ञानगम्य

अथंदोषनिरूपणम् लक्ष्मोविराजित:। ७३७

(१) एवं चानियमपरिषृत्तित्वादेरव्यधिकपदत्वाद्भेदो बोद्धव्यः। (२) अ्रमतपरार्थत्वे तु 'राममन्मथशरेय-' इश्यादौ नियमेन वाक्यव्या-

( ३ ) अश्लीलत्वादौ तु न नियमेन वाक्यव्यापित्वम्। (४ ) 'आरनन्दितस्वपक्षोऽसौ परपक्षान्हनिष्यति॥' (५) अञ्र परपकं हत्वा स्वपक्षमानन्दयिष्यतीति विधेयम् । इत्यर्थः। यथा न्यूनाधिकपदर्वादौ। एवं हन्तीत्ष्यस्यासमर्थेऽपि पूर्वोक्त एव नियमः तमेव स्वोक्तनियम मुपपाद्यति-यश्चार्थेति। अर्थाश्रयति। रवप्रतीत्यनन्तरमेवावगम्यमानतया केवलार्थंघटितश्वादितिभावः । इतीति। इश्यनेन विधिना पर्य्यवश्यतीति पूर्वण सम्बन्ध: ।

भेदकादेव भेदो बोध्य इति दर्शयितुमाह-एवश्नेति, किव्वेति चार्थः। एवमनेन विधिना। अनियमपरिवृत्तित्वम् अनियम नियमः, आदिपदादपुष्टत्वास्थानयुत्तत्वादेः परिग्रहः। द्वितीयादिप दान्न्यूनपदत्वसमान्पुनरात्तत्वादेग्रेहणम्। एवञ्र अनियमे नियमादाव रथंप्रतीश्यन्तर्मेव दोषप्रतिभासः अधिकपदसे तु शब्दश्रवणानन्तरमेवेत्यादिरूपो भेदोऽवगन्तव्यः।

तरकरथं वाक्यदोषमध्ये परिगणनमित्यत आह-अ्मतेति। "राममन्मथशरेण" इत्यादावित्य नन्तरार्थ प्रतीत्य नन्तरबोध्यत्वेऽपीतिशेषः। नियमेन अवश्यम्भावेन वाक्यव्पापिर्दाभि- मतसमस्तपद्यरूपवाक्यान्वयव्यतिरेक्वानुविधायित्वात् तथाच अमतपरार्थंता वास्तविको डर्थंदोष एवेत्यवधेयम्। (३) अथैवं "हन्तुमेव प्रवृत्तस्य" इश्यादावपि अश्लीलार्थंस्य वाक्यव्यापित्वाद्वा क्यदोषश्वमेवोचितं तत्कथमर्थदोषत्वमित्यत आह-अश्लील्षतवादाविति। अर्थाश्लीलत्त्वा दावित्यथः। नियमेन अवश्यम्भावेन। हन्तुमेवेत्यादौ क्वचिदवाक्य्यापित्वेऽपि क्वचिदू विवरैषिण इत्यादौ पदनिष्ठत्वेऽपि सम्भवान्न वाक्यदोषता किन्तर्थंगत एवाश्ोलतादोप इति भावा। एवम् "अकाले प्रस्थितं कान्तम्" इत्यादौ केवलप्रस्थितपद एवामङ्गलरू. पाइलीलत्वसत्वात् वाक्यव्यापिस्वाभावेनार्थंगताश्लीलत्वं दोष:। (४) विध्ययुक्त्ततां दर्शयति-प्रानन्देति। विधेयतात्पर्य्याप्त्ययोग्ये तात्पर्य्यार्पणरवं तस्वम्। विधिरत्र समापिका क्रिया। विवक्षितार्थस्यानिर्वाह एव दूषकताबीजम्। समाधानासम्भवाद्यमपि नित्यो दरोषः। मोदितास्तिकसन्दोह: कलकीव नतु नास्तिकानू। इत्यवशिष्टपादः। अत्र परपक्षहननस्वपक्षानन्दयोरुभयोर्विधेयत्वेऽपि परपतहननानन्तरमेव स्वपक्षान न्दजननस्येष्टतया, आनन्दनक्रियायामेव ताश्पर्य्याप्त्यौचित्ये परपच्हननक्कियायां तर्कर णाद्विध्ययुक्तता। अथैवं विधेयाविम्शेन सहास्य को भेद इति चेत् ? तत्र युक्तस्यैव विधि: परंत्वविमशंमान्रम्। अन्र तु अयुक्तस्येव विधिरिति भेदः। यद्ा शब्दश्रवणानन्तरमेव विधेयाविमशंबोध:, अत्र तु अर्थबोधानन्तरमेवेतिभेदः। (१ ) अन्रेति। विधेयं विधातुं योग्यमिश्यर्थः । एवं सति नोकदोष इति भावा ।

७३६ साहित्यदर्पण :-

(६) 'चयडीशचूडाभरय ! चन्द्र। लोकतमोपह॥ विरहिप्रायाहरया। कदर्थय न मां वृथा ।।' (७) अत्र विरहिया उक्तौ तृतीयपादस्यार्थों नानुवाद्यः । (८) 'लग्नं रागावृताङ्गया सुदृढमिह ययैवासियष्टयारिकरठे मातज्ञानामपीहोपरि परपुरुषैर्या च डष पतन्ती। तत्सक्कोडयं न किंचिद्रयायति विदितं तेऽस्तु तेनास्मि दत्ता भृत्येभ्यः श्रीनियोगाद्गदितुमिति गतेवाम्बुि कीतिः॥ (६) अनुवादायुक्कता द्शयति-चण्दीशेति। अनुवादायुक्त: अयुक्तानुवाद इत्यर्थः। अयुक्तश्वं चात्र विध्यननुगुणत्वम्। अनुवादश्र सिद्धस्यैव कथनम्। विधिविरुद्धर्वमेव दूषकताबीजम्। अयमपि नित्यो दोषः । पाठपरिवर्त्तनमन्तरेण समाधानासम्भवाद्। चन्द्रं प्रति विरहिण्या उत्तिरियम्। हैचण्डीशचूड़ाभरण! चण्डीशस्य पार्वतीपतेः चूड़ाभरण: शिखालङ्कारसतरसम्बोधने रुपम् हे चन्द्र ! हेलोकतमोपह संसारान्धका रनिवारक ! हेविरहिपाणहरण वियोगिप्राणापहारक ! मां विरहिणीं वृथा न कदर्थय कामोद्वीपनेनानर्थकं नोत्पीड़य। मत्र विरहिण्या नायिकाया: रवकदर्थननिवारणप्रार्थनायां विरहिप्ायहरणत्वेन अनु दायुक्तताप्रतीति रित्यर्थंदोष तेत्यवघेयम्। (७) अतएव समाधानमुपपादयितुमाह-अन्रेति। तृतीयपादस्यार्थ इति। प्रथम- विशेषयत्रयेश तुमहत्वं ख्याप्यते किन्तु विरहिप्राणहरण इति तृतीयपादगतसम्बोनस्यार्थ इत्य :। नानुवाद्यो न चन्द्रविशेषसतवेनोपन्यसनीयः। एवञ्ज "विरहिमाणहरण" इश्यस्य स्थाने "संसारानन्ददातः" इत्युक्तौ तु नायं दोष इति भावः। (८) निमुक्तपुनरुक्त्वदोषं दशयति-लग्नमिति। आदौ निमुक्त समान्ः पश्चात् पुनहक्त: पुनः प्रतिपादितः तस्य भावः। कारकस्य क्रियान्वयेन समाप्तावपि पुनस्त- त्कौरकोपादानं निर्मुक्तपुनरुक्त्वम्। ननु समापतपुनरात्ततवार्को भेद इति चेतू ? विशेषणमात्रेण पुनरुपदानं समापपुनरात्तता, विशेष्यीभूतकारकान्तरेण पुनरुपादाने तु निर्मुक्तपुनरुक्ततेति भेदः। लोके हि त्यक्तस्य भक्ष्यादेः पुनरुपादानं वैरस्यमावहति तद्वदन्र सहृदयहृदयवैमुख्यं दूषकताबीजम्। अयमपि नित्यो दोषः प्रतिप्रसवाभा वात्। राज: प्रशंसेयम्। रागो रुषिरलौहित्यम् तेन आवृतं लिप्तम अङ्ग विशिष्ट लोहरेखाविशेषो यस्या: अन्यन्न रागोऽनुरागरूतेन आवृतानि व्याश्वानि अङ्गानि अवयवा यस्यास्तथाभूतया ययेव असियष्टया कृपाण्या अत्र स्त्रीलिड्गेन नायिकाश्वारोपो बोध्यस्तेन असियष्टिवत् कयाचित् स्वैरिण्याचेत्यर्थः, इह संग्रामे मरीणां शत्ररणां कण्ठे सुदृढं यथास्यात्तया लग्नं शिर्कतनाय अन्यत्र आलिङ्गनाय च संसक्तम्। तथा या चासियष्टिरेव या च नायिका हह सडग्रामे मातङ्गानांहस्तिनामुपरिस्वयमेव गश्वा खण्ड. नाय पतन्ती संसजन्ती सती परपुरुषः शत्रुभटैः दष्ट अत्यन्नमातद्गानां चाण्डालनासुपरि "मातङ्ग: श्वपचे गजे" इति मेदिनी, स्वयमेव गश्वारमणाय पतन्ती परपुरुषेः उदासीनजनै रुत्कृष्टजनैर्वा हष्ट। तेनोदासीनादिजनोपलम्भान्मिथ्याश्वनिरासः। तत्सक्तकः तस्यामसिय थ्यां स्वैरिण्यां नायिकायां च संसक्त: सम्बद्धोऽनुरक्तश्र मयं त्वज्जामाता ममस्वामी

रसदोषनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित: । (g) अत्र विदितं तेऽस्त्वत्यनेन समापितमपि वचनं तेनेत्यादिना पुनरु- पात्तम्। अथ रसदोषानाह- (१०) रसस्योकि: स्व्रशव्देन स्थायिसंचारिणोरपि॥ १२॥ परिपन्थिरसाङ्गस्य विभावादे: परिग्रहः। आक्षेप: कल्पितः कृच्छ।दनुभावविभावयोः ॥१३ ॥ अकाराडे प्रथनच्छेदौ तथा दोपि: पुनः पुनः। अङ्गिनोऽननुसंधानमनङ्गस्य च कीर्तनम् ॥ १४ ॥ राजा, किव्ञित् मत्सुखादिकं न गणयति न विचारयति। अपि च तेन राज्ञा भृत्येभ्य: रवसेवकेभ्योऽहं दत्तास्मि इति ते तव मश्पितुः समुद्रस्य विदितमवगतमस्तु। अनन्तर- व् स्वदुहितु: कलेशनाशाय यद्विधेयं भवति तद्विधेयमितिभावा। श्रियः समुद्रोष्न्नायाः लक्ष्म्या: नियोगात "मत्पितष्थेवं निवेदय" इश्येवं रूपात् शासनात् इति पूर्वोक्त गदितु तरसन्देशं वक्तुमिव यस्य कीतति: श्रीसहचरी च अम्बुधि समुद्र गता प्रास्ती । अत्र भङ्गिविशेषशौय्यंदातृश्वयशसामुश्कषों वर्णितः । व्याजस्तुतिरषद्कारः। स्त्ग्धरा कछुन्दः। '(९) दोषं समर्थयितुमाह-त्र्प्र्रनेति। तेनेत्यादिना "तेन दत्ताडहिम मृत्येभ्य" इत्यनेन तथाच "न कि्चिद्रणयति" इश्यन्तेन कर्मकारकेण विदिक्रियान्वये समाप्तेऽपि मृत्येभ्य इस्यादिना पुनः कर्त्तकम कारकाद्यभिधानमितिनिर्मुक्तपुनरुक्तव दोष इति भावः। (१०) रसदोषान्निद्विशति - रसस्येति। स्वशबदेन स्वस्य रसस्य भुद्गारादेरवा शउदस्तद्वाचकस्तेन तद्वारेश्य्थंः, उक्ति: कथनं वाच्यतेति यावत् दोष हत्यन्वयः, स्थायि- सज्चारिणोः स्थाथी च सज्चारी चेति तयोस्तथोक्तयोर्भवियोरपि स्वशब्देनोक्तिरिश्यन्वयः। तथाच रसस्य रसशब्देन शङ्गारादिशम्देन वा स्थायिभावस्य स्थायिभावशब्देन रश्यादि- .बद्रेन वा सज्जारिभावस्य सज्चारिशब्देन निरवेदादिशब्देन वोपादाने त्रयो दोषा इत्यर्थः । वाच्यश्वामिसन्धामेन शब्दप्रयोग एवायं दोषः, तदनमिसन्धानेन तुन दोषः। यथा- "भङ्गारः सखि ! मूर्तिमानिव मधौ मुग्धो हरिः क्रीड़ति" इश्यादौ। अन्वथथ्यतिरेकाभ्यामनुभावादिद्वा रैवोपस्थिति: चमरकारिणी न तुस्वशवदेनेत्याशयः। अत्रेदम्बोध्यम्-रसस्य आस्वादात्मकस्य सम्यवृत्तितया अवाच्यतया च रसशब्देनात्र आस्वाथ्यमानोऽनुमावादिसंलितः स्थायिभाव उच्यते, रसादिशब्दस्य "रस्यते आस्वा द्यते" इतिव्युरपत्या तत्रैव शक्ते। एवज् निर्विशेषस्थायिभावस्य स्वशब्दवाच्यत्वेऽयं दोषः। रत्यादिपदानां केवलरत्यादावेव शक्तेरिति नाभेद इति। परिपन्थिनः प्रतिकूलस्य विरुद्धस्वभावस्येतियावत् रसस्य अङक्गम् अङ्गस्वरूपो यो विभावादिस्तस्य परिग्रह उपादानम्। कृच्छात् कष्टानुसन्धेयप्रकरणपयर्यालोचनया अनुभावविभावयो: माक्षेप: प्रतीति: कल्पितः। अकाण्डे काण्डादवसराद्विरुदूस्तव अनुचितकाल इत्यर्थ।। रसस्य प्रथनं विस्तार: तथा छेदो भङ्गकरणं च अन्तरे स्याग इत्यर्थः। तथा रसस्य पुनः पुनर्दीसि: प्रकाशनम्। अङ्रिनः प्रधानरसस्य अननुसन्धानम् अप्रकाशनम्। अनङ्स्य प्रकृतानुपकारियः ६४ सा०

७४० साहित्य दर्पण :-

अतिविस्तृतिरङ्गस्य प्रकृतीनां विपर्ययः। अर्थानौचिश्यमन्यच् दोषा रसगता मताः। (११) रसस्य स्वशन्दो रसशब्द: शृङ्गारादिशन्दश्च। क्रमेय यथा- (१२) 'तामुद्वीक्ष्य कुरद्वाक्षी रसो नः कोऽप्यजायत।' रसस्य कीसनज्ञ। अङ्गस्य अङ्गरूपरसस्य अतिविस्तृतिः अश्यन्तं विस्तारः। अस्य अद्िप्रकर्षकत्वे पुनरदोषता यथाह दण्डी- "वंशवीर्य्यंश्रुतादीनि वर्णायित्वा रिपोरपि। तज्जयान्नायकोत्क्षंकथनं च धिनोति नः ॥" इति। प्रकृतीनां धीरोदात्तादीनां नायकादीनां तर्स्वभावानाञ्ज विपय्यंयोव्यश्ययोव्यतिक्रम्य वर्षनमिति यावत् इदमेकमनौचित्यम् अर्थानौचिश्यम् अर्थानां पदार्थानाम् अनौचित्यम् औचित्यस्याभावः । अन्यत् प्रकृतिविपर्य्ययभिन्नञ्चेति दोषा रसगता मताः। तेन रसस्य स्वशब्दवाच्यत्वम, स्थायिन: श्वशब्दवाच्यत्वम, सज्चारिण: स्वशब्दवाच्यत्वम, परिप- न्थिरसाङ्गग्रहगाम्, कष्टाक्षिप्तानुभावत्वम, कष्टात्िप्तविभावत्वम्, अकाण्डे रसप्रथनम्, अकाण्डे रसच्छेद:, पुनः, पुना रसोदीपिः भद्विरसाननुसन्धानम्, अनङ्गरसकीर्तनम्, अङ्गरसातिविस्तृतिः, प्रकृतिविपर्य्ययः, अर्थानाचित्यञ्चेतिनामतश्रतुई्दश २४ रस- दोषा अवगन्तव्या:। (१९) सवशब्देनेतिपदं व्याचिख्यासुरुत्थापयति-रसस्येति। स्वश्य रसस्य बोधकः शब्द: स्वशब्द: सच विशेषानभिधानात् विनगमनाविरहेण सामान्यरसबो- धको विशेषरसबोधकश्चेत्युभयमप्युपादेयमित्याशयेनाह-स्वशब्दो रसशब्दश्रेति । तथाच रसस्य स्वशब्दवाच्यत्वं नाम रसशब्देन शुङ्गारादिशब्देन वा रसस्योपस्थाप्य- त्वम् स्थायिसञ्चारिणोरपि स्वशब्दवाच्यत्व एवमेव लक्षणमदगन्तव्यम्। सूचमवस्त्राच्छा- दित: कामिनीकुचकलश इव व्यञ्जनावृत्तिबोध्यः किन्चिद्भ्रमेशौव प्रतीयमानो रसो विलत्णपरमानन्दं जनयति, स्वच्छालोकान्तःपाति निर्मुक्तातिस्फुट: स इव साक्षादभि- धीयमानो विना परिश्रमं प्रतीयमानो रसश्चमरकारिताशून्य इव प्रतीयत इति रस. प्रकर्षप्रतिबन्धकत्वमत्रदूषकताबीजम्। स्थायिसज्वारिणो: स्वशब्दवाच्यत्वेऽप्येवमेवा- नुसन्धेयम्। प्रतिप्रसवासम्भवादनित्य एवायं दोष:, स्थायिन: स्वशब्दवाच्यत्वदोषोऽपि तथा। (१२) तत्र रसस्य सामान्यतो रसशब्देन वाच्यतवं दोषमुदाहरति-तामिति ! मर्पू- रितास्य पूर्वाद्व यथा- "पीयूषवर्षिणीं शश्वत् साक्षाद्रतिमिवाधुना"। न अस्माकम, कोडपि विलक्षणः प्रतिपाद्यितुमशक्यः । अन्र द्वितीयपादे रसशब्दोपादानात् रसस्य सामान्यतःस्वशब्दवाच्यतादोषः। यद्यपि रसपदोपा त्ततत्तद्रसात्षिसस्वविभावानुभावव्यभिचारिभिर्व्यज्यते रसः तथापि रसपद्वा- वयत्वाद् आस्वादापकर्ष इति भावः । अत्र विकारः कोऽप्यजायत इति पाठे तु न दोषः। "तामनङ्गजयमङ्गलश्रियं किज्चिद्दुच्चभुजमूललोकिताम्। नेत्रयोः कृतवतोऽस्य गोचरे कोऽप्यजायत रसो निरन्तरः।" इतिप्रकाशोदाहरणस्य निष्पीड़नम्।

रसंदोर्ष निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः । ७४१

(१३) 'चन्द्रमएडल मालोक्य शृद्गारे मग्नमन्तरम् ।'IP स्थायिभावस्य स्वशब्दवाच्यं यथा- (१४) अरपरजायत रतिस्तस्यास्त्वयि लोचनगोचरे।' (१३) रसस्य विशेषतः श्रङ्गारशन्देन वाच्यत्वं दोषमुदाहरति-चन्द्रेति। अस्य पूर्वार्धे यथा- "भावगम्भीरहसितं चकोरप्रियदर्शनम्" इति। आलोक्य ... "स्थितवतो मम" इति शेषः। आन्तरम् अन्तःकरगम्। शद्गारे तत्संज्ञके रसे तत्प्रवाह इति यावत्। अत्र रसस्य विशेषतः शङ्गारशब्दोपादानात् स्वशब्दवाच्यत्वम्। यद्यपि शङ्गारपदो- पाससम्भोगशङ्गाररसात्तिप्तस्व विभावानुभावव्यभिचारिभिव्यंज्यते रसस्तथापि शङ्गार- शब्दवाच्यत्वादपकर्ष इति भावः । द्वावप्यनित्यौ दोषौ, विभावादिनाप्रतीतस्यानुवाद तदसम्भवात्। अत एव- स्थविरमहितादेशादूरं प्रयातुसुपस्थितं कथमपि बलात्प्राणेशानं निरोद्धमनीघवरा। चकितचकितं भूयों भूयो निरीच्य वतावला रहसि कमपि ध्याना नीतं रसं पिबतिस्म सा ॥ धातुः शिल्पातिशयनिकषस्थानमेषा मृगात्षी रूपे देवोऽप्ययमनुपमो दत्तपत्रः स्मरस्य। जातं दैवात्सद्ृशमनयो: सङ्गतं यत्तदेतत् शृङ्गारस्योपनतमधुना राज्यमेकातपत्रम्।। इत्यादौ "रसशङ्गारा" दिशब्दैः रसस्य स्वशब्दवाच्यत्वं सङ्गच्छते। "आलोक्य कोमलकपोलतलाभिषिक्त- व्यक्तानुरागसुभगामभिराममूत्तिम। पश्येष बाल्यमतिवृत्य विवर्त्तमान- भृङ्गारसीमनि तरङ्गितमातनोति॥

(१४) अजायत इति। मत्पूरितपूर्वाद्वं यथा- "मनोभवविनोदार्थमागतेऽमृतवर्षिणि। त्वयि सुन्दर इति शेषः। लोचनगोचरे दष्टे सतीत्यर्थः । तस्या मम सख्या इत्यर्थः । रतिरनुराग:। अत्र रतिशब्दोपादानात् शुङ्गारस्थायिभावस्य स्वशब्दवाच्यत्वम्। शोकस्थायिभावस्य स्वशब्दवाच्यत्वं यथा- एकत्र हन्त ! बिरुवन्ति सुहज्जनास्ते निघ्नन्ति तांश्र यमदस्युभटाः परत्र। अन्तःस्वदुष्कृतफलेन पचन्ति तप्तास्तान् पश्यतोऽपि हृदयं न भिनत्ति शोक:॥ एवमन्यस्थाथिभावेऽप्यूह्यम्।

७४२ साहित्यदर्पर :- [सप्तमपरिच्छेदे-

(१५) व्यभिचारिय: स्वशब्दवाच्यत्वं यथा- 'जाता लजावती मुग्धा प्रियस्य परिचुम्बने।' (१६) अत्र प्रथमे पादे 'आसीन्मुकुलिताक्षी सा' इति लजाया अनुभावमु खेन कथने युकः पाठः। परिहसतु दुरात्मा दुगतिर्वा वृणोतु परिभवतु निकामं यश्च कश्चिज्जनी वा। छुरतु कुलिशपाणिहन्तु मां वा कृतान्त- स्तदपि जयतु सोऽन्तः स्थाय्यनन्यः प्रसाद: ॥ इत्यत्र पुनः स्थायीतिप्रसादविशेषणतया प्रतीयते इति नात्र दोष इति ज्ञेयम्। ((9) व्यभिचारिणो व्यभिवारिभावस्य। जातेति। मत्पूरितपूर्वार्द्धं यथा- बुभुच्िताऽपि सुचिरादुत्थिताऽपि क्वचिद्गृहे।" मुग्धाSप्राप्तयौवना नायिका प्रिय- ्य प्रियसम्बन्धिन इत्यर्थः। अधरस्येति शेषः। परिचुम्बने क्रियमाणे सतीति शेषः। अन्र लज्जाशब्दोपादानाद्व्यभिचारिभावस्य स्वशब्दवाच्यत्वम्। "क्वचिदुक्त्तौ स्व- शब्देन न दोषो व्यभिचारिणः इतिवचयमाणप्रतिप्रसवादयमप्यनित्यो दोषः। (१६) समाधानमुपपाद्यति-अत्रेति। अत्र उदाहृते वाक्ये। अनुभावमुखेन मुकुलिताक्षत्वरूपानुभावद्वारा। तत्समयेSत्िसक्कोचस्य। लज्जाजन्यतया तदनुभावत्व- मित्यवधेयम्। अत्र पुत्र :- व्यभिचारिणो हि स्वस्वानुभावव्यक्ता एव सहदयानामास्वाद्याः। इह च यत्रैकत्र व्यभिचारिणामनुभाव मुखेन वणनं स्वशब्देन स्वभिधानं तत्र न रसादिमात्र- दोष:, किन्तु अधिकपदाख्यो वाक्यदोषोऽपि। यथा- 'लज्जानम्रमुखी प्रियेण हसता बाला चिरं चुम्बिता' इति। ब्रीड़ादिशब्दोपादानाद्दोषत्वं यथा- सव्रीडा(क)दयिताSSनने सकरुणा मातङ्गचर्माम्बरे (क) अत्र प्रदीपकारास्तु-अत्र ब्रीड़ादयो व्यभिचारिभावाः स्वशब्देनोपात्ताः । न च स्वशब्देनोपात्तेषु व्यभिचार्यादिष्वास्वादसम्भवोऽनुभूयते, किन्तु अनुभावादिमुखेनैव व्यक्तेषु तस्मा- दास्वादानुपपत्तिर्दोषबीजमितिसम्प्रदायः। तत्रदमालोचनीयम्-एतावता शब्दवाच्यताया दोष- श्वमेव तावद् दुर्लभम् दूरे पार्थवयेन दूरतरे साक्षात, तथाहि-अनुभावादीनामुपस्थितावियं रसप्रतिबन्धकताडभिमता, तदनुपस्थितौ वा, अन्त्ये कारणभावादेवास्वादाभावो न तु वाच्यत्वकृतः सत्येव कारणचक्रे कार्यानुत्पादस्य प्रतिबन्धकता व्यवस्थापकत्वात्, तथा च न्यूनपदत्वमनभिहित- वाच्यता वा दोष:, न त्वियम्। शधेडनुभावादित एव रसव्यक्तिरिति किं तच्छब्देनेति वैयथ्यमात्र दोष:। वयन्त्वालोचयाम :- अनुभावादीनामुपस्थितावेव भावा (भावरसा) दीनां शब्दवाच्य- तयाSSस्वादोपघातः प्रतीयत इति तस्याः पृथग्दोषत्वम् , अतएवौत्सुक्यादीनां शब्दवाच्यता न दोषः तत्रास्व्रादविघाताप्रतीतेः । नच वाच्यमेवानुभावोपाद्वानेऽपि किमिति नोदाहृतमिति, तदुपादानस्थले भावादि(व्यभिचारिरसस्थायिभाव)शब्दानां वैयर्थ्यमपीत्यसङ्कराभिप्रायेण तथोदाहरणात, उदाहते

माच्यम-

रैसदोष निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः । ७४३

(१७) 'मानं मा कुरु तन्वद्गि ! ज्ञात्वा यौवनमस्थिरम्।' (१८) अत्र यौवनास्थर्यनिवेदनं शङ्गाररसस्य परिपन्थिनः शान्तरसस्याङ्क

सत्रासा भुजगे सविस्मयरसा चन्द्रेऽमृतस्यन्दिनि। सेर्ष्या जह्नुसुताऽवलोकनविधौ दीना कपालोदरे पार्वत्या नवसङ्गमप्रणयिनी दृष्टिः शिवायास्तु वः॥ एवमन्यत्राऽप्यूह्यम्। (१७) एवं रसादीनां स्वशब्दवाच्यत्वमुदाहृत्य परिपन्थिरसाङ्गविभावपरिग्रहमुदा- हरति-मानमिति। मत्पूरितपूर्वाद्धेन्तु- "संसारे न स्थिर किञ्चित् किं पुनः परिणाम्यदः।" हे तन्त्ङ्गि। अस्थिर चंचलम्। मानम् अभिमानम्। मा नैव। (१८) दोषमुपपाद्यति-अत्रेति। अन्न उदाहतपद्ये, यौवनस्य तारुण्यस्य अस्थैय्य चञ्चलत्वं तन्निवेदनम् । परिपन्थिनो विरोधिनः । "शान्तस्तु वीरशङ्गररौद्रहास्य-भयानकैः' इतिपूर्वोक्तन्यायात् अङ्गम् अङ्गभूतम् च पुनः शान्तस्य शान्तरसस्य एव न पुनः शङ्गाररसस्य विभाव उद्ीपनविभावः। न युक्त इति। अन्नायमभिप्रायः-निर्वेदस्थायिनि शान्त एव यौवनादीनामस्थायित्व निवेदनपुरस्सर मभिमानपरित्यागौचित्यकथनं युज्यते। शङ्गारश्च शान्तश्चात्यन्तभिन्नस्वरूपौ इति परिपन्थिरसाङ्गभूतविभावस्य परिग्रहः। अमतपरार्थत्वा- दस्य भेद: प्रागेव प्रदर्शितः, एवञ्ञ- "त्यजत मानमलं बत। विग्रहैन पुनरेति गतं चतुरंवयः। परभृताभिरितीव निवेदिते स्मरमतेऽरमतेष्टसखी जनः ॥" इति रघौ यौवनास्थैय्य कथनं न दोष इति सुधीभिविवेचनीयम्। विभावादेरित्यादि- पदादनुभावसन्चारिणौ। तत्र प्रतिकूलानुभावपरिग्रहो यथा- 'सुरतोत्सुकमालोक्य मृगात्ती पथिकं पथि। निर्म्मुक्तसवविषया प्रययौ विपिनान्तरम्।।' अत्र निर्म्मुकसर्वविषयतया वनगमनं शान्तरसानुभावः शृगाररसस्य प्रकृतस्य विच्छेद इति दोषः। इन्धनाद्यानयनव्याजेन सम्भोगार्थवनगमन यद्युच्यते तदा न शान्तानुभावग्रह इति न दोष: । एवं व्यभिचारिणोऽपि। उदाहरणान्तरं यथा प्रसादे वर्तस्व, प्रकटय मुदं सन्स्यज रुषं प्रियं शुष्यत्यङ्गान्यमृतमिव सिञ्चतु वचः। निधानं सौख्यानां कएममिमुखं स्थापय मुखं न सुग्धे ! प्रत्येतुं प्रभवति यतः कालहरिय ॥

दैवादहमत्र तया चपलायतनेत्रया वियुक्तश्र। अविरलविलोलजलदः काल:समुपागतश्चायम्। इत्यादाविवाक्षेपेण तेषां प्रतीतेः । नहि व्रीडादिशब्दः प्रतिपादिता व्रीडादय आरस्वाद्यताभिव स्वानुभाबाद्याक्षे पकतासप्यास्वादयितुसक्षमा: बीडाभाबात्' हत्याहु:।

साहित्यदर्पर :- [संसमपरिच्छेदे-

शान्तस्यैव च विभाव इति शृङ्गारे तत्परिप्रद्दोन युक्कत:। (१९) 'घवलयति शिशिररोचिषि भुवनतलं लोकलोचनानन्दे। ईषरिक्षिप्त कटाक्षा स्मेरमुखी सा निरीद्षयतां तन्वी ।।' (२०) अत्र रसस्यो ्दिप ना ्ब न वि भा वा नुभ व पर्यवसायिनौ स्ाविति कष्टकल्पना। (२१) परिहरति रतिं मति लुनीते स्खलतितरां परिवर्तते च भूय: । अन्र प्रकृते शुद्गारे तत्परिपन्थिनः शान्तस्य कालनित्यनिवेदनमुद्दीपनविभावस्त न्निवेदिते निवदो भावश्र परिगृहीत इति परिपन्थिन उपस्थितो प्रकृतचमतकारापमूलः परिपन्थिरसाङ्गपरिग्रहोदोषः। (१९) कष्टाचिप्तानुभावत्वमुदाहरति-धवलयतीति। अन्न नामक्रमेणेव स्वरूपं दूषकताबीजञ्ञावगन्तव्यम्। समाधानासम्भवान्नित्य एवायं दोषः। लोकानां लोचनानि नेत्राणि आनन्दयतीति तस्मिस्तथोकते 'लोकस्तु भुवने जने' इत्य- मरः । पचादयवू । शिशिरं शीतलं तापापनोदकतया दाहप्रतिद्वन्द्विभूतमित्यर्थः रोचि: रश्मिर्यस्य तस्मिन् तथोक्ते चन्द्रमसीत्यर्थः। भुवनतलं संसारं धवलयति श्वेतं कुर्वति सति ईषत् किन्चित् चिप्ता: कटाक्षा:तवां प्रति वक्रदष्टिर्यया सा, स्मेरं सस्मितं मुखं यस्या: सा तादृशी च या पूर्व तवानेकानुनयेनाप्यनपनेयमाना आसीत् सा दुर्नि रीच्या, तन्वी कृशाङ्गी निरीच्यता दश्यताम् साम्प्रतं चन्द्रावलोकनेनेय क्रमेण कृशाय माना जायत इत्यनुभूयतामिति भाव:। दोषमुपपादयितुमाह-त्रत्रेति । रसस्य शङ्गाररसस्येत्यर्थः उद्दीपनविभावः चन्द्रनिरीक्षणादि: आलम्बनविभावस्ताद्ृशीनायिका चेति तौ तथोक्तौ अनुभावपर्य्यव- सायिनौ अनुभावं नायककर्तृकनायिकानिरीक्षणाजन्यमानभङ्गसनाथीकृताह्लादं पर्य्य- वसाययतः प्रकरणाद्यनुसन्धानसापेक्षतया विलम्बेनावगमयतः तौ। एवञ्चात्र नायक. कर्तृ कना यिका निरीक्षणजन्यमानभ इसनाथीकृताह्वादरूपोऽनुभावः वचनेन नोक्तस्तथापि चन्द्रादिरुद्दीपनविभावेन नायिकारूपालम्बनविभावेन च सम्भाव्यतया बोद्धव्य इति कष्टेन कल्पना आत्तेपसमर्थनम्। अत्रेदम्बोध्यम् सेतिप्रकान्तपरामर्शिना तच्छब्देन यदि तयोस्ताद्शप्रकरणामासूचितं स्यात्तदा प्रत्येतु शक्यते इत्यनुभावानां कल्पना कलिष्टा। यतः सत्स्वपि विभावेषु अनुभावं विना स्थायिनो न प्रतिपत्तिः कार्य्यण हि अविनाभावबलात्झटिति कारणमात्िप्यते न तु कारणेन कार्य्यम् ईषत्तिप्तेत्यादि रूपवर्णनं न खवनुभावः। वस्तुतोऽत्र नायकनिष्ठ एव शङ्गारो व्यञ्जनीयः नच नायकनिष्ठः कश्चिदनुभाव उपात्तः न वा विभावेन झटित्याक्षेप इति भवति क्लिष्टकल्पना। अन्न वागीशास्तु-"नायकस्य शंगारित्वनिश्चायकाभाव इत्यनुभावस्य नायिकायां चन्ुः प्रसारणस्य कष्टकल्पनयाSSत्ेपः। नायकस्याश्ङ्गारित्वे दर्शनाभावस्यापि सम्भवात्ता- दशसमये तादशनायिकायां मुनेरपि प्रायो मनःत्ोभो भवतीत्यौत्सर्गिकमेव चक्षुःप्रसारण- मिति कष्टकल्पना" इस्याहुः। (११) कषाच्िप्तविभावत्वमुदाहरति-परिहरतीति। अन्रापि नामक्रमेैव सवरुपं

रसदोष निरूपणम् । लक्ष्मीविराजित:।

इति बत विषमा दशास्य देहं परिभवति प्रसभ किमत्र कुर्मः ॥' (२२) अत्र रतिपरिहारादीनां वरुणाा वपपि संा् म रू पो विा कृच्छ्रादाक्षेप्यः । (२३) अकाण्डे प्रथनं यथा -वेणीसंहारे द्वितीयेऽड्डे प्रवर्तमानानेकवीर सं० क्षयेSकाले दुर्योघनस्य भानुमत्या सह श्भ्तारप्रथनम्। (२४) छेदो यथा-वीरचरिते राघवभार्गवयोर्घाराविरूढेऽन्योन्य संरम्भे कड्या- दूषकताबीजञ्जानुसन्धेयम्। प्रतिप्रसवाभावादयमपि नित्यो दोषः। दुर्लभायां काज्ञिन्ा- यिकायामत्यन्तासक्तस्य सख्यु: सख्यन्तरकत्तकावस्थावर्णनमिदम्। अयं सखा रति वस्तुनि स्पृहां परिहरति दूरीकरोति, मति बुद्धिं लुनीते, छिनत्ति-धैर्थ्यविधायिनीं बुद्धि- मपि जहाति। र्खलतितरामत्यन्तमेव वाक्यस्खलनं विदधाति भूयो मुहुमुंहुः परिवत्तते शय्यां पार्श्वपरिवर्त्तनं च विदधाति। बतेति खेदे। 'खेदानुकम्पासन्तोषविस्मयामन्त्रणे बत" इत्यमरः। इति इत्थं विषमा कठिना दशा विरहावस्था (कर्त्री) अस्य सख्यु: देहं शरीरं (कर्म) प्रसभ बलात्कारेण परिभवति क्लेशं जनयति अन्र अस्मिन् विषये वयं कि कुर्मः न कश्चिदुपायः स्फुरतीत्यर्थः। (२२) दोषं दर्शयितुभाह-अरं ति। अत्र अस्मिन्रुदाहते पद्ये। रतिपरिहारादीनाम अनुभावादीनामितिभावः । करुणादाविति। आदिपदेन भयानकबीभत्सयोः विषयवैराग्य- जनकशान्तरसस्य च परिग्रहः तथाच संशयेनैकस्यापि न निश्चय इति भावः। विभाव आलम्बनात्मके विप्रलम्भशङ्गारविभावः, कृच्छ्रात् प्रकरणाद्यनुसन्धानरूपभूतात् क्ले- शात् आक्षेप्य: कल्पनीयः । तथाच नायकनिष्ठविप्रलम्भशङ्गारस्य आलम्बनविभावो कामिनीरूपस्तु न वर्णितः वर्णितानां च रतिपरिहाराद्यनुभावानां रसान्तरे सम्भवात् प्रकरणाद्यनुसन्धानेन कषटेन कल्पनीय इति भवति दोष इति भावः। (२३) अकाण्डे रसप्रथनमुदाहरति-अरक्राण्ड इति। विरोधिरसमध्ये प्राधान्येन रसविशेषस्य विपुलतया वर्णनम् अकाण्डे रसप्रथनम्। एवञ्ञ गौणत्वेन विरोधिरसप्रथने न दोषः। वक्ष्यति च स्वयमेव-'विरोधिनोऽपि स्मरणे" इत्यादि । विरोधिरसयोः समासे उभयत आकृष्यमाणेन चमत्कारित्वस्य नाश एव दूषकताबीजम्। विरोधिरसा- निवेशेन समाधानासम्भवात् नित्य एवायं दोषः। वेणीसंहारे तदाख्ये नाटके इति शेष: प्रवर्तमानो विद्यमान अनेकेषां वीराणं भीष्मादीनां सङ्गयो यत्र तथोके। अतएव अकालेऽनवसरे दुर्य्योधनस्य भानुमत्या तन्नाम्न्या राज्या शङ्गारस्य प्रथनं विपुलतया वर्णनम्। तथा च तदा वीरस्य करुणास्य वाऽवसरो न शृङ्गारादेः न हयुत्साहशोकवासना- निरुद्धे प्रतिपत्तचेतसि श्ङ्गारादिः पदमपि लभते सुतरामास्वाद इति दोष इति भाव:। (२४) अकाण्डे रसच्छेदमुदाहरति-छेद इति। पुष्टि विना सहसैव रसविश्लेषः अकाण्डे रसच्छेदः। रसविश्लेषा त्तच्चमत्कतेरपि विश्लेषो दूषकताबीजम् पुष्टिविधानमन्त- रा समाधानासम्भवादयमपि नित्य एव दोषः। वीरचरिते तदाख्ये नाटके। राघवभागवेयोः श्रीरामपरशुरमयोः। धाराधिरुढे धारावाहिनि अविच्छिन्नप्रसरतया प्रवृत्ते इति यावत्। वीररसे युद्धोत्साहे। कङ्कणमोचनाय कङ्कणयोस्तद्रपयोववाहिकरत्ासूत्रयोः मोचनं तस्मै तरकत्तुम्। इति अस्यां राघवस्योक्तौ भासनमानायामिति शेष:। अकाण्डे हि तथाभिधानं

७४६ साहित्यदर्पण :- [सप्मपरिच्छेदे-

मोचनाय गच्छामीति राघवस्योकि:। : (२५) पुनः पुनर्दीपियथा-कुमारसंभवे रतिविलापे। (२६) अभ्निनोऽननुसंधानं यथा-रत्नावल्यां चतुर्थेडड्े बाभ्रव्यागमने सागरिकाया विस्मृतिः। (२७) अनङ्गस्य कीर्तनं यथा-कर्पूरमजयां राजनायिकयोः स्वयं कृतं ड्याजेन निर्गमनं प्रतिपादयन्ती श्रीरामस्य कातरतायां परिणमतीतिनायके श्रीरामे वीररसो नास्वाद्येत इति दोष: तादृशे हि समाजे तथाचर एमशक्तिसनदेहापादकत्वाद- कीत्तिपय्यंवसायीतिभावः। यद्यपीदानीन्तनपुस्तके हस्तलिखिते च "कङ्गयमोचनाय गच्छामि" इति पाठो न दश्यते तथाप्यार्थिकः फलतीत्यवधेयम्। (२५) पुनः पुनारसोद्दीप्तिमुदाहरति-पुनरिति। यस्य कस्यापि स्वसामग्रीलब्ध- परिपोषस्य रसस्य विच्छिद्य विच्छिद्य पुनः पोषणं पुनः पुनर्दीप्तिः। अन्रैकस्यैव पुनःपुनरास्वादः सहृदयानां वैरस्यायेति दूषकताबीजम्। तदुक्त ध्वनिकृता 'उपयुक्तो हि रसः स्वसामग्रीलब्धपरिपोषः पुनः पुनः परामृश्यमानः परिम्लानकुसुम. कल्पः कल्प्यते। परिपाकं गतस्यापि पौनः पुन्येन दीपनं रसस्य स्याद्विरोधाय" इति इयं पुनः पुनर्डीप्तिस्तु अङ्गरसादीनामेव न त्वङ्गिनः, अङ्गिनस्तु सा महाभारतादौ शान्तादेरिव न वैरस्यमावहतीतिबोध्यम्। अतएव नित्य एवायं दोषः । अपि चायं दोष: प्रबन्ध एव तर्द्र्शयति-कुमारसम्भव इत्यादि तल्लक्तणन्तूक्तमेव रतिविलापे रतिविलाप- प्रस्तावे। अत्र "अथ मोहपरायणा सती" त्यादिना दीप्तिमानीतोऽपि करुण :- "अथ सा पुनरेव विह्वला वसुधालिङ्गनधूसरस्तनी। विललाप विकीर्य मूर्धजा समदुःखामिव कुर्वती स्थलीम्" इत्यादिना पुनर्हीतिं नीतः। अथ च वसनतदर्शनेन विच्छिन्नः पुनरपि 'तमवेच्य सा भृशमू" इश्यादिना उद्दीपित इति बोध्यम्। (२६) अथाङ्गिनोऽननुसंहितत्वं दोषमुदाहरति-अङ्गिन इत्यादिना। अङ्गिनोऽननु- सन्धानं प्रधानपात्नानिर्द्वेशेन प्रधानरसस्यानुद्वोधनम्। अकाण्डे रसच्छेदे हि आलम्बन- निहेशे सत्यपि सहसा रसविश्लेषः, अन्र तु आलम्बनानि देंशेन रसविश्लेष इत्यनयोर्भेंदः। प्रधानपात्रानुसन्धानाधीना शङ्गाररसधारा तदननुसन्धाने विरतास्या दि तिदूषकताबीज म्। प्रतिप्रसवाभावाद्यमपि नित्यो दोषः । रत्नावल्याम् तन्नामकनाटिकायामित्यर्थः । बाभ्रव्यागमने बाभ्रव्यस्य तन्नामकस्य सिंहलेश्वरकञ्चुकिन: आगमनं तस्मिन्। सागरि- काया रत्नावल्याः। विस्मृतिः विजयवमंवृत्तान्तश्रवणासकहृदयेन राज्ञा वत्सराजेन सागरिकाया नाममात्रस्याप्यग्रहणाद्विस्मृतिः। तेन नाटिकाप्रतिपाद्यशङ्गाररसो विच्छिन्न प्राय इति दोष:। (२७) अनङ्गस्य कीर्त्तनमुदाहरति-अनङ्स्येति। अनङ्गस्य कीर्त्तनं प्रधानरसानुप- कारिणो रसस्योद्वोधनम्। ता्समये अयमपि नित्य एव दोषः। कर्पूरमख्जयां तत्संज्ञके राजशेखरकृते सट्टके। राजनायिकयोश्चपलाविभ्रमलेखयोः। षष्टीयं सम्बन्धसामान्यविव- क्षायाम् प्रशंसनम्। "जह किलशिवेदिदं बन्दिही" त्यादिनाविदू षकोक्तिपर्य्यन्तेन सन्द-

रसदोषनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः। ७४७

वसन्तस्य वर्णनमनाहत्य बन्दिवर्गितस्य प्रशंसनम्। (२६) प्रकृतयो दिव्या अरदिव्या दिव्यादिव्याश्चेति। तेषा धीरोदात्तादिता। तेषामप्युत्तमाधममध्यमत्वम्। तेषु च यो यथाभूतस्तस्यायथावर्याने प्रकृतिवि पर्ययो दोषः। (३०) यथा-धीरोदात्तस्य रामस्य धीरोद्धतवच्छुझना वालिवघः। यथा वा-कुमारसंभवे उत्तमदेवतयोः पार्वतीपरमेश्वरयोः संभोगशृङ्गारवर्गानम्। 'इदं पित्रो: संभोगवर्णानमिवात्यन्तमनुचितम्' इत्याहु:। भगा वन्दिवर्णितस्य वसन्तस्य प्शंसनम्। तथ्च प्रकृतरसानुपकारित्वादयुक्तम्। एतदेव दूषकताबीजम्। (२८) अङ्रस्येति । अङ्गभूतरसस्यातिवैपुल्येनोद्वोधनम् अङ्गस्यातिविस्तृतिः। अनेन हि प्रधानो रसस्तिरोहित इव भवतीतिदू षकताबीजम्। अयमपि नित्यो दोषः प्रतिप्रसवा. भावात्। किराते किरातार्जुनीयनामके काव्ये तथा च तत् वीररसप्रधानं काव्यम्, शङ्गाराद्यश्चाङ्गरसा न तु तेषां प्राधान्यम् किन्तु सप्तमसर्गादारभ्य दशमसर्गपर्य्यनत चनुर्ष्वपि सर्गेषु सुराङ्गनाविलासादिवर्णनविस्तरेण वीरो रसस्तिरोहित इव भवतीश्यनु- चित एवेति दोष:। (२९) प्रकृतिविपर्य्यंयं व्याख्यातं तत्प्रतियोगिभूता: प्रकृतीराह-प्रकृतय इति । प्रक्रियते प्रकर्षण रस उद्मोध्यते आभिरिति प्रकृतयो नायकादयः । ताइच त्रिविधा भवन्तीश्याह-दिव्या इति। दिवि स्वगें भवाः दिव्या देवतैकरूपाः देवासुरयक्षगन्घ वशाक्सादय:, अदिव्या मानुषैकरूपा दुष्मन्तादयः । दिव्यादिव्या-दिव्या अपि मानुषरूपेणावतीर्णा अदिव्याभिमानिन: श्रीरामादयः। तेषां दिव्यादिनायकानां धीरो. दासादिता धीरोदात्त "अविकत्थना समावान्" इश्याद्युक्तस्वरूपो नायकविशेष आदौ येषां तेषां भावस्तत्ता आदिपदेन धीरोद्धतादीनां परिग्रहः। तेषामपि धीरोदात्तादीनाम् उत्तमाधममध्यमत्वमपि प्रकृतिः। तथा च प्रकृतिपद्मत्न स्वभावार्थकोSपीति व्यज्ितम् "प्रकृतिर्गुंणसाम्ये स्यादमाश्यादिस्वभावयोः" इति मेदिनी। अधुना प्रकृतिविपय्यंयं निरूपयति-तेष्विति। तथाभृतः प्रसिद्ध इति शेषः । अय. थावगाने अतद्रूपत्वेन निरूपणे प्रकृतिविपर्य्ययः विपयर्यासः। तथा सति काष्यस्यायथा- थंत्वबोधेन श्रोतणां वैमुख्यापादनं दूषकताबीजम्। तत्तदूर्णननपरिवर्तनमश्तरा समाधा नासम्भवादयमण्यनित्य एव दोषः । (३०) उदाहरति-यथेति। पित्रोरिति। अत्र "पिता मात्रा" इत्यनेन विकल्पेनैक शेषः मातापित्रोरित्यथंः। उत्तमदेवतयोः भङ्गाररसवर्णनमनुचित्तमिति यदुक तन्नायम- भिप्राय :- ये ये शङ्गारव्यअ्जका रहस्यार्थाः पित्रोवंणनमनुचितास्ते.न वर्णानीयाः। अन्यथा रघुवंशे रावणवधानन्तरं स्वराज्यमभिनिवृत्तस्य रामचन्द्रस्य सीतासम्वादवं गनं तादशं वान्यन्महाकविनिष्ठत्वमनुचितं स्यातू। अनुचितमेव सकलमहाकवीनां प्रबन्धेषु तथा तथा वएंनमसमअ्सं ल्यादिति। परन्तु- ६५ सा०

साहित्यदर्पप :- [सतमपरिचछेद-

(३१) अभ्यदनौचित्यं देशकालादीनामन्यथा यद्वर्णांनम्। तथा सति हि काव्यस्यासत्यताप्रतिभासेन विनेयानामुन्मुखीकारासंभवः।

'यत्तन्रानुचितं किव्विच्चायकस्य रसस्य वा। विरद्धं तत्परित्याज्यमन्यथा वा प्रकल्पयेव्।' यथा छुटना बालिवधो मायुराजेन उदात्तराघवे नाटके परित्यकः। वीरचरितनाटके भवभूतिना तु रावयसौहादादू रामवधार्थमागतो वाली रामेण इत इत्यन्यथा कृतः। दिव्यादीनामनुचितवर्यानं प्रकृतिविपर्य्यय दृश्युककं किन्तु तज्बोधनायोचितं वर्धानी- थमभिधीयते- 'रतिश्तथैव हासक्र शोक माश्षय्यमेव च। दिव्यानामुचितवर्ण्यमदिष्योत्तमनेतृवत्।। किन्तु सभ्भागशङ्गारो वर्ण्यों नोत्तमदेवयोः । सथः फलप्रदक्रोधो भ्रुक्कश्यादिविवजितः॥ उत्साइ: स्वर्गंपातालगत्यब्धिलङ्गनादिशु। दिव्यानामेव नेतृणां वण्यते दयुचितं बुधे:॥ ख्यातं लोकपुराणादौ यद्ञान्या्यादबाधितम्। वर्णनीयमदिव्यानामन्येषां तूभयं बुधैः॥ पूज्यादौ तु तत्र भवन् भगवत्निति चोष्यते। भट्टारकेति राजादौ परमेशेति चोध्यते॥ इत्याद्यचतमेतेषां विरुद्धं दूषणं भवेत्। अन्येर्षां दिश्यादिष्यानामुभय दिव्यसाध्म्यंमदिव्यसाध्न्म्यं चोचित मित्यथः। यथा- अर्जुंनस्य स्व: पातालादिल्ङ्ुनोश्साह: भ्रुककुय्यादिरहित: क्रोधश्र। (३१) अर्थनौचित्यमुदाहरत्तु तत्स्वरूपं वित्ृणोति-अन्यदित्यादिना। अन्यत्ष सदि- सिशेष: अनौचित्यम् अर्धाना मति शेषः। देशोऽद्विवनराष्ट्रादिः। कालो रात्रिदिनतंवः तेषाम् अन्यथा वर्गनं विपरीतवर्मंवर्णानम्। तत्र देशानौचचित्यं क्रमेण यथा- कलिङ्गवनसम्भूता मृगप्राया मतङ्गजा:। चोला: कालापुरुश्यामा: कावेरीतीरभूमयः।। अत्र मलये क्पूं रृक्षस्य, कलिद्वने हस्त्युत्पते, चोलेषु कालागुरुणामसम्भवाहेशा नौचित्यम्। पग्मिनी नक्तमुन्िद्रा स्फुटस्यहि कुमुदूती। मधुहत्फुतलनिचुलो निदाघो मेघदुर्दिनः। अध्यहंसगिरो वर्षा: शरदो मत्तवाहणः। हेमन्तो निम्संलादिश्य: शिशिरश्ळाध्यचन्दनः। देशेकालादीर्यादिपदेन छोकजातिवयःप्रभृतीना परिप्रहः। "चशाचराणां भूतानां प्रवृत्तिलोक संज्ञिता"। तदनौचित्य बथा- आाधूतकेशरो हस्ती तिग्मश् स्तुरङ्गमः। गुरुसारोऽयमेरण्डो निःसार: खदिरद्रुमः ॥ इति। एवं नायिकाया: पादम्रहारादि, नायकस्य कोप:, वालाया धार्ष्ट्यम्, म्रौढाया वेश्यायाक्चातिलजा। प्रतिनायकस्य अन्ययत्व मित्याद्यव्यूह्म्। तथाचाह- वंशवीय्यंश्रुतादीनि वर्णयिश्वा रिपोरपि। तज्जयान्जायकर्षोत्कर्षकथनं हि घिनोति नः ॥ इति। एवमेव देवतानामवयवानां शिर आरम्य वर्णनम्। तेषां शिरआाराध्यतवे पादारब्घ- वर्गंन मेवेष्यते। मनुष्याणां न पादारब्घवगानं तेषां शिर मारभ्य वर्यानस्यवेष्टेः। तथाच

रसदोषनिरूपणम ] लक्ष्मोविराजित:।

(३२) एम्य: पृथगलकारदोषाणां नेव संभव:।। १५।। (३३) एम्य उक्तदौषेम्यः। तथाहि-उपमायामसादश्यासंभवयोरूपमानस्य जातिप्रमायगतन्यूनत्वाधिकत्वयोरर्थान्तरन्यासे उत्प्रेकितार्थसमर्थने चानुचितार्थत्वम्। क्रमेण यथा -- (३४) 'प्रथ्नामि काव्यशशिनं विततार्थरश्मिम्।' प्रतिपादितदिशव सकलमनौचित्य रसमङ्गकारणं सुकविभि। प्रयरनेन परिहार्य्यम्। यदुक्त ध्वनिकृता- अनौचित्याहते नान्यद्रसमङ्गस्य कारणम्। औचित्योपनिबन्धस्तु रसस्योपनिषद् परा॥ अनौचित्यस्य न केवलं रसापकषकत्वं दूषकताबीजम्, काव्यस्य प्रवृत्तिनिवृत्यु पदेशपरत्वथ्याघातकत्वमपीत्यत आह-तथासतीति। अतद्रपेण वर्णने सतीत्यर्थः। असत्यता प्रतिभासेन मिथ्यात्वज्ञानेन विनेयानां धर्मादिजिज्ञासूनाम्। उग्मुखीकारा- सम्मव: काव्याध्ययनप्रवृश्यसम्भवः, एवञ्र रसप्रतीतिरेव न स्यादिति भाव:। एते्षा परिश्यागं विना, समाधानासम्भवाद्यमपि नित्य एव दोषः। नन्वर्थानौचित्यं दोषः प्रङ्. तिविपय्यय एवेति चेन्मैवम् प्रकृतिविपयर्ययभिन्नस्थल एवैतस्यावताराङ्गीकाराद्। तश्य च प्रकृतीनां वपरीत्यमात्रमूलकत्वात्। वस्तुतस्तु सर्वेऽप्यमी दोषा अनौचित्यमूज- निबन्धना एवेश्यवधेयम्। (३२) ननु सरस्वतीकण्ठाभरणे भोजराजादिभि :- इस्यादिना परम्परया काव्यात्मभूतरसापकर्षकत्वेन केषाश्िदकङ्कारदोषाणामप्युप- व्यासात् प्रधानती दोषाणां षड्विधित्वसम्भवार्कथ "ते पुनः पञ्चधा मसाः" इतिपञ्ञ विघत्वमात्रमित्याशङ्कय यथायथमेतेष्वन्तर्माव्यास्ति इत्याह-रम्य हति। निरुक्तकाव्य- दोषेम्य इत्यर्थः । पृथगमिस्जानाम्। नैव सम्भव इति "अथ ते कथ पृथगुच्येरन्" इति शेषः। तथाचोकदोपेष्वेव होनोपमादीनामन्तर्भावसम्भवात् तथार्वेन षड्विधत्वकल्पन गौरवान्नेहोपन्यस्तमितिभावः। (३३) कारिकोक्तम् 'एभ्यः इति पदंविषृगोति-एम्य इति। अथ सरस्वतीकण्ठा भरणो कालक्कारदोषाणां स्वोक्तदोषेष्वन्लर्भाव प्रकारसुपपाद्यितुमाह-तथादीति। उपमा. यामू उपमालङ्कारे, असादश्ये साधारगधर्माप्रसिद्धया सादश्यशून्यत्वे, असम्भवे तथावि धोपमानप्रसिदधय मावे च' तथा तन्नेवोपमालङ्कारे उपमानस्य येन सादश्यमनुमीयते तस्य जातिगतन्यू वत्वे प्रमाणगतन्यूनत्वे जातिग ताधिकरवे प्रमाणगताधिकरवे च अनुचितार्थ स्वमनुचितार्थत्वदोष: च पुनः अर्थान्तरन्यासे तद्ार्येSलङारे उत्प्रेक्षितार्थस्य समर्थनम् अयु कत्वेऽपि यथाकथञ्चित् यत्र युक्कवत्सम्भावनं तत्र अनुचितार्थतवमेव दोष: परय्यंद स्यतीत्यथः। तथासति अलद्दशोपमाद्यलङ्कारदोपाणां स्वीकरणं व्यर्थमेवेत्याशयः। (३४) तत्रोपमायामसा दृश्ये अनुचितार्थत्व मुदाहरणेन दशयति-ग्रथ्नामीति। वितता: प्रथिता अर्थरश्मयः किरणा इव यस्य तं तथोक्तम्, काव्य शशीन तं तथोक्तम्, ग्रथ्वामि मानुपूर्व्या निवेशयामीत्यर्थः। अत्रायमाशयः-काव्यं शशीवेत्युपमि जसमास: न तु "काव्यमेव शश्ञी'तिरूपकस मासोड्यम्, रूपकस्यापि साहश्यमूल रतया

७५० साहित्यद्पण :- [सप्तमपरिच्छेदे-

(३५) 'प्रज्वलज्जलघारावन्निपतन्ति शरास्तव।' (२६) 'चएडाल इव राजाऽसौ संभ्रामेऽघिकसाह्सः।' (३७) 'कर्परखएड इव राजति चन्द्रविम्बम्।' (३८) 'हरवन्नील कएठोडयं विराजति शिखावलः।' तत्राप्ययं दोषो भवितुं शक्यते "अ्रथ्नामि" इतिबाधकोपस्थानात्, एवञ् "नचात्र रूप- कलम्भवोऽपीति वाच्यम, तस्यापि सादवयमूलकत्वेन तव्रापि तद्दोषतादवस्थ्यात्" इति साधारणधर्मो न प्रसिद्धा,यद्यपि काध्यकशिनोशाह्लादकश्वरूपैकधमंख्यास्ति सम्भवस्तथा व्यर्थरश्सयोनंताइशो धर्मःसम्भवतीतिसाधम्यं प्रतीत्यभावेनासादश्यरूपमनुचितारथश्वम्। (३६) उपमार्यां तादृशोपमानपदार्थासम्भवे अनुचितार्थत्वमुदाहरति-प्रज्ज्वलदिति। 'तैश्छिना रिपवस्तत्र सघः प्राणांश्र तत्यजुः इति मद्रचितोतरार्ज्म्। प्र्ज्वलम्त्योडमी जलघारास्ताभिस्तुश्यम्। अन्र वह्निकर्म्मणः प्रज्ज्वलनस्य जलेष्वसम्भवात् तद्विशिष्टतया तद्वाराणामप्यस म्भव इत्युपमानपदार्थासम्भवादुपमायामनुचितार्थत्वम्। नश्वन्राभूतोपमा स्यादितिचेत् ? मैवम्, सम्भावनयाऽपि यत्रोपमानप्रसिद्धिस्तत्रै धाभूतोप मात्वात्। यथा- सर्वं पद्मप्रभासार: समाहत इव क्वचित्। त्वदाननं विभातीति तामभूतोपर्मा विदुः॥ हत्यन्न दण्डिना क्वचित् पदेन स्ष्टविधे: क्रचित् सवंपद्मप्रभाहरणसम्भावना प्रदर्श्यं ताडशोपमानेनाडभूतोपमा प्रदर्शिता। अतएव "वालप्रवालविठपप्रभवा लतेव" हृश्य- त्रापि वटादिविटपे लतादर्शनात् प्रवालविटपे लतां सम्भाव्य तदुपमा कृता। प्रकृते तु जले ज्वलनस्य सर्वधा बाधात् प्रज्जवलज्जलघाराया: सम्भावनाशक्यत्वात्। (३६) उपमाया सुपमानस्य जातिगतन्यूनत्वे अनुचितार्थंत्वमाह-चण्डाल हति। 'यत्र भीता: पलायन्ते त्रियन्ते वा विपक्षिणः ।' इति मद्रचितोत्तरार्द्वम्। चण्डालो हिस्ाघमः। अधिकं साइसं दुष्करकर्म यस्य स तथोक्त:। अन्न राजरूपोपमेयभृतक्षत्रियजात्यपेक्षया चाण्डालरूपोपमानजातेर्न्यूनत्वेन दुष्कर कर्म का रिस्व मतिनी चत्वञ्जोपमेयस्य व्यक्षयतीत्यनुचितार्थश्वम्। (३७) उपमाया सुपमान्य प्रमाणगतन्यूनत्ये अनुचितार्थतवं दर्शयति-कर्पूरेति। शुभ्रांशुजालप्रसरेण दिवाकरोत्थं तापं प्रशाम्य सुखमत्यधिक प्रथच्छ- न्क्षत्रमण्डलविशोभितमन्तरिक्षे कपूरखण्ड इव राजति चन्दविम्बम्।। अन्रोपमेयभूत चन्द्रविम्बप्रमाणापेक्षया उपमानभृतकर्पूरखण्डप्रमाणगतन्यूनत्वं चन्द्र (३८) उपमायामुपमानस्य जातिगताधिक्ये अनुचित।त्वं दर्शयति-हरवदिति। 'वाहनः कार्तिकेयस्य नृत्यकर्मविचक्षयः। इति मत्पूरितपूर्वार्द्धम्।

विराजति शोभत। हरवत् महादेववत्तुल्यम्, नील: कण्ठो यस्य स नीलकण्ठ, अयं शिखावलो मयूरा, अन्रोपमेयभृतविहक्रम जातीयमयूरापेक्षया उपमानभूतदेवजातीयहरल्य जात्या अधि० कत्वं साहश्यं विश्लेषयति।

रसदोष निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:। ७५ १

(३६) 'स्तनावद्रिसमानौ ते।' (४०) 'दिवाकराद्रक्षति यो गुहासु लीनं दिवाभीतमिवान्घकारम्। तुद्रेऽपि नूनं शरयां प्रपन्ने ममत्वमुच्चैः शिरसामतीव॥' (४१) एवमादिषत् प्रेक्षितार्थस्य संभूततयैव प्रतिभासनं स्वरूपमित्यनुचितमेव तत्ससर्थनम्। (४२) यमकस्य पादत्रयगतस्याप्रयुक्त्तत्वं दोष: । यथा- (४३) 'सहसाभिजनैः स्निग्घैः सह सा कुजमन्दिरम्। उदिते रजनीनाथे सहसा याति सुन्दरी।।' (३९) उपमाया मुपमानस्य प्रमाणगताधिकत्वे अनुचितार्थत्वमुदाहरति-स्तनाविति। स्तनावद्रिसमानौ ते मुखं चन्द्रेण सन्निमः । बाहू मृणा लसडशौ पासी पल्लववत्सफुटम्।। इति मद्रचिर्ताशत्रयम्। ते तव स्तनौ अद्रिभ्यां समानौ सदशौ तद्वद्विपुलावितियावत्।

दानात् प्रमाणगताधिकत्वं पूर्ववदेव सादश्यं विश्लेषयतीत्यनुचितार्थरम्। (४०) उत्प्रेक्षाया मुस्ेस्ितार्थसमर्थने अनुचितार्थत्वमाह-दिवाकरादिति। कुमार- सम्भवे प्रथमसगें हिमालयवर्णनमिदम्। यो हिमाद्रि: दिवा दिवसे दिवाकरात् सूर्य्यांत भीतं व्रस्तमिव अतएव गुहासु कन्दरासु लीनं लुक्कायितम् अन्धकारं तमसं रक्षति ब्रायते, स अस्तीतिपूर्वेण सम्बन्धः। ननु क्षुद्रसंरक्षणमयुक्तमित्याशङ्कयार्थान्तरेण सम. थेयति-तुद्रेऽपीति। नूनं निश्चितं शरणं प्रपन्ने प्राप्ते क्षुद्धे नीचेऽपि उच्चैरुन्रतं शिरो येषां तेषां महात्मनामित्यर्थः, अतीव अध्यन्तं ममश्वं ममायमित्यभिमानो जायत इति शेष:। दिवाकरादिस्यत्र "भीन्नार्थानां अयहेतुः" इस्यनेन पञ्चमी। ममत्वमित्यत्र ममेतिवि भक्तिरूपकमाश्मीयार्थंकमव्ययम्, तस्माद्वावे ख्वप्रश्ययः। भतीवेतिनिपातसमुदायो:व्य. न्ताथे। मत्र पद्ये उपजातिश्छन्दस्तब्ललणन्तूक्तमेव प्राक्। (४१) उक्तोदाहरणे अनुचितार्थत्वं प्रदर्शयति-एवमिति। उत्प्रेक्षितार्थस्य अचेतना. बधकारत्रसिस्य असम्भूततया सम्भावनाविषये वस्तुन्यवृत्तितया प्रतिभासमानं प्रकाशनं ज्ञानमिति यावत् स्वरूपं, स्वभावः, इति हेतो: तस्य उत्प्रेक्षितार्थस्य समर्थनम् अर्था. न्तरन्यासेन दाव्य विधानं यथार्थतया प्रतिपादनमनुचितमेव असदूभूते वस्तुनि तदस म्भवादिति भावः। अतएवोक्तोदाहरणे अनुचितार्थंदोष इत्यभिप्रायः। (४२) यमकालक्वारस्य पादत्रयवृत्तित्वेऽप्रयुक्त्वेऽतर्भाव मुपपाद्यति-यमकस्ये श्यादिना। यमकश्य तदाख्यशब्दालङ्कारस्य पादत्रयमात्रवृत्तित्वसय अप्रयुक्तरवं नाम दोषः । "यमकं तु विधातव्यं न कदाचिदपि त्रिपात्' इश्युक्तनयेन यमकस्य पादन्रयवृत्तित्वे प्रयोगानर्हख्वेन कविभिर्नाद्रियत इति तत्त्वम् (४३) सहसेति। सा सुन्दरी नायिका रजनीनाथे निशाकरे उदिते उदयं प्राप्ते सति स्निग्धैशत्मानं प्रति स्नेहतत्परैः अभिजनेः सह र्वकुलालङ्कारैःसह सखीजनैः सहेत्यथः "अवेदभिजन: ख्यातौ जनभूम्यां कुलध्वजे" इति मेदिनी। इसेन हास्येन सहेति सहसा रमयमाना सततीतिभावा, सहसाऽविच्ार्य्यं वेगेन वा

७५२ साहित्यदर्पण :- [संजमपरिण्छेदे-

(४४) उत्प्रेक्षायां यथाशव्दस्योत्प्रक्षाद्योतकत्वेडवा वकत्वम्। यथा- (४५) 'एष मूर्तो यथा ध्मः च्ितिपो रक्षति च्तितिम्।' (४६) एवमनुआासे वृत्तिविरुद्धत्य प्रतिकूलवर्यात्वम्। यथा- (४७) 'ओवट्टइ उल्लट्टइ-' इत्यादौ। (४८) उपमायां च साधारयधर्मस्याधिकन्यूनत्वयोरधिकपदत्वं न्यूनपदतवं च। क्रमेमोदाहरपाम्- (४६) 'नयनज्योतिषा भाति शंभुर्भूतिसितधुतिः । विद्युतेव शरन्मेघो नीलवारिदखएडधृक।' कुअमन्दिर लतादिपिहितस्थानरूपं गृहं याति गच्छति। अत्र तृतीयपादे सहसेति पदासत्वेन यमकाभावात् एवंविघत्रिपादगतयमकस्य मकं तु इत्यादिना शाखनिषेधेन तत्प्रयोगानर्हत्वादप्रयुका्वं दोषः। (४४) उत्प्रेक्षणाबोघके नापि यथाशब्देन यद्याप्रेक्षयं तदाऽवाचकत्वस्येव सम्भव हत्यु. पपाद्यति-उत्प्रक्षायामिति। उत्प्रेक्षायां तदाख्येडलङ्कारे। यथाशबदस्य सादश्यमात्र- व्यक्षकस्य यथेति निपातशब्दल्येश्यर्थः । अवाचकत्वमिति। यथाशब्दस्य सादृश्यमात्राभि धायकत्वेन ध्रुवमिवादिशब्दवत् सम्भावनार्थाभिधायकत्वामावादित्याशयः। (४९) उदाहरति-एष इति। 'हमाः प्रजा ममैवेति मन्वानो विजितेन्द्रियः। इति मद्रचितपूर्वार्द्धम्। क्षितिपो राजा। क्षिति पृथिवीम्। मूर्तो उतशरीरः। यथा ध्रुवम्। धर्मः पुण्यं तस्य मू्त्यं भावात्तदुत्प्रेक्षा न तु ध्मरूपदेवतोपमा, तदा मूर्तत्वविशेषणवैद्यर्थ्यापातात्। अन्न यथाशब्दस्य "व वा यथा तथैवेवं साम्ये" इत्यनेन साहश्यमात्रबोधकतवं न तु सम्भावनबोधकश्तम् "ध्रुवमिव नूनमवैमि शङ्के मभ्ये जाने" इश्यादीनामेव सम्भावन बोधकश्वादिति यथाशब्देन सम्भावनेSवचकर्त्व स्पष्टमेव। उक्तञ्व "सम्भावनं ध्रुवेवा. दय एव शब्दा न तु यथाशब्दोऽपि, केवलस्यास्य साधम्यमेव प्रतिपाद्यितुं पर्य्यात्त त्वात्" इति। (४६) अनुप्रासस्य वृत्तिविरुद्वस्य एवमिति। अनुप्रासस्य तन्नामकशब्दालङ्कारस्थ। वृत्तिविरुदधस्य तद्रसगतगुणव्यक्षक प्रतिकूलवर्णोपन्यासस्य, प्रतिकूलवर्णस्वं तदाख्यो दोष इत्यर्थः । (४७) उदाहरसमाह-शोवट्टर इति। प्राग्व्याख्यातमिदम् । अत्र टकारानेकविन्यासस्य प्रकृतश्ग्गारसगतगुणव्यञ्जकचकार।दि प्रतिकूलवर्गो पन्यासेन विरोधिवीर रलगतौजोगुण्यअ्षकत्वात् प्रतिकूलवर्णरवम्। (४८) उपमार्यां साधारणधमस्याधिक््यन्यूनत्वाभ्यामधिकन्यूनपदश्वे एवेति दर्श यति-उपमायामिति। किञचेति चार्थः। साधारणघर्मर्य उपमानोपमेयोभयधृत्तिसमा- नधमस्य। अधिकन्यूनत्वयोः अधिकत्वे न्यूनत्वे चेत्यथः। तथा च उपमेयेSनिर्द्दिष्टवम

नेऽनुपादानं न्यूनपदत्वमितिभावः। (४९) तत्राद्यमुदाहरति-नयनेति। भूत्या भरमना सिता स्वच्छा द्ुतिः कानति.

रसदोषनिरूपणम् ] लक्षमोविराजितः। ७५३

(५०) अत्र भगवतो नीलकराठ्वस्या प्रतिा न्च तुर्थपादोि (५१) 'कमलालिङ्गितस्तारहारहारी मुरं द्विषन्। विद्युद्विभृषितो नीलजौमूत इव राजते ।।' (७२) अत्रोपमानस्य सबलाकत्वं वाच्यम्।

भग्नप्रक्रमत्वम्। क्रमेणोदाहराम्-

यंस्य स तथोक्त, शम्भुमंहादेवा, नीलवारिदखण्डध्टक नीलमेघांशधारी शरन्मेघ: शर. र्कालीनो मेघो विद्युतेव सौदामनीव नयनज्योतिषा भाललोचनतेजसा (करणेन) भाति शोभते। (द०) दोषमुषपादयितुमाह-अरश्रेति। भगवतः शम्भो: अप्रतिपादनात् विशेषण- विषया अकथनात् चतुर्थपादः "नीलवारिदखण्डछृक" इति चतुर्थंपादः। प्रयमाशय :- अत्र शम्भुरुपमेया, शरम्मेघ उपमानम नयनज्योतिर्विदृत्,भूतिसितत्वशारदी यलब्धशुभ्रत्वयोध् समानध्मयोरस्थ्येव निहेशः, किन्तु शम्भोरुपमेयस्य नीलकण्ठ र्ानुपादाना तर्समानधमंनीलवारिदद्योश्यादेरुपादाने शरन्मेघे आधिक्यमिति। समान- धर्मं एवायं नियम: धर्मान्तरोहपादाने तु नाधिक्यम, यथान्रैव "नभो मण्डलमध्यम" इति चतुर्थपादविधाने। यद्वा द्वितीयपादे "नीलकण्ठसितद्युतिः" इति करणेडपि नाधि. कपदश्वमिति विभावनोयम्। नन्वन्र नीलकण्ठत्वस्य शम्भुविशेषणतयानुपादान्न्यूनपदश्वमपि सम्भाव्यते इति चेत् ? वक्ष्यमाणस्य उक्कानुसारिख्वनियमेन उक्ते नीलकण्ठपदाअतिपादनात्, वक्ष्यमाणो- डपि 'नीलवारिदखण्डएक" इस्यप्रतिपादनस्यैवौचित्यात् तथैव चाधिकपद्श्वस्य समु. रचसरवात्। एवमेवाग्रेडपि नाधिकपदश्वमिश्यनुसन्घेयम्। ( ५१) द्वितीयमुदाहरति-कमलेति। कमलया लक्ष्या आलडगित आश्लेषितः, तथा तारा केवलं मुक्ताभि: सुन्दरोऽसौ हारस्तेन हारी हारवानू मनोहरश्चेति वा, मुरं तन्नामकमसुरं द्विषन् "न लोकाव्ययषष्ठीखलर्थंतृनाम्" इति षष्ठी निषेधः। श्रीकृष्ण इत्यर्थ:। विद्युता सौदामिन्या विभूषितोडलङ्कृती नीलजीमूतो श्याममेघ व राजते शोभते। (२२) दोषसुपपाद्यति-अश्रेति। अत्र उदाहते पद्ये उपमानस्य नीलजीमूतश्य, वलाकया वकपक्षिपंकत्या सहेति सवलाकस्तस्य भावः, तारहोरोपमानरूपतया वकपचि- वद्वियु क्कत्वमित्यर्थः। वाच्यं कथनीयम्, किन्तु नीलजीमूतविशेषयातया तक्चोक्तमितिन्यू नपदश्वम्। "विश्युद्युतो वलकावानू राजते नीलमेघवत्" इत्युक्ते तु नोक दोष इत्यवधेयम् (५३) उपमाया मुपमानोपमेययोर्भिन्नलिङ्ग वचनकालपुरुष विध्या दिश्वदोषा भग्नप्र. क्रमश्वेऽन्त्भवन्ति न स्वतिरिक्ता इृत्युपपादयति-अस्यामिति। अस्यामेव उपमायामेव। लिद्गं पुंस्तवादि वचनम् एकवचनादि भेद: पार्थक्यम् कालो वर्त्तमानादिः। पुरुष:ः प्रथमपुरुषादि: विधिर्विधिप्रतिपादकतिह्विभक्त। आदिपदाद्विमक्यन्तराणि च। तेषां भेद: पार्थक्यमपि। तथा च यल्लि्वेन एकट्ूयादि यद्वचनेन चोपमेयोक्श्युपक्रम उपमान-

७५४ साहित्यदर्पण :- [ससमपरिच्छेदे-

(५४) 'सुघेव विमलश्रन्द्रः ।' (५५) 'ज्योत्स्ना इव सिता कीर्तिः।' (५६) 'काव्यभिख्या तयोरासीद्वजतोः शुद्धवेषयोः। हिमनिर्मुक्तयोर्योगे चित्राचन्द्रमसोरिव।।' (५७)अ्रत्र तथाभृतचित्राचन्द्रमसोः शोभा न ख्वासीत्। अपि तु सर्वदापि भवति। (५८) लतेव राजसे तन्वि !।" स्थापि तल्लिङ्रकर्वेन तह्चनेन चोकिराकाङ्गिता तथात्वानुक्तौ भग्नप्रक्रमश्वमित्य्थः एवं वर्त्तमानादिकालादिभेदस्य चाकाङ्गित रूपेणानमिधानाद्ग्रप्रकमत्वमित्यर्थः समुन्नेयः। (६४) तत्रोपमायासुपमानोपमेययोर्लिङ्गभेदे भग्नप्रकमत्वं दर्शयति-सुधेवेति। ९ ... शारदोऽमृतवर्षकः। यं दृष्टूवा हषंमापन्ाः कुमुदिन्यः सरोवरे॥ इतिमद्रचितांशत्रयम्। अन्न विमल इति साधरणो धर्मः, स च केवलमुपमेये न तूपमानेऽस्य पुंसत्वविशेषाछू, तथा च सुधेश्युपमानपदं स्त्रीलिद्टेनोपक्रम्य चन्द्र इश्युपमेयपदे व पुल्लिङ्गप्रतिपादनेन क्रमभङ्गेन साकाङ्गत्वात्तत्र च विमल इति साधारणधम्मवाचकपदस्य- "या विशेष्येषु दृश्यन्ते लिङसंख्याविभक्तयः। प्रायस्ता एव कर्त्तव्या: समानार्थे विशेषणे॥" इति नियमेन िङ्रव्यत्ययावश्यकत्वेन तदकरणाद्प्प्नकमश्वम्। (१९) उपमाया मुपमानोपमेययोवंचनभेदे भझप्रक्रमत्वं दर्शयति-ज्योर्स्ना इति। ............... कान्तिस्ते श्रीरिवाद्ता। प्रतापस्तव राजेन्द्र ! दश्यते सूर्यंसन्निमः॥ इतिमतपादत्रयम्। ज्यो्स्नाश्षन्द्रकान्तयः। "चन्द्रिका कौमुदी ज्योरहना" इत्यमरः। अत्र ज्योत्स्ना इति बहुवचनोपमानपदमुपक्रमय कीर्तिरिश्युपमेयपदे चैकवचनप्रतिपा (९६) उपमायामुपमानोपमेययो: कालभेदे भभप्रक्रमत्वं दर्शयति-कापीति। रघुवंशप्रथमसमें पुत्रलिप्सया वशिष्ठाश्रमं गच्छतो: सुदत्िणादिल्ीपयो: वर्णनेयम्। व्रजतो: गुर्वाध्रमं गच्छतोः, शुद्धवेशयोः पवित्रपरिधानयो: तथो: सुदत्तिगादिलीपयोः योगे एकत्र प्रस्थानसमये हिमनिम्मुंक्यो: हेमन्तसमयातिक्रान्तयो: चित्राचन्द्रमसोः चित्रानत्तत्रचन्द्रयोरिव काउपि विलक्षणा प्रतिपादयितुमशक्या अभिख्या शोभा, "म. मिख्या नामशोभयो:" इश्यमरः, आसीद। (६७) उक्तोदाहरणे प्रक्रमभङ्कं समर्थथितुमाह-अ्रेति। तथाभूतचित्राचन्द्रमसोर्हि- मनिम्मुं क्कयोश्चित्राचन्द्रमसोः। सर्वदापि हेमन्तसमयानन्तरं प्रतिवर्षेऽपि। एवञ्ञ आसी- दिव्य ती तकालेनोपमेयमुपक्रम्य तथाभूत चित्राचन्द्रमसोर्योगस्य प्रतिवर्षेऽव्यवश्यम्भावि (५८) उपमायामुपमानोपमेययो: पुरुषभेदे भभ्नप्रक्मत्वं दर्शयति-लतेवेति। .. सुमनस्मितहारिणी। गुज्जन्मधुकरवनातशोभितानन्ददायिनी॥ इति मद्रचितांशत्रयम्

रसदोषनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:। ८५५

(५ह) अत्र लता राजते, त्वं तु राजसे। (६०) 'चिरं जीवतु ते सूनुर्मार्कएडेयमुनिर्यथा।' (६१)अत्र मार्कण्डेयमुनिर्जीवत्येव, न खवल्वेत दस्य 'जीु्ेिेम् (६२) इह तुयत्र लिक्चवचनमैदेऽपि न साधारियाधम्मस्यान्यथाभावस्तत्न न दोष: क्रमेणोदाहरणम्- ( ६३) "मुखं चन्द्र इवाभाति।" ('९) उक्तोदाहरयो दोषं समर्थयति-अन्ेति। उतेत्युपमानपदस्य संज्ञाख्वात् "राजते" इति प्रथमपुरुषः उपक्रमितव्यः, श्वमित्युपमेयपदस्य च युष्मच्छब्दखात् "युष्मदयुपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यमः" इत्यनेन मध्यमपुरुषो विषातव्यः

(६०) उपमायामुपमानोपमेय योर्विधिभेदे भग्नप्क्मत्वमुदाहरति-चिरमिति। 'शास्त्राचाररतो धीमान् कान्स्या परमया युतः।इति मत्पूरितपादांशः। (६१) 8कोदाहरयो दोषं समथयति -- अप्रत्रे त्ि । जीवत्येवेति। अव्वस्थामादीनामष्टा- नाशिरश्जीविश्वस्य प्रसिद्धत्वादितिभावः। एतत् चिरजीविस्वम, अस्य मार्कण्डेयस्य जीवतु इत्यनेन न विधेयम्। अन्रायमभिप्राय :- "अप्राप्तप्रापयं हि विधिः"। ततश्न मार्कण्डेय मुनेश्चिरं जीविश्वस्य शास्त्रत एवोपलम्भात् तत्र तद्विधेरसम्भवात् "यथा मार्कण्डेय मुनिश्चिरं जीवति तथा ते सुनुश्चिरं जीवतु" नूनमिष्थं वाच्यम्, तथासति जीवतीश्युप- व्रम्य जीवरिवत्यस्य वाच्यतया प्रकमभङ्गाद्वप्मप्रक्रमत्वम्। तर्कवागीशस्तु विधिभेदस्योदाहरणमेवमाह- "चमूरियं दूरविमुक्तभङ्गा गङ्गेव मे योघमनुप्रयातु। ययारिसज्जाव्िभटा: प्रकामं नव्यन्त्यधर्मा इव खेदसङ्गा: ।।" अत्र गङ्गा प्रयाति, चमूः प्रयातु इति प्रक्रान्तविधिभङ्ग:। (६२) लिङ्गवचनभेरे साधारणघमस्य निर्द्िष्टरूपेणो भयत्रा नन्व्योा दोषबीजम् ।

उपमागतदोषप्रस्ताव इत्यर्थः। यत्र यस्मिन्नुदाहरणे। लिङ्गवचनभेदेऽपि लिङ्गं च वचनं चेति तयोरभेंदस्तस्मिन् उपमानोपमेयप्रतिपादकपदयोरितिशेष:, साधारणधर्म्मस्य उपमानोयमेयोभयनिष्ठधर्मप्रतिपादकपदस्य, न अन्यथाभावः, एककालोभयसम्बन्घेऽपि न स्वरूपवैषम्यम्। न दोषो भग्नप्रक्रमत्वदोषः। एवंविधस्थले सर्वसामञ्जस्येन प्रति- पतृणां वैमुख्याभावेन दोषत्वसामान्यस्यैवाग्रसङ्गात् रसापकर्षद्वारैव हि प्रतिपतणां वैमु- ख्योत्पादनेन दोषत्वस्य दर्शनादितिभावः। तथाचोक्त दण्डिनैव- न लिङ्गवचने भिन्ने न हीनाधिकतापि वा। उपमादूषणायालं यत्रोद्देगो न धीमताम् ॥ इति। (६३) लिङ्गभेदेऽपि भग्नप्रक्रमत्वस्यादोषतवं दर्शयति-मुखमिति। ·.. पाणिः पल्लववत्तव। जलजे इव नयने ते करिकुम्भोपमौ कुचौ। इति मद्रचितांशत्रयम्। ६६ सा०

साहित्यदर्पण :- [सप्मपरिच्छेदे-

दधते स्म परां शोभां तदीया विभ्रमा इव ॥" (६५) पूर्वोदाहरोषु उपमानोपमेगयोरेकस्यैव साधारणधर्म्मेणान्वयसिद्धे: प्रफरान्तस्यार्थस्य स्फुटोऽनिर्वाहः।" (६६) एवमनुप्रासे वैफल्यस्यापुष्टार्थेत्वम्। यथा- (६७) "अनुरयान्मग्रिमेखल मविरलशिज्ञा नम ्ज मज्जीरम् । अन्रोपमेयोपमानयोमुंख चन्द्रयो: कलीवपुंस्तव लिङ्गभेदेन प्रक्रमभङ्गेऽपि आभातीत्यस्य उभयत्र सम्बन्धेऽपि क्रियात्वेन स्वरूपभङ्गाभावाल् भग्नपक्रमत्वम्। ( ६४) वचनभेदेऽपि भग्नप्रक्रमत्वस्यादोषतं दर्शयति-तद्वश इति। मधुरताभृतः माधुर्य्यपूर्य: माधुर्य्यवन्तश्च, अन्याभिः स्त्रीभिर्नायिकाभिः अन्यासां नायिकानां वेशै- रित्यर्थः, असदशः अतुल्यः अतुल्याश्च, तदीयास्तन्नायिकासम्बन्धिनो विभ्रमा विलासा इव, तस्या नायिकाया: वेशो भृषणाम्बरादिधारणपरिपाटी, परामनिर्वचनीयां शोभां दघते धारयति धारयन्ति स्मच। अत्र "तद्देश" इत्यनेन सम्बन्धे असदश इत्यत्र सोपपददृश्धातो: टक्प्रत्ययान्ततवेन, मधुरताभृत इत्यत्र च क्प्रत्ययान्तत्वेन अकारान्तत्वादेकवचनम्, दघते इति च "दध धारणे" आत्मनेपदी तस्मालटः प्रथमपुरुषैकवचनम्। एवं बिभ्रमा इत्यनेन सम्बन्धे असदशो मधुरतामृत इत्युभयत्रापि क्विप् प्रत्ययान्ततवेन व्यञ्ञनान्तत्वाद्बहुवचनम्, दधते इति च "दुधान् धारणपोषणयोः" अस्माल्लटः प्रथमपुरुषबहुवचनम्_। एवञ्जोमेयोपमानयोरवंचनभेदेन प्रक्रमभङ्गेपि असददशादिपदानां स्वरूपप्रच्यवाभा- वान्न भग्नप्रक्रमत्वम्। एवमेव- "ब्रह्मणेव जगददय मयेदं सृज्यते ननु नवं किमनेन।" इत्यादौ पुरुषभेदे, "आसीतू।गङ्गाप्रवाह इव भगीरथपथप्रवृत्तः।"इत्यादौ गङ्गाप्रवाहः इदानीमपि भगीरथपथप्रधृत्तः, स तु आसीदेवेति कालभेदे वा अनुगमस्योभयथाप्युपपत्ते- र्दोषाभावात् इत्यवधेयम्। (६६) अनयोरुदाहरणयो: पूर्वोदाहरणापेक्षया वैलत्तण्यं दर्शयितुं पूर्वोदाहरणेषु भग्नप्रक्रमत्वं दर्शयति-पूर्वेति। पूर्वोदाहरणेषु "नयनज्योतिषा ...... इत्यारभ्य "मार्क- पडेयमुनिर्यथा" इत्यन्तेषूदाहरणेष्वित्यर्थः। उपमानोपमेययोर्मध्य इति शेष: एकस्यैक- तरस्योपमानस्योपमेयस्य वेति भावः। साधारणधर्म्मेण साधारणधम्मबोधकपदेन। प्रकान्तस्य पूर्वप्रतिपादितस्य स्फुटः स्पष्टोऽनिर्वाहः उपमानेनान्वयस्यानुपपत्तिः। अयो- ग्यत्वादितिभावः। लिङ्गपरिवर्ततनादिना योग्यसामानाधिकरण्योपपादने प्रथमोत्थापिता काङ्डाSविषयीकृतेन प्रकारेण पुनरनभिधानाद्दग्नप्रक्रमत्वमितिभावः। अत्रोभयान्वया भिग्नायेण प्रयुक्तस्य कतरान्वयसम्भवेऽभवन्मतयोगत्वमिति केचित्। (६६) अथानुप्रासस्य वैफल्यमपुष्टार्थत्वेऽन्तर्भावयितुमाह-एवमिति। अनुप्रासे तन्नामकालङ्कारे। वैफल्यस्यानुप्रासार्थमुपात्तस्य विशेषणवैयर्थ्यस्य। तथा च प्रकृतरसा- (६७) उदाहरएमाह-अनण्विति। सविलास गच्छन्तीं वेश्यामवलोक्य शान्तस्य पुहुषस्थोक्तिरियम। हे अरुणचरणे अरुणे रक्ेडलक्तकरज्जिततया स्वभावेन वा कोकनद

रेसदोषनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः। ७५७

· परिसरणमरुणचरो! रपरयाकमकारणं कुरुते।।" (६८) एवं समासोक्तौ साधारणविशेषएवशात्परार्थस्य प्रतीतावपि पुनस्तस्य श०्देनोपादानस्याप्रस्तुतप्रशंसा्यां व्यञ्षनयैव प्रश्तुतार्थावगतेः शब्देन तदभिधानस्य च पुनरुकतत्वम्। करमेणोदाहरगम्- (६९) 'अनुरागवन्तमपि लोचनयोर्दधतं वपुः सुखमतापकरम्। निरकासयद्रविमपेतवसुं वियदालयादपरदिग्मणिका ।।' सदशे चरणे पादौ यस्यास्तत्सम्बुद्धौ तथोक्ते अनणु नितान्तं रगन्ती शब्दं कुर्वन्ती मणीनां मेखला काज्जी यत्र तत्तथोक्तम, तथा अविरलं निरन्तरं यथा स्यात्तथा शिञ्ञानौ अव्यक्त शब्द कुर्वन्तौ मञ्जु मनोहरी मजीरौ नूपुरौ यत्र तत् तथोक्तम्। शिञ्जानमिति "शिजि अव्यक्के शब्दे" तस्माच्छानचि रूपम्, "मनोजं मज्जु मजुलम्" इत्यमरः, "मज्जी- रोडस्त्री सनूपुरः" इति रमसः, परिसरणं तव परिभ्रमणं (कर्तृ) अकारगं निरर्थक रणरणक कामचिन्तां कुरुते जनयति, निस्पृहस्य मम तवाभिलाषपूरणासम्भवादिदं रणरणकरण- मनर्थकमेवेत्याशयः। आर्य्याछन्दः, तल्लत्तणन्तूक्तमेव। अन्र वकतुः शान्तत्वेन कामोद्दीपकपरिसरएविशेषणानामनण्वादीनामपुष्टार्थत्वं केवल- मनुप्रासार्थमेव तदुपादानम, मणिमेखलादीनां मृदुरयानमेव कामोद्दीपनं जनयति न तु दीर्घं रणनमित्यत्र परिसरणं प्रति न किञ्जिदुपकुरुते। प्रकृतशान्तरसाद्यनुपकारित्वा- दपुष्टार्थत्वम्। (६८) अथ समासोक्श्यप्रस्तुतप्रशंसयो: सम्भवतो दोषस्य पुनरुक्ततायामन्तर्भाव- मुपपाद्यति-एवमिति। समासोक्तौ तदाख्यालक्कारे। साधरणमुपमानानुपयोगि यदि शेषणं तद्वशात् तदानुकूल्यात्। पराथस्य संयोगाद्यनियन्त्रितस्यार्थस्य। तस्य प्रतीय मानस्य पदार्थस्य, शब्देन तदभिधायकपदेन। एवमप्रस्तुतप्रशंसायां तदाख्यालक्कारे, व्यञ्जनयेव न तु तदतिरिक्तया वृत्या प्रस्तुतस्योपमेयस्य अर्थस्य वस्तुनः अवगतौ बोधे तामनादत्येति यावत् "षष्ठी चानादुरे" इति सप्तमी, शब्देन प्रस्तुतार्थे गृहीतशक्तिकेन पदेन, तस्य प्रस्तुतार्थस्याभिधानं तस्य तथोक्तस्य। श्रयमाशयः-प्राकरणिककथनेनाS. प्रकरणिकव्यज्ञनं समासोक्ति:, अप्राकरणिककथनेन प्राकरणिकव्यअञनमप्रस्तुतप्रशंसा। अस्मिन्लङ्कारह्येऽप्राकरणिकप्राकरणिकार्थयो: व्यङ्गयतवेऽपि शब्देन तदुपादानेऽनयो: पुनरुक्तत्वे एवान्तर्भावः। (६६) तत्र समासोक्तौ पुनरुक्तत्वमुदाहरति-अनुरागेति। शिशुपालवधनवमसरगें सूर्य्यास्तिवर्णनमिदम्। अपरा पश्चिमाऽसौ दिगेव गणिका वेश्या "वारसत्री। गणिका वेश्या" इत्यमरः, अनुरागो रक्तिमा प्रेम च सोडस्यास्तीति तं तादशम् अस्तमनकाली- नरक्तवर्णम्अथ च प्रेमवन्तमपि, लोचनयो: सुखं सुखयतीति सुखम्र, शान्तत्वाद्रमगी- यत्वाद्वा सुखजनकमितिभावः, अतापकरं सन्तापाजनकनक वपुः शरीर दधतं धारयन्तम्, अपेता नष्टा वसवो रश्मयो यस्य, अपेतं वसु धनं यस्य वा तं निर्धनं वा "देवभेदे नले रश्मौ वसू रत्ने धने वसु" इत्यमरः, रवि सूर्य्यं कामिनं वा, वियदाकाशमेवालयो गृह तस्मात्, यद्ा-वियद्वदाकाशवत् (शून्यो जनसञ्चाररहित अत एव सम्भोगार्हः) आल- यस्तस्मात, निरकासयत् द्वीपान्तरं आपितवती वहिष्कृतवती च। धनाभिलाषिणी

७५६ साहित्य दर्पण :- [सप्तमपरिच्छेदे-

( ७०) अ्रन्नापरदिगित्यैतावतैव तस्या गणिकात्वं प्रतीयते। (७१) 'शरराहूतेषु विहङ्गमेषु मशको नायान्पुरो वार्यते। मध्ये वा धुरि वा वसंस्तृयामणिर्घत्ते मणीनां धुरम्। खद्योतोऽपि न कम्पते प्रचलितुं मध्येऽपि तेजस्विनां विक्सामान्यमचेतसं प्रभुमिवानामृष्टतत्वान्तरम्।2 (७२) अत्राचेतसः प्रभोरभिधानमनुचितम्। वेश्या निर्गुणमपि धनिनं भजन्ति, धनमादाय तमेव परित्यजन्ति हठाश् गृहान्निष्का- शयन्ति चेति व्यज्जितम् । प्रमिताक्षराछन्दः "प्रमिताक्तरा सजससैरुदिता" इति तल्लत्तणात। (७०) दोषं समर्थयितुमाह-अत्रेति। इत्येतावता पदन्यासेनेति शेषः। तस्या अपरदिशः। गणिकात्वं वेश्यास्वरूपत्वम्। प्रतीयत इति। अयम्भाव :- अत्र श्लिष्टविशेष- एवशादनुरागवतो लोचनसुखजनकवपुष्मतो नायकस्य धनेन रहितत्वात् स्वगृहरूपा- लयाद् वेश्यया निष्काशनं व्यञ्जनया प्रतीयते। तन्न च निर्धननायकस्य यथा श्लिष्टवि शेषणमहिम्ना व्यङ्गत्वं तथा वेश्याया अपि व्यङ्गयत्वमेवोचितम्, वाच्यत्वे तु पुनरुक्तिरेव भवत्यतो दोष इति भाव:। (७१) अप्रस्तुतप्रशंसायां पुनरुक्ति दशयति-प्राहूतेष्विति। भट्टोल्लकशतकस्थप- धमिदम्। राजमण्डलेषु कृताह्वानेषु तत्र कदाचिद्ग्रे कदादिच्च मध्ये कोऽपि चुद्रभूस्वामी समागतस्तन्निन्दार्थमुक्तिरियम्। विहायसा आकाशमार्गेण गच्छन्ति ये ते विहङ्गमाः हंसकोकिलादयः विहायसुपपदाद्गमेः खचि विहायसो विहादेशे खचो डित्वविकल्पे मुमि कृते रूपम्। तेषु आहूतेषु कृताह्वानेवु सरिस्वित्यर्थः, विहङ्गम्मन्यो मशकोऽपि मक्षिका- पेक्याऽप्यतिक्षुद्रः कीटविशेषोऽपि पुरोऽग्रत एव आयान् आगच्छन् सन् न केनापि वा- य्यते निषिध्यते। तृणामणि: तृप्रायोमणि: तृणानां वा मखिराकर्षकतया रत्नभूतः प्रस्तर- विशेष: यथा लोहस्याकर्षको लोहमणिरित्यभिधीयते तथैव तृणानामाकर्षकस्तृणामणि रिति ज्ञेयम्, मणीनां वास्तविकरत्नानां मरकतादीनाँ मध्ये वा धुरि अग्रे वा वसन् तिष्ठन् धुरं मणीनामेव भारं धत्ते धारयति सो हिन केनाऽपि निःसाय्यंत इति भावः। तथा तेजस्विनामपि प्रतापशालिनामपि चन्द्रतारादीनामित्यर्थः, मध्ये खद्योतो ज्योतिरिङ्ग- णनामकीटविशेषोऽपि प्रचलितुं गन्तु न प्रकम्पते न त्रस्यति। तेजस्वित्वेन भेदाभावात् किं पुनस्तन्मध्ये गमने भयमिति निःशङ्कं तथा प्रतिपद्यत इति भावः। [अतएव नामृषट नालोचितं तत्त्वान्तरं स्वरूपतारतम्यं येन तं तथोक्तम, प्रभं पुद्रभूस्वामिनमिव अचेतसं सदसद्विवेचनारूपचेतनारहितं सामान्यं समानधर्मश्वं क्षुद्धं मशकादिकमित्यर्थः घिक् सदसद्विवेचनारूपचेतनारहितत्वादेव निन्दाभीत्यर्थः। (७२) उक्तोदाहरणे दोषमुपपादयति-त्त्रेति। अचेतसः सदसद्विवेचनारूपचेतना रहितस्य। अभिधानं सदसद्विवेचनारूपचेतनत्वेन कीर्तनम्। अनुचितमिति। अप्राकर- सिकानां मशकादीनामभिधानवशादेव क्षुद्रतया अचेतसः प्रभो: व्यञ्ञनया प्रतीतेरिति भाव:। अत एवात्र व्यअनया बोधितस्यापि पुनः शब्देन तदभिधानातपुरुक्तवम्।

दोषगुणत्व निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:।

(७३) एवमनुप्रासे प्रसिद्धथभावस्य ख्यातविरुद्धत्वम्। यथा- (७४ 'चक्राधिष्ठितता चक्री गोत्नं गोत्रभिदुच्छ्रितम्। वृषं वृषभकेतुश्च प्रायच्छदस्य भूभुजः ।' (७५) उक्तदोषायां च कचिददोषत्वं क्वचिद्गुयात्वमित्याह- (७६) वक्तरि क्रोधसंयुक्त तथा वाच्ये समुद्धते। रौद्रादौ तु रसे उत्यन्तं दुशश्रवत्वं गुणे भवेत् ॥ १६॥ (७७) एषु चास्वादस्व रूपविशेषात्मकतया मुख्यगुणाप्रकर्षोपकारित्वाद्गुया इति व्यपदेशो भाक्तः। क्रमेय यथा- (७३) अनुप्रासे प्रसिद्धयभावस्य ख्यातविरुद्धतायामन्तर्भावं दर्शयति-एवमिति। प्रसिद्धयभावस्य अनुप्रासितपदार्थयोविवत्तितेऽवये लोकतः शास्त्रतो वा ख्यातिविरहस्य अन्नाऽप्यनुप्रासपदं शब्दालङ्कारमात्रोपलत्तणम्। ( ७४) उदाहरति-चक्राधिष्ठततामिति। यस्य भूभुजो राज्ञः चक्रं सुदर्शनमस्या स्तीति चक्री विष्णुरित्यर्थः, चक्रे राज्यचक्रेऽधिष्ठितस्तस्य भावः तत्ता तां मण्डलाधिका- रित्वमित्यर्थः गोन्रं पर्वंतं भिनत्ति कुलिशेनेति गोत्रभृदिन्द्रः "गोत्रः शैले गोत्रं कुला- ख्ययोः" इति मेदिनी, उच्छ्रितमुन्नतम्, गोत्रं कुलम्, धृषभः केतुर्ध्वजो यस्य स तादृशो महेश्वर इ्यर्थ:, "केतुर्ना रुक् पताकाविग्रहोत्पातेषु लक्षणे" इति मेदिनी। वृषं धम्ममू, प्रायच्छत् प्रदत्तवान्। अत्र चक्र प्रभृतिपदानि केवलमनुप्रासानुरोधेनैव प्रतिपादितानि, न तु विष्णोश्चक्र- वर्त्तित्वदानम्, इन्द्रस्योन्नतकुलदानम्, शिवस्य धर्म्मदानम्, पुराणेतिहासादिषु वा प्रसिद्धमिति ख्यातिविरुद्धत्वम्। (७) निरुक्दोषाणां क्वचिदनित्यत्वमुपपाद्यितु प्रतिप्रसवं दर्शयति-उक्तदोषा गामिति। उक्तदोषाणं दुःश्रवत्वादीनाञ्च मध्ये केषाञ्चिदित्यर्थः । क्वचिदिति। यत्र करिंमश्चिद्वक्त्रादिवैशिष्ट्ये रसादीनामपकर्षकत्वं प्रकर्षकत्वं च नास्ति तत्र अदोषत्वं दोषत्वगुणत्वोभयशून्यत्वमित्यर्थः। यत्र च तादृशे रसादीनामपकर्षकत्वं नास्ति प्रश्युत प्रकर्ष कत्वमेव तत्र गुणत्वमित्यर्थः। (७६) तत्र दोषोद्देशक्रमेण यथासम्भवं तान् दर्शयति-वत्तरीति। वक्तरि क्रोध- संयुक्ते कुपिते सति तस्य तस्य पदस्य वाक्यस्य वा दुःश्रवत्वं क्रोधोऽत्र रौद्ररसताम- नापद्यमानो विवत्तितः तस्य पृथगुक्तत्वात्। वाच्यप्रतिपाद्येऽर्थे समुद्धते प्रचण्डे भीषणे सतीति यावत् तदूर्णनात्मकस्य पदस्य वाक्यस्य वा दुःश्रवत्व रौद्रादिरसरहितेऽपि गुणो भवेत्। किन्त्वथें स्विति। रौद्रादौ रसे आदिना बीर-वीभत्स-भयानकानां परिग्रहः, तत्प्रतिपादकवाक्यगतं दुःश्रत्वम् अत्यन्तमेव गुणो भवेदित्यर्थः । (७७) ननु माधुयर्यादय एव गुणास्तत्कथ दुःश्रवत्वादेर्गुएत्मत आह-एषु चेति। यद्वा-गुणानां रसधर्म्मत्वं त्रिविधत्वं च वच्यति दुःश्रवत्वादीनां शब्दधृत्तित्वेन तदुभ- याभावास्कथं गुणत्वमत आह-एषु चेति। एषु गुरतया वित्रियमाणेषु दुःश्रवत्वादिषु दोषेषु। आस्वाद्यन्त इत्यास्वादा रसभावाद्यस्तेषां स्वरूपविशेषः साधर्म्यंविशेष आत्मा येषां मुख्यगुणनां तेषां भावस्तत्ता तया, मुख्यगुणा माघुर्य्यादयस्तैः कृतो यः प्रकर्षो

७६० साहित्यदर्पण :- [सप्मपरिच्छेदे-

(७८) 'तद्विच्छेदकृशस्य कठलुठितप्रायास्य मे निर्दयं क्ररः पश्चशरः शरैरतिशितैर्भिन्दन्मनो निर्भरम्। शंभोरभूंतकृपाविधेयमनसः प्रोद्दामनेत्रानल ज्वालाजालकरालितः पुनरसावास्तां समस्तात्मना ।।' (७६) अत्र शृज्वारे कुपितो वक्ता ।

द्वूता म्भ:क्षोददम्भातप्रसभमभिनभःक्षिप्र नक्षत्रलक्षम्।

रसाद्युस्कर्षस्तमुपकरोतीति तस्य भावस्त्त्वं तस्मात्, गुण इति व्यपदेशः संज्ञा भातो गौणः । श्रत्रेदम्बोध्यम्-काव्यस्यात्मा रसस्तदपकर्षकरवाभावे दुःश्रवरवादेरदुष्टावमात्रम्, अनपकर्षकतवे सति प्रकर्षकर्वे पुनर्गुणत्वम्, इति भाक्तमेतत्, साक्षाद्गुणत्वस्य रस- धर्म्मभूतेषु माधुर्य्यादिष्वेवोपलम्भात्। माधुय्यादयो हि साक्षाद्रसधम्मभूता, दुःश्रव- श्वाद्यस्तु परम्परासम्बन्धेन तदुपकारितयेति। - (७८) तत्र क्रोधसंयुक्ते वक्तरि दुःश्रवत्वस्य गुणतवमुदाहरति-तद्विच्छेदेति। तस्याः प्राणप्रियाया: विच्छेदेन विरहण कृशस्य, कण्ठे लुठिता निरुद्धा प्राणा यस्य तादृदशस्य मे मम मनः, अतिशितः अत्यन्तं तीक्ष्णैः शरैर्वाणैः, निर्दयं दयोरहितम्, निर्म्भरमत्यन्तं च यथास्यात्तथा भिन्दन् बिध्यन् नतु निघ्नन्, निहननानन्तरं तथाविधक्लेशस्या सम्भवात्, अत एव क्रूरः नृशंसस्वभावः असौ पञ्चशरः कन्दर्पः, पुनरपि समस्तात्मना सर्वप्रकारेण, भूतेष्वस्मादृशेषु प्राणिषु या कृपाऽनुकम्पा तस्या विधेयं वशीभूतं मनो यस्य तथोक्तस्य "विधेयो विनयग्राही वचने स्थित आश्रवः" इत्यमरः। शम्भोः शिवस्य प्रोह्ाम अत्यन्तं प्रचण्डः यन्नेत्रानलो भाललोचनवह्निस्तस्य ज्वालानां शिखानां जालेन समूहेन करालितो दग्धतवेन भीषणीकृत आस्तां भवतु। यद्यपि प्राकू शम्भोर्नेत्राझ्निना भौतिकं शरीरं दग्धम, इदानीं तस्य लिङ्गशरीरमपि दह्यतामिति भावः । शाहू लवि- क्रीडितं छन्दस्तलक्षणन्तूक्तमेव (१५८) परृ० प्राकू। (७६) दोषमुपपादयति-पत्रेति। उदाहतपद्ये इत्यर्थः। प्रियाविरहे अनङ्गं प्रति क्रोधस्य मनः तोभमात्ररूपतया वास्तविकतवाभावेनास्वाद्यमानत्वेऽपि प्राकरणिकतया प्रधानख्वेन रतेरास्वाद्यमानत्वाच्छृङ्गारत्वमेव न तु रौद्रत्वमिति ध्वनयन्नाह-शृङ्गार इति। कु पितो वक्त्रेति। तथा च वक्तरि क्रोधसंयुक्ते रौद्ररसप्राप्स्या ओजोगुणस्यावश्यंभावित्वे विकटवर्णनावश्यकत्वात्, प्रकृते तु "विच्छेद" कण्ठलुठितादौ विद्यमानश्छकारठकारादि· वर्णात्मको दुःश्रवत्वदोषः प्रत्युत गुणतामेवासादयतीति भावः। (८०) उद्धते वाच्ये दुःश्रवरवस्य गुणवमुदाहरति-मूर्द्धेति। मूर्ध्नि शिरसि व्या- धूयमाना शरीरसञ्जालनेनात्यन्तं कम्पमाना अत एव ध्वनन्ती शब्दायमोना या अमर- धुनी गङ्गा तस्या लोलं चञ्जलं यत् कल्लोलजालं महातरङ्गसमूहस्तस्मादुद्वूता उत्किषप्ता ये अम्भः तोदा: जलबिन्द्वस्तेषां दम्भात् व्याजात् अभिनमो नभसि विभक्तयर्थेऽव्य यीभाव:, प्रसभ हठातू क्षिप्तं विकीर्ण नक्षत्रलत्ष तारासमूहो यत्र तत्ताहशम। उदूध्वे

दोषगुणत्वनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:। ७६१

भ्रान्तब्रह्माएडखएडं प्रवितरतु शिवं शांभवं ताएडवं वः ।।' (८१) अत्रोद्धतताएडवं वाच्यम्। इमे पद्ये मम। (८२) रौद्रादिरसत्व एतदि्द्वतयापेक्षयापि दुश्श्रवत्वमत्यन्तं गुणः । यथा- 'उत्कृत्योह्कृत्य कृत्तिम्-' इत्यादि। (२६७ पृ.) न्यस्तः प्रत्िप्तो योऽड्टिदण्डश्चरणरूपो दण्डस्तस्य अ्रमिभरेण भ्रमणातिशयेन यो रभसो वेगस्तेनोद्यन्नुर्पद्यमानो यो नभस्वान् वायुस्तस्य प्रवेगेण भ्रानतं कुलालचक्रवत् भ्रमण- विषयतामापन्नं ब्रह्माण्डखण्डं यत्र तत्तथोक्तञ्ज, शम्भोरिदं शाम्भवं शम्भुसम्बन्धि ताण्ड- वम् उद्धतनृत्यं (कर्त्तृ) वो युष्माकं शिवं मङ्गलं (कर्म) प्रवितरतु समर्पयतु। शाहू- लविक्रीडितं छन्दरतल्लक्षणन्तूक्तं प्रागेव (१६८) पृ० ( ८१) दोषमुपपाद्यति-अन्रंति। उद्धतताण्डवमतीवभीषणनृत्यं वाच्यम् अभि- धेयविषयः। ताण्डवस्य लोकसंहारहेतुभूतत्वादुद्धतत्वम्। तथा च ताण्डवे ओजस्विनि वाच्ये ओजोगुणप्रकाशका दीर्घसमासविकटवर्णा अनुगुखाः, तत "मू्द्दंव्याधूयमानध्व- नत्" इत्यादौ विद्यमानो विकटशब्दारमको दुःश्रवत्वदोषो गुण एव पर्य्यवस्यति रसा. नुकूलत्वादिति भाव: । (८२) ननु रौद्रादौ दुःश्रवत्वस्य कुत्र गुस्वातिशय इत्याशङ्कां मनसि निधायाह- रौद्रादीति। एतद्द्वितयापेक्षया कुपितवक्त्र्युदाहरणीयोद्दतवाच्योदाहरणीयदुःश्रवत्वापे क्षया। अत्यन्तं गुरा इतति। "क्रोधादेः स्थायिरवेन रसोत्कर्षात्" इति शेषः। उत्कृत्योत्कृत्य इति व्याख्यातपूर्वमिदं पद्यम् (२६७) पृ० बीभत्सो रस इति। अतोऽत्र जुगुप्सास्था- यिकत्वादोजो गुणान्विताया रचनाया रसोत्क्षकश्वाद्दुःश्रवत्वदोषस्य गुणत्वातिशय इति भाव:। रौद्र दुःश्रवत्वं यथा- स्फुटविकट चपेटाघातनेनायमष्टौ सपदि कुलगिरीन् वा खण्डशश्चूर्णयित्वा।

अत्र क्रोधस्यास्वाद्यमानतया वक्तः क्रुद्धतया च दुःश्रवत्वस्य गुखत्वातिशयः। वीररसे यथा पूर्वोदाहृतपद्ये-"भो लङ्केश्वर ! दीयतां जनकजा" इत्यादौ "धनुज्या- बन्ध' इर्यत्र। भयानकरसे-यथा-"अशक्नुवन् सोढुमधीरलोचनः" इत्यादौ "विभ्यहिवसानि" इत्यत्र। अत्रेदम्बोध्यम्-सर्वथास्वादरहिते काव्याभासे दुःश्रवत्वादीनां न दोषत्वम्, न वा गुणसम्। धर्म्माणां दोषगुणनां तत्राप्रवेशाद्। अत एव- "शीर्ण घ्रा एाङ त्रिपाणीन् व्रणिभिरपघनैरघंघराव्यक्तघोषान् दीर्घाघ्ातानघोघैः पुनरपि घटयत्येक उल्लासयन् यः। ध्म्मांशोस्तस्य वोऽन्तर्द्विगुणघनघृण निघ्ननिर्विन्नवृत्ते- दत्तार्घा: सिद्धसब्घैविदधतु घृणयः शीघ्रमंहोविघातम्" इत्यादौ काव्यत्वाभासादेव दोषगुएत्वाभास इति।

७६२ साहित्यदर्पण :- [सप्तमपरिच्छेदे-

अत्र बीभत्सो रसः। (८३) सुरतारम्भगोष्ठयादावश्ीलत्वं तथा पुनः। तथा पुनरिति गुया एव। यथा- (८४) करिहस्तेन संबाधे प्रविश्यान्तर्विलोडिते। उपसर्पन्ध्वजः पुंसः साघनान्तर्विराजते।I' (८५) अत् हि सुरतारम्भगोष्ठयाम्। 'ताम्बूलदानविधिना विसुजेद्यस्यां ह्यथे:पदैः पिशुनयेच् रहस्यवस्तु' इति कामशास्त्रस्थितिः।

(=३) अश्लीलत्वदोषस्य प्रतिप्रसवमाह-सुरतेति। तथा सुरतस्यारम्भ उद्योग- स्तदर्थ या गोष्ठी संलापः साऽडदौ यत्र तत्र तथोके, आदिपदात शमकथाप्रभृतीनां परि ग्रहः। "गोष्ठी सभासंलापयोः" इति मेदिनी। पुनः अश्लीलत्वं गुण इति पूर्वतोऽनुधृ- त्तम्। अधमोक्तौ ग्राम्यत्वस्येव तन्र तत्र रसप्रकर्षस्यवोत्पादकत्वादितिभावः। . ( ८४) तत्र त्रिविधेष्वश्लीलेषु ब्रीड़ाव्यअ्जकस्याश्लीलस्य वाक्यगतस्य गुरत्वमु दाहरति-करिहस्तेनेति। वालिकायाः सुरतोपायस्य द्वयर्थंपदेन सूचनमिदम। तथाहि पुंसो वीरस्य, ध्वजः पताका, "ध्वजः पूर्वदिशो गृहे। शिश्ने चिह्ने पताकायां खट्वाड्के शौण्डिकेऽपि च" इति हैमः। सम्बाधे नराम्वादिभिः संकटे "सम्बाधः संकटे भगे" इति विश्वः। करिणां हस्तिनां हस्तेन शुण्डादण्डेन विलोडिते सावकाशे कृते साधनस्य सन्यस्य अन्तर्मध्ये प्रविश्य इतस्ततो गच्छन् सन् विराजते। बालिकासुरतोपायश्चापि व्यक्तो भवति । तथाहि सम्बाधे संकुचिते साधनस्य मदनमन्दिरस्य स्त्रीवराङ्गस्य योनेरियर्थः, अन्तर्मध्ये, करिहस्तेन- तर्ज्जभ्यनामिके युक्के मध्यमास्याद्वहिष्कृता। करिहस्तः समुद्दिष्टिः कामशास्त्रविशारदैः॥ इस्युक्तदिशा कठिनयोनिशैथिल्यापादकेन बहिष्कृतमध्यमाङ्गुलीकेन तर्ज्जन्यनामि कासंयोगेन, प्रविश्य विलोडिते विकासिते क्लेदिते वा उपसर्पन् गतागतं कुर्वन् पुंसः पुरुषस्य ध्वजो लिङ्गं विराजते। अत्रैतस्य ब्रीड़ाव्यक्जकाश्लीलश्वदोषस्य सहसा श्रीतुरपि सुरतोध्टीपकतया प्रकृतरस- प्रकर्षोरपादकश्वाद् गुएात्वम्। एवमन्यत्राप्युदाहरणं ज्ञेयम्। (८५) ननु रमणविषयकाश्लीलतामात्रे कवीनां कथं ह्वर्थपदोपादनमित्यत आह- अ्त्रेति। सुरतारम्भगोष्ठयां सुरतोद्योगसंलापमात्रे विषयसप्तमीयम्। द्वयर्थे: प्रकाश नीयाप्रकाशनीयार्थकैः, पदैः, रहस्यवस्तु गोपनीयमर्थम्, पिशुनयेत् व्यञ्जयेत् न पुनः स्फुटमभिदध्यादित्यर्थः । कामशास्त्रस्थितिः कामशास्त्रस्य नीतिः अतो गुणः । अत एव "हन्तुमेव प्रवृत्तस्य" इत्यादावपि ह्वयर्थपदोपादनमिति ज्ञेयम्। नचोक्त्तदिशाऽत्र प्रति- 3सव एवाभ्युपेयतामिति वाच्यम् 'यथाशु जायते पातः" इश्यनेन तत्र सुरतारम्भाभाव- स्यैव बोधितत्वाव।

दोषगुणत्व निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित: । ७६३

( ८६) आदिशब्दाच्छमकथाप्रभृतिषु बोद्धव्यम्। (=७) स्यातामदोषौ श्रलेषादौ निहतार्थाप्रयुक्तते॥१७॥ यथा- ( ८८) 'पर्वतभेदि पवित्रं जैत्रं नरकस्य बहुमतं गहनम्। हरिमिव हरिमिव हरिमिव सुरसरिदम्भ: पतत्रमत ।।' (८६) कारिकायामादिपदस्य सार्थकत्वमुपपाद्यितुमुत्थापयति-आदिशब्दादिति। अन्रापि प्रभृतिपदात् अमङ्गलाभिन्नायवद्वक्तुविंद्विष्टपात्रकथादे: परिग्रहः। तत्र शमकथास्वपि अश्लीलत्वस्य गुरात्वं यथा- 'उत्तानोच्छूनमण्डकपाटितोदरसन्निमे। क्लेदिनि स्त्रीव्णे सक्तिरकृमे: कस्य जायते॥' अन्न वैराग्योत्पादकतया जुगुष्साव्यअ्काश्लीलतवं गुण एव। वक्तुरमङ्गलाभि प्रायवदश्लीलत्वं गुणो यथा- "निर्वाणवैरदहनाः" इति। (४६३ पृ०) अत्र कुरूणां भाव्यमङ्गलकाश्लीलत्वं नटेन छद्मनो कथा चमत्कारित्वातिशयव्यअ्ञनाद् गुण एव। एवम- "सर्पक्षा मधुरगिरः प्रसाधिताशा मदोद्तारम्भाः। निपतन्ति धार्त्तराष्ट्रा: कालवशान्मेदिनीपृषठे॥" इत्यादावप्यमङ्गलव्यअकाश्लीलस्वस्य गुणात्वमूहनीयम्। विद्विष्टपात्रकथायां यथा दुर्गामाहात्म्ये सप्तसत्याम्-"केचिन्नष्टा महाहवात्"। अन्न पलायनार्थे प्रयुक्तेन नष्टपदेन विद्विष्टानामेव राचसानां मरणव्यज्ञनात्तादशामङ्गलव्यक्ष- काश्लीलत्वं गुण एव। (८७) निहतार्थरवाप्रयुक्ततवयोः प्रतिप्रसवमुपदिशति-स्यातामिति। श्लेषस्तावत् श्लेषसमासोक्याद्यलङ्कारेषु ध्वनिषु च अनेकार्थज्ञापनमात्रम्। आदिपदात् यमकादिश्च तस्मिस्तथोक्ते, निहतार्थाप्रयुक्तते निहतार्थमप्रयुक्तार्थञ्चैतौ दोषौ अदोषौ परित्यक्तदुष्ट- ताकौ स्यातां नापि दोषौ नापि गुणौ भवेतामित्यर्थः। तथाहि च तत्र तत्र तेषां दोष. स्वस्वीकारेण परिहरणीयत्वे श्लेषादिरलङ्कारो ध्वनिः तत्तदमकादिश्च प्रायेण न युज्यत एवेश्यकामेनापि तेषामदोषत्वम्, चमत्कारितान्तरोत्पादनाभावाच्च अगुणत्वमिति भावः। (८८) तत्र निहितार्थत्वाप्रयु कथ्वयोई्योरदोषत्वे श्लेषे एकमुदाहरणं दर्शयति- पर्वतभेहीति। त्रिविक्रमस्य पद्यमिंदम्। पर्वतं क्रौख्धनामकाद्रि भिनत्ति परशुरामरुपेण छेदयतीति स चा सौ पवित्रशचेति तं तथोक्तम, यद्ा पर्वतभेदीन्द्रस्तस्य पविर्वज्र तस्मा- स्त्रायते गोकुलं रक्षतीति तं तथोक्तम, नरकस्य तदाख्यस्यासुरस्य जैत्रं जयशीलम्, बहुमतं सवैराहतम, गहनं सवैंदुज्ञेयस्वरूपश्च हरि विष्णुमिव, पर्वतान् भिनत्ति पत्तकर्त- नात्तेषां हृदयं छेदयतीति पर्वतभेदी,यः पविर्वज्रः तं त्रायते स्वकरेण पालयति दधातीति यावत् स पर्वतभेदिपवित्रस्तं तथोक्तम्, "कुलिशं भिदुरं पविः इ्यमरः, जैन्रं जय- शीलम् "जैत्रस्तु जेता" इत्यमरः, नरकस्य स्वानुकम्पनीयमनुष्यमात्रस्य बहुमतं भृक्षं पूजितम्, गहनं दुर्जयज्ञ, हरिमिन्द्रमिव "यमानिलेन्द्रचन्द्रार्कविष्णुसिंहांशुवाजिषु" ६७ सा०

७६४ साहित्यदर्पण :- [सप्मपरिच्छेदे-

(८६) अभ्ेन्द्रपके पवित्रशब्दो निहतार्थः । सिंहपक्षे मतङ्गशब्दो मातङ्गा- थेऽप्रयुक्त: । (ह०) गुण: स्यादप्रतीतत्वं ज्ञत्वं चेद्क्तृवाच्ययोः। यथा- ( ६१) 'त्वामामनन्ति प्रकृति पुरुषार्थप्रवर्तिनीम्। त्वद्दर्शनमुदासीनं त्वामेव पुरुषं विदुः ।।' इस्यमरः। अस्मिन्पक्षे नरकस्येत्यन्रानुकम्पायां कन्प्रत्ययो ज्ञेयः। पर्वतस्य भेदश्छेदो गुहेतियावत् आश्रयत्वेनास्यास्तीति सोऽसौ पवित्रस्तं पविं दिशां स्वाधिष्ठितं देशमिति- यावत्, त्रायते दुर्गम्यतादिविधानेन रक्षतीति पवित्रः "दिक तु स्त्रियां दिशा दान्ती ककुव्देववधूः पविः" इति शब्दार्णवः, चण्डिकाया वाहनावात् पूतस्वभावो वा तं तथो- कम, यद्ा "मृगाणाञ् मृगेन्द्रोऽहम्" इति स्मरणारपवित्रत्वमवगन्तव्यम, नरकस्य मनुष्यमात्रस्य जैत्रं जयशीलम्, बहवो मतङ्गा हर्तिनः तान् हन्तीति तं तथोक्तं हरि- मिव सिंहमिव। अस्मिन् पत्ते नरकस्येत्यत्राल्पार्थे कप्रत्ययो जातावेकवचनञ्ज। पर्वंतान् वृत्तान् भिनत्युन्मूलयतीश्येवं शीलं तत्तादृशम् "पर्वतः पादपे पुंसि शाकमास्यप्रभेदयोः। देवमुन्यन्तरे शैले" इति मेदिनी, यद्वा पर्वंतभेदि हिमालयविदारि-गोमुखाख्यहिमालय- शिखरं भित्वा निःसृतमित्यर्थः, पवित्रं पावनम्, नरकस्य पापजन्ययातनायाः जैत्रं जय- शीलं नाशकमित्यर्थ:, बहुमतं पृथिव्यां धार्म्मिकमनुष्य र्यादतम्, गहनं दुर्विगाह्यम्, 1 पतत् भूमाववतरत् सुरसरिद् गङ्गा तस्य अम्भो जलं तथोक्तम्, भो मुमुक्षवो लोका इति शेषः, नमत प्रणमत। आरय्यान्दस्तल्लक्षरान्तूक्तं प्रागेव। (९८) अदोषत्वमुपपाद्यति -अ्रत्रेति। अत्रोदाहृतपद्ये। निहितः प्रसिद्धतया पावनरूपेणार्थेन उपस्थितौ प्रतिहतः अर्थो वज्रधारिरूपार्थो यस्य स तथोक्तः। पवित्र- शब्दस्य पूतार्थे प्रसिद्धतया पविना त्रायते इति वज्रधारिरूपे इन्द्रेऽर्थे तु निहतार्थ इत्यर्थः। अत एवास्मिन् पक्षे निहतार्थत्वदोष इत्याशयः। अप्रयुक्त इति। मतङ्गशब्दस्य मातङ्गार्थे लक्षणाया प्रसिद्धत्वेऽपि कविभिरनाडतत्वादप्रयुक्तत्वं दोष इत्याशयः। प्रकृते तु श्िष्टपदोपादानेन कवेरथंद्ूये तातथर्याददोषावितिभावः । नचात्र हरिमिवे- श्यम्राऽनवीकृतत्वं कथितपदत्वं वा दोष इति वाच्यम्, एकपदवाच्यानेकेर्षां दश्न्तानां- इवनौ यथा-"भुक्तिमुक्तिकृदेकान्त-"इश्यादौ (३६०) पृ० अत्र मुक्तिशब्दो निर्बाणे प्रसिद्ध: विरहक्लेशत्यागे तु निहतार्थं इति। (१०) अप्रतीतार्थस्य गुणत्वमुपपाद्यति-गुर इति। चेधदि वकवाच्ययोवंक्तुबो द्व्यस्य च ज्ञत्वं तत्तच्छन्दरस्य सङ्केताभिज्ञावं स्यात्, तदा प्रतीतत्वम् अप्रतीतारथध्वं नाम दोषो गुण एव स्यात्। प्रतीतिस्थगनस्य दोषबीजतया विज्ञे तदभावादितिभावः। (९१) उदाहरति-स्वामिति। कुमारसम्भवे द्वितीयसर्गें तारकासुरेण पीड़ितानां देवानां ब्रह्मस्तुतिरियम् (हे देव) पुरुषार्था धर्म्मारथकाममोच्तास्तान् प्रवर्तयति उत्पादय- तीति तां तथोकाम्, प्रकृति प्रधाम्, "प्रकृतिः पञ्ञभृतेषु प्रधाने मूलकारणे" इति यादव:, र्वां भवन्तम, सामनन्ति कथयन्ति महार्मान इति शेषा। तथा स्वामेव तहर्शिनं तां प्रकृति पश्यति साक्षित्वेनावलोकते इत्येवं शीलस्तं तादशम्, उदासीन

दोषगुणत्वनिरूपणम् ] लक्ष्मीविरांजित:। ७६५

(६२) स्वयं वापि परामर्शें -- (६३) अरप्रतीतत्वं गुणा इत्यनुषज्यते। यथा- (६४) 'युक्त: कलाभिस्तमसां विवृद्धयै क्षीयाश्र ताभिः चतये य एषाम् । शुद्धं निरालम्बपदावलम्बं तमात्मचन्द्रं परिशौलयामि ॥'

सर्वत्रासङ्ग समस्तकार्योत्पादने स्वाथत्वाभावादितिभावः, पुरुषं सर्वकतपुरुषं कूटसर्थ चितस्वरूपमित्यर्थः, विदुर्विदन्ति। तथाच श्रति :- "अजामेकां लोहितशुक्ककृष्णां वह्नीः प्रजाः सृजमानां सरूपाम्। अजो ह्योको जुषमाणोऽनुशेते" ......... इत्यादि। अत्र "सत्वरजस्तमसां साम्यावस्था प्रकृतिः" ...... नानाविधेरुपायैरुपकारिण्यनुप कारिणः पुंसः" गुणवत्यगुणस्य सतस्तस्यार्थमपार्थर्क चरति" "द्रषा रशिमात्र: शुद्धोऽपि प्रश्ययानुपश्यः" "असङ्गो हाय पुरुषः"। "क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुषः" इत्यादि प्रकृतिपुरुषयो- रभेदव्यपदेशः सांङ्ख्यमतेन, वेदान्तिमतेन तु-"प्रकृतिश्व दृष्टान्तानुपरोधात्" इत्युक्त दिशा। ब्रह्मण: प्रकृतिश्वमेवेति। अन्र च प्रकृत्यादीनामर्थानां सांङ्ख्ययोगदर्शनयोरेव प्रसि

प्रतीतत्वं प्रत्युत गुणत्वमेव। अयम्भाव :- एकदेशमात्रप्रसिद्धर्वेन तदनभिज्ञस्य वकुर्बोद्ध ध्यस्य च प्रतीत्यभावादेव अप्रतीतस्य दोषत्वं वाष्यम्, किन्धिवदानीं वकतुर्बोद्धव्यल्य चाभिज्ञतया तदर्थप्रतीतौ सत्यां कथमप्रतीतत्वं कर्थ वा तस्य दोषरं भविष्यति अपि तु कथमपि न प्रत्युत गम्भीरविषयत्या चमत्कारपोषकश्वाद्गुणत्वमेवेति। (९२) अप्रतीतार्थत्वस्य प्रकारान्तरेण प्रतिप्रसवं दशयति-स्व्रयमिति। स्वयमा- त्मना वा परामशें पर्य्योलोचने। अप्रतीतत्वं गुण इति पूर्वतोऽनुषङ्कः। तथाच अभिज्ञस्य वक्तु: स्वगतत्वेन पर्य्यालोचनेऽपि अन्नतीतार्थो गुण एवेत्यर्थः। (९३) अत्र "अप्रतीतश्वं गुणः" इत्यस्यासत्वेऽर्थो न सम्भवतीतिपूर्वकारिकातोऽनु- घृत्तमितिदर्शयति-अप्रतीतत्व मिति। सपष्टम्। (९४) उदाहरति-युक्त इति। वैदान्तनिष्ठस्योकिरियम्। य आत्मा तमसामज्ञा- नानां तत्प्रधानानामविद्याकार्य्याणामितियावत्, विवृद्धयै विशेषेण वृद्धये, कलामि: रज :- सत्वतमोगुणरूपाभिर्मायाविभूतिभिः पृथिव्यादिमिः स्वजनितांशैयुंक्तो भवति विराट्- स्वरूपेण परिणतो भवति, तथा य आत्मा एषां तमसां सतये तिरोभावाय नाशायेश्यर्थः, ताभि: कलाभि: चीगो विहीनो निर्गुवश्चेत्यर्थः भवति परब्रह्मरूपेणावतिष्ठते। चन्द्रपक्षे तु तमसामन्धकारार्णा विषृद्धये इत्यर्था ज्ञेय: यावद्रान्रितमःसत्त्वादिदमुक्तम्। कलाभि: तस्प्रकाशापादकैर्ज्योतिर्विशेषैः षोडशभागैः, क्षीणः कार्य्याक्षमत्वेन नष्ट प्रभावो भवति, पुनरेषां तमसां क्षतये नाशाय ताभि: कलाभियुंक्तश्व भवतीश्यर्थः। दिवसे हि चन्द्रः कषोणकल हव जायते, तदाचान्धकाराणामभाव इति सवंजनवेद्यम्। निराछ- म्बपदशिर:स्थाधोमुखकमलकर्णिकामध्यं तत्र स्वस्मिन् अन्यत्राकाश इत्यर्थ:, अवलम्बः आश्रयो यस्य तं तथोक्कम्, तम, आत्मा परमाश्मा चन्द्र इव तं तथोक्तम्, शुरद्धं शुभ्रप्र- काशं परिशीलयामि सवंदा चिन्तयामि। उपजातिश्छब्दस्तल्लक्षगन्तूक्त मेव।

साहित्यदर्पण :- [सप्मपरिच्छेदे-

(६५ ) कथितं न पदं पुनः ॥ १८ ॥ विहितस्यानुवाद्यर्वे विषादे विस्मये कुषि। दैभ्येऽथ लाटानुप्रासेऽनुकउपार्यां प्रसादने॥ १६॥ अर्थान्तरसंक्रमितवाच्ये हर्षेडवधारये। (६६) गुया इत्येव। यथा- 'उदेति सविता ताम्र :- ' इत्यादि। (६७) अत्र विहितानुवाद्दः । (६८) 'हन्त हन्त गतः कान्तो वसन्ते सखि नागतः ।' अत्र शरीरकभाष्यादौ स्थितानां "यस्मिन् दयौ: पृथिवी चान्तरिक्षमोतम्" "पुरुष एवेदं सर्वम्" "तदैक्षत बहुस्यां प्रजायेय" "तसमाद्वा एतस्म दाश्मनः आकाशः संभूतः" "अविनाशी वारेऽयमात्मा द्रष्टष्यः श्रोतव्यो मन्तव्यश्ष" इत्यादीनामर्थानामनभिज्ञैर न्यैःप्रतीतश्वाभावेन दोषोऽपि अभिज्ञस्य वक्तः स्वस्थ परामर्शकत्वाद्गुण एव। (९k) कथितपदत्वप्रतिप्रसवंदर्शयति-कथितमिति। किञ्चेति चार्थः। विहितस्यानु- बाद्यश्वे उद्देश्यस्य प्रतिनिद्वेश्ये, करषि क्रोधे, दैन्ये दीनतयोकौ, लाटानुप्रासे तत्संज्ञके शब्दा लद्टारे, मनुकम्पायां दयार्याँ व्यअ्ञनीयायाम्, प्रसादने प्रसन्नताSSपादने अर्थान्तरस इुमितवाच्ये तत्संज्ञके धवनौ, हषें प्रमोदे अवधारणे अयोगव्यवच्छेदेऽन्ययोगव्यवच्छेदे च। तथाच विहितानुवाद्यश्वादिष्वेकादशस्थलेषु कथितं पदं कथितपदत्वसंज्ञको दोष: पुनर्गुण एव। गुण इति पूर्वतोऽनुषज्यते। गुणत्वकारगान्तु उदाहरण, एवानुपर्द स्फुटीभविष्यति। तथा चोक्तम्-"विषादे विस्मये हषें दैभ्ये कोपेऽवचारणे। प्रसादनेऽनुकम्पार्या द्विख्तिरकं न दुष्यति ।" इति। (९६) पूर्वतोऽनुषज्ञितं गुणपदमिति दर्शर्यात-गुप इति। (९७) गुणश्वमुपपादयितुमाह-अ्रेति । विहितानुवाद उद्देश्यप्रतिनिद्वैश्यत्वम्। एवम् उदयसवितुरददशे विहितस्य ताम्रत्वस्य अस्तमयसवितुरुद्देशेनाडपि विधेयतया प्रति- निहशरपोऽनुवाद इत्यर्थः। तथा च उद्देश््यप्रतिनिद्देश्यस्थले उक्तपदप्रयोगादर्थान्तर- प्रतीश्यभावेन झटित्येव शाब्दबोधात् अविलम्बेनैव रसप्रतीतेरिश्यत्र कथितपदत्वस्य गुणत्वम्। पदान्तरेणोपादाने तु भिन्नतवेनावमासात् प्रतीतिविलम्बे दोष इति भावः। "न सोडस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमाहते" इतिन्यायेनोपस्थितशब्दस्यापि विशेष णतया भानाङ्गीकारात्। एवं-"जितेन्द्रियत्वं विनयसष्य कारयां गुणप्रकर्षो विनयादवाण्यते। गुणप्रकर्षेण जमोऽनुरज्यते जनानुरागप्रसवा हि सम्पदः॥" हत्यत्र कारणमालाSलड्कारे विहिताऽनुवाद्यश्वे कथितपदरवं गुणः। (९८) विषादमुदाहरति-इन्त इति। "हन्तहषेऽनुकम्पार्या वाक्यारम्भविषा- दयो: हत्यमरः । 'प्राप्तेऽपि विरहिप्राणनिष्काशनसमुद्यते। इति मत्पादांशः। "हम्त ! हन्त! कष्ट कष्टम, गतः परदेशमितिशेषः। वसन्ते प्रास्तेऽपीतिशेषः।

दोषगुणत्वनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:।

(६६) अत्र विषाद: । (१००) 'चित्रं चित्रमनाकाशे कथं सुमुखि ! चन्द्रमाः।' ( १) अत्र विस्मय: । (२) 'सुनयने नयने निघेहि' इति । (३ ) अ्त्र लाटानु प्रा स (४ ) 'नयने तस्यैव नयने च।' इत्यादावर्थान्तरसंक्रमितवाच्यो ध्वनिः। (५) एवमन्यत्रापि। (१९) अन्रेति। विषाद इति। अतोऽस्यातिशयव्यअ्जकत्वाद्गुणत्वमिति शेषः। तथा च हन्त हग्तेति पदद्येन कथितपदत्वदोषो विषादाधिक्यव्यज्ञनादूगुण इति भाव:। (१००) विस्मय मुदाहरति-चित्रमिति। "शोभते परिपूर्णोडयं स्वमासा दीपयन् दिशः ।" इति मद्राचितांशः। कसयापि :विदग्धस्य प्रियां प्रति तनमुखं चन्द्राभेदेन वर्ायत उक्तकिरियम्। चित्रं चित्रमाश्चय्यंमाक्षय्यंम्। आकाशाद्विरुद्धमनाकाश तत्रानाकाशे। (१) अत्रेति। विस्मयः । तथाच चित्रचित्रमितिशब्द्द्वयेन कथितपदरं विस्म-

(२) लाटानुप्रासे कथितपदश्वस्य गुणत्वमुदाहरति-सुनयने इसि। अत्र मतपू रितन्त्वेवम्- कश्याणि! पाद्युगलं शरण स्वदोयं ज्ञाय्व्ैष हन्त ! तव सव्निधिमागताऽहम्। चेतत्वं दयां न कुरुषे हतके जनेडस्मिन् शीघ्रं मनाक सुनयने ! नयने निधेहि॥ (३) अत्रेति । लाटा नुप्रा से कथितं्ा प् मुपकार कं अवतति अन्यथा तन्न्ा सम न्तरा तस्य वैचित्र्यानुद्यात्तेन "नयने नयने" इति शब्दद्वयेन वैचित्र्यविशेषद्योतनात् कथित- पदश्वं गुणः । (४) अर्थान्तरसङ क्रमितवाच्यध्वनौ कथितपदत्वस्य गुणत्वमुदाहरति-नयनै इति। अन्नापि "नयने नयने" इति शब्दद्वयेन कथितपदर्वम् अर्थान्तरसङक्रमितवाष्यध्व• निधृत्तितया चमरकारविशेषाधायकश्वाद्गुणः। (५) क्रोधादौ कथितपदत्वस्य गुशत्वमबबोधितमपि करथ नोदाहतमित्यत आह - एवमिति। अन्यन्न क्रोधादावेवमूह्यमित्यर्थः। तत्र क्रोधे यथा- यातु यातु किमनेन तिष्ठता मुञ्ज मुञ् सखि ! सादरं वचः। पामरीवदनलोलुपो युवा नैष वेत्ति कुलजाधरासवम्॥। अत्र "यातु यातु" इति पदद्येन सममिव्याहृतपदार्थस्यायोगव्यवच्छेदो लक्ष्यते क्रो. धातिशयश्ष व्यज्यतेऽतो गुख:। दैन्ये यथा- "देहि देहि नृपमेव तु चित्तमू"। अन्र देहि देहीतिपद्द्येन दानप्रयुक्तिपौनःपुन्यं

७६द साहित्यद्पण :- [सप्तमपरिच्छैदे-

(६) संदिग्धत्वं तथा व्याजस्तुतिपर्यवसायि चेतृ ॥ २० ॥ गुया इत्येव। यथा- (७) 'पृथुकार्तस्वरपात्रं भूषितनिःशेषपरिजनं देव ॥। विलसस्करेशुगहनं संप्रति सममावयोः सदनम् ।।' लक्षयति दैन्यातिशयश्च व्यज्यतेऽतः कथितपदत्वं गुणः। अनुकम्पार्या यथा- आश्रममृगोडयं नहन्तव्यो न हन्तव्य:।"

प्रसादने यथा- मातर्मांतनंमसते दहदहजढ़तां देहि बुद्धि प्रशस्ताम्। अत्रानुनयातिव्यक्जनात् कथितपद्तवं गुणः। हष यथा- कथय कथय दूत ! क्ागतो रामभद्रो नवजलदगभीरस्निग्धभव्योदितश्रीः। क्व ननु स स सुमित्रानन्दनो लक्ष्मणो वा सुविमलपरिपूणांप्रसफुरतसोमसौम्यः।। अत्र कथय कथय इतिपद्द्वयेन हर्षाधिक्यद्योतनात् कथितपदत्वं गुखः । शयोगव्यवच्छेदे यथा- 'हन्ति हन्ति रिपुं वीरः । अत्र कथितपदशवं गुणः । अन्ययोगव्यवच्छेदे यथा- तद्वव्वनाहितमतिरबहुचाटुगरभं कार्य्योनमुखः खलु जनः कृतकं ब्रवीति। तत्साधवो ननु विदृन्ति विदन्ति किन्तु कर्त्तु® वृथा प्रणयमस्य न पारयन्ति॥ अन्र "विदन्तीति द्वितीयपद साधव एव विदन्तीत्यन्ययोगव्यवच्छेदः। तन्र कथित• पदरवं गुण एव। वस्तुतस्तु विषादादिकथनं वीप्सामात्रोपलक्षणाथम्। अतएव- पीश्वा पीत्वा सुरभिमदिरामादरात्कान्तद्त्ता कण्ठं यस्य प्रसिनुरभसाद्वाहुपाशद्गयेन। वकत दन्तवर किणकलङ्काङ्कुलं कारयेन्दुं मत्तानां तु व्रजति घुणतां दातुरापत्प्रदश्वम्।। याहि याहि सुमुखि ! प्रिय धाम ब्राहि कान्तमशरीरशराधेः। बन्धुरेव विपदः प्रतिकारे सन्दधाति सुतरामुपयोगम्। इत्यादौ पीश्वा पीत्वेति याहि याहीत्यादिक कथितपदश्वमपि गुण एव। (६) सन्दिग्घत्वस्य गुणत्वमुपपादयितुमाह-सन्दिग्घरवमिति। सदिग्धत्वं नाम दोष:, तथा गुण एव। चेदू यदि व्याजस्तुतिपय्यवसायि छुलस्तुतिपरियातं स्यात्। (७) उदाहरति-प्रथुकार्त्तस्वरेति। राजानं प्रति दरिद्रस्योककिरिथम् । हे देव राजन् ! सम्प्रति यावद्ववता न दीयते तावदिति शेष:, आवयो: सदनं गृहं समं समा. नम्, खवत्तो धनलाभानन्तरं तु मद्गृहं न सममिति सम्प्रतिपदेन व्यज्यते। श्लिष्ट- विशेषयैः साम्यमेवोपपाद्यति-पृथ्वित्यादिना। राजसदनपत्ते-पृथूनि विशालानि कार्सत- स्वरस्य सुवर्शास्य पात्राणि भाजनानि यत्र तत्तथोक्कम्। "रुक्मं कार्त्तस्वरं जाम्बूनद.

दोषगुणत्वनिरूपणम ] लक्ष्मोविराजितः । ७६

(८) वैथाकरमुख्ये तु प्रतिपाद्येऽथ वक्तरि। कष्टश्वं दुःश्रवत्वं वा- गुया इत्यैव। यथा- (६) 'दीघीवेवीट्सम: कश्िद्गुयवृद्धचोरभाजनम् । क्विप्प्रत्ययनिभः कब्िद्यत्र सन्निहिते न ते।' मष्टापदोऽस्त्रियाम्" इश्यमरः। तथा भृषिता रत्नादिमिरलडकृता निःशेषा: समग्रा: परि चारकजना: सेवका यत्र तत्तथोक्तम्, तथा विलसन्तीभिः शोभमानाभिः करेणुभिः हस्तिनीमि: गहनं सक्कोण दुर्गममित्यर्थः। "करेणुगंजयोषारयां ख्रियां पुंसि मतङ्गजे" इति मेदिनी। दरिद्रसदनपक्षे तु-पृथुकानां शिशूनां "पृथुकः शावकः शिशु"" इत्यमरः, आततस्वरस्य भोज्याभावात् क्षुस्पीड़िततया कातरध्वने:, पात्रं स्थानम्, भुवि पृथिष्याम् (मृत्तिकायाम्) उषिता आसनाद्यभावात् स्थिताः निशेषा: सकलाः परिजना: परिवारजना: पुत्रकलत्रादयः यस्मिसतत्तथोक्म्। विलेषु वबयो: सोव्ण्यमि- त्यालङ्कारिकास्तेन बिलेषु गर्त्तेषु सीदन्ति अवतिष्ठन्ते ये ते विजस्का: मूषका, कुश्सायां स्वायें वा कनूप्रत्ययः, तेषां रेणुमिस्तदुच्िप्तधुषिभिः, यद्वा सन्तीति सन्तः सन्त एव सत्का विलेषु सर्का: वर्सतमाना ये रेणवस्तैगंहनम्। अथवा बिले सत् वर्त्तमानं क जलं रेणुश्च ताभ्यां गहनं सङ्कीयंमित्यर्थः। आर्य्या छन्दस्तल्लक्षणन्तूक्तं प्रागेव। अत्र पृथुकात्तंस्वरपात्रादीनि विशेषणानि "पृथूनि कार्त्तस्वरस्य पात्राणि यत्र तत्" इत्याद्य्थकानि कि वा पृथुकानामार्त्तस्वरस्य पात्रम" इश्याद्यर्थकानि इत्यादि सन्देहात् सन्दिग्घश्वदोषः । एवं सत्यप्यत्रोक्तविशेषणानां योग्यतया तत्तत्पक्षानुकूलार्थनिश्चयात् राजो व्याजस्तुतिपरय्यंवसायितया सन्दिग्त्वं गुण एव। (८) कष्ट्वदुःश्रवत्वयोः गुणत्वमुपपादयति-वैयाकरणेति। ग्याकरणमधीयते विदृन्ति वेति वैयाकरणा: तेषां मुख्यो मुखमादियंस्य तस्मिन् वैयाकरणादिके जने प्रति- पाधे बोदग्ये ओतरीत्यथः। अथवा वक्तरि, सति सप्षमीयम्, कष्ट्वं दुःश्वश्वं वा दोषो · गुण एव। वैयाकरणवं चात्र न व्याक्तरणगाढ़ज्ञानवत्वमात्रम् "सोऽडयेट्ट वेदान्" इत्यत्र तादशभट्टिकारव कुके श्रुतिकटुश्वदोषत्तानुपपत्तेः किन्तु स्वचैयाकरणत्वप्रतिपिपाद्यिषया प्रयुक्तत्वम्। तथाच वयाकरणे ओतरि नादुष गुणो वा किन्तु वैयाकरणे ओतरि तद्ट याकरणाप्रतिपिपाद्यिषया प्रयुक्तत्वमेव। ध्वनितञ्ेदं सर्वें श्रोतरीतिपदं परित्यज्यं "प्रति- पादेश इति प्रतिपादयता मूलकृतैव। एवं "वैयाकरणे वक्तरि" इत्यस्य स्वदैयाकरया त्वप्रतिपिपादयिषौ वकतरीत्यर्थः। मुख्यपदेन शुष्क-स्मान्त-तार्किकादीनां ग्रहणम्। (९) उदाहरति-दीधीति। अस्मिन् ग्रामे कीदशा जना निवसन्तीति पृष््वन्तं प्रति कस्यापि वैयाकरणस्योत्तरमिदम्। कश्चित् पुरुषः दीघीवेवीट्समः "दीधीह्दीछिदे वनयो:" 'वेवीछ्वेतिना तुल्ये" इति धातुद्वयम् इडिति मागमः तैः समस्तुल्य हत्यथः। साम्यमेवोपपादयितुमाह-गुणवृद्धयोरिति। थतो गुणस्य दयादाच्तिण्यादे: वृद्धेरम्युद यस्य च अभाजनम् अनाश्रयः। धातुपक्षे "अदेङ् गुणः" इति सूत्रपरिभाषितो गुणः, "वृद्धिरेचि" इति सूत्रपरिभाषिता वृद्धिः तयोरभाजनम् "दीघीवेवीटामू" इति सूत्रेय गुयावृद्धिनिषेधात् । यथा-मादीध्यन्, भवेव्यनमित्यन्र गुणनिषेध:, आदीध्यकः, आवीव्यक

७७० साहित्यदर पेण :- [सप्तमपरिच्छेदे-

(१०) अत्रार्थ: कष्टः । वैयाकरणश्र वक्ता। ( ११ ) एवमस्य प्रतिपाद्यत्वेऽपि। ( १२) 'अ्ररत्रास्मार्षमुपाध्यायं त्वामहं न कदाचन । ' अत्र दुःश्रवत्वम्। वैयाकरणो वाच्यः। ( १३) एवमस्य वक्तृर्वेऽपि। ग्राम्यत्वमधमोक्तिषु॥ २१॥

इश्यन्न वृद्धिनिषेध:, भवितेत्यादौ इडागमस्य गुणनिषेध इति ज्ञेयम्। नैतावती पराकाष्ठा किन्तु कश्चित पुरुषः क्विप् प्रत्ययेन निमः सडशः सर्वंतःप्राप्तलोप इत्यर्थः। क्विप्प्रत्ययोऽपि सर्वंतःप्राप्तलोपः "हलन्त्यम्" इतिसूत्रेण पकारस्य "लशक्कतद्दिते" इति ककारस्य "उ. पदेशेऽजनुनासिक" इतीकारस्य "वेरपृक्तस्य" इति वकारस्य जोपविधानादितिमावः। यत्र यस्मिन् पुरुषे सव्निहिते निकटे सति ते गुणवृद्धी अन्यस्यापि न भवतः। क्रिपूप्र श्ययेऽपि सब्निहिते परतो वर्तिनि गुणवृद्धी न भवतः "कि्डति च' इतिसूत्रेग निषेषा दितिभावः। यथा जिट् भिदिश्यादौ"पुगन्तलघूपघस्य च' इतिसूत्रप्राप्तस्य गुणास्य निषेधः मृट् इत्यत्र "मृजेधृंद्धि" रितिसूत्रप्रोश्चया वृद्धेनिषेधोऽवगन्तव्यः। (१०) गुयात्वमुपपाद्यति-परश्रंति। कष्टः साधारणपुरुषपक्षे कष्टगम्यः तत्तद्व्या करणसूत्रानुसन्धानटभ्यत्वादितिभावः। वैयाकरयश्र वक्तेति। तथाच विलम्वेनार्थप्रती तावपि वक्तुः तत्तत्सूत्राणं सततमेव स्मृत्युदिततया व्याकरणव्युस्पत्येतिशयप्रतीतेः, (११) प्रतिपाद्यश्व उदाहरणमूह्यमितिद शयितुमाह-समिति। अस्य वैयाकरणादेः प्रतिपाधतवे बोधनीयतवे। अपि उदाहाय्यमितिशेषः। अत्र वागीशा :- "आरमनेपदसंयोगि यजिफर्त्ता गुरुर्भंवान्" ( इत्यत्र) आत्मनः स्वर्गारथं यागं करो- षीत्यथं: कष्टा, (गुण एव) इत्याहुः। (१२) वैथाकरणे बोधनीयत्वे दुःश्रवश्वरस्य गुणत्वं दर्शयति-भ्त्रेति। अत्र अस्मिन् विषये। कदाचन कदाऽपि। असमार्ष (सादश्यात्) स्मृतवान्। रवत्साहाय्यमन्तरेणैव मया सर्वमुत्तरितमितिभावः। मस्मार्षमित्यत्र दुःश्रवत्वम्। ननु तर्हि स्वत्रैवं स्यादत आह-वैयाकरण इति। वाच्यो बोधनीयः। प्रकाशकारास्तु- यदा श्वामहमद्राक्षं पदविद्याविशारदम्। उपाध्यायं तदास्मार्ष समसप्रात्तं च सम्मदम ।। इत्यत्र वक्तृबोध्ययोरुमयो।पि वैषाकरणश्वेन कष्टत्वं दुःश्वत्वं च गुण इत्याहुः। (१३) वक्तृस्वे Sव्यस्योदाहारणान्तरमूद्यमित्यत आह-एवमिति अस्य वैयाकरणा देः। अपि दुःश्रवत्वं गुण ऊह्य इति शेष:। यथा भट्टिकाव्ये- "सोध्यषट षेदांसतिदशानयषट पितृनतारप्सीत् सममंसत बन्धून्। अजेष्ट षड्वगंमरंस्त नीतौ समूलघावं व्यवधीदरोंश्च।।" अत्र चैयाकरणस्य वक्तृत्वेन दुःश्रवत्वं गुयः।

दोषगुणत्वाभावनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः। ७७१

(१४) गुया इत्येव । यथा मम- ( १५) 'एसो ससहरबिम्बो दौसइ हेश्ङ्गवीणपिएडो व्व। एदे अस्ससमोहा पडन्ति आसासु दुद्धघार व् ।।' इयं विदूषकोक्तिः । ( १६) निहेंतुता तु ख्यातोऽथें दोषतां नैव गच्छति। यथा- (१७) 'संप्रति संध्यासमयश्चकद्वन्द्वानि विघटयति।' शुष्कतार्किकवकतृत्वे कष्टत्वं गुणो यथा- न्यायानुमानविगुयं कुयशसते महीपते !। हेख्वाभासवदुद्वाव्यं विदुषो याति निग्रहम्। अत्र पञ्चावयवन्यायप्रयोगे दुष्टेतुप्रयोगे वादिनिग्रहकर इत्यथः। एतदनभिज्ञानां कष्टसतदभिज्ञानां तु गुण एव एवं "साध्यं निश्चितमन्वयेन" इत्यावपि वष्वं गुण इश्य- नुसग्धेयम्। (१४) ग्राम्यत्वस्थ गुणत्वमुपपादयितुमाह-ग्राम्यत्वमिति। अधमानाम् अशिचित जनानामुक्तयसतासु। ग्राध्यत्व नाम दोषो गुण एवेत्यथः। ( १६) उदाहरति -एसो इति। एषशशघरबिम्बो दृश्यते हैयङ्गत्रीनपिण्ड हव। एते चांशुममूहा। पतन्त्याशासु दुग्धधारा इन ॥ इति संस्कृतम् । हैयङ्गवीनपिण्ड: पूर्वदिनोत्पन्नदुग्घनिष्पस्जर्ृतपिष्डा, तथा च "तत हैयङ्गवरीनं यद् ह्यो गोदोद्भवं घृतम्" इत्यमरः । अशुसमूदा: शंशघरस्यैव किरण जालाननि आशासु दिशासु 'दिशा तुः ककुभः काष्ठा आशाश्र हरितश्र ताः" हत्यमरः। आय्याच्छ मूल्लक्षणन्तूकमेव। अत्र दुग्घधाराशब्दो ग्राम्यः। तथाच विदूषकस्याघमपात्रश्वेन तत्प्रयोगे शिशोर धंस्फुटव चन मिव योग्यत्वात् कमपि कौतूलं जनयतीत्यस्य गुणत्तमित्यवगन्तव्यम्। एवं "मुग्धा दुग्घधिया" हत्यादावनुप्रासविशेषादौ च आ्रम्यत्वस्यादोषश्वमित्यवधेयम्। (१६) निरह1ताया गुणवमुपपादयितुमाह-निर्हेतुतेति। ख्यातेऽथें-लोकप्रसिद्धे- विषये निर्हेतुता नाम दोषस्तु नैव दोषतां गध्छति दुष्टतां न प्राप्नोतीत्यर्थः। चमत्कारा- तिशयाजननाद्गुणतामपि नैव गच्छतीत्यपि ज्ञेयम्। (1७) उदाहरति-सम्प्रतीति सन्ध्यासमयः चक्रद्वन्द्वानि चक्रवाकपत्तियुगलानि- विघटयति परस्परं वियोजयति। अत्र सन्ध्यासमयस्य सपतनीक-चक्रवाकपक्षिणं पररपरवियोजकत्वं लोकप्रसिद्ध मिति तत्र हेतवपेचाया अभावान्न निर्हतुतादोष इति ज्ञेयम्। एवमेव- चन्द्रं गता पद्मगुणान्न भुङ्क्े पद्माश्रिता चान्द्रमसीमभिख्याम्। उमामुखं तु प्रतिपद्य लोला द्विसंश्रयां प्रीतिमवाप लक्ष्मी:।। अन्न रात्रौ चन्द्रगताया लच्या: पद्मगुणानुपभोगे पद्मसंकोचो हेतु:, दिवा च पद्मा- शविताया लचम्याश्चाद्रगुणानुपभोगे चन्द्रस्य निष्पराभत्वं हेतु:, ते च लोकेऽतिप्रसिदेरेवा हर सा

७७२ साहित्य दर्पण :- [सस्तमपरिच्छेदे-

(१८) कवीनां सभये ख्यातो गुणः ख्यातविरुद्धता॥ २२ ॥ (१६) कविसमयख्यातानि च- (२०) मालिन्यं व्योम्ति पापे, यशसि धवलता वर्ण्यंते हासकीत्यों: रक्तौ च क्रोधरागौ, सरिदुदधिगतं पङ्कजेन्दीवरादि। तोथाधारेडखिलेऽपि प्रसरति च मरालादिक: पत्तिसङ्वो ज्योत्स्ना पेया चकोरैरजलधरसमये मानसं यान्ति हंसा: २३ (२१) पादाघातादशोको विककसति बकुलो योषितामास्यमधै- र्यूनामङ्गेषु हारा:, स्फुटति च हृदयं विप्रयोगस्य तापैः। मौर्वी रोलम्बमाला धनुरथ विशिखा: कौसुमा: पुष्पकेतो- र्भिन्नं स्यादस्य बाणैर्युवजनहृदयं स्त्रीकटाक्षेण तद्वत्॥२४।। वगम्येते इति न तदुपादानापेक्षेति न निहेंतुतादोष: इत्याद्यूह्यम्। (१८ ) ख्यातिविरुद्धताया गुणत्वमुपपादयितुमाह-कवीनामिति। ख्याते प्रसिद्धे कवीनां समये सम्प्रदाये ख्यातिविरुद्धता नाम प्रागुक्तदोषो गुण एव स्यात। (१8) ननु कानि कविसमयख्यातानीत्याशङ्कायामाह-कविसमयेति। प्रतिपाद्यन्ते इति शेष:। (२०) दर्शयति-मालिन्यमिति। निराकारतया सामान्यत एव रुपरहितेऽपि व्योग्नि आकाशे पापेडधम्में च मालिन्यं मलिनता कृष्णवर्णत्वमिति यावत् वर्ण्यंते कविभिरितिशेष:। एवंविधवर्णानमेव कविसमय इश्याशयः। एवमुत्तरत्रापि। यशसि हासकीर्त्योंः हासे कीरतो च धवलता स्वच्छत्वं वर्ण्यते "यशः कीतिः समज्या च' इस्यमराभिधानेन यशः कीर्त््योरनर्थान्तरेऽपि "खङ्गादिप्रभवा कीत्तिविद्यादिप्रभवं यशः" इति निमित्तभेदेन भेदाऽभ्युपगमादत्र यशः कीर्त्योः पृथगुपन्यासो बोध्यः। क्रोधरागौ क्रोधोऽनुरागश्चेत्येतद्द्दयम्, रक्तौ रक्त्तवर्णो वण्येंते। पङ्कजं श्वेतकमलम्, इन्दीवरं नीलकमलं तदादि, आदिपदेन कुमुदशवालरत्नादि- कञ्ञच, सरित्सु नदीषु उदधिषु समुद्रेषु च गतं सञ्जातं वर्ण्यंते। अखिलेऽपि सर्वस्मिन् विशिष्टरवेनानिहटिंटडपि तोयाधारे जलाशये मरालो हंसस्तदादिश्चक्रवाकादि: पत्तिसङ्ठः प्रसरति सञ्चरति चेति वण्यंते। चकोरैः प्रसिद्धः पत्तिभिः ज्योत्स्नाचन्द्रकान्तिः पेया पातव्येति वर्ण्यंते। जलधरसमये वर्षाकाले हंसा मानसंतदाख्यं सरोवरविशेषं यान्ति गच्छम्तीति तथात्वेन वर्ण्यंते। (२१) पादाघातादिति। योषितां स्त्रीर्णां पादाघातात् पादहननातू अशोकम् अशोक पुष्पं विकसति स्फुटतीति वर्ण्यंते। योषिताम् आस्यमद्यैर्गण्दूषपातैमदयैः वकुलं केसर पुष्पं विकसति इति वर्ण्यते। यूनां युवतीनां यूनां च अद्गेषु कण्ठवनःस्थलेषु हारो मु- कामाला वर्ण्यन्ते। यूनां हृदयद् विप्रयोगस्य प्रियतमविश्लेषैः तापैः सन्तापैः स्फुटति विदीण भवति इति वर्ण्यंते। पुष्पकेतोः कन्दर्पस्य मौर्वी धनुषो गुणः रोलम्बमाला भ्रमरपंक्तिर्वण्यंते। 'रोलम्बो मधुपो भृङ्ग:" इति धनदः, पुष्पकेतोरेव धनुः कौसुमं कुसुममयं वर्ण्यंते। अथ पुष्पकेतोविशिखाः शरा अपि कौसुमाः पुष्पसम्बन्धिनो

कविसमयप्रसिद्धिनि० ] लक्ष्मीविराजितः। ७७३

(२२) अह्रयम्भोजं, निशायां विकसति कुमुदं, चन्द्रिका शुक्कपते मेधध्वानेषु नृत्यं भवति च शिखिनां नाथ्यशोके फलं स्यात्। न स्याजाती वसन्ते, न च कुलुमफले गन्घसारद्वुमाणा- मित्याद्युन्नेयमन्यत्कविसमय(क)गतं सत्कवीनां प्रबन्धे ।।२५।। वर्ण्यंन्ते। अस्य पुष्पकेतोः वाणैः तद्दत् तथा स्त्रीकटाक्षेण तत्पातैरितिभावः युवजनहृदय यूनां हृदयं भिन्नं स्फुटितं विदीर्णमितियावत् स्यात् तथा वर्ण्यंते इति शेषः। (२२) शह्रयम्भोजमिति। द्वयोरेव द्वुयोर्विकासदशनेऽपि अहि दिवा अम्भोजं कमलम् निशायाञ्ज कुमुदं विकसति इति वण्यंते। चन्द्रिका शुक्लपक्ष एव न तु कृष्णपत्ते इति वर्ण्यंते। अन्यत्र सम्भवेऽपि मेधध्वनिषु मेघगजितेषु सत्स्वेव शिखिनां मयूराणां नृत्यं भवतीति च वर्ण्यते। अशोके घृक्षे फलं फलसद्वावी नापि स्यात्, वसन्ते जाती मालती न स्यात् विकसितत्वेन वर्ण्यमानेतिशेषः। गन्धसारद्रुमाणं चन्दनवृक्षायां कुसुमफले चन स्याताम् सवत्र कविवर्णनायामिति शेषः। इत्यादिकविसमयख्यातमिति शेषः। उन्नेयम् समुन्नेयम्। अन्यत् कविसमय(क)गतं कवीनां सम्प्रदायनिरद्विष्ट वर्णनं सत्क (क) कंविसमया कविसम्प्रदायः। स च चतुविधा, तथा हि- "सतोऽपि चानबन्धः स्यादसतोऽपि निबन्धनम्। नियमेन निबन्धश्च विकल्पेन निबन्धनम् ।। एवं कवीना समयश्चतुर्धा परिकीत्तितः । वस्तुनः सतोऽनिबन्धनं यथा- "अयने चन्द्रिकासम्पत् पक्षयोः शुक्ककृष्णयोः। वसन्ते मालतीपुरष्प कामिदन्तेषु रक्तता।। फलपुष्पे चन्दने च फल चाशोकपादपे। दिवा विकास: कुमुदे वर्षाकाले च मलिका॥ नारीयां श्यामता पातः स्तनयोर्यच वा हिये। न वर्यायेतसतोऽप्येतान् प्रबन्धेषु कदाचन"॥ अथासतो वस्तुनो निबन्धनं यथा- "हंसे कीचाँच शुभ्रवं दाढर्य दुष्कीर्त्तिपापयोः । अञ्जलिग्राह्यताकुम्भपूर्य्यत्वं शशिदीधितेः॥ रलानि यत्र तत्रादी कमलानि नदीष्वपि। मन्दाकिन्यां जले भादिहंसाः सर्वजलाशये॥ ज्योत्सापानं चकोरायां प्रतापे रक्ततोष्णते। ध्वान्तस्य पुथ्टि्रा्यत्वं लेपन सूचिमेद्यता॥ विश्रेष: कोकयो राच्यां रक्तत्वं क्रोधरागयोः। कान्तामध्येऽप्यदृश्यत्वं समुद्रायां चतुर्थता॥ नियमेन निबन्धनं यथा- "बहुकाल स्थितस्यापि शिवचन्द्रस्य बालता। मनुष्या मौलितो वर्ण्या देवाश्चरणतस्तथा।। भूर्जत्वगहिमवत्येव मलयेष्वेव चन्दनम्। रक्तत्व रत्नबन्धूकविम्बाम्भोजविवस्वताम्।। कृष्णत्वं केशकामालिपिककाकपयोमुचाम्। सामान्यशौक्कयं छत्राम्भ: पताका पुष्पवाससाम्॥ वसन्त एव वर्ण्यं स्यात् परपुष्टस्य कूजितम्। वर्षास्वेव मथूराणां रुतं नित्य च वर्णयेत्। लब्ज।कोपायशोनाशरोषाक्रन्दास्यकृष्णताः । रागपाण्डुरता दैन्यविषपानतपोजपाः॥ दुःखद्वेषाभिचार्ष्यासहनोद्गीविकादयः। वरँनीयाजितस्यैते पराभवसमुद्भवाः॥ विकल्पेन निबन्धनं यथा- कमलासम्पदो: कृष्णहरितोर्नागसपयो:। पीतलोहितयोः स्वरयंपरागाभनिशिखादिषु॥ चन्द्रे शशैयो: कामध्वजे मकरमत्स्ययोः। दानवासुरदत्यानामैक्यमेवाभिसंहितम्।

७७४ साहित्यदर्पण :- [सपमपरिच्छेदे-

(१३) एषामुदाहरणान्याकरेषु हपष्टानि। वीनां महाकवीनां कालिदासप्रभृतीनां प्रबन्धे उन्नेयमिति पूर्वेण सम्बन्धः। तेन सौधा

तद्विपरीतत्वेन दुर्यशोदुष्कीत्यौर्मालिन्यञ्च् वर्ण्यते। तत्र दिङ्मात्रं दुर्यशसि मालिन्यमुदाहियते यथा- "अमानि तत्तेन निजा यशोयुग द्विफालबद्धाश्चिकुरा: शिर: स्थिताः।" इति। अन्ये तु- स्त्रीणां स्पर्शात्प्रियङ्गुविकसति बकुलः सीघुगण्डूषसेकात् पादाघातादशोकस्तिलक कुरवको वीक्षणालिङ्गनाभ्याम्। मन्दारो नर्मवाक्यात पटुमध्हसनाच्चम्पको वव्त्रवाता- च्चूतो गीतान्नमेर्विकसति च पुरो नर्त्तनात्कर्णिकारः॥ इत्थमाहुः। (२३) ननु क एषामुदारणानि दृष्टानीत्याशड्डायामाह-एषामिति। आकरेषु सत्क- वीनां प्रबन्धेषु। तत्र कानिचित् डिडू्मान्रं तावदुदाहियते- "कलङ्कमालिन्यमिषेण चन्द्रमा दधात्यघं पान्थबधूवधोत्हवम्"। "हनूमदाद्यैर्यशसा मया पुनः द्विषां हसैदूतपथः सितीकृतः"॥ 'नलः सितच्छत्रितकीत्तिमण्डलः'। "शोणं वीचय मुखमू"। "चुकूज कूले कलहंसमण्डली" मानसोरकाः ........ ॥

अन्यच्च- "भुवनानि निबध्नीयात्त्रीणि सप्त चतुदश। चतस्रोऽष्टी दशदिशश्रतुरः सप्त चाम्बुधीन्॥ अष्टादश स्मृता विद्याश्चतस्त्रश्च चतुददंश। ये स्थले ते जले जीवा भिन्दन्त्यर्क रणे मृताः ॥ महत्वमादौ सर्गानते सूक्षमता जगतामपि। शैलादिभिंद्यते शब्दान्नभः शतथनूपरि॥ नाम तत्तदुपाधी स्याच्छक्करो वृषवाहनः । चिह्नत्वे च वृषाङ्कोडयं ध्वजे सत्वाद् बध्वजः।। शूली न सपी गिरिशः शशी न हरिणी विधुः। इन्दुर्मोलिर्महादेवो गङ्गामौलिन तु क्वचित्। अपि च- श्वेतानि चन्द्र-शक्राश्र-शम्भु-भार्गव-नारदाः। इलीशेषाहिशक्रेमौ सिंहसौधशरद्धनाः ॥ सूरय्येन्दुकान्त-निर्म्मोक-मन्दार-द्रु-हिमादयः। हिमहासमृणालानि स्वर्गङ्मभरदाभ्रकम्॥ सिकतामृतलोधाखि गुरकैरवशकंराः। नीलानि कृष्ण-चन्द्राङ्क-व्यास-राम-धनअयाः ॥ शनिद्र पदना काली राजपट्टविदूरजम्। विषाकाशकुहूशस्रागुरुपापतमो निशाः॥ रसावद्दुतश्ङ्गारी मदता पिच्छराहवः । सीरि चीरं यमो रक्षः कण्ठः खञ्जनकेकिनोः॥ कृत्या छाया गजाङ्गारखलान्तः करणादयः । शोणनिच्छत्रधर्मश्च त्रेतारौद्ररसस्तथा॥ चकोर को किलापारावतनेत्र कपेरमुखम्। तेजः सारससमस्तं च भौमकुङ्कुमतक्षकाः॥

ब्रह्मावीररसस्वर्णंकपिद्वापररोचनाः । किज्ल्क-चक्रवाक्याच्ा इरितालमनः शिलाः॥ धूमराशि रजोलूताकरभो गृहगोधिका। कपोतमूषकौ दुर्गाकाककाठस्वरादयः॥ "हरिता: सूर्य्यंतुरगा बुधो मरकतादयः"। एवं कवीनां समयो दिङ्मात्रमिह कीतितः॥

दोषगुणत्वाभाव निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः।

(२४) धनुर्ज्यादिषु शब्देषु शब्दास्तु धनुराइयः।

यथा- (२५) 'पूरिते रोदसी ध्वानैधनुर्ज्यास्फालनोन्दवैः।' (२६) अत्र ज्याशन्देनापि गतार्थत्वे धनुःशब्देन ज्याया धनुष्यायत्तीकरयां बोध्यते। (२७) आदिशब्दात्-भाति कर्यावतंसस्ते।' सम्पत्स्यन्ते नभसि भवतो राजहंसाः सहायाः"। "तत्पादाहतिमन्तरेण भवतः पुष्पोद्गमोऽयं कुतः ?"। बकुलं विचकास योषिताम् "आमुक्तमुक्तालतमस्य वक्षः" इति माघे, "अलिपङक्ति- रनेकशस्त्वया गुणकृत्ये धनुषो नियोजिता इति कुमारसम्भवे। "तव कुसुमशरवं शीतर- श्मित्वमिन्दो:" इति शाकुन्तले। 'कुसुदान्येव शशाङ्क: सविता बोधयति पह्जान्येव। "शुक्लं हि पक्षं समुपेति चन्द्रिका" ... इत्यादि। (२४) पुनरुक्ततादोषस्यादुष्टतां प्रतिपादयितुमाह-धनुरिति। धनुरज्यादिषु शब्देषु विद्यमाना धनुरादयः शब्दास्तु आरूढ़र्वादिबोधाय आरूढ़त्वप्रतीतये धनुरादिषु योजि तत्वाद्यवगमायेश्यर्थः प्रयोक्तव्या इत्यग्रिमेण सम्बन्धः। अतः पुनरुक्तत्वमुदुष्टतां प्रतिप- धयते इति भाव:। (२९ ) उदाहरति-पूरिते इति । धनुषि आरोपिता या ज्या मौरवी तस्या आस्फालनं तदेवोद्नव उत्पत्तिस्थानं थेषां तस्माद्वोन्दवन्तीति तादशै:, रोदसी धावाभूमी "भूद्यावौ रोदस्यौ रोदसी च ते" इत्यमरः। (२६) अदोषत्वमुपपाद्यति-अत्रंति। ज्याशब्देन ज्यापदप्रयोगमान्नेणेतिभावः । गतार्थत्वे प्राप्तधनुर्गुार्थंतवे धनुष इति शेष:, धनुःशब्देनेति तृतीयेयं सहाथ, तथाच धनुःशब्देन सह प्रयुक्तेन ज्याशब्देनेत्यर्थः, । ज्याया मौर्व्याः, आयत्तीकरणं विस्तृतीकर- णम्। अयम्भाव :- "मौर्वी ज्या शिञ्जनी गुएाः" इत्यमरकोशात् ज्याशब्देनैव धनुर्गुणो- क्तावपि धनुशब्दप्रयोगो ज्यायान् आरूढृत्वप्रतीतये। तश्प्रतीतौ च वर्णनोत्कर्ष इति न पुनरुक्तत्वादिदोष इति। यत्र तु आरूढ़त्वप्रतीतिरूपं प्रयोजनं नास्ति तत्र न धनुःशब्दो- पादानम्, किन्तु केवलज्याशब्दोपादानमेव। यथा- ज्याबन्धनिष्पन्दभुजेन यस्य विनिःवसद्वक्त्रपरम्परेण। कारागृहे निर्जितवासवेन लङ्गेश्वरेणोषितमा प्रसादात् ॥ अन्नारूढ़त्वप्रतीति रूपप्रयोजनाभावाद्नुःशब्दानुपादनमिति भावः। (२७) कारिकायामादिशब्दार्थस्य सार्थकतां दर्शयति-आदिशब्दादिति। भातीति- ... .सौन्दर्य्यं परिवर्धयन्। जडवस्त्वपि क्चिल्लोके चेतनं न्यक्करोति हि॥ इति मत्पूरितांशः। अन्र स्वगुगैरिति शेष:।

७७६ साहित्य दर्पण :- [ससमपरिच्छेदे-

अरत्र कर्शास्थितत्वबोधनाय कर्णाशब्दः । एवं अवयाकुण्डलशिर: शेखरप्रमृतिः । एवं निरुपपदो मालाशब्दः पुष्पस्जमेवाभिधत्त इति स्थितावपि 'पुष्पमालावि- भाति ते।' अत्र पुष्पशब्द उत्कृष्टपुष्वृद्धये। (२८) एवं 'मुक्ताहार' इत्यत्र मुक्ताशन्देनान्यरक्षामिश्रितत्वम्। (२६) प्रयोक्तव्या: स्थिता अमी॥

ते तव कान्ताया:, कर्णेSवतंसः कर्णावतंसः कर्णे निहितस्तदलक्कारः। कर्णस्थित स्वबोधनाय कर्णस्थितवं बोधयितुम्। कर्णशब्द इति "प्रयुक्त इति स्थाने" इति शेषः। तथाच "पुंस्यु त्ंसाव तंसौ द्वो कर्णपूरेऽपि शेखरे" इत्यमरकोशात् अवतंसशब्देनैव कर्णभूषणे लब्धे कर्णास्थितत्वप्रतीतये कर्णाशब्द इत्यर्थः। ईदृशस्थले कर्णस्थित्यादिरू पाधिकार्थ प्रतिपत्यर्थं कर्णशब्द उपादीयत इति भावः। नचैवं कर्णस्थितलक्षणायामपि कर्णस्थितकर्णभूषा इति बोधनेनैव पुनरुक्तिरिति वाध्यम्, अवतंसपदस्य कर्णयोग्य- भूषार्थकत्वेन कर्णस्थितकर्णयोग्यभूषा इति पुनरुक्त्यभावात्। तथा कुण्डलशेखरशब्दा- भ्यामेव कर्णभूषएाशिरोभूषरायोर्लब्धावपि तत्र तत्र स्थितत्वबोधनाय श्रवणशिर: शब्दा· वितिभाकः। प्रभृतिपदेन नेत्राअ्जनादेर्ग्रहाम एवं मयूरकेकाकरिकलभगजघृंहिता घहे- षाशैलोपत्यकादिशन्देषु बोध्यम्। सर्वत्रलक्षणा एव स्वीकार्य्या। एवमिति। निरुपपरद निर्गतमुपपरद यस्य तथोक्त विशेषएरहित इत्यर्थः। पुष्पस्रजमेवाभिधत्ते इति। "मार्ल्यं मालास्त्रजौ मूर्ध्नि" इत्यमरेण तत्रैव भूरिप्रयोगादिति भावः । पुष्पमालेति। उत्कृष्टपुष्प- वृद्धयै इति उत्कृष्टानि यानि पुष्पाशि तेषां वृद्धिराधिक्यं तस्यै ता व्यञ्जयितुमिति यावत्। तथाच मालाशब्दो यद्यपि पुष्पस्यैव स्त्रजि शक्तस्तथापि न पुष्पपद्मपुष्टार्थ लक्षणायोत्कृष्टरवप्रतिपादनादितिभावः। ननु मालाशब्दस्य पुष्पसत्ङ्मात्रशक्तत्वमित्यसमीचीनं रत्नमालावर्णसालेत्यादिप्रयो गदर्शनादिति चेत् ? निरुपपदस्य तथात्वेन दोषाभावाद्। (२८) कारिकायां द्वितीयादिपदार्थस्य सार्थकतामुपपादयितुमाह-तृतीय एव- मिति। हारशब्देनैव "हारो मुक्तावलौ" इति विश्वकोशात्, "मुक्ता ग्रैवेयकं हारः" इति कोशाच्च मुक्तामयहारप्रतीतावपि पुनरधिकेन मुक्ताशब्देनेत्यर्थः। अन्यरत्नामि- श्रितत्वं पझ्मरागादिरत्नान्तरामिश्चितत्वं प्रत्याय्यते, तस्मात्तस्यादुष्टत्वमितिशेषः। एतेन आरूढत्वादीत्यादिशब्देन अमिश्रितत्वादिग्रहयमिति द्योतितम्। एवं मरकतशिलेत्यादौ शिलापदं विस्तीर्णत्वप्रतिपादनायेति बोध्यम्। तथाच-"सकीचकर्मारुतपूर्णरन्ध्रैः" इत्यादौ "कीचका वेणवस्ते स्युः ये स्वनत्यालिलोद्धताः" इत्यमराभिधानेन मारुतपूर्ण रन्ध्रैरित्या दिदुष्टमेवेति सूचितम्। (२8) नन्वेवं माभूतपुनरुत्ततवं दोष: सर्वत्रैवंविधतात्पर्य्यसत्वादित्याशङ्कय समा धत्ते-प्रयोक्तव्या इति। अमी पुनरुकतत्वावहाः। स्थिताः महाकाव्येषु इति शेषः। प्रयो- कव्या इति। येषां पुनरुक्तत्वावहत्वेऽपि प्रयोगो बहुधा बहुत्र दृश्यते त एव प्रयोक्तव्या नान्य इत्यर्थः ।

दोषगुणत्व निरूपणम् ] लक्षमीविराजितः।

(३०) धनुज्यादय: सत्काव्यस्थिता एव निबद्धव्याः, न त्वस्थिता जघनकाञ्ची- करकङ्कणादयः। (३१) उक्तावानन्दमग्नादे: स्यान्थ्यूनपदता गुरः। यथा-

सान्द्रस्नेहरसातिरेक विगलच्छीमन्नितम्बाम्बरा। मा मा मानद माति मामलमिति क्षामाक्षरोल्लापिनी सुप्ता किं नु मृता नु किं मनसि मे लीना विलीना नु किम्।'

(३०) उक्तार्थं विघृणोति-धनुर्ज्यादय इति। शब्दा इति शेषः। यतः सत्काव्य- स्थिता महाकाव्यनिबन्धान्तगता एव अतो निबद्धव्या उपन्यसनीयाः। नियमष्यव च्छेद्यं दर्शयति-न तिविति। अस्थिता अविद्यमाना: सत्काव्येष्विति शेषः। तथाच महा- कविप्रबन्धस्थितेष्वेव कर्णावतंसादिपदेषु उक्तप्रकारेण समर्थनम्। महाकविप्रयुक्त्ते- नान्यैः प्रयोज्यानि जघनकाञ्जीत्यादिपदानि प्रयुक्तानि पौनरुक्तयमेवावहन्ति कविभि- रप्रयुक्तत्वात्, अतो रूढितोऽनादिलक्षणायामेव प्रयोजनाभावो न दोष इति। एवञ्ञ सति "उस्तिप्तं करकङ्कराड्ट्रयमिदम्" इत्यादौ पुनरुत्तत्वदोष एवेति भावः। (३१) न्यूनपदताया गुणत्वं दर्शयितुमाह-उक्तविति। आनन्दे आनन्दप्रवाहे मग्नो निमग्नवत् स्थित आदियंत्र तस्य तथोक्तस्य, आदिपदेन शोकदुःखमसादेश्र उक्तौ न्यूनपदतानाम दोषो गुण एव स्यात्। आनन्दादिभिनिमन्नतया अन्वयिपदाभिधाने प्रमादव्यअ्ञनद्वारा आनन्दादीनामत्यन्ताधिक्यद्योतनादिति भावः। (३२ ) उदाहरति-गाढ़ेति। अमरुशतके शृङ्गाररसातिरेकसीमानं प्राप्तस्य् कस्य- चिन्नायकस्य सुरतान्ते रतिश्रमनिममां प्रेयसीमनेकधोलिख्य वितर्कोडयम्। गाढ़ा- लिङ्गनेन दृढ़परिरम्भणेन वामनीकृतौ खर्वीकृतौ कठोरत्वाद्वा किज्ञिन्नामितौ कुचौ यस्या: अनेन पीनोच्चकुचत्वं व्यञ्जितम्। 'खर्वो हस्वश्र वामनः" इत्यमरः सा चासौ प्रोद्विना अत्यन्तमङ्करिता रोमोद्रमा रोमाञ्जो यस्या: सा चेतिपरपदस्य विशेष्यत्ववि- वक्चया कर्म्मधारये पूर्वपदस्य र्पुवद्भावः। गाढ़ालिङ्गनवामनीकृतकुचयो: प्रोद्िन्नो रोमो द्वमो यस्या इति समासो नोचितः कुचे रोमोद्गमस्यासम्भवात्। तथा सान्द्रः प्रियतम- सम्बन्धेन निविड़ो यः स्नेहरसः आनन्दस्तस्यातिरेक आधिक्यं तेन विगलन्निपतत् श्रीमतः सुन्दरात् नितम्बात् कटिपश्चाद्धागात् अम्बरं वस्त्रं यस्याः सा तादृशी। हे मानद ! मानमभिमानं द्यति खण्डयति, मानं सम्मानं ददातीति वा तत्सम्बुद्धौ हे मान खण्डक ! सन्मानदायक ! च मा मां मा नैव आयासय इति शेष:। माम् अति अत्यन्तं मा पीड़य इति शेष:। अनुक्तिस्तु रसातिशयद्योतनाय। अलमेतावदेव पयर्याप्तम् इति क्षामाणि कृशानि न्यूनानि अस्फुटानि वा अक्षराणि यस्मिन् कमि तद्यथास्यात्तथा उल्लापिनी अभिभाषिणी एवंभूता प्रेयसी सुप्ता कि नु स्थिरतया वर्त्तमानत्वादिति भावः। सुप्तेत्यादयो नायकवितर्काः मृता नु किम् ? सुप्तत्वेऽपि श्वासः अस्याश्च तदभा- वादिति भावः। मे मम मनसि लीना "किन्नु" इति पूर्वतोऽनुषअ्जनीयम मृतत्वेऽपि

साहित्यदर्पण :- [सप्मपरिच्छेदे-

(३३) अत्र पीडयेति न्यूनम् । (३४) क्वचिन्न दोषो न गुण :- (३५) न्यूनपदत्वमित्येव। यथा- (३६) 'तिष्ठेत्कोपवशास्प्रभावपिहिता दीर्घे न सा कुप्यति स्वर्गायोत्पतिता भवेन्मयि पुनर्भावार्द्रमस्या मनः। तां हर्तु विबुधद्विषोऽ्पि न च मे शक्ताः पुरोवर्तिनी सा चात्यन्तमगोचरं नयनयोर्जातेति कोऽयं विधि: ॥' बहिरनुभवः श्यादिति किं जतुकाष्ठन्यायेनैक्यं गतेतिभावः। ननु तादृशोऽपि पदार्थः पृथक्कतु शक्यते हत्यत आह-विलीनेति। किं नु विलीना नीरक्षीरन्यायेन सर्वथा मनः सारूप्यं गतेतिभावः। यद्वा-विलीना तारे जले लवणवन्मिश्रीभावं गतेतिभावः। सर्वत्र वितकें नु शब्दो ज्ञेयः। शाहू लविक्रीड़ितं छन्दस्तल्वक्षणान्तूक्तमेव प्राक् (१५८) पृ० (३३) अत्रेति । पीडयेति पदमितिशेषः । उप ्र्े ् आेत पप न्यूनमिति बोध्यम्। तथाच "मा मा" इत्यतः पुरः "आयासय मार्डतिमाम्" इत्यतः परं च 'पीडय' इति पदञ्ज न्यूनमपि न दुष्टम, झटित्यध्याहारेण प्रतीते: स्फुटत्वात्, प्रत्युत गुए: हर्षसंमोहातिशयप्रत्यायकावेन रसातिरेकव्यक्जकत्वात्। शोकदुःखमग्ने न्यूनपदत्वस्य गुखत्वं यथा- एवं जीवितं त्वमसि मे हृदयं द्वितीयं श्वं कौमुदी नयनयोरमृतं त्वमङ्गे। इत्यादिभिः प्रियशतैरनुरुध्य मुग्धां तामेव शान्तमथवा किमिहोत्तरेण। इत्यत्र "व्यक्त्तवानसि" इति क्रियापदस्यानुपात्ततवेन न्यूनमपि अशक्यवत्तव्यत्वेन शोकातिशयपोषकत्वादू गुएभूततां गतम्। (३४) न्यूनपदत्वस्य दोषाभावमात्रत्वं दर्शयति-कचिदिश्यादिना। क्वचित् रसानपकर्षकत्वपुरस्कतरसानुत्कर्षकत्वस्थले। न्यूनपदत्वमिति पूर्वतोऽनु- पञ्जनीयम्। न दोषो न वा गुण इत्यर्थः । दोषत्वं त्यक्त्वाऽपि गुणत्वमप्राप्त इति भाव:। अनयो्युंक्तिस्तु विवरण एव स्पष्टीकृता। (३५) कारिकां सङ्गमयितुमध्याहार्य्यं मुपपाद्यति-न्यूनेति। स्पष्टम्। (३६ ) उदाहरति-तिष्ठेदिति । विक्रमोर्वशीये चतुर्थेडक्के उर्वशीतिरोधाने सति विरहिण: पुरूरवस उक्तिरियम्। सा उर्वशी कोपवशाद् मां प्रति कुतश्चित् प्रणयकोपात् प्रभावेण अन्तर्धानकरणविद्यया देवशक्त्या वा पिहिता अन्तर्हिता 'सती अन्रैव कुत्रचित्" इति शेष:, तिष्ठेत् ? इति काकुः, एवमन्यत्रापि पिहितेत्यत्र "वष्टिभागुरिरल्लोपम्" इति वचनेनापरेकारलोपः। एतदनन्तरं 'नैतदुक्तं यतः" इति शेष: पूरणीयः। यतो यस्मा- स्कारणात् सा उर्दशी दीघं चिरकालं न कुप्यति। तथाच कोपेनाऽनतर्हिताSपि चिरका - लस्थायिकोपाभावेन ्षणापरमेव पुनरागच्छेदिति भावः। स्वर्गशब्दो हि सुष्ठु अज्यंते इति स्वर्ग:, 'अर्ज अर्जने" इति भौवादिकादर्जंघातोः "अकर्त्तरि च कारके संज्ञायाम्" इति सूत्रेण कर्मघजा, सुष्ठु ऋज्यतेऽस्मिन्निति स्वर्गः "ऋजु गतिस्थानार्जनोपार्जनेषु" इति भौवादिकात् ऋजधातोः "हलश्र" इति सूत्रेणाधिकरणघजा वा निष्पन्नः अतो हि स्वर्गायेश्यत्र, 'क्रियार्थोंपपदस्य कर्मणि स्थानिनः इति सूत्रेग कर्मणि चतुर्थी बोध्या।

दोषगुणत्वाभावनि० ] लक्ष्मोविराजितः ।

(३७) अत्र प्रभावपिहितिति भवेदिति व्वेश्यनन्तरं ' नैतदतः' इति पदानि न्यूनानि। (३८) एषां पदानां न्यूनतायामप्येतह्वाक्यव्यक्चयस्य वितर्काख्यव्यभिचारि भावस्योत्कर्षाकरणात्न गुयः। "दीर्घ न से"त्यादिवाक्यजन्यया च प्रतिपच्या तिष्ठेदि- त्यादिवाक्यप्रतिपत्तर्बोध: स्फुटमेवावभासल इति न दोषः। (३६ ) गुराः काउप्यधिकं पदम्॥२७ ॥ तथाच किं स्वर्गाय स्वरग गन्तुम उत्पतिता ऊ्ध्वंगमनानुकूलव्यापारवती भवेत्। एतदुत्तरं "नैतदपि युक्कं यतः" इति शेषः पूरणीयः। एतदपि न यतो यस्मात् कारणात् अस्या उरवश्या मनः पुनः मयि मद्विषये भावेन स्नेहेन आर्द्रं सरसम् अतश्चिरविरहं स्वतो न कुर्श्यादिति भावः। ननु तर्हि किमसुरैरपहृतेत्यत आह-नामिति। मे मम पुरोवर्तति- नीम् अग्रतो विद्यमानां च तां प्रियाम् उर्वशीम्, हर्त्तम् अपहर्त्तु विबुधानां देवानां द्विषः शत्रव असुरा अपि न शक्ता न समर्थास्तेषां तथाविधसाहसबलयोरसत्वादित्या- शयः, किमुतान्ये। अथ च सा नयनयोलोचनयोरत्यन्तमेव अगोचरम् अविषया्वं याता गतेति कोडयं विधिः प्रकारो दैवं वा "वर्त्तत"हति शेषः। "विधिब्रह्मविधानयोः। विधि- वाक्ये च दैवे च प्रकारे कालकल्पयोः" इति कोशः । शाद्र्दूलविक्रीडितं छन्दः तल्लक्ष- सन्तूक्तं प्रागेव (१५८) पृ०। (३७) नन्वत्र कानि पदानि न्यूनानीतिजिज्ञासायां तानि दर्शयन् तेषाञ्च लक्ष्य- सङ्गश्यर्थ गुणदोषाभावमुपपादर्यात-अत्रेति। इत्यस्य पश्चादिति शेषः। अस्य पदस्येति शेषः। अनन्तरं पश्चात्। इति त्रीण्येव पदानि न्यूनानीयर्थः। अत्र प्रदीप :- पिहिते- श्यनन्तर "नैतदुज्यते यतः" इस्येतैः पदैन्यूनम्, एवं द्वितीयपादेऽपि। नचात्र गुणतवं विशेषबुद्धेरनुर्पादात्। नाऽपि दोषखं तद्व्यतिरेकेणाSपि 'दीघ न सा कुप्यति" इत्यादिप्रतीत्या "तिष्ठेत् कोपवशात्" इस्यादिप्रतीतीनां बाध्यत्वावग- मात् इति। (३८) ननु गुणदोषयोर्मध्ये प्राग्गुणत्वोपपादानस्येव अगुणात्वादोषत्वयोर्मंध्येऽपि प्रागगुण ्वोपादानस्यैव युक्तत्वात् प्रथममगुणत्वमनन्तरञ्चादोषध्ं दर्शयितुमाह-एषा- मिति। ननु तहि कारिकायामप्येवमेव कथ नोक्तमिति चेत् ? तन्नत्य पाठक्रमस्य केवलं वृत्तिपूरणोपन्यस्तरवेना किञ्ित्करखवात्। एषां न "एतद् यतः" इति त्रयाणामित्यर्थः। एतद् वाक्यव्यङ्गयस्येति एतद्वाक्यं "तिष्ठेदिशत्यादि तद्वचङ्गयस्य उ्कर्षाकरणात् उस्कर्षों रसस्फूर्त्तिस्तस्याकरणं तस्मात्, किं रुद्धः प्रियया" इत्यादौ "करतले विन्यस्य वक्त्राम्बुजम्" इत्यनेनेव केनचिपदान्त- रेण रसोष्कर्षाजननादित्यर्थः। न गुणो गुणस्वरूपरवं नेत्यर्थः। तर्हि दोष वमेवाभ्युपेय- तामत आह-दीर्घ ने सेति। प्रतिपत्त्या प्रतीत्या द्वारा। वाक्यप्रतिपत्तेः वाक्यजन्य प्रतीते: बाधो निरासः। स्फुटमनायासं सुसिद्धम् न दोषो न दुष्टत्वम्। एवञ्ज "नैत- द्यतः"इति पदत्रयबोध्यः तिष्ठेदित्यादिवाक्यार्थप्रतिपत्तिनिरासः, 'दीघ न सा कु्यति' इति वाक्य,ज़न्येनैव बोधेन तदन्यथानुपपस्या स्फुट बोधित इति न दोष इति भाव:। (३९) अधिकपद्रवस्य गुणत्वं क्रचित्सम्भवतीत्याह-गुण इति । क्वापि यत्र ६६ सा०

७६० साहित्य दर्पण :- [सहमपरिच्छेदे-

यथा - (४०) 'आचरति दुर्जनो यत्सहसा मनसोऽप्यगोचरानर्थान्। तत्र न जाने जाने स्पृशति मनः किं तु नैव निष्ठरताम्।' (४१) अत्र 'न न जान' इत्ययोगव्यवच्छेदे। (४२) द्वितीये'जान' इत्यनेन नाहमेव जाने इत्यन्ययोगव्यवच्छेदाद्विच्छि तिविशेष:।

विशेषप्रतिपत्तिस्तत्र अवधारणस्थल इति यावत् अधिकं पदम् अधिकपदरवं नाम दोषो गुण एव। (४१) उदाहरति-प्राचरतीति। दुर्जनः खलः सहसैव यत् मनसोऽपि कि पुनर्व- चस इति शेष:, अगोचरान् अविषयान् परोक्षानियर्थः, अर्थान् कार्य्याणि आचरति अनुतिष्ठति, तत् न जाने इति न अपि तु जाने एव। एवं जाने अहमेव जाने इत्यर्थः। नन्वेवं तर्हि कथ न ताप्रतीकारं करोषीत्यत आह-स्पृशतीति। किन्तु मम मनो नैव निष्ठुरतां कठोरत्वं स्पृशति दुष्टजनहृदयवत् क्ररतां भजते। आय्याछन्दस्तल्लक्षणं तूकं प्रागेव। (४१) द्विविधं तावदवधारणम्-अयोगव्यवच्छेद: अन्ययोगव्यवच्छेदश्चेति। प्रकृते तु द्योरेवावस्थानाद्गुणत्वमिति यथाक्रमं दशयति-अ्रेति। अत्र "प्रथमे" इति शेषः। अयोगस्य स्वस्मिन् दुर्जनापकार विषयकज्ञानासम्बन्धस्य व्यवच्छेदान्निराकरणात् विच्छित्तिविशेषो बोधविशेषरूपाभङ्गि: चमरकारातिशय इत्यर्थः। एवञ्ज 'जाने' इत्यनेनैव बोधोपपत्तौ नजद्वयाधिक्योपादानादधिकपदत्वप्राप्तावपि "द्वौ नजौ प्रकृतमर्थ सातिशयं बोधयतः" इतिन्यायेन उक्तविधचमत्कारातिशयबोधनात् प्रत्युत गुएत्वमेवेत्याशयः। (४२) ननु यदि न जाने इति न, अपि तु जाने इत्यर्थस्वीकारे द्वितीयेन 'जाने' इति पदेनैव अयोगव्यवच्छेद इति चेत् ? मैवमित्याह-द्वितीये इति। द्वितीये अवधारण- भेदे इत्यर्थः। अन्यस्मिन् मद्दिन्ने जने यो योग: दुर्जनापकारविषयकज्ञानसम्बन्धस्तस्य व्यवच्छेदो निराकरणं तस्मात् विच्छित्तिविशेषो बोधविशेषरूपाभङ्गि: चमरकारातिशय इत्यर्थः। एवञ्ज "न न जाने" इत्यनेनैवानान्ययोगव्यवच्छेदबोधनात् द्वितीयेन "जाने" इत्यनेन तु अन्ययोगव्यवच्छेदस्यैव अहमेव जाने न त्वन्यं ज्ञापयामि इश्यस्य बोधन- म्भवतीत्याशयः। अतएवाधिकपदत्वसम्भवेऽपि गुणत्वमेवेत्यवगन्तव्यम्। नन्वत्र कथमधिकपदत्वम्? द्वितीयेन "जाने" इति पदेन "अहमेत जाने न श्वन्यं ज्ञापयामि" इत्यर्थस्य विवत्तितत्वात्पदस्याविवच्तितार्थत्व एवाधिकपदत्वस्त्रीकारादिति चेत् ? मैवम्-"गुणाः क्राऽप्यधिक पदम्' इत्यत्र आपाततः इत्यादिः। तथाच आपाततो यदधिकपदं तत् क्वापि मुणो भवतीत्यर्थादुक्त्शङ्काया अनवतारात्। अन्यथा कथं पापस्य पुण्यत्वमिव दोषस्य गुणत्वं स्यादिति विचारणीयम्। नचैवमपि 'न न जाने जाने इति एकानुपूर्वीकशब्दानामसकृत्प्रतिपाद्नेन कथितपदत्वं शङयम्? आनुपूर्वीभेदाभावेऽप्य- थंभेदोपलम्भात् अभिन्नार्थकैकानुपूवां कशब्दानामसकृत्प्रतिपादने एव कथितपदत्वाभ्युप गमात्। किन्स्वेताहशस्थले "कथितञ्ज पदं पुनः" इत्युक्त्या कथितपदरवमपि गुण एवेति ध्येयम्।

दोषगुणत्वाभावनिरूपणम् ] लक्ष्मोविराजित:। ७८१

(४३) समाप्तपुनरात्तत्वं न दोषो न गुण: क्वचित्। (४४) यथा-'अरन्यास्ता गुणरह्न-' इत्यादि (६६३ पृ. )। अत्र प्रथमार्घेन वाक्यसमाप्तावपि द्वितीयार्धवाक्यं पुनरुपात्तम्। (४५) एवं च विशेषणमात्रश्य पुनरुपादाने समाप्तपुनरात्तत्वं न वाक्यान्तर स्येति विश्ञेयम्।. अत्र तक्कवागीशास्तु अस्य शुद्धोदाहरणं तु- "याहि माधव याहि केशव ! मा वद केतववादम्। तामनुसर सरसीरुहलोचन या तव हरति विषादम्।" भत्र माधवकेशवसरसीरुहलोचनपदानामन्यतमेनैवान्वयोपपत्तौ सर्वेषा मुपादानम- र्थान्तरबोधकत्वाद् गुण एव तथा हि-माधवपदेन लक्ष्मीपतित्वेऽपि तव वैदग्ध्यं नास्ती. ति, केशवपदैन वीरत्वेऽपि तव रतिसामर्थ्य नास्तीति, सरसीरुहलोचनपदेन विलक्षण- चक्षुःसत्तेऽपि मम रूपलावण्यातिशयं न पश्यसीतिव्यज्यते। यथा वा- "कुर्य्यो हरस्यापि पिनाकपाणे: धैयर्यच्युति के मम धन्विनोऽन्ये" अत्र पिनाकपाणेरपीत्यनेनैव प्रकृतान्वयोपपत्तौ हरस्येत्यधिकमपि हरस्यैव पिनाक- सम्बन्धेन दुजयत्वमिति व्यञ्ञकत्वाद् गुणत्वम्। 'नायं भिक्षुर्वरयुवतिमान्नो तितिक्षुर्धनुष्मान् राज्ञ: पुत्रो नहि नहि जटाजूटभारं दधानः। नायं व्याधो नवगुणधरः पश्य कस्मादकस्मात् पुण्येऽरण्ये नवजलधरश्यामल: कोऽयमेति॥" अत्र द्वितीयस्य नहीतिनिपातसमुदायस्य वाचकत्वाभावेन कथितपदस्य न विषयः । किं स्वधिकोऽपि राजपुत्रस्य जटाधारणमत्यन्तासम्भवीति व्यञ्चकत्वाद् गुण एव इत्याहुः" ( ४३ समाप्तपुनरात्तत्वस्य प्रतिप्रसवं दर्शयति-समाप्तेति। कचित् अन्वयस्य समाप्तावपि वाक्यान्तरेण पुनरुपादानस्थले समाप्तपुनरात्तत्वं नाम न दोषो न वा गुणो भवेत्। (४४) उदाहरति-यथेति। "अन्यास्ता" इति व्याख्यातपूर्वमेतत्। द्वितीयाद्वंवाक्यं श्रीमस्कान्तीत्यादि पुनरुपात्तं यत्रेश्यनेन पूर्ववाक्यसाकाङ्गतया पुनर्गृहीतम्। अतएव पूर्वो- क्विशिष्टलक्षणाभावे तहोषप्रास्तौ प्रतिप्रसव इत्यवधेयम्। एवञ्चात्र पूर्ववाक्यसाकाङक्षो- त्तरवाक्येन रसापकर्षाभावान्न दोषखम्, चमत्कारातिशयानाधायकत्वाच्च न गुणत्व मित्यवगन्तव्यम्। (४1) निष्कर्षसुपपादयति-सव्चेति। 'अन्यास्ता" इत्यादौ वाक्यान्तरेय पुन- रुपात्तत्वात् समाप्तपुनरात्तत्वदोषाभावे चेत्यर्थः। विशेषणमात्रस्य इस्यत्रानाकाङक्षित- स्थेति बोध्यः। एतच्चोपलत्तणम्, तेन कर्तकर्मादीनामन्येषां पदानामपि वाक्यसमा- प्रायुक्तौ समाप्तपुनरात्तत्वम् । वाक्यानतरस्य पुनरुपात्तत्वे तु न समाप्तपुनरात्त त्वमित्यर्थः। तथाचाहुर्भद्दा :- वाक्यानामेकव क्यखवं पुनः संहत्य जायते ॥ इति।

७८२ साहित्यदर्पण :- [सप्तमपरिच्छेदे-

• (४६) गर्भितत्वं गुएः क्कापि- यथा- (४७) 'दिड्मातङ्गषटाविभक्त चतुराघाटा मही साध्यते सिद्धा सापि वदन्त एव हि वयं रोमाञ्चिताः पश्यत। विप्राय प्रतिपादयते किमपरं रामाय तस्मै नमो यस्मात्प्रादुरभूत्कथाद्भुतमिदं यत्रैव चास्तं गतम् ।।' (४८) अत्र वदन्त एवेत्यादि वाक्यं वाक्यान्तरप्रवेसत् चमत्कारातिशयं पुष्णाति। (४६) पतत्प्रकर्षता तथा॥ २८ ॥ (५०) तथेति क्वचित् गुएाः । यथा-'चञ्चद्भुज-' इत्यादि (४६४ पृ.)। अत्र चतुर्थपादे सुकुमारार्थतया शब्दाडम्बरत्यागो गुणः।

(४६) गर्भितत्वस्य गुणवं दर्शयति-गरभितत्वमिति। क्वापि चसत्काराधायकस्थले गर्भितत्वं नाम प्रागुक्तदोषो गुए एव। (४७) उदाहरति-दिङ्कमातक्जेति। प्रभाकरगुरो: पद्यमिदम्। दिङ्मातङ्गा दिगगजा- स्तेषां घटा: समूहास्तया विभक्ता: परिच्छिन्नाश्ररवार आघाटाः सीमानो यस्याः सा तथोक्ता मही पृथिवी साध्यते स्ववशीक्रियते, सिद्धाऽपि समस्तराजगएविजयेन स्वव- शीभूताऽपि सा मही इति वदन्तः कथयन्त एव हि वयम् अद्भुतरसेन रोमाज्चिता जाता इति यूयं पश्यत अवलोकयत नात्र किञ्ञिदपरोक्षमिति भावः। विप्राय ब्राह्मणाय कश्यपायेतिभावः, प्रतिपाद्यते प्रदीयते। अपरम् इतरदितोऽधिक कि वाच्यमिति शेषः। यस्मादिदं कथाद्भुतम् उक्तवृत्तान्तरूपमाश्चयर्य प्रादुरभूत् यत्र यस्मिन्नेव न त्वन्यस्मिन् अस्तं गतम् यस्मात्परं वीरो दाता चन भूतो न वर्त्तमानो न भविष्यन्निति चेत्यर्थः। तस्मै रामाय जमदभ्निनन्दनाय परशुरामाय नमः। शाद्र्दूलविक्रीड़ितं छन्दस्तल्लक्षणान्तूकं प्रागेव (१५८ पृ० )। (४८) ननु किं वाक्यमिह गर्भितं गुण अत आह-अत्रेति। वाक्यान्तरप्रवेशात् "सिद्धा साडपि विप्राय प्रतिपाद्यते" इसि वाक्यन्तः प्रवेशस्तस्मात्। अन्रश्यदानवीरर- सस्य चमत्कारातिशयं पुष्णाति वक्तुः स्वस्य विस्मयातिशयप्रकाशनेन प्रकाशयति। (४६) पतत्प्रकर्षताथा: गुएत्वमुपपादयति-तत्प्रकर्षतेति। पतत्प्रकर्षता नाम दोषः तथा गुण इत्यर्थः। (५०) तथेति। क्वचिदिति। यत्र पद्यांशे सुकुमारार्थस्वं तत्रेतयर्थः। उदाहरति-यथेति। चन्चद्भुजेति। व्याख्यातपूर्वमेत पद्यम् (४8४प०) चतुर्थपादे "उत्तसिष्यति कचांस्तव देवि! भीमः" इत्यत्रान्तिमचरणे, सुकुमारार्थतया द्रौपदीकेशोचंसनरू पार्थस्यानुद्धततवेन सुकुमारतवं च वर्णानामसमासतयेतिबोध्यम्। गुण इति। शब्दकोमलतया अर्थस्यापि कोमलतयावगमादित्याशयः। तथाचाभिधेयस्यानुद्धतरवेन तथा पतप्प्रकर्षो युक्त हस्य- श््यादुष्टवम, देव्यां च सौकुमार्य्य प्रकाशनस्यात्यन्तमुचितत्वेन चास्यगुणत्वमिति तत्त्वम्।

दोषाभावनिरूपणम् ] लद्षमीविराजितः । ७=३

(५१) क्वचिदुक्तौ स्वशब्देन न दोषो व्यभिचारिण: । अनुभावविभावार्भ्यां रचना यत्र नोचिता॥ २६ ॥। (५२) यत्रानुभावविभावमुखेन प्रतिपादने विशदप्रतीतिर्नारिति, यत्र च विभा- वानुभावकृत्पुष्टिराहित्यमेवानुगुयं तत्र व्यभिचारिण: स्वशब्देनोक्तौ न दोषः। यथा- (५३) 'औरप्रौरसुक्येन कृतत्वरा सहभुवा व्यावर्तमाना हिया तैस्तैर्बन्धुवधूजनस्य वचनैर्नीताभिमुख्यं पुनः। दृष्टाओे वरमात्तसाध्वसरसा गौरी नवे संगमे संरोहरपुलका हरेया हसता श्लिष्टा शिवायास्तु व: ।।' (५१) अथ यथासम्भवं शब्दार्थदोषाणामदोषत्वं गुणत्वं चोपपादयेदानीं रसदो- षारणां विषयविशेषे यथायथमदोषत्वं गुणत्वं चोपपादयति-क्रचिदिति। क्वचित् व्यभि- चारिण: सञ्चारिभावस्य न तु रसस्थायिनोरपीति भावः । स्वशब्देनोक्तौ न दोष:, व्यभि- चारिण: स्वशब्दवाच्यतवं नाम न दोषो भवति गुशोऽपि न भवतीत्यर्थः। क्वचिदिति क्वेत्याह-मनुभावेति। यत्र स्थले अनुभावविभावाभ्यां केवलानुभावविभावप्रतिपादकः शब्दैरित्यर्थः, रचना व्यञ्ञनं नोचिता अभिप्रेतार्थप्रतिपादनासम्भवात् न सम्भावना तत्रेति शेष:। एवञ्च येषां व्यभिचारिणां नासाधारणानुभावादिसम्भवस्त एवशब्देनो- पादेया न त्वन्गेऽपीति भाव:। (५२) विवृणोति-यत्रंति। अनुभवविभावमुखेन केवलानुभावप्रतिपादकशब्द· द्वारा केवलविभावप्रतिपादकशब्दद्वारा वेतिभावः।व्यभिचारिण इति शेषः। प्रतिपादने व्यञ्जने विशदप्रतीतिर्नास्ति सचेतसां स्फुटाऽवभासो न स्यादित्यर्थः । विभावानुभावकृत- परिपुष्टिराहित्यं विभावानुभावाभ्यां कृता या पुष्टिस्तस्या राहित्यम्, अनुगुएं रसादिप् तीतेरनुकूलम्। (५३) इयोरेकमेवो दाहरएं दर्शयति-औ्रौतसुक्येनेति। रत्नावलीनाटिकार्यां प्रथमे. डङ्क मङ्गलाचरणरूपं पर्दामदम्। नवेडभिनवे सङ्गमे पत्या सह नवसङ्गमं प्रति औरसुक्येन दुयितसमीपगमने उत्कण्ठया कृता त्वरा सहसा गमनारम्भो यया सा तथोक्ता। त्वराया रोषभयादितोऽपि सम्भवेन भयादुत्कण्डातो वेतिसंशयान्न निर्णय इति औत्सुक्येनेत्यु- क्तम्। तथा सहभुवा सहजया स्वाभाविक्येति यावत् नवोढात्वादिति भावः। हिया लज्या व्यावर्तमाना पुनः पुनर्निवर्त्तमाना व्यावर्त्तनस्य कोपादिनाऽपि सम्भवात् हिये- त्युक्तम्। बन्धुवधूजनस्य (प्रमदाजनस्य सखीजनस्य) कुवेरादिदेवानामङ्गनाजनस्येति भावः। तस्तैस्ततकालोचितैरिति शेष:, वचनैः "लज्जा मुञ्ज' "गृहं प्रविश" इत्यादि- वाक्यैः पुनरपि आभिमुख्यं वासगृहगमनाय साम्मुख्यम्, नीता प्रापिता। तथा अग्रे सम्मुखदेशे कान्तं दिगम्बरं व्याघ्रचर्म्माम्बर त्र्यक्षं कपर्हिनमित्यादिविशेषणविशेषितं शङ्करमितियावत् दृष्ट्वा आत्तः प्राप्तः साध्वसरसो भयरसो यया तथाभूता, हसता हासश्र विश्वासोत्पादज्ञायेति बोध्यम्। हरेण शिवेन श्लिष्टा आलिङ्गिता, तेन च संरोह. सपुलका उद्गच्छद्रोमाञ्ा प्रियकरस्पर्शेन सात्त्विकभावोदयादिति भावः । तादशी गौरी वो युष्माकं कल्याणाय मङ्गलाय अस्तु भूयात्। शाहू लविक्रीितं छुन्दस्तल्लक्षरान्तूक्त मेव प्राक् (१५८ पू०)

७६४ साहित्यदपर :- [सप्मपरिच्छेदे-

(५४) अत्रौत्सुक्यस्य त्वरारूपानुभावमुखेन प्रतिपादने संगमे न टिति प्रती - तिः, त्वराया भयादिनापि संभवात्। हियोऽनुभावस्य च व्यावर्तमानस्य कोपादि- नापि संभवात्। (५५) साध्वसहासयोस्तु विभावादिपरिपोषस्य प्रकृतरसप्रतिकूलप्रायत्वादित्येषां स्वशब्दाभिधानमेव न्याय्यम्। (५६) संचार्यादेविरुद्धस्य बाध्यत्वेन वचो गुरः। (५७) यथा-'काकार्यं शशलक्षमयः क् च कुलम्-' इत्यादि (२२३ पृ.)

(९४) उक्तपद्ये औत्सुक्य-ही-साध्वस-हासाश्षत्वारो व्यभिचारिभावाः। तत्र "नि. वैदावेगदैन्य" इत्यादिना औरसुक्यहियौ परिगणिते 'शङ्गारवीरयोर्हासः" इत्यादिना च व्यमिचारिभावतवेन साध्वसहासावपि गृहीतौ। सवें च तेऽन्र स्वशब्दैरभिहिता इति "रसस्योक्ति: स्वशब्देन स्थायिसञ्जारिणोरपि' इति पूर्वोक्तनियमेन औत्सुक्यादयश्च स्ारोऽपि व्यभिचारिण: स्वशब्दोक्तिदोषा: प्राप्तास्तत्समाधानायोपायमुपपादयितुमाह- अन्रेति। त्वरारूपः (सहसा प्रसरणोदिरूपः) अनुभावस्तन्मुखेन तद्द्वारा प्रतिपादने व्यञ्जने सङ्गमे हरेण सह सङ्गमविषये, औत्सुक्यस्य न झटिति प्रतीतिः। भयादिना इत्या दिपदेन हर्षादीनां परिग्रहः। हियोऽनुभावस्य लज्जाकार्य्यस्य, व्यावर्त्तनस्य निवत्त- नस्य च न झटिति तत्प्रतीति: व्यावर्त्तनस्य कोपादिनापि सम्भवादित्यर्थः । अत्रादिप देन भयादीनां ग्रहराम्। तथाच त्वराकपानुभावख्यरोषभयादितोऽपि सम्भवेन भयादौत्सुक्याद्वेति संशयात्तस्यौत्सुक्यव्यअ्ञनाक्षमतवेन औरसुक्यस्य स्वपदेनोपादानं न दोषः। (६) विभावानुभावकृतपुष्टिराहित्यमुपपाद्यति-साध्वसहासयोरिति। साध्व्सं भयं हासश्र हास्यहेतुश्चेतोविकास: स्थायिभावलक्षणे उपपादितः। तद्द्वयञ्च भया. नकहास्यरसयो: स्थायिभावावपि गौरीमहेशयो: शङ्गारेऽत्र व्यभिचारिभावौ तयोः स्व- स्वविभावादिना परिपोषस्य प्रकृतश्द्गाररसप्रतिकूलप्रायत्वादित्यर्थः । विभावादीत्या दिपदात् अनुभावस्य ग्रहाम्। तथाहि कम्पस्तावत् गौरीसाध्वसस्यानुभावः महेशहा- सश्चोहीपनविभावस्ततश्च साध्वसहासावनुपादाय यदि सकम्पा क्रियते तदा तदङ्गसर्प- दर्शनाद् भयेन आर्द्रगजचर्मकपालदर्शनात्, जुगुप्सया च शृङ्गारप्रतिकूलाभ्यां तत्कम्पस- म्भवात् न शृद्गारव्यभिचारिणो: साध्वसहासयोरेव व्यञ्ञना स्यात् भयजुगुप्सयोश्च व्यञ्जनासम्भवात् इति पतेभ्यो हेतुभ्यः, एषाम् औतसुक्यहीसाध्वसहास्याख्यव्यभिचा- रिभावानां स्वशब्देनाभिधानमित्यर्थः। साध्वसहासयोरपि व्यञ्जनसम्भवात् नात्यन्तं प्रातिकूल्यमित्यतः प्रायत्वादित्युक्तमिति भावुकाः। (६६) "परिपन्थिरसाङ्गस्य विभावादेः परिग्रहः" इत्यस्य प्रतिप्रसवं दर्शयति- सक्ाय्यांदिरिति। विरुद्धस्य प्रकृतरसपरिपन्थिरसाङ्गभूतस्य सञ्चाय्यादेः व्यभिचारिभा- वादेः, आदिपदेन विभावानुभावग्रहणम्। बाध्यतवेन प्रतिरुद्वस्वजन्यरसपरिपुष्टिकवेन वंचः कथनं गुणः । (६७) उदाहरति-यथेति। क्वाकार्य्यमिति। व्याख्यातपूर्वमेतत (३२३ पृ०)।

दोषगुणत्वनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः।

(५८) अत्र प्रशमाज्ञानां वितर्कमतिश ङ्काघृति ना मभिला षा ्र त सुक्य स्मु त्तिदै न्य चिन्ता भिस्तिरस्कार: पर्यन्ते चिन्ताप्रधानमास्वादप्रकर्षमाविर्भावयति। (५६) विरोधिनोऽपि स्मरणो साम्येन वचनेऽपि वा॥३०॥ भवेद्विरोधो नान्योन्यमङ्रिन्यङ्गत्वमाप्योः। (६०) क्रमेणा यथा-'अयं स रसनोत्कर्षी-' इत्यादि (३८२ पृ०)। (६१) अत्राळम्बनविच्छेदे रतेररसात्मतया स्मर्यमाणानां तदङ्गानां शोकोद्दी (६८) नन्विह कस्य कस्य केन केन बाध्यतवेन कथनमित्याशङायामाह-अन्रेति। प्रशमाङ्गानां शान्तरसानुकूलानाम्। अभिलाषाङ्गै: शङ्गाररसानुकूलैः या औरसुक्य-स्मृ ति-दैन्यचिन्तास्ताभिः तिरस्कारः स्वजन्यरसपरिपोषोपमर्दनम् अप्रधानोकरणमित्यर्थः। ननु वितर्कादीनामिव औत्सुक्यादीनामपि बाध्यत्वमस्तीति कथ विप्रलम्भस्य परिपुष्टिरत आह-पर्य्यन्ते इति। पर्य्यन्ते शेषे विश्रान्तौ सत्यामित्यर्थः। चिन्तैव प्रधानमबाधित- त्वेन सुख्यं कारएं यत्र ताटशम्, आस्वादप्रकर्ष विप्रलम्भश्ङ्गारपरिपोषम् आविर्भाव- यति प्रकटयति अत एवास्य गुणत्वमिति भावः। अत्र "कः खलु युवा धन्योऽधरं धास्यति" इति पर्य्यवसाने चिन्ताया एव धारावाहित्वात मुख्यावमिति ज्ञेयम्। एवं-"सत्यं मनोरमाः रामाः सत्यं रम्या विभूतयः। किन्तु मत्ताङ्गनापाङ्गभङ्गलोलं हि जीवितम् ।" इत्यत्र पूर्वादें शङ्गारस्य, उत्तराव्चें शान्तस्य विभावः। अनयोर्विरोधेऽपि पूर्वार्द्धस्य बाध्यतयोक्तत्वान्न दोषत्वम्, अपि तूत्तरार्द्स्य परिपोषाद्गुशात्वम्। अनुभावानां बाध्य त्वेनोक्तौ गुएत्वन्तह्यम्। पाण्डुत्तामं वदनं हृदयं सरसं तवालसञ्ज वपुः। आवेदयति नितान्तं क्षेत्रियरोगं सखि! हदन्तः। इत्यत्र तु पाण्डुत्वादीनां राजयचमादिरोगानुभावकतया करुारसोचिततया च विरु- द्धर्वेऽपि विप्रलम्भशङ्गारे समावेशात् अङ्गभावप्राप्त्या दोषतवाभावो वक्तुं न शक्यते।

(५६) विरुद्धरसयो: संपर्कों दोष एव तदुक्तम्- "प्रत्यनीकौ रसौ द्वौ द्वौ तत्सम्पर्क विवज्जयेत्" इति। तयोविषयविभागवशेन प्रतिप्रसवमाह-विरोधिनोऽपीति। विरोधिनो विरुद्धस्य रसस्याङ्गस्य सज्चायर्यादे: स्मरणे पूर्वानुभूतस्यातीतस्य व्यञ्ञनया बोधे, साम्येन वचने सादृश्येन कथने सादृश्यप्रदर्शनार्थं गृहीत इत्यर्थः, तथा अङ्िनि कस्मिश्चिद् रसे भावादौ वा मुख्यत्वेन स्थिते सति तस्य अङ्गत्वमाप्तयोलब्धयो: कयोश्चिद्विरोधिनो रसयोः, अन्यो डन्यं मिथो विरोधो नाम दोषो न भवेत, किन्तु यथासम्भवं गुण एव स्यादिति भावः। आप्तयोरिति द्विवचनं बहूनामुपलत्तगाम्। (६०) उदाहरति-क्रमेण यथेति। "अयं स" इति व्याख्यातपूर्वमेतत् गुणीभूत व्यङ्गयोदाहरणे (३८२ पृ०)। अत्र विरुद्धस्यापि शङ्गारस्य स्मयर्यमाणतया करुणेन संपर्को न दोष:। (६१) ननु तवानीमपि रतिरस्ति तस्या रसत्वप्राप्तिर्निर्बाधैवेति कथं शङ्गारस्य

साहित्य दर्पण :- [ससमपरिच्छेदे-

पकतया करुणानुकूलता। (६२) 'सरागया स्तुतघनघर्मतोयया कराहतिध्वनित पृथू रुपीठ या । मुहुमुहुरदशनविलङ्गितोष्ठया रुषा नृपाः प्रियतमयेव मेजिरे॥' (६३) अत्र संभोगश्भ्वारी वर्ानीयवीर्यमिचारि करो ्ानुम व सा म्येन विवक्षितः। ( ६४) 'एक ध्याननिमीलनान्मुकुलित प्रायं द्वितीयं पुनः स्मर्य्यमाणत्वमत आह-अत्रेति। आलम्बनस्य शङ्गाररसस्य पत्युर्भूरिश्रवसः विच्छेदेन मरणाच्चिरविरहेण रतेः शङ्गाररसस्थायिभावस्य अरसात्मतया तदानीतनामुभावाद्य भावेन शङ्गाररसरूपेणापरिणततया ध्वनिप्रस्तावे "अत्र शङ्गारः करुणस्याङ्गम्" इति यदुक्तं तत्र शङ्गारपदं तदीयस्थायिभावपरम्, तथा रसरूपेण परिणतिस्थले विरोध एवेति च ज्ञेयम्। स्मर्य्यमणानामिति। एतेन शङ्गारस्यापि समरणमिति व्यक्तीकृतम्। तदङ्ानां रत्यङ्गानामनुभावानां रसनोत्कर्षणादीनाम्, शोकोद्दीपकतया चिरविरहे सति प्रियजनकृतोपकारस्मरणस्यात्यन्तशोकोद्दीपकतया प्राकृतिकत्वादितिभावः । करुणानु कूलता प्रक्रान्तकरुणरसस्य पोषणजनकतेति ज्ञायमान: शङ्गारकरुगयोविरोध: प्रत्युत गुण एवं परिणमित इति भावः। (६२) साम्येन वचने विरोधाभावमुपपाद्यितुं दर्शयति-सरागयेति। शिशुपालवधे सप्तदशसर्गे पद्यमिद्म्। सरागया "रक्तौ च क्रोधरागौ" इतिकविसमप्रदायसिद्धान्तात् रुष: सरागर्वोपपत्तौ मुखलौहित्ययुक्तयेत्यर्थः, अन्यत्र प्रियतमतवेन सानुरागया च, स्त्रुता- नि स्वावेगात् सत्त्वोद्रेकाच्च क्षरितानि घनानि सान्द्राणि धर्म्मतोयानि तापवयअ्जक- जलानि यस्यां यस्याश्च तया तादृश्यात्क्रोधोद्रेके सुरतान्ते श्रमेण च स्वेदोद्रमः स्वत. सिद्ध:) करस्य आहत्या आघातेन ध्वनितं शब्दितं पृथु विशालम् ऊरुपीठम् ऊरुदेशो यस्यां यस्याश्च तया तादृश्या (क्रोधे सति वीरे रूरु: पीठं च, सुरतोत्सुकाभिरुरुश्राह न्यते इति स्वभाव: कामशास्त्रं च प्रसिद्धम्) मुहुर्मुहुर्बारम्बारं दशनैर्दन्तैविलद्वितो निपीड़ित ओष्ठो यस्यां यस्याश्च तया तादृश्या, रुषा क्रोधेन प्रियतमयेव नृपाः शिशु- पालपत्तीया राजानः (कर्म्म,) भेजिरे प्रपेदिरे। (६३) उदाहृतपद्ये विरोधपरिहार दर्शयति-अ्न्रेति। वीरे वीररसे व्यभिचारिणः सञ्चारिभावस्य क्रोधस्य अनुभावस्य कार्य्यस्य साम्येन सादृश्येन विवततितः कविनेति- शेषः । यथा कामिनः सानुरागां व्यक्तीकृतमान्मथविकारां प्रियतमामत्यन्तोपादेयतया अनुरागातिशयात् स्वीकु्वन्ति तथात्र राजानः व्यक्तीकृतस्वलक्षणां रुषं स्वीचक्रः, इस्यर्थबोधात सरागादिसाधारणानुभावरूपयोरङ्गयो: साम्यविवत्तया अङ्विनोरपि वीर- भङ्गारयो: साम्यं विवत्तितम्, अतः भङ्गाररसोऽत्र उपमानत्वेन वीररसस्याङ्गम। एवञ्- तयो रसयोरेकन्र समावेशो न दोषाय मिथ उपमर्द्योपमईकभावादिति भावः। अत्र वीर- व्यभिचारिण इत्युक्त्या उत्साहस्यैव स्थायिभावत्वाद्वीर एव रसः क्रोधस्तु तस्यैव व्यभि. चारीभाव इति व्यञ्जनेन क्रोधस्य स्थायिभावत्वाभावाद्वुषेत्यनेन तदभिहितरवेऽपि न स्थायिन: स्वशब्दोक्तिदोषो न वा रौद्रो रस इति ध्वनितम्। (६४) एकस्मिन्नङ्गिनि भावे अङ्गर्वमाप्तानां रसानां मिथो विरोधाभावमुपपाद्यि-

दोपाभावनिरूपणम ] लक्ष्मीविराजित:।

पार्वत्या वदनाम्बुजस्तनमरे संभोगभावालसम् ।

शंभोर्भिन्नरसं समाघिसमये नेत्रत्रयं पातु वः ॥' (६५) अत्र शान्तशृभ्वाररौद्ररसपरिपुष्टा भगवद्विषया रतिः । यथा वा- (६६) चिसो हस्तावलग्नः प्रसभममिहतोऽप्याददानोऽशुकान्तं गृहन्केशेष्वपास्तभ्वरया निपतितो नेक्षितः संभ्रमेया। आलिङ्गन्योऽवधूतस्त्रिपुरयुवतिभिः साश्रुनेत्रोतपलाभि: कामीवार्द्रापराध: स दहतु दुरितं शांभवो वः शराग्निः ।।' तुमुदाहरति-एकमिति। एक नेत्रमिति शेष:, ध्यानेन निमीलनम् इन्द्रियाणां स्वस्वव्या पारासमर्थीकरणं तस्मात् तं प्राप्य मुकुलितप्रायं मुद्रितपद्माकारम्, द्वितीयं पुनर्नेत्रमिति शेष:, पार्वत्यास्तदाख्याया: स्वप्रेयस्या वदनाम्बुजं मुखकमलं च स्तनभरः स्तनयोविशाल- ता च इत्यनयो: समाहारः तत्र तथोक्त, सम्भोगभावेन चुम्बनमदंनाद्यालिङ्गनाभिप्रायेय अलसं निश्चलम् अन्यत् तृतीय नेत्रमितिभावः, दूरमत्यन्तं दूरे वा विकृष्टः स्वप्रहाराय पूर्णमाकृष्टः चापो धनुर्येन तस्मिन् मदने क्रोध: स एवानलोऽग्निस्तेनोद्दीपितम् उज्ज्व- लितम अत एव समाधिसमये भिन्नरसं विभिन्नप्रकाररसत्रयव्यअ्जकं, शम्भो: शङ्करस्य नेत्रत्रयं वो युष्मान् पातु रत्ततात्। (६) विरोधाभावं दशयति-अ््र्रेति। प्रथमे पादे शान्तः, द्वितीये शङ्गारः, तृतीये- च रौद्रो रसः। तथा चात्र भगवद्विषयरतिभावे कवेस्तात्पय्यात् स एव प्रधानम्। उप- श्लोक्यमानस्य महात्म्यवर्णनायुक्तेति तत्र शान्तशङ्गाररौद्ररसानां वर्णनमुपकारायेति शान्तादयो रसास्तत्राङ्गतां प्राप्ता इति, एवञ्चैककार्थ्यव्यग्राणां राजः सेनापतीनामिव सामन्तानामिव वा स्वभावतो विरुद्धानामपि अङ्गभूतरसानां सम्भाव्यमानो मिथो विरोधो मिथ: सम्बन्धाभ बादसम्पन्न इति न दोष: सम्भवतीतिभावः। (६६) इस्थमङ्गिनि विरोधिनां सात्तादविरोधं दर्शयित्वा परम्परयाऽप्यङ्गत्वमाप्तयो: रसयोनं विरोध इति दर्शयितुमाह-तषिप्त इति। अमरुशतके पद्यमिदम्। साश्रूगि एकत्र शोकादपरत्र ईर्ष्यामानात् जलसहितानि नेत्रोपलानि यासां ताभि: त्रिपुरयुवति भिः त्रिपुरशब्दोऽत्र "ता(स्थ्यात्ताच्छव्द्यम्" इति न्यायेन त्रिपुरस्थासुरपरः 'मञ्चा हस- निति, ग्राम: पलायितः गिरिर्दह्यते' इत्यादिवत्। तथा च त्रयाणां पुराणां समाहारख्तिरपुरं त्रिपुरस्थाश्च तेडसुराश्चेति त्रिपुरासुराम्तेषां युवतिभि: कामिनीभिरित्यर्थः, यः शाम्भवः शम्भुसम्बन्धी (सम्बन्धश्चात्र नियोज्यनियोजकभावः) शम्भुनोदित इतियावत्, शराग्नि: वाणाग्मिः, आर्द्रापराधः तत्कालकृतापराधः कामीपतिरिव हस्तावलग्नः दाहाथं मानभअ्जनार्थञ्ज हस्तेषु संसक्त: सन्नेव चिप्तो दूरमपसारितः तिरस्कृत इति यावत, प्रसभमभिहतोऽपि बलात्ताड़ितोऽपि अंशुकान्तं वस्त्रप्रान्तम् आददानो गृहन्, दाहार्थं चुम्बनार्थंञ्ज केशेषु गृहन् सन्नेव अपास्तो दूरीकृतः, चरणनिपतितः सन्नपि सम्भ्रमेण भयेन आदरेण च न ईच्षितो नावलोकितः "सम्भ्रमः साध्वसेऽपि स्यात् संवेगा- दरयोरपि" इति मेदिनी। आलिङ्गन् व्याप्नुपन् आश्लष्यंश्च सन्नेव अवधूतो दूरा- पसरणेन निराकृत इत्यर्थः। स शम्भोरयं शाम्भवः शराग्निः वो युष्माकं दुरितं पापं १०० सा०

साहित्यदर्पंप :- [सप्तमपरिचछेडे-

(६७) अरत्र कविाा ग द्वियाा रति ःप्रधा म् ्रिोषकतया भगवतस्त्रिपुरष्वंसं प्रश्युत्साहस्मापरिपुष्टतया रसपदवीमप्राप्ततया भावमात्रस्य करुणोड क्म्। तस्य च कामीवेतिसाम्यबलादायातः शृक्भारः। (६८) एवं चाविशान्तिघामतया करुणास्याध्यव्ञतैवेति द्वयोरपि करयाशृङ्गा

दहतु भस्मीकरोतु। स्नग्धराच्छन्दस्तल्लत्तगान्तूक्तमेव प्राक्। अत्र पुरा किल तारकासुरस्य सुताः तारकातः कमलाक्ी विद्युन्माली चेति त्रयो सुराः पितामहाल्लव्घवरा: वलाव्या: मयासुरेण निर्म्मितेषु काञ्जनं रौप्यं कार्ष्णाय सज्नेति त्रिविधेषु पुरेषु यथाक्रमं सपरिवारा वास चक्रुः। तांश्रासुरान् शम्भुः शराग्निना दृदाहेति महाभारतीया कर्णपर्वस्था कथानुसन्धेया। (६७) विरोधाभावं दर्शयति-अ्रप्र्रेति। कविगता कविनिष्ठा भगवद्विषया शम्भु- गोचरा रतिरनुराग: प्रधानम्, तस्या भगवद्विषयरतेरेव विश्रामस्थानत्वादिति भावः। भगवदुत्साहस्त्रिपुर प्रत्याग्न्येयास्त्रप्रयोगाद्व्यङ्गय:, स च तन्महत्त्वसूचकरवेन तद्विष- यरतिभावस्याधिक्यरूपपुष्टिकारक इत्याह-परिपोषकतयेति। अवस्थितस्येति शेषः, उत्साहो रतिभावस्याङ्गम, तस्योत्साहस्य करुणोडङ्गमित्यन्वयः। ननु उत्साहो वीररसस्थायिभावः स चात्र व्यङ्गय इत्यतो वीररस एवात्र प्रधानम्, तत्कर्थं रति भावस्य प्राधान्यमभिहितमित्यत आह-उत्साहस्यापरिपुष्टतयेति। तस्योरसाहस्य साका.

रिपुष्टतया। अर्यं हि रसपदवीमप्राप्ततां प्रति हेतुः। रसपदवीं वीररसत्वम्। अप्रा- प्रतयेति च भावमात्रावं प्रति हेतुः। अप्राप्ततया अनाप्ततया भावमात्रस्य केवल स्थायिभावरूपेण विद्यमानस्य उत्साहस्येति पूर्वेण सम्बन्धः। "उद्बुद्धमात्रः स्थायी च भाव इस्यभिधीयते"इति नियमोक्तेरित्याशयः। करुण इति त्रिपुरयुवतीनां शोच्यावस्था- व्यङ्गय: करुण इत्यर्थः। अद्रमिति। भगवदुर्साहेन एव तासां शोच्यावस्थाप्रापणात् तद्व्यङ्ग: करुण: तत्पुष्टिकारकोऽङ्गमित्य्थः। तस्य च करुणस्य सम्बन्धे । तस्याङ्गता च उपमानोपमेयप्रकर्षणात्-तदेवोपपादयति-साम्यवलादिति। प्राग्यथा कामुक आचरतिस्म तथाद्यशराग्निरिति साम्यवलात् कामिसादृश्यप्रभावात्, आयातः स्मृतिविषयतां प्राप्तः। शङ्गारः ईर्ष्यामानाख्यविप्रलम्भः अङ्गमित्यनुषज्य सम्बन्धः। स्मरय्यमाणापूर्वाव- स्थाया रते: करुणस्थायिभावः स्त्रीशोको दवीपकतयाSङ्गस्वमित्याशयः। (६८) इस्थ भगपदुत्साहपुष्टस्य भगवद्विषयकविभावस्य परम्पर्या करणशुद्गारौ विरोधिस्वरूपावपि अविरुद्धौ इति दर्शयति-एवश्चेति। यद्वान्न स्त्रीशोकस्थ वाच्येनानुभा वेनाकुणा व्यक्षयेनोद्दीपनविभावेन झटित्याक्षेपलभ्येन स्रियमाणपत्यालम्बनविभावेन परिपुष्टिरिति करुणास्य प्रधानश्वमेव। तदा कथमङ्गत्वमित्यत आह-एवश्नंति साम्यब लात शङ्गारस्यागतत्वे चेत्यथः। अविश्रान्तिघामतया साकाङ्कताया आश्रयतया अद्गि साकाङ्तयेति यावत्। करणस्याङ्गिनः सम्बन्धे शृद्गारस्याङ्गतैवेत्यर्थः, शङ्गारस्प कहणो- पजीवित्वादित्याशयः । भगवदुत्साहस्तु अङ्गमपि भावस्याविरोधित्वात् तद्विरोधो न दुर्शित इत्यवधेयम्। भगवतः शम्भोससाहेन त्रिपुरध्वंसं प्रति चित्तोत्कर्ष गापरिपुष्टो

दोषगुणत्वनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित: ।

रयोर्भगव दुत्साहपरिपुष्टत द्विषयरतिभावास्वाद प्रकर्षकतया यौगाद्यसम्मवादज्ञतवेन न विरोधः । (६६) ननु समूहालम्वनात्मकपूर्णघनानन्दरूपस्य रसत्य ताद््शेनेतररसेन यस्तद्विषयरतिभावः कवे: शम्भुविषयकानुरागाखयो भावः स एव आस्वादः रसप्राय. स्तस्य प्रकषतया पुष्टिकरत्वणस्वेनोस्कर्षाचायकतया, यौगपद्यसम्भवात् एककाले सद्वा चात्। इत्यङ्गश्वरेन हयो: शङ्गरकरूणायोन विरोध इत्यन्वयः। एवञ्ञात्र कवे: भगवद्विवि षया रतिः प्रधानम्, भगवदुत्लाहस्तु तदङ्गम्, तसयाऽप्युत्साहस्य करुणोडङ्गम, तश्या पि पुनः करुणस्य शक्गारश्चाङ्गमितिपरम्परया अङ्गश्वमाशयोरपि परस्परविरोधिनो: करण शद्वारयोरङ्गरकादेव न विरोध इति तत्वम्। यद्वा-त्रिपुरयुवतीनां पूर्व प्राणेश्वरा हस्तथा रणादिना प्रसादनपरा आसस्तासामेवेदानी शम्भुशरस्तरकर्मणैव तादशीं दुदशां जनय- तीतिशद्गारेण परिपोषित:कविकरुण एव शरजन्यभगवद्दुष्टनिग्रहोत्साहोद्वोधेन कविगतां भगवद्विषयाँ रति जर्नययित्वा तामेव सामाजिकानामास्वाद्कन्दतामुपनयतीति करुण-

पस्थितौ खले कपोतन्यायेन विशेष्यविशेषणं तन्रापि विशेषान्तरमितिरीत्या शाहद बोधे सति ध्यङ्गयबोधेऽपीयं रोतिरनुसारणीया। तथाच प्रकृते भगवदुत्साहस्तत्र करुण. सतत्रापि शृद्गारो व्यञ्ञनया एकदैवाङ्ितयाऽवगम्यते इत्युक्तया अवान्तरवाक्यार्थंबोघ क्रमेग शाब्दबोधपक्षे व्यङ्गयार्थबोघस्यापि तद्रीतित्वेन विशिष्टवैशिष्यमितिरीष्षा शङ्गा रविशिष्टकरुगबोधे सति वरुणविशिष्टभगवदुश्साहबोष: तदनन्तरं भगवदुत्साहविशिष्ट भावबोध: क्रमाजजायते हति भवति परम्परया प्रधानस्य करणशङ्गारावङ्गमिति स्पर्षट सव बागीशग्रन्थे। नन्वेवमपि "गुणानाञ्ज परार्थत्वाद्सम्बन्धः समत्वात् स्यात्' इति न्यायेन करुणशृङ्गारयो: परस्परमत्राङ्गाङ्गिभावो भवितुं न शक्यत इति चेव ? "गुण कृतात्मसंस्कारः प्रधानं प्रतिपद्यते। प्रधानस्योपकारे हि तथा भूयसि वततंते"॥ गुखोऽङ्गं विशेषणमित्यर्थ अप्रजानमिति यावत्। "गुणहत्वावृत्तिशब्दादिज्येन्द्रिया; मुख्यतन्तुषु' इति वैजयन्ती। कृत आत्मनः स्वस्य संस्कारोऽन्येन परिपुष्टियंस्य तादशः सनू प्रधानमङङ्गिनं प्रतिपद्यते प्राप्नोति तथा आत्मसंस्कारेण प्रधानस्याङ्गिनः भूयसि महति उपकारे वत्तत इति न्यायार्थः। अनेन न्यायेनापवादत्वात्। अतः "प्रकलप्य चापवाद. विषयं तत उत्लर्गोडमिनिविशते" इति न्यायेनापवादविषयं परित्यज्योत्सर्गस्य प्रवृत्ते. यंत्र द्वयोरप्यङ्गयो: प्रधाने साक्षादङ्कत्वं तन्रव गुणानां चेतिन्यायस्य प्रवृत्ति।। अत्र तु शुङ्गारस्य परम्परया प्रधानेऽङ्गश्वमित्य प्रवृत्ते:। (६९) ननु यदि रसानां परस्परविरोध: स्यात् यद्वा अङ्गाङ्गिमावः स्यात्तरा तक्षरिहारे वक्तव्य: स्यात् किन्तु नत्वेतस्प्रकारदवयमपि तेषां सम्भवति ततश्च तद्दोषश्व- ह्याप्यसम्भवात्ततप्रतिप्रलवोऽनुचित इत्याशङ्कते-नन्विति। समूहः "प्रपाणकरसन्याचच चर्यमाणो रसो भवेत्" इस्युक्त्या विभावानुमावव्यभिचारिस्थाषिभावज्ञानानां समष्टिरेव आलम्बनसुपजीवनं यस्य तादश आरमा स्वरूपं यस्य स चासौ पूर्ण अखण्डः आनन्दा न्तरेणासम्मिश्र: घनः सान्द्रश्च आनन्द स्वरूपं यस्य स चेति तस्य तादशस्य। तादशेन समूहालश्बनात्मकपूर्णधनानव्दस्वरूपेण, इतररसेन रसान्तरेण। मसम्भावनायां हेतुं

साहित्यदर्पण :- [सघमर्पारच्छेदे-

र्कत्वानुपपत्तेः। कथं विरोधः संभावनीयः। एकवाक्ये निवेशप्रादुर्भावैर्यौगपद्यविरहेय परस्परोपम-

(७०) नाध्यञ्चाङ्गिभावः द्वयोरपि पूर्णातया स्वातन्त्र्यैया विश्रान्तेः। (७१) सत्यमुक्तम्। अत एवात्र प्रधानेतरेषु रसेषु स्वातन्त्र्यविश्रामराहित्यात्पू- पारसभावमात्राच्च विलक्षणातया संचारिरसनाम्ना व्यपदेशः प्राच्यानाम्।

नाम्ना। यदाहु :- प्रदर्शयति-एकवाक्ये इति। एकस्मिम् वाक्ये यो निवेशो व्यक्षकतासम्बन्घेन धृत्ति: स च प्रादुर्भाव उत्पत्तिस्तयोस्ताद्टशयो।यौगपद्यविरहेण एककालीनस्वाभावे परस्परोपमई कत्वानुपपत्तेः उपमईकत्वाभावात परस्परपरिपोषकप्रतिबन्धकत्वासङ्गतेः। एवञ्ञ विरोधो नाम परस्परबाध्यबाधकश्वम्, तब्चैकस्मिन्नेव काले एकस्मिम्नेव च सथाने वृत्तीनामुत्प म्मानां वा सम्मवति। रसानाञ्ज ज्ञानानन्दरुपस्वरूपर्वात् क्षणिकत्वेन "अयौगपदया ज्ज्ञानानां तस्याणुत्वमिहेष्यते" इति सिद्धान्तेन च एकस्मिन्नेव वाक्ये एककालवृश्यु- एपत्योरसम्भवान्नोक्कविरोघसम्भवः "राम सन्मथाइत्यादौ बीभत्सशङ्गारयोनं यौगपद्य- सम्भव: किन्शवभिधेयबोधानन्तरं बीभत्ससय व्यङ्गयबोधानन्तरं शद्गारस्येतिक्रमेणवेति नानुपपत्ति:। (७०) एवमेव रसानां परस्पराङ्गाङ्गिभावस्येवालम्भवेन तद्दोषत्वस्याव्यसम्भवात् तश्प्रसवोऽपि व्यर्थ एवेत्याशङ्कते-नापाति। अङ्गाङ्गिभावः अङ्गवमेकस्य अपरस्याङ्गि श्वम् उपकार्य्योपकारित्वमित्यर्थः रसानामितिशेष:। द्धोरपाति। शद्गारकरुणयोर्विरोधि- नोरिश्यर्थः। द्विशब्दोऽत्र बहूनामुपलक्षणाम्। पूर्सतया अखण्डतया स्वातन्त्रयेण स्वस्व. मुख्यभावेन विश्रान्ते: वृत्तेः। एवञ्च मुखयमङ्गि अमुख्यन्नाक्कम, तेन मुख्यामुख्ययोरेव मिथ उपकार्य्यापकारित्वे अङ्गाङ्गिभावो सवति। प्रकृते तु द्वयोरेव मुख्यत्वात् कथम .- माद्गिभाव:, कथञ्च तेन तद्विरोधपरिहार इति भावः। (७) उक्काशङ्कामम्युपेत्य समाधत्ते-सत्यमिति। सत्यमित्यर्धाङ्गीकारे। अतएव- उक्तानिर्वाहादेव, अन्र अनेकरसानामेकत्र वृत्तिविषये प्रधानी हि रसः वाक्यार्थाकाङ्गा- पूतिपरय्य न्तस्थाथी भर्वात, अप्रधानस्तु वाक्यार्थाकाङ्कापूततिपूर्वमेव विश्रान्तः। तथाच प्रधानेहरेषु मुख्यातिरिक्तव्य ङ्गष्वित्यर्थः । स्वातन्त्रयविश्रामराहित्यात् स्वस्वमुख्यभा. वेन वृत्यभावाद् विलक्षयतयेत्यत्रायं हेतुः । पूणरलभावमात्रात् केवलमुख्यरसत्वमपेक्ष्य विलक्षणतया आपाततः स्वसामग्रीपरिपुष्टतया, मात्रपदोपादानं हि अक्ञरसेवु केवलपूर्यां. त्वांश एव वैलक्षण्यम्, न पुनः समूहालम्बनत्वघनानन्दृरवांशयारपीति द्यातयितुम्। व्यपदेशो व्यवहारः। प्राच्यानां पूर्वषाम्। अत्रायमाशयः-प्राचीनाना यथा व्यमिचारि आव: जलबुद्धुद इच प्रादुभूतः सन् स्थायिभावमुपकृत्य जलबुद्दुद इव च पुनस्तिरोहितो भवतीति स्थायिन उपकारय लक्ष्णात् सक्षारिभाव इति वयवहियते तथा अङ्गससोप उद्ता सन प्रधानरसमुपकृश्य तत्पूर्वमेव विश्रान्तो भवतीतिमुख्यरससयोपकाराय सज्ञा० इणातू सब्धा ररस इति व्यवहियते। (७२) अस्मिदिति। खण्डरसनाउना अधानेतरेशु रसेघु व्यपदेश हति। तथाच

विरोधिरससमावेशप्र०नि० ] लक्ष्मीविराजितः। ७६१

(७३) 'अरज्ञं बाध्योऽय संसर्गी यदङ्गी स्याद्रशान्तरे। नास्वाद्यते समग्रं तत्ततः खएडरस: स्मृतः ॥' इति। (७४) ननु 'आध्यः करुणबीभत्सरौद्रवीरभयानकैः' इत्युक्तनयेन विरोधिनोबीं- रशृप्ञारयो: कथमेकत्र- (७५) 'कपोले जानक्याः करिकलभदन्तद्युतिमुषि हमरस्मेरस्फारोडुमरपुलकं वक्त्रकमलम्।

इत्यादौ समावेशः। जटाजूटप्रन्थि दृढयति रघूणां परिवृढः ।।'

प्राचा मतेन यः स्चारिरसः इति व्यपदेशस्तस्यव खण्डरस इति पुनर्वाचमितिभावः। एवञ्च पूणरपयोविरोधांसम्भवेऽपि खण्डरसपूर्णरसयोस्तद्विरोघादिसम्भव इत्याशयः। (७३) चण्डीदासोक्त खण्डरसव्यप देशे योगाथंवशात् संबादमाह-अङमिति। अङ्गी प्रधानोऽ रस:रसान्तरे अन्यल्मिन् रसे यदयङ्गम् उपकारकतया अप्रधानम् अथवा बाध्यो विरोध्यSपि रूमरणादिव शाल्लब्घसमावेशः स्यात् यदि वा संसर्गी अविरोचितया प्रधा- नानुपकारितया च स्वातन्त्रयेण संमिलित: स्यात् तदा समग्रं पूर्ण यथास्यात्तया नाल्वा. घते नानुभूयते पार्य्यन्तिकप्रतीतिविषय एव समग्रास्वाद इति भावः। अतः खण्डरसः समृतः । इस्थञच पार्य्यन्तिकप्रतीतिविषयस्य बाघकत्वम् अतथाभूतस्य च बाध्यत्वं खण्ड- रसत्वं च इत्यमिहितं भवति। तथाच रसस्य रसान्तरे साक्षाद्विरोघाभावात् यत्र विरोधोडनुभूयते तत्र रसस्य सञ्जारित्व खण्डत्वं वाडड्गीकृश्य तथा व्यपदेशो बोध्य इति सन्दर्भाशयः। तत्र अङ्गं यथा-"एक ध्याननिमोलनात्" इत्यादो शान्तिरसादिकं भगवद्विषयकरतेरङ्गम्। बाध्यो यथा-"अयं स रसनोत्कर्षी" इत्यादौ शद्गारः करुणस्य। संसर्गी यथा-'कपोले जानक्या" हश्यादौ शृद्गारो वीरस्य। त एते शाश्तादय प्राध्यमते सञ्चारिरसाः, अर्वाचीनमते तु खण्डरसा इत्यवधेयम्। (७४) ननु केवलस्मरणदावेव विरुद्धयोः समावेशः प्रतिप्रसूतः किन्तु "कपोले जानक्याः" इश्यत्र विरुदयो: शङ्गारवीररसयोस्तदभावात् कर्थ सन्निवेश इस्याशयेनाह-न. न्विति। आद्यः शुद्गाररसः करुणबीभत्सरौद्रभयानकेः, "विरोधभाक" इति शेषः। एकत्र एकवाक्यरूपे। अस्य चोपरितनेन "इत्यादौ समावेशः" इत्यनेन सम्बन्धः। (७६) कपोल हति। कदाचिद्ण्डकारण्ये निवसतः श्रीरामचन्द्रस्येहितवर्णनमिदम्। रघूणां रघुवंशीयानां राज्ञां परिवृढ़: प्रधानाधयक्षो रामः "प्रभुः परिवृढोऽधिपः' हत्यमरः। करिकलभस्य हस्तिशावकस्य दग्तोऽभिनवोद्तो दशनाङ्कुरस्तस्य ध्रुति: कान्तिस्तां मुष्णाति चोशयतीति तस्मिस्तथोक्ते मत्यन्द निम्मले इत्यर्थः, कपोले कपोलावच्छेदे रमरेय कामोद्रेकेश स्मेर: प्रकाशमान: रफारोड्डुमरोऽयुश्कटः पुलको रोमाञ्चो यस्मिंस्तत्ताह शम्। कपोले किञ्ञित् पाण्डुखेन निर्मलत्वेन वा करिकलभवदन्योपमा। जानक्या: सीतायाः वक्त्रकमलं मुखपद्मम् आश्मन इति शेष:, मुहुर्वारम्बारं पश्यन् अवलोकयन्, इतश्ष रजनिचरसेनाया: खरदूषणादिसङ्वस्य कलकलं कोलाहलम्। शृण्वन् सन् जटाजूटस्य जटासमूहस्य ग्रन्थि द्रवयति-सङूग्रामोद्योगाय दढ़मावेन वघ्नाति। शिखरिणीछन्दरूत ललक्षणन्तूकमेव प्राकू।

साहित्यदर्पण :- [सप्ामपरिच्छेदे-

(७६) अत्रोच्यते-इह खलु रसानां विरोधिताया अविरोधितायाश्च त्रिघा व्यवस्था। कयोश्चिदालम्बनैक्येन, कयोश्षिदाश्रयैक्येन, कयोश्षिन्नैरन्तर्येरेति। (७७) तत्र वीरशज्ञारयोरालम्बनैक्यैन विरोधः। (७८) तथा हास्यरौद्रबीभत्सैः संभोगस्य ।

(८०) (आ्लम्बनैक्येन ) आश्रयैक्येन च वीरभयानकयोः । (८१) नैरन्तर्यविभावैक्याभ्यां शान्तशृङ्गारयोः । ( ८२) त्रिधाडयंविरोधो वीरस्याद्सुतरौद्राम्याम्। शृज्वारस्याद्भुतेन भयान- कस्य बीभत्सेनेति। अत्र शङ्गारे जानकी आलम्बनविभाव:, तदीय ताहक्कपोल उद्दीपनविभावा, तद्वकत्रक- मलदर्शनमनुभावः, रतिश्र स्थायीभावः। वीरे तु रजनीचरसेना आलम्बनविभाव:, तदीय कक्ष कछ विधानमुद्दीपनविभाव:, जटाजूग्रन्थि दढीकरयमनुभावा, उत्साहक्व स्थायी- भावः तथा चेमौ परस्परमबाध्यतामनङ्गताज्जापन्ौ स्वातन्त्रयेणोपलभ्येते तत्कथमेकत्रा नयोः समावेश इति शङ्ितुराशयः । (७६) स्वतन्त्रयोरनेकथोरेकावलम्बनकरवे एव विरोधः। प्रकृते जानक्यालम्बनक: भुद्गारो रजनीचरालम्बनकस्तु वीररस इत्यविरोध इत्याशयेन समाधत्ते -भत्रोच्यत इति। उच्यते सिद्धान्त इति शेष:। इह एवं मीमांसाव्यतिकरसमये इति भावः। रसानां शङ्गा- शादीनाम्, व्यवस्था नियमः। कथमित्याशङय यथाक्रमं निरूपयति-कयोश्चिदिति। मालम्वनैक्येन विरोधोऽविरोधश्चेति शेषः। एवमुत्तरत्रापि। आश्रयैक्येन नायकैक्येन। नरन्तय्येय अध्यवधानेन्। (७७) तत्र यस्य येन सह विरोधस्तं दर्शयति-नत्रेति । ते्वि विरोधिरसेषु मध्ये इत्यर्थः। वीरशङ्गारयोर्वीरसम्भोगयोः। आलम्वनैक्येन एकाबलम्बनत्वे एव नान्यथा एकस्मिन्नालमबने एककालोत्साहरत्योरसम्भवादितिभावः। (७८) तथेति। तथा आलम्बनैक्येन। सम्भोगस्य लम्भोगशङ्गारस्य। विरोध इति शेष:। सम्भोगकाले हालक्रोधजुगुप्सानामुदयासम्भवादितिभावः। विप्रलम्भकाले हाससम्भवात्तद्व्युदासाय सम्भोगस्येत्य भिहितम्। (७९) वीरेति। आदिपदेन भयानकबीभरसयो: परिग्रहः, विप्रलममस्य भुङ्गारस्य आलम्बनैक्येन विरोध इति पूर्वतोऽनुषअ्जनीयम्। एकस्मिन्नेव्रालरबने अनुरागकाले उत्साह-शोक-भय-जुगुप्सानामनुदयादित्याशयः। ( ८०) आलम्बनेति। वीरभयानकयो: विरोध इति शेष:। एकस्मिन्नेव समये एकं प्रति एकस्य उत्साहभययोरुत्पत्त्य भावादिश्याशयः। ( ८१) नैरन्तय्येति। नैरन्त्य्यं विभावैक्याभ्याम् अध्यवधानेन आलम्बनैक्येन चेत्यर्थः । शमरत्योनेंकटये एकस्मिन्नेव चालम्बने उत्पत्त्योरनुदयादितिभावः। शान्तभ ङ्गारयोराश्रय क्येनापि विरोध इत्यवधेयम्। (८२) एवं यस्य येन विरोधस्तं प्रदर्श्याथाबिरोधं प्रदर्शयितुसुपक्रमते-त्रिधाऽपीति। आलम्बनैक्येन आश्रयैक्येन नैरतर्य्यण चेत्यर्थः। वीरस्य अद्भुतरौद्ाभ्यामविरोध एक.

रसावरोधाभावनिरू०] लक्ष्मोविराजित:। ७६३

( ८३) तेनात्र वीरशृज्ञारयोरमिन्नालम्बनत्वान्र विरोधः। (८४) एवं च वीरस्य नायकनिष्ठत्वेन भयानकस्य प्रतिनायकनिष्ठत्वेन निबन्धे भिन्नाश्रयत्वे न विरोधः। (८५) यक्ष नागानन्दे 5शमाश्रयस्यापि जीमूतवाहनस्य मलयवत्यनुरागो दर्शितः, तन्न 'अहो गीतमहो वादित्रम्' इत्यद्भुतस्यान्तरा निवेशनान्नैरन्तर्याभा वान्न शान्तशृङ्गारयोविरोधः। स्मिन्काले समावेशसम्भवा, एकस्यैव पुरुषस्य एकस्मिन्नेव पुरुषे यथाक्रमम् उत्साह- विस्मय-क्रोधानामुत्त्तिसम्भवादित्य भिप्रायः। शृद्गारह्य अद्भुतेन सहाविरोध:, एकस्येव नायकस्य एकस्यामेव नायिकायामेककाल एवानुरागरूपादिजनितरतिविस्मययोगसमा- वेशसम्भवादितिभाव:। भयानकस्य बीभत्सेन सहाविरोधा, एकस्यैव एकदैव एकस्मिन्नेव

(८३) एवंसति वीरशङ्गारयोरालम बनभेदेनाविरोधं दर्शयति-तेने ति। उक्तनिय मानां युक्तियुक्तत्वेन च। अत्न "कपोले जानक्याः" इश्युक्तपदये। भिन्नालम्बनत्वादिति। तथाच वीरे रजनिचरसेना उस्साहस्यालम्चनम्। शङ्गारे जानकी रतेरालम्बनमिति भिन्नालम्बनद्दये उत्साहरत्यो: यथा क्रममुस्त्तौ स्ृत्यभावादित्याशयः। (८४) आश्रयक्येन वीरभयानकयोरविरोध इति प्रतिपादितम् अधुना आश्रयभेदेन तु तयोर्विरोधो नेति प्रदर्शयितुमुत्थापयति-एवश्रेति। वीरभयानकयोराश्रयेक्येनैव विरो. धस्य युक्तसवे चेत्यर्थः । वीरस्य वीररसनिष्ठोत्साहस्य। भयानकस्य भयानकनिष्ठ्भयस्य। भिन्नाश्रयत्वे सति। दिक्मात्रं यथा- प्रौढामादाय भीति मनसि सरभसं प्राप्य लोकापकीर्तिम् नैवास्तोका ऽव्यपेक्षाSक्रियत पथि पथि प्राक्नासु प्रियासु।

अत्र वीरभयानकयोरेकाश्रयाभावान्न विरोधः। अन्यत्नाऽप्येवंविधविषये विरोधोड वगन्तव्य: । (र६) ननु शान्तशक्कारयोनरन्तर्य्येण विरोध इति चेत्? क्थ नागानन्दनाटके एकस्येव नायकस्य जीमूतवाहनस्य तथानिबद्धमित्यत आह-यश्चेति। प्रशमाश्रय स्यापि श्ञान्तरसनिष्ठशमगुणवतोऽपि। मळवत्यनुरागः मलयवत्यामनुरागः। वादित्नं वाद्यम। अद्भुतस्य अद्भुतरसस्य अन्तरा मध्ये शान्तशङ्गारयोरितिशेष: रसतामनापन्नोऽ दूभुतः "अहो" शब्दवाच्योऽपि अन्तरास्थितो नैरग्तर्य्यविघटक इति भावः। तथाचोकं ध्वनिकृता- एकाश्रयत्वे निर्होषो नैरन्तय्यँ विरोधवान्। रसान्तरव्यवधिना रसो न्यस्य: सुमेधसा॥ अत्रेशमप्यनुसन्धेयम्-शान्तभङ्गारयोन रवतर्य्यंविरोधिनोनं परं प्रबन्धे यावदेकरिमि न्नपि वाक्ये विरोधः।

७६४ साहित्यदपणा :-

(८६) एवमन्यदृपि शेयम्। (८७) 'पाएडुक्षामं वदनम्-' इत्यादौ (२६२ ५.) च पायहुतादीनामप्नेभाव: करुणविप्रलम्भेडगीति न विरोध: । (दद) अनुकारे च सर्वेषां दोषाणां नैव दोषता॥ ३१॥ (८६) सर्वेषां दुःश्रवत्वप्रभृतीनाम्। यथा- (६०) 'एष दुश्च्यवनं नौमीत्यादि जल्पति कक्षन।' (६१) अत्र दुश्च्यवनशब्दोऽप्रयुक्तः। यथा- "भूरेणुदिग्धान्नवपारिजातमालारजोवासितबाहुमध्याः। गाढं शिवाभि: परिरभ्यमाणान् सुराङ्गनाश्लिष्टभुजान्तराला:।। सशोणितैः क्रव्यभुजां स्फुरद्दिः पक्षैःखगानसुपवीडयमानान्। संबीजिताश्चनदनवारिसेके: सुगन्धिमि: कल्पलतादुकूलैः । विमानपर्य्यं छुतले निषण्णा: कुतूहलाविष्टतया तदानीम्। निदृश्यमानान् ललनाङ्गलीमिर्वीरा: स्वदेहान् पतितानपश्यन्॥ अत्र बीभत्सशृङ्गारयोर्वीररसश्यान्तरा निवेशान्न विरोध:, अन्येषामपि रसानां परिहार प्रकारा: सत्कविप्रबन्धेष्वेव मेवानुसन्धेयाः। (८६) एवमिति। अभ्यदप्यविरोधिश्वम्। यथा शुद्गारस्य नायकतवे प्रतिनाय कघट कत्वे वीरस्य च प्रतिनायकनिष्ठत्वे न विरोध इत्यादि। (८०) ननु करुणशृङ्गारयोविंगेधेन तन्निबन्धे- 'परिपन्थि रसाङ्गस्य विभावादेः परिग्रहः। इत्यनेन दोषोडभिहित: तत्कथ "पाण्डु क्षामम्" इत्यादौ करुणरसानुभाववदनपा ण्डुतादीनां तेनैव रूपेय शद्गाररसप्रधाने मालतीमाधवे सन्निवेशः ? अङ्गिनोविरोधे तदङ्गा- नामपि विरोधौचिश्यादित्यत आह-पाण्डु काममिति। अङ्गभावोऽनुभावतयेत्यथः। न केवलं करुणे करुणविप्रलम्भेडपीश्यर्थः। एतेन विरुद्धरसीयासाधारणाङ्गपरिग्रह एव दोषो न तु साधारणाङ्गपरिग्रह इति ध्वनितम्। (८८) सर्वेषां दोषाणामेक्रममोघं प्रतिप्रसवोपायं प्रदर्शयति-अपनुकार इति। अनु कारे अनुकर्णे के नाप्यभिहितस्य शब्दस्य अनुरूपमेव पुनरुक्तावित्यर्थ:, सवर्षा निर्दिष्टा निर्द्िष्टप्रतिप्रसवानां दुःश्रवत्वादीनां दोषाणां नैव दोषता नापि गुणतेश्यपि ज्ञेयम्। अत्र रसादोनामसम्भवेन तदुत्कर्षापकर्षयोहुमयोरेवासम्भवादितिभावः। तथाच अनु. कार्य्यंशब्दादौ निश्यदोषानित्यदोषत्वम्, अनुकरणशउदादा वद्रोषत्व मितिव्यवस्थेश्यवग. न्तव्यम्। (c९) सर्वेषामितिकारिको क्कण्दं विव्ृणोति -सर्वेषा मितति । ( ९०) उदाहरति-एष इति। एष अहमितिशेष:, दुश्च्यवनमिन्द्म, नौमि स्तौमि इत्यादि (कम्सं) (९१) अत्रेति। इन्द्रार्थेकोशादौ 6सिद्धोऽपि दुःश्च्यवन शब्द: कविभिरनादतत्वा त्सम्माव्यमानोऽप्यप्रयुक्तत्वादोष: अन्नानुकरणनिष्ठत्वाददोष एवेत्याशयः। अप्रयुक्त हत्यु· पलक्षणम्, तेन दुःश्रवत्वच्युतसंस्काइ्वयोरपि परिग्रहः।

अदोषत्व गुणत्वनिरपणम् ] लक्ष्मीविराजित:। ७६४

(६२) अन्येषामपि दोषाणामित्यौचित्यान्मनीषिभि:। (क) अदोषता च गुराता शेया चानुभयात्मता ॥ ३२॥ (६३) अनुभयात्मता शरदोषगुएता। इति साहित्यदपसे दोषनिरूपणो नाम सप्तम: परिच्छेद:। क्रमे यथा-मृगचक्षुषमदाक्षी दिश्यादिकथयश्ययम्। अन्राद्राक्षीदितिपदस्य दुःश्रवत्वेन सम्भाव्यमानरवेऽपि अनुकरणवृत्तित्वाददोषश्वम्। च्युत सँस्का र स्यादोषतवं यथा- पशयैष च गवित्याह सुत्रामाणं यजेति च। इमे च वागीशस्य। अत्र प्रथमपादे गोशबदस्य निर्विभक्तिकतया च्युतसंस्कारत्वम्। द्वितीयपादे इन्द्राथ "सुत्रामा गोत्रभिद्वज्री" इत्यमरेण प्रसिद्धरवेऽपि कविभिश्नाद्ृतश्वादप्रयुक्तत्वात्सम्भा• वयमानोऽपि अप्रयुक्तादोष: अनुकरणवृत्तित्वाददोष:। ( ९२) अन्येषामपीति। इति एवम, औचिश्यात् युक्त्यनुसारात्, मनीषिभि: बुद्धि- मद्दिः अभ्येषामपि दोषाणं दोषखेन पूर्वमुक्तानाम् मदोषता कुश्रापि विदयमानदोषश्ववैप. रीश्येनेव गुणता, कुश्रापिस्वभावत एव गुणता, कुञ्रापि चअनुभयात्मता दोषत्वगुयाख्वोभ. यातिरिक्तता ज्ेया सवंत्र हि औचित्यानुसारादेव दोषगुणादीनां व्यवस्थितेरिश्याशयः। तन्न विद्यमानदोषतववैपरीत्येन गुणता यथा- 'देवत्रासकरे युद्ध रावणे समुपागत । माधवः शूलमादायागच्छच् त्वरितं जवातू'।। अत्र हरे: पाणौ चक्रस्येव प्रसिद्धख्वेन शूलग्रहणस्थाप्रसिद्धखवेन विद्यमानोऽपि ख्याति विरुद्धतादोषस्तदयुद्धस्य सङ्कलतादिप्रकाशनेन् प्रश्युतगुण एव। स्वभावत एव दोषस्य गुणता यथा शिशुपालवधे- चजतः कव तात ! वजसीतिपरिचयगतार्थमस्फुटम्। धैर्यममितदुदितं शिशुना जननीनिभत्संनविवृद्धमन्युना। अन्न वन्रसीति सवाचकत्दोषयुक्क्कोन भवितुमर्हति 'वजव्रज गतौ' इति वजबातोरपि गमनाथें पाठोपलम्भाव, तथापि व्रजसीति रेफसहितोच्चारणासमथन बालकेन तरस्थल

चमरकारा तिशयापादनात् स्वभावत एव गुणः। अनुभयात्मता यथा- वरहेलिकाक्रियाकमकत्तगुप्तयादौ कष्टार्थंतायाः। तत्र प्रहेलिकायां कष्टार्थत्वस्यानुभ- याश्मत्वं यथा-तरुण्यालिङ्गितः कण्ठे नितम्बस्थलमाश्रितः । गुरूयां सव्निधानेऽपि कः कूजति मुहुमुंहुः॥ अत्र कटिप्रदेशस्थितपूर्णों घटः शब्दं करोति इत्येतावन्मात्रार्थबोधने न दोषत्वं नापि गुणश्वम्। क्रिया गुप्तियंथा- पाण्डवानां सभामध्येदुयाधनमुपागतः । तस्मै गाञ्ज हिरण्यञ्ञ सर्वाण्याभरणानि च। अन्र "अदु" किति क्रिया गुप्ता। (९३) अनुभयत्मतां स्पष्टयितुं विव्ृणोति-अनुभयेति। 'अत्र मूलकारिका := ३२। पूर्वाभिः सह' ६७८। उदाहरणानि=१६६! पूर्वेःसह ४८७। इति वत्सकुलावर्तस-वयाकरणकेसरि-'वदरिनाथ' शर्मात्मज-दैवज्शिरोमणि श्रीलोक नाथात्मज-साहित्यव्याकरणाचार्य-ठक्कुरोनामक-श्रीकृष्या मोहनशास्त्रिविरचि- तायां "लक्ष्मी"नामिकायां साहित्यदर्पखटीकार्या सप्तमः परिच्छेदः।

(क) के चित्वत्रादोषतादीनाम् "औतसुक्येन" इत्याद्यदाहरयमाहुः । इति टिप्पण्यां सप्तमः। १०१ ला०

७६६ साहित्यद्पप :-

अष्टमः परिच्छेदः । (१) गुणानाह- (२) रसस्याङ्गित्वमापस्य धर्मा: शौर्यादयो यथा। गुणा :- (३) यथा खल्वञ्गित्वमाप्तस्यात्मन उत्कर्षहेतुत्वाच्छ्वौर्यादयो गुणाशन्दवाच्या:, तथा काव्येऽजित्वमापस्य रसस्य धर्माः स्वरूपविशेषा माधुर्यादयोऽपि स्वसमर्क पदसंदर्भस्य काव्यव्यपदेशस्यौपयिका नुगुण्यभाज इत्यर्थः । (१) एवं काव्यरवापकर्षकदोषाशितरूव्य "उत्कर्षहेतवः प्रोक्ता गुणालङ्गाररीतयः इत्युद्देश क्रमप्राप्तगुणस्वरूपनिरूपणमारभते-गुयानाहेति। गुणान् रजस्तमःसत्यानति. रिचस्वरूपान् माधुर्य्यौजाप्रसादा भिधेयान् काड्यार्मभूतर सनिष्ठान् धर्मविशेषान् आहेश्य- थंः। अ्सङ्गसङ्गत्या सामान्यतो गुणान् लक्षयति-रसस्येश्यादिनेतिभावा। (२) रसस्येति। ग्रथा लोके इति शेष:, अद्विस्वमाहस्य शरीरिरं प्राप्तस्य आश्मन इति शेष: शौय्यं ज्ञानविशेष: आदिपदेनौदार्य्यादीना परिग्रहः, तथाच पुरुषोश्कषकर्वेन शौय्यादयो गुणा आत्मनश्चेतनश्यैव धर्माः नाऽचेतनशरीरस्य धर्मा यथा, तथा अङ्गिश्व- माधस्य शब्दार्थादिसमुदायमध्ये मुखखवं प्रसस्य रसस्य न तु रसवदाद्यलङ्कारवदद्ता प्राप्मस्येश्यर्थ: धर्माःसाक्षाप्तदाश्रितास्ते: गुखा उच्यन्ते हत्यथः। आत्मधर्मेष्वेव गुणव्यव हारो मुख्यः, सत्यपि शरीरसौन्दर्य्यांदौ शौय्यं पाण्डिश्यादिरहिते निर्गुणत्वव्यवहारात्। अ- द्वित्वमापश्येश्यनेन काव्यम् अङ्गम् रसोडक्ी हतयेव बोध्यते न स्वङ्गिपदादङ्गरसव्यावृत्तिस्त. ब्राऽपि माधुर्य्याद्यनुभवात्। रसपदस्यान्राऽपि रस्यते आस्वाद्यते इति व्युत्वत्त्या भावाद योऽपि गृह्यन्ते तेष्वपि गुणाऽङ्गीकारात्। दोषव्यवच्छेदाय धर्मा इत्युक्तम्। एवञ्ञ स्थिरत्ये- सति रसादीनां साक्षादुर्कर्ष जनकघसंश्वं गुणश्वमितिसामान्यलद्षयां फलितम्। सश्यन्तद लोपादानात् अस्थिरेषु रसवदाद्यलड्वारेषु नातिव्यातिः, साक्षात्पदोपादानेन परम्परयो ए्कषंजनिकासु रीतिषु तदुभयोपादानाच्छदार्धाल्ङ्कारेषु च नातिव्यासिः। रसादीना- मुत्कर्ष जनकत्वाभावाच नाउपि रसत्वादावतिग्रसङ्ग:। एतेन स्पष्टमेव गुणानां रसघ- मंखं प्रतिपादितं भवत। उक्तञ्न काव्यप्रकाशकृताsपि- "ये रसस्याङ्गिनो धर्माः शौर्य्यादय इवारमनः । उत्कर्ष हेतवस्तेस्युर चलस्थितयो गुणाः ।।" इति। (३) कारिका विवृणोति-यथेत्यादिना। यथा खव्वित्यतोऽनन्तर 'लोके' इति शेषःा अझ्ञिशब्दश्लेषात् अद्वि्वमित्यस्य उपमाने उपमेये च सम्बन्धः। तत्रोपमाने सम्बन्धं दशयति-अद्वित्वमाप्तस्य आत्मन इति। मुख्यत्वं प्राप्तस्य देहिन इत्पर्थः। उत्कर्षहेतुश्वा- दिति। उस्करषणामुत्कर्षोडतिशयस्तस्य हेतुः कारणं तस्य भावः तस्मात्। "हेतुर्ना कारणं बीजम्" हत्यमरः। शौर्य्यांदय इति। शौर्य्य शूरधमं भादौ येर्षां ते तथोकाः शौय्यों दार्य्यों जस्विस्वादय इश्यर्थः धर्मा इति शेषः । गुणशब्दवाच्या गुणा इश्यभिघया प्रतिपाद्याः। अक्वित्व मिश्यसयोप मेये सम्बन्धं द्शयति-अ्ररित्वमाप्तत्य रसस्येति। ननु रसत्य ब्रह्मार्वा

गुणनिरूपणम् ] लक्ष्मोविराजित:।

(४) यथा चैषां रसमात्रस्य धर्मत्वं तथा दर्शितमेव। दसहोदरत्वेन तस्य सगुणत्वं कथमितिचेव? अत आह-धर्माः साक्षात्समवायसम्ब न्धेन तदाश्रिता इश्परथः। स्वरूपविशेषा हति। रवमात्मा रू्यते इतरव्यावृत्ततया बोष्यते अनेनेति सवरूपमसाधारयं लक्षणं तद्विशेषास्तत्प्रकारभूता इश्यथं।। यथा "गन्घवती पृथ्ती" इश्यत्र गन्धवरवं पृथिव्या असाधारयं तथेति भावः। माधुर्य्यादयो माघुर्य्योजःप्रसाद श्चेति त्रय एव गुणा इति शेष:। माधुय्यादीनामन्यतमस्य काव्यश्वध्यापकतया उत्कर्ष- हेतुर्वादू गुणव्यवहारौपयिकं धर्मान्तरं दर्शयति-स्व्रसमर्पकेति। एवं रसस्तस्य समः पंको व्यक्षको यः पदसन्दर्भः पदसमूहः रसव्यअ्षकवाक्यमित्यर्थः, तस्य यः काष्यव्यप देशः काव्यव्यवहारस्तस्य औपयिकमुपायभृतमुपयोगीतियावत् यदानुपुण्यं स्वाश्रथिणा रसेन सह काव्ये स्थितिरूपं तद्वाजः न्यायानुगतानुकूतत्वकर्त्तार: रसव्यअ्कवाक्यस्य काव्यसंज्ञाया: प्रयोजका इतियावत् 'गुणशब्द्वाच्या' इति पूर्वेण सम्बब्धः। नीरसस्य काव्यशब्दवाच्यत्वाभावात् तत्र लाक्षणिकमेव काव्यपदमित्यवधेयम्। यदपि वगारेव गुणा उपज्यन्ते न पदैरितिपद्समूहस्य गुणसमपकता नास्ति तथापि पदसमूहघटकव- णैस्तत्समर्पणात् पदसमृहस्यापि तत्सम्पंकत्वं युक्तम्। आनुगुण्यप्रदर्शनेन गुणपदार्थो विवृतः । इदव् काव्यप्रकाशक्कन्मतमाश्रित्येवानिहितम् तन्मते हि "तद्दोषौ शब्दार्थो सगुखावनुलक्कती पुनः क्वाऽपि" इति काव्यलक्षणेन गुगानामपि काव्यत्वप्रयोजकतया काव्यसंज्ञाया अपि प्रयोजकत्वात्। ग्रन्थकृम्मते तु वाक्यं रसात्मक काव्य'मितिलक्षणात् रसादीनामेव काव्यत्वप्रयोजकतया गुखानां तत्प्रयोजकत्वाभावेन काव्यसंज्ञाया अपि प्रयोजकत्वाभाव एवेत्यवगन्तव्यम्। (४) ननु वामनेन-"काव्यशोभायाः कर्तारो धर्मा गुयाः" इति सूत्रयित्वा ये खलु शब्दार्थयोधर्माः काव्यशोभां कुर्वन्ति ते गुणाः" इत्यनेन गुणानां शब्दार्थधर्मत्व- स्योक्तत्वात् तथैव काव्यप्रकाशकृताऽप्युक्तत्तराच्च भवदुक केवलरसधमतवं क्थ सिद्धती स्यत आह-यथा चेति। एषां गुखानामित्यर्थः। मात्रपदेन शब्दार्थयोव्यंवच्छेदः। दर्शि- तमेव काव्यप्रकाशकृत्काव्यलक्षणनिराकरणप्रकरणे प्रथमपरिच्छेदे अस्माभिरित्यर्थः। यद्यपि "मधुरा वर्णाः" इति लोकवयवहारेण गुएस्य वर्णधमेवं भवति न तु रसधर्मतवं तथापि औपचारिकं वर्णधर्मत्वमादाय "मधुरा वर्णाः" इति व्यवहरो ह्यभियुक्तानाम्, व्य- चहारं पश्यतामदूरदर्शिनां तु वास्तविक वर्ण धर्मत्वं मत्वा "मधुरा वर्णांः" इति व्यवहारो नैतावता गुणस्य वर्णधर्मत्वसिद्धिरिति। अत्रेदं तत्वम्-वितताकारस्य सुकुमारवर्णानां चान्यवैलक्षण्येन व्यअ्षकर्वप्रतिपत्तये यथा 'यजमानः प्रस्तरः" इत्यत्र प्रस्तरस्य हविरासादनादिद्वारा यागसाधनत्वात् यजमा- नव्य साक्षादयज्साधनत्वसाम्यात् प्रस्तरे यजमानत्वोपचारस्तथा अस्यायमाकार एवं शूरः एते वर्णा एव मधुरा इत्यादिक्चिदभियुक्तानां व्यवहारः तमपश्यतामनभिज्ञानां वितताकारस्यैव शूरत्वं सुकुमारवर्णादीनामेव माधुर्यादिमन्यमानानां व्यवहार: नैतावता गुशास्य वर्णंधमत्वमिति। अन्राहुः प्रदीपकारा :- "ननु शौय्यादेरात्मवृत्तित्वात् माधुर्य्यादीनां रसघृत्तित्वव्यव स्थितावेवं स्यात् सैव त्वसिद्धा, रसवृत्तितवं वर्णवृत्तित्वं वेत्यत्र विनिगमकाभावादिति चेत् ? मेवम्, भवत्येव विनिगमकाभावो यदि त्वया वर्णमात्ाश्रया: सुखा: स्वीकतु शक्यन्ते न

साहित्यदपण :- अष्टमपरिच्छेदे-

(५) माधुयंमोजोऽथ प्रसाद इति ते त्रिधा॥ १॥ ते गुणाः। तन्न- (६) चित्तद्रवीभावमयो ह्वादो माधुर्यमुच्यते। (७) यत्तु-केनचिदुक्तम्-'माधुर्य द्रुतिकारणम्' इति तन्न, द्रवीभावस्यास्वा- दश्वरूपाह्वादाभिन्नरवेन कार्यत्वाभावात्। श्वेवम् "मधुरा रचना" इति व्यवहारात् अविशेषेण रचनायामपि तदभ्युपगमप्रसङ्गात् तथाचास्मन्मते गुणास्य रसैकधर्मत्वे लाघवम् त्वन्मते वर्णरचनोभयधृत्तित्वे गौरवमिति। (५) तानू गुणान् विभजते-माधुय्यमिति। ते गुणाः माधुर्य्य मधुरस्य भावः तद भिधेय इत्यर्थः, ओजस्तद्भिधेयः, प्रसादस्तदभिधेय इत्यर्थः त्रिधा त्रिप्रकारा। ननु माधु- व्यंमित्यादिमिख्त्रिभिः शब्दैगंयानादेव त्रिविधत्वे लब्धे पुनस्निधेश्यभिधान किमथमिति चेव् ? वामनोक्त- श्ठेष। प्रसाद: समता माधुर्य्यं सुकुमारता। अर्थव्यक्तिरुदारत्वमोजाकान्तिसमाधयः। इतिदशविधानां तथा भोजराजोक्तचतुविश्यतिविधानामधिकसंख्याव्यवच्छेदाथ। एतेषामनक्गीकारे बीजं तु-सामाजिकानां नवरसजन्यास्तिस्त्रोSवस्था: द्रुति विस्तारो विक्ा सश्चेति। तत्र चित्तस्य भुङ्गारकरुणशान्तेभ्यो द्रुतिः वीररौद्रबीभ्सेम्यो विस्तारस्तस्य हाल्याद्भुतमयानकेभ्यो विकास इति। विकासश्र हास्ये वदनस्य अद्भुते नयनस्य भया. नके द्रुतापसरणरूपो गमनल्य, लच क्वचिदू द्रुत्या क्चिद्विस्तारेण च युक्तः विभाववैचि: त्यात्। प्रसादस्तु सर्वेषामाधिक्यकारीत्यवस्थान्रयरूपकार्य्य वचित्रयनियामकतया कारण त्रयमेव कल्ण्यते कारगवेचित्रयेण त्रयाणामेव स्फुटमुपलम्भातू अवान्तरगुणानामङ्गाङ्गि भाववैचित्रयेणानन्त्यादस्फुटश्वाच्चेति स्पष्टचेद नागेशीये। (६) तत्र माधुय्यं निरुपयति-चित्तद्रवीभावेति। द्रवीभूयत इति द्रवीभाव:, तन्मयः, अद्रवस्य द्रव इवावस्थानं द्रवी, अभूततद्धावे कित्र: स्वार्थ मयट् चित्तस्य द्रवी भावमय: सहद्यहृदयस्य गलितम्रायश्वरूप: ह्लादः दुःखाशवकितानन्दविशेषो मधु. रस्य रसस्य भाव इति व्युश्पश्या माधुर्य्य नाम गुण उच्यते तत्त्वविद्धिरिति शेषः। ननु रसोडप्यानन्दविशेष एवेति तत्रातिष्यास्तिरिति चेव ? अस्य तदशरूपरवेन तद्मंता म्युपगमात्। प (७) ननु चित्तद्रवीभावेत्यादिना विनद्रवीभाव एव माधुर्य्यमित्थमिहितं भवति, किन्तु- "आाह्लादकत्वं माधुर्य्य' शङ्गारे द्रुतिकारणम्।" इति काव्यप्रकाशोक्तेन चित्तद्रवी मावकारण मेव माधुय्यमित्य वगम्यते, तथा च पर रूपरं विरुद्यत इति तदुकि निरसितुमुत्थापयति-पस्विति। केनचित् काव्यप्रकाशकृता। अत्र व द्रुतिः शौय्य क्रोधाद्यादितवरिक्षेपपरित्यागेन। चित्तस्याद्ताखयो नेश्रामबुपुळ्कादि साचिको वृत्तिविशेष: तत्कारणं च सुखविशेषवृत्तिरूपाह्लादगतर्वजाश्यम्, तदेव माधु. य्यंम्। विभावादिचवंदाजन्यवृत्यानन्दांशे भग्नावरणकरूवप्रकाशसुखस्यव रलत्वात् कहनविप्रक्षम्भव्ञान्तेषु बिजालीया दाश्म तकारणड्लाडोऽपि पिजातीय एव तेषां सर्वेपा

गुण निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः।

(८) द्वीभावश्र स्वाभाविकानाविष्टत्वात्मककाठिन्य मन्युक्रोधादिकृतदीसत्व विस्मयहासाधुपहितविक्षेपपरित्यागेन रत्याद्याकारानुविद्धानन्दोद्वोधेन सहृदयचित्ता- द्र प्रायत्वम्। च माधय्यतवेन व्यवहार इति तदाशयः। तथा च द्रुतिकारणमित्यस्य द्रवीभावस्य जनकमिश्यर्थः। तव्निरस्यति-तन्नेति। द्रुतिद्रवीभावशब्दयोर भिन्नार्थत्वादाह-द्रवीभाव. स्येति। आस्वादनमास्वादो रसानुभवः स एव र्वरूपं लक्षणं यस्य सोडसावाहलादो दुःखाशवलितानन्दानुभवः, तस्य अभिन्वर्वेन एकरवेन तत्कार्य्यत्वाभावात् माधुर्य्यजन्य त्वाभावात्। अत्र ग्रन्थकर्त्तुर्यममिप्रायः-चित्तस्य, द्रवीभावाहलादयोर्भेंदस्याप्रतीयमान. त्वादभिन्नत्वमेव वाच्यम्, आह्लादकरवं चाह्लाद एव माधुय्यक्ष तत्स्वरूपतयैव निरू पितमिति सर्वेषामेवाभेदात् माधुय्यं द्रुतिकारणं कर्थ भवितुमहति जन्यत्वजनकत्व योर्विभिन्नाधिकरणस्येव रष्टचरत्वादित्यतः समीचीनमेवाभिहितं "चित्तद्रवीभाव- मय" इति। एतच् निरसनं दवीभावाह्लादयोरभेद्मभ्युपेरयैव, तन्मते द्रवीभावश्ित्तवृत्ति- शह्लाद आत्मधृत्तिरि्यनयोरभेद एव नास्ति किन्तु आह्लादस्थेन माधुय्येण चित्तस्य द्रवीमावो रागमाधुय्यॅणेव जन्यत एवेति। उक्कं चान्र रसगङ्गाधर कारैरपि "भङ्गारकरुय शान्तानां माधुय्यंवर्वेन द्रुतिकारणत्वं प्रातिस्विकरूपेय कारणत्वकल्पनापेक्षया लघुभृत- मिति तुन वाष्यं परेण मधुरतरादिगुयानां पृथ्द्रुततरत्वादिकाय्यंतारतम्यप्रयोजक तयाऽभ्युपगमेन माधुर्थ्यंवत्वेन कारणताया गडुभूतत्वात् इत्थं च प्रातिस्विक रूपेणैव कारणत्वे लाघवम्" इति। (८) ननु द्रवीभावस्य आश्वादस्वरूपाह्लादैकत्वाभ्युपगमे पूर्वोक्तदिशैव रसमाधु्य्य- योर्ये क्यमेव न पुनर्माधुर्य्यस्य रसघमत्वमित्यत आह-द्रवीभावक्चेति। स्वाभाविक सवषां स्वभावसिद्धं यदनाविष्टत्वं गूढ़विषयसव्चाराष्ट्रमत्वमेव आत्मा स्वरूपं यस्य स ताडशा, एतच्त विक्षेपविशेषणं बोध्यम्। काठिन्यं कोमलत्वाभावः, मन्युः शोको दैन्यं वा क्रोध: कुतश्चित् सक्षातपूर्व एव कोप: आदिशब्दात भयजुगुप्साद्यक्च तैः कृतं यत् दीश्षत्वं चित्तस्य दग्घप्रायत्वं तेन विस्मयेन अदष्टश्रुतपूर्वदर्शनरूपाक्षर्य्येण हासेन आदि. पदादावेगादिना च उपहित उपस्थापितो जनितो यो विक्षेपो विषयान्तराश्रहित्वं तस्य परित्यागेन, रतेरनुरागस्य आदिपदात् माधुर्य्यध्चययो: करुणशान्तयोः स्थायिभावशोक शमयोक्ष आकार: रूवरूपैः अनुविद्धः सम्वलितः य आनन्दस्तस्य उद्गोधेन आविर्भावेन, सहदयानां काव्यार्थभावनापरिपक्कान्तःकरणानां चित्तस्य आद्रप्रायश्वं प्रायेण विगलित. त्व रूपेणावस्थानम्। एवञ् भुद्गारकहणशान्तरसोद्टोधानन्त्र जायमानो रत्याद्यविषयकः सहदयहदय

जनकतासम्बन्धेन रससम्बश्धितया रसघमश्वमपि निर्बाधमितिभाव:। एतश्सिद्धा न्तस्तु-आह्लादृस्य मनोवृत्तित्वस्वीकार एव सम्भवतीत्यवधेयम्, अन्यथा दुश्याह्ला. दयोरभेदोकथ नुपपत्तेः। केचिस-'इतिशोकप्रशमेपु गुर्जवर्यादिरामयुशिरिव कम्िदेको धर्मोडहित स एव

६०० लाहित्यदरपण :- [अष्टमपरिच्छेदे-

(६) तच्च- (१०) संभोगे करुरो विप्रलम्भे शान्तेऽघिक क्रमात् ॥२ ॥ (११) संभोगादिशब्दा उपलक्षणानि। तेन संभोगाभासादिष्वप्यैतस्य स्थि. तिर्श्ञेया। माधुर्य्य येन सामाजिकानांचित्तं द्रवीभवति रत्यादीनां रसरूपतया परिणामेन तस्य रस- वृत्तित्वम्" इति तन्न विचारसहम्, तत्र तादशधर्मसत्त्वे प्रमाणाभावात्। नच द्रुतिरूप कार्य्यान्यथानुपपत्या तत्कल्पनमितिवाच्यम्, तस्य रसस्वभावेनैव सिद्धत्वात् तदर्थ धर्मान्तरकल्पनानौचित्यात् गुजय्यांदौ तु प्रत्यक्षसिद्ध एव तादृशघर्मः । एतच्च विवृतौ स्पष्टम्। यत्त भामहेन- "अ्रध्यं नातिसमस्तार्थशब्दं मधुरमिष्यते" इतिलक्षणेन शब्दवृत्तिमाधुर्थ्यं मुक्म्, तन्न पेशलम्, श्रधयर्त्व श्रवणानुद्धजकश्वम्, तस्यौज:प्रसादयोरपि सत्वेनातिथ्याप्तेः। ओजसि "यो यः शस्त्रं विभर्ति" इत्यादौ क्रोधादिकृतं दीप्षत्वमेवावगम्थते न माधुय्यंम्, प्रसादे "सूचीमुखेन सकृदेव' इत्यादौ माधुर्य्यं नियतवर्णाभावेन न तदमिव्यक्ति: ततो न शब्दाश्रयमाघुर्य्यमितिस्वीकरणीयम्। (९) अथ माधुरय्यस्य विषयान् दर्शयितुमाह-तच्चेति। तब्विरुक्तलषयां माधु स्यंञ्रचेत्यर्थः। (१०) सम्भोग इति। सम्भोगे नायिकानायकयो: परस्परं संयोगविशेषालम्बनके भुद्गारे, करुणे शोकप्रधाने रसे, विप्रलम्भे सम्भोगप्रतिद्वन्द्वे भद्गारे रसे, शान्ते वैराग्या परपर्थ्यायनिवेदस्थायिभावके रसे, क्रमात् पूर्वपुर्वापेक्षया अधिकमतिशयान्वितं माधु- य्यंम् अस्तीति शेषः । तथा च सम्भोगापेक्षया करुणे करुणापेक्षया विप्रलम्भे तदपेक्षया पुनः शान्तेऽतिशयान्वितमुत्कर्षचम्माघुर्थ्यमित्यर्थः। केचित्तु-"करुण" इति विप्रल म्भविशेषणम्, तेन करणवद्श्षुपातातिनिमित्तभूते विप्रलम्भे इति तु पार्थक्येन करुणे विप्रलम्भे चेश्याचक्षते तदापातरमणीयम् "अश्चुपातादयस्तद्वतूद्रुतत्वाबचेतसो मताः" इस्यनेन करुणेSपि चित्तद्रवीभावस्थाम्पुपगमेन माधुर्य्याङ्गीकारात्। "अपसारय घनसा- रम्" इश्यादौ विप्रलम्भान्तरेऽपि माघुय्यंस्य सफुटमुपलम्माच। अत्रेदम्बोध्यम्-शद्गारस्तावद्रुतिप्रधानः सम्भोगो विप्रलम्भश्वेति द्विविधः । तत्र सम्भोगे विषयरागौत्कटयेन विषयेग्वलंप्रत्ययाभावात् निर्वेदासरवेन न करुणादिवत् द्रवीभाव: मत एवात्र नाश्रुपातलेशोऽपि करुणादौ तु तथामावात् तथाहि-करुणसक्ा रिणो निर्वेदस्य विषयेष्वलं प्रत्ययहेतुश्वात् प्रतिबन्धकविषयरागोच्छेदकश्वादविशयं द्रवीभाव: तत्स्थायिशोकापेक्षया विप्रलम्भस्थायिर्ते: कोमलतया करुणे प्रियनाशेन सद्गमाशानिवृत्तौ चित्तविक्षेपस्य निवेदविरोधिनः सम्भवेन विप्रलम्भे सङ्गमाशासत्त्वेन प्रियालाभाद्विषयान्तररागस्य सर्वथोच्छेदेन निर्वेददाढ्यांत तदपेक्षया विनलम्भेऽधिक द्रवीभाव: शान्ते च निर्वेदस्य स्थायितया सर्वात्मना विषयनिवृत्तौ निभरमात्मसुखाल. म्बनमित्यधिकं द्रवीभावः। एवञ् रपष्टमेवाधिकं पूर्वपूर्वापेक्षया तारतम्यं किज्ञित्कोमल कोस लकोम लतर कोमलतमभेदेन द्रवीमावे, तारतम्यादिति। (११) कारिकार्याँ समभोगादिशब्दैरूतदाभासाद्यर्थोपयवगन्तव्य इति बोषयितु

लक्ष्मीविराजितः। ६०१

(१२ ) मूर्ध्ि वर्गान्त्यवर्रोन युक्ताष्टठ डढान्चिना। रणौ लघू च तद्यकौं वर्णाः कारणतां गताः ॥ ३॥ अवृत्तिरल्पवृत्तिर्वा मधुरा रचना तथा। माह-सम्भोगेति। समभोग आदौ येषां (करुणविप्रजम्भशान्तानाम्) ते सम्भोगादय एव शब्दास्ते तथोकाः, उपलक्षणानि उवलचयतेSन्योऽप्यर्थोऽनेनेश्युपजक्षणम्, उपलक्ध- णर्वं च स्वस्य स्वसम्बन्धिनश्राजहर्स्वार्थवृश्याबोधकर्वम्। तद्वीजन्तु सम्भोगादौ माधुरय्यगुण: तत्तुस्यप्राये तदाभासादौ कि न स्यादित्याकाछूक्षैव। तेन सम्भोगादिशब्दा नामुपलक्षत्वस्वीकारेणेत्यर्थः। सम्भोगाभास आदौ येर्षा (करुणाभासतततद्भावाभासा दीनाम्) तेषु तादशेषु। एतस्य माधुर्य्यंस्य। (१२) ननु माधुर्य्यांदीनां रसघमश्वे कथ तत्त्ववेदिनां मधुरः शब्दो मधुरोरऽर्थ इति शब्दार्थयोमं धुरादिध्यवहारः इत्याशङ्काम्-आत्मगुणानां शौर्य्यादीनां स्थूलशरीर इव रसवृत्तीनां माधुर्य्योज:प्रसादाख्यानां गुखानां व्यञ्षकेषु सुकुमारादिवर्शेषु अरथषु रच. नासु च गौणप्रयोगादितिसमाधाय माघुर्य्यव्यञ्ञकानू गुणानेव दर्शयति-मूध्नींति। मूर्धिन शिरसि अप्रभाग इति यावत वर्गाणां कु-चु-टु-तु-पूनाम् अन्त्यवपेन उ-ञ- ण-न-मरूपशेषासरेण। "वर्णो द्विजादिशुक्का दियशोगुणकथासु च। स्तुतौ ना न स्त्रियां भेदरूपात्तरविलेखने॥।" इति मेदिनी, युक्ता मिलिता:, ट-ठ.ड०ढानू विना टकार-ठकार-डकार-ढकारान् (दुशश्रवत्वावहध्वान्) विहाय अपरे ककारादयो मकारान्ता: स्पर्शा वर्णा अछ्क-शङ्क-सङ्ग-सङ्ठ इश्यादिरूपाः शब्दा इत्यर्थः। तथा लघू लघुप्रयत्नेनोच्चार्य्यो वर्णान्तरेणासम्बद्धावित्यर्थः रणौ रेफमूर्ध व्य-णकारौ च तस्य माधुय्यंगुणस्य व्यक्कतौ व्यक्षने कारणतां तञ्चिमित्तमितियावत् माधुर्य्यव्यअ्ञननिमित्तमित्यर्थ: गता प्रदर्शिता एव वर्णा माधुर्थ्यगुणध्यक्षका इश्यर्थः। मत्र च वर्णास्त्रिविधा :- विहिताविहितनिषिद्धभेदात्। लध्वन्तरितौ रणौ मूद्धस्थितनिज वर्गान्त्यगता: स्पर्शाश् चिहिताः, टवर्गा निषिद्धा:, अन्ये अविहिता:, निषिद्धानां बाहु. श्येनोपादानं तु दोष हति भावः । यद्यपि ट-ठ-ड-ढातिरिकानां स्वेंषामेव वर्गान्तर्ग- तानां वर्णाणां स्वीकारेण मूधन्य-णकारस्यापि स्वीकार आपाततः सङ्गच्छते तथापि 2-ठ-ड-ढसाहचय्येंग तेषां निषेधेनास्यापि निषेधो माभूदित्यतः पुनर्णकारोपादानम्।

्य पुनरुपादानम्। तत्त्वविदस्तु- अपसारय घनसारं कुरु हारं दूर एव किं वलयैः। अलमलमालि ! मृणालैरिति वदति दिवानिशं बाला। इत्यादौ शरामपि माधुर्य्य व्यक्षकत्त्वदर्शनात् न केवलं वर्गवर्यानामेव माघुर्थ्यव्य अकर्वं किन्तु अन्येषामपि ट-ठ-ड-ढातिरिकानामितिव्यक्ञनार्थं रेफोपादनमिति समालोचयनति। अवृत्ति: सरवथासमासरहिता वा अथवा अल्पवृत्तिरल्पसमासविशिष्टा द्वित्निचतुः पदकृतेत्यर्थः मधुरा दुःश्रवणवर्याघटित्वेन मृदुलपद्घटिसानुगासादिमी रुचिरा रचना

८०२ लाहित्यदर्पंण :- [अष्टमपरिच्छेदे-

यथा-

जनयन्ति मुहुर्यूनामन्तः संतापसंततिम् ॥' थथा वा मम (१४) 'लताकुअ्जं गुजन्मदवदलिपुअं चपलय- न्समालिङ्गभज्गं द्रततरमनं प्रबलयन्। मरुन्मन्दं मन्दं दलितमरविन्दंत रलय- व्रजोवृन्दं विन्दन्किरति मकरन्दं दिशि दिशि॥' समाहितेन चेतसा समुद्धाविता सचेतसः कविशिरोमणे: कृतिश्व, तथा तदूव्यक्तौ कार णतां गता माधुय्यगुणव्यञ्जिका इत्पथः । उक्त चात्र रसगङ्गाधरकृताऽपि-"तन्न टवर्ग. वर्जितामां वर्गाणां प्रथमतृतीये: शर्मिरन्तैश्ष घटिता नैकटयेन प्रयुक्तैरनुस्वारपरसवर्णे: शु द्धानुनासिवैश् शोभिता वक्ष्यमायौं: सामान्यती विशेषतश्च निषिद्धै। संयोगाध्यरचुम्बिता अवृत्तिमृदुवृत्तिवां रचनाSऽनुपूर्ध्यास्मिका माधुरय्यस्य व्यक्षिका द्वितीयचतुर्थास्तु व्ग्या गुणस्थास्य नानुकूला, नापि प्रतिकूला, दूरतया सन्निवेशिताश्चेत्, नैकटयेन तु प्रति- कूछा अपि भवन्ति यदि तदायत्तोऽनुप्रास इति।

पि दुर्भगस्य मित्रं प्रति सर्खीं प्रतति वा कस्याश्चित्प्रेयस्याः सङ्गमाभावेनार्तः सन्ताप निवारणाय सखेदोक्तिरियम्। अनङ्गस्य महे्वरस्य कोपानलेन भस्मीभृतत्वात् करचरणा. दिशरीरविहीनस्य कन्दर्पस्य "कन्दर्पो दर्पकोऽनङ्ग:" हृश्यमरः, मङ्गलभुवो माङ्गलिक जन्मस्थानानि तस्या: प्रसिद्धाया: रुचिरहावभावशालिश्या: प्रियतमायाः अपाङ्गरूप नेत्रप्रान्तस्य "अपाङ्गरत्वङ्गह्ीने स्यान्नेत्रान्ते तिलकेपि च' इति विश्वा, भङ्गय :- "हशा दुग्धं मनसिजं जीवयन्ति दृशैव याः" इतिरीत्या व्यापारा: "ड्याजच्छलनिभे भद्गिवैदर्भीतनमीलिका" इति रभसः, यूनां तरयानाम् अग्तरन्त:करणे मुहुः सन्तापसन्तर्ति कामोत्तापधारां जनयन्ति उत्पाद्यन्ति। अत्र प्रथमादें कवर्गान्तिमवर्णेरप्रभागस्थितैडकारैः सह सम्बद्धासत दवर्गीयगकारा द्वितीयाद्वे तवर्गान्तिमवर्णेरग्रभागस्थितैनकारैः सह सम्बद्धाहतदूर्गीयतकाराश्च माधु. व्यंगुयं व्यअ्षयन्ति, धृत्तिश्चात्राल्पा। (१४) अवृत्तावल्पवृत्तौ चैकस्मिग्नेवोदाहरणे उक्तविघवर्गान्तरवर्गाणां माघुय्यं- व्यअ्जकत्वं दर्शयति-लतेति। गुअन् शब्दं कु्वन् मदवान् मदमत्तश्र अलिपुओ्ो मधुकर- समूहो यत्र तं तथोकम्, लताकुल्ं यूथीमाधवीप्रभृतिबक्लीविशेषगुष्ठावष्टम्भविशेषम् चपलयन् चपलीकुचन सक्षालयन्नित्यर्थः, अङ्गं विहारपरायणानां शरीरं समालिङ्गन संहपृ शनू तेन सह परिष्वङ्क कुवन्नितिभावः, अनङ्गमदनं द्रततरमतिशीघं प्रबलयन् प्रकृष्ट बलवन्तं कुवन् बरद्धयन्नितियावत्, स्वेनेव दलितं विकासितम् अरविन्दं कमलम् जाता वेकवचनं तेन कमलवनमित्यर्थः, मन्दं मन्दं न तु शीघ्रम, यथा न विनश्येत् सुरमिश्व प्राप्येत तथा शनै: शनैरित्यर्थ:, तरलयन् सज्जायन, तथा रजोवृन्दं सुरमितपुष्पान्त गंतपरागसमूहं विन्दन गृह्नभू मदत वायु: दिशि दिशि प्रतिदिशं मकरन्दं पुष्परसं "मक

ओोजोगुणनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:।

(१५) ओजश्वित्तस्य विस्ताररूपं दीप्त्वमुच्यते।४॥ वोरबीभत्सरौद्रेषु क्रमेणाधिक्यमस्य तु। (२६) अस्यौजसः । अर्रत्रापि वीरादिशब्दा उपल क्षणा नि । ा त न ा दावप्यस्यावस्थितिः । रन्दः पुष्परसः" इस्यमरः, किरति विक्षपति। अत्र शिखरिसीच्छन्दस्तललक्षणन्तूकं प्रागेव। अत्र प्रथमे पादे अकारजकारा: द्वितीये डकारगकाश:, तृतीयचतुर्थयो: नकारदकारा:, माधुरय्यं गुयां व्यक्षयन्ति। प्रथमे चतुथें च पाढे अल्पावृत्ति: द्वितीये तृतीये पादेऽवृत्तिरेव। अवृत्तौ पार्थक्येन माधुर्य्यंव्यअकत्वं यथा- मुद्रितामिन्दुमालोक्य पद्मिनीं पश्य सुन्दरि!। हन्त ! कान्तस्य विच्छेदे मधुरोऽपि न रोचते !! " मसमासे च पार्थक्येन यथा- "मानं विमुज्ज कल्यागि ! दासं मामनुकम्पय। विजहीहि रुषो रागमघरस्य च कम्पनम्।।" लघु-र-पयोबदाहरयां यथा-"अनुरणम्मणिमेखलम्" इत्यादि। मधुरा रचना यथा नषधे- "चलक्लड कृत्य महारयं हयं स वाहवाहोचितवेशपेशलः।

अत्र हि श्रवणमात्रेणार्थप्रतीश्यभावास् प्रसादगुणः शङ्नीयः । टवर्गान्तवरोनाग्रभा. गस्थिताष्ट-ठ-ड-ढास्तु माधुर्य्य न व्य्यन्ति यथा- "वण्टने कुण्ठमध्यस्य पिण्डीकृत्योभयोवंसु। वक्ष्त्रं सण्ढौकमानेन किं पुनर्मिश्रितं त्वया"॥ (:५) अथोद्देशक्रमप्राप्तमोजो गुयां निरूपयति-भोज इति। चित्तस्य सामाजि कानामिति शेष:, विस्तारो वीरादिरसासवादुसमये द्रवीभावप्रतिकूलो विस्मयविशेषो वृत्तिविशेषो वा स एव रूपं स्वरूपं यश्य तत्तथोक्तम्, दीश्वर्वं जायमानविस्मयबशादु· उज्वलर्प्रायम्, ओजो नाम गुण उच्यते, स्पष्टा चान् व्युत्पत्तिः। एतेन यधपि "दीप्त्या- हमविस्तृते हैतु रोजो वीररसस्थितिः" इति काव्यप्रकाशलक्षयां दूषितं भवति वोरादिम्य एव जायमानदीप्तत्वस्यैव ओोज:स्वीकारेणोपपत्तौ तज्जनकधर्मान्तरकरपने मानाभावात्, तथापि आयुर्घृतमितिवदत्रापि दीप्रत्वजनकमित्येवार्थः । तथाच रसपृत्तिना मोजसा चित्तस्य विस्ताररूपं दीक्षतवं जन्यत इत्यर्थः । विस्तारसत्वत्र कल्पे चित्तस्य उष्णप्रायश्व- कारकः आत्मसंयोगविशेषः, यथाश्रुते तु चित्तधृत्ते: दीक्षत्वस्य रसवृत्तित्वानुपपत्तेः । अर्य ओोजोगुणस्य तु वीर-बीभत्स-रौद्रेषु क्रमेण पूर्वपूर्वापेक्षया आधिक्यमतिशायः तथाच वीरापेक्षया बीभा्से, तदपेक्षया च रौद्रे रसे ओोजस आधिक्यमिश्यर्थ।। (१६) विषृणोति-भ्रस्येति। अस्येतिपदस्य ओजस इत्यर्थोऽवगन्त्य इति। अत्रापि यथा "सम्भोगे" इति कारिकांशे सम्भोगादिशब्दानासुपलत्तकर्वं तथाSत्रापि कारिकारिकांशे इत्यथ:। तेन वीरादिशब्दानामुपळत्तणाटमकत्वस्वीकारेय। वीरामास आदौ येषां वीरशान्स्यादीनां तेषु तथोकेषु। अवस्थिति: स्थितिसम्भवः। स्निग्धस्यापि सामाजिकचित्तस्य हवैष्यविषयसम्पकेण दीक्षत्वमुष्णता जायते। तन्न वीरख्य द्वेष्यनिग्रहे १०२ ल०

लाहित्यदरपण :- [अष्टमपरिच्छेदे-

(१9) वर्गस्याद्यतृतीयाभ्यां युक्तौ धर्णो तदन्तिमौ॥। ५॥ उपयंधो इयोर्वा सरेफौ टठडढै: सह। शकारञ्च षकारश्र तस्य व्यञ्ञकर्ता गता: ।६॥ तथा समासो बहुलो घटनौद्धत्यशालिनी। जिगीषामात्रम, बौभरसे तु जुगुाप्सतविषयेऽन्यन्तं श्यागेच्छा रौद्रे त्वपकारिणि वधाव- घिकः प्रयास इति क्रमेण दीप्त्याधिक्यमिति भाव: रपष्टच्चेद प्रदीपादौ। एवञ् पारि- शेष्यात् उक्तेतरेषु हास्यभयानकाद्भुतेषु उभयोरेव माधुर्य्यौजसो: समावेश इति फलि. तम्। तन्र हास्यादीनां भुङ्गाराङ्ट्रविभावप्रभवरवे माधुर्य्य प्रधानम्, वीराद्यङ्गविभावादि प्रभवर्वे तु ओोज: प्रधानम्। हास्ये सवंदैव प्रकृष्ट माधुर्थ्य स्वल्पमोजः भयाकेऽदूभुते च ओज: प्रधानं सवल्पं माधुय्यमिति चण्डीदासप्रभृतयः। (१७) अथौजोगुणाव्यअ्जकवर्णादीक्षिरूपयति-वर्गस्येति। वर्गस्य कुचु-टु-तु- पुवर्गांगां मध्ये यश्य कस्यापि सजातीयश्य विजातीयस्य वा विन्यासी भवेत्तस्यैकतम. स्येत्यर्थंः, आययः प्रथमो वर्गाः (क-च-ट-त-परुपः) ततीयः तृतीयो वर्णः (ग-ज-ड- द-बरूप:) ताभ्यां तथोक्ताम्यां सहेतिशेष: तदन्तिमौ तयोरन्तिमावन्स्यौ कुचुटुतु पुवर्गाणां मध्ये कस्यापि वर्गस्याद्यतृतीयवदांयोरन्त्यौ (द्वितीयचतुर्थो) खफछठथ- घझढधभेष्वन्यतमौ वर्णावित्यर्थः, युक्तौ संयुक्तौ सङ्गतौ सम्पृक्तौ वा वर्णो तश्य व्यक्ष- कतां गतौ यथा-पुच्छबद्धश्यादि यथा च-द्राक खनति, द्राग घर्षति, द्राक फलति, द्राग् भॉवति इत्यादि। आद्यतृतीययोस्तदन्तिमयोक्ष नैकवर्गीयश्वनियमंः किन्तु मिन्नवर्गीययोरपि तथात्वं बोध्यमिति केचित तेन कख्ख इव केच्द्रापि गघ्घह्व घेच्छापि बोध्या कटुश्वसाय्यात्। अत्र चानुक्तेऽपि तुल्ययोर्योगोऽपि काव्यप्रकाशकृदुक्को ग्रह्यः कटुत्वाविशेषात् तेन कक गग जूज इश्यादीनामपि परिग्रहः। उपय्यंध इश्यादि। तथा उपरि शिरोभागे बथा-तर्कोदर्कोजितोत्तिरित्यन्र, अधोडघोभागे यथा क्षिप्रेत्यत्र, वा पक्षा. मतसम्भवे तु दयोरुपय्यंघश्चेत्यर्थः, यथा-पुनराद्ं इत्यत्र, सरेफौ रेफेण जकारेण सह विद्यमानौ तौ च-वर्गस्याद्यतृतीयौ द्वितीयचतुर्थो वा प्रतिपाद्यमानौ शकारसकारौ वाड न्यावेव यथातथं बोदधव्यौ। माधुर्य्यंगुणे ट-ठ-ड-ढा निषिद्धा इह तु नेश्याह-ट-ठ-ड.टैः सहेति। तथाच टकार-ठकार-डकार-ढकारामाघुर्य्यतिरोधायका संयुक्ता असंयुक्ता वा ओोजोगुणव्यक्जका इत्यर्थः । थथा-अट्टहासः, विसष्ठुलः, गड्डुलिका, शण्ढः । शकटः, कमठः, डिम्मः, मूढ इत्यत्र। वर्णान्तरेणाSसंयुक्तोऽपि तालड्यः शकारश्र मूर्धन्यषकारश्च इमे तल्य ओजोगुणस्य व्यक्षकतां गता: प्राप्ता: ध्यक्षका इति मता इति भावा। शषयो सतालुमूर्धाङ्गोष्चारणप्रयत्नगौरवेय दृढप्राणतेति तयो: सहग्रहः कृतः। दन्श्यस्य सका रस्य तु बाह्यदन्तगतर्वेन प्रयत्नलाघवमिति तत्परित्यागः कृत इत्यवधेयम् यथा- अश्वादित द्विरद शोणितशोणशोभः। "वर्षति शीष मेघः" तथा समासो बहुलः भोजोव्यअकवणांघटितसमासाधिक्यम्, अजोव्यक्षकः। समा- सबहुलेति-पाठेति घटनाविशेषगाम, तथाचऔद्धत्यशालिनी उद्धटाक्षरबहुला उद्धटार्थप्र. तिपादिका च द्वितीय प्रकार सड्हायतदुपादानं युक्तम्, मत एव- "आपतन्तममुं दूरीघूरीकृतपराक्रमः। बखोऽवलोकयामास मातक्रमित केशरी।।"

प्रसाद्गुण निरूपणम् ] लद्षमीविराजितः ।

(१८) यथा-'च्चद्भुज-' इत्यादि (४९४ पृ.)मए() (१६) चित्तं व्यामोति यः क्षिप्रं शुष्केन्धनमिवानलः॥७॥ स प्रसाद: रुमस्तेषु रसेषु रचनाल्तु च। इत्यादावोजोव्यअकत्व मुपपन्नम्। 'अनवरतनयनजललव निपतनपरिपीतह रिणमदतिल कम्। करतलनिषण्णमवले वदनमिदं कं न तापयति।।" इत्यादौ च न दोष:। वागीशास्तु-"वस्तुतस्तु माधुय्यव्यअ्ञकातिरिक्तका वर्णान्तरसंयुक्का द्वित्रा अभ्येऽपि वर्णाः ओजोध्यक्ञकाः। यथा- "समरे भाति संरम्भादुदहिनकरदयुतिः । हुताशकुण्डसंकाशलोचनो नृपपुङ्गवः।।" अन्र द्वितीयपादे संयुक्तव यांत्रयमोजोष्यअ्ञकमू। मोजोव्यञ्ञ का क्षरघ टित बहुतरप इसमासस्तादशाक्षर सन्दोहघ टितोबन्पश्र ओजोऽति. शयव्यञ्जकौ। यथा-

उदहिनकशवक्त्र: प्रउज्वलज्वलनेक्षणः। भागंवो नृपवर्गस्य मृत्युरेवधुरि स्थितः।। "हश्याहुः। अन्रायं सार :- ख-घ-छ-झ-ठ-ढ-थ-ध-फ-भेत्येते वर्णाः क-ग-च-ज-ट-ड-त-द- प-वेश्येतैयुंक्ता: उपरिभागादघस्तादुभयत्रेव रकारालिङ्गिता वर्णाष्ट ठ .- सहितौ रकारेण वा संसकौ शकारषकारौ समासबाहुल्यं दुःश्रवत्वजनिका घटना चौजसोडभिध्यके: कारणभूता। दुशश्रवत्वञ्ञ घटनाया: सामीप्येन अनेकस्थले वो संयुक्तानां वर्णानां निवे- शात् संहितादिना समासादिना वा वैरुप्यस्म्पादनाजिह्वामूलीयोपध्मानीययोक्ष सम्ब नघात् सक्षायत इति रसगङ्गाधरादौ रपष्टम्। (१८) उदाहरणान्तरं दर्शयितुमाह-यथेति। "चञ्चद्सुज" इति। उपाख्यातमिद षछ्ठपरिष्छेदे (४९४ पृ०) अत्र "द्ु' इति "द" इति च तृतीयबगयुक्तश्चतुर्थो वगांः, "अ्रमित" इति अतः सरेफो वर्णः "णड" इति संयुक्तो णकारः "शो" शो इति ताल्यश. कारौ अन्ये व संयुक्ता मोजोव्यअ्का इत्याशयः । यथा वा हनुमन्नाटकेऽट्टमेडड्- "मू्ध्नामुट्वृत्तकृत्ताविरलग रग लद्रकसंसक्धारा- धौते शाङ घिप्रसादोपनतजय जगज्ातमिथ्यामहिम्नामू।

दोष्णां चैषां किमेतत्फलमिह नगरीरक्षणे यत् प्रयास:।।" वानरैशवेष्टितां नगरीमवलोकयतस्तद्रक्षणं कर्तुमच्तमतः कुपितस्य लडेश्वर्योकि रियम्। अन्न मूध्नामिति उत्सर्पिदपैति चोपरिभागे रेफेण संयुक्त:, मछूतीत्यधः संयुक्त: उदूवृत्तेति कृत्तेति च तकारस्य तकारेणैव संयोग: ईशपिशुनशब्दयो: शकारः दोष्णा मिति षकार: समासदैर्ध्य सङ्गटनौद्धत्यं च स्फुटमेव। (१९) एवमुद्देशक्रमेण माधुर्य्योजौ प्रतिपाद्य समस्तकाव्यजीवनभूतप्रसार दा स ्व . रूपतः प्रतिपाद्यति-चित्तमिति। अनळ्ः पावकः "कृशानुः पावकोऽनलः" इश्यमरः शुष्कं यदिन्धनं तत्तथोक्तमिव तत्नवाग्नेः झटित्युस्त्तिसम्भवात् अन्र शुष्केन्धनमिवा- नल इति सामाश्येनैव प्रतिपाद्नम्, विशेषेण तु जन्ञौघो विमल वसनमित इति प्रति

८०६ लाहित्य दर्पण :- [अष्टमपरिच्छेदे-

(२०) व्याप्नोति, आरविष्करोति। (२१) शब्दास्तव्यस्षका अर्थबोधकाः श्रुतिमात्रतः ॥८॥ यथा- (२२) 'सूचीमुखेन सककदेव कृतव्रराहत्वं मुक्ताकलाप ! लुठसि स्तनयो: प्रियायाः। पादयितुसुचितम्, तथा च अभनियथा शुष्कमिन्धनं झटित्येव प्रसरति आर्द्रेन्धनेऽगने- रप्रसरात्, जलौघो यथा विमलं वसनं झटित्येव व्याप्नोति मलिनवसने जलस्याप्रसरात तद्वदिश्यथं:। उक्त व काव्यप्रकाशकृतापि "शुष्केन्धनाग्निवत् स्वच्छजलवत्सहसैव यः" इति, यदा वीररौद्रादिषु चित्तं व्याप्नोति तदा शुष्केन्धनाप्निवत् यदा भङ्गारकरुणादिषु तदा स्वच्छजलवदिति तद्व्याख्यातारः। 'यो गुयः' अत्र येन हि रसश्वित्तं व्याप्नोतीति प्रतिपादयित्ये करणभूतस्याऽपि गुणस्य य हति प्रतिपादनं स्वातन्त्रयविवस्तया, अन्यथा रसमात्रधर्मत्वेऽपि वक्ष्यमाणेन विधिना रचनामात्रेष्वप्यवस्थानं न स्यादिश्यव धेयम। चिप्रं त्वरितं व्याप्नोति भविष्टं करोति समग्रेण सभ्बध्नाति च स प्रसादयति स्वसौन्दय्यंद्वारा विषयान्तरसम्बन्धपरित्यागेन चित्त प्रसन्नं करोतीति स[प्रसादो नाम गुण उच्यते इति पूर्वस्मात् मण्डूकप्लुत्यानुवर्सनीयः स च प्रसादगुणः समस्तेषु शङ्गा रादिरूपेषु रसेवु आधाराधेययत्वसम्बन्घेन समस्तासु रचनासु असमासेषु अल्प समासेषु वा पदयोजनासु व्यङ्गयव्यअ्लकत्वसम्बन्धेन सम्भवतीति शेष:। यद्यपि शब्दा- थंयोरपि व्यक्षकत्वमनुपदं वक्ष्यति तथापि रचनाया: प्रसादेऽसाधारण्यम्, प्रसिदधूशब्दा- थंयोरपि प्रसादाव्यक्ञकत्वादित्याशयः। शङ्गारकरुणादिषु तु स्वच्छजलवदिति तदर्थः। उकं च ध्वनिकृताऽपि- "समपंकत्वं काव्यस्य यक्तु सर्वान् रसान् प्रति। स प्रसादो गुणो ज्ञेय: सर्वसाधारणक्रियः ।" इति। (२०) अनलपक्षे व्यापनं संयोगानुकूळव्यापार: स्पष्टमेवेति रसादिपक्षे तदर्थ रूफो श्यति व्याप्नोतीति। पदस्येति शेषः। आविष्करोति ब्यासङ्ञनिवर्तनेन विमलं करोती त्यर्थ।। एतेन चमत्कारातिशयः सूचितः। नन्बस्य समस्तास्वेव रचनासु सम्भवस्वीकारे मधुरायामू असमासाल्पसमासर चनायां माधुथ्यंगुणेन सह साब्र्य्यापत्तिरित्यत आह-श्दा इति। श्ुतिमात्रतः येन शब्देन समासेन वा रचनया वा श्वणमात्रेण अर्थबोधकाः शब्दा: तस्य प्रसाद्गुणस्य व्यअकाः। एवञ्ञ मसमासाउपसमासस्थले कोमलशब्दव्यङ्गयतवे प्रसादगुण:, श्रुतिमा धुय्यें सति अकोमलश्दुव्यद्गयत्वे माधुय्यं गुण:, विकटार्थबोधकशब्द्ष्यङ्गयरवे च ओजो गुया इति व्यअ्ञकभेदाद्वेदेन न परस्परं साङ्कर्य्यापत्तिरिति बोध्यम्। (२२) उदाहरति-सचीमुखेनेति। श्रीकृष्णानद्दनिम्मिते सहदयानन्दे द्वितीयेऽक्े प्रियाया: ्तनन्यस्तं मुक्ताहारं परोक्षमवि भवोपनीतं सम्बोध्य विरहिय उचिरियम्। हे मुक्ताकलाप हारान्तर्गतमुक्तालमूह! सूच्या मुखेन अग्रभागेन सकदेकवारमेव न तु पुनरपि कृतनण: कृतच्छिद्रशवं तत एव निवृस्सम प्रपत्ययवाय हत्याशयः प्रियायाः यत्र

प्राचोक्तगुणगतार्थत्वनि०] लक्षमीविराजितः। ६००

बागः स्मरस्य शतशो विनिकृतमर्मा स्वप्नेऽपि ता कथमहं न विलोकयामि।।' (२३) एषां शब्दगुणत्वं च गुशवृत्त्योच्यते बुधैः। (२४) 'शरीरस्य शौर्यादिगुणयोग इव इति शेषः। (२५) श्लेषः समाधिरौदार्यः प्रसाद इति ये पुनः ॥६ ॥ गुणाश्चिरन्तनैरुक्ता भोजस्यन्त्भवन्ति ते। क्वचन वर्ततमानाया: स्तनयोलुंठसि न त्ववलोकनाद्येव करोषि, पुनरहन्तु हमरस्य समर णमात्रेण प्रभवतो मनसिजस्य वाणौः शिलीमुखैन तु सूच्यादिनैव शतशोऽनेकशता वृश्या विनिकृत्तमम्मां छ्िन्नम्र्मंग्रन्थि: कृतहृद्यच्छिद्र हत्यर्थः एवंभूतोऽपि सन् स्वप्नेऽपि तां प्रियां यस्या: रतनोपरि यत्र क्वापि नितरां वर्त्तसे न स्वन्यां कर्थ न विलो. कयामि को नाम मदीयः प्रत्यवायः प्रतिबन्धको येन स्वप्नेऽपि तदवलोकनमात्रसौमा. अयमपि निरुद्धमिति यदिच कृतच्छिद्रत्वमेव प्रियाप्रासिहेतुस्तदा त्वत्तो बहुधैव कृत- च्छिद्रोडहं स्वमिव प्रियां कर्थ न लभे इश्यहो महदाश्षय्यंभूतं विधे्नियमस्वरूपमिति निग- छितोऽथः। वसन्ततिळकाछन्दस्तूल्वक्षणन्तूकं प्राक्। अत्र श्रुतिमात्रत एवार्थप्रतिपादकशब्दव्यङ्गधरवेन कठित्येव चित्तथ्यापनाल् प्रसाद्गुय:। (२३) ननु "रसस्याद्गित्वमाधस्य धर्माः" इत्यनेन गुणानां रसघमत्वस्वीकारे 'ये खलु शब्दार्थंयोधंर्मा: काव्यशोभां कुर्वन्ति ते गुणाः" इति वामनादिप्राचीनसम्मतश वदार्थधर्मत्वमेर्षा कथमुपपद्यत इस्पत आह-एषामिति। अन्र शब्दुपद्मर्थस्याऽप्युपल क्षकम्। किश्जेति चार्थः। बुधैर्वामनादिभिविदद्धि: कत्तभिः, गुणवृत्या उपचारेण (लक्ष- जावृत्तिवत्) रवाश्रयरसादिध्यक्ञकत्वरूपपरम्परासम्बन्घेनेश्य्थ:, एषां माधुर्य्यादिगुणानां शब्दगुणतवं शब्दार्थधमंत्व मुच्यते न तु पुनः साक्षादेव शब्दाथंघमत्वं स्वीक्रियते, गुणानां रसाद्यासवादाभिन्नतया रसादिधर्मत्वस्यैव परमार्थतया तेषां साक्षात्सम्बन्धासम्भवाळ शब्दार्थधमंत्वं वास्त विकमित्याशयः । (२४) नचाय मुपचारोऽदष्टचर इत्याशयेनाह-शररस्येति। शौर्थ्यादिगुणयोग इति। शौ र्यौदार्यवेजाप्रभुतीनां गुणानां योग: सम्बन्ध इत्यर्थः। इति शेष: इति अध्याहृत्य कारिकया संयोक्तव्य इत्याशयः । तथाच शौय्यादयो गुणाः साक्षादार्ममात्रधर्मा अपि स्व्ाश्रयाश्र यिस्वरूपपरम्परासम्बन्घेन शरीरेऽपयुपकल्यन्ते व्यवहियन्ते च तथा माघुर्य्यादयो गुणाः साक्षादू रसादिमात्रवर्त्तिनोऽपि स्वाश्रयरसादिव्यअ्षकतारूपपरम्परासम्बन्घेन शब्दार्थ- धर्मध्वेनोपकल्व्यन्ते व्यवहियन्ते चेति परमार्थः । ननु गुणानां रसवृत्तित्वस्य निरुक्तपर- म्परासम्बन्धस्य च कल्पने गौरवमतः शब्दार्थवृत्तित्वमेवैर्षां कल्पयितुमुचितमिति चेत्? मैवम् कचिनीरसे काव्ये गुणाभिव्यअ्जकशब्दार्थयो: सम्भवेऽपि माधुर्य्यादेरनुपलम्भात्, क्चित्पुनगुणाभिष्यअ्ञकशब्दार्थंवत्वाभावेSपि रसत्वेनैव तदुपलम्भोपपततेः रसान्वयव्य सिरेकानुविधायिश्वेन रसध्ृत्तित्व कल्पनस्यै वोचितत्वादिति स्पष्ट विवरणादौ। (२५) मनु श्लेषादयो दश शब्दगुणा भोज आदयो दशार्थगुणा वामनादिभिरकाः अवद्भिस्तु त्रय एव माधुर्य्यादयो गुया: कथमङ्गीकृता हत्यतस्तान् यथासर्मवरवोक् गुणध्यअ्कदोषामावालक्कारगुणीभूतं व्यद्रयेष्बन्तर्भाममितुं प्रथम श्ाळ्ड्गुणान् रवोक्त

साहित्यदर्पण :- अष्टमपरिच्छेदे-

(२६) भोजसि भक्त्या शररोज:पदवाच्ये शब्द(श्रर्थ)धर्मविशेषे। (२७) तत्र श्लेषो बहूनामपि पदानामेकपदवद्धासनात्मा। यथा- सर्वाः पर्वतकंदरोदरभुवः कुर्वन्प्रतिध्वानिनीः । उच्चैरच्चरति ध्वनिः श्रुतिपथोन्माथी यथायं तथा प्रायप्रेंखदसंख्यशंखघवला वेलेयमुद्गच्छति ।।' गुणव्यअ्कदोषाभावयोरन्तर्भावयति-श्लेष इति। चिरन्तनैः प्राचीनैर्वामनादिभिरिति यावत्, श्लेषः समाधिः, औदाय्यं प्रसाद इति नामभियें शब्दगता इति शेष: पुनगुंणा उक्कासते शब्दगता गुणा अस्मत्सम्मते ओजसि तत्पदवाच्ये गुणे अग्तरभंवन्ति गतार्था भवन्ति। (२६) ननु ओोज:पदश्य चित्तविस्ताररुपदीप्रत्व एव शक्ते: शब्दपर्माणां श्लेषादीरना कथं तन्नान्तर्भाव हत्यत ह-भोजसीति। भक्त्या गुणवृत्या उपादानलक्षणयेति यावत्, ओज:पदेन वाच्ये प्रतिपाधे शब्दस्य धर्मविशेषो बन्घगाढ़श्वरूपस्तत्र तथोके शब्द धर्मविशेषे। अतोऽत्र उपादानलक्षणया ओज:पदेन शब्द्धर्मविशेषस्य बोधनात् तत्र च शष्द्रधर्माणां इलेषादीनामन्तर्भावसम्भवाननोक्शङ्ाऽवकाश इति भावः। यत्तु सिद्धा ग्तवागीशेन शब्दार्थषर्मंविशेषे इति पाठमुररीकृश्य "मोजः शब्देन शब्दार्थधमंविशेषस्य बोधनात्" इश्युक्तम्, तत्रार्थपद चिन्त्यमेव अर्थधमे औरौढ़त्वरूप ओजलि शब्दश्लेषादीना- मन्तर्भावयितुमशक्यत्वाद्। (२७) अथ यथातथं श्हेषादोनामोजल्यन्तर्भावं प्रतिपिपाद्यिषु। वामनादिमते श्वेषं निरूपयति-तत्रेति। तेषु श्ेषादिषु मध्ये। एकपद्वत् एकपद्रयेव भासनात्मा अलक्षितसन्धिकतया गम्यता सन्ध्यादिव शादनेकपदानामुच्चारणकाजभेद: स्पर्ष्ट न प्रतीयत इश्यर्थः । केचित्तु एकपद्वदित्यस्य समासाभावादिति व्याचक्षते तन्न युक्तम्, वामनोपदर्शितस्य असमासत्वेऽपि "अस्ट्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा" इति श्लेषोदाहर- णस्यासङ्कत्यापत्ते: "तडित्कपिळमाकाशम्" इत्यादौ श्लेषप्रत्युदाहरमस्य चासङ्गश्या पत्तेः। अपि च- "अस्ति अयमस्ति कौतुकमस्ति च मन्दाक्षमहित चोत्कण्ठा। बालानां प्रणथिजने भावः कोडप्येव नैकरस:॥।" इति प्राचीनान्तर प्रदर्शितोदाहरणर्यासडग्रहापतेश्व। एकेन पदेन अभ्यस्य पदस्य ऐक्यभावेन श्लेषगाव श्लेष इति समारया। उक्त व वामनेन- "यत्रकपदवद्धावः पदानां भूयसामपि। अनालक्षितसन्धीनां स श्लेषः परमो गुण :" (२८) उदाहरति-उन्मज्जिदिति। परलयकालीनसमुद्रपूरारम्भवर्णनमिदम्। उन्म. उजतां जलमध्यादुत्तिउतां जऊकुअरेनद्राणं जलसज्जारिहस्तिश्रष्ठानां मकरेन्द्रायामिति यावत्, यद्रा-उन्मज्जतां जलकुजरेन्द्राणां कुअरेन्द्ररूपसाडम्बरजलानामिति यावत् रभसेन वेगेन वा य आलफाल आस्फालनं जलाभिघातजन्यशब्दविशेष:, पक्षे रमसेन हर्षेंण य आस्फाल उत्थानव्यापारातिशयस्तस्या नुबन्धेन परम्परया (आरम्भेण) उद्धता उद्धराः पक्षे उद्रता:, सर्वा: पर्वताना कनदुरासतासामुदराणि सध्यप्रदेशासतेषां भुवः रथ.

प्राचोक्तगुणगतार्थत्वनि० ] लक्ष्मोविराजितः ।

(२६) अयं बन्धवैकठ्यात्मकत्वादोज एव । (३०) समाधिरारोहावरोहक्रमः । आरपरारोह उत्कर्ष:, अ्र्प्रवरोहोऽपकर्ष, तयो: क्रमो वैरस्यतानावहो विन्यासः । यथा-'चञ्द्भुज-' इत्यादि (४६४ पृ०)। अभ्र पादत्रये क्रमेगा बन्घस्य गाढता। चतुर्थपादे त्वपकर्षः। तस्यापि च तीव्रप्रयत्नोच्चार्य- तया शजस्विता। लानि इति तास्तथोक्ता: गुहाभ्यन्तरभूमीरित्यर्थः, प्रतिध्वाननीः प्रतिशब्दान्चिताः पक्षे प्रतिध्वाननी: शब्दनिरुद्धा: जलशब्देन निःशब्दा: कुषन् कुवंतीश्ष, श्रुतेः पन्था: कर्णविवर- स्य उन्माथी विदारी श्रुतीनां वेदानां पथां चोन्माथी विदारिणी "श्रुतिः श्रोत्रे तथाऽडम्नाये वार्त्तायां श्रोत्रकर्मणि" इति विश्वः, तथा उच्चैविशालः अयमनुभूयमानो ध्वनियंथा उचचरति उत्तिष्ठति प्रायेण बाहुल्येन प्रेङ्डद्भिः प्रचलद्िः मसंख्ये: शङ्धवला शुभ्धीकृता इयं वेला पूरारम्भेग विकृतसमुद्रजलम, "अध्ध्यम्बुविकृतौ वेला कालमर्य्यादयोरपि" इस्यमरः, उदगष्छति तीरे उत्तिष्टति । शाइलविक्रीडितं छन्दस्तल्स क्षणन्तूक्तं प्रागेव(१६८पृ०) अत्र "उन्मजजल" प्रेङ्गदसंख्य इति बहूनां पदानां सहसा लक्षितसन्धिकतया एके कपदवद्वगम्यमानत्वात वामनादिमते श्लेषो नाम शब्दगुयः। (२९) अस्य ओजसि गतार्थत्वं प्रदर्शयति-प्रयमिति। अयम् उदाहृतपद्यस्थे वाम नादिमतसिद्ध: श्लेषो नाम शउदगुयः बन्धस्य गुम्फस्य सन्दर्भंस्य वा यद्वैकटयं विक टत्यं तदेवास्मा स्वरूपं यस्य तत्त्वात् बन्घवैकटयार्मकश्वात्। बहुतरसन्घिवशेन संयुक्त- वर्णादिघटिततया गुरुप्रयत्नोष्चाय्यश्वेन प्रगाढ़रचनारूपत्वादित्यर्थः । श्ररोज पवेति। "बन्घगाढ़मात्रश्वमोज" इति स्वेनैव निरूवितत्वाच्चान्रास्माकं, वक्तव्यान्तरमित्यावेदयि तुमेवकारोपादानमित्यवचेयम्। (३०) वामनादिमते समाि निरूपयति-समाधिरिति । "आरोहावरोह क्रमः समाभि: ३।१।१३ तथा च तदीयपद्यम्- "आरोहन्स्यवरोहन्ति क्रमेण यतयो हि यद्। समाधिर्नाम स गुणसतेन पूता सरस्वती॥।" उक्तस्वरूपं विषृणोति-आरोह इति। उत्कर्ष: गाढ़बन्घश्वम् अपकर्षो बन्धशैधि- ल्यम्, वैरस्यतानावहो विरसस्य नीरसस्य भावो वैरस्यं तस्य तानः सन्तानस्तद्वह- स्तदप्रापकः सामाजिकानां विरक्तयजनक इति यावत् वस्तुतस्तु "वैरस्यानवहः" इश्येव पाठः समीचीनः। विन्यासः पदानां निवेश: तथाच उत्कर्षमध्ये अपकर्षोपादाने अपकर्ष मध्ये चोष्कर्षोपादाने च वैरस्यं यत्र न भवति स समाधिरित्यर्थः। उदाहरति-यथेति। पादत्रय इति। प्राथमिक इति शेष: बन्धस्य गाढता दीघंसमासात स एव चोस्करषः। चतुर्थपाद इति "उत्तंसयिष्यति कचास्तव देवि ! भीम:" इत्यन्र दीघसमासाभावोऽपकर्षो बन्धशैथिश्यम्, स चात्र द्रौपद्याइवासनरूपेण क्रोधाभावेन दीघंसमासाभाव: योग्यस्थाने विन्यासाव वैरस्यानावहः अत एवात्र पतत्प्रकर्षकश्वमपि गुयः। ननु चतुर्थंपादस्य बन्घ- शैथिरयेऽपि कथ तस्यौजस्यन्तर्भाव इत्यत आह-तस्यापीति। चतुर्थपादस्यापीत्यर्थः, तीव्रप्रयत्नोच्चाय्यंतया "उत्तसयिष्यती"ति पदस्थेति शेषः। ओजस्विता ओजोगुण- वत्ता। पादत्रये तु बन्धगाढ़त्वं स्पष्टमेव। भत्रेदम्बोध्यम्-पद्यस्य पादे पादे आरोहाव

८१० साहित्य दर्प :- [अष्टमपरिच्छेदे-

(३१) उदारता विकटत्वलत्णा। विकटश्वं पदानां नृत्यत्प्रायत्वम्। (३२) सुचरयविनिविष्टैनूंपुरैरनतकीनां भगिति रणितमासीत्तत्र चित्र कलं च। (३३) अत्र च तन्मतानुसारेश रसानुसंधानमन्तरेगौव शब्दप्रौढोकिमात्रेगौज:। (३४) प्रसाद शोजोमिश्रितशैथिल्यात्मा। यथा- रोहकमः सम्भवितुमहंतीति तत्रारोहपूर्वोंडवरोहः, अवरोहपूर्वे आरोहश्रेति द्विविघः। कमेष यथा- निरान्दः कौन्दे मधुनि, विधुरो वालवकुले न सालेनालम्बो, लवमति छवड्गे न रमते। प्रियजगौ नासङं रचयति, न चूते विरमति स्मरखक्ष्मीलीक्ाकमलमधुपानं मधुकरः॥ अत्र छवङ्ग इति सघुप्रयश्नोचचारणेनावरोह: । द्वितीयं यथा-"अयमुद्यति मुद्राम. अ्षन: पग्मिनीनाम्" इत्यादि लाटीरीश्युदाहरगे। (३१) वामनादिमते मौदाय्यंगुण निरुपयति-उदारतेति। विकटस्वलष्तया चिक- रश्वस्वरूपा रचना उदारता औदार्य्य नाम गुयः, पदानां मृत्यप्रायश्वरूपोदारखवेन उदार तेति नाम। ननु विकटत्वं यदि गाढ़त्वं तदा तन्मतसिद्धौजसा सहैतस्य साङ्कर्य्यापतिरि स्त आह-विकटत्वक्चेति। नृत्यप्रायत्वम् अनुभवैकगम्यं वकतुमशक्यम्। उदाहरण एव स्पष्टीभविष्यति। उक् च वामनेन "विमटश्वमुदारता" ३।१।२३ वन्घस्य विकटत्वं यद सावुदारता, यस्मिन् सति नृत्यश्तीव पदानि"इति। (३२) उदाहरति-सुचरणेति। पद्यार्द्वमिदं वामनरचित एव काव्यालङ्कारसूत्रे। तत्र नृश्यशालायां नततंकीनां नत्तनकारियीनां स्तियामितिशेष:, सुचरगायोः सुन्दरयोः पादयो:, विनिविष्टः खग्नैः सङ्गतैरिति यावत नूपुरैःपादाङदैः प्रसिद्धैराभूषयौःझगितीत्य व्यक्तशब्दानुकरणम् झणि इति इत्थं चित्रमाश्चय्यं कलं मधुर स्फुटज रणितंध्व निरासीतू। मालिनीष्छन्दस्तल्लक्षणन्तूककं प्रागेव। (३३) नश्वत्र लघुरेफशकारादय समासा: भङ्गारीयमाधुय्यं-ध्यञ्जकास्तहिं वीरादिरसाभावादोज एव नारत तदूव्य जके एतदीयबन्धगाढ़त्वे औदाय्यगुणस्य कथमन्तर्भाँवः सम्भवतीत्यत आह-अत्र चेति। तन्मतानुसारेणेति। ये वामनादयो गुणानां शब्दार्थ घ्मख्वमेव वदन्ति तन्मतानुसारेणेश्यर्थः शब्दप्रौढोक्तिमात्रेण केवलबन्घगाढ़तयेव ओज: ओोजो गुण अह्माभिरपि स्वीक्रियते इति शेषः। तथाच तन्मतेन भङ्गारानुगुणेऽवि ताहशरसानुसन्धानात प्रागेव शब्दानां नृत्यप्रायश्वरूपप्रौढोकिमात्रज्ञानात् व्यज्यमाने ओजस्यरमदुक्के मौदार्थ्यंस्थान्तर्भाव इत्याशयः। यदुक्त वामनेन- "पदग्यासश्य गाढत्वं वदन्श्योज: कवीश्वराः। अनेनाऽघिष्ठिता: प्रायः शब्दा: ओत्ररसायनम्।। (३४) अथ प्रसादस्याऽपि गुणस्यौजस्यन्तर्भाव विवक्षुः वामनादिमते प्रसादस्वरूपं निरूपयति-प्रसाद इति। मोजसा-गाढ़त्वेन मिश्चितमुपसजनीभूतं यण्ठैथिलयं बन्ध- गाढ़त्वाभावस्त देवात्मा स्वरूपं यश्य स तथोको बन्धः। यस्मिन् बन्धे क्रचित् प्रगादता

प्राचोक्गुणगतार्थत्वनि० ] लक्ष्मीविराजितः। ८११

(३५) 'यो यः शस्तरं बिभर्ति र्वभुजगुरुमदात् पाएडवीनां चामूनाम' (५१५ पृ.) इति। (३६) माधुर्यव्यक्षकत्वं यदसमासस्य दशिंतम् ॥।१०।। पृथकपदत्वं माधुय तेनेवाङ्गीकृतं पुनः। (३७) यथा-'श्वासान्मुश्चति-' इत्यादि (२०३ पृ० )। (८) अर्थव्य के: प्रसादाख्यगुगोनैव परिभ्रहः ॥ ११ ॥ अर्थव्यक्ति: पदानां हि अटित्यर्थसमर्परम। क्कचिष्च शिथिलता स तथोक्तो बन्घः सम्यानां मनः प्रसादनात् प्रसादो नाम गुय हृश्यथं।। उक्त्तं च वामनेन- 'एलथत्वभोजसा मिश्नं प्रसाद च प्रचवते। अनेन न विना सत्यं स्वदते काव्यपद्ति: ॥ समाधौ श्लोके तत्पादे वा ओज:प्रसादयोरन्यतरस्य पुनरु्मज्जनं नास्ति अत्र तूभयोर्निमज्जनोन्मज्जनक्रमेग संप्क:। तदुर्क वामनेन-"सम्पृक्तः खल्वोज:प्रसादौ

(३६) उदाहरति-यो थ इति। षछ्ठपरिच्छेदे उदाहरणोदाहरणावसरे व्यार्या. तमिदम् (११५ पृ० ) अत्र "यो य" इति शैथिल्यम, शख्त्रमिश्योजः, मद इत्य्ते बन्धस्य गाढ़त्वादोज: "पाण्डवीनां चमूनाम्" हश्यन्र पुनः शैथिशयम्, "यो य" इति शैथिल्यम, गोत्रे इत्योज: पुनः शैधिल्यमिति वामनादिसम्मतः प्रसादः। सोऽपि च गाढ़बन्धांशे स्वसम्मते ओोजसि शिथिलबन्धांशे तु प्रसादे अन्तभूंत एवेत्यभिप्रायः। इत्थक्षोक्तकारकायामोज: पदेन प्रसादस्यापि परिग्रहो बोध्यः । (३६) अधुना पृथकपदत्वलक्षणश्य वामनादिसम्मतमाघुय्यं गुणस्य स्वकीयासमा सस्थलीयमाधुय्यगुणे गतार्थत्वसुपपादयितुमाह-माचुर्य्येति। असमासस्य समासाभा- वस्य माधुर्य्यं्यअ्जकत्वं यदस्माभिदशितम् "अववृत्तिरल्पवृत्षिर्वा" इत्यनेनेतिशेषः, तेनैव पृथकपदानि यस्य स पृथकपदस्तस्य मावस्तत्त्वम्, दीर्घसमासाभावरूपमित्यर्थः वाम नादिसम्मतं माधुय्यंमममाभिरपि पुनरडीकृतम्। असमन्मते असमासस्थकीयमाघुय्यं गुण एव वामनादिसम्सतशब्दगतमाधुय्यंगुणस्य गतार्थत्वमिति भावः। उक च वाम- नेन-"बन्धे पृथकपदरवं च माधुय्यमुदितं वुधैः"। (३७) उदाहरति-यथेति। श्वासानिति। इत्यादीति उदाहरणमितिशेषः। तृतीय परिच्छेदे तपनोदाहरणप्रकारणे (२०३ पृ०) व्यार्यातमिदम अत्र त्वग्मागंमिति "भुजाबल्लरीम्" इति प्रायममानेश्यादीनां समासससततवेऽपि पृथकपदत्वस्य दीघसमासगहित्ये तात्पर्य्यम्। यद्वा समासशूरन्यांशमादार्येव उस्गास दुवत:। अथवा-(१६८ पृ० ) "वाले नाथ ! विमुञ्जमानिरि रुषं रोषान्मया कि कृतम्" इश्युदाहरणम्। (:८) वामना दिसम्मतार्थव्य क्िसंज्ञकशब्दगतगुणस्य स्वसंम्मते प्रसादगुणे गता- १०३ सा०

६१२ साहित्यदर्पण :- [अष्टमपरिच्छेदे-

(३६) स्पष्टमुदाहरयाम्। (४०) प्राम्थ दुःश्रवतात्यागात्कान्तिश्च सुकुमारता॥१२॥ (४१) अङ्गीकृतेति संबन्धः । थंत्वमुपपादयति-अर्थव्यक्ेरिति। मस्माकं प्रसादा्यगुणेन प्रसादगुणव्यअ्ञकेनैव अर्थ- वयके: परिग्रहः, एकतरस्वीकारेऽन्यस्याऽपि स्वतः स्वीकारात। तेषामर्थव्यक्तिरनाम गुणः अस्माकं प्रसादगुण एव गतार्थ इत्यरथ:, हि यतः पदानां झटिति त्वरितम् अर्थल्य सम. पंगां बोध एव तन्मते अर्थस्य व्यक्तिबुद्धौ स्पष्टोपस्थितिरितयर्थव्यक्िर्नाम। उक्त च वामनेन- पश्चादिव गतिर्वाच: पुरस्तादिव वर्तुनः। यत्रार्थंध्यक्तिहेतुश्वात् सोऽ्थंश्यक्तकि: समृतो गुणः । (३९) उदाहत्त' प्रवृत्त आह-स्पष्टमिति। "सूचीमुखेन सकृदेव कृतत्रणहत्वम्"इति प्रसादोदाहरणेनैतदुदाहरणस्य सहै क्यत्वादिति नोदाहियत इत्याशयः। यथा वा- वागर्थाबिव संपृक्तौ वागर्थंप्रतिपत्तये। जगतः पितरौ बन्दे पावंतीपरमेश्वरौ॥ (४०) वामनादीनां कान्तिसुकुमारत्वाहयोरपि गुणयो: स्वसम्मते दोषाभावश्वमा त्रमङ्गीकुषंब्राह-ग्राम्येति। आ्रम्यदुःश्रवयोर्भावौ ग्राम्यदुःश्रवते तयोस्यागात् परिहारात्। तथाच ग्राम्यताया दोषताऽभ्युपगेन तत्परित्यागद्योतनात् कान्तिः, दुःशवतायाश्च दोष. स्वाऽम्युयगमेन तत्परिहारस्यापि व्यअ्ञनाव सुकुमारता चास्माभिः स्वीकृतेत्यथ।। (४१) अक्ीति। अङ्गीकृतेतिपदस्येति शेषः। सम्बन्ध इति। "तेनैवाङ्गीकृत पुनः" इत्यतो विभक्तिविपरिणामेनानुषङ् इस्यर्थः। (४२) कथमेवमितितर्स्वरूपं दर्शयति-कान्तिरिति। औजन्ल्यं विवृयोति तचचेति। आदिपदात्प्राकृतनरमात्रग्रहणम्। हालिकादिप्रयुज्यमानानां पदानां भव्लगललादिश मदानां हालिका दिसा धारणबोधजनकानां "शुष्को वृक्षस्तिष्ठश्यग्रे" इत्यादीनां च विन्यासः प्रयोगस्तस्य वैपरीत्यं परिहार इति यावत्तेन तथोकेन भावेन अलौकिका: क्षुद्रलोकास म्भवा या शोभा पदसौन्दर्य्य तच्छालिस्म् अकौकिकशोभारसालङ्कारादिकृतवैचित्रयं तद्वूश्व मित्यथ:। तथा च ग्राम्यत्वाभावे सति रसालक्वारादिवैचित्रयं कान्तिरितिपय्यंव- सितम्। न तु ग्रम्यत्वत्यागमात्रेणैवौज्जजलयम् अन्यथा- "चित्रभानुरयमुन्वलकान्तिः शेखरे लसति भूमिघरस्य"। इत्यादावपि क्रान्ति: स्थाद्। सत्यन्तदलोपादन्तु· "कम्ये कामयमान मां न त्वं कामयसे कथम्" इत्यादौ आभ्यश्वरतिशक्गाररसानुप्रासालद्ारसर्वेऽपि कान्तिवारणायेतिविवृतिका रादयः। यदि तु ग्राम्यत्वामावेनैव शोमाविशेषो जन्यत इत्यभ्युपेयते तदा यथाश्षुतमपि साधु। भोजदेवस्तु "औज्वलयं कान्तिः" ३।१।२६ इति वामनस्त्रानुसारेणैव- 'य दुज्जवलखं बन्धस्य काव्ये सा कान्तिरच्यते' इस्याह। पण्डितराजोऽपि-'अविद्ग्धवैदिकादिप्रयोगयोग्यानां पदानां परिहारेण प्रयोज्यमानेषु पदेषु लोकोत्तरशोभारूपमौउजवलं कान्तिः इस्याह।

लक्ष्मोविराजित:। =१३

(४३) सुकमारता अपपार्ष्यम् । (४४) अनयोरुदाहरगो स्पष्टे। (४५) क्वचिद्दोषस्तु समता मार्गाभेदस्वरूपिणी। अन्यथोक्तगुणेष्वस्या अन्तःपातो यथायथम्।१३।। (४६) मसुोन विकटेन वा मार्गेणोपक्रान्तस्य संदर्भस्य तेनैव परिनिष्ठानं मार्गामेद:। (४३) मोजदेवादिमते सुकुमारतां निरूपयति-सुकुमारतेति। अपावष्यं बन्घस्य रूक्ष्म- वर्णशून्यत्वम्, यदुक्तं भोजदेवेन-"अनिष्ठुराक्षरप्रायं सुकुमारमिति स्मृतम्"। (४४) आ्रम्यत्वपरिहारमात्रेण कान्तेदुंःश्रवत्वपरिहारमात्रेय पुनः सौकुमार्य्यंसथा

हरणे स्पष्ट हति। क्रमेण यथा- "ताम्बूलभृतगहलोडयं भवलं जल्पति मानुषः" अत्र भहलगल्लमानुषशब्दा ग्राम्यास्तत्परिहारेण तु कानिति :- 'ताम्बूलभृतगन्नोडयं भद्रं जल्पति मानवः" यद्वा-"मध्यस्ते हरते मनः" "कार्त्ता्थ्यं यातु तन्वङ्गी कदानङ्गवशंवदा" अत्र कार्तार्थ्य मितिदु:अवश्वं तत्परहारेण सुकुमारता यथा-"आनन्दमियमायातु कदा- कामवशंवदा"। उक्तविधपरिष्कृतलक्षणोदाइणे यथा- "स्वान्तं तन्वि ! तवानुरागमृदुलं हन्त्याशु मे मन्मथ- हत्वच्चितं तु विरागरूक्षमकृती बेद्धुं न शक्नोत्यत्सौ। याचे श्वामिदमेव तष्छणु पुनः क्रराय तस्में न तदू अ्रचापं सखि ! नासिकां सुनिशितं नालीकमव्यात्मनः। रोलम्बावलिकूजितं बहुजितं कान्ते तबानुग्रहा न्नैवामी गणिता वर्नप्रियबधूसंबाधटङ्का मया। नाशड्के मळयानिलाच व विघोराराधनं भावये वामायाँ त्वयि यावदद दयिते ! तानि प्रतीपानि मे।। (४६) वामनादिसम्मतसमताख्यगुयस्यापि स्वमते व्यवस्थापयति-कचिदिति। मार्गाभेदस्वरूपिणी उपक्रमोपसंहारयोरेकविधबन्धात्मकः समतार्यगुण:, कचित्त सुकुमा रबन्ध मध्ये उद्धतार्थोपस्थितौ प्रौढबन्घमध्ये सुक्कुमारोपस्थितौ चेत्यर्थ: प्रतिकूळचरगांखसंज्ञ कदोष एव। अन्यथा प्रकान्तमार्गयोग्यार्थानुपस्थितौ तादृशवैषम्यामावस्थले इति यावत् अस्था: समताया उक्तगुणेषु प्राचीनोक्तमाधुर्य्यं सौकुमाय्याज:सु यथायर्थं यथास म्भवं सुक्कुमारमार्गभेदश्य माधुय्यंसौकुमाय्यंयो: प्रौढ़मार्गभेदस्य त्वोजसीत्यर्थः। अग्तः पातोऽन्तर्भाव: सम्भाव्यतामितिशेष:। (४६) मार्गाभेदशब्दं व्याचष्टे-मस्येनेति। मसृणेन सुकुमारेण माधुर्य्यांधायके नेति यावव्-"मसृगोडकर्कशे स्निग्धे त्रिषु मायाँ तु योषिति" इति विशवः। विकटेन उद्धटेन मोजोऽनुगुणेनेतियावत्। मार्गेण बन्घप्रकारेण उपक्रान्तस्य आरब्घसन्दमंस्थ महाकाव्यविशेषस्य वा इदश्ोपलक्षणन्तेन वाक्यैकस्यापि संग्रहः, तेनैव उपक्रान्तेनैव परिनिष्ठानं समापनंम्। तदुक्तक वामनेन-

६१४ साहित्यदर्पण :- अष्टमपरिच्छेदे-

(४७) स च क्वचिद्दोषः। (४८) तथाहि -- (४६) 'अव्यूढाक्षमरूढपागिजठराभोगं च बिभ्रद्धपुः पारीन्द्रः शिशुरेष पाणिपुट के संमातु कि तावता। उद्यद्दुर्धरगन्घ सिन्धुरशत प्रोद्दामदानार्याव- स्ोतःशोषयारोषणाहपुनरितः कल्पाभनिरल्पायते।' (५०) अन्रोद्धतेडयें वाच्ये सुक्ुमारबन्घत्यागो गुय एव । (५१) अ्रनेवं विघस्थाने माधुर्यादावेवान्त:पातः । यथा -- प्रतिपादं प्रतिश्लोकमेकमागपरिग्रहः। दुबंन्धो दुविभावश्च समतेति मतो गुयाः ॥ (४७) स चेति। मार्गाभेदरूपः वामनादिसम्मतः समतानामकगुणश्चेश्यर्थः। (8८) एकपद्येनेव उभयोरेव दोषगुयायोरुदाहरणमुपपाद्यितुमाह-तथाहीति। (४९) अ्व्यूढाक्गमति। सिहशिशु लालयन्त कमप्यवलोक्य तद्ष्याजेन तदुपमस्य कश्यापि लाल्यमानस्य भाविना दशा वर्णनयम्। अव्यूढानि अचिरजातत्वादपरिणतानि अक्कानि करचरणादीनि यश्य तत् अपेतशंथिल्याङ्गमित्यथः अर्ढोऽनिष्पन्नः पाणिजठरयो- इंस्तोदरयोराभोगा विस्तारा यश्य तत्तथोकज् वपुःशरीरं बिभ्रत् धारयन् पष शिशुःपारी- न्द्र: सिह: "कण्ठीरवस्तु पारीन्द्रः केशरी गजमोहनः (मर्ईनः)" इतिहारावली, पाणिपुटके मानवस्य हस्तप्रसृती सम्मातु मानं प्राप्नातु अवस्थातुं योग्यो सवत्वित्यर्थः, तावता अस्य "क्षुद्रशरीरकत्वेन कि न्यूनम् अपि तुन, उद्यन्नुद्वच्छन् अस्य स्रोत इत्यनेन सम्ब. न्धः, दुधरः परंरधेयो गन्धो येषां ते ये सिन्धुरा गजास्तेषां शतं तस्य यत्प्रोद्दाम विशालं दानाणेवस्त्नोतं मदजलसागरप्रवाहस्तस्य शोषएां भयोत्पादनद्वारा शुष्कतोत्पादकं रोषयां क्रोधो थस्य तसमात् तादशाद् गन्धसिन्धुरा गन्धहस्तिनस्ते च- यस्योग्रमदगन्धेन हस्तिनो भयबिह्वलाः। दूरादेव पलायन्ते गन्घहस्ती स उच्यते॥। इत्युक्तस्वरूपा एव। इतः शिशुपारीन्द्रातू कल्पाभ्नि: पुनः अ्रलयकालीनवह्निरपि अक्पायत तुच्छः प्रतोयते। अयं स्वरूपेण क्षुद्रोऽपि बले सुमहानेवेश्याशयः। शाहूल. विक्रोडितंछन्दस्तल्लक्षगन्तूकं प्रागेव(१९८ पृ०) (५०) अम्र प्रथमार्द्ध अचिरोश्पन्नसिह शिशोवर्णनीय त्था सुकुमर वार्थःकि्ु समतागुगत्वोपपत्तये कविना सवत्रोरकटो बन्घः कृत इति प्रथमाडें प्रतिकूलवर्णता ख्यदोष एवत्याभप्रायः। तृतीयचरण तु-उद्धटार्थंसद्धावातू उद्धटबन्धात्मिका सा समता गुण पवेोत दशर्यात-अन्नात। आस्मन् पद्य इत्यर्थः। उद्धतेऽयें तृतीयचरणगत इति शेष:, प्रचण्डकोपस्य वर्यानीयत्वादित्यामप्रायः। सुकुमारबन्घत्यागः कोमलरचनाविधानम्,

(५१) पुनन यत्र तन्न का गतिररित्याह-अनेवमिति। यत्र वर्णनीयविशेषानुशेधेन प्रक्रान्तमागंत्यागो नाहित तत्रेत्यथः। माधुर्य्यादावित्यत्रादिपदेन स्वसम्मतौजो ग्रहगाम, माधुय्यव्यअ्लके ललितिबन्धे ओजव्यअ्क उद्धतबन्धे वेत्यथेः। अन्तः पान्तः बोदव्य इति शेष: ।

प्राचोक्तगुणगतार्थत्वनि० ] लक््मोविराजित:। =१५

(५२) 'लताकुअ्ं गुअ्न्-' इत्यादि (८०२ पृ. )। (५३) गोज: प्रसादो माधुर्य सौकुमार्यमुदारता। तदभावस्य दोषत्वातस्वीकृता अर्थगा गुणा:।। १४।। (५४) शजः साभिप्रायत्वरूपम्। प्रसादोऽर्थवैमत्यम्। माधुर्यमुक्तिवैचि- क्यम्। सौकुमार्यमपारुष्यम्। उदारता शरपग्राम्यत्वम् । (५५) एषां पञ्चानामप्य्थगुणानां यथाक्रममपुष्टार्थाधिकपदानवीकृतामज्ञल-

(५६) हपष्टान्युदाइरणानि। (६२) लतेति। मत्र अर्थस्यापि सुकोमछतया आद्योपान्तसुक्कमारबन्धात्मिका समता, स्वसम्मतमाधुर्य्यगुण एव गतार्थेत्याशयः। आदिपदात् "चञ्तदूभुज" इत्या- दीनां ग्रहगम्। (१३) एवं दश शब्दगुणान् दूषयित्वा इदानीमोज:प्रभृतीनां प्राचीनैरक्कीकृतानामपि दशविषार्थगुणानां दोषाभावादिमिरङ्गीकारमगुणत्वं च यथायर्थं दर्शयति-ओोज इति। ओोज:, प्रसाद:, माधुर्य्यम्, सोकुमार्य्यम्, उदारता च एते पञ्ञ अथंगा अर्थगताः प्राचीनसम्मता गुणाः, तेषामोज:प्रसादमाघुर्य्य सौकुमारय्योदार्य्याणामभावसद्वावस्तस्य दोषत्वात् दोषरूपत्वात् स्वीकृता अङ्गीकृता अस्माभिरितिशेषः।

मानश्वस्य दोषत्वस्वीकारेया तस्यानुपादेयश्वसूचनात् उपादेयश्य गुणत्वं ग्रह्यत्वञ्ञ सूचितमेवेति। अन्यत्राऽप्येथमेवाभिप्रायोडनगन्तव्यः । ( १४) अर्थप्रौडिरोज इति वामनसूत्रम्। सा च पञ्ञविधा- पदार्थें वाक्यरचना वाक्यार्थ च पदामिधा।। प्रौढिव्यासलमासौ च साभिप्रायत्वमस्य च।। तत्रा्यप्रकारचतुष्टयस्य वैचित्रयमात्रावहत्वेन गुणस्वाभावमत्रे "कचित्" इस्यादिना प्रतिपाद्यिष्यति, पज्चमप्रकारन्तु दोषाभावत्वेन गुणतया स्वीकुर्वब्ाह-भ्रोज इति। साभि- प्रायत्वरूपं विशेषणपदार्थस्य प्रकृतोपकारकतवेन वकरभिप्रेतत्वम्, एतेनास्मिन् ओज सि ओजोऽन्तरेभ्यो विशेषोऽयमितिध्वनितम्। अर्थस्य वैमल्यं नैमल्यम् अपेष्ितार्थ मात्रपरिग्रह इति यावत्, उकिवैचित्रयं विचित्रयोक्स्या तस्यैवार्थस्य पुनः समर्पणम् तञ्च नवीकृतस्वरूपमितियावत्। अपारुव्यं परुषेऽप्यर्थे वकव्येऽपरुपरूपेणाभिधानम्,

(५४) एषामिति। एषामोज:प्रभृतीनां पञ्ञानामपि न रवेकस्य द्योस्त्रपार्णा चतु- र्णामेव वा, यथाक्रममनुद्देशक्रम पूर्वकमू। अपुष्टार्थादीनां दोषाणां निशाकरणेन परिहारेगैव न तु रसोस्कर्षापेक्षणेन। उक्त च प्रदीपादापि-"सामिप्रायश्वरूपमोजः अपुष्टाथत्वरूप पोषामावपर्य्यंवसन्नम्, एवं प्रसादोऽपि अधिकपदश्वरूपदोषपरित्यागादेवान्यथासिद्धि- संव्निधिः, माधुय्यं तु अनवीकृतत्वरूपदोषामावरूपम्। यच्च पुनः सौकुमाय्यं तद्पि अमाङ्गश्यरूपाश्लीलत्व परित्यागेनव सिद्ध्यति, उदारता तु ग्राम्यस्वरूपदोषासाव एवेतिग। (६६) स्पषान्युदाहरयानीति। तन्रापुष्टार्थश्ष्य निराकरणेन स्वमते ो विकाो जात: यथा-

२१६ लाहित्यद्पण :- [अष्टमपरिच्छेदे-

(५७) अर्थव्यक्ति: स्वभावोक्तयालंकारेण तथा पुनः। रसध्वनिगुणीभूतव्यङ्गधानां कान्तिनामकः॥। १५ ॥।

सुन्दरि! समुद्ितमेतत्तववदनमवेव्य सुधाकरः सततम्। गगने कुहापि सम्पति वसतिमुपेतुं गवेषयते।। अत्र सततसन्ततपद्योरम्यतरोपादानेन तथा गगनपदानुपादानेऽपि रसोस्कर्षस्य तथैघ सम्भवादपुष्टार्थर्वम्। यदि च तत्रैव- सुन्दरि ! समुदितमेतत्तव वदनमवेत्य सुधाकर हन्त! झटिति क्वापि विलीन: सम्प्रति भवितं गवेषयते। इत्येवं पाठः स्यात्तदा विशेषणार्थस्य प्रत्युपकारिवेन नापुष्टार्थत्वदोषः। प्रश्युत साभिप्रायत्वरूप: वामनादिसम्मत ओजो गुण एव । अधिकपदनिराकरणेन मसादस्य स्वीकार उपपन्नः। यथा-"कुर्य्यो हरस्यापि पिना कपाणेः" अत्र पिनाकपाणिपदेन हरस्याजेयत्वज्ञापनात् "सदाशिवं नौमि पिनाकपाणिम्" इत्यादिवन्ञाधिकपदत्वं दोष: किन्तु अर्थनैमंल्यरूप: प्रसादगुण एव। अनवीकृतपदपरिहारेय माधुर्य्यस्य स्वीकार: सज्जातः। यथा-"भानु: सफृद्युक्ततु रङ्ग एवश इत्यादि। अत्र नवीकृतरवात् "सदा चरति खे भानु: इश्यादिवच्चानवीकृतत्व- दोष: किन्तु उक्तिवचित्र्यरूपो माधुर्यं गुण एव। अमङलरूपाश्लीलार्थपरिहारेण सौकुमार्य्य स्य स्वीकारः सम्पन्नः। यथा- "सरसीव कीतिशेषं गतवति भुवि विक्रमादित्ये"

दोष: किन्तु वैपरीश्येन अपारुष्यरूपः सौकुमाय्यंतुण एव। प्राम्यार्थपरिहारेण च उदारताया: स्वीकार आयातः। यथा- स्वद्धरमधुरिममोहित एष न विन्दति तथाविधं स्वदितम्। दयिते ! भुवनतलेस्मिकीवितमद्य श्वमेव दीनस्य।। अन्न ग्राम्यार्थनिराकरणेन, अधर सुधासवमुग्धं चुम्बनदानेन मोदमानय मामू। सुकृतिनि हास्यति हाडयं निजजीवितमन्यथा सपदि॥ इश्यादिवन् ग्राम्यतादोष: प्रश्युत उदारता गुण एव। बथा वा- "कन्ये कामयमानं मां न तवं कामयसे कथम्" अन्न ग्राम्यार्थंपरित्यागात्- कामं कन्दपचण्डालो मयि वामाक्षि! निरदयः। रतिमन्तिमदेहस्वात्त्वयि निर्मत्सर: किमु ॥ इश्यादिवत्न आ्रम्थत्वं दोष: प्रश्युत गुण एव। (*) अथार्थव्याक्त कान्तिं चान्तर्भावयितुमुत्थापयति-अरथव्यक्तिरिति। स्वमा- वोक्श्यकङ्कारेण स्वभावोक्तिनामकालङ्कारस्वीकारेण तथा यथादोषरिहारादिनाऽन्ये गुणा इति शेष:, अर्थग्यक्तिर्नाम प्राचीनसम्मतोऽथंगुण: पुनरक्रीकृत, इति शेष:। एवं रसस्य

लक्ष्मीविराजितः ।

(A) अक्गीकृत इति संबन्धः। अर्थव्यक्तिर्वस्तुस्वभावस्फुटत्वम्। काग्ति- र्दीस्रसत्वम्। (५८ ) रुपष्टे उदाहरये। (५६) श्लेषो विवित्रतामात्रमदोष: लमता परम्। (६०) श्लेष: क्रमकौटिल्थानुल्बयात्वोपपत्तितोनरूपघटनात्मा। ध्व मिगुणीभूतव्यङ्गयाभ्यां तयो: स्वीकृताम्यां कान्तिर्नाम कोऽपि प्राचामथंगुय: अक्की. कृतः। रसपदस्य प्रत्येकं सम्बन्धः । तस्य तद मिन्नश्वात्व सपनान्तरवैयथ्यंमित्याशयः। (५८) "अङ्गीकृत" इत्यध्याहारमम्तरा कारिकाया वाक्यत्वानुदयं समीक्ष्याह-अ्ङ्गी. कृत इति। पदस्येतिशेष: सम्बन्धः "तेनेवाङ्गीकृत पुनः इति कारिकातोऽनुषङ्ग इस्यथः। अन्रापि च विभक्तिविपरिणामेनैवैकत्र "अङ्गीकृता" इति अपरत्र "अङ्गीकृत" इत्यस्य च सम्बन्ध स्वीकरणीयः। वस्तुस्वभावस्फुटत्वमिति। वस्तुनः पदार्थस्य खगादे: स्वभावानां स्वरूपाणां स्फुटत्वं साकल्येन स्पष्टप्रतीयमानत्वम्। दीप्तरसत्वं स्फुट प्रतीयमानरसत्वम्, यदाह भोजदेव :- "अर्धव्यक्तिः स्वरूपस्य सांच्षात् कथनमुच्यते। कान्तिर्दीप्षरसश्वं स्यात्।'वामनोऽपि-"वस्तुस्वभावस्फुटश्वमर्थव्यक्ति: ।३।२।१४, "दीसरसत्वं कान्तिः" १३।२।१५।। (द८) स्पष्ट इति। तत्रार्थथ्य केरुदाहरगां यथा भैषधे- अथावलम्व्य क्षणमेकपादिकां तदा निदद्रावुपपल्वलं खगः। स तिय्यंगावर्ततितकन्घर: शिर: पिधाय पक्षेण रतिक्कमालसः। छत्र स्वभावोक्त्यलङ्कारेणैव अर्थव्यक्तिरूपो गुणः प्राप्तः। यथा वा शाकुन्तले प्रथमेऽट्के-"ग्रीवामङ्गाभिरामम्" इश्यादि। कान्तेयंथा- प्रेयान् सायमपाकृतः स शपथं पादानतः कान्तया द्वित्राण्येव पदानि वासभवनाद्यावच्र यात्युन्मना: । तावत्प्रस्युतपाणिसम्पुटमिलध्रीवी नितम्बे घृतो धाविरचैव कृतप्रणामकमहो प्रेम्णो विचित्रा गसि:॥ अत्र भुक्काररसथ्वनिनैव कान्तिरूपो गुणः सम्पत्नः। "अय रसनोर्षी"इ्यादौ तु रसस्य गुणीभूतव्यङ्गयखवेन कान्तिरूपो गुय इति सुधीभिराकलनीयम्। (९९) हदानी प्राचीनाभिमतयो: श्लेषसमतानामकगुणयोरगुणतं बोधयितुमाह- श्रेष इति। श्लेषो नाम प्राचीनाभिमतो गुणः विचित्रतामात्रं कवेवैदग्ध्यप्रतिपादनाङ्वैचि- त्रयमात्रमेव न पुनर्वस्तुत एव गुणः मात्रपदेन गुणत्वव्यवच्छेदो ध्वनितः अनन्यसाधा रणरसोपकारित्वा तिशय विरहात् तथाप्रतिसन्धानेन प्रत्युतासबादस्य प्रतीतेषिलम्बाच्चेत्या शयः। तथा समता नाम प्राचीमाभिमतो गुणः परं केवलम् अदोष एव न पुनगुय इत्यर्थः। "परः श्रेष्ठारि दूरान्योत्तरे कलीवं तु केवले" इति मेदिनी। (६०) प्राचीनाभिमतं श्लेषं निरूपयति-श्लेष हति। क्रमकौ टिल्यानुल्वणत्वो पपसोनां योग: सम्बन्ध: स एव रूपं यस्या: सेति सा च घटना चेति, सैवात्मा स्वरूपं यसय स तथोक्त: श्लेष: । यदाह वामन :- "घटना श्ठेषः" ३।२।४। उक्तलत्षणं स्वयमेव

साहित्यदर्पण :- [अष्टमपरिच्छेदे-

(६१) तत्र क्रमः क्रियासंततिः, विदग्धचेष्टितं कौटिल्यम्, अप्रसिद्धव्रांना विरहोऽनुल्वयात्वम्, उपपादकयुक्तिविन्यास उपपत्तिः एषां योग: संमेलनं स एव रूपं यस्या घटनायास्तद्रूप: श्लेषो वैचिव्यमात्रम्। अनन्यसाधारणरसोप- कारित्वातिशयविश्हादिति भावः। यथा -- 'हष्ट्रैकासनसंस्थिते प्रियतमे-' इत्यादि (११५ पृ० )। अत्र दशनादय: क्रियाः, उभयसमर्थनरूपं कौटिल्यम्, लोकसंव्यवहाररूप मनुख्वयात्वम्, एकासनसंस्थिते' 'पश्चादुपेत्य' 'नयने पिधाय' 'ईषद्वक्त्रितकंधरः' इति चोपपादकानि, एषां योग:। (६२) अ्रनेन च वाच्योपपत्तिम्रहणव्यग्रतया रसत्वादौ व्यवहितप्राय व्याचष्टे-तश्रेति। क्रमः क्रमपदार्थः क्रियाणं व्यापारायां सन्ततिः परम्परोत्षरं विन्यासः, कौटिल्यं तस्पदार्थः विदग्धचेष्टितं निपुणण्यवहारः, अनुल्वणतवं तत्पदवाच्य: अप्रसिद्ध वर्णनाया विरह अभाव:, उपपत्तिस्तत्पदवाच्य: उपपादकानि उक्तविषयसमर्थनकारीणि तेषां युक्त्य: सङ्ठटनोपायासतासां विन्यास: स्थापनम्, वैचित्रयमात्रमित्यत्र मात्रपदेन गुणस्वव्यवच्छेदे हेतुं दशयति-अनन्येति। अनन्यसाधारणम् अन्येरतुल्यम् यत् रसोप- कारिश्व मुत्कर्षत्वं तदतिशयविरहाद् रस्यक्षकवाक्यस्य काव्यव्यवहारोपयोगिरवेन तद भावाद् असाधारणभावेनैव यो रसमुपकरेति स एव गुण हति भाव:। उदाहरति-"हट्ट्रै कासनसंस्थिते" इति। व्याख्यातमिद तृतीयपरिचछेदे (१७० पृ०) (६१) वैचित्रयमुपपादयितुमुन्भापयति-अन्रेति। आदिपदेन पश्चादुपगमनपिधा नादीनां ग्रहणम्। उमयसमर्थनं जेष्ठाकनिष्ठयोक्च्वननयनपिधानाभ्याम् अनुरञ्षनं वञ्ञनञ् तदेव रूपं यस्य तत्तयोक्तम, कौटिश्यं विदग्धचेष्टितापरपर्य्यायं लोकव्यवहार रूपम् अ्यन्रापि लोकानां तथाभूतप्रसिद्धव्यवहारात्मकम्, भवति हि लोके पश्चादुपेत्य नयनपिधानम्। उपपादकानि तादृशानुरज्ञनवञ्जनयो: सङ्ठटनकारकागि एषां क्रमादीनां योग: उपकाय्युंपकाय्यं त्वाभ्यामवस्थानरूपं सम्मेलनम् प्राचीनाभिमतश्लेषो नाम गुण: सञ्जात इति शेष:। प्रदीपादौ तु-"क्रमकौटिल्यमतिकमः, तस्यानुश्वयात्वमस्फुटता तत्रोपपत्तिर्युक्तिस्तस्याः योग: सम्बन्धस्तद्रूपा या घटना रचना तदाश्मा तद्रूपः श्लेष इत्यर्थ:। यथा "हुष्ट्रकालने इति। अत्र पिहित नयनामतिक्रम्यान्यस्याश्चुम्बनादतिक्रमः, तस्यास्फुटत्वमनया तदज्ञानात् तत्रोपपत्ति: एवंप्रकारेण अनया तुन ज्ञातमिति" (६२) निरुक्तश् लेषेडस्यादो षस्वमेवाप्रसक्ं कुतोSगुणस्व मित्युपपादयति-अनेन चेति। निरुक्तश्लेषेण चेश्यथः। मस्य तु व्यवहितप्राय हत्युत्तरेणान्वयः। व्यवहितप्रायश्वं प्रति हेतु द्षयति- वाच्योपपत्तीति। वाष्यस्य नयनपिधानाद्यमिधीयमानस्यार्थस्य उपपतति ग्रहणे उपपादकयुक्त्यनुसन्धाने व्यग्रतया श्रोतुर्थ्याकुलतया व्यवहितप्रायः व्यवहिनतुल्यः "प्रायक्चानशने मृत्यौ प्रायो बाहुल्यतुल्ययो:" इतिहेतोरस्य इलेषस्य अगुणता न गुणत्वं नापि दोषरवंसित्यर्थः। रसोत्कर्षानुत्यादान्न गुणता वाहतविकव्य वधानानुत्पादनाबदोषते तिकेचित। वस्तुतस्तु-अनग्यसाधारणरसोपकारितवातिशयविरद्दात् तथाप्रतिसंधानेन

प्राचोक्तगुणखण्डननि० ] लक्ष्मीविराजित: । ८१६

(६३) समता च प्रक्रान्तप्रकृतिप्रत्ययाविपर्यासेनार्थस्य विसंवादिताविच्छेदः। स च प्रकमभङ्गरूपविरह एव । ( ६४ ) स्पष्टमुदाहरगाम् । (६५) न गुशात्वं समाधेश्च- (६६) समाधिश्चायोन्यन्यच्छायायोनिरुपद्वि विधार्थद ष्विरूपः। तत्रायोनिरथों यथा- (६७) सदयोमुसिडितमत्तहूया निबुक्र प्रस्पर्धि नारत कम् । प्रश्युतास्वादस्य प्रतीतेविषम्बाञ्च दोषात्मकश्वमेव। उक्क्कं च तर्कवागीशैर पि "व्यवहित- प्रायो विलम्बेनोश्वादित:। अस्य श्लेषस्य। अगुणावं गुणविरोधित्वम, दोषश्वमिति• यावत्" इति अतएव केनचित् कविना "कवितास्वादवेलायां शम्दव्युनपत्तिचिन्तनम्, नीवीमोष्षणसमये वस्तमूलपविचारवत्" इश्युपहसितम्। इ्लेषोडपि विचित्रतामात्र मिति काव्यप्रकाशं व्याचत्ाणा अप्याहुः "कवेश्चातुय्यं मात्रं न गुणः रसोपकाराभावात् चुम्बन. रूपसम्भोगोपकारेऽपि छुले एव चमरकारातिशयात इति। (६३) प्राचीनाभिमतं समता्यगुगं प्रदर्श्य स्वमते तरूय गुणत्वमपचदति-सम. तेति। प्रकृतिः प्रत्ययोत्पत्तिनिमितभूतः शब्दविशेष:, प्रत्ययस्तु प्रकृति निमित्तीकृत्य विधीयमान: शब्दविशेषा, तथाच प्रक्रान्तयो प्रथममभिहितयो: प्रकृतिप्रत्यययो: अविप• य्यांसेन विपरीतविन्यामाभावेन, अथस्य वाच्यम्य वर्णानीयवस्तुन हत्यथः विसंवादिताया वैषम्येन प्रतीयमानताया विच्छेद: अभावः । याडशः प्रकृतिप्रत्य ।दिभिः प्रक्रमः नाहश- रेव तैः समापनं समनेश्यर्थः। उक्तं च वामनेन-"अवैषम्यं समता ३२५। भाजराजेना. Sपि-अवैषम्यं क्रमवतां समश्वपिति कीर्तितम" इति स च प्राचीनाभिमतसमतारय गुणः स्वमते प्रकमभङ्गरूपदोषस्य विरहः अमाव एव न पुनः कश्चितिरिको गुयः तावता रसोपकारित्वासम्भवादिश्यर्थः । प्रक्रमभङ्गे न केवलं रस एव हीयते किन्तु र कािरपीति कः

( ६४) स्पष्टमिति। "उदेति सविता ताम्रः" इत्याषटदाहरणं स्पष्टमित्यर्थः। (६६) प्राचीनामिमतस्य समाधेगशाखं निषेधति-नेति । समाधेक्ष प्राचीनाभि- मतस्य समाधिनामकार्थगतगुणस्यापि च अस्मन्मते न गुणत्वम्। (६६) विभागप्रदर्शनगर्भ समाधिश्वरूपं निर्द्दिशंतस्य दोषाभावमात्रत्वसुपपाद्- यति-समाधिश्चेति। "अर्थदृष्टिः समाधिः ३।२ अर्थो द्विविधः "अयोनिरन्य छछ्ायायोनिर्वा ३।२।८। अयोन्यन्यच्छाययोः योनिरूपस्य द्विविघास्यार्थंस्य दृष्टि दर्शनं समाधिः समाधिनामको गुय इति तदथ:। तत्रायोनिरर्थ: कविसम्प्रढायपरिशीलि- तपद्धतिमन्तरेण सवबुद्धिविभवमात्रप्रादुर्भावित उपमानोपमेयभावादिरूपः। न विद्यते योनि: प्रसिद्धिरूपं हेतुयंस्य स तथोक्त इति व्युश्पत्त अन्यच्छ्ायायोन्यर्थस्तु प्राक्तनकवि परम्परा व्यवहतः किञ्ञिद् मङय्तरेगा वर्णितः, अन्येषु काव्येषु या इछाया प्रतिबिम्बं सैव योनि: कारणं यस्य स इति व्युश्पत्ति:। (६७) द्विविधयोरप्यर्थयोः क्रमेणोदाहरणमुपपाद्यति-तन्रेति। सध इति। सधो मुण्डितं कृतचौरं यत् मत्तहूणस्य मद्यपानोन्मत्तपाश्चात्यदेशोद्भवाति गौरयव न विशेषस्य १०४ सा०

८२० साहित्यदर्पण :- [अष्टमपरिच्छेदे-

कमन अ्न्यच्छ्ायायोनियथा- ( ६८) 'निजनयनप्रतिविम्बैरम्बुनि बहुशः प्रतारिता कापि। नौलोत्पलेऽपि विमृशति करमर्पयितुं कुसुमलावी ।।' (६६) अत्र नीलोत्पलनयनयोरतिप्रसिद्धं सादश्यं विच्छित्ति विशे षेया नि ब म् । ( ७०) अस्य चासाधारण शोभानाघायकत्वान्न गुणत्बम्, कितु का्यशरीर- मात्रनिर्वतकर्वम्। (७१) 'चन्द्रम्' इश्येकस्मिन्पदार्थे वक्तव्ये 'अश्रेनयनससुत्थं ज्योतिः' इति वाक्यवचनम्। क्चित् 'निदाघशीतलहिमकालोष्णसुकुमारशरीरावयवा योषित्' इति इति वाक्यार्थे वक्तव्ये 'वरवर्णिनी' इति पदाभिधानम्। क्वचिदेकस्य वाक्यार्थस्य किंचिद्विशेषनिवेशादने कैर्वाक्यैर भिधानमित्येवंरूपो व्यासः। कचिद्वहुवाक्यप्रतिपाद्य- स्यैकवाक्येनाभिधानमित्येवंरूपः समासन्र, इत्येवमादीनामन्यैरुक्तानां न गुयात्व- मुचितम्, अपि तु वैचित्र्यमात्रवहत्वम्। चिबुकम् ओष्ठाघोभागः "अघस्तादघरोष्ठस्य चिदुः स्यात्तिबुक तथा" इति निगमः, तस्य प्रस्पद्धि नारङ्कं पक्कनारङ्तकसू। अत्र नारङ्कश्य मत्तहूणचिबुकेन सहोपमानोपमेयभावो न केनापि प्राक्कनकविना प्रदर्शित: केवलमेततकविनैव स्वबुध्या प्रादुर्भावित इत्ययोनिरथ:। i(६८) निजनयनेति । अम्बुनि जले निजनयनयो: प्रतिविम्बानि अनेकत्र प्रतिच्छा- याभासास्तैः तथोक्तः, प्रतारिता वज्चिता जले पतितेषु निजनयनप्रतिबिम्बेषु नोलोत्पल बुद्धया तानि तोटितङ्गता तेषाज् केवलप्रतिविम्बखेन त्रोटितुमशक्यत्वाद प्रतारणा सक्षातेश्यर्थः। कापि कुसुमानि लुनाति छिनत्तीति कुसुमलावी कर्मण्यय तदन्तत्वा दिदूढेति कीप मालाकाराङ्नेश्यर्थः, वास्तविकेऽपि नीलोतपले करमपयित विमृशति विचारयति। (६९) छच्यासङ्गतिमुपपादयितुमाह-अ्न्रेति। अतिप्रसिद्धं काव्यान्तरेषु बहुशः समुपलम्भादिति भावः । नन्वेवं तर्हि कथमन्न पुनरवयिातमिश्यत आह-विच्छ्ित्तीति। विष्छित्तिविशेषेण वैचित्रयविशेषाधायकरवेन। तथाचार्थान्तरबोधेनातिप्रसिद्धमपि साड श्यमत्र विन्यासविलक्षणवैचित्रयेण नूतनमिव सम्पन्नतिभावः। (७०) अधुना समाधेरगुणस्वं दशयति-प्रस्येति। अस्य समाधेश्र असाधारयशो भाया रसादीनामनुपममनोहरत्वस्य अनाधायकस्वादनुत्पादकर्वात्। काड्यशरीरमात्रस्य अर्थात्मककेवलकाव्यशरीरश्य निर्वत्तकत्त्वं निर्वाहकत्वम्। अयम्भावः-लोकशास्त्रका- उ्यादिदशंनजन्यनिपुणताया: काव्यहेतुतया अर्थदर्शनाभावे काड्यशरीरमेव न निष्पद्यत इत्यर्थं दष्टे: काव्यशरीरमात्रनिर्वाह कश्वमेव न तु पुत्रे पितुरिव गुणध्वमिति। ("१) एवं वामनादिप्राचीनाभिमतान् दशविधार्थगुणानपि निरस्य सिंहाव लोकनन्यायेन- पदार्थे वाक्यरचना वाक्याथें च पदाभिधा। प्रौढ़ेव्यांससमासौ, चासामिप्रायत्वमस्य च॥ इत्यत्र

बहुविधस्थलेगुणाभावनि० ] लक्ष्मीविराजितः।

पञ्चमप्रभेदस्यैव पूर्वमपुष्टार्थत्वनिराकरणेन गतार्थत्वेऽपि पुनशेजसश्चतुर्णां भेदानां कादाचिस्कीं गुणरवं स्यादित्याशङ्कां परिजिहीर्षुंराह-कचिदिति। रघुवंशादा वित्यर्था, पञ्च प्रकारेषु ओज:सु यथाक्रममुदाहपति-चन्द्रमिति। वाक्यवचनं वाक्योक्ति: यथा रघुवंशे द्वि० २ सग ७६ पद्ये-"अथ नयनसमुर्थ ज्योतिरत्रेः" इति। परमेष्ठिनः कश्ित् सुतोऽ त्रिसतस्य नयनारचन्द्र उत्पन्न इति पौराणिकी कथानुसन्धेया। क्वचिदुद्धटादौ-निदाघेश्री. हमकाले शीतला हिमकाले चोष्णा: सुकुमाराश्च् शरीरावयवा यस्था: सा तथोका। पद्यं यथा- सधो निदाघपरिताप विघातभूमि: शैत्यं निवत्तयितुमभ्युदिता च नित्यम्। इयामा शिरीषमृदुषावयका मनोज्ञा कि मां कदापि सुभगं न विधास्यतीयम्।। वाक्यार्थे न तु पदाथे। वरवगिनीति। तथाच रुद्र :- शीतकाले भवेदुष्णा उष्यकाले च शीतला सुकुमारशरारा च सा ज्ञेया वरवणिनी॥ यथा "समागता सा वरवर्यनीयम्"। यथा वा "कान्तार्थिनी सडकेतस्थानं गच्छति" इति वाक्यार्थ- "अभिसारिका" इति पदाभिधानम्। यथा वा- यब् दुःखेन संभिन्नं न च अ्रस्तमनस्तरम्। अभिलाषोपनीतं च तत्सुखं स्व: पदास्पदम् ।। इति वाक्याथें-"सवर्गः" इति पदाभिधानम्। तृतीयामुदाहत्तमाह-कचिदिति। किञ्ञिद्विशेषेण भेदेन सव्निवेशस्तसमात्। यथा राजा- अयाचितः सुखं दत्ते याचितक्ष न यच्छति। सवस्वञ्ञापि हरते विधिरुच्छङ्लो नृगाम् ॥ इत्यन्र। यथा वा- "असौ नानाकारो भवति सुखदुःखव्यतिकरः सुखं वा दुःखं वा भवति न भवत्येव च ततः। पुनस्तस्मादूध्व भरवति सुखदुःखं किमपि तत् पुनस्तस्मादूध्चं भवति नच दुखं नच सुखम्।। अत्र येन संसारिणा यथाविधं कमकृतं तदनुसारेगौव विविधत्वमाश्रितः सुखदुःख. भोग: क्रियते। यदि कुतश्चित् "तत्त्वमस" इस्यादिवाश्यात् जीवब्रह्मणोरैक्यप्रतीत्या त्मसाक्षार्कार: स्यासदैवास्य प्रवाहस्य शान्तिरित्येवं विवचितमिति वैचित्रयेयानेकव्षा क्येन प्रतिपादनम्। एवं नैषधेऽपि २सर्गें दमन्त्युदरस्य कृशस्वरूपवाक्यार्थस्य मेरुदण्डनिम्नताहेमकाञ्जी रूपविशेषाशयेन "उदरं नत" उदरं परिमाति सुष्टिना" इत्यादिपदयह्येनानेकवाक्येनाभि धानम। चतुर्थीमुदाहत्तमाह-कचिदिति। यथा- "ते हिमालयमामन्कय पुनः प्रेक्ष्य च शूबिनम्" इश्यादि। अन्न ते 'हिमालयमामनत्रय' इत्यादिना एकेनैव वाक्येन नानावाक्यार्थोभूतस्थामन्न्न. पादेरक्ति·। एकवाक्ये बहुवाक्यार्थनिबन्धात् समास इति भावः । यथा वा- राज्यं परिश्य्य पितुर्नियोगादू वनं प्रपदाशु मुनीन् विलोक्य। तैरर्थितो दृषयमेव हत्वा ददौ सुराज्ये शरणागताभ्याम्।

६२२ लाहित्यदर्पण :-

(७२) तेन नार्थगुणा: पृथक्॥ १६॥ (७३) तेनोक्तप्रकारेय। अर्थगुणा श्ररजःप्रभृतयः प्रोक्ताः। ( ७४) इति साहित्यदर्पणे गुणविवेचनो नामाष्टमः परिच्छेदः। अत्र बहुवाक्यप्रतिपाध्यस्य रामाययासवंश्वभृतत्वाद पूर्वोकेनैकवाक्येनामिधानम्। इत्येवमादीनामिति आदिपदेन भोजराजप्रतिपादितानेकगुखानां परिग्रहः। अन्यैर्वामन भोजराजादिभिरि्यर्थः। उक्तानां गुणत्वेन कल्पितानाम्। गुखखं नोचितमिति। रस- ननु शउदार्थशोभाधायकतवेनैव ओज: प्रभृतीनां गुणतवं स्वीकर्णीयमितिचेत ? मैवम्, तेषां ये दोषाभावपर्य्यं वसव्नास्तत्रा्याप्तेः। दोषाभावस्यापक षंप्रयोजकरोष विघटकश्वमा किल्ञिह्यं लक्षण्यमस्ति येन गुणेभ्योडलङ्कारायां व्यावृत्ति: क्रियत इति रपष्ट विवरगादौ। ('२) गुणनिरूपणप्रकरणमुपसंहरति-तेनंति। तेन उक्कविधिना अर्थगुणा वाम नभोजराजाद्युक्ताः अर्थगता गुणा न पृथक् नातिरिक्ताः। अपि तु अस्मम्मतगुणदोषाभा वरसध्वनिगुणीभूतव्यक्गयालङ्कारे्वेव गतार्था इति तत्वम्। अतएवाहुरत्र ममज :- (क) राजा भोजा गुणानाह विशर्ति चतुरश्च यान्। वामने दश तानू वाग्मी भट्ठस्त्रीनेव भामहः II" इत्याहुः। ( ०३) विवृणो त-तेनेति। प्रोक्ता इति पूर्वममिहिताः। (७४) इतीति। गुणविवेचन इति गुणानां विवेचनं विवेको यत्र यसमाद्वा सः। परि चछेदः समाष इति शेष:। (अन्न मूलकारिका: १६ पूर्वाभिः सह ६९४ उदाहरणानि = पूर्वः सह ४९६)। [श्री लोकनाथशर्मात्मज-साहित्य व्याकरणचार्य-श्रीकृष्णमोह नशस्त्रि-विरचितायां 'लक्ष्मी' नामिकार्या साहित्यदर्पणटीकायामष्टमः परिच्छेदः। (क) इलेषः प्रसादः समता माधुयं सुकुमारता। अर्थव्यक्तिस्तथा कान्तिरुदारत्वसुदाचता।। श्ोजस्तथाऽन्यदौजित्यं प्रेयानथ सुशब्दता। 93

तद्वत्समाधि: सौच्म्यं च गाम्भीर्यमथ विस्तरः ॥ २० २१ सबक्षेपः सम्मितत्वव्र भाविकत्वं गतिस्तथा। १९ २२ २३ रीतिरुक्तिस्तथा प्रौढिः .. इति चतुविशतयः शब्दार्थगुणा भोजराजनिरूपिता अवगन्तव्याः। ओजःप्रसादश्लेषसमता माचिमा धुर्यसौकुमार्योदारताऽर्थव्यक्तिकान्तयो बन्धगुखः ॥ ३।१४ इति वामनेन शब्दार्थगता दशगुखा भबगन्तव्याः । माधुर्यादयस्त्रय एव भामहादयः । इति 'लक्ष्मी' टप्पण्यामष्टमः परिच्छेदः।

नवम: परिच्छेदः। (१) अथोद्देशक्रम प्राप्तमलंकारनिरूपरं बहुवक्तव्यत्वेनोल्लङ्म्य रीतिमाह- (२) पद संघटना रोतिरङ्गसंस्थाविशेषवत्। उपकत्रीरसादीनां- (३) रसादीनामर्थाच्छ्दार्थशरीरस्य काव्यस्यात्मभूतानाम्। (१) ननु "उत्कर्षहेतवः प्रोक्ता गुणाळद्वाररीतयः" हत्युक्तरीत्या गुर्णानरूपणान उतरमुद्दे शक्रमेणालद्वार निरूपणं कर्थ न कृतमित्याशङ्कां निराकतत तर्कारयं प्रदर्शयितमु त्थापयति-प्रथेति। अथ गुणनिरुपानन्तरम्, उद्देशक्रमेया "उत्कर्ष हेतवः प्रोक्ता गुणा. लक्काररीतयः" इति नामकीत्तेनक्रमेण प्राप्ममपि जिज्ञासितमपि अलङ्गारनिरूपणम्, बहवो वक्त्या: प्रतिपादनीया विषया यत्र तश्वन रीतिनिरूपणस्याल्पविषयत्वेन च हेतुनेतिशेष:, उल्लह्ुन्य प्रतिपादनसुपेदय उपेक्षय च सूचीकटाहन्यायेन, रीतिमाह निरूपर्यात मूलकार इाति शेषः। अयम्भाव :- यथा तक्षा प्रतिज्ञातपूर्वमपि कटाहनिर्म्मार्ण नावपसमयसाध्य- मिति कञ्चितकालमुलद्गया प्रतिज्ञातपूर्वमपि सूचीनिर्माणमदीर्घ कालसाध्यमितिजानानस्तन्र प्रवर्त्तते तथाऽलङ्काराणां बहुवक्तव्यविषयख्वेन तेषां प्रतिपादनमपि न झटिति साध्यमि तितत्परित्यज्य किश्चित्प्रतिपादनीयविषयां प्रथमं रीतिमेव निरुपयतीति। वस्तुतस्तु-रीते.

णानन्तरं तदभिव्यअ्ञकतया रीतेजिज्ञासितश्वात् प्रसङ्गसङ्गतिरत्रेतिविभावनीयम्। (२) रीते लप्षणां निरूपयति-पदसङ्ग- नेति। अङ्गसंस्थाविशेषवत् शरीरे यथास्थाने विलक्षया मुखाद्यवयवसन्निवेश विशेषवत् शबदार्थशरीरे काव्ये यथास्थाने पढानां पदवि शेषायां माधुर्य्यादिगुण्यअ्ञकवर्णादिरूपाणामित्यर्थः सङ्गटना सव्निवेशा रीतिस्ततपद वाच्या, रीयते ज्ञायते गुणविशेषोऽनयेति रोतिः, ये गत्यर्थास्ते ज्ञानारथंका अपीति "रीङ. गता" वित्यस्माद्धातोः "स्त्रियां किनु" इतिपाणिनिसूत्रेण करणे किनू रीति:, प्रथा, व्यव. हारः, इश्यनर्थान्तरम्। ननु पदसङ्घट नाविशेषस्य काध्यातिरिकेपि"गोरपत्यं वलीवहो घासमत्ति सुखेन सः' इश्यादावपि सत्वेनातिव्यापिरित्यत आह-उपकत्रीति। रस आदौ येषां तेषां तथोकानाम्, चन्द्रशेखर इश्यादिवत्सश्तम्यन्तेन व्यधिकरणबहुच्ीहिः। अन्नादिपदेन रसामांसादीनां परिग्रहः। उपकर्त्री स्वाश्रय्यङ्गयरसादिवृत्तिगुणव्यअ्षकत्या परम्परया रसादीनां परिपोषिकेश्यर्थः । एतेन रसाद्यमावस्थले रीतीनामध्यभाव इति दयोतयता तासामनित्यत्वं द्योतितम्। अत्रेदम्बोध्यम्-यथाऽङ्गसंस्थाविशेषोड्गिन शरीर मुत्कर्षयंरत दन्तर्य्यामिन शरीरिणमप्युत्कषंयन्ति तथा गुणाभिव्यअकपदवर्णसमालादिस ङ्टनात्मिका रीति: शब्दार्थंशरीरं काव्यमुत्कषंयन्ती तदात्मभूतं रसादिकमप्युत्कषयति। एवस्र रसाधुपकारकः गुणाभिध्यअ्कपदादिविन्यासो रीतिरितिलक्षयं फलितम्। (३ ) स्वाभिप्रेतस्य वाह्तविकत्वप्रतिपाद्नाय "रीतिरात्मा काव्यस्थ" इति वामनमते दोषप्रदानेऽप्यत्र स्मारयन् निरुक्तकारिकागतं रसादीनाम् इति पदं वितृ गोति-रसादीनामिति। तर्कबागीशास्त्वन्रेष्यमवताश्यं्ति-'ननु रीतेः साक्षादेव शब्द-

साहित्यदपय :- [नवमपरिच्छेदे-

(४ ) सा पुनः स्याञ्चतुविंधा॥ १॥ वैदर्भी चाथ गौडी च पाश्चाली लाटिका तथा। स्थोत्कर्षामिघायकरवं निरुकं परम्परया तु रसादीनामित्युपपन्नम्, तथापि तस्या: काश्योश्कर्षाधायकत्वमनुपपस्मिश्यत आह-रसादीनामिति। अर्थात् युक्या सम्भावना विषयश्वात् शब्दार्थावेव शरीरं यल्य तस्य, आश्मभूतानाम् आत्मस्वरूपाणामित्यर्थः। एवञ्ञ बामनमते विशिष्टपदरचना रीति: इति रीतेलक्षणम्। तेन च पदं नाम शब्दविशेष: शब्दञ काव्यस्य शरीरमेव "तस्माच्छुरीरमेव कथमात्मा भवितुं शक्नोतीतिरीतिरा रमा काव्यश्येति" वामनमतमसमीचीनमेवेत्यवगन्तव्यम्। नन्वेवं कस्तदाष्ष्मेतिचेत्? रसादय इति गृहाण। नचारमन एकर्वेन नित्यत्वश्रवणाद्रसादीमनेकर्वेन तदात्मस्वीका- रेऽनिश्यत्वप्रसङ्क इति वाच्यम्, उपाधिवशादूभेदेऽवगस्यमानेऽपि स्वरूपतस्त्रत्र तस्या. नुपलम्भात् स्वरूपतश्र 'रस्यतेऽSस्वाद्यत" इतिनिर्वचनवलाचमरकारविशेषात्मैव प्रती. तस्य वास्वा दाश्मकत्वस्फुरणात्। (४) रीतेर्विभागं दर्षयति-सेति। स्रा रीति: पुनश्चतुविधा स्यात्-वैदर्मी, गौडी, पाञ्जाली लाटी, चेति। तत्र विदर्मार्णां विदर्भंदेशोतपज्ञानां महाकवीनामियमिति वैदर्भी 'शेषे" इति पायानिसूत्रेण अण "टिडढेति'सूत्रेण डीपू। गौड़ार्नां गौड़देशोत्पन्नानां महाकवीनामियमिति गौड़ी। पाञ्चालानां/पाज्जालदेशोत्पन्ञानां महाकवीनामियमिति पाज्ाली। लाटानां लाटदेशोत्पन्नानां महाकवीनामियमितिलाटी, लाटिकेत्यन्र तु छन्दः पूरणार्थः संज्ञायां कन प्रत्ययः। रीतिविषये बहवो विप्रतिपत्तयः सन्ति तथाहि- दण्डिमतेन- अस्त्यनेको गिरां माग: सूक्ष्मभेद: परस्परम्। तत्र वैदभंगौढ़ीयौ वर्ण्यते प्रस्फुटान्तरौ । इत्यनेन, द्विप्रकारा वामनमतेन "वैदर्भी गौड़ी पाज्चाली शशश" इत्यनेन त्रिविधा रीति:। केशवमतेन-

पद्यंषु रीतयो गौढ़ी वैदर्भी मागधी तथा।। इत्यनेन त्रिप्रकार। तत्र मागव्येव पाळाली। मम्मटमतेन च-

मोज:प्रकाशकैसतैस्तु परुषा कोमला परैः॥ केषाञ्ञिदेता वैदर्भीप्रमुखा रीतयो मताः। इत्यनेन च त्रिविधा। रुद्रटरीश्याचतुविधा-पाञ्ञाली लाटीया गौदीया वैदर्भो चेति। भोनराजमतेन तु- वैदर्भी चाथ पाज्चाली गौड़ी चावन्तिका तथा। लाटीया मागधी चेति पोढा रीतिर्निगध्यते । एवं स्थिते यथाबुद्धि यथासम्भावनं वा रीतिसंख्याव्यवस्थेत्यवगम्यते। परन्तु वामनेन हि समस्तवैदर्भ्यादिगुणाया उदाहरणम् (ू"गाइन्ताम्" इति प्रदत्तम् । तन्न गाहन्तामिति- कनृकारकवाचकतिङः प्रक्रमे क्रियतामिति-कर्मकारकवाचकोपादानादूभन्नप्नक्रमरवस्य

रीतिनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:। द२५

(५) सा रीतिः। तत्र- (६) माधुर्यव्यञ्जकैवर्णो रचना ललितात्मिका ॥ २ ॥ ।अवृत्तिरल्पवृत्तिर्वा वैदर्भी रीतिरिष्यते। (७) यथा-'अनङ्गमन्कलभुवः-' इत्यादि (८०२ पृ०) (८) रुद्रटस्त्वाह-

स्पष्टमुपलब्ध्या कथ गुयात्वमिति संशये तत्र निर्वाहाय तुरीया काउपि स्वीकरणीया सा च लाटोसंजिका। ध्वनितञ्चेदं 'विशिष्टा पदरचना रीति: १।२विशेषश्र क इति वि शेषो गुणारमा १२८ इति सूत्रयता तेनैव। आवन्तिकाऽपि- अन्तराले तु पाज्ञजाली वैदर्भ्यी याऽवतिष्ठते। साऽडवन्तिका समस्तैः स्याद्दवित्रैख्तिचतुरैः पदैः॥ इत्युक्तस्वरूपा लाव्यभिन्नैव। यद्यपि मम्मटरीस्या स्वरूपतश्चतुविधा रीतिर्नोपपद्यते तथापि शाउदस्तु छाटानुप्रासो भेदे तात्पर्य्यमान्नतः" लाटजनबल्लमत्वाच्च लाटानु. प्रासः इश्युक्तरीश्या लाटानुप्रासानुबन्धिनी लाटीरीतिरिति स्पष्टमन्यत्र। मिथिलोरक लचङ् देशोष्पश्राकवीनां रीतयस्तु यथासम्भवमेताश्वेवान्तभूंता इति ताः पृथग न गणिता- स्तथापि "मैथिली "औत्कली" "वड्टीया" इश्यादिसंज्ञां परित्यज्य वैदर्भ्यादिसंज्ञाविधाने कारयन्तु तत्तद्ीते: ततद्ेशे प्रथमोत्पप्तिः प्राचुर्य्यं वेस्यवगम्यते। () सन्देह निशकरणाय कारिकास्थं सेति पदं विवृणोति-सेति। तम्र तासु रीतिषु मध्य इश्यर्थः। (६) वैदर्भी निरूपयति-माधुय्येंति। माधुर्य्यस्य तत्संज्ञकस्य गुणस्य व्यक्षकै वंगोंः मूर्ध्न वर्गान्स्यवरयॉन युक्ताष्टठडढानूविना। रणौ लघू चेतिनिदि्ष्टेरचरैरित्यर्थः, ललि. तात्मिका शब्दतोऽर्थंतश्च सुकुमारबन्धात्मिका, अवृत्ति:सबंथा समासरहिता, अल्पवृत्ति: द्विश्निमात्रपद्घटितसमासविशिष्टा वा रचना वैदर्मी तदाख्या रीति: इृष्यते कविमि रितिशेष:। नव्यास्सिमामित्थं लच्यन्ति- एमिर्विशेषवचनैः सामान्यैरपि च दूषयौ रहिता। माधुर्य्यं भारभ ड्गुर सुन्दरपदवर्णंविन्यासा। व्युत्पत्तिमुद्गिरन्ती निर्मातुर्या प्रसादयुता। तां विवुधा वैदर्भी वदन्ति वृत्ति गृहीतपरिपाकाम् ॥" इति। कवयस्त्वेतां पुनरेवं स्तुवन्ति- सति वककरि सत्यथें सति शब्दानुशासने। अहित तन्न विना येन परिस्त्रवति वाडमधु॥ तद्रीश्यात्मकं वस्तु वैदर्भीपदवाष्यमित्यथंः। उदाहरति-यथेति। अनङ्गेति। व्याख्यातमिदमितः पूर्वम् (८०२ पृ० )

मारार्थकपदयोजनया वैदर्भीरीतिः। (८) रुद्रटरस्वति। रुद्रटः काव्यालक्कारकर्त्ता कविविशेष:।

८२६ साहित्यदर्पप :- [नवमररिचछेदे-

असमस्तैकसमस्ता युक्ता दशभिगुंौश्ष वैदर्मी। वर्गद्वितीय बहुला स्वल्पप्राणातरा च सुविधेया। (६) अभ्र दशगुणास्तन्मतोक्ताः श्लेषादयः । (१०) ओज:प्रकाशके वशीबन्ध श्रडम्बर: पुनः॥ ३॥ समासबहुला गौडी- (११) यथा-'चञ्चद्भुज-' इत्यादि (४६४ पृ०) असमस्तेति। असमस्ता सवंथा समासशून्या, एकमसहायं समस्ता समासयुक्त पद यत्र सा तथोक्ता, श्लेषादिभिः शध्दनिष्ठत्वेनाभिमतैर्दशभिगुयर्युक्का, कादिवर्गाणां द्विती या वर्सा चवर्गा इत्यर्थः बहुला प्रभूता यश्यां सा तथोका, तथा स्वल्पो लघुः प्राण उच्चा- रण प्रयत्नो येषां तादृशानि अक्षराणि यस्यां सा तथोक्ता, वैदर्भी रीति: सुविधेया सुध्- भावेन निबद्धष्या। अथ तन्मतेनोशहरणं यथा- यार्वविरअ्जनमजं पुरुष जरन्तं सज्विन्तयामि सकले जगति स्फुरन्तम्। तावहलार्हफुरति हग्त! हदन्तरे मे गोपस्य कोडपि शिशुरअनपुजमअः॥ अत्र हिचवा्यंजकारस्येव प्रायेण स्वान्स्येन सम्बन्धः। "अनङ्गमङ्गल" इश्यादयस्तु स्वस्पप्राणाक्षरेतिरोश्या ज्ञेयम्। वस्तुतस्तु क्वाचित्कोशहरणत्वेन प्रायो लक्ष्यासम्भव एव अतश्चेदं लक्षणं न हृदयग्राहीतिग्रन्थकृतामाशयः । परन्तु वस्तुस्थितौ रुद्रटग्रन्थे चैतस्य चर्ष्चापि नास्तीतिप्रस्षिप्तरूपेणैवयं पाठ इति समालोचयन्ति विमशकाः। ( ९) काव्यप्रकाशकृन्मते स्वमते च माधुर्य्यादिगुणत्रयाधिगुणाभावादाह- अत्रेति निरुक्तस्थल इश्यर्थः। (इ०) वैदर्भोस्वरूपं प्रदर्श्य क्रमप्राप्तं गौड़ीं लक्षपति-भोज इति। ओजःप्रका झाकैरो जोगुण सूचकेः । वर्गस्याद्यतृतीयाभ्यां युक्तौ वर्णो तदन्तिमौ। उपय्यंधो द्योरवा सरेफौ टठडढै: सह॥ सकारषकारश्चेव्युक्तरूपैरित्यथं: वर्णः पुनराडम्बर उद्रटो बन्घः पदयोजना गौढ़ी, तथा समासबहुला मोजोव्यक्ञकवर्णासत्त्वेऽपि केवलबहुतरपदधृत्तिसमासविशिष्टा रचना च गौड़ी संज्ञिका रीतिरिति द्विविधमेव गौड़ीस्वरूपमवगन्तव्यम्। एवञ्जाध्याहृतरचनेश्य स्य विशेणतया समासबहुलेतिपदस्य स्रीत्वेन निदशः साघु सड़च्छते, द्विविधलक्षणास्वी

चिकसमासस्थले च केवलरीतेरेवाप्रवेशः स्यात् यदि चैकलक्षणपरकत्वमेवाभिप्रियेत तदा बन्ध इश्यस्य विशेषणतया समासहुलेतिस्त्रीलिङ्गनिद्दशानुपपत्तिदुवारैवेतिविभावनी यम्। तत्र ओजोध्यअ्ञकवर्शरचनास्थले वीरादीरसानामेव स्थितिनियमः, तेष्वेव ओजो गुणस्य नीर्णोततत्वात्। बहुतरसमासस्थले तु रसनियमो न कोऽपि वत्तते सर्वष्वपि रसेषु बहुतरसमासस्य सम्भवात्। (११) उदाहरति-यथेति। चव्रद्भुजेति। मत्र ओजोष्यञ्जकवणंरचनाद्वारा आड सवरबन्घस्य विद्यमानत्वात् बहुतरसमासस्यापि विद्यमानत्वाच्च प्रदुर्शितस्य द्विविधस्य

रीतिनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः।

(१२) पुरुषोत्तमरशवाह- म क s (pr) (१३) 'बहुतरसमासयुक्ता सुमहाप्राणाक्षत च गौडौया।

(१४) रीलिरनुप्रासमहिमपरतन्त्रा स्तोकवाक्या थ ।।' ष् (a९) वर्षः शेषः पुनईयोः। समस्तपञ्चषपदो बन्ध: पाञ्चालिका मता ॥४॥ लच्णस्य समन्वयः । यथा वा- 'दो इण्डाज्ित चन्द्रशेखरघनुद्दंण्डावभङ्गोदत- पक्कार्चनिरायं बालचरित प्रस्तावनाडिण्डिमः । द्राकू पर्य्यंरतकपालसम्पुट मिलदू ब हाण्ड भाण्डोदर- आम्यश्पिण्डितचण्डिमा कथमहो नाद्यापि विश्राम्यति॥' अन्नापि द्विविघलक्षपास्य सक्कति: सपष्टैव । कि बहुतरसमासाभावेऽपि ओजोष्यअ्कवयों: केवलाडम्बररचनाया विद्यमानरवेनैव गौड़ी यथा- निजौजसोजासयितुं जगद्रुहामुपाजहीथा न महीतलं यदि। समाहितैरण्यनिरू पितस्ततः पदं दश: स्याः कथमीश ! माहशाम् ॥ 'विक चकमलगन्घैरन्घयन् भृङ्गमाला: सुरमितमकरन्दं मन्दमावाति वातः। प्रमदम दन माद्यद्यौवनीहामरामारमणरभसखेद स्वेद विच्छेददक्षः।' अन्र पूर्वांद्धे वैदर्भी रीतिः। उत्तराद्वें तु ओोजोष्यअकवणंरचनाभावेऽपि केवलाधि. कसमाससद्धावादेव गौड़ीरीति:। (१२) मताग्तरं दर्शयितुमाह -- पुरुषोत्तम इति। एतव्रामकः कश्चनालक्कारिक हत्यर्थः। (१३) बहुतरेति। बहुतरसमासयुक्ता दीर्घसमासघटितबन्धा, सुमहानतिगुरु: प्राणो येषां तादृशान्यक्षरागि वर्णा यस्यां सा, स्वल्पप्राणथ्यतिरिक्वव्यंद्वितीय चतुर्थंवणे: शषस हैश्र सहितेश्यर्था, अनुप्रासस्य वक्ष्यमाणशब्दालङ्कारविशेषस्य महिमा आधिक्यं तसय पर तन्त्रा अधीना तद्टिशिष्टेत्यर्थ:, तथा हतोक परिमितम् अनेकसमासखवेन वाक्यं "वाक्यं स्याद्योग्यते-यादिस्वरूपं बस्या सा तथोक्का च रीतिर्गोड़ीया गौड़ी। अथैतन्मते चोढा हरयां यथा- निष्कूजस्तिमिता: कचिरक्कचिदपि प्रोखण्डसरवस्वना: सवेच्छा सुश्गमीर भोगभुजगश्चासप्रदीश्वाग्नयः। सीमान: प्रदरोदरेषु विश्लश्वल्पामभसो या स्वयं तृष्यद्विःप्रति सूर्य कैरजगरस्वेदद्रवः पीयते॥ इस्यादि। वेश्यभिप्रायः। अनुप्रासाभावस्थके अनेकवाक्यस्थले चातिप्रसक्येदमपि लक्षणमसमीचीनमे· (१४) अथ पाञ्जाली लक्षयति-वगरिति। दयोवैं दर्भोगौड्यो रीत्यो: शे षैभिन्ने: वैदभीगौड्योग्यं अकवर्यांग्यतिरिक्ेः प्रसाद मात्रव्यअ्जकेरिश्यर्थः, वयोंः पुनः, समस्तानि समासवन्ति पक्च वा षड् वा परिर्माणमेषामिति पञ्चषाणि पदानि यस्मिन् ताडशो बन्धो गुम्फ: पाज्ालिका पाञाली नाम रीतिमंता। अन्र स्वार्थे कप्रत्ययो न तु टिकया एवं सति "अत इनू ठना"वितीनूप्रत्यय: स्यात्। १०५ सा०

साहित्यदर्पण :- [नवमपरिच्छेदे-

(१५) द्वयोवैंदर्भीगौड्योः। 3 (F)) यथा- (१६) 'मधुरया मधुबोधितमाधवीमधुसमृद्विसमेघितमेधया । मधु राज्नया मुहुरुन्मदध्वनिभृता निभृताक्षरमुजगे ॥' (9) (१७) भोजसत्वाह- (१८) 'समस्तपञ्चषपदामोजः करान्तिसमन्विताम्।T मधुरां सुकुमारां च पाञ्चार्ली कवयो विदुः॥' (१६) कारिकास्थ द्योरितिपदं विषृणोति-इ्योरिति। (१६) मधुरयेति। शिशुपालवधे षछ्ठसगें वसन्तवर्णानेयम। मधुरया प्रियया मना हरयेति-वागीशाः, 'मधुरस्तु रसे विषे। मधुर रसवरस्वादु प्रियेषु मधुरोऽन्यवत्" इति- विश्वः, मधुना वसव्तेन बोधिता प्रकाशिता प्रकाशितकुसुमेत्यर्थः, या साधवी वासन्ती तस्या मधुसमृद्धया मकरन्दसम्पदा समेघिता सन्यग्वर्चिता मेधा धारणवती बुद्धियंस्या। सा तथा, धारणा च बुद्धे:स्वरमाधुयंरूपा बोध्यां। तथा उन्मादयतीत्युन्मादः स चासौ ध्वनिरिति तं बिभत्तीति उन्मदध्वनिभृत तथा उत्कृष्टहषंजनकशब्दकारिण्येश्यर्थः, मधु- कराङ्गनया भ्रमर्य्या, मुहु: पुनः पुनः, निमृतापरमध्यक्तवणं यथाश्यात्तथा उज्जगे उत्कृष्ट- गानं चक्रे। अत्र क्वचित्समालाभावः प्रथमाद्वे व समासदैध्यम, कचित्पुनः, माधुय्यगुण्यक्षका वर्णा कचित्पुनर्नापि। नच ओोजोगुणव्यञ्जका वर्णा इति पाञ्ञाली रीतिः। द्रतविलम्बित छन्दस्तल्लक्षणं तु प्रागेव निरूपितम्। (१७) अत्रारथें भोजराजसम्मति दूषयितुमाह-मोजसिवति। भोज: स्वनामधन्यः स्वरस्वतीकण्ठाभरणरचयिता महाराजः। (१८) समस्तेति। कवयो रीतिश्वरूपज्ञातारः, समस्तानि समासवन्ति पञ्ञ बा बडू वा परिमाणमेवामितिपञ्ञषाणि पदानि यस्यां ताम ओजाकान्तिभ्यां स्वसम्मताभ्यां गुणाभ्यां समन्वितां युकताम्, मधुरां माधुर्य्यव्यअ्जक्कवएांघटिताम, सुकुमारां कोमलवर्ण युक्ताम्, पाञ्जालीं तन्नामिकां रीति विदुः। केचित्त- इति पूर्वाद्धें पाठभेदं कल्पयन्ति तदविचारितरमणीयम, इदान्तनीन्तनोपलब्धे "निगांयसागएस्थपुस्तके प्राचीनपाठस्यैव स्थितखवेन तव्व्ेदकल्पनाया अन्याय्यरवात्। तहपुस्तके चैतदुदाहरणम् --

उदाहृत्य "सेयं कान्श्यमावादाश्टिष्टश्लथपुराणचछाया माधुय्यंसौकुमाव्यंवती सम इतपदा पाञ्ानीरीतिः' इश्यभिहितं महाराजैः। स्पष्टमुदाह(रान्तु- दिगन्ते श्रयन्ते मदमलिनगण्डा: करटिन: करिण्य: कारुण्याहपदमसमशीला: खलु मृगाः। इदानीं लोके5स्मिन्नुपमशिखानां पुनरयं नखानां पाण्डित्यं प्रकट्यतु कस्मिनू मृगपतिः॥ इति

रीतिनिरूपणम् ] लक्षमोविराजित:। दरह

(१६) लाटो तु रीतिवैंदर्भीपाञ्चाल्योरन्तरे स्थिता। यथा- (२०) 'अयमुद्यति मुद्राभञ्जनः पझ्मिनीना- सुदयगिरिवनालीबालमन्दारपुष्पम्। विरह विधुरकोकद्वन्द्वबन्धुविभिन्द-

(२१) कश्चिदाह-

इयमसौ तरकायतलोचना गुरुसमुन्नतपीनपयोधरा। पृथुनितम्नभरालसगामिनी प्रियतमा युवजीवितहारिणी॥ इति वा समुचितम्। प्रदर्शितलक्षणे ओज:कान्तिसमुच्चिताभ्यामेव समन्विताम्यामित्यर्थकत्वे मधुरयेश्यु- दाहरणे ओजसोऽसद्दावादव्याप्तेनेंद निदुष्ट लक्षयाम्। ओजसा कान्त्या वा समन्विता मित्यर्थस्वीकारे तु यत्रौजोगुणसमन्वितश्वं तत्र सुकुमारत्वस्य गगनकुसुसायमानत्वाल्वक्ष णार्थस्येव समुपपत्तिनं स्थादितिग्रन्थकृतामभिप्रायः । (१९) लाटी निरुपयति -- लाटीति। वैदर्भीपाज्चाल्यी रीत्यो: मग्तरे मध्ये

छिद्रारमीयविनावहिरव सरमध्येऽन्तरात्मनि च' इत्यमरः। स्थितारीतिस्तु लाटी। वैदर्भीपाज्चाल्योलंक्षणाक्रान्ता लाटीरीतिरि्यर्थः। ै (२०) उदाहरति -- प्रयमिति। पुरोवत्तिदिवाकरोद्यवर्णनेयम्। पग्मिनीनां कमलव नानां कमलिनीनां वा 'पद्मिनी पद्मसङ्गाते सत्रीविशेषे सरोडबुजे" इति मेदिनी मुद्राभ अनः सङ्कोचनाशक: प्रकाशक हत्यर्थ:, उदयगिरेरुदयाचलस्य या वनाही वनश्रेणी "बी. थ्यालिरावलि। पंकि: श्रेणी लेखास्तु राजयः इत्यमरः, तर्या बालमन्दारपुष्पं नवविक सितसुरद्रुम विशेषस्य पुष्पम, अरुणवर्ण इत्यथा, पक्ष ते देवतरवो मन्दारः पारिजातकः। सन्तान: कष्पवृक्षश्व पुंसिवा हरिचन्दनम्, इत्यमरः विरहेण रात्रौ परस्परं विच्छेदेन विधुरं विकलं यत् कोकद्वन्दवं चक्रवाकमिथुनं तसय बध्घु: पुनः परस्परसंगसम्पादकत्वेन मित्रम्, रात्रौ हि चक्रवाकमिथुनं परस्परं वियुक सूर्य्यादये संयुक्त अवतीतिप्रसिद्धिः। सूर्य्यं मालोक्य परस्परं संयुक्त भवतीतिबन्धुत्म्। तथा कुपितस्य क्रुद्धस्य कपेरवानरस्य कपोलक्रोडवत् कपोलमध्यभागवत् तात्र: रक्तवर्ण:, कपीनां गण्ड: स्वभावत एव रक्तः कोपे त्वत्यनतरक्त इतिसूचयि कुपितेतितुं कपिविशेष- णम्, अयं सूय्यं: विशेषणानां योग्यतावलाद्यमित्यनेन सूर्य्यंः परामृश्यते, तमांसि अ्कारा:, विभिन्दन् नाशयन् पर्वतान् पविरिवेतिशेष:, उदयति उदयते अनुदात्तेत्वप्र युकमारमनेप दमनित्य मित्यवधेयम्। मालिनीच्छुन्दस्तव्वक्षणन्तूक्त प्रागेव। अन्न मसृणानां 'अ' 'न्द' 'नद्ू' 'नधु' 'नद' इस्येतेषां वर्गानां मल्पसमासघटितानां पदानां च सत्वादूदर्भीमिश्रिता पाञ्चालीति लाटीरीतिः। Rह (२१) अत्र मतान्तरं दवयितमाह-कृश्िदिति। आलक्वारिक इति शेष:।

८३० साहित्यद्रपस :- [नवमपरिच्छेदे-

(२२) 'मृदुपदसमाससुभगा युक्तैवगौन चातिभूयिष्ठा । उचित विशेषयापूरितवस्तुन्यासा भवेल्लाटी।' (२३) अन्ये त्वाहु :- (२४) 'गौडी डम्बरबद्धा स्याद्वैदर्भी ललितक्रमा। पाञ्चाली मिश्रभावेन लाटी तु मृदुभि: पदैः ॥' (२५) क्वचित्तु वक्त्रादौचित्यादन्यथा रचनादय: ।॥४।। (२६ ) वाक्त्रदीत्यादिशब्दाद्वाच्य प्रबन्धौ। रचनादीत्यादिशन्दाद्वृत्तिवणौं । तत्र वक्त्रौचित्याद्यथा-

(२२) मृदुपदेति। बृदूरनां मसृणानामेव पदारना समासेन सुभगा मनोहरा, युक्कैः संयुक्तरवण: अतिभूयिष्ठा अत्यधिका नचानेकसंयुक्तनगौर विशिष्टेश्यर्थ:, उचितैः प्रकृतोप युक्कैः विशेषणैः पूरितस्य परिपुष्टात्मनो वस्तुनो वर्णनीयस्य न्यासो निदूदेंशो यस्यां सा तथोका घटना लाटोरीतिभंवेत्। मुदुपदानामेव समासस्यावशर्यम्भावित्वे सर्वमतसिद्ध "अयमुदयति" इत्युदाहरण- इथले "कोकटून्दू" कपोलक्रोडा" हत्यत्र द्वयोरपि प्रगाढ़पदानां समासादव्यात्विरिति नैत- ववक्षणं साध्वित्यभिप्रायः। (२३) अथ चतसुगामपि रीतीनां त्वरितमेव स्वरूपावबोच्ायाभीप्सितार्थसुप, स्थापयति-अन्ये त्विति। अन्ये आजङ्कारिका इति शेषः। (२४) गौड़ीति। डम्बर उद्धटो बन्धो रचना यस्यां सा तथोक्ता रीति: गौड़ी स्याद्, ललितो मधुरः क्रमो बन्धो यस्यां सा वादशी रीतिवेद्भी स्थात, मिश्रभावेन गौदोवैदर्भ्योः सम्पर्केग सम्पक्षा रीति: पाञ्जाली स्याद, तथा सुदुभिरेव पदैस्तु संयुता रीतिरलाटी स्यात्। यदा वैदर्भोरीतिप्रक्रान्तप्रबन्धमध्ये-कुपितो वक्ता उदधतो वाध्यो भवति-तदा प्रक्रान्तरीति परि्यज्य-गौड़ीरीतिरनुसरणीयेति तेषामाशयः। परन्त्वीदशलक्षणस्वीकारेऽपि उद्भटप्रयोगरहितसमासमात्रबाहुल्यस्थले गौड़ी न स्यात्, वैदर्भो पाञ्ाली च समासे तद्रहिते वा स्यादितिसंशयः, मृदुभिरेव केवल. पदैर्लाटीस्वीकारे सर्ववादिसिद्धुयदाहरणे 'अवमुदयति' इत्यादयुदाहरणे "कोकद्न्दूबन्घु" कपोलक्रोड़" इत्युभयो: प्रगाढ़पदसद्धवाललाटी न स्यात्तस्मादिदमपि लक्षणमसमज्ञजस मेवेत्याशयः। (२६) कचिद्व कुवाच्यप्रबन्ध वशाद् प्रकृतिविपरीता अपि रचनादयो विधेया ृत्यु- पपादयितुमाह-कचिदिति। क्रचित्तु कर्मश्चिरस्थले तु वश्त्रयादीनां वत्तप्रभृतीनाम् औचित्यात प्रकृत्यनुसारेण समुचितत्वात् अन्यथा योग्यविपरीता अपि रचनादयो रोति- प्रभृतय: स्युः। एवं सति न प्रतिकूलवपांवं दोष हत्याशयः। (२६) कारिकास्थाद्या दाभ्यां प्राद्यानू प्राहयति-वक्त्रादीति। वाच्यो वर्णनीय- प्रयन्बो महाकान्यनाटकाडि: । हुच्ि: सर्मास:, वर्णशाक्षरम् डमवत्र प्राझ्यावितिशेष:

रीतिनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:। =३१

(२७) 'मन्थायस्तार्यावाम्भ: प्लुतकुहर चलन्मन्दरध्वान घीर : कोणाघातेषु गजत्प्रलयघनघटान्योन्य संघट्टचण्डः। कृष्णकोघाम्रदूत: कुरुकुलनिधनोत्पातनिर्धातवातः केनास्मत्सिंह नादप्रतिरसितसखो दुन्दुभिस्ताडितोऽयम् ॥'

दयः । (२०) उदाहरति-मन्थायस्तायवेति। वेणीसंहारनाटके प्रथमेडक्के रणस्थान दुन्दुभिध्वनिमाकण्यं भीमसेनस्य प्रश्नोक्तिरियम। मन्यो मन्थनदण्डरतेन आयरतं दूरमुर्क्षित्वं यत् अर्गवाम्भ: समुद्रजलं तेन प्लुतं पूर्ण यत् कुहरं शुहा तन्र चलतो भ्राग्यतो मन्दरगिरेयों ध्वान: शब्दः तद्वत् धीरो गम्भीरः, गर्जन्तो ये प्रजयकालीना घना मेघास्तेषां घटाः समूहास्तासाम् अन्योन्यं परस्परं यः संघट्ट सङ्ग-षंः स इव चण्डः प्रचण्डः भयङ्कर इत्यर्थः, तथा कृष्णाया द्रौपदाः "कृष्णा स्यादूद्रौपदी नीळी कगा द्राक्षासु योषिति" इति मेदिनी क्रोधल्य य अप्रदूतः भविष्यदर्थस्य प्रथमावेदकः, यद्वा अग्र: प्रधानो दूतः। अग्रं पुरस्तादुपरि परिमाणे पलस्य च। आलम्बने समूहे च प्रान्ते च स्थान्पुंसकम्" अधिके च प्रधाने च प्रथमे चाभिधेयवत इतिमेदिनी, तथा कृरुकुलस्य दुर्य्योधनादे: निधनार्थ मृत्यवे उत्पातनिर्धातवातः औत्पत्तिकनि र्घातवायुशब्दस्वरूपः, मेघवातयो: सङ्गट्टजो घवनिरशुमसूचको निर्धात उष्यते। उक्तं च- यदाऽनतरिक्षे बलवान् मारतो मरुता हतः। पतत्यधः स निर्धातो जायते वायुसम्भवः।। तथा कोणो वादनदण्ड:, 'कोणो वीणादिवादनम्' इत्यमर: कोणो वाद्यप्रभेदे स्याद्वीणादीनां च वादने। एकदेशे गृहादीनामसत्रेऽपि लगुड़ेऽपि च' इति मेदिनी च, तदाघातेषु तत्ताडनेषु सश्यु, श्रथवा- "भेरीशतसह स्राणि ढक्काश तशतानि च। एकदा यत्र हन्पन्ते कोखाघातः स उच्यते॥।" इति भरतमुनिपरिभाषितेषु शब्देषु सत्यु, तथा योऽस्मरिसहनादस्तस्य यत प्रतिरसितं प्रतिष्व निस्तश्सखः तन्मित्रं तत्तुल्य इत्यर्थः । अयं दुन्दुभि: दुन्दुभिशबदः केन अति वलशालिना ताड़नेनोत्पादित:, मतएव मन्दरध्वानसिहनादप्रतिरसिताभ्यां तुल्यत्व- सुपपन्नम्। सत्रग्घराच््नदस्ततलत्तणन्तूक्तं प्रागेव। (२८) वक्त्रोचित्यमुपपाद्यति-अन्नेति। वाष्यस्य अर्थस्य प्रश्नरूपस्येतितात्ष व्यंम्, क्रोषादीत्यादिप देनोर्साहजुगुप्सयोरपि परिप्रहः। भीमसेनेति। एतेन भीमसेनर्यो. हतप्रकृतित्वं व्यक्जितम्। रचनाद्य इत्यादिपदेन दोघसमासमहाप्राणप्रयश्नवर्णानां संग्रह: अयम्भाव :-- अत्र वाच्यस्य प्रश्नरूपरयेम न क्रोधादिदीप्वरसव्यअ्ञकत्वम्। प्रब

६३२ लाहित्यदर्पण :- [नवमपरिच्छेदे-

(२६) वाच्यौचित्याद्यथोदाहते 'मूर्धव्याधूयमान-' इत्यादौ। (३०) प्रबन्धौचित्याद्यथा नाटकादौरौ द्रेऽप्यमिनयप्रतिकूलरवेन न दीर्घंसमा- सादय:। (३१) एवमाख्यायिकारयां शृङ्गारेऽपि न मसृणवर्णादयः । न्घक्ष नाटकात्माभिनयबोधनीयार्थक इति दीर्घसमालतं प्रतिकूलम्, दीर्घसमासेनार्थप्र तिपत्तौ विलम्बात् अमिनयेन झटिति बोधनासम्भवाबच, क्रोधाभावेन तदूव्यक्ञकदीघं- समासादेरनौचित्याचच; तथापि वका भीमसेन इति वकुरौद्वतवद्योतनाय उद्धता रचनेति। यदि चोकतोदाहरणे तथाविधपदस्य उद्धतत्वेनेव वाच्योद्धतत्वादुदतरचनादयो युज्यन्ते, अलमुद्ध त प्रकृतिकभीम सेनवक्तृश्वकल्पनये तिचेत्? "मो लङ्केपवर ! दीयतां जनकजा रामः स्वयं याजते" इस्यादिकमेव विशुद्धोदाहरणम। अत्र हि वाच्यस्योत्साहय्योतकत्वेऽपि मृदुप्रकृतिकरा मवक्तर्वेन मृदुला रचनादय:। (२९) कचित्तु वक्तुप्रबन्धानपेक्षया वाच्यौचित्यादेव रचनादय इति दर्शयितुमाह- वाच्यौचित्यादिति (क) 'मूर्दव्याधूयमान'/इश्यत्र हि ताण्डवं वाच्यम्, तदवि शम्भोः, इति तस्य स्वतो लोकसंहारकत्त त्वादुद्दतर्वम्, तथाच मृदु प्रकृतिकसूत्रधारव कृर्वेडपि ताड. शताण्डवस्योद्वतत्वेन उद्धतवाच्यत्वादुद्धता रचनादयः। यथा वा- प्रौढचछेदा नुरूपोच्छलनरय भवत्सैहिकेया पघात-

कुर्षस्का कुश्स्थवीर्य्यं स्तुतिमिव मरुतां कन्धरारन्ध्रभाजं। भांङ्का रैर्भोममेतन्निपतति वियत: कुम्भकर्णोत्तमाङ्म्।। छलितरामनाम्नि नाटके पद्यमिदम्। अन्न वक्ता वैतालिकः प्रबन्धश्राभिनयात्मक इति दीघंसमासोद्वतरचनादयो यद्यपि नोचिता:, तथापि वाच्यस्य कुम्मकर्णोत्तमाङ्गव्य भीमत्वेनौजस्वितया मौद्धत्यादौद्धत्यव्य- अनयोद्वता रचनाद्य इति स्पष्ट प्रदीपादौ। (३०) प्रबन्धमात्रस्य क्वचिदौचित्यं प्रधानमिति दर्शयति -- प्रबन्धेति। नाटकादावि त्यादिपदेन प्रकरणादीनां परिग्रहः। रौद्रेडपीति। शङ्गारादिमृदुलरसेषु का कथा उद्धते रौद्रेs पीत्यथः। अमिनयल्य शरीरव्यापारादिभिददश्यपदार्थज्ञापकरय प्रतिकूलत्वं विलम्बकरवं तेन। दीघंसमासादय: रौद्रानुरूपा अपीतिशेषः। न निबद्धयन्ते कविभिरितिशेषः। एतथ्च गद्यपरमेव पद्ये दीर्घसमासाद।वपि प्रबन्धप्रतिकूलत्वासम्भवाद। एतेन उत्तररामचरि- तादौ गद्ये दीर्घसमासादय: प्रतिकूलवर गांताख्यदोष प्रस्ता एवेतिव्यस्ितम्। (३१) उक्तन्यायमन्यन्रापि दर्शयति-एवमिति। आख्यायिकायाम् आख्यायिका च प्रबन्धविशेष :- बाणभट्टादिकृतो हर्ष चरितादिः। तल्वक्षन्तूकं प्रागेव "आख्यायिकाक- धावत् स्याद्" इत्यादिना (६३१ पृ०)। मसृएावणांः मृदुलवर्णः, आदिपदात् यथास- म्भवसंयु क्वर्णंमाघुर्थ्यं प्रतिपादकवगंदी घंस मासाभावानां परिग्रहः। अयम्भाव :- आख्या- फिस (क) अयश्व क्रोको दुश्शरवत्वस्य गुणत्वकथनाऽवसरे सप्तम षरिच्छोदे (पृ०) समस्तो श्वेयः। इति, लक्ष्मी' टिप्पण्या नवम।

रीतिनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः।

(३२) कथायां रौद्रेऽपि नात्यन्तमुद्धताः। एवमन्यदपि शञेयम्। ( ३४) इति साहित्यदर्पणे रीतिविवेचनो नाम नवमः परिच्छेदः।

यिक्ायां हि शृङ्गारेऽपि व्यङ्गयेऽनुद्ूतेपि वकरि नातिमृदुला वर्णादय: प्रत्युत विकटबन्ध वत्त्वेनैव शोभावत्त्वम्, आख्यायिकार्यां गद्यप्राधान्यात् गद्ये च विकटवणस्यवास्थर्हि तश्वात्। विप्रलम्भकरुणयोस्तु तस्यामपि न दीघसमासादि तयोरतिसौक्कमार्य्यादिति स्पष्टमन्यन्न। उकक च ध्वनिकृताऽपि -- रसबद्धोक्तमौचित्यं भाति सवंत्र संस्थिता। रचना विषयापेक्षं तत्तु किश्विद्विभेदवत्।। उदाहरयां यथा दशकुमारचरिते -- "किञ्ञिद्विकसिदिन्दीवरकह्वारकैरवराजीवराजि" इत्यादि। एतच्त कदाचित्सम्भवपरत्वेन प्रदर्शनमात्रम् अनेकत्रैतदूश्यभिचारस्योपळ रमात्। एवमग्रेऽ पि। (३२) कथायामिति। उद्धतादर्णा इति शेषः । कथाप्रब्धस्य गद्यमयत्वेऽपि शक्गा रहसमयत्वाद्रौद्रादिरस प्रवेशेऽपि नाश्यन्तरुद्वतरचनादयो विधेया वर्णनीयस्थ सुखप्रति पत्तेरेवोद्देश्यत्वादिश्याशयः। उदाहरणं यथा कादम्बर्य्याम्-'निशित त्रिशूलदारितान्धक महासुर' इत्यादि। (३३) एवमिति। यत्र केवलश्ङ्गारिनायकस्तस्य कृत्रिमक्रोधे रौद्रेपि नास्यन्तमु दता वर्णाः। यथा शाकुन्तले- क: पौरवे वसुमतीं शासति शासतरि दुर्विनीतानाम्। अयमाचरश्यविनयं मुग्धासु तपस्विकन्यासु। एवं मुक्तकाधयौचित्यमनुसरणीयम। तत्र मुक्तकेषु कवे: रसवस्वामिनिबेशिरवे रसाश्र. यमौचित्यं, यथा-"शून्यं वासगृहम्" इत्यादौ (३१ पृ०)। रसाभिनिवेशित्वाभावे तु कामचारः। संदानितकादिषु काव्यपरिसमाप्तेयंतो नैकट्याभावः अतो दीघमध्यसमा सताऽपि तन्र कार्य्या, प्रबन्धगतेषु पुनस्तेषु प्रबन्धोचिता एव रचनादय इस्यादिज्ञेयमिति प्रदीपादिषु स्पष्टम्। (३४) प्रकरणमुपसहरव्नाह-इतीति। रीतिविवेचनं रीतीनां पदसङ्गटनविरोषरू- पाणां वैदर्भीप्रभृतीनां विवेचनं यत्र स ताहशा। (अत्र मूलकारिका := ५ पूर्वांभिः सह ३९९ उदाहरणानि=३ पूर्वैः सह ४९८)

श्रीलोकनाथशर्म्मात्मज-साहित्य व्याकरणाचार्य-श्रीकृष्ण मोहनशास्त्रि-विरचितारया 'लक्ष्मी' नामिकायां साहित्यदपणटीकार्या नवमः परिण्छेद:

दशम: परिच्छेदः। Tenr (5))

(१) अथावसरप्राप्तानलंकारानाह- ह (२) शब्दार्थयोंरस्थिरा ये धर्माः शोभातिशायिनः।

(१) अधुनाSलङ्कारनिरूपणे अवसरसङ्कतिमुपपाद्यति-अथेति। अन्नाथशब्दस्य

पकार्य्यांन्तरारम्भे, अत्यन्तगहनस्य तस्य मङ्गलाथें वा न त्वानन्तर्य्याधें, तथासति रीति निरूपणानन्तथ्यं रूपप्रतिपादनक्रमेगैव लब्घतया तद्द्योतनाथ पुनरथशब्दोपादानस्य निर्थंकर्वं स्याद्। निरूपणोचितसमयोऽवसरः, तथाच "उत्कर्षहैतवः प्रोक्ता गुणालङ्कार रीतयः" इत्युद्देश्यक्रमेण गुगनिरूपणानन्तरं प्राप्तमप्यलङ्कारनिरूपयं "सूचीकटाइन्यायेन" श्यवश्वा रीति निरूपणे च कृतेऽपि प्राप्तो योऽवसरस्तेन प्राप्तान् अवसरसङ्गत्या निरूपयितु युक्कान् अलङ्वाशानाह प्रतिपादयति सामान्यविशेषाम्यां मूलकार इति शेष।। तर्कवागीशास्तु-"प्रतिबन्धकीभूतशिष्य जिज्ञासानिवृत्तिरवसरः" प्रकृते सूचीकटाइन्या- येन प्रथमं रीतिनिरूपणजिज्ञासा जाता अश्येवोहेवयक्रमप्राप्तालङ्कारनिरूपणप्रतिबन्धिका तश्निवृत्तावलद्धारनिरूपणजिज्ञासा जायत हति भावः" इत्याहुः। (२) सामान्यलक्षणेडज्ञाते तदिशेषलत्तणज्ञानस्याऽप्यनुक्षयादादावल्ारायां सामा

वक्ष्यमागाध्वेनात्र शब्दार्थंयोरियुपलक्षणं ज्ञेयम्। अस्थिरा काव्येष्वनियतपृत्तय: शब्देडथें वा सत्व एव अलङ्कारात्मकतद्धमरपि वर्त्तितव्यमिति नियमरहिता इत्यर्थ:, पतेन निरछ द्ारमपि काव्यमस्तीतिसूचितम। तथा परम्परया शब्दार्थंघर्माणां गुणानां च वारणमिति च सूचितम् । ध्म्मा अनुप्रासोपमादयो न तु गुणास्तेषामस्थिरत्वाभावाव शोमां काव्य स्य सौन्दय्यभ् अतिशाययैन्ति अतिशयेन न जनयन्तीति शोभातिशायिन: काम्यसौन्द व्यातिशय प्रयोजका इत्यर्थ:, तेन वाच्यत्व प्रमेयत्वादीनामतद्रपार्णा नाडक्कारत्वम्, रीते: शब्दशोभाजनकत्वेऽपि गुणालक्कारवच्छ्रोभातिशयजनकत्वं नास्तीति न तन्रातिव्यासि:। रसादीनिश्यादिपदेन रसाभास-भाव-भावाभास-सन्धिशवछतानां परिग्रहो बोष्यः । एवंच यत्र- तरङनिकरोघ्नीतत हणीगणसककुला। सरिद्वह तिकल्लो लवाहष्याहततीरभूः॥ इत्यादौ रसानुसन्धानराहित्यम्, तत्रोक्तिवैचित्र्यमात्रप्रयोजकरूपकानुप्रासालद्कार- पद्प्रयोगे गौण एवेत्यवघेयम्। उपकुरषश्त उत्कषंयन्तः। अलङूक्रयिते भूष्यते काव्यमेभि- रित्यलद्कारा:, करणव्युत्पस्या निष्पन्नोऽयमलङ्कारः। साहित्यशास्त्रापरपय्यायोSलद्कार शउदस्तु भावसाधन इस्युभयोभेद: । लौकिकरशन्तमाह-भनदादिवदिति। अगदं केयूरम आदिपदात् हारादीनां परिग्रहः। तथाचान्र परस्परमन्वयस्तु-अस्थिरा: शोभा- विशायिने रसादीनुपकुन्तः शब्दार्थयोयें धर्मास्ते अङ्गदादिवदलङ्कारा इति। एवम्- साज्ञात् परम्परया वा रसाहरकषंजनकत्वे सति अनियतशोभा तिश्ञायिकाध्यधम्मत्वमल् ै आलडकरत द्वारत्वम्। रसवदाधलद्धारायां साक्षादेव रसाश्यु्कषंजनकत्वम्, अनुप्रासोपमादीनां च स्वाश्यध्यड्गयर्वरूपपरम्परासम्बन्ेन रसाय्युस्कषंजनकतवम्। काव्यवब्देनान्र स्वकरी

अलङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मोविराजितः। ६३५

(३) यथा अज्जदादय: शरीरशोभातिशायिनः शरीरियामुपकुर्वन्ति, तथानुप्रा० सोपमादयः शब्दार्थंशोभातिशायिनो रसादेरुपकारकाः । (४) अलङ्कारा अ्रपरस्थिरा इति नैषां गुयावदावश्यकी स्थितिः । रभूतौ शब्दार्थो स्वात्मभृता रसादयश्चेति समूह एव प्रतिपाद्यते इति सवंत्र लक्षयासम- न्वयः। सश्यन्तदलानुपादाने महाकविकालिदासा दिरचितत्वादिरूपका व्य घर्मे्वतिप्रसङ्गः ह्यादतस्तदुपादानम्। अनियतविशेषणोपादानेन गुणेषु नातिव्यासिः, यस्य कस्यापि गुणस्य तत्रावश्यम्भाव्यरवेनानियतत्वाभावात। शोभातिशायिविशेषवादानेन च रीतिषु नातिव्यािः, रीतीनां शब्दशोभामान्रजनकरवमेव न तु शोभातिशयजनकर्वमित्य बगन्तव्यम्। केचित्त -- अलङ्कारस्थ लक्षयात्रयं विद्धते तथाहि -- रसोपकारकत्वे सति तदवृत्तित्वम्। तथाे सति रसानियतस्थितिकश्वम, अनियमेन रसोपकारकत्वं वेति वदन्ति। कुवलया- नन्दचन्द्रिकार्यां तु -- अलङ्कारत्वं च रसादिभिन्नव्यङ्गयमिन्नत्वे सति शब्दार्थान्यतरनिष्ठा या विषयितासम्बन्धाबच्छित्ता चमरकृतिजनकतावच्छेदकता तदवच्छेदकरवम्। अनु. प्रासादि विशिष्टशब्दज्ञा नादुपमा दिविशिष्टार्थज्ञानाथ्च चमत्कारोदयात्तेषु लक्षणसमन्चया।

पमादेस्त प्िष्ठावच्छेदकतावचछेदकतवात्। रसवदाद्यक ङ्वारसड्ग्रहाय व्यङ्गयोपमादिवारणाय च भेददयगर्भसत्यन्तोपादानम्। (३) कारिकास्थानामन्यशब्दानां सौलम्यमभिप्रेश्य केवलमङ्गदादिवदितिसादृश्य- मात्रं विवृणोति -- यथेति। शरीरस्य शोभातिशायिनः शोभातिशयोत्पादकाः, शरीरिणं तच्छरीरगततदन्तर्य्यामिनम, उपकुर्वन्ति सन्तोषजनेनानुकूलयन्ति। अनुप्रासादय: शब्दा- लङ्कारा: शब्दशोभाम् उपमादयश्चार्थालङ्कारा अर्थशोभामतिशाययन्तीत्युभयकोटिप्रदर्श नाय दयोग्रहणमू। उपकारका उत्कर्षयितारः। ये धर्म्माः । अत्रेद रहस्यम्-यथात्मत्व. स्यावलम्बनमारमा शरीरं पुनरन्यत् तथा काव्यत्वस्यालम्बनं रसः वाक्यं पुनस्तदन्यत्। तत्र यत्र रसस्य संभवस्तत्र तमुपकुवन्ति यत्र तस्थासम्भवस्तत्रोक्तिषैचित्र्यमात्रावहाः। यथा अङ्गदहारादय: कामिनीनां सौन्दय्यसत्वे एव तदक्ानामुत्कषंका: कुरूपाङ्केतु दृष्टिवैचित्र्यमात्रहेतवस्तथेति। कचित्तु-सन्तमपि रसं नोपकुर्वन्ति यथा अति सुकुसार. नायिकाङ्के ग्रामीयालङ्कारा:। (४) अस्थिरा इत्यश्य व्यावृत्ति दर्शयति -- अ्रस्थिरा इति। एषाम् अनियतस्थिति. कानामलङ्कारख्वेन स्वीकृतानां शब्दार्थधर्माणाम्। गुणवद् गुणानामिव आवश्यकी निश्चि ता। एवञ्ज रसादिमति शब्दे अथें च यस्य कस्यापि गुणस्य निश्चितव विधमानस्वम्, नच तथालङ्काराणाम्, तेषां कादाचित्कत्वादिति गुणा एव अस्थिरा इत्यनेन निवत्यंत इत्याशयः । वस्तुतस्तु रीतीनां गुणव्यक्षकवर्णादिघटितस्वादस्थिरत्वेनालङ्कारख्प्रसकी तह्वारणाय "शोभातिशायिन" इत्यस्य विलक्षणनेचित्र्याधाय कत्वमितितदर्थंकरणस्, अव- श्यं तेनैव गुणानामपि वारणसंम्भवादस्थिरा इति विशेषणमनुपादेयमेवेत्यवधेयमिति तर्कवागीशा:। तदेवं गुणालङ्कारयोमेंदे व्यवस्थिते यद्धद्वोद्धट्टादिभिः "समवायवृत्या सौय्यांदय: संयोगवृस्या तु हारादय इत्यस्तु गुणालङ्काराणां भेद: ओजाप्रभृतीनामनाप्रासोपमादीनां १०६ सा०

साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(५) शब्दार्थयो: प्रथमं शब्दश्य बुद्धिविषयत्वास्छब्दालंकारेषु वक्तव्येषु शब्दा· र्थालंकारस्यापि पुनरुक्तवदाभासरय चिरन्तनैः शब्दालंकारमध्ये लक्षितत्वात्प्रथमं तमेवाह-

चोभयेषामपि समवायवृत्या स्थिसिरितिग ड्डरिकाप्रवाहेणैवैषां भेद इत्युक्तमयुक्तम्। तेषामयममिप्रायः-लौकिका गुणालड्डारा: शौययांदिहारादय: समवेत्तत्वसंयुक्त्सम्बन्घेन तिष्ठम्तीति तेषां भेदोऽस्तु काब्ये पुनरलौकिकानां गुपालक्कारायां माधुर्य्याध्यनुप्रालोप मादीनामेकेनैव समवायसम्बन्घेनाSव स्थितिरिति भेहोऽनुपपनः तरमादलौकिकयोगणा- लङ्कारयोभेंदामिधानं गड्डलिकाप्रवाडन्यायेन। गड्डर मेषमनुगच्छतीति गड्डरिका मेषा नुगतमेषपंकिस्तस्या: प्रवाहन्यायेन यथा काचिदेका मेषी केनचिखेतुना पुरो गण्छति अन्यास्तु विनैव निमित्तविचारं तामनुगच्छन्ति अग्रिमाया: कूपादिपाते सति इतरा अपि कृपादौ पतन्ति च तथा केनापि प्राक्नेनालक्कारिकेय गुणालङ्डागे कयाचिद्य्ान्त्या भिन्नत्वेनौक्तौ अन्ये आधुनिकास्तु विनेव हेतुविचारं तदनुसारेण तदूभेदं वदन्तीतितदस म्यग्वेदितव्यमिति प्रदीपोद्योतादौ स्पष्टम्। यक्तु वामनेन गुणालद्दारयोलंक्षणमित्थमुक्तम् "काध्यशोभाया: कर्सतारी धर्मा गुणास्त द तिशयहेतवसत्वलङ्कारा:" इति तदयुक्म्-यतः समस्तैगयः काव्यव्यवहार उत कति पयैः १ यदि समस्तैस्तत्कथमसमस्तगुणा गौ ? पाञ्चाली च रीति: काव्यस्यात्मा- अयम्भाव :- वामनेन हि रीतिरात्मा काव्यस्य सा च पदसड्घटनास्मिका त्रिविधा वैदर्भी गौड़ी पाजाली च सर्वंगुणव्यअकवर्यावती वैदर्भी प्रसादौजोव्यअ्ञकवणवती गौडी माधुय्यं प्रसादवदसरयुता पाञ्चाली रीतिधर्मा: गुणा: शब्दार्थोभयरूपं काव्यं शोभयन्ति शब्दा र्याश्या अलङ्करास्तच्छ्रोभाया अतिशायं कुर्वन्तीत्युक्तम्। तत्न वैद्म्यो माधुर्य्यस्य प्रसा दश्य च सरवेन सम्भोगशङ्गारादौ लेशत ओोज:सत्त्वेऽपि क्षत्यभावेन सैव काव्यस्यात्मा स्याद न तु गौड़ी पाञ्जाली च तन्न माधुर्य्याध्यभावेन समस्तगुणाभावाच्छोभाया अनुत्पत्तेः शोभाहीने च काव्यश्वस्यैवाभावादिति स्पष्टमभ्यत्र। अथ यदि कतिपयैस्तत :- 'अद्रावत्र प्रज्वलत्यग्तिरुच्चैः न्राज्यः प्रोद्यन्तुलसत्येष धुमः।' इत्यादावोज:प्रभृतिषु गुणेषु सत्सु काव्यव्यवहारप्रसक्कः। न ह्स्मम्मत इव वामनम तेडपि तदूव्यवहारेऽलङ्कारापेक्षा वामनेन गुयामात्रेणेव काव्यव्यवहारस्वोकारादितिभावः। स्वरगंप्राप्तिरनेनैव देहेन वरवर्णिनी। अस्था रदच्छुदरसो न्यक्करोति सुधारसम्॥ इश्यादौ विशेषोक्तिव्यतिरेकौ पूर्वार्द्धोत्तराखंयोस्तव्वच्तितौ गुणनिरपेक्षी काव्यव्यव हारस्य प्रवर्सतकौ तस्मादुमयमव्यसमीचीनमेव। (६) (क) शउदालङ्कारनिकपणस्य प्राथमिकसे युक्तिमुपपादयन् तन्रापि शब्दाथोंभ टि० (क) शब्दालक्कारश्चषट। तदुक्त काव्यप्रकाशसक्केते सोमेश्वरेर- "वक्रोक्तिरप्यनुप्रासो यमकं श्लेषचित्रके। पुनरुक्तवदाभासः शब्दालंकृतयस्तु षट" सरस्वतीतीर्थस्तु- "पठन्ति शब्दालद्कारान् बहूनन्यान्मनीषियाः। परिवृत्तिसहिष्णुख्ान्न ते शब्दैकभागिनः॥" इत्याह।

शब्दालङ्कारनिरू (णम् ] लक्ष्मोविराजितः। श्वशा भाप्रयान (६) मापाततो यदर्थस्य पौनरुकतयेन भालनम्। पुनरुक्तवदाभास: स भिन्नाकारशब्दगः॥ २।। का (v) भुजङ्कुयडली व्यक्तशशिशुभ्रांशुशीतशु:। जगन्त्यपि सदापायादव्याच्चेतोहरः शिव: ॥। यालङ्वाररुपस्य पुनरुकवदामासस्य प्राथम्येन लक्षणविधाने युक्तिमुपपाद्यति- शम्दार्थयोरिति। शब्दार्थंयो मंध्ये प्रथमार्थबोधात्पूर्वम्। शब्दप्रतिपत्यनग्तरमेव तत्सक्कत. प्रहद्वारा अर्थस्यावगम्यमानत्वदित्याशयः। वर्हवप्रेधु निरूपणयोगयेषु। शब्दार्थालङ्का रस्य शब्दार्थोमयालङ्कारस्य शब्दार्थोभयशक्तिमूलध्वनेरिव पश्चाव्निरुपणीयस्येतिशेष:। चिरन्तनैः प्राचीनैरचाय्यरितिशेष:। शउदालङ्कारा अनुप्रासाद्यस्तेषां मध्ये। लक्षित स्वात् "अलङ्कारसवंस्व।दिषु""आमुलावभालनं पुनरुक्तवदाभासः" इश्यादिना कृतलक्ष. णकतवादित्यर्थः चिरन्तनानां रीतिमनुसृत्येव पुनरुक्तवदाभासस्य सूचीकटाहन्यायेन प्रथमं लक्षणमभिहितम्, अन्यथा अस्योभपालङ्गारत्वात् काव्यप्रकाशकृदूवदुभयालक्कारा. न्तमंथ्रय एव लक्षणं युक्तं स्वादित्याशयः। (६) आपतत इति। आपाततः श्रवणमात्रेगैव झटिति निर्धारणात् न तु तात्पव्या- लोचनात् परमपीतिभाव:, अर्थस्य अभिधेयस्य यर्पौनरुकश्येन पुनरुक्ततया भासनं प्रती- तिः, मिन्नाकारशब्दगः भिन्नो विजातीय: आकार: स्वरूपं यस्य सोडसौ पाउदस्त गच्छ तीति तथोक्त, गमेड:, सः पुनरुक्तवदाभालो नाम अलङ्कार उच्यत इति शेष:। एतेन अर्थान्तरसक्रमितवाच्ये "कदली कदली" "यस्य मित्रागि मित्राणि" इत्यादो एतस्याव. स्थानाभाव: सूचितः। परे तु भिन्नाकारशब्दग इत्यनेन "स सुरमि सुरभिं" "नयने

एवं च विभिन्नरूपयोर्वंस्तुनो भिन्नार्थकयोरपि शब्दयोरापाततः एकार्थकतया प्रतीति: पुनरुक्तवदाभास इत्यथः। पुनरुक्तस्येव पुनरुक्तवत् आभासो ज्ञानमितिपुनरुक्तवदाभास

(७) स चायं द्विविध: शब्दनिष्ठः शब्दार्थनिष्ठश्र, तन्रापि शब्दनिष्ठः अभक्गशब्द निष्ठः, समङ्गशब्दनिष्ठश्र तन्र शब्दस्य अभङ्के प्रथममुदाहरति-सुजक्षेति। भुजङ्गावेव कुण्डले तेडस्य स्तः इति तथोकः। यद्वा भुजक्गाभ्यां कुण्डली-कर्णाभरणावान् कड्कणवान् वेति ताइश:, 'कुण्डलं कर्णाभूषायां पाशेऽपि वलयेऽपि च' इति मेदिनी, व्यक्तः प्रकाशितः, शशिनश्रन्द्रमस इव शुभ्रा: शवेता अंशवः किरणा यस्य तर्येव कर्पूरस्येव शीता गावो रशि्मिर्यस्य स तथोक्तश्चन्द्रः, 'कर्पूरश्षन्द्रसंज्ञक' हत्यमरः, 'गौः रवगें च वलीवद्द रश्मौ घ कुलिशे पुमानू' इति मेदिनी, तथा चेतोहरो मनोहर:, शिवो महेप्वरः, सदा अपायाद्वि- छनात् न केवलं मामेव जगन्स्यपि सर्वाणि विद्यान्यपि अध्यात् रक्ष्यात् इत्याशीलिडि रूपमू। अन्र हि 'भुजककुण्डलीतिसर्पार्थकयोः शब्दयो:, शशिशुभ्रांशुशीतगुरितिचन्द्रारथंकाल शध्दानाम, हरशिवयो: महादेवार्थकयो: शब्दयो:, पायादव्यादितिरक्षणार्थकक्रिययोक्ष एतेषां शब्दालक्काराणामपि अर्थातिशयाधानद्वारेशव रसोपकारकत्त्रम्। शब्दानां परिवृत्यसह त्वमाव्रेय शब्दालद्ारव्यपदेश इत्यग्रे स्फुटीभविष्यति।

५३६ साहित्य दर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(८) अ भुजज्कुएडल्यादिशन्दानामापातमात्रेया सर्पाद्यर्थंतया पौनरूक्त्य- प्रतिभासनम। पर्यवसाने तु भुजङ्गरूपं कुराडलं विद्यते यस्येत्याद्यन्यार्थत्वम्। (१) पायादव्यात' इश्यत्र क्रियागतोऽयमलङ्कारः, 'पायात्' इत्यस्य 'अपायात्' इत्यत्र पर्यवसानात्। (१०) भुजज्जकुण्डली' इति शब्दयोः प्रथमस्यैव परिवृत्तिसहत्वम्। 'हरः शिवः' इति द्वितीयस्यैव। 'शशिशुभ्रांशु' इति द्वयोरपि। 'भाति सदानत्यागः' इति न द्वयो- रपि। इति शब्दपरिवृत्तिसहत्वासहत्वाभ्यामस्योभयालङ्कारत्वम्। श्रुतिमात्रेगैव तत्तदर्थस्य पुनरुक्तरवेन प्रतीते: पर्य्यचसाने तु उक्तव्याख्यानरूपभिन्नत्वेन पुनरुक्त वदाभास:। (८) प्रदर्शितोदाहरणे लक्षणं संयोजयति-अत्रेति। प्रथमादिशब्देन "शशिशुभ्रां- शुशीतगु-हरशिव" शब्दानाम् द्वितीयादिशब्देन च चन्द्राधर्थानां परिग्रहः। आपातमा- श्रेण श्रुतावुपस्थितमात्रेय। सर्पाद्यर्थंकतया सर्पंचन्द्रमहेश्वरार्धकतया। पौनरुक्श्यप्रति मासनं पुनरुक्ताया: प्रतीतिः। पय्यवसाने निश्चयावसरे तु अर्थानुसन्धानसमये खिवत्य थः। तृतीयादिशब्देन कर्पूराध्यन्यार्थानां परिग्रहो बोध्यः। (९) "भिन्नाकारशब्दगः" इत्यत्र शब्दपदस्य सामान्यरूपेगाव प्रवृत्तया अर्थप्रत्या. यकशबदमान्रपरत्वादाह-पायादिति। क्रियागतः क्रियाबोधकशब्दार्थनिरूपितः। क्रिया- गतत्वेऽपि कथमनयोरर्थंभेद इत्याशङ्कायामाह-पायादिति "अपायात्" इत्यस्येति। 'सदा' इत्यन्र सन्धिनाकारश्लेषाङ्गीकारादिति शेषः। पर्य्यवसानात अन्ततस्तात्पर्य्यावधार णाव्, अन्यार्थत्वमितिपूर्वतोऽनुषञ्जनीयम्। (१०) अस्योभयालङ्करत्वं कथमित्युपपाद्यति-भुजञ्गकुण्डलीति। भुजङ्गकुण्डली- तिशब्दयो मंध्ये" इति शेष:, प्रथमस्येव भुजङ्गशब्दस्येव न तु कुण्डली तिशब्दुस्य एवेन तदूव्युदास: । परिवृत्तिसहत्वं सर्पार्थकपर्य्यायशब्दोपादानेऽपि प्रकृतोपयोगित्वम्। इदमत्रानुसन्धेयम्-

गुणदोपालङ्काराणां शाब्दत्वस्य आर्थत्वस्य शव्दार्थोभयरूपत्वस्य व अन्वयव्यतिरेका भ्यामेव तज्वेदव्यवस्था। एवं च "भुजङ्गकुण्डली" इत्यत्र भुजङ्गशब्दस्थाने सर्पशब्दस्था- पितेपि पुनरुक्तवदाभासल्य स्थिति: स्यादेव, सर्वातिरिक्तार्थकसुवर्णादिशब्दनिक्षेपे तु न तस्ष्य प्राप्तिरपि तथाच सपरूपार्थोपलम्भे पुनरुक्तवदामासस्य विद्यमानत्वम, सर्परूपार्था विद्यमाने तु पुनरक्तवदाभासाविद्यमानश्वम् इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां भुजन् इत्यत्र पुनरुक- वदाभासस्य आर्थत्वम्। कुण्डलीशब्दस्य स्थाने स्पेतराथंकभूषणादिशब्दस्थापिते सर्पा. र्थंकपन्नगशब्दनिहिते,वा एकत्र आपाततोडप पौनरुकश्याउवभासमानाभावेन अपरत्र पर्य्यं- वसानेऽव्यर्थभेदाभावेन पुनरकवदाभासस्य सम्भव एव नेश्यतःकुण्डलीतिशब्दृस्य न परिवृत्तिसहरम्। अन्र कुण्डलिशबदस्य विद्यमानत्वे पुनरुकवदाभासस्य विद्यमानश्वम्, तदविद्यमाने तु पुनरुक्तवदाभासस्या विद्यमानत्वमितिकुण्डलीत्यंशे पुनरुक्तवदाभासस्य शाब्दत्वम्।

शब्दालङ्कारनिरूपणम् ] लक्मीविराजितः।

(११) अनुप्रासः शब्दलाम्यं वैषम्येउपि स्वरस्य यत्।

द्वितीयस्यैव शिवशब्दस्यैव, परिवृत्तिसहत्वमिति पूर्वत एवानुषज्ञनीयम्, न तुहर इति प्रथमस्यापीत्यर्थः। अत एव हर इत्यत्रार्थत्वम्, शिव इत्यत्र शाब्दत्वमिश्यभि- प्रायः। दयो: शशिशुभ्रांशुशब्दयो: अपिशब्दाष्ट्रीतगुशब्दस्य तृतीयस्यापि परिवृत्ति सहत्वमित्यनुषङ्गेन सम्बन्धः, तेन द्वितीयपादे केवलमार्थत्वमितिभावः । एवं शब्दार्थो. भयनिष्ठोद्ाहरणाप्रदर्शनेनैवान्यान्यपि पृथकपृथगुदाहरणानि बोध्यानीत्याशेयेनाह- भातीति। द्वयोरपि दानत्यागशब्दयोनं परिघृत्तिसहत्वमित्यन्वयः। एतेनात्र केवलं शाब्दखवमेवेश्याशयः। इति हेतो: शब्दानां परिवृत्तेःपरिवर्तनस्य सहत्वमसहत्वञ् ताभ्यां तथोक्ताम्याम्। अस्य पुनरुक्तवदामासस्य, उभयालड्गारखं शब्दार्थोमयालङ्कारख्म्। भातीति समग्रश्लोको यथा काव्यप्रकाशे- "अरिवधदेहशरीरः सहसारथिसूततुरगपादातः। भाति सदानस्याग: स्थिरतायामवनितलतिलकः"॥ अस्यार्थ :- सहसा शोघ्रमेव रथिभि: रथारोहिमि: सुष्ठ उता: सम्बद्धा: तुरगा अक्वा: पादाता: पदातिकाश्च यस्य सतथोक्तः, अरोणां शत्रू्णां वधदा विनाशिनी ईहा चेष्टा येषां ताइशा ये शरिणः शरयुक्ता योघास्तानू ईर्यतति प्रश्यतीति अरिवघदेहशरीर:, स्थिरता. याम् अगः पर्वंततुल्य इत्यर्थः तथा अवनितलको भूतलभूषणभृतो राजा भवान् सदा सवस्मिन् समये नत्या नम्रभावेन अथवा सदानत्या सती विषये मनत्या अतिनम्र- भावेन सन्तोषोलपादनेन वा, यह्ा सदा सवदा अनत्या क्षुद्रेषु अनम्रतया विद्याभान: सन् भाति शोभते। आर्याष्छन्दस्तल्लक्षणन्तूक्त आागेव। अत्र देहशरीरशब्दयो: सारथिसूतशब्दयो: दानत्यागशब्दयोक्षापाततोऽर्थस्य पौन रुक्त्येन प्रतीते:, अन्ततस्त्रास्पर्य्यालोचने तु व्याख्यातरूपभेदात् पुनरुकवदामासः। अन्रेद तत्त्वम्-देहशरीर इति द्वावपि शब्दौ साथकी सभङ्गौ च। सारथिसूत इति इयोराधो निर्थंक: अन्श्यश्ष सार्थक: उभावपि समझौ। दानत्याग इति उभावपि निरथंकौ सभङ्गौ चेति। शब्दस्य सार्थकत्वं च विवचितार्थंकश्वम्, निरर्थकरवं तु विवच्ितार्था भाववत्वमित्यन्यन्र विस्तरः। यथा वा- "अम्बरेण गगने संवृत जीवनैः शिरसि वारिमि: शरितम्। भोगिमिश्व भुजगैविभूषितं शाङ्करं शुभकरं भजामहे।।" विस्तरमयादयों नेह कृतः। (११) एवमल्पप्रभेदं पुनरुक्तवदाभासमुपपाद्य शब्दालङ्कारेष्तिप्रसिद्धतया रसानु शुण्यतया च प्रथममनुप्रासमेव सामा्येनोपपाद्यति-अनुप्रास इति। स्वरस्याचः प्रत्या. हारल्य न तु निषादादेः, वैषम्ये विजातीयत्वे सत्यपि अपिना साम्ये सत्यपि च। "अपि सम्भावनाप्रश्नशङ्ागर्हासमुच्चये। तथा युक्तपदाथें च कामचारक्रियासु च।"इति विश्वा, यत् शब्दसाम्यं शब्दपद व्यअ्ञनपरं तथाच व्यञ्ञनवयांमान्रसादश्यमित्यर्थः सोऽनु- प्रासस्तदाखय: शब्दालङ्कारः। साम्यं चात्र समानश्रुतिमत्वम्। लक्षणं यमकादभेदं चानु. पदमेव घृत्तौ स्फुटीभविष्यति।

सांहित्यदर्पण :- [दशेमपरिच्छेदे-

(१२) स्वरमात्रसादृश्यं तु वैचित्र्याभावान् गणितम् । (१३) रसाद्यनुगतत्वेन प्रकर्षेण न्यासोऽनुप्रासः। (१४) छेको व्यञ्ञनसङ्घस्य सकृत्लाम्यमनेकधा॥ ३ ॥ (१२) ननु कारिकार्यां "वैषम्येऽवि स्वरस्य" इृत्युक्तरवात् शब्दपदेन केवलं व्यअ्षनमेव स्वीकृतम्, किन्तु शवरमात्रसाम्यमपि कथ न स्वीकृतमत आह-स्वरमात्रेति। स्वरमात्रमेव सादश्यन्तु "हरिविष्णु" इश्यादिषु यथेकारेण केवलस्वरसा्यन्तु न गणि. तम् अनुप्रासश्वेन न लक्षितम्। स्वरेण सादश्यं न नितान्तमपेक्षितं वत्तंते तदन्तराऽपि शब्दसादश्यमात्रे वैचित्रयेण तत्सम्भवाद्व्यअ्ञनसाम्याभावे केवलस्वरसाम्यं नानुप्रासः, वैचित्र्याभावात् सरवत्र वैचित्रयस्येवाळङ्काराम्युपगमादित्याशयः। तरमाद्व तत्रानुपास इत्यवधेयम्। (१३) अनुप्रासपदस्य योगार्थमुपपाठ्यति-रसाधनुगतत्वैनेति। मनुशब्दोडनुग• मार्थक: प्रशब्द: प्रकर्षार्थकः आसशब्दो न्यासार्थक:, अनुगमनमनं रसादे, आदिपदेन रसाभासादीनां परिग्रश:। तथा च रसाद्यनुगतत्वेन प्रकृतरसव्यअ्षनवणसम्बन्धिखेन, प्रकृतरसानुकूलेन प्रकर्षण, अनतिव्यवहिततया चमत्कृतयाधायको न्यासः आवृत्तिः । एवञ्-स्वरस्य वैषम्ये वा अनतिष्यवहितत्वेन चमत्कृत्याधायिका प्रकृतरसव्यक्षकसदश वर्णावृत्तिरनुप्रास इति लक्षणं फलितम्। तत्र एकतालष्यादिष्यअ्ञनावृत्तौ शत्यनुप्रास्त एकविधाकृतिमद्ष्यअ्ञनावृत्तौ तु अभ्येऽनुप्रासा, इति सवंत्र लक्षणसमन्वयः । परन्तु यथा स्वरस्य 'वैषम्य' हत्यनेन "कावेरी वारी"त्यादेरेतदबाह्यथ्वम् 'साम्य' इत्युक्या च "दर्दुंर दुरध्यवसायम्" इत्यादौ दुरशब्दसाम्ये स्वरसाम्येऽप्यनुप्रासत्वम्। नचैवं स्वरष्यअ्न- योरुमयोरेव साम्येडश्य लक्षयास्य "नवपलाशपलाशवनं पुरः'इश्यादि यमकेऽपि प्रस- काव तिव्यास्तिरितिवाच्यम् यमकस्यापवादुश्वेन तदतिरिक्तस्थल एवानुप्रासाङ्गीकारात "प्रकल्प्य चोपवादविषयं तत उत्सर्गोSभिनिविशते" इति न्यायात् तन्नानुप्रास उत्सगः यमकन्तवपवादः। "नेत्रानन्देन चन्द्रेण माहेन्द्री दिगलड्कृता" इश्यादौ नकाररेफयुक्त्द कारयोदूंरावस्थानादू नतिव्यवहितत्वाभावेन अनुप्रासाभावबुद्धिनं विधेया संस्कारविष्छे दाभावात्। यदुक्तम्-पूर्वांनुभवसस्कारबोधनीयेत्यदूरते"ति। (१४) अनुप्रासी द्विविध :- निरर्थकसार्थकभेदातू। तत्राद्यश्छेकानुप्रासो वृत्यनुप्रासः पाद्यति-छेक इति। व्यअ्ञनसङ्गस्य व्यञ्ञनानां हलंवर्णानां सङ्गः समूहस्तत्य तथो- कल्य, सकृदेकवारमात्रम् अनेकधा अनेकप्रकारेण स्वरूपेण क्रमेण चेति प्रकारद्वयेनेति यावद्, साम्यं सादृश्यं छेकश्छेकनामाऽनुप्रास: व्यक्षनसद्गत्वमत्र एकव्यअ्ञनभिव्वत्वमात्र तेन द्वयोस्तर्यादीनां च तथाश्वम्। तथा च एकक्रमेण विद्यमानानां बहुतरव्यअ्ञनवर्णाना मेकविधाकृतिमत्वरूपमेकवारमाव्रसाम्यं छेकानुप्रास इत्यर्थः। "धूतचुतप्रसून" हत्यत्र केवलतकारहयक्य साम्ये वृत्त्यनुप्रासविषयेऽतिध्याप्तिवारणाय बहुतरेत्युपादानम्। एकेकस्य दलल्य मध्ये वर्णान्तरव्यवधाने तु साम्ये सत्यपि नायमलङ्कारः। मत एव "मुनिजयति योगीन्ड्रो जळं सिन्नो: पपो च मः

शब्दालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:। ६४१

(१५) छेकश्छेकानुप्रासः । (१६) अनेकघेति स्वरूपतः क्रमतभ्। (१७) रसः सर इत्यादे: क्रममेदेन सादृश्यं नात्यालङ्वारस्य विषयः । (१८) उदाहरयं मम तातपादानाम्- (१६) 'आदाय बकुलगन्धानन्धीकुर्वन्प दै पदे भ्रमरान्। श्रयमेति मन्दमन्दं कावेरीवारिपावनः पवनः।' ( २०) अत्र गन्धानन्धीति संयुक्त्त्यों:ंर,र कावेर वारत त् सं्युक्रथो ं, पानन इति व्यश्ननानां बहूनां सकृदावृत्तिः ।

इत्यत्र "जयो" "जेयः" इश्यन्न धुश्यनुप्रास एव।- "प्रसर सरति पदूम याह लब्धुं तषेष्टम्" इत्यत्र तु स्वरूपतः क्रमतश्च साम्यमिति भवत्युदाहरणम्। (१६) कठिनांशं विषृणोति-छेक इति । एतेन सत्याम श्वादस्य सथ्या इ त्तिवत् छेकानुप्रासशबद्दह्य छेक हत्येकदेश एव कारिकायां गृहीतः। छेकानुप्रासशब्दस्यैव लोके प्रसिद्धर्वादिश्याशयो व्यञ्जित:। (१६) अनेकधेति। अनेकधा इति इत्यस्य स्वरूपत एकविघस्वरूपेण क्रमतः एकवि घपौवापयं क्रमेणेत्यर्थः उभयत्र तृतीयान्तात्तस प्रत्ययः। (१७) तत्र एकविचस्वरूपसाइश्यस्यैव लक्ष्यतया तद्व्यावृत्यसंम्भवात् क्रमत इश्यस्य व्यावृत्ति दर्शयितुमाह-रस इति "रसः सरः" इत्यादेःशब्दस्येतिशेषः। क्रमभे. देन न तु क्रमेगा न वा स्वरूपभेदेनाऽपीत्यर्थ:1 सादश्यं केवलैकविधस्वरूपतवेन साम्यमू। यत्तदिति शेषः । अस्यच्छेकानुप्रासस्य न विषयो न स्थानम्। तथा च तद्वारणायैव क्रम तर्चेत्युक्मितिभाव:। (१८) लक्षणसुपपाद्य लक्ष्यमुपपादयितुमुपक्रमते-उदाहरसमिति। ताताः पित रक्षन्द्रशेखरा: त एव पादा: पूज्यास्तेषाम्। गौरवातिशयव्यअ्ञनाय बहुवचनेनोपन्यासः। स्वकुळपरम्पराया एव च कवित्व सुप्रसिद्धिममिध्यअ्षयितुमिदमुक्त्तम्।्र (१९) आदायेति। कावेय्यास्त्वामिकाया नध्यो वारिया तज्जबसंस्पर्शेन पावयति पवित्रतां नयति रवसेविनमितिपावनः पवित्रतासम्पादका, अयं स्पर्शवत्तया प्रत्यार्यातु मशक्यः पवनो वायु: वकुलानां "मौलसरी' तिप्रसिद्धसुरभितकुसुमविशेषानां गन्धान आदाय गृहीश्वा पदे पढ़े हथाने स्थाने भ्रमरानू भ्रमन्ति मधुनि लुब्धतयेतिभ्रमरा मधुपा. स्तान् अन्धीकुर्षन् तद्गन्धप्रापणेन तन्मधुपानलोमोत्पादनादन्धानिव सुग्धान् कुषनू मन्देषु मन्द इति मन्दमन्द यथास्यातथा "न निर्धारणे" इति षछ्ठया एव समासनिषे- चार्सस्म्यन्तेन समासो ज्ञेय:। एति आगच्छृति। आर्य्याच्छनदस्तल्लक्षणन्तूक्कं प्रागेव। (२०) उदाहते लक्षयां सङ्कमयितुमाह-अन्रेति। संयोगयोः नूधूहत्येतयोनंकार- संयुक्तयोधंकारयोः। असंयुक्तयो: वेरिवारिपदयोः। बहूनाम् अलंयुक्तानामितिशेष:। व्यक्षनानां हलाम्। सकृदेक्वारमात्रम् आवृत्ति: पुनरुचारणं छेकानुप्रासः । अत्र संयुक्कासंयुक्तयोरित्युपपादयता संयोगासंयोगयोरपेक्षाशून्येन केवलव्यअ्न- सामान्यस्येव प्रदर्शितसाम्येऽहङ्कारोयं भवतीतिसूचितम्। ननु "पदेपदे" 'मन्दमन्दम्'

८४२ साहित्यदर्पण :- [ दशमपरिच्छेदे-

(२१) छेको विदग्घस्तत्प्रयोज्यत्वादेष च्छेकानुप्रासः। (२२) अ्रनेकस्यकधा साध्यमसकृद्धाव्यनेकधा। एकस्य सकृदष्येष वृत्त्यनुप्रास उच्यते॥४॥ (२३) एकधा स्वरूपत एव, न त्ु क्रमतोऽपि। अ्रपरनेकधा स्वरूपतः क्रमतश्च। सकृदपीत्यपिशब्दादसकृदपि। उदाहरगम्- इति द्विरुक्तपदेषु प्रदर्शितसादश्यसद्भावे कथन्नायमलंकार: प्रदर्शित इति चेव ? वैचि- त्र्याधायकस्वाभावात्। (२१) छेकानुप्रासपदस्य व्युर्पत्तिमुपपादयितुमाह-छेक इति। विदग्धश्चतुरः। यद्ा छेका: नीडस्था: पक्षियास्तेषां प्रायो द्विर्भाषितं भवति तेन छेकभाषितोपलक्षितो डनुप्रासश्छेकानुप्रासः। "छेकस्त्रिषु विदुग्धेषु गृहासक्तमृगाण्डजे" इति रमसः। एवं च छेकपदं तस्प्रयोज्ये लाक्षणिकम्। वृत्यनुप्रासस्य विदग्धप्रयोज्यतेऽपि तत्र रूदयभावात् न छेकपदप्रयोग:। अयमननुप्रास :- सजातीयण्यवहितवर्णा द्वित्रादयो यदि। आवत्तग्ते तदा के चिच्छेकानुप्रासमूचिरे॥" इश्यु क्दिशा सजातीयाव्यव हित द्विन्रा दिवर्णानामप्यावर्त्तने संभवतीति वदन्ति। (२२) वृत्यनुप्रासं निरूपयति-अ्रनेकस्येति। अश्य पञ्ञविधानि लक्षणानि तानि तन्न प्रथमम-अनेकस्य नैको वर्णान्तरेण संयुक्तः इत्यनेकस्तस्य ताद्शस्य संयुक्तस्य व्यअ्ञनवर्गास्येश्यथ:, एकधा स्वरूपत एव सकृत साम्यं वृत्यनुपास हश्येकं लक्षणम्। अनेकस्य इत्युक्त्या सवरे च साम्यावश्यकत्वं निरस्तम् छेकानुप्रासेऽतिप्रसक्तिवारणाय एकधेत्युक्तिः। अनेकस्य व्यक्षनवणस्य एकधा स्वरूपत एव असकृद्वा साम्यं वृत्यनुप्रास इति द्वितीयं लक्षणम अत्र हि छेकानुप्रासेSतिप्रसङ्गवारणाय 'एकशरा' असकृदित्युभयो रुपादानम्। सकृदसकृदित्यनयोमंध्ये कस्यापि प्रथमपादेनुक्तस्वात् सामान्येनैव तदुभ- योरलांभ हत्यवचेयम्। वा अथवा अनेकस्य व्यक्ञनवर्णस्य अनेकधा स्वरूपतः क्रमतश्न असकृत् साम्यं वृत्यनुप्रास इति तृतीयं लक्षणम्। अन्रापिना पूर्वतः अनेकस्येत्यनुषङ्ग: छेकानुप्रासातिप्रसक्तिवारणायेवासकृदित्युपादानम्। एकस्य व्यश्नस्य सकृत् सामयं वृत्यनुप्रास इति तुरीयं लक्षणम्। अत्राउव्यपिना असकृदित्यनुषङ्गो विधेयस्तेन एकस्य व्यक्जनस्य असकृत साम्यं च वृत्यनुप्रास इति पञ्ञमं लक्षगंम्भवति। छेकानुप्रासेऽति प्रसङ्गवारणाये वानयोरेकस्येत्युक्तिः। तदेवं समुदायेन पञ्चविधो वृत्यनुप्रासः । अत्र व्युष्पत्तिश्व वृत्तौ रीतावनुप्रासौ वृत्त्यनुप्रासः वृत्तिश्व मधुरादिरसानुगुणनियतकोमलशब्द विशेषगतो रसविषयो व्यापारो व्यक्षनाख्य इत्येके। माघुर्य्यादिव्यअ्ञकसुकुमारादिवणं- गतत्वेन मधुरादिरसोपकारकः शब्दस्य सड्घटनाख्यो रीश्यात्मा व्यापारविशेष इश्यपरे। स्पष्टीभविस्यति विवरणेडग्रे। (२३) कारिकोक्तपदानां दुरूहमर्थ वितृणोति-पकधेति। एकधा इत्यस्येति शेषः। स्वरूपत इति सवस्यरूपं प्रतिक्कृतिस्तस्मात् । क्रमत उदूदेश्यानुपूर्व्या। अपिशब्दाद प्रठितादितिशेष:।

शब्दालह्कारनि० ] लक्ष्मीविराजित:

क्ी डस्कोकिक का कली कलक लैक द्गीरयांक गाज्वराः। नीयन्ते पथिकैः कथंकथमपि ध्यानावधानतण- प्राप्तप्रायसमासमागमरसोल्लासैरमी वासराः।।' (१५) अत्र 'रसोल्लासैरमी' इति रसयोरेकधैव साम्यम्, न तु तैनैव क्रमे० णापि द्वितीये पादे, कलयोरसकत्तेनैव क्रमेया च। प्रथमे एकस्य मकारस्य सकृत्, धकारस्य चासकृत्। (२६) रसविषयव्यापारवती वर्यारचनावृत्ति:, तदनुगतरवेन प्रकर्षेया न्यसना- द्वत्यनुप्रासः । (२४) एकपदटेने वो कपज् विघदुर्यनुप्रासानमुदाहगं दर्शयति-उन्मील दिति। गोत गोविन्दे वसन्तवर्यानमिदम्। धयाने प्रियतमायाश्ि्तनेऽवधान चित्तैकाअ्रता तेन चर्ण प्राप्तः प्राणसमाया दयिताया: समागमरसेन सम्मोगरसेन उल्लास: प्राचुर्येदानन्दोद्गमो यैस्तैः पथिकैः प्रवासिभिः कामिजनैः, (कर्तृ) उन्मीलतः प्राचुर्येय उत्पथ मानस्य मधुनः पुष्परसस्य गन्घेन सौरभेण लुब्धा ये मधुपा मधुपानशीका अ्रमरास्तैव्यांधुतेषु (स्वपा. तवशेन) समाकम्पितेषु चृताङ्कुरेवु आम्रदलनूतनप्ररोहेधु तज्निकटेष्वित्यर्थ:, क्रीड़तां खेलया सज्जरता कोकिानां काकलीभि: सुदषमत्रवनिभि: कलकलौः प्रौढशब्दै:, उद्दीणं: प्रवासिश्वेनोश्पाादता: कर्णेषु जवरा: सन्तापा, येधु ते अमी वसन्तसम्बन्धिनो वासरा दिवसा: (क्म) कथंकथमपि महताक्लेशेन नीयन्ते व्यतीयन्ते। शादूरदूंकविक्रीदितंच्छ न्दुस्त वृक्षणन्तूक्कंप्रागेव (१५८ पृ० ) (२६) उक्कोदाहरणे लक्षणानि संयोजयितुमाह-भन्रेति। इति इत्पन्न अंश इति शेषा, रसयो रेफदन्त्यसकारयोः, एकधैव स्वरूपत एव साम्यं सकृत् साहरयम्, न तु पुनः, तेन निर्द्िष्टेन, अपि तथो पुंनर्गेपरीश्येन न्यासादिति शेष:। 'रसो' इत्पन्र रेफस्य प्राग्वततित्वाद "सर" इत्यत्र तु तश्योत्तरवत्तिरवादित्याशयः। तेन चात्र प्रथमकखणस- मन्वय:। प्रथमलत्तयासमन्यपायेव हि पद्यश्य चरमांशमादाय प्रदर्शनारम्भ इस्यवगन्त- डयम्। "वासरा:" इश्यस्य "सराः" इतिभागमादाय "इसो' इरयनेन तद्ूदेव एकघैवा. सकृत् साम्यात् द्वितीयलत्तपास्य समन्वयोऽवगन्तव्यः। कळयो: ककारछकारयो: तेनैष क्रमेगा येनानुपूष्येंगा निर्द्विष्टावितिशेष: चकारात् स्वरूपेण च मसकृत् साम्यं तौरयम्। एवस तृतीयलत्णसमन्वय: स्पष्टः। प्रथमे पादे इत्यनुषक्का, सकृदेकवार साम्थमित्यतु· षङ्:, अतएव तुरीयलक्षणसमन्वय इत्याशयः। एकस्य धकारस्य च असकृत् साम्यमि- त्यन्रापि पूर्वतोऽनुषज्ञनीयम्। एवज्ञ पञ्ञमछक्षणसमन्वय इत्यमिप्रायः। समासमेश्यन्न तु अने कधानेकस्य सकृत्वाच्छेक एवेत्यतस्तन्न प्रदर्शितम्। एवमुद्गीयं करं "हग्मीलम्मचु'

मेवेच्कुन्ति। इत्यत्र "न्से'त्यस्प सकत् सकृत् साम्यात् छेकानुप्रास एव। केचित्तु समासमेत्यत्र यमक-

(२६) वृत्यनुप्रासश्डस्य योगव्युस्पत्तित म्यमर्थ दर्शर्यति-विषयेति। रस एव विषयो यश्य ताडयोडसी व्यापारो व्यअञनरूप: क्रियाविशेष इति रसविषथकम्यापारा सोअबा. मस्तीति ताडशी वर्णरचना वर्गसङूघटना वृत्ति इति व्यपदिश्यत इति शेष: । वृततिम १०७ सा०

साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(२७) उच्चार्यत्वाद्यदेकत्र स्थाने तालुरदादिके। कछ (V) साहश्यं व्यक्षनस्यैव शुत्यनुप्रासि उच्यते ॥४॥ उदाहरणम्- (२८) 'हशा दग्घं मनसिजं जीवयन्ति दशैव याः। विरुपाकस्य जयिनीस्ता: स्तुमो वामलोचना। ।।' त्रिविधा उपनागरिका, परुषा, कोमका, च। तटुककं काव्यप्रकाशकारै :- माधुय्यं ड्यक्कैवणरूपनागरिकोच्यते। ओोज: प्रकाशकैस्तैस्त परुषा कोमला परैः ॥परैः धौषैः। केचित्त-शेषैवंगौय थायोगं ग्रथितां कोमलाख्यया। आ्राम्यां वृत्ति प्रसंशन्ति काव्ये निष्यातबुद्धयः।।" इत्युक्तलतरणा कोमलाँग्राम्यां वदनति। एतार्तिस्त्रो वृत्तयो वैदर्भीगौडीपाश्चालीर्स जञकरीति त्वेन पूर्वमुपपादिता इति ग्रन्थकृतान्न न प्रदर्शिताः। तदनुगतर्वेन तस्या वृत्तेरनु गतत्वमानुदृशयं तेन तद्रपेणेश्यर्थः। प्रकर्षेणातिशयेन न्यसनारस्थापनाद मिधाना दि्थ: वृत्यनुप्रास: इति व्यपदेश: सङ्गच्छृत इति शेष:। अन्न पुत्रास्तु-रसविषयेति प्रतीकमादाय रसविषय: व्यापारो वृत्तिः। घृत्यतेऽनया रसव्यअ्जनया शब्द इति व्युत्पत्या। तेन तद्वती, उक्तरीत्या शक्गारादिरसौपयिककोम- छपरषमध्यमवर्णारब्धा वापि रचनावृत्तिरुपचाराद्ितिभाव:। तदबुगतरवेन तया वृत्योपल च्वितत्वेन" इस्याहुः। (२७) श्रुश्यनुप्नासं लक्षयति-उच्चार्थ्यत्वादिति। तालु जिह्वेन्द्रियाबिष्ठानम्। रदा दन्ताः। आदिपदेन ओष्ठ-मूर्ध-कण्ठानां परिग्रहः। एवस तालुरदादिके एकत्र एकस्मिन् स्थाने उच्चाय्यंत्वात् उच्चाय्यतवं पुरस्कृत्य व्यक्षनस्यैव व्यक्ञनवर्णस्यैव न तु स्वरस्यापि यत् सादश्यं सवगां, तत् शश्यनुप्रास उच्यते। अत्र एकस्थानोष्षाय्यंत्वरूपसादश्यो पादानात् एक विधा कृतिमश्वरूपस्वरूपापेत्षा नास्तीतिव्यजितम्। अत्रायमाशय :- स्वरूपतः साइश्याभावेऽपि ताल्वाद्येकस्थानवशाद् यस्य व्यक्षन- श्यैब येन व्यक्षनेन सादश्यं सम्भवेत्तस्य स्वरूपतोऽसदशस्येव सकृदसफृद्दा स्थापने श्रुत्य- नुप्रास:, एकं केवलव्यक्ञनवर्णस्य स्वरूपतः साहश्याभावेडपि ताए्षवादिस्थानक्यवशञाद सादथ्ये अत्यनुप्रासः। ताल्वादिना सादश्यं व "तुल्यास्य प्रयतनं सवणम्" इत्यनेन पागिनिसत्रेणेति स्पष्टम्यत्र। (२८) उदाहरणं यथेतिशेषः। द्शेति। राजशेख्रकृतायां विद्दशालभलिकार्यां पद्यमिदम। या बामछोचना वामे सुन्दरे लोचने नयने यासां तादृशा महेश्वरश्य तृतीयने- प्रेगा दब्धं भरमसास्कृतम, मनसिजं कामदेवं दशैय दष्टयेय न तु साथनास्तरेण जीव- यन्ति सचेतनतां नयन्ति, अत एव विरुपाक्षस्य विषमछोचनस्य महेघररप जविनीः पराजयकारिणी: ता वामखोचना महिला: सतुमः प्रसंशामः। अत्र व यो हि महेश्वरेख नेश्ररूपेयोपायेन दग्घं प्रापितस्तस्य कामदेवस्य दग्धकारण- भूतेनैव तेन नेव्ररूपेणोपायेन महेद्वरं जेतु मिच्छुमिर्दामज्ोचनाभिर्जीवनरुपल्य तद्टिपरी तस्य काय्यस्य विधानाद्व्याबातः। विरुपाक्षने त्रवामशोचनानेत्रयोयंद्यपिनैकयम, तथा- पि नेत्रयोरेकजातीयत्वेन न्याघात एवेत्यनुसन्धेयम्। वa ris

शब्दाल द्वार निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः ।

(२६) अ्त्र जीवयन्ति ' इति, 'याः' इति, 'जयिनीः' इति। अत्र जकारयका शयोरेकत्र स्थाने तालावुच्चार्यत्वास्साद्ृश्यम्।

(३१) एष च सहृदयानामतीव श्रुतिसुखावहत्वाच्छरुत्यनुप्राम्ः ।(४६) (२९) उक्कोदाहरणे लक्षणं सङ्गमयति-पत्रेति। तालाविति। "इचुयशानां तालु इति तालुरूपे स्थान इति भावः। उच्चार्य्यत्वात् हेतोरितिशेष:, सादश्यं सावण्यंम्, अतएवात्र श्रत्यनुप्रास इति शेष:। (३०) अन्यत्र Sपयेवमुदाह ्तव्यमित्याह-एवमिति। यथाडस्य तालुस्थानीयं तथा दन्त्यकण्ठयानामपि सावण्यें इति शेषः। उदाहाय्यंमुदाहरणमन्यदन्वेषणीयमिति भाव:। दन्त्यकण्ठमानामिति। बहुवच नोपादाना दोष्ठमूर्धन्यानामपि परिप्रहः। तत्न दन्स्यानां नैषधे यथा- तदई विद्धे तथा तथा दमपन्त्याः सविधे तवस्तवम्। हदये निहितस्तया भवान् अपि नेन्द्रेण यथापनीयते।। ) अब्र "तुतलसानां दन्ताः" इति नयेन त थ द् मन-सकाराणामेकदन्तस्थानो- कचार्य्यं तथा साद्टश्यात् श्रश्यनुप्रासः। कण्ठस्थानां शिशुपालवधे यथा- हरत्यर्घं सम्प्रति हेतुरेष्यतः शुभस्य पूर्वांचरितैः कृतं शुभैः। ।शरीरमाजां भवदीयदर्शनं व्यमक्ति काळन्रितयेऽपि योग्यताम्।। अत्र "अकुह विसर्जनीयानां कण्ठः" इत्यनुशासनेन ह-ध-क गकाराखामेककण्ठरथा. नोध्चायंतया साहश्यात् अ्श्यनुप्रासः। ओष्ठयानामुद्टसागरे यथा- पिनाक-फणि-पालेन्दु-मस्म-मन्दाकिनीयुता। तथापि भव! ते मृर्तिरपवर्गफलप्रदा।। ककि अत्र "उपूपध्मानीयानामोड्ठौ" इर्यनुशासनेन प-फ-व-भ-मकाराणामेकोड्ठस्थानो पचाय्यंतया सादश्यात् अत्यनुप्रासः । मूर्धन्ययो: यथा- अद्याऽप्युन्मदयातुधानतरुणी चञ्जत् करास्फाल्षन- ड्यावल्गव्नृकपातालरगितैनृत्य त्पिशा चाकनाः। उद्धार्यान्त यशांसि यश्य विततैनांदेः प्रचण्डानिल प्रक्षुभ्यत्करिकुम्भकूटकुहरव्यके रणचोगय:।। e अत्र "दुरषाणां मूर्ा" इति नियमात् "रुणी इत्यत्र मूर्घन्ययो रयायोरेकस्थानोच्चा. य्यंतया साम्यात् श्त्यनुप्रासः। "छतुलसानां दन्ताः" इश्यनुशासनाच्च "तुधानतः" इश्यम्र दन्त्येकस्थानोच्चंत्या सादश्यात् दम्स्योदाहरणमपि।

एषोडलक्कारः। सहदयानां सचेतसां काव्यार्थभावनापरिपक्वतामितियावद्। अतीव अश्य- न्तम्। धुश्यो: अवणयोयंत् सुखमानन्दस्तर्य मावहरवात् मधायकत्वात्। अत्यनुप्रास इत्यालट्कारिकर्गीयते इति शेष: ।Tpp RN

साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(३२) व्यखनं चेदयथावस्थं सहाद्येन स्वरेण तु।

(३३) यथावस्थमिति यथासंभवमनुर्वारविसरगंधवरयुक्ताक्षरविशिष्टम्। (३४) एष च प्रायेया पादस्य पदस्य चान्ते प्रयोज्यः । पादान्तगो थथा मम- (३५) केश: काशस्तवकविकासः कायः प्रकटितकरभविलासः । चत्तुर्दग्घवराटककल्पं श्यजति न चेतः काममनल्पम् ।। (३२) अथ चतुथंमन्त्यानुप्रासं निरूपयति-व्यज्ञनमिति। अवस्थामाद्योच्चारित• व्यक्षनावस्वामनतिक्रम्य स्थितमिति यथावस्थं यथाथेंऽ्डययीभाव:, व्यक्षनम्, चेदू यदि आधरेन प्राथमिकेन आद्योच्चारितव्यअनप्राग्वर्चिस्वरसाटृश्यरपेय स्वरेण अचा सह आवत्यंते पुनः पठथते तर्हि अन्तेऽवसाने मवोऽन्स्यस्तन्: योजयितुं योक्तमर्हमिति तादशास्तिमित्तादेव अन्त्योसावनुप्रास: अन्श्यानुप्रास इति व्यपदेश हत्पभिप्रायः। अब्न यथावस्थमित्युक्तया प्रथमोच्चारितव्यअ्षनोत्तरवर्ति स्वरमात्रस्येव ग्रहणं बोध्यम्, न तु तर्पूर्व स्वरोऽपि तस्य तत्पूर्वव्यअ्नावस्थारूपतयेव प्रसिद्धत्वादित्याशयेनाह-आ्राध्ेन स्वरेय सदेति। अस्य च प्राचीनो क्ालक्कारेम्यः पृथगनुमवसिद्धक्रमस्कारविशेष इति पृथग. लड्डार्वम्। (३३) कारिकाया: कठिनांकी व्याचिरयासुः यथावस्थपदस्यार्थं दशयति-यथेति। अनुस्वारविसगंस्वराणामग्यतमसम्भवो यथासम्भवपदार्थः। अनुस्वारश्र स्वराश्रयेणो- कचाय्यंमायो बिन्दुरेकया व्यज्यमानोऽनुनासिको वर्णविशेष: विसगंस्तु स्वरमाश्रित्य बिन्दुद्याशमकः। तथा घ अनुस्वारविसर्गो व्यअ्ञनात् पूर्वस्थायिनौ परस्थायिनौ च स्वरस्तु व्यञ्जनात्परस्थायिनावेव, संयुक्ताक्षर स्वदिमिन् समुदितिवर्ग:, तै्विशिष्टमिति परोचारणीय व्यञ्जनविशेषणम्। (३४) अन्त्ययोज्यत्वं विवृणोति-एष चेति। अन्यानुप्रास इश्यर्थः । प्रायेण आचि- क्येन पादस्य पद्यचतुर्थोशस्य, अन्ते क्चित्र पदस्य अन्ते चेत्यथं:। प्रायेण हश्यमेन पज्स टिकाछन्द: स्वेवाडस्य सम्भवो नानुष्टुबादावितिसूचितमिति के चिद्धदन्ति। (३२) उदारहति-केश इति बाधक्यदुःखेनातिनिर्विण्णस्य विषयश्यागमनिष्छितोजरत किरियम्। केश: काशस्य काशकुसुमस्य स्तवको विकासोनमुखकलिका तद्टत् विकाश: प्रकाशो यश्य स तथाभूतः, काशस्तवको हि श्वेतो भवतीति तेनोपमानश्वम्, तथा च पक्तया अतीव श्वेतवर्याः सज्जात इत्यर्थं:, काय: शरीरम, प्रकटित: सफुटीकृतः कर. भश्य इस्तिशिशो: विलासवद्विकासो भङ्गी येन स ताहतः, कुब्जतथा शोभमान हति वात्पव्यंम्, तथा चक्षुः दग्धो भहमीभूतो थो वराटकः कपहकरततकल्पं तत्सदशम्, दग्घवराटकवञ्िजज्योतिष्कमित्याशयः "वराटकः पद्मबीजकोशे रज्ौ कपदूर्दके" इति कोश:, तवापि चेतश्रिसं (कत्त) अनत्पं विश्याळं कामं विषयासकि न त्यजति मुझति इति महदाक्षष्यमितिभाव:। पज्झटिकाच्छन्दस्त व्लषत्षणन्तु- प्रतिपद्यमकितषोदश मात्रा नवमगुरु विभू पितगात्रा। पज्सटिका पुनरत्र विवेक: कापिन मध्य गुदर्गया एका।। अन्र वथासम्भवमित्युक््या संयुक्ताचररहित: प्रथमपादान्तगत "आस" इत्यंक्:

शब्दालद्टार निरूपणम् ] लक्ष्मोविराजित:।

पदान्तगो यथा- (३६) 'मन्दं हसन्तः पुलकं, वहन्तः' इत्यादि। (३७) शब्दार्थयो: पौनरुकत्यं भेदे तात्पर्यमान्नतः। लाटानुप्रास इत्युक्तो- द्वितीयपादाग्ते, तृतीयपादान्तगतश्र "अतपम्" इत्यंशश्तुर्थपादान्ते पुनरुच्चारित इति कका रस्थितेनाकारेण, सकारस्थिते नाकारेण ककारस्थि तेना कारेण नकार स्थितेना कारेण च आद्यश्वरेण सह यथावस्थितव्यअ्ञनस्य पुनः पठनादन्स्यानुपासः। तथा निर्विण्यास्वरूपे निमिस्े उक्केऽपि कामपरिश्यागरूपस्य कार्य्यंस्योत्पश्यभावानुक्ेविशेषोकि:, एवंताहण्य. रूपनिमित्तामावे उक्त्ेऽपि कामापरित्यागरूपकार्य्यानुक्कोवभावना, यद्पि तदपीतिशष्द धोरनुपादानात्तयोव्यंक्ञयत्वमान्नम्। तथाच प्रकृते विरुदधुधर्मयोस्तयो: क इति सन्देहात्त न्मूलक: सन्देहसड्करालद्कार इत्यपि बोध्यम्।

"अताधीता गीता श्रुतिमिरवगीताखिलगुया गुणातीता भीताऽमपकृदविनीताऽपि च यदा। नतिप्रीता पीताम्बर सुपरिणीताSमरवधू दशा पीता हफीता मछरुचिपरीता विजयताम्॥।" (३६) मन्दमिति। अन्न "हसस्त"" इति पदान्तगतः "अंशः।"वहन्तः" इति पद. रूपान्ते पुनः पाठत इति अम्श्यानुप्रासः। बथा वा स्तुतिकुसुमाअली- "सारासार विदः सरतां भयमिद: प्रङ्गोपतापचछदः कारुण्याद्रंहद: प्रपमसुहद: सफारीभवतसंविदः। प्राताशेषविशः प्रकाशितदिश: कीर्त्यां महीनिर्विश: कर्षंन्तीश निशः प्रसकसुद्दशरत्वरपादपीठरपृशः।।"

"पुनरपि जननं पुनरपि मरणं पुनरवि जननीजठरे शयनम्। इह संसारे खलु दुस्तारे कृपया पारे पाहि सुरारे॥" (३७) पञ्ञमं लाटानुप्रासं निरुपयति-शष्दार्थयोरिति। तात्पय्यंमान्नतस्ताश्पर्य्यवि

शब्द: प्रातिपदिकं पद च अर्थो वाच्या तथो: शब्दार्थयोरुमयोरेव यव पौनरुक्तयं पुनः कथ- नम्, स ख्लाटानुप्रास इत्युक्तो मनोषिमिरितिशेष: । अन्र- "हमेरराजीवनयने ! कोचने किं निमीलिते।" इत्यादावर्थमान्नल्य पौनरुकये शब्दस्य च तद्मावे अतिप्रसङ्वारणाय शब्दोपादा- नम्, "नवपलाशपलाशवनं पुरः" इत्यादौ शब्दमात्रस्य पौनरकथे अ्थल्य च तदभावे यमके अतिप्रसकवारणाया्येति। अर्थस्य पौनस्क्य तु पूर्वपदार्थविशेषणविशेषाम्यां सहोत्तरपदार्थंविशेषणविशेष्ययोरैक्ये सम्भवति। अत एव- "दनेन संबुते मुझुखि ! ध्योगिनि विभाति चन्द्रमा:":इत्यादो विशेषणयोमेंदान्नाय मनुभराष:।

साहित्यदर्परा :- । [ दशमपरिच्छेद्े-

उदाहरगाम्- (३८) समेरराजीवनयने नयने कि निमीलिते। पश्य निर्जिंतकंदपे कंदर्पवशगं प्रियम् ॥ (३६) अत्र विभकत्यर्थस्य पौनरुक्त्येऽपि मुख्यतरस्य प्रातिपदिकांशद्योश्यधर्मि

"वपुः कान्तं वचः कान्तं मनस्तु परुर्ष त" इस्यादौ च विशेष्ययोभेदान्नायमनुप्रास:। 1 "यातु यातु किमनेन तिष्ठतु मुञ् मुन सखि ! सादरं वचः "चित्रं चित्रमनाकाशे कर्थ सुमुखि! चन्द्रमाः"। इत्यादौच क्रोधादिव्यञ्ञके शब्द्ार्थपोरुमयोरेव पौनरुक्थ्ये ताध्य्य मात्रतोऽपि भेदा- भावस्थले लाटानुप्रासप्रसङ्गस्तद्वारणाय-मेदे तात्पय्यमात्रत इस्युक्तम्। (३८) अयञ् पद्गस्तदंशगतश्चेति द्विविषः । तन्राऽप्याच्यः अनेकपदगत एकपद गतश्चेति द्विविघः, अन्त्यः पुनः समासासमासगतः, एकसमासगतो विभिन्नसमासगत• श्चेति त्रिविघ:, तदेवं पञ्ञविधः। उक्कं च काव्यप्रकाशकृता- पदानां स पदल्यादिवृत्तावन्यत्र तत्र था। नाग्न: सबृश्यवृत्तयोत्न तदेवं पञ्चधा मतः॥ तत्र समासासमासगतत्वे उदाहरति-स्मेरराजीवेति। नायकं हष्टवा क्रोधाध्िमी हिताबीं मानिनों प्रति सख्या उक्तिरियम्। हमेरे प्रफुल्ले थे राजीवे कमळे ते इव नयने मस्पा: तरसम्बुद्दौ ताहशे ! "ह्मेरं विकसिते किशिदाश्ययुक्के च वाच्यवत्" इति शीधर; "विसप्रसूनराजीव पुष्कराम्मोकहाणि च' इस्यमर:, जयने लोचनहूयं किं निमीलिते मानवशान्मुद्रितै ! स्मेरराजीवनयनाथा नयनरमेर बमेव युक्तम्, नतु तदभावः तरमात्-यथा तवेदं स्मेरराजीवनयनत्वमुपपद्येत तथा त्वया विघातव्यमित्याशयः। नयनोन्मीलनस्थापि साफल्यं दर्शयति-निर्जितक न्दप निर्जितो रपेण विजित: कन्दर्पो मदनो येन (स्व्रसौन्द्र्येण) तं तादशं पति कन्दर्पवद्गं कामेन वशीकृतं पश्र्य अवलोकय अतो मानं परित्यज्येन चरितार्थयेतिभावः। अन्न "नयने नयने" शब्दार्थयोः "कन्दप कन्दप" इतिशब्दाथयोश्च पौनरुवत्यात् प्रथमे सम्बोधनविषयत्व-कर्म्मस्वरूपसम्बन्घभेदात् उत्तरत्र च कमश्वसम्बन्घित्वरूपस अन्धमेदाब्च खाटानुप्रास:। (३९) ननूक्तोदाहरणे नयन-कन्दर्पप्रीतिपददिकयो: पुनरक्किसत्वेऽपि तदुभयनिष्ठ विभक्त्यर्थानां भेदेन पौनरुकत्यभावात् कथमस्य लक्षणस्य विषय अत आह-अन्रेति। अत्र "हमेरराजीव नयने नयने" "कन्दप कन्दुपं" इत्यंश्रयोरिश्यर्थः। सुख्यतरस्य अति शयेन मुख्यस्य विभक्तयर्थाेच्या प्रथमोपस्थितिकरवेन/स्वातन्त्रयेण य मुख्यतरस्येत्यथः। प्रातिपददिकर्प "अर्थचद्धातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्" १।२४६ 'कृतदितसमासान्१२। ४६ इश्युक्कदिशा प्रकृते समेरराजीवनमन इतपश्य "निर्जिंतकन्दर्पम्" इत्यश्य चांशोऽवयवः "नयन" "कन्दुपंम्" इश्यात्मकं तेन घोव्य उपस्थाव्यो यो धर्मिरूपः तत्तद्विमक्तयर्थंरूप धम शाकी नेत्रा दिक कूपार्थस्त्य/ अ्रमिद्ञार्थश्वात् भेदाभावालू लाटाडुप्रास्बमेव।

शब्दालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मोविराजित:।

(४० ) 'जयने तस्यैव नयने च ।' ( ३५५ पृ० ) अत्र द्वितीयनयनशब्दो भाग्यवत्वादिगुणविशिष्टत्वरूपतात्पयमात्रेय भिनार्थ:। (४१) यथा वा- 'यस्य न सबिब्धे दयिता दवदहनस्तुहिनदीघितिस्तस्य। यस्य च सविधे दयिता दवदहनस्तुहिनदीघितिस्तस्य ।।'

अत्र प्राप्तुवतोऽलद्टारश्येत्यथः। अत्र एवपदोपादानेन यमकव्यवच्छेदः । तथाचोक्त- इथले नयने इत्यादे: स्वर्यण्जनसंहते: तेनव क्रमेण पुनरुक्तावपि दाशतदिशा मुख्यस्य प्रातिपदिकार्य स्यामिक्चार्थत्वान्न यमकत्वमपीतिभाव:। (४०) नन्वर्थान्तरसंक्रमितवाध्यध्वनौ "कदली कदली" श्यादावापाततः शब्दार्थयो: पौन रुक्तयावभासनेऽपि प्य्यवसाने वक्ततात्पर्य्यविषय विशेषणान्तरप्रतीत्या भिन्नार्थरवा. भावेन तन्नाप्ययमेवाहतामित्यत आह-नयन इति। तस्यैव ताद्टशसुभगश्यैव नयने नेत्रट्टयम , च पुनः नयने भाग्यवत्तादिरगविशिष्टे इति तदर्थः । अत्र उदाहरणे, द्वितीयो द्वितीयवारं पठितोSसौनयनशब्द:यत्र स तथोक्त: स्वाथऽसम्भवन् इति शेषः। भाग्यवत्वा दिगुय एव विशिष्टस्वे विशेषएं त द्रूपेण तात्य्य मात्रेण, मिन्न अर्थः प्रातिपदिकार्थी यस्य स ताहशः । तथा च "Fमेरराओवनयने नयने" इत्यादावुभयोरेव नयनादिपदार्थयो: प्राति- पदिकांशदोक्यधर्मिरूपश्य भेदाभावतया पौनरुक्तयेSपि तापर्य्यंमात्रे भेदाल्लाटानुप्रासः। प्रकृते "नयने तस्यव नयने च' इत्यन्न तु प्रथमनयनशब्दस्य नेत्ररुप एवार्थः द्वितीयनय- नशब्द: स्वाथेडसम्मवंस्ळचणया भाग्यवत्त्वादिगुणविशिष्ट एव नेत्ररूपोऽथं इति प्राति पदिकार्थयोरेव भेदेन पौनरुकयाभावानन छाटानुप्रास: किन्तु अर्थान्तरसव्क्रमितवाष्य ध्व निमात्र मिस्यमिप्रायः। अत एव हि कथितपदत्वदोषप्रतिप्रसवे लाटानुप्रासोडर्यान्तर

"दैन्येऽय काटानुप्रासेऽनुकम्पार्यां प्रसादने। अर्थान्तरसड कमितवाच्ये हषवधारणे इरयनेन पृथगेवोक:। (४१) अनेकपदपौतरुकये उदाहरति-यथा वेति। यस्य नेति। बस्य कामिनः सविधे समीपे- "समीपे निकटासप्रसश्रिकृष्टसनीड़वत्। सदेशाभ्याससविघसमर्य्यांदसवेशवत्" इत्यमरः, दथिता प्रियतमा नास्ति तस्य तथाविघजनस्य सम्बन्धे तुहिनं हिमं दोधितिषु किर. णेषु यस्य स तादशः "भानु: करो मरीचिः स्त्रीपुंसयोर्दीधितिःस्त्रियाम्" इस्यमरः, दवद हनो दावाझि: विरहोद्दीपकतया तद्वदेवातिशयसन्तापजनको सवतीत्याशयः। समुच्चे- याभावात् चोडन रवये। यस्य तु कामिन: सविधे निकटे दयिता प्रियतमा भरति, तस्य दयितया अनुगृहीतस्य जनश्य तु सम्बन्धे, दवदहनो दावाग्निरपि तुहिनदीघितिश्रन्द्रो भवति तत्साजिध्येन सवंपदायष्बेव तस्य शैत्यानुभवो भवतीतिभावः । एवज "तुहिन- दीधितिर द्वदहन:""हवड्हनस्तुहिनदीभितिः"इस्युभयमपि रूपकमितिफलितम्। प्रदोप- का रादयस्तूप मामेवाङ्गीकुवनति। आय्याच्छन्दसतज्वषयान्तूक्तं प्रागेव।IरशEकS अत्र सविधे दु्यितेत्यादीनामनेकानां पदानां ताप्पर्य्यमात्रभेदेन पुनरुक्तरित्यनेकप-

साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(४२) अत्रानेकपदानां पौनडक्ल्यम्। 35 (४३) एष च प्रायेय लाटजनप्रियत्वाल्लाडानुप्रास:।

दनसो लाटानुप्रासः। तात्पव्यंभेदआ्रात्त पूर्वांदधे तुहिनदीघितौ दवदहनर्खवं विधेयम् उत्तराहें तु दव दहने तुहिनदीचितिस्वं विधेय मित्युद् देश्य विधेयमाव विपय्यासेन शाष्दवोधरूपान्य-

अत्र लत्तगाया यथाकमं तापकरत्वस्य शीतलस्वस्य च विघेयत्वं नेह विवच्तितम अन्यथा मिद्चार्थकरवापस्या लाटानुप्रासो न स्यादत: पूर्वांधे दवदहनस्येव उत्तराद्ध सुहिनदीघितेरेव य विघेयतया आरोपणमिति। छाटानुप्रासादी उदूदेश्यविधेययोवैपरी- स्येनोपन्यासो न दोषायेतिबोध्यम। (४२) लक्ष्ये लक्षगं योजयितुमाह-अन्नेति। अनेकपदानां "सविधे ...... सतरपे. श्येतेषाम नेकेषां पदानामित्यर्थः। पौनरुकथमिति। सति तातपर्य्यभेदेऽथैक्यादितिशेषः। हदशोपडसयं तेन प्रदशितस्बन्धभेदक्ष अतक्षात्र लाटानुप्रास इति भाव:। नतु हवर व्यश्नसंह तेस्ते नै व क्रमेणाएृ त्तिसद्धावाद्य मकमेवेति चेव ? मैचम, प्रातिपदिकार्थपार्थकय एव यमकस्वीकारेय प्रकृते प्रातिपदिकार्थारनां पाथक्याभावाद्। एकपदपौनरुक्तये थथा- वदनं वरवर्गिन्यास्तस्थाः सत्यं सुधाकरः। सुधाकर: क नु पुनः कलचविकल्लो भवेद्।। अत्र 'सुघाकर' इत्यस्यकस्य विभक्तिसहितस्य पदस्य तदर्थस्य व तात्पर्य्यंमात्रभे देन पौनरुकयमिति एकपचतो लाटानुप्रासः। अत्र च प्रथमसुधाकरपदस्य विधेयपर श्वम, द्वितीयस्योदू देश्यस्वपरश्वमितितात्पय्यभेदः। मेदत्रयमप्येकेनैव पद्येन यथा- सितकरकररुचि रविमा विभाकराकार घर णिघरकीरति:। पौरुषकमळा कमल्ा सापि तवैवास्ति नाम्यस्य।। अत्र करकरेत्येकसमास:, विभाविभेति मिन्नौ समासौ कमलाकमलेति पूर्वस्य समास उत्तरस्यासमास इति भवति त्रयागामुदाहरयाम। तदेवं पञ्ञानामप्युदाहरणं सज्जातम। काव्यप्रकाशस्य "पदानां स' इति कारिकार्यां वृच्तिपदेन कृत्तद्ितैकशेषसनाध्यन्तधातु. कूपा: पञ्ञापि सुत्तय उपलक्यमते। अत एव- चन्द्रायते शुक्लरुचाSपि हंसो हंसायते चारुगतेन कान्ता। कान्तायते स्परशंसुखेन वारि वारीयते स्वच्छतपा विहायः॥ इत्यादेः सङूप्रहः। केचित्त "मधुनि मधुकर! एवं रहमङ्गीकरोषि" इस्यादौ नामैकदेशस्य पौनरुकयेऽप्य मुमभिलषन्ति। अन्ये तु कारिकागतनामपद्रयोपलच्षयां स्वीकृत्य- जिश्वा विश्वं भवानंय विहरत्यवरोधनैः। विहवरत्यप्सरोभिस्ते रिपुवगों दिवं गतः।।

(४३) अधुना लाटाबुप्रासशब्दस्य योगव्युस्पतिकम्यमर्थ दुशयति-एव चेति। काटशवम्रामा देशविशेषस्तरस्थो यो जन: कविस्तद शमत्वात् तत्प्रिपत्वादित्यर्थ।। 'लाटो देशविशेषे स्याइथे वस्त्रे तु न हुयो:" इति श्रीकण्ठ़ः।

लक्ष्मोविराजित:। ८५१

(४४) 5नुप्रासः पञ्चधा ततः।७। (४५) स्पष्टम्। (४६) सत्यर्थें पुथगर्थाया: स्वरव्यञ्ञनसंहते:। क्रमेश तेनैवावृत्तियमकं विनिगद्यते॥॥

(४४) एवं सप्रभेदमनुप्रासमुक्ख्ा तद्ेदसङ्कलनं दर्शयति-अनुप्रास इति। तत• शछेकादिभेदात्, पञ्चधा छेकानुप्रास(१)वृत्यनुप्रास(२)शत्त्यनुप्रास(३)अन्स्यानुप्रास(४) लाटानुप्रास(२)भेदः पञ्चप्रकारक इत्यर्थः। "घरमप्रकारड्वयं पदानुप्रास" इत्यन्ये। अयं चान्ये रुमयालक्कारतयाऽपि शब्दविशेषान्वयव्य तिरेकानुविधायित्वाद् अ्रन्थकृता शब्दाल हारमध्ये गृहीतः"इति तर्कवागीशाः। (४९) नात्र किञ्िद्व्याख्यातव्यमिति दशयति-स्पष्टमिति। (४६) अनुप्रासानन्तरं लोके यमकस्य प्रसिद्धतवेन अधुना तमेव निरूपयति- सत्यर्थ इति। अथे वाच्यार्थे स्थिते सति, पृथग भिन्नः अर्थः प्रकृतिप्रतिपाध्ो वाच्ये यरथा स्तस्था: तादशाया:, स्वरसहिते व्यक्षने रवरसहितानि वा व्यञ्ञनानि तयोस्ते्षां वा संहतिः समुदाय इति तस्या: तथोक्ताया: शाकपार्थिवादित्वान्मध्यमपद्लोपि समास:। स्वराश्ष व्यञ्ञनानि च तेषां संहतिस्तस्या इति इन्दसमासस्तु न "दन्द्रान्ते अ्यमायं प्रश्येकमभिसम्बध्यत" इति न्यायेन संहतिपदस्य प्रत्येकं सम्बन्धापत्त्या स्वरसंहते:व्यक्. नसंहतेः" इत्यर्थापत्तेः। येन क्रमेण प्रथमं स्वरव्यज्ञनसमूह उक्क्कस्तेनैव क्रमेण न त विपः रीतेन आधृत्ति: पुनरुच्चारगम, यमकं नामालङ्कारः। यमौ द्वौ समानजातिकौ तत्प्रति कृति यमकम "इवे प्रतिकृतौ" इति पाणिनिसूत्रेण कनूप्रत्ययः, यद्वा यमयति श्रुतिम- धुरतया सचेतर्सा हृदयमानन्दे स्वरथ्यञ्ञनसंह तिक्रमनिवेश्यत्वेन नियमयतीति यमकम् "एवुलृतृचौ" इतिपाणिनिसूत्रेण ण्वुलुप्रश्ययः। अन्न "सत्यथें" "क्रमेण तेनैव" इस्यस्य चाभिप्रायं वृत्तावेव स्फुटीकरिष्यति। "लाटानुप्रासेऽतिव्याप्िवारणाय "पृथगर्थायाः" इत्यभिधानम। तथा च अभिन्नार्थाया: स्वरव्यअ्ञनसंहतेः पुनरुक्तौ लाटामुप्रासः, अयन्तु विभिन्नार्थाया इति परस्परभेदः। एवञ्ञ समानार्थकरवाभाववर्समाना नुपूर्वीकस्वरसंब. लितथ्यअनसंहत्यावृत्तियं मक मितिलक्षण मवगन्तव्यम। अत्र संहतिरनेकावम्, तच्च एकमात्रष्यञ्ञनेन सह एकमात्रश्वरस्य संयोजनेनापि सम्भवति। अत एव- नानाकारेण कान्ताभ्रराराधितमनोभुवा। विविकेन विलासेन ततत हृदयं मम॥। इति वामनाभिमतवर्यायमकस्थले, "एकं कूपे नयनमपरं मन्मुखे खेलयन्ती मामुद्दिश्य प्रतिकृतिमपि स्वां किमप्यालपन्ती। उद्यत्पीनोरसिजयुगलं कुम्भमभ्युद्धरन्ती शिक्षाकृतस्मितशुचिमुखी प्राविशन्मानसं मे।।" इत्यादौ चाडव्यापिर्नेत्यवधेयम्। नचान्स्यानुप्रासोदाहरणे- "केशः काशस्तबकविकाशः कायः प्रकटितकरभविलासः" इस्यादौ "शास." इस्यं शमाश्रित्यै तल्लक्षपस्थापि प्रधृत्तावतिथ्यासिरितिवाच्यम, सा. मान्यविशेषन्यायमाश्रित्य दोषाभावात् तथाहि-अन्तयानुप्रासस्य केवळपढपादान्त- निश्चिततया विशेषरेनैतस्य तदनिश्रयतया सामाग्यरवेन एतलक्षपस्य अनस्यानुप्रासेत १०८ सा०

८५२ साहित्यदर्पण :- [)[ दशमपरिच्छेदे-

(४७) अत्र दयोरि पदयो: कचित्सार्कत्वं्रचि्रिर्कम्। कचिदेकस् सार्थकस्वमपरस्य निरर्थकत्वम्। अत उक्तम्-'सत्यथे' इति। (४८) 'तेनैष क्रमेया' इति दमो मोद इत्यादेर्विविक्तविषयत्न सुचितम्।

ममेदम् । रविषयकरवकल्पनादितिभाव:। छेकानुप्रासयमकयोरेकाश्रयानुप्रवेशरूप सङ्करोऽवश्यं इवीकरगीय एव तथाहि छेकानुप्रासोदाहरणे "पावनः पदनः" इत्यत्र "वनः" इत्यंशमा श्रिश्य यमकप्रवेशस्योपायशतेनापि परिहतमशक्यत्वेनोपायान्तराभावाद्। भयजाल हार एकस्मिन् पादे इयोवां पादयो: चतुर्ष्वपि वा पादेषु प्रयोक्तव्यम्, न तु पादत्रये- "यमकं तु विधातथ्यं न कदाचिदपि त्रिपात्" इति निषेधात्। अत एव यमकस्य पादत्रयगतस्याप्रयु कत्वं दोष इस्युक्तं ग्रन्थकृता दोषपरिच्छेदे।। (४७) कारिकास्थ"सत्यश"इत्यस्याशयमाह-अत्रेति। अस्मिन् यमक इत्यर्थः । क्व. चित् "सुषमया समया दिवमञ्जति""नगजानगजा दयिता दयिता" इस्यादावित्यर्थः, इयो यं स्यावृत्तिविंधीयते यण्चावत्त्यंते तयोरुमयोराधस्यानयस्य चेत्यर्थः। पदयो: स्वरसंबलि "शमर तेऽमरतेजसि पार्थिवे""विजयते जयतेपि तशात्रवम्" "विजितामरतामरसेदया" "रमिसुं रभिसुं" इत्यादावित्यर्थः। पुनरितिशेषः। निरर्धकत्वम् अन्रापि "द्वयोरपि पदयोः" इस्यनुषङ्गः। अत्रापि पर्ड्यालोचने तु समुदायस्य सार्थकत्वमावश्यकमेवाम्युपे- यम, सवंथा निश्थंकानामप्रयोगात्। कचित् "भवता भवतापभीतोऽहम" "समुदितं मुदितं भुवि तत् पुरम" इत्यादावित्यर्थः। एकस्य तयोहँयोरेकतरस्याद्यस्यान्तिमस्थ वेस्यर्थः। अपरस्य तंदितरस्येत्यर्थः। अतोऽस्माेतोः। (४८) "दमो मोढः" "सरो रस" इत्यादौ स्वरव्यअ्जनसाम्यात क्रममेदादतिष्या सिरित्यतः क्रमेया तेनैवाणृत्तेरित्यस्य फलं दर्शयतुमाह-तेनैवैति। तेनैव पूर्वेशौव क्रमेण पृथगर्थाया: स्वरव्यअनसंहतेरावुत्तियं मकमितिशेष:। इत्युक्तरवेनेत्यर्थः। दम इष्द्रिय जय:। मोद भाह्लादः। इत्यादे: स्थलस्येतिशेषः। अन्रादिपदेन "सरो रसः" इत्यादेः परिग्रहः। विविकविषयत्वं पृथगविषयत्वम, यमकेत रालक्कारळ चयत्वमितियाव। एवञ् "इमो मोदः" इत्यादौ स्वरूपमात्रसां्यात् प्रथमप्रकारो पृत्यनुप्रास एव न तु यमकमितिभावार्थः। (४९) यमकानां प्रभूततमभेदतया साकल्येन उपपादयितुमशक्यरनात् काव्यप्रकाश- कुद्भोजराजप्रभृतयोऽपि स्वस्बप्रबन्धे काव्यान्तगंतगढभूतत्वेन कियतः प्रकारानेव प्रदशितवन्त इति प्राचीनसरणमबषम्य विरतिरेव अेयसीस्याशयेनाह-पतच्चेति,

कोकावृत्तिरूपत्वेन चेत्यथः । पादाद्यावृत्तेश्र आदिना पादमध्यान्त्यावयवादे: परिग्रहः। एवज केवलपादस्य पुनरच्चारणात् केवळपादाइ्ंस्य पुनरुचारयात् केवलश्रोकस्य शोकार्ईस्य च पुनरच्चारणात्, एवं पादस्य आद्यमण्यान्स्यावयवादीनां पुनरच्चारणाच

शब्दालङ्कारनिरूपणन्] लदमीविराजितः। ८५३

अनेकविघतया अनेकप्रकारैरेव स्थिततया (क) प्रभूततमभेदम् अतिप्रचुरप्रकारमिति सरलाथः।

(क) अन्नकाव्यप्रकाशोक्तदिशा यमकमेदा उपपाधते तथाहि यमकं तावद् द्विविधम्-पाद्रवृत्ति, तद्भागवृत्ति चेति। पादश् पद्चतुर्थाक्षः। तत्र पादवृत्तियमकस्य एकादश भेदा भवन्ति (१) प्रथमः पादो द्वितीये यम्यते (आवश्यते बध्यते वा रच्यते वा) तदा मुखं नाम यमकम्।

श्वरप्र सादविधिलळ्तया घिया साधवो दधति वेधुर्धी धुरम्।। (२) प्रथमस्तृतीये पादे यम्यते चेत्तदा संदंशो नाम यमकम्। यथा-सन्नारीभरणोमायमाराध्य विधुशेखरम्। सन्नारीभरणोSमायस्ततसतवं पृथिर्वी जय ।। (३) प्रथमश्चतुथंपादे थम्यते चेत्तदा आवृत्तिरनाम यमकम्। यथा-मुदारताड़ी समराजिराऽजितः प्रवृद्धतेजाः प्रथमो धनुष्मताम्। भधान विभर्सतोह नगश्न मेदिनी मुदार-ताड़ीसमराजिराजित:॥ (४) द्वितीयः पादश्चेत्तृतीये पादे यम्यते तदा गर्भो नाम यमकम् यथा-आध्यालयते समजुषा भबतः प्रसादादामोदराजि-तरु-चारुचिर जनेन। दामोदरा जितरुवा रुचिरव्जनेन कीर्यं तृणेन मृदुना वनमार्त्तबेन ।। (५) द्वितीय: पादश्तुथें चेद्यम्यते तदा संदृष्टकं नाम यमकम्। यथा-"शारदीमिव नर्दी प्रसादिनीमुच्च-कैरव-सरोजराजिताम। हतोतुमेष मम मूर्तिरे शवरीमुष्चके रवसरोडजराजिताम्।।" (६) तृतोयः पादश्चेतपादे यम्यते तदा पुण्छं नाम यमकम्। यथा-"उत्तुङमातयकुलाकुले यो व्यजेष्ट शत्रूनू समरे सदैव। ससारमानीय महार्चक्रं ससारमानी यमहारि चक्रम् ॥" (७) प्रथम: पादो द्वितीये तृतीये चतुर्थेऽपि पादे चेध्यम्यते तदा पक्टिनाम यमकम्। यथा-"तनुशङ्करवैरसमायतया तनु शंकरवैरसमायतथा।हम तनु शं करवै रसमायतया तनुगं कर वैरसमायतया ॥" 'यमकं तु विधातव्यं न कदाचिदपि त्रिपात' इति नियमात् एकस्यापरपादद्यगतरवैन भेदों नं कृत इत्यसष्टीर्णं पादगतं यमक सप्तविषमेव। तदुक्तम्-"पादत्रययमक तुन चमरकारकारि भतो न प्रयुक्तमित्येकैकपादावृत्ती शुद्धा एते सप्तभेदाः । सक्कीन्तु पादगत चतुविध भवति।" तत्र (८) प्रथम: पादो द्वितीये पादे तृतीय: पादश्चतुथ पादे चेघ्यम्यते तदा मुखपुण्छयोः संयोगात युग्मकं नाम यमकम्। यथा-"विनायमेनो नयता सुक्ादना विना यमेनोनयता सुखादिना। महाजनोऽदीयत मानसादर महाजनोदी यतमानसादरम्।।" इत्यर्षा्यासं विना पाददयावृत्ती द्यमितिभाव:। (९) प्रथम: पादश्चतुर्थ पादे द्वितीयः पादस्तृतीये पादे चेदयम्यते तदा भावृर्तिगभंषोर्योंगाद परिवृत्तिनाम यमकम्।

साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(पू०) दिकूमान्नमुदाहियते- (५१) 'नवपलाथ-पलाशवनं पुरः स्फुटपराग-परागत-पङ्कजम् । मृदुल-तान्त-लतान्तमलोकयत्स सुरमिं सुरमिं सुमनोभरैः।।' (५०) यमकभेदानां प्रभूततरत्वेन सर्वोदाहरणासक्तेर्यंथाशककि उदाहियत इत्याश यैनाह-दिनमात्रमिति। एवञ् एकभेदमात्रं पदावृत्तिमात्रमित्यर्थः। (२१) नवपलाशेति। शिशुपालवधमहाकाव्ये षछठसग वसन्तवर्ंनेयम्। स श्री कृष्ण: पुरः पुरतः नवानि नूतनानि पलाशानि पत्राणि यत्र तत्तथोक्कम, पलाशवनं किंशुकारण्यं यत्र तादशम, 'पत्रं पलाशं छदन दुलः पर्ण छुदः पुमान "इति 'पलाशे किशुकुः पर्णो वातपोथः" इति चामरः, स्फुटानि विकसितानि परागः सुगन्धाश्रितै रजोभि: पराग- तानि संबद्धानि व्याप्तानीतियावत् "परागः सुमनोरज" इत्यमरा, पङ्कजानि कमलानि यथा-"मुदा रताऽसौ रमणी यता यां हमरत्यदोलं कु-रुतेन वोढ़ा। समरस्यदोऽलंकुरुतेSन वोढा मुदारतासौ रमगीयतायाम्।" इमे दे एकदैकपादमात्रावृत्तिरूपे एकदानेकपादावृत्तिरूपे पादजे द्वे समुद्रकम्, महायमकञ्च। तत्र (१०) अर्धावृत्तिः समुद्रक नाम यमकम्। यथा-"कलि-तमोहनमारव-राजितं समरहरं शिखिचन्द्रकला-SSज्छ्कितम्। कलितमोहन-मारव-राऽजितं समरहरं शिखिचन्द्रककाष्छितम् ॥" (११) श्लोकावृत्तिमहायमकम्। यथा-"स श्वारम्मरतोऽवश्यमवल विततारवम्। सरवंदा रणमानैषीदवानलसमस्थित:।।"

सरवंदारणमानैषी दवानलसमल्थित:॥।" अर्धस्य पादद्वयात्मकतया श्लोकस्य पादचतुष्टयात्मकतया च एते अपि पादगते। तेन पाद- गतमेकादश यमकम्। पादभागवृत्तियमकश्य बहवो भेदा भवन्ति। त आकरेषु द्रष्टव्याः एघू. दाहरयानि कानिचित् प्रदश्यन्ते। तत्र एकस्मिन्नेव पादे आदिभागे यमने आद्यन्तिक यमकम्। यथा-"यदानतोऽपदानतो न यात्ययं न यात्ययम्। शिवेहितां शिवे हिता हमरामितां स्मरामि ताम्॥।" प्रथमपादायभागस्य द्वितीयादिपादानामन्ताब्भागेषु यमने पूर्वार्धे आध्यन्तिकम्, उत्तराद्धे आद्यन्तिकमन्तादिकं चेति तेषां समुचयः । यथा-"सरस्वति प्रसाद मे स्थिति चित्तसरस्वति। सर स्वति कुरु क्षेत्रकुरुक्षेत्रसरस्वति॥" अत्र प्रथमपाद्यार्षभागो द्वितीयपादान्त्यार्धभागेन तृतीय पाद्ार्घ मागक्षतुर्थपादान्त्यार्थभागेन तृतीयपादार्धान्त्यभागश्चतुर्थपादाद्यार्षभागेन यमनात् पूर्व्धे आध्यन्तिकम् उत्तरार्द्धें आध्यन्तिक मन्तादिक्चेतिसमुचचयः। अनियतस्थानावृत्तिरूपयमकसमुच्चय- यथा-"मधुपराजिपराजितमानिनी जनमनः सुमनः सुरभिश्रियम्। अभृत चारितवारिजविष्कव स्फुटितताम्रतताम्वणं जमद् ।।" अन्येषामुदाहरणानि तत्र तत्र महाकविप्रयोगेषु गवेषखीयानि। विस्तरभयाद्विरम्यते।

शब्दालक्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मोविराजितः। =५X

(५२) अत्र पदावृत्ति: 'पलाशपलाश' इति, (५३) 'सुरभि सुरमिं' इत्यत्र च द्यो। सार्थकत्वम्। 'लतान्तलतान्त' इत्यत्र प्रथमस्य निरथ कत्वम्। 'परागपराग' इत्यत्र द्वितीयस्य। (५४) एवमन्यत्राऽप्युदाहार्यम्। (५५) 'यमकादौ भवेदैक्यं डलोर्बवोर्लरोस्तथा।' इत्युक्तनयात् 'भुजलता जडतामबलाजनः' इत्यत्र न यमकत्वहानिः, यत्र तम, मृदुला: सुकुमारा अत एव तान्ता: आतपेन ग्लाना लत्ान्ता लताप्रान्तभागा यस्मिन् तम, तथा: सुमनसां पुष्पायां भरा अतिशया समृद्य इति यावत् तैः पुष्पप्रचुरै- रित्यर्थः "स्त्रियाँ सुमनसो भूग्नि पुष्पेहति ब्याडिः, 'अथातिशयो भरः" इ्यमरः,सुरभिं वसन्तकालम, "सुरभिश्चम्पके स्वर्यों जातीफलवसन्तयोः। सुगन्धौ चमनोजे च वाण्यवदभइति विश्वः, अवलोकयत् अपश्यत्। अथात्र अर्थान्तरन्तु-अन्योऽपि पुरोऽप्रतः नवपलाशपलाशो वनं वसतिर्यंस्य ते वानप्रस्थरवात्, "वनं निवासे गहने" इति कोश:, हफुर्ट पराग। प्रसिद्धिर्यस्य तथोक्तम, परागतम् अपगतं पङ्कजं पापादिप्रमवं दुःखादि यस्य ताद्ृशम "पङ्क' कदूदंमपापयोः" इति कोश: मृदुला सुकुमारा तान्ता तपश्चरणक्लान्ता लता योषित यस्य ताहशम, सुम- नोभरैः पण्डितसमूहैः सुरमि विख्यातम्, वं सुरभि सज्नम् अपश्यत् "विख्याते च वस- ग्ते व सुगन्धौ सज्जनेऽपि च । चैत्रमासे च सुरभिः" इति कोशः । द्रुतविलम्बित छन्दस्तल्लक्षणन्तूक्तं प्रागेव। (५२) उक्तोदाहरणे पदावृत्तिमुपपाद्यति-प्रत्रेति। 'पलाशपलाश'इत्यादिरूपे णेश्यर्थः, पदावृत्तिः पदस्य पादाशस्यावृत्ति: तत्प्रभेदं यमकमितियावत् तथा च "पलाश पलाश" इति "परागपराग" इति "लतान्तलतान्त" इति "सुरमि सुरभिम्" इति यद्ा "दभिसु रमिंसु" इति च एककपदानामेव वारहय मुच्चारणात् पद्यमकमित्याशयः। (१३) "हयोरपि पदयो: कवचित्सार्थकश्वम्' इत्यादिकं यदुकं तद्धुनोपपाद्यति- सुरभिमिति। द्योरिति। आध्यान्तयों: पादाशयोरि्यथंः। सार्थकत्वमिति। एकस्य वसन्त समयाभिधायकरवात् अन्यस्य सुगन्धिवाचकरवादित्याशयः । एवमेव च पृथगर्थकत्वम व्यवगन्तथ्यम्। प्रथमस्य प्राथमिकस्य। निरर्थकत्वमिति। मृदुलशब्दस्य लकारमाश्रि स्यैव "लतान्त" इति प्रथमरूपसिद्धेः, तदरूपेण च तेन कस्यचिद्प्यर्थस्य ज्ञापयितुमक्षम श्वादित्यमिप्रायः। द्वितीयलतान्तशब्दस्य तुसार्थकत्वमेव। द्वितीयस्येति। निरर्थकत्वमिति- पूर्वतोऽनुषज्ञनीयम। तथाच परागतशब्दस्य तकारं विहाय "पराग" इति द्वितीयरूप- सिद्धे:, तद्रपेय च तेनापि कस्यचिदव्यर्थस्य ज्ञापयितुमत्तमत्वादितिभावः। प्रथमपराग- शब्दस्य तु तन्रापि सार्थकश्वमेवेत्यवधेयम्। "रभिसु रमिसु" इत्यत्र तु हयोरेव निरथं- करव मित्युप पादितमेव। (१४) एवमिति। अन्यत्र पादाद्यापृत्तौ। उदाहरणानि च यथासम्भवं टिप्पणीतो- नुसन्घेयानि। (६२ ) नतु-"अनुभवसवदोलमृदुरसवं पटुरपि प्रियकण्ठजिशृचया। अनयदासनरजुपरिप्रहे भुजलतां जढ़तामवलाजन: एड

साहित्यइर्पण :- [देश मंपरिकछेदे-

(५६) अन्यस्यान्यार्थकं वाक्यमन्वथा योजयेद्यदि। मन्यः श्लेषेण काका वा सा वक्रोंक्िस्ततो दविघा। 8॥ इत्यादौ यमकं कर्ष सम्भवेत् तथैवावृत्यभावादित्याशङ्य तन्र वर्णायोभेंदेऽपि पारि भाषिकमभेदं स्वीकृत्य थमक्रमभ्युपेयमितिदर्शयितुमाह-यमकादाविति। आदिशब्देन श्लेषानुप्रासादीनां परिग्रहः। डलोर्डकारलकारयोः बवोवर्गीथबकारान्तस्थवकारयो, तथा लरो: लकाररेफयोश्च ऐक्यं वस्तुतः ववरूपादिभेदेऽपि समानात्मकम् अभेद इतिया. वत् भवेत्। इत्युक्तनयात् नौतेः । इत्यत्र कालिदासीपे रघुकाव्ये १ सगें ४६ पद्ये इत्यर्थः। समस्तपथ्यमुपरिष्टाब्चिद्िष्टम । म यमकत्वहानिः "जलता जद़ताम" इत्यत्र कपिलकादि र्वात् लत्वाभावपक्षे लकारडकारयो:, तथासबिन्दुकाबिन्दकयोक्ष भेदसर्तवेडपि अतिसा म्यान्र यमकतवहानिरित्यर्थ:। श्लेषे उकारलकारयोरैक्यं यथा- "एवं समुद्रश्न दुर्वारौ महास्वौ सतेजसौ। अयन्तु युवयोभंद: स जड़ात्मा पटुर्भंवान्।।" "तृष्णापहारी विमलो द्विजावासो जनप्रिय:। हद: पद्माकर: किन्तु बुधसवं स जड़ाशयः॥। एवमन्यन्र। अत्र विशेषोऽ्यत्रोपलभ्यते तथथा- "यमकादौ भवेदैक्य डलयोरलयोबंवीः। शषयोमं वयोशन्ते सविसर्गाविसगंयो।॥। सबिन्दुकाबिन्दुकयो: श्यादभेदप्रकतपनम् ।।" (१६) "वक्रोकि निरूपयति-अन्यस्येति। अन्यश्य स्वमिन्वस्य प्रथमवक्ता,अन्या थकं स्वतात्पय्य भिन्नार्थबोधकं वाक्यम्, अन्यः प्रथमशोता जनो यदि श्लेषेण शब्दबो व्यार्थान्तरेण काक्का ध्वनिविकारेण वा अन्यथा वक्तुस्तात्पर्य्यभिन्नार्थकर्वेन योजपेव् सङ्गमयेव, तदा सा वक्रोकिनामालङ्कार:। एकेनाम्यता पय्येग उक्त्त यद्वाक्यम् अन्येन यदि अन्यतापर्यार्थकर्वेन कल्पितं तदा वक्रोकियोगादवक्रोकिरित्यर्थः। ततः श्लेषवशात् काकुवशाच्च सा द्विधा द्विविधा। अत्र योजयेदित्यनतं सामान्यलच्गाम, "श्लेषेय काक्का वा" इति योजनाहेतुकथनमुखेन विशेषलक्षणड्यम, "सा वक्तोकिस्ततो ड्विधा" इति लक्ष्यविशेषकथनं विभाग इति ज्ञेयम्। अभ्येनेत्युक्रया वचयमाणापहुतौ नातिव्यापिः अपहुतौ स्वोक्ते: स्वयमेवान्यथाकरणात्। श्लेषेणेत्यस्य शब्दबोध्यार्थान्तरेणेत्यर्थकरणेन "मअः क्रोशति किमहो प्रयासि नय माँ पराचृत्य। किं कातरतयैवं मुझति मञ्चः किमाळपति ।।" इत्यादौ मुग्धया नवाभिसारिकया पुरुषे लक्षणाया प्रयुकक मञ्जपद दूत्या मुख्यार्था- भिप्रायेख योजितमिति अस्य न भेदान्तरत्वम्। श्लेषेयैवोस्थापिततया इलेषस्यायमपवाद इत्यवगन्तव्यम्। अत्रप्रदीपकारास्तु - "हथञ न वाकोवावयमात्रे किन्तु एवतोऽप्थम्पेनोकरवान्यडायोजनमात्रे म्वायसा- श्याल्। वधा-गडस, इय

शब्दालक्कारनिरूपणम् ] लक्मोविराजित:।

(५७) द्विघेति श्लेषवक्रोकित: काकुवक्रोकिश्। क्रमेयोदाहरगाम्- (५८) 'के यूय स्थल एव संपरति वय प्रश्नो विशेषाश्रयः।C किं बते विहग: स वा फशिपतियंत्रास्ति सुप्रो हरि।। वामा यूयमहो विजम्बरसिक: कौटकस्मरो वतते येनारमासु विवेकशून्यमनसः पुंस्वेव योषिद्भ्रम: ।।' "कुष्यो वैरिविमद्दने हरिपदप्रीत्यर्जने त्वर्जुंन: पीत: पड्डजछोचनामिरमितो नेत्राअलेमझल:। रक्त्ा सज्जनसङ्गमेवु करणभेगीमणे श्रीधर स्थाने वर्णचतुष्टयस्य भुवने भर्त्तां भवान् गीयते।।" अत्र वर्याचतुश्ट्यस्य भर्त्ता श्ीधर इति सावंकौकिरक वाक्य मन्वयाश्लेषादिनास्मामि: सम्थितम।" इत्याहुः। अत एव च नैषधीये चतुर्थसग- "किमसुभिग लितैजंद ! मण्यसे मयि निमज्जतु भीमसुतामनः। मम किल श्रतिमाह तदर्थिकां नलमुखेन्दुपर्रां वबुधः समर:।।" अत्र मनश्रन्द्ं निलीयते" इति अतौ ग्रहरूपचन्द्रप्रतिपादनेच्ड्या अभिहितस्य चन्द्रपदस्य दमपन्त्या नलमुखचचन्द्रपरर्वेन योजनात् वक्रोफिरेव। एतेन उकिप्रश्युक्ति स्थल एवायमलङ्कार इति ववागा: परास्ता कारिकयापि तन्मान्नाप्रतिपादनादितिधी धनैरेव विभावनीयम्। सेयं वक्रोकिर्भांमहेनैवं स्तूयते- "सेषा सवंत्र वक्रोकिरस्फुटार्थाँ विभाज्यते। यत्नोडस्यां कविना कार्य्यं: कोऽलशरोऽनया विना॥।" अत एव च "वक्ोकि: काध्यजीवितम्" इश्युक्त्म। (१७) कारिकां सुगमयितुमाह-द्विधेति। श्लेषस्यापि पदमग्गामङ्गाम्यां ह्वैविध्येन श्लेषवक्रोकितिरपि हिधा हेया। अत्र व तत्तण्छरदानां परिचृत्यसहरवेन शब्डस्यैव चमत्काराधायकतया चास्य शउदालङ्कारश्वमिश्यभिप्राय:। (५म) तत्र ता द्विविधामपि श्लेबक्रोकिमेकत्रस्थल एवं दशयति-के यूयमिति। कैशिदम्यागतैः, सह कस्यचिदुत्ति प्रश्युत्तिरुपोडयं शोकः। अभ्यागतान् रष्ट्रा "नतु के यूयम्" पुरस्थिता भवन्तः के इति प्रथमवकतुर्जिज्ञासा अन्र किम:जिज्ञासायामेव शक्तलेन "के" इति पदं प्रश्नाथ प्रयुक्तम, "मारुते वेघसि ब््ने पुंसि कः के शिरोऽम्बुनोः" इश्यमरोक्दिशा जलार्थक-"क" शब्दस्य सप्म्येकवचने "के" इत्यस्य जले इत्वर्थं कर्पयित्वा तत्र च प्रश्नार्थकावं प्रतिपाद्य प्रथमश्रोतयामुत्तरम्-"स्थल एव सम्प्रति वयम्" इति। तन्र विरक्तः सवतात्पय्यंमेवावगमाय प्रथमवक्ता पुनः प्रतिपाड्यति- "प्रश्नो विशेषाभ्रयः" इति। विशेषो व्यक्तिराभयो विषयो यस्य तथाविध्ा प्रश्नः, युष्मदूष्यकिजिज्ञासा विषयको मम प्रश्न इति तात्पय्यम्। प्रथमभ्रोतारस्तु-विशेषा अयपदस्यापि "नगौको वाजिविकिरविविषिकरपतत्रिय" "शेबोऽनन्तो वासुकिस्तु") इति चामरोकदिशा विश्व पच्ी शेषश्ञानन्तव्चेति तावाश्रयोचिष्ठानं यस्य सः इति समङशले षेया वकुस्तात्पय्पंभिन्नार्थं कक्पयिश्वा प्रत्युत्तरयन्ति-किं मूत इति। विहायसा आाका शमागेंय गच्छतीति दिहगो यः कोपि पक्षी विह उपपदात् गमेडः, यत्र च हरिरनारायय:

साहित्यद पंण :- [ [दशमपरिच्छेदे-

(५९) अत्र विशेषपदस्य 'विः पच्ी' 'शेषो नागः' इत्यर्थद्वययोग्यत्वारसभन्ग श्लेषः। अ्रन्यन्न त्वभक्ग:। (६०) 'काले कोकिलवाचाले सहकारमनोहरे। कतागस: परित्यागात्तस्याक्रेतो न दूयते।।' सुप्तोऽरित स फणपतिर्नागराजोऽनन्तो वा, अनयोविषये मम प्रश्न इति किं (भवान् ब्रते अभिधत्ते ? पृष्छतीत्यर्थः। एवं वाकछलेन कदर्थितः प्रथमवक्कता श्रोतारमातिपति- यूयं वामा: मम प्रश्नश्य बाकछुलेन कदर्थयित्वा यथावदुत्तरदाने प्रतिकूलाः । वामं सव्ये प्रतीपे च द्रविणे चातिसुन्दरे। पतोधरे हरे कामे विद्याद्वाममपि स्त्रियाम्" इति विश्वः। अत्रापि वामाशन्दस्य योषिद्रपमर्थ कल्पयित्वा प्रथमश्रोतार प्रत्युत्तरयन्ति- श्रहो इश्यादि। अहो आश्चय्यं खलु भवान् विडम्बरसिका प्रतारणाचतुरः समवलोक्यत इतिशेष: । कीडकूच भवतः स्मरो मन्मथावेगो वत्तते, येन स्मरविडम्बनेन विवेकशून्य मनसः वकतम्याव कग्य रूपज्ञानरहित चचत्तस्य भवत इति शेष: अस्मासु पुंस्वेव पुंड्यक्ि केषु विषयेऽपि एवकारोऽप्यर्थकोऽत्र योविद्भ्रमः त्ीभ्रान्तिः सज्जात इति शेषः । शादूदृ. लविक्री डितंछनदस्तलृक्षणन्तुक्तं प्रागेव (१५८पृ०)। (५९) उक्तोदाहणे श्लेषपदभङ्गाभङ्गश्वञ्जोपपादयितुमाह-प्रत्रेति। इतीत्थं पदभङ्ग द्वारा, अर्थंह्यस्य योगात् सम्बन्धात् पूर्वोक्तामरोक्तेरितिभावः। समङ्गश्लेष: भङ्गो वि- भागस्तेन सह वत्तते इति सभङ्ग: सोडसौ श्लेषः। अभङ्ग: श्लेष इति शेषः । सभङ्गश्ले वस्थ शुद्धोदाहरयां तु काव्यप्रकाशे यथा- नारीणामनुकूलमाचरसि चेज्जानासि कश्चेतनो वामानां प्रियमादधाति हितकृन्नैवाबलानां भवान्। युक्तं किं हितकर्तन ननु बलाभावप्रसिद्धात्मनः सामर्थ्यं भवतः पुरन्दरमतच्छेदं विधातुं कुतः ॥ अन्र नारीगामितिपदे अबलानामितिपदे च सभदश्लेष नारीतिसमुदायस्य अ लेतिसमुदायस्य च खिरया रूढ़त्वात् यद्यपि वामादिपदे न भङ्गस्तेन न केवलं समङश्ले. षोदाहरयां तथापि नारीणामितिपद्भङ्गमुपेजीव्यप्रधुत्तानां बलेषान्तराणां से एव मूल मिति तेनैव व्यवहार इति तर्द्व्याख्यातारः। अभङ्गपदश्लेषेग वक्रोकियथा तत्रैव- अहो केनेदशी बुद्धिर्दारुया तव निर्म्मिता। जरफी: त्रिगुणा श्रूयते बुद्धिनं तु दाहमयी क्रचित्।। अत्र दरिया क्रूरा काष्ठेनेत्युभयार्थपक्षेऽपि दारुणेतिपदस्य न भङ्ग: हत्यमङ्गपदरले षेग वक्रोकिरियम। (६०) एवं श्लेषमूलां वक्रोक्तिमुदाहत्य काकुमूलां वक्रोक्िमुदाहरति-काले इति। क्रोधान्नायिकया परित्यकस्य कृतागसो नायकस्थ आश्वासजनकसरखीं प्रत्युक्तिरियम्। कोकिळापिका: वाचाला अविरतध्चनिकारिणो यत्र त रिमनू सहकारेण अतिलौरमा स्रेग मम्रमुकुलप्रकटनेन "सहकारोऽतिसौरमः" इत्यमरा, मनोहरे काले वसन्तसमये,

शब्दालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित

(६१) अञ्र कयाचित्सख्या निषेघार्ये नियुक्तो नञ अन्यथा काक्रा दूयत पवेति विष्यथें घटितः। (६२) शब्दरेकविधैरेव भाषासु विविधासवाप। वाक्यं यत्र भवेत्सोडयं भाषासम इतीष्यते॥ १० ॥ यथा मम- (६३) 'मञ्जलमगिमऔीरे कलगम्भीरे विहारसरसीतीरे। विरसासि केलिकीरे किमालि 1 धीरे च गन्घसारसमीरे ? ॥'

कृत मागोऽपराध: सपतीपरिष्वङ्गरूपो येन तस्य प्रियस्येतिशेष: "आगोSपराधो मन्तुश्" हश्यमर, परित्यागात् परित्यागविधानात् तं परित्यज्यावस्थानादितिभावः, तस्या: प्रियाया: चेतश्चित्तं न दूयते कामतापेन न परितण्यते अपि तु परितप्यत एवेति काकु:। (६१) उक्कोदाहरणे अर्थान्तरश्य अन्यथा योजनौपपादनद्वारा चक्रोकि प्रदशयि तुमाह-अत्रेति। निषेधाथें अभावार्थें, नियुक्त प्रयुक्तका। काक्का "तस्याश्चेतो न दूयत" इति ध्वनिविकारेय। विध्ययें भावार्थे घटितो योजितः । तथा च न दूयते इति निषेधा थंकतया न प्रयुक्तो नष अपितु दूयत एकेतिविष्यर्थंकतया काक्का योजितः। ननु पूर्व द्विती यपरिच्छेदे आर्थीष्य अ्नानिरूपणावसरे "वतबोटग्यकाकूनाम" इत्यादिना काकुवैशि- श्ये आर्थोव्यक्ञना स्वीकृता, तयैव चात्रार्थान्तरावबोध इति काकुवक्रोकेरर्थालङ्कारत्वमेव युककमिति चेत् १ मैवम, वक्रोक्तियुक्ताया: काको: शब्दधर्मखवात वक्राक्ेरलङ्कारस्यापि शब्दधर्मख्वेन शब्दालद्वारस्येव युक्ततवात्। (६२) आषासममलद्कारं लक्षयति-शब्दैरिति। एकविधैरेव शब्दः, विविधास्वपि संस्कृत प्राकृताध्यनेकतयाSनेक प्रकारास्वपि भाषासु विषये यत्र यत् वाक्यं भवेत्, सा अयं भाषासु समस्तुल्यरूप एव शब्दो यत्र तथाविधो भाषासम इति नाम अलक्कार हष्यते अभिलष्यते आलकारिकैरितिशेष:। सवंभाषासु तुल्यरूपस्वादेवायं शष्दालङ्कारः। अत्र भाषाद्यांतमकभावाश्लेषेतिथ्यापिवारगाय विविधासु भाषासु' इस्यभिधानम्। यवक् एकविचैरेव शब्दैरनेकविधमाषासु वाक्योपपत्तिस्थले आषासमः, द्विभाषामात्रे वाक्योपपत्तिस्थले तु भाषाश्लेष इत्यनयोभेंद:। एष च इ्लेषालङ्गारविशेष इति यदुक्तं चण्डीदासपण्डितैस्त दसङ्गतमेव अर्थंद्वयाभावाद्। (६३) मन्जुलेति। मानवशाश्यकसकलव्यापररा सवसर्खीं प्रति सख्या वचनमिदम। हे भालि सखि! कलेन कोकिलादीरनां मधुरध्वनिना गम्मीरे मनोहरे, मब्जुलो मनोरमोड. सौ मगिमश्जीरो नूपुरहतत्र तथोक्ते, "मनोजं मञ्जमञ्जलम्। 'रक्तं मगिद्वयोरम जातौ मुकतादिकेऽपि च' मजीरो नूपुरस्त्रियाम, इति चामरः, विहारसरसीतीरे केलिस रोवरतटे, केलिकीरे क्रीडोपकरणीभूतशुके, धीरे मन्दमन्दसञ्जारिणि गन्घसारसमीरे चम्दनवायौ च, किं कर्थ विरसा विरक्ताबुरागा असि। अत्र स्कन्धकं छुन्दस्तल्लचषगान्तु- "हकन्धकमिति तत् कथितं यत्र चतुष्कलगयाष्टकेनाघं स्यात्। सतल्यमग्रिमदलं भवति चतुःषष्टिमात्रकशरीरमिदम्।।" अत्र एकविधैरेव शब्दैः संस्कृत प्राकृतादिविविधभाषासु वाक्योपपत्तेः भाषासमः। १०६ सा०

साहित्यदूपण :- [दशमपरिच्छेद्े-

(६४) एष श्लोक: संस्कृत प्राकृत-सौरसैनी-प्राच्यावन्तीनागरापभ्रंशेष्वेकविघ एव। (६५) 'सरसं कइया कव्वम्' इत्यादौ तु 'सरसम्' इत्यन्न संस्कृतप्राकृतयो: सा भ्येऽपि वाक्यगतत्वाभावे वैचित्र्याभावान्नायमलङ्कारः। (६६) शिलऐ्टैः पदैरनेकार्थाभिधाने श्लेष इष्यते। (६४) कथं भाषासमस्वमित्युपपाद्यति-एष इति। श्लोक: श्कोकाश्मक वाक्यम्। (६५) नजु कारिकार्याँ "वाक्यं यत्र भवेत्" इति ध्यापकवचनापेक्षया "पद यत्र भवेत्" इस्येव कथं नोपासतमितिनिज्ञासायां तरफलमुपपाद्यति-सरसमिति। "सरसं कवेः काव्यम्" इति संस्कृतम। "सरसं कहगा कबवं पअड़ि अपि उ ससार सव्वर्स। तह जह गिष्चं मुदिअं सुखिन पेअं महं तेस्थि ॥" इति समस्तम। संस्कृत प्राकृत योरित्य पलचणरवेन शौरसेन्यादीर्ना परिभ्रहः। साम्येऽपि एकविधपद श्वेडपि। वाक्यं "सरसं कहण कब्यम" इति, तद्रतरभावे सतोत्यर्थः।वैचितर्येति। वैचित्रय एवालक्कारस्वाम्युपगमान्नात्रायमलद्गार इश्यथः । एवस वैचित्र्यबोधनार्थमेव व्यापकवचन वाक्यमिश्युपात्तमित्यवघेयम। (६६) श्लेएं निरूपयति-शलष्टैरिति। श्लिष्टैः अनेकेनाथॅन सम्मिलितैः वाच्यता सर्बन्धेन संश्ििष्टैः एकोचचारणेनैव युगपदनेकार्थंबोधकैरितियावत, पदैः सुप्िडन्तैः अनेके येडर्थाश्तेषामभिधानमभिघयोपस्थानं यत्र तस्मिन् तथोक्ते सतीतिशेष:, श्लेष- इतन्नामक: शब्दालद्कार इष्यते कविभिरितिशेष: 1 पदैरिति बहुवचनमतन्त्रम्, तेनैक रिमिननपि पदे अनेकार्थानां मिथ: संश्लेषणात् श्लेषः। 'सकृदुश्वरितः शब्दः सकदर्थ गमयति' इति नियमाङ्गीकर्तणां मतेन एकानुपूर्वोंकत्वे- डपि तत्तदर्थनिरूपितवृत्तिभेदाष्छ्व्दभेद इत्यर्थकेन "अर्थभेदेन शब्दभेदः" इतिनयेन भिन्ा: शब्दा:, इन्द्रशनुप्रभृतीनां मिन्नसमासानां श्लेषे उदात्तानुदात्तादिस्वरभेदे भेद- य्रहो दुरपह्नव इति शक्टानिराकरणाय "काव्यमागें स्वरो न गण्यते "इति नयहतेन व युगपदुरुचारणविषयतया यत श्विष्यन्ति भिन्म स्वरूपमपहवते एकवुन्तगतफलद्ू नानाशब्दवस्वं इलेष इति फलितम।"सफृदुचचरित" इतिनियमानङ्गीकत्त'णां मते एकदा गृहीतनामाताश्पय्यंक: शब्द एव श्लेष इृश्यपि सुवचम्। नच "दुर्गालङ्गित" इत्यादावि वात्रापि अर्थान्तरे ध्यक्षमैवास्सिवतिवाच्यम, प्रकरणादीनां तुश्यखवेनैकत्राभिधानि- यम्त्रणाभाचात। तस्मान्नानार्थेषु श्लिष्टेषु यत्रानेकन्न तात्पय्यंग्राहकं युगपद्वतरति नावतरति वा तत्र श्लेष:। यम्र तु क्रमेग तत्र आवृत्ति: सा च पुनरतुसन्धानं बथा "अच्ा मज्यव्ता भुज्यन्तां दीध्यश्ताम्" इति अत्रान्वयिपदार्थभेदाट्वोदरावुर्यैध बोध: उदचारणं तु तम्बेजैव । यत्र त्वेकश्रैव तम्र व्यष्जनेतिष्यवस्थितिः। नानार्थेषु विलष्टेषु यम्रानेकत् प्रकर्णादिक युगपद्वतरति तत्रैव श्लेष इति तु न वाच्यम्, अनेकत्र प्रकर जायनवतारे "योऽसकृत परगोब्रागाम्" इश्यादौ इलेषानापसेरित्यबुसन्घेयम। एवस् तक्यागीशै: सकृदुचचरितेतिग्यायमवताशयद्वियंदुक्क्मन्र तत्समीचीनमेव यसु न्यायमेनं इलेपेत्तरविषयश्बेन प्रकल्प्य तकवागीशमतं नाहरणीयमिश्यभिहितं तत्न तत्समाधानमेव नादरणीयम् उक्तयुक्त, प्रदीपादा र्पष्टमुपलम्भारच।

शब्दीलङ्कार निरूपणम् ] लक्ष्मोविराजितः ।

(६७) वर्या प्रत्ययलिङ्गानां प्रकृत्योः पदयोरपि॥ ११॥ श्लेषा द्विभक्तिव चनभाषाणामष्टधा च सः। क्रमेणोदाहरएम्- ( ६८) 'प्रतिकूलतामुपगते हि विषौ विफलत्वमेति बहुसाधनता। r९) अवलम्बनाय दिनभर्तुरभूल पतिष्यतः करसहसमपि॥' (5o)

(६७) प्राचीनमतानुसारेण श्लेषं विभजते-वर्येति। वर्णो प्रत्ययार्द्यातिरिक्तयक्तिक- ज्विवदक्षर विशेषौ प्रश्ययौ विभक्तिभिन्ना प्रत्याययति अर्थ बोधपत्षीतिप्रश्ययः प्रत्ययसंज्ञकः एवञ् प्रत्ययाधिकार पठितत्वे सति अर्थ बोधफत्वं तत्त्वम्, प्रत्ययपदमत्र गोवलीवईन्यायेन वि. भक्तिमिस्नपरम अन्यथा "विभक्ति .. "इति पृथगुपादानमन्थंक स्थात्, लिङ्गे पुंस्खवस्रीश्वरूपे पुंस्शवनपुंस कश्व रूपे स्त्रीश्व न पुंस कर्वरूपे वा प्रकृत्यो: प्रत्ययविधावु द्ेश्य तावचछेदका क्रान्तयो: प्रत्ययविधानावधिभूतयोवा, पदयो: सुबन्तयोस्तिहन्तयोस्तदुभयोरवा, विभक्की सुबूदूयं तिब्द्वयं तदुभयं वा वचने एकवचनद्विवचनबहुव चनानां मध्ये यत् किज्ञित् दयम्, भाषे-

षष्ठोऽत्र भूरिभेदो देशविशेषादपत्रंक:।।" इति षड्विधासु मध्ये यरिकिश्चिदू भाषाठ्यक्च तासामपि च श्लेषात्एकत्र सम्मेल नेनानेकार्थंप्रतिपादनातू स इ्लेष अष्टधा। तथाच (१) वरांश्लेष: (२) प्रत्ययन्ळेष: (३) लिमशळेष: (४) प्रकृतिश्लेष: (९) पदश्लेष: (६) विभक्तिश्लेष: (७) वचनकलेषः (८) भाषाश्ेषश्चेति। तत्र च पदश्लेषस्य सवत्र प्रसक्तावपि यत्र बत् श्लेषेण वैचित्रपाति- शयो जायते स्संज्ञयैव तदूठ्यपदेशोऽभ्युपगन्तव्यः। रुद्रटस्तु वर्णादिश्केषा्णां प्रत्येकं लक्षणमित्थममिहितवान्- "यन्न विभकिप्रत्ययवयांवशादैकरुपपमपत। वर्णानां विविधानां वर्णकलेषसविज्ञेयः यत्र प्रकृतिप्रश्ययसमुदायानां भवत्यनेकेषाम्। सारूप्यं प्रत्ययतः स ज्ञेय: प्रत्ययक्लेषः ॥ स्ोपुंन पुंसकानां शब्दानां भवति यत्र सारूप्यम्। लघुदीर्घत्वसमासैलिंङ्श्लेष: स विज्ञेय:॥ सिद्धयति यत्रानन्येः सारूप्यं प्रत्ययागमोपपदैः । प्रकृतीनां विविधानां प्रकृतिश्ठेष: स विज्ञेय:॥ यस्मिन् विभक्तियोग: समासयोगक्ष जायते विविधः । पदभङ्गेषु विभक्तो विज्ञेयोऽसौ पदश्हेष: ॥ सारूप्यं यत्र सुर्पा तिरडां तथा सवंथा मिषो भवति। सोडन्र विभक्तिशलेषे वचनशलेषस्तु वचनानाम्॥। यस्मिन्नुच्चार्य्यंन्ते सुध्यक्तविविक्तमाषाणि। वाक्यानि यावदर्थ भाषाश्लेष: स विज्ञेयः ।" (६८) व्णश्लेषमुदाहरति-प्रतिकूततामिति। शिशुपाळवधे नवमसग सूर्य्यास्तव णंनमिदम्। विधौ भाग्ये चन्द्रे व "भाग्यं स्त्रीनियतिर्विधि:" "विधुः सुर्धांधुः शुरभ्राकुः" इति चामरः, प्रतिकूलतां प्रतिदृन्दिवदनाभिमतार्थोपस्थाप करवं विरुद्धफलमागित्वञ् उदयरूपफलभागिश्वमितियावत्, उपगते प्राप्ते सति, बहूनि साधनानि फलनिष्पादनो- पाया यस्य तश्य भावसततता तथोक्ता बहुस्थित्युपायश्ञालित्मपीत्यर्थ:, हि निश्चितम्,

साहित्यदर्पस :- [दशमपरिच्छेदे-

(६६) अ्रत्र 'विधौ' इति विधु-विधिशब्दयोरुकारेकार योरौकाररूपश्वाच्छलेषः। (७०) 'किरणा हरिणाङ्कस्य दव्षिणश्र समीरयः। कान्तोरसङ्जजुषां नूनं सर्व एव सुघाकिरः॥' (७१) अत्र 'सुधाकिरः' इति क्विपू-क-प्रत्यययोः ॥ (७२) किं चात्र बहुवचनैकव चनयो रैकरूप्याद्व चनश्लेषोडपि । विफलत्वम् अकिञ्चित्सहायकत्वम्, पति प्राप्नोति। अर्थदयमपि वलेषेण समर्थयति- अवलम्बनायेति। पतिष्यत उत्नतपदात् अश्यतः उदयादस्तं गमिष्यत सौभाग्याद्दौर्भाग्य गमिष्यत इति यावद दिनभर्त्तु: सूय्यंस्य तत्त्वेनाध्यस्तर्यापि वा कस्यापि पुंसः, करार्णा रशमीनां हस्तानाञ सहस्रमपि, करो वर्षोपले रश्मौ पाणौ प्रत्यायशुण्डयो।" इति मेदिनी, अवलमबनाब आकाशे आध्यसाय असतमयविघातायेतियावत, नाभृत् उपायो नाम. वत्। अयमाशय :- पतिष्यतः पुंसः करद्वयमपि पतनविघाताय भवति तस्य तु-किपुनः कर सहस्रमथ्यवळम्बनाय नाभूदितिश्लेषः। नचैवमरपि विधोरुदये सू्य्यंस्यास्तमितत्वव णंन एव तात्पय्यं तदा "विफलत्वमेति बहुसाधनता" इति द्वितीयपादार्थस्य सङ्गतिः कथमितिवाच्यम्, कविना विषो: (चन्द्रमसः) प्रतिकृछठतयोपस्थित्या सू्य्यास्तक्य वणि तश्वात्। विभो: (चन्द्रमसः) प्रतिकूलतायां विधीयमानं निखिलं विपरीतं भवति सम्पस च विनश्यतीति दैवज्ञराद्वान्तः। प्रकृते च विघो: (चन्द्रमलः) प्रतिकूलता उद्यपदप्रा धिरेवेत्यवधेयम्। वेतालीयं छन्दः, तल्नक्षणन्तूक प्रागेव। (६९) उक्कोदाहरणे वर्णाइलेषमुपपादयति-अन्रेति। डकारेकारयो: विजातीयथोर पीतिशेषा औकाररूपत्वात् औकाररूपप्राप्ते: श्लेषे मेलनेन विधिविघुशब्दार्थद्वयस्थापि वाध्यत्वम्। तथाच विधिविधुशन्दयोविजातीययोरपीकारोकारयोः "अच्च घेः" इति पाणि निसूत्रेण हौ परे तुल्यरूपत्वम्, तस्मात् विधावितिशब्दे औकारमाहात्म्येनाभिच्नप्रयतो- चार्य्यंत्वमिति विभिविधुशब्दप्रतिप।द्यार्थद्वयोरपि तयोवचित्रयातिशयजनवा् वर्यायो: इलेषा। विश्ावित्या देशिनि भेदेऽपि आदेशमादाय सादश्यं बोध्यम्। (७) एवं वर्यमान्नइलेषं दर्शथित्वा प्रश्यवयोवंचनयोश्चैकत्रैव श्लेषं दर्शयति- "किरणा" इति। हरिणाङ्कस्य मुगचिहस्य चन्द्रमस इति यावत् "र्कोमृंगाङ्क:कलानिधिः" इत्यमर:, किरणा रश्मया, दक्षिणो दक्षियाया दिश भागत समीरणो वायुश्, "समीरणः स्यात् पवने पथिके च फणिज्जके" इति मेदिनी, एवं सर्व एव, काश्तानां प्रेयसां प्रेथ. सीनां वा उत्सक्कान क्रोदान जुषन्तीति तेषां प्रेयर्सा तासां प्रेयसीनां वा, नून निश्चितम, सुधाममृतं किरतीति वा अमृतवर्षंकः अमृतवर्षिका च। श्लोकश्छन्दः (२२९पृ०)। (७१) प्रत्यययोवंचनयोक्ष युगपत् श्लेषसुपपाद्यति-अन्रेति उक्कोदाहरय इत्यथ।। फिप्-क-प्रत्यययो: श्लेष इति पूर्वतोऽनुषज्ञनीयम्। अथ च "किरया" इश्यनेन सम्बन्धाय सुर्धा किरन्तीति सुधाकिर: 'क विक्षेपे' हत्यस्मात् 'अन्येभ्योऽपि दृश्यते' इति पा० सूब्रेम क्किप् "ऋत हड़ातो"" इत्यनेवेरवे सति प्रथमाया बहुवचने रुपस्। "समीरण:" इत्यनेन सम्बन्धाय तु सुधां किस्तीति सुधाकिर: तल्मादेव कु्धातो: 'इगुपघज्ञाप्रीकिए: का' इति पाणनिसूत्रेया कप्रश्ययान्तात् प्रथमाया एकवचने रूपमित्याशयः। (७२) किन्चेति। अपि चेत्यथंः। अश्र "सवं एव" डश्यन्र सुनाकिर हूयन्र च्।

शन्दा लड्डारानरूपणभ् ] लक्ष्मीविराजितः। ६६३

(७३) 'विकसन्नेत्रनीलाब्जे तथा तन्व्याः स्तनदवयी। तव दत्तां सदामोदं लसत्तरलहारियी ।।' (७४) अत्र नरपुंसकस्त्रीलिज्जयो: श्लेषो वचनश्लैषोऽपि (७५) अयं सर्वागि शास्त्रागि हदि शेषु च वक्ष्मति। सामथ्यकृदमित्रायां मित्राणां च नृपात्मजः ।।'

यद्यपि "कान्तोत्सङ्वजुषाम्" इत्यत्रत्तोपुलिङयो: समानरूपत्वात् लिङ्गश्लेषस्तथापि क्िप- कप्रश्यययो: श्लेषस्यैव चमरकारातिशयाधायकरवात् प्रश्ययक्लेषखेनैव व्यवहार इति भावः। उदाहरखान्तरं यथा- "हजनिर मसमौले: पादपदावलो कक्याससयपराप्ता पूर्वसम्परसह्सतम्। प्रथमनिवहमध्ये जातु चित्त्वप्रसादादहमुचितरुचि: स्यान्नन्दिता सा तथा मे।। अन्न स्यान्नन्दितेति श्याम स्यादिति उत्तमपुरुषप्रथमपुरुषयोस्तुल्यं रूपमिति तयो: श्हेषः । तस्य च पृथगनुक्ते: प्रत्ययश्ेधान्तर्भावः। तथा नन्दितेति तृच्तलोस्तुल्यं रूप- मिति तृचतलो; कृत्तद्वितप्रत्यययो: क्लेषः इतिस्पष्टसन्यत्न। (७१) क्रम प्राप्तं लिङ्गश्लेषमुदाहरति-बिकसदिति। तन्वी कृताङ्गी तस्या:, अत्र लसत्तरलहारिणी' इति पदं 'विकसन्नेत्रनीलाउजे' इ्यस्य विशेषणे सति कसन्ती प्रका शमाने तस्ले चज्चले हारिणी मनोज्ञे चेति दयोह्वँयो: पदयोयंथाक्रमं कम्संभारयः। ततक्ष नपुंसकलिष्ठस्य प्रथमाविभकेर्द्विवचनम्। स्तनद्वयीत्यस्य विशेषणे सति तु लसन् शोभ- मान: तरछो हारमध्यगो मयिरयस्य स तादशो हारो मुचामाला अस्यास्तीति लसत्तर- लहारिणी एकवचनान्तं स्त्रीलिङ्गम्। 'तरको हारमध्यगः' इस्यमरः। नचान्न"न कर्मधार- यान्मश्वर्थीयो बहुव्ीहिश्चेत्तदर्थप्रतिपत्तिकरः" इस्यनेन निषेधात् कथम् इनूप्रश्यय इति वाच्यम्, अन्न प्रशंसाथ इनूविधानात् तन्न बहुव्रीहिणा तदयस्यप्रतिपादनेन तन्नि- षेघाप्रासेः । विकसन्ती घयोतयन्ती नेत्रे लोचने एव नीलाब्जे नीछकमलयुगछम्, तथा स्तनद्यी कुचयुगलुञ्, सदा तव आमोदम आनन्द दत्ता दधातां दद्याच आ. शिषि कोटू। दा धातोरुभयपदिख्वेन विकसदित्यादिना सम्बन्धलमये दतामिति आशि- पि लोट: परस्मैपदद्विवचनम्, स्तनद्वयीत्यनेन सम्बन्धसमये तु दत्तामिति दाघातोरेव आशिषि लोट: आत्मनेपदस्यै कव चनमित्यवगन्तव्यम्। (७४) अत्रेति। उक्कोदाहरणे दशितदिया 'लसत्तरलहारिणीत्यत्र' नपुंसकस्त्रीलिङ्गयो: श्लेषा वचनश्लेषोडपीति। न केवल छिङ्गश्लेषमात्र किन्तु वचनयोर्द्विवचनैकवचनयोरपि इलेषः। तथा च ददाते: परस्मैपदे लोटो द्विवचनान्तरवम, आत्मनेपदे पुनरेकवचनन्त- त्वमिति तथा लससरलहारिणीत्यत्र विकसदित्यादे: स्तनद्यीश्ल्य च विशेषणर्वे द्विवचनैकवचनान्तत्वमितिमादः। तर्कवागीशास्तु-"सपिना णिन् प्रत्ययस्य हनू प्रत्य- यस्य च श्लेष:" इत्याहुः। लिङ्गवलेषत्वेन व्यवहारस्तु तस्यैव वैचित्रयातिशयोत्पादनादि श्याशया। वचनश्लेषं विना लिङ्गश्लेषस्तु "हरिस्तव्राम चाघनुत्" इति। अन्र हरिस्त शाम्नो लिङ्गभेदेऽपि अघन्नुदित्येकरूप्यम् वचनं तु अभिन्नस्। (७) प्रकृतिश्लेषमुदाहरति-अयमिति। राजपुत्रे जाते जन्मग्रहान् जानतो ज्योति-

२६४ साहित्यदपरा :- [दशमपरिच्छेदे-

(७६) अत्र 'वच्यति' इति वहि-वच्योः, 'सामर्थ्यकृत' इति कृन्तति-करोत्योः प्रकृत्योः। (७७) 'पूथुकार्तस्वरपात्रम्-' इत्यादि (७६८ पृ. ) । (७८) अत पदभग्रे विभक्तिसमासयोरपि वैलक्षरयातदश्लेष।, न तु प्रकृ तिश्लेषः ।

विद उफ्तकिरियम्। अयं नृपाह्मजो राजपुत्र: हदि स्वचेतसि ज्ञेषु विद्वत्समाजेषु च "जञो ब्रह्मबुषविद्रसु" इति मेदिनी, सर्वाणि अखिल्ानि व्याकरणादीनि शास्त्राणि (कर्म) वक्ष्यति प्रापयिष्यति कथयिष्यति चेति यथाक्रममर्थः। तथा अमित्राणां शत््णं मिन्राणां स्वसुहदां च सामर्थ्यं कन्तति करोतीति च सामर्थ्यंकृत् प्रभावेग सामथ्यंच्छेत्ता साहा. य्येव सामथ्यंकारकश्र भविष्यतीतिशेषः । अत्रापि बणाक्रममथंः । (७६) श्लेषमुपपाद्यति-अत्रेति। षहिवच्योः प्रकृत्योरित्युत्तरेण सम्ब्धः। प्रक- त्यो: श्लेष इति पूर्वतोऽनुषङ्गः। कृन्ततिकरोत्योः "कृतीछेदने" "टुकृमकरणे" इकस्ति· पो धातुनिदेशे" इति तिपा निदूदेंशे तथा च कुद्नूपाया कृरूपायाश्चेत्यर्थः। एवआ्ाश्र्र"हदि' इत्यनेन सम्बन्धे "वक्ष्यति" इति "वह प्रापणे" इति प्रापणाधंकवहचातोल'टि स्ये तिपि "कुहोश्चुः" इति पा, सू. चुश्े आदेशप्रत्यययोरितिपाणिनिसूत्रेण षतवे प्रयोग:, "जपु" इत्यनेन सम्बन्धे तु "वक्ष्यति" इति "वच परिभाषणे" इस्यरमाद्ातो:लुटू रयतौ प्रयोग:। तथा अमित्राणामित्यनेन सम्बन्धे सामथ्यंकृत इति उक्तायें सामथ्यें कमण्युपपदे कृते: किपि तकोपे तुकि प्रयोग:, मित्राणामित्यनेन सम्बन्धे तु सामथ्यें कमण्युपपद एव कृः क्विपि तुकि प्रयोग।। अथ च पुनर्विशेष: पूवंत्र तिकुप्रत्ययस्य, परत्र कत्प्रत्ययल्य माहासयम्। तथाचान्र पदापेक्षया प्रकृतिश्लेषस्पैव वैचित्र्यातिशयोत्पादनाव् प्रकृतिश्ले- षशेनैव व्यवहार इत्याशयः। (") पदश्लेष मुदाहरति-थुकार्तेति। व्याख्यातमिद दोषपरिच्छेदे सव्दिग्घ स्वस्य कचिददोषश्वकथनप्रस्तावे (७६८ पृ०)। अन्र पृथुकार्सस्वरादिपदानामेव श्जेषेण वैचितमातिशयोत्पादनात पदश्लेषत्वेनेव डयवहार:। (७द) ननु पृथुकात्तश्वरेत्यादौ पृथु कार्चस्वरः परथुक आतंस्वरादिशष्दान।ं प्राति पदिकरूपप्रकृतिकलेषोऽपि सम्भवितुमहति तत्कय न प्रकृतिश्लेष हत्यत आह-अश्रेति। पदानां मक्गे अर्थबोधनाय समह्तपदल्य पार्थक्ये,तथाच 'पृथुकाततस्वए' इत्यादौ 'पृथु-कासं स्वए हत्यादिकपेय "परथुक आततस्वर" इश्यादिरपेण च पढ़ानां विश्लेषणे इत्यर्थ:, राजपते "पृथूनि कार्तस्वर पात्रागि थत्रे"स्येवं क्रमेण, याचकपक्षे-"पृथुकानामातंस्वरस्य पात्र" मित्या दिक्रमेण च न केवलं पदानामेव वैलकण्यात् किन्तु बहुत्रीद्ादिसमासघटकप्रथमा- दिविभकके: बहुत्रीह्यादिसमासयोक्षपि वैक्क्षण्यात् वैषम्यात्। यद्यपि न्यूनाधिकेश्यादि. लक्षणवशादेव प्रकृतिश्लेषतो भेदसिद्धिस्तथापि प्रकारन्तरेणापि सव्सिद्दिदर्शिता। एव पदश्लेषो हि यथासम्भवपद्मङ्टे विमक्तिसमासयोवकहण्ये च ज्ञेथ:, प्रकृतिश्लेषश्तु सद- वैलक्षण्ये एवेश्यनयोभेंद इशयभिप्रायः।

लक्ष्मोविराजित:। 5६५

(७९) एवस- ( ८.) 'नीताना माकलौमावं लुग्घैभूँरिश्िलीमुखैः। सदशे वनबृद्धानां कमलानां तदीक्षणे ।।' (८१) अत्र लुग्घशिलीमुखादिशब्दानां श्लिष्ठत्वेऽपि विभक्तेरमेदातप्रकृतिश्ले- षः। अ्न्यथा सवत्र पदश्लेषप्रसञ्नः। ( ८२) 'सर्वस्वं हर सर्वस्य स्वं भवच्छेदततपर:। नयोपकारसामुख्यमायासि:तनुवर्तनम्।'

कचिश्पद् मज्गाभावेऽपि प्रकृति विभक्तिवैलक्षण्येन/पदशलेवो थथा- "यश्य चेतः प्रियालोके तश्य रमरकदर्धनम्।" मत्र यसो देवादिकश्य तसश्ष खोण्मध्यमपुर षैकवचने वस्य तस्येति यत्तदोः षष्ठेक वचनेऽपि वैळ्क्षण्यात् पदश्लेषः। (७९) यथासम्भव पद्विभकिसमासवैवण्य एव पदश्लेष: अभ्यथा प्रकृतिश्टेष इति सिद्धे आह-एवक्रेति। निर्दिष्क्रमेण पदश्लेषस्वीकारे चेश्यर्थः।

काया लोचनवर्णनेयम्। भूरयो बहुला: शिलीमुखा बाया येषां तैः तथोकैः, "अलिबाणौ शिलीमुखौ" इश्यमरः, लुब्धैध्यांधैः "लुब्ध आकाड्क्षिणि व्याधे" इति हैमा, भाकुली- भावं भयव्यप्रत्वं नीतानां प्रापितानाम्, वने कानने "दने सलिलकानने"इत्यमर:, वृद्धाना वृद्धि प्राप्तानां, कमळानां यृगार्णां मुगकोचनानामित्यर्थः, "कमलं सलिले ताम्रे जलजे व्योम्नि भेषजे । मगभेदे तु कमलः इति मेदिनी, सदृशे समाने समानसुन्दर हत्यथ: तस्था नायिकाया ईकजे कोचनयुगलम्, विद्यत इति शेष:। पक्षान्तरे तु!लुब्घैः सौरभे लोभं प्राप्तैः भूरिशिक्ीमुखैबंहुभिभ्रंमरै: आकुलीभावं व्यापतां नीतानां प्रापितानाम, वने सलिले बुद्दानां वृद्धि प्राश्चमां, कमलाना जलजाना, पद्मानामितियावत, सदशे तस्या नायिकाया ईषणे लोचनयुगलम्। (८१) अन्रेति। आदिपदेन वनकमलशब्दयो: परिप्रहः। रिलष्टसैपि नानार्थक तया सम्बद्धरवेऽपीत्थथः। विभक्तेः समासश्य चेतिशेष। अभेदात् वैलत्ण्याभावादू। प्रकृतीनां लब्धादिरूपाणां श्लेषः। अन्यथा विभवस्यादीनामभेदस्थलेऽपि पदश्लेषसवी कारे सवंत्र वर्यश्लेवस्थलमात्रे पदश्ेषप्रसङ्गः। एवञ् पदश्लेषासक्टीण प्रकृतिश्लेषोदा हरयं न स्वादिति प्राचां प्रकारान्तरेण प्रकृतिश्लेषस्वीकारोष्छेदप्रसुङ्ग: स्यादितिभाव:। (८२) विभकिश्लेषोदाहरयांदशयति-सर्वस्वमिति। शिवं प्रति तद्वकस्य पुत्रं प्रति चौरस्य चोकिरियम्। तत्राद्यपक्षे-हे हर ! शम्भो एवं सवस्य कोकल्य सवंसवं सवें च तत् एवं धनमैश्नव्यंमितियावस: "हवो ज्ञातावात्मनि ए्वं त्रिष्वात्मीये सवोऽख्रियां घने" इश्यमरः, ईशावास्यमिद सवं यत् किश्ञिज्जग्श्या जगत्" इति श्रतिः तस्मात् त्वयेव प्रापणी यश्वेन सवदैवोपास्य इति भावा, तथा एवं सर्वस्य त्वद्धक्तजनस्य भवस्य संसारस्य जन्म मरण रूपस्थाविद्याकृतस्य प्रवाहस्य छेदो मुत्ति प्रदानेन ततो निवर्त्तनमुद्धारोवा तत्परस्त

८६६ साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

( ८३) अत्र 'हर' इति पक्षे शिवसंबोधनमिति सुप् । पत्ते' हातोस्तिडिति विभकेः । एवं 'भव' इश्यादौ। (८४) अस्य च भैदस्य प्रत्ययश्लेषेगापि गतार्थतवे प्रत्ययान्तरासा्यसुबन्तति-

(८५) 'महदे सुरसंघं मे तमव समासन्जमागमाहरये। हर बहुसरगां तं चित्तमोहमवसर उमे सहसा ॥' श्परायण: "आमुक्तेः संसार" इति नियमान् मोक्षप्रदानेन, जन्मादिबन्धदूरीकरणपरायण इत्यर्थ:, तथा त्वं नयेन नीतेरुपदेशेन य उपकारो दुःखन्नारयं तस्मिन् साम्मुख्यमानुकू ल्यं यस्य तत्तथोक्तम्, तदनुवततनं शद्धराचार्य्यादिदेहवारणम् आयासि प्राप्नोषीत्यर्थः। उद्योतकारास्तु-"छेदतत्परे बन्धच्छेदपरो भव उपकारसाम्मुख्यं नय प्रापय आयासो- स्यास्तीति आयासि वर्त्तनं तपश्चर्यर्यादियोगिजीवितं ततु विस्तारय सर्वस्वादिक ह्वा तपः कारय येन मोक्षः स्यादितिताध्पर्य्यार्थ: इश्याहुः। परे तु- "यस्यानुग्रहमिच्छ्ामि तस्य वित्तं हराम्यहस्। यन्मदः पुरुष: स्तब्धो लोकं मां चावमन्यते ।।" इति न्यायेन सर्वस्वाद्यपहारादिनानुग्रहं कुविश्याहुः। पक्षान्तरे तु-हे पुत्र! एवं सर्वस्य जनस्य सवस्वं ग्रामहिरण्यादिक समस्तमेव धनं हर अपहर चोरयेश्यर्थः, तन्र कञ्िद्यदि प्रतिबन्धको भवेचदा तसष्य छेदे मित्तेर ङ्रप्रश्यङ्गादेश्व कर्त्तने ध्वनिना मारणे तत्परः प्रवृतो भव, तथा आयासि परेषाम् आयासदायक क्लेशकारकं वर्त्तनं जीविकां तनु विस्तारय यद्वा आयासि परिश्रमविशिष्टम, तनुवत्तनं सन्धिद्वारादिना अन्यगेहे शरीरप्रवेशनम्, उपकारसाम्मुख्यं प्रत्युपकारकरयां नय अपनय वा परधनप्रास्तिरूपोपकाराय उपयोगिता नय प्रापय, परकीयवित्तानयनाय सन्धिद्वारेय भित्तिरन्ध्रादिना वा तदगेहे स्वदेहं प्रवे. शय इश्यर्थ:। (म३) अंत्रेति। 'हर' इति रूपम्मिति शेष: पक्षे एकस्मिष्षितिशेषः। इति सुविति। अस्माद्वेतोस्तदन्तगंता "सुभविभकतिरिध्यथः। पक्षे अपरस्मिन्नितिशेषः। हधातोरिति हरणार्थकात् हुषुघातो:, परस्माद्विषीयमानाया इति शेष:। तिबिति विभकेरिति। सिक न्तर्गताया: लोटि सिपो विभक्तेः श्लेष इत्यर्थः। एवं यथाऽत्र सुड्िडो: श्लेषसतथा भव वेत्यत्रापीत्याशायेनाह-एवमिति। आदिपदेन नय आयाति-तनु इश्येतेषां परिग्रद्द। तथा च भवेत्यस्य शिवपक्षे सम्बोधनरवेन चौरपक्षे क्रियापदरवेन च सुस्षिडविभक्तित्वम्। एव मन्यथोरपिःस्वयमेवोह नीयम्। (८४) ननु सुस्िडो विभकेरपि प्रत्ययरवेन म्रत्ययश्लेषेणैव विभक्तिश्लेषस्यापि गतारथरवेडलंविभक्तिश्लेषेणेश्यत आह-अस्य चेति। भेदस्य विभक्तिश्लेषरूपप्रकारश्य, प्रश्यथ श्ले षेणापीत्य पिर्भित्तकमे प्रथ्ययश्लेषेण गताथरेऽन्त्भूंतत्वेSपीस्यर्थः। प्रत्ययान्तरेण क्वियादिना असाध्यमनिष्पादयं यत् सुबन्तं तिङन्तञ हरादिपदं तद्रतत्वेन तदन्तवतति वेन, विष्छित्तिविशेषाश्रयणात् वैचित्र्यविशेषालम्बनात् कृत्तद्धितान्तस्य स्वादिव्यति- रेकेण प्रयोगाभावात् प्रत्ययान्तरलाध्यत्वम्, सुस्िदव्तस्प तुन तथात्वमितिविशेषः। "आयासि" इस्यत्र प्रकृतिविर्भा वेलक्षण्येन पदश्लेषोऽपि" इति तर्कवागीशाः। (८९) भाषाइलेषोदाहरणमाह-महदे इति। आनन्दबर्घनप्रणीते देवीशतके भक्त•

शब्दालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मोविराजित:।

( ८६) अत्र संस्कृतमहाराष्ट्रयो:। द्वयस्य प्रश्युक्तिरियम्। अत्र संस्कृताथें यथा-महमुत्सर्वं ददातीति तत्सम्बुद्धौ तथोके, 'मह उद्धूच उत्सवः" इत्यमरः, हे उत्सवद इत्यर्थः, हे उमे गौरि ! सुराणां देवानामपि सन्धा सन्धानं सम्यग्ज्ञानमितियावत् यस्मात्तथाभूतम्, यद्वा सुरैः देवैः सन्धा सन्धि: मिलनमितियावत् यस्मात्तथाभृतम्, आगमाहरणे वेदविद्योपाजने मे मम तं प्रसिद्धं समासङ्गं संसकिम् अब रच्च, तथा अवसरे मोहापचयोचितसमये बहुसरणां बहु अनेकधा सरयं प्रसरणं यश्य तथाभूतम्, बहुविषयगामिनमित्यर्थः, यद्वा बहु वारम्वारं सरयं संसारो यस्मादित्यर्थः, तं प्रसिद्ध चित्तमोहं सहसा झटिति हर अपनय। प्राकृतार्थपक्षे तु- मह देसु रसम् धम्मे तमवसम् आसम् गमागमा हरणे हरबहु सरयं तम् चित्तमोहम् अवसरउ मे सहसा॥ इति च्छेद:। "मम देहि रसं धम्में तमोवशाम् आाशा गमागमात हर नः। हरवधु! शरयं खं चित्तमोहम् अपसरतु मे सहसा ।।" इति संस्कृतम् चित्तमोह मित्यत्र मोहशब्दस्य गुणवाचकश्वात "कीवे गुणगाः" इतिप्राकृतसूत्रेण नपुं- सकत्वमितिममंज्ञाः । हे हरवधु गौरि! धम्में पुण्ये कम्मणिममरस प्रीति देहि प्रयच्छ। "शुङ्गारादौ विषे वीय्यें गुणे रागे द्रवे रसः" इत्यमरः, नः अस्मत्सम्बन्धिनी गमो गमनं मरणमितियावत् आगमः आगमन पुनर्जन्मेतियावत् यस्मिहताद्शात् संसारात, तमो- वर्शा तमोगुणयुक्ताम् अज्ञानजनितामिश्यर्थः आशा पार्थिचसुखेच्छ्रां हर अपनय। त्वं मे मम धरणं रक्षयित्री भवसीतिशेषः "शरयं गृहरक्षित्रोः" इत्यमरः,सहसा शीघंचित्तमोहम् अपसरतु दूरीकरोतु। जघनविपुल चछन्दस्तल्लक्षणन्तूक्तमेव। (=६) अन्रेति। सस्कृतमहाराष्ट्रयोः भाषयोरितिशेष:, संस्कृतप्राकृतमाषयोरि- स्यर्थः। श्लेष इृश्यनुषक्जनीयम्। उत्कृष्टं प्राकृतं महाराष्ट्रीतिव्यपदिश्यते। तदाह दण्डी- "महाराष्ट्राश्याँ भाषां प्रकृष्ट प्राकृतं विदुः। सागर: सूक्िरकानां सेतुबन्धादियन्मयम् ।" इति। न तु- "भक्ति बिना वशनोहे वीण्यानें वा मृदङनादानें। करुन्यादानफलातें केवीं पावे मृदङनादानें॥" इथ्यादिमहाराष्ट्रजनसुप्रसिद्धगाथेतिबोध्यम्। भाषासमलक्षणे "माषासु विविधा स्वपि" इस्युक्तत्वात् एकप्रकारकैरेव शब्दैरनेकभाषासु वाक्योपपत्तिस्थले भाषासमः, आषाद्वयमात्रे वाकयोपपत्तिस्थले तु भाषाश्लेष इति स्वमिहितमेव। अत्र तर्कवागीशेन तु "भाषासमे तु भाषाणामैकरूप्यमेव न त्वर्थमेद: हह स्वर्थभेदोऽपीभ्युक्तम्। अत्रेदम्बोध्यम्-संस्कृतप्राकृतमागध्यादिभेदेन षड्विधा भाषा इति तु दर्शितं क्लेष- विभागस्थले। तन्न संस्कृतप्राकृतयोरुदाहरयां अ्न्थकृतैव दश्वितमिदानी काव्यालङ्कार- प्रतिपादितान्युदाहरणानि प्रदर्श्यन्ते यथाक्रमम्। तन्न संस्कृतमागब्यो: यथा- (क) "कुललाहिलावलोले शलिलेशे शालशालिलवशूले। कमलाशवलालिव लेडमाले दिशमन्तकेड विशमे।।"

(क) विलष्टखादुदाहरयानामर्थां लिख्यन्ते- ११० सा०

साहित्यदर्पणः- [दशमपरिच्छेदे-

कुररालिरावरोल सलिलं तश्सारसालिरवशूरम्। कमलासवकािवरं मार्यति शाभ्य तो विषमम्॥" इति मागधीच्छ्राया संस्कृत पैश्चाभ्योथंथा- (ख) "कमनेकतमादानं सुरतनरजतुष्टलं तदासीनम्। अप्पतिमानं खमते सोऽगनिकान नरं जेतुम्॥। कामे कृतामोदानां सवर्णरजतोष्छलदूदासीनाम्।

संस्कृत शुरसेन्योर्थथा- अप्रतिमानं क्षमते स गणिकानां न रक्षयितुम्।।इति पैशाचीचछाया। (ग) "तोदीत दिगगणमदोडकलहं स सदा बलं विदन्तरिदम्। आरदमेहावसर सासदमारं गदापारम्।" कूलानि लालयन्ति पोषयन्त्येवं शीलास्तेषां कुललालिनां सरता लावे छेदने लोलो लम्पट- स्तस्मिस्तथोक्ते, शलन्तीतिशलाः सोदोगा ते सन्ति यस्मिन् देशे स शली खन्नयोधी तं लिशति अल्पीकरोवीति शलिलेशस्तस्मिंस्तथोक्ते, शालः गृद्दैः शालन्ते शोभन्ते ये तॉल्लुनाति छिनत्तीति शालशालिलवः स चासौ शूलं चेति क्लेशोत्पादकत्वात तथाभूते, कमलाया लच्तम्या शवा मृतसदशा दरिद्रा इति यावत् तेषु ललति विलसतीत्येवं शीलं बले यस्य स तस्मिस्तथोके, मलनं माल: तदभावोडमालस्तत्रानिवाय्यें इत्यर्थः (मलधारणे ) अन्तके मृत्यौ सति स वासुदेवे विषये या दिकू पम्थासतां दिशमविशं प्रविष्टोऽस्मि इति 'संस्कृतवाश्यार्थः। मागधस्तु-'कुरराणां पक्षिविशेषाणां या आछि: श्रेणी तद्रावैः रोल: कलकलो यत्र तत्तथाभृतम्, सारसालिरवेण सारस पड्िक्तक्रन्दनविचानेन शूर तड्वियोगिमारासमथम्, कमलानां पभ्मानाम् आसवो मकरन्दुस्तं ये लान्ति गृद्न्तीत्येवंभूता येडलिनो भ्रमरास्तैवंरम, विषमं विरहि- जनदुःख्ावहं तत्सलिलं शाम्यत शमजुषोऽपि माश्यति। शरदि ताडशं सलिलं विलोक्य मुनयोऽपि क्षुभ्यन्तीतिनिष्कषंः।" शरस्कालिक सलिलं विलोकयतः पान्थस्योक्तिरियम्। इह च वर्यादिगतरवेन अष्टविघत्वं श्लेषस्यासमीचीन मितिचण्डीदासपण्डितराघवा नन्दप्रभृनीनां मतम्। तत्तु अष्टविधोदाहरणेषु परस्परं भेदस्योपलम्भादसमीचीनमिति कथनमेवासमीचीन मितिमन्तव्यम्। (ख) कमनेकेति। हे सुरतन निधुवनपुरुष! सुरतातिरिक्तविषये न ते कुशलतेति सम्बोधनाशयः, !खवच्छून्या मतिर्बुंद्धियंस्य तत्सम्बुद्धौ, यत्वया श्राध्यते स पुरुष: कं नरमनेकतमानि आदानानि यस्मात्तत तथोक्तं तत् प्रसिद्धं छलं माया (कर्म) आसीन. माश्रितम्, अप्पतेर्वरुणस्येव मानीडभिमानी यस्य तम्, अगा निश्चला निकाना दीप्ि- यंस्य तम, नरं जेतुम अजतु गच्छृतु अहो न तादृश: पुरुषो यं स जेष्यतीति संस्कृत. वाक्यार्थ:, पौरुषस्तवनाथयमुकिः। पैशाचस्तु-स पुरुषो र्यितुं रवप्रीणनाथ कामे कामबिषये कृत आमादो यासां तासां सुवगरजताभ्यामुच्छलन्त्यो दास्यो यासां ताहः शीर्ना गणिकानाम् अप्रतिमानं न क्षमते न सहते। वेश्यासङ्गेन खिब्रस्य कल्यचि- दुकिरियम्। (ग) तोदीति। 'तुदति परानिति तोदी, देशनं दिगुपदेशसतया सह व्षंत इति सदिक, न गणेन सहायेन मदो यस्य सः, सवित्, सदा सर्वदैव अकलहं परिभूतत्वाश्निवैरम्,

शब्दालङ्कार निरूपणम् ] लक्ष्मोविराजितः । व६्:

(=७) पुनस्त्रिधा सभङ्गोऽथाभङ्गस्तदुभयात्मक:।। १२।। (८८) एतद्मैदत्रयं चोकतमेदाष्टके यथासम्भवं ज्ञैयम्। ततो दश्यते गगनमद: कलहंसशतावलम्बितान्तरितम्। आरतमेथावसरं शामतमारं गतासारम्। इति शूरसेनी कछाया। संस्कृतापअ्रंशयोर्य था- (घ) "धीरागष्छदुमे हतमुद्दर वारिसदासु। अभ्रमदप्प्रसराहरणुविकिरणातेजःसु। धीरा 'गच्छसु' मेघतमो दुर्धरवार्षिकदस्यु। अभ्रमदप्रसराहर एं रविकिरणास्ते यस्य॥। इत्यपत्रंशच्छाया। (८७) ए वर्यादिगतत्वेनाष्टविरधकलेषमुपपाद्य पुनः प्रकारान्तरेय श्रेविध्यमुपपा दयति-पुनरिति। सभङ्ग: शब्द(पद)विश्ठेषयासम्पन्नः, अभङ्ग: शब्द(पद)साहये सति अनेकार्थप्रतिपादनमात्रेण निष्पन्नः, तदुभयात्मकः सभङ्गाभक्गोभयस्वरूप:, अष्टविधो• डयमलङ्कार: पुनस्त्िधा,भवतीत्यर्थः, सभङ्गाभङ्गोभयात्मको हि-वाक्येकचिदशे सभङ्ग क्वचिदंशे चामद्ठ हत्येवं रूपो ज्ेयः। अत्रदम्बोध्यम्-पदवलेष-विभक्तिश्लेष-माषाइलेषा एत्तन्निप्रकार एव सम्भवनिति, एतदतिरिक्तवरांश्लेषाद्यस्तु पञ्ञ केवलामङ्गरूपा एव। अत एव वर्णश्लेषादय: पञ्ञ, पदश्लेष-विभकिश्लेष-भाषाकलेषाश्र प्रत्येकं त्रय इति समुदायेन चतुईंशविधा: श्ेषा भवन्ति।" इति (८८) एतदिति। यथासम्भवमिति । पृथुकात्तस्वरपात्रम्" "महदे सुरसन्धम्मे अतएव दमेहाया उपशमव्यापारस्य अवसरो यस्य तत्, तथा अस्यन्ते चिप्यन्ते इत्यासा बाणास्तान् धन्तीत्यासदा धनुर्धरासतैः सह वर्तत इति सासदम, गदाभिः सारमिति गदासारम्, इदमारमरिसक बलम् अन्तमंध्ये आर ससार"। इति संस्कृतवाक्यार्थः। रथस्थल्य कस्यापि वर्णनमिदम्। सौरसेनस्तु-आरतो विरतो मेघानामवसरो यत्र तत्, शाश्तो निरन्तरं मारो मदनो यत्र तत्, गत आलारो धारासम्पातो यत्र तत्, कलहं. सशतेनावलम्बितमन्तरितं चेति तादशम्। अदो गगनम्', ततो वर्षापगमानन्तर दृश्यते। शरदि आकाशवयांनमिदम्। (घ) धीरेति। गङ्गाव्यसनं दशयन्त्या गौरीसख्या गोरीं प्रत्युक्तिरियम्। हे उमे गौरि! अवेरिव गड्डरिकाया इव किरणं विक्षेपणं निर्वासनं यस्या: तादशी, हता मुदू हर्षो यस्या: सा, अणुकृशा अभ्रे आकाशे माद्यति यः स तथाभूतोऽपां प्रसरो जलप्रसारो यस्था: सा अभ्रमदप्रसरा गङ्गा अहर्दिवसमपि उद्गता घरा पृथिवी पलयापत्निमग्ना यस्मात्तच्च यङ्टारि समुद्रजलञ्ज तदेव सदो गृहं येषां तेषां तेज:सु वड़वानलतेज:स्वित्यर्थः, अगच्छत् अपतत् हरनिर्वासनदुःखिता सती गङ्गात्मानं वड़वानलेऽन्वीचकारेति धीरा सपतन्या: व्यसनेन स्वस्था भव इति संस्कृतवाक्यार्थः। "हे धीराः दुर्धरा वार्षिका दस्यवो यत्र तथाभूत. तन्मेघतम इति गध्छतु अपसरतु, यश्य मेवतमसः ते न अ्रमं ददातीत्यभ्रमदः पसरो येषां तथाविधा रविकिरणा हरणं हर्त्तार: । इत्यपभ्रंश्वाक्यार्थः । गौर्य्याः पुरस्ताद्र- समरवर्णनमिदम्।

६७० साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(८६) यथा वा- (६०) 'यैन ध्वस्तमनोभघेन बलिजित्कायः पुरास्त्रीकृतो यथ्ोद्धत्तभुजङ्गहारवलयो गज्ञां च योऽघारयद्। यस्याहुः शशिमच्छ्रिरोहर इति स्तुत्यं च नामामराः पायात्स स्वयमन्घकक्षयकररतवां सर्वदोमाधव: ।।' इत्यादौ च सभङशलेषमान्रम्, "प्रतिकूलतामू" "किरणा" "सर्व एव सुधाकिरः" "नीतानामाकुलीभावम्' इत्यादौ चामङ्गलेषमात्रम्, "सर्वस्वं हर सरवस्य" इत्यादौ

(८९) एकत्रैव शिष्यानुसन्धानसौकर्य्यार्थ तछितयमुदाहतुमाह-यथा वेति। (९०) येनेति। सुभाषितावल्यां चन्द्रकस्य कवे: हरिहरोभयद्वार वाशीर्वादात्मकपद मिद्म्। तन्न हरिपक्षे अभवेन न विद्यते भवो जन्म यस्य तेन तथोकेन न भवः संसारी पहमात्तेन वा "भवः क्षेमेशसंसारे सत्तारयाँ प्राप्तिजन्मनोः" इति मेदिनी, येन माधवेन, अनः शकट तत्र निछीन: शाकटासुर इति यावत्, ध्वस्तं चरणोट्ठङ्नेन पातितम्, "क्ीवेऽनः शकटोडस्त्री स्यात्" इश्यमर: "अनः कलीबं जले शोके मातृस्पन्दनयोरपि" इति विशवः, पुरा किल बाल्ये श्रीकृष्ण: शकटरूपधारिणं शकटासुरं पादवातेन पातयामासेति- पौरागिकी कथात्रांनुसन्धेया। बलिजित कपटेन विरोचनसुत बलिनामानं दैश्यं जयतीति बलिनित् बलिजयनशीला, स्वस्य कायो देह: पुरा अमृतपरिवेषणववसरे स्त्रीकृतो मोहि- नीमूत्त्यां स्त्रीरूपतां प्रापितः, अमृतार्थ विवद्मानानां देवासुराणाममृतपरिवेषणाय मायया भगवता विष्णुना मोहिनीरूपं छतमिति पौराषिकी वात्ता। यश्च उद्वृ त्त्य हसस्य भुजङ्गस्य कालियस्परूय हन्ता यद्वा उद्धतत्योद्धतत्वमावस्य भुजङ्गश्य भुजङ्ग. रूपधारियः अवासुरल्य हन्ता, अरेरिदम् आरं शत्ुसम्बन्धिवलं सैन्यं याति आक्रमितुं गच्छतीति मरवळय:, यद्ा रवायां शब्दानां (नाम्नां) लयो यन्र स तथोक्त: नामरू. पार्मकजगतो ब्रह्मणि लय इति वेदान्तविद्नुमतम्, यश्च अरगं गोवर्धनपर्वतंगां पृथि- वीञ् अधारयत् धृतवान् श्रीकृष्णवराहरूपतया करेण दंड्ाकुरेण चेश्यर्थ: अमरा देवाश्र यस्य शशिन चन्द्रं मथ्नाति पीडयतीति शशिमत् राहुस्तस्प शिरो हरतितस्मिन्रेवा मृतपरिवेषणे चक्रेण छिनत्तीति शशिमष्छ्रोहर इति स्तुत्यं सतवनीयं ेम् आहुः कथयन्ति स्वयम् आत्मनेव मिजकूटव्यवहारेशैव अन्धकारनां यादवानां सथं निवासं द्वारकारूपं गृहं कृतवान् 'क्षयो गेहे च कल्पान्तेSपचये रुजि' इति हैमः, सवंदा सर्वाभीष्टदाता, स माया लक्ष्या धवः पतिहरिः त्वां पायात् रक्षतु "इन्दिरा लोकमाता मा" "धवः पतिः प्रियो भर्त्ता" इति चामरः हरपने तु-धवस्तो विनाशित मनोभुवः कन्दर्पो घेन तेन तथोकेन, येन हरेण, पुरा त्रिपुरनामकदैश्यवचकाले बलिजितो वामन रूपेया वजिदैत्यविजयिनो विष्णोरपि काय: शरीरम् अस्त्रीकृतो बागरूपतां प्रापितः। उकक च महिम्नः स्तोत्रे पुषपदग्तेन- "रथः क्षोणी यन्ता शतप्रतिरगेन्द्रो धनुरथो रथाङे चन्द्रार्को सथचरणपाणि: शर इति।" इति पुरा किल तारकासुरश्य सुताः तारकासा कमलातो विद्युत्माली चेति त्रयोसुरः

शब्दालद्कार निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः

(६१) अत्र 'येन-' इत्यादौ सभज्गश्लेषः। 'अरन्घक-' इत्यादावभगः। श्रन- योश्चैकत्र संभवात्समञ्गाभज्ञातमको अन्थगौरवमयात्पृथङ्गोदाहतः। (६२) इह केचिदाहु :- 'सभङ्श्लेष एव शब्दश्लेषविषयः। यत्रदात्तादि- स्वरमेदाद्भिन्नप्रयत्नोच्चार्यत्वेन भिन्नयोः शब्दयोर्जतुकाष्ठन्यायैन श्लेषः। अ्रभङ्ग- स्त्वर्थश्लेष एव। यत्र स्वराभेदादभिन्न प्रयत्नोच्चार्यतया शब्दामेदादर्थयोंरेकवृन्तगत- फलद्वयन्यायैन श्लेषः। यो हि यदाश्रितः स तदलंकार एव। अलड्कार्यालङ्कारसभा वस्य लोकवदाश्याश्रयिभावेनोपपत्तिः इति। पितामहाल्लन्घवरा: धलाठया: मयासुरेया निर्मितेषु काञ्ञनं रोप्यं कार्ष्णायसं चेति त्रिवि धेषु पुरेषु यथाक्रमं सपरिवारा: तस्थुः। तांश्चासुरान् शम्भुः शराग्निना ददाह तत्र विष्युः वाणरूपतां प्राप्तवानिति पौरासिकी वार्ताSत्राष्यनुसन्धेया। यश्च उद्वृत्ता उत्कषंण वर्त्तमाना भुजङ्गा वासुक्यादय एव हारा वलयानि च यस्य स तादश:, यक्च गङ्टां भागीरथीम उत्तमाङ्गे अधारयत्, अमरा देवाश्च यस्य शश्षी अस्या. स्तीतिशशिमत् शिर उत्तमाङ्गं यल्य स शशिमच्छिरा: स चासी हरश्चेति शशिमच्छिरो हरः इति हस्थं स्तुत्यं स्तवनीय नाम नामवेयम् आहु:, अन्घकक्षयकरः अन्धकनामकद. त्यस्य चयो नाशस्ततकर्ता स उमाया: पार्वत्या घवः पतिः महेघ्वरः स्वयं स्वंदा सर्वकाले त्वां पायात् मव्याद्। (९१) उच्तन्नंविध्यश्लेषं सङ्गमयितुमाह-पन्रेति। प्रथमादिपदेन "उद्वृत्त' इत्यादोनां परिग्रहः। द्वितीयादिपदेन शशिमच्छिरो हर" इत्यल्य प्ररिभ्रहः। अनयोः समङ्गामङ्गयो: एकत्र एकस्मिन्नुदाहरणे। ननु रूपष्टप्रतिपश्यथ पृथगेव कथ नोदाहत अत आह-ग्रन्थेति। नोदाहत मस्माभिरितिशेषः । यद्यप्यत्र विष्णुपक्षे शशिम्पदस्य राहा. वप्रयुक्तशवम्, तयपदस्य गृहे निहितार्थतं च तथापि न दोष: श्लेषनिर्वाहकरवात् वैचि. त्रयातिशयजननेन प्रतिबन्धकाभावादित्यनुसन्वेयम्। (९२) सम्प्रति समङ्ग एव शब्दश्लेषविषया, अमङ्कसत्वर्थंश्लेष इति स्वीकुर्वताम अलङ्कारसर्वस्वकारादीनां मतंसनूद्य दूषयितुमुत्थापयति-हहेति । अल्मिन् समङ्गाभङ्ग यो: शब्दार्थालङ्कारतामीमांसावसरे इत्यर्थः। केवित अलङ्कारसवंस्वकारादयः। महुरि श्यस्य दूरस्थेनोपपत्तेरितीतिशब्देन सम्बन्धः । यत्र यल्मिन् समङ्गश्लेषे उदात्तादिश्वर- भेदात् उदात्तः "ऊच्चैरुदरात्तः" १।२२९ इति पाणिनीयसूत्रप्तिपादितस्वरूपः स्वर आदियेषां तेषां भेदाव आदिपदात् अनुदाशस्वरितानुनासिकादीनां काकरुमेदानां चोप- सड्ग्रहः। मिननौ विजातीयौ वाझ्याभ्यान्तरप्रयत्नभेदेन भिन्न यौ प्रयत्नौ ताभ्यामुच्चार्य्यो तयोर्भावस्तत्वं तेन तथोक्तेन, एकप्रयत्नोच्चारणे एकविघस्वरस्यव सम्भवाव विजातीय. स्वरस्थले मिन्नप्रयत्ने उच्चारयां नावश्यकमितिभाव: । मिच्चयोर्विजातीययोवित्यर्थ:, अपी- तिशेष:। जतु लाक्षा काष्ठन्व तत् संसक्तं दार तयोर्न्यायेन तुलनया। तथाच जतुर्सयो. गात् पूर्व काष्ठ स्थितम्, पश्चात जतुसंयोगेन जतुकाष्ठयोयंथाइलेषस्तथा भिन्नप्रयत्नो बचार्य्यंतया भिन्नयो। शब्दयो। श्लेष: समङ्ग: स च शब्दविषयाच्छन्दश्लेष हति। अर्थयो: स्वरूपतोमिन्नयोरिव एकत्रोष्पत्तिस्थानतया सोदर्योरिव कविप्रतिभोद्टङ्डनमहि- म्नाडभिन्नतयाSवगम्थमानयोरित्यर्थः। एकस्मिन्वृम्ते प्रसवस्थाने गतं स्थितं यहफलह्यं

देडर साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(६३) तदन्ये न क्षमन्ते। तथाहि-अप ध्वनिगुणीभूतव्यप्रयदोषगुणालङ्वाराणां शब्दार्थगतत्वेन व्यव- स्थितेरन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वेन नियम इति।

तस्य न्यायेन तुलनया। "वृन्तं प्रसवबन्धनम" इत्यमरः, एकस्मिन्वृन्ते यथा फलदूय वर्तते तथा एकस्मिन शब्दे अर्थद्वयमितिशब्दस्य भेदाभावादभङ्ग: श्लेषः। अयञ्ञार्था अरयत्वादर्थालङ्कार इति तदाशयः। नन्वेतादृशव्यवस्थायां कि बीजमिति तदशयति- यो हीति। अलङ्करणमितिकरणसाधनः शब्दः। एवज् अलङ्कार्य्यालङ्करणभावस्य अल-

आधाराधेयभावेन उपपत्ति: शब्दार्थश्लेषयोः निष्पत्तिः। अन्नायमाशय :- लोके मलङ्कार: कटककुण्ड लादियंत्र हस्ताद्यवयवे वत्तते सोचय वोडलङ्कार्य्य:, तद्षवयवस्य तु सोऽलद्ार:, एव योऽलङ्कारो यदाश्रय: स तदलङ्कारः यथा वलयो हस्तस्य कुण्डलं कर्णस्येश्यादि। तदवत केवलशब्दाश्रितः समङ्गश्लेष इति व्यप- दिश्यते, केवलार्थाश्रितः अभग्गलेवस्तु अर्थश्लेष हृत्यभिधीयते। तथा च समङ्गामङ्गो- भयात्मकोदाहरणे "येन वस्तेशत्यादौ ध्वस्तमनोभवेनेश्यादौ शब्द्श्लेषः "अन्धकक्षय• करः"इस्यादौ च अर्थश्लेष इति। (९३) वदिति। तत् उक्तप्रकारं पूर्वेषां मतम् अन्ये काव्यप्रकाशकारादयोडभि युक्ता इत्यर्थ:। न मन्यन्ते न सवोकुवंन्ति। कुतो न मन्यव्ते इत्यत्र हेतुं प्रदरशयति- तथाहीति। अत्र अलङ्कारयाखर। शब्दार्थंगतत्वेन शब्दगतख्वेन शब्दार्थंगतर्वेन शब्दा• र्थो मयगतरवेन चेत्यर्थ: व्यवल्थितेव्यं वस्थाया। अन्वयव्यतिरेक्योरनुविध्ायित्वेन अनुकू. लख्ेन नियमो निर्यायः । तथा च तत्सतवे तत्सत्ता अन्वयः यथा दण्डचक्रादिसख्वे घटो- सपत्तिसत्वमित्यन्वयः, तदभावे तद्भावश्च व्यतिरेक: यथा-दण्डचक्राद्यभावे घटोत्पत्य भावो व्यतिरेक इति। तेन यत्र तत्तण्छब्दसत्त्वे धवन्यादिसत्ता तद्भावे च तदभावः, तत्र ध्वन्यादीनां शब्दगतत्वम्, इतरथा तु अर्थगतत्वम्। अयमन्र काव्यप्रकाशकारा दोनां सिद्धान्त :- शब्दार्थंयोमंध्ये शब्द्ड्ये वा सति ये ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गयदोषगुणाल. द्ाराः सन्ति असति च न सन्ति ते तदधीनस्वरूपतया तदीया इति व्यवस्थाप्यन्ते एतन्मूलकमेव तच्छब्दमनुपादाय तष्छब्दसमानार्थंकशब्दोपादानेडपि सम्भवासम्भ- वाभ्यां शब्दार्थगतत्वव्यवस्थितिः, इति प्रार्चा प्रवादः। एवञ्च यथा ध्वनिगुणीभूतथ्य ङधदुःश्रवत्वादयो दोषा: मोज आदयपरनामानो वामनाघयुक्का गाढ़रवादयो गुखाः अनु- प्रासादयश्चालद्कारा: तत्तच्छब्दे सति सन्ति असति च न सन्ति चेतिशब्दगता इत्युच्यन्ते। तथा च अपुष्टार्थत्वादयो दोषा, ओज आध्यपरनामानो वामनादयुक्ता: प्रौढिप्रभृतयो गुणा: उपमाद्यश्षालङ्कारा: सति तस्मितर्थ सन्ति असति च तस्मनू न सन्ति च तत्तच्ळ व्द. परिवर्तनमपि सहन्त इश्यर्थंगता इति नियम्यन्ते, यथा उभयश्लेषोदाहरणतया निर्णी. तेऽपि "घेनध्वस्त ... " इस्यादौ परादंगत "अन्बका" दिशन्द हव पूर्वाद्धंगतेऽपि "धव- स्तमनोभवेभशयादौ तत्तच्छब्दे सति असति च श्लेषस्य सत्त्वमसत्वमिति शब्दाधीनस्व- रुपस्वाविशेषेण शब्दश्लेष एवेति।

शब्दालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः। ६७३

(६४) न च 'अन्धकक्षय-' इत्यादौ शब्दाभेदः, 'अर्थमेदेन शब्दमैदः' इति दर्शनात्। मर (६५) कि चात्र शब्दस्यैव मुख्यतया वैचित्यबोघोपायश्वेन कविप्रतिभयौट्टङ्क नाच्छन्दालक्कारत्वमेव। (९६) विसदशशब्दद्वयस्य बन्धे चैवंविघस्य वैचित्याभावाद् वैचित्र्यस्यैव चालङ्कारत्वात्। (९४) ननु यथा भवद्विरन्वयध्यतिरेकाम्यां इलेषादीनां शष्दगत्तत्वमथगत. त्वञ्च निर्णीयते, तथा अस्मामिरपि शब्दभेदाभेदाभ्यां तेषां निर्णयिष्यते तथासति नास्मन्मते कापि विप्रतिपत्तिरित्यस्मन्मतपरित्यागे कि बीजमित्यत आह-नचेति। शब्दाभेद इति वक्तव्य इतिशेषः। दर्शनादिति "यावन्त एवमर्थाः रयुः शब्दासतावन्तएव हि" इति मीमांसकाछुत्त मूलकादिश्यथंः। एवज् मीमांसकमतविरोध एव भवन्मतपरि त्यागे बीजमिति भावः । तेन च प्रकृते विष्णुपक्षे यादवार्थकत्वात् शिवपक्षे दैस्यविशे- षार्थकर्वात अर्थभेदेन अन्धवशब्दस्यापि भेदावश्यम्भाविरवेन "अन्घकत्तयकर" इस्या दावप्यकामेनापि भवता शब्दश्लेषखमेवाङ्गीकरणीयमीति समाधानाभिप्रायः । (६६) शाब्दिकमूर्धन्यानाममरसिंहादीनां मते "एकयोक्कयापुष्पवन्तौ दिवाकरनि- शाकरौ" इत्युक्तया "अर्थभेदेऽपि न शब्दभेदः" इत्येव निर्गातं वर्त्तते इति तदनुयायि नामालङ्कारिकाणामपि तन्मतानुसरणस्यैवौचित्येन "अर्थभेदेन शब्दभेद"" इति मीमां- सकमतविरोधेऽप्युपेक्षणीयत्वात् "अन्धकक्षयकरः" इश्यादावर्थश्लेष एव स्वीकरणीय इश्याशयेनाह-किश्चेति। यद्ा न केवलमस्मन्मत एव शब्दालङ्कारखं तन्र किन्तु ये्या- हुः "योयदाश्रितः स तदलङ्कार"इति तन्मतेऽप्यत्र वैचित्रयस्य शब्दनिष्ठत्वाच्छ्ब्दालङ्कार· त्वमित्यत आह-किन्चेति। अन्न अभङ्गश्लेषस्थले "अन्धकत्तयकरः" इश्यादावित्यर्थः। शब्दस्यैव "अन्धक" इस्यादिशब्दमात्रस्यैव न स्वर्थस्य। मुख्यतया प्राधान्येन। वैचित्रयं चमत्कारोSलङ्काराद्यनन्यस्थितिहेतुः तादशशब्दाभावे चित्र्याभावादितिभावः। कवेः प्रतिभया नवनवोन्मेषशालिन्या प्रज्ञया उददड्नात् उल्लेखनात् प्रकाशनादितियावद् शब्दस्यैवेति पूवण सम्बध्धः। शब्दालद्कारत्वमेवेति। "अन्घकक्षय" इस्यादौ 'अन्घक' हत्यादिशब्दजातस्येव चमत्कार: तद्सरवे तदसत्वाद् तस्मात वैचित्र्यस्य शब्दाधीनतया प्रकृते शब्दालङ्कारखमेव न स्वर्थालङ्कारवं "गौणमुख्ययोमुंख्ये कार्य्यंसम्प्रत्ययः" इति न्यायादितिभाव:। (१६) ननु शब्दार्थयोमंध्ये यथा शब्दस्य मुख्यत्वेन कविप्रतिभोटटृद्कनेन च शब्दा लङ्टारत्वमित्युच्यते तथार्थंस्यापि वाच्यत्वेन मुख्यस्वात् कविप्रतिभयैवोद्ठडुनास्त विनगमनाविरहादुक्तस्थले अर्थालङ्कारत्मेव कथ न स्यादित्याह-विसदृशेति। अपि• चेति चार्थः। विसदशमस्मानश्ुतिकम्, विसदशशब्दद्वयस्य बन्घे "यादवध्वंसकरः" "अन्धकत्तयकरः" इत्यादिरूपासमानशब्दद्वयस्य रचनायाम्। एवंविघस्य एतादृशस्य अन्घकक्षय" इस्यादिसदृशशब्दद्ूयबन्धगतल्येतियावत्। ननु वैचित्र्यस्याभाव एवास्तु का क्षतिरित्याह-वैचितयस्यवेति। अलक्कारत्वात् अलह्ारनियामकत्वात्। एवळ्ोक

साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(९७) अर्थमुखप्रेक्षितया चार्थालङ्वारत्वेऽनुप्रासादीनामपि रसादिपरत्वेनार्थमु० ख प्रेक्षितयार्थालङ्कारत्वप्रसङ्ग: । (९८) शब्दस्याभिन्न प्रयत्नोच्चार्यतवेनार्थालङ्कारत्वे 'प्रतिकूळतामुपगते हि विधौ' इत्यादौ शब्दमेदेऽप्यर्थालङ्कारत्वं तवापि प्रसज्यत इत्युभयत्रापि शब्दालङ्कारत्वमेव। (९९) यश्र तु शब्दपरिवर्तनेऽपि न श्लेषत्वखरडना, तत्र- (१००) 'स्तोकेनोन्नतिमायाति स्तोकेनायात्यधोगतिम्। श्रहो सुसदशी वृत्तिस्तुलाकोटे: खलस्य च।।' इत्यादावर्थश्लेषः। (९७) ननु समङस्थले अर्थानुसन्धानापेक्षाभावेन मेलनमात्रेगौव शबदालङ्वाररं भवतु, अभङ्गस्थले तु अर्धानुसन्धानापेक्षत्वेन मर्थालङ्कारश्वमेव युक्तमित्यत आह-अर्थमु. खेति। अन्नापि अपिचेति चार्थः। अर्थस्य मुखं लक्षणाया तदूतू स्वरूपप्रत्यायक चिह्नं तत्प्रेचषितुं शीलमस्यास्तीति तस्य भावस्तत्ता तथा तथोकया किज्जिन्मात्रार्थानुसव्धान सापेक्षत्वेनेत्यर्थः । तथाच अभङ्गस्थलेऽपि न सबंथेवार्थानुसन्धानसापेक्षत्वं किन्तु निर्थकानामप्रयोगात्तावन्मान्रेगौवार्थानुसन्धानसापेक्षखम्, तथापि च शब्दश्लेषणमेव श्हेषप्रयोजकमितिभावः। अर्थालङ्कारत्वे अर्थाकक्ठारत्वस्वीकारे। अनुप्नासादीनां शब्दा. उङ्काराग्रामिविशेष:, आदिपदेन केवलयमकादिशबदालङ्वारपरिग्रहः। रसादिपरखवेन रसाधुर्कर्षोत्पादनाय प्रयुक्तत्वेन। मत्रापिपदेन रसाभासभावादीनां ग्रहणम्। मर्थमुख- प्रेच्षितया तथैव किज्जिन्मान्नार्थानुसन्धानसापेक्षतया। अर्थानुसन्धानाभावे रसांदेरेवा (९८) अथ पुनः सिंहावलोकनन्यायेन "स्वराभेदादभिन्नप्रयत्नोत्तार्य्यंतया शब्दा- थंयोरेकवृन्तगतफलदूय" न्यायेन शलेष इति परमतं दूषयितुमाह-शब्दस्येति। अर्थाल- झारे अर्थालड्गारस्वस्वीकारे। शब्दमेदेऽपीति। प्रतिकूलतामित्यादौ "विधौ" इत्यत्र समासाभावेन स्वराभेदादभिन्नप्रयत्नेनैव शब्दद्योच्चारणादर्थंद्वय प्रतीतिरितिभावः । तवापि मत इति शेष:, यद्यप्यत्र "केचित्" इत्युपक्रम्य तेषां "युष्माकम" इत्येव वक्तुं युक्तम्, तथापि प्रतिवादित्वमुदि्दश्यैकवचनमित्यवचेयम्। इति हेतोः। उभयन्नपि "येन धवस्त" इर्यादौ समङस्थले "अन्यकक्षय" इत्यादावङ्गस्थलेऽपीत्यर्थः। तरमात् "इवराभेदात" इरयादि यदुककं तन्न सम्यगित्याशयः । (९९) नन्वेवं श्लेषस्यार्थालङ्कारत्वोच्छेद: सवंत्र शब्दश्लेषस्येव सम्भत यत्र त्विति। श्लेपत्वस्य खण्डना भङ्गो व्याघात इति यावत्। अत्र वववव्यतीतिश्लेष- स्तस्य भावस्तव्वं श्लेषरवमिति न तु श्लेषयां श्लेषस्तस्य भावस्तर भावाद्ावप्रत्यस्या- नावश्यकत्वाद्। (१००) अर्थश्लेषमुदाहरति-स्तोकेनैति। तुलाकोटिः सुवर्गादिगौरवप्रकर्षाप्रकर्ष- सूचिका लुसिका शिखरशलाका, सलश्र, स्तोकेन अल्पभारदानेन अल्पद्रव्यदानेन च उप्पतिम् ऊर्ध्वगमनम् अहङ्कारज्व आयाति प्राप्नोति। स्तोकेन पुनरल्पभारापगमनेन अक्पद्रव्यनाशेन व अभोगतिम् अधोममनं दर्पभ्रंशं च अधोगतिम् अघःपतनं पादपत- नष्ेस्यन्ये आयाति प्राप्नोति अत एव अहो आक्षर्य्यंमू। तुलाकोटे: डक्तस्वरूपस्य

लक्ष्मीविराजितः ।

(१) अस्य चालक्वारान्तरविविक्तविषयताया पसंभवाद्वि द्यमानेष्व लङ्कारान्तरे- व्वपवादत्वेन तट्टाघकतया तत्प्रतिभोत्पन्तिहेतुश्वमिति कैचिद्। खबस्य दुर्जनस्य प सुसदृशी तुल्या वृत्तिवं्त्तनम् आवरणमितियावद्।

दिरीत्या अल्पादिपदोपादानेऽपि उक्तविध्यर्थसच्चे श्लेषसर्वाल् उक्तविध्यर्थाभावे च श्ेषाभावात् न श्लेषभङ्ट इश्यर्थश्लेष एवेश्यमिप्रायः। अनेदम्बोध्यम्-ग्रण्थकृता हि 'शब्दै: रवभावादेकार्थै: श्लेषोSनेकार्थवाचनम्'इत्यग्रेS- र्थंश्लेषलक्षणमभिचाय "स्वभावादेकाथरिति शब्दश्लेषाटृध्यवच्छेटः" इति विव्ृतम्, तेन स्वभावादनेकायैः शब्दैरनेकार्थप्रतिपादने शह्दश्लेष:, स्वभावाटेकाथंः शब्दरनेका- थंत्रतिपाहने तुअर्थश्लेष:, "अनेकायेः शब्दैर्नेकार्थ प्रतिपादने शब्दश्लेषः एकाथैंः शब्दै- रनेकार्थामिधाने तु अर्थश्लेष" इति परमते, इत्येतदेव ग्रभ्थकत्तरमिप्रेतोऽवगम्यते तेन "केचित" इत्यनेन "तटन्ये न मन्थन्ते" हत्यनेन चीभयोमतं नाभिप्रेतोऽस्येत्यवधेयम्। अतश्च सभङ्गस्थले शब्दश्लेष इति पुर्वमताश्चयणम, अभ्ड्गस्थले त अनेकाथैं: शब्दैश्ने- कार्थप्रतिपादने शब्दश्लेष: एकाथैः कदैरनेकार्थप्रतिपादने तु अर्थश्लेष इति परम्ताश्र. यगाम्। एतेन "तदन्ये न मन्यन्ते" इश्यस्य काव्यप्रकाशकारादयस्तदनुयायिनो वयक्ञ हत्यथ कुर्वाणा: परास्ताः। (१) इदानों इलेषस्यालक्कारान्तरासङ्टीगाविषयाभावात अलङ्कारन्तरस्य चश्लेषा सङ्टीयांविषयसत्वात् सामान्यमलद्वारान्तरमपवादरवेन बाचित्वा श्लेष एवायमळद्कार: अलक्कारान्तरं तु तत्सक्टीयां तदग्राहकमेवेति ये मन्यन्ते तेषां पक्षमुपन्यस्या दूषयितुम् अन्यालङ्वाराभावस्थल एव श्लेषयपदेश इति समर्थयितुमुत्थापयति-अस्येति। श्लेषस्येश्यथः। अलङ्कारान्तरेम्यो विविक्तोऽपरामृष्टो विभिष्नो विषयो यश्य तस्य आवस्तता वस्यास्तथोक्ताया: असम्भवात् यत्र यत्र श्लेषो वत्तते तत्र तन्नाव्यस्यापि कस्याऽप्य. लङ्कारस्य सम्भवादिश्यर्थः । विदयमानेषु स्वस्वविषयविशेषमड्डिम्नाडपरित्याज्येषु। अप वादत्वेन विशेषरुपरवेन तेषा सामान्यरूपाणामलक्काराम्तराणां बाघकतया कारणेन, तेषामलड्ारान्तराणां या प्रतिभा आभानमार्च तस्या उत्पन्ते: हेतुखं जनकस्वम्, केचित् तस्य अलट्ठारान्तरसय प्रतिभाबुद्धिस्थितं ज्ञानमात्रं न तु स्वस्मिन् विश्रान्तिबामतया चमर्कारित्वं सा उत्पत्तिहेतुरस्येति विग्रहमाहुः। अत्रायं सरलार्थं :- "बहव्यापकं सामा- न्यमल्पव्यापको विशेष:" इतिन्यायात् यत्र यत्राग्येषामलक्काराणं सम्भवस्तत्र तत्रैव श्लेषस्य सम्भवः न पुनरन्यालङ्गारविविक्तविषयेण श्लेषोSवतिष्ठत इति सवधैवालक्का- रान्तरविमुक्तविषयासम्भवेन श्लेषस्येवासम्भवाद्, एवंसति स्पश्टमेव श्लेषो विशेष- रूपतया अपवादरूप:, अलक्ठारान्तराणि तु सामान्यरूपतया उत्सगरूपाणि ततक्ष "सामान्यशासत्रतो नूनं विशेषो बलवान् भवेत्" इति न्यायात् इेषस्तावदबङ्कारान्त- राणां बाचकः "येन नाग्राप्ते यो विधिरारम्यते स तस्य बाघ्को भवति" इतिन्याया दपि श्लेषोडलङ्कारान्तराणां बाधक: तेनैकत्र विदयमानानप्यण्यालक्कारानू बाघिस्वा श्लेष एव प्रथमं व्यवहारपर्द लभते किन्त्वन्यान्यालक्काराणां प्रतीति: श्लेषप्रतीतिप्रति पाद्येति। केचिदपसिद्धान्ततयोपेक्षणीयवाड्या वामनादय इत्यथः। १११ सा०

साहित्यदर्पण :- [दशमर्पारच्छेदे-

(२) इत्थमत्र विचार्यते-समासोक्त्यप्रस्तुतप्रशंसादौ द्वितीयार्थंस्यानभिधेय- तया नास्य गन्घोऽपि। (३ ) 'विद्वन्मानसहंस-' इत्यादौ श्लेषगमें रूपकेऽपि मानसशन्दस्य चित्त- सरोरूपोभयार्थस्वेऽपि रूपवेया श्लेषो बाध्यते। सरोरूपस्यैवार्थस्य विश्रान्तिघामतया प्राधान्यात, श्लेषे हर्थद्रयस्यापि समकक्षत्वम्। (१) एकस्वमतोपपत्तये तैयंद्विचारितं तदपि निरसितुमाह-इत्थमिति। अत्र प्रदर्शि तश्लेषविषये स्वमते, इस्थं वचयमायप्रकारम्, विचाय्यते विचार: क्रियते तैरेवेतिशेषः। समासो क्तथप्रस्तुतप्रशंसादाबिति। तन्न पूर्वपक्षिणां मते समासोकियंया- "हपोढरागेय विलोलतारकं तथा गृहीतं शशिना निक्षासुंखम्। यथा समस्वं तिमिर्रांशुकं तया पुरोऽपि रागादूगक्ितं न लक्षितम्।।" अप्रस्तुतप्रशंसा यथा- "एणालंसम्भ्रमेण श्यज गवय ! मर्यं सैरिम ! स्वैरमास्व क्षौमं मा याश्तरक्षो ! विहर गिरिदरी स्वेच्छयवादडभक्न।। पारीन्द्र: पारडश्वा निखिलवनभुदः केवलं मोदतेsसौ

आदिपदेन पर्य्यायोक्ति-आर्थपरिसंख्या-विद्याभासादीनां। परिग्रहः। द्वितीयाथं: प्रकृताप्रकृतस्य वा यथा नायकव्यवहारादेः अनभिधेयतया अभिघया वृत्या अप्रतिपा धतया केवळव्य अनागम्यतयेत्यथं: अभिथाया: प्रकतिबोधनेन विरमादित्याशयः। अस्य श्लेषस्य गन्धो लेशोऽपि न प्राप्तिरेव नास्तीत्यर्थं: अर्थद्वयस्याभिधेयश्व एव श्लेषा. छक्कारस्य नियमादितिभावः। एवज समासो क्या दिव्य अनायोध्यालद्कार विषये इलेषा ल्ारस्य सम्भव एव नेति बोध्यम्। (३) नतु रिजिष्टपरम्परितरूपके अर्थट्वयस्यवामिधेयतया श्लेष आस्तामिर्याह- विद्दिति। समस्तपद्यमिद यथा काव्यप्रकाशे- "विट्वण्मानवहंस ! वैरिकमलासष्टरोचदीसद्यते! हुर्गामागंणनीळलोहित ! समितस्वीकारवैश्वानर !। सत्य प्रीतिविधाषदक्ष ! विजयप्राग्भावभीम ! प्रभो! साम्राज्यं वरवीर ! वत्सरचात वैरिञ्रमथतैः क्रिया॥।" विदुर्षा मनीषियां मानसं चित्तमेव मानसं मानसाखयसरोविशेषस्तश्य हंसो हंस स्वरूप: इति राज: सम्बोधनम्, अम्र रूपकस्थ इलेषवाचकतवे हेतुं दर्शयति-सरोरुप स्पेति। सरोकपस्यैव न तु चित्तरूपस्यापि, अर्थस्य मानसपदार्थस्येत्यर्थः, विभ्रान्तेः प्रतीतिपय्यपसानसश्य घामारपदमिति तस्य भावस्तत्ता तथा तथोचया रुपकप्रेतीति पय्यंवसानाश्पदतयेत्यर्थः । प्राधान्यादिति। प्राधान्ये हेतुमाह-शलेषे हीति। समकक्षत्वं परस्परनिश्पेष्तया प्रधानत्वम्, तथा च विदुर्षा चिस्ते हंसस्य स्चरणासम्भवात् हंसेन सह मानसस्य सम्बन्धोपपततये चित्ते सरोवर्वारोप आवश्यक एव स चारोप एव रुपकं प्रतीतिपय्यंवसानास्पदत्वेन प्रवलक, श्लेषस्त प्राकप्रतीतिविषयरवेनोद्देश्यत्वात् दुवद एवेति रुपकेज इ्लेषो बाध्यते। तथा दर्श्षितदिया चित्तरूपार्थल्य दुर्बलतया ह्योरप्य

लक्ष्मोविराजित:।

(४) 'संनिहितबालान्धकारा भास्वन्मृर्तिश्च' हत्यादौ विरोधाभासेऽपि,विर्ु- द्वार्थस्य प्रतिभातमात्रस्य प्ररोहाभावान्न/श्लेषः। (५) एवं पुनरुक्तवदाभासेऽपि । ( ६ ) तेन 'येन,ध्वस्त-' इत्यादौ प्राकरणिक्योः, 'नीतानाम्-' इत्यादावश्री करिकयोरेकधर्माभिसं बन्धातुव्ययोगितायाम्, थंयो: परस्परनिरपेद्ठतया प्रधानरामाजात् स्वतोऽपि श्लेषप्रवेशो नेति नाव्ापि श्लेष- प्रसकिरितिभाषः। (४) मनुदयोरप्य्थंथो: समकक्षत्व एव श्लेवाम्युपगमे बिलश्टविरोधामालालङ्कारे अर्थट्वयस्येव समकश्तया श्लेष एव जायतामिश्याक्षेपे तम्रापि नश लेषप्रसकिरिति दशयति-सन्निहितेति। सग्रिहितः समीपवर्तती बाल: अन्धकारो यस्या: सा तादशी मास्वतः सूय्यस्य मूर्शिरिति विरोष:। सग्रिहितो दैवेम अवस्थापितो बाल: केशः अन्घकार इव अश्यन्तक्कुष्णवर्ण हवेत्यर्थ: यशयाः सा ताहशी, तथा भारवती लावण्येन दे- दीप्यमाना मूर्ति: शरीरं यस्या। सा ताडनी चेति विरोधपरिहारः। अत्र श्लेषालद्वाराप्रस- किषीजमाह-विरुद्धार्थस्मेति। सूर्य्यसव्षिधौ अन्घकारस्थितिरूपस्येत्यर्थः, प्रतिभातमा- म्रस्य शब्दशक्तिमहिग्ना आपाततो बुद्धापस्थितमात्रत्य प्ररोहाभावात् अयोग्यावेन शब्दानुभवाभावाध न श्लेषः। नहि अन्यकारसव्चिहितसूर्य्य मूर्त्तिनायिका न चाडन्घका रसान्तिध्यं सूर्य्यंबिम्बस्य इति बाघस्यापि उपस्थितिमात्रेण एव विरोधामासालक्कारता श्लेषस्य तु डिलष्टार्थंस्य सम्बन्धे सत्येव अजक्कारतेतिविरोधाभासवत् श्लेषाभालालद्कार- तानम्युपगमेन विरुद्धार्थस्य असम्भवात् प्ररोहाभावेन अनेकारथंस्वैवाभावाल् श्लेषा. लह्ार प्रसक्तिरेव नेविभाव:। (x) अथ तहि पुनर्कवदाभासे विरोधारभासचदसम्भवत्याभावेन चलेष एवास्तामत आह-समिति। थथा विरोधाभासे द्वितीयाधंत्य प्रतिभातमात्रस्य प्ररोहाभावाञ् श्लेषस्तथेश्यर्थः। पुनरक्तवदाभासेऽपि न समभवतीतिशेष: । तथा च "भुजङ्गइुण्डली" इत्यादौ सपरूपाथ्य प्रतिभातमात्रश्य पुनरुकत्वबोचेनेव प्रोहाभावाद प्राग्वदेव श्लेषो नेत्याशयः। एतेन प्रदर्शितेषु समासोकत्य प्रस्तुतप्रशंसारूपकादिषु न श्लेपावेन ध्यवहार इति सन्दमामिप्रायो सेय:। (६) नतु तर्हि केडलद्कारा: श्लेषवाध्या इति जिज्ञासायामाह-तेनेति। समासोक्तय प्रस्तुतप्रशंसादौ श्लेषश्य प्रसङ्गाभावादेव वाध्यत्वासम्भवेनेत्यर्थः। माकरगिकयो: प्रक.

पायादिश्येकरकणक्रियायां कत्त र्वसम्बन्धेन सम्बन्धादित्यर्थः । अप्राकरणिकयो: पद्ममृगविशेष रूपयोरूपमानश्वेनाप्रस्तुतयोर्थंयोरि्यर्थ:, एकधर्मा- मिसम्बन्धात् एको धर्मो गुणक्रियाद्यन्यतमरूपस्तश्यामिसम्बन्घः संयोमस्तरमात्तथो. कात, पूरवंत्र पालनरूपेकक्रियासम्बन्घात् उत्तरन्न पुनराकुकीभावादिरूपगुणसम्बन्बा दिश्यर्थः, तुश्ययोगितायाम्- "पदार्थानां प्रस्तुतानामन्येषां वा बदा भवेद्। एकधर्माभिसम्बन्धः स्यात्तदा तुल्ययोगिता ।।" इतिवक्ष्यमाणेडलद्कारविशेषे "विधमानायामपि" हश्यग्रिमेय सम्बन्धः।

लाहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

( ७) 'ह्वेच्छोपजातविषयोऽपि न याति वक्त देहीति मार्गणशतैश्र ददाति दुःखम्। मोहात्ससुरिक्षिपति जीवनमप्यकाएडे कष्टं प्रसूनविशिखः प्रमुर्पवुद्धि:।।

( ६) 'सकलकलं पुरमेतजातं संप्रति सुधांशुबिम्बमिव'।

(७) स्वच्छोपजातेति। अपराधिस्रमेण दण्डितस्य कश्यचिद्दमंतिराजसेव कस्योक्ति रियम्। स्वेच्छया स्वाभिलाषामात्रानुसारेण उपजाता उपपक्चा विषया उपभोगसाधन द्रव्याणि यश्य स तथोक्तोऽपि प्रभुः देहीति ददस्वेति वचनं न याति न प्राप्नोति एता दकवागू वक्त्ता न भवतीत्यर्थः, यद्वा न याति विषयान्नानुभवतीत्यर्थः गश्यर्थानां ज्ञाना. र्थतवाद्। मार्गणशतैः स्वसेव कद्वारापरथनान्वेषण रूपमार्गपशतैः अर्धात् ईदशपदातिशतैः दुःखं ददाति देहीत्यनुक्तवपि पदातिद्वारा सर्वस्वं हत्वा दुखं ददातीत्यर्थः, अधिकारसर्वा- द्ेहीर्युकत्वापि सर्वस्वं ग्रहीतुं सामथ्यसत्वेऽपि अश्पबुद्धित्वात्तथा न विद्धातीत्यथ:, यद्वा मार्ग णशतैर्यां चकसमू हैर्देही तिव कुमर्थात्तेम्यो दुःखं ददाति। महाबुद्धिस्तु देहीतिवचनं वि. नैव या वकेभ्यो धनं ददातीत्याशयः। मोहात् मपराधञ्रमात् अकाण्डे असमये हठादेवेश्यर्थ: जीवनं प्रजाजनस्येतिशेष: समुत्तिपति विनाशयति अत एव प्रसूनविशिखः अल्पबुद्धि: प्रभु: कामश्र कष्ट जनानामत्यन्तरष्टजनकः । कामपक्षे तु-स्वेच्छया सामिलाषामात्रेगौतर उपजातः समुत्पञ्जः विषयो लक्ष्यं यस्य स तथाभूतः अनायासेन स्वलोकोपरिप्राप्ताधि कारोऽपीश्यर्थ:, अत एव कमपि जनं वक्तुं न याति "त्वं मे लचयो मव" इत्यभिधातु न गच्छति तथा देहीति शरीरीति वक्तं न याति न प्राप्नोति देहाभावेन देहीतिवागूवि षयो न भवतीत्यर्थः, मार्गणशतैः शरसमूहैः दुःखं ददाति सम्भवद्धहुलक्ष्योऽपि कस्मैचिदेव मार्गमशतैः दुःखातिशयं ददातोत्यर्थः लचयेषु विभज्य यदि शरान् क्षिपेत्तदा एकस्य बेघने शरशतासम्भवाहखातिशयो न भवतोत्याशयः। मोहात् मोहम उत्पाद्य अकाण्डे असमये जीवनं कामिजनस्यैतिशेष: समुर्क्षिपति संहरति। अत एव प्रसूनानि पुष्पाण्येव विशिखा बाणा यस्य स तथोक्तः काम इत्यर्थ: कष्ट जनानां कष्टातिशयोत्पादकः । वसन्ततिलकं छन्दः तल्लक्षणत्ञोकं प्रागेव (१५३ पृ० ) (८) इत्यादाविति। प्राकरणिकाप्राकरगिकयोः उपमेयत्वोपमानत्वाभ्यां प्रस्तुताप्रस्तुत- यो: प्रभु-कामयो: एकधर्माभिसम्बन्घात् स्वेच्छोपजातविषयत्वादिरूपैकगुणसम्बन्धाव दीप के "विद्यमानायामपि" इतिवक्ष्यमायस्य लिङ्कव्यत्ययेन विध्यमानेन सम्बन्धः। वक्ष्यति च "प्रस्तुताप्रस्तुतयोर्दीपकन्तु निगधयते" इति। (९) सकलेति। "नक्षत्राधिकृतरवं दधति करा यस्य सर्वत्र" इत्युत्तराज्म। पतत् पुरं सम्प्ति वर्तमानसमये सुर्धाशुबिम्धं चन्द्रमण्डलमिव, कलकलेन सह चत्ततं इति सकलकलं कोलाहलसहितम्, अन्यन्न तु सकला: समग्रा: कला: बोड़शो भागा यत्र ततथोकञ्च जातम।

लक्ष्मोविराजित:। ६७६

(१०) इत्यादौ चोपमायां विद्यमानायामपि श्लेषस्यैतद्विषयपरिहारेणासंभ- वाद् एषां च श्लेषविषयपरिहारेणापि स्थितेरेतद्विषये श्लेषस्य प्राधान्येन चमत्का- रित्वप्रतीतेश्व श्लेषेगव व्यपदेशो भवितुं युक्ता, अ्न्यथा तद्वथपदेशस्य सर्वथाभा- वप्रसक्गाच्चेति। (११) अत्रोच्यते-न तावत्परमार्थतः श्लेषस्यालङ्कारान्तराविविक्तविषयता 'येन ध्वस्त-' इत्यादिना विविक्तविषयत्वात्। (१२) न चात्र तु्ययोगिता, तस्याश्र द्वयोरप्यर्थयोर्वाच्यत्वनियमाभावात्। श्रत्र च माधवोमाघवयोरेकस्य वाच्यत्वनियमे परस्य व्यक्षयत्वं श्यात्। (१०) इत्यादाविति । उपमाधा 'साम्यं वाच्यमवैधर्म्य वाक्यैक्य उपमाठ्ठयोः" इति- वक्ष्यमायलप्षमेऽरह्कारविशेषे। एतेषां तुल्ययोगिताद्यलक्कारायां विषया उदाहरणानि तेषां परिहारेण परितयागेन अलम्भवाल् उदाहरणाभावेन समावेशाप्राप्तेः। अनेन श्लेषस्य विशेषरूपरवेनापवादतं ध्वनितम्। एषां तुल्ययोगिताद्यलङ्काराणाञ् श्लेष- विषय परिहा रेणापि श्लेषोदाहरणपरित्यागेनापि स्थिते: समावेशसम्भवात्। अनेन तुल्य· योगिताधलद्टाराणां सामान्य रूपत्वेनोश्ल्गध्वं सूचितम्। एतेषां तुल्ययोगितादीनां विषये उदाहरणे प्राधान्येन प्राबल्येन एषु श्लेषालड्कारस्येवौचिश्ये हेतुमाह-चमरकारित्वातिश- येति। व्यपदेशः "अयं श्लेषालक्वार" इस्येवममिधानम्। अन्यथा तुल्ययोगित्वादीनां शिलिउत्ववत्तानम्युपग मे तद्व्यपदेशस्य कलेषसंज्ञाया: अनावप्रस ह्ञत् सरवंत्रैव प्राश्मय भावेन श्लेवाङीकारस्य वंयर्थ्यापत्तेरित्यर्थः। नव कर्थ तद्मावप्रसङ्गः "प्रतिकूलता सुपगते हि विवौ" इत्यादिब्जरेव तत्लत्त्वादितिवाष्यम् , तत्रापि विधे: प्रतिकूलतोपगम- नस्य बहुसाधनतावैफकहे तुख्ेन हे।वलङ्कार सरवात् इतिपदं परमतविचार समाप्तिसूच नार्थम अनेन च यदि तुल्ययोगिताद्यदाहरणे श्लेषसत्त्वे श्लेषत्येव प्राधान्यम्, तद्भावे तु तुक्ययोगिता्यमिघयेति तेषां मते निष्कर्ष आयाति। तद्यमत्र परमतसक्कलितोऽर्थ :- समासोक्तयादौ द्वितीयार्थंस्य केवलव्यञ्ञनागम्य त्बात् श्लेव एव न रुपकादौ श्लेष: सक्षपि रपकादेरेव प्राधान्याव् तेन बाध्यते, तुल्य- योगितादौ तु अपवादखेन श्लेष एवेति। (११) पतन्मते दोषं प्रदशयन् स्वसिद्धानतं प्रदशयितुमाह-त्रोच्यत इति। अन्र अस्मिन् "अल्य च" इत्यादिना प्रदर्शिते पूर्वपक्षे, उच्यते तथ्मते दोष: स्वसिद्धान्तश्च प्रतिपाध्ते इतिभाव:। परमार्थतो वस्तुतः । मलङ्कारात्तरेम्योऽविविक्ोऽभिद्चो विषयो यस्य तश्य भावस्तत्ता, अलक्कारान्तरणामपि यदेवोदाहरणं श्लेषस्यापि तदेवोदाहर णमिति नेत्यथः। अलक्वारान्तरविविक्तविषयत्वमुपपादयितुमुत्थापपति-येन व्वस्त इति। इत्यादिना उदाहरणेम, विविकविषयध्वात् मलङ्काराग्तरपृथवककृत विषयश्वाद्। तथा च "येनध्वस्त" इत्यादौ अळङ्कारान्तरा न बर्त्तन्ते श्लेषस्तु वतंत एवेति अलङ्कारान्तरवि- विक्तविषयताया: सम्भवात्-"अस्य चालङ्वारानतरविविक्तविषयताया असम्भवात्" इतियत्प्रतिपादितं तदापातरमणीयमित्याशयः। (१२) नजु "येन ध्वस्त" इत्यादौ प्रकरयिकाप्राकरणिकयोर्माधवोमानवयो:

साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(१३) किश्च-तुल्ययोगितायामप्येकस्यैव धर्मस्यानेकघर्मिसंबन्धितया प्र- तीति।। इह तवनेकेषां धर्मिणां पृथक्पृथग्धर्मसंबन्घतया। (१४) 'सकलकलम्-' इत्यादौ च नोपमाप्रतिमोत्प्तिहेतुः श्लेषः । पूर्णोप. माया निर्विषयत्वापतेः 'कमलमिव मुखं मनोज्ञमेतत्' इत्याद्यस्ति पूर्णोपमाया विषय इति चेत्? न-यदि 'सकल-' इत्यादौ शब्द्श्लवतया नोपमा तत्किमपरादं 'मनो- ज्ञम्' इत्यादावर्थश्लेषेय।

मिह तस्य विविक्तविषयर्व मित्यत आह-नचेति। तस्यास्तुल्ययोगितायाः सम्बन्धे। इदव्ोपलक्षयं तेन दीपकस्यापि सङग्रहः। वाच्यत्वनियमाभावादिति। एक्य वाच्यत्त्रनियमात् अव्यश्य चावाच्यत्वनियमा- दिश्यर्थ:, "येन ध्वस्त" इश्यादौ तु अर्थदव्यस्यापि वाच्यत्वादेव न तुल्ययोगितेत्याशयः। ननु येनेत्यादौ कर्थ न अर्थद्वयस्यापि वाष्यश्वं पर्य्यायेगोभयत्राप्यभिभासम्मवादत आह-अत्र हीति। एकस्य माधवोमाघवान्यतरपदार्थत्येत्यर्थः। व्यङ्गत्वं स्यादिति। एवञ्ञ् सति कलेष एव न स्यात, श्लेषे हि-अर्थह्वयस्यावि वाण्यत्वनियमादितिभावः। (१३) नद्डु माघवोमाघयो: द्वयोरपि तुल्यविभक्तिविषयख्वेन प्राकरणिकरवमेवेत्यतो द्योर्वाच्यत्वेनापि तुल्ययोगितेव भवतु तन्नार्थद्वयस्थापि वाच्यत्वनियमाभावे प्रमाण. भावादत आह-किन्चेति। एकस्येव न त्वनेकेषाम्, धमस्य गुणक्रियान्यतररूपस्य। अनेकधमंसम्बद्धतारया अनेकाश्रयसंयुक्ततया। इह तु "येन ध्वस्त" इत्यादौ तु। अनेके- षामित्र बहुवचनममिवहितम्, माधवोमाधवयोरित्यर्थः। पृथग पृथग् घमेंः श्लिष्टैक- शब्दस्य पृथगयः अनोमनोभवादिरूपः सम्बद्धतयेत्यस्य प्रतीतिरितिपूर्वेग सम्बन्धः। एवञ "येन ध्वस्त" इत्यादौ नीतानामित्यादौ च यन्तुश्ययोगिताप्रदशनं प्रा फृत तत्परकीयमतप्रदर्शनं कृतमिति परमार्थतस्तु तद्द्वये श्लेष एव तृल्ययोगितारहित इत्यव- गन्तथ्यम्। यदि च अनेकेषामित्यत्र बहुवचनं नाविवक्षितं तदा अनेकेषां धर्मिर्णा पृथक् पृथकू धर्मसम्बद्धश्चेत्थम्-बालकश्रीकृष्णरूपधर्मियः शकटत्वरूपधर्म्मेण योगाश्रित- शिवरूपधर्म्मिण: ध्वस्तमनोभवत्वरूपधर्म्मेण विष्णुरूपधर्म्मिणश्र मोहिनीस्त्रीकरगरुप- धर्म्मेण त्रिपुरविजयशिवरूपध्म्मियाः अस्त्रीकरणरूपधर्म्मेण, इत्यादिरूपेण अनेके्षा धर्म्मिणां पृथक पृथक धर्मसम्बद्तया प्रतीतेः "येन ध्वस्त" इश्यादों न कथक्वारमपि तुल्ययोगिता, किन्तु श्लेषमात्रमेवेत्याशयं मम्मंज्ञा: प्रतिपाद्यन्ति एवं "स्वेच्छोपजा तविषयोऽपि" इत्यादावपि स्वेच्छ्ोपजातविषयत्वाद्यनेकेषां धर्म्मियां भिन्न-मिश्र धम्म संयुक्ततया प्रतीतेनंदीपकरम, किन्तु श्लेषमात्रमेवेत्यपि व्यजित भवतीति वेदितग्यम्। । (१४) तथा "सकलकल" मित्यादौ चोपमानस्य विद्यमानावेऽपि !अपवादस्वेन श्लेपस्यैव प्राधान्येन व्यप्रदेशो भवितुं युक्त हत्युक्त तत्रोपमैवालद्कारो न श्लेष इश्युपपा दयितुमुस्थाश्यति-सकलकलमिति। उपमा प्रतिभा उपमाज्ञानं लेव उत्पत्तिहेतुर्ज्ञानो- सपस्तिहेतुरयंश्य स श्लेपस्ताद्शो न उपमाज्ञानज्ञाण्य: श्लेषो नेत्वर्थंः। उपमाश्लेषज्ञापि- कैव। अत्र श्लेष एव तवलङ्कार इति नेतिभावः एतेन रिकिष्टघर्मसाधर्म्या उपमा एवा. लक्षार इतिप्रतिपाहितं भवति। तत्रोपरमा बाधित्वा श्लेषर्यैवालद्धारत्वेऽनिट्टोत्पच्ति

शब्दालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:।

(१५) 'ह्फुट मर्थालक्कारावैतावुपमासमुचचयौ, किन्तु। आभित्य शब्दमात्रं सामान्यमिहापि संभवतः।।' (१६) इति रुद्र टोक्त दिशा गुगा क्रियासाम्यवच्छब्दसाभ्यस्याप्युपमाप्रयोजकरवात्। (१७) ननु गुया क्रियासा्यस्यैवोपमाप्रयोजकता युक्ता, तत्र साध्म्यंस्य वास्त. वत्वात्। शब्दसाम्यस्य तुन तथा, तत्र साध्भ्यत्यावास्तवत्वात्। ततश्र पूर्योंपमाया अन्यथानुपपत्या गुशक्रियासाम्यश्यैवार्थश्लेषविषयतया परित्यागे पूर्णोपमाविषयता युक्ता, न तु 'सकल-' इश्यादौ शब्दसाम्यश्यवेति चेत्! न-'ाधम्यमुपमा' हत्ये-

दशयति-पूर्णोंपमाया इति। निर्विषयस्वापप्तेरिति। उपमानोपमेयसाधारणघमेंवादिचतु- णांमू उपादाने हि पूर्णोपमा भवति। अन्नाऽप्युपमेयं पुरम, उपमानं चन्द्रबिश्बम्, सकलकक रूपमुमयान्वितार्थंकत्वेन साध्यंम्. इवशब्दोडव्यस्तीति पूर्णोपमा, तद्दाध- विश्वाडत श्लेषस्यैवालङ्कारावे श्लेषं विना पुर्योपमाया असम्भवात् पूर्णोपमाङ्गीकारचैथ थर्यापत्तेरित्यर्थः। ननु श्लेपरहितगुणसाधर्स्योपमैव पूर्योपमा, तद्टान् विषय एव पूर्णो पमाया त्रिषय: स्थादित्याशङ्कते-कमलमिवेति। अस्तीति। अत्न शङ्गितुरयमाशय :- उप माद्यससड्कीणंस्य श्लेषस्यासम्भवात् उपमादीनाज् श्लेषं विनापि सम्भवात् सामान्य- विशेषभ्यायेन श्लेषसयैवोपमादिबाघकश्वमिति। अन्रोदाहरणेडथंश्लेष एवालङ्कार: मनो. जस्वस्योपमानोपमेययो: कमलमुखयोभेंदेन भिन्नतया श्लिष्टस्वात्, यत्र तु न साधा रणधर्मोपादानं तत्र श्लेषाभावादुपमैवालङ्कार इति।

देव ! स्वमेव पातालमाशानां एवं निबन्धनम्। खवं चामरमर्द्भूमिरेको लोकत्रयात्मक:॥। इति का्यप्रकाशोदाहरणादेग्रंहणं बोध्यम्। उपमाद्यलङ्कारे प्रतिबन्धकमाह-यदी- ति। श्लेषो द्विविधः शब्दश्लेपोडर्थश्लेषश्न। यदि सकलकलमिश्यत्रोपमां बाधित्वा श्लेष एवालङ्कारस्तदा कमलमिव मुखमित्यादावप्युप्माँ बाघित्वा अर्थश्लेषालक्कार: प्राप्रोति तत् किमपराद्मिति। शब्दशलेषेणोपमा बाधित: स्यात् अधश्लेषेण तु न, यतः-मनोज्ञ १्वादि धर्माना मुभयत्रान्वय रूपश्लिष्टख्वात, तस्मात्पूर्णोपमया निर्विषयत्वमेवेतिभावः। (१५) इवशबदसद्दावादुपमाया एव तम्रानुभविकरपे तु सकलकलमित्यादावपि शब्दसाध्र्यर्यांदनुभूयमानोपमैवेत्याश्चयेनात् स्वमते वृद्धसंवादं रुद्रटोक्तमपि प्रमाणयति- स्फुटमर्थेति। एतौ उपमासमुचचयौ स्फुट निश्चितम् अर्थालङ्कारौ अथप्रयोज्यतया अर्थाल- क्करतवेन सवैरपि निश्चितमवमस्यमावनापीत्यर्थः । किन्तु तथापि सामान्यमुभयगतसा धारणधमंबोधकम्, शब्दमात्रं केवलं शब्दमाश्चित्य इह शब्दालङ्कारमध्येऽपि सम्भ- वतः प्रसजतः, (१६) इतीति। रुद्रट: काव्याछङ्कारकर्त्ता तेनोक्ाऽसौ डिकू मार्गदर्शन तथा रूद्र- टोकतप्रकारेणेश्यर्थः । गुणक्रियासाम्यवत् गुणक्रिययो: साम्यस्येव, शब्दसाम्यस्यापि केव लशबदरू पसा धार याघमंसमा न ताया अपि, उपमाप्रयोजकर्वाव उपमासाधकरवेना ड्रीकारात। "कमलमिध" इत्यादाविव "सकलकछम्" इत्यादावपि पूर्णोपमैव न तूप- माप्रतिमोत्पत्तिहेतु: श्लेष इतिशेष:। (१७) पूर्वपक्ती पुनः शङ्कते-नन्विति। गुणक्रियासाम्यस्यैव न तु शब्दुसाम्यस्ये

साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(१८) यदि च शब्दसाम्ये साधर्म्यमवास्तवत्वान्नोपमाप्रयोजकम्, तदा कथ 'विद्वन्मानस-' इत्यादावाधारभते चित्तादौ सरोवराद्यारोणे राजादेहैसाय्यारोप प्रयोजकः । श्यर्थ:, उपमाप्रयोजकता उपमानिर्वाहकता, युक्का सङ्गता, तत्र हेतुमाह-तत्रेति। गुण क्रियासाम्य प्रयुक्तोपमायाम्, वास्तवस्वात् उपमानोपमेयरूपवर्तुनः समवेततवास्। एवञ् साधम्यं नाम "तद्िष्ने सति तद्रतभुयोधमंदश्वम्" "कमलमिव मुखँ मनोज्ञम्" इत्यादौ कमळवृत्तिसौन्दर्य्यात्मकधमवश्वरूपं मुखे वास्तवमेव सन्तिष्ठते इस्यमिप्राथः। न तथा नोपमा प्रयोजकता युकतेतिशेष: । तत्र शन्दसाभ्य प्रयुक्कोपमायाम्, साधर्म्यस्य शब्दरूपसामान्यस्य घमस्य अवास्तवतवात् उपभानोपमेयरूपवस्तुनोरसमवेतख्वा ् । तथाहि "सकषकक्षम्" इस्यादौ तात्पर्य्यविषयीभूतमुक्तप्रकारं किमपि चन्द्रबिम्बसा धर्म्य नगरे नास्त्येवेत्यभिप्रायः। ततश्च गुयाक्रियासाम्यमात्रस्योपमाप्रयोजकतेतिस्वीकारत् शब्दसाम्यस्योपमा प्रयो रुपपत्तेश्सम्भवात् शब्दसाम्ये सादृश्यस्यावास्तवत्वान् शब्दसाभ्ये उपमा पूरोतिहेतो- रितिभावः। एतेन पूर्णोपमाया अर्थशलेषापत्रादकत्वमुक्तम्। गुणक्रियासाम्यस्येव न तु शब्द साम्यस्य, पूर्णोंपमाविषयता युक्तेश्य ग्रिमेण सम्बन्धः। अर्थक्लेषस्य स्वविषयताया: परिश्यागे सतीत्यर्थः। तथाच सामान्यश्य विशेषातिपरकत्वनियमेन "कमळमिव मुखं मनोज्ञम्" इत्यादिकं स्वयोग्यमपि विषयं परिश्यज्य सामाभ्यरूपे अर्थश्लेषे "प्रवत्तंयन् क्रिया: साध्वीः" इत्यादौ वक्ष्यमाणोदाहरणे पूर्णोपमाया विषयाभावे विद्यमाने सति विशेषरुपा पूर्णोपमा "कमलमिव" इस्यादौ सक्जायते इत्यर्थः। शब्दसाम्यस्यैवैति। पूर्णो. पमाविषयतायुक्तेति पूर्वेण सम्बन्धः । अविशिष्टस्य वास्तत्वरूपविशेषरहितस्य उपमा० लक्षवास्य काव्यप्रकाशादकस्य। तथा च येन केनापि सम्बन्धेनोपमानोपमेयवृत्तिधम उपमा न तु समवायसम्बन्घेनेतिनियमः । एवं सति शब्दस्योपस्थाप्यरवसम्बन्घेनोपमा नोपमेयधृत्तित्वेनोपमाप्रयोजकर्वं निर्विवादमित्याशयः। शब्दसाम्यस्य व्यावृत्तेरसमभवा. दितिप्रमाणाभावेन "सकलकलम्" इत्यादिकं शब्दसाम्योदाहरयां परिहृत्य अन्यत्र नियमनासम्भवादित्यथः। (१८) ननु उक्तनियमे शब्दसाम्यस्य अवास्तत्वमेव प्रमाणमत आह-यदि चेति। "विदन्मानसहंस' इत्यादाविति। उपमानोपमेपयोरमेदप्रतिपत्तिरूपस्य साधम्यंस्य अवा. सतवर्वेऽपीतिशेषः। आधारभूते उपमेयरबेन विषयरपे। चित्रादौ मानसपदवाच्यादौ अन्र सरोवरपदं सरोवरत्वपरम। राजादेः राजपदवाच्याहेः। एवं हंसपदमपि हंसत्वपरम्। तत्तदारोपरूप: श्किष्टपरम्परितरूपकालङ्कारोऽन्र कथमित्याशङ्कार्थः। एवज शब्दसाम्ये साधर्न्य स्यावाहतवादू यथा "सकलकलम्" इश्यादौ नोपमाप्रयोजकम्, तथा श्लिष्टपर उपरितरूपकमपि "विद्वन्मानसहंस" इत्यादौ न स्यात् साधम्यंवरवेन उपमानोपमेययो रभेदज्ञानस्यैव रूपकालङ्कारत्वात् तत्साधम्यंस्य च "विद्वन्मानसहंस" इत्यादावपि अर्वा्तिवर्वेन तुल्यन्यायादिश्यभिप्रायः।

शब्दालङ्कार निरूपणम् ] लक्ष्मी विराजित:। ८५३

(१६) किश्-यदि वास्तवसाम्य एवोपमाज्ीकार्या, तदा कर्थं त्वयापि 'सकल कलम्-' इत्यादौ बाध्यम्तोपमाङ्गीक्रियते? (२०) विश्व-अपत्र श्लेषश्यव साम्यनिर्वाहकता, न तु साम्यस्य श्लेषनि र्वाहकता, श्लेषबन्धतः प्रथमं साम्यस्यासंभवात, इत्युपमाया एवाच्चिर्वेन व्यप- देशो ज्यायान् 'प्रधानेन हि व्यपदेशा भवन्ति' इति न्यायात्। (२१) ननु शब्दालङ्कारविषयेऽज्ञाज्ञिभावसङ्करो नाङ्गीक्रियते तत्कथमत्र श्लेषो- पमयोरजाङ्टिभावः सक्कर इति चेत्१ न-अर्थानुसंधानविरहिययनुप्सादावेव तथा- नङ्गीकारात्। (१९) ननु श्लिष्टपदनिबन्धनपरम्परितरूपकाव्यथानुपपत्या तन्रावास्तवसाम्यस्य प्रयोजकश्वं कलपनीयम, न तूपमायामित्याशङ्कायामाह-किन्चेति। वाहतवसाम्य एव गुणक्रियासाम्यरूपे वाहतवे सादृश्ये एव न तु शब्दसाम्यरूपेडवास्तवे सादृश्ये इत्यथः अक्कीकाययाँ स्वीकाय्यंत्वेनाभिमता स्वयेतिशेषः । बाध्यभूता शब्दक्लेषेण बाधनीयरूपा। उपमाया असम्भवे उपमाया बाध्यतावादिनस्तव स्ववचनविरोध इत्यर्थः तथा च "सकलकलम्" इश्यादौ साधम्यसय अवास्तवरवेन उपमाप्रयोजकरवाभावात्तस्या: प्राध्ति- रेव नास्ति, तथापि कथं वादिना स्वया शब्दश्लेषेण उपमाया बाध्यत्वादित्याशयेन 'श्लेषेणैव व्यपदेशो भवितं युक्त' इत्युक्तमितिभावः। (२०) 'श्लेषस्यालड्कारान्तर प्रतिभोष्पत्तिहेदेतुर्वेन तेनैव व्यपदेश' इति यदुक तद्दूष यितुम् अश्रोपमाया: श्लेषप्रतिभोष्पत्तिहेतुरवेनाङित्वं श्लेषस्य तदङरव मितियुक्तयन्तरे- गाडपि द्ृढ़यितुमाह-किन्चेति। श्लेषस्यैव श्लिष्टपदस्यैवेत्यर्थः। साम्यनिर्वाहकता उपमाघटकलाम्यनिर्वाहकता। श्लेषबन्धतः प्रथमं "सकलकलम्" इश्यनेकार्थकशब्दयो- जनाया: पूर्वम। एवज्ञ मन्यथासिद्धिशुन्यत्वे सति नियतपूर्ववृत्तित्वस्य कारगस्वाम्युप गमेन साम्यनिर्वाहं प्रति शलेषल्येव कारणश्वमित्याशयः। उपमाया: पूर्णोपमायाए व अद्वित्वेन साध्यतया उद्देश्यस्वात मुख्यखेन व्यपदेशः अन्र पूर्णोपमालक्कार इत्येवं नामनिदूदश: ज्यायान् श्रेयान युक्त इत्यथः। तथा च श्लेषस्य प्रथमोपस्थिता्वेऽपि साधनश्वेन गौपतया तेन व्यपदेशो नोचित इतिभावा। अत्रैतावर्सन्दर्भविचारनिष्कर्षस्तु वामनादिमते "सकलकलम्" इत्यादौ अत्र इलेषोडलक्कार:, अत्र श्लेषोपमालद्टार: इत्येव- वयपदेश:, काव्यप्रकाशकृद्ग्रन्थकृतोमते तु "अत्र पूर्णोपमालङ्वारः" इश्येव व्यपदेश इति व्यपदेशभेद एव समायाति। (२१) श्लेषोपमयोरङ्काद्िभावसङ्करेऽनुपरपत्त दशयितुं शङ्कते-नन्विति। मङ्राद्गि भावश्र निर्वाहकनिर्वाहयभावः। तश्ष्य सङ्करः "अविश्रानितियुषामात्मन्यङ्गाङ्गिश्वे तु

"सकळकलम" इत्यादौ। अर्थांतुसन्धानविरहिणि अर्थावधारणापेच्शून्ये शब्दावृत्तिमात्र- सापेक्षे इस्यर्थ: अर्थालक्कारैः शून्ये इति यावत्। अनुप्रासादावेव न तु रेषादौ। अनुप्रा. सादावित्यत्रादिपदेन यमकभाषासमयो: परिग्रहः। तथानङ्गीकारात् अक्गाद्गिभावसङ्करा- नम्युपगमात्। अर्थाननुसन्धानात् शब्दालङ्गारेष्वनुप्रासादीनां परस्परसापेक्षत्वेनाङ्गा- द्विभावसङ्करो भवता नाङ्गीक्रियते। श्लेषोपमयोस्तु अर्थानुसन्धानात् सापेक्षखेन परस्प- ११२ सा०

साहित्यद्पप :- [दशमपरिच्छेदे-

(२२) एवं दीपकादावपि श्ञेयम्। (२३) 'सत्पक्षा मधुरगिरः प्रसाधिताशा मदोद्धतारम्भाः । निपतन्ति घार्तराष्ट्रा: कालवशान्मेदिनीपृष्ठ ॥' (२४) अत्र शरद्वर्ानया प्रकरयोन घार्तराष्ट्रादिशन्दानों हंसादर्थाभिधानै नियमनाद्दुर्योधनादिरूपोऽर्थः शब्दशक्तिमूलो वस्तुध्वनिः । रापेक्षासम्भवाब्चिर्वाह्यनिर्वाहकभावस्यावश्यंभावाच्च कथ वान स्वीक्रियते इतिभावश (२२) एवमिति। एवमुक्तप्रकारेय उपमाभिधायकन्यायो दीपकादावपि। आदिपदेन तुल्ययोगितादोनां परिग्हः। तथाच यथा "सकलकलम" इस्यादौ शन्दश्टेषस्य विद्य- मानश्वेऽपि मुख्यत्वात पूर्णोपमाया अड्गिश्वम् अस्य चाङ्गरवेन व्यपदेशः "प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्ति" इतिन्यायात, तथा "स्वेच्छोपजातविषयोऽपि" इस्यादौ शब्दश्लेषस्य विद्यमानरवेऽपि मुख्यत्वात् दीपकस्यैवाङ्गिस्वम अस्य चाङ्गश्वेन व्यपदेश: तुल्यन्यायाद। एवं "स्तोकेनोच्रतिमायाति" इश्यादो च अर्थश्लेषस्य विद्यमानर्वेऽपि मुख्यत्वात् तुल्य योगिताया अङ्गिरवेन अश्य चाङ्गतवेन व्यपदेश इति सरलार्थः। (२३) इत्थं सकलकलमित्यत्रोपमैव न श्लेष इति साघिते "सत्पता;" इश्यादा केचिदुपमाध्वनिं केचित्च श्लेषमङ्गीकुर्वन्ति तम्मतद्वयमपि दूषयितुमाह-"सत्पक्षा" इति। वेगीसंहारनाटकप्रस्तावनायां सूत्रधारश्योकतिरियम्। सन्त उत्तमा: पक्षा: पत्राणि येषां ते तथोका;, मधुरा मनोहरा गिरः शब्दा येषां ते ताहशा;, प्रसाधिता अलत्कृता आशा दिशो यैसते, तथा- मदेन शरत्कालकृतचित्तविशेषेया उद्धता उस्कटा आरम्भा विहारादिग्यापाश: येषां ते तादशाश् घातराष्ट्रा: कृष्णवर्गचञ्चूचरया हंसविशेषा: 'वार्त्तराष्ट्रा: सिततरै' िस्यमरः कालवशात् कालः सूत्रधारानुज्ञातसङ्गीतानुरागितया शर- रसमयस्तस्य वश इच्छा तरमात् कालेच्ड्रामनुरुव्येत्यर्थ:, दयबूलोपपञ्चमीयम्, मेदिन्या मानससरोवरसम्बन्धिण्या: पृथिध्या: पृष्ठे निपतन्ति "जलधरसमये मानसं यान्ति हंसा:" इतिकविस मयात् जलघरसमय प्राप्तमानससरोवरादागत्य पृथिष्यां सज्जरन्तीत्यथः। अत्र छतराष्ट्रपुन्नाणाममबबले वक्तुस्तात्पय्यम्। तेन द्वितीयार्थस्त-सन्तो विद्यमाना: पक्षा भीष्मद्रोणादय: सहाया येषां ते मधुरगिर: कान्तवाचा, प्रसाबिताशा वशीकृतसरवं- दिशः यद्वा प्रकृष्ट साधिता आशा: स्वेष्छ्ाविषया यैस्ते,, प्रसाधिता छृता आशा जयेच्छ्ा यैस्ते इति वा, मदेन अहङ्वारेण उद्धता विकटा आरम्भा युद्धाद्याडम्बरा येर्षाँ ते तथोक्ा:, घृतराट्टस्य राज्ञोऽपस्यानि पुमांस इति घातराट्ट्रा दुर्य्योधनादय: कालवशात् मृत्युकाछ वशात् मेदिनीपृष्ठे पृथिव्यां निपतन्ति अवसुठन्ति। अन्र केचित "हिममुक्तचन्द्ररुचिरः" इत्यत्रोपमाध्वनिरिव घार्ततराष्ट्राः एतराष्ट्र पुत्रा इव घातराष्ट्रा हंसा निपतन्तीन्युपमाध्वनिरित्याहुः। केचिच्च "नीतानामाकुछी भावम" हत्यत्र प्रकृतिश्लेष इव द्वितीयाथस्यापि प्रकृतप्रबन्धाभिधेयतवेन प्रतिपादनात्प्र- कृतिश्लेष एवेश्याहुः। (२४) तत्र स्वाभिप्रायं दर्शयति-प्रन्रेति। शरद्वर्णनया श्रद्वर्णनारूपेण, अभेदे तृतीया। वा्त्तराष्ट्रादिशब्दानामिति। अत्र सत्पक्तादिशब्दानामितिव कब्येडप्येतटूचनमेत- स्प्राधान्यं दर्शयितुम्। अत्रादिपदेन पच्यादिपदानां परिग्रहः। हंसाद्यर्थानामभिधानम.

लक्ष्मीविराजित:।

(२५) हह च प्रकृतप्रबन्धाभिघेयस्य द्वितीयार्थस्य सूच्यतयैव विवत्ितत्वादु पमानोपमेयभावो न विवक्षित इति नोपमाध्वनिन,वा श्लेष इति सर्वमवदातम्। (२६) (क) पद्माद्याकारहेतुत्वे वर्णानां चित्रमुच्यते।

मिधया प्रतिपादनं तत्र। तथाहयुक्तम् "सूत्रधार :- (सवैजक्ष्यस्मितम्) मारिष ! शरत्समयवणांनाशंसया हंपा धार्तराष्ट्रा व्यपदिश्यन्ते, तत्किम् शान्तं पापम्. "इति। अन्नाप्यादिपदेन पत्राध्यर्थानां परिग्रहः। नियमनात् "संयोगो विप्रयोगक्ष" इत्याद्युक्त दिशा नियन्त्रणात। शब्दानामनेकार्थानां सतपक्षादिपदानमनेकार्थापस्थापनसामथ्यरू पाडभिधेति सैव मूलं यस्य सः तथोकत: अभिधामेवाश्ित्य व्यञ्ञनायाः प्रवृत्तेः। वस्तुध्व निरिति।'पन्थिम ण एस्थ सत्थरमस्थि" इत्यादिचतुर्थपरिच्छेदोदाहतवत् वस्तुनः "दुर्य्यो. धनादयो त्रियन्ते" इश्यर्थस्य ध्वनिरितिभावः। (२६) प्रदर्शितमतह्ूयं दूषयति-हह चेति। किञ्चेति चार्थः। इह "सत्पक्षा मधुरगिर" इश्यत्र। प्रकृतः "शान्तं पापम्" "प्रतिहतममङ्गजम्" इत्यादिपारिपश्वका- धुक्तरीत्या दुर्य्योधनादिपतनमभिधातुं प्रस्तुतोऽसौ प्रबन्धः "सत्पत्षा ... '' इत्यादिग्रन्थ इति तस्याभिधेयसतद्वाराऽभिधया वाच्यस्तत्य तथोकस्य। द्वितीयार्थस्य दुय्याघनादि- पतनरूपस्य, सूच्यतयेव चमरकारातिशयार्थमवश्य्पङ्गयतयैव, नतु हंसापमानरवेने श्येवकाराथः। तदेबोपपादयति-उपमेय इति। न विवकित इति। सर्वत्रंव आवश्यकभा वेनोपमेयं प्रतिपादयता कविना उपमेयस्य केवल दढरवसुपपादयितुमनावश्यकमाबेनैव उपमान प्रदृश्यते। अत्र तु चमरकारातिशयप्रतिपादनाय द्वितीयार्थश्य दुर्य्योधनाडिप तनरूपस्य अवश्यम्भावेनेव सूचयितुमिष्टत्वादुपमानतवं न विवक्षितम्, तद्विवच्तया च द्योरप्युपमानोपमेयभाव एव न विवक्षित इत्याशयः। न वा श्लेष इति। प्रकरणनिय- मेन उभयार्थस्य वाच्यतवाभावादितिभावः। सर्वमवदातमिति। अखिल निर्धोषमित्यथः । एवक् प्रकरणा दिनिय माभावाद््थंद्वयस्यापि वाच्यत्वे श्लेषा, यथोदाहते-"येनध्वस्त" इत्यादौ एकस्यार्थस्य वाच्यतवे तद्न्यस्य तु प्रतीयमानश्वम्। उभयोक्षोपमानोपमेयभाव. सद्दावे उपमाध्वनिः यथा "दुर्गालरूवित" "सकलकलम्" इस्बादौ, तदसद्भावे तु शब्द- शक्तिमूलवस्तुध्वनिः यथा "पथिभ ण पस्थि" "सत्पक्षा" इत्यादावितिबोध्यम्। (२६) सम्प्रति रसानुपकारकमपि कविभिहतेषु तेषु शक्तिप्रदशनार्थमुपनिषद्धत्वाद् प्राच्येरलङ्कारमध्ये लक्षितं चित्र निरूपयति-पद्मेति। वर्णानां शब्दस्वरूपायामकारा

कर्वे चित्रं नामालड्गार उच्यते, भूम्यादौ पद्मादिस्वरूपसम्पादको वरांविन्यासश्षित्रा लक्कार इति निकृष्टोऽर्थः। यद्पि शबदार्मकानामाकाशगुणानां वर्णानां पद्माद्याकारहेतुता नास्ति तथापि तद्व्यअ्ञकानां भूग्यादो लिप्यात्मकाना वर्यानां तथालवेन तेषु तथात्वमुप- चयंत इत्यवचेयम। अश्य चालङ्कारतायां तथाविधन पुण्यादिसंसकारवशेन विस्मया वेशो यथाकथञ्विद्वीजमितिलोचनकारा:। चित्रसम्पाद्यतयाऽस्य चित्रमिति नाम। (२७) "पद्माद्याकार" इत्यत्रादिपदाद्बोध्यं निर्ददिशति-आदिशब्दादिति। खङ्गे भबादि। सङ्: करवाल: शखतविशेष:, मुरजो मृदङ्गो वाद्यविशेष:, चक्र प्रसिद्धम्, गोभू- (क) "सन्निवेशविशेषेष शक्तिमात्रप्रकाशकाः"। इत्युत्तराद् केचित् पठन्ति।

साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(२८) अस्य च तथाविघलिपिसंनिवेशविशेषवशेन चमरकारविघायिनामपि वर्णनां तथाविघश्रोत्राकाशसमवायविशेषवशेन चमत्कारविधायिभिर्वगौरभेदेनोपचा-

(२६) तत्र पद्मबन्धो यथा मम- (३०) 'मारमा सुषमा चारु-रूचा मारवधूचमा । मात्तधूतेतमावासा सा वामा मेडस्तु मा रमा ॥' त्रिका गोमूत्रधारा आदिपदेन बन्घादीनां ग्रहणम्। तदुक्तम् अग्निपुराऐे- "अनेकधावृत्तिव्णंविन्यासैः शिल्पकल्पना। तत्तम्प्रसिद्धवस्तूनां बन्ध इस्यभिधीयते ॥" अस्यानेक विघस्वमपि तन्नैवोक्तम्-

पदं रथस्य नागस्य पुष्करिण्य सिपात्रकरा। एते बन्धास्तथा चाग्येऽप्येवं ज्ञेया: स्वयं बुधैः॥" (२८) ननु भूम्यादौ पभ्मादिस्वरूपसम्पादकवर्गाविन्यासस्य चित्रालङ्कारथ्ाभ्युप- गमे शब्दरूपश्वाभावेन शब्दालङ्करत्ाभावात् शब्दालङ्ारप्रस्तावे ततस्वरूपोपपादनं कथमित्याशङ्कां निराकरोति-श्रस्य चेति। चित्रालङ्कारस्य चेत्यथंः। तथाविधः पद्मादिस दशो यो लिपिसन्निवेशविशेषो भूम्यादौ चित्ररचनाविशेष: तस्य वशेन प्रभावेण पद्मा- द्याकारतया लिपिरचनामहिम्नेत्यर्थ:, चमरकारविधायिनं वक्तविस्मयकारिणामपि वर्णा. ना चित्ररूपाणामित्यर्थंः तथाविधः पद्मादिसदशी यः ओ्त्रांकाशसमवायविशेषः कर्ण रन्ध्रसम्बन्धविशेषस्तद्कशेन चमतकारविधायिभि: ओतृविस्मयकारिभिः वयोः शब्दा- रमकैः सह अभेदन तादातम्येन उपचारात् व्यवहारात्। एवञ्ञ पद्माद्याकारलिपिसन्नवे शविशेषमवलोक्य वक्त्रा ये वर्णा उच्चाय्यन्ते तैरेव ओतुणां श्रोत्रे पद्माद्याकारा वर्णा जन्यमाना: कमपि चमत्कारमादघतीव तेषाञ्च कार्य्यकारणयोरभेदेनोप वाराज्जन्याना- मपि वर्णानां चित्रालङ्काव्यपदेशभावतवं सङ्गच्छत इति भावः। (२९) अथोदाहर्सुमुपक्रमते-तंत्रेति। तन्न तेषुपद्मादिस्वरूपभेदेन बहुविधेषु चित्रा लङ्कारेषु मध्य इत्यर्थ: । पत्मबन्धः पद्मवद्वन्धो वर्णरचना, पद्मस्वरूपसम्पादको वणंवि न्यास इश्यर्थः । एवमत्यम्रापि। (३०) मारमेति। मारस्य कामस्य मा लक्ष्मी: सेव सुषमा परमाशोभा यस्या: सा, यद्वा मा नंव रमासुषमा लक्ष्म्या अप्युत्कृष्टाऽपि शोभा यस्या सो लक्ष््या अप्युत्कृ ष्टर्वं यच्छोभापेक्षया न तादशीतिभावः । अथवा "मारमे"वि "मसुषमे"वि पदच्छेदः, माँ छद्मीं रमयति विनोद्यति विड उवनास्पदमादघातीतियावत् तथा, न सुषमा यदपेक्षया सा स्वयमेव परममु्कृष्टेत्यर्थः, अत एव चारु मनोरमाया रुक्कान्तिस्तया मनोहरकान्त्येत्यर्थ:, मारस्य कामध्य वधू रतिस्तस्या उत्तमा रतेरण्युत्कृष्टेत्यरथ:, अथवा "अमारवघूतमा" इतिपदच्छेदा, न मारवधूलमा यदपेक्षया ताहशी, धूर्तश्रासौ तमो राहुस्तश्यावासः सङ्ग इति धुतनतमा

लक्ष्मीविराजित:।

(३१) एषोऽष्टदलपद्मपन्घो दिग्दलेषु निर्गमप्रवेशाम्य। श्िष्टवर्णाः, किन्तु विदिग्दलेव्वन्यथा, कर्णिकाक्षरं तु श्लिष्टमेव। वासः सा नैव आत्तो गृहीती धूर्त्ततमावासो यया सा तथा सौन्द्य्य सत्यपि वञ्चकस्य राहो: कवलनावसरो यया न दत्तस्तादृशीतिभावः "तमस्तु राहुः स्वर्मानु' इत्यमरः, यद्वा मातधूत्ततमा अगृहीतघूर्ततमगृहा, सा प्रसिद्धा, वामा मनोरमा प्रिया, मे ममास्तु किन्तु रमा लचमी: मास्तु। ननु कुत एवमितिजिज्ञासारयां वामाविशेषणानि व्यतिरेकेण रमापरखेन योज्यानि। तथाहि-मारं मृत्युं मिमोते कथयतीति मारमा लक्ष्म्या योगवि योगयो: प्रायात्यय इति वेदान्तिन: अतएव न सुषमा परमाशोभा यस्या: सा तादशी, एवंसति सदैंः लोकेः कथमुपास्यत अत मह-चाविति चारु इति क्रियाविशेषयम्। मारस्य कन्दुपस्य वधू रतिः तदपेक्षया उत्तमा, अथवा तत एव मचारुरुचा निन्दितशी भया, मारस्य मृत्योभंयमार्य्याया: वधूः र्नुषा यातनेत्यर्थः तस्या उत्तमा उत्कृष्टेति मरवधूत्तमा "मारोऽनङ्टे मृतौ विघ्ने" इति गोपाळः, "वधूः पत्न्यां स्नुषाभाय्यों:" इति हैमः, भागवतेऽपि- "दुरक्तौ कलिराधत्त भयं मृत्युञ्ज सत्तम !। तयोक्ष मिथुनं जज्ञे यातना निरयस्तथा ।।" तथा च यदपेक्षया यातानाऽपि नेतिभाव:, मा नात्ता गृहीतेति मात्ताऽतम्त्रेत्यर्थः सा चासौ धूतंतमाया शव धूत्ततमवद् आवासो निवासस्थानं यस्था: सा। यदि च कस्य चित् स्वेष्टदेवता सविधे आश्मानं प्रति लच्षमीदेआ्या: स्वानुकूत्तायाभ्यर्थनेतिविभाव्यते तदाऽ्यमथं :- माया लक्ष््या रमणात् मारमो विष्णुस्तस्य असुसमा प्राणसमा यद्ा मारस्य कामस्य मा माता "मा च मातरि माने च' इति रभसः, सुषमा परमसुन्दरी, "सुषम साधुशोभनम्" इर्यमरः, चारुरुचा मारवध्वा कामपन्नयार तीदेवीतोऽपि उत्तमा श्रेष्ठा तथा मा आातो गृहीतो धूतंतमस्य अत्यन्तदुष्ट्जनस्य आवासो निकेतनं यया सा तादशी,सा प्रसिद्धा, रमा लचमीदवी मे वामा वक्रा मा अस्तु कदापि प्रतिकूला न भवश्वित्यर्थः। (३१) अश्य स्वरूपं प्रतिपादयति-एष इति। अष्टमिदलैः पयोंः पद्मस्वरूपसम्पा दको वर्गाविन्यासः। "दलं पयां छदः पुमान्" इर्यमरः। तद्विन्यासपाठयोरविधिंप्र दर्श यति-दिगिति। श्लिष्टवर्यः अनुलोमप्रतिलोमपाठेनेकरूपाचरः। मन्यथा क्वचित्प्रवेशः क्वचिन्निगंम हस्यपि विलष्टवर्यां एव। कर्णिकान्तरं "मा" इति। अन्राष्टसु दिक्षु वितताष्ट दलं पदूमं लेख्यम्। कर्णिकार्याँ "मा" शब्दं विभ्यस्य "रमा" इत्यस्यासरदयं तन्न दिग दले लिखित्वा, सु "स' इति अक्तरहयं विदिग्दलेन प्रवेश्य "चारु" इश्यक्षराभ्यामितर दिगदलेन निर्गमप्रवेशौ, तदन तर विदिग्दले 'रव' इति अक्षरहूयं दश्वा तदनन्तरदिग्दले "धूर्त" इश्यक्तरदूयेन प्रविश्य पुनः कर्णिकाक्षरात्प्रभृति तेनेव निर्गम्य "तमा" इश्यक्षर द्वयेन, पुनस्तदनन्तरविदिग्दले प्रविश्य तदनुदिग्दले "वासा" इश्यक्षरद्वयेन निर्गमप्रचेशा। तदितरदिग्दले "मेडस्तु" इत्यत्तरद्येन निगत्य पुनः प्राक निर्गम्य दिग्दले "मार" इश्यक्षरह्येन प्रविश्य कर्णिकाङ्गतां गते "मा" इत्यन्र विश्रान्तिः । तदुक्तम्- "वयांडयेन चेंकैकं दलभूतदलाष्टकम्। सर्वोत्तराध्यवर्णेन पदूमं स्यास्कृतकणिकम्॥।" इति।

साहित्यदपण :- [दैशमपरिच्छेदे-

(३२) एवं खङ्गबन्धादिक्मप्यूह्यम् । अस्य च विशेषलक्षणं सरस्वतीकण्ठाभरणे- "कर्णिकायां न्यसेदेकं द्वे हे दिक्ष विदिक्षु च। प्रवेशनिर्गमौ दिक्षु कुर्थ्यादष्टदलाम्तुजे ।" सुखपूर्वक बोधनाय तत्र तत्र तत्तचचित्राकारोऽपि रिख्यतेऽस्माभिः। तत्रोदाहतपदबन्घचित्रं यथा-

मेडस्तु वासा

मा रमा त्तघू

रव चारु

दिडमान्रमुदाह तमेतत्पद्मबन्घम्। चमत्कारातिशायित्वे प्रकारान्तरेणापि पद्मवन्धा• दिक भवतीत्यवधेयम्। तत्स्वरूर्प सरस्वतीकण्ठाभरणदिती ज्ञेयम्। (३२) एवमिति। यथा पद्मबन्धस्तथेत्यर्थः। खडगबन्धादिकमित्यत्रादिपदेन मुरजा. दीनां परिग्रहः । ऊह्यमिति। काव्यप्रकाशसरस्वतीकण्ठाभरणादिलक्षण प्रन्थेष्वितिशेष:। यथा-"मारारिशकरामेभमुखैरासाररंहसा। सारारब्धस्तवानित्यं तदात्तिहरणक्षमा।। माता नतानां संघहटः श्रिया बाधितसंभ्रमा। मान्याथ सीमा रामार्णां शं मे दिश्यादुमादिमा॥" सविस्तरं पद्मव्याखयानं काव्यप्रकाशादावेवानुसन्घेयम्। मनेन श्लोकद्वयेन खड्ग- बन्धः प्रस्तीर्य्यंते तत्र-मुष्टेरुपय्यधः शाखाद्यम्। उपरि शाखाचतुष्पथे प्राथमिकमाकारं विन्यस्य तिर्य्यगध:क्रमेण"रारि" इत्यादि 'ह' कारान्तांक्षतुदूरदशवर्णाम्न्यसेदित्येकाधारा। ततः खड्गशिखार्या सा इति श्लिष्टम्। ततातियंगूध्वक्रमेया "रारब्ध" इत्यादिवर्ण- चतुदूदशकं विन्यस्यापरा धारा कुय्यांत्, इत्येषा पट्टिका 'मा' कारः पूर्व 'मा' कारं प्रविष्टः। एवमग्रेऽपि तत्रैव प्रविष्टं कलपयित्वा दत्षिणशाखायां 'ता' इत्यादिवर्णसप्तक विन्यस्य वामशाखार्यां तियंग्विलोमेन "श्रि" कारादिवर्णलप्तकं लिखेद। "मा" कार चतुष्पथे प्राथमिक "मा" कारं प्रविष्टः। ततस्तमेव 'मा' कारमारम्याघोऽवो 'न्याथसी' इति त्रयोवर्णा मुष्टो लेखयाः। ततोऽघश्रतुष्पथमध्ये तदन्तिम 'मा' कार विभ्यस्य तदक्षि

शउदालद्कारनिरूपणम् ]

णशाखायां "रामायां शं' इति चतुरो वर्णान् विन्यसेत्। ततो वामशाखार्यां विलोमेन "मे दिश्यादु' इतिचतुरी वणाँल्लिखेद्। 'मा' कारोऽन्रचतुष्पधस्थ "मा" कारं प्रविष्टः। ततो मुष्टे रघतसरुके "दिमा" इतिवरांडयं लेख्यमितिखद्गनिष्पत्तिः। स्पष्ट्चैत. द्विवृतौ।

१ खवड्गबन्ध: २ मुसल बधः।

म र रा त मा छा सी जा सा ता सें भ्रा वि प रा भी

मा दा मेदिश्यादु ( मा रामाणाज

श जातलीला यथासारवाचं महिष मावघी:॥।

या य मायाविनं महाहावा रसायातं लसदुजा।

माममोदा शरण्या मुत्सुदैवारुकप्रदा च घीः। मा

धीरा पवित्रा सन्म्रापास्त्रासीष्टा मातरारम । त्रियांबाधिनसंघ मा ताननानासघह

ण्या ष सचित्र खड्गमुशलबन्धौ यथा- लक्ष्मीविराजित:।

रा प ति

ण रि

मु चापबन्धो यथा- र श हा म हा

रा

त्स द मे त भ

दै ला या

वा वा रा स्न सा य ल ला स ली

रा

द्रा

धी: सा

च जा वदह

सहित्यद र्पणा :- [दशमपरिच्छेदे-

बाखबन्धो यथा- माननापरुष लोकदेवीं सद्रससक्षम !। मनसा सादरं गत्वा सवंदा दास्यसङ्गतम् । शूलबन्धो यथा- मामुषो राजस स्वासूँल्लोककूटदेशदेवताम्। तां शिवावासिनां सिद्धाध्यासितां हि स्तुतां स्तुहि॥

४ बाणबन्धः। ५ शूल बनध।

वीं हि

दे म चा स्त्र

क् शि ता सि

ना

न

सा द रं त्वा

दा र्व स्य म स मा

शब्दालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मोविराजितः।

शक्तिबन्धो यथा- माहिषाख्य रणेऽन्यानु सानु नानेयमत्र हि। हिमातङ्कादिवामुं च कं कम्पिनमुपण्बुतम्।।

सचित्रं

६ शक्तिब्धः।

तं

इलबन्धो यथा- मातक्ञानङ्गविधिनामुना पादं तमुद्यतम्। तङ्कयिर्वा शिरस्यस्य निपात्याहन्ति रंहसा॥

सचित्रं

७ हलबन्ध:

नि पा सा 8 र र स्य स्य त्या तं ग यि त्वा शि मा

[.kr मु गा

११३ सा०

साहित्यदर्पण :- [ [दशमपरिच्छेद्े

• खड्गादिसप्तमिरेवयन्धैरष्टमो महाचक्रबन्धो जायते- चक्रबन्थलक्षणं यथा सरस्वतीकण्ठाभरणे- पुरः पुरो लिखेत्पादानत्र त्रीन षडरीकृतान्। तुर्य्यं तु भ्रमयेग्नेमौ नामाङ्कश्वक्रसंविधि: ॥ पुरः पुरो लिखित्वान्यानग्रे लिखेदथा षडरा: सम्पद्यर्ते। सकलानि पूर्वोदाहरणान्येवो दाहरणानि वेदितव्यानि। सचित्रं ८ चक्रबन्ध:

सा hy

खा

ना

मा त जय ससार वच माहिय कल घारा शमत न.

TBy'S F9

st

उदाहरणान्तरं यथा- "सत्वंमानविशिष्टमाजिर मसादाक्षम्व्यभव्य:पुरो लब्घाद्यक्षयशुद्धि रुद्ध रतरश्रीवत्सभूमिमुंदा। मुकस्वाकाममपास्तभीः परमृगव्याधः सनादंहरे रेकौवैः समकालमभ्रमुदयीरोपैस्तदा तस्तरे। * खङ्गबन्धोदाहरणान्तरं यथा- "सानन्दं देवदैत्यद्विजभुजगमुखैः प्रागिभिः सेव्यमाना नाशं तापं नयन्ती शरदि शशिकला श्यामयन्ती स्वभासा। सा सख्य: साधरारे सकलनगदवीशेन संयुक्तदारा • सावस्ताशेषपापा सलिलनिविसुता सन्ततं पातु युष्मान्।

लक्ष्मीविराजित:

मुरजबन्ध :- अन्र पाद चतुष्केऽपि क्रमशः परिलेखिते। इ्लोकपादक्रमेण ह्याद्रेखासु मुरजन्रथी॥ अयम्भावः-पंकिचतुष्टयेन लिखितस्य पाद्चतुष्टयश्याधःक्मेण यथाक्रमं प्रथम-द्वि- तीयतृकीयचतुर्धानुध्वंक्रमेण पञ्चम-षछ्ठ-सप्रमाष्टमान् वर्णान् गृहीत्वा प्रथमः पादः। द्वितायाश्प्रथमं प्रथमादूद्वितीयतृतीयौ द्वितीर्याख्तुर्थंपञ्चमौ प्रथमात्षष्ठसप्तमौ द्वितीया. दष्टमं गृहीत्वा द्वितीय:पादः। तृतीयात्प्रथमं तुर्य्याद्द्वितीयतृत्षीयौ तृतीयास्तड्य पञ्ञमौ तुर्य्यात्षष्ठसस्तमौ तृतीयादष्टमं गृहीत्वा तृतीय: पादः। पादचतुष्ट्यस्यो्वक्रमेण प्रथम-द्वितीय-तृतीयचतुर्थानध:क्रमेण पञ्ञम-षछ-सप्तमाष्टमान् गृहीत्वा चतुर्थः पादः पाठ्य हत्येवंक्रमेय मुरजसिद्धि: । सुरजबन्धोदाहरणं यथा- सासे नागमनारम्भे रसेनासीद नारता। तारनादजमा मत्तनीरनागमनामया।। उदाहरणान्तरं यथा- 'सरला वहुकारम्भतरकालिवलारवा। वारलाबहुलामन्दकरलावहुलामळा॥" सचित्र EF (VS) १० सुरजबनध:

रजौ

से तो जे मी श्री त यो

गोमूत्रिकाबन्ध :- वर्णामामेकमान्नरवं यद्येकान्तरकधयोः । गोमूत्रिकेति तत्प्राहुर्दुष्करं तद्विदो विदु: ॥ षोडशकोष्ठद्ये पड्िद्वयेऽघंद्वय क्रमेश विलिर्यैकान्तरविनिमयेन वाचने श्लोक. निष्पच्ति: । उदाहर यां यथा- प्र वृ त्ते वि ल स द्ा नं सा ध ने डप्य वि षा दि मिः। व ध्टृ षे वि क से दूदा नं युध माप्य विषागि मिः॥ तश्ञित्रं यथा-

प्र वृ त्त । वि ल स ध्वा। न सा न प्य-वि षा दि । भि:

व शृर्षविकसदान युघ। माप्य षाण मि:

साहित्यदपर :- [दशमपरिच्छेदे-

(३३) काव्यान्तर्गडुभूततया तु नेह प्रपञ्च्यते। (३४) रसस्य परिपन्थित्वान्नालङ्कार: प्रहेलिका ॥।१३ ॥। उक्तिवेचित्रयमात्रं सा च्युतदत्ताक्षरादिका। (३५) च्युताच्तरा दत्ताक्षरा च्युतदत्ताक्षरा च । उदाहरणम् - (३३) ननु महाकविभिर्भोजराजादिभिरस्य लक्षणोदाहरणाम्यां बाहुल्येनेव प्रपश्चि तश्वात्कथमत्रापि न तथैव प्रतिपाद्यत इति जिज्ञासायामाह-काव्यान्तरिति। काव्यान्त- मैध्ये गंडुग्रन्धिरित्यभियुक्ता: गडुभूतया ग्रन्थिरूपतया यथेक्षुचर्वणद्शायां ग्रन्थी रसव्य- वधायकस्तथैव काव्ये ग्रन्थिरूपर्वेनात्यन्तकठिनत्वाग्नीरसतया चित्रालङ्कार इति ताश्प व्यंम्, तेन इह साहित्यदर्पणे न प्रपञ्च्यते लक्षणोदाहरणा्म्यां विस्तरतो नोपन्यस्यते। उक्तच धव्रनिकृताऽपि- "यमकादिनिबन्धेषु पृथगयत्नोऽस्य जायते। शक्तस्यापि रसाङत्वं तस्मादेषां न विद्यते।।" (३४) ननु व्यक्तीकृत्य कमप्यर्थ स्वरूपार्थस्य गोपनाद्। यत्र बाहयार्थसम्बन्धः कथ्यते सा प्रहेलिका॥ प्रहेलिका सकृत्प्रश्नः साऽपि षोढ़ाच्युताक्षरा। दत्ताक्षरोऽभयं सुष्टिर्विन्दुमश्यर्थवत्यपि॥ क्रीडागोष्ठीविनोदेषु तज्ज्ञैराकीर्णमन्त्रणे। पराष्यामोहने चाऽपि सोऽपयोगा: प्रहेलिकाः॥ इति सप्रभेद सरस्वतीकण्ठाभरणकृल्लक्षणात्, "प्रहेलिकातु सा ज्ञेया वचः संवृतकारि यद" हत्यादि प्राचीनानान्तरलक्षणकरणाच् प्रहेलिकाया अलङ्कारतया तल्लक्षणस्यावश्यं रह्य परिपन्थित्वात् आस्वाद्विलम्बोत्पादुकरवे विरोधिश्वात् प्रहेलिका प्रहेळयति सूचयति भावं न तु स्वरूपमिति या सा तथोका, नालङ्वार: प्रत्युत तथा दोषलक्षणाक्रान्ततया त्याज्येति शेष:। ननु तर्हिं प्राचीनैः कथमलङ्कारप्रकरणे प्रहेलिका प्रपण्चितेश्यत आह-च्युतेति। च्युतं च दत्तं चेति, च्युतदत्ते चेति ध्युतदत्तानि तथा भूतान्यक्षराणि यत्र स भादौ यस्या: सा तादशीत्यर्थः। उक्तिवैचित्र्यमात्रं केवलोकिगतक्रीड़ा मात्रप्रयो जिकेत्यथः । तथा चाहु :- मात्राविन्दुध्युतके प्रहेलिकाकारकक्रियागूढे। एव रसास्वाद विलम्बोरपादकतया दोषत्वस्येव सम्भवेऽपि उक्तिवैचित्र्यमादायैव प्राचां सरस्वतीकण्ठाभरणकृदादीनां तव्रालद्दारपद्प्रयोग:, सच पुनर्गोय एव। परे तु उक्िवैचित्रपमात्रमिश्यनेन वैचित्रयमलक्कार इत्यलङ्कारसामान्यलक्षणाक्रान्तत्वात् उत्तय लक्हार एव स इत्यर्थ इश्याहु:। (३५) अन्नादिपद्ग्राहयं प्रदरशयति-ध्युतेति। व्युताचषरा अयुकेकाक्षरा दत्ताक्षरा उक्ाधिक काक्षरा, च्युतदत्ताप्षरा एकाक्षरं च्यावयित्वा तत्स्थाने दत्तापराक्षरा। सरस्व

शब्दालङ्कार निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:।

(३६) 'कूजन्ति कोकिला: साले यौवने फुल्लमम्बुजम् । किं करोतु कुरङ्गाक्षी वदनेन निपीडिता ।।' (३७) अत्र 'रसाले' इति वक्तव्ये 'साले' इति 'र' च्युतः। 'वने' इत्यत्र 'यौवने' इति 'यौ' दत्तः । 'वदनेन' इत्यत्र 'मदनेन' इति 'म' च्युतः 'व' दत्तः। (३८) आदिशब्दास्क्रियाकारक गुप्त्यादयः । क(३६) तत्र क्रियागुपतिर्यथा- (४०) पायडवानां सभामध्ये दुर्योधन उपागतः । तस्मै गां च सुवर्गा च सर्वाण्याभरणानि च।।' (४१ ) अत्र 'दुर्योधनः' इत्यत्र 'अदुर्योऽघनः' इति। 'अ्रदुः' इति क्रियागुपिः (४२) एवमन्यत्रापि।

तीकण्ठाभरयकृत्त षाड्विध्यमाह ततूपपादितमेवास्त्युपतिष्ाद्। पतद्वधिक्षा अपि अम्तः प्रश्न:बहिःप्र श्न.बहिरन्तःप्रश्न.जातिप्रश्नपृष्टप्रश्न उत्तरप्रश्नप्रभृतयोऽपि प्रहेलिका। क्री. डामात्रोपयोगिन एवेश्यवगन्तव्याः। (३६) च्युताक्षरादिभेदत्रयस्य एकमुदाहरणं दर्शयति-कूजन्तीति। सहचरीं प्रति कस्याश्चिन्नायिकाया उक्तिर्यम्। अन्र यथाश्रुते अर्थसम्भवेऽपि अनुप्युक्तकथनरूपर्वेन च्युतदत्ताक्षरत्वे एव तात्पय्र्यात् प्रहेलिकात्वम्। तम्न यथाश्रुतेऽर्ो यथा-कोकिला: साले शालवृक्षे कूजन्ति, नारीणां यौवने अम्बुज फुल्लम, निपीड़िता कुरङ्गाक्षी वदने निपीड़िता कि करोतु इति। परन्तु अनुपयुक्तकथनमेतत् । ध्युतदत्ताक्षरख्वे तु भवत्येव उपयुक्तत्वम्। यथा-कोकिला: साले रसाले कूजन्ति 'कुहू" इतिकलमुद्गिरन्ति, यौवने वने जले च अम्बुजं कमलें फुल्लं विकसितम्, वदनेन मदनेन निपीड़िता कुरङगक्षी मृगनयना स नायिका स्वामिवियोगाव सम्प्रति कि करोतु इति कथयेत्याशयः। (३७) उक्कोदाहरणे च्युतदत्ताक्षराणि दर्शयति-अ्रन्रेति। साले इति। इश्येवोक्त- मितिशेष:। च्युतो वर्ण इति शेष: । एवमन्यत्र। (३८) पुनरपि आदिपदेन आ्रह्यान् दर्शयति-परादिशब्दादिति। अत्राऽप्यादिपदेन सम्बोधनगुप्तयादे: परिग्रहो बोध्य:। (३९) उदाहतुमाह-तत्रेति। (४०) पाण्डवानामिति। युधिष्ठिरकृतराजसूययज्ञान्ते दानवर्णनेयम्। पाण्डवाना युिष्ठिरादीनां पाण्डुतनयानामित्यर्थः, सभाया मध्ये य अधनोऽकिञ्चन उपागतः सम्प्राप्तः मसीत तस्मे गां हिरण्य सुवर्गा च सर्वाणि सर्वप्रकारयि आभरणानि भृषणानि च अदुर्दत्तवन्तः दानाध्यक्षा: कर्णादय इति शेषः। (४१) अत्र कथं क्रियागुप्तिरवगम्यते इत्युपपाद्यति। अन्रेति। एवज् श्रवणामा त्रेय "दुर्योधन " इत्यनेष छतराष्ट्रज्येष्ठपुत्रस्यैव बाधात् क्रियागुपिरिश्यभिप्रायः। (४२) एवमिति। अश्यत्र-कारक-गुप्त्या दावपीत्थ मे वोदा ह र या मूह्यमित्यर्थः। यया उक्कोदाहरण एव दुर्योधन उपगतः इत्यत्र योऽधन उपागत हति कसकारकगुप्तिः।

६६६ साहित्यदर्पर :- [दशमपरिच्छेदे-

(४३) अथावसरप्राप्तेष्वर्थालङ्कारेषु सादश्यमूलेषु लक्षितव्येषु तेषामप्युपजी- व्यर्वेन प्राधान्यात्प्रथममुपमामाह-

यथा वा कारकगुप्त्युदाहरगम्- "बडूजसम्बादमापन्नै: स्वरैः श्रुतिमनोहरैः। गिरिभङ्गस्थितं सवं मयूरं जयति ध्रुवम्।" अब्र मयूरं जयति इत्यत्र लुप्ः कर्त्ता सिद्धान्ते-तु मयुस्तुरक्कवदनो गिरिभङ्गस्थितं सर्व जनं रअ्षयतीत्यथः। सम्बोधनगुप्तियंथा- ब्राह्मणेभ्यो नदीतीरे वघ्ाण्याभरयानि च। ददाति गां हिरण्यं च वसुर्धा च द्रुतं व्रज।। अन्न ब्राह्मणेतिसम्बोधनं कारकगुप्तिरपि। 'इम्य' इतिकर्तृपदम, सम्प्रदानभ्रमजन• • कश्वाद्गुप्तम। इतोऽधिकन्तु सरश्वतीकण्ठाभरण-काव्यालङ्कारादी बोध्यम्। (४:) इदानीं शब्दालङ्कारनि रूपणा नन्तरमर्थालद्काराणां निरूपणे सक्कति तन्नापि चो. पमाया एव प्राथम्येन निरूपणे युक्तिश्ोपपादयितुमुपक्रमते-अथेति। अथशब्दोऽत्र न

पत्तये अथेत्यस्यार्थालद्कारनिरूपणारम्भे इत्यर्था, अवसरप्राप्तेषु अवसरसंगत्या निरूपण- योग्येषु- मानन्ववश्चैव मुपमेयोपमा तता। हमेरयां रूपक चैव परिणामस्ततः परम्। सन्देहो भ्रान्तिमानेवसुल्लेखो वाष्यपहुतिः। निश्चयश्चैव मुत्प्रेक्षाSतिशयोकिरनन्तरम्। १७ तुल्ययोगित्वमुद्दिष्ट दीपकं तदनन्तरम्। प्रतिवस्तूपमा प्रोक्का दृष्टान्तक्ष निदशंना।। ५८

व्यतिरेक: सहोक्तिश् समासोफिरतः परम्। स्यातां परिकरश्लेषावप्रस्तुतप्रशंसनम्।। २१ २२ २3 २४

२५ २८ २९ ड्याजस्तुतिरथो हिष्ट पर्य्यायोक्तमतः परम्। भवेदर्धान्तरन्यास: काव्यलिक्गानुमानके।। हेतुर्वाडव्यनुकूलं स्यादाक्षेपश्च विभावना। विशेषोकिविरोधावसङ्गतिर्विषम समम्॥ 30 39 3२ 83 36 3७ ३८

३९ ४3 ४५ विचित्रमधिकान्योडन्ये विशेषो व्याहतिस्तथा। हेतुमालाभवेन्मालादीपके कावली पुनः। ४२ ४४

४७ ४८ ४९ ५० ५१ ५२ ५3 सारश्चैव यथासंख्यं पर्य्यायपरिवर्षने। परिसंख्योत्तरं चैवमर्थापत्तिर्विकल्पनम्॥। समुचचयसमाधी वा प्रत्यनीकं प्रतीपकम। मीहितं वापि सामान्यं तद्गुणोSतद्गुणस्तथा।। ५५ ५८

सूक्ष्मं व्याजोकिरुदिदष्टा स्वमावोक्तिश् भाविकम।उदातंरसवत् प्रेय ऊर्ज्रि्वि च समाहितम् भावोदयो भावसन्विर्भावशावश्यमीरितम। संसृष्टिः सक्करश्चेति नामतोSन्र प्रकीत्तिताः। ७३

इति यथाक्रमं वकष्यमाणेषु अर्धाकष्षरेधु लक्षितव्येष्वित्युत्तरेण सम्बन्धः। प्राथान्या दिति। चमरकारविशेषाचायकत्वेन प्रचुरतया चेत्याशयः। प्राधान्यादित्यन्तरं प्रथम- मिश्यस्य पाठो जञेय: । एतच्च "साहश्ममूळेषु प्रथमं जद्ततव्येपु" हृत्येतत्प्रत्येव निमि. तम। सादश्यमूलेषु साहश्यप्रतिभोत्यापितेष्वनन्वयादिषु कचितव्पेषु उच्तयादिमिर्नि

अर्थालङ्कार निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः ।

रूपणीयेषु सत्सु, तेषामपि सादृश्यमूलानामलड्ाराणामपि, उपजीष्यत्वेन प्राधान्यादु- स्थापकर्वेन उपमालड्कारमाह उपमालक्कारं निरूपयतीत्यथः। अनन्वादथोSलकारा: सवेड. पि प्रायः साहश्यमुक्ा:, किन्तु केपि साच्षात् केऽपि पुनः परम्परया प्रकारान्तरेण वा, तन्रान्वयोपमेयोपमानादन्वयः साक्षात् स्मरणाद्यः प्रकारनतरेण। अन्र- "अछङ्कार शिरोरत्नं सर्वस्वं काष्यसम्पदाम। उपमा कविवंशस्य मातैवेति मतिर्मम। इतिराजशेखरोकया "उपमैवानेकप्रकारवैचित्र्येण अनेकाछक्कारवीजभूतेति प्रथमं "४पमैका शैलूषी सम्प्राष्ठा चित्रभूमिकाभेदाद्। रक्षयति काष्यरके नृत्यन्ती तङ्मिदां चेतः ॥" हत्याय्युक्कदिशा च "मुखं मुखमिव" "चन्द्र इव मुखं मुखमिव चन्द्र" "चन्द्रं हट्ूवा भुखं स्मरामि" "मुखमेव चन्द्रः" "मुखचन्द्रेण तापः शाम्यति" "किमिद मुखमुताहो चन्द्र" "चन्द्र इति चकोरस्त्वन्मुखमनुधाबन्ति""चन्द्र इति चकोरा कमळ मिति चञ्चरीकासथ्वनमुखे रज्यन्ति" "चन्द्रीडयँ न मुखम" "नूनं चन्द्रः" "धन्द्रोऽयम्" "मुखेन चन्द्रकमले निर्जिते" "निाश चन्द्रस्थवनमुखन्न हष्यति" "सवनमुख एवाहं रज्यामि चन्द्र एव चकोरो रज्यते" "दिवि चन्द्रो भुवि स्वन्मुखम्" "मुख चन्द्रश्रियं विभर्रि" "निष्कलडु मुखं चन्द्रादतिरिण्यते" "हवम्मुखेन समं चन्द्रो निशासु हष्यति" "मुख्स्य पुरतश्रन्द्रो निष्परमः" "मु्खं नेन्राष्टकमनीयं" "स्मितज्योस्स्ना हारि" इत्यन्व-

समासोकथादीनां विविधभूमि कामासादयन्ती कविकर्मर ङ्नृत्यन्ती उपमानत्तंकी सहदय हृदयमनुरअयन्तीश्येका सर्वेष्यर्थालश्टारेषु मूलभूतेति तत्प्रथम निरूपणे बीजमनुसन्घेयम्। पवज अर्थालद्कारायां प्राधा्येन (क)वास्तवादिचातुविष्यमुदूदिश्य तख्लक्षणानि भेदांक्षोपपादयन्तो रुद्रटादय: परास्ताः।

(क) यथाडुराचाम्मरुट्रटा :- "अर्थस्यालद्वारा वास्तथमौपम्यमतिशयः श्लेषः। एषामेव विशेषा अन्ये तु भवन्ति निःशेषा:।।" तत्र-वास्तवमितितज्ज्ञेयं क्रियते वस्तुस्वरूपकथनं यत्। पुष्टार्थमविपरीतं निरूपमनतिशयमश्लेषम्॥। ल० । सम्पत् प्रतिपारयितुं स्वरूपतो वस्तु तत्समानमिति। वस्त्वन्तरमभिदध्याद्वक्ता यस्मिंस्तदौपम्यम्। ल. । कश्षित्कंचिदतिलोके स स्यादित्यतिश्यस्तस्य॥ ळ० । यन्नकमनेकार्थेर्वाक्य रचितं पदैरनेकस्मिन्। अरथें कुरुते निश्चयमर्थश्लेष: स विशेयः ॥ल०। पषां भेदास्तु तद्यन्थ एवावलोकनीयाः।

साहित्य दर्पण :- [दशमपरिच्छेदेः (४४) साम्यं वाच्यमवैधर्म्ये वाक्यैक्य उपमा ठयोः ॥१४॥ (४४) साम्यमिति। वाक्यस्य ऐक्ये एकतवे सति, द्वयोरुपमानोपमेयभावेन प्रसि दयो: अवैधम्यं तात्पर्य्यविषयीभूत विरुद्वधर्मोकिशून्यम, वाच्यम अभिधया प्रतिपाद्यम् इवादिभि: शब्दैः, क्यळदिभि: प्रश्ययैः उपमितादिभि: समासैवां स्फुटमभिधेयमित्य्थ।, समयो: साधारणघर्मसम्बन्घवतोर्भावः साम्यं साधारणधम्मसम्बन्घरूपसाइश्यम् उपमा तन्नामारडर्थालङ्कारः। अत्र वाक्यक्य इत्यस्य साकाङ्कवाक्यगतत्वे तात्प्यंम् अत एव- "मुखं तव तथा भाति यथा राजति चन्द्रमाः" इस्याद् वुभयवाक्यत्वेऽपि वाक्यदयस्यापि साकाङ्गत्वान्नाव्याप्निः। नापि "मतिरिव कमला कमलेव मतिः" इत्यादावुपमेयोपमायामतिव्याति: तन्नोभयोरपि वाक्ययोः पर- स्पराकाङ्कारहितत्वात्। एवञ्र-तात्पय्य विषयीभूतविरुदधर्मोकिरहितत्वे सति इवादय नतु लक्षणेन साम्यत्वस्वीकारात् "विधवत मुखाब्जा मित्यादौ वक्ष्यमाणोहाह- रणे साम्यस्य वाड्यश्शभावादव्यास्तिरितिचेव? "दध्यानय" इत्यादौ खुसल्याम्विभत्तयादेः प्रतिसन्धानात् कर्मतादेरिव खुप्तायप्रत्ययप्रतिसण्धानात् साम्यस्य वाच्यताऽम्युपग- मावू, समासस्यवोपमावाचकत्वस्वीकाराच्च लक्षणा समन्वयः। उक्तल दण्डिना सादश्य वाचकप्रकरणे - "समासश्र बहुवीहिः शशाङवदनादिषु" हति। चेन कर्मधारयस्यापि बोधः। ननु तथापि सादश्यवाचकसमासस्य सरवे- "किप् समासगता देधा धर्मेंवादिविलोपने" इतिवक्ष्यमाणमसङ्गतमितिचेत् १ न समासस्य सादृश्यवाचकर्वमनङ्गीकुवतां प्राचां मतानुसारेणैव तत्प्रकारस्य प्रणेव्यमाणरवात्। एवं- "वदनं मृगशावाक्ष्याः सुधाकरमनोहरम्" इत्यौपम्यवाचकस्य लोपे यदुदाहतं तद्पि प्राचीनमतानुसारेणैव वेदितव्यम्। एत ममते प्रथमं धर्मलोपस्य द्वितीयं पूर्णाया उदाहरणं बोध्यम्। ननु तथापि "मुखमस्था विधुं हेष्टि" "सदो मुण्डितमत्तदूर्णाचवुकप्रश्पर्द्धिनारङ्गकम्" इृतयादावव्याप्नि: साम्यस्य वाध्यश्वाभावात्। नच "सपदते जयति इ्ेष्टि" इत्यादिदण्डिदर्शनात्तव्रापि साम्यस्य वाच्य स्वमितिवाच्यम्, त्य साम्यव्यक्षकपरत्वेनोपपत्तो साम्यवाचकत्वकलपनाया अन्याय्य त्वात्, मत्रोच्यते-देषस्पर्द्धयोश्चेतन घम्मलेन, मुखनारङ्गकयोरस मवादुपमार्या पर्य्य- वसानेन तादृशस्थले निदर्शनालङ्कारस्यैव स्वीकारादिति स्पष्ट विवृतौ। तथा द्योरिति उभयोरितिचानेकोपलक्षणम्। मत एव "हरिमिव हरिमिव हरिमि सुरसरिदम्भः पतन्नमत" इत्यादौ बहूनां सादश्ये सत्यपि नाव्याहठिः। "मृदनुरूपं भाण्डम" इत्यादौ चोपमा- नोपमेयभावामावाद वैचित्र्याभावाच्च नातिव्या्ि:। लक्षयान्तराण्यपि शाध्ान्तरेषु हशयते। तथाहि-"अथात उपमा यदतत्तत्सदशमिति गाग्यंस्तदासां कर्म" नि० २.१३. भरतनाट्य शास्त्रे- "यसिकि श्व्व्विर काव्य बन्धेषु साइश्येनोपमीयते। उपमा नाम सा जेया गुणाकृतिसमाश्रया॥"

अर्थालङ्कारनिरूपणम्] लक्ष्मोविराजित:।

भामह :- "विरुद्धेनोपमानेन देशकालक्रियादिमिः। उपमेयस्य यतसाम्यं गुपलेशेन सोपमा ।I" उद्धटः-"यच्चेतो हारि साधम्यंमुपमानोपमेययोः। मिथो विभिन्नकाला दिशबदयोरुपमा तु सत्।।" चन्द्रालोके-"उपमा यत्र साहस्यलक्ष्मीरुच्चसति इयोः।" अत्रेदमनुसन्धेयम्-उपमास्थले उपमानमुपमेयं साधारणो धर्मः उपमा वाचकक्चेति चश्वारः पदार्था अपेक्ष्यन्ते। तत्र साधारणघर्मत्वेन प्रसिद्ध: पदार्थ: उपमानम, तद्व मंवत्तया वर्णनीय: पदार्थ उपमेयम, केचित्त-अधिकरणगुणवत्तया सम्भाव्यमानमुप मानमू, निकृष्टगुयावत्तया सम्भाव्यमानसुपमेयमित्याहुः। सादृश्यप्रतियोग्युपमानम्, सादश्यानुयोग्युपमेयमित्यन्ये। उपमाने उपमेये च संगतो धर्मः साधारणो धर्म इत्य. भिधीयते। यस्य वर्मस्य सम्बन्धादू येन सह यदुपमीयते स साधारणो धर्मः तदुपमान तच्चोपमेयमितिपरमार्थः। यथा "कमलमिव मुखं मनोज्ञम्" इत्यादौ मनोजत्वधर्मस. उघन्धात्तदृत्तया प्रसिद्धेन कमलेन सह मुखमुपमीयते इति मनोजखं साधारणो धर्मः कम- लमुपमानम्, मुखमुप मेयमित्युप मालङ्कारोऽयम्। अश्र सर्वत्र इवादिपदादेरिव यथादिपदादपि साध्म्याद्यवगते: पर्य्यायपरिवृत्तिसह- ख्वादुपमादेर्थांलक्कारस्वमिति रपष्ट प्रकाशविवृत्तौ (क)। (क) प्रसज्ञाच्च्ोपमाघटकसादृश्यस्य प्रतियोग्यनुयोगिनौ निबध्येते- चन्द्रकलाम्बुजदामशिरीर्षं विद्यत्ताराकनकलता च। दमनककाञ्चनयष्टी दीप: सवैरेभिर्योषा वर्ण्या।। रोचनास्वणं विद्युद्धिहंरिद्राभिरबराटकैः। चम्पकैहेमकेतक्या वर्ण्यंते तत्तनोर्घुंतिः॥ वराटक: अभिनवपझ्मवीजम्। "वेत्रत्वचा तुल्यरुचां वधूनां कर्णान्ततो गण्डतलागतानि। भृङ्गा: सलीलं यदि नापतिष्यन् को वैदयिष्यन्नवपङ्कजानि॥" "काश्मीरगौरवपुषामभिसारिकाणम्" इत्यादिप्रयोगदर्शनात्तत्सादृश्यमप्यवगन्तव्यम्। तमः शैवालजीमूतबहंभ्रमरचामरैः। यमुनीवीचिनीलाश्मनीलाम्भोजैः समः कचः॥ ललाटमर्थचन्द्रेण हेमपट्टिकया तथा। वलीस्मरधनुर्वीचिभक्गालीपल्लवैभ्रुवौ।। चन्द्रादशौं कपोलस्य मुखस्येन्द्रव्जदपण:। तिलप्रसूनं नासायाः कण्ठः कम्बोः समः स्मृतः॥ श्रीहर्षस्तु "कामतूणीकृत्य नासावण्यंते" इत्याह "नासावंशो मृगीदृशाम्" इति "नासा नाली तिलोपमा" इति च विशेषोऽवगन्तव्यः। 'मृगतल्लोच नाम्भोजतत्पत्त्रमषखञ्जनैः । नेत्रं' चकोरतन्नेत्र केतका लिस्मराशुगैः॥' प्रबालविम्बबन्धूकपल्लवैरधरोष्ठकौ। वण्यों माधुर्य्यंमाश्ित्य यावन्मधुरवस्तुभिः॥ मुक्तामाशिक्य नारङ्दाड़िमीकुन्दकोरकैः। ताराभिश्व रदा, वासी हंसालिशुककिन्नरः॥ वेरुकोकिलवीणाभिर्माधुर्य्यं मधुरैः सह। बाडुविसेन विदयुद्दल्लिमृणालै:, करस्तु पद्मेन।। पल्लबविद्रुमकाभ्यां, चन्द्रकलाकुन्दकोरकैश् नखाः। "युगाब्ज तत्कोरकविल्वतालगुन्छेभकुम्भाचलकुम्भचक्रैः।

११४ सा०

६०० साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(४५) रूपकादिषु साम्यस्य व्यङ्गयत्वम्, (४६) व्यतिरेके च वैधम्यंस्याप्युक्तिः, (४६) वाच्यादिपदचतुष्टयसष्य सार्थकश्वं क्रमेण दर्शयति-रूपकादिष्विात। आदिपदेन परिणामप्रतिवस्तूपमादीनां परिग्रहः। व्यक्रयत्वमिति न तुवाच्यस्वमितिशेष:। "हत्य- स्थाभेद" इश्युत्तरेणान्वयः एवमग्रेऽपि तथा च "मुखं चन्द्रः" इत्यभेदप्रत्ययानन्तरं "मुखं चन्द्रसाहश्यवत्" इति व्यञ्ञनया सादश्यप्रतीतिरिति तदष्यावृत्यर्थमेव वाच्य. मितिविशेषणसुपात्तमितिभावः। पवझ लक्षणावाच्यसाग्यस्थलेऽपि उपमैवेति ग्रन्थ- कर्तुराशयो ज्ञेयः। यथा "सरसिजप्रत्यर्थिपाणिट्ठयम्" अन्र प्रत्यथिशब्देन सहशं लक्ष्यते इत्यर्वाचीना वदनति। (४६) अवैधर्म्यमित्यस्य व्यवण्छेद्यं दर्शयति-व्यतिरेके चेति। व्यतिरेके तदाख्येSलङ्कारे वैधम्यसयापि न तु केवलं साधम्यंस्येतिशेषः। तथा च "अकलङ्कि मुखं तस्या न कलङ्की यथा विधुः" इत्याद्येकवाक्यगतव्यतिरेकालङ्कारोदाहरणे, वैधम्यस्य मकलङ्कित्वकलङ्किश्व रूपस्याऽप्युक्तिरिति तत्रापि व्यासिनिरा सार्थम् अवैधम्यंमितिविशेषणोपादानमिति भावः

पर्वंत्तसदृशमपि केचिद्वर्यांयन्ति। नाभी रसातलावर्शहदकूपनदादिभिः। वली तटिन्या तदूपैः पृष्ठं काअ्नपट्टकैः॥ तद्रूपैस्तदनुकारिपाशादिभिः । सूच्यग्रतलशून्यायुवेदिसिंहादिभि: समः । सुष्टिग्राय्यो भवेन्मध्यो जघन पुलिनोपमम्। मध्यस्यातिसूदमत्वात्तत प्राबान्येनोपमानता। तेनैव "सदसतसंशयगोचरोदरि" इति "परमाणु- मध्याः" इति च वर्णयन्ति। पीठप्रसारभूचक्रैर्नितम्बःपरिवण्यते। ऊरुस्तु हस्तिह स्तेन कदल्या करमेरा च।।

कटाच्ो यमुनावोचि भृक्गावलिविषामृतः। ज्योत्स्नेन्दुपुष्यषीयूषफेनकैरववद्सः।। "मुक्ताफलं वा स्फुटविद्रु मस्थम्" इति कालिदासप्रयोगान्मुक्ताप्यत्र संख्यातब्या। दर्शनं वमदब्जादि: श्रासस्तु सुरभिः शनैः। हंससारसशब्दाभ्यां वण्यंते नूपुरध्वनिः॥ पुंसामत्यन्तपीनत्वमुच्चतादीर्घबाहुता। युगार्गलभुजगेन्द्रदण्डस्तम्भेभहस्तकैः ॥ बाहुवः कपाटेन शिलापट्टन वर्ण्यते। अंसे विपुलता मध्ये कार्श्यमुन्नतता पदे॥ स्तनयोरिव योषाणामत्यन्तस्वच्छता हृदि। कान्तिप्रयोजकं यावत्तावत्तद्वत्प्रवण्यंते॥ प्रतापोडर्काग्निवज्राघैः कीततिश्चन्द्रादिशुभ्रकैः। करे पद्योर्थ्वरेखादि पदेच्छत्रध्वजादिकम्॥ गमनं इस्तिर्सिहाभ्यां कार्कश्यं च भुजादिषु॥ इतोडधिकन्तु तच्तदर्यनानियामकमहाकविप्रयोगानुसारेणव समुन्नेयम्। उक्तञ्न-"अपारे काव्यसंसारे कविरेकः प्रजापतिः। यथास्म रोचते विश्वं तथेदं परिवत्यते॥ इत्यादि। अपि च-कवीनां घटनान्येव चराचरविलक्षया। शक्रतुँमन्यथाकर्तु कर्तु या क्षमते जगत्॥ इति।

सर्थालङ्कारनिरूपणम्] लक्षमीविराजित:।

(४७) उपमेयोपमायां वाक्यद्वयम्, (४८) अनन्वये त्वैकस्यैव साम्योक्तिरित्यस्या भेदः । ( ४8) सा पूर्णा यदि सामान्यधर्म औपस्यवाचि च। उपमेयं चोपमानं भवेद्राच्यम्- (५०) सा उपमा । साधारणधर्मो द्योः साहश्यहेतू गुणक्रिये मनोजत्वादि। नचात्र साभ्यस्य वाच्यत्वेऽपि तस्य नजा मुखे सम्बन्धाभावबोधादुभयसम्बन्घित्वाभा- वेन कथमन्रोपमाप्रसक्तिरितिवाच्यम, मुखे चन्द्रसाधम्यंबाघासम्भवेन नजा मुखस्योतक- र्षातिशयप्रतीतिमात्रे वात्पर्य्यादिति तर्कवागीशाः। ए (४७) वाक्यैक्य इश्यस्य व्यवच्छेद्यमाह-उपमेयोंपमायामिति। "कमलेव मति- मंतिरिव कमला" इत्यादावित्यथः। अत्र श्रीमत्यो रत्योः परस्परमनाकांपं सादृश्य, 'कमलेव मतिः, "मतिरिव कमला" इति वाक्यद्वयेन प्रतिपादते। अन्नोपमेयोपमापदं रसनोपमाया अध्युपलक्षणम्। तथाच रसनोपमायाम्-"चन्द्रायते शुक्लरुचाऽपि हंसः" "हंसायते चारुगतेन कान्ता" इत्यत्रोमयोर्वाक्ययोः परस्पराकाङ्कारहितत्वेनानेकवा- क्यम्। एवञ् वाक्येक्य इति प्रतिपादनात् उपमेयोपमार्या रसनोपमायाञ्ज साम्यस्य एतद् विशेषणत्रयोपादानेन "साधम्यंसुपमाभेद" इति काव्यप्रकाशकूलत्तणेऽल्वरसः सूचित इत्यवधेयम्। (४८) इयोरित्यस्य साफल्यं दर्शयति-अ्रनन्वये इति। तथाच "राजीवमिव राजी. वम्' इत्यादौ केवलेकपदार्थल्य साम्ये अनन्वयालङ्कारोदाहरणे अतिप्रसक्तिवारणाय इयो- रित्युक्तमितिभावः । ननु घट इव पटं द्रव्यम्, "अस्थीव धवलं यशः" इत्यादेरप्युप- माश्वं स्यादितिचेत्? सत्यम् किन्तु वचित्र्यविशेषानाधाय कत्वात्तस्यामलङ्कारव्यपदेशा- भावाऽवगमावू। इतीति। इति अनेन प्रकारेण अस्या निरकलक्षणाया उपमाया भेदो रूपकादि भ्यो व्यवच्छेद:। (४९) पूर्णालुप्नाभेदेन प्रधानत उपमा द्विधेतिप्रतिपादयन् प्रथमं पूर्णी प्रतिपाद यति-सेति। यदि सामान्यधर्म उपमानोपमेयोभयगतलक्षणीयत्वेनाभिमतधमंविशेष बोधकपदम्, औपंज्यवाचि साद्यवाचक पदञ्ज प्रयुक्त स्यादित्यर्थ, तथाउपमेथमुप मानञ् वाच्यमभिघयाप्रतिपादं भवेत् तदा सा उपमा पूर्णा पूर्णोपमा स्यादिश्यर्थः

(५०) यधाक्रमं सेत्यादिपद विवृणोति-सेति। साधारयेति। सामान्यसाधारण उदयो: तुल्यतया सामान्यधर्मस्थाने साधारणधम इति प्रयोगेऽपि दोषाभावो ज्ञेयः। द्योरुपमानोपमेयरवेन प्रसिद्धयो: पदार्थयोः सादश्यस्य हेतू घटिके। सादश्यरवं तन्ि स्त्वे सति तद्गतभूयो धर्मवत्वम्, सच धर्मः सादश्यघटक एव घनमिव घनित्वस्येत्या- शयः। गुणश्च क्रिया वेतिगुणक्रिये उपलक्षरां चैतत् तेन एक विधशब्दोपस्थाप्यत्वमपि साधारणधमं इति बोध्यम्। मनोजत्वादीत्यत्र आदिपदेन भति-प्रभृतिक्रियाया सतथाविघशान्दघर्मस्य च

६०२ साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(५१) औपम्यवाचकमिवादि। उपमेयं सुखादि। उपमानं चन्द्रादि। इयं पुनः॥ १५ ॥ श्रौती यथेववाशब्दा इवार्थो वा वतिर्यदि। आर्थी तुल्यसमानाद्यास्तुल्यार्थो यत्र वा वतिः॥१६ ॥ (५२) यथेववादयः शब्दा उपमानानन्तरप्रयुक्ततुत्यादिपदसधारणा अपि परिग्रहः, क्रमेण यथा-"कमलमिव मुखंमनोज्ञम" इत्यादौ मनोज्ञत्वादि गुणः साधारय- धर्मः, मुखं चन्द्र हवाभाति" इत्यादौ भातीत्यादि क्रिया साधारणधर्मः, सकलकलमि- त्यादौ सकलकलमित्येकविघशब्दोपस्थाप्यत्वरूप: स्वरूपविशेषा साधारणघर्मः। औपम्येति। औपस्थवाचक सादृश्यवाचकं पदन्चेत्यर्थः। निपातानां धोतकरवेऽपि वाचकत्वाङ्गीकार: साम्यस्य वाच्यत्वविवस्ास्फुटीकरणार्थः। यद्ा अव्ययानामप्यन्विता- मिधानस्वीकाराद्वाचकोपपत्तिरित्यववेयम्। आदिपदेन वढादिप्रत्ययादीनां परिग्रहो बोध्यः।-औौपम्यवाचका इवादयो दण्डिना काव्यादशे निरूपिता।। उममेयमिति। उपमातुं समानतया प्रश्याययितुं योग्यं यत्तदुपमेयं साह्याश्रयः पदार्थः, यस्योदाहरणमाह-मुखादीति। "चन्द्रवन्मुखम्" इत्यादौ मुखादिकमित्यर्थः। उपभीयते समानतया प्रत्याय्थते येन तदुपमानम् सादृश्यस्य निश्चितसम्बन्धीपदाथेः। तत्रोदाहर समाह-चन्द्रादीति। "चन्द्रवनमुखम्" इत्यादो चन्द्रादिकमित्यर्थः। उपमेयोपमानयोः प्रसिद्धयोरेव ग्रहणं बोध्यम्। अत एवाहु :- "यदायमुपमानांशो लोकतः सिद्धिमृच्छति। तदोपमैव येनेवशब्दसाड्यवा चक:।। यदा पुनरयं लोकादसिद्ध: कविकलपतः। तदोप्रेक्षेव येनेवशब्द-सम्भावनापरः ।" इति। (५१) पूर्णोपमाया एव औस्यार्थीभेदेन द्वैविध्यं विभजते-यं पुनरिति। इयं पुनः निरुकलत्षणा पूरणोपमा, यदि यथाशब्द: इवशब्द: "वा स्याट्विकल्पोपमयोरेवार्थे च समुच्चये" इति विश्वकोशात् उपमार्थको वा शब्द: बहुवचनेन इदार्थकनिपातवशबदश्च इवार्थो वतिः प्रथ्ययो वा विद्यते तदा श्रौतीश्युष्यते श्रूयते इतिश्रुतिः शब्दः, तया साक्षादे- वोपलभ्यमानोपमानोपमेयसम्बन्धा श्रौती। इवार्थकनिपात"व" शब्दस्य ग्रहणे- "पङ्कजदलानि व समुस्फुरन्ति तासां सुनेत्रयुग्मानि"। इत्यादा पूर्णोमात्वम्। "मणीवोट्रस्य लम्बेते प्रियौ वरसतरौ मम"। इस्यादौ तूत्प्रेक्षैव उपमेयोपमानभावाप्रसिद्धेः। एवं "शात्रवं व पपुरयंशः" इतिकालि दासप्रयोगोऽपि सङ्गच्छुते "शात्रवं च" इति चघटितपाठे तादशचमरकारानुपपत्तेरिति बोध्यम्। यत्र तु तुल्यः समान:, आध्यपदात् समसदशादय: शब्दाश्च विद्यन्ते, तुल्यार्थों वतिः पत्ययो वा विद्यते तत्रार्थीत्यभिधीयते पदार्थानुसन्धानापेक्षया प्रतीयमानोभय सम्बन्धवत्वादिश्याशयः। तथा च और्युपमायां श्रुतिमात्रेण सादृश्यप्रतीतिः, अन्र तु अर्थानुसन्धानेनैव तत्प्रतीतिरिति निष्कर्षो ज्ञेय:। (६२) ननु सादृश्यबोधने यथाद्यस्तुल्याद्यश्ष शब्दाः समानरूपा एव तत्कर्थ

लक्षमोविराजितः।

श्रुतिमात्रेणोपमानोपमेयगतसादश्यलक्षणसंबन्धं बोघयन्तीति तत्सन्द्ावे श्रौत्युपमा। (५३) एव 'तत्र तस्यैव' इत्यनेनेवार्थे विहितस्य वतेरुपादाने। (५४) तुल्यादयस्तु-'कमलेन तुल्यं मुखम्' इत्यादावुपमेय एव। 'कमलं मुखस्य तुल्यम्' इत्यादावुपमान एव। 'कमलं मुखं च तुल्यम्' इत्यादावुभयत्रापि विश्राम्य न्तीत्यर्थानुसंधानादेव साम्यं प्रतिपादयन्तीति तत्सन्भावे आर्थी। तत्तच्छब्दमात्रमाश्चित्येवोक्तद्विविधभेद्विभाग इत्यत आह-यथेवेति। आदिना व इत्यस्य ग्रहणम्। उपमानानग्तरं उपमानवाचकपदानन्तरं प्रयुक्तानि विन्यस्तानि यानि तुल्यादिपदानि तेषां साधारणास्तदुपमानोपमेयगतसादृश्यबोधने समाना अपि, श्रुतिमा श्रेण स्वोपलन्धिमात्रेय उपमानोपमेयगतं सादश्यलक्षणं साम्यस्वरूप सम्बन्धं बोधयन्ति शब्दशक्तिमहिम्ना ज्ञापयन्ति, इति हेतो: तेषां यथेववादिश्दानां सद्धावे प्रयोगे। अमुमेवार्थ विशदेनाहुरविवृतिकारा-यद्यपि यथादयः शब्दा उपमानवाचकोत्परं प्रयुज्य- मानस्य तुल्यादिपदस्थ साधारणास्तदुपमानोपमेयगतसाधर्म्यंबोधकाः, तथापि अतिमा- त्रेण स्वोपलब्धिमात्रेण न तु पदार्थानुसन्धानापेक्षया उपमानोपमेयवृत्ति सावम्य बोध- यन्तीति हेतोस्तेषां यथादिशब्दानां सद्भावे प्रयोगे औती उपमेत्यर्थः। अव्ययानामन्विता- भिधानस्वीकारात् यथा "घटो न पटः" इत्यादौ नजू पदं पदार्थोपस्थितिमन्तरेगौव पदार्थो. पस्थिते: प्रागेव समभिव्याहृतपदार्थयोरन्वितं भेदं बोधयति तथा "कमलमिव मुखम्" इस्यादाविवादिपदमपि श्रवणमात्रेण समभिव्याहृतपदार्थयोरन्वित साधर्म्य बोचयति। अन्विताभिधानवादिमते ह्यखण्डवाक्यस्याखण्डवाक्यार्थेशक्तिरेकातिरिका कल्प्यते, प्रथम तयैव वाक्यार्थबोधो जायते पश्चादेव शक्क्या लक्षणया वा प्रत्येकपदार्थोपस्थितिरिति.

साक्षादन्वयास्वीकारादव्ययार्थस्य नामाथन साक्षादेवान्वयः संभवतीत्यव्ययपदेनोपमा नोपमेयभावेऽपि साधारणध्मसम्बन्घोपस्थापनेन विभक्तयर्थंप्रतिसन्धानापेक्षेति बोध्यम्। (५३) 'चन्द्रवद् दशि ते सुधा' इत्यादावप्येषैवेति दर्शयितुसुपपाद्यति-एवमिति। "तन्न तस्येव" २१११६ इति पाणिनिसूत्रम। तन्नेति सक्षमीसमर्थात्तस्येति षष्ठीसमर्थाच्च इवार्थे वतिप्रत्ययो भवतीति तदर्थः। सप्तमीसमर्थाध्यथा-'मथुरावरपाटलिपुत्रे प्राकारः" मथुरावदिश्यस्य मथुरायामिवेत्यर्थः प्राकाराद्याधेयापेक्षाधिकरयाविहितस प्रम्यान्ताद्वति प्रत्ययः मथुरायां याहशः प्राकारस्तेन तुल्यः पाटलिपुत्रे प्राकार इत्यर्थ । षष्ठीसमर्थाद्य था-मथुरावत् पार्टलिपुत्रस्य विस्तारः, मथुराया इवेत्यर्थः मथुरावदितिविग्रहः। मथुरासम्बन्धिविस्तारापेक्षसम्बन्धविहितषष्ठयन्ताद्वतिः। मथुरासम्बन्धिविस्ताराभिन्न: पाटलिपुत्रसम्बन्धी विस्तार इस्यथः। वतेरिति। वतेः वतिप्रत्ययस्य उपादाने श्रौती उप- मेति पूर्वेण सम्बन्धः। तथाच "पद्मवत्वतमुखे कान्ते! भान्ति ... चन्द्रवत्त्वनमुखस्यापि सुषमा सुभगा सदा" इत्यादौ च क्रमेण सप्तम्यन्तात् पदमशब्दाव् षष्टयन्ताच्चन्द्ररब्दाच्च विहितौ वतिप्रत्ययौ पद्म हव चन्द्रस्येवेश्यर्थ प्रत्याययत इति भावः। (९४) इदानीमार्थीसुपमामुपपाद्यति-तुल्यादयस्त्विति। "शब्दाः" इश्यनुषज्ञनी यम्। आदिपदात् समान-सदश-हसति-प्रत्यर्थिप्रभृतिपदानां परिग्रहः। : कमलेनेति षष्ठवथतृतीया, षष्ठयर्थक्चात्न वाप्या: जलमितिवदाधेयत्वम, तस्य च तुल्यपदार्थैंकदेशे

साहित्य दर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(५५) एवं 'तेन तुल्यम्-इत्यादिना तुल्यार्थें विहितस्य वतेरुपादाने । साडक्ये सम्बन्धः । तथा च कमलधृत्तिसादड्याश्रयो मुखमिति बोधः। उपमेये मुख एव विश्राम्यन्तीश्युत्तरेण सम्बन्धः, सवार्थ प्रत्याययन्तीति तदथः। तुल्यमिति मुखमिति समा- नविभक्तिकश्वादिति भावः । एवकारो हि उपमानव्यवच्छेदार्थः । एवं च "तुल्यादिपदा- नामनव्ययतयान्विताभिधानस्वीकारेयार्थबोधास्प्राकू पदार्थोपस्थितिमात्रं जनयिश्वा उपमेय एव विश्रान्तिः पश्चातूपमानपदार्धानुसन्धानेन तात्पर्य्यानुसन्धानेन चोपमानस्य सादश्योपमानप्रतीतिरिति" विवृतिकारा वदन्ति। "मुखस्येत्यत्रापि पूर्ववदेवाधेय तासम्बन्धे षष्ठी। उपमाने एव कमल एव तुल्पादय: शब्दा विश्राम्यन्ति इति सम्बन्धः नचात्र कमलशब्दतुल्यशब्दयो: समानविभक्तिकरवात् मुखमुपमानं कमलज्जोपमेयमे- वेति कथ कमलहयोपमाने विश्रान्तिरितिवाच्यम्, मुखकमषयोः सममिध्याहारस्थले कम- लस्योपमान एव प्रसिद्धत्वात्। विषयविशेषे तुल्यादिशब्दानामपि षष्ठयर्धानुसन्धानं विनाष्युभयसम्बन्धिसादृश्यवाचकत्वमाह-कमलं मुखं चेति। विश्राम्यन्तीति। समानवि भक्तिकत्वाद्विशेष्यताबोधनेन प्राधान्यं बोधयन्तीत्यर्थः। अर्थानुसन्धानादेव षष्ठाद्यर्थानु- सन्धानमाश्रित्यैव साम्यम् उपमेयत्वबोधकं विशेष्षीभूतं सादश्यमित्यथः। तेषां तुल्यादि- शब्दानां सद्धावे प्रयोगे आर्थीत्युपमेति सम्बन्धः । अयमाशयः-उपमानोपमेययो: साधारणधर्मंसम्बन्ध रूपाया उपमायाः शाब्दबोधविषयत्वं औतश्वम, उपमानोपमेथयोः साधारणधर्मंसम्बन्धरूपायाश्च तस्या आर्थबोधविषयत्वमार्थत्वम्। अत एव श्रत्यां तस्यां यथेवादीनामुपलब्धयनन्तरमेवोपमानोपमेययोः साधारणधर्मसम्बन्घाऽवगमः। आर्थ्यो पुनः षष््याद्यर्धानुसन्धानोत्तरम् इति। (६६) "मधुरः सुधावद्घरः" इत्यादावप्यस्या एवार्थ्याः विद्यमानत्वमिति दर्शयितु माह-एवमिति। आदिपदेन "तेन तुल्यं क्रिया चेद्ूति:"५।१।१५ इतिपाणिनिसूत्रेणेश्यर्थः । सूत्रे तुल्यमिति सामान्ये नपुंसकम्, प्रथमान्तञ्ञ उदाहरणेडप्येवम् अध्ययनादिश्यापार- विशेषयात्वात्। क्रियेतिसन्निहितत्वारसमानविभकिकर्वात्प्राधान्याच् प्रत्ययार्थविशेष णमू। तथाच तृतीयासमर्थात्तुल्यमित्यर्थ वतिः प्रत्ययो भवति यत्तल्यं क्रिया चेतू सा भवतीत्यर्थः। प्रकृत्यर्थविशेषएं तु न ब्राह्मणसादृश्यस्याध्ययनेऽमावात् ब्राह्मणादिशबदा- नां लक्षणाया तश्कत्त काव्य यनपररवेन क्रियोपमानत्वयोग्यार्थंकरवेऽपि तन्र तृतीयान्ता. र्थान्वयेन सत्त्वरूपतया क्रियात्वासंभवात्। एवत् उपमेयस्य क्रियात्वे उपमानवाचकान्त तीयान्तात्तल्यमित्यथे वतिप्रत्ययो भवतीतिभावः। यथा 'ब्राह्मणवद्धीते चत्रियः ब्राह्म णेन तुल्यं ब्राह्मणवदितिविग्रहः। सौष्ठवादिश्वात्र साधारणो धर्मः। तथासति ब्राह्मण. कत्त काध्यय नतुल्यं क्षत्रिय कत्त कें वर्तमानकालिकमध्ययनमिति शाब्दबोधः। भामहोडप्याह- वतिनाऽपि क्रियासाम्यं तद्वदेवाभिधीयते। द्विजातिवद्धीतेऽसौ गुरुवच्चानुशाह्ति नः ॥ इति। सूत्रे क्रिया चेदित्युक्त्या क्रियातुल्यत्व एवास्य वते: साधुत्वम्, "तत्र तस्येव" इति- विहितस्य तु गुणजात्यादिनापि तुल्यत्वे साधुत्वमित्यवगन्तथ्यम्। तेन "चैत्रेण तुल्यः कृशः" इति गुणतुल्ये वाक्यमेव न तु वतिः। परं "चन्द्रवन्मुखम" इत्यादौ भवतिक्रि- यामध्याहृर्य चन्द्रभवनसदशं मुखभवनमित्येव वाच्योऽर्थः, चन्द्रमुखयो: साहश्यं तु

अर्थालङ्कारनिरूपणम् ] जक्ष्मीविराजित:। ६०५

(५६) द्े तद्धिते समासेऽथ वाक्ये- द्वे औरौती आर्थी च । उदाहरगम्- (५७) 'सौरभम्भोषहवन्मुखस्य कुम्भाविव स्तनौ पीनौ। हृदयं मदयति वदनं तव शरदिन्दुर्यथा बाले।॥' (५८) अत्र क्रमेण त्रिविधा। शरौती । व्यक्षनयैथेति बोध्यम्। वतेरिति। वतिप्रत्ययस्य उपादाने आर्थी उपमेतिपूर्वेण सम्बन्धः। काव्यप्रकाशकृताऽप्येवमेवोक्तम्। (६६) एवं द्विविधाया अस्या: प्रश्येकं तद्धितसमासवांक्यगतरवेन श्रैविध्यमुपादयि ष्यन् षड्विधत्वमाह-दे इति। द्े पूर्वोंक्ते पूर्णोपमे शत्यार्थीभेदेन द्विविधापि पूर्योंप. मेत्यर्थंः, प्रत्येकमेव तद्धिते वश्कलपादियोगे समासे अथ तथा वाक्ये च सम्भवत इत्यर्थः। (६७) सौरभमिति। हे बाले! तव मुखस्य सौरभं सौगन्ध्यम् अम्भोरूहं कमलं तस्येव, स्तनौ कुचौ कुम्भाविव कलशाविव पीनौ पुष्टौ। एवं यथा शरदिन्दुः शरबन्द्रः हृदयं चित्तं मद्यति तथा तव वदनं मुखं (कत्त') हृदयं मद्यति आनन्दयति। (६८) अत्रेति। तथा च प्रथमवाक्ये अम्भोरुहम् उपमानम्, मुखस्येश्युपमेयम, सौरभं साधारगो धर्मः वतिप्रत्ययश्चौपम्यवाचीति पूर्णोपमायाः सामान्यलत्षणसङ्गतिः। "अम्मोरुहव त्" इत्यत्र "तत्र तस्येव" इतिषष्ठयन्तादिवार्थेव तिप्रत्ययविधानात तद्धितगता श्रौती अम्भोरहपदस्य मुखसम्बन्धिसौरभलक्षकरवेन अम्मोरुह सम्बन्धिसौर मसदशं मुख सम्बन्धिसौरभमिति शाब्दबोधः। तत अम्भोरुहमुखसम्बन्धिनोः सौरभयो सादश्यमू लकाभेदाध्य वसायेनाभिन्नधमंमूला अम्मोरुहमुखयोरुपमाप्रतीतिः। द्वितीयवाक्ये-कुम्भावित्युपमानम्, स्तनावित्युपमेयम्, पीनत्वादि: साधारणो धर्मः, इवशब्द: उपमाप्रतिपादकः "कुम्भाविव" इत्यन्न, "इवेन समासो विभक्तयलोपः पूर्वपद्- प्रकृतिस्वरत्वं च' इति वार्ततिकेन समासाश्रयणात् समासगता औौती पूर्योपमा।कुम्भ- सादृक्य प्रयोजकपीनत्वादिधमं वन्तौ सतनावितिशाबदबोधः। द्वितीयाद्व-शरदिन्दुरूपमानम्, चदनमुपमेयम, मादनं साधारणो धर्मः, यथेत्युपमावाचक: शब्दः अत्र "यथाSसादृश्ये" २११७ इतिपाणिनिसूत्रेणासाडश्ये एव समासस्योपपत्तौ सादृश्ये च समासस्याप्रतिपा दनादू वाक्यगतैव श्रौती पूर्णोपमा। अत्र यत्तच्छब्द प्रकृतिक प्रकार वाचिथालूपत्ययान्त- यथादिशब्दयोगे यद्धर्मवान् शरदिन्दुस्तद्धर्मंद्वदनमित्युभयविशेष्यके वाक्यार्थबोधः, ततो यत्तदूभ्यां धर्मैक्यबोधात् सादश्यं फलति हृदयमादनलक्षगोऽनुगामी साधारणो धर्म इति परमार्थः। नन्वेवमपि पूर्वार्द्धयो: प्रथमद्वितीययोरपि वाक्यश्वेन वाक्यगतया औत्या पूर्योपमया तद्धितगतसमासगतयोस्तयोः साङ्कर्य्यापततिः, नच तयोः क्रिया- भावाद्वाक्यत्वाभाव इति वाच्यम्, क्रियाया अध्याहारं बिना आकाङ्काशान्स्यभावेन अन्वयसमाप्त्यसम्भवाद्वश्यं क्रियाया अध्याहर्त्तव्यत्वात् क्रियाया अध्याहारं विना वाक्यगतर्वे "चकितमृगलोचनाभ्याम्" इत्यादिवच्यमाणोदाहरणत्वासम्मवादिति चेत? मैवम्, एवंप्रकारेण वाक्यगतत्वस्य सवत्रोपलम्भात् सामान्यपरत्वेन तद्धितगत-समा· सगत योर्विशेष रूपर्वेनापवादरूपतया बाधकत्वाभ्युपगमात्। यथा वा- "सुकुमारत्वमरुणता दशोर्वशीकारकारणखवं च। भातीह मत्तकाशिनि ! पाणियुगे तामरसवत्ते।"

६०६ साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(५९) 'मधुरः सुधावदधरः पक्लवतुल्योऽतिलेपवः पाणिः। चकितमृगलोचनाभ्यां सदशी चपले च लोचने तस्या:॥' (६०) अत्र क्रमेय त्रिविधा आर्थी। अत्र "तामरसवत्" इत्यत्र सप्तम्यथें वतिरिति तद्धितगता श्रौती पूर्णोपमा। "अश्याय तैनिय मकारिभिरुद्वतानां दिव्यैः प्रभाभिरनपायमयैरुपायेः। शौरिभुजैरिव चतुर्भिरदः सदा यो लक्ष्मीविलासभवनैभवनं बभार।।" अध्र भुजैरित्यस्य इवेन समासात् समासगता श्रौती पूर्णोपमा। "इतीरितैनैं षधसूनृतामृतैविदर्भंजन्मा भृशमुख्लकास सा। ऋतोरधधिश्री: शिशिरानुजन्मना पिकस्वरैदूंर विकश्वरैयंथा॥" मत्र यथाशब्दश्यासमस्तत्वादवाक्यगता औौती पूर्णोपमा। (६९) मधुर इति। तस्या: मनसा विषयीक्रिय माणायास्तरुण्या:, अधरः सुधावन्म धुरः पाणिहस्तः पञ्लवतुल्यो नवपत्रसमान अतिपेलव: अश्यन्तं कोमलः "पेलवं विरलं मृदु" इति गोपाल:, तथा लोचने नयने च चकितमृगस्य भीतहरिणस्य लोचनाभ्यां सदशी चपले चखजले चकितेत्यादौ "तुल्याथेरतुलोपमाभ्यां तृतीयाऽन्यतरस्यामू" २३। ७२ इति पा० सू० तृतीया। (६०) अत्रेति। अत्र प्रथमवाक्ये सुधा उपमानम्, अधर उपमेयम्, माघुर्य्य सा. धारणो धर्म:, तथा च अधरः सुधातुल्यमेव मधुरतया आश्वाद्यते हत्यर्थविवतया "तेन तुल्यं क्रिया चेद्ूतिः इत्यनेन तृतीयान्तात्तुल्यार्थ वतिप्रत्ययविधानात तद्धितगता आर्थी पूर्णोपमा। सुधावदित्यत्र सुधया तुल्यमितिविग्रहस्तत्र निक्कपितखवं तृतीयार्थः तस्य च तुल्यतायामन्वयात् सुधानिरूपिततुल्यताश्रयाभिन्न इति तब्निरूपिततुल्यता च माघुय्यें णेतिसुधानिरपितमाधुर्य्यप्रयोज्यतुल्यतावइमिन्नोऽघर इति बोधः। तुल्यताप्रयोजकं माधुय तदर्थानुसन्धानोत्तरं मनसा व्यक्ञनया वा ज्ञायते इत्यार्थीत्वम। द्वितीयवाक्ये- पह्चव उपमानम, पाणिरि्युपमेयम, अतिपेशलखं साधारणो धर्मः तुल्यपद मुपमाबो- भकम्, "पल्लवतुल्यः इत्युपमानोपमाबोधकयोः समासत्वासमासगता आर्थीपूर्णो. पमा। द्वितीयाधें चकितहरिणलोचने उपमानम, लोचने उपमेयम्, चपलखं साधा- रणो धर्म:, सदशी इट्युपमाबोधक:, तथाच द्वितीयार्दश्य वाक्यख्वात् चकितमृगलोच- नाभ्यामित्यन्र समासे सत्यपि सदशी हत्यनेन समासाभावाह्वाक्यगतैव आर्थी पूर्णोपमा। पूर्ववाक्ययोरन्नापि सामान्यविशेषन्यायेन न वाक्यगता आर्थो पूर्णोपमेश्यालोचनीयसू। ननु अम्भोजस्येव मुखं सौरभमित्यादौ साधारयधर्मस्योपमानसम्बन्धित्वबोधे बष्ठयर्था- नुसन्धानस्यापेक्षणीयतया औ्रतीत्वं कथमितिचेव? मैवम्, नामार्थनिपातयोरन्वयबोधे त्वात्। अन्यथा "चन्द्रादिव मुखात्तस्या निरञ्रति कथामृतमू" इत्यादौ सम्बन्धबोधक- विभककयभावादुपमानसम्बन्धबोधो न स्यादितिविवृतिकाराः। यथाक्रममुदाहरणान्तरं यथा- "उन्नतिमानतिकठिनः समुदितनत्त्रमाछडयम्। बाले ! पयोधरस्तव कनकाचलवद्वरीवत्ति ॥" अत्र कनकाचलवदिति तद्धितगता आर्थी पुर्णोपमा।

अर्थालक्कार निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित: ६०७

(६१ ) पूर्ण षडेव तत्। ( ६२ ) स्पष्टम् । (६३ ) लुप्ता सामान्यधर्मादेरेकस्य यदि वा दयोः ॥ १७॥ त्रयाणं धानुपादाने औत्यार्थी सापि पूर्ववत्। सा लुप्ता। तद्धेदमाह- (६४) पूर्णावद्धर्मलोपे सा विना औौतीं तु तद्धिते ॥ १८॥ (६५) सा लुप्तोपमा धर्मस्य साधारणगुयाक्रियारूपस्य लोपे पूर्णावदिति पूर्वोक्तरीत्या षटप्रकाश, कि त्वत्र तद्धिते श्रौत्या असंभवात्ञ्ञप्रकारा। उदाहरयम्-

"अवितथमनोरथपथप्रथनेषु प्रगुणगरिमगीतशीः। सुरतरुसदशः स भवानमिलषणीय: क्षितीघ्वर ! न कस्य ।।" अत्र सदशपदस्य समस्तश्वात्समासगता आर्थी पूर्णोपमा। "चकितहरिगलोललोचनाया: क्रुचितरुणारणतारहारि कानिति। सरसिजमिद्माननं च तस्या: सममिति चेतसि सम्मदं विधत्ते।" अत्रासमस्तत्वाद्वाक्यगता आर्थी पूर्णोप्मा। (६१) बोधसौकर्य्यार्थ सङ्कलयति-पूर्येति। तत् तस्मात् उक्तप्रकारभेदप्रतिपादना दिश्यथं:, पूर्णा पूर्णोपमा षढेव षड्विधैव। ते च भेदा अनुपदमेवोक्ाः समुन्नेयाः। (६२) स्पष्टमिति। वाक्यमिद्मतिसरलमित्यर्थः। मतो न किञ्ििद्विपृतमितिभावः। (६३) एवं षडूविधां पूर्णो निरष्य इदानीमेकोनविशतिविधां सुप्तां निरूपयब्रादौ- ड्ैविष्य मुपपाद्यति-नुप्तेति सामान्यधर्मांदेरिति। निर्धारणार्थेयं षष्ठी हन्द्ूः सामासि कस्य चेतिवत्। आदिपदेन उपमानस्य उपमेयस्य औपम्यवाचकेवादिपदानां च परि गरहः। एकस सामान्यधर्मादेरमध्ये यस्य कस्यचिदेरेकस्य साधारणस्थ तड्टराचकस्यापमा नस्योपमेयस्य वेत्यर्थः। यदि वा अथवा ययो: कयोश्षित दयो: साधारणधमंतद्वाच कयो: साधारणघर्मोपमानयो: साधारणधर्मवाचकोपमयोः, किं वा येर्षा केषाशिस्त्रयार्या साधारणघ मंतद्वा चकोपमानानाम् अनुपादाने साचादप्रतिपादने लुप्ता खुपोपमा भवात। सामान्यधर्मादीनां मध्ये यस्य कस्याप्यनुपादानरूपलोपादेवास्या लुप्तोपमेति नाम। सापि लुष्जोपमापि पूर्ववत् पूर्णोपमावत् श्रौती आर्थी चेत प्रथमतो द्विप्रकारेत्यर्थः। (६४) "लुप्ा सामान्यधर्मादे" रितिकारिकायां धर्मस्य प्रथमोपादानात धर्मलोप एव लुप्तोपमां प्रथमं सभेदं निरूपयति-पूर्णावदिति। सा लुप्तोपमा धर्मलोपे साधारय. धर्मस्य साक्षादनमिघाने सति तद्धिते श्रौतों बिना तु श्रौतीरूपभेदं परित्यज्य तु पूर्णा वत् पूरणोपमा तुल्यसंख्यफलप्रदा भवति, पूर्ण यथा औत्यार्थी चेति मिद्यमाना तांद्धत- समासवाक्यगतत्वभेदैखिया भिन्ना षडूविधा तथेह केवलं औतीवरज्जननेनास्था: पञ्चवि धारवं भवतीतिभाव:। (६५) तदेव विवृगोति-सेति। साधारणो गुणो मनोज्ञत्वादि: क्रिया पुनर्भाती श्यादि: तदास्मकस्म तस्य तथोक्स्य। पूर्वोक्तरीत्या षटप्रकारेति। प्रागुक्कदिशा औत्यार्थी भेदेन षडविधा भवितं योग्यापीतमर्थः । अत्र साधारणधर्मछोपे सति। असम्भवादिति। ११५ सा०

साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेद्े-

( ६६ ) 'मुखमिन्दुर्यथा, पाणिः पश्लवेन समः प्रिये।। वाच: सुधा इवोष्ठस्ते बिम्बतुल्यो, मनोऽश्भवत् ।।' (६७) आधारकर्मविहिते द्विविधे च क्यच, कर्याङ। Es कर्मकर्त्रोर्णमुलि च, स्यादेवं पञ्चधा पुनः॥।१६।। अन्रायमाशय :- "तन्न तस्येव" इस्यनेन सप्म्यन्ताव् षष्ठयन्ताच्च वतिप्रत्ययो विधीयते, तत्र यंकजित् साधारणधर्ममाअित्यैव वष्ठी सप्तमी विभक्तिः। तथा च साधारणधर्मान भिधाने षष्ठी सप्तम्योश्चासम्भवात् तदन्त एव प्राप्तस्य वतिप्रत्ययस्याप्यसम्भवेन साधार- गाधर्मलोपे औत्या असम्भव एव। एवज् "सौरभमम्भोरुहवन्मुखस्य" इत्यत्र सौरम- रूपसाधारणधर्माततुपादाने न षष्ठी विभकिर्नापि तदन्ते वतिप्रत्ययः सम्भवितुमर्हतीति। अत एवाह-पञ्चप्रकरेति। तथाहि लुक्नोपमेयं साधारणधर्मलोपे समासगता वाक्यगता चेति द्विवा औती, तद्वित-समास-वाक्यगतरवेन त्रिविधा चार्थीति सङ्कलनया पञ्चविधेत्यर्थः। (६६) मुखमिति। हे प्रिये ! इन्दुर्यथा तथेतिशेषः ते तव मुखम आनन्दयतीतिशेष:, पल्लवेन किशलयेन नूतनपत्रेणेतियावद, समस्तुल्य: तव पाधि: कोमल इतिशेष:, सुधा इव तव वाचो मधुरा इतिशेष:, बिम्बतुल्यः विम्बफलसदशः तव मोष्ठ मधरः रक्तवयं इतिशेष:, अश्मना प्रस्तरेण तुल्यम अष्मवत् तव मनः कठिनमितिशेषः। अत्र "मुखमिन्दु्यथे" त्यन्न यथाशब्दस्य प्रतिपादनेऽपि तेन समासाभावात् आनन्द. यतीतिक्रिया रूपसाधारणधर्मश्यानुपादानाट्वाक्यगता श्रौती धर्मतुप्तोपमा।"पाशिःपद्ठ वेन सम" इत्यत्र, समशब्दस्य प्रतिपादनेऽपि तेन समासाभावात् कोमल इति गुगारूप- साधारणधमस्य चानुपादानात् वाक्यगता आर्थी धर्मतुप्तोपमा। "वाचः सुधा इव" हत्यन्र इवशब्दप्रतिपादानात्तेन च सह पूर्वोक्तन्यायेन समासात् मधुरा इति साधारण- धर्मस्यानुपादानाथ् समासगता औौती धर्मतुप्तोपमा। 'ओष्ठस्ते बिम्बतुल्यः" इर्यन्र तुल्यशब्दप्रतिपादनात् रक्तवर्य इति साधारयधर्मस्य चाप्रतिपादनात् बिम्बपदेन सह तुल्यपदस्य समासाच् समासगता औती धर्मतुपोपमा। "मनोऽशमव" दित्यत्र तृती याश्तादश्मशब्दात् तुल्याथ "तेन तुल्य" मिति वतिप्रत्ययकरणात् कठिनमिति साधा- रयधमंस्य चाप्रतिपादनात् तद्धितगता मर्थी धर्मलुप्तोपमा। अत्र पञ्चस्थलेष्वपि वाक्यगतधम लुप्तोपमात्वप्रसक्त: पूर्वोक्तसामान्य विशेषन्यायेनैव वारगीयः। प्रत्येकमुदाहरणान्तरं विस्तरभयान्नेह प्रतिपादितम्। (६७) पुनःववर्मंलुप्तोपमाया एवान्यान् पञ्च भेदानुपपादयति-आधारेति। आधार- कर्मविहिते आधारोऽधिकरणं स च कर्म च ता्म्यां विहितस्त्रस्मिन् अधिकरणात् कम. याश्र परस्तात् विहिते इत्यर्थ:, क्यचि क्यच्प्रत्यये अस्यैव 'यिन्' इति नामान्तरम्, द्विविधे लुसोपमे अधिकरकारकाद्विहिते क्यचि एकविधा कमकारकाद्विहिते क्यचि च एकविधेति समुदायेन मेलने एकस्मिन् क्यश्येव द्विविधे खुप्ोपमे इत्यर्थः। यद्ा आधार कर्मविहिते द्विविधे क्यच द्विविधा लुप्तोपमा इति सम्बन्धः। क्यकि कत्तुर्विहिते इति शेष: अस्येव आर्थोति नामान्तरम। तथा च कक्षुरविहिते कर्याङप्रर्थये एकविधा, कर्म. कत्ों: कर्मगि कतरि चेत्यर्थः विहिते इति शेष:, तथासति कर्मकर्त्रोरपपद्योः सतोर्वि

अर्थालङ्कार निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित: ।

(६८) 'वर्मलोपे लुप्ता' इत्यनुषज्यते। (६९) क्यच् क्यक-यामुल: कलापमते इन्-आयि गामः । क्रमेणोदाहरयम्- (७०) अन्त:पुरीयसि रणेषु, सुतीयसि त्वं पौरं जनं, तव सदा रमणीयते भीः। दष्टः प्रियाभिरमृतद्युतिदर्शमिन्द्र संचारमत्र भुवि संचरसि क्षितीश !।।' हिते णमुलि कर्मणि यामुलि कत्तरि यामुलि च प्रत्येकमेकैक रूपतया द्विविधा एवंमित्थ मेकत्रीभूय साधारणधर्मलोपे लुप्तोपम मिलिरा पुनः पञ्चधा पञ्चप्रकारा स्यादित्यर्थः। (६८) ध्मलोप इति। आकाङ्कापूरणाय "पूर्णावद्मंलोपेश अनुपदोक्तकारिकातो "धर्मलोपे" "सा" तत्पद्वाच्य "लुप्ता" इति च अनुषज्यते अनुषङ्गा क्रियते। एवं

(६९) अलद्धारशास्त्रस्य सर्वशाष्दिकैराउतख्वात् पाणिनीयमतेन क्यजादीन् निरु प्याथ तेषामेव कलापमतानुसारेय नामान्तर निरूपयितमुस्थापयति-क्यजिति। कला पमते कलापण्याकरयासिद्धान्ते इनायियामहत्यमिधीयन्ते इति शेष: कलापव्याकरयास्यैव "कातन्त्रम्" इतिसंज्ञान्तरम। उकं च- अधुना स्वल्पतन्त्रत्वात् कातन्त्राख्यं भविष्यति। तह्टाहनकलापस्य नाउ्ना कालापकं तथा।। (७०) एकश्लो के नेव निरुक्तपञ्च विधधर्मंलुप्नोपमाया:यथाक्रममुदाहरयं द्शयति अन्तः पुरीयसीति। हेप्षितीश पृथ्वीपते ! रवं रणेषु युद्धेषु प्रतिपच्ितयोपस्थितेषु वीरज- नेष्चितियावत् अन्तःपुरीयसि अन्तःपुरेष्विवाचरसि अन्तःपुरस्थावलाजन इव सुखं विहरसिइत्यर्थः। अन्र अन्तःपुरेष्विवाचरसि" इति विग्रहे "उपमानादाचारे" ३।१।१० इति सूत्रस्थेन "अधिकरणचचे" इति वार्तिकेनोपमानवाचकादन्तःपुरेश्यधिकरणप. दादाचारार्थ क्यचू। कलापमतेऽपि "उपमानादाचारे" इतिसूत्रस्थेन "आधारादपि स्यात्" इत्युकश्या यिन्। पौरं जनं सुतीयसि सुतंपुत्रमिवाचरसि प्रकृतिमण्डलं सुततुक्ष्यं मन्यसे हत्यर्थः। अन्रापि "उपमानादाचारे"३।१।१० इति सूत्रेणोपमानवाचकात् सुतमिति कमपदादाचारेड यें क्यच् कलापमतेऽप्यनेनव यिन् प्रत्यया। श्रीः सम्प्रद्राज्यलच्तमी: सदा तव रमणीयते रमणी वनितेवाचरति घनितेव सुखमोगं ददातीत्यर्थः। मत्र 'कर्त्तु: क्यङ्ललोपश्र" ३।१।११ इति सूत्रेशोपमानवाचकात रमणी- तिकतृंपदादाचारेऽथ क्यडोडिश्वादातमनेपदम्। कलापमते "कर्त्तुरायि सल्ोपश्र" इत्यनेनायि:। प्रियाभिरमृतद्यतिरिव दर्शनमिति अमृतर्द्यातदर्श दृष्टः चन्द्रवल्लोचनाह्लादजन- कशवेनानुभूत इत्यर्थः । अमृतद्युांतदर्शमिश्यत्र "कृन्मेजनतः" १।१३९ इस्यनेनाव्ययसज्ञा- विधानादव्ययत्वम्, "उपमाने कर्मेगि च" ३४।३६ इतिसूत्रेगोपमानवाचके अमृतद्यु विमितिकमंण्युपपदे हशधातोर्भावे णमुल्। "यस्माण्यमुतुक्तः स एवं धातुरनुप्रयोक्त ड्य:" हत्यर्थकेन "कषादिषु यथाविष्यनुप्रयोगः" ३।१।४९ हतिसूत्रेण एषट इति डशूधातो'

६१० साहित्यदर्पय :- [दशमपरिच्छेदे-

(७१) अत्र 'अन्तःपुरीयसि' इत्यत्र सुखविहारास्पदत्वस्य, 'सुतीयसि' इत्यत्र स्नेहनिर्भरश्वस्य च साधारणधर्मस्य लोपः । (७२) एवमन्यत्र। (७३) इह च यथादितुल्यादिविरहाच्छौत्यादिविशेष चिन्ता नास्ति। (७४) इदं च केचिदौपम्यप्रतिपादकस्येवादेलोप उदाहरन्ति, तदयुक्तम् ; क्यडदेरपि तदर्थविहितत्वेनौपम्यप्रतिपादकत्वात्। रेवानुप्रयोग:। कलापमते "कर्मया चोपमाने" इतिसूत्रेण गाम। तथा अत्र भुवि पृथि ग्याम् इन्द्र इव सज्जरणमितीन्द्रसज्वारं सञ्चरसि ऐश्वर्य्याधिक्यात् स्वर्गाधिष्ठाता इन्द्र इवाप्रतिहतं सञ्चरसीत्यर्थः । अव्रापि उक्तसूत्रेय चकारानुवत्तिते उपमानवाचके इन्द्र इति कर्त्तयुंपपदे संपूर्वकाचरतेर्मावे गामुल्। सच णमुलु "तुमयें सेऽसेनकसेकसेन" इस्यादिसूत्रभाष्यगतेन "अ्ययकृतो भावे भवन्ति" इतिवाक्येन भाव एव भवति। कलापमते च भावे णम्। (७१) ननु कस्मिन्नंशे को धर्मो जुप्तो येन तेषु विशेषा भवेयुरि्यत आह-अत्रेति। सुखविहारारपदृत्वस्य "अम्तःपुरीयसि रणेषु" इत्यत्र अनायाससञ्जरणाश्रयत्वरूपस्य सा धारणधमंस्य लोप इत्युत्तरेया सम्बन्धः । द्योरपि उपमानोपमेयभूतयो र्यान्तःपुरयो स्वादशघमंस्य विद्यमानत्वादित्याशयः। एवमग्रेऽपि। स्नेहनिर्भरत्वस्य "पौरं जनं सुती. यसि" इत्यन्न प्रेमाधिक्याचारत्वस्य। (७२) एवमति। अन्यत्र 'रमगीयते श्रीः" इत्यादिन्निषु प्रयोगेष्वपि एवमूद्यमि श्यर्थ: । एवज् 'रमणीयते श्रीः" इत्यन्न सुखोपभोगसाधकत्वस्य अत्यन्ताधीनत्वस्य वा, "अमृतचतिदशम्" इत्यत्र कोचनाह्लादजनकत्वस्य, "इन्द्रसञ्जारम्" इत्यत्र अप्रतिहत- सञ्चरणस्य विभवातिशयत्वस्य च साधारणधर्मस्य लोप:। (•३) ननूकानां पञ्चानामेव पुनः औत्यार्थीस्वाद द्वैविध्येन मिलित्वा समुदायेन दशविधरवे कथं केवलं पञ्चधेत्येवोक्तमित्यत आह-६६ चेति। केवलक्यजादि प्रत्ययघटित "अन्तःपुरीयसि" इति छुप्तोपमषाञ्चेत्यर्थः। आदिपदेन मर्थ्या: परिग्रहः, श्रौत्यादिवि शेषचिन्ता औरौतीयमार्थीयमति विभज्य प्रदर्शनविचार:, नारिति अनतिप्रयोजनीयत्वादि सिशेष:। वस्तुतस्तु श्रुतिमात्रेया साहश्यव्यअकानां यथादिशब्दानामभावात् श्रौतीरूप भेदचिन्ता नासत। एवमर्थानुसन्धानेन सादश्यबोधकानां तुल्यादिशब्दानाममावात् आर्धीरपभेदचिन्तापि नास्तीत्याशयः। श्रुतिः शब्दस्तेन साच्षास्प्रतीयमाना औ्रौती तद़ितरा मर्थीत्याश्रयणे त्वस्या आर्थीत्वमत्ततमेवेत्यवधेयम्। (७४) ननु "वादेलोंपे समासे सा कर्माधारक्यचि क्यडि। कर्मकर्त्त्रोणमुलि"इति काव्यप्रकाशेक्तदिका वाचकलुप्तैवाभिधातं योग्या तत्कथ पुनर्धमंतुप्तेत्यमिहितमित्या शङ्ां निराकर्ततु काष्यप्रकाशकृन्मतं च दूषयतुमाह-हदक्ेति। "अन्तःपुरीयसि रणेषु" इत्यादितुल्यं चत्यथः । काव्यप्रकाशे- "पौर सुतीयति जनं समरान्तरेऽसाव- म्वःपुरीयति विचिन्नचरित्रचनचुः। नारीयते समरसीम्नि कृपायापाणे- राजोक्य तस्य चरितानि सपतसेना।।

अर्थालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मोविराजित:। ४११

(७५) ननु क्यकादिषु सम्यगौपम्यप्रतीतिर्नास्ति प्रत्ययत्वेनास्वतन्त्रत्वाद् इवा. दिप्रयोगाभावाच्चेति न वाच्यम्, कल्पबादावपि तथाप्रसक्जाद्। (७६) न च कल्पबादीनामिवादितुल्यतयौपम्यस्य वाचकत्वम्, क्यकादीनां तु द्योतकत्वम् ; इवादीनामपि वाचकत्वे निश्रयाभावात्। इस्युदाहरगाम् । केचित काव्यप्रकाशकारादयः । लोपे अनभिधाने । दूषयति- तदयुक्तमिति युक्तिसङ्गतं नेत्यर्थः। कुत इति हेतुं प्रदरशयति-क्यडदेरिति। आदिपदेन क्यच्णमुलो: परिग्रहः तदर्थविहितर्वेन इवार्थविहितरवेन औपम्यप्रतिपादकरवत् साद श्यप्रतिपादनात् यथा आर्थ्यो पुरणोपमायां समादियोगे न वाचकश्वम्, तथेवात्रापि तदयें वस्तुतः तरस्थाने विहितस्य क्यजादेर्योगात् 'योयत्र प्रत्ययो जात'इतिन्यायादितिभावः। ('५) उक्कश्वमते शाङते-नन्विति। क्यडनदिषु प्रत्ययेषु सतिस्वतिशेषः। औपम्य प्रतीतिः साहश्यस्य प्रत्ययः। प्रत्ययत्वेन क्यज देरितिशेषः। अस्वतन्त्रतवात स्वार्थल्यापि बोधने अस्वाधीनत्वात् प्रकृतिप्रश्ययौ सहाथ बरूतः" इतिनयेन प्रकृतिसाहाय्येनैव स्वार्थं स्यापि बोधनादितिभावः। न वाच्यमिति। यत्र यत्रेवादि: तत्र तन्न सादश्यस्य सम्यक् प्रतीति: यत्र नँवं तत्र नैवम् यथा क्यजादीनां योगे तस्मादत्रपम्यबोधकाभावस्य रफुटत्वात् वाचकलुप्ताश्वमेव न वाच्यमितिभावः। कुत एतदृत आह-कल्पबादाविति। आदिपदेन देश्यादीनां परिग्रहः। तथाप्रसङ्गात् सम्यगौपम्यप्रतीत्यभावापत्तेः। श्रय. ग्भाव।-"ईषद्समाप्तौ कल्पबूदेश्यदेशीयरः" २३६७ इति पा० सूत्रेण विहितस्य पकारे्संज्ञककलपपप्रत्ययस्य कलापमते अदन्तकल्पप्रश्ययस्य "विषकलपं मनः" इत्या- दिसामानाधिकरण्येन निद्ेशादीषद्समाप्निविशिष्टो धर्मो अर्थ:, ईषदसासिक्ष किञ्ञिन्यून सककधर्मंसम्बं्ध रूपोपमंव एवज् इवादेलोप इति वक्तु नोचितम्, किन्तु तन्न धर्मलोप एव वकं युक्तरवात्। अतएव "इन्द्रकल्पं नृपः सोऽयम्" इश्यादावुपमाश्वमक्षतमेव। (७६) आपातत आशङ्कते-नचेति। इवादितुल्यतयेति। "कल्पदेशीय देश्यादिप्रख्य प्रति निधी अपि"

देन क्यचणमुलो: परिग्रहः। धोतकत्वमिति वाच्यमितिशेष: तस्य नचेत्यनेन पूर्वेण सम्बन्धः । कयडादीनामिवाद्यर्थे विधानाभावाव, किन्तु आचाराचयें विधानेन केवलो. पमानप दसममिव्याहारादौपम्यस्य दोतकत्वमितिभावः। ननु "कमलमिव सुखम्" इत्या दावुपमालक्षणा्याप्तिभयेन इवादेरुपमावाचकतवं स्वीकाय मेवेश्यत आह-इवादीनाम- पीति। निश्धयाभावादिति। अध्यया हि धोतका न तु वाचका इतिवैयाकरणनयेन सिद्धान्तानैक्यात् : तथाहि वैयाकरयनये इवादीनां धोतकरवमेव न वाचकत्वम निपात ह्वादुपसगवत्। अतएव "शरै रुसत्रेरिवोदीष्यानुद्धरिष्यन् रसानिव" इत्यादावुस्ा दिपद स्योस्रसदश परख्ेनोस दशेशरैरितिशर विशेषणतया तृतीयादिस ङतिः। वाचकर्वे तूस्त्रपदोत्तर तृतीया न सङ्गषछते उस्ाणामुद्रणक्रियां प्रति लक्षणत्वा मावात् इवार्थसाहश्या्वयिरवेन करणीभृतशरविशेषयात्वविरहाचचे तिवैयाकरणभूषय सारे स्पष्टम्। उक्त व वाक्यपदीये-

६१२ साहित्य दर्पण :- [दशमपरिच्छेदेः

(७७) वाचकत्वे वा 'समुदितं पदं वाचकम्' 'प्रकृतिप्रत्ययौ स्वस्वार्थबोघकौ' इति च मतद्ूयेऽपि वत्यादिक्यगद्योः साम्यमेवेति। (७८) यच्च केचिदाहु :- 'वत्यादय इवादर्थेऽनुशिष्यन्ते, क्यकादयस्त्वाचारा धर्थे' इति, तदपि न; न खलु क्यडादय आचारमान्नार्थाः अपि तु सादृश्याचा- रार्था इति। "चादयो न प्रयुज्यन्ते पदरवे सति केवलाः। प्रश्ययो वाचकरवेऽपि केवलो न प्रयुज्यते॥। (अन्र) एते हि चादय: केवला न प्रयु्यन्ते ततो वाचका न भवन्तीतिबोद्धग्यम्। इति हेलाराजस्तदूव्यारयाता। (७) ननु यांद इवादीमामौपम्यवाचकत्ववादिमताश्रययं भवतामपीष्टं तदा "कम लमव मुखम्" इत्यादावुपमालक्षयास्याव्याप्निः, "औपम्यवाचकमिवादि" स्वामिहितेन विरोघश्चेश्यत आह-वाचकत्वे वेति। आलङ्कारिकेरित्रादितुल्यखेन कल्पबादेरुपमावाच. कत्वाङ्गीकारे वेत्यर्थः। समुदितं प्रकृतिप्रत्ययाम्यां मिलितं तत्स्वरूप पदम्, युगपदेवो- भयार्थबाधको न तु प्रकृतिमात्रं प्रश्यथमात्रं वा वाच्कमत्यर्थः। उक्तं च वाक्यपदीये- "पदे न वर्णा विद्यन्ते वाक्येष्ववयवा न। वाक्यात् पदानामश्यन्तं प्रिवेको न कक्षन॥। "मुख्यं वाचकश्व तु कर्पनया बोधिते समुदायरुपे पढे वाक्ये वा लोकानां तत एवा. थंबोधाव" इति च। स्वस्वार्थ बोध कौ स्वस्वार्थप्रतिपादकौ। उक्क च- प्रकृतिप्रत्ययौ ब्रृतः प्रश्ययार्थ सहेति यत्। भेदेनंवाभिधानेऽपि प्राधान्येन तदुच्यते। पाकं हि पचिरेवाह कर्सार प्रथ्ययोऽण्यकः। पाकयुक्तः पुनःकर्ता वाच्यो नँकस्य कश्यचित्।।इति वत्यादिक्यनद्यो:साम्यमेवेति। अयमभिप्रायः-यदि वत्यादीनां वाचकत्वाक्गीकार: तदा क्यकादीनमपि वाचकर्वम्। यदा तेषां न वाचकत्वं तदैषामपीति। सवैरेव वतिकरप बादिसद्धावे औपम्यवाचकसद्भावाङ्कीकरात् प्रत्ययश्वेन तत्सहतः क्यडादिभि: किमरादं यदेषां सज्भावे औपमयचाचकता लोप: स्यादिति। (७८) ददानीं काव्यप्रकाशमतानुयायिनां चण्डीदासप्रभृतीनां मतं खण्डयितुमाह- यच्चेति। अनुशिष्यन्ते "तन्न तस्येव" इत्याद्यनुशासनेन नियम्यनते। एवञ् "यो यत्र प्रत्ययो जातः' इति न्यायेन वश्यादोनामिवार्थ विधानाव साहश्यवाचकत्वम्, क्यडादीनां तु आचारार्थं विघानादाचारार्थवाचकरवम्। तेन क्यडादिप्रत्ययोदाहरणे साडश्यबोध कलोपाभिधानमेव युक्तमिति तेषामभिप्रायः। आचारमात्रार्था आचारस्यैव बाचकाः। साडश्याचारार्थाः सादश्यार्थान्विताचाराथंबोघका:। अयम्भाव :- "कत्तेः क्यडूसलोपश्" इत्यत्र "उपमानादाचारे" इत्यत उपमानपद्मनुवर्त्तते तेनेवार्थसाइश्यादपि बोधे साड श्याचारायं कर्याहति। अतएव रमणीवाचरति सुतमिवाचरति इत्येवमाधयर्थे 'रमणीयते' 'सुतीयते' इत्यादौ चमापती सम्प्रद्वाज्यलक्ष्म्या रमणीसदशाचरयास्य प्रकृतिमण्डले च राज्: सुतसदशाचरणस्य प्रतीते: कयडदीनां सादश्याचरणमर्थः प्रतीयते न तु तत्राच रणमेवार्थः। एवश्र काव्यप्रकाशकारोक्तं कथल्िदुष्यनिर्वाह्यमेवेत्यवधेयम्। रसगन्गाघर-

अर्थालक्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:। ६१३

(७६) तदेवं धर्मलोपे दशप्रकारा लुप्ता। (८०) उपमानानुपादाने द्विधा वाक्यसमासयोः । उदाहरगाम्- (८१) 'तस्या मुखेन सदशं रम्यं नास्ते न वा नयनतुल्यम्। अत्र मुखनयन प्रतिनिधिवस्त्वन्तरयोर्गम्यमानत्वादुपमानलोपः । (८२) अश्रव च 'मुखेन सदशम्' इत्यत्र 'मुखं यथेदं', 'नयनतुल्यम्' इत्यत्र (७९) भमंलोपे लुप्तोपर्मा समापयन् साकल्येन तत्सङ्कलयति-तदैदमिति। दशप्रकारेति। औती धमलुप्ता आर्थी धर्मसुप्ता च। तन्राद्या समासगता वाक्यगता चेति द्विविधा, अन्या पुनः तद्धितसमासवाक्यगतत्वेन त्रिविधा साकल्येन पुनः पञ्ञभेदा ध्मंलुस्ाया:। तथा आाधारक्यचि, कमंक्यचि, कत्तरि क डि, कर्मगि एामुकि कन्तु य- मुलि च, इत्येवमन्या धर्मलुप्ाया: साकल्येन सपष्टमेव दशविधभेदा इति भाव:। (८०) धमंलोपे लुप्तोपमामुक्तूवा सम्प्रति उपमानोपमेययोरुपमानस्यैव प्राथग्येनोप- स्थितश्वात्तश्ञोप एव सुप्तोप्मां दर्शयति-उपमानेति। उपमानस्य उपमानवाचकपदस्य अनुपादाने अप्रयुक्तरवे वाक्यसमासयो: वाक्यगतखवेन समासगततवेन च पुनर्ट्विधा द्विवि धा लुप्लोपमेति पूर्वंतोऽनुषङ्ग:। अत्रेदम्बोध्यम्-उपरमानपदाप्रयुक्तत्वे तदुत्तरप्रयोज्यानां औौतीबोघकानामिचा दिपदानां प्रयोगासर्मवात् औतोभेदसाचारणस्यवासम्भवः। "चन्द्र. मिव मुखम्" इत्यत्र चन्द्रपदं विना केवलम् "इव मुखम्" इश्यस्य प्रयोगो न सम्भवति। एव मुप मानपदाप्रयु कत्वेनैव तदुत्तरमाश्नकर्तव्यवतिप्रश्ययादीनामसम्भवादार्थ्यामपि तद्ि- सगतभेदस्यासम्मव एवेति अवशिष्टत्वादुपमानाप्रयुक्तत्वे आर्थ्या वाक्यमात्रगतखवेन समासगतत्वेन च लुप्तोपमा द्विविधेति। · (८१) तस्या इति। "त्रैलोक्येऽपि न सदशी काचिदवरवाणनी चारते।" इति मरपू• रितोत्तराईंम्। अश्र "नास्ते" इत्येश्पर्य्यन्तवाक्ये उपमानाप्रयुक्तरवात् वाक्यगता लुसोपमा। तथा 'नवा नयनतुश्यम्' इत्यत्र तु तुल्यपदेन समासात् उपमानाप्रतिपादानाव् समास गता खुप्तोपमा। 15. नण्वत्र मुखनयनयोर्विम क्िमिश्वरवेनोपमानस्वमेवेतिचेत्? सवंत्र सहदयसमाजे चन्द्र- पद्मयोरुपमानत्वेन मुखनयनयोस्तु तदुपमेयत्वेनातिप्रसिद्धखवाद्। नचैवं प्रतीपालक्कारे कथ वैपरीत्यकल्पनेतिवाच्यम् कविप्रौठिवशादेव तथाकल्पनात् अत्र तु तथा विघप्रौढे रप्य सत्वाद। नन्वनुपादानं नाम उपलम्यमानस्य पदार्थस्याप्रतिपादनं तेनाव् मुखसटश्तरम्यस्य नय नतुल्यरम्बस्य चोपमानभूतपदार्थल्य गगनपुष्पा दिव दत्यन्तमेवानुपळभ्यमानत्वे तयो. रुपादानासम्भवात् तदुदाहरणमड्मसङगत मित्यत आह-प््रेति। मुखनयनयोः प्रतिनि- घिनी उपमानर्वेन तुश्ये ये वस्त्वन्तरे चन्द्रपद्मरूपावन्यपदार्थो तयोगंम्यमानत्थाद् सवंधा उपलभ्यमानखवेन व्यक्षनयावगस्यमानर्वात् उपमानयोस्तयोल्लोप अननुपादानं मवितुमहंतीतिशेष:, एवंसति न काचित् प्षतिरित्याशयः। : (८२) ननु "तस्या सुखं यथेद रम्य नास्ते" हत्येवं औतीत्वेऽप्बस्थाः सम्भवेन

६१४ साहित्यदर्पणण :- [दशमपरिच्छेदे-

'हगिव' इति पाठे श्रौत्यपि संभवतीति। अनयोभेंदयोः प्रत्येकं श्रत्यार्थीत्वभेदेन चतुविघत्वसंभवेपि प्राचीनानां रीत्या द्विप्रकारत्वमेवोक्कम्। (८३) औपम्यवाचिनो लोपे समासे किपि च द्विधा॥२०॥ क्रमेणोदाहरगम्- (८४) 'वदनं मृगशावाचया: सुधाकरमनोहरम्।' (८५) 'गर्दभति श्रुतिपरूषं व्यक्तं निनदन्महात्मनां पुरतः।' (८६) अत्र 'गर्दभति' इत्यत्रौपम्यवाचिनः किपो लोपः। चतुर्विघत्वसम्भवात् कथमस्या द्विविधत्वमेवेश्यत आह-अत्रैवेति। औत्यपीति अपिना आर्थी तु तथासम्भवत्येवेश्याशय।। अनयो: वाक्यससासगतयोईयोः। प्राचीनानां काव्य प्रकाशकारादीनाम्। अ्रयमाशय :- "तस्या मुखेन सदशं रम्यं नास्ते न वा नयनतुल्यम्" इश्यत्र यथा वाक्यगता समासगता चेति द्विविधोपमानलुप्तार्थी, तथा "तस्या मुखं यथेदुं रम्यं नास्ते न वा तारगिव" इति पाठपरिवतने वाक्यगता समासगता च सैवाथीति चातुर्विध्येन ह्वैविध्यकथन प्राचीनानामनुरोधात्। (८३) वाचकलुश्ां द्शयति-औपम्येति। औपम्यवाचिनः सादृश्यप्रतिपादकस्य हवादिपदस्य तुल्यादिपदश्य च कोपे अप्रतिपादने समासे कविपि प्रत्यये च द्विधा द्विविधा लुप्तोपमेश्यत्राव्यनुषङ्गः। इदमत्रापि बोध्यम्-इवडिपदासत्त्ते औसी साधारणस्यैवास मभव: तुलयादिपदासत्त्वे च तुल्यार्थकवतिप्रत्ययासम्भवेन तद्धितगताया आर्थ्या अप्यस्ष म्भवः अपवादरूपायाः समासगतायाः प्रापया च वाक्यगताया आर्थ्या अप्यप्राश्तिरित्य- वशिष्टरवात् मर्थी समासगतैकविधा, क्विप् प्रत्ययगता चैकविधेति सम्मेलनेन औपस्य वाचिनो लोपे लुप्तोपमा द्विविधेति। (र४) वदनमिति। "करभेय समावूरु करिकुम्भोपमौ कुचौ" इतिमत्पूरितोत्तरादम्। मृगस्य ज्ञावों बालस्तस्याक्षिणीव अक्षिणी नयने यश्यास्तस्या: हरिणशिशुलदशचञ्ञलन यनाथा इत्यथ:, वदनं मुखं सुभाकरमनोहरम् चन्द्रवन्मनोज्ञम्। अत्र सुधाकर इव मनो. हरमितिविग्रहे "उपमानानि सामान्यवचन: २।१५५ इस्यनेन कर्मधारयसमासादौपम्य वाचिनो लोपे समासगता लुप्तोपमा। अत्रेदमवगन्तव्यम्-कर्मधारयसमासे पूर्वपदं तर्सदशे लाक्तणिकमिति बोधयितं लौकिकविग्रहे इवशब्दः प्रयुज्यते तस्य च लोपो न भवति समासेनैवोपमाविधानात् "उक्कार्थानामप्रयोग"" इतिन्यायेन प्रयोगाभावाल्लोप व्यवहार इति। (८६) गर्दभतीति "शुनयत्यन्यगृहेषु पादं न्यस्यन् बुभुच्षितो नित्यम"इतिमत्पूरितोस राध्म्। महात्मनां महनीयचरितानां सुमतीनां गजानाञ्च पुरतःसमीपे्यकं स्फुट श्रुति परुषं श्रवणकर्कशं यथास्यात्तया निनदन् शब्दं कुवन् गर्दभति गदभ हवाचरति।

(८६) अत्रेति। "सर्वप्रातिपदिकेभ्यः किव्वा बकतव्य' इति वार्तिकेनोपमानवाच. कादू गर्दभपदादाचारेडयें किपप्रत्ययस्तस्प सर्वापहारि मलोपविधानात् क्िपो क्रोप:।

अर्थालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मी विराजित:। ६१X

(८७) न चेहोपयमेस्यापि लोपः, 'निनदन्' इत्यनेनैव निर्देशात्।3 (द) द्विधा समासे वाक्ये च लोपे धर्मोपमानयोः। ( ८६) 'तस्या मुखेन' इत्यादौ 'रग्यम्' इति स्थाने 'लोके' इति पाठेऽनयो- रुदाहरयाम्। (६०) किप्समासगता द्वेधा धर्मेवादिविलोपने॥ २१ ॥ उदाहरगाम्- (६१) 'विधवति मुखान्जमस्याः साधारणध्मस्य तु नात्र लोप: 'निनदन्' इतिपदोपादानात्। एवज्जात्र गर्दभ उपमानम् निनदन् कर्त्ता उपमेयम, परुषनिनदनं च साधारणो धर्मः केवलमौपम्यवाचकस्य क्विपो लोपेन क्विप्वाचकलुप्ोपमेयम्। (८७) ननूपमेयस्याप्यत्र लोप इश्यत आह-नचेहेति। लोप इतिवाष्यमिति शेषः अनिहवशादित्याशयः। निद्देशात उपमेयस्यापि प्रतिपादनात्। विशेषणोपादेनेनैव विशे- ष्यस्यापि प्राप्ृ्वादितिभावः। ननु विशेषणमात्रनिददेंशेनैव विशेष्यस्याप्युपस्थितिस्वी कारे "तस्या मुखेन सडशं रम्यं नास्ते" इत्यन्रापि रम्यमितिविशेषणेन तद्विशेष्योपस्थि• तेरपि उपस्थित्या उपमानप्रतिपादनप्राप्ते: उपमानानुपादाने "तस्या मुखेन" इत्यादुदा- हरणमसङ्गतमितिचेव? सत्यम् "गद्भति" इत्युदाहरणे "व्यकम्" हत्यत्र "सोऽयम्" इति पठिस्वा उपमेयस्योपादेयत्वादिश्य्यत्र विस्तरः। (८८) एवं धर्मकोपे दश उपमानानुपादाने च है, औपम्यवाचिलोपे च ट्वे मिडित्वा चतुदूदशविधामेकलोपामुपमाममिधाय सम्प्रति द्विलोपां तामुपपाद्यति-द्विधेति। धर्म: साधारणघ्मः उपमानज्ज अनयोलोंपे युगपदुभयोरेवाप्रयोगे समासे वाक्ये च द्विधा द्विविधा लुप्तोपमेत्यनुषङ्गः। अन्नापि पूर्वोकेरेवावशिष्टस्वात् समासगता वाक्यगता चेति द्विविधेत्युन्नेयम्। (८९) उहाहरणन्तरगवेषणखेदापनोदाय उदाहतमेव किश्ञित् परिव्त्तनं विधायो हरति-तस्या इति। "तस्या मुखेन सडशं लोके नास्ते" इति पाठे रग्यमिति साधारण धर्माप्रतिपादनात् उपमानाप्रतिपादनाचच वाक्यगता अन्रत्या लुप्तोपमा। "न वा नय- नतुश्यम्" इत्यत्र पाठापरिवर्तने रव्यमित्यनुषअनीयसाधारणधर्माप्रतिपादनात् तुल्यप- देन समाप्ताच्च समासगता अन्रत्या लुप्तोपमेश्याशयः। नचैव पाठकलपने प्रागुपपादि तथा सहासया: सार्ड्कर्यांपत्ति: शङ्या, तस्या उपमानमात्राप्रतिपादन एव सत्वात् अस्या. र्तु धर्मोपमानयोट्वयोरेवाप्रतिपादने सरत्वाद्। (९०) क्विविति। धर्मः साधारणधर्म:, इवादि: साडव्यवाचक:, अनयोरुमयोरेव विकोपने युगपदनभिधाने क्विपप्रश्ययगता समासगता चेति द्रेवा पुनर्द्विविधा खुप्मो- पमेश्यनुषञ्जनीयम्। सम्भवपरादेवात्रापि क्विप्रश्ययगतत्वं भिन्नं गृह्यते पूर्वोक्तयुक्के: अव. शिष्टरवाच्च श्रश्यार्थीमध्ये केवलसमासगत्वमित्यभिधीयत इत्यवगन्तब्यम्। ( ९१) बधवतीति। "विधवति मुर्खांडनमस्याः उत्पलयति लोचने तन्व्याः।

अन्न मत्पूरितांशत्रयम्। हस्तोयति मन्दगमनात् तदिदं युवजनमोह'विधत्ते॥

११६ सा०

साहित्यदर्पण :- F[दशमपरिच्छेदे

(६२) अत्र 'विधवति' इति मनोहरत्व-क्ि्प्रत्यययोर्लोपः। (es) (६३) 'मुखाब्जम्' इति च समासगा। (६४) केचिश्वतापि प्रत्ययलोपमाहुः। (६५) उपमेयस्य लोपे तु स्यादेका प्रत्यये क्यचि। यथा- (६६) 'अरातिविक्रमालोकविकस्वरविलोचनः । कृपायोदप्रदोदएड: स सहस्रायुधीयति॥'

(९२) उदाहरणं संयोजयति-अत्रेति। विधुरिवि आचरति विधवति विघुसदशो भवति। मनोहरत्वरुपस्य साधारणघमस्य तड्टाचकस्य च कविप प्रत्ययस्य च लोप:तथाहि विधुमुखयो: साधारणो धर्मो मनोहरं तस्य चाभिधानमेव नेति लोपसदशवाल्लोप:, "सर्वप्रातिपदिकेभ्यः कविववा वक्तव्यः" इतिवातिवेन साध्यप्रतिपादकस्य विहित- श्यापि क्विपप्रश्ययस्य "वेरधुस्य" ६।१।६७ इत्यादिना सर्वापहारी लोपः। कलापमते तु "कर्तुरायिः सलोपश्ष" इत्यनेन विहितस्य आयिप्रत्ययश्य "आथिलोषश्च विज्ञेयः" इत्य. नेन लोप:। (९३) मुखाब्जमिति। "मुखमगजमिव" इतिविग्रहे "उपमितं धयाघ्रादिभिः सामा• न्याप्रयोगे" २।१।५६ इथ्यनेन कर्मधारयसमासः। अयं समासः उपमानोपमेययो। समा. नलिद्ृस्व एव भवति विभिन्नलिङ्गत्वे मयूरव्यंसकादित्वात् समासः सच रूपकरूप:। एतेन मुखमेवाब्जमिति मयूरण्यं सकादित्वार्समासो न भवतीति वदन्त: परास्ताः। एव. जान्र मनोहरश्व रूपसाधारयधर्मलोपात साह्यवाचकेवादिलोपाच्च समासगता लुप्तो. पमेय मित्यर्थः। (९४) परमतेन समाधत्ते-केचिदिति। अत्रापीति पूर्वोदाहरणे गर्दभतीत्यत्रैव न किन्तु विधवतीत्यत्रापीत्यर्थः क्विपप्रत्ययलोपात् प्रत्ययलोपमाहुः। एषमयमाशचय :- अन्न क्विप्प्रत्यय एव तुल्याचाररूपसाधारणप्रतिपादकः तस्य च सर्वापहारी लोप: तेनानुष ड्विको धर्मलोपो न तु सादृश्यवाचकलोप इति। केचिदित्यनेनास्वरसःसूचितश्तद्वीजन्तु- प्रश्ययत्व मात्रेण प्रत्ययस्या भिधानमनमिधानं वा उपमाया अप्रयोजकमेव सादृश्यप्रतिपा दनाभावात्।- सादश्याभिधा यिप्रश्यय लोपप्रतिपादेन तु स्वपच्षनिक्षेप एवेति। (९४) इरथं द्विलुश्ाक्षतस्र एकलप्ताक्षतु दशोक्ता इस्यष्टादशामिधाय पुनरेकलुक्तामे कामुपपाद्यति-उपमेयस्येति। उपमेयस्य लोपे अनभिधाने अप्रयोगे तु इति यावद्, क्यच प्रत्यये, कलापमते यिनि, एका एकविधा लुसनोपमा स्यात "लुप्तोपमे"स्यस्यानु षङ्ग: पूर्ववदेव। भत्रेद रहस्यम्-"हह च यथादितुलयादिविरहात् श्रौत्यादिविशेषचिन्ता नास्ति"इति पूर्वोक्तदिशा क्यजादौ षड्विघश्वसम्भावनाया एवासम्भवात तदपू्वैककविधेति। केचित्त-श्त्यतिरिकाया एवार्थोत्वस्वीकारात् अर्थानुसन्धानेनैव साइश्यप्रतीतेश्र इयमपि लुप्तोप्मा आर्थीविशेष एवेत्याहुः। (९६) अरातीति। अरातीनां शत्रूरणां विक्रमध्य पराक्रमल्य आलोके दर्शने सति ण 353

अर्थांळङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः।

(६७) अत्र 'सहसरायुधमिवात्मानमाचरतत' इति व्ये उपमेयस्यात्मनो लोप: (६८) न चेहौपम्यवाचकलोप उक्तादेव न्यायात्। (६६) अपरत्र केचिदाहु :- 'सहस्ायुघेन सह वर्तत इति ससहस्रायुधः स इवाच- रतीति वाक्यात्ससहस्त्रायुधीयतीति पदसिद्धौ विशेष्यस्य शब्दानुपात्तत्वादिहोपमेयलोपः' इति, तन्न विचारसहम् ; कतरि क्यचोऽनुशासनविरुद्धत्वात्। (१००) धर्मोपमेयलोपेडन्या- यथा- (१) 'यशसि प्रसरति भवतः क्षीरोदीयन्ति सागराः सवें।' यद्टा आलोकेन दर्शनेन विकस्वरे मदगेऽपि शत्रवो विक्रम दर्शयन्तीतिसाश्रयंमुद्र विलो- चने विशालनयने यस्य तादशः "आलोको दर्शनोद्योतौ" इति नानार्थकोऽमर, तथा कृपाणेन खड्गेन उद्ग्र उद्धटो भयावहो वा दोदण्डो दण्डसदशो बाहुर्यस्य तथाभूतः स वीरो राजा सहस्रायुधीयति सहस्रमायुधानि यस्य स सहस्रायुघः कात्तवीर्यार्जनस्तमि वात्मानमाचरति। एवञ यथा तं दुर्जयं मन्यते तथात्मानमपीति भावः। तथा अभि मानप्रयोजनन्तु निःशङ्कं शत्रुषु प्रविश्यैककृपाणेनैव सहस्रंसंख्य कायुघसम्पाद्यस्य सम्पा दनमू अतएवात्र वीररसप्रकर्ष इति विभावनीयम्। (8७) नन्वरातीत्यादौ "स" इति तप्पदोपादानेनैवोप मेयस्या भिधानादुपमेयलोपे चेदमुदाहरयां नोचितमत आह-अन्नेति। इतिवाक्य इति। अयम्भाव :- "उपमानादा चारे" ३।१।१० हश्यनेनोपमानवाचकात् सहस्रायुधमितिकर्मपदादाचारार्थे क्यच्। आचा- रोऽन्र दुजयत्वादिरूप: एवज् सहस्रायुर्धाशे उपमेयभूतस्यात्मनोल्षोपमाश्रित्येव उदाहर· णञ्चेदमितिभाव:, सावरणधमंस्याध्यत्र लोपस्तु न शङ्थ: पूर्वाधनेव तदुपादानातू। (९८) ननु प्रकाशकारेणाम्र धर्मवाचक लुप्तात्वममिहितं तद्टिरुध्यत इति। चेदत आह-नचेहेति। इह सहस्रायुधीत्यत्र, औपम्यवा चकस्य इवादेलोप इति वक्तव्यमिति- शेष:, उक्तादेव न्यायादिति। उक्तन्यायक्ष क्यजादे: सादव्यबोध कत्वव्यव स्थापनात्मैव तच्च "हदञ केचित्" इश्यादिनोक्तमितिभावः। "F (९९) पुनरषि प्रकारानतरेणोकोदाहरणे उपमेयलोपवाडिनां मतं निराकर्तुमाह- अर्रेति। ससदस्रायुध इरयत्र "सहस्य सः संज्ञायाम" ६।३३८ इस्यनेन सादेशः। स सह स्नायुध इत्यर्थः। पदसिद्धौ सत्याम्, विशेष्यस्य ससहस्त्रायुधीयतीतिक्रियायाः कर्तुः, शब्दानुपात्तव्वात् केनचिच्छग्देन साक्षादनभिधानात्। उपमेयलोप: विशेष्यस्यैवोप. मेयभृतत्वादिर्याशयः। खण्डयति-तन्नेति। कर्त्तरि कतृपदे स्वाग्यवहितप्राग्वत्तित्वे सति कर्तृकारकादिश्यर्थ:, क्यचः कलापमते यिन, अनुशासनविरुद्धखवात् अनुशासनसू त्राभावादित्यर्थ:,तथा च 'उपमानादाचारे' ३।११० इतिश।स्त्रेया कर्मण्येवोपपदे नाम्नि क्य चोऽनुशासनात् कत्युंपपदे तदनुशालनाभावात् विरोधस्य स्पष्ट्वादितिभाव:। P (१००) धर्मेति। धर्मः साधारणव्सः उपमेयज्ज, अनयोलोंपे युगपरदनभिघाने अन्या उपमेयलुप्तातो मिन्ना एकविधा लुप्ोपमा स्यादित्यनुषज्ञनीयम्। पूर्वोक्तयु क्तयैवात्राप्येक विधेतिबोध्यम्। (का (१) यशसीति । प्रलशत सरवतो उ्याप्तुवत्ति सर्वे चरीरोदातिरिका:, चीरोदीमनति

सहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(२) अत्र चीरोदमिवात्मानम च न्त् त यु प् मेय ा ा आरत्मा सा धार ए धर्म ः शुक्कता च लुप्ती। (३ ) त्रिलोपे च समासगा ॥। २२।। यथा- (४ ) 'राजते मृगलोचना।' (५ ) अत्र मृगस्य लोचने हव चञ्चले लोचने यस्या इति समासे उपमाप्रति- पादक-साधारय धर्मोपमानानां लोप:। (६) तेनोपमाया भेदा: स्यु: सप्तविंशतिसंख्यकाः। चीरादुमिवास्मानमाचरन्ति। आर्या गीतिश्छन्दः। (२) अत्रेति। चीरोदं क्षीरसमुद्रम। उपमेय इति अन्रापरि चीरोदांशे आा्म न उप मेथत्वमित्यवधेयम। (३) सम्प्रति इवाधुपमानोपमेयसाधारणधर्मायां मध्ये यथासम्भवं लोपे खुप्तो. पर्मा दर्शयति-त्रिलोप इति। त्रिलोपे धर्मोपमानेवादीनामनभिधाने समासगा समास गता अन्या एवंविधा सुसोपमा स्यादित्य नुषज्जनीयम। धर्मोपमानादीनां त्रयाणामन- भिधाने समासं विना अन्यत्रासम्भवादियमप्येक विधैवेत्यवधेयमू। (४) राजत इति । चन्द्रकान्तिमानेयं श्यामा बिम्बफलाधरा। मनोहरा प्रिया साध्वी राजते मृगलोचना।। इति मत्पूरितपाद्त्रयम्। () अश्रेतति। उपमाप्रतिपादक उपमावाचक इवशब्द: साधारपधर्मश्रज्लख्वम्, उपमानआाय्यलोचनपदम्, एषां लोपोऽनभिधानम्, अत एवात्र त्रिलोपे समासगा लुशो पमेत्याशयः। अ्रत्रेदम्बोध्यम्-"मृगलोचना" इत्यत्र मृगशब्देन यदि लक्षणया तज्लोचने विवक्ष्येते तर्हि नेदमुदाहरणं धर्मवाचकोपमानखुप्ायाः मृगस्यैवोपमानभूतत्वात् तस्य च लोपाप्राप्तेः। पढ़ातु मृगलोचने इव चज्चले लोचने यस्या: सेति विग्रहः क्रियते तदा "अनेकमन्यपदार्थे" २।३।२४ इति पा० सूत्रभाष्यस्थेन (सतम्युमानपूर्वपदस्य बहुव्री हिरुत्तरपद्लोपश्च) इति वार्त्तिकेन "मृगळोचने" इत्युपमानप्रतिपादकस्य "लोचने" इत्यस्य बहुवीही मृगपदोत्तरपद्भूतस्य "लोचने्यल्य धमंस्यालोपे उपमेयभूतस्थ द्वितीयस्य 'लोचने' इस्यस्य चाविशेषात्सम्भवति चेदमुदाहरगम। पवञ् "मृगलो चना" इत्युत्तरपदभूतस्य "लोचने" स्युपमानस्य इवेत्यौपम्यप्रतिपाद्कस्य चञ्जलतवरू पस्य साधारणधमंस्यानभिधानमितिम्रिलोपे समासगेयम्। यद्यप्यत्र लोचनपदस्यैवोप मानप्रतिपादकरवं तथाप्यवयवधर्मेया समुदायस्य व्यपदेशान्मृगलोचनप दसयोपमानपूर्व- पदश्वमवगन्तव्यम्। (६) उपमाप्रकरयां समापयन्नधुना साकल्येनोपमाया: सङ्कलनं दर्शयति-तेनै- ति। उक्तप्रकारभेदप्रपञ्चेनेत्यर्थः। विश्ठेषयं विधाय भेदानां सप्तविशतिसंख्यकत्वमुप पाद्यति-पूर्गेति। एकविशतिविधेति। अयक्ष प्रायोवादः। तथाहि-"कोकिल इवाल पति कोकिलालापिनी" इत्यन्र "कर्त्तयुंपमाने" इति शिनिप्त्यये, "आहूलादिवदनं तल्याः शरद्राका शशाङति" इत्यत्र आचार क्िपि "चक्चा पुरुषः सोऽथ थः स्वहितं नैव जानाति"

अर्थालक्चार निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः।

(७) पूर्णा षड्विधा लुप्ता चैकविशतिविधेति मिलित्वा सप्तविशति प्रकारोपमा। इत्यत्र चक्ातृणपुरुष इवेश्यस्मिन्र्थे "इवे प्रतिकृतौ" इति पा० सूत्रेण कनूप्रत्यये पदान्त. रेय प्रतिपादिते समाने धर्मेऽपि वाचकलुप्ता सम्भवति। "यच्चोराणामस्य च समागमो यच्च तैवंधोऽस्य कृतः। उपनतमेतदकस्मादासीहवत काकतालीयम्।" इत्यत्र काकतालशन्दौ घृत्तिविषये काकतालसमवेतक्रियावर्त्तिनौ। तेन काकागमन मिव तालपतनमिव काकतालमितीवार्थें "समासाच्च तद्विषयात्" इति ज्ञापकारसु- प्सुपेतिसमासः। उभयत्रोपमेयं क्रमेण देवदत्तागमनं चोरसमागमश्र। तेन देवदत्तचो. रसमागम: काकतालस मागमसदशः। ततः "काकतालमिव काकृतालीयम" इतिद्विती यस्मिन्निवार्ये 'समासाच्च तद्विषयात् ... इति पा० सूत्रेण छः ततश्च पतता तालफलेन यथा काकस्य बध एवं समागतैश्चौरेदेंवदत्तस्य वध इति रहस्यम। यदाह भगवान् भाष्यकार :- एवं तर्हि द्वाविवार्थो काकागमनमिव तालपतनमिव काकतालं काकतालमिव काकतालीयम्" इति। विवृतञ्चैतत् भाष्यप्रदीपकृता कैयटेन- "तन्न काकागमनं" देवदत्तागमनस्योपमानम्, तालपतनं दस्यूपनिपातस्य। तालेन तु यः काकस्य बधः स देवद्त्तस्य दस्युना वघस्योपमानमिति। अकस्माद्वुपनतत्वं च साधरणो धर्मः । तदुकत वृत्तिकृता-"अतर्कितोपनतं चिश्रीकरणमुष्यते" इति। एव- आ्वात्र काकागमनतालपतनसमागमरूपस्य पतत्तालकृतकाकवधरूपस्य चोपमानस्यान-

इतोऽधिकजिज्ञासुभि: चित्र मीमांसारसगङ्गाधरादाववलोकनीयम्। (७) पूरॉति। सप्तविशतिप्रकारोंपमेति। तथाहि- नामानि। उदाहरयानि। तद्धितगता १ सौरभमम्भोरुहवन्।

पूर्णोपमा समासगता २ कुम्भाविव सतनौ पीनौ। वाक्यगता ३ हृदयं मद्यति वदनमित्यादि। ६ तद्धितगता १ मधुर: सुधावद्धरः।

भ्थी ३- समासगता १ पल्लवतुल्योऽतिपेलव पाणि। वाक्यगता १ श्रौती २-८ चकितमृगलोचनाभ्यामित्यादि। समासगता १ वाच: सुधा इव। लुप्तोपमा २१ वाक्यगता १ सुखमिन्दुर्यथा।

साधारणधमलो पे तद्धितगता १ मनोऽश्मवद्। आर्थी ३- समासगता १ ओोष्ठस्ते विर्बतुल्य: । वाक्यगता १ पागि: पल्लवेन समः। वयचि २- आधारास्कयचि १ अन्त: पुरीयसि। कमग: क्यचि १ पौरं जनं सुतीयसि। प्रत्यये ५.२ क्या १-२ कर्तुः क्याड १ श्रीस्तव रमणोयते।

णमुहि र-२ कर्मगि णमुलि १ अमृतद्युति दश हष्टः । कर्त्तरि णमुलि १ इन्द्रसज्जारं सज्जरसि।

६२० साहित्यदर्पण :- । दशमपरिच्छेदे-

(८) एषु चोपमामेदेषु मध्येऽलुप्तसाधारयाघर्मेंषु भेदेषु विशेषः प्रतिपाद्यते- (६) एकरूप: क्वचित्कापि भिन्नः साधारणो गुणः ।२३॥ मिन्ने विम्बानुविम्बत्वं शब्दमात्रेण वा भिदा।

उपमानलोपे२- वाक्यगता १ तस्यामुखेन सदशं रम्यं नालते समासगता १ न वा नयनतुल्यं रम्यमास्ते श्यादिलोपे २- समासगा १ सुधाकरमनोहरं वद्नम् क्विपप्रश्ययगता १ गदुभति श्रुतिपरुषमित्यादि। साधारणधमें उपमानञ् अनयोद्वयोलोंपे २ -- समासगता १ लोके न वा नयनतुल्यमास्ते। वाक्यगता १ तस्या मुखेन सदशं रम्य लोके नास्ते।

योईयोलोपे २ -- क्किपप्रत्ययगता १ विघवति मुखाब्जमख्याः। समासगता १ मुखाबजमस्या: । उपमेयलोपे क्यचि १-३ कर्मणः क्यचि १ विकस्वरविलोचनः स सहस्रायु धीयति।

ईयोळोंपे :- ई कर्मंणः क्यच १ तीरोदी यन्ति सागरा:।

उपमानम्, इवादिसाधार णधर्मश्र सर्वेषामेषां लोपे? समालगता १ राजते मृगलोचना।

२७ २७ अयञ्जोपमाविभागो न सरवेः स्वीकृतः। तथाचो क्मप्ययदीक्षितेन चित्रमीमांसायाम्- "एचमयं पूर्णालुप्ताविभागो वाक्यसमासप्रत्ययगोचरतया शष्दशास्त्रव्युत्पत्तिकौश लप्रदर्शनमात्रप्रयोजनो नातीवालङ्कारशास्त्र व्युप्पाद्यतामहंति। न वा लुधानामयं साम- स्तयेन विभाग" इति। (८) एवञ्ज लुपसामान्यवमरवेन अलुप्तसामान्यघर्मखेन च सर्वा एवोपमा ह्विप्र कारा भवितुं शकनुवन्ति तत्राह-एषु चेति। सप्तविशतिसंख्याकेषु चेत्यर्थः। (९) एकरूप इति। साधारणो गुणः सामान्यो धर्मः क्वचित् कुन्नापि एकरूप एक- विधो न पुनः परमार्थत एवैक इति भावा, क्वापिक्कचित् भिन्नः परमार्थतः प्रकारतश्चानेक. विधः, तथाच बस्तुतो भिन्नयोरप्युपमानोपमेययोर्यो हि साधारयो धर्मः स गुणरूप: क्रियारूपश्चेति द्विविधोऽपि क्वचिद् नानाव्यक्तिषु जातिवदेकविघः क्वचित्वनेकविध इति परमार्थः। ननु भिन्नतवे तस्य साधारणघमंत्वमेव न सम्भवितुमहति उपमानोप मेययोरुमयवृत्तित्वासम्भवादत आह-भिन्न इति। भिन्ने नैकविधे साधारणवर्मे विम्बानुबिम्बत्वं विम्बस्य सादृश्यस्य अनुविम्बत्वं प्रणिधानगम्यश्वम्, वस्तुतो भिन्नयो रप्युपमानोपमेयधर्मयो: परस्परसादृश्यादभिन्नयोः पृथगुपादानं विम्बप्रतिविम्बभावः। उक्तञ्च-"अतएवात्र विश्वप्रतिविम्बन्धपदेशः। लोके हि दर्पणादौ विम्बात्प्रतिविम्बस्य भेदेऽपि मदीयमेवान्र वदनं सहक्रान्तमित्यभेदेनाभिमन्यते। अन्यथा हि प्रतिविम्ब

अर्थालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:। ६२१

(१०) तत्र एकरूपे यथा उदाहृतम्-'मधुरः सुधावदघर :- इत्यादि। विम्बप्रतिबिम्बत्वे यथा- (११) 'भल्लापवर जितैस्तेषां शिरोभिः श्मश्रुलैर्मह्दीम्। तस्तार सरघाव्याप्तैः स क्षौद्रपटलैरिव ।।' ( १२) अत्र 'शमैःइत्य्य 'सरघाव्याप्तैः इति दष्टान्तवस्प्रतिविम्बनम्। शब्दमात्रेया भिन्नत्वे यथा - ( १३) 'हमेरं विधाय नयनं विकसितमिव नीलमुत्पलं मयि सा। कथयामास कृशाङ्गी मनोगतं निखिलमाकृतम् ॥' (१४) अत्रैके एव हमेरत्वविकसितत्वे प्रतिवस्तूपमावच्छन्देन निर्दिष्टे।

दर्शने कृशोषहं स्थूलोऽहमित्याद्यभिमानो नोदियात, भूषणविन्यासादौ च नायिका ना्रियेरन इति। एकधमंस्यकशबदेनोपादानं प्रायेण क्चित शब्दभेदेनाप्युपादानं सस्य वतीश्याह-शब्दमात्रे वेति। वा मथवा शब्दमात्रेण केवलेन शब्देनैव भिद्षा भेद:। मात्रपदेन तात्परय्यंस्य व्यवच्छेदः। तथाच वस्तुतो भिन्नरवेऽपि सादृश्यरवैन अभिन्नत्वात् शध्दमात्रेण भिव्नत्वेऽपि वस्तुतोऽभिन्नखवाच् साधारणधर्मंतवोपपत्तिरित्याशयः। (१०) एकरूप इति। साधारणे धर्म इति शेषः। अन्नायम्भावः-उपमानोपमेययोः सृधाधरयोमधुरत्वम्। तत्र सुधार्याँ मधुरत्वं हि सुस्वादरवेन सर्वप्रियत्वम्, अधरेत् चुम्बनसुखजनकश्वेन केवलकामिजनप्रियत्वमिति प्रियत्वरूप: प्रकार एक एव, परमार्थतः स्वादांशे तु मिन्न एवेति। साधारणगुणस्यकरूपरवे ह्यदाहरयम्। क्रियाया एकरू परवे तु मम- हस्तिनीव शनैर्याति मृगीवेयञ्च पश्यति। वक्ति वाणी कोकिलेव सर्वान्मोहयति च्षणातू। (११) एवं धमैक्यमुदाहृत्य धर्मानैक्यमुदाहरति-भल्लेति। रघुवंशचतुर्थसगंस्थ पद्यमिदम्। स रघुः, भल्लेन तत्संज्ञकबाणविशेषेय अपदाजतैः स्कन्धान्निपातित, श्मश्ु मुखाग्रवर्त्ति रोमसमूहः स पषामस्तीति तैः तथोकैः, सिध्मादिश्वाल्लच, तेषां पारसीकाना यवनानां शिरोभिमंस्तकैः, सरघाभिमंघुमत्तिकामिर्व्यांप्ा: पूर्णास्तैः ताहशैः "सरघा मधु- मच्तिका" इश्यमरः, तौद्ं मधु तश्य पटला उत्पत्तिस्थानविशेषासतैरिव महीं पृथिवीम, तस्तार आच्छादयामास। (१२) विम्बानु विम्वस्वमुपपादयति-अन्रेति। सरवाव्याप्तैरिति। अभिधाने इति शेषः। प्रतिविम्बन सदशीकरणम्। एवज् यथा सरघामिः तौद्राणां कृष्णवर्णसं तथा इमश्रुभि: शिरसां कृष्यावयंत्वमिति प्रणिधानेनेवोभयो: सादशयं प्रतीयमानमित्याशयः। (१३) स्मेरमिति। सख्युः सविधे कस्यचिज्जनस्य स्वप्रियनायिकाया: वर्यानेयम्। सा कृशाङ्गी विकसितं प्रस्फुटितं नीलोत्पलं कुवलयमिव मयि नयनं दृष्टि हमेर विस्फारित विधाय मनोगतं मनसि स्थितं निखिलं सर्वम् आकृतम् आवेदनीयमर्थ कथयामास कथ. नवत् सूचयामास। आर्य्याछन्दः। (१४) शब्दमान्नं भेदमुपपाद्यति-अ्रति। एके एव उभयोरपि विसफाररूपत्वा- साश्पय्यं तोडभिन्ने एव। अन्नाएके इति संख्यार्थकादेकशबदादू द्विव चनाSसम्भवादयं पाठो

६२२ साहित्यद्पस :- [दशमपरिच्छेदे-

(१५) एकदेशविवर्तिन्युपमा वाच्यत्वगज्यते ॥ २४। भवेतां यत्र साम्यस्य-(क) यथा- ( १६ ) 'नेश्रैरिवोत्पलैः पद्मैमुखैरिव सरःश्रियः । पदे पढ़े विभान्ति स्म चक्रवाकैः रतनैरिवः ॥' (१७) अत्रोत्पलादीनां नैत्रादीनां सादश्यं वाच्यं सराश्रीणां चाजनासाम्यं गभ्यम्। न युक्त इति विवृतिकारा वदनिति। केचित्त- "हयं गतं सम्प्रति शोचनीयताम्" इत्यादौ द्विश्व विशिष्टयोः पवितीचन्द्रकलयोरेकविधशोच्यत्वार्थकत्वाद् "दयम्" इत्येकवचनादयु. पपत्तिवत्, एकविस्फार रूपपदार्थस्य स्मेरमिति विकसितमिति च शब्दद्वयोपस्थाप्यत्व. योद्वित्वात् 'एके' इति ह्वूवचनोपपत्तिरिति समादघते। प्रतिवस्तूपमावत् प्रतिवस्तू पमायामिव शब्दभेदेन निर्द्िष्टे स्मेरमिति विकसितमिति च भिन्नशब्दाभ्यामुक्के। (१९) एवं शुद्धामपमामुपपाद्याश्या एव प्रकाशन्तरेण काव्यप्रकाशकारादिभिर स्वीकृतमपि युक्तियुक्तस्वात्-भेदावतारम पपादयितुकाम: एकदेशविवर्ततिन्याखयं भेदं ताव- दुपपाद्यति-पकेति। यत्र यहिमन् स्थले साम्यस्य सादृश्यस्य वाच्यत्वग्यते भवेताम् अभिधाबोध्यरवं व्यअ्ञनाबोध्यश्वं च स्यात् वाच्य्वव्यङ्गयत्वोभयसाङ्कर्य्यं भवेदिति तातप- र्यंम् तत्र एकदेशविवर्ततिनी नामोपमा भवेत्। "साम्यं वाच्य" मिति लक्षितोपमेव साम्य- स्य वाश्यत्वगस्यस्वमात्रे गौकदेश विवर्तिनीति गीयते यत्र देशे साम्यस्य वाच्यतवं तत्रास्या: सर्वात्मनाऽलङ्करणात् अन्यत्र गभ्यमानतयेति स्पष्टमेकदेशविवर्त्तंनशीलत्वम्, अतएवैक. देशविवर्त्तिन्युपमेत्यन्वर्थं नाम। एकदेशविवर्त्तिरूपकेण सहास्य भेदस्तु तव्िरूपणा वसरे एव स्फुटीमविष्यति। ( १६) नेत्ररिवेति। शरद्वर्यानमिद्म। सरसां जलाशयानां श्रिय: सम्पद, नेत्रैरिव उत्पलै: कुवलयै:, मुखैरिव पद्मै, स्तनैरिच स्फुरद्धिरिति शेष: चक्रवाकेः पक्षिमिश्न पदे पदे स्थाने स्थाने विभान्तिस्म। अत्र समाप्तपुनरात्तावं दोष: तृतीयपादस्थेन विभान्ति त्यनेनैव वाक्यसमाप्ताव पि चतुर्थंपादेन पुनरुत्थापनाद्। (१७) लच्ये लक्षणं संयोजयितुमाह-अश्रेति। नेत्रादीर्नानेत्रादिमिः साधमित्यथ: वाच्यमिति। सवंत्र हवशब्दोपलम्भादिति भावः। गम्यं व्यअ्ञनतथा प्रतीयमानम्, 'सरः श्रिय' इत्यन्र इवशब्दासत्त्वादित्याशयः। तथाचात्र नेत्रादीन्युपमानानि, उत्प्लादीन्युप. मेयानि, अध्याहतस्फुरत्पदगम्यः साधारणो धर्मः तह्टाचक इचशब्दश्चेत्येषां विद्यमा नश्वादुपमैवात्र "अङ्गना इव सरःश्रियः' इति शब्दानुपात्तमपि सादश्यं बोधयन्ती विव- (क) अत्र नव्यास्तु-'इयमपि रूपकवत् केवलनिरवयवा, मालारूपनिरवयवा, समस्तवस्तु- विषयसावयवा, केवलश्लिष्टपरम्परिता, मालारूपपरम्परिता, केवलशुद्धपरम्परिता, मालारूपशुद्धप- रम्परिता चेत्यष्टथा'। उदाहृतन्च तत्रव- "मकरप्रतिमैमहाभटैः कविभी रत्नसमैः समन्वितः।

अर्थालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:। ६२३

( != ) कथिता रसनोपमा ।ए (0g) यथोर्ध्वंमुपमेयस्य यदि स्यादुपमानता॥। २५॥ यथा- (१९) 'चन्द्रायते शुककरचापि हंसो हंसायते चारुगतेन कान्ता। कान्तायते स्पर्शसुखेन वारि बारीयते स्वच्छुतया विहायः ।।'

संते। ननूपमेयरवेन प्रसिद्धानां नेत्रादीनामुपमानश्वेन प्रतिपादनमसङ्गतमिति चेव? सत्यम्, उपमानोपमेयभावस्यानियतत्वाऽभ्युपगमात्। अत एव- "आदिमध्यान्तरहितं दशाहीनं पुरातनम्। अद्वितीयमहं वन्दे मद्ूस्त्रसदशं हरिम॥'1 इत्यादौ भगवतोऽप्युमेयत्वप्रतिपादनेऽप्युपमा सङ्गच्छत इति । क्रचित् रूपकवत् समस्तवस्तुविषयाष्युपमा दश्यते। यथा- "ब्रह्माण्डं भुवनायते रवदुदरे लोकेश ! लोक: रफुर ज्वानाचेतनकल्पनाशवलित: साक्षातू वितानायते। तन्मध्येऽपि तवामरायत इयं भूमण्डलालम्बिनी हारक्षीर पटीर सोदररुचि: सवर्गोकसामा पमा:।।' अत्र भवनस्याद्ञिनो वितानाधङ्कसहितस्य उपमानशवेन समस्तवस्तुविषयता। (१८) प्रकारन्तरेणास्या एव भेदाग्तरं दर्शयति-कथितेति। ऊध्वंमनतिक्रम्य यथोध्वंम, ऊध्वंक्रमेया "शास्त्रे वृक्षवद्व्यवहार।" इतिन्यायाव परपरमित्यर्थः, उपमे- यस्य प्रथमवाक्ये यदुपमेयं तस्य यदि परवाक्ये उपमानता स्पात् तदा सा रसनोपमा कथिता। यथा खलु कान्चीत्यपरनामधेयायां रसनार्यां पूर्वत्वमधिगताया क्षुद्रघण्टि काया: परप्रथनावसरे परत्वं तथैवोपमायां पूर्वमधिगतसयोपमेयस्य परेणोपमेयेन साह- श्योद्दावनावसरे परपरप्राप्तिरिति रसनावद्विन्यासाद्रसनोपमेति नाम। (१६) चन्द्रायत इति। कदाचित् शरत्समये निरुपद्रवावसरे हंससविहितं स्वच्छ जलं सरोवरं गतवर्ती कान्चिन्वायिकामवलोक्य कस्यचन विदग्धस्योकिरियम। इह स्वच्छसरोवरे हंस: जातावेकवचनम्, शुक्लरुचापि न केवलं शान्तमूर्तितया किन्तु शुभ्रकान्श्यापि चन्द्रायते चन्द्र इवाचरति "कत्तः क्थड् सलोपश्र" ३।१।११ इति क्यड एवमुत्तरत्नापि। कान्ता कमनीयाङ्गी नायिका चारुगतेन सुन्दरगमनेन हंसायते हंस इवा- चरति। वारि जलम्, स्पशसुखेन आनन्दविधायिना स्परशेन अत्र राजदन्तादित्वात् सुखशब्दस्य परनिपातः, कान्तायते सा कान्तेवाचरति। विहाय आकाशञ्ञ "पुंस्याका- शविहायसी" इत्यमर:, स्वच्छतया निर्मलतया वारीयते तद्टारीवाचरति॥ इन्द्रवज्रा छन्दस्तस्छक्षणम्तु प्रागुक्तम्। अन्न चन्द्रः प्रथममुपमानं तदपेक्षया उपमेयभूतस्य हंसस्य कान्तापेक्षया उपमानत्वम्, कान्तायाश्च वार्यपेक्षया उपमानस्वम, वारिषश्च विहायोऽपेक्षया उपमानश्वमिति परम्प- राश्चयणेन रसनोपमरवाल्लक्षणासमन्वयः। एषैव कचित् साधारणवमश्य भेदे क्वचिदमेदे च सम्भवति। तत्र शुक्लरुगादिसाधारणघर्मभेदे चेदमुदाहरगम। साधारणघमस्या भेदे तु यथा विवृतिकृतोक्त्तम्- myois IDis.eS (EF ) ११७ सा०

साहित्यदरपण :- [दशमपरिचछेदे-

(२०) मालोपमा वदेकसयोपमानं बहु दृश्यते । (न)

यथा- ( २१) 'वारिजेनेव सरसी शशिनेव निशीथिनी। यौवनेनेव वनिता नयेन श्रीर्मनोहरा ।।' हाक (2१) (२२) कचिदुपमानोपमेययोरपि प्रकृतत्वं दृश्यते- (२३) 'हंसश्रन्द्र इवाभाति जलं व्योमतलं यथा। विमला: कुमुदानीव तारकाः शरदागमे ।।' "महोभृतो वदाव्यश्य भारतीवामला मतिः। चेष्टामतिरिव स्वच्छा चेष्टेव गुणसन्ततिः।' अत्र स्वच्छुत्वं शब्दमात्रेय भिन्न एक एव साधारणघमः । कचित् साधारणधर्मांनु पादानेऽपीयं सम्भवति, यथा रघुवंशे- "आकारसदशः प्राज्ञः प्रज्ञया सदशागमः। आगमे: सदशारम्भ आरम्भसदशोदयः।" केर्षांचिन्मतेन तद्धितसमासवाक्यगतर्वैन त्रिविधेयम्। तत्राद्योदाहरणं मूल एव। द्वितीयोदाहरयां "महीभृत" इति। तृतीयोदाहरणं यथा- "यथा बाह्यं सर्ता गूह्यं यथा गूहयं तथेहितम। यथेहितं विशुद्धं च यशः श्रवत् स्वमावतः ॥" इति। (२०) एकत्रानेकोपमाया: सरवे वैचित्रयवैल्लस्तण्येन भेदानतरं लक्षयति-मालोप मेति। एकस्य उपमेयस्य यद् बहु एकाधिकमित्यर्थः, उपमानं दश्यते तन्मालोपमा स्थात् यथा काचिन्माला सजातीयैरेव विजातीयैरेव सजातीयविजातीयोभथविधैरेव वा पुष्पै- निर्मीयते तथा बहुमिबंहुविधैरेव वोपमानैनिर्मीयमाणमालासाश्यान्मालोपमेति नाम। (२१) इयमपि साधारणधर्मभेदामेदेन द्विविधा तत्र द्वितीयोदाहरणमाह-वारि बैनेवेति। नयेन नीतिप्रयोगेण श्री राज्यलचमी:, वारिजेन कमलेन सरसी जलाशय इव, शशिना निशीथिनी शत्रिरि्व "निशा निशीथिनी राब्िः" इत्यमरा, यौवनेन तारण्येन वनिता कान्तेव च मनोहरा भवति। अत्र मनोहरख्मेको धर्मः। तथाचोपमेयभूताया:

आध्योदाहरणं यथा- 'ज्योत्शनेव नयनानन्दः सुधेव मदकारणम् । प्रभुतेव समाकृष्टसवंलोका नितम्बिनी ॥।' अत्र नेव्रानन्दजननाइयोऽनेका: साधारणधर्माः।

यथा कुमारसम्भवे- ता हंसमाका: शरदीव गङ्गां महौषधीं नकतमिवातमभासः। स्थिरोपदेशामुपदेशकाले प्रपेदिरे प्राक्ततनजम्मविद्याः॥। अत्र क्रियाया: साधारणधर्मश्वम्। (२२) उपमेयस्य प्रकृतत्वसुपमानस्याप्रकृतावं प्रायिकमित्याशयेनाह-कचिदिति। प्रकृतश्वं वर्गानीयस्यो्कर्षाधायकत्वेनाकाडिसत्वम। एवञ् उपमेयस्येव प्रकृतत्वम्, नोपमानस्येतिनियमकथनं प्रार्चा प्रायिकमेवेश्यवधेयम्। (२३) इंस इति। शरदागमे शरदः प्रारम्भे, हंसश्चन्द्राइव आभाति शुद्धवर्णरवेन

अर्थालङ्कारनिरूपणम्]। लक्षमोविराजितः। ६२४

(२४ ) 'अस्य राश्चो गहे भान्ति भूपानां ता विभूतयः । ए (55) पुरन्दरस्य भवने कल्पवृक्षभवा इव ।।' (२५) अत्रोपमेयभूतविभूतिभिः 'कल्पवृक्षभवा इव' इत्युपमानभुता विभूतय आत्िप्यन्त इत्याक्षेपोपमा। अत्रैव 'गृहे' इत्यस्य 'मवने' इत्यनेन प्रतिनिर्देशात्प्र- तिनिर्देश्योपमा। (२६) इत्यादयश्र न लक्षिताः । एवंविधवैचित्र्यस्य सहस्वा दर्शनाव्। (२७) उपमानो०मेयत्वमेकस्यैव त्वनन्वयः ॥ २६ ॥ प्रकाशते, व्योमत्तलं व्योम यथा अत्र तलं स्वरूपप्रतिपादका, तथैव जलमित्यर्थः, तथा तारका नक्षत्राणि कुमुदानीव चिमला भवन्ति। अत्र हंसादय इव चन्द्रादयोऽपि वर्यानीयशरत्समयस्योस्कर्षाधाय कर्वेनाकाडिच्ता:। तथा "सुधेव विमलश्चन्द्रः" इत्यादिवत् "विमलाः कुमुदानीव तारकाः" इत्यत्र छिक्रभेदे भग्नप्रक्रमत्वं दोषः। एवं स्थितावपि दोषाणासलङ्कारप्रतिबश्धकत्वाभावेन न कापि क्षतिरिति विभावनीयम्। वस्तुतस्तु "विमलाः" हत्यस्य स्थाने "सफुरनिति" इतिपाठेन मिश्रछिङ्गरवेऽपि अन्वयोपपत्तेरयमेव पाठो रमणीय: । (२४) प्राचीनाभिमताक्षेपोपमादी तुप माभेदानू वेचित्रमातशयाघाय कत्वेनोपेक्षमाया आह-पस्येति। अस्य राज्ञो महीपतेः गृहे सदने भूपानामन्येषां क्षितिपतीनां ताः स्वय- मर्पिता: विभूतयः सम्पत्तयः, पुरन्दुरस्य देवेन्द्रस्य भवने गृहे, कल्पवृक्षभवा विभूतय इव शोभन्ते। यथा इन्द्रस्य भवने यथेच्छं सम्पदः सृजतां कल्पवृक्षायां सम्पाद्या: सम्पद: सर्वंतः शोभन्ते तथाऽस्य नृपतेगृ हेऽवि काम समपयमाणानां वश्यानां नृपतीनां विभू- तय इति भाव:। (२६) अन्र प्राचीनाभिमतेनालङ्कारान्तरं साधयति-प्त्रेति। उपमेयभूतविभृतिभिः प्रकृतरजभवनविद्यमानसम्पद्िः। आधिप्यन्ते शब्दानुपात्ताअपि व्यअनयावगम्यन्ते, इति हेतो: आक्षेपोपमानामोपमा भेदः। प्रतिनिहैश्यादुपमानत्वेन प्रत्यवस्थापितत्वात् प्रति निर्देश्योपमानामोपमाभेद इत्याशयः। (२६) सम्प्रत्येतादराभेदानतर लक्षणा विधानमयुक्तमित्यभिप्रायेणाह-इत्यादयश्चेति। उपमा भेश हतिशेष:। न छक्षिता लक्षणादिभिन प्रतिपादिता।। सहस्रवा असंख्यविधै- रित्यर्थः। एवज् यथा प्रतिपादितातिरिक्मेदास्तैनं छच्षिता:, तथा तस्प्रतिपादिताक्षेपो. पमादिभिभेंदोऽस्माभिन कक्षितास्ते तु स्वयमेवोद्या इत्यभिप्रायः। तथाहि- "चन्द्र चिम्शादव विषं चन्दनादिव पावकः। परुषा वागितो वक्त्रान्निःसरेन्मतिन्मणे?॥" इत्यादौ असम्भावितोपमा। एवमुत्ाद्योपमा-उपपादकोपमा-उभयोपमा-समु. च्ितोपमादय ऊहनीया। (२७) एवं सपरिकरमुप्मां लक्षयित्वा अनन्वयं नामालङ्कार लच्षयति-उपमानेति । एकस्यैव तु वर्गनीयस्य वस्तुन उपमानोपमेयरवं युगपदेव उपमानत्वसुपमेयत्वं च कलप तञ्चेव तदा न विद्यते अन्वय उपमानान्तरेण सत्तासम्बन्धो यत्रेतिव्युत्पत्त्या अनन्वयो नामालद्वार: स्यासू। एतादशव्यु्पत्तौ बीजन्तु-उपमेयरवं नाम उपमानभिन्नत्वे सति

लाहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(२८) अर्थादेकवाक्ये। यथा- (२६) 'राजीवमिव राजीव, जलं जलमिवाजनि। चन्द्रश्चन्द्र इवातन्द्रा, शरत्समुदयोद्यमे ।।' (३०) अत्र राजीवादीनामनन्यसदशत्वप्रतिपादना र्थमुपमानोपमेयभावो वैव- क्षिक:। (३१) 'राजीवमिव पाथोजम्' इति चास्य लाटानुप्रासाद्विविक्तो विषयः । (३२) किन्त्वत्रोचितत्वा देकशब्दप्रयोग एव श्रेयान् । तदुक्तम्-

वस्तुनि युगपदुपमानश्वोपमेयत्वयो: सत्तासम्बन्धोऽसममव एवेति। (२८) नन्वेतलक्षणस्य "चन्द्रायते शुकरुचापि हंसः" इत्यादौ एकस्यैव हंसादेश्

मतिमंतिरिव कमला" इत्यादावपि एकस्यैव मत्यादेरुपमेयत्वसुपमानत्वञ्चेति वक्ष्यमा- गोपमेयोपमायाञ्जातिष्याप्तिरित्यत मह-अर्थादिति। पारिशेष्यादित्यर्थः। तथाच रस- नोपमार्या "यथोध्वंम्" इत्यनेन, उपमानोपमार्या पर्यायेय-हत्यनेनानेकवाक्यलभेन तश्रैव संभवात् तयोरनेकवाक्यमेव विषयः, अस्य तु एकवाक्ये अनेकवाक्ये चोभयन्र सम्भ- वारपारिशेष्यात् एकवाक्यमेव विषयः कक्ण्यत इति भावः। नचोपमेयोपमार्यां "द्यो:" इत्यभिधानात्कथमव्याप्तिरिति वाच्यम्, तन्न प्रत्येकपदार्थस्यापि पर्य्थायेणोपमानोपमे यसम्मवात। (२९) राजीवमिति। शरदः समयश्य समुदयेन समुल्लासेन उद्यमे प्रवृत्तौ आविर्भावे सति, राजीवं कमलं राजीवमिव कमजमिव अतन्द्रं वर्षापक्कादिजनितमालिश्यरहितम् अजनि; जलं जलमिव अतन्द्रं पङ्कादिमलशून्यम् अजनि: तथा चन्द्रश्रचन्द्र इव अतन्द्रो मेघाच्छ्रादनरूपमलरहित: अजनि जातः। अ्रैकैकस्यापि राजीवादेः उपमानोपमेयत्वाद्नन्वयः। (३०) ननूक्तदिया उपमानोपमेययोर्मिथो भेदस्यावश्यम्भाविरबेन कथमेकत्रैवासा सुपमानोपमेयभाव: सम्भवतीश्याशङ्कायामाह-अन्रेति। वैवक्षिकः कविना आरोष्य विच सर्यव प्रतिपादितो न तु पुनःपरमार्थत एव स इत्याशयः। (३१) नजु लाटानुप्रासविषयातिरिक्ेणास्य विषयो न सम्भवतीतिप्रकृतोदाहरणे लाटानुप्रासस्यापि सम्भावादनयोनियतसाङ्कर्यापति: स्यादत आह-राजीवमिति। पाथो जलं तस्माजायत इति पाथोजंकमलमित्यर्थः। अस्थ अनन्वयालङ्कारस्य लाटानुप्रासव लाटानुप्रासविषयात् विविक्ोऽतिरिकः। एवञ्ञोकोदाहरणे न लाटानुप्रासप्रसक्ति: शब्द. हय पौनरुकत्यमावाद्, इयोरेव शब्दयो: वाच्यस्य एकपदमरूपवस्तुनस्तु उपमानोपमेय- स्वाच्च अनन्वयप्रसक्तिवं त्तत एवे ति विषयभेदोपलम्भान्नानयोर्नियतसाङय्यपततिरितितत्त्वम्। (३२) अथैवं तर्हि 'राजीवमिव पाथोजमू" इतिवत् क्ापि स्थले भिन्नश्ञष्दप्रयोगो. नन्वयस्य कथन्नोपलम्यत अत आह-किन्त्वति। अत्र अनन्वये। उचितत्वादिति।

अर्थालक्कारनिरुपणम् ] लक्ष्मीविराजित:।

(३३) (.क) 'अनन्वये च शब्दैक्यमौचित्यादानुषङ्गिकम्। अस्मिस्तु लाटानुप्रासे साक्षादेव प्रयोजकम् ॥।' इति।F (३४) पर्यायेरा द्वयोरेतदुपमेयोपमा मता।

शब्दभेदोपपत्तिस्थले तु अर्थंज्ञानादनन्तर मेवोपमानोपमेयभ वप्रतीतिरिति उचितत्वमि- त्याशयः । एकशब्दप्रयोग: एकविधशब्दप्रयोग: अभिन्नान्ुपूर्वीकशदद्व यस्य रचनेति यावत्। श्रेयान् अतिप्रशस्तो न तु नियतः। ननु किमत्र नियामकमत आह-तदुक्त मिति। तव तथा उक्त प्राचीनैरितिशेष:। (३३) अनन्वयेति। अनन्वये अलङ्कारे व औचित्यात् उपदर्शित निमित्तेन सङगत• त्वात् शब्दैक्यं शब्दयोरैक्यमभिन्नानुपूर्वीकर्वम् आनुषभ्ञिकम् अनुषङ्कतः प्राप्तमनियत• मितियावत्, "राजोवमिव" इत्यादौ सावकाशश्वसम्भवादित्याशयः। अस्मिस्तु लाटा नुप्रासे तु साक्षादेव स्वयमेव प्रयोजकम् अलङ्कारत्वाधायकम् अन्यथा लाटानुप्रासा सम्भवादितिभावः। अथैवं "राजीमिव राजीवम्" इत्यादौ शब्दाभेदे अनन्वयोदाहरणे लाटानुप्राससाङ्कयंवारणमशक्यमेवेतिचेव? मैवम्, इवाद्यौपम्यवाचकोपलम्भे अन. न्वयः, तदनुपलम्भे तु लाटानुप्रास हत्यनयोभेंदस्य प्रतिपादयितुं शक्यत्वात्। (३४) उपमेयोपमानामालडार लक्षयति-पर्यायेणेति। हयो: पदार्थयोः पर्यायेण व्यश्यासेन परिवर्ततननेतियाव्, एतद्दुपमानोपमेयत्वम् उपमेयोपमानामालङ्वारो मता कथिता एवञ् पूर्वस्मिन वाक्ये यदुपमान भवेत् तच्चेदुत्तरस्मिन् वाक्ये उपमेय भवेत्, एवं पूर्वस्मिन वाक्ये यदुपमेयं भवेत तच्चेदुत्तरस्मिन वाक्ये उपमान भवेत् तदा पूर्वं वाक्यस्थेन उपमानोत्तरवाक्ये उपमेयेन सता निष्पादिता उपमेतिव्युत्पत्त्या उपमेयोपमा नामालङ्कार: स्यादितिनिष्करषः। एतच्च "विपर्यास उपमेयोपमा तयोः" इतिसूत्रथता "विपर्यास" इत्यस्य परिवृत्तिरित्यर्थं विवृण्वता च काव्यप्रकाशकृताप्युक्तम्। पूर्ववा. क्योक्साधारणधमंमेव साधारयधर्मीकृश्य पूर्ववाक्योक्ेन उपमेयेन पूर्ववाक्योक्कस्योप मानस्य उपमा उपमेयोपमा तथा चोपमानन्तरव्यवच्छेदफलक उपमानोपमेययोविप

(क) अनन्वयश्चायं पूर्णों लुप्तश्चेति द्विविषः। पूरास्तूपमावत् षड्विधोऽपि सम्भवति। थया- "गज्ञा हृधा यथा गङ्गा गङ्गा गडगेव पावनी। इरिया सदृशो बन्धुहरितुल्यः परो हरिः॥ गुरुवद्गुरुराराध्यो गुरुवद्गौरवं गुरो: ।" लुप्तैथ्वपि धर्मलुप्तः पञ्चविधोऽपि सम्भवति प्रागुक्ते साधपधे। "गङ्ञा राजन् यथा गङ्गा गङ्गा गङ्गेव सवदा। हरिया सदृशो विष्ुर्विष्ुतुल्यः सदा हरिः॥ गुरुवद्गुरुरास्तेऽस्मिन्मण्डले गुरुवद्गुरोः।" इतिपदान्तरदाने तथा वाचकलुप्तः। "रामायणस्तु श्रीरामः सीतास्रीतामनोहरा। ममान्तः करखे नित्यं विहरेतां जगदूरू॥" इत्यत्र क्यडसमासयोः । एवम्-"लड्डापुरादतितरां कुपितः फणीव निर्गत्य जातु पृतनापतिभिः परीतः। क्रुद्ध रणे सपदि दाशरर्थिं दशास्यः संर्घदाशरथिदशंमहो ददशं॥" अत्र संरग्धदाशरथिरिव दृश्यत इति कमणि रामुल। एवं कर्त्तषमुलादावप्यूह्यम्।ी बिक्रामीR 150

साहित्यदर्पण :- [ दशमपरिच्छेदे

(३५) एतदुपमानोपमेयत्वम्। अर्थाद्वाक्यहवये। तप (क.) (६8) यथा- डीक (३६) 'कमलेव मतिर्मतिरिव कमला, तनुरिव विभा विभेव तनुः।) घरणीव धृतिर्धृतिरिव धरणी, सततं विभाति वत यस्य ।।' (३७) अत्रास्य राज्ञ: श्रीबुद्धथादिसदृशं नान्यदस्तीत्यभिप्रायः। र्यांस इति उपमेयोपमालक्षगमिति तद्व्याख्यातारः। "मुखं तव तथा भाति यथा राजति चन्द्रमाः" इत्यादावुप मानोपमेयभावपरिवर्तनस्थलेऽतिव्यापिवारणयात्र 'पर्या येगा' इत्युपादानम्। "चन्द्रायते शुक्करुवापि हंसः" इत्यादौ रसनोपमार्या वाक्षट्टयोप

रित्युपादानम् । 'मुखं शशीव कान्ताया दिवसे मामतोषयत्। रात्रौ तोषयते सोडयं शशीमुखमिवाधुना॥' इश्यादौ व्यवहितपरिवतने नायमलद्कार: किन्तूपमाद्वयमेव उपमानोपमेयभावस्य "सब्निहिते बुद्धिरन्तरङ्गा" इतिन्यायात्। (३६) एतदिति। स्पष्टम् । अर्थादिति । योग्यतवादित्यर्थः। एकवाक्ये द्वयोरुपमानोप- मेयभावपरिवृत्तेरसम्भवाहित्याशयः। वाक्यद्वयमत्र शाब्दमार्थ वा, तेन "रामरावण- मिथस्तुल्यौ" इत्यादौ नाव्याप्ति: तन्रापि रामो रावणतुल्य रावणो रामतुल्य इति वा- क्यार्थभेदप्रतीतेः। 'वाक्यदूये' हृत्यनन्वयव्यच्छेदः। ननु वाक्यह्ये एव परिघृत्तिसम्भवे सति "मुखमिव चन्द्रः" इत्यत्रोपमेयोपमाया अभावात् कोडलङ्कार: स्थादितिचेद् ? तन्न निन्दाभिव्यक्तौ प्रतीपालद्कार इतिप्रदीपादौ स्पष्टम्। (३६) कमलेवेति। अत्र वतेति हषें। "वत खेटेडनुकम्पारयां हषें सम्बोधनेऽद्रुते हश्यजयः । यस्य नृपतेः सतत निरन्तरम् कमलेव राजलक्ष्मीरिव मतिर्बुद्धि:, सा मतिरिव च सा कमला, राजलक्ष्मीयंथा असामान्या बुद्धिरपि तथैव असामान्येत्यर्थः। तनुरिव विभा शरीरमिव कान्ति: सा विभेव व सा तनुः शरीर यथा असामान्यम् कान्तिरपि तथैव असामान्येत्यर्थः । धरणीव धतिः अधीनीकृता पृथ्वीव घैर्यंम्, सा धतिरिव च सा धरणी धरणी यथा असामान्या धर्यमति: तथेवासामान्घेश्यर्थः। विभाति शोभते। गीतिश्छन्द: तव्नक्षणं चोक प्रागेव। अन्र प्रथमार्धे पूर्वस्मिन् वाक्ये कमलाया उप- मानत्वं मतेश्रोपमेयरवम्, उत्तरवाक्ये तु तस्था: कमलाया उपमेयत्वं मतेश्चोपमानत्वम्, द्वितीयपादे पूर्वस्मिन वाक्ये तनोरुपमानत्वं विभाया उपमेयत्वम् उत्तरवाक्ये तु तस्यैव

वणसङ्गतिः। (३७) अत्र कवयितुरेता दृशोपमानोपमेय मावपरिवृत्तावाश्ययं दर्शयति-अन्नेति । आदिपदेन तनुविभादीनां परिग्रहः। अत्नेदम्बोध्यम्-उपमेयोपमा चेयं तावत् उक्तधर्मा व्यक्तधर्मा च। तन्नोक्वर्मा अनु. गाम्यादिघमैंरनेकधा। धर्म ल्यानुगामित्वे "कमलेव मतिः" इत्युदाहरगम्, इह सपृह णीयत्वं प्रचितर्स्वं विस्तृतत्वं व साधारणधर्माः। धर्मल्य विम्बप्रतिबिम्बभावापन्नतवे यथा-

अर्थालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः । 8R8

(३६) रू द्वशानुभवाद्स्तुस्मृतिः समरयमुच्य ते॥ २७ ॥। यथा- IFIEB (३६) 'अरविन्दमिदं वीच्य खेलत्खञ्जनमञ्जलम्। स्मरामि वदनं तस्याश्रारू चञ्चललोचनम्।' s i

रमणीयस्तवकयुता, विलसितवत्ोजयुगलशालिन्य:। लतिका इव ता बनिता वनिता इव रेजिरे लतिका: ॥ अत्र रमगीयतवचिलसितत्वाभ्यां विशेषणाम्यां युतत्वशालित्वाभ्यां विशेष्याम्यां परस्पवं वस्तुप्रतिवस्तुभावमापन्नार्म्थां संपुटित: सतबकस्तनरूप: परस्परं विम्बप्रतिविम्न- भावापत्ो धमः । व्यकधर्मा प्रकृताप्रकृतविषया यथा- गिरिरिव गजराजोडयं गजराज इवोघकैर्विभाति गिरिः। निझर इव मदधारा मदधारेवास्य निझर: स्रवति॥। इतोऽधिकं विशेषजिज्ञासुभी रसगङ्गाधर दावव लोकनीयम्। (३८) वाच्यसादृश्यघटितानलङ्कारानू प्रतिपाद्य सम्पति व्यडयसादश्यघटितानलक्का

सादृश्यस्य स्फुटावग्यमानश्वेन मुख्यत्वात्तमेव स्मरणालङ्कारं प्राथम्येन लच्षयति- सदृशेति। सदशस्य समानगुणाकारादेवस्तुन अन्तुभवात् दर्शनादिप्रत्यक्षादुत्पद्यमाना, वस्तुनः पूर्वानुभूतपदार्थस्य समृतिः स्मरणं नामालक्कार उच्यते आलक्कारिकैरितिशेषः। अन्र विवृतिकारा :- सदशानुभवस्य स्मृति प्रति संसकारोद्वोधकर्वेन कारणत्वम, संस्कार स्तु वरश्वनुभवादुरपक्नः । सदृशेति सम्बन्धिज्ञानादिजन्यस्मृतिवारणाय। तेन- भवदभिमतवस्तन्याकिरन्त्या: समन्तात् सरसिजदळतल्पं मर्मरं कल्पयन्त्याः। इतकरुय ! वयस्या जीवनोपायमस्या: स्मरयामविरलं ते हन्त ! सम्पादयन्ति॥ इत्यादौ सम्बन्धिज्ञानजन्यस्मरपश्य नालङ्कारस्म्॥ इत्याहुः। (३९) अरविन्दमिति। खेलग्तौ समीपे मध्ये वा क्रीडन्तौ खस्नौ पच्तिविशेषौ ताभ्यां मज्जलं सुन्दरम्, इदमरबिन्दं पद्मं वीक्ष्य अवलोक्य, अहम्, चञ्ले चपले लोचने यब्र तत्तथोक्तम्, चारुशवभावसुन्दरम्, तसया: कामिन्या वदनं मुखं रमरामि। अत्र खेलस्खअनश्चज्रललोचनतुल्य: मरविन्दुञ् स्वभावत एव वदनतुल्यमिति सर्वं. थैव वदनतुल्यस्य अरविन्दस्य दशनादुत्पद्यमानायास्ताद्शवदनस्मृते: समरणालक्कारः। एतज्जन्मनि जन्मान्तरे वाऽनुभूतस्य संसकारजन्यरवेनेवँ द्विधा-तत्राद्यमुदाहृतम् अन्त्यो दाहरयान्तु-दिव्यानामपि कृतविसमयं पुरस्तादम्भस्तः र्फुरदरविन्दचारुहसताम्। उद्धीक्ष्य श्रियमिव काञिदुत्तरन्तीमस्मार्षीज्लनिधिमन्थनस्य शरि॥ अत्र कश्याश्चिदरबिन्दहर्ताया अम्भस उपायान्स्या बल्लभाया अवलोकनेन लक्ष्मी हमरणपूर्वकं पूर्वकृतसमुद्र मन्थनसंस्कारोद्वोघात्स्मरणम्।

६३० साहित्यदरपण :- [दशमपरिच्छेदे-

(४०) 'मयि सकपटम्-' (२३६ पृ.) इत्यादौ च स्मृतेः सादश्यानुभवं विनो- स्थापितत्वान्नायमलङ्कारः।

न्ति। तन्नोदाहरयं तेषामेव यथा- (४२) 'शिरीषमृद्री गिरिंषु प्रपेदे यदा यदा दुःखशतानि सौता। तदा तदास्या: सदनेषु सौख्यलक्ाणि दध्यौ गलदसु राम: ।।' (४३) रूपक रूपितारोपाद्ि (पो वि) पये निरपहनवे। (४०) ननु- सदयज्ञानचिन्ताधैरभ्रूंस मुन्नमनादिकृत्.। स्मृति: पूर्वांनुभुतार्थविषयज्ञानमुष्यते॥ इतिपूर्वोक्तस्वरूपा वस्तुरमृतिरेव सामान्यतः स्मरणालङ्कारः प्रतिपाद्यताम्, किं रमृते: सद्शानुभवादितिहेतपपादनेनात आह-मयीति। रमृत्याख्य्यमिचारि भावस्योदाहरणे व्याख्यातमिदम्। उस्थापितश्वात् चिन्ताजग्य संस्कारेण्ाविष्कृतत्वाद्। अयं रमरयनामा। एवञ्चास्माकं मते संस्कारोद्वोधनद्वारा सद्शवस्तुबोधोत्पन्ना रमृति- रेव रमरगालङ्कार:, न तु चिन्ताशुश्पत्ना स्मृतिरपि। अत एव स्मृते: सदशानुभवादिति हेतपपादनमितिभावः। (४१) एवं स्वमतमुपपाध्मानभिलषितं मतमुपपाद्यति-राघवानन्देति। वैसाइश्याद विरुद्धानुभवाव जायमानमितिशेष:,। तेषामेव राघवानन्दमहापात्राणामेव। (४२) शिरीषमृद्दीति। शिरीषमृद्टी शिरीषपुष्पवत् कोमलशरीरा सीता, गििु, पर्वतप्रदेशेषु यदा यदा यस्मिन यश्मिन् समये दुःखशतानि अनेकशःक्लेशानि प्रपेदे प्राप्त वती तदा तदा राम: सदनेषु राजधानीस्थभवनेषु अस्या: सीतायाः सौखयलक्षणानि सर्वध्यापारेषु अर्गगितानन्दानि गलन्ति निःसरन्ति अश्रणि नेन्रविन्दवो यत्र कर्मणि तद्यथास्यात्तथा दष्यौ स्मृतवान्। अत्र विसदशानां दुःखशतानां प्रतीते: तप्प्रातिकूल्यसम्बन्घेन सम्बन्धिनामसंख्यसु खानां समृतेवं चित्रयोपलम्भाच्च स्मरणालङ्कार इति राघवानन्दमहापात्रायमभिप्रायः। (४१) रपकालङ्वारं निरूपयति-रूपकमिति। प्रकृतगोपनमपह्ववः, निरस्ता अपह्नवो यस्य तथोक्ते, विषये उपमानेन साधमभिव्नतया प्रतिपाद्यमानस्यापि यश्योपमेयस्य प्रकृततो गोपनाभावादनपह्मवस्तादृशे उपमेये सतीत्यर्थ:, कुपितश्याभिन्नतया कथितस्य उपमानस्यारोप आरोपणम्, यद्ा रूपितस्य निरूपितस्य रूपकघटकर्वेन निश्चितस्य उप- मानाभेदस्य उपमानपदार्थतादात्म्यस्येतियावत्, आरोप: साहत्यातिशयमहिम्ना पूर्वं प्रतिपादितया सारोपार्यलणया आरोपयां रूपकम्, रूपयश्युपमानोपमेययोरभेदमध्य- वसाययति कल्पवितुमपि वास्तवमिवावगमवतीति ताहशं तन्नामालड्वार । यथावस्थिते उपमेये उपमानश्याभेदारोपो रूपकालह्कार इति परमार्थ।। रूपकमिति कारकमिति- वब्नित्यनपुंसकलिङ्: शब्द इश्यव्रधेयम्।557 अत्रेदमनुसन्धेयम्-"मुरचन्द्रः प्रकाशते" इत्यादौ "कान्तःप्रियतमाया मुखचन्द्रं चुम्बति" इत्यादौ च उपमारूपकं वा रूपकमुपमा वेतिमीर्मासायाम् "मुखचन्द्रः" इत्यादौ समासस्थले रूपके मुखमेव चन्द्र इति विग्रहे "मयूरव्यंसकादयक्च" इत्यनेन

लद्षमीविराजित: ६३१

(४४) 'रूपित-' इति परिणामाद् व्यवच्छेदः। (४५) एतच्च तस्प्रस्तावे विवेचयिष्यामः। (४६) निरपह्नवे' इत्यपहतिव्य वच्छेदार्थम्। 7४)

रूपककमंधारयसमासः। उपमायान्तु 'मुखं चन्द्र इवे"तिविग्रहे "उपमितं व्याघ्रादिभिः सामाध्याप्रयोगे" इश्यनेन उपमितकमंधारयसमासः। तन्न रूपके आरोप्यमांयत्वेन विशेष्यतया उपमानपदार्थ एवोपमेयमन्तहृत्य क्रियायाँ सम्बध्नाति। उपमायान्तु आरोपभावेन वर्णनामुखोद्देश्यरवेन च विशेष्यतया उपमेयपदार्थ एवोपमानमन्तहँत्य क्रियया सम्बध्यते। एवस् "मुरचन्द्र" इत्यादौ प्रकाशस्य दीह्विरूपतया चन्द्रे सम्भ• वात् मुखे चासाभवात प्रकाशत इति पदम् उपमाया बाधकं रूपकस्य च साघकमिति- रुपकमेव। "कान्तः प्रियतमायाः" इत्यादौ चुम्बनस्य वडनसंयोगरूपतया मुखे सम्भ. वात् चुम्बतीतिपदं रूपकस्य बाघकसुपमाया: साधकमित्युपमैव। एवं "विकसितं मुख पद्मम्" इत्यादौ विकसितश्व रूपसाधारणधर्म प्रयोगेय "उपमितं व्याघ्रादिभिः सामा- न्याप्रयोगे" इश्यनेनोपमितसमासासंभवात् विकसितमितिपदमुपमाया बाधकमेवे- स्यवशिष्टत्वात् रूपकमेव। "रमसीयं मुखपद्रम्" इत्यादौ तु सुखस्य पद्मश्य च रमगीयत्व. सम्भवेन उभयोरपि साधकबाधकाभावादुपमारूपकयो: सन्देहसक्कर एव। व्यक्ीभवि ष्यति चैतरिकञ्जिदुपरिष्टाद् पृत्तावपि। निगीर्याध्यवसानरूपायामतिशयोकौ उपमेयस्य नोपमेथगतध्मंवत्तया उपस्थितिरिति ततो भेदः। परिणाम पहुत्योमेंदो वृत्तावेव। एवञ् गौणसारोपा लक्षणासम्भवस्थले रूपकम, गौयासाध्यवसाना लक्षणास्थले स्वतिश योक्तिरितिफलितम्। अत एव द्वितीयपरिच्छेदे "विषयस्यानिगीर्णस्य" इतिकारिका घृत्तौ "इयमेव रूपालङ्कारस्य बीजम्" इत्यमिहितम्। रूपके लक्षणा नेति मतं तु प्रागेव तत्रैव खण्डितमेब, एवं निदर्शंनायामुपमेयस्य सरवेपि आरोपस्यारूपितस्वान्ततो भेंदः। आ्रन्तिमति आ्रन्तेरुथानावसरे एव विषयापह्मव इति भेदः। उत्परेक्षायामपि नारोप:, किन्तु अभेदेन तथासम्भावनमितिव्यवच्छेदा। लोष्ट: पाषायः इृत्यभेदे नाळक्ारत्व- प्रसङ्: वेचित्र्याभावात्। (४४) रूपितपदथ्यवच्छेद्यं द्शयति-रूपितेति। परिखामात् परिणामनामालडा रात् व्यवच्छेदो रूपकस्य व्याधृत्तिः। तथा च उपमेये आरोप्यमाणश्य उमापनाभेदश्य प्रकृतोपयोगित्वे परिणामः, उपमेये उपमानाभेदमात्रस्यारोप एव रूपकं न तु प्रकृतोप- योगित्वमपीत्यनयोभेंद इति सिध्यति। एतळ् वृत्तावपि परस्तात् स्फुटीभविष्यति। (४६) ननु रूपकपरिणामयोभेंद: र्पषट विध्युत्या प्रतिपादता ेन परिणामाद्व्यव- चछेदावबोधोडनायासेन सेत्स्यतीस्यत आह-पतच्चेति। रूपकपरिणामयोवेलत्षण्य- ञचेश्यथः। ततप्रस्तावे परिणामप्रकरणे। तथाच सम्प्रश्यपि परिणामलक्षयस्यानधिगततया तदूभेदप्रदर्शनमसम्भवमेवेति ततप्रस्ताव एवानयोभेंदं प्रतिपाद्यिष्यत इत्यभिप्रायः। (४६) "निरपह्वव" इतिपदस्य व्याष्ृतिसुपपाद्यति-निरपहन इति रुपकविणेष- णमितिशेष:, अपहतिस्तव्वामा वक्ष्यमायोडलङ्कारस्तदृव्यवच्छेदार्थं तद्भेदाय कारिका यामुक्तमितिशेष:। तथा च उपमेयागोपनेन उपमेये उपमानश्याभेदारोपो रूपकम्, उप. मेयगोपनेन तु उपमेये उपमानस्याभेदारोपोऽपहनुतिरिति स्फुट मनयोरपि भेद:। ११८ सा०

६३२ साहित्यदूर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(४७) तत्परम्परितं साङ्गं निरङ्गमिति च तरिघा ॥ २८ ॥ ( ४८ ) तद्रपकम् । (४९) तत्र- (५०) यत्र कस्यचिदारोप: परारोपराकाररम्। तत्परम्परितं श्लिष्टाश्लिष्टशब्दनिबन्धनम् ॥२६॥ प्रत्येकं केवलं मालारूपं चेति चतुर्विधम्। (५१) तत्न श्लिष्टशन्दनिबन्धनं केवलपरम्परितं यथा- (५२) 'आहवे जगदुद्दयड। राजमण्डलराहवे। श्रीनृसिंहमहीपाल [ स्वस्त्यस्तु तव बाहवे ।!' (४७) अस्य प्रथमं भेदनयमुपपादयति-तदिति। तद् रूपकसामान्यम्। परम्परा कार्यकारणभावानुपूर्वी सक्जाता अस्येति परम्परितम, तारकादित्वादितच्। अङ्ग: सम. ्रोपपादकैः सहेति साङ्गम, निरङ्गम् एकेनाच्युपपादकेन रहितम। त्रिधेति। अन्यभेदा-

(१८) तध्पद विव्ृगोति-तदिति। स्पष्टम्। (४९) तत्रेति। तेषु त्रिप्रकारेषु रूपकेषु मध्ये इत्यथा। (५०) परम्परितं निरुपयन् तद्भेदानाह-यत्रेति। यत्र रूपके गृह्यमाणे क्वचिव कस्य चिदेकस्य आगेप:, परमन्यद् यदारोपणं तस्य कारयां निमित्तभूतं भवति, तत्तत्र पर- म्परितं तदाखयं रूपक बोध्यमितिशेषः। तथा च रूपकत्वे संति आरोपान्तरनिमित्तभूत आरोप: परम्परितमिति लक्षणं फलितम। तत्परम्परितस्य द्वैविध्यं प्रथमं दशयति- इिलष्टेति। श्लिष्ध श्लेषानुगृहीतम, अश्लिष्ट श्लेषाननुगृहीतम, निबध्यते उपपाद्यते अनेनेति निबन्धनसुपपादकम, तथा च श्लिष्टाश्िष्टै शब्दौ निबन्धने उपपादकौ यसय तत्तादृशम्। एवञ् श्िष्टशब्दनिबन्धनम, अश्िष्टशबद निबन्धनञ्चेति प्रथमं द्विविधम्। तयोश्न प्रश्येकम् एकैकमेव केवलमेकमात्रभूतम्, मालारूपमनेकभुतञ्चेति सङ्कलनेन चतुर्विधं चतुष्प्रकारकं परम्परितरूपकमित्यर्थः। (२१) क्रमादुदाहन्तुकाम आह-तम्रेति। तत्र तेधु चतुर्ष भेेषु मध्य इत्यरथः। (२२) आइ्व इति। राजस्तुतिरियम्। हे श्रीनृस्तिंह महीपाल ! जगति उत्कृष्ट दण्डं सैन्यं यस्य तत्सम्बुद्धौ हे जगदुहण्ड ! "दण्डो यमे मानभेदे लगुडे दमसैन्ययोः" इति विश्वः, "जगदुइण्डराजमण्डलराहवे" इति समस्तपाठस्तु साधीयान्, तथासति आहवे सडग्रामे "आइवः सङ्गरे यज्ञे" इति हैमः, जगति संसारे थे उद्दण्डा निरङकुशा: कुलागमम यादातिक्रमिणः स्वपराक्रमगर्वेणान्यं तुष्छं मन्यमाना ये राजानस्तेषां मण्डलं समूह एव राजमण्डलं चन्द्रविम्बं तश्ष्य राहवे तत्तिरहकारकर्वाद्विमर्द्दनावच राहुस्वरूपभूताय, "राजा प्रभौ च नृपतौ चत्रिये रजनीपतौ। यक्षे शक्रे च पुंसि स्यात्" इति मेदिनी "स्या- मण्डलं द्वादशराजके च बिम्बे च कदम्बके च' इति विश्वा, तव बाहवे हस्ताय स्वस्ति करयाणमस्तु अत्र "हचे हवे" इति यमकस्य पादत्रयगततवात् "न यमक कचिनित्रपात्" इति

अर्थालक्कार निरूपण र] लक्ष्मीविराजिता। ६३३

(५३) अत्र राजमण्डलं नृपसमूह एव चन्द्रबिम्बमित्यारोपो राजबाहौ राहु- स्वारोपे निमित्तम्। (५४) मालारूपं यथा- (५५) 'पद्मोदयदिनाघीशः सदागतिसमीरयाः। भूभृदावलिदम्भोलिरेक एव भवान्भुवि।' (५६) अत्र पद्माया उदय एव पद्मानामुदयः, सतामागतिरेव सदागमनम्, भूभृतो राजान एव पर्वता इत्याद्यारोपो राशः सूर्यत्वाद्यारोपनिमित्तम्। नियमविरोधानभ्युपगमेन "सहसालिजनैः स्निग्धः" इत्यादिवत्प्रयुक्ततवं दोषोऽपि बोध्यः। (५३) उदाहणे लक्षयां संयोजयितुमाह-प्रत्रेति। "चन्द्रविम्ब"मिश्यारोपः "चन्द्र वि्व" मित्यभेदेन प्रतिपादनम्। राजो वर्यनीयमहिम्नो नृपतेर्बाहुस्तस्य राजबाहोः। निमित्तं कारणम। तथा च राजसमूहे चन्द्रबिम्बरवारोपं विना वणंनीयराजबाहौ राहु- स्वारोप: सान्याभावान्न सम्भवितुमहंतीति पूर्वारोपः उत्तरारोपं प्रति निमित्तम्, राजम. ण्डलेतिश्िष्टशब्दोपपाधश्र पूर्वारोपा कार्यकारणभावश्चेकमात्र इत्यतः श्लिष्टशब्दनिब- न्धनं केवलपरम्परितमित्यभिप्रायः। (५४) मालेति। श्रिलिष्टशब्दनिबन्धनमिति परम्परितमितिचान्राप्यनुषज्यते। (६६) पझ्मोदयेति। कस्यचिद्राज्ञ, स्तुतिपरमिदम। हेराजन् ! भुवि भवान् एक एव, पद्माया लक्ष््या: सम्पत्तेरितिय।वत् उदय उन्नतिरेव पद्मानां कमलानामुदयो विकास- स्तत्र दिनाधीश: अहपतिः सूर्य इत्यथः। एको दिनपतिरेव यथा पद्मविकासं सम्पाद यात, एको भवान् तर्थेव भूतलेऽसाधारणसम्पत्तिवृद्धि सम्पाद्यतीतिभावः। "लक्ष्मी: पझमालया पद्म""वा पुसि पद्ममू" इति चामरः। सतां सोधुजनानाम् भगतिरागमनमेव सदा सर्वदा गतिगमन तन्न समीरणो वायुः "समीरणः स्यात्पवने पथिके च फणाजके" इति मेदिनो। 'घसनः स्पशंनो वायुर्मातरिश्ा सदागतिः" इश्यमरप्रामाण्यात् वायुयंथा सवंदा गमनं विधत्ते भवान् तथेव दानसतकाराभ्यां साधुजनानयन करोतीश्यभिप्रायः। तथा भूमृता अनुज्झितमदा: प्रतिपत्षिणो नृपतय एव भूभृतः पर्वतार्तेषामावलौ पंकौ दम्भोलिवज्रः, यथा देवराजस्य वज्रः पर्वतानुष्छेदितवान् तथा भवानपि प्रतिपष्षिणो नृपतीन् उच्छेदितवानित्याशयः। "भूभृन्नरेन्द्रे शैले च' इति विधवः। तथा च भवान् लच्षमी सज्चयने पद्मविकासने सूयं इव, सज्नानां दानसत्काराम्यां सङग्रहणे सदा सक् रणशीको वायुरिव, पर्वतानां भेदने वज्रमिव उन्मत्ानां विपच्िगां समूकोन्मूलने भवा. नेव भुवनतळे विदित इति समुदितोऽथंः। (१६) उक्तार्थमव दर्शयति-अ्रत्रेति। आदिशबदस्य चश्वारोडर्थाः। उकन्न- "सामीप्येडथ व्यवस्थायां प्रकारेऽवयवे तथा। चतुष्वर्थेषु मेघावी आदिशब्द तु लक्षयेत् ।।" एवञ्ञान्र प्रथमादिशब्द: प्रकाराथें। द्वितीयादिशस्तु समुदायावयवायें। तेन समी. रणश्वदम्भोलित्यो: परिग्रहः। अन्र पूर्वपूर्वारोपः उत्तरात्तरारोप प्रति कारणमिति पर भरितत्वम, पद्मोद्य-सदागतिभुमृच्छादा: शरिष्टा इति श्रिश््शब्दनिबन्ध नत्वलू, कार्यं- कारणमावाक त्रयाणां पद्मोदयादीनामिति मालारूपत्वज् बोध्यम्।

&३४ साहित्यदपण :- [दशमपरिच्छेद्े-

(५७) अश्लिष्टशब्द निबन्धनं केवलं यथा- (५८) 'पान्तु वो जलदश्यामा: शाङ्जज्याघातकर्कथाः। गैलोक्यमएडपस्तम्भाश्चत्वारो हरिबाहव: ॥' (५९) अत्र त्रलोक्य्डप्वरोपो हरिून स्तम्भत्वारोपे निमित्तम् (६०) मालारूपं यथा- (६१) 'मनोजराजस्य सितातपत्रं श्रीखएडचित्र हरिदव्गनायाः । विराजते व्योमसर:सरोजं कर्पूरपूरप्रभमिन्दुविम्बम् ।।' IP (६२) अत्र मनो जा दे रा त्व द्यारो प श्रन्द्र विम्ब स्य सितातपत्रत्वाद्यारोपे निमित्तम्। (६३ ) 'तत्र च राजभुजादीनां राहुत्वाद्यारोपो राजमएडलादीनां चन्द्रमएड लत्वाद्यारोपे निमित्तम्' इति केचित्। (६७) एवं श्लेषनिबन्धनं परम्परितमुदाहत्याश्लेषनिबन्धनमप्युदाहरत्तमुपक्रमते- अश्लिष्टेति। (६८) पान्त्विति । जलदश्यामाः मेघवत् कृष्णवर्णा:, शाङगज्यायाः भङ्गरचितवनुषो गुगस्य आधातेन आहननेन कर्कशा: कठिना:, तथा त्रैलोक्यं लोकन्रयमेव मण्डप भवन- विशेषस्तस्य स्तम्भा अजस्र धारणात् तरस्वरूपभूताः, चत्वारो हरेर्बाहवो हस्ताः, वो युष्मान् पान्तु रचन्तु। (५९) अन्न परम्परितत्वमुपपाद्यन् रूपकस्थ केवल्मुपपाद्यितुमाह -म निमित्तमिति। तेनाव्रत्यरूपकस्य परम्परितत्वम, कोउपि शब्दो न श्लिष्ट इत्यश्लिष्टशब्द निबन्धनत्वम्, तथा कार्यकारणभाव एकमात्र इति केवलत्व्चेत्याशयः। (६०) तथाविधमेव मालारूपमुदाहत्तमाह -मालेति। अन्नापि अश्लिष्टशब्दनिबन्धनमिति परम्परितमिति च सम्बध्यते। (६१) मनोजराजस्येति। मनोज: कामदेव एव राजा सवंत्राप्रतिहतप्रभावाद्भूपति स्तस्य तथोक्तस्य, सितं श्वेतं च तदालपत्रं छुत्रमिति सितातपत्रम, हरित् स्वाधिष्ठित दिगेव अङ्गना लिङ्गसाहश्यात् पत्नी तस्या तथोक्ताया:, श्रीखण्डं चन्दनं तस्य चित्र तिलकं तत्स्व रूपभूतम्, श्वेतवत्तुलत्वादितिभावः, तथा व्योम आकाशमेव सरो निर्मळ्वात् तड़ागस्तस्य सरोजं कमलम् आनन्दृदसुन्दरवत्तलत्वादित्यभिप्रायः कपूरस्य पूरप्रभं स्तूपसदशम्, इन्दुविम्ब चन्द्रमण्डलं विराजते। इन्द्रवज्रोपेन्द्रवज्रयोरुपजातिवछन्दः। तह्लक्षणन्तु प्रागेव (१५५ पृ०) प्रतिपादितम्। (६२) लक्ष्ये कक्षां सङ्गमयितुमाह-अत्रेंति । प्रथमादिशब्देन हरिदूव्योग्नोः, द्वितीयादिशब्देन अङ्गनात्वसरस्वत्योः, तृतीयादिशब्देन च श्रीखण्डचित्रत्वसरोजत्वयोः परि्रहः। निमित्तमिति। तेनाजश्यरूपकश्यापि परम्परितत्वम्, मनोजादीनां श्लिष्टत्वा मावादश्कष्टशब्दनिबन्घनत्वम्, कार्यकारणभावाश्ष त्रयाणामितिमालारूपत्वञ्ञ बोध्य- मितिभाव:। हजी (६३) "आहबे" इत्यादिपरम्परितप्रस्ताने केषाज्चित् रूप्यकादीनां मते आरोपणेवु

अर्थांलक्कार निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः।

(६४) अङ्गिनो यदि साङ्गस्य रूपयं साङ्गमेव तत्॥ ३० ॥ समस्तवस्तुविषयमेकदेश विवर्ति च। तत्र- (६५) आरोप्याणामशेषाणां शाब्दत्वे प्रथमं मतम् ॥३१ ।। ( 38 (६६) प्रथमं समस्तवस्तुविषयम् । यथा-

स्थोपपादितकार्यकारणभाववैपरीव्यं दर्शयति-तत्र चेति। तेषु "आहवे जगदुइण्ड" इस्या- घदाहतेषु समग्रपद्येषु चेत्यर्थः । मन्रापि राजभुनादीत्यत्रादिशब्देन "पद्मोदये दिनाधीशः' इत्यादिषु अजादीनाम्, राहुत्वाद्यारोप इर्यत्रादिशव्देन दिनाधीशत्वादीनाम, राजमण्ड- लादोनामित्यत्रादिशब्देन पझमाया उदयादीनाम्, चन्द्रमण्डलखाद्यारोप इत्यत्रादिश ब्डेन पदूमानामुदयत्वादीनां परिश्रहः केचिदिति। रूप्यकादय हत्यथः। उक्कल् अलक्कारस- वस्वे यथा-'स्वमेव हंस इस्यारोपयापूर्वको मानसमेव मानसमित्यादयारोप:" इति। तत्र समुद्रबन्धव्यारयाने 'जञप्श्यपेक्षया हंसरवारोप' मानसरवारोपे निमित्त ब्रुवतो मङ्खुकस्य उत्पत्त्यपेक्षया मानसत्वाद्यारोपं हंसर्वारोपे निमित्तमिति वदतः काव्यप्रकाशकारस्य च न विरोध:। एतन्मवास्वीकारेS्वर सताबी जानि तु-कारणीभुतारोपाणां कारणतयैव पूर्वबो- धौचित्येऽपि पाठक्रमेयान्यबोधविषयीकरगम्, अन्यबोधसमर्थानाक्ष कार्यभूतारोपाणां पूर्वबोधविषयीकरणम, राजमण्डलादिषु च एकानुपूर्वीकशब्द्वाड्यश्वरूपसाम्परस्य विद मानत्वात् सुसङ्गम एव, राजसमूहादो चन्द्रविम्बत्वाद्यारोप: साम्याभावाहुःलक्षम राज. भुजादो राहुश्वाद्यारोप सङ्गमयितुमहति न हवेतहुंपरीत्यमपि कार्यकारणयो: कारणस्यैव सुसङ्गमतया सिद्धत्वावश्यकत्वादिति। (६४) द्विप्रभेदुसहितं साब्करूपकस्वरूपमुपपाद्यति-पङ्विन हति। साङ्गस्य आका. दिषताञसहितस्य अङ्विनो मुखस्य उपमानश्य यदि कपणं तथैव साक्के उपमेये अभेदारो- पणं भवेत्, तदा सदेव साङं रूपकम, साक्गोपमेये साक्गोपमानस्याभेदारोप साङ्गसंज्ञकं रूपकमित्यर्थः। साङ्षश्वमेकेकरूपसमुदायः एकस्मिन रूपके द्वितीयस्याङ्गरवेनारापस्याव. स्थानात्। सावयव मित्यस्यैव संज्ञान्तरं साङ्गमिति। तच्च द्विविधम-एक समस्तवस्तुवि षयम्, अपरज् एकदेशविवर्त्तीति। तन्न समस्तान्येव सकलान्येव (अङ्गाङ्गि)समुदाय एव वस्तूनि आरोप्यमाणानि विषया: शाब्दत्वादाश्रया यख्य तत् समस्तवस्तुविषयम्, एक- दशे (रूपकसमुदायस्यावयविनः) अवयवे कस्मिंश्रिदूपके विशेषेय शब्दमुखेन स्फुटतया वत्तनात् प्रकाशनादित्यथः । यद्ा एकस्मिन् देशे एकसि्मिन्नंशे विवतंनात् विशेषेण वर्त- नावू अर्थात् आरोप्यमाणस्य सवंत्र वाच्यत्वे एकांशे प्रतीयमानत्वरूपस्य विशेषस्य सत्त्वात् पकदेशविवर्त्ति हत्यन्वर्थ नाम भवति। (६) समस्तवस्तुविषयं निरूपयति-प्रारोप्यायामिति। अशेषायां समग्राणामेव आरोष्यमाणानां भेदाभावेन निरूपणीयानाम उपमेयानामुपमानानाज् शाब्दरवे शब्द- प्रतिपाधयरवे न पुनः कसन्यचिद्प्यार्थत्व इस्यभिप्रायः, प्रथम समसतवस्तुविषयं नाम रूपकं मतम्। तदुक्तम्-"समस्तवस्तुविषयं औत आरोपितो यढा" इति। (६६) कारिकोक प्रथमपदार्थ विवृणोति-प्रथममिति।

६३६ साहित्य दर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(६७) 'रावणावग्रह्क्लान्तमिति बागभृतेन सा। अभिषृव्य मरुत्सस्यं कृष्णामेघस्तिरोदघे।।' (६८) अत्र कृष्यास्य मेघतवाोे बागादीनाममृत्वदिमिम (६६) यत्र कस्यचिदार्थत्वमेकदेशविवर्ति तत्। (७०) कस्यचिदारोप्यमायास्य। यथा - (७१) 'लावययमधुभिः पूर्यामाध्यमस्या विकस्वरम्। लोकलोचनरोलम्बकदम्बैः कैर्न पीयते ?॥'

(६७) रावणेति। रघुवंशे दशमसगें पद्यमिदम। सः कृष्णो विष्णुरेव मेधो वोरि वाह: श्यामरूपत्वादृदयाववित्वाष्चेतिभावः, इति एवं पूर्वोक्तप्रकार वागुपदेशवाक्यमेव अमृतम् आर्द्रविधायित्वात्तद्भिन्न जलं तेन, रावणो लङ्डाधिपतिरेव अवप्रही रूक्षरवात् घृष्टिप्तिबन्धको ग्रहः तेन क्लान्त म्लानं मलिनष्छार्यामतियावत् तत्तादशम्, "वृष्टि वंषं सद्विघातेऽवग्रहावग्रहौ समौ" इत्यमरः, महत् देवगय एवं शस्यं ब्रीह्यादिकं तत्ताह- क्रम, अभिवृष्य अभिषिच्य प्रीणयित्वा वा तिरोदधे अन्तद्ंधे। · (६) लक्षणं संयोजयितुमाह-अत्रेति। मेघरवारोपे विधेये सत्येव वागादीना तदकानासित्यथः। अमृतत्वादिकमारीपितमिति। अतोऽस्य साङगत्वमितिभावः। इद- मत्रातुसन्धेयम्-वर्षणक्रियायामङ्गाङ्गियावपदार्था यावन्त एव अपेक्षिता:, यथः यर्थ तावन्त पवान्र सन्ति। तथा हि यथा-कर्त्ता करणं कर्म चेति, अत्र च स्वातन्त्रयेण कत्त- खवात् उपमेयभूत: कृष्ण: उपमानभूतो मेघश्राङ्ी, तदुपपाद्यत्वात् तत्सम्पाद्यवर्षणविधा यकश्वाच्च वागमृतादीनि तु अक्कानि तेषाव् समेषामेव शब्द्ोपात्तत्वमिति। अपि च कारिकाणां सूत्रस्वरूपत्वादत्र 'आरोप्यमायानाम्' इतिबहुवचनमविवत्तितम् "सूत्रे लिङ्गं संख्या कालश्रातन्त्रागि" इति न्यायात्, तेन- 'दन्तांशुके शरालीभिस्तस्या भाति मुखाम्बुजम्" इश्यत्र केवला ङलिद्वित परूपणेडपि साङ्गरुपकमेव । क (६९) एकदेश विवर्ततिसाङरूपकं निरूपयति-यत्रेति। यत्र रपणे कल्यचित् आरो व्यमाणस्य उपमानभेदस्य आर्थत्ववशलम्यत्वम्। कस्यचिदित्य नेनान्येवा शाउदत्वमे- वावश्यकत्वमितिद्योतितम्। तदूरूपणम् एकदेशविवर्तिसंज्ञकं साङ्ग रूपक मतमित्यनुष अनीयम। पुतच्च र्पष्टीकृतं पण्डितराजेन-यत्र कचिद्चयवे शब्दोपात्तमारेप्य्रमायं क्व चिच्चार्थसा मर्थ्याक्षिप्तं तदेकदेशे शब्दानुपात्तविषयि के Sवयवरूपके विदर्ततनात् स्वर्व- रूपगोपनेनान्यथालेन वर्तनादेकदेशविवर्ति इति। (७०) सन्देहनिराकरणाय कश्यचिदितिपद वित्रृमोति-रस्यचिदिति। ( ५१) उदाहरति-लावण्यमिति। क:, लोकार्नां मनुष्यागां लोचनानि नेत्राण्येव रोउम्बा भ्रमरास्तेषां कदम्बैः पुष्जैः "हनिदिुन्दरस्तु रोलसश्चख्रीको मधुबतः" इति हारा- वली, लाबण्यात्पेव मधूनि मकरन्दारतै: पूर्णमू, हास्येन कालप्रमावेग च प्रफुज्लम्, "विकासी तु विकस्वरः" इश्यमरः, अस्या रमण्या: आस्यं मुखं न पीयते सादरं नावलो- कयते अपि तु सवेरेव पीयत श्यर्थ:, अत्यन्तमनोहरत्वादिश्याशयः।

अर्थालक्वार निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:।

(७२) अत्र लावययादौ मधुत्वाद्यारोपः शान्द:, मुखस्य पद्मत्वारोप शथः। (७३) न चेयमेकदेश विवर्तिन्युपमा विकस्वरत्वधमंस्यारोप्यमाये पद्मे मुख्य- तया वर्तमानात् मुखे वोपचरितत्वात्। (७४ ) निरङ्गं केवलस्यैव रूपणं तदपि द्विया ॥३२ ॥ मालाकेवलरूपत्वात्-

(७२) शाब्दमार्थ चारोपं विभज्योपपाद्यति-अत्रेति। लावण्यादावित्यत्रादि- शबदेन लोचनस्य मधुत्वाद्यारोप इत्यत्रादिशब्देन च रोलम्बरवस्य परिग्रहः। आर्थों विकश्वरपदप्रयोगतात्पर्यंगम्यः। साङ्गत्वज्ञात्रापि प्राग्वदेवोपपादनीयम्। ("१) नतु "उपमित व्याघ्रादिभि: सामान्याप्रयोगे" इति सूत्रेया लावण्यानि मधूनिव लोकलोचनानि रोलम्वा इव इस्युपमितसमासविधानेन तब्न तत्र सादश्यस्य वाच्यस्वात् मुखे पद्मसादृश्यस्य च प्रतीयमानस्वादेकदेशविवर्त्तिन्युपमैवाङ्गीकरियतामल- मेक देश विव तिरूपकाङ्टीकारेणात माह-न चेयमिति। उत्तरयति-विकस्वरत्वेश्यादिना। आरोष्यमाणे उपमानर्वेनारेपविषयीभूते। मुख्य- तया अभिधावाच्यतया। उपचरितत्वात् लक्षमया आरोपितत्वात्। यद्ा मुख्यतया सोक्षार्सम्बन्धेन मुखे उपचरितर्वादिति पद्मतुल्ये मुखे स्वाश्यसाहत्यसम्बन्घेनेश्येवं परम्परासम्बन्धरूपत्वादित्यर्थः । अत्रायमभिप्रायः-विकस्वरत्वं तावत् प्रफुन्लावम्, तच्न प्रकाशसंङ्कोचस्वभावे पद्म एव मुख्यतया भवितुं शक्कोति, न पुनः सर्वदैव एकरूपे मुखे। तथासति मुख्यार्थत्वस्य सम्मवे लक्षणाया अनुपयोगाव् "मुखचन्द्रः प्रकाशते" इस्यादिवदेवात् विकस्वरमिति• पदमेवोपमाया बाधकं रूपकश्य च साधकमिति एकदेशविवर्तति रूपकमेवेति। "नैत्रै रिवोश्पलै: पद्मैः" इश्यादौ तु इवादिवाचकस्य विद्यमानखवेनारोपाभावादेव नैकदेश विवर्तति रूपकमिश्यवचेयम्। यदि च 'लावण्यमंधुभिः" इत्युदाहरणे "विकस्वरम्" इत्यन्र "मनोहरम" इति पाठपरिवर्ततनं विधीयते चेत्तदा साधकबाधकप्रमाणाभावात् "मुख. चन्द्रं पश्यति" इत्यादिवदेव एकदेशविवर्तिन्युपमारूपकयोः सन्देहसक्कर एवेति विभा. वनोयम्। अपि च साहश्यस्यांशतोऽभिधेयरवे अंशतश्च प्रतीयमानत्वे एकदेशविवर्तिन्युपमा, साहृश्य्य सर्वत्रव प्रतीयमानरवे तु एकदेशविवर्त्तिरूपकमित्यनयोरभेंदः। उकक्ंच ग्रन्थ. कृतैव पूर्वमुपमालक्षयास्थवाध्यपदड्यावृत्तिप्रदर्शनावसरे "रूपकादिषु साम्यश्य व्यङ्गय- रवम्" इति। केचित्त-"रूपजलाचलनयना नाभ्यावर्त्ता कचावलिभुजक्मा। मजन्ति यत्र सन्तः सेयं तरुणी तरङ्गिणी विषमा।।" इत्युदाहरन्ति। अन्न हि रूपादौ जलादेरारोपश्य शाउदरवेऽपि नयने मीनश्वा. रोपस्यार्थश्वम्। ( ७४) एवं साङ्गं सप्रभेदं रूपकमुपपादय निरङ सप्रभेदमुपपा्यति-निरक्मिति। केवलस्यैव अङ्गिन एव न तु साङ्षस्य उपमानस्य रूपयां निरक्े उपेये अभेदारोपएं निरङ निर्गताव्यङ्गानि यत्र तत्तथोततम। एवञ् निरङ्गे उपमेये निरङ्गस्यैवोपमानश्यामे

साहित्यदपर डा दशमपरिच्छेदे-

: (७५) तन्र मालारूपं निरज्नं यथा पाक (७६) 'निर्माणकौशलं धातुश्रन्द्रिका लोलचत्तुषाम्। क्रीडागृहमनङ्कस्य सेयमिन्दौबरेक्षया।' (७७) केवलं यथा- (७८) 'दासे कृतागसि भवत्युचितः प्रभूणां पादप्रहार इति सुन्दरि ! नात्र दूये। SIल उद्यर्कठोरपुल का करकएटका म्रं- यन्द्रिद्यते मृदु पदं ननु सा व्यथा मे।' दारोपो निरङमित्यन्वर्थ नाम रूपकमित्यर्थः। तदपि निरङरूपकमपि मालावेवलरू पश्वादित्यस्य "इन्द्रानते श्रयमाणं पदं प्रत्येकममिसम्बध्यते" इतिन्यायात् मालारूप स्वादनेकारोपयुक्तत्वात् ने वलरू पश्वा दे कमात्रारोपयुक्ततवारचेय्य्थः। द्विधा मिद्यमानं सदूद्विप्रकार कमित्यर्थः। (७६) यथाक्रममुदाहर्तुमा -तत्रेतत। न योर्मलकेवलरूपयोर्निरक्यो रूप कयोमंध्य इत्यर्थः। क (७६) निर्माणेति। सा पूर्वावलोकिता इयं प्रत्यच्ा इन्दीवर नीलोत्पलं तदवत ईच. णे लोचने यस्या: सा तादशी, धातु: सृष्टिकर्तुब्रंह्याः निर्माणकौशलं वराङ्गनासृष्टेश्च रमनैपुण्यरूपा। लोकचक्षुर्षां मनुष्यलोचनानां चन्द्रिका कौमुदी आह्लादकरवेन तथाभू तेतिमाव: तथा अनङ्गस्य मदनस्य क्रीडागृहं विहारभवनरूपा केवलावलोकनेनैवात्य- मतकामोद्दीपिके तिभावः। क अन्नकश्यामेव इन्दीवरेक्षणायामेव न तु तदङे उपमेये निर्माणकौशलादीनां निर- झ्ाणामेव त्रयाणामुपमानाबामारोपात् मालारूपं निरङ रूपकम, इन्दीवरेचणाया: सौन्द- यातिशयं उवनयितुमत्रारोपणम्। निर्मायाकौशळशयोपमानस्वानभ्युपगमे तु आरोपह्य- T (७७) केवलमिति। निरङ्गं रूपकमित्यनुषज्यते। (७८) दासे इति। मानिनीं प्रियां प्रसादयितुं तत्पादपतितस्य तयैद च पादप्रह तस्य नायकस्य ता प्रत्येव सानुनयोकिरियम। एस हे सुनदरि ! फृतमागोSपराधो येन तथोक्ते कृतागसि दासे विहितापराधे किक्कर इत्यर्थ:, प्रभूणाम् अधीश्वराणां पादम्रहार उचितो न्यार्य्य एव भवति इति हेतो: अत्रास्मिन् पादप्रहारे अहं न दूये खिद्यामि व्यथितो न भवामीत्यर्थः, तत्कर्थ व्यथित इव लक्षमसे अत आह-उद्यदिति। यहु यस्मारकारणात् उद्यन्तः केवलतवपादसपशेनैवोष्पय्यमाना: कठोरा: कठिना ये पुळकाक्ुरा अक्कुरवत् क्षुद्रकुद्धरोमोद्रमा एव कण्टकारतेषामग्रैः पुरोभागः तव मृदु कोमलं पदं चरणतलं भिद्यते छिद्यते नतु सासैव, नन्वित्य वधारणे; मे मम । अत्र पुलकाककररूप एवं न तु तदके एकस्मन्सुपमेये कण्टकरूपरयैव निश्दृस्यैकसय ड्यथा वेदना। उपमानस्य के वलाभेदारोपात् केवलरूपं निरङ रूपकम। परम्परितादियु रूपकेषु परस्पर- भेदरित्वत्थ मत्रालोचनीयम। तथाहि-एकस्यारोपश्य कार्यकारणभावेन अभ्यारोपसा

अर्थालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:।

(७६) तेनाष्टो रूपके मिदा:। (८०) 'चिरन्तनैरक्ता इति शेषः। (८१) कचित्परम्परितमप्येकदेशविवर्ति यथा- (८२) 'खङ्ग: दमासौविदल्लः समिति विजयते मालवाखएडलस्य ।।' पेसखे परत्परितम्, अङ्गाङ्रिभावेन अन्यारोपसापेक्षर्वे साब्टम, सर्वथैवान्यारोपसापे. क्षरवे च निरङ्गं रूपकमिति। (७९) सम्प्रति शुद्धरूपकभेद प्रतिपादनमुपसंहर न् साकल्येन तद्गयान मुपपायति- तेनेति। उक्तविधभेदसमूहसम्भवेनेत्यर्थः, रूपके शुद्ध रूपकालद्कारे अष्टौ भिदा: अष्टप्रकारा:। (८०) अध्याहायं सूचयति-चिरन्तनैरिति। अन्नेदम्बोध्यम्-रूपक तावत्रिवि धम-परम्परितं साङ्ग निरङचेति। तन्न परम्परितं श्लिष्टाश्लिष्टशब्दनिबन्धनतया द्विविधं सत्प्रश्येकं केवलं मालारूपं चेति चतुविधमितिसाङ समस्तवस्तुविषयम्, एक- देशविवत्तिचेति द्विविधम, निरक्मपि केवलं मालारूपञ्चेति द्विविधमिति सङ्कलने- नाह्टौ रूपकभेदा:। सोदाहरणपूर्वक सौकयाय प्रदरश्यते- नामानि उदाहर पानि केवलम १"आहवे जगदुदण्डेत्या दि" श्लष्टशब्द निबन्वनम् र मालारूपम्

परम्परितम् ४२ इत्यादि केवलम् "पान्तु वो जलदश्यामाः"- अश्िकिष्टशाब्द निबन्धनम इय्यादि मालारूपम् १ 'मनोजराजस्य' इत्यादि समस्तवस्तुविषयम् १ "रावणावग्रहक्ान्तम्"-

साङ्गम् २ इत्यादि एकदेशविवत्ति १ "लावण्यमधुभि: पुर्याम्"- इत्यादि

मालारूपम १ 'निर्माणकौशलं धातुः"- निरङ्गम् २ इश्यादि

केवल रूपम् १ "दासे कृतागस" इश्यादि ( ८१) क्वचिदिति। न साक्षमात्रमेव रूपकमेक्रेशविवर्ति किन्तु परम्परितमप्येक- देशविवर्ति भवतीत्यर्थः। कस्यचिदारोपस्य परम्परितेऽप्याथंश्वसम्भवादित्याशयः। न. चैवमुक्तपरम्परितस्य चतुभदाधिकं सङ्कलनेन स्यादितिवाच्यम, प्राचीनैरुक्तपरम्परि- तस्य केवलचतुष्ट्य भेदस्ये वाभ्युपगमेनास्य तेष्वेवान्वर्भावाद्। (८२) खड़ग इति। एतस्पाद्त्रयी तु- पयं क्को राजलक्ष्म्या हरितमणिमय: पौरुषाबघेस्तरङ्गो-

सङ्ग्रामन्नासताउयन्सुरलपतियशो हंसनीअ्म्बुवाहः॥ इति 1 ११६ सा० SEVE(0s)

६४० सहित्यदर्पणा :- [दशमपरिच्छेदे-

(८३) अत्ार्थ: छमायां महिषीत्वारोपः खब्जे सौविदल्लत्वारोपे निमित्तम्। (८४) अस्य मैदस्य पूर्ववन्मालारोपत्वेऽप्युदाहरयां मृग्यम्। (८५) दश्यम्ते कचिदारोप्या: श्लिष्टाः साङ्गेडपि रूपके ॥। ३३॥ (८६) तश्जैकदेशविवर्ति शिलिष्टं यथा मम- (८७) करमुदयमहीधरस्तनाग्रे गलिततमःपटलांशुके निवेश्य। विकसितकुम्रुदेक्षयां विचुम्बत्ययममरेश दिशो मुखं सुधाशुः॥ मालवा नामा आखण्डल इन्द्रस्तस्य मालवाखण्डलस्य "आखण्डलः सहस्राषः" इत्यमरः, क्ष्मायाः पट्टराज्ञीरूपाया: पृथिव्या: सौचिदळ्ः अन्तापुरपालकः कञ्जुकीहव रूपः, अन्त:पुरपालककञ्चु किसंज्ञकवृद्धब्राह्मणेन पट्टराज्या इव खड्गेन पृथिध्यास्त्रायादिश्या शयः । "सौविदला: कञ्चुकिनः स्थापस्याः सौविदाश्ष ते" इश्यमरः। खड्गस्तरवारि: समिति सडग्रामाङ्गणे विजयते सर्वोष्केषॅण वततते। सग्घराच्छनदस्तललक्षयन्तूक प्रागेव (पृष्ठ २१९) (८३) उक्तोदाहरणे एकदेशविवर्त्ति परम्परितरूपकमुपपादयति-अत्रेति। आर्थः अर्थवशलभ्यः। सौविदल्लोऽन्तःपुरे स्त्रीर्णां रक्षायै नियुक्तो भवति क्ष्मायाश्र स्त्रीश्वम न्तरा सौविदललत्वासम्भव इति तदुपपादयितुमार्थ आरोपस्तत्र स्वीक्रियते। स च क्षमायां महिष्यामिव राजभोग्यत्वसाद्यमूलक:, अन्यथासरमचादितिभावः । हदख रूपकमश्रिष्ट्शब्दनिबन्धनं निरङ्न्न। अत्रैव यदि- "खङ्ट: दमा सौविदल्लो जयति परिचरन्नुस्करो मालवस्य" इति पाठपरिवर्तनं विधीयते चेत्तर्हि परम्परितकविलष्टसाङ्कदेशविवर्तिरुपकयोरेका श्यानुप्रवेशरूपः सङ्कर पवेति विभावनीयम्। (८४) अस्येति। एकदेशविवर्त्तिपरम्परितरूपकप्रकारस्येत्यर्थः । मृम्यं लक्ष्यम- न्वेष्यम्। यथा- "अस्ति स्वस्थ्ययनं श्रियः सुचरितं द्राघीयसः श्रेयसः सौन्दर्यस्य रसायनं निरवधे: शीलस्य लीलायितम्। विद्यानामधिदैवतं निरवचे। शौर्यस्य विस्फूर्जितं श्रीभानुस्त्रिकलिङ्मत्तलपदं गङ्गानवये भूपतिः। अन्र श्रीप्रभृतीनां प्रागिविशेषर्वारोपः आर्थः स्वस्त्ययनारोपे निमित्तम्। अन्न 'माछरूपरवेऽप्युदाहरणं मृण्यम्' इत्यपपाठ इति वदश्त उपेकषसीया एव। (८५) एतावता परम्परितरूपके एकदेशविवर्ततिरू पासाङ्ग रूपकच्छाया मुपपा्द्य सम्प्रति साङरूपकेऽपि श्लिष्टशब्दनिबन्धनत्वरूपां परम्परितरूपकच्छायामुपपाद्यितुमाह- दृश्यन्ते इति। साङ्केडपि न परम्परितरूपकमात्रे एव किन्तु साङ्के रूपकेऽपीत्यर्थ:, क्वचित् आरोप्या आरोपणीयोपमानप्रतिपादका: शब्दा: श्लिष्टाः श्लेषमूला मनेकार्था दृश्यन्ते। तेन लक्षणादेलदयानुसारित्वादिदमपि स्वीकरणीयमेवेति प्रन्थकर्त्तुशाशयः। (र६) उदाहतुमुपक्रमते-तत्रेति। साङ्गेषु श्लिष्टेषु रूपकेषु मध्य हत्यर्थः। (८७) करमुदयेति। चन्द्रोदयवर्णनमिदम्। अयं सुर्धाशुश्चन्द्रः, अमरेशदिशः हन्द्रा-

लक्ष्मीविराजितः । ६४१

( ८८) समस्तवस्तुविषयं यथा-अन्रैव 'विचुम्बति-' इत्यादौ 'चुचुम्बे हरि- दबलामुखमिन्दुनायकैन' इति पाठे। (८९) न चात्र श्लिष्टपरम्परितम्। अ्रत्र हि 'भूभृदावलिदम्भोलि :- ' (९३२) इत्यादौ राजादौ पर्वतत्वाद्यारोपं बिना वर्णनीयस्य राजादेदम्भोलितादिरूपयं सर्व- थैव सादश्याभावादसञ्तम्। (९०) तहि कथं 'पदमोदयदिनाधीशः-' इत्यादौ परम्परितम्, राजादेः सूर्या- दिना सादृश्यस्य तेजस्वितादिहेतुकस्य संभवादिति न वाच्यम् ; तथा हि-राजा- िष्ठताया दिशः प्राच्यास्तद्रूपाया नायिकाया इति यावत्, गलितं स्वोद्यादेव स्थाना- चच्युतं तमःपटजम् अन्धकारसमूह एव अंशुकं वसनं यस्मात्तथोक्तके उदयमहीघर उद. याचल एवोन्नतपीवरत्वात् स्तनस्तस्याग्रे उ्वंभागे, करं किरणमेव करं हस्तम्, "वलि- हस्तांशवः करा' इत्यमरः, निवेश्य स्थापवित्वा, विकसितानि स्वोदयेन प्रमोदेन च प्रकाशितानि यानि कुमुदानि तान्येव ईश्रणानि लोचनानि यत्र तत्तथोक्तम, सुखमाद्य भाग एव मुखमाननम्, विचुम्नति स्पृशात विशेषेय स्वमुखेन संयोजयति च। पुष्पि- ताग्राछन्दस्तव्वक्तपन्तूक्तं प्रागेव। अत्र नायकरूपसुरधांशुरक्की तमःपटलांशुकगलनादीनि च तदङतया प्रतिपिपाद्यिषि तानीति साङ्गरूपका्वम्, तथा तमःपटले अंशुकत्वाद्यारोपायां शाब्दानामू, अमरेश- दिशि नायिकार्वारोपस्य सुर्धाशौ नायिकात्वारोपल्य चार्थत्वादेकदेशविवर्त्तितवम्, करमुखयो: श्लिष्टत्वात् शलष्टशब्दनिबन्धनत्वम्। एवज्र शलष्टशबद्निबन्धनमेकदेशवि वत्तिरूपं साङ्करूप कमितिभावः। (मम) 'दश्यन्ते कवचिदारोप्या: श्लिष्टाः साङ्गेऽपि रूपके" हत्यत्र "साङ्ेऽपि रूपके" इति साङ्गरूपकलामान्यप्रतिपादनाव् तदन्त:पाति द्वयोरपि भेदयो: श्लिष्टशब्दनिबन्धनसमर्थत्वे एकदेशविव निरूपं तत्प्रतिपाद्यसमस्तवस्तु विषयमप्युदाहर्त्तुकाम आह-समस्तवस्तुविषयेति। अत्रेब "करमुदय" इत्यादयदाहरय एव। "वचुम्बति इत्यादावंश इत्यर्थः । एवञ्- "विकसित कुमुदेक्षणं चुचुम्बे हरिदवलामुखमिन्दुनायकेन।" इत्येवं क्रमेणोत्तरार्व्धपाठकल्पन इत्यर्थः। एताद्शापाठे हि पूर्वोक्तनिमित्ततः सक- नारोपस्य शब्दमात्रत्वात् श्लिष्टशब्दुनिबन्धनं समस्तवस्तुविषयं साङ्गरूपकमलद्वारो भवेदितिभावः । (८९) करादिशब्दस्य श्लिष्टत्वेन श्लिष्टपरम्परितशङ्कामुश्याप्य निराकरोति- नचेति। अन्न "करमुदय" हत्याद्युदाहतपद्ये महीघरादौ स्तनत्वाद्यारोप प्रति किरणादौ हस्तत्वाद्यारोपस्य कथमपि हेतुस्वात श्िष्टपरम्परितं रूपकमिति नच वाष्यमित्यर्थः। तत्र हेतुमाह-हीति। हि यतः। तत्र श्लिष्टपरम्परिते राजादौ प्रतिपत्िनृपादौ। दम्भो- लिताहिरूपयां वज्रत्वादोनामारोप:। साहश्यासम्भवात् वञ्रादिना साकं वर्णनोयस्य राजादेरित्यथः। असङ्गतमिति। अत्र तुन तथा मही धरादेः रतनादिना साहश्यस्य पोनश्वोज्रवादिना सुव्यकतत्वादितिशेषः। (8०) नत्ु यदि साहश्यासत्त्वे एव परम्परितरूपकं तदा "वद्योदयदिनाधीश".

६४२ साहित्यदपस :- [दशमपरिच्छेदे-

देस्तेजस्वितादिहेतुकं सुव्यक्तं सादृश्यं न तु प्रकृते विवत्ितम्, पद्मोदयादेरेव द्वयोः साधारणधर्मतया विवक्षितत्वातू। (६१) हह तु महीधरादे: स्तनादिन। साद्ृश्य पीनोतुन्नत्वादिना सुव्यक्तमेव- इति न श्लिष्टपरम्परितम्। (९२) क्वचित्समासाभावेऽपि रूपक दश्यते- (६३) 'मुखं तव कुरङ्गाचि ! सरोजमिति नान्यथा ॥'

पपाद्यति-राजादेरिति। तेजस्वितेत्यादिशब्देन सर्वाभिभावितादेः परिग्रहः। सुर्यादिने- ति सहार्थेयं तृतीया। सम्भवादिति। तथा च तेजस्वितादिहेतुकसादृश्येनैव राजादौ सूर्यत्वादीनामारोपस्य संयुक्ततया निमित्तान्तरापेक्षाभावादुभयारोपणं मिथः कार्य- कारणभावाभावेन क्थ "पद्मोदय" इस्यादौ परम्परितरूपकमित्याक्षेप्तुराशयः। राजादेः सूर्यादिनेतिशेष: । प्रकृते पद्मोदयदिनाधीश" इश्यादौ। तत् सादृश्यमित्यर्थः। विवत्ि- तमिति। एवंसति मिथ: संस्रवाभावेन पद्मोदयपदप्रयोगस्य उन्मत्तप्रलपितत्त्वापत्ते रित्याशयः। पद्मोदयादेरेव पद्मोदर्यादिपदार्थस्यैव वतु तेजस्वितादेरित्यर्थः। दयोः रूप्यरूपकयो: राजदिनाधीशादयोः। साधारणधर्मतयेति अभेदाथे तृतीया। विवक्षितत्वा दिति। अत्रायम्भाव :- दिनाधीशो यथा प्रकाशविधानेन पद्मानामम्युदयं विधत्ते वर्ण नीयो राजापि तथैव प्रतिपत्तान् पराजित्य तदूदृव्यादिग्रहणेन पद्माया अभ्युद्यं सम्पा. दयति' इत्येव हि कवयित्रा विवसितोऽर्थः। अत एव च पद्मोदय एव हयो: रूप्यरूप कथोः राजदिनाधीशादो: साधारणधर्मः। एवं देवेन्द्रस्य दम्भोलियंथा पर्वंतानुच्छे दितवान, वर्णनीयो राजापि तथैव प्रतिपक्षान् उच्छेदयति, इत्येव च कवयित्रा विव- च्ितोऽ्थः। अत एव च भूमृदुच्छेदनमेव इयो राजदम्भोल्यो: साधारणधर्मः। तथा च पूर्वारोपमन्तरा परारोपे अवितुं नाहतीत्यारोपाणामेव मिथः कार्यकारणभावसद्भावात् "भूमृदाव लिदम्भोलि"" पद्मोदयदिनाधीशः" इति द्वयोरपि श्िश्टपरम्परितरवे न काष्य' (६१) सन्दर्भशेषमुपपाद्यति-हह त्विति। "करमुदयमहीधरस्तनाग्रे" इत्यादि पद्ये स्वत्यर्थः। पीनोत्तुङ्वत्वादिनेश्यत्राभेदार्थे तृतीया। सुष्यक्तमेवेतीति। एवञ्च तथा विर्धं सादश्यमेव महीघरादौ स्तनत्वादारोपमवगमयतीति किरणादौ हस्तत्वाद्यारो- पस्य तन्निमित्ततयापेक्षैव नास्तीति श्िष्ट्परम्परितं रूपकमित्यथः। तथा चयत्र आरोपो विवस्ित साहश्यासम्भवेनान्यमारोपमपेक्षते तत्र परम्परितम, यत्र तु स्वोत्पतौ केवल- सादृश्य मपेक्षते तत्र साङ्गं रूपकमितिध्वनितम। (९२) सम्प्रति रूपकस्य स्थलविशेषेषु क्वाचित्कमुपलम्भं दर्शयतुमाह-कचिदि- । ति। सर्वत्रैव प्रायेण समाससत्त्वे रूपक दृश्यते कचिदुदाहरिष्यमाणे समासाभावेऽपि रूपकं हश्यते इत्यर्थः। एतेन "डयस्तं समस्तं व्यस्तसमस्तञ्जे" ति रूपकस्य त्रैविध्यं प्रदर्शयतो दण्ड्यादे: व्यस्तसमस्तयोः सामान्यतः प्रतिपादनमाक्षिप्तमित्यवगन्तव्यम्। (९३) मुखमिति। "कुडमलाअसमा दन्ता ओष्ठो विफल यथा" इतिमत्पूरितोत्त रार्दंम।

अर्थालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:। ६४३

(९४) कचिद्वैयधिकरएयेऽपि यथा- (६५) 'विद्धे मधुपश्रेशीसिह भ्रूलतया विधि। ॥' (६६) कवचिद्वैघरम्येंऽपि- (६७) सौजन्याम्बुमरुस्थली सुचरितालेख्यद्युभित्तिर्गुया- ज्योत्स्नाकृष्णचतुदेशी सरलतायोगश्वपु्छच्छुटा। यैरेषानि दुराशया कलियुगे राजावली सेविता तेषां शूंलिनि भक्तिमात्रसुलमे सेवा कियतकौशलम्।'

अत्र समालाभावेऽपि मुखे सरोजत्वारोपात् निरङ्ग केवलं रूपकम्। (९४) एवं सामानाधिकरण्ये उदाहृत्य वैयधिकरण्येऽप्युदाहर्त्तुमाह-कचिदिति। विभिन्नमधिकरय व्यधिकरणं तस्य भावो वैयधिकरण्यं भिन्नविभक्तिकत्वमित्यर्थः त्रापि रूपकं दश्यत इति शेषः। अत एवोक्तमत्र विवृतिकारेण "अलतयेश्यभेदे तृतीया अन्यथा तादारम्यारोपो न श्यात्" इति। (९६) विदधे इति। विधि: सृष्टिनिर्माता इह नायिकायां वदनपड्कजे भूल्तया मधुपश्रेणीं भ्रमरपङ्ि विदध निर्मितवान्। अन्रापि व्यधिकरयपदोपस्थाष्यायां भ्रूछ्ठ- तारयां मधुपश्रेणीरवारोपात् निरङ्गं केवलं रूपकम्। (९६) वैधम्येऽपि रूपकलद्वावमुपपाद्यितुमाह-कचिदिति। वैधम्येंविरुद्वधरमं सद्धावेऽपि रूपकं हश्यते इत्यनुषजयते। तथा चात्र रूप्यरूपकयोर्विरुद्धधर्मो नार्थः, किन्तु निर्दिष्ट यत्साधर्म्य तदभाववत्वमेवात्र वैधर्म्यमित्यवधेयम्। (९७) सौजन्येति। सौजन्यं सुजनता एव अम्बु जलं तस्य मरुस्थली मरुप्रदेश निर्जलदेश इति यावत् यथा मरुस्थली जलरहिता तथैव राजावल्यपि सौजन्यहीनेति- भावः। सुचरितान्येव शोभनाचरणान्येव आलेख्यानि लेखनीयानि चित्राणि येषां तेर्षा धुमित्ति. आकाशरूपं कुड्यम्, यथा आकाशे चित्रागि न सम्भवितुमर्हन्ति तथैव राजा वल्यामपि सुचरितानि नावलोक्यन्त इत्यभिप्रायः।गुया दयादाक्षिण्याद्य एव ज्योरहना- श्रन्द्रिकास्तासु कृष्णचतुर्दशी कृष्यापत्तीया चतुर्दशी यथा कृष्णचतुदश्यां चन्द्रिकाया अभावस्तथा राजावल्यामपि दयादात्िण्यगुण्ानामभावोऽवलोक्यते इति भाव:। अन्नामावास्येत्यनभिधाय चतुर्दशीपदोपादानं राजावल्यां मनुष्यत्वभावेन कदाचिद्- गुणा: किञ्वित्समुरद्यन्ते एव न तु तिष्ठन्तीति व्यज्ञनाय। सरलताया अकुटिलताया: योग: सम्बन्घरतत्र सरलताव्यवहारे इत्यर्थ:, स्वपुच्छच्छटा कुक्कुरपुच्छाकृतिरूपा, कुक्कु. रपुच्छ इच राजावल्यां सरलताया गन्बोऽपि नास्तीत्याशया। एषा इरथंभूतापि कलि. युगे राजावली कलियुगीयराजपरम्परा, दुराशया दुरभिप्राया दुष्टधनलाभलिप्सया वा ये जनः सेविता, तेषां जनानां भक्तिमान्रसुलभे केवलयापि भकत्या प्राप्ये मात्रपदेनोप- करणान्तरस्यानावश्यकत्वं व्यञ्जयति, शूखिनि महादेवे षष्ठयथ सप्तमी तेन महादेवस्ये स्यर्थं: सेवा आराधनं कियत् कौशलं न किश्चिदपीत्यर्थः। अत एव तादशराजावलीसेवनं परित्यजय शूलिसेवनमेवैहिकाष्मुकेष्टफललाभाय विधानमेव युक्तमितिभाव:। शार्दूंल- विक्रोड़ितं छन्दस्तवृक्षपञ्चोक्तं प्रागेव (१५८ पृ० )।

साहित्यदपण :- [दशमपरिच्छेदे-

(६८) इदं मम । (९९) अन्र च केषाचिद्रपकाणं शब्दश्लेषमूल्वेि रूपकविशेषत्वादर्था- लङ्कारमध्ये गणनम्। (१००) एवं वक्ष्यमाणालङ्कारेषु बोष्यम्। (१) अधिकारूढ वैशिष्टयं रूपकं यत्तदेव तत्। अत्र मरुस्थश्यां जलस्य, दुमित्तौ चित्रस्य, कृष्णचतुदश्यां चन्द्रिकायाः, स्त्रपुच्छे च सरलताया:, सम्भवितुमशक्यतवाव् मरुत्स्थक्ष्यादिषु जलादीनां वैधम्यंमवगन्तव्यम्। अत एव पूर्वविशेषणत्रये अश्लिष्टशब्दनिबन्धनं मालारूपं परम्परितरूपकम्। चरमवि शेषणे तु निरङ्ं केवलं रूपकम्। (९८) स्वीयमेव पद्यमित्युपपाद्यति-इदमिति। (९९) ननु श्लिष्टपरम्परितोदाहतानां "राजमण्डलराहवे" इत्यादीना शलिष्टश उदनिबन्धनानां साङ्गरूपकोदाहतानां "करमुदयमहोघरस्तनाये" इस्यादोनाञ् शब्द- श्लेषयुक्तरवेन शब्दालङ्कान्तर्गत एवामिधातुसुचितं तत्कथमर्थालङ्कारेषु निरूपितमत आह-अत्र चेति। अन्न एषु लव्षितेषु रूपकेषु मध्ये इत्यर्थः। रूपकविशेषत्वात् रूपक प्राधान्यात् भर्थमूलाया रूपकप्रधानताया विद्यमानत्वादित्यर्थः। तथा च श्लेषस्येव रूपकश्यापि शब्दालङ्वारत्वमर्थालङ्कारत्वञ्ञोभयमपि सम्भवितुमहति तथापि कलेषे शाब्दरवार्थत्वोभय प्राधान्यस्यकरूपश्वाव् इह तु न्यूनाधिकश्वेन वैपरोत्यात भेदे "प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्ति" इति न्यायेन रूपकस्यार्थालङ्कारत्वमिति भावः। एतेन डिलष्टपरम्परितरूपकादौ शब्दार्थोभयालङ्कार्वमेव युक्तमिति ध्वनितम्। (१००) न केवलं रूपक एवोक्तन्यायः किन्त्वन्यत्रापीति दर्शयति-एवमिति। वक्ष्य- माणेषु श्लेषमूलकेषु अपहुतिष्यतिरेकाद्यलङ्कारेष्वश्यथः । सरस्वतीकण्ठाभरणका रा स्त्व्मी षामुभयालङ्कारत्वेनैव परिसंख्या कृता, तथाहि- "शब्देम्बो यः पदार्थेभ्य उपमादि: प्रतीयते। विशिष्टोऽर्थ: कवीनां ता उभयालडिक्रयाः प्रियाः॥ उपमारूपकं साम्यं संशयोक्तिरपहतिः । समाध्युक्तिः समासोक्तिरत्प्रेक्षाप्रस्तुतस्तुतिः॥ सतुल्ययोगितोल्लेख: ससहोकि: समुच्यः। साक्षेपोऽर्थान्तरन्यास: सविशेषा परिष्कृतिः॥ दीपकक्रमपर्यायातिशयश्लेष भाविकाः। संसृष्टिरितिनिर्दिष्टास्ताक्षतुविशतिबुंधैः॥" इति। उपमापदमत्र पूर्योपमाबोध कमितिबोध्यम्। (१) पुनः प्रभेदान्तरमुक्तमेदादिविलक्षणम् अधिकारूढवैशिष्टयं नाम रूपकमलड्डार निरुपयति-अधिकेति। यद् रूपकम् अधिकमत्यर्थम् आरूडं वैशिष्ट्यं विशेषएं चमत्का रिस्वरूपं विलक्षणत्वमितियावत् यत्र तत्तथोक्तं भवति, तदूरूपकं तदेव अधिकारूढवैशि ष्टयना मकमेव भवतीत्यर्थः । उपमेथे उपमाने वा विद्यमानमविद्यमानमपि यं कज्जदर्ममारोप्य आरोपरुपए एव वैशिष्ट्यमिदमश्यर्थंमारूढं भवतीतिविभावनीयम्।

लक्ष्मीविराजित:।

(२ ) तदेबाधिकारूढवैशिष्टथसंज्ञकम् । यथा मम्म ( ३) 'इदं वक्तू' साक्षाद्विरहित कलड्ठः शशघरः सुधाधाराधारश्चिरपरिणतं विम्बमघरः । इमे नेत्रे रात्रिन्दिवमधिकशोभे कुवळयै तनुर्लावरयानां जलघिरवगाहे सुखतरः ।' (४ ) अत्र कलङ्करा हित्या दिना घिकं वैिष्टि् य म्

(२) कारिकास्थकाठिन्यांशं विवृणोति-तदैवैति। स्पष्टम्। (३ ) इदमिति। कस्याश्चित्कामिन्या वर्रानमिदम्। इदं एश्यमानं कामित्या वक्त्रं मुखम, विरहितकलङ्क: कलङ्कादिकल्विषरहितः साक्षात् समीपप्रत्यक्षगोचरः शशघर श्रन्द्रः। सुधाधारायाः पीयूषप्रवाहस्य आधारः स्थानम् अघर ओष्ठा, चिरपरियत चिरेण परियातं फलत्वेनोद्भूतम् परिपक्कमित्यर्थः विम्वं बिम्वफलम्, सुधाधाराधार इति विम्बस्य विशेषगामवगन्तव्यम्। इमे पुरोऽवलोक्यमाने नेत्रे लोचने रात्रिन्दिवम् मह- निशमेव निरन्तरमेवेति यावत् अधिका शोभा ययोस्तथोक्ते कुवलये नीलोरपलद्ूयम्। तथा तनुः शरोर्म अवगाहे अवगाहने उपचारेणोपभोगमात्रे सुखतर अत्यन्तं सुखदाथी लाव- ण्यानां जलधि: समुद्रः। 'अवगाहे सुखतर' इश्यनेन लवणोदधिमंकर तरङ्गलव णादिसद्धा वादवगाहकनां सुखावहो न भवतीति सूचितम्। शिखरिगीच्छन्दस्तव्वक्षयन्तूक्त प्रागेव (१८४ पृ० )। (४) वैशिष्ट्याधिक्यमुपपाद्यति-अन्रेति। आदिशब्देन सुधाधारत्वादे: परिग्रहः। तथा च शशधरे उपमाने विद्यमानमपि कलङ्कमाशेप्य वक्त्रे तस्यारोप, अधरे चोपमेयेSविद्यमानमपि सुधाधारस्वधममवरोष्य, तथोत्पत्तेवंहोः कालादनन्तरमेव परि पक्कयोग्ये उपमाने विम्बेऽविद्यमानमपि चिरपरियातत्वधर्मज्ञावरोप्य तत्र तस्यारोपः। तथा रात्रादेवाधिकशोभे उपमाने कुवलयेऽविद्यमानमपि राब्िन्दित्रमधिकशोमत्वधर्म मवरोष्य नेत्रे तस्यारोप:। इस्थमेव जलधावुपमानेऽविद्यमानमपि लावण्यसम्बन्घम वरोप्य शरीरे तस्यारोप:। इदञ् ध्वन्यमानमपि दृश्यते। तत्र शब्दशक्तिमूलं यथा-

धनदाग्रमहितमूत्तिदेव! रं सावंभौमोऽसि॥" अन्न हि सावंभौमशब्दक्षक्रवत्यंर्थंतया नियमतोऽपि राज्ि "मसि" इश्यनेन दिग्ग जविशेषारोपमेव बोधयति। अर्थशक्तिमूलं यथा- "तिमिरं हरन्ति हरितां पुरास्थितं तिरयन्ति तापमथ तापशालिनाम्। वदनस्विषस्तव चकोरलोचने ! परिमुद्रयन्ति सरसीरूहश्रियः॥" अत्र वदनस्य चन्द्रतिमिरहरणाद्यर्थमात्रमूलम्, सरस्वती कण्ठाभरणकारास्तु रशनारूपकं नामालङ्कारान्तरं मन्यनते। तथाहि "पर म्पराथ रशना मालारूपकरूपकम् "इति तल्लक्षणम्,

६४६ साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(५) विषयात्मतयारोष्ये प्रकृतार्थोपयोगिनि॥३४ ।। परिणामो भवेत्तुल्यातुल्याधिकरणो द्विघा। (६) आरोप्यमाण स्यारोपविषयात्मतया परियामनात्परियामः । यथा- (७) 'स्मितेनोपायनं दूरादागतस्य कृतं मम। सतनोपपीडमाश्लेष: क(त)तो द्यते पयास्तया ।' किशलयकरै लंतानां करकमलैमंगडशां जगजयति। नलिनीनां कमलमुखैमुंखेन्दुमिर्योषितां मदन:॥। इति चोदाहरणम्। प्रकाशकृता तु "इश्यादिरशनारूपकं न वैचित्रयवदितिन लक्षितम्" इति प्रतिपादयते में नाङ्गीकृतम्। विषयेऽहिमन् ग्रन्थकारस्यापि मौनावलमनादनीव्सित मेवेत्यवलोकनीयम्। (५) रूपकालडूरं निरूष्य ततसाजारयेन परिणामालङ्वार लक्षयति-विषयात्मतये ति। भारोप्ये आरोपणीये उपमाने इति यावत, विषयात्मतया आरोपविष्याभेदेन उपमेयतादास्म्येन कारणेन, प्रकृतार्थः प्रस्तुतं प्रयोजनं तस्योपयोगिसाधन तस्मिस्त थाभूते सति तथा च प्रस्तुतप्रयोजनसाधनत्वेन प्रसिद्धिरेव प्रकृतार्थोपयोगित्वम् तस्मिन् सतीत्यर्थ: परिणामो नामाउङ्कारो भवेत। एवज् प्रस्तुतप्रयोजनसाधनोपयोगितया उपमानाभेदारोप: परिणाम इति फलितः। स च तुल्यं समानमधिकरयं यस्य स तोक्त: समानविभक्तिक इत्यर्थः, अतुल्यमसमानमधिकरणं यस्य स तथोक्तो व्यधिकरण इत्यर्थः, इत्येवं प्रकारेग द्विधा। तथा च उपमानोपमेययोः समानविभक्तिकत्वं तुल्याधि करयात्वम्, तयोरेवासमानविभक्तिकत्वञ्ञ मतुल्याधिकरणत्वम्। अस्य रूपकादूभेदसतु लब्नेव निरूपित: स्फुटीभविष्यति चाग्र्ेऽनुपदमेव वृत्तावपि। 6(६) परिणामस्यात्वर्थं नाम दशयतति-आ्रारोप्यमाणस्येति। आरोप्यमाणस्य उप- मानस्य आरोपविषयात्मतया उपमेयरूपरवेन परिणामनात् परिणतबुद्धिविषयोकरणात् बुद्धे: परिणामश्चानाहाय्यंखे सति धारावाहिकत्वमिश्यवगन्तव्यम्। (७) सौकयायै कत्रैवोदाहरणे तदद्रेदद्यमुदाहरति-स्मितेनैति। सखायं प्रति कस्य चित्स्वप्रियतमायाः सौजन्यवर्णनेयम्। तथा सौन्दर्यादिना प्रसिद्धतया प्रियतमया स्मितेन मृदुहसितेन,तृतोयात्राभेदे, दूरत् आगतस्य प्राप्तस्य मम उपायनमुपहारः कृतम्, तथा धूते अक्षक्रीड़ायाम्: रतनाम्यामुपपीडयेतिस्तनोपपीडम क्रियाविशेषणमिदम् 'उपपीड़रुधकषंश्र' इति पाणिनीयसूत्रेय रामुल्। आश्टेष आलिङ्गनदानम्, पणः कृतः। दूरदेशादागताय प्रियाय स्वबन्धुजनैः काञ्िदुपायनं प्रदीयते, उपायनं नाम मण्यादि मिष्टान्नादिकं च प्रीत्यर्थ दीयमानं द्रव्यम्। अक्षकीड़ायां च यः कोऽपि पणः स्थाप्यते इति च लौकिकव्यवहार: एवञ् दूरातसंप्राप्ते मयि प्रियतमया मृदुहासरूपमेव तदुपा यनं महां समर्पितम, तथा "मचक्रीड़ारयां मया पराजिते स्तनोपपीड़मालिङ्गनमेव समर्पयित्यम्" इत्यमिधाय अक्षकीड़ायां स्तनोपपीड़ालिङ्गनरूप एव पणः स्थापित इति निर्गलितोऽर्थः।

लक्ष्मोविराजित:। ६४७

(८) अन्यत्रोपायनपणौ वसनाभरणादिभावेनोपयुज्येते। श्रत्र तु नायकसंभा बनदतयो: स्मिताश्लेषरूपतया। (६) प्रथमाड्धें वैयधिकरण्यैन प्रयोग:, द्वितीये सामानाघिकरण्यैन। (१•) रूपके 'मुखचन्द्रं पश्यामि' इत्यादावरोप्यमाया चन्द्रादेरपरञ्जकतामा त्रम्, न तु प्रकृते दर्शनादावुपयोग :; इह तूपायनादेविषयेगा तादालयं प्रकृते च नायकसभावनादावुपयोग:। अत एव रूपके आरोष्यश्यावच्छेदक त्वमात्रेणान्वयः, अत्र तु तादाश्म्यैन।

पकाशकरवात्, उपमेयभूते तथाविघश्लेषे च उपमानभूतप्यातादाम्यारोपस्य च प्रस्तुताथ क्रीड़ोपकारकश्वास्त परिणामा लक्कारलक्षयसतिः। "कृत" इश्यस्य सथाने"त इत्येव पाठः साधीयान अन्यथा कथितपदख्वदोषप्रसङ्गादितितकंवागीशा।। (८) उ क्ोदाहरणे लक्षयां संयोजयितुमाह-अ्रन्यत्रेति। उककोदाहरणतिरिक्क स्थले इस्यथं: उपायनपणौ उपायनसमर्पणं पयानिधानं च वसनाभरणदिभावेन वस्ा- लङ्कारादिरूपर्वेन उपयुज्येते सम्भावनद्यूतयो: साधनोपयोगिनौ (हेतू) भवतः। अत्र तु "स्मितेनोपायनं दूरात" हत्यादोतु नायकसम्भावनद्यूतयोः नायकयाचनाक्षक्रीडयोः स्मिताश्लेपरूपतया स्मिताश्लेषतादारम्येन, "8पयुज्येते" इति पूर्वेया सम्बन्धा, उप- योगिरवेन प्रतीयेते इति तदर्थः। तथा च उपायनपणी थथायर्थ स्मिताश्लेषतादाए्म्येन प्रस्तुतयोनायकयाचनाक्षक्रीडयो: साघनोपयोगिनौ भूताविति निकृष्टोऽर्थ:, तेनैवोक्तलक्ष एसमन्वय इस्यभिप्राय: (९) ननु क तुल्याधिकरोडयं परिणाम: क वा अतुश्याधिकरण इति जिज्ञासा- यामाह-प्रथमार्धेति। वयधिकरण्येनेति। "स्मितेनोपायनम" इस्युपमेयोपमानयोर्मिथो विभिन्नविभक्तिकरवेनेश्यरथः। द्वितीये उत्तराजें इत्यर्थः। सामानाबिकरण्येनेति। "माश्लेष: पया।" इस्युपमेयोपमानयोमिथः समानविभक्तिकत्त्वेन "प्रयोग" इति पूदया सम्बन्धः। तस्माद्यथाक्रमव्यधिकरण: समानाचिकरणक्षात्र परिणाम इत्याशयः। यथा वा पार्थक्येन- "अपारे संसारे विषय विषवारण्यसरणौ मम भ्रम भ्रामं विगलित विरामं जडमते :! परिश्रान्तस्यायं तरणितनयानीरनिळय: समन्तात्सन्तापं हरिनवतमाछस्तिरयतु॥" अत्र हि उपमानभूतस्य तमालस्य उपमेयभूतभगपदात्मतयैव संस्ारतापनिवतंन- क्षमश्वोपपततिरिति समानविभक्तिकरवात्परियामः। (१०) सम्प्रति रूपकपरिणामयो: पररपरं भेदमुपपाद्यति-रूपक इति। आरो- व्यमायो मुखेन सह तादालयारोपे उपमानभूतोऽसौ चन्द्रादिस्तस्य ताद्टशस्य, उपरअ्• कतामाश्रम् उपमेयोस्कृष्टताद्योतकस्वमात्रम् न त प्रकृते 'मुखचन'पश्यामि' इत्यादौ तदा र्यारेपाय मुखादौ केवलसौन्दर्यव्यक्षकश्वमितियावत्। मात्रपदेनोपमेथतया परिणम नस्य व्यवच्छेदः । दशनादौ उपमानस्योपमेथतथा परिणतत्वावगमके दर्शनादिक्रिया श्रयश्वे उपयोग उपयोगिश्वम, मुखादौ चन्द्रादितादात्यारोपं विनापि दर्शनसभ्भवा दिश्याशयः। एवं रूपके उपमानोपमेययोस्तादारम्यारोपेडपि उपमेथत उपमाने उत्कर्षस्थितिमुप १२० सा०

साहित्यदर्पण [दशमपरिच्छेदे-

( ११) 'दासे कृतागसि-' (६३८ पृ. ) इत्यादौ रूपकमेव, न तु परिणाम: । आारोप्यमायकण्टकस्य पादभेदनकार्यस्या प्रसतुतत्वाद्। (१२) न खत्ु तत्कस्यचिदपि प्रस्तुतकार्यंस्य घटनार्थमनुसन्वीयते। (१३) अयमपि रूपकवद्धिकारूढवैशिष्टथो दश्यते। यथा-

पारच परिणामे तद्टू परीस्यसुपपाद्यति -- इहि ति। "सि्मतेन" इस्यादौ परिणामस्थले तु। विषणेया स्मिताइ्लेषरूपोपमेवेन सहेत्यर्थ:, सादात््यं तत्तया परणतत्वम अभिववस्व मितियावत्। प्रकृते चेत्यन्न चक्ारशयोपयोगश्चेति सम्बन्धः। प्रकृते प्रस्तुते उपमेयभूते, नायकसम्मावनादौ नायकयाचनाक्षफ्रीडयो:, उपयोगश्य साधनोपयोगित्वज्ञ। एवमुभ योभेंदसुपपाद्यापि बोधसाकयाय फलितं प्रदरशयति-परत पवेति। रूपक इस्याष्टक्युक्ते रेवेश्यर्थः। आरोप्यस्य उपमानश्य चन्द्रादिपदार्थस्य अवण्छेदवमात्रेगा इतरनिवर्तकस्व- मात्रेज, अन्वय उपमेयभूतमुखादौ तादात्यसस्बन्धा, अत्र तु परिणामे तु सादा््येन प्रस्तुतविष यसाधनोपयोगितया अभिद्वखवेन, अन्वय हत्यनेनान्वयः । अत्र सन्दर्भस्यायमभिप्राय :- "मुखचन्द्रं पश्यामि" इश्यादौ रूपकालह्वार आरोपविषय मार्थत एवाभिसो नावगभयते किन्तु निन्दित मुखादि निव तंकतया मनोज्ञादिविशेषणव देव प्रतीयते, 'हमतेनोपायनम्' इस्यादो परिणा मालडकारे तु स्मितोपायना दिरुभय पदा थं एव तादास्येनारोपवशात् नाथकयाचनादिरूपैककार्यविक्यायित्वाच् परमार्थत एवा- भिनन इवावगग्यते इति। (११) नन्वेवं "दासे कृतागसि" इत्यादौ पुलकाङकुरे उपमानभृतस्य कण्टकस्य प्रकृतपादभेदनरूपकार्यसाधनत्वात् परिणामालङ्कारस्यैव भवितुं युक्कतत्वेनास्य रूपको दाहरणरवं कथ सङ्कच्छृत इस्यत आह-दासे इति। आरोप्यमायकण्टकस्य उपमानभूत कण्टकस्थ यत्पादमेदनकार्य तस्याप्रस्तुतत्वात प्रस्तुतातिरिकस्वात्। मानिन्या मानना. शाय नावकानुनयस्येव तत्र प्रस्तुतत्वादितिभाव:। (१२) नजु प्रस्तुतघटकस्यापि कार्यस्योपचारेगा प्रस्तुतत्तवोपपत्तौ प्रादमेदनस्यापि प्रस्तुतत्वं स्वीक्रियतां कानुपपत्तिरित्यत आह-न खत्विति। तत् कण्टकार्ना पादमेदन कार्यम्। अविशष्दस्य घटनार्थमित्युत्तरेण सम्बन्धः। तथा च घटनार्थमपि उपपादना थंमपि सआतमिति न रल्वनुसन्धीयते अनुसम्घायापि नैध प्रतीयते। तथाहि प्रस्तु- तकार्यमनुनय: तबूघटकं तु पादपतनमेताडगवचनं च पादभेदनं तु परीत्येन दुःखोशपा- दकत्वादनुनयबाधकमेवैति पादभेदनस्य प्रस्तुतघटकरपेनापि अप्रस्तुतश्वमित्याशया। एवम्- शिष्यतां निघुव नोपदेशिन: शहरस्य रहसि प्रपन्नया। शिष्ितं सुरतिनै पुर्ण तथा यदेव गुरुदक्षिणीकृतम्। इत्यत्रापि गुरुदत्िणाया: सुरतिनैपुण्येन परिण्ामात् परिणामालद्वार एवेत्यवधेय्म्। (१३) अस्य भेदान्तरमुपपाद्यति-अयमपीति । परिणामोऽपीस्यर्थः। अस्यापि

अर्था लेक्ठारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः।

(१४) 'वनेचराणां वनितासखानां दरीगहोत्सङ्गनिषक्तभास।। भवन्ति यत्रौषघयो रजन्यामतैलपूरा सुरतप्रदीपाः ।।' (१५) अत्र प्रदीपानामौषध्यात्मतया प्रकुते सुरतोपयोगिन्यन्घकारनाशे उप- योगोऽतैलपूर त्वेनाधिकारूढवैशिष्ट्यम्। (१६) संदह: प्रकृृतेऽन्यस्य संशयः प्रतिभोस्थितः॥३५॥ शुद्धो निश्चयगभोंऽसौ निश्यास्त इति त्रिघा। (१४) वने चराणमिति। कुमारसम्भवे प्रथमसर्गें हिमालय वर्णनमिदम्। यत्र यस्मिन् हिमालये रजन्यां निशायाम्, दर्य: कन्दरा एव गृहास्तेषामुरसङ्गा छत्तणया अभ्यन्तर- भागास्तेषु निषका: संलग्ना भालो दीप्यो यासा ता। तथोक्ता "दरी तु कन्दरो वाडसी" इत्यमस, ओषधयो लताविशेषा: वनितासखानां सपरनीकानां वनेचराणां चनवासिना किरातानां न तैलपूरो यत्र ताइशा, तैलं विनेव ज्वलनशीका: सुरत्प्रदीपा रमणला. धकदीपा सवन्ति एवं रूप: स हिमालय अस्ति इति पूर्वेण सम्बन्धः। उपेन्द्रवजाच्छन्दस्त. लक्षपन्तूक्तं प्रागेव। (१२) अत्र प्रदीपीभावस्य प्रकृतार्थोपयोगित्वं दर्शयति-भन्रेति। प्रकृते सुरतो. पयोग्यन्घकारनाशे प्रदीपानामौषध्यात्मतया उपयोग हत्यन्वयः । सुरत्षोपयोगिनि सुरतावावश्यके। प्रदीपानाम् ओषविषु तादाकयेनारोष्यमाणानामित्यर्थ:, ओषध्या- रमतया ओषधिश्वरूपतया कारणेन, उपयोगस्तत्साधनोपयोगित्वम्, तेनैवान्र परि गामोडलङ्कार इति भावः। नच सुरत्मेव शाउदं प्रकृत नान्धकारनाश: तस्याऽशाउदुर्वा. दितिवाच्यम्, सुरतोपयोगिखवेन तस्थापि प्रकृतत्वात्। नतु तथाष्यधिकारूढ़वैशिष्ट्य ए्वं कथमित्याशङ्कायामाह-परतैलेति। आरोव्यमाणे प्रदीपे विद्यमानमपि तैलपूरववर्म. मारोष्य तस्यारोपादित्याशयः। अयक् पूर्ववद् ध्वन्यमानोऽपि रश्यते तत्र शब्दशक्तिमूलो यथा- पान्थ ! मन्दमते ! कि वा सन्तापमनुविन्दसि। पयोधरं समाशास्व येन शान्तिमवापनुयाः ॥ अत्र पयोधरशब्दमूलः पयोघरे पयोधरतया तापसमनकार्य कारिरवेन शब्दशकि मूलध्वनिः। अर्थशक्तिमूलो यथा- "इन्दुना परसौन्दर्य सिन्धुना बन्धुना विना। ममार्यं विषमस्ताप: केन वा शमयिष्यते॥" अत्र प्रतिपाद्यितु: प्रेयत्या विरहितत्वेन प्रेयलीवदनाभेदेनेन्दुरमि्यज्यते इत्पर्थ शक्िमू उध्व निः। (१६) उपमानोपनेययो: प्रस्तावाश्लम्प्रति उपमानसंशययुतं सन्देहछड्ारं मिरू. पयति-सन्देह इति। प्रकृते उपमेये प्रतिभया विज्वन्णया बुद्धयोपचारात्ामुपाथ कवे- रुदूभूतया प्रौढोक्श्या उस्थित उत्थापित इति केव लकविप्रौढोकिसिद्ो म तु वस्तुस्वमा वसिद्ध इत्यर्थ:, अन्यस्य उपमानस्य संशय सन्देह नामालद्कार: "परिणामो भवेद" इत्यतो भवेदित्यनुषद तयम। संशयश्षात्रोमयस्मिन् पक्षे तुल्यरूपों ग्राह्यः तेन समभावनाया

साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(१७) यत्र संशय एव पर्यवसानं स शुद्ध:। यथा- (१८) 'कि तारुययतरोरियं रसभरोद्भिन्ना नवा बह्लरी वेलाप्रोच्छलितस्य किं लहरिका लावरयवारांनिघे।। उद्गाढोत्कलिकावतां स्वसमयोपन्यासविश्रम्भिया: किं साक्षादुपदेशयष्टिर्थवा देवस्य शृङ्गारियः ॥'

अपि संशयविशेषरूपतया नोत्प्रेकषालडकारे सन्देहालडकारत्वप्रसङ्ग: संभावनाया एक. स्मिन् पक्षे आधिक्येन उभयन्न तुल्यरूपत्वाभावात्। उपमेये उपमानल्य संशय इति प्रतिपादनेन साडश्यमूलकश्वमपेस्तितम् अत एव- 'इतो गता सा कव गता न जाने गेहं गता मे हृदयं गता वा।' इत्थत्र नायमलङ्कार: संशयश्य सादश्यमूलकतवाभावात् अस्य प्रेममात्राधिक्यत्वे Sपि व्गंनीयाधिक्यरवाभावाच्च असद्विषयेऽपि कस्यचितप्रेमसम्भवात्। यद्यपि काव्य प्रकाशकृता "ससन्देहस्तु भेदोक्ौ तद्सुक्ती च संशयः" इृत्युकं तथा दण्डिनापि- अनन्वयससन्देहौ उपमार्वेव दर्शितौ। इति चोकं तथापि सन्देहस्य संज्ञान्तरं तत्, सन्देह इति संज्ञा तु "उपमानोपमेय संशय: सन्देहः इति वामनसूत्रदुर्शनादवगम्यते। असौ सन्देहः शुद्धः आदावन्ते मध्ये च संशय एव प्रतिमया उत्थाप्यमानो यत्र स्यात् स शुद्धसन्देहः, तथा यत्रादावन्ते च संशयो निश्चयो गर्भे मध्ये यस्य स ताहशो द्वितीयो निश्चयगभः सन्देहः, यत्रादौ मध्ये च संशयो निश्वयोSन्तेऽवसाने यस्य स तादृशस्तृतीयो निश्चयान्तसन्देह इति ए. त्रिधा त्रिप्रकारका सन्देह इत्यर्थः। (१७) शुद्धसंशयं निर्वूपयति-यत्रेति। पत्र संशये आदौ मध्ये चान्ते च संशये सत्येव, पर्यंवसानं वाक्यपरिसमापिः। शुद्धः विशेषणरहितः केवल इस्यथः। (१८) किमिति। का ख्ित्कामिनीमवलोक्य कस्यचिदु किरियम्। इयं पुरोऽवलोक्य माना रमगी तारुण्यं यौवनमेव तरुस्तस्य, रसभरेण रसातिशयेन जलसेकेन छतोद्ेदात् उद्धिषा उद्गता, अभ्यन्र शङ्गाररस एव रसो जलं तस्य भरेगातिशयेन उद्विव्वा पूर्णा नवा अभिनवा अम्लाना वा बल्लरी मज्जरी किमू ? तरुणीयं तारुण्योच्चासीमामारू. ढेत्यर्थः। वेलासु तटप्रदेशेषु प्रोच्छळितस्य पूरातिरेकादत्यन्तसुद्गतस्य लावण्यवारां निधे: लावण्यसमुद्रस्य कहरिका लहरी तरक इति यावत्/ किम्? अत्यन्तलावण्ययुते. यमितिभावः। अथवा अ्युर्कटा या उत्कलिका कान्तोत्सक्गमायोत्कण्ठा सा एषामस्तीति तेषां तादशानां कामुकारना सम्बन्धे स्वसमयस्य स्वरसिद्धान्तस्य स्वाचारस्य वा उप न्यासे ज्ञापने विश्रम्भिणः प्रणयिन अभिलाषिण इति तात्पर्यम। 'समयाः सपथाचार कालसिद्धान्तसंविदः' इत्यमरः। 'विश्रम्भः केलिकलहे विश्वासे प्रणयेपि च' इति मेदिनी। शक्गारियो देवस्य प्रशस्तशङ्गारिकामदेवश्य साक्षात् मूर्त्तिमती उपदेशस्य सूचिका यष्टिदंण्डः किस् ? यथा विद्यालये यस्या: कस्या अपि विद्याया उपदेषारः चपलचित्तबा- लवादनाथ यष्टिप्रदशनेन बालशिध्यान् प्रर्वतयति तथा कामदेवोऽपि अश्या:प्रदर्शनेन

लक्ष्मोविराजित:। ६५१

(१६) यत्रादावन्ते च संशय एव मध्ये निश्चयः स निश्रयमध्यः। यथ- ( २०) *अयं मार्तयडः कि स खलु तुरगैः सप्तभिरितः · कृशानुः कि सर्वाः प्रसरति दिशो नैष नियतम्। कृतान्तः कि साक्षान्महिषवहनोऽसाविति पुनः समालोक्याजी त्वां विद्धति विकल्पान्प्रतिभटाः।।' (२१) शभ्र मध्ये मातण्डाद्यभावनिश्रय,राजनि् ्ये ्विती य सं श्यो ् ा न संभवात्। इवसिद्धान्ते कामुकानू प्रवत्तयतीत्याशयः। शार्दूलविक्रीडितं छन्दस्तल्क्षणन्तूकं प्रागेव (१६८ पृ०)। अन्न उपमेयभूतायां कामिन्याम्उपमानभूतानां तथाविधबल्लर्यादीनां संशयादन्त• तोऽपि निश्चयाभावात् तथासत्येव हि वाक्यपर्यवसानात् शुद्धसन्देहालङ्कारः। यथा वा- किमिन्दुः ? कि पदूमं ? किमु मुकुरविम्बं ? किमु मुखम्,? किमब्जे ? कि मीनौ ? किमु मदनवाौ ? किमु हशौ ?। खगौ वा? गुच्छो वा ? कनककलशौ वा ? किमु कुचौ? तड़िद्वा ? तारा वा ? ललितलतिका ? वा किमवला ?॥ अन्नाप्ये कस्यामेवोप माभूताया मवलायामुपमानभूतानामिन्द्वादीना संशयात् तस्मिन्नेव च वाक्यसमाप्ते: शुद्धसन्देहः। (१९) निश्चयगभंसन्देहमभिधातुमुपक्रमते-यत्रेति। "वामेन कर्णेन शृणोति" इत्यमिहितेऽर्थंतो दक्षिणेन कर्णेन न शणोतीश्यवगम्यते तद्दत् "निश्चयगभं" इत्यमि हितेऽथंत आदावन्ते च संशय इत्यवगम्यते इति द्योतयब्राह-आादावित्यादि। मध्यार्थंको गभंशब्दस्तदाह-निश्चयमध्य इति। (२०) अयमिति । राजानं प्रशंसतः कस्यचिदुक्तिरियम्। अयं पुर तोऽवलोक्थमा न: पदार्थ: मार्ततण्ड: किम् १ भूलोकगतः सूर्य:, किम्? इति संशयः । स प्रसिद्धो मार्नतण्ड: सप्तभिस्तुरगैरक्वैः युतो युक्त "सर्व वाक्यं सावधारणं भवति" इतिन्यायेन सप्तभिरे- वाश्वयुंक्त:, अयन्त्वसंख्यतुरगयुक्तत्वान्नायं मार्त्तण्ड इति पुनर्निश्चयः । तर्हि कृशानुः अग्नि: किम्? इति संशयः । एष कृशानुः सर्वा दिशो नियतं यथास्यात्तथा न प्रसरति न गच्छति किन्तु वाय्वभिमुखामेव दिशं प्रस्रति, अयन्तु सर्वा एव दिश: प्रसरतीति न कृशानुरपीति पुनर्निश्चयः। तहि साक्षात् दग्गोचरतां प्राप्तः कृतान्तो यम: किम् ? इति संशयः । मसौ सः कृन्तान्तो महिषवाहनः, अयन्तु कदाचिद्पि महिष नरोहति किन्तु अध्यमारोहतीति न कृतान्तोऽपि; क: पुनरयमित्याशयः। हे राजन्!आजौ सह्यामे "आजौ स्त्री समभूमौ सड्ग्राम" इति मेदिनी, समालोक्य सम्यक दष्टवा प्रतिभटाः प्रतिपक्षिलैनिका:, चिरं बहुकालं यथास्यात्तथा इति एवं विधान् विकल्पान विविध संशयानू विद्धति कुर्वन्ति। शिखरिणीछन्दः तल्लक्षणन्तूक्तं प्रागेव (१८४ पृ० )। अत्रोपमेयभूते राजनि उपमानभूतानां मार्त्तण्डादीनां संशयात् आदावन्ते च तस्य स्थितत्त्वान्मध्ये च प्रदर्शितरीत्या निश्चयात् निश्चयगर्भः सन्देहालङ्कारः। (२१) कथमयं निश्चयगर्भ इति स्वयमुपपादयति-अ्रत्रेति। उक्तोदाहणे इत्यथं।।

६५२ लाहित्यदूपण :- [दशमपरिच्छेदे-

(२१) यत्रादौ संशयोऽन्ते च निश्यः स निश्चयान्तः । यथा- (२३) किं तावत्सरसि सरोजमेतदारा० दाहोस्विन्मुखमवभासते तरुएया।। संशय्य क्षणामिति निश्चिकाय कश्वि- द्विन्बोकैर्वकसहवासिनां परोकैः ।।'

मार्ण्डादीनाममावस्य अन्योन्याभावस्य निश्षय अनुमानेन निर्यायः। ननु राज. निश्चयः किं न स्यादत आह-राजनिश्रयेति। द्वितीयोऽसौ संशयस्तस्योत्थानं तस्यास म्भवः तस्मात् तथोक्ेः। अथम्भाव :- व्वामिति युष्मदोपस्थाप्यस्य राज्ञः अनुमानेन निश्चये कृशानुः किमिति द्वितीयसंशयोष्पत्यसम्भवाद् सामग्रीवैक्ल्यादिति। नचास

वाच्यम्, प्रथमतः सन्देहप्रतीत्यनन्तरं च वैधर्म्योपन्यासेन व्यतिरेकप्रतीतावप्युपजी उयरवात् संशयचमरकृतावप्यवसानात् संदेहानुयायितया व्यतिरेकस्य सन्देहालक्कारेगौव व्यपदेशौचित्याद्। (२२) निश्चयान्तं लक्षयति-यत्रादाविति। स्पष्टम्। (२३) कि तावदिति। शिशुपालवधे अष्टमे सर्गे पद्यमिदम्। सरसि जलाशये आरात् दूरे "आराहूरसमीपयो:" इत्यमर, एतत् अवलोक्यमानम्, कि तावत् सरोज कमलम्? आहो अथवा "आहो उताहो किमुत विकल्पे कि किमूत च' इत्यमरः, स्वित् किम् 'स्वितप्रश्ने च वितकें च" इत्यमरः, तरुण्या: कस्याश्चिद् नवयौवनायाः, मुर्खं वदनम् अवमासते राजते? इति हस्थं च्यां तमावधि संशय्य सन्देहं विधाय कश्चित् कृष्णसह. चरः, वकसहवासिनां वकपत्षिभिः सह निवसतां सरसिज्ञानामितिभावः। विव्वोकान भिज्ञतवातिशयबोधनाय कमलानाम् वकसहवासिखेनोपन्यासः। परोक्षैरिन्द्रियागोचरैः अज्ञातैरितियावत् विष्वोकै: "विष्वोकरत्व तिगवैग वस्तुनीष्टेड्यनादर:" इत्युक्तलक्षण- बोधकैः तदतैः स्त्रीगां भावविशेषैरित्यर्थः, निश्चिकाय निश्षयं कृतवान् "इदंतरुण्या मुख मेव" इति निश्चयेन ज्ञातवानितिभावः। प्रहर्षिषीछन्दा तल्वक्षणन्तूक्तं प्रागेव (१९८५ू०)। अन्न उपमेये तरुण्या वदने आदायुपमानस्य कमलस्य संशयादन्ते च तहदनत्वेन निश्चयाचिश्रयान्तः सन्देहालङ्कारः। अयं लचयो व्यक्षयोऽपि च सम्भवति तत्र लक्ष्मो यथा- "साम्राज्यलचमीरिय मृष्य केतोः सौन्द्यसृष्टेरविदेवता वा। रामस्य रामामवलोक्थ लोकेरितिस्म दोलाSSइरुहे तदानीम्॥" अत्र एकदा साम्राज्यकक्ष्मीरि्यूह्यते, अथ तं पक्षं परिश्यज्य सौन्दर्याधिदेवतेति वित वर्यते इय्युमयकोट्यालम्बनतया दोलासाहश्यात् संशयोऽन्र दोलाशब्देन लचयते। अयं व्यकयो चथा- "तीरे तरुण्या वदनं सदासं नीरे सरोज च मिलद्विकासम्। आलोक्य घावरयुमयत्र मुग्धा मरन्दलुडवालिकिशोरमाला।।" जत्र पुरोवचतिवदनसरोजरूपं उपक्तिद्यमवलोक्य "अभेदसम्बन्घेन इदं पद्मम् ? अथवा इदम इश्याकाशत् पद्मरूपे एकस्मिन् धर्मिणि 'इद वा हद वा' इति उभयकोटे:

अर्थालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मोविराजित:। १४३

(२४) अप्रतिभोत्थापिते तु 'स्थाुर्वा पुरुषो वा'् इत्यादिसंशये नायमळक्कारः। (२५) 'मध्यं तव सरोजाक्षि ! पयोधरभरादितम् । श्रस्ति नास्तीति संदेहः कस्य चित्ते न भासते ।।'

प्रकारत्वात् संशयः । इदमिदं वेत्यस्याSशन्द बोध्यस्वाच् व्यङ्गया्वम्। संशयश्चायं क्चिदनाहारयं:, कचिदाहायः। यत्र हि कविना परमिष्ठः संशयो नि्य- ध्यते प्रायश्तत्रानाहाय:, यत्र च स्वगत एव तन्राहायः। तत्राद्यो यथा-"कि ताहण्य- तरोरियम" इत्यादौ संशयानरय निश्याभावात्। "अयं मार्नतण्डः" इस्यादौ पुनरन्स्य अत्र वकतस्तत््वज्ञत्वात्। "किमिन्दु:" इश्यादावपि अनाहार्य एव। क्वचित्पर निष्ठोपि कविना निषध्यमान आहार्यों भवति। यथा- "नगनाद्लितो गभस्तिमानुतवायं शिशिरो विभावसुः। मुनिरेवमरुण्घतीपतिः सकलज्ञा समशेन राघवे॥" अत्र मुनेवंशिष्ठस्य सवंज्ञत्वैनोपाततस्य संकय आहारयं एव। परम्परितोऽव्ययं सम्भवति। यथा- "विद्वदू दैश्यत मस्त्रिमूत्तिस्थवा वैरीन्द्रवंश।टवी दावाझि: किमहो महोउ्वलयवः शीतांशुदुग्धाम्बुधि।।

केषामेष नराधिपो न जनयत्यलपेतराः कल्पना: ।।" अत्र वैरीन्दवंशस्य कृते दवाभिः, अथवा दुग्धामतुधिरित्यादिप्रकारकः संकयः। दारि द्रयादिषु तमस्वादेररोपो राजि सूर्यत्वाद्यारोपस्य निमत्तं तेन परम्परितस्म्। (२४) लक्षणे प्रतिभोत्थित इति विशेषणेन व्यावृत्ति प्रदर्शयति-अप्रतीति। अप्र. तिमया कविप्रौढोकिरहितेन वस्तुस्वभावमात्रेणेत्यर्थः, उत्थापिते उत्पादिते। ननु यधाब संशयो न प्रतिभोत्थितः, तथोभयोरुपमानोपमेयभावस्याच्यभावो वत्तत इति दयङ्गवि कलत्वादुदाहरणमिदमसङ्कतमिति चेद ? मैवम्, स्थाणुपुरुषयो: तुहयश्वरूपत्वेन उपमानोपमेवभावस्य विद्यमानस्वात् तन्मूलकेनैव संशयस्योत्थापनाव् अन्यथा संशया. नुपपत्तेः। नचैवमप्युक्तोदाहरणे वैचित्रवाभावादलङ्कारसामान्यलक्षपास्ये वानागमनाद् कथमयमलक्गार इति वाच्यम्, तद्वैचित्र्यसत्ताबोधनार्थमेव विशेषणोपादानात्। (२६) नग्वेवं प्रतिभोस्थित इत्यस्य सार्थकरवेऽपि "प्रकृतेऽन्यस्य" इत्यस्य किं प्रयोजनमत आह-मध्यमिति। सरोज नीळोरपलमिव अचिी लोचने यस्या: तरस- म्लुद्धो हे सरोजाचि ! पयोधरमरेण बक्षोजमारेण अर्हवितं पीड़ितं तव मध्यमुदरदेशः, अस्ति विद्यते, नास्ति न विद्यते इति वा सन्देह: संशयः, कश्य जनस्य चित्ते स्वान्ते न भासते न प्रकाशते अपि तुसर्वंस्यैव स्वान्ते आालत इश्यर्थः। अत्यन्तकृषतवा दितिभाव:। (२६) अन्रेति। चित्ते तादृशरसंशयप्रकाशनासर्बन्वेऽपि तत्सम्बनघप्र तिपादनाद- सम्वन्धे सम्बन्धरूपा अतिशयोक्तिरेव न तु सन्देह इत्यर्थः। कुत इस्यत आहु-उपमेय इति। एतदलङ्वारविषयरवात् सन्देहालङ्कारजीवातुख्वात्। एवञ् प्रकृतपदेन उपमेयस्य अन्यपदेन चोपमानस्य परिग्रह इत्यभिप्राय: प्र

साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(२७) साग्यादतस्मिस्त द्बुद्धिर्भ्रय्र्रारन्तिमान्प्रतिभोत्थितः ॥ ३६॥ यथा- (२८) 'मुग्घा दुग्घघिया गवां विदधते कुम्भानघो बल्नवाः करों कैरवशक्कया कुवलयं कुर्वन्ति कान्ता शरपि। कर्कन्धूफलमुचचिनोति शबरी मुक्ताफलाकाहया सान्द्रा चन्द्रमसो न कस्य कुरुते चित्तभ्रमं चन्द्रिका ॥'

भ्रमस्व रूपं भ्रन्ति मदस्क्वारं उक्यति-साम्यादिति। साम्यात् सादृश्यवज्ञात अतरिमन् तदभाववनि वस्तुनि प्रतिभोत्थिता केवलकविप्रौढोकिसिद्धा तद्बुद्धिरतद्वूस्तुप्रकारर्क ज्ञानम, आ्रन्तिरस्यास्तीति भ्रान्तिमान नाम अलङ्कारो भवेदित्य नुष्डयते। अत्र भ्रान्ति। मात्रमलङ्कार: भ्रान्तिमानलङ्कार इतिव्यपदेशरत्वौप्रचारिकः। तथा चोकम्- "प्रमान्रान्तरधीरभ्रान्तिरूपा यस्मिच्ननूद्यते। स भ्रान्तिमान् इति ख्यातोऽलङ्कारे त्वौपचारिक: ॥" तथा च प्रतिभोत्थितत्वे सति सादृश्यमूलक: अतस्मिस तद्बुद्धित्र्ं मो भ्रान्तिमानितिफ हितम्। प्रतिभोस्थित इत्युपादानेन "रङ्गे रजतम्" इस्यादेममंप्रहारकृतचित्तविक्षेप विरहादिकृतो- मादादिजन्यभ्रान्तेश्व नालङ्कारखम् सादृशयप्रयोज्यत्वाभावाद् ।अत एव - "दामोदरकराघातविह्लीकृत चेतसा। इष्ट' चाणूरमल्लेन शतचन्द्रं नभस्थलम्"॥ इस्यादो नायमलङ्कार इत्यन्यत्र स्पष्टम। एतत्प्रयोजनमनुपद्मेव घृत्तावपि वदयति। भेदात्। तथाहि-एकस्मिन्नन्यस्य आरोपस्थले रूपकम्, एकस्मिव्न्यस्य अध्यवसायस्थले अतिशयोक्तिः, एकस्मिन्न्यस्य भ्रमस्थले भ्रान्तिमान्। संशये तु नातिव्यापि: तन्न पप्दूयेSनिश्चित बुद्धयाकारोदयात्। क्ा (२८) मुग्धा इति। मुग्धा अग्रौढ़ा बल्चवा गोपा:, दुग्धधिया तत्र चन्द्रिकापत नात, दुग्धमिदमितिभ्रमेण गवामधः गवा सतनतले कुम्मानू दोहनपात्रागि विदधते स्थापयन्ति। सुग्धा: कान्ता नार्य्योपि केशवशाङया चन्द्रिकापतनात् कुमुदमितिभ्रमेय "सिते कुमुदकैरे" इत्यमरः, कुवलयं नीलाब्जम् "श्यामं शितिकण्ठनीलं कुवलय मिन्दीवरं च नीलाउजम" इति नाममाला, कयों श्रवणे कुर्वन्ति स्थापयन्ति। तथा सुग्धा शवरी भिव्टी चन्द्रिकापतनादेव मुच्त फलाशङ्डया मुक्ताफलप्राप्तुमिच्छया, क्कन्धरुफलं वदरीफलम् उचिनोति सञ्ितुते। अत एव सान्द्रा निविड़ा सरवंतो वाढं व्याप्तेतियावत्, चन्द्रमसश्रन्द्रिका विधोउर्ोत्स्ना, कस्य जनस्य चित्तभ्रमं न कुरुते ? अपि तु सवस्येव करोतीतिभावः। शार्हूलविकीड़ित छन्दस्तज्वक्षणन्तूक्तं प्राक् (१८ पृ० )। अत्र चन्द्रिकायाँ दुग्घस्य, कुवलये कुमुदस्य, वदरीफले च मुक्ताफलस्य बोधात् भ्रानि्तिमानलङ्कार:

अर्थालक्कार निरूपणम् ] लक्ष्मोविराजित:।

(२९) अस्वरसोत्थापिता ्रान्तिर्नायमन्ङ्कारः । यथा- 'शुक्तिकार्या रज • तम्' इति। (३०) न चासादृश्यमूला। यथा -- (३१) 'संगमविरह विकल्पे वरमिह विरहो न संगमहतस्थाः। सङ्ज सैव तथका त्रिभुवनमपि तन्मयं विरहे ॥'

(२९) एव मुदाहरणं प्रदश्यं "प्रतिभोस्थित" इश्यस्य सार्थकयं दर्शयति-प्रस्वरसेति। अस्वरसेन अस्वेच्छया कवेरनभिलाष्येत्यर्थ।, उस्थापिता वस्तुस्वभावेनैव जनिता। अरयं भ्रनितिमान्। इति वाक्ये। नहि शुक्तिकार्या जातापि रजतबुद्धिरष्क्कारतामवगमयति। नन्वयं यथा न प्रतिभोस्थितस्तथा उपमानोपमैयभावोऽपि नाहतीति द्वपङ्गविकलत्वा- न्नेदमुदाहरण मितिचेद् ! शुक्तिर जतयो: चाकचिक्य विशेषेनैव सादश्यावगमात्। नचैव- मिष्थंभूत विषये वैचित्र्याभावात्सामान्यलक्षणस्यैवाप्रवृश्या कर्थ आ्रन्तिमानितिवाध्यम्, पूर्वव देवान्नापि वैचित्र्य विशेषसत्तावश्यकताप्रत्यायनार्थमेव तद्विशेषणोपादानादू। (३०) नग्वेवं भवतु प्रतिभोत्थित इश्यस्य सार्थक्यं साम्यादित्यस्य कि प्रयोजनमत आह-नचेति। मसादश्यमूलाआ्रन्तिश्च इति, नायमरङ्कार पूर्वतोऽनुषज्य वाक्यार्था व गांनोयः। (३१) सङ्मेति। सखायं प्रति विरहियाः कस्यचित्सखेदोकिकिरियम्। तस्या मनसा विश्यीक्रियमाणायाः प्रियतमायाः, सङ्गमविरहयो: संयोगविश्लेषयो, विकल्पे एकत. रक्य श्रेष्ठत्वविवेचने क तंब्ये सति, विरह एव वरं न पुनः सक्गम इत्येव विचारणीयमि श्याशयः। विरहस्य श्रेष्ठ्वे हेतुमाह-सङ्ग इति। सकगे संयोगे प्रियतमा तथा प्रत्यक्ष] विषयीभूता एकेव, किन्तु विरहे विश्लेषे त्रिभुवनं त्रैलोक्यमपि तन्मयं प्रियतमामयं भवति, अतो विरहस्येव श्रेष्ठत्वमिति भावः। आर्याछनदः तल्लत्तणन्तूकतं प्राकू। अत्र विरहावस्थायामतिशयभावनावशात् त्रिभुवनस्थेषु निखिलेगवेव वस्तुषु केवल कविप्रौढोकिसिद्धे प्रियतमात्रमे विद्यमानेऽपि न सादश्यमूलकरवमित्यतो न आ्रन्तिमा नशक्वार इति भाव:। एवञ् लोभादिना अ्रमेऽपि नायं आ्रान्तिमानलङ्कारो यथा- "जगदूनमय लुब्धा: कामुकाः कामिनीमयम्। नाराययामयं धीरा: पश्यश्ति परमार्थिन:॥" नचान्र धनभेदेऽपि धनाभेदाध्यवसायरूपातिशयोक्तिरेवेतिवाण्यम्, अतिशथोक्ति घटकाध्यवसायस्य आहार्यत्वे एव तथात्वात्। अन्न तु प्रथमे चिग्तारूपव्यभिचारि भवच्चनि:, द्वितीये भङ्गारध्वनिः, तृतीये भावध्वनिरेव। ध्वन्यमानोडयं यथा- "कनकद्रवकान्तिकान्तया मिलितं राममुदीक्ष्य कान्तया।

अत्र चकोायां मेघदर्शने प्रमोदस्वाभाव्यात् केवलरामदर्शनेन प्रमोदप्रतिपादने भग वतो रामस्य मेघसादश्यस्य प्रसिद्धर्वात् तद्दर्शने तहरशनज्ञानस्यार्थिकरव।दूभ्रान्ति: अतीयते। १२१ सा०

साहित्य दर्पख- [दशमपरिच्छेदे-

(३२) कचिद्रेदाद् म्रहीत्तणां विषयाणां तथा क्रचित्। एकस्यानेकधोल्लेखो य: स उललेख उच्यते॥ ३७॥ क्रमेपोदाहरणम्- (३३) 'प्रिय इति गोपवधू भिः शिशुरिति वृद्धैरधीश इति देवैः। नारायया इति भक्तैर्ब्रह्मेत्यप्राहि योगिभिदेव:।' (३४) अन्नैकश्यापि भगवतस्तत्तद्गुगायोगादनेकर्वोल्लेखे गोपवधूप्रभृतीनां हच्यादयो यथायोगं प्रयोजकाः। यदाहु :-- (३५) 'यथारुचि यथार्थितवं यथाव्युक्षत्ति भिद्यते। (३२) भ्रान्तिमदलङ्कारप्रतिपादनानन्तर प्रायेण तदनुयायितया उल्लेखालङ्कारं प्रतिपाद्यति-कचिदिति। क्वचिदू यत्र तन्र सथले ग्रहीतणां प्रतिपत्यां भेदातू अनै वयात्, क्चिद्वा विषयाणां ग्राद्यारनां प्रतिपाद्यानां व्यावतकधर्मादीनामितियावत् तथा भेदात् अनैध्यात, पवस्थ यस्य वस्यचिद्वस्तुनः य अनेकधा विविधप्रकारेण उल्लेखोS- वधारणं स उल्लेखसतन्ामाइलङ्कार:। क्वचिदिश्यनेन देवदर्स्त देवदस्तापतिम्, दैवदत्ति: पितरम्, दैवदत्िजं पितामहं मनुते इश्यादेव्यावृत्ति: । (३३) तञ्न गहीतृभेदेनोदाहरति-प्रिय इति देव: श्रीकृष्ण: गोपबधुमिर्गोपिका भि: प्रियः कान्त इति, वृद्धैः पुरातनैनन्दाधैवंसुदेवाद्यैवां शिशुर्बालक इति, देवैमहे नद्रादिमि: अधीशोऽचिपतिरिति, भक्तै प्रेमिभिरुदवनारदादिभिर्नारायण इति, "आपो हि नारा: तदयनस्तत्स्थो नाराययः जलशायी इत्यर्थः, योगिभिः कपिलगर्गप्रभृतिभि- र्ब्रह्म परमार्मेति अग्राहि अबोधि। जलशायिरूपनीरूपलवेन भेदान्नाशयणब्रह्मणो भेद:। आार्याछन्दस्तल्लक्षणन्तूवतं प्राकू (१८६पृ०)। अत्र गोपबध्वादिग्हीतृभेदादेकश्य श्रीकृष्णस्य प्रियावादिना विविधन्नकारेणोल्लेखा (३४) नग्वेवस्यानेव रूपेणोललेखे किं प्रयोजकं सर्वेषां म्रहीतृरयां वा किमित्येक रूपेयोल्लेखो न भवतीश्यत माह-भ्रन्रेति। उक्तोदाहरय इत्यथ।। भगवतः श्रीकृष्यास्य तत्तद्गुणयोगात् तस्य तस्य प्रियत्व- शिशुत्वादेशुणश्य धर्मस्य सम्बन्धात्। गोपवधूप्रभृतीश्यत्र प्रभृतिपदेन वृद्धादे: परिग्रहः। रुचिर मिलाषम्, आदिपदेन वच्यमाणकारिको क्तार्थित्वव्युत्पश्यो: परिग्रहः। यथायोगं यथासम्भदम्। प्रयोजका: कारणानि। तथाच भगर्वात श्रीकृष्णे यावद्गुणास्य विद्यमान. स्वेऽपि गोपबधूप्रभृतीनां रुच्यादिभेदेन विविधप्रकारेगौवोल्लेखो न त्वेकरूपेया रुच्यादी नामन्यतमस्य कारणस्य सवंथाविद्यमानरवादित्याशयः। उक्काथें प्राचां सम्मति दर्श. यति-यदाहुरिति। (३५) यथारुचीति। रुचिमभिल्टषमनतिक्रम्य, अर्थित्वमर्थः प्रयोजनापेक्षाडस्तीति तस्य भावस्तत्वं, तदनतिक्रम्य यथारुचि प्रयोजनापेत्ित्वमित्यर्थ:, व्युत्पत्तिर्भावना सामन तिक्रम्य "यथाऽसादश्ये" इति पा०सूत्रेणाव्ययीभावः। तथा एकस्मिन्नपि कि पुन रनेर विधे अथें विषये यथारुचि हच्यनुपारेण, यथाथिंतं प्रयोजनानुसारेण, यथायुत्पत्ति

अर्थालङ्कार निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः । १५७

(३६) अत्र भगवतः प्रियत्वादीनां वास्तवत्वाद् अहीतृमेदाच् न मालारूपकम्, भावनानुसारेण च अनुसन्धानसाधितः विविधभावनात्वेनोर्पादितः आभासो ज्ञान विशेषः, भिद्यते मिव्नािन्नो भवति तथाच एकस्मित्रपि विषये व्यक्तिमेद्देन विभिन्नप्रक्ा रकभावनोरपत्तौ तत्तद्विशेषगज्ञानविशेषसहकृतं रुच्यादिक कारणमितिभावः। एवञ् यथा एकस्मिन्नपि पुरुषे तत्पतन्या रच्यनुसारेग भावनया प्रिय इति ज्ञानम्, सुहदः प्रयोजना. नुसारेण भावनया सखेतिज्ञानम, दुष्टचेतसः अवधारणानुसारेय भावनया दुष्ट इति ज्ञानम, तथा एकस्मिन्नेव श्रीकृष्णे गोपिकादीनां नन्दादीनां व रच्यनुसारेण भावनया प्रिय इति शिशुरिति च ज्ञानम, महेन्द्रादीदां देवानाम उद्धवादीनां भक्तानाव्व प्रयोज- नानुसारेय भावनया अधीश इति नारायण इति चज्ञानम्, योगिना तु भवधारमनु. सारेय भावनया ब्रह्मेतिज्ञानमित्य भिप्रायः। (३६) नत्ु "मुखं चन्द्रः" हत्यत्र मुखे चन्द्रत्वारोपवत् प्रिय इत्यादौ षड्विकारादि शून्ये श्रीकृष्णे प्रियत्वाद्यनेकारोपाल् मालारूपकस्य, यद्ा परमार्थतो गुखक्रियशून्ये तात्त्विके ब्रह्मस्वरूपे श्रकृष्णे गोपिकादीनां प्रीत्युश्पादकरवस्य, जगद्बृद्धे नन्दादीनां शिशुत्वस्य, देवानामधीपतित्वस्य देवकीनदने भक्कानां नारायमत्वस्य मनुष्यस्वरूे योगिनां ब्रह्मश्वस्य च अ्रमादू आ्रन्तिमतोऽलङ्कारस्य च स्वीकारेणैवेष्टसिद्ध कथ सव. मतासिद्ध उल्लेखाख्यालड्कारोऽन्र स्वीक्रियत हत्यत आह-भत्रेति। वास्तवत्वात् अना. रोपितश्वातू, ग्रहीतृभेदात् प्रतिपतुरणां नानात्वात् एतच्ोभयमुभयं प्रत्येव कारणमिति- ज्ञेयम्। तथाच पुथिव्या भारोद्वरणाय जन्मादिषड्विकाराश्रये श्रीकृष्णे गोविकाद्यपे- क्षया सर्वेषामेव प्रियत्व्रादीनां धर्माणां रुवंधा यथार्थरवेनारोपात् साहश्यजनितभ्रान्ते रसर्वात् प्रतिपतृभेदाच न मालारूपक नापि आ्रन्तिमदलद्वारो भवितुमहृति, न हि कोऽपि यथार्थंत एव मुखे चन्द्रखवारोपः चन्द्रत्वभ्रमो वा विधत्ते न वा "मुखं चन्द्रः" इश्यादौ मुखे चन्द्रत्वारोपप्रथ्यये 'ड्गे रजतम्" इश्यादौ च रङ्के रजतत्त्रप्रकारकत्रमप्रत्यये वा प्रत्तिपतृभेद: सम्भवितुमहंतीतिभावा। एतेन- "पिता प्रजानां शमनो रिपूर्णां वनीरुपानाममरद्रमक्ष। कवि: कवीनां सुहदां सुधांशुः सर्ता गुरुभूंमिर्पातः प्रतीतः॥" "यमः खलु महीभृतां हुतवहोऽसि तन्नीधृतां सतां प्रति युधिष्टिरो धनपतिधंनाकाडक्षिणामू। गृहं शरणमिच्छुतां कुटिलकोटिर्भिनिर्मिव श्वमेक इह भूतले बहुविधो विधान्ा कृतः ।" इत्यादौ पितृत्वाकिनां यमत्वादीनां च प्रकारणाम् वार्तवत्वेऽपि प्रतिपत्तमेदादेव न मालारूपकमितिसूचित भवतीत्यवगन्तव्यम्। "कपोले मार्जारः पय इति कराँल्लेदि शशिन• सतरुच्छिद्रप्रोतानू विसमिति करी सङलपति। श्वान्ते तल्पस्थान् हरति वनिताऽव्यंशुक्कमिति प्रभामत्तश्नद्रो जगदिदमहो विभ्रमयति॥ इत्यादौ तत्तदूपताया: साहश्यमूलकत्वातू कराणां च विभिन्नत्वात्तेषु जात्यभिग्रा येणैकश्वारोपेडपि शुभ्त्वैक्येन भेदमूलकताया अनुपपप्तेश्र भ्रन्तिमानेवेतिबोध्यम्

साहित्यदर्पणः- [दशमपरिच्छेदे-

(३७) न च भ्रान्तिमान्, न चायमभेदे भेद इत्यैवंरूपातिशयोक्तिः। तथाहि- 'अन्य देवाजलावरयम्-' इत्यादौ लावयादेविषयस्य पृथवत्वेनाध्यवसानम्। न चेह भगवति गोपवधूप्रभृतिभिः प्रियत्वाद्यथ्यवसीयते प्रियत्वादेर्भगवति तत्काले तार्वि करवात्। (३८) केचिदाहु :-- "अयमलङ्कारो नियमैनालङ्कारान्तरविचिछत्तिमूलः। उक्तो दाहरये च शिशुत्वादीनां नियमनाभिप्रायात्प्रियत्वादीना भिन्नत्वाध्यवसाय इत्यति शयो/रषिति, तत्सन्ावेऽपि ग्रह्ीतुमैदेननानात्वप्रतीतिरूपो विच्छित्तिविशेष उल्ले खाख्यभिन्नाल ङ्वारप्रयोजकः। (३६) श्रीकयठजनपदवर्याने-'वज्रपज्जरमिति शरणागतैः, अ्रम्बरविवरमिति (३७) नन्वेवं सति मभेदे श्रीकृष्णे प्रियत्वशिशुरवादिरूपभेदाध्यवसायेनासिशयो कावन्तर्भाव्यतामलमतिरिक्तेनेश्याश ड्डायामाह-नचेति। एवंरूपातिशयोकिन च वाच्यमित्यथः। कुत हत्याह-तत्र हाति। हि यतः, तत्न अभेदे भेदरूपायामतिशयी कावित्यथः। अन्यदेवेत्यस्य व्याख्यानमतिशयोक्तिप्रकरण एव स्फुटीभविष्यति। लाव· ण्यादेस्तदूरूपस्य। परृथकत्वेन सामान्यलावण्यादिभ्यो मिन्वरवेन अध्यवसानं निश्चित्य प्रतिपादनम्। इह उक्त्ोदाहरणे। भगवति श्रीकृषणे। तत्काले श्रीकृष्णगोपिकादीनां सत्त काले, ताश्विकरवात् वास्तविकत्वात्। तत्र निश्चितसत्ताकस्य विषयस्यारोपवद- ध्यवसायस्यापि संभावनायाः वक्तुमशक्यत्वादितिभावः। (३८) अलङ्कारान्तरासङ्करात् तद्बङ्गिमूल एव नियमेनायमलद्कार इति केचिदाहुः तदुपपाद्यति-केचिदिति। अयमुल्ढेखाख्या, नियमेनाथ्यनिचारेण अलङ्कारान्तर छिछत्ति: अन्यालङ्कारकृतचमरकारविशेष एव मूलं कारणं यस्य स ताहश मलङ्कारा न्तरबीजभूत चमरकारविशेषमादायेवायमलङ्कारो जायते न पुनः स्वत इस्याशयः। उक्कोदाहरणे "प्रिय" इत्यादौ चेत्यर्थ:, शिशुत्वादीनामित्यत्रादिपदेन "प्रियत्वा"दीनां परिग्रहः। नियमाभिप्रायात् श्रकृष्णो गोपिकानां सविधे प्रिय एव, नन्दादीनां सविधे च शिशुरेवेत्यादिनियमाभिप्रायेय प्रतिपादनात्, प्रियत्वादे: सकाशात् शिशुतवादीना मिन्नरवस्य अनेकत्वस्य अध्यवसाय इति अस्मारकारणात् अभेदे भेदाध्यवसायमूला अतिशयोकितिवंतंत इत्यर्थः। नन्वेवमतिशयोक्तिरेव स्वीक्रियतां किमनेनेत्यत आह- तत्सद्भावेऽपि चेति। ताहृश्ातिश्योक्तेर्विद्यमानत्वेऽपि चेत्यर्थः। ग्रहीतृभेदेन प्रतिपट्ट- पार्थक्येन। विष्छित्तिविशेष: अन्यविषचमरकारविशेषः। उल्लेखाख्येन भिन्न: सङ्की र्जोडसावलङ्कारोडतिशयोक्तयलङ्कारस्तस्य प्रयोजको शोधकः। अन्र केचिदित्युवत्याऽ्व रस: सूचितस्तद्वीजन्तु-"नचेह भगवति" इत्याद्युक्तिरेवेश्यवधेयम्। (३९) यदि स्वय प्रतिपतृभेदेन भेदेऽतिशयोकिसद्वाव एव स्थात्तदाSतिशयोक्ति प्रकारविशेष एव स्यात् नच तथा अलक्कारान्तरेऽपि सम्भवादिश्याह-श्रीकण्ठेति। बाणभट्टकृतहषंचरिते श्रीकण्ठाखयो यो जनपदस्तद्वयांने क्रियमाणे स्थाण्वीश्वराख्य जनपदस्य वर्णनप्रसङ्ग: तृतीय उच्छूवासे इति भावः। शरणागतैः शत्रुभयेनागत्य रक्षः खवेनाश्वितैः वज्रमिन्द्रायुधं तदेव पञ्चरं तदेव निलीय वस्तुं योग्य स्थानमिति

अर्थालङ्कार निरूपणम् ] लक्ष्मोविराजितः ।

वातिकैः' इत्यादिश्चातिशयोक्तेर्विविको विषयः। इह च रूपकालङ्कारयोगः।" (४०) वस्तुतस्तु-'अ्र्प्रम्बरविवरम्-'इत्यादौ भ्रान्तिमन्तमेवेच्छन्ति न रूपकम्, भेद प्रतीतिपुरःसरस्यैवारोपस्य गौणीमुलरूपकादिप्रयोजकतवात्। (४१) यदाहुः शारीरकमीमांसाभाष्यव्याख्याने श्रीवाचस्पतिमिश्राः-'अ्ररिच शम्, अमोघ वेनाप्रतिह तरवेन स्थानस्य वञ्रपञ्चरतवेन प्रतिपादनम् अनेन शत्रुणां तन्र प्रवेशासम्भव इति सूचितम्, वातिकः बातप्रभुतै। देवयोनिविशेषै:, यद्वा सह्ीर्यंस्थान स्थिततया वात एषामस्तीति अशंआदित्वादतन तैः, वातरोगविशिष्टैर्जनैः, अम्चरवि वरम् आकाशस्य सुहारूपं स्थानम्, स्वेच्छानुसारेण यत्र तत्रापि सक्वरणसम्भवादित्या शयः। अमम्यतेत्येवमुत्तरक्रियया सम्बन्धः। वविक्क अतिरिकः कस्याप्यध्यवसायस्या सत्त्वादितिभावः। नन्वेवं सति "नियमेनालङ्कारन्तरविद्छित्तिमूल" इत्युक्त्यभिचार हत्यत आह-हह चेति। वज्रपअ्जरमित्यादौ चेत्यर्थः। रूपकालड्वारयोगः तत्र जनपदे वज्रपक्ञरत्वाम्बरविवरश्वयोर रोपादितिभावः। एवक् वज्रअ्रमित्यादिस्थले रूपकजनि तच मरकार विशेषमूल एवोल्लेखाउङ्कार इति तेषामभिप्रायः। (४०) उक्तोदाहर गे रूपकसम्बन्धं स्वी कुर्व व्राह-वस्तुतस्तविति। यद्यपि वेचितथा प्राहुः किन्तु सिद्धान्तनये नेति भाव:। आदिशब्देन वञ्रपज्ञरमित्यस्य परिपहः। अत्र।म्बरविवमितिदर्शनेन तदानीन्तनहर्षंचरितादिपुस्तके प्राय एतस्यैव पूर्व पाठस्ततो वज्रअ्रमित्यस्येत्यवगम्यते। भ्रान्तिमन्त भ्रन्तिमद्लङ्कारम्, इष्छन्ति तत्त्वज्ञा इति शेष:। न रूपकमिति। रूपकालड्वारयोग इति तु केषाञ्चिन्मतानुसारेणोक्तमित्या शयः। करथ न रूपकसित्यत आह-भेदेति। भेदप्रतीतिपुरःसरस्यैव न स्वभेद्प्रतीति पुररसास्य। गौणी सादृश्यसम्बन्धयुता सारोपालक्षगौव मूलं यश्य तथोक्तस्य रूपकादैः । आहि पदेन 'कुग्धा दुग्घधिया" इत्यादी मिथ्याज्ञानस्य कवि प्रौढोक्तिसिद्वत्वेन कविना बल् वादिनिश्ठत्वेन सत्यत्वेनोपनिबद्धत्त्रादपहुत्यादे: परिप्रह इति लोचनकारमतम्। परेतु परियामादेग्रहणमत्याहुः। प्रयोजकर्वात् तादात्येन तत्स्वरूपर्वात्। एवख् "मुखं चन्द्रः" इश्यादौ प्रथममुभयोरेव मुखचन्द्रयोः साक्षादभिधानेन परस्परं पार्थक्यप्रतीतिः, किम्तु 'मुखं चन्द्र' एवेत्यारोपतादात्म्येन रूपकं बोधयति तन्मूरन्तु सुखरूपविषयस्य अनिगीणंस्वरूपतया सादृश्यवत्तया सारोपाख्यगौणीलक्षणैव। प्रकृते तु जनपदरून विषयस्य समीपे साक्षाच्छष्द्ेनाप्रतिपादनात् परस्परं भेदावगमो न, तथैत्र च तस्य निगीणरूवरूपतया जनपद्रूपमूलभूताया: सारोपाख्यगौणीलक्षणाया अरम्भवात् न रूपकम्, परञ् "मुग्धा दुग्घधिया' इत्यादिवत् जनपदे अर्बरविवरादिभ्रमादू भ्रान्ति मदुलङ्कार पवेत्याशयः। (४१) गौ्या लक्षणाया भेदुप्रतीतिपुरस्सरत्वे प्राचीनसम्बादमाह-यदादुरिति। ब्रह्मसूत्राण।ं श्रीशङ्कराचार्यभगवत्पादेः कृतं भाष्यं शारीरकमाष्यं तस्य व्याख्या तत्र ताडशे "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" इति प्रथमसूत्रस्य भाष्यव्याखयानावसरे इति भावः, श्रीवाचस्पतिमश्राः तद्द्राष्यविवृतिभामतीकाराः "परशब्द अन्यवाचकः शब्दः, यथा- "एुततेलम्" इत्यादौ तिलभवहनेहवाचकस्तैलशब्द इति भावः, परत्र अन्यस्मिन्नर्य एतं.

६६० साहित्यदर्पय :- [दशमपरिच्छेदे-

पर शब्दः परत्र लक्ष्यमाणगुणयोगेन वर्तते इति। यत्र प्रयोक्तुप्रतिपत्रोः संप्रतिपत्तिः स गौय:, स च मेदप्रत्ययपुरःसरः' इति। (४२) इह तु वातिकानां श्रीकएठजनपदवर्णाने भ्रान्तिकृत एवाम्बरविवराद्या रोप इति। (४३) अत्रैव च 'तपीवनमिति मुनिभिः कामायतनमिति वेश्याभिः' इत्यादौ परिणामालङ्कारयोगः । (४४) 'गाम्भीरयेंया समुद्रोडसि गौरवेणासि पर्वतः ।' (४५) इत्य. दौ चानेकघोल्लेखे गाम्भीर्यादिविषयमेदः प्रयोजकः । अ्र्प्रत्र च रूपकयोग: । त्पदवाच्ये सारषपादिस्नेहे इति भावः लक्ष्यमाय उमयो: साधारणधमंतया ज्ञायमानो यो गुणो धर्मस्तस्य योगेन सम्बन्घेन,यथा लच्यमाणो गुगो घृतादिमिन्नद्रवश्वरूपस्तस्य योगेन वर्सते उपस्थापकतासम्बन्धेनेर्याशयः । यत्र यस्मिन् शब्दव्यापारे सति प्रयो. कसम्प्रतिपत्रोः, एतत्तैलमित्यादेरुच्वारिता प्रयोक्ता तद्वाक्यार्थाभिज्ञ: प्रतिपत्ता चेति तयो: सम्प्रतिपत्ति: साधारणघर्मस्य तुल्यमेव सम्यग ज्ञानमुत्पद्यते स गौयो गौणीलप्षणा. विषयः शब्दव्यापार इत्यर्थः। तथा च गौगीलक्षणा हि सादृश्यमूला भवति, सादृश्यं च भेदे सत्येवेति एवत्तलमित्यादौ तैलादिशब्द्ा एतदादिषु लक्ष्यमाणपुयासम्बन्धेन विद्यम्ते, तादशी च सम्प्रतिपत्तिस्तत्तद्वक्तृबोध्योरवतिष्ठते। यथा वा "गौर्वाहीक" इत्यादौ प्रथमतो गोवाहीकयो: परस्पर पार्थक्यप्रतीति।, किन्तु गोशब्दो जाडयमान्यति छन्मूत्रपुरीषत्वसाधारणधमयोगेन वाहीकार्थे वत्तते तत्र च वक्तृशोत्रोस्ताडरसाधारण धमंज्ञानं तुल्यमेवोधधते इति। (४२) सम्प्रति कोऽलङ्कार अम्बरविवरमित्यादाविति निश्चाययितुं भ्रन्तिमदलङ्कार मेवेति द्रवयति-इद तिति। भ्रन्तिकृत एव स्वेच्छया सञ्चरणसमानत्वादूभ्रमोरपाद़ित एव अश्वरविवराध्यारोप अम्बरविवराद्यभेदाध्यवसायः । अत्र भ्रन्तिमतोऽलङ्कारतवेि नालङ्कारान्तरचमरकारविशेषत्वं हीयत इति प्रकृते न काचित् क्षतिः। (४३) कचिदुदाहते वैपरीस्यमुपपाद्यति-अत्रैव चेति। हर्षचरिते श्रीकण्ठजन- पद्वर्णनप्रस्ताव एव चेत्यथ।। परिणामालक्कारयोग हति। आरोष्यमाययोस्तपोवनकामा (४४) एवं अहीतृभे देनोलेखमुद्ाह्ृ्य विषयभेदेन तदुदाहरति-गम्भीर्येणेति। "कामदश्वाच् लोकानामसि श्वं कक्षापादपः।" इति। (४६) इत्यादाविति। अनेकधा उल्लेखे एकस्थैव नृपतेः समुद्रादिविविघप्रकारेय ग्रहणे गाभ्मीर्यादिविषयाणां समुद्रखाद्यारोपप्रयोजकधर्माणा भेद: पार्थक्यम्, प्रयोजक उल्लेखाख्यालङ्कारस्थेति शेष:। रूपकयोग इति। नृपतौ समुदृश्वाद्यारोपश्य भेदावगम पुरस्सरेण सारोपाख्यगौणीरूपलक्षणामूल करवेन चेत्याशयः। लक्षणायाः सारोपारवं गौणीरूपत्वं च असीत्यनेमोपस्थापितस्य नृपते: यथाक्रममनिगीर्यांस्वरूपलेन गाम्भीर्या दिसादश्यसम्बन्घरवेन चेथ्यनुसन्घेयम्।

अर्थालङ्कार निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित: ६६१

(४६) 'गुरुर्वचसि, पृथुरुरसि, अ्र्जुनो यशसि-' इत्यादिषु चास्य रूपकाद्वि• विक्तो विषय इति। (४७) अत्र हि श्लेषमूलातिशयोक्तियोग: । (४६) नन्वेवं "गुरुवंचसि" इत्यादावपि कि रूपकमेवेश्यत आह-गुरुवंचसीति। उपदेश्यरूपे व वसि विषये गुरुरुपदेष्टा इत्यर्थ:, इलेषान् वृहस्पतिरिश्यथंः। उरसि उरोऽव. चछेदेन पृथुर्विशालः श्लेषाच् पृथूराजा। यशसीश्यत्र तृतीयारथें सप्तमी। यशसा अर्जुनो धवल हत्यर्थ: श्लेपान पाण्डवोर्ऽर्जुन: कासवीर्याजुनो वा। अश्योत्लेखस्य रूपकात् रूप. कालङ्कारविष्यात् विविक्त: पृथग्भूतो विषय: स्थलम्। '१वं भवान्' इश्यनयोरेकतरस्याप्यनुक्तिरूपत्वेन विषयनिगरणस्वरूपतया रूपक. मूलभृत सारोपाख्यलप्षणा एवासम्भवात्तस्म दुपकासक्कीयं एवास्य विषयः। (४७) ननु किं रूपकादतिरिक्ो न कोऽप्पन्योडलद्कार इत्याह-अत्रेति। हि तथा हि, अत्र गुरुरिश्यादौ। श्लेषमूलेति। रुरुरुपदे ष्टैव गुर धृंहस्पतिरिति भेदेऽप्य भेदाध्ट्यवसायात् श्लेषमूलातिशयोक्तिरिश्यर्थः। यदि तु त्वं भवानित्यनयोरेकतरस्य निहेशस्तदा रूकमेव तत्रानिगीणांस रूपश्वेन रूपकमूलभूतसारोपाख्यलक्षणाया: सम्भवात्। नच् "दुर्गाकद्गितविग्रहः" इत्यादिवदुपमाध्वनिरयमितिवाच्यम, तन्र विशेष्यस्य श्लिष्टोमाबल्लमपदस्येवात्र विशेष्यपदाभावात्, र्वंपदसश्वेऽपि रूपकमेव नोपमाध्वनि

योग इति स्वस्याऽपि मतमित्यभिष्यक्तं भवति। अयज्ञानेकविधस्तत्र, एक ग्रहोतृकोटिकोऽनेक विषयभेदेनैकस्यानेकोल्लेख: शुद्धो यथा- "दीनव्राते दयार्द्रा निखिलरिपुकुले निदया किज् मृद्वी काड्यालापेषु तर्कप्रतिव चनविधौ कर्कशतवं दधाना। लुब्धा धमष्व लुब्धा वसुनि परविपद्दशने कां दिशीका राजन्नाजन्मरम्या स्फुरति बहुविधा तावकी चित्तवृत्ति:॥" अत्र दीनव्रातादीनां विषयाणामनेकर्वान्ति त्तवृत्तेरनेक विघर्वम्। तत्रैवाश्यभेदेनानेकधोल्लेखो यथा- "सुहृद:पुण्यसत्तेषु दयमानाश्ष दुःखिषु। सत्सु हष्टा उदासीना: खलेषु कति पण्डिता: ?॥" हति। तत्रैव सामानाधिकरण्येन भेदेनैकस्यानेकोल्लेसो यथा- "योगिनो योगिनां मध्ये भोगिनोऽपि च भोगिनाम्। विदुषामपि विद्वांस: पिशुना: कैर्विनिश्चिता:।" एवमनेकग्रहीतृकोटिक: रवरूपोल्लेखो यथा- "आरमा भूमैव तश्वज्ञः कत्तैंवेति च कर्मठैः। देहादिसङ्ठ एवान्यैः सवेंरुल्लिख्यतेऽदूभुतम्।।" तश्रेव हेतूल्लेखो यथा- 'केचित्यागैकनिष्ठर्वात्परे स्वैश्वयं वश्वतः। एके तु संशयोष्छेदादेव साधून्मजन्त्यलम्।। तन्रैव फलोल्लेखो यथा-

६६२ साहित्य दपरो [दशमपरिच्छेदे-

(४८) प्रकृतं प्रतिषिध्यान्यस्थापनं स्यादपह्नतिः। यतयो भोक्तुमेवेति पातुमेवेति भीरव:। प्रकटः कत्तुमेवेति कर्मियरत्वां गुरो विदुः॥ एवं षट् प्रकारा:। क्षयं ध्वन्यमानो यथा- "अनसर्तापाः कृतकोटिपापा गदैकशीर्णा भवदुःखजीणांः। विलोक्य गरड्गां विचलत्तरङ्गाममी समस्ता: सुखिनो भवन्ति॥" अम्र पूर्वाषों कार्मां चतुर्णो विलोकनकर्त्तुणां सुखित्वोकश्या क्रदेया तापपापरोगभव नाशकत्वप्र कारणि अ्रहान्याक्षिप्यमते। अयं च शुद्धस्योल्लेखस्य धवनिः। सङ्कीणंस्य यथा- "हमयमानाननां तत्र ता विलोक्य विलासिनीम। चकोराश्षज्ञरीकाश्ष मुदं परतरां ययुः।। सघ धवन्यमानया एकं कग्रहणरूपया आन्त्या तदुभयसमुदायाश्मा उल्लेखा सक्ठीणं:। (४८) उरमानोप मेयघटितालङ्कारप्रतिपादनस्य प्रक्रान्तखवात् प्रकारन्तरेण तूटि तापह्नुश्यलद्दारं प्रतिपादयति-प्रकृतमिति। प्रकृतं वर्यानप्रक्रान्तम् उपमेयमित्यर्थ: प्रतिषिष्य शब्दतोरऽर्थंतो.वा असत्यतया व्यवस्थाप्य, अन्यस्य अप्रकृतस्य उपमानस्ये श्य्थः स्थापनं सत्यतया साधनम आहार्यनिश्रयविषयीकरणमितियावत् अपह नुतिरनां मालङ्वार: स्यात्। प्रतिषिध्येश्यत्र क्वाप्रश्ययार्थः पूर्वकालिकत्वमविवच्तितम्, तेन पूर्व पश्चाद्टा उपमेपस्वरूप प्रतिषेघसहि त मुप मेय स्योप मा न ता ु् वस्थन म ह्नुतिरिति लितम्। प्रतिषिध्यन्तेन रुपकव्यवच्छेदस्तन्न प्रकृतनिषेधाभावात्। प्रकृतं प्रतिषिध्येता- वन्मात्रोकौ वक्ष्यमाणे आक्षेपालङ्कारेSतिव्यासिस्तद्वारणाय-अन्यस्थापनमिति। सन्देहे संशया, अत्र तु निश्चय इत्युभयोमेंदः। प्रकृतमित्य जहरस्वार्थलतक्षणयान्योपलक्षणम्, तथा. सति किञ्विदपह्लत्य कस्यचितप्रदर्शनमित्येतावन्मान्नं लक्षणम्। एतच्त "केसेषु वला मोडिम" हृश्यादयुदाहरणे चतुर्थोल्लासे काव्यप्रकाशकृता स्पष्टमुक्तम्, तथाहि-"स्वयं न पलाय्य गतासतद्वैरिण अपि तु ततः पराभवं सम्भाव्य तानू कन्दुरानत्यजन्तीत्यपह्तु. तिग्यंज्यत' इति। यद्युपमानोपमेयभावसत्त्व एवापह्नुतिस्तदाश्रोपमानोपमेयाभावा- दपह्नुतेः प्राप्तिरेव नास्तीति तदसङ्गत्यापत्तेः। एवज् "नायं सुधांशुःकि तहि सुधांशु: प्रेयसीमुखम्" इत्यादावुपमान निषेधेऽविअपह्नतुतिरेव, अरन्थकृदपि गोपनीय मित्यादिनाप्रे स्वयं वश्यति। उक्तव्व दण्डिनापि- "अपहुतिरपह्नुत्य किश्विदम्यार्थसूचनम्। न पञ्ञेषुः समरस्तस्य सहस्त्रं पत्रिणां यतः ॥" हति। न विषं विषमित्याहुब्रह्मत्वं विषसुच्यते। विषमेकाकिनं हन्ति ब्रह्मस्वं पुत्रपौत्रकम्॥" इश्यादावपि- न रूपर्क किन्शपह् नुतिस्थलेऽपि मुखत्वनिषेधे चद्द्रारोपदार्ट्यसम्पादकताया चक्तु शक््यत्वेनानुभवसिद्धरवेन चावह्नुतिमात्रस्योच्छेदोपत्तेः। यदि च प्रतिषेधपूर्वकारोपे विच्छित्तिविशेषस्यानुभवसिद्धत्वादलह्वारान्तरत्वं तदा प्रकृतेऽपि तुल्यमू। स्थापनमि त्थस्य "अहार्यनिश्रय विषयोकरणम्" हश्यर्षकरणेन- "न परदम मुखमेवेदं न भृक्गौ चक्षुषी इमे।"

अर्थालङ्कार निरूपणम् ] लक्ष्मी विराजित:। ६६३

(४६) इयं द्विघा। कचिदपह्नपूर्वक आरोप:, कचिदारोपपूर्वकोऽपहव इति। क्रमेणोदाहरगम- (५०) 'नैदं नभोमण्डलमम्बुराशिनैंताथ तारा नवफेनमज्ना: । नायं शशी कुएडलितः फणीन्द्रो नासौ कलङ्कः शयितो मुरारिः ॥' इत्यादावनाहायें नातिव्याातिः । तथा वियोगिजनवाक्ये "नायं चन्द्रोऽपि तु मार्सण्ड:" इश्यादौ तेषां तज्ज्ञानस्य दोषविशेषजन्यत्वेनानाहार्यश्वाद्। "नायं चन्द्रोऽरविन्दं वा मुखं वेदं मृगोडशः।" हश्यत्र च नैषा निश्नयविषयत्वाभावात्। अत्र कविप्रौढोकिसिद्धे विष्छित्तिविशेष एवायमित्यपि बोध्यम। अत एव- "इमं जडं न मनुजं वेदयि गामेव केवलम्।" इत्यादो नालङ्कारखप्रसङ्ग: । (४९) कारिकार्या प्रतिषिध्येत्यत्र क्ूवाप्रत्ययार्थः पूर्वकाषिकर्वमविवच्तितमित्या शयेनैव विभजते-इयं द्विधेति। क्वचित् कस्याज्जिदपहश्याम, अपह्ववपूवक आरोप उपमेयप्रतिषेधपूर्वकसुप्मानस्थापनम्। क्चित् कश्याज्ञिदपहतुतौ, आरोपपूर्वकोऽपह्नव उपमानस्थापनपूर्वक उपमेयप्रतिषेध:। (द०) तन्नापह्मवपूर्वकारेपे उदाहरणं दर्शयति -नैदमिति। गगने पूर्यचन्द्रं एष्ट्वा कश्यचिदुक्तिरियम्। इदम् अवलोक्यमान नभोमण्डलम् गगनमण्डलंन, किन्तु अम्बुराशि तीरसमुद्र एव तुल्यादेव विशालत्वाद तिस्वच्छश्वाच्चेत्याशयः। ननु ताराणां प्रश्यक्षोपलम्भात् कथं समुद्र इश्यु्यत अत आह-नैताश्चेति। एताः पुरोऽवलोक्यमा नाश्च तारा नक्षत्राणि न, किन्तु नवफेनभङ्गा अभिनवसमुद्रफेनखण्डा: समानादेव किश्ि च्छुभ्रत्वादिश्यमिप्रायः। नन्वत्र चन्द्रस्य स्थितखवात् कर्थं समुद्र इति लोकानां प्रत्ययो भवेदृत आह-नायमिति। अयं दश्यमानः पदार्थः शशी चन्द्रो न, अपि तु कुण्डलितः कुण्डलाकारेणावस्थितः मण्डलीकृतवपुरित्यर्थ:, फणीन्द्रः मुरारेरेव शय्याभूतः शेषनागः, एकाकारादेव श्वेततवाद्रोलाकारत्वाछ्ेतिभावः। ननु यदि कुण्डलाकारेण शेष एव तर्हि तन्मध्ये कलङ्क: कथम्भवेदत आह-नासाविति। असौ तन्मध्येऽवलोश्यमान: श्याम. वण: पदार्थ: कलङ्श्रन्द्रगतं मृगचिह्नं न, किन्तु शयितः शयानो मुरारिलंक्ष्मीपति्भंगवान् तुल्यश्यामरूपश्वात्सम्भवपरत्वाच्चेतिभावः। इन्द्रवज्राछन्दः तल्लपगन्तूक्मेव। तथा च उच्छलत्फेने क्षीरसमुद्रे शेषशाययिविष्णोरिव तारासङ्कलिते गगनमण्डले लाष्ट नश्रियं धारयंश्रन्द्रमा इत्युपमालङ्कारो व्यज्यते। अत्र नभोमण्डलाद्युपमेय प्रतिषेध पूर्व काम्चुराश्याद्युपमानस्थापनादपद्य्त्ु तिरलद्कारः । साक्षान्नन्चतुष्टयोपादानेन शाब्द एव प्रकृतिप्रतिषेध इति बोध्यम्। यदि मण्डलाद्यपमेय- प्रतिषेधे अम्बुराशाद्यनेकोपमानस्थापनेन मालारूपापहनतिरिति विभाष्यते तदा- "मवाप्तः प्रागल्भ्यं परिणतरुचः शैलतनये ! कलङ्को नैवायं विलसति शशाङ्कस्य वपुषि। अमुष्येयं मन्ये विगलदमृतस्यन्दशिशिरे रतिश्रान्ता शेते रजनि रमणीगाढ़मुरसि॥" इत्यपह्नव पूर्व कारोपे शुद्धादाहर जमवगन्तव्यम्। १२२ सा०

६६४ साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(५१) 'एतद्विमाति चरमाचलचूडचुम्बि हियडीर-पिएड-रुचि-शीतमरीचिविम्बम्। उन्ज्वालितस्य रजनी मदनानलस्य धूमं दघसप्रकटलाञछुनकैतवेन।।' इदं पर्च मम। (५१) एवम्- (५३) 'विराजति व्योमवपुःपयोघिस्तारामयास्तन्न च फेनम्, (x४ ) इश्याद्याकारेय च प्रकृतनिषेधो बोष्य: । (२१) आरोपपूर्वकापहवे उदाहरणं दर्शयति-पतदिति। चरमाच्यलस्यासताचलस्य चूढश्चू डाशिखर मितियावत् सं चुम्बतीश्येवं शीलम, हिण्डीरा: फेना: तेर्षां पिण्ड सस्य इचिरिय रुचि:कान्तियंस्य तत्तादशम "हिण्डीरोऽब्धिकफः फेनः" इत्यमरः, एतत् अव. कोक्यमानम, शीता: शीतकाः मरीचयो श्मयो यस्य (चन्द्रस्य ) तस्य विम्बं मण्ड- कम्, प्रकट बत् लाज्बुनं लक्ष्म तस्य कैतवेन ध्याजेन रजनी रात्रि व्याप्य विधिना उज्वालितस्य निर्वापितस्य मदनानलस्य कामरूपस्याग्ने: धूम दघत् धारयत् सत् विभाति प्रकाशते। निर्भरस्वकान्तसभ्भोगेन रजन्थां मदनानलनिर्वाणाद् धूमोद्रमः। वसन्ततिलकं छन्दस्तल्लप्तणन्तूक्तमेव (१५३ पृ० )। अत्र प्रथमं धूमरूपोपमानमारोप्यानन्तरं का्छनरूपोपमेयापह्नवादपहनुतिः। सा बारोपस्य केवलत्वारकेवळरूपा कैतवेनेश्युक्केनंओोऽनमिधानाच्ार्थत एव प्रकृतप्रतिषेध- इत्यवधेयम्। एवम् आरोपपूर्वकापड्कवेऽर्थंतः प्रकृतप्रतिषेधे माछारूपापह्नुतेरुदादरणमूह्यम्।' (६२) भङयन्तेणाथंत एव प्रकृतिप्रतिषेधे उदाहरणान्तरं दरशयितुमुपक्रमते- एवमिति। (६३) विराजतीति। एतदुत्तराद्वन्त- "फणीश्वरोऽयं द्विजराजमूर्त्तिनवाम्बुदश्रीनं तु तस्य लक्षम"। ब्योम आकाशं तदेव वपुः शरीरं यस्य तथोक्तः, पयोधि। तीरोदो विराजति प्रकाशते, तत्र तथाविधे च पयोधौ तारामया ऋशाकारा: फेनमङ्गा फेनखण्डा उपलभ्यन्त इतिशेष: । इन्द्रवज्रोपेन्द्रवज्रयोरुपजातिश्छम्दः तश्लच्णन्तूक्तमेव (१५५ पृ०)। (६४) इतीति। इत्याद्याकारेण एवमादिभङ्यन्तरेण। तथाच उक्तोदाहरणे वपुःप दप्रयोगेण मयटप्रत्ययकरणे उपमेययोग्योमतारयोगोपने वक्तुरभिप्रायात् उपमा. नयोः पयोधिफेनभङ्गणे: स्थापनास्तापह्नुतिः। नओोऽनुपादानादर्थंत एव प्रकृतप्रतिषेध इति पूर्ववदेवावधेयम्। नचात्ररूपकं शङ्कयम्, तत्र "बिषये निरपह्नवे" इत्युपादानात्। "शुद्धापहुतिरन्यस्पारोपार्थो धर्मनिहयः। नायं शुधांशुः किं तर्हि ध्योमगज्ञासरोरुहम॥ स एव युक्तिपूर्वचेदुच्यते द्वेत्वपह्नुतिः। नेन्दुस्तीन्रो, न निश्यकं: सिन्धोरौर्वोडयमुस्यित: ।।

अर्थाल द्टार निरूपणम] लक्ष्मीविराजित: ।

अग्यत्र तस्यारोपार्थ: पर्यस्तापह्नुतिस्तु सः। नायं सुधांशु; किं तर्हि सुर्धाशुः प्रेयसीमुखम्। भ्रन्तापह्नुिरन्यस्य शङ्कायां भ्रान्तिवारणे। तापं करोति सोरकम्पं जवरः किंन सखि? हमरः ॥ छेकापह्तुतिश्न्यस्य शङ्कातस्तस्य निह्नवे। प्रजल्पन्मत्पडे लानः, कान्तः कि? नहि नूपुरः॥ केतवापहुतिर्व्यंकौ व्याजाच्ेंनिहुतेः पदैः। निर्यान्ति स्मरनाराचा: कान्ताहकपातर्केतवासू। वर्गनीये वस्तुनि तत्सदशधर्मारोपफलकरूतदीयधर्मनिह्ववः कविप्रतिभोखेक्षितम र्मान्तरस्थापि निह्नव: शुद्धापह्नुतिः। यथा -शुधाश्ञौ व्योमगक्गासरोरुहत्वारोपफलकस्त दोयधमस्य शुधांशुश्वस्यापह्नवः। (२) शुद्धापह्नवलत्तण एवानुक्तनिमित्त इत्यस्य स्थाने उक्तनिमित्त इ्युक्तो हेत्वपह्न्ुतिः। यथा इन्दावेव तीव्रत्वनैशत्वहेतुम्यामिन्दुरवाकत्वा पहव और्वरवारोपार्थः। (३) यत्र कचिद्वस्तु नि तदीयधर्म निहूनवोऽन्यत्र वर्णनीये वस्तुनि तबर्मारोपार्थः सा पर्यस्तापहूतुतिः। यथा-सुधांशौ सुरधांशुत्वापक्वीवर्णनीये मुखे तदा रोपार्थः । (४) भ्रन्तिवारके तत्त्वाख्याने सति आ्रन्तापह्तुतिः। यथा-तापं करो- तीतिस्मरवृत्तान्ते कथिते तस्य ज्वरसाधारण्यादू ऋजुबुध्या सख्या ज्वरः किमिति पृष्टे, न सखि! स्मर इति तत्त्वोकश्या आ्रन्तिवारणं कृतम्। (१) कस्यचित् कशिित्प्रति रहस्योक्तावन्येन श्रतायां स्वोक्तेस्तात्पर्यान्तरवयांनेन तथ्यनिह्ववे छेकापहतुतिः, बया नायिकया नर्मसर्खी प्रति प्रजव्पन्मसपदे लग्न इति स्वनायकयुत्ताव्ते निगद्यमाने तदा कण्यं कान्तः किमिति शक्कितवतीमन्यां प्रति नहि नू पुर इति निहवः। (६) केतवेन व्याजेन अपह्त्तुतिः कैतवापह्तुतिः। यथा असत्यत्वाभिधायिना कैतवपदेन नेमे कान्ता कटाक्षा: किन्तु समरनाराचा इत्यपहूनवो व्यज्यते। अथ ध्वन्यमामाना यथेषा- "दुयिते रदनर्विर्षां मिषाद्यितेऽमी विलसन्ति केसराः। अपि चालकवेषधारिणो मकरन्दरपृहयालवोडलय:।।" अत्र नैता रदनत्विष अपि तु किअल्कपरम्पराः। नचैते अलकाः किन्तु अलय:, इति पूर्वोत्तरार्जा्यामपह्नुतिदूयं स्फुटम्, तेन च "न त्वं नारी अपि तु कमलिनी" इति तृतोयापहूनुतिः व्यअ्ञनव्यापारेय प्राधान्येन प्रतिपाधते। तुल्ययोगिता तु गुण तया स्थिता। चित्रमीमांसाकारास्तु- "रवदालेख्ये कौतूहल तरलतन्वीविर चिते विधायैका चक्र रचयति सुपर्णीसुतमपि।

करे पौष्यां चापं मकरमुपरिष्टाच्च लिखति ।" इश्यादावपहूतुतिध्वनिमक्कीकुर्वन्ति, तद्षापातरमणीयमिति नथ्या वदन्ति; विश्त रसतु रसगङ्गाधरे द्रष्टव्यः। प्रकाशकारोद्योतकारादीनां मते स्वन्रापि ध्वनिरितिवि चारगोय म्

६६६ साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(५४) गोपनीयं कमष्यर्थ द्योतयित्वा कथञ्चन ॥ ३८ ॥ यदि श्रेषेणान्थथा वान्यथयेतसा्यपह्नतिः । श्लेषेण यथा- (५६) 'काले वारिधराणामपतितया नैव शक्यते स्थातुम्। उत्करिठतासि तरले । नहि नहि सखि । पिच्छिल: पन्थाः ॥' (५७) अत्र 'अपतितया' इत्यत्र पति विनेत्युक्तवा पश्चात्पतनाभावेन इत्यन्यथा कृतम्। अश्लेषेण यथा- (५८) 'इह पुरोऽनिलकम्पितविभ्रह्ा मिलति का न वनस्पतिना लता। स्मरसि कि सखि! कान्तरतोतसवं नहि घनागमरीतिबदाहता।।' (१६) उप मेय निषेधोपमानस्थापनयोरस्ेडप्यह तिरलङ्गारो भवतीति तामुपपा दर्यात-गोपनीयमिति। यः कोऽपि वक्ता गोपनीयं लज्जादिना अप्रकाश्यम्, कमपि अर्थ प्रयोजनम, कथव्वन केनापि प्रकारेय व्य्जनयेत्यर्थः द्योतयित्वा प्रकाशयित्वा, यदि श्लेषेया, अन्यथा प्रकारग्तरेणाश्लेषेणेतियावत् अन्यथयेत् अभिप्रायान्तरेण सङ्ग मयेत् द्योतितारिक्तरूपं करुर्यादित्यर्थ:, तदा सापि अपहुतिर्नामालद्कारो भवेत् ; स्वेनैव प्रकाशितप्रयोजनस्थ स्वेनैव पुनरपह्नवात्। (६६) एवञ्चेषा हविविधा, तत्राद्या श्लेषरुपा तावदुदाहरति-काले हति। वर्षा- समये सख्या सह मार्गे व्रजन्त्या: कस्वाश्चिद्वियोगिन्या उकिरियम। वारिघराणं मेधानां काले अस्मिन् वर्षाकाले इत्यर्थ:, न पतिमंदनज्वालाप्रशमितृतया रक्षको यस्यास्तस्या भावस्तता तया अपतितया हेतुना, मया स्थातुमवस्थातुं नँव शक्यते वारिघरायां कालस्थास्यन्तकामोद्दीपकरवेन पतिशून्य तया सथातुमशक्यमितिभावः । अन्यन्न तु अप- तितया मार्गेडस्मिनू गमनकाले अस्खलिततया मया स्थातुं न शक्यते मागस्य पिच्छि- लत्वादित्याश्ञयः । एवं प्रस्फुटमर्थ' बुवा तत्सखीं पृच्छति हे तरले चञ्चले ! पातिव्रत्यती अश्यमानहृदय इत्यथे:, कि परसङ्गस्य उत्कण्ठितासि अभिलाषिण्यसि, एवमवगतायाः सख्माः प्रश्नानन्तरं तदन्यथयत-नदि नहीति। हे सखि नहि नहि कामुकनिमित्तं नैव खखु उत्कण्ठितास्मीत्यथ:, तहि कथमेवमुक्तेत्यत आह-पिच्छिल इति। पन्थाः आव योरयं गमनमाग: पिच्छलः जलपातेन चिक्कयः। अतोऽवपयं रखलनसम्भवादेवमभिहि तमितिभावः। आर्याछन्दः। (२०) उक्तोदाहरणे लक्षणं संयोजयितुमाह-प्रत्रेति। इश्युकवा उफ्तिवतसफुटं व्यक्षयित्वेत्यथंः। तथाच न समीपे वर्त्तते पतिर्यंत्या। सा अपतिः (नजोऽसत्यर्थाना वाष्यो वाचोत्तरपद्लोपः) हत्यनेनात्रेत्तरपद्लोपः। सपूर्वस्य पतिशब्दान्तस्य वैकल्पिक वत्वविधानेन तद्भावपक्षे रूपमिद्ं बोष्यम्। "सीस्कारं शिक्षयति व्रणयत्यधरं तनोति रोमाञ्रम। नागरिक: किमु मिकितो नहि नहि सखि ! हैमनः पवनः॥" हत्याद्यथिकसुदाहरणमन्र केचित् पठन्ति। ('5) द्विवीयोदाहरयमाह-इह पुर इतति ।्र वर्षास मये स चारि्ा ियो मिन्या उचिप्रत्युक्तिरूपमिदम्। इह अस्मिन वर्षाकाले अनिलेन पवनेन कम्पित

अर्थालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:। ६६७

(५९) वक्रोक्तौ परोक्त्ेरन्यथाकार:, इह तु स्वोक्तेरेवेति भेद:। (६०) गोपनकुता गोपनीयस्यापि प्रथममभिहितत्वाच्च व्याजोकेः। (६१) अन्यन्निषिध्य प्रकृतस्थापनं निश्चयः पुनः ॥ ३६ ॥

आन्दोलितो विप्रहो देहो यस्याः सा तथोक्ता का नाम लता, वनस्पतिना वृक्षेण सह, पुरोऽग्रतः सममुखत इश्यर्थः न मिलति न संयुज्यते अपि तु सवव संयुज्यत हत्ययः। "वनसपतिर्शृष्षमात्रे" इति विश्वः, मदनाविरभविय कम्पाभिधेयसात्विकभावयुता का नाम वनिता प्रियेण सह न संयुज्यत इति च व्यज्पते। इत्युद्ीर्यमाणां श्रुश्वा सखी पृच्छति-स्मरसीति। हे सखि! कि कान्तस्य स्वामिनः रतोत्सवं सुरतजन्यानन्दं रमरसि लताघृक्षयो: संयोगमेनमव्रलाक्येतिभावः। इत्यवगतं स्वमर्थ विज्ञाय तद्गोपय नाह-नहीति। कान्तरतोतसवं न हि रमरामि यद्पि त्वया शङ्कयते तद्पि नेश्यथः। तर्हि कथमेवममिहितमत आह-घनेति। घनागमस्य वर्षाकालस्य रीतिरवस्था उदाहता कथिता। दुतविलम्बितं छुन्दः। अत्र प्रथमार्द्ेन स्वयमेव व्यज्जितस्य कान्तसुरतोत्सवस्मरणस्य अश्लेषेण घनागमे श्यादिना पुनः स्वयमेव्रान्यथाविधानादिद्वतीयापहतुति:। ( १६) ननु प्रथमोदाहरणे अन्याथकपदसन्दुर्भश्य शलेषेयान्यथाकरयात् पूर्वप्रति पादितया वक्रोक्त्यासह साङ्कर्य्यमापद्येतेत्यत आह-तक्रोक्तार्विि। वक्राक्तो "के यूय स्थल एव" इश्यादौ। अन्यथाक रः परकर्तृ कमन्यथाविधानम्। इह द्वितीयापह्नुतावित्यर्थः। भेद इति। अत एव वक्राक्तिलप्षम "अन्ये"निपरदयरूपोक्ति, अत्र तु समानकततृकथोः पूवकाले दरवा" इति क्तवाप्रत्ययो चिहितः। (६०) ननु "काले वारिध(याम" इर्युदाहरणे "इह पुरोऽनि रकम्पि तविअ्रहा" इत्युदाहरणे च- "याजोकिगोपनं व्याजादुद्भिक्षस्यापि वल्तुनः।" इति वचयमायलक्षणाल्य उयाजोक्तयलङ्कारस्य प्रसङ्ग: स्पात् प्रथमे उन्िव्व्य पति विहीनतयेत्यर्थस्य द्वितोये कान्तरतोत्सवस्य च "नहि नहि सखि" इत्यादिना "नहि घनागम इश्यादिना च व्याजेन गोपनादत आह-रपनकृतेति। गोपनकृता गोपनविधा थिना वक्त्रा गोपनीयस्याप पतिविहीनेतयेव्यर्थस्य कान्तरतोत्सवस्मरणस्य च। अभि. हितत्वात् सफुटं व्यञ्जितश्वादू व्याजोक्तेर्भेंद इति पूर्वेगानुषकः। तथाच गोपनीयाथों वक्त्रा प्रथमं नाभिधीयते, यथा- "पृथुना जलकुम्भेन श्रमोडयं शासकृममम। विश्राभ्यामि क्षणं तसमात् वयस्ये! तव.सचनिषौ।' इत्यत्र जलाहरणस्य माग उपपतिसम्भोगजन्यः श्रमो वकत्रया प्रथममनुक्काSपि सखि० प्रतीतिभिया निगूहित:, इह तु अलावुच्यत एवेतिस्फुटमनयोर्भेंदः। (६१) ननु यथा प्रकृतं निषिध्यान्यस्थापनेनापह्नुतिर्भवति तथैव अन्यभ्निषिध्य प्रकृतस्थापनेन कश्रिदन्योडलङ्कारो भत्रति न वेतिजिज्ञासायां प्राचीनासम्मतमपि युक्ति युकश्वात् प्रसिद्धान्यालक्कारतो भिव्नत्वाच् निक्चयनामानमभिनवं कक्षनालद्ारं निरूप यति-प्रन्यदिति। अत्रापह्नुतिभिन्नक्रमध्यञ्जनार्थः पुनः पदप्रयोग इत्यवगन्तव्यम्।

ह६ष्द साहित्यद् पण :- [दशमपरिच्छेदे-

यथा मम - (६३) 'वदनमिदं न सरोजं नयने नेन्दीवरे एते । इह सविधे मुग्घदशो भ्रमर ! मुदा किं परिभ्रमषि। (६४) यथा वा -- (६५) 'हृदि विसलताहारो, नायं भुजङ्गमनायक: कुवलयदलश्रेणी कएठे, न सा गरलद्युतिः । मलयजरजो, नेद भह्म, प्रियारहिते मयि प्रहर न हरभ्रान्त्यानञ्ज ।, क्ुधा किमु धावसि।।' अन्यत् वर्णनीयाद्दिन्नं प्रक्रान्तं वस्तु उपमानमित्यर्थः निषिध्य असत्यतया व्यवस्थाप्य प्रकृतस्य वर्णनप्रक्रानतस्य उपमेयस्येतितात्पयंम् स्थापनं सत्यतया विन्यासः निश्चया ख्योऽलङ्कार: स्यात्। प्रकृतस्य निश्चयादस्य निश्चय इत्येवं नाम। अन्रापि निषिध्येश्यत्र कश्वाप्रश्ययार्थः पूर्वकालिकत्वमविवक्षितम्। तेन पूर्ववदेवायमपि प्रकृतस्थापनपूर्वकोड न्य निषेधः, अन्यनिषेधपूर्वक प्रकृतस्थापनञ्चेति द्विप्रकारक एव। (६२) ननु निश्चयसंज्ञकालक्कारस्य क्वापि प्राचीनाङ्कारत्रन्थेष्वनुपलम्भात् भवदभि- हितलक्षणे को नाम निश्चय इश्याशङ्कायामाह-निश्चयाख्योऽयमलक्कार इति। अभिनव इति शेष:। अलङ्कारोपक्रमे कथनादित्याशयः। सन्देहयाकरणाय अन्यत्पदं व्याचष्टे- अन्यदिति। आरोष्यमाणं सादश्यातिशयेन आरोपविषयता नीयमानमुपमानमित्यथः। (६३) तन्न प्रकृतस्थापनपूर्वकान्यनिषेधे उदाहरयं दर्शयति-वदनमिति। रमणी मुखान्तिके परिभ्रमन्तं कञ्ञिम्मधुकरं दृष्टवा कश्यचिद् विदग्धस्योकिकिरियम्। हे अ्रमर मधुकर! इदम् अवलोक्यमानं वस्तु वदनं सुखम, किन्तु सरोजं तव पानयोग्यमधुविशिष्ट कमलं न, तथा एते पुरोऽवलोक्यमाने वस्तुनी नयने लोचनयुगलम् इन्दीवरे नीलकमले न, अतएव मुग्घदशः सुन्दरलोचनाया: असया रमण्याः इह वदननयनसम्बन्धिनि सविधे अन्तिके कि कथं मुदा हर्षेय परिभ्रमलि वदननयनयो: कमलख्वनीलोत्पलत्वा भावेन तव पानयोग्यमध्वसत्वादिश्यभिप्रायः। अब्र रमण्या: उपमेयभूतवदननयनस्थापनपूर्वका दुपमानभूतसरोजेनदीवरनिषे धाविश्चय:। एव म्- "नवजलधरः सन्नद्वोडयं न इप्निशाचरः।" इत्यादावव्ययमलक्कारो बोध्यः । (६४) ननु भवद्धिः स्वकल्पितमेव लक्षणं लक्ष्यं च निर्माय स्थापयितुं प्रयत्यते किन्तु प्राचीनाक्कारकृद्भिरनुल्लेखात्कथमेतस्य प्रामाण्यं स्यादिश्यतोऽन्र दृदत्वप्रतिपत्तये प्राचीनोदाहरणं दर्शयितुमाह-यथा वेति। (६५) उदाहरति-हदीति। कामपीढ़ितस्य कस्यचिद्विरहिया: सखेदो क्तिरिय म् । हे अनङ्ग मन्यथ ! अय मम हदि वसास्थले विसलताहारो मृणालतन्तुनिर्मितो हारः, किन्तु भुजङ्गमनाथकः चिससदशस्व्छरूपः शिवहदिस्थितः फणिराजो वासुकिन, कण्ठे

अर्थालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:।

(६६) नह्ययं निश्रयान्तः संदेहः, तत्र संशयनिश्वययोरेकाश्रयत्वेनावस्था- नात्। अत्र तु भ्रमरादेः संशयो नायकादेनिश्वयः। (६७) किञ्च न भ्रमरादेरपि संशयः एककौटयघिकै ज्ञाने, तथा समीपागम- नासंभवात। (६८) तहि भ्रान्तिमानस्तु, अरस्तु नाम भ्रमरादेर्भ्रान्तिः।न चेह तस्याश्ष० मत्कारविधायित्वम्, अपि तु तथाविधनायकाद्युक्ेरेवेति सहृदयसंवैद्यम्। गलप्रदेशे विरहतापशान्श्यर्थ कुवलयदलश्रेणी नीलकमलपन्रपंकि:, किन्तु सा प्रसिद्धा गरलद्युतिः हालाहलविषस्य श्यामरूपा दीप्तिन सा तु शिवश्येव कण्ठस्थिता: तथा इदं शरीरेऽवलोक्यमानं मलयजरजः मलयगिरिसम्भूतश्वेतचन्दनधूलि:, किन्तु शिवस्य शरीरहर्थ भस्म न अतो न शिवपतेश्यरथः, अत एव प्रियया रहिते वियुक्के विरहिणी- श्यर्थः मयि हरम्रान्त्या हवदाहकशिवत्रमेण न प्रहरस्व वायेन ताड़य। तथा हरस्वाभा वा्न्मां प्रति क्रुंधा कोपेन किमु कथं प्रहत्त धावसि ताड़नाय उद्यतोऽसीश्यर्थः। इरिणी- छन्दरतल्वक्षणन्तूक्तमेव (१६५ पृ० )।

(६६) सम्प्रति अस्य प्रसिद्धान्यालङ्कारातिरिक्तश्व मुपपादयितुं सम्भाव्य मानेष्व. न्यालङ्कारेषु सन्देहालक्कारस्येव प्राथम्यात् प्रथमं तदतिरिचश्वमेवोपपादयति-नहीति। अयमभिनवी निश्चितो निश्चयाख्योडलक्कारः । "वदनमिदं न सरोजम्" इश्यादा निश्चयश्य विद्यमानश्वात् मध्ये निश्चयस्य विद्यमानश्वाचच शुद्धनिश्चयगर्भरूपयोः सन्दे- हालङ्कारभेदयो: सम्भवाभावादाह-निश्चयान्तः सन्देह इति। मुखे मधुकरस्य कमलसं शयं ववतुश्च मुखनिश्चयमादाय निव्चयाम्तसन्देहालङ्ारो नहीत्यर्थः। तत्र सन्देहल कारे। एकाश्रयश्वेन एकात्मधुत्तिखेन अवस्थानात् अवस्थाननियमात्। अत्र तुग वदन- मिद न सरोजम्" इत्यादौ तु। तथाचान्न संशयनिश्चययोः सामानाधिकरण्येनावस्थाना- भावान्न निश्चयान्त: सन्देह इत्यभिप्रायः। (६७) ननु संशञयनिश्चययोः निश्रयान्तसन्देहालक्कारे सामानाधिकण्येनावस्थान नियमे मानाभावात् "वदनमिदम्" इश्यादावुक्तालङ्कारत्वोपगमेनैव निर्वाहेतिरिकनि श्यालक्कारो नाङ्गीकरणीय इत्यत आह-किक्चेति। कथल्चिदपि वक्तनायकादेनं संशयः परन्तु अ्रमशदेरपि न संशय इत्यथः। आदिशब्देन अनङकविप्रभृतीनां परिग्रहः। एक- कोटयधिके कोटिद्यावगाहिनि वदनसरोजोभयविषयके ज्ञाने, तथा समीपगमनास म्भवात् वदननयनयोरश्यन्तसमीपे तस्थ भ्रमरस्य गमनसर्मवाभावात: तथाच न बलु "हदं वदनं सरोजं वा" इति सन्दिहानो मधुपानेच्छुत्रमरस्तस्यात्यग्तनिक्टं प्राप्नोति, नच "अत्यन्तपिपासुः कश्चित् मृगमरीचिकासु जलं मरीचिका वा" इति संशयानस्त त्समीपमुपैति अभिळषितमनोरथलाभ निश्वयाभावेन गमनप्रयासाक्गीकारसम्भवाभावात्, परन्तु सरोजमेवेदमिश्या दिसन्देहवशेनैव तत्समीपे तस्य गमनाज्गीकारसम्भवादित्याशयः (६म) नन्वेवमपि वदने "सरोज मेवेदम" इश्यादिभ्रमरादिभ्रान्तेर ङ्गीकारादूआ्रान्ति- मानलङ्कार एवास्तामित्याशङ्कते-तहोति। वदनादौ अ्रमरादीनां सरोजादिक्तेरेव

साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(६६) किञ्जाविवक्षितेऽपि भ्रमरादेः पतनादौ भ्रान्तौ वा नायिकाचाट्वादि- ररूपेगाव संभवति तथाविधोक्तिः। (७०) न च रूपकध्वनिरयम्, मुखस्य कमलश्वेनानिर्धारणाद। (७१) न चापह्वतिः, प्रस्तुतस्यानिषेघादितिपृथगेवायमलङ्कारश्िरन्तनोक्ता लङ्कारेभ्यः।= हवीकार इत्यर्थ। आ्रन्तिमानस्तिदति। भ्रान्तेर्निश्वय रूपश्वादूभ्रमरादेस्तदवतकगमनस. इमवाच्चेतिभावा। समाधसे-अस्तिवति। नाम यथेष्टम्। एवं केवलभ्रान्तिपत्त्वेनात्र भ्रान्तिमदङ्कार इत्याह-नचेति। इह भ्रमरादावित्यर्थंः, तस्या भ्रान्ते:, चमरकारविधा. यिश्वं वैचित्र्यघायाकरवम्, अपि तु किन्तु तथाविधा वदनमिदमित्यादिरूपा या वक्तना. यकाद्युकिस्तस्या एव चमरकारविध्यायित्वमितिपूर्वतः सम्बध्यते। नायिकातुष्टिकरत्वाल् कुतूहल सूच करवाचचेतिभावः। अतएव तादशभ्रान्तिमाश्चित्य श्रान्तिमदलद्कारो भवितुं नाहति चमरकारविधायिन एवालड्कारत्वस्वीकारादित्यांशयः। (६९) ननु सम्बोध्यभ्रान्ति चिना तथाविधोक्तेरसम्भव एवं। एवञ्ञास्य भ्रान्ति भूलकावं निश्चितम्, तथाच प्रकृते सैव चमरकार विधायिनी तथाविधोक्िस्तु अ्रमध्यक्जि केवेश्यत आह-किक्चेति। अविविक्षितेऽपि नायकेनेति शेषा। भ्रमरादेरित्यादिशब्देन द्वितीयपद्योकानङ्गादेः परिग्रहः। पतनादौ वदनोपरि पतने आदिशब्देन तदनङकृत- प्रहारादेः परिग्रहः। भ्रान्तौ वेति अविवक्षितायामित्यनेनान्वितम्। नायिकायाक्षा हादि: प्रियभाषणादिस्तद्रपेण अन्रादिशब्देन स्ववेदनातिशयप्रकाशादीनां परिग्रह्ः। तथाविधा "वद्नमिदम्" इत्यादिरूपा हृदि विलसिताहार" इश्यादिरूपा च उकिनि- क्यः। तथाच नाधिकाया वदननयनयो: सरोजेनदीवरसमानत्वबोधकतया अत्यन्ततुष्टि करत्वात् "वदनमिदं न सरोजम्" इत्यादिरूपा, स्वीयकामवेदनाधिक्यबोषकनवाच्व "हुदि विलसिताहार" इत्यादिरूपा चोकि: सम्भवितुमहतीति तदीय चमर्कारस्यावश्य उमावात् निक्षयालङ्कारोऽपि नूनमेव स्यादितिभावः । (७०) नन्वेवं सन्देशदलद्वाराणामसम्भवेपि वदनादौ सरोजत्व्ारोपायां व्यक्जनयाSचगमादू रूपकध्वनिरेवायमित्यङ्गीक्रियतामत माह-नचेति। रूपकष्वन्य भावे हेतु दर्शयत-मुखस्येति। कमलरपेन उपलक्षणेन विरहिणो हरत्वेन चेत्यर्थ:, अनिर्द्वारणादनिणयात्। तथाव रूपके "मुखकमलम्" इश्यादौ बोद्धारो मुखादीन् पद्मा. दिरूपर्वेन निश्चिन्वन्ति, अत्र तु तन्निश्चदो दूर एव तिष्ठतु प्रत्युत न सरोजमित्यादिप्रति पादनात् सरोजाद्यतिरिक्तरवेनैव वदनादीन् निश्चिन्वन्तीति न रूपकलेशोऽपीतिमाष:। (७१) ननु तर्हिं सरोजादिनिषेधेन वदनादिस्थापनादपह्नुत्यलक्कार एवास्तामित्यत आह-पुननचेति। प्रस्तुतस्य प्रक्रान्तस्य उपमेयस्येतितात्पर्यम्। तथाच अपहनुत्यल द्वारे उपमेयस्यैव निषेधनिश्चयात् अत्र तु उपमानस्यैव निषेधादुपमेयस्य च निषेधाभा वादपह्नुत्यलङ्कारस्य सम्भवो नेति भावः। पृथक भिन्नः, अयं निश्चयाख्योऽमिन- वोक: चिरनतना: प्राचोना: काव्यप्रकाशकाराद्यः। अन्न चिरन्तनेतिप्रतीक मुपादाय तात :-

लक्षमोविरानित:। ६७१

('१) शुक्तिकायां रजतधिया पतति पुरुषे शुक्तिकेय न रजतमिति कश्यचिदु- फिर्नायमलंद्वारो वैचित्र्याभावात्। (७३) भवेरसंभावनोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य परात्मना। "न केवलमयमलङ्कार: किश्तु- "दुशरश्मिशतोपमधुति यशसा दिक्षु दशश्वपि भ्ुतम्। इत्ये कसंख्या लड्कार:। दश पूर्वरर्थ य माख्यया दशकण्ठारिगुरु' विदुबुंधा: ।।" "एकं विष्णुं ह्वे तदीये च नेत्रे त्रीस्तान् देवान् दोक्षतुष्कं च विष्योः। पञ्चेशाश्यो न्यग्निभूषण्कुखानि सप्ताचिष्क नौमि साशक्ञपातम्।" इतिक्रमिकसंख्यालद्कार।। अन्येऽपि वैचित्र्यावहा अलङ्कारा अनुक्ता अपि स्वय मूद्याः" इश्याह। (७२) प्राथशः सवेषामेवालङ्कारायामा हार्यारोपबुद्धिविषयत्व पवालक्वारा्तरत्वं न तु वास्तविकश्व इत्याशयेनाह-शुक्तिकायामिति। रजतबिया रजतमिदमिति अ्रमेय। पतत सज्जाभाय गध्छति सतीत्यथः। अयं निश्चयाख्यः। वैचित्र्याभावात् वैचित्यस्थै- वालङ्कारखादितिभावः। (७१) एवं प्रकृतस्थापनस्वरूपं निश्चयालङ्कारसुपपाद्य निश्वयस्वरुपालङ्कारान्तरे जिज्ञासोदयात यथा कथश्िप्निश्रयश्वरूप मुत्प्रेक्षालङ्कारमुपपायति-भवेदिति। प्रकृतस्य सम्भविनो वर्णनीयस्य उपमेयस्येत्यर्थ, परः सदशतयोपकल्पितः अर्थात् असम्भवीयोड थंहतदारमना तरस्वरूपेय समभावना उत्प्रेक्षा उत् ऊ्व गता प्रेष्षा एष्टिः प्रतिभा च यस्यां सोतप्रेक्षा। य कज्जित्पदार्थ विसम्भावयतः प्रेक्षा हि प्रायेणोकतरूपा भवतीत्यत एताहशी नामध्यु्पत्ति:। अत्र सम्भावना च उत्कटैककोटिकासंशया, संशये हि कोटि दूयं वनतते यथा-"अर्यं स्थाणु पुरुषो वा" हृत्यादावेका कोटि: स्थाणोर्विधानरुपा, अपरा व "घुरुषो वा" इति पुरुषस्य पुनर्विधानरूपा। "अयं पुरुषो न वा" इत्याडौ च प्रथमा कोटि: पुरुषस्य विधानरपा, द्वितीया पुनः "न वा" हति पुर्षस्य निषेधरूपा॥ यरिमन् संशये कोटिङ्यमध्ये एकस्या: कोटे। उस्कटरवं (मिश्चितप्रायत्वं न तु निश्यः) सैव (आधा) संशयश्य कोटि: सम्भावनापदव्यपदेश्या, पणा-प्रायेण पुरुषोऽयं भवेदिति- सादश्यात् उपमेयस्य वर्णानीयस्य उपमानर्वेन सममावना। तथाथ उपमेयशयोपमान- तया निश्चितप्राया सम्भावनोरप्रेक्षेतिफलितम्।दोकायमानाथा अपरस्था: कोटेनिश्चित प्रायश्वेन निवासः। मत्र च संशयस्योत्कटैककोठिकतया सन्देहालद्ारे नातिष्बाहिः। रूपकभ्रान्तिमद्तिशयोकिषु आरोपभ्रमाध्यवसायानां निश्वयरूपतवात् संचयपदेम वार याम्। उपमायासुपमानपदार्थस्य वास्तविकतया निरुक्तलम्भावनाया अभाव एव, अन्न तूपमानपदार्थस्य अवासतविकतया तथाविघसम्भावचाया विच्यमानश्वमेवेतिभेद:। उपमानं च कचित्सम्भवि, कचिशप्रौदोकिसिद्म्। आर्घ बना-"गुया गुखाबुबन्धिरवा- त्तस्थ सप्रवसवा इवा। अत्र प्रसवपदार्थः सम्भवरमेव। द्वितीयं यथा-"उह कुस- कडशः" इत्यादौ। अत्र सुरतेष्ठारूपस्मरस्य कनकमयविजयस्तम्भः शशविषाणवड्ळीक: प्रौढोक्श्येव सिद्धः। अलह्वाराणां चमरकारमूलखेन प्रतिभानुष्थापिताया वारतविरुसं १२३ सा०

६७२ साहित्यदपण- [दशमपरिच्छेदे-

(७४) घाच्या प्रतीयमाना सा प्रथमं द्विविधा मता ॥४० ॥ घाच्येवादिप्रयोगे स्यादप्रयोगे परा पुनः। जातिर्गुखः क्रिया द्रव्थं यदुत्प्रेक्यं द्वयोरपि॥ ४१॥ तदष्टधापि प्रत्येकं भावाभावाभिमानतः। गुणक्रियास्वरूपत्वान्निमित्तस्य पुनश् ताः।।४२।। द्वात्रिशद्विघतां यान्ति- भभावनाया रमणीयसाधारणधर्ममूलाया: सम्भावनायाक् चमरकाराजनकतर्या*अलङ्कार त्वाभावेन- "प्रायः पतेद्धौ: शकलीभवेद्ग्लौ: सहाचलै।स्ुधिभि: रखलेद्रौः। नूनं ज्वलिष्यन्ति दिशः समस्ता यद्द्रौपदी रोदिति हा! हतेति॥" "वदनकमलेन बाले ! स्मितसुषमा लेशमावहसि यदा। जगदिह तदैव जाने दशाधेबाणेन विजितमिति॥" इश्यादौ नोत्प्रेक्षातवप्रसङ्ग: । रमगीयसाधारणघर्मनिबन्धना प्रतिो्पितैव ि सम्भावना चमरकरोतीति सैवालङ्कारः। (७४) अस्या विभक्तविभागवाहुल्येन घटसपत्युप्तरैकशतविधर्ता पर्यवस्थापयिस प्रथमं द्वैविष्यमुपपादयति-वा्च्येति। वाष्या इवादिवाचकपदनिबन्धनात् झटिति प्रश्येया शाब्दीत्यर्थः, प्रतीयमाना वाचकपदविरहेण वाच्यार्थपर्यालोचनानुसन्घेया मर्थी- स्यथा, इत्येवं सा निरुकलक्षणोपप्रेक्षा प्रथमं द्विविधा मता। ननु का वाच्या का च प्रतीयमाना ! इत्याशङ्कायामाह-वाच्येवादिप्रयेग इति। इवादीत्यादिपदेन नूनं ध्रुवमि खादे: परिग्रहः। तथाच इवादीनां वद्यमाणानां वाचकानां पदानां प्रयोगे वाड्या, स्यातू, इवादीनामप्रयोगे वाचकपदाभावे पुनः परा प्रतीयमाना स्थादित्यरथः। प्रतीयमाना चात्र न व्यट्ुयरूपा तथासति वक्ष्यमाणोदाहरणे "महिलासहसत्रभरित" इत्यादावुत्प्रेक्षा- ध्वनिस्वापत्तेो, किन्तु अध्याहियमाया इत्येवार्थः। ननु किमर्थ प्रथममित्युक्तमित्यत आह-यद् यस्मारकारयात् हयोरपि द्विविघयोरपि वाच्यप्रतीय मानोसप्रेक्षाभेदयोविषये जाति: एकधर्मवल्ञानाधर्मवाचकोपमेयोऽ्थ:, गुणः सामानाधिकरण्येन सिद्धतानिद्देश्यो धर्म:, क्रिया साध्यताकारनिद्दैश्यो धर्मः, द्रव्यं शृङ्गग्राहिकया नि्देश्यो धर्मः, इत्येतच् सुष्ट्यर्शमतिशेष:, उत्प्रेक्ष्यमुत्प्रेक्षणीयं सम्भावनीर्य सग्भवति, तत्तस्मात एतावता समु. दायेनोप्रेक्षा अष्टवा अष्टप्रकार स्यात्, जात्यादिचतुषकोश्प्रेक्षाणां च द्वैगुण्येनाष्टानां सम्भवात्। अपि च तेषामष्टानामेव भेदानां भावस्य जात्यादिचतुष्कश्य प्रत्येकमभावा- मिमानतोऽभवोष्प्रेक्षणादपि द्विधा सभ्भवति। एवञ् जात्यादिभावोत्प्रेक्षाष्टकं तदभावो. स्प्रेपषाष्टकञ्चेति समुदायेन बोडशप्रकारा उत्प्रेक्षा: षोडशरवानुक्ता अपि पयंवसिताः । पुनरपि तद्ह्ैगुण्यमुपपादयति-गुरक्रियेति ताक्ष पुनः षोडशप्रकारा उत्प्रेक्षा:, निमित्तस्य उत्प्रेक्षयकारयाश्य गुथक्रियास्वरूपत्वात् गुणस्वरूपर्वात् क्रिपाहवरूपर्वास् प्रश्येकप्रका रस्यैव द्विप्रकारकरवेन समुदायेन हाष्रिश्िघतां यान्ति सम्पदन्ते। इत्यञ उत्प्रेक्षा तावदू द्विविधा, वाच्या प्रतीयमाना चेति। इवादिप्रयोगे वा क्या तेपामप्रयोगे पुनःप्रती याना। एवं द्विविधाडव्येषा जातिगुगक्रियाद्रव्याणामप्रकृतानामध्यवसेयतया प्रत्येक

अर्थालक्कारनिरूपणम् ] खच्मीविराजित:।

(७५) तत्र वाच्योत्प्रेक्षायामुदाहरयां दिड्मात्रं यथ। -- (७६) 'ऊः कुरक्न रूद्टशश्रञ्चलचेलाञ्चलो भाति । सपताकः कनकमयो विजयस्तम्भः स्मरस्येव ।।' (७७) अत्र विजयस्तम्भस्य बहुवाचकरवाउजात्युत्प्रेक्षा। (७८) 'ज्ञाने मौनं क्षमा शक्तौ त्यागे श्नाघाविपर्ययः। गुणा गुणानुबन्धित्वात्तस्य सप्रसवा इव ।।' चातु विध्येनाष्टविधा, अष्टविघाऽपि प्रत्येकं भावाभावामिमाने चद्विविघासती पोड़शप्र. काश, तादश्यपि निमित्तस्य जातिक्रियास्वरूपर्वेन च द्विषा मिच्यमाना द्वात्रिशद्तिचे तिसरलाथं:। (७१) एवं द्वात्रिशद्टिघाषा एतस्याः पृथगुदाहरणप्रदर्शने ग्रत्थगौरव मयमाश- इयाह-तत्रेति। तासु हान्रिशद्विधासु उत्प्रेक्षासु मध्य इत्यर्थः। दिकमान्रमेकैक मात्रमित्यर्थः। (७६) ऊरुरिति। अल्प: कुरङ्गो मृग इति कुरङ्रस्तस्य हशौ नयने इव डशौ यस्था- स्तस्या:, बालमृगनयनाया इत्यर्था अल्पार्थे कप्रत्ययः चञ्चलं बायुवेगेन चलाचलीभूतं • चेलाञ्चलं वश्त्रैकदेशो यस्य स तथोक्त ऊरुः, स पताक: पताकासहिता कनकमयः सुवर्यं- निर्मित: स्मरस्य मदनस्य विजयस्तम्म इव भाति शोभते, मदनोदूदीपकत्वादिश्याशयः। विजयिना शश्ून विजित्य तद्देशे सवसर्वजेनृत्वपूचनाय समारोपितो यः सतम्भविशेष: स विजयस्तम्भ इस्युच्यते। आर्याछन्दस्तव्वक्षयन्तूक्तमेव (७०) कथमियं जायुश्प्रेक्षेति द्शयति-श्रत्रेति। विजयस्तम्मध्य विजयस्तम्भप दश्य बहुवाचकत्वात् बहुव्यक्तिवाचकर्वात् जातयुश्प्रेक्षा जातिविषयकोरप्रेत्षालक्कार, विजयस्तम्भरवजातिविशिष्ठ-स्मर-सम्बन्धि विजयस्तम्भोत्प्रेक्षणादिश्याशयः। अरत्रेदम्बो- ध्यम्-ऊरुरूपमेयं विजयस्तम्भश्षोपमानम, तथा हमरस्येव केवलसुरताभिलावरूपस्वा. द्वीरखवे मिथ्याखवेन तद्विजयस्तम्मस्यापि मिथ्याश्वमेवेति उपमानपदार्थस्य अयथार्थत्वम्, हवशबप्पयोगावचेयं वाचया, विजपस्तर्मश्व भावपदार्थ इति भावोप्प्रेक्षणाज्ावाभि- मानिव्येषा, उत्प्रेक्षानिमित्त च नायिकोरोसौन्दर्य गुपश्च। अत्रेवशब्दसयोपमोपकार- करवं तु न शङ्कयम्,- "मन्ये शड्के ध्रुवं प्रायो नूनमिश्येवमादिभिः। उत्प्रेक्षा व्यज्यते शब्दुरिवशब्ड्ोऽपि ताडनः ।।"

प्रयोग" इृश्याययुक्तंग्रन्थकृता। एवमत्यत्राप्यनुसन्घेयम्। (७८) वाच्यगुगोत्प्रेक्षामुदाहरति-गने इति। रघुवंशे प्रथमसगें दिलीपवर्यने- यम्। तस्य दिलीपस्य ज्ञाने समस्तविषयकबोधशक्तौ सत्यपि मौनम् अनावश्यके विषये तूष्णीम्मावावलम्बनम्, न पुनर्वाचालवत्तन्रापि बहुवक्ततेतितात्पयंम, यद्वा ज्ञाने शास्त्रादिज्ञाने सत्यपि मौनं जश्पवितण्डाराहित्यम "ज्ञानेगहत्यादौ सत्यथे सप्तमी। शक्तौ सामथ्यें सत्यपि चमा पराभवानहस्यापराधसहिष्युता, तथा श्यागे दाने सत्यपि इलाघाविपयंयः आत्मप्रसंशोत्सुकत्वाभावः आसीदितिशेष:। इस्येवं तस्य दिलीपश्य

साहित्य दर्पणण :- [दशमपरिच्छेदे,

(७६) अत्र सप्रसवत्वं गुः । (८०) 'गङ्गाम्भसि सुरत्राय ! तव निः्शाननिस्वनः ।

(८१) अत्र सनातीति क्रिया। ( ८२) 'मुखमेणीदथो भाति पूर्चन्द्र हवापरः।' ( ८३) अभ चन्द्र इत्येकव्यक्तिवाचकत्वाद्दव्यशब्दः । गुणा मौनाडय: गुणाबुबन्धित्वात् ज्ञानादिगुयान्ुयाविश्वात् समान एकस्मादेवोदरा हुत्वचतया सडश: प्रसवो योनिबहिभांवो घेर्षा ते सप्रसवाः सहोदरा इव आसश्चिति

(७8) अत्र पूर्वतो चैलक्षण्यमुपपाद्यति-अ्रेति। इवशब्दप्रयागादियं वाच्या। बहुत्रीहिसमासानन्तर विहितस्यापि भावप्रत्ययस्य मत्वर्थीय प्रत्ययादिव सम्बन्धिसम्व न्धान्यतर बोधकतामा व्युस्पत्िसिद्धर्वे नाव्रापि सप्रसवत्वप दस्य प्रसवरूप सम्बन्धिवोषक- त्वात् प्रसवस्थ च अ्रूणोद्रयोर्विभागरूपत्वात् विभागस्य च- "अथ गुजा रूपं रसो गन्धसततः परम्। स्पर्श: संख्या परिमितिः संयोगश्र विभागक:"॥ इृतयुक्कदिया गुगतया गणनादितिभाषः। सम्रसवत्वं गुग इति सदुत्प्रेक्षणाइत्र गुगो- एमरक्षेश्याशयः। ज्ञानादीनां मोनादिजनकर्वे प्रसवसम्भावना, ज्ञानादिसत्व एव मौना. दीनां गुणत्वमितिज्ञानादीनां मौनादिप्रयोजकत्वमवगन्तव्यम्। अतएवामिहितम्-

शक्यार्थमाश्ित्य गुणोत्प्रेक्षाया उदाहरणन्तु "विश्लेषहुःखादिव बद्धमोनम्" इति। अत्र दुःखमेतर गुगः। (म०) हस्यं वाष्यगुणोतप्रेकोदाहरणं प्रदश्यं वाष्यक्रियोतप्रेसोदाहणं प्रदर्शयति- गङ्गाम्भसीति। श्री कृष्ण प्रतापप्रसंसा वषर्णंन मिदम। सुरायां त्राता तत्सम्बुद्धो हे सुसन्रात दैत्यसंहारेय देवपालक! अरिवभूदर्गस्य वैरिखीसमूहस्य गर्भपातेन भयोत्ादनद्वारा गर्भपातविधानेन पातकमस्पास्तीति स तथोक्तः तथ भवतः निर्याणस्य वैरिनगरक्रम जाय प्रयाश्य निर्यनहतत्काळोनदुन्दुभिप्रभृतिशब्द:, गक्षाम्भसि गङ्गाजले स्नातीव तत्पातकापनोद्ायेतिमावः। पातकी जनो गङ्गारनानं करोति शब्दोऽपि तादगिति तदीमगङ्गाजकसम्बन्घे स्नानसम्भावमा। (59) अत्र क्रियोतप्रेक्षां निर्द्विशति-प्रश्रेति। निर्याणशब्दस्य गङ्गापर्यन्तगामित्वं स्नाक्रिपकमेणोत्पेस्षितेति क्रि मेत्प्रेसे्यर्थः। स्नानक्रियया अपि भवप हार्थश्वाद् भावा मिमानिनीयं क्रियोतप्रेषषा, इवअब्दप्रयोग/स् वाच्या।

'अभ्नरः पञ्लवतुल्यो नासिका तिछपुष्पवत्'॥ इति मदु त्तरार्जम्। एणीदशो हर्णकोचने एव इसौ यस्थास्तसपा एजीडशः । (८३) दवव्यं निद्शति-मन्रेति। एडथ्यक्तिवाचिश्वात् के वळेकयक्तिवाचित्वेन नानाव्यक्तिनिय सजातिवा चित्वामावादित्यर्थः। द्रव्यशब्द हति। चन्द्रादेर्वव्यश्वादूद-

लक्षमोविराजितः ।

(८४) एवे भावाभिमाने। (८५) अभावाभिमाने यथा -- ( ८६) 'कपोलफलकावस्याः कष्ट भूत्वा तथाविधौ। अपश्यन्ताविवान्योन्यमीदृक्षां क्षामतां गतौ ।।' (८७) अन्नापश्यन्ताविति क्रियाया अभावः। ( ८८) एवमन्यत्। व्योत्प्रेपेयम्। चम्द्रादेभवपदार्थत्वादूभावा भिमानिनी इचप्रयोगायच वाड्या। (८४) इसथं जात्पाद्यत्प्रेक्षां समुपपाद्य मवाभिमामिवेन विशिनष्टि-एते इति। एते दर्शितप्रकारोत्प्रेक्षाप्रकार हस्यर्थ: भादाभिमाने भावपदार्थसम्भावनायाम, बोद्धव्या इति शेष:, तेर्षा भावस्त्ररूपत्वादित्याशयः। (र६) अभावाभि मानेनो प्रेक्षामुदहव र्त्तुमाह-प्रभावाभिमान इति। जाति-गुण-

(८६) तत्र क्रियाभवोसप्रेबामुदाहरति-कपोलेति। स्वामिमोडन्तिके तद्वियोगि न्या: कामवि दशामवलोकपतः कस्यचिदुक्तिरियम्। अस्या आलोच्यमानाया रमण्या: कपोलफरकौ गण्डदेशौ, तथाबिधौ तथाऽनुभूतममोहरौ भूश्ापि अन्योग्यं परस्परम् अपश्यन्ताविव नासिकोन्नतत्वेन व्यवधानाइनवलोकयन्ताविव विद्यमानौ ईटसमेवं विधा क्षामतां कृशतां गतौ प्राप्तौ। पूर्व संयोगे रफीतत्वादुभौ परत्परं दुद्दशतुः, सम्प्र. ति पुनर्वियोगे काश्यांतिशयात्तयोरवनतत्वेन नासिकायाश्चोव्नतरवेन व्यवधानादूदर्श नाभावः सम्भवति बण्घोरदुर्शने बन्धवन्तरस्य कृशताया अवश्यन्भावादितिभावः। इत्येतदेव कण्ट क्लेशमित्पथा।। (८७) क्रियोत्प्रेक्षामुपपाद्यति-अत्रेति। क्रियाया दर्शनक्रियाया अभाव उत्पे क्षित इति शेष:। कपोलफलकयोरचेतनरवेन दर्शकतवासम्मवेऽवि दर्शनमुस्प्रेक्षितम्, इवपदप्रयोगाङ्काच्या, दर्शनस्याभावरूपतवाद्भावाभिमानिनी। ( ८८) उदाहरणानतरविषये आह-एवमिति। अध्यत्-जाति-गुण-द्ब्पायं प्रश्येकमभावाभिमाने उदाहरणम् एवहमूनीय मिश्यर्थः। तन्न जातेरभावाभिमाने यथा- "न सन्ध्या कुरुते भास्वान् द्विजत्वाभावतः किमु।" हत्यम्रातपक्लान्तोक्तौ सन्धयाकरणाहेतौ मन्दगमने प्रकृतेSप्रकृतश्लिष्ट सन्ध्या पदा र्थांकरणहेतुर्वेन द्विजत्वजात्यभाव उ्प्रेक्षितः। सन्ध्याकरणञ्च उत्पेक्षाहेतुरुक्त:। अनुक्तहे तुका जात्यभावोश्प्रेक्षा यथा- "आगच्छन्नेव पुरुषो न विप्र इति लचपते।" अत्र तु विप्रस्वव्यअ्ञकसंस्थानाभावी हेतुरतुक्तः। उक्तदिशाऽन्पन्नापि हेतूवत्य- नुकोबोध्ये। 'कीसिस्ते श्रीमतो दूरं प्रयाताऽनाडतेव किम्?"। हश्यत्र कीतिरनादरो गुण उत्प्रेक्षितः। तत्सपरनीखेन अध्यासिरं श्रीमत्त्वं हेतुरुक्तक:। "अस्तं जगाम रजनी तदीशेन्दुमृत्तेरिच।"

६७६ साहित्यद पग :- [दशमपरिच्छेद्े -

(c) निमित्तस्य गुण क्रियारूपत्वे यथा-'पङ्गाम्मसि' इत्यादौ स्नातीवेत्युतप्रे क्षानिमित्तं पातकित्वं गुयः। 'अपश्यन्तौ-' इत्यादौ क्षामतागमनरूपं निमित्तं क्रिया। (ह·) एवमन्यत्। प्रतीयमानोतप्रेक्षा यथा- (६१) 'तन्वजथाः स्तनयुग्मेन मुखं न प्रकटीकृतम्। हाराय गुणिने स्थानं न दत्तमिति लज्जया ।।' (६२) अत्र लज्जयेवेति इव्् ्य््भार्वा ्प्र तीय मा न प्ेक्ष इरयत्र दव्यस्य इन्दोरभाव उत्प्रेचितः। रजन्यस्तगमनं तद्वेतुरुक्तः । यथा वा- "मन्मथस्याभावमिव हकूपातं तव मन्महे। समुदर दयासिन्धो ! नानार्थाऽमालतर्षणात्।I इर्यत्र मन्मथस्य द्रव्यतवात् तस्य विरोधिर्वेन निमित्तेनाभावतादात््येनो त ्प्रेख्षितः। रपष्टन्चेर्द विज्ञप्रियादौ। (८९) इस्थं जात्यादिचतुष्कानां भावाभिमाने भेदचतुष्कम्, अभावाभिमाने च तेषां भेदचतुष्कमित्यष्टौ वाच्योप्रेष्षाया भेदानुपपाद्य सम्प्रति प्रत्येकतस्तेषामेव गुणनि मित्तकत्वेन क्रियानिमित्तकरपेन च प्रश्येकत एव पुनर्द्वो हौ भेदवुपपाद्यितुमाह-निमि- त्तस्येति। गुणक्रिया रुपखे क्रमादू गुणरूपर्वे क्रियारूपत्वे चेत्यर्थः । पातकित्वं नाम पा पजननयोग्पत्वं तच् पतनकारणत्वात् पापमेवाहष्टरूपम, पापञ् "अदष्टं शब्द पव च' "धर्माधमावडष्ट स्याद" इत्याद्यक्दिशा गुगविशेष एव। तस्य च पापस्य ज्ञानसम्बन्धेन गङ्गासनानक्रियायां निमित्तावादितिभावः। वामतेति। कृशताप्राप्तिकारणकत्वादेव "अप. श्यन्तावि१" इत्युत्प्रेक्षणादितिभावः। (९०) उदाहरणाम्तरं दर्शयितुमाह-समिति। अन्यत् वाच्योतप्रेक्षाया गुपनि मित्तकं क्रियानिमित्तकज्चातिरिक्तमुदाहरगम्, एवमूहनीयमित्यर्थः। यथा- "उत्सुकेव हसत्येषा ज्योरसनामिन्दो: कुमुद्दती।" इश्यत्रो:सुकत्वोत्प्रेशायाम् इन्दुज्योरसना गुगः। "ऊरुः कुरङ्ररुदशः हत्याद्यकोदा हरणे च ऊरोरूपं गुण:, "ज्ञाने मौनम्" इत्यादो गुणान्तरोत्पादनरर क्रिश। "मुखमे- णीहंशः" इत्यादौ मनोहरत्वाद्यतिशयरूपो गुथः स चानमिहित एव। एवमम्यत्रापि स्वयमूहनीयम्। ( ९१) एवं वार्च्या दिङ्मात्रपुदाहृत्य प्रतीयमानोत्प्रेषषामुदाहरति-तन्वक्षया इति। तथ्वक्षया: स्वमावत एव कृशाङ्गया अस्या: प्रियतमाया: सतनयुग्मेन पयोधरयुगलेन गुगिने सूत्रम्रथिताय अन्यत्र विद्यादयादाक्षिण्यादिगुणशालिने हाराय स्थानं न दत्तं नि. ताग्तसान्द्रसन्निवेशाइ्वस्थानप्रदेशोन दत्त इति हेतोलजषेव मुखम् आननम् चूचुकापर पर्यायम् अग्रभागद्वयक्ष न प्रकरीकृतं विकासित जनसमाजे न दर्श्वितमित्यर्थः एकत्रोप शितया लज्जया।अन्यत्र तु वल्नाधृत्तत्वेनेतिभावः। अन्योऽवि विद्यादिगुणशालिने पुरुषाय क्रुतोऽपि हेतो: स्थानमप्रदाय लजया जनसमाजे मुर्ख न प्रकटपति। (१२) लक्ष्ये लक्षणं योजयति-अत्रेति। आदिपदेन मन्ये शङ्के, ध्रुव, नूनं, प्राय, अवैमि, ऊहे, तकयामि, जाने, उत्प्रेक्षे, इश्यादयुश्प्रेक्षावाचक।=वरायां परिग्रहः। प्रतीयमानो

मर्थालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः। १७७

(६३) एवमन्यत्। (६४) ननु ्षनिनिरूपया प्रस्तावेSलङ्काराणं सर्वेषामपि व्य्षथ्वं भवती्यु- कम्। संप्रति पुनर्विशिष्य कथमुत्प्रेक्षायाः प्रतीयमानत्वम्। उच्यते-व्यख्रयोत्प्रे नायाम्- (९५) महिलासहस्स-' (३५१पृ.) इत्यादावुत्प्रेक्षयां विनापि वाक्यविश्रान्तिः।

त्प्रेत्षेति। साच लजाया गुणविशेषत्वाद्धावरूपत्वान्निमित्तरूपत्वान्च।निमित्तभूतगुणा. स्प्रेक्षय रूपा भावाभिमानिनी। (९३) उदाहरणास्तरविषये आह-एवमिति। अत्र दिङुमात्रं प्रतीमानायां गुण रूपहे तू प्रेषारयां यथा- "विक्रीय विस्पष्टमुखेन बाला मालाकृतः केरवकोरकायि। विक्रेतुकामा विकचाम्बुजानि चेळाञ्ञजलेनाननमाधृणोति॥" हत्य त्राममु जविक्रये्छ्राया सुखवराद्देतुश्वाभावास इवादयभवात् विक्रेतुकामेेति गुण रूप हेतूत् प्रेक्षणाच् प्रतीयमाना गुयोत्प्रेक्षा, तदैव मुखचन्द्रादशनात् पद्मनिमीलनस्य वारणमितिभावः। एवमन्यदुदाहरणं स्वयमूह्यम्। (९४) नतु "तन्वङगया: स्तनयुग्मेन" इत्यादावुश्प्रेक्षालङ्कारध्वने: स्वीकारेयौवेष्टसिद्धा वल ममिनवोस्प्रेपषायाः प्रतीयमाननामक भेदसामान्यस्वीकारेणेश्याशङ्कामुत्थापयति-न. न्विति। उक्तमिति। "वस्तु वाऽलङकृतिर्वाऽपि" इत्यादिना ध्वनिनिरूपणावसरे इति शेषः। उष्यते युक्ियुक्तसिद्धान्तः प्रतिपाद्यत इत्यथः । व्यङ्गयोत्प्रेक्षायाम् काव्यस्य ध्वनिश्वप्रयो

वाक्पविश्रान्तिश रित्युत्तरेग्ास्या सम्बन्धः। (१६) महिलेति। चतुर्थपरिच्छेदे ध्वनिनिरूपणावसरेऽन दिवं तत्रेव व्याख्यातज्ञा वलोकनीयम् (३५१ पृ०)। नायकस्यानेकनायिकानुरागात् कृशीभवश्त्यास्तत्परन्या मवस्थां सस्मिन् मावेदयन्श्यास्तर्सख्या उक्तिरियम्। अत्र अमान्तीवेति। अभावाभिमानि प्रती. यमानक्रियोत्प्रे चाध्व निरित्यवधेयम्। तथा विशेषोकिध्वनिरप्यरतीत्यपि तत्रैवोपपादितः। इत्यादाविति। उत्प्रेक्षयम् "अमान्तीव" इति सम्भावनाम्। वाक्यविश्रान्ति: वा. कय समाप्ति: सम्भवतीतिशेषा, अमान्तीतिपदस्य "तव हृद्यायुरागपात्रतामप्राप्य" हृश्य थेनाभिधेये विश्राग्तेस्तत्र कस्यापि विप्रतिपत्तेरद्शनादितिभावः। इह तु "तन्वङ्गयाः स्तनयुग्मेन" इश्यादौ प्रकृतोदाहरणे ख्वत्यथः। अ्रसम्भवादिति। स्तनयोश्चेतनश्वाभा वादिस्याशयः। उत्प्रेक्षयैवेति। उत्प्रेक्षावाचकेवादिपदाध्याहारकतपनयैवेश्यथ:, वाक्यवि

रित्यथ:। एवञ यत्रो्प्रेक्षर्णं विनापि अन्ययोपपत्तिस्वत्रोष्रेव्षाध्वनिः, यत्र तूल्ोक्षयं बिना अन्वयानुपपत्तिस्तत्र प्रतीयमानोश्प्रेक्षेति पार्थक्यात् उत्प्रेक्षाध्वनेरतिरिकं प्रती यमानोष्प्रेक्षासामन्यमकामेथाऽ्यवश्यं स्वीकत्तंव्यम्, एवस यत्कैळ्ित् "महिलासहस्रे" स्यादिप्रतीयमानोत्प्रेप्षायामुदाहतं तदापातरमणीय मितिविभावनीयम्।

साहित्यदर्पण :- [दरामपरिच्छेद

(९६) अत्र वाच्योतप्रेचायाः षोडशसु मेदेषु मध्ये विशेषभाह - (९७) तत्र वाच्याभिदा: पुनः। विना द्रव्यं त्रिधा सर्वा: स्वरूपफलहेतुगाः।४३।। (६८) यत्रोक्तेषु वाच्यप्रतीयमानोत्प्रेक्षयोभेंदेषु मध्ये ये वाय्योत्प्रेक्षायाः षोडश मेदास्तेषु च जात्यादीनां त्रयाणां ये द्वादश भैदासतेषां प्रत्यैकं स्वरूपफज्ञहे. तुगतत्वेन द्वादशभेदतया षटत्रिशद्धेदाः। (९९) द्रव्यस्य स्वरूपोत्प्रेक्षणमेव संभवतीति चत्वार इति मिलित्वा चर्वारि- शद्द्दाः। (१००) अत्र स्वरूपोत्प्रेक्षा यथा पूर्वोदाहरणेषु 'शमरस्य विजयरतम्भ' इति। 'सप्रसवा इव' इत्यादयो जातिगृयस्वरूपगा:। फलोतप्रेक्षा यथा- (९६) वाडयोत्प्रेछषाया भेदान्तरं दर्शयितुमुपक्रमते-अन्रेति। स्पष्टम्। (९७) अन्रापि विशेषं द्शयति-तत्रेति। तत्र तेषु वाष्योप्रेक्षाप्रतीय मानोत्प्रेष यो द्वात्रिशज देषु मध्ये इत्यथ।। द्रव्यं द्रव्यमूलकवाच्योप्रेयां विना अन्याः सर्वा वाध्याभि दा वाच्योत्प्रेक्षाभेदा: जातिगुणन्रियामूला द्वादरप्रकार इत्यर्थः श्वरूपफल हेतुगाः सध्यः, पुनस्ति्रिघास्तिरिविधा भवन्ति। स्वरूपक्ञ फलञ् हेतुञ्ञ गच्छन्ति ये ते तादशा: स्वरूपगा फलगा हेतुगाः । स्वरूपेति प्रतीकमादाय तर्कवागीश :- "तादर्थ्यचतुर्थ्यन्तेन तुमुनन्तेन वा पदेन यत्रोत्प्रेक्षा सा फहोतप्रोष्षा, हेतुविभत्तयन्तपदेनो प्रेक्षा हेतूत्प्रेक्षा, ताभ्यामितरा स्वरूपोत्परेक्षा2 इर्याह। फलहेतुभावेन दव्यसम्भावनायाक् चमत्काराति शयाजनकत्त्वान द्रव्योत्प्रेष्षाया अपि जातिगुण क्रियो प्रेचाणामिव फबहेर्वारमना भेदा- नतरभागिश्वम्, अतएव विवृतौ वेवलं स्वरूपेय द्रव्योतप्रेचाया भेदान्तरभागितवमुक्तम्। (९८) कारिकार्थ हपष्ट्यति-यत्रेति। ब्रथाणीं जातिगुयक्रियारूपपदार्थानामित्यथ।। द्वादश मेदा इति। एकैकचतुष्कस्य न्रैगुण्यात् द्वादशर्वमवगप्तव्यम्। षटत्रिशद्द्रेदा इति। द्वादशत्रयश्य मलेनात् षट्त्रिसवम्। (१९) "विना द्रव्यम्" इस्यस्य हेतुगभंध्ारममिव्यबकि-द्रव्यस्मेति। स्वरूपोत्प्रेक्ष एमेव, न तु फलर्वेन हेतुस्वेन वा उत्प्रेखयम इत्येवकाराथं: तन्र चमरकारातिशया सम्भवादितिभाव:।

भवितुं न शक्ोति किन्तु फलोत्प्रेक्षणहेतूत्प्रेक्षणं च भवितुं शक्रोश्येव, चमत्कारातिशय. सम्भवात् "प्रतीयमाना भेदाश्ष प्रत्येकं फलहेतुगाः" इति प्रतिपाद्यिष्यमायात्वात् "हब रूपो प्रेक्षाउण्यत्र न भवति" इति वक्यमाणश्वाच्। चतवारिंश्दिति। द्रव्योप्रेष चतुष्कस्य षट्त्रिशत् साहित्यादितिभावः। (१००) तत्र जाविगुणयो: स्वरूपोप्रेपडयं पूर्वोक्तमेव दंति-भन्रेति।ूर्वो दाहरणेवु "ऊरुः कुरङ्फरथः" इत्यादिषु। आदिपदेन "हवातीव", "पूर्यचन्द्र' इवापरः इत्यनयो: परिग्रहः। एवं सति "जातिगुयस्वरूपगा" इत्यन्न जातिगुयादिरव रूपगा इश्यर्थो विधातव्य:। तथा च "स्मरस्य विजयस्तमभ" इत्यन्र जातिस्व रूपोश्प्रेक्षा, "सप्रसवा" इश्यत्र गुयस्वरूपोप्रेत्षा वेति स्पष्टोऽर्थ: प्रतिफलति।

अर्थालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः ।

(१) 'रावयास्यापि रामास्तो भित्वा हृदयमाशुगः । विवेश भुवमाख्यातुमुरगेभ्य इव प्रियम् ॥' (२) अप्रत्ाख्यातुमिति भूप्रवेशस्य फलं क्रियारूपमुत्प्रेचतितम् । हेतूत्प्रेक्षा यथा- ( ३) 'सैषा स्थली यत्र विचिन्वता त्वां भ्रष्टं मया नूपुरमेकमुर्व्याम्। अदृश्यत त्वचरणारविन्दविश्लेषदुःखादिव बद्धमौनम् ।।' (४) अन्न दुःखरूपो गुणो हेतुत्वेनोत्प्रेचितः । (५ ) एवमन्यत।

(१) इस्थं स्वरूपोत्प्रेक्षाया द्रव्येऽपि सम्भवादादिपदग्राद्याभ्यां सह जात्यादि- चतुष्वेदोपपाद्य, फछोश्प्रेक्षां हेतूत्प्रेत्षाञ्ज द्रव्यं त्यकत्वा जातयादिन्निषूपपादयितुं क्रिया. गामिनीं फलोतप्रेक्षामाह-रावसास्यापीति। रघुवंशे द्वादशसगें पद्यमिदम। रामेया दशस्थापश्येन अस्तः आहृतः "असु क्षेपणे" इत्यस्मात् का, आशुगो बायः "आशुगो वायुविशिखौ" हत्यमरः, रावणस्य लङ्कापतेः निशाचरराजस्य हृदयम् उरो भित्त्वा विदी- र्याऽपि, उरगेम्य: पातालवासिभ्यः पत्नगेभ्यः "उरगः पब्नगो भोगी" हृश्यमरः,।प्रियं "रावणो युष्माकं कन्यापहर्त्ता मयाद्य निहितः" इति रावयवधरूपं प्रीतिकरं वृत्तान्तम्, आख्यातुं कथयितुमिव भुवं "मित्व।"इति पूर्वतोऽनुषज्जनीयम्, विवेश प्रविवेश। अनेन रामवाणस्य वीर्यातिशयो ध्यञ्जित:।। (२) उत्प्रेक्षितं फलं दशयति-प्रत्रेति। उत्प्रेक्षितमिति। आख्यानक्रियारुपं प्रवेशस्य फलं सम्भावितमित्यर्थः। तुमर्थेच्छ्राविषयस्य फलत्वप्रतीतेः। (३) एवं क्रियोत्प्रेक्षामुद्ाहृतय हेतूपप्रेक्षामुदाहरति-सैषेति। रघुदंशे त्रयोदशसगें सवयां निहत्य पुष्पकेणागच्छुतः श्रीरामस्य सीतां प्रति तग्नपुरलाभदेशप्रदुर्शनपरं वचन• मिदम्। प्रिये ! इत्यध्याहायम। एषा पुरोऽवलोक्यमाना सा स्थली स्थानम्, यत्र स्थल्याम, त्वां सीतां विचिन्वता अन्वेषयता मया, उ्ध्यां भूमौ भ्रष्टं तव पादारविन्दा- देव विच्युतम्, एकम् (विशिष्य ज्ञापनार्थमिदम्) नूपुरं तदारयाभरणम्, तव चरणारविन्दात् पादसरोरहादू यो विश्लेषो वियोगहतेन यद् दुःखं तस्मादिव हेतोः, बदधं दृढ़प्रतिज्ञं गृहीतं मौनं तूष्णीं भवनं येन तादृशम्, निश्शब्दमितियावत्, अदृश्यत अवलोकितम्। इनद्रवज्रोपेन्द्रवज्योरुपजातिश्छन्दः तल्लक्षणन्तूक्तमेवप्राक (१६५५ृ० )। (४) उत्प्रेक्षितमर्थ दर्शयति-अ्र्रेति। हेतुत्वेन बद्धमौनत्वस्येत्यर्थः। उत्प्रेक्षितः सीताचरणासम्बन्घः सीताचरणविश्लेषदुःखतवेन सम्भावित इत्यर्थः । (६) उदाहरणान्तरविषय आह-एवमन्यदिति। क्रियोतप्रेस्षायाः फलगामित्वमेवोकं न हेतुगामित्वम्, गुणोश्प्रेक्षाया हेतुगामित्वमेवोक्त न तु फरगामित्वम्, जात्युस्प्रेक्षाया- सतवनेकगामित्वमप्युक्त्म, एवंरीश्या तदूह्यमित्यर्थः। तत्र क्रियोत्प्रेक्षाया हेतुगर्वं यथा- "यशस्तव महीपाल! मार्जनादिव निर्मलम्" इत्यत्र नैर्मंल्यहेतुत्वेन मार्जनक्रियोपप्रेपिता। १२४ सा०

६८० साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(६) उत्त्य नुक्त्योर्निमित्तस्य द्विधा तत्र स्वरूपगा:। (७) तेषु चत्वारिंशत्संख्या कैषु भेदेषु मध्ये ये स्वरूपगायाः षोडश भेदास्ते गुणस्य फलगामिखं यथा- "सदा कीर्तिमुखं पदूमं पुण्यार्थमिव तिष्ठति।" अत्र पुण्यं गुणश् फलत्वेनोतप्रेच्षितम्। यथा वा- "उभ्मेषं यो मम न सहते जातवैरीनिशाया- मिन्दोरिन्दीवरदलदशा तस्य सौन्द्यदर्पः । नीतः शान्तिं प्रसभमनया वक्त्रकान्तेति हर्षा- ल्लग्नां मन्ये छळिततनु ! ते पादयो: पद्मलक्ष्मीः।। अत्र पादसंयोगात्मको गुखो ह षंफलत्वेनोप्रेसितः । जात्युत्प्रेक्षाया: फलगामितवं यथा- "कामुकस्य रतौ वामा कन्दपशरपीड़िता। नखक्षतकृतं दुःखं सुखत्वायेव वाञ्छति ॥" अत्र निश्याया अपि सुखत्वजातेदुंखे आरोप्यर्वरूपवाञ्छाया: फलत्वमुत्प्रेक्षितम्। जायुश्प्रेक्षाया हेतुगामिश्वं यथा- "राहुग्रस्तोऽपि शीतांशुद्विजत्वादिव पुण्यकृत्।" अत्र पुण्यजन नख्वेन द्विजर्वजातिरुत्प्रेक्षिता। यद्यपि- "कोकयुनोमं नोदु खं चन्द्रादिव समुस्थितम्।" इत्यादिषु द्रव्योष्पेक्षाया अपि हेतुगामित्वं सम्भवति तथापि विरलत्वात् चमर्कार विशेषानाधायकत्वाच्च तदसम्भवो दर्शितः । केचित्तु-जात्यादेरिव द्रव्यस्यापि स्वरूपादिकृतं भेदत्रयमिष्छनिति। तन्मते स्वरूपो सप्रेक्षा यथा- "पातालमेतच्रयनोतसवेन विलोक्य शून्यं शशलाञ्छ्ुनेन। इहाङ़गनाभि: रवमुखच्छलेन कृताडम्बरे चन्द्रमयीव सृष्टिः"॥ अन्र "चन्द्रमयोवे" ति चन्द्रस्यैकरवेन द्ृष्योसप्रेक्षा। फलोस्प्रेक्षा यथा- "मध्ये सलिलमादित्यसम्मुखं धूलिधूसराः। कुमुदिन्यस्तपश्यन्ति चन्द्राभेव दिने दिने।।" अत्र "चन्द्रायेवे"ति तादथ्यें चतुर्थी। हेतूप्रेक्षा यथा- "जयति शिशिरताया: कारणं सा हिमांशोखत्रिपुरहरकिरीटादापन्ती घुसिन्धुः। सततसहनिवासी क्षीरसिन्धोः प्रसूतो हिमकर इव हेतुः श्वैत्यशैत्यस्य यस्था: ॥" अत्र हिमकरो हेतुखेनोशप्रेक्षितः। (६) तत्रापि स्वरूपोत्प्रेक्षाया भेदान्तरं दशयति-उक्तीति । तन्र प्रागुक्तासु उत्प्रे- बासु मध्ये स्वरूगा स्वरूपोत्प्रक्षा:, निमित्तस्य स्वस्वकारणस्य गुणक्रियारूपस्य प्रयोज नश्येश्यर्थः, उकस्यनुक्त्यो: उक्तावनुक्तौ चेत्यर्थः, द्विधा पुनर्द्विप्रकारा भवन्तीतिशेष:। (७) एतदेव व्याचष्टे-तेष्विति। षोड़शभेदा इति। जातेर्भावाभिमाने एक: अभा. वाभिमाने चैकः, उभयोरपि प्रत्येकं गुणनिमित्तकत्वात् क्रियानिमित्तकरवाच् पुनर्द्विप्रकार

अर्थालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मोविराजितः।

उत्प्रेक्षानिमित्तस्योपादानानुपादानाभ्यां द्वात्रिशद्मेदा इति मिलित्वा षट्पञ्चाशद्मेदा वाच्योत्प्रेचषायाः। (८) तत्र निमित्तस्योपादानं यथा पूर्वोदाहते 'स्नातीव' इत्युत्प्रेक्षायां निमित्तं पात कित्वभुपात्तम्। अरपरनुपादाने यथा-'चन्द्र इवापरः' इश्यत्र तथाविधसौन्दर्याद्यति- शयो नोपात्तः। (६) हेतुफलयोस्तु नियमेन निमित्तस्योपादानमेव, तथाहि -- 'विश्लेषदुःखा- दिव' इत्यत्र यन्निमित्तं बद्धमौनत्वम् 'आख्यातुमिव' इत्यत्र च भूप्रवेशस्तयोरनुपादा- ने Sसंगतमेव वाक्यं स्यात्। (१०) प्रतीयमानायाः षोडशसु भेदेषु विशेषमाह -- कत्वेन चरवार: एवं गुणस्य क्रियायाश्च चत्वारः, द्व्यस्य च चत्वार इति समुदायेन स्वरूपोत्प्रेक्षाः षोड़शप्रकार इत्यर्थः । पूर्वोपदर्शित चत्वारिश्जेदेभ्यः स्वरूपो प्रेक्षाणं निष्काशने चतुविशतिभेदा अवशिष्यन्त हत्यवगन्तव्यम्। उपादानानुपादानाभ्यामिति। उपादानघटिताश्च षोड़श चत्वारिशद्यानाप्रविष्टा एव, अनुपादानघटिता षोड़शमात्र घृत्ियोध्या। तथाच पुनः षोड़शानां स्वरूपोत्प्रेक्षाणां निमित्तस्योपादानेन अनुपादा नेन च प्रत्येकं द्विप्रकारकत्वादू द्वात्रिशद्देदा इति भावः। नच निमित्तस्यानुपादाने कर्थ तदू द्वैविध्यघटितं षोड़शत्वम् अष्टत्वस्यँवौचित्यादितिवाच्यम्, क्वचिन्निमित्तभूतक्रिय यव तस्या अनुक्ति:, क्वचित्तादृशस्य गुणस्यानुक्ति:, एवञ्जानुक्तावपि द्वैविध्यसम्भवाद्। मिलित्वेति। अनुक्तनिमित्तकषोड़शभिः सह मिलिखवेत्यथः। षटूपञ्चाशद्मेदा इति। द्वान्नि शदूभेदानां चतुर्विशतिभेदैः सह मेलने समुदायेन षट्पज्चाशद्भेदा जायन्त इति भावः। (८) दिङ मात्रमुदाहरणं दर्शयत-तत्र ति। तथाविधो मुखचन्द्रोभयगत इत्यर्थः आदिशब्देनाह्लादकरवादे: परिग्रहः। (8) नन्वेवं हेतुफलोसप्रेक्षास्वपि निमित्तस्योक्तावनुक्तवे षट्त्रिशद्भेदा: कुतो नेत्यत माह-हेतुफलपोरित्विति। हेतूत्प्रेक्षायां फलोत्प्रेक्षायां चेत्यर्थः। जातावेकवचनम्। नियमेन अवश्यम्भावेन। तत्र हेतू प्रेक्षायां फलमेव निमित्तम्, फलोत्प्रेक्षायां हेतुरेवे- व्यवधेयम्। "येन विना यन्न भवति तत्तस्य निमित्तम्" इतिलक्षणात् हेतूत्प्रेक्षाया- मुशश्रेक्षमायास्य फछरूपस्य निमित्तस्य फलोत्प्रेक्षायाँ तु हेतुरूपस्य चावश्यं वाच्या्वा दित्यवधेयम्। तदेवोपपादयति-तथाहीति। 'विश्लेषदुःखादिव' इत्यत्र हेतूप्रेह्षायामिति शेषः। निमित्तमुश्प्रेक्षणकारणीभूतं यदूद्धमौनत्वमित्यर्थः। 'भाख्यातुमिव' इत्यत्न फलोत्प्रेक्षा चायामितिशेषः। भूप्रवेश इति। यत्निमित्तमितिपूर्वतोऽनुषज्यते तत्र यष्छब्दस्य लिङ्ग व्यस्ययोऽवगन्तव्यः, तथाच माख्यातुमिवेश्युत्प्रेक्षणनिमित्तीभूतो यश्च भूप्रवेश हत्यर्थः।

यम्। असक्गतमेवेति। अयमाशय :- 'तवचचरणारविन्दुविश्लेषदुःखादिव अदृश्यत" इत्य- रय केवलस्य "आशुगः उरगेभ्यः प्रियमाख्यातुमिव" इत्यस्य च केवलस्याभिषाने जिज्ञासित पदासत््वेन वाक्य मभिग्रेतार्थप्रश्यायनाक्षममेव भवेदिति। (१०) एवं वाच्योश्प्रेक्षां निरूष्य प्रतीयमानोत्प्रेक्षां विशिष्य निरूपयति-प्रतीयमा नाया इति। षोड़शस्विति। जात्यादिच तुष्कोपप्रेक्षायां भावाभावविषयकश्वेन द्विचर्वार ड.

६६२ साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(११) प्रतोयमानाभेदाश्च प्रत्येकं फलहेतुगाः ॥ ४४ ॥ यथोदाहते 'तन्वत्नयाः स्तनयुग्मेन' इत्यत्र लजयेवेति हेतुरुत्प्रेचितः। (१२) अश्यामपि निमित्तस्यानुपादानं न संभवति । इवाद्यनुपादाने निमित्तस्य चाकीर्तने उत्प्रेक्षणास्य प्रमातुर्निश्रेतुमशक्यत्वात्। (१३) स्वरूपोत्प्रेक्षाप्यत्र न भवति। धर्मान्तरतादात्म्यनिबन्धनायामस्यामि- वाद्यप्रयोगे विशेषयायोगे सत्यतिशयोक्तेरभ्युपगमात्। स्य्टौ भेदा:, तेषाज् पुनर्गुणक्रियानिमित्तवशात् प्रत्येकमेव द्विप्रकारकत्वेन प्रतीयमानो त्प्रेचाया अपि मौलिका: षोड़शभेदा इति प्रागेव दर्शितमवगन्तथ्यम्। विशेष भेदम्। (११) तानपि भेदान पुनर्विभज्य दर्शयति-प्रतीयमानेति। प्रतीयमानायाः प्रती थमानोतप्रेत्षाया उक्ता बोड़शभेदाश्च प्रत्येक भेदं भेदं प्रति फल्हेतुगा: फलगता हेतुगताश्ष द्विधा भिद्यमाना: सन्तो मिलिरा द्वात्रिशद्भेदा सम्पदन्त इत्यर्थ:, न तु स्वरूपेणेश्यग्रे वच््यति। तन्न प्रतीयमानोश््रेक्षा फलगताद्या यथा-"रावणस्यापि' इत्यादौ "उरगेभ्यः किल प्रियम" इतिपाठे परिवर्त्तने। तथाच इवाद्यनुक्तत्वात् प्रतीयमानता आख्यातुमि वेतिफलोश्प्रेक्षणाच्च फलगता। यथा वा- "राहुणा प्रस्यते पूणंः पान्थः हिंसः कलानिधिः। दीनेष्वार्येण मार्गेण व्ततितव्यं सुघोषितुम्॥" अन्रापि इवाद्यनुक्तरवात् प्रतीयमानता सुघोषितुमिति असनस्य च फलमितिफलोखे चणार्फलगता। (A) प्रतीयमानोत्प्रेक्षा हेतुगता स्वयमुदाहरति-यथेति। रपष्टम्। (६२ ) ननु निमित्तानुपादानकृता परषोड़शवृद्धि: कथ प्रदश्यत इत्यत आह- अस्यामिति। फलहेतुगतत्वे वाच्योत्प्रेस्षायामिव अर्स्यां प्रतीयमानोखप्रेक्षायामपीत्यर्थः। तदसम्भवे हेतुमुपपादयति-इवाद्यनुपादान इति। उत्प्रेक्षणस्य सम्भावनायाः। सम्बन्ध- सामान्यविवक्षयेयं षष्ठी। प्रमातुर्गेद्ुः श्रोतुरितियावत् । तथाच "तन्वङ्गयाः" इत्यादौ हाराय स्थानादानं लज्जोतप्रेक्षाया हेतु:, तत्र- तन्वङ्गया: स्तनयुग्मेन मुखं न प्रकटीकृतम्। हाराय गुखिने स्थानं पीवरेण नचार्पितम्।। इति पाठे लज्जाहेतवदर्शनाल्वज्जोत्प्रेक्षा प्रमान्ना निश्चेतुं न शक्यत इत्यथ।। तदनि- ·्रयेSचेतनस्य स्तनयुग्मस्य लज्जासम्भवाद् तदन्घयो बाघित एव स्यादितिभावः। नच बाधवशादुस्प्रेक्षानिश्चयो जायतामितिवाच्यम, हेतवभावे कुतो लञ्जेत्याकाङूक्षासत्त्वेनानि- श्रयासम्भवाव्। (१३) नन्वनया कारिकया अस्या हेतुफलगामिरवेमेवोक्तम्, स्वरूपगा मिखवेनान्य प्रभेदवृद्धिश्च कुतो नोपपादितेत्याकाङ्क्षायामाह-स्वरूपोत्प्रेक्षाऽपीति। मत्र प्रतीयमानो- सपेक्षायाम्। तदसम्भवमुपपाद्यति-धर्मान्तरेति। धमाँन्तरमन्यो धर्मः उपमानभूतापर- विशेष्यपदार्थ: तेन तस्य वा यत्तादात्मयम् उपमेयभूतविशेष्येय सहाभेदस्तदेव निबन्धनं कारयां यस्यास्तस्यां तथाभूतायाम्। इदन्तु अतिशयोक्े: स्वीकरणं प्रति हेतुभूतं विशेष- णम्। 'धर्म्यन्तरतदाक्म्यनिवन्धनाया' मितिपाठान्तरं स्पष्टार्थम्। अस्यामुत्प्रेत्षायाम्।

अर्थालङ्गारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः ।

(१४) यथा-'शयं राजापरः पाकशासनः' इति। (१५) (क) (विशेषणाभावे च रूपकस्य, यथा-"राजा पाकशासनः" इति।) तदेवं द्वात्रिशत्प्रकारा प्रतीयमानोतप्रेक्षा। (१६) उक्त्यनुक्त्योः प्रस्तुतस्य प्रत्येकं ता अपि द्विधा।

विशेषयायोगे असम्भवार्थकविशेषणपदसममिव्याहारे उत्प्रेक्षणीय चन्द्रादेरपर्वादि- विशेषणोपादाने इत्यर्थः। अतिशयोक्तेस्तदाख्यालङ्कारस्य। अभ्युपगमात् स्वीकारात्।

लक्कतयः, तत्र इवाद्यनुपादाने असम्भवविशेषणानुपादाने च केवलारोपप्रतीते रूपकमेव, संशयविशेश्मिकायाः सम्भावनाया वाचकानामिवादीनामुपादाने असम्भवविशेषणोपा- दाने च सम्मावनाया एव प्रतीतेरुप्रेक्षैव, तथाविघसम्भावनावाचका नामिवादीनामनुपा- दाने असम्भवविशेषणोपादाने च सिद्धरूपत्वेन निश्चयात्मकाध्यवसायस्यैव प्रतीतेरति• शयोक्तिरेवेति नैषां स्वस्वलक्षणाव्याप््यतिव्याप्तीतिभावः । (१४) तथाविधस्थले अतिशयोक्तिं दर्शयितुमाह-यथेति। अपरो द्वितीयः। पाक- शासन इन्द्रः "इन्द्रो मरुखवान् मघवा विड़ौजा: पाकशासनः" इश्यमरः। अत्र राजेश्यु पमेयम्, पाकशासन इस्युपमानम्, द्वितीयस्य पाकशासनस्यानुपलर्मात् "अपर" इति चासम्भवं विशेषयाम्। तथाचात्र सम्भावनावाचकानामिवादिपदानामनुपादानातू असम्भवविशेषणोपादानाच्च अध्यवसायस्यैवावगमादतिशयोक्तिरेवेत्याशयः। (१५) असम्भवविशेषणाद्यनुपादाने रूपकमिति दशयति-विशेषणाभाव इति। असम्भवविशेषणानुपादाने चकारादिवाद्यनुपादाने च रूपकस्य अभ्युपगमादितिपूर्वोककेन सम्बन्धः। तत्र तूक्तादेव हेतो: के वलारोपप्रतीतेः रूपकमेवेतिभावः । इस्थञ्न इवाद्यनुपा दाने सम्भवपरविशेषणोपादानेऽपि च रूप्रकमेव, यथा "अयं राजा पाकशासनः" "राजा सर्वातिशायी पाकशासनः" इति। द्वान्रिशत्प्रकारा इति। यथा उक्तप्रकारस्तिथा दर्शिताः । वाश्योतप्रेक्षाया मेलने त्वष्टाशीतिप्रकार भवन्तीत्यवधेयम्। (१६) अष्टाशीतिप्रकारयोर्वाच्य प्रतीयमानयोहमयोरपि समस्तानेव भेदान् पुनरपि द्वैविध्येन प्रदर्शयति-उक्तयनुक्तयोरिति। ताः पूर्वोक्ता अष्टाशीतिविधा उत्प्रेक्षाः प्रश्येक- मेव, प्रस्तुतस्य प्राकरणिकस्य उपमेयस्येश्यर्थः, उक्तयनुकत्यो उपादानानुपादानयो: सम्भवन्तीति द्विधा पुनष्टिप्रकार भवन्तीत्यर्थः । एवञ्ञज षट्पञ्चाशस्प्रकारा वाच्यो्प्रेक्षा: द्वात्रिशत्प्रकाराक्ष प्रतीयमानोतपरेक्षा इति समुदायेन अष्टाशीतिप्रकार उत्प्रेक्षा:, पुनश्र प्रस्तुतस्य उपादानानुपादानाभ्यां द्विप्रकारकत्वेन मिलित्ा रसनगविधुमिता: (एकशत- षट्सप्ततिप्रकारा:) सञ्जाता इति निकृष्टोऽर्थ:। एतेन "सम्भावनमथोत्प्रत्ा प्रकृतस्य समेन यत्" इश्यनेनास्या एकविधमेव प्रतिपादनं काव्यप्रकाशकृत अननुमतमितिध्वनितम्। अत्र "ता" इत्यनेन समीपवर्त्तिनीनां प्रतीयमानोत्प्रेक्षाणामेव अहयां तु न शङ्कयम्, "ता उत्प्रेक्षा इतिविवरणेन समान्योत्प्रेक्षाया एव प्रतिपादनात् "ऊरु कुरुङ्गकदशः" इति- वाच्योत्प्रेक्षाया उदाहरयभिधानाच्च।. (क) अयं कुण्डलित: पाठः काचिन्नोपलभ्यते।

साहित्य दर्पणः- [दशमपरिच्छेदे- (१७) ता उत्प्रेक्षाः। उक्तौ यथा-'ऊरुः कुरङ्गकहशः-'इति। अनुक्तौ यथा मम प्रभावत्याम्-'प्रदम्न :- इह हि संप्रति दिगन्तरमाच्छादयता तिमिरपटलेन- (१८) घटितमिवाजनपुञ्जैः पूरितमिव मृगमदच्ोदैः। ततमिव तमालतरुभिर्वृतमिव नीलांशुकैभुवनम् ।' (१६) अत्राज्जनेन घटितत्वादेरुत्प्रेक्षणीयस्य विषयव्यापतत्वं नोपात्तम्। (२०) यथा वा- (२१) 'लिम्पतीव तमोडङ्गानि वर्षतीवाञजनं नभः । (२२) अत्र तमसो ले ्य ्यन ूप् वियो न प अ र् णस्य तमः संपातः। (२३) अनयोर्प्रेक्षानिमित्तं च तमसोऽतिबहुलखवं घारारूपेणघः संयोगश्र यथासंख्यम् । (१७) कारिकाया: सन्देहांशं परिहत्त तत्पद विष्ृणोति-ता इति। उत्ताविति। प्रस्तुतस्येतिशेषः। ऊरुरिति। मत्रोरुर्विजयस्तम्भ रवेनोश्प्रे्ित इश्यूरुरुपसेयभूतः, एतस्य चोक्तरवात् उक्तप्रस्तुतेयमुश्श्रेक्षा। अनुक्ताविति। अन्रापि प्रस्तुतस्येतिशेषः। इह अस्मिन् युद्धप्रदेशे। आच्छादयता तिरोदधानेन, तिमिरपटलेन अन्धकारसमूहेन कारणेनेत्यर्थः। (१८) घटितमिवेति। भुवनं जगन्मण्डलम्, अज्जनस्य कज्जलस्य पुञ्जैः समूहैः, "अञ्जनं कञ्ले चाक्तौ सौवीरेच रसाअने" इति मेदिनी। घटित निमितमिव मृगमद्- क्षोदैः कस्तुरीचूणै: "चूर्णे क्षोद"इश्यमरः, पूरितं पूर्णमिव, तमालतरुमिस्तमालदुमैं : ततं व्याप्तमिव, तथा नीलांशुकैः नीलवर्णवस्त्रेः वृतम् आवृतमिव। मत्रोपगीतिश्छन्दः। (१९) लक्ष्यं सङ्गमयति-अ्रत्रेति। अस्मिन्तुदाहते पद्ये इत्यर्थः। उत्प्रेक्षणीयस्य अक्जनघटितत्वादेरित्यनेन सम्बन्धः उपमानभूतस्येत्यर्थः। विषयः प्रसतुतमुपमेयमित्यर्थः यद्ष्याप्तत्वं व्यासति: तमस इति शेष: तन्न उपातं कथितम्। तथाचोक्तोदाहरणे तिमिर- पटलेन भुवनव्यापनरूपमुपमेयं नाभिहितमितिनिकृष्टोऽर्थः। (२०) ननु शिष्टजनैरनादतमभिनवं भवस्कृतमिदमुदाहयं प्रमाणखवेन कथमुपेया दित्याक्षेपे परकीयपद्यमप्युदाहत्तुमाह-यथा वेति। (२१) प्राचीनोदाहरणं दर्शयति - लिम्पतीवे ति । "असत्पुरुषसेवेव दृष्टिर्विफलता गता।" इति मृच्छकटिकप्रकरणे उत्तरार्द्वम। तमोऽन्घकार: (कर्त्तृ पदम्) अङ्गानि गात्रागि सिम्पति लिप्तानि करोतीव, नभ आकाशम्, अज्जनं कज्जलं वर्षति वर्षणं करोतीव,। (२२) अ्रत्रे ति। लेपनस्य उपमानस्य व्यापनरूपः सर्वंगात्रेषु सान्द्रसम्बन्घरूप:, प्रस्तुतमुपमेयमितियावत्। अञ्जनवर्षसस्य च उपमानस्य तमःसम्पातः अन्धकारपतन- रूपो विषयः प्रस्तुतमुपमेयम्, नोपात्त इति पूर्वेणान्वयः । सम्पातश्राघ:संयोगहेतुपत नक्रियेव ग्राह्यो न स्वध:संयोगः। अतोऽत्र निमित्ततवेन वक्ष्यमाणाघःसंयोगस्य भेद:॥ ('३) अनयोरनुक्तं निमित्तंदर्शयति-अनयोरिति। "लिम्पतीव" वर्षतीव "इत्यु- भयोरित्यथः। यथासङ्गयं यथाक्रमम्-"लिम्पतीव तमोडङ्गानि" इत्यत्रोतप्रेक्षानिमित्तं

अर्थालङ्कार निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः । १८५

(२४) केचित्तु -'अलेपन कर्तृभूतमपि तमो लेपनकर्तृत्वेनोस्प्रेक्षितं व्यापनं च निमित्तम्, एवं नभोऽपि वर्षणक्रियाकतृत्वेन इत्याहुः ।

तमसोऽतिबहुलख्वम्, अत्यधिकत्वात्सान्द्रभावेन अङ्गसंयोग:, एवं सति साधारणधर्म- श्वसुपपन्नम्। "वर्षतीवाञ्जनं नभ" इत्यत्र च तमसो धारारूपेण अनिरुद्धभावेन अध :- संयोग इत्यर्थः । तथाच क्रियास्वरूपोत्प्रेत्षैवेयमित्यवधेयम्। अर्प्रत्रे दम्बोध्यम्-"लिम्पति वर्षति" इश्याख्याताभ्यां 'गौरयम्" इरमत्र वाहीकवत् साध्यवसानलक्षणया उपमा- नश्य तमसोऽक्जनस्य च उपमेयव्यापनमधःप्रसरञ्जोपतिष्ठते। तथाच तमःकत्त कमङ्ग- कमंकव्यापनम्, नभःकत्त काक्षनकर्मकमधाप्रसारणञ्चेति तमसो व्यापनेन निमित्तेन तमसो भूतळपर्यन्तं गाढनीलिमप्रसरणेन निमित्तेन च लेपनवर्षणरूपाभ्यां सम्भावितम्। अथवा, अचेतनस्य तमसो ध्यापनात्मकविषयो लेपनखवेन अघःसम्पातो वर्षणखेन च सम्भावितः । विषयानुपादानं तूभयत्रैव। अत्र तमसो व्यापनेन निमित्तेन लेपनकत्त- तादात्म्योत्प्रेक्षा नभसो भूरश्यन्तं गाढनीलिमध्याप्तत्वेन निमित्तरवेनास्ञनवर्षणकत्त तादा हम्योत्प्रेक्षा चेश्युश्प्रेत्तादयमुक्तविषयमेवास्तु इति तु नोपपादनीयम्, लिम्पति-वर्षतीत्या ख्यातयो: कत्त वाचकर्वेऽपि "भावप्रधानमाख्यातम्" इति निरुक्तस्मृतेर्धात्वर्थक्रियाया एव प्राधान्येन तदुपसर्जनश्वेनान्वितस्य कर्ततुदत्प्रप्रेक्षणीयतया अ्यन्नान्वयासम्भवादिति स्पष्टं कुवलयानन्दादौ। मख्यातं तिडन्तम्, एतदर्थापेक्षया भावो घात्वर्थः 'क्रियाप्रधा- नभू' इत्युक्स्मृतेरर्थः। आख्यातार्थस्य कर्तुः क्रियोपसर्जनत्वेनान्यत्रान्वयासम्भवादे वास्योपमायामुपमानतयान्वयो दण्डिना काव्यादर्शे निराकृतः। तथाहि- "कर्त्ता यद्युपमानं स्यान्न्यग्भूतोऽसौ क्रियापदे। स्वक्रियासाधनव्यग्रो नालमन्यदूव्यपेक्षितम् ।।" इति। अयमाशय :- एकत्रान्वितस्यान्यत्रान्वितत्वं युज्यत एव, परमेकत्र विशेषणतयान्वि तस्य अग्यत्रापि विशेषतयैवान्वयो न युज्यत इति। प्रकृते तु स्वध्यापारे विशेषणतया न्वितस्य कर्त्तुरुपमानत्वस्वीकारे उपमेये तमस्यपि विशेषणत्वेन अन्वितत्वं स्वीकर्त्तव्यमि स्ययुक्त्म्। तथाचोकतं दीधीतिका रैरपि-"इतरेतरविशेषणत्वेनोपस्थितस्याप्यन्यत्न विशेषण तवेनान्वयायोगद" इति। तस्माज्वात्र कर्तुरप्युपमानश्वमित्ववधेयम्। इदओोदाहरगम- "तमः खलु चलं नीलं परापरविभागवत्। प्रसिद्धधर्म वैध्म्यान्नवभ्यो भेततुमहंति॥ तथा-तमस्तमालवर्णाभं चलतीतिप्रतीयते। रूपवत्वात् क्रियावत्वात् द्रव्यं तु दशमं तमः ।।"

तेज:सामान्याभावरूपत्ववादिमते तु तस्य 'गुणादिर्निगुंणक्रियः" इत्युक्त्या गुणे गुणान- ड्रीकारेय संयोगासम्भवात्। (२४) केचित्वत्र कर्सस्व रूपद्रव्योतप्र क्षामाहुस्त दर्शयति-केचित्विति। अलङ्कार सर्वस्वकारादय: इत्याहुरित्युत्तरेण सम्बन्धः। अ्रलेपनकर्त्तृभूतमपीति। तैलादिवत्तम- सश्चिक्णत्वाभावेन तरकर्तृकलेपनासम्भवादित्याशयः। लेपनकत्तृ त्वेनोत्प्रेक्षितं लिम्पती त्यतः कर्त्तताभिधानात्तस्य च सामानाधिकरण्येन तद्गतताप्रश्ययादिश्यभिसन्धि:।

६८६ साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(२५) अलङ्कारान्तरोत्था सा वैचित्र्यमधिकं भजेत् ॥ ४५ ॥ (२६ ) तत्र सापह्नवोत्प्रेक्षा यथा मम=् (२७) अश्रुच्छ्लेन सुदृदशो हुतपावकधूमकलुषाच्याः । अप्राप्य मानमञ्ने विगलति लावण्यवारिपूर इव ।।' (२८ ) श्लेषहे तुगा यथा- (२६) 'मुक्तोत्करः संकटशुक्तिमध्याद्विनिर्गतः सारसलोचनायाः। जानीमहेऽस्याः कमनीयकम्बुप्रीवाघिवासाद्गुयावत्वमाप ।।' व्यापनं तमसोनिखिलाङ्गसम्बन्धः। एवं नभोऽपीति। निष्क्रियस्वादसम्भवाच्च अज्जनवर्षण- करततृभूतमपि नभ इत्यथः। मञ्षनवर्षयाक्रियाकर्तृतवेनेत्यस्य उत्प्रेक्षितमितिपूर्वतोऽनुषज्य सम्बन्धो विधेयः। एवञ् तेषां मते कर्नृस्वरूपद्रव्योत्प्रेक्षेश्यवगतं भवति। केचिदित्यनेना- स्वरसं सूचयति, क्रियोत्तरमिवकारात्तमसो नभसोर्वासतव त्वेनानुष्प्रेक्षणीयत्वाबच। किञ्व क्रियाया: प्रतीतिपयंयंवस्थानत्वात्तस्या एव विशेष्यत्वेन शाबदबोधे प्राधान्यमिति लेपनवर्षगायोरुप्रेक्षयास्येव युक्तत्वात् क्रियोतप्रेक्षेव। प्रकाशकृतापि "ध्यापनादिलेप. नादिरूपतया सम्भावितम" इत्यभिधाय क्रियोप्रेत्षैव स्वाभिमतेतिध्वनितम्। तर्कवागी शस्तु "नमसोऽअ्नवषंणकर्ततत्वेन सम्भावनायां प्रकृतस्योपमेयस्य तमसो बोधो दुर्घंट हत्यस्वरसः केचिदित्यनेन सूचितः" इश्युक्तवान्। (२६) अस्यां चमत्कारातिशयाधानायोपायं दर्शयति-प्रलद्ठारेति। सा दर्शितस मस्तप्रकारोत्प्रेक्षा अलङ्कारान्तरोस्था अछक्वारान्तरमाश्चित्य निष्पक्ना सती अधिकं वैचित्रं विष्छित्तिम, भजेत समाश्रयेत्। तथाच यद्यस्याश्रमत्कारातिशयोडभिमतस्तर्हि अल. द्ारान्तरेणैनां संथोजयेदिनिगलितोऽथः। (२६) उदाहत्तुमाह-तत्रेति। तन्र तेषु उरप्रेक्षालङ्कारेषु मध्ये, अवह्वेन अपहुत्य लङ्कारेण सहेति सापह्ववा अपहुश्यलङ्कारमूहेश्यर्थः। (२७) उदाहरति-भशच्छलेनेति। सपरनीके पश्यौ जुद्गति तत्समीपवत्तिम्या नायि काया अश्रुनिगंमनमवलोक्य कस्यचिदुक्तिरियम्। हुतः कृतहोमो यः पावकस्तस्य धूम- स्तेन कलुषे आविले अक्षिणी लोचने यस्यास्तस्या: तथोकाया:, सुदृशः सुलोचनायाः, अश्रुष्छलेन लोचनजलमिषेण, लावण्यवारिण: पूरः प्रवाहः। "पूरो जलप्रवाहे स्याद् वयसंशुद्धिखाद्ययोः इतिमेदिनी, शरीरे "अङ्गंगान्रे ... त्रि- ष्वङ्गवति चान्तिके" इति च मेदिनी, अङ्गे मानमियत्ताम् अवस्थितिस्थानमित्यन्ये, अप्राव्य अछळ्वेव विगल्षति प्रस्नवति। उपगीतिश्छन्दः। अत्र प्रस्तुतमश्रुकैत वार्थकछलशब्दोपादानेन प्रतिषिध्य उपमानभूतकावण्यवारिपूर- स्थापनादपह्नतिः, तन्मूला चेयं क्रियोत्प्रेक्षा चमरकारातिशयाधायिनीतिविभावनीयम्। (२८) इत्थमपह्तुति मूलामुदाहत्य श्लेष्हेतुभयमूलामुदाहर्त्तुमाह-श्लेषेति। शलेष एव हेतुरुत्थापकसतं गध्छतीति क्लेषहेतू गच्छतीतिवा ताहशी। इलेषहेतुमूलेश्यथः । उत्प्रक्षेति पूर्वतोऽनुषञ्जनीयम्। (२९) मुक्तोत्कर इति। काज्ञित्रायिकामवलोक्य कस्यचिदुक्तिरियम्। सङ्कर्दं स्ववर्ग-

अर्थालङ्गारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः ।

(३०) अत्र गुएवत्वे श्लेषः कम्बुग्रीवाधिवासादिवेति हेतूत्प्रेक्षाया हेतु: । (३१) अत्र 'जानीमहे' इत्युत्प्रेक्षावाचकम्। (३२) एवं ( क) मन्ये शंके ध्रुवं प्रायो नूनमित्येवमादयः । परिपूर्यात्वादवकाशरहितं सङ्कीणमितियावत् यत् शुक्तिमध्यं शुक्ेरम्यन्तरदेशरूतस्मात तदध्युष्येतिभाव:, विनिरगतः अन्यत्र कारागारमनुभूय निस्तीयांप्रत्यवायकलेश, मुक्तानां मौकिकानाम् उत्करः पुक्तः, सारसे कमले इव लोचने नयने यस्यास्तस्या अस्या। पुरो दश्यमानाया रमण्या: (अव्रार्द्धन्तिरैकपदत्वम्) कमनीया मनोहरा या कम्बुग्रीवा शङ्तुल्यो गण्डदेशस्तस्यामधिवासात् निवासात् गुणवत्वं तन्तुवश्वम् अन्यत्र उस्कृष्टस्था ने ऽधिवा सादुत्कर्ष प्रयोजकधमयोगित्वञ्न आप प्राप्तवान् इति जानीमहे वय सम्भावयाम इत्यर्थः। अस्थानस्थिति दुःखोत्तीर्णस्य गुणवत्स्थानवासादिव गुणवत्वप्रास्विरित्याशयः।

(३०) लचयं संयोजयति-अत्रेति। गुणवरवे गुयवत्वमितिपदमित्याशयः, क्लेषः "गुणो मार्थ्याम प्रधाने .... " "श्यागशौर्या दिसस्वादिसन्ध्याद्यावृत्तिरज्जुषु" इति मेदिनी कोशादूगुणपदस्यानेकार्थ- वाचितया च तन्तुवत्वोत्कर्षवत्वरूपार्थंद्ट्ययोग इत्यर्थः। हेतुरिति। तन्तोर्वास्त वश्वान्त ततप्राप्तिहेतूप्रेक्षा सम्भवतीत्यतो गुणदश्लेष। दुत्कर्षविशेष प्रापिहे तूत्प्रेक्षा तस्या एवोस्थापकत्वादित्यतः श्लेषनिर्वाद्या इयमुशेक्षा। कम्नुग्रीबाधियासादिवेश्यत्र चेति शेषकरणात् हेतुमूलाऽपीत्यतस्तदुभयमूलेय मुश््रेक्षेतिभावः। तथाच हारस्य (मुक्तोत्क रस्य) गुण (तन्तु) वश्वप्राप्तौ स्वभावत एव सिद्धम्, अथापि उत्कर्षाश्रयवशाद् गुण. शालित्व भवतीति बोधयितुं कलेषमुपजीव्य गुणवत्वमुत्प्रेत्षितमितिश्लेषमूलात्वमस्या:। तत्र च हेतुर्वास्तादिति पञ्चम्याभिहिता, शुक्तिमध्यापेक्षया कम्बुग्रीवाया महत्वात्तत्राधि वासस्य गुणवत्वलाभे हेतुखवं न्याव्यमेवोतप्रेच्यमायम्। (३१) नन्वत्रोषप्रेक्षामहे इत्यादेेरसत्वात् कथमियमुत्प्रेक्षेत्याशङ्कय समाघसे- अत्रेति। मतएवात्र वाच्योत्प्रेक्षा इति भाव:। (३२) न केवलमेतदेवेश्याह-एवमिति। जानीमहे इतिवत् उत्प्रेक्षावाचका: शब्दा हत्पर्थः । मन्ये इति । इश्येवमादय इश्यादय इत्यर्थः । उत्प्रेत्तावाचका ज्ञेया इति शेषः । अन्रादिपदात् खलु-किमु किमू-प्रभृतीनां परिग्रहो बोध्यः। इवशब्दश्योत्त्रेक्षावाचकरवं प्रसिद्धमिति तन्नाभिहितम्। "मन्ये" हश्यादि तु बहुषु पुस्तकेषु कारिकारुपेण पठित मितिग्रन्थकतुर्नात्र सम्मतिरित्यवधेयम्। काव्यादर्श दण्डिना हि "मन्ये" इश्यादिपदच. तुष्टयेनो कमू। तथाहि- मन्ये शङ्के ध्रुवं प्रायो नूनमिश्येवमादिभिः। उत्प्रेक्षा व्यज्यते शब्दैरिवशब्दोऽपि ताहशः ॥ इति। तन्न "खलु किमु.किम्" इर्येतेषां दिङमात्रमुदाहरएं प्रदर्श्यंते- रुचयोऽस्तमितस्य भास्वतः रखलिता यज्ञनिरालया। खलु। अमिसायमतो विलेपनापणकाश्मीरजपण्यवीथयः॥" (क) 'मन्ये' इत्यादिकन्तु कचित् पुस्तके कारिका रूपेण पठितम्, किन्तु वृत्तिपाठ एवोचित इति मान्या वदन्ति। अस्माभिरपि तथवाङ्गीकृतम्। १२५ सा०

साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(३३) क्वचिदुपमोपक्रमोत्प्रेक्षा यथा- (३४) पारेजलं नीरनिधेरपश्यन्मुरारिरानीलपलाशराशीः। वनावलीरुत्क लिका सहस्र प्रतिक्षणोत्कू लितशैवलाभाः।।' (३५) इत्यत्राभाशब्दस्योपमावाचकत्वादुपक्रमे उपमा। पर्यवसाने तु जल- धितीरे शैवालस्थिते: संभावनानुपपत्तौ संभावनोत्थापनमित्युत्प्रेक्षा।

विधिरेककचक्रचारियं किमु निर्मित्सति मान्मथं रथमू। वलिप्रसूनावषिमूमिहस्तैः सज्जारयन्ती भजतां सुदूरम। बिक्रीय कैवल्यममुष्य मूलयं तापं हरन्ती किमियं करोति। गङ्गावर्णनेयम। (३३) उपमामूलामुदाहर्त्तुमाह-कचिदिति। उपमा उपक्रमे प्रारम्भे (मूलखवेन स्थिता) यस्या: सा ताडशी उत्प्रेक्षा। (३४) पारेशलमिति। शिशुपालवधे तृतीयसगें पद्यमिदम्। मुरारिः श्रीकृष्णः नीर निधे: समुद्रस्य पारेजलं जलस्य पारे तीरे "पारे मध्चे षष्ठया वाग२१।१८ इत्यव्ययीभावः, सत्सम्बन्धात्पारशबदस्य निपातनादेदन्तत्वम्। आ समन्ताचीला गाढ़नीलवर्णाः पला. जञानां पत्राणं राशय: पुक्ता यासां ता: ताहशा:, "पत्रं पलाशं छदनम्" हत्यमरः, उस्क- लिकासहस्रेण तं्ङ्रसमूहेन प्रतिक्षणं कणे पषणे उत्कूलिता: कूलं प्रापिता ये शैवाला: शेवालानि तेषामाभेव आभा यासां ताः तथोक्ता:, 'कथितोह्कलिकोत्कण्ठा हेलासलिलवीचिषु, इति मेदिनी, "ऊर्मिरुत्कलिकोल्लोलकल्लोललहरिस्तथा" इति हलायुधोऽपि "जलनीली तिशेवालंशैवालः" इत्यमरः। उत्कूलिता इति "तत्करीति तदाचष्टे" इतिण्यन्तात् उत्कूलशब्दात् कमगि कः। वनानाम् आवली: पड्क्ती: अपश्यत् अवलोकयत्। इन्द्रवज्रोपेन्द्रवज्रयोरुाजातिश्छन्द सतश्वष्तणन्तूक्ं प्रागेव (१५१ पृ० )। (३५) अत्रोपमाया एवोस्प्रेक्षामुपपाद्यति-हत्यत्राभाशब्दस्येति। शैवलस्य आर््मेव आभा यासामिति बहुत्रीहिसमासवशादुपमाप्रतिपाद्कश्येश्यर्थः। अनेन उपमोपक्रमो दर्शितः। ततर्तस्या उपमाया उत्प्रेक्षां दर्शयति-पर्यवसाने स्विति। "शैवलाभा'इत्यने नैवोपमापर्यवसानसम्भवे उत्कूलत्वकथनमनुपयुक्तमत उत्कूलित शैवलाभा इवेतिपयंव. साने उत्प्रेक्षेत्यग्रिमेण सम्बन्धः। तादृशोत्प्रेक्षाया उत्थानमुपपाद्यति-जलधितीर इति। चनान्तर उस्कूलितशेवलानामसम्भवात्तत्र न तश्सम्भावनोत्थानम्, जलधितीरे शैवाल स्थिते: सम्भवस्योपपत्तेरनुपपतत्यभावात् सम्भावनोश्थानमुस्कूलित शैवलसम्भावनाया उत्थानमाविर्भाव इत्यर्थः । ततस्तदाभा इवेश्युप्रेक्षेश्याशयेनाह-उत्प्रक्षेति। तरसम्भा- वनोस्थानाभावे उत्कूलितविशेषणवैयर्थ्यमितिभावः। एवस उत्प्रेक्षाया उप्क्रान्तोपक्र माविषयत्वादुपमानिष्पाद्येयमुत्प्रक्षेत्याशयः। ननु जलाशयप्रदेशे प्रायः शैवलः सम्भवति न तु समुद्श्य प्रदेशे, अत्र च दूरवत्तिनोवलोकनेन सुमुद्रजलस्य प्राक्कितिको नीलिमैव शैव लत्षवेनावधार्यं ते, अतोऽवधारणेयं भ्रान्ति रूपेतिचेत् ? मैवम्, प्रकृते शैवलस्य जली-

अर्थालङ्कारनिरू णम् ] लक्ष्मोविराजित:।

(३६) एवं विरहवर्याने-'केयूरायितमङ्गदैः-'इत्यत्र 'विकासिनीलोतपलति- स्म कर्रों मृगायताच्या: कुटिल: कटाक्षः' इत्यादौ च शेयम्। (३७) भ्रान्तिमदलङ्कारे 'मुग्घा दुग्धघिया-' इत्यादौ भ्रन्तानां बल्लवादीना विषयस्य चन्द्रिकादेर्शनमेव नास्ति, तदुपनिबन्धनस्य कविनैव कृतखवात्। इह तु संभावनाकतुर्विषयस्यापि ज्ञानमिति द्वयोभेंदः ।

यरवेन अन्यजलाशयवत् समुद्रस्यापि जलाशयत्वेनात्र तत्सम्भवो भवेदिति नास्या भ्रन्तिरूपश्वम्, किन्तुक्तेना प्रेक्षाया उपस्कार कश्वमेवेत्याशयात्। (३६) अन्यस्थ लेष्वप्येव मेवमूह्यमिति दर्शयति-एवमिति। विरहवणने उपक्रमे इति शेषः। अङ्गदः कटकैः केयूरायितं भुजगमध्यभागधारणीयकेयूरैः कङ्कणैरिवाचरितम्। विरहकार्श्यादङ् देः केयूरस्थानं प्राप्तमित्यर्थः। अस्य पादत्रयन्तु- प्रयास्यन्तं प्रियं श्रुखा गोविन्दं व्रज योषिताम्। ततक्षणाजातमौनानाम्-इति अन्नाय प्रत्ययस्योपमावाचकतया उपक्रमे प्राश्ोपमायाः प्रतीतावदि पर्यवसाने भुज- मध्यभामे अङ्गदानां स्थितेरसम्भवात् सम्भावनाया आविर्भार्वादुत्प्रेक्षेतिभावा। श्रौत्यु पमोतप्रेक्षां प्रदर्श्यं आर्थ्युपमोत्प्रेक्षां प्रदर्शयति-विकासीति।

इत्युत्तरार्द्धंम्। मृगस्येव आयते दीर्घें लोचने नयने यस्या: तस्या: तथोक्ायाः, कुटिलो चक्रः कटाको दृष्टिपातः, करें, विकासि नीलोश्लति विकसनशीलं नीलकमलमिव आचरतिरम । उपजातिश्छुन्दस्तल्लक्षणन्तूकं (१५६ पृ०)। अन्नापि क्विप् प्रत्ययस्योपमावाचकत्वेन कविपो लोपादार्थीलुप्तोपमाया उपक्रमे प्रतीता वपि, कर्पों कटाक्षावस्थितेरसम्भवात्ततवेन सम्भावनाया उत्थाने नोत्प्रेक्षे्यभिप्रायः। अस्या: क्वचिन्मालारूपाश्वमपि दृश्यते यथा- द्विनेत्र इव वासवः करयुगो विवस्वानिव द्वितीय इव चन्द्रमा: श्रितवपुर्मनोभूरिव। नरकृतिरिवाम्युधिर्गुंरुरिव क्षमामागतो नुतो निखिलभूसुरे जंयति कोऽपि भूमीपतिः॥ इति। (३७) ननु "ऊरुः कुरुङ्गकदश" इश्यादी नायकादौ हमरविजयस्तम्भादित्रमादू भ्रान्तिमानलड्गार: कर्थ न स्वीक्रियत इत्यत माह-भ्रान्तिमदिति। आ्रन्तानां भ्रमयुता नामू। विषयस्य उपमेयभूतस्य। चन्द्रिकादेरित्यत्रादिपदेन चन्द्रिकाशवलितकुवलयादे: परिग्रहः। ज्ञानमेव नार्ति चन्द्रिकार्वेनेतिशेषा, शुक्तिकादौ रजतत्वादिभ्रान्तिमतः शुक्ति कादिज्ञानवदित्याशयः, चन्द्रिकारवेन ज्ञाने तु दुग्धधिया गवामधः कुम्मदानानुपपत्तेः। ननु "न कस्य कुरुते चित्तभ्रमं चन्द्रिका" इत्युक्ितश्चन्द्रिकारवेन ज्ञानमस्तीत्यत आह- तदुपनिबन्धनस्येति। तक्य चन्द्रिकाद्यज्ञानस्योपनिबन्धनं वर्यनम। कृतत्वात् दर्शित- खात्। तथाच कव्युकत्या श्रोतृणां बल्लवादीनां न चन्द्रिकालवेन ज्ञानमितिभावः। उत्परे सायामस्यां यद्वलक्षण्यन्तदुपपाद्यति-हह तिविति। हृद तु उत्प्रेक्षायान्तु। सम्भावनाक

साहित्यदरपण :- [दशमपरिच्छेदे-

(३८) संदेहे तु समकक्षतया कोटिद्वयस्य प्रतीति:, इह तूत्कटा संभाव्यभूतैक- कोटिः। (३६) अतिशयोक्तौ विषयिणः प्रतीतस्य पर्यवासनेऽसत्यता प्रतीयते, इह तु प्रतीतिकाल एवेति भेद:। ( ४०) रज्षिता नु विविधास्तरुशैला नामितं नु गगन स्थगितं नु। पूरिता नु विषमेषु धरित्री संहृता नु ककुभस्तिमिरेय ।I' क्रुरुतप्रेक्षकस्य कवेस्तदुपनिबद्धजनस्य वा विषयस्यापि उपमेयभृतस्य "ऊरुः कुरङ्गकदशः" इत्यादावुवादिनं केवलं विषयिया उपमानभृतस्य समरविजयस्तम्भादेरित्यथ। । दयोर्भ्र्र्ां- न्तिमदलङ्वारोत्प्रेक्षाउङ्कारयोः। अभयमाश्य :- शुक्तिकां इष्टा 'रजतमिदम" इतिज्ञान- रूपे अ्रमे शुक्तिका नाऽवभासते किन्तु केवलं रजतमेवाडवभासते, भ्रमस्य निश्चयरूपतया एकमात्रविषयका्वात्। "स्थाणुः पुरुषो वा" हत्यत्र स्थाणुपुरुषोभयरूपतया संशयवि- षयीभूतं पदार्थ दूरतो दृष्टवा कसमादृपि हेतोः "सम्भावये स्थाणुरेवायम्" इति ज्ञाना: श्मिकाय। सम्मावमायान्तु 'स्थाणुहि कथञ्विदपि निश्चितरूपख्वेनावभासते, पुरुषस्तु अनिश्चित रूपत्वेनैव, सभ्भावनायाः संशयविशेषरूपलवेन नानाविषयकरवादू। इस्थञ्व भ्रमसम्भावनयोव्यतिरेकेय यत्र वाक्यगृहीतस्य पुरुषस्य त्रमस्तत्र भ्रान्तिमानलङ्कारः, यत्र तु सम्भावना तन्नोप्रेक्षालद्कार इति। (३८) ननु यदि सम्भावनाया: संशयविशेषरूपतवं तहि 'ऊरुः कुरङ्गकदशः" इत्या दौ सन्देहालङ्कार एव स्वीक्रियतामित्यत आह-सन्देहे त्विति। "किं तारुण्यतरोरियं रसभरोद्विन्ना नवा बल्लरी" इत्यादौ त्वित्यर्थः । समकक्षतया समानावस्थाकलेन, अभेदे तृतीया, कोटिद्वयल्य विषयह्यस्य उपमा- नोपमेययोरित्यर्थः। इह तु अत्रोतप्रेक्षायान्तु, उत्कटा किञ्ञिन्निश्चितप्राया, सम्भाव्यभूता उत्प्रेक्षणीया अनिर्धारितरवरूपेतियावत, एका कोटिः एकोविषयः, इति द्वयोर्भेंद इति शेषः। तथाचोकतदिशा सन्देहोतप्रत्षयोव्यंतिरेकात "ऊरुः" इत्यादौ स्मरविजयस्तम्भादि- रूपे एकविषय एव उत्कटावगमाच्च उत्प्रेक्षैवेत्याशयः। (३९) अथैवमपि अध्यवसायस्य सम्भावनारूपत्वेनोक्तोदाहरयादावतिशयोक्ति रेवास्तामित्यत आह-अ्तिशयोक्ताविति। "कथमुपरि कलापिनः कलापाः" इत्यादावि ्यर्थः। विषयि उपमानस्य, प्रतीतस्य अन्वयज्ञानसमये यथार्थतया ज्ञातस्य सतः, पर्यवसाने शाब्दबोधादनन्तरम् असत्यता अयथार्थता प्रतीयते साच्षादयथार्थत्वबोध कानामिवादिपदानामन्वयानुपपत्तेरसत्त्वात्, किन्तु पर्यालोचनेन असम्भवज्ञानादि- त्याशयः। इह तु अत्रोषप्रेक्षायान्तु तत्प्रतीतिकाल एव अन्वयज्ञानसमय एव "विषयिणः असत्यता प्रतीयत इति पूर्वेण सम्बन्धः, वाच्योत्प्रेक्षायां साक्षाद्यथार्थत्वबोधकानामिवा दिपदानां प्रतीयमानोत्प्रेक्षायान्तु अन्वयानुपपत्तेनानुपलम्भादितिभावः। इर्थज्जान्वयव्य तिरेकात् "ऊरु" रिश्यादौ शब्दबोधसमकाल एव हमरविजयस्तम्भादेरयथार्थत्वावगमा ( ४०) उत्प्रेत्षालङ्कारस्थव विषये क्वचिदुदाहरणे सन्देहालड्कारम् मलक्वारसर्वसव. कारादय: प्राहुः तदूदूषयित्तुमुदाहरति-रजितेति। किरातार्जुनीये नवमसर्गे गाढ़तमो वर्ण

अर्थालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मोविराजितः।

(४१) इत्यत्र यत्तवादौ तिमिराक्रान्तता रज्षनादिरूपेण संदित्यत इति संदेहाल ड्वार इति केचिदाहुः, तन्न-एकबिषये समानबळतयानेककोटिस्फुशयास्यैव संदेहत्वात्। इह तु तर्वादिव्यासे: प्रतिसंबन्धिभेदो व्यापनादेनिगरणोन रक्षनादे: स्फुरयं च।

भिन्नोडयं संदेहप्रकारः इति वदन्ति हम; तदप्ययुक्तम् -निगीर्षस्वरूपस्यान्यतादा- त्म्य प्रतीतिर्हि संभावना, तस्याश्चात्र स्फुटतया सन्भावात् नुशन्देन चेवशब्दवत्तस्या द्योतनादुतप्रेक्षैवेयं भवितुं युक्ता, अलमदष्टसंदेहपकारकळ्पनया ।

नमिदम। तिमिरेण अन्धकारेण, विविधा अनेकप्रकार: तरुशैलासतरवः शैला इवेति, तर्व एव शैला इति वा तरुभिरुपलक्षता: शैला इति वा, उच्चनी चाद्यने कप्रकारा वृक्ष परवता इत्यर्थ: रक्जिता नु कृष्णवर्णोकृता: किम् ? गगनमाकाश नामितं नु अधःपातितं किम? मथवा स्थगत नु आच्छादितं किम्१ धरित्री पृथ्वी विषमेषु उवनीचप्रदेशेषु पूरिता नु पूरणेन समीकृता किमू? ककुमो दिशश्च 'दिशस्तु ककुमः काश्ाः" इश्यमरः, संहृता नु एकत्र सङ्कुचिताः किम् ?। स्वागता छन्दस्तल्लत्षणन्तु-"स्वागता नौ भूगौ गू" इति। (४१) अत्र परमतेन सन्देहालङ्कारं दर्शयति-इत्यत्रेति। यत् आहुरित्युत्तरेय सम्बन्धः। तिमिराक्रान्तता मन्घकाराच्छादितिता, रअ्ञनादिरूपेण "अयं मात्तणडः किम्" इत्यादौ राजा मार्त्तण्डादिरूपेणेवेत्यर्थः। केवितू अलङ्कारसर्वस्वकारादयः। दूषयति- तन्नंति। तत्र युक्ति दर्शयति-एकविषय इति। एकस्मिन् विषये उपमेये समानवलतया उपमानतुल्यकक्षतया, अनेककोटिकस्फुरणस्येव अनेकपक्कावगाहिज्ञानस्येव सन्देहतवात् सन्देहपदार्थत्वात्। इह उत्प्रेक्षायामित्यर्थः तर्वादिव्याप्ते: तरुशेलादौ तिमिरकर्ततकथ्या पनस्य प्रतिसम्बन्धिषु तरुशलगगनदिक प्रत्येकसम्बन्धिपदार्थषु भेदो ।खनाद्येके करूपेएाँव भिन्नरम्, न तु ज्ञानस्य क्राप्यनेककोटिकत्वमू। तथा च -एकविषयकानेककोटिकाव गाहिज्ञानत्वाभावात् नायं सन्देह एवेतिमावः। नन्विदं तमसा तरुशैलादिष्यापनं न तु रज्जनमित्याध्यनेककोटिकज्ञानरूपा अनेक एवामी सन्देहा इति सन्देहालङ्कार एवेत्यत आह-व्यापनादेरिति। विषयस्य, अन्नादिपदमुदाहरणान्तरविवक्षया। निगरणेन अघ :- करणेन अनुक्तिवशादपलापेनेश्यर्थः। रजनादेारति। अन्नादिपदेन नामनादे: परिग्रहः। इफुरयं प्रकाशो ज्ञानामतियावत्। सन्देहे विषयविषय्युभयकोटिकतुल्यभावेनंव प्रतीति रित नियमात् एकस्य विषयस्य निगरणम्, अपरस्य विषयिण: स्फुरणमित्येवं वैषम्यमेव न भवति, अत्र तुन तरथेति न सन्देहः किन्तु सम्भावनवेतिभाव:। (४२) अत्र मतान्तरं दूषयितुं तन्मतं दशयति-अ्रन्ये खिवति। अस्य "वदन्ति" हत्यग्रमेणान्वयः । अन्ये "रज्जिता नु विविधा" इत्यादौ सन्देहविशेषमङ्गीकुर्वन्त एरदे शशन इत्यथः। अनेकत्वेन रज्ञननामनाद्यनेकप्रकारेण निर्धारणरूपा ज्ञानास्मिका या चिच्छित्तिश्रमरकारः तस्या आश्रय आधारस्तस्य भावस्तत्वं तेन हेतुना अलङ्कारावश्य कतां प्रति अयं हेतुरित्यवगन्तव्यम्। एककोटिचधिकोऽपीति। भावप्रधानो निर्देशः। एक- कोटेरुषकटत्वे ऽपी्यर्थः भिन्नो द्वितीयः सामान्यसन्देहाद्विजातीयः सन्देहविशेष इत्यर्थः।

साहित्य दर्पण :- [दशमपरिच्छेद्े-

(४३) 'यदेतचन्द्रान्तर्जलदलवलीलां वितनुते तदाचष्टे लोक: शशक इति नो मां प्रति तथा। अ्रहं त्विन्दुं मन्ये, त्वदरिविरद्याक्ान्ततरुणी- व टाक्षोल्कापातव्रणा क्रिण कलङ्काङ्किततनुम् ।।' तेषामयमाशय :- तुल्यभावेनोभयकोटिकं ज्ञानमेव सामान्यसंशयः, यत्रायमेवैक इति न निर्धारयं भवेत्, तत्कृता विछित्तिमादायानेककोटयवगाहिज्ञानं तत्सन्देहविशेष:, इति 'रज्जिता नु' इत्यादौ ज्ञानस्य रख्जनादिपक्षे प्रबलश्वात् व्यापनादिपक्षे दुर्वक- श्वात् सामान्यसंशयो न भवति किन्तु रज्जिता एव नामितमेवेत्येवमेकस्य निर्धारणस्या सत्त्वात् रख्षननामनाद्यनेककोटिकस्य ज्ञानस्य च सद्वावात् सन्देहविशेष एव वष्म इति। नात्र सन्देहः किन्तू प्रेक्षवेति व्यवस्थापयितुं दूषयति-तदयुक्तमिति। निगीणंस्वरूपस्य येन केनापि विधिना प्रधानीकृतस्वरूपस्य विषयस्य (उपमेयस्य) अन्यतादात्म्यप्रतीतिः विषय्यभेदज्ञानम्। सम्भावनेति अयं हि उत्प्रेक्षाघटिकायाः सम्भावानाया: स्वरूाप्रत्या. यनम्, सामान्यसम्भावनाया: स्वरूपं तु प्रागेवोक्तम्। तस्या, सम्भावनाया:, स्फुटतया सद्भावात् रषष्टरूपेणोपलम्मात्। तथाच "रज्िता नु" इत्यादौ विषयरपं तिमिस्कर्तक व्यापनम् अनुपात्तरवान्निगीर्णस्वरूपम्, विषयिरूपं रज्जनादिकन्तु शब्देनोपात्ततवात् प्रधानम्, उमयोश्च तादात्म्यप्रतीतिरूपा सम्भावना स्फुटमेवानुभववेद्येत्याशयः। नन्घेवं निगरणसत्त्वादतिशयोक्तित्वप्रसकिरित्यत आह-नुशव्देन चेवश्दवदिति। नुशबदेन उत्प्रेक्षावाचकत्वेनाभिमतेनेतिशेषः। तस्याः सम्भावनायाः, द्योतनादुद्वोधनात् । इयम् "रज्जिता नु' इतयादौ सन्देहोपसकारकत्वेन भवन्मताप्रतीतिरित्यर्थः। एतेनातिशयो- किव्युदास: सूचितः। अद्ृष्टः परैंः क्राष्यनवलोकितः, अनालोचित इति भावः (अत एवान्यथाSसिद्धान्तितः) यः सन्देहप्रकारः एककोटेर्ज्ञानस्य प्रावल्येऽपि निर्धारणाभा वादेव विजातीय: सन्देहविशेषस्तस्य कल्पनया अलम् क्लप्तेनेव साधारणसन्देहेनोप. पत्तौ अभिनवकल्पनाया अनावश्यकर्वाद्गौरवाच्चेत्यमिप्रायः। (४३) 'यदेतचन्द्रान्तः" इश्यादिपदये उतप्रेक्षावाचकनिवेशमात्रेणोतप्रेप्षैवेतिसर स्वतीकण्ठाभरणकारमतं निरसितुमाह-यदेवदिति। कस्यचिद्राज्ञः स्तुतिरियम। चन्द्रस्य अन्तक्षन्द्रमण्डलस्य मध्ये यत् एवद् दश्यमानं मलिनं वस्तु, जलदलवलीलां क्षुद्धमेद्य. खण्डशोभाम, वितनुते विस्ताशयति, लोको जनः "लोकस्तु भुवने जने" इश्यमरः, तदू वस्तु शशकः शशसंज्ञः प्रागिविशेष इति आचष्टे ब्रवीति मां प्रति तु तथाकथनं नो अभ्यजनं प्रति तत्प्रतीतिभवतु मां प्रति तु न भवति तथाप्रतीतिः मम तथात्वाभावनिश्च- यादित्यथः। ननु तर्हि तव कीदृशो निश्चय इत्यत आह-अहन्तिविति। अहन्तु इन्दुं चन्द्रम, तव अरीणां शत्रूर्ण विरहेय वियोगवेदनया आक्रान्ता अभिभृता पराजिता इति यावत् यास्तरुण्य: (त्वया रणे विनाशितानां शत्रूणां या रमण्यः) तासां कटाक्षा एव उसका रेखाक रास्तेजोविशेषास्तासां पातेन पतनेन यो बयः क्षतं तस्य यः किपश्रिह्न स एव च कलड्को लाञ्छनं तेन अङ्किता चिह्निता तनुः शरीरं य्य तं तथोक्तम्, मन्ये मनसि सम्भावयामि। शिखरिणीच्छन्दस्तल्वक्तणं चोक्त प्रागेव (१८४ पृ९)।

अर्थालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः ।

(४४) इत्यत्र 'मन्ये' शब्दप्रयोगेऽप्युक्तरूपायाःसंभावनाया अप्रतीतेवितर्कमात्रं

(४४) तात्पर्यमुपपाद्यति-इत्यत्रेति। 'मन्ये' शब्दप्रयोगेSपि 'मन्ये' इति क्रियाप दस्य प्रयोगे कृतेऽपि, उक्तरूपायाः "निगीणस्वरूपस्य अन्यतादात्म्यप्रतीतिहि सम्भा- वना' इति पूर्वोदितायाः। अप्रतीतेः प्रतीत्यभावाव, उक्तोदाहरणे शशकतथाविधकिण- कलङ्कयोविषयविषयि (उपमेयोपमान) भावाभावात्, निगीणंस्वरूपस्य विषयस्य विषयिणा सह तादात्म्यप्रतीतिरेव सम्भावनापदार्थत्वादितिभाव:। वितर्कमात्रं केवलो वितर्को नाम उयभिचारीत्याशयः। ननु यदेतत्पदा्भ्या बोध्यं वस्त्वपह्नूयान्यारोपादप हुतिमूला स्पष्टैवेयमिति चेदव्राह-नासावपह्ववोत्प्रेक्षेति। मसौ अपह्शेश्प्रेक्षा अपह्नुति मूछोर प्रेष्षा न। तथाच यदेतदिश्यनेन किमपि अनिर्दिष्टरवरूपं वस्तु प्रस्तुतख्वेनाभिमतं तस्यैव शशकरूपरवेन प्रतिषिध्य तथाविधकलड्करूपरवेन स्थापनेपि शशकतथाविधकि णकलङ्कयोविषयविषयि (उपमेयोपमान) भावाभावात् नापहनुतेः प्रसङ्ग: सम्भावनाया असत्वाच्च नोत्रेक्षाया इत्यभिप्रायः। किन्तु वितर्को नाम व्यभिचारिभावो राजविषय करतिभावश्याङ्गमिति रसवद्लङ्कार एवेतिसुधीभिविभावनीयम्। बोधसौकर्यायोत्प्रेक्षाभेदः सक्कलव्यते- व्यवप्रतोयमानश्वेन प्रथमं भेदद्वयम्। तन्र- भावाभिमाने अभावाभिमाने जाते :- चैवकमिति द्वौ; प्रत्येकमेवान. योक्ष गुगनिमित्तकत्वेन, क्रिया. स्वरूपगता :- ३२ - निमित्तकरवेन च ्ैविध्याच्तरवारः। गुणस्य दर्शितक्रमेण क्रियाया: " ४ द्रव्यस्य ४

१६ बोड़शानामेषाञ्ज निमित्तस्य उपादानात् अनुपादानाश्च ह्वैविध्येन द्ान्रिशवेदा :- ३२। वाच्या :- ११२ द्रव्यस्य फलोप्रेक्षाया अभावात्-

फलगता :- १२ - जाते :- भावाभिमानादिद शितक्रमेण गुणस्य- क्रियाया :- " .. ... 3 )

द्रव्यस्य हेतूत्प्रेचषाया अध्यभावत्त्रिष्वेव, हेतुगता :- १२ दद जाते :- मावाभिमानादिना द्शितक्रमेण ... ४ गुणस्य- " " क्रियाया :- 8 ... & ...

साहित्यदर पंण :- [दशमपरिच्छेदे-

(४५) सिद्धत्वेउध्यवसाय स्थातिशयोक्तिर्निगद्यते॥ षटूपञ्ञाशत्प्रकारणाञ्चैषां प्रत्येकमेव प्रस्तुतस्य प्रतिपादनया अप्रतिपादनया च पुनद्टविध्यात् द्वादशाधिकशतप्रकारा जायन्ते-११२। प्रतीयमानार्याँ स्वरूपोत्प्रेक्षाया अभावा. रफलहे तुग तश्वमेव तत्राद्यें जाते :- भावाभिमानादिदर्शितक्रमेण ....... ४ फलगता :- १६ गुणस्य- " ...... ४

प्रतीयमाना-६४ क्रियाया- ...... 20 द्वव्यस्य- १० .... ५ १३ जाते :- भावाभिमानादिना दशितक्रमेण .. ४

हेतुगता :- १६ गुणस्य- क्रियाया :- " .- m सङ्कलितेन-१७६ द्वव्यस्य- ... ४ १६ द्वात्रिशत्प्र काराणाञ्चैषां प्रत्येकमेव प्राग्वत् प्रस्तुतस्य प्रतिपा । दनया अप्रतिपादनया च पुनद्टविध्यात् चतुःषष्टिप्रकारा जायग्ते। (8५) इर्थमुक्तसम्भावना रू पामुशप्रेक्षां लक्षयित्वा सम्प्रति किश्ित्ततसर्भाव नाति रिक्तरूपामेवातिशयोक्ति लक्षयति-सिद्धत्व इति। अध्यवसायस्य सत्ये वस्तुनि अस- स्यारमना निरुक्तसम्भावनाया एव सिद्धरवे निश्चय रूपरवेन सम्पत्तौ कविरचनाचातुर्येण संशयांशे अन्तभूत इव निश्चयमात्ररूपरवेन परिणतखवे सतीतियावत्, अतिशयोऽति· शयिता प्रसिद्धिमतिक्रान्ता उकिरतिशयोक्िर्नामालङ्कारो निगद्यते। तथाचौत्तम्- विवत्ता या विशेषस्य लोकसीपातिवर्ततिनी। असावतिशयोकि: स्यादलङ्कारोत्तमा यथा॥। हर्थं च संत्यस्य असत्यात्मना निश्चयरूपा सम्भावनातिशयोक्तिरिति उक्षयमा यातम्। सश्यस्य निगोर्गंस्वरूपस्य। निश्चयरूपत्वं हि सम्भावनायाः शाउदबोघकाल एवातस्तदनन्तरमसत्यत्वावगमेपि न क्षतिः। सम्भावना चात्र साध्यवसानाख्यलक्ष गायेव सक्जायत इति बोध्यम्। अतएव रूपके नातिव्यापि: तस्व सारोपाख्यलक्षणा मूछकश्वात्। वाध्योतप्रेक्षायामिवादिपदसत्त्वात् प्रतीयमानोत्प्रेत्षायाञ्ज अन्वयानुपपत्तेः संशयाष्मिका सम्भावना, अत्र तु हवादिप दासत्वादन्वयोपपप तेश्च निश्चयात्मिका सम्भा- वनेश्युत्प्रेक्षायां नातिव्याप्िः। निश्चयान्तसन्देहालङ्कारे प्रथमं संशयोपलम्भः अत्र तु सर्वदैव कविरचनाचातुर्येण संशयानुपलम्भ इति न निश्चयान्तसन्देहालङ्कारेऽप्यतिप्र सक्तिः। आ्रन्तिमद्लङ्कारे अ्रमस्य एककोटिकतया भ्रान्तानां सत्यपदार्थस्य ज्ञानं भव त्येव न, अत्र तु सम्भावनाया द्विकोटिकर्वेन सम्भावयितु, सत्यासत्ययोह्योरेव पढा- थंयोर्ज्ञानं भवतीति न तत्राप्यतिव्यास्तिरिति बोध्यम्।

अर्थांलक्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः। ६६५

(४६) विषयनिगरयोनामैद प्रतिपत्तिविषयिणोऽध्यवसायः । (४७) अस्य चोतप्रेक्षायां विषयिणोSनिश्चितत्वेन निर्देशात्साध्यत्वम्, इह तु निश्चितरवेनैव प्रतीतिरिति सिद्धत्वम्। (४८) विषयनिगरयां चोतप्रेक्षायां विषयस्याघाकारणमात्रेया, इहापि मुखं द्वितीयश्चन्द्र इत्यादौ। (४६) अध्यवसायपदार्थ दर्शयति-विषयनिगरणेनेति। यत्र अध्यवसीयते आरो प्यते स विषयः सत्यं वहित्वत्यर्थः तस्य निगरणेन स्वरूपप्रकटनाभावेन अधाकरणेने. श्यर्थ:, यथाकथज्ञिद्गुणीभूतविधानेनेतियावत् यः खल्वध्यवसीयते स विषयी असरयं वष्त्वतयर्थः, तस्य अभेदप्रतिपपत्तिः अभेदस्य सम्भावना अध्यवसायः, निगीर्णरूपेण सश्यवस्तुना सह अलत्यवरतुनः अभेदस्तादात््यज्ञानमध्यवसायपदवाध्योडयं इति भावा केचित्त -निगरणज्ञाध:करणं तदप्यवित्पष्टार्थमतो विशेषार्थकंशव्द विना व्यञ्ञनयेव विषयनिषेधबुद्धिरघ:करणम्। तत्र सर्वविदावतिशयक्तौ। अपह्नुति निश्चयालङ्कारयो निषेधार्थकशब्द एवास्ति इत्यतो न तत्र निषेधण्यअ्तना। रूपके तु चन्द्रतादार्येनैव मुखप्रतीतिनं तु मुखनिषेधप्रतीतिः। अपह्नुतेव्यंङ्गयरवे तु नासावलङ्कारः किन्तु तद् ध्वनिः तम्रालङ्कारपदप्रयोगसत ब्राह्मराश्रमणन्यायादौपचारिक एवं किन्तु अपहनुति नयोर्भेंद इति वदन्ति। अलक्कारसवंस्वकारास्तु-"अध्यवसायो द्विविधः साध्यः सिद्श्चेति। साध्यो यत्र विषयिणोऽसस्यतया प्रतीतिः, असत्यत्वं च विषयिगतस्य धर्मस्य विषय उपनिबन्धे विषयिसम्भविर्वेन विषयासम्भवित्वेन च प्रतीतिः। धर्मो गुणक्रियारूपः, तस्य सम्भ- वासम्भवप्रतीतौ सम्भवाश्रयस्य तत्रापरमार्थतयाऽसत्यत्वं प्रतीयते इतरस्य तु परमार्थ- तया सत्यत्वम् : यस्यासत्य तस्य सत्यत्वप्रतीतावध्यवसायः साध्यः, अतश्च उयापार. प्राधान्यम्। सिद्धो यम्र विषयिणो वस्तुतोऽसस्यस्यापि सत्यतया प्रतीतिः, सत्यत्वञ्ञ पूर्वकस्य असत्यरवनिमित्तस्याभावात्, अतश्षाध्यवसितप्राधान्यम्" इत्याहुः। (४७) 'सिद्धत्व' इत्यस्य व्याधृत्युपपादन पूर्वकेण उम्प्रेत्षालङ्कारत अस्या भेदान्तरसुप- पादयति-अस्य चेति। विषयिण असत्यवस्तुनः (उपमेयस्य) अनिश्चितरवेन संशयवि शेषरूपसम्भावनावाचकानामिवादिपदानां विदयमानरवात् सन्देहविषयीभूतरवैन, निहे- शात् प्रतिपादनात् साध्यत्वं प्रमाणादिना सम्पाद्य्वम्। इह तु अतिशयोक्तौ तु निश्चि तत्वेनैव प्रतीतिः 'विषयिण' इृत्यनुषज्यते। इति अस्मार्कारणाव सिद्धत्वं प्रमायाद्यनपे क्ष्येशौव स्वयं सम्पाद्यतवम्। तथा च यथा कश्ित लोके दूरेया पुरुषाकारं वस्त्ववलोक्य अयं पुरुषो न वेति सन्दिहानेन, यथाक्रमं हस्तवादाद्यवलोकनेन अयं पुरुष एवेतितादारम्य- बुद्धि: पूर्वमनिष्पन्ना निष्पाद्यते, परन्तु शुक्तिकां दष्डा "रजतमिदम" इति निणये तु तादाम्यबुद्धिर्निष्पन्नैवेति तस्या हेत्वपेक्षा न तथैवात्रापीत्याशयः। इस्थन्ष उत्प्रेक्षातिशयो कयलङ्कारयो: तादरियबुद्धे: साध्यत्वसिद्धत्वाभ्यां कक्षनोक्तभिन्नो भेदान्तरोऽपि बोधित: (४८) ननु यदि उत्प्रेक्षायां विषयनिगरणं भवेतदैव तह्टारखाय सिद्ध स्वविशेषयं युकतकं स्यात् नच तथा, तन्र विषयनिगरणाभावात् एवज्ञातिप्रसक्तिवारणाय सिद्धत्वदि- १२६ सा०

६६६ साहित्य दर्पण :- दशमपरिच्छेदे-

(४६) यदाह :- (५०) 'विषयस्यानुपादानेऽप्युपादानैडपि सूरयः। श्रधःकरयामात्रेण निगीर्गातवं प्रचक्षते ॥' इति। (५१) भेदेऽ्यभेदः संबन्धे5संबन्घस्तद्विपर्यंथौ॥ ४६ ॥ पौर्वापर्यात्यया कार्यहेत्वोः सा पञ्चधा ततः। शेषणमयुक्तमेवेत्यत आह-विषयनिगररच्चेति। विषयस्य सथ्यपदार्थस्य अधःकर्णमात्रेण के वलगुगीभृत बिधानेन। ततीया चैयमभेदे। एवओ्ञोप्रेक्षायाँ विषयस्याधकरणरूपं विषय निगरणम्, इह अतिशयोक्तावपि च "मखं द्वितीयश्षनद्रः" इश्यादौ वर्सत एवेश्यर्थः। तथा च तुल्यविषयरवेनोत्प्रेक्षायामतिप्रसक्तिसम्भवात्तद्वूारणाय "सिद्धत्व" विशेषणसुपा देयमेवेत्याशयः। मतान्तरेय विशेषार्थक शब्द विना उयक्षनयेव विषयनिषेधबुद्धिरध: करणमिश्यध:करणपदार्थे निरुक्तेपि सिद्धत्वविशेषणसुपादेयमेव। तथाहि उत्प्रेष्षार्याँ विषयतावच्छेदककोटेः कचिदनुक्तिवशात् कचिच्चोत्ताया अपि अनुत्कटत्ववशान्निषे घष्यअना। यथा- "गुणा गुणानुबन्धित्वात्तस्य सम्रसवा इव।" इश्यत्र गभंबहिर्भावरूपप्रसवकोट्या उस्कटाया अनुर्कटाया गुणानुबन्धकोटया उक्ताया एव निषेधध्यक्षना। "गङ्गाम्भसि स्नातोव" इश्यादौ खवनक्ताया गङ्गासम्बन्धि- कोटेनिषेध्यक्षना। "मुखं द्वितीयश्रनद्रः"इश्यादौ अतिशयोकिविशेषेऽपि न तदसम्भवः। द्वितीयचन्द्रोक्तिवशाहेव सुखश्वकोटिनिषेधव्यक्षना, द्वितीय चन्द्राभावान्नेदं मुखमयमेव द्वितीयश्चन्द्र इति प्रतीते: । द्वितीपदाभावे तु नेदृशीनिषेधप्रतीतिरिति तत्र रूपकमेवेति• स्पर्ष्ट विज्ञप्रियादौ। (g९) विषयनिगशयास्य विषयाध:करयमात्रत्वस्वीकारं प्रार्चा सम्वादेन दृढयितु माह-यदाहरिति। (५०) विषयस्येति । सूरयः कृतिनः विद्वांस इत्यर्थः। "धीमान् सूरिः कृती" इत्य मरः। विषयस्य सत्यवस्तुनः अनुपादाने शब्देनाप्रतिपादनेऽपि उपादाने शब्देन प्रति• पादनेऽपि वा सति, अधःकरणमात्रेग विषयश्य वेवलेन गुणीभूतविधानेनैव प्राग्वदि• हाप्यभेदे तृतीयाडवगन्तथ्या, निगीणंरवं विषयस्य निगरणं प्रचक्षते बवते। (२१) सम्प्रत्यस्या: पञ्चविधत्वं प्रदरशयति-भेद इति। भेदेडपि सश्यादसत्यार्थस्या तिरितर्वेपि अभेद: तदनतिरिक्त्तरवेन सम्भावना सत्यस्य पदार्थस्य सम्बन्धेऽपि अस- उबन्धः असर्बं्धसर्मावना तयोभेंदेऽप्यभेदस्य सम्बन्धेऽप्यसम्बन्धस्य च विपयंयौ विपरीतौ अर्थात् अभेदेऽपि भेदसम्भावना, असम्बन्घेऽपि सम्बन्धसम्भावना तथा कार्य. हेखवोः कार्यकारणयोः पौर्वापर्यात्ययः पौर्वापर्यंथोः पूर्ववर्ततित्वपरवर्ततित्वयोरत्यय उल्ल ङुनम्। अत्र यथासङ्गयक्रमेण नान्वयः किन्त आसत्तिक्रमेगौवेत्यवचेयम। एवञ्ञ कार- णस्थ पूर्ववर्तिरवं कार्यस्य परवत्तित्व निश्चितमेव, तत्र यदि कारणात् कार्यस्य पूर्ववर्तति त्वसम्भावना तत्तश्यसमयस्थायित्वसम्भावना वा भवेत् तदेश्यर्थः, ततस्तरमाद्वेतो: सा अतिशयोक्ति: पञ्चधा पञ्चविधा भवेत्। एवञ् भेदे अभेदः, अभेदे भेदः, सम्बन्धे असम्बब्धः, असम्बब्धे सम्बन्घः कार्यकारणयो: पौर्वापर्यव्यत्यासश्चेति पञ्चविधाति- शयोक्ति: फलिता।

अर्थालङ्कार निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित: ।

(x२ ) तद्विपर्यंयौ अ्रप्रभेदे मेदा, अ्रप्रसंबन्धे संबन्धः । सा अतिशयोक्ति:। (५३ ) अत्र भेदेडभेदो यथा मम-् (५४) 'कथमुपरि कलापिनः कलापो विलसति तस्य तलेऽष्टमीन्दुखएडम्। कुत्रलययुगलं ततो विलोलं तिलकुसुमं तदधः प्रवालमस्मात् ।।' अत्र कुवलयानन्दकारासवेवं लक्षणोदाहरणन्याहु :- रूप का तिशयोक्ति: स्यान्निर्गीर्याध्यवसानता। पश्य, नीलोत्पलइकन्द्वान्निःसरन्ति शिताः शराः। यद्यपहूनुतिगर्भत्वं सैव सापह्ववा मता। त्वत्सूक्तिषु सुधा राजन् ! आ्रान्ताःपश्यन्ति तां विधौ। भेदकातिशयोकिस्तु तस्येवा.यत्ववर्णनम्।अन्यदेवास्य ग्ाम्भीयंमन्यदूधैयं महीपतेः ॥३। सम्बन्धातिशयोक्ति: स्याद्योगे योगकल्पनम्। सौधाग्रणि पुरस्यास्य स्पृशन्ति रविमण्डलम् योगेउप्ययोगोऽसम्बन्धातिशयोक्तिरितीयंते ।व यि दातरि राजेन्द्र ! स्वर्द्धुमान्नाद्रियामहे॥ अक्रमातिशयोक्ति: स्यार्सहरवे हेतुकार्ययो।। आलिङ्गन्ति समं देव ! ज्यां शराश्च पराश्चते। चपलातिशयोकिस्तु का्यें हेतुप्रसक्तिजे। यास्यामीत्युदिते तन्व्या वलयोऽभवदूमिंका॥७।। अत्यग्तातिशयोकिस्तु पौर्वापर्यव्यतिक्रमे।अग्रे मानो गतः पश्चादनुनीता प्रियेख सा ।८। एतेषां व्यारयानादिकं तत एवावगन्तव्यम्। हयज्वातिशयोक्िवेंदे तथा स्मृतावपि- द्वा सुपयर्ग सथुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते। तयोरेक: पिष्पलं स्वाद्दरनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति॥ या निशा सर्वंभूतानां तस्यां जागात्त संयमी। यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः॥ (६२) कारिकाया: कठिनांश स्फोरयति-तद्विपर्ययाविति। स्पट्टम्। (१३) उदाहर्त्तुमुपक्रमते-प्रन्रेति। एषु पञ्ञसु भेदेषु मध्य इत्यर्थः । (५४) कथमुपरीति। कस्याश्चित् कामित्या: केशादिवर्णनेयम्। उपरि शिरसि कलापो बहमस्यास्तीति कलापी तस्य मयूरस्येत्यर्थ, कलापो वहँ कथम्? अस्याक्च कथ मुपरिभागशिरसीतिमहदाक्षयंमित्याशयः। तस्य कलापस्थ तले मधो भागे अषटव्या स्तिथेरिन्दुश्चन्द्रस्तस्य खण्डम् अधंपूर्णचन्द्रस्य खण्डमित्यर्थः, विलसति शोभते कथम्? अद्धूंश्रन्द्रो महेश्वररय ललाटदेशे दृष्टिचरः अथ कथं बर्हल्याधोभाग ? इति महदाश्षायं- मितिभावः। ततस्तस्याष्टमीन्दुखण्डस्य "तले" इति पूर्वतोऽनुषअनीयम्, विलोलं विशेषेण पज्चलं कुवलययुगलम् इन्द्रीवरड्यम् "श्यामं शितिकण्ठनीलं कुवलयमिन्दीवरञ् नीलाब्जम्" इति नाममाला, विलसति कथम् ? नीलकमलं सरोवरजले दष्टचरम् अथ कथं चन्द्रखण्डस्या धोभाग इति महदाश्चयंमित्याशयः । यश्य च कुवलययुगलस्य च ।अधोऽघस्ताव् कुवलययुगलस्याघोभाग इश्यर्थः तिलकुसुमंतिलपुष्पंविलसति कथम्? तिलपुष्पं हि प्रायस्तिलद्रुमोपरि दृष्टचरम अथ कथं कुवलस्याधोभाग इति महदाक्षायमितिभावः । अस्मात् तिलकुसुमात् अघश्च प्रवालं विद्रुमो नवपल्लवो वा विलसति कथम्? तिलकुसुमश्याधोभागे वृन्तस्यव दष्टचरत्म् अथ कर्थ प्रवालमिति महदाश्चर्य मितिभाव:। "प्रवालो विद्गुमे वीणादुण्डेडभिनवपल्लवे" इतिहैमः, पुष्पितापच्छन्द- स्तल्लक्षणञ्जोक्तं प्रागेव (६मह पृ०)।

साहित्य दर्परः- [दशमपरिच्छेदे-

(५५) अत्र कान्ताकेशपाशादेर्मयूर क लापादिभिरमे दे न ्यवसा या । (५६) यथा वा- (५ू७) 'विश्लेषदुःखादिव बद्धमौनम्'। अत्र चेतनगतमौनित्वमन्यत्, श्ररचेत नगतं चान्यदिति द्वयोर्भेंदेऽव्यभेदः । (५८) एवम्- (५ह) 'सहाघरदलेनास्या यौवने रागगभाक्प्रियः।' (५५) लक्ष्ये लक्षयं संथोजयितुमाह-पन्रेति। कान्ताकेशपाशादेरित्यत्रादिपदेन ललट लोचन नासिकाघराणां परिग्रहः। मयूरकलापा दिभिरिय त्रादिपदेन अष्टमीन्दुखण्ड कुतलय- तिलकुसुमप्रवालानां परिग्रहः। सहार्थें चेयं तृतीया। अभेदेनेति। तृतीयेयमभेदाथे। अन्र कामिन्या: केशपाशादिरूपेयौव प्रश्यव्षटट्टचरतवेन केशपाशादय एव सत्यभूता, कला. पादिरूपेय तु प्रत्यक्षदष्टचरत्वाभावेन ते पुनरसत्यभूता इति केशपाशादीनां कला अध्यवसाय इति। तथा च कलापिरवे प्रशस्तकेशा कामिनी, कलापलेन केशपाशः, अष्टमीन्दुखण्डरवेन ललाटम्, कुवलययुगलर्वेन लोचनद्दन्द्वम, तिलकुसुमत्वेन नासिका प्रवालत्वेनावरश्राध्यवसितः, केशपशादिभ्यः कलापादीनीं परस्परं भेदेऽपि साडश्याति शयेनाभेदाध्यवसायादूभेदे अभेदाध्यवसायरूपातिशयोकतिरिति चावधेयम्। अन्नारोप विषयाणां केशपशादीनामनुपादानादेव निषेधव्यअ्ञनरूपाघाकरणम्। एवमुत्तरोत्तरमपि विषयानुपादाने बोध्यम। विषयोपादाने तु रूपकमेवेति वदनिति। धनाभेदरोपामतिशयोक्तिमुदाहरति-यथा वैति। (यद्वा) रूवनिर्मितपद्यस्याप्रामाण्य शङ्यारुचि मम्वान: प्राचीनोदाहरणमुदाहत्तमाह-परथा वेति। (६७) विश्लेषदुःखादिति। व्याख्यातपूर्वमिदम्। मत्र युगपद्धृत्तिद्वयस्ष्य स्वार्थोप- परस्परात्यन्तभेदसूचनाय अन्यशब्दद्वयोपादानम्। अन्यत्स्वं सुगमम्। तथाच मनुष्यात्मक चेतनगतमौनित्वं हि वस्तुतोऽवचनश्वम्, नूपुराधचेतनगतं तद्धि शब्दमात्र- शून्यस्वयोश्चोमयोर्भेंदेऽपि ध्वन्याभावरूपमितियावत्। आद्ये शक्तिर्द्वितीये लक्षणा श्लेषेण युगपद्वृत्तिद्वयं ताभ्यामेकदेवोपस्था्यते ततश्चोभयोर्भेंदेऽपि अभेदाध्यवसायाद तिशयोकिरिस्याशय:। (५८) एवं शकतिलक्षणोभ योपपादिताइलेषेयोदाहरणं प्रदर्श्यं के वलशक्युप पादित श्लेषेणाऽप्युदाहरणं प्रदर्शयितुमाह-एवमिति। (६९) सहाधरेति। "समुन्नतं कुम्वद्वन्हूं वीक्ष्य जातः समरार्दितः। इतिमस्पूरितोत्ताद्धम्। प्रिय: कान्तः, यौवने तारुण्ये अस्या: कान्ताया अधर ओष्ठमेव दलं पल्लवं तेन सह रगं लौहित्यं रकतं च मजते इति रामभाकू, यथायथाऽघरदुलं लौहित्यं सख्जातं तथा तथा कार्तोऽपि तस्याँ रक्तो जात इति भावः।

लक्ष्मोविराजितः।

(६०) अ्रत्राधरस्य रागो लौहिि्यम्, प्रियस्य रागः प्रेम, दयोरभेद:। ६१) अभेदे भेदो यथा- (६२) 'अन्यदेवाङ्गलावएयमन्याः सौरभसंपदः । तसयाः पद्मपलाशाचया: सरसत्वमलौकिकम् ।' (६३) संबन्धेSसंबन्धों यथा - (६४) 'अध्या: सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रो नु कान्तिप्रदः शृङ्गारेकरसः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः । (६०) लक्ष्यं संयोजयति-अन्रेति। द्रयोरभेद इति। रागपदश्लेवादितिशेषः। तथा च लौहित्यप्रेम्णोर्भेंदेऽपि शक्तिप्रतिपाधयरागपदश्लेषेय प्रिये सत्यस्य प्रेमातमकरा गस्य प्रिये असत्येन लौहित्यलक्षणरागरूपेण सम्भावनया अभेदाध्यवसायादतिशयो किरितिभावः। (६१) अभेदे भेदा तिशयोक्तिमुदाहत्तुमाह-भ्रभेद इति। (६२) उद्।हरति-अन्यदेवेति। तस्याः पदमपलाशाक््याः पद्मपत्रसदशायतसुन्दर- नयनाया नायिकाया: अक्गलावण्यं शरीरसौन्दर्यविशेषः अन्यत् साधारणनायिकालाव ण्यतो भिन्नमू अलौकिकमित्यर्थः, सौरभसम्पदः अङ्गानां सौरभसम्पत्तया, अन्या: साधार- णविलच्षणा अलौकिका इत्यथ:, वसोऽनुरागस्तेन सह वर्त्तते इति तस्या भावस्तत्वम अलौकिक मरत्यलोका तिक्रान्तमेव एवकार: पूर्वतोऽनुषज्ञनीयः । अत्र अन्यनायिकासु याहशं लावण्यादिकं तस्यां नायिकायामपि तादशमेव लाव ण्यादिक मितिला वण्याद्यमेदेडपि असाधारणलावण्याद्याश्मना भेदाध्य वसायाद तिशयोत्ति रित्याशयः। 'सौरमसम्पद' इश्यत्र तु भे डेडमेदातिशयोकि:, माधुर्यादिगुणसमूहस्य सौरम सम्पत्तर्मिक्वतवेऽपि अभिन्नतवेनाध्य वसानातू। यथा वा- मल्वानामशनिर्नृणां नरवरः स्त्रीणां समरो मूर्त्तिमान् गोपानां स्वजनोऽसतां क्षितिभुजां शास्ता स्वपित्रो: शिशुः। भृत्युर्भोजपते विराडविदु्षां तत्वं परं योगिनाम्, पृष्णीनां परदेवतेतिविदितो रङ्गं गतः साग्रज: ॥ अन्रक एव भगवान् श्रीकृष्य: तेषां तेषां त्द्रपेण नानारवेन विदित इति विषय भेदेन योग्यतावशादभेदे भेदातिशयादतिशयोक्ति:। (६३) सम्बन्धेऽप्य सम्बन्घमुदाहरति-सम्बन्ध इति। (६४) अस्या: सर्गविधाविति । विक्रमोर्घंशीयत्रोटके प्रथमेश्टे उवंशी प्रकृत्य पुरुरवसो वितर्कोऽयम्। अत्र "नु प्रश्नेऽनुनयेऽतीताथे विकल्पवितर्कयोः" इतिहेमचन्द्रकोशात् पूर्वाधें नुशब्दा वितर्कार्थाः। अस्याः सुन्दर्या उवश्याः, सग. विधौ सृष्टिकायें निर्मितिसम्पादन इत्यर्थः कान्तिप्रदः सौन्दर्यदायकः चन्द्रो नु कि प्रजा पतिः सृष्टिकर्त्ता अभूत् ? अपूर्वकान्तेश्चनद्रत एव सम्भवात् कथमन्यथैवंविधा कान्तिर्भवे- दितिभावः। किं वा भक्कार एव एक: प्रधानो रसो यस्मात्ताद्शः स्वयं साक्षात् मदनः कामदेवो नु किम् प्रजापतिरमूत ? शक्गारोद्वीपकरूपकावण्यादेसतत्र एव सम्भवात् कथ

१००० साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

वेदाभ्यासजडः कर्थं नु विषयव्यावृत्तकौतूइलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ।'

मन्यथेयमेवंविधा शङ्कारोद्दीपनी स्यादित्यभिप्रायः । अथवा पुष्पाकरो बसन्त इत्यर्थ:, अश्रैष पुष्पार्णा विकासातिशयात्, न मा उच्मीरित्यमा "इन्दिरा लोकमाता मा" इश्यमरः, "मास्त्री पद्मालयायाँ स्यात्" इति मेदिनी च अमाम् अलचमीं दुर्भगतवा. दिदोषं स्वत्येकपदं हरतीति तादृशः, "षोऽन्तकर्मगि" अस्मात् "आतोऽनुपसगें कः" इत्यनेन क: सुभगत्वातिशयस्यान्यथासम्भवादित्याशयः । बसन्तस्य पुष्पायाणामि वाङ्गनां सौभगभाजनत्वविधानं कविनिबद्धवक्तप्रौढोकिसिद्म। एतेन अङ्गानां दुष्पाणा- मिव सौकुमार्याद्यतिशयमपि व्यज्जितम्। तथाच अस्या: कान्तिश्चनद्रप्रजापतिनिर्मिता, शङ्गाररसिकत्वं साक्षान्मदनप्रजापति निर्मितम्, न स्वन्यप्रजापतिनिर्मितमितिनिष्कर्षः। ननु कथमनेकप्रजापतिकतंकमस्या निर्माणमुपपाद्यते ? प्रसिद्धब्रह्मणैव तद्विधातु शक्यत्वादित्यत आह-वेदाभ्यासजड़ इति। बेदानाम् अभ्यासेन पुनः पुनराम्रेडनेन तत्तात्पर्यंपर्यालोचनेन वा जद़: कृण्ठितघी: कर्मान्तरानह इत्पर्थः, अतएव विषयेभ्यो भोग्यपदार्थभ्यो वनितादिभ्यो व्याबृत्तं निवृत्तं कौतूहलं कौतुकम् और्सुक्यमितियावत् यस्य स ताहशः, पुराणो घृद्धो जरठ इति यावत् मुनिर्मननशीलो ब्रह्मेत्यर्थ: इदं मनोहरं रूपं स्वरूपं निर्मातुस्त्ष्ट कथ नु प्रभवेत् शक्नुयात् कथमपि समर्थो नैव भवेदित्यर्थः। अतश्रन्द्रादिकत्त करवमेवास्याः सर्गविधानं न तु प्रसिद्धप्रजापतिकर्त्तृकंम्, नहि गुयानभिज्ञो गुणवन्तं निर्मातुं शक्रोतीतिभाव:। अत्र- नारायणणोरुं निर्भिद्य सम्भूता वरवर्णिनी। ऐलस्य दयिता देवी योषिद्ररनं किमुवंशी ?॥ इति हरिवंशवचनात्, 'ऊरुद्ववा नरसखस्य मुनेः सुरस्त्री" इश्यादिविकरमोवंशीय- सन्दर्भाच्च-"मुनि"पदस्य नारायण इत्यर्थकरणं सर्वथापातरमणीयम् वेदाभ्यास जड़श्वादेरुंपपत्यभावात् नारायणस्य मुनिखेऽपि पुरायरवाभावात् उत्पादकत्वेऽपि निर्मा- तृंत्वाभावाच्च, प्रकृते मुनिनिष्ठनिर्मातृत्वव्यवच्छेदस्येव विवच्ितर्वेन "ब्रह्मा" इत्येवार्थः न तु नारायण इस्यवधेयम्। अतएव प्रजापतिपदस्वारस्यमपि। अतएव चामरेण प्रजा पतिपर्यायपरिगणनावसरे 'ब्रह्मात्मभूः सुरज्येष्ठः परमेष्ठी पितामहः"इतिग्रन्थेन पितामह इति नाम परिगणितम्। एतेन कुसुमप्रतिमोक्तमप्यनुपादेयमेवेति। शार्हूल विक्रीड़िनं छन्दस्तल्लक्षणन्तूकं प्रागेव (१६८ पृ०)। (६९) लक्ष्यं समर्थयति-अत्रेति। उदाहते पद्य हत्यथ:, पुराणो दक्षादयपेक्षया प्राचीनोडसौ प्रजापतिस्तस्य निर्मायं कृतिस्तस्य सम्बन्घस्तल्मिन् तथोक्ते पुराणप्रजा पतिकत्त कनिर्माणस्य सम्बन्धे हत्याशयः। तथाच सकल जगत्सृष्टिकत्त करवेन प्रजापतेः जगदन्तःपातित योवश्याक्च सृज्यसर्जकत्वेन सम्बन्धः तस्य च वेदाभ्यासजढ़त्वादिना ताडशसर्जनासम्भवोपपादनेनासस्ब्घो दर्शित इति स्फुट एवायं सम्बन्धेऽपप्रसम्बन्घः। काव्यप्रकालकृता तु भेदानुक्तौ सन्देहालङ्कारे इदमुदाहतमपि युक्तियुक्मेव। तथाहि-

अर्थालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मोविराजितः। १००१

असंबन्घे संबन्धो यथा- (६६) 'यदि स्यान्मण्डले सक्तमिन्दोरिन्दीवरदयम्। तदोपमीयते तथ्या वदनं चारुलोचनम्।।' (६७) अत्र यद्यर्थबलादाहृतेन संबन्घेन संभावनया संबन्धः। (६८) कार्यकारणयोः पौर्वापर्यविपर्ययक्ष द्विधा भवति। कारणात्प्रथमं कार्यस्य भावे द्वयो: समकालत्वे च। क्रमेगा यथा- "अस्था: सृष्टौ यः प्रजापतिः (निर्माता) अभूत् स किं चन्द्रः किं वा मदनः कि वा वसन्त इति प्रजापतिघर्मिकश्चनद्रत्वादिरूपविरुद्धनानभावकोटिकः संशयः । एवञ्जात्रोपमेयभूतस्य प्रजापतेरुपमानभूतस्य चन्द्रादेरवा कस्यापि बैधर्म्यें नोक मिति भेदानुक्तौ सन्देहालङ्वारः। वेदाभ्यासजड़ स्यादिना जाडयादेधमस्योक्तावपि जाडयादेन भेदकधमत्वम्, तस्योपमानोपमेयान्यतरधर्मत्वाभावाद्। परांतु जाडवादयो हि ब्रह्मणः चतुर्मुखस्य सृष्टिकत्त त्वं निराकुर्वन्तश्रन्द्रादीनां सृष्टिकम त्वसंशयमेव पुष्ण- नित। प्रसिद्ध: सृष्टिकर्त्ता ब्रह्मा वेदाभ्यासजड़ इति स नास्या: सृष्टिकर्ततया सम्भवति अतएव सन्दिह्यते अस्याः सृष्टकर्त्ता कः चन्द्रो वा मदनो वा वसन्तो वेति सन्देह एव वत्तंत इति पूर्वाद्धे सदेहालड्वार उत्तराद्वें चातिशयोक्िरित्यनयोरेकाश्रयानुप्रवेशरुयः सङ्कर एवेतिहृद्यम्। शुद्धोदाइररन्तु- षीयूषयूषकल्पामर्पामपि ते गिरं निपीतवतामू। तोषाय कल्पते नो योषाधरबिम्बमधुरिमोद्रेक:।

(६६) असम्बन्धे सम्बन्धमुदाहरति-यदीति। यदि इन्दोक्षद्रस्य मण्डले विम्बे इन्दीवरद्वयं नीलकमलयुगलं सक्तं कुतोऽपि कारणात् संश्लिष्टं स्यात्, तदा चारुणी मनोहरे लोचने नयने यत्र तत्तथोकं तस्या: कामिन्या वदनं मुखम् उपमीयते तेन इन्दु. मण्डले नोप माविषयी क्रियते नान्यथेतिभावः । (६७) नन्विन्दीवरह्यस्य इन्दुमण्डले संश्लिष्टप्रतीतेरभावस्य सरवंदैवोपलम्भातू कथं तत्र सम्बन्धः येनासम्बन्धे रम्बन्धाध्यवसायरयोदाहरणमिदं भविष्यतीश्यत आह-अत्नेति। यद्यर्थवलात् "यदी'स्यरयार्थसामर्थ्यात्, आहृतेन आारोपितेन, सम्ब- गघेन संश्लिष्टत्वसम्बन्घेन, सम्भावनया अध्यवसायेन उभयत्राभेदे तृतीया, सम्बन्धः कल्प्यते इति शेष: । एवञ्ज इन्दुमण्डले सश्यस्य इन्दीवरासंश्लिष्टत्वस्य असत्येन संश्विष्टत्व रूपेयाध्यवसायादसम्बन्धे सम्बन्धरूपातिशयोक्ति: । केचित्तु-कल्पितोपमा मेनामेव स्वीकुर्वन्ति तम्मते चेदमुदाहरम- धीरध्वनिमिरलं ते नीरद! मे मासिको ग्भः । उभ्मद्वारणबुद्दया मध्ये जरठं समुच्छलति॥ अन्र सिंह्या मेघं प्रश्युक्तौ मासिकगर्भंस्य समुच्छुळनासम्बन्घेऽपि शौर्यातिशायिका

(६८) कार्यकारणायो: पौर्वापर्या्ययमुदाहर्त्तु कपरथमं विभागमाह-कार्यकारणयी रिति। कारणत् कारणप्रादुभवत, श्रथमं पूर्वस्, भावे आविर्भाते जायमाने इत्यथ्रंः

१००२ साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेद्े-

( ६९) 'प्रागेव हरियााचीणां चित्तमुत्कलिकाकुलम्। पश्चादुद्धिन्नबकुल रसालमु कुल श्रियः।।' (७०) 'सममेव समाक्रानतं दवयं द्विरदगामिना। तेन सिंहासनं पित्र्यं मवडलं च महौच्तिताम्॥' हया: कार्यकारणयोः, समकालत्वेन च एककालिकरवेन भावे इति पूर्षेण सम्बन्धः । यद्यपि कार्यकारययो: पौर्वापर्यविपर्यस्य द्विप्रकारकस्वाभ्युपगमेडस्याः साकल्येन षट्प्रका- रकत्वमायाति ततक्ष 'सा पञ्चधा" इतिप्रतिज्ञाभङ्गस्तथापि प्राचीनमतानुरोधेन कार्यं- कारणयो: पौर्वाप्यं विपर्य यरवार्मना एकप्रकार कत्वस्यैव ग्रहण मित्यवधेयम्। (६९ ) तत्र कारणात्पूर्व कार्यस्य भावे उदाहरति-प्रागेवैति। हरिक्षणा क्षोणां मृग- लोचनार्ना कामिनीनां चित्तम, प्राकू प्रथममेव उत्कलिकया उस्कण्ठया सुरततेच्छयेति यावत् आकुलं विह्वलं जातमितिशेष:, "कथितोरकलि कोरकण्ठाहेलास लिलवी चिपु इतिमेदिनी। पश्चात्तदनन्तरं तु उद्धिज्ञानां विकसितानाम्, वकुलरसालयो: वकुलाम्रयो: मुकु० लानां कुड्मळानां श्रियः शोभा: जाता इति शेष:। चतुलर सालयो: विकसितमुकुलदर्शनानन्तरं कामिनीनां हृदये रिरंसा समुस्दते। अतोऽन्र तादृशमुकुलश्रीदशनमेव पूर्वभाविरवेन उत्कण्ठाया: कारणम् कार्यज्ज तदुस्कण्ठा तस्याश्ष परभावित्वमेव हि सश्यरूपम्, ततः सत्यरूपायाः परभाविन्यास्तदुरकण्ठायाः कविव प्रौढोकिवशदेव मसस्येन पूर्वभावित्वेनाध्यवसायारस्पट्टमेव कारणारपूर्व कार्यरय वर्णनं जातमिति कार्यकारणयो: पौर्वापर्यं विपर्ययरूपा अतिशयोकि:। एवं कारयस्य परभाविरवेनाध्यवसाये ्वयमेवोदाहरणीयम्। (७०) कार्यकारणयो: समकालोद्दवे उदाहरएं दशयति-सममैवेति। रघुवंशे चतुर्थसर्गे रघोः राज्यप्राप्तिवर्ानपदयमिदम्। द्विरदो गजराजस्तद्वत् गन्तुं. शीलमस्या- स्तीति तेन द्विरदगामिना सलीलमन्दगमनशीलेनेश्यथः, तेन रघुशा, पित्रयं पितृतो लध्घम, सिहासनं राजासनम्, महीक्षितां राज्ञाम्, मण्डलं च देश: समुदायो वा "मण्डलं देशविम्बयोः। भुजङ्गभेदे परिधौ शुनि द्वाद शराजके" इतिकोश, एतद्दयम्, रुममेवदेव समाक्रान्तं सम्यगारह्य गृहीतं जिश्वा वशीकृतञ्ज। पार्थिवा हि पैत्रियक सिंहासनमादायैव क्रमशस्तद्वलेन अन्यसामन्तराष्ट्र जिर्वा यशीकुर्वन्तीति पैत्र्यिकसिंहासनादानस्य कारणर्वेन पूर्वभावित्वम् अन्यसामन्त• राष्ट्रवशीकरणस्य च कार्यत्वेन परभावित्वमेव सत्यरूपम्। ततस्तु तयो: पूर्वापरभाविश्वे- नैव सत्य रूपयो: कवि प्रौढोक्तिवशादसत्येनैक कालमाविश्वेनाध्यवसायादन्र कार्यकारणयोः पौर्वांपर्यं विपर्ययरूपा अतिशयोक्तिरितिभावः। "धुनोति चासि तनुते च कीर्ततिम्" इत्यादौ लक एवेति तत्प्रकरणे घृत्तौ श्वयमेव प्रदशयिष्यति। तथाच तद्वदत्र समुखयो न शङ्कय। विरूपशब्दाम्यामेव क्रियाऽनेक्ये तत्हवीकारात्।

अर्थालक्वारनिरूपणम् ] लक्ष्मोविराजित:। ' १००३

(७१) इह केचिदाहु :- 'केशपाशादिगतो लौकिकोऽतिशयोऽलौकिकत्वेनाध्य- वसीयते। वैशपाशादीनां कलापादिभिरध्यवसाये 'अन्यदेवाजलावण्यम्' इत्यादिप्र- कारेष्वव्याप्तिलंक्षयास्य' इति। (७१) अत्रालद्वारसवंस्वकारा हि काव्यप्रकाशकृदुक्त्ताभेदे भेदरूपातिशयोक्क्ोदाहरया. इय "कमलमनउभसि" इश्यादेः अभेरे भेदरूपायामतिशयोक्ावव्याप्तिमाहरिति स्वकीयोदाहरणेऽपि तमाक्षेपं मन्यमानस्तम्मतमस्थाव्य दूषयितुमाह-इह कैचिदिति। (क) अलङ्ारसवंस्वकादयः । केशपाशादिगत इति। भेदे अभेदाध्यवसायरूपायाम् "कथमु० परि कलापिन: कलापाः" इत्यादिपद्ये केशपाशादिगत इत्यर्थः, आदिपदेन नेत्रादीनां परि.1 गहः। लौकिक: तत्तन्नाथिकालोकप्रसिद्ध:, अतिशयः लम्बितर्वमसृयात्वाद्यरकर्षः, अलौ- किकरवेन कविप्रतिभासम्पितेन स्वर्गोयत्वेनेत्यर्थः। इस्थञ्जात्रापि अभेदे। भेदाध्यवसायरूपै. वातिशयोकिकनं तु भेदे अभेदाध्यवसायरूपा। अत्रच भेदे अभेदाध्यवसायाभ्युपगमेSS- पत्तिमुद्धावर्यात-केशपाशादीनामिति। कलापादिमि: सह, आदिपदेन कुवलयादीना परिग्रहः, अभेदाध्यवसाये अभेदप्रश्यायने अभिम्रते इत्यर्थः। अ्न्यदेवाङ्गलावण्यमित्यादिष्ठिति आदिपदेन "अन्यतल्लावण्यमन्येव च कापि वर्ततनच्छाया' इतिकाव्यप्रकाशकृदुक्ताभेदे भेदाध्यवसायादे: परिग्रहः। लक्षरास्येति अभेटे भेदाध्यवसायस्थले "सिद्धित्वेऽध्यवसा

अव्याप्तिरिति। तेषामयमभाव :- "अन्यदेवाङ्गलावण्यम इत्यादौ तन्रायिकालावण्या- दिषु अन्यनायिकालावण्यादीनां भेटस्यैव विद्यमानख्वेन अभेदासत्त्वात् अभेद एव भेदाध्य वसायरूपर्वाभावात्। प्रश्युत लौकिकरवेन भेदाभावे तन्नायिकालावण्यादौ अलौकिक (क) तत्र हि "एषु पञ्चसु भेदैषु भेदे अभेदादिवचन लोकातिक्रान्तगोचरस्। अत्र चातिशया ख्यँ यत् फलं प्रयोजकत्वान्निमितं तत्राभेदाध्यवसायः। तथाहि - "कमलमम्भसि, कमले च कुवलये, तानि कनकलतिकायाम्। सा च सुकुमारसुभगेत्युत्पातपरम्परा केयम्।।" इत्यादौ वदनादीनां कमलादयर्भेंदेऽपि वास्तवं (लौकिकम्) सौन्दयम् (अतिशयितत्वम्) कविसमपितेन सौन्दर्येष (अ्रतिशयितत्वेन) अ्भेदेनाध्यवसितं भेदेडभेदवचनस्य निमित्तम्। तत्र च सिद्धोऽध्यबसाय इत्यध्यवसितप्राधान्यम्, न तु वदनादीनां कमलादिभिरभेदाध्यवश्ञायो योजनीयः भ्भेदे भेद इत्यादिषु प्रकारेष्वव्याप्ते: तत्र हि- "अपयं लउइत्तराअं, अण्णा वि अंका वि वत्तयच्छाआ। सामा सामण्णपश्रवइयो रेहव्वि भ्रय होई॥।" (अन्यत् सौकुमार्यम्, अन्यव च काऽपि वर्तनच्छाया। शयामासामान्यप्रजापतेरेखव च न भवति) इतिच्छाया। इत्यादौ सातिशर्यं सुकुमारतवं निमित्तभूतममेदेनाध्यवसितम्, एवमन्यत्रापि श्ञेयम्, तदभिप्राये- ैवाध्यवसितप्राधान्यमिति। पतद्व्याख्यायां जयरथास्तु-"यावता ह्ध्यवसितप्राधान्यमस्या लक्षणं तच्च धर्मियामस्तु धर्माणां वा को विशेष: ? येनाष्याप्ति: स्यात, प्रत्युत बमयोरभेदाथ्य- वसायाभ्यु पगमे उपमादीनामतिशयोक्तिप्रस्ः स्यात, तत्रापि धर्मणामेव मेदेऽमेदविवत्यात् एवंच विज्रातीयत्वेन भेदे धमयोर प्यव्य्ाप्तिः प्रसज्यत इत्यलमसङ्कतग्रन्थार्थोंदीरणेन" हत्याड्क:। १२७सा०

१००४ साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(७२) तन्न,-तत्रापि ह्यन्यदक्गलावरायमन्यत्वेनाध्यवसीयते। (७३) तथाहि 'अ्रन्यदेव' इति स्थाने 'अन्यदिव' इति पाठेऽध्यवसायस्यासा वयत्व मे वेस्युत्प्रेक्षाक्जीक्रियते। 'प्रागेव हरिणाक्षीणाम्-' इत्यत्र बकुलादिश्रीणां प्रथम- भावितापि पश्रान्धावित्वेनाध्यवसिता, अत एवत्रापीवशब्दप्रयोगे उत्प्रेक्षा। (७४) एवमन्यत्र। त्वेनातिरिकानां लावण्यादीनामध्यवसाये तु लक्षणासमन्वयो भवस्येव। इस्थञ्ञ भेदे. अभेदाध्यवसायोदाहरणे च लौकिकत्वालौकिकशवाभ्यामेव भेदाभेदयोः स्वीकारस्य- युक्तश्वात् "कथमुपरि" इश्यादावपि तथैव अभेदे भेदाध्यवसायरूपाया एवातिशयोक्ते: स्वीकारो युक्त इति। (७२) तन्मतं दूषयति-तन्नेति। हि यतः, तन्रापि अभेदे भेदाध्यवसायरूपायाम "अभ्यदेवाङलावण्यम्' इत्यादावपि। अन्यत अन्यनायिकासाधारणम्। अन्यखवेन अन्य. नायिकासाधारणरवेन केवलतच्चायिकाष्ृत्तिरवेनेत्य्थः। तथाच प्रकृतोदाहरणे मभेदे भेदाध्य वसायरूपातिशयों केलक्षया समन्वया न्ा्याप्तिरित्याशयः। (७३) तदेव प्रकारनतरेणोपपादयत-तथाहीति। अध्यवसायस्य अभेदप्रत्याय न्य असाध्यत्वम् अनुद्धावनीयसवमेव इति असमाद्वेतोः । पश्चाद्ध्ाविरवेनेति। एवं चित्तोत्कलिकाया: पश्चाद्धावितापप पुर्वभावित्वेनाध्यवसितेतिज्ञेयम्। शवशब्दप्रयोग इति। प्रागिव, पश्चादिव" इस्थमिवशबदप्रयोग इत्वर्थः। समाधातुरयमाशयः-सर्वसिद्धान्तेन उत्प्रेक्षातिशयोकसयोस्तुश्य एव विषयः, अतएवोक्तदिशा यत्र यत्र इवशबदप्रयोगस्तत्र तत्र सर्वसिद्धान्तेन उत्प्रेत्षाऽपि भवत्येव। तेन "अन्यदेव" इत्यादौ "अन्यदिव" इति· पाठे अस्मन्मते "असाधारणमिव" इश्याद्यर्थकवरवेनेव त्वन्मतेऽपि "अलौकिकमिव" इश्याद्यर्थकर्वेन उत्प्रेक्षा स्यादेव, परन्तु "उपरि कलापिनः कलाप इव" इतिपाठे" अलौ- किक इव" इत्यर्थोपस्थितेरभावादु प्रेक्षातिशयोक्त्योविषयभेदः स्यादितिसवंसिद्धान्त सिद्धोऽनयोस्त ल्यविषयापलापः स्थादितित्वन्मताभ्युपगमे महाननर्थः सम्पद्ेतेति। (७४) इस्थमेवान्यत्राSप्यूहनीय मित्युपदिशति-एवमिति। एवम् उक्कदिशा अन्य- त्राप्युत्प्रेक्षा ज्ञातव्या इत्यर्थः। तथाहि-"अस्याः सगविधौ प्रजापतिरभून्मन्ये विधुः कान्तिदः इति पाठे उत्प्रेक्षा, एवं "सममेव समाक्रान्तम्" इत्यत्रापि "सममिव" इति पाठे उत्प्रेक्षैव। ध्वन्यमानेयं यथा- देव ! रवदशंनादेव लीयन्ते पुण्यराशयः। किंचादर्शंनतः पापमशेषमपि नश्यति॥ अत्र पुण्यपापयो: सुखदुःखभोगमात्रनाश्यतया दशनादर्शनाभ्यां तज्जन्यसुखदुःखयोः राश्यशेषशब्दाभ्यां च जन्मशतोपभोग्ययोस्तयोरेवाक्षेपादग्रिमाम्यां पुर्वयोरध्यवसायो धयउथते। गजन्रातेति वृद्धाभि: श्रीकान्त इति यौवतैः। यथास्थितक्ष बालाभिद्द ए्ः शौरिः सकौतुकम्॥ चेतू ? न कोउपि किन्तु तेषां तेषां तथाज्ञानानि भगवर्ह्वूषयकभावे उद्दीपनानि भवन्ती

अर्थालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित: । १००५

(७५) पदार्थानां प्रस्तुतानामन्येषां वा यदा भवेत्॥४७ ॥ एकधर्माभिसंबन्धः स्योत्तदा तुल्ययोगिता। श्यभ्युपगमात्। नच सर्वोडप्युद्ीपनप्रपज्जोऽलक्कारेष्वेवेतिवाच्यम्, तन्न नियमामा वात्। एवम्- अकृशं कुचयो: कृशं वलग्ने विपुलं चक्षुषि विस्तृतं नितम्चे। अधरेऽरुणमाविरस्तु चित्ते करुणाशालिकपालिभागघेयम्। इति पदेऽपि नायमलङ्कार हत्यवधेयम्। (७) अथ सादृश्यमूलकालङ्कारनिरूपणस्य पण््, ध्वनिपरिच्छेदे "यो दी९कतुल्ययोगितादिषु उपमाद्यलङ्कारो व्यङ्गयः" इरयुक्तरवातसादृश्यवत्तयें वाुभवाच विशेषातिदिश्ट्या चातिशयोक्त्या तह्वाधाया असम्भवेनोभयोमथये प्रथमं तुल्ययोगिता लङ्कारं लक्षयति-पदानामिति। यदा प्रसतुतानां प्रकरणप्राप्तानां पदार्थानाम, वाअथता अन्येषामप्रस्तुतानाम् अप्रकरणप्राप्तानामित्यथ:, पदार्थानामेकधर्माभिसम्बन्धः एकध. र्मेगान्वयो भवेत् तदा तुल्ययोगिता तदाख्योडलङ्कार: स्या्। अत्र "वा" शब्दः प्रस्तु- तानामप्रस्तुतानां व्यवच्छेदकः। तथाच यदि प्ररतुतेरेव पदार्थेः सह प्रस्तुतानामेव पढ़ा. र्धानाम् एकेन धर्मेण गुणरूपेण क्रियारूपेय कत्त ख्वेन कमत्वेन करणतादिरूपेण वा अभिसम्बन्धः, अथवा यदि अप्रस्तुतैरैव पदार्थेः सह अप्रस्तुतानामेव पदार्थानां तादगेव एकधर्माभिसम्बन्धो भवेत्तदा तुल्ययोगितेतिसरलार्थंः। अन्र तुल्यश्चासौ योग: सम्ब- वघश्च अन्वयश्च तुल्ययोग: एकधर्मान्वय इत्यथ:, सोडस्ति ये्षा ते तुल्ययोगिनस्तेषां भावस्तुल्ययोगितेतिव्युत्पत्तिः। औपम्यं चात्र व्यङ्गयम्, तत्प्रयोजकसमानधर्मोपा- दानात् इवादिवाचकामावाच्च धर्मवाचकपदैस्तत्तद्रपेय धर्ममानेऽपि साहश्यत्वरूपेणा. भानात्। उक्कञ्व प्रतापरुद्रकृतापि- प्रस्तुतानां तथान्येषां केवलं तुल्यधमंतः। औपम्यं गम्यते यत्र सा मता तुल्ययोगिता॥ इति। कारिकाया: सूत्ररूपत्वेन "सूत्रे लिङ्गव चनमतन्त्रम्" इति नियमोक्त्या पदार्थाना. मित्यत्र बहुवचनमविवक्षितम्, द्वयोधमैक्येनाऽप्यन्वयेऽस्याः सम्भवाद्। अतएव "सङ्क चन्ति सरोजानि स्वैरिणीवदनानि चथ।

अतएव च- प्रिये ! विषादं विजहीहि वाचं प्रिये सरागं वदति प्रियाया:। वारामुदारा विजगाल धारा विलोचनाम्यां मनसश्च मान: ।। इति रसगङ्गाघरकृत उदाहरणञ्ञ सङ्गचछुते। अन्न मानिन्या वर्ण्यत्वात् तदीयरवेन प्रस्तुतयोः कर्त्रोरश्रुमानयोर्विंगलन क्रिये- कधर्माभिस म्बन्धेनोपात्तेति तुल्ययोगितालङ्कारः। नचास्यामलङ्कृतौ साहश्वस्य। वयङ्गय. श्वेन व्यङ्गधोपमयव गतार्थं: स्यादितिवाष्यम्, तावन्मान्नकृतचमत्काराभावात्। एकध• र्मान्वयकृतस्यापि विद्यमानस्वाव् व्यज्यमानस्यापि सादश्यस्यासुन्दरसाधारणधमकरवे- नासुन्दरत्वात्। दीपके अप्रसतुतेन सह प्रस्तुतस्य प्रस्तुतेन वा सहाप्रस्तुतस्य पदार्थल्य सादश्यवाचकवैधरम्ययोरमावे सत्येकधर्माभिसम्बन्धः, अत्र च प्रस्तुतैः सह प्रस्तुताना मप्रस्तुतैः सह चाप्रस्तुतानामेकधर्माभिसम्बन्ध इति परस्परं भेद:।

१००६ साहित्य दर्पग :- [दशमपरिच्छेदे-

(७६) अन्येषामप्रस्तुतानाम्। धर्मो गुणक्रियारूपः । उदाहरयम् - (७७) 'अनुलेपनानि कुसुमान्यबलाः कृतमन्यवः पतिषु दीपदशाः।] समयेन तेन सुचिरं शयितप्रतिबोधितस्मरमबोधिषत ।।' (७८) अत्र संध्यावर्यानस्य प्रस्तुतत्वात्प्रस्वृतानामनुलेपनादीनामे कबोघ न क्रिया भिसंबन्धः । (७६) 'तदङ्गमार्दवं द्रष्टुः कस्य चित्ते न भासते। मालतीशशभृल्तेखाकदलीनां कठोरता ।।' (७६) कठिनांशं स्पष्टयति-अन्येषामिति। इश्यस्य इति शेषः । अप्रस्तुतानाम इत्यरष इति शेष:। गुपक्रियारूप इति। गुयक्रिये रूपं यस्य तादशः । इदञ्जोपलस्षणम्। तेन कश्त्रादीनामपि परिग्रहः। (७) तन्न प्रस्तुतैः सह प्रस्तुतानामेकक्रियासम्बन्धे उदाहरणमाह-अनुलेपना- नीति। शिशुपालवधे नवमसर्गे सन्ध्यावर्यानपद्यमिदम्। तेन समयेन सन्ध्याकालेन, अनुलेपनानि अक्गरागद्र्याणि, कुसुमानि शुक्ळपुष्पाणि, पतिषु स्वामिजनेषु कृतमन्यवः कृतप्रणयकोपा:, अवला नायिकाः तथा दीपदश्ञा दीपर्वात्तकाश्च सुचिरम् अतिचिरकाल पर्यन्तम्, शयितः प्रथमं सुप्तो निष्टृत्तव्यापारः पश्चात् प्रतिबोधिता जागरितः प्रवृत्तव्या. पार: समरः कामदेवो यत्र तदू यथाश्यात्तथा क्रियाविशेषयञ्चकम, अवोधिषत क्रीड़ाथं बाधयामासुरित्यर्थः। प्रमिताक्षराच्छन्दस्तल्वक्षगन्तु-"प्रमिताक्षरा सजससंरुदिता" इत। (७८) लचयं सङ्गमयति-भत्रंति। स्पष्टोऽर्थः। अयमाशयः-सायङ्कालस्य कामो हीपकरवेन प्रस्तुतत्वात् अनुलेपनादीनामपि कामाद्दीपकर्वेन मानभअ्जनसाघनरवातू प्रस्तु- स्वमित्येतर्षां "शयितप्रतिबाधितस्मरम्" इतिक्रियाविशेषणेन "अबोधिषत" इात बोधनार्थैकक्रिय याभिसम्बन्धाततुल्ययोगितालक्कार इति। एकगुणरूपध मोमिसम्बन्धा प्रस्तुता तुल्ययोगिता यथा- "नयञ्ञात वयसि प्रथमे, समुदञ्जति किञ्च तर्रणमनि सुहशः । उल्लसति कापि शोभा वचसां च इशा विश्रमायाज्। अत्र रमराक्रान्तत्वन तारुण्यस्येव चचनादीनामपि प्रस्तुतत्वात् शोभारूपेयकेन

(७९) अप्रस्तुतानामकगुणाभिसम्बन्घ उदाहरणमाह-नदङ्मार्दवमिति। तस्या अङ्गानां मादव सौकुमार्यं दष्ट: साधुवस्त्वलाकयितुः कश्य लोकस्य चित्त, मालती जातीकुसुम शशमृल्लखा चन्द्रलेक्ा कदली रम्भा तार्सा तथोक्ानामू, मालतीपदछान्र काकनदेन्दीवरामप्युपलक्षकम्, कठोरता कठिनत्वं न भासत इश्यर्थः। दर्ध्टरत्यत्र तृनः कृदन्तत्वात् "कत्तुरूमणो: कृति" इति षष्ठी तुन शहनीया न तथाच नायिकाया अङ्गमान्नापेक्षया माउश्यादीनां न सौकुमार्यमिति वाच्योऽथः। प्रतीयमानस्तु नाथिकाया दर्शनापक्षया मालत्या:, हस्तपाद्लोचनाद्यपेक्षया कोकनदादी ना वदनापेक्षया शशला जिछ्ततव्रेन दूषितस्य चन्द्रस्य, जङ्गपेत्षया कदल्याश्च न कि्वदपि सोकुमायं प्रत्युता त्यन्तं कठिनत्व्रमेव, माला्याइविद्यमानत्वऽपि नायकरप तां विना रख्यावहत्वात् प्रत्युत कामानलतन्दीपकत्वादिति।

अर्थालङ्कारनिरूपणम्] लक्ष्मीविराजितः। ३००७

(८.) इत्यत्र मालत्यादीनाम प्रस्तुतानां कठोरतारूपै कगुणसंबन्धः । (८१) एवम्- ( ८२) 'दानं वित्ताहतं वाचः कीर्तिधर्मौ तथायुषः । परोपकरयां कायादसारात्सारमाहरेत् ।।' (८३) अत्र दानादीनां कर्मभूतानां सारतारूपकगुयसंबन्ध एकाहरयक्रि या संबन्ध:। (म०) लक्षये लक्षणं थोजयति-हपत्रेति। अप्रस्तुतानामिति। नायिकावर्णनस्येव प्रस्तुशात् मालश्यादीनान्तूपमानत्वेनाप्रस्तुतत्वादितिभावः। कठोरतारूपैकेन गुणेन सम्पर नय: अधिकरणतासम्बन्घेनान्वय.इत्यर्थः । (८१) गुण क्रिययारेके काभिसम्बन्धे पृथक पृथगुदाहरणं प्रदर्श्य सम्प्रति ताभ्यां द्वाम्यामेवेकन्न युगपद्भिसम्बन्धे उदाहरयां प्रशंयितुमाह-एवमिति। (८२) उदाहरति-दानमिति असाराद् दानापयोगिवरुपकिञ्िदुष्कर्षोशविशि शतू वित्तात् धनात् सारं तदुत्कर्षोशप्रयोज्य दानम् आहरेत् उद्धरेत्। बुद्धिमान् जन इति शेष:, एवमग्रेऽपि। यद्यसारादित्यत्र अभावार्थकनजोयोगे सर्वथा साररहितादित्यर्थ: स्थात् तदा तेन सारमाहरेदित्यस्य सम्बन्धो न स्यात् सर्वथा निःसारपदार्थतः साराह- रणासम्मवादतः ईषदर्थेऽत्र ननितिबोध्यम्। एवमन्यत्राप्यनुसन्वेयम्। वाच इत्यस्य विशेषणोपपत्तये असारादित्यस्य असाराया इति कल्पनीयम्। तथाच असाराया वाची वाक्यात् सारम ऋतं सत्यम्, माहरेत् सञ्षिनुयात्, असारादायुषो जीवनात् कीरत्तिधर्मो कोर्त्तिरूपं धमरूपञ्ज सारौ आहरेत्, तथा असारात् कायात शरीरातू पुनः सारं तरवं परोपकरयां परोपकारम् आहरेत्। (८३) उक्ष्यं समथर्यात-मन्रेति। कर्मभूतानाम् "आहरे"दितिक्रियाया इति शेष:, सारतारूपैकेन गुणेन सम्बन्धे अधिकरणश्वसम्बन्वेनान्वये सतीत्यर्थः, एकया आह. सणक्रियया सम्बन्धः कर्मत्वसम्बन्घेनन्वयः। असारादित्यत्रेषदुर्थकनञूः स्वीकारातू असारतारूपैकगुणसम्बन्घश्च ज्ञेयः। एवक्र प्रतिबन्धकामावाद् युगपदेकधर्माभिसम्ब न्वेऽपि तुल्ययोगिता भवत्येवेतिव्यजितम्। अम्र च पुरुषस्थेतिकर्त्तव्यतार्यां प्रस्तूयमा नायां दानादीनामितिकत्तंव्य तात्वेन प्रस्तुतत्वमिश्यपि ज्ञातथ्यम्। अप्रस्तुतानां गुए क्रिय योयुंगप देवैकधर्माभिसम्बन्धे यथा- न्यञ्चति बाल्यसुद्दशः समुदश्ति गण्डसीग्नि पाण्डिमनि। धवलीभवत्यनुदिनं लवनीकनकं कलानिधिश्चायम्।। अत्र नायिकाया गण्डयो: पाण्डिमोदये प्रहतुतेऽप्रस्तुतानां धवल्यादीनां धवलीभव. नरूपैकगुणविशिष्टक्रियायां युगपरेवाभिसम्बन्घः। "चैत्रो मैत्रश्च गच्छतः" इत्यादौ चैन्रमैत्रयोरेकग मनक्रियाभिसम्बन्घेडपि नायमलङ्गार: वैचित्याभावात तद्विनालङ्कारान भ्युपगमात्। क्लेषानुआराणितापीयं दश्यते यथा- "प्रदीयते परा भृतिम त्रशात्रवयोस्त्वया।" अत्र पराभूतिशब्दस्य नानार्थकरवेन परामृतिप्रद्ानक्रियारुपैक मामिसम्वन्घः।

१००= लाहित्यदपण :- [दशमपरिच्छेदे -

(८४) अप्रस्तुतप्रस्तुतयोर्दीपकं तु निगद्यते॥४८॥ अथ कारकमेकं स्यादनेकासु क्रियासु चेतृ। अर्थान्तरन्यासानुगतापि यथा- "दूरीकरोति कुमति विमलीकरोति चेतश्चिरन्तनमघं चुलुकीकरोति। भूतेषु किञ्च करणां बहुलीकरोति सङ्ग: सरता किमु न मङ्गलमातनोति।" अत्र कारकतुल्ययोगितानेकासां क्रियाणामेकन्राभिसम्बन्धादर्धान्तरन्यासानुगता। रसनारूपाडपि समुपलम्यते यथा- 'दधीचिवलिकर्णेषु हिमहेमाचलाब्धिषु। अदातृत्वमधैर्यञ्च दृष्टे भवति भासते ॥' छवन्यमाना यथा- "अये ! लीलामग्नत्रिपुरहरकोदण्डमहिमन् ! कथा यत्रोदुञ्वत्यतुलवलधैर्यस्य भवतः। अयं को वा तत्र प्रसमरफणाकोणनिहित-्षितिः शेष: श्रीमान् कमठकुलचूड़ामणिरपि।' अन्र 'को वा' इत्यनेन वाच्यलक्ष्यव्यतिरिक्तस्यागयनीयत्वस्य शेषकमठाभ्याम प्रस्तुताभ्यां सम्बन्धः प्रतीयते। (म४) उक्तयुक्ते: शेषं दीपकालद्वारं निरूपयति-प्रप्रस्तुतेति। सूत्रे लिङ्गवचनम तन्त्रम्" इतिनियमस्योक्तत्वात् अप्रस्तुतप्रस्तुतयोरित्यत्र द्विवचनमविवक्षतम, तेन अप्रस्तुतप्रस्तुतानामित्यपि लभ्यते, 'यदा भवेदेकधर्माभिसम्बन्धः तदा" इत्यस्य पूर्व. कारिकातोऽनुषङ्गो विधेयः। तथा च अप्रस्तुतानां प्रस्तुतानां च सम्मिलितानां यदा एकधर्मामिसम्बन्घः स्यात्तदा तु दीपक नामालद्वारो निगद्यते। धर्मश्रात्रापि गुणक्रिया. न्यतररूप एव बोध्यः । अन्र "तु" इतिनिपाताव्ययस्यानेकार्थरवेन सादश्यवाचकवैधम्यं योरसत्त्वे सतीतिविशेषयञ्च प्रतीयते। सादृश्यस्य व्यङ्गत्वं तुल्ययोगितायामिवात्रापि। तथाच-अप्रस्तुतं: सह प्रस्तुतानां प्रस्तुतैवा अप्रस्तुताना पदार्थानां सादक्यवाचकवैध रम्यंयोरसत्वे सत्येकधर्माभिसम्ब्रन्धो दीपकमितिलक्षणं फलितम्। अतएव तुल्ययोगि ताया नातिव्याप्ति: तत्र प्रस्तुतः सह प्रस्तुतानामप्रस्तुतैः सह चाप्रस्तुतानामेकधर्माभि सम्बन्धात्। सत्यन्तदलघटक "सादश्यवाचकेशत्युकत्या "कमलमिव मुखं मनोज्ञम्" इश्यादौ अप्रस्तुतप्रस्तुतयो: कमलमुवयोमनोज्ञत्वरूपैकगुणसम्बन्घेऽपि साहश्यवाच. कस्य इवशउदस्य विद्यमानत्वान्नातिव्यापि:, एवं "पौरं जनं सुतीयसि' इत्यत्र साद्य वाचकक्यच प्रत्ययस्य विद्यमानत्वेऽपि नातिव्याि:। एवमेव- एवं सुमुद्रश्च दुर्वारौ महासत्त्वौ सतेजसौ। अयं तु युवयोर्भेंद: स जड़ात्मा पटुर्भवान्॥ इत्यादौ वैधम्यंस्यापि विद्यमानत्वान्नातिव्याप्ि:। द्वितीयं लक्षणान्तरं दर्शयति-अ्रथेति। अथवेश्यर्थः। चेदू यदि, अनेकासु क्रियासु विद्यमानासु इति शेषः। क्रिया चात्र तिङन्तादिवाच्या सत्त्वभूता गृह्यते असत्त्वभू तायाश्चोपमानत्वांभावः सन्विधायके "धातोः कमंथाःसमानकत्तकादिच्छ्रार्यां वा" ३।१।६७ इति पा० सूत्रभाष्ये "न वे तिङन्तेनोपमानमस्ति" इतिग्रन्थेन प्रतिपादितः। एवं-कर्त्ता कर्मं च करणं सम्प्रदानं तथैव च। अपादानाधिकरणमित्याहुः कारकाणि षट्।। इश्युकेधु षट्सु कारकेष्पेकतममित्यर्थ:, कारक स्पात्, तद्पि दोपक मे। निगद्यते

अर्थालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः ।

क्रमेगोदाहरगम- (८५) 'बला वलैपादधुनापि पूर्ववत्- प्रबाध्यते तेन जगज्जिगीषुणा। सतीब योषित्प्रकृतिः सुनिश्चला पुमांसमभ्यैति भवान्तरेध्वपि ।।' ( ८६) अत्र प्रस्तुतायाः सुनिश्चलायाः प्रकृतैरप्रस्तुतायाश् योषित एकानुगमन- क्रियासंबन्धः ।

इति शेष:। एवञ एकस्थस्यैव सर्ववाक्यप्रकाशकरवेन दीपसान्याहोपकमित्यरथः। दीप- यति अप्रस्तुतमपि पदार्थ बुद्धौ प्रकाशयति (सुन्दरीकोति ) इति व्युत्पत्तिः। "दीपी दीप्षौ" इतिदिवादिगणपठिता द्वीपधातोर्णिजन्तात्-"ण्वुलृतृचौ" पा० ३।१।१३३ इतिसू- श्रेण कत्तरि ण्वुलप्रत्यय: युवोरनाकौ ७११ इति पा० सूत्रेणाकादेशे रपम्। यद्यच् प्रश्यथः सम्भाव्यते तदा दीप इव दीपकम "संज्ञायां कन्" ५।३।५७ इति पा० सूत्रेय संज्ञार्या कन्। सादृडयं च प्रश्तुताप्रस्तुतप्रकाशकश्वेनेति बोध्यम्। (८६) तत्राद्यमुदाहरति-वलावलेपादिति। शिशुपालबधस्य प्रथमसरगें पद्यमिदम्। जिगीषुणा जेतुमि्छुना नित्योत्साहवतेतियावत्, तेन शिशुपालेन बलस्य स्वसामथ्यं विशेषस्य अवलेपात् गर्वात् बलगर्व प्राप्येश्यर्थः अंधुनापि अस्मिन् जन्मन्यपि पूर्ववत् पूर्वपूर्वजन्मनीव जगत् संसारं प्रबाध्यते नितर्शं पीडयते। ननु कथमेवंविधं करोतोस्यत माह-सतीवेति। सती साध्वी- "पति या नाभिचरति मनोवाक्कायसंयता। सा भतुरलोकमाप्नोति सद्धिः साध्वीति चोष्यते॥" इत्यादि प्रासद्धमाहात्म्यात्पतिव्रतेति यावत्। योषित सत्रीव निश्चला सुस्थिरा प्रकृतिः स्वभावश्च भवान्तरेषु अन्यजन्मश्वपि कि पुनस्तस्मिन्नेव जन्मनीत्याशयः, पुमासं पुरुषम अभ्येति प्राप्नोति। वंशस्थं छन्दस्तल्लक्षणन्तूक्त प्राक (२०६ पृ० )। (८६) उदाहरणसङ्गतिमुपपादयति-अन्रेति । प्रस्तुताया इति। शिशुपालवधस्य प्रस्तुतत्वेनैव तत्प्रकृतेरपि प्रस्तुतत्वमिति बोध्यम्। अत्र प्रस्तुतैकश्वमिव।प्रस्तुतैकरवमपि। प्रस्तुताप्रस्तुतानां बहुते पुनरिद्मेव यथा- (क) "किवणायं धरां खाआणं फणमणी केसराइ सीहायं। कुलवालिआाएं स्थयाआ कुत्तो छ्विप्पंति अमुआाएं।।" अत्र वर्णनीयश्वेन प्रस्तुतानां कुलवघूस्तनानां स्पर्शेन क्रियेकरूपधर्मान्वयिलेन

संस्कृते उदाहरणं यथा- (क) "कृपणानां बनं, नागानां फयमणिः, केसराः सिंहनाम्। कुलवालिकानं।स्तना: कुतः स्पृश्यन्तेडमृतानाम्॥ इति संस्कृतम्।

१०१० साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(८७) 'दूरं समागतवति त्वयि जीवनाथे भिन्ना मनोभवशरेया तपस्विनी सा। उत्तिष्ठति स्वपिति वासगृहं त्वदीय- मायाति याति हसति श्वसिति क्षरोन ।।' (८८) इदं मम। अत्रैकस्या नायिकाया उत्यानाद्यनैकक्रियासंबन्घः। "भूष्यश्ते प्रमदवनानि वालपुष्पः, कामिन्यो मधुमदमांसलैविलासैः। (क) ब्रह्मायः श्रतिगदितैः क्रियाकलापैः राजानो विरलितवैरिभिः प्रतापैः॥" अत्र. प्रतापकर्त्तकराजकम कभूषणक्रियारूपैकधर्मामिसम्बन्धात् बालपुष्पादिप्रमदव- नादीनां वर्णनमप्रस्तुतमिति क्रियादीपकम। घर्मस्य गुणक्रियान्यतरत्वेनास्य द्वैविध्याभ्युपगमादन्त्यौदाहरयां प्रदशितम्। मथाद्यं यथा- "मृतस्य लिप्सा कृपणस्य दित्सा विमागगायाश्च रुचिः स्वकान्ते। सर्पस्य शान्ति: कुटिलश्य मैत्री विधातृसृष्टौ नहि रृष्टपूर्वा।।" अन्न कुटिलस्य मैत्र्या असम्भवर्वे प्रश्तुते मृतलिप्सादेरुपमानभूतस्योपादानमितिकु टिल्मैत्री प्रस्तुता, मृतलिप्सादिरप्रस्तुता, अभावो गुणश्च, तथाचाभावगुणरूपैकधर्मा. मिसम्बन्धात् गुगदीपकालङ्कारोऽयम्। यत्वत्र-"श्यामलाः प्रावृषेण्याभिदिशो जीमूतर्पाङ्गमिः।

इश्युदाहृतम्, तन्न तन्न प्रावृष उपक्रमे जीमूतपङ्गीनामिव शाहूलराजीनामपि प्रस्तु- तश्वात् तुल्ययोगिताया एव स्वीकारश्य युक्तत्वात्। (म७) द्वितीयं कारकदीपकमुदाहरति-दूरमिति। कस्याश्चिनायिकाया नायकं प्रति तददत्या विरहावस्थावर्णनमिदम्। जीवनाथे प्राणेश्वरे प्राणेभ्योडतिप्रिये स्वयि, दूरम खन्निहितं समागतवति आगच्छति सति, सा तपस्विनी रवडेकाशया दुःखिता तव प्रियेत्यर्थ:, मनोभवशरेण कामबाणेन तत्प्रहारेणेश्यर्थः मिन्ना विदीर्णा सती, क्षणेन उत्तिष्ठति त्वामागच्छन्तमिव सम्भाव्य दण्डायमाना भवति, क्षणेन स्वपिति स्वत्सक्का- न्निषृंतेव शेते, क्षणेन खदीयं वासगृहं निवासभवनम् आयाति वदाचिन्रिषीय मत्तारणार्थ मात्र स्थित इत्यवलोकयितुमागष्छ्तीत्यर्थ:, तणेनैव याति रवां तत्रानासाय्य ततो निवास- भवनाद्वहिगंच्छ्तीत्यर्थ:, क्षणेन त्वन्माक्ति समुतवेव हसति, क्षणेन च श्वसिति तव वस्तुतो दूरं प्रयागमवधार्यं उच्छाश्वं प्रकाशयति। वसन्ततिलकं छन्दस्तल्लक्षयान्तुक्त्कं प्रागेव (१६३ पृ० ) । (८८) उक्तपद्यमन्यदीयं नेति प्रकाशयितुमाह-इद ममेति। लक्ष्ये लक्षणं योज- यति-भन्रेति। अयम्भाव :- अत्रोष्ानादीनां सर्वांसां क्रियाणां तत्पदप्रतिपाधा नायि- कैवेकं कर्त्तकारकमितिकारकदीपकम्। नन्वत्र नायिकाया विरहावस्थाया एव वर्णनीयतवेन तत्राखिलानामेव क्रियाणां प्रश्तुतत्वात्प्रस्तुताप्रस्तुतयोरभावात् कथं लक्षणसमन्वय इति (क) ब्रह्माण इति। ब्राह्मया इत्यर्थः। "ब्रह्म तर्बं तपो वेदे न द्योः पुंसि वेधसि। ऋश्विग्योगभिदोविंप्र" इति मेदिनी।

अर्थालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:। १०११

(८९) अत्र च गुयाक्रिययोरादिमध्यावसानसन्द्रावेन श्रैविध्यं न लच्षितम्। तथाविधवैचित्र्यस्य सर्वंत्रापि सहस्राघासभवात्। चेव ? सत्यम, नायकाग मनालिक्गनादीनां सम्भाव्यमानानां परस्परं विज्ञातीयावेनैकस्या: क्रियाया: प्रस्तुताध्वम् अन्यस्याश्च तस्या अग्रस्तुताश्वमित्यङ्गीकारेणोक्तदोषाभावात्। यथा चा- "वसु दातुं यशो धातुं विधातुमरिमदनम्। त्रातुं च माहशान् राजन् ! अतीव निपुणो भवान्।।" अत्र कस्यचिजिजीविकारहितस्य दीनस्योक्तो वसुदानस्वत्राणरपयोः प्रस्तुतयोः क्रिययो, अरिमर्दनयशोधानयोश्षा प्रस्तुतयोरेकस्य नृपरूपकारकस्याभिसस्तन्धः। "सवृद्षृत्तिस्तु धर्मस्य प्रकृताप्रकृतातमनामू। सैव क्रियासु बह्वीषु कारकस्येतिदीपकम् ।।" इति काव्यप्रकाशकृल्लक्षणेन च दीपकस्य डैविध्यमेवायाति। यत्तु रसगन्गाधरकृता "(्वद्यति कूणति वेल्लति" इत्यादि प्रकाशकृतः कारकदीपकोदाहरएं खण्डयित्वा तुल्य- योगितायामेव दीपकमन्तर्भावितम्, तथाहि तुल्ययोगितातो दीपकं न पृथग्भावमर्हति, धर्मसकृद्ट त्तिमूलाया विच्छित्तेरुभयत्राविशेषात्। प्रस्तुताप्रस्तुतत्वादिविशेषस्य चावा नतरभेदसाधकर्वेऽपि अलङ्कारतायामसाघकश्वात् अन्यथा श्लेषस्य तद्जेदयोरपि मिन्नाल द्ारत्ापत्ते:, तस्मात् प्रस्तुतानामेवाप्रस्तुतानामेव प्रस्तुताप्रस्तुतानां चैकधर्मान्वय इति तुल्ययोोगताया एव त्रयो भेदा: वक्तुमुचिताः। एवज् प्राचीनानां तुल्ययोगि• तातो दीपकस्थ पृथगलङ्कारतामाचत्षाणां दुराग्रहमात्रमितितदाशयः। परन्त्वापातरम गीयञ्चैतत्,- "नानाऽधिकरणस्थानं शब्दाना सम्प्रदीपकः। एकवाक्येन संयोगो यस्तु दीपकमुच्यते।।" यथा- "सशंसि हंसै: कुसुमैश्र वृक्षा मन्तह्विरेफैश सरोरहाणि। गोष्ठीभिस्य्यानवनानि चैव यस्मिद्रशून्यानि सदा क्रियम्ते॥" इयि लक्षणोदाहरणेन भगवता भरतमुनिना दीपकालक्कारस्य स्वीकारात्। तन्रैव तुल्ययोगिताया अन्तर्भावस्तु न शङयः, अन्यर्थताया उच्छेदप्रसङ्गात् दीपकं हि दीप इवेत्यर्थकम्, दीपस्य चाभेदेन सवेषां प्रकाशकत्वम्, नचैतत्तव्ययोगिताया:, तुल्यानां योगितेश्यन्वर्थताया हानिप्रसङ्गादिति। (८९) दण्डाय्यक्तावान्तरप्रकाशन दूषयितुमुत्थापयति-भत्र चेति। तथाचाचार्यंदण्डी- "जाति क्रियागुसद्रव्यवाचिनकत्र वत्तिना। सर्ववाकयोपचारश्चेत्तमाहुर्दीपकं, यथा।" इति "आदौ मध्येडन्ते वा वाक्ये तश्सस्थितं च दीपयति। वाक्यार्थानितिभूयस्त्रिधैतदेवं भवेशषोढ़ा।।"

न भाति रमगीयोऽपि वैराग्येण विना यतिः। वैदुष्येण विना विप्रो नरलोकस्त्वया विना॥। १२८ सा०

१०१२ साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

लावण्येन प्रमदा मदातिरेकेय वारणाधिपतिः। भाति विभवेन भवकानू राजन् ! भवता च वसुमतीवलयम्॥। माखण्डलेन नाक: कुण्डलिकुलकुण्डलेन पातालम। नरमण्डन ! रिपुखण्डन ! भवता भूमण्डलं विभातितमाम्॥। एषु धर्मस्यादिमध्यान्तगत्वरबम्। सहस्रघासम्भवादिति। तथा चैतेष्वतिशय विच्छि- त्तेरभावाद्टिविदत्यतिशयश्यैवालक्वारत्वेन सवत्र स्वीकारादितिभावः। एवमेव यदपि- 'अर्थावृत्तिः पदावृत्तिरुभयावृत्तिरेव च। दीपकस्थान एवेष्टमलङ्कारत्रयं यथा।।' इश्याघृत्तिगणोक्माश्रित्य कुवलयानन्दे- 'त्रिविर्धं दीपकावृत्तौ भवेदपृत्तिदीपकम्।' इतिलक्षणसभिधाय- 'वर्षश्यम्बुद्माल्ेय वर्षत्येषा च शरवरी। उन्मीलव्ति कदम्बानि स्फुटनिति कुटजोद्गमाः॥ माधयन्ति चातकासतृप्ता माध्यनति च शिखावला:।।' इस्युदाहतम। अत्र क्रमेय शब्दस्यार्थस्योभयोराशुप्तिरिति तदपि न, धर्मस्य सकृ- दुपादानाभावात, प्रस्तुताप्रस्तुतोभयावृत्तित्वाच्च। प्रकाशानुसारियास्तु एषु वाचकलुप्ो- पभैव प्राहुः।

'शीकभारवती कान्ता पुष्पभारवती लता। अर्थभारवती वाणी भजते कामपि श्रियम्। लता डुसुमभारेण शीलमारेय सुन्दरी। कविता चार्थभारेग श्रयते कामपि श्रियम्॥' वाण्यादिषु यस्याः कश्याश्चन प्रश्तुतत्वे प्रस्तुता उपमेयभूता, तदतिरिक्कयो: कान्ता- छताद्योक्षोपमानश्वम्, एतद्विशेषणीभृतम्यार्थादेस्तु विम्बस्म्, शीलादेश्च प्रतीविम्ब- श्वम्। एवमेव "जताकुसुमे" र्यन्रापि विम्बप्रतिबिम्बभाव उपपादनीयः। काव्यप्रकाशकृता तु मालादीपकमप्यङ्गीकृतम्। तथाहि तल्लक्षयां तत्र- 'मालादीपकमार्यं चेद्यथोत्तरगुणावहम्' इति । पूवण पूवण वस्तुना उत्तरमुत्तरं चेद्ुपक्रिय ते तम्माल्ठादीपकमित्यर्थ। उदाहरणं यथा- सङ्गामाङ्गयामागतेन भवता चापे समारोपिते देवाकणय येन येन सहसा ययत्समासादितम्। कोदण्डेन शराः शरैररिशिरस्तेनापि भूमण्डलं तेन त्वं भवता च कीर्तिरतुला कीर्त्या च लोकत्रयम्। अत्र कोदण्डेन अरिशिर आसादयता शरा उपक्रियम्ते, शरैरपि भूमण्डलं प्राप- यद्दिररिशिर उपक्रियते, शिरसापि सलाय्क सव्रां लम्भयता भूमण्डलम्, भूमण्डलेन च कीति प्रापयता नृपतिः, नृषेशापि त्रैलोक्यं व्यापयता कीर्तिरिति पूर्वपूर्वेभ्यः परपरस्पो पकार:। एकस्या आसादनक्रियाया सवत्र सम्बन्धान्मालादीपकम्। एवमेव- आस्वादेन रसो रसेन कविता काब्येन वाणी तया लोकाम्तःकर्णानुरागरसिक: सभ्य। सभा चामुना। द्रारिड्र्या नळदहमानजगतीपीयूषधाराधर! क्षोणीनाथ ! तथा भवांस्र भवता भूमण्डलं भासते ।। इत्यादावपि समुश्नेयम्।

अर्थालद्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मी विराजित:1- १०१३

(६०) प्रतिचस्तूपमा सा स्याद्वाक्ययोर्गस्यसाम्ययोः ॥ ४६॥ एकोऽपि धर्मः सामान्यो यत्र निर्दिश्यते पृथक्। यथा- (९१) 'धन्यासि वैदर्मि 1 गुणैरुदा रैर्यया समाकृष्यत नैषधोऽपि। इतः स्तुतिः का खलु चन्द्रिकाया यदब्धिमप्युत्तरलीकरोति ।' (९०) अथ सादृश्यमूलकालङ्काराभिधानस्य प्रस्तुतत्वात् अन्यविघसाइश्यमूलर्क प्रतिवस्तूपमाळङ्कारं लक्षपति-प्रतिवस्तपमेति। यत्र यस्मिन का्ये गम्य प्रतीयमार्न न पुनर्वाच्यमित्यर्थः साम्यं सादृश्यं यत्र (प्रतिपाद्यमानं) तयोस्तथोक्तयोः, सादश्यज्ञो पमानोपमेयत्वम्, तथाच प्रतीयमानोपमानोपमेयमावयोरितिफलितोऽर्थः वाक्ययोर्वा क्यार्थयो: उपमानोपमेयसम्बन्धिनोरित्यथी, उपमानगतञ्चक वाक्यम् उपमेयगतञ्ञा- परं वाक्यमितिवाक्यार्थट्टयमत्रावधार्यम, एकोऽपि अपृथम्भूतोऽपि अभिन्नोऽपीतिया. वत्, सामान्य उपमानोपमेयोभयगतसाधारण:, धर्मो गुणक्रिया वा पृथग भिन्नतया निर्दिश्यते अभिन्वार्थकभिन्नानुपूर्वीकशब्देन प्रतिबोध्यते सा प्रतिवस्तु प्रतिपदार्थम उपमा सादृश्यं प्रतीयमाना इति शेष:, इति यादशी तदूष्यपदेश्योऽयमलङ्कारो भवे- दित्यथः। अश्र पूर्ववदेव वाक्ययोरित्यत्र द्विवचनमनेकोपलक्षकं मालानुरोधात्। तेन वाक्यार्थ-

पमेतिकलितम्। योवक्यार्थानां वा उपमानिष्पादकस्यकस्यापि धर्मस्य विभिन्नशब्दोपात्तत्वं प्रतिवस्तू

एवस "पदमं मनोजं रुचिरः शशाङः" इत्यादौ एकस्येव धर्मल्य पृथगनिदशेऽपि वाक्यार्थयोरुपमानोप मेयभाव प्रत्ययाभावाव्वातिध्यासि:। "प्रकाशते मुखं तस्याश्चन्द्रमा इव दोप्यते'। इश्यादौ च साम्यप्रतीत्यभावान्नातिप्रसङ्गः। नचान्र प्रागुक्तदिशकवाक्यस्वमेव अन्यथा मिन्नवाक्ये उपमाप्राप्त्यभावेन प्रतिवस्तूपमाया एवासम्भवापत्तेरितिवाथ्यम् अत्र 'गम्य इत्युपादानादेव तत्र तथाकरूपनात्। "मुखं तव तथा भाति यथा राजति चन्द्रमाः इत्यादौ वाड्यसाम्ये गग्येश्युक्तत्वान्तातिष्याप्तिः। एकोऽपीत्युक्रयानेकधमें डष्टन्ते नातिप्रसक्तिः। पृथगित्युक्तया च न कथित्षपदत्वदोषः। अत्र साधारणघमस्य वस्तुप्रति- वस्तुभावेन निर्देशाद् वाश्यर्थयो: स्वर्वार्थें निरपेक्षत्च्च निदरशनायां नातिग्यासि: तत्र साधारणधमस्या निर्देशा्वाक्यार्थयो: स्वस्वार्थे सापेक्षत्वाच्। "मपदतः खब्बु महाशयचक्रवर्ती विस्ताश्यत्यकृतपूर्वसुदारभावम् कालागुरुदहनमध्यगतः समन्ताल्लोकोत्तरं परिमलं प्रकटीकरोति।" हश्य त्रापद्वतत्वद्ह नमध्यगतत्वयोर्विम्व प्रतिविम्बभोवेऽपि उपमानोपमेयसृत्तिधर्मो वस्तु प्रतिवस्तुभावापन्न एवेत्यतः प्रतिवस्तूपमेवालक्कारः। (९१) उदाहरति-धन्यासीति। नैषधीयचरिते तृतीयसग दमयन्तीं प्रति हंसस्यो. किरियम्। हे दर्मि ! विदर्भराजनन्दिनि दमयन्ति! त्वं धन्यासि प्रशंसनीयासि, यया रया, उदारैमहनीयैगुंगैः सौन्दर्यादिभि:, नैषधो निषधाधिपतिमंलोऽपि समाकृष्यत

१०१४ साहित्यदर्पस :- [दशमपरिच्छेंदे-

(६२) अत्र समाकर्षणमुत्तरलीकरणं च क्रियैकैव पौनरुक्तयनिरासाय भिन्नवा- चकतया निर्दिष्ठ। (६३) इयञ्च मालयापि दृश्यते यथा- (६४) 'विमल एव रविर्विशदः शशी प्रकृतिशोभन एव हि दर्पयः । शिवगिरिः शिवहाससहोदर: सहजसुन्दर एव हि सज्जन: ।।' (६५) अत्र विमलविशदादिरर्थत एक एव। वैधम्येंगा यथा- स्ववशं प्रापितः, अपिना नवस्य गभीरतातिशयर्वेन समाकृष्यत" इति क्रियायाः कर्म- रवायोग्यतवं सूचयति। तथाच चन्द्रिकाया: ज्योरहनायाः "चन्द्रिका कौमुदी ज्योत्स्ना" हत्यमरः, इत अस्मादुच्यमानादपेक्ष पाधिकेत्यर्थः का खत्ु स्तुति: प्रशंसा न काऽपीतिशेषा, यत् अब्धि गभीरतया प्रख्यातं समुद्रमपि उत्तरलीकरोति समाकर्षति चञ्चलं करोतीति- यावत् इन्द्रवज्रोपेन्द्रवज्रयोरुपजातिवछ्धन्दः, तल्लक्षणन्तूक्तं प्रागेव (१५५ पृ० )। (९२) लचये लक्षणं योजयति-मन्रेति। एकैवेति। नैषघस्थ समाकषयमपि कामाविर्भावनेन चञ्ञलीकरगम्, उत्तरलीकरएमपि पूराविर्भावनेन तच्चञ्चलीकरण- मेवेत्याशयः। पौनुक्यनिरासाय कथितपदत्वदोषमिराकरयाय, भिन्नवाचकतयो विभि- सवाचकशव्देन। पुर्वमेव दमयन्तीचन्द्रिकयोनेषघसमुद्रयोश्षोपमेयोपमानयोः साम्य स्फुटं प्रतीयमानमित्यपि विभावनीयम्। तथाच समुद्रोत्तरलीकरणमिव नैषसमाकरषण मित्युपमा प्रतीयमानाऽपि वाक्यटूयगतरवेन ध्यङ्गयोपमान्तरतो व्यवच्छेदो भवतीति फलितम्। (९३) मालारपाउपीयं भवतीध्युपदेष्टमाह-धयश्चेति। प्रतिवस्तूपमा चेत्यर्थः। मालयापि एकत्रानेकरवेनाऽपीश्याशयः। मालयेत्यमिधानादेव कारिकायां "वाक्ययोः" इश्यत्र द्विवचनमनेकोप लक्षकमित्युक्तं पूर्वमेव। (९४) उदधाहरति-विमल एवेति। रवि: सूर्यो विमल एव तेजोमयतया स्वच्छ- प्रकाश पवेतिप्रसिद्धम, शशी चन्द्रो विशद एव तेजोमयतयव विपुलसुप्रकाश एव, एवेतिपूर्वतोऽनुवत्तनीयम। दपणो मुकुरोऽपि "दपणो मुफुरादशें" इश्यमरः, प्रकृत्या स्वभावेन शोभन एव हि अत्यन्तस्वण्छतया अत्यन्तरमणीय एव: शिवगिरि कैलाश- पर्वंतः शिवस्य शङ्करस्य यो हासो हासयं तस्य सहोदरः सजन्मा एव तन्तुल्यतवेन स्वच्छ एवेश्याशयः तथा सज्जनोऽपि सहज आजन्मसिद्ध: सुन्दरः पविभ्रान्तःकरणः एव। अत्र "यः कौमारहरः स एव हि वरः" इश्यादाविव एव ह्ीतिपदद्वयसत्यन्तं नियमं सूचयति, परन्तु शिवपदस्य द्विरभिधानात् कथितपदत्वं दोषा। द्रुतविलम्बितं छन्दस्तल्छक्षगन्तुक्त प्रागेव। (९४) नन्वन्न प्रतिवाक्यं धर्मभेद एवेति कथमयमलङ्कार इत्यत आह-अन्नेति। विमलविशदादिविमल विशदादिपद प्रतिपाधी धर्मः, अर्थतस्तात्पर्यात्, एक एव अनति- रिक्त एव तथा च विमलादिपदानां भिन्नार्थवाचकरवेऽपि पर्यवसाने तात्पर्यवलात् इवच्छरवरूपस्ये कस्ये वार्थस्य बोधकत्वमितिभाव:। किन्तु कथितपदत्वदोषनिराकरणाये पृथक पूथकूपदेन निर्दिष्ट इति वाक्यशेषः। अन्रापि रविशशीप्रभृतीनां साग्थ स्फुटमेव प्रतीयमानमितिबोध्यमू।

अर्थालद्वारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः । १०१५

(६६) 'चकोर्य एव चतुराक्षन्द्रिकापानकर्मखि। विनावन्तीनं निपुणण: सुदृशो रतनर्मणि ॥' (६७) दृष्टान्तस्तु सधर्मस्य वस्तुनः प्रतिविम्बनम्॥ ५० ॥

(९६) इत्थं साधर्म्येणैनामुदाह्व्य वैषम्यऽप्यस्याः सम्भव इति बोधयन्नुदाहरति- चको्य इति। बाछरामायणश्थपद्यमिदम्। चन्द्रिकाया: कौमुद्यास्तदूवृत्तिजलविन्दूनामि त्यर्थ:, पानकमणि पानकमंविषये विषयसप्तमीयम्, चक्रोर्यस्तदाख्या: पत्षिविशेषा एव चतुरा निषुणा:। तथा च अवन्ती अवन्ति (उज्जयिनी) देशोज्ववा: नारीविना अन्या: सुदृदशो नायिका: विनापदञ्ञात्रान्यार्थकम्, रतनर्मणि सुरतक्रीड़ायाम "क्रीड़ा खेला च नमं च' इत्यमरः, निपुणा न भवन्ति केवलमावन्त्य एव निपुणा इत्यर्थः तथा च यथाऽवन्त्य एव सुरतकेलिविषये निपुणास्तथा चकोयं क्षन्द्रिकापानकमयि निपुणा इतिभाव:। अत्र चातुर्यरूपो नैपुण्यरुपश्र धर्मअभिन्न एव किन्तु कथितपदत्वदाविव निराकरणाय केवलं पृथकपदेन निर्दिष्टः। तत्र च निषेधार्थकनजः सत्त्वात् नैपुण्ये चातुर्यवैपरीत्यं समु. सपन्नमितिवैधम्यंम्। यद्ा अवनतय एव सुदृशो रतिनमणि निपुणा इत्येवंरुपे वैधम्य विपयये साधम्यंपर्य वसानम्, चकोराणामावन्तीनाज्ज साम्यं स्फुट प्रतीयमानमितिप्रति वस्तूपमा। यथा वा- "प्रतापरुद्र एवैकः पटीयान् जनरजने। चन्द्राहते क्षमो नान्यश्चकोरपरितोषणे ॥ अत्र चन्द्रेण यथा चकोरपरितोष: क्रियते तथा प्रतापरुद्रेण जनरजन क्रियत इतिवे. धर्म्येगौपज्यं प्रतीयत इति प्रतिवस्तूपमा। कुवलयानन्दकारास्त- "विद्वानेव हि जानाति विद्वज्जनपरिश्रमम् । न हि बन्ध्या विजानाति गुर्वी प्रसववेदनाम् ॥" "यदि सन्ति गुणा: पुंसां विकसन्त्येव ते स्वयम्। न हि कस्तूरिकामोद: शपथेन विभावव्यते॥।" इति वैधर्म्योदाहरणमुदाहरन्ति। (९७) दष्टान्तालङ्कारस्यापि प्रकृतसमर्थकत्वेन प्रतिवस्तूपमालक्षणानन्तरं दष्टान्ता लङ्कारं लक्षयति-दृष्टन्त इति। प्रतिवस्तूपमाभेदव्यजनार्थमत्र 'तु' पदोपादानम्। धर्म- रय सदशस्यैव नतु पुनः प्रतिवस्तूपमावदनतिरिकस्पेत्यर्थः, वस्तुनः सामान्यधर्मस्य प्रतिविम्बनं प्रतिविम्बभावेन स्थापनं प्रस्तुतसमर्थनाय प्रणिधानगम्यसाम्यकूतया विभिन्नवाक्येनोपपादनमिश्यर्थः, प्रतिविम्वनमिति भावेव्युट्, दष्टो ज्ञातप्रामाण्यकोडन्तो दार्श्टन्तिकवाक्यार्थनिश्चयसमर्थनीये समर्थंकस्वरूपं सादृश्यमितियात् यत्र स दष्टान्त अत एव तदाख्यया प्रसिद्धोडलद्वार: हयात्। अत्रापि पूर्वतो "वाक्ययो" रित्यनुवतंते, वाक्यड्यस्येति तदर्थः। उपमानोपमेययोरिति शेषः । तथा च यत्रोपमानोपमेयवाक्ययोः सतोस्तदुभयवतिनः समानधर्मिगः तात्पर्यजभ्यसाम्यकतया विभिक्नवाक्येनोपादान

१०१६ साहित्येदपण :- [दशमपरिच्छैदे-

(६८) सघ्मस्येति प्रतिवस्तूपमाव्यवच्छेदा। (६९) अयमपि साधर्म्यवैधर्ग्याम्यां द्विषा। क्रमेणोदाहरगाम्- (१००) 'अरविदितगुणापि सत्कविभगितिः कर्योषु वमति मधुधाराम् । अरनधिगतपरिमलापि हि हरति हशं मालतीमाला ।' दष्टान्त इति लक्षणं फछितम्। समानत्वञ्ञात्र (क) समर्थ्यंसमर्थ्यंकयोन्वयोरेव व्यापकतवेन 1वा सजातीयत्वमवगन्तव्यम्। निदर्शनायामर्थान्तरन्यासे च नातिध्याप्ति: तत्र कदाचित् समर्थ्यस्य व्यापकरवं सामान्यत्वं समर्थकस्य तुव्याप्यक्वं (विशेषत्वम्) कदाचिद्ा समथ्यंस्य व्याप्यर्वं समर्थकस्य तु व्यापकत्वमित्यभ्युपगमातू। "मुखं तव तथा भाति यथा राजति चन्द्रमाः" एवं "भल्लापवर्जिजतैस्तेषाम्" इत्यादौ इवपदस्य विद्यमानर्वेन साम्यस्य वाच्यतया "मुखं भाग्नि विधुर्ध्योम्नि भाति भाग्येन साम्प्रसम्" इश्यादावेकताश्पयं लम्यसाम्ये दीप केSतिप्रसक्िवारणाय वाक्यान्तरेणेश्याभिधानम्। (९८) ननु प्रतिविम्बनमित्यनेनैवेष्टसिद्धौ सधर्मंस्थेतिपदोपादानस्य किं प्रयोजन• मत आह-सवमस्येति। सघमस्य उपमानोपमेयवत्तिन: साधारणघर्मस्येत्यर्थः, इति अनेन विशेषणेनेत्यथं:, प्रतिवस्तूपमाया व्यवच्छेदो भेदः। तथाच तन्र उपमेयोपमानयोः (समथ्यसमर्थकयोः) निरुक्तदिशा एक एव धर्मः, अन्न तु सदशर्वेन पृथगेव धर्मा, तद्भिम्त्वे सति तद्गतभूयोधमंवश्वस्य सदशपदार्थत्वादित्याशयः। (३६) प्रतिवस्तूपमावदस्यापि भेदमुपपादयति-अ्यमपीति। दष्टान्तोऽपीसर्थः। (१००) तत्र प्रथमं साधर्म्यें उदाहरति-प्रविदितेति। स्वप्रवासवदत्तायाः पद्यमि- दमू। सतां श्रेष्ठानां कवीनां भणितिर्वंचमम्, न विदिता ज्ञाता गुया माधुर्यादयो यह्या: सा तथोक्ता अपि किं पुनर्विदितगुणेतिशेष:, करोंषु श्रत्तणामितिशेषः, मधुनो धाराम् उपचारात् रमगीयतातिशयं वमति उद्विरति प्रकटयतीतितात्पर्यम्। तथाहि मालती- माला मालतीपुष्पस्रक अनधिगतोऽप्राप्तः परिमलः सौरभविशेषो यस्याः सा तथोक्ताSपि "विमर्दोस्थे परिमलो गन्घे जनमनोहरे" इस्यमरः, दशं नयनं हरति स्ववशं नयति। भार्याच्छन्दसतरलक्षणं चोर्क प्रागेव। अत्र द्वितीयाद्धें हग्हरणरूपधर्मेंण तुल्यधर्मितया मालतीमालया वाक्येन प्रतिपा- बनात्, तया च मालतीमालया सह पूर्वाद्धवाक्यगतसरकविभणितेः साम्यस्याभिधाय- काभावात् तात्पयं व शेनैव प्रतीयमानत्वाच्च रष्टान्तः। वमनहरणयोह्कयोरेव भाववस्तुतया स्फुट साधग्यम्। एवञ् पूर्वार्द्ध समर्थनीयम् उत्तरार्धज्ज समर्थकमिति ह4मपि विशेषरू पमेवेत्यवधेयम्। (क) युक्त्युपपादनद्वारा विभिन्नवाक्येन यद्वाक्यं स्थिरीक्रियते तत् समर्थ वाक्यम्, युक्त्यु पादनद्वारा यच्च वाक्यं विभिन्नवाक्यं स्थिरीकरोति तत् समर्थक वाक्यम्। (व्याप्यव्यापकभावः सामान्यविशेषभावः)।

लक्ष्मीविराजितः। १०१७

(१) 'त्वयि दुष्टे कुरङ्गाक्ष्याः संसते मदनव्यथा। रष्ठानुदयभाजीन्दौ ग्लानि: कुमुदसंहतेः॥' (२) 'वसन्तलेखैकनिबद्धभावं परासु कान्तासु मनः कुतो नः । प्रफुज्जमल्लीमघुलम्पठः कि मधुव्रतः काछ्वति वब्निमन्याम् ॥' (३) इदं पद्यं मम। (४ ) अत्र 'मनः कुतो नः' इत्यस्य 'काकूक्षति"वल्लिमन्याम्' इत्यस्य चैक० रूपत यैव पर्यवसानात्प्रतिवस्तूपमैव।

(१) इत्थं साधम्येंयोदाहरयं प्रदर्श्य वैधम्येय प्रदशयति-स्वयीति। कान्तं प्रति कान्तादूश्या उक्किरियम्। श्वयि का्ते दृष्टे सति, कुरझ्ाच्या: मृगलोचनायास्तव प्रिय. तमाया हत्यर्थ:, मदनव्यथा काम्पीढ़ा खवद्टिरहमूलेतिशेषः, स्त्रंसते अ्रस्यति विनश्यती- तियावत्। तथाच हन्दौ चन्द्रे अनुदयभाजि अस्तं सेवमाने सति उदयमप्राप्तवति सती त्यर्थ:, कुमुदानां नकं प्रस्फुटितानां पद्मनां संहते: पुञ्जस्थ ग्लानि: प्रस्फुटनाभाव: सङ्कोच इति यावत् दृष्टा अत्रापि कान्तदर्शनेन प्रसफुटतया समानधर्मिणः कुमुदपुजजस्योत्तराई- वाक्येन प्रतिपादनात, तेन च कुमुदपुन्जेन सह कुरङ्गाचया: सादव्यस्याभिधायकाभा वात् तात्पयंवशेनैव प्रतीयमानत्वाच्च दष्टान्तः। पूर्वाद्ध मदनव्यथाया नाश उत्तराद्वें तु सङ्कोच इत्यसत्वसश्वम्यां द्योवेधम्यंम्। एवञ्र प्राग्मवदेव द्वयमपि विशेष एवेत्यवधे- यम्। नच वैधम्यंव्यङ्गयप्रतिवस्तूपमातोऽस्या: को भेद इति वाच्यम्, तन्न वैध्म्यं धर्मा न्तरगतम् अत्र तूपमानगतम्, तथाच तत्र वैधम्येंणैव व्यक्षना, अत्र तूभयगताभ्यां साधम्य वै धम्यभ्यां व्यञ्षनेतिभेदावू। अत्र समर्थ्यंसमर्थकयोविशेषरूपत्व एव "अविदित" "स्वयि दृष्टे" इृस्युभयमुदाहर. यमवगन्तथ्यम्। समर्थ्यंसमर्थंकयो: साधम्यवैधम्यंयोरुदाहरणे स्वयमूहनीये । (२) इत्थं द्विविधं दष्टान्तमुदाहृत्य स्थलविशेपे दष्टान्तप्रतिवस्तूपमयोः संवायनिराकर- णायोदाहरति-वसन्तलेखैकेति। राज उककिर्यम। वसन्तलेखायां तदाख्यायाँ स्वरवेश्यायाम् एको मुख्यो भावोऽनुशगो यस्य तथोक्तम्, न अस्माकं मनश्वित्तम, परा सुवसन्तलेखाति- रिक्तासु कान्तासु रमणोषु विषये कुतः कर्थ गच्छृति? अपितु कथमपि नेत्य्थः। तथाहि- प्रफुल्लता प्रस्फुटा या मन्जी मञ्जिकाकुसुमं तस्य मधु रसः तत्र मधुपाने इत्यर्थ: लम्पट समासक्तचित्त:, मधुव्रतो भ्रमरः, किम् अन्यां वबिलिं लतां "वज्जी तु व्रततिलता" इत्य. मरः, काङ्कति ? अपि तु कथमपि नेत्यथः। उपेन्द्रवज्राच्छनदस्तलकत्तणन्तूक्तम् । (३) अन्यदीयपद्यमाशङ्कमान आह - इद पर्द्य ममेति। (४) नचात्रोदाहरणे एकत्राभाव एवोक्तार्थपत्तिदयेन वाक्यार्थनिश्चयात् प्रतिवस्तू, पमाळक्कार उवाहो मनोगमन-मधुन्नताका्टयोधमंयो: सादश्यात् पार्थक्याच् दष्टान्ता लक्कार इति संशयं निराकर्तुमाह-अन्रेति। "मनः कुतो नः" इत्यस्म "वाक्यस्ये" ति शेष:। "काङ्गति बन्चिमन्याम्" हृश्यस्य "वाक्यस्ये" तिशेष: । एकरूपतयैव "स्व. रूपतो भेडेऽपीतिशेष:। पर्यंवसानात् निश्रयात् । प्रतिवस्तूपमैव "न तु दष्टान्त" इति शेष।। तथा च तथाविधपरनायिकाविषयकमनोगमनाकाङ्डयो। प्रतियोगिनोस्तात्पर्यें Sन्वि-

१०१८ साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे

(५) इह तु कर्षों मघुघारावमनश्य नेत्रहरयास्य च साम्यमेव, न त्वैकरूप्यम्। (६) अत्र समर्थ्यसमर्थकवाक्ययोः सामान्यविशेषावोर्र्न्तरन्यास। परि वस्तूपमादृष्टान्तयोस्तु न तथेति भैद:। (७) संभवन्वस्तुसंबन्धोंSसंभवन वापि कुत्रचित्। यत्र विम्बानुविश्वत्वं बोधयेत्सा निदर्शना।। ५१॥ यमाणे ऐक्यात्द भावयोरण्टक्यमेव स्वीक्रियते लाघवादितिभाव:। इस्थञ्ष प्रतिवस्तूप मार्या धर्मपद शक्ति मत्पदार्थशयोपलक्षकमित्य वगव्तथ्यम। (५) दष्टान्ते धर्मस्य सादृश्यमेव न त्वैक्यमित्युपदायति-इह त्विति "अविदितगुणा- पि' इत्यादौ त्वित्यर्थः। कणें जातावेकवचनम्। साम्यमेवेति। प्रेमोत्पादकस्य साधारणधर्मं- स्य कर्णावच्छेदेन दगवच्छेदेन चात्मनि विद्यमानत्वादितिभावः। एतद्व्यवच्छेद्यं दर्शयति न त्वेकरूप्यमिति। न त्वनतिरिक्त धर्मरवं यथार्थत एव क्रियाकारकयोर्भिन्नस्वादित्य भिग्रायः। समथ्यंसमर्थक्वाक्ययोः समर्थनीयसमथंकयोवाक्ययोः पूर्वापरवाक््ययोरितियावत। अर्ान्तरन्यास "इति बोध्यम्" इति शेषः। प्रतिवस्तूपमादृटष्टान्तयोस्तु "समथ्यसमर्थक वाक्ययोःसामान्यविशेषभाव इति पूर्वतोऽनुवतंनीयम्। न तथा "यथाऽर्थान्तरन्यास" इति शेष:, इति अर्थान्तरन्यासादितिशेष:, भेद "इति बोध्यमितिशेषः। तथाचार्थान्तर न्यासे सम्थ्यंवाक्यस्य सामान्यत्वं (थ्यापकरवम्) अव्यस्य विशेषर्वं (व्याप्यत्वम्) अथवा समर्थकवाक्यस्य सामान्यत्वम् अन्यस्य तु विशेषत्वमावश्यकम, एवमेव प्रति- वस्तूपमादृष्टान्तयोरप्युभयोव्यियो: परस्परं समर्थ्यसमर्थकमावो यद्यपि विद्यत एव किन्तु अर्थान्तरन्यासवत् वाक्य द्ूयमध्ये एकस्य समान्यत्वम् अपरस्य विशेषत्वम् अथक्षा एकस्य विशेषरवम् अपरस्य सामान्यवं न विद्यते, उभयोरपि वाक्ययो: सामान्यस्य विशेषश्वमेव स्वीकारादित्याशयः। (७) सादय मूलकालङ्कारस्य प्रकृतत्वात्तन्मूलकमेव निदशनालङ्कार निरूपयति सम्भवन्निति। यत्र काव्ये वस्तुसम्बन्धः वाक्यार्थयो: पदार्थयोर्वान्वयः, धर्मधर्मिभावः इत्यर्थ: कुन्रचित् सम्भवन् कस्या अपि विप्रतिपत्तेरभावादुपपद्यमानः वा अथवा कुत्र चिदप्यसम्भवन् बाधप्रतिभासात् अनुपपद्यमानः सन् यत्र तत् विम्वानुविम्बत्वं विम्ब प्रतिविम्बभावं साद्ृश्यमितियावत् बोधयेत व्यञ्ञनावृत्त्या निरूपयेत् नतु अभिद. ध्यात् न वा लक्षयेदित्यर्थः सा निदशंयति निश्चयेन साहश्यम् (उपमानोपमेयभावं बोधयतीति निरदशंना नाम अलक्वार:। निदर्शनेति निपूर्वंकाद्दृशेण्यन्तास्सिनियां भाव्रे युच्। तथाच उपमानोपमेयभावकल्पनायां पर्यवसितो वाक्यार्थो वा निदर्शनेतिनिष्कषः। इयं च सम्भवटूस्तुसम्बन्धा, असम्भवद्वस्तुसन्बन्धा चेति ह्विविधा। तत्र सम्भवह्स्तुसम्बन्धरूपायां निदर्शनायाँ वाक्ययो: सामान्यवशेषभावः, दष्टान्ते तु न तथेति ततो भेदु।। यद्यपि अर्थान्तरन्यासेऽपि वाक्ययोः सामान्यविशेषभाव डत्य. भेदः प्रतीयते तथापि तन्र द्वितीयवाक्यं पूर्ववाक्यसमर्थकः, अत्र तुन तथेति ततोऽपि भेद एव। असम्भवदूसतुसम्बन्घरूपार्या निदर्शनायान्तु वाक्यार्थोपपत्यभावः, हष्टान्ता र्थान्तरण्यासयोस्तु वाक्यार्थोपपत्तिरभवत्येवेति परस्परं भेद: प्रकान्तरेण स्वन्यथाभेदोऽपि स्वयं वक्ष्यति।

अर्थालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः। १०१६

तत्र संभवद्वस्तुसंबन्धनिदरशना यथा- (८) 'कोडन्र भूमिवलये जनान्मुधा तापयन्सुचिरमेति संपदम्। वेदयन्निति दिनेन भानुमानाससाद चरमाचलं ततः ।।' (e) अत्र रवैरीदशार्थवेदन क्रियायां वकतकेा्ै ईशार्थज्ञाप नसमर्थचरमाचलप्राप्तिरूपधर्मवत्त्वात्। स च रवेरस्ताचलगमनस्य परितापिनां विप- सप्राप्तेश्व विम्बप्रतिविम्बभावं बोधयति। त्रसंभवद्वस्तुनिदर्शना त्वेकवाक्यानेकवाक्य गतत्वेन द्विविधा। तत्रैकवाक्यगा यथा- ( १०) 'कलयति कुवलयमालाललितं कुटिल: कटाक्षविक्षेपः। अधर: किसळयलीलामाननमस्या: कलानिघेर्विलासम्।।' (११) अत्रान्यस्य धर्मे कथमन्यो वहत्विति कटाक्षवित्ेपादीनां कुवलय-

(८) क्रमादुदाहरयं दर्पयति-कोडत्रेति। अत्र अस्मिन् भूमिवलये तोगीमण्डले कः किस्वरूप: किग्रामा जनः, मुधा व्यर्थ जनान् प्राणिन: तापयन् सन्तापं जनयन् सन् सुचिरं चिरकालं सम्पदम् अम्युश्यम एति प्राप्नोति न कोऽपोत्यर्थः। भानुमान् रश्षिमि- मानू तेजस्वी सूर्य इत्यर्थः "भानू रश्मिदिवाकरौ" इत्यमरः, दिनेन दिनद्वारा अपवगें तृतीया इति वेदयन् ज्ञापयन्, चरमाचलम् अस्ताचलम्, आससाद प्राप्तवान्। रथोद्ध ताच्छन्दस्तल्लक्षयान्तूक्तं प्रागेव। (९) उक्तोदाहरणे लक्षयं योजयति-पत्रेति। उदाहते पद्य इत्यर्थः, ईदशार्थस्य "कोsन्रे'श्यादिपादद्वयात्मकः "कोऽपि जनो व्यर्थ जनान् तापयन् चिरकालं सम्पद नाप्नोति" इश्यर्थस्य वेदनक्रियायांज्ञापनकियायाम्। अन्वयः सम्बन्धः। अन्वयस्थावश्य म्भावे हेतुमुपपादयति-ईदृशार्थज्ञापनेत्या दिना। ईदशार्थस्य उक्पादब्यात्मकवाक्यतात्पर्या- थंस्य ज्ञापनं वेदनं तत्र समर्थो योग्यो यश्चरमाचलप्राप्तिरूपो धर्मस्तद्वश्वात् रवेरितयर्थ:, सच ईदृशार्थवेदनक्रियायां सम्भवन् कत्तत्वेनान्वयश्च, रवे रविसम्बन्धिनः । परिता पिमा परितापकारिणाम् विम्बप्रतिविम्बभावं सादृश्यम उपमानोपमेयभावमितियावद्। एवञ्ज "यथा रविरृदयं प्राप्यान्तत्यन्तं तेजसा प्रकाशमानोऽपि निरर्थकमन्यानू ताप- यन्नस्तं याति, तथाऽन्येऽपि अन्यान्निरर्थकं क्लेशयन्तो विपदं लभन्ते" इति सादृश्यम् (उपमानोपमेयभावम) सोऽन्वयो ्यक्जयतीत्यथः। (१०) एकवाक्यगतामसम्भव द्टस्तुनिदशंनामुदाहरति-कलयतीति। कस्याश्चिन्ना- यिकाया वर्णनमिदम। अस्या नायिकाया:, कुटिलो वक्रः, कटाक्षविक्षेप: नेत्रप्रान्तेन दृष्टिपातः, कुवलयानि नीलाम्बुजानि तेषां माला पंकिस्तस्या ललितं सौन्दयम, यद्दा ललितं विलास: "लड् विलासे अस्माद्वावे कप्रत्यये ललयोरभेदाल्लेन निर्देशश्च, अधर ओष्ठकिसलयस्य पल्लवस्य "पल्लवोऽस्री किसलयम्" इस्यमरा, लीलां विलासम्, तथा आननं मुखं कलानिधेश्चन्द्रस्य विलासं शोर्भा कलयति रचयति दधातीत्यथः। गीतिश्छन्दस्तरलक्षयं तूकतं प्रागेव। (११) अत्र सम्बन्धासम्भवमुपपाद्यन् लक्षणं सङ्गमयति-अन्रेति। कलनं प्रति "अन्यस्य धर्म कथमन्यो वहतु" इति प्रतिबन्धस्य प्रदुरशनम्। कटाक्षविक्षेपादीनां कतृं. १२६ सा०

१०२० साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

मालादिगतललितादीनां कलनमसंभवात्तल्ललितादिसदशं ललितादिकमवगमयत्कठा- क्षवित्ेपादे: कुवलमालादेश् विम्बप्रतिविम्बभावं बोधयति। (१२) यथा वा- 'प्रयाये तव राजेन्द्र । मुक्ता वैरिमृगीहशाम्। राजहंसगतिः पद्भ्यामाननेन शशिदुतिः ।।' (१३) अत्र पादाभ्यामसंबध्धराज हंस्ग ते स्त्या गो नु पपन ्् बन्धः कल्प्यते, स चासंभवन्राजहंसगतिमिव गति बोधयति। अनेकवाक्यगा यथा- (१४) 'इदं किलाव्याजमनोहरं वपुस्तपः क्रर्म साघयितुं य इच्छति। घ्रुवं स नीलोत्परलपत्रधारया शमीलतां छेत्तुमृषिर्व्यवस्यति ।।' णामू, ललितादीनां कर्मणाम, एकन्र कत्तरि द्वितीये च कर्मणि षष्ठी। कलनं धारगम्, असम्भवत् अनुपपद्यमानं सत्, अवगमयत् ज्ञापयत् सत्। विम्धप्रतिविम्बभावं सादृश्यम् उपमानोपमेयभावमितियावत् बोधयति ज्ञापयति। केचित्त एकवाक्यगतत्वे इस्थमुदारहनिति- "श्वामन्तरात्मनि लसन्तमनन्तमज्ञा• इतीयेंघु इन्त ! मदनान्तक ! शोधयन्तः। विस्मृस्य चैव तटमध्यपरिस्फुरन्तं चिन्तामर्णि चितिरजःसु गवेषयन्ति।" अत्र शोधयन्त इति, गवेषयन्तीति इयोरथंयोरेकवाक्यत्वादेकवाक्यगतख्वम्। (१२) भाव उदाहरणमुपपाद्य सम्प्रत्यभावेऽप्युदाहगमुपपादयितुमाह-यथा वेति। प्रयाथ इति। हे राजेन्द्र ! तव प्रयाणे विजययात्रायां सत्याम, वेरियां शत्रूरणांयामृगीदशः खियस्तारसां पद्म्यां चरणा्भ्यां राजहंसगतिः 'राजहंसास्तु ते चञ्रुचरगैर्लोहिताः सिता:" इत्यमरः, तथाआननेम मुखेन शशिनश्चन्द्रस्य द्ुतिः कान्तिः, मुक्ता परित्यक्ता। त्वामायान्तमाकण्येव प्रासेन शत्रुख्त्रीयां सलीलं स्थिरेय गमनं मुखोजजलश्वञ् विलीन. मितिभावः। (१३) उदाहृतमर्थमुपपादयति-अरत्रेति। उक्तोदाहरय इत्यर्थः, पादाभ्यां "वैरि- मृगोड्य्याम्" इति शेष:, असम्बद्धाऽनुपपन्रा अन्यवर्सस्य अन्यत्रासम्भवात् मसौ राजहंस गतिस्तस्याः। मचुपपत्रः असम्भवः युक्तयाऽसिद्ध इत्यर्थः, इति हेतुना तयो: पादयो: तत्सम्बन्धो पैदिमृगीडशां राजहंसगतिसम्बन्धः कल्प्यते कल्पयितुं शक्यते, स च चैरिमृ गीदशां पाइयो: राजहसगतिसम्बन्घश्चेत्यथ।, असम्भवन् अन्यधर्मस्य अन्यत्र सम्बन्धा सम्भवादितिभाव: एथम् आननेन शशिदुतेस््यागोडनुपन्न इति तयोस्तत्सम्बन्धः कल्पयते स चासम्भवन् श्शिद्युतिमिव द्युतिमवगमयति" इत्यपि बोध्यम्। (१४) अने कवाक्यगतामसम्भव द्वस्तु नि दर्शनामुदाहरति-इदमिति। शकुन्तलार्यां प्रथमेऽछ्े पद्यमिदम्। तपस्विनीमि विपिने शक्कन्तलामवलोक्य "असाघुदर्शी खन्नु भवान् कण्वः" इत्युक्कं समर्थयमानस्य दुष्यन्तस्योक्तिरियमिति वेदितष्यम्। व्याडयातपूर्वञघ (५६९ पृ०)।

अर्थालङ्कार निरूपण मू] लक्ष्मोविराजित:। १०२१

(१५) अत्र यत्तच्छ्दनिरदिंष्टवाक्यार्थयोरमे देनान्वयोऽनुपपद्यमा नस्ता ा श् पु- वस्तप:क्लमत्व्रसाघनेच्छा नीलोतल्रारयशमीलताछेदने्छेवेति विम्वप्रति विम्ब भावे पर्यवस्यति । (१६) यथा वा - (१७) 'जन्मेदं वन्ध्यतां नीतं भवभोगोपलिप्सया। का चमूल्यैन विक्रीतो हन्त ! चिन्तामगिर्मया ॥' (१८) अत्र भवभोगलोमैन जन्मनो व्यर्थतानयनं काचमूल्येन [चिन्तामणिवि- क्रय इवेति पर्यवसानम्। (१५) लक्ष्यं समर्थयति-अन्रेति। यत्तच्छ्न्दनिर्द्ष्टवाक्यार्थयोः पूर्वार्धोत्तराध-

ऋषितक्षकविशेषयोः यः सः पद्योरित्यर्थः, अभेदेन अभिन्नल्वेन, अन्वयः सम्बन्धः, अनुपपद्यमान असम्भवन्, नीलोरपलपन्रधारया शमीछताच्छेदनोद्योगस्याविधानात् कण्वऋषेरनुन्मत्तत्वादित्याशयः। ताहशमव्याजं यद्टपुस्तस्य तादृशयपुषः शकुन्तलाया अत्यन्तमृदुशरीरस्य। तपःक्लमश्व मित्यत्र स्वप्रत्यः स्वार्थेऽवगन्तब्यः। शमीलताच्छेदनेच्छेव अयुक्तेति शेषः। विम्बप्रतिविम्बभावे सादृश्ये उपमानोपमेयभाव इत्यर्थः। अनेक वाक्यार्थंगतर्वमेतस्या यत्ततपद्योरनेकर्वादिश्य व धेयम। केचित्- न केवलं यत्तदोइ्यो: शाब्दरवे वाक्यनिदर्शनं किन्तवेकस्यार्थरवेऽपि यथा- "शुद्धान्तदुर्लभमिदं वपुराश्रमवासिनो यदि जनस्य।

एव मेव- दूरीकृता: खलु गुगॉरुधानलता वनलताभिः॥" "मृतानामपि जन्तूनां श्राद्धं चेतप्रिकारणम्। निर्वाणस्य प्रदीपस्य स्नेह: सम्पद्धये(चछ्रखाम्॥" "यच्चकारविवरं शिलाघने ताडकोरसि स रामसायकः। अप्रविष्टविषयस्य रक्षसां द्वारतामगमदन्तकस्य तत्।।" इश्यादावपि निदर्शनां वदन्ति। (१६) पुनरपि अलम्भवद्वस्तुसम्भवनिदर्शनां प्रकारान्तरेगोदाहत्तमाह -यथा वेति। (१७) उदाहरति-जन्मेदमिति। शान्तिरातके वीतरागस्योकिरियम्। मया भव: संसारस्तत्र यो भोगो विषयानन्दस्तस्योपलिप्सया लोभेन, इदं जन्म बन्ध्यतां निष्फलतां नीतं प्रापितम् । हन्त ! खेदे "हन्त ! हषऽनुकम्पायां विषादेऽपि" इश्यमरः, का वमूल्येन चिन्तामगिस्तदाख्यो मनोरथपूर को दुष्प्राप्यमहामूल्यरतविश्ञेषो विक्रीता विक्रय: कृत:। (१८) समर्थयति -भत्रेंति। वपर्थंतानयनं निष्फलत्व प्रापणम्। अत्र प्रतिपाद्यितुः का चमूल्येन चिन्तामगिविक्रयस्य विधानात् 'विक्रीत' इति विक्रय सम्बन्धो दुष्कर इत्य- वधेयम्। यद्ा अयमपि विशेष :- "इद किलाध्याज०" इश्यन्र यद्वाक्यार्थस्य तद्वाक्यार्थस्य

नैक्यमिति।

१०२२ साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(१६) एवम्- (२०) 'क सूर्यप्रभवो वंशः क चाल्पविषया मतिः । तितीर्षुर्दुस्तरं मोहादुड्डुपेनास्मि सागरम् ।।' (२१) श्रत्र मन्मत्या सुर्य वंश्वर्णनमुड्डुपेन सरर्मिंवेति पर्यवसानम्। (२२) इयं च क्वचिदुपमेयवृत्तस्योपमा ने ् ्भ वे प था (२३) 'योऽनुभूतः कुरक्जाचयास्तस्या मधुरिमाधरे । समास्वादि स मृद्धीकारसे रसविशारदैः ॥' (२४) अ्रत्र प्रकृतस्याधरस्य मधुरिमधर्मंस्य द्राक्षारसेंा ूर्व्सा्े पर्यवसानम् (२५) मालारूपापि यथा मम - (१९) प्रतिपादित स्यापि चेपरीत्येनासम्भव द्वस्तुसम्बन्ध तारस मुपपादयितुमाह-शवमिति (२०) तत्र प्रसिद्धोदाहरणमाह -क सूर्येति। रघुवंशे प्रथमसगें स्वकीयमौद्धत्यमप हत्तुकामस्य कालिदासस्योक्तिरियम्। सूर्य: प्रभवः उत्पत्तिस्थानं यस्य तादशो वंशः कुलं क् कुत्र, अल्पविषया स्तोकमात्रविषयावगाहिनी मतिर्बुद्धिमम क्व कुत्र द्वौ क्वौ महदन्तरं सूचयतः। तथाच मोहात् अज्ञानात् उडुपेन चर्मावनदवंशपात्रेण "चर्मावनद्धमुडुपं प्लवः काषठकरण्डवदइति सज्जनः, श्षुद्रनौकयेत्यर्थः, दुस्तरं सागरं तितीषुः तरितुमिच्छरसिमि। (२१) समर्थयति-प्रन्नेति । श्रयम्भाव :- सूर्यवंशीयरघुवंशस्यात्यन्तब हुल त्रया सर्वं्था तत्संख्यातुमपि न सम्भवति, तरपुनः तस्य मामकीनयाऽनया कोमलया मश्या वर्न मत्यन्तमसम्भवमित्येवं प्रस्तूय 'तितीष" रित्यादिप्रस्तुतम्, इयोक्ष मिथोऽसम्बदूत्मेव उडुपेन सागरतरणमिव मन्मत्या सूर्यवंशीयवर्णनसम्भवमितीदशं सादृश्यं बोधयतीति ज्ञेयम्। (२२) इस्थं भे ददयमुदाहत्य भेदान्तरमुदाहत्तुमाह-इयन्चेति। असम्भवद्वस्तुसम्ब. न्धनिदर्शना चेत्यर्थः । उपमेयवृत्तस्य उपमेये स्थितल्य धर्मस्येत्यर्थः। (२३) योऽनुभूत इति। तस्या: कुरङ्गाक्ष्या मृगलोचनाया: कान्तायाः अधरे ओछ्डे यो मधुरिमा माधुर्यम्, अनुभूतः रसविशारद् रसास्वादाभिज्ञैः स मधुरिमा मृद्धीकारसे द्राक्षारसे समास्वादि सम्यगनुभूतः। "मृद्दीका गोश्तनी द्राक्षा स्वाद्वी मधुरसेति च' इत्यमरः। (२४) उदाहतमर्थ समर्थयति-अरत्रेति। प्रकृतस्य प्रस्तुतत्त्वेन उपमेयस्य, अघरस्य "तत्सम्बग्धिनः" इति शेष:, यो मधुरिमधमंस्तस्य, द्रक्षारसेऽप्रस्तुते उपमाने, असम्भ वात् स्थित्यसब्बन्धात् अन्यधमंस्य अन्यत्र स्थातुमशक्यत्वादित्याशयः। पूर्ववत् पूर्वमुदाहते पद्य इव, साम्ये उपमानोयमेयभावकलपने। पर्यवसानमिति। तथाच मृह्दीका रसे सः मधरमधुरिमेति अभेदान्वयः अनुपपद्यमान: अधरमधुरिमेव मधुरिमेति उपमानो- पमेयभावं बोधयतीत्य भिप्रायः। उपमेयवृत्तस्थैव तूपमेयेSसम्भवे नेयं, किन्तूपमैव यथा- "नोचनं पङ्क जद्वेषि पन्द्रम:स्पर्द्धिते मुखम्" इति। अत्र द्वेषस्पर्द्धयोश्चेतन विशेषधर्मंत्वानमुखनेत्रयोरनुपपद्यमानत्वादुपमार्या पर्यवसानम्। (२५) प्रकारान्तरं दशयितुमाह-मालारूपाडपीति। एकस्मिन्नुदाहरणे अनेकाऽपि मसम्भव दूस्तुसम्बन्धा निदशनेत्यर्थः।

अर्थालद्वार निरूपणम् ] लक्ष्मोविराजितः । १०२३

(२६) 'विपसि शुकं वृषदंशकवदने मृगमर्पयसि मृगादनरदने। वितरसि तुरगं महिषविषाये निदघच्ेतो भोगविताने ।।' (२७) इह विम्बप्रतिविम्बताक्षेपं विना वाक्यार्थापर्यवसानम्। दृष्टान्ते तु पर्य- वसितेन वाक्यार्थेन सामर्थ्याद्विम्बप्रतिविम्बताप्रत्यायनम्। (२८) नापीयमर्थापत्तिः। तत्र 'हारोऽयं हरिणात्षीणाम्-' इत्यादौ साद- श्यपर्यवसानाभावात्। (२६) विपसीति। भोगासक्तपुरुषं प्रति शान्तपुरुषस्योकिरियम। हे पुरुष! भोग विताने सांसारिकसुखमोगप्रपञ्ञे, चेतश्चित्तं निदधत् स्थापयन् त्वम्, वृषदंशकस्य विड़ालस्य "घृषदंशक आखुमुक" इत्यमरः, वदने मुखे शुक तदाख्यं पक्षियं सिपति अपंयसि: मृगादनस्य मृगभक्षकस्य तरक्षोरथ्याघ्रविशेषस्य "तरक्षस्तु मृगादनः" इत्यमरः, रदने दग्ते मृगं हरिणम् अपयसि तिपसि; तथा महिषस्य विषाणे शृद्गे तुरगम् अशवं वितरसि ददासि। पञ्ज्फटिकाच्छन्दस्तल्लक्षणान्तु प्रागेवोक्तम्। अन्र वैषयिकसुखानुभवसंताने चित्तं स्थापयन् पुरुषो न खत्ु घृषदंशकवदनादौ शुकमपर्यंतीति कर्त्तणां तादास्म्येनान्वमोऽनुपपद्यमानः वैषयिकसुखानुभवसंताने चित्त- स्थापनं घृषदंशकवदनादौ शुकक्षेपादिकमिव अनर्थकारणमिति उपमानोपमेयभाव मवगमय तीत्यसम्भवद्वस्तुसम्बन्धा निदरशना। तस्य चोपमानोपमेयभावबोधनस्य नाना त्वात् सा मालारूपात्र निदशना। (२७) ननु प्रस्तुताप्रस्तुतयोरुपमानोपमेयमावस्य ता्पर्यंगम्यत्वं दष्टान्तेपि स्वी. स्वीकारात्ततोडस्या: को भेद इ्यत आह-इहेति। असम्भवङ््स्तुसम्बन्घरूपार्या निदशं- नायामित्यर्थः । विम्ब प्रस्तुतमुपमेयं वैषयिकसुखोपभोगेयु चित्तनिधानरूपम्, प्रतिविम्बं प्रस्तुतमुपमानं मृगादनवद्नादिषु शुकक्षेपादिकं च तयोर्भवस्तत्ता तस्या आक्षेप: कलपनया स्वीकारस्तं ताहशं विना, वाक्यार्थस्योदाहतपद्यरूपवाक्य प्रसिधानस्य अपर्यंवसानमनुपपद्यम।नश्वादपरिसमाप्तिः पर्यवसितेन उपपद्यमानर्वात् स्वयमेव परि समाश्टेन। वाक्याथेंन तदभिन्नादितियावत् तृतीयेयमभेदे। सामर्थ्यात् योग्यत्वाद्, विश्व प्रतिविम्बताप्रत्यायनम् उपमानोपमेयभावबोधनम्। तथाच सम्भवद्दस्तुसम्बन्धरूपायां सततः स्थित्यसम्भववशात् विम्बप्रतिविम्बभावकल्पनयैव वाक्यार्थः सङ्गच्छते, दष्टान्ते तु असम्भवाभावात् स्वयं सम्भाव्यमानेनैव वाक्यार्थन योग्यतया विम्बप्रतिविम्बभावकलूप नेतिविम्ब प्रतिविम्बभावकल्पनायाः पौर्वापर्येणेवानयोभेंद इति तात्पर्यम्। सम्भवटवस्तु- सम्बन्धरूपनिदर्शनाया दष्टान्तेन सह भेदस्तु पूर्वमेवोपपादितः । (२८) नन्वेवं वाक्या र्थापपत्त्यभाववशेनैव उपमानोपमेयमावरूपस्याथस्य आपत नादर्थापत्तिरेव स्वीक्रियतामित्याशङ्कयाह-नापीति। इयं निदशंना अर्थापत्तिरपि नेव्य- न्वयः। हेतुमुपपाद्यति-तत्रेति। तस्यामर्थापत्तावित्यर्थः । "हारोडयं हरिणाक्षीणाम् इत्यादावित्यत्रादिपदेन- "लुठति स्तनमण्डले। मुक्तानामध्यवस्थेयं के वयं हमरकिङ्कराः॥" इत्यस्य ग्रहरम। साहश्यपर्य वसानाभावात् अस्माक स्तनमण्डले सुतरांखुठनमु- चितमित्यस्यैव पर्यवसानेन सादश्यपर्यंवसानाभावादित्यर्थः । अत्र तु सादृश्यपर्यव

१०२४ साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(२६) आधिक्यमुपमेयस्योपमानान्न्यूनताथ वा। व्यतिरेक :- (३०) स च- (३१ ) एक उक्तेऽनुक्ते हेतौ पुनस्त्रिधा॥५२॥ चतुर्विधोऽपि साम्यस्य बोधनाच्छव्दतोर्थतः । आक्षेपाच्च द्वादशधा श्रेषेऽपीति त्रिरष्टधा ॥५३॥ प्रत्येकं स्यान्मिलिख्वाष्टचत्वारिंशद्िध: पुनः। सानादिति वाक्यशेष:। एवञ्ञ साहश्येतरार्थिस्य आपतने अर्थापतिः, सादृश्यरूपार्थस्य आपतने तु निदरशनेति स्पष्ट भेद इति भावः । (२९) प्राकरगाक सादृश्यप्रयुक्त मेव व्यतिरेकालङ्कारं निरुपयति-आधिक्यमिति । उपमानात् उपमानापेक्षया उपमानज्ञात्र प्रसिद्धमेव प्राह्यम, उपमेयस्य आधिश्यं गुण. विशेषकृत उत्कर्षः, अथवा उपमानादुपमेयस्यन्यूनत्वा्यूनत्वम्अपकर्ष इति यावत् व्यतिरेको विशेषेणातिरिच्यते उपमानादुपमेयं वैषम्येयावगम्यते येन स तथोक्तस्तन्ना मालङ्कारो भवेत्। • तथा च उपमानोपमेययोवैषम्यं (वैधम्य) व्यतिरेक इति लक्षणं फलितम्। वैषस्थञ्ष उपमानापेक्षया उपमेयस्य आधिक्येन न्यूनतवेन वा भवतीत्यवचेयम्। उसकर्षापकर्षंभावश्च न रूपके, न वोपमार्या, नापि परिणामादावितिविभावनीयम्। नश्वस्थालङ्कारस्य वैधम्यंमूलकत्वेन साधर्म्यंमूलाया उपमाया प्रतिकूलश्वात् कथ मुपमामूलकत्त्वम्, नच माहतु उपमामूलकर्वमिति वाच्यम्, सर्वालङ्कारिकमते व्यतिरे कश्य सादृश्यमूलकरवस्येव स्वीकारेण सिद्धान्तभङ्गप्रसङ्गादितिचेत् ? सत्यम्, यद्गुय पुरसकारेण यस्य यत्सादश्यनिषेध उत्कर्षपर्य वसायी तस्य तद्गुशापुरस्कारेण तत्सादश्या. प्रतिष्ठानेऽपि गुणानतरेण सादृश्यप्रत्ययस्य दुर्वारत्वात्। यदि च तत्सादश्यसामान्य निषेधो विवक्षितः स्याद गुणविशेषपुरस्कारोऽनर्थकः स्यात्, "धनेनायमस्मादधिकः" इत्यभिहिते विद्यया रूपेण कुलेन च सम इति सवंजनीनप्रत्ययात्। ननु तर्हि वैधम्यंमूलो डयमलद्कार इति व्यपदेशोन स्यादितिचेत्१ मवम्, अत्र प्रतीयमानमवि सादृश्यं गुणान्तरकृत निषेधोस्थापितेनोतकर्षेय हतप्रभमित बन्दीकृतमिव न चमरकारविशेषमा० धातुं प्रभवतीति तस्मात् वैधर्म्यप्रत्ययोऽत्रावश्यं तिष्ठतीतिवैधम्यंमूलकर्वेन स्वीकारे क्षतेरभावात। एवज्ञात्र उपमानादुपमेयस्य येन केनापि प्रकारेणोतकर्षः येन केनापि प्रकारेणापकर्ष इति व्याचक्षाणं सिद्धान्तवागीशाना मतमनुपादेयमेव। अतएव "उपमा नादुपमेयस्य गुणविशेषवत्वेनोत्कर्षो धयतिरेक," इति नव्यादीनां लक्षणं सङ्गच्छुते। उक्तलक्षणेन व्यतिरेकहेतुस्तावद्द्विविध :- उपमानापेक्षया उपमेयस्याधिक्ये एक:, उपमानापेक्षया उपमेयस्य न्यूनतायाञ्जापर इति फलति। (३०) द्विविघहेतुयुतमपे व्यतिरेकं विभजितुमाह-स चेति। उक्तदिशा द्विविध हेतुयुतो व्यतिरेकश चेत्यर्थः। ( ३१) विभजते-एक इति। हेतौ उपमानादुपमेपस्पाविक्यसाधके उपमानादुप- मेयस्य न्यूनत्वसाधके वा उक्ते अभिहिते सति एक एकविषः, तथा हेतौ उपमेयादुपेय

अर्थालङ्कार निरपणम् ] लक्ष्मीविराजितः। १०२५

(३२) उपमैयस्योपमानादाघिक्ये हेतुरुपमेयगतमुत्कर्षंकारणमुपमानगतं निकर्ष कारएं च। (३३) तयोध्वेयोरप्युक्तावेकः प्रत्येकं समुदायैन वानुक्तौ त्रिविध इति चतुर्विधे- उप्यस्मिन्नपमानोपमेयत्वस्य निवेदनं श्देन अर्थेन आक्षेपेय चेति द्वादशप्रकारोऽपि श्लेषे अपिशब्दादश्लैषेऽपीति चतुर्विशतिप्रकारः । (३४) उपमानान्न्यूनतायामप्यनयैव भक्जया चतुविशतिप्रकारतेति मिलित्वा अशचत्वारिंशत्प्रकारो व्यतिरेकः । उदाहर गाम्- (३५) 'अकलड्वं मुखं तस्या न कलक्की विधुयंथा।' (३६) अञोपमेयगतमकल त्वमुपमा नगतंा चकल्ित्वं हेतुद्वयमप्युक्तम्, ह्या धिक्यन्यूनत्वसाधके वा अनुक्ते अनमिहिते त्रिा आधिक्यसाधकमात्रस्य न्यूनस्व- साधकमात्रस्य वा एतयोड्टयोषा अनुक्तौ त्रिप्रकारा इत्यथः। एवञ्र हेतोरुक्तत्वसम्पग्नेन एकविधेन सह हेतोरनुक्तवरुम्पन्नस्य त्रिविघस्य संयोजने चतुर्विधोऽपि स उपतिरेक: साम्यश्य सादृश्यस्य उपमानोपमेयभावस्येत्यर्थः शब्दतः इवादिशब्दात्, अर्थतः तुल्य सहशादिशब्दाना मर्थवशात् आक्षेपादू व्यक्ञनावशाञ् बोधनात ज्ञापनात् इवादे: प्रयोगे शब्देन साभ्य बोधनात, तुल्यादेश्व प्रयोगे आ्थेन, जयत्यादेश्ष प्रयोगे आक्षेपेय बोधना. हित्यथ:, द्वादशधा द्वादशविधाा, चतुर्या त्रिभिगुंने द्वादशोपपत्तेः। सच द्ादशविध श्लेषे अपिशब्दादश्लेषे च सम्भवतीति पुनद्वै विध्येन त्रिरष्टधा चतुर्विशतिविध: अषनां त्रिभिगुंगने चतुर्विशत्युपपत्तेः। उपमानादुषमेयस्याधिक्ये चैते चतुर्विशतिप्रकारा:, उप. मानादुपमेयस्य न्यूनंखवे उक्ते एक: अनुक्ते त्रिधेति चतुर्विधोडपि पूर्ववदेव चतुर्विशति- प्रकार इति, तेन च प्रत्येकं व्यतिरेकस्य भेदयोरेकैकमपेक्ष्य मिलित्वा चतुर्विशतिविधा नामुपमेयाधिक्यनिबन्धनव्यतिरेकाणां तावतामेवोपमेयन्यूनत्वनिबन्धनव्य तरेकार्णा चैकन्न व्यतिरेकाभिन्नखवेनाकलनादितिभाव:, अष्टचर्वारिशद्व्घः श्यात् चतुर्विशतेह्वैंगुण्ये अष्टचत्वारिशदुपपत्तेः। (:२) कारिकार्थ वितृणोति-उपमेयस्येति। निकषंकारगञ्च अपकषंसाधकञ्ष। (३३) तयोरिति। प्रत्येव मिति। के वलोपमेयगताधिक्यसाघकस्य केवलोपमानगत- न्यूनश्वसाधकस्य वेत्यर्थः। समुदायेन तयोद्वयोर्वा इत्याशयः। अस्मिन् व्यतिरेकसामान्ये (निवेदनं ज्ञापनम्) अर्थेन तुल्यसडशादिशब्दानामर्थेन। अक्षिपेया व्यअ्ञनया। (३४) उपमानादिति । उपमेयस्येति शेष:। भङ्गया दिशा। ननु द्वयोरपि हेख्वोर- नुकौ कथमुपमेयाधिक्यमितिचेत्। "इन्दीवरपलाशाक्ष्या स्तस्या नामबुजवदूगुखा:।" इत्यत्र नाम्बुजवदिश्यनेन बोधितस्य अम्बुजाभावस्यैवोत्कषंपर्यवसायितयाषिक्य. रूपत्वात्। (३६) उदाहरति-अकलक्कूमिति। तस्या नायिकाया कलक्की विधुयंथा मुखं तथा न किन्तु ततोऽचिकम, यत अकलडं मालिन्यांशशून्यम्। (३६) अनेकानू भेदानत्रैद्योपपादयितुमाह-अत्रेंति। उपमेयगतं मुखनिष्ठम,

१०२६ साहित्यदपण :- [दशमपरिच्छेदे-

यथाशब्दप्रतिपादनाच्च शाब्दमौपम्यम्। (३७) अत्रैव 'न कलङ्िविधूपमम्' इति पाठ आ्र्पर्थम्। (३८) 'जयतीन्दुं कल्किनम्' इति पाठे त्विवादिवत्तुत्यादिपदविरहादाक्षिप्म्। (३९) अ्रत्रै वाकल क्कपदत्यागेा उपमेय ग त ो त् क र्ष क र णा नुक्ति। क ल ्वि पद् त्या गे चोपमानगतनिक षकारणानुक्तिः । द्वयोरनुक्तौ द्वयोरनुक्तिः । श्लेषे यथा- (४०) 'अतिगाढगुणायाश्च नाब्जवद्भङ्गुरा गुणा:' (४१) अत्रेवार्थे वतिरिति शाब्दमौपव्यम्। उत्कर्षनिकर्षकारयायोद्वयोर्युक्तिः। उपमानगतं विधुनिष्ठम्। हेतुडूयं मुखोक्कर्षस्य विधुनिकर्षस्य च यथा सङ्यं साधक- हपम्। इत्यसावुपमैयाधिक्यहेतुको व्यतिरेकः। यथाशब्देन प्रतिपादनात् कथनातू, सा्यस्येति शेषा, शाब्दं शब्दप्रतिपाद्यम्। उपमाप्रस्तावेऽस्य युक्तिरुपपादिता। अयञ्ञ श्टेषं विनैवेत्यवधेयम। (३७) विस्तरमियोदाहृतमेव पाठम्तरेयोदाहरणमाह -पत्रैवेति। "अकलङ्टं मुखं तस्या इस्यादावेवेश्यर्थः। पाठे परिवृत्ते इति शेषा।। आर्थम् अर्थवशादुपलभ्यम् औप म्यमिति पूर्वेगा सम्बन्धः। अस्या युक्तिरपि उपमाप्रस्ताव उकपादिता। (३८) जयतीति। इवादिवत् शाब्दौपम्याभिधायकस्य इवादिशब्दस्येव, तुल्यादि पदविरहात् आर्थोप्याभिधायकतुल्यादिशब्दस्याभावात् आक्षप्तं व्यङ्गयम् औपम्यः मितिपूर्वेण सम्बन्धः। एवञ्ञ जयश्चात्र स्वाधीनविधानम्, तेन मुखकतृंकचन्द्राधीनविधानस्यासम्भवात् जयश्यर्थवलेन व्यअ्ञनाया औपम्यमाक्षिप्यत इत्याशयः। (३९) इस्थं हेतोरक्तावुदाहरणं प्रदर्श्य सम्प्रति संक्षेपेगौव हेतोरतुक्तावप्युदाहरयं दर्शयितुमाह-प्रत्रैवेति। अकलङ्कपदत्यागे- "शोभते च मुखं तस्या न कलङ्की विघुर्यंथाश इति पाठे इत्यर्थः। उपमेयगताधिक्य साधकस्य अकलङ्कश्वस्य अनुक्तिरनमिधानमि श्येकप्रकारः। कलङ्किपदश्यागे "अकलङ्कं मुखं तस्याः शोभां नैति विधुयंथा" इय्येवंपाठे- इत्यर्थः उपमानगतस्य विधिनिष्ठन्यूनत्वसाधकस्य कलड्विस्वस्य अनुक्तिरनमिधानमिति पदस्य चेत्यथं:, अनुक्तौ अनुपादाने "मनोहरं मुखं तथ्याः शोभा नैति विघुर्यंथा" इत्येवं पाठे इत्यरथं:, इयोरकलङ्कपदकलङ्किपदयो।नुक्िरनुपादानमिति तृतीयः प्रकारः। अत्र चैवंरीत्या पाठेऽपि उपमेयभूतमुखस्योस्कषंः उपमानभूतविधुसादृश्यप्रतिषेधादेव प्रतीयते इत्यवधेयम्। (४०) एवमश्लेष उदहृत्य श्लेषेऽप्युदाहरति-प्रतिगाढेति। अश्यन्तं गाढा दृढाश्चिरस्थायिन इत्यर्थः, गुणा: सौन्दर्यानुरागादय: तन्तुविशेषा वा यस्यास्तस्या नायिकाया गुणास्त एव सौन्दर्यांनुरागादयः तन्तुविशेषा वा "अब्जं कमलं तयेव "अब्जं पद्मं विधावब्जम्" इति गोपाल, न भङ्गुरा न क्षयशीलाः। (४१) समर्थयति-अ्रन्रेति। उत्कर्षनिकर्षकारणयोः उपमेयभृतनायिकानिष्ठाधि

अर्थालङ्कार निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः। १०२७

गुणाशन्द: श्िष्टः । (४२ ) अन्ये भेदा: पूर्ववदूह्याः। (४३) एतानि चोपमेयस्योपमानादाघिक्य उदाहरणानि। (४४) न्यूनत्वे दिछूमान्नं यथा - (४५) 'क्षीणः चीगोडपि शशी भूयो भूयोऽभिवर्धते सत्यम्। विरम प्रसीद सुन्दरि । यौवनमनिवर्ति यातं तु।।' (४६) अप्र ्रपमेयभूतयौव नास्थर्यस्याधिक्यम्। तेनात्र 'उपमानादुपमेयस्याधिक्ये

आर्थाष्िस्ौपम्ये हेत्वनुक्तिनिबन्धनाख्तय प्चेत्यर्थः। ऊह्या: स्वयमूहनीयाः। ते हि क्रमेय यथा-"अब्जवत्" इत्यत्र तुल्याधें वतिप्रश्यये आर्थोपम्यम, "जयत्येषा गाढ़गुणा: प्रस्खलद् गुसमर्बुजम्" इति पाठे इवादितुल्यादिपदासत्त्वादौपग्यमाचिश्वम् (उपङ्गयम्)। "कुरक्गायतनेन्राया नाब्जतुल्यस्खलद्गुणाः" "इति पाठे उपमेयगताधिक्यदेदेश्वनुक्ति, "अतिगाढगुणायाक्ष नाडजतुल्यगुणा: किल" इति पाठे उपमानगतन्यू नश्वहेत्वनुक्ि:। "चन्द्रमुख्याः कुरङ्गाक््याहतन्वङ्चया नाब्जवद्गुणाः"

नीयम्। (४३) एवसदाहस्य कस्यैतान्युदाहरणानीति बोधयितुमाह-एतानीति। उदाहर- यानि बोध्यानीति शेष:। ( १४) उपमेयादुपमानस्याधिक्य मुदाहततुमाह-न्यूनत्वे इति। उपमेयस्योपमाना दितिशेष:। दिङमान्रमेकप्रकारमान्नमित्यर्थः । प्रकारान्तरोदाहरणानि तु स्वयमुग्नेया नीति भाव:1 (४५) तीयः त्ीयोडपीति। काव्यालद्वारे पथ्यमिदम्। मानिना प्रति प्रियहितका • रिया: क्यचितसुहद उकिरियम। हे सुन्दरि! शशी चन्द्रः कृष्णपक्षे सत्यं निश्चितमेव तीणः तीणोऽपि अश्यन्तकृशोऽपि पुनः शुक्कपक्षे भूयो भूय: पुनः पुनः अभिव 'ते, किन्तु यातं गतं यौवनं तु अनिवत्ति अपरावृत्तिक्वीलम् अतो हेतो: विरमनादिति शेष: मार्नं मुन्चेस्पर्थः प्रसीद प्रसन्ना च भव, केवलं मानमोचनं नात्रोद्देश्यमित्याशय।। आर्याच्छन्द सतल्लप्षणन्तूकतं प्राक्। अन्नोपमानभूतस्य शशिनः चयेऽपि पुनषृंद्धिरित्याधिक्यम्, उपमेयभुतस्य यौवनव्य तु न पुनरावत्तनमितिन्यूनश्वम् इश्युपमेयापेक्षयोपमानस्योत्कर्षंरूपो व्यतिरेकालक्कार इति ग्रन्थकृतामाशयः । तथा चात्र द्वयोरप्याधिक्यन्यूनत्वकारणयोः पुनः पुनषृंद्धिर पुनर्वृंद्धयोरुकिः। तदनुक्ती तु त्रैविध्यम्, अन्यप्रकारान्तरादिकन्च स्वयमुदाहरणीयम्। (४६) प्राचा अलङ्कारसवंस्वकृता हि व्यतिरेकलक्षणम्-"उपमानादुपमेयस्याभिक्ये १३० सा०

१०२६ साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

विपर्यंये वा व्यतिरेकः' इति केषांचिलक्षरो :विपर्यये वेतिपदमनर्थकम्' इति यत्केचि- दाहुः। (४७) तन्न विचारसहम्। तथाहि-प्रत्राधिकन्यूनत्वे सत्त्वासत्वे एव विवच्िते। अत्र च चन्द्रापेक्षया यौवनस्यासर्वं स्फुटमेव। (४८) अस्तु वात्रोदाहररो यथाकर्थचिद्गतिः । (४९) 'हनूमदाद्यैर्यशसा, मया पुनर्द्विषां हसैदूंतपथः सितीकृतः।' विपयये वा व्यतिरेकइति व्यधायि तदनुसारेणैवात्र व्पतिरेकलक्षयं ग्रन्थकृताऽपि विहि• तम्। तत्रालङ्कारसवंस्वकृतामुनरि अलङ्ारकौस्तुभकृता बद्दूषणं दत्तं तत्स्वकीयलक्षणे- डप्यापद्यत इति तामलङ्कारकौस्तुभकृदुकि निरसितुमुत्थापयति-प्रश्नेपमैयभूतेति। अ्त्र "क्षीणः कषोणोऽपि" इत्थापद्युमेयभूतं यद्यौवनं तस्यास्थैयम् उपमानभूतचन्द्रापे क्षया न्यूनस्वावसायि चाञल्यं तस्य आधिक्यमुत्कर्ष : यौवनास्थै्यंस्य चिरकालस्थाययि श्वात्, चन्द्रास्थैयस्य तु कतिपय दिनमात्रवर्तित्वादितिभावः। तेन उपमानादुपमेयस्यो एकषं मात्रोक्तावेव कव पि दोषाप्रसकया, अत्र व्यतिरेकप्रकरणे। विपयंये अनाधिक्ये न्यूनत्वे इति यावत्। केषाज्वित् अलङ्कारसवंस्वकारायाम्। अनर्थकमनुपयुक्तम् उपमानाधिक्ये उपमेयन्यूनत्वे व्यतिरेकस्यैवानक्रीका शादित्याशयः। केचित् अलद्वारकौस्तुभकाराः। (४७) निराकरोति-तन्नेति। विचारसहं वितर्कंभारधारणयोग्यम्। असमीचीनतवेन दुर्वलश्वादिश्याशयः। अत्र व्यतिरेकलक्षणे, अधिकन्यूनत्वे उत्कर्षापकर्षे उपमानोपमेययो रितिशेष:, सश्वासत्वे एव स्थैर्यास्थैयं एव विवक्षिते अलङ्कारसवंस्वकृता तदनुसारिणा मया चेति शेष:। नग्वेवमपि उक्त्ोदाहरणे सत्त्वासत्वयो: किमस्तीतिजिज्ञासायामाह- अत्र चेति। "त्ीण: क्षीया" इस्यादौ चेत्यर्थः। चन्द्रापेक्षयोपमानापेक्षया, यौव नस्योपमेयस्य असत्त्वमस्थैयंम्, सफुटमेव अपुनरधृंद्धि नाशषालिखादिश्य भिप्रायः। (४८) नु विवशार्यां नियमाभावेन यथा भवद्विक्षन्द्रयौवनयो: साद्यं वितं तथा नास्ति किन्तु तस्त्ययो:, तत्र चन्द्रक्षयस्य त्वबाध्यतयाधिक्यम, मानप्रसादानु गुणातया प्रकृतवाक्यार्थानुगुयत्वाद्। तथाचात्रायं हि समुदितोऽर्थ :- चन्द्रो हि पुनः पुनरागमनेन लोके सुलभ: अतोन तादृशमाहास्म्यशाली, इद, पुनर्योचनमपुनरागमने- नातिदुर्लभमिति मानादिभिरन्तरायेः परमचतुरया भवत्या सुधा गमयितुंन युक्कम्" इति अन्यथा चन्द्रस्यैवाधिक्ये "किमित्यस्य क्षुद्रस्य यौनस्यार्थे मया मानाद्विरंस्यते गच्छतु नाम यौवनम् इति विपरीतेनार्थेन प्राकारगिकार्थस्यापुष्टतापत्तेस्तस्मादत्रोपमा नस्याधिक्ये व्यतिरेकालड्वार इत्ययुक्तमित्याशयेनोदाहरणाम्तरं प्रदर्शयितुमाह-प्रस्तु वेति। मत्रोदाहरणे "क्षीण: तीणोऽपि" इत्यादौ यथाकथञ्वित् यौवनास्थैयंरूपेयोरकर्ष- विवकया गतिर्निर्वाहः लक्षणसमन्वयोपायः। (४९) इनूमदाधैरिति। नैषधनवमसगें दमयन्तीं प्रति देवदूतभूतस्य नलस्थ दौष्य फकासिद्धया विषादोक्िरियम्। अस्य पूर्वाधंन्तु- "हवनाम यन्नाम मुधाभ्यधामह महेन्द्रकार्य महदेतदुजिज्ञितम्" इति। हनूमदाथैंहंनूमध्प्रभृतिभिदूतैः दूतपथो दौत्यविषयः यशसा स्वस्वामिनो यथाभिम

अर्थालङ्कार निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः। १०२१

(५०) इत्यादिषु का गतिरिति सुष्ठूक्त 'न्यूनताथवा' इति। तार्थानुष्ठानजन्यया प्रशंसया सितीकृत उ्ज्वलीकृता, मया पुनदूतेन हविषां हसैः शत्रूर्णा हास्यैनं तु यशसेतिशेष: स दूतपथ। सितीकृत इत्यर्थः। वंशस्थं छन्दस्तनतव्वक्षयं चोकं प्राक् (२०६ पृ० )। (५०) इत्यादिष्विति। का गतिव्य तिरेकसद्वावस्य क उपायः ? तथा च दूतपथस्य हनूमदादयुपमानापेक्षया उपमेयभूतस्य नडस्य न्यूनत्वप्रतीतेरेव व्यतिरेकवाष्यत्वात् तश्य च "विपर्यंये वा" इति कथनमन्तरा न सम्भवतीश्याशयः। इति हेतोः "न्यूनताऽथवा" इति सुष्टूक्तम् औचित्येन समीचीनं प्रतिपादितम्, "विपयंये वा" इत्युक्तानुसारादिति• भावः। तथा चाहुरत्र तर्कवागीशा अपि- अत्र प्रसुपयोजननिष्पादकशेन हनूमदादेरुपमानस्योृष्टववं तद्व्य तिरेकेणोपमेयस्य नलस्यापकृष्टत्वं घ प्रतीयते। अत्र दूतयोरुपमानोपमेयभावविवक्षणेऽवि उपमानसयैवा विक्यं न तूषमेयस्येति। परे तु-यदि नलमहीपतेः र्वनिद्दया छब्घनिर्वेदातिशयरूप- प्रकृतवाक्य थें दूतगतन्यूनताया एवानुगुणवेन।धिक्य रूपर्वामितिविभाव्यते तदा 'न्यून- ताऽथवेशति लक्षणे न निवेशनीयम्। अतएव प्रकृाशकृतः 'उपमानाधयदव्यस्य व्यतिरेकः स एव सः' इति लक्षयं सङ्गच्छुते। उपमानापेक्षया उपमेयस्य गुणविशेषकृत उत्कर्षो उपतिरेको न तूपमानस्योरकष इति तदाशयः। एतेन- "इक्त ह्वं नवपल्ल वैरहमपि श्राध्यैः प्रियाया गुणै हवामायान्ति शिलीमुखा: स्मरधनुर्मुक्काः सखे ! मामपि। कान्तापादतलाहतिसतव मुदे तह्टन्ममाप्यावयोः सवं तुल्यमशोक ! केवलमहं घात्रा सशोक: कृतः।" अत्र सशोकलेनाशोकापेक्षयापकर्षः पर्यवस्थति" इति यदुक तदपास्तम। सशोक त्वेन तद्व्यचेतना्वसहदयत्वादिभिर्गुणाविक्यस्येव सर्त्रात्। तथा- "न कठोरं न वा तीक्ष्यमायुधं पुष्पधन्वनः। तथापि जितमेवासीदमुया भुवनत्रयम्।" इत्यादावपि कठोरतीक्ष्णास्त्रहितस्य भुवनत्रयजये उत्कर्षातिशयप्राप्स्यांभावरूप. विशेषणस्याप्याधिश्य मात्रसंपादकरवान्न दोषः । एवम्- "पादाहतं यदुस्थाय मूर्शनमधिरोहति। स्वस्थादेवापमानेऽपि देहिनस्तद्वूरं रजः।।" इत्यादावपि नोपमानादुपमेयाधिक्य मित्यनुसन्घेथम्। यदि तु न्यूनश्वमपि व्यतिरेक इत्याग्रहस्तदेदमुदाहार्यम्- "जगन्नयत्राणधृतव्रत्तस्य क्षमातलं केव लमेव रक्षन। कथं समारोहसि हन्त ! राजन् ! सहस्रनेत्रस्य तुलां द्विनेन्र: ।।9 अन्र धर्मद्वयेनैव न्यूनोऽसि धर्मान्तरेण तु तुक्ष्य इति प्रतिकृतचमर्काराति शयादल. झारता। एवस लक्षणे न्यूनश्वमप्येवं जातीयो देय इति नण्या।।

१०३० साहित्य दर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

मालाप्रतिवस्तूपमावत् माला्यतिरेकोऽपि सम्भवति। तस्यापि भेदा: पूर्ववदेवो. ह्या:। डिङमान्नमुदाहियते यथा- "हरवन्न विषमदृष्टिहरिवत्र विभो! विधूतविततबृषः। रविवन्न चातिदुःसहकरतापितभू: कढाचिद्सि॥" अत्र राजा उपमेय:, हरादिरुपमानम्, विषमादय: शब्दा: शिश विषमद्ष्टिश्वमपक- ्षंहे तुरुपातः, समदष्टित्वमुत्कर्षहेतुरतुक्तः हरवदित्यादौ तुल्यारथें विहितस्य वतिप्रत्ययस्य सत्त्वादार्थसाम्यम्। एकस्येवोपमेयस्य बहूपमानापेक्षया आधिक्यवर्णंनान्माला रूपतेश्यु दोतादौ स्पष्टम्। अलङ्कारोत्थापितोऽप्ययं संभवति। यथा- 'ईश्वरेय समो ब्रह्मा पिता साच्षान्महेक्वरः। पार्वत्या सदशीलंचमीर्माता मातु: समा भुवि॥ पिताSस्य काछ्ठसहशः रवयं पावकसन्निमः।" अत्र त्रिषु पद्याधषु चरमेष्वष्टाक्षरेषु यथाक्रमं गृहीता: रूपकम्, अनन्वयः, उपमा- चेति श्लेषातिरिक्तालङ्कारा उपमेयाSधिक्यस्य हेतव:, प्रथमेष्वष्टाक्षरेूपात्ता उपमाश्च उपमानन्यूनश्वस्य हेतवः। तथा सादृययनिषेधसम्बद्धोऽभेद्सम्बद्धश्नाव्ययं यथाक्रमेण- "अरुणमपि विद्रुमद्गं मृदुलतरं चापि किसलयं बाले ?। अधरीकरोति नितरा तवाधरो मधुरिमातिशयात्॥" "निष्कलङ्क! निरातङ्क ! चतुःषष्टिकलाधर!। सदापुर्णं ! महीप ! रवं चन्द्रोऽसीति मृषा वचः॥" अत्राद्ये "अरुणोऽपि विद्रुमद्गुमः तवाधरसदशो नाहती" ति-सादश्यनिषेघसम्बद्धो व्यतिरेकः । द्वितीये हि चन्द्रस्तु सकलङ्: उपरागे सातङ्कः षोडशकलः सदा न पूर्ण इति, अत एव तद्धमरहितचन्द्राभिन्नस्वमिति अभेदसम्बद्धोऽयं व्यतिरेकः। सुबोधाय अ्रन्थकृद्दशितदिशा व्यतिरेकभेदसङ्कलन विधीयते- श्लेषे १२ शाबदौपम्ये उपमेयगताधिक्यहेतु: उप- ] 111 उपमानाडु मानगतव्यू नत्वहेतुश्च अन•

यमेयस्थो १

तकरषे २४ केव लोपमेयगताधिक्य है- र्वनुपादाने- १ केव लोपमानगताधिक् य हे- स्वनुपादाने १

आर्थोपम्ये दशितदिशा' 30 आत्षित्तौपम्ये दर्शितदिशा· ४ अश्लेषे १२ ( शाउदौपम्ये दशितदिशा ४ आर्थोपम्ये दर्शितदिशा ४ आक्षिप्तौपर्ये दशितदिशा

अर्थालङ्कार निरूपणम् ] लक्ष्मोविराजित: । १०३१

(५१) सहार्थस्य बलादेकं यत्र स्याद्वाचकं दयोंः॥| ५४॥ सा सहोक्तिर्मूलभूतातिशयोक्तियंदा भवेत्।

उपमाना· इलेषे १२ शाब्दौपस्ये उपमानगताधिक् यहेतुरुपमे- दुपमेयस्य- न्यूनत्वे २४ वानुपादाने १ केव कोपमानगताधिक्य हेत्वनु पाडाने. १ ४ केवलोपमेयगतन्यूनत्व हेत्वनु· पादाने १ तयो्योरेवानुपादाने ... आर्धोपम्ये .... .दुर्शितदिशा" ..... दशिंतदिशा' .४ अश्लेषे १२ शाब्दौपम्थे· ... दर्शितदिशा 20 मार्थोपम्ये दशित दिशा ४ आष्िस्तौपम्ये .दुशितदिशा 8

(५१) कथमपि प्रकृतसाद्टश्यमूलकत्वादेव सहोक्तयल्वारं लक्षयति-सहार्थस्येति। मत्र यत्रैतिपदं यदार्थकमव्ययम्। यदा अतिशयोक्ति: भेदे अभेदाध्यवसायमूला कार्यका रणयो: पौर्वापर्यविपर्यंयरूपा चातिशयोक्तिरित्यर्थः मूलभृता चमरकारवशेषाधायकतया प्रयोजिका भवेत, तदा सहार्थस्य साहित्यार्थकस्य शब्दृश्य साक सार्ध समं सजुरित्या- धन्यतमश्य पदस्येति यावत् वलात् सामर्थ्यात् एकं पदम् इयो: पदार्थयो: यत्र यद्वाचकं लक्षणया अन्वयि भवेत्, सा सहोकिर्नाम अलङ्कारोत् भवे। एवञ्च-मूलभूतातिशयोक्तेविद्यमानर्वे सति सहार्थकशब्दप्रयोज्य एकपदार्थस्याने कपदाथें सम्बन्धः सहोकतिरितिलक्षणं फलितम्। 'लचमणेन समं रामः काननं गहनं ययौ" इत्यादावतिव्याप्तिवारणाय सत्यन्तदलोपादानम्। एतचचवृत्तावपि स्फुटीभवि व्यति। "सा सहोकिः सहार्थस्य बलादेकं द्विवाचकम्" इति काव्यप्रकाशकृल्लक्षणमेतेना- ननुमतं भवतोतिध्चनितम्। यदि चोक्तस्थले विष्छ्ित्तिविशेषाभावेनालक्कारसामा मान्यकक्षयास्य वाप्रवृत्ते: विशेषलक्षणास्यापि प्रमुत्यसम्भवादति्याप्यसम्भव एवेति विभाव्यते तदा स्वरूपमात्रप्रतिपादनार्थमेव सश्यम्तदलोपादानम् "कमलमिव मुखंमनो- ज्ञम्"' इर्यत्र एकमनोज्ञत्वपदार्थस्य कमले मुखे च सम्बन्धेऽपि अतिव्यास्तिवारणाय सहा रथंकशब्दप्रयोज्य' इश्युपादानम्। सह सहार्थंकस्य उककि: सहोफिरित्यन्वर्थेयं संज्ञा। अत्र सहशब्दार्थः साहित्यम् तच्चेकजातीये ककालिकक्रियाद्यन्वयित्बसमनियतम्। यथा "पुत्रेण सहागतः पिता" इति। अन्न "आगत" इतिपदं पितापुत्ररूपोभयान्वय्यागमनबोधकम्। पुत्रप्रतियोगिक साहित्यवानू पिता मागत इतिशाब्दबोध:। पुत्रवृत्यागमनसमानकाकिकसमानदेशागम- नवानू पितेतिमानसो बोधः। तम्न तृतीयान्तख्य "पुत्रेण" इृत्यस्य विशेषणतया

१०३२ साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

च। अभेदाध्यवसायमूलापि श्लेषभित्तिकान्यथा च। क्रमेणोदाहरगाम्- (५३) 'सहाधरदलेनास्या यौवने रागभाक् प्रियः। ' (५४) श्त्र रागपदे श्लेषः। गुणाश्वम् प्रथमान्तस्य विशेष्यतया प्रधानश्वम। एवञ्ञ प्रथमान्ते आगमनस्य शाबदोड न्वयः, तृतीयान्ते तु तस्य सहार्थसामर्थ्यादार्थः। तथा च यत्र "सह युक्तेऽप्रधाने" २।३।१९ इति पा० सूत्रेष सहार्थयोगेऽप्रधाने तृतीया विहिता तत्रैवायमबङ्ारः गुणप्रधा नभावार्ष्छ्रन्नयो: शाब्दार्थमर्यादयो एकधर्मसम्बन्धस्य तत्रवोपस्थिते।। वक्ष्श्र्माणे समु. चचये तूभयत्र प्राधान्यम, एकान्वये च शाब्द एवेति ततो भेदः। "चेत्रमँत्रः सह गच्छृतः" इत्यादावपि तर्थैवेति नाश्य विषयः। 'चैत्रमैंत्रौ गण्छत" इत्यादौ तु शब्दशक्यैवोम- यामिधानमिति तत्रापि नास्य विषयः। एतेन- शशिना च निशा निशया च शशी शशिना निशया च विभाति नमः। ... पयसा कमलं कमलेन पयः पयसा कमलेन विभाति सरः॥ इश्यानौ कुतो नायमलङ्कार इति शङ्का पराश्ता, शशिनेश्यादेर्हि "हेतौ"' २३।२३ ६ तिसूत्रेय "पुण्येन दष्टो हरि।" इश्यादिवत् ह्देरवथे तृतीयाविधानात्। एवक् कोऽप्रालङ्वार इतिजिज्ञासायां वक्ष्यमाणान्योन्यान्यालङ्कारस्येव स्वीकर्तुमुचितत्वात् अतएव कुवलया

"त्रियामा शशिना भाति शशी भाति त्रियामया" इति दत्तमित्यवचेयम्। स्पष्टनचेदमुद्योतवामनीया दिषु। नन्वेतावतावता "पुत्रेण सहागतः पिता" इत्यादावयमलङ्कारः स्यादेवेतिचेव्!

निविशेषश्चास्या श्लेषाश्रयकाभेदाध्यवसानात्मकेन केवलाभेदाध्यवसानेन वातिशयेन भवतीत्य दरोष:। (५२) लक्षणे अतिशयोक्तिपद मतिशयोक्तिविशेषपरमेव तथैव सभ्भवाद्, न तु अतिशयोकिसामान्यपरम् असम्भवादितिसूचयितुमाह-भतिशयोक्तिरिति। अभेदाध्यव साथमूला भेदे अभेदाध्यवसायरूपा श्लेषमित्तिका भित्तिराश्रयः श्लेषाश्चितेत्यथं: श्टेष प्रतिपञ्नभेदमूलेतिताथ्पयंम्, अन्यथा अश्लेषमित्तिका सम्बन्धिभेदादवगतभेदमूलेश्यर्थः। (६३) तत्र श्लेषप्रतिपच्चभेदे अभेदाध्यवय रूपातिशयोक्तिमूला सहोकिमुदाहरति- सहाधरेति। अस्य पूरयं व्याख्यानञ्ञ पूर्वमेवोपपादितम्। सहशबद्योगे अधरद्लेने- श्यत्र तृतीया, रागभाकू इतिपदं वस्तु वा अधरप्रियथोरत्वयिदागभजनबोधकम्, यौवन इति सतिससम्याः समानकालीनत्वमर्थः पवञ्र अधरदलप्रतियोगिकयौवनसमानका छीनसाहित्यशाली प्रियो रागभाक इति शान्दबोधः। अत्र तृतीयानतह्य विशेषणतया गुणश्वम्, प्रथमान्तस्य विशेष्यतया प्रधानश्वम् तथाच प्रथमानते रागभजनस्य शाब्द: तृतीयाम्ते सहार्थसामर्थ्यादाथंः। (९४) उदाहरयार्थ दर्शयति-अत्रेति। अधरदलस्य रागो लौहित्यम्, प्रियस्य रागक्र अनुराग: प्रेम इतियावत्, इति रागपदे श्लेषः। तेन लौहित्यानुरागयोर्भेंदेपि

अर्थालङ्कार निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः । १०३३

(५५) 'सह कुमुदकदम्बैः काममृक्लासयन्तः

सह सरसिजषएडै: स्वान्तमामलयन्तः

(५६) इदं मम। प्रतिदिशममृतांज्ञोरंशवः सञ्चरन्ति ॥'

(५७) अत्रोल्लासादीनां संबन्धिभेदादेव मेद:, न तु श्लिष्टतया। (५८) 'सममेव नराधिपेन सा गुरुसंमोहविलुप्तचेतना। अगमत् सह तैलबिन्दुना ननु दीपार्चिरिव वितेस्तलम् ।।' अभेदाध्यवसायादतिशयोक्ति: तद्शात् सहशष्दार्थवशाच् एकरागभाकूपदस्यार्थः अधर. दलेन न प्रियेण च सह सम्बन्ध्यत इति श्लेषप्रतिपत्रभेदे अभेदाध्यवसायरूपातिशयो क्िमूला सहोक्तिः। यथा- बहु मन्यामहे राजब् व्यं भवतः कृतिम। विपद्धि: सह दीयन्ते सम्पदो भवता यतः॥" अत्र हि "दीयन्त" इति श्लिष्टम्। (१९) एवं श्लेषप्रतिपत्रभेदमूामुदाहृत्य सम्बन्धिभेदादवगतभेद मूलामुशहरति- सहकु मुदकदम्बैरिति। कुमुदानां रात्रिविकसनशालिनां कमलानां कदम्वानि समूहास्तैः केरवपुश्जैरित्यर्थ: सह काम कन्दपम् उल्लासयन्तो विकाशयन्तो बर्धयन्तश्न, घनाः सान्द्रा ये तिमिरौधा अन्धकारपुआस्तैः सह धैयंम् चितस्थिरताम् उत्सारयन्तः सम्ब न्याभारव विनाशं वा नयन्ता, तथा सरसिजषण्डैः पङ्कजसमूहैः "अब्जादिक दम्ने षण्डम स्रियाम्" इत्यमर:, सह स्वान्तं हृदयं "स्वान्तं हन्मानसं मनः" हरयमरा, आमील यन्तः सङ्कोचयन्तः कामवेगेन विषयान्तरादाकषयश्तो वा अमृतांशोरंशाश्चनदस्य रश्मयः प्रतिदिशं सर्वांसु दिन्तु सज्चरन्ति प्रसरन्ति। मालिनीच्छन्दस्तल्लक्षणन्तूकं प्राक। (२६) पद्यह्य अन्यदीयत्वं निरसितुमाह-इदमिति। (,६७) ननु प्रकृतोदाहरणे उल्लासाद्टीनामभेदारेपं दर्शयित भेदं दर्शयति- अत्रेति। उल्लासादीनामित्यत्रादिपदेन उत्सरणामीलनयो: परिग्रहः सम्बन्धिभेदात कुमुदक इम्बकामादिभेदात्। एवकारव्यवण्छेद्यं दर्शयति-न त्विति। श्ष्टतया रागपद वत्श्लेषेण। कुमुदकदम्बानामुल्लासो विकास:, कामस्योल्लासस्तु पुनर्वंर्धनम, इति सम्बन्धिभेदेन उल्लासयोर्भेंदऽपि विकास इव वर्धनमिति एकपदोपस्थाप्यत्वरूपसाह श्येन अभेदाध्यवसायादतिशञयोकि:, तद्वशात् सहशब्दार्थवशाब्च एक एवोल्लासपदस्या- थं: कुमुदकदम्बेः कामेन च सह सम्बध्यत इति सम्बन्धिभेदादवगतभेदमूलाSतिशयोकि रूपा सहोकि।। एवं तिमिरौधानामुत्सारणं तद्देशे सम्बन्धाभावः, ध्यंस्योतसारणन्तु विनाश: सरसिजषण्डानामामीलनं सहोचा, स्वान्तस्यामीलनन्तु विषयान्तरादाक षंणम्। अभ्यर्सवं पूर्ववदेवोह्यम्। (५८) एवमभेदाध्यवसायमूलामुदाहत्य कार्यकारपायो: पौर्वापर्यवरिपर्यरूपातिश योक्तिमूलां द्वितीयां सहोक्तिमुदाहरति-सममेवेति। रघुवंशे अष्टमसगें पदयमिदम्। सा

१०३४ साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेद्े- (५९) इयं च मालयापि संभवति। यथोदाहते 'सह कुमूदकदम्वैः- इत्यादौ। ( ६०) 'लक्षमरोन समं राम: काननं गदनं ययौ।' इत्यादौ चातिशयोकतिमूलाभावान्नायमलङ्कारः । (६१) विनोक्तिर्यद्विनान्येन नासाध्वन्यदसाधु वा ॥ ५४॥ (६२) नासाधु अरप्रशोभनं न भवति। एवं च यद्यपि शोभनत्व एव-पर्यबसानं तथाप्यशोभनत्वाभावमुखेन शोभनवचनस्यायममिप्रायो यत्कस्यचिदवर्यानीयस्याशोभ- नत्वं तत्परसंनिधेरेव दोष:। तत्य पुनः स्वभावतः शोभनत्वमेवेति। इन्दुमती गुरुमहानसौ सम्मोहो मूर्च्छा तथा विलुप्ता चेतना चैतन्यं यस्या: सा तथा- भूता सती, तलबिन्दुना सह तनुदीपार्चिः अल्पदीपशिखेव, नराधिपेन राज्ञा अजेन स- ममेव एकदैव चितेस्तलं पृथ्वीतलंम् अगमत् पतितवतोत्य्थः। वैतालीयं चन्दस्तल्छ क्षणञ्ञोक्तं प्राक्। अत्र इनदुमतीपातः कारणं नराघिपपातः कार्यम्, इन्दुमतीपतनमवलोक्यैव नरा. भिपस्य पतनात इति तयो: समकालत्वकथनरूप: पौर्वापर्यविपर्यंथः। तेन कार्यकार- गायो: पौर्यापर्यविपर्यंयरूपातिशयोक्तिः तद्कशात् सहशब्दार्थंवशचच एक एवागमदि तिपदस्यार्थः इन्दुमत्या नराधिपेन च सह सम्बध्यत हति सहोकि:। (५६) इत्यं द्वितीयामपि सहोक्तिमुशहृत्यास्या: सम्भवन्तं काव्यप्रकाशाधनुदाह तमपि भेदमुदाहर्त्तमाह -- इयन्चेति। सहोकिश्चेत्यर्थंः, मालयापि एकत्र बहुरेनापि। इत्यादाविति। आदिपदेन सरस्वतीतीर्थाथ्यकोदाहरणपरिग्रिहः। तद्यथा -- "उरिक्षिप्तं सह कौशिकस्य पुलकैः साधं मुखर्नामितं भूपानां जनकस्य संशयधिया सार्क समास्फालितम्। वैदेह्या मनसा समं तदधुना कृष्टं, ततो भारगव. प्रौढाहङकृति(क)कन्दलेन च समं भग्नं तदैशं धनुः ॥"इति। (६०) "मूछभू तातिशयोकिय दाभवेत्" इश्यस्य व्यवचछेद्यमाह -- तद्मणेनेति। अत्र यट्टक्तम्यं तत्पूर्वमेवोपपादितम्। (६१) अथोकक्कशब्दान्तसाहश्पाव प्रायेग यथाकथजित् साहश्यावगमाच्च सहोके रनन्तरं विनोकि निरुप्यति-विनोकिरिति। अन्यद्वस्तु अन्येन विना यत् असाधु अशो. भनं न प्रतिपदयते किन्तु शोभनम्, वा अथवा अन्यदवूस्तु अन्येन विना यत् असाघु अधोभनं प्रतिपद्यते सा विनोकि:। तथाचैकस्य अन्यश्य अशोभनत्वाभावः शोभन स्वाभावो वा प्रतिपाधते सा विनोक्तिरित्यर्थः। विनाशन्दार्थस्योकिविनोकतिरिश्यन्व थैयं संज्ञा। इयं च न केवलं विनाशब्दस्य सज्ाव एव भवतीति नियमः किन्तु दिप्रयोगेऽपि विनोक्तिरेव। (६२) दुर्णेधतां परिजिहीरषुः "नासाधु इति दुर्षोधं पद विवरृगोति-नासाध्विति। नासाधु "इत्यस्ये" ति शेषः। भवति इत्यथ इति शेषः। अस्य भावार्थमुपपाद्यति- एवज्जेति। यद्यपि "नासाध्वित्यस्ये" ति शेषः। एव न स्वशोभनत्व इति शेषः। पर्यंव

अर्थालक्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः । १०३५

यथा- (६३) 'विना जलदकालैन चन्द्रो निस्तन्द्रतां गतः । विना ग्रीष्मोष्मणा मखुर्वनराजिरजायत ।।' (६४) असाध्वशोभनं यथा- (६५ ) अनुयान्त्या जनातीतं कान्तं साधु त्वया कृतम्। का दिनश्रीविनार्केण का निशा शशिना विना ।' सानम् "अभावस्य तु योऽभावो भाव एवाऽवशिष्यते" इति न्यायात् "हौ नषौ प्रकृ- तार्थमवगमयतः" इति न्यायाच्च अन्ततोऽवस्थानम्। तेन "नासाधु' इत्यत्र "साधु" इत्येव प्रतिपादयितुं युक्तमितिभावः। अशोभनत्वाभावमुखेन "न असाधु किन्तु साधु' इत्यसाघुश्प्रतिषेधद्वारा शोभनवचनस्य "साधु" इति प्रतिपादनस्य। वर्णनीयस्य प्रस्तु- तपदार्थस्य। तत्परस्य वर्णानीये तरवस्तुनः सन्निधेः संयोगादेव दोषो दोषमध्ये गयनम्, पुनः किन्तु तस्य वगॉनीयवस्तुनः, शोभनत्वं साधुत्वम् इतीत्यस्य "अयममिप्रायः" इत्यनेन सम्बन्धः। तथाच विनार्थकं पदं प्रयोज्य यस्य साधुरवं प्रतिपाध्यते तस्य श्वाभा- विक साधुश्वमेव, यस्य विनार्थकेन पदेन सन्निधानं निषिध्यते तस्य त्कृतभेवासाघुखव मितिभाष:। अतएव- दुःखदत्वं विना पापमविद्यामोहमन्तरा। बिना दुःखं च निरयः साधुः कस्य न सम्मतः। मत्र दुःखदत्वाहिं विना पापादित्यस्येवानभिप्रे तत्वाबायमलड्कार:। (६३) तत्र अशोभनरवाभावे उदाहरणं द्शयति -- विनेति। जलदकालेन वर्षांका लेन विना चन्द्रो निस्तन्द्रतां निरालस मुपचारादुज्ज्वलप्रकाशख्म् शोभनत्वमितिया- वत् गतः प्राप्तः। ग्रीष्मोष्मणा श्रीष्मकालीनघर्मेण विना वनानां राजिः पड़क्ा, मञु: मनोहरा 'मनोजं मण्जु मन्जुलम्" इत्यमर, अजायत। तथाच-प्रकृतत एव शोभनस्य चन्द्रस्य यदशोभनत्वं वर्षाकालेन कृतं तद्ूर्षांकाल निवृत्या निवृत्तमिति चन्द्रश्य तत् शोभनत्वं पुनः प्रत्याधृत्तम्। तथा प्रकृतत एव मनो. हराया वनराजेर्गीष्मधर्मेंण यद्मनोहरस्वं विहितम्, तदूग्रीष्मघर्मेण निषृत्या निवृत्त. मिति वनराजेरपि तत्प्राकृतिक मनोहरखं पुनरण्यापक्मित्याशयः। जलदकालेनेस्यादी विनायोगे "पृथग बिनानानाभिस्तृतीयाऽन्यरस्यामिति। २३।३२ इस्यनेन तृतीयाS वगन्तव्या। अत्र वर्षाकालश्य ग्रीष्मघर्मस्य चाभावे चन्द्रस्य वनराजेश्र अशोभनत्वामावाद्टि नोकि:। इयोरुपमानोपमेयभावस्य च व्यञ्ञनयावगमः। यद्यपि ग्रीष्मघर्माभावे वनरा जेस्तु शोभनत्वं भवरयेव तथाप्युक्ताशयन दोषाभावात्। (६४) असाध्विति । एवमशोभनत्वाभावे विनोक्तिमुदाहत्य शोभनश्वाभावे उदा. हर्त्तुमाह-असाध्विति। असाध्वित्यंस्य विवरणं दशयति -- अशोभनमिति। एतेन ह्वैवि. 5यं विनोकतेरिति दर्शितम्। (६९) उदाहरणं दर्शयति -- अनुयान्त्येति। वनवाससमये सीतां प्रांत अनसूयावा क्यमिदम्। हेसीते ! जनातीतं सवलोकोत्तरचरित्रम्, क्रान्तं स्वामिन श्रीरामचन्द्रम्, १३१ सा०

१०३६ साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(६६) 'निरर्थकं जन्म गतं नलिन्या यया न हष्ट तुहिनांशुविम्वम् । उत्पत्तिरिन्दोरपि निष्फलैव दष्टा विनिद्रा नलिनी न येन।।' (६७) अत्र परस्परविनोक्तिभया चमत्कारातिशय। (६८) विनाशब्दप्रयोगाभावेऽपि विनार्थविवत्ायां विनोकतिरेवेयम्। (६९) एवं सहोक्तिरपि सहशन्द प्रयोगाभावेऽपि सहार्थविवक्षायां भवतीति बोध्यम्। अनुयान्स्या नुव्रजन्त्या त्वया, साधु समीचीनमेव कृतं विहितम्। तथा च अर्केण दिवाकरेण बिना दिनश्य श्रीः शोभा का कीटशी अकिञ्चिस्करा अशोभनैवेत्यरथः, तथा शशिना चन्द्रेण विना निशा रात्रिः का अर्किश्वरकरा अशोभनैवेत्यथः। एवञ्ज पतिमन्तरा योषितो व्यर्थत्वमेंवेति सूचयति। अन्र अर्केगा विना दिनश्रिय: चन्द्रेण विना रात्रेश्ष शोभनत्वाभावाद्विनोक्तिः।तथा दिनश्रिया निशया च सह सीताया भे देनोपमानोपमेयभवस्तु व्यज्यते। (६६) अथ विनार्थकनण:सत्त्वे शोभनत्वाभावे उदाहरणं दर्शयति-निरर्थकमि- ति। विह्लयाराजकन्ययोरुक्तिप्रत्युक्तिरियम्। नलिन्या: कमलिन्याः जन्म उत्पत्ति: निर थंकं व्यर्थ गतं व्यतीतम, यया कमलिन्या तुहिरनांशुविम्बं चन्द्रमण्डलं न रष्टम, चन्द्रोदयसमये निशि स्वस्य मुद्धितत्वात् स्वविकसनसमये दिवसे च चन्द्रोदायाभा वादिस्याशयः। इति पूर्वार्द्ध विह्वणस्योकिः। इन्दोश्रन्द्रस्यापि उत्पत्तिर्जन्म निष्फलैव ड्यर्थमेव, येन इन्दुना विनिद्रा विकाशवती नलिनी सा कमलिनी न दष्टा, कमलिनी प्रस्फुटनसमये दिवसे स्वस्य उदयाभावाव स्वस्य उदयसमये निशि च कम

प्राकू (१५३ पृ०)। अत्र चन्द्रमण्डलदशनमन्तरेण कमलिन्या अशोभनत्वात् विकसितकमलिनीदशन- मन्तरेग चन्द्रश्याप्यशोभनत्वात्च विनोकि:। कमलिनीचन्द्रमसोर्जन्मव्यर्थंसाम्यज्ञात्र S वश्यते। (६७) अन्र विनाशष्दानुपादाने वैलक्षण्यमुपपादयति-अन्नेति। परस्परविनोकि विधिना। चमत्कारातिशय इति। तथाच यथा चन्द्रविम्बदर्शनं विना कमलिन्या जन्म निरथंकम्, तथा विकसितकमखिनीदशनं विना चन्द्रस्यापि जन्म निष्फलमितति परसपर- जम्मनिरथंकत्वाभिधानद्वारा चमरकारातिशय इत्याशयः। (६८) नत्ु अवतु नाम चमरकारातिशयतथापि विनाशष्दानुपादानात्कथमियं दानेऽपीस्वर्थः। एतेन विनार्थकशन्दमान्नस्यैवोपादाने विनोक्तिरितिअ्न्थकत्तराशयः। एवं- "वनश्नियं वसन्तेन ज्योत्स्नया तुहिनद्युतिम। कान्तया शून्यमालोक्य कस्य चेतो न दूयते ॥" हत्यन्न "न दूयते" इस्यनेनाशोभनत्वमुक्तप्रायमिति विनार्थंकनञपादानेऽपीयमेव। (६९) उक्कमर्थंमन्यत्राप्य तिदिशति-एवमिति। सहोक्तिरपि तृतीयामात्रवलादि त्यर्थंः। अत एव-

अर्थालङ्कार निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः। १०३७

(७०) समासोकि: समैयंत्र कार्यलिङ्गविशेषगैः। व्यवहारसमारोप: प्रस्तुतेऽन्यस्य वरतुनः ॥ ५६॥ प्रायैश्र कोशैर्द्विषतां नरेन्द्र ! मौर्ष्याः समाकृष्टिमुदाहररिति। टङ्कारपूर्त्त्या सुहदां जनानां प्रमोदपूर्ति च तव प्रतिज्ञाः।। इत्यादौ सहशब्दानुपादानेऽपि सहार्थविवक्षया तृतोयाविधानारसहोकिरेव। अलक्कारभाष्यकारस्तु- "नित्यसम्बन्धानामसम्बन्घवचनं विनोकिः" इ तिलक्षणम भिधाय तन्र- मृगा लमन्दा निलचन्दनाना मुशीरशेवाल कुशेशयानाम वियोगदूरीकृतचेत नाया विनव शैष्यं भवति प्रतीति:॥ इत्युदाहरयं प्रदश्यं च "अन्न शैस्यस्याविनाभावेऽपि विनाभावो निबद्धः" इस्याह। अथास्याध्वनिः यथा- "विशालाम्यामाभ्यां किमिह नयनाभ्यां फलमसौ न याभ्यामालीढ़ा परमरमणीया तव तनुः । अयं तु न्यङ्कारः श्रवणयुगलस्य त्रिपथगे! यदन्तर्नायातस्तव लहरिलीलाकलकल:॥।" अत्र त्वददर्शनं विना नयनयो:, स्वल्लहरिकोलाहलश्रवयं विना श्रवणयोश्चारमणीयरवं फलप्रश्नधिक्काराभ्यां व्यज्यते। (७०) सादृश्य प्रयुक्तत्वादुक्िशन्दान्ततातौस्याच्च विनोकि लक्षयितवा सम्प्रति समासोकि लक्षयति-समासोक्तिरिति। यत्रेत्यव्ययं य इत्यथे, समैः प्रस्तुताप्रस्तुतसाधा रगैः, कार्य कर्म, लिङ्गं पुं-घी-नपुंसकत्वव्यञ्ज्यकचिह्नम्, विशेषणं भेदकधर्मंश्र तैस्त. थोकैः तदूद्वारेतिभावः, प्रस्तुते प्राकरणिके वश्तुनि, अन्यस्य अप्राकरणिकस्य वस्तुनः पदार्थस्य यः व्यवहियते विशेषेय प्रतीयतेऽनेनेति व्यवहारोऽवस्थाविशेषस्तस्य समारोप: सम्यगारोपोडभेदप्रत्यायनम्, सा समासोक्ति: समासेन एकोक्चारणरूपसङक्षेपेण उक्ति: प्राकरणिकाप्रकाणिकयोरभेदप्रत्यायिकानिदर्शनेति तथाप्रसिद्धेतिव्युस्पत्तिः। तथाच समान-कार्य-लिङ्ग-विशेषणान्यतमद्वारा प्राकरणिकपदार्थे अप्राकरणिकपदार्थस्य व्यवहारसमारोपः समासोक्तिरिति सङसिप्तोऽर्थः । अन्यालङ्कारेण सहाश्या भेदस्तु स्वयमेव वृत्तौ स्पष्टीभविष्यति। अन्न विवृतिकारास्तु-समासोकिरितिप्रतीकमुपादाय समः प्रस्तुताप्रस्तुतसाधारयः। यत्रेत्यव्ययं य हत्यथें। लिङ्गं स्त्रीत्वादि। व्यवहियते विशेषेण प्रतीयतेऽनेनेति व्यवहारोऽ वस्थाभेदः। "इह तु स्वावस्थासमारोपेय" इत्यादिवच्यमाणस्वरसादू अत्र व्यवहारस. मारोपे कृतप्रकृत विशेषाधानस्यानुभवसिद्धतया व्यवहारः। अथवा "तत्त्वमौपस्ये यत्प्र तीयते" इतिप्राचीनोकतानुसारेण च व्यवहारसमानरूपैव समासोक्तिरनेनाङ्गीकृता, न तु "परोक्तिभेंदकेः छ्िष्टैः समासोकिः" इति काव्यप्रकाशकक्षणानुसारेण प्रकृतवाचिना

अन्यस्याप्रस्तुतस्य समासेन सकृदुच्चारणरूपसङ्क्षेपेणावस्थाट्वयप्रतीतिः समासोक्तिरिति-

१०३८ साहित्यदर्परा :- [दशमपरिच्छेदे-

(७१) अ्त्र समेन कार्येग प्रस्तुतेऽप्रस्तुतव्यवहारसमारोपः ।यथा ( ७२) 'व्याधूय यद्ूसनमम्बुजलोचनाया वक्षोजयोः कनककुम्भविलासभाजोः। आरळिङ्गसि प्रसभमञ्जमशेषमस्या धन्यस्त्वमेव मलयाचलगन्धवाह ।॥' (७३) अत्र गन्घवाहे हठकामुकव्यवहार समारोपार: । संज्ञाव्युश्पत्तिरवधेया। यद्ा समस्य कायादेरासेन उपन्यासेन उक्तिरप्रस्तुतावस्थाव्य- अनम्" इर्याहु:। (७१) हस्थ चेथं त्रिविधा चतुर्विधा वा भवति। तथाहि समकार्यमूला, समलिद्ग मूला, समभेदकधमंमूलेतिन्रिविधा। यदि च 'कार्यलिङ्गविशेषणैरित्यस्य" कार्य च छिङ्गंच विशेषणं चेति कार्यलिङ्गविशेषयानि तानि च तानि चेति तैस्तथोकैः" इश्येक शेषमत्र स्वीक्रियते तदा कार्यलिङ्गविशेषणमूला चेति चतुर्विधा। तन्र कार्यसाम्येनामुमु

(७२) उदाहरति-व्याधूयेति। पवनेनोष्जीयमानवसना काञ्वितरुणीं नायिकाम- वलोक्य पवनं स्तुवतः कस्यचचन्नायकस्थोकिरियम्। हे मलयाचलगन्धवाह दक्षिया पवन ! अस्या: पुरोऽवकोक्यमानाया: अम्बुनलोचनाया: कमलनयनायास्तरुण्या: कनक. कुम्भयो: र्वरांघटितकष्शयोः विलासं शोभां भजेत इति ययोस्तथोक्तयो "भजो ण्विः" इति ण्विः। वक्षोजयो: वर्क्षास जातयो: स्तनयोरि्यर्थः, वसनं वस्त्रं प्रसभ हठात् व्याधूय विशेषेय कम्पयिख्वा दूरीकृत्येतियावत्, यत् अशेषं सर्वंम् अङ्गं गात्रम आलिङ्गसि: अतरश्वमेव न स्वन्य इति शेष:, धन्य: कृतार्थं: एवंरूपाया एवंविधालिङ्गनप्राप्ति: पुण्या. तिशयेनैव भवतीतिभावः। वसन्ततिलकं छन्दस्तव्वक्षणन्तूक्तं प्राक् (११३ पृ० )। (७३) लक्ष्यं समर्थयति-अ्न्रेति। गन्धवाहे प्राकरणिके पवने, हठकामुकस्य अप्राकरणिकश्य बलपूर्वकतरुणीसङ्गमशीलसय पुरुषस्य व्यवहारसमारोप: अवस्थावि शेषस्य सम्यगारोप:, "नायिकायाः रतनवस्रापसरयपूर्वकालिङ्गनरूपकार्यंस्य प्राकरणि अन्र विवृतिकारासतु "यदि पुनर्नायिकायाहताइशालिङ्डनमप्राप्तुवतः कस्यचिदात्म नोऽधन्यश्वनिवेदनमेतत् स्यात्तदा वायोरप्रकृतत्वान्नेयं समासोक्ति:, कितु "धन्याः खबु वने वाता,-"इस्यादिवदय मायवहगँधर्म्येणाप्रस्तुतप्रशंसेव अहमधन्य इति प्रस्तु- तस्य गभ्यत्वात्। एवञ्र- "नवा लता गन्धवहेन चुम्बिता करम्बिताङ्गी मकरन्दसीकरैः" इर्यादयुदाहरणमस्या अवगन्तव्यम्। अत्र वायोवंर्गनीयत्वेन प्रकृतस्तन्र चुम्बनरूप कार्यसाम्येन शङ्गारित्वरूपनायकावस्थासमारोपश्चारुवमावहति इति वदन्ति। तन्न सिद्धान्वागीशा: खण्डयन्ति तब विचारसहम्। उक्काभिप्रायस्य ग्रन्थकर्तुरनभिमतरवे तु युक्तमेवोदाहरगाम्, तस्याऽप्यमुमतित्वे तु विधृतिकारोकि: सम्यगेवेति विवेचनीयं भावकें:।

लक्ष्मीविराजित:। १०३६

लिक्जसाम्यैन यथा- (७४) 'असमात्तजिगीषस्य स्त्रीचिन्ता का मनह्वनः । अनाक्रम्य जगत्कृत्स्नं नो संध्यां भजते रविः ।'

(७६) विशेषणासाम्यं तु श्लिष्टतया, साधारण्येन, औपम्यगर्भत्वेन च त्रिधा। तत्र श्लिष्टतया यथा मम- (७७) 'विकसितमुखीं रागासक्गाद्गलत्तिमिरावृतिं दिनकरकरसपृष्टामैन्द्रीं निरीक्षय दिशं पुरः। जरठलवलीपाएडुच्छायो भृशं कलुषान्तरः श्रयति हरितं हन्त ! प्राचेतसीं तुहिनद्युतिः॥'

यथा वा- "देव ! सवां परितस्तुवन्तु कवयो लोभेन किं तावता स्तव्यरत्वं भविताऽसि यस्य तरयश्चापप्रतापोडधुना। क्रोड़ान्तः कुरुतेतरां वसुमतीमाशाः समालिङ्गति द्याँ चुम्बत्यमरावतीं च सहसा गण्छश्यगम्यामपि॥" अत्र साज दुराचारित्वव्यवहारहेतु: पराद्धोत्तकार्यसाधरण्यम्। (७४) द्वितीय। लिङ्गसाधारण्यमूलामुदाहरति-असमाप्नेति। रजततरङ्विण्यां पद्य- मिदम्। न समाप्ता पूर्णा जिगीषा जेतुमिच्छ्रा यस्य ताद्शस्य मनस्विनो नीतिज्ञस्य जनस्य का नाम स्रीचिन्ता स्त्रीविषयिणी चिन्ता अपि तु कापि नेत्यर्थः । यथाच रवि: सूर्य: कृरस्नं समस्तं "विश्वमशेषं कृतस्नं समस्तनिखिलानि निश्शेषम्" इत्यमरः, जगत् संसारम् अनाक्रम्य अनतिक्रम्य सन्ध्यां सार्यसन्ध्यां नो न भजते सेवते। (७६) लचयं समर्थयति-अन्रेति । पुंसीलिङ्गमात्रेण रवेः पुंहवेन सन्ध्याथाः स्त्रीवेन चेश्यर्थः रविसन्ध्ययो: प्राकरणिकपूर्वाधंसमर्थकत्वेन प्राकरणिकयोरितयर्थः, नाय- कनायिकयोरप्राकरणिकयो: पुरुषविशेषतत्रीविशेषयो: व्यवहारः यथाक्रमेय व्यवहारस मारोप इति समासोक्तिरित्याशयः। यद्यप्यत्र जिगीपुरेव प्रस्तुततयोपमेयभृतो रविर- प्रस्तुतस्तथापि वयङगयनायिकापेक्षषा वाच्यो रविरापेत्तिक प्रस्तुत हत्यवधेयम्। (७६) विशेषणसान्यस्य त्रैविध्यं प्रतिपाद्यति-विश्ञेषरोति। श्रिष्टतया विशेषय- पदस्य श्लेषवशादुभयार्थप्रतिपादकतया, साधारण्येन विशेषणापड्स्य श्लेषभिन्नत्वेपि तदभिधेयस्य प्रकृताप्रकृतोभयगतत्वेन, औपम्यगभत्वेन विशेषएस्थान्तर्निविष्टसाम्यक त्वेन। अन्न स्वमते श्टिष्टतया साधारण्येनेति चेति ह्वैविध्यमेव त्रिधेत्यभिधानं तुमता. नतरमाश्रित्येश्यवगन्तव्यम्। एतच्चोपरिष्टत् स्पष्टीभविष्यति। (७७) तन्राद्यमुदाहरति-विकसितेति। प्रभातवर्यांनमिदम्। तुहिनद्यतिश्रन्द्रः, पुरोऽग्रतः, रागस्य किर्णरच्िन्न सुरतेच्छ्रायाश्र आसङ्गात् उपस्थितेर्हैतोः, विकसितं सप्रकाशं प्रसन्नं च मुखमेकदेशो वदनं च यस्यास्ता तथोक्ताम्, तथा गलन्ती नश्यन्ती संवलन्ती च तिमिरवृतिरन्धकारकृतावरणं तिमिरवत् श्यामवर्णा आधृतिवंसनञ्ञ यस्या

१०४० साहित्यदर्पंण :- [दशमपरिच्छेदे-

(७८) अत्र मुखरागादिशब्दानां श्रिष्टता । (v९) अश्रैव हि 'तिमिरावृतिम्' इत्यत्र 'तिमिरांशुकम्' इति पाठे एकदेशस्थ रूपणोऽपि समासोक्तिरेव, न त्वेकदेशविवर्ति रूपकम्; तत्र हि तिमिरांशुकयो रूप्य- रूपकभावो द्वयोरावरकत्वेन स्फुटसादश्यतया परसाचिव्यमनपेद्यापि स्वमात्रविश्रान्त इति न समासोक्तिबुद्धि व्याहन्तुमीशः। (८०) यत्र तु रूप्यरूपकयोः सादृश्यमस्फुटं तत्रैकदेशान्तररूपयां बिना तद- संगतं स्यादित्यशाब्दमप्यैकदेशान्तररूपयामार्थमपेक्षत एवेति तत्रैकदेशविवर्तिरूपक- मेव। यथा- सतां तथोक्ताम्, ऐन्द्रों पूर्वा दिशम, दिनकरस्य सूर्यस्य नायकान्तरस्य च करेण किर- णेन पाणिना च स्पृष्टां संयुक्तां धृर्ता च, निरीक्ष्य अवलोक्य, भृशमत्यन्तम् कलुषं कलङ्कित तयेष्याकषायिततया च मलिनम् आन्तरं मध्यदेशश्चितं च यस्य तथोक्तः, तथा जरठा पक्का लवली फलविशेष: तद्वत पाण्डुः छाया कान्तियंस्य स तथोक्तः सन्, एकत्र प्रभातवशात् अन्यत्र वियोगादित्याशयः, हन्त! खेदे "हन्त हषेंडनुकम्पायां विषादेऽपि" इत्यमरः, प्राचेतसो पश्चिमां हरितं दिशं "दिशस्तुककुभः काष्ठा आशाश्र हरिताश्च ताः" इत्यमरः श्रयति भजते। स्वाक्रान्तां दिशं विरोधिनाक्रान्तामवलोक्य दुःखेन पाण्डुरःसन् दिगन्तरमाश्रयतीतिवाक्यार्थाभिप्रायः। इरिणीप्तुतं छन्दस्तल्लक्षणं चोकं प्राक्। (७८) समासोक्िमुपपादयति-पत्रेति। तथाच प्रभातवर्णनायाः प्राकरणिकत्वात् तद्ङख्वेन प्राकरणिकायां प्राच्यां दिवि मुखरागादिश्िष्टविशेषयसाहश्यादप्राकरगि- काया: कुलटाया नायिकाया व्यवहारसमारोप:, तथैव प्राकरणिकयोर्दिनकरतुहिनद्युश्योः

क्िरितिभाव:। (७९) अस्या एकदेशविवर्ततिरूपकतः को भेद इत्युपपाद्यितमुस्थापयति-अन्रैवे. ति।"विकसितेशस्यादिपद्य एवेत्यर्थः। तिमिरावृतिमित्यत्र "अंशे" इति शेषः। तिमि- रांशुकमितिपाठे "परिवर्ततिते" इति शेषा।। रूपणेऽपि तिमिररूपे उपमेये अंशुकरूपस्यो पमानस्यारापेऽपीत्यर्थः। न त्वेकदेशविवर्त्तिरूपकमिति। ऐन्द्रीप्रधाननायिकानिरूपयं ब्य. कयम्। तद्धमरूपस्यांशुकरूपस्येकदेशस्य तिमिररूपस्य वाच्यरवेन तत्प्रपक्तिर्बोध्या। तदभावे हेतुसुपपाद्यति-मत्रेति। तन्न तिमिरांशुकामितिस्थाने, रूप्यमारोपविषयस्ति मिरम रूपकमारोष्यमाणमशुकं च तयोर्भव इति तथोक्तः, आरोपस्थलीय 8पमेयोपमा नभाव इतियावत्, द्योस्तिमिरांशुकरूपयो रूप्यरूपकयो: आवरकत्वेन मच्छादकत्व रूपव्यापकधमेंय स्फुटसादश्यतया मुखचन्द्रयोरिवेत्यर्थः, परसाचिष्यम् ऐन्द्रयां नायि- काया रूपयातुसन्धानानुकूल्यम् स्वमात्रे केवले तिमिरांशुकयोः रूप्यरूपकावरूपे स्वस्मिन् विश्रान्त उपक्षीयः अवस्थितः स्वत इति हेतोः समासोक्तिबुद्धि समासोक्श्य लक्कारप्रतीति व्याहन्तुम् एकदेशविवत्तिरूपकानश्रयप्रतिपादनेन बाधितुं न ईशो न समर्थः। शाब्दबोधेन रूपकवृत्यारोपस्यापेक्षाभवादितिभावः । ( ८०) यत्रेति। रूप्य रूपकयो: आरोपस्थलीय योरुपमेयोपमानयो: (लावण्यमधुनोः एकदेशान्तररूपणं कुत्रचिदेकभागे आरोपम्। तव् वाक्यम असङ्गतम् अनुपपच्चार्थकम्

अर्थालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित: । १०४१

(८१) 'जरष रणन्तेउरए करे कुपान्तस्स मएडलगलअं। रससंमुही वि सहसा परम्मुही होइ रिउसेया।' ( ८२) अत्र रणान्तःपुरयोः सादश्यमस्फुटमेव। (८३) क्चिच्च यत्र स्फुटसादश्यानामपि बहूनां रूपयं शाब्दमेकदेशस्य चार्थ तत्रैकदेशविवर्ति रूपकमेव। रूपकप्रतीतेर्व्यापितया समासोक्तिप्रतीतितिरोघा यकत्वात्।

अशाब्दमपि शब्देनबोधितमपि आर्थम् अर्थवशाल्लम्यम् एकदेशान्तररूपयं कुत्रचिदे कभागे आरोपम। रूपकमेवेति। एवंविधस्थले शाउदबोधेन रूपकचुत्यारोपापेक्षायाः पुर मावश्यकश्वादितिभावः।

यस्य रणान्तः पुरके करे कुर्वाणास्य मण्डलाअलताम्। रससंम्मुख्यपि सहसा पराङ्मुखी भवति रिपुसेना।I इति संस्कृतम्। कस्यचिद्राज्ञ: स्तुतिरियम्। रणः सङ्गाम एवाग्तःपुरं तन्र, मण्डलाग्र: खङ्ट एव लता ताम, कांचिन्रायिकां च। "कौक्षेयको मण्डलाग्रः करवाल:कृपायवत्" इत्यमरः, करे पाणौ कुर्वासस्य घारयतः, यस्य राज्ञा, रसेन सङग्रामोत्साहेन सुरतानुरागेण च सम्मुखी अभिमुष्तगामिनी अपि रिपुसेना शत्रुवलम्, अन्या नायका च, सहसा तश्त णातू पराङमुखी विम्ुखगामिनी भवति भयात् मानाच्चेतिभावः। (८२) उदाहरणसङ्गमनाय रुपकहेतुमुपपाद्यति-अन्रेति। अस्फुटमेवेति। रणस्य भयप्रदस्थानत्वेन अन्तःपुरस्य च भोगविलासदेशखेन चात्यन्तवैछत्तण्यादित्याशयः। अत्र चापाततः समासोक्ते: गम्यमानरवेऽपि औपम्यास्फुटखवेन शब्दार्थयोरनपेक्षितवेनैक देशविवर्त्तिरूपकमेव। तथाहि प्रकृतराजनि अप्रकृतनायकश्य व्यवहारसमारोप:, तथा प्रकृतायां मण्डलाप्रछतायामप्रकृताया एकस्या रिपुसेनायाश्रान्यस्या नायिकाया छिङ्ग सादृश्यादू व्यवहारसमारोपश्चेति किं समासोकिराडोस्वित् रणे अग्तःपुरत्वारोपयं शाब्द:, राजनि नायकत्वारोपयं मण्डलाग्रछतारिपुसेनयोर्नायिका ट्वयश्वारोपणं च आर्थ. मिति "यत्र कस्यचिदार्थस्व मेकदेशविवर्तति तव्" इश्युकदिशैकदेशविवर्त्तिरूपकमिति संशये, रणान्तःपुरयोइ्सफुटसाम्यतया विचार्य साउ्यकल्पनया रणे अन्तःपुरत्वारोपणं विना वा- क्यार्धानुपपत्तिरिति तदारोपणस्य परमावश्यकतया एकदेशविवर्तिरुपकमेवेति तात्पर्यंम्। (८३) ननूकोदाहरणेडल्फुटसाश्यनां शाव्दरूपणाधिक्यमुपलभ्यते, त् कि स्फुटसाइश्यानां शाब्दरूपणाधिक्ये रूपयं सर्वथैव न सम्भवतीत्याकाङ्कायां क्चित् सम्भवती्युपपाद्यति-कचिष्चेति। बहूनाम् अधिकस्येत्यर्थः। व्यापितये तिहे तोविशेषा भावात्। रूपणम् आरोप:, शाब्दं शब्दबोध्यम्, आर्थम् अर्थवशात् प्राप्यमू। तत्र "ला. वण्यमधुभिः पूराम्" इस्यादौ व्यापितया अधिकस्थानवततिंतया। अयमाशयः-यत्र स्फुटसाहश्यानां शान्दरूपणाधिक्यरवेऽपि विशेष्यपदार्थस्य न शाब्दं रूपयां तत्र समा. सोकि:, यत्र च विशेष्यपदार्थंस्य शान्दं रूपयं तम्नैकदेशान्तर रूपयस्थार्थवशाल्लम्यत्वेऽपि

१०४२ साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(८४) नन्वस्ति रणान्तःपुरयोरपि सुखसंचारतया रफुटं सादृश्यमिति चेत्, सत्यमुक्तम्; अस्त्यैव; किंतु वाक्यार्थपर्यालोचनसापेक्षम्, न खलु निरपेक्षम्। मुखचन्द्रा देमनोहरत्वादिवद्रणान्तःपुरयोः स्वतः सुखसञ्चारत्वाभावात्। (८५) साधारण्येन यथा- (८ ६) 'निसर्गसौरभोद् भ्रान्तभृङ्ग संगीतशालिनी। उदिते वासराघीशे स्मेराजनि सरोजिनी ।।' (u) अन्न निसगेत्यादिविशेषयासाम्यात्सरोजिन्यां नायिकाव्यवहारप्रतीतौ स्त्रीमात्रगामिन: स्मेरत्ववर्मस्य समारोपः कारगाम्। तेन विना विशेषणासाम्यमात्रेय- स्फुट सादश्यानामन्पेवामाधिक्यात् शाब्दुरवेन रूपकमेव। तथासफुट्साइश्यानां शाब्द- रूपणाधिश्यर्पेन विशेष्य पदार्थस्य शाउदरूपणानालिङ्गितर्वे रूपकमिति। (द४) "विकसितमुखीम्" इत्यादौ "तिमिरांशुकाम्" इति पाठपरिवर्त्तनेऽपि साड श्यस्य स्फुटतया समासोक्ति: यथा स्वीकृता तथैव "जस्य रणन्तेठ्ठरए" इश्यादावपि सादृश्यस्य स्फुटत्वात् समासोकि: कथ नेत्याशब्कते-नन्विति। सुखे नसज्वारो गतियंत्र तस्य भावस्तया सुखसंचरणदेशतवरूपसामान्यधर्मस्य स्फुटतयेश्यर्थ:, एकत्र स्वस्य महा. वीरश्वेन विपक्षिभिरवरोद्धुमसमर्थत्वात् अन्यत्र स्वात्मनो विलासस्थानत्वादिश्यभिप्रायः। स्फुट सादृश्यमिति 'रणन्ते उरए" इत्यन्रेविशेष:, अतश्चात्रापि समासोकिरेवाङ्गीकरणीयेति पूर्वपच्षिग्रन्थानयः। समाघत्ते-सत्यमिति। सत्यमित्यबाङ्गीकारे। अस्श्येव स्फुटसाश्य मितिशेषः । वाक्यार्थस्य "जस्स रणन्ते उरए" इस्यादिसमस्तवाक्यार्थस्य पर्यालोचने अनुसन्धाने सापेक्षं तद्श्तरमेव प्रतिपाद्यम्, न खलु निरपेक्षं तमिरांशुकामितिवत् तथा- विघसमस्तवाक्यार्थपर्यालोचनात् प्रागेव यत् खब्बु प्रतिपाधं तव साध्यस्य स्फुटत्वमि- त्यर्थ:, रिपुसेनाया विमुखीभवनं यावद्दोधाभावे रणे सुखविहारबोधासम्भवादित्याशयः। मुखचन्द्रादेमनोहरत्वादिवत् "मुखचन्द्रः" इत्यादौ मनोहरत्वादिरूपसाम्यवत्। स्वतः स्वतन्त्रतः सुखसञ्वारत्वामावात् रणे यस्य कस्यापि सुखविहारत्वाभावेन रणान्तःपुरयो इंयोरेव तदभावाव। इत्बज यत्रारोपस्थळीययोरूपमामोपमेययो: अरफुट सादश्यम, यत्र बहूनामारोप: शाब्दः एकदेशस्यारोपश्चार्थः तत्रेकदेशविवर्ततिरूपकम्। यत्र तु स्फुटसादश्यं यत्र वा बहूना- मारोपो न, तत्र समासोकिरितिविषय भेदोऽवगन्तथ्य:। एक (८६) साधारण्ये च विशेषयासान्ये समासोक्तिमुदाहत्तमाह-साधारण्येनेति। विशे- षयसाम्ये तस्य प्राकरणिकाप्राणिकोभयगतत्वेनेश्यथः। (८६) उदाहरति-निसगेति। प्रभातवर्णानमिदम्। निसगंसौरमेण स्वभावसिद्ध सौगन्ध्येन उदूभ्रान्ता अत्यन्तं मत्ततां नीता ये मृङ्गा अ्रमरासतेषां सङ्गीतं झङ्कारशव्द रूपं मनोहरगानं तद्द्वा सङ्गीतं तेन शालते शोभत इत्येवंशीला तादशी सरोजिनी कमलिनी तत्स्वरूपा नायिका च, वासराधीशे दिनाधिपे (सूयें) रवकान्ते चउ दिते उदयाचलं याते उपस्थिते च सति, समेश प्रस्फुटा प्रमोदेन सहास्यमुखी च अजनि जाता। अत्र दर्शितदिशा निसगेतिविशेषयान्ायिकाSडपतति। (म७) उक्तोदाहरणे प्राकरणिकर विक्मलिनी वृत्तान्तमात्रप्रत्यायकतवेनापि तदुप

अर्थालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः। १०४३

नायि काव्यवहारप्रतीतेर संभवाद। (८८) औपम्यगर्भत्वं पुनस्त्रिधा संभवति, उपमारूपसङ्करगर्भत्वात्। (८९) तत्रोपमागर्भत्वे यथा- (९०) 'दन्तप्रभापुष्पचिता पासिपल्जवशोभिनी। केशपाशालिवृन्देन सुवेषा हरियोदया ॥' (९१) अत्र सुवेषत्ववशात्प्रथमं दन्तप्रभा: पुष्पाणीवेत्युपमागर्भंत्वेन समासः। अनन्तरं च दन्तप्रभासडशैः पुष्पैश्चितेत्यादिसमासान्तराश्रयेण समानविशेषयमाहा- त्म्याद्धरिणेक्षणायां लताव्यवहारप्रतीतिः ।

यप्तेरित्यतस्तस्प्रश्यायकत्वनियतं स्मेरेतिविशेषयामेवेति तदुपपादयति-भत्रेति। उदा हृतपद् इत्यर्थ:, निसगेरया दिविशेषणसाम्यात "निसगंसौरमोद्भ्रान्तमृङ्गसङ्गीतशालिनी "इति विशेषयास्य प्राकरणिकाप्राकरणिकयोकमयोरेव साम्यत् कमलिनीनायिकयो- र्विद्यमानश्वेन सादृश्यादिश्यर्थः । सादश्यमिदं कमलिन्यां नायिकाव्यवहारप्रतीति प्रति प्रधानं निमित्तमित्यवधेयम्। हेतवथें पञ्ञचमी चात्रात एव समुपपद्यते। ननु श्रिष्टविशेषणस्य द्वयर्थंवाचकपदप्रयोगसामर्थ्यात् भवतु नामार्थान्तरप्रतिपादकस्वं तेन चास्तां समासोक्ति प्रश्ययः, अश्िष्टस्य समेरेतिसाधारणविशेषणस्य कर्थ कमनित्याँ प्रतीतिः तस्या हास्प- सम्भवाभावादत आह-स्त्रीमात्रेति। स्त्रीमात्रगामिनः कमलिन्यामसम्मवात् केवकस्त्रीव- तिन: मात्रपर्द कमलिन्या व्यवच्छेदार्थम्। समारोपः कप्रलिन्यामित्यर्थः, कारगं कम लिन्यां नाथिकाव्य वहारप्रतीति प्रति सहकारिकारय मित्यथः। तेन कमललन्यां समेर्वध मंसमारोपेय विना, "हमेशजनि" इश्यत्र "हफुटाजनि" इति पाठपरिवर्तने इत्यरथः, विशे- बणसाम्यमात्रेण केवलनिसगेर्यादिरूपविशेषणसादृश्येन। असम्भवादिति। "सफुजनि" इति पाठपरिवर्तने केवलकमलिनीगामिना स्फुटत्वधर्मेंण निसर्गेत्यादिविषयविषय्यु-

ज्ञान्न निसगेश्यादानामेकार्थकत्वेनैव साधारण्येन साम्यम्, "विकसितमुखीम" इत्यादौ तु विशेषणानां ट्वयर्थंकतयैव साधारण्येन साम्यमितिपरस्परं भेद:। (८८) अन्यदीयमपम्यगभंत्वमसङ्गतमित्युपपादयितुं तन्र तावत्तस्य त्रैविध्य माह-औपम्येति। औपम्यं सादश्यं गर्भेऽन्तर्यंस्य (विशेषयासाम्यस्य) तस्य भाषसत स्वम। उपमा च रूपक च सङ्कर उपमारूपकयो: सन्दिग्धस्वं चेति ते गभे येषां तेषां भावस्तत्वं तर्मात, उपमागर्भंत्वात्, रूपकगभंत्वात्, उपमारूपकयोः सन्देहसक्कर- गर्भत्वाच्चेत्यर्थः। ( ८९) तन्र तेषु मध्ये उपमागभंते "सति विशेषणासाम्पात् समासोकि" रिति शेष:। ( ९०) तद्र्शयति-दन्तप्रभेति। दन्तप्रभाः ताः पुष्पागीव पक्षे दन्तप्रभा इव पुष्पागि तैश्चिता व्याप्ता, पाणिः पल्लवं किशलयमिव पक्षे पाशिरिव पल्ला इति तेन शोभते इत्येवंशीछा ताड्टरी, तथा केशपाशः अलिवृन्दं भ्रमरपुज्ज इव पक्षे केशपाश इव अलिवृन्दं तेन विशिष्टेत्यरथ:, सुवेशा रुचिश्नेपथ्या हरिणेक्षणा मृगनयना राजते इतिशेष: (९१) अत्रौपम्यगभत्वं विशदीकृष्य दशयति-अत्रंति। सुवेशत्ववशात् सुवेशे- तिपदस्य उपमोपपादकत्वादिश्यर्थः। तथाच मृगनयनाया नायिकाया पुष्पेण पञ्मवेन च १३२ सा०

१०४४ साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(९२) रूपकगर्भत्वे यथा-'लावरायमधुभिः पूर्यम्-' इत्यादि। (९३) सङ्करगर्भत्वे यथा-'दन्तप्रभापुष्प-' इत्यादि। 'सुवेषा' इत्यन्न 'परीता' इति पाठे ह्युपमारूपकसाघकाभावात्सङ्करसमाश्रयणम्। समासान्तरं पूर्ववत्। समा- सान्तरमहिम्रा लताप्रतीतिः। सुवेशत्वोपपद्यमानेऽपि अलिषृन्देन सुवेशखवानुपपत्तेः, "केशपाशालिषृन्देन" इश्यत्र 'उप- मितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे' शदाद६ इत्युपमितसमासो विधेय एव तत्साहच- याँत् पुष्पपञ्चवपदेऽप्युपमितसमास इतिभावः। नच् दन्तप्रभेव पुष्पमित्यादिरीत्या रूप- कमेवेतिवाच्यम्, उक्तसूत्रेण साधारणधर्माडप्रयोगे रूपकसमासबाधादुपमितसमासस्येव व्यवस्थापनाद। दन्तप्रभासदृशैरिति तु केवलमर्थप्रदरशनमेतत् "दन्तप्रभा इव पुष्पाणि" इति विग्रहवाक्यानि तानि तु पूर्वसुपपादितान्येव समासान्तराश्रयेण लताव्यवहारा- रोपपक्षे तद्धिज्ञोपमितसमासस्य विधानेन। लताव्यवहारस्तद्वल्लास्यादिः। इति परम- तममिप्रेश्योक्तम। (९२) इस्थमौपम्यगर्भितमुदाहतं रूपकगर्मितविशेषणसाम्यरवे समासोक्तिमुदाह. रसुमाह-रूपकेति। रूपकगभंत्वे रूपकसमासगभंखे "विशेषणासाम्यस्य समासोक्तिरिति- शेष:। तथाच लाव्षण्यान्येव मधुनि तैः, लोकलोचनान्येव रोलम्बा भ्रमरास्तेषां कदम्बै- रिति "मयूरव्य सकादयश्चे'तिसूत्रेण रूपकसमासः। इश्थज्व लावण्यमधुभिरितिलोक लोचनरोलम्बकदम्बैरिति च विशेषणसादृश्यार्समासोक्तिरित्यपि मतान्तरमेव। नच एकदेशविवर्त्तिरूपकोदाहरयमेव प्रागुक्त तत्कथमत्र समासोक्तिरितिवाच्यम्, साम्प्रदा- यिकमते एकदेशविवर्तिरूपकस्थले सर्वंत्र व्यङ्गयरूप्यांशे समासोकित्वाङ्गीकारात्। अत्र साधारयवर्माप्रयोगेऽपि नोपमितसमास: मधुतुल्यलावण्यस्य पानासम्भवात्, रूपकतवे तु सम्भवत्येव मधुनः पानम्। नचास्यैवान्र पानमुक्क तस्य चोभयथापि पानासम्भव इति वा्यम, 'सविशेषणौ विधिनिषेधौ विशेषणामुपसङक्रामतः सति विशेष्ये बाधे" इतिन्यान्मधुन्येव चान्वयादिति स्पष्ट विज्ञप्रियादिषु। अन्थकृतस्तु मुखे पद्मस्वरू. पसयैवारोपेया व्यवहारसमारोपाभावादत्र न समासोक्तिरित्यभिप्रायः। किञ् औपम्यग- भंविशेषणोस्थापितत्वसामान्यमेव समासोक्तेरविषय इत्यमिप्रेतम्। व्यक्तीकरिष्यति चैतत्प्रसताव एव 'औपम्यगर्भविशेषणोस्थापितत्वं नास्या विषय इति विशेषण- साम्ये शछिष्टविशेषणोत्थापिता साधारणविशेषणोत्थापिता चेति द्विधा' इत्यनेन। अतएव "लावण्यमधुभिः" इत्यादौ मुखे पद्मस्वरूपस्यैवारोपात् लावण्यमधुनोक्षज्वल- खवादिना छोचनरोलम्बयोश्च श्यामलख्ादिना स्फुटसाम्येडपि विविधयोरारोपणाचच एक- देश विघत्तिरूपकमेवेतिग्रन्थकर्त्तु: स्वसिद्धान्तः। "द्वितीयस्तु स्वाभिप्राय प्रकार एकदे. शविवर्तिरूपकविषय एव" इत्यनुपदमेवोक्स्या रपष्टोकृतः । अतएव "लावण्यमधुिः" इत्याधयुदाहरणमेव एकदेश विवर्त्तिरुपकलक्ष्यत्वेनोपपादितम्। (९३) उपमारूपकगर्भत्वे उदाहर्तुमाह-सक्करेति। सक्कर उपमारूपकयो: सन्दि ग्वत्वं गभे यस्य तश्य भावस्तत्वं तस्मिन् सति "विशेषणसाम्यस्य समासोकिरितिशेषः। नन्विद मौपम्यमान्रगभंतवे उदाहतं तत्कर्थ पुनरौपम्यरूपकोभयगर्भतवे चोदाहरणं प्रद. श्यंत इत्याशङ्कायामाह-सुवेशेति। परीता व्याप्तेश्यर्थः। उपमारूपकसाधकाभावात् उपमारूपकयोरन्यतरस्य निष्पादकाभावादित्यर्थः।

लक्ष्मीविराजित:। १०४४

(९४) एषु च येषां मते उपमासङ्करयोरेकदेशविवर्तिता नास्ति तन्मते आय तृतीययो: समासोकिः। (९५) द्वितीयस्तु प्रकार एकदेशविवर्तिरूपकविषय एव। (९६) पर्यालोचने त्वादे प्रकारे एकदेशविवर्तिन्युपमैवाङ्गीकर्तुमुचिता। अन्यथा- तथाच 'सुवेशा' इश्यन्र परीतेति पाठपरिवर्तने उपमितसमास "उपमित व्याघ्रादिभि" रित्यदिना, रूपकसमासश्च मयूरष्यंसकादित्वादिति द्विविघसमासमपि सम्भवित्ुम- हति प्रतिबन्धकाभावात्। "केशपाशालिवृन्देन" इत्यत्र च "केशपाशः अलिवृन्दमिव" इश्युमितसमास:, अलिवृन्दतुल्यकेशपाशेन नायिकाया व्याप्तत्वसम्भवात् "केशपाशः अलिषृन्दमिव" इतिरूपकसमासोऽपि केशपाशरूपेणालिवृन्देन लताया व्यासश्वसरभ वादिश्युपमारूपकयोरन्यतरस्य साधकाभाव एवेतिभावः। सङ्करसमाश्रयगाम् उपमारूप· कयोः सन्देहसङ्कराङ्टरीकारः। नच सामान्यधर्माप्रयोगवश्ञादुपमा रूपकं बाधत इति वाच्यम्, रूपकस्य सम्भवे तथारूपकाSबाधात्। समासान्तरं "दन्तप्रभा इव पुष्पाणि" इत्याद्यत्तरपदार्थप्रधानरूप: समास इत्यर्थ:, पूर्ववत् पूर्व यथा "दन्तप्रभा" इत्यादौ "सुवेशा" इतिपाठे समासद्वैविध्य मुपपादितं तद्वत्। नन्वेवं तर्हिं हरिणेक्षणायां तथात्वा. रोप: कर्थ सेत्स्यतीत्यत आह-समासान्तरेति। समास्ान्तरस्य रूपकानुयोगिन: समा. सस्य महिमा सार्थक्यान्वेषणं तेन। लताप्रतीतिरिति। एवञ्र अद्यपादन्रये उपमितस- सेन सादश्यस्याभिधीयमानत्वात् लतासादश्यस्य च प्रतीयमानध्वात् एकदेशविवर्त्ति- न्युपमेयम् महोस्वित् दन्तप्रभादौ पुष्पत्वाद्यारोपस्य शाउदखवात् हरिणेक्षणार्थः। लता. त्वारोपस्य च आर्थत्वादेकदेशविवर्त्तिरूपकम् ? हत्येवमुपमारूपकयोः सन्देहसङ्करः तथोपमरूपकसन्देह सक्करगरभकदन्तप्रभापुष्पचितेश्य दि विशेषए साद्यात् समासोकि रित्यपि च साम्प्रदायिकमतम्। (१४) उक्तमतमसङ्गतमिति दर्शयति-खु चेति। "दन्तप्रभा" इस्यादिषूदाहतेषु त्रिषु विशेषणसाम्येषु मध्य इत्यथः। मते सिद्धान्ते उपमासक्करयोः उपमाया उपमा रुपकयो: सन्देहसङ्करस्य चेत्यर्थः । एकदेशविवत्तता नाह्ति उपमा रूपक तदुभयं का एकदेशविवत्तिरवेन न विद्यते इत्याशयः। आध्यतृतीययोः प्रथमतृतीययोरुदाहरणयोः, सुवेशेतिपाठयुते "दन्तप्रभा" इत्यादौ आद्योदाहरणे, परीतेतिपाठयुते,"दन्तप्रभा" इत्यादावेवतृतीयोदाहरणे चेत्यर्थः एतेन उपमासङ्करयोरेकदेशविवर्त्तिर वोपलम्भे तु तयोरेव स्वीकरणं युक्तमितिध्वनितम्। एतच्च स्पष्टीभविष्यत्यनुपदमेव मूले। (९४) सम्प्रति यथाक्रमं स्वसिद्धान्तं द्शयति-द्वितीयस्त्वति। रूपकगमित. श्वरूपस्तु 'लावण्यमधुभि: पूर्णम्" इस्यादिरूपमित्यथः। एकदेशविवर्त्तिरूपकविषय ए. वेति। मुखे पद्मस्वरूपस्येवारोपेय पद्मव्यवहारारोपाभावात् समासोक्तेरनुपपत्तेरिति दशितदिशा स्वसिद्धान्ते एकदेशविवर्त्तिरूपकस्य विद्यमानत्वाच्चेतयाशयः। (९६) प्रथमतृत्तीययोरपि तद्दर्शितां समासोक्ति क्रमशो दूषयतुमाह-पर्यालोचने त्विति। परितः सिद्धान्तत्वेन विचारे स्वित्यर्थः । आद्ये प्रकारे "दुन्तप्रभा" इत्यादौ सुवे शेति पाठयुते प्रथमप्रकार इत्यर्थः। उपमैवेत्येवकारेण समासोक्ते्यंवच्छेदः । अन्यथा प्रकृते तदनङ्गीकारात्।

१०४६ साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(९७) 'ऐन्द्रं धनुः पायडुपयोधरेश शरद्दघानार्द्रनखक्षताभप्र। प्रमोदयन्ती सकलक्कमिन्दुं तापं रवेरभ्यधिकं चकार।।' (९८) इत्यत्र करथं शरदि ना यिकाव्यवहारप्रतीतिः, नायिकापयोधरेणार्द्रन खत्षताभ शक्रचापारणसंभवात्। (९९) ननु 'शद्रनखक्षताभम्' इत्यन्र स्थितमप्युपमानत्वं वस्तुपर्यालोचनया ऐन्द्रे धनुषि संचारणीयम्। (१०.) यथा-'दध्ना जुहोति' इत्यादौ हवनस्यान्यथासिद्धर्दबिन संचार्यते विधिः। (९७) ऐन्द्रमिति। शरत्समयवर्णांन मिदम्। पाण्डु सकलजलवर्षण तया शुभ्रः अभ्यत्र दुग्घसम्भृततया शुभ्रपीतः, अलौ पयोधरो मेघ अन्यत्र कुचस्तेन 'पाण्डुः कुन्ती पतौ सिते" इति हैमा, "हरियाः पाण्डुरः पाण्डु" रित्यमरः, "पयोधरः कोषकारे नारि- केले सतनेऽपि च। कशेरुमेघयो: पुंसिश इतिमेदिनी, आर्द्रनखक्षताभं नूतननखक्षतसा डमयम्, ऐन्द्रमिन्द्रसम्बन्धि धनुश्षापम्, दधाना धारयन्ती शरत् शर्समयः काचित् स्वैरिणो च सकलछकूं शशचह्विशेषसमन्वितं परस्त्रीगमनादपवाददूषितञ्ञ इन्दुं, चन्द्रम् उपनायकञ्ञ प्रमोदयन्ती स्वच्छी विदधती स्वसब्मेन आह्लादयन्ती च सती, रवेः सूर्य- स्य स्वामिनश्चापि, अधिक तापं तीक्ष्णता मनस्तापञ्ज चकार। अन्रेनद्रवज्रोपेन्द्रवज योरुपजातिश्छ-दस्तल्लक्षणं चोकं प्राकू (११५ पृ०)। अन्र पाण्डुपयोधरेण आर्द्रनसक्षताभम् ऐन्द्रं धनुदधानेत्याद्युपमागभविशेषणासा- द्श्ष्येन शर्राद नायिकाव्यवहारसमारोपात् समासोक्तिरितिसाम्प्रदायिकमतम्। ऐन्द्रे धनुषि नखस्ततौपम्यं मेघे कुचौपम्यक्च शाउदमू, शरदि नायिकौपम्यम् इन्दावुपनाय कौपम्यं रवौ स्वाम्यौपम्यञ्च प्रतीयमानमित्येकदेश विर्त्तिन्युपमेति च मूछ्षकत्तुरभिप्रायो बोध्यः । (६८) तन्र साम्प्रदायिकमतं निरसितुमाह-इश्यत्रेति। नायिकाया भूमौ विधयमा नाया इश्याशयः, तद्ूदिव पयोधरः कुचस्तेन "शरद" इति शेषः। असम्भवादिति। यत्र विशेषणस्य सम्भवपरत्वमवगम्थते तत्रैव व्यवहारसमारोपः कत्तु शक्यः अन्यथा श- शेऽप शृङ्गव्यवहारसमारोपः स्यादित्यतः भूमौ विद्यमानाया नायिकाया कुचेन दूरकाशे विद्यमानस्य आर्द्रनखक्षताभेन्द्रधनुषः धारपासम्भवेन "पाण्डुपयोधरेण आर्द्रनखक्षता- भमेन्द्र धनुर्दधाना" इति विशेषसास्य नायिकापक्षे नितरामेवासम्मवाद शरदि तद्ष्य वहारसमारोपस्ये वासम्भचेन समासोक्े: कथमुपप निर्भवेत्। अतएव नायिकामिव शरदं स्वीकृत्य ऐन्डे धनुषि नखव्ततसादृश्यं मेघे कुचलाहमयञ्ञ शाब्दम्, शरदि नायिका सादृश्यम् इन्दावुपनायकासादृश्यम् रवौ स्वामिसादृश्यञ्ञ प्रतीयमान मित्यकामेनाप्येक- देश विर्वा त्तन्युपमास्वीकत्तव्यतायां "दन्तप्रभापुष्प(चते" त्यत्राप्येकदेशविवर्त्तिन्युपमैव स्वीकरणीयेति अ्रन्थकृतामाशयः । (९९) प्रतिपक्ष्याशयमाशङकते-नन्विति। वस्तुनो मिप्रेतर्थस्य पर्यालो च ना तात्प र्यान्वेषयं तथा। सक्षारणीयं 'याचितमण्डन" न्यायेनपंगीयम्। (१००) उक्तार्ये प्रतिपक्ष्येव मीमांसकसिद्धामतसिरद्ध डष्टान्तेन स्पष्ट्यति-यथेति।

अर्थालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:। १०४७

i (१) एवं चेन्द्रचापाभमार्द्रनखक्षतं दघानेति प्रतीतिर्भविष्यतीति चेत् ? (२ ) न, एवंविधनिर्वाहे कष्टसृष्टिकल्पना देकदेशविव्त्युपमाङ्गीकारस्यैव ज्यायस्त्वात्।

इस्यादा "आगमवाक्ये" इतिशेषः, हवनस्य होमस्य, अन्यथासिद्धेः "अभिहोत्रं जुहोति" इत्यागमान्तरोस्पत्तिविधिनेव प्राप्तेः। दष्नि दधिपदे। सज्जायंते उपक्रम्यते, विधिर- प्राप्तम्रापकत्वरूपविधिश्ञक्तिः। अन्नायमाशयः-अभ्निहोत्रप्रकरणे "अभ्निहोत्रं जुहोति" 'सायं प्रातरजुहोति" "दध्ना जुहोति" इश्यादयो बहवो विधयः उपलभ्यन्ते। तन्न अभनि होत्रसंज्ञकहवनस्य "अग्निहोन्रं जुहोति" इत्युरपत्तिविधिनैव लग्घतया "दष्ना जुहोति" इत्यनेन पुनस्तदशे विधानं न युज्यते विधेरप्राप्तप्रापकत्वरूपत्वात्। अतश्च "दध्ना जुहोति" इति विधौ जुहोतीत्यत्रोपलभ्यमानं विधित्वं द्नि अदग्घदहनन्यायेन याचितमण्डनमिव सञ्चायंते। तथा चोक्तं पार्थसारथिमिश्रेण-दस्थं च "दृध्ना जुहोति" इश्यस्य होमानुवादमात्रे पर्यवसानं भवति। उक्त च कुमारिलभट्टपादै :- "सर्वत्राख्यातसम्बन्धे श्रूयमाणे पदाम्तरे।

"यथारयाते स्थिता विधिशक्तिः घात्वर्थस्यान्यथासिद्धत्वे तत्रानुपयोगिनी अद. ग्धदृहनन्यायेन पदार्थान्तरस्य विधेयतायामुपयोगं लममाना पदान्तरे सञ्चार्यते तथा. न्रपीतिभाव: इति तर्कवागीशाः। एवञ्ञज "शषः परार्थत्वात्" इति जै० ३६२। सूत्रेण दध्नो होमरूपपरार्थंतया शेषखवेन तदङगत्वात् "दध्ना अभनि होत्र जुहोति" इति विधि: पर्यवस्यति। (१) फलितमवगमयति-सवश्चेति। आर्द्रनखक्षताभ मित्यत्र विद्यमानत्वस्याप्यु पमानत्वस्य ऐन्द्र भन्तुषषि याचितमण्डनन्यायेन सव्वारणीयत्व चेत्यरथः। दर्धाना नायिकेति शेष:। तथाच ऐन्द्रधनुः सदशार्द्रनवक्षतं घारयन्तीत्येवंरुपेय फलितस्य विशेषणस्य नायिकापक्षेऽपि भवितु शक्यत्वात् समासोक्तिरव्याहतवेति प्रतिपचियामभिप्रायः। "ऐन्द्र"मित्यादौ कथ शरदि नायिकाव्यवहारप्रतीतिरितित्युत्तरितं भवतीतिबोध्यम्। चेत् "समाधत्ते" इति शेष:। (२) एतद्पि निरस्यति-नैति। एवं नैवं समाधेयमित्यर्थः। तम्र हेतुसुपपाद- यति-एवंवधेति। एवंविधेन आगमवाक्यवत् काव्ये भवितुमशक्यरवेन अन्यत्र विद्य. मानस्यार्थस्य अन्यत्र सज्जारयठ्याशारेण निर्वाहे समालोकिसाघने कष्टाया: सृष्टिः समा धानं तस्या: कल्पनं प्रणयनं दुराग्रहेण समर्थनमितियावत्, तस्मात् तदपेक्षयेत्यथः। ज्यायस्त्वात् श्रेष्ठतवात्। अयमाशय :- समनन्तरोक्तप्रकारेण दृध्नो हवनविधिसक्वारण वत् इन्द्रधनुषि चोप्यस्चारणमनुक्तम्। शब्दानां हि प्रधानक्रियानिवत्तंकस्वक्रियाभि, सम्बन्धात् साध्यायमानता न्यायसिद्धा अतएव दुध्नि विधिसज्नारणम् आर्द्रनखत्तता

इन्द्रधनुषि सज्ारणे दश्न्तदार्ष्टान्तिकयोवैंषम्यमित्यनिर्वाहः, यथाकथञ्तिचिर्वाे वा कष्टसृ्टकल्पना स्याहिित्यनायाससिद्ूरवेनेकदेश विवर्तिन्युपमास्वकारस्येव ज्यायहत्व- GIR NO

१०४८ साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(३) अरस्तु वात्र यथाकर्थंचित्समासोकिः । 'नेत्रैरिवोत्पलैः पद्मै :- ' इत्यादौ (९२१ पृ.) चान्यगत्यसंभवात। (४) कि चोपमा्यां व्यवहारप्रतीतेरभावात्कथं तदुपजीविकायाः समासोक्ते: प्रवेशः । (५) यदाहु :- (३) ननु "धर्मिकल्पनातो धर्मकल्पनायां लाघवम्" इति नयेनैकदेशविवत्ति- ्युय माकल्पनापेक्षयोप मेय स्योपमानत्वकल्पनं लघुरित्यत आह-ऋस्तु देति। अत्र "ऐन्द्रं धनुशरित्यादौ। यथाकथज्चित कष्टेन धर्मसज्जारकलनया। नेत्रैरिवोत्पलैरिति। "नेत्रैरिवोश्पलैः पदूमैमुंखैरिव सरः श्रियः। पदे पदे विभान्तिस्म चक्रवाकै: स्तनैरिव ।" इति पूर्वोक्तोदाहरणे इत्यर्थः। अन्यगत्यसम्भवात् एकदेशविवर्ततिग्युपमास्वीकारं विना अभ्योपायासम्भवादित्यर्थः। नच पूर्वोक्तदिशोत्पलादावुपमानत्वं सञ्जार्यतामितिवाषयम्, "आर्द्रनखक्षताभ"मित्यत्रार्थ्या उपमाया अर्थवशेनैव कल्प्यमानतवात् इह तु औश्यास्त. दसम्भवादित्याशयः। (४) ननु उत्पलैरिव नेत्रैरित्युपमानोपमेयभाववैपरीत्येनात्रापि सरः्श्रीषु नायि० काव्यवहारसमारोपेण "दन्तप्रभा पुष्पचिता" इत्यादिवदेव समासोक्तिः कथ न स्यादि- स्यत ाह-किक्चेति। अन्योऽष्यत्र समासोक्तेरनभ्युपगमे हेतुरित्याशयः। उपमायाम् इवादिपदेः साक्षादेवाभिहिताया मित्यथः। अभावात् असम्भवात्। तदुपजीविकाया सा व्यवहारप्रतीतिरेवोपजीविकोपस्कारिका यस्यास्तस्या:ताहयाः। प्रवेशोऽनतर्भावः। तथाच "नेत्रैरिवोत्पलै"रित्यादौ पूर्वापरयोरिवपदैरौपम्यस्यैव ज्ञापिततया सन्दंशपति- तन्यायेन साहचर्येग च मध्यपातिसरःश्रीषु अध्याहरणीयनायिकौपम्यप्रतीतेरेवानुभव. सिद्धत्वम्, तेनैव श्रोतुराकाङम्षानिवृत्ते: न स्वन्न नायिकाव्यवहार प्रतीतिभंवति। औप. म्यथ्यवहारयोक्ष नितरामेव वैछक्षण्यम्। तेन "नेत्रैरिवोत्पलैः" इत्यादावगत्यैकदेश विवर्त्तिन्युपमास्वीकारे "ऐन्द्रं धनु'रित्यादावपि तत्स्वीकरणमेवोचितमित्याशयः। परपुनरुक्तं राघवानन्दः-सरा्रीनिष्ठ लिङ्गसान्यं समासोक्तिप्रयोजकमिति, तन्न विचारसहम, व्यवहारप्रतीतिसाघकाभावात्। लिङ्गसाम्य मात्रेण समासोकिप्रतीतौ "वी- क्षयते सखि! शुभ्रांशुः" इत्यादावप्यतिप्रसङ्कात्। किन्तु प्रस्तुतमपेचयैव समासोकि: क्रियते इति स्वयमनन्तरमेवोक्तम्, तस्कर्थ भवन्मतेऽपि लिङ्गसाम्ये समासोक्तिप्रतीति- रितिचेत् ? समानकार्य लिङ्गविशेषयानां लक्ष्येषु द्वयोख्त्याणां वा सद्भावे प्राधान्येन व्यव- हाराभ्युपगमातू। यचचोक्तं तैरेव "नेत्रैरिवोत्पलैः" इश्यादावुस्प्रेक्षापि तदश्यन्तमनुचि तम्, हेत्वभावेऽध्यवसानस्यानुस्थानात्। किञ्चैवं "मुखेन कमलेनेव विभाति हरिणे. तगा" इत्यादावपि हरिणेकणायां पद्मिनीष्यवहारसमारोपेय समासोक््युश्प्रेक्षयोः समावेशा स्यादिति स्पष्ट लोचने। (१ ) ननु समासोक्तौ मुख्यतवेन व्यवहारप्रतीतिस्वीकारे कि बीजमित्याशङय तन्न प्राचीनसंवादमाह-यदाहुरिति।

अर्थालक्कार निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः । १०४६

( ६) 'वयवहारोऽथवा तत्त्वमौपम्ये यत्प्रतीयते। तन्नौपम्यं समासोक्तिरेकदेशोपमा स्फुटा ।।' (') एवश्चोपमारूपकयोरेकदेश विवर्तिताङ्गीकारे तन्मूलसङ्करेऽपि समासोक्तेर- प्रवेशो न्यायसिद्ध एव, (८) तेनौपम्यगर्भविशेषणोत्थापितत्वं नास्या विषय इति विशेषणसाम्ये श्लिष्टविशेषणोत्थापिता सधायविशेषणोत्थापिता चेति द्विधा। कार्यलितयोस्तुल्य त्वे च द्विविधेति चतुःप्रकार समासोक्तिः। (९) सर्वश्रैवात्र व्यवहारसमारोपः कारयम्। स च क्वचिल्लौकिके वस्तुनि लौकिकवस्तुव्यवहारसमारोपः, शास्त्रीये वस्तुनि शास्त्रीयवस्तुव्यवहारसमारोप:, लौकिके वा शास्त्रीयवस्तुव्यवहारसमारोपः, शास्त्रीये वा लौकिकवस्तुव्यवहारसमा- रोप इति चतुर्घा।

(६) व्यवहार इति। यद् यसमात कारणात् औपम्ये सादश्यगर्भविशेषणस्थले व्यव- हार: व्यवहारारोपात्मकसाध्यम्, अथवा तत् तर्वं स्वरूपं स्वरूपारोपारमकसाधन्यंम् "तत्त्वप्रतीतौ समासोक्तिमन्ये स्वीकुवनिति तन्मतानुसारेगैव "अथवा तत्व"मित्युक्तम् इति विवृतिकारा:। प्रतीयते व्यज्यते, तदौपम्यं न समासोक्ति: किन्तु एकदेशोपमा एकदेशविवर्त्तिन्युपमा स्कुटा अनुभवसिद्धा। अत्र एकदेशोपमेतिपदम् एक देशरूपकस्याS. प्युपछक्षणम्, तत्त्वमितिकथनात् तुल्यन्यायाच्त। एवञ्चैतन्मतेऽपि "लावण्यमधुमि :- पूर्यांम्" इत्यादौ एकदेशविवत्तिरूपक मेवेत्य वधेयम्। अलङ्कारसवस्वकृताऽप्युक्त्तम्-नेत्रैरिवोस्पलैरि्यादौ सरःश्रिया नायिकात्वप्रती- तिन समासोक्त्या विशेषणसाम्याभावात्। तस्मान्नायिकाऽन्र उपमानश्वेन प्रतीयते, न तु सरः्श्रीधम ख्वेन नायिकात्वप्रतीतिरित्ये कदेशविवर्त्तिन्युपमैवोपास्येतिश। (७) एकदेश विवर्त्तिन्युप माया मेकदेश विवरत्ति रूपके च तुल्यन्याया दु भय त्रै व समा सोक्यप्रवेशे तदुभयसङ्करस्थलेऽपि समासोक्तिर्नास्तीति भङ्गीत उक्तमष्यर्थ पुनरपि विशद्यति-श्वश्नेति। उक्त्विधस्वसिद्धान्तस्य प्राचीनमतानुसारित्वेऽपि चेत्यथः। तन्मूलसङ्करेऽपि एकदेशविवर्त्तितामूलकोपमारूपकसङ्करे चेत्यर्थः। अप्रवेशोऽसम्मवो न्यायसिद्ध एव उपमायां रूपके उपमारूपकसङुरे च व्यवहारप्रतीतेरभावादिश्येवं प्रमा- णसिद्ध एव। (८) सम्प्रश्युपसंहरति-तेनेति। दर्शितदिशा "दन्तप्रभे" स्यादाविव त्रिषूदाहरणेषु समासोक्तेर सम्मवेनेत्यथः । औपम्यगभविशेषणोस्थापितत्वं विशेषणसाम्यस्यौपस्यगभं- स्वमित्यर्थः । अस्या: समासोक्तेः। इति हेतोः। द्विधा न तु त्रिधेति शेष:। तुल्यत्वे सादृश्ये च सम्भवतीतिशेषः। चतुष्प्रकारा समासोक्तिरिति। एतेन "औपम्यगर्भंखबेन" इत्यमिधाय ततश्च "औपम्यगभंतवं पुनस्तिधा" इत्यनेन विभाग:, य्थाक्रमं "दन्तप्रभा" इत्याद्यदाहरगत्रयञ्न साम्प्रदायिकमत एवेति ध्वनितम्। (१) समासोक्तौ वयवहारसमारोप एव हेतुरित्युपपादयति-सवंत्रेति। सरवंप्रभेदादि व्वित्यर्थः। अत्र आसु समासोकतिषु व्यवहारसमारोप एव अप्रस्तुतश्येतिशेष:, कारणम,

१०५० साहित्यदर्परः- [दशमपरिच्छेदे-

( १.) तत्र लौकिकवस्त्वपि रसादिभैदादनेकविधम्। शास्त्रीयमपि तर्कायुर्वेद- ज्योतिःशास्त्रप्रसिद्धतयेति बहुप्रकार समासोकिः। दिड्मात्रं यथा-'व्याधूय यद्व- सनम्-' इत्यादौ लौकिके वस्तुनि लौकिकस्य हठकामुकव्यवहारादेः समारोप:। (११) 'यैरेकरूपमखिलास्वपि वृत्तिषु त्वां पश्यद्धिरव्ययमसंख्यतया प्रवृत्तम् । लोप: कतः किल परत्वजुषो विभक्ते- स्तैलक्षयां तव कृतं ध्रवमेव मन्ये ॥' (१२) अत्रागमशास्त्रप्रसिद्धे वस्तुनि््याकरा ्रसद्व स्तुव्यवहार स मा रोप ः ।

किके अमुष्मिल्कोक एव प्रश्यच्तादियोग्ये। शास्त्रीये विध्यावुसपत्तिविशेषगम्ये न तु सा. धारयाप्रत्यचादियोग्ये। अन्यम्राप्येवमेवानुसन्धेयम्। चतुर्द्वेति। एवस् पूर्वोक्तानां चतुर्णा भेदानां प्रश्येक एव लौकिक इस्यादिप्रदर्शितदिशा चतुष्प्रकारत्वात्सावल्येन मुख्यतः षोदशप्रकारा समासोक्ि फलिता भवतीत्यवधेयम्। (१०) सम्प्रति प्रकारन्तरेयानेकविघत्वमुपपादयति-तत्रेति। तेषु चतुष्प्रका- रेषु मध्य इत्यथः। रसाः शक्गाराद्र्यः, आदिशब्दाद्घटपटादीनि वस्तूनि च तेर्षा भेदात इठकामुकव्यवहाशा देरित्य ्रा दिप देन साउप्रदायिक म तसिद्धस्य स्वरूपस्य ग्रहगाम्। (११) लौकिके वस्तुनि लौकिकवस्तृव्यवहारसमारेपे "व्याधूय यह्ूसन" मित्यु· दाहस्य सम्परति शास्त्रीये वस्तुनि शास्त्रीयवस्तुष्यवहारसमारोपमुदाहरति-यैरेकरूप मिति। परमेश्वरं प्रति कस्यचिदुक्तिरियम्। हेपरमात्मन् ! (इदमध्याहायम्) अखि. लास्वपि वृत्तिसु संसारस्य सृष्टिस्थितिप्रलयादिषु सर्वास्ववस्थासु समस्तासु पदार्था. न्वयेषु च एक रूपम् अपरिणामित्वादद्वितीयम् अन्यत्र विकारराहित्यात्तदथें संख्याराहि स्यम्, अध्ययम अविनाशिनम, अन्यत्र अव्ययसंज्ञकस्वरादिनिपातवशेषम्, असं. खय तथा अनन्तेन संख्यातुमशक्यतया प्रषृतं विद्यमानम्, अन्यत्र संख्याविशेषप्रतिपा दकतया प्रवृत्तम्, र्वां भवन्तम, पश्यद्धिर्जानद्ञिः, यैजनेः परत्जुष उत्कर्षमाजस्तव विभक्तेविभागस्य विभागवरणस्येत्यर्थः अन्यत्र तु परवत्तित्या विभक्के: स्वादेः किल इति निश्चयेन लोपो निरास उच्छेद इत्यर्थ: कृतः तैजनेः ध्रुवं तव लक्षणं विशिष्टज्ञानं स्वरूपनिश्चयमितितात्प्यंम्, अन्यन्न सूत्रं च कृतमित्यहं मन्ये। ध्रवमितिभाव प्रधाननि दैंशः। अव्ययप्रतीतिश्चात्र शलष्टविशेषणसामर्थ्यादपिकाराच। वसन्ततिलकं छन्दस्तरल तयां तून प्राकू (१५३ पृ०)। (१२) लक्ष्यं समर्थयति-अ्ररन्रेति। आगमशासत्रं वेद: तत्प्रसिद्धे अध्यार्मशास्त्र प्रथिते इत्यर्थः । आगमानां शास्त्ररवेऽपि ततो विभज्य प्रतिपादनं तेषामपौरुषेयत्वेन वैलक्ण्यबोधनार्थम्। वस्तुनि परमात्मरूपे। तथाच भगवती श्रति :- "अशब्दमस्पशमरूपमध्ययं तथा रसं नित्यमगन्धवच्च यत्। अनाद्यनन्तं महतः पर ध्रुवं निचायय तं मृध्युमुखातप्रमुच्यते॥"

मर्थालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:। १०५१

(१३) एवमन्यत्र।

भगवद्गीतायाम्- अथ्यक्तोऽयमचिन्श्योSय मविकार्योSय मुच्यते" ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यभामत्याम्- "कार्यं रूपेय नानात्वमभेदः कारणात्मना। हेग्नार्मना यथाऽभेद: कुण्डलाद्यात्मना मिदा।।" इति कार्य रूपेय "असंख्य तया प्रवृत्तम्'' इस्युक्तम्। यद्वा सांख्यमतेन। तथा चोकं सांख्य कारिकायाम्- "जन्ममरणकरणानां प्रतिनियमादयुगपत्प्रवृत्तेश्व। पुरुषबहुत्वं सिद्धं न्रैगुण्थ विपर्यंयाच्चंव।।" व्याकरणप्रसिद्धेति। व्याकरयाप्रसिद्धं वश्तु अव्ययरूपम्, तथाच सूत्रम् "स्वरा. दिनिपातव्ययम्" पा० ११३७। आथवंगश्रुतिश्च- 'सडशं त्रिषु लि बु सर्वासु च विभक्तिषु। वचनेषु च सवेंषु यक्च वयेति तदध्ययम् ॥' तद्वदू व्यवहारसमारोपक्च शषद्रात्मकत्वरूपेय, परमात्मनि तदारोपस्यापि शब्द ब्रह्माष्मकत्वादिति बोध्यम्। (१३) खवमिति। अन्यत्र लौकिके शास्त्रीयस्य शास्त्रीये वा लौकिकस्य व्यवहारस्य समारोप एवमूद्यमित्यर्थः। तत्र लौकिके शास्त्रीयव्यवहारसमारोपो यथा- "सीमानं न जगाम यक्चयनयोर्नान्येन यत्लङ्गतं न स्पृष्टं वचसा कदाचिदपि यद्दटोपमान न यत्। अर्थादापतितं न यब्न च स यत्तत् किस्विदेणीदशो लावण्यं जयति प्रमाणरहितं चेतश्चमत्कारि तत् ।।" अन्र लावण्ये लौकिके प्रश्यक्षानुमानोपमानार्थापत्यभावशबदरूपषटूप्रमायादिमी• मांसाशास्त्रप्रसिद्धवस्तुपमारोपः। "गण्डान्ते मददन्तिनां प्रहरतः क्ष्मामण्डले वैधृते रक्षामाचरतः सदा विदधतो लाटेषु यात्रोत्सवम्। पूर्वांमश्यजतः स्थिति शुभकरीमासेथ्यमानस्य ते वर्ण्यंग्ते विजयश्रियः किमिव न श्रेयस्विनां मङ्गलम् ॥" अत्र ज्योतिश्शास्त्रप्रसिद्ध वस्तुसमारोप:। शास्त्रीये लौकिकव्यवहारसमारोपो यथा- कृत्वा सूत्रेः सुगूढाथेः प्रकृतेः प्रत्ययं परम्। आगमान् भावयन् भाति वयाकरणपुङ्गयः॥ अम व्याकरणशासे राजव्यवहारस्य समारोप:। रसगङ्गाधरकारा सिश्वत्थं विशेषमत्र प्रतिपाद्यन्ति। तथाहि- स्थितेऽपि सूयें पग्मिग्यो वर्त्तन्ते मधुपः सह। अस्तं गते तु सुतरां स्त्रीर्यां का प्रत्ययो भुवि॥ अत्र समथ्यंत्वेन स्थितार्थान्तरग्यासानुगुण्यमाबत्ते। १३३ सा०

१०।२ लाहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(१४) रूपकेऽप्रकृतमाश्मस्वरूपसंनिवेशेन प्रकृतस्य रूपमवच्छादयति। इह तु स्वावस्थासमारोपेणवच्छ्ादितस्वरूपमेव तं पूर्वावस्थातो विशेषयति। (१५) अत एवात्र व्यवहारसमारोपो न तु स्वरूपसमारोप इत्याहुः । (१६) उपमाध्वनौ श्लेषे च विशेष्यस्यापि साम्यम्, इह तु विशेषयामात्रस्य। (१७) अप्रस्तुत प्रशंसायां प्रस्तुतस्य गभ्यत्वम्, इह त्वप्रस्तुतस्येति भेदः। उत्तमानासपि स्त्री्यां विश्वास नेव विदयते। राजप्रिया: कैरविण्यो रमन्ते मधुपैः सह॥ हह (क) समर्थकरवेन। आभूमीतलनतकन्धरागि मन्ये रण्येऽस्मियवनिरही कुटुम्बकानि।

सोकया सज्जमव्पवहाराभिन्नतया स्थित एव तरुव्यवहारे भूशालासम्बन्धाभेदाध्यव- सितमस्तकमूतलन मन निमित्तोत्थापिता त्रपारूपहेतू प्रेक्षा सम्भवति। अन्यथा कितव कृत ग्रीवानमनश्यापि त्रपोत्थापकतापत्तेः । इत्युत्प्रेक्षानुगुणा समासोक्तिः। एवम्- 'राज्याभिषेकमाज्ञाय शम्बरासुरवैरिणः । सुधाभिजंगतीमध्यं लिम्पतीव सुधाकरः॥' हत्यत्रापि स्वामिसेवकव्यवहारमूला सुधालेपनोत्प्रेक्षा। अमुयैव दिशा अचेतनव्य- बहारे प्रकृते चेतनथ्यवहारसम्बन्धिस्वरूप-हेतु-फलोशप्रेपायाम्, चेतनव्यवहारे प्रकृते चाचेतनव्यवहारसम्बन्धिश्व रूप-हेतु-फलोप्रेकषार्या च समासो(क्तिरेव मूलम"। इति। (६४) सम्प्रति अछङ्वारान्तरादस्या भेदं दशयति-रूपक इति। एकदेशविवर्ति रूपक इश्यर्थः। अप्रकृतमप्रस्तुतम् उपमानरूं वसितिवत्यरथः। इदञ कर्तादम, आत्म- स्वरूपसन्निवेशेन उपमेये आत्मस्व रूपारोपणेन, प्रकृतस्य प्रस्तुतस्योपमेयस्य रूपं स्वरू. पम् अवच्छादयति अपहवविषयीकरोति उपमेयं गोपनोकृन्य स्वयमेव क्रियादौ मुखयरवेन संबध्नातीश्यथः। यथा "लावण्यमधुभि: पूर्णाम्"इत्यादो। इह तु समासोक्तौ तु अन्रापि अप्रकृतमितिपूर्वतोऽनुषज्यते स्वाबस्थासमारोपेण अप्रस्तुतसाधर्म्यारोपेण अवच्छादितं रूपकवदेव अणह्वपविषयीकृत स्वरूपं यस्य तत्ताइशमेव तं प्रकृतपदार्थम, पूर्वावस्थातः अप्रस्तुतसाघर्म्यारोपातप्राग्भवावस्थापेच्या विशेषयति उत्कृष्टखवेन ज्ञापयतीतिस्वमतम्। (१९) तृतीयमतं दशयति-अतएवेति । अत्र समासोक्तौ । अत्र "बदन्ती" रयनेन स्वरूपस्थ व्यारयानाभावादेततकथनस्यास्फुटतयास्वरसो व्यञ्जितः। (१६) उपमाध्वनितोऽस्या' भेदमुपपाद्यति-उपमाध्वनाविति। "हिममुक्तकचन्द्रब चिरः" इस्यादि प्रदर्शितोपमाध्वनावित्यर्थः । श्लेषे "प्रवत्तयन् क्रिया: सा्वी" इत्यादि- निरपयिष्यमाणेऽपि व विशेषस्थापीत्यपिना विशेषणस्य तु स्फुटमेवेत बोध्यते। इह अस्यां समासोक्ौतु विशेषयमान्नकेवलविशेषणस्य साम्यमिति पूर्वतोऽन्वेति। प्रती यते इ तिशेष:। (१७) अथा प्रस्तुतप्रशंसातो भेदमुपपाद्यति-अप्रस्तुतेति। प्रस्तुतस्योपमेयस्य (क) "राजप्रियाः" इत्यादिः समासोक्तिः उत्तमानामित्यादेः समान्यस्य सम्यिकेति अर्धान्त- रन्यासानुगुण्यमाधत्ते इत्यर्थः ।

अर्थालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः । १०५३

(१८) उक्तैविशेषण: साभिप्रायैः परिकरो मतः। गम्यस्वं व्यक्यत्वम्। अप्रस्तुतप्रशंसायामप्रस्तुतबर्गानामुखेन प्रस्तुतप्रतीतियुंक्का मूल- मन्तरेणSप्रस्तुतवगांनासम्बन्धप्रलापप्रायत्वात्। इह तु समासोक्तौ तु अप्रस्तुतस्योप- मानस्य गम्यत्वमितिसम्बन्धः। तथा चेह विशेषणानां वर्णनीयार्थप्रतिपादनेन प्रकरणेन नियमितेऽपि द्विवीयार्थंप्रतीतेरनुभवसिद्धेरितिभावः।

परिकरालङ्कारं निरूपयति-उच्तिरिति। साभिप्रायेः प्रकृतार्थापरिपोषणाभिप्रायेया प्रयुककः प्रकृतार्थोपकार कचमरकारिव्यक्ष ताशा लिभिरित्यर्थ:, अतएवास्य हेत्वलक्गारा ड्व्रलक्षण्यम्,

(क) विशेषणं:, उक्िविषय विशेष प्रतिपादन परिकरस्तदाख्योऽलङ्कारो मतः। परिकरः परि- करणमुपस्करणं विशेषण्यङ्गयार्थेन वाक्यार्थश्योपस्करणात् परिकर इत्यन्वर्थेयं संज्ञा। केचित्तु-"परिकरोति प्रकृतार्थमुपकरोतीति परिकरः साभिप्रायशब्दः सोडस्मिन्नस्तीति परिकर:, मत्वर्थीयोऽच्प्रश्ययः, भूषणार्थत्वामावात् "संपरिभ्यां करोतौ भूषणे" ६।१।१३७ इति सूत्रेण विहित: सुडागमो नेश्याहुः। अत्र "विशेषणै" रितिबहुवचनमविवत्षितम्, तेनैकस्मिन्नपि प्रकृतार्थोपकारकचमरकारिताव्यस्के विशेषणेडयं सम्भवति। यद्यप्यत्र "यद्यप्यपुष्टार्थंस्य दोषत्वाभिधानात्तन्निराकरणेन पुष्टार्थस्य शवीकार। कृतस्तथाऽप्येकनिष्ठ- त्वेन, बहुनां विशेषणानामेवोपन्यासे वैचित्र्यमित्यळङ्कारमध्ये गणितः" इतिकाव्यप्रका- 5 कृदुक्करीत्या बहुवचनं विर्वितमेवाभाति तथापि "वयं त्वालोचयमः-ताहशेकवि

भवसिद्धत्वाभावाद्वैचित्रयस्य चानुभव सिद्धत्वात्" यथा- अयि ! लावण्यजलाशय ! तस्या हा हन्त ! मीननयनायाः। दूरस्थे स्वयि किं वा कथयामो विस्तरेणालम्। इत्यादौ" इतिप्रदीप कारोक्तयाSविवताया एव युक्तत्वमिति विचारणीयम्। उक्तोदाहरणे "लावण्य जलाशय" इति "मीननयनाथाः" इति च विशेषणंसाभिप्रायम्।तथा चायम्भाव :- यथा नित्ये सं्धयाबन्दनादौ दोषाभावस्याङ्गवैकल्येऽपि सिद्धौ साक्गतत्करयं फलातिश यायेव तथा दोषामावस्य विशेषणानुपादानेऽपि सम्मवेन साभिआ्यें कविशेषणनिबन्ध (क) अन्न विशेषगैरितिं विशेष्यस्याप्युपलक्षणम्। तेन साभिप्राये विशेष्येऽप्ययम्। तेन परि- कराक्कुरालक्कारोडप्ययदीक्षित कृतो त्रै वान्तर्भवति, तथादि कुवलयानन्दे- "साभिप्राये विशेष्ये तु मवेतपरिकराङ्कुरः। चतुर्णा पुरुषार्थाना दाता देवश्चतुर्भुंजः॥" इति अत्र चतुर्भुज इति देवविशेष्यं पुरुषार्थचतुध््यदानसामर्थ्याभिप्रायगभमितिपरिकरा एवान्तर्भा- वसम्भवात्तन्दिन्नं परिकर कुरालक्कारास्वीकररेन चत्यभावात्। प्रकृतोदाहरणे चतुर्भुज् इत्यस्य देव- विशेष्यत्वस्वीकार एव महाभारते शान्तिपर्वषि विष्णोदिव्य सहस्र नामस्तोत्रे "चतुरात्मा चतुव्यूहश्च- तुर्दध्टश्तुभुजः।" इतिग्र चतुन्थेभुज इति चत्वारिंशदधिकशततम(१४०)नामत्वेन मण्यते। किश्र चतुभु जश्दस्य "चक्रपाशिश्चतुर्भु ज" इत्यमरकोशे "बैकुण्ठो जलशायनश्चतुभजश्ष" इतिहलायुधकोशे च विष्णुनामत्वेनोपलम्भः। पवञ्र प्रकृते देव इति विशेषणमेव विश्ञेष्यविशेष्यविश्ञेषयभावे कामंचा रादित्यवधेयम्।

१०५४ साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(१६) यथा- 'अञ्चराज ! सेनापते । द्रोगोपहासिन् ! कर्ण 1, रक्षैनं भीमाह्ुःशानम्।' नश्रमरकारो दुरपह्नव एवेति। किञ्च "सुधांशुकलितोत्तंससतापं हरतु वः शिवः" इत्यन्न सु. धांशुकलितोत्तंस इति विशेषणाभावेऽपि तापहरयसामथ्यस्य सामर्थ्यातिशयेनाप्युपपत्ते.

रपष्टन्चैतपप्रदी द्योतयोः। नन्वेवंप्रकारेण प्रकाशप्रदीपयोविरोधे कि न्याय्यमितिचेत्! अन्नोच्यते "यथोत्तरं मुनीनां प्रामाण्यम्" इतिन्यायेन प्रदीपकारोक्तसिद्धान्तस्यैवातुस रणीयत्वम्। मुनित्वमनयो: कथमितिचेत्? "नानृषिः कवि" रितिवचनाद्। एवत् "अत एवात्र विशेषणेरिति बहुतं विवक्षितमिति" यदुक्तीतदापातरमणीयमिति सुधीभि- र्विभावनीयम्। तथासति भिन्नभिन्नप्रकृतार्थपरिपोषणाभिप्रायेण एकानेकविशेषणप्र- योग: परिकर इतिलक्षणं फलितम्। अस्यालङ्कारतवार्डभ्युपगमे प्रार्च सम्मतिरुक्तैव। काध्य लिङ्गे पदार्थवाक्यार्थावेव हेतुभावं भजते अत्र तु पदार्थवाक्यार्थवलात् प्रतीयमा. नोरडर्थों वाच्योपकारतां भजत हत्यनयोर्भेंदाः। (१8) उदाहरति-यथेति। वेणीसंहारनाटके भीमेन हन्यमानं दुःासनं परित्रा तुमसमर्थ क्या प्रति तत्कृताचार्योपहासामर्षितस्य अव्वत्थाम्न उक्तिरियम्। हे अङ्गराज! अङ्गस्य दुर्योधनसमपितस्य देशविशेषस्य राजेति तत्सम्बुद्धौ रूपम्। एतेन भवान् असा धारणो लोको न तु पामरः अङ्गदेशस्याधीशश्वेन महाप्रभाववतस्ते दुर्वलरक्षय नितरां समुचितम् । तथाचोचम्- "विद्या विवादाय घनं मदाय शक्तिः परेषां परिपीड़नाय। खलस्य साधोर्विपरीतमेतज्ज्ञानाय दानाय च रस्साय ॥" तदकरणाञन्रपामभिष्यनक्ति। नन्वेवमपि तटस्थस्यान्यरक्षणे न किमपि प्रयोजनमि- श्यत आह-सेनापत इति। माँ परित्यज्य दुर्योधनेन सेनापतीकृतस्य तव सेनान्तवर्तिन एव विशेषतश्च तद्भ्रातुदुश्शासनस्यैव सवथा परित्राणमेवोचितमित्याशयः। नन्वश. कोडस्म्यहमत्र परिभ्रातुमित्यत आह-द्रोगोपह्ासिन्निति। नास्ति शक्तिश्चेत्तर्हि पार्थेन निहन्यमानं जयद्रर्थं परित्रातुमसमर्थवन्तं मस्पतरं द्रोणाचार्यमुहसितवानसीतिभावः। पनं दुर्योधनस्य आतरं युवराजपदारूडमित्यर्थः । अन्राङ्गराजेत्यादिविशेषणत्रयाणां पृथक पृथगाशयेन प्रयोगात्परिकरः। अन्र च विशेषोऽन्यत्र समुपलम्यते। तथाहि- "अयं च वाष्यसिद्धयङ्गव्यङ्गयगर्भत्वेनोपस्कारकव्यङ्गयगर्भतवेन द्विधा भवन् व्यङ्गयस्य वाष्यायमानत्वतद्विपर्ययाभ्यां चतुर्धा। आधो यथा- "वहाय संसारमहामरस्थलीमलीकदेहादिमिलन्मरीचिकाम्। कृपातरङ्गाकुलमन्मनोमृगो विगाढुमीश ! त्वयि गाढ़मीहते।" अत्र गाहनसिद्धयङ्ग कृपेत्यादे: समुद्ररूपं व्यङ्गयं वाच्यायमानम्। द्वितीयो यथा- "खर्वीकृतेन्द्रगवं ! रवरया चक्रेण भिन्ननक्रमुख! लीलात्तकोलमूत्ते ! मामुद्दत्त कथं न थाक्तोडसि ? ।' तृतीयो यथा- "मदकाम विमोहमश्सरा रिपवस्तवत्पुर एव तावकम्। धृतश्ाइंगदारिनन्दक! प्रतिकर्षन्ति कथ न वीक्षसे॥।"

अर्थालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मोविराजितः। १०५५

(२०) शब्दः स्वभावादेकार्थैः श्लेषोSनेकार्थवाचनम् ॥ ५७॥ (२१) 'स्वभावादेकाथः' इति शब्दश्लेषाद् व्यवच्छेदः। (२२) 'वाचनम्' इति च ध्वनेः। उदाहरगम्-

अत्र गोवर्धंनगजेन्द्रवसुन्धराणामुद्धारो वाच्यतास्पशंशून्य एवोपालम्भसिडधयक्षम्। अत्र "धतशाङगगदौरिमन्दकेति। चतुर्थस्तु, "मन्त्रैर्मीलित मौषधैमुकुलितं त्रस्तं सुराणां गणैः स्नस्तं सान्द्रसुधारसैविदलितं गारुत्मतग्रावभिः। वीचिक्षा लित का लिया हितपदे स्वर्लोककल्लोलिनि रवं तापं तिरयाधुना भवभयव्यालावलीढ़ात्मनः।।" अन्र "वीचिक्षालित का लियाहितपदे" इति। (२०) समासोक्तिप्रयोजकविशेषणशेषे श्लेषस्याप्युपस्थितत्वात्तम्य च शब्दार्थं- भेदेन द्विविघरवेऽपि शब्दश्लेषस्य पूर्वमेव निरूपितत्वाश्सं प्रश्यवशिष्टमर्थश्लेषं निरूपयति- शब्दैरिति। स्वभावं स्वत एव प्रवृत्तं व्यापारं स्वाभाविकीममिधाशक्तिमाश्चित्येतिस्त्र भावात्, एक: अर्थोऽभिधेयमात्रं येषां तैः अभिधया एकमात्रार्थवाचकेरित्यर्थः ।

थैंरित्ययोग्यं सर्वेंषामेव शब्दानां वाच्यलच्यव्यक्गयरूपनानार्थसम्भवात्" इतितर्कवागी शाः। शब्दः, अनेकार्थस्य वाचनं यथाशक्ति रूढया एकार्थस्य सङकेतादिना च द्विती- यार्थस्य कथनम्, श्लेष:, अर्थालङ्कारान्तःपातिश्वादर्थश्लेषा्योडलङ्कारो मत इति पूर्वंतोऽनुषज्जनीयः। अत्रापिशब्दैरिति बहुवचनमविवक्षितम् तादशेकशब्दप्रयोगस्थ- लेऽपि एवंविघषैचित्र्यसम्भवाव। तथाच "अर्थभेदेन शब्दभेदः" इति नियमेन स्वभा- वत एकार्थस्यैवान्वयबोधसमर्थानां शब्दारना यत्रालङ्कारे विद्यमाने रुध्यादिना द्विती यार्थ: प्रकरणादेरनियमेन ज्ञायते सोऽ्यश्लेष इत्यर्थः। नन्वेकार्थप्रतिपादकारना कथ मनेकार्थो वाच्य: स्यादिति चेत्? तथाविधाकारैरन्येः शब्दैः सह शलिष्टतवात्। एवं तहि शब्दालङ्कारखे कि प्रतिबन्धकमिति चेत् ? शब्दपरिवृत्तिसहत्वस्येव तरवात्। अत एवाहुः प्रदीपकारा :-- "परिवृत्तिमहानामेव शब्दानामेकवृन्तगतफलद्ठयन्यायेन यत्रा नेकार्थप्रतिपादकता सोडर्थश्लेष" इति। इत्थज्न परिघृत्तिसहैरमिया एकमात्रार्थबो- धकश्लष्टशन्दैः प्रकरणादिनियमाभवादनेकार्थप्रतिपाद्कतवमर्थश्लेष इति लक्षयं फलितम । (२१) शष्दश्लेषादस्य भेद निर्दिशति-स्वमावादिति। व्यवच्छेदः अस्य व्याधृत्ति॥। तथाच यत्र स्वभावतः अनेक्ार्थका: शष्दाः पर्विृत्तिसहाः सन्त एवानेकार्थप्रतिपादका भवन्ति स शब्दश्लेषः, यत्र तु स्वभावत एकार्थकाः शब्दा: परिवृत्तिसहा: सन्त एव शक्तिवैचित्र्यादनेकार्थप्रतिपादका भवन्ति सोऽर्थश्लेष इति परस्परं भेद इति पूर्व- मेव प्रतिपादितम्। (२२) नन्वेवमपि अनेकार्थवाचनमित्य त्रानेकार्थबोधन मित्येव कथ नोच्यतइत्यत आह-वाचनमिति। ध्वनेव्यवच्छेद इति पूर्वण सम्बन्धः। तथाच एकस्मिसर्थे प्रकर फादिना नियन्त्रिते व्यञ्ञनावृत्या परोडयो यत्रावगम्यते तत्न ध्वनिर्भवति यथा "राज.

१०५६ साहित्य दर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(२३) 'प्रवर्तयन्क्रियाः साध्वीर्मालिन्यं हरितां हरन। महसा भूयसा दीप्तो विराजति विभाकरः ।' (१४) अत्र प्रकरणदिनियमाभा वाद् द्ा वपर राजसूर्य वाच्यौ । श्युमाषन्जभ: इत्यादौ। एकार्थंशष्दमूलश्चायं पुनः श्लेष इश्यतोऽन प्रकाणादिनियन्त्र- गाभावादपराथंस्याप्य मिधय वैकधृन्तगतफलद्यन्यायेन ।प्रतीतेर्व्यअ्षनया प्रतीत्यभा वात् अनेकार्थशब्दानामेव हि प्रकरणादिना नियन्त्रणस्य हवोकाराव। एवञ्ञ द्वितीया थंस्य व्यक्षनया प्रतिपादने ध्र्वनिः, अभिघयैव प्रतिपादने तु अर्थश्लेष इति स्फुटमन योभंद इति सरलार्थः। (२३) उदहहिरणं दर्शयति-प्रवत्तयत्रिति। राजश्तुतिरियम्। विर्भा नीत्या राज्यस्य प्रकाश ख्यातिम् उन्नतिं करोतीति विभाकरस्तब्रामकराजविशेष:, सूर्यंश्च "भाहकराह. रकरब्रध्नप्रभाकरविभाकरा:" इत्यमरः, साध्वीः साधारणहितकरतवेन शोभनाः क्रिया ब्ाह्णादिवएांक्रिया:, सूर्यपक्षे अग्निहोत्रादिसत्कर्माणि प्रवर्तयन् राज्यमध्ये सम्पादयन् पक्षे स्वोद्येन आरम्भयन्, तदुकत विष्णुपुराये -- "सस्कर्मयोग्यो न जने नैवापः शुद्धिकारयम्। यत्मित्रनुदिते तसमै नमो देवाय भारवते॥ इपृष्टो यदंशुमिलोका: क्रियायोग्योऽभिजायते। पवित्रताकारणाय तस्मै शुद्धात्मने नमः॥" हरितां दिशां लक्षणया सर्वदिग्वत्तिजनानामित्यर्थ:, मालिन्यं दारिद्रयवशात् कुवे षश्वम्, यद्वा दिश्वत्त्तिदस्युजनानामु इण्डत्वादिरूपम, पक्षे हरिता मालित्यं दिक्वन्धकार कृतमलिनताम, हरन् अव्षवस्तदानादिना व्यपनुद्न, पक्षे अन्घकारा्हरणेन अपहरन्, तथा भूयसा अतिविपुलेन महसा प्रभावेय यक्षे जाज्वतयमानेन तेजसा, दीप्त: सवंत्र चोतमान: सन् पक्षे ज्वलितः सन् विराजति विभाति पक्षे व्यीग्नि प्रकाशते। (२४) लचये लक्षं सङ्गमयति -- प्रत्रेति। प्रकरणादिनियमाभावात् प्रवंत्तयन् इस्यादिषु वाक्येषु प्रवत्तयत्नित्यादीनां शब्दानामभिधाया: संयोगाधैः पूर्वोंक्तैर्नियन्त्रण भावात् अनेकार्थस्य वाच्यतया पर्यायपरिषुत्तिसहतया च, द्वावपि राजसूर्यो वाच्यौ अभिधया प्रतिपाद्यावित्यर्थः, अतोऽत्रोपमाध्वनिशङ्का न विधेया। ननु विभाकर इत्यंशे परिवृध्यसहतया शब्दश्लेष एव स्यादितिचेत् ? एतदंशे परिवृत्यसहत्वेन शब्दश्लेऽपि प्र. वत्तंय ्चित्यादिषु बहुष्वर्थश्ठेषादुदाहरणमितिविभावनीयम्। यदि च भास्कराहस्करेत्या. धमरकोश प्रामाण्येन विभाकरशब्दः सूर्यस्य वाचक "एकादशेऽहनि पिता नाम कुर्याद दवयसतबं चतुरक्षरं वा2 इतिस्मृस्या विभाकर इति पित्र्यादिविहितं राजो नामेतिराजनि विभाकरशवदस्य च साम्प्रतिक: सङकेतः तेन च विभाकरशब्दी राज्ञोऽपि वाचक एव। तदा विभाकरशब्दः शक्त्या सूयें दर्शितयोगेव राजानं बोधयतीत्येतदंशेऽप्यर्थश्लेष: प्रभाकरािपर्यायशब्देन परिवृत्तिसहत्वात्। यदि त्वन्र संयोगाधैः पूर्वोक्त: प्रकरणादिभि: अभिधाया नियम्त्रणे राजा प्रकृतो रविरप्रकृतस्तदा "दुर्गालद्गितविग्रह"इश्यादाविव द्वितीयार्थस्य ध्वनिरेव। इस्थं च नेदमुदाहरणम्, किन्तु -- सतोकेनोन्नतिमायाती स्तोकेनायात्यधोगतिम। अहो ! सुसदशी घृत्तिहतुलाकोटे: खलस्य च॥। इति शब्दशलेषप्रकरणीयभङ्गयन्तरेण मृलकृदु क्तमरेवेत्यवगन्तग्यम्।

अर्थालक्कारनिरूपणम् ] लक्मीविराजित:। १०५७

(२५) कचिद्धिशेष: सामाभ्या सामाभ्यं वा विशेषतः। कार्यान्निमित्तं कार्य च हेतोरथ समात्लमम्॥५ृद॥ अप्रस्तुतात्प्रस्तुतं चेद्रम्यते पञ्चधा ततः। अप्रस्तुतप्रशंसा स्यादु- (२६) ननु वाण्स्य प्रस्तुतस्याभिधानेनाप्रस्तुतस्य गम्यरवे समासोकिरमिहिता सम्प्रति तद्टपरोल्येन अप्रस्तुताभिधानेन प्रस्तुतस्य गम्यतवेडलक्टाराम्तर: सैव वेतिजि- ज्ञासायान्तन्ञाप्रस्तुतप्रशंसाल्ङ्कारो भवतीति तां निरूपयति-कचिदिति। एतच्च वाक्य पञ्ञकेऽव्यन्वेति। अप्रस्तुतादिति सामान्यादित्यादिपञ्ञकस्य विशेषयाम्। प्रस्तुतमिति यथायर्थं लिङ्गविपरिणामाविपरिणामा्भ्यां विशेष इत्यादिपञ्ञकस्य विशेषणमिति तर्क वागीशा:। तथाच अप्रस्तुतात् अप्रस्तुतप्रतिपादनातू प्रस्तुतं चेदू गम्यते प्रतीयते तत. रतदा अप्रस्तुतप्रशंसा तन्नामालक्वारः। एवस् अप्रस्तुतप्रतिपादनात् प्रस्तुतप्रतीतिरप्र. रतुतप्रशंसे तिसामाण्यलत्तयां पय्यंव सितम्। अप्रस्तुतश्य पदार्थस्य प्रशंसा प्रकृष्टप्रतिपा दनवत् व्यअ्नावृस्या हफुटा वर्गाना न तु शुतिः सा अप्रस्तुतप्रशंसेतिध्युत्पत्तिः, प्रशं- साया: स्तुतिरुपवे- "घिक तालस्योन्नततां यश्यचक्रायापि नोपकाराय"

अश्या अध्य याळडारादिभ्यो भेद: स्वयमेव वृत्तौ प्रतिपादयिष्यतत। प्रस्तुतव्यअ्ञनं प्रस्तुताप्रस्तुतयोरसम्बन्धे सति न सम्मवतीति तत्सम्बन्प्रदुशन- मुखेन तामप्रस्तुतप्रशंसां सलषयां पञ्चणा विभजते-विशेष इत्यादिना। तथाच कचि प्रस्तुतात् सामाण्यात् प्रस्तुतो विशेषश्चेद् गम्यते क्चिद्वा अप्रस्तुतात् विशेषतो विशे- बातू प्रस्तुतं सामान्यं चेदू गग्यते, अथवा कवचवित् अप्ररतुतात् कार्यात प्रस्तुतं निमितं हेतुश्चेद् गम्यते, क्चिष्च अप्रस्तुताद् हेतोनिंमित्तात् प्रस्तुतं कार्यन्चेद्गम्यते, कचिचच अप्रस्तुतात् समात् सदशरूपाध्दार्थात् प्रस्तुतं समं सदशरूपं पदार्थं चेदू गम्यते तत. स्तदा पञचथा पञ्चविधा अप्रस्तुतप्रशंसा स्याद्। सामान्यादिना गणने पञ्चविघश्वोपपत्तावपि पुनः (क; पत्नधेतिकथनम् अधिकसंरपा. व्यवच्छेदार्थम्। (क) रतेन कुवलयानन्दकार यंदुक्तं तदपास्तम्। तैहि "न अ्यप्रस्तुतप्रशंसायां प्रस्तुताप्रस्तु तयो: पञ्रविध एव सम्बन्ध इति नियन्तुं शक्यते सम्बन्धान्तरेष्वपि तद्दशनात्। यथा- "तापत्रयौषघवरस्य तव स्मितस्य निःश्वासमन्दमरुता निवुसीकृतस्य। एते कडबुरचया इव विप्रकीर्णा जैवातृकस्य किरणा जगति भ्रमन्ति ॥ अत्र अ्यप्रस्तुतानां चन्द्रकिरणानां भगवन्मन्दस्मितरूपदिव्यौषषीधान्यविशेष कड़क्कर चयत्वोतप्रे· क्षणेन भगवन्मन्दस्मितस्य तत्सारतारूपः कोऽप्युत्कर्षः प्रतीयते। नच धान्यकड़कुरचययोः कार्यका रखभावादिसम्बन्धोऽस्ति अतः सदोतपत्यादिकमपि सम्बन्धान्तरमाअयीयमेव। एवमुपमानोपमैया- वाभिस्य तत्र कविकल्पितकार्यकारयभावनिबन्धने अप्रस्तुतप्रशसे दशिते। ततोऽन्यत्रापि दृश्यते। यथा- कालिन्दि ! मूहि कुम्भोद्द्रव ! जलभिरहं नाम गृहासि कस्मा- त्रोर्में, नमंदाहं स्वमपि वदसि मे नाम कस्मात्सपल्याः।

१०५८ साहित्यदूर्पर :- [दशमपरिच्छेद्े

क्रमेोदाहरणम्- (२६) 'पादाहतं यदुत्थाय मूर्धानमधिरोहति। स्वस्थादेवापमानेऽपि देहिनस्तद्वरं रजः ॥।' (२७) अत्रा स्मद पेक्षयाा रज्पी मितत विशेषेा परस्तुतेान्यमभि - हितम्। (२६) तत्राप्रस्तुतसामान्यप्रतिर्पादनात् प्रस्तुतविशेषगम्यत्वे उदाहरयां द्शयति- पादाहृतमिति। माधकाष्ये शिशुपालं प्रति प्रयाणामिमुखीकरणाय श्रीकृष्यं प्रति सभायां वलदेवस्योक्तिरियम्। यत् रजः भूमिधुलि:, पादेन चरणेन महतं ताड़ितं सद, उत्पाय उद्गतं भूखा मूर्दधानम् आहन्तुरेव मस्तकम्, अधिरोहति अधितिष्ठति, तदू रजो धूलि: अचेतनमपीतिशेष:, अपमानेऽवज्ञा्यां सत्यामपि, स्वस्मादेव अप्रतिकारेच्छ्रोरेव देहिन- श्चेतनात् तदपेक्षयेतियावत्, वरं श्रेष्ठं अभिमतं च। "देवाद्घृते वरः श्रेष्ठे त्रिपु इलीवं मनाक प्रिये" इत्यमर:। (२७) लक्ष्यं समर्थयति -- भ्न्रेति। शिशुपालेनावहेलनां विहितस्यापि यदुवंशिन. सतत्प्रतीकारानभिमतामुपक्रम्य "पादाहतम" इत्यादे: कथनात विशेषभूतस्य यदुवंशिनः प्रस्तुतत्वम्, देहिसामान्यस्य चाप्रस्तुतत्वमितिबोध्यम्। तथाचाप्रस्तुतदेहि सामान्यात् प्रस्तुतस्य देहिविशेषभूत-यदुवंशिनोऽवगमादप्रस्तुतप्रशंसा । एवमेवान्यत्राऽप्यनुमन्धे. यम्। एतत्ध्याख्याकृता मल्लिनाथेन तु प्रश्तुत देहिनमपेदय अप्रस्तुतश्य रजस आधिक्या मालिन्यं तहिं कस्मादनुभवसि, मिलत्कज्जलर्मालवीर्ना नेत्राम्भोभिः, किमासां समजनि, कुपितः कुन्तलः नोगिपालः।। अत्र किमासां समजनीतिमालवीनां तथा रोदनस्य निमिने पृष्टे तत्प्रियमरणरूपनिमित्तमना- ख्याय कुपितः कुन्तलक्षोखिपाल इति तत्कारणमभिहितमिति कारणनिबन्धना। मालवान्प्रति प्रस्थितेन कुन्तलेश्वरे किं ते निर्जिता इति पृष्टे तद्धानन्तरभाविजलधिनमंदाप्रश्नोत्तररूप कार्य- मभिहितमित्यत्र व कार्यनिबन्धनापि। पूर्वस्यां प्रश्नः शाब्द:, उत्तरस्यामार्थः' इति तत्र प्रतिपादितम्। अत्र समाधानकुशला इत्थं समादघते। तथाहि-स्मितकडकरचययोः कार्यत्वादिसम्बन्धाभावे डप्य मेदाध्यव सायविषयीभूतदिव्यधान्येन सह वडंकरचयस्यावयवावयविभावस्य विद्यमानत्वेन कार्यत्वसम्बन्धो विद्यत एव। एवं द्वितीयदोषस्याSप्यनवकाशः 'तथाहि-तत्र किमुभयोरेकंत्र दर्श- नैन प्रत्येकं तत्प्रयोजकत्वानुपपत्तिरिति विवत्ितम्, आधोस्वित् कारणकारस्य कार्यकार्यस्य च निर्देशात् कार्यत्वकारणत्वाभाव इति। तत्र नाधः कचित्प्रत्येकपुरस्कारेण तद्दर्शनादुभयोः प्रत्येक- प्रयोजकत्वे स्थिते क्वचिदुभयसमावेशस्यादोषत्वात् न्यूनत्वानापादकत्वाच्च। तत्राप्येकस्यामेवाप्रस्तु· तप्रशंसायां द्वयोः सम्बन्धयोर प्रयोजकत्वाच्च सम्बन्धनिबन्धनयोद्वंयोरप्रस्तुतप्रशंसयोरेकत्र निबन्ध- मात्रेण तदातिरेक्याभावाचच न वा द्वितीयः-कार्यकारणपदयोः प्रयोज्यप्रयोजकसाधारखतया विव तितत्वात। एवंच मालवीरोदनकारणीभूततरिपयमरकारणकुन्तलेशकारएमात्रो क्तो तत्प्रस्थानकार्य- विजयकार्य प्रश्नादिमात्रोक्तौ च तस्यानपायादित्यलं बहुनेति। काव्य प्रकाशकृताऽपि पक्चप्रकारामेवैनाम्,- "कार्ये निमित्ते सामाग्ये विशेषे प्रस्तुते सति। तदन्यस्य वचस्तुल्ये तुल्यस्येति च पञ्चथा"॥ इति सूत्रयता स्पष्टीकृतम्। अन्यविधानां तत्रवान्तर्भावाभ्युपगमात्।

अर्थालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:। १०५8

(२८) 'स्ररगियं यदि जीवितापहा हृदये कि निहिता न हन्ति माम् । विषमप्यमृतं क्वचिन्द्ववैदमृतं वा विषमीश्वरेच्छया ।' (२६) अत्रेश्वरेच्छया क्वविदहितकारियोऽपि हितकारिवं हितकारियोडप्यहि तकारित्वमिति सामान्ये प्रस्तुते विशेषोऽभिहितः । एवं चात्राप्रस्तुतप्रशंसामूलो- डर्थान्तरन्यासः।

भिधानादूध्यतिरेक उक्तकः, तेनोभयो: सङ्कीगमेवेनमुदाहरणम। असड्कीर्गोदाहरणन्तु- सुहृद्दधूबाष्पजलप्रमार्जनं करोति वैरप्रतियातनेन। स एव पूज्यः स पुमान् स नीतिमान सुजीवितं तस्य स भाजनं श्रिय:।। श्रीकृष्णेन नरकासुरे विनाशिते तन्मितं शातवं प्रति तश्सचिवप्योक्तिरियम। अत्र "कृष्णं निहत्य नरकासुरबधूनां यदि दुःखं प्रशमयसि तत् श्वमेव श्लाव्यः" इति विशेषे प्रस्तुते सामान्यमभिहित मित्य प्रस्तुत प्रशंसा। (२८) अप्रस्तुतविशेषप्रतिपादनात् प्रस्तुतसामान्यगम्यख्वे उदाहरति-स्रगियमिति। रघुवंशे अष्टमसर्ग नारदीयपारिजातत्त्रकमपशंमात्रेया इनदुमतीप्राणनिगमे तरत्रजं हदि- निषाय तद्दर्त्तुरजश्य विलापोडयम्। इंयं सतनक पुष्पमाला यदि जीवितापहा इन्दुमत्या: प्राणहन्त्री भवेत् तदा ममापि हृदये वक्षसि निहिता मया स्वयं स्ववतसि स्थापिता सती कि कथं न मामजं हन्ति हिनस्ति ? अतो नेयं जीवितापहेत्याशयः। नन्वेवं कथमिन्दुमतीमाहतवती ? इत्यत आह-विषमर्पति। ईश्वरस्य कर्त्तुमकर्त्तुमन्यथा वा कत्तु स्वसमर्थस्य परमेश्वरस्य स्वेच्छया स्वामिळाषया विषमपि कि पुनरमृतम, क्रवि. दमृतं भवेत्, कचिद्वा अमृतं पीयूषमपि विषं गरलं भवेत्। ईश्वरेच्छ्रावशादेव पुष्प- मालास्पर्शेनापि इन्दुमती जीवितापहा, न पुनः पुष्यमालाया एव स्वाभाविकी जीवि० तापहननशकिगितिय शयः। बैतलीयं छन्दस्ततलप्तणं चोक्तं प्राकू। (२९) लक्ष्यार्थमुपपादयन् लक्ष्यं समर्थयति -* त्रेति। क्रचित मादशे, अहितका रिणोऽपि इन्दुमत्या: प्राणनाशकश्वेन पुष्पमालारूपस्य वस्तुनोऽपीत्यर्थ:, हितकारितं प्राणान् हन्तुमप्रधृत्तत्वम्, हितकारिणो मद्तिघस्य प्राणमाशकस्यापि अहितकारित्म् इन्दुमत्या: प्राणनाशकत्वं भवतीति शेषः। सामान्ये अहितकारि हितकारिसाधारणे, प्रस्तुते प्रयोगायाभिमतत्वेन उपस्थिते, विशेषोमृतविषयोर्विषीमृतीभवनम्। सामान्यसयैव

अप्रस्तुताद्विशेषात् प्रस्तुतसामान्यस्यावगतेः अप्रस्तुतप्रशंसया सामान्यस्य निष्पादितर्वे वेश्यथेंः। अर्थान्तरन्यासः पूर्ववाक्यार्थस्योत्तरवाक्याथ समर्थनाव् सामान्येन विशेषसम. थंनरूपोऽपि ज्वेय इस्यमिप्रायः । इत्थञ्ञानयोरङ्गाक्गिमावेन सङ्कोगांत्वाह्सक्करोदाहरणमि- दम्। इत्थम्- 'मगिलुउति पादेषु काचः शिरसि धार्यते। यथैवारिति तथैवास्तु काचः काचो मणिमणि।।। इत्यत्र रष्टान्तेनास्या: सङ्करीर्णोदाहरयं बोध्यम्। असड्ीरणोदाहरणन्तु- पतत्तस्य मुखास्कियत्कमलिनीपत्रे कर्णं वारियो यन्मु क्ामग्िरित्बमंस्त सजद: शृण्वम्यदस्मादपि। १३४ सा०

१०६० साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(३०) दृष्ठान्ते प्रख्यातमेव वस्तु प्रतिविम्बत्वेनोपादीयते। इह तुविषामृतयोर- मृतविषीभावस्याप्रसिद्धेर्न तस्य सद्भावः। ( ३१) 'इन्दुर्लिस इवासनेन, जडिता ष्टिर्मृगीणामिव, प्रम्लानाकणिमेव विद्रुमदलं, श्यामेव हेमप्रभा । कार्कश्यं कलया च कोकिलवधूकण्ठेष्विव प्रस्तुतं सौतायाः पुरतम हन्त ! शिखिनां बर्हा: सगर्हा इव ॥'

अ झुतपप्रण घुक्रिया प्रविलयिन्यादीयमाने शानैः कुत्रोड्डीयगतो ममेत्यबुदिनं निद्राति नान्त:शुचा। भहकटशसके कस्मचिम्मूरखस्योदन्तं कुतशििदाकृण्यं विस्मयेन ब्रवन्तं कंचित्प्रति

अन्र जड़विशेषस्य वारिकणे मुक्ताधीनश्वरूपाप्रस्तुतविशेषस्याभिधानात् जड़ाना मयोग्यस्थाने एवं ममत्वसम्भावना भवसीति प्रस्तुतसामान्यावगतेSप्रस्तुतप्रकंसेयम्। (३०) ननु प्रकृतोदाहरणे व्यअनयेव सामान्यस्यावगमो भवति तस्याश्रामिथा सापेक्षत्वाकतपूर्वमेव निरपेक्षया प्राथम्येनोपस्थितया प्रवलया अभिधया विशेषस्येव बोभितस्वात् सामान्यविशेषभावाभावेनार्थान्तरस्य स्वीकर्तुमशक्यर्वेन विम्बप्रतिविम्ब. स्वसद्ञावादू दृशान्त पवायं सम्भवितुमहतीति तत्कथमर्थान्तरण्यासेन साङ्कयं प्रदर्शित- मिस्वत आह-दृशन्त इति। प्रख्यातमेव प्रसिद्धमेव न त्वप्रसिद्धम्। प्रतिविम्बत्वेन उपमानर्वेन। हइ तु 'सगियम्" इत्यादौ तु अप्रसिद्धे: प्ररुयातरवाभात्। तस्य दष्टान्त स्य। सद्वावः प्राप्ति:। इस्थआ्ञावशिष्टत्वात् व्यञ्ञनावृत्या सामान्यस्यावगमे सवि सामा न्यविशेषमावस्य विद्यमानत्वादर्यान्तरन्यास एवेत्याशयः। (३१) अथाप्रस्तुतकार्यंप्रतिपादनाप्रस्तुतकारणावगम्यत्वे प्रदशयति-इन्दुलिंप्त इति। महानाटकस्थमिदं पथ्यम्। जानक्याः सौनदयमाश्रित्य कश्यचिदुक्तिरियम्। सीताया: जानक्या: पुरतः पुरस्तात सविनावित्यर्थ:, इन्दुश्ननद्रः अञ्जनेन कजजलेन लिसो रक्षित इव शोभत इति शेषा, अग्रेऽप्येवमेवानुसन्घेयम्। मृगीणां हरियीनां दृष्टिः प्रेक्षणम्, जड़िता स्तब्धा इव विद्रमदलं प्रवालखण्डम्, प्रकर्षेय म्लानो मलिनीभूत अरु. शिमा रचिमा यश्य तत्ताइशमिव हेमप्रभा सवर्याशोभा श्यामा कृष्णालस्वरूपेव, कोकि. कानां पिकानां वध्बर्तारसा कण्ठेषु ध्वम्पुद्धूतस्थानेषु च कलया लेशेन कार्कश्यं ककश- स्बमिव प्रस्तुस्तं दैवेन रचितम्, हन्तेति हुषें। शिखिनां मयूराणां बहाँ: पिच्छानि "बई पिच्छे दलेस्रियाम" इतिमेदनी, सगर्हाः निन्दिता इव। तथाच सीताया वदन. सौन्दषस्य पुरस्ताव् इन्दो: श्वरूपमअनलिप्तेव, सीताया दृष्टिच्छ्वेः पुरस्ताब्च मृगी यां डटिक्िन्रितेव, सीताया अघरण्छुवेः पुरस्ताच्च विद्रमखण्डद्दवि: प्रम्लानेव, सीताया गात्रकान्तेः पुरस्ता्शगांकान्ति: श्यामेव, सीताया वाचो माधुर्यात् पुरस्ताच्च कोकि कानां कण्ठ्वनि: ककश इव, सीताया: केशशोभाया: पुरस्ताच्च बहाँणि निन्दितानीव जातानीतिभावः। शादर्दूलविक्रीढितं इन्दरतब्लच्तयं चोकं प्राक्ू (१५८प० )।

मर्थांलङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मोविराजित:। १०६१

(३२) श्रत्र संभाव्यमानेम्य इन्द्रादिगताज्ज न लिपतत्वा ि् कर्े्य बना दिगतसौन्द विशेषरूपं प्रस्तुतं कारयं प्रतीयते। (३३) गच्छामीति मयोक्तया मृगददशा निश्श्वासमुद्रेकियां त्यकत्वा तिर्यगवेद्य बाध्पकलुषेनैकेन मां चन्तुषा। अद्य प्रेम मदर्पितं प्रियसखीवृन्दे त्वया बध्यता- मिस्थ स्नेहविवर्धितो मृगशिशुः सोतप्रासमाभाषितः ।।' (३४) अत्र कस्यचिदगमनरूपे कार्ये कारणमभिहितिम्।

(३२) लक्ष्यं सङ्गमयति-प्रत्रेति। उक्तोदाहरय इत्यर्थः, सम्भाव्यमानेभ्य उत्प्रे. क्षाविषयीक्रियमाणेभ्यः, द्वन्द्वादिगताअ्जनलिप्तत्वादिम्य इत्यत्रादिपदाम्बां दृष्टयादेजंदि तत्वादेश्ष परिग्रहः। कार्यभ्य अप्रस्तुतेभ्य इति शेषः। वदनादिगतसौन्द््य विशेषरूपं "सीतायाः" इति शेषः। अत्रायमाशयः-सीतायाः सौन्दर्यातिशयमाश्रित्येव केनाऽप्येत. च्छूलोकस्योक्तरवात्, तम्मुखादिगतः सौन्दर्यातिशय एवेह प्रस्तुतः, तदीयसौन्दर्यातिश यवशादेव हि इन्द्रादिष्वअ्जनलिप्नत्वादिसम्भावना: समुत्पन्ना इति तासा कार्यस्वमप्र- स्तुतर्वञ्ञः तस्या: सौनदर्यातिशयस्य च हेतुखं प्रस्तुतत्व्चेति। इस्थञ्ञाप्रस्तुतप्रशंसेय-

(३३) अप्रस्तुतकारण प्रतिपादनात् प्रस्तुतकार्यावगम्यखे उदाहरति-गच्छ्रामीति। विदेशं गन्तुमुदन्तं सुहृद प्रति "गमनान्निवृत्तोडसि किमू" इति मित्रेण पृष्टो थियासुगं- मननिवृत्तिहेतुं स्वप्रियाधृत्तान्तं वर्णयति। अयमर्थ :- "अहं गच्छामि" इति मया उक्तया विदेशप्रस्थानायानुमति प्रार्थितया मृगदशा कुरङ्गकोचनया मत्प्रियया, उद्रेकिणं दीघं- विषादोट्रेक बोधरम, नि:्ार्स व्यक्तवा, वाष्पेन सहसैवोत्पन्नाक्षुजलेन कलुषं तेन आविलं मलिनमितियावष, "कलुषोऽनच्छ आविलः" इर्यमरः, एकेन चक्षुषा मां तिर्यक् वक्रम अवेचय टष्ट्रा, हे मृगशिशो ! त्वया मयि अर्पितम् एतावर्कालपर्यनतं स्थापितम्, प्रेम स्नेह: (कर्म), अद्य प्रिया: प्रीतिपात्रभूताः सख्य: प्रेम्णा गृहोता ,अन्या नायिकासता. सां वृन्दं समूहस्तन्र बध्यतां स्थाप्यताम्, इत्थमनेन प्रकारेण, स्नेहविवर्षितः प्रेम्णा परिपोषितः, मृगशिशु: हरिणशावका, सोतप्ासं सूचमहासयुक्तम्, माभाषितः कथितः। प्रियाया: जीविते सति वैदेशिकानां मिलन सम्भवति अहन्खिवतः परं प्रियवियोगेन कथमपि न जीविष्यामि किन्तु मरिष्याम्येवेतिमृगशिशुः हास्येन प्रतारितेत्यभिप्रायः। शदर्दूलविक्रीड़ितं छन्दस्तवलक्षणञ्ञोक्तं प्राक् (१९८ पृ०)। (३४) लक्ष्यार्थ प्रदशयति-प्रत्रेति। कस्यचित् स्वप्रियायाश्चेष्टितं वर्ययतः, अग. मनरूपे "गमनान्निषृत्तोऽसि किम्" इति गमननिवृत्तिरूपे कार्ये "प्रस्तुते तदनमिधाय" इति शेष:, कारयं प्रियाया मरणाभिप्रायरूपमप्रस्तुत निमित्तम्, अभिहितिम् "अद्य प्रेम" इत्यादिनोक्तमित्यर्थः। तथाच गन्तुं तत्परस्याव्यगमनं प्रति प्रियाया मरणाभिप्रायसू चकवाक्यमेव करणमितिप्रस्तुतस्य गमनाभावस्य कार्यत्वम्, अप्रस्तुतश्य तथाविधवा क्यस्य च हेतुर्वमितिभावः। इस्थञ्न तथाविध वाक्यप्रतिपादनादेव गमनाभावो जात

१०६२ साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(३५) तुल्ये प्रस्तुते तुल्याभिधाने च द्विधा श्लेषमूला सादृश्यमात्रमूला च । श्लेषमूलाऽपि समासोक्तिव द्विशेषयामात्रत्य श्तेषे श्लेषवद्विशेष्य स्यापि श्लेषे भवतीति द्विधा। क्रमेया यथा- (३६) 'सहकारः सदामोदो वसन्तश्रीसमन्वितः । समुज्ज्वलरुचिः श्रीमान्प्रभूनोत्कलिकाकुल:।।'

कस्य प्रतीतिः । (३८) 'पुंस्त्वादपि प्रविचलैद्यदि यद्यघोऽपि यायाद्यदि प्रपायने न महानपि स्यात्।

(३९) सम्प्रति अप्रश्तुताश्समात् प्रस्तुतस्य समस्य गम्यमानत्वे उदाहत्तं तद्िभा- गमाह-तुल्य इति। तुल्ये समे पदाथे। तुल्यस्य अप्रस्तुतस्य पदार्थस्याभिधानं प्रति- पादनं तत्रेत्यर्थः । द्विया "अप्रस्तुतप्रशंसे"ति शेषः। तदेव रपष्ट्यति-श्लेषमूलेति। श्लेषमात्रं मूलेश्यत्र मात्रपदं श्हेषवच्छेदार्थम्। विशेषणमात्रस्य इ्लेष इत्यत्र मात्रपद विशेष्य वयवण्छेदार्थम्। विशेष्यस्यापीत्यपिपदात् विशेषणपयापीत्यर्थः। इस्थञ्न समात् समप्रतीतौ सादश्यमात्रमूलखे एकप्रकार श्लेषमूलरवे च द्विप्रकारेति साकल्येन त्रिप्रकारे त्यवधेयम्। (३६) विशेषणमात्रश्लेषे उदाहरति-सहकार इति। भाविवरस्वरूप पृद्छन्तों सहचरीं प्रति चूतद्गुमवयांनव्याजेन तत्सख्या वरवरणंनमिदम्। सद्ा सन्नामोद: कुसु मविकासात् सौरभ खेदाभावादानन्दश्च यस्य स सदामोद:, "आमोदः सोऽतिनिर्हारी" ति ... "प्रमोदामोदसम्मदा" इति चामरः, वसन्तस्य वसन्तसमयस्य श्रीः हवभाबात्प्रा दुरभूतामिनव किशलयादिशोभा तया समन्वितः, पत्ते वसन्त हव श्रिया प्राकृतिकसौन्द- ्ेंए समन्वितो युक्त: वसन्तकालोचितवेशशाली वा, श्रीवेश्ष(प)रचना शोभा भारतीसरल द्रुमे। लक्ष्यां त्रिवगंसम्पत्तौ वेशोपकरणे मतौ ॥ इति विश्वमेदिन्यौ; अतएव समुज्जला मनोरमा रुचि: सर्वंप्रकारा कानितिर्यंस्य सः, पक्षे तु समुज्जव के सम्यकशक्कारे रुचिर मिलाषो यस्य सा, "शृङ्गारः शुचिरुज्जवलः" हृश्यमरः, 'उउज्वलस्तु विकासिनि। "शङ्गारे विशदे दीप्तेऽपि" इति हैमश्च, श्रीमान् कुसुमसम्पत्तिमान् धनसम्प त्तिमांश्र: तथा प्रभूता। प्रचुरा: उ्कलिका: उत्पन्नकोरकास्ताभिः आकुलो डयापः प्रभू. ता वा उत्कण्ठा कान्तासम्भोगविषयिणी अभिलाषा तथा आकुल मर्धारश्च "उत्कण्ठोस्क िके समे" इत्यमरः, सहकार आम्रविशेषव्ृक्षः, "सहकारोऽतिसौरभः" इत्यमरः। (३७) लक्ष्यार्थकुपपाद्यति-परन्रेति। सहकार इति विशेष्यस्य तु नश्लेष इति मात्रपदेन सूचितम, कश्यचत् उक्तविशेषणवतः। नच समासोत्तिप्रसङ्ग: नायकश्य गम्य.

(३८) विशेष्यस्यापि श्लेषे उदाहरति-पुंस्त्वादिति। भल्लट कविकृते भल्लटश तके सपत्नापहतं राज्य मुद्धर्तु कज्जिन्नृप मुदे जयतस्तन्मन्त्रिण उक्िरियम्। यदि पुंरवात

लद्मोविराजित:। १०६३

अभ्युद्धरेत्तदपि विश्वमितीदशीयं केनापि दिक्प्रकटिता पुरुषोत्तमेन ।।' (३६) अत्र पुरुप्रोत्तमपदेन विशेष्येणापि श्लिष्टेन प्रचुरप्रसिद्धया प्रथम विष्णुरेब बोध्यते। तेन वर्यानीयः कश्वित्पुरुषः प्रतीयते। पुरुषाचह्लादृपि प्रविचलेत् चलनं प्राप्नुयात् मोहिनीरूपमङ्गीकृत्य दैश्यगणादमृतहरणेन जगतो रक्षणादितिभाव:। अधः पातालमपि यदि यायात् गच्छेत् पृथ्वीरक्षणाय कर्म- रव रूपेया पातालगमनादितिभावः। जउप्लुतं पृथ्वीमुद्धर्त्तु बराहमूर्र्या च पातालगमनादि• त्यभिप्रायः। अणयने याचननिमित्तं यदि न महान् महत्त्वरहितो छघुरपि स्यात्, वलि सकाशादू वामनश्वं प्राप्य विश्वसंरक्ष गादिश्याशयः। न महानिति "नैकध।" "नारायखः" इत्यादिवत नशब्देन सह समासः। तद्पि तथापि विश्वं संसार सर्वंलोकमितियावत् अभ्युद्धरेत दैत्याधिकारात् प्रलयजलधिजलाचच रक्षेत् इति ईदशी इयं दिक मार्ग: यद्वा दिक प्रकार: नोतिरितितास्पर्थम्, केनापि अनिर्वचनीयेन पुरुषोत्तमेन बिष्णुना प्रकटिता प्रकाशिता दशितेत्यर्थः । अत्र "उत्तमः पुरुषात्वन्यः" 'यस्मारसरमतातो: हमीघरादाप चोत्तमः। अतो-हमि लोके वेदे व प्रथितः पुरुषोत्तमः॥ इश्युक्तदिशोत्तम: पुरुषः पुरुषोत्तम इति बयुत्पन्नोडयं 'हरियंथकः पुरुषोत्तम: रमृ न:" इस्यभिजनोक्तया विष्णुमेवाभिघत्ते; इत्यप्रस्तुतविष्णुचेर्थोभिहितः। प्रस्तुतराजपते तु पुंस्वात् पौरुषादपि शौर्यादपि यदि प्रविच्लेन तद्विहीनो भवेत्, यद्यधः संपद्भ्रंशेन निकृष्टत्वमपि यायात् प्राप्तुयात्, प्राणयने याचने यदि न महान् महत्त्वशून्योऽपि भवेत् तदनि तथापि सपत्नापहतं विश्व स्वराजम अम्युद्धरेत् शतुहस्ताद्रक्षेत, ईदशी इयं दिक केनापि अन्येन पुरुषात्तमेन पुरुषषूत्तम: पुरुषोत्तम इति व्युप्प नशब्देन। "परोपकरणं निश्यं यतन्ते ये नरोत्तमा:" इत्युक्तदिशा पुरुषश्रेष्ठेनेत्यर्थः प्रकटिता प्रकाशितेत्यर्थः। जगदुषकृतये सर्वमपि यदि स्वमहत्वं नश्येत्तथापि न ततो विरज्येतेति भवतापि तादृशभावेन स्वराज्यमुद्धियतामित्याशयः। वसन्ततिल का चछुन्दस्तल्वक्षणं चोक प्राक् (१५३ पृ०)। (३९) उदाहृतमर्थमुपपाद्यति-प्रत्रेति। विशेष्येणापि न केवलं पुंस्त्वादिना विशेषणेनव किन्तु पुरुषोत्तमेनेतिविशेष्येणाऽपीत्यथः। प्रचुरप्रसिद्धया भूरिप्रयोगेणाति प्रसिद्धया वा। विष्णुरेव "अप्रस्तुत" इति शेषः, बोध्यते अभिधीयते। वर्ग. नीयो वएनोपक्रमेण प्रस्तुतः। अन्र प्रकृतस्येव राज्ञो व्यङ्गयत्वं न तूपमानस्येति नोपमा- ध्वनिश्वम्। ननु प्रकरणेन राजरूपः प्रतुताऽर्थं एव प्रथमं प्रतीयते ततः कथमत्राप्रस्तुत- प्रशंसा अप्रस्तुनार्यस्य प्रथमतः प्रतीयमानसरे एवाप्रस्तुतप्रशसायाः सम्भवादितिचेत्? अन्रोष्यते पुरुषात्तमादिशबदारन स पुरुशदिरूपे प्रस्तुतऽर्थ यौगिकीशक्तिरितिप्रकरणा- दिसहतामपि तां बाधिश्वा अभिधाशक्तर्नारायणादिरूपमप्रस्तुतमेवार्थ प्रथममेव प्रत्या यर्यात ततश्चाप्रस्तुताव प्रस्तुतार्थबोध इति। यत्र तूभयत्मिन्नेवाभिधाधृत्तः सम्भवसत. ब्रैव प्रकरणादिर® नियामकम्, यत्र पुनरेकस्मिन् अभिधा अपरस्मिनू योगिकी शक्तिस्त• त्राभिधैत्र वलवती प्रकरणादिसहितामपि अपरां योगिकीं शक्ति बाघते "अवयशकतेः समुदायशक्तिवंलीयसा" इति न्थायात्। अतएव नात्र श्लेषोपि उभयार्थस्थानभिधेय ख्वात् प्रकरणार्धयानियमाभावार्चचेति स्पष्ट विवरणादिषु।

१०६४ साहित्यदपय :- [दशमपरिच्छेदे-

साहश्यमात्रमूला यथा- (४०) 'एकः कपोतपोतः शतशः श्येनाः तुघाभिधावन्ति। अम्बरमावृतिशून्यं हरहर शरगां विधे: करुणा।' (४१) कपोतादप्रस्तुतात्कश्ित्प्रस्तुतः प्रतौयते। इयं च कचिद्वैधर्म्येणाडपि भवति। (४२) 'धन्याः खलु वने वाताः कहारस्पर्शशीतळाः। राममिन्दीवरश्यामं ये स्पृशन्त्यनिवारिता: ॥' (४३ ) अत्र वाता धन्या अहमघन्य इति वैधम्येण प्रस्तुतः प्रतीयते। (४४) वाच्यस्य संभवासंभवोभयरूपतया त्रिप्रकारेयम्।

यथा वा- "पुरा सरसि मानसे विकचसारसालस्खलत् परागसुरभीकृते पयसि यस्य यातं वयः। स पल्वलजलेऽघुना मिलदनेकभेकाकुले मरालकुलनायक: कथय रे कथं वर्तताम्।" इति। ( ४०) हसथं द्विविधां इलेषमूलामुदाहृत्य सादश्यमात्रमूजामुदाहरति -- एक इति। अनेकदस्युमिर भिभूतमेकाकिनं कमपि बालकमवलोक्य कस्यचिनिराशहृदयस्योक्ि रियम्। एकोऽसहायः 'एकोऽण्यारथें प्रधाने च प्रथमे केवले तथा" इत्यमरः। कपोतपोतः पारावतशिशुः, इतश्र शतशोऽनेकशतसंख्याक्ाः, श्येना मांसभत्िणस्तदाखया: पक्षिवि- शेषा:, क्षुषा बुभुक्षया अभिधावन्ति खादयितुमितिशेषः। ननु विहायसः कस्मिश्रिद्वागे पलाय्य स्वात्मानं रक्ष्यतामिश्यत आह-प्रम्बरमिति। अम्बरमाकाशम्, आवृतिशून्यम् आवरणशून्यम, अतः पलायनसम्भावनापि नावलोक्यत इस्याशयः। हर हर कष्ट कष्टम् इदमव्ययम्, विधे: परमात्मनः करुणा दर्येव शरया रक्षित्री। मार्याषछन्दस्तल्लक्षणं चोकतंप्राक। (४१) लचयंसङ्गमयति-प्रत्रेति।अप्रस्तुतात् "अभिधीयमानादि"तिशेषः। कश्चि त् बहुभिदुष्युभिः पीडयमान: शरणमिच्छः असहायो बालक हत्यर्थः। प्रतीयते व्यञ्ञना. धृत्या ज्ञायते। (४२) एवं साधर्म्येणोदाहृत्य वैधम्येंणोदाहरति-पन्या इति। वनप्रेषितरामशो काकुलस्य दशरथस्योकतिश्यिमिति केचित्। कहुकारायां सौगन्धिकानां स्वभावशीतला. नां जलरुहविशेषानां स्पर्शः संयोगस्तेन शीतलाः, "सौगन्धिकं तु कह्वारम्" इत्यमरः, वने वाता वव्यपवनाः खलु धन्माः ये वाता अनिवारिता: केनाऽप्यप्रतिषेधिता: सन्दः इन्दीवरं नीलोर्पलं तह्कष् श्यामं श्यामलं रामं सपृशन्ति उपरक्षणेन सेबर्ते। (४३) लचयं समर्थयति-पत्रेति। वैधम्येंण घम्पतवापेक्चयाधन्यत्वरूप धर्म्यवि- शिष्टस्य कथनेनेत्यर्थः। प्रस्तुत इति। रामवियोगेन शोकाकुक्मधन्यमात्मानमुपक्रस्य दशरधस्याभिधानादित्याशयः। इत्थञ्व अप्रस्तुतात् समात् प्रस्तुतस्य समस्य गम्यमा- नश्व रूपेयमप्रस्तुत प्रशंसे तिज्ञेयम्। (४४) उक्कसर्वविधाया अप्रस्तुतप्रशंसायाः पुनरपि भेदान्तर व्यवस्थापयति- ताथ्यस्येति। वाच्यस्याभिधेयार्थस्य, सम्भवोऽसम्भव उभयं चेति तानि रूपाणि यस्या-

लक्ष्मीविराजितः। १०६५

(४५) तत्र संभवे उक्तोदाहरणान्यैव। (४६) अरसंभवे यथा - (४७) 'कोकिलोऽहं भवान्काकः समानः कालिमावयोः। अन्तरं कथयिष्यन्ति काकलीकोविदाः पुनः ॥' (४८) अत्र काककोकिलयोरवाकोवाक्यं प्रस्तुतताध्यारोपयां विनासभवि। (४९) उभयरूपत्वे यथा- (५०) 'अन्तश्छिद्रागि भूयांसि कटका बहवो बहिः। कथं कमलनालस्य मा भृवन्भङ्गुरा गुण: ।।'

ससस्या भावस्तत्ता तथा। त्रिप्रकारेति। तथा च उक्तिसम्भवरूपखवेन एकविधा, उक्त्यस- म्भवरूपश्वेन अन्यविधा, उक्ते: सम्भवासम्मवोभयरूपरवेन चान्यविधा, इति त्रिविधे तिसरलार्थः। (४९) तत्रेति। त्रिषु वाश्यस्य सम्भवादिषु मध्य इत्बर्थः। सम्भवे पुरुषव क्कत्वादेव वाच्यार्थंस्योक्तिसम्भवस्थक हश्यर्थ:, उक्तोदाहरणानि "पादाहतम्" इस्यादिपूर्वोकान्यु. दाहरयानीस्यरथ:। (४६) असम्भव हति। वाष्यार्थोक्केरितिशेषः । (४७) कोकिल इति। रवसदशतया स्पर्द्धमानं प्रति कस्यचिदुक्िरियम्। अहं कोकिलस्तदृत् स्वगुपरमणीय:, भवांश्च काकस्त:वतू स्व्रदोषप्रसिद्ध एवभूनेऽपि आवयो: कोकिलायितकाकायितयो: कालिमा कृष्यावर्णर्वं समानस्तुल्य एव, पुनः किन्तु काफली कोविदा मम मधुराहफुटसूदमशब्दाभिज्ञा:, 'काकली तु कले सूक्ष्मे ध्वमौ तु मधुराहफुटे" इत्यमरः, अन्तरम् अत्यन्तकर्कशशब्डवता भवता सह मम भेदं, कथयिष्यन्ति प्रतिपादयि व्यन्ति, नितान्तमधुरशबद्दवता मया सार्धम अध्यन्तकर्कशशब्दवतस्तव महदेवान्तरमिति कुतो मत्सदशस्वे तव रपदैस्याशयः। (४८) अन्नाप्रस्तुतात् कोकिलकाकरूपसादृश्योभयात् प्रस्तुतम्य उत्तमाथमपुरुष- रूपासाहश्योभयस्यावगमादप्रस्तुतप्रशंसा रफुटैवेति के वळ मेतदुक्केर सम्भवत्वमुपपादयि तुमाह-भत्रेति। वाक्यं च प्रतिवाक्यं चेत्यनयो: समाहारो वाकोवाक्यम् उक्तिप्रस्युक्ी पृषोदर दिश्वात् साधु। तदुकं भोजराजेन- 'उक्तिप्रत्यु क्तिमट्वाकयं वाकोव।क्यं विदुबुंधाः। इयोरषकूत्रोस्तदिच्छन्ति बहुनामपि सङ्गमेश।। प्रस्तुतस्य पतदुक्तियोग्यस्य पुरुषस्य अध्यारोपयाम् अप्रस्तुते वक्करि कोकिले अभे दाध्यवसानम्। असम्भवि सम्भवं न, कोकिलपचिमात्रस्य एवंविधोक्तियोग्मस्वाभावात् मर्कारामावाच्चेतिभाव:। (४९) उभयरूपस्े उदाहरतुमाह-उभयेति। उभयरूपत्वे वाण्यार्थस्य सम्भवास रभवोभयविघर्वे इस्यर्थः। ( ६०) उदाहरति-भन्तरिति। कसयचिदापत्तिहेतुं बोधयत उकिरियम्। अग्तमं ध्यमागे भूयासि मनेकानि छिद्राणि रन्ध्राणि कुटुम्बसुदुशरितप्रभृतयो दोषाश्र विद्यन्ते "छविद्रं विवररन्ध्रवत्। गत्तें दोषे" इति हैमः। बहिदेंशे च बहवः कण्टकास्तीक्ष्णाप्रा

१०६६ साहित्यद पंण :- [दशमपरिच्छेदे-

(५१) अत्र प्रस्तुतस्य क्यचिद ्ध्यार्पं्ांे विना् क्मलना लान्त्श्छद्रार्ण।ा गुणभङ्कुरीकरणो हेतुश्त्रमसंभवि। अरन्येर्षा तु संभवीत्युभयरूपत्वम् । (५२) अस्याश्र समासोक्तिवद् व्यवहारसमा रो प् ्रा त्च््दशक्तिमूलादवस्तु ध्वनेर्भेंदः। अङ्गविशेषा: क्षुद्रशत्रवक्ष विद्यन्ते "कण्टका क्षुद्शत्रौ च द्रुमाङ्गे रोम्णि महकरे" इति गेपाल:। अत एव कमळनालप्य कमलाधास्थदण्डस्य गुखा अन्तर्गतसूत्राणि स्यागशौ- र्यादिसत्त्वारिगुण जनितकीनयक्ष 'गुणे मौर्थ्यामप्रधाने रुपादौ सत्र इन्द्रिये। त्यागशौर्यादिसत्त्वादिसन्ध्य/वृत्तिषु रजुषु'॥ शुककादावपि बुध्यां च इति मेदिनी, कथ भद्गुराश्छेदनशीला मा भूवन् न भवेयुः, अपि तु भवेयुरेवेश्यर्थः। ("१) उदाहतम्थ समर्थयात-अ्र्रेति। प्रस्तुतम्य दुद्दैवहतकस्य, कश्यचित् कुटुम्बसुदुश्वरतादिदोषवतः पुरुषश्य अधयारोपणं कमलनाले अभेदाध्यवसानम्। कम- लनालन्तश्छिद्रागां कमलाघ:स्थदण्डवतिनां छिद्रायाम, गुणभद्गुरीकरणे मध्यभागस्थ सूत्रछेदने हेतुत्वम् अभिप्रायादेव प्राप्तं निमित्तत्वम्, असम्मवि अपरमवम, छिद्राणां केव लशून्य रूपर्वेन क्रियारहितश्वेन गृणभङ्गरीकरणे सामर्थ्याभावादित्याशयः। अन्ये्षं कण्टकानान्त, सभ्मवि सुणाष्छेदने निमित्तत्वं सम्भवपरम, प्रस्तुतस्य अध्यारोपयं विनाड पीतिशेष:। पुरुषादिव्यापारेण मध्यवर त्तिसूत्रार्मां बहिषकरणादिना समर्थत्वादित्यमिप्रायः। तथा वाहुरलक्कारसर्वस्वकारा :- "अन्न वाष्येऽऐ कणकानां भङ्गरीकरणे हेतुश्वं सम्भवि, छिद्रा. यांतु असम्भवि हृश्युभयदिघश्वम्, प्रस्तुतस्य तात्पयेंया प्रतीतेस्तद्ध्यारोपात्तत्र सङ्गतमे- वैतदिति नासमीचीन किञ्ञित् इति। अन्नापि च पूर्ववदेव अप्रस्ततात तुल्यात् कमलनालात् प्रस्तुतस्य कस्यचित तुक्य- स्यावगमादप्रस्तुतप्रशंसा स्पष्टवेति केवलं वाध्यार्थस्य सम्भवासम्भवोभयरुपत्वमेव दर्शितमित्य वधेयम्। (५२) सम्प्रति सुमतिवेद्यमस्या ध्नेरलङ्काराच भेदं दर्श्यति -अरस्याश्चेति । श ले षमूल समाप्रस्तु नप्रशंसायाश्चेत्यर्थः। व्यवहारस्य व्यापारस्य समा्येपः स एवं प्राणो जीवनं स्वरूपं यस्यास्तस्या भावस्तर्वं तस्मात्, व्यवहारसमारोपयु क्ततवादित्यथः। तथाच "भुक्तिमुक्िकृदेकान्त" इत्यादौ "सदागम" इतयन्र सच्छास्त्रे न सत भगमनरूपस्या थंस्य व्यवहार: समारोप्यते किन्तु रहस्यगोपनार्थमेव द्वथर्थपदप्रयोग:, "सहकारः सदा- मोद:" इस्यादौ तु व्यवहारसमारोपप्रतीतिरस्तीत्यस्याः शब्दशक्तिमूलाद् वस्तुध्वनेर्भेद।। अत्र तात्पर्य वित्ृतं तर्कवागीश :- "समासोकौ यथा शलष्टशउदप्रयोगमात्रेण व्यवहारो न प्रतीय ते किन्तु विशेषयासाम्यमनुसन्धानेनापि, तथात्रापि विशेषयासाम्यानुसन्धान मप्यपेक्षितम्, शब्दशच्तिमूष्वस्तुध्वनो तु तन्नापेक्षितमिति ततोडस्या भेद इति भावः इति। शब्दशक्तिमूला दिश्यु क्लक्षणम्। "दष्टि हे प्रतिवेशिनि" इश्यादावपि यद्धाबिनख क्षतगोपनं व्यक्षयं तदपि वत्रया उद्देश्यत्वेन प्रस्तुतम्, वाच्यार्थोऽन्स्तुतस्तन्रा्येबमख्या: प्रस्तककतिरेवं समाधानं प बोध्यमिति विशप्रियाद्य:।

लक्ष्मी विराजितः। १०६७

(५३) उपमाध्वनावप्रस्तुतस्य व्यक्षयश्वम्। (५४) एवं समासोक्तावपि। (५५) श्लेषे तु द्वयोरपि वाच्यत्वम् ।

(१३) नन्वेवमपि व्यवहारसमारोपप्रतीतिरुपमाध्वनौ भवतीति तन्रास्याः प्रसक्ति: स्यादित्यत आह-उपमेति। अप्रस्तुतस्य "हिममुक्तकचन्द्रइचिरः" इत्यादौ वसन्तादेव्य- ङ्गयत्वम्, अत्र तु "सहकारः सदामोदः" इत्यादो अप्रस्तुतस्थ वाध्यत्वं प्रस्तुतस्य नाय- कादेरेव व्यङ्यत्वमिति नास्यासतत्र प्रसकिरितिभाव:। (२४) ननु माहतूपमाध्वनावस्या: प्रसकि: किन्तु समासोक्तौ व्यवहारसमारोप- प्राणत्वात्तत्र कथं नास्या: प्रसकिरित्यत मह-एवमिति। समासोक्तावप्येवम् उपमाधव- निवदेव प्रश्तुतस्य वाष्यत्वमप्रस्तुतस्य व्यञ्ञयत्वमित्यरथः। उक्तक्ष पूर्वमेव समालोकि. प्रश्तावान्ते-'अप्रस्तुतप्रशंसायामप्रस्तुतश्य गम्यत्वम्, हह तु प्रस्तुतस्य' हति। (५५) अथ तर्हि श्लेषेऽपि व्यवहारप्रतीते: सत्त्वात्तत्रास्या:प्रसक्तौ साळूयं स्यादि- श्यत आह-श्लेषेडपीति । चार्थेऽन्नापिवत्तते। इयोरपि प्रस्तुताप्रस्तुतयो:, वाच्यर्वम्, "शिवष्टैः पदैरनेकार्थामिघाने" इृश्युक्ेः "इलेषोऽनेका 'वाचनम्" इत्युकेश्ष/अभिषनयेव प्रतिपाद्यरवं निश्चितमितिशेष:, अत्र तु प्रस्तुस्य प्रतीयमानत्वमेव मिश्चितमिति कलेषेऽपि नासया: प्रसकिरिति श्लेषोपमाध्र्वनिसमासोकिषु अस्था: प्रसकक्यभावात् भवति परस्पर भेद:। श्लेषे तु व्यवहारप्रतीतिरपि स्फुटा नेत्यप्यवगन्तव्यम्। बोधसौकयाय अस्पा भेदा सक्लय्यन्ते- अप्रस्तुतात् सामन्यात् प्रस्तुतावगम्यत्वे-"पाडाहतम्' ... १

अप्रस्तुतात् कार्यात् प्रस्तुतकारणावगम्यत््रे-"इन्दुर्लिप्त" ... १ अ प्रस्तुतात् कारणात् प्रस्तुतकार्यावगभ्यतवे-"गष्छामीति".१ साहश्यमात्रमू लत्वे अप्रस्तुतात् तुल्यात्- वाच्यस्य सम्भवरूपत्वे "एक:कपोतः" .. १ विशेषणमात्रश्ले पे अप्रस्तु तात् तुरयात्- "सहकारः"१ विशेष्य विश्येषणोभयरलेपे अप्रस्तुतात् तुहपात्- "पृंसवादपि" ... १

वाष्यस्यासम्भवरूपत्वे-दर्शितोक्तप्रकारा एव सप्त ......... "कोकिलोऽहम्" इत्यादि-७ वाच्यस्य सम्भवासम्भवोभय रूपरवे- दर्शितोक्तप्रकारा एव सप्त. ............. अन्तरिछद्राणि" ७

ननु साधम्यंवैध््याम्यां सर्वेषां इविध्यात्तदू भेद: क्थ न भगित इति चेत ? वध- समुदायेन-२१

्यौदाहरयस्य क्वाचित्कत्वाद्। अथापि मूले "पञ्चमा" इश्युक्ि: कथमितिचेत् ? प्राधा न्याभिप्रायेणेति गृहाण। १३५ सा०

१०६८ साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(५६) उक्ता व्याजस्तुतिः पुनः॥५६॥ निन्दास्तुतिभ्यां वाच्याभ्यां गम्यत्वे स्तुतिनिन्दयोः। (५७ ) निन्दया स्तुतेर्गम्यत्वे व्याजेन स्तुतिरिति व्युत्पव्या व्याजस्तुतिः। स्तुत्या निन्दाया गम्यत्वे व्याजरूपा स्तुतिः। क्रमेगा यथा- (५६) व्यक्षयहेतुक्वैचित्र्यसारूप्याद प्रस्तुतप्रशंसानन्तरं व्याजस्तुतिनामालङ्कारं निरूपयति-उक्तेति। वाच्याभ्यामिति। यद्यपि वक्ष्यमाणोदाहरणयोनिन्दास्तुत्योरेक स्यापि वाच्यत्वं तथापि निन्दास्तुतिप्रयोजकाथा्यां वाष्याभ्यामित्यर्थ इत्यन्ये, निन्दा स्तुतिभ्यां निन्दाप्रशंसाभ्यां स्तुतिनिन्दयोर्यंथाक्रमेण प्रशंसानिन्दयो: गम्यत्वे व्यङ्ग्यरवे पुनः, व्याजस्तुतिर्नाम अलङकृतिरुक्ता तथाच- वाच्यया निन्दया प्रशंसाया गम्यत्वे, वाष्यया प्रशंसया निन्दाया गम्यरवे वा व्याज- स्तुतिरितिपर्य वसितोऽथंः। (२७) ननु निन्दाव्याजेन स्तुतिः स्यादेव व्याजस्तुतिः, स्तुतिष्याजेन निन्दा तु व्याजनिन्दैव स्यात् तस्करथ व्याजस्तुतिरिति पचद्वयेऽपि व्याजस्तुतिपदस्य यथासंख्येन योगार्थ दर्शयति-निन्दयेति। व्याजेन निन्दाच्छलेन स्तुतियंथार्थप्रशंसा, ब्याजरूपा छुलरूपा। अब्र स्तुतिनिन्दयोः सामान्यविशेषकार्य कारणतुल्याभावादप्रस्तुत प्रशंसा- तोडस्या भेद:। अन्र च रसगक्ञाधरकारा हरथं वदन्ति-'इयं व व्याजस्तुतिर्य स्यैव स्तुतिनिन्दे प्रथम- मुपक्रम्येते तस्यैव चेन्निनदास्तुत्योः पर्यवसानं भवेत्तदा भवति। वैयधिकरण्ये तु न, इति प्राचामलङ्कारशास्त्रप्रवतकानां समय:। अतएव यत्र शब्देनाभिधीयमाना स्तुतिर्निन्दा वा बाधितस्वरूपा निन्दायाँ रतुतौ च स्वसम्पंणेन पर्यवस्यतीति तैस्तत्र तन्न स्वग्रन्थेषूप- निबद्धम्। एवस- 'परोपसर्पंणानन्तचिन्तानलशिखाशतैः। मचुम्बितान्तःकरणाः साधु जीवन्ति पादपा:।।' इत्यादिषु सांसारिकजननिन्दापर्यवसायिन्यामपि पादपस्तुतौ न व्याजस्तुतित्वम, प्रथमप्रतीयमानस्तुतेरबाधितर्वात्। एवं निन्दया स्तुतेगंज्यरवेऽपि। तथा अन्यस्य स्तुत्या अन्यस्तुतौ, अन्यनिन्दया वान्यनिन्दायां गम्यमानायां नास्यालङकृतेर्विषयः पूर्वो- कादेव हेतोः। यथा- 'ये खवां ध्यायन्ति सततं त एव कृतिनां वराः।सुधा गतं पुराराते ! भवदन्यधियां जनुः।' अत्र पूर्वोत्तरार्द्धगताम्यां ध्यातृस्तुतिनिन्दाभ्यां ध्येयस्तुतिनिन्दयोरवगमः । एवं स्थिते कुवलयानन्दकरत्रा स्तुतिनिन्दाभ्यां वैयधिकरण्येन निन्दास्तृत्यो: स्तुतिनिन्दयोर्वा- वगमे प्रकारचतुष्टयं व्याजस्तुतेयद्धिकमुक्तं तदपास्तम। यदि तुः प्राचनीसङकेतसेतुं निर्भिद्य स्वरुचिरमणीया सरगिराद्रियते तदा निवेश्यन्तां सर्वेऽपि व्यङयप्रकार गुणीभू- तव्यक्ष्य प्रकार वा अलङ्कारोदुरेषु। निवेश्यतां वा व्याजस्तुतिरपि योगार्थालीढ़श्वादप्र- स्तुतप्रशंसायाम्। निरस्यतां च कार्यकारणादिविषयकरवदुराग्रहस्तश्या इति बहुड्याकु- लीस्यात्। एवं तहिं पूर्वोक्तं प्रकारचतुष्टयं कुत्रान्तर्भवतु इति चेत् ? व्यङ्गयभेदे्विति गृहागा, नहि व्यक्यभेदाः सर्वेऽप्यपरिमिता अलङ्कारप्रकारगोष्पदे अन्तर्भावयितुं शक्यन्ते' इति।

अर्थालक्कार निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:। १०६६

• (५८) 'स्तनयुगमुक्तामरणा कएटककलिताङ्गयष्टयो देव !। त्वयि कुपितेऽपि प्रागिव विश्वस्ता द्विटूख्तियो जाताः॥।' इदं मम। (५९) 'व्याजस्तुतिस्तव पयोद । मयोदितेयं यज्जीवनाय जगतस्तव जीवनानि।

निन्दाया निन्दया व्यक्तिर्ष्याजनिन्देति गीयते। विधे ! स निन्धो यस्ते प्रागेकमेवाऽहरच्छिरः ॥ अश्र हरनिन्दया परिणामतापसंस्कारदुःखमयं जगद् विद्धतो विधेर्निन्दामिव्यक्तिरिति। (१८) निन्दया प्रशंसाया गम्यत्वे उदाहरति-स्तनयुगेति। ब्याजेन। कस्यचिद्राज्ञ: स्तुतिर्यिम। तथाच-हे देव राजन् ! त्वयि कुपितेऽपि ऋ्रुद्धेऽपि सति, द्िषां शत्रणां स्त्रियः, स्तनयुगेषु मुक्कामरणानि मौक्तिकगुम्फितभूषणानि यासांस्तास्तथोक्का:, तथा कण्टकैस्त्रासेनैव सख्जातै रोमाञचैः पतिसम्भोगानुभवजन्येः सातत्विकभावविशेषैः कलिता व्याप्ता अङ्गयष्टयो देहलता यासां तास्तथोक्ताश्ष सत्या:, अतएव प्राकू कोपात् पूर्वमेव विश्वसता अयमरमाकं न क्लेशदा इति निःशङ्का जाता इति वाच्योऽथं इति राजो निन्दा। अथ स्वयि कुपित एव स्तनयुगैमुंक्तानि आभरणानि भूषणानि यासां तासत- थोका:, कण्टके: पलायनकाले तीचणाम्रवृक्षावयवैः कलिता: खण्डिता अक्यष्टयो यासां तास्तथोक्ता:, प्रागित पतिमरणात पूर्वमेव, विश्वस्ता विधवाः "विश्वस्ता विधवा समे" इत्यमर:, द्विटस्त्रियो जाताः। एतेन सतुतिरभिव्यका। आर्याच्छन्दस्तल्वक्षणञ्ञोक्त प्राक। अत्र स्त्रीणां वयथोत्पादकश्वेनापाततो राज्ञो निन्दा, पर्यवसाने तु शत्रुनाशकावेन तस्थ स्तुतिरवगम्यत इति व्याजेन स्तवनादूष्याजस्तुतिः।

सिद्धान्तवागीशस्य सर्वधा हेयमेव प्रतिभाति पूर्वकालेदानोंकालयो: साम्यधोतनायैव हि पच्तद्वयस्यावश्यकत्वात् "प्रागिव" इति स्पष्टमुक्कतवात्। प्राचीनटीकाकृद्विरेवमेव ष्या. ख्यातस्वाच्य। (१९) प्रशंलया निन्दाया गम्यरवे दशयति-व्याजेति। है पयोद जलघर ! जगतः संसारिपुरुषस्य जीवनाय प्राणत्रायाय तव जीवनानि प्रारधारयजलानि, "जीवनं सलिले प्राणधारणायां च जीविते" इति गोपाल:, यत् सम्मवन्तीतिशेष। इयं सा मया तव व्याजस्तुतिः मिथ्यारूपा स्तुतिः प्रशंसा उदिता कथिता, इतोऽधिकस्तुतिसत्त्वे इयं न स्तुतिरपि तु स्तुतिरेवेत्यर्थः। संसारिपुरुषप्रा गत्राणस्य नद्यादिजलेनाऽपि भवितुं शक्यत्वादितिभावः। अधिकां स्तुतिमाह-रतोत्रन्तिव ति। तु किन्तु हे घन पयोद ! इदं महत्ते तव सतोत्रं स्तुतिः ;यत् पथिकान् वियोगिन: पुरुषान् निहृत्य वियोगउयथाया अनेकधोत्पादनेन व्यापाद्य, धर्मराजस्य धर्मानुसारेण जीवानां नियन्तुर्यमस्य। "धर्मराजः पितृपतिः समवर्ती परेतराट" इश्यमरः,

१०७० साहित्यदपण :- [दशमपरिण्छेदे-

स्तोत्रं तु ते महदिदं घन । धर्मराज• साहय्यमर्जयसि यत्पथिकान्निहत्य ।।' (६०) पर्यायोक्तं यदा भङ्गया गम्यमेवाभिधीयते । ६० ॥ साहाय्यं तेर्षा व्यापादनेनैव सहायताम अजयसि सम्पादयसि। वसन्ततिलकाषछन्द स्तरळच्यां चोकं प्राकू (१५३ पृ० )। अत्र धर्मराजसाहाय्यविधानेन आपातमात्रमेव गम्यमानया प्रर्शंसयेव अनपराधि- वियोगिहननजनितनिन्दायाः प्रतीयमानतया व्याजरूपस्तवनाद्व्याजस्तुतिः । "कत्र स्तुतेरवाच्यरवेपि स्तुतिप्रयोजकार्थपरतया यत् स्तुतिपद व्याखयातं तदुहा रणान्तरसङप्रहाय। यथा- "दानाश्प्रशंसां प्राप्तोऽसि करोदानी तु सङ्गरात्। अपक्रम्य यशो हत्वारये प्राप्तस्ततोऽधिकाम्"॥ इति। कर्या प्रति अश्वत्थाम्न उक्त्तौ स्तुतेश्वाच्यतेशति विशप्रियादयः। समासोक्श्यप्रस्तुत. प्रशंसार्थान्तरन्याससङ्कीर्णाप्येषा दृश्यते। यथा- "देव ! १वां परितः स्तुवन्तु कवयो लोभेन, कि तावता स्तव्यस्त्वं भवितासि यस्य तरुणश्चापप्रतापोऽधुना । क्रोडान्तः कुरुतेतरां वसुमतीमाशा: समालङ्गिति यां चुरवत्यमरावर्ती च सहसा गच्छत्यगम्यामपि।" अत्र चापप्रतापस्य समासोकत्या विटधौरेयव्यवहाराश्रयत्वप्रतीतिः, तन्मूला च निन्दा स्तुतौ प्यंवस्यति। नतु कथमत्र ब्याजस्तुतिः? वाष्याभ्यामेव निन्दास्तुतिम्यां स्तुतिनिन्दयोर्गम्यत्वे तश्या अभ्युपगमात्। न हत्र चापप्रतापस्य केवलश्य केवलवसु. मत्याद्यालिङ्गनं वाच्यभूतं निन्दास्पद भवति। समासोक्को त्वाविभूतो विटव्यवहारो निन्दास्पश्मपि न वाच्या, अपि तु गम्म इति चेतू? वाष्याथभ्यामामुखे गम्यमानाभ्या- मित्यप्यर्थ गृहाण इति केचित्। अन्ये तु गम्यया निन्दया गम्याया: प्रशंसाया ब्याज- रतुत्युपस्कारकश्वमेव न, व्याजस्तुतिर्हि वाच्यार्थीह विवचिता न तुप्रतीयमाना" इति। स्पर्ष्ट रसगङ्गाधरे। एवमम्यत्राप्यूह्यम्। (६०) व्याजस्तुतौ प्रतीयमानार्थस्य प्रस्तुतत्वात् प्रतीयमानार्थविशेषमाश्रित्यैव पर्यायोकं नामालक्कारं लक्षयति-पर्यायोक्तमिति। यदा भक्षया येन रुपेया विवत्तितोS

प्रतीयमानमेव वस्तु, अभिषीयते अभिधेयवत् सफुट प्रतीयते कार्यादिद्वारेणेश्यर्थः, तदा तद् पर्यायेगा प्रकारनतरेणोक्तम् अमिहितं व्यञ्गर्य पर्याय्योक्क नामालक्कार उक्त इति पूर्वतो लिङ्ण्यत्ययेनानुषञ्जनीयः। तथाच-पर्यायेण चमरकार निपुणविष्छित्यन्तराश्रयेय व्यक्षय स्यार्थस्य हफुट प्रतिपादनं पर्यायोक्तमितिफकितम्। "पर्यायोक्कं प्रकारे स्यान्निर्माणेऽव. सरे क्रमे" इत विश्वा। विशेष रूपरवेनापवादरूपा व्याजसततुतिरत्य बाधिकेति केचिद्। भत्रेदम्बोध्यम्- अस्यां हि गम्पस्य येनाकारेय गम्यता तद्तिरिकाकारेय वाच्यता। तेन पर्यायेय भङ्गयन्त रेणोक्तममिहितं व्यङ्गयं यत्र तदितिष्युत्पत्त्या बब्धं लक्तणमसङ्गतमिति नाशक्ं-

लक्ष्मीविराजित:। १०७१

(६१) उदाहरगम्- (६२) 'सपृष्टास्ता नन्दने शच्या: केशसंभोगलालिताः। सावजञं पारिजातस्य मजर्यो यस्य सैनिकैः ॥' नीयम्, एकस्यवार्थस्य प्रकारभेदेन व्यज्ञयतववाच्यत्वयोरविरोधाद्। यथा थावककुसु म्भजपाकुसुमादिरूपाणं रकत्वादिना वाच्यरवेऽपि तत्तद्वैजात्यरूपेय प्रत्य चत्वमेव न तु वाच्यस्वम, तथेहापीति मम्मटभट्टानामाकाय:। अन्नातक्टारसर्वस्वकारा :- "मदेव गम्पतवं तश्याभिघाने पर्यायोक्तम्। गम्यस्य सतः कथममिधानमिति चेव् १ गज्यापेक्षया प्रकारान्तरेणाभिधानस्याभावात्, नहि तस्यैव तयैव बिविकित्त्या गम्मतवं वाष्यत्वं च मवति अतः कार्यमुखद्वारेगाभिधानम्" इत्याहुः। तेषामायमाशय :- चक्रामिघातप्रसभाज्ञयैव चकार यो राहुवधूजनस्य । आलिङ्गमोहामविलासवन्धयं रतोत्सवं चुम्बनमात्रशेषम्।। इतिप्राचीनोदाहरणे राहुशिरण्छेदकारीतिष्यक्गयं राहुवधूजनसम्बन्धिचुम्बनमान्नाव शिष्टरतोत्सवनिर्मातृख्वेन रूपेण प्रकारन्तरेण्ाभिधीयत इत्यस्यापि विवेचने क्रियमाणे राहुशिरश्छेदकततवरूयो धर्मः स्वसमानाबिकरणेन तादृशरूपाग्तरेण साक्षादुपात्तेन गम्यत इत्येव पर्यवस्यति। भगवतसतु पूर्वप्रक्रान्ततात् यण्छव्देनामिहितत्वाच्च न व्यङ्गयश्वम् अतःकार्यादिमुखेन कारणामिधानं पर्यायोककमिति, तन्न विचारसहम-लक्षणे उयक्गयमगूढं वाच्यादचारु चेति। मतएव प्रकृतोदाहरणे भगवान् वासुदेवो राहुशिरश्छेद- कारित्वरूपेय स्वसाधरणधर्मेण व्यङयस्ततोऽपि चारुतरेण राहुवधूचुम्बनमात्रशेषकारि रवेन रूपान्तरेणाभिहित: केनचिदू रूपेया व्यञ्ञनया लभ्यश्यार्थंस्य ततोऽपि चारतरेण रूपेया वाच्यत्वान्न ध्वनित्वम्। यद्यपि भगवतः पूर्वप्रक्रान्तत्वाद्यण्द्वड्देनाभिधानाचच न वयडयत्व तथापि व्यड्गयतावच्छेदकरूपेय वाष्यत्वाभावाद्व्यड्गयत्वमेव। एवञ्च प्रका- रभेदादू व्य डयश्ये वाभिधाविषयत्वं युक्तम्। नच प्राप्ताप्राप्तविवेकन्यायेन धर्मोशे एव व्य. ड्यत्वं धर्भ्यशे नेतिवाथ्यम्, धमिणः स्वरूपतोऽवाच्यख्वात्। यदि धर्मी कश्यचिद्वाषयः स्यात् स्यादपि तथा औपाधिकभेदेन घटाकाशादिषु भेदप्रतीतिवत् तत्तद्व्म रूपोपाधि- भेदेन धर्मियोऽपि भेदेन तस्याऽपि व्यड्यस्वाचच। 'यं प्रेक्ष्य चिररूढ़ापि निवासप्रीतिरुजिझिता। मदेनैरावणमुखे मानेन हदये हरेः॥ इतिकाव्यप्रकाश।दाहरणविरोधाचच। यत्त-पर्यायोक्तं तदप्याहुयं दू्याजेनेष्टसाधनम्। शुकं भोजयितु यामि युवाम्यामास्यतामिह॥ अन्न नायिकां नायकेन सङ्गमय्य शुकभोजनब्याजेन निगंच्छन्त्या सख्या तत्खवाष्छ- न्य्यरूपमिष्टसाधनं पर्यायोक्तमिति तत्तु ध्वनिमर्यादा नातिशेते। एवम- "आनायि देशः कतमहवयाद्य वसन्तमुक्तस्य दशां वनस्य"। इत्यत्राष्ययमेव देशोऽलङ्कत्तश्य इति स्पष्टमाकरे। ( ६१) उदाहर्तुकाम मह-उदाहरय मिति। यथेतिशेष:। (६२) दुर्शयति-स्पृष्टास्ता इति । मेण्ठकवेहंय ग्र्रीव ब वह्य पद्यमिदम्। यस्थ हयप्री वस्य तदाख्यदैत्यराजस्थ, सैनिके: सेनास्थितैः शूरैः शच्या इन्द्राण्या, केशसम्भोगाय

१०७२ साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(६३ ) अत्र हयप्रीवेण स्वर्गो विजित इति प्रस्तुतमेव गम्यं कारणं वैचि- त्र्यविशेषप्रतिपत्तये सैन्यस्य पारिजातमज्जरीसावज्ञस्पर्शनरूपकार्यद्वारेण्याभिहितम्। (६४ ) न चेदं कार्यात्कारणप्रतीतिरूपाप्रस्तुतप्रशंसा, तत्र कार्यस्याप्रस्तुत- त्वात ; इह तु वर्णनीयस्य प्रभावातिशयबोधकतवेन कार्यमिति कारणवत्प्रस्तुतम्। (६५) एवञ्च- ( ६६) अनेन पर्यामयताश्रुबिन्दूनमुक्त्ताफलस्थू लतमान्सतनेषु । प्रत्यर्पिताः शत्रुविलासिनीनामाच्तेपसूत्रेण विनैव हाराः।।' (६७) अत्र वर्यानीयस्य राज्ञो गम्यभूतशत्रुमारसारूपकारयावत्कार्यभूतं तथा- विधशघुसीक्रन्दनजलमपि प्रभावातिशयबोधकत्वेन वर्णनाईमिति पर्यायोक्तमेव। केश पाशे भूषणपरिधानाय लालिता उद्यानपालके: सयत्न पालिता:, पारिजातस्य कल्प- वृक्षस्य ताः प्रसिद्धा मअ्जयंः, नन्दने तडाख्ये विपिने, सावज्ञम् अवज्ञया सहितं सपृष्टाः, स हयग्रीव: प्रस्तूयत इति पूर्वेण सम्बन्धः। (६३) भङ्गयन्तरेणाभिधानं सप्रयोजनं दर्शयति-अन्रेति। गम्यं पूर्वप्रस्तावपर्या- लोचनेनैव व्यड्यम्। कारमिति। स्व्रगंविजयमन्तरा सैनिकेः सावज्पारिजातम्जरी हपशंनासम्भवात्, तद्विजये च तश्सम्मवात् सावज्ञपारिजातमक्जरीस्पशनं प्रति स्वर्ग- विजयस्यैव हेतुत्वमितिभाव:। वैचित्रयविशेषस्येति अग्रस्तुतप्रशंसासमासोक्तिचमत्का रातिशयस्य प्रतिपत्तिर्ज्ञानं तस्यै तथोक्तये। सैन्यस्य हयग्रीवयोड्समूहस्य। अभिहितं स्पष्ट बोधितमित्यर्थः। (६४) नन्वेवं कार्यात् कारणप्रतीति रूपाप्रस्तुतप्रशंसैवास्तामलमलङ्कारान्तरणेत्यत आह-नचेति। इदं "स्पृष्टास्ता नन्दने शच्याः" इत्यादावुदाहरणे कारएं बोधयितु कार्या भिधानम्, अप्रस्तुतप्रशंसेति नच वाच्यमित्यर्थः। तद्भावे हेतुमुपन्यस्यति -- तत्रेति। कारणात् कारणप्रतीति रूपायामप्रस्तुतप्रशंसायामित्यथंः। अप्रस्तुतत्वादप्रसतुतत्वनिश्च यात् तथेव तल्लक्षणाविधानादित्याशयः। इह तु "हपृष्टासता :- " इत्यादौ तु वर्यनीयस्थ प्रस्तुतस्य हयग्रीवस्य। कार्यमपि सावज्ञपारिजातमक्जरीस्पशमपि, कारणवत् स्वर्गविज यवत् प्रस्तुतम्, स्व्गंविजयप्रत्यायनेनैव सावज्ञपारिजातमअ्जरीस्पर्शादिरूपदुराचारस्या पि प्रतीयमानत्वादित्यभिग्रायः, एवज्जोक्तोदाहरणे प्रस्तुतादेव प्रस्तुतान्तरापगमादप्र- स्तुतप्रशंसाया अभावेनातिरिक्तं पर्यायोक्कमेवेतिभाव:। (६९) सम्प्रति पद्याम्तरेऽपि प्रस्तुतकार्येण प्रस्तुतकारणप्रतीतेरलद्कारं प्रदशयति- एवञ्रेति। उक्तदिशा "सपृष्टास्ताः" इत्यादौ पर्यायोक्ते चेत्यथंः। (६६) ताहशपद्यान्तरमाह-भनेनेति। रघुवंशे षछ्ठसगें पतिबराभिन्दुमतीं प्रति धात्र्या उक्िरियम। अनेन अङ्गदेशाधिपतिना शत्रुविलासिनीनां शत्रुस्तीर्ण। हतनेषु, मुक्ताफलेम्यः स्थूलतमाः अत्यन्तं पीवरास्तान्, अश्रुविन्दून्, पर्यासयता पातयता सता, आक्षेपसूत्रेय अ्रथनसूत्रेय विनेव हाराः प्रश्यपपता अश्रुविन्दव एव हारा: कृता इत्यर्थः । अन्रेन्द्रव जोपेन्द्रवज्यो रुपजाति श्छन्दस्त लछक्षणां चोक्तं प्राक् (१५५ पृ०)। (६०) उक्कतोदाहरणे पर्यायोक्कतसद्वा वसुपपा द्यति-अत्रेति। वयानीयस्य प्रस्तुतवण- नस्य, राजोऽङ्गदेशाधिपतेः, गम्यभूतं व्यअ्ञनावृर्या प्रतीयमानरूपं यत् शन्ुमारणरूपं

लक्षमीविराजितः। १०७३

(६८) 'राजन्जसुता न पाठयति मां देव्योऽवि तूष्णी स्थिताः कुब्जे भोजय मां कुमारसचिवैर्नाद्यापि कि भुज्यते। इत्थं राजशुकस्तवारिभवने मुक्तोऽध्वगैः पज्जरा. च्चित्रस्थानवलोक्य शूध्यवलभावेकैकमाभाषते ।' (६६) अत्र प्रस्थानोद्यतं भवन्तं श्रश्वा सहसैवारयः पलायिता इति कारयां प्रस्तुतम्। 'कार्यमपि वर्णानार्हत्वेन प्रस्तुतम्' इति केचित्। (७०) अन्ये तु-'राजशुकवृत्तान्तेन कोऽपि प्रस्तुतप्रभावो बोध्यत इत्यप्रस्तु- तप्रशंसैव' इत्याहुः।

कारयं तह्त्। कार्यभूतमिति। शत्रुमारणादेव तत्स्तीकरन्दनजल प्रादुभूतमितिशत्रुमारणस्य कारणध्वम्, तत्क्रन्दनजलस्य च तरकार्यश्वमित्यवधेयम्। प्रभावातिशयोऽङ्गदेशाधिपतेः पराक्रमातिशयस्तद् बोधकं तस्य भावस्तत्वं तेन तथोक्तेन अस्य "राज्ञ" इति पूर्वेणा- न्वयः । वर्गानाहं प्रस्तुतमितिशेषः। इति हेतो: पर्यायोक्तमेव न श्वप्रस्तुतप्रशंसेतिभावः। उक्तोदाहरणेनाऽपि प्रस्तुतादेव प्रस्तुतप्रतीतौ पर्यायोक्तम्, अप्रस्तुतादेव च प्रस्तुतप्रतीतौ अप्रस्तुतप्रशंसे तिस्फुट मुभयोभेंद इति ग्रन्थकत्तराशयः। (६८) अप्रस्तुतकार्येण प्रस्तुतकारण्यङ्गयरूपाया अप्रस्तुतप्रशंसाया उदाहरयं "राजनू राजसुता" इत्यादिकं काव्यप्रकाशकृता दत्तम्, तत्रापि कार्यस्य प्रस्तुतर्वे पर्या- योक्तमेवेति नग्या वदन्तीति सन्दिग्धस्थलं तददशंपति-राजन्निति। शत्ुजयोद्यतं राजानं प्रति तदमात्यस्योकिरियम्। हे देव ! तव अरिभवने श्वदागमनभिया शून्यीकृते प्रतिनप- तिमन्दिरे अध्वगैः पथिकैः पञ्जरात् पक्ष्यादिबन्धनागारत् पिज्जरातू मुक्तः प्रच्यावितः, राजशुकः प्रतिनपतिशुकः शून्यवलभौ जनहीनोपरिगृहसौधे स्थित इति शेष:। "शु द्धान्ते वलभीचन्द्रशाले सौधो्ध्वंवेश्मनि" इति रभसः, चित्रस्थान् पटे मित्तौ वा आलेख्यगतान् राजादीनितिशेष: अवलोक्य एकैकं एकमे- कं प्रति इस्थमनेन प्रकारेण आभाषते आलपति। इत्थं कर्थमतिजिज्ञासायामाह- राजन्नित्यादि। हे राजन् नाथ ! राजसुता माँ शुक न पाठयति श्रीकृष्ण चरितादिकमि- तिशेष:, देव्यो राज्योऽपि तूष्णीं स्थिता मौनमाश्रिता न माँ पाठ्यन्तीत्यर्थः, हे कुब्जे मस्परिपोषिके कुब्जनारि! (इति तथाविधाया भोजिकायाः सम्बोधनम्) माँ शुकं भोजय, अद्यापि इदानीमपि कुमारा राजपुत्रा एव सचिवा मन्त्रिणो भवद्टयस्यास्तैः किं न भुज्यते इति तेषां भोजनसमये शुकस्यापि भोजनलाभादितिभावः । शद्र्दूलविक्रीड़ितं छन्दस्तल्लक्षणं चोक प्राकू (१५८ पृ०)। (६९) अत्र पार्यायोक्तमप्रस्तुतप्रशंसां च मतभेदेनोपपाट्यति -अश्रेति। प्रस्थानो- दयतं शत्र जयोद्यतम्। कारयं तथलायनरूपम्, तेनैव तथाभृतशुकाभाषणस्योत्पन्न्व् दित्याशयः। कार्यमपि तथाभूतशुकाभाषणमपि। केचिदर्वाचीनाः। इस्थन्चैतेषां मते शत्रुपलायनरूप प्रस्तुतकारणस्य कार्य शुकभाषणं प्रस्तुतमेवेतिपर्यायोक्तमेवेतिबोध्यम्। (७०) काव्यप्रकाशकृदभिप्रायमाह-अन्ये त्ति। राजशुकवृत्तान्तेन राजबवित्या दिशुकभाषणरूपेण प्रस्तुतस्य प्रतिपत्तिराज्ञः कोऽपि प्रभावो विद्यत इति बोध्यते प्रत्या- य्यते वक्त्रेतिशेषः। झटित्येव पलायनादित्याशयः। तथाच प्रतिपचिराजपलायनरूप-

१०७४ साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(७१) (क) सामाग्यं वा विशेषेण विशेषस्तेन वा यदि। कार्य च कारणेनेदं कार्येण च समर्थ्यंते॥३१॥ साधम्य सोत रेशार्थान्तरन्यासो Sष्टधा ततः। क्रमेयोदाहरणम्- (७२) 'बृहत्सहायः कार्यान्तं क्षोदीयानपि गच्छति। संभूयान्भोधिमभ्येति महानद्या नगापगा ।।' कारया स्या प्रस्तुत राजशुका भाषणरूप कार्थेद्यवगमादप्रस्तुतप्रशंसेति प्रकाशकृताम मिप्रायः। तथाच काड्यप्रकाशे-"प्रस्थानोद्यतं भवन्तं ज्ञारवा सहसैव स्वदर्यः पलाय्य गता इति कारणे प्रस्तुते कार्थमुक्त्तम्" इति । वस्तुतस्तु-एकतरस्य नैयत्येनानुक्तत्वात् उक्तदूय· युक्केरेव सम्भवाच पर्यायोक्ताप्रस्तुतप्रशंसयो: सव्देहसककर एवेत्यवचेयम्। (७१) ननु कार्यंकारणभावावग मस्थले यथा पर्यायोकालक्वारो भवति तद्दन्यो उलद्कारो भर्वत न वेतिजिज्ञासार्यां कार्यकारणभावे अर्धान्तरन्यासं प्रतिपाद्यन् सामा. भ्यत एव तं प्रतिपाद्यति-सामान्यमिति। प्रतिपादितार्थसमर्थनमर्थान्तरन्यास इति हि तल्लक्षगाम्, प्रतिपादितार्थपमर्थनञ्ञ दयोरंश्योरेकतरस्मिन्नंशे अस्मम्भवतादिनिरा कायद्वारा प्रकृतार्थम्य सम्भवपरेय्ार्थेन निश्चयीकरयम्। अष्टविधश्नायमिति दशयति- धर्मावचिछन्नश्वम्, यद्रा-समथ्यं समर्थकद्वयगतधर्मवत्वं सामान्यश्वम्, सम्थ्यंसमर्थक.

ज्ञापकनिष्पादकातिरिककसमर्थकरूपहेतुत्वं कारगात्वम्। समथ्यंक्मर्थकयोः प्रतिपिपाद्यि षितसमानघर्मवश्वं साधम्यम्, उक्तविघविरुद्धमंवत्वञ्ञ वैधम्यंम्। एतद्द्यञ्व सम- थ्यते सोपपत्तीक्रियते निःसन्देहप्रत्यायनेन प्रतिवारमेव सम्बध्यते। इस्यज- साध्म्येया वैधम्येय वा यदि विशेषेण सामान्यं सम्थ्यते, तद्वदेव तेन सामान्येन वाविशेष: समथ्यते, तद्ूदेव कारणेन च कारय समथ्यते, तद्वदेव कार्यग च इद कारयां समथ्यंते; ततस्तदा तेर्षा चतुर्विधानामपि समर्थनानां साधम्येण, साधर्म्यंप्रकारकज्ञानेन इतरेण वैधम्येया वैधम्यंप्रकाशकज्ञानेन च सम्मवात् पुनह्गविध्येन सक्कलने मिलित्वा अष्ट- घा अष्टप्रकार: अर्धान्तरन्यासः कथितः, अनुपपद्यमानतया प्रस्तुतार्थ समर्थयितुं प्रस्तुता- तिरिकार्थस्य न्यास: स्थापनमित्यस्य व्युप्पसिज्ञैया। रष्टास्ताडिमि: सहास्य भेदस्तु पूर्वमेव तत्र तत्र प्रतिपादित एव, काव्यलिङ्वादिभिभेंदस्तु तंत्र तत्रैव प्रतिपादविष्यते काड्यालम्टेनेव गतारथत्वं मन्यमानेन मम्मटैन तु-कार्यकारणभावे अर्थानतरन्यासं ना- ङ्रीकृतम् कारणस्य जनकहेतुत्वाल् कार्यस्य च ज्ञापकहेतुत्वात्। अ्रन्थकृता तु तत्प्रकरण एव तदूदूषितमित्यस्माभिरपि तत्रैव विवेचयिष्यते। ( ७२) तत्र विशेषेया सामान्यसमर्थनं साधम्यणाह-बृहत्साय इति। शिशुपाल वद्वितीयसगें मन्त्रविचारणायाहुद्वस्योकिरियम्। झोदीयान् अतिशयक्षुद्रोऽपि जनः, (क) कुवलयानन्दकारासतु इतोऽग्रे-विकस्वरः, प्रौढोक्तिः, सम्भावना, मिथ्याध्यवसिति: ललितम् , प्रहर्षगम् , विषादनम्, उल्लासः, शवज्ञा, अनुज्ञा, लेशः, मुद्रा, रत्नावली, इति त्रयो- दशाSलक्वारा: प्राहुः; तन्न विचारसहम् अतिशयोक्तयर्थान्तरन्यासादिषु गतार्थत्वाद्। तथ्परकारस्तु विस्तरभयान्नेहोपन्यस्त:।

अर्थालङ्कार निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:। १०७५

( ७३) अत्र द्वितीयार्धगतेन विशेषरूपेणार्थेन प्रथमार्घगतः सामान्योऽर्य: सोपपत्तिक: क्रियते। (v) 'यावदर्थपदां वाचमेवमादाय माधवः। विररम महीयांसः प्रकृत्या मितभाषियाः ॥' (v५) 'पृश्नि ! स्थिरा भव भुजङ्गम ! धारयैनां त्वं कूर्मराज ! तदिदं द्वितयं दधीथाः। दिक्कञ्जरा: ! कुरुत तत्रितये दिघीर्षां देवः करोति हरकार्मुकमाततज्यम्।।'

बृहन्तः सहाया यस्य स तादश: सन, कार्यान्तं कार्यस्य पारं गच्छति प्राप्नोति अति- कठिनमपि कार्यमनायासेन साधयतोस्यर्थः। तथा हि-नगापगा पर्वतनदी महानद्या गङ्गायमुनाद्यन्यतमया सम्भूय मिलित्वा अम्भोधि समुद्रम अभ्येति प्राप्नोति। नद्या नगसम्बन्घदर्शनेम जलाविक्यामावोऽवगम्यते तेन च नितान्तक्षुद्वत्वम। अतुष्टुप्छन्द- स्तल्लक्षणान्तूक्कं पूर्वमेव। (७३) उक्कोदाहरणे लक्षयं संयोजयितुमाह-अत्रैति। द्वितीयाधंगतेन द्वितीय- वाक्यार्थलक्ुतेन विशेष रूपेण नगापगादिरूपेण अ्थेन महानदीमेलनप्रयुकसमुद्रप्रासिरूप- महर्कार्यसाघनत्वप्रतिपत्तिविषयेण प्रथमाधेगतः प्रथमवाक्यार्थगतः, सामान्यः बोढी- यादि:, सोपपत्तिक: सयुक्तिकः । एवस 'चोदीयानपि वृहत्सहायः सन् कार्यान्तं गच्छति' इति कव दष्टमिति जिज्ञासायां 'नगापगा महानद्या सम्भूय अम्भोषिमभ्येति' इति सम्भ वदूरष्टान्तोपपादमद्वारा एकस्मिन् स्थले दृष्टः, अग्यत्राऽपि सम्भवतीतिन्यायेन प्रथमवा. क्यार्थंसामान्यस्य असम्मवताद्यपाकरणादित्याशयः। साधर्म्यज्ञाप्यत्र-समर्थ्यंगत- कार्यान्तप्राप्तेः समर्थकगतसमुद्रप्राप्तेश्च तुल्यत्वेनंव बोध्यम्। (७४) सामान्येन विशेषसमर्थने साधर्म्येण उदाहरति-यावदिति। शञिधुपाल वध एव द्वितीयसगें पद्यमिदम्। माधवः माया लक्षम्या घवः पतिःश्रीकृष्य:, 'धवः प्रियः पतिर्भरता' इत्यमरः एवम् इत्थमुक्तरपाम्, यावानर्थं इति यावदर्धम् अर्धपरिमितानी श्यर्थ:, पदानि यस्यां तां तथोक्ताम, 'वाचं वाणीम् आदाय गृहीत्वा अभिधायेत्यर्थः, विरराम तूर्ष्णीबभूव, महीयाँसः अतिमहान्तो जनाः प्रकृत्या स्वभावेनैव 'प्रकृतिर्गुण- साम्ये स्यादमात्यादि स्वभावयोः' इति विश्वः, मितभाषिणः स्वल्पवादिनो भवन्ति। पूर्वोक्त छन्दः। अत्र पूर्वाधंगतो माधवादिरथो विशेष:, द्वितीयाधगतो महीयाप्रभृतिरर्थस्तु सा० मान्य:, अनिधेयमात्रममिधाय विराम: मितमाषित्वज्च तुल्य एव भर्मः इति साथम्यंम, एवञ् सामान्येन साधर्म्येण विशेषसमर्थनरूपोडर्याम्तरन्यास:। (७२) कारणेन कार्यसमर्थन साधम्यणोदाहरति-पृथ्वीति। बालरामायग महाना टके श्रीरामेय हरधनुभंङ्गसमये पृथ््यादीनामस्थैयाडिकं वितकयतो कक्ष्मणल्थोककिरियम्। हे पृथ्वि पृथिवि ! एवं स्थिरा दड़निश्चला भव, येन शेषनागशिरसो न पतेरित्याशय:, हे भुजङ्गम शेषनाग ! खम् एनां पृथ्वी धारय निश्लमवळम्बरव यथा तब शिरसो, नेयं भू: पतेदित्यायः । हे कूर्मराज क्छपराज! एवं तदिद द्वितयं पृथ्वीभुजक्मयोरितिशेष: १३६ सा०

१०७६ साहित्यदपण :- [दशमपरिच्छेदे-

(७६) अत्र काभूतं र्ुा ्पृथवीस्थर्याेार्् समर्थकम्। (v) 'सहसा विदधीत न क्रियाम्' इत्यादौ (७२८ पृ) संरद्वरयां कार्य सहसा विधानाभावस्य विमृश्यकारित्वरूपस्य कारणस्य समर्थकम्। (७८) एतानि साधर्म्य उदाहरणानि। वैधम्यें यथा- दधीथाः निश्वख्धं धारयेथा। अन्यथोभौ पतिष्यत इति भावः। हे दिककुअ्जराः ऐरावतादयो दिग्गजा: ! यूयमपि तत्म्रितये पृथ्वी-भुजङ्गम-कूर्मराजेतित्रये दिधीर्षो घत्तमिच्छ्ां निश्चलधारणण्यापारमित्यर्थः कुरुत विधत्त अन्यथा सर्वं एवते स्वस्थानात् रखलेयुरित्या- शयः। लक्ष्मण: कथमेवमुपदिशतीत्यत आह-आयं: 'क संग्यमाचरन् काममकर्त्तव्यमनाचरन्। तिष्ठत प्रकृताचारे सतु आर्य इति समृतः॥ इत्युक्तलक्षयः समादरणीयो रामचन्द्र इत्पथंः, हरस्य शिवस्थ कार्मुकं धनुः, आतता आरूढ़ा ज्या मौर्वी यस्थ तत्तडशं करोति विघत्ते। अन्यथा तु आततज्यीकरणे यावान् भारो भवेत्तेन सर्वेषामस्थेयं स्पादित्याशयः। वसन्ततिलकंछन्दस्तल्लक्षणन्तूक्तं प्रागेव (१२३ पृ० ) । (७६) लक्षणं संयोजयति-पन्नेति। आततज्यीकरणं गुणयोगानुकुलव्यापार:, पृथ्वीस्थैर्यादेः उपदिश्यमानातिशयनिश्वलस्थैर्यादेरित्यर्थः। उत्तरुास्य स्थर्यादेश्व पूर्व मनुतपन्नस्वात् हरकामुंकाततजीकरणेनंवोत्पत्ते: मिथः कार्यकारणमाव उपपद्यत एवेति न काचन विप्रतिपत्तिः। कार्यकारयायोरुपत्त्युत्पादनयोग्यत्व रूप साधम्यंम्। समथंकम् उपपादकम्, तुरीयपादस्य लक्ष्मणोक्श्यभावे पृथ्व्यादोनामसावधानस्वेन सखल नादसम्भवादित्यभिप्रायः। नन्वत्र पृथ्वीस्थर्यादे: कथमाततजपीकरयस्य कार्यश्वमस्पैर्यादेरेव तत्कार्यश्वािति चेत् ? मैवम्, अस्थर्यादिसम्भाव नया विशेषस्थैयं धारणदेस्तकार्य त्वाभ्युपगमे नादो षात्। नचेवमाततउयीकरणात्पूर्वभूतस्य विशेषस्थैर्यादवेस्तव्नापि कर्थ कार्यस्वमिति वाष्यम्, तउज्ञानकार्यतवे च नान्दीमुखस्य विवाह निमित्तकर्ववत् तत्कार्यत्वोपचासद। स्पष्ट्चैतद्विज् प्रयादो। (७) कार्येण काश्यास्य समर्थनं साध्म्येणोदाहरति-सइसेति। व्याख्यातमि दम (७२८ पृ०)। सम्पददरयां सम्पतपाप्तिरूाम् । विमृश्यकारिश्वरुपस्य विचार पूर्वककार्यंविधानस्य। समर्थंक सयुक्तिकताप्रतिपादकम्। साधग्यंज्ञात्र सम्पतपराप्ति- विमृश्यकारित्वरूपयोः कार्य कारयायोसत्पश्युश्नाद् नयाग्यत्वरूपं बोध्यम्। अयम्भाव :- संसारे यः खलु विचाय कार्य सम्पादयति तस्य लक्ष्मीरतुला भवत्यतो विमृश्यकारि त्वं सम्पज्नकमिति निश्चीयते ततश्र विमृश्यकारित्व कारणम्, सम्पतपासतिश्व कार्यम्। तथाच 'वृणते हि' इत्याद्युत्तराद्वंवाक्यार्थभूतं विमृश्यकारित्वरूपं कारणं समर्थर्यत, प्रवृत्ति कुवतो जनस्य सम्पत्पाप्तेरभिलषितत्वादिति। (७८) साधर्म्यनिबन्धनोदाहरणाभ्युक्तान्येवेति सपषट्यति-पतानीति। तन्न तन्न पथा साध्म्यं तयोपपादितमेव।

लक्ष्मीविराजितः। १०७७

(७६) 'इत्थमाराध्यपानोऽपि क्विश्नाति भुवनत्रयम् । शाम्येत्प्रत्यपकारेय नोपकारेण दुर्जनः ।।' (८०) अत्र सामान्यं विशेषस्य समर्थकम्। (८१) 'सहसा विद्धीत-' इत्यत्र सहसा विधानाभावस्यापरप्रदत्वं विरुद्धं कार्ये समर्थकम्। ( ८२ ) एवमन्यत्। (७१) विशेषेण सामान्यस्य समर्थनं वैध्म्यणानुदाहृत्य सामान्येन विशेषसम रथनमेव वैध्म्येणाह-इत्यमिति। कुमारसम्भवद्वितीयसगें ब्रह्माणं प्रति सुरगुरोस्तार- कासुरदौराष्म्यनिवेदनमिदम। इत्थम् उक्तप्रकारेण आराध्यमानोऽपि उपास्यमानोऽपि कि पुनरुपेक्ष्यमाण इति शेष:, तारकासुरः, भुवनत्रयं त्रिभुवनं चतुद्दंशभुवनं वा न त्वस्माक मेव भुवनं कलश्नाति दुश्खाकरोति। तथाहि-दुर्जनः खलः प्रश्यपकारेण परापकारप्र- तिक्रिययैव शाम्येत अपकाराश्चिवर्तेत शा-तो भवेत् न पुनरुपकारेण। अनुष्टप छन्दः। (म०) उक्तलच्ये लक्षणं संयोजयितुमाह-पत्रंति। सामान्यं दुजनाधुरार्द्धवा- क्यार्थरूपमिश्यर्थंः तारकादिपूर्ववाक्यार्थोपपादकतवेन व्यापकत्वादित्याशयः। विशेषस्य

यो भवति तस्य सवत्रानुकूतदर्शनादत्र तद्विरुद्वत्वाचरणेन वैधम्यंमित्यवगन्तव्यम्। (5१) इस्थ कारणेन कार्यसम्थनं वंधर्म्मेणानुदाहृत्य कार्येण कारणसमर्थनं वधम्येणाह-सहसेति। सहसाविधानाभावस्य विमृश्यकारिस्वरूपस्य कारणस्य आप. शप्रदश्वं विपत्युत्पादनं विरुद्धं विमृश्यकारिश्वरूपकारणाद्विपरीतम्। भरयम्भावः- यथा "अधमें गैवते तावत् ततो भद्रागि पश्यति। ततः सपरनाअयति समूरझ विनश्यति॥" इत्याद्यकदिशा अधर्मो दुःखजनकः, तेन सुखकारणन्तु धर्म इति समर्थनं भवति तथैवात्र अविमृश्य कारित्वजन्यविपत्प्रास्तिरिति सम्पत्साधनीभूतविमृश्यकारित्वस्य सयु. किकताप्रतिपादनमेव विधस हति। (८२) शवमन्थदिात। अन्यत् विशेषेय सामान्यसमर्थनं कारणेन कार्यसमर्थनं वैधरभ्येंणानुदाहतम् एवं सामान्येन विशेषसमर्थनं कार्यण कारणसमर्थनमिव ऊझमिति शेषः। तत्र विशेषेष सामान्यसमर्थनं वैधर्म्येंण यथा- "तु्ानामेव दौरात्म्यादुरि धूर्यो न भुज्यते। मसआतकियस्कन्घ: सुखं श्वपिति गौगंलि:।।" अत्र घुरि नियुज्यमानधूर्यप्राणी सामान्यम् ; अनियु्यमानप्राणिविशेषेय गविगः लादियुन्यमानस्ववैधम्येंग सुखस्वापेन धूर्यविरुद्धधमेंा गलिखवेन व समर्थितम। पद्ा- करणेन कार्यसमर्थनं वैधम्येण यथा- "बहिरेव चिरादनाथये विजसत्येष तुषारदीधितिः। भज सम्पदमन्र सन्ततं ननु सन्तापमित: प्रसूयते॥" अन्न 'सन्तापमिन: प्रसूयते' हत्यनेन सूर्यस्य सन्तापजनने कारगत्वम्, तब्च 'इना दग्य: शान्स्युपपादक' इति वैधस्येण तुषारदीधिते: (शशिनः) सम्पदरूपकार्यस्योत्पत्ति: समथ्यंते। एवम्-

साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(८३) हेतोवाक्यपदार्थत्वे काव्यलिङ्गं निगदयते॥६२॥ (८४) तत्र वाक्यार्थता यथा- (८५) 'यत्तवन्नेत्नसमानकान्ति सलिले मग्रं तदिन्दीवरं मेघैरन्तरितः प्रिये! तव मुखच्छायानुकारी शशी। "स विजिग्ये रणे सर्वांन् राचसेन्द्रो बळोद्तः। रामवाणकटुस्वादमनास्वाद्य हि ताहर:।" इत्यादौ बोध्यम्। (८३) उककालक्वारे हेतो: प्रस्तावाद् हेतुघटितमेव काव्यलियनामालद्कारं प्रतिपाद यति-हेतोरिति। हेतो: यं कजिदर्य प्रति ज्ञापकसमर्थकेतर निष्पादककारणस्य वाक्यप- दार्थत्वे वाक्य् पदानि चेति वाक्यपदानि तान्यर्थाः प्रयोजनभूतानि यस्य तस्य भाव- स्तस्मिन् तथोक्ते व्यक्ञनया समस्तवाक्यबोध्यत्वे पद्बोध्यत्वे वा का्यलिद्गं तन्नामा- नद्टारो निगदते।। तथाच वाक्यार्थरूपश्यकपदार्थरूपस्यानेकपदार्थरूपस्य च हेतो रमिधानं काव्यकिङ्गमित्यमिघीयत इत्यथ:, एवज्र अर्थविशेषं प्रति वाक्यार्थः पदार्थो वा यदि हेतुर्भंवेत्तडाडयमलद्टार इति निष्कर्षः। एतेन हेतोर्वा्यपदार्थता एकपदार्थता अनेकपदार्थता चेति त्रैविष्यं फलितम। वाक्यपदयोलंक्षणक्ञ प्रागेवोक्कम्। बिङ्गमत्र वैचित्र्यविशेषभूतं निष्पादकरूपं कारणमेत नतु तर्कशास्त्राभिमतम् अत एव तद् व्यावृत्यर्थ काव्यपदमिति विभावनीयम्। अत एव च 'दण्डेन घटः' इत्यादौ नायमल- क्ारः वैचित्र्यामावाद्। हेतुस्वरूपश्रोक्कं गोवर्ध नैन - "न्पायोडबुमानं हेतुश् लिय युक्ि: समर्थंक:" इति।

"सिषाधयिषितार्थस्य हेतुर्भंत्रति साक्षकः। कारको ज्ञापकश्चेति द्विया सोऽप्युपदिश्यते।।"इति। अयमलक्वार एव हेतवल क्ारेणा मिधीयते। अत एव कारणमालाऽलद्कारे बृत्तौ प्रकाश- कृतोक्म्-पूर्वोक्तकाव्यलिङ्गमेव हेतु: (हेत्वकद्कार इति) अस्यानुमानादर्थान्तरम्या साच भेदस्तु र्वयमेवाग्रे वक्ष्यति। साभिप्रायपदार्थंविन्यसनरूपात्परिकरादश्य को भेद इति चेव ? तत्र पदार्थवाक्यारथंबलाद्ष्यन्यमानोरडर्यो वाच्योपकारकता भजते, अत्र पदार्थंवाक्यार्थावेव हेतुभावं भजत हत्पन्यत्र स्पष्टम्। (=४) क्रमादुदाहर्त्तुमाह-तत्रेति। तत्र तयोद्विप्रकारयोमंध्ये वाक्यार्थता बथा वाक्यार्थंरूपस्य हेतोरमिधानमुदाहरतीत्यर्थः । (म₹) यत्बन्नेत्रेति। इनुमन्नाटकेSतिप्रसिद्ध चम्पूकाब्ये सीतापहरणानन्तरं भाव- नोपनीतां ता सम्बोध्य वर्षासमये तद्विरहव्याकुलस्य शरामस्योक्तिरियम्। हे प्रिये सीते ! यत् इन्दीवरं नीलोश्पलं त्वम्नेत्रसमानकान्ति तव लोचनतुल्यशोभि, तद् सलिले जले 'सळिलं कमलं जलम् ' इत्यमरः, मग्नं मज्जितम् ; सुतरामिन्दीवरावलो- कनेनाऽपि तब लोचनावलोकनानन्हो न भवतीत्यभिप्रायः। तष सीताया :: सुखस्य वदनस्यच्छाया कान्तिमनुकरोतीति स तथोकः 'छाया सूर्यप्रिया कान्तिः' इत्यमरः, शशी चन्द्रोऽपि मेघैः वारिबाहै। अन्तरित आष्क्लादितः, अतशशिनं विकोक्याऽपि तव मुखावलोकनसुखां न जायत इति भावः। तथा येऽपि तब गमनानुकारिणी गमना.

अर्थालङ्कार निरूपणम् ] लक्ष्मोविराजितः। १०७६

येऽपि त्वद्रमनानुकारिगतयस्ते राजहंखा गता. हत्वत्साहश्यविनोदमात्रमपि मे दैवेन न क्षम्यते ।' (८६ ) अत्र चतुर्थपादे पादत्रयवाक्यानि हेतवः। (८७) पदार्थता यथा मम- (८८) ( 'रव द्वा जिरा जिनिधूतधूलीपटल पड्किलाम्। न घत्ते शिरसा गर्ज्ञा भूरिभारमिया हरः ॥') ( ८६) अत्र द्वितीयार्धें प्रथमार्घमेकपदं हेतुः । (६.) अनेकपदं यथा मम- (९१)( 'पश्यन्त्य संख्यपथगां त्वद्दानजलवाहिनीम्। देव! त्रिपथगात्मानं गोपयत्युप्रमूर्धनि ।।')

नुसारिणी गतियेषां ते ताटृशा मासन्, तेऽपि राजहंसा: कलहंसा: 'राजहंसस्तु कादम्बे कलहंसे नृपोस्तमे' इति हैममेदिन्यौ, गता गमिताः 'जलधरसमये मानमं यान्ति हंसा:' इश्युक्नयेन मानसमरोवरं प्राप्ता इत्यर्थः, तथा च राजहंसगमनावलोकनेनाडपि तव गतिदर्शनहर्षो न जभ्यत हत्याशयः। अतएव दैवेन भाग्येन, मे मम, तव सादश्येन अद्गुप्रत्यक्षतुल्यवरतवलोकनेनेश्यर्थः यो विनोदो वियोगजनितसन्तापनिवरत्तनं तन्मान्र मपिन क्षम्यते न सद्यते। यद्वा-नीलोत्पलचन्द्रहंसगतिषु शवनमुखादिसादृश्याव कोकनेन कथच्द्वेयमाप्जुयादपि किन्तु वर्षासमयागमनाद् दुहैवहतकेन नीलोत्पल जले मज्जितम् अन्नाश्तर्भाविण्यर्थ:, तथा चन्द्रं मेघान्तरितम्, राजहंसाश् मानसं प्रापिता इति स्वद्विरहः सवंथाऽसह्य एवेति सरलार्थः । शार्हूलविक्रीड़ितं छन्दस्तन्नषयान्तूकं प्राक (१६८ पृ० )। (८६) लक्ष्ये लक्षणं सङ्कमयितुमाह-अन्रेति। चतुर्थपाडे स्वत्साद्येश्यादिचतुर्थ पादार्मकवाक्यार्थ प्रति पादचयवाकयानि 'यत्त्वन्नेड्र ... इत्यारम्य 'गता' इश्यन्ता: पूर्व- पादत्रयात्मकवाक्यार्थः, हेतवः कारयानि। पूर्ववाक्यत्रयार्थान् विहवायान्तिमवाक्यार्थो.

(म७) हे तोरेकप दार्थतायामुदाह समाह-पदार्थतेति। पदार्थंता हेतोः पद प्रतिपाच्यतेत्यथ। (म८ ) खद्वाजीति। इद पर्दं (३६६ पृ०) व्याकयातम्। (८९) छक्षणं सक्कमयति-अ्रेति। द्वितीयार्द्ें 'न धत्ते' इत्याद्युत्तरायगत भूरि- भारं प्रति प्रथमाव् 'खवद्वाजि' इत्पादिप्रथमार्द्रूपम् एकपदम् उपचारादेकपदस्यार्थः कवि प्रौढोकिसिद्तथाविभपक्किलत्वामिधेय इति यावत् हेतु: तस्य कारणं निष्पादक इस्थर्थः। समस्तमेव प्रथमार्द सम्पूर्णतया एकमात्रमेव पदामत्यवधेयम्। उदाहरया.

"व डनाम्बु सहालोक नि्दितेन्दु प्रभाभराम्। त्वामवेक्ष्य मनोजस्य को युवा न वर्शवद्:।।" नतरं यथा-

अत्र पूर्वाद्धस्ये कपदार्थस्यार्थ उत्तराद्धथिं हेतु: । स (९०) हेतोरनेकपदार्थतामुदाहत्तमाह-अनेकेति। अनेकपदम् अनेकपदार्थतेत्यथंः। (९१) पश्यन्तीति। पद्यमिदं (३११ पृ०) डयाखयातपूर्वम्। अत्र आरमगोपन प्रति असंख्यपथगामिति त्रिपथगेति च द्विपदरूपानेकपदार्थो हेतुः। उदाहरणाम्तरं यथा-

१०८० साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(६२) इह केचिद् वाक्यार्थगतेन काव्यलिङ्गेनैव गतार्थतया कार्यकारगभावेड र्थान्तरन्यासं नाद्रियन्ते, तदयुक्तम्, तथा ह्यत्र हैतुस्त्रिधा भवति-झ्ञापको निष्पा- दकः समर्थकश्चेति। (६३) तत्र ज्ञापकोऽनुमानस्य विषयः, निष्पादकः काव्यलिक्कस्य, समर्थकोऽ- र्थान्तरन्यासस्य, इति पृथगेव कार्यकारणभावेऽर्थान्तरन्यास: काव्यलिङ्गात। (६४) तथाहि-'यत्त्रन्नेत्र-' इत्यादौ चतुर्थपादवाक्यम्, अन्यथा साका द्वतयासमञ्जसमेव स्यात् इति पादत्रयगतवाक्यं निष्पादकत्वेनापेक्षते। (९५) 'सहसा विदघीत-' इत्यादौ तु-(७२८ पृ०)। (६६) 'परापकारनिरतर्दर्जनः सह सप्ञतिः। वदामि भवतस्तत्वं न विघेया कदाचन ।।' 'अपाङ्गान्तनटन्नेन्न वीक्ष्यमाय्ा मनागपि। अनङ्गसचिनाः कान्ता हरनिति जगतां मनः॥' कत्तमुस्थापर्यात-इहेति। इह काव्यलिङ्गोद्वाहरणप्रस्तावे, वेचित् काव्यप्रकाशकारादयः वाक्यार्थगतेन पदारथंगतेन काव्यलिङ्गेनाथांतरन्यासम्मवात केवलवाक्यार्थहेतुकेन काध्य- लिङ्गेनैव एतम मकालक्कारेगौव गतार्थतया सम्पक्षप्रयोजनर्कतया "पृथ्वि स्थिरा भव" इत्यादौ कारणेन कार्यस्य "सहसा विदधीत" इ्यादौ कार्येण कारणस्य वा समर्थकस्य परै रक्गीकृत श्यार्थन्तरन्यामश्य तथाविधका लिङ्गेनव सिद्धतयेत्वर्थः। नाड्रियनते नाङ्गी कुर्वन्ति, किन्तु कार्व्यलङ्गमेवेत शेष:। तदयुक् तन्न समीनीनम्। उपपादर्यात-नथाही- ति। 'उपणदते' इति शेषः। अत्र अर्थालङ्कार करणे अनुमानकाव्यलक्गार्थान्तर-या सात्मकालङ्कारत्रये। ज्ञापक: अनुमितिरुपज्ञानोत्पादक:, निष्पादकः नियतस्वसाकाङ्क स्योपपादकः, समर्थकः सर्वधैव हवनिराकाङ्कस्य असम्भवताद्यपाकरणेन केवलनियत. सभ्भवतापोषदः। ('३) उत्तहेतुषु कः कस्य विषय इति जिज्ञासाय माह-तत्रेति। ज्ञापकोऽनुमा नस्य विषयः, अनु मतिरूपज्ञानोत्पादकत्वात्, निष्पादकः काव्यलङ्गस्य 'विषय' हश्य स्यात्र सम्बन्धा, नियतस्वसावाङ्करयोपपादकत्वा: 'समर्थकोऽर्यातरन्यासस्य विषय' इस्यस्यान्रापि सम्बन्धः, सवधैव सवनिराकाङ्डस्यासम्भवताद्यपाकरणेन के वलनियतसम्भ वतापोषकरवालू। (९४) उपपादितमथे समर्थयति -तथाहीति। चतुर्थंपाद्वाक्यं तुरीय चरयवाक्या थं:, अन्यथा पूर्वंचरसात्रयगतवाक्याथंत्रयानुपादाने, साकाङ्गतया कारणापेक्षितवेन अस- मश्जसम् अप्यंवसितसम्बन्घरवेनायुकम्। पादत्रयगतवाक्यं पूर्वचरणत्रयवाक्यार्थम्, निष्पादकर्वेन हवोपपादकश्वेन अत एवोक्तपदे कार्व्पलिङ्गमित्याशयः। (९६) नचार्थान्तरन्यासोदाहरणेपु 'सहसा विदधीत' इत्यादिषु काड्यलिङ्गमिति दशंयति-सहसेति। इत्यादौ तु 'उ०देशमान्रेणाऽपि' इत्युत्तरेय सम्बन्धः। (९६) परापकारेति। परापकारेषु अन्यापकृतिषु निरतैः तत्परैः दुर्जनैः खलै स कदाचनाऽपि सङ्गतिः सम्मेलन न विधेया न कतंष्या इति भवतः सवनिधौ ततवं सत्य- कथां वदामि कथयामि।

अर्थालक्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मोविराजित:। १०८१

(६७) इत्यादिवदुपदेशमात्रेणापि निराकाक्कतया स्वनोऽपि गतार्थें सहसा विधानाभावं संपद्रयं सोपपत्तिकमेव करोतीति पृथगेव कार्यकारयभावेडर्यान्तरन्यासः काव्यलिन्नात्। (९८) 'न घत्ते शिरसा गन्नां भूरिभारमिया हरः। त्वद्वाजिरा जिनिर्धूतधूलिभिः पङ्किला हि सा ।।' (६९) इत्यत्र हिशब्दोगदानेन पङ्किलत्वादितिवद्धेतुत्वस्थ स्फुटतया नायम. लङ्कारः, वैचित्र्यस्यैवालङ्कारत्वात। (१००) अनुमानं तु विच्छित्या ज्ञानं साध्यस्य साधनात्। (३७) इत्यादिवठिति। उपदेशमान्रेणापि केवलोपदेशेन पि निराकाङ्कतया निरपे सनया स्वतोऽपि हेतूकि विनावि गतार्थ नियतप्रतिपादितस्वार्थम्, सहसाविधाना भावं 'सहसा विदनीत न क्रियाम्' इति वाक्यार्थभूतम, सम्पद्टरयं (कत') वृणुते हि' इस्यादिवाक्यार्थभूता सम्पल्लाम इत्यर्थः, सोपपतिकपेव सयुक्किकमेव निपतमेवेति याव्रत् करोति, न तु 'यश्न्नेत' इत्यादिवत् सहसाविधानाभावमुपपादयतीत्यर्थः। इति हेतुना पृथगेत कारणभेदादतिरिक्त एव। एवस यत्र समर्थकहेनुप्तत्रार्थान्तरन्यामः, यत्र तु निष्पादको हेतुस्तत्र कापलिक्गमिति निष्कर्ष अयातः। यदि च सम्थकहेनुएथळे काव्यलिमं स्यात्तदा सामान्यविशेष मावस्थलेऽपि काव्यलिङ्गेनैव निर्वा है सिद्धेऽर्थान्तर- न्याससामान्याबड्कारशय किमपि प्रयोजनं न स्याद्। केनित्त-प्रसक्कायं काव्यप्रकाशकृद्विषयमनादत्येव लिखित: तन्मते हि प्रश्नस्यैव ज्ञाप को हेनुन हेखवलङ्कारः, तत्रोत्तरालङ्कारेणानाघ्रातस्वात्। अन्पन्न तुजनको ज्ञापकश्र हेतुहत्वलक्कार एव' इति वदन्ति। (९८) यत्रोत्पादकहेता हैतु तवे नोपम्यासस्तन्न वैचित्रयाभा वान्नायमलहवार इति दशयितुं प्रदशितमेव पद्य किञ्ञित्परिवर्तर्यं पुनः प्रदर्शयति-न थत्त इति। राजः स्तुतिरि यमिति पूर्व प्रतिपादितमेव। हरो महादेव:, भूरिमारमिया नितान्तभारत्रासेन शिरसा मूर्धना गङ्गां भागीरथीं न घत्ते। गङ्ञाया भूरिभार: कुन इत्यत आह -सहिति। हि यस्मात्, सा गङ्गा तव वाजिराजिमि: घोटकपड्िमिः निर्दूता उत्तालिता या धूलयो रेगवस्तामि: पड्किला पछ्ठवती। (९९) उत्यत्रेति। हिशब्दोपादानेन हेतुताबोधक-"हि"शबदुग्रहणेन। स्फुटतया पञ्चमीविमकेरिव "हि 'पदश्य हेतवर्थत्वस्पष्टत्रया 'हि हेताववषारणे' इत्यमरकोशमामा- ण्यादित्याशयः। (१००) हेतुप्रस्तावात्तत्प्रयुक्त मेवानुमा नालङ्क्कारं निरुपयति -अनुमानमिति । तुपद काव्यलिङ्कपार्थक्य प्रतिपाद्नार्थम्। काव्यालङ्गे हि प्रदशितरोत्या हेतुर्निष्पादकः, अत्र तु ज्ञापक इति स्फुट पार्थक्यम्। विष्छित्या कविप्रतिभोत्थापितेन वंकत्रियविरोषेय, सा व्यते वह्नयादिरननेति साधनं व्याप्त्यादिविशिष्टहेतुज्ञानं तस्माव् धुमादेः, साधितुं योग्यं साध्यं वह्यादि: तस्य उपापकस्येश्यर्थः, ज्ञानं पचवृत्तित्वावगमः अनुमानं तक्ना मालङ्वार: 'निगद्यते' इति पूर्वकारिकातोऽनुवर्श्यान्वयो विधेयः। नम्वनुमाने पक्षसाध्य- हतुष्ष्टाग्तादे: सम् अत्र तु साध्यसाधनयोरेवोपलम्भात्क्रथमनुमानमिति चेत? सत्यम,

१०८२ साहित बदर्पख :- [दशमपरिच्छेदे-

यथा- ( १) 'जानीमहेऽस्या हदि सारसाच्या विराजतेऽन्तः प्रियवकूचन्द्रः। तस्कान्तिजालैः प्रसुतैस्तदब्ष्वापायडडता कुड्मलताकषिपभे।' (२ ) अत्र रूपकवशाद्धिच्छित्ति ः । (३) यथा वा -- साधनपदेन पक्षघमत्वेमा्वयिरवेन व्यतिरेकित्वेन च त्रिरूपो हेतुसत्रामिधीयते। तत्र पक्षे हेतोघृंत्तित्वं पक्षधमंत्वम्, यथा-'पर्वंतो वह्निमान् धूमातू' इत्यादो पर्वतादि: पक्ष: निश्चितसाध्यवति महानसादी सपक्षे हेतोरवृत्तितवम् अन्वयित्वम्, निश्चितसाध्याभाव- वतिहदादौ विपक्षे हेतोरवृत्तित्वं व्यतिरेकित्वम, हत्थञ्व साध्यसाधनपदोपादानादेव पक्ादिकं समस्तमुपपश्मिति न काऽण्यनुपपत्तिः। एवं सति कविप्रतिभोत्थापितत्वे सति साधनज्ञानजन्य साधपज्ञानमनुमानमिति सरलार्थ: 'परवतो वह्िमान् धूमात्' इत्यादाव लक्कारत्वप्रसककिशरणाय सत्यन्तदलोपादानम्। अत्नोद्योतकारास्तु-'अन्नानुमानमित्यत्र भावे ल्युट्, तेन जायमानानुमितिसत्रालङ्कारः सा च मन्ये-शङके-अवेमि-जाने-इत्यादिवाचकोपादाने वाब्या। यत्र लिङ्गलिङ्गिनोः सत्त्वं तत्र तेषामनुमितिबोधकत्वम्, यत्र सादृश्यादिनिमित्तसद्भावस्तन्र तेषामुशप्रेक्षा- बोधकश्वम्,। 'वक्ति कथयत' इत्यादिलक्षकशब्दोपादाने लक्ष्या, उमयानुपादाने साध्य साधनाम्यां तदाक्षेपे प्रतीयमानतेति बोध्यम" इत्याहुः। (१) उदाहरति-जानीमह इात। विघूर्णनेत्रां काञ्विद्वियोगिनीं वीक्ष्य स्वसखायं प्रति कल्यविदुक्तिरियम। अस्या: पुरोऽवलाक्यमानायाः सारसाचया: कमलनयनाया रमण्या:, हदि अन्तः हृदयमध्ये प्रियस्य कान्सस्य वक्त्रं वदनमेव चम्द्रः शशो विराजते प्रकाशते इयं बल्लभस्य मुखचन्द्रं स्मरतीत्यर्थः, इति जानीमहे अनुमिनुमः तत् तस्मात् विराजनात् प्रसतः सर्वंत्र विस्तीण:, तस्य प्रियमुखचन्द्रस्य कान्तिजाल: किरणलमूहैः मङ्गेषु अस्या: शरीरेषु, आपाण्डुता समन्ततः स्फुरितत्वम्, तथा अत्तिपद्मे नेत्रकमले कुड्मलता मुकलितता 'कुड्मलो मुकुलोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः, समुत्पन्नेत्यपि 'जानीमहे' इति सम्बन्ध:। सूर्य।करणोंः पम्मामां विकासा, चन्द्रकिरणेस्तत्कुडूमलतेति बिभावनीयम्। इनद्रवजोपेन्द्रवजयो रपजातिश्छन्दस्तल्लक्षणन्तूकं प्राकू (१५१ पृ०)। (२ ) अत्र विच्छित्तिमुपपादयति-अत्रेति। रूपकवशात् "प्रियक्त्रचन्द्रः" इति निरङ्केवल रूपकाल क्वार संसगंबलाद्, विष्छित्ति: अलक्कारत्वोपसूकार कश्षमरकारवि शेष:। ननु प्रियवकत्रं चन्द्र इवेतयुपमितसमासेन लुपोपमा कथन्नेति चेत्? मेवम, 'विराजते' इति ज्योश्स्नाप्रसारारथंकक्रियया रूकत्यंवोपपादकरवात्। अन्र रूकेत्यपहु स्युश्प्रेक्षयोरप्युपलच्षकम्। तथा चाञपाण्डुतवांरेऽपहु तिः, वियोगजन्यपाण्डुतार्थां चन्द्रप्र- काशजन्यपाण्डुताया: समृतिजन्या।क्षपझसङ्कोप च चन्द्रप्रकाशजन्यसक्कोचस्य सम्भाव- नात् 'जानोमहे' इति वाचकोपलम्माबच वाच्योत्प्रत्षा थ। एवल 'इयमन्तः प्रियवक्त्र

च्छ्वत्यन्तरेणापीत्युदाहरण्ान्तरं दर्शयितुमाह-यथा वेति।

अर्थालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:। १०८३

(४) 'यत्र पतत्यबलानां दृष्टिर्निशिताः पतन्ति तत्र शराः। तच्चापरोपितशरो धावत्यासां पुरः स्मरो मन्ये ॥' (५) अत्र कविप्रौढोक्तिवशाद्विच्छित्तिः । (६) उत्श्रेक्षायामनिश्चिततया प्रतीतिः, इह तु निश्चिततयेत्युभयोर्भेंदः । (७) अभेदेनाभिधा हेतुहेतोहै तुमता सह ॥ ६३ ॥ यथा मम -- (८) 'तारुण्य्य विलास :- ' इत्यत्र (१९४ पृ.) वशीकरणहेतुर्नायिकावशी करयारवेनोक्का।

(४) यत्रेति । यत्र यस्मिन् (यूनि) अवलानां कामिनीनां दृष्टि: कटाक्षः पतति सञ्चरति, तत्र तस्मिन् (यून्येव ) निशितास्तीक्षण: उन्मादकर्वेन सोढुमशक्या इति यावत्, शरा बाणा: कामदेवस्येति शेषः, पतन्ति गच्छुन्ति तान् विध्यन्तीत्यथः। तत्तस्माद्वेतोः समरः कामदेवः, चापे धनुषि रोपितः स्थापितः शरः येन स तथाविघः सन्, आसामवलानां पुरः अग्रतः धावति इति मन्ये सम्भावयामि। आर्याच्छन्दस्त लवक्षणन्तूक्तं प्राक्। (५ ) अत्रेति। कवे: प्रौढोक्तिवशात् हठपूर्वकासम्भवाभिधानवशाद विष्छित्ति श्रमरकारविशेष।। अन्र हि-'अवलाः चापरोपितशरस्मरपुरस्सरा: रवीयदष्टिपातवि- शिष्टदिकूपतन्निमित्तशरकत्वात्' इति बोधादनुमानालङ्कारः। (६) नन्वत्रोत्प्रेत्तालड्कार एव किं न स्यादित्यत आह -उत्प्रेक्षयमिति। अनि श्चित तया अनियमिततया, प्रतीति: सम्भावनाया इति शेषः। हह अनुमाने तु निश्चि- ततया नियमिततया प्रतीति: सम्भावनाया इति शेषः। तथाचोतप्रेक्षायां सम्भावनायाः संशयविशेषखवेन अन्र तु तस्या निश्चयरूपर्वेनैव प्रतीतिरिति स्फुटं भेद:। अस्य स्वार्थपरार्थाम्यां भेदद्वयमामननति मान्याः। तत्र यत्र मयाऽयमनुमि तोऽर्थं इति स्वपरामशंनिश्चयः तत्त्वार्थम्, यत्र परेणाप्रतीतस्यार्थस्य प्रत्यायनं तत्परा र्थमिति। तन्न स्वार्थंमुदाहतम, परार्थज्ञ- "तदस्ति तेषां तमसि प्रसर्पिणां निशाचरश्वं यदि पारमार्थिकम्। ततः प्रिये ! सन्निहितेऽत्र वासरे कथन्तु तत् सक्षरणं भविष्यति॥" इदमुदाहर निति। (७) हेतुप्रकरणादेव हेखलङ्कार निरुषयति-अभेदेनेति। हतुमता कायण सह हेतो: कारणस्य अभेदेन अनतिरिक्तर्वरूपेय अभिधा कथनं हेतुः कारणं तन्नामालङ्कारो 'निगदयत' इत्यनुवतते। कार्यकारणयोस्तादात्यप्रतिपादनमेव हेतुर्नामालक्कार इात निष्कषः। नन्वत्र हेतुहेतुमतोरभेदेनामिधाने हेतवलङ्कार एव कथम् ? हेतुमद्लड्कारस्यापि सम्भवादिति चेत् ? सत्यम्, प्राधान्येन हेत्वलङ्कारस्येवाङ्कीकारात्। (८) उदाहरति-नारुण्येति। व्याख्यातपूर्वमिदम (१९४ पृ०)। लक्षणासमन्वयं दर्शयति-अन्रेति। वशीकरणस्थ आत्मसात्करणस्य हेतुः कारणीभूत। नायिका प्रक० रणेन प्राप्ता सुन्दरी, वशीकरणातवेन वशीकरणरूपकार्यस्य तादात्म्येन, उक्ता कविनेति १३७ सा०

१०८४ साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(१०) अनुकूलं प्रातिकूल्यमनुकूलानुबन्धि चेतु। यथा --

शेषः। प्राकरणिकनायिकापदोत्तरगतप्रथमाविभक्के: 'वशीकरणम्' इत्यन्न प्रथमाविभ

(६) मन्ु चशीकरणकार्य प्रति लक्षणया तक्कारणप्रतीतिरेव, न स्वभेदप्रतीति- स्तत्कथमयमलद्कार हश्यत मह-विलासहाप्योस्तिवति। 'तारुण्यस्य विलास: समधि- कलावण्यसम्पदो हास, इत्युकदिशा तारुण्यसम्बन्धिविलासस्य समधिकलावण्यसम्प रसम्बधिनो हासस्य चेत्यर्थः। अध्यवसायमूल: महार्याभेद प्रतीतिमूलक: । केचित्त-शुद्धसाध्यवसानलक्षणया धर्मधर्मिोरेकत्वाध्यवसायेऽप्यतिशयोकिमेवा ड्गीकुर्वन्ति, तथाहि- "क्गांलन्वितकदम्बमअरीकेश रारुणकपोलमण्डलम्। निर्मलं निगमवागगोचरं नीलिमानमवलोकयामहे।।" इत्यत्र नीलिमपदस्य तदाश्रये शुद्धसाध्यवसानलक्षणया नीलिमाभेदप्रतीतिरिति । एवं हेतुफ कयोरभेदाध्यवसायेडप्येषा। यथा- "वित्रासनं समरसीमनि शात्रकणामाजीवनं विबुधपर्षंदिकोविदानाम्। संमोहनं सुरतसंसदि कामिनीनां रूपं तदीयमवलोकयतोऽ्द्तं मे ॥" अम्र वित्रासनादिपदस्य तद्वेतौ शुद्धसाध्यवसाना। भट्टोद्भटास्तु- "हेतुमता सह हेतोरभिधानमभेदतो हेतुः।" इति हेत्वलद्कारलक्षणं प्रतिपादयन्ति। गौणसारोपसाध्यवसानयो: रूपकप्रथमाति शयोक्तिवत् कार्यकारणभावसम्बन्धनिबन्धनशुद्धसारोपसाध्य वसानयो हैरवलङ्कार प्रयो-

तदाशयं विवृण्यते च कुशः। परन्तु काव्यप्रकाशकारा :- गौणरवे एव (साद्याख्य सम्बन्धसर्वे एव) वैचित्र्यादलङ्कारख्म्, आयुर्घृतमित्यादिरूपस्यास्य कार्यवाचकपदेन कारणाभिधाने ववत्रयामवेनालङ्कारतवस्येवाभाव इति मन्यन्ते। मनु हेतोरनलङ्करतवे- "अविरलकमलविकासः सकलालिमदश्च कोकिलाननदः। रम्योडयमेति सम्प्रति लोकोरकण्ठाकर: काल: ।।" इस्यादौ प्राचा मामहादीनां काव्यरूपश्वप्रतिपादनं विरुध्यतेSलक्कारत्वाभावादिति चेत १ मैवम्, उकहेत्वलङ्कारवत्तया नास्य प्रार्चा काव्यवस्वीकारः किन्तु अनुप्रासमाहा त्म्येनैव, तस्मात् हेतुरिति नाम का्यलिङ्गस्यैवेति समधयन्ति। ((0) प्रकरणद्धेतुघरितमेवानुकूलं नामालङ्कारं लचयति-अनुकूलमिति। प्रातिकूषयं प्रतिकूलत्वाचरणं चेद् यदि अनुकूलमभिमतमनुषध्नाति यत् तत् तादशं व्यअनया प्रतीयमानानुकूलजनकमित्यर्थः श्यात्, तदा अनुकूलम् एतन्ामालङ्कारो 'निगधयते' इति पूर्वतोऽनुबतंते। तथाच-प्रतिकूलतवा चरणानुकूलोश्पत्तिप्रतीतिरतुकूल- मिति कक्षणसार:।

अर्थालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मोविराजित:। १०८५

( ११) 'कुपितासि यदा तन्वि ! निधाय करजक्षतम्। बधान भुजपाशाभ्यां कएठमस्य दढं तदा।।' ( १२) अस्य च विच्छित्ति विशेषस्य सर्वालङ्कारविलक्षणत्वेन सफुरणात्परथगल क्वारत्वमेव न्याय्यम्। (१३) वस्तुनो वक्तुमिष्टस्य विशेषप्रतिपत्तये॥ ६४॥ निषेधाभास आक्षेपो वद्यमाणोक्तगो द्विया। (१४) तत्र वक्यमाणविषये क्वचित्सर्वस्यापि सामान्यतः सुचितस्य निषेध: क्वचिदंशोक्तावंशान्तरे निषेध इति दवौ भेदौ। उक्तविषये च कवचिद्वस्तुस्व्रूपस्य निषेधः, क्वचिद्वस्तुकथनस्येति द्वौ, इत्याक्षेपस्य चत्वारो भेदा: । क्रमेएा यथा -- (११) उदाहरति-कुपितेति। प्रणयकोपवरतीं प्रति तत्सहचारिण्या: सकुतूहलो- किरियम्। हे तन्वि कृशाङ्गि! यदा यदि त्वं कुपितासि कान्तं प्रति क्रुद्धासि, तदा कर जक्षतं नखक्षतं निधाय अर्पणं विधाय, भुजपाशाभ्यां बाहुरूपाभ्यां पाशाभ्याम् अस्य कान्तस्य कण्ठं कम्बु दढ गाढं बधान बद्दं विधेहि। अत्र नखक्षतस्य भुजपाशविधायककण्ठबन्धनस्य चस्वरूपतः क्लेशदुखेनाहिता चरणश्वमेव, परन्तु नायकपक्षे कामाविर्भावकतया आश्लेषरुपेय परिणततया चोभार्भ्यां

कवचित्त तस्य वाड्यत्वमपि यथा- "अनिशमपि मकरकेतुर्मनसो रुजमावहच्नभिमतो मे। यदि मदिरायतनयनां तामधिकृत्य प्रहरतीति ॥" अन्रामिमतपद्स्येष्टपदत्वं बाच्यम्। (१२) ननु प्राचीनेरल्कारमेनं नाङ्गीकृतं त्हि भवद्धिः कथमत्रामिहितमित्याश- डायामाह-अस्येति। विष्छित्तिविशेषस्य चमरकारविशेषस्य। स्फुरणात् अवगमात्। न्याय्यमुचितम्। (१३) न केवलमनुकूलालड्कार एव प्रतिपादितातिरिक्तविशेष प्रतिपत्ति: किन्तल- द्वारान्तरेपीत्यत आक्षेपालङ्कारं निरूपर्यात-वस्तुन इति। वकुमिष्टस्य प्राकरणिकल्वात् वचनार्हस्य अवचनानर्हस्य वा वस्तुनो विषयस्य, वच्यमाणविषयेऽशक्यवक्व्यश्वम् उक्तविषयेऽतिप्रसिद्धत्वं च विशेषस्तस्य प्रतिपत्तये बोधाय निषेधाभास: शब्दशक्त्या निषेधोऽर्थंशकथ्या विधानम् आक्षेपो नामालङ्कारो 'निगद्यते' इति पूर्वतोऽनुवतते। आक्षेपणं विवत्ितार्थस्य भर्त्सनमाक्षेप इति व्युत्पत्तिः। स चाक्षेपः प्रथमं द्विविधः-वचय- माणगो वच्यमाणविषयगतः उक्ग उक्त्विषयगतश्चेति। (१४) एवं द्विप्रकारकयोरपि प्रत्येकमेवान्तर्भेदद्यसम्भवात् चतुष्प्रका रत्सुपपा् दयितुमाह-अत्रेति। तत्र तयोभैंदयोरमंध्ये वक्ष्यमाणविषये प्रतिपाद्यमानविषये क्वचित् कस्मिश्चिल्लक्ष्ये सर्वस्य समुदितांशस्य सामान्यतः साधारणभावेन न तुस्फुटत इत्यथ: सूचितस्य बोधितस्य निषेध: अभिधाननिषेधः । क्वचित् करिमश्चिलक्ष्ये अंशोक्तौ अंशेन कथने अंशान्तरेऽन्यस्मिन् भागे उकिविषयांशातिक्रिकेंऽशे इति यावव्। एवञ्ञ वक्ष्य माणविषयगतोडयं द्विविध:, तत्र सामान्यतः सूचितस्य सर्वस्य निषेधात्मा, अंशेनो-

१०८६ साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(१५) 'स्मरशरशतविधुराया भणामि सख्याः कृते किमपि। क्षामिह विश्रम्य सखे ! निर्दयहृदयस्य किं वदाग्यथवा ।।' (१६) अत्र सख्या विरहस्य सामान्यतः सूचितस्य वद्त्यमायविषये निषेधः। (१७) 'तव विरहे हरिणाची निरीदय नवमालिकां दलिताम्। हन्त ! नितान्तमिदानीम् आः किं हतजल्पितैरथवा ॥' (१८) अत्र मरिष्यतीत्यंशो नोकः। (१६) 'बालश्र । णहं दूती तुश पिश्रोसि त्ति य मह वावारो। सा मरइ तुज् अरअसो एअं धम्मक्खरं भणिमो।।' क्ावंशान्तरे निषेधात्मा चेति फलितम्। वक्तस्वरूपस्य वत्तत्वादेः। वस्तुकथनस्य विषयाभिधानस्य। एवञ्-उक्तविषयगतोऽप्ययं द्विविध :- वस्तुनिषेधाश्मा वस्तुकथन निषेधात्मा चेति फलितम्। तथा च समुदितेन स्पष्टं चतुविध इति विचारणीयम्। (१५) तत्र सामान्यतः सूचितस्य सर्वरूय निषेधात्मतामुदाहरति-स्मेरेति। ना. थिकाया, विरहावस्थां नायके कथयितुमभिलषन्त्यासतत्प्रेषितायाः सखया उक्तिरियम। है सखे! सखीपतिरवेनैतत्सम्बोधनम्। स्मरस्य कामदेवस्य शरशतेन शरशतपातेन विधुराया विह्वलीकृताया: कामदेवानेकबाणप्रहारेण विकलीकृताया इत्याशयः "वैकल्ये डपि च विश्लेषे विधुरं विकलं व्रिषुः इति त्रिकाण्डशेषः, सख्या: सहचारिण्या: कृते नि मित्ते किमपि किश्चित् भणामि कथयामि, अतः क्षगां क्षणकालमू इह सथाने विश्राम्प उप. विश्य विश्रामं विधेहीत्यर्था अथवा निर्दयहृदयस्य निष्करुणान्तःकरयस्य (क्मगि सम्बन्धमात्रविवक्षया षण्ठी) तव भवतः समीपे कि वदामि कथयेयम् अपि तु किमपि वक्तुमशक्यमित्यर्थः। अत्रोद्गीतिश्छन्दस्तल्लक्षणञ्जोक्तंप्राक्। (६६) ळचयं समर्थयति-अ्र्प्रन्रेति। सख्याः सहचरीसम्ब्रन्धिनः विरहस्य वियोगा वस्थाया: सामान्यतः सूचितस्य "हमरशरशतविधुरायाः" इति केवलविशेषणेनैव व्य- ज्जितस्य न तु "विरहिण्याः" इति स्फुटतया कथितस्येत्यर्थः, वक्ष्यमाणे वस्तुनि विशेषे- डशक्यव कव्यश्वरूपवैलक्षण्ये निषेध: मरणावधिरूप विशेषावगमाय "कि वदामि" वच- नेन निषेधाभास इत्याक्षेप:। निषेधाभासवशादेव तस्या वश्यमरणरूपविशेषप्रतिपत्ति रित्याकळनीयम्।- (१७) अंशेनोक्तावंशान्तरे निषेधात्मतामुदारह हारत-तवेति। नायकस विधे नायि- कादूत्या: कथनमिदम्र। हरिणाक्षी मृगनयना तव तदेकावारस्य भवतः प्रेयसीत्यर्थः, तव विरहे साननिध्याभावे सति, नवमालिकां तन्चामकं कुसुमम्, दलितां विकसिताम, निरीचय अवलोक्य, हन्त कष्टम्, इदानीं सम्प्रति, नितान्तमस्यन्तमेव कामवेदनां सहत इत्याशयः। 'आः' इति व्यथासूचकम्, मृतप्रायेति शेषः। अथवा हतजलिपतैः अनर्थक- वचने: किम् ? अपि तुन किमपि प्रयोजनमित्यर्थः। उपगीतिश्छन्दस्तल्लक्षणन्तूक्तमेव। (१८) उददाहरयां सङ्गमयितुमाह-अत्रेति 'विरह' इत्यादयंश्ः स्फुट एव प्रतिपा दित: किन्तु अवश्यवक्तव्यत्वादिरूप विशेषावगमाय विवक्ितो 'मरिष्यति' इत्यंशो ना मिहितः। तथाच "कि हतजल्पितैः" इस्यनेन निषेधाभासादाक्षेप:। (१९) वस्तुनिषे धाश्मतामुदाहरति-'वालन !' इति। नायकान्तिके दूतीरूषेण

लक्मीविराजित:। १०८७

(२०) अश्र दूतीत्वस्य वस्तुनो निषेध:। (२१) 'विरहै तव तन्वङ्गी कर्थं क्षपयतु चपाम् । दारुगाव्यवसायस्य पुरस्ते भगितेन किम् ?॥' (२२) अरत्र कथनस्योक्तस्यैव निषेध: । (२३) प्रथमोदाहरयो सख्या अवश्यम्भाविमरणमिति विशेषः प्रतीयते। द्वि. तीयेSशक्यवक्तव्यत्वादि, तृतीये दूतीत्वे यथार्थवादित्वम्, चतुर्थे दुःखस्यातिशयः। (२४) न चायं विहितनिषेषः, श्रत्र निषेधस्याभासत्वात्। प्राप्य नायिका सहचारिण्या: कथनमिदम्। बाहक ! नाहं दूती: तस्या: प्रियोऽसि इति न मम व्यापारः। सा म्रियते तव अयशः एतत् धर्माक्षरं भणामः॥ इति संस्कृतम्। हे बालक शिशुवत् प्रेमावस्थाविदग्ध ! अहंदूतो समाचारा दिप्रापिका न नैवार्मि: अतो हिताभिलाषिण्या मम वचनं सवथा सन्तव्यमित्याशयः। तस्या: तव प्रियाया: खवं प्रियोऽसि इति हेतोनं मम व्यापारः तवानुनयोद्यमविधानम्। नन्वेवं किमर्थमेवं वदसी- त्यत आह-स्रेति। सा भवदेकाश्रया प्रिया म्रियते प्राणास्त्यजति असह्यकामपीड़ये स्यभिप्रायः, तेन तव अयशः तन्मरणे सति निन्दा स्यात्, एतत् धर्माक्षरं नीतियुक्तवचनं भणामो ब्रमः। आर्याच्छन्दः। (२०) अत्रेति। विवक्षित विषये सख्याः स्वस्य सत्यवादित्वरुपविशेषबोधाय दूतीश्वस्य 'दूश्या मिथ्यावादित्वम्' इति प्रसिद्धदू तीत्वरूपस्य वस्तुनो निषेधः 'नाहं दूश्यन्तरवन्मिथ्यावादिनी' इस्येवंरुप इत्यर्थः, तेनाक्षेपः। ( २१) वस्तुकथननिषेधार्मतामुदाहरति-विरह इति। नायकान्तिके नायिकास- खया: कथनमिदम। तन्वङ्गी चीणशरीरा 'तव विरहे विश्लेषेकथ केन विधिना क्षपां रात्रिं क्षपयतु व्यपनयतु, दारुणवयव्सायस्य परप्राय्न्तकारकत्वेनवियोगाश्मक कमप ते तव पुर अग्रे भणितेन तस्थितिप्रतिपादनेन कि फलम् अषि तुन किमपीत्यथ।। (२२) अत्रेति। विवक्िते नायिकावियोगविषये कलेशािशय रूपविशेषावगमाय, कथनस्थैव विर्वाक्तविषय काभिधानस्येव निषेध:, 'भणितेन किम्" इत्यनेनेति शेष:, अत एवाक्षेप इत्याशयः। (२३) इसथं चतुर्भेदानुदाहृत्य तत्र यथाक्रमं बोत्व्यविशेषमु्पादयितुमाह-प्रथमे- ति। प्रथमोदाहरणे "समरशरशत" इश्यादौ। विशेषः 'अवश्यवक्तव्य' इति शेषः। द्वितीये 'तव विरहे' इत्यादौ अशक्यवक्तव्यत्वादि 'मरिष्यति' इत्येवं वस्तु प्रतीयते इति पूर्वेण सम्बन्धः । एवमप्रयोरपि। तृतीये "वालअ ! णाहं" इत्यादौ दूतीत्वे सत्ष्यपि इति शेष: यथार्थवादितवं विशेषः प्रतीयते। चतुर्थे "विरहे तव" इश्यादौ वियोगिन्या दुःखस्य कलेशस्यातिशयो विशेषः। नायिकाया नायकविरहे रात्र्यपगमं दुकशकमित्यति प्रसिद्धत्व• रूष: 'प्रतीयते' इति शेषः। (२४) ननु "कर्तव्यं प्रत्यहं स्नानं न तु रात्रौ कदाचन" इरयन्र विहितप्रश्यहस्ना नश्य रात्रौ निषेधवत् विधिनिषेध एव कि न स्यात्, एवञ्ञ कथमलङ्कारत्वमित्याशङ्कते- नचेति। अयं "समरशरत" इत्यादौ व्यज्यमानः विहितनिषेधः 'येन चमत्कृतिन स्थात्।

१०८८ साहित्यद पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(२५) अनिष्टस्य तथार्थस्य विध्याभासा परो मतः ॥ ६५॥ (२६ ) तथेति पूर्ववद्विशेषप्रतिपत्तये। यथा- (२७) 'गच्छ गच्छसि चेत् कान्त। पन्थानः सन्तु ते शिवाः। ममापि जन्म तन्नैव भूयाद्यत्र गतो भवान् ।i' इति शेष: । विहितनिषेधोदाहरणं यथा - "बाणेन हत्वा मृगमस्य मात्रा निवार्यतां दक्षिणमारुतस्य। इत्यर्थनीय: शबराधिराजः श्रीखण्डपृथ्वीधरकन्दरस्थः।।" "यद्ा मृषा तिष्टतु दैन्यमेतन्नेच्छन्ति वैरं मरुता किराताः। केलिप्रसङ्गे शबराङगनानां स हि श्रमग्लानिमपाकरोति।।" अत्र प्रथमश्लोकोक्त्तस्य द्वितीयपादेन निषेधो यथार्थ एव। एवञ् प्रकृते किमिति दर्शयति-अन्रेति। उक्कोदाहरणेषु "कि वदामि" इत्यादिना व्यज्यमानस्येति भावः आभासर्वात् आभासमात्ररूपध्वात्, तथैव प्रतीतेरिति भावः। नचैवं निषेधविधिना सा. इर्य स्यादितिवाच्यम्, यथा-"क सूर्य प्रभवो वंशः क्व चाल्पविषया मतिः। तितीषुंदुस्तरं मोहादुडुपेनाहिम सागरम्।I" मन्द: कवियशः प्रार्थी गमिष्याम्युपहास्यताम्। प्रांशुलभ्ये फले लोभादुद्वाहुरिव वामनः ।। अथवा कृतवारद्वारे वंशेऽस्मिन् पूर्वसूरिभिः। मयौ वज्रसमुर्कीर्णे सूत्रस्येवास्ति मे गतिः॥" हह हि पद्यद्योक्तस्य निषेधस्य तृतीयपद्येन विधाने निषेधस्याभासता एव न तु साङ्डयें तथैव प्रकृतेऽपि साङ्कर्षाभावात्। (२६) उक्तालङ्कारं प्रकराशन्तरेण हक्षयति-अनिष्टस्येति। अनिष्टस्य अनमिम- तस्य अर्थसय विषयस्य तथा पूर्ववव् विशेषप्रतिपत्तये विध्याभास: विधेरभासो न तु वास्तविकत्वम्, पर: कथिताद्न्यः अन्यविघः आक्षेपस्तन्नामालङ्कारो मतः। अस्मिन् कल्पे आक्षेपो निषेध्येऽप्यथे विधेः समर्पणम् इति व्युश्पत्ति:, एवञ्च स्फुटमनयो रविध्याभासः। उक्ज्जालक्कार सर्वस्वकृताऽपि-"यथेष्टस्येष्टत्वादेव निषेधोऽनुपपन्नः, एव मनिष्टस्य अनिष्टत्वादेव विधानं नोपपद्यते, तस्क्रियमायं प्रस्खळद्रूपत्वात् विष्याभासे पर्यवस्यति" इति। (२६) तथेत्यस्व दुर्बोधतां निशकरोति-तथेति। विशेषप्रतिपत्तये वैलक्षण्येन बोधनायेत्यर्थः । (२७) उदाहरति-गच्छेति। प्रवासाय सम्मति याचयन्तं प्रिय प्रति प्रियाया उक्किरियम्। हे कान्त हे प्रिय ! चेदू यदि (रवं विदेशं) गच्छिसि व्रजसि (तदा) गच्छ व्रज, ते तव प्थानो मार्गा: शिवाः कल्यायामयाः सन्तु भवन्तु। किन्तु भवान् यत्र गतः प्राप्तः स्यादिति शेष: मम मन्दभागित्या अपि तन्र एव नान्यत्रेति भावा, जन्म उत्पत्ति भूयात्। तथा च तव गते वियोगकलेशेन मम प्रायवियोगोऽवश्यं भविष्यति, तथा तदनन्तरं-

लक्ष्मीविर्याजतः।

(२८) अप्रभानिष्ठत्वाद्गमनस्य विधि: प्रस्खलद्रपो निषेधे पर्यवस्यति। (२९) विशेषश्र गमनस्यात्यन्तपरिहार्यत्वरूपः प्रतीयते। (३०) विभावना विना हेतुं कार्योत्पत्तिर्यदुच्यते। उक्त्ानुक्तनिमित्तत्वादुद्विधा सा परिकार्तिता ॥ ६६। (३१) विना कारणमुपनिबध्यमानोऽपि कार्योदयः किचिदन्यत्कारणमपेच्यैव भवितं युक्तः। तच्च कारणन्तरं,क्वचिदुक्तंक्वचिदनुक्तमिति दविधा। यथा- "यं यंवापि समरन भावं र्यज्यम्ते कलेवरम्। तं तमेवैति कौन्तेय! सदा तद्भावभावितः" इयुक्तदिशा पुनर्जन्म तव विरहण्यथाया निवारणार्थ तव समीप एव भूयादिस्या रमानं प्रश्याशीःशंसनम्। (२८) अन्न विध्याभास: कथमित्युपपाष्यति-भत्रेति। अनिष्टत्वाद् अनभिमत- स्वात्, गमनस्य गच्छेश्यनुज्ञाया हत्याशय, विधि: गण्छेतिगमनविधि:, प्रस्खलद्वपः नितरामसम्भवन्, निषेधे 'भवता कथमपि न गन्तव्यम् अन्यथा मरणमवश्यम्भावि' हत्येवंप्रतिषेधप्रकाशने, पर्यवस्यति परिणमति। (२९) विशेष प्रतिपत्तिरत्र कीदशीत्युपपाद्यति-विशेषश्चेति। गमनस्य प्रवासे प्रियगमनल्य, अध्यन्तपरिहार्यत्वरूप: सर्वथेव परित्याज्यश्वरूपः, प्रतीयतेऽवगम्यते स्वजीवनस्य सर्वथैवाभिलषितत्वात् गमनपरित्थागे च सव्स्थतिसम्मवादित्याशयः। केचित्त- यातु यातु किमनेन तिष्ठता सुख् मुख् सखि ! सादरं वचः। खण्डिताघरकलङ्कितश्रियं शक्तुमो न नयनेंनिरीचितुम्।। इत्युदाहरन्ति तव्न समीचोनम् उक्तोदाहरणवन्नेदम्। अन्र तथाविधापराधसमये नायिकाया निषेधाभासस्यालपमेघसामपि बुद्धयनारोहद्। (३०) कारणयुक्तकालङ्कारस्यैवेह प्रकशण्वात् विरोधाश्रयतवेन चाक्षेपालङ्कारेण तद्वा धाया असम्भवाद्भावसम्बग्घेन कारणयुक्तमेव विभावनालक्कार लक्षयति-ववभावनेति। हेतुं मुख्यकारणं विना,पत् कार्यस्य उत्पत्तिः जननम् उच्यते प्रतिपाद्यते, स विभाव्यते मुख्यकारणं विना विशेषेण कारणं चिन्स्यते यस्यामिति व्युश्पत्या विभावनानामालङ्कार: उच्यते इश्येव सम्बन्धः। एवञ्ञ मुख्यकारणसत्त्वे कार्यंजननप्रतीतिविभावनेति फलि तोऽथ:। सा विभावना उक्तनिमित्तत्वात् प्रतिपादितामुख्यहेतुत्वात्, अनुक्तनिमित्त त्वात् अकथितामुख्यहेतृत्वाध् द्विधा द्विविधा परिकीर्ततिता कथिता। (३१) ननु कारणासत्त्वे कार्योदय: कथमित्याश्ङ्का निराकरोति-विनेति। उप. निवध्यमान: प्रतिपाधमानः। कारणं विना यद्यपि न किमपि कार्य समुत्धते तथापि प्रसिद्धं कारयं विना यदि कविः स्वप्रतिमोन्मेषेण कार्योदयं बोधयेत् तदाऽयमबक्कार: अन्यथा कल्यापि कारणस्याभावे कार्यत्वमेव न स्यादित्याशयः। कारणान्तरम् अप्रसिद्ध निमित्तम्। नचात्र कारणाभावे कार्यात्पत्तौ स्फुरितस्य विरोधस्य प्रसिद्धातिरिकेन कार जेन परिहाराद्ट्रोधाभास एवायमिति वाच्यम्, तश्रोभयोरेव परसुपरं बाध्यतया प्रतीति:, अत्र तु कारणाभावेन कार्यमेव बाध्यतया प्रतीयते न तु कायेंया प्रमाणनिश्चितः कारणाभावोऽपि तेनोक्तदोषाभावात्। उक्कज्वालक्वारसर्वस्वकृता- कारणस्य विरोधेन बाध्यमानः फलोदुयः।

१०६० साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(३२) 'अनायासकृशं मध्यमशङ्कतरले हशौ। अरभूषएामनोहारि वपुर्वयसि सुभ्रुवः ।।' (३३) अत्र वयोरूपनिमित्तमुक्तम्। ( ३४) अरत्रैव 'वपुर्भाति मृगीदृशः' इति पाठेऽनुक्तम्। (३५) सति हेतौ फलाभावो विशेषोक्तिस्तथा द्विधा। तथे त्युक्तानुकनिमित्तत्वात्। तत्रोक्तनिमित्ता यथा- (३६ ) 'धनिनोऽपि निरुन्मादा युवानोऽपि न चञ्चलाः । प्रभवोऽप्यप्रमत्तास्ते महामहिमशालिनः ।।' विभावनायामाभाति विरोधोऽन्योन्यबाघनम् ॥ इति। कारणाभावश्रात्र क्वचिव्नञादिना साक्षात् प्रतिपाद्यते, कचिच्च कारणविरोधिनः प्रति० पादनेन परम्परयेत्यवधेयम्। (३२) तत्रोक्तकारणे उदाहरति-अ्रनायासेति। काक्चित्तरुणीमवलोक्य कस्यचन विदगधस्योक्तिरियम्। वयसि यौवनसमये 'चयः पक्षिणि बाल्यादौ यौवने च नपुंसकम्' इति मेदिनी, सुन्दरे स्रुवौ यस्यास्तस्या नवयौवनाया, मध्यं कटिभागः, अनायास परिश्रमरहितमपि कृशं क्षीणं 'जातम्' इति शेषः। हशौ नयने अशछे शङ्ारहिते तथापि तरले चज्रते, तथा वपुः शरीरमू, अभूषणमलङ्कारहीनं तथापि मनोहारि मनोरमगरीयं जातमित्यत्रापि शेष: । (३३) अत्रोक्तं निमित्तं सूच्यति-अत्रेति। वयोरपं यौवनरूपं निमित्तं कृशत्वा- दीनाममुख्यं हेतुरुक्तम्। कृशर्वे आयासस्य, दशोस्तरलखवे शङ्कायाः वपुर्मनोहारित्वे भूषयास्य च मुख्यं (प्रसिद्धं) निमित्तम्। एवज्चायासादीनामसरवेऽपि कृशश्वदीना कार्याणां जननाद्विभावनालङ्कारः त्रयाणामिहोपनिबन्धनान्मालारुपेयम्। केवलरूपा यथा- 'यदवधि विलासभवनं यौवनमुदियाय चन्द्रवदनायाः । दहनं विनेव तदवधि यूनां हदयानि दह्यन्ते॥ अत्र यौव नरूपनिमित्तत्वमुक्तमितिविभावना। (३४) अनुक्त्तहेतावुदाहर्त्तमाह-अत्रैवेति। उक्कलच्य एवेत्यर्थः। पाठे अन्तिमपा दस्थाने इति शेषः। अनुक्त निमित्तमिति पूर्वण सम्बन्धः। अत्र कृशत्वादिकं कार्यम्प्रति अनुक्तमपि वयोरूपं कारणं योग्यश्वादवगम्यते। (३९) हेतुपरस्तावाद्टिभावनाविरुद्धरवाञ्च विभावनाप्रतिपादनानन्तरं हेतुयुक्तमेव विशेषोक्श्यलङ्कारं लक्षयति-सतीति। हेतौ मुख्यकारणे, सति उपलम्भमाने, फलाभावः कार्यानुद्यो विशेषोक्िर्नामालङ्वार 'उच्यते' इति पूर्वतोऽनुवतंते। एवञ्र-मुख्यकारणो पलम्भेऽपि कार्यानुदयबोधो विशेषोक्तिरिति सरलार्थंः। इरथम्भूतापीयं तथा पूर्ववदुक्तनि मित्तखवात् अनुक्तनिमित्ततवाच्च द्विधा द्विविधा परिकीर्तिता। विशेषेण निमित्तविशेषेण अमुख्य हे तूप पादनेनेश्यर्थः उक्ति: कार्योदयप्रतिपादनमिति व्युस्पत्तिः। (३६) उक्तनिमित्ते उदाहरणं दर्शयांत-धनिन इति। महान् असौ महिमा तेन शालन्त इत्येवंशीलास्तादशासते पुरुषाः धनिनः सन्तोऽपि निरुन्मादा उन्मादरहिता:,

अर्थालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:। १०६१

(३७) श्रत्र महाम ह्यिमशालरित्वं निमितमु क्क्म् । (३८) अत्रैव चतुर्थपादे 'कियन्तः सन्ति भूतले' इति पाठे त्वनुक्तम्। (३९) अचिन्त्यनिमित्तत्वं चानुक्तनिमित्तस्यैव भेद इति पृथडू नोक्तम्। यथा- (४०) 'स एकस्त्रीि जयति जगन्ति कुसुमायुधः । हरतापि तनुं यस्थ शम्भुना न हृतं बलम् ॥' (४१) अत्र तनुहरयोनापि बजाहरयो निमित्तमचिन्त्यम्। ( ४२) इह च कार्याभावः कार्यविरुद्धसन्भावमुखेनापि निबद्धयते। विभावना यामपि कारणाभावः कारयविरुद्धसन्भावमुखेन। युवान: तरुणा: सग्तोऽपि न चज्जला: न चञ्ञलप्रकृतया, तथा प्रभवःप्रभुत्वयुक्ता: सन्तोऽ पि अप्रमत्ता: प्रमादरहिता इत्यथः। अत्रोन्मादं प्रति मुख्यहेतु: धनित्वम्, चाज्जल्यं प्रति मुख्यहेतु: युवस्वम, प्रमादं प्रति मुख्यहेतुः प्रभुत्वमित्येवंरुपेऽपि डम्मादादिराहि- श्यप्रतिपाइनेन तत्कार्याभावानुदयाद्टिरेषोक्ि:। (३७) लक्ष्यं सङ्गमयति-अत्रेति। महामहिमशालित्व रूपनिमित्तवशादेव उन्मा दादयो नोरपत्चा इत्याशयः। (३८) अनुक्तनिमित्ते उदाहरयं दर्शयितुमाह-प्रत्रैषेति। धनिन इत्युदाहरण एवेत्यर्थः। अनुक्तम्, निमित्तमिति पूर्वेण सम्बन्धः । अन्रापि तादृशनिमित्तंयोग्यता- वलादवगम्यते। (३९) ननु प्रकाशकृता-"अनुक्तनिमित्ता, उक्तनिमिता, अचिम्त्यनिमित्ता चा इति प्रदर्शनेन त्रविध्यमुक्तम्, अलङ्कारसवंस्वकृताऽप्येमेव प्रतिपादितं तत्कथमत्र हैवि- धयमेवोक्तमित्याशङ्ां परिहरति-अचिन्त्येति। अनुक्तनिमित्तस्यव भेद इति। तथाचानुक्त निमित्त एवाचिर्त्य निमित्तस्यान्तर्भावेन मया त्रैविध्यं पृथग् न दर्शितमित्याशयः। (४०) प्रकाशकृदचिन्श्यनिमित्तोशहरणं दर्शयति-स इति । एक: "एकोऽन्यार्थे प्रधाने च प्रथमे केवले तथा। साधारणे समानेऽरपे संख्यायाञ्ञ प्रयुज्यते ॥" इत्युक्कतदिशा असहाय इत्यर्थ:, स कुसुमायुघः मदनः कुसुमेत्यनेन शस्रस्य निःहसार. रवं सूचितम् । त्रीणि जगन्ति स्वगमत्यपातालरूपादि भुवनानि जयति, यस्य मदनस्थ ततुं शरीरं हरता दाहेन नाशयता शम्भुना महेशेन बलं साम्थ्य न हतं न नाशितम्। (४१) लक्ष्य संयोजयति-अन्रेति। तनुहरणेऽपि बलविनाशं प्रति देहांवनाशरूपे हेतौ विद्यमानेऽपि, बलस्य अहरणे विनाशाभावविषये निमित्तं हेतुः अचिन्त्यं विचार्य यित्वापि प्राप्तुमशक्यम्। तथाचास्य भेदस्यानुक्तनिमित्त एवान्तर्भावात् त्रैविध्यं न मया स्वीक्रियत इति भाव:। केचित्तु - प्रकरणादिना ज्ञातस्य निमित्तस्यावचनेऽनुक्तनिमित्ता, अज्ञातस्य निमि- तस्यावचने चैषेति भेदमुपकल्प्य त्रैविध्यमेवेष्छिनिति। (४२) अस्मित्लद्ारे विद्छित्त्यन्तरेण बन्धं प्रतिपादयन् विभावनालङ्कारे कार णाभावस्य तथा बन्घमनुष्ङ्गतः प्रतिपाद्यति-इह चेति। विशेषोक्तौ चेत्यर्थः। कार्या. भाव: फलाभाव:, कार्यस्य फलस्य यद् विरुद्ध विपरीतं (कारणं) तस्य सद्भावो विध- १३८ सा०

१०६२ साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(४३) एवं च 'यः कौमारहर" (२१ पृ०) इत्यादेरुत्कण्ठाकारया विरुद्वस्य निबन्धनाद्विभावना। 'यः कौमार-' इत्यादे। कारसास्य च कार्यबिरुद्वाया उत्कएठाया निबन्धनाद्विशेषोक्तिः, एवं चात्र विभावनाविशेषोक्त्योः सङ्करः। (४४) शुद्धोदाहग्णं तु मृग्यम् । मानत्वं तस्य मुखं प्रतिपादनद्वारं तेनापि, किं पुनरन्यथेति शेषः, निबध्यते आलङ्कारि कैरिति शेष:। तथा विभावनायामपि विभावनालङ्कारेऽपि कारणाभावः हेतोरभावः 'विभावना विना हेतुम्" इश्यनेनोक इश्यर्थः, कारणस्य हेतोः यदविरुद्धं विपरीतं (कार्यम्) तस्य सद्धावो विद्यमानत्वं तस्य सुखं प्रतिपादनद्वारं तेनापि निबध्यते इति पूर्वेण सम्बन्धः। (४३) नन्वेतेन प्रकृते किआ्जातमित्यत आह-एवन्चेति। दर्शितोभय रूपनिबन्धन- स्यालङ्कारिकप्रकृतत्वे चेत्यर्थः। इत्यादे: इस्यादिप्रतिपादितस्य, उत्कण्ठायास्तद्रूपस्य कार्यस्य कारणं निजान्तिके नायकाय्यव्तमानशवं तस्य विरुद्धं नायकादिवर्त्तमानतवं तश्य तथोक्तस्य, निबन्धनात् कविना प्रतिपादितरवात् विभावना एतन्रामालङ्कारो भवितुं योग्य इत्याशयः। इत्यादे: इत्यादिप्रतिपादितस्य, कारणत्य निजान्तिकनायकादिवर्त. मानत्वस्य, कार्यम् उत्कण्ठाया अभावरूपम, तद्विरुद्धाया विपरीताया उत्कण्ठाया उत्कण्ठोपलम्मस्य, निबन्धनात् 'चेतः समुर्कण्ठते' हत्यनेन कविना प्रतिपादितत्वात् विशेषोक्तिश्र भवितुं योग्येति भावः। एवज् दर्शितदिशा विभावनाविशेषोक्त्योरुमयोरेव सम्भवे च, अत्र "यः कौमारहर"" इत्यादिपधे सङ्करा कि विभावना किंवा विशेषोकतिरिति सन्देहसङ्कर इत्वर्थः । अत एवोक्तोदाहरणे प्रथमपरिच्छेदे एवंविधसन्देहसङ्कराजङ्कारस वस्तुतस्तु-'हरो वर' इत्याद्यनुप्रासश्य स्फुटरवेऽपि प्रकृतशङ्गाररस प्रतिकूलवर्णघटित स्वेन नालङ्कारखम्। यच्चोक्तदिशा सन्देहसक्करस्तदृपि न स्फुटम्, कार्यकारणयोरभाव- कथनस्यार्थिकस्य विद्यमानत्वेऽपि तड्टाचकनजादिनानुपात्तरवात्। यदि चेतोऽनुत्कण्ठितं नेस्युच्येत तदा विशेषोक्ते: स्फुटत स्यादिति केचित्। (४४) ननु यदि 'यः कौमारहर हत्यादौ सन्देहसङ्कर एवाम्युपेयते तर्हि विभाव नाविशेषोकश्युदाहृतयो: 'अनायासकृशं मध्यम्' 'धनिनोऽपि निरुन्मादाः" इत्याद्योरपि सङ्करापति: ल्यात्, तथाहि-यथाक्रमं पूर्वोदाहरणे विभावनालङ्कारेअनायासे परिश्र माभाव:, तर्फलज्ज स्थूलश्म्, तद्विपरीतञ्ञ कृशत्वमिति परस्परं स्थूलत्वविपरीतकश त्वस्योपलम्भद्वारा स्थूलस्वरूपफलामावस्योद्त्वाद्विशेषोक्ति, एवं विशेषोकयुदाहरणे निरुम्मादखं प्रति हेतु: अधनिश्वम, तद्विपरीतञ्ञ धनित्वमिति परस्वरम् अधनिर्वविपरीत शुद्धोदाहरगन्त्विति। निरुक्लक्षणयोरेतयोः पृथक पृथगुदाहरणन्त्वत्यर्थः। मृग्यं गवेषणी यम्। तदू यथा- कपूर इव दग्धोऽपि शक्तिमान् यो जने जने। नमोऽसत्ववार्यवीर्याय तस्मै मकरकेतवे।। अत्र दाहकार्यतया शक्तेरभावोऽशक्िविपरीतशकश्युपलम्भद्वारा उक्त इति विशेषो किः। एवं विभावनालङ्कारस्याप्युदाहरणं मृग्यम्।

लक्ष्मीविराजितः। १०६३

(४५) जातिश्चतुरभिंर्जात्याधयैर्गुणो गुशादिभिस्त्रिभि: ॥६७॥ क्रिया क्रियाद्रव्याम्यां यहव्यं द्रव्येश वा मिथः। विरुद्धमिव भासेत विरोधोऽसौ दशाकृतिः ॥६८॥ क्रमेया यथा- (४६) 'तव विरहे मलयमरुद्दवानलः शशिरुचोऽपि सोष्मायः। हृदयमलिस्तमपि भिन्ते नलिनीदलमदि निदाघरविरस्याः ॥' (४७) 'संततमुसलासङ्गाद्वहुतरगृहकर्मंघटनया नृपते ।। द्विजपर्नीनां कठिना: सति भवति कराः सरोजयुकुमारा: ॥'

(४६) कार्य कारणयो: यथाक्रमं बाध्यत्वप्रतीतौ विभावनाविशेषोकत्य लङ्क्ारानुप- पाद्याथ द्वयोमिथो बाध्यत्वप्रतीतौ सभेदं विरोधाभासालङ्वारं निरुपयति-जातिरित्या- दिना। "विरुद्धमिव भासेत" इत्युपादानेन विरुद्धार्थप्रतिपादकस्य पदादेरसानेऽर्थाग्तर परत्वादिना वस्तुतो विरोधाभावेपि आपाततो विरुद्वत्प्रतीतिर्विरोधाभास इति लक्षयं ज्ञेयम्। विरुद्धत्वञ्ञात्र अतस्मिस्तद्वर्मोपनिबन्धः। यथा प्रथमोदाहरणे "तव विर्हे" इत्यादौ दवानलातिरिकते मलयमत दवानलखोपनिबन्धः। तथा चाहावेव विरुदूखवेन प्रतीयते पर्यवसाने तु तत्परिहार सम्भवस्यावश्यं भावित्वादित्यवघेयम्। अन्र विरुद्धमितिपदस्य लिङ्गव्यत्ययेन सवत्र सम्बन्धा जेयः। तथाहि चतुर्मिः चतुः संख्याके: जात्याद्यैः जाति-गुण-किंवा-द्रव्यैः सह सहार्थयं तृतीया, मिथः अन्योन्यं यत् जाति: विरुद्धा इव भासेत दयोतेत, इमे चरवारो विरोधाः । त्रिभिः गुणादिभि: गुणक्रिया- द्रब्यैः सह मिथो यदू गुणो निरुद्ध इव भासेत, इमे त्रयो विरोधाः। क्रियादष्याभ्याँ सह मिथो यत् क्रिया विरुद्धेव भासेत, इमौ द्वौ विरौधौ। तथा द्ब्येण वा सह मिथो यदू द्रव्यं विरुद्धमिव भासेत, मयमेको विरोध।। असौ, दशाकृति: दशविधः, विरोध: विरोधा- भाल 'उच्यते' इश्यनुवतते। न्यूनाधिकसंख्याव्यवच्छेदाय दशपदोपादानम्। विरो धपदेनाप्ययमलङ्कारोऽवगम्यते 'सत्या भामा' इतिवत् 'नामैकडेशे नामग्रहयम्' इति न्यायात्। (४६) जाश्या दिभिश्नतुर्भिर्विरोधे उदाहरणं दर्शयति-तवेति। स्वामिनं प्रति वियो- गिनीदूत्या उक्तिरियम्। हे नायक! तव भवतः विरहे वियोगे सति अस्या: ्वदेका- वलर्विन्या: प्रियाया: सम्बन्धे मलयमरत् मलयाचलपवनोप चन्दनसौरभयुक्ततया शीतलोऽपि वायुरित्यर्थ:, दवानलः दावाझि: तद्वूत्सन्तापोत्पादकरवात्। शशिरुचोऽपि स्वमावशीतलाश्चन्द्रकान्तय अपि सोष्माण: उष्णा: सन्तापदायकरवात्। अलिरुतमपि सुमनोहरे भ्रमरझङ्कारोऽपि हृदयं मिन्ते विदाश्यति अत्यन्तोहीपकरवात्। तथा नलिनी- दलमपि सुशीतलं कमलनीपत्रमपि निदाघरविः आतपकालीनसूर्यः, तद्वदेव सन्तापक- श्वात्। अत्र यादृशो विरोघस्तत्लमाधानव्ञ अनुपद्मेव घृत्तौ स्वयं वच्यति। (४७) गुणेन सह गुणस्य विरोधे उदाहरति-सन्ततेति। कस्यचिद्राज्ञ: स्तुतिरियम। है नृपते नरनाथ ! सन्तत निरन्तरं यो मुललासङ्ग: तण्डुलादिसम्पादनाय ऊध्वाध:पात- समये मुसलस्य वर्षएां तस्मारकारणात, तथा बहुतरायाम् अनेकानां गृहकमयां गृहो- चितलेपनादीनां घटनया निर्माणया करणेन हेतुना, कठिना: कठोरं प्राश्ताः, द्विजपरनीनां

१०६४ साहित्यदपस :- [दशमपरिच्छेदे-

(४८) अरजस्य गृह्णतो जन्म निरीहस्य इतद्विषः । स्वपतो जागरूकस्य याथार्थ्ये वेद कसतव ।I' (४९) 'वल्लभोत्सङ्गसञ्गेन विना हरिणचत्तुषः । राकाविभावरीजानिर्विषज्वालाकुलोऽभवत्।।' (५०) ( नयनयुगासेचनकं मानसषृत्त्यापि दुष्प्रापम्। रूपमिद मदिराक्ष्या मदयति हृदयं दुनोति च मे ॥) (५१ ) 'त्वद्वाजि' इत्यादि, (३११ पृ० )। ब्राह्मणीनाम् करा हस्ततलानि, भवति सति यथेष्टं निरन्तरं सम्प्रदातृत्वेन प्रसिद्धे त्वयि- राजनि जाते सति, सरोजसुकुमाराः कमखवत् अश्यन्तं कोमलाः जाता इति शेष:, भव- द्विस्तथा निरन्तरं ब्राह्मणेभ्यः प्रदीयते यथा तदनेन स्वस्त्रीणां गृहोचितकत्तव्यानि ब्राह्म. णा दासीभिरेव सम्पादयन्तीत्याशयः। मत्रोपगीतिश्छन्दस्तल्वम्षणञ्ञोक्तंप्राक्। अत्र कठिनत्वसौकुमार्यगुणयोरविरोधा, समयभेदेन कार्यनिधृत्या तत्परिहारः। (४८) क्रियया सह गुणस्य विरोधं दर्शयति-अजस्येति। रघुधंशमहाकाव्ये दश- मसगें ईश्वरं प्रति देवानां स्तुतिरियम्। हे परमेश्वर ! अजस्य नित्यत्वात् जन्मादिषड् भावरहितस्यापि मत्स्यकूर्मादिरूपेण स्वेच्छया जन्म उत्पतति गृहत उपाददतः स्वीकुवत इत्यथें:, निरोहस्य कमंशून्यत्वात् निरस्तचेष्टस्यापि हतद्विषः विनाशितभक्करिपोः, तथा जाग रूकस्य चैतन्य रूपरवेन सन्ततं जागरितस्यापि स्वपतः प्रलयसमये निद्धां प्राप्तवतः, तव भवतः परमेश्वरस्य को जनो याथाथ सत्यं स्वरूपं वेद जानाति, अपि तु न कोऽपी शयरथः। अत्रत्य विरोधपरिहारौ वृत्तावेवानुपद स्फुटीभविष्यतः। (४१) द्रव्येण सह गुणस्य विरोधं दर्शयति-बल्ज्मेति। वियोगिन्या वर्णनमिदम्। बच्चभ्य प्रियतमस्य उत्सङ्ग: क्रोड़म् उपचारात्तत्सामीप्यं तस्य सङ्ग: सम्पकसतेन विना प्रियतमविश्लेषेणेश्यर्थं:, हरिणचक्षुषः मृगनयनाया नायिकाया:, राकाविभावरी पूर्णिमा- रात्रिः जाया पत्नी यस्य स पूर्णाचन्द्र इति भावः विषज्वालया गरलज्वालया आकुल: उपाप्त मभवत्। अत्र पूर्णचन्द्रो द्रव्यम्, तस्यानेकथ्यक्तिवाचित्वाभावात तादात्म्येन विषज्वालाकुल. श्वञ्ञ गुण इस्यनयोविरोध:, विरहदशायामवस्थावेचित्रया स्तत्परिहार।। (६०) क्रियया सह क्रियाया विरोधे उदाहरति-नयनेति। काञ्ञिव् परमरमणीयाँ कामिनीं वीक्ष्य तामभिलषतः कस्यचित् कामिनः स्वं प्रत्युक्तिरियम्। प्द्यिद (३२२पृ०) व्याख्यातपूर्वस्। अत्र मदयति दुनोतीति सुखजनन-दुःखजननरूपयो: क्रिययोर्विरोधः दर्शनप्राप्त्या मद्यति भोगासङ्गेन च दुनोतीति कारणभेदाशरिह्वारः। (५१) क्रियाया द्रव्येण सह विरोधे उदाहरति-खद्वाजीति। इत्यादि लचयमिति शेष। एतद् व्याख्यानं (३११पृ०) द्ृष्टव्यम्। अन्नापि विरोधपरिहारौ घृत्तावेवावलोकनीयौ।

अर्थालक्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:। १०६५

(५२ ) 'वल्लभोत्सङ्ग'-इत्यादिश्लीके चतुर्थपादे 'मध्यंदिनदिनाघिपः' इति पाठे द्रव्ययोर्विरोध:। (५३) अत्र 'तव विरह-' इत्यादौ पवनादीनां बहुव्यक्तिवाचकत्वाज्जातिश- ब्दानां दवानलोष्मह्ृदयमेदनसुयैंर्जातिगुयाक्रियाद्रव्यरूपैरन्योन्यं विरोधो मुखत आभा- सते, विरहहेतुकत्वात्समाधानम्। (५४) 'अरजस्य-' इत्यादावजत्वादिगुयास्य जन्मग्रहयाादिक्रियया विरोधः । भगवतः प्रभावस्यातिशायित्वात्तु समाधानम्। (५२) द्रव्यस्य द्रव्येण सह विरोधे द्शयति-बल्लमेति। मध्यन्दिनस्य मध्याह्न. समयस्य अधिप: सूर्य:, तद्वत् सन्तापदायित्वादिश्यभिप्रायः। अत्र चन्द्रसूर्ययोरनेक व्यक्तिवाचित्वाभावादू द्रव्यत्वम्, भिन्नद्वव्यत्वादेव चोभयोर भेदप्रतिपादनाद्विरोध:, वियोगे चन्द्रस्य सन्तापदायित्वेन तथा प्रतीतिर्युंक्तवेति तत्परिहारः। (५३) सम्प्रति प्रदर्शितोदाहरणेषु यथासम्भवं विरोधपरिहारौ यथाक्रममुपपाद्- यितुमुस्थापयति-पत्रेति। उदाहतमध्ये इत्पर्थः। पवनादीनां पवनादिवाचकानाम् आदिपदेन शशिरुच्यलिरुतनलिनीदलपदानां परिग्रहः, एषां सर्वेषां बहुव्यक्तिवाचकत्वात् अनेकव्यकश्यमिधायकत्वेन तच्छक्यतावच्छेदकानां समवायसम्बन्घेन तत्र तत्रो- पलम्भसम्भवेन च 'नित्यत्वे सत्यनेकलमवेतश्वम्' इति लक्षणाक्रान्तत्वादित्यर्थः, जातिशब्दानां जातिविशिष्टग्राहकपदानाम्, दवानलोष्म-हृदयभेदन-सू्यैः दवा- नलर्वोष्मसत्रहृदयभेदनसूयैंः यथासङ्गयं जातिगुयक्रियाद्ृव्यरूपैः । मुखत आपाततः आभासते प्रतीयते। तथाहि-दवानलत्वमलयपवनत्व जात्योविरोवः, न चान्र रुपक स्यादिति वाष्यम्, दाहकत्वशीतलसवधर्मव्याप्ययोर्जात्योर्विरोधस्यैव प्रथमं स्फुरणात्। एवं शशिरुचित्वजातेश्च सोष्मतवगुणविरोधः। नचात्रातिशयोकिः? वियोगिजनस्य शशिरुकप्रभृतिषु सोष्मत्वादिप्रतीतेः सत्यरूपत्वात्। हृदयमित्यत्रालिरुतत्व जातेभैंदेन क्रियया विरोधः। एवं नलिनीदलमपीतयत्र नलिनोदलत्वजातेनिंदाघवारिया द्रव्येण सह तादाल्येन विरोध:, अन्रापि विरुद्धर्मंव्याप्यत्वाद्विरोघस्यैव प्रथमतः स्फुरणात् अपिकारेण विरोधनाच्च न रूपकम्, रवेरष्मत्वव्याष्यता तु तादात्मयेन। रवीणां द्वादश- स्वेऽपि नान्र जातिविरोध:, निदाधीय विशेषणाहततुषट्कप्रवर्त्तकरवेरेवात्र रविपदार्थत्वात् तश्य त्वेकत्वात। विरहेति। विरहहेतुकरवात् मलयमरुदादेविरहिणीनां सन्तापकरवेन समाधानं तन्र दवानलत्वाद्यारोपेण तद्विरोघभञ्ञनम्, प्रियतमविश्लेषावस्थायां हि स्नेह- भारजां कामजनकं सफलं वस्तवेव कामवेदनामुश्ादयतीति एकविधपदार्थानामन्य विध प्रतीते: सम्भवपरत्वेन न कोऽपि विरोध इत्यभिप्रायः। अन्यत्राप्येवमेवावगन्तथ्यम्। (५४) दुर्बाधं लक्ष्यसमन्वयं विज्ञारयकमुपेक्ष्य दर्शयति-भ्रजसति। अजत्वादी श्यत्रादिपदेन निरोहत्वजागरूकतवयोः, जन्मग्रहणादीत्यत्रादिपदेन शत्रुहनः-स्वपनयो परिग्रहः। नन्वज्वे जन्माभाव एव तर्हि कथमस्य गुणस्वमिति चेव? मैवम्, जाति क्रियाभिन्नानां विशेषणानामपि गुणत्वाम्युपगमात्। भगवतः भगवत्सम्बन्धिनः प्रभा. वस्य माहात्म्यस्य अतिशयितत्वात् सातिशयतवेन अबोध्यत्वाद्। समाधानम् अवि-

१०६६ साहित्यदरपर :- [दशमपरिच्छेदे-

5 (५५) 'त्वद्वाजि-' इत्यादौ 'हरोऽपि शिरसा गङ्गां न घत्ते' इति विरोधः। 'त्वद्वाजि-' इत्यादिकविप्रौढोक्त्या तु समाधानम्। (५६) स्पष्टमत्यत्। (५७) विभावनायां कारणाभावेनोपनिबध्यमानत्वात्कार्यमेव बाध्यत्वेन प्रती- यते, विशेषोक्तौ च कार्यामावेन कारणमेव; इह त्वन्योन्यं द्वयोरपि बाध्यत्व- मिति भेद: ।

रोध:। एवञ्चास्मामिर्यत्सम्भाव्यते तत्तत्र नारायणे माहात्म्यातिशयेन सम्भवतीति तथाविधविरुद्वधर्मंप्रवेशोऽपि सम्भवत्येवेत्याशयः। अन्यन्नाऽप्येवमेवावचार्यम्। (५९) तद्वाजीति। अनेकष्यक्तिवाचित्वाभावेन हरो दब्यम् , तस्य च शिरसा गङ्गाधररवं निश्चितम्, तथा च तदभावप्रतिपादनेन गङ्गाधरणकर्त्तरि तदधारणकतनि- र्देशस्य प्रतीते: क्रियाया द्रव्येण सह विरोध: स्फुटः। कविप्रौढोवश्येति। कविभि: स्वप्र- तिभावाग्विष्छत्तिप्राप्त्यर्थ हठपूर्वकमसत्यमपि प्रतिपाद्यत इति तत्रोपलभ्यमानो विरो

(५६) यत्र विरोधपरिहारौ न प्रदर्शितौ तदर्थ प्रतिपाद्यति-स्पष्टमिति। अन्यत् गुयास्य गुणेन सह विरोधोदाहरणे 'सन्ततमुसलासङ्गात्' इत्यादौ गुणस्य द्रव्येण सह विरोधोदाहरणे "बल्लभोत्सङ्गसङ्गेन" इत्यादौ च विरोधपरिहारी स्पष्ट सफुटम् अतो नेहो- पन्यस्यत इति भावः। (१७) विभावनाविशेषोक्श्योरपि कारणाभावे कार्यसत्त्वयो।े ार्यामकास त्वयोश्च विरोधत्वेन प्रतीयमानर्वात् तत्राप्ययमलङ्कारः स्यादतस्तत एनं विशेषयितु. मुत्थापथति-विभावनायामिति। उपनिबध्यमानत्वात् प्रतिपाद्यमानर्वात्। कार्यमेव न तु कारण मिश्येवपदार्थः तस्य च प्रतिपाद्यमानरवाभावादितिभावः। एवमग्रेऽपि। बाध्य श्वेन विरद्धरवेन उत्पत्यसमर्थत्वेनेत्य्थः। कार्याभावेन कारणस्योपनिबध्यमानत्वादिति शेषः । कारणमेव न तु कार्यमित्येवपदार्थः 'बाध्यरवेन प्रतीयते' इति पूर्वेग सम्बन्धः। इह तु विरोधाभासापरपर्याये विरोधालङ्कारे तु अन्योन्यं मिथः द्योरपि कार्यकारणयो स्तदतिरिक्तयोर्वा वस्तुनो:, बाध्यत्वं विरुद्धत्वं 'प्रतीय ते' इति पूर्वेण सम्बन्धः। अथ बोघसोरकर्यायाशयालङ्कारस्य सोदाहरयं भेदाः प्रदश्यन्ते- भेदाः । उदाहरखानि। (१) जाय्या सह जातेविरोध: "तव विरहे" इत्यत्र 'मलयमरुदवानलः। (२ ) ,, १, गुणस्य विरोध: एवं 'शशिरुचोऽपि सोष्माणः। (३ ) १, ,, क्रियाया , 'हृदय मलिरुत मपि 19 भिन्ते'। (8) ", दवव्यस्य "9 'नलिनीदलमपि नि- 19 दाघरविः। (५) गुणेन सह गुणस्य ... सन्ततेत्यत्र 'कठिनकरा: सुकुमारा"। ( ६) . " क्रियाया .. 'अजस्य गृहतोजन्म'।

अर्थालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः । १०६७

यथा- (५९) 'सा बाला वयमप्रगल्भमनसः सा स्त्री वयं कातरा: सा पीनोन्नतिमत्योधरयुगं धत्ते सखेदा वर्यम्। साक्रान्ता जघनस्थलेन गुरु्णा गन्तुं न शक्ता वयं दोषैशन्यजनाश्रयैरपटवो जाता: रम इत्यद्धतम् ॥' (७) , , द्रव्यस्य ... बल्लभोत्सङ्गेत्यत्र 'राकाविभावरीजानि- विषज्वालाकुलः'। (८) क्रियया,, क्रियाया ... नयनयुगेत्यत्र 'रूपमिदं हृदयं मदयति

(8) " " द्रव्यस्य दुनोति च'। ... त्वद्टाजिराजीत्यत्र 'हरोऽपि शिरसा गङ्गां न धत्तेश। (१०) द्रव्येण ,, " बल्लभोरसङ्गेश्यत्रैव 'राकाविभावरीजानि मध्यन्दनदिनाघिप:। (१८) विरोधप्रकरणाद्विरोधविशेषयुक्तमेवासङ्गायलङ्कारं लक्षयति-कार्येति का यं कारणयो: फलनिमित्तयो: भिन्नदेशतार्यां व्यधिकरणखे सति, असङ्गतिः तन्नामालङ्वार 'उच्यत' इति पूर्वतोऽनुवतते। कार्य कारणयोर्हि सामानाधिकरण्यनियमः सर्वत्र दष्टः, यथा-'पर्वतस्थो वह्िः पर्वतस्थमेव धूमं जनयति नतु महानसीयो वह्निः पर्वतदेशे धूमं जनयति' इति। एवज्ञात्र तु कार्यकारणयोवैयधिकरण्येन स्थितेरेवासङ्गश्या असङ्ग- तिरित्यभिधीयते। अम्र च मिन्नदेशतायामत्यन्तेति विशेषणमवश्यमेव देयम्, अन्यथा 'दष्टो भुजङ्गेन पदेऽक्षिण घूर्णते" इत्यत्र मिन्नदेशरवेनातिव्याप्ि: स्थात्, तदुपादाने तु पढाचगोरत्यन्तभिन्नदेशखाभावेन दोषाप्रसक्तेरिति केचित्। नव कार्यकारणयोसत्यन्त वैयधिकरण्ये यद्ययमलङ्कारसतहि 'दण्डो ह्यरण्येऽस्ति गृहे घटश्ष' इत्यादावप्यय स्या- दितिवाच्यम्, तन्र वैचित्र्याभावेनालङ्कारत्ामावात्। अतिशयोक्तौ कार्यकारणयो: पौर्धापर्यविपयंयः, अन्र तु कार्यकारणयोवैयधिकरण्यमिति भेदः। विरोवेन सहास्या भेदस्तु वृत्तावेव स्फुटीभविष्यति। (५६) उदाहरति-सेति। काञ्विद्रमयं वीक्षय ताममिलपतोा व्यस्यं प्र्येत्य कश्यचित् सखिक्नस्य कामिन अमरतके उक्तिरियम्। हे वयस्य ! सा दष्टपूर्वा रमणी, बाला बाल्यधर्ममृदुत्ववती, किन्तु वयम 'अस्मदो द्वयोश्च १।२।५९ पा० सूत्रेगौकत्वे वि चिते बहुवचनादहमिश्यर्थः, अग्रेऽप्येवमेव बोध्यम्। अप्रगस्भमनसः न प्रगल्भं का- र्याकार्यावधारणक्षमं मनश्चित्तं येषां ते तथोक्ताः, तत्समये किमप्यभिधातुमसमर्थश्वादि त्याशयः। सास्त्री, वयन्तु कातरा: सभयचेतसः तत्समीपे अनुनयादितत्परत्वादिति- भावः। सा बाला, पीनं पुषटञ् तत् उन्नतिमत् उच्चर्वयुक्त्चेति तत् तथोकत पयोधर- युगं कुचद्वन्ह्वं धत्ते धारयति, किन्तु वयं सखेदा: सखिन्नाः, तदप्राप्तेरितितात्पर्यंम्। तथा सा रमणी, गुरुया पृथुलेन जघनस्थलेन नितम्बभरेण आक्रान्ता, किन्तु वय न गन्तुं शक्ता:, तत्परिस्यागाय सर्वधैव चेतसोऽनभिळषिश्वादित्यभिप्रायः। अतएव अन्य०

१०६८ साहित्य दर्पण :- (दशमपरिच्छेदे

(६०) अस्याश्ापवादकत्वादेकदेशस्थयोर्विरोधे विरोघालङ्कारः। (६१) गुणा क्रिये वा चेत्स्यातां विरुद्धे हेतुकार्ययोः ॥६६॥ य द्वारब्घस्य वैफल्यमनर्थस्य च सम्भवः। विरुपयो: संघटना या च तद्विषमं मतम् ।। ७0 ।। क्रमेय यथा- (६२) 'सदः करस्पर्शमवाप्य चित्रं रणे रे यश्य कृपाण ले ख रा तमालनीला शरदिन्दुपाराडु यशस्त्रिलोकाभरयां प्रसुते ।।' जनाश्रितैः अन्यजनावलम्बिभिः दोषैः बालशवादिभिः वयम् अपटवः अकर्मण्याः कर्त्तव्य- कर्मासमर्था जाता: रम इत्यद्धतं विचित्रम। शारद्रलविक्रीडितं छन्दस्तन्ृक्षणञ्जोक्तं प्राक् अत्र कारणीभूतानां बालप्रभृतीनां बालिकावृत्तिश्वात् तरकार्यभृतानामप्रगल्भ• (६०) ननु कार्यकारणयोरेकन्रानवस्थानस्वरूपो विरोधालक्कार एवोक्तोदाहरणे- अस्याश्चेति। असङ्गतेरित्यर्थः । अपवादो विशेषः तस्य भावस्तसमात् कार्यकारयवैय धिकरण्यभावप्रयुक्तविषयकतया विशेषखेन बाधकरवात्, एकदेशस्थयोः एकाधिकर- यावृत्तित्वयो: कार्यकारणयोरितिशेषः। अयमाशय :- वयधिकरणयोयंन्नैकाधिकरण्येन वि. रोधप्रतिसन्धानं स विरोधालङ्कारा, यत्र तु समनाधिकरणयोवैंयधिकरण्येन विरोध- प्रतिसन्धानं सासङ्गतिरलङ्कारः। नचैवं विषयक्य एवोत्सगपवादभावस्य सम्भवेन प्रकृते विषयभेदादुत्सर्गापवादभावो न स्यादिति वाध्यम्, विरोधालङ्कारस्य हि विरोध- सामान्यं विषयः, असद्गतेश्र केवलकार्यकारणवैयधिकरण्यप्रयुक्तो विरोधविशेष इति समानविषयत्वस्योत्सर्गापवादभावस्य च सम्भवादिति। (६१) प्रस्तुतविरोध विषयमाधरित्यैव विषमालङ्वारं निरुपयति-गुणाविति । अ्र 'विरुद्धे' इति विभक्तिविपरिणामेनान्वयः कार्यः । हेतुकार्ययोः फलनिमित्तयोः गुणौ यत् विरुद्धौ स्यातां क्रिये वा यद्विरुद्ध स्यातामिति सम्बन्धः । एवञ्ञ कार्यगुणो यत् कारणविरुद्ः स्यात्, अयमेको विषमः । अथवा कार्यवृत्तिक्रिया यत् कारणवृत्तिक्रियातः विरुद्धा स्यात्, अयं द्वितीयो विषमः। वा अथवा आारब्घस्य कार्यस्य वैफल्यम् उद्देश्य- फलाभावः, प्रश्युतानर्थस्य अनमिलषितस्य च सम्भव उत्पत्तिः स्यात् अयं तृतीयो विषमः । या च विरुपयो: पररुपरसम्बन्धायोग्ययो: पदार्थयो। सङ्ठटना सम्मेलना, इति तुरीयो विषमं तन्नामालह्ूरणं मतम्। नतु काव्यप्रकाशकृदादयो विषम इति पुललिङ्गर्वे- नैवाहुरित्यत्र कर्थ नपुंसकेन निद्ेश इति चेत? विषमशब्दस्य वाच्यलिङ्गतवेन त्त्य- भावात्। उक्तदिशा गुणादीनां वैषम्यादेव विषम इति नामास्य बोध्यम्। कार्यकारणगतरवेन भिन्नदेशस्थयोवरोध एवायमलङ्कार अतो न विरोधाभास: एकदेशस्थयोविरोध एव तर्स्वीकारात्। यद्यपि "विरूपयो: सङ्वटना" इत्यनेनैव गुण- गुपयो: क्रिययोरवा विरुद्धत्वेनान्तर्भूतत्वारपृथसुपन्यासो ड्यर्ं इवाभाति तथापि तत्र तत्न वैचित्र्यस्य पार्थक्येनोपलम्भात्तदुपन्यासो युक्त एवेत्य वधेयम्। (६२) तन्र प्रथमं विषममुदाहरति-सथ इति। पद्ममुप्तनिर्मिते नवसाहसाङकु

अर्थालक्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः। १०६६

(६३) अत्र कारारूपासिलताया :ः र 'कगुण हि कार्य गुणा मार भन्ते' इति स्थितेर्विरुद्धा शुक्लयशस उत्पचि:। (६४) 'आनन्दममन्दमिमं कुवलयदललोचने ! ददासि त्वम्। विरहस्त्वयैव जनितस्तापयतितरां शरीरं मे ॥' (६५) अन्ना नन्द जन क स्त्री रूप का र ण्णा त्ताप जन क विर होत पत्ति ( ६६) 'श्रयं रत्नाकरोऽम्भोधिरित्यसेवि धनाशया। धनं दूरेऽस्तु वदनमपूरि च्षारवारिभिः ॥' चरिते पदयमिदम्। रणे रणे प्रतिसङ्गामम्, तमालनीला तापिच्छुपत्रवत् नीलवर्णा कृपाण- लेखा खङ्गलता, तद्रूपा कापि नायिकेति भावः । यस्य राज्ञः कररूपशं हस्तसंयोगम् मवाप्य लब्धवा शरदिन्दुवत् शरत्कालीन चन्द्रवत् पाण्डु श्वेतरूपम्, त्रिलोक्याभरणं त्रिभुवनभूषणरूपं यशस्तद्रूपं पुत्रम, प्रसूते जनयति, एतदेव चित्रम् अद्धतम्। काल स्कन्धरतमाल: स्यात्तापिच्छोऽपी्यमरः, "तमालरितिलके खड्गे तापिच्छे वरुणद्रुमे" इति मेदिनी च। इन्द्रव जोपेन्द्रवज्रयोरुपजातिश्छन्दस्तल्लक्षणन्तूकं प्राक। (६३) उक्कोदाहरणे कारणासिलताकार्यंयशसो नीलत्वपाण्डुखवे विपरीतेति दर्शय ति-अत्रेति। आरभन्ते जनयन्ति। स्थितेनियमस्य। शुक्लयशस उत्पत्ति: उत्पद्यमा- नयशाशुक्लमितिपर्यवसितार्थः। तथाच कृपाणलेखयेव यश उत्पादनाव् कारणरूप- कृपाणलेखायां नीलगुणदर्शनेन कार्यरूपे यशस्यपि "कारणगुणा" इति न्यायेन नील- गुणस्यैवोचितत्वात्तद्विपरीतस्य शुक्लगुणस्योत्पत्या कार्यकारणगतगुणयो: प्राथमिक- विरोधस्य रपष्टत्वाङ्टिषमालङ्कारः। यद्यप्युक्तनियमः समवायिकारणकार्ययोरेव तथापि तद्दर्शनात्कविना अन्यन्नापि तब्नियममध्यसितम्। (६४) द्वितीयं विषममुदाहरति-मानन्दमिति। रुद्रटालङ्कारे नायिकां प्रति नायकस्योक्तिरियम्-कुवलयस्य नीलकमलस्य दले पत्रे तद्वज्ञोचने नयने यस्या: तरसम्बुद्धौ हे कुवलयदललोचने! त्वम् इमं मया सम्प्रत्यनुभूयमानम् अमन्दम् अधिकम् आनन्दम आश्लेषादिना हर्ष ददासि जनयसि (सम्प्रति) व्वयेव जनितः पितृगृहगमना- दिना उत्पादितः विरहो वियोग:, मे मम शरीरं तापयतितराम् अत्यनतं सन्तापमुत्पा दयति एतदत्यद्भुतमेवेश्याशयः। आर्याच्छनदस्तलक्षणञ्चोकं प्राक्। (६९) लक्ष्यं संयोजयति-त्र्र्र्रेति। तापजनकविरहोत्पत्ति: स्वोत्ाद्यविरहजन्यता. पक्रियोत्पत्तिः। तथा च नायिकातज्जन्यविरहयोः "विरहस्तवयैव जनितः" इत्युक्या कारणकार्ययोरानन्ददानतापनक्रिये च विरुद्धे, 'कारणगुणा' इति न्यायानुसरयस्या वश्यकर्वादित्यांशयः । एवञ्ञ कार्यकारणधृत्तिक्रिययोर्विरोधो द्वितीय विषमालद्वारः। न चात्रासक्कतिर्विरोधो वेति वाच्यम्, विरोधे विरोधिनोः सामानाधिकरण्यस्य असङ्गतौ कार्यकारणयोवैयधिकरण्यस्य चमरकारप्रयोजकता, अत्र तु कार्यकारणवृत्तिविजातीय- क्रियागुणयोगस्य चमस्कारितेति विशेषात्। (६६) तृतीयं विषममुदाहरति-अरयमिति। कस्यचिट्टिफ लाभिलाषिण उक्ति - रियम्। अयम्, अम्भोधि: समुद्रः रताकरः रत्नोत्पत्तिस्थानम्, इति विज्ञाय धनाशया द्रव्यप्रांश्ीच्छया असेवि तत्प्रान्ते भ्रमणादिना सेवितो मयेति शेषः । किन्तु धनं धन- १३६ सा०

११०० साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

( ६७) अत्र केवलं काकिक्षतधनलाभो नाभूत्, प्रत्युत क्षारवारिभिर्वदनपूरयाम्। ( ६८) 'क वनं तरुवल्कभूषयं नृपलक्षमीः क्व महेन्द्रवन्दिता। नियतं प्रतिकूलवर्तिनो वत धातुश्ररितं सुदुःसहम् ॥' (६९ ) अत्र वनराज्यभ्रियोर्विरुपयोे :े संघट ना । इं ं ( ७०) यथा वा- (७१) 'विपुलेन सागरशयस्य कुक्षिणा भुवनानि यस्य पपिरे युगक्षये। मदविभ्रमासकलया पपे पुनः स पुरस्त्रियैकतमयैकया दशा ॥' प्राप्ति: दूरे अस्तु तिष्ठत, प्रत्युत क्षारवारिभि: लवणमिश्चितसलिलै: वदनम् आननम् अपूरि पूर्ण कृतं तेनेति शेष:, हन्त ! कीदशी दुर्गतिरियमापन्नेश्याशयः। (६) उदाहतमर्थमुपपाद्यति-प्रन्रेति। एवकारार्थेऽन्र केवलशब्दः तस्थ चा- भूतक्रियायामन्वयः कार्यः। अयमाशया-घनलाभेच्छया रत्नाकरस्य सेवनमारब्धम, तत्र दैववशेनाभिमतफलाभावेन न केवलं बैफल्यं जातं, किन्तु क्षारवारिभिमुंखपूर- णादनिष्टं फलञ्व जातमिति आरब्धवैफल्ये अनर्थसम्भवे च तृतीयो विषमालङ्कारः । (६८) चतुर्थमुदाहरति-क्वेति। वनं प्रयाते श्रीरामे दशरथस्य कौशल्याया वा परिदेवनमिदम्। तरूणां वृष्षायां वल्कं वल्कलं तदेव भूषामलङ्गारो यत्र तत्तथोक्तम्, वनं विपिनं क्व, तथा महेन्द्रवन्दिता सुराधिपेनापि पूजिता, नृपलचमी: राज्यश्रीः क्व, ह्वो क्वावत्र महदन्तरं सूचयतः। वत कष्टम, प्रतिकूलवर्त्तिन: प्रतिकूलतया सथित- वतः धातुः सृष्टिकत्तः चरितं चरित्रं नियतं निश्चितमेव सुदुःसहम् अध्यन्तं दुःसहम्। राज्यलचम्युपभोगाय प्राप्तसमयस्य श्रीरामस्यातर्कितमेव तथाविधवनवासाश्रयणा. दित्याशयः। वैतालीयं छन्दस्तल्लक्षणन्तूक्तमेव। ( ६९) लक्ष्यं संयोजयति-अ्न्रेति। सङ्टना एकत्रपद्य एव सम्मेलनम् अतस्तुरीयो विषमालङ्कार: । इदञ स्वकीयमिति दर्शयति-इदमिति। (७) उदाहरणान्तरं दर्शयितुमाह-यथा वेति। ('१) विपुलेनेति। माघकाव्यस्य त्रयोदशे सर्गे पद्यमिदम्। युगक्षये प्रल्य- समये सागरे समुद्रे शेते इति सागरशयस्तर्य विष्णो: (श्रीकृष्ास्य) विपुलेन वि- स्तृतेन कुक्षिणा उदरेण (कर्त्रा) (क) भुवनानि चतुर्दश जगन्ति (कर्माखि) पपिरे पीतानि जग्रसिरे ; स पुनः सोऽपि श्रीकृष्यः, एकतमया कयाचित् पुरस्त्रिया नगर. कामिन्या (क्या) मदविभ्रमेण मदनमदजनितहावविशेषेया असकलया असम स्तया दशा चक्षुषा (कारगभूतया) चक्षुरेककोयामात्रेणेत्यर्थः, पपे पीतः सादर दृष्ट (क) भूः भुवः स्वः महः जनः तपः सत्यमित्यते सप्त उपरितना लोका:, अतलं वितलं सुतलं तलातलं महातलं रसातलं पातालमित्येते सप्त अधस्तना लोकाः। उक्त्वाग्निपुराणे- "चतुरदशविध ह्येतद्दतबृन्दं सुकीत्तिंतम्। भूर्भुवःस्वर्महश्रैव जनश्च तप एव च।। सत्यलोकश्र सप्तैते लोकास्तु परिकौतिताः । अतर्लं वितलञ्जैव सुतलञ्न रसातलम्। महातलं रसातलं पातालं सप्तमं स्मृतम् ।।" इति। श्रीमद्भागवते पञ्चमस्कन्धे त्रयोविशत्यध्यायेड़प्येवमेति द्रष्टव्यम्।

अर्थालङ्कार निरूपणम् ] लक्ष्मोविराजित: । ११०१

(७२) समं स्यादानुरुष्येण श्राघा योग्यस्य वस्तुनः । यथा- (७३) 'शशिनमुपगतेयं कौमुदी मेघमुक्तं जलनिघिमनुरूपं जहुकन्यावतीर्या। इति समगुयायोगप्रीतयस्तन्न पौरा: श्रवयकटु नृपाणामेकवाक्यं विबन्ुः॥' (७४) विचित्रं तद्विरुद्धस्य कृतिरिष्टफलाय चेतू।। ७१॥ इत्यर्थः। मज्जभाषियीच्छन्दस्तव्वृक्षणान्तु-"सजसी जगौ भवति मक्षुभाषिणी" इति। अत्र यदेकावयवभूते कुक्षौ सर्वजगस्थित्या भगवानतिविपुला, तस्यैव च कस्या- श्विवरपुर स्त्रियाश्चक्षुः कोणमात्रेडतिक्षुद्रे स्थित्या विषमालङ्कारः। ( ७२) विरूपयो: सङ्गटनायां विषमालङ्वारं लक्षयित्वा अनुरूपयो: स्वङ्गटनायाँ समालङ्ारं लक्षयति-सममिति। आनुरुप्येण अन्योन्यसदशरूपरवेन निमित्तेन, योग्यस्य वस्तुनः उचितपदार्थेन सह उचितपदार्थान्तरसम्बन्धस्य श्लाघा प्रशंसनम्, समा मा मानं ज्ञानं यत्र तत् समं नाम अलङ्करणं स्यात्। विषमशब्द्वद्यमपि वाध्य- लिङ्ग एव ज्ञेय:। (७३) सद्योगेऽसदूयोगे चेदं भवतीति द्विविधम्। तत्राद्योदाहरणमाह- शशिनमिति। रघुवंशे षष्ठसरगे इन्दुमत्या स्वयंचरमण्डपे समगुणयोः अन्योऽन्यानुरूप सौन्द्य गुणयो: योगेन सम्बन्धेन प्रीतिहर्षंः येषा ते तादशा: व्यधिकरणबहुव्रीहिः, पौरा नागरिका:, इयम इन्दुमती मेघमुक्त मेघावरणशून्यं शशिनं चन्द्रम् उपगता प्राप्ता कौमुदी चन्द्रिका तत्सदृशीत्यर्थः तथा अनुरूपम् आत्मतुल्यम् (अजम्) जलनिधि सागरम्, अवतीर्णा प्रविष्ट जहुकन्या गङ्गा तत्तलयेश्याशयः, इति अनेन प्रकारेय नृपा- याम् इन्दुमतीमुपलब्धुमुपगतानाम्, अथ च तामलब्धावतामजविपक्षिणामपरेषां राज्ञाम्, श्रवणकटु दुःश्रवश्वम्, एकवाक्यम् अभिन्नवाक्यम्, बिबत्रुः कथयामासुः। मालिनीषछनदस्तलक्षणन्तूकं प्राक् (१६७ पृ०) अत्र अन्योऽन्य सदशरूपरवेन निमित्तेन अजेन सह हन्दुमत्या: प्रशंसनात् समालक्कार:। द्वितीयोदाहरयां काव्यप्रकाशे यथा- 'चित्रं चित्रं वत वत महच्वित्रमेतद्विचित्रं जातो दैवादुचितरचनासंविधाता विधाता। यद्विम्बानां परिणतफलस्फीतिरास्वादनीया यच्चैतस्या: कवलन कला-कोविद: काकलोकः अन्न काकयोग्ये विम्बफले काकस्यैव सम्बन्ध इति सम्बन्धस्य प्रशंसनात् विषमालङ्कारः। (७४) विरोधस्य प्राकरणिकध्वात् तद्वटितमेव विचित्रालङ्कारं निरूपयति-विचित्र- मिति। नचात्र समालङ्कारेण तद्टाधः शङ्कय:, तस्य विशेषातिदिष्टत्वात्। चेदू यदि विरु द्धस्य अनिष्टफलकस्य कमगः कृतिर्विधानम्, इष्टफलाय अभिमतफलप्राप्तये सम्पद्यते इति शेष:, तदा तदू विचिन्नं नामालङ्कारः स्यात् इति पूर्वतोऽनुवतते। प्रकाशकृता- लङ्कारमिसं विषमेनैव गतार्थ मन्यमानेन नाङ्गीकृतम्, तदाशयं विविण्वतोद्योतकृता- इष्टसिद्दर्थमिष्टैषिणा क्रियमाणमिष्टविपरीतयताचरणमपि विषममेवेत्युक्त्म्। विषमे- विरूपस्य कार्यस्य स्वयमेवोतपत्ति:, इह च तव्विष्पत्तये कृतिरित्यनयोभेंद इत्यवधेयम्। एवं विरोधाभसेऽपि।

११०२ साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

यथा -- (७५) 'प्रया मत्युन्नतिहेतोर्जीवित हे तोर्विमुञ्चति प्राणान् । दुःखीयति सुखहेतोः को भूढः सेवकादन्यः॥'

आश्रयाधिक्ये यथा -- (७७) 'किमधिकमस्य ब्रमो महिमानं वारिधेर्ईरिरयत्र। अज्ञात एव शेते कुक्षौ निच्िप्य भुवनानि ॥' आश्रिताघिक्ये यथा -- (७८) 'युगान्तकाल प्रतिर्सेहृतात्मनो जगन्ति यस्यां सविकासमासत। तनौ ममुस्तत्र न कैटभद्विषस्तपोधनाभ्यागमसंभवा मुदः ॥' (७६) प्रयमतीति। उन्नतिहेतोः अभ्युदयं लब्धुं प्रयामति स्वामिनिकटे प्रकर्षेणा वनतो भवति सेवक इति शेष:। इस्थमग्रेऽपि। जीवितहेतो: वेतनप्राप्श्यादिना जीव- नरक्षानिमित्तम, प्राणान् विमुञ्जति सडयरामादौ परित्यजति, तथा सुखहेतोः सुख लाभाशया दुःखीयति इतस्ततो भावनाय अशक्यमपि च करत्तं दुःखमिच्छति। अत एव सेवकात किङ्करात् अन्यः को मूढ़ः अपि तुन कोऽपीत्यर्थ।। आर्याच्छन्दस्तल्लक्षण- ञ्ञोकं प्राक्। अन्न अभ्युदयाद्यभिमतफल प्राप्त्यर्थ तद्विरुद्वावनतादिविधानाद्विचित्रालङ्कारः। (७६) इत्थं समस्तवैरुप्ये विचिन्रालङ्कारं निरुप्य कि्व दैुप्ेिकालक्कारं निरूपयति-आश्रयेति। आश्रयाश्रयिणोः आधाराधेययोर्मध्ये एकस्य आश्रयस्य आश्र यिणोवा आधिक्ये बहुलत्वे सति अधिकं तन्नामालङ्वार उच्यते कविभिरिति शेषः। एवञ् आश्रयाषिक्यनिबन्धनमाश्रित्याधिक्यनिबन्धनं चेति द्विप्रकारकमेतदितिफलितम्। केचित्त-'वस्तुतः तनुश्वेऽपि यदेकस्याधिक्यं तदधिकमुच्यते' इति लक्षयन्ति, तन्न- "दौरत्र क्वचिदाश्रिता प्रवितनं पातालमत्र क्वचित् क्वाप्यत्रेव घराधराघरजला घारावलिवतते। रफीतरफीतमहो नभः कियदिदं यस्येत्थमेवं विधै- दूंरे पूरणमस्तु शून्यमिति यन्नामाऽपि नाहतं गतम्॥" इत्यादावव्यासेः। अत्र हि नमसो न तनुत्वम्। अस्य चाधाराधेयरूपविलक्षणा- अ्रयतया अपवादरवेन विषमालङ्कारबाधकता ज्ञेयेति तातः। यत्र विच्छित्तिविशेषस्त त्रैवायम् अत एव 'विस्तृतपरिस्तरणे बालः स्वपिति" इश्यादौ नेत्युन्नेयम्। (७७) आध्यमबिकमुदाहरति-किमिति। अस्य वारिधेः तीरसमुद्रस्य अधिकं महिमानं महत्वं कि बूमः यत्र त्षीरसमुद्धे हरिविष्णु, कुत्ौ उदरे भुवनानि भुर्भुवः स्वर्लोकानू, नित्चिष्य संस्थाव्य, अज्ञात एव 'क्व वर्तते' इति जलजन्तुभिरविदित एव शेते स्वपिति प्रलयसमये इति शेषः । आर्याच्छन्दः । अन्नाश्रयिभूतहर्यं पेक्षया आश्रयभृतक्षीरसमुद्रस्याधिक्याद्धिकालङ्कारः । (७८) द्वितीयमधिकमुदाहरति-युगान्तेति। माघकाव्यप्रथमसगें नारदागमने

अर्थांलङ्कार निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:। ११०३

(७६) अन्योन्यमुभयोरेकक्रियायाः कारणं मिथः॥ ७२ ॥ ( ८०) 'तवया सा शोभते तन्वी तया त्वमपि शोभसे। रजन्या शोभते चन्द्रशन्द्रेणापि निशीथिनी॥' (=१) यदाधेयमनाधारमेकं चानेकगोचरम्। किंचित्प्रकुर्वतः कार्यमशक्यस्येतरस्य वा॥ ७३॥ कार्यस्थ करणं दवाद्विशेषस्त्रिविधस्ततः। श्रीकृष्णमुदां वर्णनमिदम्। युगान्तकाले प्रलयसमये प्रतिसंहृताः स्वोदर प्रवेशिता आर्मान: समस्ता,जीवा येन, यद्ा प्रतिसंहवतः सूचमीकृतः मात्मा शरीरं येन तस्य, कैट भद्विषः श्रीकृष्णस्य, यस्यां तनौ शरीरे जगन्ति भुवनानि सविकाशं सावकाशमसम्बाघ- मितियावत् यथा स्यात्तथा (क्रिया विशेषणमेतव) आसत अविद्यन्तः तत्र तस्यां तनौ तपोधनस्य नारदस्य आभ्यागमसम्भवा आगमनजन्या: मुदः प्रीतयः न ममुः नवकाशं प्रापुरित्यर्थः । वंशस्थं छन्दस्तल्लक्षणान्तूक्तं प्राक् (२०६ पृ० )। अन्नाश्रयिभूतहस्श्रीरापेक्षया आश्रयभूतानां प्रोतीनामाधिक्यादधिकालङ्कारः। एतर्पद्यव्याख्यात्रा मल्लिनाथस्तु सम्बन्धासम्बन्धरूपा अतिशायोक्तिरित्याह। एव- ज्वातिशयोक्स्थापितोऽयमधिकालङ्कार इति परस्परमङ्गाङ्गिभावेन सङ्कर इति सार विदो वदन्ति। (७९) यथा आश्रयाश्रयिणोरेकस्याधिक्येऽघिकालङ्कार: तथा उभयघटितं कश्िद- लड़ारः सम्भवितुमहति न वेश्याकाङ्कायामन्योन्यालङ्कारं निरुपयति-अन्योन्यमिति। उभयो: कर्त्तृभूतयोद्गंयोर्वस्तुनोः एकस्या: क्रियायाः, मिथः अन्योन्यं करणं सम्पादनम्, 'विच्छिन्तर्विशेषेण' इति शेष:, अन्योन्यं तव्नामाSलङ्कारः 'उच्यते' इत्यनुवतते। अन्यो०

"तदन्योऽन्यं मिथो यत्रोष्पाद्योत्पादकता भवेतू" इति। "मिथः"पदमित्यमिधानेन 'दुदोह गाँ स यज्ञाय सस्याय मघवा दिवम्' इत्यादौ मिथः करणाभावान्नातिव्यासिः। यत्र च क्रियापदं न तन्र तु अध्याहारेणेव कार्य भव- तीति तत्रापि नाव्याप्तिः। यथा-क्षपया रुचिरश्रन्द्रश्चन्द्रेय रुचिरा क्षपा। अन्न रुचिर भवनक्रियाया मिथ: करगमू। (र०) उदाहरति-त्वयेति। दम्पत्त्योरगुणवयांनमिदम्। हे सखे! सा तन्वी कृश- शरीरा स्वया कान्तेन शोभते, त्वमपि तया तन्ध्या कान्तया शोभसे। तथा च चन्द्रो रजन्या रात्र्या शोभते, निशोथिनी सा रजन्यपि चन्द्रेण शशिना शोभते। अन्र दम्पत्योश्चन्द्ररजन्योश्च एकशोभनक्रियाया: सिथाकरणादन्योन्यालङ्कारः। एवमेव- शशिना च निशा निशया च शशी शशिना निशया च विभाति नमः। पयसा कमलं कमलेन पयः पयसा कमलेन विभाति सरः॥ इस्यादावव्ययमेवालङ्कारी ज्ञेय:। (८१) आधाराधेययोरधिकालङ्कारे प्रस्तावात्त्घटतं विशेषालङ्कारं निरुपयतत - यदिति। न च मध्येऽन्योन्यालङ्कारनिरूपणेन आधाराधेयोर्विच्छेदः ? तस्य विशेषानिर्दि

११०४ साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

क्रमेया यथा- ( ८२) 'दिवमप्युपयातानामाकल्पमनल्पगुयगणा यैषाम् । रमयन्ति जगन्ति गिरः कथमिव कवयो न ते वन्धाः।' (८३) कानने 'सरिदुद्दशे गिरीणामपि कंदरे। पश्यन्त्यन्तकसंकार्श त्वामेकं रिपवः पुरः ॥' ष्टश्वेन सषत्यभावात्। अनाधारम् आश्रयरहितम् आधेयम् आश्रयं यत् अभिधीयते स एको विशेष:। एकञ्ञ वस्तु अनेकगोचरम् एककाले अनेकविषयम्, तथाच एकं वस्तु युगपदनेकगोचरं प्रतिपाद्येत तदा द्वितीयो विशेषः। युगपदिति पर्यायनिवारणाय, तत्र क्रमेणैकस्यानेकसम्बन्धः, अश्र तु एकदैवकस्य वस्तुनोऽनेकसम्बन्घत्वस्य विवक्षितश्वमि त्यवधेयम्। तथा किज्ञित् किमपि अनिर्दिष्टमित्यर्थः कार्य प्रकुर्वतः साधयतो जनस्य सम्बन्धे अशक्यस्य दुःसाध्यस्य इतरस्य विधातुं शक्यस्य वा कार्यस्य दैवात् भाग्यात करणां सम्पादनम्, प्रतिपाद्येत स तृतीयो विशेषः। ततस्तस्मात् न्रिविघस्वरूपात् विशेषोSलङ्कारान्तरेम्यो विलत्तण इति व्युत्पत्या तव्वामालङ्वार स्तिविधसतप्रकार 'उच्यते' इति पूर्वत्रतोऽनुवतते। (द९ ) तम्नानाधाराधेये उदाहरणमाह-दिवमिति। दिवं स्वगंम् उपयातानां गता- नामपि येषां कवीनाम् अनल्पाः बहवो गुणगया विच्छित्तिमाधुर्यादिगुणसमुदाया: यासु तथाभूता: गिरः काव्यरूपा वाण्य:, आकल्पं वल्पपर्यन्तं प्रलयकालं यावदित्यर्थर 'संव. तः प्रलयः कल्पः क्षयः कल्पान्त इत्यपि' इत्यमरः, जगन्ति भुवनानि (कर्म) रमयन्ति रक्षयन्ति, ते कवयः काव्यकर्त्तारः 'कविः काव्यकरे सूरौ कविर्वाल्मीकिशुक्रयोः' इति विश्वः, कथमिव न चन्दा न पूजनीया: ? अपि तु वन्दा एवेश्यर्थः। आर्याष्छन्दस्तल्ल क्षणन्तूकं प्राक्। अत्र निर्मान्तृर्वेन आधारभूतानां कवीनामसत्त्वेऽपि आधेयभूतानां तद्विरामवस्थिति- व्यंनात् प्रथमो विशेषालङ्कारः। यथा वा- अये ! राजन्नाकर्रय कुतुकमाकर्यनयन ! स्वदाधारा कीत्तिवंसति किल मौलौ दशदिशाम्। स्वदेकालम्बोडयं गुगगणकदम्बो गुणनिधे! सुखेषु प्रौढानां विलसति कवीनामविरतम्॥ इति। (८३) एकस्यानेकविषयत्वे उदाहरति-कानन इति। कस्यचिदवाज्ञ: स्तुतिरियम्। रिपवः शत्रवः, कानने वने, सरितां नदीनाम् उद्देश उस्कृट्टो देशस्तन्र, गिरीयां पर्वतानां कन्दरेऽपि गुहाप्रदेशेऽपि, पुरः अग्रतः अन्तकसङ्काशं यमराजसदशम्, एकमेव रवां पश्यन्ति अवलोकयरति। भवद्रिपव एवंविधा भयव्याकुला सक्जाताः, यथा तत्ततप्र देशं समाश्रिता अपि साशङकं निजसन्निधावेव एकस्मिन् काले एव च यमराजसदशं भवन्तमवलोकयन्तीन्याशयः। अन्र एकस्य राज्: एकस्मिन् काल एव काननाद्यनेकस्थानस्थितत्वात् द्वितीयो विशेषालङ्कारः।

अर्थालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मोविराजितः। ११०५

(८४) 'गरहिी सचिवः सखी मिथः प्रियशिष्या ललिते कलाविधौ। करुणाविमुखेन मृत्युना हरता त्वां वद कि न मे हतम् ।।' (=५) व्याघातः स तु केनापि वस्तु येन यथा कृतम्।। ७४।। तेनैव चेदुपायेन कुरुतेऽन्यस्तद्न्यथा। यथा- ( ८६) 'दृशा दग्घं मनसिजम्-' इत्यादि (८८४ पृ०)। (८७) सौक्येंशा च कार्यस्य विरुद्धं क्रियते यदि॥ ७५ ॥ ( ८८) व्याघात इत्येव।

(=४) अशक्यश्य कार्यस्य दैवाकरयं यत्र तदुदाहरति-गृद्दिगीति। रघुवंशे भष्टमे सर्गें इन्दुमतीमरणे तामनुचिन्तयतो राज्ञोऽजस्य विज्ञापोऽयम्। हे इन्दुमुरिव! स्वं मे मम गृहिणी पत्नी, श्वमेव सचिवः (हितोपदेशात्) मन्त्री, त्वमेव मिथो रहसि 'मिथोऽन्योऽन्यं रहस्यपि' इत्यमरः, सखी नर्मंसहचरी, तथा खवमेव ललिते मृदुले कला- विधौ नृत्यगीतादिकलानुष्ठाने प्रियशिष्या प्रेमास्पदतया शिक्षणीया: अतस्त्वामेतत्समु. दितरूपां भवरती हरता अपहरता, अतएव च करुणाविमुखेन निरदयेन मृत्युना यमेन 'मृत्युर्ना मरणे यमे' इति मेदिनी, में मम कि न हृतम्, इति तवंवद, अपि तु एकेन प्रयरनेन सर्वमेव हतमित्याशयः। अपरववत्त्र छन्दः तल्लक्षयान्तु-'अयुजि ननरला गुरु: समे अमपरवक्त्रमिदं ततो जरौ' इति। अत्र इन्दुमती हरणरूपमेकं कार्य कुवता यमेन तेनैवैकदैव गृहिण्यादिकं सर्वं दैवतः कारणात् हतमिति दुःसाध्यस्य कार्यान्तरस्य सम्पादनमिति तृतीयो विषमालङ्कारः। अस्मिन्नेव भेदे शक्योदाहरणन्तु काव्यप्रकाशादावुन्नेयम्। (८५) विशेषालङ्कारस्य तृतीयभेदे अन्यकरण्योत्थानात् प्रकृते अन्यथा करण- युक्त विशेषालङ्कारं लक्षयति-उयाधातेति। केनापि केनचित् कर्त्रा येन उपायेन द्वारा, यत् वस्तु यथाकृतं यत्प्रकारं साधितम, अन्यः कर्ता चेदू यदि तेनैव उपायेन तज्जा तीयेनैवोपायेन, तत् वस्तु अन्यथा प्रकारान्तरेय कुरुते साध्यते; तदा हिस परकरणेन पूर्वकरणश्य व्याघातात् व्याघातो नाम मलङ्कार 'उच्यते' इति पूर्वतोऽनुवत्तंते। (८६) उदाहरति-दृशेति। (८८४ पृ०) उपाख्यातपूर्वमिदम्। अत्र महेश्वरेण दशा दाहितस्य कामस्य वामलोचनाभिश्च दशेव तं पुनरुज्जीवित इति व्याघातः। (म७) उक्तालङ्कारमेव प्रकारान्तरेण निरुपयति-सौकर्येणेति। कार्यस्य प्रतिवक्तय भिमतवस्तुनः, सौकर्येगा वक्त्यभिमतवस्तवपेक्षया सुकरतया अनायासेनेति यावत् कार- णेन, यदि विरुद्धं वक्त्यभिमप्रतिकूल क्रियते स्फुट क्रियते लक्षणया क्रियमाणं प्रति- वक्त्रा वर्ण्यंते इ्यर्थः, तदापि व्याघात 'उच्यत' इति सम्बन्धः। एकमेव कारणमाश्रित्य श्वसौकर्येंण कारणेन प्रतिवक्ता यदि वक्तमताद्विरुद्ध प्रकट्यति तदा सोऽपि व्याघात इति निष्कर्षः। (८८) कारिकायां जिज्ञासानिवृत्तये अध्याहर्त्तव्यपदं निर्दिशति-व्याघात इत्येवेति।

११०६ साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(८९) 'इहैव त्वं तिष्ठ द्रुतमहमहोभिः कतिपयैः समागन्ता कान्ते! मृदुरसि न चायाससहना। मृदुत्वं मे हेतुः सुभग। भवता गन्तुमधिकं न मृद्दी सोढा यदिरद्दकृतमायासमसमम् ।' (९०) अत्र नायकेन नायिकाया मृदुत्वं सहगमनाभाव हेतुत्वे नो कतम् । नायि- कया च प्रत्युत सहगमने ततोऽपि सौकर्येगा हेतुतयोपन्यस्तम्। (६१) परं परं प्रति यदा पूर्वपूर्वस्य हेतुता। तदा कारणमाला स्यात्- (८९) उदाहरति-इहैवेति। विदेशं जिगमिषुणा पत्या सह जिगमिषुं पत्नीं प्रति पूर्वाद्वेन नायकश्य उत्तराद्ध्ेन पशन्याश्चोक्तिपरत्युक्तिरूपं पद्यमिदम्। हे कान्ते प्रिये ! श्वम् इहैव अस्मिन्नेव भवने तिष्ठ न मया सह गच्छ, अहं कतिपयैरेव अहोभिर्वासरैः समागन्ता समागमिष्यामि भविष्यदर्थे तृन शीघ्रं प्रत्यावृत्य त्वया सङ्गमिष्यामीत्यमि प्रायः। ननु भवता सह गमने का हानिरित्यत आह-खं मृदु: कोमलाङ्गी असि, अत एव आयाससहना विदेशगमनक्लेशसहनयोग्या न च नहीत्यर्थः, इति प्रवत्स्यता पतिनोक्तौ नायिका आह-हे सुभग भार्याप्रिय! मे मम मृदुत्वं भवता त्वया सह गन्तुमेव अधिकम अतिशयितं यथास्यात्तथा हेतु: कारणं भवति, अत्राधिकमित्यस्य नपुंसकश्वमध्याहर्त्यं भवतिक्रियाविशेषणत्वादेवेत्यवधेयम्, यद् यस्मात् मृद्वी,कोम. लाङ्गी अहं विरहकृतं भवद्विश्लेषजनितम् असमं विषमं भयङ्करमिति यावत्, आयासं कष्ट न सोढा न सोढुं शक्ता। शिखरिणीच्छन्दस्तल्लक्षणञ्जोक्तं प्राकू। (९०) लक्ष्यं संयोजयितुं निर्दिशति-भ्त्रेति। प्रश्युत वैपरीत्येन। ततोऽपि सहग- मनाभावादपि भवने स्थितेरपि सौकर्येण वियोगकेशसह नापेक्षया सह प्रस्थानक्लेशसह नश्य सुलभश्वेन कारणेन, हेतुतया सह प्रस्थानं प्रति कारणत्वेन उपन्यस्तम् उपनिबद्ध मभिहितं तन्मृदुख्मिति सम्बन्धः। एवज्ज स्फुट एवान्यविधो व्याघातालङ्कार इत्याशयः। उदाहरणान्तरं यथा- "विमुज्जसि यदि प्रियां प्रियतमेति मां मन्दिरे तदा सह नयस्व मां प्रणाययन्त्रणायन्त्रितः । जातु भुजमण्डलादवहितो बहिर्भावय॥" वनं प्रति गन्तुमुद्यतं श्रीरामं प्रति वैदेह्या उक्तिरियम्। (९१) पूर्वध्याघातस्वरूपे उपायपर्यायकारणस्य प्रदर्शनात् कारणघटितमेव कार णमालालड्ारं लक्षयति-परमिति। यदा परं परम् उत्तरम उत्तरं पदार्थ प्रति पूर्वपूर्वस्य पदार्थस्य हेतुता कारणत्वं चेतू तदा कारणानां माला पंक्तिरिति व्युश्पत्या कारणमाला नामालङ्कार: ्यात्। उपलक्षणज्ञैतत्-यथापूर्व परपरस्य कारणत्वेऽप्ययमित्यपि बोध्यम्। यथा-भवन्ति नरकाः पापात् पापं दारिदसम्भवम्। दारिद्रयमप्रदानेन तस्माहानपरो भव ॥ इति।

अर्थालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः । ११४७

यथा- (१२) 'भ्रुतं कृतधियां सक्जाजजायते विनयः श्रुतात्। लोकानुरागो विनयान् किं लोकानुरागतः।।' (६३ ) तन्मालादीपकं पुनः।। ७६ ।। धर्मिणामेकधर्मेंण संबन्धो यद्यथोत्तरम्। यथा- (९४) 'त्वयि संगरसंप्राप्ते धनुषासादिताः शराः। शरैररिशिरस्तेन भूस्तया त्वं त्वया यशः ॥' (९५) अत्रासादनकरिया धर्मः। (९२) उदाहरति-श्रतमिति। कृतधिवाम् अध्ययनेन निपुणण ताभावितार्मनां विदु· पाम, सङ्गात् संसर्गात् हेतो:, शुतं शास्त्रं उक्षयाया तज्ज्ञानं जायते जनस्येति शेषः। एवमग्रेऽपि। शतात् शास्रज्ञानात् विनयः अनुद्धतत्वं जायते, विनयात् लोकानुराग: खवस्मिन प्रेम जायते, तस्माच्च लोकानुरागात् कि न जायते ? अपि तु वित्तादिकं सक. लमेव जायते इत्यथं:। अत्र विनयादिकं परं परं प्रति अुतादे: पूर्वपूर्वस्य कारणतया कारणमाछाबद्दार:।

काशयानुप्रवेशरूप: सहरालङ्कारः। एवम्- जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारयं गुणप्रकर्षो विनयादवाण्यते। गुगाप्रकर्षेण जनोऽनुरज्यते जनानुरामप्रभवा हि सम्पदः॥ स्वर्गांपवर्गो खलु दानलक्ष्मीर्दानं प्रसूते विपुला समृद्धिः। समृद्धिमल्पेतरभागघेयं भाग्यं च शम्मो ! तव पाद्भक्ति: ।। इत्यादावयमलद्वार इति बोध्यम। (९३) उक्कालङ्कारे मालाप्रकरणनिदशान्मालाद्ीपकालङ्कारं निरुपयति-तदिति। अनेकानां धर्मिगाम एकघमण गुणरूपेय क्रियारूपेण वा सह, यत् यथोत्तरम् उत्तरम उत्तरं वस्तु प्रति सम्बन्धः । अत्र वीप्सायां यथाशब्द:, तत् पुनः मालादीपकं मालायां यथा बहूनां कुसुमानामवस्थानं, तथा बहूनां धर्मिणामवस्थानं माळा तस्या दीप इव धर्मैक्येन प्रकाशनमिति ताहशं तन्ामाछद्वार: स्यादिति पूर्वतोऽनुवर्तते। (९४) अनेकानां धर्मिणां क्रियारूपकधमंसम्बन्घे उदाहरयं दर्शयति-त्वयीति। कस्यचिद्राज्ञ: स्तुतिरियम्। हे राजन् ! र्वयि सङ्गरं युद्धं सम्प्राप्ते याते सति, तव धनुषा शर बाणा आसादिता लब्घा:। इथमग्रेऽपि क्रियाया लिङ्गविभकिविपरिणामेन सम्बन्धो ज्ञेयः । एवस शरैस्तचव इषुभिः, अरी्णां शिर आसादितम्, तेन अरिशिरसा भूभवमा- सादिता, तथा भुवा श्वमासादितः, त्वया भवता च यश आसादितम्। (९५) कच्यं समर्थयति-अग्रेति। आसादनक्रिया धर्मः, शरादिमियंथोत्तरं कम. लेनान्वयान्मालादीपकम्। यथा वा- आस्वादेन रसो रसेन कविता काव्येन वाणी तया लोकान्तःकरणानुरागरसिक: सभ्या, सभा चामुना। १४० सा०

११०६ साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(६६) पूर्व पूर्व प्रति विशेषसात्वेन परं परम्॥ ८७ ॥ स्थाष्यते ऽपौह्यते वा चेत्स्यात्तदैकावली द्विधा॥ क्रमेगोदाहरपाम्- (९७) 'सरो विकसिताम्भोजमम्भोजं भृङ्गसंगतम्। भृङ्गा यत्र ससंगौता: संगीतं सस्मरोदयम्।।' ( ९८) 'न तज्जलं यन्न सुचारुपड्कजं न पङ्कजं तद्यदलीनषट्पदम्। न षट्पदोऽसौ न जुगुक्ष यः कलं न गुख्जितं तन्न जहार यन्मनः ॥'

क्षोणीनाथ ! तया भरवांश्र भवता भूमण्डलं भासते।। अत्र भासनधर्मेग सम्बन्धः । एवमन्यदपि। (९६) क्रमिकप्रस्तावात् क्रमिक विशेषरायुक्तकाव लीन मा लद्दारं लक्षयति-पूर्व· मिति। चेदू यदि पूर्व पूर्व विशेष्यं प्रति परं परम् उत्तरसुत्तर विशेषणत्वरूपेण विशेष्यं स्थाप्यते विधीयते अपोद्यते निषिध्यते वा, तदा (क) स्थापनापोहनात्मकतया इति शेष:, दविधा द्विप्रकारा एकरूपेय विशेषणरवेन विशेष्यश्वेन विहितानामपोहितानां वाऽडव. ली श्रेगिस्ताइशी, एकावली, तन्नामालड्ारः। अत्र विशेषणत्वेनेश्युपलक्षगम्, तेन विशे- व्यतयेत्यपि बोध्यम्। उदाहरिष्यति ग्रन्थकृता स्वयमेव। धर्मेण बुद्धिस्तव देव ! शुद्धा बुद्धया निवद्धा सहसैव लक्षमी:। लचम्या च तुष्टा भुवि सर्बलोका कोकेषु नीता भुवनेषु कीर्सि:॥ अत्रोत्तरमुत्तरं विशेषयां पूर्वपूर्वं प्रति विशेष्यम्। (९७) तत्र स्थापने उदाहरति-सर इति। श्रत्समयवर्णनमिदम्। यत्र शरत्स मये, सरस्तड़ाग: विकसिताम्भोजं प्रस्फुटितपद्मभवतीति शेषः, एवमुत्तरत्र। अम्भोजं तर्कमलन्न भृङ्गसक्कतं अ्रमरयुक्तम्। ते भृक्काश्र ससक्कीता: सङ्गीतपराः, तत्सङ्गीतञ्ज पुना, हमरोदबेन कामोज्लासकरवेन सहेति सत्मरोदयं कामप्राकटयजनकमित्यथ।। अन्नाम्भोजादीनि उत्तरोत्तरत्र विशेष्याणि पूर्वपूवत्र विशेषणात्मना स्थापितानीति एकावल्यलङ्कारः । यथा वा- पुराणि यस््यां सवराङ्गनानि वराङ्गनारूपपारिष्कृताङ्रयः। रूपं समुल्मीलितसद्विलासमात्रं विलासा: कुसुमायुधस्य॥ इति। अत्र पूर्वपूर्वर्मिन् उत्तरोत्तरस्य विशेषणतया बाहुल्येन विधानम्। (९) अपोहने उदाहरएमाह-नेति। भट्टिकाब्ये द्वितीयसगें पद्ममिदम्। यत् सुचारुपङजम् अत्यन्तरमणीयकमलं न तत् जलं प्रशस्तं जलं नेत्यर्थः, एवमुत्तरत्रापि यत् न विद्यते कीना: मधुपानाय स्थिरा: षटपदा अरमरा यत्र तादशं तत् पक्चजं न, यः कलं मशुलं गुज्ितं मत्तभ्रमरशब्दः यत्र तादशोन असौ चटपदो न, यत् मनः नजहा आच्कर्ष तत् गुश्ितं नेत्यथः। वंशस्थं छन्दः । (क) स्थापकर्वन्न-स्वसम्बन्धेन विशेष्यतावच्छेदकनियामकत्वम्। अपोहकत्वञ्-स्वव्य- सिरेकेश विशेष्यतावच्छेदकव्यतिरेकबुद्धिजनकत्वम्।

अर्थालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:। ११०१

(९९) क्वचिद्विशेष्यमपि यथोत्तरं विशेषयातया स्थापितमपीहितं च दश्यते। यथा- (१००) 'वाप्यो भवन्ति विमलाः स्फुटन्ति कमलानि वापीषु। कमलेषु पतन्त्यलयः करोति संगीतमलिषु पदम् ।' ( १) एवमपोहनेऽपि। (२) उत्तरोत्तरमुत्कर्षों वस्तुनः सार उच्यते॥ ७द॥

अन्र जलादिकं पूर्वपूर्व विशेष्यं प्रति पङ्कजाद्युत्तरोत्तरविशेष्यस्य विशेषयत्वेन निषेधनादेकावली। नचात्र सुचारु पढ्ढजं विना जलं न रमणीय्रमिति विनोक्तिध्वनिरेव युक्त: तर्कृतवैचित्रयस्यैव विधयमानत्वादिति वाध्यम, वाब्यार्थकृतस्य वैचित्रयस्याप लपितुमशक्यत्वात्। (९९) अथोक्तविरुद्धमप्यमुमलङ्कारं सङग्राहयितुमु्ापयत्त-क्व चिदिति। विशे व्यमपि पूर्व पूर्वम्, यथोत्तरम् उत्तरम् उत्तरं प्रति। अपोहित निराकृतम्। अस्मिन् पू तो भेद: स्पष्ट एव। एवंविधैकावल्य लक्कारोऽयन्तविरज इति पार्थक्येव कथनात्स- मापतति। (१००) वाप्य इति। शरत्समयवर्णनमिदम। वाप्यसतड़ागा:, विमछा स्वच्छजला भवन्ति, 'अस्मिन् शरत्समय' इति शेषः। एवमत्रेऽपि। तासु वापीषु दीघिकासु च कमः लानि पङ्कनानि स्फुटन्ति विकसन्ति, तेषु कमलेषु च अलयो अमरा: पतनति, तेषु अलिषु च सङ्गीतं सुन्दरं गानं (कर्त) पदम अधिकारं करोति, अलयो गायन्तीत्य्थः। आर्याच्छन्दस्तलक्षणन्तूक्तं प्राक्। मत्र कमआद्युत्तरोत्तरविशेष्यं प्रति वाध्यादिकं पूर्वपूर्व विशेष्यं विशेषणतया उप. न्यसतमित्येकावली। (१) एतह्दिग्दुर्शनमित्यमिप्रायेणाह-एवमिति। अपोहनेऽपि एवमूद्यमित्यर्थः। यथा- 'पुण्य क्षेत्रं न सवंत्र पुण्यक्षेत्रे न नाहितिकाः। नास्तिकेषु न धमोडर्ति न धर्म दुःखहेतुता।।' अन्रोत्तरोत्तरं विशेषयभूता पूर्वपूर्व पुण्यक्षेत्राहयो विशेष्यतया निषिद्धा:। (२) क्रमिक प्रस्तावात् क्रमिकोत्कर्षयुक्तकं सारालक्कारं लक्षयति-उत्तरोत्तरमिति । उत्तरोत्तरं यथास्यात्तथा वस्तुनः विशेष्यपदार्थस्य उत्कर्ष न्यायसतवम्, सार उत्तम हत्य- र्थान्तरं न भवति। अत एव सारत्युक्ततवात् सारः तन्नामालङ्कार उच्मते अभिधी यते। अलक्कार सर्वस्वकृतातूदारनान्ना व्यपदिष्टम्। मालादीप कालङ्कारे यस्य कस्यचिद् गुयारुपस्य क्रियारूपस्य वा धर्मस्य परंपरमन्व- यः, अत्र तूतकर्षरूपगुणमात्रस्येति विशेषरूपत्वेनेति भेद:। उसकर्षश्षात्र श्राध्यगुणानामश्राध्यगुणाना्च। तत्राद्यो मूल एवोदाहतः । अन्यो

वायुना कि न नीतोऽसो मामयं याचयिष्यति॥ स्पष्टञचेदमुद्योतादौ। अत्र तूलः पिचुसंज्ञका, 'अथ पिचुस्तूलः' ह्ूशयमरः अत्र वागीशा :-

१११० लाहित्य दर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

यथा- (३) 'राज्ये सारं वसुधा वसुघायामपि पुरं पुरे सौधम्। सौधे तल्पं तल्पे वराज्जनानङ्गसर्वस्वम् ।।' (४) यथासंख्यमनूद्देश उद्दिष्टानां क्रमेश यत्। 'केचित्ु-'आश्लोकसमापनमुत्तरोत्षरोररषेंगायमलङ्कारो भवति तथात्व एव वैचित्रम विशेष प्रतीते: इश्याहु:, तब्न - लोकस्रजि दौर्दिवि चादितेया आप्यादितेयेषु महान् विभेद:। कि कर्त्तुमर्थीयति सोऽपि रागाज्जागर्ति कच्षा किमतः परा ते॥ इत्यादौश्लोकार्धसमाप्ति पर्यन्तमुश्कर्ष सथ्वेनाप्यस्यालद्कारस्य सम्मवात् इति वदन्ति। (३) राज्य इति। रुद्रटालङ्कारे पद्यमिदम्। राज्ये वसुधा पृथिवी सारं सारा श्रे्ा उस्कृष्टेत्यर्थः स्वच्छन्दं पर्यंटनसम्भवातू। अत्र सारमिति सामान्ये नपुंसकम्, मृदु पचतीतिवत्। अत एव 'वृद्धिरादैच् १।१।१ इति पा० सूत्रे 'शक्यं चान्नेन शर्मासादिभि- रपि क्षुश्प्रति हन्तुम्" इति महाभाष्यम्। "सारो बले स्थिरांशे च मज्डिन पुंसि जले धने भ्याय्यं क्रीवं त्रिषु वरे" ... .. इति मेदिनी। "सारो वले स्थिरांशे च न्याय्ये कीबं वरे त्रिषु" इस्यमरः। वसुधायां पुथिष्यामपि पुरं नगरं सारं श्रोष्टम उत्कृष्टमित्यर्थः,सुन्दरत्वात्प्यटनादा वश्यन्तमनुकूलत्वाच्च। पुरेऽपि च सधं सुधालिप्प्रसाद सारं श्रेष्ठम्, दर्शनेऽ्यन्तरम- गीयत्वात्सुखावासस्थान्वाच। सोधेऽपि तल्पं शय्या सारमू, तस्य सुखप्रदायित्वात्। तल्पेपि अनङ्गस्य मदनस्य सरवस्वं सर्वस्वरूपा चराङ्गना उत्तमस्त्री सारा भोग- सुखजनकानां मध्ये परमानन्दरूपत्वादित्याशयः। आर्याष्छन्दस्तलवक्षणञ्ञोकतं प्राक्। अत्र पूर्वपूर्वापित्षया वसुधादीनां वस्तूनां यथोत्तरमुर्कर्षात्सारोडलङ्कारः। वेदेऽप्यय- मलद्कारो इश्यते यथा- 'महतः परमव्यक्तमव्यकारपुरुषः पर:ः। पुरुषा्न परं किञ्ञित् सा काष्ठा सा परा गति:॥ (४) क्रमिकप्रकरणादेव क्रमिक प्रतिपादनयुतं यथासंख्यालङ्कार लक्षयति-यथा सङ्मिति। उदिष्टानां प्रथमं निद्िष्टानां पदार्थानां क्रमेया उद्देश्यानुपूर्ष्येण प्रथमस्य प्रथमेन द्वितीयल्य द्वितीयेन तृतीयस्य तृतोयेनेत्येवमित्यर्थ:, यक् अनूद्देश: पश्राग्रिर्देश। तत् सङ््यामनतिक्रम्य स्थितमिति यथासङ्ख्यं तव्नामालङ्कार 'उच्यते' इति पूर्वतोऽनुवतते। तथाच येन क्रमेण यावत्सङ्म्याका ये प्रथममुद्दिष्टास्तेनवक्रमेण पश्चादृपि तेषां तावत्स- इ्याकेषु पदार्थेषु सम्बन्धो यथासङ्गयनामालद्कार इति निष्कर्षः । यद्यपि कविप्रतभा नालङ्वारत्वम, तथापि एकत्र पच्े बहूनां क्रमान्वये वैचित्र्यादुलद्वारत्वेनोक्त इतयुदोते स्पष्टम्। अत्र बहूनामित्यन्र बहुखमविवच्चितम्, तेन- 'दद्शं कृष्णं रामं च वजे गोदोहन गतौ। पीतनीलाम्बरधरौ शरदम्बुरुहे तणौ ।" हत्यादावण्ययमेव।

अर्थांलङ्कारनिरूपणम् ] लक््मीविराजित:। ११११

यथा- (५) 'उन्मीलन्ति नखैर्लुनीहि वहति क्षौमाञ्चलेनावृयु क्रीडाकाननमाबिशन्ति वलयक्कायः समुत्रासय। इस्थं वञ्ुलदच्तिणानिलक्ुहूकयठेषु साङ्केतिक- व्याहारा: सुभग 1 त्वदीयविरहे तस्याः सखीना मिथः ॥' (६) क्चिदेक्वमनेक्स्मिन्ननेकं चैकं्ग करमात्॥ ७॥ भवति क्रियते वा चेत्तदा पर्याय इष्यते।

(५) उदाहरति-उन्मीलन्तीति। नायके नायिकाविरहकालीनानू तत्सखीनां सा. ङ्वेतिकथ्यवहारान कथयन्थ्या नायिकादूश्या उक्तिरियम। हे सुभग स्त्रीप्रिय ! स्वदीय विरहे तव वियोगे तस्या मृतप्रायत्वेन त्वद्टियोगेन वा हतभागाया तव प्रियतमायाः सखीनां सहचरीणां मिथ: अन्योग्यम् हस्थम् एवमभूता:, वजुना वकुला: (मशोकमुकुक्काः) 'वञ्जुल: पुंसि तिनिशे वेतसाशोकयोरपि' इति मेदिनी, दक्षिणानिलश्चन्दन सुगन्धितो वायु:, कुहूकण्ठा: कोकिलाश्र तेषु विषयलप्तमीयम, साक्केतिकव्यवहारा इक्गितमात्रेण वाक्यानि प्रचलन्तीति शेष:। तथाच उन्मीळन्ति प्रफुललनिति वञ्जुला इति शेष: इत्थमेकयोक्तम्: ततः नखैः कराग्रेः लुनीहि छिन्धि तद पुष्पाणि इति शेष:, इति द्वितीयोक्तम् : एषामवलोकनेनेषा यथा मदनार्पिता न लभेतेत्याशयः। वहति वाति दक्षि णानिल इति शेष:, इति तृतीययोकम: चौमाञलेन पट्टवस्त्रेकभागेन आवृणु प्रतिवधान तमिति शेष:, अन्यथाऽस्य रपर्शेन निघनत्वं प्राप्स्यतीत्यभिभ्ायः, इति चतुर्थ्या उक्तम्; क्रीड़ाकाननं खेलार्थं निर्मितमुद्यानम् आविशन्ति प्रविशन्ति 'कोकिला' इति शेष:, इति पञ्चम्योक्तम् : वलयानां हस्ताभूषधानां क्वाणों: शब्देः समुनासय त्रासवित्वा अपसारय तानू कोकिलानिति शेष:, यदि तेषां कल श्रोष्यति तदा विपरस्यत इति भावा, इति पध्ठयोक्तम। शार्हूलविक्रीड़ितं छन्दस्तल्क्षणन्तूकं प्राक् (१५८ पृ०)। अत्र उम्मीलन्तीत्यादीनामुद्दिष्टानां क्रमश एव लुनीहीत्यादीनां पश्चादुक्तेयंथासख्वया हङ्कार:। (६) क्रमिकप्रस्तावात् क्रमघट्टितमेव पर्यायालङ्कारं निरूपयति-कचिदित्या दिना । क्वचित् कुत्रापि एक वस्तु, क्रमात् क्रमशो नतु यौगपद्येन, अनेकस्मिन् स्थाने चेदू यदि भवति स्वयमेव स्थित भवति, वा अथवा अन्येन क्रियते अवस्थितं विधीयते; क्कचिच्च अनेकं वस्तु, क्रमादेकगम् एकस्मिन् स्थाने अवस्थितं चेदू भवति अथवा अग्येन क्रियते; तदा पर्याय: क्रम एव तद्युक्ततवात् पर्यायो नामालङ्कारः इष्यते स्वीक्रियते। क्रमादिति कथनेन समुष्चयस्तथा द्वितीयप्रभेदो विशेषश्च व्यवच्छिद्यते। तथा चायम्-एकस्य वस्तुन अनेकस्मिन् स्थाने स्वयमेवावस्थित्रभवने एका, अनेकस्य वस्तुनः स्वयमेवैक स्थानस्थभवने द्वितीयः, एकस्थानेकल्मिन् विधाने तृतीय:, अननेकस्य एकत्रविधाने चतुर्थ इत्येवं चतुविधः पर्याष:।

१११२ लाहित्यद पण :- [दशमपरिच्छेदे-

क्रमेया यथा- (७) 'स्थिताः क्षणं पक्ष्मसु ताडिताघराः पयोधरोत्सेघनिपातचूर्णिताः। वलौषु तस्याः रखलिताः प्रपेदिरे क्रमेश नामि प्रथमोदविन्दवः ॥' (८) 'विचरन्ति विलासिन्यो यत्र श्रोगिभरालसाः । वृककाकशिवासतत्र धावन्त्यरिपुरे तव ।।' (६) 'विसृष्टरागादधरान्निवतितः सनाङ्गरागादरुणाच्च कन्दुकात्। कुशाङ्कुरादानपरिक्षताङ्त्ञिः कृतोऽक्षसुत्रप्रणयी तया करः ॥' (७) तन्नद्योदाहरणं दर्शयति-स्थिता इति। कुमारसम्भवे पञ्चमसमें 'महेश्वर एव मे पाणि गृह्नातु' इति सङ्कल्व्य तपस्यन्त्या: पार्वत्या समाधौ धर्मान्ते कदाचिष् निपततां नवमेघजलबिन्दूनां पतनक्रमवर्यनपूर्वक समाधिसौन्दयंबोधिका कवेरुक्ति रियम्। प्रथमा: प्रथमं निपतिताः।उद्विन्दवः मेघजक्ञविन्दवः नतु उद्धारा:, तर्पाः पार्वत्या: पक्षमसु नयनलोमसु क्षणांनतु दीर्घकालंस्थिता: विद्यमाना: सन्तः, परक्ष ताड़ितो निपतनेन पीड़ितः अधरो यस्ते तथोक्ताः सन्तः अधरे निपतन्त इत्यर्थ, अन- ग्तरञ्ञव पयोघरयो: कुचयो: उत्सेघ उच्चरवं तन्र निपातेन पतनेन चूर्णिता: विभृङ्ठलिताः सन्तः, ततश्च वलीषु उदरपार्श्वस्थत्रिरेखासु रखलिता: रखलनं प्राप्ताश्च सन्तः, तदनन्त- रक्ा चिरेण बहो: समयात् बह्नवरोघकरवादित्याशयः। नाभि प्रपेदिरे प्रापुः प्रविविषु रित्यर्थः। अश्र च 'स्थिता' इत्यनेन नयनलोम्नामतिसन्द्रिस्वम्, 'प्षणम्' इत्यनेन तेषां कोमलख्ञ्, 'ताड़िताघरा' इत्यनेन अधरमृदुत्वम्, 'पयोधर'-इत्यादिना कुचयो: काठि न्यम्, 'वलीषु तेषां स्खलनपातोक्या वलीनां निम्नोअ्नतर्वम्, 'चिरेण' इति च बहुकालेन आपणात् वलोनां व्यासः, नाभौ प्रवेशोक्त्या तस्यातिगभीरतवञ्च व्यज्यते। एतेन- नासाग्रन्यस्तनयन: संघृतास्य: सुनिश्चलः । ध्यायीत मनसा देवमुरो विष्टम्य चाग्रतः ।।' इति समाहितानामवस्थोक्तरीय्या घर्मंतप्तशरीरोपरि सुखवारतन्त्रयसभ्त्रमहे तावपि अविहता भगवत्याः समाध्यवस्था च प्रदर्शिता भवति। व शंस्थं छन्दस्तल्लक्षणन्तूक्त प्राक। अत्र घृष्टिविन्दुरूपैकवस्तुनः क्रमशः पक्षमादावनेकस्मिन् स्थाने स्वयमरेवावस्थिति दर्शनास्पर्यायः । यद्यन्न प्रतिपद्मर्थवत्वात् परिकरालङ्कारोऽपीति विभाष्यते तदोभयो रेकश्रयानुप्रवेशरूपः सङ्कर एवेति भावुकाः। (८) अथ द्वितीयं पर्याथमुदाहरति-विचरन्तीति। राज्ञः प्रशंसेयम्। हे राजन्! यत्र तव अरिपुरे शत्रुनगरे, श्रोण्यो नितम्बाःतस्या भरेण भारेण अलसा मन्दगमना: विलासिन्य: रिपुस्तिरियः विचरव्ति भ्ररमितवत्यः भूतसामीप्ये वतमानत्वम, तत्र शत्रुनगरे इदानीं वृका व्यघा: काका: करटा: शिवाः जम्बूका: एषां द्वन्दूः धावन्ति त्वरितं सञ्ज रन्ति। शत्रयां भवता विनाशितत्वात् तन्नगरं सम्प्रति वनोभूतमिति भावः। अत्रानेकरूपाणां शन्ुरमणीनां वृकादीनाञ्च एकत्र शतुनगरे यथाक्रममवस्थानातू पर्यायः । (९) अथ तृतीयं पर्यायमुदाहरति-विसष्टेति। इदमपि कुमारकुमारसम्भवे पञ्च-

लक्ष्मीविराजितः। १११३

( १०) 'ययोरारोपितस्तारो हारस्तेऽरिवधूजनैः । निधीयन्ते तयोः स्थूला: स्तनयोरश्रुविन्दवः॥' (११) एषु च क्वचिदाधारः संहतरूपोऽसंहतरूपश्र । कचिदाघेयमपि। (१२) यथा-'स्थिता: तगम्-' इत्यश्रोदबिन्दवः पच्मादावसंहतरूप आाधारे क्रमेणाभवन्। 'विचरन्ति-' इत्यत्राघेयभूता वृकादयः संहतरूपारिपुरे क्रमेणाभवन्। मसगें पार्वत्यास्तपस्यारम्भवयांनम्। तथा पार्वत्था, विसृष्टः तपः प्रतिकूलत्वात् परित्यक: राग: ताम्बूलचर्वणादिना रख्षनं यस्य तस्मात् तथाविधात्, अधरात् अधरोष्ठात् निव- र्तितः प्रश्यावर्तितः, स्तनयोः कुचयो: अङ्गरागात् कुङ्कमाद्यङ्गरागदव्यलिम्पनात् निवतितः तथा अरुणात् प्रकृत्या रक्तवर्यांत कन्दुकात गेन्दुकाच्च निवर्तितः करः स्वीयपाणि: सम्प्रति कुशाङ्कुराणाम् अतिलघुबर्हीणाम् आदानेन तपस्यार्थ संग्रहणेन परित्षता मङ्ुलयः करशाखा यश्य तादशः, इस्थम् अस्सूत्रायां रुद्राक्षमालारूपतन्तूनां प्रणयी प्रेमी कृतो विहितः। वंशस्थं छम्दर्त ल्लक्षणाज्जोकतं प्राक्। अत्र एकस्य करस्य अधरे, स्तनयो:, कन्दुके, कुशाङकुरे, अक्षसूत्रे च यथाक्रमं विवा. नात् पर्याय:। (१०) अथ तृतीयमुददाहरति-ययोरिति। राज्ञः स्तुतिरियम्। हे राजन् ! ते तव अरिवधूजनैः रिपुनारीलोकैः पतिसद्धावे इति शेष:, थयो: स्तनयो। कुचयो: तारः शुद्ध मौकिक: 'तारो मुक्तादिसंशुद्धौ तरणे शुद्धमौक्तिके' इति विश्वः हारः मुक्तामाळा, आरो. पितः परिहितः, सम्प्रति तयो: स्तनयोः, स्थूला पृथुला मश्रविन्दवः नेत्रजलविन्दवः निधीयन्ते स्थाव्यन्ते, भवतैव तार्सां पत्यादीनां हननादित्यभिप्रायः। अब्रैकस्मिन् स्तनयुगले हारादयनेकानां विधानात् पर्यायः। (११) ननु 'एकमनेकस्मिन्' इति लक्षणश्य, 'अनेकञचैकगम्' इति लक्षणस्य व यथाक्रमोदाहृतेषु 'स्थिता: तणम्' इत्यादौ मेघविन्दूनामनेकरवेन 'विचरन्ति' इ्यादौ वाटिकातड़ागादिभेदेन शत्रुनगरस्य बहुस्वात्, 'ययोः इत्यादिषु स्तन- योयुंगलत्वेन बहुत्वात् कथ सक्कतिरिश्यत आह-एषु चेति। उदाहृतमध्येषु चेत्यथंः। संहतरूप: समुदितरूपः अनेकोऽपि मिलितरवेनकरूप इत्यर्थः, असंहतरूपः असंयुक्त- रूप: एकावयविवृत्तित्वेऽपि असंयुक्तरूपत्वेनानेकरूप इत्यर्थ: । क्रचित् क्चित् आधेय- स्यापि संहतरूपश्वेन असंहतरूपरवेन च ड्वैविध्यमिति दशयति-कचिदिति। स्पष्टम्। (१२) उक्तरीत्या सवत्र लक्षणसमन्वय इत्युपपादयितुमाह-यथेति। इत्यत्र उदाहृतपूर्वे पद्ये उदविन्दवः संहतरूपा आधेया इति शेषः। असंहतरूपे मिथोऽसंयुक्त रूपे। एतेन आधेयभूतानां मेघविन्दूनां संयुक्तरूपरवेनैकरवं पद्तमाद्याधाराणाज्ञजानेकत्व मिति व्यज्जितम्। एवज् 'एकमनेकस्मिन्' इति लक्षणं 'स्थिताः चगाम' इत्यादौ संहत मेवेत्यवधेयम्। आधेयानामसंहतत्वं तु- पूर्व पूर्वं यदा श्याचीन्नृपकन्या पतिवरा। परं परं तदा तस्यां विशेषादाकुलो नृपः।। इत्यत्र बोध्यम्। अनेकेषामाधेयानामेकत्राधारे संहतरवं दर्शयति-विचरन्तीति। घुकादय: मसंहतरूपा: अत एव ते अनेका इतिभावः। संहतरूपारिपुरे वाटिका तड़ागा दिनाभेदेपि प्रतोल्यादिना संहत रूपत्वेनाभित्नशवात् एकरूपे शत्रुनगरे इश्यर्थः। एव

१११४ साहित्यदपण :- [दशमपरिच्छेदे-

( १३ ) एवमन्यत्। (१४) अत्र चैकस्यानेकत्र क्रमेगौव वृत्तेर्विशेषालङ्काराद् मेदः। विनिमया- भावात्परिवृत्तेः । (१५) परिवृत्तिर्विनिमयः समन्यूनाधिकैर्भवेत्॥ ८0 ॥ क्रमेणोदाहरगम्- (१६) 'दतत्वा कटाक्षमेणाची जप्राह हृदयं मम । मया तु हृदयं दत्त्वा गृहीतो मदनज्वरः ।।' (१७) अ्ररत्र प्रथमेऽर्धे समेन, द्वितीयेडघें न्यूनेन। 'अनेकन्चकगम्' इति द्वितीयलक्षणं 'विचरन्ति' इत्यादौ सङ्गष्छत एवेश्याशयः। (१३) एवमिति। 'ययोरारोपित' इत्यादौ असंयुक्तरूपा नेत्रविन्दव आधेयभूता इति ते बहुविधा:, स्तनद्वयज्ज आधारभूतं मिथः संयुक्त रूपमित्येकरूपमेव तत्। अत अन्रापि 'अनेकञ्चैकगम्' इति लक्षणं सङ्गच्छृत यवेति भावः। विसृष्टरागेश्यादौ तु प्रथ मलक्षणसमन्वयो जेयः। (१४) नन्वस्यालङ्कारस्य प्रथमभेदो यः "एकमनेकस्मिन्" इश्युक्तस्वरूपस्तत्य 'एक० ज्ञानेकगोचरम्' इति द्वितीय भेदविशेषालङ्कारेण सह कि पार्थक्यम् ? इश्याकाङ्गायामाह- अत्र चेति। आद्यभेदपर्याये चेत्यथः। वृत्तेः विद्यमानत्वात्, विशेषालङ्गारात् यौगपधे नैकस्यानेकत्रवृत्तिमुपजीव्य निरूपिताद्विशेषनामकालक्कारादित्यर्थः । ननु परिवृत्य लक्कारेग सहास्य को भेद हश्यत आह-विनिमयेति एकवस्तुस्यागोपाधिकान्यवस्तुग्रहएं विनिमयः, तश्य अभावात् असत्त्वात् परितृत्तेस्तदारुपादलक्कारादू 'भेदः' इति पूर्वेण सम्बन्धः। तथा च घटपटयो। स्थानपरिवर्तनमिवैकानेकयोवृत्तिताया: परिवर्तनरुपस्यैव

(१२) दर्शितदिशा परिवृत्तिप्रकरणस्योत्थापनात् परिवृत्यलकारमेव उक्षयति- परिवृत्तिरिति। विनिमयो नाम एकवस्तुत्यागोपाधिकान्यवस्तुग्रह्गम इत्यभिहित- मेव। समानि तुल्यानि न्यूनानि हीनानि अधिकाव्युत्तमानि चेति तैः तथोकः। तथा च समं परित्यज्य समोपादानरूपा, अधिकं परित्यज्य न्यूनोपादानरूपा, न्यूनं परित्यज्य अधिकोपादानरूपश्च विनिमयः परिवर्तनं परिवृत्तिरिति व्युत्पत्या परिवृत्तिर्नामालङ्कारो भवेत्। अत एवायं त्रिप्रकार इति फलितोऽथं:। (१६) समेन न्यूनेन च विनिमये उदाहरणं दर्शयति-द्वेति । काश्िद्रमणी वीक्ष्य सखायं प्रति कस्यचिदुक्किरियम। एणाकी मृगनयना सा नायिका, कटास कुटिल दृष्टि दखवा, मम हृदय मनोवृत्ति जग्राह आददौ। तु किग्तु मया हृदयं मनो दखा मदन- ज्वरः कामजनितः सन्तापः गृहीत आत्तः। (१७) लचयं संयोजयति-प्रत्रेति। समेन तुल्यपदार्थोपादानेन विनिमय इति शेष:, कुटिलदष्टिः-अन्तः करणवृत्त्योरिन्ट्रियगतत्वेन तुल्यत्वादित्याशयः। न्यूनेन न्यूनपदार्थो- पादानेन विनिमय इति शेष:, मनोतृत्यपेक्षया कामसन्तापस्य क्लेशकरत्वेन हीनखवा- दिश्य भिप्रायः। उदाहरणान्तरं यथा-

अर्थांलङ्कोरनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः। १११५

(१८) 'तस्य च प्रवयसो जटायुषः स्वर्गिणा किमिव शोच्यतेडधुना। येन जर्जरकलेवरव्ययास्क्रीतमिन्दुकिरयोज्ज्वलं यशः।।' (१६) अताधिक्येन । (२०) प्रश्नादप्रश्नतो वापि कथिताद्वस्तुनो भवेत्। ताहगन्यव्यपोहश्चेच्छ्ाब्द आर्थोथवा तदा ।। ८१।। परिसंख्या- किमहं कथयामि योषितामंघर विम्बफलं समर्प्यं याः। सुरसानि हरन्ति हन्त ! हा विदुर्षा पुण्यफलानि सर्वरम्॥ अत्र न्यूने नाधरेणोत्तमस्य पुण्यफलस्य विनिमयः। (१८) अधिके विनिमये उदाहरति-तस्पेति । श्रीरामचन्द्रस्योक्तिरि्यम् । प्र्र र या य स : अतिघृद्धस्य, स्वर्गिणः स्वग गतस्य, तस्य जटायुषस्तव्वाम्नो गृधराजस्य निमित्ते किमिव अधुना मद्दत्तपितृगत्या दानानन्तरमित्याशयः, शोच्यते शोक: क्रियते न किमपि शोच्यत इति भावः। थेन जटायुषा जजर जरक्ीयां यत् कलेवरं शरीरं तस्य व्ययः सीतारत- पार्थ रावणेन विनाशनं तस्मात् तादृशात् इन्दुकिरणोज्वलं चन्द्ररश्मवरस्वच्छं यशः क्रीतं गृहीतम्। रथोद्धताण्छन्दस्तल्लक्षणन्तूक्तं प्राकू। (१९) लक्ष्यं संयोजयति-अश्रेति। आधिक्येन अधिकपदार्थोपादानेन विनिमय इति शेष:। जीर्याशरीरापेक्षया यशस आधिक्यादिति भावः। (२०) परिसंखयालङ्कारं निरूपयति-प्रश्नादिति। प्रश्नात् कस्यचित्बुबोधयिषि- तमादाय, अप्रश्नतो वापि कश्यचिद्बुबोधयिषितमनादाय वा, कथितात् केनचिद्विचार्य प्रतिपादितात् वस्तुनः पदार्थात्, चेदू यदि शाबदः शब्दप्रतिपाद्यः, अथवा आर्थः अर्थ- पर्यांलोचनया बोध्य:, तथाविघस्य प्रतिपादिततुश्यस्य, अन्यस्य वस्तुनः, व्यपोहः निषेधो भवेत्, तदा परिसंख्या इतरवर्जनबुद्धिरिति व्युत्पत्या तब्रामालद्ारो भवेत्। एवञ् प्रन पूर्वकप्रतिपादनादप्रश्नपूर्वक प्रतिपादनाच्चेयं द्विप्रकारा तयोक्ष प्रश्येकमेव शबदखा यंत्वभेदेन पुवर्द्विप्रकारेति मिलित्वा चतुष्प्रकारा परिसंख्या। परिशष्दोऽत दर्जनार्थक: "परेवंजने" =।१।५ इति पाणिनीयस्मृतेः, संख्या बुद्धिः "यत्सांख्येः प्राप्यते स्थानं तथ्ो- गैरपि गम्यते" इति श्रीमद्नगवद्गीतावचनात्, तेन वर्जनबुद्धि: परिसंयेस्यन्वषेयं संज्ञा। यत्र च विषछत्तिविशेषस्तत्रैवायमलङ्कारा, तेन (क) "पञ्ञच पञ्चनखा भक्ष्याः" इत्यादिशास्त्रीयपरिसंख्यायाँ नालडकारखम्। (क) पञ्च पञ्चनखा भच्त्या धर्मतः परिकीर्ततिता:। गोधा कूर्म: शशः खडगी शश्कश्चेति ते स्मृताः॥ इति समस्तम्। इदव वाक्यं न पञ्चनखभक्षरापरम्, तस्य रागत एव प्राप्तत्वात्। अत एवापूर्वविधिरपि नायम् 'स्वगकामो यजेत' इत्यादौ प्रमाणन्तरेयाप्राप्तप्रापकस्यैवापूर्वविधित्वस्वीकारात। नियमवि• धिरपि नायम्, 'व्रीह्ीनवहन्ति' इत्यत्र पक्षे प्राप्तप्रापकविधेरेव नियमविधित्वाम्युपगमेन प्रकृते पञ्चनखापञ्ननखभच्चयोरुभ योर पि युग पत्प्राप्त्या पक्षे प्राप्त्यभावात्, एवक् वाक्यमिदमपञनखसच्तश निवृत्तिपरमिति परिसंख्याविधिरेव उभयोश् युगपत्प्राप्तावितरव्यावृत्तिपरो विधि: परिसंख्याविभिरि १४१ सा०

१११६ साहित्यद पंण :- [दशमपरिच्छेदे-

क्रमेयोदाहरगाम्- ( २१) 'किं भूषयां सुदृढमत्र यशो न रत्नं कि कार्यमार्यचरितं सुकृतं न दोषः। किं चत्तुरप्रतिहतं घिषणा न नेत्रं जानाति कस्तवदपरः सदसद्विवेकम्।' (२२) अत्र व्यवच्छेद्ं रत्नाददि शाब्दम् । (२३) किमाराध्यं सदा पुरायं कश्ष सेव्यः सदागमः । को ध्येयो भगवान्विष्णुः कि काम्यं परमें पदम ।' (२१) तत्र प्रश्नपूर्वक प्रतिपादने श्ञाब्य्या: परिसंख्याया उदाहरयां दशयति-किमिति अत्र लोके सृदृढम् अविनाशि, भूषणम् अलङ्कारः किम् ? इति कस्यचित् प्रश्ने-यश एव कीर्निरेव सुरढ़ भूषणं किन्तु रन्नं माणिक्यादि न भूषयामिति शेष:, तस्य विनाशित्वा दिति कस्बचित्प्रतिपादनम्, आर्यचरितं मन्वादिशिष्टजनसेवितं किं नाम कार्य वर्त्तंव्यम ? इति वस्यनितप्रश्ने-"कृतं पुण्यकरम, न तु दोषो व्यभिचारादिपापम" इति क्यचचत्प्रतिपादनम्। अप्रतिहतं व्यवधानेऽपि ग्राहकं चक्षुः किम्? इति कस्यचित्प्रयने "धिषणा बुद्धि: विन्तु नेत्रं न" तस्य कुडयादिन व्यवहितश्वादित्य मिप्रायः: इति कस्यचित् प्रतिपादनम, इश्यभिमतोत्तरं श्षुत्वा प्रश्नकर्त्ता प्रतिपादयितारं प्रशंसावचनमाह-जानातीति। खदपरः स्वद्न्यः कः सदसद्विवेक्म उत्कृष्टनिकृष्टपार्थ क्यम जानाति, अपि तु न कोऽपीत्यर्थः । वसन्ततिलका चछन्दः। (२२) लक्ष्यं सङ्गमयितुमाह-अत्रेति। व्यवच्छेद्यं निषेध्यम्। शाब्दं 'न रत्नम्' इत्यादिशब्दगम्यम। अत एवात्र प्रश्नपूर्वक प्रतिपादने शाब्दीपरिसंख्यालङ्गार इस्याशयः। (२३) प्रश्नपूर्वक्प्रतिपादने आार्थ्याः परिसंखुयाया उदाहरणमाह-किमिति। कयो- श्रिद्विवेकिनोरुक्तिप्रश्युक्तिरियम। सदा अहर्निशं किं नाम कार्यम् आराध्यं कायेन।वाचा मनसेन्द्रियवां सम्यगनुष्ठेयम ? इति प्रश्ने-पुण्यं सुकृतमेव आराध्यम्, न पुनः पापम, तस्य नरकसाधनत्वात् इत्युत्तरम्, एवमग्रेऽपि। कश्ष सेभ्य? इति प्रश्ने-सदागमः सर्तां महारमनाम् आगम: सम्मेळनम्, यद्वा साघुशास्त्रं वेदादिकमेब सेव्बा, नपुनरसरसमा गमः तख्य पापसाधनाखवात्। को ध्येयः ? इति प्रश्ने-भगवान् भगं माहात्म्यमस्या- सतीति भगवान् विष्णुः ध्येया, न पुनर्धनम्, तस्य भयप्रमादादिसाघनत्वात्। माहात्म्य प्वर्यंथरनेषु धमें मोत्षे च ना रौ॥ इति विघमेदिन्यौ। अन्यत्र तु- वदन्ति तत्तत्वविदो तरर्वं यज्ज्ञानमट्टयम्। ब्रह्मेति परमाश्मेति भगवानिति शब्धते ॥ इति। त्युक्तत्वात् , अ्रत एव काव्यप्रकाशकृता "परिसंख्यायामन्यव्यपोहे एव तात्पयम्, उत्तरालक्चारे तु वाच्ये एव विभ्रान्तिः" इत्युक्तम्। उक्त्र पार्थसारथिमिश्रेणापि- 'विधिरत्यन्तमप्राप्तौ नियमः पात्िके सति। तत्र चान्यत्र च प्राश्तै परिसंख्येति गीयते ॥ इति।' नचवमपि रागतः प्राप्तस्य पञ्ञनखभक्षरास्य वारणं करथ स्यादिति वाच्यम्? यचचरक्ःपिञ्ञाचान्नं मदं मांस सुरासवम्। तद्ब्राह्मणेन नात्तव्यं देवानामश्नता इविः॥ इति मनुवचनेन मांससामान्यभक्षणनिषेधपरत्वादिति -दिक्।

अर्थालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः । १११७

(२४) अत्र व्यवच्छेद्यं पापाद्यार्थम्, अनयो: प्र्नपूर्वकत्वम्। अ प्रश्न पूर्वकत्वे यथा- (२५) 'भक्तिभवे न विभवे व्यसन शास्त्रे नायुवतिकामासत्रे। चिन्ता यशसि न वपुषि प्रायः परिदृश्यते महताम् ॥' (२६) 'बलमार्तभयोपशान्तये विदुषां संमतये बहु श्रुतम्। वसु तस्य न केवलं विभोगुगावत्तापि परप्रयोजनम् ।' (२७) श्लेषमूलत्वे चास्य वैचित्र्यविशेषो यथा- 'यस्मिश्व राजनि जितजगति पालयति महीं चित्रकर्मतु वर्यसङ्करक्षापेषु गुपा- च्छेद :- ' इत्यादि । कि काष्यम अभिलषणीयम्? इति प्रश्ने-परमं 'तद्विष्णोः परमं पदछ सदा पशर्यन्ति सूरयः इत्याधुकमुरकृषट पदंस्थानमेव काम्यं न पुना राजादिकं वैषयिक पदम्, तस्यानित्यखवात्। "पदं व्यवसितत्राणस्थानलक्ष्माङिघवस्तुषु" इत्यमरः। (२४) लक्ष्यं संयोजयति-अत्रेति। पापादीत्यत्रादिपदन दुःसङ्गपरस्त्रीक्षुद्रसुखानां परिग्रहः। आर्थम् अर्थवशेन गम्यम्। तेनात्र प्रश्नपूर्वक प्रतिपादने आर्थी परिसंख्येत्या- शयः। एवं प्रश्नपूर्व करवेनोदारहणं प्रदुर्श्यान्यथोदाहरण प्रदशयितुमाह-अनयोरिति। स्पष्टम्। (२६) भक्तिरिति। प्राय आधिक्येनव महतां महात्मनाम्, भवे महादेवे "उयोम- केशो भवो भीमः" इत्यमरः, भक्तिः प्रेम परिदृश्यते, न पुन्विभवे सम्पत्तौ, शास्त्रे वेदादौ व्यसनम् अनुशीलनं परिदृश्यते, न तु युवतिरेव कामास्त्र तन्न। तथा यशस्येव चिन्ता तत्प्राश््युपायचिन्तनं परिदृश्यते, न पुनर्वपुषि शरोरे तद्रसरष्ग एवेतितास्पर्यम्। आर्योच्छुन्द:। अत्र अप्रश्नपूर्वकप्रतिपादने नञूत्रयस्योपादानात् विमवाद्यन्यार्थ निषेध: शाब्द इति शाब्दी परिसंखयालङ्कारः। (२६) वलमिति। रघुवंशस्याष्टमे सगें पदयमिदम्। तस्य दशरथस्य वलं सैन्यम, आर्त्तानां पीड़ितानां भयस्य त्रासस्य उपशान्तये निवृत्तये 'आसीत' इति शेषः, एवमग्रे- Sपि; न पुनः परपीडनाय। बहु अधिक श्तं शास्त्रज्ञानम्, विदुर्षा मनीषियां सम्मतये सम्यगुपकाराय, न तु विवादायत्याशयः। तथा केवलं वसु, विस्तमेवान्यप्रयोजनमिति न, किन्तु गुणव त्तापि विध्यादिशील्षत्वमपि अन्यप्रयोजनैव, न तु स्वार्थेत्याशयः।वैतालीयं छन्दः अत्र प्रश्नपूर्वकप्रतिपादनाभावादेव 'आतभयोपशान्तये बलम्' इत्यादिप्रतिपादनाव 'न तु परपीड़नाय बलम' इत्थादिरूपोऽन्यार्थनिषेध: अर्थतः प्रतीयते इत्यार्थी परिस. खयालङ्कार:। (२०) अस्य श्लेषमूलकत्वे वैचित्र्यविशेषत्वं भवतीति दर्शयितुमुश्थापयति - श्लेषेति। अस्य परिसंख्याछङ्कारस्य। उदाहरति-यस्मिश्चेत्यादि। बाणभट्टविरचिते कादम्बरीपूर्वाद्धें शुद्रकराज्ञो वर्यनमिद्म। जित वशोकृतं जगत् संसारो येन तथोकं, यस्मिश्र राजनि शूद्रकनृपतौ, महीं भूमि पालयति रत्तयति सति, चित्रकर्मसु अछ्ेख्य क्रियासु वर्णाः रक्तपीताद्य: तेषां सङ्करा: परस्परं बन्धा: आसच्वितिशेष:, न पुनर्ान- वेषु ब्राह्मणादिय्यीपुरुषदोषतः सङ्कराः अन्येभ्योऽन्योत्पत्तय इत्यर्थः। चापेषु धनुःु गुण-

१११८ लाहित्यदरपंण :- [दशमपरिच्छेदे-

( २८ ) उत्तरं प्रश्नस्योत्तरादुन्नयो यदि । यच्चासकृदसंभाव्यं सत्यपि प्रश्न उत्तरम् ॥ ८२ । यथा मम- (२६) 'वीक्षितुं न चषमा श्वश्रः स्वामी दूरतरं गतः। अददमेकाकिनी बाला तवेह वसतिः कुतः ॥' (३०) श्रनेन पथिकस्य वसतियाचनं प्रतीयते । (३१) 'का विसमा देव्वगई, किं लद्व्वं जयो गुयाग्गाही। कि सोक्खं सुकलतं, किं दुग्गेज्मं खलो लोश।।' चछेदाः। ज्यारूपस्य सङग्रामादा बुटनम्, न पुनर्लोकेषु गुणच्छेदा: वचनमाधुर्यादि- गुणविलोपा आसन्। वाक्यद्वयमिदं तत्र मिधो व्यवहितंवतत इत्यवगन्तव्यम्। अत्र उक्तविधान्यार्थनिषेध: अर्थतः प्रतीयत इत्यार्थी परिसंख्यालङ्कारः। (२८) एकस्याभिहितेSपरस्यावगमात् प्रकरणेन तद्रपमुत्तरालङ्कारं प्रतिपादयति- उत्तरमिति। द्वितीयाढ्वे 'प्रश्ने सत्यपि' इत्युक्तत्वात् प्रथमार्द्धे 'प्रश्ने अलत्यपि' हर्यु- न्नेयम्। एवं द्वितीयाद्वे एकप्रश्ने तथाविधविच्छित्तेरसम्भवात अधिकतर प्रबने सतीक्ष्य व्यवगन्तव्यम। एवञ् प्रश्ने असत्यपि उत्तरात् प्रतिवचनात्। उत्तरं प्रतिवाक्ये स्यादूर्ध्वोदीच्योत्तमेऽन्यवत्। उत्तरस्तु विराटस्य तनये दिशि चोतरा॥ इति विश्व:। यदि प्रश्नस्य पूर्ववाक्यस्य उन्नय: कलपनम् अनुमानेन ज्ञानमिति यावत् स्याद, तदा उत्तरयुक्तत्वादेव उत्तरं तन्नामालङ्कारो भवेत् 'अयञ्ञ प्रथम उत्तरालङ्कारः'। तथा अनेकतरप्रश्ने सत्यपि असम्भाव्य सरवें रेव सम्भावयितुमशक्यं दुर्ज्ञेयमिति। यावत्, यच्च असकृत् अनेकवारम् उत्तरं प्रतिवचनम्, तद्पि उत्तरं तन्नामालद्वारो मवेद् 'अयञ् द्वितीय उत्तरालङ्कारः। तदेवं द्विविघोऽयमलङ्कारः। अन्रासकृदिति विच्छित्तिपुष्टयर्थ वचनम्, अत एव- 'किमिति कृशासि कृशोदरि ! किं तव परकीयधृत्तान्तैः'? इत्यादावुत्तरस्याभिप्रायगभंत्वे,सकृदुपादानेऽपि चमतकारस्य सत्त्वाद्यमलक्कारः। अत्न प्रश्नेन प्रतीकारासामथ्य व्यङ्रयम्, उत्तरेण स्वस्य पातिव्रत्यं व्यङ्चयम्। (२९) तन्न प्रथमभेदोदाहरयं प्रदरशयति-वीच्षितुमिति। रन्तुमिच्छ्न्त्याः कस्या- श्रिद्रमण्या उक्तिरियम। श्वस्तूः स्वामिमाता वीक्षितुम् अवलोकयितुं गतागतं ज्ञातुमिति यावत्, न क्षमा न समर्था अन्घेत्यर्थः, अतो न कापि तस्या भीतिरिति भाव:। स्वामी मम पतिः, दूरतरं नितान्तं दूरं देशमित्यर्थ:, गतः प्राप्त, अतस्तस्याकस्मात् प्रत्यागम नसम्भावना नास्तीत्यभिप्रायः, अहञ्ज एकाकिनी असहाया बाला अस्मीति शेषः। अत एव इह मम भवने कुतः कथं तव पथिकस्य वर्सातः वासा सक्कच्छूते ? अपितु कुतो ऽपि नेत्यथः। अत्र स्थित्वा स्वष्छन्दु रमस्वेति च ध्वन्यते। (३०) अन्न प्रश्नोच्चयं दर्शयति-अनेनेति। अनेन वीषितुमित्यादिना उत्तरेणे श्यर्थः । वसतियाचनम् 'अहमन्नावस्थातुं कामये' इति वासभूमिप्राप्तिप्रश्नमित्यर्थः, प्रती- यते कल्प्यते। तेनाव्र उत्तरालङ्कार इत्याशयः। (३१) द्वितीय भेदोदाहरणं दर्शयति-का हति।

अर्थालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित: । १११६

(३२) अप्रत्रान्यव्यपोहे तात्पर्ाभा वा त्परि संख्या तोा भ द । । (३३) न चेदमनुमानम्, साध्यसाधनयोद्वयोनिर्देश एव तस्याङ्गीकाराव्। (३४) न च काव्यलिगम्, उत्तरस्य प्रश्नं प्रत्यजनकत्वात्।

का विषमा? दैवगतिः कि लब्धव्यं? जनो गुणग्राही। किं सौख्यं ? सुकलन्रं किं दुर्ग्राह्यं ? खळो लोकः ॥I इति संस्कृतम्। का विषमा प्रतिकूला ? दैवगतिः प्रारब्धभोगः, कि नाम वस्तु लब्घव्यं यत्नेनोपा. जंनीयम ? गुणग्राही जनो लोको लब्घव्य इति शेष:, कि सौख्यं सुखसाधनम्? सुकल. त्रम् उत्तमभार्या 'दुर्गस्थाने नृपादीनां कलन्नं श्रोणिभायंयोः' इति रमसः, किं नाम दुर्भा ह्यं वशीकर्तुमशक्यम् ? खं छिद्रं लाति आदत्ते गृह्यातीति खलो दुष्टे लोको जनः, 'खलः व लके भुवि स्थाने क्ररे कर्रों जपेऽधमे' इति हैममेदिन्यौ, 'लोकस्तु भुवने जने' हत्यमरः। गाथाच्छन्दुः। अत्र अनेकतरेषु प्रश्नेषु सामान्यश्याविचारणीयानेकतरोत्तरदानादुत्तरालङ्कारः। (३२) अत्रालङ्कारान्तरतो भेदमुपपाद्यितुमाह-अ्न्रेति। अभ्यव्यपोहे वस्त्वन्तर निराकरणे तात्पर्यामावात् उत्तरविधातुरभिलाषाया अभावात। भेदोभिन्नत्वम्। एवज्ञा. थंपरिसंख्याळङ्कारे 'किमाराध्यम्' इति प्रश्ने 'पुण्यम' इस्युत्तरविधातुः 'न तु पापम्' हश्यन्यनिषेध अभिलषित एव, उक्कोदाहरणे तु का विषमा इति? प्रश्ने 'दैवगतिः' इत्यु- त्तरविधातुस्तु तावन्मात्रमेवाभिलषितम्, 'नतु मानवचरित्रादिगतिःइत्यन्यनिषेध इति सफुट भेद इत्याशयः। (३३) नन्वेवमपि 'वीक्षितुं न क्षमा' हत्यादौ तथाविघप्रतिवचनेन पथिकवस तिप्रश्नस्य कक्पनात्।तथाविषष्यङ्गधार्थविद्यमानरवेन वैचित्र्यवशाच्ानुमानालक्कार एव स्वीक्रियतामलं प्रथमभेदोत्तरालङ्कारेणेश्यत आह-नचेति। साध्यसाधनयो: लिद्रि हिङ्गयों: निदूदेंश एव अमिहित एव। एव श्ोकोदाहरणे तथाविधप थिकप्रश्नश्यानभि हितत्वान्ञानुमानमिति भाव:। (३४) ननूत्तरेण प्रश्नं कल्प्यञ्चेत्तर्हि हेतुताया उत्तरवाक्ये उपङ्ग्यत्वेन वाक्यार्थ-

उत्तरस्य प्रतिवचनस्य प्रश्नं प्रश्नवाक्यं प्रति मजनकरकत् हेतुत्वाभावाद। एवञ्र तथाविधप्रश्नप्रतीति प्रत्येव 'वीत्ितुम्' इत्यादिवाक्यार्थानां कारणत्वम्, न तु तथावि- धप्रश्नं प्रति, तेन न काव्यलिङ्गमपीतिभावः। किञ्ज निष्पाद्यस्यान्रानभिधानान्च काव्य हिङ्गप्रसक्ति:, निष्पाद्यनिष्पाद्षकयोहवंयोरमिधान एव तत्स्वीकारादित्यवधेयम्। (३५) एकस्य कथनेऽन्यस्यापि प्रस्तुतत्वात् तल्लक्षणामेवार्थारपत्तिमलद्वारं निरूप- यति-दण्डेति। दण्डापूपिकया तन्ञामकन्यायेनअव्यस्य अर्थस्य अनुक्तापरार्थस्य आगमो व्यक्षना तदर्थस्य आपन्तिः आपतनमुपस्थितिरिति यावत् अर्थापत्तिर्नामालक्कार इष्यते। अन्र दण्डापूपिकेश्यत्र दण्डापूपयोर्भाव: दण्डापूपिका 'दन्दमनोज्ञादिभ्यक्ष ५।१।१३६ पा० सूत्रेया वुल, पृषोदरादिश्वाद् वृद्दयमाव इति केचित्। अपरे तु दण्डापूप विद्येते यस्यां नीतौ सा दण्डापूपिका 'अत इन् उनौ इति पा० सूत्रेण ठनू। अन्ये तु दण्डादूराविन दण्डापुपिकेति 'इवे प्रतिकृतौ' इति पा० सूत्रेण कनू भवतीति प्रतिपाद्यन्ति। एतत्स्व रूपन्तु स्वयमेव वृत्तौ प्रतिपाद्यिष्यति।

११२० साहित्य दर्परः- [दशमपरिच्छेदे-

(३६ ) 'मूषिकेया दएडो भच्षित' इत्यनेन तत्सहचरितम पूपभक्षणा मर्थादायातं मवतीति नियतसमानन्यायादर्थान्तरमारततीत्येष न्यायो दएडापूपिका। (३७) अत्र च क्रचित्प्राकणिकादर्थादपरा कस्यार्थस्यापत नं क्क चिर गिकार्थात्प्राकरणिकार्थंस्येति द्वौ भेदौ । क्रमेणोदाहरयम् -- ( ३८ ) 'हारोऽयं हरिणाक्षीणां लुठति स्तनमण्ड ले । मुक्तानामप्यवस्थेयं के वयं स्मरकिक्कराः ॥' (३६) दण्डापूपिकास्वरूपमुपपादयति-भूषिकेेति। दण्डोडत्र तत्ततस्थलीतोऽपूप. स्याकर्षंगदण्डा, अपूपः पिष्टकम्, तद्ण्डभक्षणं तस्पिष्टकबन्घात्। इश्यनेन एवंविधेन वाक्येन तत्सहचरितं दण्डभक्षयं सहसम्पन्रम्, अपूपभक्षयां मूषिककत्तकमेव पिष्टकाद- नम, अर्थात् तात्पयंतः आयातं ज्ञातम, इति नियतसमानन्यायात् एवं निर्धारितसमा नयुक्किवशात्। आवतति अर्थंतः उपस्यितं भवति न तु शब्दतः प्रतिपाद्यते न्यायो नयः। 'मूविकेण दण्डो भच्षितः' अस्य प्राकरणिकमितिवृत्तमित्थं समालोचयन्ति कुशला :- कस्मिंश्विदूगृहे काचित् रात्रौ स्वामिनं भोजयित्वा स्वयमपि चोपभुज्यत च्छेषानि पिष्ट- कानि भर्त्तः सन्निधावेव दण्डोपरि पात्रे निधाय सुप्ा, भर्त्ताऽपि सुप्ः। प्रत्यूषे तु पिष्टक रहितं भक्षितैकभागं दण्डमवलोकयता स्वामिना पृष्ा सा आहत्म 'मूषिकेण दण्डो भष्ित इति, एतदाकण्यं पतिना इस्थं ज्ञातं यत, 'येन मूषिकेण दण्डो भक्षितस्तेनैव पिष्टक- मपि भक्षितम्' तयोः सहसम्पन्नत्वात् दण्डभक्तणापेक्षया पिष्टकभोजनस्य सुकरत्वादभि- लषितरवाच्। अत एव एकस्य सिद्धिज्ञाने तत्तुल्यस्यापरस्य सिद्धिज्ञानं दण्डापूपिकेति अस्यां चार्थान्तरं लोकेSविद्यमानमपि कविना स्वप्रतिभया कल्पयित्वा यद्यापाद्यते तदा लङ्कारख्म, तेन- 'उदुम्बरफलानीव ब्रह्माण्डान्यत्ति यः सदा। व सगर्वापहः कालस्तस्य के मशका वयम् ॥' इत्यादौ नायमलड्कारः। (३७) अस्या भेदद्वयमिति दशयति-प्रत्रेति। प्राकरणिकत्वात् प्रकृतत्वात्, अर्थात् वश्तुनः, एवमप्रेडपि। आपतनम् आगमनम् उपस्थितिरिति यावत्। प्राकरणिकस्यार्थस्य आपतनमिति पूर्वेण सम्बन्धः । (३८) भेदद्ूयमध्ये आध्योदाहरयं दर्शयति-हारोडयमिति। स्वकीय दोषाभावमुप- पादयितुं कश्चित् सखायं प्रति तरुणीकुच कुम्भाश्लेषतत्परस्य कस्यचित् कामिन उक्ति रियम्। अयं हारः मुक्तापुअभूतभूषगाम्, हरियाक्षोयां मृगनयनानां रमगीनां स्तन. मण्डले कुचयुग्मे लुठति अवज्ञात इव पतितो भवति, मुकानां मौक्तिकानां निर्वाणपद. मुपगतानां जनानाञ्च इयम् अवस्था दशा, चेत्तर्हीतिशेष:, तत्र स्मरकिङ्करा कामदेवा- धीना वर्य के? अपि तु केपि नेश्यथः। अन्र वगानीलेन मुक्तानां प्राकरग्िकत्वम्, अवर्यंनोयश्वेनास्मतपदवाच्यामुक्काना. क्वाप्राकरणिकत्वम्। एवञ्ञ निर्वाणपदमुपगतानां निधुत्तसंसारदुःखानाम् अत्यन्तविरा गतया तरुणीस्तनमण्डले अवलुण्ठनं नितर्रा दुर्घटमेव, तन्निष्पत्ती,सत्याम्, अमुक्ताना कामकिक्कराणां रागाम्तुधिनिमज्जतामस्माकं तन्नावलुण्ठन सुतरामेव सुघटमति प्राकर- विकस्यार्थस्य आगमनाल्लक्षणसमन्वयः । अ्त्र मुक्तामुक्तयोस्तुल्यर्बन्तु पुरुषत्वरूप- सांधारणधर्मेणेति ज्ञेयम।

अर्थालद्कार निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:। ११२१

(३६) 'विललाप स बाष्पगद्रदं सहजामप्यपहाय धौरताम्। शरतितप्तमयोऽपि मार्दवं भजते कैव कथा शरीरिणाम् ॥' (४०) अत्र च समानन्यायस्य श्लेषमूलत्वे वैचित्र्यविशेषो यथोदाह्टते-'हारो डयम्-' इत्यादौ। (४१) न चेदमनुमानम्। समानन्यायस्य संबन्धरूपत्वाभावात्।

(४३) यथा-'नमयन्तु शिरांसि धनूंषि वा कर्यापूरीक्रियन्तामाज्ञा मौव्यों वा ।' (३९) द्वितीयभेदोदाहरयं निर्दिशति-विलल्ापेति। रघुवंशकाव्ये अष्टमे /सगें पद्यमिदम्। सः अजो नाम राजेन्द्रः, सहजामपि स्वभावसिद्धामपि धीरता धैर्यम् अप हाथ परिश्यज्य, बाष्पेण नयनजलोद्गमेन गद्गदम अस्फुटं यथा स्यातथा विललाप ररोद। तथा च अमितप्तं समन्तार्सन्त प्रम अयो लौहमपि मार्दवं मृदुलतां भजते समाश्रयति, श्रीरिषु प्रकृतित एव मृदुलेषु वपुःषु मृदुर्वप्राप्ते, कैव कथा ? अपि तु कापि प्रत्युत्तरवार्त्ता नास्तीश्यर्थः। तथा च यदि सं्तप्तं लौहमपि द्रवति, तर्हि अज इन्दुमत्या विरहेय सन्तप्रस्तथाविधः सक्जात इति किमाश्चरयंमिति सारार्थः। वैतालीयं छन्दः। अत्र शरीरिषु मृदुश्वप्रापयं वर्णनीथरवेन प्राकरणिकम्, अयसो मृदुत्वप्रापणन्तु वर्णनीय्वाभावेन अप्राकरणिकम्। तथा च अप्राकरणिकत्वात् अयसो मृदुखप्रापण- रूपताश्पयंतः प्राकरणिकस्य शरीरिमृदुश्वप्रापयारूपस्थार्थस्य आगमनादर्थापत्तिः। मत्र

(४०) फलितमर्थ निर्द्िशति-अत्र चेति। अर्थापततिस्थले चेत्यर्थः। समानन्या- यस्य प्रदाशतदण्डापूपिकासंज्ञकन्यायस्य। उदाहरति-यर्थेति। इत्यादाविति। मुक्ताना- मित्यत्र श्लेष इति शेष:। (४१) मनूक्तोदाहरणादावनुमानाबड्ार एव किन्न स्यादित्याकाङ्ायामाह- नचेति। इदम् अर्थोपतितरुपम अनुमानम् अनुमानसाध्यं ज्ञानं न चेत्यर्थः। सम्बन्धि रूपत्वाभावात् व्याप्तिरूपत्वाभावादित्यथः। तथा च एकसिद्धो तत्तल्यान्यसिद्धिज्ञानं समानन्याय इति सिद्धान्तेन प्रकृते हेतुसाध्ययोः सामानाधिकरण्य रूपठ्याप्तेरभावान्जा नुमानमिति भाव:। यथा वा- निणेंतुं शक्यमस्तीति मध्यं तव नितम्बिनि !। अन्यथा नोपपद्यत पयोधरभरस्थितिः ॥ इति। (४२) प्रदर्शितप्रस्तावादेव विकष्पं निरूपयति-विकल्प इति। चातुरी कवेनैपुण्यं वचचित्र्यमिति यावत् तया युतः युक्तः, तुल्यवलयोः तुल्यकक्षयोः पदार्थयो: विरोधो विप्रतिपत्ति: विरुदो कल्पौ पक्षौ यन्रेति व्युत्पत्या विकल्पः तन्नामाळक्वारः 'हृष्यते' इति क्रियापदमनुवत्तंते। (४३) उदाहरति-यथेति। नभ्यन्तामिति । कमपि रिपुं प्रति राजदूतोकिरियम्। शिरांसि भस्तकानि नम्यन्तां पराजयस्यावश्यम्भावित्वेन मम स्यामिनोडग्तिके भवन- तीक्रियताम्, वा अथवा घनषि चापा नम्यन्तां यदि शक्तिरस्ति तर्हि समराय आकृ

११२२ साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(४४) अत्र शिरसां धनुरषां च नमनयोः संधिविग्रहोपलक्षणत्वात्, संधिविभ्र- हयोश्चैकदा कर्तुमशक्यत्वाद्विरोघ:। (४५) स चैकपक्षाश्रयणापर्यवसानः । (४६) तुल्यबलस्वं चात्र धनुःशिरोनमनयोरद्वयोरपि स्पर्धया संभाव्यमानस्वाद्। (४७) चातुर्य चात्रौपम्यगर्भतवेन। (४८) एवं 'कर्स पूरीक्रियन्ताम्' इत्यत्रापि । (४९) एवं- 'युष्माकं कुरुतां भवार्तिशमनं नेत्रे तनुर्वा इरेः'। व्यनताम्। आज्ञा ममादेशवच्दनानि, कगंपूरीक्रियनतां निश्चिताकर्षणेन कर्णालङ्कारी क्रियन्तां पराजयाङ्गीकारेण धार्यन्तामितयर्थ:, वा किवा शक्तिविद्यते चेव मौ्ष्यो धनुर्ज्याः कगांपूरीक्रियन्तां सडगरामार्थ आकर्णन्तगामीक्रियन्ताम्। (४४) शिरो धनुनमनयो: विरोधः कथमित्युपपादयति-अ्््रत्रेति। सन्धिबिग्रह्यो रुप लक्षणात्वादिश्यत्र उपलक्षयं परिचायकम, तथा च सन्धिपरिचायकरवात् विग्रहपरि चायकत्वाचचेत्यर्थंः, अन्यथा तयोर्निष्फल वादिति भावः । (४५) ननु तद्विरोधपरिहारस्तरहि कथमित्यत आह-स चेति। विरोधश्चेत्यर्थः। एकपक्षस्य शिरोधनुनमनयोरेकतरस्य पक्षस्य सन्धेर्विग्रहस्य कल्यचित्पस्तस्येत्यर्थः, आश्रयणेन अवलम्बनेन पर्यवसानं समाप्तियंस्य स तथाभूतः, तथाच तयोरेकपप्ाव लम्वनस्य वकतुरिष्ट्वात्ततपरिहार इति भावः। (४६) ननु शिरोधनुनमनयोस्तुल्वचलत्वं कथमिति जिज्ञासायामाह-तुल्येति। स्पद्धया अहङ्कारेण, वक्तुरिति शेष:, सम्भवपरख्वात्। तथाच स्वाशक्तित्वज्ञानेन रिपूर्यां शिरोनमनम्, स्वाधिकशक्तिश्वज्ञानेन धनुनमनं वा एतद्दयमपि वकतुः रवतधुंया सम्भा- डयते; अतएवेह हयो:सम्भवपरत्वमेव तुलबलत्वमिति भावः। (४७) अथवमपि वैचित्र्यं कथमित्यत आह-चातर्यमिति। कविप्रतिभानिबन्ध नविष्छित्तिरित्यर्थः । औपम्यगभंत्वे 'धनंधीव शिरासि नम्यन्ता' मिति वैचित्र्यविशेष शालिखवेन, तृतीयेयमभेदे। तथाच शिरोनमनश्यव गर्वेण प्रस्तूयमानरवेन उपमेयत्वम्, धनुनमनस्य तूपमानत्वम्। अत एव येन प्रकारेण शक्तिमन्तो घनृषि अवनमयनति तेन प्रकारेगैव तीणशक्तिका भवन्तः शिरांसि अवनमयवित्वति औपम्यगर्भांशयवशेन विच्छि- त्तिरिश्याशयः। (8८) एवमिति। इत्यत्रापि ऊहनीयमिति शेष:। पूर्ववदेव सर्वमित्यालोचनीयम्। (४९) इत्थमुदाहरणं सङ्गमय्यान्यत्राऽप्येवं सङ्गमनीयमित्याशयेनाह-एवमिति। तत्र श्लेषयुक्कविच्छ्ित्ताबुदाहरणं दर्शयति-युष्माकमिति। ग्रन्थान्तरेऽस्य पूर्वपाद त्रषन्तु- भक्तिप्रह्वविलोकनप्रणयिनी नीलोत्पलस्पर्दिनी ध्यानालम्बनता समाधिनिरतैर्नीतेति तशप्राश्ये। लावण्यस्य महानिधी रसिकतां लच्ष्मीदशोस्तत्वती, इति। हरे: मधूसूदनस्य, नेत्रे लोचनद्यं तनुदेहो वा, युष्माकं भक्वानां भवार्ततिशमनं जग रसम्बन्धिक्लेशापगमं 'कुरुताम्' इत्यन्न 'नेत्रे' इत्यस्यान्वये सति कुरुतामिति लोट:

लक्ष्मीविराजित:। ११२३

(५०) अत्र श्लेषावध्यम्मैन चारुत्वम्। (५१ ) 'दीयतामर्जितं विचं देवाय ब्राह्मणाय वा'। (A) इ्यत्र चातुर्याभावान्ायमलङ्कारः । (५२) समुच्चयोऽयमेकस्मिन सति कार्यस्य साधके। खलेक पोतिकान्यायात्तत्कर: स्यात्परोडपि चेत्॥। ८४॥ गुणौ क्रिये वा युगपत्स्यातां यद्ा गुपक्रिये। परस्मपदस्य प्रथमपुरुषद्विवचने रूपम्, तनोरित्यस्य यध्यन्वयस्तरहि कोट: आत्मनेपदस्य प्रथमपुरुषैकव चने रूपमित्यवधेयम्। (२०) लच्यं संयोजयति-अ्रेति। श्लेषस्य अवष्टरमेन मवलम्बनेन, चाहत्वं वि्छित्तिः। तथा तनुनेत्रयोः भवाततिशमनसाध नक्षमर्वेन तुल्यवलत्वम्, तयोरेकतरेण भवारत्तिशमनस्य कृतर्वे अपरश्य करणासम्भवाद् विरोध:, एकतराश्षयणेन तत्पारहार इति बोध्यः। उदाइरणान्तरं यथा- पतत्यविरतं वारि नृत्यन्ति शिखिनो मुदा। अद्य कान्त: कृतान्तो वा दुःखस्यान्तं करिष्यति॥ अत्र विप्रषम्भश्रङ्गारानुगुण्येन चारख्वम्। एवमेव- प्राणानपय सीतां वा गृधांस्तपंय वा ह्विजान्॥ यमं भजस्व रामं वा यथेष्छसि तथा चर।।

(११) 'चातुरीयुत' इस्यनेन थ्याधृतिं द्शयति-दीयतामिति। 'परत्रेह च कल्यागं तेनैव भवति ध्रुवम्' इतिमद्रचितोत्तरांम। (A) इत्यत्रेति। चातुर्याभावात् चातुर्य्यंनिबन्धनचारुत्वामावात्। एवञ्र देवब्राह्म एयोरुत्तमपात्नरवेन तुत्यवल्त्वम्, एकस्मे दाने दत्ते अन्यरमै तद्सम्भवाद्विरोघ:, एकस्मा एव दानमभिमतमिति तत्परिहारः। (६२) विरुद्धयोरेककालेनैव प्रतिपादने यथा विकल्पालद्कार: तथा अविरुद्धानामे- ककालेनैव प्रतिपादने कोऽलक्वार इति जिज्ञासायां कारणादियौगपद्ये समुचयालक्कारं लक्षयति-समुच्चय इति। तथा च कार्यस्य प्रस्तुतार्थस्य एकस्मिन् साधके कारणे सति चेत् यदि (क) खले धान्यादिमर्हनस्थानविशेषे कपोतिकान्यायात् कपोता इ्वेति कपोतिका सैव न्यायो नीतिस्तरमात्, 'इवे प्रतिकृतौ' १३६६ इति पा० सूत्रेण कनू। धान्यादिमहनस्थाने यथा कपोतानां युगपत् भक्षणरूपैककार्यार्थ पतनं तथेत्याशयः। एतन्यायस्वरूपओ्ञोककं जगदीशभट्टाचार्येण- 'वृद्धा युवानः शिशवः कपोताः खले यथाऽमी युगपत्पतन्ति। तथैव सर्वे युगपस्पदार्थाः परस्परेणान्वयिनो अवन्ति'। इति। परोऽपि पदार्थ:, तश्करः तत्कार्यसिद्धिकरः स्यात; तदा अयं समुच्चय अभिहितानां (क) भाषायां 'खरिहान' 'खरहन्न'' च इति कथ्यते। १४२ सा०

११२४ साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

यथा मम- (५३) 'हंहो घीरसमीर ! हन्त जननं ते चन्दनदमाभृतो दाक्षिएयं जगदुत्तरं परिचयो गोदावरीवारिभिः। प्रत्यञ्गं दहसीति मे त्वमपि चेदुद्दामदावाग्निव न्मत्तोऽयं मलिनात्मको वनचरः किं वद्यते कोकिलः ।।' (५४) अत्र दाहे एकस्मिश्रन्दनद्ष्माभृज्जन्म रूपे कारणो सत्यपि दाक्षिण्यादनां

(५५) अत्र र्वेष हेतुर्न्ं शोन ्वातद्योगैुर्े ्ता दीनामशोमनानां योगादसद्योग:। कारयादीनां परस्परान्वये परस्परानुकर्ष इति व्युश्पत्त्या समुच्चय: तब्रामालङ्वारा स्याद्। अथमेकविधा। यद्वा अथवा युगपत् एककालम्, गुणौ यत किश्चिद् गुयडयं, क्रिये यश्किश्जित् क्रियाह्टयम्, वा अथवा गुण एकः क्रिया चैकेति गुणक्रिये चेतू युगपत् ह्याताम्, तदाऽप्ययं समुच्चयः स्यात्। तदेवं चततुविधोऽप्ययं सद्योगेऽसद्योगे सदसद्योगे चेहि त्रिषा मिन्नो द्वादशप्रकार इत्यवधेयम्। काव्यलिङ्गे हेतुत्वमात्रं विवत्ितम्, समाध्यलङ्कारे एकेन हेतुना कार्यनिष्पाद्यमाने आगन्तुकेनापरेण कार्यस्य सौकयंकरया विवचितम मत्र तु बहनां कार्यकारणत्तमानां साहित्यं विवक्षितमिति परस्परमेषां भेद इश्यन्यत्र स्पष्टम्। (६३) तन्र प्रथमभेदोदाहरणं द्शयति-हंहो इति। कोकिल रवश्रवणेनाति सन्तप्तस्य कस्यचिद्वियोगिनो दत्षिणानिलं प्रत्युक्तिरियम् । 'है हो' इति विश्मयार्थक- मध्ययम, हन्तेति विषादे। हे धीरसमीर धवीरवायो! ते तव चन्दनक्ष्माभृतः चन्दन- प्रधानमलयपर्वतात जननं जन्म, दाव्िण्यं दक्षिणाशाभवतवं परसन्तोषकत्वञ्न जगति उत्तर विलक्षयाम् अलौकिकमिति भावः, गोदाचर्या नद्या वारिभि: सलिले: सह परिचयः सर्वंतः सङ्गा, ईदशोऽपि सवञ्जेत् उद्दामा प्रचण्डाSसौ दावाभिर्दावानलस्तदृत् मे मम प्रश्यङ सर्वाङ्गं दहसि; तदा मत्तः प्रमादमुपगतः, मलिनात्मको मलिनस्वभावः मलिनवगंश्र, वनचरः सततमरण्यचारी असभ्यक्ष कोहिल: पिका, कि वचपते पञ्ञमस्वरेण सन्तापने कि वकुं शक्य इत्यथ: यदि भवत्सदृशानामुत्तमानामियं दशा यत्परपीड़नं अवति तदा अधमा यद्यत्पीड़यन्ति तत्र का निन्दा भवेदिति निष्कर्षः। शार्दलविक्रीड़ितं छन्दस्तल्वक्षण ओोकतम् (१६८ पृ० )। (२४) प्रथमलक्षयां संयोजयति-प्रन्रेति। दाहे दक्षिणानिलतः दाहासम्भवेडपि वियोगित्वादेव दहनरूपे कायें। दाहिण्यादीनामित्यत्रादिपदेन गोदावरीनारिपरिचय- धीरत्वयोर्ग्रहणम्। हेखवन्तरायाम् अन्येषां दाहजनकानाम्। विषमाध्यलङ्वारा अप्यत्र सन्तीति विभावनीयम्। (६६) कथ सद्योग इति दर्शयति- अश्रेति। पूर्वोद्ध इत्यर्थ:, सवर्षा चन्दनक्ष्मा- भृजन्मादीनाम्। मसादीनां मत्ततवादीनामित्यर्थः, अशोभनानां 'सर्वेषां हेतुनाम्' इति पूवणान्वय:।

अर्थालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः। ११२५

सदसद्योगो यथा- (५६) 'शशी दिवसधूसरे गलितयौवना कामिनी सरो विगतवारिजं मुखमनक्षरं स्वाकृतेः । प्रभुर्धनपरायणः सततदुर्गतः सजनो नृपाङ्गनगतः खलो मनसि सप्त शल्यानि मे ॥' (५७) इह केचिदाहु :- 'शशिप्रभृतीनां शोभनत्वं खलस्याशोभनत्वं चेति सदसद्योग:' इति। (५८) अन्ये तु-'शशिप्रभृतीनां स्वतः शोमनत्वं धूसरत्वादीनां त्वशोभन- त्वमिति सदसद्योगः।' अत्र हि शशिप्रभृतिषु धूसरत्वादेर्यन्तमनुचितत्वमिति विच्छित्तिविशेषस्येव चमत्कारविधायित्वम्। (६६) अथावशिष्टं सद्सद्योगमुदाहरति-शशीति। भत्तहरिकृते नीतिशतके पद- मिदम्। शशी चन्द्रः, दिवसेन दिनारम्भेय घूसरो निस्तेजा:। कामिनी कान्ता गलितं नष्टं यौवनं तारुण्यं यस्या: सा तादशी। सरः तड़ागः विगतानि निरस्तानि वारिजानि पद्मानि यहमात्ततथोक्तम्। शोभना आकृतिर्नालिकाध्यङ्गनिवेशपूर्विकाऽक्गरमणीयता यस्य तस्य अनक्षरं विद्याहीनं सुखं वेदनं मूकत्वमित्यर्थः। धनपरायणः धनसुष्घः प्रभुः राजा। सज्जन: सततं निरन्तरं दुर्गतः दरिद्रः 'निःस्वस्तु दुविधो दीनो दरिद्रो दुरगतोऽपि सः' हत्यमरः। खं छिदं, छात गृद्नातीति खलो दुष्ट इत्यर्थ:, नृपाङ्गनगतः राजप्रासाद प्रसिद्धः। एतानि सप्त मे मम मनसि बाणाआ्रणि। 'क्ष्वेडाशङ्कशरे शल्य ना प्वाविन्मद्नद्गुमे' इति रमसः। 'शल्यं तु न खिर्या शङ्कौ कीष क्षवेडेषुतोमरे'। इति मेदिनी च। पृथ्वीच्छन्दस्तव्वक्तपान्तु-'पृथ्वी उसौ उपौ य्लौग् वसुनवकौ' इति। अत्र दिवसधु सरशशिरपे मनोदु:खहेती सत्येव गलितयौवनादिविशिष्ट कामिन्यादिकमपि मनो दुःखहेतुत्ेनोपात्तमिति समुच्चयः । (५७) सद्सद्योगमुपपाद्यितुमुत्थापयति-ददेति। शशिप्रभृतीनां चन्द्रादीनामू। इति एवं सदसद्योग: शोभनाशोमनमेलनम्। इस्थमग्रेडपि। (५८) अलङ्कारसर्वस्वकाराभिप्रायं रपष्टयति-अन्ये त्विति । स्वतः स्वभावतः दिनसधूसरत्वाद्यसत्वे इत्यथ:। इति शोभनाशोमनात्मनां कारणानां योगादिति शेष:। ननु शशिप्रभृतीनां शोभनत्वं, खलस्य चाशोभनत्वमित्येवं सदसद्योग: कर्थ नाभ्यु- पेयत इस्यत आह-अत्रहीति। हि यस्माव। धूसरखादेरित्यत्रादिपदेन गलितयौवनत्व- विगतवारिजस्वानक्षरत्वधनपरायणत्वलततददुर्गतत्वरूपार्ण विशेषधर्मायां परिग्रहः। अनुचितश्वम् मशोभनत्वम्। तथाहि -उज्ज्वलमूत्तस्तस्य दिवसधूसरत्वमनुचितम् । एवं गलितयौवनाया कामवत्वं कामिन्या गलितयौत्नश्वं वा अनुचितम्। एवं सरसो वारिशून्यत्वम्, शोमनाकृतेमूंखंस्य विद्यया शून्यत्वम्, तथा प्रभोधनपरायणत्वं धनपरा. यणजनश्य प्रभुखं वा, सज्जनस्य सततदुर्गततवं सततदुर्गतस्य सज्जनरवं वा, भृपाङ्कन-

११२६ लाहित्य दर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(५९) 'मनसि सप्तशल्यानि मे' इति सप्तानामपि शल्यत्वेनोपसंहारश्व । 'नृपाङ्गनगतः खल' इति तु क्रनमैदाद्ुष्टत्वमावदृति सर्वेत्र विशेष्यस्यैव शोमनत्वे प्रक्रमादिति। (६०) इह च खलेकपोतवत्सर्वेषां कारणानां साहित्येनावतारः। समाध्यलङ्कारे त्वेककार्य प्रति साधके समग्रेऽप्यन्यस्य काकतालीयन्यायेनापतनमिति भेदः । (६१) 'अरये च तरुयि नयने तव मलिनं च प्रियस्य मुखम्। मुखमानतं च सखि ते ज्वलितश्रास्यान्तरे स्मरज्वलनः ।।' गतस्य खलखं, खलस्य नृपाङ्गनगतत्वं वा अनुचितमित्यर्थः । इति इत्थं यो विष्छि- त्तिविशेष: चारुत्वातिरेक इत्यर्थः, तस्येव चमरकारविधायिश्वम्, न पुनः केचिदित्यादि नाभिहितसदसद्योगस्य चमरकार विधायित्वमिति एवकारपदार्थः। (९९) नन्वेकपद्यमध्यान्तापा्तितत्वरुपेग यथाकथ्वि ्यो एव कर्थ न स्यादित्यत आह-मनसीति। अपि चेति चार्थ:, उपसंहारः समाप्तिः, अस्य चाग्रिम 'आवहति' इति क्रियायां कर्त्तृर्वेन सम्बन्धः। प्रस्तुतक्रमस्य विशेष्यस्य अन्यत्र सर्वंत्र शोभनत्वं विशेषणास्य चाशोभनत्वमित्यस्य प्रस्तुतमार्गस्य भेदः पार्थक्यं तस्मात् दुष्टर्वं भग्नप्रक्रमश्वदोषम् आवहति त्वदीयसिद्धान्तेजनयति; तथाच 'तृपाङ्गनगतः खलः, इत्यत्र नृपाङ्गनगतखपेन शोभनत्वं खलत्वेन तु अशोभनत्वमितिरोश्या सदसदूरूपतासमर्थ नेऽपि तस्मिन्नंशे नायमलङ्कारः, किन्तु तन्न स्वतोऽशोभनस्य खलव्य पाठात् प्रक्रम- भङ्गदोष एवेतिभावः। सर्वत्र 'शशी दिवसधूसरः' इत्यादौ विशेष्यस्येव न पुनर्धूसर- श्वादिविशेषणस्येत्यर्थः। प्रकरमात् 'अतः-नृपाङ्गनमसद्युतमिति पाठोऽदुष्ट इति शेषः। अस्मतिप्द्वान्ते तु विशेष्यविशेषणयोरेव सद्सतोर्योगरवेन सदसद्योग इति प्रतिपा दनात् धुसरत्वादिविशेषणानामपि समस्तविचाराधीनत्वात् शश्यादौ धुसराद्ययुक्तवि शेषणानामेव प्रस्तुते खले 'नृपाङ्गनगतः' इत्ययुक्तविशेषणेनैव समापनात् कथञ्विदृपि न भअप्रक्रमत्वदोषावसरः, नापि पाठभेदुकल्पनञचेश्यलक्कारसर्वस्वकारा आहुरिति पूर्वेण सम्बन्धः। अन्न पूर्व केचिदित्यनेनोक्तम् अन्ये तु इत्यादिना खण्डनमेव कृतम्, अस्मिन् पक्षे च दोषमपि न प्रदुरशित ग्रन्थकृताऽतोSलङ्कारसर्वस्वकृम्मतमेव स्वमतमित्यवगम्बते। (६०) एककारणादेव सुकरे कारयें दैवात् कारणान्तराऽडपतनरूपात् समाध्यलङ्का रादस्य को भेद इति दर्शयितुमाह-ह चेति। कारणसमुन्चये इत्यर्थः । साहित्येन मिलितख्वेन अवतार उपस्थितिः। साधके कारणे सम्रेऽपि पर्याप्तेऽपि अन्यस्य साध. कान्तरस्य (क)काकतालीयन्यायेन अप्रतिसंहतत्वेन आपतनम् उपस्थापनम्। तथांच यत्र कार्यविशेषं मिलितान्येव कारणानि जनयन्ति स समुष्चयस्य विषय:, यत्र तु एक. स्मिन् कारणे फलसाधनायानुष्ठोयमाने दैवादुस्पम्नेन कारणान्तरेग तत्फलस्य सुकरत्वं स समाधिरिति भाव: । रूपष्टन्चैतद्विवरणे। (६१) गुगायो: क्रिययोक्च साहित्ये द्वितीयतृतीयभेदौ समुच्चयौ लाघवायैकत्रैव (क) अयं न्याय :- संयोगबशेन यत्कार्यं सम्पद्ते तत्रैव। काक उड्डीनः तालफलमपि पतितम्, तत्र कथयन्ति जना :- काकेन तालफलं पातितमिति, इदमेवन्यायस्वरूपम्।

लक्ष्मीविराजित:। ११२७

(६२ ) अत्राद्येऽर्थें गुणयोर्यौ ग प थ्यम् , द्वितीये क्रि य ्यो : । (६३) उभयोर्यौगपद्ये यथा- ( ६४) 'कलुषं च तवाहितेष्वकस्मात्सितपङ्केरुह सोदरभ्रि चक्षुः । पतितं च महीपतीष्द्र ! तेषां वपुषि प्रस्फुटमापदां कटाचैः ।।' (६५) 'धुनोति चाषिं तनुते च कीर्तिम्।' दर्शयति-अरुयो इति। प्रणायकोपवर्तीं प्रति तत्सख्या: कथनमिदम्। हे तरुणि ! तव नयने लोचनयुगलम्, अरुणे रके जाते इति शेष:' प्रियस्य स्वस्कान्तस्य च मुखं मलिनं विच्छायं जातम्। तथा हे सखि ! ते तव मुखम् आनतम् अवनम्रीभूतञ्ज, अस्य तव कान्तस्य अन्तरे हदये समरज्वलनः कामाझि: ज्वलितश्च। अत्र साहित्यद्योतनाय चश्वारश्चकाराः। उद्गीतिश्छन्दः। (६२) लक्ष्यं संयोजति-अ्र्प्र्रनेति । गुणयो: अरुणश्वमलिनत्वयो: यौगपद्यं साहित्यम्। द्वितीये 'मद्धें' इति पूर्वण सम्बन्ध, क्रिययोः आनमनज्वलनयोः यौगपद्यमिति पूर्वंतो- Sनुवतते। अत एवात्र प्रथमाद्धें गुणसमुच्चयः, उत्तराद्धें तु क्रियासमुच्चय इत्याशयः। द्विव चनञ्ञात्राविवक्षितम्, तेन- प्रादुर्भवति पयोदे कज्जलमलिनं बभूव नभः। रककतं च पथिकहृदयं कपोलपाली मृगीहश: पाण्डुः।। इश्यादौ बहुनामपि मलिनत्वरक्तत्वपाण्डुत्वगुणानां समुच्चयस्य। तथा- उदितं मण्डलमिन्दो: रुदितं सदो वियोगिवगेण। मुदितं च सकलललनाचूड़ामणिशासनेन मदनेन ।। इत्यादौ बह्वीनामुदयनरोदनमोदनरूपाणं क्रियाणां समुच्चयस्य च सङ्ग्रहः। (६३) गुणयो: क्रिययोक्ष वैयधिकरण्येन यौगपद्यं प्रदृश्य सम्प्रति वैयधिकरण्येनैव गुयक्रिययो: यौगपद्यमेकोदाहरणेनैव दर्शयितुमाह-उभयोरिति। हभयोः गुणक्रियथो रित्यर्थ:, यौगपद्े समुच्चय इति शेष:। (६४) कलुषञ्चेति। राजसतुतिरियम्। महीपतीनां राज्ञामिन्द्रस्तर्सम्बुद्धौ हे महीपतीन्द्र राजाधिराजेत्यर्था, सितपङ्केरुहसोदरा स्वभावतः श्वेतकमलतुल्या श्री: शोभा यश्य तत्तथाविधं तव चक्षुनेत्रम्, अहितेषु शत्रुषु विषये, अकस्मात् दैवात् कलुष कषायं क्रोधादीषद्रक्तमित्यथः। तेषां शम्रूणां वपुषि शरीरे आपदां विपत्तीनां कटाकैः वक्रदष्टिभिः (कर्तृभिः) प्रस्फुट स्पष्टं यथा स्थात्तथा पतितव्न आपद्विरुपनतञचेत्यथः। मालभारिसीच्छन्दस्तलल्क्षणन्तु-'विषमे ससजा गुरु अनोजे सभरायश्च तु मालभार- फीय मू' इति। अत्र कलुषर्वं गुणः पतनञ्र क्रियेत्युभयोर्योगपद्यं चकारदवयगम्यमिति समुचच यालक्कार:। (६९ ) रुद्रटस्तु वैयधिकरण्ये एव (मश्चर्यंभेदे एव) समुचचय इत्याह तन्मतं दूषयितुमुस्थापयति-धुनोतीति। मस्य मत्पूरितपाद्त्रयं समस्तं पद्यं यथा- मृत्यादिवर्गेश्च पराभवं स्वंधुता च शत्रोर्बलनाशनाय। धुनोति चासि तनुते च कीर्ति राज्यज् प्राप्नोति विजिश्य सर्वम्॥

११२६ साहित्य दर्पण :- [दशमपरिच्छेद्े-

(६६) इत्यादावेकाघिकर रोऽप्यैष दृश्यते। (६७) न चात्र दीपकम् , एते हि गुयाक्रियायौगपद्ये समुच्चयप्रकारानियमेन कार्यकारयकालनियमविपर्ययरूपातिशयोक्तिमूला:, दीपकस्य चातिशयोक्तिमूलत्वा भावः। (६८) समाधि: सुकरे कार्ये दैवाद्वस्त्वन्तरागमात्॥ =५ ।। यथा- (६९) मानमस्या निराकर्तु पादयोमें पतिष्यतः । उपकाराय दिष्टयेदमुदीर्णे घनगर्जितम् ।I'

इयमपि राजस्तुतिरेव। अयं राजा असि खङ्ग धुनोति कम्पयति च कीर्ति तनुते करोति च। धनुःसञ्ञालनं तथा शतुविजयेन कीतिविस्तारं च द्वयं युगपदेव सम्पाद- यतीत्यर्थः। (६६) इत्यादाविति। एष गुणक्रिययो: समुच्चयः तस्माद मतमसमीची न मेवेति ध्वनितम्। एतेन गुणक्रिययो: समुच्चयस्य वैयधिकरण्य एवाषिक्यम, सामानाधिक- रण्ये तु क्वाचित्कमिति च वनितम्। (६७) नत्ु 'धुनोति चासिम्' इत्युदाहणे एकस्मिन् कर्त्तृकारकेऽनेकक्रियासम्बन्धा दनेकक्रियास्वेककारकरूपदीपकालङ्कारोऽपि कथनन ? न च 'अथ कारकमेकं स्यादनेकासु क्रियासु चेतू' हत्यत्र।बहुवचनोपादानेनात्र तत्प्रसक्तिरिति वाच्यम, तस्य विवतति तश्वाभावात्। एवञ्ञ दीपकस्यापि प्रसक्ो सङ्करः स्यादित्याशङ्कय निषिध्यति-नचे- त्यादिना। अब्न 'छुनोति चासिम' इत्यादौ। एते उदाहृतस्वरूपाः, हि यता, गुणक्रियाश्र गुर्णा याश्चेति गुक्रियास्तासां यौगपद्यं साहित्यं तस्मिन् तथोक्े गुणक्रियायौगपदे। समुच्चयप्रकारा समुच्चयभेदाः नियमेन चमरकार विशेषायावश्यम्भावेन, कार्यकारगयो: साध्यसाधकयो। यः कालनियमः पौर्वापर्यं कारणस्य प्राग्वत्तित्वं कार्यस्य च तदुत्तर- वर्ततित्वमित्येवं नियम हत्यर्थः, तस्य विपर्यये विरुद्धे रूपं यस्याः सा एवम्भूता अतिशयोकि: मूलं येषां ते ताहशा:। एवञ उक्तस्थले कीर्तिविस्तारं प्रति असिकम्पनस्य कारणरवात् उभयो: पौर्वापर्यंस्य विद्यमानरवेपि यौगपद्यविवक्षणादतिशयोक्तिस्तन्मूलकश्वाच्च क्रि. यासमुषचयालद्कार एवेति भावः। एवज्रोक्तरूपातिशयोक्युपलम्भे क्रियासमुच््चय:, तदनुपलम्भे तु दीपकमिति स्फुट मुभयो: पार्थक्यम्। (६८) समुच्चय स्वरूपे विविध हे तुप्रता ्ा ः तक्े ा् ्व्ा रं निरुपयत - समाधिरिति। दैवात् अकसमात्, वहत्वन्तरस्य हेखन्तरस्य आगमात् आपतनाद्धेतोः कायें सुकरे अनायाससाध्ये सति, सम्यकू आधि: माधानम् उत्पादनमितिष्युत्पत्या समाधिर्नाम अडङ्कारः स्यादिति शेषः। तथा च एककारयजन्यकार्यस्य माकस्मिक हेत्वन्तरसमवधानाहितं सौकर्य समाधिरित्यरथंः। सौकयंक्ज कार्यस्यानायासेन निष्पस्या साङ्गनिष्पथ्या चेति बोध्यम्। (६९) मानमिति। काव्यादशें द्वितीयपरिच्छेदे दण्डिना पठितं पद्यमिदस्। कश्रित् रवप्रियाया मानभङ्गप्रकारं सुहद प्रति वर्णयति-अस्या, मानिन्याः प्रियायाः, मान

लक्ष्मीविराजितः । ११२६

(७०) प्रत्यनाकमशक्तेन प्रतीकारे रिपोर्यदि। तदीयस्य तिरस्कारस्तस्यैवोतकर्षसाधकः ॥ र६ ॥ (७१) तस्यैवेति रिपोरेव। यथा मम - (७२) 'मध्येन तनुमध्या मे मध्यं जितवतीत्ययम्। इभकुम्भौ भिनत्यस्याः कुचकुम्भनिभी हरिः ॥' 'स्ीणामीर्ष्याकृतः कोपो मानोऽन्यासङ्गिनि प्रिये' इत्युक्तलक्षयं निराकन्त खण्डयितु तस्याः पादयो: पतिष्यतो मे मम उपकाराय, दिष्ट्या भाग्येन इृद प्रतिपादितस्वरूपं घनस्य मेघस्य गजितं गर्जनम् उदीर्गाम उद्भूतम् उत्पन्नमित्यथः। मानिन्या: पादयो: पतनमपि मानभङ्गश्य हेतुः, तदुक्तम :- 'साम भेदं च दानं च नत्युपेक्षे रसान्तरम। तद्क्षाय पतिः कुर्यात् षदुपायानिति क्रमात्'॥ इति। एवञ्ज पादपतनमात्रेण तस्या माननिराकरणमसम्भव एवासीत्, किन्तु घनगज. नाकर्णंनात् तस्या मदनाधीनखवेनासौ सुलभः सज्जात इत्यभिप्रायः। अत एवात्र पादपतनरूपहेतुना आरण्घस्य मानापगमरूाकार्यस्य आकस्मिकघन गर्जित रूप हे तुत्वान्तर योगेन सुकरश्वात्समाधिरलङ्कारः। (७०) स्वामिलषितकार्यस्य दुष्करत्वे यथा समाधिस्तद्वदेव कोऽप्यन्पोऽलङ्गारो भवेष् वेति जिज्ञासार्यां प्रत्यनीकालङ्वारं लक्षयति-प्रश्यनीकेति। रिपोः प्रतिपचिनः प्रती कारे प्रश्यपकारे अशकेन दुष्करतया अक्षमेय जनेन कृत इति शेष, तदीयस्य प्रतिपक्ष्यु पभुक्तस्य वस्तुनः तिरस्कार: तिरस्कश्णम्, यदि तस्यैव प्रतिपत्तिन एव उत्कर्षसाधक: स्तुतिपर्यवसायको भवेत्, तदा प्रत्यनीकं (क) प्रत्यनीकनामालङ्कार: स्यादिति शेष: ।

'बलिनः प्रतिपचस्य प्रतीकारे सुदुष्करे। यस्तदीयतिरस्कारः प्रत्यनीक तदुच्यते'॥ इति (") तस्यैवेश्यस्य विवरयं रिपो: प्रतिपत्तिन एवेति। (७२) मध्येनेति। तनु कृशं मध्यम् उदरं यस्या: सा तनुमध्या नायिका, मे मम सिंहस्य मध्यम् उदरम् (कर्म) मध्येन कृशोदरेण सिंहोदरापेक्षया नायिकार्यां उदरस्य कृशताधिक्येन जितवती; इस्यस्माद्धेतोः, अयं हरिः सिंह: मस्या नायिकायाः प्रतिका राक्षम: कुचावेव कुम्भौ तयोर्निभौ तत्तुल्यौ नायिकारूपस्य रिपोरेवौपभ्येनोस्कर्ष प्रस्या. यकाविश्यर्थ: इभकुम्मौ हस्तिगण्डौ मिनत्ति नखराघातेन विदारयति। (क) प्रत्यनीकमित्यत्र प्रतिशब्दः 'प्रतिः प्रतिनिधौ वीप्सालक्षणदौ प्रयोगतः' इत्यमरेय 'प्रतिः प्रतिनिधिप्रतिदानयोः १।४।९२ इति पा० स्मृत्या च प्रतिनिध्यर्थः, 'अनीकोऽस्त्री रणे सैन्ये' इति मेदिन्युक्तथा च शनीकं सैन्यम्। तथा च प्रत्यनीकशब्देन सन्यप्रतिनिधिरित्यभिभीयते, तत्सा- दृश्याच्च प्रस्तुतार्थे लाक्षणिकप्रयोग. । एवञ्च प्रत्यनीकमिति लाक्षणिकमलङ्कारनामेति फलितम्। अत्र अनीकात् प्रतीतिविग्रहै 'अपदिशम्' इतिवत् 'अव्ययं विभक्ति' २१६ इति पा० सूत्रे अ्यय मिति योगविभागेन अव्ययीभावसमास; । अ्रथवा 'भूतपूर्व' इतिवत् 'सुपा' २१/४ इति पा० सूत्रेण सुप्सुपूसमासो शेयः।

११३० साहित्यद परा :- E दशमपरिच्छेदे-

(७३) प्रसिद्ध स्योपमानस्योपमेयत्वप्रकल्पनम्। निष्फलत्वाभिधानं वा प्रतीपमिति कथ्यते॥ ६७॥ क्रमेण यथा- (७४) 'यश्वत्ने त्र सामानकान्ति सलिले मझरं तदिन्दीवरम्-' इस्यादि (५८३ पृ०)। (७५) 'तद्वक्त्रं यदि, मुद्रिता शशिकथा; हा हेम सा चेद्दयुतिः; तच्चत्तुर्यदि; हारितँ कुवलयैः; स्तच्चेहिस्मतं, का सुधा ।। अन्न सिंहमध्यविजयित्वात्प्रस्तुतनायिका सिंहरिपुः, सिंहक्च साक्षात् प्रमदारूपत्वेन तक्नायिकाया प्रश्यपकर्तुमसमर्थः अतो रिपुसम्बन्धिरवेन सम्भाव्य इमकुम्भौ भिनत्ति तदूभेदनव्ज नायिकाया: कुचकुम्भस्तुतिसाधकत्वेन तस्या अवि सतुतिसाधकमेवेति प्रत्यनीकालङ्कार:। तथा इमकुम्मयो: स्तनवुम्भस्योपमानखेन लोके प्रसिद्धत्वम्, अन्र च कुचकुम्भनिभा- विश्य ने नोपमेयत्वप्रतिपाद नादनुपदव चयमाण प्रतीपालङ्काश्चे युभयोरेकाश्रयानुप्रवेश रूप सडरालङ्कार:। उदाहरणन्तरं यथा- रे रे मनो मम मनोभवशातनस्य पादाम्बुजदूयमनारतमानमन्तम्। कि मां निपातयसि संसृतिगतंमध्ये नैतावता तव गमिष्यति पुत्रशोक: ॥ इति। (७३) 'मध्येने' त्यस्योत्तराद्वं प्रतीपालङ्कारापातात्तप्रकरणमादाय प्रतीपालद्दारं निरूपयति-प्रसिद्धस्येति। प्रसिद्धस्य प्रख्यातस्य उपमानस्य साद्यप्रतियोगिरवेन लोके प्रसिद्धिमुपगतश्य वश्तुनः, उपमेय्प्रकल्पनं साश्य नु्यो गित्वप्रकल्प नम् , वा अथवा तथाविधोपमानस्यैव निष्फलत्वाभिधानं व्यर्यत्वप्रतिपादनं प्रतीपमिति प्रतीप नामालङ्कार: कथ्यते प्रतिपाद्यते । प्रतिगच्छुन्ति आपो यस्मिन्निति प्रतीप निम्नोन्नतस्थलम, तत्साइश्यापूर्ववदेवा- लद्टारे लक्षणा। 'ऋक्पूरब्धूपथामानक्षे' ५४।७४ इति पा० सूत्रेण समासान्तोऽप्रस्ययः 'डयन्तरुपस गैंभ्योऽप इत्' ६।३।६७ इति पा० सूत्रेण ईदादेशः। प्राज्जोऽपि प्रतीपादयः शब्दा गौणा एवेश्याहुः। अयक्ष प्रसिद्धोपमानस्योपमेयत्वकल्पनेनैक:, उपमानस्य निष्फलरवाभिधानेन द्वितीय इति द्विविध इत्यवगन्तव्यम्। (७४) तत्राध्योदाहरयां दर्शयति-यत्त्वन्नेत्र इति । (१०७८ पृ०) व्याख्यातमि दम्। अन्न क्रमशः नेत्रमुखगत्युपमानरवेन प्रसिद्धानाम इन्दीवर-शशि-राजहंसगतीनां तत्तदुपमेयत्वाभिधानात् प्रतीपालङ्वारः। माळारूपोऽयम्, केवलरूपस्तु 'इमकुम्भा' वित्युदाहरण एव ज्ञेयः। (७६) अथ द्वितीयभेदोदाहरणं दर्शयति-तद्वक्त्रमिति। हनुमन्नाटके सीतां ध्या यतो रावणस्योक्तिरियम्। यदि तस्या: सीताया वक्त्रं मुखं 'विद्यत' इति शेष:। एवमुत्त रत्र। तदा शशिकथा चन्द्रोर्कर्षप्रश्यायिका चर्चा मुद्रिता सङ्कचिता नष्टेति यावत् : सा सीतासम्बन्धिनी द्तिश्शरीरशोभा चेद्वियते, तदा हेम सुकयां हा शोभाविषये चिन्स्यमि- हथथं।। तस्याः चक्षुर्विद्यते, तदा कुदलयेः नीलोशलै। हारितं पराजितम्। ततू सीता-

लक्ष्मीविराजितः। ११३१

धिक्कन्दर्पधनुः, भ्रवौ यदि च ते, कि वा बहु ब्रूमहे यत्सत्यं पुनरुक्तवस्तुविमुखः सर्गक्रमो वेघसः।।' (७६) अत्र वक्त्रादिभिरेव चन्द्रादीनां शोभातिवहनात्तेषां निष्फलत्वम्। (७७) उक्त्वा चात्यन्तमुत्कर्षमत्युत्कृष्टस्य वस्तुनः। कल्पिते ऽप्युपमानत्वे प्रतीपं के चिदूविरे॥ ८५॥ यथा- (७८) 'अरहमेव गुरुः सुदारयानामिति हालाहल! तात । मा स्म दप्यः। ननु सन्ति भवादृशानि भुवनेस्मिन्वचनानि दुर्जनानाम्।' (७६) अत्र प्रथमपादेनोत्कर्षातिशय उक्तः । तदनुक्तौ तु नायमलक्कारः । यथा-'ब्राह्मणो वदति' इत्यादि। सम्बन्धि स्मितं मन्दहसितं चेदू विद्यते, तदा का नाम सुधा अमृतम अपि तु कापि ने- श्यर्थ:, 'पीयूषममृतं सुधा' इत्यमरः। तथा यदि ते सीतासम्बन्धिन्यौ भ्रवौ भ्रकुटिद्वयं विद्येते, तदा कन्दपधनुः कामचापः घिक गर्हामीत्यर्थः। वा अथवा बहु अधिक कि ब्रूमहे कथयामः, यत् वेघसो ब्रह्मगाः सगक्रमः सृष्टिप्रणाली पुनरुक्तवस्तुन एकविधाप- रपदार्थरचनात् विमुखः विपरीतो भवति, तव सत्यं यथार्थम, एष सृष्टिनियमः यदैक- विधं पदार्थद्वर्यं प्रजापतिन सृजतीति स यथार्थं एवेत्यर्थः, शशिप्रभृतिभ्यस्तन्मुखादी. नामतिश्रे ष्ठश्वेन एकविधत्वाभावादित्याशयः। शार्दूलविक्रीड़ितं छन्दस्तव्वक्षणन्तूक्तं प्राक्। (७६) कक्ष्यं संयोजयति-त्रेति। शोभातिवहनात् शशिप्रभृतिशोभातिरेकेया धारणात्, तेषां शशिप्रभृतीनाम्, निष्फलखं व्यर्थत्वं ध्वनितमिति शेषः। (७७) नायं द्विविध एव किन्तु येन वस्तुना असाधारणगुयसम्बन्धादुपमानरव- मपि पूर्व चानुभूतं तस्य वस्तुनः उपमानत्वकल्पनायामपि प्रतीपालङ्कारो भवतीति काव्य- प्रकाशकृता उक्तम, तदेव लक्षयति-उक्तवेति। अपि चेति चार्थः। अश्युत्कृष्टस्य अत्य- नतप्रधानस्य, वस्तुनो विषयश्य अश्यन्तमुत्कर्षम् अश्युर्कृष्टत्वम् उक्तवा कथयिश्वा, उप. मानरवे कविपते स्थापितेऽपि 'तद्पकर्षप्रश्यायनम्' इति शेषः, केचित् आलक्कारिका: प्रतीपं प्रतीपालङ्कारम् ऊचिरे कथयामासुः। ("द) अदमिति। खलपरिगृहीतस्य कस्यचित्कथनमिदम्। तातेश्युपहाससम्बोध - नम्, अथवा 'तातोऽनुकम्प्ये जनके' इति विश्वकोषात् सानुकम्पसम्बोधनम्। हे तात! हे हालाहल उत्कटविष 'गोनास गोनसौ हालाहलं हालाहलं विषम्' इति त्रिकाण्डशेषः। अहमेव सुदारुणानां महाभयक्करायां मध्ये 'दारुणं भीषणं भीष्मं घोरं भीमं मयानकम्' इश्यमरः, गुरुंः श्रेष्ठ इति तवं मा रम दप्य: गर्वं मा कृथाः। तत्र कारयं दशयति-नन्वित्या- दिना। नतु यतः हे हालाहल !अस्मिन् भुवने लोके दुर्जनानांखलानां वचनानि वाक्या- नि भवानिव दश्यन्त इति भवादृशानि भवदुपमेयानि भूय: पुनःअथवाबहु यथा ल्याप्त- था सन्ति, तेन स्वस्याद्वितीयत्वं मत्वा तथाविधाइङ्कारोऽयुक्त इस्याशयः । मालाभारिणी (७९) लक्ष्यं सङ्कमयति-अश्रेति। उक्कोदाहरण इर्यर्थः। उस्कर्षातिशयः हालाहष १४३ सा०

११३२ साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(८०) मीलितं वस्तुनो: गुप्ति: केनचित्तुल्यलक्ष्मणा। (८१) अत्र समानलक्षयां वस्तु क्वचिदागन्तुकम्। क्रमेश यथा -- (८२ 'लक्षमीवक्षोजकस्तूरीलक्ष्म वक्ष:स्थले हरेः। ग्रस्तं नालक्षि भारत्या भासा नीलोत्पलाभया ।।' (८३) अत्र भगवतः श्यामा कान्तिः सहजा।

हालाहलस्य 'सुदाहणानां गुरुः इत्यनेन अतीवोत्कृष्टत्वमभिधाय 'भवाद्शानि' इश्यनेन उपभानत्वप्रत्यायनादुक्तालङ्कारः। तदनुक्तौ उत्कर्षातिशयानभिधाने। ब्रह्मेव प्रजापति- रिच। अत्र चोपमेव न तु प्रतीपालङ्कारः, उपमानभृतस्य ब्रह्मणा उत्कर्षातिशयाप्रतिपाद- नादतिभाव:। (८०) पदार्थस्य प्रतिरूपत्वे यथा प्रतीपालक्कारस्तथा अनुरूपत्वे सति मीछिताल क्वारो भवतीति दर्शयति-मीलितमत। तुल्यं समान लच्म चिह्न यश्य तेन सदशरूपे णेत्यर्थ: 'चिह्न' लक्ष्म च लक्षणम' इश्यमरः, केनचित् पदार्थेन, वस्तुनः अनुरूपसवन्तरस्य गुप्ति: गोपनम् अलत्तितत्वमिति यावत् मीलितं तन्नामालङ्कारो भवेत। मीलितमिति भावे कः, एवं च मीलितं यरिकिश्विद्वर्तु वरत्वन्तरेण गुश्तमित्यन्वर्थेयं संज्ञा। तथा च समानचिह्नयोरपि वस्तुनोरेकस्य स्वभावतः प्रबलतया तेन यदि अन्यस्य गौपनम् (अन्त- र्धानम् अनुद्वोध: अलच्वितम) भवेत् तदा मीहितमिति फलितम्। ब्याजोक्त्यलद्वारे वस्तुस्वभावजनितं न गोपनं किन्तु कर्थानिदुद्धिन्नं वस्तु कश्चित गोर्पायतुं यतते, मत्र तु वस्तु नोद्भिम्न तस्यापि च गोपनं भवतीति ततो भेदः। नचाप नुतावतिध्याप्ि: स्यादिति वाध्यम, उपमानोपमेयाभावात्। वश्तुतस्तु अपहुतौ निषेधसहितं व्यवस्थाप नम् अत्र तुन तथेति स्पष्ट भेद:।

मिति। सहजं स्वाभाविकमिश्यर्थः, आगन्तुकम् औपाधिकमित्यर्थः कारणविशेषसम्पर्क. जनितमिति यावत्। तेनायं द्विप्रकारक इत्याशयः। मत एवाहु: काव्यप्रकाशकारा अपि- 'समेन लच्मणा वस्तु वस्तुना यब्िगूह्यते। निजेनागन्तुना वाउपि तन्मीलितमिति स्मृतम्'॥ इति। (८२) तत्र प्रथमभेदोदाहरयं दर्शयति-लक्षमीति। हरेनारायणस्य वत्तःस्थले उरः स्थले, लक्ष्म्या वक्षोजौ कुची तयो: (भश्लेषसमये सम्पितम्) कहतूरीलक्ष्म कस्तूरी चिह्नम्, (कर्म) नीलोत्पलस्य नीळपद्स्य आभेवाभा यस्या: तथा तादृश्या भासा हरे- रेव देहकान्स्या, ग्रस्तं कवलितं गोपितमिति यावत्, अत एव भारत्मा छद्त्मीसपतीरू पया सरस्वत्या, न अलत्ति ततकस्तूरीचिहनं नावलोकितम्। तेन सरस्वत्या मानो न विहित इश्याशय:। (८३) लक्ष्यं सङ्गमयति-अर्रेति। भगवतो नारायणस्य। कान्तिश्छविः। अत्र सहजो गुण उष्कृष्टः, कस्तूरीगतश्यामगुणस्तदुपेक्षया अपकृष्टः, हयो: सादश्यं तुल्यम्। तथा च तुल्यरूपया शरीरकान्स्या श्यामकस्तूरीचिह्वस्य गोपनात् मीलितमिति भाव:।

अर्थालङ्कार निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः। ११३३

(८४) 'सदैव शोगोपलकुएडलस्य यस्यां मयूखैररुणीकृतानि। कोपोपरक्तान्यपि कामिनीनां मुखानि शङ्कां विदधुर्न यूनाम् ॥' (८५) अन्र माशिक्यकुण्डलत्यारुगिमा सुखे आगन्तुक:। (र६) सामान्यं प्रकृतस्यान्यतादात्म्यं सहशर्गुखैः॥८ह॥ यथा --

अरपर विभाव्याः सुखं यान्ति चन्द्रिकास्वभिसारिकाः ॥' (८८) मीलिते उत्कृष्टगुरोन निकृष्टणुषस्य तिरोधानम्। इह तूभयोहतुत्यगुण तया भेदाग्रहः । प्रकाशकृता तु इदमुदाहतम्- 'अपाङ्गतरले दृशौ मधुरवक्रवर्णा गिरो विलासभरमन्थरा गतिरतीव कान्तं मुखम्। इति स्फुरितमङ्गके मृगद्दश: स्वतो लीलया तदत्र न मदोदय: कृतपदोऽपि संलक्ष्यते।' अत्र प्रसिद्धया बलिष्ठेन लोलारूपपदार्थन (कर्त्रा) स्वाभाविरसाधारणटकरलता दिरूपचिह्नद्वारा मदरूप: पदार्थः ( कर्म) गोपित इति मीलितालङ्कारः। (८४) द्वितीयभेदमुदाहरति-सदैवेति। कस्याश्चिन्नगर्या वर्णनमिदम्। य्स्यां नणयोम्, शोणा रक्ता उपला रतानि येषु तथाविधानि यानि कुण्डलानि कर्माभूषणानि तेषां मयूखैः कान्तिमिः, सदेव सर्वस्मिन काल एव अरुणीकृतानि रक्तिमानं प्रापितानि मानिनीनां मानवतीनां कामिनीनां मुखानि वदनानि कोपेन प्रणयक्रोधेन उपरक्तान्यपि रकप्रभत्वं गतान्यपि यूनां तरुणानां शङ्कां भयं न विदधु: चक्रः, तथाविष्यकुण्डलकिरण विहित एवायं शोणिमेति तरुणानां निर्यायादित्याशयः। उपेन्द्र नज्रन्द्रवज्रयोरुपजातिवछन्दः। (८६) लक्ष्यं सङ्गव्यति-अत्रेति। अरुणिमा रकिमा। अत्र कुण्डलादागन्तुको राग उत्कृष्टः, तद्पेक्षया कोपजनितरागः अपकृष्टः, सादृश्यं च हयोः तुल्यम्। तथा च तुल्य रूपया आगन्तुककुण्डलरागेग कोपजनितरागस्य गोपनात् मीलितमित्याशयः। (८६) उक्तालङ्कारे गुणसाम्यप्रकरणोत्थानात् गुणसा्ययुक्तमेव सामान्यं निरुप यति-पामान्यमिति। सदशेः तुल्येः गुयेः, प्रकृतस्य प्राधान्येन वर्णनीयस्य पदार्थस्य अ्यतादात्म्यम् अप्राधान्येन वर्णनीयपदार्थक्यं सामान्यं तन्नामालङ्वारो भवेत्। सदश- गुणद्वारा प्रकृताप्रकृतपदार्थयोमेंलनात् तयोरुमयोरपि एकतया प्रतीतौ सामान्यमिति फलितोऽथंः। समानयोर्भावः सामान्यमिति व्युस्पत्ति:। (द०) मल्लिकेति। मल्चिकाभिः तृणशून्यपुष्पः आचिता भूषिता धमिल्वाः संयत- केशा: यासां ताः तथोक्ताः 'तृणाशून्यं तु मल्िका' इत्यमरः तथा चारुभि: शुभ्रातिश यितश्वेन सुन्यरैः चन्दनेः चर्चिता: कृताङलेपाः, अत एव अविभाष्या ज्योत्स्नातुल्यरूप- त्वात् जनैः ज्योतस्नातादास्येन तकयितुमयोग्या:, अभिसारिका: प्रियसम्मिलनेच्छया सङ्केतस्थानगन्त्रयः पूर्वोक्तस्वरूपा नायिकाविशेषा, चन्द्रिकासु ज्योर्सनासु 'चन्द्रिका कौमुदी ज्योत्स्ना' इश्यमरः, सुखम् आनन्दपूर्वक यथास्यात्तथा यान्ति व्रजन्ति। मत्र तुल्यशुभ्रगुणद्वारा प्राधान्येन वर्णानीयाया नायिकाया: अप्राधान्याया: ज्योरहना याश्च ऐकारम्यावगमात् सामाण्यालद्कार:। (८८) मीलितालक्कारादश्य को भेद इति दर्शयति-मीलिते इति। समानरूपेण

११३४ साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(८६) तदुगुरः स्वगुणत्यागादत्युत्कृष्टगुराग्रह:। यथा-

नयन्मधुलिहः श्वैत्यमुदग्रदशनांशुभिः ।' (९१) मीलिते प्रकृतश्य वस्तुनो वस्त्वन्तरेशच्छादनम्। हह तु वस्त्वन्तरगुरो- नाक्रान्तता प्रतीयत इति भेद:। (६२) तद्रूपाननुह्दारस्तु हेतौ सत्यप्यतद्ुगुयः॥६० ॥ घस्तुना वस्त्वन्तरस्य गुप्तिरूपे मीलिते इत्यर्थः । तिरोधानं गोपनम्। इह तु सामान्या- लङ्कारे तु उभयो: प्रस्तुताप्रस्तुतयोः। भेदाग्रहः भिन्नवेन अवगमामावः इति भेद:। नच भ्रान्तिमता सङ्करः, तत्र स्मर्यमाणस्य आरोपः अत्र अनुभूयमानस्येति विशेषात्। रूपक. प्रथमातिशयोक्श्योक्ष उपमेयस्य उपमानतया प्रतीतिः, अत्र तु एकरूपतया प्रतीतिरिति ततोऽपि भेदो ज्ञेयः। (८९) गुगाप्रकरणात् गुणयुक्तमेव तद्गुणालङ्वारंलक्षयति-तद्गुर इति।"गुणो- डप्रधाने रूपादो मौर्ठ्यो सूत्रे वृकोदरे" इति कोशात् गुणशब्दोऽन्र रूपवाची बोध्य:। तथा च स्वगुमात्यागात् स्वरूपत्यागं विधाय, ल्यब्लोप पञ्चमीयम्, अत्युत्कृष्टगुणस्य अश्यन्तोश्कषस्वरूपस्थ ग्रहः ग्रहणम, तस्य उत्कृष्टगुणास्य गुणो यत्रेति व्युत्पत्त्या तद्गुणः तन्नामालङ्कार:। (९०) जगादेति। शिशुपाछवधे द्वितोयसगें इन्द्रप्रस्थं शिशुपालं प्रति वा गन्तव्य मिति मन्त्रणायां श्रीकृष्णे उक्क्े सति श्रीवलभद्र आहेति तन्न कविवर्यानेयम्। उदग्रा उन्गता ये दशना दन्तास्तेषाम, अशुभि: श्वेतमयूखंः, वदन सुखमेव छुझ्म कपट यस्य तथा- विधं यत् पद्मं कमल तस्य पयन्तः प्रान्तभागः तन्न पसितुं शील येषां तानू मुखकमल- लोलुपानित्यर्थ:, मधुलिह: भ्रमरान् श्वंत्य शुभ्ररूपता नयन् प्रापयन् सन् (द्विकर्मकोडयं धातुः) जगाद उवाच। अन्न मधुलिड्भि: स्वीयश्यामरूपं त्यक्वा तद्पेक्षया अत्यन्तोत्कर्षशुभ्रूपग्रहय् तदू गुणालङ्कारः। (११) नन्वस्यालङ्कारस्यापि उत्कृष्टगुणेन निकृष्टगुणस्य गोपनरूपात् मीलिता लङ्कारातू को भेद इति जिज्ञासायामाह-मीलिते हति। वस्तवमतरेण समानोकृष्टगुणेन आच्छादनं तिरोधानम्, इह तु तद्गुणालङ्कारे तु वस्त्वन्तरगुणेन असमानेने/तिभावः, आक्रान्तता अभिभूतता। सामान्यल्वगुणत्यागामावः, अत्र तु तत्याग इति भेद:। भ्रान्तिमति रमर्यंमाणस्यारोपः अत्र च ग्ृह्यमाणस्येति भेद:, आ्रन्तेर्निब दर्ाभावा- दपि भेदो जेय:। (९२) तदूगुणविरुद्धमतद्गुणं लक्षयति-तद्रपेति। "हेतौ सामीप्यादिरूपेऽन्य गुणग्रहणरूपे कारणे सत्यपि विद्यमानेऽपि, तद्रूप्य तद्गुणस्य अननुहारः ग्रहणाभावस्तु तस्याधिकगुयाश्यास्मिन् गुया न सन्तीति व्युत्पश्या अतद्गुण: तव्नामालङ्कारो भवेद्।

अर्थालक्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मोविराजित:। १११३५

यथा- (९३) 'हन्त ! सान्द्रेया रागेया भृतेऽपि हृदये मम। गुणगौर ! निषएणोऽपि क्थ नाम न रज्यसि।।' (६४) यथा वा- (९५) 'गाङ्जमम्वु सितमम्बु यामुनं कज्लाभमुभयत्र मज्जतः । राजहंस ! तव सैव शुभ्रता चीयते न च न चापचीयते।।' (९६) पूर्वत्रातिरक्तहृदयसंपर्कात् प्रास्वदपि गुएगौरशब्दवाच्यस्य नायकस्य रक्तत्वं न निष्पन्नम्, उत्तरत्राप्रस्तुतप्रशंशयां विद्यमानायामपि गज्ञायमुनापेक्षया प्रकृतत्य हंसस्य गङ्गायमुनयो: संपर्कऽपि न तद्रपता। (९३) प्रस्तुतेन प्रस्तुतगुणग्रहणे, प्रस्तुतेन अप्रस्तुतगुणाग्रहणे चायं भवति, तत्रा दयोदाहरणं दर्शयति-इन्तेति। बल्लभं प्रति कस्याश्चिदुक्तिरियम्। हन्तेति खेदे। गुयोंः विर्ध्याविनयादिगुयाजकीर्श्या गौरः शुद्धस्तत्सम्बुद्धौ हे गुणगौर ! सान्द्रेण निविड़ेन रागेण अनुरागरूपरक्तिम्ना भृतेऽपि सुसम्पन्नेडपि मम हृदये चेतसि निषण्णोऽपि उपविष्टोऽपि त्वं कथं नाम न रज्यसि अनुरक्तो न भवसि नापि रक्तवर्षों भवसि चेत्यर्थः। अत्र रागसुसम्पन्नहृदय निषण्ण रूपे हेतौ सत्यपि तद्रक्तत्वाग्रहयात् अतद्गुणालङ्कारः। (१४) द्वितीय भेदोदाहरणं दर्शयितुमाह-यथा वेति। (९९) गाङ्गमिति । गणिकागृहे तपास्विगृहे च भिक्षयन्तं कञ्चन साधु प्रति कस्य- चिद्विदग्धस्पोकतिरियम्।हंसाना राजा राजहंसः 'राजदन्तादिषु परम्' २।२३१ इति पाणि- नीयसूत्रे राजदन्तादिषु पाठात् हंसशब्दस्य परनिपातः, तत्सम्बुद्धौ हे राजहंस पक्षि- विशेष! "राजहसास्तु ते चञ्रुचरणेकोहितैः सिताः" इत्यमरः, गङ्गाया इदं गाङ्गम् गङ्गासम्बन्धि अम्बु सलिलम्, सितं शुभ्रवरँ यमुनाया इद यामुनं यमुनासम्बन्धि, अम्बु सलिलव् कज्जलाभं कज्जलसहश कृष्णवगांम्, उभयत्र गङ्गायमुनयो: सितासितम्बु- नीत्यर्थ: प्रयागतीर्थ इति तात्पयम, मज्जतः स्नानं विद्धतः तव सैव पूर्वैव शुभ्रता शरीरस्वच्छता न च चीयते गङ्गाजलसम्पकण न च वधते नच अपचीयते श्यामयमुना- म्ुलम्पर्केंण न च हसति एतन्महदाक्षयं मित्याशयः । रथोद्धताच्छन्दः, तल्लक्षणन्तु 'राह्प- रैनंलगै रथोद्ता' इति। (९६) उमयोदाहरणे लक्षणं सङ्खश्यति-पूवत्रेति। 'हन्त! सान्द्रेण' इश्यादौ पूर्वस्मिन्नुदाहरण इत्यरथं:, अतिरिक्तम् अत्यन्तमतुर कम्, यद्वा अध्यन्तं शोणवरा यत् हृदयं तस्य सम्पर्कः सम्बन्धः तरमात्, प्राप्तवद्पि लब्धुमुचितमवि, गुखगौरववाच्यस्य गुणगौरवपदाभिधेयस्य। न निष्पन्नं न जातम्, तेन अतद्गुणालङ्कार इत्याशयः। हत्थमत्र प्रस्तुतेन नायकस्य प्रस्तुतस्य हदस्य गुणाग्रहयं दर्शयित्वा प्रस्तुताऽप्रस्तुत. गुणग्रहय रूपफलाभावमुत्तरपद्ये दर्शयति-उत्तरन्रेति 'गाङ्गमन्वु' इत्यादावुत्तरस्मिन्नु- दाहरण इत्यर्थ:, यद्यपि राजहंसोउप्यप्रस्तुतस्तथापि सम्बोध्यत्वेऽपि पुरुषान्तरेणापेक्िक तस्य प्रस्तुश्वमिति दर्शयन्नाह-भ्रप्रस्तुतप्रशंसायामिति! गङ्गायमुनयो: गङ्गायमुना- सम्बन्ध्यम्बुनो: न तद्रूपता तयार्गंङ्गायमुनासम्बन्ध्यम्बुनो: रूपं तदिव रूपं यस्य तख्य भावः तत्ता न शुभ्ररूपता न वा श्यामरूपतेत्यर्थः।

११३६ साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेद्े-

(९७) अत्र च गुणाश्रहयारूपविच्छिवित्तिविशेषाश्रयाद्विशेषोक्तर्मेंदः, वर्णान्तरो त्पत्त्यंभावाच्च विषमात्। (8८) संलक्षितस्तु सूक्ष्मोऽर्थ आकारेरोङ्वितेन वा। कयापि सूच्यते भङ्गया यत्र सूक्ष्मं तदुच्यते ॥ ६१ ॥ (९९) सूकम: स्थूलमितिभिरसंलक्षयः । अत्राकारेण यथा - (१००) 'वक्रत्यन्दिस्वेदबिन्दुप्रबन्घैरदृष्टा भिन्नं कुक्कमं कापि करठे। पुंस्त्वं तन्व्या व्यक्षयन्ती वयस्या स्मित्वा पाणौ खज्लेखां लिलेख ।।' (९७) नन्वेवमपि हेतौ सति फलाभावरूपा विशेषोकिरेव कि न स्यादित्या- शङ्कायामाह-अ्रत्र चेति। अतद्गुणे चेत्य्थः। अत्र स्वथें चो बोध्यः। गुणस्याग्रहणं तद्रूपो यो विच्छितिविशेषश्रमरकारा तिशयस्तस्य आश्रयाव अवलम्बनात्। तथा च विशेषोक्तौ सामान्यत एव फलाभावः, इहतु गुणाम्रहणरूपफलाभावरूपो वैचित्र्यविशेष इति स्पष्ट भेद इश्याशयः। ननु कार्यस्य कारणपुयाविरोधितशात् कार्यस्य कारणगुणाग्रहयं विषमालङ्कारे डप्यस्ति, प्रकृत 'हन्त ! सान्द्रेण' इत्यादौ रागादिरूपस्य गुणस्य नायके सम्पर्काभाव- रूपकार्यसत्त्वेनातद्गुणस्य विषमाछङ्वारत्त्वाविशेष एवेत्यत आह-वर्यन्तरेति। वर्णा. न्वरश्य रक्तविरोध्यन्यगुणस्य उत्पश्यभावात् अजननात्-विषमात् तन्रामकालङ्काराव 'भेद' इति पूर्वताऽनुवचंते। विषमे कारणगुणेभ्यः कार्यगतविरुद्धगुणोकि:, अत्र च गुणोत्पत्त्यभाव एव: तथाचोक्तोदाहरणे नायकगतो र्क्तकविरोधिगौरी गुयो नोत्पन्नः किन्तु स्थित एवेत्यनयोविशेष इति भावः। आधुनिकास्तु-उभयन्नापि विषमालङ्कारप्राप्तिरेव नास्ति, नायक राजहंस प्रति नााय काहृदस्य गङ्गायमुनाम्बुनोश्च हेतुत्वाभावात्, निषण्णादिक्कियाया: कायश्वेन तद्कतोऽपि कार्य त्वस्वी कारस्यानुचितत्वादिति वदन्ति। (१८) हत्थं गुगयुककालङ्कारानू प्रतिपाद्य सम्प्रति दुरूहार्थयुक्ताङ्काशन् प्रति पाद्यितुं तन्र मुख्यतः प्रथम सूचमालङ्कारं निरूपयति-सलक्षित इत्यादिना। पूवंप्र. सङ्गभेदसूचन।येंव तुशब्दोपादनम्। यदर्थकोऽ्ड्ययो यत्रशब्दः। एवञ् आकारेय रूपादे. रन्यथात्वमाकार: चेष्टाविशेषस्तेन, इङ्गितेन नेत्रभङ्गयादिरूपक्रियाविश्ञेषेय वा संलक्षितः सम्यगज्ञात:, सूक्ष्म: सहृदयेतरज्ञानज्ञेय: कुशाग्रबुद्धिभिवद्य इत्यर्थः अर्थो विषया, कयापि भङ्ग्या विद्ग्धाचरणेन यत्र यत् सूच्यते सम्यग्ज्ञातवता पुरुषेग अन्यस्म बोध्यते तत् सूचमज्ञान ज्ञेयत्वादेव सूक्ष्मं तन्नामालड्वार उच्यते अभिधीयते। (88) सूचमपदार्थ दर्शयति-पूत्म इत्यादिना। स्पष्टम्। अत्र अनयोभेंदयो- मंध्य इत्यर्थः । (१००) आकारेण संलक्षितस्य सूचनमुदाहरति-वक्त्रस्यन्दीति। कापि विदग्धा वयस्या सखी, तन्थ्या तीखाङ्गयाः अन्यस्या। वयस्यायाः वक्त्रात् नायिका मुखात् स्य- न्दिन: प्रस्न्नवणशीला ये र्वेद्विन्दवः विपरीतसुरतजन्यवर्मविन्दवः तेषां प्रबन्धंः धाराभि:, कण्ठे गलदेशे कुङ्डमं केशर काश्मीरदेशात्पक्षसुगन्धिद्वष्यमित्यर्थः, भिन्नं भेदं प्राप्तं हष्टूवा, स्मिश्वा मन्दहास्यं विधाय, पुंसवं पुरुषायितं रात्री तस्या एव वय-

अर्थालङ्कार निरूपणम् ] लक्ष्मोविराजितः। ११३७

(१) अत्र कयाचित्कुक्कममेदेन संलक्षितं कस्याश्रित्पुरुषायितं पाणौ पुरुषचिद् खङ्गलेखालिखनेन सूचितम्। इज्नितेन यथा- (२) सद्केतकालमनसं विटं ज्ञात्वा विदग्धया। हसन्नेत्रापिताकूतं लौलापझमं निमीलितम्।। (३) अत्र विटस्य भ्रवित्ेपादिना लक्षितः सङ्केतकालाभिप्रायो रजनीकालभाविना पद्मनिमीलनेन प्रकाशितः। (४) ब्याजोकिगोपनं व्याजादुद्भित्रस्यापि वस्तुनः । यथा-

शरः शैत्यं तुहिनाचलस्य करयोरित्यूचिवान् सस्मितं

स्थाया विपरीतसुरते उपर्यारोहणमित्यर्थः व्यक्षयन्ती प्रकाशयन्ती सती पाणी तर्स ख्याया एव हस्ततले खडगलेखां खड्गाकारां रेखां लिलेख लिखितवती। स्त्री्णां हस्तेऽ लड्डाराथ चन्दनादिभिलंतापत्रावल्यादिलिखनं सम्प्रदायसिद्धमपि तत्परिश्यज्य तश्याः पुरुषायितं द्योतयितुं पुरुषहस्ते लेखनीयां खड्गलेखां चित्रयामासेति भावः । प्रसिद्धरतौ उत्तानाया नायिकाया मुखमण्डलातू प्रसृतानां स्वेदजलानां पृष्ठदेश एव गमनम् कण्ठे तेषां गमनं तु विपरीतरतावेवेति वक्त्रस्यन्दीश्यादेस्तात्पर्यमिति भावुकाः। शालिनीष्छन्द इतश्लक्षणन्तु-'शालिन्युक्त्ता म्तौ तगौ गोऽब्धिकोकैः' इति। (१) लच्यं संयोजयति-अर्र्रे्ति। कयाचित् सखया, कुङ्कमभेदेन तद्रपस्वरूपेण। पुरुषायितं पुरुषवद्ध्यवहतम्। पुरुषचिह्नं पुरुषेगीव लह्गधारणात् पुरुषत्वबोधको यो खड्शस्तस्य लेखा रेखा तस्या लिखनेन यावकादिभिश्चित्रणेनेत्यर्थः । अत्र कुशला :- 'य दप्यत्र स्वेदविशेषपुरुषायितयोः साध्यसाधनयोरेकधर्मिंगतरवेनोपादानाद नुमा न मेवा लङ्कारो भवि्तुमहति तथापि स्ववैदग्ध्यप्रतिपिपादयिषयान्यस्मै सूक्ष्मार्थमुखेनैव चम र्कार इति स एवालङ्कारः, अनुमानन्तु तदनुगाहकमित्यन्यदेतव' इति। (२ ) इद्गितात् संलक्षितस्य सूचनमुदाहरति-सक्केतेति। (८९ पृ०)व्याख्यातमिदम्। (३) लक्ष्यं सङ्गमयति-प्रत्रेति। विटस्थजाररूपघुत्तनायकश्य भ्रच्षेपादिना चेष्टिते. नेत्यथः । सङ्केतकालाभिप्रायः सुरतसमयजिज्ञासेशयर्थः । पद्मनिमीलनेन पद्मसङ्कचेन प्रकाशित: स्वयं ज्ञातत्वेन विटाय सूचितः। यड्डा प्रकाशित उपनायकाशयं ज्ञात्वा तस्मे रजनीरूप: सुरतसमयो बोधित इ्यर्थ:। (४) सूक्ष्मालङ्कारे 'कयापि सूच्यत भक्गया' इश्युक्तौ व्याजरूपाया भङ्गया: उत्था- पनात् व्याजयुक्तमेव व्याजोक्त्यलङ्कारं निरुपयति-व्याजोक्तिरिति। उद्धिच्चश्यापि कार्य- द्वारा प्रकटितस्यापि, वस्तुनः विषयस्य डयाजाद प्रकटसमर्धहेतुप्रतिपादनरूपकप्टात् गोपनं निगृहनं व्याजेनोक्तिर्यंत्रेतिव्युस्पत्या व्याजोकि: तन्नामालङ्कार 'उष्यते' इस्यनु- वतते। असत्यहेतूपस्थापनेन कार्यश्य सथ्यहेतुनिगूह्नं व्याजोकिरिश्यर्थः। (६) उदाहरत-शैलेद्रेति। अवानीशङ्करयोवे वाहि केतिवृत्तवर्यानं प्रकृत्य कस्य

११३८ साहित्य दपरा :- [दवामपरिच्छेदे-

(६) नेयं प्रथमापह्मतिः, अपह्रवकारिणो विषयस्यानभिघानाद। द्वितीयापड़- तेभेदश्व कतप्रस्ताबे दशितः। चिदाशीशंसनमिदम्। इैलेन्द्रेण हिमाद्रिया प्रतिपाद्यमाना आदीयमाना या गिरिजा पार्वती तथ्या हस्तरय उपगूढेन रुश्बन्धेन उक्लस्ात आविर्भवन्तः ये रोमाज्जादय: मदनो- ड्रेकात् पुलककम्पादयः तैः विसंष्ठुल: व्यग्रहस्तः यः अखिलः सम्पूर्णः विधिध्यासङ्ग: वैवाहिकेतिक तंव्यतारूपव्यापारः तस्य भङ्गेन भङ्गभयेन आकुलश्चकितः 'अः' इति शैत्य- जनितथ्यथाबोधक पदम्। तुहिनाचलस्य हिमालयस्य करयो: हस्तयोः शैष्यं कन्यादान काले स्पशन शीतलश्म् इति ऊचिवान् कथितवान्: तथा शैलान्तापुरैः हिमालया वरोधनारीजनै: मातृमण्डलेन- ब्राह्मी माहेशवरी चैव कौमारी दैष्गावी तथा। वाराही च तथेन्द्रागी चामुण्डा: सप्त मातरः।। इति परिभाषितब्राह्मयादिसमूहेन गएै: देववृन्दः नम्यादिभिश्न वा सस्मितं मन्द- हासपूर्व यथास्यात्तथा रष्टः सन्, शिवः शम्भुःवः युष्मान् अवतात् रखतात्। शार्दूल विक्रीडितं छन्दस्त ल्वक्षणन्तूक्तं (१५८ पृ०)। अन्र तुहिनाचल हम्तर्पशेनैवा्यं मम रोमाञ्जादिर्भाव इति प्रकटयता महेश्वरेण शेमा आादिकार्यनिष्पति प्रति शैश्यस्पशरूपासत्यहेतूपस्थापनेन मदनाविर्भावरूपहेतोनिंगू हनाद् व्याजोिरलङ्कारः। यद्वा-'माः शैव्यं तुहिनाचलस्य करयोः' इति प्रकटसमर्थ. हेतुप्रतिपादनरूपकपट विदधता महेश्वरेण 'शीतलस्पर्शोपन एवायं मम रोमज्जादिसा स्विकभावः इति प्रकटयता तथाविघरोमाञ्जादिकायंद्वारा द्योतितस्यापि मदनाविर्भाव. रूपहेतो: निगूहनं विहितमिति भवति ब्याजोक्तिः। (६) ननु प्रस्तुत हेतुगोपनेनाप्रस्तुत हेतूद्धाव नरूपापह्तिः प्रागूदर्शिता तया सहास्या: को भद इत्याशङ्कायामाह-नेयमिति। इय व्याजोकि: प्रथमा प्रश्तुतहेतुनिषेधपूर्व- काप्रस्तुतहेतूद्धावनरूपा न, तत्र हेतुसुपपादयति-अपह्वेति। अपह्नवकारिणः प्रस्तुतहे. तुगोपनविधायिन: शिवस्य विधातुः विषयस्य प्रस्तुतहेतोःअनभिधानाद। तथा च अप हुतौ प्रस्तुतं गोपयित्वा अप्रस्तुतं स्थाप्यते, अत्र तु गोपनमकृत्वैव लिङ्गादिना प्रकटितस्य विषयस्य गोपनमित्यनयोरभेंदः। ननु मासतु प्रथमापहुतिः किन्तु रोमाज्जादिकार्येणेब मदनाविर्भावरूपहेतुं प्रकटयित्वा शैत्यस्प्शरूपहेतूपस्थापनेन तदन्यथा विधानात्- 'गोपनीयं कमप्यर्थ दोतयित्वा क्रथञ्जन। यदि श्लेषेणान्यथा वान्यथयेतसाव्यपहुतिः।।' इश्युक्तलक्षणया द्वितीयापहुश्या को भेद: स्यादित्यत आह-द्वितीयेति। तंस्प्रस्तावे द्वितीयापहु तिप्रसङ्गे दर्शितः 'गोपनकृता गोपनीयस्यापि प्रथममभिहितखाच् व्याजोके' इत्यनेनेति शेष:। तथा च गोपनकृता गोपनीयं प्रथमप्रतिपादते, अन्र तुन तर्थेत स्फुटमनयोभेंद इत्याशय:।। अस्या: 'गूढोक्तिर्विवृतोकतियुंक्तिरलोंकोकिश्छेकोक्तिवंक्रोक्ति' रिति [षडभेदाः प्रतिपा दयन्ति कुवलयानन्दकारा, लक्षयन्ति च यथाक्रमम्- 'गूढोक्िरन्योद्देश्यं चेद्यदन्यं प्रति कथ्यते। घृषापेहि परक्षेत्रादायाति त्ेत्रच्षकः । इस्यादिना,

अर्थांळङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः। ११३६

(७) स्वभावोक्तिर्दुरूहार्थस्वक्रियारूपवर्णनम् ॥ १२॥ (८) दुरूहयो: कविमात्रवेद्ययो: अर्थस्य डिम्भादेः स्वयोश्त देकाश्ययोश्चेष्ठा- स्वरूपयोः। यथा मम- (६) 'लाडूलैनाभिहत्य च्ितितल मसकृद्दारयत्नग्रपन्धया• मात्मन्येवावलीय द्रुतमथ गगनं प्रोत्पतन्विक्रमेय। स्फूज द्वं कारघोषः प्रतिदिशमखिला द्रावयन्नेष जन्तू- न्कोपाविष्टः प्रविष्टः प्रतिवनमरुणोच्छूनचत्तुस्तरतु:॥' तन्न विचारसहम; गूढोकके ध्वंनिविषयत्वेन पृथगलङ्कारस्वीकारे गौरवात्। वित्ृतो. केर पि नालक्कारखं के वलगुणीभूतव्यङ्गयत्वात, युक्तस्तु व्याजोक्तावेवान्तर्भावः उक्ति पदेन व्यापारमात्रस्य विवस्तितरवात्, उपरकारकत्वाभावेन लोकोक्तिछेकोक्तयोरपि नाल क्कारत्वम, वक्रोक्तिरेव केवला स्वीकरणीया सा च शन्दालङ्कारनिरूपणप्रस्तावे लक्षितैव। (•) दुरूहार्थप्रकरणत्वात् तद्युक्कमेव स्वभावोक्तयलद्गारं लक्षयति-स्वभावोक्ति रिति। नच मध्यपतितथ्याजोक्तयलक्कारेण प्रकरणबाध इति वाच्यम्, विशेषातिदिष्टेन तेन तद्वाधाया अभावात्। दुरूहार्थयो: विशेषचातुर्यंबोध्यरवेन पामरजनैरज्ञेययो: केवलसहृद्ष्यसंवेद्ययोरित्यर्थ:, अर्थस्य डिम्भादे: स्वक्रियारूपयोः तत्ततस्वाभाविक- मात्रचेष्टकारयो: वर्गानं निरूपयां स्वभावस्योक्तियत्रेति व्युत्पत्त्या स्वभावोक्ति: तन्ना मालङ्कार: 'उच्यते' इत्यनुवतते। तथा च यस्थ कस्यचिद् दुरूहवस्तुनोऽसाधारणधर्म- वर्गनं स्वभावोक्तयलङ्कार हति फलितम्। मत्र दुरूहेतिविशेषणोपादानेन- 'गोरपत्यं वलीवदो घासमत्ति मुखेन सः। मूत्रं मुञ्जति शिश्नेन अपानेन तु गोमयम्॥' इत्यत्र पामरजनज्ञानगम्यत्वेन वलीवहंगतसवाभाविक चेष्टाक्रिय योवंर्गानेऽपि नाल.

किकवद्धातीति भवत्यलङ्वार इति तत्त्वम्। (८) काठिन्यांशमपाकत्त विवृणोति-दुरूहयोरिति। कविमात्रवेद्ययोः, अत्र मात्र. पदेन साधारणपामरजनबुद्धिवेद्यश्वनिरासः। डिम्भः शिशुः, पोतः पाकोऽ्संको डिम्भः पृथुक: शावकः शिशु। इत्यमरः आदिपदेन युवति-कुग्ध-कातरतिर्यग्भ्रान्तहीनपान्रा दिपरिग्रहः। (९) लाङ्ग लेनेति। कोपाविष्टः कुपितः, अत एव अरुणे शोणवणा अथ च उच्छूने. इफीते चक्षुषी लोचने यस्य स तादशा, एष तरक्षुः उ्याघ्रविशेषः 'तरतुस्तु मृगादनः' इश्यमरः, लाङ्गलेन पुष्छेन 'पुच्छोऽसीलूमलाङ्गले' इत्यमरः, क्षितितलं भुवम् अभिहत्य- ताड़यिश्वा अग्रपदूभ्यां चरणाग्राभ्याम्असकृत मुहुमुंहु:दारयन् भूतलमेव भिन्दन् विि- खन्नित्यर्थ:, आत्मन्येव रवशरीर एव अवलीय लीनो भूधा सङ्कचद्वपुर्भूरवेत्यर्थः, अथ अनन्तरं विक्रमेण द्रतं त्वरितं गगनम् आकाशं प्रोश्पतन् उद्गच्छन् रफूजंनू वर्द्धमानः हूड्कारघोष यस्य स ताहशा, भयङ्करं हुङ्डारं विदधदित्यर्थः, प्रतिदिशं चतुर्दिक्षु अखि. लानू समग्रान् जन्तून् मृगकुक्कुरछागादिप्राणिवर्गान् द्रावयन भयोत्पादनेन सवेगं सज्ञा. लयन् प्रतिवनं वनं वनं प्रविष्टः। शार्दूलविक्रीड़ितं छन्दः। अत्र कोपाविष्टस्य तरत्षो: स्वाभाविकक्रियारूपयोवंरणनात् तादशयोञ्ज तयोरन्यत्र १४४ सा०

११४० साहित्यद पंरा :- [दशमपरिच्छेदे-

(१०) अद्भुतस्य पदार्थस्य भूतस्याथ भविष्यतः। यत्प्रत्यक्षायमाणत्वं तद्भराविकमुदाहतम्॥ ६३ ॥ यथा- ( ११) 'मुनिजयति योगीन्द्रों महात्मा कुम्भसंभवः । येनैकचुलके दष्टौ दिव्यौ तौ मतस्यकच्छुपौ ।I' यथा वा- सम्भवाभावेन केवलं तम्मात्रगतश्वात् स्वभावोकिः। अत्न पशोः स्वभाववणना, शिशो: स्वभाववर्णना यथा- 'करारविन्देन पदारविन्द मुखारविन्दे विनिवेशयन्तम्। वटस्य पत्रस्य पुटे शयानं बालं मुकुन्दं मनसा स्मरामि।' तर्कवागीश :- वर्णसंस्थानवर्यानायामपि स्वभावोततिमुदाहरन्ति, तत्र वर्णवर्णना यथा-'तुण्डैराताम्रकुटिलै:प तैहरितकोमलैः। त्रिवयंराजिभि: कण्ठैरेते मन्जुगिर:शुका:।! संस्थानवर्णना यथा- 'पश्चाध्पुष्छं वहति विपुलं तच्व घुनोत्यजस्त्न दीघंग्रीवः स भवति खुरास्तस्य चत्वार एव। शष्पाण्यत्ति प्रकिरति शकृत्पिण्डकानाम्रमात्रा नास्तामेतद्वजति स पशुर्दूरमेह्येहि याम:।।' अत्र विपुलपुष्छखुरचतुष्टयदीघंग्रीवा अम्वस्यैव संस्थानानि'। इति। (१०) प्रस्तुतदु रूहारथंयुक्मेव भाविकालङ्कारं निरुपयति-अद्भतत्येति। अन्भुतत्य आश्चयसय, भूतस्य पूर्वकालजातस्य, अथवा भविष्यतः उत्तरकालभाविनः पदार्धरय चस्तुनः, यत् प्रत्यक्षायमाणत्वं रचमानैपुण्येन प्रत्यक्षवद्धासमानत्वं तत् भावेन कवेराश- यविशेषेय संसृष्टमिति व्युत्पतत्या भाविक तन्नामालङ्रणम् उदाहृतम् अभिहितम्, काव्यविद्धिरिति शेषः। पदार्थस्य प्रतिपादितत्रैविध्येन भाविकमपि त्रिविधमिश्यवधेयम्। (११) तत्र प्रथमोदाहरयं दर्शयति-मुनिरिति। योगिनां चित्तवृत्तिनिरोधिनाम हन्द्र: श्रेष्ठः महार्मा कुम्भः सम्भवः उत्पत्तिस्थानं यस्य स तादृश (क)अगस्त्य इत्यर्थः जयति सर्वोत्कर्षैया वतते, येन मुनिना एकचुलुके एकस्मिन् प्रसृतौ दि्यौ तो जगदा. धारकरवेन ख्यातौ नरनारायणौ मत्स्यकच्छपौ मीनकूर्मो दृष्टौ योगवलेन अवलोकितौ समुद्रपानसमये इति शेष:। समुद्रस्यकचुलुकविधाने तत्र स्थितयोभंगवतोमंतस्यकच्छ- पयोरष्येतदन्तगंतत्वं दष्टचरमित्यवधेयम्। अत्र स्वश्य चुलकमात्रस्थान एव अतिविपुलभगवदवतारमतस्यकच्छप योर्योगवलेना. वलोकिततया आश्चर्यस्य महर्षें: कुम्मयोने: जयतीति वर्त्तमानसमयोपन्यासेन श्रवखा- र्थिनां प्रत्यक्षायमायाश्वाद् भाविकम्। (A) अतीतानागतयो: प्रश्यक्षायमाणखे द्वितीय तृतीय भेदावेकोदाहरणप्रदर्श नेनै- वाह-यथा वैति। (क) अत्यन्तसुन्दरोमुर्वशीमवलोक्य उन्मथितेन्द्रियाभ्यां मित्रावरुणाभ्यां कुम्भे वीर्य सिक्त तत पतस्य जन्मेति पौराखिकी कथाऽनुसन्धेया।

मैर्थालक्कार निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः । ११४१

(१२) 'आसीदञ्जनमत्रेति पश्यामि तव लोचने। भाविभूषयासंभारां अक्षात्कुवें तवाकृतिम्। ( १३) न चायं प्रसादाख्यो गुयः, भूतभाविनोः प्रत्यक्षायमाणत्वे तस्याहे० तुत्वात्। (१४) न चाद्भुतो रसः, विस्मयं प्रत्यस्य हेतुखवात्। (१५) न चातिशयोफिरलङ्कारः, अध्यवसायाभावात्। (१६) न च भ्रान्तिमान्, भूतभाविनोर्भूतभावितयैव प्रकाशनात्। (१२) आसीदिति। अप्राप्तयौवनां कामपि कन्या निरीक्ष्य कस्यचन कथनमिद्म। अत्र अनयोलोचनयो: यत् अञ्ञनं कज्लम्, आसीत् इश्यतीताअनयुक्ते तव लोचने नेत्रे पश्यामि साक्षातकरोमीत्यर्थः 'इति हेतुप्रकरणप्रकारादिसमाप्तिषु' इत्यमरेयात्रेतिपद प्रकाशर्थक न तु हेत्वर्थकमिति बोध्यम्। यद्यन्र हेत्वर्थंकत्वं स्यात्तदा 'आसीदिति हेतीः पश्यामि' इत्यन्वयेऽतीतस्य (भूतस्य) अज्जनस्य लौकिकसाक्षारकार विषयत्वसुपपादितं न स्यात्। तथा भावी भविष्यत् भूषणानामू अलङ्गाराणां संभार: समूहः यत्र तथा. भूर्तां ;भाविभूषणसम्भारसहितामित्यर्थ:, तव आकृत्ति स्वरूपं साक्षारकुवे अवरोकया- मीरवर्थः। अअ्जनभूषसादिक विनापि तव स्वरूपवैलत्ण्येनैव शोभातिशयातेषा वैयर्थ्यं मित्याशयः। अत्राध्यचरणयोभूंतस्याऽव्यक्षनस्य पश्यामीतिवतमानोपन्यासाव द्वितीय चरणयोरपि भूषणसम्भारस्य साक्षारकुवे इति वर्त्तमानोपथ्यासेन च प्रत्यक्षायमायातया भाविक ना. मालङ्वार:। क्चित् भूतत्वानिदेशं विनाप्येष दश्यते यथा - 'महं विलोकयेऽद्यापि युद्धथन्तेऽन्र सुरासुराः' इत्यादौ। (१३) ननु प्रत्यक्षायोग्ययोरपि भृतभाविनोः (अतीतानागतयो:) प्रत्यक्षायमा णत्वं प्रति प्रतिपादितरूपसुखगम्यपदप्रयोग एव प्रयोजकः तथासति प्रसादगुए एवा- न्तर्भाव्यतामलं पृथगलङ्करस्वीकारेणेश्यत मह-नचेति। अयं प्रश्यच्तीक्रियमाणः विच्छित्तिविशेष: प्रसादाख्य: प्रसादसंज्ञको गुण इति न च वाष्यमित्यर्थः। इस्थमग्रेऽपि। तश्य प्रसादाख्यगुणस्य। रसाहदिसाहाय्यं प्रश्येव तस्य कारणत्वादित्यभिप्रायः।

स्वीक्रियतामिश्यत आह-नचेति। विस्मयं चमतकारं प्रति अस्य मन्भुतरसस्य हेतुश्वाद् श्रवसार्थिनां विस्मकारकश्वात् 'मुनिजयति' इश्यादौ तु हेतुत्वाभावादित्याशयः। (१५) अथेवं प्रश्यक्षासम्बन्धेऽपि तत्सम्बन्घवर्यनात् भूतादिवरत्वसम्बन्घेऽपि तश्सम्बन्धवगांनाडच मसम्बब्धे सम्बन्धरूपातिशयोक्तयैव गतार्थो भवतु किमतिरिक्ता लङ्काराभ्युपगमगौरवेणेत्यत आह-नचेति। अध्यवसायस्य तादाय प्रतिपत्तेरभावात् अतिशयबोधमान्नेण तदीय प्रकाशन्तरकल्पनानौचित्यादितिभावः। (१६) ननु प्रश्यक्षायोग्ययोरपि भृतभाविनोः प्रत्यक्षव्प्रतीत्या आ्रन्तिरेवेति भ्रान्तिमानलङ्कार एव जायतामित्यत आह-नचेति। भूतेति। तथा चात्र भ्रन्तिलद्ष

११४२ साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(१७) न च स्वभावोकि:, तस्य लौकिकवस्तुगतसूद्षमधर्मस्वभावस्यैव यथा वद्वणांनं स्वरूपम् ; अस्य तु वस्तुनः प्रत्यक्षायमायात्वरूपो विच्छित्तिविशेषोऽस्तीति। (१८) यदि पुनर्वस्तुनः क्वचित्स्वभावोक्तावप्यत्या विच्छित्तेः संभवस्तदोभयोः सङ्करः। (१९) 'अनातपत्त्रोऽप्ययमत्र लक्ष्यते सितातपत्त्रैरिव सर्वतो वृतः। अचामरोऽप्येष सदैव वीज्यते विलासबालव्यजनेन कोऽप्ययम् ।।' (२०) अत्र प्रत्यक्षायमायास्यैव वर्यानान्नायमलङ्कारः, वर्यनावशेन प्रत्यक्षा यमायात्वस्यैव सरूपत्वात्।

क्यरवात्। प्रत्यक्षायमायमितिप्रतिपादनेन तात्त्विक प्रत्यक्षाभावस्य व्यञ्जितत्वाबचे त्याशयः। (१७) ननु तर्हि दुरूहयो: अगस्त्यश्य कुमार्याश्च क्रियारूपयो: प्रतिपादनात स्वभा- वोक्तयलद्कार एव कथ न स्वीक्रियते इत्यत आह-नचेति। तस्य स्वभ।वोक्तयलङ्का. रस्य, लौकिकं वस्तु डिम्मादि तद्गतः सूक्ष्मः असाधारणज्ञानमात्रज्ञेयो यो ध्मरूपः स्व- भावः तस्येव न तु प्रत्यक्षायमाणत्वस्येति एवपदस्यार्थः। अस्य भाविकस्य तु वस्तुनः अद्ुतस्य अतीतानागतस्य वा वर्णानीयपदार्थस्य। विच्छित्तिविशेष: स्वभावोक्तयल कारचमरकारापेक्षया अतिरिकरूपचमतकार:, इति हेतोः नच रवभावोकिस्तन्नामालड्कार इत्यथः। एवञ्ञ विच्छित्तिभिन्नत्वादेवालङ्कारभेद इत्यववेयम्। (१८) नतु यत्र स्वभावोक्तयलङ्कारचमर्कार : भाविकालङ्कार चत्मकारश्र द्वावपि विद्येते तत्र कि स्वभावोक्तयलङ्कारःकिवा भाविकालङ्कारः स्वीकरणीय इति विचिकि- रसायामाह-यदि पुनरिति। अस्या भाविकसम्बन्धिन्याः। उभयोः स्व्रभावोक्तिभावि- कयो:, सङ्करः स्त्रातम्त्रयेगाव स्थितिरूप।। उदाहरणं यथा शाकुन्तले प्रथमेडङ्गे- 'प्रीवाभङ्गाभिरामं मुहुरनुपतति स्यन्दने बद्धदृष्टिः पश्चार्द्धेन प्रविष्टः शरपतनभयाजयसा पूर्वकायम्। शष्पैरर्धावलीढैः श्रम विव्ृतमुखभ्रंसिभि: कीर्णवर्मा पश्योदग्रप्लुतत्वाद्वियति बहुतरं स्तोकमुर्ष्यो प्रयाति॥' अत्र मृगस्य तत्कालिकतन्मात्रगतक्रियारूपयोवगांनात् स्वभावोक्ति:, तादशत्वेना- दूभुतरूपस्य तस्य मृगस्य प्रत्यक्षायमाणत्वाचच भाविकमित्युभयोरङ्गाङ्गिभावेनैकाश्र- यानुप्रवेशरूपसङ्कर इति कुशला आचक्षते। (१९) अलङ्कारसरवस्वकृतोदाहृतं दूषयितुमुस्थापयति-अनातपत्र इति । राजवर्णन मिदम्। अयं राजा अनातपत्रोऽपि छत्ररहितोऽपि, सर्वतः सर्वदिक्षु सितातपत्रैःश्वेत. छछुत्रैः वृतः वेष्टित इव उचयते वीक्ष्यते इत्यर्थः दीप्यमानश्रीकत्वात्। एवम् अचामरो• डपि बालव्यजनविहीनोऽपि एष राजा सदैव वीज्यत हव विलासहेतुक्यजनेन वीज्य मान इव 'लक्ष्यते' इति पूर्वतोऽनुवतंते, शीतळाङर्वात् कीर्ततिराशिविस्ताराद्टा अतः अयं कोऽपि अलौकिकगुणशालीपुरुष इत्यर्थः। वंशस्थं छन्दः। (२०) अत्र कर्थ नायमलङ्कार इति दर्शयितुमाह-अन्रेति। प्रश्यक्षायमाणस्यैव

अर्थालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः।

(२१) यत्पुनरप्रश्यक्षायमाशास्यापि वर्णने प्रत्यक्षायमाणत्वं तत्रायमलङ्गारो भवितुं युक्ता, यथोदाहते 'आसीदजनम्'-हत्यादौ। (२२) लोकातिशय संपत्तिवर्णनोदात्तमुच्यते। यद्वापि प्रस्तुतस्याद्गं महतां चरितं भवेत् ॥ ६४ ॥ क्रमे णोदाहरयाम्- (२३) 'अघःकृताम्भोघरमयडलाना यस्यां शशाङ्कोपलकुट्टिमानाम्। ज्योतस्नानिपातारक्षरतां पयोभिः केलीवनं वृद्धिमुरीकरोति ।।'

सम्भावनावशेनैव प्रत्यक्षवदध्यवहरत इत्यर्थः। भूतभाविपदार्थस्य प्रत्यक्षायमाणत्व. व्यावृत्तये एवकारः। अयं भाविकसंज्ञकः। तदेव स्पष्ट्यति-प्रस्येति। भाविकस्येश्यर्थः । एवक् यत्र उत्प्रेक्षेतरकविप्रतिभानपुण्येन अह्भुतादेः प्रत्यक्षायमाणत्वम्, तत्रैव भावि कालङ्कारः, न तूत्प्रेक्षात्मकसम्भावनायामपि एवं सति सर्वत्रैव सम्भवप्रसङ्गेन सवत्र भाविकसयैव प्रसक्केः। अत एव 'अनातपत्रः' इत्यादिस्थले उत्प्रेक्षात्मकसम्भावनया: शवेत. चछत्रकर्त्त काच्छादनादेः प्रश्यक्षायमाणत्वास् भाविकप्रसक्तिरित्यभिप्राय इति कुशलाः। (२१) नन्वेवम् 'आसीदअनम्' इत्याद्यदाहरणेऽपि प्रश्यक्षायमाणस्येव वर्णनात् भाविकालङ्कार: कथमित्यत आह-यत्पुनरिति। मयं भाविकसंज्ञकः । एवञ् यत्र प्रत्य- क्षायमात्वं तत्नैवायं भाविक इति नैव सिद्धान्तः किन्तु यत्र उत्प्रेक्षेतरकविप्रतिमान- पुण्येन प्रत्यक्षायमाशत्व तत्रैव भाविकाम्युपगम इति स्वोकारेय प्रकृते क्षत्यभावाद्। (२२) अथ सभेदमुदात्तालङ्गारं लक्षयति-लोकातीश्यादिना। लोकानू भुवनानू अति शेते अतिक्रामतीति लोकातिशया लोके असम्भवेत्यर्थः सा चाडसौ सम्पत्ति: घनसमृद्धि: तस्था वर्गाना व्यअ्ञनया ज्ञापनम् उदात्तं तव्नामालङ्कारः उच्यते 'आलङ्कारिकै' रिति शेषः। वा अथवा यद्पि महतां महाप्रभावाणा चरितं महत्वप्रतिपाद्कसाधर्म्यम्, प्रस्तुतस्य प्रकृतवर्यानीयश्य अङ्ग सम्पादकं भवेत् तद्पि उदात्तमुच्यते इति पूर्वेण सम्बन्धः, तेनेदं द्विप्रकारकम्-अलौकिक सम्पत्तिवर्णनम्, प्रकृतवर्णनीयसम्पाद. कञ्चेति। उत्कर्षेण आदीयते गृह्यत इत्युदात्तम, कर्मणि कप्रत्ययः 'अच उपसर्गात्तः' ७४।४७ इति पा० सूत्रेण तादेशः। (२३) तत्राद्योदाहरयं दशयति-प्रध इति। नगर्था वर्णनमिदम्। यस्यां नगर्या के शीवनं तथाविधगृहसमीपवत्तिक्रीड़ार्थं निर्मितमुद्यानं (कर्त्तृ) अधःकृतं नीचे स्था. पितम् अम्भोधरमण्डलं मेवसमुदायः यैस्तथोक्तानामू, ज्योत्स्नायाः चन्द्रिकाया निशातात् स्खछनात् सरतां सलिलं निर्गमयताम, शशाङ्कोपलकुट्टिमानां चन्द्रकान्त. मणिरचितोध्वंभूमीनां पयोभि: प्रपतितसलिलै: वृद्धि पुष्टिम ऊरीकरोति स्वीकरोति लभत इत्यर्थः । चन्द्ररश्मिसंयोगे चन्द्रकान्तमणितः सलिल द्रवतीति ख्यातिः । सलि. लेन उद्यानादिवृद्धिस्तु सर्वानुभवसिद्धा। उपेन्द्रवजेन्द्रवज्रयोरुपजातिश्छन्दः। एकोऽपि चन्द्रकान्तमणिः लोकेऽश्यन्तदुष्प्राप्य एव, किन्तु तत्र नगर्यो तु तैरेव भवनस्यो्ध्वंभूमयो वद्धेति लोकासम्भवसम्पत्तिवर्णनादत्र उदात्तालङ्कारः।

११४४ साहित्य दर्पणः- [दशमपरिच्छेदे-

(१४) 'नाभिप्रभिन्नाम्बुरुहासनेन संस्तूयमानः प्रथमेन घात्रा। अरमुं युगान्तोचितयोगनिद्रः संहृत्य लोकान्पुरुषोऽघिशेते'॥ (२५) रसभावौ तदाभासी भावस्य प्रशमस्तथा। गुणींभूतत्वमायान्ति यदालङकृतयस्तदा ॥ ६५ ॥ रसवत्प्रेय ऊर्जस्वि समाहितमिति क्रमात् । (२६) तदाभासौ रसाभासी भावाभासक्र । उदाहरणान्तरं यथा- 'मुक्ता: के लिवि सूत्रहारगलिता: संमार्जनीभिहंताः प्रातः प्राङ्गणसीनेन मन्थर चलद्वालाङ्गिलाक्षारुणाः। दूराहाडिमबीजशङ्कितघियः कर्षनि्ति के रीशुकाः यद्विद्वद्धवनेषु मोजनृपतेस्तत् त्यागलीलायितम्.' अत्र विद्वद्धव नस्थलोकातिशायि समृद्धिवरांनादुदात्तालङ्गारः। (२४) द्वितीयभेदमुदाहरति-नाभीति। रघुवंशत्रयोदशसर्गे समुद्रवर्णनेयम्। नाभितः प्रभिन्नं जातम् अम्भोरुहं कमलमेव आसन विष्टर यस्य तेन तथोकेन, प्रथमेन जगदादयेन घात्रा प्रजापतिना संस्तूयमानः, युगान्ते प्रलयलमये उचिता योग्या योग- निद्धा यस्य स तथोक्त पुरि शेते इति पुरुषः नारायण हत्यर्थः, लोकान् संहृत्य स्वरिमि- मनुपसंहारं विधाय अमुं समुदम अधिशेते अधिकृत्य स्व्रपिति। अत्र प्रस्तुतवर्गनीयसमुद्रवर्णनस्य नारायण चरितवर्णनमङ्गमि त उदात्तालङ्कारः। (२६) इयता प्रबन्धेन शब्दयुक्तानर्थंयुक्तांश्रा उङ्क्ाशनू प्रतिपाद् सम्पति रसादियु कानपि तानू प्रतिपाद यितुं तत्र मुख्यतया चतुर्विधं रसवदाद्यलद्वारं प्रतिपादयति-सभा- वाविति। अत्र रसभावादयः सर्वऽपि तृतीयपरिच्छेदे प्रतिपादिता अवलोकनीयाः। रसो भावश्तेति तौ रसभावौ, तयोः (रसभावयोः) आभासी तद्ाभासौ, तथा भावस्य प्रशम: शान्तिश्च, एते यदा गुणीभूतत्वं रसान्तरादीनामुत्कर्षाधायकत्वेनाङ्गावम्, न्य ग्भूतचमरकारत्वमिश्यर्थः आयान्ति प्राप्नुवन्ति, तदा रसवत्, प्रेयः, उर्जर्व, समा० हितञ्चेति संज्ञाभिश्वतुः संख्याका: अलङ्कृतय अलङ्काराः क्रमात् जायन्त इत्यर्थः। एवस् यत्र एको रसा इतरस्य रसस्प भावादेवा अङ्गरवं तत्र रसवत्, यत्र एको भावः इतरस्य भावस्य रसादेवा अङ्गर्वं तन्र प्रेयः, यत्र रसाभालो भावाभासो वा रसस्य भावादेवा अङ्ग वं तत्र ऊर्जस्त्रि, यत्र च भावस्य प्रशमः रसस्य भावादेवा अङ्गत्वं तन्र समाहितम्, इति निष्कर्षं: तदुक्तम्- "प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थ यत्राङं तु रसादयः। काठ्ये तस्मित्नलङ्कारो रसादिरिति मे मति: ॥" हति। रसवदादय: शब्दा उक्ेष्वर्थेषु नित्यनपुंसका एव । नचेवम् 'अक्ठड्कृतयः' इति विशे- षणानुपपत्तिः 'अपत्यं सुता' इत्यादिवह्यवहारे सश्यमावात्। (२६) काठिन्याकं परिहत्तमाह-तदाभासाविति। स्पष्टमू।

अर्थालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:। ११४५

(२७) तत्र रसयोगाइ्रसवदलङ्कारो यथा-'अयं स रसनोत्कर्षी-' इस्यादि [३८२ पृ. ]। अत्र शरङ्कारः करुणास्याङ्गम्। (२८) एवमन्यन्नापि।

(३०) 'आमीळितालसविवर्तिततारकाक्षीं मत्कएठ बन्धनदरश्लथबाहुवल्लीम्। प्रस्वेदवारिकणिका चितगएडविम्बां संस्मृत्य तामनिशमेति न शान्तिमन्तः ।।' (३१) अत्र संभोगशृभ्ञारः स्मरणाख्यभावस्याक्कम्। स च विप्लम्भस्य ।

(२७) रसवदादिपदानां व्युत्पर्युपपादनपूर्वकं यथाक्रममुदाहरणान्युपपाद्यितुमु स्थापयति-तत्रेति। चतुर्विधेषु रसवदादिषु अलङ्कारेषु मध्ये इत्यर्थः। रसयोगात् रस- शालितया। तथा व रसः अस्यास्तीति विग्रहे- 'भुमिनिन्दाप्रसंशारयां नित्ययोगेऽतिशायने। सम्बन्धेडस्ति विवक्ायां भग्ति मतुबादयः।' इृश्युक््या प्राशसये मतुप्। प्राशस्तयञ्ञ रसस्य अन्यरसेन पौष्कल्यापादनमिश्यव गन्तव्यम्। 'अयं स' इत्यादेव्याखिपानं शङ्गारः करुणस्याद्गमिति च (३८२ पृ०) चतुर्थ परिष्छेदे स्फुटतया प्रतिपादितमिति तत्र द्रष्टण्यम्। (२८) नायमत्रैवरेति नियम इस्यभिप्रायेणाह-सवमिति। अग्यत्रायि रसान्तरस्य रसान्तराङ्गशवे भावाद्गरवेऽपि च एवं यथा शङ्गारः करुणस्याङ्गम्, तथैवोदाहरयं ज्ञेय- मित्यर्थः। एवक शद्गारः करुणस्याङ यथा पूर्वोदाहृत एव 'चिप्ो हस्तावलरमः' इत्यादौ (७८७ पृ०) सप्तमपरिच्छेदे। शान्तश्ङ्गाररौद्ररसा भगवद्विषयकरतिभावस्याङ्गानि यथा- 'एकं ध्याननिमीलिता' इत्यादो (७८६ पृ०) उक्तपरिच्छेदे। एवमन्य दत्युदाहार्यंम्। (२8) प्रियशब्दात प्रकृष्टारथे हयसुन् प्रश्यये सति प्रेथ:शब्दो निष्पन्न इति प्रेय: शउदार्थमाह-प्रकृष्टेति। प्रकृष्ट रसान्तराङ्गत्वेऽपि रसान्तराङगश्वेनोकृष्टं यत्प्रियतवं तसमात् तथोक्कातू। तथा च प्रकृष्टप्रियत्वादेव भावस्य रसाङगत्वे प्रेयोडलङ्कार इत्यशयः। (३०) श्मीलितेति। कान्ताया रत्युत्तरावस्थां स्मृत्वा चिन्तयतो विरहिणः सखायं प्रति उक्तिरियम। आमीलिते रतिप्रशमात ईषत् सङ्कुचिते अथ च अलसं मन्द यथा स्यात्तथा विवर्त्तिते सञ्वालिते तारके कनीनिके ययोस्ते तथोक्े अत्तिणी लोचनदूयं यस्या. स्ताम् : मम (प्रेयस:) कण्ठबन्धने कण्ठाश्लेषे दरश्लथा ईषदलसा बाहुवल्ी भुजरूपा लता यस्यास्ताम् : सुरतखेदेन निद्रावेशादित्याशयः तथा प्रस्वेदवारिकणिकाभिः रति. खेदात् समुद्भूतघर्मजलविन्दुभिः आचितौ व्यासतौ गण्डविम्धौ कपोलयुगलं यस्यास्ताम्: तां रश्युत्तरावस्थां प्रियतमां संसमृत्य चिन्तयित्वा तिष्ठतो मम अन्त: अन्तःकरणं (कत्त') अनिशं रात्रिन्दिवं शान्ति न एति न लभते। वसन्ततिलका च्छन्दुः। (३१) लक्ष्यं सङ्गटयति-अत्रेति। उदाहृतपद्ये इत्यर्थः। अङ्ग पौष्कल्यापादकम्। सच समरणनामा भावश्र, विप्रलम्भस्य विदेशात्मकविप्रलम्मशङ्गारस्य 'अङ्गम्' इति पूर्वया सम्बन्धः । इत्यञ्न भावश्य रसाङतया प्रेयोडलङ्कार इति भावः। मत्र स्मरणस्य

११४६ साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(३२) ऊर्जो बलम्, अनौचित्यप्रवृत्तौ तदभ्रास्तीत्यूर्जस्वि। यथा- (३३) 'वनेऽखिलकलासक्ताः परिहृत्य निजख्ियः। त्वद्वैरिवनितावृन्दे पुलिन्दाः कुवते रतिम् ।।' (३४) अत्र शृङ्गाराभासो राजविषयकरतिभावस्याङ्कम्। (३५) एवं भावाभासोऽवि।

त्यवधेयम्। तथा च समरणस्य वाच्यखवेन तस्य विप्रलम्भभङ्गोरस्याङ्गोक्तयनुपपत्त्या समरयपदं रमश्णव्यङ्गयचिन्तापरं बोध्यम्। अत्र रसवद्लङ्कारोऽपि सम्भोगशङ्गा- रस्य रमरणाख्यभावश्याद्गत्वात्, अत एव उभयोरड्गाङ्गिभावेन सडकारालकडार इति बोध्यम्।

'अरविन्दमिदं वीदय खेलश्खञ्ञनमसुलम्। समरामि वदनं तश्याश्चारुचञ्ञललोचनम्॥'

(३२) ऊजस्विपदार्थ उयाकुर्वाण आह-ऊर्ज इति। वलमिति। 'ऊर्जः कार्तिके वले' इति हैमः। अनौचित्येन शास्त्रीयनियमस्वाभाविकनियमादिविपरीतरवेन प्रवृत्तौ विद्यमाने 'रसभावयो! इति शेष।। एवञ्र- 'अनौचित्यप्रवृत्तस्वे आभासो रसभावयो: इस्युक्तस्वरूपेण रसभावयाराभासखवसुपणदितम। तदत्रास्तीति प्रतिपादनन्तु केवल मर्थप्रदर्शनाय, 'तदस्यास्त्यहिमिक्चिति मतुप' इति पाणिनीयानुशासनेन सप्तम्यन्ता नमश्वर्थीय प्रत्ययाभावात्। ऊज अस्यास्तीतिविप्रहे निपातनाद्विनिः। वैचित्र्यकारित्वे जंस्वि वलवत् इति तस्यार्थः। (३३) वने हति। राज्ञ: प्रशंसेयम। हे राजन् ! वने अरण्ये पुलिन्दा: वनेचरा किरात विशेषा: अखिला। स्वोचिता: सर्वाः कला नृश्यगीतादयः तासु आसक्ता आसक्. तथा निपुणा अपि निजस्त्रिय। स्वना्यंः परिहृत्य परित्यज्य, तव भवतो वैरियो रिपव- स्तेषां वनितानां स्त्रीर्णां घृन्दे समूहे रति सम्भोगव्यापारं क्रुवंते विदधते। (३४) लक्ष्यं सङ्गमयत-प्रत्रेति। शङ्गाराभासः परोढ़ाविषयश्वादित्याशयः। (३६) द्वितीयोदाहरणविषये आह-एवमिति। मावाभासोऽपि भावाभासस्याङ्ग त्वेऽपि एवमूद्यमिश्यर्थः। यथा- किं बूमस्ते महाराज! माहार्यमन्यदुर्लमम् स्तुवन्ति शत्रवस्त्वां हि कुड्मलीकृतपाणय:। अत्र शत्रुप्रशंसया 'भावाभासो लज्जादिके तु वेश्यादिविषये स्थात्' इति पूर्वप्रति- पादितस्वरूपात् तदीयरतिमावाभासो राजविषयका तिभावस्याङ्गम् रसामासभावा. ासयोर्भावाङ्गतयामू अश्मट्टीकायामेव चतुर्थपरिच्छेदे (३८३ पृ०) 'बन्दीकृत्य नृप ! द्विषाम्' इत्यवलोकनीयम्। अत्र पूर्वाद्ध सैनिकगतः शक्गारोऽननुरकस्त्रीविषयकतया परत्तीविषयकतया च प्रवृत्त इत्याभास:, उत्तद्ें पुनः प्रश्यर्थिगतो रतिरूपो भावः प्रस्तुतराजरूपशत्रुविषयकरवेना.

अर्थालङ्कारनिरूपणम् ] जक्ष्मीविराजित:। ११४७

(३६) समाहितं परिहारः। यथा - (३७) 'अ्रविरलकरवाल कम्पनैर्भ्ुकुटीतर्जनगर्जनैमुँह्ुः। दर्द्दशे तव वैरिणां मदः स गतः क्वापि तवेक्षे वृणात् ॥' (३८) अत्र मदाख्यभावस्य प्रशमी राजविषयर तिभा व स्या ्रारम् । (३६) भावस्य चोदये संधौ मिश्रत्वे च तदाख्यकाः ॥ ६६ ॥ (४०) तदाख्यका भावोदयभाव संघिभावशबलनामानोSलद्वाराः। क्रमेणोदा- हरगाम्- (४१) 'मधुपानप्रवृत्तास्ते सुहृद्द्िः सह वैरियः। श्रुत्वा कुतोऽपि त्वन्नाम लेभिरे विषमां दशाम् ॥' हायंतया प्रवृत्त इश्यामास: हत्थमत्र शङ्गारामासा भावामासश्र कविगतराजविषयकर तिभावस्याङ्गमिति। (३६) समाहितपद व्याकरोति-समाहितमिति। परिहारः प्रशमः समापनमिति ताथ्पर्यंम। परिहारप्रशमावभिन्नार्थाविति व्याख्यातारः। (३७) अविरलेति। राज्ञ: प्रशंसेयम्। हे राजन् ! तव बैरिणां शत्रुणाम्, अविरलं निरन्तरं यानि करवालानां खङ्गानां कम्पनानि सञ्चारणानि तैः तथोकै,। भ्रुकुटीकरणकैः तर्जने: तव पत्तमाश्चित्य 'छिन्धि भिन्धि' इत्यादिवाक्यरूपैः भर्त्सनेः गर्जनैः हुद्कार सिंहनादरूपैश्च यो मदो गर्वः मुहुः वारम्वारं दद्दशे अस्माभि: दृष्टः किन्तु स मदः तवे- क्षणे श्वत्कर्तके र्वद्विषय के वा दर्शने सति, क्षणादेव क्वापि गतः पलायितः प्रशान्त इत्यर्थः। मर्जनैरित्यन्ते 'प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानम्' इश्यनेन तृतीया बोध्या। वैतालियं छन्दः । (३८) समन्वयं द्शयति-अ्र््रन्रेति। उदाहृतपद्य इश्यर्थः। मदाख्यभावस्य 'सम्मो- हानन्दसममेदो मदो मद्योपयोगजः इति प्रतिपादितत्वरूपस्य प्रशमः समापनम्। अङ्गमिति। तेन समाहितमिश्याशयः। (३९) रसभावादियु क्काल क्वार प्रतिपादन प्रकरणादेव भवयुक्तान् भावो दय प्रभू- तीन् अलङ्कारान प्रतिपादयति-भावस्येति। मत्र चह्यम्, तत्राद्येन 'गुणीभू तत्वमा· यान्ति' इति पूर्वकारिकातोऽनुवत्तते, तन्र 'आयान्ति' इत्यत्य आयातीति सप्म्येकवच- नाम्तर्वेन विपरिणामी विधेय: तथैव सङ्गतर्वाद। अपरश्नस्तु अत्रत्योदयादीनां समुच्च- यार्थः । एवञ् भावस्य पूर्वप्रतिपादित-'सज्जारिणः प्रधानानि' इत्यादिस्वरूपस्य यह्य कस्यचित्, उदये उद्गमे गुणीभूतत्वमायाति सति भावोदय संज्ञकः, सन्धौ कयोश्चित् प्रति• पादितस्वरूपयोर्भावयो; सम्बन्धे गुणीभूतर्वमायाति सति भावसन्धिसंज्ञक तथा केषा- ज्ञित् प्रतिपादितस्वरूपायं भावानां मिश्रसे बलवद्धिरत्तरोत्तरभावैः सह पूर्वपूर्वभाव स्यकपदयस्थिति रूपसम्मिलितित्वे च गुणीभूतखवमायाति सति भावशवलसंज्ञक तदा ख्यका रसा मवोद्यादय: गुगीभूता स्वश्वनामान एवालङ्कारा इत्यर्थः। ( ४०) तदाख्यका इति पदं विघृणोति-तदेश्यादिना। स्पष्टम्। (४१) भावोदयोदाहरणं दशयति-मधुपानेति। इयमपि राज्ञः प्रशंसा। हे शजन्! सुहृद्धिः मित्रेः सह मधुपाने मद्यपानकसणि प्रवृत्ताः परायणा:, ते तव चैरिणः रिपव: १४५ सा०

११४= साहित्यद पंणा :- [दशमपरिच्छेदे-

(४२) अत्र त्रासोदयो राजविषयरतिभावस्याङ्गम् ।

सलजा चान्तिके सखया: पातु नः पार्वती सदा।।" (४४) अत्रौत्सुक्यलज्योश्य संधिर्ेरव ्ता व विषयरतिावस्या ङ्म् । (४५) 'पश्येत्कश्चिच्चल चपल ] रे ! का त्वराहं कुमारी हस्तालम्बं वितर हहहा व्युत्क्रमः क्वासि यासि। इत्थं पृथ्वीपरिवृढ ! भवद्विद्विषोऽारायवृत्त: कन्या कंचित्फलकिसलयान्याददानाभिघसे।' 'रिंपौ वैरिसपलारिः' इश्यमरः, कुतोऽपि लोकात् तग्राम श्ररवा, विषमां सङ्कटप्रधानां दशाम अवस्थां लेभिरे छब्घवन्तः । (४२) समन्वयति-अत्रेति। त्रासस्य 'निर्घांतविद्यद्रकाधैख्त्रासः कम्पादिकारकः इश्युत्तव्यभिचारिभावस्य उदय: शत्रुचित्ते उद्रमः । अङ्गं परिपोषकमू। तेन भावो. दयसंज्ञकौलद्वार इत्यमिप्राय:। (83) भावसन्ध्यदाहरयां दर्शयति-जन्मेति। जम्मातरे (दत्तभवने जन्मनि) भंव इति जम्मान्तरीय:, यो रमणः पतिः तस्य महे्वरस्येत्यर्थ, अङ्गसङ्गे सवंतोऽवयव- रप्शे आश्टेषे समत्सका उस्कण्ठिता, अत एव च सख्या वयस्याया अन्तिके निकटे सहजा तथा व्यापारे त्रपाद का पावती नगसता नः अस्मान् पातु अवतु। (४४) समन्वयं दर्शयति-अत्रेति सश्धिः एकसर्था पाष्यां संयोगः। तेन भाव सन्धिरलङ्कार इ्याशयः । आवेगहर्षंयोध्यंड्ययोः सव्धियथा पूर्वं (३८४ पृ० ) टीकायाम्- 'असोढा तस्कालोल्लसितसहमावस्य तपसः इत्यादि। (४६) भावशवले उदाहरति-पश्येदिति। किञ्ञिदाविभूंतयौवनाथाः प्रस्तुतनृ पविरोधिव ननिवासिषत्सुतायाः फल्ाय्याहरणकाले करिमश्चिकासके कृतानुरागाया: कामुकेन सह उक्तिप्रत्युक्त्ती दर्शयित्वाSडामीयं नृपं प्रति कस्यचिदुक्तिरियम। कश्रित तर्स्थ: पुरुष: पश्येव आवयो र्हस्यस्थानस्थितिमवलोकयेत, निरीचय चावयोर्दुंक्षरित्रं सम्भावयेदित्याशय: इय कन्याया उक्ति:। रे चपल स्वच्छन्दाचरयशीज्तरुण ! चल अपसर यदा मया सह जनकगृहमागच्छ, हयमपि कन्याया डकि:। का स्वरा हतो गमने का ते शीघ्रता ? शीघ्रगमने को हेतुः निर्जनस्थानेऽन्यस्य सहसा प्रवेशासम्भवा दित्तिभाव:, इति कामुकस्य प्रत्युक्तिः। अहं कुमारी राजकन्या 'अस्मि' इति शेषः, अतः इवलपमपि र्वयि प्रेम इति कश्विज्ानीयात्तदा महाननर्थः सम्भवेत् विशेषतश्च फलपल्ल- वाद्यानयनाय इतस्ततो भ्रमणेन परिश्रानताम्मीत्यभिप्रायः इति कन्याया उक्ति।। हस्तालम्बं हस्तरूपमालम्बनं वितर देहि परिश्रान्तासि चेन्मम गात्र इति शेष:, इति कामुकस्योकि:। हहहा कष्टं कष्टम इति कन्याया दैन्यदयोतिकोकि:, अहमा्युन्तकुल प्रसूता राजकभ्या सती मद्य कथमेवमाचरामीति भावः। व्युत्क्रमः राजकग्याया भवत्या सह अकिज्लनस्य ममानर्थाचरणम्, इति कामुकस्योकि, शश्यभिधाय करिंमश्चित् प्रदेशे- डवलीने यूनि कन्या उक्तवती कासि तरया ! कुत्र वर्तसे, कि ववं यासि बजसि हति

लचमीविराजित:। ११४६

(४६) अत्र शङ्कासूय।धृतिस्मृतिश्रमदैन्यवित्रोघौतसुक्यानां शबलता राजविष यरतिभावस्याप्नम्। (४७) इह केचिदाहु :- 'वाच्यवाचकरूपालङ्करमुखेन रसाधुपकारका एवा. लङ्काराः, रसादयस्तु बाच्यवाचकाम्यामुपकार्या एवेति न तेषामलक्कारता भवितुं युक्ता' इति।

द्वथाङ्गीकार्य एव' इति। (४६) अपरे च-'रसाघ्युपकार मात्रेणालक्कारत्वं मुख्यतो रूपकादौ तु वाच्या- धुपधानम्, शजागलरतनन्यायेन' इति। कन्याया उक्ि:। पृथिव्या: भूमे: परिवृढ़: अधिप: तत्सम्बुद्धौ हे पृथ्वीपरिवृढ! 'प्रभुः परिवृढोऽधिपः इश्यमरः, अरण्यधुत्ते: वनवासिनः भवद्विद्वियः स्च्छत्रो: कन्या, फलकि सलयानि फलकोमलपल्लवांश्च (भक्षणार्थमलङ्कारार्थञ्च) आददाना आहरन्ती सती, कश्वितरुगांकामुकं जातानुरागा सती, इत्थमुक्तप्रकारम्, अभिघत्ते मिथो वक्तीत्यर्थः। मन्दाक्रान्ताच्छुन्दः। (४६) समन्वयं दर्शयति-अ्रन्नेश्यादिना। 'पश्येत् कश्रित्' इत्यनेन शङ्का, 'रेच- पल !' इति अधमसम्बोधनेन काकुविशेषसहकाराद्रागानुविद्धासूया, 'का श्वरा' हश्यनेन धृतिः, 'अहं कुमारी' इत्यनेन स्मृतिः, 'हस्तालम्बं वितर' इत्यनेन श्रमः, 'हहहा' इत्यनेन दन्यम, व्युत्क्रमः' इत्यनेन विबोध:, 'कालि यासि' इत्पनेनौरसुक्यम, इत्येतेषां शवलता मिश्रता। अङ्गं परिपोषकम्। अत एव भावरवलसंज्ञकोडलङ्कार इति भाव:। (४9) सम्प्रति रसवदाद्यलङ्कारमनङ्गोकुर्वता मतं दूषयितुं तहूषणेन सत्रमतं व स्थापयितु च तन्मतसुस्थापयति-हहदेति। वाध्योऽर्थक्र वाचक शब्दरचेति तयो रूपं स्वरूपं तस्य मलडूकृपतेऽनेनेति अलक्कुरयं शोभाजननं तदेव मुखं द्वार तेन, रसाद्यपका- रका: रसादीनां परिपोषकाः केवलशब्दार्थवृत्तिविच्छित्तिरूपा धर्मा इत्यर्थ। रसाद्यः

कार्याश्रमरकार्या। तेषां रसादीनाम, अलक्वारता अलङ्कार्यवहारमाकश्म्। सुतर्रा रसव. दादयोऽलद्कारा नेति तेषामभिप्रायः। (४८) अन्ये स्विति। रसवदादी नामलक्कारण्यवहार माकत्वं मन्यमाना: कुवलयानद काराहित्वत्यर्थ:। रसादीनां मुख्यभूतानामित्यर्थं:, उपकारमान्नेण येन केनापि प्रकारेग सामाण्यत एव परिपोषमात्रेया, मात्रपदेन शब्दार्थद्वारेत्यस्य व्यवण्छेद: हह रसवदादौ, अलक्कतिव्य पदेशा मलङ्कारख्वेन व्पवहार:, भाक्तो गागः, विरन्तनप्रसिद्धया प्राचीनम तानुरोधेन। इति 'महुः इति पूर्वतोऽतुवतते। एवश शब्दार्थान्यतरयुक्तचमरकारवरि शेषस्येव मुख्यालङ्कारत्वेन रसवदादीनामङ्गिभूतानां रसादीनां य्रथाकथज्वत् परिपोषा. पादनात् प्राचीनमतानुरोधेन चन वास्तविकालङ्वारत्वममीषां किन्तु गौगालङ्कार्मे- वेति तेषामाशय:। (४९) अपरे चेति। रसवदादीनामपि वास्तविकालङ्ारतव सन्यमानाइचेश्यर्थ:। मुख्यतः वास्तविकतः प्रधानत हश्यथंः। रूपकादाविति। अ्रादिपदेन सन्देहादीनां परि

११५० लाहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

रसादेर्वाच्यवा चकोपस्कार द्वारेयोपकुर्वद्भिरलड्कृतिव्यपदेशो लभ्यते । (५१) समासोक्तौ तु नायि कादिव्य वहारमान्रस्यैवालङकृतिता, न त्वास्वादस्य; तस्योक्तरीति विरह्ात्' इति मन्यन्ते। (५२ ) अत एव ध्वनिकारेणोक्तम्- (५३) 'प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थें यत्राञंतु रसादयः। काव्ये तस्मिन्नलङ्कारो रसादिरिति मे मतिः ॥' ग्रह। वाष्यादेः शब्दार्थयो: उपधानं शोभाजननम्। अजायाः छाग्या: गलस्तनन्यायेन तद्त्। एवञ्ज रसादीनू यः पदार्थ उपकरोति स एव प्रधानोडलङ्कार इति रीस्या रूपकादौ रसाधयुपकारभिन्नं यत् वाच्यवाचकयोरपि शोभाजननं तत् प्राकृतिकम् तथाच अजा गले लम्बमानः सतनो यथा दुग्धदानासमर्थोऽपि स्तनरवेन व्यवहियते तथा रूपकादौ वाच्यादिशोभाजननयुक्तमलङ्कारवं भाक्तमिति भावः। एतेनरसवदाद्यलङ्काराणामपि गौपालङ्टारत्वमेवेति तदाशयः। (६०) एवं परमतं प्रदुश्यं स्वमतसमर्थकं मतं दर्शयति-अभियुक्तास्त्वति। सयु. क्िकप्रतिपादनेन सर्वमान्याहित्यत्यर्थःअस्य अग्रिमेय 'मन्यन्ते' इति क्रियया सम्बन्धः। यत्त्वत्र सिद्धान्तवागीशा आद्दुरिति पूर्वेण सम्बन्ध इत्याहु: तक्कथमिति त एव प्रष्टव्या:। स्वम् अङ्गभूतं रसादि तश्य व्पक्षकं द्योतकं यत् वाच्यवाचकादि शब्दार्थादि आदिपदात् लक्ष्यलक्ष्यकाक्ष तैः उपकृताः परिपोषमापादिता अभिव्यक्ति प्रापितास्तैरि त्यर्थ:, अङ्गभूतैः अप्रधानभूतैः अङ्गिनः प्रधानस्य, रसादेरिति सम्बन्धसामान्यविवक्षय कर्मणि षष्ठी। वाच्यवाचकयो: शब्दार्थंयो: उपस्कारः अध्याहारः स एव द्वारं तेन शब्दा र्थाध्याहारेणेत्याशयः, यथा 'अयं स रसनोकर्षी) इत्यादौ शृद्गारमात्रद्योतकशळदार्थ वति श्लोके करुणद्योतकशब्दार्थाध्याहारः, उपकुवंद्धि: उपकारतत्परैः 'अङ्गिनो रसादे रित्यन्वयः, अलङ्कतिध्यपदेशः मलङ्कार इति व्यवहारः लभ्यते (रसादिभिरिति कर्तृप दम्)। तथा च शब्दार्थो यथा रसाधयुपकारकौ तथाङ्गभूतरसादयोऽपि रसादेरुपकारका एव चैपरीत्ये कश्िद्विशेषानुपलमभादितिभावः। (६१) नतु समासोक्त्यलक्कारे रसाद्युपकारकरवाभाव एव, तत्र हि नायिकादिष्यव हारसमारोपजन्यास्वादस्ये वालङ्वारत्वस्, आस्वादश्र रसाद्यनतिरिक्त पवेति कथमलङ्का- रश्वग्यपदेश इत्यत आह-समासोक्ताविति। नायिकादिव्यवहार मात्रस्येत्यत्र मात्रपदेना. नुपद्वच्यमारास्यास्वादस्य उयवण्छेद्ः। आस्वादस्य रसादेः । तस्य आस्वादापरपर्या बह्य रसाडे:, उक्तरीतिविरहात् शब्दार्थादिद्वारा रसादयुपकारकत्वाभावात् एवञ्र तेषां मते रसादीनामङ्गिभूता नोमुपकारकरवाद्ङ्गभूतानां रसादीनामलङ्कारत्वस्यावश्यं विधयमा- नश्वेन रसवदादीनामपि स्वाभिमतमलङ्कारखं निर्विवाद्मेवेति प्रतिपादितम्। (५२) ननु कस्यचिद्रसादेरु पकारकत्वं कस्यचि त्चोप कार्य रवं प्रक्य रसवदाद्यल क्ारखं कथमभ्युपेयत इश्याशङ्कां निराकत्तमाह-अररत एवेति। अङ्गिभूतानां रस्तादीनामु पकारकतवेनेव अङ्गभुतानां तेषामलङ्कारण्यवहारस्य वास्तविकश्वादेवेश्यर्थः। (२३) प्रधानत हति। यत्र बस्मिन् काव्ये अन्यत्र स्वरमाद्विन्ने रसादौ वाक्यार्थे

अर्थालक्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः । ११५१

(५४) यदि च रसादयुपकारलाश्रेणालडकृतित्वं तदा वाचकादिष्वपि तथा प्रस- ज्येत। (५५) एवं च यच्च कैश्िदुक्तम्-'रसादीनामबित्वे रसवदाद्यलङ्कारः। अज्ञत्वे तु द्वितीयो दात्तालङ्कार:' इति, तदपि परास्तम्। वा प्रधाने अलड्कायें सति मन्ये रसाद्यस्तु अङ्गम अङ्गभूता तयोरुपकारका वाक्यार्थोभू- तश्चान्यो भवति तस्मिन् काव्ये रसादि: मङ्गभूत इर्यर्थी, स एव मलङ्कारः अलङ्कारव्यप. देश्यो भवेत् इति मे मम धवन्यालोकनिर्मातुरानन्दवधंनाचार्यस्येश्यर्थः मतिः सिद्धान्तः 'वर्तते' इति शेषः। अनेन ध्वनिकृन्मते रसवदादीनामलङ्कारत्मक्षतमेवेध्युपपादितम्। (५४) एवं स्वसिद्धान्तं प्रदुश्य 'इह केचित्' इश्यादिना यन्मतम्रयमुफ्पादित तमेव दूषयितुमुस्थापयति-यदि चेति। चकारस्य किञचेत्यर्थः। रसादयुपकारमात्रेण रसा दीनां केवलमुपकारकर्वेनैव न पुनः चमत्कारातिशायित्वेनापीति मात्रपदस्यार्थः, . यदि अलङकृतित्वम् अलङ्कारेतिनामव्यपदेश्यत्वम् 'प्रतिपाधते भवद्भि' रिति शेष, वाच कादिष्वपि शष्द्रादिष्वपि अपिना रसादि प्रत्यायकेष्वपि आदिपदेन लक्षकपरिग्रह्ः, बहुव. चनोपादानन्तु व्यक्तिमिन्नरवातू। तथा रसाध्युपकारमात्रत्वमादाय अलङ्कृतितम्। एवञ्ञ 'तामुद्वीक्ष्थ कुरङ्राक्षीं रसो नः क्रा्यजायत' 'शङ्गारः सखि! कौतुमान् वितनुते सुग्धो हरि: पातु वः इत्यादौ रसश्द्गारादिशब्दैरपि रसादीनां प्रतिपादनेनेवोपकृतत्वादलङ्का- रत्वापातात् भवन्मतेSतिव्याप्िनिर्बाधैच, प्रत्युत स्वशब्दवाण्यत्दोष एवैतेष्विति विभा- वनीयम्। अस्मन्मते तु चमरकारातिशायीतिविशेषणप्रविष्टेन चमरकारातिशायित्वा-

अलङ्कार लक्षणसमन्वय इश्यभिप्रायः। (५५ ) सम्प्रति पूर्वप्रतिपादितसर्वमतान्गुतं कस्यचिन्मतं निराकर्त्तुमुस्थापयत- एवञ्चेति। वादिप्रतिवादिसव सिद्धान्ते रसाद्युपकारकरव मेवालङ्कार्मितिस्वीकारे चेतय थ।। अङ्गिर्वे मुख्यत्वे अङ्गत्वे ममुख्यले उपकारकरवे इत्यर्थ, द्वितीयोदात्तालङ्कारः 'यद्वापि प्रस्तुतस्याङ्गं महतां चरितं भवेत्' इति प्रतिपादितद्वितीयोदात्तालङ्कार इत्यर्थ:, तथाच तन्मते प्रतिपादितलक्षणे 'महतां चरितम्' इत्यस्य प्रवेशाभावेन केवलम् 'अप्रस्तुतानां प्रस्तुताककत्वमुदात्तम्' इति सामान्यलक्षण प्रतिपाद्नादित्यवधेयम्। परास्तमित्ि। रसादीनामङिनां केवलोपकार्यख्वेन उपकारकत्वत्यैवासत्वेन अलङ्कारत्वप्राप्त्यभावातू। अङ्गरवे तूपकारकत्वेन रसवदादीनामप्यलङ्कारत्वातततेरित्याशयः। यद्यपि-'गुणीभूतो रसो रसवत् भावस्तु प्रेयः रसाभासभावाभासौ ऊजस्वि भाव. शान्ति: समाधि: हश्यभिधाय प्राचीनमंहिमभद्टादिभिः रसादिचतुष्टय स्यैव (क)रसव दाद्यलङ्कारवं न तु भावोद्यादीनामिति प्रतिपादितम् तथापि परोस्कर्ष कत्वस्यालङ्कारत्व. व्यवहारबीजस्य गुणीभूतरसादावित भावोद्यादावपि सस्तात् विनिगमनाविरहेय भावोद- यादोनामपि अलङ्कारत्वाक्ततिरिति विवेचनीयम्। (क) इतः परमष्टै प्रत्यक्षानुमोनोपमानशब्दो पेतिह्यमर्थापतिर नुपर्ल्ध सम्भवश्चेति्रमा- खालङ्वारा: कैश्चिन्निरूपिताः। तथाहि- (१) 'प्रश्यक्षमिन्द्रियज्ञानवर्यानं षड्विधं तु तत्'।

११५२ साहित्यदर्पण :-

(५६) यद्येत एवालङ्कारा: परस्परविमिश्रितः। तदा पृथगलङ्कारी संसृष्टिः सङ्करस्तथा॥ १७।। (२६) इयता प्रबन्धेनोक्त्तानां सर्वेषाम्यलक्क्ाराणां शुङ्गग्राहिकया क्ष ान्यभि धाय सम्प्रति तेषामेव एकस्मिन स्थाने बहूनां सम्भवेऽतिरिक्तावलङ्कारौ भवत इत्यभि- धातुमुत्थापयति-यधेत इति। अन्र यदिपदात् तदापदाच्चानन्तरम् अपिपदं सामर्थ्या उदाहरयं यथा- धुत्वा स्पृष्टा च दृष्टा च रसित्वाघ्राय या जनः। मोदते घृत्पर्का ता शष्कुलीम ्पैयामि ते॥ अत्रानुक्रमेश षड्विधस्यापीन्द्रियज्ञानस्य वर्णनमिति प्रत्यक्षालङ्कारः। (२) 'प्रतीतिर्लिङ्गिनो लिङ्गा दनुमानमदूषितात्'। उदाहरणं बथा- निश्वासाव सोष्मणो ज्ञातं हृदि कामािरस्ति ते। अत्र कामाभिलिङ्चिन: सवाष्पनिश्चासरूपलिङ्गात् प्रतीतिरुक्तेत्युमानालक्कार: (३) सादृश्या दवस्तुनो भानमुपमानं प्रकीत्तितम्। उदाहरणं यथा- हिङ्कुलं पद्मरागाभं तद्वर्णा हिङ्गुलाम्बिका।

(४) श्रुत्यादिवाक्यविन्यासान्निश्यः शब्द उच्यते। उदाहरणं यथा- साम्बशम्भुः परं श्रह्म कैवल्योपनिषेच्छतेः। स्पष्टम्। (५) ऐतिह्यं किंवदन्ती चेश्प्रमाणतवेन भण्यते। उदाहरयं यथा- तिलमात्रमिद लिङ्ग वर्षवर्ध विदुर्जनाः। अरत्र शिवलिङ्गस्य वर्षे वर्षे तिलमात्रवृद्धौ जनवार्ता प्रमाणमिति ऐतिह्यम् । (६) ककपनं चान्यथा सिद्धूयार्थस्पार्थापत्तिरिष्यते। उदाहरणं यथा- गज्ञा पतिव्रता सक्षादन्यथाझि विशेश्कथम्। स्पष्टम्। (७) प्रमाणलेन निर्द्दिष्टानुपलडघरलड्क्रिया। उदाहरणं यथा- अयशस्तव नास्तीति सत्यं यन्न अ्रतं क्वचित्। अत्रायशसोडभावं प्रति श्रवणाभावः प्रमाणत्वेन द्शित इत्यनुपलब्धि:। (म) सम्भवः स्यादलङ्कारा प्रमाणतवं प्रयाति यः। उदाहरयं यथा- स्यान्मे कदाचिदिन्द्रत्वं चित्रा कर्मगतिर्यतः । स्पष्टम्। अत्र चरवारि प्रमायानि कणादादीनाम्, षटू वेदान्तिनाम्, अष्टौ मीमांसकानामलङ्कारि कार्या चेति। परन्त्वष्टावप्येते निरूपयितुमयोग्याः केषाव्रिदुक्तेष्वेवालक्कारेष्वन्तर्भावात क्रेषाचिच्च मरकारिखाभावादिति स्पष्टमन्यत्र।

सर्थालङ्कारनिरूपणम् ] लक्ष्मीविराजित:। ११५३

(५७) यथा लौकिकालङ्वाराणामपि परस्परमिश्ररो पृथक्चारुत्वेन पृथगलङ्कारत्वं तथो कतरूपाणां काव्यालङ्काराणामपि परस्परमिश्रत्वे संसष्टिसङ्कराख्यः पृथगलङ्कारौ। (५८) तत्र- (५६) मिथोऽनपेक्षमे तेषां स्थिति:संसृष्टिरुच्य ते। (६०) एतेषां शब्दार्थालङ्काराणाम्। यथा- (६१) 'देवः पायादपायान्नः स्मेरेन्दीवरलोचनः । संसारध्वान्तविध्वंसहंस: वंसनिषूदन:।' उज्ञातव्यम्। तथा च यद्यपि परसपरविमिश्रिता एकत्र गद्ये पद्ये वा प्रतिबन्धकाभावात् ममिथो मेछनं गता: सन्तः, एत एव दर्शिता: मलङ्कारा: शुद्धा: पुनरुक्तवदाभासाद्यः शब्दालङ्कारा:, उपमादय:, रसवदाद्यर्थालद्दाराश्चे्यर्थ:, पृथक् पार्थक्येन निर्देष्ट' योग्या सम्भवन्तीत्यर्थः, तदापि संसृष्टिः तव्नाम्ना सङ्कर इति नाम्ना च पृथग् भिन्नावलङ्कारौ ज्ञातग्याविति शेष:, बहुविधविच्छ्त्तेरेकस्मिन् गद्ये पद्ये वा मिश्रणे पृथग् विष्छित्तितयैव तदुप्लम्भात् तस्य भिन्ननामत्वस्यैव योग्यतवादितिभावः। (६७) दष्टान्तं प्रतिपाद्य विवृणोति-यथेति। लौकिका लोकप्रसिद्धा ये अलङ्काराः कटककुण्डलादा तेषाम्। अयमाशय :- यथा एकस्मिन्वयवे कण्ठादौ बहवोडलङ्कारा अभिन्नतयोपनिबद्धा भिन्नभूतामेव कामष्यनिवंचनीयां शोभा जनयन्ति, यथा वा केना. व्यरङ्कारनिर्मात्रा बहुविधालङ्कारकार्यकारितं विधातु तत्तत्सदश एक एवाएडकारस्तथा विधीयते स यथा कामप्यनिर्वचनीयां शोरभां जनयन् तत्तदेकतरत्वं न परित्यजति, तथा क्वचिदलौकिका /अप्यलहकारास्तिलतण्डुलन्यायेन क्वचिन्रीरक्षीरन्यायेन मिलिता: सन्तः कामपि भिन्नभूतां शोभां सम्पाद्यन्तीति तेषां मिश्रणं संसृ्टसङ्गरण्यपदेश्यमिति भावुकाः ।

तश्नेति। तयो: संसृष्टिसङ्करयोमंध्य इत्यर्थः। (९९) क्रमप्राप्तत्वात्प्रथमं संसृष्टिं लक्षयति-मिथ इति। एतेर्षां निरुकलक्ष गानाम्। अन्र बहुत्वमविवचितम्, तेन ययो: कयोश्चिदलक्कारह्यो: येर्षा केषाज्चित मनेकालद्वाराणां वा मिथ: परस्परम् अनपेक्षया उपकार्योपकारकत्वनैरपेक्ष्येया स्थिति:, एकत्र गध्ये पद्ये वा अवस्थान तिलतण्डुलन्यायेनैतिशेष:, संसृष्टि: तन्नामालङ्कारः उच्यते आलङ्कारिकैरिति शेषः । सेयं संसृष्टिः बहुविधशब्दालक्वारमात्रस्य, बहुविधार्थालङ्कार मात्रस्य, बहुविधशब्दार्थोमयालङ्कारश्य च मिथोऽनपेक्षया स्थितत्वे त्रिप्रकारेति वोध्यम्। (६०) काठिन्यांशं परिहर्तुमाह-एतेषामिति। शब्दार्थेत्यादि उपलक्षयाञ्जैतत्, तेन रसावदादीनामलङ्काराणामपि संसृष्टिसडकरौ ज्ञातव्यौ तुश्यन्यायात् प्रतिबन्धका- सत्त्वाच्। अत एव प्रेयोरसवदालङ्गारयोः सङ्करः ग्रन्थकृत-'आमीलितालसविवतति ततारकाक्षीम्' इत्याद्यद्ाहणे सङ्कच्छते। (६१) त्रि विधसंसृष्टिरेकत्रस्थल एवोपपाद्यति-देव इति। रमेरे प्रफुलले इन्दीवरे नीलकमले तद्ल्वोचने चक्षुषी यस्य सः, संसारश्वराचरात्मकं जगदेव ध्वान्तम् मन्धकारं

११५४ साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे=

(A) अत्र पायादपायादिति यमकम्, संसारेत्यादौ चानुप्रास इति-शब्दा- लड्कारयो: संसृष्टिः। द्वितीये पादे उपमा, द्वितीयार्घे च । रूपकमित्यर्थालक्कारयोः संस- षटिः। एवमुभयोः स्थितित्वाच्छन्दार्थालङ्कार संसृष्टिः। (६२) अङ्गाङ्गितवेऽलङकृतीनां तद्वदेकाश्रयस्थितौ। संदिग्धत्वे च भवति सङ्करस्त्रिविध: पुनः॥६८॥ तस्य विध्वंसे विनाशविषये हंस: सूर्यंः 'भानुर्हंसः सहसत्रांशुः' इत्यमरा, तथा कंसस्य उग्र- सेनसुतस्य निसूदनो निहन्ता देव: श्रीकृष्ण, न अस्मान् अपायात् क्लेशात् पायात् रक्षेत्। (A) लक्ष्यं सङ्कमर्यात-भत्रेति। 'ध्वान्तविध्वंस' इत्यन्न ध्वयोरनेकधा सकृत् साभ्यात् छेकानुप्रासः, एवं 'विध्वंस हंस कंस' इश्यन्रान्त्यानुप्रासः 'संसारे' त्यादौ वृत्य नुप्रासश्चेश्येतेषां मिथोऽनपेक्ष्यत्वेनावस्थानात् संसृष्टिः। उपमेति समासगता लुप्तोपमे. श्यर्थ:। रूपकमिति श्रीकृष्णे सूर्यत्वारोपस्य संसारे ध्वान्तत्वारोपकारणमिति अश्िष्ट शब्दनिबन्धनं केवलपरम्परितरूपकमित्यर्थः। उभयोरिति। यमकानुप्रासयो: उपमारूप कयो: शब्दार्थालङ्कारयोरित्यर्थंः स्थितत्वात् मिथोऽनपेक्षया अवस्थानतवादित्यर्थः। उदा. हरणान्तरं यथा- 'आनन्दमन्थरपुरन्दरमुक्तमाल्यं मौलौ हठेन निहितं महिषासुरस्य। पादाम्बुजं भवतु मे विजयाय मञ्जु- मजजीरसिज्जितमनोहरमम्बिकायाः।। अत्र हि अनुप्रासोपमयो: संसृष्टिः। (६२) एवं संसृष्यलङ्कारं निरूप्य सम्प्र्यवशिषट सङ्करालङ्कारस्तरिविधो भवतीति निरूपयति-प्रकाश्तित्व इति। अलङ्कृतीनामित्यत्र बहुत्मविवक्षयित्वा सवंत्र सम्बन्धो जञेयः। तथा च विविधालङ्कारस्य अङ्गाङगिले अनुग्राह्यानुग्राहकरवे उपकार्योपकारकरवे सापेक्षभावेन गुणप्रधानभावेन वा, तदुक्तम्- अविश्रान्तिजुषामार्मन्यङ्गाङ्गिर्वं तु सङ्कर इति। तद्व तथा विविधस्यालङ्कारस्य एकत्र आश्रये पढ़े पादे वाक्ये वा स्थाने स्थितौ, तथा विविधस्यालङ्कारस्य सन्दिग्धर्वे विविधलक्षणसमन्वयात् "अयमलङ्वारो भवेत एष वा1 इति संशयविषयस्े तेषां साधकबाघकाभावेन स्थितखे चेस्यर्थः सङ्कीयंमाणस्व रूपर्वार्सङ्करो भर्वतः अत एव सोऽपि पुनः सङ्करः संसृष्टिविदेव त्रिविध स्तिप्रकारः। उक्तानामेवालङ्कारायां चाहतवार्थं स्वरूपनिष्पत्तये वान्यापेक्षणादात्मन्यनासादि त्त्व तन्त्रभावाना यत् परस्परम् अनुग्राह्यानुग्राहकरवादिकं स तु सङ्करो नामालङ्कार:। स स्वङ्गाङ्गित्वादिना त्रिविध इति सारार्थः। संसृष्टेविषयपार्थक्याभावात् सामान्यरूपश्यम्, सङ्करस्य तु विषयपार्थक्यादू विशे- षरुतत्वम्, इत्थज्न सामान्यस्य विशेषातिरिक्तवृत्तिश्वनियमादू विविधालङ्वार्य परस्परापेक्षाभावेनापि एकाश्रयस्थितिपक्षे सन्दिग्घत्वपपक्षे च सङ्कर एव। इस्थमेव सङ्करेषु एकाश्रयस्थितिसङ्करस्यापि साधारणरूपत्वेन अङ्गङ्गिमावसन्दिग्घसङ्करयोवि शेषरूपयोर्भिन्नस्थल एव तस्य विषयत्वम्। तथा संसृष्टिलक्षणे एतेषामिति। अन्र च लक्षणे भलडकृतीना मित्युभयोरलङ्गारसामान्यपरत्वेन संसृष्टिसङ्कयोरप्युपादानात् विविध संसृष्टेः विविधसङ्करव्य संसृष्टिरुङ्करयोई्योक्च परस्परापेक्षावेन स्ुंसृष्टि अङकगाद्गिमावादौ च पुनः सङ्करः सम्भवरयेनेति बीघ्रनैविह्द्विरेव विभावनीयमू।

लक्ष्मोविराजितः । ११५५

अज्ञाज्चिभावो यथा- ( ६३) 'आराकृष्टिवेगविग लद्भुजगेन्द्रभोग- निर्मोकपट्टपरिवेष्ठनयाम्बुराशेः। मन्थव्यथाव्युपशमार्थमिवाशु यस्य मन्दाकिनी चिरमवेष्ठत पादमूले ॥।' (६४) अत्र निर्मोकपट्टापह्ववेन मन्दाकिन्या आरोप इत्यपह्नतिः। साच मन्दा किन्या वस्तुवृत्तेन यस्पादमूलवेष्टनं तच्चरयामूलवेष्टनमिति श्लेषमुत्यापयतीति तस्या- ब्म्। श्लेषश्र पादमूलवेष्टनमेव चरगामूलवेष्टनमित्यतिशयोक्तेरजम्, अतिशयो किम मन्थव्यथाव्युपशमार्थमिवेत्युतप्रेक्षाया अङ्गम्। उत्प्रेक्षा चाम्बुराशिमन्दाकिन्बो रनायकनायिकाव्यवहारं गमयतीति समासोक्तेरक्म्। (६३) आकृष्टीति। समुद्रमन्थनसमये समुद्रवगांनमिदम्। मन्दाकिनी लक्षणया गङ्गेत्यर्थंः "मन्दाकिनी विथद्ङ्गा" हत्यमरः, पतिव्रता सत्री चेति प्रतीयते, आकृष्टेमंन्थ नसमये देवादिगयरुमयत आकर्षयस्य वेगोत्यश्तत्वरया विधानं तेन विगलन दूरीभवन् यो भुजगेन्द्रभोगस्य वासुके: कायस्य निर्मोकश्चर्मकञ्चुक एव पट्टो बन्धनवस्त्रम्, तस्य परिवेष््नया परिवेष्टनविधानव्याजेन, अम्बुराशेः समुद्रस्य पत्युरिति च प्रतीयते, मन्थने या व्यथा तस्या व्युपशमो विशेषेयोपशमन तदर्थमिष मन्थनोत्पादितव्यथाशान्त्यर्थ. मिव, आशु झटिति, यस्थ समुद्रस्य पत्युरिति च व्यज्यते, पादमूले एकदेशे पक्षे चर. णसमीपे च चिरं बहुकालम् अचेष्टत पर्यंवहत् प्रश्यवरोध्य धारणमकरोच्च। वसन्ततिलका छन्दः तव्नक्षणञ्ञोक्तं प्राकू (१५३ पृ० )। (६४) अङ्गाङ्गिभावमुपपाष्यति-अत्रेति। निर्मोकपटटस्य अपहबेन परिवेष्टना- रमतया प्रतिपादनेनेश्यर्थः। अपहुतिर्वस्तुना अपहुतिध्वनिः, तत्प्रतिपादकशयान्रासतवा दितिबोध्यम्। सा च अपहुतिश्च वस्तुवृत्तेन वस्तुगत्या अन्नत्यपदार्थानुसन्धानवशेने. स्यर्थः । यस्य अम्तुराशेः पादमूक्ष (एकदेश ) वेष्टनमिति तथोक्म्। तस्य श्रीपतेः पश्युश्चरणवेष्टनम्। श्लेषं विभक्ेरक्यात् "नीतानामाकुलीभावम्" इत्यादिवत प्रकृति- श्लेषम् उत्थापयति अर्थशकतया निरूपयति निर्मोकपट्टैः गङ्गारोपाभावे चरणार्थकश्लेषा- प्रतीतेरित्यर्थ: तस्य श्लेषस्य, अङ्गं परिपोषिका। स च श्लेषोऽतिशयोक्तेरङ्गमिश्युपपा. दयति-श्लेषश्चेति। अतिशयोकि दर्शयति-पादमूलवेष्टनमेवेति अतिशयोक्तेः समुद्र- एदमी पत्यो भें देडप्य भे दाध्यव सायरूपातिशयोक्कयालङ्कारस्य। अतिशयोकिरपि वाक्योत्पे

उक रूपातिशयोकिश्वात्र, तन्नोभयोमंध्ये अतिशयोकिरतप्रेक्षाया: परिपोषकतां विनोस म्मिताया अप्यस्याश्षमश्काराभावात्। समुद्रस्याचेतनतया मन्थनव्यथाया असम्भवाद्

उत्प्रे चापदेनेवशबदस्य सत्वेन वाच्यरूपैव न तु फलरूपेत्यवधेयम्। एवञ् उत्प्रेक्षाया: फलोत्प्रेस्षाया इति व्याख्यानमसङ्गतमेवेत्यालोचनीयम्। उत्परेक्षापि समासोक्तेरङमिति दशंयति-उसप्रेक्षा चेति। समुद्रगङ्कयोनायकनायिकाव्यवहारज्ञानस्य मन्यनव्यथोपक्यमा १४६ सा०

११५६ साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(६५) यथा वा- (६६) 'अनुरागवती संध्या दिवसस्ततपुरःसरः। अ्हो ! दैवगतिश्त्रा तथापि न समागमः ।।' (६७) अत्र समासोकिर्विशेषो क्तेरे्र्म् । (६८) संदेहसङ्करो यथा- (६६) 'इदमाभाति गगने भिन्दानं सन्ततं तमः । शमन्दनयनानन्दकरं मण्डलमैन्दवम् ॥'

परिपोषिका। (६५) कारिकायामलडकृतीनामित्यन्र बहुत्वमविवत्तितमिति चोतनाय बहुना मङ्गाङ्गिभावेन सङ्करमपपादय हयोरपि तद्शयितुमाह-यथा वेति। (६६) उदाहरति-अनुरागेति। सायं सन्ध्यावर्णांनमिदम्। सन्धया सायं काल: तदारमना व्यवहता काचिख्नायिका च, अनु दिवसस्य पश्राद् रागवती 'रक्तोत्पलादि सदशकौहित्यवती सुरताभिकापया प्रेमवती च, दिवसो वासरस्तदार्मना व्यवहतो नायकक्ष, तस्या: सन्ध्याया: तदारमना वववहताया नायिकायाश्च पुरःस्सर अवसानाय सुरताय च पुरोक्ती सम्याखवर्त्तीत्यथः। अहो आश्रयंम !तथापि तथोः पाश्रात्यपुररययोः सन्धादिवसयो: न समागमः परस्परं मेलनं अवतीति शेष: अत एव दैवगतिः विधि व्यवहार:, चिश्रा विलक्णा विधिवनादेव तयोनं समागमो भवतीतिभावः। (६७) क्ष्यं समर्थयति-अत्रेति। समासोक्ति: रागवत् सन््यापुरस्सरदिवसयो! दैवार्समागमरहितयो: लिङ्गसाडडययक्ता समासोकिरित्यर्थः। विशेषोक्ते: सुरताय नायकस्य नायिकाया: पाश्त्यपुरसयरूहेतौ स्यपि सुरतात्मकसमागमरूपतरकार् भावादित्याशयः। अङ्गं परिपोषिका। यदि च "हैवगतिश्चिता" इश्येतमर्थ प्रति वाक्या नतरार्थस्य हेतुत्वेन काव्यलिड़ं ता्प्रति व विशेषोक्तेरङ्गावमिति विभाव्यते तदा- "पुलिन्दाहते रिपुस्त्रीयां वने हारं इरन्ति नो। विश्वोष्टकानया शोगं तं गक्जमालां हि मन्यते ॥" इस्युदाहायंम्। अत्र हरेया विम्बोष्ठकान्तेग्रंहणात् तद्गुणोडलक्कार।। तेन च गुआहारत्रयुत्पा दनादू आ्रन्तिर्मास्तद्गुणस्य सम्पादकमङ्गम्। यथा वा "क सूर्यप्रभवो वंशः" इस्या- धप्युदाहायंम। (६८) क्रमवशेन पूर्वमुदाहत्तुं युक्तस्यापि एकाश्रयस्थिति रूपसङ्करस्य।अङ्गाङ्गिभा- वसन्देहसङ्करातिरिक्तो विषय इति एकाश्रयस्थितिरुपसङ्गरमनुदाहत्य प्राक् सन्देहसङ्क । (६९) हदमिति। सन्ततं सम्यगव्याप्तम, पक्षे विपुलीभूतं च तमः अन्धकार्र मदनजनितमज्ञानं घ (कर्म) मिन्दानं विनाशयन्, अमन्दं यथास्यात्तथा नयनयो- शनन्दस्तस्य करं विधायकम्, इ'द्यमानम, ऐन्दवमिन्टुसम्बन्धि मण्डळं विम्बम् आभाति शोभते।

सङ्करालङ्कार निरूपणम् ] लक्ष्मीविराजितः। ११५७

(७०) अत्र किं मुखस्य चन्द्रतयाध्यवसानादतिशयोक्ति, उत इदमिति मुखं निर्दिश्य चन्द्रत्वारोपान्मुखम्, अथवा इदमिति मुखस्य चन्द्रमण्डलस्य च द्वयोरपि

विशेषएसाम्यादप्रस्तुतस्य मुखस्य गम्यत्वात्समासोक्तिः, यद्ाप्रस्तुतचन्द्रवर्यातया प्रस्तुतस्य मुखस्यावगतिरित्यप्रस्तुतप्रशंसा, यद्वा मन्मथोद्दीपनः काल: स्वकार्यभूतच न्द्रवर्गानामुखेन वर्गित इति पर्यायोक्तिरिति बहूनामलक्करायां संदेहात्संदेहसक्करः। (७१) यथा वा- (७२) 'मुखचन्द्रं पश्यामि' इत्यत्र कि मुखं चन्द्र इत्युपमा, उत चन्द्र एवेति रूपकमिति संदेहः । (७३) साधकबाघकयोर्द्वयोरेकतर् स्द्ावे नुनः संदेह:। यथा- (७०) लचयं समर्थयति-अत्रेति। अतिशायोकि: इद पदार्थस्य सुखरूपरवेऽपि चम्द्रतयाऽध्यवपानात् भेदे अभेदाध्यवसायरूपा। निद्धिश्येत्यनेन मुखस्य अनिगरण सुपपादितम् अत एव रूपक तद्धि निरङ्ग केवजरूपकम्। तुल्ययोगितेति। इदम्पद्वाच्यं मुखम ऐन्दवमण्ड लपद्वाच्यं चन्द्रविम्बं च उभयोक् सन्तततमोभेदनादिरूपल्य धर्मस्य तुल्यतया आभातोत्येकक्रिय याभि लम्बन्घादित्याशयः। चन्द्रस्याप्रकृतत्वादिति। मुखस्य च प्रस्तुतत्वादिति व्यज्यते तथा च मुखश्येव प्रक्रान्तत्वे तदुपमानत्येव चन्द्रनिदेशे तस्या. प्रकृतख्वेन तयोक्षाभातीत्येकक्रियािसम्वन्धात् दीपकमित्यथः। समासोकि दर्शयति- किं वेति। विशेषससाम्यादिति। इदम्पद्वाच्य यदीन्दुमण्डलं प्रस्तुतं विशेषणसाम्यात् मुखव्यवहारश्र यदि प्रतीयते तदा चन्द्रमण्डले मुखस्य व्यवहारसमारोपात् समासोकि रितिभाव:। मुखवर्णनस्येव प्रक्रानतरवेऽप्रस्तुतप्रशंसेत्याह-यद्वेति। अप्रस्तुतप्रशसा समात् (चन्द्रात्) सममुखरूपा। स्वकार्येति। स्वस्य कामोद्दीपनसमयस्थ रात्रेरित्यर्थः कार्यभूतो यश्चन्द्रोद्यस्तस्य वर्णनामुखेन नर्णनाद्वारा। तथा च हदम्पदेन सम्प्रति सुर- तावसर इत्यवगतं चेतू पर्यायोकिरित्याशयः। इत्येवं बहूनाम्र अतिशयोक्रत्यादी- नामू, अलङ्काराणां साधकवाधकाभावेनेतिशेष:। ( ७१) अलड कृती ना मितिकारिको क्कपदस्य "सन्दिग्घरवे" हृत्यत्राष्यन्वयात्तत्रापि पूर्ववदेव बहुत्मविवक्षितमिति बोधनाय द्वयोरप्यलद्कारयोः सन्देहसक्करमुंपपाद्यित- माह-गथा वेति। ( ७२) मुखचन्द्रमिति। उपमेति। "8पमितं ध्यात्रादिभिः सामान्याप्रयोगे" शश ६६ इत्यनेन समासे तस्य च लोपेन "किप्समासगता हेवा धर्मेवादिविलोपने" इत्युक स्वरूप साहज्यवाचकसाधारयघ्मंयोर्लोपस्थलोया उपमितसमालगतासुतोप मेत्यथः। चन्द्र पवेतीति। मुखमिति पूर्वतोऽजुवतते। रूपकं निरङ्गं केवलरूपकम्। तथ् "मयूर- व्यंसकादयश्च" इत्यनेन समालाश्रयणे इति बोध्यम्, उभयन्रापि दोषानावात् समास- स्योभयत्राऽप्युपपत्तिरितयाक्ञायः, इति हेतो: सन्देह। (७३) ननु साधकबाधकयोरेकतरोपलम्भेडपि कि सन्देहो मवतीत्याशङ्कायामाह- साबकेति। साधक एकतरस्य बोधका, बाघकोऽप्येकतरस्य निषेचकः, अनयोई्कयोरेवोप. लम्मे अथवा अनयोरेकतरस्य साधकस्य बाघकस्यवोपलडभे इत्यर्थः ।

११५= साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

(७४) 'मुखचन्द्रं चुम्बति' इत्यत्र चुम्बनं मुखस्यानुकूलमित्युपमायाः साघकम्। चन्द्रस्य तु प्रतिकूलमिति रूपकस्य बाघकम्। (७५) 'मुखचन्द्रः प्रकाशते' इत्यत्र प्रकाशाख्यो धर्मो रूपकस्य साधको मुखे उपचरितत्वेन संभवतीति नोपमाबाधकः । (७६) 'राजनारायणां लक्ष्मीस्त्वामालिङ्गति निर्भरम्।' (७७) अश योषित आलिङ्गनं नायकस्य सादश्येनोचितमिति लक्ष्म्यालिङ्- नस्य राजन्यार्सभवादुपमाबाघकम्, नारायणो संभवाद्रूपकम्। (७४) तत्र साधकषाधकयोहमयोरुपलम्भे दशयति-मुखचद्द्रं चुम्बतीति। इत्यत्र समासस्योपमारूपकोभयघटक्करवेऽपि, चुम्बन मुखसंयोगानुकूलश्यपारः, मुखहयानुकूलं मुखे सम्भवपरम् चद्रतुल्यमुख एवान्चितमित्यथंः, न तु मुखात्मके चन्द्रे सम्भोगचु मबनासम्भवात्। चन्द्रस्य तु प्रतिकूलं चन्द्रेSसम्भवमित्यर्थः, तस्य नभोवर्तित्वादिति भावः। बाघकमिति। अतोडम्र नालङ्गारद्दयं न वा तस्य सङ्कर इत्याशयः । श्रत्रेदम्बोध्यम्- उपमार्या सादश्यांशे उपमानं विशेषणीकृत्य उपमैव मुख्यर्वेन विशेष्यरवेन प्रतिपाद्यते अतः प्राधान्यतयोपमेये सम्भवदेव विशेषां गृह्यते। रूपके तु-अभेदेनोपमेयं गोपयित्वा उपमानमेव मुख्यत्वेन प्रतिपाधते। अतः प्राधान्येनोपमाने एवान्वयसमर्थविशेषणं गृह्यते। तस्य उपमेये कथच्चिदुपच्यंते, अतो विशेषणांशस्य यदि उपमेये सम्भवस्तदो. पमा, यद्युपमाने सम्मवस्तदा रूपकमेव। तेन "अथ्यक प्रधानगामि" इति जैमिनीय न्यायेन अन्वये अनिश्चितस्य चुम्बतीतिपदस्य प्रधानेनैव सम्बन्धो वक्तव्य । तथा च मेदिनीस्थपुरुषकर्त्तकचुम्बनस्य मुख एव सम्भवात् सुखस्य प्राधान्याभिधानाय उपमि तसमासस्येवावलम््यमानतया चुम्बतीतिपदमेवोपमायाः साधकं रूपकस्य च बाधक मिति प्रतिपादितमेव। एवमग्रेऽपि ज्ञेयम्। (७६) साधकषाधकयोर्मव्ये कल्यचिदेकतरस्योपलमभे दशयति-मुखचन्द्रः प्रका- शत इति। प्रकाशाख्य: तिमिरनाशाख्यः तेजः स्फुरणरूपः। रूपकस्य साधक इति। स च प्रकाशाख्यो धर्मश्रन्द्े एव साक्षादुसतीत्यतो विशेष्यख्ेन प्रतीयमाने चन्द्रे साक्ादुचित त्वादिति चन्द्रान्वयार्थ "मुखमेव चन्द्र" इति चन्द्रस्य प्राधान्याभिधायकरूपकसमा सस्यैवावलम््यमानश्वादितिभावः। उपमायास्तु न बाघक हत्यत आह-मुखे इति। उपचरितश्वेन चन्द्रतुल्यमुखेऽपि चन्द्रधमंप्रकाशनारोपसम्भवेन शोभत इत्यर्थकतया लच्ितश्वेन। नोपमाबाधक इति। अनेन रूपकस्य केवलं साधकत्वमेवोपपादितम्, अतो. Sत्रोपमारूपकयो: सन्देहसक्कर इति केचित्, संसष्टिरित्यपरे। (५६) उपमाबाधकोपलम्भेऽपि द्शयति-राजनारायसमिति। 'चज्नलाऽपि चिरायात्मदूषणं परिमाउयं सा' इत्युत्तराधमिति केचिद। लचमी:, राजा एव नारायणस्तं रवां निर्भरं स्थिरप्रेम पूर्वकम् आलिदृति। (") अन्रेति। लक्ष्मीरत्र नारायणस्य पतो न तु सम्पत् मत आह-योषित इति। योषितो नायिकायास्तत्कर्तकमितिभावः। नायकस्य स्वयोग्यपुरुषस्य, सदशेन तुल्य स्थान प्रभावजात्यादिना समानेन अन्येन नायकेन सहेत्यर्थः, उचितं योग्यम्, इति हेतो: लद्म्यालिङ्गनस्य लक््मीकत्तकश्याश्लेषस्य। असम्भवात् केवलमनुष्यस्य राज्ञः

लक्ष्मीविराजितः । ११५६

(७८) एवम्- 'वदनाम्बुजमेणाढया भाति चञ्चललोचनम्।' (७६) अत्र वदने लोचनस्य सम्भवादुपमायाः साधकता, अम्बुजे चासभवाद्रू- पकस्य बाघकता। एवं- (८०) 'सुन्दरं वदनाम्बुजम्' इत्यादौ साधारणधर्मप्रयोगे 'उपमितं व्याघ्रादिभि: सामान्याप्रयोगे' इति वचनादुपमासमासो न संभवतीत्युपमाया बाघकः। एवं चात्र मयूरव्यंसकादित्वाद्रपकसमास एव। (८१) एकाश्रयानुप्रवेशो यथा मम- (८२) 'कटाक्षे णापीषतक्षणामपि निरीक्षेत यदि सा तदानन्द: सान्द्र: स्फुरति पिहिताशेषविषय।। लक्ष्मीयोग्यपुरुषापेक्षया स्थानप्रभाव-जात्यादिनात्यन्तमघमत्वादित्यभिप्रायः। उपमा बाधकं लक्षमीकर्त्तकम् "आलिङ्गति" इति पदमित्यर्थः। नारायणे च सम्भवादिति रूपके नारायणस्यैव विशेष्यत्वात्तत्रंव लचम्यालिङ्गनस्यान्वयात्। रूपकम् उक्तविधरूपक- समासस्यैवाश्रयणीयत्वादितिभावः। (७८) विशेषयस्य साधकबाधकतार्यां दर्शयितुमाह-सवमिति। वदनाम्बुजमिति। चञ्जले चपले लोचने नयने यत्र तत्ताद्शम्, एणाक्ष्या: मृगलोचनाया नायिकाया:, वदनं मुरम् अम्बुजं पदममिव तन्भाति। (७९) लक्ष्यं समर्थयति-पत्रेति। उपमायाः साघकतेति। प्रदाशतदिशा वदनस्य प्राधान्योपपत्त्यर्थमुपमितसमासस्यैवाश्रयदित्याशयः। असम्भवात् लोचनस्येति पूर्वे णान्वय:। (८०) पुनरि भिन्नप्रकारेण विशेषणस्य साधकब्राधकतायामुदाहरति-सुन्दरमिति। उपमितं व्याघ्रादिभिरिति। सामान्याप्रयोगे साधारणधर्माप्रतिपादने सति ध्याघ्रादिभिरु- त्रपदै: सुबन्तैः सह उपमितं पूर्वपदं सुबन्तं समस्यत इति सूत्रार्थः। न सम्मवतीति। वदनसुन्दराम्बुजमित्यत्र वदनमेव सुन्दराम्बुजमिश्येव समासः रूपकसमासस्य मयूरव्यं- सकादूराकृतिगयातवेन तेष्जन्तर्भावात्, न तु।वदनं सुन्दरमम्नुजमिव इति वदन सुन्द- राम्बुजमित्यपि वा समासः पाणिनिसूत्रेय साधारणधर्मवाचकाप्रयोग एवोपमितसमास विधानेन प्रकृते सुन्दरेतिस्ाधारणधर्मवाचकस्य प्रयोगात्। इति हेतोः उपमाया बाधकः, सुन्दरमिति सौन्दयंरूपसाधारणधम प्रयोग इति शेष:। एवञ्ञ उपमितसमासस्य बाधकरवे चेत्यथं:।। मयूरध्यंसकादित्वात् "मयूरव्यंसकादुयश्च २।१।७२ इति सूत्रेणेति शेषः। (म१) सम्प्रति पारिशेष्यादेकाश्रर्यास्थितिरुपसक्करं प्रदर्शयितुमाह-एकाश्रयेति। एकत्राशये पदरूपे पादरूपे वाक्यरूपे वा स्थाने अनुप्रवेश: विविधशव्दालङ्कारस्य विवि- घार्थालङ्कारह्य विविधोभयालङ्कारस्य वा समावेशः। (म२) कटाक्षेणापीषदिति। काज्िन्नवयौवनामुद्टीचय मनसा भावयतः कल्यचित् सामिलाषोक्तिरियम। सा मनोरमतया प्रसिद्धा नायिका यदि सथां किञ्िसकालमपि कटाक्षेणापि ईषतू अल्पमपि निरीक्षेत मामवलोकयेव, तदा सान्द्रो निविड़ा, तथा पिहि-

११६० साहित्यदर्पण :- [दशमपरिच्छेदे-

सरोमाश्वोदञ्चत्कुचकलशनिर्भिन्नवसनः परीरम्भारम्भ: क इव भविताम्मोरहदशः।।' (८३) अत्र कटाक्षेणपीषतक्यामपीत्यत्र च्छेकानुप्रासस्य निरीक्षेतेत्न ा- रमादाय वृत्त्यनुप्रासस्य चैकाभ्रयेऽनुप्रवेशः । (८४) एवं चात्रैवानुप्रासार्थापत्यलङ्कारयोः। (८५) यथा वा- (८६) 'संसारध्वान्तविध्वंस-' इत्यत्र रूपकानुप्रासयोः । ता आच्छ्रादिता अशेषा: समग्रा विषया येन स तथोक्तः सर्वविषयवर्तीत्यर्थः, आनन्दः प्रमोद: रफुरति हदये दीप्यते। किन्तु अम्भोरुहे कमले इव इशौ नयने यस्याः तस्याः कमळनयनाया नायिकापा इत्यर्थ:, सरोमाज्जौ समरावेशत् सपुलकौ, अत एव उदञ्न्तौ वर्धमानौ यौ कुचकलशौ ताम्यां निभिन्नं छिन्नं ततःपरिभ्रष्टं वा वसनं यत्र स तथोक्त:, परीरम्मस्याछिङ्गिनस्यारम्भः प्रारम्भः क इव भविता कटाक्षेणैव कृतार्थोऽहं तप्परिरम्भ नापेक्ष इत्यर्थः, यहा कटाक्षपातनतोऽधिकतरः परिरम्भारम्भः क इव भविता तज्ज्ञातुं न शक्यते अवाङमनसगोचरानन्ददायको भविष्यतीतिभावः । शाद्दूंलविक्रोडितं छन्दस्तल्वक्षणन्तूक प्राकू (१२८ पृ० )। (म३) लक्ष्यं समर्थयति-प्रन्नेति। छेकानुप्रास इति "छेको वयज्ञनसङ्गस्य सकृत्सा- ग्यमनेकघा" हत्यनेनानेकस्य व्यञ्जनस्य स्वरूपतः क्रमतश्च साम्ये सति छेकानुप्रास स्योक्तत्वात्, संयुक्तानेकवर्यास्य तु आनुपूर्व्यसम्भवात् तादशेऽनेकस्य ककारषकारसं- युतक्षकारस्य सकृत्साम्याच्छेकानुप्रास इत्यर्थः । इत्यत्र स्थितमिति शेष:। तादृश ल्यैव सकारान्तरसाहित्यादनेकघात्वे धृत्यन्ुपाल इत्याह-"निरीक्षेत" इति। वृत्यनुपासस्य चेति। तृतीयच्तकारग्रहणे क्षकारागामनेकरवात् स्वरूपतः क्रमतश्च असकृत् साम्येन "मसकृद्वाप्यनेकधे" तिलक्षण समन्वयाद्वृत्यब्ुप्रास इति भावः। मनयोरेकस्मिन् पादरूपे आश्रये समावेशः । एवं च स्कारद्वयघटितछेकानुप्रासेन क्षकारान्तर साहित्यवशात् वृश्ष्य-

मृग्यम्। एवमेव तुरोयपादेऽपि मकारभकारयुक्कवर्णपिण्डस्य सत्त्वाष्छेकवृत्यनुप्रासाम्यां सङ्कर: समुन्नेयः। (८४) आपातत उक्तोदाहरण एवानुप्रासार्थापत्त्यलङ्कारयोरेकाश्रयानुप्रवेशं दर्श यति-रवन्चेति। अपि चेत्यर्थः । अनुप्रास उक्तविश्रछेकानुप्रासशृत्यनुप्रासाक्मक, अर्था पत्तिश्च पूर्णदष्ट्याSवलोकने का कथा कटाक्षेणापि, अधिकावलोकने का कथा ईषद्पि, अधिकसमयं यावदवलोकने का कथा कषरमपि" इत्येवं त्रिस्वरूपात्मिका तथा च कटा- चपातादिनापि सान्द्रानन्दस्फुरणात् दण्डापूपिकया सिद्धे सतनपरिरम्भेSनिवंचनीया नन्द इत्येवंरूपा वा तयो: एकाश्रयेऽनुप्रवेश इति पूर्वेणान्वयः।

यथा चेति। (८६) संसारेति। संसार एव ध्वान्तं तमस्तस्य विध्वंसे विनाशे हंसः सूर्य: अन्र कंसनिषूदने हंसत्वेन कूपणाद्ूपकम्, केवलं निरङ्गरूपकम्, धकारोत्तरवक्ारघटटि

सङ्करालङ्कार निरूपणम् ] लक्ष्मोविराजित:। ११६१

(८७) यथा वा- ( ८८) 'कुरबकारवकारगातां ययुः' इत्यत्र रबका रवका इत्यैकं बकार वकार इत्येकमिति यमकयोः । (८६) यथा वा- (९०) 'अहिया अपओोभ्रसिएसु पहिश्रसामाइएसु दिशहेसु। रहसपसारिश्रगीश्रयं सच्चिजं मोरविन्दागम् ।।' (९१) अत्र 'पहिशसामाइएसु' इत्येकाश्रये पथिकश्यामायितेत्युपमा। पथिक- सामा जिकेष्वितिरूपकं प्रविष्ठमिति। तवरांसाग्येन छेकानुप्रासश्न तथोः, एकाश्रयेऽनुप्रवेश इति पूर्वेयान्वयः अत्रानुप्रासस्य शाब्दस्वं रूपकस्य चार्थत्वमिश्युभयालक्कारः, इत्थक् एवंविधेन सक्करेणापि सह "पायाद- पायात्" इत्यत्र विद्यमानस्य यमकस्य संसृष्टिरिति ध्येयम्। (८७) एकपादरूपैकाश्रये समानानेकालङ्कारानुप्रवेशं दर्शयितुमाह-यथा वेति। (८८) कुरवकेति। अस्य पादत्रयम्- "विरचिता मधुनोपवनश्रियामभिनवा इव पत्रविशेषकाः। मधुलिहाँ मघुदानविशारदा .. रघुवंशस्य पद्यमिदम्। मधुना वसन्तकालेन विरचिता: जनिता:, उपवनश्नियाम् उद्यानश्रीगाम्, पत्रविशेषकाः पत्रावलीतिलक इव मधुदाने पुष्परसदाने विशारदाः कुशला:, कुरवका रक्तवर्शाः कुसुमविशेषा: "तत्र शोणे कुरवक" इत्यमर, मधुलिहां भ्रमराणाम रवकारणतां ध्वनिपरत्वहेतर्ता ययु: प्रापुः, इत्येकं "यमक" मिति शेषः। एवमुत्तरत्रापि। यमकयोरेकाश्रये अनुप्रवेश इति पूर्वेग सम्बन्धः। नचात्र पूर्वयमकेनो. सर यमकनिर्वाहादङ्गाक्विभावसङ्करोऽपीति वाच्यम्, "कारणता" मिस्येतदीयरेफपर्यन्त स्योत्तरयमकश्य पूर्वयमकेनापि निर्वाझत्वात्। एवं "कलकलोळकलोलटशे" स्यन्नापि लकलोलकलोट कलोलकछोल इ तियमकङ्यमनुस्न्धेयमिति विज्प्रियादय:। (८२) एकपडरूप काश्ये विविधार्थालङ्कारानुप्रवेशमुदाहत्तमाहपुनः-यथा वेति (९०) अहियाभ इति। अस्य श्लोकश्य संस्कृतानुवादो द्विविधो भवितुमहंतीति तत्न प्रथम :- अभिनवपयोदरसितेषु पथिकसामाजिकेषु दिवसेषु। महति प्रसारितगीतानत्तंतिकं मयूरवृन्दानाम्। इति संस्कृतम्। द्वितीयस्तु-अभिनवपयोदरसितेषु पथिकश्यामायितेषु दिवसेषु। महतिप्रसारितग्रीवायां नृत्तमयूरवृन्दानाम् इति। (गाथासप्तशतीस्थपद्यमिदम्।) अभिनवा नूतना ये पयोदा मेघा: तेषां रसितानि गर्जितानि येषु तेषु, पथिकाः प्रोषि- तवासिन: कान्तावियोगिन इत्यर्थः, श्यामायिता श्यामाङ्गवदाचरितवन्तः येषु तेषु यद्वापर्थिकसामाजिकेषु इति पाठे पथिका एव सामाजिका मृत्योत्सवादिदशका येषु तेषु, आहिताग्न्यादिश्वात्पर निपातः दिवसेषु वर्षाकालीनाइ:सु, प्रसारिता विस्तारिता ग्रीवा यै: तेषां मयूरबृन्दानां शिखिसमूहानामू, नृत्यं (कन्त') सहिति उत्सव इव आचरति। गाथा छछुन्दः। (९१) उदाहरणं सङ्गमयति-अन्रेति। उपमा क्यळ्गतेत्यर्थः। रूपकं च निरङ्ग- केवल कपम्।

११६२ साहित्यदर्पय:। [दशमपरिच्छेद :-

श्रीविश्वनाथकविराजकृतं प्रबन्धम्। साहित्यदर्पणममुं सुधियो विलोक्य साहित्यतच्वमखिलं सुखमेव वित्त ।। ९९।। (९३) यावत्प्रसब्नेन्दुनिमानना श्रीर्नारायणस्याङ्गमलड्रोति। तावन्मन: संमदयन्कवीनामेष प्रबन्ध: प्रथितोऽस्तु लोके।।१००।। इत्याळङ्कारिकच क्रवर्तिसांधिविप्रहिकम हापात्रशी विश्वनाथकविराजकृते साहित्यद्परे दशमः परिच्छेदः।

(९२) एवं सोपष्टम्भ ग्रन्थं समाप्य सम्प्रति स्वं परिचाययन् अ्न्थसमास्ति द्योत- यितुमाह-श्रीचन्द्रशेखरेति। हे सुधियः विद्वांस :! सदसद्विवेचनद्वारा तत्त्वमात्रबुभुरसव इति ताश्पयंम्। यूयम्, श्रीचन्द्रशेखर एतश्चामक एव महाकविषु नक्षत्रगणेष्विव चन्द्रः तस्य महाकविषु सर्वोत्तमस्य श्रीचन्द्रशेखरस्येत्यर्थ: सूनु:आारमजः 'आत्मजरतनयः सूनुः इश्यमर:, यः श्रीविद्वनाथ एतत्संज्ञकः कविराजः कविश्रेष्ठ इत्यर्थः तेन कृतं निमितं साहित्यदपंयं नाम अमुं प्रबन्धं ग्रन्थम, विछोक्य आरण्बान्तं पर्यालोच्य सुखमेव अति- स्फुटत्वादक्लेशमेव यथा स्यात्तथा, अखिलम अक्गोपाङ्गसहितं साहित्यस्य अलङ्कारशा. सस्य तत्वं स्वरूपं बोत्व्यविषयमित्यर्थः, वित्त जानीत, तत्त्वत एतद्ग्र्थसमालोच- नानन्तरं काव्यगतबोद्व्यविषयायां सवषामेवानायासेन ज्ञानान् तन्नान्यग्रन्थापेक्षेति भाव:। वसन्ततिलकाच्छुन्दः (९३) अ्रन्थान्ते परमेश्वरं संस्मरन तत्सव्विधावेव स्वरचितप्रबं्घस्य चिरस्था - थिरता याचते-यावदिति। प्रसन्नेन्दुनिभं स्वच्छचन्द्रसदशम् आननंमुखं यस्या: तथोक्का श्रीखंक्ष्मी: यावत् नारायणस्य परमेश्वरस्य भङ्गं वत्तास्थलम् अछ्ङ्करोति भूषयति स्वस्थि- स्यां शोभां जनयतीत्यर्थ: तावत् तत्समयमेव एष साहित्यदर्पणनामा प्रबन्ध: ग्रन्थः लोके जगति, कवीनां सुधीनां मनः सम्मदयन् ज्ञातव्यबिषयबोधनेन प्रमोदं नयन् प्रथितः प्रसिद्ध: अस्तु भवतु। इन्द्रवज्राष्छन्दः । (क) इदअ्ग्रन्थान्ते मङ्गलम्। - इति वत्सकुलावतंस-वयाकरणकेसरि-श्रीवदरीनाथ शर्मात्मज-दवज्ञशिरोमयि-

मोहनश्ास्त्रिविरचितायां "लद्षमी" नामिकार्यां साहित्यद पंसटीकायां दशम: परिच्छेदः।

(क) ग्रन्थादौ ग्रन्थमध्ये ग्रन्थान्ते च मञ्लमाचरणीयमिति भूवादिसूत्रस्थमाष्येणावगम्यते। तच्चात्र वस्तुनिर्देश्वात्मकं बोध्यम्। इति श्रीकृष्णमोइनश्ञाखत्रिनिर्मितायां 'लक्ष्मी' टिपण्यां दशमः परिच्छेदः। २.

परिचयः

बभूव सत्कश्यपवंशमध्ये द्विजो महात्मा महनीयकीतिः। गोविन्दनामाखिलशास्त्रदक्षो विपक्षपक्षाहितदः शररयः ॥ बभुवुरस्याथ सुता मनोज्ञास्त्रयो जगद्गीतगुण वरेण्या:। ज्येष्ठः क्रियावान् कुशलोऽतिमानी यो लालजीति प्रथितः समाजे ॥ ततः परः पञ्चमोति नामा ततः परो गृहमणिनामघेयः। 'लक्ष्मी'मंदीया खलु सर्वमान्या तस्यात्मजा मां सुषुवे मनोज्ा ॥ विद्वद्वरः श्रीहरिनन्दनो हि मे मातुलः पञ्चमरोः सुतोऽहित । तदात्मजो मान्यवरश्च श्रीयुतो नाम्ना 'गुणानन्द' इति प्रसिद्धः ॥ तयो: समासाद्य दयामसीमां चिन्तां परित्यज्य गृहादिकायें। सदा-सदाचारसुशिक्षयन्तो गेनादिलाला गुरवो मदीयाः।। शिष्योपशिष्ये रुपगीयमाना: श्रिया युताः सम्प्रवदन्ति शास्त्रम्। ततः समासादितसत्वबुद्धथाऽज्ञानान्घचित्तोऽपि प्रकाशमेत्य ।। शश्वञ्च ताराचरशाप्रसादादज्ञानराशि व्यपनुद्य साम्प्रतम्। प्राचीनग्रन्थानथ नव्यग्रन्थान् स्वकीयबुद्धयाऽखिलबालहेतवे।। सर्वान् समालोच्य ततस्तु सारं संग्रृह्य टीकां विरचय्य लक्षमीम्। काश्यां च विश्वेशपदाब्जसन्निधावस्याश्र पूर्ति खल्ु याचमानः ॥। श्रीवैक्रमे बायवियन्नभद्विकाश्विनेSसिताडकके च तिथावपूरयम्। 'लक्ष्मी' रियं संविदधातु नित्यं लक्ष्मीरिवार्थ खलु भावुकानाम्॥ मद्ग्रन्थमध्ये बहवो हि दोषा नूनं भविष्यन्ति तथापि मान्या: ।। कि केतर्कीं कण्ठकसंयुतामपि लोका न गृहन्ति वदन्तु सन्तः ।। मिथिलामएडलमएडनविविधविद्वन्मएडलमण्डित द्वारवङ्ग (दरभङ्गा) मण्डला न्तर्गत 'वसैठ, चानपुरा' ग्रमनिवासिवत्सकुलावतंस-वैयाकरणकैसरि- बदरीनाथशर्मात्मज, [सम्प्रति ] मुद्रलपुर (मुङ्गेर ) मण्डला न्तर्गत 'बरौनी' प्रामनिवासिश्रीलोकनाथात्मज-साहित्य व्याकरणाचार्य-मीमांसाशास्त्रि-ठक्कुरोपनामकश्री कृष्ण मोहनशास्त्रिविरचिता 'लक्ष्मी' नामिका साहित्यदर्पसटीका समाप्ता।

समाप्तश्चाऽयं ग्रन्थ: ।

१४६। सा०

टीकाकर्त्तुवशपरिचय:

भवानन्द ठक्कुर:

रघुनाथ ठककुर:

महामहोपाध्याय महामहोपाध्याय मेहरवान ठक्कुर: तेजनाथ ठक्कुर:

व्याकरयनि· बाबूराम ठक्कुर:

हर्षदत्तं ठक्कुर:, घरभरया ठक्कुरः, वेणीदत्त ठक्कुरः

नैयायिकप्रवर-भाइनाथ ठक्कुरः, वै०के०बदरीनाथ ठक्कुर:, बबुए ठक्कुरः, ठीठर ठक्कुरः

शीलोकनाथ ठक्ुर: ज्यो. ती. श्री योगनाथ ठक्कुरः का. ती. श्री चेतनाथ ठक्कुरः श्रीशोभनाथ ठक्कुरः, श्रीश्यामसुन्दरठक्कुर: व्या.का.ती.

श्रीकृष्णमोहन, ठक्कर:, श्रीकमलाकान्तठक्कुर, श्रीसर्वंजित ठक्कुरः, श्रीजगदीश ठक्कुरः व्या.सा.आ.मी. शा.