1. Sahitya Darpana Visvanatha Vyakhya Ramacharna Traka Vagisha Jivanand Vidyasagar 1834
Page 6
साहित्यदपप: ।
शोविश्वनाथकविराजकृतः।
पण्डित कुलपतिना, वि, ए, उपाधिधारिया
विरचितया : तथा तदात्मजाभ्यां पष्छित श्ोमदाशबोंध विद्याभूषप-
परिवहितया प्रतिसंस्तया व टोकया परिभोग्य प्रकाशित:।
बटमं संस्करवम्।
कलिकाताम हानगर्य्याम्
बाचस्त्य यब्े ASIATIC SOCIETY CALCUTTA. बुद्रित:।
4 6 OCT 1969
Page 7
पण्छित-श्रोभा शबोध-विद्याभूषय प्रचाशक- तषा
२न०, रमानाथ मनुमदार ्ोट, चान्हारष्ट प्राप्िखान- द्रोट् पोष्ट-पफिस। कलिकाता।
प्रिरटर-वि, वि, मुखर्जी। २ न०, रमानाव मनुमदार टोट्, वबिकाता।
Page 8
मातकाक्रमेव साहित्यदर्पपास्य सूचीपत्रम्।
पकरषम्। परिक्केदसव्वा। जारिकाउड्ञा।
श्
बचमा (नाव्यालं) ...
पचरसङ्घातः (नाव्यलक्षषम्) ४४० ...
बङ्ु: (रपकभेद:) ५३६ ..
बडमुखम (मतान्तरख्)
२८१
बह्मावतार: ३१५
७६८
पतिभयोकिल तपतडेदाः (बलं ) १० ०१४/०१५
फाडतरसः AY ... २४१
चचिकपदताया गृणवम ... ६१५
'बाँचकम (अलं) .. १० ७४४
/चियल्म (गभसं्यकरम) ...
अधिवलम् (वोष्यड्रम) ... ५४४
अध्यवसाय: (नाय्ालं) .. ४८६
पनव्वय: ( बलं) ...
बनुकरछे दोषाण्ाम् बदोषत्वाख्यानम ६२२ धनुकार्यरत्यादाद्दोधस्य रसत्वप्रतिवाद: ४८
धनकूलनाथकः ...
बनुकूलम (चलं) १०
व तासि: (नाय्लचपम्) .. ४८०
पनुनय: ४६६ ...
धनुप्रासः (बलं) १० ६५२ ...
पतुपाषषमदा: .. १०
पजुभावा: १६६ ..
परनुमानता (गर्भसच्यद्रम्) .. ३०५
Page 9
[ २ ]
...-- ..... w ..
मकरथम्। परिच्केदसडया। कारिकासङा
चनुमानम (चलं) ०३२ ... १०
पनुवति: (बाध्यालं) .. ५०६
भनःपुरसहाया: ... ८२ AN
मन्त्यानुप्रासः ( पलं) ...
चन्यीडन्यम् ...
बपमार: .. १८४
भपह्कति: (बलं) (२) ...
चप्रतोतदोषस्य गुपत्वम् ... ६०२१६०३
चप्रस्तुतमर्शंसाभेटाः १० ७२७
चभिधानः व्यञ्जनायाः भैदबारणानि ... २०१
संभिषामुला व्यञ्ञना ... २६
पभिधालसप्तरी रसादिप्रतिपादने ... २९३ पच्षमत्वांनरूपणाम्
... १२
... १२ .-
.... २७७
पलिप्रायः (नाय्यमक्षणम्) ... ४५६
बभिमान: (नाय्यालं) .. ५०५
... १२०
पभिसारिकालयषम् ११८ TTY ...
पमर्षंः ...
बथंगतदीषा: पूट६ ...
...
सयंवैविध्य कचनम् ...
सथंप्रक्रतय: ३२० १ ...
पथंभेदतवरूपम ११
सयवशेषगम (नाध्ालं) ... ५०२
भथंश तयह वध्वने: पबन्धे पतिदेशः .. २६५ 50
पथं म तय द् न न्यइ घ्व ने भेंदा: (१२) २६१ :
Page 10
प्रकरगम। परिच्ेदसछ्ा। कारिकासद्या।
... १० ७३०
पर्थापत्ति: ... १०
(नाध्लस्षणम ) ...
३११
एसङ्गरखरूपकथनम ... १० ६५१
चवपातमम (भाइ० वृ० )
सवलगितल स्ष म २१६
... ५४६
ववडडित्या १८० ...
सविषस्ितवाच्यध्व नेभेंदौ ...
पश्ोलदोषम्य गुण्त्वम् ६००
पसङ्ति: (बलं) १०
पसन्पन्ान: (शैथ्यङ्रम्) ... ५४८
पसूया २०० ..
प्रा . चाकन्दः (नाच्यालं) ४८४ ...
चाचेपतङ्वेदो (चलं) ... १० ७३५
भाख्यानम ( नाव्यालं) पू१२
पाखयायकालकषणम ...
यादानम (विमषंसन्पि:) ३८३ ...
साधिकारिकप्रामाङ्को (नादवसतुभेदौ) ... ई २६६ा३००
भानन्द (निर्वंहणस्धि:) ४०३
पामुखभेदा:
पामुखप्तसरम् ...
बारभटोलखयं तहैदाब ४२६१४३० ...
बारम्: (कार्य्यावय्या) ३२६ ..
पार्चो व्यञ्षना तड्वेद कथनज्ञ २
पलम्बनविभावा: ६५
पावस म्
Page 11
30
अकरणम। पारिच्केदमझा। कारिकासडा।
प्रावेगः १०५
बाजंमा (माव्यालं) ४६५ ...
भाशो: ४८३ ...
४८६ . " ...
पठीनम (लास्ाङ्रम्) ५१ट ...
र्दे
रदर्ष्यामान: २२२ ...
ईंडामगलक्षगम ५३५ ...
उक्नप्रत्यत्ाम (लास्याङ्गम) ५२६ ...
उगता १८० ...
उत्कोतंनम (नाट्यालं) ५०७ ..
एत्तमोत्तमकम (लाखयाङ्रम्) ५२५ू
एत्तरम (चलं) १०
ए तेज़नम (नाबालं) ..
उत्यापक: ( मात्वतोव्रतिमेद:) ४२५ ..
सत्प्राननम (नाध्ालं) ...
... १०
. उदात्तम १० ७७३ ...
एढाइर्गाम (गभमन्यङम) ३७२ ... ६
(नाखलसषम् ... ६
उद्वान्य कन्नकण्म ..
उद्दोपनविभाना: ... ३ १६४११६५
डई्ंद: ( मुखमध्यङ्म) ३५२ ...
उद्यम: ( नाकाल ) ४८८ ...
ए देम: ( गभंसन्यब्रम ) ३८० ... AR
उन्माढ: १९२
उपनंप: ( मृखसन्धि:) ३४२
उपगूहनम (निवंहणसथ्यङ्गम्) ४०५
Page 12
[ x ]
प्रकरगम्। परिच्केदसखा। कारियामझा।
एपटिष््म (नाद्लसगम) .. ४६०
8पटेशनम (नाट्यालं) ५१५
उपन्धाम: (प्रतिमुख सन्यङ्रम्) ... ६ २६७
उपपति: (नाव्ालं) ... • ४८४
उपमा तड्ेदा: (चलं) ६६०-६८६
उ मेथेपमा ... १०
उपरूपकमेदा: (दृश्यक्ञात्यम) ... २०६
एपादानलतथा (बजउत्खवार्या ) १५ ...
उल्लाप्यलचगाम (उपरूपकम) ..
उखख: ( बनं ) ... १० ७०३
(नाख्ालं) ...
ए ए क टे श विवर्शिन्धपमा (बलं ) १०
एकापली ... १०
श्रो .
चीज बदोनां दोषाभावलेनाङ्गीकाप: ६३ट पोशोगुण्: ६२६
... ६३०
भ्र
RYBY थोतु क् म ..
चोदार्थ्यंम् (नायिकाइलङ्गार: ) ... २३८
क
कधारसणम्
कचितपदत्वस्य गुगत्वम् ...
कथोहातल च पम् ... २८३
जन्यकालसपम् ३ ११३
कपटम् (ना्यालं) ४८५
करगम (मुखसन्यङ्म्) ३५.₹
करमकलचणम्
Page 13
[ &]
प्रमर्पम्। पररिच्कंदवझ्ा। कारिकाउख्या।
कवसरसः ... ३ २३४
क रुणा विप्र सन्तः २२८ ...
२३५ ...
वरपाठोनां रंमत्व सं्थापनम् ३५
कलडान्तवितालचगम् ... १२१
३०९-२१०. ३१८- क विवेदम् (४३७ . ४४२,५८० .. ५८र कविस मगखव्यातानि ... ६१०
कट्टत्व टुशवत्वतो: गुगलम् ६०६ ...
कान्ति: (नायिकाउपङ्गार: ) १३४
कानन्ति: (शच्दगु: ) ६३७ ...
बारणमाला (चलं ) .. १0
कार्य्यावस्था: (५) ... ३२६
प्र मन्ववत्व प्रतिमादनम्
...
... ४
कान्यफ न्तान ...
काव्यम (सपरूपकम्) ५६४
कान्यल कषर्म ...
बाव्यलिङ्रम (भन्नं) ...
काव्यसंडार: (नि०दणसन्वि:) ... ४०८
काव्यक्य डिविषमेद २५३
काव्यस्वरूपम ... ३
... २४४
कट्टमितम RY ... १४६
कुतृषलम् ... १५४
... ११२
Page 14
[.j
प्रकरषम् । परिच्केदसइा। बोंरिकावइा।
कुमटाल कगम् ...
४०१ ...
कैलि: (नाथिकाउल्द्वार:) १५0
कोषलसगम ५८५ ...
कोशिको वृत्तिसटङ्गानिय ... ४१६/४१७
क्रम: (गभंसंध्यङ्गम्) ...
"9 ...
बोभ: ( नाद्ालं ) ...
खुण्ड काव्यमस्नगम ..
खणडनोपमहार: ... ६४३
सांगडतालकषणम ... ११०
खेदः ( शिमषंमन्यङ्रम) ... ३८२
स्यातांवरुइ्तादीषस्य गुपात्वम् ६०ट ...
ग
मगड़म (वीथ्यङ्रम) ५४ ५ ..
म यास्वरूपतद्वेदतब्व व थानि ... ५८६
गर्भ सन्धि: ... ३३८
गभंमन्ध्य इनामानि बभूताहरपस् ..
मर्भाङ्: ... २८२
गर्भिततादोषस्य गुपत्वम् ...
गव: ... १८५
(नाध्ाख) ४८७ ...
गहथम (नाघलचयम्) ४०२ ...
गामभीर्य लस्षपम् ...
गुथकोत्तंनम् (नाय्लचगम्) ४७9 ...
गुणभेदाः ६२५
गुपलमप्म् ६२४ ...
गुथतिपातः (नाव्यलचथम्) ४६१
Page 15
[א ]
प्रकरथम। परिष्केदसझा। कारिकासखा।
गुणलिभय: (नाय्यलयनम ) ... ४६२
रेयपदम (लाम्याङ्रम) ५१७ ...
गाशेलचयम (उपरूपकम्) ... ५५ूर
गौड़ो (रोति: ) .. ६४७
ग्रधनम् (निरवहणसत्यङ्गम ) ... ३८८
ग्रान्यत्वदो षस्य गुपत्वम् .. D ६०७ 9
ग्लानि: २०४ ...
च
पाितम (नाविकाऽनङ्वार: ) १५६ ..
वतुःषच्चड्गोपमंहार: (सन्ोनाम) ४१०
चपलता २०३ ...
चम्पलसणम
ववंधनष्पच्या रसनिष्पत्ति: ६०
चवंकया-रसब्य भानामानले ... ५४
चव्पाया रमनमाणरत्म्
चिकम (बलं) ... ६६५
चिन्ता २०५ AY ...
चललिका ... ३१४
कलम (वीथ्यङ्गम) .. ५४१:५४२
क्वादनम (विमर्षकम्यङ्गम्) ... ३८४
के कानुपरास: ६५४
ज
जड़ता ( व्य० भा०)
प्प्ति: (नाघ वचषम्) ६
ड
डिमलनणम् ( रपकम्) ५३४
Page 16
[& ]
प्रकरषम्। परिष्केदसझा। कारिवासडगा।
सदुष्: (चलं) १०
तयनम (नायिकाSल डार:) ... १५१
तापनम (प्रतिमुख मन्यङ्म) ३५२
तुष्चतक: (नाव्णचमम्) ... ४५३
तुल्ययोगिता (चलं) ०१६ .. १०
तेनोललितोदार्य सचपानि
बास: (व्य० मा० ) १२० ...
विगतम (बोथ्यड्रम) .. ५४०
वरिगूढ़कम (लास्यङ्रम) ५२२ ...
वोटकम (गभंमन्यड्रम)
वोटकलयथम (उपरूपकम) ५५८ ..
द
दविषनायक: ...
टण्डसडाया : ...
दवाबीरात नान्तम्य भेदयनम् २४३ ...
दाचिरयम् (नाव्यलसथम्) ४६८ ...
दeिश्म ...
दोपकम (चलं) ... १०
दोपि: (नायिकाऽम्ङ्वारः ) १२५ ...
टुमत्िकालचनम (उपरूपकम्) ... ५०२
दूतदूतोविभाम O ..
दूतषोगुप्ा: १६२ ...
दूतोनिषपथम् १६१ ...
हश्य काव्यख रूपनत्वनयत्ि: २०६ ...
दृश्यप्रव्यमे देन काव्यषेविध्यं टशखरूपय २०५
हश्न: (पलं) ०१२ ...
४५२ w '. (नाध्यवथषम्)
Page 17
[ १० ]
प्रकरयम्। पारक्कदमस्णा। कारकामझा।
देन्यम १७६
9 दोष स्रूपम ...
टोषाणं स्थानानि नामानि च ...
दाति: (विमर्ष सं््यङ्र म) ... ३८६
R 2वः ३८५ ...
ड्िगूढ़म् (लास्याङ्रम) ... ५२४
ध
धममह़ाया: ... ८५
चोन प्रशान्तलस्गाम् ७१
धोष्मलितल न्तगम्
.. 3
धोगेदात्तलचणम् ६८ ...
चोगेड्तलचणम .. ३
प्ृति: २०२ ... ३
घृष्टनायक: ३
दैर्खम (नायिकाऽलङ्वार:) ३ २३८
चेथलचगम ... ३
... २५४ 50 व्त निन्चगम्
खवनेरष्टादश भेढा: २६३ 20 ...
ध्नेर कपसाशईदा: बहुरेदाय २६० 50
ध्वनेमेंदी २५५ 30 ...
न
मटस्य रसानासादकत्वम् ... ३
नटय्य सग्यत्वम्वीकार: ... ३
नमं (कौशिकोतत्टङ्रम्) तड्दाय(३) ... ४१८।४१८
(प्रांतमुखसन्यङ्गम्) ... ६ ३६
नमंगभं: (कोथिशवच्यङ्रम) ४२२ ...
नमंदाति: (प्रतिमुख सं्यङ्म् ) ... ३६१ नर्म स्ूर्जं: (कौशरिको8त्यङ्ग म् ) ४२०
Page 18
[ ११ ]
प्रभरयम। परिच्केदमझा। कारिकासझ्ा।
नर्मंस्फोट: (कौशिकोइत्यड्रम) ४२१
नाटक काय्यंपू वंरङ्नान्दीपाठल च्षण्ादि: .. २८४
नाटकरचनापरिपाटो २८३ ..
नाटकल चषगम (रूपकम) २८० ...
माटकथ्य नाम करणम् ४३८ ...
नाटक्षीय पावार्ण मम्बोधनम् ४४२
नािकालक्षगाम (उपरूपकम्) ५५ूe
नास्च पारभाषा ...
नाधभाषाबिभागा: ४४5 ...
नाटराम कन्क्षण्रम (उपरूपकम्) ...
नाम्त लतष नामानि (३६) ४४५
४८२ ...
नाको प्रवोज्यानि ... ४४४
नाट्ये बेश्यादीनां नामकदणम ... ४३०
नाव्योंकौनां निरुनगम ४३६
नान्दोपातान क संत्रयनिर्गाय: २८६।२८० ..
नान्दोलत्तगम २८५ ...
नान्या भावश्यकता २८४ ...
नायकगुप्ण्: (८ aY ...
नायकांदतीयभेढा: (१६) २२ ..
माथकप्रणायानुमारंय षड्विधानां नाथिकानां पुनडविध्यकथनम् १०६ ...
नायक प्रथमभेढ्ा: (४) ६७ ..
मायकमेदा: (४८) ...
नायकलचकषगम ६६ ...
नाथिकावेविध्यकथनम् ...
नायिकानां भावाभिव्यत्ति: १६० ...
नाथिका मोमलद्वारा: (२८) १२६ AY ...
१२८ ...
Page 19
[ १२ ]
प्रयस्यम्। परिष्केदमा्ाा। बारिकामन्ा।
नायिकाभेटा: ( ३८४ ) १२६ ...
नाविकासाङ य्येम १२० ...
नाखिका (बोथ्यड्रम) ५४० ...
मिदशंनम (नाव्यलचयम्) ...
निदशंना (चलं) ... १०
निद्रा (व्य० भा०) ३ ...
नियताप्ि: (काष्यंवष्याभेद:) ...
नियशन्त: (नाव्यलच्षगम्) ...
निर्पय: (निर्वहयसं्यङ्धम) ...
निरवदय मन्ति: ३४१ ...
..
निर्वेदलचषम् १०४ ...
१७२ ...
निर्षेतुतादोषस्य गुचत्वम् ६०८ ...
निवेदनम (नाय्याखं) ... ६
निषयालद्वार: ... १०
निसृष्टायंदूतलचषगम ...
६०१ ...
नोति: (माध्यालं) ५०१ ...
कनपदताया: स्थानविभेषे दोषमुगत्वाभावकधनम् ६१४
... ६१२ 9 कनपदताया गुप्ात्वम्
पतत्प्रकर्षताटोषस्य गुगल्म् ६१८ ...
३२५ w ...
पताबाभेटा: मलसणा: (४) ... ३०२-२०६
पताकालचयस् ... ३२४
पताकास्थानकयनम् ... ३०२
..
पद्रांयादिषु मसंखत्त्यक्रमव्यद्वस् कप्रमम् 10 .
Page 20
[ १ ]
प्रकरयम। परिक्केदरबा। कारिकामडा।
पदीश्य: (नाव्य पथषम)
पच्चव्य तथा मूनवादीनां लबपम् ...
परकीयामेटो ... १११
परिकर: (चलं) १०
(मुखसन्यइ्म) ...
परिचामयच्तपं तट्ेटो न (बलं) १०
परिव्चास: (मुख सध्यम्म) ... ३४५
०रिभावना ३५१ ..
परिभिाषकम (निवेदणमख्यड्रम) ४०० ... AA
परिवरतक: (सात्वतीह च्यत्तम्) ४२८ ...
पषिव्वाति: (चलं ) ०५y ... १०
०रिसङा ... १०
परिसषपंः (प्रतिमुख मन्यइ्म्) W ...
परि(रो) हार: (नाव्य(लं) ...
परीवाद: ...
परोढ़ाखसपम ११२ ...
पर्थाथः (चलं) ०५४ ... १०
परव्योगोत्तम ०२८ ... १०
पर्ष्ुपासनम (प्रतिमुख तथयड्रम) .. ३८४
पश्तास्ताप: (माव्यालं) ४२२ w ...
पासाखो (रोति:) ६५८
पीठम दंगामा मायबसहाय: ...
पेउमर्दादो ना मुत्त मत्व उथमम् ...
पुनरुत्ातादोषस गुपत्वम् ६११६१२ ...
पनरभम्टालासमवथ्म् (चलं) ६५२ ... १०
पुथ्पगण्डिज्ञा (लाम्ाङ्रम ) .५२:
सुष्पम (मरतिसुख सन्यइ्षम) ३६५ ...
पूर्वरम्र: २८४ ...
वा-सु-२
Page 21
[ १8 ]
प्रवार्यम्। परिच्केदसवा। कारिकाउख्ा।
पूर्वरागकथनावसर: २२०
पूर्वरागभेदा: सलचणा: (२) ... २२१
पु्वयाक्यम (निवंदणसम्यङ्गम्) ४०७
पृष्का (नाय्यलचपम्) ... ४०३
प्रकरणनाम कहृश्य खच्तणं तव्ेदास (रूपक्म्) ५२८५२९ w प्रकरषकालसथम (सपरूपकम्) ...
प्रकशे तत्मम्वन्त् (बथप्रज्ञात:) ३२६
प्रगमनम् (प्रतिमुख मन्यङ्गम्) ३६२ ...
प्रगन्नतालचणम् (नायकाडलदार:) १३७
अगल व्ाइपी राजस प म् ... १०८
... १०७
प्रगल्भा पोरालचषषम् ... १०६
प्रगल्भालचषम् ... १०३
प्रच्केदक: (लाखयाङ्गम्) .. ५२१
प्रतिनायकः ... १६२
प्रतिमुखसन्ति: २३८ ...
प्रतिमुखाङ्रानि (१२) .. ३५५ प्रतिवसपमा (चलं) ... ७१८
प्रतिषेष: (विमर्षसम््यङ्म्) ... ३६०
प्रतोपम् (थलं) ... १० ०६३।७६४ प्रत्यनीकषम् = १०
प्रपञ्तः (बौध्यङ्रम्) ... ५३ट
... 50 २६५ प्रयत: (कार्ष्यावख्याभेदः ) ... २३० प्रयोगातिशयलच्षपम (प्रसावनामेदः) ... २२४ प्ररोचना (विमर्षसध्यङ्रम) ...
प्रवसकलयणम् (प्रस्तावनामेद:) .. २९५ प्रयत्ंनम् (ना्यालं) .. ५११ प्रवास: तदयस्थास OY
Page 22
प्रकरषम्। परिष्केदरद्वा। वारिकामख्ा।
प्रवासय्य कार्य्यजय्य नविध्यम २२७
प्रवासे स्व्दभा तम्वतण्णानि च २२६ ...
प्रवेशकम्सथम (अर्थोपसेपकभेद:) ...
प्रशष्ति: (निर्वडसमख्यङ्रम) ...
प्रसत्न: (विमर्षसन्यकषम) २८८ ...
प्रसाद: (निवेहयसध्यड्रम) ... ४०२
प्रसादगुष: तडास्रकात्र ६२१।६३२
प्रबिद्ि: (माय्यलसथम्) ... ४०४
प्रस्तावनाथ्ा: परमितिक त्तव्यता (नग्नकुड्टमते)
प्रध्यानम (उपरूपकम) ५६२
प्रवषं: ( नाय्यारं) ... ५१४
प्रडसनं तंन्रयमात्त (रूपकग) ...
प्रहेलििकाया चलङ्गारत्निराकरयम् ... १० ६६६
प्राप्ति: (मुख सन्यङ्गम्) ३४८ ...
प्राप्ाशा (कार्य्यावश्याभेदः)
प्राथना (गर्भसं्यड्गम) ३०६ ...
प्रियोति: (नायलक्षपम) ४८१
प्रेइृगप्म (एपरूपबभेढ:) ... ५६५
प्रोम्ाइनम (माध्यालं) ... ५०३
प्रोषितमत्तकालचषम् १२२ ...
फ फपनिरूपयम (बड़रामाम) ... ४११
फलयोग: (कार्य्यावस्यामेद:) ... ३३२
फमलसण: सप्रकारा: २ २०
फबलचपाया: पुनर्भेददयम् ११
ब
बिन्दुलचषम् (चथप्रक्रतिभेद:) ३२२ ...
३२२ ...
पीमत्सरसः १४०
Page 23
[ १4 ]
परिकेदरया। बारियासक्ा।
भ
मगानकरसः २३८
माखलचयकबनम् (कपबभेद:) ५३०
माषिकाङ्गानां सच्पम् ...
भाषिकालयगम (उपरूपवम) ५७५
भारतोहरति: २८८ ...
...
भाव: (नायिकाइलडार:) १२० ...
भावग्रान्याटियधनम् २५४ ...
भावानां नियलि: २१२ ...
भावियम् ( पलं) ... १०
भावोदय भावसन्यादय: .
भषयम (निवदवसं्यङ्रम्) ४०६ ..
भाषासम: ( चलं) ... १० ६६२
मूत्रथम (नाव्यमपगम) ४४६ ...
भेद: (मुखमध्यडम) ३५४ ...
भंशः (नाव्यलचषम्) ४६६ ...
भान्तिमान् (चलं) ... १०
म .
... १
मति: ( व्यभि० भाव०) १९५ ...
मद: (नायिकासङ्गारः, व्यभि०भाव०)
मध्याधोगादोनां लवबम् १०५ ...
मध्याममन्नाभेदान रामति ... १०४
मध्याससपम ... १०२
मनोश्थ: (नाव्यलथ्यपम) ...
मरयम् (व्यमि० माव०) ... १५६ मरयस्व चवसयंता (पूर्वरा०) २१८
महाकाव्यलपयम ...
Page 24
[१० ]
प्रयर्यम। परिककेदसध्धा। कारिवाउड्ा।
१२०
मडावाक्वम् ...
माधुर्य्यम (गुषभेदः) तर्खानम ... ६२६/६२७
माघुर्थ्यलयचम् (नायिकाडलडार:) ८४।१२६
माधुय्यंग्यन्नका: .. ६२८
भान: तहेदी च ... २२२
२२४
मार्ग: ( गभंसव्यन्रम)
भाषा (नाव्यलवथम) ४७०
मालादीपकम (चलं) १०
मितार्थ कसन्देव्हारजी ढूतो मोखितम् (चलं) .. १०
मुखस न्धि: २३०
२४२ ...
सुग्धाकन्यक योरतुरागेद्रिताभि
सुग्धालपथम ... १०१
मृदवम् (वोध्यङ्रम) ५५o
मोहाथितम् (नायिबाडलद्वार:) ... १४५
मोड: ( व्यमि० भाव०) ... १८१
भोग्धाम् (नायिवाडलडार:) १५२
य
चचासद्ञाम् (चलं) १०
घमकसयपम , १० ६६०
घाञ्ा (नाव्यालं) ५०६ ...
घुति: .. ५१२
.. . २४७ a
र
स्वादोनां रक्षविशेषे व्यभिचारित्वकधनम् ... २००
Page 25
[ १८ ]
प्रकरयम। परिचकेदरव्वा। कारिषासझा।
रसगतदोषा: ...
रसतादात्म्यादुव्साही द्ोष: ४१ ... वपनिवचनम ...
रस-भावाभासो ... २५१।२५२ इसभेदकधनम् २११ ... २
रसरूपतया रत्यादिप्रतीति: ... ४२
रस्षवत्-प्रेय ऊज्नंखिसमाद्ितानि (बसं) ... १० 998
रसविशेषे स्थायिभावानां सच्चारित्वम् ... २०५
रसस्य कार्य्यत्वखण्डनम् ५२ AY RY नमस्य निर्विकल्पक ज्ञानखडपल्वामावप्रकटन म् ५६
रसस्य परोचापरोपत्निरास: ..
५२ ...
५५ .. RY रसस्य सुखकारणता ... ३०
रसस्य सुखसयत्वप्रकटनम सन्पपत्त्य सरख ३६ AY
रमन्य खपकाशत्वारगड़त्वसिद्ि: ...
... ५१
४८ RY ...
रसस्यालोकिकत्वसहृदय संवेद्यत्वववनम AY ...
रसस्वरूपतदाखा दंप कारो ... ३४ RY
रसषाादप्रातिपादन प्रति अभिषासयणयो: पयमत्वम् २७२
रसादिव्यङ्मकथने अनुमानसय पदमत्वम् ... २०२
रसानां परस्पराविरीध: २४६ AY ...
रस्ावाच्यतवप्रकटने प्रतिज्ञा ... ३ ६१
रसासा दादभ्ुपातादिनिवंचनम ... ३८ RY
रसाखादे वासनाया: हेतृत्वनिकति: BY ...
रसाखादे विमाबादोनामेबाकारता ... ४६ AU
रसोहोषे विभावादीनां कारचत्वकयनम् .. ३ ४५
रासकलमपम् (उपरुपकम्) ५६६
Page 26
[ १e ]
प्रकरपम्। परिक्केदसबत। काविकासरा।
रोतिल चर्ष रोतिनामानि च ... ६४४१६४५
रूपकनामदश्यक्षाव्यमेदा: ... २७८
रूपयानिकत्नि: ... २७६
रूपकाल डा रख उपभेदल व पानि (सलं) ... १०
रूपम् (गभसध्यङ्रम्) ३०१
रोद्रर सः २२६
रौद्ररसस्य युड्धयोराडेद: ... २३०
ल
लसषससचा (जहरखार्चा) ... १६
लचण: शुद्धा: गोरम १८ ...
लचपाया: प्रभोतिभेदा: २१
चत्वारिंभड्ेदाः ... २२
... १४
लच्षपाश्रया व्यञ्ञना २० ...
लचण सगेपा साध्यवसाना च ...
ल न्य कर म त्य इ् व्व ने स्वे विष्य म् 20 ... २५८
ललितम् ( नायिकाडलड्ार:) १४८ RY ...
लाटानुप्रासः ( पखं) ... १० ६५८ लाटो (रोि:) ... ६४८ लाथ्ाङ्रभेदासव्रामानि च (१०) .. ५१६ खोला (नायिकाडलद्ार:) AY .. १४०
लेभ: (नाय्यलसथम्) ... ४७८
व पकायौचित्येन रचनावेपरीव्य कथनम् ... ६५०
बक्रोकि: (अलं) ६६१
वच्चम (प्रतिमुखसम्यक्कम) ... .३६६
वत् लरसः .. ३ २४५
वर्षसंहार: (प्रतिभुखसन्यङ्रम्) ३६८
वस्ुत्यापनम् (चार० दषिः)
Page 27
[ २ ]
प्रकरयम्। परिकेदरव्ा। कारिवासका। पाक्केलि: (वोध्यङ्रम्) ५४२
चाक्यगतदोषा: 9 ...
घाकय से विष्यम् 6
चाक्य स्वउपम्
नासक सच्जालवचम् १२४
विषस्ालङार:
विनतम (भाबिवाइलडर:) .. १५०
१५२ विचार: (मास्वच्तपम्) 7 ..
पिषिवम (पलं)
विष्छिति: (नाबिबाडलङ्वार: ) १४२
विटसचषम् ...
बिट ाबदूष कथो मंध्वता पितर्क: ( व्यमि० माव०) २०६
विदूष वसचयम् ८१ ..
विद्रव: (गर्भसन्यक्रम) २८१ ...
विषानम (मुखमन्धाङ्रम्) . .. २५०
विषृतम (प्रतिमुखसन्ाङ्रम्) ...
विध्याभास: (पलं)
विनोलि:
विपर्य्यय: (नाय्वथपम्)
... १२२ विप्रलभशडारः २१६ ...
२१० ...
विबोष: (व्यलि० भाव०) ... १८२
३८०
विभावखचर्म तक्रेदौ थ W ...
विभावना नङेदो व (चलं) १०
Page 28
[ २ ]
प्रयार्यम। परिचदरधा। पारिकाषब्ा।
विभावादैः इयोरेषय्य वा सढ्ाज्वे ...
विभावादे: साधारखेन प्रथमं प्रतोति: ...
विम्म: ( नायिकाडलडार:) ... १४७
विमषसन्धि: ३४० ...
... ३८२
विस्होत्क िठता प्रयप म् ... २ १२५
...
बिकडरमयो: मत्रिवेशविचार: ...
विरुद्धुरमन्य विभावादिमदरद्ृवण् गुगत्वम् .. ६२०
विरोष: (प्रतिमुख पख्वाइग म ) ...
विरोधनम् (विमर्षसन्धाङ्गम) ...
विरोषाबङ्गारः सभेद: १० ०३९. ...
विल्ासस्चषम (नायकगुप: नायिस डयद्गारय) ३
(प्रतिमुख मन्धाङ्गम ) ३५६ विष्नामिकालवषम (उपरूपकम् ) ...
बिन्ोधनम् (मुखमनाड्रम)
विवचितान्यपरता च्यध्वजेमेंदो २५७ 90 ...
बिब्बोक्: ( नाधिकाऽयङ्गार:) १४३ ...
विशेषयम् (नाव्यमचपम्) ४६२ ..
विशेषसङ्वेदाय् (पलं) ७४६ ... १०
विशेषोकि: ... २० 2
विष मम् ... १०
विषाद: ( व्यभि० भाव०) २०१ ... २
विष्वधकलचनम (पर्वीपसेप सभेदः) ३१२ ...
विमपं: (नाच्यालं) ४२० ...
पीवोम्यबथम् (रपकमेद:) ...
५३८ ...
वौररस: ...
Page 29
[ २२ ]
अकरषम् । पररिक्केदवद्ा। कारिकामड्ा।
8त्तय प्ड्िनियोगास् ४१४
पत्तोनां खर्पम ४१५ ...
वृष्यनुपम: (चलं) १० ६५५ ..
वेदर्भी (गीति:) ६४६ ...
व्यञ्चमाडेविष्य क्षधमम् २५ ...
ष्यञ्चनाया उपसंडार: ... २७४
व्यञ्चना हांत्त: २४ ...
व्यश्रनास्यणोया तात्यर्य्याख्या छात्तः ३२ ...
व्यख्चनासीकार: २७० ...
व्यातरेकसड्ेढाख (बलं) ०२१ ...
व्यभिच्वारिदोषस्य दोषाभावत्वकथमम ... ६१ट
१७२। १०३ ...
व्यवसायः ( विमर्षसध्यङ्गम्) ३८४
व्याघातः (बलं) . १० ७४७/७४८
व्यानस्तुतिप् चषमेदौ, ... १०
व्याजोंि: १० ...
व्याचि: (व्यभि० भाव०) २ १६६ ...
व्यायोगलसन्म (रपकभेद:) .. C ५३१
व्याडार: ( वोथ्यप्रम) ५४८
घरोड़ा [लज्जा ] (व्यम० भा०) ... १९८
प्रकारसचणम् चन्तःपुरसद्तयाम ..
भत्रि: (विमषसं्यङ्रम्) ...
१९२ ...
अठनाय क: ...
शब्दश त 6 वव्य दवंध्य ने हेंविष्य म् ... २६०
प्रध्दानां वेविध्य कथनम् N ... ३१
शन्द।घंत्रयञ्चणयो: परत्नं सर्कार्ष
सहकारकभाव कघनम्
Page 30
[ २ ]
मयरथम । परिच्ेदवखा।
... २६२ ac
.. २४२ RY मनतरस:
प्रान्तरसस्य दयापौराव्वेद: २४३ ...
ग्ान्तरसस्य रसत्वप्रातपादनम २४४ ...
शिल्प कल्सयम् (उपरूपकभेदः) ...
... २१४
प्रडाररसभेदो २१५ RY इड्रर स हा या :
शोभा (नाव्यलयपम्) ... ४४5
शोमालचग्म् (नायक-नाय काडलड् र:) ... १२१३३
श्रम: (व्याम० भा०) ...
श्रव्यकाव्यत डेदो ५७७
शरीगदितम (उपषपकभेद:) पूहणपूट ...
सुषनुप्रासः (अलं) .. १० ६५ू६
शेषतेविष्यम् ... १० ६६४
ग्रेषसड्गेदाय (चलं) १० ६६३
श्रेषममताया: समाधानम ६४१
६३४ स्नषालड्ार: १० ७२६
षोड़भभेदितानां नाविखानाम भवस्थाविशेषेष मेदा: (८) .. ११५
स मंखाप: (सात्वतीव्त्तिविशेष:) ४२७ ..
संलापकम (उपरुपकसेदः) .. संभय: (नाव्यलक्षयम्) ४५१
कंसृष्टि: (बलं) ... १०
मसf्सररलचणे १०
ख क लतायि क्ाना म हरा गेद्ितानि ...
Page 31
[ २४ ]
मवरषम। परिच्केटउपा। कारिकासडा।
मडर: (थसं) ... १०
साह्ि: (बार० इ० ) ४३१ ..
सा्ड्ेतप्रर्स्यटकथनम् २ ११ ...
सङपः (नाव्यलवथम्) ... ४०६
सङ्रष: ( गर्भस्ध्यङ्रम) ...
... ४२६
रट्ट कखवरूपम (छपडपयभेद:) ५६ ..
सन्दिग्वतदोषण्य गुपतम् ६०५ ...
सटेर: (दलं ) (३) १०
सन्ि: (निर्वदणसध्यक्गम) ...
सन्वितह्नदास ६ ३२५।३२६ ...
समम (चलं) ०४२ ... 20
समय: (निर्वदसस्यइ्षम) ४08 ...
समयकारलखथम (उपकमेढ:) ...
समाधानम (मुखसं्यङ्रम्) ... ३४८
ममाधि: (चलं ) .. १०
समापपुनराजताया गुप्त्वम् ११६ ...
समायोतति: (बलं) ०२४ ...
०६० . 2 १० ...
क म्फेट: (विमर्ष न्ध्यङ्गम) ३८१ ...
४३२ ...
सभ्ोग: २२८ ...
मधोगय्य पातुविध्यम २२१
सहोकि: (धलं) ७२२ ...
स'स्वतीछ तसडडशेषाय ४२३/४२४ ...
१६८-१०१
सामान्यालडार: ...
सामान्या वा साधारथी ख्रोखः ११४
सारः ( बलं) १०
Page 32
[ २x]
अकरषम्। परिक्केदसझ्ा। कारियाण्ड्ा।
... ४०५
साडायषम (नाव्यालं) ... ५०४
मिद्धि: (नाय्मसगम) ४६५
मुस्तालकार: ... १०
अेखवम (लाप्याङ्म) ५२३ ...
२१०/२११ ...
स्याविभावल्चगम् २०६ SY ...
स्यायिभाशनां सात्रत्वप्राप्तिकधनम् २४२.
कितपाट्यम (पाख्ाङ्म्) ... ५१८
स्पड्ठा (नाद्यालं) ...
भारणल्ङ्धा र ः ह८ट ... १०
सृति: ( व्यभि० भाव०) ३ १६४ ..
म्वप्र: ...
स्तभावोभि: (चलं) ७७१ ... १०
म्वःस्त्र गास्त विध्य कथनम ..
खस्तीभेटा: (१३) ... ११०
सस्त्रीम्स्तवम (खोगा ) ...
स्वाधीनभर्संका मततनम ११६ हY ...
ह डषं: (व्यमि० भाप.) १६ ...
इग्ोशलसगम (उपरपकम)
इमितम (नाविकाSलद्वार:) १५५ ...
१२१
डाम्रमः तह्टेदास (६) २३२ ..
नयर्मानुभवनम् २३२
हेतु: (बलं ) १० ०३३
४५० ...
हेक़ा ( नायिकाडलदार:) ११२ ...
सा-सु- २
Page 33
प्रकारादिक्रमेण साहित्य दपंणछृत ग्रन्थनामानि ।
चए्ड़ कोशिक: भादृकाव्यम् शमाभिनन्द:
चन्द्रकल्ा भवतप्रास्तरम् रामाभ्यदय:
पाग्रेथपुराषम कलितराम: माषाषंबः रामायगम
पाय्याविलास: जानकौर।घवम् ·मिचाइट नम् वंवतनदानका
सदयन चाितम महाभारतम् बोलामघुकरः
उदात्तराघब: टेबोमह।देवम मायाकापालिकम् बालिवंप:
बनकावतोमाधयः देशराज चरितम मालतो माधवम् विक्रमदेशो
बन्द कोल: धत्तचरितम मालविकाडग्रिमिवम बिलासवती
क पं पबाक मः नट कमेलकम् िशुपगाषम्
कपंरमश्रगे नमंबतो मुद्राशासमम् वोर्चारतम्
कादमरे नागानन्दः मेछदूतम
कामदता नषघचांरतम् मनकाहतम् i प्ाम४्ठायया.तः
कुन्दमा पा वखदन्त म् ययांताव जय:
कुमारमभभवः पुष्प भूचितम् यादवादय:
कुप्ल: पष्पमाला रघु०भ: व्याषत्य: नम्
कुवन्गास्नचरितम् प्रभावतोपविषय: रङ्मतम
कुसुमशखर विष्यय: प्रर्थास्तर वाबली ब्बावली
क्वत्यरा वप: बालचवितम राघवविलामः र. मुद्र मधनम्
केलिग्वतकम् बालशमायप म् रघशानन्द: संतुबन्:
क्रोड़ारशतलम विन्दुससो राघवाम्यदय:
सटरउचवाटक्ा विुदमांषमाला रामचार्तम् इपव,रतम्
प्रकारादिकमेण साहित्यदर्पपषृत ग्रन्थक्वव्नामानि ।
धनिव: भवभृति: रु ट्रट: (काव्यालङ्वार भमदस्त: माण: कार:) उदयनाषाघ: ध्वांनकार: ममाटः
कालिदासः नखकुछ्टः माध्मभट्टः (व्याक्ति. वाषसातामश्रः पछ्ोदा स : नारयप: िबेकक:रः) शामन:
चन्द्रमंखुरः परुरषात्तमः मुान: श्रोमन्ोदनकार: पाषका: भरतः मुनोन्द्र: श्रीडषः
इण्ी राघवाणन्द: श्ायगरत्मोमांसबः
Page 34
साहित्यदर्पपधृतश्नोकानां माटकाक्रमिका सूची
स्रोक: पवाङ़: ग्रोक: पवाङ़:
श्र पनगा रणनाामेखनम ... ६०४
बकलड़ं मुखं तम्या: .. घनन्य साधारणघीः ... ३00
चकम्माटेव तन्वड्रो बनलङ्ग मोऽपि सुन्दर ! .. १६८ ... १३०
पडच्केदे कार्य्यम् पनातपवोउप्ययमव ...
बङ्ग बाध्योडय ६३० भनायाम कशं मध्यम् ... ८३१
चड्रानि खेदयससि ४८२ चनुयान््या जनातीतम्
पचला चवला वा स्य: चनुरागवती सं्या ...
मजम्य गृह्ती जन्म ८३५ पनुरागवन्त मति . ६०४
पजायत रतिसतप्या: बनुलेपनानि कुसुमानि ... ..
पतिगाढगुक्ायाय पनेन किन्दता मातु: ... ५०२ ..
बत्ता वत्य िमज्जा १७ · पथ्यास्षयता ..: ८१६
.. १२३ . लीकगुरण ३३४
मत्यव्रतस्तनयुगा ३२४ धन्तःपुरोयसि रपोषु
बवाता ंमुपाध्याय ६१४ पन्तमिक द्राथि भूयांसि ... ८१२
पवान्तरे शिमि वाक- १५८ अ्रन्तिक गत मपि ... १७४
भवामौत् फणिपाशवश्न- ४२५ मन्य देवाङ्ग लावराय म ...
बध तव पासडतनयेन २०५ पन्यासु ताष्टुपमर्द- २०८ ... 2 पदीषं गुषवत् १६ बन्यास्ता गुपारतरोदय-"
पद् पचगडभुभढग्ड- ५१५ पप्राधान्यं विधेयंव ... ५५०
पद्यापि टंदि वेटेहोम ४८६ पप्रियाष्ि करोववेष ४४० 10
स्नगेल -• सभ्युव्नता पुरसात् ४१८ 10
भममितः समितः ... २८१ •
पधर: शिसलयराग: ४७० पमुत्ता वता नाघ ... ५४८ .
घवरे करनक्षतम् पयं मानेसड: किम् . ..
८४१ . ...
Page 35
[2= ]
श्रोक: पवाङ्: ग्रोक: पवाऊ:
सयं स रशनोष्कर्षो ३२७ बरहमेय मतो ... ११२
सवाधि मास्ताषि पहिषअपभीष ... ...
सयमुदर्यात श्रा ... ६५७
भाय मांथ मानिनि ! ५६७ पार्ऊ्टिवेग बिगलद् -- ...
परविन्दमिदं शेच्य ७२२ ...
पनातिर्बिक्रमालोक पा-गर्भादा बिमर्षादा ४०३ .. २१२ ...
सनसे च सरुग्धि ! ... ८७० बाचरति दुर्जनी यत् ... ६२१
मलं खिथिला रममाने ... ३१३ पाज्ा भकशिखामणि- ५८८ ...
बलडारान्तरथापि ... २२६ मात्मा जानाति ५५७
बलमलमतिमावम् ... पादाय वकुषगन्ान् ... ६६४
२२६ बादित्योडयं खिथितो ... २१४
बलिकुलकशुल केभी ५१७ पानन्दममन्दमिमम् ...
भर्व्यमध्यमिति ... १५८ प्रानन्दयति ते नेवे योडघुना ... ५५०
सथं: सहदय-" ... १८ भानन्दयति ते नेचे योडसौ ... ५५६
सविदितगणऽपि पानन्दाय च विद्ययाय ४५४ ...
भविरलकर्वाल- बानान्दतखप चोडसो ... ... ५ूटर
मव्यढ़ाङ्मरुढ़- भापतन्तक मुं दूरात् २६५ ... ६४७ ...
बभक्रमन सोढ़भ् .. २७४ पापातसूर सं
-सुप्कलंन सुदभो ... ०६२ पामोकितालस-" ...
सम्त्थामा इत इति ... ४२४ पावतं एव नामिसे ...
ब संभयं चव-' ... २०२ पाभो:परम्पराम् ... ५४५
बसमाप्तजिमोषस पग्निषट्भूमिम ... ..
प्सम्भतं मण्डनम् ... १५४ प्रा-समु द्रचितोभानाम् ...
पसावन्तय खद्धि कप-" पासादितपकट-" ३८२ .. ४७४
बम्माकं सांख! ... १०२ भासोदख्नमवेति ... CCE
भस्य राज्ो गहे ... ०१८ बाडवं जगट्ह्ण्ड-" ...
मत वषः चणेनैव ४८०१५१४ पाहारं विरतति: .. २१६
मम्या: सर्गविधी ११५ ... ...
बहमंव गुरुः पाष्ट्रतेषु विषस्न मेषु ...
Page 36
[2e ]
पवाड: श्ोष: पवाऊ:
ए म्मज्ाञा णकश् रेन्ट- " ...
प्ति महितवतो ... १४८ एन्गीननि मखैः ...
... ५३२ एन्मीणनेघुगम-" .. ee५
Sस्थ मागष्य मानोडपि उपरतं बड ... ०२१ ४२
उपटिगति वामिनोनाम्
इूढं वक्क साचान Q३४ एत्यंसषावव तर्वानी .. ...
इूटमाभाति नगने उवाच मधुरं बोमान ५६५
एन्तुर्लिप पवास्नेन ... एवाच मधुरी वाचम ५६५
उनुवम्ति कर्षण्गौरे:
इन्तुविजात यमेन ऊदः कुरख्रकहृन: ...
एन्दुशिसगड वोण्ोडि ... ए
दयं सवगांधिनाथस् ... १२० 55 पुरेऽनिल-" ... एक: कपोतपीतः ...
... ८४८ एक्वामन संस्थिति : ... १२६
एकमरिन् गयने ... २२६ ऐससे यत कटाकेण ... एकस्येव बिपाकोड्यं ४२६.
एकाब्रय व सेंष्यन ... एम्र विश्नन ! बिधपका ... ६० पतडिभाति चर्मा - ' ...
वत्कन्योत्कान्य क्रांत्तम २५४१६०८ ए्वंवाटिनि टेवर्षी ... १८८ एत्विप्ं कर कद्णददग-" .. १३८ ण्वमुत्ती मन्तिमुख्ये: ५७४ उत्तिष् दृति: ग्रामो ... १४२ एष दुशावनं नौमि .. एत्फन्शमम केमर-" ५०१ एष मूर्धो यथा धर्म: ६०० एम्माहानिशगम ४१५ एमा कुडिमघणेन ... २०६ भदव्वष्कित्ा भ: ५०६ एमो मसहरिंगो ... ६१५. एदति पुर्वम ... ४८४
उटेनि मतिता yo५ ऐरन्ट्र धम: पाराड-" ... .. . ८०१
एद्वा मोत्कलिकाम ३८४ ऐशस्य चनुषो भङ्रम .
...
ए टस्क मन्नलौडिये: ५५४ श्री
एहमिलेकभूषतम् ४२० बोबद्ड उज्दुद , .. ५६8
Page 37
4
शेष: पवाड: म्रोक:
कालगबियर-"
६२४ कालान्तककरा-"
क काले कोजिस -*
मटान्ेण्णपोषन .. १०२ काले गण्षिणणाम् 982
बटिप्ने इण्ते मनः .... ५४५ काली मध: ५८
बचमोन्ने करडाों ... २२० काव्यामपास ये ...
वधमृपरि कम्बापिन: किं बगेषि ?
बटनी कटकी २८२ किं नारूपयतरोः
कढा वागणय्थम २६१ किं तावत ....
मिं देख्या न ४८६
सेले जानकाा: विं भूषषम ? ...
भुमलानिांङसस्ार- ६०१ किं बरः प्रिथया ? १४५।२१०
कमले भग्णाप्तम ५४ ६ किं शोकरे: ... ४७८
वमलेन बि्वमपण २१० किमधक मस्य ..
वमलेंब मनि: ७२१ किमागध्यं मदा ? ...
१०८।७३२ किर्ण इरियाङ्स्व ...
कण्ट्ठिस्तेन मम्वासे .. ६०८ िश्रलगमिय ...
कर्तता दामककलालाम ५१३ .. ..
कर्प रगवणड दव क़ुञ्ज इन्ति ... ५६१ ...
लसग्रात कृतलय-" ७८२ कपिसाडास यदा ... ८२9
मलपस् तर्वा्टितेष कमाषस्ते १८५
कय्या इरमापि y६५ ...
कामने मव्टिुद्ठेगे कु वेन्वाप्रा ४३४ ...
कानताप 0व २०२ क नन्त कीकिला: ... हटर
काले तथा १२१ कवतप्रहात्तः ... ...
कतमनुमतम २४६ ... ...
का बिममा : टेव्ब गर्दू मत्वा टौननिपोड़नाम ... ... २०७
नामं प्रिया ... ४१८ कषा क शेषु. ... ४३१
शाराय्यं यातु ५४२ के दुमाखे
Page 38
त्रोष: पवाड़: ग्रोष:
के यथम ? ... १६४
वेश्: काशस्न्क- ... गुरुपन्तन्यतया
कोडब भृमिवसय गुरोगिंग: पस-' ... २४२
बोबिलोडड ८१२ गडिची सविब: ... ...
क्रश्यद्ट: मकेतः ... ३८६ गरीतं येनासो: ... y८५
कषित् ताम्लाक: ... १२४ गद्य ताम मिंत -" ... ४२५
कचित् बाध्यतया २८५ यथामि वात्य-" ...
क्व वनं तर-" ... ८४१ घ
कव सूगी प्रभवी ... घटितामिषास्न-" .. काकाय्ये भ्शलत्ष: २७०१६२५ घोगे बारिसुचाम ... चावधर्मोचिले: ... ४9१
चिर्पास शुककम ...
चित्रो इसावसग्र: ...
...
शीष: गोणोडवि रक्राषिष्ितताम ... ०६ ...
५४८ ... ४१२
चेमं ते मन चगड़ाल व . ... २३८ प्ररर ...
ग सगरो गचडा -" ...
नड्राऽभसि सुर-" oyy चन्द्रमए्लमालीक्य ... ५ट४ ...
नन्क मक्कसि चन्द्राधते शुक्ध-" ...
मच्कामोति चर्यपतनपरत्या ख्यानात् २०६ ... ...
मता निशा दमा ... y६५ ...
नमनमलसम ४१२ चलगडामरर्से्टित: ... ... ५६2
गटभति सुति-" ... ०१२ चलापाड़ां टर्टिमि ... ३१५
माङ्रमम्वु सित-" 550 गरुण सफरिते-"
गाढ़कान्तदश्म-" चिवं चितमनाकागम ६१२ ... २६५
माढ़ालिड्न-" विन्तयनी नगतपतिम् ...
माकोयी कनक- ... ५६१ चिन्ताभि: ससिमितम् २३२
बायोप्ॅव समुद्रो- ०४६ पिरं जीवतु ते ... ६०२
मोतेपु वर्षमाद से ... विररतिपरिखेदात १११
Page 39
श्रीब: पवाङ: पवाडं:
न डे शोडमढबी ६०२
अए संडरिज। ४७४ १८० ...
जगाद बढन-" ... तन्वङ्ग1: खन- ...
अघनन नरमद-" २७२ तब कितब १४८ ... ...
जनव्याने मानतम ... ३२८ तत् विष्हे मलग-" ८३४
जन्म्रानगेयरमय - ... तब तविन्से डरिषाची ... अमेटं बन्यताम ... नवस्मि गोन-" ... ३८३ अन्गरेन्टोरबिमले ... ४३३ तथ स प्रवगसो
लल केलिसर स - ... तथ्णा मुखेन १२
नम्म रवंतेष्ठरए ... तथाप्टव-" ... ५र१ट
जाता खज्जाबती ... ५६४ तड से भति ... १५३
जानोमहेडप्ा: ८२५ .. तां नानोघा: ... २४३
जीयने जयिमो .. ४५६ तात्पथ्यन्यतिरेकास ... ३४७
जुगोपाम्मान-" ... ५५१ ...
तमदोन्य ...
जाने मौनं समी ०५४ ताकगयक्स बिलास: ... २५५/८०
न्योरखा दव मिता तिष्ठेन कोपबभात ... ६०२ ... ६२०
ज्योरसाचय: पय: तौये भीअमहोदवो ... ..
ज्वचतु गगने १५८ तोष तढीये ... ..
गा तोव्र भिषङ्र-" ... १८०
वबरिष तें जुभ तगपरारे ... ४१५
त मे हिमाल्नय-
ततयबार समरे वष्यनी मलपराफरे-" ... ...
तन पशवेयमनङ्र-" ४२० विभागप्रोपामु ... २२१
तटप्राप्रिमद्ा - ... ३०९ विवर्ग माधनम ८
तटवितयमवादी: ... १२६ स्वटडमार्दव्भ ...
५६० लव्नानिशनि- २६०१८२३
तडकं यदि ... CO% स्वगा तर्पासत-" ..
तविक्केदकम्स .. ६०। तवपा सा गोभते
Page 40
[ ३२ ]
स्ोक: पबाङ: ग्रोक: पवाङ़:
त्वांय टुष्ट हप्तारिविनये ... ५४४
त्वांय सड़र-" दमा दग्धम् ... ८५० ... ६६६
व्वामांख वर्याम ... ३०२ दृश्यत तान्व ! .. ४५३
त्वाभामनन्ति ... ६१० टश् टांष्टमषी ... ११८
द टृथ्या कॅशव ! गोप-" २२६ दस्ते सालसमन्यरम ... ११८ हष्टि ह प्रतिवेभिनि ! ... २६₹ दत्वाSभयं सीडतिबबी ... ११२
दत्वा कटाचमेणची हरेकासन-" १३०१६५० दघदिद्यल्लखा- ... ४४४ देव: पायादपा-" ..
दन्तप्रभा पुष्प- ... दंभः मोडय-" ...
दलांत ह्दयम् ... ४३६ दोड मे वाजिनम् ... ५८१
दाखित सत्पले ... ५६र दोदंखास्त- ... २५६
दभाननकिरोटेम्य: ... १८७ द्दयं गतं सम्प्रति ५ू०₹
दानं वित्ताहतम होपा दन्यम्मार्दाप ... ... ३८२
दासे कसार्गाम .. ध ६२
दिनं मे त्वयि ५४० पांननोऽपि ८३२ ... ..
८४६ धन्य: स एव २०३
दिवाकगन स्चति पूटट चन्या: खलु वने 5११
दिवि वा भुवि २६६ धन्याडसि या कथ- १२२ ..
ददिथि मन्दायते षन्याडासि वेदर्मि! ... २६४ ..
... ६१४ ... १६७
टोपयन रेटसी ... २२१ धाम्मखथ्य न कस्य .. ५५५ू
दीयतामजिंतम ... ८६६ धांम्मल्ले नव-" २८० ..
ढोघांचं भरटिन्दुकान्ति CE धमथकाम- ... ...
... ५६ चवलयांन शशिंमर~" ५५
टुसहमणगारबी ४१८ धातुमस्तां गगिि: ५६० ...
दूव सभागतर्वतत COE िन्वन्य मूनि ... ३२५ ...
दुगगतन १६६ धोरी वरो नरी ... ... ५६५
Page 41
[ 38 ]
०वाङ्ध: ग्रोक: पवाङ़:
पुनोति चामिम .. निर्ययवेर-" ...
घृतायुधी यावदह्दम १६४ निर्शेय्यें गुरुशाप-" ... ४८०
न निश्:शान्ध दव।-० ... २८३ न खल वतममुष् नसर्गशोरभीड्रान्त मच मेडवगककति ११८ ४३२/४०६ न चातिरसतो ४०१ नोतानामा कृलीभावम् ... ६८० मे तज्नलं यम्र नेवे खञ्ननगख्जने ... १२१ न तथा भूशयत्यङ्रम् ... १६६ नेवैविबोत्यले: ... न धत्ते शिरसा ... ८२५ नेटं मभोमगड़ल- म ब्रूते परुषाम नो चाटश्रवणम ... १४२ न भावडोनोडसि ... २६५ न्यक्कारी हाग-" ...
न मे शमयिता ५५ट
न यव दुःखम २५८ पंथिय। य एत्य .. २ट०
मयमज्योतिषा ६०१ पथम्रकुषियायं २२०
मयनमति: ... २२४ .. ७२५
मयनयुमासेचनक्रम ... २०७ पंविम! िमाससिभो १०६
मरत्वं टुलंभम् परापकारनिरतः .. ८२४
भवनलधर: ५५o परिषादयमृषोष्राम् ४२१
नवमखपदमङ्मं २२८ परिस्फुरन्मीन-" ... २०२
... ६७१ परिष्ठरति रतिम्
न बिना विप्रल्लसेम २१ट पय्यडी गजलत्ताा: ७90
नष्टं वर्षरः १०६१२५३ परवंतभद पविवम
नाभि प्रभिग्नास्व-" पख्चवा कतिर नोशठे ... ...
माभ्रयन्ती घन-" ... ५०० .. १६२
नाईं रचो न ... ४३८ पश्यन्तवस्षङ्ध/-' २१२
निःशेषच्ुंतचन्दनम् .... पश्यामि श्रोष-
निजनयममत-" ... ६५१ पश्येत् कषिसस्ठ
नित्यकं जन्म ... पावि: पत्ला-" ... ५६०
निर्माण कोशल म ... ७२६ पाषिरोषमवि-" ... १६२
Page 42
[ ax ]
पवाङ: स्ोफ: पवाङ़:
पाणडपानां सभामध्य ६टट पायाश्सं परिय्यामि .. १९६ पाण्ड चामं वदनम् .. २२२ ... ४००
पादावातादशीं कसे ... पप्िय इति मोर-" ७४३
पादाइतं गदुत्याय ... ब्रिश !भोाबतता ..
पानु वा मल :- " ... ७२६ प्रमाद्रा: प्रणथ-" ... २१६
पारगरज नार-" ... ७६३ ।ी गवे ५ सप३ न - ' ...
पंस्वादान प्राविथलेद ८१0 ब
पूरत गेदवी ... ६१८ व सु मा त्तंल यीप- . पूर्छत्तां मलिलेन ...
.. ४३८ ... पूथकातं कर- ६११६१८ वाफोर कुड़गु डडीग-" ... पृाध्व !।बचया भव ... ८१६ .. प्रकारडयं ... २२८ बाले! नाथ! विमुञ्ज प्रज्वलज्ज ल धार।- १२७ ... त्रहगातिकम-" ... ३२२ ... ८४2 भ . प्रषथिरखो-" ... १८६
प्रतिकूपण तामुपग ते भक्रिभवे न ... . ...
प्र चानगुप्मा वाग्याम् मग्रं भोमेन ... २४० ३९४,
प्रयाये तव ... ७८२ भम धांम्मत्! .. २८४
प्रवतंयन :क्राय्ाः ... भज्वापवाजंतैः
प्रछडं यत् वेरम् ... ४११ ... ५४५
प्रससार भने: ... ५४४ मन: स: द्युत्त-" ...
प्रसाषय पुरीम् ४०८ िची! मास-" ... ... ५१४
प्रसाधिकाsड डॉम्व त " ... १६८
मस्थानं वष्ये: २३४ २०६
प्रागेव हारया-" ... ०७२ भुनख् कुगड़लो ...
... भूतयेडस्तु भवानीभ:
प्रापेशन प्रदृित-" ... २०० भूको iसं ... ४४२
प्रातिभं वविसर केप ... १८७ भूय: परिभव-" ... ४१६
भाताव करया- ४३० मा बडंभर!
Page 43
[ २६ ]
ग्रीक: पवाङ्ग: स्रोक: पवाङ़:
भातण्ंरेफ! ... मानमष्य निवाजर्भम् ... ८७२
भभड्रे र्रचषते मानोव्रतां पणािभोम ... ... ३२७
म १९२
मखगतपरिपृतम ... ४३५ मारमासूषमा ६६५
मख्नौराटिष .. मुनोत्कग: मड़ट-# मञ्ज नर्माग- ... मुख चन्द्र इवाभाति ... ६०३
मला लोकमदाताबम ४७७ मुखं तव क़रड़रा ! मण्णम कोरव-" ३३०
मध टिरेफ: २२ मुखमे गोड़शो ७५५
लघुपानपरतमा- मुग्ा दगपधिया ७४२
मधुगः मुधावटभर: ... मच चन्द्रं कुरडाधि !
भधुष्या मध- ६५६ मुश मानं हि भवष्व चने: सभमङ्े: ... १२५ मुनिर्जगति योगौन्ट्रो
म्जं तब मरोजानि ! ... मुहुरड्र लिसंहता- ३१६ मधाष पथथिमानमेति ... ११८ मृहरूप मिता - १४८
... मुर्ड त्र्याध्युमान -" ६०७ मन· प्रक्ञत्येप ... ४२५ मगरूपं पकिलजया ४८६
मनोनग नम्स मणा लव्याल-" १५९ मन्यापस्तायां बान्य: ६५८ मृत्कामवालृक्त-" १८३
रन्टं इमन्त: सियने सिय्माणे ... ४८६
मयि मक्तपटं ... २०१ य
मतिकामित." ८99 यं मर्वश्ेस्ा: ५५७
मजिकाम कन्ने य: कौमारडग: १५'१६८
मद्ोमतभ्ोष गः म ते नगनानन्द -" ५५७
मडटे सूष्मन्धम य् काममुखम २६०
मांइलासडस्स यत् त्वद्नवसमान -- ट२२ ...
मा गवमुदछ १६५ यव ते पतत सुभ! ...
मात: ! किमष्य महग्नम ... ४६४ भव पतलथबलानाम ... ८२६
मानं मा कुद ... थवान्मदानाम
Page 44
[ 20]
तोक: पवाऊ: ओ्ोक: पवाऊ:
यत् सथवरतभड-" ४१४ योडनुभुत: ...
यदाड चावा २६२ योगेन दखिताभय: ... ५४५
यि मय्यपिता ५६ यो य: भसम् ४२६१६४५
यददि ममबमपाष् ४२८ र
यदि गन्गले ... ... यढं तख्तन्द्ान्त: ... ०६६ वकोरफुछ्-" .. २०२ यम यम बिवहटु ग्वम व छास्य पि ... यदोथ्य कूर्मराम्थ्य ... रणनीषु विमस-" यत् वैदातमय ... ४०२ रच्चिता नु ... य मुना अम्बर मम्बम म् ... ५४० रतिकेलिकल: .. ४८३ यथातेरिव ... ... ययोरागोपित- ... रथ्याइनसरतः .. २५८ यशमि प्रमगत ७१४ रमय चरषप्रान्ते ५८० ... य शोडांषमन्त्म् ५०६ रमायस्य: परम ... २११ ३०६ . ... राजते मृगजीचना ... यथ्थ न सबिधे ६६८ राजन् ! राजसुता यबाखीयत ... २१ राजनारायणम ...
यां विनाडमी ५७१ रनानः सुतनिविशेष-" ३६२ रानीवामव राजीवम या जयश्री-" राज्यज वसु ... २५१ यानि नोलननिवोसिनो .. ५८० राज्ये सानं बसुधा ... ८५ूर याम्: ? सुन्ददि ! ... २३२ राममन्यधशरेय १९५५०३ यामदर्यपदा ... राभो मूर्डिं ... यासां सर्थाप १६१ रावयस्ापि युत: कलाभि: ... ६१० ०२० युगान्तबाल-" POO ८88 रोखन्वा: परिपूरयन्तु २२३ युषमान् कपयांत ... ४१४
यैन ध्वपतमनोभषेन ... ६८२ ल
जमणज बुम़म्
Page 45
[ ८ ]
थोक: पवाङ्: झ्मांक: पवाङ:
सचोवछोश -- षिकसनेव नौलाबे .. .. ६S८
समं रागाबतान्ा विकमितमुखोम ... ...
३८८ विषान्ति विल्लासिन्यो ८५६
सज्जा पञ्ज स-" ... ११७ ...
लताकुज्त गुन्जन् विदूर केयरे १४४
लतेव रातसं ६०२ विषवति सुखानमस्था:
... ४११ विनयति सटशा २२७
खाड्लनामिषत्य .. विना मलदकालेन
सावयं तदसौ ६०५ विपिने क्व ... २४४
सावणय मघुभि: ७२८ ... विपुन्तन सागरशयम्य ...
िम्पतोब तमोडङ्ानि ... ७६१ विभति मृगभावाची
होलागतैवपि ... ४२० विभावा सनुभावाय (ल०) ...
लालांशुकस्य ... ५१५ विमस् एव रवि: ७७८
व विरह तव तन्वद्रौ वरय्न्दिम् द -- " בכז विशभात ब्ाभवपुः वदनं मृमभावा स्या: ६१२ ... बिलुल्ाप स वाष्प- ८६४ चदणमिदं न cyo विल्ो क नेनेव २६७ बदना स्व नमेषान्या: ... बिजीक् वितते
बनेडखिलकला ८ट२ ... विहृगव तौ बेलमुना ... ·१५३
वनेचरागाम् ... विसन सुन्दर! ४ ५ू :
वएयंते किं महासंनी ... ५६० 5५9
... ५=३ वोचितं न चमा ८६२
... ८३६ व्रद्धाडक: प्रति: १८५
वसन्तलेखे व -" न्:तद्ाय: कारय्यान्तम्
वान्देदग्धा-(ख०) ... १८ वेदालेषु यमाहु: ...
प्ररमुनाप कोल: ... प६५ व्यतिक्रमखवम् ...
धाप्यो भर्वन्त ... ८५२ ययपोहितं कोचनतो ... १७०
बारिजेनेव ... ६१६ व्याजस्तुतस्तव ... ८१४
प्ासव थ्ासुखे प्रहुट व्याशय यत् वसन- ...
Page 46
[22 1
श्रोक: पवाङ: पवाड़:
मकल कल म् ...
गठान्यस्या: सङ्गेतकालमनस्रम ... १०४
भन्दषित्रम् (ख० ) मङ्र भविषरषिकल्पे ... ३४०
पश्रिमसुपगतेयम मङ्ग1 मे निहता: ... ... ५६०
भभो दिवसधसरो मज्जनी दुर्गतो ... ..
शिखरिषि क न सज्ज: मुरहि-" ... ...
शिरमि एृतसुरापगे मतोमपि ज्ाति- ... ४९३ ... ३७८
शिवामुखे: स्यन्दत एव मन्पचा मधुरगिर: ... २५२ ...
शिशेषमृडो ... ७२३ मदा चरत खे
भोतांपुर्मख-" ४२८ मदाभिवं नौमि ... ... ५६५
शशुषम्व गुरून् ४७३ सदेव भोषोपल-" ... ...
शून्यं वासग्टक्षम सय: करस्परशं-० ... २० ..
शूग भमरताम् ... ५४४ मध: पुरोपरिसरे .. १८६
शेफान्िकां विदनिविताम् सधोमुणड़त- ... .. २२३ श्े लेन्द्रप्रतिपाद्यमान-" ... ८८३ सहंशसम्भवः
भोगां वोन्य मखम ... १०२ श्रवषैः पेयमनेकेः ... ३७६ सन्ो सर्वम्ह्रणम् ..
श्रोरेषा पापि- ... ४२२ सममेव नराधिपेन ... श्टर
श्रह्दर्षो निपुण: ... ३८४ सममेव समाक्ान्तम्
झुतं क्रतविशम् ... ८82 समय एत ...
३५६ समाप्रिष्टः ... १५६
... ११५ समोद्य पुवस्य ... २०३
श्रुतिदुशादबो ( ल०) ... १२ सम्परति सध्या-" ६१५
... १६४ सरसं कदूण ..
व्ासान् मुख्ात १६६ ६४५ सरसतितमनुविड्म् ... १५५
स सरागया सृत-" ६२६
संगोगी विप्रयोगन (ख०) ... ५२ सरो विश्ञमिताभ्भीगम् ...
स एक स्वोषि सवचितिमृताम् पु१रं ..
स एव सुरभि: १५२ सर्टसवं हर ...
Page 47
शोष: पवाङ़: सोक: पवार:
सर्वाकारमर- ... २६१ ्थिता: चयं पत्तसु w.
स व: भत्रिकला-" .. ५५८ स्नाता तिष्ठत ... १००
सवासनानाम् .. सिग्धश्यामस-" ... ४2
ससु: पय: पपुः ... ५६६ स्पृष्टात्ता नन्दने ... ८१६ सहकार: सदामोद्षी ... सरभरश्रत- ... सह कुमुदकदम्मेः ... सरात्यन्: कदा ... स हत्वा वालिनम् .. ५५ू८ खितेनोपायनम् ... ०२E सरमृत्यगयम् ... समें विधाय सहसाइडलिनने: ... ६०० सेरर नीवनयने ! ... ६६5 सरया विदपीत ५८६८२० सनक सूबहत्त्या (ख०) २१२ सहाषरदलेमाखा: ०६ा०ट० सरगियं यदि .. सान्द्रामन्दमनन्म् .. ५३१ ... ६४४ मा पत्यु: प्रथमापराष-" खचरष विनिविष्टेः ... १२० खच्कामः सपन- १६० खाबाला वयम् ... ८३८ oy सायं सानसुपासितम् २०८
साधकानथंयपदम खपिष्ि लं समोपे ५८१ ... १८०
सार्ड मनोरयत्रतेः सामिन! भङ्गरथा- १२५ १२८
सुखदुःखादिभि: (ख० ) खामी निवसधते १२२ .. २१४ २०१ सुतन ! महिषि खामी मुग्धतरो ... ... २०६
सुनयने मयने २७ ... द१२
सुभग ! त्वत्कथा- सेक्कोपणात-" ... ... १६२
सुभगे ! कीटिसङ्ालम् इ ...
सूचोमुखेन ... ६४१ हंसखन्द्र दवभाति ...
... ४८१ हंसी चोरसमोर! ... सेषा खबी यव ... इते गरति ... ४८२
... इनमदादोयेथ्र स ा
... इन्त ! सततमेतस्या: सनावट्रिसमानो ते ... इन्त ! सान्द्रेष ...
इन्त ! इन्त ! मतः ...
Page 48
पवाङ: ग्रोक: पवाद:
इम्तुमेव पज्सम्य हा पूर्ण चन्द्रमुखि !
इरन्ति हटतम हारोडयं परिणा-" ...
हरयन्ीम् क गुठ़ोडगम ... हिममृन्तषन्ट-' ३०१ हरम्य शिश्चित-" २६८ हेरकाणं निषे: ... ...
उसति परितोष- ४७२ इदि विसवखताहारे .. ...
Page 49
मुखबन्धः । दृह खलु साहित्यशास्त्रे व्यृत्पितूनां परिभोजित-काव्य- व्याकरण-तर्कादिशास्त्रागां क्ातायाम् पवश्यद्रष्टव्योडयं दर्पण- वत् साह्टित्यदर्पणः। एष चाष्टादपभाषार सिकेन महापात्रम्न्घि- विग्रा्टिकेग कविराजोपाधिकेन श्रविशनाथकविना विरचितः, धवन्यालीक-काव्यप्रकाश-रसगङ्गाधर प्रभृतिनिरूपित-पदार्थपति- पादको भूत्वाऽपि दृश्यकाव्यविषये केवलतव्रिरुपकदशरूपकादि- निबन्धमधरोकरोति। प्रकाशवदेषोऽवि कारिकाविहृत्ुदाद्टति- भिस्तिरविधोपकरणैः प्रतिषादित:। प्रायेगा प्राञ्जलमे व प्र मे य रप्प मुपादानमत्र लच्ष्यते, अतः सुकुमारमतोनां नरपतिनन्दनाना- मपि सवंथा सुखबोध्योऽयमिति मन्यन्ते मनोषियः।
वर्त्तन्ते। ग्रन्थमेनमनधौत्य साहित्यसमालोचनं चित्रसौन्द्य- दर्शनमिवान्धानां विफलम्। अतः खयमेव ग्रन्थक्वता ग्रन्थाव- साने पवादि-"साह्वित्यदर्घगममुं सुधियो विलोक् साहित्य- तख्वमखिलं सुखमेव वित्त" दूति। अरथ्थ ग्रन्थम कर्त्ता विशवनाथसतु महापात्रचन्द्रगेखरात्मजः। महपातः ब्राह्मपविशेष पति केचित्,उपनामान्तरमित्यपरे। सन्विविग् हो दति राज्याधिकारगुपविशेषी, तयोः नियुततः सान्धि- विग्रदिक: ["तत्र नियुत्तः" (४।४।६८ पा०) पति सूतरेष ठक्- प्रत्यय:] कविराज द्वति कविश्रेष्ठत्वप्रतिपादकः। एष हि शालिवाहनथकस्य त्रयोदशभताव्दा पन्तिमभागे भाष्तोदिति
Page 50
प्रथमपरिकेदे- प्रथमं तावत्-"ज्ञाताथे जातसम्बन्ध त्रोतं सोता प्रवत्तते। ग्रन्थाटी तेन वक्तव्य: सम्बन्धः सप्रयोजनः ॥" इत्यादि- शास्त्रात् अवश्यवत्व्यस्य प्रयोजनस्थ निरूपण, तेनैव च सम्बन्धाभिधेययोरपि ममर्थनम् ; तथा च ग्रन्थस्यास्थर काव्य- सरूपनिमितिव भिधयं, काव्यसाधने त्रप्रधानकारपतया काव्य- फनलाभाभिवा सुखेन चतुर्वगेफलप्राप्तिरेव प्रयोजनं, सम्बन्धव तथो: कार्य्यकारपात्वरूपः । ततख काव्यं बसभावतदाभासान्य- तमव्यन्नकं वाक्यं महावाकाश। प्रसङ्गतव तस्य शब्दार्थौ शगेर,
सात्मा, काणत्वखन्नत्वाटय: शरोरागामिव दुःश्वत्वाटय: दोषाः काव्यानामपकर्षका :. गुणालङ्गारतेतयय उत्कषंकारणभूताः। तत च गुगा: शरीराणां शौर्य्यादिवत्, अलपुगरा: कटककुरड़- लाटिवत्, गैतयः अ्रवयवानां यथास्थानविन्यासविशेषवत्। शरोगेत्कर्षापकर्षाभ्यां यथा पात्मनः उत्कर्षापकर्षौ सवेतां, तथा काव्यात्मभूतस्य रसस्थापि दीषगुणादयोऽपकर्षोत्कर्ष- सम्पादका: इत्यादीनि च विव्ृतानि। द्वितीयपरिकेदे-
काव्यलक्षपघट कोभूतवाक्यलक्षपम्। तद्ि योग्यताऽडकाङ्गा- SSसत्तियुत्तापदसमूदद: वाक्यम्। तात्पर्य्विषयोभूतसम्बन्ेन तविरूपकार्णां पदार्थानमेकतरप्िनपरपदार्थसङ्कावो योग्यता।
जनकलवेन श्रोतुरिच्छ्वाऽभावविरहसरूपः द्वति फलितार्थः।
बाहुत्यान्यतमत्वेनाव्यवह्ितपदार्थोपस्थितिः । महावाक्यम्- उत्रतचपानां वाक्बानां समूर:।
Page 51
[8४] साह्टित्यदपग सार सङ्केग:। [शय परि०
तव पदम्-परसमासाङ्गसुप्-तिङन्ता तल्लोपयुक्ता वा प्रक्वतिः। अर्थः,-वाच्यलच्त्यव्यद्गमेदेन विविध:। "अ्रम्मात् शब्दादयमर्थो बोद्व्यः" द्रति ईखरेच्छ्ाविषयकसङ्गेतबोध्यया शब्दस्य प्रथभोद्वाविता साभाविक्ा शत्या व्याकरणादिना वा नियमिता अ्भिधा, तथा बोध्यः अ्ररथः वाच्यः अभिधेयार्थो वा। एवमेत सुख्यार्थस्यान्वयानुपपत्तिग् है तदर्थमम्वन्धी साभाविके- तरः दशवरानुद्धावितः प्रपरः पर्थः रुढ़िपयेजनयोरन्यतरस्मिन् हेतो सभभवति यया प्रतोयते, सा लच्षगा नाम वत्तिः, तया मत्ञारा बोध्योऽ्थ: सच्ष्यः। लक्षगामेदा:,- लक्षणा हि रुढ़िप्रयोजनमेदेन प्रथमं द्विविधा; लक्षगाघटकताक्यानां प्रसिदधत्वे रुढ़िमूला, केनचित् निमित्तेन तदङ्गोकारे प्रयोजनमूला चेति। पुनश उपादान- लक्षणा-लक्षगलचषणराभेदात् सैव चतुविधा। ततोपादान. लक्षगा-वाच्चार्थस्यरान्वयमिद्थें लत्यार्थस्य बोधने वाच्यार्थ- स्थाप्युपादानमूला अजहत्खार्थाऽपरनामधेया। लक्षगलच्षण तु-सवंथा साधपरित्यागेनापरार्थमावबोधिका जहत्खार्था- SSख्या दति। ततश्न चतुर्विधायास्तप्या: सारोपा-साध्यवसाना- भेदेन पुनरष्टविधलवन्। तव प्रयुक्नशब्दप्रतिपादितनिरुक्तारोप- विशेष्यत्वे सति सारोपा, शव्दं विनेवासेपादिना निरुक्कारोप- विषयस्य प्रतोयमानत्वे सति साध्यवसाना दति। ता अि साटृश्येतरसम्बन्ध हेतुकाः शुद्धाः, सादृश्यसम्वन्धहेतुकासेत् गोएय: ; तेन च षोड़श मेदा: जायन्ते लक्षगानाम्। एतेषु भैदेपु प्रयोजने दर्शिताया: भ्रष्टविधभेदवत्या लच्षणाया: प्रयोजनरूप- व्यड्मप्यं गूढ़: गूढ़लेन प्रत्येकं द्विविधा इति पुनः षोड़श मैदा :; तेषाज् धर्मिधमंगतलवेन हो मैदो इति मिलिता द्ाविंशव्रकारा: फनलवप:। रुढ़िन्चगा व पूर्वोताष्टविधा एव ; रवेषा
Page 52
श्य परि० ] साहित्यदर्पपसारसङ्गप: । [g4]
मेलनेन च चत्वानिंशत्प्रकारा: लक्षणा:। पुनस ता अपि पद- वाक्यगतत्वेन डिविधा: इति पशोतिर्लंक्षयाभेटाः ।
भक्रिभिः सङ्गेतितारोपितान्वयबोधमावरपान् अ्रर्थान् बोधयित्वा वाच्यलच्यतात्पर्ययार्थेषु विश्वान्तेषु तटपरार्थप्रत्यायन- हेतुभूता शत्तिरेव। "शब्दवुद्धिकर्मणां विरम्य व्यापाराभावः" इ्ृति न्यायादुपरताया: पुनरुत्थानाभावात् वस्वनङ्गाररसादि- व्यज्बोधने न तासां चमत्वमिति व्यञ्नाशकेरङ्गोकारः। व्यच्जना अपि द्विधा भवति, शाब्दो आर्थी चेति। तवाभिधालक्षणामेदात् डिविधा शाब्दो व्यज्जना। अभिधामूना तु-शनेकार्थशब्दानां संयोगप्रकरणादिभिरेकस्िनर्थे नियमिते भप्राकरणिकाप रार्थप्रतोतेरुपाय रुपा । संयोगादय: यषा- "संयोगो विप्रयोगय् साष्टचय विशोषिता। सथ: प्रदतयं खिद्र भ्रष्दष्पान्वस्य सविधि:। सामथ्यंमौचितो देश: काली व्यत्रिः खरादय:। शब्दाथंय्यानयक्केदे विशेषस्पृतिहेतवः ।" इति। (एघु च सरस्य काव्ये विशेषवोधकता नासि, वेटे एव तखाश्रीकार परति पोष्यम्)। प्रकरणादिनियमाभावे तु यावदरथे वक्ृतात्पय्यें, तावन्त एवार्थ वाच्या। लक्षणामूना व्यञ्जना प-यत्प्रयोजनसिद्धाथें लक्षणाशक्रिखोकार:, तत्प्रयोजनप्रत्यायनरुपा। परार्थी व्यज्जना-वक्बोद्दव्ययो: वाक्यवाच्यान्यपन्रिधोनाज् तथा प्रस्तावदेशकालकाकुचेष्टादोनां वैलनखप्ञानेन नायंमान- स्थार्थान्तरस्य बोधिका। पर्थानां वाच्यलत्यव्यड्लेन तैविध्यात्
वेविध्यम्। ननु शन्दबोध्यस्यार्थस्य यथा अर्धान्तरव्यन्नकत्वं,तथा
Page 53
[8 a]
व्यञ्ज्नाया: शब्दारथंगतत्वेन मैढावमरः? दूति न वाच्यम ; अव्यवह्नितोपकार कत्वेन प्राधान्यादेकव्य व्यञ्ञकतवे तदितरस्या- प्राधान्यात् मष्ठकारित्वमित्यनयोर्भेंदः। अर्थानां वैविध्यात् तडोधकशज्दानामपि तेविध्यं दर्शितम्। अ्रभिधोपाधिक: शब्दः वाचकः, लक्षगोपाधिक: शब्दः लक्षकः, व्यञ्जनोपाधिक: शब्दो व्यञ्ञकः दति। तात्पर्य्ं नाम तुगैया व्ृत्तिः,-पदार्थानामन्वय- बोधनहेतुः। अभिधालत्तगयोः एकेकपदार्थबोधनसामर्थ्यात्
ततीयपरिच्ेदे-
रत्यादिस्थायिभावः रूपान्तरपरिणतः परमानन्दचमत्काररप- तामापन्रः नायकनिष्ठोऽषि ज्ञानसम्बन्धेन सामाजिकनिष्ठः मन् अस्त्र स्रम्बन्धेन दुग्धस्य दधिभाव इव रस दति कथ्यते। यका -पाकसम्बन्धेन यथा ओदनरूपं प्राप्तस्य तडल्तस्य आददन- तेन व्यत्हार, तथा प्रतोतिसम्बन्धेन रसरूप प्राप्ताया: रत्यादितादात्मेनाध्यवमितायाः सामाजिकवासनायाः रम द्ूति व्यतहारः। अल्ौककिकचमत्कारसाररुपस्य विलत्षण- व्यपदेशभाजः ब्रह्मानन्दरुटृशपरमानन्दज्ञानखरूपस्य तस्या सादस्तु तथाविधालीकिककाव्यारथपरिशोलनेन रजस्तममो अभिभूंय -सत्वस्याविर्भावात् ज्ञानान्तरं यथा खवगोचरघटादिं प्रकाशयति, तथा रमः प्रात्मानं प्रकाशयतीत्यतश्, यथा वा देहस्य खम्माडविन्तवेपि श्रहं सूल इत्यादि मेदोल्लेखाभवेन प्रतोतिः, तथा वरातन्ञानमेदाभावैन अलीकिकप्रत्यचेप
Page 54
दय पारि० ] साहित्यदर पपसारसङ्गेप: । [%e]
नावगन्तव्यम्। प्रथमं नाव्यक्ाव्यदर्शनश्रवगाभ्या विभावानुभावयोरुप- स्थति: एत्रमाचेपेण क टत्येव स्थायिम ज्चारिभाववोरप, ततः साधारणीकरणास्यय्या परिय सौतादय: मम सामस्य बेति विभावादिचतुष्टये प्रत्येकं साधारखप्रत्ययः, ततक्ष व्यज्जनया र ससमाना कार प्रत्यथ:, तदनु त सह ऊतन खादना ख्यय्य: पारिप "रामोऽहं सौताविषयकरतिमान्" इत्वाकारकः रत्याद्यभेदः खसिन् नायकामेहमवगाहमानः साक्षाल्कारः सम्पद्यत दूति। व्यस्तानापपि रत्यादिभावानामेकत्वन्तु प्रथममेकेकभः प्रतोयमाना: रत्यादय: भावाः व्यक्षनाजन्वेकज्ञानविषयत्ेन पुनरेकरूपत्वं प्राप्ताः चिद्र्पत्वं प्राप्ुरन्तः एव रमरुनतामा- पद्मन्ते; वस्तुनस्तु ब्रह्मजौमांसायां यथा "चिद़ानन्द रूपोडयं पुरुषः" दत्यनेन चिदानन्दवरेकब्रह्मवमुपपादितं, तथाऽव चिदानन्दचमत्कारागामेकरसरूपत्वम् द्वत्यभिप्रायः। करुण र सादिषु शोकादेः स्थायिनः दुखहेतुतया प्रसिङस्य, नायके दूत्र सहदयडयि दुःखजननस्थेवीित्यात् क्थं सहदयाह्वादहेतु लम्? दत्यपि न शङ्गा ; सचेतनः कविदपि न खलु कट्ाउपि खदु.खाय प्रवत्तत; करुणदिषु च रसेषु सर्वेषामेव साभिनिवेश- प्रव्यांत्तदर्शनात् मङ्गाररसप्रधानकाव्येभ्यः द्ूव करुगाप्रधान- काव्येभ्योडि यदि केवलाव्वाद एव सहशय-हृदय-प्रमागा कः तदा काव्यनुरोधेन कारणस कल्पनीयत्वालोकोत्तरकाव्य- व्यापारस्येवाह्वादप्रयोजकत्वमिव दुःखपरतिबन्धकत्वमपि कल्य- भोयम्। तथातवे करुगरसप्रधानरामायणादोनामपि दुःख- हेतुनाप्रसङ्गप्रसरः अपसनः, ततय् लौककिक्शोकहर्षादिभ्य: तो.करयोकहषादय; यशा जाग्रन्ते, कावे न पुनस्था, दृद
Page 55
[8=] [ श्य परि
सर्वेभ्यो विभावादिभ्यः सुखमेव समुत्यद्यन्ते दति समाधानम्। सैन च चेतस: द्रवोभावात् निशासाश्रुपातादयोऽपि परमानन्द- ससुत्यिता एव। रत्यादिवासनामन्तरेण न खलु रसासाद: दूति सहदयातिरिक्ानां सर्वेषां सामाजिकानां न पुनस्ताटथी रसाभिव्यत्नि: भवति; रसबोधे साधारणोऊ्कतेरङ्रोकारवीजन्तु रामादिरत्या द्युद्योध हेतुभि: सोतादिभिः सामाजिकानां सजातोयरत्यादिसाजात्येन नायकादमेदाव गाद्िरसबोधोपपत्ति- करणमेव। साधारएभिमानेन मनुष्यमात्रस्य विशालजलधि- लङ्नादावपि महानुत्ाहोद्ोध:, तथा नायकमात्रसम्बन्धित्वेन प्रतोतस्यापि रत्यादेः सात्मगतत्वेनैव प्रतोतिः। तथा प्रथमतः विभावानुभावसव्जारिभावा अपि साधाररथेनैव प्रतोयन्ते, तेषामलौकिकत्वमपि भूषणायैव। कारणकार्य्यसहकारिरुपा- गामपि विभावादोनां रसोद्दोधे कारणतवेऽपि एक एव प्रति- भास: ; स च प्रपागकरसे यथा खणडमरिचादोनां सम्मेलनाद पूर्व: कशविदाखाद उपजायते, तथा विभावादोनां समोलनात् दूद्दापि इत्यवधेयम्। यत्र च तेषां डयोरेकस्य वा सङ्गावः, तत्न प्रकरणादिवशादन्यसमान्षेपः विधेयः। नायकमाव्गतत्वे तु नानामामाजिकगतस्य रसस्याल्पतया, अलौकिकविभावादि- जन्यत्वप्रतिकूलतया च, तथा नाव्यकाव्यदर्शनत्रवणादिप्रति- बन्धकतया च रसोडयं न अनुकार्य्यगतः। शिक्षितार्थस्य मुहुरनुष्ठानेन संस्कारातिशयात् काव्यार्थ- भावनेन सभ्यपद्वाच्यनटस्य रमाखादी भवत्येव, तदितरस्य तु नटस्य नेव रसासादः। रसस्य ज्रानाभावकालिकावस्थाया- मवस्थानाभावात् नायं जाप्यः : यो वा ज्ाप्यो घटादि:, स प्रतोतिं विना कढाचिदवतिष्ठते, भ्रयन्तु न तथेति भावः। तथा भयं यथासनवि शेषएविशेष्भावापत्विभावादिससूद्द:
Page 56
श्य परि०] साहित्यदपंणसारसङ्गेप: । [821
विषयकः न पाम्यः, रसप्रादुर्भावप्राकचषणे विभावादिष्जानय् पूर्ववर्ततित्वमात्रेण्णेपचारिककारणत्वात्। न वाडयं कार्य:, रसप्रतोतिकाले तत्कारगानां विभावादीनां प्रतोतेरभावात्; कारणज्ञानतत्वार्य्य म्वानयोयगपददर्शनात् न डि चन्दनसरशं- प्ामं तव्जन्यसुखज्ञानत् एकदा मनवति; ततस रसः कार्य्यत्ा- भाववान्, सुखमयत्वे मति विभावादिसमूद्ठविषयकत्वात् इत्यनु- मानम्। विभावादिज्जानात् प्रागम्य म्ञानाभावात्राप्ययं नित्यः, लोकिक प्रत्यचे विषयस्य हेतुत्वसवोकारिग भविष्तस्तदसंभ्वात्
ह्वम् ; वर्त्तमानस्य वस्तुनः कार्व्यज्ताप्यान्यतरत्वनियमाब्ाय रसः वर्त्तमानोऽि; परमानन्दत्प्रकारकमंवेदनविषयत्वात् खमान्ग्राह्मम्य नमय्य संसर्गावगाह्िस्जानविषयाभावत्वस् दर्शि- तम्। अग्रन्तु वेदान्तप्रसिद्धन्रह्मवत् खपक्ाशः अखगड़स्रूप एव वेढितव्यः । .
विभावा:,-ये पुनरिह लोके रामादिनायकगतरतिद्ठासा टिकानामुद्ोधहेतुभूता: सौतादयः रूष क काव्यनिवेशिता झलोकिकत्वमापनाः, ते विभावा दृत्यथ्न्ते। आलम्बनोहोपनाख्यौ विभावस्य हौ मेदो। यानेव नायिकानायकप्रतिनायकादो न वलम्ब रसोङ्रम: स्थात्. ते
सत्कुन्तजाल:, सुथौक:, रूपयोवनाध्यवसायवान्, चिप्रकारी, गूढ़ाभिप्रायन्नः. तेजखी, सच्छोलय नायको मवति। तस्य न धरेशत्त-धोरोहत-धौरललित-्धोर प्रशान्तमेदेन चल्वागे मेदा: सम्र्शन्त। तषाख धीरोढात्ताडीनां प्रत्येकं दक्िम- धटनुकून अठकउत्तेन भेढ़ात् षोड़शप्रकारी नायकः। तर्षा पुनरुत्तमाच ममध्यमत्वे नाट वत्वातभत् भेदा:। स्रा- सा.सं -*
Page 57
[x.]
पम्य नृङ्गा रसहाया :- प्रधानसहायः पीठमर्दा्य, उत्त- माधममध्य नभेदेन बहवोऽन्येडि विटादय: महाया: सन्ति। अरश्नन्तने महाय: मन्ती। अ्रन्तःपुरसडाया: वामनादयः। दगड म हाया: सुहृढ़ाटय: । दूता दूत्यक निस्ष्टार्थ-मितार्थक-सन्देगद्ार कभेदात् विधा। तव नायिकानायकमनौषितमर्थमुपलभ्य खबुद्या कार्य्यें- सम्पादनकारी निसष्टार्थः, अरल्याथंक्रथकः काय्यसम्पादनकारो मितार्थक:, खामिना यावटुत्तं सन्देशं तावदेव व्याहरति यः, स सन्देशदवारकः। सास्विकनायकस्य गुणा:,-भोभा-विलास-माधुर्य्य-गाभीर्य- धेर्थ्य-तेजो ल लितौटार्य्यनामान: प्रष्टो। तत् नायिका-नायकसामान्यगुगवती भवति, सा च प्रथमं खवीया, अन्या, साधारणीभेढात्तिविधा। तासु
खोगाया: नायिकाया: मुग्धा, मध्या, प्रगत्भा चेति चयः भेटा:। तासु च तरुपयोवनोद्रेकात् मदनविकारमधिगता, रतावनिच्छः, नात्यभिमानिनी, लज्जाऽवनतमुखी सुग्धा; सुरत- कलाकोशलवती, प्रतिपन्रयोवनमदनोन्माटिनी, नातिलज्जाडव- नता मध्या; तथा मततप्ररुढ़कामविमोडिता, परिपूर्षयौवन- वती, रतिमतो, लज्जाहोना प्रगल्ेत्युच्यते। ताखवि प्रन्त्ये डेधौरा, अधोरा, धोगाधोरा चेति प्रत्येकं तैविध्येन षडविधे कथित; तवापि मध्या-धोरा सरोषोपडासवक्रवचनेः, प्रधौरा नियतरोटने :. तथा धौराधोरा परुषवचनैः पतिसन्तापिनी भवति। प्रगल्लाधोरा तु अन्तनिगूढ़ कोपाकारा,रतावदासोना, र्वारनुरागप्रदशिनी; ध्रौराधोरा मोलुएठनवचनै; पत्युः क्रेश कारिगी; अधोरा तु खामिनः तर्ज्ञनसन्ताड़नपरा कथ्यत।
Page 58
श्य परि० ]
पनन्तरोक्षा मध्या-प्रगललगो: षड्मेटा अपि प्रत्येकं नायक- प्रपयापेक्षया कनिष्ठज्येष्ठरूपत्वेन द्विधा भ्वन्ति दति मध्या- प्रगल्योर्दादश भेदा: । सुग्धा तु एकैवेति खोया त्रयोदभभेद: भिव्ना वेदितव्या। परकीया तु परोढ़ाकन्यकाभेदेन प्रथमतो दिधा, तवापि घरभत्तुगामिनी, उत्पवादिनिरता, विगतवपा परोढ़ा, एवं नवयौवनसम्पन्ना, लव्जाथोला, बनूढ़ाडबला कन्यकैत्युच्यते। सुरतपणिडता, नृत्यगोतादिकलाऽडलापकुशला, सगुपनिर्गुणयो-
मदनोन्मादिनी रमषी साधारणोत्युच्यते, सा चैकविधेव। तथा च त्योदश खौयाः, दे परकीये, एका साधारपीति मिलित्वा षोड़शमेदिता एता नायिका: प्रत्येकं साधीनभर्त्तृका-
विंशतिशतभेदाः पुनः प्रत्येकम् उत्तममध्यमाधमस्वरूुपेण चतुरधिकाशोतियुतशतत्रयभेदभिन्नाः भवन्ति। एवमन्या- मङ्भेदानां सम्भावेपि विस्तरशङ्गया ते नाव प्रदर्श्िताः। आसाल परसरसाङर्य्मपि कुवचिहृश्यते। तारुएे चासाम् प्रष्टाविंभतिप्रकारा: सत्वजालक्ुाराः समु- त्पद्यन्ते; तत्न भाव-हाव-हेलामेदेन त्योडङ्गजाः, शोमा-कान्ति- दोप्ति- माधुर्य्य-प्रगल्भता-शौदार्य्य-धेर्य्यभेदेन सप भ्यत्नजाः, (एते भावादयो दश नायकानामाप सभ्भवन्ति) लौला-विलास-
केलिमेदेन पष्टादश खभावजास भवन्ति। (विशेषलक्षषानि तु भाकरे द्ृष्टव्यानि, एवं सर्वत्र) तत् सुग्धाकन्यकयो:
Page 59
[५२] साहित्यटपंगसारसङ्टेपः। [श्य परि०
तानि; तथा सर्वामामपि नायिकानां प्रियमविधे दोघकालाव- स्थानादिरूपाणि वर्यास्तरंभदिधानि बनुगगेङ्गितानि भर्वन्ति। एवं लेख्व्य प्रेरण-सखेडदर्शन-मृटुभाषण-दूतोप्रेरपैरासां भावाभि-
कारु-शिल्पिप्रभृतयः खयश्तेति दशविधा दृत्यः भवन्ति। कलाकौशलादयवाष्टी तासां गुणा भवन्ति। एता अपि प्रत्येकम् उत्तमाधममध्यमभेदेन त्रिधा भवन्ति। कामज-क्रीधज-व्यसनासत, पापकर्मानुष्ठानरतः, धोरो- इतः प्रतिनायक दृत्युच्यते।
कोकिसकलरताटयसष कथ्यन्ते। खकीयैरेवालम्बनोदीपनडेतुभि: सोताशशधराटिभि: नायकस्वान्तःप्ररूढ़ रत्यादिकं वहहिरुद्धासयन् कार्य्यमित्युच्ते, स एवानुभाव: काव्यनाव्ययो: प्रयुज्यते।
भावा: अनुभावरुपा एव भवन्ति। सिथिरतया वत्तमाने रत्यादी विभावानुभावापेचया रसानुगुखेन रसरूपतया संङ्गच्कमाना युहुदवत् भटिति प्रतोयमानतवेन प्रादुर्भूता: विलम्बप्रतीतिक- तवेन तिरोभूताय निर्वेदादयसर्यासत्रंभव्वेदा: व्यभिचारिष: उचचन्ते। एकस्तिमिन् रसे स्थायिनोऽवि भावस्य रखान्तरे व्यभिचार्तिम; तद्यथा-मोरय्ृङ्गारयोर्ड्ासः, वोरे क्रोष:, आान्ते जुगुम्मा रसविश्रेषे स्वायिन्वपि व्यभिचारित्वमांपद्यते।
Page 60
[श]
तथा च हासादोनां स्थायित्वं व्यभिचारित्वन्न तत्तदसेषु नियतावश्य कत्वानावश्यकत्वाभ्यां बोध्यम्। विरुडाविरुद्भावैः कथमपि तिरोधातुमशक्यः, प्रात्मनि संस्कारात्मना वर्त्तमानः, अन्त:करगव्ृत्तिरूप: रत्यादि: भावः स्थायोति कथ्यते। सच रति-हास-शोक-क्रोध उत्साष्ट-भय-जुगुस्ता-विस्य-शममेदेन नव- विध: यथाक्रमं शृङ्गावादिषु बोध्यः। एवस शृङ्गार-हास्य-
रस :. मुनोन्द्रमते तुवत्सलोऽप्यधिको रम इति दर्शवघः। तव दर्शवधेषु रसेषु प्रधानभून:, सभभोगेच्काया: ससुद्दोधेन
दक्षिगादिनायक:, चन्द्रायुद्टौपनकः, भूक्षेपाद्यनुभावकः, रति- स्थायिको रप्रः ृङ्गारः। स च प्रथमती विप्रलशमभभोगमेदात् द्विविधः; तत्न विप्र- लभ्: पुनः,-पुरवगग-मान-प्रदास-करुगात्मकत्वेन चतुविध्ः।
लाप-उन्माट व्याधि-जड़ता-मृतिरूपा दश कामक्ता दशा: भ्वन्ति। रमविच्छेदकारितया मरगरूपैयं दशमदथा प्रायेग न वर्णनीया, यत्र तु मरगानन्तरमेव पुनः प्रत्युज्जोवनं वर्गानीयं, तत मरणवर्गने न दोषः। तत प्रथमती नायिकाया रागमुक्का नायकस्य रागः पसात् वाच्यः। पसी च नीलो कुसुभ्र-मन्निष्ठा- भेदेन विधा भवति। मानोऽपि-प्रपयेर्थाजन्यतवेन डिधा भवति। प्रवासस्तु-कार्य्यशापादिजन्यः स्तीपुंसयो: भिन्नदेशवत्तित्वरुपः। तत च भ्रङ्गमालिन्य-एकवेगीघर शिरस्वाद्यवस्था जायन्ते। करुण: खलु-नायिकानायकयोरेकतरस्िन् लोकान्तरिते पुनर्नाभ- सभ्भावनायां यदा तयोरेक: शोकाकुलो भवात, तदा जायते; इत्थक्ष पूर्वरागादिरूपतया विप्रतनाख: मङ्गारः चतुविंध:
Page 61
साह्ित्य दर्पणसार सङ्रे्प: । [शय परिि
परसरमनुरक्री विल्ासिनी यव्रानिङ्गनचुम्बनादिकं कुरुतः
सध्यातुमशक्वतया एकविधोऽपि पूर्वरागाद्यनन्तरजातत्वेन चतुविधो भवतीति समुदायेनाष्टविघ: नृङ्गारः।
सादनुभावितः, निद्रादिव्यभिचारिभावकः, इाससायिभावकी
प्तिइ्वसतमेदात् षड्वि:। शोकस्थायिभावकः, मृताद्यानम्बनकः, तहणाधुदोपितः,
मादादिव्यभिचारिभावको रसः करुगः। प्रयश्व शोकस्थायि- भावकतया रतिस्थायिभावकात् विप्रन्तश्ाख्यणृङ्गारात् भिद्यते। दिषदालम्बनकः, तदपकारमुष्टिप्रहाराधुहौपनकः, भ्रवि- भङ्गाद्यनुभावक:, गर्वादिसन्जारिभावकः, रेमप्र्षादिव्यभिचारि- भावकः, क्रोधस्थायिभावकी रौद्र:। प्रस्व च युद्धवोरात् मेदेन रक्षास्यनेवता कारणतामापद्यते। तदीय चेष्टायहोपनविभावक:, सहायान्वेषणाद्यनुभावकः, छृत्यादिसस्जारिभावकः, उत्ाइ्ट- स्थायिभावको रसः वौरः। सच दानवोर-धर्मवोर-युडवौर- दयावोरमेदात् चतुर्विधः। भोषणाज्यतिपुरुषाद्यालम्बनकः, तदोय-विकट कर्मादयुरीप- मकः, वैवस्यपलायनादानुभावितः, जड़तादिसन्जारिभावक:, भयस्थाविभावकी रसः भयानक: । दुर्मन्धमांसरुधिराद्यालम्बनकः, शमिपाताय्युद्देपनक:
भावकस, जुगुप्मास्थायिभावक: बौभत्ः।
Page 62
श्य परि०] साह्ित्यदपंणसारसङ्ेप:। [ *: ]
विस्मयजनकवस्तु-जनाद्यालम्बनकः, तदीयगुगमड्िम-
सधारिभावक:, विस्यस्थायिभावकः अङ्डतो रसः।
भावक:, निर्वेदादिव्यभिचारिभावकः, शमस्थायिभावकी रसः शान्तो नाम। दयावोर-धर्मवोरादी ह्वि सरवथा पइड्ारोपशमी न टृशयते, भान्तस्य तु सर्वाकारेणेवाइङ्वारराद्टित्येकरुपत्वा द्दित्यनयो : परसरं मेद:। न चेट्शभान्तस्य मोच्षदशायामेव सम्वात् तदानीं सच्जारय्यांदेव्यासनवात् कथं रसत्म्? इति शङ्गनोयम् ; युत्नवियुत्तदशायामवस्थितः यो हि ग्रमः, ताहृशस्येव ममस् रसरूपेष उत्पत्ते:, तव सच्चार्य्यादेरवस्थाने विरोधाभावात्। स्फुट चमत्का रा तिशय व्यन्लकत्वादस वात्सत्थय्य रसान्तरात्
हर्षगर्वादिव्याभचारिभावकः, सुनोन्द्रसमातः रसो वक्लता नाम। एतेष्वपि रसेषु केखरित् साहं कस्यचित् विरोधो दृश्यते; तथा डि, करुप-बौभव-रोद्र-वोर-भयानकेः मृङ्गारस्य, भयानक- करुणाभ्यां हास्यस्य, हास्य-मृङ्गगवाभ्यां करुपस्, डास्य-मृङ्गगर- मयानकैः रोद्रसय, शान्त-भयानकाभ्यां वोरस्य, नृङ्गारवोर-रौद्र हास्य शान्ते: भयानकस्य, वौर-शृद्गार-रेद्र-हास्य-भयानकेः भान्तस्य, तथा मृङ्गरिय बोभवस्य च विरोधो दृश्यते। एषु केनचत् कस्यचित् विरोधे विधा व्यवस्था भर्वात, कयोषिदालम्बने क्येन कयोचित् वा प्रव्यवधानैनेति। तथा हि.
Page 63
[xa] [ शय परि०
नृङ्गार: वोरेग, सभभोगो हास्य-रोट्र-बोभत्ैः, विप्रलन्ः वोर- करुप-रौद्र बोभत्स-मयानकैरालम्बनानामैकन विरुध्यते, श्रन्यत तु अविरोध: । वीर-भयानकी च परस्परमालम्बनेकोनात्त्रयकेन व विरुध्येते। शान्तशृङ्गारावव्यवधानेनालम्बनेक्ेन च विरुध्येते, तदन्येन चावविरोध एव। ब्रद्ुतरौद्राभ्यां वौर:, श्रद्गुतन शृद्गारः, बोभत्ेन च भयानकः विधादि न विरुध्यते। एवं रस-
शबलताः, एताः सर्वा अि रजस्तमोलेशविनिर्मक्तमनसः समुद्रेक करत्वात रसपट प्रतिपाद्या एव, भावादिषु तु रसनधम- योगित्वेन रसत्वमुपचरितम्। तस्तिंख आ्रपाततः प्राधान्येन अ्रभिव्यत्ा निर्वेदादय:
विभावाटिभिरपरपुष्टतया रसरूपतामनापद्यमा नाक्ष स्ायनो रत्याद्य: भावा: इृत्युच्यन्ते। रसभाववदाभासते दृति व्यृत्पत्या रसगत-भावगतदोष एव रसभावयोरनीचित्य प्रवृत्तत्वे तदाभाम: कथ्यते। विरुद्ध- कारणेन्मेषात् भावस्य नाशः भावप्रशमः, स चउत्पत्ति- कालावच्छिन्न रव। कारणयोगाच् भावस्य स्फुटतयाSडविर्भाव:
न्याभिभावनयोग्ययो: सामानाधिकरएं, तच्व एकदेशहत्तित्व- विशिष्टेक कालवृत्तित्वरुपम्। बाध्यबाधकभावापबानां उदासोनानां वा भावानामेकन व्यामिश्र्रगां भावशबलता। बाध्यत्ंह्वि विरोधिकारणसामगो व्याहतफलकत्वं, बाधकत्वन्न विरोधि, तथा च, अन्योऽन्य- विशोधिकारणकूटानां समवहिती सत्यां परस्रफलानुत्पादा- नुत्पादकत्वरूपं तदुभयं वेदितव्यम्।
Page 64
४र्थं परि० ] [x0]
तत् रमाभासप्रयोजकानोचित्यन्तु मृङ्गारी रतेरुपनायक- गुर्वादिपती-बहुनाय कगतत्वे,तथा मृङ्गा रस्याधमपात्रतिर्य्यगादि- निष्ठत्वे, रैद्रे गुर्वादिगतकोपे, पान्ते होननिष्ठे, हास्ये गुर्वाद्या लम्बने, वोरे ब्रह्मवधादुव्ाहे अघमपात्गते च, मयानके च उत्तमपावगतत्वे बोध्यम्। एवं जातिदेशकानवर्णाश्चमवयो- Sवस्थाप्रज्यतिव्यवद्ारादेवप्यनौचित्यं खयमूह्नोयमिति ततीय:
चतुर्थपरिच्ेदे-
तज्च काव्यंध्वनिगुणोभूतव्यङ्गमेदेन प्रथमती डिविधं भवति। तवापि व्यक्षनाप्रतिपाद्यार्थस्य वाच्ार्थादधिकचमत्कारजनक लेन उत्तमकाव्यत्वम। व्यड्ार्थस्य वाच्यार्थापेक्षया प्रचमत्
6 जनकत्वेन वा गुणोभूतव्यड्काव्यत्वम। लक्षणा-बभिधामूनकलवेन ध्वने्हौ मेदौ। तव लच्षगा- मूनसु अविरवत्ितवाच्यनामा, वाच्चार्थस्य पर्थान्तरसङ्कुमणे- नात्यन्ततिरस्कारेण च बाधितसरूपलाल्मन्नगामूलतं, तेन च वाच्यार्थस्याविरवच्तितत्वस् भवतोति नामवोजम्। द्वितीयस्वभिधामूली ध्वनि: विवच्ितान्यपरवाच्चनामा, विवचितम् अन्यपरं-व्यङ्मनिष्ठं, वायं-वाचचार्थो यत्र दति व्युत्पत्यरथ: ।
त्यन्ततिरस्तत्वेन च मेदडयं सन्भवति। यत्र- प्रज्ञतान्वये स्यमनुपयुन्यमान: मुख्योथं: अपरष्मिनर्थे परिगमति,
सङ्गमितवाचतवं, यत्र तु खाथें सवथा परित्वजन् लकपनम-
Page 65
[y<] साह्ित्य दर्पण सारसङ्गेप: । [४थ परि०
कया अर्थान्तरे परिगामति, तत्र मुख्यार्थस्यात्यन्ततिरस्कृतत्वाद
व्यङ्नामानो हो भेटी। स्फटे प्रकरणो भटिति प्रतोतेषु विभा- वाटिष सहटयेन प्रमाता यत्र सूक्षोगेवेककालेन एते प्रतौयन्ते पति तेषां हेतुहेतुमतोः पौर्वापरय्यंक्रमं लक्तयितं सम्यक् न शक्य तयाSमो प्रसंलच्यक्रमत्वेन व्यपरश्यते। यत्र त प्रकरगां विचारवैद्यं, विभावाटयक क्रमेगा उब्ेया:, सत्र सामग्रोविलम्बाधोनं चमत्कतर्मान्यर्य्यम् पति संन्च्यक्रम- व्यद्मो नाम। तस्य च संलक्ष्यक्रमस्य शब्दार्थ-तदुभयशतयुद्धव- लवेन विधात्वम। ग्रब्दशक्नया यतार्थान्तवं प्रकाशते, स शब्द- शक्तुाद्धवो ध्वनिः, म च वस्तवनङ्गाररूपलवेन द्विधा, वंस्तु- मात्रप्रतोतावैक:, अननङ्गारप्रतोतावपरः। अर्थशत्युद्धवश्च पर्थस्य वस्वनङ्वाररूपत्वेन द्वैविध्यात्, पुनस्तयोरि सतःसभभवि-कवि- प्रोढ़ोक्रिमिड-कविनिबइ्परोढ़ोक्रिमिडलवेन तैविध्यात षट्प्रकार: पर्थः, तथाविधे: षड्भिग्थे: वस्तुमात्व्यङ्त्वे षड्विधः, अन- झारव्यङ्मते च षट् इति मिलिित्वा द्वादशप्रकार:। तत्र न केवलं भगितिवशेन समुत्यन्ः, शचित्यात र्वहिरपि सन्भाव्यमानमङ्धावः पर्थः खतःसभभवी, लोकप्रतिद्ध इत्यर्थः। अ्रत्यन्तासत्यपि हर्थे ज्ञानं शब्दः करोति हि" इति न्यायबलैन वहिरसत्नाप वक्तप्रतिभामात्रेण तथा परिकल्पितः प्रोढ़ोकिसिद्वा।
तथात्वेन, कस्पितः। षसामेषां पुनः वस्त्वलप्गारयोव्यंड्रलवेन डेविध्टेन दवाटशत्वसिडिरिति निष्कर्षः। यत शब्दानामर्थानाप् नैकजातोयप्राचुर्य्यम्, अरपि त' साम्यमेव, तत्र भन्दार्थोभयशतााद्धवो ध्वनिः।
Page 66
४र्य परि० ] साह्ित्यदर्पंबसारसङ्गेप:। [12]
ततय ध्वनेरष्टादश भेटा:,-पर्थान्तरसङ्कमितवाच्च
मतयुद्ववो वस्वलङ्गररुपतया हो, प्रथंशकुाद्धवा:,-खतः-
रवंस्तुरूपार्थेः वस्तुव्यज्यमानत्वे वयः अ्रनङ्गारव्यज्यमानत्व व तय:, एवमुत्तरुपैस्तिविधेरलड्ुगर रुपैरर्थेः वस्तुव्यङ्त्वे तयः
एक: दत्यष्टादश। तदेवं ध्वनेरष्टादशसु भेदेषु मध्ये शब्दार्थोभय- पत्युत्थो ध्वानर्वाक्यमात्रे भवन्नेकः, अन्ये पुनः सप्तदश ध्वनयः पढे वाक्े च डति चतुस्तिंशत्, मेलनेन पत्चत्रिंशत् मेदा:। अर्थशकुाद्धवस्य द्वादशमेदात्मकस्य घवनेः प्रबन्धगततवेन च
प्रबन्धप्रकाश्यत्वेन चतुविधत्वम दति मिित्वा षोड़श, मेलनेन च एकपच्जार्शाडधी ध्वनिरिति शुड्धी भेद:। शुङ्मेदे- रेकपञ्चाशता च योजनेन बहवो भ्वन्ति भेदा; प्रथमस्व सजातोयेनैकेन, विजातीयेः पजचाशता च संसष्टी एकपन्चाश- त्वम्। एवं द्वितीयस्य सजातोवेनैकेन विजातोेरेकीनपन्रा- पता च मंसष्टी पञ्ाशस्म्। तथा ततोयस्य सजातोयेनेकेन विजातोयेरष्टंच त्वारिंशता च मंसष्टी एकोनपन्चाथ्तत्वम्। चतु- र्थस्य सजातोयेनैकेन विजातोयै: सप्तचत्वारिंम्ता च संसशे भष्टचत्वानिंशत्म्। एवमपरेषामपि खयमूहनोयो भेदः।
सङ्कमितवाच्यध्वनिना संसृष्टी एक: भेढ:, अरपरेः अ्रत्यन्त- तिरस्कृतवाच्यादिभि: पछाशता विजातोये: ध्वनिभिः संसष्टौ पश्चाशत् मैदा:, अत एकपल्ाश्त्त्वम्) एवं-क्रमेण मेदवतां
Page 67
[4.] साहित्यद पगसार सङ्गव।: [४थ परि०
(१२२६) जायन्ते, संसष्टिमद्गरागां चतुर्विधतया तस्य चतुर्भिर्गुगने विशतचतुरधिकपस्चसहस्रसड्ूा (५।०४) भर्वान्ति, पतः संसृष्टि-विविधसद्गरयोरितावन्तो मैदा :; तैः सह शुद्धानाम् एकपन्नाशतः मेलने च पश्पन्नाशदषिकत्रिशती त्रपस्नसहस्रसडया (५३५५) भवन्ति। एते एव ध्वनिभेदा:। शुद्धा:,-4 # मिश्रा:,-५३०४ सर्मा्:,-५३५५
अस्फुट अगूढ़-असुन्दरभेदाटष्टविधं गुगोभूतव्यङ्गम। तव- १। कुतचित् खेतरस्य रमादेरङ्रं रसान्तरमन्यविषयि- काया: रत्याटेवाउङ्गं रसान्तवमिति, कुत्रचिद्वा वाच्यं साटृश्यं वाक्यार्थान्वयोपपादकतया अ्ङ्गभूतं वाक्यार्थस्थेति रोत्या दतराङ्गम्। २। सरविशेषेष भटिति वाच्यवत् प्रतोयमानं काक्ञा- चित्तम्। ३। आपाततः प्रतोतस्य वाच्यस्य प्रतिसन्धानानुपपत्ति- बाधकं वाय्यमिष्वत्वम। ४। वाच्यव्यङ्गयो: संभथितत्वे संशयप्राधान्ये वी सन्दिग्ध प्राधान्यम्। ५। वाच्यव्यङ्मयोः समानबल्त्वे तुन्चप्राधान्यम्। ६ सदृदयैरषि भाटित्यबोध्यम् अ्रस्फुटम्। 91. स्फुटतया वाच्यवत् सर्वजनवैद्यम् अ्रगूढ़म्। ८। चमत्कारिताशून्यम् त्रपसुन्दरम्।
- एतेषां व्यख्य शुडभेट्रानां नामबबिर्वेमस््र एबनितर्ल्मर्कावमतपृट्त : उयवि व्रमपर्बािंदृष्ठ यावत द्रशनः।
Page 68
५म परि० ] साह्ित्य दर्पणसारसङ्ग्ेपः । [4१]
द्ृत्यष्टौ (८) गुणोभूतव्यङ्मस्य मैदा:, एतेषान्तु पूर्वोक्क- पच्मपद्टाशटधिक विश तोत्तर प प् सहस् भेद -- भिन्नैर्ध्वनिभियोंजने
व्यड्मस्थ; तद्मञ्तकत्वेन च काव्यस्यापि तावन्त एव भेढा:। पञ्चमपरिच्छेद-
किं नाम व्यङ्मथबोधनमाधनीभूतायाः नवोनैरेवाङ्रा कताया: अ्रभिनवाया: व्यक्षनाख्यवत्तेग्ङ्रोकरगेन? दांत आशङ्मामयनंतं प्रमाणाटिना तथ्ा: अङ्गोकरणप्रयोजनं प्रति- पादयति। अभिधायां खप्रतिपाद्यार्थबोधनानन्तवं विरतायां, स्ार्थबोधनेन लक्षगायाज्ज विश्रान्तायां, तात्यर्य्याख्यायाल् बत्तौ अन्वयबोधमात्रेगा विरतायां न तासां व्यङ्वस्तवन्ङ्गाररमाटि- बोधने योग्यत्वम; न पुनः रमादि: सङ्गतलभ्यः, काव्यात्म- भूतस्य खप्रकाशानन्दरूपस्य रसस्य "रसः" द्ति सवशब्देनाप्यभि- धानं न सभभवति, तथात्वे दोषापातात्; विभावाद्यभि- धानेनैव तत्सिद्विरिति चन, तस्य विभावाद्यनन्तरभावित्वात् विभावाटिरूपल्वानङ्गोकाराद्वा। बुद्धियंथा एकमर्थं विषयो- क्वत्य नापरं विषयोकत्तें शक्रोति, ज्ञानद्वयस्य योगपद्यानङ्गो- कारात; यथा वा पचनादिरूपा क्रिया गमनाटिरूपं नान्यत् कर्म निष्पादयितं पक्रोति, तथा एक: शब्दः एकमर्थ बोधयितु- मेव चमः "सक्दुच्चरितः शब्दः सक्कदयें गमयति"दृत्यनुभामनात् इति पुनरर्थप्रत्यायनशत्यभावाच्च न रसादिव्यङ्मबोधने तासां योग्यता। किञ्न, पढार्थमावबोधरसिकैवैयाकरगैरन्वैरपि वाच्यार्थ: ज्ेय:, व्यङ्ार्थस्तु सहटयैकसंवेद: इति बोड़मेदाच्च व्यन्ो नाभिधेय:। एकस्तिन् वाच्ये मातपभृतिमेदात् बडुचड्मर्थं- सा-सा-सं-4
Page 69
[4२] साह्ित्यदपणसारसङ्गेप:। [५स परि०
प्रतोतिसन्भवेन सङ्याभेदात्, तथा क्वचिव्रिषेधरूपे वाच्ये विधि- व्यङ्सन्भवः, क्चिज्ज विधिरूपे निषेधरूप दति स्वरूपमेददभ- नाच्; तथा वाच्याथंबोधे भब्दोच्जारणमात्रेगैवाथप्रतोतेः भब्दानामेव िमित्तत्वं, व्यज्ायंबोघसु तथाविधप्रतिभा- नैर्मल्याटेरिति निमित्तमेदात् वाच्यार्थे बोधमालनं, व्यड्माथ चित्तोल्नासादिकमिति कार्य्यमेढाच; सुखचमत्कारह्ोनतया वाष्यार्थप्रतौतिः, तदुभयवत्वया च व्यड्ार्थप्रतोतिरिति प्रतोतिभेदात्, वाच्स्य प्रथमं प्रतीतिः, व्यज्स्य वाच्यार्थबोधान- न्तरमिति पोर्वापरय्यभावभेदेन कालभेदाज्ज, वाच्चस्य शब्द- मालाश्चयत्वं, व्यङ्ञन्य तु शब्दप्रक्ृतिप्रत्ययोपसगतदर्थवर्णा- सङ्टनाश्तयत्वेनाश्तयमेदात्, एर्का्रिन्नेव वाच्यार्थबोधे उद्देश्य एकः, व्यड्ार्थबोधे चान्य इति विषयमेदाज्च भिव्नोऽयं व्यड्षार्थः वाच्चार्थात्। अधि च, अभिधा लक्षगा च प्रमाणान्तरमिद्मेव वस्तु बोधयनः परति नियमात्, रसादेस्तु बोधात् पूर्वे प्रमागान्तरस्या- सिहतया प्रागविद्यमानत्वात् न लाभ्यां रमादिबोधमभ्वः, "मङ्थां घोषः" इत्यादो लक्षग्णस्थलेऽप्युपात्तशब्दार्थानामन्वय- बोधः भवितुमिच्तव्रवानुषपत्त्या बाध्यते, ततो लक्षगाया: प्रवेशः, दद्व तु प्रतोतिकाले एव जायमानस्य अनुरणनात्मक- व्यापारम्य पूर्वे प्रमाणासिडत्वात् व्यञ्ञनैवैका गतिरिति समाधानम्। लक्षपाप्रयोजनस्याधि व्यङ्ञतवमेवेति न लक्षगा- बोध्यत्वं तथात्व प्रयोजमान्तरकव्पनेन अनवस्थापातप्रसङ्ग: स्थात्। न व प्रयोजनविशिष्टे एव तोगदी लक्षगेति वाच्यं, विषय प्रयोजनयोर्गगपत् प्रतोत्यनृभ्भवात्, न द्वि कारणज्ञानं कार्य्यज्ञानत्त ममकाले सभभवतः ज्ञानह्वयस्य योगपद्यानङ्गो- कासत्।
Page 70
५ म परि० ] माहित्यटर्पप्मार मङ्गप: ।
्वानविषये नटे, काव्येत् नामे ए्व विभावाटिभि: रत्याद्यनु- मानं, तनस्तटनमानोदोधितया नामाजिकार्ना वामनारूप- प्रत्यामत्या मान्तात्कनो रामाटिरत्यादि: रमः द्रति रमादेवनु-
म; यथा "पवती व ड़मान् धुमात्" इत्यत् व्ङ्कित्याप्यधूम- वान् पवत इति प्रतोति:, तथा "शून्यं वामग्टडम" इत्यादि यत् काव्यं, मत् शृङ्गाववनवत्, तत्त्वभावाटिमख्वात् दत्यनुमिती ृङ्गाउरमव्याप्यविभावाटिमत् काव्यमिति परामर्शस्तु वर्द्याप सुग्रह एव. तथाडप पवंविधा पगामशरूपा प्रतोतिरम्ाकमा- साद्यतवेन नाभिमता, प्रोक्तपराम्शस्य प्रत्यत्तसरणाद्यात्मकत्व
दयं हेतुव्यभिचारौति सवाभपििनबोधोपायिक हेतोः पंक्षधर्म- ताऽनुपपत्तेः। ननु व्याप्रिः .- प्रय्यभिनरितत्वं,पचधर्मता-पघ्े विद्यमानना ; यथा "पवती वड्चिमान् धूमात्" इत्यत्र यत्र यत धूमः तव तत वस्गिरिति पन्वयमहचारज्ञानजन्या पक्षे पर्वते वज्के: व्याप्तिधीः भवति, पत्रेतपन्तकवक्कमाध्यकव्याप्निज्ञानं जागते. तथा अवापि अ्रं ताटग्विभावाद्यपस्थानकरतित्याप्य- रामाद्याविर्भाववान्" दृति मामाजिकाना व्याप्तिविशिष्टपत्त- धर्मताग्रहै "ग्रहं रामः भोताविषयकरतिमान्" उत्वेवं प्र रेतो जायमानायाम् "श्रहं रमतान्" दूति तुच्याकारिकका प्रतोति: जायते, ततस पत्ते रमिकजने रमस्य विद्यमानतासत्येत, तत् कथं पक्षधमंताऽनृपपत्तिः? दत्यवि पत्तः न साधीयान्, अनुमितो तु येन हेतुना यत् माध्यं माध्यते, तदेव साध्यमवश्य- मेव यदि तेन हेतुना खाभिप्रेतमाध्यरूपतया न साध्यते, तदा
Page 71
[48] साहित्यट पगमार सङ्केन: । [ क४ परि०
तस्य देतोराभामत्वं खवोक्रियते, निगतखासोपसनमाध्यमाधक-
धनुमितिः दृह तु माधयित्मिष्ठात सप्रकाशरूपात मान्दानन्द- मयाटर्थात भिननस्य रमाटिपरतीतिरुपार्थान्तरस्यास्मटनभोपित- स्यानुमापनात् हेनोदुष्टतेव। न वा विशिष्टनाटृशाभोपितार्थ- वोधोपयिकानकून हेतुरत वाच्य:, प्रतिपाद्यावस्थामहक्कतताटटश-
निरपेक्षाया: अरथापत्तेविषय एव रमः भवतु दृव्यपि न, तम्याः पूर्वसिद्ज्ञानमूलकज्ञानमवलम्बा प्रवृत्ते: नापि संस्कारजन्- ताद्रमाटिबुद्दे: स्मृतित्वं, स्मृतोतु प्रत्यभिज्ञानरूपायां मोऽय- मित्याकारकप्रतोतौ माध्यं विना विद्यमानतया संस्कारजन्य- ज्ञानत्वरूपस्य हेतोर्दुंष्टत्वमेव। तटेवमनुभवमिद्ृस्य तत्तद्मादि-
तुरेयवात्तरूपाया अ्रभ्या: मिद्धिः। मेदाक्ष पुर्वमेव दर्शिता इूति दिक्। षष्ठपरिचेरे
काव्यं नावृत ध्वनिगुगोभृतव्यङ्गमेदेन द्विविधमिति चतुर्था- ध्याये प्रथमं प्रदर्शितं, तज्च पुन्टटश्यश्रव्यत्वभेदेन द्विविधम :
दर्शनत्तवगयोग्यं काव्यं दृश्यं, तदवि सुखाटी चन्द्राद्यागेपकत् . नटे रामादिस रुपारोपाद्रपकनामकमुपरूपकमंज्रकछ्न भवेत्।
स्थाया अनुकरगमभिनय: इत्युच्यते, स च चतुर्विधः; ब्रङ्गन
Page 72
(8 0रि०] साहित्यदपणसाररङ्ेप:। [&y]
निष्पन्न,-आ्रङ्गिकः, वचननिष्पन्रत्-वाचिकः, वेशर वमाद्या- हरगीयश-शहार्थ्यः, सख्वोद्रेकाज्जनितः स्तभसेदादिरुपथ- सात्विक इति। सत्र रूपकाणि नाटकादोनि दश-नाटकं, प्रकरणं, भाग:, व्यायोगः, समतकार:, डिमः, ईहामृग:, अ्ङ्ग, वीथो, प्रहसन. मिति च तेषां नामानि। उपरूपकायि च नाटिकाद्यट्टादशभेदवन्ति भवन्ति; तैषा नामानि यथा-नाटिका, वोटकं, गोठ्ठी, रट्टकं, नाट्यरासर्क, प्रस्थानकम्, उल्लाप्यं, काव्यं, प्रेङ्वणं, रामकं, संलापकं, श्रगढितं, शिल्पकं, विल्ासिका, दुमलनिका, प्रकरगिका, ४ल्योश :. भाषिका च इति। तत्र नाटकलकणं यथा-यम्मिन् दृश्यकाव्ये वत्ताल्: पुराणेतिहासादिप्रिद्ध, वत्यमाणसुखादिप स्सन्विभियेतः
फ.ङुग: पञ्जान्यना: दगानधिकाश्व भवेयुः, यत्र च नायकः प्रतिद्ववंभीयः, राजर्षिः, धोरोदात्तादिलक्षणवान्, प्रतापी, दिव्यः दिव्यादिय्यो वा, बहुगुगवान् भवेत, तथा शृङ्गारवौर- रसयोरन्यतररसोऽङ्गो, अन्ये च रसा: प्ङ्गभूता: निवहषाख्ये सन्धो विस्तयकवं किमपि वर्णनीयं भवेत्, कारय्यव्यापृता: पञ्च चतवारो वा पुरुषा: प्रधानभूता:, रचनं क्रमेग शङ्गानां सूक्ष्म- भूततया केषात्चित् देर्येग ड्खलवेन वा गोपुच्छाग्रसमं, तत् नाटकमित्यचयतें। अङ्कलक्षणं-यत्र नायकस्याद्गितं चरितं प्रत्यक्षवत् भास- मानं भवेत्, यस् रसभावममुज्न:, स्फुटशब्दरार्थ:, विन्द्वादियुत्ताः, तथा हास्योद्वेगादिजनकेः बहुभि: कार्य्यैग्युत्तः, तव वौजन् मंहारो न कार्य्यः, तथा नानाविधानसंयुत्तम्, अस्पचञ्ज तं
Page 73
Faa] साह्ित्यदर्पगमार मङ्गेव: । [4४ परि० =- विदधीत, मनध्यादिकार्य्यागामविरोधेन श्रत्पदिननिरवत्य कथया च युक्त:, विभि: चतुर्भि: वा पावैः युनः चामन्रनायकः यत् निवेश्य:, मः भ्रङ्ग इति उच्चते। तत्राङ्के दूरद्वान-बध-युद्ध-
विधेया, यञ्चान्यत् व्रोडाकरं दशनच्छेद्याटिकं तत्, तथा नगराद्यवरोधनं, स्नानानुलेपनन् न वर्णनीयमेव। देवी- परिजनादीनाम् अ्रमात्यवगिजात्न भावरमोङ्वैः प्रत्यच्षदरिते युक्त:, भवमाननिष्कान्तनिख्नपात्रव्न त्रङ्ड: कर्त्तव्यः ।
प्रविष्टः, वोजफनयुक्तः, पपरः श्रङ्ध दरव गर्भाङ्गः दृत्यच्यते। तत्र च नाटके-आटी नटेषु सूतधार: पूर्वरङ्ग विदध्यात्, ततवापर: स्थापकाख्य: नटः मभापूजां, क विनामगोवाभिधानं, नाटकनामकोत्तनस् विधाय प्रस्तावनया नाटकीयपात्- पदार्थाद्यानेपपुर:सवं रङ्गालयान्निष्काम्येत। तवापि पूर्वरङ्ग- पदेन वर्गोनोयपदार्थत: पू्वे रङ्गविघ्नप्रगमनारथे कुशोनवाटिभि: क्रियमाणं कर्म उच्ते। तेषु प्रत्याहाराटिकाङ्गभूयस्वेडपि विघोपशान्त्यथे नान्दी एव विधेया, मा च अ्रष्टाभिर्द्वादशमिय
पति मंच्चिता। यत्र नान्क्ति रङ्गद्वारं नास्ति, तव तु तन्त्रतया सैव राङ्ड द्वारम्। यत्र रङद्वारमेवास्ति, न नान्दो, तव सा फलबलानु -र मैया। यत्र त्वारसे बहतः सोकाः, तव खोकद्य नान्दो, अपरस रङ्द्वारमित्यवधेयम्। दृढानीन्तु पूर्वरङ्गस्व सम्यक् प्रयोगाभावात् एक एव सुवधारः सर्वें प्रयोजयतीति व्यवहारः। एवं स च स्थायकास्यो नटः दिव्यं वस्तु दिव्यो भूत्वा, मत्ें मर्च्यो भृत्वा, मिश्रन् दिव्यमर्त्ययोरन्यतरो भूता सूचयेत्,
Page 74
48 परि•] साह्ित्यदपपसारसङ्गेप:।
तथा वोजं मुखं पातं वा सूचयेन्। एत्यं रङ्गप्रोतिजननानन्तर भारतोवटत्त्यात्रयेग कष्विटृतुञ्न कोर्तयेत्। संस्तवहुल्त:, पुरुषप्रयोज्य: वाक्यप्रधानी व्यापारः भारती वृत्ति: इत्युथते। प्ररोघना-वोथो-प्रहसन-श्रमुखमेदभिव्वानि तस्यास चत्वार्य्ङ्गानि। तवापि प्रस्तुताभिनयेषु प्रशंमया श्रोतृणां प्रदृत्त्यन्मुखोकरगं प्ररोचना। बोथोप्रइसने वच्चेते। ततथ सूत्रधारसटृग: कवित् भारत्या वत्त्या ऋतुं वर्णयित्वा रूपकादोनां कवेश नामाटिकं सद्कोर्त्तंेत्, ततः प्ररोचनया, बोथ्या, प्रहसनेन वा रङ्गं प्रसाद्य प्रस्तावनया वस्तु पाचं वा समाच्तिप्य स निगच्त्ेत् दति दिक्। स्वकार्य्योन्थेः प्रसुतवृत्तोत्यापकेः वाक्ये: सुवधारेग सह नटोविदूषकादय: यत मिथः संलापं कुर्वन्ति, पस्तावनाऽपरा- भिधेयं तदेव श्रामुखमित्युच्यते। तज्च उद्दात्यक-कथोद्वात- प्रयोगातिशय-प्रवत्तक-अररव्ल्लय गगितमेदेन पत्धा। प्रबोधिताभि- प्रेतार्थंकपदानां सभौपितारथंबोधनार्थ यदपरेः साभिप्रेतार्थ मात्रपतिपादकपटैः अर्थान्तरे सङ्गमगं, स उद्खात्यकः । अ्रत्ाय- माशय:,-यत्र हि पात्रं नटप्रयुक्कानि पदानि अ्रप्रसिद्दतया तदभिप्रेताथें सम्यगनवबुध्यैव प्रयुक्तपदानामर्थ सम्यगवबोधयितं
प्रविशति,स उद्वात्यक उच्चते इति। सूत्रधारवाक्य-तदभिधेयान्य- तरनिमित्तकपात्रप्रवेशः कथोद्वातः। यदि एकत प्रयोगे अ्र्न्यः प्रयोग: प्रयुत्त: स्यात्, तेन च पात्रप्रवेशः भवेत, तदा प्रयोगाति-
प्रवेश: स्थात्, तत् प्रवत्तकम्। यत्र एकस्तिन् विषये सादृश्यो ज्ञावनया पात्रप्रवेशरूपान्यकार्य्यप्रसाधनं भवेत्, तत् अरवलगतम्, भत्र यथासन्भवं वच्चमाणानि वोष्यङ्रान्यपि योजनीयानि।
Page 75
[4=] माहित्यदपग मार मङ्केप: । [६४ परि० 1; प्रस्तावनाउन्ते दतिववत्तरूपं वस्तु प्रयोजयेत,तन्च वस्तु श्राधि- कारिक प्रामङ्गिकमेदात् द्विविधम्। कार्य्यस्य प्रधानफने प्रभुत्वम अपधिकारः, तस्य पभुः अधिकारी, अधिकारिय: इ्ति- वृत्तम अधिकारिक्रम् उच्यते। अ्रधिकारिकेतिवृत्तम्य उप- करगनिमित्तभूतं परसङ्गेन निरवत्तं वस्तु प्रामद्गिकम् उच्चते। एतस्मिं चत्वारि पताकास्थानकानि यथायर्थ योज्यानि। यत्र अन्यस्िन् प्रयोजने चिन्तिते तव्यार्थम्य मधर्मा अ्रन्याथः अनभिसंहितपदार्धन प्रयुज्यते, तत् पताकास्थानकं बोध्यम्। यव अतर्कितकारगेन अर्थमम्पत्तिः प्रयोजनान्तरापतिरुपा प्रोत्यनुकूलव्यापारवत्तया पगमोपकारिण भवेत, तत् प्रथमं पताकास्थानम्। नानाविधरचनासमात्रयवचनानां यत्र सातिशर्यासनिष्टत्वं, तत् द्वितीयं पताकास्थानम। यत्र फल- रूप कार्य्य स्थोपस्थापकम श्रव्यक्नायें सम्बन्धयोग्येनाभिप्रायान्तर- प्रयुत्तेन,प्रत्युत्तरगोपेतं विशेषनिश्चयप्रात्या सहहिनं वचनं, तत् तटतीयं पताकास्थानम। यत्र काव्यपयोगाई: सुमम्बन्धः अर्थ- द्वयवान् मुख्यफनार्थान्तरसूचकः वचनविन्यासः भवेत्, तत् चतुथ पताकास्थानम्। अत् नायकरसयोः प्रतिकूलं सवरूपच्युतिकार कमितिवत्तं परित्यान्यं, पुरागविरुदमपि तयोरनुकूल्मादशभूतमितिव्टत्तं खेच्छया कविना कल्पनीयम्। दह या कथा युद्ादिका अ्रङ्ग न दर्शनीया, मा यदि कवेरभिमता, तदा वाकेन मिर्वाह्या, न तदुपन्यासेन। संवत्षरसाध्या कथा तु टिनदयेम निर्वाद्या। अतिबहुा च कथा वत्माणविष्कभकादिभिः सूचनौया। वक्षराधिक कालसम्पाद्यं यत्, तत् वर्षाश्रनकालेन निर्वाह्यम्। एकदिर्नानिवर्त्यस्य कथांशस्य वर्णनं दिनावमाने अङ्ुविवामे विष्कन्कादिभि: सम्पाद्म्। विष्कनन-
Page 76
४ परि० ] साह्टित्यटर्पणमारसङ्गप: ।
प्रवेशक चुन्निका-पङ्गावतार-प्रङ्गमुखाख््या: पञ्च अर्थीपक्षेपकाः अषि कार्य्याः। अङ्गाटी मद्ेपेण अतोतानां भविष्यताथ् कथांशानां सूचक: विष्कनभकः। गकेन मध्यमेन पात्रेण हाभ्यां वा प्रयोजित- स्ेत् म शुद्धः, नौच-मध्यमपात् क्रल्पि तस्वेत् मङ्गोर्ग: । अप्य च प्रथमाङ्गाटावपि मनवः, प्रवेशकम्य त न तरथेति मेढ:। डयोग्ङ्गयोमध्ये प्राकतया भाषया नौच-मध्यमपात्रप्रयोजितः पूर्वोक्त: कर्थाशश्वेत् म प्रवेशकः। नेपथ्योत्ता अर्थानां सूचनं चलिका। अङ्गावमाने तटङस्याङ्गभूतार्थसूचकरूपः पात्ैः स्ङ्टिप्य दर्शितः तुद्राङ्ग ब्रङ्गावनारः। उकम्मिवनङ्ग निखिला- द्ानां कार्य्यसूचनपुरःमरं वौजभूतविषगम्य यत्र सूचनं, तदङ्ग- मुखम। एतेषां परस्परमेढाय लक्षगार्थममालोचनया व्वयमेव बोध्याः। प्रथमाङ्गे विष्कभकमन्निवेशम्य तु अरयं विशेषः यत, आामुखानन्तरं तढाकष्टपात्रेण अपेज्तितं नौरमं विस्तरं वस्तु परित्यज्य मंङ्िप्य न तदभिधाय, ततंसृष्टं मरमं वस्तु दशमितं प्रयुज्यते कथांशः दति। पञ्जभि: अरोष्त्तेपकैरपि नाटकोयप्रधाननायकस्य नायिकाया वा बधः न वाच्यः ; तन्तु रसे दतिववित्तयोग:, इतिवृत्ते च रमयोग: यथा स्थात्, तथा रचयितव्यं, नैतवो: परस्पवं विच्केट: काय्यः। दह वीज-विन्दु-पताका-प्रकरी-कार्व्यमेदेन पञ्जविधाः अरथे- प्रक्वतय: यथाविधि प्रयोज्याः। अर्थंप्रकतयस्तु प्रयोजनमिद्धि- फनहेतवः। आटौ स्तोकमुत्यनं मत क्रमेण बहुविर्धावस्तार- वदवान्तरकार्य्वजनकं फलप्रधानहेतुभूतञ्ज वौजम्। श्रवान्तर कथाविच्छेदे अवान्तरार्थाच्छेद है तुभूनः वाग्व्यापार: विन्दुः। निर्वहणपव्यन्तस्थायो, प्रधानस्योपकारक:, प्रमङ्गादामतः, पराथे प्रयुज्यमान: कथांशः पताका। परप्रयोजनभूतस्य तत्फलख
Page 77
माहित्य टर्धगमार मङ्ग्पः । [ 4४ परि०
गर्भे, मन्चो, विमर्ष वा ममाप्तिभवेत्। एक देशव्याधि पामद्रिक वृत्तं प्रकशे। अवाधि नायकस्टव फलं, न स्वम्येति बोध्य। यव्िद्वार्थम उपाये प्रथमप्रवृत्तिः समाप्तिस्त, तथा यञ्च पाकाद्गितं माधनोयञ, तत् कार्व्यम। तम्य च काय्यय्याङ्गभूता: अवस्था: आररभ्-यत्र-प्रास्याशा- नियताप्रि-फलागममेटेन पञ्चविधाः। आ्रभि: पञ्रविधाभि- रवस्थाभिर्योगात इतिवृत्तय्य पघ् भागा: ग्नामङ्गा मुख- प्रतिमख-गभ-विमर्षे-निवेहगा।ख्याः पत्र मन्धग: स्यः। तव मुख्यप्रयोजनवशात् ब्रङ्गभूतानां कथांशानाम प्रवान्तवाथेमस्बद्- त्वात मन्धरित्या ग्यागते। यत्र आरसे बहनाम्थाना रमानास् सनभवः मन्टभंमून्कारगं वौजमेव अंधिक्रन्याभवत्. ममुख- मन्धिः। यत्र मुखमन्धिस्थितस्य वोजस्य ईषल्लच्त्यः प्रकाशः, म प्रततिमुखमन्धि:। प्रधानप्रयोजनस्य प्रधानोपाये कि्धिल्वच्चतया प्रकाशिने यत्र पुनः पुनः क्वचित् तिरोभाववान्, क्वाचद्दा अनुमन्धानवान् सम्यव प्रकाशः, म गभमन्धिः । यत्र गर्भमन्धिमपेक्ष्य प्रधान- फलोपायः प्रकाशितः, अभिसम्पातादिभि: सविघ्श्, म विमषं- सन्धिः। यतर निजनिजस्थानोपाच्प्रतया विकोर्ग सुखमन्ध्य- दय: वोजमंयुता: दूतिवृत्तभागा: एकप्रयोजनकत्वेन युज्यन्ते, तननिर्वहणमनन्धिः (उपसंहारः)। तत्र मुखम्य मन्धे: द्वाटशाङ्गानि-उपस्ेप-पविकर-पविन्याम-
भेदनामानि।
Page 78
कछ परि-] साहहित्यद्पपसार सङ्गेप:। [ot]
इर प-क्रम-सङ्ग ह-अ्नुमान-प्रार्थना-च्िप्ति-वोटक-अरधिबल- उद्देग· विद्रवनामकानि। विमष मन्धेग्द्गगनि वयोदश-पपवाद-सम्पेट व्यवसाय्-
कादननामानि नाटके योज्यानि। तथा
वाक्त-काव्यमंहार प्रशस्तिनामकानि चतुर्दश तेयानि। यद्यपि मुखस्य द्वादश, प्रतिमुखस्य त्रयोदश, गर्भविमर्षयोः प्रत्येकं वयोदश, निर्वहणस्य च चतुर्देश इति मिनित्वा पञ्च- षष्टिः, तथाऽपि निवहण्णावयवप्रश्तिममन्यमानानां मते चतुःषष्टित्वमेव; तथा प्रशस्तिं सवोकुवतां गर्भावयवस्रूपायाः प्रार्थनाया अनङ्गोकारादवि चतुःष्टिविधत्वमव्याइतमेव।' एतेषां मन्यङ्गानां निवेशनप्रयोजनं वाब्कितार्थविधानम्, अल्ोकिकार्थाि: द्रतिव्वत्तस्पष्टोकरगम्, अनुरागलाभः, प्रयोगस्य रहस्याधगोपनं, प्रकाश्यानां प्रकाशनमिति षड्विधम्। करचरणाद्यङ्गविदोनानां नरागां यथा कार्य्याक्षमत्वं, तथा मुखगर्भादिसन्पिरुपाङ्गशून्यानामि रुपककाव्याना प्रयोगा योग्यत्वम, अतः अवश्यमेव एतेषां निवेभनसुचितम् : रसाभि- व्यक्रिमपेच्यैव एषामङ्गानां सन्निवेशनं काय्यें, न तु भास्त्रस्थिति- सम्पाटनेच्या अयोग्यावसर एषां सत्निवेश: करगौय: दति। सर्वनाव्यप्य माळवदुपजीत्यभूताः कौशिकोमात्वती आरभटो-भारतोनामा: चतस्ः वृत्तयो नाटके निवेशनोयाः।
शृङ्गा ररसानुकूल्ता, चारुविलासविशिष्टा, मङ्गाराङ्गलत्णाभि
Page 79
[0२] साह्ित्यदर्पपसारसङ्गप:। [ 4४ परि०
व्यन्तिका वा कौशिको हत्ति: शृङ्गारे रसे समाश्रयणोया; प्रस्थास नर्म-नर्मस्फर्ज-नर्मैस्फोट-नर्मंगरभापि चत्ार्यङ्गानि।
ृङ्गारा, शोकरहिता च साध्वतोनाम्नो वत्तिः वोरे रसे खौकार्य्या; अस्यास् उत्थापक-सद्घात्य-संलाप-परिवर्तकाख्या- सत्वारो मेदा:।
बन्नौद्धत्यविधायिनी आ्ररभटोनाम्न्नो वृत्ति: रौद्रबौभत्यो: समुपेतव्या; प्रस्यास् वस्तत्थापन-सम्फेट-सङ्गिप्ति-अरवपातनाख्या: चलवारः मेढा: । संस्कृतब हुला वाकप्रधानव्यापारवती भारतीनाम्नी वत्ति :; तस्याय् प्ररोचना-वौथी-प्रहसन-आरमुखानि न्तत्वार्यङ्गानि, तानि च पूर्वमुत्तानि। तव वौध्यङ्गान्यपि उद्वात्यक-प्रवलगित-प्रपञ्न-
प्रलाप-व्याहार-मृदवरुपाणि तयोदश। अथ नाय्योक्य :- पात्रान्तरः श्रोतुमनह्यं वस्तु खगतम्। पात्राम्तराटिसर्वजनश्रवगयोग्यं वचनं प्रकाशनामकं स्थात्। पराजखोभूय किविदवसत्य अन्यगुप्तवस्तुप्रकाशनम् अपवारि- तम्। उत्विप्ताङ्गनित्रयेण करेग जनानन्यानाच्काद कथामध्ये यत् परस्यरं गुह्यभाषणं तत् जनान्तिकम। नाट्े श्रोत्नटं बिना अवणाभिनयं प्रदश्य अनुत्तामपि विषयं शुत्वेव किं ब्रवौषीति यत् प्रयुज्यते, तत् आकाशभाषितं कथ्यते। नाटके वेश्यानां दत्ता-सिद्धा-सेनान्तं नाम कार्यम्। बणिजां दत्तान्तबहुनतानि नामानि दर्शवेत्। तथा चेटचेय्योश् वसन्तादिषु वर्गनीयस्य कलहंसादिवसुनः नाम्ना नाम कार्य्यम्। नाटकस्य रामाभ्युदयादिनामवत् सन्दर्भगर्भितार्थंसूचक
Page 80
२४ परि०] साह्टित्यदर्पणसारसङ्गप:। [ot]
नाम कार्य्यम्। प्रकरणाठी तु मालतोमाधवाटिवत् नायिका- नायकनास्नना नाम कार्य्यम्। नाटिका-सट्कादोनाञ् रत्ावलो- कपूरमन्नजय्यांटिवत् नाथिकानास्न्रा नाम करणोयम्। "गच्करामि" दृत्यर्थे "साधयामि" द्वति प्रायथः दृश्यकाव्ये प्रयुज्यते। भृत्वेः राजा खामोति टेवेति वा, नोचजनेः भ्टति, राजर्षिभि: तथा विदूषकेष च वयस्येति, ऋषिभि: राज वति, अपत्यप्रत्ययान्तपटेन पौरवपाएडवेत्याटिना वा, विप्रे: विप्र: यथेच्छं नामभि: अपत्यप्रत्ययान्तप्रदेन विश्वामित्रकौशिकेत्या ढिना वा वाप्यः। इतकेः चत्रियादिभि: विप्रः आय्यति वाच्यः। गज्जा विदूषकः वयस्येति नाम्ना वा वाच्यः। नटी-सूतधारी परसग्मार्य्यनाम्न्ना. पारिपाशिकेन सूतधार: भाव दति, सूत्र- धारेण तुस मारिषेति, अ्रधमजनैः तत्टृश: जनः इएडे दति, उत्तमजनैः खनमानजनः वयस्येति, मध्यमजनैः तत्मः इंडी दूति, अग्रज्ञ: आरय्थेति, देवलिङ्गो मुनिलितिङ्गी सर्वः एव सर्वे: भगवन् पति वाच्यः। विदूषकेगा राज्जी तत्सहचरी (चेटो) च भवतीति, सूतेन रथारोही आयुषन् पति, धन्येः वयोज्येष्ठः तातेति, पुतः शिष्यः कनिष्ठम्रताता च वत्ेति, पुतकेति. तातेति तत्तवाखतरा, तथा उपत्यप्त्ययान्तपदेन वा वाच्यः। अधमजनैः मचिवः आर्य्येति, विप्रैः समात्येति मचवेति वा. विद्वद्धि: वौतरागः तपस््रो च माधो! दति वाच्यः। तथा शिथप्रभृतिभि: पूज्यो जनः नामग्रहगमक्कत्वा "भगवन्!" "महाभाग !" इत्याटि मम्मानसूचकेन सम्बोधनैन श्रमन्त्रयि- तव्य:। आचार्य्य: उपाध्यायेति, प्रजाभि: राजा महाराजेति खामोति वा, युतराजन्तु कुमार इति अनुदारकं इति वा वाच्यः। अधमेखु राजकुमारः सौम्येति अद्रमुखेति च साथः। त्मान्याटिभि: राजकुमारो भन्तदारिकेति कथनौया। प्रा- सा. सं-
Page 81
[8] साहित्यदपणसार सङ्गेपः। [ दष परि०
उत्तममध्यमाधमपात्रैः स्त्रियः तामां पत्युः पदमय्यादाऽनुसारतः तासामुत्तमत्वादिकं निश्चित्य सम्बोधनेनामन्त्रयियव्या:। (यथा -उत्तमेन उत्तमः वयस्येति, मध्यमेन मध्यमः हंही इतति, ऋ्धमेन अधमः इएडे दति, तथा उत्तमया उत्तमा स्त्रो वयस्येति, मध्यमया मध्यमा स्त्री हंहो इति, अधमया अधमा स्त्री हणडे दृति वाच्या) एवं खसमाना स्त्रो हलेति, किद्रे इज्जे इति, वेश्या अञ्जुकेति कुट्टिनोति च, सेवकेः पूज्या वृद्दा च अस्वेति वाच्या। पामएडाः खसङ्गेतानुरूपसम्बोधनपढैः कापानिनिकेत्यादिभि: वाच्याः। शकादयश्च भद्रदत्तादिनामभि: वाचाः। यस्मच यत् मालाकरगादिरूपं कर्म, यच्च शिल्पं विद्यते, या च जातिः, या वा विद्या, तदनुरूपनाम्न्ना स सनाष्यः । एनद्यतिरित्ा: यथोपयुत्तं शिष्टाचारविरुद्वं यथा न भवति तथा सभ्भाषगोया: । अथ नाटकोयभाषाविभाग:,-विदुषाम् उत्तममध्यम- पाव्रागां मंस्कृता भाषा, उत्तममध्यमयोषितां शोरसेनी आषा, किन्तु सोकेषु सङ्गोतेषु वा आसां महाराष्ट्री भाषा, राजान्त :- पुरचारिणां मागधी भाषा, चेटानां, राजपुत्ागां, तथा धन- वतां वैश्यानाव्न अरद्दमागधो भाषा, अन्तराउन्तरा च सदेश- भाषाऽपि प्रयोकय्या। विदूषकादौनां गौड़ोया भाषा, अरत्त- टेविनाम् अवन्तिका भाषा, क्रोड़तां योधनागरिकादोनाज्ज वैदर्भी भाषा, शकाराणां शकादोनाज शकारदेशसम्बन्धिनी भाषा, देवप्रभाववतां बाह्नोकदेशीया भाषा, दरविड़ादिषु द्राविड़ी भाषा, आभीरेषु आभोरो भाषा, पुक्कमादिषु चाएडालो भाषा, काछ-पत्रोपजौविषु तथा लौहपावादि निर्मागोपजौविषु च आभोरो शावरो वा भाषा प्रयोकप्ा। पिशाचानां पेशाची भाषा। उत्तममध्यपानां चेटोनां शौर सेनौ।
Page 82
६४ परि० ] साहित्य दर्पगसारसङ्गेपः। [ay]
बालानां, वर्षवराणां, नोचानां, दैवज्ञानाम्, उन्मत्ताना- मातुराणाञ् शौरसेनो, कचित् संस्कृता च। ऐखर्ययटप्तानां दारिद्राभिभूतानां, भिक्षगां, जैनबोध्धाटोनासू प्राक्ृती भाषा। सथ्ासाटिचिक्कवारियौना शेष्ठनारीखाञ्ज संस्कृता भाषा। केषाच्चिन्मते देवी-मन्तिसुता-वेशानां भाषाऽि संस्कृता। नोचपावारमां स्वदेशौया भाषा। प्रयोजनवशात् उत्तमादि- पात्रागां भाषाबिपव्ययोऽषि विधेयः । योषित् सखो-बाल-वेश्या-कितब-अप्सरसां कचित् वैदग्धा- ज्ञापनाथे मध्ये मध्ये संस्कृता भाषा प्रयोक्तव्या।
प्रियोक्रिमेदेन षट्तिंभन्वक्षपानि यथालाभं प्रयोज्यानि।
आख्यान-युक्ति-प्रहष-उपदेशनमेदात् वर्यास्त्रंशत् नाय्या लङ्गाराः।
सेन्धव-द्वगूढ़क-उत्तमात्तमकउक्कप्रत्यकमेदेन दश लास्याङ्गानिं यथालाभं प्रयोज्यानि। -एतत् पूर्वोक्ष रूपं नाटकमेव सर्वपताकास्थानके: दर्शाभरड्रेश युतं चेत् महानाटकसंज्ञकं स्यात्।
Page 83
साह्ित्य दर्पपमार सङ्वेप: । १ २४ परि.
प्रकाशकं, मृङ्गाररसप्रधानं, विनाशिधर्मकामार्थंतत्वरधरप्रशान्त-
वरिविधम्। धूर्नद्यूतकार विट चेटादिसड्ुलः स्थात्।
नानां लच्षगानि आकरे दष्टव्यानि। तत वोथ्या: उद्कात्यक-अ्रव
वयोदशाङ्गानि निर्दिष्टनि। भाषादिवदुपरूपकमेदनाटिकादीनामपि लक्षणानि आकरे एव अनुसन्धेयानि। गद्यपद्ममयत्वेन द्विविधं त्रव्यकाव्यम्। तब पद्मं छन्दोबद्वाक्यं, तच्च मुकतक. युग्मक-सन्दानितक-कलापक-कुल कभेदात् पत्तविधम्। एकेन पद्येन प्रऊतार्थसमात्ती तदात्मकं पदां मुतकं, हाभ्यां पद्याभ्यां तथात्वे युग्मकं, विभिस्न ताटृशैः पद्मेःसन्दानितकं, चतुर्भि: कलापकं, पश्मभि: तदधिकैर्वा झोकेः कुलकं स्मृतम्। महाकाव्य-काव्य-खरडकाव्य-कोषकाव्यमेदेन च पद्यमयं काव्यं चतुर्विधम्।
एकवृत्तेः नातिखल्प- नातिदीर्घाष्टाधिकसर्गबद्ं महाकाव्यम्। तंत्रादी पाशो: नमस्किया वसतुनिर्देशः वा एकेनैव कन्दसा निबदः सर्गसमाप्ती कन्दोऽन्तरमवश्यं निवेश्यम्। क्वापि कबन सगः नानावृत्तमय:, सर्गान्ते च भाविसर्गस्व कथाया: सूचनम्। धोरोदासतगुवान्वितः सहंभजातः चव्रियः सुरो वा एकी
Page 84
रष परि० ] साह्ित्य एर्पेणसार सङ्गेप:। [00]
नायकः, एकवंशोत्यना: कुलौना: बहबः राजानो वा नायकाः 1 शृङ्गारवोरशान्तान्यतसः रमः प्रधानम्, अ्रन्येरसा अङ्गभूताः।
सन्धयः प्रयोज्या:। तब धर्माथकाममोत्चानकाः चत्वारः बर्गाः, तैष्वपि एक एव ब्गेः वर्सनीय:। कुवचित् दुर्जनानां निन्दा, क्वचित् वा साधूनां गुगप्रख्यापनं कर्त्तव्यम्। सन्ध्या सूर्य्य-पन्दु-
काय्या। कवि-वृत्त-नायकानामन्यतमस्ान्यस्य वा नाम्रा अ्रस् नाम कार्य्यम्। सर्गोपादेयकथया सर्गस् नाम तु विधेयम्। ऋषिप्रगोतेडस्मिन् महाकाव्ये सर्गस्य आख्यानसंज्षा भवेत्। प्राऊमतभाषया निर्मिते तु तस्य आ्ाश्वास-संज्ञा कल्पनीया; रतत् पुनः रन्धकगलितान्यतरच्छन्दसा निबद्धव्यम्। अप- भाषाविरचिते तु अ्स्त्िन् तटुचितानि क्न्दांसि, कड़वकाख्या: सर्गाच्च करगीया:। सर्गमन््यादिविरह्ितं, संस्कृताद्यन्यतमभाषामयम्, एकार्थ- प्रतिपादक-पद्यरचितं त्रव्यकाव्यं काव्यम्। एकार्थानुस्यतसंस्कतपद्यनिमिंतं काव्यं खणडकाव्यमुच्यते। परसरनिरपेच्षसआतोये कार्थ प्रतिपाद कपदोपनिबद्पद्य समूहविराचतं कोषकाव्यम्। सजातीय-सव्रिवेशविशेषवशेन रचितञ्रुदतिसुन्दवं तत्। गद्यकाव्यं-पद्यबन्धसमुज्यितं श्रव्यकाव्यं गद्यम्। तच् तव समासाघटितं मुत्तकं, वत्तभागयुतं वृत्तगनन्धि, दोघसमस्तपद- घटितम् उत्वसतिकाप्रायम, अल्पसमस्पदोपनिबड चूर्णकम्।
Page 85
[oc] साह्ित्यदपंग सार सङ्गेप: । [०म परि०
एंवं रचनाविशेषत्रम्ेन चतुविधं तत्पनः कथाSडख्यायिकामेदेन द्विविधम। एतयोलंक्षगमाकरेऽनुमन्धेयम्। गद्यपद्यमयं काव्यं चम्पनासत्रा प्रसिद्धम्। गद्यपद्यमयो राजस्तुतिस्तु विरुदमिति कथ्यते। विविधभाषाविरचितं काव्यं करशकं स्यात्।
सप्तमपरिच्ेदे-
दूह् पुनः काव्यं पुरुषसंख्ानस्थानीयं, तथा हि-वाक्यं तदीयं शरीरं, रोतयः अ्रवयवसन्निवेशविशेषाः, रसश तदन्तभूतः आत्मा। यब्ञा शौर्य्यादयो गुणाः, कागत्खन्नत्वादय: मूख त्वादयथ दोषा: यथाक्रमं पुरुषम्य उत्क्षांपकर्षहेतवः, तथा काव्यस्यापि गुणा तटुत्कर्षाधायका: भवन्ति। दोषासु शब्दार्थौ द्वारोऊ्वत्य रसादोनां प्रतोतिप्रतिबन्धकत्वेन प्रकर्षप्रतोतिप्रति- बन्धकतवेन प्रतीतिविल्तम्बकत्वेन च काव्यस्यात्मभूतं रसमप- कषयन्त: रसापकर्षकतया दोषशब्दवाच्या: भवन्ति। ते पुनः पढ-पदांश वाक्य अरथ.रसगतत्वेन पचचवा। तत
संस्कारताभेदेन षाड़श। एतेषु निररर्थकत्व-श्रस्तमर्थत्व-चृत- संस्कारत्वव्यतिरित्ता: वयोदश टोषा वाक्ेऽपि सभ्वन्ति ।
पञ् दोषा: पदांशऽपि भर्वन्ति। निरर्थकत्व प्समर्थत्व-च्ुत- संस्कारत्वरूपा: वयो ढोषास पदे एव, न तु वाक्ये पदांशे वा सन्भवन्ति। दोषाणां पदादिगतत्वम् पन्वयव्यतिरकाम्या पदादोनां परिषत्तिसहत्वासहत्वाभ्यां वेदितव्यम्।
Page 86
७म परि० ] साहित्यदपगसारसङ्गेपः । [o2]
तथा हि-त दोषजनकोभूनपदानां परिततने दोषस्य न सत्ता, किन्तु तत्यटस्थिनो एतर तथ्ष सत्ता, तव पदान्वयव्यति- रकेष दोषाणां पदगतत्वं बोध्यम्।
न दोष:, किन्तु ताटृशपदांर्शास्थतावेव, तब दोषागां पदांभ- गतत्वम्। पदपरिवृत्तावषि तदर्यस्येव सत्तायां यत्र दोषस्य सत्ता, सोऽर्थंदोष:, यद्ार्थप्रतोत्यनन्तरबोध्य: मोऽप्यर्थदीष एवं। यत्र च वयो: बहनां वा शब्दानामर्थानां वा अन्यतरस्य एकस्य ड्योगा सिितिपरिवर्त्तनाभ्यां दोषस न स्थितिद्वानी, किन्तु सर्वेषामेव पदानामर्धानाख, तत्र तस्य शब्दार्थंसमष्टि- गततया वाक्यगतत्वं बोध्यम्। तत्र च एते शुतिदुष्टत्वादयो ये वयोदश दीषा: ते पददोषसजातौया: वाक्यदोषाः, तहिजातीय- वाक्यदाषास्तु वर्गप्रातिकृत्यादय: त्रयोविर्शातसड्काः । तत्न दुःशवत्वं-काव्यप्य कर्कशवर्पवत्दरचततया श्रोतृषां शेतावच्छेदेन दुःखाधायकत्वम। एकस्त्रिन्नेव वर्गे शुतिदुःखा. वहत्वस्याननुभावात् द्वित्रिवर्णानामेव दूषकत्वमवगन्तव्यं, माधुर्श्यबुभुक्षायाः सत्त्वे एव श्रुतेः दुःखावहत्वात्; तदद्विपरौतेषु वोररोद्रबोभत्सरसेषु, तथा क्रुद्दे वत्तरि, समुद्ते वाच्चे वत्ारि बोडव्ये वा, वैयाकरण-शुष्कतारकिकादो च नास्य दोषत्वं, प्रत्युत गौणगुणत्वमेव। सान्नयपदसम्बन्धित्वेन प्रत्यासन्नस्व शृङ्गगारादिरसस्य माधुर्य्यप्रतौतिप्रतिबन्धकता एवात् दूषकता- वोजम्। वाकये तथाविधानां बहुशः प्रयोगे सति खात्रयवर्- भूयिष्ठवाक्य सम्बन्धित्वेन श्रटवेरस्यापादकतया प्रत्याससरस- प्रकर्षप्रतीति-प्रतिबन्धकलवेन चास्य वाक्यगतत्वमवगन्तव्यं, पदैकदेशगामित्वे चास्य पदांभगतत्वम्।
Page 87
[८0] साह्ित्यदर्पगमार मङ्गेप:। eम परि०
अझोलतं -वोड़ाटिजनकार्थान्तर प्रतोतिजन्यश्रीव्रोड़ा- जुगुप्सोत्पाटकत्वं, शोतु: तज्जन्यामङ्गल्तन्नापकत्वञ्न, व्रौड़ादि- जनकासत्यार्थप्र तोतिजन्यतद्विषय कस्मति हेतुत्वं वा प्रश्नोल्तत्वम्।
मतर दूषकतावोजम्। व्रोड़ाजुगुप्साSमङ्गलव्यन्जकल्वेन चास्य
चलोतिषु गुपत्वमेत्र।
रुपतया वरिधा। प्रक्वतारथप्रकर्षविघातादेव तद्विषयभावप्रकष- विघात पवात् दूषकतावोजम्। अप्रयुक्तत्वं-कोषादिषु तथाप्रसिद्धत्वेपि कविभिरनादृत-
दूषकतावीजम्। श्र्रेषाढावस्यादोषत्वम्। लोकिक
विदूष काटिभाषगषु चाटोषत्वमेव। ग्राम्यवत्कृप्रयज्यत्वन्नानात् रसप्रकर्षविघातोऽव दूषकतावीजम्।
तया व्यवहृतत्वे चास्य गुणत्वमेव।
योगिसन्देहजनकमन्देहविषयपदत्वम्। अतर वाच्ार्थविषयक- संभयोदयात् शाब्दबाधजननविलम्बनेन रसप्रकर्षबोधवघाती दूषकतावोनम्। व्याजस्तुतिपर्य्यवमायित्वे चास्य गुगत्वमेव।
Page 88
एम परि० ]
कवेरशक्रिनिकयः, ततो लक्ष्यापस्थितिः, ततः शाब्दबोध इति तद्विलम्बेनैव रमबोधवित्तम्बनं दूषकतावोजम्। प्रयोग: ।
विवच्िता प्रसिद्वार्थोपसस्थितिविलम्बनेन रसप्रतोतिविलम्बनमत दूषकतावोजम्। श्रेषादी तु प्रस्यादोषता जेया। श्रवाचकत्वं-वाच्यार्थबोघौपयिक पद परिद्वत्य रुव्याद्यसत्े भयथा लाकषणिकपदप्रयोग: ।
विलम्बनैन पदार्थोपस्थिते: व्यवधानेन जनकत्वम्। अस्य समासगतत्वे पददोषता। वैयाकरणमुख्ये नौरसतार्किकादी च वत्ारि बोद्व्ये वा गुगत्वमेव। श्ाब्दबोधविलम्बनेन भटिति रसादिप्रतोतेः प्रतिबन्धकत्वं दूषकतावोजम्। विरुडमतिकारित्वम् - अरभिप्रेतार्थविपरीतार्थप्रतोतिकर- त्वम्। विरुद्धारथविषयकवुहेरवदयात् रसप्रतोतिप्रतिबन्ध एवात्र दूषकतावोजम। परविमृष्टविधेयांशभावः,-प्रयुत्तानां पदानां विधेयस्ेव प्राधान्येन निर्देश उचितः,अ्नुवाद्यमनुक्केव न विधेयमुदोरवेत्" इति नियमात्, एतब्रियमस्ान्यथाकरणेन उद्देश्यविधेययो: विपरोतनिदेशरुपः । तच्च क्वचित् समासेन विधेयस्योहेश्यप्रतीतिकारित्वं, कचिच्व न्यायविपर्य्यासेन रचनं, कचित् तच्छन्दस् यच्कन्दाव्यवधानेन स्थितिः। प्रथमस्य पदगतत्वं, तदन्ययोरवाक्यगतत्वम्; तथा "अप्राधान्यं विधेयंत्र प्रतिषेधे प्रधानता। म्रसज्यप्रतिषेधोडणी क्रियया सह यत्र नञ्।" इत्युतलचषप्रसज्यप्रतिषेधस् नक
Page 89
साह्ित्य दर्पपामारसङ्केप: । [ शम परि०
विधेयत्वानवगमे"प्रधानत्वं विधेरयत्र प्रतिषेधेऽप्रधानता। पयेदासः स विन्नेयो यत्रोत्तरपदेन नञ् ॥।" इत्युत्तलक्षपपय्यदासव द्ददश्य- त्वप्रतोतिकारित्वे चायं दोष:, कुत्रचिद्ा तस्य समासे गुणोभाव- तथा पर्य्युदासवदुपस्थापनात् निषेधस् विधेयतया अनवगति: प्रति प्रसज्य प्रतिषेधखले पय्येदासविधया नञः प्रयोगात् निषेधस्य विधेयताऽनवगमरूपः दोषः । किञ्व, "यत्तदोर्नित्यमम्बन्धः द्ति न्यायात् यत्र यच्कन्दरः, तत तच्छब्दः, तत्समानार्थकेटसैतदद :- गब्दान्यतमो वा यावन्र प्रयुञ्यते, तावत् वाक्यस्य यच्कव्दोत्थापिता आ्काङ्गा न पूर्य्यते। यत्र तु यच्छन्दानन्तरं प्रयुज्यमाना अपि तच्छव्दादय: भ पृथ्क पृथक् व्यवधानतः प्रयुत्ता:, न या विलक्षणविभक्न्यन्ततया निर्दिष्टाः, किन्तु समानविभत्वान्ततया
श्रपूरणदनुवाद्यत्वप्रत्यायकाः, तत्र तेषामनुवाद्यत्वप्रतोतिकारि- त्वादेवाप्राधान्येन निर्देश इति विधेयाविमरषदोषत्म्। यच्छन्द- व्यवधानस्थिता निकटस्था अपि भिन्नलिङ्गविभत्ियुक्ता वा तदादि- शब्दास्तु निराकाङत्वमबगमयन्ति, यत्र च पूर्वेवाक्यगतयच्छन्द- दय स्थोत्तरवाक् गतैकतदा दिश ब्देन सम्बन्धः, तचै केनैव तदा दिना निराकाङत्वम्। एवं कचित्तच्छञ्दयोरपि वक्ृतात्यर्य्य प्रत्यायकं- व्वादेकेनेव यच्छन्देन निराकाङ्गतवं, कुत्चिच्च यत्तदोरन्यतर- स्थार्थत्वेऽपि निराकाङ्गत्वमेव। एवस यच्ब्दस्थोत्तरवाक्यगतत्वे- नोपादाने पूर्ववाके सामर्थ्यात् तच्कव्दस्यार्थत्वं, तच्छब्दस्य च प्रक्रान्तप्रसिद्धानुभूतार्थकत्वे यच्न्दस्यार्थत्वं बोध्यम्। निरर्थकत्वं-कन्दोभङ्गनिवृत्तवे पादपूरणमात्रप्रयोजन- काव्ययादिद्योतकपदप्रयोगऊ्वतवैयर्थ्यम्। अरत्र वत्रि निवर्थक- पदवद्वाक्यप्रयोक्तृत्वन्नानेन तदोयवाक्यात् प्रस्तुतविषयकार्य- म्रकर्षबोधविघातो टूषकतावोजम्।
Page 90
९म परि• ] साहित्यदपॅगसारसङ्गेप: ।
अ्रसमथेत्वं-सहकारिविशेषं विना अगहौतशक्रिकत्वं, सापकाभावऊ्कतम् अभीप्तितार्थंबोधनाचमत्ं वा। शाब्द बोधानुत्पत्त्या ताटृशतात्पय्यबोधानुदयात् तदुपजीवक-
साधुतज्ञानेन शाब्दबोधविघटनाद्रसानुत्पत्तिरेवात् दूषकता-
मात्रगतत्वेनैव लच्ये सभ्भवः। पददोषविजातीयवाक् दोषा:,-प्रतिकून्वर्णंता, लुप्- विसर्मता, आहृतविसर्गता, अधिकपटता, न्यूनपदता, कथित- पढ़ता, इतवृत्तता, पतत्प्रकर्षता, सन्विविश्लेषः, सन्व्यस्नोलता, सन्धिकष्टता, शररद्धान्तरेकपदता, समापपुनरात्तता, श्रभवन्मत- सम्बन्धता, अक्रमता, अ्रमतपराथेता, वाच्यानभिधानं, भग्न- प्रक्रमता, प्रमिद्धित्यागः, अस्थानस्थपढ़ता, अस्थानस्थसमामता, सङगोगंता, गर्मितता एतें वयोविभतिसख्ाका: वाक्यमात्रगता दोषा:। तव-
प्रछ्वतरसपरिप्यिवर गाममुदयघटितत्वं वा। तत्तद्रसप्रतिकूल्तवरणें- विघटितत्वे तु तदुहदरसानुद्दयात् रसप्रतोतिविघातकत्वमत्र दूषकतावोजम्।
रेकत बहुशः प्रयोगे एव श्रोळबोध्यरसस्यापाततः प्रतोतेवना- धायकत्वात् दोषत्वमिति बोध्यम्। अधिकवविसर्गस्यितावपि दुःश्रवत्वमेव।
अस्थाांप एकत्र बहुशः प्रयोगे दोषतम्।
Page 91
[<४] साह्ित्य दपग सार सङ्कषः । [डम परि०
रसास्वाटविलम्बनमव दूषकतावोजम्। ब्रस्य तु कचित् वचिताविशेषलामे गुगत्, क्वचिच्च विशेषगटानेन वैचितग- धिका धोतमार्थ विशेष्यव्टप्रयोगेपि न दोषत्वम्। कैचित्त- यत्र विशेषणास्यापि क्रियाविशेषगत्वं सम्वति, तवापि विशेषपटप्रयोग: टोषावह इत्याहुः। न्युनपटत्वं-न्यनस्य पटस्यार्थन महान्वये वकुरभीपििते सति तटुपाटानेन सुतुखं प्रत्वतार्थान्वयनिवाहे च सति तट-
रमप्रतोनियनिबन्धकत्वपत्र दूष कतावीनम्। पत्यानन्द- निमग्ननां दुःखविहलानास उक्ी म्य गुगात्वमेव। एवं पढानां न्यूनत्वेडपि उपास्तवाक् जन्यया प्रतिपत्या यत्र उत्तरा प्रतिपत्ति: पूर्ो प्रतिपत्तिं न वाघते" दति न्यायात् पूर्ववाक्य- प्रतिपत्ति: स्फुटमेवावभामते, न पवापि टोषत, तथा प- "तिष्ठेत् कोपवशात् प्रभावविदिता टोघे न मा कुप्यति" दन्यव "प्रभावपिडिता"इत्यनन्तर नैतत् यतः"दति पदानां न्यूनत्वेऽपि मत्यरवैवाक्य बोधने ममर्थतया न दोषः दति, तत्र तत्तदाक्ा व्यङ्ञभावादीनामुत्कर्षांनाधायकत्वाज्ज नापि गुगत्वमस्येति बोध्यम! कथितपटत्ं-मद्यम्तरंण कथितार्थस पुनः कथनात्मक- सटवद्दाकात्वम। पुनरुत्पटतात्मर्थ्चिन्तनेन त्रोतुः रम- प्रतोतिप्रतिबन्धकत्वं दूषकतावोजम्। अरत् उद्देश्यप्रतिनिर्देशव- स्थले उत्नपदप्रयोगात् पर्थान्तरप्रतोत्यभाविन झटिलि प्रळ्तार्थं- बोघाटयः, ततः रसादिधीरवित्तम्वेनवेत्यत्र कथितपदत्स्य ग्रुएत्वमेवात बोध्यम्।
Page 92
ऐम परि० ] साह्टित्यदपगसार सङ्गेप:। [cy]
विधेयान्तर अनुक्रथनम् एकोहैशेन कथितस्यीदेश्यान्तरे अनु- कथनम्, एकोदेशैन विहितस्य विधेयान्तरे उद्देश्यतया अ्नु-
वाच्यघ्वनावप्यस्स गुणत्वम्। श्रयोगान्ययोगव्यवच्छेदमेदेन अवधारणमयि द्विघा भवति। तथा वोमसितपढानां लक्षगाया अपरार्यव्यक्षकत्वेऽपि गुगत्वमेत्र कथितपढत्वम्य; तथा हि-"उत्सवस्ष गहे गहे" इत्यादो ग्टहं- पदं सकलग्टडे लाक्षगिकं, तथा "पोत्वा पोत्वा" अत्र हिरुता पोल्वेतिपटं पीनःपुन्यलचकं. तथा "रक्ष रस्" "यांड्वि याहि" इत्याटी रक्षर नेत्यादिपदं दुते लाक्षगिकमिति गुगत्वमेत्।
प्रतोयमानत्वम्। तख लक्षगाानुमारेग रचतानासपि पढ- विशेषसान्निध्यादश्नव्यत्वेन, एवं पादान्तलवोरपि गुरुभावस्य सर्वत्र द्वितीयचतुर्थपाटविषयत्वेन प्रथमततीयपाढान्तनघो- गुरुत्वनियमस्य च केवलं वमन्ततिलकाटिविशेषविषयकतया
वृत्तोपदानत्वेन च विदा भवत। पतत्प्रकर्षत्वं-महमा सुदूरम आरूढ़स्य रचनाप्रकर्षस् पच्ात् क्रमशः पथिव्यात् वत्ताग्रात् पतनमिव तड्वानिरुपोऽप- कर्षवशेषः । तच्च द्विधा-बन्धस्य पूर्वापेक्षया उत्तरत्र अथव्वात्. क्रमेगा अनुपामपाताज्ज। प्रकर्षपतनैन वैरस्याव- गमात् रसप्रकर्षावघातोऽत्र दूषकतावौजम। यत्र एक्यापि पूवांशे पषांशस्य सुकुमारार्थकत्वं, तत प्रयोजनमूल कपूर्वप्रकर्षपातथ्य मा-सा.सं-6
Page 93
[=4]
वैरस्यानापादकतया दूषकतावौजस्य असत्त्तेन गुगत्वमेवेति बोध्यम्।
भम्य च एकत बहुन्प्रयोगे एव दोष: किन्तु अनुशासनमुलक्ा वृत्तभङ्गभवेन मन्यिविस्नेषस्य तु सक्त् प्रयोगिषि। मन्यश्नालत्वं-सन्धिमसुत्पव्नानां येषां गव्दानां जुगुप्ा त्रोड़ाSमङ्गलव्यन्नकत्वं, ताटशपदवद्दाक्त्वं, पूर्वीत्तलकपस्या सोलत्वम्य मन्चिगतत्वं वा।
दयात् प्रतोयमानरसारादविघातकत्वमेवात् दूषरताश्षेजम्। प्ररद्वान्तव कपढत्वं-तत्पय्यार्द्वघटकवाक्यान्वत लेन प्रयुत्त- क्ये कथ्य पदम्य भिन्नवाक्य घद कापरपद्याडंगतत्वम्। अरदन्तरोक्र- पदस्य यथायथमुत्तरत्र पूवव वा वाक्ये साकाङ्त्वनिरा काद्वतत्व प्रतिमन्व नेन श्राव्दवाववित्तम्बनमत्र दूषकतावोजम्। तज एत्तगर्डादो प्रथमार्द्वान्ते च सस्भवति। ममाप्तपुनरात्तत्वम् - भ्राका:ङ्गतान्वय बोधजननाहि्यान्त- तथा निवाकाङम्यापि वाकास्य पुनावशेषगान्तव नम्बन्वलाभाय ससुपात्तत्वम ; समाप्तेडपि वाक्यान्वये विशेष्यस्यापर गुगाधाय कविशेषपान्वयार्थ पुनः विशेषणान्तरोपादानं समापपुनरात्तत्वम्। अरष्य च वाक्य ममापनानन्तरं वाक्यान्तरख्य्र उपादान न दोषत्ं, किन्तु विशेषगमालस्य पुनरुपादाने पव। अत्नाकाङ्गन्तरकल्पनाया भावश्यकत्वेन शाष्दबोधीदर्यालम्बनात् झंटति रसोडोध- विवाती दूषकतावीजम्।
Page 94
[०म परि० माद्टित्य दर्पगा मार म ङ्केप: । [c0]
स्परं निराकाङ्गवेन कविविवसतमस्बन्ासभ्वत्वम्: ब्रसम- वस उपात्तपदस्य विभत्ञित्यत्वयं विना अन्वयस्य निराकाङते,
व्यज् णेविवत्तितान्वयस्याप्रतोयमा नत्वे व बोध्यः। भराब्दबोध- विघटकत्वेन वमानमुकून्नत्वमेवात दूषकतावोजम।
नियमवतां चैवादिशब्दानां तत्पदाव्यतद्ितोत्तरपातितारुप- क्रमाभावत्वम। अस्य प्रत्यामत्तिकल्पनेन शब्दबोधोदय- विलम्बनात रसासाढविधात प्वात दूषकतावोजम। शरमतपरार्थत्वं-प्रज्जतरसविरोधिर सव्यन्नकतया प्रक्लतरसा.
वोजम्।
अध्याहागढिना शब्दबोधविलम्बनात् रसास्वादविलम्बनमत दूषकताबोजम। भग्नप्रक्रमत्वं-बहुपु वत्तव्येषु यया रोत्या प्रथंममेक्म् उप- क्रम्यते, तदुत्तरवत्रव्यस्थापि प्रत्यत्थिताकाङविषयोभूतप्रक्रान्त- प्रकारेग पशादमुश्िरूत्वम्। प्रक्ृति प्रत्यय.वचन-कारक- उपसर्ग-पय्याय-सवनामादिमेढात् तदनैकविधम्। उपात्त- प्रकमस्य सडसा भङ्गात् तात्पर्य्यार्थानुसन्धानन शाब्दबोध- विलम्बोदयात् सम्यक् रसानासवादनमत दूषकतावीजम्।
तथा शास्त्रव्यवम्ताराप्रससिष्ठस् शब्दय्य तत्तदर्थ प्रयोगः। उसादि प्रकर्षबोधप्रततिरोधोऽत दूषकतावोजम्। पस्थानस्थपदत्वं-सार्थानन्वितया सवाकौयक्रियया भिन्न
Page 95
[c6] साह्टित्य दर्पण सारसङ्गप: । [०म परि०
वाक्यीयपदेन वा सार्थान्वयव्यवधानाभावे सति प्रयुत्तस्थान- प्रतित-पद़ान्तरोत्तरपातितानियमरहितपदत्वम्, अनाकाद्धित- तथा अन्वयायोग्यस्थाननिविष्टपटत्वं वा। पस्थानस्थ समासत्वं-खगुगव्यञ्नकसमासस्य तट्रसाव्य्- स्थानपातः। तत्तद्रसापकर्षकत्वमेवात्र दूषकतावोजम। सङ्गोर्गांत्वम्-एकस्रिन् वाक्े वाक्ान्तरोयपटप्रवेशः। अस्य तु वैचित्राटिजनकत्वे गुगत्वम्। अत वाक्यान्तरीयपढ- प्रवेभात् विवन्ितार्थस्य विलम्बेन प्रतोतिर्टूषकतावोजम्।
वाक्यान्तरानुप्रवेशात् विवत्ितार्थस्य विलम्बेन प्रतीतिरत दूषकतावोजम्। क्वचित् वाक्यान्तरानुप्रवेशस्य चमत्कारातिशय- जनकत्वे तु गुगत्वं न्ेयम्। प्रथ अरथटोषा:,-अपुष्टता. दुष्कमता, ग्राम्यता, व्याहतता, प्श्नोल्षता, कष्टता, अनवोक्कतता, निर्हेतुता,प्रकाशितविरुद्धता, सन्दिग्धता, पुनरुकता, ख्यातिविरुद्धता, विद्याविरुद्धता, साकाङ्गता, सहचरभिव्नता, उस्थानयुत्नता, अरिशेषे विशेषार्थता, अनियमे नियमार्थता, विशेषे अविशेषार्थता, नियमे प्रनियमार्थता, विध्ययुत्वता, अनुवादायुक्तता, निर्मुत्त पुनरुकता च उत्येते चयोविंशिमड्यकाः । तव सन्दिग्धार्थत्वं, कष्टाथंत्वम्, श्रश्नौन्तार्थेत्वं, ग्राम्यार्थत्वं, निर्हेत्वर्थत्वं, ख्यातिविरुद्धार्थत्वं, पुनरुक्ार्थत्वस्न इत्येते सप अनित्या दोषा:, अन्े षोड़श नित्या: दोषा:। दोषगतं नित्य त्वम् अनुकरणादन्येन प्रकारेय समाधातुमशकात्वरूपं, तदन्या- दशत्वर्मानत्यत्वम्। एवस पूर्वोक्तानामपि पदवाक्यादिगत- दोषाणां ममाधानाशक्यात्वशक्ात्वाभ्यां नित्यत्वानित्यत्व्यवस्था खयमूह्दनीया।
Page 96
उम परि• 1 माहित्य इपंगामार स ङ्ेेेपे : ।
वाच उच्चते पश्चात् पश्ाद्शच्योडयत्राऽ्ग्रतः। कतिना पत्रिवैक वात् योऽर्थस्तं दुष्कमं विदुः ॥" इृत्येतक्षचषकमिति निष्कष: ।.
*म ग्राम्यः खरिवंमार्यां पामवैयत्र कथ्यते। वैदग्धाविक्रमनयं हित्वेत वनितादिषु॥ दृत्युक्तलत्तणक्मिति निष्कषः। तादशोकया मसृदयानां रमप्रकर्षविघातोऽव दूषकतावोजम्। श्रस्य च अधर्मोत्िषु गुगत्म्।
प्राक् प्रतिपादितापकषस्योत्कर्षमम्पादनञ्ञु; निन्दायामेव तात्पर्थयमत्त्वे निन्दितस्यैव पुरस्कारव्यन्नकार्थतं, तथा स्तुनावेत तात्यर्व्यमत्वे स्तुतेरैव निन्दाव्यज्जकारघेतवं वा।
वाक्यार्थंत्वम्। शन्दातीलवदस्यापि व्रोड़ाजुगुसाSमङ्गन्तव्यञ्नक- तया त्रेविध्यमवधंयन।
सत्त्वेऽपि कष्बोध्यार्थवत्त्वम्। अर्थम्य दुर्बोध्यलेन अत् शाब्द- बोधस्य विलम्बनं विघातनं वा दूष कतावोजम्।
प्रतिपादितस्थेकस्यैवार्थस्य भङ्गोमेदेन नवीकरगरह्ितार्थत्वम्,
पनन्यथाभविन एकाकारविन्यस्तपढैः प्रतिपादितत्वमिति निष्कर्ष:। चर्वितचर्वंपात् वैरस्यापादनमेवात् दूषकताश्रौजम् 1,
Page 97
साद्टित्य दपंग सार सङ्गीप: । [ ०म परि
हितहैतुकार्थेवत्त्वम्। अस्य च प्रसिद्वाथेविषयकत्वे हेतपेच्षा- विरहातृ न दूषकत्वम्। हेत्ाकाङोत्थापकत्वेन शाब्दबोध- बांधकत्वमेवात दूषऋतावोजम्। प्रकाशितविरुद्वत्वं -वा क्ा येपरय्याली चनाप्रकटीक्कत प्रक्य- तोपयोगविकुहार्थ कत्वम्। पय्याल्तोचितन वेन वाक्यार्थेन प्रक्कतोप- योगविपरौतोडय: व्यकोअततः, ताटृशार्थवत्वमिति निष्कषः।
एकतरम्िन् बोड़: तात्पथ्येनिसयाभावादर्थनिश्चय प्रतिबन्ध कत्व- मत दूषकतावीजम्। पुनरुत्ात्वं-कथितस्यापि प्रर्थस्य पुनः कथनम्। धनुर्ज्यादि- दन्दस्थले आरूढ़त्वाटिविशेषाथबोधाय धनुराटिशब्दपयोगे क्रस्य गुगत्वमेव। अ्रमौ धनुज्याजघनकाज्ी करकङ्वणादयः महाकविप्रयोगे एत गुणत्वापादकाः न तवम्मदादिप्रयोगे। उत्तार्थस्थैव पुनः कथनेन वैरस्यापादनमेवाच् दूषकतावोजम्।
पात्तपदार्थान्वयाकाङ्गत्वम्, अ्नन्ववित्वम्तमेण प्रयुत्तस्य पढार्थे-
एत्कष्टस् च एकान्वयित्वेन निर्देशः। भावादिप्रकर्षविघातोडत टूषंकंतावीजम। 1 प्रस्थानयुत्तत्वम्-व्रयुक्तस्वाने समापितत्राक्यार्थत्वं (समा- पितपद्यार्थत्व बा)। तन्व बाक्यार्थस्याधिक्योपयोगे समापनं, संमापनोपयोगे बांधधिक्यमिति द्विविधम्।
Page 98
७म परि० ] साह्टि यदपेग सार सस्डपः ।
अविशेषे विशेष:,-सामान्याक्रारेण वत्तव्ये विशेषरुपय अ्रभिधानम्। प्नियमे नियम:,-अ्रन्यव्यवच्केदेन पवत्ञाव्ये तद्ूपेण कथि- तार्थत्वम्। विशेषे अविशेष:,-विशेषाकारिय वत्तव्ये सामान्येन कथि- तार्थत्वम्। नियमे प्र्नियम:,-नियमेन वत्राव्ये अतथाकथितार्थत्वम्। नंनु नियमद्योतकपदानभिधानं नियमपरिवृत्ति:, तढितर- द्योतकपदानभिधानन्तु वाच्यानभिधानमिति भेदकल्पनैऽपि अनयो: शब्दार्थटोषतायां को नियामकः , दति चेव्न, शब्दपरि- वृत्तिसहत्वासइत्वाभ्यां पूर्वराट्टतस्यापि शब्दार्थटोपविभागस्य एवं पर्य्यवसानात्; तथा हि-यो दोषः शब्दपरिव्ृ्त्यसरः स शब्ददोष एव, यश पदार्थान्वयप्रतोतिपूर्वबोध्यः सोडपि शब्ददोष:, यश् अर्थप्रतोत्यनन्तवं बोध्यः सोडर्थाश्रय दति।
अनुवादायुकृत्वं-प्रकृतविधेयस्य यहमविशिष्टानुवादः प्रति- कूल:, ताटृशधमस्यानुवाद्यविशेषगात्वम्, अनुवाद्यविशेषणस
निर्मकपुनरुत्तात्वं-क्रियाकर्मादिना उपसंद्टतेऽपि वाक्यार्थे उत्ताजातीयकारकस्य पुनरुपादानम्; आ्काहितस्य कारकस्य क्रियाऽन्ववैन आकाङ्ासमाप्तावपि पुनस्तत्कारकोपादानं बा। पथ रसदोषा:,-रसस्य स्वशब्दवाच्यत्वं, स्थायिनः सभ्द- वाच्यत्वं, सच्जारिणः सवशव्दवाच्यत्वं, विरोधिरसाङ्गोभूतविभा- वादुपादानम्, धनुभावस्य कष्टाचित्तत्वं, विभावस्य कष्टाच्िप्तत्वं, रसस्ब पकारडे प्रथितत्वं, रसस्य चकाणडे क्वेदः, रसस्य पुनः पुनरुदोपि: अङ्िनः अननुसन्धानम्, अनङ्गस्य कोर्त्तनम,
Page 99
[ce] माद्ित्य दपैर्ठ्मार सङ्गप : । [र म परि०
दभ मङ्ाकाः ।
रमवाचक शब्देन च रमानामुक्किः। रसप्रकर्षबोध प्रतिबन्धकता एवात दूषकताबोजम्। स्थायिसश्जारिभावयोरपि स्वगब्दवाष्य तायां पूर्ववदेव लक्षगम्। यद्यपि एतेषां पृथक् नाम्ना निर्देशः, तथाऽपि "स्वशब्दवाच्यता" इत्येव दोषस्य सामान्यतो नाम। तस्य च रस-स्थायिभाव-मञ्जारिभावगतत्वेन वयो मैढा: इति बोद्दव्यम्। सववाचकशब्देनोपाढानस सशब्दवाच्यत्म्। क्वचिच्च यत्र पनुभावविभावसुखेन प्रतिपादने विशदप्रतीति- र्नास्ति, यत्र वा विभावानुभावादिकतपुष्टिराहहित्यमेवानुकूनं सव्वारिभावष्य, तव व्यभिचारिण: स्वगन्दवाच्यत्ं न टोषः; एवच दोषाणां दूषकत्वादूषकत्वयो: रसापकरषकत्वरूपटूषकता-
चार्य्यांदय: खशव्देन उपादोयन्ते तत्र तदूषकत्वमेवेति निष्कर्षः। 의
विरोधिर साङ्गोभूतविभावादयुपादाना ख्यदोष य्यपि पूर्ववत् विभाव-स्थायिभाव-व्यभिचारिभावगतलवेन मेदात् चेविध्यमेक- पटेनैव दर्शितम्। यत्र तु प्रतिकूनर साङ्गभूतानां विभावादौनां पर्य्यवमाने प्रक्तरमादिभिर्बाध्यत्वं, तव गुगत्वमेत्र। किञ्ज प्रतिकूलरसोयासाधारणाङ्गपरिग्रद्ट एव दोष:, न तुतत्- साधारणाङ्गपरिग्रहः, उत्तरूपदूषकतावोजस्य तत्नासत्वात्।
भावपर्यवसायकत्वेन रसस्य कष्टबोध्यत्म्। विभावंस्य कष्टाचिप्तत्वं-विभावस्य यत्रप्रतिपाद्यत्वम्। रसस्य चकाएडे प्रथितत्वं-रसप्रकर्षप्रतिपादनायोग्यकाले विस्तरेण रसख्यापनम्।
Page 100
अम परि० ] [2a]
रसस्य तक्राणडे क्वेद:,-रसस्य विस्तुतियोग्ये काले सहसा सहिरति:। रसस्य पुनः पुनरुदोप्ति :.- प्रयोजनमन्तरण एकस्यैव रमस्य भृशं समुदोधनम्। अ्रङ्गिनोऽननुमन्धानं-प्रधानभूतस्यैव वस्तुनः अकौर्त्तनम्।
रसानुपकारकम्य वर्गानम्। प्रङ्गस्यातिविस्तति:,-सङ्गपतो वर्णनीयस्यापि अप्रधान स्यातिविस्तरग वर्गानम्।
भिवनानां नायकानां धौरोदात्त-धौरोड्वतत्वाटिरूपा उत्तममध्यम- त्वादिरूपा च या प्रक्वतिः, तस्या अनुचितवर्गानम्। नायकलन्गं तङ्गेढाश्ष प्रागेव उत्ता: ; एवं तेषां प्रक्वत्यनुरूपतया वर्गनीयम- वर्गनोयस उत्तमलङ्गारशास्त्रे यथा-"रतिहामव शोकख तथेवायर्य्यमैव च। टिव्यानामुचितं वर्षंमदिव्योत्तमनेळवत।। किन्तु मभ्भागशृङ्गारो वर्षयो नोत्तमदेवयोः। सद्यः फलप्रदः क्रांध. भ्ूकुव्यादिविवर्जितः । उत्सा8्टः ख्गपातान्गत्यव्धिल्ग- नादिष। दिव्यानामेव नेतृणां वरायेते उचितो बुधैः॥ ख्यातं लोकपुरापादी यञ्ञान्यत् स्वादबाधितम्। वर्णनीयमदिव्याना- मन्येषान्तुभयं बुधेः॥ पूज्यादी तु तवभवन् भगव्धिति चोचते। भट्टारकेति राजादी परमेशेति चोचयते। दत्याद्युचित- मेतेषां विरुडं दूषगां भवेत्॥" दृति। अ्रन्थदर्थानीचित्यं-देश-काल-लोक जाति-वयः प्रभृतोनाम- न्याय्यवर्गनम्। तत्र "देशोऽद्रिवनराष्ट्रादिः कालो रात्रि- न्दिवत्तंव:। चराचरागां भूतानां प्रव्ृत्तिलोंकसंच्चिता।" दति। तब द्वेशानीचित्यं यथा-कर्यूरपादपामर्शी सुरभिर्मखया
Page 101
साह्टित्यदरपंगसारसङ्गप: । 0म परि०
निलः। कलिङ्गववनसस्भना सृगप्राया मतङगजाः॥ चोला काल्ागुरुश्यामा: कावेगेतौरभूमयः। इति। अत्र मलये कर्पूरहत्तस्य, कल्तिङ्गवने हस्युत्पत्ते:, चोलेषु कालागुरुगाम- कालानौचित्यं यथा-"पद्रिनो नत्र- मुब्रिद्रा स्फटत्याड कुमुद्ती। मधुरुत्फुज्लनिचुन्तो निढाघों मेघदुर्दिन: ॥ त्रव्य हंसगिरो वर्षाः शरदो मत्तवहहिंगः । हेमन्ती निर्मलादित्य: शिशिर: स्राध्यचन्दनः ।"द्ूति। लोकानीचित्यं यथा-"आधनकेशरो हस्तो तिग्मशृङ्गस्तुरङ्गमः। गुरुसारो- डयमेरराडो निःमार: खदिरद्रुमः ॥" इति। उत्तरूपानीचित्यस्य न केवलं रसापकर्षऋत्वं दूषकतावीजम्, अपि तु काव्यस्य
विभूत्यादिवर्णने क्वचिददोषत्वं, यथा -- "नित्यपद्मा नालिन्यः" 5त्यादि। "प्रत्यनोकौ रसो हो हो तत्षम्पकें विवर्जयेत्" प्रति नियमात् विरुद्वरसयो: समावेशे दोष: द्ृत्युत्तं, विषयविशषे तक्मावेशे पदोषशात् दशितः। तथा हि-प्रक्वतरसेन तहि- रोधिरमस्य अतौतस्यापि व्यञ्जनया ज्ाने, बनुभावादिसाम्यात् सादृश्यतया कथने, तथा प्रधानस्याङ्गतया परिपोषगे च नायं दोष: । सर्वेषामेव दोषाणामनुक रण ररपेण वर्णने मरदोषत्वमैव । येषां दोषाणां क्वचिददोषताऽपि, ते अनित्याः, तदितरे च नित्या: । अलक्गारदोषा:,-उत्राकाव्यदोषेभ्यः पृथक्लेन अलङ्गारिपु दोषा न सभ्नवन्ति, अतः पूर्ववर्णिता एव अलङ्ठार- गतासेत् अन्नङ्गारदोषतया कथ्यन्ते। तत्र उपमायां साधा- रगधर्मस्याप्रसिद्टिः, उपमानाप्रसिद्धिवा, तथा उपमाया- सुपमानस्व उपमेयजात्यपेचया अतिनिअ्ञष्टत्वमत्यत्तमलं वा,
Page 102
एम परि० ] साह्ित्यदर्पणसार सङ्केप:। [ex]
वा, अर्थान्तरन्यासे उत्प्रेत्तितार्यममर्थनञ्ज अलङगारगता- नुचितार्थंत्वम्। यमकस्य पाठवयगतत्वेन कथनमप्रयुत्तात्वं दोषः । उत्प्रेक्षार्य
तइटकवर्गनां प्रकृतरस विरोधिर सानुगुगवगघटितत्वय्य प्रतिकूलवएंत्म्। उपमायां साधारणधमंस्याधिक मधिक पदत्वं, तस्य न्यूनत्वं न्यूनपदत्वम्। उपमानोपमेययोर्लिङ्गवचन- मेदे कालपुरुषविध्यादिमेदे च यदि साधारणधर्ममन्यरुप- मेंकतरस्येवान्वययोग्यं कुर्य्यात्, तदा म धर्मः यदन्वय घोग्य स्तत्नव तडर्मान्वयावगमात् तइमवििष्टस्थैत उपमेयत्वसुषमानत्वं वा प्रतोयमानेन व्यड्ेन धर्मान्तरगैव प्रतोयते इत्यतः उपक्रान्त- धर्मगा उपमारूाथम्य अनिर्वाहात् यत्र तथाविधप्रक्रान्त- रहितवर्गनं, तत्र भग्ननक्रमत्वम्; यत्र लिङ्गवच्चनभेदेऽपि साधारणाधमस्यान्ययाभावः तत् न दोष:, यथा "मुखं चन्द्र द्ूवाभाति" इत्यादि। अनुप्रामस्य रसादयत्कर्षानाधायकलेन मुख्यार्थानुपका- रित्वमस्फटार्थंत्म। ममामोक्रौ प्रकृतमाधारणविशेषणवभात् परार्थस्य प्रतोतावपि पुनस्तथ्य शव्देन उपादानस्य, तथा श्रप- सुतपरशंसायामपरि व्यञ्रनयेव प्रस्तुतार्थावगतेः पुनः शब्देन तदभिधानस्य च पुनरुकत्वम्। अनुपासे अनुप्रामित-पदार्थयो: बिर्वान्ततऽन्वये लोकतः प्रास्त्रतः वा प्रसिद्धिविरह्टः ख्यातवविरुडल्म्। कविसम्प्रदायखयाताया: ख्यातविरुद्दताया: सुगल्म्। तव सम्प्रदायस्त्रिविध:, तथा चोक्रम्-"असतोऽवि निबन्धेन सता- सप्यनिबन्धनात्। नियमस्य पुरस्कारात् सम्प्रदायस्विधा
Page 103
[e&] सरहित्य दर्घण सार सङ्केनः। [०म परि
के: ॥" दूति। असतो निबन्धनं यथा-"रतानि यत्र तवाद्रौ इंसाद्यल्पजलाशये। जलैमाद्यं नभोनद्यामभ्ोजाद्यं नदौष्वपि। तिमिरस्य तथा मुष्टि-ग्राह्यत्वं सूचिमेद्यता। शुकत्वं कोत्तिं: पुस्यादो काणा चाकोत्यघादिषु॥ आ्रकाशकत्तकं नकं तमभ्ी वर्षपं तथा। प्रतापे रततोख्त्वे रत्त्वं क्रोधरागयोः ॥ न्यारस्रापानं चकोराणां शैवालं सर्ववारिषु। केशराशोकयोः स््ोगां गरडूषात् पादवाततः॥ मासान्तरेद्पि पुष्पाग्पि रोमानितिस्त्रिरवलिति: स्त्रियाम्।" सतामनिबन्धनं यथा-"वमन्ते मालतोपुष्पं फनपुष्प च चन्दने। काभिदन्तेषु कुन्दानां कुझलेधु च रक्ता॥ नारोगां श्यामतापातः स्तनयोः यञ्न वा क्रिे ॥" नियमास्यानं यथा-"हमवत्ेत भूज- तक् चन्दनं मलये परम्। हेमन्तशिशिरौ त्यक्का सवेदा कमनस्थिति:॥ सामान्यग्रहसे शोक्ंा पुष्पास्कत्रवाससाम्। ध्वजचामर हंमानां हारागां वकभस्नोः॥ कष्ात्वं शेलवृत्तादि- मेववारिधित्रोरुधाम। मिज्वानामसुरागाञ् धूपपङ्गशिरोकहाम्।्। लोहित्यं • धातुमागिका-जपारत्न्व ख्व त्ाम् । बन्धू र दाड़िमीक रजादिषु॥ पीतत्वं शाल्तिनगडक वल्क लेु परागके। वर्षास् शिख्िप्रौढिमेवावेव पिकध्वनिः ॥ अन्यच्च -"क मना सम्पटाः कु श हरितीर्नागसर्पंथोः। पीतलोदितयोः खगें-परा माग्निअखादिषु। चन्द्र शगैगयोः काम-ध्वजे मकरमत्सय गेः। दानवासुगदैव्यानामैन्यमेवाभिसाहतम् । अपि घर-"रन्तनस्थापि तथा शिवचन्द्रत् वालता। मानवा मोलितो वर्खा देवासरगन: पुनः। भुबनानि निबधोयाच्ोषि सप चतुरदेश। चतस्रोऽटो दम दियः चतुरः सप् चाम्बुवीन्। अष्टादश स्पृता विद्यायतस्रथ् चतुर्दश। ये सथले ते जले जोवा सिन्दन्तयकें रपे मृता: ॥ मदत्वमादी सर्मान्ते सूक्षता जगता:
Page 104
९म परि० ]
मपि। शैलादिर्भिद्यत शब्दावमः पतधनूपरि॥ नाम तत्तदुपाधी स्वाच्कङरो वृषवाहनः । चिक्कत्वे च वृषाङ्गोऽयं ध्वज सत्त्वात् व्षध्वजः ॥ शूल्षी न सर्पी गिरिशः शथोन परिणो विषुः। इन्दुमोलिमहादेवो गङ्गामोलिनतु क्वचित्॥" इत्या- दय: । आकरीतु "मालिन्यं व्योम्न पापे' इत्याटिकं द्रष्टव्यम्।
नामेव प्रयोग: ; प्रतिकूलवर्गात्वेतु-रसापकषकत्वरूपदूषकता- बोजसत्वेन वीराटिरम सुन्तल्तितवर्गाप्रयोगोऽपोत्यनयोर्भेदः।
भिरनादृतत्वात् अर्प्रप्रसिदेऽर्ये प्रयोग :; अप्रतीतत्वे तु-एकार्थं- स्यापि शब्दस्य सर्वत्रिकप्रयोगाभाव इत्यनयोरेंद: ।
विरन्प्रयोग: ; अममर्थत्वे तु-अनेकार्थस्थापि शब्दस्य यटरथें सवथा प्रयोगासत्त्वेन शांक्ग्रहाभावः, तदर्ये प्रयोग द्वत्यनयो- र्भदः। अप्रयुक्तत्वे-तेन रुपेश कोषादिप्रसिद्धिसत्त्वेऽि कवविभि- रप्रयुक्तस्य तटथबोधानुकूनभ्रिमतः शब्दस्य नदर्थे प्रयोग: ; पसमर्घत्व तु-यटर्थे सवथा प्रयोगाभावः. (तत्तदर्थ व्याक- रण(टप्रामडसत्वेडप) तट्यंबोधाननुकूल्भ ्त्तिमता शव्दानां तदर्थ अर्िक्वतः प्रयोग इत्यनयोर्भेंट:। अरममथत्वे-हन्त्ादोनां गमनार्यकत्वेन व्याकरणादो पाठतत्वडपि न तदर्थबोधन सामथ्यम् ; अवाचकत्वे तु-प्रताा तदथबोधकत्वाभवदवि प्रकरणादिपर्य्यालोचनया तदर्थांव- गतिरित्यनयोरभेंटः । किष्टत्वे-एकस्प्रिवेब वाक्े दुर्बीध्यशब्दप्रयोगात् त्थबोध- -- धनुःभन्दवत चतुहंस्पारमाथवाचय-उ्रकारान्तवनुशन्दोइपि टम्ते। सा-सा-सं-2
Page 105
[25] साह्ित्यद पंग सार सङ्गेप: । [७म परि०
व्याचातः ; सङ्गोर्गत तु-वाक्यान्तरीयपदानां वाक्यान्तरे बनु. प्रवेभात् विवनितार्थबोधव्याघात इत्यनयोभेंदः । विधेयाविमर्षे-यदेव पटमविसृष्ट, तदेव दुष्टम: अ्रभव- शतसम्बन्धत्वे तु-प्रधानस्य प्राधान्येनाप्रतोतेः मर्वेषा तदङ्गतया अप्रतोतिरिति सर्वत्ञाक्यार्थविरोधावभास: इत्वनयोरभेंदः। विधेयाविमर्ष-उद्देश्यविधेययोः पौर्वापर्व्यविपय्येगमात्र
विवत्ितस्य श्रनन्तर्व्यस्थानभिधानमित्यनयोभेंदः। अधिकपटत्वे-एकेन शब्देन प्रतिपादितस्यैव रथस्य भन्ा शव्दान्तरेगापि पुनः प्रतिपाटनम्; पुनरुत्त्वे तु-कथित- स्येवार्थस्य पुनः कथनमित्यनयोभेंटः।
भास: ; अरपुष्टत्वे तु-पदार्थान्वयप्रतोतेः पश्मात् विशेषगस्थ बाधप्रतिभास द्वत्यनयोरभेंदः । अधिक पढत्वे-श्ब्दज्ञानानन्तरमैव दोषप्रतिभासः, नियम व्यतिरित्राथद्योतकपदप्रयोगस्; अनियमपरिवृत्ती तु-अररथं.
दृत्यनयोर्भेदः । न्यूनपदत्वे-"यदि मय्य्पिंता दृष्टिः" पत्यादो "त्वया" अत्यादिवाचकषदस्यैवानभिधानम्; वाच्यानभिधाने तु- "व्यतिक्रमलवम्" इत्यादी द्योतकपदस्याप्रीत्यनयोरभेंदः । न्यूनपढतवे-वाचकपदस्यानभिधानम्; नियमपरिवृत्ती तु - "दापातसुभगे" इत्यादी नियमद्योतकपढस्येत्यनयोर्भेंदः। न्यूनपदत्ने-"यदि सय्यर्पिता दत्यादी "त्वया" इत्यादि:
Page 106
[डम परि० साद्टित्यदपग सारसङ्रेप: । [ze]
आकाङ्गया अनिरामादन्वयबोधार्थम् अर्थस्यैव दृत्यनयो भैदः। कथितपढत्वे-पुर्व यत्पदं कथित तव्मानाकारकशब्द- - स्वेय पुनः प्रयोगे दोषः; अनवौक्ततत्वे तु-वेचिताविशेषासत्वे कथितपदप्य पर्व्यायान्तरेगापि पुनरुपाढनपि दोष द्ृत्यनयोभेंढ:।
भग्न प्रकमतायान्तु-दोषपरिहाराथ"रावगाः प्रत्वभाषत" इत्वत "रावगाः प्रत्यवोचत" परति पाठकव्पनेिन कथितपढताया आ्राशङ्का, तम्या उदेश्य प्रतिनिर्देश्य व्यांतवित्ताविषयकत्वात्,
दित्य नयोर्भेंद:। पनत्प्रकरषतायां-शब्दक्वनानुप्रासादेः प्रकषेष्य क्रमनः पात :: व्याहतत्वेत्-प्रागुत्तथो: कम्यनिदु कर्षापकर्षयोः पञ्चा-
विशव्यम्य विशेषणान्तराकाङ्गया एकस्मिन् एव वाक्य पुन-
घटक कपटम्य परार्ईगतवाश्यान्तरेऽनुप्रवेश इत्यनयोर्भेंढः ।
विशेशस्य विशेषपान्तरेष अन्वयार्थ पुनरनुषङ्गः; निर्मुक्तपुन- रुतत्वे तु-आकाद्गितस्य कारकस्य क्रियाऽन्वयैन समाप्तावि पुनस्तत्कार कोपादानमित्यनयोर्भेंढ:। प्रस्थानस्थपटत्वे-वाचकपटस्य यथोक्तक्रमाभावः : अ्रक्रम-
स्याभाव दत्यनयोर्भेंदः ।
Page 107
[१.0] माह्वित्यटपेणभार मङ्गप:। [न्म प्ररि०
निवेगेन सत्वगतोधानन्तवं मव्वन्धानोति :: प्रभवन्नमस्न्त्वे त्-कवेर भिमतस्यापि सस्वन्यय्य निवाक्ाङतगा कयोग्यतया वा गनुगगनिविति प्व्वगस्ञानात् परमवि मस्बन्धप्रतोत्यभाव इत्यनगोभेटः।
पमतपरारथत्वे-"राममन्मशगरग ताडिता-"इल्ाटी नियमेन वाक्यान्वयव्यनिरेक्ानुविधागित्वम: प्रशोल्त्ाठीत- "हन्तुनेत्र-"इत्याटावर्थास्चीलनायां इन-प्ात्वाटेः पारिभाषिक- निर्धानाटिबोधकत्वं नियमतो नोपपद्मते. परन्तु ममभिव्याहृन- पदार्थ तात्यव्येपर्य्यानोचनया तटर्थ कत्वकल्पनेनेव्यनयोर्ेंट: ।
प्रर्थम्य क्रमवविवर्य्यय इत्यनयोर्भेंट:।
वाच्यथानभिधाने त- पष्दोच्चारणानन्तव मेव दोषप्रतोति:, नियमव्यतिरिक्तार्थद्योतक-
व्वमन्चेषामपि दोषागां परस्परमेदा: मत्तगापर्य्यालोचनया सुधोभि: खयमूहनोया इत्यन्मतिपल्ववितेन।
अष्टमपरिचेदे-
पथ गुगा: उचन्ते-लोके यथा पत्मनः उत्कर्षहेतुत्वात् शोर्य्यादय: गुणभब्दवाच्याः, तथा काव्ये विभावादयङ्गसमुदय-
Page 108
दम परि० ] साहित्यदपंगमारसङ्गप: ।
रसस्व उत्कर्षाधायकाः धर्माः माधुर्य्यादय: गुणा दृत्युच्यन्ते। एषाच् कचित् रसाभाववति काव्ये गुपाभित्यश्जक-शब्दार्थयोः मत्त्वेऽपि मोरमतया माधुय्यादेरननुभवात्. वचिच्व तदसत्त्वेऽपि रसवत्वेनेव तटभ्यृपगमात् रसान्वयव्यतिरैकानुविधायितया रसधर्मत्वमव- गन्तव्यम्। रसाभिव्यन्नरकावेव शब्दार्थी गुणम्याम्यभिव्यञ्जको वेटितव्यौ। पवत्च एव्रं वामनादुतं शब्दार्थधमत्वं परम्परया घोध्यं. मा चस्वाश्नयाभिव्यन्नकत्वरूपा जेया, ते च गुणा: माधुय्यमोज: प्रमाद दति विविधा: ।
मन्होडामुभवः। जनकत्वसम्बन्धेन रससम्जन्धितया चास्त रस- धर्मत्वम् अक्षतमेव। ननु काव्यप्रकाशकता पुनर्माधुर्वयलल्षगम् "शरह्लादकतवं माधुळीं पृङ्गारे द्रुतिकारणम्" इत्युत्तम् ; दह तु आ्रस्धाद:, कथ- मेतत् ? इति चेन्न; आह्वाटातिरिक्तस्य द्रवौभावस्य निर्वक्- मशक्यतया शङ्वाटे एव तत्पव्यवसानमिति श्राङ्लाटाभिन्न- लवेन माधुरग््म्य तत्कार्य्यत्ाभावात, श्राह्माटअनकत्वापैत्तया
धर्में तत्कल्पनस्यामुचितत्वाच; एवसास्लाद एव माधुर्य्यपदार्थ: दि निष्कषः । मनु द्रवोभावस्तावटाह्वाट एव, तस्व च रसा- भिव्नतया कथं रसधर्मत्वम् ? दति चेव; द्रवोभावस् रत्यादि- विषय संवलितरमाखादेन जायमानसच्चदय चित्ताद् प्रायत्वरुपत्व- ख्वौकारादिति निपुणर्विभाव्यम्। तश् माधुय्यं सभोगापेच्या करुणे, तदपैक्षया विप्रलसे, तदपेचया च भान्ते उत्कर्वातिशयजनवम्। पवस तत्तद्रसा
Page 109
[.२] साहिन्यटपगमार मङ्गेप:। [ टम परि०
भासेव्वपि च क्रमादृत्तरोत्तर मत्कर्षांतिशगजनकत्वमस्य बोध्यम।
मंयुत्ता: ट.ठ-ड-ढभिन्ना: काढयो मान्ता वर्गाः, तथा विमग- वर्णान्तवायुक्री अ्रयुक्कान्ती च रेफ गकारी, एवं निर्वर्गांवहुना पममामा अत्यममामा वा बहुनरककेशनगारह्षिता सुक्कुमा- राषपतिपाटिका मघुरा रचना च कारगाम।
मान: उत्माहाद्यविषयक्चसत्कारेहोधः, चित्तविस्फाररूप टोप्तत्वं वा। एतच्च वोरबोभम रौद्रवसेपु क्रमेणोत्तरोत्तरम् एत्कषंजनकम्। एवं तत्तदनाभामाहिष्वप उत्तक्रमेग उत- रोत्तवमस्य उत्कषंजनकत्वं बोध्यम्। ग्रजमोडभिव्यक्ौ-वर्ग- व्याद्यवृतीयाभ्यां वर्गााभ्यां संयुत्तो द्वितीयचतुर्थी वर्गो, उपरि प्धः तुभयत्र वा रफयुत्का विभर्गयुक्ताय् वर्गाः, तथा ट-ठ.ड- ठ-श.षादिका: माधुव्येत्क्षकातिविक्ताय वर्गाः, एवं बहुन- ममासा शजीव्यअ्लकवर्गघटिता उद्वटाक्षरबहुमा उड्टाथप्रति- पाढ़िका रचना च कारगाम्। प्रमाट :- शुष्क काष्नंनग्नानलवत् अिति महदयाना मनमः अन्यव्यासङ्गनिवाकरगेन निमेनताऽडपाढकः गुगः। सर्वषु च रसेषु अम्य सङ्ावः। शरजोमाधुव्यवदस्य रचना- विशेषरूपो व्यञ्जको नाक्ति, किन्तु श्रतगमात्तोऽयेबोधकाः सुलन्िता: शब्दा एव अम्य व्यच्ञका: । ननु गुणानामेषां रमधर्मत्वखीकारे प्राचीनममतशब्दार्थं- धमत्वं कथमुपपद्यते? शत चेत्र; खाश्रयरमाभिव्यञ्जकत्व- रूपपरम्परामम्बन्धेन तद्पपत्तेः; तथा हि-यथा शैर्य्यादे- रत्मधर्मस्य शरोरवृत्तित्वं, यथा वा स्वन्नत्वादेः गरोगधमंस्य आात्मवृत्तित्वं परम्परासम्बन्धेन, तथा प्नापि।
Page 110
2म परि• ] माहित्य टपगमार मङ्गेपः । [109]
अरत निरन्तनोज्ञानामपि श्रेषादिदश्गुणानां माधु्य्याटा- वेवान्तभांवमस्नवात् न ते पृथगभिहिता: ; तथा हि-तत्र श्रेषः, ममाधि: चौटार्थं, प्रमाद इत्येतेषां चतुर्गा गृगानाम् श्रजमि अन्तर्भावः। पृथक् पटत्वरूपमा धुर्ष्यस्य यथोत्तमाधुर्य्ये- उन्तभातः। पदानां भटित्यर्थावबोघरूपाया: अर्थापत्तेः प्रमाढे प्रन्तर्भावः। ग्राम्यद त्रवतात्यागन च मौककुमार्श कान्सिश्ेति प्न्दगतगुगद्यम्य सीकार कृतः। ममताया मार्गाभेटस्वरूपित्वे टोष एतान्तर्भावः अन्यथा तु उक्गुगेष्वेव इति न पृथगुत्रि:। ओरज,-स्वाभिप्रायत्वकूपं, प्रताद:,-अर्थंवेम्त्वं, माधुर्ष्यम मोकुमाव्यम्-अपारुष्यम, उढारता- भग्राम्यत्वन् इत्यत्ालच्नगाका: प्राचोनोत्ता: पञ्जविधा: अर्-
वन्तुम्वभावस्फटोकरगारपा अथगता अर्थव्यक्रिः खभावोकि- नामकालङ्गारख्ीकरिणेवाङ्गोक्कता। टीप्रमत्वरुपाया अ्र्पर्थं- गताया: कान्तेः रमध्वनिगुणीभूतव्यङ्ाभ्यां परिग्रद्दः कतः। वैचिता मात्र रुपाथंश्रेष गुगस्य, दोषसाहत्यरूपाया: समतायाय न पृथगणत्वं, ममाधराप अ्रसाधारगशोभाऽनाधायकत्वात् न गुणत्वम ; तेन प्राचीनोत्ता अर्थगुगा: उक्गुणेभ्यः न पृरथगिति सुधीभिद्रष्टव्यम्।
नवमपरिच्छेदे-
थ रोतिः-यथा लोके विलक्षगसुखाद्यवयव मन्निवेश- विशेषवभात् परसपरमङ्गानां शोभनमम्बन्धः शरौरस्य शोभा- Sनिशयं जनयन् शरोरिया: उपकारकः, तथा गुग। भिव्यञ्जक- वर्णादौनां यथास्थानं विनियोग: शब्दाथंशरौरस्य रसात्मकष्य
Page 111
माह्टित्य टर्पगमार मङ्गेप: । [१०म परि०
काव्यस प्रात्मभूनरसानां व्यन्नश्तया उत्कर्षाधायकः रोतिरित्यच्ते। सा युन: वेटर्भी, गौडो, पाच्ालो, लाटो चेति चतुर्विधा। बिदर्भ-गौड़-पाज़जाल-लाटदेगोड्वे: कविभि: सम्मतत्वाञ्ज त्रस्या यथायथं वैटर्भ्याटिमंत्ता वेदितव्या। तत्न वैदर्भी- माधुर्य्यव्यन्न क ्वर्गाघटर ्ता् सु कु म ा रा क्र मा्या सुकुमारार्था अत्पममामा ममासवहिता वा रचना।
तरसमामयुक्त्ा रचना।
घटिता पञ्मषसमस्तवटममन्विता रचना। लाटो-शजोतञ्जकेनवै: व्गैः घटिता अंशतः वैदर्भी- लक्षमान्विता अंशतस पाञ्जालीलक्षणन्विता मिश्रा रचना। प्ासु च रोतिषु क्वांचत् वत्वाच्ययोः श्रौद्धत्यसीकुमार्य्याभ्यां, प्रबन्धस्य खभावेन वा उपक्रान्तायाः प्रक्रतेः रसाभिव्यन्निकाया वा नोतेर्विपरीता रचनाटय: कार्य्याः। केचित्त-"गोड़ो डम्बरबन्धा स्थात् वैदर्भी ललितक्रमा। पाव्चाली मिश्रभावेन लाटो तु मृदुभि: पढैः ॥" इत्वेवं रोतौनां लक्षणान्याहु:। अ्रन्धे तु रोतेः षड्विधत्वमाहुः, यथा-"वैदर्भी चाथ पाप्चाली गौड़ोयाऽडबन्सिको तथा। लाटोया मागवी सेति षोढ़ा रोतिनिंगद्यते।" दूति। दशमपरिच्केदे-
ग्रथ अलङ्वारा: ।-श्रन्ङ्वारत्वं-काव्यत्वाव्याप कत्वे सति शब्दाथंगतसौन्दय्यातिरेकजनकरसादयुपकार वशब्दार्थ
Page 112
१०म परि० ]
वेटिनव्यम्; तथा हि-ग्रथा लोके देडिनां शरोरावयवेषु परिडिता अङ्गटाटय: शरोरथोभाजननेन शरोरिणमुत्- कषयन्तः अनङ्गारपदवाच्याः, तथा शब्दारथशवोरस्य रसात्मकम्य काव्यशरोरिग: शब्दाथेयो: शोभाऽ्डतिशय्याऽSघायकतया शात्म- भूतम्य रमय्य उत्कर्षातिशयजनकाः धर्मा अन्नङ्गाराः उत्युच्चन्ते। काव्ये गुणानां रमधमतया नियतावश्यकत्वम्, तलङ्गाराणान्व- नियनावश्यकत्वमिति बोध्यम्।
त्वामहत्वाभ्यामेषां यथायथं शब्द प्थ-तदुभयालङ्गाररूपत्वम ; तथा हि-यव शब्टपरिवत्तनेन तत्परय्यायकशब्दान्तरोपा- दानेन च न तदलङ्वारमभभावना, तत् शब्दालङ्गारत्वम; यत्र च शब्दपरिवर्त्तनेन तत्पय्यायकशब्दान्तरोपादानेन चन तटन- झारव्याघातः. तवार्थालङ्गारत्वम; यव च अ्रंशतः शब्दपरि- बत्तनम् अंगतव न शब्दपगविर्त्तनं, तवोभयालङ्गारत्वम्। शब्दारटयो: प्रथमं शब्दम्य बुद्धिविषयत्वात् शब्दालङ्वुारस्येव प्राक् कथनौचित्वे शब्दार्थोभयालङ्गारस्यापि प्राचीनः शब्दाल- झारमध्ये एव परिगगितत्वात् ग्रन्थऊ्ता स एव प्रथममभि- हितः। सच एक एव पुनरुक्वदाभासनामा ; तल्वक्षगन्तु- विभिन्नकारसार्थकानर्थकशब्दगामित्वे सति एकार्थत्वेन आपाततः प्रतोयमानत्वमिति। भम्दालङ्वाराखर षट्-अनुप्रासः, यमकं, वक्रोक्रि:, भाषा- समः, श्ेषः, चित्रमिति। तत् च अनुपरासः,-वर्षप दैकदेश-
तथा दि- चनुप्रासीऽच यमकें वक्रोशिसदनन्तरम्। भाषासमेन संयुत्ते श्रेषचिते तथा खयृते।
Page 113
साहित्यदर्पण्सार सङ्ग्ेप:। [१०म परि
पदानामन्यतमय्य कत्वाटिरुपेग एक्स्थामोच्चार्य्वत्वरपेग वा साटृश्येन पुनःपुनरावर्त्तनम: स च क्ेकवत्तिशुतति-अ्रत्त्य- लाटानुप्राममेदात् पक्तविध: । तत्नापि क्केकानुप्रामः,-अरनेकव्यञ्जनम्य स्रूपतः क्रमतस सक्कत् माभ्यम । वृत्त्यनुपास:,-श्रनेकव्यञ्जनस्य स्वरूपतः मक्कत् माम्ये एक: अ्रमकत् साम्ये धपगः, सवरूपतः क्रमतश पसकृत् साम्ये चान्य:, एकव्यञ्ज्रनस्य सम्वत् मास्ये एक:, अ्रमअ्तत् साम्ये चापर इति पञ्चविधः । व्यञ्जन-
सादृश्यम् । पन्त्यानुप्राम :.- यथामभ्ावमनुखार-विमर्ग-स्वग्युक्तपद पाढान्तगतव्यञ्रमय्य तटाद्येन खरेग मह पुनरावर्त्तनम। लाटानुप्राम:,-तात्पर्ययमाव्रतो मिन्नत्वे मति शब्दार्थेपौन सुत्यम्। एवस नव अनुप्रासमेदा वेदितव्या:। यमकम्-अथे मति विभिन्नार्यकम्य सव्व्यञ्जनसमूहस्य पूर्व- क्रमेग पुनः प्रावृत्तिः; तच्व पढपढाद्वेक्नोकावृत्तितवेन पाढाव्या वृत्तेश्नानैकविधतया प्रभूततममेदम्। तब्र प्रथमं पाटपाटैकटेश पद्य-पद्यार्द्वाव्ृत्तित्वेन चतुर्विधम्। तवाधि पाटयमकष्य -प्रथम- पाटस्य द्वितोयाद्यन्य तमन्निन्. द्वितीया टि मसुदये, द्वितीयळ तोय समुदये, द्वितीयचतुर्थमसुदये च पछत्तौ; एवं द्वितौयपादस्य तोयादन्यतमस्तिन्, टतोयाटिमसुढचै च; तथा ढतोयपादम्य चतुर्थे वा शव्टत्तौ दशविधत्वम्। स्ररोकाईयमकस्य तु-प्रथमाईस्य द्वितोयार्डे आवृत्तो एक: ; प्रथमपादस्य द्वितीये, ततौयम्य न चतुर्थे आवृत्ती अपरः; द्वितीयस्य ततीये, ततोयस्य च चतुरथें पाढे आवृत्तौ भन्य दति तैविध्यम्। शीकयमकस्य विजातीय-
Page 114
१०म परि०] साह्टित्यदर्पपसार सङ्गेप:। [100]
चतुष्पादाव्ृत्या एकरूपचतुष्याटाहत्या च द्वेविध्यं सन्भवति। एवमन्यथाडपि यमकमेदा: खयमूद्दनोया:।
धानम् ; सा द्वेविध्यं भजते। भाषासमः,-विविधासपि भाषासु एकाकारशब्टघटित- वाक्यरचनम्। श्ेष:,-एकप्रवत्रोच्चार्य्यल्वेन लुशमेदानां वर्णादोनाम् स च प्रथमं
ततस तेषामवि वथासभभवं सभङ्र-श्रभङ्ग-तदुभयात्मकतया भैदा: ख्यम् ऊहनौयाः। अत कचिटाहु,-समङ्ग: श्लेषः एव गन्दश्नेषविषय:, अभङ्ग- ेषस्तु अरथंग्नेषवविषय इति। तदन्ये न मन्चन्ते, तथा हि- व्वनिगुगौभूतव्यङ्म दोषगुणालङ्गाराणां शब्दाथेगतत्वैन व्यवस्था "तत्मत्वे तत्मत्ता अन्वयः, तदसख्े तदसत्ता व्यतिरेकः" द्ति न्यायप्राप्तान्वयव्यतिरेकाभ्यां सिथिरोक्कतेति दहापि यत्र शब्द- परिवर्त्तनऽपि न स्लेषत्खएडना, ततार्थश्नेषः ; यत्र तु शन्टपरि- वर्त्तनं न सदते, तव शब्दान्वयव्यातरेकानुविधायितात् शब्दालङ्गारत्वमेव द्ति समाधानम्। यमकश्नेषादी डल्योर्बवयो - लरयोगभिन्नत्वमङ्गौक्कतमिति; तथा च-"यमकादी भवेदेक्ां डलयो रलयोर्बवोः। शषयीनगयोख्चान्ते सविसर्गाविश्वर्गयीः म सविन्दुकाविन्दुकयो: स्यादभेदप्रकत्पनम्।" इति।
निक चित्रमेदात बहुमेदाः।
Page 115
[१0=] साद्टित्यदर्पणसार सङ्गप: । [१०म परि०
काव्यरोगखरूपायाः प्रहेलिकाया: रसपरिपन्यितया नाल- हारतम् ; प्रहेलिका तु उक्तिवेचित्रामातसरपा, चुताच्रा, दत्ताच्षरा, चुतदत्ताक्षरा, विन्दुमती, गूढ़चतुर्थपादादिका सेति बहुविधा। अर्थालङ्गारास उपमादय:।*
अव पन्तेवासिनामव्याससोकय्याथ तेर्षा नामानि पत्ाकारेय नियध्यने,
थया- बचांलकारतामाप्ता ये तावदुपमादय: । सर्वेषा नामतस्ेषामुख्लेखः क्रियते कमात्। तवादावपमा तषटेकदेप्विवर्त्तिनी। उपमा चापरा नामा कयिता रमनोपमा । माखोपमा पुनचैका कांवलोडनन्वय: परः। उपमयीपमा तदत सारयं रपरकं तथा। पचिकाकढ़वैभि्च रुपकं परिणामक:। मन्टह: माकितांसेव तथोख्ेखी चपड़ति:। निशयय तवोत्प्रेया वैबिबात विविधा खुता।
मतिवसपमा चेवा टष्टान्त: सनिदशन:। व्यतिरेक: सकोक्रिय विनोतिर्वरा मता। समाशींत्ति: परिकरस्तथा ग्रेषोपि च झृतः। पप्रस्तुतप्रशंसा च तथा व्याजस्तुति: पुनः । पथ्यायोकं तथेवार्थात्रन्यासी मतसथा। माव्यािड्ग तटेवान मानं हंत: सृताऽपरः । भनुकूल तथाउडसेवी विध्यासासी विभावना। विशेवोतिविशेधय तथाइमद्रांतरव व। विषमय समशव विचितमचिकं तथा। . पन्तोडन्यस विपेषत व्याघातमापरी मतः॥ सन्ध: कावयमाखाइडग्व्यो मालादीप कमेव थ। प्रक्वावयो तथा सारी यवासभमबापरम
Page 116
१०म परि०] साहृित्यदर्पणसारसङ्ग्प:।
निरुपणीयेषु पर्थालङ्गारेषु मध्ये साहृश्य प्रतिभोत्यापितषु सरणादिषु लचितव्येपु, तंषासुपजोव्यलेन उपमाया: प्राधान्यात् प्रथमसुपमालङ्गार एव निरूपणीय दति स एव लच्चितः। उपमा-वैधम्यांविषयेकवाक्तविषयकत्वे सति दवादिवाच्-
मानम, उपमेयम्, भवम्यवाचिपदं, साधारणो धर्मक पतति चतवारः पदार्थाः सन्ति। साधारपधमवत्वेन प्रसिद्ध: पदाथः उपमानम्। उपमानधमवत्तया कविसंरभगोचरः पढाथः उपनैयम्। "साटृश्यप्रतियोगि उपमानं, सादृश्यानुयोगि उपमेयम्" इति केचित्। यैन उपमानोपमेयगतमोपम्यं जायते नत् भोपम्यवाचचिपदम्। उपमानोपमेययोः मङ्गतो धर्मः माधारणे धर्मः इति तेषां लक्षणानि। यस्य धमस्य सम्बन्धात्, खत्पदस्य सामथ्यांत् येन सह यदुपमोयते, स साधारणी धर्मः, तत् शपम्यवाचि पटं, तदुपमानं, तच्चोपमेयम् पति तत्त्वम्।
इृत्यवधेयम्। प्रथमं तावत् उपमाया:,-पूर्णा लुप्ता चेति हो मेदौ। उपमानोपमैयसाधारणधर्मेंवाटोना वाचचते पूर्ण। साउपि
पर्य्याय: परितत्तिस परिसक्रत तथोज्षरम। सथांपत्ति: पुतखेखा विकस्पोडप्यपरो मतः ॥ समुचयः समाषिस म्रत्यनोकमचापरम्। मतोपं मौलितसेव सामान्यं तट्ट्षसबा। पतङ्गवस्था सूचं व्याओोतिवापरा मता। खभावोत्ि: पुनसैका भाविषीदात्तके तथा । रसयत्-प्रेय-ऊनस्वि-समाितमबापरम्। आावोदये सामसन्यि: भार्षभमम्रस्लथडपरः 0 मंसृष्टि: बड्एसवदालडारिक समातः । घा-सा-सं-१'
Page 117
साह्टित्यदर्पणसार सङ्गेप:। [१०म परि•
शोत्यार्थोमेदेन पुनः डिविधा। तवापि खोतो यथेतरवादौनाम् श्रोपम्यवाचिनां शब्दानाम् द्वार्थकवतेद्योपादाने भवति; प्रत्र नवणामात्रेपैव उपमानोप मेयवृत्तिसाधम्यंप्रतोतेः प्रख्थाः श्रीतोति संन्ना। तथा आार्थी तुत्यसमानसदशादिपदाना तुन्याथवते. सपादाने भवति; पदार्थानुसन्वानापेच्या साटृश्यप्रतीतेः अस्या: परार्थीति संक्षेति तत्वम्। एवं दविविधाय्यनौ पुनः तद्वित-समासवाक्यगतत्वेन प्रत्येकं त्रिधा भूता समुदायेन षट्प्रकार पूर्णोपमेति वेदितव्यम्। लुप्ा अपि प्रथमत; उपमान-उपमेय-साधारणधर्मे-इवादि- लापाच्चतुर्द्दा। तव्ापि धमलीपे-तदिते त्रत्या अ्रसभवात् पूर्णावत् पञ्ञ, तथा वर्माधिकरगविद्निते द्विविधे क्यच हो, कनंविहित काडि एक:, कमकचाणमुलि च हौ दति मिनित्वा ससुदयेन दश मेदा: धमंलुप्ताया: बोध्या। एवम् उपमानलोपे-वाक्यसमासगतत्वेन ही भेदौ; श्ोपम्यवाचि- सापे-किप्-ममासमतलवेन हो मैदो; धर्मोपमानयोलोपे- वाक्य ममासगतलवेन च हो मैदो; वर्मौपम्यवाचिनोर्लोपे-झ्िप्- समासगतख्वेन हो मेदी; उपमेयलोप-क्धजगतः एको भेदः; धर्मीषमेययोलपि-क्यांच एकी भेद :; धर्मीपमानसाटृश्यप्रति- पाटकानां लापे-समासगतत्वन पका भेद: दति मिलित्ा एक- विशति: लुप्तोपमाभेदा:पूर्णा च षड़विधेति समुदयेन सप्तविभति- भेंढा; उपमायाः। एषु च उपमाभेदेवु मध्ये अलुप्तसाधारण- धर्मेषु वे पच मेदा: उत्ताः, ते साधारणधर्सं् एकरूपलेन विम्यानुविम्वभिन्नत्व शन्दमात्रभिन्नत्वाभ्यास् प्रत्येकं तविध्ात् पञद मवा दूति मिलित्वा समुदयेन सप्तरिंगट्पमाभेदाः।
वतो इपसा।
Page 118
१०म परि० ]
उपमानत्व व्यापनरुपा उपमा। मालोपमा-एकोपमेथपटविशिष्टा सती अनेकोपमान- वनो उपमा। एवस प्चेपोपमा-प्रतिनिर्देशयोषमाप्रभुनोन्
पृथक् लच्यामास। प्नन्वय:,-एकवाक्गते एकस्तिन्रेव धर्मिणि उपमानोप- मेधत्वरूपोभयधर्मवत्वाभिधानम्। अरब्र एकस्यैव चोभयरूप- तथा उपमेयस्य अ्रनन्यसहशत्वप्रतोतिरुप: वैचिताविशेष: ससुपपद्यते। उपमेयोपमा-पूर्ववाक्य प्रतिपाटितमाधारवध्ममेव साधा- रगधर्मीअत्य पूर्ववाक्प्रतिपादितेनोपमेवेन पूर्ववाक्प्रति- पाटितस्ोपमानस्व उपमा।
स्मृतिः। वैचिताप्येव अलङ्गाररूपतया सामान्यतः चिन्तादि- जन्यस्पतेनांस ह्वाररुपतेति बोध्यम्। राघवानन्दमहापात्रास्तु विसटशपदार्थानुभवात् पदार्थान्तरस्णेषि स्रणालङ्गार- मिच्कत्त: तदलङवारविषयतया "शिरोषमृदौ-"इत्यादिझ्नोकम् छदाहरन्ति। रूपकं-प्रज्वतगोपनशून्य-विषयरुपे उपमेये उपमानस् तादातमाध्यवसायः। तब परम्परिति-साङ्गनिरङ्गमेदात् प्रथमत- स्िरषा। तेष्ववि यत्र कुमबित् कस्यचित् तादात्माध्यवसायः पन्यत कुवरचित् कस्वचित् भारोपे निमित्तं भवति, तत् पर- म्परितिरूपम् ; मदपि त्रिष्टशब्दनिबन्धनं केवलं, सरिष्टशब्द- निबन्धनं मालारूपम्, पसनिष्मञ्दनिबन्धनं केवलम्, अस्िष्ट- शन्दनिबन्धनं मालारपस्रेति चतुर्विधम्।
Page 119
[११२] साह्टित्यदपेगसारसङ्ेप:। [१०म परि०
यत्र च उपमान- तादात्माध्यवमायः, तदेव समस्तवस्तुविषयैकदेशविवर्नतिमेदेन डिविधं साङ्गमित्युचते। तत्नापि सर्वेषामेव आरोपगोयवस्तूनां शब्दजन्यप्रतिपत्तिविषयत्वे समस्तवस्तुविषयमित्युच्यते। यत्र तु कस्यचिदपि आरोपणीयस्य वस्तुनः अर्थवशलभ्यत्वं भवेत्, तदेव एकटेशविवर्त्तीत्यचते। तो च साङ्गरूपकभेदी भारोप्यवस्तुनः पिष्टास्रिष्टपदनिबन्धनतवेन पुनर्दिधा भिन्नी साङ्गरूपकस्वापि चतुर्विधत्वं प्रतिपाटयतः। यत्र भ्रङ्गविरहितस्य वस्तुनः ताढात्मनाध्यवमनं, तदेव माला-केवलरूपेग डिधा भिननं निरद् रुपकसुचते। ्वस् चतुविधं परम्परितं, चतुर्विधं साङ्ग, डिविधं निरङ्गष्जेति मिलित्वा दश; तथा क्वचिच्च उपमाने अधिकस्य कस्यचित् वैशिध्चम्य आरोहगात् अधिकारूढ़वैशिश्व रूपमप्येकं रुपक- मिति एकादशविधं रूपकं बोध्यम्। क्चचिच्च "मुखं तव कुरङ्राचि-" इत्यादौ समासाभावेऽपि रूपकं दृश्यते; तथा क्वचित् "मोजन्याम्मरुस्थली-" इत्यादी वैयधिकरंएेऽपि तत् सन्भवतौति बोध्यम्। परिणाम:,-प्रस्तुतप्रयोजनसाधनत्वेन प्रसिद्धिमति पढार्थे उपमाने उपमेयप्रतियोगगिकामेदः । रूपके सट्टशवस्तुन- स्तादात्मंा विषये भासते, दह तु मजातीयफलसाधनतया विषयस्य तादात्म्यमारोप्यमाये भासते दति विशेषः । भारोप्य- माणस्य भरोपविषयात्मतया पसणतबुद्धिविषयोकरणमेव अस्य परिणामसंन्नावोजम्। अयमपि रुपकवत् अधिकारूढ़- वैशिच्चरुपः सन्नवति, "अतैलपूरा: सुरतप्रदोपा:" इत्यादौ अ्रधिकस्य वैशिश्यस्य भरोह्टपदर्शनात। सन्देहः,-उपमेये उपमानस्य कविप्रोढ़ोकिसिद: (नतु
Page 120
१०म परि०]
विविधः। तवापि यत संगये एव पर्य्यवसानं, स शुद्धः। यत्र घाढावन्ते च संशय एव, मध्ये निश्चयः, स निव्यमध्यः । यत सु भाटी संभयोडन्ते च निखय:, स निश्चयान्तः। "स्थाणुर्वा पुरुषो वा" इत्यादो वस्तुखभावसिड्संशये तु नायमनङ्गारः,
मरान्तिमान्-माटृश्यसूना अतत्यदार्थे कविप्रोढ़ोक्रिमिडा नत्पटार्थवुद्धिः। "शुत्िकायां रजतम्" द्वति प्ख्रसोत्थापिता, "मङ्मविरदविकल्पे-" दवति पसाटखमूला च भ्र्रान्तिर्नाय- मनडारः । उल्लेसः,-एकस्ये वस्तुनः विविधप्रकारेण त्रवधारणं, मच ग्रहोळ विषयभेदेन द्विविधः। न चास्य मालारूपकादि- भिरेत चरितार्धतेति वाच्म् ; "प्रिय इति गोपबधूभि :- " द्त्यादो भगवति प्रियत्वादेर्वास्तवत्वं, रूपकादौ तु भ्रारोप्यस् श्रवास्तवत्वमिति परस्र्पार्थकादर्शनात्। केचित्त "ग्रहौताटि- भेदेन नानात्वप्रत्ययरूपवि्कित्तिविशेषाधायकत्वेन पृथगप्यय- मलङ्गारः नियमेनालङ्गारान्तरवि्क्ित्तिमूल:" इत्याहुः। अपकति :- उपमेयं खभिव्वत्वेनारोप्य उपमानस्य स्थाप- नम्। मा चेयं-कचिदारीपस्य अपल्कवपूर्वकतवेन, क्वचित् अपङ्वस्य आरोपपूर्वकत्वेन च दिधा। प्रकावान्तरेग्ापि सभ्भाव्यमाना दयमपक्कतिः .- शब्देन साटृश्यादिना वा द्योतितस्य कस्यापि गोपनीयस्यार्थस्य श्रेषेण कालम्वभावादिना वा भिन्नलवेन ख्यापनरूपा बोध्यां। तथा घ-ससुदवैन मिलित्वेयमपड़ुतिः विविधा भवति। निश्चयः,-अ्रप्रस्तुतसुपमानं भिव्नत्वेनाख्याय प्रसुतस्य उप- मेयस्य तत्त्वेनावधारणम्। न चायं निश्यान्तसन्देद्विषय: तत्
Page 121
साह्वित्य टपगमार मङ्गेप: । [१०म परि०
संशयनिश्ययोरेकाञ्तयत्वेनावस्थानात्, उड् तु तयोव्यंधिक- रगत्वेनावश्यकत्वात्। नापि रूपकध्वनिः, "वदनमिटं न सरोजम्" इत्याटी मुखस्य कमनत्वेनानिर्द्वारणात्। प्रस्तुतस्य शनिषेधाज्ञापक्कतिरधि नेति पृथगेवायमनङ्गारः महृदय- मंवेदः। रज्जो मर्पधिया बिभ्यति पुरुषे "रज्जुरियं न सर्घः"दति
कोत्कटेककोटिकः संशयः। माच प्रथमती वाच्यपतीयमान- मैटेन डविप्रकारा। तवापि उत्प्रेक्षावाचकेवाटिशष्टप्रयोगे वाच्चेत्यभिधौयते। प्रतोयमाना तुताटृशवाचकशब्दाप्रयोगे मति बोध्या। उक्ञा च द्विविधा उत्प्रेत्षा प्रत्येकं जानि-गुग-क्रिया-दव्याण. मुत्प्रेन्थत्वेन पष्टप्रकारा अपि पुनः जात्यादिरूपभावमभावना- जात्याटिप्रतियोगिकाभावमभनभावनाभेटेन प्रत्येकं द्विधा भूत्वा वोड़शप्रकारा: पुनः उत्प्रेक्षाकारणम्य क्वचित् गुगस्रूपतया, क्वचिच्च क्रियास्वरूपतया प्रत्येक दिधा भूत्वा हाविंभड्वेटा भवति। तवापि पत्रेषु षोडगवाच्योत्प्रेत्तामेदेषु स्वरूपतश्चतुर्भेदं द्रव्यं विडाय अपरे जात्यादोनां तयागां ये द्वादश मेटा :. तेषां सरुप-फल-हेतुगतत्वेन प्रत्येकं तिविधल्वेन षट्विंशड्वेटाः। द्रव्यम्य स्रूपतः १क्रै: चतुर्भिभेंटेमिलित्वा ममुत्यन्नेषु चत्वानिंशङ्केदेषु मध्ये सरूपगाया: ये षोडश भेढा:, ते उत्प्रेक्षाकारगस्य उपादानानुपादानाभ्यां द्ाविंशत््रकारा :. चतुर्विभ्तिप्रकार- फमहेतूत्पेशनाभि: मिनित्वा वाच्योत्प्रेपाया: षट्पपाशड्वेदा भवन्ति। प्रतोयमानाया: षोडण भेदा अपि पत्येकं फन्महेतुगत- तथा दिधा भृत्वा द्वाविंशड्गेटा: तेन च वाचपतीयमानयो: समुदयेन पष्टाशोतिप्रकारा: भवन्ति।
Page 122
१०म परि०] साहित्यटपंगमार पङ्गेप: ।
एवस ता: भ्रष्टाशोतिप्रकारा: उत्प्रेत्नाः विषयय्य उत्तयनुत्निभ्यां प्रत्येकं द्विधा भृत्वा ममुदायेन षट्मप्तत्यधिकशत- सङका: भवन्तोति सुधोभिर्विभाव्यम्। मा सेयमुत्प्रेक्षा अन्येन केनचिटलङ्गारेगोत्थापिता चेत् सधिकं वैचिवामावदति। द्र्वादिवित् मन्ये, शङ्ठे, ध्रुवं, प्रायः, ननम द्त्येवमाटय: शष्दा पपि उत्प्रेत्ावाचका नेया:। प्रतिशयोत्रि :- मिद्धवब्निर्हिष्टोडध्यवमायः; अध्यवसायख प्रहतस्याधःकरगोन आरोप्यमागस्य अभेटप्रतिपत्तिरुपः। सा चेयमतिशयोगि: मेटे अभेट:, अ्रमेटे मेटः, मम्बन्धे अमम्बन्चः, प्रमम्बन्धे मम्बन्धः, कार्य्यकारगधोवापर्य्यविघव्ययश्वेत्येवंरुपैण पञ्चधा भवति। कार्य्यकारणयोः कारणात् प्रथमं काय्यस्य भावे, दयोः समकाललेन च द्विधा भवति। तुन्ययोगिता-प्रऊ्वतानाम् अप्रक्वतानां वा पढ़ार्थानां गुगक्रियाद्ेकधर्माभिसस्बन्धः ।
प्रकृतयोकुभयोर्गया क्रिया टिरूपैकध्माभिमम्बन्धः ; यहा-एक- स्येव कारकस्य अ्रनंकक्रियाऽभिमम्बन्धो दोपकम् इति लक्षण- भेढान दिधा।
योरेकस्यापि सामान्यधर्मस्य पौनरुत्तानिरासाय विभिन्ना- कारेण निर्देशः। द्यल् कचित् "चकीर्य्य एव चतुरा :- " इत्याटी वैधर्म्यैगापि सभ्भवतीति बोध्यम्। दृष्टान्त :- वाकाडयनिष्ठयोरुपमानीपमेययो: सामान्य- धर्मस्य प्रणिधानगम्यमाम्यत्वम्। अयमपि क्वचित् वैध्स्येष भवन् साधमंत्रवैधर्म्याभ्यां दविधा सवति।
Page 123
निदर्शंना-व्यञ्ननया वत्या उपमानोषमेयभावबोधकः अबाधितो बाधितो वा पटार्थसम्बन्धः। अ्रसभ्भवद्दस्तुसम्बन्ध- निदर्शना तु एकवाक्यानेकवाक्यगतत्वेन दिविधा। दयक्ष कचित् "योऽनुभूत: कुर्ङ्गाच्या :- " इत्याढावुपमेयवृत्तस्य उप- मानेऽसन्भवैऽपि भवति, कुवचचिच्च "विपसि शुक वृषदंशक- वदने-" इत्यादी मालारूपाऽपि दृश्यते। व्यतिरेक:,-उपमानाटुपमेयम्य बाधिकास्य न्यनताया वा पभिधानम्। म च उपमेयस्य उपमामाटाधिक्ये चतुविभनति- प्रकार:, तथा उपमेयस्य उपमानाव्नतायां चतुर्विशतिप्रकारः इति मिलित्वा भष्टचत्वानिंशत्प्रकार: व्यतिरेकः। तथा हि- उपमेयस्य उदमानादाधिक्े-उपमेयगतः उत्कर्षः उपमान- गतोऽपकर्षस हेतु :. ताटशयोद्वयोगय्यक्री रक:, तथा प्रत्येकं ससुदवैन वा अनुक्ती विविध: पति मिलित्वा चतुर्विधोऽपि उपमानोपमेययो: सान्यय्य शाव्दलवेन प्र्थल्वेन आ्त्षेपन्तभ्यत्ेन च प्रत्येकं विधा भवन् द्वादशप्रकारोवि पुनः श्र्रेषाश्नेषमूलक- तथा प्रत्येकं द्विधा भवन् चतुविभतिप्रकारः। एवसुपमाना- दुपमेयस्य न्यूनतारूप: द्वितीयोऽषि-उपमेयगतापकर्षंरूपस्य उपमानगतोत्कर्षरूपस्य च हेतोरुत्तावेकः, तथा प्रत्येकं समुः दयेन चानुक्ौ तिविध: दति मिलित्वा चतुर्विधोऽपि उपमा- नोपमेययो: साम्यम्य शाब्दतेन आर्वत्वेन आच्ेपलभ्यलेन च प्रत्येकं वरिधा भवन् द्वादथविधोऽपि पुनः श्रेषाश्रेषमूलकतया प्रत्येकं द्विधा भवन् चतुविशतिप्रकारः इ्ति समुदयेन मिलित्वा अष्टचत्वारिंंत्प्रकारः अयं व्यतिरेक इति। केचित्तु "उप- मानादुपमेयस्याधिको विपर्य्यये वा व्यतिरेकः" दत्या्गः, तब्र विचारसहमिति सुधौभिविभाव्यम्। सहोकि :- एकस्यापि वस्तुनः श्मेदाध्यवसायमूल-कार्य-
Page 124
१०म परि०]
बल्लादुभयोरथयोरन्वयः। श्रेषाश्नेषघटिततया चेयं दिधा भवतौ पुनः प्रत्येकं माला-केवनरूपतया द्विधेति ममुदयेन चतुविधेयं सहोक्तिरिति। "लक्ष्गेन समं रामः इत्यादी तु प्रतिभयोक्ि- मूलकत्वाभावेन वैचिताभावात् नायमनद्वार इवि ध्येयम्। विनोकि :- एकपदार्थाभोभनत्वाभावादिप्रयोजकापर- पदार्थव्यतिरेककथनम्। क्वचिच्व विनाशन्दप्रयोगाभावेऽपि आत्तेपतः तदर्थावगमे विनोत्िर्भवति। एवं सहोक्किरपि सहार्थंशब्टप्रयोगाभावे तदर्थाच्ेपे सम्भवतीति बोध्यम्।
विशेषणऊ्वतः प्रक्वते तप्रक्वतस्य वसतुनः पवस्थाविशेषसमारोप :! विशेषगासाधारएन्तु विशेषणस्य स्निष्ट्तेम साधारखेन च द्विधा भवति इति तत्कता समामोक्निरपि द्विधा, पुनः कार्य- सिङ्गयोस्तुत्यत्वे च द्विविधेति चतुरविधा समासोकि। सर्वंत्रैव दुद्ट व्यवहारसमारोपो हेतु:। स च क्वच्चिज्ञौकिके लौकिकस्थ, शास्त्रोये श्ास्तोयस्य, लोकिके शास्त्रोयस्य, शास्त्रोये वा लौकि- कस्य वस्तुनः व्यवहारसमारोप इति चतुर्थ ; लौकिकमपि वस्तु रसादिमेदादनेकविधं, शास्त्रीयमपि तर्कायुर्वेदादि- प्रसिद्तयाऽनेकविधमिति बहुप्रकारियं समाओोशिरित्याकरे द्रष्टव्यम्।
सपोक्कर्षोकनिः। न चापुष्टार्थस्य दोषत्ाभिधानात् तवविराकरणे नैव पुष्टार्थस्य खोकारो जातः पति वायं, वैचित्ास्ेव अल- झाररूपतया एकानिष्ठलवेन बहनां साभिप्रायविशेषणानासुप- न्यासे वैचितोत्पत्तेरस्यालङ्टारमध्ये एव गणनाया: सर्ववादि- समपतत्वादिति विवेचम्।
Page 125
[e१=] साहित्यदपंन सार सङ्डेप:। [१०म परि०
प्तिलक्षणाभ्यामनेकार्थप्रतिपादनम्। गब्दैरैकस्मिन विशेष्ये अभिधया अपरसतिरिंख (विशेषे) लक्षपया परथेद्दयप्रतिपादने घर्थश्नेष इति तात्वर्य्यम्।
पदार्थाभिधानम्। सा च-क्वचित् सामान्यादप्रसुतात् विशेषः प्रस्तुतः, क्वचित् विशेषात् भ्प्रस्तुतात् मामान्यं प्रसुतं, कचित् अप्रस्तुतात् कार्ात् प्रसुतं निमित्तं, कचित् अप्रस्तुतात् निमित्तात् प्रसुतं कारय्यें, कचित् समात् प्रप्रस्तुतात् समं प्रस्तुतमित्यन्तप्रकारेग प्रथमतः पचचप्रकारा। समादप्रसुतात् समस्य प्रस्तुतस्य गम्यत्वरूपा पुनः श्ररेषमूलतया सादृश्य- मावमूलतया च हिधा। तत् सेषमूलापि समासोत्निवत् केवलविशेषणश्ेषे, श्रेषवत् विशेष्यविशेषगोभयश्लेषे च भव- तोति द्विधा इति स्वलतया सप्त अप्रस्तुतप्रशंसाभेदाः । ते च पुनः प्रत्येकं साधर््यवैधम्यक्ततमेट्ड्येन द्विधेति चतुर्दंश मैदा:। तैऽपि पुनः प्रत्येकं वाच्चस्य सन्वासन्व-तटुभयरुप- तथा विधा दति ससुदयेन दिचत्वानिंभत्प्रकारेयमप्रसतुत- प्रशंसा। व्याजसुति:,-पत्षया दापाततः प्रतोयमानाभ्यां निन्दा- स्तुतिभ्यां यथाक्रमं स्तुतिनिन्दाप्रतिपत्तिः। ननु निन्दाव्याजेन स्तुतिरभंवत्येव व्याजस्तुतिः, स्तुतिव्याजन निन्दा तु व्याजनिन्देव भवतति, कथं व्याजसुतिरिति चेव्र, निन्दया स्तुतेगं्यत्वे व्याजेन सुतिर्व्याजसुतिरिति, तथा स्तुत्या निन्दाया गम्यत्वे व्याजरूपा स्तुतिर्व्याजसतुतिरिति द्विविधसंन्नाव्युत्पत्तिसभभवात्। सा च निन्दया स्तुतैर्गम्यत्वेन, सुत्वा निन्दाया गम्यलेन च द्विधा भगतोति बोध्यम्।
Page 126
१०म परि• ]
पाद्याथस्याभिधेयवत् स्फुटतया प्रतिपादनम्। पर्थान्तरन्यासः-व्यापकधर्मावच्क्िव्ादेः व्याप्यधर्माव
पयोग्यत्वादिरूप-अनुपपत्तनिरा करगपुरःसरंदृढ़प्रतिपत्ति- विषयोकरगम्। अ्रस्व च- सामान्यं विशेषस्य, विशेषो वा सामान्यस सम्थक इति, तथा कार्यं कारणस्य, कारयं वा कार्य्यस्य समर्थकमिति चतवारो मेदा:, ते चपुनः प्रत्येक साधर्म्यवैधर्म्याभ्यां दविधेति ससुदयेन भ्रष्टी भेदा: ।
लभ्यहेतुत्वम्। तच्च हेतोबांक्ार्थत्वपटार्थत्वभेंदेन डिधा भवति। कैचितु वाक्यार्थगतेन कार्व्यालङ्गेनेव गतार्थतया कार्य- कारगभावे अर्थान्तरन्यामं नादरियन्ते, तटयुक्तम् ; तथा हि- वह हेतुस्तिरिधा भवति-प्ापकः, निष्पादकः, समर्थकश्ेति। तव जापकोडनुमानस्व विषय:, निष्पाटकः काव्यलििङ्गस, ममथकोडर्यान्तरन्यासस्य इति तव उभयत्र हेतुगतवेषम्यात् पृथगेव कार्य्यकारषभावे अर्थान्तरन्यासः काव्यनिङ्गादिति ध्येयम्। हि-शन्दाग्ुपादानेन हेतो: स्फुटत्वे नायमलङ्कार:,
व्याप्यत्वम्नानात् साध्यस्य म्रानम्। धूमगत-वक्षिव्याप्यत्व- ज्ञानात् वछ्ेप्तानन्तु नास्यालङ्कारस विषय:, तत्र भलङ्गार साधकवेचिव्याभावात्। एतच्न खवार्थपरार्थमेदेन द्विधा भवतीति बोध्यम्। हेतृ :- कार्य्येग कारणस्य अभेदेनाभिधानं, कारये काय्यक तादालगारंपो वा।
Page 127
[१०म परि०
आानुकूलताबोधकतया परियामः। अरस्य तु प्राचीनेरलद्वार- मध्ये अपरिगषितद्थापि विच्कित्तिविशेष स्वेवालङगरत्वापादक- तया वैचितताधायकत्वात् पृथगलङ्गारत्वमेवेति बोध्यम्। आव्िपः,-विर्वन्तस्य विषयस् अशक्वत्तव्यत्वादिरूप- वेलनस्सूचनाय निषेधवत् प्रकाशः, तथा अनभिमतस्य
रूपेण प्रकाशश्ेति डिधा। तव निषेधाभासरूप:,-वचयमाण- विषयगतः उत्ताविषयगतस्ेति द्विविवः। तयोरि वच्चमाण- विषये निषेधः साकल्येमांशतय सभ्भवतीति हो भेदौ, तथा उत्नविषयऽपि क्वचित् वस्तुसरूपस्य, क्वांचच्च वस्तुकथनस्य निषेध इति हो भेदौ दति समुदयेन मिलित्ा पञ्चविधोऽय- माचेपालङ्कारः । विभावना-सामान्यतः किश्वित्कारणसापेत्षत्वेऽपि प्रसिद्ध- कारणव्यतिरेकेग कार्य्योत्पन्ति:। सामान्यतोऽपेक्ितकारणस्य उत्तत्वे अनुक्वत्वे चासो डिधा भवति।
साऽि विभावनावत् निमित्तर् उक्तत्वानुक्तत्वाभ्यां द्विधा भवति। केचित्तु भ्स्या अ्रचिन्तयनिमित्तऊ्वतमपरमांप एकं भेदं कल्पयन्ति;
प्रकत्पा तथ्य पृथगभिधानं न कृतमिति सुधोभिर्विभाव्यम्। विशोध :- वस्तुगत्या विरोधामत्वेऽपि आपाततः विरुद्ध- तथा प्रतोति:। स प-जातेर्जीति-गुग क्रिया-द्रव्येः विरोधे चतुर्दा, गुपस्य गुण-किया-द्रव्येविरोधे विवा, तथा क्रिया- द्रव्याभ्यां क्रियाया विरोधे द्विधा, द्वव्यस्य च द्रव्येष विरोधे प्रकघेत मिलत्ा दर्ावध्ा।
Page 128
पसक्कति:,-विच्क्वित्तिविशेषजनकत्वे सति कार्यकार- रोवैयधिकरएम्। न च कार्य्यकारणयोः सहानवस्थान- नकषेन विरोधेनैवास्य गतार्थतेति किमधिककत्यनयेति वाचयं, इतो विलच्णवैचितयाधायकतवेनास्या विशेषत्वात्। - क्रियाविरोधः, प्रक्रान्तस्य कर्मषः प्रभिमतफलानवाप्तिपूर्वकः अनिष्टस्य समुत्यादः, एकत वस्तुन्यत्यन्तससन्भवतोः समोल- नश्। तक्व गुणयो: क्रिययो कार्य्यकारणविरुदत्वे चतुर्विधं,
तया दिधेति षट्प्रकारम्। समम्-"इदमनयो: आाध्यम्" इवति योग्यतावद्विषयस्य योग्यताप्रशंसनम् । विचित्रम्-अभिमतविषयविपरीतानुष्ठानादपि श्रभिमत- फलसाधनम्।
पादनम्। तञ्व आत्तयाधिका-आश्चिताधिक्मेदेन द्विधा। अन्योऽन्यं-पदार्थयोरिकजातीयक्रियायां परस्परं कारग- तयोपन्यामः। अत्र कारगयो: क्रिययोय प्रब्देकां वैचिता परिपीषकमेव, न तु नियामकं, शब्दमेदेऽपि अस्यानुभव. सिदत्वात्। विशेष :.- प्रसनिद्वाधिकरणपरि्वरिग अधियस्य विशेषेणाव- स्थानम् ; एकस्य परिमितस्थापि वसतुन: एकेनैव युगपटनेक- वावस्थानं, तथा कार्य्यान्तरारभ्केग प्रयतनेन दैवादप्रक्रान्तस्य सुकरस्य दुष्करस्य वा कर्मगोऽनुष्ठानमिति ननिविधः।
हख वस्तुनः केनचिदपरेग म्तियोगिना तैनैवोपायविशेषेष सा.सा.सं-११
Page 129
साहित्यदपंग सारसङ्गेप:। [१०म परि०
भस्व व्याघातसंज्ञा। यहा, व्याघातः,-एकेन केनचचिदुपायेन कथितं यत् कर्म, तदन्येन केनचित् तहिरुस्य काय्यूस्य तैनेवोपा येन ततः सुकरतया अभिधानम्। परत्न वैचिवाविशेषस भत्वात् पूर्वोक्रात् पृथगरूपेगास्थोपन्यास:। कारणमान्ा-उत्तरोत्तरं प्रति पूर्षपूर्वस्य कार्य्यीभूत- पदार्थस्य कारगलवेनाभिधानम्। यद्यषि कार्य्याणामप त्- क्रमेण मालारूपता सभ्भवति, तथाऽपि कारगगुगवर्णनस्ैव कविसम्मततया "विवनापूर्विका हि शब्दार्थप्रतिपात्तः" पति न्यायेन केवलं कारणमालाया एवाभिधानं बोध्यम्। मालादोपकं-पूर्वपूर्धिक्तानां बहनां धर्मिणाम् एत्तरो- त्तरं प्रति हेतुत्वे सति सर्वेषामे कक्रियाऽभिसम्बन्धः । लोके यथा मालायां यथापूर्व विन्यस्तकुसुमानाम् उत्तरोत्तरकुसुमाश्रय- तथा उपकारकतवं, तथा दहापि पूर्वपूर्वस्य उत्तरोत्तरीप- कारकतया मालाकारता वेदितव्या। एकावलो-पूर्व पूर्वे प्रति यथोत्तरस्य वस्तुनः बोप्षया विशेषसभावेन स्थापन निषेधो वा। साच स्थापनापोद्दनमेदेन द्विधा भवति। कुवचित् विशेष्यमपि यथीत्तवं विशेषणतया स्थापितमपोहितज् हखते। सार:,-विशेष्यस्य उत्तरोत्तरमुत्कर्षाभिधानम्। केचित "ोकप्माप्ति यावत् उत्तरोत्तरसुत्कषपतिपादन सत्येव अ्रस्य अलङ्गारस्य विषयः, न तु श्रंभतः, लथात्वे वेचिताबिशरेषाप्रति पत्ते:" पत्याहुः, तन्न मनोरमं, "लोकसजि द्योर्टिवि चाटितैया अप्या दिरतचषु महान् महेन्द्र इत्यादो श्ोकाद्वेसमापनं यावल्
रविवाहं खोअ्तत्वात्।
Page 130
. १०म.परि० ] [१२३]
यथासङ्ग-प्रथमतो विनिर्दिष्टानामर्थानां पच्ात् विनि- दिष्टेर्थेः क्रमेण सम्बन्धः। केचित्त इममेव अलङ्गारं क्रमेति नास्ना अभिदप्ति। लच्षणे पर्थानामिति बहुत्वमविर्वच्तितं, तेन "ददर्श कृष्णं रामख व्रजे गोदोइनं गती। पोतनीलाम्बर- धरो शरदम्बुरुहेचणो।" इत्यादिरषि आध्यालङ्वारस् विषय: । पर्य्याय:,-एकस्य वस्तुनः अनेकस्निन् वस्तुनि, त्रनेकेषां वा वस्तनाम् एकस्तिन् वस्तुनि क्रमशः सकर्तुकं परकर्तृकं वा भवनं करणंवा। स च-एकस्यानेकत भवनम, अ्रनेकस्य एकव भवनम्, एकस्य अ्नेकत्र करणम्, अनेकस्य एकत्र करणमिति चतुर्दा मिद्यते। परिवत्ति:,-सट्शेन, होनेम, अरधिकेन वा पदार्थेन किश्वित् त्यक्का कस्यचिदादानम्। सा च -- समेन समस्य, न्युनेन उत्तमस्य, उत्तमेन न्यूनस्य च विनिमयसभ्भवात् विधा भवत। परिसङ्ठ-पृष्टात् अष्टष्टात् वा उपादेयलेन निर्णीय एत्ात् पदार्थात् तव्सटृभापरवसतुनः प्रतिषेधः। सा च- कथनस्य प्रश्नपूर्वक्तत्वाप्रश्नपूर्वकत्वाभ्यां डिधा, तथा व्यव्- केदस्य शाब्दत्वार्थत्वाभ्यान् द्विवा भवतोति मिलिता चतुर्विवा भवति। उत्तरम्-असति प्रश्ने प्रतिवचनार्थपर्य्यालीचनक्रततत्- कल्पनमेकं, तथा असक्वत् प्रश्ने सति असक्वदसभवनीयप्रति- वचनमित्यपरम्। एवं द्विविधमपि ददमुत्तरं प्रश्नप्रतिवच- नयोरेकतरस्य इयोवा साभिप्रायकत्व-निरभिप्रायकत्वाभ्यां चत्रु विधं सत् समुदायेनाष्टवविधम्। प्रकरणाप्रति-
Page 131
पादितस्य अर्थस्य दणडापूपन्यायेन प्रतोतिः। साच प्राकर- गिकात् अप्राकरगिकस्य, अप्राकरणिकाज्ज प्राकरणिकस्य परतोतेडिंविधा। दणडापूपन्यायस-"मूषिकेण दएडो भचितः" पत्युक्े तत्हचरितम्य ततोऽपि सुखभच्तस्य तपूपस्य मूषिक- नियतसमानन्यायादर्थान्तरा- पतनम्।
S5पादकः एकपन्ाश्रयणपर्य्यवसानी विरोध:। "दीयता- मर्जितं वित्तम्" इत्यादी तु ताटभचातुर्य्याभावाब्नायमल- डार:। समुच्य:,-प्रस्तुतस्य कार्य्यस् एकस्रिन् साघके विद्यमाने- उपि खले कपोतिकान्यायात् तदेककार्य्यानुष्ठानारथं युगपदन्य- स्यानेकस्य साधनस्य उपस्थापनमित्येक: प्रकारः, तथा उत्र- न्यायात् गुपयो: क्रिययोर्गुर्णक्रिययोरवा युगपत्ससुपस्थितिरित्य- पर:। एवं द्विविधोऽय्ययं समुच्यः सद्योगे, असद्योगे, सदसद्योगे व भवतोति विधा भिदयते। खले कणेतन्यायस -"वृदा युवानः शिशवः कपोता: खले यथाडमो युगपत् पतन्ति। तथैव सवें युगपत्यदार्थाः परस्परेषान्वयिनो भर्वन्ति ॥" एतत्कारिकोतलक्षणकः। समाधि:,-प्रक्रान्तकारपेन दुष्करस्य चिकीर्षितस्य कार्य्यस्य सिद्धाथें देववशसम्पब्रेन अभिमतादन्येन साधनेन सत्कार्य्यस्य सौकर्य्यम्। अत्योकं-न्यक्कृतिपरमवि प्रतियचं साक्षाबिरसितुम- प्रत्ोन केनापि तस्यैव प्रतिपचस्य उत्कषंप्रतिपादनफलकं तदा- च्वितस्य तिरस्करयम्। भनोकेन सटशं प्रत्यनोकमिति भन्वर्थं- मभिधानम् ; तथा च-यथा अनोकेऽभियोज्ये तत्प्रतिनिधो-
Page 132
१०म परि० ] साहित्यदपण सार सङ्गेप: ।
भूनीऽपर: केनचिदभियुञ्यते, तथा वह प्रतियोगिनि विजेये तदोयोऽन्यो विजोयते इत्यर्थः ।
कविलोकप्रसिद्धस्यापि वस्तुन: उपमेयताप्रकल्पनं, वैफत्याभि- धानं वा। तच्च उपमानस्य उपमेयत्वप्रकल्पनवैफव्याभि- धानाभ्यां द्विषा भवति। प्रकागन्तरण प्रतोपम्-उत्कर्षंवत्त्वेन पभिमतस्व वस्तुनः अत्युत्कर्षाभिधानपुरःसरं साधिक्ेप सुपमानत्वकल्पनम्। मोलितं-साभाविकेन आरगन्तुकेन वा साधारपेन चिफ्ठेन कस्यचित् वस्तुनः केनचित् वस्तुना वस्तुस्थित्येव बलोयसत्वेन तिरोधानम्। तन्व सामान्यलक्षषश् वस्तुनः साहजिकत्वा- SSगन्तुकत्वाभ्यां द्विविधम्।
व्यतासवगुगस्यैव प्रस्तुतस्य कस्याचत् वस्तुनः सव्ृत्तिगुण- सजातोयगुणवता केनाचत् वस्तुना तादाताभिधानम्।
गुणतिरोधाने सति परकौयोत्कृ ष्टमुण समासादनम्।
श्र पर्ष्टगुणेन वस्तुना उत्कृष्टगुणवस्तुनो गुपस्यानुपादानम्। सूत्त्म्-आकारेप दृङ्गितेन वा संलच्ितस्य स्थूलमति- भिरसंलच्यस्य कस्यचिदर्थस्य विटग्धचेष्ट्या सूचनम्। व्याजोकि:,-कार्य्यादिना व्यतौभूतस्यापि पदार्थस्वरूपस्य कारणान्तरोद्वावनच्छलात् निगूहनम्। खभावोत्नि:,-कविमात्र संवेद्याज्ञत्रिमक्रिया रूपवत्-शिशु- पश्ादिपदार्थस्य तदेक्षात्रययो: चेष्टाखरूपयो: यथावद्दर्षनम्। भाविकं-भूतस्य भाविनो वा अहुतपदार्थस्य वर्णनाविशेष-
Page 133
[१२६) राहित्यदर्पण सारसङ्टव:। [१०म परि०
५ वादो प्रत्यक्षायमागस्यैव वर्णनान्नायमलद्वारः, वर्णनाविशेष- वशेन प्रत्यचषायमासात्वस्थैव एताद्ृषयत्वादिति बोध्यम। उदात्तम्-कथ्यचिदलौकिक ममृडेव्यज्जनया ज्ञापनम्; तथा महत्ववञ्तकं प्रस्तुनमहत्त्वसम्बन्घिचरितं वेति लक्षग- मदात् द्िविधम्। वसवदादय:,-शृङ्गाराद्न्यतमी रसः, निर्वेदादितय- खििंगद्वेढात्मक्र: भावः, शृङगराद्न्य तमाभासः, निर्वेदाद्यन्यतमा- असख, एतमुकतरूपस्य भावस्य प्रशमश, एते यदा गुणोभूत- र सान्तरादीनामुत्क ्षाधायकल्ेन अङ्गत्वं प्रापुवन्ति, तदा यथा- क्रमं रमवत्-प्रेय :- ऊर्जाख-समाहहितनामालङ्गारतामापद्यन्ते। तथा हि-रससय इतराङले रसवत्, भवस्य इतराङ्गत्वे प्रेपः, तदाभासयोरितराङ्गतवे ऊजसिव, भावप्रशमस् इवतराङ्गत्वे समाह्हितमिति। भंवोदयादय :- भावस्य उज्सावस्थारूपे उदये, उभयो: स्प हित्वेनोपनिबन्ध रूपं सन्धो, तथा बहनां पूर्वोपमर्देन निबन्ध- रुपे मिश्रत्वे च दृग्ठीभूतत्वमायाति सति यथाक्रमं भावोदय- भावसन्धि भावशबलनामानोडल्तङ्गारा: भर्वान्ति।
-"वाच्य शाचक रूपालङ्ग रगमुखेन रसाखुपकारका एव अल- काराः, रसादयसु वाच्यवाचकाभ्याम् उपकार्व्या एवेति न तंषामलङ्घारता भवितं युक्रा" इत्याहुः। अपरे तु- रसाधुपकारमात्रेय इह अ्रबद्धतिव्यपदेश भाततः चिरन्तन- अविद्वा अड़ोकार्व्य एव" इति वदन्ति। रवमत्र बहुषा मत- भेरः भाकर द्रष्टव्यः । कथितास्ते यसकोपसादयः अलक्वारा यदि एकसस्त्िन्
Page 134
१०म परि०] साहित्यदर्पणसारसङ्पः। [१२0]
वाक्ये पद्मे गद्ये वा परस्रसम्मििलनेन पवस्थिता: स्यः, तदा
नास्ता व्यपदिश्यन्ते। तथा हि- मंसृष्टिः,-तिलतराडनन्यावैन स्फुटावगम्यमेदानां समन-
एकत समवस्थानम्। सा च शब्दालङ्गारगतत्वेन, अर्थालङ्कार- गतववेन उभयालङ्गारगनत्वेन च व्रिधा भवति। उभयालङ्गार- गता संसष्टिरपि शुद्धा संसष्टिमिय्ा चेति दिधा भवति। सङ्गर:,- नोरच्रोरन्यायेन अर्नासादित खतन्त्र भावानाम् अन्तङ्गारागाम् एकस्मिन् आश्रये परस्रमनुग्राह्यानुग्राहक- आवेन साम्म्रिश्तगम्। सङ्गीरव्माणस्वरूपत्वाच्च अस्य सङ्गरनास्रा व्यपदेशः । पयव उङ्गाङ्गिभावेन, एकाश्तरयस्थित्या, सन्देहमूलकतया घ त्रिधा भवति। "अनुरागवती सन्व्य-"इत्वादो समासोकि-
"सुखचन्द्र पश्यामि" इत्यादी "मुखचन्द्रम्" इत्यत्न "मुखं न्द्र एवं" दति "सुखमेव चन्द्रः" दूति च द्विधा समासस् सम्पवेन उपमा-रूपकयोकभयोरेव सामग्रोसत्वात् सन्देहसप्र- विषयत्वस्। यत्र हि सन्देहे साधक-बाधकयोरन्यतरस्यावतारः, तव एकतरनिश्चयान्तर सन्देहः, तथा हि-"मुखचन्द्रं चुम्बति" इत्यव्र न सन्देहसद्गरस्य विषय:, चुम्बनस्य सुखान्वयानुकूल- तथा उपमाया: साधकत्वात् चन्द्रान्वयप्रातिकूत्येन रूपकस बाधकत्वाच् एकतरपच्निकय सभभवात। एवं "सुन्दरं वदना- खुजम्" इत्यत्र सोन्दर्थरूपसाधारषधर्मंस्य प्रयोगात् "उपमितं व्याप्रदिभि: सामान्याप्रयोगे" (२१५६ पा०) इत्यनुभासनात्
Page 135
[१२८]
डपमितसमासामश्चवः उपमाबाधकः, तथा च मयूरव्यंसकादि- व्वात् छतः रूपकसमासः एव तक्षाधक इति संभयासख्वात्
एवं "कुरवका रवकारणतां ययुः" इत्यत्र एकम्मिन् पादरूपे आाश्तये "रवका रवका" द्त्येकं "वकार वकार" इति चैकमिति यमकयो: सत्ात एकाश्तयानुप्रवेभव्ञतः सङ्गरो बोध्यः। एव- सेकत भनेकधा चलक्गारसमावेशवैचित्रामाकरे द्रष्टव्यम्।
अथालङ्गाराणां परस्परभेदा: ।
शब्द: घटकतया समुपादोयते; यमके तु-"नवपलाश-पलाश- वनम्" इत्यादी समानाकार एवेत्युभयोविशेष: । पुनरुतवदाभासे-आपाततः प्रतिभातार्थवभात् पुन- वक्षाताप्रतोतिः, न तु पव्येवसानेऽपि तत्त्वम्; श्रब्दश्रेषेतु- पभिधावृत्तिलभ्ययोक्भयोरेवार्थयो: पर्ययवसानेऽपि समकचतया
लाटानुप्रासि-"नयने तस्यैव जयने च" इत्यादो निसधर्गतः एकार्थयो: भब्दयोस्तात्पर्य्यमात्रेष अर्थमेदो भवति; यमके तु -सति सभवे प्रत्वत्यैव भिव्नार्थयोरेकाकारयो: शब्दयो: प्रयोग: इति पनयोरभेंद:। वक्रोश्ची-गोपनोयष्य वस्तुनः प्रथमं खयमभिधानाभावात् सपरोक्षवाक्यस्यैव अन्यथावरणम्; द्वितीयापक्ती तु-"दह पुरोऽनिलपम्पितविग्रहा-"इत्यादी प्रकटिताभिप्नायस् निज- वचनस्वैव खयमन्तथाकरणमित्यनयोरविशेष:। आषासमे-कविप्रयुक्तानां भाषायां केवसमेकरूपत्वं, न
Page 136
१०म परि० ]
स्वर्थभेद :; भाषाश्नेषे तु-न केवलं भाषाणामेवरूप्यम्, ऋरपि तु अर्थमेदोऽपि दत्यभयोर्विशेषः । श्रेषे-अभिधाप्रतिपादितस्य अर्थंद्यस्यैव समकक्षत्वम्; शेषगर्भरूपके तु-"विद्न्मानसहंस-" इत्यादी उद्देश्यविधेय- भावेन गुपप्रधानभावापेचितया तथ्य पसमकच्षत्वमित्यनयो- र्भेंदः।
तथा प्रधानत्वम् ; विरोधाभासे तु-"सब्रिहितबालान्बकारा भाखन्मृततिं" इत्यादी आपाततः प्रतिभातस्य विरुदार्थस
शब्दश्नेषे-अनेकेषां धर्मिणां पृथक्पृथग्धर्मसम्बह्तया पवगम: ; तुष्ययोगितायान्तु-एकस्वैव धर्मस्य भ्रनेकधर्मिं- सम्बद्तया प्रतोतिरित्युभयोरन्तरम्।
समासोत्यप्रस्तुतप्रशंसादी तु-पर्थान्तरय्य व्यन्नावृत्तिलभ्यत्व- मिति शब्दश्ेषावमासोत्यादेः विशेषः ।
वैज्ञनस्यम्; प्रक्ृतिश्रेषे तु-प्रज्वतिमावस्य वैलच्षएं, विभक्नि- समासादोनान्तु भविलकगत्वमेवेत्यनयोर्भेंद: । प्रत्ययश्नेषे-अत्तद्वितादिप्रत्ययक्ञत एवं उभयार्थप्रत्य: ;
सुप्िडात्म क्रप्रत्ययमावक्वत एव इत्वनयोविशेष:।
प्रतिपाद्यत्वम; रूपक-परिणाम-प्रतिवस्तूपमा-दष्टान्तप्रभुति- व्वपरेषु साहृशयमूनवालङ्ुारेघु तस्व व्यज्जनावत्तिसम्यत्व- मित्येतेषाम् उपमासभरात् विशेष:।
Page 137
[१३ .] साहित्यटर्पपसार पङ्ग्प:। [१० म परि०
एक्वाक्यगनव्यतिरेके तु-"अकलद्गं मुखं तस्या न कलडो विधुर्यथा" इत्याटी विरुद्वधर्मस्यापि उत्निरित्यनयोर्भेंदः। उपमायाम्-एकस्त्िन् एव वाके उपमानोपमेययो: साधर्म्यावगम: ; उपमेयोपमायान्तु-"कमलेव मतिमतिरिव कमला-" इत्यादी विभिव्नवाक्े तयोः साधम्यप्रती त- रित्यनयोरभेंटः । उपमायां-इयोरेव धर्मिगोरुपमानोपमैयत्वाभिधानम्; अनन्वये तु-"राओोवमिव राजोवम्-" इत्यादौ एकष्मिन्रेव धर्मिषि उपमानोपमेयत्वकल्पनमित्यनयोर्भेंदः । उपमायां-तहविते वतेरुपादाने यत्र-"सौरभमओ्ोरुड्- वन्नुखस्य-" द्ृत्यादो "तत्न तस्येव" (५।१।११६ पा०) दति पाणिनिसूत्रेण "तत्रेव" "तस्येव" द्ृत्यर्थे वतिः, तत्र दवाथें वतेरपादानात् श्रीत्या विषय: ; यत्र तु -* मधुरः सुधावट- धर :- " इत्यादी "तेन तुत्यम्-"(५।१। ११५ पा०) इति पाणिनिसूत्रेग तुत्चार्थे वतिः, तत तुल्यारथे वतेरुपादानात् चार्थ्या विषय द्त्युभयोविशेष:। रशनोपमायां-पूर्वोपमायां यस्य उपमेयत्वम्, उत्तरोप- माया तस्यैत यथाक्रमसुपमानत्वकल्पनम् ; उपमेयोपमायान्तु -एकस्यामेवीपमायां दयोरेवोपमानोपमेययो: यथाक्रमम् ड पमेयोपमानताप्र कल्पनमित्यनयोर्भेंदः । अनन्वये-"राजोवमिव पाथोदम्" इत्यादौ शब्दस्य समा- आाकारकत्वाभावेदपि उपमानोपमेययोः सामानाधिकरए- मात्रेणैव एतदलड्ारत्वनिर्वाद्दात् समानाकारकशब्दस् न नियमत: प्रयोजकत्वम्; लाटानुप्रासे तु-समानाकारक- भब्दस्येव साच्चात् प्रयोजकत्वमित्युभयोविभेष:।
Page 138
१०म परि० ]
क्रमसुपमेवोपमानताकल्यनम् ; अनन्वचे तु-एकस्रिन्नेव वाक्ये. एकस्येव धर्मिण: उपमानोपमेयत्वकल्पनमित्यनयोभेंदः। रूपके-समानधर्मबिशिष्टस्थोपमानस्याभेदः उपमेये भासते; परिणामे त-प्रसुतप्रयोजनसाधनत्वेनोपमेयस्य तादात्म्यसुप, मानरूपे आरोप्यमाणे भासते इत्यनयोविशेष:। तथा- रूपके-आहा्व्या एव सऊ्जदमेदबुद्धिः, अनन्तवं साधम्य प्रतोतिरेव, न तु अभेदबुद्यन्तरम् ; परियामे त-वस्तुनो- रेंककार्य्यकारित्व रूप सा धम्यग प्रतोतिधारा पति वाडनयोविशेषः। रूपके-प्रक्वतस्य उपमेयस्य अप्रतिषेधेन तत्र उपमान- तादात्म्याध्यासः; अपजुती तु-उपमेयप्रतिषेधपुरःसरम् उप-
रुपके-चन्द्राद्यारोपविषयस्य मुखादेरवाच्यत्वम; अर्ति- पयोक्ती तु-"लतामूले लोनो हरिणपरिद्ठोनो हिमकरः" इरत्यादो निगोणेविषये मुखादी निष्कलद्चन्द्रादिरूपोपमान- तादात्म्यरोप दत्यनयोर्भेंदः। एकदेशविरवात्तनि रूपके-साधम्यस्य उपमाने मुख्यतया स्थिति :; एकदेशववत्तिन्यासुपमायान्तु-साधर्म्यंसय उपमेये मुस्यरूपेप पवस्थानमित्यनयोर्भेंदः। परिणामे-भारोप्यस्य तादाल्ेनन अ्रन्वयात् 'स्त्रितेनो- पायनं दूशत्-" दत्यादौ उपायनादे: प्रस्तुतनायकसभभावनीप- योगितया सिमितरूपेण विषयेष तादात्मंत् भासत; रुपके तु- आारोप्यस्य शरवच्केदकत्वमात्रेषान्वयात् "मुखचन्द्रं पश्यामि" इत्यादो भारोष्यमाण्ा चन्द्रादेरुपमेयशोभाऽडविष्कारकत्वमावं, न व प्रस्तुतदर्शनादावुपयोग: इ्त्यनयोर्भेंद:।
Page 139
सन्देहे-उपमेये उपमानस्य संशयः चलपुरत्वव्यवस्था- पक :; प्तिशयोको तु-"मध्यं तव सरोजाचि-" इत्यादी न तथा नियमः, अपि तु केवलं संभयमात्रमित्यनयोभेंदः। सन्देहे-कोटिद्यस्यैव समकचतया संशयप्रयोजकोभय- कोव्योरेव तुत्यबलत्वम ; उत्प्रेक्षायान्तु-पतुत्यबलतया तयो- रेकस्वां कोटावोत्कव्यमित्य नयोर्भेंद: । जायमानज्जान- स्वानाहार्ययरूपत्वम्; रूपके, उपमानोपमेयनिगर णरूपायामति- पयोक्षी च-विषयन्नानसत्वात् तयोराहार्यरुपत्वमित्येतयोः सरान्तिमत्तो विशेषः। उज्लेखे-आरोपणीयवस्तूनां तात्विकलवं ग्रहोतमेदभिन्न- त्वन्न ; मालारूपक-सरान्तिमदादी तु-न तथेति विशेषः। उम्मेखे-तात्विकानामेव पदार्थानाम् एकस्मिन्रेव विषये सामान्यतोडभिधानमावम्; अ्ेदे मेदरूपायामतिशयोक्ती तु- अन्यदेवाङ्गलावयम्- इत्यादी लावसयादेविषयस्य पृथक- लवेनाध्यवसानमित्यनयोर्भेंदः। द्वितोयापश्रुती-गोपनीयस्यापि कथलन प्रथममभिधान- मावश्यकम् ; व्याजोक्ती तु-गोपनीयस्य प्रथमं स्यंज्ञतमभि- वानं नासतोति एतयोविशेष: । निशये-सन्देहनिवययोः पृथगास्रयवृत्तितया वैयधि व्ारस्थम्; निश्यान्तसन्देहे तु-प्रथमती यस्यैव संशयः, भ्न्ते तस्येव निवयदर्शनात् सन्देहनिवययो: सामानाधिकरसमिति एतयोविशेष: । निसये-आारोप्यमाणस्य निषेधपुरःसं प्रक्कतस्य स्थाप- नम् ; रूपकध्वनी तु-प्रक्वते विषये भारोप्यमाणस् तादालेनन निर्दारणं, न तु निषेध इत्यनयोर्भेंद:। ..
Page 140
श०म परि०। सांहित्यदर्पणसारसङ्गपः।
निखये-उपमान प्रतिषिध्य उपमेयस्य स्वापनम् ; प्रथमाप- इतौ तु-उपमेयं प्रतिषिध्य उपमानस्य स्थापनमित्यनयोरभेंदः। उत्प्रेचायां - तादात्म्य संसर्गकोपमानप्रकारक.उपमेय. विश्ेष्क-उत्कटेककोटिकः संशयः; शयोक्वाटी तु-ता दात्म्य मं सर्गकोपमानप्रकारकोपमेय- विशेष्यको निवय इति उत्रेचषातः रूपकादोनां सामान्यतो
एग्रेस्षायां-मन्भावयितु: पुरुषस्य सन्भावनाविषयस्य व्रह्मतस्थापि ज्ञानमस्ति; म्रान्तिमदलक्कारे तु-'सुग्धा दुग्ध- घिया- इत्यादो मरान्तानां वज्जवादौनां प्रज्जतविषयस् चन्द्रिकादेशांनं नास्तोत्यनयोविशेष:।
वस्तुनः अमत्वता प्रतोयते; अ्रतिशयोक्षी तु-प्रतोतस्येव आरोप्यमाणस्य वाक्यार्थपर्य्यालोचनानन्तरमेव प्रसत्यता प्रतोतिरित्यनयीर्विशेषः।
स्तनयोलंख्जाया असन्भवात् "लव्जयेव" द्ृत्युत्प्रेचयेव वाक्य विश्वान्तिः; उत्प्रेव्षाध्नी तु-"महिलासहस्- दत्यादो उत्प्रेचमं विनापि वाक्यविश्वान्तिरित्यनयोविशेषः। फलोत्प्रेश्षायाम्-उत्प्रेव्यमायस्य हतुरेव निमित्तम् ; हेतू त्प्रेचायान्तु-फलमेवेत्यनयोर्भेंदः। प्रतिभयोक्रो-आरोष्यमापस्य निश्चितलवेन निर्देभात् पध्यवसायस्य सिड्धत्वम् ; उत्प्रेक्षायान्तु-आरोप्यमाणस्य शनि- स्ितलेन निर्देशात् साध्यत्वमित्येतयोविशेषः। तुष्चयोगितायां-डयो: प्रक्वतयो: डयोर्षा भ्रप्रक्वतयोः (न
सा-सा-सं-१२
Page 141
[tas] :साहित्यदपयसार मङ्गेपः। [०म परिे
सम्बन्वः ; टोपके तु-प्रक्वताप्रज्ञतयो: पदार्थयो: ताटृभधर्मेद सम्बन्ध: दति चनयोविंशेषः।. दोप के-साम्यबोध कपटस दव-वदादेनियमतः प्रप्रयोग :; उपपायान्तु-"कमलमिव सुखं मनोन्म्" इत्यादो तादभ- दन्दस्य, नियमेन प्रयोग इत्यनयोर्भेंद: ।.
विभिन्नाकारेम निर्देश :; दोपके तु-ताट्वशस्य एकस्वरव धर्मस्य एकाकारगेव इत्युभयोभेंद:।
प्रतिवस्तूपमायान्तु-ताट्वशख सामान्यधर्मस्य एकत्वमित्यनयो-
दष्टान्तप्रतिवस्तूपमयो:,-न सामान्यविशेषभाव्रः, न वा
इति दृष्टान्तप्रतिवरस्तृपमाभ्याम् अर्थान्तरन्यासस्य विशेषः। निदर्शंनायां-विम्बप्रतिविम्बभावाक्ेपं विना वाक्यार्थ्रस् अपर्थवस्ानम्: दष्टान्ते तु-सतः पर्यतसितेन वाक्याथ्रेन
निदशनायां-वाक्यार्थस्य साहय्ये पर्ययवसानम्: प्रर्थांन
समास्ोत्री- (विशेषणसाम्यनिबन्धनायां) कविद्वेकदेशस् रूपय्रेपि रूप्यरूपकभावस्य प्रकटसाटृश्यतया प्न्यातुकूत्याः नपेम: समावविश्ामः; एकदेशविवततिरूपके तु-स्फट- साटखयातां बहनां रूपगवय माब्दलेयि एकदेशस मारथलेन सस्फुट साटृश्यरत्वात् पशतुकृत्या पेवेनि मनयरोविशेषः।
Page 142
१०म परि० ]
पदाथं: आाष्रादितस रूपमैत प्रस्तुर्त पूर्वावखवातो विशेषयति; रूपके तु
समासोती-केशनस्य विशेषणस्थ साट्ृ्शय प्रतोयते; डपमाध्वनी श्रेषेच-विशेष्यविशेषणयोरुमयररवेति विशेषः। अर्थश्रेषी-प्रभिधया एकार्थबोधवेि शब्दैः प्रभिघा- शक्षगाभ्यामनेकार्थप्रतिपादनम्; शब्दश्नेषे तु-पभिधासाव- प्रतिपाद्याने कार्थ क मब्दैरने कार्थाभिधा नमित्यनयोर्भेद:। अप्रस्तुनप्रशंसायां-कचिदप्रसिद्स्यापि वसुनः प्रतिविम्ब- खेन उपादानम्; दृष्टान्ते तु-सवंत प्रस्थातस्ैव पदार्थख इति भनयोपिंशेष: । भ प्रस्तु नपरशं साया-व्यवहारप्रतोतिर्न स्विट्ट्शव्दपयोगमाललेष,
ध्वनौ तु-विशेषणसाम्यानुष्तन्वानापेया नासिति इत्यनयोभेंदः ।
समासोत्िशेष पेलु-प्रकरणादिनियमाभावातृ प्रस्तुताप्रस्तु- तथो: दयोरेय वाच्य वमित्य प्रस्तुनप्रशंस्ातः अयोविशेषः। पव्यरोक्षी-कारयवत् कार्ययस्थापि प्रसुतत्वम्; कार्य्यात् ..
मित्यनयोर्भेंद:। बाव्यलिट्टे-निष्पादकी हेतुविषयः, कार्ययकारषभावे पर्थान्तरन्यासे-समर्थक्रो हेतुविषयः; धनुमाने तु-भापको हेतुविषय दति एतेषां हेतुमतविशेषात् परसवं मेद: । पनुमाने-विषयिष: निबिततया प्तोतिः; उत्प्रेवायान्ु
Page 143
साहित्यदपंगसारसङ्गेप:। [१०म परि०
बाध्यलवेन प्रतोयते; विशेषोक्ञी तु-कार्य्याभावेनोपनिबध्य मानत्वात् कारगमेव बाध्यलेन प्रतोयते इत्यनयोविशेषः। विशेषोक्ती-सामान्यतः कारगस्य विद्यमानतायामपि सामान्यतः कार्य्यस्यानुत्पत्तिः; अत्गुगे तु-उत्कृष्टगुगवद्दस्तु-
कार्य्याभाव दति उभयो: स्वलविशेषक्ञतवैचित्राविशेषोपादान- हेतुको भैद: । विरोधे-हेतु-हेतुमतोरुभयोरपि परस्रं बाध्यतवेन
उपनिबध्यमानतया यथाक्रमं हेतु हेतुमतोर्बाध्यल्वेना वगम इति परसवं भेद: ।
वैचिवाधाय कलवेन कार्य्यकार पयोवैयधिकर एकल्पनम ; विरोधे तु-सतः समानाधिकर पयोरपि विरोधकल्पनमित्यनयोर्भेद:। विषमे-कारणे यादभी गुणे व्त्तते, कार्य्यें तद्िरडस्वैव गुपस्य उत्पत्ति: ; अतहुगे तु-कार्य्यस्य खगुग-विरोधिकारण- गुणोत्पत्तिसभनावनायां सव्यामधि तदनुत्पत्तिरित्यनयोभेंदः। विशेषे-एकस्व वसतुनः अनेकत युगपदवस्थानम् ; पर्य्याये तु-एकस्येव पनेवत क्रमेगेव वृत्तिरित्यनयोभेंदः। कारपमाखायां-पूर्वपूर्वस्य वस्तुनः पवं परं प्रति हेतुत्व- सातम; मालादीपके तु-पूर्वपूर्वस्यार्थस्य उत्तरोत्तरत्र हेतुत्वं, सर्वेषामेक क्रियाइन्वयनियमय इत्यनयोर्भेंद:।
मयः; पर्य्याये तु-अपरवस्तपादानं प्रति ब्न्यवस्तुत्यागस्य नियमाभाव: इत्यनयोरभेंदः।
Page 144
१०म परि: ]: साहित्य टर्पंग सारपङ्गेप:।
विल् कण वेचिवराधाय कलवेन तत्ैव कवेस्तात्मव्यम्; द्वितीयोत्तर तु-असक्वतप्रश्नपूर्वकमसअ्टुत्तरमातं, न तु अन्यस्य कस्यचचत्
प्रथमोत्तरे-उत्रोन साधनेम अनुत्तम्य साध्यस्य भातम्; धनुमाने तु-उतोनैव साधनेन उत्तस्येव साध्यसय ज्ञानः मित्यनयोर्भेंट: । प्रथमोत्तरे-उत्तरस्य प्रत्नं प्रति कल्पश्त्वरूपद्ेतुत्वं, न तृ निष्पादकत्वमपि ; काव्यलिक्के तु-वाक्पदार्थयोर्निष्पादकत्व- रूप हेतुत्व मित्यनयोविभेष: ।
रूपव्यासेरखरूपेण नियतमामान्यन्यावेन अर्थान्तरप्रतोति :: अनुमाने तु-साध्यसाधनयो: ताटृयव्याप्तिरुपसस्बन्धग्रहजन्य.
समुचये-कस्वचित् कार्य्यस्य निष्पत्यथें सर्वेषामेव कार- पानां खले कपोतिकान्यायात् साहित्येनावतार :; समाधी तु एककार्य्य प्रति समग्रे साधके विद्यमानेऽवि तत्कार्य् सौक, य्यार्थ काकतालीयन्यावेन दैवात् कारणान्तरस्य श्रपतन- मित्यभग्रोविंशेषः।
रपातिशयोत्जिमूनकत्वम्; दोपके तु-तन्मूनकत्वाभावः द्ति बनयोभेंद:। सामान्ये-उभयोरेव पदार्थयो: समानगुषमालितया
वस्तुना निक्वष्टगुषशालिन: तिरोध्रानमित्यनयोभेंदः।
Page 145
साह्ित्यद पंपसारसङ्ेप:। [१०म परि०
शुपस्वेव तिगेधानं, न तु वसतुनोऽवि ; मोजिती तु-पस्तुनो- उपोत्यनयोविशेष: । व्याजोळो-गोपनकारिभिस्नेन काव्यादिना सप्रजतारोप- विषयो व्यज्यते, न तु अभिधया प्रतिपाद्यते; प्रथमापकुती
इत्नयोविशेष:।
भावस्येव यथावदर्णंनम्; भाविके तु-वस्तुविशेषस् वर्षना-
भाविके-भूतभाविपदार्थानां वर्णनाविशेषवशेन प्रत्यच वदाभासमानत्वम्; प्रतिशयोत्ञी तु-उपमेये उपमानाभेदा- रोपस्य सिस्वनचिर्देश इत्यनयोभेंदः। भाविके-भूतभाविनीवसुनोर्भूतभावितयैव भवगमः; श्ान्तिमति तु-भतत्मदार्थस्यापि तत्पदार्थतया बोध इति अनयोविशेषः । एतमन्येऽपि भेदा: नियुषमतिभिराजड्वारिकेः खयमूर्- शोया इूत्य समतिपल वितेन।
श्रीमज्जोवा नन्दविद्यासागरभट्टाचार्य्यस्य पौच्ष: एम, ए, उपाधिवारी
Page 146
पशुषिशोधनम्।
पृहावा: परु क्रो
३२६ बाक्या र्थंख
२६ पङु कमारम् पतियंचा ...... पतियंषेति ।-एतमैन १५ पडते: टोखा चधमया खिया एत्तमा स्ो बयष् ९ति
यावत् मध्यमेन मध्यमा इंडो
इति, पयमेव।
२० परिष्ट होतविबडर साक्ृ विशोधिर सात्विभावायुपा-
विभावादितवम, दानम्।
२२ रसगताख्त्रयोदशढोषा: रबगताशतुबंभ दीपा:।
२१-२४ परिग्टकोतबिवडर सात् बिशोधिर सात्विभावाय़पा-
विभावादिल दान।
समानधमंख समानधर्मों बा।
२० *मेंवादिखोपे न दे
अभेवादिषोपे थ हे।
१६ श्रोभाविस्कार मोमाऽडविककार।
988 पराबि्िति नतर विच्किति।
पवैव्र त्रोष्यं, यथा हि- केविक दारनिंमख्वमेम छप-
पादयन्ति, तषा हि-
इवि इवि, तद्सत्, मूबवार-
विशेषास्।
Page 147
[ २]
शठाया: पडत्ी
508 2-3 सावस्थासमारोपेष्ा-
मबच्कादितं खरूपमेय दितखकपमेव।
८८ २२ समचिककवियमाता-
माषत् त्वात्।
१६ एहारडायाधन्यतमः।
वयस्व्रिंगोदा:
Page 148
साहित्यदपणः।
प्रथम: परिच्ेद:।
श्वतरणिका।-
ग्रन्थारभो निर्विघ्नेन प्रारिष्मितपरिसमाप्तिकामी वाझ्मयाधि- कवततया वाग्देवताया: साम्मुख्यमाधत्ते। (क)-
(क) प्रथाम्य परमात्मानं श्रीणोवानन्दशसंथा। साद्ितदर्पणव्याख्या विमलाSडख्या विरच्यते॥ पप्रथमकारिकार्या सरखत्यराधनेनेनिवाड्प्रयुक्किरता मज्यितुं यन्थकदवतरण्रिकामाचष्टे, ग्रन्थारम् दति।-ग्रन्थस्य "विषयी विभयश्ेव पूर्वपच- सयोत्तरम। निर्गयश्तेति पछ्चाङ्गं भास्त्रेचिकरणं स्ृतम्।" दत्युत्तपञ्चाङ़गभालिनः "सम्बन्वप्रयीजमाह्ितशुश्ूषाजन्यश्वम्यविषयशब्द सन्दर्भो ग्रन्थः" दत्युत्तस्वरूपस्य वा महा- वाक्यवशेषस्य। आरमे-पारभ्प्राक्काले। चादअ्ञतिकपस् पारभ्स मङ्गलाचरण्धि करणत्ववाधादियं लचपा, तत्प्रयोगनक्ष मङ्लाSरन्यव्यर्वितत्वबोध:। कैचित् तु "बारम्भे भविनि सतोत्यथ:" दत्याहुः, तत्र; तथा सति 'भारभ्प्राक्काल' दूति पदादिव 'भारत्भ भाविनि सत' इत्यम्मादारभ्तरप्रागभावसमानकालोनत्मावस्ैव
कालान्तरोपख मङ्लाचरणखापि बटट्ट्डारा प्रऊ्तोपयोगित्वात् तयी: (मङ्गलाचरण- ग्रन्थारमायोः) चव्यवहितत्वख बोधोऽकि्चित्कर इति वाच्यम; तख्ष प्राशस्तथेनात्यनतोप-
विकोषाविषयस। परिस्माप्ति:,-चरमवपंपव्येन्तानुष्ठानम्; तस्कामी ग्रन्थकदिति परेषः । जतर "ग्रन्थऊत्" इत्यभिषानाभावस्तु तस निरभिमानत्वं सूचयितुमिति बोध्यम्।
Page 149
[२] साहित्यदर्पणः ।
बासयानि चष्टादत् विद्या: कान्यकसा: कामन्राखतादोनि च, तदचिअ्ञवतया तदष्यच- तथा। वाग्देवतायाः,-सरखत्याः । सामुख्यम्-बाराधनेन सायंसानानकूखत्म्। भावते-सम्पादयति, करोति इति यावत्। चम प्रथमपुरुषामिधामं "रामः खयं याचते "नोवचडी! रावषः' दत्यादिवत् काल्पनियं भेदसुररोऊ्त्य; बन्चथा वठत्- कर्सुलेन उत्तमपुरषः एव स्थात्। न य हत्तिकार-वारिकाकारयोबासवो भेद पति वाच्यम्; "रसखरूपं निषपयिष्यामः" परति प्रतिज्ञातुहंततिकारख बारिकया रस- निरृपयां तथात्वेऽसङ्रतं स्यात्। बवेदं बोष्यम्,-चव वान्देव्या सम्पर्धनं नितान्तमुपयुर्त्त, तख्या: साम्ुख्यं बिना वाझ्यावस्याय्युश्वासासनवः, गरन्थनिर्माच्यतत्वारसमाती तुपुनर्टूरै वर्त्तेताम्। तदाराधनं चानुषङ्तोऽध्येतथां वक्रृष्णं श्रोतषां व्याख्यानपास सङ्खार्थम्। यधोतां महाभाष्यकारै:,-"मद्रखादौनि द्ि मास्ताथि प्रथन्ते, वौरपुरुषातिय भवन्ति, षायुष्त्पुरुषाध्रि च अध्येतारय् सिडधार्था यथा स्ः इति। मन किमथेमिद् मद्रखाधानं, तस्य विघ््ध्वंसं प्रति समाप्ति प्रति या कारणत्वानुपपसे :? न ि मालिका- दयो मङ्लमाचरन्ति, समाप्ति: पुनसदौयानामवि ग्रन्थानाम् ? दति चेत,विशिष्टशिष्टा- चारपरम्पशप्राप्ततया तस्य सफव्वतार्या सिद्धायां, तव व फलजिज्ासायां सति प्रत्यकफलकल्वे परोचफलकल्पनाया: "उपस्थितं परित्यन्य चनुपस्थितकल्पने माना- भाव: इति न्यायादयुचितलेन उपस्चिततया परिसमाप्तिरेव फलं कल्पनीयम्।
तथा च,-यव न मङलाचरणं, तब अन्मान्तरौयं मङ्रलाधरण्मेव हेतु :; यब पुनः मङले चाचरितेऽपि न पविसमाप्िः, तव विघ्बाहुल्यं विघ्रप्राबस्यं वाडन्तवायी वत्रव्यः। 'पचानुरुपो बलि: इति न्वायेन बहुलतया प्रबलस्ेव मङखस्याचरितम्य विघ्ध्वंसं प्रति कारणत्वात् इति। वस्तुतस्तु मदरलं हि उत्तेजकं, तज्ञ प्रतिबं्धकस्थलीये एव बाय्यें कारयम्; 'निर्विघ्नं समाप्यताम' दति कामनया, स्ेष्टसाचनानाम अंशे भम- र्ितामां विभिष्टनां शिशनामाचारेय चनमितया सुत्या विद्याभावप्रयोज्यां समाप्रि- मेव मिचसे। समापित खाभिखषितरीत्या प्रारिप्ितस्य चरमवर्धन्तं पूर्ति :; अत एव मङले विद्ितपि चसमाप्रिर्युन्यते, विम्रयाहुल्यसन्बवात, फलबलेन मङ्रषा- पूर्वस्य एकविघ्नध्वंसकनृतायाः कल्पनात। वाम्यकरमणि चय्रवैकष्थम् चपूर्वातुत्पत्तिया कल्पताम, इति मङ्लाचरवस् पपूर्वद्ारा विशिष्टसमाप्निफलकत्वमुपपन्नम्। तथा व प्रारिभ्तितख पथ्य ग्रन्थसय आरमाव्यवद्ितपुर्ववरत्तिनि सगे, "वम्य भवतु निर्विभ्ा परिसमाप्तिः इत्यभिखषन् मन्थकारः श्रोविमनाधयविराजः खयं खस्यान्येषामपि मङ्लमनुषङ्रती वंडयितं वास्तयस ग्रन्थस वागवि्ञतत्वात् वाग्देव्या भाशे:प्रायंग- साधने इति समुदिताथं:।
Page 150
प्रथम: परिच्छेदः। [0]
शरदिन्दुसुन्दररुचिश्चेतसि सा मे गिरां देवी। अपहृत्य तमः सन्ततमर्थानखिलान् प्रकाशयतु॥१॥(ख)
(ख) प्रवदन्दिति।-सा वेदाममदिप्रस्रिड्ा, ाभि ष्वषिताबेस्पादनहेतुत्या खाराध्यलेन वा; गिरा देवे सरखती मम चेतमि वर्तमाना सतो तमीऽज्ञानमपहत्व विभाश्य बखिखान् सर्वान् सर्धान् वाच्यलत्यताम्य्यव्यद्गाकपान् प्रतिपाद्यविषयान् सन्ततं यदा यदा अथज्ञानमुपयुत्रं तध्मन् सर्विन् ववि समये इति भाव:ः यह्ा,-सा खतः प्रसिद्ा। यद्ा,-"बकारी बिष्ुरुटिष्टः" उत्येवाचरकोषोते: पः विषाः, तेम एन सह वर्त्तमाना दात सा, विश्ुसहिता इत्यथेः, मिरां बाग- व्यापाराया देवी बािष्वावो मे मम उपलययेन शिष्यादोनास वेतसि सन्ततं व्यां तमोन्वकारकपम् पन्मानम् सवह्ृत्य पविलान् निर्दुष्टले सति गुथव्यञ्जबल्वालड्ारोडानकत्वादिनाउड्रवैकव्यहोनान् चर्धान् वाच्यादोन् प्रकाश- यतु प्रकटोकरोतु; यद्दा, -सन्ततरमिति "तमः" उत्यस्य विशेषयं, निविद़मिति तदय:। सा कोटशो? शरदिन्दोरिय सुन्दरी अतिविशदा रुचिर्दीत्तिर्यख्ा: सा तथा, अरद: इन्दुशन्द्र शत भरदिन्दुः, भरत्काषीनषन्द्र इत्ययेः। सस्य मेघाद्यावरणशून्यतथा नितानत रमषोयसय बच्चैव (न तुखनादिना) साटश्ये भगवव्या रमणोयताऽतिशय: सूचितः । चथ च, इयं तथा तमोऽपहृत्य पर्धान् विषयान् प्रकाशयतु, यथा अरदिन्दुः तमः ध्वान्तं विनाश्य वर्चान् वस्तूनि प्रकाशयति तथेत्यपमा। वाख्मयाचिऊ्कतत्वव्याख्यापनाथ 'गिरां देवी' इव्यनेन सरखथ्या उपन्यासः । अव्"सा" द्ृव्यनेन सरखया: श्वसं, 'ेतसवि वर्तमाना' दूव्यनेन मननं ध्यानञ् लभ्यते इति विविधं सरखत्याराधनमदोतं, तथ्य विघ्रध्वसदारा प्रारि्ितपरिसमाप्िरेव फलं, न तु विशिष्ट, यथा निष्पापस्य ब्रम्मय्योक्यप्राप्तिरेय सं्योपासनस् फलं, न तु पापच्य- पू्वंकम्रह्मथोष्प्राप्तिः। तटुतां,-सध्यामुपासते ये तु नियतं शसितव्रताः। विघन- पापाले यान्ति ब्रह्मसोकमनामयम् ।"दति। बथवा,-देवी दुर्गा मे मम गिरामर्धान् चेतसि व्युन्पित्मूक उदि प्रमाशयतु। यद्ा-स देवी दुर्गा मिशा बचस प्राचाम- वचामाचाय्यायां वा सम्बन्धिनोनां सिदान्तोक्रीनां तमः तात्पय्यांविञ्ञानकपं तात्पर्थ्या- विक्कर वाचमताउपं वा बन्तकारमपहत्य मे मम चेतमि बर्बान् पारमार्थिकदभाय सिद्ानकपान बमिधेयान् प्रमाशयतु। सा कौटमौ? अरदिन्दुसुन्दरः अरत्न्द्रवत् सथकान्तिः, मरदिन्दुना निर्मखषन्द्रेय भाखस्वितैन वि यावत्, सुन्दर: मनोहर:,
Page 151
[8] साहित्यदर्पणः ।
पस्य ग्रन्थथय काव्याङ्गतया काव्यफलैरेव फलवस्वम् इति (ग) काव्यफलान्याइ,- चतुर्वर्गफलप्राप्तिः सुखादल्पधियामपि। काव्यादेव यतस्ेन तत्खरूपं निरूप्यते । २॥ (घ)
उभयव शिव: 5वथों बोध्य :; तव वचिरमिलाषो यखया: सा तथा, बन्त् समानम्। एतत्पचे 'वासयाऽचिकवततया' पति कतृविशेषगम। वासयाचिकती गरन्यकदिति
गोपनोयत्वमागमे सुपरसिड्म। यहा,-निर्विध्चेन इति विव्राभावद्यारैतर्यः। पभावय
हपं अन्यचमादाय व्यापारत्वनिर्वाहः। एतन्प्रते सर्वत्रैय बिशिषटफलवस्वमित्वरयंसभाय इति मर्वे समख्रस्ठम्। (ग) 'प्रयोणनमनुददिश्य न मन्दीऽपि प्रवर्सते' इति न्यायेन प्रहत्यक् प्रयोगनवत्वं दश्यति, प्रस्वेति।-चस प्रक्रम्यमाणसेवयः। बाव्याङतया काव्यमक यस्य तस् भाद- सत्ता तथा तथोक्या। काव्यफलेरिति-वान्येन धनवान् इतिवत् बभेदे ढतोया, नाव्यपप्ाभिव्रफलवत्त्वमित्ययः । एतैन असय भङ्गितं, काव्यस पुनरदत्वं सूचितम्। अतः पम्रस्ठाफल्येनेव चद्विनः अफत्यमिति। यथा दर्भपौर्यमासाख्राना प्रयाजादौना दर्शपौर्षमासफनेनेष फलवर्त्वं, तथाम्ब्रापोति भाब:। मनु प्रयाजादोनामङ्रापुर्वननम- द्वारा परमापुर्व प्रत्यपकार: सन्वतोति तव तथादस्तु, प्रश्ते तु शाख्तरस काव्यगुख्- डीषादिज्ञापनोपयोपले चतुबगे प्रत्युपवारासन्रवात कयं तत्ाधनत्वम? पति चेद्र, काव्यं कि सरूपं सत्न वारणं, बिन्दु, अ्तिन्वतान्यतरविषयतया, पति बवाओप- बारः सभ्भवतोति न काउपि विप्रतिपत्ि:। ननु चस चतुर्वगातिरितकाव्यगुषादिज्ञान- रूपफलसस्वात् कथमेवकारार्थान्वय:१ इति चेन्न, 'फलवत्वम' इत्यम मतुपः प्रमस्ारथत्वे- मोत्कट्टफलपरत्वात। एवस चतुर्वर्गफलसाधनत्वन्नापनेन चव्र बोकानां सामि: निषेधप्रशत्तिर्भविष्यनौति भाय:। उति-पममात् बारयात इत्ययः। (घ) बाव्यफलप्रदशनपुरःसर्व काव्यसपनिरृपणं प्रतिजञानोते, चतुषगेति।- चतुवगों वर्माथबाममोचा एव फलं तस्य प्राप्तिः; सुखात-चनायासात्; सत्पचियां -सुक्कमारमतौनाम, चपिना परियतबुद्दोनाष्ट, यतो यद्मात हेतो: काव्यात्। एव- कारेष वैदादिमाखन्यवच्छेद:। बद्ा,-'यतः' इति 'बान्यात' इत्यस विशेषयम् मे
Page 152
प्रथम: परिच्छेद:। [u]
चतुर्वर्गफल प्राप्तिरह्िं काव्यतः "रामादिवत् प्रवर्ततितव्यं, न
प्रतोतेव। (ङ) एतच-"धर्मार्थंकाममोत्ेषु वैचचएं कलासु च। करोति कोति प्रोतिष्व साधुकाव्यनिषेवयाम्॥"इति(च)
सवादिना, "एकः शब्दः सुप्रयुत्तः सव्यगन्नातः खरगे लोके च कामधुग् भवति" इत्यादिवेदवाक्येभ्यय सुप्रसिदैव। अर्थप्राप्तिय
धर्मंफलाननुसन्धानात्, मोचोपयोगिवाके व्युत्पत्याधायक-
ऐवस प्राचीनसम्पतं नौरसकाव्यं चतुर्वरगासाधनल्वात् न निरुपणौयमिति फवितम ; तैन-सायामं बिना चत्ुवर्गसाधनलेन, तखय काव्यख सरपमिति खम् चस्ताषारर्य रूपम् उतरव्यावसंकी धर्मः, खचयमित्यर्यः, निरप्यते जाप्यते। (ङ.) काव्यसय चतुवगसाधनत्वसुपपा्यति, चत्षुषंर्गफ वप्राप्तिहीति।-सामादिवत् रामादिनेव, चतुर्वर्गकामेय विवाज्ञापरिपाखनादी प्रवर्तितव्यम; न रावणादियत्- रवचारदिनेय, परदारहरयादोन प्रवर्ततितव्यम् उत्यबः। क्वत्यं बिहितं कर्म, चऊ्ञत्यं निर्षिसं कर्म, तथीः प्रहत्तिनिव्वत्ती वनविभ्रेषी तयोरपदेशसज्जनवज्ञानं, स एव दवावं व्यापारः तेन। तथा कि बाव्यात् विहितकमतरि कसव्यताज्ञानं, ततलब प्रवतति:, ततः तदतुष्ठानं, बतो वर्मः, तम्मादर्यंकामो, 'धर्मादर्यत् कामश्' इति
शान्तिं प्राप्ोति नेष्विकौम्" इति अरणात्; 'व्यापारेय व्यपारिषी नाव्ययाविि: इति न्वरयेग काव्यस्य धर्मादियनकत्वमिति भावः ।
वैषयख्र, कोर्ति-स्यातिं, प्रोतिं मोकापनोदपुरःसवं प्रसन्नताञ् (वर्म). साधुकाव्यस निषेययं-करयं व्ञानस, (बर्स) करोति-जनवति, यदा-'सापु' इति करिया- विशेषयम्; तथा प माव्यनिषेषयं (कर्म) साप् यषा भवेत्त्रेतया क्रीति इत्वर्थः। सव्बत् पूर्ववत्।
Page 153
[4] साहित्यदर्पणः ।
लाच्च। चतुवरगप्राप्तिह्टिं वेदशास्त्रेम्यो नीरसतया दुःगरादेव परपतबुद्दोनामेव जायते, परमानन्दसन्दोहजनकतया सुखा: देव सुकुमारबुद्दोनामपि पुनः काव्यादेव। (छ्)
(क) ननु काव्य कसंत्रत्वाकर्सव्यव्प्ञानद्दारा कत्याऊ्ञत्यप्रव्वत्तिनिवृत्ती प्रति कारय: मासा, धमादिं प्रति तु बन्वथासिद्मेवेव्यत वाह, विश्वेति।-काव्यादिति पाप्तान्त- पदचतुष््यैनान्वेति। सव :- गुणन्ञापनम; आदिना विष्णुनम्मादिज्ञापनं तहारितय :; एवच् एतस्य निषेयणमावेष सर्वाथसिद्वी एकेकार्थसिद्धिहेतुहेतुभूतं शरास्त्रान्तर निषेव्सं मन्दप्रयोजनमिति सूचितम्। नव भाखान्तरापेदयास चल्पतवेपि एतत् क्यं सङ्टते? इत्याप्द्योत्तस्यति, एक पवति।-एकोडपोत्यथेः। सुप्रयुत्त:,-रसवत्तया रचितः, सम्यक-ताद्रप्येप ज्ञातः; पत्र वा-कारी बोद्व्य: । खरगे-परलोके। लोके-पिमन् मत्यें च, कामधुक-सर्वाथसाधक भर्वत। इत्यादिवेदवाकोम्य: इत्यादिम्यो वेदसटगे्यो वाक्ोम्य: .दत्यथेः। 'दत्यादिवाक्योभ्यः' दूति पाठान्तरे तु-आ्रप्ानामित्यादिम्यो बाकोग्य दन्यथे:। सत्काव्य अतिप्रतान्थत रख वर्मसाधनत्वं वेदपरसिद्धमिति भावः। तदेव युत्या दर्शयन्राह, प्रत्यचसिद्वेति।-धनिसवादिना कयोनां चनप्राप्तिर्लोकप्रसिडेव इत्यथंः। कामप्रातिश्नेति-काम्यते इति कामी विषयभोग: तस्य प्रात्तिः, "धर्मा- दयमतः काम: कामात् सुखसमुन्नतिः" इति अरणात्। एतज्जन्धेति-काव्यजन्े- व्यथं: । नासोति तयोरनपादानम्: यमा,धर्मेप्रधान फलं धर्मफलं, तेन सथकामयोरपि
योगिवाकाम्-उपनिषदादि, तव व्यत्प्त्याधायकत्ान्-दढ़तरज्ञानजनकल्वात्। नद
व्यापनात्। काव्यादेवेत्येवकारव्यवक्के्दं दर्शयितुमाह, चतुर्वर्गेति।-वेदा: कग्यनु :- सामाथवांख्या: शास्ताधि मोमांसादीनि। दुःखादेविति सुखन्यतक्केदः। परिणत- युश्धोनां वैदादि्यी धर्मादिप्ाप्तिः सुखान्व भर्वतत, सकुमारमतोनान्तु दुःखादि न
साधकतेन। अपिना परिणातबुद्धिससुचनयः। काव्यादेवेति एवकार: भ्रास्तानतरं व्यवच्नत्ति; तथा प रसासादनयमपि प्रवत्तमानस कय्याक्ततोपदैशपर्थ्यवसन्नं सत्काव्यं चतुर्वरगमपि जनयनोति भावः।
Page 154
प्रथम: परिच्छेदः। [0]
ननु तर्हिं परिणतबुद्धिभि: सत्मु वेदभास्त्रेषु काव्येषु किमिति यतः करणीय: ? दृत्यपि न वत्रव्यम् ;- कटुकौषधोपथमनोयस्य रोगख सितशर्करोपशमनीयत्वे कस्य वा रोगिय: सितशर्करा प्रव्ृत्ति: साधोयसी न स्वात् ? किश्व, काव्यस्योपादेयत्वमाग्नेय- पुराणेडप्युत्तम्, (ज)- "नरत्वं दुर्लभं त विद्या तव सुदुलभा। कवित्वं दुर्लभं तव शत्िस्तव सुदुर्लभा ॥" दति। (भ)
(न) नमु चतुर्वगाथ प्रेचावन्तः वैदादोननाहृत्य किमित्यनाप्वाको काव्ये प्रवर्सन्ताम्? द्वत्यभिप्रायेय शङ्गत, न्विति।-तर्हिं-काव्यख चतुवंरगसाधनत्व- खोकारऽपि। यतर:,-चतुवंगाथमुद्यमः। काव्यात् तावत् रसाखादी दुःखं बिना धर्मादिप्राप्तित्च अर्वात; वेदादिभ्यस्तु टुःखेनेव धर्मादिप्रातिरवेति वेदादपैच्या काव्यस्वादर पति सवें समोधीनम। एतदेव लोकिकटट्टन्तेन द्रढ़यति, कटुकेति।-
विशेष:, तथा उपशमनीयत्वे प्रतिक र्ययले। ततत्त काव्यस्य बनाप्वाकात्वेि स्मृति- सदाचारवत् वेदानुभापकत्वेन प्रामावमवगन्तव्यमति भावः। काव्यसय स्योततिक- मुपादेवत्वसुपपाद्य वाचनिकं तदुपपास्यति,-किश्तनेति। बाग्रेयपुरासे षट्विंभ- दधिक व्रिभततमे (३श६ ) अध्याये। धपिना किं पुनरन्यवेति लभ्यते। (भ) तदेब वाक्मवतारयति, नरत्वमिति।-सोके नगति प्रथममय्रतः तावल् मानवजन्म टुर्लभम् पशोतिलवयोनियमणान्ते तस्याधिगमादिति भावः। तवापि नवतं तड्गमं: दयादाक्षिसयादिसदितसदस्तत्कार्य्यविवेकित्वं नितान्तं दुलभमिति; तब नरते विद्या शास्त्रज्ञानं सुटुलंभा बािदुप्पापा। तव विद्यायामवि इन्यथे:, कवित्वं काव्यरचयितल्ं दुर्लभं दुष्पापम। गदि कोडनि विदान् कर्थाश्षत एकं हो वा श्रोक रचयितं भक्रोति, किन्तु काव्यग्रन्थं प्रणेतं नेव्याह, पक्तिरिति।-भ्त्ति: सामथ्ये, काव्यकरणञ्ञानान्यतरजनकः संस्कारविशेष:, सदु्सभा प्रतिदुवनेययं। व्यव्त्ति- र्टुर्लभा तब विवेकस्त टुलभः' इत्यादौति गेषः। ततष बहुतर पुससापेच्षता काव्य क्विरज्जप्निभकेरिति फलितम्। शक्यादोनां सरूपं यथोतं रुद्रटभट्ट:,-"ममस मदा सूपमाधिनि विस्फरयमनेकथाडभिधेयम्य। प्क्किष्टानि पदानि व विभान्ति यसामसौ मति:॥ प्रतिभेत्यपरेरदिता सृहजोव्पाद्या घ सा दिषा भवति। एंसा सह् जातत्वा.
Page 155
[c] साहित्यदर्पपः ।
"तरिवर्गसाधनं नाव्यम्" दति च। (न) विष्णुपुरारेडपि,- "काव्यालापाश ये कैचित् गोतकान्यखिलानि च। शब्दमूर्त्तिधर स्यैते विष्णोरंशा महात्मनः ।"द्वति। (ट) तेन हेतुना तस्य काव्यस्य सवरूपं निरुप्यते। एतेनाभि; धियन् प्रदर्शितम्। (ठ)
दनयोस्तु न्यायंसी सहजा। सवद्यसौ संस्कारे परंमपरं मृगयते यतो हैतुम्। उत्पाद्या तु कधच्विद् व्युत्पत्या जन्यते परया। कन्दोव्याकरणकलालोवस्रितिपदपदार्थविज्ञा नातृ। युत्नायुतविवेकी व्युत्पत्तिरियं समासेन॥ विसरतस्तु किमन्यत् तत दद्ट वाच्यंन वाचकं लोके। न सवति यत्काव्याङ्र सवंजत्वं ततोऽन्येषा वचिगत- सकलज्जेय: सुववेः सुजमस्य सत्निधौ नियतम्। नत्ंदिनमभ्यस्ेदभियुत्ताः भत्ति- भान् काव्यम्॥"इति। प्वेदं बोष्यम् :- "प्रतिभैव स्ुताभ्यास-सिता कवितां पति।
परपर्य्यायाडम्यासमहिता काव्योज्वावनं प्रति, लतोङ्वं प्रति बौणव्यत्तिरिय हेतु:, तव यीजव्यशिसमा प्रतिभा, मृद्स्वुवच्च शुतादोनामम्यासः इति दिक। (ञ) विवर्गसाधनमिति।-वयाणं वर्गः धर्मथकामा दूत्यरथः, तस साधर्न वाभोपाय इत्यथ:। नाव्यम्-प्रभिनेयमाटकादि। द्वति येति उत्तमिति पूर्वे- पान्वेति। (ट) पुनश काव्यसयोपादेयत्वं विष्युपुराषप्रामाखात् द्रढ़यति, काव्यालापा- श्रेति।-ये कैचित् काव्यालापा: सरसन्दाथव्याद्वाराः, यानि व वविलानि सम- ग्राथि, गीतकानि सद्गीतय: विद्यन्ते दति शेषः, एते शब्दमृ्ततिंधरख वेदमयख्, महा- त्मनः विश्ो: नारायपस, अभाः सरूपविशेषा इत्यर्थः । अतः तत्सेवनफलस नारा. यपसेवासमफ खत्वं, तेम महापुगय सम्भव पृति भाव:। (ठ) तेन हेतुना-चतुवंरगफ लसाधनलैनेति भावः। अभिधेयन-सस् ग्रन्थस वाच्यथ्। एतेन-चतुवगफलप्राप्तिरित्यनेन बभिह्ितम्; चकारात् प्रयोगनसम्बन्धा-
माव:,-"िडाथे सिद्धसम्बडं ओठं शोता प्रवसते। आास्तादी तेम वत्ताव्य, सम्बन्ः सपयोजनः ॥" इति न्यायात् मास्त्ादो सम्बन्वादीनाममिषानसुचितमितीदमभि- धानम् पति।
Page 156
प्रथम: परिच्छेद: । [e]
तत् किंस रूपं तावत् काव्यम् ? इत्यपेचायां कविदाह,- "तददोषौ शब्दार्थौ सगुणावनलद्गती पुनः क्वापि" इति। एतच्चिन्त्यम्; (ड) तथाहि, यदि दोषरहितस्यैव काव्यत्ाङ्गो- कारस्तदा,- "न्यक्वारो ह्ययमेव मे यदश्यस्तत्राप्यसौ तापसः साऽप्यवैव निहन्ति राज्षसकुलं जोवत्यहो! रावगः। धिक धिक शक्रजितं प्रबोधितवता किं कुभ्भकर्गेन वा !! स्वगग्रामटिका-विल्ुराठ नवथोच्छनेः किमेभिर्भुजे :? ॥" (ढ)
(ड ) तदिति।-तत -निरुताप्रयोजनं काव्यम्। तावदिति वाक्याल डा है । किंसरूपमिति-किं स्वरूपं लखरां यव्य तथोत्म। दवव्यपेक्ायाम्-दति गङ्गा याम्। पाइ-बूते। कश्चित-ममाटभट्टः इत्यथेः। चदीषौ-वत्यमायदोषवजिंतो, सगुपो-वत्यमाणगुगसमन्वती। क्वापि पुनः बनलङ्ती-बलङ्गारशून्धी सस्फुटाल- झारो वा। शव्दार्थी-शन्दथ बशंच् तौ पथेविभिट्टः भब्द इति भावः। तत्- काव्यमित्यथे:। [कैचित "शन्दार्थौभयपर्य्यातत्वं काव्यत्वम" इत्याहुः, तन्र; त्था सति, भन्दमावप्रचचते काव्यं एणोमौति न प्रयुज्येत, व्यासज्यवत्तिथर्मस्य लौकिक- प्रन्थवे खाम्रथप्रत्यसस्य कारगात्]। एतत्-लचपमिति यावत्। चिन्त्ं-विचाये, दूष्यभिति यावत्। (ढ) व्यक्वार इति।-राकमकुलं विनाशयति शीवामभद्रे रावगास्य इनु- मन्राट के खमत्मंनोत्िरियम। मे मम, यत् चरयः शववः, वर्तन्ते पति शेषः, प्रयमेव चरिसङ्ञाव एव, न्यक्ार: विक्कारः, विलोकाधिपतैविजितसर्वारे: प्चुस्ङ्वावस्य चना- दरातिशयप्रतिपादनाय न्यक्वकारलेन बारोपः । तवापि तेषु चरिषु सत्स्पि, बमौ रामः तापसः तपास्वभसकषस मम अरितयमिति द्वितीथी व्यक्वार इति शेष:। देषाति- भयवव्यापनाय रामन्य पदःशव्देन नि्देश:, नतनामेति बोध्यम। मोडवि तथा- विधोऽपि, पवेष खङ्गायामेव, न तु दूर दृति भाषः, राजस्कुलं निर्दन्त, न तु निमृतं कुवापि परवतिष्ठते; नावि द्विवान् राकमान् नाशयति. चपि त तत्कुलम, इति ततोयो न्यकार: इति शेषः। रावणः जीषति; बडी पय्र्थ्यम !! एताट्नपरिभवेऽपि वावसस्य नोवनम किमतः परममभ्भवं सभवनीयं स्वादिति भावः। मकजितं यः भक्रम् इन्द्र जितवान् तं नेघनादमित्ययः; धिक् षिक्, इन्द्रजेतादपि नरवानराषा
Page 157
[१.] साहित्यदपणः ।
पस्य श्ोकस्य विधेयाविमर्शदोषदुष्टतया काव्यत्वं न स्यात्, प्रत्यृत ध्वनित्वेनोत्तमकाव्यताऽस्याङ्गोऊ्वता; तस्मादव्याप्तिर्लक्षण- दोष:। ननु कसिदेवांशोऽव दुष्टः, न पुनः सर्वं एवेति चेत् ; तहिं यवांगे दोष: सोऽक्काव्यत्वप्रयोजकः, यत्र ध्वनिः म उत्तम- काव्यत्वप्रयोजकः, दृत्यंशाभ्यासुभयत श्राऊ्मष्यमाणमिदं काव्य- मकाव्यं वा किमपि न स्थात्। न च कलिदेवांशं काव्यस्य दूषयन्तः श्रुतिदुष्टादयो दोषाः, किं तहहिं सर्वमेव काव्यम्? तथाह्ि,-काव्यात्मभूतस्य रसस्थानपकर्षकत्वे तेषां दोषत्वमपि नाङ्गोक्रियते; अन्यथा नित्यदोषानित्यदोषत्वव्यवस्थाऽपि न स्यात्। यदुतां ध्वनिक्रता, (गा)-
न वि्चित अनिष्टं साधितवान् दवति पुनः पुनर्निन्दामि इत्थथेः। प्रबोधितवता- प्रबुद्ेन ['दुधर बोधने' दत्यस्य भौवादिकस्य रुपनिदम ; न तु 'बुध चवगमने' दत्यस्य देवादिकस्य, तस्यानिट्त्वात्। यद्दा,-प्रबोधितं प्रबोधनमस्यासौति तथोकेन नागरितनेत्यय:, यदा,-देवादिकस्य परिजन्तबुषधाती रपमिरद, तेन षम्मभि: बकाले निद्रात्यागं कारितवता दत्यये: ] कुम्भकर्णेन किम् : तेनापि न किमपि कार्य्यं साचितमिति भाव: । खगं एव ग्रामटिका सृद्रग्राम: तस्या विलुएठनेन हथा सच्कने: यथा बलदर्पिते: उत्यथ:, एलि: भुले: बाहुभिः, विभ्त्या इति गैषः, न तु हाभ्यां, बिम : निष्पुयोजना इमे बाहव इत्ययः। शार्टलविक्रोड़ितं वत्तम,-"सूर्य्याश्रैयंदि मः सजौ सततगा: शार्टलविक्रौडितम्" इति लच्षपात। (र) विधेयाविभश्ति।-विध्यस्य साध्यम्य, चविमशः ब्प्राधान्येन निहेम्न:, स एव दोष: तेन टृष्टतया दोषयुत्ततया। चव शोके विधेयस्य न्यक्वारस् "चनुवाद- मनकैष न विधेयमुदोरवेत्। न हलव्वाखपरदं किञ्ञित् कुवचित प्रतितिष्ठति।" दत्युक्रान्यायेन रचनावेपरीत्यात् चप्राधान्येन निर्देशः, तथा खर्गयामाटिकैत्यव उपार्तवं विधेयं समासे गुगोभावात् चनुवाद्यताप्रतोतिकरमिति दिविधी विषेयाविमर्शे द्रष्टव्य:।
दधि क पमर्कारिव्यद्म यंवत्तया ;- "इदमुत्तममतिभयिनि व्यझ्रे वाच्याद ध्वनिर्बुधेः कषितः इति सचणात्। घस्य-श्ोकसय। उत्तमकाव्यता बङ्गौक्कता-खोकता। बव दृषाजन्यखावमानेन निवेदाख्ययय सच्मारिभावस व्यह्रातया ध्वनिसत्त्वमवगन्व्यम्।
Page 158
प्रथम: परिच्छेद:। [ee]
दोष:। अयं भाव:,-"सुप्रित्त्वचनसम्यव्वैसथा कारवशतमिः। कत्तद्वितसमासैय घोतो वत्त्यक्रमः क्वचित् ।" इरति ध्वनिकारोतदिशात्र सूयसा अंशेन सुबादोनां स्फुटं व्यस्नवत्वमुपलच्यते। वर्धाहि-"मे यदत्यः" दृति बममक्म्बन्वकचनात् मदोय- मतुसद्वावः कथमि न युव्यते इति व्यज्यते, "बरयः" दृत्यत बहुवचनं मम भत्ुसद्वाव एव नितान्तमनुचितः, किं पुनसवापि बाहुव्यमिति व्यनाि। "तवाप्यसे तापसः" पति तपःशब्दात् प्रयुश्नेन मत्वर्थोयाछ्प्रथ्यथेन पौवषराद्टियममित्यज्यते। तवापोत्यनेन अतुषड्वावे सव्यन्तासभभाव्यत्वं सूवितम्। "बबैद" दूति यव मया पचिष्ठोयते, तदेव खानमख्य इननक्रियाया वाधारभूतमिति व्यनत्ति। "निदन्ति- दत्यय निपातेन निर्मूलं इननं सूचितम्। "नोवति" इति वर्त्तमानप्रयोगेय ताहशहननक्रियासमानकालीना मदौया 5वं नोवनक्रिया नितान्तमयुक्ता इति ध्वनितम। तम्मादैवं कारक प्रक्ञतति- निपातादिमि: यथोत्तम् वसमभवनीयमिदमुपस्ितमिति खस् प्रतोकारामामथ्येन पौरुषाभावी व्यन्यते। तथा "रावयः दृति पदं लोषान् रावर्यात दुःखाक्व्य रोदयति इवि योगिकाये परित्यनत् इदानों खस्य चत्यन्तविपरोतायें सङ्धमितत्वं मूचयाति। "भकनितम्" इति बयं भक्रं जितवान्" इति बोकप्रचारिताख्यानं तापसननिनिंतख न कथमषि बहुमानास्प्रदमिति व्यनति। "खवर्गगामटिका" दत्यमेन खर्गविजयजन्य- खपोकषानुस्मरवस् नितान्तमयुतात्वं व्यनत्ति। "तथा" दत्यनेन च स-गतपौरुषस्य निन्दा अमिव्यज्यते इति सुधोभिविदाव्यम्। एवं व्यञ्षकभूयस्वे प्रतीयमाने वाच्यातिभायी चमस्कार: समुअ्जसति, तेनास्योत्तमकाव्यत्वमेव युतं, न तु काव्यत्ववैकल्यम इति। नत् विधेयाविमर्शदीषसादाशिक:, तेन सवे काव्यं न टुषट, निर्दोषस्ैव गुचालद्ारसद्गावे
पद्मम्। स्रुतिदुष्टादय: द्रत्यादिभव्दात् चपुष्टत्वादिय्रदथ्तम्। त्थाद्दि -तमेवार्थमबग क्क इत्यथं: । काव्यात्मभूतस्य-काव्यस्य रसात्मकवाक्यस्, चात्मभूतख बात्मता प्राप्तस्य।
-शुतिदुष्ट्त्वादोनाम्। दोषत्वमा-दोषावदत्वमपि। न बङ्गीक्रियत-न खोक्रि- यते। नयु दोषा: सबटैव दोषावड्ाः, ते कदाचित् न दोषावह्ा इति कथम ? उत्याप्द्वाह, बन्यरथेति।-बन्यथा-वेपरीत्ये दत्यर्थः। नित्यदीषाः चुतमंस्कारता- दय:, अनित्यदोषा: स्रुतिदुषतत्वादयः तैषां भावः तस्त व्यवस्था निर्द्ार्थम्।न
Page 159
[१२] साह्टित्यदर्पयः ।
"श्रुतिदुष्टादयो दोषा अनित्या ये च दर्शिंताः। ध्वन्यातन्येव मृङ्गारे ते हैया इत्यदाष्टताः" ॥ इति (त) किञ्जैवं काव्यं प्रविरलविषयं निर्विषयं वा स्थात्, सवंथा निर्दोषस्येकान्तमसन्वात्। ननु र दषदर्थे नञः प्रयोग दति चेत् ; तहि र दषदोषौ शब्दार्थौ काव्यमित्युक्ेनिर्दोषयो: काव्यत्वं न स्थात्। सति सभ्भवे ईषदोषाविति चेत् ; एतदपि काव्यलच्षणडवाच्यं, रत्नादिलक्षणे कोटानुवेधादिपरिहारवत्; न ह्ि कोटानुवेधादयो रत्नस्य रत्नत्वं व्याहन्तुमोशाः, किन्तु उपादेयतारतम्यमेव कर्त्तुम; तद्ददत् शुतिदुष्टादयोऽपि काव्यस्य। (थ)
स्यात्-न भवेत। रमापकर्षकत्वमालेषैव प्रुतिदुश्तादयो दोषतामावइन्ति, यदा सु रसं नाप कर्षयन्ति न वा उत्कषंगन्ति तदा ते न दोषा:। तम्मात् ते पनित्य- दोषा:। न्यनसंस्कारतादय्रम्तु सर्वदैव रसमपकषयन्तीति ते नित्यदोषा इति भायः। बवर तु विधेयाविमर्शंद्रीषः रसापकर्षकतया सर्वमेव पद्यं दूषयनीति नास्यांभिकतति फलितम्। उत्रामर्थ प्रमागेन दृढ़यात,-यटुक्रमिति। (त) स्ुतिदृष्टादय इति।-ये व सुतिदुश्टादय: बनित्या: प्रमार्वकानिकाः, दोषा दर्शिताः, ते ध्वव्ात्मनि व्यझ्पचाने शङ्गारे २व, हैया: त्याज्या इति उदाह्ता: उत्ा :; एवकारी बन्धच्चवच्केरकः, तैन रौद्रवौरादिरसे उड्वतस्य वत्र: श्रुतिकद्ादिकं गुप एव, एतच उत्तरव स्फुटोअतं ग्रन्थकता। (घ) नव 'रसापकर्षंका दोषाः' इति त्वदुतयावि दोषाणां त्याज्यत्वे 'बदोषौ प्ब्दारथीं काव्यम इति युक्तमेव, इन्याअद्याव्त्यन्तरमाद, शिश्वेव्यादिना।-एवं- निर्दीषम्य एव काव्यताओोकाई। काव्यम्-उपचारातनवनरं, लटुतकाव्यनन्तपमिति यावत्। प्रविरन्विषयं-सल्पलच्यम। निर्विषयं-निर्लत्यमेव वा व्यादितति भावः। एकान्तम्-सत्यन्तम्। जनु यदि सर्ववरव दोषः सभभवति, तदा "ईषद्ाषी शब्दार्थी काव्यम" दूति विवचणीयमित्यभिप्रयिगाठ,-नन्विति। याद निपुषतरकविना निर्दोष काव्यं रचधितं शवयते, तदा तवाव्याप्तिं दर्शयाति, तर्मोति।-नञ दूषदबखोकारे दृत्यथ:। सति समभवे दवाति-ततय् सदोषाणां मध्ये दशद्दोषावैव शब्दार्थी काव्य मित्यर्शंकरणे बलवहीषरहितावित्यय: सम्पद्यते इति। एतत् दृषयति, एतदपीत।-
Page 160
प्रथम: परिच्छेद:। [१३]
दुष्टेष्वपि मता यत्र रसाद्यनुगम: स्फटः ॥" इति। (द) किश्ज,-शब्दार्थयी: सगुगत्व-विशेषणमनुपपन्नम्; गुगानां रसैकधर्मत्वस्य "ये रसस्याङ्गिनो धर्माः शौय्यांदय दवात्मनः" इत्यादिना तैनैव प्रतिपादितत्वात्। रसाभिव्यञ्जकत्वेन उप-
बलवद्दीषरदितत्वमपोत्यय:। रवाटीव्याटिपटेन सुषर्यदिग्रहगम; कौटानवेषा- दोम्यादिपदेन मलिनत्वादिपरियक्टः। परिद्वारी राहित्यम। दष्टान्तं विद्वगवन् प्रक्रात- सुपपादयति, न दोति।-सवस्य-खादेः। रबल्वं-रादित्वम। व्याइन्ं-व्यावतं- यितुम्। ईशा:,-समर्थाः । उपादेयतावतम्यम-उपद्यथ्य रवाद्सावतम्यमुत्क्ट त्वापल्ष्टत्वरूपं, तत्कतं भेदमिति यावत; तद्दन्, चवर-काव्ये। वत्तमाना अर्पि प्तिद्ुष्टादय:,-अ्रतिदुष्टत्वादयी दोषा दत्यथ:, काव्यम्य काव्यत्वं व्याहन्तं नेश्ना :. किन्तु उपादेयतारतम्यमेव दर्त्तुमित्यनेनान्वयः।
रवादि तम्य साधारगयेन साम्यन, यव स्फ: सुव्यता, रसादीनाम [बादिपर्दन रमा- भासादयो गह्यन्ते] अनुगमः चनुवर्शनं, स्वत एवोपन््धि: इतति याबत; तब दृष्टेष्वपि काव्यता मता बङ्गोकता [यतबवव बन्यर्वेति पार्ठ-बट्षंषु इन्यथः] तथा पाता- व्यापितादवस्थामेवाव दोष उति बोध्यम। कैचित्त 'बदोषों' इति च्यृतमंस्कच्यमवनात- योगक्िए्त्त्वादयों ये शाब्दबोधनिघटका: दाषासत्सामान्याभाववन्तौ दत्यथ्रं:, एत रम बोधप्रतिबन्का:, दोषान्तरन्त काव्यापकर्षकमित्याह:, तम्न; व्यतिरकध्वनेरुदाहनयं "धन्धाडमि या कथयाम प्रियसङ्गमेऽपि विश्रभ्मचाटकषप्रतानि रतान्तरषु। नीवों प्रति प्रिह्टिते तु करे प्रिशेषा सख्य: प्पामि यदि कित्विदपि सशभि ॥" द्रत्यव "शपाभि" दरति चयतमंस्कतिदोषसत्वात् "निःशेषच्तचन्दरनं सनतर्टं निमेट्टरागोडबगे नेवे दर मनख्जने पुलकिता तन्वौ तवयं तनु:।" इत्यादावञ्जनव्य स्रत्यन्तास्त्तवोदाभप्रायय प्रयुतास्य "दूरम" द्वत्यन्य, समासे गथौभूतन नजर्थेन सहान्वर्यनालवन्मतयोगत्वदोष
सादवस्थात्। काव्यप्रकाशक्षारंणवानयोकत्तमकाव्यत्वस्करात। "बटटष्ट दशनी स्कगठा टष्ट विक्केदभौकता। नाटट्टन न टष्टन भवता लभ्यते सुखम ॥" ९०-
खाव्याप्ते:। "नाटष्टे घ न हष्ट च भवलि पम्यते सुखम" इति पाठी युक्त:।
सा-२
Page 161
[१४ ] साह्टित्यदपेगः ।
चारतः उपपद्मते दृति चेत् ? तथाऽप्ययुत्ताम्। तथा हि,-तयोः काव्यसरूपतवेन अभिमतयो: शब्दाथयो: रसोडस्ति न वा? नास्ति चेत्, गुगावत्वमपि नास्ति; गुणानां तदन्वयव्यति- रेकानुविधायित्वात्। अरस्ति चेत्. कथं नोतं रसवन्ता- विति विशेषएम् ? गुणावत्वान्यथाऽनुपपत्या एतज्जभ्यत इति चेत् ? तहिं सरसावित्येव वत्नं युत्नं, न सगुगाविति। न हि "प्राशिमन्ती देशाः" दूति वत्तव्ये "शौर्य्यांदिमन्तो देशा:" इृति केनापि उच्चते। ननु "शब्दार्थो मगृगौ" द्ृत्यनेन गुणाभि- व्यन्नको शब्दार्थो काव्ये प्रयोज्यावित्यभिप्राय इति चेत. न-गुगाभिव्य्जकशब्दार्थवत्वस्य काव्ये उत्कर्षमात्राधायकत्वं, न तु सरूपाधायकत्वम् (घ)। एत्तं हि,-"काव्यस्य शब्दार्थौ शरीरं, रसादिखात्मा, गुणा: शोरय्यादिवत्, दोषा: कागत्वादिवत्, रौतयोऽवयवसंस्थान- विशेषवत्, अलङ्गारा: कटककुएडलादिवत्" इति। एतेन "अनलङ्धतो पुनः क्वापि" इति यदुतं तदपि परास्तम्। अस्य ह्रि अपर्थंः-"सर्वत्र मालङ्गारी क्वचित् तु अ्रस्फुटानङ्गारा- वपि शब्दार्थो काव्यम्" द्वति। तत् सालङ्गारशब्दार्थयोरपि
(घ) इत्म दीपाविति शन्दाथविशेषणं दूषयित्वा सगुषारविति विशेषयं दूषया, किस्तेति।-न हि शब्दार्थेषु गुषनाभवस्थानं, रसष्वेव तदवख्थानख्थ 'ये रसखाब्रिनः इत्धनेन खयं प्रतिपादितत्वादिति भावः। रसामित्यख्षकलेन-रसादि- प्रबाशकलवेन। उपधारतः,-परम्परया। उपपद्यत-युज्यन, सगुषत्ववशेषषमिति शेषः। तदन्वयेति।-तथ रसस्य पन्वयः तत्मख्वे तत्त्वं, व्यतरेक: तदसत्वे तद्त्वं, तयारमुविधायितवात-सदसह्वावशालितात। चयं भावः,-यव यत गुणोरडास, तव तब रमोडसोति चन्वयः। यव यव रसी नासि तव तब गणो नासीति व्यतिरेक
एत्यर्थः। एतत्-रसवन्ताबिति विशेषणम्। उत्कषंमावाचायकलम्-उत्वाषंमाव- जनकत्वम्। सरूपाधायकत्वं-खस् कपं लच्पं तस्य आषायवत्वं साधवत्म्।;
Page 162
प्रथम: परिच्छेंदः। [१५]
काव्ये उत्कर्षमाताधायकत्वात्। एतेन "वक्रोकि: काव्य- जोवितम्" द्वति वक्रोत्िजीवितकारोक्मपि परास्तम्; वक्रोतोरलङ्वाररूपत्वात् (न)। यच्च क्वचिदस्फुटालइ्वरत्वे उदाष्टृतम् ।- "यः कोमारहरः स एव द्ि वरस्ता एव चैतच्पाः ते चोन्मोलितमालतीसुरभय: प्रौढ़ा: कटम्बानिला:। सा चैवास्मि तथाऽपि तव सुरतव्यापारलीलाविधौ रवारोघसि वेतसीतकुतले चेतः समुत्कएठते।" (प)
भवोदयभावसन्धिभावञ्ञवलव्वाठोनां गहथम। गृण :.- माधुर्थयोनःप्रसादाखयाः
तयः। बलङ्वारा :- पनुप्रामोपमादय:। पतेन-वच्यमाणहेतुना। परासं- निराक्वतम्। एत्कषंमावाधाय कल्वात-उत्कर्षमावजन कत्वात, न तु स्वरूपधायकत्व मिति शेष: । एतेन-उताहेतुना। वक्रोति:,-वक्रा विचिवा छांक्रः वेचिधामित्ययः। (प) य इति।-कौमारे रेवातोरे वेतमोतले कतक्रोड़ाया: पुनः तत् खानं प्रति उत्मुवाया नायिकाया उतनिरियम। यः कौमानं हरगि विवाहेन चपनयतीति कोमारडर: पति: ['हरतेश्नट्यममेऽघ' (शशह पा०) दत्यथ ] स एव वरः धमि- मतः. [एतेन ददानोमपि अरभिमतस्य पत्यः सत्ताया: प्रतिपादितत्वात उपपत्यसम्नि- धानस्य खवोत्कगठाकारपतं वारितम्। अरव "एव, दि" ति शब्ददयोकपादानसुप-
एव यासु तव कोड़िसं तत् नातोया इवये:, चेवसषपा:,-मधुगामिन्यः, वासन्तोनिय्ाः इरति यावत्। उन्मोलितानिविकसितालि:, मालतोमि: पुष्पतकावशषेः, सुरभयः सौरमवाहिन:, प्रभसम ऊढ़ गतिरयेषां ताहृभा: प्रौढ़ा: मन्दवडा:, 'बनकूली वहन् बायुः उयाठो वहधातोर्गमनायता प्रसिद्धा। वायुनमनस्य प्राशस्यं हि मान्दाम् ; 'मन्द मन्दं वहति पवनी सच्चयन् इन्त सेतः' इत्यादि द्शनात्। कदखवानिला:,- कदम्यानां धुलिकदम्याना वाघवः चैवे तेषामेव सहावादिति भावः। कैचित् तु- कदम्वानिला: बदम्बवनवाताः, वनानिस्ानां प्रोढ़ले वनवदिर्भूमानां मान्योपसभनात् उट्ोपकलेन चाड,-मोढ़ा इति व्यापक्रु :; तब्र, तथात्वे कटम्पर्य्न्तानुषावनल
Page 163
[१६] साहित्य दर्पगाः ।
एतच्चिन्त्यम्। अरत्र हवि विभावना-विग्रेषाकिमूनस्य सन्देह- मङ्गरालङ्गारस्य स्फटत्वम्। एतेन,- "अदोषं गुगवत काव्यमनङ्गनेवलङ्ग तम्। रसान्वितं कवि: कुर्वन् कौति प्रोतिच्व विन्दति॥" (फ)
निष्पुथोजनकत्वात् परसानिला दत्यनेनेंव तदर्थलाभात्। न च मालतोसम्बन्धेनेवा- निलानां सोगन्वययलामात् कदम्बसम्बन्धदर्शनं व्ययमिति वाच्यं, विलत्तण सौगव्यलाभाय तस्य साथकत्वात्; यथा 'रमफीकमनीयकपीलतले परिपोतपटोरर सैरलसः। प्रग- मत्तत पञचभरानूचरो नवनीपवनौघवनः पवनः ।" नवेति-नवपुष्ितेव्यथः। भव चन्दनमम्न्धेन मौगन्यलामेडीप विलवण सोगन्यलाभाय कदम्वसम्न्ववर्यानम्। सा चेव-तदवस्थेव। परासत-भवामि, बत्त इत्यथेः। तथापि-ताटय्सामथीमच्वेऽपि। सरतव्यापारलो पाविष्ी-निधवनव्याप्रारवधानार्थम्। ववेति।-रवायाः नमदाया रोधाम तटे। वेतसीतकतले पैतः,-वित्तम। समुत्करते-ततेव विद्वर्तुममिखनर- तोत्यथंः। श्ाट्खविक्रौौड़तं वत्तम। (फ) एतत-अम्फटालद्वारते उदाहरणं, चिन्यं-विचाये, दूष्यमित्ययंः। विभावनेति।-विभावना-विना है कार्य्योत्त्तिरपा, विशेषोत्ति :- सति हेतौ फलाभावरूपा, ते मूलं यम्य साटशखर, ताम्यां निरूितस्य इत्यथे: । सन्टेहसद्गराद्- दारम्य-किमव विभावना भर्वात, विशेषोत्तिवां? इ्ृत्येवंरुपस्य बलद्गारम्य। स्फटलं- मृव्यनतवम्। तथा हि उत्करठाय्रा: पत्याद्यभावरूपकारयं विनाि उत्कगारूपकार्य कथनात् किमियं बिभावना? किं वा उत्कगठाभावस्य कारषस्य पत्यादे: म्त्वेपि
फन्मरूपन्य उत्कगाभवस अकघनात् विभेषाति :? दति सन्टेहः स्फटतया प्रति- आति। [कैचित् तु-"रवातौरें कवतसङ्गेतायाः नायिकायाः खग्हे मखों प्रत्य्ति- रियम: यः कोमार चनढ़ावसाया इर्तौति कौमावइर: जार इम्यथः, सएव हि वरः विलचनर तिममथंतश्रा बभिमतः इत्यथः; (अन्वत् सवें पूर्ववत): एवख्ाव रमम्य प्रधानत्वा्नामङ्वारतेति काव्यप्रकाशकारोक्ी रसस्व रसाभासस्य इवत्यथेः, रते- रुपपतिगोचरत्वेन रसाभासस्येव सन्वात् इत्याहुः; तन्न, वञ्नकामवादपपतेवत्रा न्ाभात। वत् वैभ्रष्ामेव व्यञ्तकमिति पेन्न, वत्रसाटशवेिश्वे प्रमाणाभावात् ; प्रत्यत म एव हि वर पत्थनेन उपपातरतेरत्यन्तामभावत्वमुत्तम ]। एतेन-उतटोषममुहेन। पदोषमिति।-अदोषं दोषशून्धं, गुणवत मगुगम, बलद्गावैवलकवतं सालङ्ारमित्यथ:, रसान्वितं काव्यं कुर्बन् कवि: कौनतिं यत, प्रोतिम् मानन्दञ्, विन्दति लमते।
Page 164
PRESENTATION प्रथम: परिच्छेद:। [0]
इत्यादोनामपि काव्यलक्षणत्वमपास्तम्। यत्त ध्वनि- कारेणोतं "काव्यस्यात्मा ध्वनिः" द्रति, तत् किं वस्वलङ्गार- रसादिलक्षपस्तिरिरूपो ध्वनि: काव्यस्यात्मा? एत रसादिरूप- मातो वा? नादः, प्रहेलिकादावतिव्याप्ेः। द्वितीयश्चेत्, श्मिति ब्रूमः (ब)। ननु यदि रसादिरूपमात्रो ध्वनि: काव्यस्यात्मा, तदा,- "अत्ता एत्थ गिमज्जद एत्य यहं दिशसत्रं पलोएहि। मा पहित्र! रत्तिभंधम्र! सेज्जाइूं मह गिमज्जहिसि।" दत्यादी वस्तुमात्रस्य व्यड्त्वे कथं काव्यव्यवहार :? इति चेन्न; अनापि रसाभासवत्तयैवति ब्रूमः। अन्यथा देवदत्तो ग्रामं याति" इति वाक्ये तद्मत्यस्य तदनुसरपरूपव्यद्ावगतेरपि काव्यत्वं स्थात्। अस्विति चेत् ; न, रसवत एव काव्यत्ाङ्गो- कारात्। काव्यस्य प्रयोजनं हि रसाखादसुखपिएदान- द्वरिण वेदशास्तविमुखामां सुकुमारमतोनां राजपुत्रप्रभृतोनां विनैयानां रामादिवत् प्रवर्त्तितव्यं न रावगादिवत्, इत्यादि-
सारथ्य काव्यमय प्रभस्तता, मत्ु सदीषादेः काव्यत्वाभाव इति सृचितम्। ध्वनि- कारोक्ं दूषयति, यत्त्विति।-काव्यक्य बात्मा-सरूपाधायकी धर्मविशेषः। ध्वनिः, -व्यहारुपो्डरथं: इथथः। प्रहेसिकाठौ,-"तरुगयालिद्रितः कगे नितम्बस्ल- माश्रितः। गृरुणां सबिधानेपि क: कूनत मुहुर्मुह?त्या त्यर्थः। व शिश्चिटूमनलकलसरूपं व्यह्रम्। बोमिति म्रुमः,-खोकुम दृत्यथ :;- ('बरीसुपक्रमे। परथवे चाभ्युपगमे चापाकती व मङ्गले' दूति मेदिनी)। (भ) चत्ता इति।-सत्ता बत्र निमज्जति बवाहं दिवसी एव प्रलोक्षय। मा पधिक! रावान्क! ग्य्यायां मम निमङ्धससि॥" इति संस्कतम्। रावान्कतवेम कवितात्मानं कवित पधिकं प्रति कष्यय्तित् नायिकाया उत्तिरियम्। मच्कव्याश्र्वषं तां मच्कथ: यदि कथा्विित् जानीयात् तदा बहं रावान्वतया निजशय्या न दष्टवान्" ASIATIC SOCIETY CAI CUTTA. 7076
Page 165
[१=] साहित्यदरपः।
तथा च श्रग्नेयपुरागेडप्यत्तम् ;- "वाग्वेदग्धाप्रधानेऽपि रस एवात् जीवितम्" द्वति। (म)
रुपे न कस्यचिद्विमतिः" दूति। ध्वनिकारेगाप्युत्तं,-"न हि कवेरितिवृत्तमात्रनिर्वाहेणात्मपदल्लाभ: इतिहासा देरेव तत्सिद्वे ः" इत्यादि। ननु तहिं प्रबन्धान्तर्वत्तिनां केषामपि नोरसानां पद्मानां काव्यतवं न स्वादिति चेत् ? न ; रसषवत्यद्यान्तर्गत- नोरसपटानामिव पदरसेन, प्रबन्धरसेनव तेषां रसवत्ताऽङ्गो-
गोपनोपायं बोषयितं "रावान्व" पति पदं प्रयृत्नपती दरति केचित। है रावान्क ! पधिक! पव चिन मथाने, वत्ता मम्:, निमज्जति निमग्रा मृतप्राया स्वपिति पति यावत, न ब्रद्डाक्षारथमिति नावः; चव पत्मिन् खथाने, यहं, शये इति शेष :; दिवसे एव दिवलोके ण्व, प्रणोकय प्रकषम पश्, मम प्थ्यायां मा निमङ्यमि। चव वस्तुमामम्य व्यङ्ञात्वे-सभ्नव्यामावप्रयेशरुपस्य वम्तुन: एव व्र्यङ्मत्वे दृत्यर्थः । रसा-
बन्यथा-पप् शुङ्गारामामदपव्यज्गाम्य वाव्यत्वाचायकत्वाखीकारे इत्यथेः। देवदत्त दति।-तथा व गथावषश्चित व्यह्मङ्गाबे न काव्यव्यवहारः दति भावः। नरसम्य काव्यत्वाखीकारे हेतुमाइ, रसाखादेति।-रसाखादमुखानां पिसड-समूझः, तस्व दानदारेप-रसानुमवकपसूखपरम्पराबटानेन प्रत्यर्थः । तथोतं,-"खाटकाव्यरमी- निमशं पास्त्रमससपसुचते। प्रथनालोढ़मधुरा: परिवन्ति कटुभेषतम्।" इति। वेदभास्- विसुखानां-वाठिव्ात् तवयंमहण्तासमर्वनामिति यावत। सकमारमतोनां- कोमलमुद्ोनाम। विनेवानां-विवचीयानां राजपुवप्रभृतोगाम्। तथा च भ्ष्ट- प्रधानेषु वेदेष वत्रप्रभानेष पुरमतिष्वासप्रभृतिषु व बायासबहत्तेवु विसुखानां सुकमारमतोमां कि लुषीभूतत्रब्दामेंपु रसाम्वादप्रधानेषु प्रथमं तावत् रसाखादसुखो- देमेन प्रव्ात्त:, ततः कात्यार्चानां ज्त्याक्ृत्यप्रवृत्तिनिवृत्त्त्यप देशपरताSवचारपमिति मावः । चिश्नने:,-प्राचीने: पणिडते: पत्यर्थेः। (म) पवाचें चग्रिपुरायं प्रभावत्वेनोपन्यस्थति,-तथेत्याटि । वागिति।- वार्चा वैदग्धा वेचिवा, प्रधानं यव तम्मिन्। एवकारेय चलङ्वारादिव्यवच्केद: । बव-काव्ये। रस एव ओवितं-प्रायभूतः।
Page 166
प्रथम: परिच्छेदः। [१e]
कारात्। यत्तु नौरसेष्वपि गुणाभिव्यञ्जकशव्दार्थसङ्गावात् दोषाभावादलङ्गारमङ्गावाच्च काव्यव्यवहार:, स रसादिमत्काव्य- बन्धसाम्यात् गौग एव (य)। यत्त वामनेनोत्ं,-रोतिरात्मा काव्यस्य" दति, तन्न, रोतेः सङ्ट्टनाविशेषत्वात्, सङ्गट्टनायास अवयवसंस्थानरूपत्वात्, आत्मनय्ष तद्विब्रत्वात्। (र) यच्च ध्वनिकारेणोत्तम,- "अर्थः महृदयस्नाष्यः काव्यात्मा यो व्यवस्थितः । वाच्यप्रतीयमानाख्यो तस्य मैदावुभौ स्मृती।" इति।
(य) व्यक्नीति।-व्यक्ते: व्यञ्चनावृत्ते: विवेकी विवेचनमनुमानेन गता्थंता प्रतिपाद्य निर्षधनं, तमधिक्वत्य कती ग्रन्थो व्यत्तिविवेक:, तंकरोतोति तेन तथाभृतेन। ['कर्मरयथा' (३। २ । १ पा०) दत्यगा ] मद्िमभट्टेनेति यावत्। एतेन प्रतिवादि- मान्यत्वमस्य सूचितम। काव्यस्य संं्गिनि नियतोपस्वितिके। पात्मनि रसादिरुपे तविषय पति यावत। क्याचत्-कम्यापि जनस्य। विमति:,-विरुद्धा सतिर्भननं, बखरसः दति यावत। न-नैवाप्ति दृति। ध्वनिकारग-ध्वन्यालीकवर्षा धानन्द- वदधनाचाय्यण। उत्ा-कथितं, लच्षपया निर्दिष्टमित्यर्थः। इतिव्रत्तेति।-इतिववसं भौरसप्रबन्ध:, तन्म्रावस्य निर्वाह्ध् रचनेन। चात्मपदल्लाभ :- पात्मनः पदव्य कवि- पदस्य लाभ: सधकतासिद्रि: चरितर्थतेति यावत्। इरतिहामाद:,भारतादैः। तत्सिडे:,-आाम्मपदलाभसिंड्क: दति। तथा व ध्वन्यालीकः,-"कविना प्रबन्ध- मुपनिबध्तता सर्वात्मना रसपरतन्त्रेग भवितिव्यम: तवेतिव्वत्ते यदि रसाननगुण स्थितिं पश्वेत, तां भङ्क्ाऽपि सतन्त्रतया रसानगुर्थ कथाडन्तमृ्पाढयेत। नि कवेरितिवृत्तमावनिवद्रणेन किश्चित प्रयोजनम, इतिडामादेव तव्मिड्रे: इति। पद्यानामित्यपलणं,-"पद्यं गद्यव् मिश्रञ्ज तत्तिधेव व्यवस्थितम"दत्यनेन मद्यानामपि काव्यतखोकारात्। तेषां-नौरसपद्यानां, सव्यच्चकप्रतिपादकत्वसम्बन्धेन रसवस्वा- डङ्गोकागदिति भाव:। (र) वामनोकं दूषयति, बत्विति।-यत् पुनरित्यषः। वामनेन-काव्यालद्गार- सूवनिर्मावा। एत्तम,-'काव्यस्य प्ात्मा रोति: वेदव्यादिः' द्रति कवितम्। मङ्गट्टना-
-पवधवानां काव्यभरोराणां शव्दार्थानां, रंध्यानं समुचितस्यानेषु न्यासः, तक्मान्
Page 167
[२.] साहित्यदपणः ।
तत्र वाच्यात्मत्वं “काव्यस्यात्मा ध्वनिः" द्ति सववचनविरोधा- देवापास्तम्। (ल) तत् किं पुनः काव्यम् ? दत्युच्यते,- वाक्यं रसात्मकं काव्यम् ॥ ३ ॥ रसस्रूपं निरूपयिथ्यामः। रस ण्वात्मा साररूपतया जीवनाधायको यस्य, तेन विना तस्य काव्यत्वानङ्गोकारात्। "रस्यते एृति रसः" द्वति व्युत्पत्तियोगात् भाव-तदाभासादयोऽपि गह्न्ते। तत् रसो यथा,- "शून्यं वामग्टहं विलोक् शयनादुत्थाय किञ्चिच्छनै- निद्राव्याजमुपागतस्य सुचिरं निर्वएयं पत्युर्मुखम्। विश्रव्धं परिचुम्बा जातपुलनकामालोक गएडस्थलीं लज्जानम्र्रमुखी प्रियेम हमता वाला चिरं चु्बिता।" (व) अत्र हि सभ्ोगशृङ्गाराख्या रसः ।
(ल) पुनर ध्वानकारोकसुख्िय दूषयति,-यञ्चेति। अथे पति।-सहदयाना सामाजिकानां, माव्यः प्रशसनीयः, यः अर्थः काव्यस्य वात्मा व्यतस्थितः भात्मलवेन निर्णीतः, तम्य बश्म्य वाच्यव वयमानाख्यौ सनिधेधव्यझ्मनामानो उभा मँठौ सृतो
स्वकपत्वम्।[वाच शमम्ति पार्ठ-वाच्स-अिधेयष्य अर्थम्य, आात्मतं- खरपधायकत्वम]. खवचत।-"काव्यस्ात्मा ध्वानः" द्रति खस्य यत् वचनं पूर्वीनं तेन, विगोधात वि शादात एव। पासं-निराक्ञतम्। य एकम एकं व्यवस्थाप्य अन्धव तदनाय्षा व्यवस्यापयति, का तख् वचने आस्था ? इति भावः। (व) तन्-तममात्, उक्नमतानां सदोषत्वादित्यर्यः। काव्यं पुनः किं खष्पं-किं-लरथक्रम? पति उच्यते-निरुस्यते। वाकममिति।-रसात्मक वाकां काव्यमति योजना। सर्वेषाम आलङ्वारिकार्णं काव्यलचणनि दोष- प्दर्भनपुर सरं निरस्य ग्रन्थअता खयं यदेतत्वात्यलक्षगमभिितं, तवेवं विचार्यते कथित्; तग!5 -मनु एवं सति रस्ात्मकं वाक्यं कव्यनित्यनेन हियब सर्वंतः प्राधानधेन उमर मङ्राअः. तदेव काव्यममत्यता भर्वतत, तथा व ध्वनिगुणालद्ार- प्रधानानां वाक्यानां प्राधान्येन रसवत्ताया प्रभावात् काव्यत् न स्ादति। न
Page 168
प्रथम: परिच्छेद:।
भावो यथा महापात्रराधवानन्दमान्धिविग्रहिकाग्ाम् ;- "यम्यालीयत शल्कमोन्नि जलधिः, पृष्ठे जगन्मगडन्ं, दंष्ट्रायां धरगो, नखे दितिसुताधोथः, पदे रोदसौ। क्रोधे चचगग:, शरे दशमुखः, पागौ प्रलम्बासुरः, ध्याने विश्वममावधार्मिककुलं, कस्मैचिदस्ै नमः॥" भत्र भगवद्विषया रतिर्भाव: । (श)
चेष्टमंव तादृशनामकाव्यतवामति वाच्य, तथा सति ध्वन्यलङ्गारादिमत्कविता विर्यननिपुणानां कबोनामाकलीभावप्रसङ्ात्। सर्वत्रेव प्रथमतस्तावत लच्च निर्दिश्यते. ततत्त लक्षणमिति हि ममाचार :; लत्यस्य लक्षणानयायिते स्वस्रूप- मेव व्याहन्येत। एवस काव्यस्वरूपविद्िमंडाकविसमदायनगनदभूरादिना नरसें स्वभावं काव्यरपेय वर्णागद्ि: ताद्भानामषि काव्यत्वमय्रोकरतमेव। नच तेष्वपि परम्परया रसमद्राबः मन्भवत्येवेति न कवित् दोष: द्रति वाच्यं, ताटभरमसङ्गावस्य "चेवी गच्कति""सश्ो धावति"द्व्यादिथ्यपि सनचेन तव तम्याप्रयोजकत्ादिति चेत, सत्यं, तेष" दुर्गानादु तवरिग्रहः" दव्यादिम्वि तत्ततप्राधान्येवि"बत्ता एत्य" उत्यादिष्विय रमवत्ताया बचतल्वात। न चाव 'गोम्लति' इत्यादाविव यथाकरयाञ्चटेव रसः कल्पयितं शकते इति वाच्य, तव तब "देवदत्तो ग्रामं गच्कति" इ्त्यादाविव
रसवत्ताया: स्वयमप्यपाक्तत्वात्। "बत्ता पत्थ" दत्यादिष्वेव वस्तुत्यझ्त्वेदि उसवर्त्त्व, नान्थव: द्वत्यव त् महदयहदयमेव प्रमागाम इत्यलं बाहुस्येन। रस्यते-आ्राखाद्यते ति व्यत्पत्या रमशव्देन रसतदाभास-भावतदाभामादयो गह्न्ते। रसमुदाष्रति .- सवेति। शनधमिति।-वासग्हं शून्धं सखव्ादिरद्ितं, विन्नोका दृष्ट, बाला नयोढ़ा बधः, भयनात् पय्याया:, किश्ञित र दषत पूर्वार्दनेति भावः, शनेः मन्द निःभब्दं यथा तथा, उत्थाय निद्राव्याजं कननिद्राम, उपागतम्य मच्कलं निद्रितस्येत्यर्थ: पत्य: खामिन: मुखं सुचिरं बहुलगां, निवसय दृश्, विश्रन्धं निःद्गं यथा तथा, परचुम्बा जातपल्कां सरोमाखां, गगडस्थलीं पत्यपिति शेष :. भालोक दष्षा, लज्जया नमं मुखं यथ्या: तादशे, लज्जाऽवनतवदना सतोत्यथ, इमता प्रियैगा पन्या, चिरं चुम्चिता। इव प्रय्याया: किचविढत्यानं प्रियआगरण भटिति तत्मंबरणार्थम, उत्थाने शुनेम्वं नागरण- हेत शव्दानृम्पत्यथे, विश्रञ्वत्वं निदानिव्याथे वेटितत्रयम। शार्टनवकिोड़ितं वत्तम। (प) भावमदाडवति,-भावी यथेति। यस्पेति।-यम्य, शल्कः मक्यत्वक तथ्य सौन्ति पथ्येन्तभागे, एक हेशे दति यावत, नलयधि: समुद्रः बलीयत लोनोडभृत्।[ एतेन
Page 169
[२२] साहित्यदर्पगः ।
रसाभासो यथा,- "मधु द्विरेफः कुसुमैकपाते पपी प्रियां खामनुवर्त्तमानः। शृट्गेगा च स्पर्शनिमोलिताचीं मृगोमकएडयत ऊष्णसार:।" पत ह्ि सभभोगशृङ्गारस्य तिर्य्यग्विषयत्वाद्रसाभास:। एव- मन्यत्। (ष)
मोनावतारो दर्शितः; पस्य व महाकायलेन न समुद्रे निवासचमता जाता. प्रत्युत स एव एकव बिलीम: । एवमाधागापेखयाऽडधेयस्याधिक्वर्पंनादधिकम्। यस्ेति सप- म्यन्तमावेया सम्बग्ते]। पृष्ठे नगनाणडलं समसं भूमएडलम, चलीयतैति सर्ववान्वेति। [ एतेन कूर्मावतारः प्रोक्त :; यद्यांप कूर्मावतारी मन्दराचलं वर्समेवंत प्रसिद्हं, सथाऽपि वैन पृष्ठ नगांड्यते स कूर्मी न तष्मंङ्न् इतौदमुत्तम]। दंध्ट्रायां दशने धरणी पृथ्वी। [एतेन वराडावतार: सूचितः] नखे दितिसुताषीथ: दिते: सुता दैव्यक्ेषा- मधोश: सम्ाट् इति तथात्ताः, हिरणयकशिपुरित्ययः। [एतेन नृसिंहावतारः सचितः; नृरिंहेन हि नखद्वारा दिरसय कांश्पुर्विदारित इति प्रसिडम]। पदे रोदसी द्यावापृथिव्यौ; अवाल्तवितामिति वचनविपररियामी बोडव्य:। [एतेन बामनावतार उत्तः; पदवयमितां भूमि प्रतिग्दव्वता भगवता वामनेन पदविन्धास- मानद्वारा सर्वभाषअतमति प्रासड्म]। क्रोचे चवाथा राजन्यानां गय: । [ एतेन भार्गवावतारः प्रकटित :; वितुहत्या हेहयशे: चत्तेः कवतैति क्रुडेन रामेष तेषां समूलमुन्मुलिती वंश इववि प्रमिद्धम ]। परे दशमुख: रावब्। [ एतेन रामावतार: सूचित :;. रामेष् हि शरेण रावण्ी विनाशित इात प्रसिङ्वम ]। पाचे भुजे मलम्ब: नाम बसुरः। [एतन बलावतार: कवितः; महयुडे बलदेवेन करतलप्रदारेय प्रलम्बो निदृत इति प्रतिद्धम]। ध्याने विमव जगत्। [ एतेन बौडावतार: प्रोत्तः; हिंसा मा भृदिति निर्व्यापारी बुद्धी हि समाहिती ध्यानमावनिष्ठोऽभूदिति ्रसिड्डम ]। भसी पधारमिकार्णं केक्कानां कुलम। [ एतेन कल्कावतार: कवितः; बलावन्ते सेकानसिना निघन् कल्की पव्यटप्यतौति प्रसिद्म]। कासमेचित अनिवंचनीय- सकृपाय पत्े-तसों, ढेवाय इति शेषः, नमः। भराट्लविकोड़तं वत्तम्। चव भगन्ञान् परमात्मा विषयो यथ्यासाटभी। रातः चनुरागः। भावः भव- गष्टृवाच्यः ;- "मझ्ारिष्: प्रधानानि देवादिविषया रतिः। उदडमावः खायो थ भाव उत्यभिषीयते ।" इति वत्यमाणवचमात्। (ष) रसामासमुदाहरति,-रसाभासी यधत्यादि। मधु पति।-हो रेफौ यस
Page 170
प्रथम: परिच्छेद:। [२२]
दोषा: पुनः काव्ये किंखरूपा: ? दत्यच्यन्ते,- दोषास्तस्यापकषकाः ॥ ४ ॥ श्रुतिदुष्टापुष्टार्थत्वादय: काणत्वखन्नत्वादय दव शब्दार्थद्वारेय देहद्वारिगेव व्यभिचारिभावादेः खशब्दवाच्यलवादयो मूर्खत्ा- दय द्रव साक्षात् काव्यस्यात्मभूतं रसमपकषयन्तः काव्यस्याप- कर्षका इत्युच्यन्ते। एषां विशेषोदाहरगानि वच्यामः। (स) गुपा: किंसरुूपा: १ इत्युच्न्ते,- उत्कर्षंहेतव: प्रोक्ता गुगालङ्गाररौतयः ॥ ५ ॥ गुणा: शौव्यांदिवत्। अलङ्गाराः कटककुएडलादिवत्। रेतयोऽवयव संस्थानवशेषवत्। देहद्वारणेव श्रब्दार्थद्वारिण तमेव काव्यस्यात्मभूतं रसमुत्कषयन्तः काव्यस्योत्कर्षका:
वाचकशन्दे पृति व्यवत्या दिरफो समरः सां प्रियां खमरीमित्ययं:, चनुव्त्तमानः चनुसरन्, सेवमान दति यावत, कुमुममेव एकमद्ितीयं पावं तत्मिमिन्, भधु पपौ। बवाप्रस्तुतख्य पप्रियासाहतम्य कसचित् पुरुषस्य मधपानं प्रतोयते इति समासोनि: ("मधु मद्ये पुष्परसे" दति कोषः)। कवसारः मृगविशेषय् सर्शन प्रियसरशंसुखेन निमोलिताचीं सुदरितनथना मृर्गों हरियों, खप्रियामिति यावत्, अकणडयत गाव- बास्ड्यनेन सिषेवे दृव्यथः। खभावोग्तिरियम्। इन्द्रवज्रापेन्द्रबचयोकपणातिम्कन्दः। बवर-पतिमुदाद्टत पद्ये। रसाभास:,-चनौचिमप्रबवत्ती रस इत्यथेः, भङ्गारख उत्तमप्रक्ञतिकत्वात्, प्रश्वतं तिर्य्यग न्नतिगतलेन बनुत्तमप्रत्ञततिकतया अनौचित्यमिति बोष्यम् ;- धनौचित्यप्रशत्तत्वे बाभासी रसमानयोः" इति वत्यमापवचनात्। बन्धत् -भावाभावादिकमित्यय:, उदाहयिमिति शेष:। (स) मत दोषाणं काव्यलचपाघटकल्वेपि परिषार्य्यल्ेन तत्सरूपप्ञानल बवश्ववत्वात् तदाकाङ्ासुत्यापर्यात, दोषा द्रति।-तस्य-काव्यय्, उपचारात् माव्यतस रसस्ेति यावत। अपकर्षका:,-लघवितारः। व्यभिचारिभावाद:,- वत्यमाणानां व्यािचारिभावानां निवेदादीनाम; आादिपदैन एङ्गाराहिरसपरियड्:। खमन्दवाच्यतादय :- समव्देन खपरतिपादकशब्देन निर्वदादिभब्दन बाचलम् भभिषेयत्वं, कधमम् इत्यघ:, तत्प्रसतय:।
Page 171
[२४] साहित्यदपंप: ।
दृत्यचन्ते। दृह यद्यपि गुगानां रसधर्मत्वं, तथायि गुगशब्दोऽत्र गुणाभिव्यञ्जकशव्दाथंयोरुपचर्य्यते। प्रतक्ष "गुणाभिव्यन्नकाः शब्दा: रसस्योत्कर्षकाः" द्ृत्युतां भवतोति प्रागेवोक्तम्। एषामपि विशेषोदाहरणानि वच्यामः । (ह)
नाम प्रथम: पगक्केट: ॥१॥
द्वितीय: परिच्ेदः।
वाक्यस्वरूपमाह।-
वाक्यं स्याट्योग्यताऽSकाकाSSसत्तियुताः पदोच्चय:॥६।। योग्यता-पदार्थानां परस्परसम्बन्धे बाधाSमावः। पदोच्जयस्य एतदभावेऽपि वाक्त्वे "वड्िना सिञ्जति" इत्याद्यपि वाक्यं
(इ) गुणादीनाह, उत्कर्षति।-गण: चलद्वारा: सैतयय उत्कषंस्य हतवः कारणानि तत्सरुपभृता: ; "तम्य" इति पूर्वतोऽन्वेति। तथा च काव्यत्वं ये उत्कर्ष यन्ति ते गुपादय:। पषाञ्ु गुणनां शब्दार्थी:कर्षश्ेन वमोत्कषकत्वमित्यथः।
परतिसंस्क्तायां विमलाख्याया साहित्यदरपंणत्याख्यायां प्रथम: परिच्छेद: ।१।
Page 172
द्वितीय: परिच्छेदः। [२५ ]
स्थात्। आ्रकाङ्ा-प्रतीतिपर्य्यवसानविरहः। स च श्रोत्- र्जिन्नामारूप:। निराकाङ्गस्य वाक्यत्वे "गौरख्ः पुरुषो हस्ती" इत्यादौनामपि वाक्यत्वं स्यात्। प्रासत्तिः,-बुद्धाविच्केदः । बुद्धि विच्छेदेपि वाक्यत्वे ददानोमुच्चरितस्य देवदत्तशब्दस्य दिना- न्तरोच्चारितेन गच्छतौति पदेन सङ्गतिः स्यात्। अरराS्Sकाङ्गा-
(क) छपोद्वातसङ्रत्या वाक्ं निरूपयति, वाक्यमित्यादि।-प्रक्वतसरिद्मनकून्न- चिन्ताविषयत्वमुपोद्वातः । प्रक्ृतन्नाव वाक्लचगम्। पदोक्षयपात पदममुदा्गार्थंः। योग्यतया आकाङमया आसस्वा व युतं बाकं वाकसंजं खात्। तद्ोकम्वेवं स्यात्. तथा हि,-प्रथमतस्तावक्कव्दप्रवण्णात् परं श्रीतुरात्म्नि तत्तच्कब्दप्रतिपाद्या प्र्थाः प्रतिभासन्ते ततशकाङ्मायोग्यतादिमहिया ते परस्वं विभ्िष्टान्वयमोध च सम्- दन्ति। भात्मनि शब्दपयगजन्या उपस्थितिशेषां कृतिरुपेव। थमौ स्ृतिर्ह्ि पूर्वमन्- भूतानां पदतन्योपस्थितिविषयपदार्थाना संन्कारेप् योग्याींधकसहभावात सम्पदते। ताहम मंस्कारय्य व उद्दोधं कम्यचिदन्यस्य उद्दोधकम्य बदशंनात तत्तचकृष्दणवगास्येव हेतृत्वमङ्गौकरणोयम। एकमम्वन्तिज्ञानस्य सपर मम्बन्वस्मारकमाय्ा अपतसद्ध- त्वात, निश्चिनान्योडन्यसव्वम्गीः भनराथयोि एकतरम्य श्रन्ानमन्यस्य संस्कारी होघने हंतर्रनिमिड एव। एवज यदि प़द्दानां पहार्थ: मार्क सम्बषो न स्यान, तहिं अथस्मृतिरपि मा भृत्। सर्ग्न्े व शव्हेस्ेम्तेस्े नर्था। तथा व वाकदौये "सति प्रत्ययहेत्वे मम्बन्ध उपपथने। शब्दषार्थेयतोदतप्तत्मव्वन्धोडम्तीति ग्यते।" न च परम्पर मम्बन्धं बिना शब्दारथंयी: प्रत्यागकत्वसुपपव्ते ति तयो: परस्परसम्बन्े मटनपपत्तिनिङ्रिका अनुमितिरेव पमागाम्। म व सम्बन्धी व्रततिकन: इति मुधौभि- रविभात्यम। योग्यतामाइ, पदार्थानारमिति।-पदार्थाना-मुतिङनतानि पदाननि (पढे व पदानि व इति पढा) तेरष्ां वेर्शः प्रतिपाद्यास्तेवाम। परस्परसम्बन्े- परम्परान्वयवाचे। बाधाड्मावः,-बबाधकत्वं, मङ्गाव दलार्थः, यग्यता। प्रतञ् सात्पथवेविषशौमृत्तसम्बन्धेन तनिकपकार्ण पदार्थानाम् ण्कनरस्िन् प्रपरपदार्थान्वतः योग्यता इति फलितम्। पाकादी विद्यामानस्य वान्हकरणाकत्वन्य सेकादौ चेन केनचित सम्बन्धेन मद्ावसन्भवात् "दक्िना मिशवत" दत्याद्गक्यप्रमत्ती तद्वावणाय तात्पर्य्यविषयोभृतेति सम्ब्विशेषणमनगन्तव्यम्। यरोग्वताया व्याहत्तिं दर्शयति,
सा-२
Page 173
[21] साह्ित्य दर्पगः ।
प्रदोशयसेवादि ।-एतटभावे-एतस्या निवतलत्षणया योग्यताया बभावी विरह- सखिन् सथयवि। बाक्यत्वे-पदोसयय्य वाकाकपताऽ्रोकारे, "बक्िना सिञ्धति" द्याद्यपि वाक्यं स्वात्। पावाङ्मगमाड,-पाबाड्ेति। प्रतोतोत्यादि।-प्रतोतेः पदार्थोपस्थितेः पर्य्ववसानम् चन्वगबोधजनकलेनेक्काविरहः तहहिरड्ः तदभावः। नन्वेवमाकाहनपदस्य पमाबबोधकत्वे लचणापततिरित्यत ब्ाड्ट, स धेति।-प्रोत्: जिनामासरूप:,- ज्ञानेक्कारूपः; यतोडभावाभावः प्रतियोगिखदप एव, न त पतिरित्तं वल्पाते इति भाव: । बसित य "पयसा निववति" उत्यादौ पयसेति पदार्यख सिश्तीति पदार्थेन अन्वयबोधजनने श्रीतुरिकका। म्रतोतिपर्य्यवस्ानञ् कचित् स्वाभाविकल्वेन कचिञ्जनितान्वयबोअजनबल्वेन सर्वतत तवादमाड, निराकाङसे-
नान्वय बोधोडव्यत्पन्न इति पदार्थोपन्चितेरव्वयबोधजनने श्रीतुरिक्चाबिरह्ी जायते।
बोध्यम्। द्वितीयं यथा,-"विमलं जलं नद्या: कच्के महिषगुरति" इति; बव नद्या पति पदार्थीपष्थितेन्नसमिति पदार्थेनान्वतयेधे सति "सिड्े दृन्काविरदात" दति न्ावेन "कच्के" दूश्यनेन श्ोतुरन्वयबोधे एक्काविरङ्टः। यदि पुनरुभयान्वयेक्कया प्रयुन्यते, तदा"नथाः"दति काकाचिगोष्क्ययादन्षङ्राडा"कच्छेदृत्यनेन सम्बध्धात् वरहोतवततात्पर्थय श्रीतरुमयान्वयवोधेकका सभभवतौति ्येयम्। ासत्ता आासततिरिति। बुद्धति।-वुडे: पदार्थोपन्ितेः, पषिक्ेदः पत्यवधानम्,चत्यवद्ित- पदार्थोपस्थितिरित तात्पर्थार्थः । व्यवधानस कालवाहस्ेन प्रऊ्ञतानपयोगिपटार्थोय- सिथता व सभवति। तवाद्यमाह,-बुद्ोति। वाक्यले-वाकात्ख्ीकारे। दिना-
इति यावत्। द्वितौयं यथा,-"गिरिर्भुत्तमग्रिमान् देवदत्तेन" दबत "गित्तग्रिमान्" "मुत्रां देशदत्तन" इति वाक्यायवोषदयं प्रऊतम्। तव प्रथमानयोगिन्याः "भुत्तम"हति पदार्थोगन्चित्या, द्वितौयानृयोगिन्या: "ग्रिमान्" दूति पदार्थोपस्वित्या व्यवधानम्। मनु भाबाङायोग्यते धात्माथंधर्मी, कर्थ पदोक्यधर्मत्वं लमेते? इल्भ्रद्याइ,-
पि। पदोक्षयधर्मत्वम, उपपारात-नरम्परया इत्यथेः। परमपारा चाव यथायर्थ खजन्जनकत्व स्वाश्रयोपस्याप तत्वमम्बन्वकपा बोध्या। आासत्तेरपि सत्तक्षपायाबात्म धर्मत्वात् एषैव रोतिरतुसरणीया इात। वयं भाव:,- भाकाङाया चासतेख बात्म घरसंते योग्यताया: पुतरथषमते सत् पदीचयधर्मत्वमुतां, तद्पपारादिति ध्येयम्।
Page 174
द्वितीय: परिच्छैद:। [२e]
वाक्योच्चयो महावाकम् ॥७॥ योग्यताSSकाइISS सत्तियुत्ता इत्येव। दत्यं वाक्यं द्विधा मतम् ॥८ ॥ इृत्य मिति वाक्यलवेन महावाक्यत्वेन च। (ख)
वाक्ानामेकवाक्यत्वं पुनः संहत्य जायते ।" दति। तत वाक्ं यथा,-"शून्यं वासग्टहम्" इत्यादि। महावाव्य
पदोच्चयो वाक्यमित्युत्तां, तत् किं पदलच्तपम्? इत्यत प्राह,- वर्णाः पदं प्रयोगार्हानन्वितैकार्थबोधकाः ॥ ॥ यथा-घटः। प्रयोगारहा द्वति प्रातिपदिकस्य व्यवच्छेदः। पनन्वितेति-वाक्यमहावाक्वयोः। एकेति साकाङ्गानेकपद
(ख) महावाक्वमाइ, वाक्वोच्चय इति।-वाक्तानाम् ( बाक्यीर्वक्ानाख्) एश्य: सद्धातः, महावाक्वम। योग्यताद्यभावे महावाक्वत्खीकारे "चचुषा गद्यतां, गगनं वर्सते" द्व्येतयीः "भिन्तुरूपवसति, गटस्ीभुङ्प्रे" द्व्येतयो: तथा भिन्नदिनोज्चरि- तयो: "बचुषा ग्टह्यतां, घटो वसते" उत्येतयोरपि महावाकतत्वं खात, दब्यत बार,- योग्यतेव्यादि। (ग) उतताथ प्रमाधेन द्रढयति, सा्येति।-सायंबोषेन समाप्ाना निरा काइनणां वाक्वानाम् [बाक्े च वाक्वानि चेति वाक्वानि तवाम्। "सरुपाषानेक- शेष एकविमक्ो (१।२। ६४ पा०) इत्येवशेष: ] बड्राद्वित्वत्यपेचया गुरुप्रधान- भावेनाऽडकाइथा। पुनः संहत्य-एकाथेमतिपादकलंग मिलित्वा, सितानाम् इति शेषः। एकमाक्वतं-महावाक्वतं, जायते। साथंबोषसमापत्वं पदीक्षयख्ापि बोडव्यम्; तैन-"साथंबोषसमाप्तानामख्राद्वित्वव्यपेवया। पदानामेकपटता पुनः संहत्य जायते ।।" इत्येवमेव पदीख्चयस्य बाकवत्वं सम्पधते इति सिद्म। बन्वया "सून्यं बासग्टरहं विलीक्य" उत्यादिभागखयापि वाक्यत्वापतितिति प्येयम्। वाक्वार्धाना
Page 175
[RG] सहत्यदपपः।
वाक्यानाम्। अररथबीधका दति क-च-ट-त-पेत्यादोनाम्। वर्ण इति बहुवचनमविवनितम् (घ)। तत,-
(घ) पटनिरुपणे प्रसक्रमत्गतिमुपपाठ्यति, पदोच्षय उयदि।-तन-तहें- सयं:। पदखचषमाड, वर्षा इतति।-वर्ण:,-खरव्यन्ननरपाः। प्रयोगाडाय ते पमान्वरैकार्यबोघकायति बिग्रसः। तथाभृता: वर्णः पद-पदमंप्क्ाः सुः। "नापर्द शाख्ते म्रयुन्नीत" इति निषेधात विभाक्तरत्ितस न प्रयोगारईतेव्यत चाड, प्रयोगारहा: पति।-प्रातिपटिकम्य-नास:, एतटुपलचर्यं, धातोरपि, तथ्यापि कैवलन्ाप्रयोगि- तवादिति बोध्यम। वाक्य महावाक्य योगिति व्यवक्केद एव्यनेनान्वय:, ण्वमग्रेडपि। तथो-
प्रायेगोटें लक्षपम ; चन्बथा एकायंबोचका दत्यनेनेव वारणे सिडे चनन्वितेत्युपादानं न्ध बात। साकाङ्गिति।-साकाडाग्ाम चन्वयवोधाजनकानाम चनेकेषां पदाना बाक्यामाम व्यवच्द उत्वयं:। तथा व पयोग्यानाममासम्रानां समुदायस्य पनन्वि-
तब सत्याप्रिः,अत ब्राह,-वर्ष पति। चव प्रसङ्गेन वर्णोत्पत्तिप्रवाबः निषम्यते ;- ज्ञानवता भात्मना खज्ञातपदार्थे शब्देन वतमिस्ठया तज्नापवशब्दसहं समुत्ादर्थितं नियीजिता बुद्धि: मानसं तब प्रवत्तयति, तत्ब मृक्ाधारगतमग्रिम पालोड्यति। ताटभश्ासी पावक: तदाहतः तवस्थं मावतं प्रेश्यति। तत्प्रेवितो वायुश् मन्दमुयसि चवन् परा-बामभिधं सृखकपं शन्दमुत्पादयति। बथ था नाभिमुल प्रसरनठी तहेत्र- सम्पर्केव्ाहतः पश्न्त्य भिधं बब्दं जनयति। एतट्भययो: सूस्षमातिसूतयो: सिडयोगि- मातसुतिगम्यता, नलमदादोमां स्थुलन्नवयविषयता। ततोडसौ वायः हदयदेशं पविचिरन् तद्योगात् मध्यमाभिधं शन्दं सम्पादयति। सच मध्यमाख्य: चड़ख्या- दिना नवणविवरविधानेन वम्माभिवपि अव्यक्तसूत्ध्विरपेय अनुभवितुं मकाते कदाचित। ततोऽपि ऊईट करठदैशं समुपगतोऽसी मू्डानमादत्य तत्प्रतिघातेन ततः परावृत्तः वक्रम अविगम्य करताल्वादाष्टस्यानेतु सममिट्टतः वेखरोनामकं नाना- नातोके सुम्पष शब्टं समुत्यादर्यति। स एव मानवव्यवद्ाराहं ::- तुरौयं वाची मनुष्या वदन्ति पति महाभाष्यकारा। सन्चत् सर्वमवदात्तम्। नु प्रऊ् त्वरयांन्वितखायंबोधकत्वं प्रत्थयानाम" इरति नियमात् "घटौय कर्भत्म्" 5व्यायन्वितायंबोधकथय "घटम्" इत्यादेः कर्य पदत्म्? न य "मक्रिमत्दम्" इवि मनानुसारंय "घट" इत्येक पदम् "यम" धपर पदम्; पनयो:
Page 176
द्वितीय: परिच्छेद:। [2e]
अर्थो वाच्यश्च लक्यश्च व्य्ञश्ेतिविधा मतः ॥१०॥ एषां सरूपमाह।- वाच्योरऽर्थोऽभिधया बोध्यो लच्चो लच्षगया मतः। व्यन्चो व्यञ्जनया ता: सुस्तिस्र: शब्दस्य शतय:॥११॥ ता:,-अ्रभिधाद्या: । तन्र सङ्केतितार्थस्य बोधनादग्रिमाऽभिधा॥१२॥ उत्तमवृहेन मध्यमवद्दसुहिश्य "गामानय" इत्युक्ते तं
मित्वादे: पदसमुदायत्वापत्या वाक्यत्वं स्वात्। न चेष्टापत्ति: ; एवं सति "शून्यं वासग्टहं बिलोक" दत्यादि यत् बाक्ोदाहरणं द्स्त, तटसङ्तं स्थात्, तख्य तथा- विषवाक्य समुदायल्वेन महावाक्यतयेमोदार्इ्र्ससुचितत्वात्। न च प्रत्ययार्थातिरित्ता- मन्वितैक्ाथंबोध कत्वं विवय शोयमिति वाच्यं,तथाऽक्रोकारेपि सभेदसम्वन्वेन नोखादा- न्वतोत्पलादिबोध कैषु "नोलोत्पलम्" इव्यादिपदेषु मुख्यार्धान्वितबोधकेषु लार्चामिक- शेतादिपदेषु च अव्याप्ेरतुड्रात्, समन्सस् पदलाखोकारे "चोरोदजावसतिजन्- भुवः प्रसन्नाः" दत्यादो पदगतं क्रिश्तदोषोदाइसथमसङतं सात्। न चेतरपदार्थ- निरपेयं यदन्वितं तद्विव्रमन्वितमिड् विववणीयमिति वाच्यं, तथात्वे "ग्रामं गच्कति" शव्मादिससुदायस्य कतेपदसापेचान्वितबोधकमय पदत्वापत्तेः। एवमेकेति न सङ्रच्ते, "घटो" "घटाः" दत्यादविवचनान्तादिपदेषु चनेकार्थंबोधकलवेनाव्याप्ेः। न चेकेति एव नातोयेत्यथे: इति वाच्यं, "चवखदिरपलाश्याः" इत्यादौ, युगपशन्द्रसूर्य्योपस्थापके "पुष्पवन्तौ" दवात पदं च जव्याप्तितादवख्यात्। अवि च पदघटकानां यावतां वर्णाना- मनन्वितेकायबाधकत्वम्, उत केषाज्जित्? तव नादा:,-"सुन्दरख्य देवदत्तख चनम्" इथ्यादो विशेषणविभतेरनर्थे कत्वात् "सुन्दरख्" दत्यादिपटै पत्यापंः। नापि द्वितीय:, -"वक्रिना सिज्जति" इत्यादौ सरवेषामनन्वितैकारयेबोधकत्वाभावेवि प्रत्येकं तथात्- सनवादतिव्यापेः । एवज् पदखचणमेवं वाच्यम्-बसमासाङ्रसुप्िङ्तओोपयुक् प्रशति: पट्म्। युगन्तेन केवखम्रऊ्वतेः, चसतमासङ्गेत्यनेन पितः खसैत्यादौ पूर्वावयबथ, सनदन्तेत्यादी उभयोरपि, प्रक्तिरित्यनेन वाक्यमहावाक्योव्यंवच्छेदः। समासाप- बवस पदतवाशेकारे "नोषीप्पवम्" इत्याटिपदस वाक्यतं सादिति।
Page 177
[t.] साहित्यदपयः ।
गवाजयनप्रवृत्तसुपनभ्य बालोऽय वाकस्य "सास्रादिमत्' पिच्छानयनमर्थः इति प्रथमं प्रतिपद्यते। अनन्तरत्त "मां बधान" "अखमानय" इत्यादावावापोददापाभ्यां गोशब्दप् "सांख्ादिमानर्थः" मानयनपदस् च "बहरणमर्थः" प्रति सह्ेतमवधारयति। (ड) कचिच्व प्रसिद्दार्थपटस्तमभि-
(ङ) बोग्यताघटकपदार्बानाड, बव पति।-पदपतिपाद इत्येः। एवां- वाच्यवस्यम्पस्ानामिखय: । खपम्-वसाधारयं लययम्। बाप-वष्यति, प्रति- पायं दर्वववोति बायतृ। अलिधमा बोध्य:,-चलिषानन्वपोधिषयो वाच्च: इत्बं:, एवं सचचया बोष्यो वत्त्यो सववाजन्दोषनिषयो लक्ष्य उत्बः, व्यच्नया बोष्यो व्यश्ो म्व्नानन्यनोधविषयो व्यस्त उव्वर्यय। सयंमोचें शब्दस उत्तोनास बारपल- निष्ट विषयािवयिवोरमेदोपचारात् बोध्यम्। बारयन्त तद्वततिव्ानमेय मन्दस महतेः अ्व्ययख् प मतयः भयदोधे सहवारिय्य: उत्तय:।
मतु सहेतयरविषयस् नवेस, सद्गेतख चभिधया अभित्रत्वेग चात्मात्यतवापसे:।
बोध्यम)। उपखस्य-युहा। बाख:,- पग्टरित श््द्रेत इबबय:। प्रथय वाक्यय - "नानानय". इृत्यस्वेव्ययंः। प्रथर्म-मत्िय्रज्ात् प्राकू। शक्रादिमदिति।- साब्ाइडटिमत् यत्पिएडं अरोर तख मानवनमुपखापनम् इत्येवंविचोडये:। तम
सखेन साहएयपदार्यंगोषसति बन्वयव्यतिरेयी बोष्यो। सहेतम्-परमिषा नाम शंतमित्वयं:। सा पतिरिशेय, न तु "बमाष्वृष्दरादयमर्वी बोडष्यः"
वत एव चापुनियो: सह्ेतितानां मैवचैवादिपदानामपि स्हेत: सयते। न पाम "प्रमोषव्यपनमे पिता नामधेयं कुय्यांत" इति माखात् सामा-
Page 178
द्वितीय: परिच्छेदः। [२e]
व्याह्टारात्। (च) यथा,-"दह प्रभिन्नकमलोदर मधूनि मधु- करः पिबति" इत्यत्र (छ)। जचिदाप्ोप देशात्। यथा,-"अयमखशब्दवाच्यः" इत्यव्।. तथ सष्पेतितमथें बोधयन्ती शब्दस्य शत्यन्तरानन्तरिता पतिरभिधा नाम । (ज) सरेतित डित्यडवित्यादिपदानी सक्ेतावन्रतिपरसप्रात, तखाब पदावेपु बैमिथ्यं नाम
डारात् साउपर्थ्यात, समोपोआ्षारितत्वादिति यायत्। प्रेषावद्ि: प्रायेय योग्यपदार्बीप- खापयं पदं समोपे युन्यते त्यादिसन्दपतः प्रसिद्धपदार्थान्ववयोग्यपदायें भतियरो अववीति भाय:। एवस पश्क्यामें योग्यताससेपि वततात्र्थ्यविशेषखान हेतुख्व- सन्पनात्न तव मतियर:, सवतममधावयतोति योन्यम्। एवमब्रपि। (इ) रहेति।-१ह पभ्मिन् [ "बब्र" इति पाठान्रऽप्ययमेवार्थ:]। प्रमिन्नबमोदरे-प्रमिन्नं पफुछलं यत् बमलं पर्भ तखय सदरं मध्यभाग: परागोङ्गम- ख्यानमिति यावत् तब, विकशितपत्रमध्ये इत्य:, मधुबरः बमरः मधूनि पिर्वत। चत्र "हमसे मधु पिवतति" दत्येषां पदानामन्वययोग्याथेकत्न्वानेन मधुबरपद्ख खमर एव अतिय्रहः। मचिकादो ताडभयोग्यताससेवि बत्ुताव्पव्यविशेषज्ञाना- भाषात् न मतियरर:ः। जमखाम्नरे समर एव पिवतोति जानता जनेन वमब- पदस्षममिम्याहवारात् मधुबरपदस सदेतो ग्टद्यते। (न) अविदाप्ोप्देशदिति।-पातथ वितसय, मामातिबस उत्यंः। उपदेभात-बचमात्। एतदुपखचयं, व्याकरवादयोऽि मतियडोपाया ट्रशवया:।
बडा वाकस श्रेवादिडतैवंदन्ति।" इवि। दात्यादियब्दानां दवादपन्येषु मकियरः व्याकरथात्। गोसडमविचदर्यंनात् मोसहत्रो मवयपद्वाच्य उवतिदेशवाक्यार्थ- सरये "बयं नवयः" इत्युपमानात्। "बिनायके विन्नराणदैमातुरनमाणिपाः" इति कोषात। भाप्वाक्यादिपु उदावृतं सथमेष बन्बऊ्नता। वाक्यस शेषात् बषा,- "यबमयमडभंबतति", "बाराडो बेपामत्", "वेतसकटे प्राजापत्यं विनीति" शब्वादी यय-पराष-वंतसमब्दा: मिं स्ेष्प्रयोनात् बडु-वायस-जम्मूनां बाचका:, उत चार्य प्रयोगात् दीघंयूक सवर-वशुनानाम्: अति विमातपतो "मखन्े सर्वमंसाना जायवे
Page 179
साह्टित्यदरपपः
सङ्केतो गृह्यते जातौ गुगट्रव्यक्रियासु च॥१३॥ जाति :- गोपिएडादिषु गोत्वादिका। गुण:,-विशेषाधान- हैतुः सिड्ो वस्तुधमेः । शुकादयो हि गवादिकं सजातीयेभ्यः लष्णगवादिभ्यो व्यावत्तयन्ति। द्रव्यशब्दा एक्रव्यक्रिवाचिनो हरिइरडित्यडवित्यादयः। क्रिया:,-साध्यरूपा वसतुधर्माः पाकादय: । एषु ह्वि अरधिश्रयणावत्रयणान्तादिपूर्वाप रोभूती व्यापारकलापः पाकादिशब्दवाच्यः। एष्वेव हि व्यत्षे-
पवशतनम्। भोदमानाय सिष्ठान्त यवा: कषिशशालिन: ।"*बराहं गावीडनुचायन्ति "वभुजो वेतसः" दति वाक्य शेषरुपवेदविरोषिनी म्ेच्पतोतिः सृतिरिव वेदविकडा दिया, उत्यार्य्यप्रयोगादेव दोघंशूकादौ अत्तियद्ट इति। भति: ववित्ववोणरूप: संस्कारविशेष इत्यादो विवृतम्। एत्ता व पभिधा सावत् विप्रकार :- समुदायमावर्श्तिः, भव्यवमाव्भति:, समुदायावयवोभयमिश्। तव प्रथमाया उदाहरणं डित्यादियम; दवष् कषयाबित् सवयवत्केरभावात् समुदायमावशत्या काष्ठमयहस्तनो बोध:। पाठकादि: द्वितोयाया :; तव प्रश्ञतिप्रत्ययमावव्त्तिखम्या थंयो: पाठतत्क तत्वरूपयी: परस्रसम्बन्वेन योडर्थो बोष्यते, तंङ्रश्स्य कस्यविदपि बथंध्यामुपलभन सामुदाि कश्तेरसत्त्वात्। पङ्नादय: ढतोयाया :; तवापि प्रद्जतिप्रत्ययूपपदावयवर्भाततालम्यानां पख्जनम- दसंधां परस्परम् अन्वये पहुजनिकसपादर्यादतिरितास भरविन्दतवबिशिष्टस बोधेन पतिरिक्ाया: समुदायभतेश वावश्यकतया तयोकुमयोरेय एकवावस्थिति:। पुनरीता: एव रढ़ि-योग-योगकांढ़शब्देः अपि कथ्यन्ते। पथाश्गन्वादिषु का भतिः। पति अशिविदा प्रश्नः समाधोयते; तथा हि,-"बश्चगन्ारसं पिवेत" श्व्यादो खस- विश्रेषे केवलसमुदायथातसम्बन्ः। "चन्नगन्वा वानिभाला" इत्यादो केवलयोगन्ति- सम्बन्धः। कैचिसु-"बश्गन्वादोनां न प्रथमोक्मेदयोरनर्भावः केवल्याभावात्, चवि व योगकठि-यौगगिकरूठ़िभेदात् मिन्नस्य सदरख प्रथमे सेदे पङ्नादिभव्दानाम् चन्त-
प्रकार:" इत्यन्धं। "श्दस्तु सवंबाखण्ड एव, तव प्रक्ञातप्रत्ययगतख् विभागल सर्वम काल्पनिकलवेन योगभक्रे: सर्वतरेष उपहततया कढ़िरवेक: अतिभेद:" दत्यपि कैषित् वद्नोति पभिषायिवेयडश्धंप: ।
Page 180
द्वितीय: परिच्छेंदः।
रुपाधिषु सद्वेतो ग्ह्याते, न व्यत्तो; आानन्तयव्यभिचार दोषापातात्। (भ)
बादमाइ, सद्वेत ति।-दरव्यं मंप्ाविषयः। संज्ञा क दिविधा, चिरन्तनी चाधुनियो च। तवाद्या इरिहराहि, द्वितौया डित्यडवित्यादिः। जान्यादिपदार्थमाइ,-जाति- दिति। गोपिण्डादिषु-गोव्यक्यादिषु। सिद्धः,-नित्यः; एतन्मते गुष्ानामपि नित्य
छतति:। विशेषाधानहेतुत्वमुपपादयति, शुक्कादयो होति। साध्यकपाः,-जय-
श्रयमं चुद्यां खाल्या भारोपयम्, चादिरादावययी यथ्य; चवम्रथमं चुद्गौतः खाल्या: बवरीपगम् चन्तोडन्तावयवी यस्य तयो: कर्मधारयः। चव ( "अचित्रयषान्तादि" इचब) पादिशष्टेन स्टडनिर्गमन-नगरान्तरप्रवैध्ान्तप्रभतोनां ग्रहणम। व्यापरिति। -व्यापारार्णं कार्य्यायां कलापः समुदायः, ("बालापी भूषणे बहें तूधोरे संहतेद्रपि च" इत्यमरः)। पाकादोवयादिना ममनादोनां गहथम्। एवु एव- जात्यादिषु वतुर्षु अध्ये, [निर्द्वारणार्षेयं सप्मो] ये व्यत्नेः उपाधयी वर्माः जातिगुय- क्रियारूपासेव्वेय दन्यथ:। संज्ञाशम्दानान्तु व्यक्ावेव सद्वेतयदः। द्रव्यस नक्िव्यति- रिश्त्वामावेन उपाधित्वाभावाद्ञानात्वानावेन उन्दोषशयामावास। चत एवोतां,- "द्रव्यभब्दा एवत्यत्रिवाचिनः ति। वैचित संज्ञाशव्दानां कंजञायामेय
संज्ञाया: भब्दानतिरितत्वेन तय्य च उच्चारयभेदेन निव्नतया निवनदोषण्यप्रसशात; एवस डित्थड अत्यादियं व्र्यत्तिवरपमेय, न तु पदार्धान्तरमित्यवचेयम्। चानन्येति। :- नानाव्यतिषु नानाशक्रिकल्पनागौरवमित्यभिप्रायः। ईशवरेक्कापसे तविषयत्वख मामात्ववल्पनमेव गौरवमित्यवगन्तव्यम्। मनु हृष्टव्यत्िपु एव मतियर्ठः नतु बनन्तव्यत्िषु, पतः कुतो गौरवम्? इचाइ,-व्यभिचारिति। सड्ेतयरहथसे पटृष्ट्व्यक्तायपि बोषख कार्य्यमर सत्वात् दृष्टव्यत्तिसशेतषतरूपकारषन्ब ससस्वात् व्यनिचारदोष पति बोध्यं, काध्यस कारणाभाववद्उत्तित्वं व्यभिचार इति व्यमिचार-
ग्ह :? पति पे्र; तन्मते गुचादोनामि जातिव देकत्वमेव। भेदप्रतोतिस्तु चाश्रव- सेदादौपपारिकी। एतद्सहमामाय बच्चें जातावेव अकतिरिति वदन्त। यषा
Page 181
[es] साह्ित्यदपप: ।
सान्यम्रथाशे "सक्ेतितयतुर्भेदो जाम्ादिर्णातिरैब वा" इति। एतन्मंते गवादो भोलादिरिय पुलादो शुक्नत्वादिः पाबादौ पायतवादिः, डित्ादो डित्यलादिर्णाति-
जातिखीबाए:। एवश एतत्वादिजात्वान्रयस् गुक्षादितुवस््र एवासेप: ; पटादि- घरस्वे तु समषंवेति मन्त्यम्। नमूपाधी सहेतवडाश्रोकार "विशेष्वं नामिषा नच्छेत् सोषमिर्विशेषसे" इति ब्यायात् "मामानय" दव्वादो मोपदादिना कर्म गवादेयंड्ः ? पति चंत्र; गवादेदायेपेथ साभात्। तटुतं,-व्यक्यविनाभाबात् तु जाता व्यत्ञिराबिय्यते" इति। बबा-"क्रियते" इवादो कर्तता। "कुब" इत्यादी
पत्तेः। बत एवोलं,-"नातिमतं पद व्यततिभेषानुभावयति व्ार्यति न" इति।
बवेदं विचाय्यते,-जात्यादिपु सद्वेतयहै बद्दोषसन्तावनया व्यक्ो ममेरशीकारे तत्तहोषार्का वासतवन्वेपि अत्यानन्यव्यनिचारयो: बवखभ्भावात् तव सद्ेत: सयमवि न अवितुमदति। तत् वयमति चेतृ, ऋष्,-प्रयमतस्तावत् व्याततिर्भा्ति- वादिनं प्रति द्यं पृष्षा,उवारितात् प्रव्दात् ससेतयडः मिं व्यत्तिनिषठेतु, वखा- विदेवसां व्यतो वा? तब न तावत् प्रथम: वाल्प:, वदापित् वेनाचिद्वारितात् रबसात श्न्दात समसव्यतोमों युगपद्पस्थितेवत्यन्तासत्रवात्। नापि द्वितीय :; हशारितिात् मोभव्दात् कथ्याविदेय गोव्यक्ेवपस्वितावषि तदितरासा गोव्यशञौना ततः वथमपि भानासन्यवात्; दृश्यते व तह्ानम्। बपरख् व्यत्तो सद्ेतखोकारे "मगः नेतरपवान् गतिश्रियावान् डवित्याभिष:" इबर्यपरतया "नगः मेत: पठः छवित्य: उब्यभिवाने सर्वेरेय पढैरेकस्ेष मगव्यतेरमिषानात् नावख्यः पदार्थ- मतः वसिदषि भेदी न भवेत्, सर्वब व्ययेरेय पदम्रकाल्वेन म्रशते सवेरेब पटेरेयखैव
श्रसतयबोयपदानां तुब्चन्यत्तिवाचवतया सडमयोग: कममपि न सच्चरवेत्। उपाधी वहेतनीकारे तु मातिमुषक्रिया मंघ्ाअ्न्देपु प्रहचनिमित्तख मिन्नलवात् ताहूगम्योमे पष्यायत्वारण संन्रवात् सहप्रयोगख न काडप्यनुपपलि:। तेपु नाति: विविधती,- माममादिपदवाच्चा माययविशीमोहाविता प्रत्वचा ब्राअ्मयत्वादि: जाति: बाश्तयादि पदाना बाचया। नित्यत्े सत्यनेषसमवैतत्वमिति तख निव्वट्वचर्ष, साप चन्- मिदिगिम्या प्रामत्वादि: प्रामादोनाम्। बत्र बाकपदोयपारा :- मो: सरपेव न्र
Page 182
द्वितीय: परिष्छेद:।
एवी। नगो:,-न गीव्यवहारवायनः। नाप्यगो :- न बोभिन्नलैन व्यवडार- नियादक:। एवं सति सकपविशेषज्ञानामावदमार्या गौव्यक्वाबेव नौदिति बोभेद- बानिति या व्यपदार: सन्वेत्। [चगौः एत्व "बीरत्वितब्रुक्ि" (५।४।८२ पा०) दूयनेन न टय-प्रव्यप्रसङ् :. 'नवः तत्पुरुषात्" (५1४1०१ पा० ) इति निजेधात]। मुभः प्त्लादि: गुक्राटिपदेनामिषया बोष्यते, सत्पव्ं कि नवादियं वस्तु शुक्ादिना गुणेनेष व्यावस्यते। पवेषं निययः। सच्जातम्य द्रम्यस चमात् पथाद्वि गुबधोग:। उत्यन्नम्य कि उत्पतिचये निर्गुगता स्वात, द्रव्योत्पशिस्त लातिममन्वितेय, द्रश्ट पति दव्योप्यत्िथ पेडपि वातिम्स्वं दव्यस, प्त नातिमुषयो: वेषस्पम। गुण्खचपन्ु- "सस्वे निविशतेऽवैति पृथगनातिपु दश्यने। आाधेयमाक्रियाजम सोमस्प्रकवि- हुंग: ।" दति। पष्याय्मर्थः,-प्रथमं दव्यमाग्रिय्य बदाचित तती निवसते, वटापिज् तह्वितेष्वधि दृश्यते यः मः गुपः, एतैन जातेगेचता प्रतिषिद्ा। चव कियायाम् उत्तमबरसखात् तम्या: अवि गृणवापति:, सादवि द्रव्यं वदाचित् पात्रयति, वदाविज्ज हाति, द्रव्यमपि निम्रिरयं वदाचिदर्सते, वदाचित् ब्रियान्व्ितं, द्रव्यान्तरथ सा कदाचित् पात्रयति इत्वतः चाह :- वाधेय:,-सन्पाद्य इबथः। यमत् बटादोना रपादिक पायजतया उत्पादाम, पक्रियाजमनुत्यादं, यथा पाकाश्रादेमंइत्वादिय, क्रिया तुन नित्या, उत्पत्तिमसात, बतस्या हिप्रकारप्रक्तियत्वाभावात गुपल्ा- भाष:। मनु एवं दव्यम्मापि गुचत्वं प्राप्तम् ; सवयवि द्रव्यम भवयषद्रव्याम्रिर्त भवतत, चसनवायिकारण संयोगनिवृत्ती व बिनाधात् ततो निवसते। जिव्रजातोयेपु न इसः मादादिपु तथा हस्यते। तदपि दिविध निव्यानित्यभेदैन, निरवयबख दरव्यम्णमपर- आाखा दैनित्वत्वात्, पवयविद्रव्यम्त व घटपटादरेरनियत्ादिवाड, ब्र्ख्मसतिरिति। -द्रव्यखमावलिन्वः इचर्यः। [चत 'पृथगजातियु' पति व्यस्तवाक्राम् : समासवाक्यते "माव्यन्ाच्ः बश्ुनि" (५४८ पा०) इति कः प्रत्ययः खात्। तव जात्ात्रय व्यश्तिपु इृष्टः जातिषु परिसच्यते पतति "बोतो गुणबच्मात्" (३१1४४ पा०) रति सबे माथ्ये बौयटे व विशदोनत्म्]। क्रिया व भावनाव्मिका सम्पादयितृव्यांपार- क्रपा साध्या। तथा प कबितं,-"व्यापारी भावना सेवोव्पाटना सैब न किबार इति "वाबस्सड्मसिरद वा साध्यव्वेनाभिधीयते। चाशितकमकपलान सा न्रियेत्धनि- .. भोयने।" चथाय :;- बावत सर्वमितयं:, सिडम उपसतफंसतियीनिकपम, उधिक नविपिरेकम। वर्तमानभविच्योदेन तत् विविष, तैन 'भपचत्' 'पच्यति'
Page 183
साह्ित्यदर्पगः ।
पथ लचषगा/- मुख्यार्थबाधे तद्युक्तो ययाऽन्योऽर्य: प्रतोयते। रूढ़े: प्रयोजनाद्ाSसौ लक्षणा शकिरर्पिता।।१४।(ञ)
'पनतति' उ्वादिकेषु चसत्त्ववपैय वधिता किया इति तसा: उढि: प्रदर्शिता। यौगिसत्वसुचते, त्रितेति।-पात्रितक्रमं रप बख्या: तख्ात्, चवित्रयवादौना तदीयाबद्यवाबां वमिकोत्पत्तिदशंगात्। तत् समुदाय: क्रियापदवाचः। बिस्व
आवित्वदश्ायामेन। तथोच्यते,-"गुषभूतैशवयवैः समूदः क्रमजन्मनाम्। बुध्धा प्रबस्पितामेद: क्रियेति व्यपदिश्यते।" तथा व भाष्यज्ञारा:,-"क्रिया हि नाम पयम् पत्चन्तापरिटष्ट पूर्वापरौभूतावयया न अक्यते विष्ौभृता निदर्भथितुम" रत। व्यापारमङ्ात्मि साया: क्रियायाः प्रेक्षषयोग्यत्वकथनेन तद्वयवाना तविषयत्वं व्यतति- रेखयोगाढायालम्। एकबुद्याश्रयतया च एकत्वत्यवहार: तख्ा: सिङ्वः। चथ ग्रक्कादिः सचरणादोनां प्रतिव्यत्तिभिव्नत्वात् व्यतिभत्तिवादे दर्मितयोः भामन्त्यव्यभिचाररूपयीः दोषयोरवापि सन्व दति वेत् न, लाघवात प्रत्यभित्या व तेषा मेकव्वाभ्युपममात्। तरथा चोतां-"गुपक्रियायटच्छानां वस्तुतः एकरूपाश्ाम् माश्रयभेदाइद दव खच्यते" पति। तथा व मेदधानं खम एव इति तात्पर्थ्म्। तथेव उत्पत्तिनाभज्ञानमप तुथ सेयम्। वर्णनित्यत्वप्रसद्धे वकारादिषु उत्पत्तिविनाभन्जानस समत्वखोकागत् । वक् एत्यं वतृष्टयो श्रव्दानां प्रहति: निर्णोता। सर्वेषां जातिरेवाये:। गुषक्रिया- शध्दानां गुप्शियागताया: यह छाशव्दानाथ बाखाद्यब्ािततततच्कष्दवत्तेः तत्तत्मय- भेदभिव्नाथं्चिते: या जाते रेवाभिधेयतासन्वात, पति जातिर्थांतनिरुषण सन्दभंमङ्गेपः।
मुख्येवि।-सुख्योडभिघया प्रतिपाद्य: साचातदववविषयलेन प्रथमसुपस्ययमान पति यावत, न्रास्तावर्थय पति सुख्याथ:, तमा वाबोडभिमततात्र्थयानृद्वयनिबन्धनतया िरसारसतिन्। मुख्यथष्य चभिप्रेततात्पर्य्यानकृम्धनिबन्दनविरइतया लिवस्ारे सतोत्वर्थ: [सति सपनोयम ] तद्युत्त:,-तेन प्रमिदेन, यम् वा सग्व्याथेस्य बाचे खप्रशत्तिसवाभूतैन युता: सब्बद्ध इति तट्युत्ताः। चन्य :- सुग्याथंती भिद्न इथेः, गौच इति यावत्। बयं: यथा प्रतीयते साडसो कढ़े: रढ़िसुदिशव प्रयोग्रनात प्रयोजनमुदिश्व मा, सर्पिता अतिसंक्या नाल। जयं भाव :- "कलिड़: साहसिक:" "गद्ासा
Page 184
द्वितीय: परिच्छेदः। [ae]
धोष: "वाकव्यो दधि रत्त्यताम" "कबिची यान्ति" इत्यादो 'बालिडदैशः साडस शाखी® उत्पबरः, प्रथमसुपतिष्ठमान: सहेतितात्मा, चत एव बच् मुख्येति व्यवदेश:, मुखे बादो अब इतति व्यव्पत्तिसस्त्वात्। बथ प वासे लबनाग: प्रहतति:, बाध
रति। "वचित: साउसियः" "नङ्रायां घोषः" इव्ादियु वलिडगङ्गादिपदानां
सेणां बोध:, सा मुख्यायसम्मस्रपा लचना। तथा द्ि देर्शशेषप्रवाहादिकप मुख्यायसम्वन्वस्य जम-तौरादिए महोतत्वाजनतौरादोनां तवत्ाधातना चरथं, तदननरत शान्दवोष:। यदि तु मुख्याधस बन्वयानुपमततिरेव वाचदपं सबषा- बीनं धयात्. सदा वदावित बन्वयानुपपततेर सत्त्वे तात्यर्थ्यान्पपत्ते: सत्त्वेदि लबथा न. खात्. तब नाहमबाधखासत्वात्, अतक्ात्य्यंत्या वातकपे एव बाघे खबथाइड्रो- बाय्या। तदाहु-"याद मान्वयानुपपचितबद्याबोजं ब्यात, तदा 'मक्ायां घोषः' शयादो कषिट्रमादिपदानां तौरादो, कचित् वाषादिपदाना मश्यादो बचपीतति नियमो न खयात् इति"। दृदममिह्ितम :- 'ग्ायां घोष' इलादो 'गहातोषि- दवरय को अरभवशेषः उत्वादितात्यय्येय बमिितषि घोषादिपदानां मकसािपु
पदान: तोरदिपु वचाउडप्रेत, नावताि बन्वयानपपत्तिपरिह्ारात्। ददं तु बोष्यम ;- कवित् तात्पयव्याघानोडन्वयानुपदत्या, कविच्चासम्रवेन, कविन पुनः साबात्। यदि वाच्यार्थरसम्बन्ध: सवत्वतीरत्वादिना रपेख ग्टडोतसदा भवत्वादि-
एवस वतत्यताउबच्केदके नसबर्धेति सिहम। तब तत्प्रसारकपोधस्य बन्वथाऽयि सन्रवात् अत। चम्र "मुख्यायंवाधे तद्युत्तः" इति हेतुपूर्वकारयंषिशेषयओ्रीड़ो- वरबेन वचषाम्रतिपाद्यायखरपनिकपयम; "बयाडन्योडयं: प्रतीयते" इति अबणया सबयम; 'रढ़े: प्रयोभनाडा' शांत सचथाया डैविष्यार्थम: तथा व रूट़िमूक्षा
मुख्यायंस्म्बहो सुख्यत्वानव्कित्ततया गौधत्ाव्तित्र एव यदामुख्यारथबाधी मुख्यायंसम्बन्धी उढ़िप्रयोमनवोर न्तरसंति ब्यं सचसायाः म्रहत्ती हेतुः। न पैबं
मूर ममिहितस वववाया: मततिरुष्दमम्त आरमम्ं। 'परषिता' अति दिशषमं सा- 8
Page 185
साहित्यदपंपः ।
"कलिङ्ग: साड्सिक:" इत्यादो कलिङ्गादिशब्दो देश- विशेषादिरपे सवार्थेडसनवन् यया शब्दस्य पत्तया ससंयुत्तान् पुरुषादोन् प्रत्याययति, यया च "गङ्गायां घोषः" इत्यादी गङ्गादिशब्दो जलमयादिकपार्थवाचकत्वात् प्रज्यतेऽसन्वन् खस्य सामोप्यादिसम्बन्वसम्बन्धिनं तटादिं बोधयति, सा शब्दस्यार्पिता साभाविकेतरा ईशरानुद्गाविता वा पत्रिलंक्षणा नाम। पू्वंत्र हेतू रूढ़ि: प्रसिद्धिरेव। उत्तरत्न "गङ्गातटे घोषः इति प्रतिपादनादन्तभ्यस्य शोतत्वपावनत्वातियस् •बोधनरपं प्रयोजनम्। हेतुं विनाऽपि यस्य कस्यचित् सम्बन्धिनो लचणेऽतिप्रसङ्ग: स्वादित्यत उत्तम्,-"रूढ़ेः प्रयोजनाह्ाः उपि" इति। (ट)
सायम्। 'राजत्युमावङ्यमः' इत्यादी शब्दं व्यञ्जनायामतिप्रसत्रवारणाय 'सुख्यायं- बाधे' इति। एवं सति ससमबते लचपाया 'गत्ायां घोषः' इव्बदो गमदिपदात् सी नादिवट स्वास्युपस्थि तेरतिपरसङ्रवारणाय 'तद्यृत्ता.' इति। मुख््याधेन सम्बद्धमचां- नरमेवानया निकय्यते इति निदर्शतुम 'बर्धोडयेः' इति। (ट ) रूढ़िहंतुकाया: प्रयोजनसेतुकायास लतपायाः प्रसिश््लचणथोसंच्ण सम्मयन् वांरियां विववोति,-वालिद्र इत्यादिना। साहसिकत्व चेतनवमः, तथ् चचेतने देशे चन्वयानुपपततिरतिि द्ययति, कालित्रादिशम्द इति।-देशबिशेषे खायें
सभिधया बततिंतमन्नक्रुवन्। केविदभिधां स्वामाबिकं भाष्ट्रव्यापारं वदन्ति, तन्ते वयपाया वेज पस मार,-साभा विकेतरेति। बने तुर्दशरेष्काविषयलडपामा डुलन्ते
यावत्। पूर्वत-"बलित्: साहसिक:" उत्यादौ। उत्तरव-"मन्ायां घोष:" सयादो। प्रतिपादनादिति।-प्रतिपाद्यतोति प्रतिपादनं वा क्ं, सदखम्वख सुखनब्द घटितषाकोन चप्रतिपामस इत्बये:, तोरख बिमरस् ट्ांभगतशैतत्वाड्ाप्रेथया समिमश्टाभ
Page 186
द्वितोय: परिच्छेदः । [aej
कैचित् तु "कर्मषि कुशलः" इति रूढ़ावुदाहरन्ति। तेषामयमभिप्रायः,-"कुश लाति" इति व्युत्पत्तिनभ्यः कुश- ग्रहिरुपो मुख्योऽर्थः प्रक्वतेऽसन्भवन् विवेचकत्वादिसाधर्म्यं सम्बन्धसम्बन्धिनं दस्तरूपमथें बोधयति। तदन्ये न मन्यन्ते; कुशप्राहिरूपार्थस्य व्यृत्पत्तिलभ्यत्वेऽवि दन्तरुपस्ेव मुख्यार्थ- खात्। अन्यदि शब्दानां व्युत्पत्तिनिमित्तमन्यच् प्रवृत्ति- निमित्तम्। व्युत्पत्तिलम्यस्य मुख्यार्थत्वे "गो: मेते" इृत्य- वापि सचणा स्ात्। 'गमेर्डों:" (उग्पादि-२६०) इति गमधातोर्डीप्रत्ययेन व्युत्पादितस्य गोभब्दस्य भयनकालेऽपि प्रयोगात्। (ठ)
व्यसनानन्बोधो लाययिक श्रब्दपयोगम्य प्रयोगनमिति माबः। 'कायिन्रेष त्वन्न्ितः' प्ति सचनाया निषेध उताः। पमतितः कृडिपयोज्नविरडात्। यथा "ममले चरणाघातं सुखं सुमुखि! तेडकरोत" इबब निर्निंतलं सच्त्यते, एषा नेयायंखच्तना दोपतया वच्यते। स्ाय वविप्रयोगानईंत्वात महतलयषस् लक्ष्या न सवनोति सवातिव्याप्तिवासयाय चरमहेतम्रयसुपन्यस्म्। तदैब द्शयति, हेतुमिति। -*-
(ठ) "कुमं ('कुमान्' उति पाठान्तवं) खाति गरज्वाति इति क्ुमषः ['पातीऽनपसमे बः' (२२३ पा०) ति कः] इति व्युत्पच्या-परकतिम्रव्वयविभाग- सर्नया। खम्य:,-प्रतिपाध्यः। कम्रग्रादिकप :- कुम्रगहणकसकप्रः । मुख्य:,- योगमत्या लम्यत्वात प्रधानभृतः । पर्थं:,-बाभषेयः । प्रशते-प्रस्तन्रानुपरसते वामि
विदेषनत्वाटे: साधम्ये समानधमंत्वं तथ्य सम्बन्सम्य सम्बन्धी सदभिन्रसम्बश्वान् सं तवोक्षम्। दकेति।-दवनतुरसदरपमर्थे बोषयति-प्रत्याययति। तदन्ये-बजदादय 5व्वय: । न मन्यन्ते-नैव खोकुर्वन्ति। कुतः? एत्याह,-कुशरग्राहिकृपार्यस्ेति। व्युव्पत्तितम्यस्वेदप-"कुश खाति" इति व्यृत्पत्या सम्यसम्य भावसत्वं ताख्न् सत्वपि। दचयपस्थ एव-चत्र एम-अव्देन कुशयटयरूपायस् व्ययक्कद:, मुख््याथंलात। पदमव बोपयम् :- यद्यपि "कुशति श्रेषयति भारव्फमानि" पति व्युत्पत्वा कुमसमब्दख दवदपो सख्योऽर्थस्वाउपि मोढ़वार्दनेदसुकमिति। चमर हेतुमाह, वर्व्दिधि।-
Page 187
[8] साहित्यदर्पप:।
रूढ़ावुपादानलक्षण यथा,-"खेतो धार्वत"। प्रयोजने यथा,-"कुन्ताः प्रविशन्ति"। धनयोहिं खेतादिभि: कुन्ता-
व्यृव्पतिखम्यार्यप्रतोतो प्रकाशोभृती वर्म: व्युन्पतिनिमिस यचा गोभव्दख नमनकमेलव, छह्ेतयहे प्रकाशेभूती धर्मः प्रवत्तिनिमितं अक्यताइपच्केदक यषा गोत्वजाति:। शद्दानां व्यवपत्तिनिमिच्चमेव प्रृत्िनिमित्तमिति तु न नियम:, पाचवादिमन्दय योवेक्यमत्वेऽवि गवादिभव्दप्य व्यिचारात्। मऊते त कुछपादित्वमृपव्युन्तति- निममित्तम्यानेकपदार्यंघटितल्वन गुरुन्वात् तदपेन्य खचुना दपत्कृपासण्छोपाचिनैब कुममशब्दन्य सङ्गेतग्रहः। मन दृढियत व्यृत्पततिरषि पदार्थोपष्यानिकीति कढ़ि- विषयस्वेव व्युत्तिविषययापि मुख्यत्वमास्तामिति चेद्र, रव्चा प्रतिकश्या: व्यत्पतेः पदार्थोपकयापवत्वासनशत्। तट्कं भट्टै:,-रख तिया सती रुद़िर्भंवेत् योगाप- हारियो। कम्पनोया तु सभते नात्मानं योगवायतः ।" कृति। लखात्मिया- गनितपदार्थोप्यापिका कोषपरम्ववाप्रसिद्धा सती चनादिस्रिडा ; योगापडारियी-
गोया। भ्रात्मानं-पदार्थेप्थितिम; न समते-न जनयति। योगवाधतः,-योगे बाधनात्। ढूढेसथ्ा: पदार्थोपय्यापकत्वस म सल्वनामपेसष्य कप्शीगसेव पदार्षीप- व्यापकत्वमावं कच्पाने दृति भावः। व्त्पत्तिमस्यमा मुख्यत्वखोकारे दोषमात्र,-
मुख्याथंबाघ: पति भावः। यदि पुनः उचादिपन्ययानां व्यत्प ते: माथिवत्वं बच्पाने तदा "निषसे सायका: सन्ति" इत्यादी लचसाऽडपसेदोषी द्रश्व्यः। "बोडन्वर्मनरि" दति बोधातीखवन्त-प्रत्थयनिष्यव्रम्य सायवश्व्दम् विनाशाभाव चालेपि प्रयोनादिति। ये तु "कमचि कुशसः, सावसं, मण्डप:, कुषनम् उत्वदी दव्त्ादे, परत्तनिमितत्वात क व्पततिनिमित्तम्य अ्टिति सप्रतोते: बाचप्रततसन्धानं विनावि तत्प्रतोतेश 'कुभेः कनच्' इति म्रत्चथे कुमसपदस बैवाकरणें: साधनात् हढिर्यातरेवान ति बदन्ति, तन्मने हैखपद मुदाइरपमिति बोष्यम्। तैखपटस तिवनिकारद्रवे मकम्ब अवंपे
Page 188
द्वितोय: परिच्छेद:। [u१]
दिभिय चचेतनतया केवलैर्धीवनप्रवेशनक्रिययो: कनृतया
दयवात्तिप्यन्ते। पूर्वत् प्रयोजनाभावादरढ़िः। उत्तरव तु कुन्तादोनामतिगइनतं प्रयोजनम्। परत् च मुख्याथस भातनोडप्युपादानम्; लवपालक्पायान्तु परस्वेव डपलच्तप- मित्यनयोर्भेंदः । दयमेव "बजहत्खार्था" इत्युचते। (ड)
सुख्यावंस्ेति हृतोयायें पठ्ठी। "बाक्यार्थें" इतयन सपम्यर्चो घटकतं, ततम सख्या- चेख-मुख्याघेन; वापपायें चन्वयससिद्धये-वाक्ायंघट म्रान्वयवोचाय; यया हत्वा
उपादानात्-प्रत्यायनात्; सख्याथविषयियी प्रतोतिकपादानम्। यहा,-
चत एव "उपादानं लवषसेथत्ता ग्दृष सा डिषा" इति काव्यपकाशेय्युत्तम। चव "बाव्वाये दवयनेन तात्पर्य्यिषयोभृतो वाक्वार्थो ग्राह्यः, बन्वया इदमनयंकम्। "कवरिणो वान्ति" उत्यव कविममनय सेत्कपवाक्ार्थसय घटकोमयान्वयबोषाय मुख्यर्धं- स्यायेपी युन्धते। "कदली कदती" इत्यादाबुपादानलचयासंग्रड्ाय भक्यतावच्केद. भातिरिकेति। बव कचित मुख्याय एव वर्मान्तरैय प्रतोयते, घचा "कदली बदषी" इवादो द्वितीय कदय्योपट शैत्यरृूपधर्मान्तरैय कदलोमेव बोधयति। क्चित मुख्याघे- सड्विव्रम् वर्मान्तरीय प्रतीयते; वथा,-"काकैव्यी दधि रत्यताम्" इतत काकपढे- नानोपधातकल्ेन काककुछुरमार्जादा लच्यनते। चत्र प्रयोजनाभावात् रढ़ि:। "कवियी यान्ति" उव्वादो कविसर्यवाहिलेन कवियसहिन्नास प्रतीयन्ते। कत्रियां वाहुत्वमव प्रयोजनम। क्वचित्त मुख्याधविभिष्टः प्रतीयते, यथा,-"सेती चाबति" "कुन्ताः प्रविशन्त इति। उत्तोदाहरपयोलच्यं उङ्रमयतत,-चनयोर्धीति।-"मेतो ार्वति"इतत "कुन्ता: प्रबिभन्ति"दत्यव सेतयं:। एतदुपलच्तथम्; तथा च, एवमन्वा- पोषय:। पत एवाड़,-'मेतादिभिः' 'कुन्तादिमिय' इति। बवादिपदीपादानं बडु बचनस सत्रक्ते। चावनादिप्रवेशनाटिकर्मैतयालिमसै: म्ेतादिपटै: कुन्तादिपदेशे- सवर्य: । वचेतमतया-जडतया। केवलै :- परामन्वितैः; चत एव चावनप्रवेशय-
Page 189
[8₹] साह्ित्यदर्पपः ।
अर्मवं खत्य वाक्यार्थे परस्यान्वयसिङ्डये। डयलक्ष गहेतु त्वादेवा लक्षगलक्षणा॥ १६॥ (ढ) रूढ़िप्रयोज नयोलंवषणनक्षणा यथा,-"कलिङ्ग: साइसिक:" इ्वति "गङ्गायां घोषः" दति च। धनयोहि पुरुषनटयोर्शक्यारथे- इन्वयासिडये कल्ङ्गगङ्गाशब्दावात्मानमपयतः। यथा वा,- "उपक्वतं बड्डु तव किमुच्यते सुजनता प्रथिता भवता परम्। विदघदोटृशमेव सदा सखे! सुखितमास्मृ ततः शरदां शतम्। (या)
-वहायवं समवायिनः खसयोगिनसेवर्यः। अवादयः पुरुषादयय प्ाचिप्यन्े- प्व्वाशन्ते। पूर्वन-पुर्वन्, पूर्वमुदाहते 'केतो वावति' इत्यादाविति यावन्।
समात् तथोकाद। कढ़:,-काढ़मूमा लवसेथयः। ए्त्तसव -'कुन्ताः प्रविभन्त'
सेष:। चब-'शेतो चावति' 'कुन्ताः प्रविभन्ति' स्वादावित्वर्ः। मुख्यायस- मेतादिषपस्य कुन्तादिकपस्य वेतय। चात्मनः,-भात्मभृतस्ापि; उपादानं- सहरम्। लवपलवसायाख परस्य-खसंमागय: एव, न तु खान्न उ्रत्येवम्, पनयो:,-उपादानलयपाया लच्षतलत्तण्याय्य भेद:। बसा: संज्ञान्तरमार,- 5यमेवेति। मगहदयजन् खार्धी सुख्यार्थी याममिति बजहरवार्बा। (ढ) लचयनचषासाह,चपथमति ।-वाक्याधें परस्ेव-सुख्याथभिन्नस्ैव, शनयसिसये खस्य अर्पणं-खयरंपािक्याग दत्यर्थः, यया भवतीति शेष:, उपलदय- सेतुत्वात्-सुख्यार्थविषयिखा: प्रतोतेः, एषा लक्षप लचषपा। (म) उपनवमति।-हे सखे! भतरता बह बहुलं यथा सात तथेथष:, [उपकरतमिति क्रियाया विशेषणिदम] उपरतं मम चनिर्जातनिव्वत्तये द्ृषार्य म्पतये व यतितमित्वक:, तब सख्चिन् उपकारविषये इन्यबंः, किमुचने? तब किमपि बाधनीयं नायत्निष्यते पति भावः, भवता परम सत्वथं सृजनता सौन्न्ं मविता मनटिता; चयुपवारियोदपि मम बत् बड उपरतं तत् तम सचजनत्वमिवि
Page 190
द्वितीय: परिच्छेद:। [8o]
भव अपकारादोनां वाक्यार्थेडन्वय्सिड्ये उपज्ञतादय: भब्दा आात्मानमपयन्ति। प्रत् अपकारिगां प्रत्यपकारादिप्रति- पादनाम्मु ख्यार्थबाध :; वैपरोत्यलच्षणः सम्बन्धः; फन्तमप्यप- कारातिशयः । दयमेव "नहत्खार्या" इत्युच्ते। (त) आरोपाध्यवसानाभ्यां प्रत्येकं ता अपि हिधा॥१७।(थ) ता:,-पूर्वोक्काय तुर्भेद ल्ल च्ष पा:ः ।
सारोपा स्थान्निगोर्षस्य मता साध्यवसानिका।। १८॥(द)
वाक्याथं :; चतः है सखे। सदा ईदशमेव, सौन्रन्ामति शरेष, विदधत् कुबंन् ततः तस्मात, तवोपकार विधानेन सोजन्म्रबटनासेतोरित्यय, अरदां वत्सराषां ("भरत सो वत्सरैडप्यृती" पवि मेदिनी) अतं अतवत्रपर्थन्तमति यावत्, बासमृ तिष्ठ जोवति यापत्। सच्यन्तापकारियं प्रत्युक्निरियम। द्ुतावखन्बितं उत्तम्।
शति भाष:। उपअतादय: बात्मानमर्पयान्त-सार्ए पतिश्न्य विपरीतमर्थनपक्ता- दिक खचयन्तीथथः। फलं-प्रयोगनम्। अपकारातगथः,-सपकारबाडुल्यम्। नहर्वार्येति-जहत् खार्धो यां सा। (घ) दत्य लखसाया को भेदावुक्का पुनसवोरषि प्रत्येकं दैविष्यमार,
प्रतोति: ताम्यां प्रत्येकं दिषा, ततय सारोपा राढ़हेतुका उवादानखचथा, सारोपा रदिरतुका लचनलचषा, सारोपा फलहैतुका उपादामलचथा, सारोपा फननहंतुका सदयसचथा, साध्यवसाना रुढ़हेतुमा उपादानलसथा, साध्यवसाना रढिहैतृक्ता लचषलचष, साध्यवसाना फलहैतूका उपादानलचण, साध्यपस्ाना फमपेतुका सस््यपचचा डयट्मेदा लचषा ९वर्घ:। (द) सरोपा साध्यवसानासाइ, विषयसेति।-वनिगोबंस शब्दस, विषयस लत्त्यथ या चनधेन मुख्याधेन तादाक्षाप्रतोतम् बर्भेवप्रतिपर्ति करोति दातथीत्ता सरोपा। या निगोपंख बायेल, चन्बतादालापनोतितन सा साप्यरसाना। मता-कषिता।
Page 191
[8v] साहित्यदरपंप: ।
विषयिया पनिगोर्णस्य विषयस्य तैनैव सह तादाक्षा- मतोतिअत् सारोपा। इयमेव रूपकालक्वारख् वोजम्। रूढ़ो डवादानलचगा सारोपा यथा,-"भखः खेतो धावति"। चत्रं ह्ि खेतगुपवान् अखवोऽनिगोरपखरूप: खसमवेतश्वेतगुण- तादालेगन प्रतोयते। प्रयोजने यथा,-"एते कुन्ता: प्रविन्ति", पत्र सर्वनास्त्ना कुन्तधारिपुरुषनिर्देशात् सारोप- तम्। रूढ़ौ लकषपनकणा सारोपा यथा,-"कलिङ्ग: पुरुषो युध्यते, भत्र पुरुषकलिङ्गशब्दयोराधाराधेयभावः सम्बन्धः। प्रयोजने यथा,-"आयुर्ष्टतम्", अत् आयुष्कारणमपि छटतं कार्य्यकारणभावसम्बन्धसम्बन्ध्यायुस्तादाक्न प्रतोयते। भन्य- वैलवखेनापि भ्रव्यभिचारण श्युष्करत्वं प्रयोजनम्। : यथा वा,-राजकौये पुरुषे गच्कति "राजाऽसी गच्छति" दति। पत्र खखामिभावलक्षणः सम्बन्धः। यथा वा,-भग्र- मावेडवयवभागे "स्तोऽयम्", अत्र अवयवावयविभावलक्षणः सम्बन्धः। "ब्राह्मपेऽपि तचाऽसी", प्रत्र तात्र्म्यलकणः सम्बन्धः । "हन्द्रार्थासु स्थुगासु अमो इन्द्राः", श्रव् तादर्थ्य- लक्षए: सम्बन्धः। एवमन्यतापि। निगोपेय्य पुनर्विषयस्य अन्यतादात्ाप्रतोतिक्वत् साध्यवसाना। अस्यासतुर्षु मेदेषु पूर्वोदाहरणान्येव। (ध)
(v) उदाइपति, रढ़ावित्यादि।-रूढ़ौ सत्यां सारीपा उपादानखचचा यधा -'बनः शरेवी चायति" उत्यवेत्यय:। हि-यतः, ("हि देताववधारये"दत्वमरः)। बन-"बनः शेती बा्वति" इत्तेषय:। "मेती घावति" इबव यथा "मेतः" पति पदेन नियोष:, तथा चत्त: न निगोषं: खवाचकशब्देनोपलव्शरोरलवात, बिन्तु खखिन् (चने) समवेत: समवायसव्बन्धेन वर्तमानी यः मेतगुष: तेन तादाल्ाममेदसेन प्रतीयते इतति माय: । प्रयोगने बचा प्ति।- प्रयोजने सति द्रोपोपादानलच्चपा यघेत्यः। एते झुग्ता :- मज्ञापरणामान: शरस्तरविशेषाः। प्रविश्वन्ति, दुगे अति भेषः।
Page 192
द्वितीय: परिच्छोद:। [ox]
सादग्येतरसम्बख्ाः शुद्धासताः सकला अपि। साहग्याततु मता गीसपेन षोड़रभेदिता: ॥१६॥(न) ता :- पूर्शेक्षा भष्टमेदा लक्षण। साटृशयेत्बन् कार्य्यकारपभावादयः। अ्रत शुद्धानां पूर्वोदाहरणान्येव। रुढ़ावपादानलवषगा सारोपा गोगी यथा,-"एतानि तैजञानि हमन्ते सुखानि"। पत तैलगं्दसितिनतमवसेहरूपं मुख्याथंमुनादायेव सार्षपादिस्तरेहेषु वततते। प्रथोजने यथा,- राजकुमारेषु तव्द्वशेषु च गव्छल्ु "एते राजकुमारा: गव्कन्ति"। रूढ़ावुवदानलच्षणा साध्यबसाना गोणी यथा,- "तेलानि हेमन्ते सुखानि"। प्रयोजने यथा,-"राजकुमारा: गक्कन्ति"। रूढ़ो लक्षगलचगा सारीपा गोपी यथा,-
बव सर्वनाना- "एते पचनेनेययेः। कनतेति।-कुनचारियी ये पुरुषालेषा निर्देशसम्मात्, तं निमितोअत्येव्र्य :; सारोपलम्। चव धार्यधारकः सम्बन्धः। "राजादमौ मच्कति" इथव राजवत् परिष्दाय्यतिशयवोधनं प्रयोगनम। सषग्रवमाने-तरवदधपभूने। चप्रमावे चग्रडसे, इति बत्व्ये उति देषः। 'वयं एस.' इति उसशब्दो लाययिक:। उस्तावय्रवैर उस्तव्यापायं सम्पादयतीति परा- कमातिशयः प्रयोजनं व्यन्यते। चत तथा-प्रयोगपाचुर्थमिति कढ़िरिययगन्तव्यम्।
निर्मिंतास। स्यूपास-समविशीषेयु। बद उन्द्रवत् पूज्यवदपं प्रयोजनम्। पूर्णेदा- हर्यानि-'मेती चार्या' 'बायर्धुतम' उत्यादोनि। ( न) एवं सचचाया वष्टविवत्वमुख्जा पुनर्दैबिष्यमाड, साहश्ेति।-ताः,- एत्टपा:। सबसा:,-चर््सेदा अवि लचनाः। सादश्येति।-वाटख्ादितर निद्ा: सत्पन्धा: हेतवी यासां ता: साटृश्येतरसम्बन्धा: साहृश्यभिद्न सन्न्धव्धसे दिबयः। गुद्ा:,-ग्रडाभिधेयाः। सादश्यात, सन्चन्वादिति श्ेषः, त जौष्यः मता: कविता:। या: साहसवसम्बन्वहवैतृक्ता न सर्वन्त ता: म्ुडा: चन्: पुनर्नोष्य: इति निर्गखितीडथ:।. तेन-हेतुना। वचथा: बोड़नमेदिता:,-बोद़य मेदा जात्रा बासां ता: तपीक्षा: ।
Page 193
[84] साह्टित्यदपैण: ।
"राजा गौड़ेन्द्र: कएटकं शोधयति"। (प) प्रयोजने यथा,- "गोर्वाडोक:"। रूढ़ो लक्षगलचणा साध्यवसाना गोषो यथा,-"राजा करटकं घोधयति"। प्रयोजने यथा,- "गोर्डल्यति"। (फ) भत कचिदाडुः,-"गोसहचारियो गुणा जाद्यमान्यादयो लख्चन्ते। ते च गोभव्दस्य वाहोकार्थाभिधाने निमित्तो- भवन्ति" पति। तदयुक्तम्; गोशब्दस्याग्हीतसङ्गेतं वाहीकार्थ-
विरतल्वात्, विरतायास पुनरुत्थानाभावात्। चन्चे च पुनः "गोशब्देन वाहोकार्थो नाभिधोयते, किन्तु सार्थसहचारिगुपसाजात्वेन वाहोकार्थगता गुणा एव लच्चन्ते"। तदपि भन्ये न मन्यन्ते; तथा हि,-भव्र गो- शब्दादाहोकार्थ: प्रतोयते न वा ? आधेऽपि गोभब्दादेव वा, तअचिताडा गुणात् भविनाभावद्दारा? तव न् प्रथम:, वाहोकार्थेडस्यासकतितत्वात। न द्वितीयः, अविनाभाव- लभ्यस्थार्थस्य शाव्देडन्वये प्रवेभासन्भवात्, ग्राब्दो ब्राकाङ्गा शब्देनैव प्रपूर्य्ते। न द्वितीयः ; यदि ह्ि गोशब्दाडाहीकार्थो न प्रतोयते, तदाइस्य वाहोकशब्दस्य च सामानाधिकरए्मसम-
(प) पुर्वोदाहरपानोति।-"बत्ः स्ेती घाषति" इमवादोमदाहरपान्े- वेत्यय:। राजेति।-राजा गौड़ेन्द्र:,-गोड़य तवाख्ता प्रतिमद् देज्सेन्द्री राजेवि तवीस:। वस्ट्रकं-सुद्रमत्ुम। बोधयति-उडरति, निदेन बरोतीबयं:। बब तोखाणचाडविभंष: वसटकपद्ख मुख्याथः, तखय भोधनासन्नवात टुःखदलेन सम्सहसे चुदमजी सबथा वसते। यसु-"चुद्रभती क वरटनम्" दत्यभिचानं, तत् निषढ़बचचाया ग्राड्कं न त्वभिधाया इति विभाष्यम्। (फ) मौर्बहीक:" इति।-वारोक:,-इसवाइकः। बत चत्त्वादिसाथम्यी सुन्बन्दः। परतत्वायतिश्यबोधनं प्रयोजनम्। नौर्जसपति व्यक्सुप्चरति, गोमंतोबारमं न सन्भपति, तथ्ात् वत्साषम्यंसम्बन्ी वाठोकी सच्चतै।
Page 194
द्वितीय: परिच्छेद:। [80]
ससं स्वात्। तम्मादव गोशब्दी सुख्यया वत्ता वाहोकशब्देन
यति। वाहोकस्यान्नत्वाद्यतिशयबोधनं प्रयोजनम्। (ब) शयेक् गुपयोगात् "गोपी" इत्युच्यते। पूर्वा तु उपचारा-
(ब) पवेति।-"गौरजस्यति" इत्यवेत्यः। कैचित्-षयवायंत्ा: दबः। विमिसपेपायामाइ, गोसडपारिय: पति।-गोषाविन: दवयेः। नादेति।-नार्य नड़लं, मान्दम् चपाटवं तदादय: तत्प्रभृतयः । गुथा:,-धर्माः। जत्न्ते-समपबा प्रतिपाधन्ते। ते-गुपाः। गोपव्दस-गोपदख। वाहोकार्घेति।-वारोकार्यख बभिधाने सभिधया प्रतिपादने। निमित्तीभपन्ति-हेततामापदन्ते दति। तत् बयुसं -म युतं, युक्या वसक्रतमिति यावत। तब हेतुमाह, सग्टहोतेनि।-नगरोत: ससेवी यैन तमग्कोत्षसड्ेतं वालोकार्थम; बभधातुम-अभिचया बोर्षायत्षुम। गोभब्द्खा- सामर्थ्यात्-सामर्थ्याभावात्। गोशव्देति।-गोशव्दार्थ पवेति मोशन्दा्यमावं, तथ् बोधनं बोधवत्वं तम्मासंतर्थः। सभिधाया:, गोभव्देन तत्केतितमयें बाधवित्वति शेष: । विर्तत्वात्-गतभ्त्ित्वाहित्यय:, सकटुसरितः भ््दः सहदैबाथ गमयन" पवि न्यायादिति भावः । विश्तायाय-खव्यापारं प्रदर्श्य निद्वत्ताया बभिषायासेत्थ:, "अन्दयुडियमषां विरम्य व्यापादाभायः" इति न्यायादिति भावः। नम सेषादावखय नियमस व्यनिवारी दम्ते, तव चनेकायंख बसिधया प्रतिपादमादिति चेद्र, तम युनपदेय चनेकार्यानाम् बमिचया प्रतिपादनम; इ्रड स प्रथमं नोशक्देन पग्रभाव- बोध:, ततयान्वयानपपती वाहोकायप्रतौतिपिति ध्येयम्। खर्येति।-सावेख गो- पदार्थख्य, गोत्वखेव्ययं:, सरह्चादिथो ये गुषा: नाद्यमान्यादय:,तत्सानालेन तव्समान- नातित्वेग; वाहोकायगता गुखा:,-जायमान्यादय उवयः। लत्यत्ते-खबपा-
मान्ादेरिव्यय:। सविनाभवेति।-सविनाभाबः चाचेपः, तट्मारा तेनेतयेः।
सभ्वात्-चन्तर्थावासन्यबात्; श्रब्दप्रतिपाध्ानामेय शब्दबांधी भवतोति भाव :! प्रान्दी-अन्दवोधविर्षाययी। बाकाहानरका। शव्देतैय, न तु पाचेपेषेवि मावः। परपूर्य्यत-पूर्र क्रियतै। ब्रामानाशियरखम-पमेदान्वय इथबः।
Page 195
[8=] सहित्यदपंप:।
मिन्नगात् यहा। उप्रचारी हि नामात्यन्तं विशकलितयोः शणपथे: साहृश्यातियमहिस्त्रा सेदप्रतोतिस्थगनमात्रम्। यथा, -"भग्निमागवकयोः"। शुक्ञपटयोस्तु नात्यन्तभेदप्रतोतिः। तक्षमादेवमादियु शुद्ैव लक्षणा। व्यह्यस्य गूढ़ागूढ़त्वात् द्विधा स्युः फललच्गा:॥२०॥ प्रयोजने अष्टमेदा लक्षगा दर्शिता: ताः प्रयोजनरूप व्यड्डस्य गूढ़ागूढ़तया प्रत्येकं द्िधा भूत्ा षोड़यभेदा:। तव
"उपछ्वतं बड्ड तत्" इति। श्रगूढ़:,-अतिसष्टतया सवजन- संवेद: ; यथा,- "उरपा्रिपति कामिनोनां योवनमद एव लखिितानि"। प्रत्र "उपदिभति" इत्यनेन "शविष्करोति" इति लच्षते। झ्वाविष्कारातिशयसाभिधेयवत् स्फुटं प्रतोयते। (भ)
(भ) या गौधी खचया उता तदयमाह, द्यशेति।-गौषोलचकेत्यथेः। उुष्योगात्-माच्यव्स्ययो: साहशयात्कः सम्बन्धः गुवः, सद्शोगात् तन्महाबात् औौगेतयं:। [व्यतपत्तिसेट गुष्ेम्य भागतेति गोधो "तत भागतः" (अशष्४ प्रा० ) दृथस्। "टिड्काथञ्-" (४ा११५ पा०) इति डैप्। पूर्व-पसादृश्यमूच्ता
माषनवयो:" दति।-मासपक:,-नवोपनीतः ब्रम्मपारीत्यंः, भ्ध्रि: तथोः। साम्पवं
उवाज्यडा वमि सवन्यमित्ञा विदग्धवरितानाम धत्वख पुर्वा्जम। तदयमबं:,- जड़ा: पनमिज्ञा वप शौपरिषयात् सम्पस्ंगोमात् विदन्धपरितामां विद्व्धायतुरासेवां परिवानि व्ययडादाशेवाम् बभित्ञा सर्वान्त। ("विदग्ध वतुरे दाघे" इति गोपालः)। बामिनोनां बोवनमद एव वदितानि ब्रोकविवाहर्टोनि उपदिशति वतव्यत्षया प्राविष्यरोतोधर्थ:। बब ,छपसमति" इत्यनेन, क्ियापर्द्मेति शेषः। बाषि: परीति प्रकट यनोति बच्चनै!
Page 196
द्वितीय: परिच्छेद:।
धर्मिधर्मंगतत्वेन फलस्यैता अपि द्विधा॥ २१॥ [?8]
एता :- परनन्तरोक्षा: वोड़शमेदा लक्षण: । फलस्य धर्मि- गतल्वेन धर्मंगतत्वेन च प्रत्येकं द्विधा भूत्ा द्ाविंभज्वेदा:। (म) दिझ्ात्रं यथा,- "सिनिग्धश्यामलकान्तिलिप्तवियतो वेज्वलाका घनाः वाताः शोकरियः, पयोदसुहृदामानन्दकेका: कलाः। कामं सन्तु, दृढ़ कठोरहदयो रामोडासिम, सर्वे सह्े, वैदेही तु कथं भविष्यति हहा! हा देवि ! धोरा भव॥।" पवात्यन्तदुःखस्िषणुरूपे रामे धर्मियि लच्ष्ये तस्यैवाति- शयः फलम्। "गङ्गायां घोषः" इत्यत्र तटे शोबत्वपावनस्वादि- रूपधमस्यातिशय: फलम्। (य)
भवात् मुख्यायबाष: तस्मात् उपटेशम्देन अाविष्कारकपार्थी सच्यते इति। सद्यम् चट्टमेदा: फललचा: पोडममेदा सर्वन्ति, रुढ़िएयपास्तु बट्टसेदा ि मिखित्वा चतुर्विभतिमदा लचण बोष्या:। • (म ) पुनथ फललचण्णभेदमार, धर्नीति।-एता:,-पूर्वोक्षा: फललचपा: बोड़शमेदा: फलस्व धार्मधषर्मगतत्वेन दिषा भवन्नोति डाविंभड्ेदाः । तदैवं फबलयथा: हाविंभडेदा: हढिलकणासाष्टी मिलित्ा चत्वाविंभत्प्रक्रारा: सचणा बोडव्या:। (य) सिग्धेति।-सौताविरहै वषासु तास्कालिकं दृश्यं पश्यती रामस्ेयमुक्ति:। सिन्वा सलिलवस्वात सरसाइसी श्ामखा मनोरमशामित्य्य:, ताहभी या कान्तिवंर्य- विभाविभवतया लिप्त अतलेपसुपचारातहत् पथयन्तमाच्कुरितं वियत् थाकाशं यैसे तथोक्ताः। ("वियद्विद्युपर्टं वातु पंस्याकामविडायसी" इव्यमरः) वैज्ञन्यः (परमागवश्ात्) व्याजुममाया: (महषंवभ्ात्) चथ व चलन्यो बलाका: वक- पङ्तयो येपु ते तथाभृता:, सखरकविशेषा इव्यय:, (बखाका वकप्ड्िः खात" इवि कोष:) घनाः मेघा:, [एतनाकाशस्य दुष्प्रेत्चत्वं दिशामपि दुर्दशंत्वं टुःसहलस् सूचितम् ] तथा थौकरा: अम्बुकणण: उन्त्े्विति शोकरियः, ("भोकरोडम्बुकथा: खृताः" इतयमरः) वाताः, सज्रनोति शेषः। [अव व बह्वचनेन वाटगाम् भनियतदिग्गमनभभिव्यन्यते]। एवं सात तार्ह गिरिकन्द्रीषु कापि निषीयाखता- मिव्यास-पवोद: नलवर्षंयपर: नयपरः, सुदत् प्राहट्याली साह्ादवडंवया सा-५
Page 197
[x0] साहित्यदपंणः ।
तदेवं लवयामेदासत्वारिंशन्मता बुघैः ॥२२॥ (र) रढ़ावष्टी, फले हाव्रिंभदिति चत्वारिंभव्चषामेदा:। विय,-
मिवं दे्षां तेषां तबोक्षानां मयूराषामिति भव :. वखा: बबुटमपुरा नाननस वेवा मानन्वश्राट्चार्थ्यमाचा कैक्ा: ढत्बंः; ("केका बाचो मयूरावाम" इब्मरः)। एताख दुःसहं जलदव्यापावं स्ृतिपयमानयन्ति, सयन्य दुःसपचा इति भाव:। एवस रतेरन्योडन्याचिह्ितत्वादुहोपन विभावसूचिती विश्रबन्ध इति व्येयम्। विभावान
वर्ततन्ताम्। दंढ़ सातिशयं वाठीरमनवरतमनथंपरम्परार्णां समनक मुतयाडभेद्यं पदर्य वख स तथोकः, रामः चव्मिम चहमित्ययेः। परम्मोति चह्मित्वथेव्ययम्। चव
नतरपरियतमर्य बर्यं न ध्वनयेत्। तथा म स एबाड रामः सचखानधंपाव- तया मरसिद् पति भाक:। सवे ववितमुद्दोपवातिश्य नमितं क्रेशममिति भाब:, सहे, यैदेडो नानती पुनः क्यं भविष्यति? सामान्याभिप्रायेणेतत, तेन वथक् करिष्य- तोति पक्म्। पध व भवनमेव पतस्था चसभाव्यमित्यतम्रकारेय ददि ख्ापिर्ता सोतां उंसरपादिना प्त्ययोकारिताम् उरोविदारणोन्मुख्ों सोहेगमाड, उडा का इति।-निपातसमुखयोऽयं सेदातिमयाध:। हे दैवि! दिन्यखभावतया बनीर- स्वादिमासिनोथय:। सोते! वोरा वैरथ्यभाविनी अव महनतरेषामिम् समये नोस्कषिठिता अव पति भाव:। बव प्राट्ंचबिकोड़ित उत्तम्। बन-सदाहते पदे। चतन्तदुःखसहिणरुपे रामे धर्मिधि, लच्ये-खबपमा
बनन रामख वतृतयैब 'सदे' पति क्रियामदसव्निधाने 'रामः' प्रात पदार्थेडीसे 'बठीरहडय: पति विशीषक विशषिती रामपदारवं: 'पथ्यनद्ःखमडियरामः शव सत्यते इति। एवत् उपलचयम; तथा म तर्जपदार्थयोगविशेषस् जेपनखासूनें माजारी विवीमख वावदमंनात् बनेत्रने नवदे हद्याचारविरीषण बौहादंख माधा शोभयवाम्येषैय इति बोष्यम्। (र) उपसंदरति, वदवर्मिति।-तत-तखात, एवं-प्रजारयेत्यं :; जूषे;,ना
Page 198
द्वितीय: परिच्छेदः।
पद्वाक्गततवेन प्रत्येकं ता अपि द्विधा ।।२३।।(ल) ता:,-पनन्तरोत्ञायत्वारिंभद्ेदाः। तत्र पगतल्वेन यथा, -"गङ्गारयां घोषः" द्ति। वाक्घगतलेन यथा,-"उपक्वतं बडु तत" इति। एवमशोतिप्रकारा लचपा।
(ब) पुनश् सर्वास्ामैय लेदं दर्शयति, पदति।-ता:,-कत्वारिंग्रव्वेदा वपि सबना:। पदवाक्य गतल्वेन-पदगतत्ैन वाक्यगतत्वेन च इत्वर्षं :; प्रत्येवं दिषा, सवनोति शेय:। त्टवं मिखित्वा पशेतिप्रकार लचना:। बोमलमतीनां ल्वरितायबोधनायं लवनायाः पशोतिमेदा: विन्वस्यन्ते। यथा ;- (१) सारोपा उपादानवचण *ढ़ि- विषया,-'बनः सेती धार्वति'। (२) सारोपा उपादानलच्तणा प्रयोजनविषया,- 'एते कुन्ता: प्रविभन्ति'। (३) सारोपा लचयलचणा कढ़िविषया,-'वबित्ः पुर्षी दुष्यते'। (४) सागेपा लयवखचषा प्रयोणनविषया,-'बायुर्पृतम'। (५) साध्यवसाना उपादानसयथा कढ़िविषया,-'सरेतो चावति'। (६) साध्यवसाना उपादानलचचा प्रयोगनविषया, -'कुन्ताः प्रविभन्ति'। (0) साध्यवसाना लचन- सचण इुढ़िविषया,-'नवित्र: साइसिक:। (८) साध्यवसाना लचपवचपा प्रयोजनविषया, -'गत्राथां घाषः'। (2) गौपी सरीपा उपादानलचण कढ़िविषया, -'एतानि तैखानि इेमने सुखानि'। (१०) गौधे शरोपा उपादानवचणा प्रयोजनविषय,-'एते राजकुमारा गच्कन्ति'। (११) गोधी सारोपा सचयलचण हढढ़िविषया,-'राजा गौड़ेन्द्र: बस्टकं शोधयाति'। (१२) गौधी सरीपा चचण- बचथा प्रयोगनविषया .- 'मोबाडोकः'। (१२) गौधो जाध्यवसाना उपादान- बचया कढ़िविषया,-'तेख्वानि हमन्ते सुखानि'। (१४) गौधी साध्यवसाना सवादानखचण प्रयोजनविषया,-'राजकुमारा: नच्नित'। (१५) गौषी साध्यव- साना सबयसबणा उाढ़विषया,-'राजा बरडक शोषयति'। (१६) गौधी साध्यमस्ाना वययलयण प्रयोजनविषया,-'मोर्जसपति'। चवाटप्रकाद प्रयोगन- सचण व्यख्न्य गूढ़ागूढ़न्वात् द्ेतीः वोड़मथा अर्वात। षोड़अप्रकार व सा धमिधमंनवमेदैम दाविंत्रप्रवारा नर्वतत; तवाबिधा चैयं कढ़िय चचालिरटामि: बाज पल्वापिंबटिषा सम्पययते; चब प्रत्ेकं पदमाकामतलवेग दिया भूला पमोतिप्रवारा मायते इति सरेप:।
Page 199
[५२] साहित्यदपग: ।
अ्रथ व्यक्षना,- विरताखभिधाद्यासु ययार्ऽर्थो बोध्यतेऽपरः। सा वृत्तिर्व्यज्जना नाम शब्दस्यार्थादिकस्य च।।२४॥(व) "गृब्दबुद्धिकर्मणां विरम्य व्यापाराभाव" दति नयेनाभिधा- लक्षणातात्पर्य्याख्यासु तिसषु वृत्तिषु सं खमथें बोधयित्वा उपन्तोषासु यया अपर: अन्योर्ऽर्थो बोध्यते सा शब्दस्यार्थस्य
विषया व्यञ्जना नाम। (श) तव,- अभिधालचणामूला शब्दस्य व्यञ्जना द्विधा।२५।।(ष) भभिधामूलामाह,- अनेकार्थस्य शब्दस्य संयोगाद्यैनियन्त्रिते। एकबार्थे5न्यधी हेतुर्व्यञ्जना साडभिधाश्रया।।२६।।(स)
(ब) व्यख्नां निरुपयति, बर्धेति।-पय लच्णानिरपषात परमित्यये:। बभिधादासृ-अभिषालयण्ातात्वर्य्याख्यासत तिसृषु वत्तिषु। विर्तास-निवृत्- व्यापाासु सतोषु। यया -उच्या। पपर:,-वाघ्यवत्त्यतात्पय्यार्थिम्य भिन्नः पर्थः। योधते-प्रत्याय्यते। सा प्दन्य वर्यादिकस व-वाच्यादेः प्रज्यतिप्रत्ययादेय्ष।
(भ) व्यञ्ननेति।-व्यञ्ञनं ध्वनम गमनं प्रत्यायनस् चादि: यस ताहभ: या व्यपदेशः संक्ञा स विषयो यस्ासथोक्का। ( ष) अभिधेति।-पभिधा लचणा च मूलं यखा: तथोता पब्दस व्यक्षगा पिधा, पभिधामृला एका लच्षपामूखा चपरेति। (सं). पनेकायंद्येति।-संथोगाये :- पननरीतेः। चनेवाषंस्य बनेके एव- मिन्रा: हो वडनो वै्ययं:, पर्था: यस्य ताट्शम्य ब्ब्दय्य। पकब-एकठिन् बयें। जियन्विते-नियम्य प्रतिपादित सति। बन्बधौहेतुः-बन्धन्य पर्धान्तरस चौहेतु: बोधोपायः, यः व्यापार इति शेष:, सा चभिधात्रया-पभिधामृषा व्यस्चना। यव तु संयोगादियं नासिति, तब यादन एवार्षा वाच्या इति नोध्यम्। प्रथममभिषाया
Page 200
द्वितीय: परिच्छेद:। [५२]
भाधशब्दात् विप्रयोगादयः। उतां हि,- "संयोगो विप्रयोगश्न साहचय्यॅ विरोधिता। अर्थः प्रकरणं लिङ्क शब्दस्यान्यस्य सविधि:। सामर्थ्यमौचितो देश: कालो व्यत्तिः खरादयः । शब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेषस्मृतिहैतवः ॥ दति। (ह) "सशङ्टचक्रो इरिः" इत्यत्र गङ्डचक्रयोगेन इरिशब्दो विष्णुमेवाभिघत्ते। "अभक्रचक्री हरिः" इति तद्वियोगेन तमेव। "भौमार्जुनी" दवति अर्जन: पार्थः। "कर्णार्जुनी" दृति कर्ण: सूतपुत्रः। "स्थागां वन्दे" इवति स्थाणुः शिवः। "सवै जानाति दैवः" द्ृति देवो भवान्। "कुपितो मकर- ध्वजः" दूति मकरध्वजः कामः। "देवः पुरारिः" इति पुरारि: शिवः। "मधुना मत्तः पिकः" इति मधुर्वस्न्तः। "यातु वो दयिता सुखम्" इति सुखं साम्मख्यम्। "विभाति गगने चन्द्र: इवति चन्द्रः शशो। "निशि चित्रभानुः" इति चित्र- भातुर्वङङगिः। "भाति रथांङ्गम्" द्वति नपुंसकव्यत्या रथाङ्कं
संयोगादिनियन्त्ितमर्थ बोधयता उपचोषाया मभिचायां पर्य्यालोचनेन चपरार्थप्रतीते- रमिषामूजत्वमिति भाव:।
मागतवे सति तबोध्यविभ्िष्ट्तया चतुमतः सम्बन्धः। विप्रयोग:,-वियोगः। साहचर्थ्यम् -चमिस्ने प्रतिपाठेन्वोन्यापेयतम्। विरोधिता-हेरं, सह ससंख्ानथ्। सघ:,- चतुर्थाद्यभिधेयं प्रयोजनम्, ("सर्थोडभिधेयरैवस्तु-प्रयोगननिद्वतमु"इत्यमरः)। प्रकरख
िष्ठः प्रत्यथशब्दबोष्यो ध्मेः । सन्वस्य-तुव्यविमतिकुख, शब्दस सन्रिषि:,-पने-
वौचिती-पोवितयम। देशः,-नियमितं खानम। काल:,-निर्दिष्समयः। व्य:, -पंस्वादिकम। तथा खरादय:,- उदात्तानुदात्तखरितिम्रमृतयः। शब्दाथंस गन- करे-पनिर्कारये। विशेषसृतिदैतम :- विशेष दोषबारणानि।
Page 201
[*] साद्टित्यदपंगः ।
चक्रम्। खरसु वेद एव विशेषप्रतीतिक्वत् न काव्ये इति तस्य विषयो नोदाष्टत:। (क)
(न) क्रमेय संयोगादीनां नियन्तयाकुदाहरति,-समझपकः इरिरिवादि। सभिवत्ते-सभिधया बोषअति। तड्ियोगेन-भङ्पकविरहपेत्थ:। तं-विश्ुमेव, मतु इन्द्रादिकमितेदकारखाथं :; चमिचसे इति पूर्वेधान्वयः, भङ्षक्रवति विद्यावेष वाखविगषे तदिरड्ः सन्यवतति,-("हरिषन्द्राकंवाताम्र-शुथमेषयमाहियु। कपो सिंदे इरेडजेड भो नके बोकान्तरे प्रमाम्।" एति मेदिनो)। साहचथ्यमुदाह्रति, भोमा- जुंनार्विति।-पव दि भोममाष्च्य्येय बर्जुन :- पर्जुनभब्दः। पार्य:,-पृषा- पचयनञ्जयमोधक: मतु वकुमादेरित्यं:,-बजुनः कक्रमे पायें कातंवीर्य- अयरयो: । मातुरंकसुतऽषि ख्थात् पुंतिक्ी चबलैऽन्धवत्" इतति मेदिनी)।
पचानिधायी, तनेव सहार्जनस्य सततवैरित्वादिति भाब:, नतु श्षेन्द्रियादे- रयाचक :.- ("कर्षः पृथाज्य४पुत्ते सुवर्धाली झुतावपि" इति मेदिनो)। बर्थमुदा- इरति, व्यासुरमिति।-"चत्र भर्वाक्कदे" पति चरमांशी बोष्य:, स्वाणुं-शिवम; म्रिययन्दमस्यैव भवच्केदनफलकत्वादिति भावः, न तु शाखापन्ववादिषोनं शुष्कतक- काछडम सन्था भवन्केदरूपसव प्रयोगनस चत्ुपस्ििती तख्य नियामवत्वं न खात्,- (खायः मर्वोडप्सच द्रोष:" इतमरः)। प्रकश्णमुदाइरति, सवमिति।-चव रात्र एव प्रकतत्वं, न तु कस्चित् देवताविशेषस पति, देवशम्देन पुरोवतों नृपतिरैत योध्यते,-("देवी मेधे सुरे रात्रि" इति मेदिनो)। विङ्रमुदाडरति, कपित ईति। मनैरध्नपदं वर्मचारयवहुत्रौद्िय्यामनेकार्थकं चेतनवमंख बोपस मयराकारध्वजे चसन्यवात् कामसैव बोधकं, न तु ससुदस्य इवि मावः :- "सिन्धी च मदने सकरध्नः" इति बोषः)। चन्यप्रब्दसत्निधिमुदाष्टरति, देय पति।-चद्र देवभब्द- साध्रिष्यात् पुरारिभन्दः शिवमेवाभिवते, न तृ चन्वं कश्चनेति बोध्यं,-(पुराषि झहरे खसे इति बीष:)। सामथ्यंमुदाहरतति, मपुनेति।-मषुशव्दस वसन्त- डेवविशेषदानेकार्याभिचायकल्वेवि वसन्तव्यैव कोकिसमादने सामर्थ्यान मघनब्दः वसन्तमेवालिवसे; नतु मद्यविशेषमिति भाव:,-("मभ्ु पुथ्परसे चौद्रे मदो ना त] अधुटुमे। वसन्तटैतमिखैवे रवि मेदिनी)। चौचितोमुदाइरति, बात्विति।- प्रिया सरतम्रातिकूव्यननितखेदं नायकं प्रति सख्या: उलिरयम। दविता-मिया। सुखं-सुरतानकूषतकपमान्कूष्यम्। यातु-प्राप्नोतु। पत्र मुखनन्दः नोषिधान्
Page 202
द्वितीय: परिच्छेद:। [x]
इदस केऽप्यसहमाना प्ाह :- "सरोडपि काक्ादिरूप: काव्ये विशेषप्रतोतिज्वदेव। डदा? न्ाटिरूपोऽपि मुनेः पाठोकदिया नृङ्गारादिरस्षविशेषप्रतोति- कदेव, द्त्येतद्िषये उदाहरणसुचितमेव" इति। तन्न, खरा: काक्कादय: उदात्तादयो वा व्यङ्रूपमेव विशेषं प्रत्याययन्ति,
किश्,-यदि यत्र कचिदनेकार्थशब्दानां प्रकरणादिनियमा-
वाचं, तदा तथाविधस्थले श्रेषानङ्गोकारप्रसङ्ग: ; नच तथा। पत एवाहु: श्रेषनिरूपणप्रस्तावे-"काव्यमार्गे खरो न गखते" द्ृति च नयः। इत्यलसुपजीव्यानां मान्यानं व्याख्यानेषु कटाचनिचेपेग। (ख) आदिशब्दात् "एतावन्मावस्तनी"
साम्मुयमेव, न तु वदनादिकमलिते, तस्वैव म्रऊतीपयोगित्वादिति बोध्यम्। देगमुदाहरति, विभातोति।-चन्द्र:,-चन्द्रमाः, न तु कर्पूरादिरिति भावः ;- ('चन्द्रः कर्पूरकाम्पिज्ञ-सुधांशुखरथयंवारियु" पति मेदिनो)। कालसुदाहरति,
वाचकत्ं, न तु सुर्य्यस्, तस्य निमि दर्शनाषन्वादिति भावः ;- ("चितमाज: पुमान् वेशानरी चाहस्करेदवि न इति मेदिनो)। व्यत्रिसुदाह्रति, भतोति।- एव रथाअभब्दः नमुंसकसिङ्गत्वेन चक्रमेवाभिधते, नतुचक्रमाकादिमिति भावः- ('रथाड़ं न घयोषक्रे ना चक्ाङ़विदङ्रमे" पति मेदिनी)। खरस्विति।- उदाश्तादिरप: पत्वथ:। विशेषप्रतोतिक्वत-विशेषस्य चन्यतरस्य चर्थस्य। प्रतीति- जत्-बोधक:, यथा-"दन्द्रभतर्विववख" इत्यादौ खरभेदेन इन्द्रः नवयंस्येति बडुन्रो्टिसमासे इन्द्रभवुशव्दः पन्द्र एव शासनकर्त्ता हवस्येत्ेवम्थेमभिद्ितवान, नत्ु
(ख) उदात्ताहिरप :- उसैव्दात्तः, नीचैरनुदात्तः, मध्यमः खरितः। मुने:, -परतख। पाठीतदिशा-पाठोतरोबा, भरतमुनिना झज्ारादो यब याहभ: सरविशेष: उत्रः, तदनुस्वारेयेत्वय :; यषा .- "हाय्यप्ङ्ारयोः खरितोदासं, बोर- रेदाहुतेषु उदात्वरित, वरपबोमव्समयानकपु भवरदातखरितमुपपाद्यैत" अति।
Page 203
[va] साहित्यदपगः ।
इत्यादो इस्तादिचेष्टादिभि: सनादोनां कमलकोरकादा- कारत्वम्। एवमेऋत्मिवर्थे श्रभिधया नियन्त्रिते या शब्दस्ान्यार्थ- बुद्धिहेतु: शक्ति:, सा अ्भिधामूला व्यख्नना। यथा मम तात
दुर्गालद्वितविग्रहो मनसिजं सम्मोलयंसेजस्ा प्रोद्यद्राजकलो ग्टहौतगरिमा विष्वग्वृतो भोगिभि: । नचवरेश ऊवतेक्षणी गिरिगुरी गाढ़ा रुचिं धारयन् गामाक्रम्य विभूतिभूषिततन् राजत्युमावज्ञभ: ।" (ग)
नय सर्थेति।-खरभेदस्त्ववि मडाकविभि: सेषाओ्रोकारात् ग्रेषानगोकारी न
(ग) अभिषामूषामुदाहरति, दुर्गेति।-दुरगे: प्राकारपरिखादिभि: बवद्वितः मतिरोडुमपारित: वियह: संगामः यख ताहमः, यः प्तूरषां दुरगाधि मित्वाषि संवाममातनोतोतिभाबः; चयवा,-दुरगे: परिखादिभिरखद्वितोऽव्यवद्िती विग्रडः प्रररं यम्य तथोत्त :; शवुभि: समं दुर्गाध्मपेत्य यः खयं शरोरेख युह्धायोपक्रमते दति भाव ::- ('बिय्रङः कायविस्तार-विभागे ना रबेडस्वियाम्"इति मेिनी)। तेवसा कान्या सौन्दव्यपति यावत,-("तेजो दोतौ प्रभाव व खात् पराक्रमरैतसीः" इतति मदिनी)। मनसिनं काम सन्मीकयन् सडोषयन्, खर्वोकुर्षत्बित्वयेः। प्रोध्यत् म्यषेय उद्यत्, राजकं राजसमूह, खाति ग्ज्वाति, वशोकरीतौति प्रोध्द्राजबलः, घ्टहोत: मरिमा गौरवं यैन स ग्टहौतगरिमा प्राप्तगीरय इत्यथ:, भोगिभि: चनुजोबिभि: -("भोगो सर्पातुजोविनो:" इति बोष:)। विष्वक समन्तात् उतः परिततः। चचेशे पचियश्रेष्ठे छतेचकी दत्तहट्टिग भवति इति, तवापि तुचबुद्धिरिति भावः; गिष्टि: हिमालय: गुदुः नथुरी यस तम्रिन् हरे इत्यय:, गाढ़ा महतो, रचिम् बतुरागं, भनिमिति यावत्, चारयन् त्ियोपासक उत्यय :; तथा नां पृथ्वों,-("गोः खगें प पयोबढ़ें रशो प कुलिशे पुमान्। खो सौरसेयी हम्याथ-दिग्वासभूष्वस् सूवि य।" अति मेढिनो) । वाक्रम्य पराकमेय लोक्ष्य निभूतिमि: चनसम्पदिः भूषिता नषडता
Page 204
द्वितीय: परिच्छेदः। [५o]
भत्र प्रकरणेनाभिधया उमावल्मशब्दस्य उमानानननी महा- देवो तद्वल्वभभानुदेवनृपतिरूपेऽर्ये नियन्त्रिते व्यञ्चनयैव मौरो वज्भरूपोर्डर्यो बोध्यते। (घ) एवमन्यत्। लच्षगामूलामाह,- लचगोपास्यते यस्य कते तत्तु प्रयोजनम्। यथा प्रत्याय्यतैसा स्ाद्यज्जना लक्षणाश्रया ॥२७॥(ङ) "गङ्गायां घोषः" दत्यादौ जलमयाद्यर्थबोधनादभिधायां
तनुयंस् तवाबिध:,-("विभूतिर्भुतिवैख्चर्य्यम्" दृति बोषः)। उमावहमः उमा अत्रामी महादेवी,तख्या: वज्जमः पतिः, आनुवेवो राजेन्द्र: इति शेषः, राजति भोभते। (घ) प्रथममनिषयैव उत्तरूपे बथें प्रतिपादिते, पषादसय वाक्यस्य चनेकार्य- परदघदितत्व ज्ञानाज्जायमानं वत्ततात्प्थ्यंज्ञानमभिवान्तरयहमह्ततमेव बर्थ व्यञ्जनया बोधयतोत्याइ, व्यञ्जनवैति।-गोरोवज्जमरूप: शिवरूप:, अथेः व्यख्ञाथंः, तथा हि,- दुर्गया पावया लद्वितः पर्ड्ाद्गत्वेन चाक्रान्त:, विग्रहः शरोरं यस तथोक्तः, तेजसा तृतोयनयनोत्येन वक्चिमेव्यथ :; मनासजं मदनं सम्मीक्षयन् ददन् ; प्रोद्यन्ती भाले विराजमाना राजसन्द्रथ्य कला घोड़मभागैवभागरप: चन्द्रसवांभः यख ताहभ: ;- ("राजा प्रभो व वृक्तो चचिये रजनीपतौ" दति, "कला व्यान्मलविदङ्डी मिल्पादा वंभमावके। षीड़भांशे प चन्द्रम्य बालनाकालमानयो: ।" इति च मेदिनी), ग्टहोत- गरिमा प्राप्तशरोरगौरवः, विव्वभभरत्वादिति भात्र:, भोगिभि: मुजङ्गैः, विष्वक सर्वतः मतः पव्रगालङवत: इत्यय:, नचवाणाम् ईमशन्द्रसददम् अतं (भत्ेषु) ईच्यं दृष्टिपाती येन स तथोत:, सोम्यटथ्या मनान् पशतनित्ययः। गिरिमुरौ गिरो्षां गुरः राजा तम्मिन् हिमाट्रो इत्यय:, गाढ़ां महतीं रूर्चि प्रोतिं,-("रुचि: ख्ो दोक्षौ भोभायामभिष्वक्राभिल्वावयो:" दति मेटिनी) धारयन्, न्गुरत्वादिति भावः; गा उषमाक्म्य विभृतिनि: मममभिभूँषिता, तनुर्यंख् तथोत्त:,-("भूतिविभूती भव्मसम्पदोः" दति कोष:) उमाया: पार्ववा: बज्रम: पति: अश्तुः राजति इत्येवंकपो द्ितीयोSये: व्यन्नमया प्रतिपाधते। (ङ) लचण्णामृभामुदाहरति,खक्पामूभामिति।-वस प्रयोजनयय अते बोषाव ! पचय:, लक्षणा, प्रयोजनवतीति शेष:, उपाम्यते भाोय ते, खोकियते इति याकतू तत् तु प्रयोजनं यथा प्रत्याय्यते बोध्यते, सा सवणात्रया व्यघ्ना खात्।
Page 205
[xt] साह्टित्यदर्पय: ।
विरतार्यी तटाययंबोधनाज् लचगायां विरतायां यथा शोतत्व- पावनत्वाद्यतिशयादिर्बोध्यते, सा लक्षणासूला व्यख्जना। एवं शाब्दों व्यक्चनामुक्षा पार्थी व्यञ्चनामाह्,-
प्रस्तावदेशकालानां काकाश्ेष्टादिकस्य च। वैशिष्यादन्यमर्थें या बोधयेत् साडर्थसन्भवा।२८॥(च) व्यन्ननेति सम्वध्यते। तब वतृवाका प्रस्तावदेश कालवेशिश्चे यथा मम,- "कालो मधुः कुपित एष च पुष्पधन्वा, धोरा वहन्ति रतिखेटहरा: समोरा:। के लोवनोयमपि वज्ुलकुन्लमन्न्- र्दूरे पति: कथय किं करणोयमद्य ? ॥ (इ)
(न) वार्षों व्यज्नामाह, वक्ञिति।-वत्रा नाम यैन कमपि छहिश्य किमपि सचते. बोडन्य: बक्षा यसुहिख चचते, वाक्यं पदमसुहायविशेष: तेवाम। चन्त- सव्रिषि :- सव्वयत वत्रबोडम्याम्यां भिन्नस्य, (यम्मब्रिषी बोडव्यो बोडव्यं वैशिश्चेन प्रतिपद्यते तम्य ) सन्निषि: सन्निधानम; बाच-पदाय:, तगीः। प्रसाब: प्रबर्थ, देशे निर्जनवनादि:, वाली वसन्तादि: तेवाम्। बाक्ः वच्यमायखकपी ध्वनि- विशेष: तरणः। पेश्टा पत्रनिमोलनादिवादिर्यत् तख् पेष्टादिकस्, चादिना विश्रादे- घंडरम्। य (इदं समुबधार्थम)। वैजनिश्वात्-वेलचख ज्ञानात् जायमाना, या अति: वमं भिन्नम् बर्थ बोघयेत्, सा बष: सभवी वखा: तबोक्षा वार्षो, व्यश्तनेति
(इ) बाख इति।-वास: समयः, भयुः वसन्तः, एव च पुष्पधन्वा काल: पुपितः, धौरा: मन्दा:, रसिसीदहरा: सुरत्परित्रमापहारकाः, समौरा: वायबः, वहन्ति, बजुबांनाम् बश्ोकार्ना, कुश्जेन वतादिपिहितस्वानेन, मनु: मनोज्षा, द्व डैलोवनो शोफ़ानाननल्, वमि बसते, बिन्तु पति: डूरै,बसते इति शेषः, तत् चष्य कि करणीयमिति वस्कर पीर्व तन्े साबय। बव बक्ाा: बासुकल्ेन, बाकयन उड्दीपन- दिमा वादिया मोदेवजनवतत्माथषा पभिपत्यदामम संम्रानिययविषयलेन, मसांवस सुरव-
Page 206
द्वितीय: परिच्छदः। [xe]
प्रत्रेतं देश प्रति शोघ्रं "पच्छनकामुकसवया प्रेथ्यताम्" इति सखीं प्रति कयाचित् द्योत्यते। बोद्व्यवेशिक्चे यथा,- "निःशेषचुनचन्दनं स्तनतटं निर्मुध्टरागोडधरः नेवे दूरमनप्सने पुलकिता तन्वो तवैयं तनुः। मिष्यावादिनि ! दूलि ! बान्धवजनस्वान्जातपीड़ागमे! वापीं स्नातुमितो गंताऽसि न पुनस्तष्याधमस्थान्तिकम्॥" (ज)
विषयत्वेन, दैशख काखख व कामोट्रेवननयलेन व उपसचयेन वाच्चस पत्- सत्निषिकामीद्रेवबाधीनय र्संव्यमत्स्य खरइस्वेदिषय व्वास्माषावोयलेन मेशिथ्चमिति बोध्यम्। (न) बोडव्यवेशिक्ो उदाहरयसाइ, निःशषेति।-उपपतिमानेतुं प्रेबिर्वा तख सन्मुन्य पुनः प्रत्यागतां विप्नचन्दनाधररागओोपादोणि तविक्ानि ख्ानबर्म- नवनक्कुलेन गोपावन्तों दूतों प्रति वखाबित् विदन्धनायिकाया: श्रीलुणठनोति- रियम् रे मिय्यावादिनि! "मया तब गत्वा प्रयबेण बहुचाउडराचितोऽि र नायातःइति मृषाभाषिषि! वान्वणनस माहमख बज्ञातः बववदितः, खामोष्ट साधनाभिसुखतया इति भावः, पोड़ागमः विरदानवसन्तापणवितक्कमानुभव: इति बावत्, यया तव्मुद्ो। हे दूति ! नतुप्रियसखोति भाव:, [चत्र दूवोति बामत्वयेन पस्वा: प्रतारयापरत मिथ्याकधनशञैसत्वख्य व्यज्यते] लमितो मतः समाप्रात् सातंवापो सबसों जता चसस, तख्य चलेकश: कतापरायस्, चत़ एव
नपुनः गता। चम पुनरिति एवार्थें, तेस नैव वताइ़सि इष्बषों बोष्यवे। तबैद हेतुमाइ, निःशषेति।-यत् तब (तर्वेति सम्बन्धिपद सनतटादिभि; सवेदेषान्वेति) समसटं न तु उरःखवमिति भाब: । नि.शेषं यथा तमा न्युतं चन्दनं वम्मात् ताहर्भ विशिष्टावनाहनेन चावनादिति भादः। व्यड्पे व-सर्दनातिशसेन सायनबराय- मर्शात् वषाभूतमति व्यवमेव। एवमाबय। रथरः भवरोड्ट, न तुउततरोड इति भाव: । निर्मष्ट: निःशषेष सष्टः चावितः रागः तामूवनतं बोडितं यजमानु वषोत: पवरोष्सेब उत्तामते तम उशिससम्न्ाधिक्यात, व्यक्षपणे तनउरलनज्
Page 207
साह्टित्यदपपः ।
पत्र तदन्तिकमेव रन्तुं गताऽसीति विपरीतलचपया लच्ष्यम्। तस्य च रन्तुमिति व्यज् प्रतिपादं दूतोवेशि्यात् बोध्यते। अन्यसन्निधिवैशिष्चे यथा,- उप्र पिच्चल! पिप्पंदा भिसिगोपत्तंभि रेहद बलाशा। गिमलमरगप्रभान्रगपरिट्ठिश्ा संखसुत्ति ब्व॥" (भ) भत बलाकाया निस्पन्दलेन विश्वस्तत्वं, तेनास्य देशख् विजनत्वम्, अतः सङ्गेतस्थानमेतत्, द्रति कयापि स्िह्टितं
अयने दूरम अत्ययंम पमननने बज्जलरहिते। द्रयम् ददानोन्तनीत्यथ, तन्वी चोषा,
तदानोमनुभूताभिनवसुखन्ृतेरिदानों पुलकय सम्मातः। सर्वमेतत् सानफलमा- पाततः अलिषया प्रतिपादते। किन्तु बोडव्याया: दूया वैशिषयेन तदन्तकमेव गताउसरोति सबकया प्रतिपाधते, तथा व उत्तरूपसुरतन्नापवचिक्वयस् नायक- समोयगमनं विभा असम्भवात् तब तव लचपामन्तरथ् चन्वयवोधामभभवैन नञवद्स एवाय सचता, चन्थयोगव्यवच्तेदय्य तस्याथं :; तब प नवथंख सभावख प्रतियोगिलं सम्बन्धः। तथा वापों स्नातुमित्यवापि विपरीतलचणया गमनाभाव एव मतीयते, तथा व तवमिती वापीं सातंनगता, घपि तु तस्याधमस्यान्तिकमेव गतेति बन्वयबोष:। रन्तुमिति प्रयोगनं व्ख्नया प्रतोयत। इदन्तु तत्म,-यद्मपि निःशरंकच्यतचन्दन- मित्धादि उपभोगस्य स्ानस्य व कार्व्ये समानमापाततः प्रतोयते, द्थाडननि साने शनसटस्ेव निःशषच्युत चन्दनत्वं न, किन्तु सर्वस्ेवाङ्स; नवरीष्ठसेव निर्मृट्टरगर्ल न, किन्तु बोष्ठथयापि, नेवयी: दूर प्रान्तमागे एवं बनस्जनत्वं न, अपि वु तयोरश्ष माईसर्वावयवेषु चनस्वनत्वमेय; तत्षदवतानि उपभोगसेव विङ्रानोति दूष्या वेशरिष्चा- धुन्यते।
निस्पन्दा विदिनोपवे राजते बलाका। निसंखमरकतमाजनपरिसिता भङपुत्ि रिव" पूति संसकतम्। पसथायमय:,-हे निशख! चलनाक्षम! सद्ेतख्ान- गमने निरुत्ाहतयं:, निर्मेलमडबतमालने खच्कमरकतरमाबपावे पाडस्यिता भङ परक्तिव भङ्मकपासमिय विदिनोपसे पािनोदले दयं बखाना बको, निसन्दा राजते,
Page 208
द्वितीय: परिच्छेद: ।
प्रस्छचकामुकं प्रत्युचते। पत्रैव स्थाननिजनत्वरूपं व्यक्चार्थ- वैशिच्चं प्रयोजनम्। (ज) "भिन्न क रठध्वनिर्धीरेः काकुरित्य भिधोयते"इत्युत्मकारायाः काकोमेंदा भाकरेम्यो पातव्या:। (ट) एतदैशिच्चे यथा,- "गुरुपरतन्त्रतया वत! दूरतरं देशमुद्यतो गन्तुम्। अलिकुल कीकिलसलिते नैष्यति सखि! सुरभिसमयेडसौ ?॥ अत नैथ्यति ? अपि तर्हिं एव्यत्येवेति काक्का व्यज्यते। (ठ) चेष्टावैभिच्ये यथा,- "सद्गेतकालमनसं विटं चात्वा विदग्धया। इसन्ेवार्पिताकूतं लोलापद्मं निमोलितम्।" (ड)
निखय:। ["प्रयोजवम्" इति पाठान्तरम्]। (ट) निर्दति।-भिद्न: शेकडर्वाटिभिर्विअ्तीअतः यः वच्ध्वनि: सः।
रेसय:,-उपनीव्यप्राशीना चार्य्यमर तादिप्रबन्वेव्य:। (ठ) वाकुवैशिथ्चे उढाउरति, गुर्विति।-े सखि। बठ्ी नत्यतिरिखय: ; गुदषां विवरादीनां परतन्व्रतया बधोनतथा, वत खेदे, दूरतरम् चतिदूवं दैवं, गन्तुम् उद्यतः प्रहत्तः, बतः सवश्यं गमिष्यत्येव, बिन्तु चविकुलै: समरसतः कोकिलेय वखिते सुन्दरी, मनोडरे उत्यथं:, सुरभिसमये सुरभेवंसन्तख समय: काख: तवबिम्. वसन्तथ्य ऋती: प्रादुर्भावे इत्वर्थ :- ("सुरनि: अझकोमांत-मिन्दुरागषु योषिति। (वम्पके व वसन्ते च" इति मेदिनी) न एष्यति? न बागमिष्यति ? अपि तु एष्यत्ेब। यपि तर्रि-चि तु इत्यर्थः।
.- ("पिटीडद्रो संबसे विङ्के मूषिके खदिरेषि " पति मेदिनो) विदग्धया सतुषया नाविक येत्पथं:, बात्ा मिदित्वा, इर्बधां विषसस, नेतोभ्याम् वर्षित: जञापितः, सा-1
Page 209
साहित्यंदपंपः।
पत्र सध्या वह्तकाल: रति पममनिमोलनादिपेश्या कयाचित् घोत्यते। एवं वक्ञादोनां व्यस्तसमस्तानां वैशिच्ये बोडव्यम्। (द) बैविध्या दियमर्थानां प्रत्येकं विविधा मता ॥२६॥(व) पर्थानां वाचसच्यव्यक्लेन विरुपतया सर्वा अपि पनन्त- रेक्षा व्यञ्तनासत्रिविधा:। तव वाचार्थप्य व्यक्ना यथा,- "वालो मधुः" इत्यादि। लच्चार्थख् यथा,-"निःशेषचुतः वन्दनम्" हत्यादि। व्यव्चार्थस यथा,-"उप्र गिश्चस" इत्यादि।
चाकूतः पभिम्रावः यचिम् तत् यथा तथा; बश,-इसदिति पृत्रकुपर्द पत्नविभ्ेषर्ण, वियविशेषर्यं वा; इसत् विकसन, विकसितमिति बायत, बौबाममं बोबाका: गोश़या:, क्रोड़ारषं इसेन पतमित्वर्य:, पतन कमलं, इसखं कोड़ाकमवमिति बावन, निमीखितं उहोचितम। बव नयमत्यापारसूचितः नायिखाया: गुपामय: चवदा-
(ढ) बन-उदाहते पदो। कयाबित्-भामिन्या (कर्मपदमिदम्)। पत्र-
सख्या-सावम्। सरतकास :- सहतल प्रियेय सर सडमाईंख गुप्स्यानस्य, उप- बारातृ तम गमनधेत्वयं:, बाख:,-समयः। पति-वि वकु। बोष्यते-पोधयतै।
सूताय समथ्ा: सन्पिरिखितासेति तेषां तवोक्ानाम्। वैमिच्चे-बिमिट्ले, मेरे इवि बायत्। बोजव्यं-सेवं, न्यस्त्वमिति शेषः।
मरना, वस्यव्यश्ना, व्यस्श्यक्टना पैति बिप्रकाश। मता-वचिता।
अवनाड़ोनां वहषम। अपवविष्यती-प्रमामविष्यत, चतमपरिचेदे बसंबच्यमत
Page 210
द्वतीय: परिचछैद:।
शब्दबोध्यो व्यनत्यर्थः शब्दोऽप्यर्थान्तराश्रयः। एकस व्यक्चकतवे तदन्यस्य सहकारिता ॥३०। (थ). यतः शब्दो व्यप्नकत्वे अर्धान्तरमपेचते, पर्थोऽपि शब्दम् ; सदेकप्य व्यक्षकत्वे अन्यस्य सह्कारिताऽवश्यमक्ेकाा। (द)
(न) गद शब्दगं व्यधनायाम् बयंत, वार्थ्मामषि मण्दस्त उपयोनिलमसेव, सत् मोहनमनयोभेंदव्ारथम्? उ्बाम्रस्ाड, शम्देति।-सर्ष: बब्देन गोष्य: प्रति- पासः सम् व्यनात्ति चर्णान्तरं व्यश्तनया बोधयति, नष्दोवि बर्थान्तवम् चन्नर्थन, सानवतोति तथाभूतः चन्याथौपखापक: सब्रित्र्य:व्यर्नात्त व्यसती अवनोति बावत्।
बनशोरत्यतरस्ेत, व्य्नवले-व्वश्नया बोधकले, बम्यस-सपरस, सर्कारिता -सहायकत्मम्यानसारमत्वमत्य:। समधानत्वय्ष व्यवद्ितोपकारिलेन। एवस यन बख नव्यवद्ितोपकारयलवेन प्रयानत्ं, तम तक्षसन्वन्विसेमैय तरथा व्यक्दार पति भाय:। ममु नाट वादी वेख्याइनिनया देपि व्यस्न सत्वसन्धवैम व्यस्चन रेविष्य मानसुन्- मिति सेत्र, तवापि दव्दोपहितायंख्ेव व्यस्तमत्ासेक्ारात। वेश्वानिनयादिस्ु
नैव हक्तव्यपहार:। बत एव पज्यति,-"दुवषः पेथमनेकेटेशयं दोघेष बोषनै- बंदुमि:। अवदर्यमिय निषडं नाव्ं धौताखमंबरपम।" दति। (द) तह्प विश्वोति, बत उ्ब्वादिना।- खट्टम। सवार्बय् वैविसेम व्यश्मल्वं विविषम: तत् क्रमेय यणा,- "माए! धरेबबर्थ बञ्न दुष त्यिति साहियं तुमर। ता अम र्किं बैदयिव्जं एमेम ए बासरी डाइ" । १ । [मातर्क्ट ठेपवरयमय कि नादोति अचितं लया। तडन मिं करणीयमेपनेय न बाबरः खायो।"] इति हंसनम्। एम बाचोडय: "वदिर्गन्तु सयमपि भोजनाधुपयोगिता नि्षोटुं ने नामादिन" इधि वासुक्या चतिम्रायं प्रयाभयति। सा्हेंती सि! सृदर्च खपे खणे दूविषादि मव्भ नए। संभ्भावसिपेडनरतिष्ण बरिसर्च दाम दिरडूच तुमर" । २।
Page 211
साहित्यदपणः ।
भभिधादित योपाधिवैशिष्यात् विविधो मतः।
अभिधोपाधिकी वाचकः । लक्षणोपाधिको लचक:। व्य्षनोपाधिको व्यन्तकः। किस्व,- तात्पर्य्याख्यां वृत्तिमाहः पदार्थान्वयबोधने। तात्पर्थ्याथें तदर्थञ्ज वाक्यं तबोधकं परे ॥ ३२ ॥(न)
[साधयन्तो सखि! सुभगं चपे चये दुनोषि मम ऊते। सङ्ावस्ेडकरणोयसटशं तावदृविरचितं त्वया।"] ति ंस्तम। बब्र "मम मियं रमयन्त्या त्या शवत्वमाचरितम्" पति लच्योऽयं: "त्था सढ रमयं येन हातं स एव दुर्अन: खलु" इति व्यन्नयति। "सब विशल! गिप्पंदा भिसियोपतम्य्रि रेडड बखाचा। विनलमरमबभाप्रयपरिद्टिया संखसृत्ति म् ॥ ३॥ ["पशय निशष! निस्पन्दा विसिनीपवे राजते बखाका। निर्मलमरकतभाजनपरिखिता भङगुतिरिय ।" ] इति संस्कृतम्। दसब व्यस्ोडर्थो व्यच्चव इति मूखळतैव दर्शितम्। एवं नब्दसापि वैविध्येन व्यच्नवत्वं विविचम्। तव वाचकस्य व्यञ्चवत्वं यथा,-"टुगांखद्गितवियद:" उव्वादौ, लाययिकस यथा,-"उपऊ्वतं बहु." दतादो, व्यञ्चकथ व्यञ्चकतवं चतुर्थपरिक्ेदे दर्शयिष्य ते। (घ) चमिधादित्यापारवयं निरूय्य तत्प्रयुतां शब्दस्यापि वैषिध्यमाइ, बमि- वेति।-भन्दोि पभिषादिव यम् बभिधालचण्ाव्यअ्रनारूपवयमित्वयं:, तदैव उवाधि: व्यापारविशेष:, तहैशिय्यात तरबिव्यात, वाचय:, तहत् तदूप:, लबयः, तथा ताटृभ: व्यस्रवच पति विविधी मतः वषितः। (न) सम्पति "बभिषया सचचया वा नब्देः प्रत्येयसुपध्ापितानां पदार्थार्ना संक्गों वाक्याद्वासमान: तात्पव्यांस्या उत्तिमपेयते इति प्राचीननैयावियमतोकां
तद्यमिति यापत् [निमिनाये सपमो ] ताव्पय्यांख्यां तात्यय्येनासरों हर्तिं व्यापारं तथा तात्पर्थ्याये, तदथे, तख्य तात्पर्थ्यायस्य बोधकं वाक्चस् परे प्राधीना: नैवाविका:
Page 212
द्वितीय: परिच्छेदः। [ax]
अभिधाया एकैकपदार्थबोधनविरामात् वाक्यार्थरूपस् पदार्थान्वयस्य बोधिका तात्पय्यें नाम वत्ति:, तदथंब तात्पर्य्यार्थः, तबोधकञ्च वाक्यमिति पभिद्टिता्वयवादिनां मतम् (प)।
त्ीवित्रमाधकविराज्ञती साहित्यदर्पसे वाक्यखकपनिकपर्य नाम द्वितीय: परिच्छेद: ।२।।
बाडु: बदन्ति, [बाहुरिति मतान्तरसूचनायम]; नव्यास्तु उ्मानेय संसर्गमर्थ्यादा- माडु: । (प) भभिषाया रति सचचाया उपलबयम्। च्रमिद्वितान्वयवादिनाम्- समिह्ितानाम् समिधया खचपया वा पदोपसापितानाम् पर्यानाम् चन्वय: सम्बन्ध: सं वदनोति तथोक्षानां प्रचोननेयायिकानामित्यय: । मतं-विवान्तः। "क्रिया- कारखयो: प्रथमत एवान्वययोधी जायते, ततः मतियरः, पदविशेषसममिड्ारात् पुनर्विशेष स्पृतिभंवतीति किं तात्पर्थ्याख्याया चन्वस्या हसेः खोकारैय" इति तु बन्वि- ताभिधानवादिनी मोमांसका वद़न्ति इति बोध्यम्। बबोच्य ते ।-"पदानां हि केवले पदाथें एव खाघवटृथ्वा पत्ि: बलपते। गौर- वादिदोषमिया सम्बन्धं्ेपि तु नैष सा खोंक्रियते, चन्वयभागस् कि तात्पर्थ्यखभ्यार्य- तथा वाच्यादयेमिव्रतया पाकाङ्कायोग्यताऽडसतियोमेन चपदायंखापि प्रतोतिषिषयर्त्व सयात्। भाष्दयोषख चपदावविषयकते यैन कैमापि प्रबारेय वुद्या विषयोक्ञतस तत्तव्देनानुप ख्ापितस् वाक्ाश्ञादेरपि तद्गीपरत्वमापदयाजी इति तु न अडनौयं,
नैथाविक-लाटमीमांसकानां :सिडान्तः। तेषामेवंविधा तात्यपर्यनिर्यवशेखी; तबा रि .- "वटं निर्माति" उ्त्वायुदाहरपादि कटनिष्ठमर्मत्वानकूबा निर्मितिरित्यय: प्रतोयते। तब कटपदस कटोडर्य:, कर्मत्क् नम्ःप्रत्ययथ्, उत्तित्वं न कणचिदप्वर्थः। एवमपदा्यंकपं कि वत्तित्वं, तात्यथ्यातयोगात् एतयो: सम्यन्वकपेथ बीधे विषयो-
पहाधारा कि मक्ति: अन्वयसकूपवाक्या्थदपि वर्सते, बावापोदापादिकडन्यनडारेय्
Page 213
साहित्य दर्पएः ।
नातान्दयखेव वित्रयोबरथात तब एव अत्िवहात। तथा दि,-देवदत्त!' नाः पाठत" अंत कतमम्निवेद्ञात मध्यमाडेन उप्नय्यिमार्यां सास्ादिसमन्विर्तां व्यत्ति हरा तसेटादिम्यापारेः तहाकयाम् चमुमिया तद्ययोषकर्ता निर्योय, बनन्रं नाः पाखथ, बमन निःवास्य" इति बाकवपयरोगे गीरचयमननिःदारमखांबोंका
शियायास क्रियानदयय भति वितित्तों वांखयः भाजषयति। ब्ब पुनः प्रयोगावसरै आनेर तैख समन्विताथयुह्िय सठते। न य प्रंबमतः वाखस्य वद्व्यतडारात् ज्ञान- दथाया तवानीषसर्त्वषि पस्नात् गौरवमिया चन्ववाभ: परित्ज्य एव प्रतति वाच, प्राकु ग्टहेताया मन्वन वत्रे दप जोव्यतया तत्परिंत्यानासभ्रशात् । उत्तित्वािविशैबकप- मव चाबाड्टिमि: प्रज्ाश्यते, एवं बाक्चार्थों नावदार्थं: परति। एतव्र मनोरम,
बाकाङ्ादे: बारपतायाअबशात्रीवर चोयलात, तथा म चमकास भाम पिशेषा- न्वरीय तैरपि चवश्यं खौकार्थ्यमिति दिक्।
2वशेषमास्ाट रोशज्चारपस्ानम प्ितकुंद्पतिना वि, ए, उपाविधारिया त्रीमजोवानन्द विद्यासागरभट्टीषा्य्येय विरचिताया, तदात् भार्म्या पािषितप्रों बाशु पोषविद्याभूंषय-पण्ित श्रोनित्य बोधविद्यारमा म्ां पविसंसतायां बिमखाख्याया साहियद्र्पय म्याख्यीयां द्वितीय: पंरिचेद: ।२ ।
Page 214
तृतीय: परिचेद:।
पथ कोडयं रसः ? इत्युचते,- विभावेनानुभाविन व्यक्ष: सज्जारिणा तथा। रसतामेति रत्यादि: स्थायिभावः सचेतसाम् ।३३। विभावादयो वच्यन्ते। साध्विकायानुभावरपलात् न पृधगुक्ताः। व्यक्तो दध्यादिन्यायेन रूपान्तरपसपती व्यक्षी- अत एव रसः, न तु दोपेन घट दव पूर्वसिको व्यन्यते। तदुक्रं लोचनकारे:,-"रसाः प्रतोयन्ते पति तु. चोदनं पचसोतिवत् व्यवदारः इति। भव चरत्यादिपदोपादानादेव स्थायित्वे प्राप्ते पुनः स्थायिपदोपादानं रत्यादीनामवि रसान्तरेषु प्रस्थायित्व- प्रतिपादनार्थ, ततय डासक्रोधादय: मृङ्गारवीरादी व्यभि- धारिष एव। तदुतं,-"रसवस्थः परं भावः स्थायितां प्रति- पद्ते" दति। (क)
(व) ाव्यसथथकपेकक्ार्थ्यामुकूशत्सप्रत्या वाक्यनिरपणानन्व रर्केंनिरप
विमार्वेनेति।-विमावेन बनुभावैन तथा सच्चारिषा, व्यकः-प्रबटितः। जवदि:, -रतिद्ाशदिरपः खाविभावः । उचेतरसा-अमानिष्ानाम्। रसतां-र 8 कनत्वम्। पति-प्राप्तीति, रसरूपैय परिषति गच्तोत्यथ:। उत्वादनायक्षादि- विष्वलेपि ताहमना्न्यार्थभावनया सामाजियनिष्ठत्वं जायते इत्याभयः । यदमपि "बिभावा बनुमावाष सस्विका व्यमिषारियः" उत्वादिना साखतवकानामवि रढ्व- घटकलं निरपितं, सर्दाप तेवाम् चनुभावरूपत्वात न पृथक् निर्देश: शचाह,- साख्वया पत।-सम्सेशदय पत्वर्षः। दध्यादीति।-पर्वादिवदेन प्रपाब रशदीमां परियक्:। उपानरेति।-इपानवं विभिन्नखहपं परिषतः प्राप्त शम्बः5 वशा,-उपन्तरं परियतं निषयनं बस स तमा; जमन्ादितादिकत् क्ामस पर-
Page 215
[<] साह्टित्यदपैपः ।
निवातः। यवा दुन्धमवयोगेम उपान्तरपरियतं सत् दवोलुच्ते, वधा बा भामिया बर्पूरखण्डमरिचादियोगैन उपान्तरपरियता प्रपाणकसुच्यते, तहत् रत्ादि: खायिभाष: विमावादियोगेन कपान्रपरियतविदानन्द्यमस्कारखदपं प्राप्तः इति परियामवादिनां मतम्। वासनामनक्ीकुवंता मतमाड, व्यशोदत पति।-ग्ञान- विषयतामापद्र इत्व्थः। एवकारैय वस्तुसख्व्यवक्केद:, चिरविनटजापि न्रान- विषयत्वसन्परवादिति भाव:। रसस पुर्वसिद्ृता नासीब्ाह, न तिवि।-दोपो यबा पूर्वसिद्ञाम् घटाटिपदार्धाम् प्रश्नाश्मयति, न तथा विभावादय: रसनित्वर्थः। एत्तमय वहशान्तप्राचीनसंवादेन म्रमाथवति, तटुकमिति ।-चोदनम्-पत्र, न खच्टु चोदनं पथ्यते, चधि तु तण्डुख एव, पक्ञान्नसेव चोदनल्वात; बिन्दु तवापि "बोदनं परयति" इति यषा व्यवा्ियते, तदत् "रसाः प्रतोयन्त" पति ब्यवडारः। स्वादिप्रतीतिविशेषखैव रसत्वादिति मावः। वममपि रत्यादोनां नायवादिनिष्ठतया पू्वसितत्वमस्येय, तथाउपि सामाजिवनिष्ठतया ज्ञानात् पूर्वम् दद चसख्व विर्वाष- तम्। सामानियनिठठः एव रसः; स च बाव्याथभावनासमुङ्सत्यय्तमनुभूयमान एव, तम्माब्रास्य पूर्वसिवत्वमिति विभाव्यम। मनु "रतिर्हासत" इत्यादि वच्चमाय- भारियया रतादोनां ख्थायित्वख प्रतिपादिततया बतर स्थायिपदं निरयंकमित्वामस्र समावते, चत्र चेति।-रसलचणे चेतय:। रसान्तरेष्विति, व्यमिचारतया पति शेष:। रसाबब्ध पति।-रसोडवस्था भवस्थानं सरूपं यख ताहुभ:, रस पदवोमापन्न इत्यरय:, न तु कदाविदनुभूयमान: ; रसख व्यापकत्वादिति भाव :; रत्यादिररिति शेषः। चत्र परमिति मान्तमव्ययम् एवकाराथंकं, रसेषु सवश्यमव्- खानात्। खार्यितां-खायो रत्यादि: रसः, न तु व्यभिवारी, तरतां व्यापकतव- मित्ययः। प्रतिपदते-लमते। एवभ्रूते चाम्मम् ाव्यम्वातभूते रसे खरपनिरूपचपरख मूषोभूतद् "विभा- वातुभावव्यमिचारिसंयोगाद्रसनिष्यतति:" उति मरतसुबख व्याख्यानाख्याने विवद- मानानां रसविदा बदुषा मतभेदा: परिवत्यन्ते, ते चाव मळतोपयोगितया सुक्- भारमतोनामग्ेवासिणां बोधसौकर्य्यार्थसुखिख्य विद्ार्य्यन्ते,-तेषु प्रयमतस्तावत् मट्ट- वोजटपमृतय: सूवमिदमेवं व्यापयते; तथा हि,-"रतादिख्ायिभावानां दि
सह, संयोगात् सन्यन्धात्, रसख पजाराहे:, निर्ध्यात्त: चड्मी विवान: पोषचष जायते इत्यं:, तथा हि, नाव्येनामिमयेनुकरणीयसय दुमन्तादे: लवनाकुखयवामभूतैन इवोकसामान्वउपसायखव रेख्खेन अडुन्तलाटिना वाखज्नविलावेन सव्ाहि
Page 216
ततीयः परिच्छेदः। [<]
मिरनुभावैख लोकानुभवगीचरतां नीतः, तथा व्ययतादिभिव्यंभिचारिभावेः घोषितः रसपद्वाच्यतां लभते। सएवच चमिनेतरि सौसाहृशव भेनाध्यासमान: दशंकानां पेतवमत्कुकते" इति। तथा च थ्यं भायः,-चरनतीभृतायामपि शुक्तो उमयगतचाकनक्य सन्दर्शमेनाज्ञानात् रजतत्वारोपे तथा चपि सयंक्रियाकारितया यथा तब प्रवत्तिर्यायते, तथा भकुन्तवादिगोचरानुरगात्मिका दुशन्तादेः रतिरम- नेतरि चव्तंमामाउपि तथ्य पभिनयपाटववशेन तत्खत्वेनावनम्यमाना रसिकसामा-
अर्मवत्वरूपसादश्यय भेदगभंलेन साहश्यज्ञानवाले भेदयुदेत्वखभ्ावात् बाचवखवे वयममिनेतरि साहृश्यत्ञानपयुत: दुष्मरन्तत्वाध्यारीप: सामाजिकानामिति बाचयं, खकपतो भेदस्य सत्वेपि पमिनेतुरमिनयापाटवरूपदोषवशेन तदानी तख अव्रतोतेरित्येतद तिविभदमपि मसं नाअ्भ्यं रोषते; एतन्मते चमिनेतव्ेष रसोत्पतिकयनेन दर्शकेषु तदभावेन तेषां ततयवत्तचमत्कारख वयमप्यसनवात्। मय कथमपि तव्प्रतौतिरैव चित्तचमत्कारायविधायिनी, यव कुवचित् प्राक्ञतिक-
बलादारोपात् तथा अविष्यति इति वाच्यं, चन्दनानुलेपसमुत्यमुखसम्पतेररीपित-
श्रीभर्कस्तु तत्सवम् बन्यथा व्याघचाण: समतमन्तधा प्रकटयति ; तथा fि,-
स्वात्मकसंसर्गेय रसष्य अम्रारादेः निष्पातिः पनुमिव्यात्मिया उत्पत्तिरित्य:। तथा नायं भाव:,- सोके हि मिथ्याज्ञानसंभयाटिभेदेन, बडुषा प्रतोतिभेद: परिदश्यतै; यवोत्तरकाले वाध: ससुत्वद्यते तदैव मिध्यान्ञानमितच्ते ; यब तुचसौ चौर्बिंबको- भयकोटिका ख्यात्, सेव संधयात्मिकेत्वमिधीयते। प्रद्वते डि एतदुभयधोविखयण गवये "गौरयम्" इतिवत् धमिनेतरि "दुभन्तोऽयम्" इति बुष्धि: म्रयमतस्तमेवामि- नेवावं पचत्वेन विषयोकरोति। नय गबये गोडुडेकत्तरकालियवावज्ञानमाध्यतया वायं तव्सादृश्येनामिनेतरि दुष्न्तादित्वेन पवाधिता प्रतोतिरिति वाच्यं, तब तब ज्ञाने रचित पचात वाचदर्शनेऽपि प्रश्लते चभिनेदमेपव्यदोषवभात् मेटवडालादेन उत्तर- डालेडि वाधानवतारख सुटलात। ततय पचोभूतेऽभिनेतरि मिचाम्ासजताभिनय-
Page 217
[00] साहित्वदर्पप: ।
नैपुसेन वासवरपेवैय प्रदर्शितत्ञ "मावेषु चन्दगरसी हनि आरदेन्दुरान्द एव हर्ये नम वख्वमासीः। तखवां निवामकमनोयमकाक एव कासेन जोवितमियो. हरता इतोडसि । "डा पुनमन प्रथमदशंनचणात् प्रमृति चयृतवतिंदिष चच्ुषो.
मवदर्मंनाज तरङ्ोबररत्वादिसाय्क विमावादिहेतुबर्य प्रतोयतै। ततंप् तथ्ववोडतर खत्वेनातत्साय केरपि तस्खल्वेन दर्मितेस तल्रिय ससिन्र मिनेतरि एव पचे
55खम्यन विलाववस्े सति विषिय क्ानुभावसच्यारिभाववान् स तङ्गोषररतिमाम्"पतति। एतया वातुमिता गोपरौजतो रव्वादि: रसपद्वाथ्यतामाचरे। ताहभायमितिय सामानिवाना सवसोति तैष्वेव रस पति व्यर्यक्रियते पति रतेरनमितिरेय वस- निष्तत्तिरिति यौमतुषसाशयः। तदपि युत्वसहलेन मनो नास्ाकं रमर्यत, सर्वलेव
विहानत विरोषिच्चामसां वाल्पनायामतुभवविरोधात, सूदशासर प्रतोत्यनुगतम्याख्या. सन्ने पतीतिबिददानिनयबल्पनार्या मानाभावास़। तवैब सटनायवैनापि मतान्तरी दोषप्रदर्शनपुर,सरमख खमतानुवारि व्यासयान- माख्यायते, तथा हि,-बभिनेटमतलेन रतिरनुमोयते इति तु न समोचीन, तदानों दुभनादेरसतया तवतिर यादै रपि सुतरामसन्पवैन खकपनोडविद्यमानस चमुनिति- मोपरत्वासन्नवात्। सब्तु वा रथा: चसथा अप्तनुमिति:, तघादि सभिनेटनतत्वे- नायुमिताया यवि तखा: सामानरिकेडसख्ेम तश्वित्तथमत्वारातुपधाव्रवत्वाय। बतो विमावादिमि: संथीगात्-मोज्यमीजकत्वसंबर्नात, रसस-प्रम्ारादैः, निर्धात्त :- भु सरिति तदरयः । चबमाशयः, - भब्दश अक्यान्यापारवत् काव्या देवपि लावब्त्- भोजन ताभिधेयं व्यापारहयं खौकियते। तवादी बान्याययोधे उति तवोराधी मावभ त्वाख्यो म्यापारः प्रमुन्तथ्ा्डनन्वनबिमार्वा दुशन्तादिरर्ति तत्तरशेषमपरिष्ारेय सानान्यती रतित्वादिनै बोप खापयति, द्ितोयैन तु भीजनलालिसेेन तमैब साधारप लमापादितेन विमावादिना सरजता रति: स्वामानिये: उपसुज्यते उत वाडमो एतैर्सुलिरैय रसनिथ पः पति। नैवदपि विचारबडम: बिड्ान्तामषादि:
Page 218
छतीय: परिकेद:। [01]
पछ्ु सरूपवधनगर्भ बासादप्रकार: कथ्यते। (स)- सत्त्वोट्रेकाद खएड खप्रकाशानन्दुचिनायः। वैद्यान्तरस्पर्शशून्यो ब्रह्माखादसहोदरः ॥ लोकोत्तरचमत्कार प्रायः कैश्वित् प्रमातमि: । खाकारवदभिन्नलवेनायमाखाद्यते रसः॥ रजस् मोभ्यामस्पषटं मनः सत्त्वमिहोच्यते।३४।(ग)
गोरमात् मानाषावास्। एतैष्विनवैष्वि रसविदां मतविशेषेषु वयमपि परि-
मात्ु:, तथा दि,-नाव्यप्रसेवा चमिनेवा वा ख्यततिनेपुखवेन विभावानुभावादितु पयटोक्वतेयु प्रयमतः दुमन्तादी मकुन्तवादिमोपरार्या रतो व्यञ्रनामडिय्ा ग्ट होतायां, बलोकियर्शालमाहालन सव्पित्रमिनेतव्येव, साटृश न्ानरुपदोषबशेय रच्ची सर्पं दब ससहूयमानोडनिर्वाच्य: साचिमासिकवैद्य: रत्वादिरय रसरूपेय उत्पदयतै। सर्वन पत्िवादिट ट्टाम्ेन दोषविशेषयश्रेन इत्यमेकन अन्योत्पतति: सुक्षमधिया इति सवमव- दातम्। (ख) रव्यादियंत्सपं प्राम्त रसो सवति, तहयंयन् तब बाखाद एव प्रमात्- निति वनिरपर्णं प्रक्रमते, वस्थेति।-रसस्ेत्यमंः। खकपेति।-सदयं खचनं, तख चबनं वर्षनं, नमें मध्ये यस साहुभ:। वाष्य ते-निरम्य ते . (म) सत्वोद्रेकादिति।-सखयय वत्यमायरुपस्, उद्ेवात् सङ्रमात्। कैषित् न तु सवेरिति भाय:। प्रमाळमि:,-विषिः। पसषेति।-पखळ्ः पूर्व:, खप्रयाभः खेग चातना प्रमाशवे पति खपकाश्ः, र व कोडप्वस प्रकाशक: यधा ननाननरं खनोपर वटादियं मषाश्यति, तथा रसः एव बाल्ानं प्रसान- प्रति इति भाष:, वानन्दृविनय: पातष्दसंवत्ितविभावादिसंविदाक्षकः। देयान नरेति।-वेद्यानडख बन्चब सेबस, सशेन सम्पकेष, शुन्य: पमर्वाच्स्म्वाढ़:,
Page 219
[0२] साहित्यदपस:।
इत्यु त्ाप्रकारो वाह्यमेयविसुखतापादक: कबनाउउन्तरो धर्मः मर्ख्वं, तथ्योट्रेक:,-रजस्तमसी पभिभूय प्रविर्भावः। पत्र च हेतुस्तथाविधालौकिककाव्याथंपरिशोलनम्। ब्रखएड इत्येक एवायं विभावादिरत्यादिप्रकाशसुखचमत्कारात्मकषः। परत्र हेतं वच्यामः । खप्रकाशत्वाद्यपि वच्यमायरीत्या। चिन्मय इति स्वरूपार्थे मयट्। चमत्कारयित्तविस्ताररूपो वित्याया- परपर्य्याय: । तव्ाणत्स्न (घ) पसहुद्वप्रपितामइसहदया
अश्मषः पर्मातानः, बासादस्य साच्यात्कारख, सहोदर: सहभः, [परमात्मञ्ञान- काले बह्ममावं प्रकानते, रसे तु विभावादिकमपीति भेदातहोदरत्वमुक्तमिति बोष्यम]। खोकोत्तरेति।-लोकोत्तरः बलोकिक:, यषमत्कारः चित्तविकास:, स एव प्राययः नोवनभूतो यस् ताटभ:, नायकादोनां नायवादिरत्यादिषु लोिक- बमस्कारस्येव सभ्रवात्, चख तुसामानिकनिष्ठस्व चन्तकिकत्वमिति भावः। प्रयम् - उस्तखरूपी रसः। खाकारवत्-सद्ैदबत, अभिव्नलेन-तादात््येन, पास्ाद्यते- बनुसूयते; यथा भात्मनी मिन्नोपि देह: "वहं स्थूल: व्रहं छभः" इत्यादिभेदोलेखा- भवेम प्रतोयते, तथा रस्ोपि नायकादिनिष्ठतया भिन्नोऽपि "रामोऽहं सोता- विषयवारतिमान्" इत्येवमात्मनिष्ठतया घाटज्ञानमेदोल्लेखाभावेन बासाद्यते; घटादिजाने जाते "यहं वेघनि" इति यथा जाटज्ञानभेद: प्रतोयते, तथाऽय नेति भाव:। सत्वं निषपयति, रण पति।-चनुत्कट्टमनोधर्मविशेष: रजः, निश्रट्ट- मनोधमविशेष: तमः, ताभ्याम। पसपृष्ट-सम्पर्करहितम। मनः,-मानसो वर्म- विशंष दतथ:। दह-रसनिरूपणप्रसक्के इत्रथः। सत्वं-सत्त्वोद्रेवादिति पूर्वोक्ष- सरख्पदाय: । उचयते-कथ्यते। (घ) कारिकारऽथमेव विद्वणोति, उत्यशेति।-उतप्रकार:,-ववितरूपः। अध्योति।-वाल्रोम्य: लोकिकेम्य:, मैयेम्य: वेदोम्य:, या विमुखता वैमुख्यं, ज्ञानामु- कूषव्यापाराभाव इति यावत, तथ्य बापादक: प्रयोणकः, ज्ञानातुकूषन्यापारथान दख्नोयोग:, 'यशमिन् सति वाह्ज्ञानं न तिष्वात तवोता तति भावः। कषन- पनिर्टिटरूपः। पानर:,-मानसः। धर्म:,-गुणविशेषः। सखं नाम गृम् इत्यथेः।
मानसधमी। बलिभूय-तिरस्कृत्य खकारय्याचमे विधास, नितान निःसाय्येवि
Page 220
दतीय: परिच्छेद:। [er]
धमेदत्तः खग्रन्थे,- रसे सारयमत्कारः सर्वताम्यनुभूयते। Lतच्चमत्कारसारत्वे सर्वंत्राम्यहुतो रसः ॥ तस्मादहुतमेवाह ऊतो नारायणो रस्म्। इति (ड)
बावत्। सखोद्रेके एव्यथः। तथाविधेति।-तथाबिध: सत्ोद्रेकापादको थोडल्ोकिय साव्याधो
पखुषड दति।-विभावादिना पृथक पृथनननुसूयमानः इति भायः। पयं-रस. उत्यय:। विभावादोति।-विमावादयय् रत्ादयस्षेति तेषां प्रभाभ्ज: संबित, तेन वत सुखं, तख् चमत्कारोडलोकिकतया बनुभब, सएवात्ा यस ताह्शः। ननु मिखिता विभावादयो रसः. तत्कघमख् बखण्डचम् इत्यत चाड, चर्वेति।- पखच्डले इतथं:। हेसं-कारपम्। वस्याम:,-कथविष्यामः, समूड्ासम्बनन्जान- तादास्म्यमेव हेतुवच्यते। यद्यपि विभावादोनां प्रत्येक्षय्त खन्रूपतैव, तथादनि अपाध्करस दव ससूडाखन्यमविचया विभावादोनामभेदैन तदा प्रत्यादेतख रस- खखण्छतवं वस्यते। चिन्पय दति।-[ एव वरूपायें मयत्, न तु तनक्ञतबचने मयट् (५।४।२१ पा०) इति "श्म्ममयो यञ्ञः" इतिवत् प्राचुर्थ्याय]। चिस्त- बिवार पति।- सोकातोतार्थाकलनेन किमेतदिति ज्ञानधाराजनने वित्तस दोर :- प्रायत्वं चितुविस्तार:। इष्टहैतुम्योडसभ्रवित्वव्ञानेन हेतमुसन्धाने मनोव्यापारथमेन चित्तविसार: इति केचित्। विष्ययेति।-विष्पयः विष्वयभब्दः चपरपर्य्याग: वायवान्तवं यख सः तवोत: ; बथवा,-सपरपर्य्याय: सभिन्नः दव्याभयः । तत्प्राप्लें - समत्कारसारत्वम। (सारता व स्थिरांभलेन जेया)। (ड) तामेव वर्मदत्तवृतां वृद्वप्रपितामसोकिमाड, रसे पतति।-सर्ववाषि- सर्वात्यद्पि, रसे, चमत्कार:,-वित्तविस्तार एव, साब-सिरांभ:, प्राय्य इ.ते यावत्, (सारी ववी खिरांशी प" इसमरः)। चनुभूयते-प्रतोयतै। तन्- तमत् वारवादितर्य :; चमत्करिति।-चमत्कार एव सारः बव तस मावशत्वं तम्मित सति इ0थः। सब-सनडपि, रसः। यहुतः,-जोकोत्तर- खरूप :; बहा,-तख रसख चमत्कारसारत्वं तथिन् संत सबंब सर्वत्तिम् थपि काये इसः अडुती विवचकी वाचयताद्यविषयः, श्रित उति जेषः। तम्मात्-एवं सा-
Page 221
साषित्दपय:।
परमिखन्ति योगिवट्रस्सन्ततिम" इति। (च) यद्यपिखादः काव्याथंसनोदादाम्मानन्दपसुत्व: इत्युतदिया रसख्ासादा- नतिरित्वत्वमुतं, तथाऽपि "रसः साद्यते" इति काल्पनिकं भेद- मुररोक्त्य कर्मकत्तंरि वा (छ) प्रयोग:। तदुतं,-"रख- मानतामावसारत्वात् प्रकाशशरोरादनन्य: (ज) एव द्ि रसः" दूति। एवमन्यवापि एवंविधस्थलेषु उपचारेग (झर) प्रयोगा
एतो-विदान्, ("अलो कुमल उत्यपि" शबमरः)। रसं-रसमावमेवेत्ययं:, बहुतम् एव-पहुताख्यमेय, पाह-व्रवोति। बव पहुतनब्दो न रसविशेष- वापक:, तख्तस्तु सुखमनभूयमाने रत्यादंमनिषये यवावर्य अत्रादादिव्यपदैश:, तथ्य चननुभवे चहुतव्यपदेश: इति बोष्यम्। (प) प्रातमपुखन्ाधिमि:,-ऐडिकपुसायस एतच्रोरसख नमनासन्वादिति भाव:। पुस्त्रवन्त पति।-पुस्वन्त:,-पात्रमपुष्य माखिनः, योगिवत-योगिन दुब, रससन्ततं-रसस सन्तति: सव्यर्वत्यित्ततयातुमवस्ामित्य: ; पचे-रससन्ति परमात्मतत्वविस्ारमित्ययं:, "सो वे सः"हत्यादिसुती परमात्नो रससंग्या अलिखि- तत्वादिति भाव: ; म्रमिखन्ति-प्रतुभवन्ति। (ह) बाव्यघेि।-बाव्यार्थस् सम्ेदात् परिभोषनात्; चथवा-बाव्यारयं- सन्नेदात् विमावादिमेखमात्। बात्मानन्देति।-बातनः खखय पानन्दससुड्मः
-पाता ुद्धिः, यानन्दः सुखं, तयोः समुन्ी विषयान्तरतिरोषानेनाविर्माय:। वात्पनिवाम्-भारोपितम्। उररोक्ष्य-पत्रोक्षत्य; रसाख्ादयो: कमक्रियामावे- नोखेखो भेदयडयमन्तरैय न सननवनोति आाय:। कर्मकतरि वेति।-रसः खयमेव खाद्यते, सामिव्वत्वादविषय इति भाव:। (न) रसमानतेति ।-रस्यमानता बाखाद, तन्ावस न लतिरिशख,
सभिषः, ज्ञनसउपतापत्रः एव रत्वादि: सत्दवसम्यानां शहाबन्दनमस्कारसंवक नोपादेयलात् एस पति निम्पाष:। (स) उपपारेय-भाडीपेय, मशाममरोरादनम् प्वेति अबनेन इति सागः।
Page 222
ढतीयः परिच्छेद:। [oy]
सेया:ः। मनु एतावता रसष्याभ्जेयत्वसुतां भनति; व्यक्षना- याथ ज्ानविशेषत्वात् डयोवेक्यमापतितम्। ततबं, (न)- "सन्नानेनान्यधोहेतुः सिषेडर्यें व्यक्षको मतः। यथा दोपोऽन्यथाभावे को विशेषोऽय्य कारणात्।" इत्युत्दिशा घटप्रदोपवत् व्यह्व्यञ्चकयोः पार्थक्यमेवेति कथं रसस्व व्यक्ञतेति चेतू, सत्यमुत्तम; परत एवाड् :- "विलयय एवायं अतिपप्तिमेदेभ्य: खादनाख्य: कसित् व्यापारः", दति। परत एव ह्ि रसनास्ादनचमत्रपादयो विशचण एव व्यपदेशा इति अमिधादिविलकणव्यापारमात्प्रसाधन- पहिले: पष्माभि: रसादोनां व्यक्त्वमुतं भवतोति। (ट)
(ज) एवस वाटमज्ञानाननर रसाखादः बर्य जायतासुपायामा वादिर्त्वमि प्रायेय शहते, नन्विति।-एतावता-रसख विभावादिससुदायप्रकारख रसलाग्रो- नरेष। पञ्ेवत्ं-ज्ानाविषयत्वम्। मदु व्यश्ञनयैब रसाखादो नावतामियत
कपो व्यखना व ज्ञानविशेषकपा, तदा सलबोस्तृष्यतेति बर्य साध्यसामकत्वम्? इति भाव:। ततय-इयोने क्यापातात, "बर्ष रकस व्यख्ता" इति वच्चमायग्रन्येवाखा ज्वय:ः । (ट) कयो: पार्थक्ो एव व्यक्ष यशतलाब: समवतोव्वाइ, सन्नानेनेति।-सिडे बहें वसतुनि सति व्यअ्शः झापमः, संव्य्षवत्वेनामिमतं, तख बानेन, सव्चस हिडस चपरख पर्यम् धोहेतु: ज्ञानवारयं व्यञ्तपतीतियर: उत्वर्थः। बषा दीप: खन्नानेन बयो घटपटादोनां ज्नहेतुभवति। चम्यबाभाषे-सिद्धावभ्ञाप कले, बद्-व्यध्वस, बारकात्-जनवात् देतो: को विशेष :? जनको हि कार्य- सुप्पाध प्रवामवतोति माब:। चयं भावः ;- जननी हेत्ु: चसधित वस्तु उत्पाद्यति, अपवस्तु विदमेय वस्तु नपयतौति। इत्युत्रदिया-एवसतरीबा, घटम्रदोपपत् -घषा घट म्रदोपो व्य्नात्ति, तहत् व्यश्षकी व्यञ् व्यनतति; चततयो: पार्यकां- मिव्नत्वमेय, न तृ एकउपतवमिति भाष:। चत एव-उत्ात् बिसंबादादेवेवयं:,
Page 223
[oa] साह्ित्यदरपण: ।
रहला व्यालमेव खौकुबन्त। तथा हि-रामादी व्यश्नया प्रतोयमानी रत्वादि- ज्ञानसन्बन्वेन सामाजियठतत्ति: रसः, त् ज्ञानं "रामः सौताविषयकरतिमान्" उ्यादावारयमेव। वथा चिरविनट्व्ापि यानादिः स्वजन्यापूर्वसत्वेनैय खर्गा- व्यवह्ितपूर्वपर्तित्वं वाष्पाते, तथा रत्यादेरतोतस्यापि खगोपरज्ञानसत्वेनेव सामा- निकशतत्वं कल्पाते इचवधेतम्। लाधवाद्पन्थऊम् एतष्मिन्रेब सिद्ान्ते "बभिषादि-
कतिव्रपिमेदेव्य:,-अ्वति: करयं, प्रत्ति: व्ञनानुकूषव्यापारः, तववदैष्य: तविशेषेष्यः, बिलयय :- विभिन्न :. व्वादनाखय:,-खादनाभिघेय :. कखिन-पनिटिंष: सहदयातुमवसिक्: इति यावत, व्यापारः,-गतनिविशेषः, येन रसः खाद्यते इति
भाव:। उवपं :. व्यपदेशा :- य्यवदाराः, उतत्रयापारस्ेति भाव:। एवस यधा संयननसमवायेन सुखाविसाच्यात्कारः, तथा आासादनाख्यत्यापारेध वद्यमाय्- खशमनासाचालवार: पति भावः। यथा "भूतलं रमतबत" इति ज्ञानं ृत्त्यंगे लोबियं, रजतांशे त्वखोशिकं, तथा रससाचात्वारोऽवि वासनांगे लौभियो रत्यादांगे उपनीतभानात्मकालौक्िय दव्वधेयम्। मयु वासना तावत् इच्छादिवत् मुर्यवशेष: पवास्तु, तथा सति संयुतास्मवायैनेव तद्वडी भवष्यति किं खाद- नाख्यव्यापरियति चेत, न, तस्वा गुथविशेवत्वे प्रमाणाभावात्। नच खाघवमेव तब मानमिति बाचयं, तब सल्तागुषत्व सम्बन्धकर्पने गौरवात। न य तखा पटटट- उपत्वमस्विति वाच्यं, तवाल्वे साक्यात्काराजपपत्तेः। नावि ज्ञानेक्कादपत्ं, प्रात्त- नोवनेन खििरत्लामात् ज्ानेक्कायास् तोय वचे मान्ात्। नापि संस्कारकपत्वं, तख्वातोन्ट्रियत्वेन प्रत्यवासन्रवात् रसखव सृतित्वापतेव। नमु तथाउय "वासना- वानहम्" इति जञानाकार: सादिति चेत, न, प्रथम नाम्यक्षाव्यदर्शनत्रयथार्म्ा
खिति:। कषिक्कन्देनापि तयोकपस्िति:। सा य दोषतया बच्चते। तते वन्यमायसाधारयोकरमाख्यत्र्यापारेय सोतादयो मम रामख वेति विभावादिचत् चये प्रत्येशं साधाएखपत्थयः, तदननतर व्यञ्तनध रससमानाक्ारप्यय:, तक्तु तत्सएस्तेन सादनास्यन्यापारय "रामोऽहं सोताविषयकरतिमान्" इ्याबारक:ः खवासनायी रत्याय्यमेटं खचिन् नायकालेदमवगाहमान: सचासवारः सम्पवते। "भूतयं रजतवत्" इति समे पत्ित्वादियमिय वासनात्वादियमत न मासते पति भाक:। "प्रमाता तदमेदेन खात्मानं प्रतिपरती" पति उत्ाहाटिसमुडोफ:
Page 224
ढतोयः परिच्छेदः। [00]
ननु तर्डटिं (ठ) करुणादोनां रसानां दुःखमयत्वाद्रसत्वं न स्वादित्युथ्ते,- कृरुपादावषि रसे जायते यत् परं सुखम्। सचेतसामनुभवः प्रमागं तब कीवलम् ।३५॥ (ड)
शधारखानिमामतः अंत व वत्यमायमसादवसोयते। पतिम् मते पदार्थात्तरख पासनाया: खादनादित्यापारस्य व बल्पने गोरवमसहियराह, बनिषादीति ।- सभिधाटिष्य: बभिवालयम्ातात्यर्य्यास्रेम्य:, दिस्वबचः विभिन्नः, वः व्यापारः व्यवनेतयंः, तनमावस प्रसाथने सथापने, यहिले: प्रयासिभि:। माववदैन खाद
पोधविषयत्वम। वदि ज्ञानसामान्यबुह्धो व्यस्रनाया एसस् थ ऐकमापतेत्, तवाि ज्ञामविशषेय ज्ञानविभेष व्वापि व्यश्षमं हश्वते; यबा प्रदोपसामान्यन्ञानेन घठादि- ज्ञान व्यज्यते, तवतु व्यस्रमया रसो व्यज्यते इति व्यख्तनाया वक्ातात्वर्थरपज्ञान- विशेवरपाया रसस्य वानन्दषित्वधस्य पार्थकमे सिसेडयें इति तु प्रावियम: कचित् ससिडार्थानामवि व्यञ्तमात्। यबा-"सहेतकाखमनसं विटं बात्वा विदग्धया। रसब्रेबापिंताकूतं खौखादसं निमोखितम।" इति; सख्या सहेतवाख पति प्रचन् क्रामुकं प्रति प्रम्मनिमोध्धनेनेव वयाचित् व्यज्यते; चब सम्याया: ससेतवाखलवेन भसस हत्ैऽपि व्य प्नागम्य वममिति सुधोभिविंभान्यम्। (ठ) मतु तर्हिं-रसस्य बानन्दषिन् धत्वाज्रोकारे दव्वयंः। • (ड) मन्विचादिना अताया: महाया: समाधानमाड, कस्णेि।-कब्मदो वषि मोकमधादिख्यायिभावके इति भाब:, चादिपदेन रोद्रभवानवादीना परिय्रमः। से बत्परम्यन्तं केलं का सुखं जायते, तव तविमन् सुखे ससनुभवबिषये इति यावत्, सवेतसी सहदयानां विचारशोष्षानामनुभवः केवलं प्रमाणम्। मन्वि वादिना समुख्ापितायामाशडायां यरन्थदुशव्षमाधानं सुकुमारमतोनामय-
तथा हि,-सथ सर्ववेय रसख मानन्दमयवाङोकारे मज्रारादो रसे खाविभावत रवादीः बधा नायके दुननतादी निर्मदालोयिनानन्दसम्पादवता, तथा उचेतषि सामानिवेडप्वस् युत्रिपरतन्ता वयं तम न विमनि पृष्ाम: परनु शभोषदिर्दुव्
Page 225
[oG] साह्ित्यदर्पणः ।
सम्पादमतवखय सर्वातुभवपाधिकतया तरखयायिमायके बदमादो जय तख्य सह्दव- वितयमत्नारापरपर्थ्यावाउडनन्दोव्पाटवतं युञ्धते: नय बस्तमूतसेव भोषादे- जीके दुःयोवादवत्वदर्थनात् नायके दुभननादी तख्य वासविकतया तथात्वेवि सामाजिके तसय बल्पितत्वेन नार्थक्रियाक्यारित्वमिति वाच्यं, वस्तुतोऽसर्पोमूतेऽपि रकवादो पज्ञानवत्पिवाद्यस्ुभूतादवि सर्पादेः वासकम्पायत्वतिदगंनात् कल्ित- यापि सधकरियवारित्वस्य अपवपितुममक्यत्वास्, बरुषादो सामाजञिके भोषादे: वस्पितलवेन दुःखादयजनवले पम्नारादार्वाप तव रत्ादे: वष्पिततया सर्वागुभव-
अवयदि अशारादिपधानवाव्यवत् वद्मापधानकाव्यादावि तुष्यकपेय बानन्द- माव विषयोकियते, तदा फलवलैन वाव्यादेरेयमलिनय काचित् पति: बाष्पते, इथ्: उममेव सहद्यामाम् शाङ्कादोव्पादकतवं दुःखीन्त्तिमतियन्चत्वख्न सवादिबि सबंव कार्य्यायुरोित्वात् कारणं कत्पनोयम्। पव तेष्षमनुभवेल्तवावि पानन्दवत् दुःखमपि विषयोकरियते, तदा ताह्यं प्रतिबन्तनमकस्पनोयमेय, यमाययकारण- ववेन उमयोरेकोतलो बाधकामावात्, चनुमवानसारित्ात वन्पनोया:। नदु वर्पादिरसय सुखवत् दुःखखायुवाटकते तत्प्रवाणकाव्यस भनिष्टसाथकतया हती वनोनां ख्ुती प अमाजिकार्ना क्य प्रत्ति :: परस्ताकटय्यायनताघ्ञानस कारपतया, तदमावात: प्रत्यत निर्दात्कारयस बनिष्टवाघनताज्ञानसेव उत्वादिति वेतु. न, तवापि पनिष्ठापेकया इष्टस्याधिकासन्पवैन सासारिक हश्न्तेन प्रतषथ्रवात्; तवा हि,-सततविषयविषबिषमोळतचेतस: पवास्तापिन: संसारियो यथा वद्िप्रपम्तं दुःखसाधन जाननोवि चापाततः समावक्- सुखसाधनतया तदेब कामयन्ते, तथा सामाजिका यवि ताहयं काव्यमिति।
विकशकम्नमिति मन्तव्यं, मत्रिमता भमदद्गपानुकोतंनाकर्णनेन पविरलवारेवासु
युक्रिरेक प्रमायम्। पय वहणादी सामाजिवय खत्िमिन् शोषादिमद्रामाय- भेडाप्यासेडरवि यदि सुखाधनुभूतिरपत्यूड्ा खात्, तदा खप्रावस्ाय्ामपि तवाडध्यासे सुखमेव समुत्पद्यते, न चेतत्; तब दुःखसेव सवातुभवस्िहत्वादिति पेत्र, इदमेन रि बाययखालोकियं माहात्मा, यत दुःखोत्तिनिदानमपि मोवादिकं न कैवस- मेवानतः दुःखमेगोव्याट्र्वति, यषि तु सर्वसददयकदयातभूतिसाबियं परमानन्द मन्दोइमपोत्यख मतिमर्प्चतेन ।
Page 226
दतीयः परिच्छेदः। [oe] - भादिभव्दादीभव्भयानकादयः। तथाऽपि बसक्दयानां मुखमुद्रपाय पक्ान्तरमुच्ते,- किञ्च तेषु यदा दुःखं न कोऽपि स्यात्तटुन्मुखः।(ढ) न हि कखित् सनेतन: (ग) भालनी दुःखाय प्रवतते। करुणादिषु च सकलस्यापि साभिनिवेभपरवृत्तिदर्भनात् सप- मयत्वमेव। पतुपपत्यन्तरमाइ, (त)- तथा रामायणादोनां भविता दुःखहेतुता ॥२६।। करुगरसस्य दुःखहेतुते करुपरसप्रधानरामायणादि- प्रबन्धानामपि दुःखहेतुत्वप्रसङ्ग: स्थात्। ननु वथं दुःखकारणेभ्यः सुखोत्पत्ति: ? इत्याइ,- हेतुत्वं शोकहर्षादेर्गंतभ्यो लोकसंत्रयात्। शोकहर्षादयो लोके जायन्तां नाम लौकिकाः ॥ अलौकिकविभावत्वं प्राप्तेभ्य: काव्यसंश्रयात्। सुखं सञ्जायते तैभ्यः सर्वेभ्योऽपीति का चति:।३७।(थ)
(ढ) विषेति।-शिश-सपरस्। तेपु-नवमवोभक्षमयानसादिए। यदा-वदोतय:। दुःखं-श्रोवादिकार्य्यमेष खात्। तदिवादि; तदुमुख :- करमादिरसव्यअ्नककाव्यादित्रमणदी म्रवत्तः, कीडपि न खवादिब्न्तयः। बयपादोनां सुखसम्पर्मंत्वादेव सरवेषां तदभिवाषिकी प्रउत्तिरिति भाय:। (य) सचेतन :- सामानिय: सत्युरायसन्न्धाद्रसाखादय उत्वयेः।
(थ) देतुत्वमिति।-सोषसंत्रथात्-बोषः परापरवसतुजातं, वसत संत्रयाम् संसर्मात् खभावाषा। मोवडवांटि:,-शृगानन्दप्रभतैः। हेतुत्वं-मारणलम्। गतैख्:,-प्रात्रिम्यः वनवासिम्य: प्ति यीबत। बीजे-जर्गतत, लोबिका :-
रालवनवासे रामस दुःखं च्ौनियमिति साक। काव्यसंत्रयान्-कान्यवलवातू।
Page 227
[ <. ] साह्ित्यद्षपंथः ।
ये खलु रामवनवासादयो लोके "दुःखकारणानि" इृत्यु चन्ते, ते एव ड्टि काव्यनाव्यसमर्पिता अलोकिकविभावन- व्यापारवत्तया कारणशब्दवाच्यतं विहाय अलौकिकविभाष- शध्दवाच्यत्ं भजन्ते; तैभ्यव सुरते दन्ताघातादिम्य दव सुखमेव जायते। अतस "लोशिक शोकहर्षादिकारपेभ्यो लौकिकशोकहर्षादयो जायन्ते" इति लोके एव प्रतिनियमः। काव्ये पुनः "सर्वेभ्योपि विभावादिभ्यः सुखमेव जायते" इति नियमाव् कव्विद्ोषः । कथं तहिं हरिखन्द्रादिचरितस्य काव्यनाट्ययोरपि दर्शन- शवणाभ्यामश्रुपातादयो जायन्ते ? (द) इत्युचते,- अश्रुपातादयस्तदत् द्रुतत्वाच्चेतसो मताः ॥३८॥ ताि कथं काव्यतः सर्वेषामोदृदशी रसाभिव्यक्तिन जायते ? इत्यत प्ाह, (घ)-
- सोकि क शेक एषनिमित्तेम्य: वनवासादिम्योि। सखं-सुखमेवेथर्थंः। सस्ाथते -ससुहवति। दति-इत्येवं कल्पनायामित्ययः। का चति: ?- का हानिः? न काडपोत्यर्थ: । (द) ते एवं होबादि।-ते एव-वनवासादयो दुःखवारपानि उत्ययः। काव्टेनि-काव्यमाव्ययो: समपिंता: चभिनिवंशिता: सन्तः। चलौकिकेति।- पलोकिकं विषययणं यत् विभावनं रव्दंराखादाड्रयोग्यतानयन, तदेव व्यापारः, नहतयव्यथ:। कारण्भष्दृवाच्यतं-ववारयन्ब्दपतिपाद्यत्वम्। विहाय-पवा।
पाधतम्। अजन्ते-प्रापु्वन्ति। प्रतिनियमः-खितिः। वर्ष तर्कीति।-ताहं
पादिवदेन निःव्वासादोनं परियदात्। जायन्ते-प्रवर्तने पषयः। (थ) असुपतति।-सेतस्ठ: विततख, दुतत्ात् इर्षोद्रेकेष नवितमायत्वात्,
Page 228
वतीय: परिच्छेद:।
न जायते तदा खादो विना रत्यादिवास नाम्।।३६॥(न) वासना च ददानोन्तनो प्रातनो च रसास्ादहेतु:। तत्र यदि बाद्या न स्थात्, तदा शोतरिय जर स्ोमांस कादोनामपि सा ख्यात्। यदि द्वितोया न स्थात्, तदा यद्रागिणामपि केषा- क्षिद्रसोद्ोधो न दृश्यते, तन्र स्थात्। (प) उत्तन्व धर्मदत्तेन,-
सर्हिं-यदोवं सर्वमपि काव्यमाह्वादहैतुः तदा। वर्य-कैन रुपेय। काव्यतः,- वाव्यात्। स्वेषां-साधारणानामित्यः। ईटशो-एवंविधाSडद्वाद हेतुभृतेति यावत्। रसानिव्यति:,-रसाखादः। न-नेव। जायते-उह्रवति। १बयत:,- इत्येवमाग्डावभ्ात। प्राह-उत्तरयति। (न) परमते रसबोधहेतुत्वे चन्वय्यतिरेकी प्रमावनाड, नेति।-रत्वादि- वासमां-रत्यादितादात्येन प्रतोयमानां वासनाम्। विना-कते। तदाखाद:,- तस्य रसस्य बासादः । जायतेन भवति, रत्यादिवासनावन्त एव रसमाखाद- यन्ति, नान्ये इति भाष:। ासनापदेनाव संस्कार विशेष: बोध्यते। ( प) यथा वासनया वासितान्तःकरषा रसाखवादं लमन्ते, सावासना पुनर्षि- विधेत्याड, वृदानोन्तनोति।-एतज्जन्मरससचिता। प्रात्नी च-पूर्वणन्मार्निता च। निवितैय रसासवादं प्रति हेतुरिति भावः। तव-तयोदिंबिच यीवांसनयोमंष्ये। बादा-उदामोन्तनी वासनेवथ:। न म्यात-रसाखादहेतुलवेनाभिमता न अवेत्। तदा-तर्हिं। श्ोवियेति।-मोविया: बेदिया ये जरनी उडा मौमांसमाः कर्म. जड़ासे चादो येषां तेवामपि। सा-रसाभिव्यतिरित्र्यः। [स पति पाठान्तरे तु-रसासाद इत्यय:] खात-भवेत्। यदि या द्ितोया-प्रात्तनोथयं:। न खात्, रसाखादहेतुत्वेनाभिमतैति श्रेषः। तदा-तरहिं। रागिवाम-चतुराग- वतामपि। कैषाचित्-जनानाम्। रसोघोधी न दृश्यते इति यत, तत् न खात् उत्यन्वथः। तदिति।-सामान्वाभिप्रायेय नपुंसकम्। नन श्ोवियादोनां प्राश्ञन- वासनासत्वे किं प्रमाथमिति चेत्र, तदभावे प्रमाणासत्त्वेनैय तत्सिक्वे:। नय फबा- भाव एव तब माममिति वाच्चम्, रदानोग्तनवासनाव्यतिरेकसेव फबाभावम्रयोजस- त्वोपममेगोपपत्ती तदभावस्य तत्प्रयोगवत्वकल्पनाया बन्ाय्यतात। वसतुतस्तु ददानोन्नवासनार्या प्रमाणं नासि। न व रामादन्यसाऽनुपपत्तिरैत मानमिति वाचयं, तख्ा रामादिं प्रत्यशनकत्वात् पष्टसायनतात्ञानादिनेव वक्िके: ।
Page 229
[62] साहित्यदपपः ।
"सवासनानां सम्यानां रसस्याखादन भवेत्। निर्वासनासतु रङ्गान्तः काष्ठकुष्याश्मसन्रिमा: ।" ति (फ)। नतु साथं रामादिरत्यादुद्दोधकारणेः सौतादिभि: सामा; निवरत्यायुबोष: १ (ब) इत्यरथ्ते,- व्यापारोडस्ति विभावादेर्नाम्ना साधारणीक्वतिः । तत्युभावेष यस्यासन् पायोधिप्नवनादय: ॥ प्रमाता तदमेदेन खात्मानं प्रतिपद्यते ॥४। (भ)
(फ) सवासनानरमिति।-सवासमानां वासनया वदानोन्तन्ा प्ात्तम्ता चेव- भयविधया मिखितया उड वर्तन्ते ये तेषां तथाभूतानाम्। सम्वाना-सहदयानाम् । रहण पासादनम्-चतुभवः भवेत। निर्यासना :- निरसवासनासतु सामानिका:। रहान:, -एद््भूनिमध्ये। कार्फ-नोरसदाड, कुदं-भित्ि:, पशम-प्रसर्व,
(न) नर्व्विति।-रामादोति।-रामादीनां रवादेः उघोध: तथ कार: सतुनि: सौतादिमि: । सामानिकर ब्ाएशोय :- सामानियर त्वादिवासनोघोष:, ते्षा तं प्रति पचाधनत्वादिति भाग:। (म) सामाशियानां सजातोयरत्वादिसाजात्ेनापि नायवायमेदावनाहिरस - चहोपपती वत्यमायसमाधानमवियिकरम् इत्वतः मनष्यसामानिषाना सुदु्भय-
वत्ते, व्यापार दति।-विभावादे: व्यापारः,-सामर्थ्यविशेष: इवबंः; पा्ति यः नावा बाधारतीळ्ति :- खान्नयं साधारयं नायकसामानियसम्बन्धिमं करोति डमय- सम्पन्धितेन प्रतिपाद्यनोति उधारणोनति: साधारणोयरचं, बामानिवस नायवादेषन्ीडम्मलिव्नत्प्रत्यायनमिति यावत, उच्चते रवि शेष:। तन्प्रमावेष-
रामस्व उनुमतः ना। पायीषिपयनादय :- समुद्रतरवाद्य: ससुद्रवहनादयी बा, बायन्। चवादिपिदैन रामयनियहादैर्य्यंडचम्। प्रमाता-विदान् सामानिय:। तदमेदेन-तेन रामेय बमुमता ना यः बलेद: मेदाभाब:, तादाव्मिति बावस, दैन वहमिवतया उन्बम: । खाम्ानं-सखडपं, प्रतिपथवे-प्रपोति।
Page 230
दृतीय: परिच्छेद:। [=]
नतु वायं मनुषमातख् समुद्रसक्नादावुक्ताहोडोष :? हत्युचते,- उत्साहाटिसमुबोध: साधारखाभिमानतः। वृगामपि समुद्राटिलङ्गनादी न दुष्यति ॥४ १।।(म) रत्वादयोऽपि साधारखेनैव प्रतोयन्ते इत्याइ,- साधारसेन रत्यादिरपि तद्दत् प्रतोयते ॥ ४२ ॥ (य) रत्यादेरपि द्यालगतल्वेन प्रतोतो सभ्यानां ब्रोड़ाऽडनङ्ादि- भंवेत्, परगतब्ेन तु भरख्ताउडपातः । (र) विभावादयोऽपि प्रथमतः साधारख्ेन प्रतोयन्ते इत्याइ,- परस्य न परस्थेति ममेति न ममेति च। तदाखादे विभावादे: परिचछेदो न विद्यते ॥४३।। (ल)
सवारखानिमानतः इनुमत्प्रसतिभि: समं तदानी भेदत्ताननिव्वतत्तिपुरःसर
सृदय:, न दुष्यति उपपठतै।
समुदबरनादिवत् साधारखेन रामाध्मेदाध्यवसायेन प्रतोयते जायते, सामाजिवं पिति ग्रेप:। (र) तब सेतुमाइ, चि-यत दवबः। रव्ाद्ेः चप्रि-विं पुनः रसख ?
5सक्ादि:,-ब्रोड़ा वज्चा, चातडः मयं तदादि: सवेत्। परमतल्ेन-परनिष्ठतवेज, रामादिनिष्ठतवेनेति याबत्। त-बिन्दु। बरखताइडपात:,-रसाखादीचेद; बाव। तथात् नायकाडिमि: सड साधारयताप्रत्ययानन्तरमेव दषां रसाखादी नायते इणि भाथ।
विलावादे :- बासम्मनोहोपमादेः, परख न परख पति, जम प्त न समेति क सरिकेस -सगरोपा। न विश्ते-रा स्भात्त।
Page 231
[s] साद्ित्यदर्पपः ।
ननु तथाऽपि कथमेवमलौकिकत्वमैतेषां विभावादोनाम् ? इत्य चते,- विभावनादिव्या पारमलौकिक मुपेयुषाम्। चलौकिकत्वमेतेषां भूषगं न तु दूषगम् ॥४४॥ (व) पादिशब्दादनुभावनसच्जारणे। तत् विभावनं रत्यादे- विंशेषेष आाखादाङ्कुरणयोग्यतानयनम्। अनुभावनमेवभ्ूतस्व रत्यादे: समनन्तरमेव रसादिरूपतया भावनम्। सच्चारणं तथाभूतस्येतस्य सम्यक् चारणम्। (श) विभावादोनां यथांसइा कारणकार्य्यसहकारिते कथं तरयाणामेव रसोद्ोधे कारणत्म् ? इृत्युथ्यते,- कार्य्यकारपसञ्चारिरूपा अपि हि लोकतः। रसोद्ोधे विभावाद्या: कारणान्येव तेमता:॥४५॥(ष)
विभावनादिव्या पारम् उपेयुषा-प्राप्तवताम, एतेषां-विभावादोनां काव्यनिवेदिताना सोतादोनाम, पलोकिकत्वं-छोकोत्तरचमस्कार कारिताश्ाखित्वं, भूषयम्-बलक्तिः, सवदयामाम् चाखादाहंत्ादिति भ.वः, न तु दूषयं, परातुरागजननादिति भाबः। (प) विभावनपदार्थ विद्वयोति, विभावनमिति।-सतादेः,-सत्यादिख्ाधि
वत् सूअरपेय भाविभंवनातुकूपत्वं, तस्या बानयम प्रापममित्वयः। चनुभावनपदाथें विषनोति, चतुमावनमति।-एवस्तस-पाखादाडरभूतस्, सूत्कपेष पासाद- योग्यता प्रति नौतसेव्ययं:, रत्यादे:,-खायिभावद्य, समनन्तरं-तदानोमेब, रस्ादि-
इ0यं:। एतस-रवादेः, बारपं-प्रसारणं, विस्ततिकरषमिति याबत्।
आवव्यमिचादिय:, कय्यकारयस्धानि(सहकारि)रपाः। [चतर कारयदवदख पर- निपात: "बल्पाचुतरम्" (शश३ पा०) दत्यतेन बोष्यम]। तथा च कारप- कार्य्यसस्ताि(सरकारि)रप हव्यथं:। धषि, व्यपदिम्न्ते इति शरेषः। नेविमाः
Page 232
वृतीय: परिच्छेद:। [<i]
मनु तहि वर्थ रसाखादे तेषमिक: प्रतिभास: ? इत्युचते, (स)- प्रतोयमान: प्रथमं प्रत्येकं हेतुरूच्यते। ततः सम्मिलित: सर्वो विभावादि: सचेतसाम्। प्रपागकर सन्यायाच्चर्व्यमागो रसो भवेत् ॥।४ ६।। (ह) यथा खण्छडमरिचादोनां सम्परेलनाटपूर्व दव वबिदाखादः प्रंपापकारसे मच्नायते, विभावादिसमोलनादिद्दापि तथेत्वथः। ननु यदि विभावानुभावव्यभिचारिभिर्मिसितैरैव रसः, तत कथं तेवामेकस्य डयोषा मह्रावेदपि स स्थात् ? त्युच्त,- सद्धावश्चेद्दिभावादेईयोरेकस्य वा भवेत्। भटित्यन्यसमाच्ेपे तदा दोषो न विद्यते।४७।(क)
सखारिकप:, मता:,-पालडारिकः खोकता वि भायः। (स) पूर्व वारयसङ्काबः पथात् वाय्यनिर्यात्तरिति खिति :; तत् वर्षं रसा- खाटे विभावादोनां यौगपदम? दबाइ, नन्विति ।-तेषां-बारथीमृतविभाया- दोनाम, एख:,-चमिद्रः 5वयं:, प्रतिमास:,- सृषयं, विभावार्न्वतरम्वाटेरनुमवस
() प्रतीयमान उ्त।-विम्ावादि :- विभावनुभावसच्चारियः, परथ्म- रखोदोपात् म्रागित्ययं:,प्रतीयमान:, प्रत्येकं, हेतु:,-रसासादवावथम् उचते। ततः, -पयात्, रसोघोच वाले ; सम्मिसितः,-मिश्रितः सर्ब:,-विभार्वाि: विभावानभाय व्यमिवाषिमाव संवस्धितरत्यादिरित्ययं:, प्रपाणकरसन्यायात प्रपाथकरस दव चर्व्यमाय: श्राखाद्यमान: सम्, सपेतर्स्ा-सामानिकार्ना, रसः अवेत रसकपेय परिथमेटित्यं:। (ब) सद्ाव पति ।-विमावादी:,-विभावािमध्य, योः एकस् वा सङ्ाय: - समावेश:, वेत्-यदि, भत, तदा, भटिति-गीक्षम, सम्स्मासेपेसनथ सनयी: बनेर्षां वा समासेपे सध्याडारे, दोषो न विद्यते-नाति, न अवेदित्बं :; यन विमावोडसि चनुमावसच्तारिरव्वादयी न सन्ति, तब तेषामण्ाहाए, बम विशा- अमुभावी सः, उच्याषि्ड्रित्याद्य्य: न कन्ति, तवापि तेषामध्याडार:, बव तु चन्ुभाव- इज़ारियी सः तम पुनः बनेसा पूववत् प्रमारेप:। एवं सवंनर। ब्रा-८
Page 233
[=4] साहित्यद्रर्पयः।
पन्यससावेपय प्रकरपादिवधात् ; यथा,- "दोघावं भरदिन्दुवान्ति वदनं, बाह ततावंसयो: सङ्ितं निविड़ोबतस्तनसुरा, पार्शे प्रसृष्टे दूब। मध्य: पाषिमितो, निर्ताम्ब जघनं, पादावरालाङकनी कन्दो नसंयितुर्यधेव मनसः सनिष्टं तथा सं वपुः* ॥(ख) पत्र मालविक्ामभिलष तोडग्निमितस्व मालविक्ारूपविभाव-
विस््ारा दोनामोचित्यादेवाकषेप:। एवमव्यास्ेषेऽपि ऊद्यम्। (र) "अनुकार्यगतो रसः" (घ) इति वदतः प्रत्याह्,-
(ख) उदाइपति,दोघांयमिवि।-साखविक्ाया वर्षनमिद्म। नर्तयितु:,- सत्यानाय्यक् तवदासस्ेतवः, मर्नासि, यर्षेब-यदनुरूपसेय, इन्दः,-चभिग्राय:, ('इन्दीडभिप्राय पाशय: दत्यमरः) ग्रिए्ठं-संडतं, तथेब,सं-सकीयं, बपुः, भरोग, पिश्म: (देहवोदोपकन्याबेनाख बन्वयः ) ; वाहभाप्रस्ौ8वे सति कर्षनं मनोशं सवति, तथा कर्तमथ्यय:। पुत्तलियातृत्य प्रदर्शकः पुरतुविकाया पक्गानि यथा से चावन्ात् द्रस्टषां मन्रोहराधि करोति, ववैब करणोयमिति भाबः। तथा कि वद्नं -मुखं, दोषें-पायते, विषी-खोचने बख ताटटभं,तथा धयदिव्दोरिय क्रान्तियंख तब्राभूतं,वाह मुनी, पंखयी: सन्योः,नतौ विनतो, उर-पम्रःएलं,िविडी घनौ, उंपती बर्दि प्राप्ती सभी यव नाटभ्म्, पत एव सांङ्स्म्-सस्यायतम, पार्चे प्रमष्टे- खिपे, इस, तबव्यानामस्थासलत्यत्ादिति भाब: ; मध्य: कठिदेशः, पाविमित: वितान्त- बेष्टनेय परिमित उत्पथ :; जघ्रनं नितन्ति वितम्विशिषटं ["मितन्निरैदत्यत्र"पमितख्" हति पाठे-विपुस सेवर्य:] तथा पादी परची, चराखा सुग्रा. [उदवाड़खी इति पाठानरेत-सदया उद्ताबा] बडुखय: ब्रयोसबामूती। आ्रटमबिक्ोडिस उत्तमु।
मतःसः नायमप परिवारम्रधतामि: करियासु। कलयतत व दिमांभोनिषणडय लक्मो- ममिनबंतरिह्य ककेदवात: वपोः।" बम नायिकाय: सलोतपनारस बाज्म्यनन
जासुबाकि: तहतातव्रिह: न य बमातिपणिहिति आक़।
Page 234
दतीय: परिषैद:। [00]
पारिमित्याल्लोकिकत्वात् सान्तरायतया तथा। धनुकार्य्यस रत्यादेरुबोधो न रसो भवेत् ॥४८।(ङ)
लोकिको नाव्यश्ञाव्यदर्शनादेः सान्तरायय। तस्मत् कथं रसरूपतामियात् ? रसस्व एतडमतरितयविसनयध्मकलवात्। अनुवर्तगतत्वस भस्य (प) निरस्यति।
बल्पत्वादिति यावत्, चथय तु बड्ुसामाजियनिष्ठत्वेण व्यापकत्वमिति भाय: ; जौविव-
कूमतया। चनुसाव्ेख्-नोयकांदे:, रणदेवशोष:, नाविवादिविषयम पति ग्रेषः, रसःन भवेत्। यदि चनुकार्य्यगत एव रसः, तदा सामाजिया: वर्य काव्यदभंगत्रयणेदु मग्ा.भवेशु :? तेषामभोट्टरसाखादप्रव्याम्ाविरदादिति भाषः।
धर्मं सात्वात्-एते-पारिमिय्य-सोषियत.सान्तरायत्याख्या ये धर्मालेषां बौसवथबा- मख तत् वितयं ["सह्ाया सबयने तयप" (अश४र पा० इति तथप् ] नक़ात् मिखयय: विपरीत: धर्मः बस तख् भायः तख्वं तन्तबोक्ञात, पारिमिमधौदि- सत्व पान्तराय त्क्षपथ मंतरयभिव्ना पारिनि या लीकि मत्वनिरन्तरावत््पथ मंश्रित्वादिति भाव:। चव विखयचत्ं तद्भावव्याप्यत्वमेव। एवस वडमाभावव्याप्यो यहततियमं सडमंसहैदव्याम्य पति नियन: सम्पदते। यषा,-पटरततिषमं: पटतवं चटत्वरूपपर्मा भावव्याप्यो भर्वात, एवं घटवत्तयमों घटतमपि पटतवरूपचर्माभायन्याप्यो भर्वात ;
नार्यं (रस)सरगपा रमिव्वास पर पर्था वधर्माभावन्माम्ो गोष्य उति खितम। बवासुसं मुन सम्यक्। तथा हि,-वडमों यहतियममिवसडमंसहैदव्याम इति नियमी
नदि तु यदुतितवाव्यित्परततियोगिताकी मेठी विवस्यते तदा नायं दोष इत्यवचेवम्।. यहु यदेषमनुवार्धनिठो रसी न लोकियते, तर्हिं बडुक्सुनिष्ठ एवायं खोनियताम?
Page 235
साहित्यदरपयः।
शिचाऽम्यासादिमावेग राघवादे: सरूपताम्। दर्शयन् नर्त्तको नैव रसस्याखादको भवेत्॥४६।।(छ) किष,- काव्यार्थभावनेनायमपि सम्यपदास्पदम् ॥५०।(ज) यदि पुनर्नंटोऽपि काव्यार्थभावनया रामादिसरुपतामावनो दर्भयेत्, तदा सोऽपि सभ्यमध्ये एव गखते। नायं नाप्यः खसत्तायां प्रतोत्यव्यभिचारतः ॥५१।(भ) यो हि झाय्यो घटादि:, स सवपि वदाचिद प्रातो भर्वत। न घयं तथा; प्रतोतिमन्तरेप पभावात्। (अ)
(इ) त्रियेति।-नतंबर:,-गटः,
तम्माहेष। जब मावपदेन काव्यायंभावनस व्यवच्ेदो बोध्य:। राधवादे:,-रामादैः, सरपता- सुख्बर्ता, दर्शयम्-नाव्येन प्रकटयन्, रसस बासादव: नेव भवैत्। (ज) मनु यदि मटोसौ सदृदयी सर्वतत, तदापि मिं तख रसाखादी न
साव्यार्थभायनेन-बाव्यवंख परिभोष्नेन, सम्यपदाखद-सम्वानां सतदवाना, प्ढें खानं, प्रतिष्ठेति यावत्,तख्ास्पदमान्तयभृत इति तवोतंम [नजरछरितलात् कौषलेन' निर्देभ:] सवनोति पेव :; सम्वत् रसासवादभाळ जायते इति मादः। (म) रसस समवाधतं पूर्वमुतं, तदेवान्धमत्खण्नेन द्रढ़वति, नांयं-' निवादि।-प्यं-रसः, न प्म्य:,-अपयितुं मक्य:, जन्बभ्नानविषयी ना। रश्स नन्वताइला पोडग्रिम कारिकया निदर्यािष्यते, नाती जन्बन्ञानविषय: । बनर ज्ञानविषय- त्वख केवसान्वयितया साध्यापसिदिरती नन्वेति। सपनार्या-सखय रक्स सत्तार्बा विद्यमानतार्या, खावखाने उव्यं :; [चव बठायें सप्मो] प्रतोते :- ज्ञानय, पंग्यमिचारत ;- नियवादित्वर्यः, पतोति बिना सावखानखाभावात् प्रति उद्वम्। बंत्बेपानु शप्याना मतोते: पूर्वमपि सचताउसि, बछ् दु प्रतोतियास एवेति ज्ञान- वचंगायोन इि साग:। (ब) बो हि-बव्र पीछठा वैदिकन्या, तवा क, यी घी शैषर्य:। अप्मो.
Page 236
दतोय: परिच्छेद:। [<2] 7 यम्मादेष विभावादिसमूहालम्बनात्मक:। तत्मान कार्य्य: ॥ ५२ ॥ (ट) यदि रसः कार्यय: स्थात्, तदा विभावादिन्जानकारणक एव स्यात्। ततय रसप्रतीतिकाले विभावादयो न म्रतौयेरन्।
सर्शज्ञानं तव्जन्यसुखन्ञानत् एकदा सभभवति। रसस्व च विभावादिस्मूहालम्बनात्मकतयैव प्रतोतैरन विभावादिच्जान- कारणकत्वमित्यभिप्रायः । (ठ)
घटादिय्यौकिय पदार्थजञातमस्ति, सः,-पवापि बीसा वेदितव्या; तथा मसस जाम्य: पदार्थ इति निष्कट, सननपि-सवर्चितोपि, कदाचित्-ज्ञानसामय्र- भावदजायाम, पज्ञातः स्ात् ; तथा व यो यो झ्ञाप्यः, स प्रतोतिं बिना वदाचिदय- तिष्ठते, यथा घटादिरित्यभिप्रायः। चव ज्ञानाभावकालिकावस्थानाभाव एव सेतु:
हेत्वप्रसिद्ि:। जाम्यत्वाभावस्य साध्यस्य व्यतिरैको जाप्यत्वमेव, निरतहेतुष्यतिरैकस ज्ञानाभावकालिकावस्थानं, तथो: सहचारग्रहेष साधने साध्य्यात्तिं ग्राष्डयित्वा पथ- वर्मत्वं वास्यति। न ह्ययमति।-पयं-रसः, तथा-सन्नपि वदाबिदज्ञातः न सात। तवापि हेतुमाह, प्रतोतिमिति।-प्रतीतिमन्तरैय-प्रतोतिं बिना तदभाव- पसन्नात्। (ट ) वम्मादिति।-घव्मात् एषं-रसः, विभावाटिससूह एव बाखम्वनम् भात्मा यस्य ताह्भ:, तष्मात, न, काय्य:,-गन्बः। (ठ) विभावादोति।-विभावादिन्ञानं कारयं यख तथाभूतः। न प्रतोयेरम् -न वुध्येरन्, न हि कारयं काय्यक युगपत् जायेते पति मावः। चापशेरतगुय बार्य
सावळती निवतापादवस विभिट्टाभाव: सिष्यतति इति भाष:। तटुझं काव्यप्रयाश्म- टोकालता पछोदासेन,-"काययं मुखं सकरणेः सद नैदसा संवियवमासमान हट्टम्। एतज सुखं विभावादिसंबलितं भासते, तव्माद्र कार्य्यम्॥" इटि। एवंस विभाषादिजान खामंसे मति वत्नारमत्सुक तन्पूर्ववतित् मान्रेतीपचारियनिति ध्ेवम्।
Page 237
[2.] साह्ित्यदर्पपः ।
नो नित्यः पूर्वसंवेदनोज्कितः । मसंवेदनकाले हि न भावोऽप्यसय विद्यते ।।५.३।। (ड) न खलु नित्यस्य वस्तुनोऽसवेटनकालेऽसभवः। न चानाटिर्नन्तोऽयमनित्य: सम्भवेद्रसः । मस्य मानमभानस् चर्वमावशतः परम् ।।५४॥ (ढ) चर्वपायां सत्यां निवृत्तायाध् रसस्य तदा भानममानश्ववि- बहम्।
(ड) मद यदि रसो न खाय्ये:, तहि किं निम्ब :? इति चेत् नैब्याड, नो पति।-निच:, रसः इवि शेष:, नो-न भर्वत। कुतः : इति सें विभिष्य दर्शयति, चूर्वसंवेदनोविभिात शत।-पूर्वे बिभावादिच्ञानात् प्राकू् (प्रात्नं) यत् संवेदनं तथ्मात्
आाक:। नद विभावादिन्ञामं तङ्गाषकमिति तत्प्रागर्य सभ्भवैदिति चेत् ? सथम ; किन्तु तख नित्यत्सोंकारे दोषानरतादवख्यमिव्वाह, चसंवेदनवाले पति।-सप्रतोतिषये, विमाषादिज्ञानाभावायसरे इति यावत्, चस-रसख, भाव:, -सत्ता, धवि, न बिदते; नित्ववस्तु हि सार्वकालियं खाद, पतोडख विभावादिपतोतिमाववालिय- पतोतिशरौरत्वमित्वपि नाख निव्वत्वमिति भाव:।
नति।-पय रसः, बनादि:,-बाय्येशून्त्वात् न चादि: उ्त्पत्तिवाखी बख तबा-
एतेनाख नायाया दवानादित्मावेद सान्तत्वं निवारितम; चत एव चनित्य: न सनवेत्-जात। मद कर्य त्हि विभावादिसंवेदनख बादो बने व बर्थ न प्रबानते? इति सेत् पर्वशेवाव हेतुरिवाइ, वस्ेति।-पख-रसख, भानं-विमा- वादिसंवेदनसमये प्रतोति:, पमानं-विभावादिसंवेदनासमयै प्रतोष्यभाव इत्र्य., प, परं-वेक्ल, पवसावमतः-वर्वचाया वद्रत इच्छातः, पर्वचायां सत्यां रसख भागम, चसत्यां पुनरभागमिति भाव:। चबचा वाखादनावस्थेति बोष्यम्। न हि समाचिसज्रीवे परमात्मा प्रतीयते, समाध्यसदाने व न मरमात्ा प्रतोयने अयनेक परमाव्नोर्डनिचलं सािसुं भकचते इति साग:।
Page 238
दतोयः परिच्छेदः। [et]
नापि भविष्यन् साचादानन्दमयप्रकाशरूपत्वात्। कार्य्य नाप्य विल क्गभावान्नो वर्तमानोऽपि ।५ ५।(गा) विभावादिपरामर्शविषयत्वात् सचेतसाम्। परानन्दमयत्वेन संवेद्यत्वादपि स्फुटम्॥ न निर्विकल्पकं ज्ञानं तस्य ग्राइकमिष्यते। तथाऽभिलापसंसर्गयोग्यत्वविरहान्न च। सविकल्पक संवेद: ॥ ५ू६ । (त) सविकल्पकन्नानसंवैद्यानां हि वचनप्रयोगयोग्यता, नतु 'रसस्य। तथा,-
(र) बख रसस्य भविष्यत् निराकरोति, नापोति।-साचादानन्दमय- प्रथाशरूपत्वात्-प्ानन्दप्रधानप्रकाशरूपताया चनुभूयमानत्वात, भविध्यम्, चांप, न।
खयात, चयं रसः, वर्तमानः चषि न, किन्तु ततो विखचय इति भाव:। (त) रसवदस निर्विकत्पकज्ञानखकपत्वाभावं सधयति, विभावादीति।- निर्गती विकस्य: विभिन्नकत्प: विशिष्टप्रकार: इत्यय: यबिन् ताटनं,निषबच्चिधमित्र्थ: सम्बन्धानवगाशेति यावत्। विभावादोनां परामर्भो ज्ञानं, बिभिष्टवेभित्चाबगाही गरह इति यावत्, विषय: यख तस्य भवः त्त्वं तम्मातृ, तथा सचेतरषा सहदयाना, स्फुट
रपि तख-रसख, ग्राह्टकं-प्रतिपादकं,विष्यतानिकपकमित्वर्यः; ज्ञानं, न,इष्यते बन रसगही निर्विकस्पखरपः। न दि विभावादिनिष्ठप्रजारताया: परमानन्दर्त्वनिष्ठ- प्रकारतायाय् साधारखेन निरूप्क एसयहलं, न य तख निष्युकारात्वनिरविंयस्- सवरपत्वं सन्भवनोति बोध्यम्। एतेन खमावयाझास रसख निर्वियल्यवज्ञानरूपत्- मवि न सिध्यनोति सूचितम्। रसयश्स सविकत्यमज्ञानखर्पत्वाभावमपि साथ यति, तर्थेति।-तथा पमिखाप:,-वचनं,तथ्य संसर्ग:,-सत्बन्धः, तद्योग्यत्वविषद्ात् -पतुमभ्क्य त्वादित्र्यः, सवियस्कस-सम्यन्धायमाहिन इत्यय:, ज्ञानस्ेति शेष:, संवैध :- विषयोभृत इत्बबः, न, सन्भपनौति ग्ेषः। सविकष्कन्नाननस्याणा दि
Page 239
fex] साहित्यदपण: ।
साचात्कारतया न च। मरोक्षसत्युकाशो नापरोच: शब्दस्भवात् ।५७।। (थ) तत् कथय कोटगस्य तत्वमेवमश्रुताटृष्टपूर्वनिरुपणप्रकारस्य? इत्याइ, (द)- सतम्मादलौकिकः सत्यं वैद्यः सहृटुयैरयम् ॥५८॥(ध) तत् किं पुनः प्रमाणं तस्य सद्वावे? इत्याद्,- प्रमाणं चर्वगौवात साभिन्ने विटुषां मतम् ॥५ EI (न)
बचनगम्यत्वमस्ति, रसष्य तुन तर्थेति भाव :; किन्तु प्रागुत्षहेतृडयासक्रतेरस सवि- कल्यकज्ञानविषयत्वमस्तेव, पथ्यापि सविकल्पकवैद्यान्तरादसय वैलय्ववसाथने तात्पययें वैदितव्यम्। खम्रवाश्यतेनाषि ज्ञानान्तरय्रास्यातविकल्पकादस् वैखययएं बोध्यम्। गुरुनये त,-सवकस्पकञ्तनानां खेनेव यह पाति नेतहैलसस्यम।
व्यापारख मनःसत्निकषंत्ाश्गरीकारैय्य तव्जन्यत्वादिति भावः,तख-रसख, प्रकाशः,न, परीक:,-प्रत्ययविख्यव्तथः; न हि परोकषवस्तुनः साच्यात्कारो भवतोति भावः। नद सक्यादयं प्रत्ययः इति चेत्, प्रत्यचोपि नेव्याइ, नापरोय दति।-सपरोघ:,- प्रत्यवस तस्य रसस्य, प्रकाश इति श्ेष:, न, श्रब्दसन्पवात्-ब्ब्देः काव्याथंसूचके सन्नवात् उत्पतत :; वख वाव्यजन्यविभावादिज्ञाननन्वत्वनियमात् पति निष्कर्ष:।
द्ि प्न्दममाचगम्यानां प्रत्यसत्वमिति भाव:। (द) तत्-तआ्ात् बारखात्। एवं-निरुतप्रकारिय, पूर्वम पश्ुतः बटटय
बस-रसख, कोहक-कथनूतं, तत्त्वं-याथाय्यें, सपमित्वयंः, बषय। इति- इत्पेचायाम्, चाड-उत्तरयति।
5त्वरथ:। वयं-रसः, सहदये:,-सामानिकः, चवोकिक:,-पलोकसिद्:, जग- दिससय इत्वर्य:, सत्यम् ; चवर सथम् एवकाराठें, पलौकिक एवेत्यं:। चन्चवा- अमषदगंनचालोकियवस्तुसिकी गुख एव, न तु दोष इतति भाष:।
Page 240
ततीय: परिच्छैद:। [ex]
ववेणा-पासादनम्। तख "खादः काव्यार्थममौदादा- स्ानन्दसमुद्वः दत्युतप्रकारम्। ननु यदि रसो न कार्यय: तत् कथं महर्षिंणा "विभावानुभावव्यभिच्वारिसंयोगद्रस- निष्पत्ति:" इति सक्षर्ण छतम् ? दृत्युचते, (प)- निष्पत्या चर्वगास्यास्य निष्पत्तिरुपचारतः ।६०। (फ) यद्यपि रसाभिवतया चर्वपस्यापि न कार्ययलं, तथाऽपि तथ्य कादाचित्कतया उपचरितेन कार्य्यलेन मार्य्यत्सुप- चर्य्यते। (ब) भवाच्यत्वादिकं तस्य वच्चे व्यञ्जनरूपगे।६१। (भ) तथ्य-रसस्य। आदिशव्दादलत्त्वादि। ननु यदि
सवंबाखकपे: चत्र-पशिन् रसे,विदुर्षा,चबंधा-बासादनम, एवं, प्रमाथं मतम्। नव प्रमायम् :- "चर्वगैव समवती खमित् खखषपादमिते तत्मिन् प्रमाणम्"हति। (प) नदु य्दोति।-चथ्या: विमतिपसे: "तख्ान्न वायये:" इमरनन्तरमेवो
सुचितमिति बोध्यम्। महर्विद्ा-मरतामाव्येखेव्ययं:। अत-सूवितम्। इम- महायाम, उथ्यते-कष्यतै। (फ) निवच्येति।-ववबस-बाखादनस, निष्पत्या, बस-रंसख, सपचारतः, -परम्परया, खाश्रय व्राह्त्सम्यम्ेनैत्वर्थ:, निर्यात:,-सिडि, प्रतीबते पतति शीषः।
वैनेवि माय:।[ "इव्यथ्ूतलपमे" (शशश१ पा०) इति ढतीया ] चार्थयलं-कार्य- ईपताल, उपयय्यते-भारोप्यते। वस्तुतक्तु च्वंचा रसाभिम्रा एव, यदा हि रस बाखायते वटैब प्यमानिषतति;, यदा नाखादयते तदा न निषदते पतति पाविर्भाव- निरोभावाम्या नर्वमाकपस रबस निष्यततिरिति ध्येयम्।
Page 241
[es] साह्ित्य दपेप: ।
मिलितां रत्यादयो रसा:, तत् कथमस्य सप्रकाशतं, कर्थ वा सखणडत्वम् ? 5त्याइ, (म)- ..
प्र्यादिर्ज्ञानतादात्म्यादेव यस्ाद्रसो भवेत्। पतोऽस्य खप्रकाशत्वमखएडत्वज्ज सिध्यति ।।६२।(य) यदि रत्यादिकं प्रकाशभरीरादतिरित स्यात्, तदैवास्य खेप्रकाशत्वं न सिध्येत्; न च तथा; तादावाक्गरीकारात्। यदुशम :- "यद्यपि रसानन्यतया चर्वणापि न कार्य्या,तथाऽपि कादाचित्कतया कार्य्यत्मुपकष्पा तदेकातन्यनादिवासना- परपतिरुपे रत्वादिभावेऽपि व्यवहारः" द्ति; "हषादि- तादाताङ्टीकार व भ्रास्माकीं सिद्ान्तशय्यामधिशय्य दिव्य- वर्षसइसं प्रमोदनिद्रासुपेयाः" द्वति; "भरभिव्नोऽपि स प्रमावा वासनीपनौतरत्यादितादालेन न गोवरक्वतः" इति च। ज्ञानस्व सप्रकाशत्वमनङ्गीकुर्वतामुपरि वैदान्तिभिरेव निपातनीयो दण्डः। तादालगादेव अस्य ब्रखणडत्वम्। रत्यादयो डि प्रथममेके कथः प्रतोयमाना: सर्वेडम्येक्षीभूता: सफुरन्त एव रसतामापद्यन्ते। तदुक्षम् ;-
(म) रसख खपनाधलमखद्त्वं भोपपाट्यति, नन बदोति।-मिविता :- विभावादिमि: रद वर्तमाना:, रवादय :- साविभावाः रबाः; तत्-तर्हिं, सम्रबाभतं-ससरूपन्ञामविषयलं, रम्वादोणां तहसम्रवात् इतति माक:। मखखतम् :एकरपलम्।
दिति।-यसत् रत्वादि: ज्ञानतादाम्ादेव-ज्ञानामिन्नत्वाहेब रसो भवेत, बानन्द- संवसितज्ञानकपता प्राप्तस्येय रत्याहे रसस्वनिति भय:। चरतः- बज्ादेव देवो:। बच-रसस, सप्बाशतं-सयन् बातमानखद्पलम, बसखलं-पूर्षतय् विर्ध्धत। सतू यत् मानमयं वस्तु तत्तत् समनानमसच्च् सवतोति पसापि सममानलम् पसुषतवपेति भाग:।
Page 242
छतीय: परिचेद:। :[en]
"विभावा पनुभावाय सास्विका व्यभिचारिय:। प्रतोयमाना: प्रथमं खणइभी यान्यसण्डताम्।।"दति। (र)
(र) तद्ेषेपपाठयति, वदौति।-यदि इ्त्वादिय-स्ायिभाबः प्रमान्न- अरौदान्-प्रयाथ: विभावादिषंतित् स एम बरोनं खदप यमा तम्मात् तथोकात, पति: रिनं-मिन खात, तदा एव, समा-रसातानो र्वादिबसे बर्थ:, खपनामल्म," उपसचदेन पखण्डतवस़, त-नैय, विष्येत। न प तषा-सालमो रवादिवस प्रकायञरोगाढतिितत्म् पतति साक्। कुतः? उव्वाह,-तादाका श्रोबारात्- विमावादिर्एविदोडमिट्च लाओोकारादिय्यय:। उत्तमर्य द्रढयति, यदुसमिति।-वष, पिशानपसे इति द्ेष:, रसानन्वतया-र सालिव्वतया, चबधा बाप-पासादनमष, मिं परनः रस इति भाष:, बार्य्या-पायाडपा, न-नैवापि, तवाउपि कादाचिस्कनया -पदाविद नुभवनोयतथ्रा, सार्य्यत्वं-जनतम्, उपकष्प-सयपया : खोक्त,
ज्ामहपे, रत्वादिभावेड़वि व्यवहारः, कार्ययत्वख इति शेषः इति। जद परिषाम-
दयनेन रसदानन्द्रमयत्वं "चमस्कारप्रायः" इत्यनेन चमरकारमयत्ख् बदुतं, तद्सकतम: विजातोयानां चिदानन्दयमत्काराण्ाम् एककपत्वासन्रवा्। पुन
- तत्वती निवितार्थकर्पा, अथ्यामविशय्य-पवित्रिय, पाष्ह्याववस्ा वेत्यय :; दिव्य- वर्षंसडसर-[मानवानाम् एकेन वय्सरेय देवनामेंकं दिनं, तथा षश्युवक्विभव- सुड्ाबाब्दे एक: संवसरः, एवं कमेष दिव्यवर्षा: जातन्या:, तेषां सहसं] पिर पालावधोन्यय:, प्रमोद्निद्रां-प्रमोदैन इषेंष, सुखेनेत्यर्यः, निद्रासुपेया :- प्रापुष्ि दति। वचस्ि्ान्तात्रवीय न कोडषि वादो तवां जैतं भक्रोतोति सपचीय परत्यत्ति- रियमिति साक्ः। पमिद्वोडपि, सक्मादिति शेषः, तथा व ज्ञानाभिन्नोडपोष्यं: :- रसः, प्रमावा-[पति भयप्रवानी निर्देश, तेन ] वर्ववारपप्रमया इव्यघः, गासनया-संस्कारेय, उपनोत:, -उपसापितो यो रत्यादिस्तत् तादाक्ाम्-पभेद: वेन गोधरोकत:,- विषयोकृत: इति न। जत जानम अनुव्यवसायनेव मुड्ो भवतति, तत् स्थं क्ाप्रकासत्वम् : इति बढतः नैवायिकान् बषिपति, ज्ञानसेवा- दिना।- वेदानिमि :- वेदानामन्तः विद्ान्ः वोड प्रतिपाधलेन माचमेन जा
Page 243
[ea] माहित्यदपणः ।
"परमार्थतसवखएड एवायं वेदान्तप्रसिदधब्रत्मतत्ववद्ेदितव्यः" भति च। भथ के ते विभावानुभावव्यभिचारिण: ? इत्वपेचचार्या विभावमाह,- रत्यायुद्दोधका लोके विभावा: काव्यनाय्ययो:।६३।।) ये हि लोके रामादिगतरतिह्हासादोनासुब्ोधकारणानि सोतादयस्ते एव काव्ये नाटो च निवेशिता: सन्तः, "विभाव्यन्ते -आसादाङ्ुरप्रादुर्भावयोग्या: क्रियन्ते, सामाजिकरत्यादि- भावा एभि." इति विभावा उच्चन्ते। तदुतं भनृहरिषा,-
एषारमिति तैसथोतीरित्यय:। ज्ञामसय सप्नाशत्वम् चनश्ौकवंताम्-चसौकबंताम, उपरि-मते, दरह:,-दोष:, निपातनीय:,-उपन्यसनीय :; जानस बनुव्ययसायेन, सव्यापि ज्ञानान्तरैख ग्रहः दव्नवख्ाकपोडन दोष: वेदितव्य:। वेदानमते "ज्ञानभय भाता खप्रकाशः पतति भावः। तादाव्ादिय-ज्ञानाभिव्रत्ादेय हत्वयंः। ननु सववतोडमिख्रे इसे सचपया साचादेव कार्य्यतं प्रतोयते, तत् वायं निवकपरम्परया यवहतव्यम्? इति पेत्, उचचते, रत्वादय इति।-रत्यादिविषयावच्केदे शथंः। विमावादि संयोगाद्वादि: रसः जायते" हत्यत रसे साचाद्रव्यादो रसडारेय निर्व्ात: वीयते इति भाय:। रत्यादय इति।-प्रवादिपदैन विभावानुभावसच्चारिय: ग्टद्यके। सममं-रसतापते: मागित्यय:, एकेकम्रः,-पुषद्ञेन, प्रवोयमाना:,-वोर्षिष योक्रिय-
एकरूपत्वं प्राप्ता: सन्तः, स्ुरन्तः-विद्रपत्वं प्रापुवन्तः एव, रसताम, चापदन्ते- प्रापुवन्ति, रसरूपेय परियमन्तोत्यर्यः। उत्तमर्य प्रमाणेन द्रढ़वति, तदुशमिति।- विमावा:, बनुमावा:, सात्विकाः, व्यमतिवारयय, प्रथम-सबोत्से: प्राकू. खणनः, -विमिन्नत्वेनेत्वय:, प्रतोयमाना :- बोधविषयोगियमाषा: सत्तः, वखषता-पूर्व- ताम, एजरूपत्मित्वयं:, यान्ति-प्रापुवन्ति। (ड)" पतोडयं-रसः, बखरड:,-पूर्व:, एकरूप इति बावत्। रंख्ा-
सोतादय:, साम्यतान्ययी:, निवेमिता इति प्रेष: सी विभावा:, उचके कवि
Page 244
सतीय: परिच्छेद:। [20]
भब्दोपहितरपांस्ान् बुद्ेविषयतां गतान्। प्रत्यचानिव कंसादोन् साधनलवेन मन्यते।" (ब) इति। समेदावाद,- भालम्व नोहोपनाख्यौ तस्य भेदावुभो स्मृती ॥ ६॥() सष्टम्। तव,- भालम्बनो नायकादिसमालम्बा रसोद्गमात्।६५॥(ष)
(न) उसमये द्रड़यति, ये होति।-हि-बतः, बोक-नगति, ("बोकस्् भुपने नने- इयमरः)। रामादोति।-रामादिमता:,-शमादिनिष्ठा ये रति- हासादयसेवाम : बरवादिपदेन सौतादोनां गहयम; तथा प रामओोताऽदिनिष्ठामा रव्यादोनामिति भाव :; उबोधकारपानि-काय्योंमुखताबारथभूवा इतयंः। खोता. Sदयः, पवादिपदेन रामादोनां बहयम। [चत एवाब पुंसियलेन नि्टेंशे युज्यते ]; तथा प रामािनिष्ठरत्यायुदोषवारयभूता: गैताइडदय:, सोसाऽडदििष्ठ- रव्ायुदीषवारणमूता रामाद्यसेति पर्य्यवस्ितोडर्य: । ते एव-रामादय एव, काव्ये नाब्चे नाटके प, निवेशिता: सन्त; विभाव्यन्ते-विशेषेष साविताः क्रियन्ते।
सुरयं, तए्य पाटुर्भावयोग्या: प्रवाशयोग्या:। सामाजिकरत्वादिभावा:,-सामानिषा: उहदयासेवां तव्रिष्ठा ये रव्यादिमावा:, एमि :- विभावादिभिरिति भाष:, करियन्ने। पूति-एवंविचया व्यत्पत्या व्यत्पन्ाः, विभावा: तत्वद्वाच्या उथयनते। उतमर्य प्राया संवादेन दरढ़बति, वदिवि।-तत-तथा,एतं, मर्सुडरिया-तदाख्येन चापार्येय।
िषयवा-गोधरतां, नतान्-प्राप्तान्, तान-प्रसिद्वानित्यंय :; बंसादोन, वररस
र सनिव्ादवलेन, नग्ते-विवेषयति, सदृदय उति शेषः।
पृतौ।
सा-2
Page 245
[2=] साह्टित्यदपंणः ।
पादिशष्दाब्ायिकाप्रतिनायिकादयः । परत यस्य रसख यो विभाव:, स तत्खरूपवर्णने वखते। तव नायक :- त्यागो कतौ कुलौन: सुश्रोको रूपयौवनोत्साही। दचोऽनुर तालो कस्े जो वैदग्धाशी लवान्नेता।। ६६।(स) दचः-चिप्रकारी। शोलं-सहत्तम्। एवमादिगुगसम्पननो नेता नायको भवति। तव्ञेदानाह,- धोरोदात्तो धौरोद्वतस्था धौरललितञ्च। धोरप्रशान्त दरव्ययमुत्त: प्रथमन्नतुर्भेदः ॥६॥ (ह)
पादिपदन नायिवादोनां वहयम्। ममु नायकादेराखम्वनप्रदवाच्लं कथम ह दववार, तसिति।-तं-नायकादिम, भालम्या-वापित्य, रसोदसात्-रसक्ोङ्म: सरपं अवनोति देतोरिति साब:। इटसुक्तं अर्वात,-नायवाटिमालन्या रसोड्मी स्वति, पतः नायवादिराजम्यनपट्वाच्यः, भालमवाते रसोद्मायेति तथ् व्यत्षत्ति- सिडाथत्वात् इति। (ब) व्वनोति।- त्यानी-दावशरेष्ध:, इती -बौर:, अृत्क्राय्य : शरावर्थ: ;
सुषशोभासम्पनो वा। उपयोबनीताही-रुपं सौन्दव्ये, योवनं तारप्म. सत्ाफ: कर्मथ्य व्यवसाय: तद्ान् कपादिवितयवास् इतये:, दब:,-चिप्रकारी, धतुरतलोकः,
परेष यत्। प्राच्तान्यग्रेडप्यसडन तत्तेश :-* सत्युतः प्रताप:, बैदग्धा निगूढ़ाभिप्रायजतं, घोखं बड़सं तद्दान् वदिमिक:, वेजसो, विदन्ध, समोखश्रेव्यर्थ:, नेता-वायक:, अवतोति भेष: । (४) परेति।- पोरोडसावुदान: उदार शत बोरोवातः; भौरवास्ा- शुडतः प्रजकः, वविनोतो या इति धोरोडत: ; धौरवासौ लबित: मनोहमः, विखासपरो वेति वौरवसित :; वोरसासी प्रभान्तः बिर्मुतरनादिखभाब ऋति श्ररसज्ञान्तसेव्ययं मतमः पायम्यनसेदाला विभाव:, पतुभेंद:, चत्त :- ववित:।
Page 246
दतीय: परिच्छेदः । [ee]
तब धोरोदान्त :- अविकत्यन: चमावानतिगभीरो महासत्त्वः । स्थेयान्रिगूढ़मानो धोरोदात्तो हढ़त्रतः कथित:।६=(ब) अविकत्थन:,-पनालन्नाधाकरः। म हासख्ः,-हषंशोका- चनभिभृतखभावः। निगूढ़मान :- विनयच्छनगर्वः । दढ़व्रतः, -प्रङ्गोअ्वतनिर्वाष्टक: ; यथा रामयुधिष्ठिरादि:। प्रथ धोरोद्त:,-
भात्मश्वाधानिरतो धोरैर्धोरोद्वतः कथितः ॥६६।। (ख) यथा भोमसेनादि:। प्रथ धोरललित:,- निश्चिन्तो मृटुरनिशं कलापरो धौरललितः स्ात् .००।(ग) कला-नृत्यादिका; यथा रत्नावत्यादो वत्सराजादि:।
(क) सविवत्थन दति।-पविवत्थन :- पात्मप्नाघाव्नितः, चनावान्- शतो वदनशोष: पतिगधोर :- पतिदुरवनाहखभावः, महत् सख बलं यस यसी महासख्:,-महावख :. ("सत्त गुंये विभावादो बले द्रव्यखभाषयोः" इति मेदिनी)। सेयान्-वमचि खिरतर:, महासडटेवि कार्य्यादविषस: अबघ:,
दाती नाम नायक:, कचित:।
पवटः, पहसर,- मनेव्वभिमान:, दपः,-पातमगोरवं, ततूविभ् :- प्रावेद
(व) निशिन दति।-निशित् :- विन्तारहित:, बदुः,-कोमससलाब: पनिर्य-निरन्ा, पुनः पुनर्वा, वसापस :- वृबमोवादिनिरतः, धौरविय:
Page 247
[१.0] साह्ित्यदपंप:।
पथ धीरप्रभान्त:,- सामान्यगुपैभूयान्द्रिजादिको धीरशान्तः स्यात् ।९·()
मेढानाड़,- यथा मालतौमाघवादी माधवादि:। एवाच नुङ्गारिरुपत्वे
तब तेषां धोरोदात्तादोनां प्रत्येकं ददियष्टट्टानुकूलगठलेन बोड़भप्रकारो नायकः । एषु त्वनेकमहिलासु समरागो दक्षिष: कथित:०।।(ग) ड्योस्त्रिचतु:प्रभृतिषु नायिकासु तुष्यानुरामो दचिष- नायकः। यथा,- "साता तिष्ठति कुन्तलेखरसुता, वारोडङ्गराजखसुः दूतै राविरियं जिता कमलया देवी प्रसादाद्य च। इत्यन्तःपुरसुन्दरी: प्रति मया विन्ञाय विद्वापिते देवेनाप्रतिपत्तिसूढ़मनसा डिवा: खितं नाड़िकाः"॥ (छ)
(घ) सामान्येवि।-स्ामान्यगुरे:,-व्वागो अवोव्ादिना निबने: व्यानित- नित्वादिकयेः नायमसामान्गुणेरित्य:, भूवान्-सतिजवितः, विजादिका, नतु यूद्रो सेको वेति भाब:, वौरशान्त,-पोरोदा चादिवितयबिद्नः नायवः चोरमभ्ञा्न उव्यलिप्रायः । चोरप्रशान्तख्ाने "चौरशान्तः" इति पाठस्ु कन्दोडयरोपात् वेदितन्:।
भोरोदान्तादिमि:, तु पुनः, षीष़मथा बोड़ब्म्रकारा: सुरितय :; तथा प,-दविप-
पद्योगनेण वोडमम्रवारखा नायका अवननोति भाद:। अहारे बोड़मम्रवारकी नायक:, रशन्तरे सु चतुषु बारक पत्ति जेयम्। (न) सव्वति।-पयु-दविषादिप मध्ये, तृ-पुन्रः, बनेवमियास: बनेशास नाविवासु बिषये, समरान :- समोडविषमो रामोडनुरानी बैथ वाहभ:, र्धदण:,-तत्संपबाः नावक:, कवित:। 4
Page 248
ढनीय: परिच्छेद:।
कतागा अपि निःशङ्सर्जिंतोऽपि न लव्जितः। दृष्टदोषोऽपि मिथ्यावाक कथितोघृष्टनायक:॥०४।(ज)
जनतवा: जनवदविशेषा:, तेषामोनग राजा, ("खानी लवौनए! पतिरोमिता" उव्यमरः ) तख सुता तनया, खाता-ऋतुखातैत्येः, तिष्ठत-पर्तती, चतः यवश्- मव्या सैति माब:। बस्राजखस,- पक्थ देयविशेषख राजा चतराज:, [रजाइःसखिम्यटच्" (५।४९१ पा०) इति टच्] तख खया नगिनी तथा: बाए:,-सुरतायं नियमती दिवसः। कमखया-तव्राब्या कयाचित् राजपबाा, धुतै:,- राज्ञा सह यृतकोड़मेरित्य:, द्यम्-उपंच्िता, राविः जिता-पपलेन गहेतेति भाव: । पद देवो न-महाराज्ी यवि,("देवी ज्वताभिषेक्ावाम्"ए्म) प्रसाथा-चतनेया, दवैनति शेषः, खयं अतापरायत्वादिति भाबः । इति-इत्यम, [ पवर एवं सम्पयती,-"सतौ आर्य्यासपेयात सव्वादिनिगमनिदेये:, सतुखाता या क्ञापि चमंवनिता सम्मानार्डा, किं पुनः महत्स्ख्गरनाजवय्यंकुन्तव्ाचिपतेः तनया ? साधारयानामपि निकवितसमयः (नियमर्यान्तत पति भाव:) तावत् चनवभान्ः, मिं
साधारणेंः साकं सामान्यपराजयैडाप परानितख विनविबत्रवर्ततितं, मिं पुनः कमखा- सुषमया कमखया सासीं यृतपर्थन विशेषपराजय इव्वाभ्यः। इत्य क्रमतः चार्य- गोरवाषा साडोखें सम्पसषि महामानमाननोवाया: देव्या: समाराधनमेव ताबटुप- पत्रकरणोयमगेषु बखवत् पति सूपरामशंः] मया-चन्तःपुरधारिया, कसुविना इूवि भाव:, चन्तःपुरसुन्दरो: ["समितःपरितःसमयानियवाडाप्रतियोगेषि" (बा०) दति डितोया ] प्रति, विज्ञाय-बखा यत् यत वत्व्यं तत बिदित्वा, विश्वापिते- निवोदते सति, दैवेन-महारजन, (देवो मेघे सुरे रात्रि खान्रपुंसवमिन्द्रिये"इति मेदिनो); चम्रतिपत्तिमूढ़मनस्ा-पतिकर्तव्यव्याकुषचतेन सता. डिब्रा:,-से वा तिसी वेति तबीक्षा:, [बडुत्रोह्िसमासे "सर्वनामसत्तयोदपसत्यानम्" (वा०) पति "सडनाया: पलोधम्या:" एतप्तियोजनया विशव्दख पूर्वनिपाती सिडम ] नाड़िया: -घांटिका:, व्याप्य, ["बालाध्यनोरव्न्तसंयोने" (राशप् पा०) इवि दितोया ] खितं, तूयोमिति शेव:। आर्डूखविक्ोड़ितं उत्तम्। ( न) अताना पति।-मतापरायः चपि, किं पुनरकतापराय इत्य; ('बानोडपराधे पापे खात्" इति मेदिनो); नि:मर :- निसयः, तर्नितः,- निर्भन्िंत: पपि न बष्नित :- न सहुषित इतबबः; इएलेफ-इस-दोपी वुल
Page 249
[१.२] साहित्यदर्पयः ।
यथा मम,- "शोपं वोच्य मुखं विचुम्बितुमहं यातः समोपं, ततः पादेन प्रहतं तथा, सपदि तं छत्वा सहासे मयि। किश्वित् तव विधातुमच्मतया वाष्यं त्यजन्त्या: सखे! ध्यातसेतास कौतुकं वितनुते कोपोऽपि वामभुवः ।" (भ.)
अनुकूल एकनिरत: । ७५ । (ञ)
एकस्यामेव नायिकायामासकोऽनुकूलनायकः। यथा,- "ब्रम्माक सखि! वाससौ न रुचिरे, गैवेयकं नोळ्जलं, नो वक्रा गतिरुदतं न इसितं, नैवास्ति कविनद्:।
ताटभः भपि; मिथ्यावाक-मृष्षवादी, "नाहमेवं-रूपः" प्रत माषयशेष इथयंः।' भव्चत् स्पष्टम्। (भा) शोषमिति।-प्रवासे सखायं प्रति वासचिदुशिरियम। हे सखे। बहं, कतापराधीडपोति श्रेष: सुखं, तखा इति शेष:, गोपं-रतां, मदपराधादिति भावः, बोच्य, पपोति शेष:, विचुन्बितं-तदपरामृतमाखादितं, समोपं, तथ्या इति शेष:, यात:,-गतः, ततः,-धननक, तथा-कुपितया मत्कान्तया, पादेन-चरयेन, प्हतं-सथि पादमहारी दत्त इत्य :; सपदि-तत्यवात्, यदेव पादम्रदारः कतः सटैवेवय:, तं-पादं, धृत्वा-ग्होला, मर्य, संडासे-इसति सतोत्य:, तव- नथिन् पादमोपनविषये, शिश्चित् विधातं-वर्ततमचमतया, वाष्पम्-पसु, तनन्या:, -मुखन्या:, वामभुब:,-सन्दर्थ्या:, मन्प्रियाया सत्वयः, कोपोि मिं पुनरयुराग 5त्यष:, चेतसि-मनसि, ध्यातः,-चिन्तितः सम्, कौतुकम्-चानन्दं, वितनुते- विक्तारयति, वर्डयतीति यावत। बव प्रथमपादेन कारिकाया: प्रयमपादोतं, दितीय- पादेन द्वितोयपादोतं सचम वेदितव्यम। शार्टबविक्रोहितं उत्तम्। "तथाः स्रान्द्र- विलेषनलम्युग प्रश्रेधसुद्राद्िंतं किं बचयरथानतिव्यतिकरव्याजेन मोपाय्यते। इत्युसे क तदित्यदोर्य्य सहसा तत् सम्परमार्ष मया साSडग्रिश रभसेन तम्मुखयमात्तन्वा तष्िष्ुकम ।" दस्दाहस्वं पुसवान्तरी टशते पतति कोध्यम्। (ब) बनफूष ति।-एव्णा नायिका्या, मतुक्यो: ततोअंिकासू बा गाविवास, निरतः पजुएकोऽनुकूषी नायक: आादिबक।
Page 250
ततोय: परिच्छेद:।
किम्तन्येपि जमा वदन्ति सुभगोऽप्यस्याः प्रियो नान्यतः दृष्टिं निच्चिपतीति विशमियता मन्यामहे दुःस्थितम्॥" (ट) शठोऽयमेकच्र बह्भावो यः। दर्शितवहिरनुरागो विप्रियमन्यत गूढ़माचरति ।०।।(8) यः पुनरकस्यामैव नायिकायां बद्भावो डयोरपि नायि- कयोवॉददर्शितानुरगोडन्यस्यां नायिकायां गूढ़ विप्रियमा- चरत स शठनायकः। यथा,-
(ट) वम्ावरमिति।-शैभाग्यं व्यञ्चयन्या: कयित् सखों पत्तिरियम। रे साख! प्रम्माकम, [चत्र बहुषचनं व्वात्मनि प्रियम्रेमाधिक्धात्ौभाग्यातिश्यव्यक्च नार्थम] वामसी-वसने, परिधेयमुत्तरोयश्षेत्वय :; न बचिरे-नमनोडरे, ग्रेवेथकं- योवाभूषयं, न सब््वलं-रवजटिततया शोमामाषि नासोतय:, गतिः,-चसनं, नो वक्रा-वक्रभावयुत्ता, सविलासा गति: नास इति भावः, इसिवं-चासः, न उडतम् -सत्कटं नावि, कश्चित् मठोषि-सौभाग्ययोवनादिम बंजनितो मनोबिकारोडीप, नैव चस्ति, किन्तु-तथाउपि, बन्धे जना चांप, किं पुनः खकोया इति भाव :; पक्ा: प्रिय:, सभगोऽपि-सुन्दरोऽि, दृष्टप्रुतमावोदन्यास्तामपि सुन्दरोया मनस्त दिरंसी- व्वादनहंतुरिति यावत; यश, -मनोजोडपीयय :; चन्वतः,-एतसा:दूरतः, पन्यसां मदिखायां वा, टष्टि न निचिपति, इति एवं, मामुदिश्येति शेष:, वर्दान्त; श्यत्षा- चनेन कबनेन, वित्र-जगत्, दुःख्सं-दुःखेनावख्चतम्, पति, मन्दामहं-तर्क- याम :; केवलमहं प्रियवाज्जम्येन सुखमनुलवानि, नापरा इति भावः। यहा- इयता-मिष्याबादैन, बित्रं-सर्वमाप बात्मीयपरकीयाभिजमनिचयं, दुःतं- दुष्टचित्तम, इति मन्ामहे-समाकखयामि, प्रायोडन्बसोख्याड्डिकातरा एव, न परु: सानन्टेनानन्दानुभवितार: मानववर्गा: इति निष्कर्षः। भार्टखविक्रोड़ितं हत्तम। (ठ) मठेति।-यः,-नायकः, एवम-एकस्या नायिकाया, बड्भाव:,- बर:,-गाढ़मापंतः, भावः,-बनुरामो वैन ताहमः, निमरतानुरग इत्वयः, चन एव पन्चत-पत्वथं नावितायाम् ; दर्गित पति।-दांगतः,-भूषगदाना दिसा म्येन प्रकटितः, बहिषुंगगः,-वाझाडुरागः, औौरतातिरिताबषयकं प्रेम येन ताहभ: सम्, मूढ-गुप्, िम्रियम-बनिष्म, भाचरांन, सोडयं भठसन्ामा नायमा पति भाग:।
Page 251
साहित्यदपंपः ।
"पठान्यस्या: काओोमपिरपितमाकसं सडसा
तदेतत् क्वाचचे ? छतमधुमयत्वडडुबचो- विषेणाघूर्गंन्तो किमपि न सखौ मे गययति।" (ड) एषास्ज वैविध्यादुत्तममध्याधमलेन। उत्ा नायकमेदासत्वारिंशत् तथाऽष्टी च०७।(ढ)
(ड) अठीति।-नायकं म्रत्युपाखमुं प्रेविताया: वखचाित नाविवासख्या
ध्यनिम, वाकसयं-सुता, चात्रिष्यन्-पाविङम् एव, नक्षखोमिति शेष:, सडसा- टिति, पाविक्रनारन्ावसरे एवैतये:, प्रतिबिख:,-पथ्थमं विश्रष:, भुजनगन्थि:,- बाहुषन्कं यथ्य ताहय:यम चमवः मत्सख्या चाविक्रनसमये चम्चनायिखाया रम्ना- रपतत्रवसेन ता प्रति मनस्ः प्रव्त्तेराखिकनलक्र यत्त्वं सतमानसि इत्यषं:, तदेतन- तब चतिययरथमिथये:, क-कुब, सय पुरसादिति यावत्, चाचचे ?- चषयामि ? न कुवापि तत्वायनयोग्य विश्चित् खानं खसे अांत भाद:। प्ृतेति ।-षृतमचुमयं- घृतमपुरपं, (धृतमषुवदापाततो मधुरं भाषमायमपि चन्ततः बनिष्टवरमिति भाव: ; घृतमधु यषा प्रथमतः साहमृतं, पययद्दमवर्दनिष्टीव्पाटयं, तथा लवचनर्माप प्रथ- मतस्तु तावद्रमचोयं, पमात् मनःपोड़ार्द्यिट्टापरयन चनर्वोत्यादकत्वात् विषतुख्य मित्याभय:) बत् लहडुबच:,-तव बड्ुषामुनयनाएं चचनं, तदेब विष तैन[ष्ृतवा मधु पंत्नयो: समाहारो घृतमयु तत्खदपं यख तद्तृतमशुमयम्। विन्मयमिव्वादि- बत् सरपायें मयट् ] बाधूषंनी-परियाम्यच्रोरा, मे सद्ी विम-हितर्माडत मा, न गयवति-न सववार्यति, सिं खाय्यें वर्तव्यं मिं वा न वातन्यमिति न निविनोतोति भाक:। सुपतावसर खारथ्यातिद्शंनेन यत त्या वृतमपुपानदानायितं तत्प्रतिकारी भिवि विधेय: इति तात्पय्येम्। श्रिखादयी इतं,-"रसें कद्रै।्श्ा यमनसमखाः गः बिखरियो" पति तवबबात्।
-इत्तममध्यमाधमलेग [बम भवमत्यबख् प्रत्यंयं सम्वन्धः ] हेतुमा, जैविध्यान- विरुपलात, पलनारिंयत् तथा घट्टो न-पट्टपलाविर्धहितय:, नायबमेदा 6रा,-
Page 252
दतीय: परिच्छेद:।
एषाम्-उत्रषोड़शमेदानाम्। पथ प्रसङ्गादेतेषां सहायानाइ,- दूरानुवर्त्तिनि स्यात् तस्य प्रासङ्रिक्ेतिष्ठत्ते तु।
तथ्य नायकथ्य बहुव्यापिनि प्रमङ्गमङ्गते दतिव्ृत्तेडनन्तरोशै र्नायकसामान्यगुण: किचिदूम: पोठमदनामा सहायो भर्वति। यथा रामचन्द्रादोनां सुग्रोवादय:। सथ ुङ्गारसहाया:,- शृङ्गारेडस्य सहाया विटचेटविदूषकाया: स्ुः । भक्ता नमंसु निपुणा:कुपितबधूमानभञ्जना:शुद्दा: 1०८।()
तब विट:,- स्भोगहोनसम्पत् विटस्तु धर्त्त: कलैकदेशन्नः।
वविताः। चव यदपि प्रायः द्वितीयपादख सवेषासुत्तममध्यमाधमलेनेवि सवेषा-
इवि बोष्यम्।
प्रायेच नायभयत् गुखवान् उत्चयं:, तस, पस्-नाववस, पोठमर्दाखय:,-पोठमक्रो नाम, सहाय: खाव। (ब) महारे हति।-पख-नायवस, भत्ता:,-पनुरत्ाः, त्वा नर्मसु- दरिशासोखियु बिषये, ("टबकेलिपरोडासा: कोड़ा बोडा व नर्म प" इबबमर:) निपुषा :- चतुराः, चत एव कपितानां बधवां मानं भख्नते इवि तवोक्षा:, [नन्चादि
पनायपदैन माखामारादोनां वदपं, पसारे सहाया: - सहपारिय:, युः।
Page 253
सोहित्यदपंय:।
वेशोपचारकुशलो वाग्मी मधुरोऽथ बहुमतो गोधाम् ।८॥ (थ) चेटः,-प्रसिद्ध एव। भथ विदूषक:,- कुसुमवसन्तादभिध: कर्मवपुर्वेभभाषादैः। हास्यकर: कलहरतिविदूषक: स्यात्खकर्मन्न:॥८१॥(द) खकम-भोजनादि। (च) सन्भोगिति।-सभ्भोगेन -सम्यक् भोगैन, सुख्ाध्युपभोगेनेव्वव:, होना:, नष्टाः सम्पद: वस ताहभ :; यर्ण,-सभ्ागे होना-उपभीगानर्डा, सम्पन्-सम्रीगो- पायसाधननाते यख तघोत्ः, सभ्योगसाधनाभावात् वकिश्चिस्कर उत्वर्थ:, कोव
नृत्यादिकद्यामाम् एवदेशं जानाति, न तु ससुदायम इत्यघं:। वेशीपधारकुम्नखः,- [वेशेप-वैख्वाणनाय्रये, यः उपचार,-व्यवए, तन कुमख-दयः; पबबा, -वेशस-परिष्कदस, उपचारे-करये, कुमषः-नियुत इति विय्वशान्तरम्] वेख्ाजनव्यवहाराभिन्न, नेवथ्यकखाचतुरी वेव्यय:। ("वेशी वेश्यास्टहे गहे। नेपप्ये . ""पवि मेदिनी)। वाम्मी-सुपत्रा, मपुर :- मनोरख्नम्वत्, चब गोध्ां-समार्या, ("मोठ्ठो समासंखापयो: खियाम" रति नेदियो। अनारे पुनर्मोठोषचयनेवं परिषतं वाव्यायनसुनिना; तथा हि,-"वैश्वासवने समायाम् चन्वतमओोदयसिते वा समांग- विद्यावुदियोखवित्तवय् सह वैश्वयाभि: बमुषपैराखापैदासनबन्धी गोहीदति। चन्य- तमोधवसितशब्दाव्यं नागरग्डे यबाक्मं वेदितळ्ये, कामिगोसम्बडवबाज्षानिसि साभारष वाराकणानामपि गोध्ामन्तर्माब: इति)। बह्ुमत:,-वहुलणाम्रियः, बिटः-
बिटः। विटनम्दे उव्वसत् के रूपलिदम] अफारे सहायः भवैदिति भीषः ।
... आषाये:,-बचनाये:, शखबर :- सेशर्ना शांखत, नबरे रवि:,-बदुरांगी चस ताहभ: संबमंत्र:,-सख निजस, सर्म सबंत्र भोजनाथनिबचिमकटनवादित- हाशोप्ादनकप जानावोति तथामूतः, बिह्षयः खात्।
Page 254
दतीयः परिष्छेदः । [100]
पथंचिन्तने सड़ायमाइ्त,- मन्ती स्यादर्थानां चिन्तायाम् । ८२॥। (ध) पर्था:,-तन्त्रावापादयः। यत्त पत्र सहायकथनप्रस्तावे,- "मन्नो खं. बोभयं वाडपि सखा तस्यार्थचिन्तने इति केनचित् सचमं अतं,तदपि राओोऽर्थचिन्तनोपायलचनगप्रकरणे लच्ितव्यं, न तु सहायकथनप्रकरणे नायकस्य। "भर्थचिन्तने मन्तो सहाय:" दत्युत्ेऽपि नायकष्यार्थत एव सिदत्वात्। (न) यदपि उतां,-"मन्त्रिणा ललितः, शेषा मन्तिखायत्त सिदयः" पूति, तदपि खलक्षणकथनेनैव लक्षितस्य धोर
व्यापारें इति सावः, मन्त्री सहायः खात्। (न) वघशव्दारथ बोचयति, चर्या इतति।-पर्थाः,-परयोजनानि, (ते व् राशा) तन्वावापादयः। मादिपदरेन टुट्टनियह- साधुरखय-कोषवर्ईन-नरसड्डादोना महषम। तव तन्तथ तन्ं, खाधोनतया खदेशे क्रियसषायं किर्माप कर्म यसवाबें तन्नस्द्टवाच्यम्। भागापः,-या समन्ताङपनित कसंत्यृतावौशसवेव्यावापः[ट वप ब्रोजतन्तुसन्ताने" "हखत" (२३१२१ पा०) इति घञ्र्]। दनकपबारमतं निरा- करोति, बच्विति।-मन्त्री-पमात्य:, सं वा-खयं बा, नायको वेव्य:, उभयं- तदुभयं वा, मन्चो वाता वा सडाय प्तययं :; तम्य-जायवथ, पर्यचिनने- कार्य्ययां विधारये, सखा-सहायः, सात्-भदेत, इति-एवं, कैनचित-दश- उपकता, यत् लबर्गं सतं, तन्-सहायकयनमपि, बाजो वृपतेः, पवचिन- नीपायलचणप्रमरणे-सार्य्विवारापासपारेयु लचयतव्येवु इति माय:। खचितव्यं, ग्तु-न पुणः, सहायकचलपकरये, नायमसामान्वख इति शेव:, खचितव्यमिति
वदा समिव्वादियद्णं निःसायकं भवैत, तदनपादानेवि तम्राभात। सयं पिन्तापये
Page 255
[1 .= ] माहित्यदपंचः।
पर्यचिन्तने तथ्य मन्तो सहायः, विन्तु खयमेव निष्पादव :;
प्थान्त:पुरसप्डाया: तद्दवरोधे। बामनशएट किरातम्नेच्छाSडभौरा: शकारकुलादाः। मटमूर्खताऽभिमानो टुष्कुलतैश्वर्य्यसंयुत्तः। सोऽयमनूढ़ामाता राज्: ्याल: शकार दूत्युत: ९(य) घावशब्दात् मूकादय: । तत्र शराद वामन-किरात-कुजादय: यथा रनावस्याम्,- .
(प) मन्चिषेति।-सखितः-धौरवसितः, मन्तिरिषा, चायवििपिति श्रेषः, मेवा:,-चोरोदात्ताइय:, मन्त्रिसायन्तसिङ्य:,-सन्तिषु खेपु व चायता सिद्धि येवां तवासूता:, मन्तिरिस्वर्िता: काययँ पश्चनौति भावः। खेति।-"निथिको चीर- खचित कखचाउसतः सखी सदु: पति धौरषसितल्मयनिविष्टेन तखायेचिन्तनाद्य आवंतया मन्तिमावाऽडयत्ताथसिडि: खुटा एव प्रतिभासते इति भाषः। गताबं -कतायं, पुनसख् वचनं व्यर्थमति भायः।
रोष: दवमरः ) वामनादय: तहत् नायकस् सहाया: बोडव्या: उव्याम्यः। तब
उपारिय्ी वनयरविशेषा:, श्रेका :- सदाचाररह्िता वसश्यनातोय, चामीरा :-
पोसुंग्यम्। पथ ग्सारमाइ, मद्ति।-मदय मूखंता भाभिमानसेति सन्त्यसेति तथीक्षः। तब मद चौडतं, मूर्खताडविवेकः, पभिमान: खंित् तचा समंघ्मत्यबुद्ति :;
यक् तख भवसता दुकुषता, सा प ऐनर्थ्यस वा्म्यां संथुत्त :; यहा,-दुशुषतायाः ऐतर्थय तेन संदुक:। जनदेति।-बगुढ़ाया:,-सविवाहितायाः रचितायाः उपपब्या र0यंः, बाता-सोदर:। पत एव ख्ास:, (माषा: एर्वातर: पढार:"
Page 256
दतीय: परिच्छेदः।
प्रन्त: कध्ुकिकसुकथ्य विभति वासादयं वामनः। पर्य्यन्ताश्च्यिभिनिजस्थ सटयं नाम्न: किरातेः अतं कुला नोचतयेव यान्ति शनकैरातेक्षणाशङ्रिनः"। प्रकारी मृच्छ कटिकादिषु प्रसिद्ध:। अन्येवि यथादर्शनं घातव्या:। (ब) अथ दणाडसहाया:,-
द्ुष्टनिग्रह्ो दराहः। सष्टम्।
(ब) कांयिदुदाहरति, नश्मति।-मन्टुराया वसन्तकस्य वानरवेशेन निगमे वर्णनमिदम्। मनुष्यगयनाडभावात्-मनुष्येषु अगययत्वादित्यय:, वपां-सजाम, सपास्-तयक्षा, बषबर :- कौवे:, बासात्-भयात्, [दद परतोऽप्यन्वेति] नटटं- पलावितम्, बहखवत्वं प्राप्तमित्यथंः। घयं वामन:,-खर्वाकति: पुरुषः, मसुकिन:, -हइस बनतःपुरहारपाखविशेषस, ("सौविदज्ा: कछुकिन:" दृत्यमरः) यत् कच्ुकं वारयं, वर्म दति यावत्, तस्य, चन्तः,-सम्यनरे, विश्वति-प्रविर्भात; पर्य्यन्तात्रथिभि:,-पर्य्यन्ते (दूरे) सञ्चारिमिः, बिरातैः,-व्यायेः, निजस खख नाम्र:,-"बिर पय्यन्तम् पतन्ति सञ्चरन्ति इति व्यृत्पत्यनुकूखायाः संज्ाया इव्चथं:, सटगम-उचितं कर्म, अतं, पर्य्यन्ताश्रयणं कतमित्यय :; कुना:,-वातरीगेथ पत्यन्तं वृद्तया वा उव्नतपृष्ठाः, पात्मेचपमङ्रिन:,-वात्मनः दुखयं दर्शनम, चाशङ्न्ते पवति तयोता: सन्तः:, नोषतयेव-नतभावेनैव, अनके:,-मन्टं मन्दं, यान्ति- गवनिति। एव खभावोतिरलङारः। भ्ार्ट्खविक्रोहितं उत्तम्। एवम् सन्ेि- विक्काSडमोराटय: नायकमायविशेषसडाया: चन्तःपुरे स्ेया: तति। (म) दशप्विति।-दख्ेपु-टुट्टनिग्रहव्यापारेषु, सृहदः,-मि्वाि, खसक्ष ड्रयस्का राजान इति यावत्, कुमारा:,-खबभ्नवर्श्तिनां राज्ा पुवाः,यहा,-सुहदां- मिवाषां, कुमारा इत्ब:। सुदसम्बन्धितेग हितप्रदर्शवत्वं, कुमारतेन च बोम्ाइ़लं वोधितव्यम्। चाटविका :- चटव्यां बने परनीति तथोत्ञा:, बनचादिय इ्थ:, सामन्ता:,-सवनवतिंनो राजानः, ("सामन्ती मण्लैश्रः" इति वि्ः) सेनिका चात सडाया: अवन्ोति श्ेष:। सा-१०
Page 257
साह्ित्यदपपः।
सथ धर्मंसहाया :- पद त्विक पुरोधसः सयुर्ब्रह्मविदस्तापसासया धर्मे।न्या(ब) ब्रभ्मविद :- वेदविदः, भात्मविदो वा। तव च,- उत्तमा: पोठमर्दाद्या: ॥८६॥ (य)
मध्यौ बिटविदूषकी। तथा शकारचेठाद्या अधमाः परिको्तिता: ।८७।(र) आाध्यशब्दात् ताम्बूलिक-सानन्धिकादयः। प्रथ प्रसक्गत् दूतानां विभागगर्भलच्षयमाइ्ट,- निसष्टार्थो मितार्थश्च तथा सन्देशहारक: । कार्य्यप्रेष्यस्तिधा दूतो दूत्यश्वापि तथाविधा:।द।(ल)
(म) सत्विगिति।-इमें-धमदाथ्ये, कतििजः,-पुरोहितबिशेषा:, पुरोषसः, -पुरोहिता: ब्रझविदि :- वेदायंज्ञानिनः, ब्रम्माकोक्यश्चातारी वेवयं, तथा तापसाः - दान्तवच्युपासनाइड़राफितपरमेनवरा, एते सबें सहाया:, स्-वैयुः। एतैन राज्ञा सदा वर्मतरव रो: साकं वाय्यमकाथों वा निर्धोध दस्डाषु दसविधाने, चमाप्ु दयाप्रदर्शने भवितव्यमिति सूचितं सर्वत। पत एव.सनुनोत्म्,-भुचिना सत्- सव्धेन यथाभासत्रायुसारिया। प्रणोसं भक्यते दख्ः सुसडायेन चौमता। ...... बैविधि- उ्यान् विदुषसिष्ठेत्तेषास् शासने। -हद्ाथ नित्यं सेवेत विप्राम् वैदविदः प्रणीण ।"
(य) चत्तमा इवि।-पोठमर्ब्रांघ्या: पूर्वेता:, उत्तमा:, - स्रेश्:, सडाया इति ब्ेप:। (र) सजजाबिति।-विठविदूषकी-बिटी विदूषयय, मध्जौ, बहायाबिति सेव :; तथा-एवं, अंकारघेटाथ्ा :- ब्कार-चेद-तास्यूषिक नालिम-विरातादय: सरमा:, - निमश्टः, सहाया:, परिकीतिता :- वचिता:। (र) दूतानाइ, निसटायं पति।-कार्य्यप्रेष्य :- साय्येदु प्रेष्: वियोज्यः, डूर्ब शतमंश पहाय: इवय: बिया बिप्रवास; सवनोति सेव :: निसुटयं: निवासन
Page 258
हतोय: परिच्छैद्र:। [eee]
तथा सन्टेमहरंक: इति। इदसुतम :- निसेट :- वसः, बब:,-प्रयोगन, मार्यवमारी वा यद स निसटायं:। मितः-परिमित:, प्रमाविषयौमूती बा, पर्धो बख तवोक्: । सन्देशं-येन वैनोपि वं बांमम्यहिय खामिप्रायाविमारचायो्न वाक्यविद्ैषं, हरति-निर्दिश्खलं मर्प्यितु खोमरोतोति तवोतः; दवन्वय०
शरशत्वं, प्रवर्षपावसरशर्तव, उहनशोख्ता, त्वरितिप्र््त्ति:, सदप्यवसायप्रयद- नियोगाय पति वेदितव्या:। पबाप्ुर्युतियत्वतदकारा:,-"परैक्रितञ्ञः परवान् व्यश्तायेद्यापि सख्ववित्। वदोष्न्रमतिधौरो इूतः स्वायपृबियोपतैः। टूतखेव अक्ुपॉत उवद्यास्त्रेविभारदम्। उद्ितर्न तथा सर्भ्य दर्ध सत्कुखसममम। सनुरत्ः गुंविर्दष: स्ृतिमान् देववाजवित्। वपुम्तान् बौतमो: बान्मी दूतो रात्ज: ममख्यते। इूंस एवं छसमाती मिनस्येय दि सम्तान् ।" इति। चन्वेऽवि - "सात्मवाण् मिदवान् युक्ती आवशी दैववायवित्। चसाध्यमप्ययनेण काये
मिववान् राजवाय्येसदावारानुवर्तंनेन वुतः खपर्मबर्मनिरतः" इतिप। एवं डूसं समभेदं सचयवित्वा ढूतों खबर्यत,-ढुच पति।-दूययापि तवाविचा:, निसटार्था:, मितार्था: तर्था सन्टेमहारिया: वेबय:। जत चवारसवैवि चविशन्द- गहचात् म्रमाशन्तरवर्त्योपि दूच:। तथा प, एता :- निरसटार्षा, परिमितार्जा, सन्टेअडारिया, मवयंदूंती, मृढ़दूती, आर्य्यादूनो, मुकूतो, बातदूती इति सनेषशी भवन्ति; तब नाथिकानायवयो: बबावन्नोमिअवितमवचार्य खविचारेय प्रयोजन- सिडिसुहावथिवो निवशर्षा। प्रयोजनामियोजनयी: एकमषयर्बाम्मपि विज्ञाय चव- मिर्टटे खयनेबोक्ावयितो परिमितार्था। सन्देशमावं वेग कैनापि यं कं प्रति चात्म
साय्यत्रतादपि खयमेय नावशालिगननरता खयंदूती। सुन्धभावात खोयां नायबाड्. सत्रयोयां वह् अवनादी प्रमामथियो मूढदूती। वैनापि क्कलैन खबप विदवाना खमावं दूतोहारेय या प्रमाश््यति सा मार्थ्यादूनो। नाबबांडमां वा्ला कपटलावेन सम्तोष्य निःसंध्य तस्दयप्रविष्टा नायमव्यापाराम् सम्यक् निव्ञासितुमवमसुं भूकेब प्रवर्तितव्यापारा नातिकां कुमारिमाम् अमुषदोवत्र तवाबिर्धा विवरोकषि परेपबनी तेर्षा भूषयवख्ाक्ादियु सूंढ सन्दमे नखादारईं का बडयित्री मूबढूतो। प्राद्तू-
Page 259
साहित्यदपंयः ।
तत कार्य्यप्रेथ्ो दूत इति लननगम। तत्र,- उभयोर्भावमुन्नीय खयं वदति चोत्तरम्। सुश्निष्टं कुरुते कार्य्य निसष्टार्थसतु स स्मृतः ॥८६॥ (व) एभयारिति-येन प्रेषितो यदन्तिके प्रेषितय। मितार्थभाषी कार्य्यस्य सिद्दिकारी मितार्थकः । यावद्भाषितसन्देशहारः सन्देशहारक: ॥६०। (श) अ्रथ सास्विकनायकगुणा :- शोभा विलासो माधुय्यं गाम्भौय्यं धेर्य्यतेजसी। ललितौदार्य्य मित्यष्टौ सत्त्वजाःपौरुषा गुगाः॥६१॥(ष) तव .- शूरता दचता सत्यं महोत्साहोऽनुरागिता। नौचे घृषाऽधिके स्पर्द्वा यतः शोभेति तां विटु:॥८२ ।(स)
(ब) निसष्र्यंनाइ, उमयोपिति।-उभयो: भावम्-बाश्यम, छत्रीय- डहान्य, सयम उत्तरं-विदानतं, वदति, कार्य्स् सुप्रिष्टं-सुसकतं, कुबते, सः तु-पुनः, निसष्टार्थ: सृतः,-बवितिः। (श) मितायमाड, मितार्येति।-मिसे परिमितम् बर्थ भाषते उत्ेवंशेषः मितार्थभाषी, चथ स सार्ययख-प्रयोजनस्, सिडिकारो-सम्पव्रताकर्ता, मिता- चंक:,-मितः परिमितोषर्य: साध्यलेन प्रयोगनं यख तघोत्ः। सन्देशहारकमार, यावदिति।-यावङ्वाषितं-प्रभुखा यावत् कषितं, सन्देशवार्जामितर्य:, हरतीति तवाभूव: सन्देश्हारक:,-तम्रामा दूतः खृत इ्यंः।
न,-शोभा, विलास:, माधुयय, नानीय, घैथ्ये, तेनः, खलितम्, चौदा्यस्, रतति पट्टी पौषषा :- नायनावखन्विम:, गुखाः, वविता: इति शेष:। समखेदादीनां सास्विकत्वेदपि ते जायिमानायकयो: साधारथा, एते दतावत् नायवसेय, न.द्र
Page 260
दतीय: परिच्छैदः।
तवामुरगिता यथा,- "पहमेव मतो महीपतेरिति सर्व. प्रश्यतिष्वचिन्तयत्। उदघेरिव निम्नगाशतेष्वभवव्रास्त विमानना कचित्।" एवमन्यनापि। (इ) भ्रथ विल्ास:,- धीरा दृष्टिर्गतिश्चिवा विलासे सस्मितं वच:॥६३। (क)
धोरोदता नमयतीव गतिर्धरितोम्। कोमारकैडपि गिरिवड़कतां दधानः वोरो रसः किमयमेत्यृत दर्प एष: ?"॥
मातुय्यें वा, सत्यं-यधार्थभावयं, महोव्ाइ:,-काय्येपु उद्यमातिभयः बमुरागिता -साचार पेडप्यनकूलोडभिनिवेश, चमनोविषियता वा; नौचे-चुद्रे, दुबसे वेत्थ:, घृषा-दया, चधिके-बद्योयमि, खर्डा-निगोषा, एते गुथाः, यतः,-यषाः सर्वन्ति तो भोमा इति [चव खिसायें प्रथमा ] विदु:।
तियु-प्रणासू, मन्तिप्रमतिषु बा, सर्वो जनः, चहमेय महोपतेः,-पजख, मत:,- सम्मत पति बचिन्लयत्। तखय समदर्शिंतामाइ, उदघेपिति।-उदघे:,-समुदरस, निवगायतेपु-नटोसमूहेपु दव, अस्य-पजस्य, कचित्-क्वापि जने इत्यय:, विमानना-तेवाम् पसामव्यॅन वात्मगवेद्य वा तिरस्कृति:, न बभवत; बथा हि विभिन्नदेभौयासू उत्तम-मव्यमापऊ्ञट्टास्ठ मदौपु नदोपतेः साधारखेन न दाविए- प्रथन्नविभेद: परिदृश्यते, तहदैव वसुचाविराजस्ानख्यापि सचिवादियु प्रजास्तू वा कचिदवि खोके चयमाननासक्चार: नैवाटश्यत पति निम्बषः। सुन्दरी उत्तम ;- "बयुनीयंदि को नमौ युनो: समरा लो यदि सुन्दरी तदा" इवि तक्चणात्। रघुबंतसेदं पद्यम। एवमन्बवापोति ।-चन्षन्-यूरतादो चवि, एवमुदाहरपान्बा- कवनोवानि इव्ाभय:। (म) विशाससचषान्वाइ, ध्रेति।-बिवासे पति टट्टिधोरा-सवसखा, नति: चिवा-मनोज्षा, बचः,-वचनं, सम्मितम्-ईषडाससहित, अवनोति भेषः । (म) विवासमुदाहरणि, हरिपिति।-क्मज संगामभूनी बयतानमन
Page 261
[११४] साह्ित्यदर्पणः ।
सङ्वोभेष्वय्यनुद्देगो माधुय्यं परिकौ्ततितम् ।६8। (ग. ऊह्यमुदाहरगम्। (घ) भौशोक क्रोधहर्षाद्यर्गाभभीय्यं निर्विकारता।।६ ५।(ङ)
दृष्ट रामस्य सविषयवचनमिटम। टाष्ट: कुथस्ेति शेषः, तणैकतः-तथवत् तुक्ी अतः, जगचयख्-व्रयारषां जगतां, सख्ं-माहात्माम, उत्साड् दत्यय:, सार:,- वखच यया ताटशो, ("स्त्ं गुणे विश्ाषादी बल्ते द्रव्यखभावयोः। पात्मत्वे व्यय- सायासुचित्तेत्वस्तौ तु अन्तुषु॥" दति "सारो बले सिथिरांशे व मज्जि पुंसि जले धने" पति व मेदिनी) तथा चौरोडता-धोरा मन्थरा, उडता एडटा, सगर्वा चेथं:, गति:, परिवों-पृथ्वों, नमयतीव-सधी नयतोय; एतेन गतेशविवत्वं नेवकपत्वस् सिडम। पयं-कुत्रः, कौमारकैि-वाल्यावस्यायामपि, गिश्वित-पर्वत प्ब, गुरुतां-महत्वं, दधान:,-विवत, बत एवं बौरो रसः किम ? अत-चचपा, एष टपं: - गवः, वपुरान्रित्येति भावः, पति ?- बागच्कति : ["एषः"दयय "एव" इति पाठानरम] चव मायकस्य उत्सादद्पंयोरतिभयसूचनाय वोररसलेन दर्पल्वेन गेलेखः समाृतः। वसन्ततिखकं इतं,-"श्षेयं वसनतिखकं तमनाः जगौ गः" पति लचणात्। उत्तररामचरितस्ेदं पद्यम्।
रपि, बनुडेग:,-उडेगराहित्यं, माधुय्य परिकोतितं-कचितम।
रामविखासे,- "तन्निपीय कटु वयंपदव्या खेदमाप न मनागपि रामः । शूलपायिरिव चोरमुदयं कालकूटपटलं किल पुर्वम्।" इति। पस्वायं ::- पूर्व-पूर्वीख्तन् काले, किल-ऐतिह्े, शूषपाषिः,-शिवः, सदर्य -टुपरिषामम, पथचन-तोका, घोरं-भयडूरम, चथचन्-टुःसईं, पटु- सपेयम, पच्बत्र-ककश्ं, तत्-वबः, वालकूटपटलमिव, रामः,-रामषन्द्रः, कगंपदव्या-वर्बदारा, निषोय-वथेष्ट पोला, चच्चत्र-स्पए्टंसुत्ा, बपोति शेषः, मनागधि-सत्पमपि, खेदं न चाप-न प्राप। बव ट्टि बालकूटपानसटम -
(ड) गाभीथ्यमाड, भोति।-मो:,-मयं, भोष :- सनधनवियोगअ
Page 262
ततीय: परिच्छेदः। [eex]
यथा,- "श्ाइतस्याभिषेकाय विस्ष्टस् बनाय थ। न मया लचितस्तस्य खत्पोऽप्याकारविस्त्रमः ।।" (च) व्यवसायादचलनं घैय्यें विघ्ने महत्यपि॥ ६६॥
यथा,- "श्रुताप्तरोगोतिरपि चणेडस्म्िन् इरः प्रसख्वानपरो बभूव। आत्मेखराणां न द्वि जातु विघ्ना: समाधिमेदप्रभवोभवन्ति।"(ज) अधिक्षेपापमानादे: प्रयुत्तास्य परेग यत्। प्रायात्ययेऽप्यसहनं तत् तेजः समुदाहृतम् ॥
दुःखं, क्रोष:,-कोप:, दर्ष:,-भानन्दः, इत्यादिमि्ेंतुभिरवि निर्विंकारता-पवि- अततवं, गाभोयंम्।
मित्यय:, [चव तमुनोऽप्रयोगे चतुर्थो ] चाहतस्य-कताह्वानस, बनाय-वन मन्नुं, विसृष्सय-पातप्स्य च, तख्-रामय्य, खत्पोि प्ाकारवियम:,-पाऊ्कति- वेपरोत्यं, मुखनेवादिषु प्रभोदवैरसयम् इति यावत, मयान खचतः,-हृष्षः। चव्र राज्यपाप्ती उषंविषयत्वं, राज्याप्राप्ती पुनः शोकविषयत्वं न रामखासीदिति तख गाम्भोघ्यम्। (छ) घैथ्यें निर्वाक्त, व्यवसयारदिति।-महति विच्वे सत्यव,व्यवसायात्-उद. योगांत्, चारव्वकमय इत्यय:, चचलमम्- चप्रचवनम्, चपरासुखतेत्यर्थंः, पेय्यम।
झुता पभरसां गोतियन ताहभः, चसरसां गोतिमाकरणंयद्रपोष्र्यः, प्रसद्मानं-ब्रह्म- तत्वान्वेषणं, तव पर :- रतावधानः, समाधिनिष्ठ पति यावत, बभूव ; हि-यतः
यावत्, जातु-चदाविदपि, समाधिभेदे-योगभख्ठने, प्रभष:,-सू,मर्थाः, न सवन्ति। बेवीपेन्द्रवज्ेन्द्रवच्चयोरूपजाति: उत्तम :- "डपेन्द्रबच्चा प्रथमे बघौ सा" पति, "स्यादिन्द्रबज्ा यदि तो जगी गः" दृति, "बननरीदोरितबन्माजी पादी वदोयाः वुप नातयस्ता" अ्त प सयमात्। कुमारसभ्ासेदं पद्यम्।
Page 263
साह्ित्यदपैप: ।
वाग्वेशयोमंधुरता तद्दच्छृद्गारचेष्टितं ललितम्। दानं सप्रियभाषणमौदार्य्यं शतुमितयो: समता।०(भ) एषामुदाहरपानि ऊद्यानि। (ञ) अथ नायिका विविधा खाऽन्या साधारगस्नौति। नायकसामान्य गुगैभवति यथासभ्भवैर्युक्ता ॥६८॥ (ट)
(भ) तेगो नियति, पधोति।-प्रायात्ययेऽषि-जोवनव्यप नमेवि, परेव- पन्धेग, प्रयुतस-अतख, वविसेष :- तिरकार:, चपमान:,-बनादरः तौ पादो चख तख, (चादिनाउपकारादी: ग्रहथम्) यत् चसहनम्-बचमा, तत् तेन:
मधुरता-मनोहरता, तडत-तथा, मब्रारख-विलासादैः, चेप्टितं-पथोधर- मर्दंनादिकया चैदेत्वय:, लखितं, स्यात् इति शेषः। बौदार्थ्यमाड, सप्रियभाषणं- विययचनसहितं, दान, म्यमवयो :- अनौ मिवे प, समता-समदर्तितय्, चोदाथ्यं, शादिति गेष:।
तम टुबतसुत्तरवितं तेजोभराटुवतं, नेवान्ेन निवारय बचनयम म्रोचे खयं राघन: ॥" "वोत्य तखय कवितं कलेवरं सभ्निश्म्य मधुरख् भषितम्। आरसार सुपखम्य विभमं दासयमख्य वकवन्ति सुसुबः ॥" "दस्ते सहासवचनं सप्रियवचमख् भृपाकः। रिपुरषि खमते मानं निरोतिभावं बरा तम्मात्।" इत्येतानि। [चथथायं:, - विस्क्ारम्-पतन्ं, करत-सख्रवत्, बोष्ठपञ्ञवं यख तथाबिरष सत्तषनित्याभयः, तथ-मार्नवख, दुरूतमुत्तरवितुं-टुर्वक्ोत्तरप्रदानाय उद्यत्म् इति भावः; नेवा. पेम-नेवप्रान्तसडो चर पेक्ितेन उत्ब्बं:, निवार्य्य-निबिध्य, धमुं-भार्गवं, राघबः
(ट) ददानों नाबिका: निरुय्यने, बधेब्वादि।-खा-खकीया, चम्ा- परकीका, साधारपओ्ो-सर्मेपभोगयोग्या, गचिया इति यावत, पति विविषा- विम्रकारा, नाविया नावमतीमान्यगुष: बवासनने युक्का भवतत, न नायकोयसर्षं-
Page 264
दतीय: परिच्छेद: ।
नायिका पुनर्नायक स्ामान्यगुपैस्यागादिभियंथासन्भवैर्युक्षा भवति; सा च खस्त्ी, पन्यस्तो, साधारपस्तोति विविधा। तब खस्तो,- विनयार्जवादियुताए्टहकर्मपरा पतिव्रता खोया।<८।(क)
भविषाअदुम्बेधादूं धसाएं घरे कलत्ताइं।" (ड) साऽपि कथिता विविधा सुग्धा मध्या प्रगल्मेति॥१०॥ तव,- प्रथमावतोपयोवनमदनविकारा रतौ वामा। कथिता मृटुश् माने समधिकलव्जावती मुग्धा 0 .(ब)
गुणेरिति भावः । एतेन दबतोक्षाइतेजांधि न दि नायिकानां वर्षनीयानि, पव्माभये- नैव दयतादय: सात्विया: गुथवमा: नायमस्ैव प्राकृ व्याख्याता इति बोष्यम्। (ठ) विनयेति।-विनय :- शिषाचारः, चानवं-निष्वपटतयावखानम,
रता, पतिव्रता-पत्यनुरामिकी, खोया भर्वात। (ड) उदाइरति, खज्जेति।-["बज्जापर्य्याप्तप्रसाचनानि परमर्भुनिथिया- सानि। सविनयदुमेधानि बन्चाना बसे कलवायि ।"] इति संस्कृतम्। चाखायं :; -पन्धानां-पुरयवर्ता जनाना, गहे, वखवाि-ख्वियः, एताट्ज्ानि अर्वन्ति ; बया-बज्ाये प्य्याप्तानि-समर्वानि, प्रसाधनानि-चलडगरा: येषां ताहृमानि,
दचय:, चप्रमत्तानोति यायत्। (ढ) सुग्धा निर्यात, प्रवमेति।-प्रयमम् चबतीयं :- उद्तः, यौवनख
- शारए मनतघविखायी यका: तबोक्षा, रतो-सुरतव्यापारि, बामा-प्रतिकूष, [तत्ता व "सकम्या चुम्बने बळं इरत्येबोपगूडिता। पराठ्वत्य बित तख्े आाले रन्तुख माळ्कति ।" उत्यापसचथा], माने-म्नारं प्रति बोपे, मट्:,-सवादेब पसाद्-
Page 265
साहित्यदपयः ।
तंत प्रथमावतोपेयोवना यथा मम तातपादानाम्,- /मध्यस्व प्रथिमानमेति जघनं, वच्चोजयोरमन्दता दूरं यात्युदरभ, रोमल्तिका नेवार्जवं धावति। कन्दपे परिषोष्य नूतनमनोराज्याभिषित्ं चपात् घङ्गानीव परसवं विदधती निर्मुएठनं सुभुवः ॥" (था) लत् प्रथमावतोर्ष मदनविकार यथा मम प्रभावतोपरिषये,- पुदत्ते सालसमन्यरं भुवि पदं, निर्याति नान्तःपुरात् नोहामं इसति, चणात् कलयते क्ोयन्वषां कामपि। पयटन शोखेबर्थ :- [ तखेष "ब्न्बां निवेयनाणपि यदि कुप्बति या मरियै। रीदि- व्यस्ायतः खत्यमनुणोता व तुष्यति।" इएसदिया सिडम] तथा समविय सच्जावती-पतिवज्जाभोषा इत्य:, सुग्धा वषिता।
("बन्दपों दर्पकोडमप् बानः" उत्मरः) मतनं यनानोराज्य-मनसी मनोनामवख प्रदेभख् राज्यं, तवाभिषित्रसं तथाभूतमित्वय:, मनोराज्यं प्रम्ञासितुं सव्योडलिवित् निति भावः; बचमा,-नुतनं यथा खात् तथा मनोराज्ये मनःसंकपे मासनीयमदेशे, पनिवितम् वलिषेकमापभ्रं, परिवोत्य-दट्, चवात्-चष्मावेव, सुखुब:,- युम्मषशाखिम्ा: नानिन्या:, धत्ानि (कर्सुपदमिदम्) परस्रम-सम्चोडन्ं, निर्लुष्छन - पवादपररय, विद्व्ते-कुर्वन्ति दव; तथा हि. जवन (कस०) मध्यख्-मध्य- देमस, बटिद्शखेवर्य:, प्रतिमानं-पृत्ुत्वं,विञ्ालत्मित्यथः, पति-प्राप्रीति, धषि- करोतोति बायत, मध्यदेशी या विभाखता चासोत्, सा नवनेन सुष्हिता, नवनख या चोषता बायोत, या मध्यदेशेनेति भाव:। वचोजयो:,-सनयोः, ("बचोज: सनः डुछः पयोधर:" इति बोष:) मन्दता-चोषता, दूरम-पखचरथं बथा खात तबा, उदर-पुषिं, वाति-न्राप्ताति, उदरे या स्यूलताइडबोत सा समार्थया लुषिडिता, पतः ताम्यां व्यक्षा वा चौषता सा सदरेय वरोतेति निष्टट्टम; तवा रोमवतिका -- रोमावकी, नेमवी: पाजवं-सारखां, (ग्टछोसुं) चार्वति-प्रापीतोथ्ययं:, चतः नेववी: या सरवताउडबीत् का रोमावस्या लुष्हिता ; रोमावत्चा या कुटिकताऽडसोत् या रदानों नेवाव्यानितय:, सरखा रोमावजी जाता, नेवे व कुटिले इति निम्मषः। रात्र: प्रयमाभिवैकसमये सानन्दा: सोम्मादलिय परणाः परखर्र, सुछ्नोति मसिक्ि:। नार्डूवविक्ोडितं उत्तम्।. -:
Page 266
हतीय: परिच्छेद:। [tte]
िशिज्वावगभोरवक्रिमसवस्पृष्टं मनाकृ भावते सभूभङ्गसुदोघ्षते प्रियकथामुक्षापयन्तीं सखोम्।" (त) रतो वामा यथा,- दष्टा दष्टिमधो ददाति, कुरुते नालापमाभाषिता, शब्मायां परिष्वत्य तिव्त, बलादाविद्गिता वेपते। निर्यान्तोषु सखयोषु वासभवनाबिगन्तुमेवेड्डते, जाता वामतयैब सम्पति मम प्रील्े नवोदा प्रिया।" (घ)
स्राम्तसं मन्बनं-मन्दर्व पति यषा तथा, सुवि पदं दर्े-निचिपति, धन्नःपुरात् न निर्याति-निर्गकति, उहामम-वलाटं यधा तथा, न इसति, सपात्-सषमावेम
रखयते-व्यनति, विश्ञित्-ईषत, पस्मित्ययः, भावेन-चात्ब्रेन, निगृढ़ाभि- प्रायेशेति यावत्, गमोर:, -दुरवगाड:, यः वक्रिमखयः,-कोटिव्यभावलैश:, तेन सृष्टं यथा तथा, मनाव-चत्पं, भावते-कचर्यत, तथा प्रियन-पलः, कषाम् एम्ापयन्तोम्-उशोषयन्तों, सादरं वचयन्तोमित्याशयः, सखों सभूमङ्तम् सदोचते -निरोचते। कर्मूपदं प्रभावतोव्यहनोयम्। आार्टूबविक्ोड़ितं इत्तम्। (ज) रविव्रामासुदाहरति, द्ष्टेति।-नयीढ़ा-पभिनवविवाह़िता, मरिया हट्-निरोचिता सतो, सयेति शेष:, बव :- नोप:, टृषटि-नेववर्तिं, ददाति- बिचने, बधीसुखी भवतोत्यय: ; पामाषिता-भासपने कतप्रयवेति भाबः, नयेनि ग्रेप:, भातापं न कुबते-उत्तवं न ददातोखडं :; अथ्यायां-शयनोयोपरि, परिषत्य -विमुखीभूय, तिष्ठतत-व्सवे; बखात्-वखमाशित्य, [त्यबचें पञ़चमो ]
भयणोयद्शात्, निर्यान्तीपु-निर्गच्नोपु उत्ोषु, निर्गनं-व्िर्गनतुसे, ईडने7
जाता। नवपरियोता दि नायिका सुख्धा सर्वन्ति, तासाख्य बज्जाडस्रिक मजब्यद इरुषतयाडनितगं गोमने, चन्बवा पकतिमतिकमतया सकपतक्बनसेव खातू मिं पस
Page 267
[१२0] साहित्य दर्पयः ।
माने सृदुयंथा,- "सा पत्यः प्रथमापराधसमये सख्योपदेश विना
सच्केरच्छ्ृवा पोलमूलगलिते: पर्य्स्तनेत्ोत्पला बाला केवलमेव रोदिति लुठल्ोल्तालकेरशुभि: ॥"(द) समधिकलव्जावती यथा,-"दत्ते सालसमन्यरम्" इत्यत्र शोके। भत समधिकलज्जावतोत्ेनापि लब्धाया रतिवामताबा विष्कित्तिविशेषवत्तया (घ) पुनः कथनम्। पथ मध्या,-
मध्या विचितसुरता प्ररूढ़सपरयौवना। रदूषत्यगल्भवचना मध्यमव्रौड़िता मता॥ १०२॥
(द) माने सटुमाइ, सेति।-पमरमतकसेट पद्यम्। सा.बाला, पतः प्रथमापराधसमये (चपराधोऽन्यनायिकासङ्रमख्रूपः) सखोषु सधुरिति सख्यं- ["तव सापु:" (४४।प पा०) इति यत् ] सखीननोचितं प्रेम तेन, (सख्येग) य उपदेशसं तथीतं बिना, सविधिमेति।-सवियमं-सत्यरविकारं यथा तथा, याद्क- बालना-सयगनां कम्पनं, नेवभुमख्डादोनां खमतसंसूचनायं परिचाखनं, विचिनस्न्द- नादिि: किद्वित् ति्य्येक्वरथमित्याशयः, तथा सविधमाङ्ृवलनया सह, वक्रोक्रिसंसूचनं -वतोबिम्य: संसूपनं, संवधितेयडस्यमिति यावत्, तत् तथोतं, भो-नैव, आानाति, केवलं सच्के:,-प्रतिनिमले:, वच्केति ।-पच्कयोः,-निर्मन्नयोः,
वषेविन्यासासनावभावात् नेवास्ुगण्डय्रो: निर्मखता पव्यवसिता ख्ात); लुठ- दिति।- एुन:,-इतसतसलन, बोखा,-पसलाः, पखमा :.- पर्षकुनतसाः ग्रेमु वाडम:, बशुमि:,-वाष्े:, पथ्यसे-पूर्षे, नेशेतले यद्यास्तवाभूता सतो, [एतेन परजसातिकदमं नायिकाया: सूचितम ] रोदिवेय। शार्टूसिक्रोदियं इस़म ।
Page 268
वतोयः परिच्छेंद:। [e२१]
तत विचित्रसुरता यथा,- "कान्ते तथा कथमपि प्रथितं मृगाच्या
शिषायितं ग्टड्टकपोतशतेयंथाऽस्या: । (प) परूढ़समरा यथाऽवैव उदाहरणे। प्ररूढयौवना यथा सम,- Vनेवे खचचनगपने, सरसिजप्रत्यथिं पाषिडयं, वचोजो कविकुनविभ्रमकरीमत्युवतिं गच्छतः। कान्ति: काशनचम्पकप्रतिनिधिर्वाणो सुधासचिनो, समेरेन्दोवरदाम सोदरवपुस्तस्या: कटाचच्छटा"॥ (फ)
(न) प्रसङ्नपाप्तां मध्यां नायिकां वर्षयति, मध्येति।-विचिन-मैपुररव्थ, सरतं यथा: सा, पररढ़े-सत्यथसुत्यने, खारयौवने-बन्दपंतादण्ये यख्ा: तथाबिषा, दषत-विक्चित्, प्रगष्मं-धाश्ययुतं, बचनं यथ्या: सा, मध्यमं व्रोहित-खज्जा यखा: तथाविधा, चस्पलज्जान्विता इत्याभय:, मध्या-मध्यमावख्या, नायिका मता, चत एव पुर्तकान्तर,-"मध्याप्यौवनानद्रा मोहान्तः सुरतक्षमा" इति पाठः परिटृश्यते।
मनोभव :- कामः यखा: तथाभूतया, ममात्या-इरियदीचनया, रतेषु-सुरत- कोड़ासू, कान्ते-पतो विषये; बचवा,-वाने! पति सम्बोधनपदम्। [एतेन कस्यायित् का प्रति प्रमदाननीचितं वयस्यासौरतवर्णनमिति सूचितम् ] तथा-तैन प्रवारेष, वधमपि-ससव्रतेन व्यवसायेन, चातुर्यय-सुरतरणपाण्ित्यं, प्रथितं- पवटोकतम्, चनन्तानङ्रमत्रिभाववैदिदेतथ प्रदर्शितमिति याबत्, यथा चनेकबारम्
-सुरतकू जनाव्यवद्ितानन्तवं तथेवानुकुवदि: उव्याज्यः, गडषपोतयतैः-ग्ः- स्तेः धनेकेः कपोतैः, थक्ा:,-विचितसुरतप्रवोषायाः नायिकाया इत्यये:, मिष्या- बित-भिथ्यवत् भावरितम्। गटहवपोता: पुनः पुनः सुरतकूमनानि सुत्वा तथैब पुनः प्मः जिष्ययत् चावसंथन्ति स्रति भाव:। वसन्ततिखक उत्तम्। (फ) म्रखढयोषनामुदाहरति, नेने इवि ।-तथान-नामिषा:, नेवे-नयने, सा-११
Page 269
एवमन्यनापि। (ब) पय प्रयक्ा,- सराना गाढ़तारुयया समस्तरतकोविदा। भावोन्नता दरवोड़ा प्रगस्भाSS़क्रान्तनायका ।१०१ (u)
सुनयुगनं, सरस्तिनयो:,-कमखयोः, प्रत्वरधिं-शैन्दर्यॅव तिरसारितया ननुभूतमिति
पतिसुन्दरमिति भाव :; बचोजो-सनौ, करिकृषयो: विखमकरो-विशिश्सम- बारियोम, पत्युप्ति गच्छत :- महौव्रत्यं प्रापुतः, वान्ति:,-सौन्दव्य, उपिति बावत, शाशनचम्पकत्ध-खर्वचम्पकनामपुष् विशेषत्, प्रतिनिधि :- प्रतिषपभृता, बाषी- वचनं, सुधास्पर्दिनी-पसतजञबिमी, [ "सचाखन्दिनी"पति पाठाकरी तृ-सुषाधारा- बतोत्य: ] वढायच्कटा-वम्रदष्टिपातपरम्परा, अशषि-विवितानि, यादि समेदीवराषि-नोषकमलानि, तेषां (तत्वतं) दाम-रच्ः माखा बा, तख सोदरं- सहभतया सहोदरभाळवत् प्रतोयमानं, वपुः,-खदपं यखास्ाहशो ("इन्दोवरन्ु नोळेडखिन्" दबयमरः)। आर्दषबिक्रौड़ितं हत्तम्। ( न) एवरमिति।-एवं-अचपातुसारेप, चव्बन्-पन्वा्रिन् ख्ाने, विचित- प्रगस्मवचनामध्यमत्रोहितयोवदाडरयं खघमुद्रम्। निश्विव्गतभवचना यषा,- "सभग ! कुरवयसवं किं ममाऽडलिसमोल्ः? किमु सुखमदिरैक्क्र: कैसरी नो हदिस्ः। त्वयि नियतमश्रीके युज्यते पादवातः,प्रियममति परिहासात् पेशलं वाचिटूचे।"मध्यम-
पुन्बतोशे मितम्बिनो ।" इति। [पुस्तवान्तर तु-"बब यौगनवती मध्या यथा,- "भाधापान् सुविधासी विश्वयति रसडा्विचेपातं, नीवोयन्यिं प्रविवा प्रतनयति सनास्प्यनियो नितन्मः। उत्पुष्यत्याश्रंमू च्कंत्कुपशरिखरमुरी ननमन्तः सरैष, सष्टा नोदचगोष्या इरिषभ्रियद्त्ी दश्यते यौवनत्रीः ॥ एवं मध्याभावादिकसूद्यम इति पाठ: ]।
- सवंविष सुरतव्यापारपचचिता, भयोवता-भाव :- सांत्ियमाय:, साता-
Page 270
दंतीय: परिच्छैद:।
'सरान्ा यथा,- "धन्याउसि, या कथयसि प्रियसन्मैपि विश्रव्धचाटु कशतानि रतान्तरेषु। नोवीं प्रति प्रगिड्िते तु करे प्रियेण सख्य :! गपामि, यदि किव्िदपि स्पारामि" । (म) गाढ़तारुप्ा यथा,- अत्युव्तमतनमुरो नयने सुदोघें, वत्रे म्रृवावतितरां वचनं ततोऽपि।
(न) अरव्ामुदाहरति, चन्पेति।-सखीना मध्चे सुरतकाबियमडिर्याका सापवारियों वासिटुपत्सन्त्या वासायिदुत्तिरियम्। या लं, प्रियसन्मे-प्रियेथ वह्लभेन सड मिखनवालेवि, रतान्तरेप-सुपतव्यापारमध्येयु अवि, वित्न्वाटुक-
दन्द्रियान्तरसुरणं सम्पयते, यैन तवाबिष वुं अम्ुयात, तवापि न बाद्यन्तांशे, सषि तु मध्यसूरते, तदा तख अरयमव्यभक्, मिं पुनः बयनम्? इस्यसाधारयमैव तब वाक्यरचनाऽबदितत्वमिति तवमेका सुकतिनी उव्याश्यः प्रतिभासते। ह सख्य :!
ग्रन्थिमोषनायें करप्रेरपाभिखाने सते सति उत्यर्थः । [बत चादियर्मति निष्ठामन्ययः, सन्चथा चनभिप्रेताखापत्वम् बभिप्रायगौरवन्याघातय खात्] तु विन्दु, यदि विधि- दषि खरमि, तदा नपामि-इपयं करोि ["बब परमीपदममिट्टम" इति तर्वबानीमा: न विमपि अराभीत्यय:। श्ोमतोनामय्रे समपर्थ कष्यते, बहि तव्समवे विविदपि खरामि, अतः तवाबिधे समये क मम तवाबिधेन्द्रियप्रपख्चनम् ? पति नाक:। [पब वखपि "अप उपालन्े" (बा०) इति वाननेपदमातिपसम्: तवा सत्यधि अवषम्वाशनाद्यक्रोभ्ाविषच्या न तत्प्रापतिः ति नानेशः]। सवाज्ु रपलरेमां दर्द वषा,-"चन्यासाः सखि! बोवितः मियतने सर्वात्रखमेषि या, मानब्मं पययन्ति लोड्नविधावास्म्मत् वैथ्ें महत्। बमाकन्तु तदोयपाषियमसे- हजुम्ोषबयंसडं, बोड्यं कर बयमम मिं स सुरत नैव बयुविर्णायते।" इति। वहन-
Page 271
[१२४] साह्ित्य दर्पणः ।
मध्योऽधिकं तनुरननगुरुनितम्बो मन्दा गति: किमपि चाहुतयौवनाया:"। (य) समस्तरतकोविदा यथा,- "कचित्ताम्बनात्ः कचिदगुरुपड्वाङ्मलिनः कचिच्चर्गोद्गारो कचिदपि च सालतकपढः। बलोभङ्गाभोगेरलकपतितैः भोणकुसुमैः स्त्रिया: सर्वावस्थं कथयति रतं प्रच्छदपटः" । (र)
उद्दामयौवनाया: बामिन्या :. डर:,-वसःय्यलम, पत्यव्वती सनौ यव्र ताहशं, नयने - नेवे, सुदोघें-पतिविभाले, भृवी वक्रे-कुटिले, वपन ततोऽपि-सम्यामपि, पतितराम-पत्वथं, वक्रमित्वर्थः, मध्य:,-वटिदेश:, पषिकं तनुः,-चोष: नितम्ब: धननगुरु:,-पतिविभालः, किमपि-किम्बनिर्वचनौयं यथा खात् तथा, मन्दा-मन्तगजेन्द्रगतिसटभौति यावत, गति:,-नमनम् [एतेनाथ्या: पतिमन्यर- गमनख्य निरूपयमनुबरणं चाम्यभक्यमिति सूच्यते]। वसन्ततिखकं उत्तम। (र) अव्यास्तरयवर्णनेन नायिकाया विविधरतिन्ञामं सूचयमुदाप्रति, कषि-
सात्र:,- पवरताम्बवराजरश्चितः उत्ययं:, [एतैन बधोसुखायाः ऊहोत्तोखितनित- न्वाया: मार्नाररतति: दर्मिता ]. व्वचित्-तदपरत्िन् वममिंयिहेशे, बगुरप :- सनधयोपरि विपस्य चन्दनविशेषस, कालागुवयः इतय:, परः तख्ाडा :- विष़ानि, तैमंखिन:,-बलुषितः, :[एतेन चबोसुखाया: समलावैन खिथताया: नायि- बाबा: सेनुवरति: सूचिता] कचित्-ततो मिन्ने कलिमिंखित तदोये खणे, पूर्णनि
विपनि सुनन्द्रव्याययुद्गिरति उरमतोति यावत चूर्णेद्वारो [ एतेन स्वाभाबिकरति:
- पर्शनि, उपचारात् तव्यासजन्यानि चिड्ानि यव स सावसकपद:, [एतेन सनुचितवरणयुमखायाः उत्तामखिताया रतिविशेष: सूचित: ] वनीमि:,-विषकीभि:, कवता ये मशा :- नियोदतानि, तेवामालोगा :- परिपूर्षता: तेः बबीभक्राभोगे:
Page 272
दतोय: परिच्छेदः।
भावोबता यथा,- "मधुरबचनेः सभ्ूमक्ः छताकुशितव्ांनैः
विभुवनजये सा पश्लेषोः करोति सहायताम्"॥ सत्पव्रोड़ा यथा,-"धन्याउसि या कथयसि" इत्यल्ेव। प्ाक्रान्तनायका यथा,- "सामिन्! भङ्गरयालकं, सतिलक भावं विल्ासिन्! कुद, प्रागेश! चुटितं पयोधरतटे दवारं पुनर्योजय।
रतिविशेष: सूचते] तवा चबकैम:,-भूणंमुत्तलेमय:, पतितैः,-वख्रितैः, शोषं-
बधोसुखाया: चलकैष्य: पुथ्यपातसन्रवान् पुर्षाधितरति: सूचते। चम स्वमर "दत्व- भूतखचसे" (शश२१ पा०) इति ळतोया, तेनेतैयपखचित: इत्वय: ] खिया:,- एवंबियनच्टपटतथा विविषसुरतनिपुषाया नाविवाया: स्चयंः, सर्ववस्ं-सप- प्रबारं, रतं-रतिं, कधयति-प्रकठयति, सूषबनोति यापत्। शिखरिषी उत्तम्। (ख) मपुरवचनैरिति।-सा-कान्ता, पश्षेशो,-पञ्च दषवो बाषा वस ताहमख वामस्वेत्यरय:, विभुषनजये-विधोकोषिजयं साधयितुं मधुरवपनै:,- मिष्माषितै: युवो: भग्रा:,-तरत्राः, उपपारात् तबनास्स्यानि तै; सह बसने सचेबन्धतेः, छताः चडुष्या तजना: वेषु तै;, सरसचिवाङुिपरिचाखनसदेतादिमि: 5व्वघं:, बससवसितै:,-सटुमन्दव्यापारितैः, [चसस्वितेरियम "रमसरपितैः"
-महोसवस़ बन्धुभि:, महोत्वजनफैरियय:, परमप्रोतिकरैदिति यावत, बद्
चपाड्वियोकितै: [ "बभुंबरषयो: हतोया" (२।३। १८ पा०) पवि सरपी, छवोया] तथा प, मपुरवचमादिदारत्यकों निक्स, सहायतां-साहाय्यम्, पाड, कू्य्मिति यावत, करोति। इरियोश्तं-"मममरसंचा नः षड्वेदैसंथेईरियी, मवा" इति तहबपात्!
Page 273
साहित्यदपय: ।
इत्युक्ता सुरतावसानसमये सम्पूर्षचन्द्रानना सृष्टा तेन तथेव जातपुलका पाप्ता पुनर्मोहनम्"॥ (व)
से धोरा चाप्यधौरा च धौराऽधौरेति षड्विधे॥१०४॥ ते-मध्या-प्रमखमे। तव,- प्रियं सोव्ासवक्रोत्या मध्या धीरा दहेद्ुषा। धोराऽधोरा तु रुदि तैरधोरा परुषोक्िभि:।।१०५। (य) तन मध्या-धोरा यथा,- "तदवितथमवादोर्यंन्नम वं प्रियेति प्रियजनपरिभुत्तं यषुकूलं दधानः।
-मश्ौयुकं कुष, हे विववासिन्! माल-सवार्ट, सतिखय-तिखकालमत, कुक, आादेम! प्रायनाथ! पयोचरतटे-पयीधरयो: जमयो: तटः सपरिदेश:, तटयदुबत- खात पयोवरतट इति नि्देश:, तब, बुटितं-किन्र, दारव पुणर्योनय-पुनः सन्ेदि,
खृश, चत एव जातपुषता-सझ्चातरोमाचा सतो, पुनः मोहनं प्राप्ता-पुनः सुरता- मोदश्ानं लन्पतोय क्िताडसदिति भावः। शार्टूलविकोहितं उत्तम्।
वीरा सीत्प्ास-पत्रोत्या-सपरिषासत्रिष्ट्वचनेन, म्रिय-नानं, तषा-श्ोधेग, [ पवेवभूतयबषे ढतोया ] दहेत्-सन्तापयेत, दर्न्वमय अर्य्यादिवि भायः। जौरा- पीश-विथियो थ्यशाजिनी नायिकेन्यं:, तु-पुनः, बदित:,-रोहनैः, बशुपाद- पूर्वक विद्यापेरिति बायत, "मि्य कषा दहेत्" इति पुर्वेषान्वेति। पपोरा-सर्वबा व्वत्नपैर्थ्या नायिया पुनः, पदषीकिमि :- पदषेबचजः, "मरियं वषा दहतु" ऋति
Page 274
दतीय: परिच्छेद:। [1२0]
मदधिवस्तिमागा: कामिनां मचनत्रीः प्रजति हि सफसत्वं वज्भालोकनेन" । (ष) मध्येव धोराडधोरा यथा,- बाले ! नाथ! विमुख मानिनि! दषं, रोषासाया किं जतम् ? सेदोडस्मसु, न मेडपराध्यति भवान् सर्वेडपराधा मयि। तत् किं रोदिषि गद्गदेन वचसा ? कस्ाप्रतो रधते ? नन्वेतनाम, का तवास्मि ? दयिता, नास्मत्यतो कचते" ।(स)
(प) वदिति।-एवां सनुन्य तत्परिद्ितवसनं परिचाय गठडानतं सानिमं प्रति वखयाश्रित बोप्परासवक्रीलिरियम। "त्वं मम मिया" इति बत्, बवादो:,-उव बार्नास, तत् चवितथं-सतं, यत्-वम्मात्, प्रियननेन-सम्चवामिनोजनेन, परि- मुतं-परिहितं, दुकूख-वसनं, तदोयमिति भाषः, दवानः-वारयन् सम्, स त्वमिति शेष:, मम बविवस्ततिम-बालयम्, चामा:,-प्राप्तवारनससि; एतड्ट्कूषपरि- गामेन विखयया शोमा जाता, तहर्शनेन महतो मे म्रौतिरिति फुटम बवितियवादिलं नर्वति माय:। दि-यतः, कममां मख्नेन-भूषणेन, अता श्रो:,-चवसार-
नेनेत्यय:, सपखल-जतार्यंतं, व्रजति-प्राप्ोति। चम प, च-सम्बोचने, यविचेपे बा, वितयममिति मिष्या, यत् बसात् मम तापाय प्रतिनायिकापरिहितबखं परिभाय मम गेहम् भागा:, यबर्ं ते मिया खां, तदा मतापजनकं वर्म न कर्थ्या :; एतत् सावत् सरतां मखनं न सर्वात, यदि तवतव्ाखनं, तदा तव्जन्यशोमा या मरिया मर्यात; तामेवावखोखय, ममाऽडलोकनया मिं प्रयोजनम् ? पति श्रेष रवान बक्रोकि:। शिशपातववसेदं पद्मम्। माखिनो उत्तम्,-"नममयययुतैयं माखिनी भोनिषीके:"
(स) वाखे इवि।-नायबस्य नायिकाया शोतिप्रत्युश्िकपमेतदुदाइयम्। १ दाये! (उति नावनोलि:) नाय !- खामिन्! पति नाविकाया: प्रतुतति:) हे मानिनि !- मानवति! हरष-क्रोधं, विमुख-परित्यज, (दति नायकोलि:) रोपात्- श्रोधात, कोधमाग्रिम्य इत्वर्थ:, [ "रवय्दीपे वर्मखधिकरणे प" इवि वार्सिदेन ववपो बोपे र्यबयें पसमी] मया मिं अतम ?- विमननदेयम् सनुष्ठितम ? न विमपि से बहितं कनममति भाब: (इति नाविषाया: प्रत्युतति:) चम्मासू सेह-शेम १वर्ष:,
Page 275
साहित्य दपेप:।
शयमेवाधोरा यथा,- "सारह मनोरयशतेस्व धुरस! कान्ता सेव स्थिता मनसि छवरिमहावरम्या। भ्रस्माकमस्ति न हि कविदिदावकाश: तस्मात् छतं चरणपातविड़म्बनाभि: । (इ) प्रगस्मा यदि धीरा स्याच्छन्रकोपाकृतिसहा। उदासते सुरते तव दर्शयन्तादरान् वहि:॥१०६।(क)
सतः पवि शेष:, (दति नायबधोति:) भवान् मे-मह्यं, न चपराध्यति, ["राबोचीयंखय विप्म्नः"(१।४। ३८ पा०) इति सम्प्रदानम्] सबें चपराधा मयिं; वतंके इति शेष:, (इवि नायि बाथाः प्रत्युत्िः) तत्-तदा, गइदेन-पहसुटेन, वपसा किं-जर्थं, रोदिषि? (इति नायनोलि:) कस सग्तः,-सम्यं, रुघते ? (इति नायिषाया: मत्यत्ति:) जत्-भो :! एतत्-रोदनं, मम, चगत इति शेष: (इा नायकोलि:) भवतः तावदर्हं वाउपि न भवामि, मम रषा मार्य खेर: ? त्यभिमायेषाड, का सर्वेति ।-षष्मि-वहं,तब का ? (इति नायिच्ायाः प्र्युलि:) दविता-मरिया, म्रियमाय्यां इति यावत्, मम त्वमिति श्रेषः, (इति नायशोलि:) नाति-वहं तब न दविता प्रेमपावमिति यावत्, भवामि, इत्यतः रुदते, मयेति शेषः, (इति नायिचाया: प्रत्युक्तिः)। शार्टूबविक्रोड़ितं हत्तम्। (ह) दवमेग-मध्येव चधोरा, तामुदाहरति, सार्द्धमिति-परनाविकारतं
सेब-यखां त्वमनुरत्ः सा विख, विभेन-सन्चितेन, खामाविकेतरसेय:, नवर चनुरागनिवन्धनेनेति भावः, हवेन-भार्वावशेषेय, रम्या-मनोहारियो, बान्ता- मिया, मनोरधानाम-एवं तथा सह विहरिष्यामि, एवं तथा सहाऽऽम्वविष्याि, एवं तथा समं रही 'भविष्यामि" उव्वादिरपार्षा, मतैः, सार्ड-सर, तब मनसरि विता: हि-यतः, दह-तव मनसोबर्थः, पत्माकं कश्रित् चवबात:,-खामं,
- बलं, न त्वया वषेय पाद्यो: पतित्वाप्ाड सेद चार्य इचर्थः। बसनतिषयं हत्तम्। (क) प्रगषेति।-मगथया-मौढ़ा नायिडा, धौरा बदि, तदा कत-निये-
Page 276
वतोय: परिच्छेदः ।
तब-प्रिये। यथा,- "ए श्रत्ासनसंस्थिति: परिष्वता प्रत्युद्मात् दूरतः, ताम्बूसाSडनयनच्छ लेन रभसISSस्नेषडपि संविध्नितः । भालापोऽपि न मिश्चितः परिजनं व्यापारयन्तथाSन्तिके, कान्तं प्रत्युपचारतवतुरया कोप: छतार्थीऊवतः" ॥ (ख) धीराऽधीरा तु सोलुएठभाषितैः खेदयत्यमुम् ॥१(ग) धमं-मायकम्।
दिता, कोपाआति :- कोपस वाऊति-कोपसूचको सुखरानादि: यस्या: साहभो ख्यात्. निगूढ़ रोषा सवेदित्यय:, [चवर तथाविषा सा पति कारमुपदमध्याक्ाय्येम ] तव -मिये, वद्िः बदरान् दशयनतो, सुरते-प्रियेय सम विषासादी, उदासे- छदासोना, बनुरागहोना इति यावत, भर्वत। (ख) उदाहरति, एकतरेति।-चतुरया-विदन्धया कर्याचचत् वामिन्ा, कानं-प्रियं, विदेशादागतमिति शेषः, प्रतति, उपचारतः,-वाद्यपरिचर्यया, प्रोति- हेतृव्यापारान् विधाय इबबे:, कीप:,-क्रोष:, अतार्थोन्तः,-सपवीसतः, सभोग- प्रतिरोष: कोषख पषं, तैनेव बान्तो बश्ोक्वत इति भावः; तथा हि, दूरतः,-दूरात्,
50्यथं:, एवन-एवशिन् सथाने, चासनसंस्यिति:,-पासने उपवेशनोये, पोठादो इति यायत, संस्यिति:,-सहावस्यानम, उपवेधनसम्बन्ध पतति यावद, परिह्ता- परित्यतता; ताम्यूषद् वानयनमेव कषं-व्याज: तेन, रमसाश्ेष:,-बेगादाबिङ्मं, सड्षंमाविद्नमपि वा, ("रमसी वैगडषंथो:" दत्यमर:) संविक्ितः,-सम्यक् प्रतिबद्: सत्यथं:, तथा चन्तिके-समोपे, विजनत्वामवोपपततये इतव्याश्यः, परिजनम्- चनुचरवर्त, व्यापाशयन्या-प्रेश्यन्या, नायकपरिषर्य्यायें व्यापारोकवंत्ा सथा स0्ययं:, भालापोषि-सन्भावयमपि, न मिश्रितः,-नोत्रय युत्त: अत शत्बथ: । आार्टू सबिक्रोडितं उत्तम। चमवननतकस्ेदं पथ्यम्। (ग) धोरेति।-पोराडधीरा-किविहैरा विविदपौर नायिका, तृ-पुनः, घोशृष्टमषितै:,-डलृग्ठा बासेपाले: सद्ितानि भषितानि तैख्थोतैः. (चापनेः)
Page 277
साष्टित्य दर्पप:
यधा मम,- धनलक्कतोपि सुन्दर ! इरसि मनो मे यतः प्रस्भम्। किं पुनरलक्टतसवं सम्पति नखर्वतैस्तप्या: ?॥ (घ) तजयेत्ताड़येदन्या॥ १०८॥ भ्रन्या-प्धोरा। यथा,-"गोप वोच्ध सुखम्" इत्यतेव। पत्र च सवंत्र "रृषा" इत्यनुवसंते। (ड) प्रत्येकं ता अपि हविधा। कनिष्ठज्येष्ठरूपत्वान्नायकप्रपायं प्रति ॥१०६॥ (च) ता:,-पनन्तरोत्षा: षड्मेदा नायिकाः । यथा,- "रृष्ट्रे कासनसंखिते प्रियतमे पच्मादुपेत्यादरात् एकस्वा नयने पिधाय विद्ितक्रोड़ाऽनुबन्धच्छलः।
(घ) चनलकूत इति।-हे सुन्दर! वतः,-यदा, सनसहंतः,-न बलब्रतः, न केनाप्याभूषचादिनाऽडभूवितोषि इवि यावत, ववंमे-मम, मनः प्रसमं-बल्षैन, ररदि, तदैति भेष:, सम्परति तख्ा:,-प्रतिनाविकाया: नखरचतैः-नखाघाते:, बसपतः-शोमितः लकिं पुनः? मनो इरसोत्यन किं वत्रव्यम् ? पतति भाबः। (ङ) बधोरं सच्चयति, तनयेदिति।-बन्चा-धौराती भिन्रा, बचौरा भाथिवेत्धय:, कपेति शेष:, तजयेत्-भत्संयेत्, तथा ताडयेत-चाहम्यात्, वान्तमिति पूर्ववोडन्वेति, तथा प-वा रषा कान्त तनितुं ताहितुमपि या म्रमवतत, सा पचीरा नायिकेति निम्यषंः। चन्धयदार्यंमार, चन्धेति।-उदाडरति, बषा श्रोष- मिति।-इदमन बोध्यम :- "शोर्ष मोच्य मुखम" उत्यादि इष्टनायनोदाहरये मानुशम, चतोडवोद न व्याख्यायते, बिन्द् "वादेन म्रहततम्" दव्वादिना नाबिकाया: फुटमयोरात्वमिति। जव स्बत-सथचपसने इत्वयः। चम्बत् स्ट्टम्।
पति भाब:, डिया-दिषिया:, सयदिति गेष:। नायके चल्पप्रप्वा: बनिठ्ठा नाबिका: चनच्म्रपबा: पुनजेंडा इवि पता दिषिधा रवि भाग:।
Page 278
दतीय: परिक्ेदा।
मन्तर्हासससत्यपोल्फलकां धुर्तोडपरां पुम्बति। (ड) मध्याप्रगलभयोर्भेदासम्मात् दवादय कौर्तिता:। सुग्धा त्वेकैव तेन स्ुः खोयामेदासयोदश॥११०॥ परकोया दिधा प्रोत्ता परोढ़ा कन्यका तथा।।१११।(ज) तत्,- याचादिनिरताS़न्योढ़ा कुलटा गलितवपा॥११२॥(भ)
एवममिन् वासने-नव्यायां, संखिते एकामनोपविष्टे ["एवासनमास्चिते उतति पाठान्रे स एवाथं:] पिथवसे-भायें, दृश पबात-पूश्तः, स्पेत्-मनेशनत्,
उत्यय्रं:, नयने पिषाय-वरतवाम्यामाच्क्राद, विहितं-कतं, क्ोड़ाइनुपन:,- करोह़ारमः एव, इलं-व्यान: येन ताहनः, ्ईषत्-बल्पं, वक्िता-वक्रौमता, ["तारबादिम्य इतय् (वा०) इति इतच् ] बन्चरा-ब्रोवा यैन तथोकः, तबा सपुलब :- सव्ातरोमाय: सम्, प्रेमषा-प्रययेन, डस्रसन-प्रसोदन, मानसं- चितं वृख्ासाम: ["प्रेमोक्षसन्मानसाम" इति पाठैपि स एवार्थः] चन्तर्वसेण- पान्तरिकैय विवासेन, निगूढ़पेमजनितचित्तोक्ासेमेति यावत, लसन्ो कपोखफुबकी -गसखले वस्यासाटमोम, चपदाम्-पतिम्रयथिनीं वामिनों, चुम्वति। जव प बथा: जयने पिहिते साड़पि प्रिया, किन्तु प्रबसी विश्चित न्यूना, यखा: पुनः सुखं पुम्वितं, या ततो नायकष्य प्रथथे ज्येष्टेति बोष्यम्। चमकमतमखेद पथयम्। पार्टूब विक्ोडित इ़त्म्। (न) एवं खोयाभेद्रानमिन्राय परचोयां प्रमौति, परकोयेति।-परकौबा, गाविका इति शेष:, पऱीदा-परेष कढ़ा परिधोता, तथा कन्चना-पजातीबाड़ा, ("कन्ब खृणातोपयमा"इन्बमरः) इत्येमं डिचा-डिविधा, नवतोति श्रेषः। मच्यमाय. जम़नाया: चमबाया: पिवायधोनपरिययतया परकोयातं, परोढ़ायास्तु व्ष्टमिति
(क) परीदानाड़, सवेवि।-तत-तवोसो, यावादिनिरता-पाता=पक्षष
Page 279
साहित्यदपंय:।
यथा,- "खामो निश्नसितेऽप्यसूपति, मनोजिन्रः सपलोजनः, खन्नूरिद्गितदेवतं, नयनयोरोडालिहो यातर:। तह्रादयमप्जलि:, किमधुना हुम्भङ्गिभावैन ते ? वेदग्धोमधुर! प्रबन्धरसिक ! व्यर्थोडयमत् न्मः ॥" दति (ञ)
माद़ोना बहयम: बत एव कुलटा-व्यमिषाराय कुछानि परग्टरडापि वटतीति तवीता, परप्रसद्कामनया समयशोलेवर्य:, [भकन्वादित्वात् साप] गविता- मशा, तपा-खज्ज यखालयाभूता, बन्चोढ़ा-परोढ़ा, कथ्यते पति शेषः। (ञ) उदाहरति, सवामोति।-निववसिते-निभवासपरिव्यागे सति, खामो सपि पसुपति-सतूयां वरोति, ए्यं परपुरुषामाध्या निश्वसितोति वुध्धा महमौष्यति इति भाव :; सपवोजनः मनोजित्रः (मनसः प्राप्तमप्रथचासमवेन चभिप्रायवेदने लचचा, तखय याधाथ्यं प्रयोजनम्। एवमययोरपि वित्िट्वाक्यमो: स्रेयम्) मनसि वं पव नायकमियं चिन्तयति? इति पव्येवेवते इति माब :; ममु :- पत्यमाता, पव्वितस-द्तख भावस्, चभिप्रायतूचक चेष्टाविशैषस् इत्ब:, ("दद्रितं दृद्गती आव:" इत्मरः) ेवतम्-पधिष्ठाती देवी, तदभिद्ञा इ्य :; यातरः,-पत्य- न्यशनां वनिष्ठानाच् वाहषां पता इत्यं:, (मार्य्यास्तु बाटवर्गस् यातबः स्यः परखरम" एयमरः) नयनयी:,-नेवयी:, ईहा-चेष्ा, कटायविचचेपादिकं सेित- मित्यय:, तां लिइनीति तबोक्षा: नेवेक्रितानां पेष्टाविशेषसूचनीयार्यानाख्ष बोजा इ0यं:, नेवलच्येयसच्या भूता खिता इति भाव :; वैदन्धौमपुरेति।- वैद्रव्धा चातुष्येय, मधुरः मनोहरः, तव्फडी। हे प्रबम्धरसिक !- प्रयन्धः सुरतव्यापारः, तव रसिकः निपुषः, तत्ब्बुड्; यका,-वैदव्धा मधुषः प्रबन्धे यक तत्सम्ीधने तथा, चव पच्े रक्षिक परति पृथक् सम्मोधनम्। [ "हैदग्घी-
प्रबन् :- सुरतमयोगः, तब रसिक:,-रसयुक:] तत-तवात्, सन्ात् चन्न- शधादियय:, दूरत् बयम् पञ्चि:, रचित प्ति शेष :; बधुना ते-तब,
दमे वा पत्वर्थ:, पयं श्रमः- मत्राप्तिसाषनव्यापार, व्यय-विषाषः। [
Page 280
दतोय: परिच्छेद:। '[ea]
भत्र डि मम परिणेताऽव्ाच्छादनादिदाखतया खाम्येव, नतु वल्भः। त्वन्तु वैदन्धोमधुरत्वेन प्रबन्धरसिकतया च मम . वल्लभोऽसोत्यादिव्यन्ार्यव शादस्याः परनायकविषया रति: प्रतोयते। (ट) कन्या त्वजातोपयमा सलव्जा नवयौवना ॥।११३।। (ठ) पस्यास पित्राद्यायत्तत्वात् परकोयातम्। यथा मालतो- माघवादी मालत्यादि:। धोरा कलाप्रगल्भा स्यादेश्या सामान्यनायिका। निर्गुगानपि न द्वेष्टि न रज्यति गुगिष्वपि। वित्तमावं समालोक्य सा रागं दर्शयेत् वहनिः॥ काममङ्गीकृतमपि परिचीधनं नरम्। मावा निष्कामयेदेषा पुनः सन्धानकाङ्या॥
बहमिदानों तब मनोरयं पूरयितं म्क्रोमि, किन्तु यदा बदा वा वबमपि मनोरथ पूरधिष्यामि, वश्चित वाल चमखेति चधुनाSऽदिपदसाचिष्येन व्यव्यते इतति बोष्यम]। जार्टूकविक्रोड़ितं इत्तम्।
यते, तेन व कुखटात्वाभाव उपपन्न पति कथमस्या: परनाविकात्वम? चत चाइ, सव रीति।-परिपेता-विवाडयर्ता। खाओो-शरोदमावस्य प्रमुतितयेः। बह्मः,- मयम्रियः। रम्या:,-निरुस पेटितायाः । स्पट्टमन्यत्। (ठ) वन्पेति।-बन्चा तु-पुनरित्यये:। न जात उपयम:,-विवाह़ी यष्ः सा, बनढ़ेवथं:, ("विवासीययमी समौ इत्यमरः) चत एव सा सलज्जा -लच्ा विशतुमन्रक्रति भावः, नवयौषना-नवं यौबनं यस्या: साहशो, परकीया सवनोति शेष:। उदाउरयन्तु नैबधीये चरिते यथा .- "सनेषधायेब जुदोति तातः किं मां पम्ानी न शरोरगेषाम। ईषटे तन्जन्मरतमो: स मूमं मत््रयनावस्तु नवसथापि । बम विवासात्युव दमयन्या: मलैडनुराग:। सा-१२
Page 281
साहित्वदपेमः।
तस्करा: पएडका मूर्खा: सुखप्राप्तधनासथा। लिङ्गिनश्क्न्नकामाद्या बसां प्रायेग वह्लभा: ॥ एषाऽपि मदनायत्ता क्वापि सत्यानुरागियी। रक्ायां वा विरतायां रतमस्यां सुटुर्लभम् ॥११४॥(ड)
(ड) सधारणों प्रशौति, धौरेत।-धीरा-घेथ्यवती, वखासू-नृखगोतादि- विद्यासु, प्रगआ-प्रवोषा।[नवासाद्र चत्ुःषष्टिसद्माकाः, वाः सिषयुकनोतिभाखे २ बध्याये यथोत्ता:,-(१) नरतंनम, (२) वादनम, (३) वस्ालडारसन्ानम्
६) युतायनेबशोड़ाभिरश्रमम्, (6) बबेकासवसन्वाने रतिव्ञामम्, (८) मकरन्दा- SSसबादोनां कति: (ट) गुह्भष्यद्वती ज्ञाने शिराव्रपवेधनम, (१९) होनादि-
(१२) पाषायधात्मादिदुतित्तम्यनम्, (१२) यावदित्तुविकाराण कतिज्ञानम, (१४) धातोषधोनां संयोगक्रियाज्ञानम्, (१५) चातुसाङ्थ्यपार्थंका करयम्, (१६) चाता- दोनां संयोगपूंर्ववित्ञानम, (१०) शारनिष्कासनज्ञानम्, [एतत्कलादशकम् बायु- देदागमे विञदोक्रतम ] (१८) पदादिविन्यासतः शस्तरसन्धानवित्तेप:, (१८) सख्या. घाताऊष्टिभेटैमशयुडम, (२०) चमिषचिते देशे यन्ताद्यास्त्रनिपातनम्, (२१) वाद- सङ्धेततः व्यरचनादियम्, (२९) गनावष्यगृथ्ता युह्संयोननम, [एतत्क्षापखर्य धनुर्वेदे विशदोक्रतम] (२२) विविधासनमुद्राभि: देवतातीषयम. (२४) गनात्र्रादेः सारथ्यं नतिशिया थ, (२५) सततिकासरिक्या, (२६) काठ्ठसस्किया, (२०) पाषाष- सर्किया, (२६) धातुभाण्डरादिसर्क्रया, (२ट) दद्याने चित्रा खनि:, (२०) तड़ाग- बापोपासादसगभूमोकरयम, (३१ ) घव्यादनेवयन्ापां बापाबां करयम,
(३४) नौकारणादियानानां क्रतिभ्ानम, (३५) सूवादिरन्जुकरणे विज्ञानम, (३६) चनेकतन्तुसयोगे: पर्बथ्वभ्ञामम, (२०) रवानां वैधदि सदसजम्ामम, (२८) खर्णदीनां
डुमादिसोषनवि्ञानम्, (४५) बाड़ादिमि; जहीं सन्तरयम, (४६) नानने
Page 282
ततीय: परिच्ेद:।
एेडमारडादेविज्ञानम, (४७) बखसम्म्राजंगम, (४८) चौरवमंकरय़म्, (४२)
(५९) मनोडमकूपसेवाया: अविव्ञानम, (५९) वेपटवादिपाबाय कतिज्ानम, (५४) कापपावादियरमविप्ञानम, (५पू) संसेषनम, (५६) नवाना संहरयम, (५०) शेहनिस्ारमखाखतिव्वानम्, (५८) गनामवषभोष्टाथां पत्चयनादिकरणम, (सट) पिशो: संस्चये ज्वानम, (६०) प्रिशो: वारये न्रानम्, (६१) मियो: कोड़ने ज्ञनम, (६२) अपराषिजने मयुश्तताड़नवित्ञानम, (६श) नामादैशोयवर्णना सम्यक् शेखनम्, (६४) ताम्युलरवादिअतिविज्ञानम् इति। शेवतन्तोक्लास्तु त्रोधरखामिभि: ४ सह्मकेडव्याये श्रमड्वागवतटो कार्या सब्रिवेभिता:, ता भिन्नविया: सस्ज्ञत- अविंअत्पु तख्िकासिंडा सनयन्थटोकार्या सम्यक निरुपिता: ]। वेखा सामा न्यनाविका स्वात्। मदु कथमखया: सामान्यत्वम्? (सर्वोपभोग्यतम्) इत्याप्रद्याइ, निर्मुधान- सेति।-किं पुनर्गुषिन त्यबं:। न टेषट-दिष्टम् मतुते, युविषु-गुथवत्मु चपि, किं पुनर्निगुषेष्विति भावः। [बिषये सप्तमयम ] न रज्वाति-पतुरत्ता न भर्वत। सत् किं करोति इत्याशंसायामाड, वित्तमावरमिति।-केवलं धनं, तर्दप खां पति दोयमानमेव्रेति बोध्यं, समालोक्य-सम्यमात्ीय, वा्द्िः,-विममत्वथ:, म तनतः, रागम-अनुराग, सा-वेश्या, दर्शयेत, बामं-यघेटम्, चत्रौक्रतं- मस्नत्वेन खोकतम् चा, किं पुनरमश्रोळतमिति भाब :; परि-सबोमावैन, घ्ोयं धन यसय ताह्यं नरं, पुनः,-चनोपलब्धाननर, सन्धानस्य-सुरतार्थ सत्वि- पानस, समागमस्ेवि वावत, बाङन-समिखाषः तथा। (प्रपत्ितोऽखाश्चयः वाश्यायमोये वैत्िकाविकरणे यथा,-"सतान्तु पूर्वोपकारियमम्यस्पफलं व्यखोकेन-
मानं निवोडितार्यंसुक्अन्तो पूर्वसंस्टेन सह् सन्दध्यात्, स चेदबसतार्थी वित्तवान् मातुरागय ततः स्वेय् :- ।"दति च) मावा-वैशरियबिचादाबोद्दारा, एष-वेश्ा, निष्कासयेत्-ग्रहाउटिक्कारयेत्। चासाम-दंदशोनां बेश्वानां, तखारा:,-चौरा, पडता:, - नपुंसबाः, ("वतोया प्रकुति: भख्ठः कोवं पच्छो नमुंसकम्" इत्मरः) एमुमसमर्ब अपि ते पासा वाह्नम्यकामनया खस्य पौरुषत्वख्यापनारथं वा प्रभूवं ददाति। थसत चन्यअडि:,- "पखडकी वातरोमपासादिः" अतति व्याख्यात, तबिपिकर, प्रमाद इति चाुमेयं, तेषां तकाक्म्ये न कापि समोचोनोपपतिर बमम्यते, कोषादि- अयपि मछमश्रब्दख पाष्ादिपय्यांयलवेवाद शवात्। वसुतस् "पछको वातमखठादि:" हबि-पाठी युककतया प्रतिभाति ; तषा पोतं परकसंदितायां आरोरे पतृष्यगोगोब्ाखे
Page 283
साह्ित्यदर्पणः।
["पहि नती" चच; यहा,-"वय व्यवहारी सतुतौ प चमन्नात् डु इति रप- बिडि:]। मूर्खा: तथा सखैन प्राद्त धर्म ये: तै, खिद्िन :- पजितेन्ट्रियल्वेऽपि
ये ते, तै कि खोकापवादसिया रडसि गमनश्ीखा:, रहखरचार्थ भरि प्रबच्न्ति व उत्यानय :; यहा,-छत्रशामा :- रवा गुप्ा:, बामाः वाव्यमाना:, सरतनिपुष- तवाइलिमता पति बावत, ये से गुपनायका उत्वयं :; [चाय्यके तति बाना: प्रति वर्मव धञ] ते तु रमवसामर्व्योविक्ात् तासां बह्चमी भूला धनदातुरंनोचर विमण्यदत्वैष रमन्े पति दिक्। प्रायेय बह्रमा:,-मिया:, भवन्तोति भेवः। (एततु बात्याय्नौयी समप्रपस् निकपितं, यथा हि-"खतन्नः, पू्वें वर्यासस वर्तमान:, वितवान, चपरोकवृत्तिः, चविवस्मवान्, चक्रक्काधिगतवित्तः, सङ्र्षंबाम्, सम्त- साथ :. सुलनमानी, साधनक:, पच्कथ पुंशव्दार्षी, समानम्पर्री, स्वमावतः ब्यानो, गर्जान महामावे वा डिस्ः, टैयम्रमाब:, वित्तावमानी, गुक्णा श्ासनातिन :. सनातानां वत्यभूतः, सवितः, एकपुचः, सिश्री, प्रच्कन्नमाम:, शुर्ः, वैदय" दति)। मनु कयं तहिं वसन्तसेनादोनामनुसततं श्रूयतै? इब्ाभध्ाइ, एघेति।-क्वावि-बलिमखित, चावदत्तादी नायके उर्यः, पषा-वेख्वा चपि,
मेपः। मदु प्रायेखेषा चनमावेव वाझ्ानुरामप्रयटनशोषा, तवाउरध कबमेषा सेव्यते ? कुती वा मेती बीजी विरव्यते? उव्पामख्ाइ, रक्षावामिति।-चर्षां-वेख्वाया, रक्ायाम्-चतुरसार्या स्त्चा, विस्श्ावाम-बननुर्तायों वा सथ्यां, रतं-रमग्ा- मन्दः, सुदुरसंभम्-चथमं दुर्खभं सर्वत, कलानिपुषाया वखा रमवस्ातोष प्रमोद- बर्डे वतया वित्तषन्ावखम्वत्वादिति भाव:। यहा,-पथा: रमवस प्रमोदनतंभलें- ईपि कपटनिपुषतया विमधानन्दसश्रीग: सुदुर्सभः इरतति माव:। (एतच कबनं वस्तु- वितिमवलोकोय; वस्तुतस्तु तख्वती बिचारी,-"रतमकां सुटुसंभम" उ्युति: कपीन्ट्रक्मॅरनाहरचोया एव, तथा हि बामसूबबारा:,-"वममयंय कामय प्रस्थर्थ छोशमेयन। पश्चवेतख तत्वत्री नयराजात् प्रवर्त्तते। पविवारवम्रादुता थे पिवा रानपदनाः। तदनन्तरमवैब ते वबादिनिवारिता:। तदीश्रअपर्वेय परेत सनाषिणा। बिडितं बोषयाबाये न रामार्धीडस संविधि:।" पति, एवस
"हदश माखती योमान् पारठःरियबिवान्। न याति चखना वित सदारान्
Page 284
दतोय: परिच्छेद: ।
पणडका,- शतरागपारछादि:। इत्रं प्रच्छनं ये कामयन्ते ते कबकामा:। तब रागहोना यथा,-नटकमेलकादो मदन- मचय्यांदि:। रक्षा यथा,-मृक्ककटिकादी वस्न्तसेनादि:। पुनष,-
खाधोनभर्त्तृका तद्दत् खिडताऽयाभिसारिका॥ कलहान्तरिता विप्रलब्धा प्रोषितभर्त्तुका। चन्या वासकसच्जा स्याद्दिरहोत्क खिठता तथा ।११५।(ढ) तव,- कान्तो रतिगुपाकषटो न ज़हाति यदन्तिकम्। विचि त्रविभ्रमासक्ता सा स्यात् खाधोनभर्तृका०१२a(ब) यथा "भ्रस्माकं सखि! वाससौ" इत्यादि।
अ्रति मास्वित्। पाचिकत्वात् प्रयोगाणामपायानाख् दर्मनात्।, वर्माययोम वैतोम्यात् नानरत्यारदारिकम्। तद्तहारगुपतायंमारम् मेयसे नृषाम्। प्रजानां दूषणामेत्र न विशेबोडख्य संविधि:।" हत)। (ढ ) बासामषि प्रबाशन्तरती भेदावविदग्ति, चबस्ाभिदिति।-एता :- पूर्णोका सुण्वाधय:, बीड़ममेदिता :.- मोड़यविषमेदयुत्ता: नाविका:, चवस्ामि:,- साधोनमसृखल्वादिकयै: उपाधिमितित्यं:, घटटौ-चटविषा:, सर्वान्ति। तवा प सव वयोदम खकोया:, देःपरकीये, एवा व सामान्ा, पति मिकिता: बोडम गाविया: वत्यमायदिया खाधोन्मसंक्ाय्यटसेदमिन्रा सवकोति निकृट्म। चमत् सट्टम् (-) साघोणमसुंब्ामाड, बान्त इति।-बान:, -भर्ता, रतिनुपाम्ट् :- सुरतनपुख बशीभूतः उन्, यदन्ियं-वख्ाः बन्ितिकं सत्रिधान, सक्तमिति यावतू न जहति-त्यजत, घत एव विचिक :- नानाविष:, विभम :- विव्यासमैंबो, सब-
भावु।
Page 285
साहित्वदर्पपः।
पाशूरवमेति प्रियो यस्था अन्यसभ्भोगचिड्ितः । साखसिडतेति क थिता धोरैरोर्ष्याकषायिता।११०।(त) यथा "तदवितथमवादीः" इत्यादि। अभिसारयते कान्तं या मन्थवशंवदा। सयं वाडभिसरत्येषा धीरेरुताऽभिसारिका॥११८॥(य) क्रामात् यथा,- "न प मेडवगच्छति यथा लघुतां कढषां यथा च कुरूते स मयि। निपुणं तथेनसुपगम्य वदेः भभिदूति काचिदिति सन्दिदिगे । (द) (त) खांछतां वचर्यति, पातरमिति।-वखा: मरियः,-पतिः, नमसा :- परता:, सपबाधन्वतमाया नायिखाया पति यायत, सभ्योगेन पिड्रित: सन्, पार्ये- समोपदेशम्, एति-अप्ोति, चत एव ईष्ंया-सचान्या, सपनोषेभाग्यासिद-
र्याचिता-दिच, मिबल्टूरेकरयेन नारितेति यावत्, उतति कचिता।
यते इति।-लट्टम्।
दवित इत्वर्यः, बषा-वेन प्रमारेय, मयि-दोनायां तदगुरखार्या नायियायामिति भाब: [ बिषये सप्मोयम ] वदमा-दर्बा, कुदते, यषा व मे-भम, तदेद- नोपिताया शतति भाक:, सघुताम्-बचोरताअतं तुच्ळलं, न नवनकति-जानाति, तथा-तैन मनारेब, एनं-दयितमिति भावः, उपनम्य नियुषं बचा सवेत्तबा, वढे:,- निवेद्य इव्बंः; [विष्यये मायेने वा बिद्ू] पति-इतं प्रमारेष, वाचित-काडपि नाविनेतयं:, दूतोम धमि-वमिमुखानता दूशें प्रति इबयं., ["दचरेमाभिप्रती वामिमुख्ये" (२११४ पा०) इचन्योलाने नपुंसकपखलम ]
"वयाषित्" अवि पसुंपर्द, "वाषित" उि वर्मपदं "सन्दिदिये" अति म मर्मति
Page 286
दतीयः परिच्ेद:।
"उत्बिमं करवडपडयमिदं, बडा हढ़ं मेखवा, यबेन प्रतिपादिता सुखरयोमंन्जोरयोमूक्षता। भारब्े रभसानाया प्रियसखि! क्रौड़ाऽमिसारोववे चण्डालस्तिमिरावगुएठनपट क्षेपं विधसे विध्ु: ।" (ध) संलोना खेषु गावेषु मूकोक्ृतविभूषया। भवगुरठनसंवीता कुलजाऽभिसरेत् यदि। विचितोज्ज्वलवेशा तु वलन्नूपुरनिखना। प्रमोदसेरवदना स्यात् वैभ्याऽभिसरेत् यदि॥ मदसवलितसंलापा विभ्रमोत्फुल्ललोचना। भाविद्वगतिसञ्जारा स्यात् प्रेष्याऽभिसरेत् यदि११८।(न)
खिट् इति नन्बन्ते। पत्र व्याख्यावाम् "चमिदूति" इति निरयंबत्वमावडत मवेर- सामष्ें घोतयतोति बिलान्यम] शिग्रपाजववखय नवमे सगे षट्पक्चान्त्तर्म पद्मिदम् प्रमिताचरा उसं,-"परमिताचरा सजसमे: छढिता" इति तहबषात्। (थ) द्ितीयासुदाइरति, उश्षिप्मिव्यादि।-३ प्रियसखि! इदं वरयसं- शयम, उरयत्तम्-उरिबन्य परिदितम; (यचा रचनं मा सूदित्ाभयैनेति सर्ववेषी- डेयम्) मेखवा-रथना, द्द़-गाढ़ं यथा भवेत् तथा, बडा-संयमिता, बनेन -डपायेन, सुखरयो:,-रचतोः, मननोरयो:,-नपुरयीः, भूकता-निःनब्दपारित, प्रतिपादिता, इत्यं नया रमसात्-उजास्ात, क्रोडाडमिसारोप्सये बारमे- प्रकान्ते सति, चचाख:,-बन्तरसव ईश्वितमार्य्यविघातवतया चाड्ालसटशक्ूरब्भाब पति भाब:, चत एव विष्ु:,-[विष्यत परम्मेति तबोक्षः; "व्यधे: कु:" (ड०) इति क्ु:] चन्द्र: इबबंः, विमिरमेय चबगु्ठनपटः सख् सेपम्-चपसारबमित्ब:, विवनी-नरोशेबयं:। गूढ़ममिसतुंबालाया मम कडसा चन्द्रोस्यात् सर्व वैफव्य नावरमिति भाक:। आर्डूसविक्रोहितं उत्तम्।
परीढ़ा वेति माय:, (खंबीयायासतु पभिसरषाषन्रवात् नामिसारियात्म पतति पोध्म्)
Page 287
साहित्य दपपः ।
तवादो उत्किप्तम्" इत्यादि। अन्यशोकह्वामुदाइरयम्। (प) प्रमङ्गगदभिसारस्थानानि कथ्यन्ते,- तवा मृयोमतम्-उपाबेन निःमब्दोअतं, विभूषर्य बथा ताहओो, एवम् षबगुरन-
दिभिरवि संछतत्वं बोध्यम: तवान्पकारी नीलयसनादिसंबीता, ज्योर्खायां गुवयूति- मादिमास्यस्रित वन्दनादानुखिपदेडा इत्याभयः। नमेयोदाडरयं बथा,-"सितं बसन- नर्ितं बपुषि नीखचेखयमान्या मगमदाश्रया मलयतद्रव: सेवित:। बरैब परि- नोषितः खजनननतया दुर्जन: पव परमपुरतः सखि! न खहिता देखवी ।" इति।
ज्योस्खावामलिवारिया:।" ९ति। चम यदि वेशा बभिसरीत् तदा विचित :- नानावणं:, उबम:,-भासूरः, वेशः,-वसनभूषधादिक नेपष्यविधानं यखा: या तवासूता, वलटूपुरनिखना-बलन् उद्गकन्, भपरयीः निखनी वख्ा: स्ा, मम्दायमाननूपुरा 5ब्वबं:, ["वखननुपुरनिखना" दत्यत "एखस्रपुरवतथा" दति पाठे,-रथनो-प्रष्दायन्तो, मपुरकङ्णे यक्ा: सा उत्ब्दो बोष्य:] प्रमोदेन- बानन्टेन, दोरं-विकसत्, वदनं यखासाहशो, दर्वोत्फुश्सुखीति वावत, खातून चम यदि प्रेथा-दासो, चमिसरीत, तंदा मदैन-दषैय गर्वेध बा, खलितः, -बन्चधासूतः, संखापी वखा: सा, वियमेश-विख्यासैन, सस्फुछ्े-वियाससितै, घोषने यमम: तबोक्ता, चाविड्ा-उहता, गति: यव ताष्टभः, सखारः,-ससेतषख्ान- नमनं यथ: तवाभूता, मदोवतगतिरितय:, खात्। चम प्रेष्याया: साचाब्ाषि- बात्वेनानुशल्वेडपि "दतरा अष्यसध्याताः" उव्वादिना नांयिकातं सूचितमित्वववैथम्। (प) नर्वेति।-तासू, चभिव्वारिकासु मध्ये इयंः, बाधे-परीढ़ाबन्बवा- रपकुखनाइनिसरसविषये इत्बबंः। "छरियितं करमदषश्यमिदम् ......* उत्ादि सदाहरनम्। जयं भाव:,-पमिसरणे परोढ़ाया: कन्चकायाय सटयमेबोदाइरयम,
एहं प्रयाति क्तिन: कछापि वाराङणा।"दति। "ताम्बूखातों दशनमसह्मंथनोह- फैटो घोटोडवाव्जतविकस हेतुदोनं इसनो। ज्ानस्थानव्वितपद विन्धास मालाषमाणा वमानये वर्शात कुटिलं नर्तितोसेमितम्म्।" इतिन। एवं दूथादोना-
Page 288
छतीय: परिचछैद:।
सेवं वाटी भग्नदेवालयो दूतो एहं वनम्। मालयञ् शमशानञ्न नद्यादोनां तटी तथा। एवं कवताभिसारायां पुंखलोनां विनोदने। i
स्थानान्यष्टे तथा ध्वान्त कन्ने कुवचिदाश्रय:।१२०(फ) घाटुकारमपि प्रायनाथं रोषादपास्य या। पश्चात्तापमवाप्रोति कलहान्तरितातु सा॥ १२१।(ब) यथा मम तातपादानाम्,- "नो चाटुखवणं लतं, न च दथा हारोडन्तिके वोच्चित:, कान्तस्य प्रियहेतवे निजसखीवाचोऽपि दूरौक्षता:। (प) भलिसरयख्ानान्वाड, वेवमिति।-वेव-मजखान, वाटो-गहो- खानं, अग्र:,-खव्ितः, घव एव जनसस्तारशून्यः न्यसी देवाखयः इति तबोत्ः, दूधया :- सव्धानकमंदचाया:, कुटिन्या बा, मर्हं, वर्म म्रसिद, माखयं-पष्पोद्यार्ज, (माखस" पवि बत्रभाषा) ["माख्यय" इत्यन "माजियोक:" पति पाठे-
स, मा-नासि, बालाप:,-ससया यव तत निजनस्ानमित्यचीडयगन्तच्य :; "माधापञ्:" इति पाठे तु माखाना पथ:,-यन्वनादिना व्यशीदरयं यक्मात्तयोक: बावय इति शेषः, तथा प माखाकारस्टइमिति नि्कट्टीडये:]। रमभानं प्रसिदं, तथा नवादोनां तटो-परालभूमिः, ("माभा" इति बड्लाषा)। बवरादिपदैन गुहानिमरवादीनां वहचम्। एवं कमोडलिसारी बामिसासां, पुंबबीनां- सुबटाना, बिमोदने घटौ ख्ानानि-बेवादोनि, बोध्यानि, तथा ध्वानचने- चन्धवाराउती, कुर्वात्-कलिषित् प्रदेशे, बात्रयः,-खामं, देय इवि भीयः। [बात्रय इचब "बात्रये" इति पाठान्तरो हश्यते, तदा मुंबष्योमिसरन्नोति शेष: रवि बोष्यम ]।
अयनार्यं-नोवितैय्यम्, उपश्ितमपोति शेषः, या रोषात्-क्रोधात्, चपास- विसुन्ध, सन्का उवि यावत्, पमात्तापम्-बदुतापम्, चयाप्रोति, या कयशनरिव नामभाविका भवा।
Page 289
साहित्यदपथः।
पादान्ते विनिपत्य तत्वपमसौ गच्न् मया सूठ़या पाषिभ्यासवरुध्य इन्त! सहसा कराठे कथं नार्पित: ?"॥(भ) प्रियः कत्वाऽपि सङ्केतं यस्या नाऽडयाति सन्निधिम्। विप्रलब्धा तु सा नेया नितान्तमवमानिता।।१२२।(म) यथा,- "उत्तिष्ठ दूति ! यामो यामो यातस्तथाउपि नाऽडयातः । याS्तः परमपि जौवेत् जोवितनाथो भवेत् तस्याः ॥ (य) नानाकार्य्यवशात् यस्या दूरदेशं गतः पतिः। सा मनोभवट्ःखार्त्ता भवेत् प्रोषितभर्त्तुका॥। १२३।(र)
(भ) उदाइरति, नो इति।-सोषात नावकं निराज्ञत्य पय्यात्तापयुताया: खनन प्रत्युक्तिरियम्।मुद़या-मन्टवुद्ा मया, चादुमवर्य नो अतं-सामवचनं जो ुतं, मियस्ेति शेषः, चन्तिके-सभोपे, हारः, प्रियेय मतोषणार्य दत इतति शेष: दम्रा-पसुषा, च-वपि, न वोबितः,-टटः, सोडप्यवज्ञात इति यादत्, कान्तख
दूरेहता:,-न सुता इतयं:, तत्वरयं-ताखन् वर्षे, पादान्े-मम चरचतले, निनिषक इन्तः [सेदसूचकमव्ययमिदम्], गच्कन् ठ्ी-मत्म्रियः, सडसा पाविध्याम् यवसम्य करठे-वव व्यक्षनया कारसमोपलवात वचाि दब्धी बोष्य: क्यं न पर्पित: ?- न स्थापितः: बबमा,-करठे-गलदेशे, बबं नार्पित: है हार इति पेष:। - भार्टूखविकौड़ितं इत्तम्। (म) विप्रखब्ाभड, मरिय्र उवि ।-सवतम्-पाममनावेदनम्। विमलब्य :- पतारिता। पचचनसवें खट्टम्। (ब) उदाइरति, उतिष्ठेति।-रेदूति।-एतिष्ठ, याम-सक्कामः, सदमिति शेष:, याम:,-प्रहर:, ('हो यामम्रहरी समौ" उयमरः) उपवारात अधवनाम इवबः, यातःवयततवाि ज बायाता-नागतः, कान्त ति प्रेत् :- पतः परम्- पगनरम् भवि-सभावनायां, या नाही कोवेत, तखा:, आर्था, जोवितनाय :- मणेभरः, भवेत, सपति भ्रेषः। चार्य्या इत्तम।
Page 290
दतीय: परिच्छेद।
यथा, "तां ज्ानोथा: परिमितकथां जोवितं मे द्वितीयं दूरोभृते मयि सहचर चक्रवाकीमिवेकाम्। गाढ़ोत्करठ़ां गुरुषु दिवसेष्वेषु गच्छतु बालां. जातां मन्ये शिभिरमथितां पझ्मिनीं वाइन्यरूपाम्।" (ल)
बवतरतृं स्पष्टम्। (ब) उदाइ्रति, तासिति।-कुवेरभापात् प्रोष्रितख यब्सय मेघं प्रतुत्ति र्यम। सहचर-सद्चाषियि, प्रेमवनात् सबतैव तथा बह विदरयपय्यटनादि- कारिषोति याबत; [अनेन वियोगास्दणात्वं बोतितम्] मधि दूशेभते-परतन्त्र- तथा तथा विश्रिष्य दूर सिते सति इति भाव:, चक्रबाकीं-च्रवाबसाद्रनां, [" नातेरखौविषयाद्योपधात" (४१६२ पा०) इति डेषू ] इब (यथा सहषद चक्रबाके दूरोभूते चक्रवाको सवति, तथा) शकाम-बसहायां, परिमिता-चल्प- नोवितावशेषतयाडल्पा, कथा-नोवितहत्तानी यख्रास्ताम; यहा,-मदियागदु:खा दस्भाषियों, तां-मत््रियं, मे-मम, सम्पति किचिदपि तत्साह्ाय्यं कर्भमचमस्ेति यावत्, द्वितोयं औवितं ज्ानोषा: ["नानोयाः" इति पाठानरम] नदु तव सां गन्तुभादिभसि, किन्तु कर्यं ता प्रास्ममि: बंटखां दशायाआाकावख वैव- रोवसन्नवादितानद्म परिष्वानीपार्य विदवयोति, गा्ढति।-गाढ़ा-प्रवषवरह्ट- वेदनया बिपुला, उत्करठा-मत्मागमविषयाभिखाषी वलासयाभृता, वाला- घोड़भों मात्प्रियाम्, अत एव एवु-वर्तमानेषु, गुरुषु-विरववैदनाविकवतया दौघं- जेन म्रतोयमानेषु, दिवसेयु ग्कत्य सम्मु, भिभितंय-शिभनिरकालजानतोपद्रवेष, सधिता-स्वानामित्ययः, पदमिनों वा-यमलिनोमिय, (या शब्दः द्रवायंः, "मा स्वादिकस्पोपमयोरिवार्यें य समुखये" परति विश्वप्रकाश :; उततराठें द्वितौयान्तपदेशु प्रयमान्तपाठः कचित पुर्तनेषु दृशते, तदा पुन: दूब शब्द एव, न 'वा' शष्दसन्िवेश्वद् किष्टकरपना; "सथवा वहा यथा तबेवैषं साम्य" इयमगः) बन्परपा जांता- रपानतवं प्रात्ता, मन्धे-उत्प्रेचे। एताबता नेयम्न्धोत शाड्तव्यम। मन्दानाज्ता ११ "मन्दाकाक्ाइम्बिरसन गर्मों मनो यो ययुग्सम" इवि तलबतान्!
Page 291
साह्ित्यदपंयः।
कुरुते मएडनं य्रस्या: सच्जिते वासवेश्मनि। सा तु वासकसच्जा स्यादिदितप्रियसङ्गमा॥१२४॥(व) यथा राघवानन्दानां नाटके,- *बिदूर केयूरे कुरु, करयुगे रतवम्रये- रलं, गुर्वी ग्रोवाइडभरपल्तिकेयं, करिमनया ?। नवामिकामेकावलिमयि ! मतयि त्वं विरचये: न पथ्यं नेपथ्यं बहुतरमंनङ्गोशसवविधौ।" (थ) भ्रागन्तुं कृतचित्तोऽपि दैवान्नाऽडयाति यत्पियः। तटनागमटुःखार्त्ता विरहोत्करिठता तु सा॥।१२५।(ष)
( व) वासवसच्तामाइ, कुबते इति।-यसा: वासवेश्मनि-गय्याग्तहै, सज्जिते-अव्यापुथ्यप्रदोपादिभि: मणिते सति, मखमं कुकने, सखोजन पत शेषः, बासग्ई सज्जयित्वा सखीजन: यम्या: मण्डनादियं करोतोत्यय:, सा विदित:,- बातः, प्रियसङ्रमः यथा ताहभी सतो वासकसन्जा बात। : (म) उदाहरय प्रसतोति, बिटूरे ति।-मखयन्तों सखों प्रति नव्बाबिदृत्ि- रियम। केयरे-भुजयोरमध्ये वाय्य चत्दापरनामधेये वाभूषणे इत्थ:, बिटठूरै-दूर- वसिंनी, कुड, बरयुगे रखपखयेः बलं-न वाय्यमित्यं:, एयं यौवासरणसतिक्ा- वणटभूषाविशेषः, मुर्वो-प्रतिमहती, धनया निम् :- न विमषि प्रयोजनमिति भव :. एतामपि धर्षु न प्रभवामोत्यान्तय :; चवि सखि! त्वं मधि-मदये, नर्या- अयगुम्फिताम्, (चम्बया परिरषाषेन िति बुटिता प्यात्) एवां-कैवलाम, एवाववीम्-एवर्याटकटारं, विर्चये:,-विशवितां कुष, (बन्बवा बड्यक्टिकी हारः
नेपथ्यम्-पसदूरथं, न पथ्यं-न ९8म, उपयुत्तमिति यावत्। यथा बा,-"पभ- व्यासरयं वरोति बहुभः पवेदपि सस्तानिधि प्राप्त व्वां परिभङ्धते, वितनुते सय्या चिरं स्यार्यात। दत्ाकस्दिक्य श्पतत्वर चना सङ््तालषो लान्रत-व्यावत्ापि बिना त्या वरतनु नेंषा मिंवां नेव्यति।" पति। शिखारथी उत्तम्।
Page 292
ततीय: परिकेदः। [१४*]
यथा,- किं रबः प्रियया ? कयाचिदयवा सख्या ममोद्देजित :? किंवा कारणगौरवं किमपि ? यब्राद्यागती वह्भ: । इत्यालोच मृगोटणा करतले विन्यस्य वक्राम्बनं दोधें निशसितं, चिरश्व रदितं, चिप्ाव पुष्पसजः ।"(स) दूति साष्टाविंशतिशत- मुत्तममध्याधमखरूपेग। चतुरधिकाऽशौतियुतं शतवयं नायिकाभेदा: ॥१२६॥ (इ)
बायाति-नागष्कति; तदिति।-तथ-वानख, चनागमेग-चसमागमेन, टूःख तेन चार्ता-पोड़िता, चत एव विरहेय उत्मण्ठिता-मरेरमानसतापान्विता, सा विशहीत्कष्ठिता नाम नायिका, मतेति शेष:। (स) उदाहरति, विमिति।-सहेतख्ाया: वषायित् प्रियनागमने वितर्को- Sषन्। प्रियया-मत्तोडप्यचिय प्रेमयथ्या, चन्चया तत्वरत्ा वा, किं बड़ः? सथवा कयापित् मम सख्या-वयखया, दूता इति भावः, उहेनित:,-केमितः, मम दोष- मुदाव्य "सखां त्वया एवं दैयम् वाषरितव्यस्" इत्वादिप्रकारेय वा डरेग भ्रापितः ? बिम् पति श्ेष:। ("सहेगः सिमिते केशे भये मन्यरगामिनि" इति शब्दार्थंब:) किं वा-बथवा, बिमपि-बनिर्दिष, कारणगौरवं-प्रयोजनगुरता, बातम्? यत्-यैन हंतुना, चद्य वह्मः,-प्रियः, न चामतः, इति चाबीच्य-पत्येवं विधार्य, वात्मापरायठचस फसमेतत् इल्ेबं ततः पर निवित्ति भावः, ममोहमा -व्याकुवतया दरियीसटमचश्खनैव्येति भावः, बरतले वजं-वदनमेवाखन समलं, विन्वस-संख्ा्य, दीघे यचा तथा निश्नसितं, चित-बहुचयं, बदितत्र, पुथसनन :- कुसुमदामानि, चिश्ः,-परित्वताय। भर्टूबविक्रीहितं उत्तम्।'
दतथं:, उततममध्यायमखरपैय, प्रत्येकं वैविध्येन इति श्रेषः, चतुरधवाडभीति- युतं अतवयं नाविधानां मेदा सेया इति। तथा दि-खोया तावत् सुन्धा, मष्, पनस्ा गेि बिविया; तब सु्धा एशधेन। मध्यामनओ्े द बोरा, बधौरा, बशा बा=११
Page 293
साह्ित्यदपंणः ।
डपोरा पेति वैविध्येन पड्बिधे: एताम्र षडविधा: पुनः व्येष्ठा: ववष्ठकेति रेविकेन हादमविया :; ततम एकया सुन्धया मिलिताखयोदन् (१२) मेदा: सम्पधने, एता एव खोया: । परचीया परोठा, बन्बका सेति डिविधा, सामान्या चैकविया इति बयो (.३) भेदा: पुमममिखिता: पीड़य (१६)। पतास प्रथ्थेकं खाधोनभतुंक्रा:, सखिता :. अभिसारिया:, वलहान्तरिता:, विपलब्या:, प्रोषितमसुकाः, वासकसच्जा: विरछेत्ांगताथ्ष पति सष्टावस्वाविभेषेः प्रत्येकम् पष्टविचतवेन, परत्वं सड़यने (१६X८ = ११८) पष्टाविंग्त्तरपतबिया: सम्पयने। बथवा-चतुरधिषञ्ञतं भेदा: खोयाया: (११X८-१०४), परकोबायाः बोड़य (२x८=१६), गचिवाया (१X८-८ ) पट्टो, एतासां संयोजने पष्टाविंद्यत्यबिकशतमेटा: (१०४+१६+८ -११८) नायिवानाम। एता: पुनः उत्तममध्यमाधमभेदैन चतरषियाशत्युत्तर- मतवयभेदा: (१२८X ३= ३८४ )। पुनः दिव्य. पदिव्य - दिव्या हरिव्य मे दैन हिपस्राभ्र -र दषिकैवादमशतं मेदा: (३८४ X ३ = ११५२)। पबेटं ज्ञातव्यम् :- लज्जाS5तिभय्य- प्राचान्यात् सुन्धाया:, लज्जामनाथाऽडतिभय्यप्राधान्यात् मध्याया:, प्रोढिभावपरायान्यात्
5पोराया:, प्रेमज्येश्ातिशय्येन ज्यशठायाः, प्रेमकानिष्ठातिशय्येन कनिष्ठाया:, गप्ोप- गारप्रायुथ्यध परोढ़ायाः, सुग्धावत लज्जाद्यातिपय्येन बन्यकायाः, गणिकायास् वित्ता उददरवातिश्य्येन बट्टविषा नायिका यद्यपि समुदिता भर्वान्त, तवादपि-"प्रब्धारन बमयै: कतं प्रियसखैरसैरजसं गतं, दृच्या न चथमासितं व्यवसितं चित्तेन गन्तं पुरः। यातुं नि्चितवेतसि प्रियतमे सवें सषमं प्रण्चिता:, मन्तव्ये सति नौवित! प्रियसहस्ा्य: विमु त्वन्घते: ॥ उत्यदि उठाहरषान्तरव्ालमेव देशन्तराध्य्रयमायश्ञालिि प्राय्त- बज्जभेडपि खतन्ता नवमी प्रवव्यन्वसंका अवितुमर्शा स्यात, श्रोषितमरसुक्राविप्रबक्- विरहोत्कगिद्धतादी तस्या: नान्तर्गमः, प्रियसब्रिधाने तवयोगत्वात्, नानतर्गमय वाल- हकरितायां, विवादामावात् पतिरस्कृतत्वाच; न खण्डितायामपि चन्तर्गम: तथाः, तदा मियतमे चन्योपभोगलचणदर्शनाभावात, प्रियतनाया: क्रोषाभावप्रकान्-
न वासकसच्चायामखा सन्तःस्यिति:, प्रचखति प्राणेमर भृषणाऽडभूवितकरचाब्रभावात्
सायोनमगंकालम; नामिसवारिवायानय्या: चन्तर्गतिः, उद्चतोक्षाडाभावात् चन्त :- सेभवयोयनाइ़। एतखचयम्ापि "पतिरदेभान्तं वष्ाः वास्वशेवोत्तरखये। प्रवक्यत्- पतिया का खात प्रवासच्छ्रेदनोच्मा।" इति। विवेितनिद एसपयोबिगलरता-
Page 294
ततीय: परिच्छैद:। [१8]
दह च "परस्त्रियौ कन्कोढ़े सङ्गेतात् पूर्वे विरहोलापिठते, पचाहिदूषकादिना सहाभिसरन्तयावभिसारिके, कुतोऽपि सफ्ठेतितस्थानमप्राप्ते नायके विप्रलब्धे, दति वावस्थैवानयो: पस्वाधोनपिययोरवस्थान्तरायोगात्" इति कसित्। (क) क्वचिदन्योऽन्यसाङर्य्यमासां लत्येषु दश्यते।१२७।(ख) यथा,- न खलु वयममुष्य दानयोग्याः पिबति च पाति च याऽसकी रहस्वाम्। विट! विटपममं ददख तस्यै भवति यतः सदशोषिराय योग: ॥ (ग)
निरुयये इति। विप्रखनश्श्ारनिकपपावसरे भाविनः प्रवासस कथने व्यत्ीमषि: व्ति चेतन। (ब) मतान्तवं निदिभति, दहेति।-परसियो-परकीये नायिके, बनचकोढ़े -कशका पबोढ़ा चेति दिप्रभेदे वत इबथ:। [ परसिया इति पाठान्तरेतु सेदे वतोयेति खोअत्य परखोत्वाभिन्ने इत्यये: ] त.च उद्वेतात्-अभिप्रायाविष्यरचात, पू्यें-प्राक्, विरहोत्क गिठते-विरहावस्वाया मुत्क र्ाभ्राबिन्यी भवतः, पयात्-सड- तानन्वं, विदूषवादिना सह, सम्म्रित्य इति शेष:, बलिसरत्तयो-बमिद्वारं कुबंधौ सबो, समिसारिके-"बनिववारिका" इति संज्ञामामिन्यो भवतः। चथ कुवोपि- नचादपि प्रतिबन्धात्, उपसि्यिताद्वश्मनुष्ठेधान्तरादित्यर्थ:, नायके-कान्ते, सकेति- सखानम्-सभिप्रायाविष्वरणनानुद्यातं क्रोड़ानिकेतनम्, चप्राप्ते-पनागते सति,
प्ुती नेवाह, जनयोरिति।-सट्टम्।
काित्-न तु सबब इत भाष:, दश्यते। i (ग) नेति।-सपुष्यपपश्वमां उमशाखां म्रिवाये प्रयच्कन्तं नायकं प्रति नावि- नाया: उलिरियम्। हे बिट !- भूस! वयम् बसृष्य-विटपस, दानबोग्या :- दान;
Page 295
साहित्यदपयः ।
तब कितव! किमाद्ितैवैया नः च्ितिक इपज्ञवपुष्प कर्ण पूरे: ?।
सिरपरिपूरितमेव कर्णयुग्मम्। (घ) मुहुरूप हसितामिवालिनादै: वितरसि नः कलिकां किमर्थमेनाम् ?।
पावाषि, न खलु-नैव, या चसकी-पठो, ["अव्ययसर्वनाश्ाममण् पाक् टे:" (५।३०१ पा०) इति सायें बबच्] बान्ा रह :- बिजने,त्वां सवति-चुम्नतीत्यर्थ:, पाति-सवति, चन्चरमपीधोनतः वाश्यति इ्चर्थः, तब्ये चमु विटयं-सपुष्यपन्ञब नाखा, यहा,-पश्चपम; ("विटपो न स्त्रियां सम्ब-शखाविसारपन्रने। विटाधिये ना" पति मेदिनो) ददय-प्रवष्; यतः,-दानात्, सदभो:,-समगरुपयो: युवथी: विराय योग:,-सम्मेखन, सर्वत। चयं माबः,-सयं विटप: (बिटं शाखां पातीवि तवीक्ः) सा व विटपा [बिटे तां पिर्यतति पातीति या तथोक्ता "बातोडनुपसगें नः" (श१३६ पा०) दवि व:] तव्मात् यृक्योरियानयोरि योग: सामपतम् पति। माघय सप्मसमें शोकचत्ष्ट्यमिर्ट पिद्यते। सवदेय पुष्पिताया उत्तम :- "वयुनि नयुम- रेफती बकारी युनि तु ननी अरगास पुष्पिताय" इति तङ्वपात्। (घ) नर्वति।-हे वितय !- सं!("वितवसु पुमान् मत्ते वखके बानबाज्ये" दति मेदिनो) तवा-निर्यंयम, चाहित :- खापितेः, तत्कार्थ्य चन्बथा सिदता दिति भाव :; तब-त्वक्षण्वनियिमि:, चितिददार्ण-तवार्णा, पढ्वाः पुषापि येि तागेब, कर्णपूरा:,-भवतंसास्तेः, [कर्ष पूरयनोति बर्यपुराः, "क्मख्" ( शश१ पा०) इवच] न:,- पम्माकं, बिम ?- न विमप साध्यमिति मा्बः। [ जम्यमान- साममकियाडपेचया कर्यपूरारया करमतवात् ढतोया; तवीक्षम :- नकेवसं न्रुयमायेत किया निमितं वारयलावस, चषि तु गम्यमानाडपि" पति ]. परन् नय-मो :! जनेशु विदितानि तैः [चव सप्मोसमासः, "तेन व पूणावम्" (शशहूर पा०) इलख "तख म मसंमाने" (शशह पा०) इखनेन मापतथ पहोसमासख बाचवतवान] भवत:,-तव, व्यवोवानि-पसन्वान्धप्रियाधि वचनानि ते:, वार्षयोर्युष्म- व्पंदुवलं, पिरेष परिपूरितं-पूर्वमेय, पतः बल पूरिवस पूरषाय्ेवादयमैनैदिति आाग:। ~
Page 296
टतोय: परिच्छेद:।
वस्तिमुपगतेन धानि तथ्या: थठ! कलिरेष महांस्वयाउय् दत्त: ॥ (ङ) द्रति गदितवती रुषा जधान स्फुरितमनोरमपस्षम केसरैय। त्वपनियमितेन कान्तमन्या सममसिताम्बुरुदेप चन्तुषा च॥" (च) दयं हि वक्रोक्या परुषवचनेन कर्गोत्पलताड़नेन च धौर- मध्यताSधीरमध्य ताऽधोर प्रगल्पा ताभिः सद्गोर्गा। एवमन्यत्ापि अह्यम्। (छ्) द्ूतरा अप्यसद्यासा नोता विस्तरशङ्कया॥१२८।(ज)
पुनरित्यय:, उपरसरिताम्-उपहसितामिव स्थिताम्,एनां कलिकां-कोरकम, शव्पं बलिं वलइस ("कलिका कोरकः पुमान" इत्यमरः "कलहे व युगे किः" इति वैजयन्तो) ["बल्प" (५३=५ पा०) इति कः। स्ोम्रत्ययस्तु सेषार्थे सर्वमर सविवचित एव ] है अठ :- गूढ़विग्रियकारिन! विमर्थ नः,-अस्मरम्यं, वितरससि ? यतः तखा:,-सप्रियायाः, [बव साचादनाभधानं सवमतिकूलत् बोतयति ] वान- भवने, ("धाम देहे गहे रश्मी खयाने जनमप्रभावयीः" दति नेदिनी) वसतिं-वासम, उपगतेन-प्राप्तेन, स्थितिं अतवतेति यावत, तवया चद एषं:,-व्तमान:, महान् कचि:,-वलरः, दततः, भबहत्ते एव बहत्परिसरे कलो खिते किं प्रयोणनं तख
(च) इतोति।-इति-हत्यं, गदितवती-उतवती, चन्वा-पूर्वातो भिन्रा कामिनोव्य, कषा-कोपेन,सफरिता मनोरमा: पत्माषीव केसरा:, पचे,-पम्माखेव वैसरा :- विश्वल्का: यख ताटशेन, न्वथनियमतेन-कर्ष्चतैन, चाकर्णयतेन प, ससितास्युरदेय-नोखोत्पलेन, चच्तुषा च, समं-युगपदेय, क्ान्तं नधान- घाहतवती, उखसितनोदोत्यलैन चटाकेप व ताड़यामासेतथं :. । (क) इयं होति।-उदाहतपेटिता नाविया किलेतय:, बक्ीक्या-पिट- मन्दल नानायंकस्पनाकपया पिचिनोक्या इत्यामयः। चन्वत् खट्टम्। (न) जुद विमेता एव नान्विधेत्वाह, दतरा पपोति।-पद्िनोड्िनोममतब:
Page 297
साहित्वदपय:।
ता :- नायिकाः।
योवने सत्त्वजास्तासामष्टाविंशतिसखकाः। मलङ्वारासन भावहावहेलाखयोऽङ्गजा:॥ शशीभा कान्तिश्च दोप्तिश्च माधुर्य्यञ्च प्रगलता।
चन्या यपि नायिया:, पसम्ा:,-धमिताः, सन्ति, चत्र "बिन्तु" पति ऊहनोर्य, वा: विस्रनङया-ग्रन्थवाहुत्यलवैन, न उत्रा:,-वविता :; तथा हि,-पृगत् ताः बिधा केया दिव्यादिव्योभयाल्मना। चतुडा चोडतोदात्ता खचिता शान्तिका तथा । भपता व चता यातायाता यायावरतवि। पुनषतुद्वां कविता: पूर्वेमो जादिभियुचे:। पश्िनी पिवियी चैव अक्िनो उासनोति य। पुनः बतुर्स कविता: बामशाखेवु जातितः। बफिनो बातका पितया प्रक्त्या पुनः विधा। बबोक्ामाज् भेदाना बम- गेदाइती बरुवे। दिन्या: अच्यादय: प्रोत्ता चदिव्या: माखतोसुखाः। दिव्याऽदिव्या अवि प्रोक्षा जानकोषोकाथ्रोमुखा:। नवशाविनुद्धता खात् उदात्ता गूढ़मानियो। सखिता साध्यमानेडा मान्ता निर्मानमानसा। उदारैव मवेसोराबायोरा तूडता मता। लविता तु भवैन्ुन्धा मान्ता खोयोत्तमा मता। भुकाइन्येन पुरा पबादूढ़ा- इन्येनाचता मता। सुका बिसुतेनोढ़ा राज्ा सव्यपती यथा। नते भतंरि यधन्ं पिता सा सु चता मता। बथा तारा रविसृतं त्रिता वाबिनि मारिते। बावायाता युगपटूढ़ाइनेकेस भभृमिः। यमा पारडसुतैरढ़ा ट्रपद्ख कुमारिया। ऊढ़ैबैम तु सन्यतता कमाद्यायाबता मता। यथा बह्ुबतेकढ़ा माषनी चोपखातजा। पांत्ममी मन्दवटना मिरोषमदुषा तथा। मािनो खाय्इन्ध्या कोपिन्वस्पसनो तथा । दोघपदा दुतगति: कुटिवाची प पिडखा। इससिनी बडुसुकू कूर निर्नया पिशमुनबा। इसा स्ूषाधरा गौर-शरोश मन्दगामिनी। बाफनी दढ़राना खात् शामा सुखिग्धयोचना। वातखा तु मठोराडो पस्वा अमवाचिणा। श्याम- भूसरवर्ष म बड्लोव्या प्रखापिनो । पित्तवा भोषनयमा गौरात्री ब्ुमया रते। सा पतुता पुमवपि नायिका प्रतिनायिका। यचा दुपटना भोत्ता वेयोसंहारनाटके। हेतरोष्यादड़ादोनां सपचा प्रतिनायिका दुर्व्योषनय दायता तन मातुमवो यषा। तथा: केविट्रियेहेना पूज्या पेगोपनाबिका। समा न्यूनाि या विचित् पनोयल चुनाविया॥" अत दिस्।
Page 298
ढतीय: परिच्छेद:। [exe]
औौदाय्यं धैर्य्यमित्येते सप्तैव सुरयतनजाः । लोला विलासा विच्छित्तिर्विव्वोक:किलकिश्चितम्। मोह्टायितं कुद्टमितं विभ्रमो ललितं मदः। विकृतं तपनं मौग्धां विन्ेपञ्च कुतूहलम्। इसितं चकितं केलिरित्यष्टादशसङ्काकाः। खभावजाख् भावाद्या दश पुंसां भवन्त्यपि ॥१२६(भ) पूर्वे भावादयो धैर्य्यान्ता दश नायकानामपि सभ- वन्ति, किन्तु सर्वेडप्यमी नायिकाश्निता एव विच्छित्तिविशेषं पुष्पन्ति। (न)
(भ) यौवने इति।-तांसा-निवतप्रवाराषां नायिकानां, यौवने-बोवनाव- व्यायाम, घष्टाविंरभयातिसद्धाबा: बसडााः। तव सखजा:,-सखगुषनाता:, रजसमसी भभिभूयोष्ध्धमाएं मानसवतं निमित्तोक्रय्य सभभूता: इति यावत, भ्वन्ति इतति प्रेष :; तब-तेंपु मध्ये, चड्णा :- प्रद्रेषु जायने पतति तबोक्ताः, ["सप्रम्यां जनेडं;" (शशट पा० ) इति डः] ते व भावडावहेला इवि जयः। बध चयबरजा :- पयवात् जायन्ते इति यवमन्तरशेव जायमाना उत्यथं:, पकजविमा इति भावः, तेव भोभाकान्तिदोप्रिमाधुय्य प्रामत्म्योदार्य्य चैथ्याख्या: सप, एवं खभावाच्जायन्ते इति तवोता: ("खरूपन्त सभावय" इव्यमरः) ते प लौलाविद्यासवितिषिव्वोक- बिर्षापचित मोदावित कुदटमितांवसमणलितमदविक्वततपन मौग्धाविचेप कुतूडख्हाक्षत चकितकेलिनामानोडट्दम भवन्ति दांत भावः। ["विक्वतम्" दत्यत् "विदृतम" भति पाठाकरम ]। (ञ) "भवन्यपि" इति 'बवि' मब्दन योजनां दर्शयन् विष्वणोति, पूर्वे इति।- बन्न 'एवु' इति पदमध्वाहाय्यम; परिमण्ितेषु योषनाखड्ारेतु मध्य उत्ययः,भावाद्य:, - भावमारण्य, सेथ्यान्ता:,-वेव्येमित्न्तं पठिता:, दमाबङ्ारा: नायकानाम् संदि, न केवलं नाविवानानिषयंः, समवन्ति, बिन्नु एते सर्वे ववि नाबिका- र्डप्रता: एव विस्ितिविशेषं-विषचणवंचिवाम् इत्वयः, परषन्ति-पुष्टि नयनोति, अत् एव "बव वसामम्डारा," उत्युपकम्य कमिराकेनायिवाखक, रत्पमेप वापंता।
Page 299
साहित्यदपपः।
तत्र भाव:,- Vनि्विकांरात्मके चित्ते भाव: प्रथमविक्रिया॥१३॥(ट) ज्मतः प्रभृति निर्विकार मनसि उडुषमात्रो विकारो भाव:।
यथा,- "स एव सुरभि: काल: स एव मलयानिलः। सैवेयमबला किन्तु मनोऽन्यदिव टृश्यते।" (ठ) अथ हाव :- भूनेत्रादिविकारेसतु सम्भोगेच्छाप्रकाशकः । भाव एवाल्यसंलत्यविकारो हाव उच्यते।।१३१।।(ड)
प्रथमविक्रिया-प्रथमः विकारः, भावः। ["निर्विकारात्मकात् सत्ाङ्ववसवाद्या विक्रिया इति पाठान्रे-सत्वात्-मानसधमंविशेषात्, तब-तेए चलड्रेषु, भादा-प्रथमा, विक्रिया-विकार, सभोगेष्कायाः प्राक् प्रक्वतिविपर्य्यास इति यावत्]। स्पष्टमन्यत्। · (ठ) उदाहरति, सएवेति।-स एव-चनेकशोऽनुभूतः, सुरभि: काख:, -वसन्त ऋतु:, स एव-बहुभः सेवितः, मखयानिख:,-उपचारान्मखयाचलसभात- पन्दनगन्वद् उति भाव:, सैव-यया सुरभिमंख्यानिलसोमी सेवितो सा एव इयम्, भवता, विन्तु मनः अन्यदिय-कौमारकािकावस्थाती भित्रमिय, दृश्षते- मतोयते, योषनाविर्भावात् मनसः बन्यथालायः संदृत्त इति भावः। चव सुग्धालेन साव्यमानाया चपि नाविकाया मनसः किस्चिदिपरोतव्वन्नाव्यमानतोक्ष्या स्ुट बचपसमन्वय:।
नाविडनादिकये, या इच्छा ता पकाश्यतोति तथोतः, चल्पम्-बस्पटं, उंखत्य:, -- प्रयटनीय: विकार:,-परिवतंनं बख ताहमः, ईषस्त्यखभाय इवि यावत्, भाब: एक-निवतस सम उथय:, (एतेन हेवावयपातिव्यापि: वारिता) हाप उच्ते।
Page 300
ढतीय: परिचेद:।
यथा,-
साचोजता चावतरेय तस्थो सुखेन पर्थ्स्तविलोचनेन।" (ट) पथ हेना,- हेलाऽत्यन्तसमालव्यविकार: स्यात् स एव च । स एव-भाव एव। यथा,- "तष्ट से भत्ति पउत्ता बहुए सब्बंगबिब्भमा सपला। संसदनसुदभावा होड चिवं जह सहोग पि । (त)
["रवाकसु सथ्कारी हावोविसूविखासज्ञत्" इति पाठन्तरे तु नेवसूनव्यादोना विवास हेतु: उत्रकार: खमावविशेषो देवाबः हाव उत्वयं: ]। (ढ) शवमुदाउरति,विख तोति ।-वैवसृता-शैखस-पर्वतख, हिमालय- खेवि बाबत्, सुता-पच्री, पायंतोबयंः, (पत एव "बाखी हैमपतोमरी" इबमरोल सत्कते) वपि, सष्दामवदम्कलपे:,-सरतः विकसतः, वाखवदम्वात् ईबटूनानि
यवयदेः, भयं-रत्याखयं मनोविकारविशेषं, विशखती-प्रकटयन्तो, पर्य्यसविदीप नेन-शिवे परिविप्नेत्ेष, विध्वाननेवेस इति यावत्, चत एव वाहवरेय- बतिमनोहरेय, सुखेग साधोक्ता-दवत् वक्रीमता सतो, तखी। चबाज्राना भावकदम्वत्ववपंनेम पुष्तकख्याल्यतं, तेन व भवस्ाय्पत्वं प्रतोयते। उपेन्द्रवच्रेन्द्र बवयोबपजाति: उत्तम्। कुमारसनवसेरद पद्मम। (य) रेबामाइ, देलेति।-पचनं समायच्य: बिवारी बव ताइभ:, स एव - निक्तबचण: हावकपी भाव एव, हेखा खात्। [ चव पुरवान्तरे-"स एव देवा सुष्यतप्रसाररससूचिका" इति, "दाब एव स्पष््भृती विवारभूतत्वात् सुव्यक- मशाररससूपकी देवा" इति सत्ी च पाठाप्तरसुपसमते]। (त) देवसुदाइरति तड ईि।-[ "तथा तथा कटिति प्रतचा बष्या: सर्वापवियना: समथा: । संभ्यितमुग्घलाया स्वन्ति बिव बषा बखोनामपि ।" दनि संसतम ] पखार्यं ::- तख्ा: बथ्या:,-नयोढ़ाबाः वाचायाः, फटिति-सरया, सबसा :- समग्रा:, उरपादेषु विसमा :- विवासाः, तमा प्रता :- सभराता वदा सदोनां-वहपरोपाम् भपि,विमन्ेषमिति भाव:, बिरं-विराव, संभविक
Page 301
[eus] साहित्यदपणः ।
पथ शोभा,- रूपयौवनलालित्यभोगादौर ङ्गभूषगम्। शोभा प्रोत्ता ।। १३३ ॥ (थ) तत् योवनशोभा,- श्रसन्भृतं मणडनमङ्गयष्टेेरनामवाख्यं करणं मदसय। कामस्य पुष्पव्यतिरिक्तमस्त्रं बाख्यात् परं साडय वयः प्रपेदे।"(द) एवमन्यतापि। प्रथ कान्ति:,-
सुग्भावा :- सन्दिग्धश्ैम्ययाः, "बडी सुकुमाराष्ट्रीयं कर्थ यौवनाक्रान्तेष परिक्षत्यते" पति मावनाया: सडसा समुन्ावका इति यावत्, भरवन्ति। ध्रन सुग्धताबा: सखोनामपि संभयापाद्वत्वकथनेन सफुटमत्यन्त्यमनोविक्ारविशेषतं नायिकाया: पाति बोष्यम्। (घ) मोभामाइ, रुपेति।-रुपय यौवमस्स लाजित्यं-सौन्दथ्येच, चड्ानां सुकुमारत्वम् इति यावत; (खलित विषु सुन्दरम्" दवमरः) भोगाद्या्येि ते: [ चत्र इत्यभ्भृतखचणे ढतोया, यद्ा-करणे एव ढतोया ] चद्रभूषयम्-चज्रानां करपरवादीनां भूषयं शोभमानत्वमित्ययं:, गोभा-तव्रामा भायः. प्रोक्ता [ "रपीप- भोगतारुणे: शोभाइङ्रामां विभूषयम इति पाठान्तरेषि 5पं-सोध्वविशेष:, उपभोग :- ताम्नूपादिसेवनं, तारुएं-यौवनस् तेसद्दारा चंद्रामां विभूषयं भोभेंबय: ]। (द) उपशोभाया: प्रतिद्धत्वात् योवनश्ोभामुदाइरति, चसम्तमिति।-षष -मैपवादननं, स-पावती, चडयष्ट,-बद्रं य्टिरि्वेति तथाः, पसभृतम्- चनाहतं, मख्डनं-भूषयम्, चनासवाख्यम-चासवाख्यारहितम, चासव्यतिरित- निन्थय:, मदख-मतताबाः, करणं-साधनं, कामख-मटमख, पुथ्प्यतिरितं- पुथभिन्नम, चखं, वास्यात् परं वय:,-यौषनमित्ययः, म्रपेदै-पराप। योबनेनैन युवतयः प्रसाध्यन्ते काम्यन्े चेति भावः। उपेन्द्रवज्ेन्द्रवज्योषपणाति: उत्तम्। सुमारसननवस्नेदं पद्मम्।
Page 302
हतोब: परिच्छेद:।
मन्तथोग्पेषेणातिविस्तीर्णा (ध) शोभेव कान्तिरचते। यथा,-"नेते खच्चनगप्लने" इत्यादि। परथ दोपि:,-
यथा मम चन्द्रकलानामनाटिकायां चन्द्रकलावर्णनम्,- "तींरुण्यस्य विलास: समधिकलावसयसम्पदो डासः। धरणतलस्याभरणं युवजनमनसो वशोकरगम्।" (प) प्रथ माधुय्यम्,- सर्वावस्थाविशेषेष माधुय्यं रमगोयता॥। १३६ ।। यथा,- "सरसिनमनुविद्ं शेवलैनापि रम्यं मलिनमपि हिमांशोर्लंक्ष लक्ष्ों तनोति।
बर्जिता, दुति: यम्या: तथाभृता, कान्तिः,उच्यते इति शेषः। [ क्वचित पुस्तकेषु"मन्थो-
मिसं पौनकुचय्वस्य व रचा इसममामिहंतम्। एतस्या: कलविद् करबटलौकल्पं मिखस्कौतुकादपाप्ाङसुखं रुषेव सहसा कैशेषु लगं समः ॥" इत्युदाहरथनिवेशी हशते। कखविङ्,-पचिविशेष:, तत्कगठमटशं सय्यमिति भावः। स्ष्टमन्वत् ]।
स्पट्टमंन्यत्।
करपं, वचचया तथाभूता दति भाव:, एवमुत्तरवामि; सैमधिकं यत् लावखं,- मुका फलेपु क्ायायासरजत्वमिवान्रा। प्रतिभाति यदझ्रेषु तक्ञापखमिरोचते।" दस्ुतें विमपि सौन्दर्य्, तदैब सम्पत् तख्या:, डासः,-हास्ं, विकास उत्यबे:, वरवितक्तम्य-पुथिय्या:, पाभरयम्-उसकार:, तथा युवान एव जना:, तेषा लमसः, -वितत, वशोयरमम्। बम चन्द्रकसायां ताड़विज्ासादोनामनिभयबोत्षत इमुबायाः प्रयोजनम्। पार्या वचम।
Page 303
साहितदर्पदः।
इयमचिकमनोच्चा वल्कलैनापि तन्वो किमिव टि मधुराषां मणडनं नाऊतोनाम्?॥(फ) भथ प्रगलता,- निःसाध्वसत्वं प्रागल्भ्यम् ।। १३७। (ब) यथा,- "समाश्निष्टाः समाश्नेषैयुम्वितायुम्बनेरपि। दष्टाय दंशनै: कान्तं दासोककुर्वन्ति योषितः ॥ (भ)
(फ) मधुर्थ्यसुदाहरति, सरव्रिनरमिति।-मनुन्तवायाः वस्वब्धारषेषि श्रोमाविशयमनुभवतः दुषन्तस्य खयं प्ररामर्शोडयम्। सरध्िजं-बमखम् ( "बमं सरदिनं पथ्म" इति बीष:) शेवलैन-नवाक्कादिकया नखनोष्या, ("अखनोक्ी तु शेवाखं सेपस: रवमरः) चनुविद्वं-व्यापं, सम्बद्म् पति यावत्, चपि, रम्यं- मनोडनं, हिमाशो:,-चन्द्रस, बमम-चिडन, वखड इति यावत्, ("चिह लब्म थ खययम्" इवमरः) मलिनमपि-खभावती पृवषितमपोति भावः, बभों-भोमां, तनोति-विस्तारयति; दयं-पुरो दृशमाना, जगचयसुन्दरोषां सुख्येति भाबः, हन्वो-हशडो, मकुन्तखेवयं:, वल्कलैन-उचतत्चा, पतितुक्वसुनेति यावत, कषि-विं पुनवत्कष्टवस्तुनेति चविभब्दाथः, बाधनमनोज्षा-पवन्ं मनोरमा,
'विमिष न मख्नं-सूषग्रम् ? धपि तु सर्बमेष तुचछं महदा वस्षु मच्छनं भवती- सवर्थ: । चमित्ञानभाकृन्तखखेदं पदम्। मालिनी व्त्तम्।
सत्वमिति याव, (भोतिभों: साध्वसं भयम्" इत्यमरः) प्रागल्यं-प्रौढ़तमितर्यः। मनःचोभपुर्वकोऽङ्रसादः साध्वमं, तदभावः प्रागलम्यमिति भावः । (म) प्रागसम्यमुदाइरति, समाप्रिषा दति ।-थोषित:,-नाय्य:, (कानेनेति सर्वन थोज्यम्) समाप्िष्टाः,-समाखिद्विता: सतः, समासेष-गाढ़ा लकमदाने, सृच्चिता: सब: पुम्बने :- मुखख्य कपोषफतबख चोपरि सम्बन्धविदान:, दराय सन्यः दंशन :- दम्माधातव्यापार:, नान्तं-प्रियं, दाश्कुर्न्ति-बधनीकुननि पत्वयं:। पष्यावज्रं इसं,-"युशोषतुयती जैन पष्यावतं प्रकीर्तितम" इतति ता्- वपम्। ['तथा गोड़ाविदेयापि तथा सुग्धादि सुन्दरी। कनाम्रयोगणातुर्थ्यसमा: का णर्यतां गता।" इधुदाहरयानरं पुत्तकान्तरे हथ्यते]।
Page 304
सनोय: परिच्छेदः ।
चथ चोदार्यम,- मौदाय्यं विनयः सदा॥ १३८॥ (म) यथा,- न बरूते परुष्रां गिर, वितनुत न भ्युगं भक्कूरषं, नोतंसं चिपति चिती नवगातः, सा मे स्फुटेडप्यागसि। कान्ता गर्भग्ट हे गवाच्विवरव्यापारिताच्चा वा्टि:, सख्या वक्कमभि प्रयच्कति परं पर्य्यतुगी लोचने। (व) प्रथ धैर्य्म्,-
(म) चैदायमाड, ौदायमिति।-सदा-स्वारिन् वाले, विनय:, मसता, ज्िष्टाचार इति यावत, चौदार्थ्यम्-उदारतं नाम बसदार इबय:। (य) उदाइरति, नेति।-सा-चौराडपोरा बाना, मे-मम, चार्मास- अपराधे, ("पापापराधयोरागः" उथ्यमरः) स्ुटे-व्यतेपि, बन्बखा उपभोग- कपेउपराधे म्रथाशीभृतेऽपोत्यर्य:,पवश-वकथ्ा, गिरं-पा्च,न ब्रूते-न वषयति; मूयुगं-सडयं, भडरं-कुटिलं, न वितनुते-न करोति; तथा नयवतः,- कर्णाप्याम्, उत्तंसम्-सवतंसं, वर्यभूषमिव्वर्यः, चितौ-धरणयां, न चिर्पात; (सेपर्य फि क्रीर्षषिङ्रम् ) पवं -कैव्सम्, [एदमव्ययम् ] ग्मंग्ड्े-वासग्ड्ाम्यनर, खिता सतोति शेष:, वद्ि: गवाविवरेय व्यापारिते-पयवेववार्थ चाखिते, चिसे इति यावत, सविषी यथा ताट्शया: सख्या: वत्रं-वदगम्, बभि-सत्यौक्षत्य रबयं:, ["बभिरभानी" (१४।६१ पा०) इति द्ितौया] पर्थ्यसुकी-पस्ुपूप,
यषीं ताटशो, वचसत्ा-सचपषा, मनोर्गत्त वैथम्। ["चांपलाबिडिता पैथ्यें रिपत्तिरविकतना" इति पाठान्तरे तु-चापलेन-चपलतथा, बिहिता-न कता, तथा पविकत्यना-पातमनः प्ाधार्िता, ताहृओो या विद्ृततिर्मनीवति:, तत् पैथ्य नित्यय :; अत एव इत्तीPापकातुपरता मनोहंत्तरातागुवानाख्यायिका सैव्यम्। सथा चोतम :- "मोसानुहडनं सेथे कोष्यंतेडव ममोषिमि:" अवति वदब्रिमोर्डम:
स्रा-१४
Page 305
[tx=] साहित्यदर्प: ।
यथा,- "व्वलतु गगने रावो रावाकखरडवतः अभे दहतु मदन: किंवा मृत्यो: परेष विधास्यति ?। मम तु दयितः स्ाध्यस्तातो जनन्यमलान्वया कुलममलिनं, न त्वेवायं जनो न च जीवितम्।" (स) प्रथ लोला,- चङ्गेवेशेरलङ्गारैः प्रेमिभिर्वचनैरपि। प्रोतिप्रयोजितैर्लीलां प्रियस्यानुक्ृतिं विट्ु:॥१४०।(व)
(ब) उदाषरति, उवसतु पति।-दावो राव्रो-प्रतिरादनित्य, [बोभाषा विर्भाष: ] गगने -- पाकाजे, वसख्ा:,-समक्ा बविकला: बा, (वियोगिन्रनानां संडारार्वसुद्यतवैमवाः ) कथा वसेति पखचमत :- सम्पर्ष: उहृतप्रमावी वा उत्वरथः, मगो-न्द्रमाः, व्ववतु-विरािजने पत्रितुष्यविरचान विस्ताश्यतु इत्यबे :; मदनः,
-बरिष्यति ? वत्यपर्थनविधानमेव ववित्रमख चदमसोमेति भाब :; मम तुदवत: -पतिः, तात:,-पिता व श्ाध्य:,-प्रशंसनीय:, दवितषपवे-पभिमतः, पिछपचे- माननाय: इस्य: ; कैचिस-सम स तातः पिता, दवित: मियः, न्ाध्यय इति परचचे • विशाय व्यायख्यु :; जननी-माता, चमलान्वया-विशुद्धबंशेया, कुछं-सामिकुल, पिटकुलं, माठकृषखेये:, चमशिनं-कससरितम, घयं नमः,-(चातान- मुदिश्येदसुत्तमिति) पहमित्वय:, न तूएव-न खिए:, नोवितष्ट न, खिरिति प्रेष :; पतः बखिवरम देहस्य जोवनख म छते पित्रमातमभुकव्ानि बिर्मिति कवडनोयनोति भाब:। [उदमुक्रम ;- "न जातु बामात् मबाद्र कीमान चर्मे स्वजेव्वौवितखापि हेतोः। वर्भो मिषे जोवितं चाप्तनित्यं टेडोडनिव्यो हेतुरखा- स्बंनित्य:।" "धर्म एव इनी इन्ति वर्मों रबति रचितः" इत्वाधुक्ष्या धर्मः कदाउपि न परिषातव्य: पति]। दरियो इसं,-"नसमरसखा गः पड्वेटेर्डवेसरिणो मता" इवि तहबचान्। (न) वो्ष सचयति, सददिवि ।-प्रोतिप्रयीजिते :- मोन्या-उवेब, प्रेमथ।
Page 306
हतीयः परिच्छेद:।
यथा,- "मृपालत्यानवलया वेणोबन्धकपर्दिनी। इरानुकारिणो पातु लोखया पावती अगत्।" (श) पथ विलास:,-
विशेषस्तु विलास: स्यादिष्टसन्दर्शनादिना॥।१४१॥(ष)
यथा,- "पतान्तरे किमपि वाग्विभवातिवृत्त-
तजूरिसास्वि क विकारम पास्तधैर्य माचार्य्यकं विजयि मान्सथमाविरासौत्।"(स)
सुषकदिति यावत, बचनै: -डशिलिय, प्रियस-नायवस, चमुहतिम्-पनु- दरयं, बो्सा विट्ठ:। ["बोषा प्रियानकरयं वान्भिर्गत्वाऽय चेटिते:" इति पाठा-
मस्पं वष्म: ताटशे, वेगोवन् :- ंयतकेशपाम एव, चपट :- जटाजूट: तव्हाखिनो, पत एव वीखया हरस् -मन्रोः, धनुवारियो पावती जगत् पाठ- एवतु। ["इवं चेष्टानुगगेय तवामुकषते प्रियम्। मुझाऽसूर्या सपरन्ीपि बीचन्ते बसूईं बषा ॥" उत्युदाहरबान्तं पुरुतानर]। (प) विवासमाह, यानेति।-इएस-वरिवस, सन्दभंनादिणा (चाहिना- Sडमनननवपादोनां बहचम) यानं-गममं, ख्ानं-स्ितिः, चासनम्-उपवैश्नं, तामादो वेषां तेषां वानपभतोनामिवरय:, तथा मुखनेवादिकमंयां विशेष:,- पेचिवंा विखास: सात। ["तार्ाविकी विभेषसु बिस्याओोऽडक्रियाऽडदिप" इति
(स) उदाहरति, पर्वेधि।-माखत्वा: मावं हमबतो साचवस सख्यु: बखी- समोपे तहपंनमिदम्। चत्र-बचिन, बन्नरे-बवसरै, चायताच्या:,-दोघनेवाबा:
Page 307
साह्टित्यदपंगः ।
पथ विष्कित्ति :- सोकाऽप्या कल्परचना विष्छित्ति: कान्तिपोषकृत् ॥। १४२ ।। ( ह ) यथा,- सवच्छामाःखपन विधोतमङ्गमोष्ठ- साम्बनदयुतिविशदी विलामिनौनाम्। वासस्तु प्रतनु विविक्नमस्वितौयान् भाकल्पो यदि कुसुमेषुणा न शून्य: । (क)
उत्तम-सरतिक्ञान्त, वैचिव्-ममनादिचातनी यस त्थोत्तम, चबचनीयवैचिवा-
ताटथं, भूरोति।-मृष्य:,-वहवः, माख्विकाः,-सनखेदादयः. बिथ्ारा: यधिम् ; यश,-ते-प्रसिश्ः, भूरोषां-बहमां. सात्कानां-सात्विवभावानां, विकाश :- चनुभावा: बममात् तथामृतम, चपासं-निरसं, चैथ्ये-धोरता बद्मात्
प्रसियं, मान्मयं-मदनसम्बन्ति, आधार्थ्यकम्-वाचार्य्ययर्मे, श्ञिषयताकार्य- मित्र्य:, भविरासीत्-प्रकटीबभूव। वसन्ततिखय उत्तम। माखतीमायव पद्यमिदम।
सोन्दर्थवर्दिनो, चायत्परचना-पसडाररचना, वेशविन्यास पति याव्त् विचिकिति:, -तदाख्यो भाव इति यायत, [बिपुवंकात किदेः करिः ] मतैति ग्रेष: । [ "सीक- भूषययोगैग बिष्िकत्तिरतिरण्यता" पति पाठान्तरम]। :
बिमलेन, चम्मसा-जलेन, खपनेग-सानेन, विधौतं-विभेषतः चाखितम, बोडठ: ताबूवाना धु्ा-राजेब, विशद :- रक्षितः इति भाष:, वाससु-बखं पुनः, प्रततु -पतिसूचं, तथा विवितं-पुर्त, निर्मष्रमिति यावत, ("विषिकी पृतविजनी" इबमरः) रति-एंबंम््रबार:, स्वान्-एतावान् एवं उतघे:, चाशस:,-भुषयम्, वस्तु-प्य्यात्र भवतु उत्चयं:, नान्ेः प्रयोजनमित्याश्यः, यदि स वाकष्पः कृष्- मेपुषा-ब्रामेन, उवपारात् मदनीन्ोभ्अनितमार्ववशषेय, शूण्,-रहित, न,
Page 308
हतोय: परिच्छेद:।
पथ विव्योक:,- विज्वोकस्व तिगर्वेण वस्तुनोष्टेडप्यनादर: ॥१४३(ख) यथा,- "यासां सत्यपि सहुगानुसरणे दोषानुष्ृत्ति: परा या: प्राणान् वरमर्पयन्ति न पुनः सम्पूर्गदृष्टिं प्रिये। परत्यन्ताभिमतैऽि वस्तुनि विधिर्यासां निषेधात्मक: तासतरलो का विल्सगप्रक्तयो वामा: प्रसोदन्तु ते।"(ग) परथ किम्कित्रिनम,- स्मितशुष्क हतहसित- बासक्रोधघमादीनाम्।
सयदिति शेष :; यत्किश्चिदाभरणमस्तु, किन्तु तत मवनानिरभावज्ञनितभाष्यख्चवं भवितुमइतोति निर्गलतताय:। प्रडठियी उत्त-वाशालिमेनजरमाः प्रदंषकीयम" पवि तख वणत्। शिशु पालबधसेटं पथम।
वस्तुनि-विषये, बनादर:,-चगनः, विव्वीकः। (न) उदाइपति. याममितति-कवित् कामिनं प्रति तदमिग्नवितयामिमी
सन्यपि, यारसा-नगोणण, पशा-केवल्ा,दोषामर्शतः-दोषाग्याम बनपत्त :- व्वयं पुमःपुनरुद्वावनमित्यं:, प्रतोवदश्िंनीचात् गु्पवांि केवलं टोषपडपमति भावः; या: परं प्रामाम् सपशत्ति-परयम्रकोंं्य, प्रिये-पथ्ो,मम्पगंइ्टिं न पुनः, भर्षय नोति शेष:, मानयडिया दि प्रामपरित्यारिर्डाप न खिवन्ति, पव मा्न, विदाय
वस्तुनि-विषयी, सन्धोगक्यापारी उतति वायत, यासा निषेषात्मक: विषि:,-व्यापार ससयं:, चत एव वेखोके-सेभोक मध्ये, विसचण-विचिया उत्यय:, प्रक्यतियासां तथाविधा:, ताः बामा:,-नाय्ः, ("प्रसोपदर्डिमी वामा बनिता सहिष्ता वबा" दस्वमरः) ते-तब, प्रमोदन्त-प्रमद्ना भवन्तु; चनकूमैषि पदाष प्रतिकूनविषार: दिव मनपकतित्वे बोजसब्पा: इति निषष:। शार्टनविकफ़तं उत्तम्।
Page 309
साहित्वदपंय: ।
साङय्यं किलकिश्चित- मभोष्टतमसङ्गमादिजाद्वर्षात् ॥१४४।(घ) यथा,- "पागिरोधमविरोधितवाव्कं भर्वनाथ मधुरस्िमसगर्भाः । कामिनः का कुरुते करभोकडारि शुष्क रदधितम् सुखेऽपिं ।"(ड) प्रथ मोहायितम्,- तद्धावभा विते चित्ते वह्लभस्य कथादिषु। मोट्टायितमिति प्राङ्ु: कर्णकराडयनाटिकमृ ॥१४॥।(प)
(घ) शिविश्षितमाय, स्रितेति।-पभोषतमख्-प्रियतमख, उप्रमादि नान-मिकनादिननित्ा, दर्षत-बानन्दात्, वितन-मद्हास्तथ्, गथवदितख -मनयुगेदनस, इासतस, वासख-मयख, क्रोषस-वरिमकोपस पति भाष:, न्रमत-पाय"सस्य, एममन्वस्य साह्य्ये-सम्ेखन, कियनिचतम्।["क्रोषासु- डबंभो पादे: सदर: जिथाकश्वितम्" रत पाठान्रम]। (ड) उदाहरति, पाविषोषमिति।-कग्भः,-परिभावक:, ("करमः बरि- भवक:" दबमरः) बरमअम्देनान सवषया बरिपक्ो भोध्य :; बहा-प्रसारित-
दुबमरः) तपत् छष यस्या इति करलोष:, ["ऊफतरपदादोयम्ये" (शशटूट पा०) इलक्] वान्ा उत्यर्थ, सुसेदवि-सुखसमरैडवि, चधरपानादो सुखातिभयतूपके
यमा तथा, वामिन :- वान्तव्य, पाविरोधं-पायेः रोष: चबरोधः, बख्वेपयादि अ्रहत्तनायक कपप्रतियन्त :; बथमा,-नोविमोचरी व्यापुतसय बिदपाणेर निवारणम् परत्था भयः तं, मचुर खितं-बट्इसितं, गर्मे वा्सा तथा वथा:, अव्ंनाथ, तवा हारि-
- पहरिंबब:। [बट् मे' (शश११८ पा०) इति कयोगे परोचे खट्। वामिमोना •• विरेषा वदमोष्ख्ाय्यनिश्वतरतषेधपूर्वक्रम् एव सुपत्षसुखाखादनम इति निमाष:।
(7) यहविदमाय, तदिति।-वित्े-ननसि, तख-वहमस, भावीन-
Page 310
दतोय: परिच्छेद:ः। [eae]
यथा,- 'सुभग ! त्वन्नथाSSरसो कर्पकण्ूतिलाखसषा। उन्जृव्वदनाओोजा मिनत्यकनि साइग्ना।" (छ) चथ कुट्मितम्,- केशस्नाधरादोनां यहे इर्षेडपि सन्भमात्। प्राप्ट: कुट्टमितं नाम शिर:करविधूननम्॥ १४६।(ज) यथा,-
पर्य्यकूजि सरुजेव तकख्ास्तारलोलवलयेन करेण ।"(भ)
प्रेमथा, मवितं-समुद्रासितरमिति तड्ञावभावितं तबिन् सति, बह्ञमल-विवस, कवादिपु वर्यमष्यनादिकं मोहावितममिति प्राङ्तः। तवोत्रम :- सुता कर्षा
मनमाना मोहायितं तदुदितं बरभाखविद्ि: ।" इति। (ह) उदाइरति, सुलगेति।-हे समग! सा चजना-बामिनी, तव बचाया: बारसे सति, कर्यमस्तृतिवाससा-कमबछ्धयनतत्वरा, तथा उच्चषम्-उड्वा जना यब तथाभूत, वदनमेव चन्नोजं-पत्न यथा: तवाभूता सतो, चद्रानि भिरनच -खाइमोटनं करोतोबथे:। (न) युदमितमार, कशेति।-केशसनाधरादोनां बहे-वहपे मते, न्रियेयेति
अम् शिर:करविधुननं-शोषंइसकम्पनं, तत् कुदमितं प्राप्क:। (भ) उदाइरति, पञ्ञवति।-पमौषे-मिये, नायके इति यावत्,पद्ञवेम या डपमिति:,-उपमानं, तवा यत् साम्यं-साहसं, तेन सपचम्-उमयोरि पह्ष वै.कोपमानत्साधव्यात सुहतसकपमित्वर्य:, सधरविन्य दष्ट्पति अति, तवख्य :- कानियां: तारम्-उसेः शोमत, खोवम-पतिचचर्स, मुखरमित्ययः, बखयं बज
सुङ् ] सुडडुःखाड़ःखायने सुदद इति भावः। बचर दंभनवारकी मिये मखयावततैन पार्बिता वर्मा निषेधानन्तरमेव मबितमिय जत्म् पति भाग:। मिटम्मवा़सेट पय्म्।
Page 311
[ea] साह्ित्यदपयः ।
प्रथ विश्म:,- तवरया इर्षरागादेर्दविताSSगमनादिपु। पस्थाने भूषपादोनां विन्यासो विश्रमो मतः ।१००। (न) यथा,- "शुत्वाSSयान्तं वद्टिः कान्तमसमापविभूषया। भालेडख्जनं दशारनाक्षा कपोले तिलकः जातः ।" (ट) अथ ललितम,- 'मुकुमारतयाऽङ्गानां विन्यासो ललितं भवेत् ॥१४८।(ठ) यथा,- गुरुतर क ननपुरानुनादं सुल्तितननरितवामपादपद्मा। इतरदमतिनोसमादधाना पदमथ मन्यमन्थरं जगाम।"(ड)
(ञ) विशनभाड, तवव्यति।-दयितम्य-प्रिय, भागमनादियु बिषये, उर्ष-
पयोग्यकाने, वव यहषयसु्चित तांढ्रतरसाने उत्पयंः, भृषणादीनां विन्वास :- परिषानमित्यय:, वियम: मतः। अव प्रथमेनादिपदण उत्पवादः, द्वितीयादिपदैन मैं दवितामिसत्याटे:, ततोवेमाटिपटन लाचा्दैग्रंडगम। (ट) उदाउवति, सुत्वेति।-वहि :- वाह्देश, कान्तम् बायान्तं सुखा, चसमाप्तविभृषगा-भगविताणद्वरपया, क्याथत् पति शेषः, भाले-खलाटे,
भाव:, कपोले-गगहे, तिलक: ललाटभूषपमिति भाबः, रतः।
विथास :- विशेषेष न्यास:सद्सचाल्तनम् उात वावत, लखितं भर्वत्। ["सुक्कमाराप्रर बिम्वासी मसषी पनितं भवैत्" इति पाठानरम् ]। (ड) उदाहरति, गुर्विति।-पथ-बननरं, 'सा' इति पदमष्याषय्यम;
कमचि तत यथा अवेत तथा, मुनाखतम-पतिममोहर यचा तथा, नर्तितं- निविषमिचय:, वाम-सम्य, पादपनर-परपकमख यवा ताहयो, तथा दवरम्-
Page 312
टतोय: परिच्छेदः।
भथ मद:,- मदो विकार: सौभाग्ययौवनाद्यवलैपज:॥१४६।(ढ) यथा,- "मा गर्वमुदद् कपोलतले चक स्ति कान्तखहसतलिखिता मम मन्जरोति। अन्याऽपि किं न खलु भाजनमौहशोना वैरो न चेङ्धवति वेपथरन्तरायः ?॥" (प) भ्रथ विद्वतम्,- वत्तव्यकालेऽप्यवची व्रोड़या विकृतं मतम् ॥१५०॥(त)
सन्धत, दविषमितर्य: पदम चनतिलीलं-नातिचपलं यथा तथा, बादवाना- सपंयत्ती सतो, मननमन्थरं-मदनजड़, बामावेव्जनितमद्मन्टं बथा तथेतवथः, नगाम। श्रिगनपाखबयखेटं पद्मम।
यः पवलेप:,-गवंः, तज्जः विववार: मदः। ["मधुपानमदमयः तारूखातिथयोड्गमः। बिकारी यौषने खोरषां तं वदन्ति मदं बुषा:।" इति पाठान्तरम ]। (ब) उदाइरति, मा गवमिति।-कामपि सौभाग्यगबवरती प्रति वकाि- दुशिः। वानस्-प्रियस्य स्वडस्षेन लिखिता मच्जरो-रपनाविशेष एत्वर्थ:, नम अपोखतले-गयदेशे, चकाति-राजते, इति कत्वा म्जे मा एहर-पभिमामं न कुक, बव गरनें नोचित एव इव्वान्यः: जगलेखा व्वमेष न सुभगा, चपरादवि
१4. वेपचु: -कम्पः, कान्तम्पर्भजनितमाश्चियभावविशेष दवायय:, चन्तराय :-
मखव्यंदोनां प्रोमद्णांितमञ्य्यां वदशौनामिति भाबः, भाजनं-पावं, न खलु- नैव, अंबति बिम? अवत्येवेम्वथ:। [ईदशोनामिति बहुवचनेन सौभाग्यातिजयः सूचित: ]। वमन्नतिखयं उ्त्तम। (त) विज्वतमाइ, वत्रव्येति।-वत्न्यवाले-वचनावसरेवि, ब्रोड़या- :सव्था, पवर,-चकचन, बिक्रत सतम। [चत्र "विद्वतम"पति पाठाम्ं हस्ते, तत् यथा,- "पाहमसं न. यत्. बूयात् ब्ोड़या विद्वतं कि तन्" sबि]।
Page 313
[eaa] साहित्यदर्पपः ।
यथा,- दूरागतेन कुशलं पृष्टा नोवाच सा मया किश्चित्। पर्य्यभुगो तु नयने तस्या: कथयाम्बभूवतुः सर्वम् ।" (घ) भ्रथ तपनम्,- तपनं प्रियविच्केदे समरावेशोत्यचेष्टितम् ॥ १५१।(द)
यथा मम,- "खासान् सुपति, भूतले विसुठति, स्वन्मार्गमालोकते, दौधें रोदिति, विक्विपत्यत इतः चामां भुजावब्रोम्। किश प्रागसमान! काङ्वितवती प्रेपि ते सङ्गमं निद्रां वाब्कति, न प्रयच्कति पुनर्दग्धो विधिस्तामपि।"(ध)
(थ) उदाहरति, दूरागतनेति।-दूरागतैन-प्रवासात् प्रव्यागतेन, मया कुमलं पृष्टा सा किथचित् न सवाच, तृ-विश्तु, तख्ा:,-प्रियाया:, पर्य्यसुणी-चश्ु. पूर्षे, नबने सब-मम प्रवासे यथा तथा यावत दुःखं सोढ़ं तत् समाखं टु.खावि- नयम, बाममने हर्षातिभयस्ेति भाबः, ववयाव्यभूवयुः। चार्य्या उंत्तम्। (६) तपनमाह, तपनमिति।-प्रियविकंदे-कान्विरइसमये, सरावेश्ीत्य- पेटितं-सस-कामसय, यः बावेश,-उद्रेबः, तेन उत्थम्-सत्पमं, पे्िसं- प्यापार:, तपनं, मतमिति श्ेषः । (प) उदाइरति, व्रामानिति।-प्रवासिणं प्रति नाविवासस्युतिरियम्। २ प्रबसमान: [एतेन प्राथान् बिना यशा जोवनं,तथा त्या वियोगे तख्ा यवि जीवन" मशीयनमिति निवेदनसा्यकां दोक्ते] यातव कान्ता इति बष्चाष्ाय्यँ, त्ाम्मान् - दोघंनिव्ाम्तान्, सुयति-व्वजति, मृतले-परखां, विदुर्ठात-भात्मामं निचिप तोबड:, तब माग-पन्यानम्, चाखोकते-चबतोकयात, दोघ-बड्ुखालं व्याप्य, रीदिति, पत इत :- इतसत इबबः, चार्मा-विर्डचीषामितयं, मुनावरों- वाहुवृतिकां, विधिपति, बिस्व खप्रेपि ते तव सत्रमं काङ्षितमती-पनिवषितवती सवो, निद्रा वाञ्कृति, पुनः,-बिन्तु, एव्-निदब:, विषि: ता-निद्रामवि, न अयकति-न दहाति; तवा विन्तबनों निद्राहतकाउपि न तां सुखबतति पति भाष:। श्री मषि कोट्रेके मि्द्ा नातुभविसुं अपबते उति म प्रसिद्म्। मार्टूवविक्ोह़ितं उत्तम्।
Page 314
छलेय परिच्ेद:।
प्रथ मोग्धाम्,- सन्नानादिव या पृच्छा प्रतोतस्यापि वसुनः । वल्लभस्य पुरः प्रोत्तां मौग्धां तत् तत्त्ववेदिभि:॥१५२॥५) यथा,- "के द्रमास्ते क वा ग्रामे सन्ति केन पररोपिताः । नाथ! मत्कङपन्यस्तं येषां मुनाफलं फलम् ?।" (प) प्रथ विक्षेप:,- भूषायामदरचना वथा विष्वगवेचगम्। रहस्याख्यानमौषच्च विच्ेपो दयिताइन्तिके।।१५३॥(फ)
यथा,- "धम्गिज्ञमरईसुतां कल्यति तिलकं तथा शकन्म्। किष्िदद्ति रहस्यं चकितं विष्वगवलोकते तन्वी।"(ब)
सपि वस्तुन:, पन्मानादिय वह्ञमस्य-प्रियस, पुरः-सग्रतः या पृष्छा-जिग्नासा, तत् तत्ववेदिभि: मौग्धा प्रोत्तम्। (प) चदाहरति, के इति।-हे नाय! मम वडषयो: वयसम-बबडार्थ- षपेष निवेशितं, मुक्ताफलं येषां, टरुमापारमिति शेषः, फसं, से दुभा: के ?- विं नामामः इत्यय:, क-वधिम् वा, यामे सन्ति ? कैन वा, मालिकनेति शषः, परीपिता :- मरोरह प्रापिता: सन्ति वव पुत्तिकामवानामपि सुत्ानां पच्वावशेषस फखलेनाभि- ननात् स्ुर्ट तवाभिषाग्रिन्या सुस्पाल्वम्। (फर) विचेपमाष्, भूषाकारमिति।-दवितस्य-पियय, पन्तिके-समोपे,
हषिति यावत, विष्वक-समन्लात, पवेचयम्-बबलीकनम, र्दषत-मर्न्ट मन्दम, प्रयुसरिति यावन, रहखख-गोपनोयस, बाख्यातं-कधमस़, विशेष:, नद इवि मेप:।
Page 315
साहित्यद पंठ:।
परथ कुतूइलम्,- नम्यवसतुसमालोके लोलता स्यात् कुतूइलम्॥ १५४॥(भ)
यथा,- प्रसाधिकाऽड नम्बितमग्रपादमाचिम्य काचित् दरवरागमेव। डक्ृ प्टन्तोलामतिरा-गवाचादलक्लकाडा पदवीं तताब।"(म) पथ इससितम्,- इसितन्तु इथा इासो यौवनोद्गेदसभ्भवः ॥१५५।(य).
('धम्ग्रिक्वा: संयता: बषा:" इयमरः) चईमुतं, तथा तिषय मयलं-ख्डिव, ("जिसं अयलखस्े वा" इन्यमरः। बव केचित "चसकर्ल" पठन्ति, ते्षां मते- सपूर्पंमितयं:) कष्यति-करोति, विश्ित रहसं वदति, तथा विष्वक्-सवंतः, ववितं-ससस्मं यचा तथा, अवखोकते-पर्य्यवेवते उव्वयः। बव कैशपामादेरहं उकनाधयवायत्प्रसायनादिना नाविवाया: योवनेन विधिप्तत्वं स्फुटं प्रतिमासते। उड़ोतिम्कन्दः, खपष चोतं यथा,-"बाय्यंभकलहितयं व्यत्यरचिस भवेत् यथाः। साङ्गोति: किस बदिता तहत् यव्यंभभेदसंयुत्ता ।" दति। (स) कुतूडषमाष, रम्वेति।-रम्यं-मनोजं वस्तु, तस्य समाखोके-सम्यकू दर्मने, [चम विषये सक्षमी ] बीषता-सतपता, बौतुक्मिति यावत, झुतूहखं
(म) दाइरति, प्रसाधिकैति।-काषित-पुरमुन्दरौति भावः, प्रस्ताधिषया
पादं-प्रादाय्भागम्, माविष्य-पालप्य, उस्सश्ा-व्थक्का, लोख्ानति:,-विलास- मन्दममन वया ताहभी सती, त्वरितिगतिरित्य:, प्रा-गवाधात्-गवाचपध्यक््र, ["पचथ्यपाङ्परिभि: (शश१० पा०) इति पक्षमी] पदवों-मार्गम, चलतका- साम्-बढतको बापारसः, तस्याड्यिक़ यखां तो तवोता, ततान-चनरैतय:। अम हरदर्बनाय बजदर्शनाथ वा ववयिद्रामातिभयः कुतूहखम्। कुमारसम्वज्त रघुवंभस्त च सपमे सरगे प्यमिदसपजम्यते। छपजाति: उत्तम्।
-निरबंक: डायः इसितं, भतमिति प्रेष: [चम भावे ]।
Page 316
ढतोय: परिच्छेद:।
यथा,- "भकस्मादेव तन्वक्ो जहास यदियं पुनः। नूनं प्रसूनबाघोडस्वां खाराज्यमधितिष्ठति ।" (र) भथ चकितम्,- एतोऽपि दयितस्याग्रे चकितं भवसन्म:॥२५६॥(ल) यथा,- "वखन्ती चलशफरोविघट्टितोक- रवामोररतिशयमाप विभ्नमस्। सुभ्यन्ति प्रसभमही! विनाऽपि हेती- र्बीलाभि: किमु सति कारणे तरुस: ?॥(व)
( र) उदाइरति, चकवदिति।-इयं तव्वक्ी-बभक्ो, चकखात-बिना हेतुलेष इत्यं:, यत् पुनः जहास-इस्वितवतो, (चवर तदिवि बध्याडाय्यं) तत् तेन, सख्ात् बा, जूनं-मन्धे इत्वघं:, म्रसूनवाष :- पुप्पभरः, वामः इवर्यः, पथा-
[चतर "बधिगच्कति" इति पाठान्तरम्] यब कान्ताया: सत्वोद्रेकेष उक्वितमवचा्य
(ख) चवितमाह, कुत पति।-दवितम्य-वियख, चग्ये कुतीपि-पनिर्टिश- दवि बारथात, ववचितकारषादिति यावत, मयसभ्भुम:,-मयेन सभुम:,-व्यग्यता, पतिवासत्यमित्यय:, वषितं, मतमिति शेष:।
प्रीशोनि: ("प्रोश्ठी तु मफरी दथो:" दथ्यमरः) विषांदृती-परामभ्टी, ताड़िती भति बावत्, ऊड-जानूपरितनी भागी यखा: सा, चत एव बखकी-वासं गच्कन्तो, बालोड :- वालो बतिसुन्दरी ऊब यखा: तबोक्षा, ("बामो वर्गुप्रतोपो हौ" इसमरः) ["संडितशफृसचयवामादेय" (४१:७० पा०) दलूडः ] विसमस- विदासख, भोभाविशेषख उवि यावत्, बतिशयम चाप-प्राप्तवती। बशे :- बासथ्यॅ, सबया:,-युबबयः, देतो:,-कारपात, विनाडव, बोबामि:,-भभार- मेराननितम वविशेष:, प्रशमं-सडसा, चम्बत्ति-चीभ मचन्ति, सवन्याकुषा सा-१४
Page 317
[१e.]) साहित्यदर्पेष:।.
प्रथ केलि :- बिहार सह कान्तेन क्रौड़ितं केलिरुच्यते।१५७॥(ग)
यथा,- "व्यपोहितुं लोचनतो सुखानिलेरपारयन्तं किल पुष्पजं रजः। पयोधरेगोरमि काचिदुअना: प्रियं जघानोबतपोवरस्तनी।"(ष)
दष्ट दर्शयति व्रीड़ां सम्मुखं नैव पश्यति। प्रच्नं वा भमन्तं वा तिर्य्यक् तं पश्यति प्रियम्॥ J_ बहुधाऽडपृच्छामानाऽपि मन्दमन्दमधोमुखी। सगद्गदखरं कि्चित् प्रियं प्रायेग भाषते॥
भर्वन्ति पति यावत, कारये सति-विद्यमाने, बिसृ? वत्राव्यमिति शरेषः। (किम्र सुतरामिति एके)। प्रहर्षिण उत्तम्। भरवे: पद्यमिदम। (a) केविमाइ, बिहार पति।-विदारे-विहारकाली, कान्तेन सर क्रोड़ित -परिषासविशेष:, केलि: उचचते; पथवा,-वालेन सड् क्रियमाणे बिहारे सति, यत्रायिवाया: कीडितं सा वीखि: दत्वयः। () उदाइरति, व्यपीदितुमिति।-डव्रतो-उत्तां प्राप्तो, पोवरो-पुर्री
पा०) इति डौष ] काचित-ज्ञान्ता, सोषनतः,-खचसुषः, पुष्परनं रखः,- परामम्, उम्रतभ्राखातः पुष्पपातनसमये उत्सुषि संखग्रर्मिति भाबः, सुखखानिषा:, -वायम, फुस्कारासेसहारैर्यः, व्यपोहिकुम-अपसारबितुम, चपाश्यन्तम्- बमक्रबन्त, वतुषि सुखमाकतप्रदानावे प्रियाऽडसपस्जसमोपे खकोयवदनयोगेन पुन्वनतोभासंबरथात्, बिल-मिशयावंकमव्ययं, प्रियं-कानतम, उबना:,- भावानरेप उत्माा्िता सतो, पयोषरेय-लनेन, उरसि-बख्वसि, नधान-चाहस-
ससूचित एव ९ति भाष:। "दासे अतागसि अवुचधितः प्रभूषं :........ बड।र:" आवादिता ततवदनात् चडतपोयरयूनकपड़ट्महरशेन इम्ोकपससंखाने सारवार
Page 318
हतोप: परिच्छैद:। [oe]
अन्येः प्रवर्ततितां शखत् सावधाना च तत्कथाम्। शृ पो त्यन्य वद ताचो प्रिये बालाऽनुरागिथी।।१५८॥(ब)
चिराय सविधे स्थानं प्रियस बहु मन्यते। विलोचनपथच्वास्थ न गच्कत्यनलङ्गता॥ काऽपि कुन्तलसंव्यानसंयमव्यपदेशतः। बाहुमूलं सनौ नाभिपङ्गजं दर्शयेत् स्फुटम्॥ आक्कादयति वागादौः प्रियस्य परिचारकान्। विश्वसित्यस् मितेषु बहु मानं करोति च।। सखोमध्ये गुणान् ब्रते खधनं प्रददाति च। मुप्ने खपिति टुःखेडस्य टुःखं धत्ते सुखे सुखम्॥
मास उत्यये:। [इननसानतया पविसरणतवेन उरसोत्यन उपमो]। आरवेरटम- सगे पद्यमिदं लभ्यते।
रागियो वाखा-सुग्धा, बन्या बा, टष्-प्रियेय ववलोकिता सतो, बोड़ा-बर्ज्ा दययति। सम्मुखं, सितेति शेष:, न पश्ति-नावखोकते एव, प्रियनिति भ्रेषः। प्रसं-नियतसिितं वा, धमनं-विचरन वा, के मरिंध, तिथ्बेक्-वक्रदच्या एखयं:, पश्यति। ["वा तिर्य्यक् तम" इबब "बाडतिक्रान्तम्" इति पाठे,-पति- फ्रानं-दूर गचन्तमित्यर्चोडवसेय:] बह्ुचा-पुनः पुनः, चापृच मानापि-निग्वास- आानाडपि, प्रियेयेति शेष:, बधीमुखी सतो प्रायेय-बाड्ुस्ेन, मियं-कानं, सगङ्द्सरम्-सव्यत्ासुटयम्दं, तथा मन्दमन्दं-शनैः बनेः बचा खाततथा, िचित, वाक्मिति शेष:, भषते-बदति। (चब काममूववारा :- "पृष्ा व विशित रवितमव्यत्ताचरमनवस्धितार्थक मन्दं मन्दमधोमुखो सथयति"दति) तवा साववाना -- पपरिता सतो, पमे: प्रवासितां-प्रसुरता, तख्-वियस, वर्षा-पार्ताम्, चम्म- इृस वी -स स्यानरावितनयना सतो, अनत्-सततं, मनोति।
Page 319
साहित्यदपब:।
स्थिता हष्टिपये भश्वत् प्रिये पभ्यति दूरतः। भाभाषते परिजनं सम्मुखं सपारविक्रियम् ॥ वत्किस्िदपि संवौच्य कुरुते हसितं मुधा। कर्थकराडूयनं तद्दत् कवरीमोच्तसंयमौ।। जृम्भते स्फोटयत्यङ्गं बालमास्निष्य चुम्बति। भाले तथा वयस्याया रचयेत् तिलकक्रियाम्॥ पङुष्ठाग्रेग लिखति सकटाचं निरौचते। दशति खाधरं चापि ब्रूते प्रियमधोमुखी।। न सुञ्ति च तं देशं नायको यत्र दश्यते। भागच्ति गहं तस्य कार्य्यव्याजैन केनचित्।। दत्तं किमपि कान्तेन घत्वाउड्गे मुहुरोचते। नित्यं दृष्यति तट्योगे वियोगे मलिना कृथा। मन्यते बडु तच्शोलं तव्मियं मन्यते प्रियम्। प्रार्थयत्यल्पमूल्यानि सुप्ता न परिवर्तते॥ विकारान् सात्विकानस्य सम्मुखोनाऽधिगच्ति। भाषते सूनृतं स्तिनिग्धमनुरत्ता नितम्बिनी। एवेष्वधिकलव्जानि चेष्टितानि नवस्वियाः ॥ मध्यव्रोड़ानि मध्यायाः संसमानवपाणि तु। भन्यस्विया: प्रगल्नयास्तथा स्युर्वारयोषित :: १९।(न
Page 320
हतीय: परिच्छेद:।
शिरर्यता:" इबमदः) ध्वानम-सरज्ानं, बटु मन्नते। चनसक्ता-सभूषिता सती, चथ-विवस, विदयोधनपर्थ-हटिपिकं, (बबापात् कोड़ाबाबादी सम्ासा जुटुन्वियोनो समानने वा दवायर्षे बोष्य:) न नच्ति। कापि-शामिनी, (एवं परम क्रियापदैन सद कार्डपोति वुन्यते दति बीध्यम्) डुन्तखाना-कैशना, संध्यानस-उत्तरोयध् परिचानवखख बा, ("विकस कुनतती वाठ:" इति संव्वानमृत्तरोयक्" इति वामरः) संयम :- वयोिततया न्वास:, क एव तख वा व्यपहैन:,-कल तम्मात, तमात्रित्येर्ध:, [र्वपो जोपे पक्षमो] बाइसूयं-कचमाग, तवा सनौ, एवं नाजिपडअं-पहणवन्मोरमनामिदेश- नितचर्य:, स्फुटं-सुन्यतां यथा तथा, द्शयेत्। बानाये:,-मिश्ट्वचनप्रयोगादिमि:, पवादपदादत्रवस्ताटिदा नानामपि वहणम्) वियख परिचारकान्-मथ्ानृ. बाकाद्यति-वशेवरोति एत्र्य:, उपय्युंपरि मियस उत्तान्तनिव्ञासादिकपणाक्य वषये: याउषोतोष इति तात्पर्यम्। चस-प्रियस्य, मिवेषु-सुहत्मु, वित्नसिति,
सासाथ बोखा दर्शवति, तन्तिवेवु विश्वस्तति, वचनं चैर्षा बहु अन्यते करोति च, तत्परिचारके: सह भोतिं, सडर्था, वृतमिति य बरोति ...... " दति) सखोमष्ये गुषाम्, वरियस्ेति शेषः, बरते। खचनं-मिजं चर्न, प्रददाति प, प्रियायेति शेष:। ससे-निद्रिते सति, म्रिये पति शेषः, सपिति-निद्राति। चख-खामिनः, दुःखे 5ुःखं, सुछी सुखं, पत्ते-अनुभवति। म्रिये दूरतः-दूरत, पश्ति सति, मनन- निरन्तरन, तख इटिपये खिता सती, सममसं-सम्खागतं, परिनिमं अरबिकिर्य -सकामावेशं यवा तथा, बाभाषते-बवयति। (उत्श् कामसूबमारे:,-दूर विता पछातु मामिति मन्यमाना परिजनं समदनविकारमाभाषते पति) व्किवित
निरर्बकं, इसित कुषते-इसतोथयं:। (उसव्र कामसुवक्रता,"थ -बस्किखिद्द विदसितं बरोति" पति) कर्णंकस्ट्रयनं, तदत्-तथा, कपरोमच संथमी-कैशमोष- बनने, वरोति इति शैषः। अती, बद्ग स्ीटर्यतत-पत्मई करीति, वाखं-
पुव्वनस करोत इति) तवा बयखावा:,-सख्या, भाले-सवाटे, तिलयक्रियाँ एवसेन। ("परिधारिषायाय तिखयं रचयति"इति तु कामसुवकारा:) चडुषाग्रेष -पादमासृष्टप्रयेति भायः, बियत-सूमो मतिवासृव्वाटयति। सबटाबं निरो- पवे-पययोपयति। सादन-निजमबरं, दमति। भभोमुखी सवो मिय भूते द।
Page 321
साह्ित्व दर्पप:।
दिस्ावं (क) यथा मम,- "पन्ति क ग नमपि मामियमन लो क्षथतोष इन्त! इष्टापि। सरसनखम्षतमण्कितमाविष्कुहते भुजामूल्तम् । (ख)
यम नायम :- मिम्र:, हशने, तं देव-ज्यानं, न सुखति-न त्वनति य। कैनचित् कायत्याजेन-इमंकलेन, तख्य-वान्ख, ग्ड्षम् बागचति। वान्ेन दत्त हिमपि-यत्किव्िद्वि वस्तु, पक्रे घृवा-परिवाय इव्घंः, मुहुरेबतै। तथ- मियन, योगे-सडवासे, नित्यं-सवतं, हष्यति-पानन्दमनुभगति, वियोगे, मरियस्ेति शेष:, मखिना-निवर्धा, अथा प, सवतोति गेषः। तब्जीसं-तथ बान्व शेषं- चरिवं, वह मन्बते। तन्प्रियं-तखय मरियं, प्रियाभोषट वस्तुआातमित्वयंः, प्रिय सखते। सत्षयमू च्यानि, वक्नि इति तात्यये, प्रार्थति-यापते। सुपा सतो न परिवसंते- मियक विसुखोसूय पातवविवर्तनंन करोतोत्यथं:। जस समुखोना-सम्मुखपर्ततिंनो सतो, सात्विजान् विज्ञाशान्-सम्खेदादोन्, अधिनक्ति-प्राप्तोति,बनुभप- तोबर्य:। ["यथामुखसम्मुखस् दर्शनः खः" (५। २। ६पा०) इतनेन "सप सुखम" उत्ययें स्वसुखनव्दवीः सम्मसेति निपातिते दर्शनेडयें से, खित्र्यां पुनः टापि कसे उपमिट विद्म् ] बनुरता-चतुरागवतो, निर्ताम्बणी सिग्धं-ससेहं यषा तथा, सुमृतं-सत्यमधुर, भाषते। एतेपु-पेष्टितेयु मध्ये, नवसियाः,-नवोढ़ायाः, चैष्टितानि-वार्य्यापि, चषिक्रा खज्जा येदु ताट्भानि, सवन्नोति शेष:। मध्याया:, नायिकाया सेष्टितानोति शेष:, मध्या ब्रोड़ा-खज्जा यासू साटभानि चलपसव्चानो- स्वष:। पवयखियाः,-परकीयाया उत्यर्थ, प्रगरमाया :- प्रौढ़ायाः, तथा बारयोषितः, -हावारख्ा 90यं, चैष्टितानि संसमाना-गविता उवयंः, बपा-सज्जा बेडु साहुभानि, भवन्नोति शेष:। (- ) दिन्ावं-बिशवित। (ख) पनतिकेति।-इन्त-हषे, दयं-क्ामिमो, पत्तिषमतं-समीप- परिंममदि, मां हट्ट चपि चन-जैव, [चत्र "बनोपमा ते वुत्रि:" हव्वयादिपयोगदशं- मात् बनेधव्ययं निषेधार्थमिति बोष्यम] जोकयति-पशयति इष। ["दबषोक- यतोष उन्! हद्ापि" इति पाठानरन्तुन सायु, अपिखारखायज्ञासात] तथा सरसेन-बार्द्रेब, मखबतैन-नखवातेनेवयं, मण्ितम्-सबद्वतम्, बाभूषित मिति यावत, मुमामूखं -पाड्टनूखम्, भाषिष्कुषते-प्रकटयति, प्रकाशयति, दमयति पति यावत्।
Page 322
ढतीय: परिच्छेद:। [to]
तथा,- लेख्य प्रस्थापनैः स्निरिग्धैर्वोचितैर्मदुभाषितैः। दूतौस म्प्रे षगौर्नार्य्या भावाभिव्यतिरिष्यते ॥१६०।(ग) दृत्यब,- दूत्यः सखी नटी दासी धावेयौ प्रतिवेशिनी। बाला प्रव्रजिता कारु: शिल्पिन्याद्या: खयं तथा।१९।।(ब)
आादिभम्दात् ताम्बूलिक-गान्धिकस्त्रोप्रसृतयः। तत् सखो यथा,-"खासान् सुञ्ति" इत्यादि।
म्रख्यापने उदाहरयं यथा,-"विद्वपिरेषा मम जोवबन्धी! तवैब नेयाः दिवसः वियन्तः। सम्परवययोग्यस्थितिरेष देशः करा यदिन्दोवपतापयन्त।" उति। एवमन्धाकदाहरयानि अकुन्तवादौ प्रियानि) सिग्धेः,-सखेहै, वौचित :- चव- वोकिते:, तथा मदुभाषितैः,-कोमलमपुरवचनैः, चचवा बब्जया मवात् वा सदट- मन्दखरेय खाभिप्रायम्रयटमै:, तथा दूतोक्म्ेषणेः नार्य्या :- कामिव्ा:, भावस- प्रेमूचः, बभिषाषस्य वा, चभिव्यतति:,-प्रकटनम, दष्यतै। (घ) दूतौराइ, दूध इति।-सखी-सहपरी, नटी-नतकी, दाशी-
यावत्, वाखा-चमुडतमदनविवारसम्पर्का बन्चा, प्रव्रनिता-सथ्यासिनो, छप-
-रजय-तचस-तन्तुबाय-नापित-नर्मद्ाराषां खो; तथा प-"तथा य तन्तुवायय नापितो रनंजसथा। प्चमश्तमंकारय वारयः भरित्पिनो मता: ॥" दति, त्रिस्पिनी बादा यासा ता: मिस्विमाद्या:, भित्पिनी प-विवरियी रद्रिषोधेवमनेवविचा, (बाधपदेन ताम्यूविवादिखोषा बहयम्) तथा खयं-नाबिया, दूतो खात्। [पa वात्यायनः यथा,-"विधवेययिका दासी मिनुकी जिल्पवारिका। प्रविमलाय पिया सं दूतीकाय्यंच् विन्दृति।" गहं मविश्येति योजना]।
Page 323
-. साहित्वदपेण:।
खयंदूतौ यथा मम,- "पन्विम! पिषासियो बिप्र लच्क्रिपसि जासि ता किं पमतो। या मच्ा बि बारभो पध पत्थि घरे वगरसं पियतायं।" (ड) एताब नायिकाविषये नायकानामपि दूत्यो भवन्ति। दूतोगुपानाह,- कलाकौशलमुत्साहो भत्िश्वित्तन्नता स्मृतिः । माधुय्ये नर्मविन्ञानं वाग्मिता चेति तद्गुयाः॥ एता चपि यथोचित्यादुत्तमाधममध्यमाः॥ १६२॥(च) एता :- दूत्य:।
(७) सयंदूसोमुदाइपति, पन्विथ इति ।- "पान्य! विपाहित दव वख्यसे आाधि तत् विमन्बव?। न अनागपि वारय दशासि गटहे चनरसं विषताम्।" इति इंसतम्। हपान !- पथित! पिपासितः,-तपास, पचे-सभ्रोगामिखाषी इव, खच्यसे-हशसे, तत्-तदा,किं-वथम, चन्चत याि ?- नचसि: १ह- भविन्, गहे-सवने, चनस-मेघख, रससं नवमित्वर्थः, ("मेघपुष्पं घनरसः" दव्यमरः) सथ्चत-निविड़रसं,सभ्भोगसुख नित्वय:,(पनायें पिषताम उत्यस्य चनुभवता- मिव्ययः) बशा,-घनो डढ़ोभूतोडसी रस बाखादसं,घनो रसो यव इति वा.तमधर- नित्चय:, पिवताम्-पाखदता, नमानां मनाक्-सल्म, एववारमपि 5ब्वय:, वारक:, -निषेद, न बसि। गौति: उत्तम्; तह्ययं यथा,-"माधादितीयतुय्यावश्ाद्षम्र- आावको यदा भवतः। मावा पटिमरीर प्ीत्ा सा नोतिरित् फचिपतिना।" पति। (प) वसेति।-वखा:,-नृथगोतादिया:, तव कौमलं-दचता, चक्ाइ्ः, - खेयान् यद:, भतनि:,-प्रभी बनुरागः, चिनन्नता-पभिभ्रायत्ञानं, सुवि:,- वर्तंव्यायंकारथं, माधुथ्ये-मनोहरतं, नर्मविज्ञानं-परिडासाभित्रता, तथा वाम्मिता - माकपाटवमिखवर्य:, एते तथा :- दूा:, तुथा:, बिन्ु एताः,-दूख: भवि, बणे- चिन्वात्-यचायोग्यम, उत्तमाचममष्यमा:, अवन्नोति भेष :; एवैं: समसगुणेरयुंक्ता दूतो डचमा, पथमि: बतुर्लि: या गुष: युक्षा मध्यमा, एवेन हाम्या वा युक्षा बचमा। एवं इूतादय: वपिभष्द्सामष्यात मातन्वाः। [चवर दूतोकर्माच्याने वात्यायनी यषा,- "विरेषं यास्येत् पत्वी रमवोवानि वर्षवैन्। चिमान् सरतय्शोगानव्यासामपि
Page 324
दतीय: परिच्छेद:। [oee]
पथ प्रतिनायक:,- धोरोइ्वत: पापकारी व्यसनी प्रतिनायक:॥१६३॥(छ) यथा,-रामस्य रावपः । पथोशोपनविभावा :- उद्दोपन विभावासे रसमुहोपयन्ति ये ॥१६४॥ (ज) वे च,- पालम्बनस्य चेष्टाया देशकालादयस्था॥१६५॥(भ) पेष्टाया इंति पाध्यभब्दादूपभूषपादय:। वालादोत्यादि-
वपंथेत् ।" पति। (इ) प्रतिनाययमाइ, चोरोडत प्रति।-पीरोडत:,-"मायापरः" रत्यादिना नाययखचणे म्रागुताः, पापकारी-पापाशयः, व्यसनं दिविथ,-बामजं बोपकड,
मरसको दि व्यसनेपु महोपति:। वियुष्य तेडयंधर्माष्या क्रोषजेष्वात्मनेय तु। मृगया- डपी दिया खप्नः परौबादः खियो मदः। तौर्थ्यनि्यं उपाइव्या प बामणो उत्रकी नपः। पैशुन्धं साहसं ट्रोड ई्ष्याडसूयाडयंदूषचम्। बाग्दछनथ पाववं क्रीषजादाप
शत्परदोपाषिवयरयम्। सात्सं-सधोबंदनादिना मियड:। ट्रोड:,-निधांमा
नयंडानियरं व्यसनम्। चन्चत् द्शवर्ध विद्याव्यसनम् इतति मर्मनस्ताज्रयः] मविनाबय :- प्रतियोनिनाययः।
प्वन्ति, परिपोषातिभयं नवन्ति इति बा्बत, से उदीपनविभाया: ।
तमा देमवा पादय:, उदोपनविमाया: पति जेषः।
Page 325
साहित्यदपैय: ।
तब चन्द्रोदयो यथा मम,- "क रमुदयमहोघरस्नाये गनिततमःपट सांशु के निवेश्य। विकसितकुमु रेक्षयं विचुम्ब यथममरेयदियो सुखं सुधांग: ।(न) यो यस्व रसस्य उद्दोपनविभावः, स तत्खरूपवर्षने वच्चते। -: प्रथानुभाषा :- बुदं कारणे: खैः खैपंहिर्मावं प्रकाशयन्। लोके यः कार्य्यरूपः सोऽनुभाव: काव्यनाव्यो:१।।।(४) यः खलु लोके सौतादिचन्द्रादिभि: खेःखैः भालम्वनो- दोपनकारणँ: रामादेः श्रन्तः उबुदं रत्यादिकं वह्हिः प्रकाशयन् कार्य्यमित्युच्यते, स काव्यनाव्यथे: पुनः बनुभावः । क: पुनः भसी? इत्याइ,- एत्ता: खोगामलङ्गारा अङ्गजाख्च खभावजा: । तद्रूपा: सात्त्विका भावास्तथा चेष्टा: परा अपि ।र। (8)
(ज) उदाहरति, कशमति ।-पयं सुर्षागुः,-चन्द्र: (ायवय) मखितं- खुतं, तमसं-तिमिरायं, पटनमेय (तबच) अंशमं-वसनं वध्मात ताहये, उदय- मरोपर:,-उदयाद्रि: एव, (तश्य) समः,-पयीधर:, वख बग्रे-उपरोखयं:, कर्र -दिरपं, (इसव) निवेश्व-सपधित्वा, (बरैत पयोध रायं समाकम्यगति ह्दयम्) पमरैश्वदित्न:,-पूर्वदिन:, (चङ्नावाष) विय्वसतं-प्रफुछ कुसुदं-कैरबनेय, (तवय) रडूबय-नवनं यम ताटयं, सुगम-पगं, प्राम्मवसमारनानस्म इत्यय:, (बदमख) विपुन्यति। पब चन्द्रवतदिगषधुमुख युम्नदर्शंनमूहोपनम्। पुथिताय्रा उत्तम,- 'वयुनि न युनरपातो बकारी युनि सु गजी जरगाय पुष्िताया" इति तखबचात। (ट) चतुभावलाह, सद्वममिति।-से: खेः,-निजेः निजैः, बारषैः,
हसार्बं, प: सार्थकपः, व बाम्यनाष्ययो: चसुभाय:। (उ) पनुमावखकपनाइ, उत्ा इवि।-खोषाम् चाजा:,-मावाहयः नमः,
Page 326
दतीय: परिच्छेदः ।
भाव:, स तत्सरूपवर्गने वच्चते। तत्र साख्विका,-
सत्वं नाम सातवित्यामप्रकाशकारी कबन भान्तरो धर्मः । (ढ ) -सत्त्वमातोद्ध वत्वात् ते भिन्ना अप्यतुभावतः ॥१६६।। (गा) "गोवसोवर्दन्यावैन" इति शेषः । (त) के ते ? इत्या%,- लन्भ: खेदोऽय रोमान्: खरभङ्गोऽय वैपथः। वैवर्र्यमश्रु प्रलय दृत्यष्टौ सात्त्विका:समृता:॥॥१७०॥
खभावता :- सोपादयोडटादम, बनडारा: पक्ाः। शोभावान्यादोना रवादि- प्रज्ञान्नवत्वाभावात् नामृभावकपता। प्ेष्टा:,-नाग्रवख् नेवविद्येपादतः। परा:,
वमविशेष:, तव्जात सम्पता:,-समुत्न्नाः, विवा :- वित्तल चव्यवथात्वकपा वर्मा
(ढ ) सख विष्वणोति, स्त्ं नामेति।-खख पात्मनि-स्रूपे एव वित्रानी
बव्न पानस :- मानस:, धर्म:,-गुरः। प्रागु्नमपि सत्खचर्यं भिष्यास विविषव्यृत्यच्ये प्रकारान्तरेय पुनवक्रम। (न) सतेति।-सचमावात्-केववान सख्ात्, चडषः बेषां ते तख्ाद्।
मादाय मेद:, तबा सस्वादोना निरेदादीनाख भावरूपतयाडवि्शवषि साख्विकान मात्विवत्ाम्यां जेट उवि भाक: । षस,-"विभावा बनुभाषाच सास्वका, त्यति-
Page 327
[50] साहित्यदरपयः ।
सभश्ेष्टाप्रतोघातो भयहर्षाऽSमयादिभिः । तंब,-
वपुर्जंलोङ्गमः खेदो रतिघर्मश्रमादिभिः ॥ 'हर्षाज्ुतभयादिम्यो रोमाञ्जो रोमविक्रिया। मदसम्मदपोड़ादैवैंसय्यं गद्रदं विटुः॥ 'रागद्वेषश्रमादिभ्य: कम्परो गावस्य वेपथुः । 'विषादमदरोषादयैर्वर्गान्यत्वं विवर्याता। पश्चु नेवोङ्धवं वारि क्रोधदुःखप्रहर्षजम्। प्रलय: सुखदुःखाभ्यां चेष्टाज्ञाननिराक्कतिः ।।·।।() यथा मम,- तनुस्पर्शादस्या दरमुकुलिते हन्त नयने उदघ द्रोमाज्जं व्रजति जड़तामङ्गमखिन्तम्।
(ब) सशादीन् व्याकरीति, सभ पति।-भयं-व्यात्रादिदर्शनजन्बः चग्त :-
न्याषि:, उव्यादिभि: कारये:, पेषटाया: म्रतोघात :- नियखीभाब:, सम्ः ९बः। रां:,-दुरतश्रिया, ध्मः,-निदाघः, ब्रमः,-सध्ययनादिव्यापारनमः सेद:, भायास् त्वयं:, दत्यादिभि: वारयेंः, बपुषः, -भगेरात्, जबोङ्म:,-जवनिर्गमः, सेद:। इष:,- पानन्द:, बहुतम्- घटष्टदर्शंनामृतत्रवधादि:, भवम उम्मादिभ्य: गरयेधय:, रोमर्षा विक्रिया-विकास, रोमाक्चः। मदः,-मत्तता, समाठ :- सम्यक् चानसः, पोड़ा-रोग: :तन्प्रभतिभि: हैतुभिः, गङ्दम-स्स्टमावर्य, वेसयं-खरभक्, बिटुः। रामः,-बतुरागः, हेब:,-वैर, न्रमः,-पहित्मः, एमादिम्य: बारयेम:, मात्य्य कम्प: वेपयुः। विषाद:,-विषयता, सद:,-मय- पातणो विकास: रोष :- क्रोष:, तत्पसतिमि: कारये:, वर्वान्वल्म्-समवषंभाप्तिः बिगसंता। क्रोप :- कोप:, दुःखं-मानसः ब्ोमः, महषं:,-पक्टनद्दः, पभ्यः मानं ब्ेबोदवं वादि-नड़म, बह्-तमदवाचम। सुखटुःखा्यां-सपेन टडेन बा सम: पेड़ावा :- आरोर्यापाइख, प्रामल *् निरान्ति :-- ्मपनन:, पनब:।
Page 328
ततोघ: परिच्छेद:।
वपोकी धर्मार्दरी घरवमुपरताशेषविषयं मनः सान्द्रानन्दरं सर्भत भटिति बह्म परमम्।" (द) एवमन्यत्। (घ) भथ् व्यभ्रिचारिय :- विश्रेषादाभिमुख्येन चरन्तो व्यभिचारिय:।
(द ) उदाइरति, तन्विति।-नावकाकस्पमंजनितम सात्वियभावख् वर्षन- मिटम्। पखा:,- कान्ताया :- हर्थः, तनुम्पर्भात्-नायवयरोरसर्यात, उपणारात्
पिते, कुदबाकारता माते इत्थ: (दराम्यर्य मनाग्ये इति मेदिनी) बखिविलं -समयम, धङ्म् उदखन्त:,-उदच्त:, रोमाल्ाः यव तथाभृतं सत, नड़तां- मड़सं, वजाि-गच्ति, [नयने एदवत" चत्र 'ईदूदैहियचनं प्रग्ख्म्" (११११ पा०) इति दिवचनस्य प्रष्टहसंज्ञारय ततः "मृतप्रय्क्वा पचि निमम" (६११२५ पा०) इति प्रक्तिमावे प्रगटख्वनिमित्तकीडसब्यि: सप चसमव्रयोगे एव
बिं.बडुना, मनः छपरताः,-विर्ता:, बशेवा:,-समवः, विषया:,-वाश्नेन्द्रिय- व्यापारा: बस्मात् ताटयं सत् भटिति-सरसा, सान्द्रामन्द-धनानन्दखरपं,
रसामुमंबलचण्े सन्वद्क्ेत्रतवात्) घ्रवं-निवितम्। जव समखेदरोमाक्षप्रज्जयाः उदाइताः। शिखरिकी इसं,-"रसे रट्रेन्कृश् वमनसमवा गः शिखरिणी" इति तनयपात्। . (प) एव विवित्ान््दाडरप्ानि नवेषणीयानोल्ाड, पवमिति।-यषा उद्ा. हते पसे समखेदादय: पतिपये सास्विका माषा दर्जिता:, तमाइन्ेडनुदाडता यवि विषित्ञा वन्बबोधा उति भाद। तथा पबाली! माय -! विमुख मातिन नमम्-"दबव बरममः, "मा मर्वसुरष-" दसन वेपसु:, "भोषं बोच्य-" सतन देवसंमसु सेति बोध्यम। वित्तरसवबम।
Page 329
वामित द्पम:।
खिरतया वर्समाने दि रत्वादो निर्वेदादय: प्रादुर्भाव सिरोभावाभ्यामाभिमुस्येन चरवात् व्यभिचारिय: कम्पन्ते। (प) ।के से .? पलाइ,-
खप्रापसमारगर्वा मरयमलसताSमर्षनिद्राऽवित्या:। श्रीत्सुकधोन्ादयङ्का: स्पृतिमतिसहिता व्याधि-
हर्षांसूयाविषादा: सघ्वृतिचपलता म्लानिचिन्ता- वितर्का: ॥ १०३ ॥ (फ)
रखादो रसकपतवा मसच्माना स्ववंद्:, स्वामिनि-रवादी, उन्पप्रा:,-पदाषित रद्रिशा: बुदुदवत् मटिंत म्रमोयमानलम घाटुरसूना इबय:, निमंग्रा:,-विषन प्रवोतिकलेन वदाषित् तिरोंडिता: ये वर्षपाः से बिषारिय:, सेवा उति ज्षेप्:। ["बरन:" इवब "चरबान" इति पार्ठ-स्वाबनि सन्पपनिमंचा वे वर्माः, से विशेषादाभिसुख्येग भरमात्-सेषकात, दबेव बाननोयन ] वाइदा :- तेवा म्ि- नारियां साबानां, सिदा:,-प्रकारा:, ववासमत्। एवतु सुमसडायाः व्ययन्तोद्क,
इवि। एतदयंमय चवार उपनसः । (प) वारिकाइए सगभबास, विस्नैति। खिरतया-साविभावडपेय, बावद्रसं तावत् कि सिशाास्तितर्यथ्यम :. वर्सतसाजे-बम्सताबी, हि-एव, नत बचभः सत्ताक़ी शात भाक [पतंन बसाकई 1स्थयतयाइज्त्वत्ताखले रवादोतामपि ज्ाबि- वामाकः दापतः, अत एगेंकं "इणदयो्वनियने रसे सुर्वयमपारिभः" इवि] खादी-इतिशासदी भाबे, [बिवये सप्नीवम] निवदादय :- वच्यमापासाबलिंद
(दर) वानू नामली निविशत, के र्शव।-सै-निर्वेदादयो सयमिकारिक -सिविनालान: : ई-8 इसवान बार, निवर्दलप।
Page 330
हतीय़: परिचौद।
तन निर्वेद :- तत्व ज्ानाS5पदोर्ष्यादेनिर्वेद: खावमाननम्। दैन्यचिन्ताऽशुनिखासवेवर्स्ों क्कुसितादिक्कृतृ।। (ब) तव तत्वप्रानात् निर्वेदो यथा,-
दश्ियावर्सथशोडयं इन्त! चूर्षीअ्वतो मया ।" (भ)
इपनानम् पति बोध्यम, एवस तत्वम्ञानपदार्थद् बाचावतपयुस्तका तखपर्द सायनियं, सथ्था व तत्वारये बैशाग्यादी; भावडः, ईर्षाटे:,-परोलर्षा- 5मदियतादे: हेतुतः, [चव चादिवदैन नाषिव्याध्यादोनां वहचम्] दैन-सेमलं, पिन्ता, चहु-नेववड, निनास :- नाहातिनयः, वैवर्से-विवपंस, सपंशूनल-
तवामूत:, [यवादिना अरोरपातामिम्ावादियडयम्] सावमाननं-सवििन् वा्नि, सनीये विषये वा सवन्ञानमिकय: नि्देद:। [बडा,-अयमादिपदान् पुरावनववादोना, दितोवादिपदात् सखय कु्षर्मीहावनाहोना वहयम, चम्चन पूर्ववत् इवति ससंप: ]।
सक़दवा वर्वनवर्सख्: सतः 5बबंः, अंशरकयननरसुख्यार्पिना नया परमार्व-
Page 331
[=0] सांहित्दर्पप:।
चथ भावेग:,- पावेगः सन्भमलव वर्षजे पिसिडताङ्गता। उत्पातजे सस्तताइड्के धूमाद्याकुलताडग्निजे॥ राजोपद्रवजादेसु शखनागाियोजनम्। गजादे: सभकम्पादि: पांश्वाद्याकुलताऽनिलात्।। दूष्टाद्वर्षा: शुचोऽनिष्टाज्ज्ेयास्चान्ये यथायथम् 1१०५।(न)
मंत्कुश्तवालु भारन्युपिचान, तद्रयणायानेन सयेति पुर्वेतान्वयः। बक्मिन् पंचे बिषययया
नाननं (निर्वेद:) बीध्यम्। एवमन्वदंपि। (न) सप्रमेदमावेगमाड, चावेग ति।-सभ्रम:,- सवसात उपस्थितघटना. ननितंममोवेन:, बादेग:। तब-चावेगे, वर्षजे-इस्टिजाते सति, पिष्छिताप्ता- संरुंचितांखतं, अ्वति पति शेवः। ["बबजे" इबब "कर्षजे" इति पाठान्तरे,-उद्ास- अर्निते वावेगे, लडपत् संख्ावयंबता इत्बबंः। "पोड़िताप्ता" इति पाठसु स्टाय: ]
बंह-नरौरे, ससता-परैबिस्य, अर्वत पति शैषः। चग्रिजे, चायेगे सति, धुमा- दिभि: बाकुखता, सर्वति इति शेवः। राज्ञामुपद्रवात-युड्ायोज्ञनादिकपाजायते दंति स पादियंख तम्मात् हेतो., मखनानादियोजनम्-बातरच्यार्ये राजसाडाप्याक
नयमेबार्य :; चाहिना पौरोषद्रबजादोनं सडमम्]। बजादेः, जाते इति ब्रेश:, धँत्रिने संतोति भांबः,सभ्यम्यादि जायते पति पेव :; 'सविखात, जाते पति शेष:,
5ीि मेग:। रटीत-पंलियवितार्थसिने, जाते इति शेब:, चावेगे सति, सर्षाः- बीनेन्द:, त्व्जनितसखनियासादय: इति बापत्। पनिट्टात्-चशियात्, बंमिवि- तरविविदोियाथौपकि तेरिति आय:, जाते इति श्रेष:, पावेगे गुभ् :- बीम्ाः, सथ- हैरीपांदवेतुमावा: नवन्नि शर्षः। बन्ट-पावेक, ववायर्य पेवा :- देकतम्य।
Page 332
छतीयः परिचेद:।
तत पभजो यथा,- ·वर्ध्य मध्यमिति वादिनं नृप सानवेच् भरताग्रजो यतः। इनकोपटह्टनार्चिव ततः सन्दधे हथमुदयतारक्ाम् ।" (य) एवमन्यत् अग्रम्। पथ हैन्यम्,- दौर्ग ा दौर नौज एं देन्यं मलिनताऽऽदिक्कत् ।१।।(र) यथा,- "धरोडन्वः पतिरेश मखवागतः, खुपाSवश्रेषं वद्द, कालोऽम्यपंजलागम:, कुशालनी वव्सस् वार्त्ताडपि मो। यद्रात् सच्चिततेप्रविन्दुघटिका भग्नेति पर्राकुला, हृष्टा गर्भभरामसां निजबधूं खयूविरं रोदिति ।" (ल) [एवस,-सन्ुम चावेग इत्यावेगल सामान्ं सचयं, वर्षजादवम तख् मेदा:। पत नासत्या इति बचाययं खबमूक्षा शत सूचितम ]। (य) अतुजमावेगसुदाइरति, पध्यमिति ।-सः-भार्गय:, बध्म् पछ, पशाशेति शेष:, इति वादिनं वृपं-दजरयम, बनवैस्य-चमवविल्ेसय:, यव:,- वचिन् प्रदेशी, भरतावज्,-राम:, विष्वनोति शेषः, तवः,-वब प्रदेशे, सवेपु भोप एव दहन:,-पत्ि:, जखय पर्षि:,-माः, शिखा पवि यावत्, तदिष वर्षि: बखा: ता, ("उ्वावाभासार्नपुंखनिं:" दखमरः) उदयतारका-तोच्ातारा, हमं- बदुषं, सन्दये-संदितवान्। भवाध्यमध्यंमिति सुड्वंदती दनरवल भागवदर्बने संभुम:। रघुबंगसेदं पद्यम। उपजाति: उत्तम्।
विशेष: दैववं, तदाड, दौर्गबाद्यपिति।-दौर्गववाये:,-दाविद्रादिमि: हेतुमि:,
वा तच्ुम्त, निशेनसमिति यापत, दन्यं-दोनतवं नाम व्यमिचारिमाय: सथ्बते। (र) उदाइरति, रक पति।-मथ्ासिदिपत्राया दमावयंणमिदम्। पव: पति: हसः, यम प बनः, पत एव ममबगत :- पर्यसभायो, [एतैन बंद्य नवमं-
सनाब सडिन्ताडडुपल ब्यन्बते] वर्ह समा :- धमदावषि एक, अरि
Page 333
[t=aJ :साह्ित्यदपयः।
पथ ग्रम:,- खेदो रत्यव्वग त्या दे: श्वासनिट्राSडदिकक्म:।१७९। (ब)
यथा,- "सद: पुरोपरिसरे च शिरोषमृद्दो गत्वा जवात् विचतुराणि पदानि सौता। गन्तव्यमस्ति कियदित्यसऊ्वत् ब्रुवाणा ..
रामाशुष: जतवतो प्रथमावतारम् ।" (श)
वख वाहमं, निपतनालिसुखमिति यावत, [एतेम तद्डारेऽचम्त्वकदनेन निर्दनत्वं व्यज्यते] वाखः,-समयः, चम्वर्षंनदागम:,-चम्यपंः,-समोपवर्त्तो, नवागम:, -जखपातः यम ताहृभ:, वर्षाप्रारन्: इति यावत्, [एतेन खतः पतनाभिमुखख् वाहमथ ग्दस्व वर्षागाम् ववशयपतनसन्तावनया तव अवखाने प्रायधारणस्ेव संभयितत्वाभड्ञा, चततवानशनतयाउप्यवस्थानं दुःभकंकिं पुनः खानान्तरात् पाहार्य्यादिसड्रश््थम् दति व्यज्यते] वक्त्-विदेशनतख पुवसेत्यंः, कुर्शाबनी- वच्यायिमी, वार्ता-वृत्तान्तः चपि, मो, उपलब्बते इति भ्रेष:, [एतेन शोष- व्याकुपतानिभयो व्यन्यते, "युतशेकी महावट्टम्" इति म्रसिडधिय तन्यूखम ]:
शेखरविन्दूना घटिकाडल्पो घट इवयं:, वतिपयतेखबिन्दूनामेव यदत्यत्यं पावं ममासोत् शत् इचर्यं:, भग्रा, [एतेन पौरषप्रतिव्ारभावोपि व्यज्यते ] इति-एवमनेवासा-,
56 सुर्षां, गंभराखस-पूर्वनर्माम्, भाशन्नपसवामिति भावः, दद् चिरं रोदिति।, शाटूबाविक्रोइनं इनम्।
निदाइडदेय वारव: सेदा,-सवसादः, ग्रमः। चनेवश्ञरोरव्यापारोत्यब्निनासाद् मदीनदडदियारणनउप: चद्ावसादविशेष: नमः इति सारः। एव हि जारोरे, बसे वसंमानेडांप ससुत्यते, म्यानि: न तथा इति म्वानेरस विशेष:। (य) उदाइरति, सद पति।-महानाटके सोतया सह रामख बनगमना -:
जानको, प्ुथ्या :- पयोप्याया:, परिषर :- वान्नभागः र्वामन् पषोष्ायभैय, नतू
Page 334
दृतीय: परिच्छेदस
चथ मद:,- सम्मोहानन्दसममेदो मदो मद्योपयोगनः। चमुना चोत्तम: शेते, मध्यो इसति गायति। भधमप्रक्ृतिश्वापि परुषं वति रोदिति ॥१७८। (ष) यथा,- "प्रातिभं विसरकेष गतानां वक्रवाक्यरचनारमणीयः। गूढ़सूचितरहस्यसहासः सुम्रवां प्रवद्धते परिष्ठासः ।" (स)
ततः विसिहुरं बनादीः प्रान्तदैशे इवये:, ( "प्थ्यन्तभू: परिसरः" डखमरः) जवत्- वेगात्, विषतुराधि-वीधि या चत्वारि वेति तबोत्तानि, पदानि यावत्, गल्वा प- गत्वैव, सब:,-तरचर्य, "कियत् गन्तव्यमसि" इति पसखत्-पुनः पुनः, ब्रुवाषा- बचयनी, पृष्हनो सनोति यावत्, रामख पस्ु-नवनलल, तखय प्रथमावतारं- पूर्वाविष्वरथ, अतवतो, तत्यवें न वदावि ववित् रामखाय्ुद्मं जतवान्, बिन्ु तदानों सोतैब तथा ब्रुवती अतवतौति माय:। [चब्र बारंबारं नन्तव्याध्वपरिमान- निघासया सौताया: सत्यपयवहनेि त्रममवचार्य्य औौरामख रोदनमवनन्तव्यम् ]। वसन्ततिखकं उत्तम। (प) सप्रभेदं मदमाह, सम्मोहेति।-मदास-बासवख, उपयोग:,-पान, तंबात् जातः, सम्मोहानन्दशे: सम्पेद:,-सम्ेखयः, मदः, चासवाधुपयोगोद्ब: मुखामार: खापप्रहसितादिनिमित: मनीवत्तिविशेष: मदः पति निष्चषः। वस
भोवी जनः, सेते; मध्य :- नातिनोषो न चात्युत्तमो बीक:, इसति नायति य; बधमप्रक्वति :- नोचखभावी जमः, पदषं-मार्यशं, बति रोदिति प, बत्ोडयं विषिषाशुभावतया विविध प्ति बोष्यम्।
शेषुपावे खात शेषुपाने व शैधुनि" इति वित्ुः। "विपान मदातिभूति:" शवि पानविवि:। "वद्धितार्मोतरपद्प्मादारे प" (शाशभूर पा०) इति बिगु:। "पाबाद्यन्ख न" (बा०) इति पावादिखात् नपुंसकत्वम्] प्रातिभं-प्रतिमा- जनवोजभूत: संसारविशेषः, तम सवं तत् तबोतं, ज्ञानप्रमायविशेषमिति भावः, [मपाबेदन] यका,-पविभा उुदिषिशेष रवेवि तत तमोतं [खाबेडव] मागवम्यं, मनाना:
Page 335
साहित्दपंथः।
घय जड़ता,- चम्रतिपतिर्जड़ता स्ादिष्टानिष्ट्दर्शनश्ुतिभिः। भनिमिष नयन निरोक गतूष्योभा वादयसव।१७६।२) यथा मम कुवलयाखचरिते प्राछ्मतकाव्ये,-
पालेक्स भोपियं बिप्र खगमेत्तं तत्य संत्थिमं सुत्तससम्।"(वा)
स्यनारमपोव:,-पझं-व्रिश्टबकं, बत् बाकं तख उ्चमया रमवोबः, प्रिट्टार्यंकवाका प्रयोनदारा मनोहर इवि भाव:, गूढ़ानि-प्रयमं अपया सकुपानि, सूचितानि-
विशेषमावात्] ("हासो हाखम" इत्मग्ः) परिहासः,-नमकेदि:, उपडासपेश भववि वाबत्, ("ट्रवकेखिपरोडासा:" इबमरः) प्रवठवे-प्रहनः । मिसपाखनवखेर्व प्रथम। उपनाति: उत्तम्। (र) नड़तामाड, जमतिपतिरिति।-इटनिश्यी :- प्रियाप्रिययो:, दर्शन- सुतिमि: चमरतिपति:,-वतंव्यांबमूढ़ता, जढ़ता खात्। तथा हि,-वियोग भौति- पिववोल्कण्ाडतिप्रेश् निएपरेममामर्णनादिय सुत्यवननितितम र्सव्यबषयाखरोसरपाचमा। मनोहत्ति: जड़ता पति निययषः। तब-जदतायाम्, चननिमिषेष-निर्निमेषेष, नयनेन निरोचयं, तूगोभ्राय:,-मौनिलं, तत्प्रमतयः, भवकोति मेगः। [एषा हि वहाचित् मोडात पु्व, वदाषित् परत समुत्वधते; वदावस्य: प्राधोना :- शार्याविदेकी जढता पश्ातः मखतोपि वा। तडिमावाः म्रियानिषटदर्शननमने रना। वतुमावास्तरमो तूयोभवविअ्यरवाद्य:। सा पूर्व परतो या खान्योहादिति। बिदा मतम्।" इवि] एकस मोहात् पूर्वबायोना उचरमालोना पेवि विविधेि पेदिवन्म्।
उत्तम ।" दवि संखतम]। वदाचित् पवि सन्पितितयो: परखरं हृष्टिं निचिपतो:
Page 336
दतोय: परिच्छेद:।
भथ उग्रता,- शोर्यापराधादिमवं भवेच्चएडत्वमुयता। तत सेदशिर:कम्पतर्जनाताड़नादयः॥ १८० ॥(ख) यथा,-
सल्ितशिरौषपुष्पइननैरपि साम्यति यत्। 5: वपुषि बधाय तत तव शस्त्रमुपचिपतः पततु शिरस्काण्हयमदरड द्वैष सुजः ॥" (ग)
मिखितयो: नाययनाथिवयो: सवख्रां इश्यनया: सख्या छनिरियम्। [ तब"धुष- युगखम दसत युषा व युक्ती व दत्वेसशेषः। सपरिबभब्दः केवसायें देशेब:].। सत् युषयुगलं-तवपशनं, केवसम्-चनस्ब्यापारं यथा तथा, चन्नोडन्श्िन् निडिता-पर्पिता, सतवा-पस्ुपूर्वा, मन्यरा-जड़ा, टष्टि: वैन वाहगम, बव
"रकमशमिति तत् ववितं यम सतुम परमवाषेवाईे खात्। तसुब्य मब्रिमदर्ल भवतति
पचार:, एवमादिम्य: सवतोति तवोसं, पछत्वम्-चबन्नासडियतं, तोचावमिष्घ:, उगता खात्। प्रखातुमावान् निर्दिनति, सर्वेति।-तब-वखाम् उग्रतारया सता- नितयं:, खेद:, जिससम्यः, तर्जना, ताडनादयमातुभावा सर्वान्त पति केयम्।
तथा: बबोस :- एविवासः, यः परिषास:,-वैदिः, तम रसेन-चतुरानेष, पविनताननि-प्राप्तानि तै:, वविते :- सुन्दन:, भिशेषपुषेः बानि इनमानि- प्रहारस दै: वषि, बत्-बपुः, माखवा उतति बैष:, साम्यति-लिमतोत्य:, तबर नपुवि-मावतोमरोरे, बबाब-इसु. जखं-वापम, उपमिपत :- उत्तीखव्सः, तय द्विरसि एव:,-डछस एब:, मुग:, मम इति भावः, 'बनाच्यमदय - पव्तात म्ाबदस्सटम १बथेः, पसतु। पायभित्रलेग वमतत्रियत्मुखम। मु०- पद्न बाडमापारियेब इनम्वसोति मोर्थनिशय: उकः। माणतोमानयलेर्ड
Page 337
साह्ित्यदपम:।
प्रथ मोह:,- नोडो विचित्ता भौतिटुःखावेगानुचिन्तनैः। घूर्णनागावपतनम्म पाद्र्मनादिक्कत्॥ १८१ ।। (घ) घथा,-
पचातभसश्यसना सुझसें छतोपकारेव रतिबभुव ।" (ड)
मात् उपनावहार:]। नटंटकं हनं,-"यदि सवती ननी अनजबा गुद नदटकम्" इवि सखयपान। (प) मोडलाइ, मोड़ रति।-भौतिट: यावेमानुचिन्मै :- भोति:,-मर्य,
रेतुनि:, घूर्गना-पद्राबारैय समर्च, नावपतनं, बमर्ष-समः, चदमंनम- बशनम, दव्वाहिमत्-इव्वादिदेतुभृता, या विचितता-विनर्व वित्तम-चत्ु- .
वषीका, निमोधनतमिति बावत, मोह:। [चू्यंनानावपतन" इतत "मृचंना- मनपवन" शि पाठाम्वं खाष्टार्थकम ] भविविमयोगादितन्वाहिता बषावंवस्तुवख्- भनानवयोगिनी मनोठचि: मोड: पति निषायं:।
घपत्, दः पमिवस :- पतुः परालबः, ("बमिषड्ः परामदे" इम्मरः) तम्प्रमवेव, शन्द्रिवाणा रर्रिं-विषवतन्यर्ण, संसनवता-निबन्यता, मतिवभ्तेति बाबत, [एवेन
-पनतुभूव, अर्जु :- बालय, माटनं-विवत, वियोन इसमंःबवा तवासुवा बवी, रवि:,-बामजी ("रविः जी सव्हारैयु राने सुरतनुझ्जवी:" दति मेहिनो).
अभेपमारा हप, बनुन। उपनाति: उचम्। कुनारसश्बधोड पथ्म्।
Page 338
हतीयः परिच्छेद:।
भथ विबोध:,-
यथा,- "विरततिपरिखेदात् प्राप्तनिद्रारुखाना चरममपि शवित्वा पूर्वमेव प्रहुषाः। पपरिचलितगाता: कुवते न प्रियापाम्
मीटर्न, नवनलोहनं-नेवसड़ोचनं, [हम्ते 1ड जोके प्रावभ्रः, बियोधानगरमेय
-उपखिति: द्ामदाभ पति बावत, विषाय :- प्रस्ापविणान्ञात् प्वं श्मुष्पभः
ववर्शदिमि: बसुत्यसत, विभावा: ते एवाम इति शेयम। चङ्मदशािणिकोयता-
(न) वदाइरवि, विरवि ।-परनं-पान्, पविभयनाललमिति वयन् रपि, नवित्रा-सपितवा, पूव-प्रव्मं, पतिप्रबोभात प्राजिति बादत, एम्र प्दुश :- रपन्रतनिद्रा:, नानरिता इति वापत, [एव्ड बासा पतिवताखं सूचितं, "सुसे पखाभ् जा जेते पूर्वमेय मदुष्यती। नान्धं कामयते चिक्ने काक्रो केता पतिवरता ।" ऋवि सरबात्] ववाउपि चर्मादववितलाबा:,- सपवित्सिस-नेतसतः मतवाखन, नार्व -पायादि यद व्ामि: तासवोत्ता:, प्रतोनां शिद्रामड्मम्रात् याममि: प्रमुड़ाभिवंपि पामंपदिव चंत्रभुणावर्वचादि न कर्भ प्रार्थयते तवाभूता पववि लाम: [जहा,- सर्वाड्मेयसश्यीम भासामतोषादर्यत: सत्यते, "सघन सपिति" इति "सुम्ा न
पित-बडुचाव बादा, का मता रति :- इममं, सुषतप्रसष् प्रति, बावत, संबा
Page 339
भथ खप्र:,- खप्नो निद्रामुपेतस्य विषयानुभवस्तु थः ।'
यथा,- "मामाकाशप्रगिह्टितभुजं निदयाश्रेषहैतोः सब्धायास्ते कथमपि मया खप्नसन्दर्शनेषु। पशन्तोनां न खलु बहुभो न खथलौदेवतानां
निद्राहुखं मे: तेषां तबोभानां, ["विरयतिपरिखेदमापतनिदासुखानाम्" रतति शमसं कवित् पाठान्तरम् ] प्रियार्ण-प्राचनाधानां, पतोनामिति माबः. पतिविस-
एरक्रं पश्ाबारवेटनं तेन, पाहेष:,- पासिदनं, तथ भेद:,-विशेष:, विससनमिति बावत् सें तवोलं, न कुवते-न कुर्बन्ति, किन्तु चाश्िष्येष मिता: चन्बथा तेषां निदापड: खात्। "ब्यानं न प्रयोधयैत" इति अरचात् नायरत्य पत्रि सुनाकबंबड्वारा मरियार्णा निद्रामफ्री सा भूदिति तानासिष्येय खिता वायन्रिति भक:। ["प्रशरिबिय" इवि पाठे-निद्राबभ्वात् भुनशेबित्यं, मियः प्रतुष्य भुकाचेपं कर्मुमदति इति सार:। पुए्ट तु "बञिबिषभुण" उत्यंभात् परं "मष्तान्रेषमत्तम्" इवि टोवानक्षमतः पाठ़ः,
निद्रा]। जिशपासतवसेद पदम्। साबिनो उत्तम,-"ननमंबययुतैयं मामिशो भीगिद्ोजे :- रवि तहबबाद़।. (म) खप्रभाष्, खप्न पति।-विद्रा-बवनं, जबना्थं तस्पद्यान्वमिति याकत, [तन्द्राम्" इवि पाठामरी सु- जानरवसप्श्ोरवाख्यावव्ास, पास्खडपामवच् मिम्ब:] उपेतस-नतय, वः विषयानुलय:,-सुतटश्टर्थानां पुनसवैब प्रत्यभी मततवाSवनमः, सः खप्रः, उचते इति ग्ेषः। सः कोपावेगभय ग्लानिसुखटःसादि- नारक:। [पवाटिना श्रोबादोना बह्चम्। एतोडन कोपावेगादयोडसुलाया पति सैदितव्यम ]1 मक) दहाइाति, नामिनि।-ववज शेव परति मियाये नायनिया निदन।
Page 340
दनीयः परिष्छेट:।
भूपावकम्पप्रखेदफेवलालादिकारक: ॥१८४। (ञ) घघा,-
फेनायमानं पतिभायगानामसावपस्परियमाधश्क्े । (ट)
[ पतहमादिषक्ानान्विदेषसादेम वहप्रयोम:] ("सप्रः सुप्रख विज्ञानम" इतति पिन:। "दबने समये जाखे डट्टी अप्रेडयिो बंविदि" इति शष्दापंब:) बडा,-सप्े- निद्रावानिवविषयातुसवे, यत सन्दर्भनम-पबनोक्षमं तेयु, मया माषतमपि-मड्ता बावासेन, वश्ाया :.- ग्रशेताया:, हटाया शत बायत, ते-तब, निदखास्रेष- रतो :- निर्गता दया परपोडनासदिचुत्ं बव लाहयोडसी पाश्रेष :- पािड्मं, एव हेतु: तख्पात्, नाढ़ाविष्नवंमिति भाबः, वाकाशी-निविंषये देे 5मब: परबिडितमुर्ज-प्रबिडिती खापिती, मुजी यैन साहर्यं, प्रमारितिवाड्गमिति बाबत्,
बहुभ :- बहुवायं, न खलु पतन्ति, इति न, बिन्दु पतन्वेवेति भाव:। बब- "महान-गुद-देयानामसुपातः चिसे बदि। दैवमंगी महादुःखं नरषथ्च भवेत्
विजययेतु पतन्ति उवतमवधेयम। मेघटूतखेर्द पद्म्। मन्दाकान्ता उत्तम्। (अ) सवसमारमाह, मन रर्धि।-यशादोनाम्, (चाटिपदेन भृताटोनां परि-
ननस:,-वित्तन, सेप:,-विव्वति: चपचाए:, तब सूपातः,-भुवि पतनं, कम्पः,
पैदिवव्या:।
सूनि:,-सूमितय वैन तमोक्षम, [एतेन सृपातः सुषितः ] ७रे:,-उशमरेय, रविवार-मन्द्रं मुदंस, वीबंस :- स्यतन:, भुगावारा :- इससहमाः 'मन,- महान:, वरंत्राः वस वाडंन, सेनावमान-फेनसुइसनम, सपनाना- सा-१०
Page 341
साहित्वदपंथः।
पथ गव:,- गर्वो मद: प्रभावश्रीविद्यासत्कुलताऽऽटिनः।
शोर्य्यगर्वो यथा,- "छृतायुधो यावदहं तावदन्ये: किमायुषे :? । यहा न सिह्मसतेष मम तत् देन साध्यताम्?॥" (ड) पथ मरणम्,-
मदोनां, पतिं-समुदम, अपवारियम्-सपसारोगयसम्, बाममडे-तर्मित
द्वाखच्यतेति भायः। चत एवावापसरध्वननम्। शिसपाखनवसेद पद्यम्। उन्द्र- बच्ोपेन्द्रवव् योषपनातिक्कन्दः। (ठ) गर्वमाइ, गर्व पति।-प्रभाव :- शेषदण्ादिजन्यः प्रतापः, न्री:,- सम्पततिः, विद्या-बान्वोचिकयादिपु ज्ञानं, तथा सत्कृबतादि-पाभिन्ात्वादिकम, [पादिपिदेन सौन्दर्ययादोनां परियष्ः] तम्रात् जात:,-उत्व योमद,-बडार पित्तविकार विशेष: उति बावत, स गरय :- तव्राख्या प्रसिद्ध :; सप चवत्ा-तोभास् प्रति सेथत्वबुद्िः, सविखासं-समद्रि, चव्दमन, ['दर्मनम्" रति तु विज्न्ताविजन-
तबोभ्: [*सुनमंपापमन्तपुष्ेवु तवः" (शशर पा०) इति छिए, कैचित तु ताष्योब्ये किय् पतति] तथा प-प्रभावादिमादय कीडयप्राऽदमुभावकी नानय- विवाने गर्यों जेय पवि निफुटम। (.ड) वदाहररत, घृतायुष पवि।-वेगीमंहारे पत्रत्ाय उततिवियम्। वावत्-वत्माक्षपर्थन्तम, पर्हं घृतायुष :- पखवारी उन्, निश्मोति शेव:, नावत
मिति माक:। मम,वदोत सत्-्न्माये न सिस-स निच्पन, वत्-वाव्य, देन बा साध्यताम् :- बदेति पेष:।
Page 342
दतोय: परिच्छेदः। [xex]
यथा,- 'राम मसयवरेय ताडिता दुःस हेन इदये निशाधरो। गन्धपद्ठधितचन्द्रनोचिता जोवितेशवसतिं जगाम सा ।र (प)
दीवम्री पर्दन्तापादोन पर्यिक्र:] नोवस-जोश्नख, ब्याग:,-उपपारात् तंदानोग्नो बवद्ता, न तु तपग्वतिनोति भाबः, अरयम्; तव चत्पतनादि भर्वात। [चव विशेषो वर्षां रसमश्रापर-"रोगादिजन्या मूयाकपा मरबमागवख्या मरयम् ; न नाव आयवियोगातमं मुखयं मर्यसुचितं प्मोतुं, वितहत्ालबेदु मावेडु तख चमसते :; मावेपु य सर्वेदु कार्य्यप्हवतिंतया मरोरप्राषयोगय् हेतुत्वात"। उदा- हरयम् :- "द्वितय् गुदानतुसरन्ती जबने सम्पति या विधोकिताऽसोत। बधुना खलु इन सा अन्ाजी निरमक्रोकुबते न आषितायि। प्रियमिरकोडन विभाव:,
तामावडति, दवितस नुबाननुख्रन्तोत्यनेन व्यज्यमान चरमावख्ायामपि तखा दवितयुनविष्यरयं मा सूदिति विमरवन्म्म शोकस वा परमममिव्यतस् पोषकम्। वयस विवेक:,-खत्यप्न शवाक्ोत्तरवर्ततिना वाक्याग्रैय सन्दभंघटदैन नायिबाडदे: मतुयनोदनव्सने विप्रमन्ख्ध, चन्नवां तु सुक्रबस पोषक्र पति। कबय: पुनरसं प्राधान्देन न वर्षयन्ति, समप्सशयत्वात्। प्रदोपंकारा सप्यापु:,-"नोवलोइ्मना- हश्री मरयं परिकीसिंतम। सप्ाहेन्द्रिय संग्वा निगावविवेपणांदिमत्।" sति]।
एव मनगः नामः, बमबब,-राम:,- बमिराम:, मेनोडर इत्ययंः, नन्मषः, तख भर- सैन, हृदये-बर्यास, :पसे-मनसि , ("हृदयं मनउरतीः" इति विन्ः) ताडिता -बाहता, विजा इति यावत्, चत एव मन्षदुबिरबन्दनोचिता-गन्धवत् दुर्गन्ि धत् साँधरम् घसक, तदेव चन्दनं चन्दगस्ानोयमियर्य:, तेन उचिता लिमा बपरत,-नन्वती ये वचिरयन्दने झुष्ुमचन्दने, साभ्याम् वचषिता बतो, ( "कषिदं फ्ुर्मासनो:" इति बिश्र:) सा-विख्याता, निशासु परतोति निशपरो-राबसो, साड़केति बावत, चन्चत, - चमिसारिया नाविका उत्बबंः, नोवितैश्ञवसर्तिं-
मेदिनो) तख महतं-पासज्ान, नवान। बनामिठ्ठारियाया: मरियसत्रियी बमिहरचं व्यस्त, वमबद्रियी प्रबायस ताड़बाया वाच्चम् पति बोध्यम्। रमुबंश्रस्सेर्द पथम्। रवोडता च्न्द :- "राजरामण रयोडता वगी" अवि तहबपात्।
Page 343
साहितदपंया।
प्रय भालसम्,- "भालसं श्रमगर्भादौर्जाड्यं जृम्भाऽडसिंता दिक्क त् ncarlot यथा,- *न तथा भूषयत्यकं न तथाSSभावते सखोम्। वृक्षते मुड्ुरायोना वाला गभमरालषा।" (घ) पघ प्रमर्ष :- निन्दाSSचेपापमानादेर मर्षोडमिनिविटना। नेवरागशिर:कम्प-भूभड्रोत्तर्जनादिकृत् ।१८८।। (द) यथा,- प्रायबित्तं चरिषामि पूज्यानां को व्यतिकमात्। न तेवं दूषयिषामि शख्तग्हमहाव्रतम्॥" (ध)
(म) बावयमाह, वावयममिति।-नमेष नमांदिना वा [चादिपदेन'
बायत, साखचम्; तब नन्ा, पाश्तम्-उपवेशजं, तदादियं सर्वात, बिन्नु: रटनवधेयम,-वम न सर्वता सामर्ष्ालाय:, नावि वार्थ्यमाय्यपरिशूम्ता, बतः श्वांदर्मठपम्य चतुलावत् उमानलकेपि नेवं व्यानि्म का नड़तींत। () वाज्णमुदाइरि, नेि।-पता-वामिनी, नर्भमरेष परका- ननरा सतो, वफ तवा-पूर्ववरित्यं, न भूष्याि-नायहरोति, सखेस तया न बाभापती-सख्या सममा वासायं न करोतोगय:, केववम् बासोना-डपविटा सबो, सुड:,-पुनः पुनः जूमते-पवसं मकस्बति भत भाग:। बम नर्भमरा.
नान बचारो प्रयीयते।
मानम्-बवद्रा, दव्वाबिहैतो: [ वपदिपदेन वित्तवसमार्दैबंडमम्] बमिनिविटवा
बब मैनसान:,-नमुपी रशलं, मिसबन्द, युण्ड:, तया उत्तर्नमाहि सर्ात।
Page 344
ढतीय: परिचोद:।
भध. निद्रा,- चेतःसम्मोदनं निद्टा श्रमक्रममदाटिजम्।
यथा,- *सार्थ कानथक पटं बुक्ती मन्यराजरम्। निद्राउर्वमोलितायो सा लिख्ितेवास्ति मे ऋदि।" (प) भ्रथ भवहित्या,-
व्यापारान्तरसत्त्यन्यथाऽवभाष पविलोक नाटिकरी,९2-()
रिवम। पूव्यानां ब :- दुप्पाजं, व्यतिकमात्-विशेषेय वात्ामज्ञात, प्रययितं- पापशोषणानुकूलं वर्म, चरियानि, बैम पृज्यपूजाव्यतित्रमनं पा्प नश्सेदिति भाय :; त- बिन्दु, मखवर :- मख्वारणमेव, महाव्रतम्, एवं-सरस्यितकार्थमनिप्यालेन न्वानकपेद, न टूर्षय्यानि; भर्वदि: पू्ये, अख्तपद्षं मम निषिष्यते, चहन्ु भवतां रशक ममसबितैय बधुना मखवहमेन मयुं धावविद्यामि, पमात् प्रायधितं करिषा- मौति मा: 1 महावोरपरितखोर्टें पद्म्। (न) निद्रामाइ, पेत इवति।-श्रमेष, समेन-सान्या, मदादिना व जनितं नेतस :- वित्तख, सम्मोखनं-सुत्रजीलायः, मेव्यानाडोप्रवेशेन नियखत्मित्य:, मिद्ा, तब नम्ा, सचिमोबनम्, उक्कासः, तवा नावभक्रादिय सर्वत। (प) उदाहरति, सायनेति।-सखायं प्रति वसवित्ायमस उति:। सा- सल्बान्ता, निद्रया चर्वमोंते बविथी बखा: तवासूता, बत एव सधेकानि- वयंयुत्तानि, चनवंकानि-सर्यविरदितानि प, पदानि बब्िमित् तत् बधा तथा, नव्वदाषि-जड़ानि, ससम्पुर्णानि या, चवराषि वधचिन् तत् बषा तथा, जुक्ती
भाद, बसि। बता वा "निमोतितादनियुमाश निद्रया इदोडवि वा्श्रेन्ट्रियमीन- सुदिवात्। बदनिं उत्रोप्य मटाइम्वमोितो एहसमखा: स महम्नरेपति: ।" दवि। (प) बविकालाह, मर्येति।-मदात् नौरवात् सज्जाडदिब देतो: उपांडी-
Page 345
साहित्यदपंयः।
यथा,- "एवं वादिनि देवषों पार्खे पितुरधोमुखी। लोशाक्षमलपवाणि गणयामास पार्वतो।" (ब), प्रथ भोत्सुक्यम,- द्ूष्टानवाप्तेरौत्सुक्यं कालच्ेपा सरिणणुता।
यथा,- *य्र: कौमारहर स एव दि वरस्ता एव चेत्रचपा; ते चोभीलितमालतोसुरभय: परोढ़ा: कदम्बानिला:। सा चैवास्मि तथाऽपि तव सुरतव्यापारलोलाविधौ रेशराधसि वेतसीतकतले चेतः समुख्ाएठते ।" (म) पत्र यत् काव्यपकाशकारेय रसस्य प्राधान्यमित्युत्त, तत्
बावन, च्वात्या-प वहि: ख्वानमिति तथोत्ता, ['सुपि खः' ( शश४ पा०) इत्यद्र "खः" पत बिमागे समच्यये हते, खिररयां पुनटपि पृषोददादिलात् कर्पामद्म ] तव
वियोबनादिवस सर्वतत। [चतादिपदेन क्रियामावार्षा परियङ: ]। (व) एदाहर्थव, एवमिति।-देवर्षो-नारदे, एवंवादिनि सति, पिद्ु :- हिमादे:, पामे, खिता पति शेष: पावंती बयोमुखो-चवनतवदना सतो, बोषा-
मशद्वेन सम भाविनः खपाियय् प्रेषत्वसूपनं गूहितम्। कुमारसभषसेद पद्यम्। (भ) बौदुक्माह, इषेति।-इस-पियस, सनवापे :- पपाते: हेतोः, गनवेपस-वाणवितम्क, मसडियता भौतुकाम; वव विज़स-मनस:, बाप:, बरा, खेद, दोघनिमासादिक़ भर्वत।. (म) उदाइडति, व १ि।-व्याख्यावं पदमिद माव्यनिरपचप्रसावे १५प४े। नमः "रसत्कपठते अति प्रदेश नायकेग सममनुभूवल देवरोधधि तनतसुरविये .रौ.मुख फुटं मायिवायाः प्रतोयतै
Page 346
दतोय: परिचछेद: । [eee]
रसनधमयोगित्वात् व्यमिचारिभावस्वापि रसब्दवाच्यलेन गतार्थ मन्तव्यम्। (य) थथ उन्ाद:,- चित्तसम्मोह उन्माद: कामशोकभयादिभि:। पस्थानहासरुदितगीत प्रलपनादिक्ृत् ॥१६२॥ (र) यथा मम,- सातर्दविरेफ! भवता स्रमता समन्तात् प्रापाधिका प्रियतमा मम वोचचिता किम् ?"। (मज्रमनभूय सागन्दम् ) "मूषे किमोमितिःसखे! कथयाशु तथे किं किं व्यवस्थति ? कुतोऽस्ति ? च कोटशोयम् ?॥ (स)
प्राधान्यम् रत्येवं यत् छतं,तत् रसमधमयोगित्वात्-"रखते इवेबमासादनधर्मश्ाि-
विषयम् इति मन्तव्यम। चयं भव:,-पवातुमावादिकञतपरिपोषरड्िततया रतैः सम्पूर्णरस्त्वं न सन्नरवति, वर्षनीयतया चमस्कारित्वे चोत्ुक्सैव प्राचान्चम ; पत्ष एव म्रबामटोबाब्ारा चप्यापु:,-"रसपदं चाव सभोगव्यमिचार्य्योम्क्माड "रसतै बाइादते इति व्युत्पत्या, न तु सभभोगनामा रसः, खाधोनपतिवाया; क्रोष़ा- खवानं प्रबुक्षवताया वशनोवल्वात्" पति। (र) उच्यादमाइ, विरशेति।-वामभोकमयादिमि: सेतुभि: वित्तख समोड:, -पेतना वेतनादिविशेषज्ञानजननाच्मल्वम्, उम्माक; तब बख्ाने-डासादे- रविषये, डास., बदितं, गोतं, म्रखपनं-प्रलापः, उ्व्वादियं सर्वात। तथोतां नाघ्य-
(ब) उदाहरति, आतर्पिति।-ह बातः हिरेफ !- बमर! समन्ात्- सुर्दिंत, वसता भकता मम प्रयाधिका-प्राण्येभ्योडप्वतिभयिता, चत एव प्रिवतता
Page 347
[१०0] साडितदपम: ।
स्रथ भहा,- परकोर्य्यात्म दोषादो: शहाSनर्यस्य तर्वाबम्। वेव्यंक म्प प्रेख वर्य पार्पर्वालोकाSSस्यशोषक्ृत् ।९2ei (ब)
यथा मम,- "प्रायेशेन प्रदितमखरेष्वक्केधु सपाडन्ते जातातझ्ा रसयति चिर चन्दनालेपनानि। धत्ते साचामसऊ्कदपरे दत्तदन्ताववाते बामाषोयं चकितमभितव तुषो विचिपन्ती ।" (श)
निशिनि, शानन्दम्) से ससी! मिं तुषे? बीम रति :- [ बीम् पवि सौमारतूगद्- मष्यवम्] तत्-तहिं, चाप्-बोत्, मे-मझं, कथय-बूटि, इवं मिं मिं व्यप खवि-इसुनोहते? झुतः-कुब, चचि ? बोहमो थ? बसते इति शेषः पति। [यव बामेन "बमरः प्रत्युततराजमः" दति विशेषनिर्कारथाचमत्वं बोध्यम्]। वसन्त- विव्य इच्तम्। [बचा वा-"इंस! प्रथच मे वान्ता नतिसख्ास्या हता। विमा- पितैवदेमैन दैयं यदमियुन्धते ] ।" इति। परिपुषिस्ु विश्रमोपंखादौ। (र) महामाइ, परैति।-परख कय-झूरता, तवा बालनः दोष:, सद्यमादिमि: चनवंख-पनिषत, पापद इति बावत, तर्वचं-सच्ावना, नहा।
सुपच, शोषड़ सर्वात इति भाव:।
महमवेवि इति ताब:, चलित:,-सवंतः, चवितं-भोतं बचा तथा, बसबत्-पुनः पुन्रः, वयुमो विधिपन्ती सतो, चिवं चन्दनालेपनाि, नखबिष्मोपणार्यनिति भाब, रपवति, तथा दवदन्तापचाते-दंमिते उत्बयेंः, बपरे वा्षा चजे-बारबति, वपबति डबब:। चर्ष भय :- बदि सुखो चनना का वावि ममेदमप्बेड बर्स हचयने, वहा बिमहं वषा पृषोन्तरविष्यानि ? परं सविव्वानि तानों वार्सा बर्षावा
Page 348
दतीय: परिचछेद:।
पथ खृति :-
ममृतिः पूर्वानुभूतार्थविषयज्जानमुच्यते ।।१६४।। (ष) यथा मम,- मयि सकपटं किश्षित् कापि प्रयोतविलोचने विमाप नयनं प्राप्ते तिर्य्यग्विज़भ्तिततारकम्। मिमितमुपगतामालीं टुष्टा सलव्जमवाचितं कुवलयटम: स्मेवं सोरं सरामि तदाननम्।" (स)
बव सध्योगचिड्नोपन एव विश्रान्तिरिति महाया एव माणान्यम्। मन्दीक्रान्ता हत्तम्। (न) युविमाड, सदयेति।-वहमप्ञानेम चिंना-सायनाखयः संखारः, वदा-
बस वाह्बख, विषवय-पसुनः, ज्ञानं सृतिः उचचते। [ जब सहमतानाढ़: मंस्कारोदोषनद्ारा, संस्कारस तु सति प्रति सा्ादेव कारणतवम् परति बोधम् ] तब भुगो: समुखयनादियं सर्वात। (छ) उदाइरति, नयोति।-प्रोवितिम कचचित् नाववस बख्ायं प्रतुतति- रिवम। सनपटं यधा छात् तथा काषि-कुमापि, सावत चत्ञातायराने कामिनो-
हट्िपातडयं वस्तु उत्बर्थ., तिर्यक् विजन्धिता तारका बच वाहयं, नयनं प्रप्ते-भम हटिपियं नते सति, चिसं-हासम, उपमरता-सम्म्राप्ाम, बावी-तब चिताम बत एव तत्वं सेटित पश्नों बच्चों, डदा सबच्जं बधा खातवा ववानितन- नव्नम्त, मुषसवडतः,-नोतोत्यवाच्या:, सेवं सेरं-पुनः पुनः जिवनर्से, तन् गानन खरानि। बम कामपि परचीर्या यानिनों वानवमान ससखता: नावजं विमान्य, नाविकावख्या: सिसनर्मिंतमुखनिरोयबेम नाववमभृं नाविवासुखचर-
Page 349
[२ण२] साहित्य दर्पपः ।
भथ मति:,-
सेरता पतिसन्तोषौ बहुमानस तङ्धवा: ॥१६५।(इ) यथा,- "ससंशयं चतपरिग्रहचमा यदार्यमस्ाममिल्ाषि मे मनः। सतां हि सन्देहपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तःकरषप्रठ्ठत्तय: ।" (क) प्रथ व्याधि:,-
(र) मतिमाइ, नीतोति।-नोतिमार्ग :- नोतिशास्त्र, तख बनुसबादे:,- सनुसरषादीः हेतो:, भवनमाद; दतोदिति यावत्, [चादिवदैन चनुमानादैवंहथम्]
तात्पर्य्निषंय: मति: पत्ति निषयष: । खेरता, पृतिः, सनोष: बह्ुमानय तववा :.- सेरताउडदय: तदुतद्ा इत्वब:। [चन्माप्यतम् :- "माखादिविचारजन्मयंनिर्दारर्य
बोबारे, चमा-योग्या, सवियमियाशोचितेति बावत, यत्-वस्मात्, चाय्े-साप, निर्दोषमिति बावत्, मे-मम, मग: पर्था-मकुत्तवाबाम्, बमिवाषि-ससुत- सुनम: तदीब समययते, सवामिति।-डि-बसः, सम्टेडपदेपु-सम्दिग्धेप, वख्ुपु
- मानराचि तख्वानि, सहस्यादय: पति बावत्, प्रमाय-नियययोजम्; साप्- मनसा बस बाग्यते, तद्वश्यमेय नामवितव्यं, नाव वेपाव्यवन्चम इति भाय:।.
जाव दवि शैषः, उवरादि: व्वाषि :; रीनवियोनासृत्यन्रः बिनोडष: सन्ताप: व्याधि: रंवि सारः। अम विभाषा: मियविड्वातषिनादिमकोषा:, चतुलावा: नरोदनेवित् पनारोइ पादथ:। [ एवदापण्ा: पायुसनम् :- "वपंदशी इन्श्रो या बवार्गा या
Page 350
वतोय: परिष्क्रेद:। [.]
तव दाइमयले भूमोच्छादय: । शेतमयले उत्वम्पनादयः। सष्टमुदाहरपम्। बध वास:,-
यथा,-
उपाययुः कम्पितपाणिपल्ञवाः सखोजनस्यापि विलोकनीयताम् ।" (घ)
पथोपतः। वातवित्तकफाना स्यः व्यापयो ये ज्वरादय:। दड तत्प्रभवी भावी
सर्वत्। उदाहृतयं यमा,-प्रियननपरिषद्गात् वेपमाना अन्मात्ों, विश्रतबचनबरगी
निर्सनञ्य ।" दति।
मकताइडटन:। पतत्यथ: स निर्धाती जायते वायुसनयः ।" इ्येबंकप: सुदारथ: मन्दविशेष:, विदुत, तवा उस्का-बाबाज्गाओो ज्योतिरग्रिमय: पदार्यविशेष:, एसय,-"हइचिखा व सुचाया रकनोषभिखोकवडा। पौदषी प म्रमाषेन डर्का नानाविधा खृता।" इत्युरबचता, एवमाटिमि: हेतुमि: सम्पाउदिवारम: वास:, भर्वात इति प्रेष: ।. (घ) उदाइरति, परिकुरदिति।-भारवी जयक्रोडावर्षनमिदम। सुरा- पना :- इसरसः, परिछुरह्ि :- परितः सखरद्ि भोमे :- मव्ेः, विघटटिता :- बाइया: ताड़िता इनबः, करय :- समूविनो यासां ताः, पत एव बासेन विलोका :- सखबा:, हत्य: वार्सा तवामृताः तथा सष्पिता: पाचिपक्ञना: यासां तपोक्षा:
गोगताम्, उपाययु:,-पापुः। बंभख्वविख उत्तम्। [बषा वा-"समुत्चिम्रम् बः, पवियोभतां बरं वरप्रदानख बमाद् यूविनः। वसतुपाराट्रिसुतासससामसवडास्ेव:
Page 351
शाडितदर्पथ:।
पथ ग्रोड़ा,-
यथा,-"मयि सकपटम्" इत्वादि। पथ हषं.,-
यथा,- "समोच्य पुत्रष्य चिरात् पिता मुखं निधानकुष्ख यथेव दुरगतः। मुदा शरोरे प्रबभूव नालन: पयोधिरिन्दूदयमू्ष्किंतो यथा।" (छ)
(ए) बोड़ामाइ, चाध्यांभाव पतति।-वार्ष्चख-निसंब्जतख्य, चमाय :- वाडिलं, बोड़ा; सा पेत् दुरधारान सर्वत, तदा वदनत्-सपवचवांत मसबथ, याजननादिं वरोतोति तवामृता। नादिकानां नायववत्ञावकीयनाढे:, पुरवामार
विदेवी द्रोड़ा। [बैचिसु एवमुदावस्य:, यवा हि,-"सेलोनिमोख्नं बोड़ा व्यय्राग- शरवादिमि:" परति। उदाहरयं बषा बा,-"पटासग्े पतची नमयत मुख जात- बिनया इठाशेष बाल्डयपरररति बावाषि नियृतम्। न नक्रोत्याखातं सितमुख- मंचोदत्तनबना प्रिया ताम्यतन्तः ब्रयमपरिष्ठासे नवबधू: ।" इति ]। (प) इबंसाह, एषं इवि।-इटज-ब्रियस बसुनः, बवासें :- सामात, चसू "-मेवनरड, गङ््टम्-पध्यट्टभाव्म, तहाहियर: मनसूं :- वित्तस, प्रसाद:,- मचनवा, इमंः। (इ) उदाइरति, समोस्येति।-दुर्गत :- दरिद्रि, बषा एव निवानकुव्वस -रवनसंख सतबद्ध, दर्शनात सर्वतत इति भ्रेम:, सवैद पिता-बनबः, चिदात् पुवं० मुखं समीस्य-निरोच्य, सस्ट्हरैन-चन्द्रोहयैन, मुच्हिंक,-इिं गतः, पवोषि: बदा-ससुद इय, [बविमसडक समुदरय समितल सवनोति पमिप्रायैदी. मना इंद्रम, चड़मा,-यंधा पबोनिबिरिन्ट्दवैण तबको सर्वतत, तथा परत्ोतच्ा रर्ष- बरती नसूब अदि चपना] सदा्हबैंस, भोगस:,-मस, मरोरे-औोर पेडया,
Page 352
गुता। ताऽडदिकृत् l2००। (न)
विडितं मधुद्विषः। परछ्ठद्विमव्तरि मनो ह्ि मानिनाम्॥"(भ)
ससमीं संभूब, चपविमितद््षवान् चासोहितय:। इदं कैनापि केरिमितेन चचुषा सृपख बानं विवत: सुताननम। मछोडये: गुबः म्रदरष: प्रवसूव नाव्नि।" इति काविदासकतरचुबश्यं बिनसवतया प्रदशितमिति प्रेयम्। बंशरख्वविल उत्तम्। यथा था,-"युनान् भासपरतिमंदतात्नो नमनन्त वर्खा सविबान्नमासत। तनो मसुसव न कैटभदिष- सपोधनाष्णमम8च्बवा सुदः ॥" इति भिशपाखबचे १ स० २ए:बीषः।
तथा एजोनां-सम्पदाम्, पसाियता बसूया। तब दोषापाम्-पपरनिष्ठानामिति
(म) उदाहरति, व्येति।-परथ्र-अपयन्द्रख् सर्वेम्योडप्साय्येम्य: प्रय्म शेष्ठववा युविध्विरेय विहिताया: पूजाया: चननव, तव-तखां, सवससुबन- महनोयम हाताजनपरिमछ्िततथा विख्यातायामित्व:, पदसति-समायां, ("समन्या
मपुहिष :- पख, मा्न-सम्गाम, न चहसत-पूंष्ी पकारेतर्य: ; हि-तथा हि, नानिनाम-पमिमानवताम, उडतव्वभावामारमिति याबत, मनः परेषां हकौ-चभ्य- दये, नगरि-विरहेधि, भर्वत। चम् मामन्िममदनीयण्य मगवती मानासडनबचनेन
विशपासवपखेदं पथ्मम्। उड्गता सपं,-"अममे सभी बदि सथी प, नहनगुननाय- मयरम्। बचम अनमना: खुरी, उनझा नबी व भवतोबमुड़ता।" इव्रि वमन्भाव्।
Page 353
पथ विषास उपोयाभावजन्मा तु व्रिषा
यथा सम,- एस कुड़िलघणेम सूचिडरकड़ापेप तुर पि मह सषि! दारड दंसर प्राप्सनहिम्ब जमडरा पघ पति:,- मानाभोष्टाSगमादौस्तु सम्पूर्णसाहता है सौहित्यव चनोल्वासस हासप्रतिभाSSदिक्कत् ॥२ ० २॥(ठ ) (ज) विषादमाइ, उपारयेति।-उपायानामभाबात् नम्म यस ताटभ:, सृख सकष :- उदसारड्रासः, विषाद:। तब निवास, उच्ासः, इत्तापः, सडायान्वेवण- दिशय मगत। (ट) उदाहरति, एका दवि।-[ "एवा कुटिबयनेण सुचिकुर्यख्रापैम तब बिवड देकी। मम सखि! दारयति दमव्वायसर्या्टिरित यमोरगोव स्ृदयम्।" पवि संखवन ] से सखि। [एतैन तथ्या: श्रेबोडर्विंतं खावेदनोत्तरख् कर्नव्यो-
पोअवसमास:] सुचियत्यवापेन,गोमनेम इन्तससमूहैब, ["चिडरयड़ापेद् (सिहरबबापेन") इवि मावपाठे इन्दोमड्:] ("चिकुष: कुन्तकी वास:"
बविर्पि डा, मम वृद्यं दारयति-खच्यवति, तमा बमोरगोष-काणीरबोड, [शंशोरगोबेवि पाठान्रे इन्दीमङ्: ] दर्शद थ। [बतोडखा दारबदनन- मबंइना.मम न भवैत् वर्षा त्या यतित्व्यम; तब चषणबतदाननिवर्स्यंमेवेवि चयन्द है।सनोत्र्रे पायुप्राविता में हैडप्यसेदातिभयोशि:। एवमेषशा वेख्य्ा दारप-
Page 354
दतीय: परिकीद:।
यथा मम,- डला दोननिपोड़नां निजजने वडा वचोविग्रहं. नेवालोच्य गरोय सरपि चिरादासुभि शोर्यातना:। द्रश्योघा: परिषचचिता: खतु मया यस्या: जते साम्पतं मोवाराप्त्रलिनाऽपि केवलमही! सेयं अतार्था तनुः ।" (ड) भथ चपसता,- 'मात्स र्र्यडेषरागादेश्वापल्यं त्वनपस्थितिः । तब भर्त्सनपारुष्यख च्न्दाऽडचरपाट्य: ।२०३। (ढ)
सतुभि:, सम्पूर्षखदता-पूर्व कामतं, शृतिः। तब सोहित्यं-ढह्िः, ("होडिवं तपमं
निवारथकार पौभूततित्तत्तिविशेषी पृतिः" पति। (ड) उदाहरति, हतेति।-व्वतानि पापानि तख्घ्ानद्नार्या सरवः सध्ापि सपतो विरतणोत्तरियम्। दोनानां-नानाविपटटयसाना जनानामिति भाव:, निपोड़नाम्-उत्योपादिदारा उत्पोड़नमिवयं:, सल्वा, निजजने-पुचमिय- सावादिकपे बन्धुजने, बचसा वियर्ह-बालवडं, वहा-मलेत्वय:, वास्ावेवदि भरोषनं परितं्यति माय:, विरात्-बट्ुसामिवोरितरय:, गरोयसोः,-पतिमरतीः,
विषुयेति लाकः, वथ्या:,-तन्वा:, जतै-निमित्तम, उभोगार्थमितर्यः, नया इ्रय्योया :- द्रव्वण-सणरवादिरपवित्तख, बोघा:,-राश्य:, वनराभय: श्बबं:, (द्रव्वन्तु पितसी दिसे पृविम्यादी विलेपने। लोवे य भेबजे अ्ये दुविकारै वाचपत् ।" इति मेदिनो) परिसशिता :- सत्रेता:, सा इयं-मामकोणा, वङ्, शरोर, खनु साम्मत-वरंके बबं, तख्ज्ञानदमायामिति वावत, बैवर्स
पुबसी इति बायन, उति बडी-चास्थम्। बत तखनानेन निसडलं ४तः मनावनम। शर्दूमविकीितं उत्तम्।
Page 355
[२०८] साहित्यदपेषः ।
यथा,- *अन्यासु तावदुपमर्दसहदासु भङ्ग ! लोलं विनोदय मनः सुमनोलतासु। सुग्धामजातरजसं कलिकामकाले व्यर्थ कदर्थयसि किं नवमालिकाया: ?" ॥ (प)
रामादैय देतो:, चनबस्िति :- एववानवख्धानं, तर चापस्थम्। तब भव्नं, पावष्यं,
इवव वन विमावा: सयुसतभावस्तु भर्व्नम् ॥र वाक्पावष्यं मरहारख ताड़नं बवबम्धने।
गामयमानं निषेधन्या विदग्धोतिययम्। हेसत् !- हेसधुप ! चन्चन,-उपचाराव् तहत रसिक! एतवर्ब:, [एतैन चावेदनोचित्यं व्यन्यते] चन्वासृ-एतडिमास,
इति तवाभूतास, बन्चद्, -सभ्भोगकालिय चुम्यनाशिद्गनादिसडासु उ्त्वयंः, सुमगो-
मोदहेतुभूतासास, सन्दरोधु पति यावत, लोलं-चपसम्, चन्दत,-मन्नथोट्रेवेण- इतर्मिति भाव:ः, मनः तावत् विनोदय-श्रोषय, नवमाखिकाया:,-वासनवा:,
सवोत्ाया:, सुग्धाम्-सभिनरया, भोमवामित्वयं:, बच्चन्र,-सुरत्मूढ़ाम, चनात- रजसम्-बतहूरतपरार्गा, तव मधुनोडमाबात् इति भावः, चच्चत,-बनाता संग, वदुपभोगोडपमंकारकतया निषेधात् इतति भाव:, बखिकां-कोरकं, ("वषिका कोरवः पुमान्" इवमरः) बन्चत,-8पचारात् तत्सटभं मुद्ाप्रमिति भाव:,
-इमं, वर्ष-निरवंन, वदययसि ?- केअयसि : पवीपभीत: उपभोगानर्शमपि उपभोनुं बामयमानंख मालाशतिचुतया भापत्यं प्रतोयते। श्ोकैडखिन् उपमर्सादि.
रेकि:। वसनततिवर्य उत्तम्।
Page 356
सतीय: परिच्ेद:। [202]
भध म्वानि:,- रत्यायासमनसाप त्पिपासाऽडदिससवा। ग्लानिर्नियापता कम्पकार्श्या नुत्साइतादिक्कत्.र() बथा,- "किशसयमिव सुग्घं बन्धनात् विप्रसूनं घदयकुसुमशोषी दारुणी दोर्घशोक्ः। मग्यति परिपारड़ नाममखा: शरोरं भरदिज दव धर्मः केतकोगर्भंपवम् ।"(घ)
(व) म्ानिमाइ, रवायसिति।-रवायासैन-सुरतपरित्रमेय, बनसापेन, मुश, पिपासाडदिना व समुहता, निव्याचता-चसामष्यंमितय:, म्वर्गनिः। तब
(घ) उदाहरति, वियवयमिवेति।-जानकों विद्योक तत्खरूपं निदययन्था सुरखावा छतिरियम्। नरदित :- अरत्वावनः, धर्मः-निदाघः, सूर्यताप शवि
हृदय श्ुसुमशेषी-हदयमेव कुसुमं बोमखतया पुष, तत भोषयनोति वपोत:, बदा, -पृदवस कुसुमं कुसुमाकाररं मर्भख्रामं तचछोषी, चत एव दाडम :- मयार, दोघंश्रोष:,-दोघं: चायतः, बह्ुकाखन्यापितयाडमाम्मपार पवि यावत्, शरोष :- विरहनन्खेदविशेष: इति तथोक्तः, वन्नात्-उस्तात्, उत्पततिख्जानादिति यावत, विप्रलूम-विच्चिन, सुग्धं-बालं, मनोरममिति यावत्, विशवय्रनिय श्रिवम्. बद्ा:,- सैताया:, परिपाष्-परितः पाड् मेतच्ार्य, वाम-अथ, अरोरं व्यपर्यत-सन्तापयतीत्यः। [ब्ले उपंचये इति पातो: विषि पुवि पाषिवकथः] चम. कौवाया: विरनावखार्या ममसापाखन्यना शरोरपाषतावमुभावा स्वानि: भवो- बने। डतररामचरिखेढं पथ्यम्। माखिनी उत्तम्। बबा या "सुजितनयपतारा: पानवतंदुविम्या रजनय दव निद्ाक्ञान्तनोत्रीव्वास्य:। तिमिरिय दवाना:
Page 357
साहित्यदपंय:।
घथ चिन्ता,- "ध्यानं चिन्ता हितानाप्ते: शून्यताश्ासतापकवत् R.Iढ) "कमलेष बिभ्रसिएण अ संजीअंतो बिरोहिग ससिबिंबं।
किं चिंतषि ? सुसुहि! अंतराह्िपह्िपमा ।" (घ) अ्ंथ वितर्क :- तर्को विचार: सन्ेहाद्भूशिरोडङ्डुलिनर्त्तक:।२०६। (न) यथा,-"किं रुद्: प्रियया ?-* इत्यादि। एते च तयस्त्रिंशद्यभिचारिमेदा:" इति यदुतं तटुपलचषः मित्वार (प),-
(द) चिन्तामाइ, ध्यानमिति।-हितख चनाने :- बदाभात, राबता- उदयख न्ानशून्यतं तथा:, तथा ासतापयो: बारएं ध्यानं, चिन्ता। (य) उदाइरति, कमलैनेति।-["कमलेन विकसितेन व संघोजबन्ी बिरो- बिनं पमिविष्यम्। करतयपर्यक्षसुखी किं चिन्तर्थास समुखि ! चन्तराह्ितव्ृदया ?" यवि संस्कवम् ]1 हे समुखि! बन्तराहितम्-पन्तरमिनिवेभित, हृद्य बशा वाड़यो, [बतर दृदयश्रब्देम हद्दतं नायककपं वस्तु व्यव्यते ] तथा बरतखे, वाने इति भब:, पय्येसं-खापितं, सुखं यया तथाभृता, अत एव वियसितेन-मस्ुटेण, बाललेन-पद्रेन न, विरोधिमं-खभाववैदियं, अभिविम्वं कंयोजयनी बतो मिं विनतर्याि?[चतर बरतर्लं कमखं मुखं अमिविम्यमित्यतिमयोतिभेंटेऽम्वमेदरपर नोडथ्या। करतवोपरि कपोवनिधानं शोबसुद्रेति म्रोषितमसुंखाया नाविभाया
(न) वितर्यसाह, तर्व पति।-सन्देदात्-संग्यात् सेवी:, युषो:, बिरस:, बहुयोनास नतंक: विषार: तर्षः। : (प) 'नह एतेर्षं सचचारिमावाना बयनेताववी एव सभ्या निवता खात्, विनयोत्कंडा निर्षयविने य समा तोम्य पृतुक वार्च्य दन् संभयमाष्प्यरे नादोमामपि बच्ेड्
Page 358
संतीय: परिच्छेदः।
रत्याद्योऽप्यनियते रसे स्ुर्व्यभिचारियः ।२०७।।(फ) तथा हि भुङ़ारे अनुच्छिद्यमानतयाऽवस्यानात् रतिरेव ख्थायिभष्दवाच्या। हासः पुनरुत्यदमानो व्यभिचाय्ेंद व्यभिचारिलक्षपयोगात्। तदुत्ं,- "रसावस्थः परं भावः स्थायितां प्रतिपद्यते" इति। तत् कस्य स्थायिन: कम्मिन् रसे सच्चारित्वम्? इत्याद- शृङ्कारवौरयोहासो वौरे क्रोधस्था मतः । ान्ते जुगुभा कथिता व्यभिचारितया पुनः। द्रव्याद्यन्यत् समुन्नेयं सयं भावितबुद्धिभि: ॥२०८॥(ब)
मेदा: सर्वा्ति, इब्ेबं प्राक् यदुतम्-पलिहितं, तत् उपवचयम्-बन्येषामख्युप- सचकमिति भाव:। पयं भावः ;- उपवचयं नाम खमतिपादवले सति द्वरप्रति- पादको धर्मविशेष:, एवस्र एषाम् सपलचवत्सोवारैय तत्टम्रानामन्वेषामषि यद्यसुचितमेय पति बोध्यम्। चन्चे तु नैतेम्योडन्यें कीचितृ व्यतिरिच्यन्े, बिन्वेवेपु चन्तर्भूयन्ते; तथा हि,-खज्जायां विनयस, बौत्को उल्कछ्ाया: कुतूहलख न, मतो निर्ययख विवेकस् च, धृतो चमाया:, दैन्े सैन्यख, चापले पृश्वाया:, बवडित्ाया दव्बख, तर्बें संभयस्य, पसूयायां मात्सर्थ्ख, वासे उडेमस व चनतर्माबोपपसे: स्ुर्ट पाथेकोन कल्पमं व्य्यम्। यदि व बिनयाऽडदोनां श्रिशेनमनाटिकपानुमावस्याम्येन बच्चISSदावन्तर्भाव्यत्ोपपत्तावपि निन्दानिन्य कर्माकषम्बनत्वादिभे देन भिव्नतया तेवाम् पति निर्माप सूचमवच्केदकम् उत्येवाय्रडः, ताहिं वर्वापि सूषसूष्ावचेदन- वख्पनायामानन्यम् इति वधोतमेव न्वाय्यं भरषम्। (प) रव्ाट्य: दति।-सवाद्य:,-रविहासादयः, भषि-ये पव भहारादी
सावध्तनियमरड्िते इतबं:, रसे व्यमिचारिय: सयु:। (ब) पशरिति।-प्रशारणोरयो: हासः, तथा बौरे क्रोध:, नतः-बोहव इगं:। यानते पुनः नुगुसा व्यनिचारितया वचिता। उत्ादि-एवमादि, चमपत् सपें आवितवुरिमि:,-भाविता परिपक्ञा पुदियेंगा तैखनोकें, माव्यमाजानियासे
Page 359
साहित्यदपंथ:। .--
पंय स्थायिभाव :- चविरवा विरुद्धा वा यं तिरोधातुमकमा:। बाखादाहुरकन्दोडसी भाव: स्थायीति सम्मत:र०८। (न) यदुश्म्,-
न तिरोधौयते खथायो तैरसी पुथ्थते परम्।" दति (म)
रिनर्ध, जयं समुदेयं-बोडन्यम्; बचा अड़ार शोष:, चढचे रति: शमय, मधानके दिखस, मासे उसाइ:, बोमले मबम् इन्धादि।
-विरोधिन: वा. भषाः यं विरोषातुम्-वाच्ादवितम्, चचना:, तथा बाखादस -रसट, बरुर:,-परोड, तख वन्दः,-मूखम, वसो मावः स्ायोति सम्पतः।
संस्ारदपेय बह्समयं वतंमानत्वात् वाबद्रसपत्ययस्मयमन्वेषपात काबित्वम। ता- कमिहितमभियुर:,-"विकसीवियडयीं भर्वव्कियतै न यः। बात्मभाव नयब्वन्वान् म खाधी सपचामरः। पिनं वितेऽवतिष्ठन्ते सम्यध्यन्तेऽनुबन्धिभि:। रखत्वं ये प्रपथमे अडिडा: खाबिनोडन ते।" इति। [चवर "पिरम्" शति पद व्यमिचारिवारचाय]
पविरसनमू संमान्। बाबदसं वर्समान: ख्वाविभांव उदाह्ृत: ।" इति। यथा नराणा नृपति: भिष्याचात यथा गुद्धः। एवं कि सर्वभावाणा मावः खायो महा- (िर।" इवि व नाव्य माखकार:। चवायं सार:,-वचा समानसच्तपा: स्मानात-
तेवामेवालुपरा अर्वनन्त, तथा विभावानुभानम्वलिवारिय: ज्ायिभावान् उपानिता सर्या्त। तम पह्ान्रवत्वात् खामिमृता: ख्वाबिनो भाषा:, तर्खानीयपुरुषगुयभूत्ा सन्ने मायासाम् सुखतबाइडन्रयन्ते, परिजनभूता व्यनिचारियो भावा :; बषा, बो बहुमनपरिवार: स एम रामनाम समते, नान्य: सुमहानवि पुरषः, वषा विभाषाड- भावव्यलिवारिपरियुवः आविभानी रसर्ता चमते रवि।
इच्चर्मत एम नायेन, धमोषा भषाणाम् सतुबामुक्-अव्वया सत्यभवा, पर्षों
Page 360
ढतोय: परिच्छूद:।
रतिर्शासच्न शोकश क्रोधोत्सारी भयं तथा। नुगुप्ता विस्मयस्ेत्यमष्टौ प्रोत्ता: शमोऽपिच॥२१०। तब्,- प्रतिर्मनोऽनुकूलेऽर्थें मनसः प्रवणायितम्। वागादिवैक्ृताच्चेतोविकासो हास दष्यते॥ दूष्टनाशादिभिश्चे तोवैक्रव्यं शोकशब्दभाक्। प्रतिकूलेषु तैच्ास्यावबोध: क्रोध दूष्यते।। कार्य्यारमेषु संरभ्: स्थेयानुत्साह उच्यते। गैद्रशक्या तु जनितं चित्तवैक्कव्यदं भयम्।। दषिक्षगादि भिरगरहा जुगुभा विषयोद्धवा। 'विविधेषु पदार्थेषु लोकसीमाऽतिवर्त्तियु॥ विस्फारस्ेतसो यस्तु स विस्मय उदाहृतः । शमो निरहावस्थायामात्मविश्रामजं सुखम् ॥२११॥(य) खाबिभाव: ते:,-भावेः, न तिरोधीयते-तिरोहितखरपो विधौयते, परं-कैवखं, (स:) पुष्यते-पृष्टिं प्रति नोयते। (ब) रवादीनाड, रतिदितति।-मनस:,-चिततस, चनुकूलै-म्रोतियरे, पर्यें -वस्तुनि, ("बर्थोडमिघेयरेवस्तुपयोजननिवत्तिु" इवमरः) प्रवषावितं-तदायत्ता- यिवं, रतिः, चव उपचारात् तडमंः, प्रेमरसारद्रचित्ततवं रतिरिति मावः। बामा-
आवात चेतङू :- मनसः, विकास:,-सृरपं, हास इथ्यते। इटस-प्रियस,
Page 361
[2१७]. साहित्वदपंथ:।
यथा,-माशतोमाधवे रतिः, नटकमेनके डासः, रामायपे शोक:, महाभारते गमः, एवमन्यनावि। एतें हिं एतेशु भन्तरा उत्पत्यमाने: तेस्तेविंकहेरविसदेय भावेरतुच्किया: प्रत्युत परिपुष्टा एव सद्दयातुभवसिषा: । (र) किष,- नानाऽभिनयसम्बन्धान् भावयन्ति रसान् यतः। त झाडावा अमी प्रोत्ता: स्थायिसज्जारिसात्विक्ा:९न यदुक्षं,- "सुख दुःखा दि भिर्मावैर्भावस्तड्वावभावनम्।" दति। (व)
-विततरः, संरभ:,-उमावेशः, उद्यतत्वममिति याबत, डस्ारः सचते। रौद्रनत्ा
कारयें:, विषयोडषा-विषयेषु भोग्यवस्तुपु समुत्वत्ञा, नहां-कक्षा, नुयृक्ा।
विचस, बस्तु विक्ार :- विशास:, स विष्वय उदावृत :- ववितः। निरोहाव चाया-निसूहदमायाम, चात्नि-सेतसि, विश्ाननं-वि्ामणनितं, नानाविषय- [ मासनापरासुखतया समस्क्षेमनिवचचहेतुवमिति यावत्, सुखं न्मः। (र) एवे होति ।-पतेपु-रसेपु। एती-सवाद्यः। चन्तरा-मध्यतः। बनुचिश:,-8चछेदं न प्ात्ताः । उदृदवारना-सामानिय्ानाम्, चनुनवािद्ठा:। (र) खाय्यादोनां भावशष्दवाचले हेतुमार, नानेति।-नानाडनिनवसम्.
सावियचारिसात्वया: भावा: प्रोक्षा :- कविताः । (प) वहमब मार्ण संवादीन द्रढ़यति, बदुशमिति।-पषोशनिखर्यः।
साद :- साविधाये; तख रसम्य भयः,-रसत्वमितय:, तत्र भावर्न-प्रापमं, भाग्र, सातपहव्यनद्श्वः। रविहाअदिनि: साविमाने: रससा बद् एसलोपनाररव
Page 362
दतीय: परिच्ेद:।
पथ रसख्य मेदानाइ़,-
बीभत्सोऽहुत द्रत्यष्टो रसा: शान्तस्था मत: ।२११।(म)
(म) रसमेदानाड, प्रगरति।-प्ग्ास, शाब:र बडचः, रेट्र, बो, सवानर:, पोभतः, बहुतच, इति-एवम्, सटटो रसाः, मता इति भ्रेष:, वषा- बवाडमी रसाखट्त, नान्तः मतः, रब पति मेष:। बबेदं बोधम् ;- धज्ारादक: मान्तान्ता नय रसा:, तवाटी इति नाव्यामिषाविय प्रथर्म निटिंश:, मानख पुनः पार्यंकन उल्ेखः। पत: केवाकिनयते नानख सकपेयाषड्रावाक्ीक्वाराभाव: सुचचते। सिंहनिरोषयन्ावेन "तथा" उति,बमिवाव तथाग्रोकारेय परेषां मतखामोटमल्व नषि सूचते पति। पर्थ भात:,-"मानत अमसाष्यलानटेय तदस्न्वात्। पष्टावेद रस नाब्ये न शान्तसव युब्यते ।" दति कैषाचित् मतम। तबेचते,-न डि नटें रसम्यत्ति: पत्मामिरवि सोखियते। पम सहद्वानां ममशातितया तेतु रक्षव्यरेर्वाय
तख खाय्यनगमावेन रसाम्तरालिनयन्वस्वत्वख्ापि पसन्वापते:। न य सदिष्टम, समुमवापड्मापते:। चब माव्े गोतवाखयादोनां प्रतिबुषानां सङ्रावेन सहदयीव्वपि
वाम। तथा हि,-तब रसान्तरमिय तमपि रवमनुसर्थारः सह्दये: वकि कोतबादादी प्रतिकूले तत्ताया दूरलपसाहितव्ात्। बदि त विषयचिम्ैष प्रतति- कूषतयाइक्रोकियेत, तदाइडसन्मख विषयोपभोगनिवतत्वख, एटोपनस व सुतिषुति- पुराथेतिरा सादिड् ममपरमर्हंसोपासनतीर्थप रिय म वार दैरवि विषयलेन म्रतिकूसल्वम। एस एव "बटावेद्र रसा नाक्य्विति कैनिटचपुदन्। तदमाड यतः कश्ित न रर्स सदते गढः ।" उव्वादिमा सन्नोतरवायरक्ता नाय्जरेपि रसोडसे सिडालितिय:। शन्त: नाक्ो नावि एस: प्ति ये वामनन्ति, वेवि प्रयोधचन्द्रोदयमशाभारतादि अनन्वान् अवखोकयत्तः भन्तरसमस्युपनचुन्ति रति विरविचिविक्ितं सहदबानाम्।
एव एव "पंडी माब्े रसाः खुताः" एस्यमुददमेय "मानोउषि नवमी रसः" अंदि मनाबखार यि सुवितरन्तः। एकस मजतं एसं म्रकावन्रेय सममंयसातानर मान्ामज इमवन ढपयत्रमूणलेव प्रनिलासती दवि दिय्ए।
Page 363
[२१4] साहित्वदर्पणः ।
उत्तमप्रक्कृतिप्रायो रस: शृङ्गार दूष्यते॥ परोढ़ां वर्जयित्वाऽत वेभ्याज्जाननुरागियोम्। आालम्बनं नायिका: सुर्दचिणाद्यास् नायकाः॥
भूविच्ेपकटाचादिरनुभावः प्रकौर्त्रितः ॥ व्यतोयामरयालस्यजुगुपा व्यभिचारिगः । स्थायिभावो रतिः श्यामवर्गोडयं विष्णृदेवतः ।२९३। (ब)
(ब) अदारमाह, एव्रं होति।-उपति दममदत्या इन्ति बासुकान् इति वपोतं थदं, ["अभृजव्यामावमं गुक् प्रखम्" (ड०२ पा० ११६ सू०) इत्युवादिसुवेय गक्ुएडखा: ] हि-नाम, मन्नवस्-वामस, उडेद:,-उद्रेवः, मन्रचोद्रेवैष सरयावविदशोपस्थापकी व्यापार इति भाव:, तदागममहेतुक :- तख्य बागमनं प्राप्ति- सख हेतुभूत उत्यर्थ:, प्रगार:,-भ्रत्रमक्कृति बारयतेन प्राप्ोतोति, अभ्तेषाम्यंते पराप्यते वामानिके: चसाविति वा, भङ्रमाराति समन्ततो ददातोति वा तथीक्षः, ["बमशए' (शश१ पा०) डतछू; बह्ा,-"बातो उ:" इति ड.] रसः इष्यते। स र मराय उत्तमप्रकति:,-उत्तमनायकः । चतर -इड्गारे, परोढा -परकौयाम्, [ एतैन बन्धवाया चपि वणं सूवितम् ] बनदुरामियों वेश्याच वर्कवित्वा, तद्िषयरसल पभारभासत्वादिति भाव:, बन्चा: नागिका: चाखम्वन-तदाख्यविभावकन इथः, तवा दविषाया :- दविषानकूलघृष्टनठाः मायकाः सुः। चन्द्र:, चन्दनं, रोगन्न् -मृषुस, इत-कहार, (बादिपदेन कीविसकूजनादय: देमवालाटयम ग्टद्यने) उद्ोपनं-तदासयविभाव उत्र्थः, मर्त-कवितम। भुवोः विघेष:, कटाचादिय अयुमाव: म्रकीतिंतः। पौग्राम्-उप्रता, मरयम्, चालसं, जुनुस्ता म ताः बका सन्ये भाबा: म्यमिवादियः सुः। रतिः,-पूर्रेक्षा मनसः प्रेमात्मिया ह्ति: उवामयः, राये माद:। बयं-रसः, श्यामवर्ष, विष्वर्देदतं यसब सः इत्वैवंविषय वचित:।
Page 364
वृतीय: परिच्छेदः।
यथा,-"शून्यं बासमं .... " इत्यादि। धत उतसरूपः पतिः, उतखरूपा च बाना भासम्नविभावी। शून्यं वास ग्डम् उदोपनविभाव:। चुम्बनम् अनुभावः। लव्जाहासी व्यभिचारियी। एतैराभव्यत्तः सक्दयविषयो रतिभावः मृङ्गार- रसरूपतां भजते। तज्ेदावाह,- विप्रलभ्भोऽय सम्भोग द्रत्येष द्विविधो मत: ॥२१५।(स) तव,- यव तु रतिः प्रक्ृष्टा नाभौष्टमुपैति विप्रलव्भोSसौ.९२6( संभोषटं-नायकं नायिकां वा।
(ब) तड्ेटी (एड्रारमेदी इम्र्यः ) चाड, विश्रखण उति ।-एव: -प्रबार:, विप्रलन्: बथ सग्रीनः, दति-एवं, दिविध: मतः-खौक्वतः; धडगारी नाम रसः सभ्भोगमिपयभ्यभेदेन डिप्रकार: इरति मायः। तव संयोगवालावच्कत्लैन प्रश्ष्ट- रतिविमय: उभोग:, मियोगवालावन्कित्नलेम विप्रलथी नाम इझार:। प्रवापि नायिव्ानायकयो: सामानाधिकण ववैयविवरख्याम्था न संयोगवियोगो खोकती,
अथिता व्बिधेडम्यनीवरा सफसीवसुनही! मनोर्बान्। दविता दविताऽडनना- इलबुनं दरमोसव्रबना निरोचते।" इति। विप्रसम्भोदाइत्थम् :- "वापी माबृश्रिकीः) मयायसमसी नस्पतयनसें नने केषोमन्दिरमाहतायनमुसे बिम्वसवक्ाखुणा। निश्नास
मायोषते।" पति रसनद्रावरे स्पट्टम्। (v) तब (तथीमंध्ये उत्वंः) विशरबन्नाड, यर्वेति।-यन्र-प्रमनारि, रबिदय -- पमुरायः, प्रसट्ट-प्रकरपादिना प्रमष गता, तु-बिन्ु, (बव नाबिका नायज्रो
मा पति यावत, न उपेति-नोपसुछले, बसे विश्रबन्तः। तमा प-उपभोगा-
सा-१2
Page 365
[१= ] साहित्यदपंगः।
स च पूर्वरागमानप्रवासक रुगात्मकश्नतुर्द्ा स्ात्र०य तव,- श्वगात् दर्शनात् वाऽपि मिथः संरूढरागयो:। दभाविशेषो योऽप्राप्ती पूर्वरागः स उच्चते॥ (ख) पवणन्तु भवेत् ततर दूतवन्दिसखौमुखात्। दृन्द्रजाले च चित्रे च साचात् खप्ने च दर्शनम्॥
. होपनतथा रतिसखेन तवातिव्यापिवारणाय प्रस्ेति, सभभोगैडतिम्याप्निवारपाय उपभोगामावेति, विश्खनसमानविषयके ज्ञानान्तरी संस्कारे वा प्रतित्याम्तिवारणय एस पति। यतु प्ाड् :.- "यम दुःख संवल्तितत्वात रतिनं प्रसष्टाडमोट्टसुपैति (विषयो- वरोति) स विप्रनम: इति, तत्र, कबणेतिव्याप्ेः। यदि व "बब" इत्म् "मद्ारी" रति व्याख्यानात् न वरुषेडतिप्रसफ् एत्यथ्यते, तदा "बभोष्टसुपैति" इति बिमर्थम? पभीष्टविषयरतेरेव उङ्रावठपेय परिणामात्। ग्रत्-"नायिकाऽदिमि रभोष्ंन स्पेति-न सद्वते, तथा च-पमीष्टविच्हेदसंबलिता रतियंब स विप्रबनः" रति केषाचिषाख्यानं, तदमत्; पथयमानादी पभोष्टविक्केदाभावैन सव्यातेः। एवमेव,-"संयोग: सुखसन्भिओ्रो विप्रण्न्स्त दुःखयुक्। रतिप्षथी: पमर्षः खात् चाधिक्यान् सखदुःखयो: । पति दर्भनात् दुःखभंबन्ितरतिष्यायिभाबकी रसो विम्रखन:" पति यत् केचिदाङ्ु:, तदपि न सापु; प्रचयमाने दुःखायोगादय्यातेः। (न) चथ भेदानाड़, स चेति।-स प-विपयमः, चतुर्खा इसोदमुप समयम्; तैन विरदोपाधिक: पथ्चमोऽन्वीवि बस्य भेठो वेदितव्य:, स प देशन्तर-
लायते। स बथा,-"मि दहः म्रियया" इत्यादि; बन्चथा तस्य निवतप्रकार-
वपि या दर्मनात्, मिष :- परत्पवं, संदढ़गगयो :- मम्जातानुरायों;, कोपुंसक्षे पिति मेष:, पश्प्ती-सम्चोडममखामे, परम्यरासड़मे पति याबत, यः दमाविसेष - पाखामेद:, सः पूर्वदान इच्ने।
Page 366
दतोय: परिकछेदः।
उन्मादोऽय व्याधिर्जड़ता मृतिरिति दशाव कामदशाः ॥ (ग) सभिलाष: स्पहा चिन्ता प्राप्तुापायादिचिन्तनम्।
अलच्यवाक् प्रलाप: स्याच्ेतसो भ्रमणात् भृथम्। व्याधिस्तु दोर्घनिश्वासपाएडुताक्कशताऽऽदय:॥ जड़ता होनचेष्टतमङ्गानां मनसस्तथा ॥ २१८॥(घ) शेषं स्पष्टम्। क्रमैप उदाहरणानि,- "प्रेमाऽडर्ट्रा: प्रपयस्पृथ: परिचया टुद्गाढ़रागोदया: तासता मुग्धटशो निसर्गमधुरास्ेष्टा भवैयुमयि। (ग) दमाविभेषान् चाड, चभिषाष पति।-दम-दवप्रवारा: दवबंः। चम्र -पू्षरागे, बामदमा :- बामगता: भपस्वाः, मन्मबोटेके जाता चबख्ा इमयंः। बमत् स्टटम् ।
चपायादयोवि विन्तनोया: ; चन्वथा वदाचित् व्याघातोषि सन्पवेदिति बोध्यम्। पव्मादमाइ, उन्पाद पति।- वेतना चेतनेपु-समोवनिर्मीवेयु अपि, चर्परिकेद :-
-पगम्-पबथं, पेतस: बमवात्-बमोष प्रति बावनात, या बखस्या-बिना सत्यनित्यं:, बाकू-वचन, निविधर्यं बब पति यावत्, सः प्रखाप: खातू। व्याषिमा, व्याषिस्यिति।-दोघंनिवासःर पाखुता, रम्रता-चौधोनखलं, तदादि-
Page 367
साहित्दपंय:।
याखन्त:करयण् वाह्यत्ञरणव्यापाररोधो चषात् पाशंसापरिकस्पिताखपि भवत्यानन्दप्रान्द्रो लय: ।" (ड) चव्र मालतोसाचाहर शेनप्ररूढ़रागस्य माधवस्वाभिलाषः। "वाथ मोचे कुरङ्राचों माचाजम्ों मनोभुब: ?। दूति चिन्ताSडकुलः कान्तो निद्रां नंति निशोथिनौम्।"(च) पत वस्याशित् नायिकाया इन्द्रजानदर्शनपरूढ़रागध् नायकस्म चिन्ता। इदं मम। "मयि सकपटम्" इत्वादौ
(र) पमिनाषमुदाहरति, प्रेमार्द्रा इवि।-मुग्धे-सुन्दरे, मनोडरे उत्वबं:, दशे वम्यास्पामृवाया:, माखया 5त्बः, प्रमार्द्रा:,-प्रेमषा-प्ान्तरखेडविशेषेष्ष, बार्दा :- विताः. प्रेमामित्यख्धिका इति यावत्, चत एव मथयसृभ :- प्रषय :- सहायः, तत्सृभ :- तत्पूर्ण उव्वर्यः, परिषयात्-पुनः पुनः दर्मनादिष्यापारात, उडाढ़ :- उदरिसः, उदिम इतति याक्त, रामम्-बनुरमस, सुरतैष्ाया पतति भब:, वदय :- पाविर्भाषः यासू ताः, निसगनपुरा :- खलावमनोज्ाः, तालाः सेश :- पपायरेस्पादिका: करिया:, मवि अवैयु-पुनर्भवन्ु दब्वर्य:, वाह्ु-
भृताब्ु सतोपु ववि पति वाराय, समात्-चममाबेय, मनोर्य मलनामावेषेव्वयं:, मार्ख-पहिरसंव, बन करयम-पन्द्रियं, चचुरादियमिति यावत, तख म्यापार :-
-विशय, निविश़लिनिवेध इति यावत, ["मानन्दषान्द्रीदयः" इत पाठागर- बानन्दण सान्द्रोदय :- गाढ़ोदय:, माढ़ानन्दोदय इत्र्थः; सान्द्र-बाढ़:, बानन्द
सर्गतत; समयत प चन्तःपर्यम मन्दससिये विद्यीनं अववोति पबिताक:। नावती- नानवसंद पथ्यम्। मार्टूसविक्रोडितं उत्तम।
ईूँदे :- पश्चामि? पवि विनश बाकुत वात्तः, नियोषियों-रातिं व्ाष्य [ पमाचन ंश्रोने दिवोया ] निद्रा क एवि-भाप्रोति।
Page 368
ढतोयः परिचेद:। [२२१]
नायकस्व स्पृतिः। "नेवे खल्ननगख्नने" इत्यादो गुणः पावनम्। "खासान् सुपति" इत्यादो उद्देगः। (छ) विभागशेषासु निशासु च वर्प निमोष्य नेवे सहसा व्यवुध्यत। का नोलकरठ! ब्रजसोत्यनच्तवाक्
भत्र प्रसाप:। "भातरद्विंरेफ" इत्यादो उन्मादः। ()
दर्शनात्-प्रेचपात्। अतिसुदाहरति, मयोति।-सृतिभावोदाहरषतया (२०१ वृ४ठ) उदाहृतपूर्वमिर्द पद्मम्। [एवश आवविदेषरामविशेषकपयोः अ्रत्योरनिव्वर्तवं व्यज्यते] गुथकवनमुदाह्रति, नेवे पति।-प्रहढ़योवनोटाडरबप्रसड्के (१२१ पृष्ठे) उदाहृतमिदम्। चत्र दि नेवादोनां खन्नममश्जमदादिययंनेन गुणषगंनं खट्टम्। उहेमसुदाइरति, प्ास्तनिति।-तपनोदाहरखप्रसक्े (१६६ पृष्ठे) उदाह्टतं पथमिदम्। [ एवस तपनोडेगयोरेकां व्यज्यते ]। (न) प्रसापमुदाहरतति, विभागिति।-विव्झ्वाविभिष्टो भागः, यषा,- दतोयो माग: विभाग: [सम्ाभष्दम्य उततिविषये क्वचित् पूरणायतमिप्यते पति बोष्यम् ] स श्रेषो वासां तासू, ढतोयभागावग्निष्टासु इत्यय, निशासु-राविषु, [पव पार्वतोति कर्सपदमष्याहरचोयम्] वर्य नेवे निमोत्य-निद्रया निमोचितनेवा भूले- सय:, २नोषमछ !- हर! व्रजदि ?- झव गच्कमि? इति सवच्या-बिना सत्यमित्व्य:, वाक्-वचनं वखा: तवाभूता सविषयवचना इन्वयः, ससमे- सप्रविषयत्वात् चपत्ते, (हरख) करठे, यदा,-बसत्वस् खप्नमाबोङ्गाविततया बदोबण शिवस, वछ्ठे वर्षितं पाद्ोष्शनं यथा, यशा,-चसयम् पाजम्वनस्या- सत्यतवा सवेय, चण्ठे बाहीबंख्नं यख्ा: तादभो सती, सहसा-सद, व्यनुध्यत- नावरिता, बासोदिति शेष:। [रतेन खप्नशादश्पतिअतिदरशंनतदङ्सृन्यशंनाख्येपु बतुए बिरडियां बिनोदेयु पार्षत्वाः सप्रनथा सखौमुखेन दर्मिता इति ह्द्यम]।: कुमारसनबसेदं पद्मम्। बंत्रखदिखं बत्तम।
प्रीचम् 11.
Page 369
साहित्यदर्पयः।
"पांर चामं वदनं हृदयं सरसं तवालसच् वपुः।: पवेदयति निंतान्तं च्ेत्रियरोमं सखि ! ददन्तः ।।" (ञ) भव्र व्याषि:। "मिमिगोदनसम्रणोए पिड्टियं सब्बं सुगिच्सं भंगं। दोहो गोसासहरो एसो साहेद जोवर ति परं ।" (ट) पत् जड़ता। इदं मम। रसविच्ेदहेतुत्वात् मरगं नैव वर्स्यते। जातप्रायन्तु तत् वाच्यं चेतसाऽडकाङितं तथा। वर्स्यंतेऽपि यदि प्रत्युव्जीवनं स्याददूरत: ।।२१६। (ठ)
(ञ) व्याषिमुदाइरति, पासडिति।-है सखि! तब पाख-मविनन्रेतवरषं, वामं-समं, वदनं, सरसं-प्रेमावेशपूर्व, वदयम्, चब्मसं-सवविषयनिषत्ुष्- मित्वय:, बफु :- गरोरख्, हदन् :- हदयाव्यन्तर, निवान्तं-माढ़, सेबियरोगं- सेबिय :- पाभरोरपातं खायो, चठे रोगसं तवोत्षम, एतक्रोराचिकित्सनोर्य व्याधिमित्य:, पावेद्यति-प्रकटयति। चत चार्य्या इन्दः। • (ढ) जड़तामुदाइरति, निवियोति।-["विधिनोदयशयनीये निडितं सवे सुनिषखमत्म्। दोर्धों निव्वासमर एव सप्यति जोवतोति परम्।" इति संखतम]। दयोयां सं नायकामन्स्मुच तहिर हेप्ासन्रमरचाया भात्मसख्या अवखाबमंगीलिरियम। पिविनोदवथ्यनोये-विसविनोना बमखिनोना, दवानि पवाबि, तेषां जयनीये ऋव्यायां, पममंपवरपितत्रव्यावारमिति यावत, निहितम्-वर्पिते, सर्वम् बां-मरोरं, सुनिषस-अन्दनरहित, परं-कैववम, एवं:,-सतुभूयमान: इत्वर्यः, बमुहिध्या वर्दननिदं तं परदशं स्ामयः, दोघं :- पायतः, निन्वासमर :- नित्ासातिमयः,
दचयं पवेदुमयोः। दबबी: अतयतियोभों ता मौति गोतवान् हनकेक्र।" पति
रैतात्कख मरबाद्रतैनाम परति वरचक्पातुभावैन रतैनिलनाभाबात् रसत्वं नोपपवती अंब भाक:। तत्-सरयम्। प्र2कलोषनं-सरपात् परं पुण नोवनमिब्बय।
Page 370
ढतीय: परिच्छेद:। [२२२]
तब पावं यथा,- "गेफालिकां विदलितामवनोक्य तन्वी प्राणान् कथलिदपि धारयितं प्रभूता। भाकरस सम्पति वतं चरणायुधानां किं वा भविष्यति न वेद्वि तपस्िनी सा ।" (ड) द्वितीयं यथा,- "रोनम्बा: परिपूरयन्तु हरितो भङ्गारकोलाहलेः मन्द मन्दमुपैतु चन्दनवनौजाती नभखानपि। माधन्तः कलयन्तु चूतश्रिखरे केलौपिका: प्मं प्राणा: सत्वरमशमसारकठिना गच्छन्तु गच्छन्मो ।" (ढ) ममेती।
मृतप्रायया नायिकया तदानीमेव नायवानयनाय प्रेषिताया दूसा: नायकं प्रति पत्रि रियम्। या तपखिनी-ब्रह्मपारियो, तव बिरहे व्यतभोजनामरणा भूत्ा विषयेम्यी मैमुखय्यापादमहारा तपयपतोथ्ययं :; पत एव तन्वी-अभाक्ो, चशिमाताव शेषपवोरेति
तक्ा: प्रथ्वोऽपि गेफालिका ("जिससी फुष" उति वङ्रभाषा) तां, विदखितां- वियसिताम, [एतेन बर्डंरावः व्यन्यते ] चवसोक-दद, कर्यासदपि-सक्केष, प्राधान् धारयिसं प्रभृता-समर्था चमूदित्वरय, यद्यवि बदानोनेव प्रायाः प्रयात्- सुखता चासन्, तथाउपि रावेरर्डवमिष्टतया दूथा सह नायकागमनं सभभाव्य कबडारें महता चायासेन निरोसुं पारिता इवि भावः; सम्पति-राविशेषयामार्डे, चरचा युधानां-कुछुटानां, वतं-रवम, चाकखं; मिं-कोहगवस्चा इत्यबं:, [निपाताना- मनेषाथत्वात्] वा भविष्यति उत्वरहं न वेग्ि-न जानामि। बथ यदि तदीय यरोवं अव्सात् भवेत्, इतयपि न चित्र मन्धे पति तख्वम्। शेफाविका: रावेर्भंध्य- भागे वियाधन्ति, तह्टर्गंनेन रामेर्वशेषव्वात् कान्तागमनं प्रति बाग्ासनव:, अुछुटरव- अवणख तु रावा्रवद्ञानतूचकत्वात् नैदाख्मिति भाष:। [ बत्र हि किंवा सविष्यती व्वादिपदम्यत मर्यल सव्रिषानं बीतत]। वसन्ततिखयं उत्तमू। (ठ) पेलसाइडसकि्सं मएयसुदाइरति, रोवन्ा अति।-मियपिरहे मन्न-
Page 371
[१२] साहित्वदर्पंय: ।
दतोयं यथा,-शादम्वर्थीं महाखेतापुष्ड रोवहत्तान्ते। एष च प्रशारः 'करपविप्रतभ्नविषयः' इति वब्ामः । (प) कीचित् तु,- 4नयनप्रोतिः प्रथमं चित्तासकस्ततोऽय सङल्:। निद्राच्केदस्तनुता विषयनिव्वत्तिस्त्रपानाशः। उन्रादो मूर्च्छा मृतिरित्येता: सारदया टशैव स्ः ।"(त)
पोड़िताका एनिरियम्। रोखन्वा :- बमराः, भहारणोवाइसी: इरिति :- दिन्ः, ('दिशसु ककुलः वाहा बाग्रास हररितम ताः" इल्बमरः ) परिपूष्यन्तु, चन्दनवनी जातः-चन्दनवन्धां जात:, चन्दनगन्धेन मनोकर: दविकोत्य पति भवः, नभखीन् - वायुरधि, मन्दं मन्दम् सपेतु-वहुतु, कैशोपिका :- केल्याः सुरतक्रोड़ायाः, एपचारात् तदिषयिखय उत्कर्ठाया उड्ादुना इति यावत, (टबकैलिपरोहासा: क्रोड़ा" इवमरः) [पत "कदिकारादत्िनः" दति वार्तिंकेन डीष्] पिका :- कोबिया:, पतमिखरे-भावतवत्िरस, खिता इति ग्रेष:, माधन् :- चताहुरख्ादेन उद्सन्तः सन्त इत्य:, पश्चमं-खरविशेषं, कलयन्तु-गाधन्तु, धमो बशमसार:,- लोड़: तहत पठिना:, पाथाः सबर-शोध्र, गच्कन्ु मच्कन्ु। [ "नित्ववीस्यीः" (८श४ पा०) इदाभोपया दिलम] [चव बमरादोनां मन्वोदोपवतया विरदिखा मारकत्वय वविसमयैण सिडतेवि तत्तेषा भङ्ारादोनां प्रायेनेन मरचस पेवसा- • 55वाद्तत्वं व्यज्यते]। यार्टवविकोड़ितं उत्तम। (-) सर्णात पवं प्रत्यञ्जौषनं उतीयमुदाह्रति,-वादव्वश्यंमिति। रयमेव मशाए वरुमविप्रबभविषय इात वर्शयतं प्तिजामीते, एष सेति।-खट्टम्। (त) रतिरइसकारमतं द्शयति, कैिदिति।-प्रथमं-गुखनबथमाबाबसरै, नयनमरोति :- बयरामः, नेवयोटयनानुराग दवि यावत, प्रेयसी: परस्पर प्रथमं स्रमामिखावकपपामोद्रेकैष परं नेवे सामुराये भवतः दरति भवः, ततः,-तव्पर- मभोटविषयासासे, विततस्व-मनस:, पासङ् :- पार्मलिः, चध-तश्रिम् ससे सति, सकच-"बर्थ ससा? सब्वा क एवमतुदाध्ाम" इत्येबंरपः मनोरष- पिजेष:, ततः-उहसमनुष्यायतः, निद्ाक्कद :- नागरय, निद्ामप्राप्तमतः तनुता -परोरनाअ, ततः विषयनिर्वत :- वाहावस्तुवमुख्षम्, बचन्त तदायत्मामस- त्वादमान् विषयान् दवदग्धवाननाणोय नोवनच्नोनि तात्पर्व्, विषवैम्य: प्रति- निश्चस नयानान :- निर्सन्त्ता, नि्यंब्लात पूजनोयेम्मोपि न अथत इब्बाजय:।
Page 372
वतीय: परिच्छेद:।
इत्याप्ु:। तव च .- मादौ वाच्य: िया राग: पुंसः पख्चात्तटिङ्गिते:२२०(ब) रद्ितानि उत्तानि यथा रत्ावष्यां मागरिकावव्राजयो:। पादौ पुरुषानुरागी मन्वत्वप्येत्रमधिकं प्ृदयक्षमं भवति। (द) /नोलोकुसुश्भमञ्चिष्ठाः पूर्वरागोऽि च विधा।
न चातिशोभते यन्नापैति प्रेम मनोगतम्। तव,-
ज्े नोलोराग मास्यान्ति यथा श्रोरामसौतयो:॥ (ध) कुसुम्भरागं तव्पाष्ट्यंदपैति च शोभते। (न) मश्जिष्ठारागमाहुस्तं यन्रापैत्यतिशोभते। २२१॥(प)
शूच्चाइयस्ता, ततः मतिः,-भायवियोग:, प््व्ेता: दम एवं अरदता :- बाम- मवता परखा :. यु:। (म) बादाविति।-पादो-चबतः, खिया :- नायिवाया, राबः-नावर्व प्रति चनुरामः, वाच्य :- वर्गनीय इत्चर्षः, पसात्-तहननवं, तम्ा: श्रते :-
(द) शकतानोति।-बामवावादिकपाणोत्य:, एवं मयम खिया नावय-
नैनथपरितादी नायिकाविषयानुरामोपि नाववख् प्यमसुपपदते इत सारः। (ष) नोषोरागलाइ, न येति।-यन् मनोगतं-मनोहरं, प्रेम न य पवि- शोभते-नाविमाम पसुते इब्बयं:, न पपेवि-न वश्ति प, सं-नाखुद्रिक्मठि
भोमते प, तत्-उडरितं, चवसमितयं:, प्रेम रति श्रेषः, प्ुसूनरामं पाड्ः। पकमा-
Page 373
साहित्यदपंथ:।
भथ मान:,- मान: कोप: स तु द्वेधा प्रपयेरष्यासमुङवः। यो: प्रयायमान: स्ात् प्रमोदे सुमहत्यपि।। प्रेमृथ: कुटिलगामित्वात् कोपो यः कारगं विना ९९९०(व) इयोरिति नायकस्य नायिकायाय उमयो: अषयमानो वर्णनौयः। उदाप्वरणं तत्र नायकस्य यथा,- "अलिश्पसुत्तम्र! गिमिलिभष्क! देसु सुहय! मजय बोपासं। गण्डपरिउम्बणपुलदभ्रांग ! य डब्े चिराइससं।।" (ब) बातिशोभते न, तम्-सविषत्मत्ुद्धित्तमित्यय:, राममिति शेव:, मचिष्ठादाजम्
मोदाहरयान्तय गवेष चावश्य नत्वम । (फ) मानमाह, मान पति।-स तु मानस, इयोः-खोपुंसयो:, अ्रमोदे -: प्रेमचि, प्रचयमानसंत्बः। मद प्रमोदे सति कोप एव नसर्वत, वत कयं मानवबथ-
दिबयं:, यव नायबा: कुटिसः, नायिका वा कुटिला, तव बन्धोडन्यं मानख सभय् इव साय:। कादयम-सपराधादि। कुटिखख विनावि कारयं तक्षन्वायनया कोपी भवतीति सार :: यहा,-कुटियगामिस्वात-दुश्यनमखभावत्वात इति क्ेयम्। (म) बबिष उति।-[पलोकप्रसुप्नक! निमोखिताय! दैदि सुभग। मह्मय काश्म। गण्परिचुष्यनपुष विताक् ! न पुनविषयिष्यामि। पति संखतम ]। मायिकाइडनमने विखम्बमसमान कपटनिदरित नायकं प्रति गधपरिपुष्यनेन
बयोषप्रसुशय !- सपटनिद्रित! निमोसिते पचिती वेन तम्खडी। ह सुनय।-पियतम! गयस् परियुम्बनेण पुवव्ितानि-रोमावितानि, पद्रानि बख तक्षम्योधने। [ एतैन बद्योकनिदेति व्यन्यते]। मश्म् चवमायं-स्ानं, देहि, मम विखन्े तव ओोषो नात पति सस्यते, पुन :- सः परं, न विरविष्यामि-पुन- जम विसन्ये तम क्ीधी जाव इति सस्यते, पुनः-पतः पर, न विषविष्धामि-पुन्र- रेवंन विवन्निये उति भाक:। बब नायिखाया विवणेग नायवस नान पवि पयोकसप्रस्ञात् कीटिए्वय पोष्यम्। चार्था कन्दः।
Page 374
दतीय: परिकेद:ा।
नायिकाया यथा,-कुमारसभ्नवे सनध्यावर्षनावसरे। एभयोयंथा,-
विशनगिवतर गोसासटिय्वस्ायं को मझो ?॥" (भ) पत्यरन्यप्रियासङ्के दृष्टेऽयानुमिते ञुते। ईर्ष्यामानो भवत् सीयं, तन्र तवनुमितिख्व्िधा।
तब दृष्टे यथा,- "विनयति सुदृशी हशः परागं प्रथयिनि कौसुममाननानिलेन।
निष्तनिनामदत्तवषंथीः को मक :? । इति संसकतम्]। प्रययेन-प्रेमथा, कपितयोः - शेपं गतयो:, पत एव चलोकपमुपथो :- कपटनिद्रितयोः, ड्बोः-एमबो:, नानिनी :- मानवती.मानवती:, "नाहं प्राममेतेन संर्वादष्यामि" 'नाडमेतश संवदिव्यामि इमेव दृढ़निकययोदिति यावत, नियखं यथा तथा, जिकसे जिनवासी इत्तवर्पंथी :- खिरयर्षयीरितय:, दम्पवीरपिति देव :. को महः मानमग्समर्थ :!
(म) पत्युपिति।-पत्यु :- प्रियस, चन्यमिवासन्े-नपरनाविचासकी, हमे. शुते, चदमा पतमिते स्ति, खोधाम र्दर्ष्यामान: मवेत, तवन्तेपु बरिविधेद मध्ये इसब:, पमुमिति :- चनुमानं, बिचा भवतोति प्रेष:, उरखप्राबितं-सपरे सड़त्कोसंनं, भोगाङ :- सथ्रोगधिड्ं, तवा गीवखखनंनामव्वलिकमः, तत्षश्रबा, एतच्वद बारवल्वाल्।
बनिष् :- गढ़ु:, फरकार इति यावत्, तेन तथीलेस निममुखप़सकाररशेशय:, सुहभ: - पव्यमुनयनाया: प्रति भयः, इम :- नैवख, पयलोचनस्ेति बावत, सपदि प्रतितमिति मेष:, [यहा,-हम पति पचम्यत्तम। पत्ित् पचे "ब्रपादाने पयमोय (दाशइ मा०) इवि पसमी] एव़स्ादेश नैवितय, क्रोसूमंन् कस्मक इृष्पकीर्द
Page 375
साहित्यदपंचः ।
सभ्योगचिक्के नानुमिते यथा,- "नवनखपट्मक गोपयस्वंशकेन, खमयषि पुनरोष्ठं पाणिमा दप्तटट्टम।
नवरपारिमलगन्धः केन शक्यो वरौतम् ? ।" (र) अनुनयपर्ययन्तालहने (ल) तु चस्य न विग्रकन्भमेदता, किन्तु सभ्भोगमन्जारोर्थ्याख्वभावत्वम्। यथा,-
तत तवोनं, पवामं-इजः, विनयति-निरति, दूगेकर्बीत सतोति बावत, तथा :- मुहनः, पदितयुषतत :- विपयदामिनो, तप्ण: सपबाा दात भावः, बच्चोडेयमपि
उपवातुपाचितः रति साहनायाः; "एकअन्निवात् सजोपनेमुं पकत्ती एयोरपि नेवयोः
वर्पंनाडिमाटमासति न्मससावरकारमतानमन्तार :; तर्वााष्टि रमगद्धरवारा :- पभोटायंबिक डम्पानी विवादनमदात। मिग्रपाममवसेट पदम। पाष्पिताया पत्तम्। (र) नवति।-नायक प्रति नानिया उत्ति्यम। नवानि मखपदानि- नवविष्टानि र्यश्मिम् ताह्नम, चड-अरोदवयवम, संगुबेम-बसनेन, मोप. मसि-चाउणीय, टव्टटम बीड्ठ पुनः पाचिमा-करपस्वेन, स्गर्याधत- विरोदासि, (पबन्तु) प्रतिदिशं-दिभि दिभि इत्बं:, [विभश्वणडव्ययौभायः। "व्ययोमावे अवताभृतिम्यः" (५।४।२० पा०) दूतति समासान्तट्टथप्रव्बय:]
बत्े प विशिषननन्या हेतुखवात् वान्यसिडरये सणातोय्र: सडर:]। मिग्रपास- मधसेदं पदम। माजिनी उत्तम्।
Page 376
ढतीय: परिच्छेद:।
भूमड रचितेऽपि ट्टिरधिक सोलफमुह्ौनते। इदायामपि वाचि सष्मितमिदं दग्वाननं जायते। कार्कमवं गमितेदपि चेतसि तन रोमाश्चमासम्बते ृष्टे निर्वद््णं भविष्ति कर्थ मानस्व तस्मित् जने ?॥" (व) यधा वा,- "एकस्तिन् गयने परासुखतया वीतोत्तनं ताम्यतोः अन्योऽन्यस्य इदि स्थतेऽय्यनुनये संरतोर्गीरवम्।
भग्नो मानकलि: सहासरभसव्यासक्करठप्रर्टः ।।" (ग) एवमन्यव। (न) सूससे पमि।-मरवाकरसें विरस्कुब्नों बचों मति वसाबिटुि:। भूसके-भुमेदे, रविते-झते सति चवि, हष्टि: सविकं सोत्ाकं-ससुत्षक यषा तथा, उदोषते-सतयं पशातत, वं द्रष्टमधिकं विकसितं अवतोष्यं :; वषि- बालुमती, बडार्या-सवतोलावेन संयतायामवि, चछ्मधाषनेक्कयीति भाबः, इद,
नायते, यं ददा ववादनास्रम् प्रमोद: असमनुभावयतोत्यय:, [°बधि- प्रम्' इति उत्तरवापि चनुषन्धते ]। कैताि-चिसे, वार्मश्यं-बाठिन्व, नमितेऽपि -नोतैडमि, बन :- गरोह, रोमाश्षम पासम्वतै-रोमाखिता अर्वतत, यैनासिद्ि- तेन मखयणपन्दनगेपमनुभवतोति भाव :; चतः तमिन् जने-ताडशे प्रिथजने, सटे सति, मानस निर्वडयं-निर्वाहः, मामावतम्यममिवं्य:, वर्ब-केन प्रयारेय, अवि सरति? म केनापोव्य:। [चमर दर्ममादोनाममुलावाना बखमलेग तै: परिपष्टा
आयः]। वमकमतकस्वेदं पथम्। आदखाबिकोडितं पचम्।
गेतोतरं-तूचीं बमा तथा, ताव्यती :- किश्वतीः, पत श्व सतुमये-पतुर्नयामि- साने शसत:, बन्चोडनासय-परम्परख, इदि-मनसि चितेि, गोरवं-नार्न,
Page 377
[३.] साह्ित्यदर्पणः ।
साम भेदोऽय दानव् नत्युपेचषे रसान्तरम्। तङ्गङ्गाय पतिः कुर्य्यात् षडपायानिति क्रमात्॥ तत प्रियवच: साम, मेदसत्सख्युपार्जनम्। दानं व्याजन भूषाऽडदै:, पादयो: पतनं नतिः॥ सामादौ तु परितीगे स्याटुपेच्षाऽवधौरगम्। मभसवासहर्षादेः कोपसंशो रसान्तरम् ।२२४॥(ष)
मानवलि :- प्रपयवसडः, सहासं यधा तथा, रभसेन-वेगेन, द्षेग वा, ("रभसी वेगदर्षंग्ो:" दत्यमरः ) व्यासत :- दत्तः, करठग्रह :- कगठाश्नेषः यव तवाबिषः सन्, मग्र :- बिनटः। परमव्मतकसेटं पद्यम्। शार्टलबिक्ोडितं वत्तम्। ( ष) मानभन्जनोपायानाइ, सार्मेति ।-पतिः-वह्मः, तथ्व-मानख अङ्राथ्य-भन्जनाधें, साम, मेढ:, दानं, नतिः, उपेषा, रसान्तवं चेति षट् छपायान्, क्रमान-पूर्वपुर्वस्य मियासे इति भाव:, कुष्यत-सवलख्ेत। स्वी्य मानभज्रनाधे घड़ेव सामादय उपाया नायकेः विषेया:, बिन्तु पूर्वोपायैन मानाभक्रे उत्तर उपायः उत्येवंद्रमेप, न तु उत्तरोपाचैन मानाभक्क पूर्वोपाय वाप्रयथोय: ; उत्तरोपायापेचय पूर्णेपाधस्य पविसित्करत्वात् इति भाषः। तब -- तेवु मध्ये, प्रियवच :- प्रियवाका, माम: ; तस्था :- नाविकाया:, सथा:, उपार्जनम-पायत्तोकरपं, भेद :; व्याजेन- इलेन, भूषाइडदे: सर्पमं, दानं: पाठयो: पतमं-पत्रिपथ प्रमादमं, नतिः। सामादो तु-सामभेददानममनरूपे चतुर्विसे चनुष्ठितेऽप्युपाये उत्यत्:, परिषीय,-परित :- सर्वथा, चोषे-बिफनी मति, तटनम्रममिति भावः, बबधोरयम-पवन्नया किमप्य- नरगम्, सपेचा, चात्-भवेत्, (एतम्यामपि बोचायां) रभस :- बेगः, बलात्कार इति यावत्, तथा वास :- भौत्युवादनं, इष :- प्रमोदः, चाटियस्य तथोत्ताः, तस्ात वोपबंग् :- मानखख्डनं, इसान्तरम्-बन्धो रमः, तत्ांप् सपाय: स्यान् 5त्य :; सरशा भावान्तरयीगात पूर्वभावस्य कोपस् विध्वस: रसान्तरसंजतः स्यादिति भाव:। रस्ान्तरेय मानमडो यथा .- "बर्थंमनो्शस कतपचनखनः श्रितोसुखी- 5पतदिति जखति प्रिये। वितन्य निं निर्मिति मनख्या तथा ससाध्यसं कुपितममोपि बानेवा।" दवि, चन भान्तवचसि अरपनगमखथा मानमज्र।
Page 378
ततीय: परिच्छेद:।
यथा,-"नो चाटुयवरणं अतम्" इत्यादि। भत्र हि सामा- दय: पञ्च सूचिता:। रसान्तरमूद्यम। भथ प्रवास:,- प्रवासो भिन्नदेशित्वं कार्य्याक्ापाच्च सम्भमात्। तवाङ्गचेलमालिन्य मेकवेगीधरं शिरः।।
किष्,- अङ्गेष्वसौछ्ठवं ताप: पाएडता कशताऽरुचि:। अधतिः स्यादनालम्बस्तन्मयोन्मादमूर्च्छना:।। मृतिश्चेति क्रमाज्जेया दश सपरदशा दर। (इ)
(स) प्रवासमाइ, प्रवास उ्वादि।-वाय्यांत्-पमोष्फलव्वामनिमिसं,
दिव्यय:, मिन्नदेशित्व-देशनतरवत्तित्वं, दम्पव्ोः एकव निवासभाव इति याबत, प्रवा :- तव्रामा विशलन्ध इत्यय :; [बब "यत" इत्यनुषज्यते] यव खोपुंसयोभिंन्न- देशित्वं, तत्तदनुभावजनबत्वेन खाद्यते, सः प्रवास इति सारः। बथ्ानुभावानाह,
· माखिनं, मिर: एकवेषेधरं, निवास :- दोघंन्ासः, उक्ान :- पनमुख- श्राम्तः, वदतं, भूमिपातादियस जायते। एतत् तु सर्वे प्रायेध नाविखाया एव, नायवास तु यथासभ्वसुभ्नेयमिति बोष्यम्। (ह) मतान्रे सारख एवादन दमा: क्रमेवाड, पद्रतिति।-६६-प्रवासे,
चनाभाव श्त भयः, ताप :- सन्ताप:, पाछता-पाठ्डुव्षंतं, सथता-चोबाडलं, दमाना दमकं सन्तारस्तु पाय्डताअंथतेतेकं पदं खोजन्य पाखुतया संबलिता अमतेति व्यापचते) वरुषि :- विषयवैदय्ाम्, चश्टति :- वैष्यांभाय:, चनालमः -पनाश्यत, सर्वशूग्यता उत्यः, तनय :- देववतानत्तलम, उन्ाद :-
Page 379
[२१२] साहित्यदपंणः । ..
पसोछ्ठवं मलापत्तिस्ापस्तु विरहज्वरः ॥
पनालम्बनता चापि शून्यता मनसः स्मृता ॥ तन्मयं तत्पुकाशो हि वाद्याभ्यन्तरतस्तया ।२२६।(क) शेषं स्पष्टम्। एक देशती यथा मम तातपादानाम् ;- "चिन्ताभि: स्तिमितं मनः, करतले लोना कपोनखली,
कोडप्मा: प्रार्थितदुर्बभोस्ति सहने दोनां दशामोहयोम्?॥"(ख) सखनता: एवादम अरदया: कमात्-उत्तरोत्तरं, सम्पदमाना:, जेयाः। ["भ्रेया दंम" दव्ब "एवादन" इति पाठ: बष्पनोय:, चन्चथा चद्ेष्यसोडमनिव्वादि सथन्ता विशववि: मसत्रवा खात ]। (र) पछोष्यमाइ, पंदौष्मिति।-मवानाम, चापतति :- प्राप्ति:, माधिनमिखय:, पसोहषम्। तापभाड, ताप पति।-विरहेच ज्वर :- व्याविस्ु . बाप:। [पाखुता-पाठुव्बलं, टुःखेन नरोएख निशेनस्कतवा मविनमेतोभाय:, रमता-दोगंस्यन, इखेते मसिदे, चत एवते बमुशे, मतान्तरे तु-पाचुतासंवचिता तैख्य: ]1 अवविनाड, नवषिरदिति ।-चर्वाचः, वखपु वैदग्यं-विगन- सृश्लम। सरष्ततिमाइ, सरवतेति।-सवंजर-सर्वशचिन् वस्तुनि, बरानिवा- अनतुरानिता, ममोहणनवताया चविश्रास उति यावत, चष्टतिः। चनाखण्यन- बामाड, पनेति !- नमसः शुगता प, चनावन्दनता-चवसन्बनराहितं, खृत्षा।
50यं:, तब्य-पमोटच, नायवसेवि यावत, प्रथान :- सवतर सष्यासवन्ात् सरपेस परिचयः, सप्न पवालोकलेषि आममिति बावत्, तन्यम्। [उन्माद- मूच्छनामतब: दु म्रसिदा, इसमूः न वचिता इवि वेहितनयम्; चत एव उत्तापपि
Page 380
ढतोय: परिच्छेद:।
भावी भवन् भूत दूति विधा स्यात्तवकार्य्यज: ।२२०। कार्य्यजस्य बुद्धिपूर्वकत्वात् वेविध्यम्। (ग) तत्र भावो यथा मम,- "याम: १ सुन्दरि! याद्ि पान्य ! दयिते ! भोकं उथा मा जथा:, भीकंस्ते गमने कुतो मम ? ततो वाष्यं वाथं सुखषि ?। शोत्रं न व्रजसोति, मां गमयितुं कस्मादियं ते लरा ? भूयानस्य सह त्या जिगमिषोर्जीवस्य मे सम्भुमः ॥" (घ)
नत्ा :- ससुषमया रतिमपि तिरसृर्वाबाया: बान्तावा:, प्राचिंतट्लंभ :- पार्षितः पुनरवि दुलभ :- एतस्यामनतुरतः, [चम्र "विशेषसं विशेषेय बडुषम्" (शशपूक पा०) दूबनेगु विभेषवषिशेष्ययो: प्राथिकत्वादिशेषयसमासः] ब :- की जनः, पवि: यख्ाते श्यम् र्दरटयों दोनां दशाम्-बबखां, विपततिमिति यावत, सड्ते -पनुमवति, ददशो कोडशी? इबाइ,-मनः-पन्तरिन्द्रियं, चिन्तामि :- प्यानैः, सिमिसं-खिंए, जड़ोगतमित्व्यः, विषयान्रप्रहषाचमत्वमानोतमिति यावत, [एतैन चनालम्बनता सूचिता ] कपोखस्बी-गयदैश:, बरतली, बोना-खिता, वदनं- सुखं, प्रत्युषख् या सवदा-राविः, तखा: ईगः-पतिः, (राविखियाना चवदा नपा" "बोषधौथो निभापतिः" इति चामरोते:) चवदैभ :- बद्द्रः, तहत् पाण्ड -नय्िन श्रेतो मावमापम्रमित्वयं:, बधरः, न्रासेन-दोघंनिव्ासेन, एकं-केवलं, खिन्र :- कान्तः, शम इति वावत्, ताप :- चन्तःसन्तापः, चनचसा, शीवर :- बिन्दुभि:, [यद्यपि मोयरोडन्ुकषाः सृता:" इसमरोति: तथाSप्यन "वितिषयापक़ाना पदानां सति विशेषचसमवधाने विशेषमानपरत्वम्" इति नयेन बन:अद्दयोगात् भौकरशब्देन कमामावं बोड्व्यम् ] प्रिमोरिशजये :- पर्मानी-
समास: ] नमं-शान्ति, न उपेति-न प्रप्ोति। आर्टूसविक्रोहितं इत्तम्। (म) कार्यानसेवादि।-दुड्धिपूर्वमत्वात्-सेचया विषीयमानत्वात् शवर्यः। [एवच मिन्नदेशनमनख सन्चायनाया भवित्, त्रियये वतमानतव, तंत्रिषसी
(य) वाम अति।-दम्पलोव्तिपय्यत्ी ।्र ह्े मृद द्रि । बाम: वजान
Page 381
[२२४] साह्ित्दपेयः ।
भवन् यथा,- "प्रख्ानं बशये: छतं, प्रियसखेरखेरजसं गतं, धृत्या न चषमासितं, व्यवस्तितं चित्तेन गन्तुं पुर:। यातं निवितचैतसि वियतमे सर्वे समं प्रस्थिता: गन्तव्ये स्ति जीवित ! प्रियसुद्दक्षारथं: किमु त्यन्यते ?" ॥.(ड) [ "पनमामछामोम्ये वर्तमामबडा" (३'१२१ पा०) दत वर्तंनानसामोप्ये भविष्यदये खट्। वविशेषषतवात् बहुषपनम्]। (इति नायबचोलि:)। ३ पान !- दबिक! दाहि-गच्, (इवि नाविषाया: प्रतयुन्निः)। चम नमनसन्नायनामातेव थत् 'पान्य' शत सम्मोषनं, तत् वात्मनि कानख प्रेमाभवसूयनाय, तदयमथ्य भाटियेय 'दयिते' इबमेन प्रतिस्ठब्बोधनम; तथा दि, से दबिते !- मिये! तमा भोषं मा षा :- न कुर, (ति नायवखोनि:)। ते-तब, गमने, मम शोष: कुतः ?- बरिमयम: (इति नाविवाया: प्रत्युन्नि:)। ततः-तर्हिं, बर्यं-बिमय, वाषं-नेवणल, सुबस-व्वर्जारः सोदिषोबर्यः (रति नायबसोति:)। ज्रोत्रं -सतरं, न व्ररजास-नगथास, पत-इति डेतो:, बाष्य सुख्ामोति श्रेषः (पति माविकाय: प्रत्युश्नि:)। मां गमवितं ते-तव, दयं त्वरा-व्यग्रता, बबात् :- ्िमयम? (इविनायवलोति:)। तया सह जिगमिषो :- गन्तुमिक्ठो, मे- भम, मदोबखेति यावत, चद्, जोवस-नोवितस, भूयाम्-महानू, थयं, सम्भुमः -तर, व्यप्रतति यायत्। ववश्य निगनियायि त्ववि विखवन्न कुर्षाये मम प्राथा: कखठावकड एमोडिन्यन्े, यतसंडि त्या सह ननं कतनियया: सन्ति, पतति वद्यम् (शरवि नायिवाया: प्रथान्निः)। वव दि कानासम्पतिय्ापेच्यतया, नमनध् सम्ा- मगामाव प्रेयम। आर्टूखविक्रोड़ितं उत्तम्। (ङ) पज्यानमिति।-मानप्रवासं निविन खनोषितं पति नाविषाया: र्ति- जियम्। भी भोषित! प्रियसमे-व्वत्तोवि बत्यन्ते मिये, बातुं-विदेशं ननु, निवित- पतस-दिरचिते, सति, ववये :- परभूषपविशेषेः, पख्ानं-याक्ा, श्रत्म; यानत भाविविरहचिन्तया शरोरवार्थात इसात वख्यबनो जात कवि भय :; तमा
पातमेय जोवनवारयं अवलोवि खरयाकारितात् म्राथममिवेदितय:, पसी :- पसुभि:, पनस-नित्व्कत, मतं-मिवितं, पवित्रमाषत्यमित्वयं :; "सममाचः सखा मतः" पते: सष्युर्गमने सष्युरपि नमनस् उषितत्वात् दवि भाषः; बड़ा निमबमत्रुणा
Page 382
ढतोयः परिच्छेद:। [Rw]
भूतो यथा,-"चिन्ताभि: सिमितम्" इत्यादि। भापात् यथा-"तां जानीथाः" इत्यादि। सनमो दिव्यमानुषनिर्धा- तोत्यातादिन: । यथा-विक्रा मोर्वश्वासुर्वभोपुरुरवसोः । (च)
निपाती तेषामयि विराय विखयी जात:, उदानोम् समूति न पतन्ति इत्यभिप्रायः।
गामित्वास्थ्न्तप्रियत्वमित्चाड्ः, नाकीविशेषैष इत्योषात् वसतुनिर्गमात्। न पैवं पृतेरपि प्रियसखत्वापततिरिति बाचं, पृतेरत्धमंतेन मनोधर्मत्ेम वा हदयातत्तितवायोबात्; यथा,-वियनोयने एव बखया चार्य्यन इवि बखबानां पृवेः मोतिमनचलात, वितख तम्प्रबयत्वात् मरियस् सुदृस्वम; बवाषासु मानमकष्वश्कतयाSल्न्त- पिवसमित्यत पृषक् प्रियसखतोपपाटनम् पति) तथा धृता-वेथ्ॅप, चर्षं- सयमावमपि, न चासितं-न खितं, विभेगासतिखुल्ेन घेय्य विनटमिति भय:, वितेन-मनसा, पुर-बत्ततः, प्रियतमस्ेति भावः, गम्ं व्यवसितम्-उदयुत्तम; दव्यं सवें-मदाप्िता बखवादय एत्ययं:, सम-युनपत्, प्रियेय सद्ट बा, प्रख्यिता :- प्रथविता :; पतः गन्तव्ये-त्याउवि एव्िम् समये ववमय गन्तव्मिति जिते सति, मियसूहसाथ :- प्रियास ते सुदद्तेति प्रियसदृदस्तेवां सार्थ :- समुदाबः, ("सार्बो बचिकससूडे खात् चवि सह्ातमावके" दात मंदिनी) वच्यादिरितयं:, [चव "नोवितमरिय" इति समसपाठे-नोवितत नोवनोपमस वान्तस मरिब इत्बब:] विमु-कर्य, त्वन्यते ?- तयह्ं न युज्यते, तलेव साकं गम्यतामित्ययः। मरिय्रसु्राक्: सह गमने कशतिभयो न भविष्यति उति मियतमनमने मन्तुमुद्यता: वख्यादय: सख्यचिवं कर्म कुर्श्त, यांद प तं प्रियस सहहवससि, तत् तवापि सवस् तदनुगमनं भविष्यति; ततः साम्परतमेवानुनमनं व्वाय्यमिति भाग:। [चब्र नाविकारतैनायक
पसुपातह्वतापव्यखः, विवासी व्यनिवारी प्रतोयते]। चमवततकसेदं पत्म्। मर्टू्जावक्रोडितं इत्तम्। ( ) भूतं प्रवासमुदाइरवि, चिन्ताभिरिति ।-(२२२ पृष्ठे) व्याखतनिदं पथ्म्। खहद्यम्रमख सद्तमामावे बिरडिस्या दमावर्वनेयम: बत एव भूवोडम प्रवास इति बाधम। आपणसुदाउरतति-"तां जानौषा:" इति। उदमपि बयाखतपुर्य पदम्। म्रोषिवमसंबाबा नायिकाया उदाहरकमिडम्। जन कि यपेश- मरात् वबस् मवास् सस्:। दिप्य :- विट्युटुरकादि माठृष :- म्व्यबीष्वमयः
Page 383
[२२८] साह्ित्यदर्पणः ।
प्रयमेक एव धौरैः कथितः सम्भोगशृङ्गारः॥ Vतब स्याहतुषट्कं चन्द्रादित्यी तथोदयास्तमयः। जलके लिवनविहारप्रभातमधुपानयामिनीप्रभृतिः। अनुलेपनभूषाऽडद्या वाच्यं शुचि मेध्यमन्यच्न ॥२३०।( तथा च भरत:,-"यत्किश्चिल्लोके शुचि मेध्यमुज्चलं दर्शनीयं वा, तत् सवें शृङ्गारेगोपमीयते" इति। किज्ज, (ठ)-
वानन्तर्थ्यात् तु पूर्वरागादेः ॥ २३१ ॥ (ड)
(ट) मनु जयं कतिबिष :? उत्याश्ंसायामाड, उद्ातुरमिति।-पयं सभोग- एड्ार:, चुन्बनम्-पधरपानं, परिरच्थम-पालिडनं, तदाटिवड्ेदभिन्नलेन सम्ातुम्, पभकतबा-न भक्या इत्यनेन हेतुनेत्यथं:, धोरे :- सहदयैः, एकः एव
परियुम्यनाधनन्मेदलादपरिक्केद एव एव गखते" इति। तब-सभ्भोगे इत्थं:, ऋतृषट्वादिकं, वाच्य-सश्रोमोद्दोपकतया वर्णनीयं, गुचि-निमलं, मेध्यं- पवियम, चन्चत-इम्यांदि, खात्-उपयुतं भवेत; तवोतां रसमग्धरकता,- "बदु यत् पवितरं सङ्गन्व तेन पुष्टि म्रदभंचेत" इति। (ठ ) एवमखामन्तसद्पपच्या एकविघत्ेनेव चत्ीकारोचिन्ेडवि, प्राथान्चेम सद्याभं भक्या: ये सनोगभेदा: तेषां चतुर्विद्त्वं बत्ुसुपक्रमते, विश्नेतति।-
(ड) ववित इति।-बसो-सओ्ोगशदार:, पूर्वदागादीः, धाननर्थ्यात- धननरसनरवत्वात, त-पुनः, चतुविध: कवितः। चादिपदैन पूर्वराग-नान- प्रवास-वाहता: चत्वार: गधन्े, पूर्वरामादेरनन्तरमयं सम्पद्ते, उत्यवमपि
भाग:।
Page 384
ततीय: परिच्छेद:। [२३८]
यदुसाम्,- "न विना विप्रन्तस्भेन सभोग: पुष्टिमस्रुते। कषायिते हि वस्त्ादी भूयान् रागो विवर्द्धते॥" इति। (ढ) तव पूर्वरागानन्तवं सभ्भोगी यथा,-कुमारसभ्भवे पावती परमेखरयोः। प्रवासानन्तरं सभभोगो यथा मम तातपाटानाम्,- "त्रेमं ते ननु पक्षलाचि ?- किसत क्खेमं महंग दिढ़ं, एताटक् अशता कुतः ?- तुह पुगो पुह मशेर जदो। केनाडं पृथुल: प्रिये १-प्पगदगोटेहसस सम्ोल्लणात्, तवत्तः सुभ्न् ! न काडपि मे-जद एदंक्वेमं कुदो पुच्कसि ?॥"(ख) एवमन्यत्नापि ऊह्यम्।
(ढ) नन दुःखबहुली विप्रलसे कि नाम रसत्म ? दत्याशक् तख मशोगातु गृथत्वं सम्पाद्यति, नेति।-बिप्रनस्भेग बिना सभभोग: न पक्टिम प्त्रते-परिपोषं न प्राप्नोति, विशन्पूवंकी कि सभभाग: प्रक्जष्टी भवतोति भाष:। डि-र्व्ा्ि, बस्तादौ कषायिते-कषायनले सिदे इयय:, मृधान्-महान्. रागः विवसतं- हडिं गच्कति। [एतेन पूर्वणगादियं बिनाडप सभ्भाग) सभ्भवतोति सूचितम; तथा प्रकट्टापशट्ट्मदेन सप्भागी डिविय :; विप्रनभानत्तरः मभोग: प्रज्ष्टः ; स प विप्रखन्भ: पूर्वरागांदचातुर्विध्येन चतुविंच :; तांइपरौसोपकट्ट इतति पबितम ]।
भाषयोकि:, नाविसायाः प्राक्तभाषया पुनः पत्युत्तिित्यववेयम्। हे पत्मलायि !- प्रगयवोमश्रोमितनयने! ते-तव, स्षेमं-कुमलं, मन-बिम? (इात माय- कस्योति:)। [किसषमिति।-कभकं चेकें मदङ् टृढ़म अांत मंस्कतम]। दढ़म- सबर्थ, शमक-भोरं,यत् मम चंड्ं, तदव प्ेमं-कुशलं, ममाङ्रष्य कारश्यंमेव चेम- मिति माद:। (इतति नाधिकाया: प्रत्यात्रः)। एताह्क-एतादशो, एवंबिरेति यावत्, ("तब" दय्प्याहा्य्यम) कम्ता -श्ररीरदीर्बश्यमित्यधं:, कृतः-बथ आाता? (ति नायकष्ण प्रभ्नः)। [तुड पति।-तब पुनः पुष्ट अरोव यतः पति वंस्तम]। यतः, -यज़ात, तब शरोवं पुनः पुष्टम्। (रति ना्यिकाया: प्रतान्ः)। हम्रिये! वहं, कैन-कैन हेतुना, पुष्ुस :- स्थुलाङ्: ? चभवामति प्रंषः। (इत नाविबलीशिं:)। [ घबडषी इति।-प्रयायवोटेवस श्ेखनात् इवति इंसकृतम्]। मर्थाबम्या :-
Page 385
[२8o] साह्टित्यदपंथः।
भय हास,- विक्वता का रवाग्वेशचेष्टाऽऽदे: कुहकाङ्धवेत्। हास्यो हासस्थायिभावः शेतः प्रमथदेवतः॥ विक्ृताSSकारवाकचेष्टं यदालोक् इसेजनः। तदचालम्बनं प्राड्ुसचेष्टोहपनं मतम्।
निद्राSSलस्यावहित्याद्या पत स्यु्व्यंभिचारिय:। 'ज्येष्ठानां स्िप्रितहसिते मध्यानां विहसिताबहसिते च। सपरवानाया:, देवख सम्मेषनात्-सत्रात्। ["सम्मोद्यमात् इति पाटे दु त्वदन्:प्रवेधात् इत्बब: ] (इति नात्रिवाया: प्रत्युत्ति:)। ३ समु !- सन्दषि! [समष्दबोष्डू व्वानोयतया "नेयड्पडम्जानावखौ" (१४४ पा) दवरि नदोषंग्रा प्रतिबेध "बष्तायंनबी कंस." (श१०१ पा०) इवि इखलाभाबात्रामादिकोडयं प्रयोग दविके, बन्चे वु-'वशषिणातेमारम्नादोनासुपयध्ञानम" इति वार्जिक
बवात नदीले इसलम ] लग :- लदपैचया इमयं:, बाइवि, से-नम, न, प्रथधि- जोनि भेष: । (इति नायकखोलि:)। [जढ पष।-यदि इदं बेमं वुतः पृत्तधि? इति संस्कतस । यद्धि पद-त्वमेय मम प्रययिनी इति तवेदमेवालिमट, तनिं पवि भाष:, कतः-विमर्स, ग्रेमं-कुमय, पृष्कधति :- मम साखयविषयबनित्ा- ड्रायां: मिं ग्षम? तगि प्रययनि किं नम वट्टम १ प्रवाससित खाइनम्चासरैक्षब
माथ:। (इवि नाविवाया: पतयुलि:)। बार्डूबषिक्रोडितं उत्तम्। सवरी (मान- बढकी) वज़ा-"पाहममवमाखोक वानमेशान्कातरम। सबनी वामसन्तानं समुख्ी वेन मुन्दिता।" इद्रि। "नाने! घोषकतालक्रकुशनात लं पुखपुश्तेन मे
Page 386
दतोयः परिच्छेदः। [२*]
नौचानामपहसितं तधाऽतिहसितञ् षड् मैदा: ॥ (त) र्ईषद्विकासिनयनं स्िप्रितं स्यात् स्पन्दिताधरम्। विश्विव्वत्यद्विजं तव इसितं कथितं बुघैः॥ मधुरखरं विहसितं सांसशिर:कम्पमवहसितम्। भपइसितं सासावं विचिप्ताङ्गं भवत्यतिहसितम् ॥। २३२ ॥। (थ)
(त) अनर्समाड, विक्वतेय्ादि।-विक्रतः बवार:, वाडू, वेध, पेट्ाटित वच ताहबात, कृडयात्-विष्मापन्ात, नटाटिखन, [कुष विस्वायने उत्बष् कुनि
मेतत्, तैन विक्वताकारादिविषयन्तपत्यम्षान्याटेयपि घहमं बोधम्) कुतुकाटिति
एहबिकानेर्डसनीति रस: खृतो हाथ्य: ।" पति)। तम जायिभावी रासः, मेतः वई:, (तथोतं-"सिती डाछ: प्रकीरिंतः" पति)। प्रमंब :- त्िवानुवर:, टैवतं यम् माहन्र:, (तथीशं-'हाय्यः प्रमखटेवतः" दवि) यत् विक्वतावादवाक्चेटं वम्तु पायोक-हहा, जनः ४सेत्, तत, चव-उसे, चालमनं बाभ्त:, तथा तथ सेदा- विश्वता बाराटिकया उत्याशयः, उदोपनं मतम्। पच्ी :- नेवबी:, सडोप:, बदनफ -- मुख न्य, सरताइ5दिकस चमर बनुभावः। निदा, चाखथम, चर्वहित्ादयम चम्र व्यमिवारिय: थ्यु:। ड्राख्यत्रतथ्तायिभावत् हाडम्य पात्रमेटेन भेदानाड, ज्येभण-
सवहसितत्, नोषानाम-सषमानाम, चपइस्वितं तथा चतिरस्रितय, उत्येवं डासक षट् मेदा:, सर्वन्त पति शेष:। ['तदेष षड्भेदः" पति पाटे,-तत्-तस्ान, डाखमेदाहियय:, एप :- हाखरसा, बहरैद :- षट्प्रकारः इि]। (न) वितादोनां सथपमाइ, र्दषदिति।-दबतु बित्रा खनो बबने वब तबू सा-२१
Page 387
साहित्यदपंपः।
यथा मम,- "गुरोर्गिर: पत दिनान्यधोत्व वेदान्तप्रास्त्नापि दिनतयन। धमो समाघ्राय च तर्कवादान् समागता: कुक्कुटमिच्चपादाः ॥" (द)
तथा, अन्दितः बधरी यचिन् तथाभूतं डास्यं, सित खयान। तब-हातेपु नधे, किश्वित्-र्दूषत, चच्या :- टुमा:, हिना :- उन्ताः, यब ताटनं, ( "हन्तबिप्राकजा हिजाः" दुखमरः) डासं. बुधे: इछितं ववितम्। मधुर :- मनोडरः, खरः यद नाटभं हाखं, विहासतम: पंसथ्-सकव्य, श्ञिरसन, कम्पेन सहित डाखम, सबहसितम्। सास्ाचम्-पत्रुपूर्णनयनं, शख्म्, चपमितं: विविप्तानि, चद्ानि वचिन् ताडयं हाय्यम्, पतिषसठितं सर्वात। [चत एवोक्षमभियुत्रैः-"चात्ाष्यः परसंख सेत्यख् मेदशयं मतम्। बात्मस्ो द्रष्टरूत्पन्नो विभावेवषमावतः । उसन्तमपवं डदा विभाषशोप जायते। योडसो डासरमसव्से: परस्चः परिकीतिंतः। उत्तमार्ना मध्यमार्ना नोषानामप्यशे भवेत्। बावय्यः ववितसख षड भेढा: सन्ति चापरे । वितन उमितं प्रोक्मुत्तमे पुरुषे बुधेः। भवेडिइसितं चोपडसितं स्यमे नहें । नोचेडपइशितसातिइसितं परिकीतितम्। दरंबरफुखकपोलार्मी वटालैव्य्यण- स्वयंः॥ चहमयदमनो हासो मधुरः सितमुचयते। बकनेवबपोसेसेटरफुलैवप- सविवः। किचिअ्धचितदन्तथ तदा रव्षितमिष्यते। समद्दं अधुनं कालगसं वदन- रागवत्: भाकुज्ञिताति मन्टत् विटुविंडसितं.सुषाः। निकुश्ितांसभोषंय निद्व- हष्टिबिलोकनः॥ सरफुल्तनासिकी हासी नालीपएसितं मतम। बय्चानअ: बासू.
ध्वानी वाधपूर्प़तेयथ:। करोपगूढ़नामंथ डाओोपतिषमितं मतम ॥"रति]। (इ) वदाइरति, गुरीरतति।-पमो कुछुटमित्रपाडा:, गुरी :- प्रभावरम, निर :- श्रेमअ्शखायोवय:, पर दिनानि-पञ्दिनमावम, बबोत्-पठठिला, तथा वैदानपसाति-गनोरयमोमांसाग्न्बान, दिनवयं-केवलं नोषि दिनानि यावस्, चशोदं, एवं तर्वमादान्-समंश्रख्यादि, व्वायदर्शंनानीत्य:, समाप्राय- प्रमेन्त्रियविषयमाळं विद्यायेकयं:, बात्राय्यमानं सत्वा, न तु बशीन्य इति भावः,
Page 388
ढतीय: परिच्छेदः।
पस्व सटकमेलकप्रभृतिषु परिपोषो दृषव्य:। (घ) भत्र च, (न)- यस्य हास: स चेत् क्वापि साचान्नैष निबध्यते। तथाप्येष विभावादिसामर्थ्यादुपलभ्यते।। अभेदेन विभावादि: साधारखात् प्रतोयते। समाजिकैसतो हासयरसोऽयमनुभूयते ।२३३॥ (प) एवमन्येष्वप्रि रसेषु बोद्धव्यम्। अरथ करुण:,- दूष्टनाशादनिष्टाप्तेः करुणाख्यो रसो भवेत्। धौरैः कपोतवर्णोडयं कथितो यमदैवतः॥ भाषा:, उ्वादय: सचारिभाषा:, उत्येरषां संघोगाव्सामाजिकाना डासोभिष्वन्यते इति पोष्यम्]। चपजाति: उत्तम्। यवा वा रसनक्वाधरबतोदादतं, -* मसतातपादैर्विंडिते नियन्े निषपिता मतनयुत्िरेया। चक्ुं मर्षा पूर्वमही! परवित्रिं बार्य न या रासभ- धर्मपस्न्था :? ।" इति। [चम किबनुसात चातम्वनं, तदोवा युतिषदीपणम्,
( ५ ) परिषोष :- वाहुष्यम्। (न) मनु रसे नाययाखाभेद: सामाजिके भासते, र चाव झोके न निवस: सत् क्वं तथाभेदारोपो जायवाम् ? दबबत बाह, बव पेति।-पतर-राखर से
(प) यखेति।-यख-नायवाख्ा शमाबः, रासः, वखते इवि मेव:, सेत्स राषि-बलिबिदुदाहरये, सामात् नैव निषस्यते-विरचते, तवाषि एव :- मावम 5त्बय:, विमावादोनां, साम्थांत्-सक्रेः, चम्मवानपपतिद्वामादिति बोध्यम्,
शधारतीयरयम्यापारात, विभावादि:, बमेदेन-तादार्येन, प्रतोबते, तव :- सापारसननात्, यामानिय:, बर्व डाखरस, बनुभूबतै। यमोदाहरये रस- गववच शाबात निषन्त:, तम यायेपादेव तदुपादाननिति भापः।
Page 389
साहित्यद्षपंपः।
ोकोऽव स्थायिभावः स्याकोचमालम्बतं मतम्। तस्य दाड्ादिकाऽवस्था भवेदुह्ोपनं पुनः।। पनुभावा देवनिन्दा भूपातक्रन्दितादयः । वेवर्स्योक्छा स निश्वासस्तव् प्रलपनानि च।
विषादजड़तोन्मादचिन्ताद्या व्यभिचारिय:।।९१S(फ) भोच-विनष्टबन्धुप्रमृति । यथा,-मम राघवविलासे,- "वपिने क जटानिबन्धनं तव चेटं क्व मनोषरं वपुः। यनयोघंटना विधे: स्फुट नतु सक्षन शिरोषकर्तनम्।" (ब)
(प) बहपरसमाह, बधेव्वादि। -: एस-व्रियस वसतुनः, प्रज्नदिरवा, नाजात् -विचंदत्, मर्चाडा, वनिट्य, चाते :- सामाश, चडवाच :- ववती नाम,
एमर्मावविद्ेषे: चकपरषी नाम सभपर्पति।" इति]। चवं, पोठ :- पच्ितः, पोव- नईं :-* पेव्वडपरकानरि: तक्ष वमदैशयः, मवितः।[बयीस,-"वपोव: नवद-
सकापः, साविमाय: सन, भोच-शोवविवयोमृतं वसु, सवदूह्दामववमादि शfि मायद, भावन्नं नतम; वजा-श्रीचन, दाहाहिया वर्का, पुन्र :- प, दीयम, भवेतु। टैवस-प्ईुटस, निन्दा, भुवि-पुमिषा, पात :- पवमं,
x, विवट: श़क, उम्ाइ:, विम्लाडदबड़ बर्यालपादिय :- म्िमारिमाबा!
Page 390
दतीय: परिच्छेद:।
निन्दा। एवं वन्ुवियोगविभवनाशादी चम्बुदाहार्यम्। (भ) परिपोषसतु महाभारते खोपवि दरष्टव्य:।
शोकस्थायितया भिन्नो विप्रलस्भादयं रसः । विप्रलस्भे रतिः स्थायो पुनः सम्भोगहेतुक:॥२३५(म) प्रथ रोद्र:,- रौद्र: क्रोधस्थायिभावो रत्तो रुद्राधिदैवतः । आलम्बनमरिसत्र तच्चेष्टोहीपुनं मतम्॥
भरीदयो:, घटना-एवम योनना, विषे :- विधातु:, सहेन, मिरोषस-तदाखख पुपख, वतनं-छेदनम, इति स्फुर्ट-व्यतं, नतु-सबु। बबोत्ेसेलेके, हराल शत बपरै, विषम इति तु बयम। उपेन्द्रबजा उत्तम्। (भ) बवर मरकरथात् दमरय एवं नायय इति बुप्यते, स्त्यत चाड, पवेबि।- बांधन् उदाद्वते पदो, रामख वनवासैन नमिती य: शोकसेम पातं :- पोड़ितः, तस- तवाभूतखय, दशरयख, दैवस-भागवेयख, निन्दा-दोषाविष्यरथ्म्। एवं बन्धुना विधोय :- मरयं, विभवस व नामतदादी अवि उदाहार्य्यम्। कमेष बषा,- "म्टियो, उचिबः, सखी मियः, प्रिरयािय्या सखिते कलाबियौ। वरुमाबिसुखेन वलना हरता तां बढ किं न मे हतम् ?॥" इति। पबेन्दरमतोमरवजनिवशेषासं खानय मतयुनिन्दा। "प्रातर्भवालि बसुचाउषिपचकवरत्ती सोड्डं व्रमानि विपिने बटिवस्पखो। यशिनितितं तदित्र दूरतरं प्रयाति यश्ेतसषा न गर्चितं सविडाम्ुपेति।" दवि। बव नष्टराज्ययय रामख परिदेवम खाविभाष: पति। (म) वरुणविप्रसम्नादस् व्ययच्छेद्माड, शोकेति/-प्यं रठः-बवंसर 2मर्य: भोषखावितया, विप्रबथात, कृरमविम्रसमात्, मिद्नः। विश्रखणे-करप- विमसने, पुनः, सन्भोगदेतुृक्धः रवि: खाविभाव: असि, चत्र न भोष इत्यनयोभेंद इति माग:।
Page 391
[2B4] बाहित्दर्पबः।
मोहामर्षाद्यश्चात भावा: स्यर्व्यभिचारिय:।२१ (य) यथा,- वतमनुमतं दृष्ट वा यैरिद गुरु पातकं
नरकरिपुणा सार्डडं तेषां सभौमकिरोटिना मयमडमसफ्नेदोमांसे: करोमि दिया बलिम्।" (र) (व) रौद्ररसमाड, रौद्र पति।-क्रोष:, खायिभाष:, यस ताहभः, रः- रतदप: बद्र: चषिदेवसं बख् तवोक्ः, रसः, रोद्र, नामेति शेषः। तब-रौद्रे रसे, बदि :- बदुः, बालन्वनम्-वावम्वनविभाव:, तख-परः, पेश, उहोपनं मनं मुष्टिमिहारय बत् पतनं तेन, विवातच्कंदनेन, चवदारणेन, बष-बिक्रतं- विदतावरयं, छैद :- खद्गादिना छेदनम्, चवदाहरयं-ग्रवादिना वेधनं, ते :;
वहोपनं, अवेत; सुट्िम्रदारादय उद्दोपनविभावा इति भाय: । यूविभन्ः, चोड- मिटेश्न, पाइुसोटर्मं, तर्ननम्, चातनः चवदानकवनं-सतवमंबः प्रशंदनमिम्ब:,
रोौड़, डवेता, पावेमः, बोमाख:, खेद:, वेपणु :- सम्यय, वब्रा मदः, बोड:, पमर्ष-
बिदाइलेबीव सक्ामसमूमाधरैमि: सचचायते रौद्र। नानाप्रहरणमोसे:मिर :- सवन्वसुख्वर्रीनेरैम। पमियावंषिशेषेरखलिनय: प्रयोकष्य:। पति रोद्ररसी हटी रोद्रपानड सेटित:। मखम्रहारभुयिष्ठ उपरयमंक्रियाऽडत्थ:।" अति ]। (र) उदाहरति वनेव्वादि।-विदनियनासंस मुश्सानत्याय: पाछवान् अविरम्ोप्योबिरियम। बैः, निर्मन्धांद :- पतिक्रान्ततिमिः, वर्वाह्तनियमे
Page 392
ढतीय: परिच्छेद:। [as o].
चसम युदवोरात् भेदमार्, (स)- रतासनेत्रता चाव भेदिनी युद्धवौरतः ॥१३०॥ (व)
रिति यावत्, युन्े व्वसनखख इनने युरम्व्यादामद् पति मविषम। बद एव, मयजेपु - मनुष्येपु, पगमि :- पश्वत् वार्य्याकार्य्यविमूढ़ेरितयं:, उदायुषे :- उयवा्रखें, मख्यग्ाहिमिरितय:, भर्वाद्: इद-सव्पिटमिरमेदडप, गुद-महत्, पाववं-पा्प, मख्ादि परिव्यन्य युहुतय विरम्य समाद्टिततयाववितख्ानार्य्यस मिडननरप महापापमिति समुदायार्यं:, सत्म्, चतुमतं वा, हट वा; नरबरियुमा-गरवासुर- निसूदनेन, समेन इत्बबे :; सार्ई-सर, वसमानानारमिति शेव:, तव्साडाय्येन युदे
मांसे :- वविरवसार्मासिः, दिय्-दिनसख्ियितमृतानामित्य:, गवम्-उपडारम, नयम् चहं-एवोडडं, करोमि, दिन: पृजयामोव्ययेः। [चत कुशखानत्यायः
पिट हनममुदोपनं, निदनयामवज्ञाडद्यनुभाब:, बावेगादि: ससारी नेति बोध्यम्]। वेकोसंहारखेदं पद्मम्। सरियो उत्तं,-न समरसखा म चए्वेदैडेवेसंरियो मता पवति सचपात्। यदि तू सोनोप्पप्नथमर्वांदिसहटनाभावैन नान रौट्ररस- व्यक्नचमा उततिरपिति सवदयानां उदयं, तदीद्सदाहरण,-"नयोष्षवितयौवन- सुरदखवगवंज्वरे मदोघगुवयार्भुनं गवितसाध्वसं स्वतत; बर्यं पतत निदयं दवितदृत्तभूभद्टषसवसदुविरवअ्मरी मम परनषी भैरव:। पति। परशरामथ शौरामचन्द्र प्रत्ुतिरयम्। [चन स्वदोदता रचनोनोगुवआञाबितया प्रमतरसानु- कूषा इवि खटम ।। (ख) मतु शौद्र-युद्धनोषयो: रिपुराखन्नं विभाव:, इन्बनवोरभेट एवापतित:, इनि तबीरमेंद दर्शयतुमाष्, वस्ेति।-रोद्रसेवयं:। (न) युशयोशादसय मेदमात्, रकाशेति।-रतं-रहवर्दम्, चासं, नेनच या्मिन् तख भाष: तता, बव्र-रौद्रे रसे, युद्धवोरत :- युद्धबोदात्, भेदिनो-भेद- नारियो; युहवोरे सुखख नेवस म रततवं न खात्, चत्र तु नायवस रक्षासनेपता- व्यञ्च: क्रोष:, रतति पस्चेवानयी: भेद पति भाषः। तथा चोलयव-रिपोराखन्यनल्वेऽपि श्रोषाविर्भावे रोट्रा, उव्पाडाविर्माये नौर :; न हि उत्साहे रक्षाणलादि सन्रवव, पसा पालियलेन तामसत्वासम्मवाय, इव्यनपोमेंद उवरि निमम।
Page 393
साह्ित्दपेय:।
प्रथ वोर:,- उत्तम प्रकृतिर्शीर उत्साइस्थायिभावक:। महेन्द्रदैवतो हेमवर्णोडयं समुदाहतः । पालम्बनविभावास्तु विजेतव्यादयी मता:॥ विजैतव्यादिचेष्ठाद्याससोह्ी पनरू पियः। चनुभावास्तु तव सुः सहायान्वेषपादयः।। सज्जारिगसु धतिमति-
स च दानधर्मयु्ै- दयया च समन्वित्तुर्द्वा स्यात् ॥२३८। (श)
दमा, प्रळति: नायक: यसा साहन:, यशा,-उचमा चमतकारातिभषाषायितया रडान्तराटुस्कूट्टा प्रकति: खमायी वैखा इत्यबः; उारः खायिभाषी यञ वघोत्ः, महेन्द्रटेवत:,-महेन्द्र :- सुरवति, दैवस-देवता, बञ तबोतः, रेनवपं :- रेमबडर्कें यस तथोक्रः, चयं, वोद :- वोररसः, समुदाव्ृत :- वितिः; वख- रसख्य, भारम्ानविभावा., तु-पुनः, विजेतव्यादय :- प्रतिनायवादबः, [बवादि- पदैन कर्तव्यकमादोना बडमम् ] मताः। विजेतव्याटिषेटटाइबा :- प्रतिनायवादि-
बह,-पयमादिपदेन दानोघवम्यांमुसम्पनोयाना, द्वितोयादिपदैन दाने सत्वाष्य- वसावादे :; धमें धर्मभाखाष्चयनाहः, दथायां दौनख बातरोक्यदेय बहमम्] वटोपनदविस:, बिभावा पति शेष:, तव-ताडंभे बोरे रसे इत्यः, सहाबान्वेषपा दय:, [चवादिपदैन अँपराकमीडावनादोना वहथम् ] तु-पुनः, बनुभावा:, एः तषा पृति :- पैथ्यें, नति :- बुद्धिः, वर्तम्यनिषय इति यावत, नय:, सुवि :- बरबं, तर्बः, रोमाखय, ब्चादिय :- व्यलिपारिमाया:। एवं वोषं सर्थयत्वाडज् मेदानाइ, स नेवि।-छ :- नौररसः, न, दानपर्मदुद्ध: दवया म समन्बित:
Page 394
ढतीय: परिच्ेद:।
स च वोर: दानवोरो धमनौरो युद्धमोरो दयावरसेति चतु विध: । (ष) तब दानवोरो यथा,-परशरामः। "त्याग: सप्ससुद्र- सुद्रितम होनिव्यांजदानावधि: दति। अत परशुरामस्य त्यागे डव्तार: खायो भाव:। सम्प्रदानभूतेब्रांडा पैरालम्ब नविभ।वे: सत्ाध्यवसायादिभिय उदौपनविभावेविभावितः स्वख-
नोतो दानवोरतां भनते। (स)
वनदुपाविनान सत्िति भाबः, पतुश-सत्ुप्रबारः, खात् पति बोष्धम्। [ बंकरड
देपेराजी दैवता, निय्यबदतथा व खबंसह्धमवर्थतम, उत्तममविमसन्, सयमल
बोधा:, चमावोराडयसु श्मनोर संद म्ँ (प) बोरमेहान विवमिति, स पंवि।- रि। महु मेव नियम: सदषते, "राज्बस" इबादो "मैं ब्रंजानें खिनचा ना मृत् समबस विपन" सव्वादिविषय परार्हें पाठम्न्र्दैन पकावि सोतेः। पाव वमवोरामम्यतयां धर्मवोरेप जताबत्यमिति दनकीदशोरषि धमबीशमर्मावतया पाबकोच्छेदान।क बैदर्स बनपोर एवाक़ा नसम: प्रसेद:, बिय्तु बखबोस, वान्डिसबोड: शलाइयोडम्ेडषि ब्लेदा: यमाबन-
() संनवीरमुडाइरति, नाय वि।-सर्धनः, बसुदेः, सुदिता-बटिता श्रा बंडी सथाः निर्वानण-एकषट, दानम, र्वाब: बला सवाबिब: हाव।
Page 395
साहित्यदर्पय: ।
बिं विन बोपोत्तरम्।" पतितु नहोवोरपरिते उमसं पद्मम। उदा्दरचं सम्रमरयतति, सवेति।-उदाड्टते पद्यांभे इबये:। परमुरामख्, म्यागे-दाने, उक्ाइ :- इदार- भवेन चित्तपात्तः, स्थायो भाष:। बतोडयं सम्प्रदानभूतै :- विद्याविनयानबन दिना पावतां गते:, ब्ाम्मयेः वाखम्यनविभावै: मख्वाध्यवस्ायादिभि :.- सख- सोम्यताऽडद्यावर्जको गुणविशेष:, तख्य अ्यवसाय :- डट्रेकः, प्रतिभ्वासम्पादनायंकः प्रत्थय: दतय:, तदादिभि: [बादिना प्ररोचनाटेयंसथम] छहीपनविभावे: ब विभावित :- समुद्रैकं मौतः, सर्वख्त्वगादिभि: चनुमाव:, चनुभावितः-वार्य्या तना परियतः, उबंध्ृथादिभि :- इषष्ृथौत्क्ादिभिः, बव्ापिमि:, पुरष्टि- सादनोचित्य, नोतः, दानवीरतां मजते। [वस्तुतस्तु बन्ज्ञतोदाहृतं "स्यागः समससुद्सुद्रितमठी-इति प्दं न रमकीयं प्रतिभासते; चव वाक्याथेस्व नम- दप्रिनन्द पर्रंसनपरतया गुबोभृततया
घोयुषम्रयरे: सुरेन्द्रसुरभि: पाउट् पयोदायते।" दति, तदपि तथा। वर्द्यपि चन
मुहेपनम. ऊथ:पखतसुपाधाओेमुभाय:, ईष्चाउददि: सस्सारो न, परिपुष्यते चेषां संघोगात् ववितैत उंसार:त्वावि वयेः भूपतिस्तुतिकौतंनपरतया तद्गत पत:,- "बिर्यादद- अधिकं मे यह डिजायाथेविये वबपमरमवोयं कुछले पा्पयामि। चबदषमबक्त्य
दानगोरख वयस्य तहानेन विद्ययं नाटयत: सामानिकान् प्रत्यत्तिरियम्। रह दि र्दरस वाययब्राह्मववेशचारित्वमालम्यमं, तह्ेन्द, तत्कर्त प्रशंसनं चोहोपनं,
बाचयालना समुदिती मयंः, खोयालीकियजनयजन्यत्वादिसृतित व्यमिचारी भाव:। सत्तदर्थामुषपद्यातनपरतिया मवतिरपोड नितानं सद्दवद्व्यावर्निका समुदयते. ए्सारपरिपोनवल कयपाटिसमपयेन बचुताद्यीतनय् हि समर्विका पूर्वभागे न्िवियनन्प्त्वम्, उत्तरमागे व "मोजिमावैदयामि" इसतः पूर्व दानिनः चहहारायु- गतोक्सापरिपोषचाय ससुहतत्वम्। एवं दामोक्षाहेडपि सावनः बर्षिनः पुरखात् पवववेदवानि" इति सविमय्रत्मेवावेदयतौति दिक्]।
Page 396
छतीय: परिच्छेद:।
भमवोरो यथा युषिष्ठिर,- "राज्यघ वसु देहय भाय्यां आळसुताय ये। यच लोके ममायनं तडमाय सदोद्यतम्।" ( इ) युखवोरो यथा शोरामचन्द्र- "भो लड्टखर! दोयतां जनकजा, रामः सयं यापते, कोडयं ते मतिविभ्मः ? सर नयं, नाद्यापि किषिद्वतम्?। नैवस्ेत् .- खरदूषपत्रिशिरसां कण्ठासजा पङ्टिन: पत्री नैष सद्दिष्यते मम धनुञ्यांबन्धबख्धक्ततः ।" (क)
(इ) धमवीरम्दाडरति, राज्यमिति।-राज्यं, वसु-इनं, टेड, मार्या, भातरः, सुताथ, किं बहुना, लोके-नगति, यत-वस्तु, मम, चायतम्-बय्ोनं, तक्षम, सदा, धमाथ[ "परस्े" दति पाठान्तरी तु,-पन्धनिमितं, परोपकारायमिति बावत, न त् म्वाधमिचर्ष: ] उद्यतं-विरवितनिव्य:, मयेति शेषः। [चव्र यषि- हिरय वेदिययमंकमति उत्पाड: तवाबिधोक्याडनृमावेनाविप्ेन व विभावादिना बासाढपदयों गतः मामाजिवाना रसतथा परषमतीति बोध्यम्]।
चहेनर! जनवत्रा-मोता, ठीयता-पत्यम्यंता, मध्मिति शेषः, रमः, खर्य- सवाचात, न तु परमुखेदेति लाब:, यामते-प्रधयते, ते-तव, थयं मतिविय्रम :- मतो-वुडौ, विखमो-वित्िष्टी बमः, बुद्धिबिपर्य्यास: इखयः, रः ?- ब्रिमशम? नयं-नोतिं, अर, इन्मार्गमवलव्वस्वेति भाव:, उद्यापि, किश्वित-मोहादिवं, न गवम् ?- न विनष्टम ? तवेति शेष :. [गतममित्म "अतम" पति पाठे,- विवित् दण्ादिविचानं न कसं, मयैति शेष: ] सेत-यदि, पवं-नया बदमिहितं तब ग्रेथसे तत, न, करोपोति प्रीप:, ददानोमपि मोडवभात मशचनं यदि न बाड़ मन्बसे, तर्फोति भावः, खरम, दूषपस्व, विशिरसस, मणासन्र-पसवच्चिरेय, पहिष :- मलिनः, मिप्न इत्वब:, चमुषः, व्यायख्ेन-सौर्वोथोजनेग, बन्धूजत :- एयनावख्ानदानेम बन्पुदिय अतः, गुषयोजित इत्यबं:, मम, पषः, पवो-प्रः, न सडिययते, त्वामिति शेष :; मम शरस्तु शोम्न विनाशवष्यतति तब जोवितनिति माद:। [चनत्मोडसडनं पविसारोवितं, रिपुरनने तथ्यप्मालोपायल्सूय-
Page 397
दवावोरो यथा जोमृतवाइन:,- मिरामुखे: स्वन्दत एव रक्ष- मधापि देहे मम मांसमस्ति। प्तिं न पश्वामि तवाप्रि यावत् किं भचषातं विरतो गरुलन् ?॥ (ख) एव्वपि विभावादय: पूर्वोदाइरणवदूक्ताः। चघ भयानक्र:,- 'भयानको भयस्थायिभावः कालाधिदेवतः। खोनोचप्रकृति: क्ृष्णो मतस्तत्वविशारदैः॥ यस्मादुत्पद्यते भोतिसतदतालम्बनं मतम्। चेष्टा घोरतरास्तस्य भवेदुहीपनं पुनः।
प्रितै: विमावादो: वाखाद्यमानः रसतामापद्याते द्रति बोधन्यम। मार्टूयविकोडितं उत्तम। (म) द्याबोरमुदाइरति, बरिगमुखेरिति।-खदैहं भपयन्त नङ्ड़ं प्रति मोमृतवाहमय छत्रिरियम्। ३े गयवान :- गड्रड़! मिरामुखै:,-त्िरा्यां- माह़ोग, मुखानि-किदमानय:, तेः तहाारिति यावत्, किद्नाखपमाजेरित्र्थ:, इसं, स्रन्दृत एव-परत्येव्, वद्यावि-उपचारात् स्राम्म्रतमपि एवघः, मम, देडे, स्रांसम, वति, सवापि तावतृ-तब पुणरित्र्यः, वप्रिम्-इदरपूर्तिभमितं प्रि वोघलियस:, न पश्रामि-नन सम्याववासो व्र्य:, (तथापि) कि-बघं, तवं, भवभात् - मन्नांसलववव्यापारादियस:, विर्त :?- निहसः?। [चत जोमूतवाहनम
Page 398
दतीयः परिच्छेद:।
जुगभाSSवेग सम्मोह सन्तास ग्लानिदोनताः।
यथा,-"नष्टं वर्षवरैः" इत्यादि। (घ)
(न) सयानकत्ससाइ, भवानक उति।-सयय्यायिमाय :- मयमेष व्वायि- मायः यस साटभः, बालाधिटैव्त: -काल :- ग्रमः, चविदवता यस् उघोक:, ("बासदेवी मवानय" दति अवतोशेः) स्ोनीपेति।-स्त्रो. नोष्ड्र, प्र०ति :- नाधक:, वक तयोक्र, ("वालस्तरोनोबनायकः" इति रुद्रमट्टोत्ने: वतम्य बाख- मायकत्वमध बोध्यम) कम :- हथवषंः, इस दात शेषः, तत्तवषिभाष टे,-मखवभ्ञे: मने:, अयामक :- तदाख्यो रमः, मत :- कीतिंतः। (तथोत्रं-"कपयन. भवानक:" ९ति)। यम्मात मोति :- भयम, उतपदते, अव-रमे, तत बालव्म मतं. तथ्य-अयालव्यनय्य, वीदमग :- प्रतिभोषया:, सेष्टाः पुनः उद्दोपनं सवेत। चत्र -- रसे. वैवस्, गद्गटम्रेख-सम्पवव्वरेया, भाषपं, बलथ -नष्ट- वितर्ता, नष्टरेष्टता बा. ("प्रल्यो मष्टषेष्टता" दवमरीत्रेः) खेढ -घममहं, रोमाव्: कम्प:, टिकप्रेक्वादय :- महायान्वेव्रवार्थ पलायनार्थ या इतब्ती ट्टि- पाताद्य: च चनुभावा: ; नुगस्ता- ृषा, बावेगः, सम्गरोह मन्त्रामः. ब्लानिः. दोमता, ग्डग, अपसार:, सम्पान्ति :- उन््रा६ः, मृतय :- मरखं, तदाक्ा:, [एतेम व्याधेवयि गडणम् ] व्याभवाविय :- सम्वारिभावा:, नेया: इत पेयः। [तथोक प्रदोपकता,-"भगानके सर्यं कायी काली देवीडय्य समातः। कय्यो वर्षे गोषपावी भोम बालमनं मतम्। प्रेष्ा तथोदोपनं व्वादनुभावी विवर्शता। गङ्गदखरभूपात- मू्णडाय पलयादय ॥ सन्नासावेगसम्मोहा व्यभिचारिय दूरिता: ।" इति]। (घ) मयानकमुदाहरति, नर्श्मति।-चब वर्षबरादोनां मोचाना भर्यं खायो भावः, मन्दुगतः निर्मयो वानरव्रेषी चन्तःपुरप्रिष्टः विटूबकः बालम्वन- विभाव:, तखा एल्म्फमादिव्यापाया: उहोपनानि, वासादयो व्यमिचारिय:, बन- आवास पच़ायनादय:, रतैवाखान्मानः सामानिकाना रसतामापद्यते इति बोष्यम्। खोम्धानोदादरयं दखते यथा रवावक्यां १०८ पृष्ठे,-"इदं मघोनः कषियं आारासत्रिदितानन्म। अरय ग्रम्य सेखखीगर्भपानाय कलते। इति। रद्रीक- जावयनाय की. यमा,-"वोरमनोषरध्वासं निशम्य व्रनवलका! मातुरहे निषीयने समवजखरा: इति। मा-२२
Page 399
साह्ित्यदपयः ।
'जुगुप्सास्थायिभावस्तु बौभत्सः कथ्यते रसः। नोलवर्गो महाकालदैवतोऽयमुदाइतः॥ दुर्गन्धमांसरुधिरमेदांस्यालम्बनं मतम्। तवैव क्वमिपाताद्यमुदी रनमुदाहतम्। निष्ठोवनास्यबलननेत्रसङ्गोचनादय:। (ङ) अनुभावास्तत मतास्तथा स्युर्व्यभिचारिया: ॥ मोहोऽपस्मार बावेगो व्याधिस् मरणादय: ।२४०।। यथा .- "उ त्कत्योत्व:त्य क्वातं प्रथममथ पृथच्कोथभूगाम सांसा- न्यमस्फि क पृष्ठापराडाद्यवयवसुनभाळ्प्रपुतन जग्ध्ा। पातं: पर्य्यस्तनंतः प्रकातदशनः प्रेतगङ्ग कनङ्गात् सहस्थाटास्थसंस्थं ख्थपुटगतमप क्रव्यमव्यग्रमात्त ।।" (च)
एसः बोमत: कप्पते; पर्यं-रसः, भौलवर्ष:, तथा महादाली दंक्ता वम्य तबोक्:, एदाहत :- उम्, ("नोखववंसु शोमन्ः" "बोमतब महादानः' उति य भरत:,) दुर्गश्मांसानि, कविराि, मेदास व बाखम्मनं मतम ; तब-दुर्गन्मांमादिप्, ०ष फपातायम एहोपनम, उदाहतं-कवितम; निशेषनं-एस्कप्चरंयः, चाछवदर्म -सुख संवर्सम्। वथ्चत् स्ट्टम।[ तर्थीतां सुनिना,-"बमासमसदर्शनेग थ मन्य-
() वदाइसांव, उल्कुपत-रमाने भष सुख्ानं प्रेतं दद् माधवलोन रियन। प्रेतरऊ :- प्रेताचम:, प्रथमं, किं-पर्म, सलृथ उत्कृत-पुनः पुवः िंबा, बंतीत नेनान्यः।. 'इप-नननर, पृथना-सहसा, उ्फ्ोटेन-सोवतथा,
Page 400
छतीय: परिच्छेद:।
प्रथासुत:,- पद्धतो विष्वयस्थायिभायो गन्वर्वदैवतः। पीतवर्शो वत्तु लोक्कातिगमालम्बनं मतम्। गुथानां तस्य महिमा भवेदुहपनं पुनः ॥ (छ) सब्भ: खेदोऽय रोमाञ्जगद्गदखरसभ्भुमाः । तथा नेतविका सादा अनुभावा: प्रकोर्तिता: ॥ वितर्काSS वेग सम्भान्ति हर्षा द्या व्यभिचारिय: ॥।२४१।
[पाढिना ऊर्गटे: पणियिड:] तेतु संस्ाद्यव्यवेवु, सृवमानि-सुखेन सम्मानि, डग्रपूतोनि-Sत्वाटदर्गखोनि, मांसानि, जगध्वा-सथयत्ा, किसः भतत श्ेष:, ववापि बास :- दुःखतः, सुषया पोषित इति बावन, [ "बन्तः" उति पाठे- बन्त :- अयटे डाम्यमर। चत एव पर्थसे-इतसत, पतिते, नेवे यख ताहभ:, (वचिदाष्य नेव्यनोनि मयान्य्यंसनेवलम) तथा पर्थाटता :- पावकृता: दयना :- दन्ता:, यंन तवोता: सम, पसध्यान-उतत्निद्ितान, करड्रात- पदिशेषात, पवात् त्रिगेलानाडा, ("कर कोडाका शष" "करडः प्रेतथरीदम "बरडी मसके" इति व मांदनी) ब्चिसंस्यम-प्र्िधिमतम्. बम खपटगत-विकट- नमीषमागस्वितं, बन्यि्चितमिति यादन, चप, कव्यं-मोमम. वव्यग्र-निगहं यधा तथा, पतति-सवयात। कमंष सयनादव्यपतया अचपब्रमी दाउत:। [चब तथा-
बासेपखम्त: मिहोषनादग: चनुभावा: कोडादय: व्यिषारिकी यवाब्य केया:। एतेरमिक्डत: माचवस नुगुसाउपव्यायिभाव: बौमक्ो रसः सददयानां रसतया पािपमति]। मानतोमाधवसेटं पथ्म। शर्दमबिक्रोडतं उत्तम। (ड) वहृतरममाइ, बहुत इति।-विष्यय: स्वयो भवो यब्ब ताहभः, गन्पवंटेयत :- नमणें देवतं बब् तबोक, (भर्तम्तु "बड़तो बह्मदैवतः" शबाद) तंथा पोतंबंर्की रसः, चडमः, (तबोत्र,-"पोतसरेबाड़त खृतः" द्ति) कोमातिमं- योमानिवतिं, पम्तोि वमति बायत, वस्तु, बत्र बान्म्मं मतम ; बस-सुताव- मनस, बुपाना महिमा पुनः वद्दरोपनं सवेत्। चव्वत् ख्टन।
Page 401
साहित्यदरपन: ।
यथा, -:
टक्ारध्व निवार्य्यबालचरितप्रस्ताव नाडिगिडम: । द्राकुपर्य स्त कपाल सम्पटमिल्ड्रह्या। एडभा गडोदर- साम्यत्त्पाएडतर्चण्डिमा कथमहो। नाद्यापि वित्राम्यति?॥ (ज) प्रथ शान्त:,- शान्तः शमस्थायिभाव उत्तमप्रकृतिमेंतः। कुन्देन्दुसुन्दरच्ायः श्रीनारायगादैवतः ॥ अनित्यत्वादिनाऽश्रेषवस्तुनिःसारता तु या। परमात्मखरूपं वा तस्यालम्बनमिष्यते।
महापुरुषसङ्गाद्यास्स्योहोपनरूपिगाः ॥
(न) उदाउरति, दोदं्डेति -इरथनर्भंतध्यनिमाकर् बिखितस सम्मपथ एततिर्यिम । टोर्टहहम्म-बाइदण्डाप्याम, ब्षित :- पाकांखतः यः चन्दरशंखरख -एरस, धनुदंगड:, तथ्य ववमरङ्गत्-सछनात, उद्यत :- उद्टतः, पाय्यय-समख इत्वयं:, बाखववितम्रसावनायं,-वालस-वववय, चितानि, तदानोन्तमनीति यायत्, तेषां प्रक्ावना-कौ्तनारमः, तब, डिन्िम :- वार्दवशेबखनरप 5घं:, टसरधान: द्राक-भिति, पर्यवल्ेन-पतितेन,कपालसण्पटेन-विधानपाविशेषे ऐेसयं:, मिखन-सदक्कमान, यत ब्रह्माद्मेव भाकं-पावविगेष:, चुटव्वात्ोथय :. तख उदरे-बखनरे, भामयन्, बन एव पिष्त :- ए्कब विस्टत:, बहुलीभूसः ड0यं:, [अगवाच्म्रमुखम्यालीमध्ये जायमान: नब्दो बड्ुसी सबतोलिप्रायेषेद सुनम] वण्डिमा-चछत यथ् तवाताः सन्, वथम वद्याप-इदानोमि, उप- सारात् पतोतवष्काले धत्रभंत्रडपौति भात्र:, न विश्रास्यति पति वहो !- ावर्थम्।
यनमाचिप्ताम व्यलतिषारिय:, एतेरासव्यतः वन्बस् विद्यय: सामानियाना रस्ता नेवोति बोध्यम्]। महावीरपरितखेवं पदयम। नार्टूवषिकोंड़ितं हत्तमू।
Page 402
हतीय: परिच्छेदः।
रेमासद्याश्ानुभावासथा स्युव्यंभिचारिय:। निर्वेदहर्षसारण मतिभूतदयाऽऽदय: ॥२४२॥ (भा) (क) पम्रतसाड, न्ाम रति।-हमः-विव्नावन्ाया साल्ानुभवे सन्चद्यमामवित्तवित्रामनम् वामष्दविशेष:, स एम स्ाविभायः चष तबोस्, उत्तमा, अररति :- नाववः, बक साहब:, कुन्द :- डुस्लोबरीग:, इ्टुसन्द्रय, तहन सुन्दरी,
पलूनां पदावांर्ना, विषयाणानिययं:, या निःसारता-सरवाडियं, परमाल्सदप aा, तख्-शन्क्, वाखन्यनलिखत। रोमासाब्ा: [ उव्वासप्टेन डबाडद्ोना वहषम] बमुभाषा: तथा, निठेद :- वैवाग्यं, तदायाः अनिवादियः सुः। बम्बद् सटम। [ बबेद बोछ,-वव निर्वेद: व्याविलायः, सम्पये चयमाननोशत्मेशस्न्वर्म,
सदुपेचितम। सदैब विशदोकियती; तवाह्ि-नवमः नानी रमी नर्षाषः, भमप विमावडपेय तम्य सहदमदद्मानुबेधत्वान, न नाम्य निर्वेद: कशात बतुं यु्क, लख विपवेदु पश्यात्रि स्वत्रकप त्वान, वात्मावमानमरपलाखा न बेनून: ममोडप सबखार्ना विषयाणं परित्ागोत्तपं नावमानतत्रा सात कविषवक्ानन्ट्नम्पनिकपल्वास: (तवा- उमिद्ितमलियसे:,-"बत्र वाममुख खोंक बद् दिव्य महत सुखम। तमायवत्ख्- सेते नार्हतः पोर्डयों बन्ाम्।" इत) नम्नत् बादतय मतपशस्ररम, स्वाश्रिमाब: पति पेतृ तदपि एतवेय निरसम: निवेदय चमावाभित्तश व्याबित्वामपवसे: एवस "निर्वेदन्ाबिमायोडस म्नतोडवि नष्मी रखः" इति समटीशमि वय़दसम्
एभुं वुशम. त्त्वज्ञानेकमूलं निवेदनवखम्या ममादी: बाटुर्भावभाितवा अमभावि
माननदपस् वा निर्वेदस शोकख्ेब समासंगत्यय; जानि "काचक्ुमः" अति भरत, सुने: हिजर्नताविरोष:, "अव्वतेडस्ात" इति कपपच्वनश्वर्रय पतकाषि निर्वेदवापम्
उख्ात् इति सयव्त्नुसरेय निर्वेदवदकत,जु.ममाल। बत दवालियुक्रा,
Page 403
साहित्यदपेयः।
यथा,-
सतामस् सकोतुकस्न सदय दृष्टस्थ तैर्नागयेः।
निःशङ्ड करट: कदा करपुटोभिसां विलुषिठिष्यति ?॥" (न) पुष्टिस्तु महाभारतादी दररव्या।
तवारि-बटी खायिनः, घटौ साख्या:, बर्यास्तंनत्त व्वलिधारिय:, प्ति सम्ेष- नेन समच्ते स्ुटं तेषामेलोनपचानस्म पति दिक ।। (ञ) उदाइरति, रथ्येश्ादि।-वणचत् जातनिवेदस मान्तचित्तकीशिरियम्। बरट :- पाय:, ("बरटी नननऴे खात् ... टुर्टबटेपि बायसे" इति मेदिनो) कदा रथ्याया :- ग्दसमोपदीनखख पष:, तख चन्तः, पावमध्ये १बथेः, चरतः-मिच्वाडये भ्मतः, तथा घृतः-ग्रेतः, स्कन्धदेशे व्वापित इबयेः, जर्न-जो्षंतामापत्र:, बन्धाखन :- किध्यन्वाखचं, यैन तवोकस, बध्वने-पंति मच्का्ः, तैः,-पूर्व- परिचित: नागरे :- नगववासिभिः, सवासं-बौभन्वेवदर्भनेन यः बासः तक्षडितं, सन्नीत्कम-चनपाद्यवन्याधारयेन बत् शोतयं तम्सहितं, सदयं-दोनलेम या दया तव्सांडतं बणा तथा, टट्टख, मां डद्दा "बिभोडयम्" इति कैषाश्रित मयं, "बिमनेन क्रियते?" इति दिट्यया बैवाचित बौतुकम, "बहो! वयमसी क्ेन- मनुभवति ?" इति कैषाश्वित् दयैति भाव :; तबा निर्व्याशीकतः-बामादिनाशेन निष्युतिषन्धकीहतः, ["निर्योनोलतः" इति पाठेडपि बोजं-वासना, तब्ुनोलन 2वबं:] यः वित्युधारस :- पित्-ज्ञान, या एव सुधा-समतं, तखा रसः- बाखादः, तेन या मुत्-इषंः, तथा, त्त्वतः ज्ञानामतपानपवितमिन्नितेन चानन्दे
मे-मन, करपुटोमियां-करपुटसतां कैनचित दत्ता मिन्नाम, बन्नादोन् इवथं:, निःभर-निर्भयं बथा तथा, ताड़नमयामावारदिति नायः, वितवषितिष्यति-विशेषेष उस्यतोव्वयं:। [चवर तवाविषनिविंबय परमात्न्ञानेन, मिचवापवसतुनिःसारता-
पाविध्रेन प नि्वेदादिना व्वलिवारिया बंभिव्यतः नमः स्वाविभाव: स्ामानिकाना रस्लेन वालायमान: रस्षवमेति उतति बोधयम]। मन्तिमतवस पर्यामदम्। मार्डू कविक्ोडिसं सचम्।
Page 404
दतीय: परिचेद:।
निरहङ्काररूपत्वाइयावौरादिरेष नो ॥२४३॥ (ट) दयायोरादो द्ि नागानन्दादो जोमूनवाहनादेरन्तरा मसयवत्वाद्यनुरा गादेरन्ते व विद्याधर चक्रवत्तित्वा व्यासेर्दशंना- ददडारोपभमो न दृश्यते। शान्तसु सर्वाकारेषाइङ्कारप्रथ- मैकरूपतवान तवान्तर्भावमहति। प्रतब नागानन्दादे: (ठ)
"न यत दुःखं, न सुखं, न चिन्ता, न डेषरागी, न च काचिदिच्छा। रम: स श्ान्तः कथितो मुनोन्द्रः, सर्वेषु भावेषु समप्रमाचः।" (ड)
(ट) निरुसरिति।-एष :- पानरसः, निरडङ्गारकपत्वात-सर्वध् चह- अरसाहिबात् दयानेवदि :- तटूप:, [चादिना चमबीर देवताविषयरतिप्रमृतीमी बहषम तो-नैव। ततय साडखाश दवा एव दवावोरादो, चवर तु न तथेति बनवोसेंड :; तथा बाउडारसंवसितो दवादि दवावीरादेर्घटय:, गुका दवा पुनः मान्तरसस्व उति दवार:।
पधानयधधावशीवाहेः। चन्वत् सुगमम। (ए) नोत।-घन्र-रसे, न दुःखे, न सुखं-विषयमनितमखनितयः, न चिना-कामिनोकासनादिविषययिकी भावना, न हेव :- भवनिर्य्यातनेक्का,
सथा सबेयु भवेपु-वस्तुपु, ळीष्टरमाव्नादिविमावादियु निमितेषु पदावेंषु सत्ु चषि, सनं-रामडेवराह्िलेग चविषमं, प्रमाणं-प्रतोति: वैन सः, ["बमप्रधानः" पति पाठे तु "इम व्व खायितया प्रचान बब सः" इत्वथः। "बमः प्रचानः" इति पाठसु न समोधीन:, पौनवलापते:] सः-ताहुनः, रसः, मुनौन्द्रे :- महविंदि:, भ्ान्तः नवित:। बत्रिन् हि पूर्वोत्तस्वाबिभावानाम् घट्टानाम् एवतमस्ापि न प्राचान्य पिषयते, परं तेम्यो निर्शात्तरेया प्रवोषते, स कि ग्रान्ती रसः, प्रति कवितार्थ:।
Page 405
साहित्यदपथः।
इन्सेवंरपय गान्तसव मोघावस्ायामेवालसरपापत्ति- सथपायां प्रादुर्भावात् तब सल्ाय्यांदोनामभावात् (ढ) बयं रसत्वम् ? उतृचते,- युक्त वियु तदशाया- मवस्थितो यः शमः स एव यतः। रसतामेति तदस्मिरिन् सस्चार्थ्यादेः स्थितिस्च न विरुद्धा।।२४४। (ग) यथ भस्मिन् सुखाभावोपि उत्स्तसव वैषयिकसुखपर- स्वाब्र विशेष:। एसां f8,- "यच्च कामसुखं लोके यञ्च दिव्यं महासुखम्। वणाचयसुखस्ेते नाईतः षोड़गीं कलाम्। (त)
भकदावात, पष्वितर्विति बाबत्। ( ) युतनयुशनदनायारमिति।-युत्त :- विषवैष्य: म्बाह्ूत शाचास्कनंचे वखुनि मनो निवाय वर्तमानयिन्तामन्तानवान्, विषयेष्यो मनः समाक्ष्य परमावानि संगोन्य िित: उति बावत्, बम्ब बोगज वर्ममड्रूतैन मनसा जिज्ञासितवसुसाथा- स्वार: जायते इव्ाशयः। वियुत :- मताष्द्रबश्ठी, समाषिश्रमावेय चविमाघा: बामसिठो:, दूरमयमादा मेन्द्रिय्मक्री: भामादलबन 5०धः, प्रयेम सिड्धिमाम् पति मान :; बैस योगनध्मंसडततानि वा न्द्रि्यानि से से विषये महख्ववत्रिकर्षादि-
पिन्-बानरसै। चव्वत् स्पट्टम। (a) नन्वव अमकपस सुखाया सतेन "न सुख्म" उव्वसक्रतं खान? इसार, वशेति।-गोडे-पुवियया, बम बाममख-नीमजं सुखं, यब दिव्यं-सर्मो्य, महसूखम, एते-रेवामसुस-दिन्यमुस्ी १ब्धः, तथाचय :- निसहता, तैन बत् सुखं तम, जमसुकसोति सारः, मोदनो कप्ाम-संसं, न पर्हत:।
Page 406
दतोय: परिच्छेद:। [२६९]
सर्वाक्ञारमइङ्तारव्िनत्वं व्रजन्ति चेत् । प्रत्ान्तर्भावमहन्ति दयावोराटयस्तदा।" (घ)
तत् देवनाविषया रनियथा, (द)- "कढा वाशगस्यामिट सुरधुनोगोधसि वमन्, वमान: कीगेन, शिवमि निदधानोऽ्पाल्तपुटम्। अये गौगेनाथ ! विपुरहर! शभी ! जिनयन ! प्रमोदोंत क्रोभन् निमिषममिव नैथामि दिवसान्॥" (ध)
(घ) सर्वेति-सवं दैहेन्द्रियादि, बाबारः वाश्रथी थथ्य तत सर्वाकार- सवप्रकारमित्वय:, चहङार :- पभिमानः, तंद्रांहतत्व-तदभावलं, सेत-वदि, व्रञ्ञन्ति, दवावोरादिनायका: द्रांत शेषः, यदि दयावोगटनाग्रका: टेहेन्दियादि-
देदादिमम्नि पुवनाठी अमेदागेवथ ]तदा द्वावोगटयारडाप रसाः, पत- नन्तरसे, चन्तर्माषम, बहंन्ति, शान्तवसख्कपा: मर्वन्त इति तदये:। (द) सर्वेति।- म्रानतव्सान्तर्भूतषु दयाणोवािषु मध्ये, नान्तरसेडन्तर्भूता देवताविषया रतिरित्यथ: । (थ) कढति। शेवोत्िवियम। वरहं बदा दड वाराषम्यां-काशेसेने, सरधुनोरोधमि,-सुगाण-देवानां, चुनी-नटी, तष्ा बोध :- तौर, तविसथोके, ("तटिनो इदिनो घुनौ" इति 'कूम रोषय तोष्स" इति वामरः) गङ्गातोरे दव्चथं:, वस्न, कौपोनं वमान :- पविदधान:, [चम कोपनपरिषानेक्कया चडडारनिवृत्ति: प्रतोयते] तथा, शिराम पञ्चालपुट निदधान: सन्, "बये गौरेनाय! बरिपुरडर! अभ्ती! विनयन! म्रसोद"-प्रसश्नी भब, दति क्रोअन्-ससे: खबय रटन, दिवसान् निमिषमिय, नेव्याम-पतिवाडयष्यामि।
सामानिके बाखाद्यते, याय वित्तस् सगबस्करणेय्ताननाइलिवानेन अगबदिषबर पति: पमस्कुकते, सादपि तल्षेष चन्तर्भूनैति बोध्म]। मिखरिषी उत्तम्।
Page 407
[२५२] साह्ित्यदर्पचः।
पथ सुनोन्द्रममातो वत्सन :.- वत्सलश् रस दूति तेन स दथमो मतः। स्फुटं चमत्कारितया वत्सलञ्ज रसं विटु:। स्थायी वत्सलतासेहः पुत्राद्यालम्बनं मतम्।। उद्दोपनानि तच्चेष् विद्याशो र्योदयाSSदयः।
पुलकानन्दताष्पाद्या अनुभावा: प्रकौर्ततिताः ।
पद्मगर्भ क् विर्वर्धी दैवतं लोकमातर: ।।२४५। (न) यथा,- "यढाह धावय प्रथमोटितं वचो यथो तदौयामवलम्बा चाङनोम्। पभूख नम्त्र. प्रगिपातशिचया पितर्मुदं तेन ततान सोडर्भक: ।" (प)
(न) बब मुनोन्द्रमते दशमी वम्मन्ोि इम इति तमाड, बत्ाक् उति। कुट- मिति।-फटं-मृत्यनम, एत्कटमति याबत। बिद: एबत देबिदिति शेष:। बमे पुनरस्य भावकाव्यतमेवेक्कन्ति; तब्र. रमत्कागतिशवयोनैन रसत्वस्ेव युलबात। बसववता-विद्ता, तथा महित: स्ेङ :- रततिः, स्यायो। याह खाखनपाचना- दोष्डा;[पचटोवादिना बनिप्रयावादिय्यम्; बाताम्मनी यमा,-"टशे देगे बप्वाति देंशे देशे व पाखशः। तं तु देशं न पश्वामि यब खाता सफोदर: ।" दति। यन नोशमषन्द्रथ बाटसेड: ताइशोक्यतुलावेम बाम्बाद्यमानी रमतामिति। कैचित् "सहोटरः" दति संड :- सह्ामसरः, बटर :- निरभयन, शवति व्यासुबनि; सन्तते तट्भयमदोय्मविभाय: ]। बोयमात :- मयोवादशः। बमत सटम।
-fafea, व :- "तात! प्रयमामि" सवादिकयं, बत् वाड-नगोति
Page 408
कतीय: परिच्ेद: । [२a२]
एवास रमानां परसपरविरोधमाइ-
भयानवीन करुणेनापि शस्यो विरोधभाक्। करुगो हास्यशृङ्गाररसाभ्यामपि ताहृथ:।। रौद्रस्तु हास्यशृङ्गारभयानकरसैरपि। भयानकेन शान्तेन तथा वौररस: स्मृतः ॥ शृङ्गारवोररोद्राख्य हास्यशान्तेर्भयानकः। शान्तस्तु वौरशृङ्गाररौट्रहास्यभयानकैः॥ शृङ्गारंण तु बोभत्स दय्याख्याता विरोधिता ।।२४६।।(य) पाय:,-मुङ्गारः। एषास् ममावेशप्रकारो वच्ने।
परबिपातांप्चया-"०यमेवें प्रमामद कार्य्यम" उत्युपदेशेन, यत्र नमः-पानव- मसक:, वभून, तेन-हनना, सः चभंक-विश्र, रघुः इति याबन, पिद्र :- जनकथ्य, दिय्योपस्ेव्वं:, मुद-एवं.तनान-विस्ताशयामास्ष (चब दिलपसा स्ेक:
समुमावादिना य बासाद्यमान: रमतामापयते। चन रक्षामा तल्तदर्पंकचन तत्तटेवता- डलिप्रायै इनि बोंष्यम्। चध येषां मतडस्य भववकाव्यतं न रसत्ं, तंष मधमामय:,- "यहाड" इयाटी बतिरैष बास्मव्यनचथा प्रतोयते,न तेन बम्सखरसब् गनोति, भाव- समेब तथ्य मतायंचान। मय यदि तादृभवांतिमान् वत्सलोवि रमः. तांहं परमेनस-
नवसे अमवत्पराययः म्रव्यस्मनुमयमान: भातरसोपि रसागरं कर्ष न ख्ात्? मनबती विमुउप्रेमांत्िका आंक्कांई चब खायिभावः। नदि भक्ते चन्तभंबतयं,
या हानि :? इति पस, तबाइलोकारी मुननुनसनातिकमे रसाना नियतण्रराषिक इरपने प्रमाममबादिति दिए।। रघुबंशस पद्ममिद्म्। वंत्रस्वबिल इजस्।
Page 409
साहित्यदर्पणः।
कुतोऽपि कारयात् क्वापि स्थिरतामुपयन्नपि। उन्मादादिनं तु स्थायो न पावे स्थैर्थ्यमेतियत् r१४ (ब) यथा विक्रमोवंश्यां चतुथेडङे पुरुग्वम उन्पादः । - रसभावी तदाभासी भावस्य प्रशमोदयी। सन्धिः शबलता चैति सर्वेडभि रसनाट्रसा:॥२४८॥(भ)
डाखरस विशेष अन्नते पति विशोषभाक् -विगेषीच्य :र्रे शोक मुग सस म यसख्वेन रतेर्मन्गांदात सायः। ताट्भ :- विरोषभागित्यय:। दति-पव्यं, वशोषिता- परखवंवरोष:, पाध्याता-वचिता। (व) मन अड्ाराठी उन्म दाढेरवि मन्तवात्, सव्ादिबिय, यव उन्मादादि: प्रतोयते, तवान्मदाढराप व्ययभावत्े स्त्वादिम्यायभावना नियसत्व कथम ? दव्बाइ, कृत इतति।- कमाय-समदाप कास्पात, क्ाप-काससुटसबिशषे, उन्पमदाद: दिरता- शवबलवन, उपयनधि-पलमामादप, नत ष्यायो-नैव खायिपदवाच्यः यन-यम्मात, पात्े-वाषारभूत नायकारदी तटमत्वावक्कसे इत्वथं:, [सः] स्येथ्य-स्थवताम,विनजुर्त्वामख्थः, न एात-न प्राप्तोत; परव तद्पाबदति भावः, स्थादिस्तु ्वायत् तिरीभनतश्रा कांचन्पनरतगोभृततया तिउ्वबे- वेति एतव्य नियनस्यितिवतया स्वंयंचमत्रति सुचोभर्विभान्यम। (म) ददानों रमपदथ् मुख्यनाययिकार्भेदज्तापनाथमाड, रपभावाबिति।
भावस्य प्रगम: भवप्रभमः, भावय्य उदय: भावोदय :. मन्ि :- भावमन्वरत्यः,
ब्ानन्द्रसंवाष्यतज्ञानसम्बन्धादित्यय:, रसा :- रसपटपरातपादा: गोमा रसा इतः उचने शत शेक्ष। रसो विभावदाभव भिव्यकविदागन्दयमत्कारकप्ता भगते, आावादस्तु नौदिय बार्यकारकिभिित विशेषा बोष्य:।
भावः। न जाब देवादिविषयवरविसख्ात् कर्य स्ायभ्ाबाभावः? इतरि वाच्यं,
Page 410
ढतीय: परिच्ेद:। [R4%]
भावादय उचन्ते,- सस्ारिणः प्रधानानि देवादिविषया रतिः। उदुबमान: स्थायी च भाव दृत्यभिधौयते ।२४८।(य) 7*न भावसोनोडस्ति रसो, न भावो रसवर्नितः। परस्रज्जता सिडिरनयो: रसभावयोः ।" (र) इत्युश्दिशा परमालोचनया परमविश्रान्तिखथानेन रसेन सरैव वर्त्तमाना अपि राजानुगतविवाहपव्ृत्तमृत्यवत् भापा- ततो यत्र प्राधान्येनाभिव्यक्ञा व्यभिचारिय:, देवसुनिगुर- नृपाटिविषया च रतिः, उहुदमात्रा विभावादिभिरपरिपुष्टतया रमरूपतामनापद्यमानाव स्थायिनो भावा भावशन्दवाच्ा:। (य) उञ्चाविथि ति।-प्रवामानि-प्रमानभूता:, बापाततः प्राषान्येन रत्वा- छपेषया बमिव्यक्षा: पति मायः, सचचारिय :- प्रागृत्ता निर्वेदादय :. तथा दैवदि- विषया रति :- अन्यादिपटन्यपदेखः चनुरागः, तथा उहसमाव :- उदरित एव, विशषित भासमान: रतति यावत, न तु विभावाटिभि: परिपोषित इति भाब:, खायो -सत्वातिः, य भाष एव्भिघीयते। यमा विभावादिमियमिय्यत्ी स्वादिबिदा नन्दयमस्कारकपत्वेन परियतो रससामापयते, तथा सकाय्यकारचाम्यामभिव्यक्रो देवदिविषय बरव्वादि: चिदानन्दसरूपर्ता न प्राप्ती भवलं प्राप्ोति; चमत्कारसख्वा. Sसस्वाम्यामनयोभेट पति भावः । यद्यपि देवादिविषयादवि रतिराखादयते, तथाप्यसी
पति बोधवम्। (र) कारिकां व्यायचाय: सच्चारियां प्रधानतवं निर्दिध्नति, न भार्विति।- भवेन-निर्वेदादन्वतमेन, ठोन :- बर्कितः, रसः, नायि। यतो भवैम्यः एव सामान्तगुषयोजेन रसा: प्रादुर्भबन्ति, एवं रसेण वर्जितः भकेवि नाि; तद् यशा- "योडर्षों हृदयसंवादी तख भवी रसोइवः। अशोवं व्याय्यते तेन शुष्ककाष्ठमिया- प्रिना ॥" दति। उत्येबं हत्वा बनयो:, रसभावयी:, सिद्ि :- निप्यत्ति:, परखर- रता-परचासम्पाहिता। भावेन रसः परिपष्यत, रसोपि मविनेति भाबः। चम्र पुसवानरे "यबा मरिबकर्पूरसमीच्चादिप्रपायजी। न पार्थक्य भवेत् खादंसणेद- वसभावयो: ।" रति पाठामतरमुपसम्पते। पबंदु सक्ट:। सा-२१
Page 411
साहित्यदपंथः ।
तत व्यमिचारी यथा,-"एवंवादिनि देवर्षो इत्यादि। चवावडित्या। (ल) देवविषया रति: यथा मुकुन्दमालायाम्,- "दिवि वा भुवि वा ममास्तु वासी नरके वा नरकान्तक! प्रकामम्।
चरणो ते मरणेऽपि चिन्तयामि। (व)
(ब) इति-एवम, उत्तादिया-मरतावन्मार्गेव, परमथा-सुचया, बाषी-
वषि, राजानुगता विवाडप्रव्वत्ता भृधा पम्र-राजानुगतमृत्बस चप्राधानोपि बिवाड-
तडदिखब:, चापाततो बन प्राचानेन चभिव्यक्षा व्यमिषारियी भबा:, तथा देव- मुनि-गुर-तृपादिविषये यथ्या: सा व रतिः, [नृपादोष्ववादिपदैन मिवादेग्रंहणम्; बादिपदात पचाद्रपि यहथम उत्वन्धे, तब्न; ताह्वषयकरतर्वत्ख्रसल्वेनेव यन्बकता द्शितित्वात्] उदुदमावा चतः विभावादिभिरवरिपुष्टतया रसंकपतामनापद्यमाना: स्याबिमी भाषा चांप भावशव्टृवाच्या: श्त बोष्यम्। उदाहरति, स्वेति।-तम- तेषु, व्यभिवारिभाषी यथा,-"एवंवादिनि देवषौं ...... " दत्याददि। चव शियम्रसद- नातरषंसूचवसुखरामा द्े्य ख्या गोपनेन चवाित्या नाम व्याभिवारी भयः। स 4
प्राधान्येन कदिति सित्यतः भावभम्दषच्यतं गाहते वृति। पुस्तकारम्तरी तु "सरत· नसिं पचिक: प्रपापात्चच्चलिं सृभ्नन्। साउपि सर्पत बामाची भजते सप वारिधोन्।"
(व) दवविषधियों रतिमुदाहरति, दिमोति।-हे नरयान्क !- गरवासुर मिसूदन! अब्! दिवि-खंगें वा, भुवि-पुथित्यां वा, जरके था, मम प्रकामं- सम्यक, वास :- स्थिति:, वस्तु-भवतु। तब नैव मे चतिरिति भावः; बबम् ?
दारबिन्द-अरत्कायोनयमलं, बाम्यां ताडयो, ते-तब, चरषी, विन्तयामि- ज्ावामि। नम न : त्ोस्यमशिकिपा रवि:। वैताषीयंतत्तम्।
Page 412
वतोय: परिच्छेद:। [२0]
मुनिविषया रतियंथा,- "विलोकनेनैव तवासुना मुने! ऊतः क्वतार्थोडस्ि निवाहतांडसता। तथाऽपि शु्धूपुरहं गरीयधी- गिरोडयवा वोयसि केन ढप्यते ? ॥ (श) राजविषया रतियंथा मम,-
न घत्ते शिरसा गङ्गां भूरिभारमिया इरः ।" (ष) एवमन्यन। (स)
(इ) मुनिविषायकों रतिमुदाहरति विदोषनेनेति।-नारदं प्रति ग्रोम्तमस एनरियम। है सुने! तब निवहितं-निराहतम, चंड :- पापं, येन साटटशेन, विनामितपापेनेव्यबं:, बंमुना बिवोकनेन-दमरेनेन, एव जताबं :- विडमनोरय:, हतः बदमि। तवावि-विवोयनेन अताथत्ेडपोत्य:, वहं गरोयमो :- गुवध- पतिवादिया: मिर :- वायः, शुमुषुः-श्रोतुमिष्कः; बववा-बिंवा, केन- मनेन, न्रेथसि-सल्यासें, तप्यते? न केनापोस्र्यः। यश,-पव प्रश्रे, श्रेषि बैन वा दप्सते ? चव त्रोमचस् मुनिविषबियी रति: प्रतोयते। शिसपालबधसेद पसम्। वंधस्यविखं हत्तम्। (म) राजविषयियीं रतिमुदाह्रति, ववर्दिति।-सच्चित् राजानं प्रति वस-
रेतुना, शिरसा तब वाजियाजिनि :- पतसमूहैः, निर्धतेः-विसः, चुकोपटलै :- रजोरभिभि:, पहित्ा-सत्ातपशा, तां तवाविरषा नत्रां, न चत्ते-न वार्यति। बत एव जनत्पविदोकरणार्यत्रयाजेन तां खणटाजूटत: परिसुख्नोति भाकः। पद सखचित सुतिपाठमस् निखिबतृपेष्य: प्रसुतरात्र उत्कषंक्रीतंनक़पा रति:।
दवि मेथ:। तब गृकविषया रति: यमा,-"बमड्ोवमइत्तरः कतुमुनामद्यायमाध्ी रवियज्यानी वयमद ते भगबती भूरब राजन्वतो। बद्म सें बहुमन्वते सहपरे- रसालिराखकळी येनैतावदइननीपतिरपि खेवाइनुग्टज्ाति नः । इति। चम दमरवस पशिडे गुरी रति:। विनोरषि गुरलवात् तहिषया पति: बषा,-"नोवत्ु
Page 413
साहित्यदपंजः।
उहडमावस्थायिभावो यथा,- "हरसु किश्ित्वरिष्ट त्तघेर्य्य वन्द्रोदयारभा दवाम्बराशि:। डमासुखे विम्बफ लाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि।" (र) भतर पावंतोविषया भगवतो रतिः। (क)
तब सचचारिणः पार्थक्याभावात् कथं प्राधान्येनाभिव्यलि :? इत्युच्ते,- यथा मरोचखएडादेरेकीभावे प्रपागके। उट्टेक:कस्यचित् क्वापि तथा सस्चारियो रसे ॥२५०॥(ख)
नातपादेपु नवे दारपरिविट। मातमिशिन्यमानाना ते दिनी दिवसा मता: ।" यम शैरामख पित्रो: रवि:। मिने रतियंबा-"बद् राव्यं मया प्राप्तमद बाजी हतो मया। इरोबामय पूज्योि बद्वान् मिवर्ता नतः ।" चव सुधोवस बोषमे मिने रतिः।
मावमुदाइरतत, दर दतति।-हरस, चन्द्रोदवारमे-चन्द्रोदयोपन्रमे, चमपुराशि :- समुद्र दय, विशित्-रदूवत, परिठितं-विवखितं, पैथ्े यम्य तबोक्रः, र्दबविषचित- सैर्य्य: उन्, विष्यकथवत् बयरोशी यद ताडये, उमामुखे, विकोषनानि-नेवालि,
उसम। चव पावंतोविषया अमपती रति: साविभाष: बयुमावाटिमिरपरिपुट्टतया रसतामप्राम्य छित:, इम्यक डडुसमानत्म्: वख्तुतंखु चम पति: पावतोसुखपियी-
वसन्तोदयेम बज्चाउडदिना न व्यमिचारिया परिपोषिता रसतानेतोति बोधम्।
विमावादिकतपरियोयराहियेन रसता मापयते इति लावव्यपदेश एवाकीचित: श्रमि भाग:।
Page 414
छतीय: परिच्छेदः।
अनीचित्यप्रवृत्तत्वे आभासो रसभावयो: ॥२५१॥(ग) अनोचित्यक्ष अत रसानां भरतादिप्रगौतलघ्रणाना सामग्री रहितत्वे सत्येक टेशयोगित्वोपलस्षथपरं बोध्यम् ; तब्च बाल- व्युत्पत्तये एकदेशतो दर्श्यते, (घ)- उपनायकसंस्थायां मुनिगुरुपलोगतायाञ्। बहुनायकविषयायां रतौ तथाऽनुभयनिष्ठायाम्॥। प्रतिनायकनिष्ठत्वे तद्ददधमपाततिर्य्यगादिगतै। शृङ्गारेडनीचित्यं रौद्रे गुर्वादिगतकोपे।। शान्ते च होननिष्टे गुर्वाद्यालम्बने हासे। ब्रह्मबधादुत्साहेडधमपावगते तथा वौरे। उत्तमपात्गततवे भयानके ज्ेयमेवमन्यच ॥२५२॥ (ङ) शेष:, तथा-तदत, कापि-रविंबित रसे, कखचित् उचचारिषः, उद्ेवः सरवतति १ि शेष:, अतः सच्चारिषः प्रचानानोत्युसं जेथम्।
-पनुचितमावेन वसंमामले, बाभास :- रसाभासः, भावालासय इत्यय:।
-रसभावयोः । अरतादौति।-भरतादिभि: चाचाव्येंः, प्रयोवानि-सवितानि,लच्ष- यानि-सरपाधि, येषां तवाभूतानां, रसानां [बक्वचनमादिवाचकम, तेन एडासदोना निर्वेदादोनां चे्यं:] दामगरोरहितले,-सामयो-कारबकूटः, तद्रहितते -तदमावे, विभावादिकप कारणासत्वे सति उत्वय:, एवदैययोगित्वोपखवथपरम-
सात्व्ंमं, विवरदशे तमयषयोगः, बियदंशे व तव्चपायोग: प्ति वतः प्रतिपति:
बश्चारनां, व्युत्पतयी-पोषाय, एवदैमतः-एवांगेन, दशंते-नदमते।
Page 415
साह्ित्यदपय: ।
नायकः तब सन्तिषतीति तवाभूतार्या, च-तवा, सुनवत् गुरयमेव्ेवा परन :- प्रमदा:, तब मतार्या-तव्रिडार्या, वहवी नायभाः विषया: यस्यासवा- भूवाबां, तवा न उमयनिष्ठा-जावि बागसत्े नायकाडगतत्वेन, नायबगतले नाविका- मतत्वाभवेन , नाधिकानायशायभयगता, तथाभूतायां सर्चा, तथा चकारे, प्रति- मायर :- नाय सपरतिहन्दो, तवरिष्ठत्वे, तहत् पधमपावम्-ससत्कुृषजातनायन:, तथा तिर्थगादि-सपुनिप्रमति, तद्रते-तव्रिष्ठत्वे सति, (तिर्य्बमादोनां नायय- खवमाआवादिति माय:) चनौषितं बोष्यमिति शेष:। [बत एव तकबागोमा बप्याहः- "अडारे दविषाद्ास नायक्ा: उत्यतम्। नायवलचने "कुलीन:" इचमेन सत्कासजातत्वम्। "शोलवान्" डबनेन समतलस नायवस सम्ते। "नावक मामान्धमुपेभंवति यचासन्तवर्युक्रा" इत्बनेन नाविकायाय् सदतलं जम्यते; नावमस्य निविड्याबिव्सने, नाविवावास निषिडपुरुषसत्रमे सदततवं न सब्तोति तदिषयद्द्वारण्य यथोक्षनाय कालावादैकदैशयोगितवम्। निविड्यबित उत्ा: शडार-
प्रवनिता विभिन्नमन्ताक् वर्मार्यमनीभवकैः।" इति। एवं योषितामपि सम्पध्यादयः पुरुषा: निषिज्ाः। [एवच मुनिगृरूपवोगतायां सति चकारेख सम्बन्यादिपतनी बोष्या:। "छपनायवसंख्ायाम्" दत्वत सम्वन्यादन्यतम उपनायकी बोव्यः।
बहुनायकेति।-सम्ब्यादिलिय्ा चषि बहुनावका निषिद्ा: दति भाग। बनुभय-
नायकवय प्रतिपदः प्रतिनायकः। चस सम्बन्यादिभिन्नत्वेनानिविसेषि अर्सु. रनमिमताचरणोनासएततं नायिवाया इति भावः। इति] तथा रौद्रे रसे, गुर्णदिमतकीपे-गुरुजनप्रमृतिनतक्ोपे सति, अनौधित्वं बोष्यमिधि भावः। "श्रोधानके मबेदौद: प्रतियूरेरमर्षितः। रचचप्रायी भवेदव नायकोडत्युप्रबियड:।" इत्वभियुत्तोत्या रौद्रे प्रतिशूरभनितक्रोधः नतृ गुर्णदिवनितब्ञोष: नायके युत्र पति भाव:। जन्ते रसे, होननिष्ठे-निससव्यतिनिष्ठे सति, "उत्तमप्रकतिर्मंतः"
नायसमचनातिय मात्, चनोचित्यं प्रेयमिति भावः। डासे रसे, गुर्गद्यालम्ने- गुर्वादिकपे वासम्वने सति, पनोनित्वमिखर्य:, गुर्वदोनां झाष्कखन्यनत्वेवत्ा जायते, अजानानय वान् पतितो मवतोश्यनोपित्वमिति द्द्यम: (पत एबोत्म,-"म ए्सेम, न प्रतितदेन, न प8ठं दर्मयेन, नोखेराखीत" हवादि)। तथा वौरे-उत्सारप्रायिकै
Page 416
दतोय: परिच्छेद:। [२०१]
तव रतेरपनायकनिष्ठत्वे यथा मम,- "खामो सुखनरो, वनं घननिटं, बालाSइमेकाकिनो, घोगोमाहृणु ते तमालमालनच्छाया तमःमन्ततिः। तने सुन्दर ! सुख क्ृषा! महमा वर्त्मति गोप्या गिर:, गुत्वा तां परिरम्य मन्थकलाऽडमक्ो इरि: पातु वः ।" (च)
नसे, ब्रह्मषधादप्ाहे-व्रम्मववादिपु उत्माइपतिन् सतोत्यः, तेषां वेदविकडतया वदिषयक्ोत्साइ्वतः नायव्त्वं न सन्वतोत्नीचित्मित्य:, तथा चयमपावगते, उत्माह सति इति शेष:, चनोषित्यमिति माब:। 'उत्तमप्रब्रतिवोर :...... " दृवि पूर्वोनाखाप लापापत्ते: उत्साहाश्यमश्वादविवादित्वादविषयान्ोडास्। विविधाटय- विभेषाठोररसो नाम सन्भवति। वाक्वेषाचेपशतै :......... दत्यत्नगु युन्धत्वापतेश न तथाबिधे उत्साहे वौतस सरुपसस्वमिति निषष:। तथा मयानके रसे, भयस उत्तमपाबगतत्वे सनि "सोनोचप्रति:" इव्यजेन खोनोचाटिनायकत्वमेव उचितमिति चनौतित्यं जेयम्। एवं-निवशमसारैष, चच्चत-रसन्तरे, सेवम। यत वत् बोषितादन्वत् प्रतोचेत, तव्सयंमनौषित्यं स्वयं विवेतिभिमोडव्यमिति मावः। तद यथा,-प टेवदतपावगते करुचे, तत्त्वत्रगते बौधसे, विशेवद भिंतपातगते चड़ते, चपकार्य्याखम्यने बत्मले बनोचित्यं ज्ेयम इति सङ्गेप:। (प) खामोति।-हे क्रय! ब्ामो-पतिः, ममेति शेषः, मुग्धतर :- पतिमूढ़:, [एतेनास्य सुरताममित्नतं, विषन्बे कोपावैगात् प्रहारशेषत्वस ध्वनितम्] इद वनं, घर्न-निविडम, [एतेन तम्य भयरत्वं, निविड़तया जनदर्शनालावेन सुरत- बहम् पकाबिमो वाला [एतैन गमने विभेनोति, नया सद व्वच्कन्टं रमख उति व सुचयते] तमाखवत मनिना काया- गान्तियंका: ताहभी, तमर्मा-तिमिशयां, सन्तति :- समूझः, चौ्षो-पृवियोम्, पाउमुते-पाचादयति, [एतेन नमनसाडाव्यप्रार्थमं, कोडप्याां न पशेदिति य सुचितम्] तत रेसुन्दर !- मनोहर! [ एतेन पधि परिष्ागाय सबः, त्वां परिलन्ध नाहं गमुं भक्रोमि, त्वं मे मनो इतवामिति च सूचितम ] मे-मम, वहं-पन्चामं, मुख-बज, [एतेन रजमार्ग, परनारीष्यभंभावरूपसदाचारख सजेति ध्वनितम] पति -: त्यं, गोप्ा :- गोपनार्थ्याः, मिर :- वाषः, सुला, ता-गोपों, सरसा-
Page 417
[२O२] साहित्यटपंगः ।
बहुनायकनिष्ठत्वे यथा,- "वान्तास्त एव भुवनत्रितयेऽषि मन्धे येषां कते सुतनु ! पाण्डुश्यं कणेल: । (इ) पनुभयनिष्ठत्वे यथा-मामतीमाधवे नन्दनस्य मालत्याम्। "पयादुभयनिष्ठत्वेऽपि प्रथममेकनिष्ठत्वे रतंराभासत्वम्" इतति श्ौमलोचनकारा:। तवोदाहरणं यथा-रजावत्वां सागरिकाया अन्धोन्य- सन्दर्शनात् प्राक् वत्सराजे रतिः। प्रतिनायकनिष्ठल्े यथा-हयग्रीववधे हयग्रीवस् जस- कोड़ावर्षने। पधमपात्रगतत्वे घथा,- "जघनस्थलनदपतवशी- गिरिमलोकुसुमानि काडपि मिली। प्रवचित्य गिरो पुरो निषसा खकचानुत्कचयाल्जकार भर्त्ता ।" (ज)
रपः, ग :- नुभान, पाठ-रचतु। चतर श्रोअ्चस नन्द-(गोप))-नन्दनतया सम्पन्धि- व्वेग गोप्याद्मुरागोडयुचित: इति भायः। "ख्ामो निवास्तेऽप्यमूरयति -* दूम्ादिपरनायिकोदाहरणन्ु न अङ्ुगवामाठ्ः, तवाले शडारे परनायकोद्राह्रय मनयंकं आदिवि प्रेयम्। भार्टूसबिकोहितं उत्तम। (ह) बान्ता इति।-हे सुवयु !- गुभाद्ि ! सुबनवितये त एव (जनाः) नाना :- रम्वाः, वेषां सते-य्निमत्तम्, चयं कपोखः, तर्वेति शेवः, पाढ् :- विर्छात मविनम्ेतिमानमापत्र सत्यथ:, इब्बवहं मन्य-सभवर्याम। बम कपोल
एव पति बोष्यम्। (न) जधनेति।-ननखली नडा-बडा,पदरबत्ी-पतखता यबा ताहभी,
नित्नितिका" हलमरः) नर्यामत्, पुरः-समर्च, अनुदिति भेव:, निषया-
Page 418
छतोय: परिच्छेद:।
तिर्य्यमातले यथा,- *मलोमनलोषु वनान्तरेषु वश्तान्तरे वह्लभमाङ्टयन्ती। चसद्विप लो कलनादभङ्गेसट्गोतमङ्गोकुहते सा भुक्गो ।" (भ) मादिशब्दात् तापसादय:। (अ) रैद्राभासी यथा,- रनोतफुक् विशाललोलनयनः कम्पोत्तराफ्ो मुड्ठ- र्मुक्ञा कर्णमपेतभीर्धृतधनुर्बागी इरे: पश्यतः। पाधात: कटुकोक्िमि: खमसक्द्दोर्विक्रमं कोर्नयन् अंमास्फोटण्टर्युविष्ठिरमसौ इन्तुं प्रविष्टोऽर्जनः ॥" (ट)
डपविषिा सतो. मर्ता-खानिना, सकवान्-निशकेश्नाम्. उत्पबालबार- वशयामाम। चव रतेरममपानगतलेन अनुचितत्वं बोध्यम्। उदारराघखेद पदम्। वेताखीयं उत्तम्।
-पतिमम्ञसेयु, मनोडरेपु इ्बबः, ("मततिया मयरचंदा प्रमाणमुहतख्णी। परमद-
साबिष्ठितवतामित्रवतायाम् इति भायः, स्रितर्मिति शेष:, बब्चभं-पति, बमरम- सयं:, पाहवन्ी-सत्रमार्थम् वाबारयन्तो सतो, पश्चन्या :- खनन्या:, बथना,- पवत्-प्रवाहवत् निश्वन्ित्नम [चॉवन पचे सम्रौतमित्वस विशेषयम] विपचाा: - पौपाया: यः बब :- नधुरास्फुट: नादः, तथ मज्ा-चतुसारय, सत्रोतम, बशोकुदते स-अरोहोपनोपयरं नोतपतोमर्थ:। उदारराघबखेद पथ्म्। उस्द्रपचा हस्तम। (अ) चादिभन्दात् 'तिर्य्नादिनते" एत्वस्वादिपदादिति नेयम। (ट) रखषोस्फुश्तेति।-पस्टी बर्जुनः, रते-इसवने, उरफुन्े-वियाससिते, कीवेम विस्ारिते पवि भाव:, विशासे-पायते, खोखे-चखजे, मयने बख तवोस्:, सुड्ु :- पुनः पुनः, कन्पोत्तराि-सम्पपधानानि, चङ्रानि यख ताहमः, सकन्य दस्र्थः, चपेतमो :- निभय:, धतषमुर्षाय :- ग्रहेतवटःमरः, कटुकोतिमि: -युषिहिरस दुवनोनि:, बाधातः-बापूरितः, चोमित: १्र्बः. [बाभात :- एन्ब, इबसें "बटुबोतिमि:" उबब "बनसीः" दवि उपर्क व्ाश्न] पम्ातः हरै :-
Page 419
साहित्यदर्पयः ।
भयानकाभासी यथा,- "सभक्रुवन् सोढ़मधोरलोचनः सहसरश्मेरिव यस्य दर्शनम्। प्रविश्य हेमाद्रिगुद्दाग्टह्दान्तर निनाय बिभ्यत् दिवस्ानि कौशिक: ।" (ट) स्त्रोनोच विषयमेव ह्वि भयं रसप्रज्ञतिः । एवमन्यत् । भावाभासो लज्जा- S5दिके तु वेभ्याऽडदिविषये स्यात् ॥२५३। (ड) स्ष्टम्। श्सयथ् [बनादरे वहो], पश्न्तं इविम चनाहृत् इत्वय:, ससतात्-पुगः पुजः, सं - सकीयं, दोविंकमं-वाडुबिक्रमं, कीरतयम्-प्रथयन् सन्, तथा मंसासोटपट :- भंसय-सवस, वासोटे-करेब ताड़ने, पट,-तत्परः सन्, वर्ण-सूतपवं, प्रतिशरमिति भायः, सुक्का-प्रह्टरन्तमपि से स्यक्का इल्ाभयः, युविष्टिरं इम प्रविष्टः, सन्ावारममिति मेवः। एवदा कृषपाण्डवसड्गामे निम्चम "बद्येबारड बौरवान् निहनियामि" इत्येवं खविक्रमं क्ीतयणं प्रतिज्ञां निववर्सुमतक्रवन् पर्मुमं युविहिए: "वदि त बौरवान् इन्तुम् बसमघं: स्वा:, तटा गाछौवख चस्म्मानं मा कुड, व्यजैन, तीहसाय समपंद दवाडिकियं निभत्यामात: तत् सोठुमत्रक्रुषण पाये:, यो ममायुर्ध वकुमादिशेत्, तिरस्कर्थ्यात् वा, तमई इनिष्यामि" इति पूर्वप्रतिज्ञामनषुत पुन्वतमर्मा युषिटटिरं इसुं प्रबहते इति पौरासिको वाता बवातुष्ठन्धेया। बम रोदरसथ साबिनि कीपे गुरुनिष्ठत्वानोविलेन रौद्राआासत्वं बोष्यम्। मार्टूब- पिकोड़ितं उत्तम्। (ठ) पञक्रुयवति ।-वोशिय :-: न्द्रः, [पेषक इति तु ध्वन्चोडबं:] वडस- रशमेहिय-सूर्य्यव्येव, वस-रामचस, दर्शनं सोटुम चन्नक्रवन्, चत एवं चधोर- बोमन :- बसलहि:, विभ्वत्-सयं नचचन् सन्, हेमाट्रिगुड्ा एव ग्टह तख नन्तरम-नमनतनं, पविश्व, दियसानि निवाव-वापयालास इव्वयः। जब भवस सम्ट्रबतलेन योनोपासन्वतमविमयत्वाभाने उत्तमप्र तिगतत्वमिति भयानस्रामार - लम। निग्रपासमचस पद्यमिदम्।बत्रखवियं उत्तम्। (ड) मायाभावमाड, भावालात् इति।-बज्चाSदिके समादिवि, वेश्ाऽहि
Page 420
दतीयः परिच्छेद:। [२०%]
आवस्य शान्तावुदये सन्धिमिश्ितयोः क्रमात्। भावस्य शान्तिरुदय: सन्धि: शबलता मता 1४B। (द)
पिपये-वरापनाऽडदिनिठ्ठ सति, भवामासः खात्। [चब प्रयमादिषदेन चिन्ता- S5दोनों, द्वितोथा दिप टैनाननुरा मिय्यादोनां पहमम]। बथा-"राकासृषाबरमुखो तरखायताचो सा कोरयोवनतर्रितवियमाकी। तत किं करोमि बिदवे सममब मैवों तरखीक तिव्यतिकरे क दवाम्यृपायः ॥" इवि सोतामुदिश समयकोति: सा-सेता, पति इति सेष: । [ चम नायिवाया: खोकारोपार्याचन्तवाइनुबामाभावी व्यज्चतै।
एवं नृपादिविषयकरते: शाववारदिविषयत्वेडप्यनीचिताद मासरूपल्म )। (ढ) आवशान्त्यादीनाइ, आवस्येति।-एतत्पम्यन्तपटंनान्वेति, तेन भाष- स्येति पदसय प्रान्तापित्यादिना सप्रव्यन्तेन प्रत्येकं सम्बन्धः। तथा प, भावख भानतो, भावस्य मान्तिः, भावसथोदये भवस्योदय:, भावस्य (दृ्द बचनविपरियामेनान्वेति, तेन) भावयोरित्यय:, सन्वो, भवस्व-भावयोः, सन्दिः, आवस्-(चनापि वचन- विपरिषामेनान्वयः) भावानाम, मित्रिते-मिखसे, [बत भावेकः] सावख-भावार्मा, जयखता, दत्येवं कमात् मता। चवर भावो व्यनिचारिभावः, शान्ति :- प्रज्नम: हदितस्यावि तिरोभाव इति यावत्, सवमपि उन्पतियासावाच्कत्र एव याह्म:। उदय: उत्पततिः, खसामग्रोवलैनोद्गमावस्थेति यावत, सन्ि :- परसरातिरस्कतयोः
स्यापि लमपादेरवन्केदवतवं वस्पामिति चेत् न, एवद्रैत्स् ससक्रतत्वापसेः।
पूर्वपुर्वस्य बाप्युत्वेन डचरोत्तरस्य वाचकलेमेकव बाव्ये निबन्धनमिति यावत्। पवापि बाध्यत्वं नाम विशेविसामयोस्यनितप रिमुट्टिकत्वम, वाध्मत्क्ष विगोष। प्रकित् मते दन्त्यवाम् सबसधन्द्रः। आनो सदये म एकस्ैव समस्य भान्तिरदयय, बत्ौ दयोरेत सुङु: मान्युदयी, नवसताथां पुनः वहमा भावानां मिशरमम: कैविस-"भावलासुप् रोत्तरमूसबलं भ(स)बखुलं बहुवाससूरो वा" इब्बाङुः, तद्, बत्यभाषीदापरते दि
Page 421
साहित्यदपंथ:।
क्रमेय यथा,- सुतनु ! जडिषि कोपं पश्य पादानतं मां न खलु तव कदाचित् कोप एवंविधोऽभूत्। इति निगदति नाथे तिर्यगामोजिताच्या नयनजनमनल्यं मुकमुकं न किश्चित् ॥" (ख) चत्र वाष्पमोचनैन ई्ष्ाSSख्यसन्जारिभावस्य गमः। "चरषपतनप्रत्याख्यानात् प्रसादपराम्ुखे निभृतकितवाचारित्युक्षा रुषा परुषोक्ते। व्रजति रमगो निशस्योच्चेः स्तनस्थितइस्तया नयनसलिलच्छवा दष्टि: सखोषु निवेशिता।" (त) भव विषादस्योद्य:। (-) आवभान्तिमुदाउुरति, सुतन्विति।-ह सुतन !- मुन्दरि! बोपं नहिडि-बवन, पादानतं मां पश्-सवतीकय, कदापित् तब एवंविय: बीप:, न सतु-नैब, चमूत, पति-5व्यं, नाये निगदति-बधयति सति, तिर्यक् यषा बय गामोखिते-ईषट्रन्मोखिते, नविचो यवा तथाभूतया, कयाचित् वान्तवा पति श्रेष: चनल्पम-सषिवतर, नयनणखं मुतं, न-न तु, विश्चित छनं- कवितम्। चव पादपतमरूपप्रसादसामा्ा र्ईुर्ष्याया: प्रश्रम इति व्यन्पते शति। समरुमतवसेवं पद्मम्। माखिनी उत्तम्। (स) आवोदयमुदाहरति, पश्थेति।-निभत :- गुप्तः, वितवाचार- मपटाबार:, यथ तम्खबुडी हे निमृतवितबाचार !- सहसा5यपवचितिविटाचरय! पति सक्ञा, माविकया इति शेष:, रषा-कोपेन, चरचयी पतनेडषि बत् मम्वासवानं -विरावरयं, तथ्मात् देतो:, परयाधेपादिणा निरावर्यात् उव्वाभ्यः, प्रसाद
सेडरोनोडते इति यापत्, रमये-सान्ते, व्रमति-सच्कति सति, कयाचित ससेः निवख-दो्घ निवख, सने छित: इसः यखा: तथाभूतया सत्ा, सनमखे डसनिवेसेन "इस्य! मा छुट" इति हदयासास इति लावः, सखोषु नवन- सतितयश्-पसुपूर्ण, इषि: निवेजिता-सपिता, [एतेन बोनस वपिर- सहितनिति, मादपवनेपि सका नान्ी निरासव अदि भावितयेम मनोचितं न्वम्
Page 422
वतीय: परिच्छेद:।
*नयनयुगासेचकं मानसव्ृत्वापि दुष्पापम्। रपमिदं मदिराच्या मदयति सदयं दुनोति च मे ।" (घ) चम रवविषादयो: सन्धि:। (द) "दाकायां, मशनदाष: क च कुसं, भूयोपि दश्येत सा, दीषायां प्रथमाय मे मुतमही! कोपेडपि कान्तं सुखम्। किं वच्चन्यपकलाषा: जतधियः, खप्रेपि सा दुर्षभा, पेतः ! सास्थ्यमुपैडि, कः खलु युवा धन्योऽधरं धास्ति।"(घ) पति सूचितम्। बव नावनापत्वास्यानउपसामगा विवादय सदव इति व्यव्यते दि]। चमवमतवखेदं पद्मम्। इरियी उत्तम।
पतिषनेषकरं, ("तदासेषनमं दप्तेनास्यको बस्य द्यनात" इसमरः) नामससच्यापि
पदियी यथा: तवाबिधाया: [मदिरा टट्टिभेद: उति नव्याः, तह्च्यं बोक् हैज्ोत- वचितायाम् :- *सोष््वैन परियता खरापाडमनोडरा। वैपमानानरा डटिमंदिरा
नामा वाश्षिततारया। हष्टिगिंकसितापाक्ा मांदरा तकये मदे।" पतति। बतः, मदिरे-हष्टिविशेषयुते, पचिके-नयने, यथ्या: तमामूतया शत व्याख्येयम्]। इवं रूप मे-मल, वृदयं मद्बति-चामृन्दर्धत, दुनोति-सन्ताप्रययतिय। बलैमखेव बामिनोहपस नेववनियरतेन चामृन्दजनकत्म्, समाप्यलेन तापूजनम्त्वमिति दूर्ष- विदादयो: सन्िष्वधेय:। उपगोतिम्कन्दः,-"बार्य्याडितीयकेडके बद्गदितं सथयं तत् खात्। वधयुभयोरपि दवयोकपनौति तां सुनिर्जृते ।" इति तहबपात्। (द) पवेति।-बनर-उदाहते पदे, दर्षविषादयो: (बम्ुस्कट्टतज्ञानवासी इपं:, उपभोगाप्रयोण वात्मन्ञानवाले विशाट्:) एवं विषडयोरषि तथो:, सनि :- एव- बिन् समावेश:, वासवाघवेन संसर्गपतिभास: इख्यः।
ममवअप :- सन्द्रय, दुखय क! गन्द्रवंशेयोडह बबमावधाती सवमोति चसडम- रमावेश्तूचकं कडयमिति साथ:। थ्ा-डबंश्री, भूयोवि-पुनरषि, दक्षेत-डटि- विषयवर्तिनी अवेत: दोषापाम्-पकाष्मांतडानाना, प्रजनाम-मानये, मे-नम, सा=२8
Page 423
साहित्यदपपः ।
चता।
• विसू लिरवाकराट्टा दव्र भाषा वार विखासिनोसुनड्र स्ान्बिबियडियमडापाठ - गोविमनावकविरायकती साडिय्यदपंथे रसभावादिनिहुपणे नाम तृतीय: परिचेद:। २ ।
सुत-भ्रास्त्रन्ञानम्, बधोतं वा, शाखतं जात्ा वयमहमकाय्य करोमोति भायः। चही! -बाशृय्ये, कोपेषि मुखं, तथ्ा: इति शेषः, बानं-मनोहरम्। चपकब्षा :- चपापाः, सतचिय :- परियतयुड्यः, विद्ास इव्वथेः, मिं वच्यन्ति? एवमकाय्य कादियं मामुदिश्येति शेष:, मयि छृषां दर्भविष्यनोवि भावः। सा-सवंशरी, खवप्रपि टुलंभा-सशुमन्नक्ा। है पेतः! खास्या-प्रान्तिम्, उपेहि-प्रापुष्टि, सख्ियं भब 5वषंः, कः खलु धन्ब :- पुर्यवान्, युवा-तबथ: पुरुष:, बधरम,सवंश्या इति शष:, वाखयति ?- पासति? आार्टूलविक्रोडितं उत्तम। [चदर प्रथमपादे बितुर्शौत्युको,
वितर्क:, "सा" इत्चन्तेनौम्ुक्म; दितोयपाटी मतिखरये, यबा हि .- "झुतम्" उव्धन्तेन सर्वधा तदमुरागी दोषायैव इत्यर्थनिर्ड्ारचकपा मतिः, "सुखम्" द्रत्य न्तेन मुखख नमनोयत्अरणं ; ततोयपादे महादैने, बथा हि,-"हतषियः" द्रव्यनेन महा, "दुर्लभा" इत्यन्तेन खानीनसरपं देव्युस; चतुयें पतिचिन्ते ख्विते, यबा हि, :- "अपेदि" दचन्तेन पृतिः, "वाखति" इत्पन्तेन चिद्दा व्यक्ा। चव इयोईयो: मावस पूर्वस प्रशमासस्य वाध्यत्वम, उत्तरख विमखन्ाङ्स बाधसत्म्। विन्तायां विश्रान्ते: तदतबख विप्रलन्शज्ारख् प्ान्तापेच्यया परिपोष:। तख्ाप्यन्तरान्तरा प्रथमोदया - देवान्तमलिखाषस् नाऽडस्ादात्वमिति खुणरसत्वमित्यवधेयम्। उमयाङ्रस भाव- समूहसव वाध्यवाधकमावी सुख्यत्वेनाखादयते पति भावभववताया एव प्रयानत्- मिति दिक ]। एव शेष भास्ाट नो उच्यारपच्ामन-पव्छित कुषपतिना बि, ए, उपाधिधारिया गोमखोवानन्दरविद्यासागरसट्टाणाय्येख विरचितायां, तदात्नाम्बां
प्रतिसंखतारया बिमसास्यारयां साहित्यद पंचम्याख्याया डवीय: परिचेद:।२।
Page 424
चतुर्थ: परिच्ेदः।
प्रथ काव्यभेदमाइ (क)।- काव्यं ध्वनिर्गुगोभूतव्यज्च्जेति द्विधा मतम् ॥२५३॥ तत्र,- वाच्यातिशायिनि व्यञ्चे ध्वनिस्तत्काव्यमुत्तमम् २४(ख)
(ब) वधुना खाव्यखदपं निरय्य बाम्यभेदं निदमथितुं प्रतिजानोते, चर्णेति। -पय-माव्यघट कर सादिनिकप धानन्तरमिख्य:, बाव्यख-बाकां रसात्कं बाव्यम" इत्यक्खयपस् वाकयविशेषसय, भेद :- प्रबारतम्, बाइ। (स) ध्यनिमाइ, वाच्येति।-व्यङ्चे-व्यश्चनवा बी्चे बर्चे, वाच्यातिभार्विनि -पाच्यार्वात् पधिय पमत्कारिवि सति, तत बाव्यमुत्तमं ध्वनिः, कथ्यते इति शरेषः।
पत्तिसनवेवि ध्वनिपदस नियनकठ़िसापेचल्ान्न तव व्यवहार:। वस्तुतस्तु "स्वन्यते" इति ध्यनिः, रसादि: ; ध्वनतीति ध्वनिः, शव्दादिगता नत्तिः; ध्वननंध्वनिः, रसादि- प्रतोति: इति व्युव्पत्तिभेदात् ध्वनिपदार्थंभेदो बोध्य:। ततवाधियचमर्कारि व्य्क्षां बाव्यं ध्वनिरिति फवितम्। पयं भायः,-यवर पमिषया सत्या प्रतिपासस्
स्कारातिज्ञाित्वं ख्यात, तद ध्वनितिति व्यवदेश्ं नाव्यम; तत्ञ वाच्यापेच्ययाचिक- समत्कारनावितवात् उत्तमर्मिति व्यपदिख्ते, वदा,-वाच्येतिपद वत्यस्ाय्युवलच्चयं, तेन बाय्यापेचया खत्यापेचया वेवर्य:, बथमा,-वाच्ेतिपद सत्यखेव यव व्यस्ाट् व्यसान्तरसापि व्यश्तं, तव व्यव्धान्तरव्यश्रकस पूर्वव्यस्साप्युपखचनं, तैन माच्यापेचया, सत्यापेषया, पूर्वष्यद्धापेचया म यम ब्याह्ासव चमत्कारातिज्ञाथित्वं, सदुनमं वाय्यम्। चबाद्ुधंनिकारा :- "प्रयमे कि विदासी वैधावरथाः, न्यायरय- मृनलात् सवविद्यामा, ते व मुयमाधेषु बर्पेद व्वनिरिति व्यवहरन्ति" ईति। वलिनयगुष्षा चम्ाड् :- "शोवन्रपुषो उन्ननेनागता पन्या: शव्दा: सुषन्ते इति मदिवारया नण्दा: भूषमाषा इसुर्त, तैषां चस्टाइपुरयमकपतं तावदसि,.तेप
Page 425
साहित्दपंबः।
वाच्यादधिकचमत्वारिषि व्यव्धायें "ध्वन्यतेऽस्रिन्" इति व्युत्पत्या ध्वनिर्नामोत्तमं काव्यम्। भेदौ ध्वनेरपि डावुदोरितौ लच्षयाऽभिधामृलौ। भविवचितवाच्योऽन्यो विवचितान्यपरवाच्यस(९।।।(ग)
ध्वनिश्ददेनीताः। बदाड़ भनवान् मतृददिः-"यः संबोनविदोगार्म्यां सरपेदप- नायते। व सोट: शम्दन: बब्दो ध्वनिरितच्ते मुषः ।" दति। एवं चष्हादि- निर्डादव्तानोयोडसुरयनात्ोपयचिती व्यशोडप्वर्वो ध्यनिदिति व्यपहुतः। उजेंद प्रबारोडन्यनन्व्दानामेव बसती। व्यतनव्दाना तथा बुबमाषा ये वर्णा नादवव्द-
नार्यते।" दवि। तेन व्यसकी मन्दार्णयपोष ध्वनिभब्देगोती। विस्व ब्षेदु तापः मावपरिमाणेत्वपि सत्ु। बणोशम्,-"वत्ीय साषि बदेन अव्दसुशारितं मतिः। वद्धि या नैव गद्ाति वर्षे वा डबसं सटम ।" दति। तैपुतावश्खेपु नूषमारेपु
ध्वनिवतः। बदाह स एव-"मन्दकोध्वंममिव्यतेडचिमेदास्त बैळताः। ध्यमयः बसुपोडने लोटाला नैव लिसते।" पति। १दमलिहितम ;- बटः, पटः इवादि- समुदितस्कपै: चनावख्ाने: पदैनित: सोटाला नन्दः पतिपदते, एतैन पतिपद्रेन न पय: प्रतिवखते इवि तवामूवस म्रचामतवाडपखितसोटन्यन्मथ वर्ष- समुदबालकस वटादिमव्दल ध्वनिदिति व्यपदेशे नैद्ावरमा्ना शिडाने। चम
वटट व्यशनयाडमतिपारय, तत सव्यसनसरस शन्दाबंइन्दउपजीत्तमख न्ाम्यमा पनिरिति व्यपदेश पानातः। बत एवाकुध्यनिवारा:,-"बजार्बंः बब्दो या तमर्थ- सुपसनंनीदतखाओों। व्यव्ः नाव्यविशेष: स ध्यनिर्दिति सूरिि: वषिति: ।" इतति। (न) बायातमुवख ध्नेसेंदेनेय ध्वनिसाव्यममेहनाइ, मेदारविति-१8 दर्दाद वस्ववदारध्नीनां बाम्याकालवं नाकौलर्त, तवाउषि रवादिमकबंक्लेनैव वैर्षा भाष्यावात्वमिम्यमिप्रावैय वम्ापाएर्यं ध्यनित्मेदनिकपर्ण प्रकमते पवि बोध्वम्।
Page 426
चतुर्थः परिच्छेदः। [२८१]
तवाविवचितवाच्ो नाम लक्षणासूली ध्वनिः। लक्षणा- मूलत्वादेव पत्र वाच्यमविवचितं बाधितसवरूपम्। विव- चितान्यपरवाच्यस्तु अ्रभिधासूलः। प्रत एव प्रत्र वाच्यं विव- चितम्। पन्यपरं व्यङ्निष्ठम्। परत ह्ि वाच्योऽर्यः सरूपं प्रकाशयब्रेव व्यड्ार्थस्य प्रकाशकः ; यथा,-प्रदोपो घटस्य। भभिधामून्तस्य बहुविषयतया पसमाबिर्देशः । (घ) अविवचितवाचस्य भेदावाद्,- अर्थान्तरं सङ्गमिते वाच्येऽत्यन्तं तिरस्ते।
उपयुक्तम्, बन्वयाएँ बा, वाच्यं-बाचोडयं: यव तबोतः, चन्च :- द्वितीय:,
केदकरपेपान्वयबोधक:, तष्मात चन्चपरं-व्यङ्पवं, व्य्रोपसजनीभूतं वा, वाच्- वाच्योडर्थो यव तथाविष इति भाव:। (घ) बविवामतवाच्यत्वे हेतुमाह, लबपेति।-ववयामूललात-लच्षपा- मूलं यस्य तम्य भाव: तत्त्वं, तम्मात् तथोक्तात, मुख्याथंबाथविषयिणी पत्तिर्दि सचषा तन्मसत्वात्, चव वाच्यम्य बाधितत्वम् (पविवसितत्वम्) इति भावः । अभिधामूल :-
बाच्याथंस्य व्यह्मपरत्वसुपपाद्यति, चत्र होति।-चवर-विवाितान्धपरवाच्चे ध्वनौ, हि-यतः, खकनं प्रकाधयन-खरपेय् सर्वस्थितः सन्, प्रकाशक :- प्रच्ायकः। (वाच्याथंस्य सोपस्थितिद्वारा शाष्टबोधं प्रति कारणत्वमित्यमिप्रायेणेदम्)। निदर्शन- मार, यर्थेति।-यधा प्रदोप: घटस्य, एतटुपलचबं, तेन घटपटाटेरिययं:, खरूपेप खयं प्रदोप्यमान: सम् अन्वमपि खरपेण सन्तं प्रदोपयति, तर्थेति भाषः। लचषा- मूलध्वने: सत्पविषयत्वात् सूचोबटाइन्यायेन प्रथमनिर्हेशः, तदन्यस पयादित्यव- सेयम्। चम्पत् स्पट्टम्। (ड) वर्णन्तरमिति।-पविवतितवाच्चोपि-लचषमूलोऽवि, ध्वनिः, बाच्े -सुखेडयें, वर्धान्तरम्-उपयोगिलत्यतावच्ेदकें, सडगमिते-पाश्रिततवेन प्रब्थिते, बचवा चत्चनं-सवंधा, तिरखते-न केनापि उपेष बन्वयं प्रविष्टे सति, देविष्यम्, ऋ क्क ति-प्राप्तोति।
Page 427
[२८२] साहित्यदर्पंथ: ।
भविवचितवाच्यो नाम ध्वनिरर्थान्तरसङ्डमितवाच्ोडत्यन्त- तिरस्ृतवाच्यसे ति हिबिधः। यतर खयमनुपयुज्यमानी मुख्योऽयं: स्व्रविशेषरूपेऽर्यान्तरे परिणमति, तत् मुख्याथंस्य सविशेषः
यथा,- "कदली कदली, करभः करभः, करिराजकरः करिराजकरः। भुवनव्ितयेऽषि बिभर्न तुला- मिदमूरुयुगं न चमूरुटशः।" (छ)
(प) भविवद्ितवाच्य इति ।-वन्र-प्रज्वतान्वये, मुख्य :- वाचः, सव:, सयं-साचात, मुख्यताऽवक्कदक्षकपेशोति यावत, चमुपयुव्यमान :- उपयुक्ततामप्राप्त-
परिषमति-विशेष्यतया भासते, तब-निरताखकपे वाक्ये, मुख्याधंस-बाच्याथस्य, खखरुपेष प्रऊ्ञतान्ययेऽनुपयुज्यमानस्यानिधया प्रतिपादक सर्थस्ेति यावत, खविशेष- उपार्वान्तर संकमितत्वात,-खविशेषरपं यदर्थानतरं तव सदमितत्वात-विशेष्यतवा भासमानत्वात, [ पतेन सुख्याथंख मुख्यताऽमच्केदकरपेथ प्रऊ्वतान्वयानुपयोगितवं वाष:, तसवैव विशेषणान्तरकपेय बोष: इति उयसुपादामखचणा इति सूचितम ]। (क) एदाइरति, वृदयोति :- वदखी-रवावाछ:, बद्ती-पतिशैतेति साय:, बरम :- पामविषन्वात् वनिष्ठाडक्ी इसख वाह्यभाग:, ("मषिषव्वादा- बनिषटं वरय्य बरभी वद्ि:" दूतमरः) करम :- पतिप्रख्व इति मायः, करिराज- बर :- इसिग्ुख्हादड्: करिराजकर :- पतिकयत्र इति भायः, बस्मात् बारपात, नमू :- मर्मावशेष:, तर्येब हभी वख्ासवाभूतायाः, चमूर(मृग)नवमसटश्ननय- नाया:, बान्तावा: इति शेष:, इदम ऊरुयुगम,-ऊने :- जानूपविभागयो:, युग- एयं, भुवनवितये-बिप् जोवैषु, चषि किं पुनरैवश्िन् वयोर्गा भुवनयोरिति भाव:, तुरषां-साहृस्य, न विमतिं। बयं भाष :- ऊमो: घटादी साहसं सवंबा न सभायत्येय, बम तु चदव्यादी साहशयं सम्नाव्यते, तदतिशैत्यादिनाऽपस्रटमिति स्पर्ट तथा ऊर्मो: सादश्य न कुवायि। एवस बम व्यतिरेबालडार:। म्सबराधपसेद पय्यम्। तोटनं उत्तम् ;- "वद तोटसमन्विस सारयुतम्" इवि तहयपात्।
Page 428
चतुर्थः परिच्छेदः।
पत्र द्वितीयकदव्वयादिशब्दा: पौनवक्यभिया सामान्य- वादय्यादिरूपे मुख्याथें बाधिता जाय्यादिगुगविभिष्टकदत्यादि- रूपमथें बोधयन्ति ; जाद्याद्यतिशयस व्यन्ञः। यत्र पुनः साथें सवथा परित्यजन् अर्थान्तरे परिणमति, तव मुख्यार्थस्व
यथा,- "निश्वासान्य दवादशेंयन्द्रमा न प्रकाशते"। (भ)
(न) नद कदस्यादिपदानामतिशौताद्य: कुतः प्रतिपद्यते, तख्य केनाप्य- सडेतितलवात, इवि सेत? तवाड, चर्षति।-उदाहते पयों उत्वबंः, द्वितीय- बदत्यादिशब्दा:,-द्वितीया :- द्वितीयवावं पठिताः, येषामतिशोतादथां: प्रतिपादा: ताहभा इति भाव:, ये बदव्यादय: प्ब्दा:, नाद्यादि:,-जाझं-शैतं, तदादिः, मैतयप्रसवत्ववरषंश्त्वकप पति भाव:, यो गुष:, तेन विभिष्ट :- विशेषितः, ताटयं, कदः ल्यादिरपम् बर्थम, बोषयन्ति-उपचारात् सचयन्ति। यद्यपि शैत्यादि: जखादावेव, तथाद्पि तथ्य परम्परया कदल्यादिर्वात्तत्वमवगन्तव्यम्। न व मैव्यादोमामव्वपि सस्वात् कयं वदस्यादिव्याम्यत्म्? इति वाच्यं, ग्रत्यादिविशेषसेवाव बिय- चितलात्। जायाद्यतिजय :- मैवाद्यतिभयः, व्यञ्षः-प्रयोजनमूषाया: खचचपाबा: बोषविषय: । सवतरैव मुख्यायंखामेद: सम्बन्धः। एवस बदल्यतिभोता, बरमोडति- डय:, परिराजकनः प्रतिययंत्रः, प्रति चमूरूटन: इदमूषयुगम चसटभमित्वाज्जयः । एवमर्धान्तर संक्रमितवाच्यध्वनिभेदमभिवाय सत्यन्सतिरस्कृतवा च्चपं ध्वनिभेदमाइ, वतेति।-यन पुनः, भब्द इति श्ेषः, खाथे-खान् सडेतितमथमित्वर्थः, सर्वध
-सचपया वतते, तम मुख्याथंख, सत्यनतिवस्कतत्वात-सबंधा बाध्यत्वात्, चतन्त- तिरस्कृतवा च्यतवम,-सत्वन्तं तिरस्कत :- सग्रदोतसम्पर्क, वाच्य :- मुख्यार्षो यब तख् भाव: तख्म् दमर्य:। (भ) निवासान् पति।-निश्नासेन-सुखनासा्म्या निर्गतेन वायुना, चम्ः, -नरविकाम पति वाहय:, वादशं :- दर्पयः, ("बादशों दर्पणे टोक्षाप्रतिपुसतषयी- रपि" दति मेदिनो) दव पन्द्रमा: न प्रवानते। पख् व पूर्वहंन-"रविसड्ान- सोभाग्यसषाराततमथ्रथ्ः इतति। एतच वाओगियख रामाववस पथ्मम्।
Page 429
साह्ित्यदपंः।
पवान्धशब्दो मुख्यार्थे बाधितोऽप्रकाशरूपमर्थ बोधयति ; भ्रप्रकाशातिशयय व्यक्षः। अन्वत्वाप्रकाशत्वयोः सामान्य- विशेषभावाभावात् नार्थान्तरसङ्गमितवाच्यत्म्। (ञ) यथा,- "भम धम्म्रित्! बौसत्थो सो सुपाहो भञ्ज मारिशी देग।
प्रतिपाद्यति। ममु सरहिं चम्रकात्न्रब्द एव कर्यं नोपात्तः ? दत्याड, चप्रकापेति।- चप्रकाशस्वातिजय: प्त्यथ:, प व्यज्ञ :- प्रयोगनमूखाया: सचचाबाः प्रयोजनरुपोडबं:,
त्वम्, सनुच्वलत्वमित्यय :; (चव्र चासुषज्ञानाऽजनकत्वकपैकथर्मंव्त्वं मुख्यकस्ययो:
नरसंक्रमितवाच्यतं भर्वात। यधा-"ल्ार्भाख वदम-"उबादौ। नच "यस्य मिचानि मिलावि अबयः मसनवसथा। चनुकम्पन्रोऽनुकम्पाय स जातः स च जीर्गत ॥" दत्यादो काव्यप्रवाम्कारदत्तोदाहरणे मिवत्वादोनां मुख्यताSवच्छेदकार्मा
नयमुत्तानयम: १ पति बाच्यम्, आात्स्तत्वादिविभेषस्ेवाव विवाच्चतत्वात्। (ट) मनु "सम घम्प्य"-स्वादो विपरेतलच्णाडमस्वे मात्यन्तियस्कृत- माचध्वनेविदसुदाहरथ भवित्िमइंति पति विप्रतिपद्यमामं प्रचाड,-भम इति।- ["बन धार्मिय! विश्वसः स सा्य मारितमेन। मोढावरोवष्ककुश्रवासिना हप्तमिंहेन॥ पति संस्कतम]। चाश्रमवततिन्वा: वष्यात्ित व्यभरिचारियया गोदावरी- कुखकपे वरेतस्याने प्रतवहं पुष्पवयनेन क्रियमाणे सहेतमकके खमनोर्यभा्रमारियं खप्रेहितिकुद्वरोपदवेष यवि बनितत्तं कमप धार्मिकं प्रति तखा एव हिनानरे छत्रि रियम। ऐ धार्मिय! विशस :- निःभङ्ग सन्, बम-पुष्पचयनार्थ पछेट, बद्य स न्रा-कुछर:, यरवां प्रति प्रत्वडसुपद्रवतीति भाबः, मादवर्य्या: नच्ः-तोवं, ("परि- बानाचले कच्हो जवप्रमी विसित्रके" उत्वमरः) तब यः कुश्च :- खताऽदिपिडितं ग्रानं, दत मासिना, तेन-मसिद्ेन, दपसिंहेन-प्रमथनैमरिषा, मषित :-
Page 430
चतुर्थं: परिच्ेद:।
पत्र 'सम धार्मिक" इत्यती समषण्त विधि: प्रज्जतेऽनुप- मुज्यमानतया स्तमपनिषेधे पर्य्यवस्तीति विपरोतनच्णा- S5गमा न कार्या। यत्र खलु विधिनिषेधावुत्यद्यमानावेव निषेधविध्यो: पर्य्यवस्वतः, तवेव तटवसर :; यत्र पुनः प्रकर-
ध्वनित्वमेव। (ठ) तदुशम ;- "कचित् बाध्यतया स्याति: कचित् स्थातय्त बाधनम्। पूवत्र सतणेव स्वादुत्तरत्ाभिधेव सु" ॥ (ड) निडतः। माचा सप्नत्या: पर्ामदम। चम चार्य्याडपरपर्व्याया नाता नाम
(ठ ) प्नेति।-वार्मिय सम, दबतः-इबनेन बवनेन, बमबस-पर्य- टमस, विषि :- विधान, तदर्थाम्यतज्यानमित्वयं:, प्रसतै-कषठायाः तात्र्थविषयो- भूतै सैरविहारी इत्बयं:, न उपयुन्यत पति, तत्तया-तद्रपेय हेतुना, अम्षनवेधे
सन्भावनं, न चाय्या। ममु सर्हिं कसख्षा विषय: : उब्ात्स्ञार, यर्वेति।-वम- यधिन् वाको, खनु उत्पबब्तनी-उत्पतिं नच्डनो, एव विधिनिबेधी निषेषबिष्यो: पर्थ्यवद्यतः-परिषमतः, बिधिवाक्यं नुषमायमेय निषेधं, निवेधवाक्यं सुबभावमेय पुनः बिर्चि बोषयतोत्र्थ:, ["दत्पद्यमानो" दबब "उत्पस्यमानी" दरति पाठे- सन्ययवोधात्याक उत्पव्सयमानान्वययोधी इत्बबंः] तवैब-तवाबिधे एव सबी दुखसं:, तटयसर :- विपरीतखचनाया: मवसरः। बद-"बम वार्मिय" शवादी पुनः, प्रयरयादोनां पय्याद्ोयनेन वियी निषेसेय अामात् निषेधी विधिय चय-
मूषम्यनेरवसरो नास्येवेति भाय: ।
वया 8ववबः, ख्याति :- बापातमाल्ेय सन्वयबोधः, अचित् व्यातख-उपपत्रवबा
निमय:, पूवत-बमर माध्यतया स्यातिसय, सचना-सथपामूबी ध्वनिः, एक,
Page 431
साहित्यदपपः ।
पवादी मुख्याथस्य अर्थान्तरे सङ्ुमयं प्रवेशः, न तु तिरो- भार्व :; पत एव पत् पजहत्खार्थलचणा। द्वितोये तु खार्थ- खात्यन्तं तिरस्कृ तत्वात् जहत्खार्था। (ट) विवचिताभिधेयोऽपि द्विभेदः प्रथमं मतः । भसंलच्यक्रमो यत्र व्यन्ो लक्यक्रमस्तथा।२५७॥ (गा)
क्रमव्यन्गव इति दिविध:। तत्राद्यो रसभावाटिरेक एवात गखते। एकोऽपि भेदोऽनन्तत्वात् सङ्कायस्स्य नैव यत् (२५८ा(न)
वेयं-बाचं, घव ताह्शः, ध्वनिरिति शेषः, अषि प्रथमं विभेद :- दिप्रकारः, मतः, पचाद्खापरे मेदा: वत्रव्या: पति भाव:। तावेब निरदिंरश्यत, चर्संलच्येति।-यव- यविन् ध्यनो, व्यञ् :- व्यअ्रनापोध्योडयं:, चसंलत्यक्रमः,-न सं-सम्यक, लत्य:, -सथयितुं अक्य:, उत्वसंखत्य:, नरमः-पो्षापय्ये, यख ताहमः, सःवसंखत्य क्रमव्यश्ः इत्ययं :; तथा यन व्यह: वत्यकमः, स संखस्यनमव्यञ् इत्वर्यः। व्यक्षे हि तावत् प्रस्ावे अठिति ज्ञातेषु विभावादियु वाव्यार्थमायनासतन्तरेवव प्रमावा चरो- सथा समयेन सोडये: जायते, तव हतुहेतुमद्ावयो: पूर्वापरभावनमख ससंखबंमा- द्ेती: बसंवत्यकमव्यञ्ध: कथ्यते। वव कि विवादयोध्य: प्रस्ताव:, विचारणीया या विभावादय:, तब चमत्कारस साधनसामबोप्रतीच्योम्खव्ाखयायत्ततवा मनारा भठत्तिः, रति तवाविषयय चमस्कारख संवत्यकमव्यक् पति व्यवदेशो बोष:।
आवादिः, [चाटिना रसाभासाटियदचम् ] एक एव- एवविच एव, चत्र-साव्य मसेदन यनाडबसरे, मखते; एकप्रकारत्े हेतुमाह, एक इति।-बत् बम्मात्, तल -व्यकत, एकोडषि मद :- विशेष:, चनन्तल्वात्-पतिवाडस्वात्, नेव, सधाव :-
Page 432
चतुर्थः परिच्छेद:। [२=0]
उत्तस्वरूपो रसभावादिरसंलव्यक्रमव्यख्घः। प्रत्र व्यड्र- प्रतोतेरविभावादिप्रतीतिकारणकत्वात् कमोऽवश्यमस्ति, किन्तु उत्पलपत्रभतव्यतिभेदवल्ञाघवाव् संलच्ती। एवु रसादिषु च एकस्यापि मेदस्यानन्तत्वात् सष्यातुमशक्यत्वादसंलच्यक्रम-
हि सृङ्गारस्य एकोऽपि सभोगरूपो मेद: परम्परालिक्ठनाधर- पानचुम्बनादिमेदात् प्रत्येकस्व विभावादिवैचितात् सड्यात्- मशक्य:, का गणनाऽन सर्वेषाम् ? (घ) शब्दार्थोभयशतयुत्ये व्यन्ेऽनुखानसन्निभे।
तथा बाखानां बोषसौकर्थ्याय सर्वभेदप्रभेदमूखसूत एक एवास: प्रमेदोइमिमतने शरत भाव:।
सत्यकमत्वेनाभिमतख्य व्यश्सायस्य, या प्रतोति :- खरूपेय सत्ं, तखाः, विभावादीनां प्रतोति :- बोधः, बारयं यख तत्वात्, बिभावादिपतीतिमावावष्टन्नत्वादिति यावत्,
सचारिप्रतोतिरित्येवं पोवापय्यय) सम्पद्यमानत्वादिति भावः। क्रम :- पौर्यापयाम, सवश्यम् पस्ति, किन्तु, उत्पकपत्रभतस्य-कमसपत्रम्मतमस्य, व्यतिभेद :- सटिति मेदनं, तहत् वाघवात्-रसभावादे: पतिभोत्रजन्यत्वादिययं:, व संलत्यते। पयं भाव :- इमखसय अतपवाषि यदि बसिद्विन्यात, तर्हिं मैकेन बालेन, किन्लु चनेके: कालेः, चतसय कमोऽवश्यमसति, तवापि स कमी बथा व लच्यते, तथा विलावा सुभावसस्ारियामानुपूर्व्येय प्रतोयमानतेवि न क्रमशब प्रतीयवे, तेष्रामति भटिति सम्मिरिविततयैम प्रतोते:, इति बिभावादिपवोबिर संखत्यकमत्यक्व्यपरदैश्येति खितम्। इति। एमु-रसमावादिपु इत्ययः, चनन्तत्वात्, चत एव सद्यातुमशकारे लात् इति सार:। उत्तमर्थ विशेषाख्यानेन द्रढयति, तक्षाक्ोतिन्विभावादोनां मेिशान-पैसवस्यात्। स्पटमन्त्। (र) वच्चनमव्यसधनिमाह, मदेति/-सयखान :- पदुरषन, अतिः
Page 433
साहित्यदपंणः ।
धयनिरिति बावत्, (तख खद्न मननोभूतनब्दोत्तरजायमानतउपतमी बच्चत । तक्षत्रिभे-तदमुकपे, म्यस्से, शन्दार्थीलय प्त्यत्ये,-मन्दसावं् तदुभवस् म पशेकि- उति-माविभतति, बत तथ्रिन्, भव्दभत्रता उव्विते, सर्थशश्रा उद्विते, शन्दार्वीमय- मन्वा व सत्विते सति इत्यर्थ:, सत्यक्रमव्पश्तः ध्वनिः, दुषे :- विर्वाङ्ः, विविष :- मन्दवतयृब्यः वर्षमत्वत्य: मन्दार्पोसवश्रत्युत्य सेति बिप्वारः, ववित:। (ददमबाव- सेवम :- मयु यदि नन्दनिष्ठया मत्या पतीबमानी यबेतरोडर्षो ध्वने: विशेषोति ममेत, तर्डि मन्दमिष्ठया मनवाडर्णान्तरकूपः स्रेषो विशुपखरप एव सवेत, पति चेत् एवा व्यृवख्ा,-बम मम्दनि्या मत्वा साचादमुत्यापितः, बिन्तु वाचित: सन् पतो- येत, स सर्भो ध्वनेविंश्य:, यस्तु तथा साध्ादृत्यापितात्मा, स सवः स्रेषख विषय पति। तवाउडनुध्यंनिकारा :- "वाचित एवानहार: नन्दमत्या प्रबानते। बचिद्रमुतः मन्देम मव्दभशयुडणे दिस: ।" इति। चबडारी वस्ु चेत्युमयं बत प्रयामते, स मन्दवत्युत्यो ध्यनिः, यव तु है वस्तुनो प्रबाशिते स स्ेष:, यधोदाद्ते "यैन ध्वस- मनोलदेन उबबादो। चत्र द्ि मावयोमाधवस्कपवर्समरपे हे बसुनी प्रबरणादे- रनियन्चिततया तरेशिष्चेम प्रतिमावता प्रतिमापयं नाहेते, वयवि महोड्टैन चवदारा- नरप्रतीतावषि स्रेषोडग्रौह्ातः, यथा,-"तथा विनापि हारब निसर्नादेय हारियी। जनयामासतु: कस विख्ययं न पयोधरी ? ।" इबादी चखडारी विरोष:, तदन्म प्रज्ारस्वारी विषयय: प्रबानते इवति चकसरानरख बित्मवख् प्रतोते: विरोषानुगत: सेष :; मतु चम वच्यकमव्यतत्ो ध्वनि :; अवापि यव आाचिता नावद्ाराम्र- प्रतोति: तपेब खात्, बिन्ु यव समर्थ्यादाचिसं सत् अम्दमत्या चसड्राननं प्रति- भासते,स सवं एव ध्वनेनिंषयः। तथा दि-वदाचित् कुमुमसमयसुपसंहरन्रजम्रत यरोधामिधान: सम्फुज्मलिया चवसाइडासी महांबाब:दव्वादो उषचरिते सतुषर्थन-
पवि नयसुक्सनय्यु महाकादादिपु मन्देपु खखायें बोधबित्वा म विरतेयु यवि सह्दव. हदये माहते वः बोइप्यबं:, स पव्दमत्याडिप् इति मष्दमत्युद् इतति लोषार्यन्। रवि। पठैके-"वनेवर्यानां श्व्दानां प्रकरपादियगरिष्चेन पर्यान्तरेषु नियनन्ततेषु एक एवारजीडमिखया पतिपादयितं मकते, तदननरं भसमान: बोडमाव: भष्दनकाळः, एवं मति भष्टमतिमुखत्व्यत्रालयोरविरीध: इब्बाड्; सपरे ल्वाप् :- "पीम्ादि वहाना नानाडवंतालववन्यामिया वमप नियन्तमानरमवि लवनानमर्थसुप- अरोतोनि मन्दवतुत्यलं दुर्वारम्" शति। कैचित् पुनः प्राङ्र :- "मब्दमेदे शाब्दः
Page 434
चतुर्थ: परिच्छेद:। [2८2]
क्रमसव्वत्वादेवानुरणनरूपो (ध) यो व्यज्स्तस्य शब्दशत्यु- दवलवेन पर्थमतयुद्धवतवेन शब्दाथंशतयुड्वत्वेन च तैविध्यात संलच्यक्रमव्यङ्मनाम्न्नो ध्वनेः काव्यस्यापि वैविध्यम्। तव,- वस्वलङ्काररूपत्वाच्छष्दशतयुद्धवो द्विधा ॥२६०॥(न)
नियन्वितत्वपि सर्थान्तवम्रतीयमानलवेन च शब्दभेदाक्रिकारानोचित्वं, तव म्रतोय- मानार्यंरूपत्वम् पति। "सम्फल्मत्निकाधवलाटडास:" इत्यादौ सम्फुलमनिका एव धवसादडासी यस्व ताह्य: इत्यादिव्युत्त्यनुसारेय व्याख्यानान्तरप्रतिपादने- डमिचाउन्तरमेवोदेनि, एवं सति घर्धान्तरमभिवयेय न त व्यक्ननया बोध्यम; चम तथो: प्राकरिकाप्रावरयकयोडयोसथेयीयां रूपया क्वा प्रतोयमाना, तब चमि- धाया ससन्वात्। पतः तथाविचायां रूपचाया नन्दमतिमूला व्यन्षनेव अरणं, व्यच्चनया बिना तथाविधाया: रूपचाया: प्रतोतेरसन्बपात्। चत एवायमखङ्गारध्वनि- दिति वमुं युन्नम्। एवंविधोदाहसथष्यलेषु पभिधया प्राकरयके प्रथमायें निर्यान्तते भ्ब्दमक्या द्वितीयाथ प्रकाशमाने सति वाक्याथस्यासद्वतेः प्राकरिकाप्राकरयिका- यंयोकपमानोपमेयभाव: सवश्यमश्रोकार्य्य:, श्रेषस्तु "बथंभेदे शब्दमेदः" इति नब्दश्यमूखः, धयं पुन्ध्वंनि: नियन्त्रितानेवाप्रायरिकार्धाना शन्दानां सामर्थ्या- दाचिप्रस्तावत् इति भिन्न पवायं प्रेषादिति दिय्। (घ) क्रमेति ।-क्रमस्व-व्यज्षपरतौतिपोवांपय्येस्य, सत्त्यत्वात्-सफुटं प्रतीय- मानत्वात्, एवं सतुरयनरूपः, प्रतिध्वनितुख्य: इत्घंः। बम्बत् सट्टम्। (न) बस्विति।-मव्दभतयुङ्वः, व्यक्ष इति शेष:, वस्तुरूपत्वात, बसडाररूप- त्वाख दिषा सर्वत, ततय श्रब्दमत्यृत्यी वस्तुध्वनिः, चसकारध्वनियेति फलितम्। बचेटं बोष्यं,-यव यत् विमप प्रतोयमानमसकारशून्यं सत् चमत्कुबते, तव तवस्तु- ध्वनिष्यप दैश्वम् ; यथोदाउरिष्यमासे "पंबिच" इत्वादो। यव पुनयंत्मत्कारकारण- मसभ्रप्रतीयमानत्वं भवेत, तव तदसड्ावध्वनिष्यमदैश्यम, पात प्राचामाश्य:, उतव रसगत्ाधरकारे :- बसवारप्रतोतियेत खयं बब चमत्कते। चषङ्ार- ध्वनिसव स्वात्मत्कारबारमम यत्र तु सादसङ्वारशून्यमेव चमत्कृते। तब वस्तुष्यनिस्रेयो भेदस्तु पिकसाकवत् ।" दतति। वयन् उभयोषमत्कारकारणते वस्वतश्तापोमयध्वनिममि चक्नीकुम: ; काव्यम रसमावनोविततया रसुख ब से सारसमस्कार:" पति नारायकोत्या "चमत्कारेकमूखं खातृ काव्यम्" इति भरतोक्या
सा-२५
Page 435
साहित्वदपणः ।
तत्र वस्तुरूपशब्दशतयुद्धवो व्यङ्गो यथा,- "पंथिश्र! ग एत्थ सत्थरमत्यि मणं पत्यरत्यले गामे। उसत्रपभोहरं पेक्वि ऊप जड् बससि ता बससु ॥" (फ) परत्र सत्यरादिभब्दशतया यद्युपभोगच्तमोऽसि तदाऽडस्खेति वस्तु व्यज्यते। (ब) ( प) चलङरेति।-बनलट्गारम्-बबड़ारशून्म् [चलदारशव्द्राSन धर्म- पर:, तैन न विदते बसडार:,-पसडारतं यतर इति बहुव्रोहिः, तत्पुरुषसमासे कोवतं न सात्। "शेषतत्युरुषदन्दावन््यख्वपदवित्रक्ती" इति चनुशासनेन पंख्व प्रसतो: ]।
(फ) पंबित इति।-["पबिक! नाव सस्तरमति मनाक प्रसतरम्ले गामे। एत्रतपयोधरं प्रेच्य पुनर्यद व्सास तद्ट वस ।"दृति संस्कतम ]। वासार्थिनं पधिकं प्रति कखायित व्वयंदूतया पत्रिरियम्। हे पधिक ! चतर प्रस्रष्यले-पाषाथवडुखे, ग्रामे, मनाक-पत्यम, चपोति शेष:, सत्तरम-चासनं, अयनोयकट इति यावत्, न पस्ति, प्रस्तरष्वेव वयं खपिमः, नाव चन्ध: पथ्यविधाननियम पति भावः। उव्रत- पयोधरम्-उम्नतमेघं, दृद्दा-चविलम्बमेव वर्षिष्यतीत्यालोच्य, यदि वर्शस-वास- मिच्कसस, तत-तदा, बस, नाव पुनः विदिवावरोष ति मावः। बव निवासोप- युन पयनोययटादिकमत नास्येव मेघप्रतिकडगतिकतया यदि बससि, तहस 5त्वमं: चापाततः प्रतोयते। चार्य्या कन्दः।
पत्थरपबोह्टरश्व्दयोरग्रंडनम्। यदि वसि [इदमव्ययम् ] त्वं, (सम्बीध्ः ) देशदेश्ा-
गमनरइस्ववित्रतया पय्यटनत्रमामातूरतया वा प्रियतमारहितलैन मदनादिंतलेन वा रमथोलामेक्करकतया कामिन्ा बामोदं वदयितुं भतो सर्वास्त, तदा-तर्हिं, पास्ख- चयसुपवित, इति-एवंबिधं, वस्तु व्यज्यते। जयं भावः,-सत्यरश्न्दः प्राम्मतभाषायां पयनोधार्यः, परदारगमननिषेधपरश्ास्ताथंकस्ेति पिष्ट:, पत्र-(प्रसर)-श्ब्दः संस्कृत- भाषायां पाषायवाचक:, लचचया तव्सटमणड़ायकेति प्विट्ट: पचोडर-(पयीधर) भन्दयेवं म्रामृतवंस्कतमाचयो: सनमेधायंवतया त्रिष्टः, उत्येते्षा सत्यर-(सस्प)-
Page 436
चतुथं: परिच्छेदः
अलङ्ाररपो यथा,-"टुर्गालव्वितविग्रह्ः" इत्यादि।
वर्णने द्वितोयार्थसूचितमप्राकरणकस्य पार्वतीवज्ञभव्य वर्णन-
कल्पाते। (भ) तदत "उमावल्म डमावल्ञम दव" इत्युपमाSल- हारो व्यड्:। यथा वा,- *शमितः समितः प्राप्तरुत्कर्षेईषेद! प्रभो !। प्रहितः सहित: साधुयभोभिरसतामसि।2 (म)
यंकतया पत जयनीयं, परदारगमनदोषविद्ारय नासि, प्रस्तरप्रायोयं मूखंप्रायोयक देशोडति, बतो यदि पयोधनं मेघोषस्यितिं समाव्य पुरो.गन्त नेष्कसि, यदि या सममण्डलमुचे: स्फ़रदवलोक् तावता तथो: कोन्टर्य्यादयनुमाय दिरंमुरसि, तत यावत साथस्षमयः यावत् तिमित न प्रशरेत, तावत् प्रमदाविरहेव प्रमदाक्तविषयियों प्य्यत्मुकर्ता निरन्धेति सम्रार्थनीयं वस्तु सवयंदूता कयायि नाथिकया कस्वचचित् परन्थन्य पुरसात् प्रकव्यने दति। परम्परयादपि ग्रब्दमत्यङ्गणो ध्वनि: सभ्भरवत, यथा .- "मनरश्निय तमुश्जैनिंदन्ति कुप्यसि मरेन्द्र: यमे तम। यव प्रसोदसि पुनः स भात्यदाबोडनुदारथ ।" अनि :.- य्रननविभेषः दत्ययं:, परर्शनः,-बज्र, तमुच्चेः, निहन्ति,सउदार:,-सयं सम्पतति प्राप्य परैख्यः सम्पदानपर:, बुदार:,- चनुमतदार दत्पथ :; स्यट्टसन्यत्। चत्र वः शनिनं सोषन्निरित्येवं विशोधालासस्ठाह- चच्टेय शनिरम्नियेत्यतो, उदारोनुदारसैव्येतो व विरुदावि त्वद्षमुवर्त्तनायमेकं काय्य कुकत इवि वस्तु प्रतीयते। व्पष्ट्रेंतत् काव्यमसाप्ी पतति। (भ) पबङ्गरिति।-पसङुारकप: भ्रब्दवत्यत्थव्यक पति बनुषड़ः। मा महाहेन-प्रसक्रं मा भूटिबर्धः। खष्टमन्वत्। (म) वन्दर्थत्तिमृखमलडरान्तरमाड, समित पति।-हममी! हेउषंद! -ववं ददाति निवेम्य इति तबोक्; उषू वति-क्िर्नात्त, नाशयतोति याबत् अवशामिति तबोक्! र, मिवहवंदायक! भट्डबंखण्ज्र! उत्यथ:, एवं पक्ष- अग्ेदवि विरोध: ["डषंदः" इति पाठामरे दु तथाभृतस्वमित्ययं,] समित:,- सश्रामाद, प्राहे:,-बम्धेः, उत्याषैस्वम्, बमितः-सपरिमितः यसि। साष्टयभोमि:
Page 437
[2२] साहित्यदपयः ।
प्वामित इत्यादावपिभव्दाभावादिरोधाभासी व्यङ्ाः। व्यक् स्वासक्कार्य्यतवेऽपि चर्य्ते। (य) वस्तु वाऽलङ्ृतिर्वाडपि द्विधाऽर्यः सम्भवो खतः। कवेः प्रौढ़ोकिसिद्दो वा तन्निबद्दस्य चेति षट्।। षड्भिस्तैव्यंज्यमानस्तु वस्त्वलङ्गाररूपक: । अर्थशकतुाङ्वो व्यन्ो याति द्वादशभेदताम्॥२६१।र)
-पविवनीतिति:, सहितः,-दुशनस्वम्, भसतां-दुशनाम, यदि। पवामितय समितत्वमिति, चदितम सदितत्वमिति य चापाततो विरोष: इनि तात्यर्य्यम्। (य) विरोषालासस्य वाच्ये पदयो: समानविम लियत्मपिषकारसत्चापे. चितं, तदभावाटेबाब व्यश्त्वमित्वाइ, चविशव्दाभवार्दिति।-पविभब्दध प्रयोग-
5त्यपि दरश्व्वम)। मतु रकखय मकषंतया उपमाSऽदे: यदा गोषतं, तढैवाखड्ारत्- मिति उत्तरव निरुपयिथ्यते, चतर तु व्यद्ततेनाम्वाद्यतवा सुख्र्त्व, तत् बथमद-
नाह्मषत्रमथः तखय न्ाय :- वुत्तिः, निदशनमिति याबत, तखात, सव्यासिदमार्या तख ब्ाहमवतवालावेपि यवा दमाइनरीयं न्राह्मवत्वमादाय थसौ ब्राश्मय इति व्यपदिश्यते, तथा मससारखात व्यप्तेवि वाच्चतादशोयमयडारलमादाय प्रति भाव:, पबकरम, उपचर्यते-व्यपिश्यते। ( र ) बधंभत्युद्धवं व्यद्माए, बस्विति।-वस्तु वा, बलकृति: या उ्रत्येष दिया -हिपबारः, चयंः, खतःसन्रयी-समुविततवा व्िरषि सन्ाव्यमानसत्खरूप:, म हि बेवसं माग्विन्ासेन निचनात, बिन्तु खमार्वािक् इ0बः, बावेः भरौढ़ौत्या सिसः -पडिएवर्तंमानोपि नवयिट प्रतिमायोगेन तवा निर्कात: [सव्न्तासत्यपि कषें ज्ञानं न्ब्दः करोति दि" इति नयादिति बोष्यम] तथा सब्निवदस-नविनियडस् जनस, सविववितख् बक़ः इत्वयं:, प प्रोढ़ोलिसिड:, इति षट्क्रबारी सर्वात। तै: वध्मि:, व्यञ्यनान :- प्रतोयमान:, सयमत्वा उद्वः व्यद्, द-पुनः, बस्षवहार-
Page 438
चतुर्थ: परिच्छेद:।
सतःसन्भवी चोचित्यात् वहिरपि समाव्यमानः। प्रोढ़ोक्ष सिर: (ल) न तु भोचित्येन। तब क्रमेष यथा,- "दृष्टिं है प्रतिवेभिनि! स्षमिहाप्यस्मात्गहे दास्यमि, प्रायेणास्य शिशो: पिता न विरसा: कौपौरप: पास्वति। एकाकिन्वपि यामि सत्वरमितः स्रोतस्तमालाकुल नोरनास्तनुमालिखन्तु जरठच्छेदा नलग्रन्थय: ।" (व) रपय :- पस्ुरूपो वा चबडारकरी वा उत्यथ:, पादमभेदता, याति-प्राप्नोति। तथा
इवि भेदेन बिप्रकार :; पुनः वस्तुमावासक्वतिक्पाम्यां दिया निन्न: षट्प्रबार:, बट्- प्रकाराणां प्रत्येकं वसतुव्यक्रयासङ्गतिव्यत्रामेदाम्यां मिव्नतवे हादमभेदा: इति सारः। ततय म्वतःसन्धविना वस्तुना व्यज्यमानो वस्तुकूपत्यड्म डत्येक:, खत.सनविना वस्तुना व्यज्यमानो चवसारूपव्यक् इति द्वितीय:, खतःसभभविना सबङ्गारेय व्यज्यमानो वस्तुरूपव्यह्ञ: पति ततोय:, खतःसभभविना सलङ्गारेय्य व्यज्यमानोडलङ्वारकपव्यद्गा इवि चतुय:, कविप्रोढ़ोशिसिडेन वस्तुना व्यज्यमानी वसतुरूपव्यक् इति पस्चम., कविप्रौढ़ोकिसिसेन वस्तुना व्यज्यमान: चसडारकपव्यङ्म इति षठ्ठः, कविप्रौढ़ोति- विदेन पसङ्गारिय व्यज्यमानो वस्तुरूपव्यध् इति सप्मः, बलङ्ररिय पससएठूपश्रयप्र इति सट्टम:, कविनिवद्धय्यतिपोढ़ीक्रिसिडेन वम्तुमा न्यज्यमामी वस्तुरूपव्यञ्ञ इति नवमः, कविनिवड्व्यन्निप्रोढ़ोशिसिडेन वस्तुना
व्यज्यमानो वस्तुरूपत्यद्म इति एकादश:, कविनियद्धव्यांत्तपरौढ़ोशिसिडेन चलस्ारेप व्यज्यमानोडल साररूपव्यड्ञ: दादभ इति फलितम्। (स) खतःसभभविपदार्थ व्याबटें, खत परति।-पौवित्यात-याथार्थ्ाद, पदिरषि, सन्नाव्यमान:,-ताटभश्रव्दतिरित्तममाणेनापि प्रतीयमान:, रूपकाडलङ्कार कप्य रप बाथोरभेदखालोकलवेडवि तथोः साटस व्यापि खोकप्रसिद्त्वे खतःसर्भभावत्वम् ; एत एव "बधरसान कमसद्लम्" पतति उपकं खतःसन्पवितया बाव्यप्रकाशे उत्तम्।
पत्प्रतीयमान दत्यबं:।
Page 439
[32%] साहित्यदर्पणः ।
प्रनेन खतःसभभविना वसतुमातरेष एतत्रतिपादिकाया भावि: परपुरुषोपभोगजनखक्षतादि गोपनरूप वस्तुमातरं व्याज्यते। (श) "दिशि मन्दायते तेजो द्क्षिपस्यां रवेरपि। तस्यामेव रघोः पाण्ाा: प्रतापं न विषेहिरे।" (ष) पनेन खतःसभभविना वस्तुना रवितेजसो रघुप्रतापोऽधिक इति व्यतिरेकालङ्गारी व्यज्यते। (स)
नाविकाया: कामपि प्रतिवेनिमीं प्रत्युत्तिरियम्। हे प्रतिवेिनि :- मम स्टडान्तिक- निवासिनि! सबम, एड, चब्दुग्टहे, यषि[एतैन खग्टदे व पति बोष्यते ] इष्टिं दाखसि, चस शियो:,-वालकथ्य, पिता-मङ्र्ता उत्यथ:, बिरवा:,-विख्वादाः, कोपो:,-कूपभव:, बपः-जखानि, प्रायेश-प्रायः, न तर सवंदेति भावः, न पास्यति, (बतः) एकाकिनी चपि इसः,-पआ्मात् प्रदेभात्, सत्वरं, तमालाकुलं- तमाखयनवेष्टितं स्रोत:,-नदीमित्यं:, यामि-गक्कामि, नोरमा :- निविड़ा:, निर्बकाथ द0वं:, जठरक्केदा:,-जठरः,-कठिन:, केदः,-चय्रभागो येषां तें, नखयन्थय :- मखानां-वृ्प्विशेषाणां, बन्थयः,-पर्वाधि, तनं-गरोरम, पालिखन्तु-पसयन्तु, खण्यन्तु इतति यावत; न तती मे क्ाडपपि चतिरिति भाष: । विञ्ञासाया: पयमिदम्। आादखविकीड़ितं ह्त्तम्। (प्र) व्यक्षमाड, पनेनेति।-बनेन-वाक्ार्घेन, बाक्याथद्वारिति भावः, खतःसभभविना-खभाविसेन, लोकप्रिद्वेन दति यावत, वस्तुमावेय-बनलड्रारेय वस्तुना, तहारिति यावत्, एतत्प्तिपादिकाया:,-एतख वाक्याथेख वक्राा, भाविपर- पृरुषोपभोगजनखच्वतादिगोपनरूपं -भावी यः परपुरुषक लंक उपभोग:,-पवर- पानादित् मज्जायते यत्तथाभृतं नखवतादि तथ यङ्गीपनम्-बाचादनं तदूपं, वस्त- मावम्, [मावपदेनावडारसभावव्यवच्छेदः सूच्यते ] वखा नाविवाश वैभिच्वादिति शेषः, व्यन्यते-ध्वचते। (ष) खतःसनवियस्तुष्यद्वालडरमाइ, दिशोति।-दवियसा दिभि, रवै:,-सूर्य्य, धवि तेजः, मन्दायते-मन्दीभवति, मदूलवतोत्यय:, पाण्ा: तदास्यचत्रियमेदा: तथामेव-दविषस्ामपि (चव एवकार: चप्बथें) दिथनि रघो: प्रताप-दखन तेन:, ("स प्रताप: प्रभावथ यत्तेज: कीमदख्जम" इब्मरः) न बिषेहिरे-न सोढं मत्ा चासम् इत्यं:। रघुबंभ्रसेदं पदम्। (म) पनेनेति :- पनेन-निवलवाक्यायंदारकैय, खतःसनभविना-दविषा-
Page 440
चतुर्थ: परिच्छेद:। [22%]
बलोडवलोकयामास मातङ्गमिव केशरो॥" (इ) पव उपमाऽनङ्ुाररूपेण खतःसभ्भविना (क) व्यन्नकार्ेन "बन्देवः चणेनैव वेणुदारिण: वयं करिष्यति" इति वस्तु व्यज्यते। "गाढ़कान्त दशनचतव्यथासङटादरिबधजनय्य यः। शोष्ठविद्ठुमदल्तान्यमोचयबिर्टशन् युधि रुषा निजाधरम्।"(ख) यनदि प्रभावाधिक्य वर्णंनावट्टस्ोन चवश्यभाविनेव्वयः, वसतुना-रवितेशसी मन्दौ- र्विनेव्ययं:, व्यतिरैब:,-उपमानाटुपमेयस्याधिकां, न्यूनत्वं वा, व्यज्यते-ध्वनते, तसय व्यझ्तस प्रक्वतोपयोगिम्रकरषनिकषथोरव्वतरस्य बोधाभिप्रायेय मयुनवर्मंख
सवति, दिशोव्यादी पुनः रवितेनसो मार्दषयुक्ती यो निकर्षः तस्यासस्यत्वप्रयुत्तरचु- प्रतापगतप्रकर्षनिरुपकत्वाभावात प्रक्ञतानुपयोगितया मा्दवव्यद्मम ह्वत्वेन म्रम्ञतोप- योगिनिकर्षप्रथायनात् व्यतिरेकस् व्यङ्त्वं सम्पन्नमिति भावः।
पराक्रमी यैन तथोत्ाः, पराक्रमितुमुद्यतः इव्ययः, कवतयुद्धप्रतिज्ज पति यावत ; बखः, -इलघरः, केमरी-सिंह, मातडं-गजमिय, (बिपुलविकमत्वेन बलस्य कैशि- साटृश्यं, मदान्वत्वेन वेशुदारिय: मातङ्रसाहृश्य, लोकप्रसिडमेव) दूरत् चापतन्तम् -अमिमुखमागककन्तमित्ययं:, ब्भ-वैशुदारियं वाणात्मनम्, सवलीकयामास। भिशुपालवपखेवं पद्यम्।
(ख) खतःसननव्यलङ्गारव्यङ्म मलङगारमाइ, गाढ़ेति।-यः युषि-युड्धे, रषा-क्रोधेन, निजाधर निदशन सन्, बरोषा-प्रव्था, बधुननस चोष्ठ: एव विट्रुम:,-प्रवालं, तथ्य दलानि-खण्डानि तानि, गाढ़ं यत् कान्तानां दशनवतं दन्तदंशनचतं, तेन या व्यधा सेव सङ्ट:,-विपत, तम्मात् चमोषयत्-मुक्ानि सबरीत। क्रोधेन निनाधरं निर्दश् निष्टते शवो तह्धूनां कान्तकर्तत्रय: रतिकाबिक: पधरदंश: निवसते इत्यरथः । पवरदंशनेन व्यषा एव जायते, न तु तन्मरोषनमित्यापा- ततां विशेष:, सात्यभिदे व्वविरोध एवेति बोष्यम्। रबोडता उतं,-"दातू पर- नंरल्षणे रयोडता" इति तुज्जवषात्।
Page 441
साहित्यदपयः ।
भत सतःसभभविना विरोधालह्ारेप "सधरी निर्दष्टः भत्रवो व्यापादितास" इति समुच्चयालह्ञारी व्यङ्गा:। (ग) "सब्जेद सुरहिमासो य आपणेड जुबदजणलक्सडै। अ्रद्टिष प्रमहपारमुहे एबपल्ञवपत्तले प्रणंगस् सरे।।" (घ) परत "वसन्तः शरकारः, कामो धन्वी, युवतयी लच्ष्य, पुष्पापि शराः", इति कविप्रोढ़ोकिसिदं वस्तु प्रकाशोभवन्मदन- विजनपरूपं वस्तु व्यनकि। (ङ)
(न) पवेति।-व्यापादिता:,-मारिता दत्ययः। "धुनीति चासिं तनुते प कीर्तिम इ्वादो पकाधिकरणे वेष दृशयते ति वस्यमायवदत काय्यकारण कालनियमविपर्य थरूपातिभ्योत्निमृखं क्रियायो गवरयं समुख्यः। निर्दभमनिति वर्तमान- निर्देभात् तत्कावियमोचनेण डेतुशव्रव्यापादनखापि तत्कालिकत्वलामः। काय्ये- वार्थयी: भम्व्यापादनाऽयरटंग्नथी: समकालिकत्वं वावितमपि च्ाड्ाय्यप्रतोतिविषय एव शोम्र भारिताव्यच्चनमित्यवधेयम। अव समुच्याथेक चक्वाराद्यभविन म्सव्यापादम- क्रियया "बवरनिदेधनसमवाली एव अबवी मारिता:" दत्यथेस्ष व्यद्रालवेन एकव युगपत् निदभनव्यापादनक्रिययो: समावेभरपः समुखयस व्यड्रातं सिडम्। (घ) कविधोढ़ो्िसिदवस्तुव्यद्गा बस्वार, सज्जेद ति।-["सजजयति सुरमिमासी न चापयति युवतिजनलत्त्यसडान्। समिनवसद्कारमुखान् मवपल्लव- पवलामनङ्रमवान् ।" इति संस्कनम्। मुरभिमासः,-वसन्तमासः, युर्वतिजना एव सत्ष्यात्ि तम्महान्-तद्पयुक्ञान् ["मुहे" इरति पार्ठ-"मुखान्" इरति सं. तब तन्मुखान्-तदभिसुखान्, तत्मंलत्य प्रेरितान् इचबे:] चभिनयः,-नवमुकुल्ितः, सहबार :- पतिसौरमासः ("सहकारोतिसोर:" इव्यमरः) मुखम बदियेषां तानू, नवपश्जव एव पवं-पचः, तत् श्षान्ति-गृह्नीति तबोक्ान, बनङ्भमान् सं्जयति-प्रस्तुतान् करोति, न च-नेव, अपयति बनक्रायेति शेषः। एतस सममत्रो समित्यक कविमौढ़ोशिशिड्त्वं बोष्यम्। गाथासप्रपत्वयाः पद्यमिदम्। चम माषा दन्दः।
विशिषेय बर्हुनदप, व्यनतति-प्रक्रटयति। बव जमन्तदोनां अरसारताहियमधीम मिति सङ्गेप:।
Page 442
चतुथंः परिच्छेदः। [220]
रजनीषु विमलमानो: करणालैन प्रकाशितं वौर।। धवलयति भुवनमण्डलमखिलं तव कोर्ततिसन्तति: सततम्।"(च)
जालादधिक कालप्रकाशकत्वेन व्यतिरेकालङ्ुारी व्यङ्षाः।
मणिव्याजेन पर्य्यस्ता: पृथिव्यामश्रुविन्दवः ।" (छ)
श्र्रीविनाशरूपं वस्तु व्यन्यते। (ज) "धम्मिसे नवमक्निकासमुदयो, इस्ते सिताओोरहं, हार: करठतटे, पयोधरयुगे श्रौखएडलेपो घनः।
रजनौषु-राविषु, विमलमानो:,-एळववनिस्यस, चन्द्रसेव्य:, करनालेन- हिस्बसमूहेन, प्रकाशितम चखिलं-समग्र, भुवनमद्डखं, तब कौतिकनति :- यशोगांथ्: सततं-राविवदिवमित्वय:, चबलर्वति-प्रबान्र्यति। चब यमसा
व्यसतत्वम पति प्ेयम। गोतिन्न्द:,-"चार्य्या प्रथमददीतं यदि कषमपि खचयं भवेदुमयोः। दखयो: कतयतिश्ोभां ता गोतिं गौतवान् भुनप्ेभः।" इति तकचचात्।
रामणनरचणे उत्ययं:, यश्िन् चपे शौराम: पृथिव्यामवतोषं:, तत्ययं व्याप्येति भावः, रायसाना निय:,-बम्माा:, पसुविन्दय:, दमाननस्-रावबस, मिरेटेम :- मुकुटेम्:, मविष्याजेन-रवपतममषेय, पुविव्यां पर्यसा:,-पतिताः, रावम- मुक्टेय: रवानि पेतुविव्ययं:। [प्रक्तानां मवोनां प्रतिषेधेन च्प्रक्वतानामसुबिन्टूनी खायनमपकृति]। इत्तमनष्टुप्। रघुबंधखेटं पद्मम।
एपं वस्तु व्यव्यते।
Page 443
साह्ित्यदपण: ।
एकोऽपि त्रिकलिड्गभूमितिलक ! त्वत्कोनतिरा श्िययी नानामण्डनतां पुरन्दरपुरोवामस्त्रवां विग्रहे।"(भ) भत कविप्रोढ़ोश्िसिहेन रूपकालङ्गारेप "भूमिष्ठोऽवि खगसानासुपकारं करोषि दति विभावनाSलङ्गारो व्याज्यते। शिखरिणि क नु नाम कियाच्चरं किमभिधानमसावकरोत् तपः। सुमुखि! यैन तवाधरपाटलं दशि विम्बफलं शुकशवकः ।।" (ञ)
वियविद्भूमितिखय !- तेलव्रदैशाभरख! एकीडवि तव कौतिराशिः,-यगः- सोन:, पुरन्दरपुरी-समरावती, तव खिता: या: वामभुब :- सुन्दर्य:, तासा वियहे अरोरे, नानामणडनतां-विविधालडारखं, ययौ-प्राप। तथा हि, धम्मिरिल्ने- संयतकेशे, ("धम्प्रिक्वः संयता: कचा:" दव्यमरः) नवमन्निकानां समुदय:,-समूडः इसे सितं-ग्रथम, बओोवहं-पद्म, करठतटे हारः, पयोषरयुगे-सनडय, धनः, -सान्द्र:, श्रोखण्लैप :- वन्दनविलेपनं, सख्जातः इति शेष:। [चब कोनिंर मे
खाकेबारात् तद्ावस्थम्त नवमल्िश्ादितादाम्मानाध्यवसायात् कुपसालड्ार: । स्वर्ग- सितिष्प्रकारयं विनावि बीते: तवन्यानासुपकारपकार्य्य्यंगात् विभावनाथ तदुत्यापितेति बनश्रोः बड्ाट्रिभावेन सड़र:]। शर्टूनविक्रोडितं उत्तम्। (ञ) काबिनिय डप्रोढ़ोकिसिद्वस्ुश्द्म बसवाड, शिखरिकीति।-से समुखि! ससी सुवभावक: [श्रभ्रवेपि युवजनोचिताचारवाप्रि: तपोयोगादैय इति सरस मतथ:) क नु-सस्िन्नपि, शिखविति-पवते, कियत् चिनं-वियक्ामयं व्याप्य,
चानू, नाम-(इदं सन्चावनायाम्) सभ्नाव्यते ददं मयेति भाष: ; येन-तपःफले नेतवं, तब सवर्वत् पाटलं-रतं, पाटखभव्दन् सेतरतार्थसलेप चवं उपभाग रतयर्बत्वं बोष्यम; बिम्बफय द्शत-निर्याक्कव्रसम्यश्रवे बास्ादयते, न केवलं
..
Page 444
चतुर्थं: परिच्छेदः। [222]
पत पनेन कविनिबस्य कस्यचित् कामिनः प्रोढ़ोति- सिडेन वस्तुना "तवाधरः पुस्वातिशयनभ्यः", इति वस्तु प्रतोयते। "सुभगे! कोटिसड्यत्वमुपेत्य मदनाशुगैः। वसन्ते पच्चता त्यक्ता पञ्चताऽडसोडियोगिनाम्।" (ट) अत्र कविनिबद्वत्तप्रोढ़ोकिसिहेन कामभराणां कोटि- सहयत्वप्रास्या निखिलवियोगिमरणेन वसतुना "शराणां पत्मता शरान् विसुच वियोगिन: श्वितेव" इत्यत्प्रेचाSलङ्वारो व्यज्यते। "मल्लिकामुकुले चरि! भाति गुन्जन् मधुब्रतः। प्रयाणे पञ्चवाणस्य शङ्डमापूरयव्रिव।" (ठ)
"कामस्य अरयमुन्मादकः कालः प्राप्तः, तत् कथं मानिनि! मानं न सुख्सि ?" इति वस्तु व्यज्यते। (ड)
(ट) कविनियड प्रोढ़ोकिसिद्वस्तुत्यदामखङ्गारमाड, सुभगे इति।-हे सभगे!
पञ्चता-पञ्चमख्क्तत्वामत्यथ:, न्यना, परन्तु पञ्चता-मरयं, वियोगिणां-विर दिथाम, बसौत ; बिर्शादणः कामभवात्ता मृता इति भवः। (ठ) वबिनियड प्रौढ़ोलिसिडालङ्रारव्यड्ं वसाड, मशिकेति।-हे चाड !- पतन्तकोपने! मांदकामुकुले, गुख्नन्-झङ्गानं कुबन्, मषुत्रतः,-समरः, पस्चबापस प कामस्य, प्रयागे-विजययावारया, भङ्कम बापुरयाद्रय-चाध्ापयन्रव, भाति- राजते। ["मखिकामुकलै भाति गुन्नन्मरत्तमषुत्रतः" पति पाठं कैचिदाहुः। तन्मते -मधुव्रतखव मर्तेति विशेषबस्य चयममिप्रायः यत्- भझ्ाऽडपूरये कतव्ये मङ्सव मार्गदैम एव सुखेन पूर्य्यते, चनेन तु सभखभागः, इात स्थिते मधुकरस्य तड्िपर्य्या दिति]। (ड) पवेति।- वामस्पेवन सदाय इति प्रेवः। ["मामख" हववन "मानस" इति पाठे-यषाशुत एवार्थी प्ेयः ]। उन्साटम:,-भोवितमोपाइतिसय श्रनक इत्पबं:।
Page 445
[00] साहित्यदपणः ।
महिलासहसभरिए तुह डिश्ए सुहन! सा प्रमाअंती। पशुदिषमपसकम्मा अंग तमुअ पि तमुएड ।" (ढ)
लिङ्वालङ्गारेण "तनोस्तनूकरणेडपि तव हृदये न वत्तते" दति विशेषोततयलपुारो व्यज्यते। न खलु कवेः कविनिबद्दस्येव रागा- द्याविष्टता, पतः कविनिबडवत्पौढ़ोति: कविप्रौढ़ोशषारधिकं सहदयचमत्कारकारियोति पृथक् प्रतिपादिता ; एषु च घल-
सहदयसंवेदं, न तु रूप्यादोनामित्यलक्कतेरेव मुख्यत्वम्। (प)
(8) महिलेति।-[ "मडिलासडस्रभरिते तब इदये सुभग! स बमानो। चनुटिनमनन्कमा चङ्ग तनुकमपि तनयति ।" पति संस्कतम् ]। दूधा: वष्णसतित् नायकं प्रत्युत्तिरियम। है सुभग! सा-तव बान्ता, महि- खानां-नारोषां, सहसेव, भरित-पूरिते [एतैन ध्यानाभाव: सूचचितः। भरो जातोडख तत् भरितिम "तदस्य सम्नातं तारकादिम्य दतय" (५।२२६ पा०) इति दतच्प्रत्थम: ] तब हदये, समान्ती-चवबाश्रमलभमाणा इत्वयं:, चनुदिनं-प्रतिदिनं, खचचया निरन्तर मित्वर्थ:, चनन्कर्मा-नान्वत कर्म यथ्बा: सेति तथोक्ता, व्यम- कार्य्यान्तय ससो इति यावत्, तनुक्म्-षत्यन्तअ्वम्रमपि, बङ् तनयति-तन्वरीति, अभोयरोतोव्यं :; तनो: काश्यांतिभये जाते यदि स्वानं प्राप्ुयादिव्यात्चया इति भदः। तब बिरडे सा नितरं जना जाता, तदेनामनुष्टसार्येति भाब:। चार्य्या उत्तम। (न) पवेति।-बवर "बमाघनी" रति-मनसोडणुत्वात् चनुपलम्यत्ाच तब मानमेव न सननवति, कुतः तल्ञाभः? पदाथतया हेतु: निर्दिष्ट पति "हेती. बांक पदाथत्वे वाव्यखिस् निगदाते" पति वाव्यविङ्मलडार:, सय पदा्थष्य कवि- निवडबन पोढ़ोलिसिडतया तवाबिधो व्यह: पति भाबः, तेन; तनो:,-बरीरख,
उत्तित्वउपफरछं नाि" इति "सति हेती फनाभावे विशेषोतिः" पति निदिंश
Page 446
चसुर्थः परिच्छेदः।
एक: शब्दार्थशकात्ये।। २६२ ॥। (त) डभयपरत्तुाद्ञवे व्यञ्चे एको ध्वनेर्भेंदः । यथा,- "हिममुत्त चन्द्रकचिर: सपझको मदयन् द्विजान जनितमोनकेतन: । अ्रभवत् प्रसादितसुरो महोत्सव: प्रमदाननस्य स चिराय माधव: ।।" (थ)
[पादिशब्देन उत्साद्ादिपरियह्ः जेयः]। मरौढ़ोनया हि वकुरामाश्ाबिटचित्तत्वं प्रतीयते । तब कव्यपेषया कबिनिवदस् वक्चिकरागाद्याविटत्तत्वमिति तव्यच्िकाया: प्रोढ़ोलैषधिक चमत्कारकारत्वमिति भावः। प्रतिपादिता-गहेता। मनु यवाससारख व्यञ्षकत्वमुत्त, तवालक्कार्थ्यस्य वस्तुनोपि व्यक्षकत्वमस्येव, इरति कथमसङ्ारस् पृथयगुपादानम ? पत ब्राह्, एषु येति।-एषु-प्रागुशेषु हादमभेदेपु सहदय संवेर्यं-
नितय:। [चादिपदैन उत्रेवणोयव्यतिरेचनीयादोनां यहषम्]। मुख्यत्ं- प्राधान्यम्। चत एव प्राधान्धेन व्यवहार: इति सार:।
उत्पन्ने, व्यरय इति श्ेष:, एक:, भेद इति शेष: ; शन्दार्थीमयश्रत्तुत्य: संखत््यक्रमव्यद्
स्थापि सर्वव्यक्ासधारयं सिस्म; तथो: परामर्शामावे व्यक्रख्वासुरबात, तथापि विनिमयमसडमामानां न्व्दानामाधिको तत्प्रतिपादितात् मुख्यतात् वर्तमानाया सत्यर्थश्रत्रेरमुख्यत्वास् शन्दभतिवारणमतवेन एव निर्टेशः; बिनिमय सहमामानां चाधिक्े पर्यनिष्ठायाः मकेरेव मुख्यत्वात् वर्समानाया चपि शवदनिष्ठायाः थक्षे: सख्यामस्ताय्यतया भट्पश्ञोयामादिवत् मुख्येनेव निर्देशः सेयः। यव विनिमयस सदियनामसहिणानाथ्ष शव्दानां न देषणातोयं प्राचु्णा, किम्तु साहश्यमेव, तबो- अयशत्तिवारणकस्य व्यडपस्यावस्यानमिति शम्दार्थोभयोत्य: ध्वनिः; न चाठी एव- मत्िकारणकतया वर्ययतुमरई:, प्रमाधाभावात ; पति सारः। (न) ह्रिमेति।- डिममुक :- हिमावरयशूव्ध:, निमख अत्वर्य:, यबन्द्रः तवत सा-२१
Page 447
[१०२] साहित्यदपंथः।
भत "माधवः अष्णो माधवो वसन्त दव" इव्यपमाइलकारी व्ज्ाः। एवस व्यञ्मेदादेव व्यच्चकानां काव्यानां मेद: । (द) तदष्टादशधा ध्वनिः ॥२६३ ।। (ध)
वाच्यय परति ड्िविधः । विवचितान्यपरवाच्यस्तु प्संलच्यक्रम-
तथा पत्चदर्शेति प्ष्टादशमेदो ध्वनि:। (न) रिर:,-मनोहर:, बचचत,-तेन कबिर:,-दोप्यमानः, पम्रया-सच्चा वद वर्स मान: सपचम्ः, बन्चन-पत्रयुक्तः, हिजान्-ब्राम्मवान, चमन्र-पचिष:,
पयुख: एवर्बः, यैन तबोक: पनबब-जनितसुरताभिखाष इत्बः, प्रसादिता:,- प्रसम्चर्ता पापिता:, मूरा:,-देबा:, येन सः, दैव्यविध्वंसनाहिनेति भाव:, चमपद- प्रसारिता:,-विमलीकवता:, सुरा:,-मधानि, यैन तथाविषः, छ माधम:,-तथ:, बन्बत-वसन्तः, विराय प्रमदाननस-नारोजनख, महोमब :.- सहाSडनन्दखरप: समवत्। चव चन्द्रपम्नादियन्दार्वोमयश्रत्िव्यद्वणत वसन्तखयोपमा शम्दार्थीमयश्ति सप्ा, विनिमयासमलवेन चन्द्रादोनां, विनिमयचमत्वेन व डिममुखादोनाम; नन्दावंयोरैव मुख्यतेन व्यञ्षवत्वमिति मन्दार्थीभयभ्त्िनिमित्तखतं तम्ा: सिडमू। नवारि-प्रमदाननख महोतपजनने वसन्तसैव सामर्थ्यमित्य:, (बदमें वम्य परसित्ि: तळैब तदयंख सामथ्यंम: एवमेव काव्यप्रचाग्कास:) प्रतिसन्ानसडळतेन माचव- पदेन वसन्तपदार्थ एव व्यज्यते, न तवर्थान्तरम; तख तब स्ामर्थ्याभावात्। न चाव
बह्ित-" एसवापि सभयस्रेषसत्वेम उभयभ्रत्तिव्यत्ात्ं स्वात्। "ग्डीतगरिमा-" एव्वंश्ेषखापि तम सस्वादिति सङ्ेप:। मसुमाषिकी उत्तम् :- "सनसा जगौ बदि मसुमामिकी" इति तह्ायचात्। (ह) नमुसमेटेदु व्यस्स्ेव भेदी दर्मितः, तत्र प्रक्मतानुपयुशम्, बत चाइ्,
बचंस, मेदात-पार्थक्पात, व्यख्चवानां-व्यश्चवनोति व्यन्नवानि तेवाम। (न) वर्दिति।-उतकमादिबयं:।
Page 448
चतुर्थ: परिच्छेदः। [.]
एवु च (प)- वाक्ये शब्दार्थंशक्तात्यसदन्ये पदवाक्ययो:॥२६४।(फ) तव पर्थान्तरसङ्मितवाच्यो ध्वनि: पढगतो यथा,- "घन्यः म एव तरुणो नयने तस्येव नयने च। युवजनमोडनविद्या भवितेयं यस्य समाखे सुमुखो।"(ब)
वाक्यगतो यथा,- "त्वामष्ि वच्मि विद्ुर्षा समवायोडत तिष्ठति। भात्मोयां मतिमास्थाय स्थितिमत्र विधेदि तत् ।" (भ)
-पवारि,-लनझरमूनलात नब्दर्मकिमृती दो. पयपक्रिमूषा बननरोक्का हादम, समवर्शाकमूखर एक इति पत्तद्मषेति माबः, पुनमोकमेदववैव डाकं मेखने पटादयथा इति दिक्। (प) एपु-पटादभपु भेदेपु मध्ये इत्वर्यः। (फ) वाके इति। शन्द्रायंयत्यत्य :.- वन्दार्थोमयञ्त्यत्यी ध्वनिः, वाको- केवलं बाकयं एव, भवतोति शेष:, तदन्ये-तव्मादमो, समयम्कात्यादन्धे, वर्षान्तर- सरुमितवाच्यादय: सत्दम मेदा: 5चयं:, पदमाकायो:,-रगता: बाकयगतास्र भगनतीति शेव:। [चनेदमवषेयं-यतर मुख्यवादेशस्ैव पदख व्यख्ार्जाममोसे कतित्ं, साउचर्यमावलं पुनरन्ेधाम; तव पदगतर्त्वं बिडम ; बनेकपदानां तथात्े बाकय मतत्वमिति सार:] ततय उलयमतिजो भेद एक एव, चन्चे सपदम पदवाका- नतत्वेम द्िविषलवात् चतुस्विंगत, मिखित्वा पञ्चविंभद् मेदा:, पति बोध्यम्। (न) चब पति।-स 0व तबग: -युवा, चन्र:,-पुस्यमनित्वयः, तख्ेष- तहष्सेवैवर्य, नयने-नेवे, नयने-न्धे एत्बंः, च, यस समरे युग्नममोडनविद्या - युर्ननमोहनकादियो या विद्या तद्रपेत्यये, ९वं-खोश्रोत्तरसौमाग्या, सुमुखी- महनोवतया दर्मनीयेति भाष:, भविता-खाखतीष्रषंः । वर्धा "बदती वदती-"
मैतहृढ़पतिपततये इति बोध्यम। इङ्गौतिन्हदः। (स) लामिति।-पणोवनयम वहमिबड:, लाम्-उपदीवाई बवनं,
Page 449
[t.] साह्ित्यदर्पपः ।
पत्र प्रतिपाद्यस्य सम्ुखोनत्वादेव लब्धे प्रतिपाद्यत्वे "त्वाम्" दृति पुनर्वचनमन्यव्यावृत्तिविशिष्टं त्वदथें लक्षयति। एवं वच्मोत्यनेनैव कत्तरि लब्धे "अस्ि" परति पुनर्वचनमन्य व्याहृत्तिविशिष्टं मदये लक्षयति। तथा "विदुषां समवायः" इत्यादिवचनेनैव वक्ः प्रतिपादने सिद्धे पुनः "वचूमि" इति वचनम् "उपदिशामि" इति वचनविशेषरूपमर्थे सक्षयति। एतानि च लच्चितानि सातिशयं व्यक्जर्या्ति। एतेन मम वचनं तवात्यन्तं हितं, तदवश्यमेतत् कर्त्तव्यमित्यमिप्रायः । तदेवमयं
अत्यन्ततिरस्कृ तवाच: पदगतो यथा,-"निशवासान्व दव" इत्यादि। वाक्यगतो यथा,-"उपश्वतं बड्ु तत्र" इत्यादि, अन्येषां वाक्यगतत्वे उदाष्ृतम्। (म)
व्धून-ब्रवीमि, उ्पायामोति यावत्, चत्र बिदुषा, समवाय:,-सद्ः, समूष् 5त्यथं:, [समुदाय पति पाठे-समुदाय:,-समूड्र: ] तिष्ठति,तत-तथान,चात्मीयाम् - भातमने हिता, मतिम बाष्याय-षात्रित्य, बत-विदुर्वा सनवाये, खितिं- कतंव्यनिखयं, विधेषि-बद, इतोति शेष:। (म) वक्तपायोजमन्वयानुपपत्तियोगित्वं प्रदश्य वत्यार्थ व्यय्रयायंख् दर्शवति, पवेति।-"पधि" रति पुनवधनं दिसबारिमदय बचचयति। सवद मुख्यायंख बभेद: सम्बन्धः। एतानि-चन्धव्यावत्तिविज्ञिट्टत्वादिवसुनि। तवाह्ि,-चन्य- व्यार्शन्तविध्िष्टममिति ल्वामेब, न त्वन्वमिति भाष:। चन्बव्याउ्तिविशिट्टमिति चहमेष, नान्य: पति सच्यति इत्याज्रवः। खातिशयर्मिति।-ववव्पदायंख् वादनल्वाददिय्यमत्वं
व्यव्ात्वं प्रदश्यं वाक्यव्यमशर्त्व दर्शयति, एतैनेति।-उक्रवाकोनेवयः। चभिप्रायः, प्रतोयते उति शेषः। "निशासान्:,-"पसादिवत् "उपक्वतम्" इृत्यपि पूर्वमेष व्याय्यातम्। चव तु खायचिकपदानामेकवाकयास्त्वाडाक्ात्वेगैव व्यन्नवत्वम; यदपि उपकतादिययायवियमदाना प्रत्येकमाक्यस्वत्ं, तथादपि महावाक्यगतत्वेमेव- बाक्य प्वत्वं वेद्यम्। चन्देषाम्-वर्ससत्यक्षमव्यव्यादोनाम् उत्वयः। उदाव्ृतम्
Page 450
चतुर्थ: परिच्छेदः।
पदगतत्वे यथा, "सावस्यं तदसी कान्तिस्तद्रूपं स वंच:क्रमः। तदा सुधाऽडसदमभूदधुना तु ज्वरो महान्।" (य)
सदादिशव्दानामेव प्राधान्यम्। अन्येषान्तु तदुपकारित्वमेवेति तनालक एव ध्वनिव्यपदेश: । (र)
(ब) जसंखत्यकमव्यद्रं पदप्रमाश्यमाइ्ट, लावयमिति।-वखचचिद विधो निन सलिरियिम। तत् वापर म्-चङ्रममाविशेष:, सर्वावययगती विदग्धनयनोत्- समहेतु: बोडम्यतिशय इव्यये:, जसी वान्ति :- बोळवस्थं, (प्रय्येकमबयवानां संखान- सौभाग्यं कान्तिपिति चछोदास:) तत कपं-सौन्दव्यें, स बचसा क्रम:,-परिपाटी, मह्ोबयं:, वदा-तथिम् काले, नाविवामत्रिषानंस्मये इति यावत, सभोगावसरे
तहिरहे इत्वयं:, तु महान्, उर:,-व्याधिः, सन्तापजनक इति यावत, तत्तत्- सरबख पतोषसन्तापकत्वादिति भाग:। (र) बिलावादिव्यङ्ञे रसे तदादिपदाना व्यञ्रकत्वसूपपाद्यति, पर्वेति।-
विम्रनन्व्यचने इति शेषः; वळषां-विभावादीनां, लावखादोनां वां, तटुप- कादितं-वदादिपदसडकारित्वमेव, शत हेतोः, तन्पषय एव-पद्मूलक एव, न तु वाक्यमूखकः इति भावः; "मवाने हि व्यपदेशाः भर्वा्ति" दत व्ायाहित्ययः। अत्यन्तसन्तोषसम्पादकवस्तुसरथात् विर्शडम टुःखातिभयी भवतत
ननु तदादिपदामाम् अनुमवगोचरेअभषेव, बायं पुनः व्यख्चना? इसि चंत्, में. पमुलवेदगो पर तेव्यनेनानिबंच नोयत्वस विवचबात्। (चत एव चणडोदास:,- वसनुभवेदगोपरा:,-तत्कालचमस्कादियो निर्वक्तमशनक्ाः, सवंखव्ययप्राथ्यपणा- दिभिरषि पयनौय :: " इति व्याप्कार)। उदय बोध्यम् ;- देहिनामिव बाब्यानां महटनाविशेष साध्य: मनोरमत्वप्रत्ययः सन्वयव्यतिरेक्ाम्यां सङ्टनामानेड समर्थ्यते, तखात् पदांभाम थपि, न केवल वाक्यानां व्यख्रत्वद्वारा ध्वनिमसन्: सिड्ः पतति ज्वनाधोके वितदोमतम्। प्रदोपकतावि व्याख्यातम् :- "मय पदथ व्यञ्ञमले विसुपच्र्चम्? न म बाक्ाकनां बाव्याना व्वनित्वमिति, नं वा केवंसपदस
Page 451
साहित्यदर्पयः।
तदुतं ध्वनिछ्ञता,- "एकावयवसंस्थेन भूषगेनेव कामिनी। पदवोत्येन सुकवेर्ध्वनिना भाति भारतो।" (स) एवं भावादिष्वपि ऊम्रम। (व) "भुश्रिमुक्ि कदेकान्तस्षमादेशनत त्रः। कस्म नानन्दनिस्यन्दं विदधाति सदागम: ?।" (श) :
अधबले सकबस बाकय मनोरमतवं सहटेत इतति बत युरम, इति चेत :- देमसपदव्यसयलेन न पदप्रबाश्ता, नवि दु तमाख्यलेन, केववपदस व्शद- वाषामपि चविषतितवाच्तध्वनी यदाकानिष्ठय नब्दण पवस का या चतशयितार्य- व्यशवता, सा बाक्यस्येव पति न दोषहैभः। (म) म्वतरथषिव्यं बिना पदख व्यस्तडतं ताबत्र समवति, तम भ्राषान्- मामान्यविवेयनमबिसित्करम; तवा सति सबंब बाकखेव व्यअ्रपलम् 84 -:
- इवहारीय, नासिकाखमनमुन्नादिना इ्बर्बः, शामिनोव-मन्दरीय पद- योवेन-एवर्दैशधितेन साटनपदमकाश्ेन, ध्यनिना-व्यण, सुक:,-सापु- कने:, भारती-वाकी, समसमेष वाकमिषर्यः, भाति-राजते, रम्यतासुपपयते शति माय:। तेवामपि
साव्यानि उदाद्वतानि, तथा मावकपासंखच्यरमव्यत्र्ानामपि उदाहरयानि सग्या- गीवि भाग:।
बानते नख्प्रशंताळ्टाजेन इषें सूषयन्या: वसाय्रिदुतिरियम। भुक्रि :- भोग:, सर्वादिसुखनितयं:, मुत्रि:,-चपवर्ग:, तवो: सत्-प्रदमक 5थर्य:, चमब,-
समादेशने-तत्वोपदेमे, तत्पर:,-निरतः, निजनोपासनाबा एव प्ाखीबत्वादिति
वहा,- एसाम्तसमा देशनत-बडुसीभोपहैमस वारम, सहानम:, -सचारस,
Page 452
चतुथंः परिच्छेद:। [000]
पत्र सदागमशब्द: सबिद्ितसुपनायकं प्रति सच्छास्त्रार्थं- मविधाय "सतः पुरुषस्यागमः" इति वस्तु व्यनत्ि। मनु "सदागम: सदागम: दूव" इति न कथमुपमाध्वनिः? सदागम-
मेव ह्ि अर्थपटप्रतिपादनम्: प्रकरणादिपर्य्यालोचनेन च सच्छरास्ताभिधानय पसम्बन्धत्वात्। (ष) *अनन्यसाधार णधोधृताखिलवसुन्धरः। राजते कोडपि जगतति स राजा पुरुषोत्तमः ।"(स ) पुरावादिकम् उत्वर्थ:, बन्चत्,-व्यखार्थस सतः,-सत्परषख भवाटगज, बागमः, -उपद्ितिः, बख-महिषख जनख, वानन्दनिशन्दम-पामोदप्रसमथम, धान- न्दानिभयमित्वय:, न विद्वाति-न उत्पादयति? न वरोतोव्य :; चषि तु सव- सेवेति। ( ब) ईटभार्षस काव्यव्यस्त्वेपि तव सदागमपदख प्रधामत्वादम्धे्षां सह- चारितात पदव्यख्व्यपदेश शव्याह्, जवेति।-सब्रिहितं-जनान्तरसब्रिषौ उप- चितमित्य:। बच्काख्ार्थमनिचाय-सभिचया बोधयित्वा। मदागमशब्दा- वंयी:,-सत्पदार्थस्यागमपदार्यंख येतयं:, सक्कास्सत्य वषानमनयोरिति भावः। उपमानोग मेयमावसय, वविवचवात्-वक्रुमनलिखाषात्। भविवचार्या हेतुमाइ, रहस्येति।-दि-बममात, अर्यपदाना प्रतिपादनं-प्रयोगः। मदु "तदर्य कत- मेतदर्थ सर्वतत रति न्ायादुपमानोपमेयत्वबोषक: बर्ब न खथात् ? द्चत चार,
सेवन्ववः। वसम्बन्वत्वात्-प्रहवतानुपयोगितवात्। तथा व यव बाच्यायं: प्रक्ञतीपयुतः, व्यावंस्वमन्बदः, तववागन्ा तयोकपमानोपमेयभाय: वलपते। चत त व्या्ार्ध- स्ेप प्रदतोपयोगिलं, बाच्यायंख तदक्त्वमिति न तदबसरः। उपनायकायुराजख मीपनार्थताया एव बिर्वादतत्वात, न तु छपमानोपमेयलावबोधनाघम् इति भावः। (स) यन्दर्थातमूलं पदप्रवास्मसडारमाड, बननेति।-न चन्धेर्षा साधा रवी-इननातुस्या इत्वर्यः, धोबंख ताहम:, छृता-पाविता, इसेनोडता
कोडषि राजा, जनत-परवियोतले, राजते। [चव पर्षोत्तमपदसैव मापानमिति पदचीन्य उपमाध्यनिदिति बोष्यम्]।
Page 453
साहित्यदपंपः ।
भत पुरुषश्रेष्ठः पुरुषोत्तम द्वेत्युपमाध्वनिः। धनयो: श्दशशिमूली संतच्यकममेदो। (इ) "सायं खानमुपासितं मलयजेनाङ्ग समालेपिस
पाथर्य्यं तव सौककमार्य्यमभित: त्रान्ताऽसि येनाधुना नेतदन्द्ममौलनव्यतिकां प्रक्कोति ते नाषितुम्।" (क)
(ह) ववेति।-पुर्षोत्तम द्व-वियवुदिष। मन चव पूर्वाडेपि श्ेप-
समम। चनेकार्थस पुरुषोत्तमपदस्य सायकलवाय एकार्थक्ञानामपि चनन्ेतिपदार्ना सायंबत्वं कल्पाते उति पुरुषोत्तमपदस्येव प्रवानत्वम ! "टुगांबद्वितः,-"इतादी त्ु वह्नामेव पदानां खभावत एवानेवयकत्वमिति ततोडस भेदः। ममु संगायामेप [मंशयाम" (२।१।४४ पा०) इति समासमासमात ] व्ष पुरुषीत्तमपद्ख बनेकार्थंत्वम्: नय सप्तमोसमासस्येव संज्ञायां विधानात् षछोसमासैन पुरुषश्ेष्ठ- वाचवत्वमिति बाच्यं, निद्धारधे विद्िताया: षठा: ["न निर्डारणे" (शश१० पा०) इनि] समासनिषेधात; उचचते,-पुरुषम उत्तमयति-संसगध उत्कष्टं करोतोति व्युत्पन्या तथ्य पुरुषश्रे8्ववाचनत्वात्। धनयीरिति।-मन्दभत्रि: मूलं ययोः तो, वन्दमतयङ्मावित्वर्थः। खट्टमन्वत्।
नायकेन भुन्तां सातागतां मखोम् उपहसन्या: कम्वायिदुत्तिरियम। सायं-स्या- वाले, सानम, उपासितं-हटं, मलगजेन-चन्दनेन, चक्र समान्ेपितम्, [एतेन सानमखयणलेपथो: न्रमप्रतिबन्धकत्वं दर्शितम्]। सायंपदस विसुह तंकपसायाङ परत्वे तवातपसन्भावनया तां वास्यति, यात दति।-पम्वरमविः,-सूर्यः, पसा- पजमौखिम्-बसावखस्य चूड़ां, यातः, (पतः) बव-मत्काश इत्यः, वित्वखं - निःशहं, सचन्दमित्यय:, यधा तथा बार्गति :- यागममं, ["विश्रब्धमन्दागति:" पति वाय्यप्रमानकारसनतः पाठः, बषा सति वित्रवम चब म मन्दं यषा खासवा- 55नतिरिबय:। चत्र चसमसतताओोकारे विश्रव्वाडसी मन्देति तथोक्षा गति:,- नममं, सरवमिति भाव:। रतेन सायं सूर्य्यस बस्तमतत्वात् पातपसेशोपि नासोति सूचितम्] (तथापि) तव सौकुमार्य्य-नार्दवम, चात्रशम्-बहुतम,
Page 454
चतुर्थः परिच्छेदः।
भत खतःसभभविना वसुना ऊतपरपुरुषपरिचया साता. ड्सीति वस्तु व्यज्यते। तञ्ज "पधुना क्वान्ताऽसि, न तु पूर्वें कदा- चिदपि तव एवंविध: क्रमोदृष्टः इति बोधयतोऽधुनावदस्य एवेतरपदार्थोत्कर्षादधुनापदस्यैव पदान्तरापेक्चया वैभिश्वम्।(ख)
चिन्तयन्ो जगत्ुतिं परब्रह्मसरूपिगम्। निरुच्छासतया मुतिं गताऽन्या गोपकन्यका।" [युग्मवम] (ग)
चनन्यसाधारषमित्यय:, येन-मोकृमाथ्येंय हेतुना, चघुना-ददानोमेय, न तु इतः प्रर्मिति मावः, पमितः,-वदिनय उमवतः, क्रान्तावि। कवन्नापनमार, नेवहन्दमिति।-(यतः) ते-तव, नेवइन्दं-नयनयुगलम्, चरमीष्षनव्यतियरं -न विदाते मौलनस-मुदबस्य, व्यतिकर:,-पौनःपुनेन प्रवृत्तिः सम्बन्धो वा यच्मिन् तत् तघोन, मोखनसम्पर्वरहितम इति यावत, तत् यथा ख्वात् तथा, खत एव सुद्रितं न भृत्वा इत्बघे:, पासितुम-अवखातं, न प्क्रोति-न पारयति। भार्टूब- बिक्रीड़ितं उत्तम। (ख) बवेववादि।-खवतःससविना-समावतः सम्भवितं योग्येन, वसुना- बाक्याथंरपेय। मय ताडयार्थस् वाक्याथंव्यत्रात्वे वाक्यगतध्वनिरेवायं, न तुपदगतः? दवयत वाड, त्सेति।-तव्-ताटभव्यतास्षेथ्यर्य:, "बधुना कान्तासि"इत्वादि बोषयत पति।-तथा प ताहभक्ामखय सौकमार्थ्यप्रयुततत्वे दिनान्तरप्येवं खात्, चतोडपुणा- पदादाधुनिकतमहेतुषान: इति माय:। नमु तथाय्यधुनापदसैवेति नियम: वषसुप- पदते? खसमर्थ बोचयरतां पदान्तराय्ामपि व्यञ्जनायासुपचारसन्भवात ; उबत बाइ, दतरेति।-पधुनापदम्ब दतरपदार्थानामुत्कषाधानात् तस्यैव पदान्तरापेचया,
परपुरुवपरिचयव्यत्रकत्वम ; तवादि "सायम" इत्यादि बधुनापदा र्बपतिसन्वानेन
मखयनलेपने तत्षभ्ोगगोपनं, सूर्य्यासगमन चान्यविषोपभीतलचणदर्भनाभार्य मस्नाययति। चतोपडास एव महावाक्य व्वस्:, इदस व्यख्ं तन्प्र वर्षकमित्ववचेवम। (न) खतःसन्भतिवस्तुव्यख्मयड्गारं पदप्रकाशमाड, तदिति।-राखोवने
Page 455
[११२] साह्ित्यदपय:।
"पश्यन्त्य सक्यपथगां त्वहानजनवाहिनीम्। देव! वरिपथगाSडत्मानं गोपयत्युग्रसूईनि। (ङ) इदं मम। अत्र "पश्यन्ती" इति कविप्रोढ़ोकिसिडेन काव्यसिङ्गालङ्वारेण न केडप्यन्ये दातारस्तव सटृशा इति व्यति- रेकालङारोऽसह्ापदद्योत्यः। एवमन्येषु अपि परथंगत्तिमूल- संलच्यक्रममेदेषु उदाहार्य्यम्। (च)
पुव्बनं ऊतं, येन स्नानत्वमिति वाव्यविद्राखडार: सनानादिपद्दोत्यः। ववि- भोढ़ोशिविद्वस्तुव्यङ्गं वस्तु पदप्रकाशयं यथा,-"सन्द्रयवलासु राविषु चनुरपि कुसमं समास्काल्य। एकच्छवममड्ास्त्रिसुवनराज्यं वरोबनियम्।" चवानङस्
येषां कामिनामसौ राजा, तेषां न कोडपि तदादेभपवासुख इति नायडिरपमोगपरः केवलं तैनिशातिवाद्यते दति विभुषनराज्यवदद्योत्यं वस्तु व्यन्यते। कविप्रौढ़ीति-
सबलं वयस्यराले। दिघि निपतति यव सा य तव व्यतिकरमेय्य समुन्मिषन्त्य वस्था:॥" सवस्था:,-प्रागुत्ता: दिरहवालिया: दम कामदगाः। चव क्रमिकाणं युगपटुन्े षचरूपं वस्तु वाक्याथं:, सचस्वतोऽसनभवित्वात् कविप्रौढ़ोकरिसिड:, तेन व्यततिकर- पदद्योत्यो विरोधी व्यज्यते। कविप्रीढ़ोनिमिड्ामद्ावव्यद्ं वस्तु पदप्रवाश्यं बधा,- "सन्तापभाजा पदयेम हारो निवार्य्यमाकोऽपि मुहभृगाच्याः। वयोजमारस्य ववख-
विशुडजातित्व हेतपङरेद्यानवरतकन्पमान एवासे पति न चलनोति पदव्यस्धं वश- नयगमनहेतृत्वस्य पवान्तरत्वेन वारोप्यमाणत्वात कविप्रोढ़ोतिसिडत्वम् पत सङ्गेप:। (ङ) वविप्रौढ़ोकिसितालङ्ारत्यङ्गामलडववं पदपवाश्यमाह, पशनोति।-
पश्यन्तो वात्मानम्, उग्रस्य-इरस, मूर्डनि-मिर्रास, [उग्रमुरडपदेन मूर्धोत्यन्त. मोपनसमथेदेभवत्वं सूचितम्) गोपयति। [चव दानजखख नदोकपत्वं खतोSसवि कविम्रौढ़ोक्या सिवम्। पबोत्रोच्यापि व्यक्षा ]।
मुदादतम्" इति सवपोतेन, पश्यन्नोति हेतुगभविशेषयकपेय इत्वरयः। एव-
Page 456
चतुर्थ: परिच्छेद:।
तदेवं ध्वने: पूर्वोत्तषु पष्टाटभसु भेदेषु मंध्ये शब्दार्थं- अत्ुात्थो व्यन्यो वाक्यमात्रे भवनेकः। अन्धे पुनः सप्तदश वाक्ये, पदे चेति चतुस्तिरिंपदिति पस्त्रिंभह्ेदा:। प्रबन्धेऽपि मतो धौरैरर्थंशकुाद्धवो ध्वनि:।२६५।(छ)
यथा महाभारते ग्टभ्रगोमायुसंवाटे,- "बलं स्थित्वा शमशानेडस्रिन् गभ्रगोमायुसटुले। कङ्ालबहुले घोरे सर्वप्रागिभयद्रे। न चेह जोवित: कश्चित् कालधममुपागतः। मियो वा यदि वा द्वेथ्यः प्रायिनां गतिरोडशो।।" (न)
पुष्पपबरिभि:। युवन्याऽमोघया मक्या नमदिप्यति मन्मयः।" बब नायिया- रुपशताा मन्तायस्य जगदेशनमसन्भवि, कबिनियडम्रोढ़ोकरिसिड वस्तु, तेन नाबिकाया: सर्वमनोषरसकप वस्तु नमत्वदद्यीतयं प्रकाश्यते। "यो व्रममत्वतितरां सहायतां इन्! वित्वविनये मनोभुबः। तं निशय्य मधुतं पिकखरं कः प्रयाति प्ृतिमानतानने!।" अव पियखरसहायवरख विश्वजयो वस्तु कविनियडमौढ़ोशिसिड, "तेन मानमत्र- कारये पिकखरे सत्यपि मानी न अग्र: इति विशेषोतिरखद्ुारः चानत ति पद- दोथो व्यज्यते। सनपनामोकरयारवरें करयें निवद नवकगिंकारम्। तदेव जखं मदनस्य जैन नगचर्य तेन जिसं सवता ।" चम नायिकाकर्णार्पितं नमयर्रिकारमेव मदनभ्रस्तमिति रूपकं कबिनियड्धमोट़ोशिसिड, कर्मिकारेथ तब सुखल ताहशे शोमा जाता, यया वीतरामा धपि अरपराधीना अवन्ति, इतति वस्तु नगचयपदम्रकाश्यं व्यञ्जयति। "यमयन्द द्वामाति राजंसे दानसन्नयम्। दैन्यंन उन्यते इन्त! तेन दष्टिविरीधि मे॥" चब यम्ः मरकत्वासन्नवात् तेन चन्द्रोपमानम्यसन्वि कवि- निवसप्रोढ़ोलिसिंडं, तेन टैखमेष तमः परतति रुपक हृष्टपटद्योत्यं व्यज्यते इति दिय्। (हू) मबन्धे 5ति।- पयंमक्ताइषः ध्वनिः धौरे :- विर्डाङ्ग, प्रबन्ने-महा- बाकोडषि, मतः,-कवितः। पय्यविंशेदा: पूर्वेता :; अ्रबन्यगताय शादमेति मिखिता सप चत्वापिंभहेदा: इति बोष्यम्। (ब) रयविवस्तुव्यस्वस् प्रमन्प्रवाश्यमात, अवमिवि।-समान सा-२०
Page 457
साद्ित्वदपंयः ।
इति दिवसे अत्ास्व गधस्व, रमशाने मृतं बालसुपादाय तिष्ठतां दिवसे तं परित्यन्य गमनमिष्टम्। (भ) "प्ादित्योऽयं स्थितो मूढ़ा: ! सोबं कुरुत साम्प्रतम्। बडुविधो मुझर्त्तोडयं जोमेदपि कदाचन। पमुं कनकवर्णाभं बालमप्राप्तयोवनम्। म्ध्रवाक्यात् कथं बाजास्यजध्वमविथहिता: ।" (ञ) पति निशि समर्थस्य गोमायोदिवसे परित्यागोडनभिलषित रति वाकयसमूहेन द्योत्यते। अव सतःसभ्भवी व्यख्तकः।
सृतनाखकं स्मतः सदन्ुम् प्रति गम्षत वचनामदम्। मध:, गोमायुभि:,-धमाहेस, सडुले-वयापे, कडाखा:,-मरोराकोनि, वश्खा यव ताहुय[ "कङ्रालवडले" अत पारठे-वडालेन व्यासे र्थः] बत एव सर्वेषा माचिनां सवडरी, घोरे-दाहे, उयिन् अमशाने खित्वा ससं-सितिन वर्तव्येत्ययं :; कालपमं:,-पचलं, तम् उपागतः,-पात्ः; मियो था, यदि वा हेव्य:,-सप्रियः, कचित, १8-रभने, न य औीवित:, आात इति शेष: ; प्रािनां गति: ईदशो-एवम्प्रकारा; प्रख्त्वमुपा- गतः वसित् न पुनवन्जोपति उति भावः। महाभारतखेदम। (क) इति दिनसे इतिं।-दिवसे असब-दिने भचषत्रमखेखयः। गमन- मिटममिति।-4ाकयसमूहैन घोथते" उत्यग्रेथान्वयः बोष्यः।
[बाषा:।" रवि पाटे-शिशुवुड्धय ९०वं.] बयम पादित:,-सूय:, खितः, नेर्य राबिदिति भायः, [बादितसखात युभ्नाकं शत्रियरतीषि भोतिनासौति सुचितम] साम्पतं सेड कुषत, सेहपारयं सि्रतिरवेति साबः, थयं-सख्यासमयासब्रः, कुङ्रसं: बहुचित्र :- दाहपतया विघ्रपूर्ण:, अावितभूताद्यावेन्र: इषयः, [तदयगमात् मुहनांगरे शोवनख सनावना दर्शिता] वदाचन नोवेदि; जीवनसथावमार्यां हेतु-
विशेषन, इमुं, बाहं, उघ्रक वाक्यात् बविज्राह़ता:,-सव्धा प्रत कोगनाडडयां परि-
Page 458
चतुर्थ: परिचछेदः।
सवमन्येषु एकादममेदेवु उदाहायम्। एवं वाचार्थव्यन् रुले उदादृतम्। लच्लार्थंख यथा,-"निःशेषचतचन्दनम्" इत्यादि। व्यद्वायंख यथा,-"डप्र गि्चल" इत्यादि। अनयो: खतः- सनविनोलैख्न्यज्ार्यौ व्यच्रकौ। एवमन्येधु एकादममेदेपु उदाहार्य्म्। (ट) पदांश वर्गर चना प्रबन्धेष्वस्फुटक्रमः । पसंलक्यक्रमव्यक्ो ध्वनिस्त्र पदांशक:।२६६।। (ठ) प्रक्वतिप्रत्य योप सर्ग निपातादिभे दादनेकविध: । यथा,- "चलापाङ्गां दृष्टिं स्पशसि बड्डभो वेपयुमतीं वहस्यास्यायोव खनसि मृदु कर्णान्तिकचर:। करं व्याधुन्वत्या: विवसि रतिस्तर्वखमधरं वयं तत्वान्वेषानाघुकर! इतास्वं खलु ऊतो ।" (ड)
सक्ार्घं: शत शेष:, व्यञ्ञकः-वाधम्। एवं-निवतध्वनिसमूडः ९बथः। [पनयोः सतःसभविणा वस्तुना महावाक्यगतैन वस्तु व्यन्यते]। सत्यायसेति।- व्यन्नवत्े दति शेष:, एवमग्रेवि। निःशेषेववादि।-सत्वावंस-"तखान्तियमेय मतादि" पति विपरेततचच्या बोषितय उत्वर्यः, [चनेन खतःसभविना वस्तुना एम.स6पं वस्तु व्यज्यते इति बोष्यम्]। "डब" दबम खतःसभभविष्धा वत्यार्थ- व्यस्ायाध्यां वस्तुष्यां सद्ेतद्ामकप वस्तु व्यज्यते उति बोष्यम। एवमन्ेष्विति।- प्रबादमलं सत्यन्यत्रायो: प्रत्येकापेचया, उममापेचमा तु अविंधमिति द्रश्व्यम्। (ठ) वदर्भिति।-पसुटकमः चसंसत्कमव्यद्ा: ध्वनिः, पहांथे, बयें रचनायां, परबम्े व अर्वत। तब-पदांभ्ादियु मध् 5बय:, पहांभ्रक्रः ध्वनिरिि
( ड) पदाभमतमुदाहरति, पसेति।-वनर प्रति टुशन्तकीलिरियम्। हे नवत :- बनर! बरं-पय, वयायनब्ा :- वापनावंमिवसयो पििपना:
Page 459
[२१4] साहित्यदर्पथः।
पन्र "इता:" दति न पुनः "टुःखं प्राप्वन्तः" प्रति इन् पर्ञतैः।(ढ) "मुडुरङ लिसंह ताध रोष्ठ
सुखमंसविवर्त्ति पत्मल्ाच्या: वयमम्युन्नमितं न चुस्बित तु ।" (प)
बा: मनुन्तवाया इवि पेषः, चली-पसती, चपाड़ी-नेवशको ("चपाडो नेवयोरकी" दलमरः) बम्बा: तां तवोतां, वेपथुमतों-तदानमननडया इतसतः मत्मांदृष्टिपातेन पतिथपसामिययेः, टट्टि-नयन, बहुमः,-पुनः पुनः सृर्भसि; रहसास्याशेव-गुप्तलायीव, क्णान्तियचर:,-व्णसमोपग: सन्, मद्-मर्न्ट, सर्मा्ति -- गुश्नदि: [पनेन बपोलचुन्यनविशेष: ध्ययते। वामिनः खम रहखा- ख्यानव्याजेन कपोलं चुष्वन्ति उति प्रसि्ति: ] तथा रतिसवंखं-सुरतसबंधनम ; यड-रतो सवखमिय वादरणीयम्, [चनेन तख खाभिखाष: व्यज्यते ] चवनं- एन्चरदं, विर्वास-पुत्यसि, द्मासस इ्य: ; बतः त्वें खषु-खमेग, जतो-जतवड़ु- रत्यत्वात् तार्थ एव, तवेब कवित्वं स्वभावेन सिडनिति माब: ; वयम्-एवंविधाभि- खाबिष्: यवि तहटटिम्पर्शदिवज्जिंता: दवथंः, [चत वक्बयनेन चात्नि गौरवं, तज्च बर्हं प्रख्यातपुषबंत्रोत्पत्रः, सुरप:, युवा, मानवः, नुपततः, भष्या: सर्वधा योग्योदि दव्वादिबं व्यन्यते] तत्वान्वेवात-एयं चवपरिगहचमा न वै्यादितत्परोचात:, उता :- उतप्रायाः, प्रतिपोहिता: इत्यय :; यहा-वस्तुक्ते चन्विष्यमाने पायाछ्- मावपाभीभूता ाता रवयं:। [चब त्ंहती, न वंयमिति व्यतिरैकी व्यङ्:, समरय खमावोते: समार्वोत्ति:, मधुबरख अतित्वे पादतयगतं वाक्यजातं हेतु- भूवनिति माव्यलिडं, नमरख व नमवरवानुरानीचिलेन सुखे तखियैवानु- रक्नमिति कल्या वान्तिमान् व्यस्सेति बोध्यम]। बमिध्ानभमुन्तवसेदं पदम्। त्रिखरिकी हत्तम्। (ढ) वर्नोत ।-उता उत्यनेन दुःखातिमयो व्यन्ते,दुःखं पाप्बन्त रतति प्रयोगेय महतोपयुसया दुःखाविशयख प्रतोतिन खात् इवामयः। इम् प्रसतेरिति ।-इन् प्रहञातेरेय प्राधान्तेन व्यत्रपत्वमिति भेप: । (-) मुु्रिति।-गौतम्वा भयन्तवायां नोतावां दुशनखानृतापवर्षनमेतत्। पच्माति सन्यनवोडिति पद्मजे-["विभाटिभ्यय" (पाश2 पा०) इति लप]
Page 460
चतुर्थ: परिच्ेद:।
पव "तु" इति निपातस्यानुतापव्यञ्जकत्म्। न्यक्ारी धयमेय में यदरयः" इत्यादो "पशयः" इति बहुवचनख, "तापसः" दत्येकवचनस्य, "पवैत" इति सर्वनासः, "निहन्ति" प्ृति "नीवति" दति च तिङः, "प्रह्ो" इत्यव्ययस्, "ग्रामटिका" इति टिक चुरुपतहितस्त्र, "विलुएठ न" इति व्युपसर्गस, "भुजे:" -इति बहुवचनस्व व्यक्षकत्वम्। (त)
(५५१११ पा०) दति वचि "बिङ्रीरादिम्बन" (३।१४१ पा०) इति डीप]
बधरोही बल ताटनं, प्तिषेषाचरीय-"न हि न दि" द्त्वेब वर्मत्रयोनेय, बो- वितन :- वेकर्ष्य, तेन चमिरामं-मनोहरम; यद्ा,-पतिवेषवचसा विक्बं- म्वाकुल्म, चत एवालिराममियर्य:, नेसविवतिं-श्रंसे-खन्देशे, विवसंथितुं- परितन्य व्वातं शोखमखय तन. मुखं, कवमवि-महताSडयासेन, चचुःपरागाप सारम- कलैंन इति वावत, डद्मितम्-पडुसोम्यामूर्होअन्य पृतं, चुम्बनयोग्वती ज्रीत- निवर्य:, तु-दिन्तु, न चुम्बितं-न मया इतपुखन चुन्बितं नतमित्यनुतापातिशयः। [बव खमायोकिरबडार]। बमिज्ञानभ कृन्तवखेढ पद्मम्। पवोपक्कन्दसबग्ञाम- हद्दः, तटुतं यथा पैद्रसी,-'मोपचन्द्सनम्" इति। (a) बरहार इि।-व्याख्यातमिंद माकू। "बरवः इति बहुबचनख" उत्वादि पहनाना, "वखवत्म्" इवसेतनेनान्यः। "सरबः" प्रति बहुवचनेन चहंरेकम्शद सह्ायोऽयुचित:, किं पुनवदनामिति। तापस इत्वेकवपनेन बरोष प्रतोकाराचमत्वं: सवितम; यहा,-यदि विदितपराक्रमा महान्ता देवरानादन्तमा: जवबःसमुद्यता: स., तदादपि चर्मं, बिन्दु तवाप्यल्लाकं मत्यसापसः! चहो! जवापि तापस मि एसयपनेन चमवातिनयं, तवा कि,-वदवि एकसापसनिय्रहेशेय सर्वदया क सनधर्वत, पषत्ु सोडवि सर्वम्राय्प: कर्तुमशक्त इति। चवेति इद पदैन, बदि सोि हूर परोडयं मिहन समुदतः खात, तदापि विश्चित् दम, बिन्तु मववथ एवंस. मवीरपरोवनपराषित्वखाय्यन्तमउद्नीयमिति; बडा,-रिपुनिवहे दूरनममाढि- व्यापारी नासि, तवादवि सनयार्म अकते ति। विद्वनोति वर्तमानापकारन कवनेग,विखन्यासटियी रिपुणियरे नाखाकमूवमः। नोवतोति जोवनख बतंतानृत? ख्यापनेन, इतः पूर्वमेय मे नरवमुचितमासोत्, बिन्दु नासोहिलेय बर्ट, न.कि नरषी -र परामपः करमपि पाघते हति। बही: इति सव्यबस जोवमख लामथ्यंत
Page 461
[ee=] साहित्यदपंयः ।
बाहारे विरति: समस्तविषयग्रामे निष्ृत्ति: परा नासाथ्रे नयन तदेतदपर यख्चैकतानं मनः। मोनलेदमिदश् शून्यमधुना यदिखमाभाति ते तहूवा: सखि!योगिनी किमसि भो :! किवा वियोगिन्यसिश(घ)
स्थापनं, मानिनाम् पताहमनरिमन जोवनमयन्तमनुनितमिति। खर्गणमटिकेति खर्गय् चुद्रयामत्वख्यापनेन तलुरनरनाप यथ्य साधाये न, सोवि तापसेन पराभूयते,
खर्गम विशुष नेडतिश्रयामावरूप व्यव्रकचम, पतति। व्युनसर्गब लुएनम् बिलुख्नर - सर्गविशुए्नस्वेववर्य:, वैभिव्चचबनेन सूरपतेः पथन्तपराममकारियो रावषध एसतापसेन पराभम दुर्देवेगोपपथते पति। भुननैरिति बह्षपनेन सुनानां बहुत्- स्वापनेन, रिपुनिय हे रामबस् एताद्माधिकसाघनसत्वेदवि स कर्मु म भक्यते इति व्यज्यते। यतप्येते संवत्यक्रमश्यद्धामां वस्तुव्यनयः एव, तथाप्यते पसंखत्यक्रम- व्यह् सरव निवदाव्यनावस पोषताः, दति तेनेष व्यपदैशः। (4) बहारे इवि।-विषदितीमुपहसन्त्या: सख्या छत्तरियम्। भो: रखि। [रदय मययतूषकं सम्बोधनं, तेन योगिन्ा न कुवापि प्रथशो भवति, तष तु म्रययोडत्तोति सखोधनेन व्यज्यते]। चाहरे-मोजने, पिरति :- रायामाय:, चप्रहांतरिचर्यः, बाहारे इति विषयसप्रम्या बाहारविषयकरागा भाव: एव, नतु योगिनीवत् बनिष्टसायनताज्ानात्. योग प्रतिकूड्ाहाराब्रितति: ; तटुनं,-'नावमतस्तु योगोसिन पैशानमनततः" परति (म० गो०), एवस योमिय्षा वैधाहार महत्तिर्याक्ि विशोमिनच्यास्तु (तव) सवतिमेशडारे बोतरागतेति भावः। समसविषयाणा-सदेषां विषयाणां-भोग्यानां, ग्रामि-समूहे, परा- भायनिती, निर्शान :; [एतर समसेति परेति व विशेषषेन योगिच्या: सर्वीिषय- निशततिमं दचते, मरोरवारणोपयोनिषु तख्वा: प्रउत्तिदअरंनात, वियोिन्वास्तु सवेधि विषयीतु न प्रशततिरभंवतोति, तबा-योंगिया: निवतेशावत्तयतं नाि, वियोगिन्यासु बातयन्तियता, योगिन्या: योमसायने यहचछोपपसे व विषये म्रशत्ते:, तम प सवबेद विषयात्ित से: पा्धेक्य व्यज्यते]। मासाइये नयनं, विश्वीति शेष :. पिन्तासिमितता- दिवि माय:, वद्च एकतानम्-एखायम, चनववहत्तोत:, मनः सदेवत् बपरद- सवद्। [बोमिया प्यानसमये एव मासाडये नयनं, सनसष्त एकतानलं सवत, विषीनिव्वास (तम) अवदैव सट्टभयमिति तद्तत्परमिति व्यय्रयनोति]। इरद
Page 462
चतुर्थं: परिच्छेद:। [oRe]
पत्र तु "बाहारे" इति विषय सप्तम्याः, "समस्त" इति "परा" दति च विशेषषदयस्, "मौनं चेदम्" इति प्रत्वय- परामशिंनः सर्वनास्त्रः, "भाभाति" एत्युपसर्गस्य, "सखि" पति प्रथयस्रपस्य, "अमि भो." दति सोपहासीव्ासस्य, "किं वा" दृत्यु त्तरप कदार्व्य तू चकथ्य वाशव्दध्य, "अस्ि" द्वति वर्ततमानोप देशस्य तत्तद्िशेषत्यप्तकत्वं सक्दयसंवेद्यम्। (द) वर्णरचनयोकदाइरिय्यने। प्रबन्धे यथा,-महाभारते
मौनं-तूपोभ्रावथ[योगिनो मौनसमये इद्ितादिना बर्थ बोधयति, तव तु दक्रिता- S5दिनाडपि बरयंबोधशत्व नासौति इदंपदैन व्यज्यते]। इृदच विन्नं, यत् ते-तव, बचुमा शून्धम् पामाति-ब्ा-सम्यकूपकारैय भातोत्ययः; [योगिन्वा बिम त्त्वे- नामहूतं प्रतिमाति, वियोगिन्वाष सदपि विन्व प्रक्वतानपयोगितवेमासदिय प्रतिमातोति रदंपदैन व्यज्यते, तथा योगिया: विश्वस्य शून्यलेन ज्ञानं परमात्मवक्कितनख तुन, वियोगिव्वास्तु तव सम्रहैष विश्व शून्यमिति बाङपसगेय व्यन्यने]। तत्-तख्मरात्, बूधा:,-रचये:, योगिनी बसि किम ? वा बथवा, [इटस वियोगिन्येवासत्यत्तरपर्स द्रढ़यति, तथा चास्य न लवं योगिनो, बिन्तु सत्य विय्योगिन्ेवासोति व्यख्चयति ] सि वियोगिनो बाँस [ वयख्ष परिषाससृचकतः प्रश्नः, तेन सोग्ासस सपडासतूपवस बस प्रशख् योगिनोष प्रतोयसे, नतु तषाभूता त्वनिति व्यत्तिबिषयं, तवा असोति वर्समानकाबिका क्रिया प्रत्यचतामनुभावयत]। जाटवविकोडितं उत्तम्। (द) बब लिति।-"बाहारी" इति, विषय सप्म्याः व्यश्षकत्वमिति शेषः, एवं परमाषि षठान्तेन व्यञ्ञवत्वमिति सम्ख्नीयद। "मौनं वेदम" शात।-प्रत्ययपरा- मर्शिन:,-प्रवीयते इति प्रत्य:,-प्रतोतिविषयः, तथ्य परामर्शि-वाचकं तख, ["ब्रबयय" इययन "प्रबच"दूति कषित् पाठः, तथा सति प्रत्ययनाबकसेवयः]। सब
-प्रबथं-प्रेम, आश्यवि-प्रत्याययतीति तख तबोक्थ, प्रेमसूचकस्ेवय :. [बत्र नन्वादित्यात व्यु:]। उपहासेन सह बसंते इति स पासौ उग्प्रास :- वन तख।
पिशेषा :- प्रकार:, ["विशेष" उत्यम "विषय" इति पाठे-ते्षां तेषां ये विषया:,
Page 463
साह्ित्यदपपः ।
नान्त :; रामायणे करपः; मालतोमाघवरावलादो महाद। एवमन्वव। (ध) (७९) तदेवमेक पञ्चाशम्ेदासस्य ध्वनेर्मताः । (न)
रपना-पढ-
भाष:। डदाइरिय्यते इति गुसपरिचेदे इति शेष:। एवनन्वेवि ।-"माचे
इति चछोदास: । (न) तद्वमिति।-तत-तथ्ात्, एवम्-एडरोबा, बख-पूर्वेकख, ध्वने: एकपचागत मेदा मताः। तवाहि,-वचयामूषध्यनिः, चर्वान्तरसकुमितवाच्: पतन्ततिरसृतवाच् इति डिविधोपि पदवाकागतत्वेन चतुबिंद: । बसंखत्यक्रमन्यद्रः, पटपदांअयसंदचनावाक्मह्ावाक्व नतत्वेन षड्विषः। नब्दभतयत्य सखस्यकमव्य:, वरूबहारकपत्वेन डिविधोि पदवाक्वगतत्वेन चतुविध:। पवंशक्युत्ः संखत्य-
स्वेन वस्विषयो: वस्वसडारोलयम्बअ्कत्वेन हादअविधोवि पट्षाक्यमडावाकया- गतत्वेम नविष्यात् षट्विनत््रकारः। उमयम्रतयुत्सस्तु वाकगतः, एवविष एवांस [पू्व पथविंभ्द्वेदा: उत्ताः; पथनत्ञिमूनध्यने: प्रवन्मवाश्तेन पुनर्वाद्भविघत्म्।
निवित्या एवपथानददूनिषो ध्वनिरिति पनिताथः। वदप्यरवाना वाच्चवत्यत्यस् सेदेन पदांभ्ञानाथ प्रद्व्यादिमदेनातोऽषिक्ा ववि प्रकारा सर्वान्त, सवापि सन्प्र-
वितान्परमाच्मंत्ञो सयचाडभिधामूसकी प्रथमं घवने: हो प्रकारी। पर्थान्रसंक्र- मितान्न्ततिरसूतवाच्यत्वनिमित्तकलेन दिम्रकारख नवियचितवाच्य बाक़मपदा
वितानपरवाच्स दिप्रवारतं, अन्दशलमूययसंसच्यकमन्याब बलबडारा- त्मवत्बेन हिप्रसारत्वे वाक्यपद्नतत्वननिनित्तकं चतुःप्सारत्म्। बयंश्त्िमूखक्
विहलावॅन व विप्रकारलम्। तख पुमः कलवहारूपलेम दिप्रसारत्े षट्-
Page 464
पतुर्थं: परिच्छेद:।
प्रशारत्वम्। तखय यापि व्यञ्त्यन्नवत्वमेदेन डिप्कारल्े हाद्यमसारत्म्। द्ाद्म्
नात्म क: ध्वनिः षट्विंभनाबारथाः। अतिदयमृखयः बाक्यगतलवेनेबप्रबार:,
पदपटेक देववर चनावर्णंगतत्वमेदेन रसादिध्वने: षट्प्रकारत्म ; वियितानपर- वाच्यध्वनेः सप्यत्वानिंभ्यतरक्वारा: एवं घ्रेगाः। चविवचितवाच्चस चतुबिंध मेदै: साकं प्रथम विशुहकपा: एकपचाब्रहैदा: ध्वनेरवगन्तथ्याः। ते पुषक नामनिर्देमेन मदर्शन्ते 1-(१) पदनिष्ठीड्यान्तरसंक्रमिताविवचचितवा चध्वनि:, (२) वाकनिक्ी
ध्वनिः, (४) वाक्यनिष्ठोत्यनतिरस्कताविबचितवाच्चध्वांन:, (५) पदनिष्ठः श्द अशिमूय संखत्यक्षमवस्तुध्वनि: (६) पदनिष्ठः वन्दमत्तिम्यमंलत्यकमालडरध्वनि:, (०) वाक्यनिड्ठ: शष्दमतिमूख संखच्यकमवसुध्वनिः, (८) वाक्यनिष्ठः न्ब्दमक्रिमूस- संखत्यकमालङ्ारध्वनि:, (८) पदनिष्ठः म्वतःसिक्ाथेगत्िसूली वस्तुदारको वस्त ध्वनि:, (१०) पदनिष्ठः खताःसिक्ायभत्िवारयकी वस्तुदारकोडलडारध्वनि:, (११) पदनिष्ठः खतःसिडार्थमकिमूमोडलड्ररहारबोडलडारध्वनि:, (१२) पद- निष्ठ: खतःसरिद्ायमनिमूयोडबङ्ारटरको वस्तुध्बनि: (१२) बाक्यनिष्ठः खत :- सिडाथमत्िमूखी वस्तुगरकी वस्तुध्वनि: (१४) वाक्यनिष्ठः खतःसिद्ाथेरशरत्त मूखी वस्तुद्वारबोऽलडारव्वनि :. (१५) वाक्यनिष्ठः खतःसिड्ाथेमतिमृबोडबडर- हारकोडबड्ा रध्वनि:, (१६ ) वाक्यनिष्ठः खतःसिद्याथभिमूबोडलङ्गार बारक्री वस्तु- ध्वनिः, (१०) प्रबन्यनिष्ठः सतःसिद्ायियतिसूखी वसतुदारकी वस्तुध्वनि:, (१८) प्रयन्धनिष्ठः खतःसिद्ाषयत्तिमृयो वस्तुदारकोउबहारध्यनि:, (१८) प्रबन्द- निष्ठ: खतःसिद्ाथेमतिमूवोडयडावडारकोउवडारध्वनि :.. (२०) प्रबन्धनिष्ठः खतः- सिडाथेथलिमूबोडलडारड़ारकी वसतुध्वनि:, (२१) पदनिष्ठः बविप्रोठ़ोशििड्ाथे- अत्िमृयो वस्तुवारकी वस्तुध्वनिः, (२२) पदनिष्ठः वविपौढ़ोलिविड्ायंजकिमूली
हरकोडब डारध्वनि:, (२४) पदननिक्ठः कविप्रोढ़ोतिसिद्धाथं पत्षिमूलोडलङ्गाबहारबी वस्तुष्पि:, (२५) वाक्यनिष्ठःविम्रोढ़ोकरिसिडावंमिमूवी वक्ुदारजी वस्तु- ध्वनि:, (२६) वाक्यनिस्: यविप्रौट़ोलिसिडाथपिमूजी बस्तुड़ारकोडलसर्बनि,
Page 465
साहित्यदपंयः।
सङ्रेग विरुषेय संसश््वा चेकरूपवा। (४) (0) () (x) (x) (x) (e):(s) वेदखाग्निशरा: शुद्देरिषुबाबाग्निसायका:।।२६७।।(प)
( २८) प्रबमवनिष्ठः कविमोट़ोसिविडायंमतिमूगी वसुगरती वस्तष्वनि: (३० ) ( २१ ) प्रब्धनिष्ठः कविभरोट़ोशिसिडायंमलिमू सोडलडव टारओोडखड। रध्वनि:, (१२) प्रबन्धनिष्ठः कविमरौट़ोशिसिडायंनशिमूनोडव सरदारजी वस्तुध्वनि:, (१२) पदनिष्ठः कविनियड्धयकुपोट़ोलिसिड्ायंनतिमूओी बसुहारकी वस्तुध्वनिः
(२५) पदनिष्ठ: कविनिय डपसपोट़ोलिवि डायमनिमूओ्रोडनडारडारबोडलड। रध्वनि: (१६) पदनिषः कबिनिवडवतपोटोलिसिडा यंमिमू बोडख डारहार की वस्तुध्वनि:
ध्वनिः, (४७) वाक्यनिष्ठः कविनियड्वत्परोढ़ोकिसिडाथमकिमूलोडयडारहारकी वस्तुध्वनि:, (४१) प्रबन्वनिष्ठः कविनिबड्धपत्तमोढ़ोशिसिडविरथत्िमृखी वसतुदारकी पसतुध्वनि:, (४२) प्रगन्धनिष्ठ: कबिनियडयतमोटोशिविडावंमतिमृखो वस्तुदारको
भूयोडबइ्रडरको वस्तुध्यनि:, (४२) प्रबन्धनिष्ठोडसंखस्थनामण्यशो रसादिर्ध्वनि: (४६) वाक्तानछ्ठोडसंखच्यकमश्यख्ो रवादिध्वनि:, (४०) पदनिष्ठोसंखतत्यकन- व्यश्पी रसादिध्वनिः, (४८) पदैषदेवनिठठोडससस्ययमव्यश्ो रसादिर्ध्वनिः, (४९) रयनानिष्ठीडसंखत्वमामत्य्तो रसादिध्यनि: (५०) वयनिष्ठोSसंखत्यकम- व्यश्ली रसादिध्वनिः, (५१) वाक्यनिष्ठ: अन्दार्वीमयम्रतिमूती ध्वनिषिति। (प) सहरयेि।-विष्पेय-विविधेन, भत्तकारपरिकटी बड्ाद्रिभाय-
य सर्वतत सत्तराखविष: पुनः।" इववहाएसकरल मैविष्यसुत, तद्नुसारैय अहरवैविधां सेयम। चब "वमानवखितो" उचब एतम्यप्रकानुप्रनेशे उत्वर्यः। मद्दिवले 'वर्य प्यनिःव धवनिया शवति संबधे, बड्ाक्विभावापवम्, बमेद-
Page 466
चतुर्थ: परिच्छेदः।
शुछ:,-शुहमेदेरेकपलाशता योजननेत्वथः। (फ)
व्यसनवायुपबिष्ट: ्प्रति मङुब: ] वच्चमाश्रेन उतंम्रं:, सहरेष, पयड्रया-एवविचया, समन्दिग्धध्वनिसमुदावरुपथा एचत्रेः, मंसृथ्या म वच्यमायसतयया इति झ्रेष:, (ते एथपचचामहेदा:) वेदखाग्रिगरा :- वेदा:,-न्ल्ाइ, खं-शूथम, सग्रवः .- वयः पराः,-पम उत्ययः। सज्रातोयानेवसंख्ताप्रपावे "बह्ानां वासतो गति:" उवहुविदां नियमेन ५३०४ चतुरविकानि विपयाभणकनानि इृति निफटोडमं:, शुङ्े:, - पविमिश्रेतितय:, एकपश्चाश्ता मिलिता पतति भेष:, ५३५५ू पक्चपसामदृषिक विपस्नानच्वतमेदा: उवथेः। नन वबमेतत? एकपच्ाम्यतः चतुर्गुबने पतुरधियभतः इथसेष सर्वात उति चेत ? न ; यतः प्रथमख समातोवेनेकेन विभ्रातीये: पचान्नता
संसश्टे पसान्नसवम्। तृतोयम सजातोवेनेकेन विज्ञातीये: चट्टचत्वारिंभता व मंसषी ऊमपश्चामत्वं सर्वात। चतुरयस्य उजातोयनेकेन विज्यातीये: उप्रत्वानधिता प संसृष्टो पष्टपतानिंभाम। एममग्ोवा मेकैकड्रासेन सप थत्वानभ्रदादिषम्। सरमम बजातीयनेकेन कसटी पयबिषयत्वमेवेति मिखित्वा बड़ूविंग्रतनरिय- वयोदमगतत्वं ध्रनिसंसृष्टेः। एवं कमेष प्रक्टसपत्यत्तरमयद्रताबियिसडसलं विविधध्वनिमसाख। मिलित्वा "वेदखाग्रि-" उ्वादिकंखयायाः उपपततिः। न चेकपज्चाग्नतः तावता गुखने प्याधिनषडवद्तिव्वती सेसटटौ, ततेब ताच्रगुबस्तर योजने "वेदखान्धिवियश्न्दराः" इति मात्यप्रक्ाशोत्तडया भर्वात; कर्ष "वेदखागग्रि"
भरात तावन् व्यव्वासूपपतेः। वत एव कान्यप्रकाशठोकाकार चच्छोदासेन टमंसर सदरयोजपे व सिस्रुगमनमखिगरा:, शुश्ग्रोगे अरवाधाग्रिवाथ्ाः" उत्युनम्। (फ) उदैरिति। -* साष्टमङ्ववाद्तेथोंग इत्बः। दषयः-पत्र, वाषाः प्रथ्, उप्रय:,-वयः, सायकाः,-परत। तथा पत्रपच्ाशदुत्तवज्तत्रयाषिकपञ-
प्रयाम्ता प्रबारेः सत्ेलनम, उत्येयं ततदाकामा तम दाकगुपलेन एक्रोत्तरषट्श्ता- बिबिसडसं (२६०१) सम्पयते। इसृक्यादिचतुभेदेः समोषशक्षेति प्वमि: अवनान्ञारनां गुखलेन : वेदखा्विियसन्दराः" (१०४१४) चतुकसरधतुन्ताश्िस्
सेवतम्, पालृनन्ट् पालना मेवूमं वय्मिति पेव? न; विषातोगह्ोप प्रजाणोकष
Page 467
साहित्यदपप: ।
दिन्नावं तु उदान्रियते,- "वत्यवतस्तनयुगा तरलायताची इारि खिता तदुपयानमडोक्षवाय।
सन्धारमङ्गलमयलअतं विधत्ते।" (ब) पत्र "स्तनावेव पूर्णकुभभी, दृष्टय एव नवनीरजसजः" दात. रूपकध्वनिर सध्वन्योरेकात्तरयानुप्रवेभ: सद्गर्ः ।
स्यापि उद्रयोगात् इति मममटादय: । यशु प्रकाशव्याख्यातारः चछोदासप्रसुखा:
गतिभयो चनुसवासक्री। एवच यव सर्यान्तरसंक्रमितवाच्यखातिग्यः, तम चतथन्त- विरस्तवाच्ये न तन्नरेखषनम्। वैपरोत्यखसे तु दतरेषात्यन्तिरस्तवाच्स मेवनं "प्राधाखेन व्यवदेशः भरवन्ति" दति न्यायेन सिद्धान्तितलात। इदमेव मुख्यत्वमवसम्बा मोबो (ध्वनिकारसवोक्ा) मचना सिडा। ममु एवं यव हयी: सहशमेव सौन्दव्य, तब प्रमारनतरं सम्पद्ेत, इति चेत्? न, पतिभयवदेन चपकर्षाभावद्य बि- वित्ितत्वात्, तव मेदषयसडराश्रोकाशत इति बाव्यपदोपादी खट्टम। (म) पत्युव्रतंति।-प्रवासादागतं पति झुला वासग्टडडारि खिताया: नाविकाया: वर्षनमिदम। अत्युव्वतम्-पच्यस्ं, [एतेन पोनत्वं सूचत] सम- युग यथ्या: सा, तरखे-चसले, [एतैन प्रतोचोन्ुखोलं सूच्ते ] चायत-विस्फार, [ एतेन दविष्ठस्याि पत्यु: दर्भनपरत्वं सूचते] व बांचमो-नेवे, यका: तवोक्ता, मा, हारि खिता सतो, तथ्य-पत्यु:, उपवानम्-उपदिति:, एवं महोत्वः तखे, स्वग्टरप्रवेभकावियमहामन्दव्यापारायिव्यय:, पयवमतं-बिना प्रयासेन ननितं,
सम्रार :- वाहरयमेव मङ्लं, बिषने-करोति। प्रवासादानतख ग्टडप्रवेशसमये पूर्ष कुम्नरख्ाप नादिमङ्गखं करियते इतति बोषाबार:। [चत्र रसः उवार एव, सप
आववरतेव्ट्रीपकलात् एवामथोलावेन व्यास:, इत्ेम व्यश्षवाकुप्रवेशः भ्रेय:]। हपजातखड्र उत्तम्।
Page 468
चतुर्थः परिच्छेदः।
"धिन्वन्त्यसूनि मदमूर्च्कदलिध्वनीनि धूताध्वनोनहदयानि मधोदिनानि।
सोरभ्य सौद्धदस्तगवंस्षमीरणानि।" (भ) पत्र निस्तन्द्रेत्यादिलकया मूनध्वनीनां संसष्टि:। (म)
अमरन्तु गुगीभूतव्यङ्गां वाच्यादनुत्तमे व्यङ्रा ।6-() अपरं-काव्यम्। अनुत्तमत्वं न्यूनतया साम्येन च सभ्वति।
(भ) विन्वनतीति।-वसन्तदिवसवर्णनमिदम्। मदेन-Sप्रेय, मृच्छंन्त:,- हद्िधिं गच्कन्तः, पवीनां-समराणं, ध्वनयः, येवु तानि ; धूतानि-कम्पितानि अध्वमोनानां-पान्यानां, हृदयानि ये: तथोक्ानि; तथा निसन्द्:,-पतिप्रकाश्- मान:, पूर्वं इति यावत, यचन्द्रः, स दव बदनं यासां तासा, वदनारविन्दानि-मुख- पद्मानि तत्मम्बन्धि यत् सौर्यं-सौगव्यं, तेन वत सोहटं-सख्यं, साहृभ्यसम्बन्ध दूति बावत, तेन सगर्वा:,-माइड्वारा:, उत्कष्टा इति यावत, समोरषा :- वाघव:, यम तथाविधानि, चमूनि-प्नुभूयमानमहो क्ष्यवानि, मघो - वसन्तख, दिनानि, धिन्वन्ति-प्रोक्यन्ति, लोकनिति प्रेष: । वसन्तिखकं उत्तम् । (म) निसन्द्रेवाठीति।-निसन्द्र :- निद्रारहित पति मुख्योथेः। इत्यादि पति।-बवर पादिपदेन सोरमादोनां गहपम। चन्दरे निसन्द्रताया वसनवात् तदयंस्य वाघ:, तव्मात् लचपया निसन्द्रशन्द: प्रकाम्मानउपमध बोधयति, प्रबा- शतिभयबोषनञ्च तख प्रयोजनम; एवं प्रेमाउद्वारवाचयी सौहदगवशब्दो चेतन- भावचर्मत्वात् प्रश्ते समभभवन्ती लचचया सादृभ्योत्कर्षंदृपी धर्धी बोषयतः, साटश्या- इनिशय बोध नमुत्कर्षातिमयबोषनख् तत्प्रयोजनम। तथमात् चव वाच्यार्थानामव्यन्तततिर-
पत्यन्ततिरस्क्तवा थ्यलचचामूलध्वमोनां कंसष्टिरेव सह्ृदयगम्येति भाव:। (य) ध्वांनं निकय्य गुषीभृतव्यद्ध निरूपर्यात, पररधेति।-चपरमति।-पपरं- द्विशोयप्रकानं, ध्वनिभिननं काव्यमित्यय:, तु-पुनः, वाच्यात्-वाच्यार्थपेच्या, चमुत्तमे -निर्वषे, व्यय्े-व्यस्नया बोष्येडयें सति, गुणीमृतव्यझं-गुणोभुतं व्यक्ं यव ताडशं प्रधमिति शेष:, वाच्यक्ापेच्या चमत्कारानुत्यषें व्यञ्स्य गुथीभावः सम्प्रदायसिक्:।. सा-२८
Page 469
साहित्दपंणः ।
तब स्यादितराङ्टं काक्षाSSचिप्रन्व वाच्यसिद्ाङ्गम्। सन्दिग्धप्राधान्यं तुल्य प्राधान्यमस्फुटमगूढ़म्। व्यङ्गामसुन्दरमेवं भेदास्तस्योदिता अष्टी ।२६६।(र) द्ृतरस्य-रसादेः, (ल) अ्रङ्गं -- रसादिव्यङ्गम्।
यधीतं ध्वानकता,-"प्रकारोडन्ो गुथोभूतत्यङ्ञः माव्यसय दृश्यते। यव व्यञ्ान्वये बाच्यथावृतं स्यात् प्रकषवद। इति, "प्रतीयमानं पुनरन्यदेय वस्वति वाबोपु महाववोनाम। यत्तत्प्रस्द्वाकयवातिरितं विभाति लावएमिवाङनानाम ।" इति। (र) खख भेदानाह, तर्वेति।-तव-गुथोभूतव्यझ्रा वाशे, रयद्रा-व्यक्ष नया बोष्योडब:, फतराक्म-इतरस्-रसादेः, वाक्याथेन्य इति अर:, पङ़ं- पोषकमित्ययं:, काक्वा-वाकु:,-ध्वनिविकारविशषः, तथा, चाचित्रम्-पाद्तं, टिति वाध्ययत प्रतीयमाममत्वय:, च-तथा, वाच्यविद्वामं-वाघ्यय्-सुख्याश्रस्य सिडे: चक्ं-साधकं, बाच्यस्यान्वयबोधयीनमित्ययं:, चापातनः प्रतोतम्य बान्यम्य प्रति-
व्यश्कतं वत्यनियितमिति यावत, प्राधान्यं-प्रधानभावः, यव्य यव वा ताट्थम, कथवा सन्दिग्धं चमत्कारोत्यत्ती सन्देहाश्रयं प्रधान्यं यव तथाभृतमित्यथंः, तृन्धप्राधान्यं -समानप्रधानसायम, चस्फुटं-सहृदवैवपि ित्यबोष्यमितय, बगुढ़-सुटतया बाच्यवत् प्रतोयमानम [चगूढ़मरसिकेयपि सहसाऽवधार्य्यम, तत् हि वाच्यवत् प्रतोयमानलेन न तथा चमस्कारकं भर्वात ; व्यझ्र दि कामिनीकृमयमन्रवत् नातिगूढ़, न वाडगूढ़ं सहदधान् आामोदयति; बत एवोसं,-"नाSडन्भोपयोघर श्वातितग प्रबाशे मो गुव्नरोसन ्वातितरां निगूढ़ः। वर्थो गिरामिदित: विदितय कश्वित
रसिकैपषि दुर्वोष्यम, चर्शास्षकेशंघ्र सुबोध्यं वा गुष्ेभूतव्यद्रमंतेति ; एवं भेदान्तवव्वपि सनुमवसाथ्चिवत्व ग्रन्थास्तरादी द्रश्व्यम ] वसुन्दव-चमस्वाविताशून्यम। पवं- निर्दिंषरोब् इयं:, तस्-सुषोभृतव्यङ्ास्य नाव्यस्य, घशे भेढा:, उदिता:,- वाघता:। रमव गुंसवार्तिंकेऽप्ययदोखित:,-"व्यस्व्य यादि वाच्याङ्गतवं वा काक्ा य नेयता। वार्च्चाकद्क्रता वादपि सन्दग्धमुख्यताऽथवा। वाच्यतुख्यप्रयानल- मत्वं विसुदसापि का। बस्फुटतम बावतं तत् सादष्टविधं परम ।" दति। ( न) दतरस रसाहेंः इंत ।-पनादिपदंन आवादोनां बहुतम्।
Page 470
चतुर्थः परिचोदः। [१२०]
यथा,- "अयं स रसनोत्कर्षो पोनस्नविमर्दनः। नाभ्यूरुजधनस्पर्थी नोवोविसंसनः करः।" (व) पत नृङ्गार: करुपस्वाङ्रम्। (घ) "मानोबतां प्रपथिनीमनुनेतुकामः
हा! हा! कथं तु भवतो रिपुराजधानी- प्रास्ादसन्ततिषु तिष्ठति कामिलोक: ।" (ष)
(व) दतराइमुदाइरत, चयमिति।-भृत्शिवमः समरतेबपतितंकियं दर्स दद्ा तम्पवाा शोकार्ताया वचनमिदम। रसनोस्कर्षो-रमनां-पातों, ["सोषध्यां मेखखा काछी सप्की रसना तथा" दसमरः] मज्जचन्चितामिति भावः, पत्कषंयति -बाविपतोति तथोत, बधवा ताम उत्वषंधिमं मार्जवादिना एत्कूट्टोकसंमाकर्ड वा शोलमन्य तवोक :; पोनसनबिमर्दम :- पोनी सनो विमदयतोति तबोकः,
नाम्यादिखशंशीष दमय .. तथा नोवोविसंसन :- नोवीं-(मम) कटिदेशव्यवमनवन्यि [सोकटोषस्यन्वेडवि नोवो" दत्यमरः] विसरंस्यति-सथयतति पति तबोत: मदीय कटिव सनग्रन्थिमोस्षणकर इतति यावत, स:,-तत्तत्वमतति मुहुरनभूतः पति घावत, बर :- इसः, पयम-इदानोम दड्गबस्थः। महाभारतसेदं पत्यम्। (थ) पवेति।-इडाए, पालव्वनविष्केदेन रतेरपरिपृष्टतया रसतामना पद्मानतवे साय्यमाधाना तदक्ाना शोकोदोपकतयेति शेष, जरमस-सरुनरसम्, चडं-पोषकभृतः। एवं इड़ार: बढचाऊं, वव्यय इडारास्ी, चत एव प्राकर- वियलेन प्रयानस्य कषम्य व्यच्रकवाक्या्यमपेत्य तदानोमप्राप्तरसभावन्त न्यनत्वम् (पयमत्कारितिम)। मदर तदानो उत्ारम रसत्वाप्राप्ा कथमख बसादरसोडा- हत्यत्वं सत्र कतामिति चेत? न; तदानों अडारत्सस्य पूर्वरसत्वाभावेदवि खण्- रसत्वमस्येवेति परत (दोपपरिच्केदे) निर्येष्यते। ध्वनिव्ाशास्तु बद करपमेव पशारात्माययते, तदानों तहयंनादिना कवमस्ोहततया शङ्ारस्य क रसनोत्- कार्षित्वादिना एडुयमानस्यापि तदपैथया बनुहुतत्वात इति दिए।
Page 471
[१२८] साहित्यदर्पयः ।
अतौत्स क्यवाससन्धिसंसकतस्य करुपस् राजविषयरती प्रङ्गभाव: । (स) "जनस्थाने स्ान्तं कनकमृगतष्णाSन्धितधिया वचो वैदेहीति प्रतिपदमुदशु प्रसपितम्।
मयाSडसं रामत्वं कुशलवसुता न त्वधिगता ॥" (ह)
-सैनिकसमृदकपस समुदस्य, रवेघ-कोलाइलेन, उद्गतः,-जनितः, कर्णतापः, -शीवपोड़ा, दसय ताहय: सन्, दाड्राप्ति विषादधोतकमव्ययम, चही पत्वर्थ:, कथं नु तिष्ठति : पतिकष्टेन वर्सते दवरयः। वसन्तति्कं वत्तम । (स) रवेति।-मानोव्चतारमिति प्रथमे पादे चौम्कां, त्वत्सन्येति द्वितीये वासः, तथो: सन्धिमा-संयोगेन, समावेशनेति यावत, संस्कतस्य-पुष्टस उत्यथ:, [ एतेन भावसन्धे: रसाखत्वं दर्शिंतम ] ववुवस्य राजविषया या रतिसप्याम, चङ्भावः, -पोषकतथा निविष्टत्वम्। तत भावसन्वि: वासुचस्यासंसकृथ्श बाजविषयक रतिकपस् भवस्येति बोष्यम्। चव तु मुख्याधं: व्यद्रकरुर्षनरपेय एव भवव्यञ्चत्त, कय्यस्तु वाच्यसापेचहाडापदायत्र्यद्रः सन् तत्प्रकर्षक इति वाच्यार्थापेचया व्यड्राख न्यनचमस्कारित्वमवचेयम। एवं आवादोनां भावादङ्त्वे उदाहृर्णानि बाव्यप्रया- पाधयुकानि बोष्यानि, ग्रन्थप्रपन्सभयाटिष् नोक्कानि। (इ) वाष्यायस्याङ् ग्रन्दभत्तमूलममुश्यणरपव्यद्धमुदाहरन्, साटृश्यघटवानि सरूपशब्दषाच्यचरपसा धर््याखवाह,जनप्याने इति।-पनार्थे कतेपि प्रयतेऽपापथमथ्य मास्व विटुतिरियिम्। (रामेष) कनकमगे-तद्रपधारिति मारोपे, (मया तु) कनकख -सषस्य, धनस्येत्वर्यः, मगे-चन्वेषणे, ("मृगः पभै कुरड्रे च वदिनचवभेदयोः। बन्वेषसे व याज्ञायाम्" इति मेदिनो) या तथा-प्रतोका, लोभ इति बायत, तवा
वचप्रतोश्ाम्यामित्वयं :; चन्विता-वाष्त्रा, विद्युत्ता इत्वये:, चोर्यस्य ताहमेन सता,
रपसाधम्यांत" इ्बाहुः तक्; सहपतः कनकस्य तुदान्ीवश्वासन्वात् तम्रामें
Page 472
चतुर्थ: परिच्छ्लेदः।
पत्र रामत्वं प्राममित्वशयनेऽपि शब्दमतेरेव रामत्वमव- गम्यते। वचनेन तु साहृस्य हेतुकतादातारोपण माविष्क़्वता तहोपनमपाऊ्तम्। तेन वाच्च साहखं वाक्यार्थान्वयोपपादक- तयाउङ्गतां नोतम्। (क)
दश्मारएम देशविशेषे, भान्तं-पर्थ्यटितं, (शमेष) प्रतिप्दं-पदेपदे, बैहेदि! ह विदेश्वंभसभ्भूते सोते! इाति वथतः, उदशु-सजसनयमं यणा तथा, प्रखवितम्- जनयंकसुनाम्, ("प्रस्ापोडनर्थंकं बचः" दत्यमरः). चन्चम,-वे-निचितं, ("वे"भब्दः निशयार्थ: पादपुरथार्यो वा) "दैदि" पति वषः, (रामेष) खडाभस:,-रावपस, बदनानां परिपाध्यां-पडतौ, 5षुघटना-अरयोनना, सता, चनचन,-अ्सु:,-
सूच कविविधमत्रयः, तासु तथोकासु, का घटना-परिषयः, बलम्-बबचथें, कता ? न कापोथयः। मसुंः क्रोधोदयो वा, सन्तोषाविभावी वाडन्तु, तद्विषयेषु कीपि बिचारीन अत उति भाष :; बधवा,-भर्भः बदनस् परिपाटीपु-आाठपूर्व्ेष, चनुकूपतारस्विति यावत, का घटना मया पसं-न, ("बलं भूषषपर्य्याप्रिवारशेष" एति मेदिनी) कता? वद त्वमिति पेषः, अपि तृसवंबिधेव मया क्वतेति भाव :; (चतः तत्तम्माधम्यंख) मया रामतरं-रामसाधन्यंम्, प्ाप्ं-प्राह्ं, तु-बिन्तु, (रामेय) कुगलवसुता-कुशलवी सृती घम्या: या सोता प्राप्तैवेति तुशब्दलम्योडयं: ; मथा कुशलं-दारिद्राउरणे समयेमित्यर्थ:, बसु-धनं यस्य तस्व भावसता, तुन सविगता-प्राप्ता।[चनेन मया वामत्व प्राप्तमित्वापाततः प्रतोयते, पषादन्वस्य धमें कथमन्ची लमतामित्यनुपपति प्रतिसन्दवतः स्वरूपभब्दमामय्येम व्यज्यमान स्ाटटगय्र- मादाय रामसाटश्यं प्राप्तमिति बोष: पारमार्बिंक:]। निखरियी उत्तम्। उदात्त- राघमस्वेदं पद्यम। (क ) पबयोपमाध्वनिस्वं वारयन् वाक्यारथाऊ्ृत्वमुपपासयति, पवेति।-पद्र- उदाहते पदे, रामत्वं,प्राप्त-सम,दत्यपचने-९तयेवं बावत् वर्णनेऽक्वते सवि, शब्द-
विषयत्वं नोयते, वयनेम तु-मश्रा रामत्वमाप्मिति वाक्येन पुमः, साटृश्यहेतुम-राम. सादवसवस कारयमुतं, यत् नादात्ा-समलं, तख वारोपपम्-परभेदेन प्रतिपादमं,
Page 473
[eR.] साहित्यदपंप: ।
काकाSडचिसं यथा,- "मथ्ामि कौरवश्तं समरे न कोपादु ? दुःशासनय्य रुधिवं न पिबाम्युरस्तः ?। सघुर्णयामि गदया न सुयोधनीर ? सन्धिं करोतु भवतां नृपति: पणेन ।" (ख)
तत्, षाविष्कुवता-व्यञ्नयता, प्रवटयता इत्वर्यः, तद्ोपनं-तथ रामसादश्ख मोपनं-गूढ़त्वम, चपाअतं-दिराजत, खा्हितमिति यावत, [एतैन चचिकचमत्का-
चडतां-पोषवतां, नोतं-प्रापितम्। जवर साहखख गूढ़त्वापाकरणेन अधिकचम- त्कारित्वस खच्छनात् गुथोभृतव्यञ्ञतं, नोपमाध्वनिरित्ववधेयम्। यतापाततः प्रतो- तस्यायंस्य चनुपपत्तिव्यंद् निरखति, स वाच्यसिद्याङ्रसय विषयः। बत त्वापाततः प्रतो- तख बाधनेन तरखाने पात्मानम्पंथित्वा चन्वयं निर्वास्यति, सोडस्य विषय :; इत्मयो- मेद:। [चवर "उपमानोप मेयभावी व्यज्नो वाच्याङ्रतां नौतः" इति काव्यप्रकाभवरततिं वैचिदिवं विशखन्ति,-"उपमानोपमेयभाव उपमा रामत्वप्राप्तित्यड्ञा, वाच्यस्य, कुमखवसुताप्रामाप्राप्ततत्कार्य्यात् रामात् व्यततिरेकरूपस्य चख बङ्रतां (प्रकषचतां) नौतः® इति, तन्र, चङ्गतामुपपाद्कतामित्यस्येव वत्तं युत्कत्वात; उपमानव्र्यञ्चना-
अत्रिमृखानुरकमरूपसय वाच्स्य चङ्रत्वं यथा,-"भागय्य सम्प्रति वियोगविसंतुलाङ्ी- नन्ाजिमीं कविदपि सवितविधामः। एतां प्रमादयति पश्य मनेः प्रभाते तन्वतद्धि ! पाटपतनेन सहसररिमिः ।" चव नायवतत्तान्तः बयंभत्िमूखः वस्तुरूप: रविकम- सिनोष्टत्तान्ताध्यारोपेष ख्व्रित: इति बोध्यम्]। (ख) मधामोति।-सहदैवं प्रति सन्धिकरथासिचोः भोमसेनखोलिरियम। समरे-युड्धे, कोपात् औौरवामा-कुदबंशोयानां, धृतराष्ट्रसृतानामित्व्क, मवं न मधामि :- न मदयामि ? न नामयामोत्यय :; टुःगासनख डरस:,-पचसः, बधिरं -पतं, न विवामि : वदया सुयोषनख्, अकन ससुर्णयामि ? चत्र काकुषशात् घवि तु मचाम्येद, विवास्येब, सस्ूर्षंधाम्येवेत्वर्धो बोप्य:। नृपतिः,-युविहठिर 8त्वर्य:, पचेन-इन्द्रपखादियामपशममापपरपैय विनिमयेन, भवताम् बभिमतमिति ग्रेष:,
Page 474
चतुर्थ: परिच्छेद: ।
पत्र "मथाम्येव" इत्यादि व्यडंन वाच्चस्य निषेधस्य सह- भावेनेव खिथिरितम्। (ग) *दौपयन् रोदसोरन्ुमेष ज्वनति सर्वतः। प्रतापस्तव राजेन्द्र ! वैरिवंशदवानलः।" (घ) भत अन्वयस्य वेणुत्वारोपपरूपो व्यन्नः। प्रतापस्य
सांन्वं करीतु ; बन्यत्र,-भवता नृपतिः,-भवदभिमतकार्य्यकारितयाभिमती राजा युािांप्ठर 5थथ:, [एतेन खामोट्टानावरचात् खनृर्पातत्वाभावसूचनम्]। चव व्यङ्ं, वाच्यायन सहेब प्रतीयते इति चमत्कारित्वस्ायममात् गु्की भूतव्यस्वत्वमिति बोधाम्। वसन्ततिलकं वत्तम्। वेधीमंहावस्ंदं पद्मम्। (ग) बनेति।-बव मधाम्येवैव्यादि[चादिना पिवाम्येय सच्षंयाम्यवेष्नयीः यहथम ]। व्यह्र वाच्यस-न मथाम्येवत्यादाथपख, निषेषस्-निषेधनरूपस्य, सदभावेन एव स्तम्। [चत्र अ्रवलतरपरिपन्थिमन्विम्रसक्रससुख्जनथसभ्र- विरुंठुलक रठतालुसंयोगक्वतैन शिसयालनवहीत्द्रेन मजा ( "न कीपात" दत्पादि- बाक्यगतैन निषेधकार्वेन भब्देन) टिति बयोगव्यवच्कदी व्यज्यते, 8 एवकारंथ (बाकातमकतया मिषायकर्ता गतेन न शव्देन) दार्शितः]। थयं भावः,-वाच् प्रतोतिसमकालमेव दोप्भावगद्गदसाकाङृतया काकुशवंय व्यञ्रप्रतीतिः, चतः तन्मावं व्यक्षमेव एवादिलिराक्वष्यमार्यं बाच्यायमानं अवति; बत एवाब "मुख्याय- बाधाद्यनुसरथविलम्वासहत्वाअ्जवथ्रा" इ्ति प्राचोना:, "सुख्याथंबाधी कटिर्ति सथंपर्थ्यवस्ानाय प्रतोयते" इति च नवोना:, वाच्यार्थप्रतीतिसमये व्यख्चनाया सथेबीध- नासामर्थ्यमेव प्राधीनमताखरसः। कैचिन्त-न मधिष्यामि इत्यादिरोत्या बपर- नअय मधिप्यत; तथा व नवथंडयन एवकाराथं: पव्यवस्थति इत्याङुः, तत्र; बाधयार्थंस्ेव व्यञ्रमयोपस्थितेर सम्वात्, वाच्यव्यख्मयो: युगपत् उपस्तत्ययीगाच् इति। (घ) वाय्यससिडाङ् व्यह्रमुदाहरति, दौपबाव्नति।-राज्ज: स्ुतिरियम्। हे राजेन्द्र! वेदिया-भ्रवुर्था, वंशेषु-कुलंप, यमा बेरिष,-भवबः, एवं बंग्ा:,- वेषय:, तेषु, दवानसः,-दावाग्रिः, एषः एव प्रतापः,-कोषदपड़नं तेजः, ("स प्रभाव:, प्रतापथ वत्तेन: कोषदण्डनम्" इतयमरः) रोदसीरन््र-दावापृषिव्योरन्त- दास, दौपयन्-भासयम्, सर्वतः,-स्वासु दिन्तु, ज्वखति। (ङ) पवेति।-पत्र पव्ववस-वंशख्, वेणुतवसारोपयरम, व्यङ्,-व्वचना-
Page 475
[२२२] साहित्यदपंप: ।
"हरस्तु किश्वित् परिष्ठतधर्थ्यः" इत्यादौ विलोचनव्यापारः चुम्बनाभिलाषयो: प्राधान्ये सन्देह्ः। (च) ब्राहम पातिक्रमत्यागी भवतामेव भूतये। जामदग्न्यव वो मितमन्यया दुर्मनायते ।" (छ)
बोध्योडयं:। प्रतापस्य दवानलत्वारोपस्य सिडे: बङ्रं-सापयम, उपपादवमित्र्थ:, सन्यया प्रतापे दवानलन्ारीपगाममडतं स्वादिति भावः; यव व्यड्रं बिना वाच्यार्थस नोपपतिसवैव वाच्यसिडाङ्गप्यावसरः; यम तुन तथा, तव दतरातमिच्वनयोभेंद:, पति वार्चयार्थसय साधवतया व बत व्यङ्रम्य न तथा चमस्कारित्वमिति गुथीभूस- व्यङ्रवर्मिति च ध्येगम्। दृदं तत्म,-सन्वयख (कुखख) प्राथमिकवोषे दवा- मखख भवगोत सम्बन्वासन्भ शोपलव्वाद प्रामाख परः, तंतः प्रतापम् दवानखत्ोपपच्या व्यङ्ां कुलस्य वैदुत्वायोपयमलिसन्दपतः श्रोतु: वैरिकलवेयुदवानख इति द्वितीयबोष :; पारोप्यमापस्व वेषी: दवानलसम्बन्तित्वमचततम् इत्यनपपत्तिनियासेन दवानलत्या- रोपणसयाङ्ग व्यड्रूपकं प्रतापख दाइकलवेन कबिपरम्परासिदपिशङ्लेन च दबा- मवसाटसयं प्रसिद्वमिति तद्रपकं वैरिकुखसय वैषुतारोपथ्रकारवमिति प्विर्ट्टनबन्नं
पिए्शव्दवाच्यतम; यथा .- "विद्न्पानसराजहंस" दत्यादो, भम्मते तु नियन्तरम वभात् रूपयास् व्यक्पत्वमेवेत्यवधेयम् ९ति। (र) सन्दिन्धप्राधान्यं व्यंड्रसाइ, हर पति।-पाकालिकवसन्ते पार्वतौम बालोकमानस हरस सैध्यविपरययवर्पंनमिदम्। चमर विल्वाचनव्यापारयं वार्च, चुम्बनामिखाषस् व्यङ्ञ :; मुखमावे लोघनत्यापारैय चुम्बनाभिनाषः सनभाव्यते। न व हयोरेय भभ्ारव्य्चवततथा प्राधान्वमिति तुख्यप्ाधान्यमेवेदम् इति वाच्यम्, उमयो: प्राधान्यसन्देहे तस्यानवकाश्ात्। डड् विदोचनव्यापारयं रतेरनुभावकपत्वेन प्रारव्यञ्रनेन प्रधानं, वा चुमनाभिलाषत्रयस्नवलेन सत्रम् पति, तथा चुष्यनाजि- लाघ: सन्नाव्यय्म चप्रधानम, एत वासादविषयतवेन एङ्गारत्यञ्नकतया प्रधानम् दयमग्रो: सन्टेड एव प्राधान्यसन्टेड् परतति सायः। म्राचान्यनिवयालावादेव व्यड्रास् अनधिक चमत्कावितया वाघ्याटमुत्तमत्वे गृथोभूतव्यत्रात्वमवघेयम्। (छ) तुन्प्राचान्यं व्यड्ासुदाहरति, ब्राश्मपेति।-परशरामप्रेषिता पबिका पठतः दमयोवं प्रति मात्यवत अत्तिरियम्। ब्राह्मपस्य-जामदग्न्यय्य, पतिक्रमः,- प्रक्रममं, पराभव इति यावत्, तख त्याग:,- पनाक्रमपमिचर्यः, भवतामेय, भूतये-
Page 476
चतुर्थः परिच्छेद:
पत्र परशुरामी रवःकुलक्षयं करिष्यतीति व्यड्ास वाच्यस्य व समं प्राधान्यम्। (ज) "सन्धो सर्वखहरगं विप्रहे प्रापनिग्रह्कः। अलाउद्दोननृपती न सन्धिनं च विग्रहः ।" (भ)
कव्यापाय, न तु साये ब्रवोमि पतिभावः; बन्चथा-परतिकमे इत्वयं:, बः,-युभ्ार्वं, निवस, एकाच्थ्वितया सतीथेत्वादिति भाव:, [बत चकारय्य मिवपदेन सडान्वयेन एमयोरेकाचार्थ्यप्ययमनिमित्तकं निरतिभयमिवतं, तथ्वातिकमः न केवलं ब्रान्मणति- क्रमः. निवातिकमन पति नूचितम् ] नामदगन्य:, टुमनायते-विद्वेषमाचरतीव्यं :. [९5 "वर्संमानसामोप्ये(२३१२१ पा०) दति भविष्यत्ामोप्येडयें बट्] सस्यातिकरमाठत्तावससिकमी न सै्यति, परन्तु तथय दोमनश्यमेव भविष्यति यथा कार्सवोय्यॅय तहोमनसमाचर्य्य चत्ियकुलं नाशितं, तथा सवतापि रच.कुल नाशथितव्यनिति भाष:। महावोष्यकतिस्वेदं पदम।
कमत्यागजन्धा विभृतिर्वाच्या, ताम्यां नामदद्रातिक्रमी न कर्तव्य: इत्वयनिर्धारबक़पा मतिव्यंज्यते, दन्यभयो: समं प्राथान्यम, पत एवं वाच्यादनुत्तमत्वमेतख ।्र् ् क्चित् -"वाच्चस्य मिबब्राहमषदोमंनस्यस्य समं प्राधान्यमिति वासकपव्यलिषाविभाव- वयस्ने डयो: साम्यात् शपपापोत्यादवतवेग कि बाच्यात् वासी व्यङ्रात् तु साधात्" इत्याहु: तन्र; दुवत्तस्य पापसन्धायनया वासासन्वात्. ब्राह्मबदोमनसजन्य- भापसन्नायनया वाससभभाकषि वाच्यस्य व्यह्यापेचया व्यवा्ितत्वात, तुल्यपाषान्या- सन्भवा्ेति बोध्यम्। (भा) बस्फट व्यह्मुदाहरति, सनो इति।-पवाउद्दोननृपती-पलाउदोनाख्े दिशोखरे यबनराजे विषये, [कचित "बबावद्दोन" सयब "बज्ञापदीन" इति, कचिम् पुनः "बब्रावदीन" पति पाठः, स सर्वोदप न सम्यक्, संज्ञाया: परिहत्ती प्रमाषा- भावात्] सन्धो-निवताकरथे, युद्धात् निव्सने उति वावत, सर्वसहरएं-सबंधन- दानमित्यय:, सवधनदानं बिना न बोडपि पसाउद्दोमनृपेय सह सन्वि कर्तु त्क्रोतोति भाव :; बियरे-युर्र, प्रायनियर :- प्रायद्ख:, बवाउद्दोनेन सड् संगामे प्रायनाशी भवेदिति माय :; पतः तब न सन्ि:, नच-नापि, बियह,-युह्धं, युक्न इति
Page 477
साहित्वदपणः।
भतर पलाउद्दोनाख्ये नृपतौ दानसामादिमन्तरेप् नान्यः पथमोपायः, दति व्यड्ं व्यृत्पव्वानामपि भैटित्यस्फुटम्। (न) "पनेन लोकगुरुणा सतां धर्मोपदेशिना। घहं व्रतवती खेरमुत्तेन किमतः परम्।" (ट) परतर प्रतोयमानोऽपि शाक्यमुनैस्तिर्य्यगयोषिति बलात क्ारोपभोग: स्फटतय वाच्चायमान:, इत्यगूढ़म्। (ठ) "बागोरकुडङ्रडडोगस उगिकोलाहलं सुगंतौए। ' घरकमपरबाबडाए बहुए सोशन्ति अंगाडं।" (ड) (ञ) परवेति-पत्र व्यह सामदानादिरपसुचितमिति तात्पर्थपषथरूपतुरेः व्यमिचारिमावस्य. मन्धिविय्यड्दानिष्टसाधनडर्प वाय्यं व्यत्रानिरपेकमेष व्यञ्चकं वाच्य- सन्विविय डामावसापेवतयाऽनधिय चमस्कारनम्, चतः वाच्यादनुत्तममेव तत्, इति ुधोभृतत्वमिति बोध्यम। (ट ) बगूढ़ व्यङ्रासुदाइरति, चनेनेति।-थाकमुनेलिय्यक जातीययोबिति
डानं, तहतो इम्यथं:, लोखगुवणा-लोक्षामां गुरुः,-उप्टेशेन पज्ञानरूपतिमिर- विनाधवत्वादाचार्य्य:, तेन तथामूतेन, चनेन-झाक्यमुनिना इत्याभय:, सतां- महात्मनामिति भाव:, धमेष्य-कतव्यय, पुस्ामृष्ठानस्ेति यावत. उपदेशी- मिचक:, तेन, खंरम-एतावन्मावकवनमेव यथेष्म, चतः परम सत्ेन बिम्?
पवावि चनेन वदाचरितं तत् मिं कवयैयम् : मम तु व्रतापश्यसरायख ताहमस कयनमपि नोचितमिति भाव:। (ढ ) चवासेपालसारय व्यडरपो विशेषी भटिति एव प्रतोयते इति बाच्याय- मानत्वख व्यतयनिरपेय एव वाच्य बाचेपालझार दूर्षयासचारिभावावगमय:, प्रति-
मेतस्येति बोष्यम।
इनं पखन्या: । ग्डकमंव्यापृताया मध्वा: सौदन्यक्रानि।"दति मंस्ुतम ], वानोर
पचिषं, कोपाडखं-नथरवं, कूजितनिब्बय:, मखन्ा:, मरवर्भाव, व्यापृताबाः,
Page 478
चतुर्थ: परिच्छेद:।
भव दत्तसद्ेतः कविज्ञताव्टरह प्रविष्ट इति व्यप्रगात् "सोदन्यङनि" इति वाच्यस्य चमल्वारः सङदयसंवद्यः, इृत्य- सुन्दरम्। (ढ) किश्, यो दोपकतुच्ययोगिताऽडटिपु उपमाइडदयलड्ारो व्यप्ग:, स गुणीभूतव्यङ्गा एव। काव्यस्य दोपकांदसुखेनैव चमत्कारंविधायित्वात्। (ग) तदुक्ं ध्वननिक्वता,-
- व्यगाया:, निरताया: इति यावत, [चक्कोदासस्ु प्राह्मत "बापडाए" दूत्वस्य वारतायाः" इरति वंस्कृतोति सौसन्य, वारताया :- व्याकमायाः, इत्थ व्याख्यात- बान्] बध्वा: चद्गानि, मौदन्ति-चवसादं मच्कन्त, ग््ड्यमोष: निद्वत्तानि भवकौति यावत, लघपातः रात शेष: । गद्क मंत्यापृताया: इ्रत तु तान्र्येवाइकम। (ढ) प्रवेति।-कयित-उपनायक्ः।
परषभताप्रतोति:। सहृदयमंवेद:,-सहदय्यातुभवगम्यः। व्यङ्गाम्तु तटस्प्रायम। एतर खविषये वाच्यामडक्रादिसवापवादस्वकपं दष््त्यम्। तेषु व्यस्त्यांप चारुत- सन्वात् इति चच्छोदासः। तट्यस्ष व्यर्वाद्तोपकारत्वेम डदासोनवदामासमानम ;
मेवासुन्दरत्वमिति कलितम। कचिसु रसादिबोषजनने वाचसापेक्षल मेवासुन्दर- तथा बधूय न तथ वातेव्येक्षत- पय्यन्तादितयं:। बध्वा पगमनमेव न केवलं तदोयविप्रतन्चव्यभ्रय, किन्तु, मकुनि- कोवाउसअ्रपयंन सौदन्या बध्वा चगमनम् इतति बाच्याक्वावसादस्डकारणेब रस- व्यसनाया: वाष्यमुखनिरोक्षकत्वात तदपेचया न्यूनचमस्कारि इति वदन्ति, तम्र;
सुखनिरोचचायोगात् तदानोन्तनगमनालावसस्वेडवि गमनसन्वनया विप्रबम्ा- सन्नवात्। म व्डकनाव्यापृताया: दव्बनेन नमनाभावनिययेन रमनसन्पायमैव नासौति वास्यं, गहवमान्तःपातिजवाहरप्राटिच्क लैनापि तक्षन्रवात; इतैवेविषीप- नायम विषयतवेन विप्रवन्ाभास स्वेव वक्रसुचितत्वाज। (-) विषयविशेषे केषाश्िरनिसमं निरस् गुणेमृतव्यडा व्यस्थापयन
Page 479
साहित्यदपैंप:।
"अवसरान्तरष्यापि प्रतोतो यव भासते। तत्परत्वं न काव्यस्य नासी मार्गो ध्वनेर्मंतः ।" (त) चत्र च शब्दान्तरादिना गोपनअ्तचारुत्वस्य विपर्य्यास: । यथा,- "दृश्या केशव ! गोपरागहृतया कििन्न हषटं मय्रा तैनाव स्वलितास्त्ि नाथ! पतितां किं नाम नालम्बसे ?। एकस्वं विषमेषु खिन्नमनसां सर्वाबल्ानां गति: गोप्यैवं गदितः सलेशमवताद् गोष्ठे हरिवेशविरम्॥" (थ)
["दोप कादिमुखैनैय" दत्येवकारेय व्यप्रधीपमादिव्यवच्केदः]।पमत्कार विदयायित्वात
(त) उत्तमर्थ प्रारचा संवादन प्रमाणयत, तदुकमिति।-ध्वनिक्वता-गोव
मतौती-ववखने, भपि यत काव्यस्य तत्परत्वं-व्यड्रालुङ्वारतात्पर्य्य बोधकत्वं, न भामते-न प्रसाशते, धठे ध्वनेः मार्गः,-विषयः, न मतः,-न कितः। यथाषि दोपवादियु सरक्वतिषु उपमाSलक्तते: व्यज्यमानतायामपि वाच्यपरलेग सुन्दरताया जनवस्यितेः न ध्वनिरिति व्यव्द्श्यत्ं, यथा,-"लता पष्पोद्गमैनारो हावभावादिभि:, शुभैः । राविन्धोतिर्गमामासै्ध्वनभि: कविता स्फरेत " इत्वादौ उपमासहितत्वेडवि बाच्यालक्कतिद्वारय मुन्दरत्व, न तु व्यय्रपालकतिनिष्ठत्वेम ; तम्म्मरातृ तब बाच्यासङ्गतिव्वारेकैँव काव्यं व्यपदिश्यते।
विलोषतारकं तथा गशेतं अथिना निभासुखम्। बथा समसं तिमिरांशुकं तथा युरोडवि रागाद्वावितं न वचितम्।" दत्यादौ समासोत्यषद्ृती व्यय्रा्ऐन सङ्गतो वाच्यार्थ एव मुख्यत्वेन चवग्यते, चारोपितक्षान्ताकान्तचें्टितयो: रावरिचन्द्रमसी रेव पदोयविशेवाधकपत्वात्। एवं पुरसादपि दश्व्यम। तथोतं प्रदोपक्ता,-
सुटा: ॥" व्यञश प्रतिभामावं वाच्यारथांत्ृगमैदपि वा। न ध्वनिय या तख भाधान्यं न प्रतोयते ।" इति।
जोसने इ्ँगो झानोम्रादी रजयपि इलमरः) इतया-वाजच्या, हर्ा,
Page 480
चतुर्थ: परिच्छेदः। [o20]
पत्र गोपरागादिशष्दानां गोपे राग इत्यादिव्यख्ार्थानां "सलेशम्" इढि पदेन स्वटतयावभासः। सलेशमिति पदस परित्यागे ध्वनिरेव। (द)
[बसये टतोवेबम्] नया [इदं कारमुवद्दम] न विशित, मार्जादियमिति मेव:, टट, तैन-निवत रेतुमा, चाख-चटम, चव्र-तम चवत शवयः, ["चब" १बम "९४" इति पाठान्तरम् ] खनिता-पतिता, नवामि इति शेव :; हेनाम! पतितां-चुर्ता, मार्मिति शेष: किं-बर्च,नाम न चाखनसे ?- म वाश्यमि: मयु धारणे को हैतु :? उव्याइ, एकस्वमिति।-लम्. एक :- कैवसः, बिषमेपु-पातवर्माटिससटेयु, सिन्व- मनसा-क्रान्पेतडा, सवेवाम चववाना-दुर्ववाना, सर्चपाचमाणामित्वमं:, जमाना, गति :- षात्रवः, गोप्ा, मोष्ठे एवं सखेश-सव्यानं, सप्रेषं यषा तका 5त्यथं:, गदित:,-पनिहितः, प्रार्थित पति वायन,उवि,-सवः, पिन ब-यभ्ान् सवसात् -- रचत। प्रिश्टार्वंस,-केशव एव जोप:,-मां-हग्रामू, सपसबर्वेन तदादोनि इन्ट्रियाषि, पाति-तत्तदमिमतविषयावाना उपख्ाय रथनोति तथोस: ''म :......... खो सौरसेयो टुम्वारवादग्वान्भव्रभु सूत्षि " इति मेदिनो। एतैनाऊ- रनोषित्यमावेदितम) तथिन् राम :.- पतुवामः, तेन इतबा-पासथवा, दखा- नेववत्या, वाह्न्ञानेनेत्ययं:, वेगवानुरानेय बाहन्ञानस्य तिरोितत्वाहिति माब:, विवित-कुषाटिकं, न टषट-न गवितमिखयं:। बह्ा,-"केशव" पति सम्पोचन- वदं गोपे-निजसामिनि, यो रामः, तेन हतबा-सुपरवा, दथ्या-ज्ञानेन, विचित् -तम रडस्ं, मया न टष्ट-नानुभुतमित्वर्य:, तेन-हेतुना, चम-चास गोपोय मध्ये, चडमेव सवखिता-परमसूखाइट्टासि, चतः रेनाव! पतितां-प्रचताम्. बद्यावधि परयानुपसादनजन्वापराधय चमापनायं सात्जति भरथं प्रयातारमिति याबत, मां, विद्ान, नाखन्बसे ?- नानुग्टहासि नद् परस्ियां ममानुयकी नोचित: उत्यत भाइ, एवस्वमिति।-विषमेपुया-पञ्चभरेय, कामेनेति यावत, सिव्रमनसां व्याकुलपैतर्स, सर्वासाम्, चववानां-नारेवाम, एक,-चवितीयः, लवं-खमेबे- मय :. गति:,-खरंक्रव्यनान्कः. इति। आार्टूवबिक्रोडितं बत्तम।
वटेन, स्फुटतया-वाच्चवत् प्रमाश्यभावेन उत्पयं:, चमभास :- प्रतोति: इति चगूदं गुकीभृतं व्यञ्मिति भायः। तवाथ कामिनोकचकमसबत गुढ़सेव व्यखतं चमत- बरोकि बगूढ़ं त न, तथ्य सुटतया वाच्ायनानत्वादिति निष्कनः। चतः "सपेशन" सा-२२
Page 481
साहित्ादपंय:।
किय यत्र वस्वनड्गररसादिरूपव्यज्ानां रसाभ्यन्तरे गुणे- भाव:, तव प्रधानजत एव बाव्यव्यवहार:। तदुशं तेनैव, (ध)- "प्रकारोऽयं गुथीभूतव्यन्चोऽपि ध्वनिरूपताम्। घत्ते रसादितात्वर्य पर्य्बाल्योचनया पुनः ।" इति (न) यव तु .- "यबोम्दानां प्रमदाजनाना- मर्ख्वंलिड: गोषमोमयूख:। सन्यास्त्रमं प्राप्ुवतामकाएडे डय्यनङ्गनेपष्यविधिं व्यधत्त ।।" (प)
पति पदस्य परित्ागे-पनमिचाने, ध्वनिः,-ध्वनिषाव्यत्म, एव ; यद्मपि बतरुभाम- वसतया तवामियाने मातापिदो: रतिव पंनमिवानोचित्यम्, पद्यापि सखेभमिति पदसैव पनोचिम्ववडतं मुख्यमिति तवोक्षमवदेयम्। (ष) ददानों गुगोभृतव्यत्रामतारष्धि यव विश्रामधामतया रसादिकं प्रधान-
रित्यम:, "प्रधानेन कि व्यपदेश मर्वान्त" पति न्वायादिति भागः । तैनेब-ध्वनि-
(न) प्रकार दति।-वयं गुचोभृतव्यद्ः प्रकारः चवि रसादिषु यत्. तात्ययें
डालं, व्त्ते-प्राप्तीति। रवादितान्यय्वस्वे सवि गुषोभृतव्यक्राथ्थपि ध्वनित्वव्यम- देगी भवतोति भाग:। (घ) नन्वेर्वं बब रसादोनामन्वतमतात्र्य्यबिषयतैन प्रचानत्ं, तमेब काव्य- वदार ति फखितम: एवस ध्यनित्वासट्ोय मुषीमृतव्यड्रं कावि नासि इति कृतसस्य मात्यविमालयतम? बस चाह, यव तिति।-वश्िम् पुनः बाब्ये एत्यथे:। यतेति।-नमरोवयंगमिदम। यत-ननर्व्याम, बध्ाधि लैढि पति पभंलिर :- नननम्पभी, ["बडासे चिए" (शशशर पा० इति खभ ] भोषानां
सथ्याधनवारवत्वानुपपतेः शरोषनबिमकाशः" पति पाठ्यम्। एवं सति कन्दोभङ्- भिया मव्यिन्दात् पनियमाचस कौपुवयख नातयनलम] उम्ादाना- नहीर
Page 482
सतुर्थ, परिच्ेद:। [ere]
इत्वादो रसादोनां नगरोष्टत्तादिवसुमाचेड्ङ्ल्वं, तव सेवामतात्म थ्विषयत्वेऽपि तैरेव गुयोभूतेः काव्यव्वहारः। (फ) तदुक्षमस्मअगावकविषिद्हतमुख््य श्रेच व्होदासपादे:, "काव्यार्थ श्रास एहबुद्धिवेद्य तथा तम् शोभावेनासाददभायां गुद- प्रधानभावावभासस्तावन्ञानुभूयते, कालान्तरे तु प्रकरणादि- पर्य्यालोचनया भवत्रप्यसी न काव्यव्यपदेशं व्याहन्तुमोथः, तष्माखादमातायत्तत्ात्" इति। (ब)
म्तानाम्, पत एव पसाकि-वसमयेवि, सम्याथमं पापुवतां प्रमहानमानाम् समड नेपथ्यविरधिं -सुरतोप शेमिवेश्भूवाइडदिकं, व्ययत-सरयामास ["व्यधन" रथ्न "विषसे" उति पाठ-सम्वादवतीमय:]। उपनाति: उत्तम्।
सदादि-तन्प्रभृति, वत् वक्तु, तन्ावे, [मावपदेनावङारख व्यपक्केद: सूचितः] चहत्वं-ननरोहत्तानपरिपोषसत्वमित्वब:, तव-"बबोमाशनाम्" इबादो, तेर्षा-
र्सिति भाय:, वान्यत्यवहार :; तथा प बबोमवसहरः, तम व्यस्हारसन्टेसे तथा निद्- पितम ; यम तु उमयसङ्री नासित, तब रवादोनानन्वतमख सम्पस्मावेदैब वान्रय- व्यपहार:, न तु प्रयामलेडपोति भायः।
मनावख्चारया, मुयमवानमावस-पत्राक्रिमावत्य, चवलाठः,-प्रतोति:, तावत् न
सान्यसंत्ञा, ध्वनियाव्यनिरद का गुनीभूतव्यसनिदमिति निर्योत वार्व्य नाम इति शवत, व्वाहमुं-सखयितुं, मिरावर्मुमितय:, न ईब :- न मह्ः, तब्-काम्- सयपद्मय। तथा क, उसससी बाशबाक रसादितान्यर्य बमामावेपि मस्त्ति ब- रशादिष्य त्रम लेमापि माम्तमवतमैगेति भाग:।
Page 483
[28.] साहित्वदपय: ।
केचित् चित्रास्यं ढतोय काव्यमेदमिच्छन्ति। तदाडु:,- "अब्दचित्रं वार्यचत्रमव्यञ्ञ्ं त्ववरं स्मृतम्।" (भ) इति, तब। यदि हि यव्यन्वतवेन व्यव्ाभाव:, तदा तस्य वाव्यत्वमपि नास्तोति प्रागेवोक्कम्। ईषहङ्रगत्वमिति चेंतू? किं नाम बषझङयत्वम्? बासाद्यव्यङ्ात्वम्, चनाखाय व्यङ्गात्वं वा? आराद्ये प्राचोनमेदयोरेवान्त:पातः, द्वितोये तु पकाव्यत्वम्। यदि च बाखाद्यत्वं, तटाSचुद्रत्वमेव; बुद्रताया मनासाद्यत्वात्। (म) तदुशं ध्वनिज्वता,- "प्रधानगुणभावाभ्यां व्यड्ञस्यैवं व्यवाख्थते। उमे काव्ये ततोऽन्यद् यत् ताञ्चवमभिधोयते॥" दति। (य)
वाव्यभेदनिरपयं नाम चतुर्थ: परिच्छेद:। ४।
दवोयं-धवनिमुनभृतन्त्रार्थ्ां मिन्नम्। तडाकां निर्दिंभति, न्ब्दचिवमिति।- सम्यतं, वान्यमिति ग्रेष:, व पवरम्-नवमं, खसं, तत् दिषिरय,-नष्दचिवं बाच्च- चिवश पति। (म) व्यकसभाय:, विवचित इति शेष: । ्दूषणपत्वं, विबचचितनित्वनुषं्यते।
पीति।-तदा बचुद्रतमेनेवकारप्रग्रेपः। तथा प व्यपष्य बाखादयले चुद्रतायोग- इनासायत्वे वाम्यलायोनाज बूषडासमिनि वान्यम जपार्थकमेवामिद्यानमिति सायः।
व्विते-विदानिलिते, ततः,-तान्णम बन्वत, यत् खाव्यं तत्, चिन्रं-बाव्या- भासमावं, वैय्यप्रतिमतया निर्मीषमिति आय:, बलिधोयते-कम्यते, न तुतत् नाव्यमष्टेनोच्यते; रसवर्नितत्वादिति माक:, इसलेव काव्यजोवन लेनालिित-
Page 484
पतुथं: परिच्छेद:।
आसते, तत् चिववद्थस्ात् विर्वामति कैवित् सीकियमावमपि न सौकाय्येम,
विवेडां््त: पुरषो निर्णोवोषि बाखाना पुरनेति व्यपदेखः, तवा मन्दाबंथोडस्तु चनुम्रासादी उपपादितखकपं बाव्यं नोरसमपि कान्वेति व्यपदेश न युत्तम् इति। ददमवावधेयम :- व्वन्वमानखायंन्य सत्यत्वे ध्वनिदिति व्यपदेशः, सुप्सल्ाभाने पुनः
वितरप्रतिमं बदुशासते, तंत्िवमिति वयपदिखते। ददस देवा; तदिदि गोर्क्डमाथायें- सैब,-"चिनं श््दाथमेदेन दिवियत व्यवख्तम्। तब वितिच्नदषिवं वार्च्याषय- मतः परम्।" इति वारिकया छुटौकरतम्। बव वितिकक नदषिवं दुक्कश्यमकानु- प्रासादिषयं, वष्दचिवाहिमं व्यज्यमानावेसम्पवशून्यं मुख्यतका वाक्वार्थामाना- डपखिवितं सद्रसादभिमायशम्सुत््रेवादिकयं वाच्चिवम्। इ्दममिहित भवत,-वद् पस्तुकपम् बखडारहपं वा व्यझ् नासि, स विषयसिवसेति व्याख्यातया सिद्वान्त :. सबेदं प्रतिपत्तव्य,-वब्र रसादोनां संस्पर्भ एव न, स माव्यविशेष इति बलुं न चक ते, रसादीनास सबंधा सस्पर्भशून्यत्े व्ाम्यत्ापावात्। रसादि दि सर्वच्चिन् माव्य संसारे चात्मतवानुष् तम्। रसादेविंभा वा टिकपतवेन विभावा देय्र पित्तवतवशेव- तथा सर्बतर स्फूर्तिमत्त्तम्; तथा सति वाव्यख चितेति व्यपदेश एव न शोमत,
वदपि वम न रसादि, तत काव्यमेव न; रसादेरसत्वे व वस्वादेयवि जसर्ख्वं व्वतःसन्भगोति वाढ़म्: वस्वाद्ववि रसाद्यमिन्रलात्। एवं सति बसुषपाख- सरूपव्यत्ाशून्बत्वैडपि खोकरियमाणं चितकाव्यं वस्तुती नास्वेवेति विडम: तथाउपि बम रसाहितात्र्यशून्य: बाब्द बार्वो वालसर खात, तहा तात्पर्थ्शून्धतव रसादिशूनलं, तत्सत्वे व विवमाव्यत्वं सवोकार्थम्। पयं भाष:,-तात्पय्यमूखी कि खाय्ये न्व्दानामर्य:, भवसामव्ेंन य कवेस्षावथ्यतात्पर्य्यशून्तवेि ताढशे बिषये रस- भवादिप्रतयः स्वतः बोषो अवतोति विरसतासुररेअ्त्य चितकाम्म वषय डररी- कियते। वत एबोशं प्रदोपकता,-"रसभावादिबिषयबिवचा बिरडे सति। चस- हारनियन्ी य: स चिमनिषयी नतः॥ रसादिप् दिषणा तु जातू तात्यर्थपती वदा।
Page 485
[१४२] साह्ित्यदर्पयः।
वदा नास्येय तत्काव्यं स्वनेयवन गोपर: ।"दति। एतेन सतोयं माव्यप्रकारं निरखन्ो निरसा:। एवज "बत्यड्रा काव्यम्" दत्यवमामिप्रायविष योभूतव्यज्यमानावंशूब्ल्वमेम सच्यतपदवाध्यम। "वताद्न्गु कोभृता व्यवस्ंत्र बाव्यन्तु मध्यमम्" इतब मध्यमकाव्य-
ना। 'बत्यश्रम्" दरवयन प नञ्बब्दो न सवधा निवेधार्णोडलिमतः, बिन्तु र्दूबदयं:
त्ववरं युगम्" इत्यतं, तब मष्दषितवाच्य.सवयोरसे देनाधम बाव्यन्बासोबारी न चोद- नमः प्रतिभासते, न दि वषित् सचेता जवन् 'विनिर्गतं मानदमात्ममन्दिराठयलप-
यतो।' इति, 'स हिव्रमूष: चतजेन रेखुसक्ोपरिट्टात् पवनावक्तः। बङ्वारगेवस् उताशमस पूर्वोत्वतो घम उवावमासे।' उत्वादिभिर्याष्यचिठे: खाव्ये: समं 'सक्कन्दो. कमदक क समुहरक्ा तेतराम्ु कटा मूचकं ग्ोड- महविंदबंबिद्टित खानाक्ि बाडक्राय
मन्दनाम्।' इत्वादोनां ग्रब्दमार्वचवतया चुद्राभिमतानां काव्यानामभेदमक्रोकुर्यात" पति। रसागङ्रावरकार चवि एतनेव विषयं सिद्ान्यन्त: प्राहः,-"सत्यपि विनिर्गतं मानदमात्ममन्दिवात इ्व्वादिना 'खच्छन्दोकष, ... " उव्यादे. भिन्नत्वे यवेद्र-
बारे दयुरुषायं: इति। "सत्यत्न त्ववरं सृतम्" इति सिद्ानयदिः काव्यप्रबाग्कारा- गुथाविभिसताम .- सव्यद्वा्पदेल स्फुटप्रतीय मानाधबहितवाकयक गहगम, सवरपदेन
भिर्द्न सन ढतोयवचानतमेव, न त्वथमत्वपरम ; वतीयताया एव ध्वनि-गुनीभृत- व्यश्यापेयया मिननिष काव्यगतत्वेन वतं युक्त्वात्। चिषत्वस् गुनावदतारयोगित्वम्। तथा चितर खाव्यं मन्दचित वाच्यिवमेदाम्यां दिषा। यमूत रसमोमांसाक्ाेि नवगुप्रपादै:,-"तसुप्च मेवाघंचियं मन्तव्यम्" दृति, तत् प्रोढ़ोतिमावम; मष्दविव-
तहनतरविवत्वमपि सर्थतः प्रतिपदने, तवाउपि "प्राधान्ेन व्यपदेश अर्वन्त" रतति व्यायेन तम लिव्रताया एव वतु यृक्त बात्। एतैन खाम्यमा चाग्रविध्यं सिद्ान्तयन्तोऽप्यय- दोचिताभिनयगुनपादमदीपम्वायादय: सरवदवि मिरसा:। ददममिहित एसमोमांबा- मदोपवारादिभि:,-वब पदनदार्थी उनावधि गुनीभृतख्कपी सन्ी स्मप कम- नोथमर्ध बोषयनः, तदुतमम् ; यवा,-"निःमेषचुन्चन्द्नम् ... " उवदि, तदैवदेब
Page 486
चतुर्थं: परिच्छेदः।
रसनन्राधरक्ारा उत्तमोत्तमं भ्ाप्ुः,बम गुनीभूतं सदैब व्यद्तं समत्वारवारथं खात्, तन्सध्यमं, बषा,-सद्रात्ानो दुरयिरोहतनोविंश्ाखबंश्रोद्ते: कवामिधोमुखसड़रख। यस्णनुपप्तमते: परवारमम्य दानासुसेकसुलमः सततं करोडभृत ।" इति। इह-
सध्शेषश्रिसरेपु। मिमिरे सखं प्याना: कपय: कुप्बन्ति पवनतनयाय ।" उवायुदा- दृदयं बोष्यम्। चत हि सौताममवतत्ताननिवेदनेन रुनन्दन: बिभिरोक्त: इतति
दुर्भाग्यपप्ेन विसवतं गता राजदारा 5ब वामपि वाहतामनुभावर्यति। यव व्यज्ञ- भामतम नीय ताऽतुव्या चिय रमाडमिसेधयमनोयता स्थान, तम् वाच्यविवम ; यपा- "विनिर्गतम् ... "दवादि,बत्र हि"बमरावतो"उत्यव खोपन्ययह्रतक्षान्तात्वाध्ययसाया- वष्ट्शीत्रेचाडभिषेदैष कमनीयताहेतु:। वौहरसस्तु बत्पतया समत्वबांचोडषि उत्.
वाच्यनमनोवतापुरस्कता मष्दकमनोयता प्राधान्तमवस्स्वेत तत् भ्ष्दचिवं काव्यम्; यथा,-"बचन्दोफल ... " इत्यादि। बब दि श्न्दकमनोवतानिगोर्षाडयंकम- गोयता बारसमुद्रमरवाहपतितनाड्रबोपूरखाद दूबन प्रतोयते। इदं चावेद्रषमं प्राप्तः एवं चतरथ: प्रभेक: प्रदोपकायरसगङ्रचरकारादिमिरड्रोक्रियमाचोडपि निव- न्रेषु विपु भेदेपु एवान्तर्माव्य: इति दिक्।
एव ्रेष भाखाटवौसस्ार पस्तानन- र्पच्छितक्रम्पतिना वि, ए, पाचिचारिया श्रेमजोषानन्दविद्यासागरमटाषाष्टेंव विरचितायां, तदात् नाम्यां पद्दितत्री पाश्पोधविद्याभूषण पण्िछित श्रौनित्यशेष विवारव म्यां पति संस्क तार्यां विमखाख्यायां साहिब्बयद पंपत्र्याख्यायां पतुष: परिचंदः ॥४ ।
Page 487
पञ्चमः परिचेद: ।
पथ केयसभिनवा व्यख्चना नाम हृत्ति: ? इत्युच्यते, (क)-
पड्गोकार्य्या तुर्य्या वत्तिरबोधे रसादोनाम्॥२७०॥(ख)
(क) मनु व्यदं सावत् काव्ययोजं, तज्ञ व्यज्नावत्तियोध्यं वस्तु, व्यक्षणा म भमिनया उति:, चलिनवायाय तखा: सोकारे प्रयोगनविशेषमन्तरायपपति :;
(ख) प्रामासत्रीपन्यासाय प्रयम तम्ा: खबयं निरुपयति, बन्तोना्मिति।- वद्यपि "विरतामु" उत्वादिना व्यञ्यनाया; खदपं निरूपितमेव, "व्यअ्जनध्यननायगत- पत्याय नादिव्यप देश्रविषया" दतवनेन तब प्रमामं चोपन्वसं, तथाषि टृढ़पत्ययप्रति-
हत्तोनां, विश्रान्ं:,-सखाथ निर्वास्य विरामात, रसादीनाम्[बचादिपदेन भाषा दयी वसुनि चखड्ाराय ग्टह्यन्ते ] बोधे-प्रतोतो, तुय्यां ह्त्ति:,-वतुर्षो व्य्नना नाम व्यापास: उत्वर्य:, चत्रीषाय्यां-खोकाय्यां। बनेदं ताम्पर्थ्यम्-"गङ्ायां घोषः" दति गङ्गाबवदघोषबब्दौ साधारणे नौर बोतोगोपाखग्टइसोमयो: मतससेतो, सावारथेडयें एव प्रयमतः सवेषां नब्दाना घहते:, बसाधारवथ दि सहेतोव्यादने चसुद्धात्वं व्यमचारितलवस् भवेत, तेन न मत्या नोरखोतोमानं गोपोलग्टडसोममावज बातं भवेत, ति भाग्या सर्रयि:। एतडोध्यान्यबोषनाय चातत्ा नत्ति :. "विशेष्य नालिचा नक्केत्योषनत्िविंश्ेषसे" इत भाखनिषमात्: (धमिषा-मतिः, विभेष्यं-व्यत्तिखरप धर्मिष, न गच्बेत-नाव- सन्बेत द्ति प तदय: । यव्माद्िशेषये-जाव्यात् न्युपाची, बोषधक्रि,-सव्यापारा दूपरता) "नाग्टहीतविशेषेया बुद्धिविंशेषये बोपजायते" इति नयेन विशेषयं मत्थाय्य विरामात" पति तात्वर्य्यकेय तथा विराममनुषठाय शरियोदयोगाप्रसङ्ास, "सामान्या- नन्यम सिकेविभेषं नमयन्ति दि" इवि माखनियमात् चभिम्रावर्थालदारा सापा:
Page 488
पञ्म: परिच्छेंदः।
भभिधाया: सङेतितार्थमावबोधनविरताया न वस्वनद्वार- रसादिव्यद्ञबोधने समत्म्। न च सश्लेतितो रसादि:, न हि विभावाद्यभिधानमेव तदभिधानं, तस्य तटेवारप्यानङ्गीबारात्; यत्र च सशब्देनाभिधानं तव प्रत्यृत दोष एवेति वच्चाम:। कचिच्च "मृङ्गाररसोऽयम" इत्यादौ सशन्देनाभिधानेडपि न तत्- प्रतोति:, तस्य खप्कञाशानन्दरुपतात्। (ग)
बान्योडन्यसंवितत्वमावमेव जायते, पति डितोया सर्राय:। नोरसीतसच गोपाल-
बोधयति इति ढतोया सरयि:। चव तावत् "मुख्याथंबाधे तद्युक्ती यथाडन्बोथ: प्रतोयते। रुढ़े: प्रयोजमाधापि- इति नियमेन सचचता निरृपितमुख्यायं बाचादिवयसव्रिचाने एव सम्पदते। मुख्याथंबाथः तखा तावदन्प्रमितिमूबकः। बः पुनः सामोप्यादिसंसर्ग:, स सन्यप्रमाणाववोष्य एव; यत्पनरैतत गङ्गातोहस् शोतखत्प विवसाSSपादवत्वादिक कार्य्योदेशयं प्रज्ञायते, तदन्यभन्दाप्रतिपाठितम बच्चप्रमाचायुतं कतो द्यापतितम् न प्रत्यचात्, ववितश्रब्दादेब तन्प्रातिखिसे:,
वसन्धवत्वेन व्यमिषारितत्वात ; न सृतैष, तद्नुमवालाव्रसङ्गात्। स्ृत्ी सव्ामधि निरनतरखरयासत्रवात्। "एतवाढ एव मब्दादिदमेष जञायते" इति व बिम? ववादसेव मब्दखापरः क्रियोद्योगो विशेय :; नित्रियोद्योनय सयप्रत्यावयत्ा. सन्वात्। व तावत् नाडभिया(मति)खकप:, तत्नाखालाबात्। तात्पर्थसकवोडि न, बन्वयप्रतोतावेय तव्राम्ात्। न व खचवासरय:, मुख्या येवाधा देवभावम्रसङ्गात। बममादमियादिनितय न्तिवित्मततुर्य सरिपतित:
(न) मदु चमिवदय रवादियोध: सादिय्यत चाड्, बमिधाय अहेतिताय ववेति सकेवितायमानं, तख बोषनात्-बोध बारयिता
दिति ेग:। वस्तुनः, ससडारख, ससादिव्यद्राय व बोधने न चनतं-सामर्थ्म्। मय रसादिरपि सडेतितोडड्रोक्रियताम्? इब्ामझाइ, न नेति।-रवाहि: [ वादिपदीन माबादोनां, वस्वद्ारयोय वहपम्] न य्र सफेतित:,-सम्पन्यपद:
Page 489
साहित्यदपंप: ।
परभिद्टितान्वयवादिभिरक्रोऊ्तता तात्पर्य्याख्या वत्तिरपि सं सगमात्रे परिधोषा न व्यङ्गाबोधिनी। (घ) यञ्च केचिदाहु:,-
पड्ेतालाववानित्ययं:, तैन रसादीनी रसादिपदस्केतितत्वेपि न चति:। न हीति।-हि-बतः, विमावाद्यलियानं-विभावादोनाम् [बवरािपदैन अंग्रुभाव- सशदिती गवने] बभिधार्न-ववनम, चभिषया प्रतिपादनमिति यायत, एवं तदलियानं-तथ्य-वस्ववङ्गाररसा्द, चमिधानं, न, तन्-बसलडाररसाह,
यमिव्रकपताया चखोकारादिति यावत; तथा य बिभावाय्यलिवानाननरं जाय. मानाया पासादकूपरसादिप्रतीते: बारवतया व्य्रनाऽमश्यं सोकाव्येति भाव :; वाहनप्रतोते: रसादिपदाजव्वम प्रतिपाद्यतति, यव धेि ।-तामुरच्य कुर्ड्रामों इसो नः कोतप्यजायत" इ्वादी सेबयंः, सनन्देन-रतभ्म्ारादिवदेन, सनिधानं-कवन, रसादैरिति शेषः, तव प्रत्युत [इदं वैपयोत्ये] दोष: एव [ एव. बारेष बाखादकपरसमतोतिव्यमच्केद]। मम रहख खगव्दाभिवानं काव्ये एव दोष:, नत सोकितवाको, एवस वान्यदोययश्ासाहथो प्रतीतिमाडस्तु, जौकिकमाकी तु सदिवेबत चाड, कयिशति।-चौविक वाव्ये पेत्यषं, तत्प्रतोति :- तथ्रा रसादैः प्रतोति:। तख-रसख, तथा पालिषत्ा नायमामख बोषस खपबामलाभया- दानन्दउपलामावास न रसखदपलखोकार ति भावः।
दितेनि।-पलिदितानां-वविताना, सुवेंया पदानामिति श्रेषः, चन्वः-परम्पर्य सुम्बनः, तात्यर्थयमत्वा खत एव तात्य्थंग्ाह्टकतयाक्राक्वित्वनिति घावत्, सें वदनत्ति- लीकवंकोति है: मोमांसवेरित्र्य:, चशोनता, साव्पर्य्यास्या-तान्ययंग्राम, उ्त:
भोषने समत्वर्मिति भाग:। एतैन वक्ताव्पर्ष्यकपैवास्तु व्यञ्नेनि बदन: परासाः। (ड) अण्दननवधाननर्मं वादम: पर्षा: प्रतोबन्ते, तावत्खेव भ्ष्दत चमिषा एव स्यापारः, इरति मससुत्याम्य दूषवति, धोडयनिति।-पतिदोघं: सपुष्यापारी बचेद- सत्यं मिखवा सत्यानरममि निनात, तथा प्यैपामिया बाच्यायं बोषधित्वा व्यव्ाय जपि वीषयवोति भाय: 3 बषा १पु: वजनपोरैंच प्रचित्तः, अपखनमानिषेन मिया
Page 490
चन्नम: परिच्ेद। [180]
यश् धनिकेनोश्तम्,- "तात्पर्य्याव्यतिरेकाच् व्यक्षकत्वख न धनिः। यावत्कार्य्यपसारित्वात् तात्पय्यें न तुम्ाधृतम्॥" दति। (च) तयोकुपरि "शब्दवुद्धिकमथां विरम्य व्यापाराभावः" इसि बादिभिरेव पातनीयो दपड:। (छ्)
योगेन बवचोड्ेदन वचोविदारणं जोवनापडरषस् प्रतियोडु: सम्पाठ्वति, ततैद् एत शन्दः पमिधाइडख्येन एकनैव क्रियायोगेन पदाथक्ारणं, वाक्यार्थविज्ञावं,
(य) वात्पप्येति।-सात्यय्रेस बव्यातरकात्-पमिव्त्वात्, भब्दादेरिति पेषः, तथा व वन्द्रादिसम्बन्विनस्तात्थ्येस मिव्नत्वाभावादिखये:, व्यञ्ञवत्ख- व्यञ्चगाया, न ध्नि:,-न व्यञ्जमानामो उत्तिरब्रोकार्य्या इ्वर्यः, एवस तात्पर्य- उनतिरेय व्यङ्ञवोषिनोथसं:। नन्विदं संसर्गमाबबरोधकं वार्य व्यङ्ंां बोधयतु?
भावस्काय्य, तव प्रसारित्वात्-व्यापकत्वात्, तुखया-तोखनपावेय छुतं न. तात्यय्येम् एतावत्काय्ये साचयेत्, नान्यत, इति नेचय: । पयं भाव:,-व्यव्नना तात्पय्येचच नामतो मिदोते, न पुनः व्वकपतः; तात्पय्वे दिन कैमापि तुलायां इत्वा ट्रव्यमिव एताब- दिति निशचितम्। मंसर्गमावबोधवत्वेन न नियन्तितमित्यय :; एतस्य सर्वकार्य- व्यापित्वात्। प्रतः बाक्यस तात्पय्याथेखोकारेषेष व्यञ्रनया प्रतिपादस्वाथस्ष गतार्थतेन व्यच्तनाया: पुनः खोषारोषित्यम् इति। (क) तयोदिति।-तथो:,-दषुवत् पभिधाव्यपारवादि या वत्कार्य प्रसारि- वात्पर्य्यवादिनोरित्यय:। शव्देति।-प्न्दवुद्धियमंबां बिरतानां व्यापारोत्यानं न पुन- संवतोत्यय :; तब बब्दः,-घटादि, सुदधिः,-ज्ञानं, कर्म-किया, एतेषां विस्तत्वं नाम प्रकं व्यापारमुड्ाव्य द्वितोयं व्यापाद्मुङ्वावयितुं खगितत्म्। तथा सति घटादि: भब्द: एकमर्घ बोषयित्वा विर्त: सन् नान्मर्थ बोधयितुं प्कोति, बुद्धि: एकम्य विषयीकन्य जान्यमर्थ विषयोकसँ अक्रोति। इदमुक्रं,-वधा बुदा घटो विषयोकियते, न तया पुनः पदो विषशोकस पार्थते,तदालों बुडे: घटाकारेषावतिदमानायाः पढावाटेबाय- स्वातुमअक्यलात्। तत एवोकं,-दुदिरेक्मथें विषयोक्ञत्य नातं विषयौकएं प्क्रोतौनि
Page 491
साहित्यदपंपः।
एवस निमिति लचषाउप्युपास्ा दोघंदौर्घंतराभिधा व्यापरिपाधि तदथंबोधसिके: । (ज) किमिति च "ब्राह्मय! सुवस्ते जातः," "कन्या ते गर्भिगो" इत्यादावपि हषंभोका- दोनामपि न वाष्यत्वम्। (भ)
तमडखादोनां बिक्ेदनाटिकयं व्यापारं निव्यास नाप्य निव्याद्यितुं पक्रोति। इदं तत्वम :- 'तख्ुखान् पर्णात" इवादो तम्बपाबाबनकूषा करिया "बामं गच्छति" रवादो ममनादनुकूखा न भवांत बकुं बक्चा, तख वधेय सम्पद वर्तमानलवाम, सखात् वख्ा चन्यधासम्यद्यमानत्वम् चसन्रवोति विस्तव्यापारत्ं वाढ़म। इति। (न) बन उुझादयी बिर्ता नान्यमर्थ बोधयितं अक्रवन्तोति नोपपद्मते, एकया रुद्या एवेम प्रब्दादिना व बदुकार्थ्यसावनख चनेकार्वदिबोधनत् म सर्वंदेव प्रसिक्धे रिखखर स मामर्याइ्, एवस्ेति।-एवस-निरुतप्रकारेय पुनः, पनिषयैष व्यङ्ञबोष खोकाहेय वेत्यय:, बिरमिति-किमयम्? बदि तथाविधेन बभिषासामर्थ्येनेय व्यन्य- तथा बोष्योडथोडि बोध्वलेन खोकियते, तदा किमभिप्रायी खचचाया यपि खौकार :? सचथया बोष्यस्याप्यर्थम् तवाबिषेन समिधान्यापारिषेष बोध्यत्यखोदार्थ्यात इत्यथं:। एयं भाव:,-"सोडयमिषोरिय" द्ृव्यमिवायिनो मौमांसका:, मोमांसायास पायाय्यों नैमिनि:, तथा विद्ाने च साचार्य्यसिड्ान्तेनापि विरोष: ; तथा हि,-"सुर्तिषिङ्ग- बाक प्रकारयस्यानसमाव्याना समवासे पारदौबंल्य मर्घबिप्रकर्षात्" (मोमां० द०३च० ई पा० १४ सू०) शंत लैमिनिसूवम; एतेन व सुतिबिद्रादोनां पूर्वपूर्वबखिष्ठत्वं पर- पर्टुबंखत्वस्ष प्रतिपादितम्। ए्रम यदि यवा श्ुतिष्यसे तथा बिद्रएरसेपि शब्दा. :55या गं नोतरमवगव्यमानाना मर्याना दोघंदी घंतरामिवासामथ्येनैव अबगति: ख्वात, तक्ष विङ्रप्रमतोनां दुर्वमतवं कयसारसुपपत्यते? इति। विसरस्तु मांधवौये जेमिनिन्चाय- माखाबिस्तरी,धापो देवरते मोमांसान्यायम्रखाशे, रामेमरिसुरचितार्यां मोमांसाडये -
-सचमानन्ययोधविषयय्, खत्त्याथंख् उत्वर्थः. बोषसिडे:,-प्रतोतिषिडे:। तबा हि, वचमाजन्यतोषान्रमत्रि व्यक्षबोषाय चमिषासत्वखोकारे खचचासत्त्वखोकारख ए किश्षित्करत्वमिति मायः। (म) मद समनाया वषि बखोकारे का हानि :? इति बामान्यत: समामखवार, विर्मिति घेति।-ते-तब, सब्बोध्यस्ेति याबत, परच्वी नातः,- सतपऩ:, पन्ा-पमूढ़ा पुख्नी प, नर्लिको-गलंवती, इतसन्तानबोजा बसँने इति।
Page 492
पच्चम: परिच्ेदः। [ave]
वत्चुनवतां "वौर्षेयमपोतषेयस वाक्यं सर्वमेव कार्य- परम, अतत्परत्ेनुपादेयत्वादुवस्तवाकावत्, ततय काव्य शब्दानां निरतिभयसुखाखादव्यतिरैकेण प्रतिपाद्यपति-
खाद एव कार्य्यत्वेनावधार्यते; "यत्परः शब्दः स शब्दार्थः इति वायादिति। (ञ)
खुरती उवांदियोषण, बनया चननबंत्रोत्वत्रववादिना कुषकबडनबोधादिना श्रोकाट्रिसम्पत्ेश् न बाच्चत्वमापदोतैति भाबः। "पुचत्रसे जातः" "कन्या ते गर्मिकी" उव्याद्रोनामपि "विषुवदधितः" "सूय्योडस्तमित:" उव्यादोनामिय वाचयल्ाग्रिकार-
उपधिती तथा प्रातिखियय बोषख् निर्भुखत्वमेव। बअ्मन्नते तु व्यञ्ञनारूपस् व्यापारान्रख नागकमत्वाय कापि सति :: इति दरमुकुवितनयनं खहदये निरित- वरेष बर्षं विद्यार्य वाच्यम्।
दशर्याति, यतानरिव्ादिना।-यत्पुनः उत्म-वचितामिधानवादिना विद्ान्तिस, शोदषेयं-पुरुषस्येटं, "दध्यामय" इत्याद्दि लौकिकवाका, "ध्मं एव इती इन्वि" 2व्वादि मन्वादिवाक्य सेवय:, अवोकषेयं-यव्र पौखषेयं, "ज्योतिष्टोमेन खर्गकामो वजेत" इत्यादि मैगमं बाकाम्: तद्ेतत्र्वसेय बाक्यं बाय्येपतं-बाय्येसाधनम्रयो-
व्यानिं दय्यति, अतत्परत् इति।-पतनवरते बौकियमाश्रे पुनः बख तख बाक्ा- छोपादेवत्ं न खात्, उपाटेय त्वाभावे चोन्प्रत्तप्रमत्तजस्पितायितत्वं निर्याधम पति वर्तचोडयं:। एवस सिद्धमबमाड, ततशति।-तत्पमरितयः। काव्यसम्बन्धिनां प्न्दानां निर्रतिमरयसस्ताखादममेव फलं, तदतिर्त्रम्य व चनुपलब्धे :; प्रतिपास- प्रतिपादवयी:,-"दध्यामय" "न्योतिषेमेन खर्गकामी यजेत" उत्यादोनां यं प्रत्यमिधानं, स प्रतिपाधः; यशभिधाता, स प्रतिपादय इति तथो:,-ग्रोळणचवथी-
सनवनित्वयं:, यप्प्रयोणनानवं-निर्वातभयानन्दान सन्वत् प्रयोजनं, तख सनुप- रनवे: - मव्देनासुपख्िते: देती, भयवाय्यते-निर्धोयते, त्रात्मव्यदति शेष:।
Page 493
साहित्यदपंणः ।
तब प्रषव्यम् :- किमिदं तत्परत्वं नाम? तदर्थत्ं वा, तात्पर्य्यवटत्या तबोधवत्वं वा ? बादो न विवाद:, व्यड्तवेऽपि तदर्थताऽनपायात्। द्वितीये तु केयं तात्पर्य्याख्या हत्ति :? अभिह्ितान्वयवादिभिरफ्गोज्तता, तदन्या वा? आाध्े दत्त- मेवोत्तरम्। द्वितोये तु नाममाते विवाद :; तन्पतैऽपि तुरोय- वत्तिरिष्ठेः। (ट) मन्वस्तु युगपदेव तात्पर्य्यशत्या विभावादिसंसर्गंस् रसादेव प्रकाशनमिति चेद्र, तयोहेतुफलभावाङ्गोकारात्। यदाह मुनि:,-"विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगात् रसनिष्पत्ति:° दति। सहभावे च कुतः सव्येतरविषाययोरिव कार्य्यकारण- भाव :? पौर्वापर्य्यबिपर्य्ययात्। (ठ)
एत्मथं मोमासकमतेन द्रड़यति, बत्पर इति।-भन्दः यत्पर:,-यन यहोधेक्कबा प्रयुता: इतबं:, स नन्दाथं:,-अन्दप्रतिपायः, इत, ततब तात्पर्य्ेपैब रसादि- प्रतोतिभंवेत्, न तदय व्यञ्ननाऽक्रीकार्य्या इति भाबः। (ट) एतम्म्रतं दूषयात, नवेति।-व्यझपते-व्यव्ननया बोष्यमानते, यपि मिं
- पनपगमात्। व्यञ्तनावादिमते सिद्साधनमिति माबः। दितीये विति।- बवाभिधया "काय्ये कुद" उत्यादिवाके, जवाइडडरपार्यँ "घटमानय" इत्यादो थ कार्य्यप्रतिपादके व्यमिषारोपि द्रश्त्यः। दत्तमिति।-संमर्गनीधे परिचीषल्वात मार्य्य बोधनावमत्वं तात्पर्थ्य स्थेव्युत्तवं बोध्यम्। तम्मतेऽवि-रसादोनां तात्यय्यंय्राद्यत्
(ठ) नयु विभावादिसंसर्मबोध-रसादियोचयो: कमिवलाश्रीकार एव दूषय- मुनं, योगपदाङगोकारे तु माखावसर इत्यमिप्रायेबाड, नर्न्वस्विति।-तयोः,-बिमा-
मुनिवयनेन द्रड़यति, बदाहति ।-"विभावातुमावन्यभिचारिसंयोगात् रसनिषति:" पति। तब विभावादयोडमिटिता:, एतैर्षा संयोग:,-सम्बनः, तसात्, रत्यादोनाल् एनि मेक, रसनियतति :- रसात्ना प्रतीयमानलम्। उरदमवायधेयम :- बिज्रा- वायुमावेति भरतमुनिसूवस, ददय सखथेमुणोसमुन्ोषवशेन घनेकेमंडाइसभा वै; विश्ता-
Page 494
पनम: परिच्छेदः। Coxet
वितार्थमवि संरतम तेन पुनर्विमाव्यते,-"विलाव इति बब्ात् उचत,-विभावो विज्ञानायं:, विभाव्य्ेडनेन वानद्रसस्वाभिनया इत्वती विलाव:, विभावितं विज्ञास- मिथनर्थान्तरम्। चवर त्रोम :- "वहवीडयां विभाव्यने वानक्राभिनयात्रयाः । चनेन बचात् तेनायं विभाव इति संत्चित: ।" बवानुभाव इति बब्ात् ? उचते,-वदय- नुमावयति बानङसत्व हवतममिनयम्। चत ग्रोष :- "वामकसत्वामिनबैरथव्यादओों विमाव्यते। वागकोपाडसंयुत्तस्वनुलाव इति खृत: ।" एवमेतेषां विभावानुभाव
समावसंसिद्ा लोकयावाइनुगामिन:। चनुमावा विभावास् ज्रेयामव मिनठीसुथे: ।" सवाष्टी मावा: खायिनः, वयखंभट् व्यमिचारियः, घटी सास्या:, एवमेते काव्यरसाभिव्यति हेतव एकोनपच्चान्द्वावा: मत्यवगन्तव्याः। एम्यय सामान्यगुथयोगैन रसा निष्पन्ते। अर्वत चाव ग्रोक:,-"घोडर्षो ह्ृदयसंबादी तखय भावो रसोड्रमः। भरोवं व्याप्यते तेन शुक वाउमिवाग्रिणा।" चवाइ,-वर्य खायिन एव भाषा: एसत्वमाप्पन्ति? उचचते,-यथा हि समानखचथा: तुख्यपाचिपादोदरशरोवा:
मुद्धय सेषा मेवानुचरा भर्वन्ति, तथा विभावानुभावव्यनिचारिय: छायिभावातुपाश्रिता भर्वन्ति, वहाश्यत्वात् खामिभूता: ख्थायिनी भावाः। तरख्ानीयपुरुषगुषभूता अ्न्ये भावासान् गुषतया आतयन्ते परिणनभृता: व्यनिवारिको भावा:। वषा नरन्द्री बहुजनपरिवारोऽपि स एव नाम खमते, नान्य: समदानवि पुरुषः, तवा विभावानु- भावव्यमिवारिपरिकत: खायिभाषी रसता समते। "यषा नरथां मृपति: मिषापास यवा गुदुः। एवं हि सर्वभावानां मावः खायो महानिर। .......... को दटान :? बवाह यथा,-नानाव्यञ्ञनोषविद्रव्यसंयोगाढ़ रनिर्वाति:। वषाहि मुडादिमिर्द्रव्ये: व्यख्नेरैषधिभिस वाड़वादवो रसा नियसन्ते, तथा नानाभावोपगता धषि खाबिनो भाषा: रसत्वमाप्वन्ति रति। एतेन विभावादोनां संयोगो हेतुरिति प्रतिपादितम। विभावादिसंसर्ग: रसप्रतीती सेतु:, रसब काय्येम; तत् कर्य तथी- र्यौगपदे प्रतोति :? कार्यकारणयो: पौ्बपर्यनियमात; न दिनार्य बारषस
ऋशयो:, दव कुतः,-वर्थं, कार्य्यमारयभावः? मद्रयीः समवाले उत्पन्रवायंबर घरत्वरं सार्यबारममावी न खातू, ठषा विभावादिसंसगरखयी: तवात्वे सुनिषचन- विशेष वि भाग:।
Page 495
[१v२] साहित्यदर्पब।
"गङ्गायां घोषः" इत्यादो तटायर्थंमानबोधनविरताया
तुरोया वृत्तिरुपास्वेवेति निर्विंवादमेतत्। (ड) किस,-
ाश्रयविषयादोनां भे दाद्िन्नोऽभिधोयते व्यन्घ:+२०१०(४)
रपि सददयैरेव च संवेद्यतया बोध्मेद: ; "भम धम्म्ित् !" इत्यादो कवचिडाचे विधिरूपे निषेधरूपतया, क्वचित् "निःशेषचुतचन्दरनम्" इत्यादो निषेधरूपे विधिरूपतया च सरूपमेदः। "गतीऽस्तमर्क:" इत्वादो च वाच्योडर्य एक एक प्रतोयते, व्यद्स्तु, तहोद्दादिमेदात्; कचित् "कान्तममिस्षर"
तुरोया-बातुरषी। स्पट्टममत्। (ढ) भभिवेषव्यत्योरणीडन्वं भेदसूपपाद, तैनेव चलिधातः, व्यच्चनाया: भेदसुपपाद्वति, विखेनादिना।-बोद व सकपथ सदया व निमिततव वार्यस प्रतोतिय वावसेति तैषाम; तब बोडा-माता, खकपं-विधिषयं, निषेधरुपं या; सख्या-पसिद्ा, निमितं-बारयं, बार्ये-परसिंडं, प्रतोति,-निषब:, बाख:,-पो्षपर्थ्यम्। वाचवविषयादीनाम्-बापवय विषयनेति ताबादो येषां तैषाम्। एतदनन्व बवारो दश्व्य:। तब मानय:,-सवसन्बनं विषय:,- अतिपाधोडर्:, [चादिना देशोषित्वादोनं वडचं] मेदात-मिन्नतात्: व्यक्ष.,- व्यख्ननदा बोध्बोडर्य:, मिन्न:,-मेदं माप्तः समिधीयते। बव "वाच्चात्" दबसात्- नड: ["बनिधेयतः" पति पाठे-वाच्चार्बात् इति सदर्षो जेयः ]। थवं माप्र:,- वाध्यल पबख बी बीड़ाि, सोडम्म एव, बस व्यस्त स्ावंख, स पान्य: ; प्रति तषो: परसरममेख्ब्ात् खाहेदो विदितबर:। बहा,-व्याोडनों पोड़ादिभेदादनेववियता वचा मरतिवद्यते, न तथा बाचोडर्य :; तख्यात् कूट एव बोड़ादानेकविथत्वाद् व्यडस
Page 496
पतम: परिच्ेद:।
दूति, "गावी निरुष्यन्ताम्" दति, "नायकष् चयमागमनावसर:" दृति "सन्तापोडचुना नासत" इत्वादिकपेमानेक इति सक्ञा- भेरः। वाचार्थ: शब्दीस्वारणमात्रेष वेद्यः। एष तु तथावध- प्रतिभा-नैसंत्यादिनेति निमित्तमेदः। प्रतोतिमावकरपात् चमत्कारकरणाच्च वार्यमेद:ः। केवलरूपतया चमत्कारितया घप्रतोतिभेदः। पूर्वंपचाङ्ञावेन च कालमेदः। गष्दाच्चयतवेन मब्दत दे क देश तदर्ववर्णसक्टना च्चयल्वेन च आत्रयमेद: । (प)
(-) बोहमेंदं दमयति, वाच्चायव्यक्वधयोिति।-पदतदर्यमावख-पद- पशार्थमापस, [मानपदन व्या्न्यपककंदः] चाने निपुषे: बैबाकरयं; बि [एतेन हहदवानामपि परिबह:] सहदये: एव [एतेन वैवासरपन्वच्केदः] व संवेदवया - बोहव्यत्या, बोडभेद: ; बैयावरया वाच्यायमेव, न तु व्यव्तार्यं बीसुं भ्रकुबन्धि, काव्यतत्त्वं सूखतयोदोतं मत्ा: सददयासु उमवमेव बाच्य व्य्रा चैति डिविषमम्यय घोतुं प्रभवनन्नि, इति वाचय, बेबोहारी वैथावारथा:, व्यव्वायेयोद्ारस्तु सुरृदया वर्वेदि फुटं बीसुभेद दति माब:। [ज्वनित्ता मोपंनसूविषावि तवोक्षम् ;- "शन्दायं- आसनञ्ञानमावेलैब न वैदसे। वेदयते स कि माव्यावंसतत्त्वसैरेब केवखम्।" इवि। यदि प बाच्चरूप एवासाबयं: खात, तहिं वाच्यवाचवर्नपरित्ञानाहेव तत्प्रतौति: छात्। यम वाच्यवामवस चममावसतत्रमार्ण बाव्यतत्त्व र्यंभावनाविसुखाना सर मुवदिषचर्यमिय पतोसाना मन्वद्खचयविदामनोन्तर एवासावयं: प्रतिय तद्- व्याख्यायां समानकेर्नोबिन्टमट्ैः]। खपलेद दर्शयति,-"भम वत्रिब!" इव्वादा पिति।-विविकपे बाच्ये सतोत्यन्वयः निषेधरूपतया, व्यं्स्ेति शेषः। निबेबकपे बाच्चे सतोत्न्ययः। खहपभेदः, वाष्चव्यक्वायंयोपिति पूर्वेषान्वयः। एवमब्रेयि। बम प "धार्गिय! धम" पति वाच्यायं: विधिरप:, व्यक्ताधस्तु निषेधरूपः दि माच्यव्यक्षयोः खकपं बुमहत् मिशमति माय:। "नःश्रेष-इति खथ्पावादि- मतेनोदाइरयम्। उद्ामेटं दशयवि, मत दति।-बोडा-प्रतिपाद:, [बादिम अ्रयरवादोनां वहमम्] चव एव एम वाच्चार्य:, व्यह्स्तु बड्डवष इति भाय:। निमितमेटं दर्शयति, बाच्याने: पति।-मब्दल, उशारप-नानं, तन्म्रानेष [भात- अद्देन प्रतिभा -मंख्य.दिव्य: च्ेरुः] वाय्यायबीये मष्दज्ञानसेव निमिचलान्। एत
Page 497
साहित्दपपः । :
"कस् व या होड रोसो ददूण पिभाए सब्बणं अद्रम्। सभमरयभ्मागवादयि! बारिभबामे! सडस दागोम्" (त)
वारय्यभेदं दर्शयति, प्रतोतोति।-बाययायें प्रतोतिमावं-बोषमावं, [माचरपदैन
भेदः। वासभेदं दर्शयति, पुर्वेति।-बाच्यावव्यत्र्ायंयी: प्रतोतिपोर्यापय्ेय बाल भेद उतय:, वाच्याघं: प्रबम प्रतोयते, व्यञ्वायस्तु पर्य्यादोचनया परत् इति भाग:।
सम्बन्धित्वेन, व्यश्सव शब्दादिसम्बन्वित्वेण तयीराश्रवभेदः; वाच्याय: केवलं शब्द- मात्तवति, व्यञ्ायस्तु न्रव्दादिवमिति मायः । तदैवरदेशेति ।- मम्दैषदेशेववयंः; स प प्र तिप्रत्ययोपसरगादिकप:, तदय:,-तख- शब्दख, थर्थः । (त) विषयभेदं दर्शयति, बास इति :- ["कख वा नसवति रोषी दक्ष प्रियाया: सद्रय्यमधरम्। उभ्रमरपम्राव्रायिचि! बारितवामे! वहखेदानोम।" पति संस्कतम]। उपपतिना दष्टापरां भाय्यी प्रति कुड नायकं कषयितुमोहमानाया नायिवासख्या एकिरियम। है बारितवामे !- वारिता-निवारिताडसी वामा- प्रतिकूषा तक्षम्वुर्ी, हे सथमरपभ्ाम्रायिति।-सखमरं पत्म निव्रतोति तत्न्योधने, प्रियाया: सत्रयं-व्रमयुत्म्, बबरं टश कस-नायकस, रोष:,-क्रोष: न भर्वति ? सषि तु सर्वस्ेय भवतोत्ययें: । इदानों सहस, अभृतजंनां व्रयवैदनाक्ेति भंष:। जवर 'वारितवामे" पत सथमरपन्राध्रायिधि पति व सामिप्रायमवापि वाम-
बवाहुशियमोमांसारयां बोचनकारा गोविन्दमट्टाः,-कस वैति चनर्ष्याद्योयषि, न सर्वात रोषी दुषेति कुर्तादेवापुर्वतया प्रियायाः सत्रथमपरं हद्-सवलोका, सकमरपभ्रान्पशेखे! शोलं दि कर्थासदपि बारयिसं न अककाम् इति देतीः, बारिते - वारयार्या सत्यपि, वासे-वदनश्रोकारियि! सहखेदानोम, उपाखनपरम्पर- मिमय। बवायं भाय:,-काविद्विनोता कुतयित ख्डिताचरा तत्सविधसंबिधाने मतंरि तमनवदोकयमानयेय वयाचित् विदग्धसख्या तहाच्यतापरिष्ारायेवसुच्यते। वहखेदानोमिति वाच्यमविनयवलोबिषयम्। भभृविषयन्तु चपराधी नात्तोव्वावैद्यमार्न
Page 498
पथम: परिच्ेद:। [ona]
इति सखोतत्कान्तविषयत्वेन विषयमेद: ; तत्माबाभिधेय एव व्यन्: । (ध) तथा,- प्रागसत्त्वात् रसादेनी बोधिके लक्षणाऽभिे। किञ्व मुख्यार्थबाधस्य विरहादपि लक्षणा॥२७२॥(द) "न बोधिका" दति शेषः । न द्वि कोऽपि रसनात्मक- व्यापाराद् भिननी रसादिपदप्रतिपाद्य: पदार्थ: प्रमाणसिबोडर्ति, यमिमे लक्षणाडभिधे बोधयेताम। किन्, यत्र "गङ्गयां घोष:" सोकविषय्ाविनयच्कादनेन प्रत्यायनं व्यक्षम्। तक्षपतन्याख तदुपालन्तदविभय- प्रषष्टयां औैभाग्यातिशय ख्यापनं प्रियाया इति शन्दवलादिति सपनोविषयं व्यक्षम। सपतोमष्ये डयत्खलौकताडस्ोति खाघवमात्मनि पहोतं न युत्तम ; प्रत्युतायं बड्ु- मान:, सहस भोमखेदामोमिति सखोविषयं सौभाग्यमख्यापमव्यज्म। बद्दीयं तब प्रकव्रानुरागियो हृदववद्नभेत्यं रचिता पुनः प्रकटरदनटंजनविधिनं विधेय इति तच्ोष्यकामुकविषयसम्बोधनं व्यक्रम्। इव्यं मवेतदपड्तमिति खवेदन्धाख्यापनं तट खविदग्धलोक विषयं व्यस्षम्" इति। ( ) सखोतस्ान्तविषयत्वेनेति।-सव वाच्यार्यपोधे सखौ सदेशा, धम- रेवास्या चवरो दष्टः, न पुनः छपपतिना; परति व्यड्पाथयोचे सद्ेश्यः कान्तः पतति विषयभेदः, सख्या व्ान्तेन चोभयवोच: सन्तवतोति न बोजभेदः। उपसंहरति, तम्मादिति।-न एव व्यञ्ञच इत्न्वयः । (द ) व्यव्यान्तरबोधे यथा तथाऽस्तु, रसादियोधस्तु व्यञ्रनावत्यस्रोकारमनरैव्र सवधा न सनवतीव्यभिग्रायेवाड, प्रागिति।-रसादेः म्राक् ससत्वात्-षविद- मानत्वात्, बोधात् पूर्वे प्रमाधान्तरासिवत्वादित्यय:, खचपाडमिषे-लच्चपानृ्त्त- रमिवाउत्तियेव्यथे:, नो मोषिके-बोधबितुं न भक्रुत इत्ययं:। खचषा बभिधा म ममाषानरसिष्मेव वस्तु बोधयतः, इति नियमाभिप्रायेणेदं, रमादिपदन्त व्यञ्जनासिदं रसादिम् बभिधया बोचयतीति न दोष पति भावः। सचणया रसादियोधे सामप्र-
खचता, नो बोषिका पति शेष :; सचचया मुख्यायंवाधे दि प्रमाणान्तरसिं वस्तु पोष्यते, रसादिषोधे तुन मुख्यायंबाषः, नापि रसादि: प्रमाणान्रबिक: इति भावः।
Page 499
साडिलटपंप:।
इादायु रात्त मन्दार्थानां बुभूष नेशान्द शोऽनुनपस्या बाध्यते, (घ) सतोर हि सबपाया: प्रनेशः। यदुतं न्वायकुसुमाफ्टरलावुट्यना- पायो : ;- युनान्बयादनाकाईं न वार्क्य सन्यदिच्छृति। पदार्थान्वयवधुर्ष्यात् तदाबिप्ते न सङ्गति: ।"दति। (न)
(न) पूर्वड विहवोति, न होवि।-व्याणरात-बार्यात्। द्वितीयास विद्
भोषणनदात, वाच्यार्थान्वय पोधज्मनादिवर्षः, बनावाङम-बाबाह।रहित, वाक्वम्
दिबबं:, तदाचिसेन-मुख्वयायंसम्बन्वितया वहोतेन, सर्षनति भेष:, सङ्तिः,- बन्वयवीय:, अवनोति शेषः। "मामानय" इबादोनां वाकानां सुतमावाषामन्ववेम वस यंबोषवरेम समर्थे बोधबितुं न पदान्तराषाहित्वम्। "बज्रायां घोष:" उव्यादोनों पुनः शुतमाषायामन्वयैम खखार्धायोधकतवा समर्थ बोर्षयतं पदान्तरा- पाइयमस्येवेति तदर्यमव्य पदान्तरमाचेव्यम; तथेवान्वयेन खखायंगोषकत्वोप योणितायानात् इति भायः। ददमलिह्ितं अर्वात,-"सम्ींय कुमखः," "मङ्.या घोष:" उत्वादो कुमयमसाडदिनन्दरानां कमगाहिम्रवाहादिकयो मुख्योडयं:, तमप मायसहायः, मुख्याबंख प तकहमतोगदो सम्बन्धः, तव्सटमवोरावैस खचषया-
अव्यायनं फनम्, इवि मुमलगर्ाडनन्े: युमगाहिसदवम तौयदि बानोबते। शदोवें वुवादिमहमतोरादयपि, कमख-नङ्राडदिजम्दाना मुख्योड्णो भवेत, वब यमयाड्िता घोषाधिकरयताउद्यसनभवकणी बाधो भवेत्, कवस व कगगाहि-
तोरादिना साधास्न्वश्ी अवेतु, वबषया फयोदोषनस व कमानवं सवेत, तदा कमवमपादिभम्टा: फर्स सबचैदु:, न बैद विश्चिन्सन्र्वत, पवाम बदि कमवाहि
Page 500
पेषम: परिच्छेद। [exe]
न पुनः "शूयं वासम्टडम्" इत्यादी सुख्याथंबाधः। यदि प"गङ्डायां घोषः" इत्यादी प्रयोजनं सथ्य स्थात्, तौरख मुख्यार्थत्वं बाधितत्वस् व्यात्, तस्वादपि च लच्तया प्रयो- जनान्तनं, तस्वादवि प्रयोजनान्तरमित्यनवस्थाउडपातः ।(प)
कार पशनवेषमानवसाने प्रसतुमख मोषालाववारियो चनवस्ाउऽपथेतैवि। (प) प्रमते सुष्यायंबाषालायं वर्मवति, न पुनरविति।-"शूनं बासग्टहम् ... " सयादो-युर्थ वासुग्टशनित्वमवन्तकीये काव्योदाहरयलेन उदाहृतपूवे पदे पबथे:, सुखब-माचस, चत्रेस्र, वाघ्ः,-ससुपपत्तिः पुनः न। तखात् चम प्रतोयमानय बाययतो व्यातिरिश्स्त बधंय बोचनाय न लथचाउपि चशौकने भक्या खात्। पतः प्रतोयमानोडनं: बाच्य वत्री खच्त्य उत्यभवासं चामक्यः। मुख्यायंवाचमन्तरा खच्- साया चप्रतत्तेदिति भावः। व्यत्शाय्य सवषाबोष्यत्यात्रोकारी चनयस्थादोषमाइ, यदि पेति।-यदि पुनरितय:, "मज्ाया घोष: उ्वादौ प्रयोजनं ख्त्चं सादिति।-
खात्। ववारैय पायनत्वादतिव्येन समचोयेन सम्बदसेयदि बोष्यम्। नव मु्यार्पालिमते तोरे खन्यार्थालिमतपावनत्वाद्यतिमयख सम्पन्सखेन वर्ष तदा- पतिरिति बाचं, तोरे तु ससम्बके सम्बन्षपाठार्थ्यपतोतिबिषयस प्रवाउडति-
वविशित्वसत्ात्। दटापतावार, तखपोति।-तख्ापि-शैतत्वपावमत्ादि- संपन् सत्यमासप्योजनखापि, सत्यतया- [विशेषणे हतोया] सत्यमितायं:,
दैशः, परयोमनय व पूर्विपावः। चनवख्धाउडनातः,-वशीमबात् सन्यपयो ननाना न वादपि व्ययखेति भाष:। पर्य भयः ;- बङ्रायां घोष: प्रतिबसतिप एवम महानन्दय मगोरमस्ातार्य्त्रन्नबमवारी मुख्याबं:, तव घोषपासाकि
पति गहायब्दन तोन वस्यं, वाहमपाननत्वादि व्यश्चम्। चमर भहाते, बदधि पेवा।
Page 501
साह्ित्यदपंयः।
न चापि प्रयोजनविशिष्ट एवं तोरे लचणा; विषयप्रयो जनयोर्युगपद्यतोत्य नम्युपगमात्, नोल्षादिसंवेद नानन्तरमेव हि भातताया पनुव्यवसायस्य वा सभवः। (फ)
दिना।-तवाब, यदि गधाशब्दस शैतत्पावनत्वादिकपप्रयोजनं वर्च्य खात. तदा
बाषोपि कातु, मुख्यार्थवाचस्वले एव सचयाखोख्ारात। एवं सत्यत्वाभिमत- भेतत्वपावनत्वादे: सुख्यारमगभिमततोरेय साचात्म्बन्धोि खात, भकसम्बन्धे एव उचवासोकारात्। एवं शेतत्वपावनत्वादिकपप्रयोजने लचचासीकारे तव प्रयो- ननान्तरमपेदनोयं, यतः प्रयोजनादेव लचचा खोकियते। एवं दाहयमयोगनान्तर- स्वापि लक्यत्वापत्ति: तवापि प्रयोगनान्तरव्ाम्यपेसेत्यनवस्थेति। पदमुत्षम-चनः वखचाऽडपाते निर्बंयो न नायते, चत एवं न बत्व्यम्। चक्षु वाडनवस्थाया ववि खोकार:, बिन्तु "अचितैषि खशुने न गान्ती व्याधि:" इतिवत् चनवस्ायामपि पूर्वपूर्वापेचया उत्तरोत्तरस्ैव व्यक्षतवेनावत्निष्य मायत्वमापातत चापयते दति अन- पचाया: मकताप्रतिपत्तिकरत्वं दूषकताबोजं न निवावयितुं पक्तमिति भावः। (फ) विशिटखवणावादिनां मतं दूषयति, न वापि इति।-प्रयोगनेन- घावनत्वाद्यतिपयेन विशिष्टे, तवा व "बतिपावने तोरे घोषः" इति लचवाजबी घोध: ; तथय प "गङ्ासटे घोष:" दत्यमिचाणन्यपोधाचियार्यप्रतोति: फथम; एवच फसफलिनोरभेद एव पर्यवसत्रः। इममेव दोषमाह, विषयप्रयोजनवोरिति।-
या प्रतोति: तखा: बनस्युपगमात-बनदरोकारात, एतदम्युपगमे फलफलिनोरमेदा- पति :; न द्िवारयन्ञानं कार्य्यन्ञानम समवाले सभवतोति भाव: । फबफलिनी- भेंदमेप समधयति, नौदादोति।-नोखादोनां संवेदनानन्तरमीय-प्रत्यचात् परमेव,न
कहेतविशेष: इति यावत्, यथा नोसी प्ात उव्वादिकप:, तखा:, वा-वश, सनुव्यव- सायः,-नेवावियामतानुवाविमां सद्वेतविशेष:, घथा,-नोले प्रतयसे नोजमर्ड आानामोळेवंडपोडथे:, तख, ततय नौवादिप्रत्यं कारयं, तदनन्र जातता वा चनु- व्यपसायः तखय फसं, तवोर्धी नपयं न कैडम्शीकुवन्ति। प्रळते तोरज्ञानात् परमेक सेतपायनत्वादिप्रतोति:, न तु समकाविकौति फलितायं:। एतटुपलचपम्। गप्त- पहात्योयमानस पायनत्वाटीः तोरे मेदिस्वाएन्तवोपि ट्रटमः। बदि पुनः दूरतोरा-
Page 502
पचम: परिचहेद:।
नानुमानं रसादोनां व्यज्धानां बोधनच्तमम्। भाभासल्वेन हेतूनां स्मृतिर्न च रसादिधी:।।२७३।(ब) व्यत्तिविवेककारिष हि-"याडपि विभावादिम्यो रमाटोनां प्रतोति: साइनुमान एवान्तर्भवितुमहंति। विभावातुभावव्यभि- चारिप्रतीतिहहिं रसादिप्रतोते: साधनमियते। ते हवि रत्या दीनां भावानां कारणकार्य्यशहकारिभूतास्ताननुमापयन्त एव रसादोन् निष्पादयन्ति। त एव हि म्रतोयमाना प्रास्ाद पदवों गता: सन्तो रसा उच्चन्ते, इत्यवश्यभ्भावी तव्रतीति- क्रम: केवलमाशुभावितया शसौ न लच्ष्यते, यतोऽयमद्याप्यमि- व्यक्तिकमः" इति यदुतं तव प्रष्टव्यम् ;- किं शब्दाभिनयसम-
तेनाभिमतं भवतः, तङ्वावनया भावकैर्भाव्यमान: खप्रकाशा नन्दो वा? पद्ेन विवाद :; किन्तु "रामादिगत-रागादिज्ञानं रससंप्या नोष्तेऽस्माभि: दत्येव विशेषः । द्वितीयस्तु व्याप्ति- चहणाभावादेतोराभासतयाऽसिड एव । यञ्ञोत्तं तेनैव,-"यत पेचया सभोपतोरे पावनत्वाद्यतिशयः समर्वतत, स एव गङ्गावदेन प्रत्यायते पति सन्चाव्यते, तदा नायं दोष:। चत एव "तोरख सुख्यायंत्वं वाधितत्वञ् स्ान" दत्यब बन्यऊता "पावनत्वाद्यतिययेम लचचोयेन सम्यन्वन्" उत्वापति: काव्यप्रक्ा शोखाउपि गोक्षा; तथो: सम्बन्वसस्वेनापच्ययोगादिति भायः। (ब) नाच्ये रामतेगाहाय्वंन्ञानबिषये नटे, बाव्ये तु दासे एव बिभावादिमि सवादनुमानं, ततः तदनुमानोद्वोवितया सामानिकारना वासनारूपप्रत्यासत्या बाधास्कृती रामादिरत्यादि रसः, इति श्रीगकुमतानयायिनां मतं दूषयन् बतुमान-
- श्यव्ननानन्बोषविषयाथां, न बोधने, शमं-समयम ; रसादियुद्धे: कंक्षाप्म ग्रामलेन सृतित्वं सषयर्ता मतं दूषयतति, बुतिर्रिति।-सृति:,-संकारविशेष;'ष, इपाद्ोनों शो:,-व्ानवाष़णं, न। प्रजापि पागुका एव हवुगौष:।
Page 503
साह्ित्यद्षपंप:।
यत्र एवंविधानां विभावानुभावसास्विक सच्चारिणामभिधान- सभिनयो वा, तत तत मृक्गारादिरसाविर्भावः दति। सुग्रहैव व्याप्तिः प्रच्ध्रर्मंता च । (भ) तथा,-
(म) सरिययोत्रमेवाथें विज्दधिर्म तब तावत् पूर्ववचमुप्रपाध्य दर्मबति,
मानेडनर्मावं समससेव वने: प्रमामवितुम। व्यनिविवेयं मुषते प्रसम्य महिसा परां वायम्॥" इति तटुतदिमाइनुमानेडन्नभावाय विचार:, वं बवोतोति तेन, मडिम- मटटनेवयंः, दि-(बिपातानामनेबावल्ात्) पुनः, "बटुशम्" उव्यग्रेवान्वितम; या रवि विभावादिग्य :- विभावानृभावसस्तारिसात्त्वियमावेव्य:, तेवां सम्यन्वेभ्य: पति यावत्, रसादोनां-रसभावतदामासादीनां, ममोवि :- परतिमा8ः, पच्छितमा ने कैवित् मान्यत्ववच्यत्वांनाविद्रिततया सोक्रियमार्येति शेषः, अ-तवाविधा विलावादिस म्यन्वाद्रसादीनां प्रतीति:, पतुमाने-पनुमिती, व्याप्यख दर्शनेन व्यापवस
तत्कारयं निर्दरिभति, विभावेति। --- यतः, ('हि हताबवधारय" इबमरः)
प्रवोति:,-प्रत्वय:, रसादिप्रतोते:,-रसादीनाम (चादिपदीन भवतदाभाषादोना पहनम्) प्रतोति: तख्वा: साचनं,-"करियायाः परिनिम्पतत्तियंदम्यापावादनन्तरम्। विवस्यने बदा बम बरचं तत् तदा स्ृतम् ।" दत्यतं करयम, दृव्यते-चभिप्रेयते। मनु विभाषा दिपरलोतेव्यांपिध्ञानत्वालावात् कर्यं तज्न्र सादिप तोवेरुमितित्म ? बब बिमावादोनां व्याप्यत्वसुपपाद्यति, ते होति।-विभावादयो उैबयं:, रवादोनां-
"शारबान्बय वार्य्याति सहकारोचि यानि न। रसादेः ज्वायिनो खोके तानि सेव्ाव्यकाव्यथो: ॥ विभावा चनुभावाकत् वथ्यन्ते व्यनिचारिय:। व्यत्तः स तैविभा- बाये: खाये मावो रसः खृतः।" इत्यन्या बार पादिम्कपाः सन्ः, चूमादिवारत्रम् पार्ट्रेवनादि बचा धमादिव्यार्य, वद्ादिखारय धूमादिषद्ञादिव्यायं तवा रव्ादै: श्रारबं विभाव:, वार्य्यमनुलावस रत्वादित्याप्य इति भावः। तान्-रावादोन्, पतमापखन्त:,-सविषय मव्याप्िप चय मंताप्ञानेन बोधयन्तः, यथा "पर्वती ब़्िमाल्, समात हमल प्िव्याणपमवाण प्वत हति प्रमोति:, तषा "शुन्धं बापसडम" उज्ादि
Page 504
पयम: परिच्छेद:।
वत् माष्य तत प्म्वरसयद, त्त्तामावादिमख्वान ; इस्युमिती चङ्ावरसव्याप्य- विमावादिमत काव्यमिति प्रतोतिभंवेदिति बायः। रसादिप्रतोतिं प्रति विभावादोनां बारखतसुपपाद्वति, तदति।-त एव-विमावाटय एव, प्रतीयमाना:,-प्रतिभास- माना :. बाखादपदयो-रसनोवतापटं, जता:,-प्राप्ता: सन्तः, रसाः उचचने-रम- महाधरकाराटिमियनिचोयन्ने, तथा ब-पयो ववाडस्योगेन दषित्वं प्रापुवत् द्र: शारणमुख्यते, तथा विशावाटयोडपि बनुमोयमानरत्वाटियोजेन रसादिकपता प्रापुवन्तो रसादे: बारषानथने इति भाग:। जम एताहृम्काव्येकारणभावस्बोकारी रसाटेरसं-
सभवो, तम्प्रतोतिक्रमः,-ता :.- विभावानुमा वादिपतोति-व्यापिपचथमंतायडरसा- सनुमित्यास्ादकपा:, याः प्रतोतय:,-प्रत्यथाः, तासा क्रमः,-पी्वापर्य्यम; बन्चथा वछं "विभावानुभावत्यभि वारिमंयीनाटसनिष्पत्तिः" पति सब्रच्केतेति भाबः; कैवलम् बागुभावितया-गोप्ोत्पन्नत्वेन, घछी-क्रमः, न खच्यते-नानुभूयते; तथा च, पासां अतपवव्यतभेददत क्रमसत्वेपि सृन्क्ासतया स न सच्यते इति भाब: । नन भवतामिदमधियं कल्पनम, बत चाड, बत इति।-यतः, बयम-र्दटतः, पमावि-
भवतां बोध: प्रथमं विभावादापप्थिति: ततो र्व्वादिव्यध्धनं, ततः साधारसाभिभान:, ततो रसायत्यतति: पति कमसत्वेवि रसादेरसंखच्यक्रमत्वसुपपन्रं, तथाउम्माक्मपोति भवः। तथोकं रमगङ्रधरकार :- विमावा चनुमावास तथा सच्ारियः कामात्। पचा: सपया: कबिता विपचा बसगेषने। वस्तुमोडलङ्गतेयडपि व्यङ्त्वे तु मनोषिष्:। वक्रृवाच्यादिघोष्ठतीः पचाठौन् सम्परवयते।" इति दिक। द्त्येवं रसगङ्राधर- बारादिसिद्वान्तमनुसृत्य व्यात्तिविवैकं रचितवती महिमभट्ार्चार्य्यस् मतसुपन्यम्य तत् खन्छयितुमुपक्रमते, तर्वेति :- तव-निवसासद्ानखोकारे, म्रषव्यं-निव्वास्थम।
इत्थथे: समपिंतः,-उत्पादितः, यः विभावादोनां प्रतय:,-प्रतीति, तेन चनुमितः, रामादिगतः यः रामादि :- सोताऽडिविषयक: प्रथयाटिः, तख ज्ञानं-प्रतोति:, एव, रसल्ेग-रससरूपेथ, अवतः,-तब, रसगङ्गधर काराटिम तानयाथिम: मिम- महावार्य्यस्ेवय:, श्रमिमतं-सोअतम्, बिरमिति पूर्वतोऽन्वेति। तङ्कावनया- तख भावनया, रामादिगतरामादिध्यानकपेय विभावादिवोधेनेवय:, भवके:,- सहदर:, भाव्यमान :- शाखाद्यमान:, खमयाभानन्द,-खेन-बात्मना, प्रबाशे इसय कः रसलेनाभिमत: इति दष:, (बभिमतः श्ति विक्ृम्यत्वयैनान्वयः)। व्यात्ति- सा-२१
Page 505
[१६२] साहित्यदर्पय: ।
याडर्थान्तराभिव्यक्ो वः सामग्रोष्टा निबन्धनम्। सेवानुमितिपचे नो गंमकलेन सम्मता॥2 (म) दति। इदमपि नो न विरुडम्। न ह्ि एवंविधा प्रतीतिराखा- दलेन अ्साकमभिमता; किन्तु खप्रकाशमात्रविश्वान्तः
नायुमितिविषय :; श्रीबियनर न्ोमांसकाटोना विभावादिपत्ययसस्वपि खपकाश्ा- मन्दानुत्पततिटर शंनादयं हेतुव्ंनिचारी,इति व्याप्तियदाभावात् तस्यानुमानं न सन्नवसौति भाव:। प्रकाशन्तरैख व्याप्तियहं साधयित्वा रसादे: चनुमामासडत्वं साधर्यात,
समिनय:,-नटवेष्दिभिरपस्थायनम्। रसाविर्माय :- रसादावातः। व्याप्ि
भामिनः, तव ताटगव्यापाराखोकाशदितिन व्यभिवारः। पचषमात्ा-पदस- व्याप्यस, धमादेररिति यावत्, पर्वतादिम्त्वमिति भाव:, सुबहैवेव्यन्वयः, "वर्हं रामाक्ा विभावव्याप्यताह. सभावाद्यपखानवान्" इति सामाजिकानां व्यापिविभिपक्षषमाता ग्हः। पत्र व्याप्तिः,-पर्व्यभचारिहेतुल्वं, पच्वमाता-पचसत्ता, पच विद्य- मानतेत्यय:, यथा "परवंतो बांङ्मान्" दत्यब पथ: पर्वतः, तब वङ्: सत्ताउति, वचाडम सामानियानाम् "बह रामो सौताविश्यकरतिमान्" उत्येवं प्रतोतो नाय- नानावाम "बहं रसवान्" इति प्तोतिजयते, तत्सत्वे व रांसकणन: पथ: रसुख तन्मचाडलोति भाष:, इत्वषेयम्। (म) यैति ।-पर्धान्तरख-भवन््ते व्यद्रास, वाच्यादिवयभिव्वाथसेवि वावत्, धमिव्यती-व्यझ्नम मकटने, वः,-व्यक्नाहरतिं सौकुवंता युष्माकं, या
सेब-एकसरपेव अमग्रो, चतामततिपचे, तिष्ठतारममिति श्रेव:, नः,-पखाक्म्,
रमता।
Page 506
पञ्चम: परिच्छेद:
साधनादेतोराभासता। (व) यश् भम धम्िििम।इत्यादी प्रतोयमामं वसु (र)
जगदवतु कोकयूनोविघटनसडटनकौतुकौ ऊष्ः॥" (ल) इत्यादी च रूपकालङ्वारादयोऽनुमेया एव। (व) तथादि,- (व) दूषबति, ददमिति।-इदमपि-एवंपमपि चनुमानं, नः,-व्यख्ना- वादिनामख्ान, न विबुर्द्-न विपरतम, पस्माभिरषि वाह्मानुमानं खोक्रियते एवेति भाब:। मद विमधिकं भवान् त्वोतोत्यत वाड, न होति।-न तु इत्बं:।
भंवस्व पति भाव:, साचनात्-चनरमापनात, देतोः, बामासता-दुष्टहैतुत्वमित्यः। बनुमिती सु यैन हेतुना यत बाय्य साध्यते, तदेव कार्य्यमवश्यन्भावि, यदि तेन हेतुना भभिप्रेतकाय्यें साध्यते, सदेव तथ हेतोशमासतं, नियतसेतृका सनुमितििति बोध्यम्। (र) दुदानों वस्वख दययोरवि चनुमानेनेव बोध:, न तु तदयमपि व्यञ्तनावृत्ति: सोक्षारयोति पुनरषि व्यत्तिबिवेककवारस्ेय मतान्तवं दूर्षयतृसुत्यापयति, यश्ेति।-इदस "पर्य्यवस्वति" इत्यन्तेनान्वेति। प्रतोयमानं वस्तु-बधमयरूपमनुमेयं पम्ात् विवस- शोयम।
मुनां-तवतं, पुनः विदितम्-वाच्कादितं, राषिचाया: वदनं वैन ताह्यः, चत एव बोवयूनो:,-रीणे व बोकसेति बोकौ, युवतो न युषा पेति युवानी, कोको एव पुवानी तयीलपोत्तयोः, चक्रवामदम्पवोरित्य:, विघटनसइटने-वियोग संयोगौ, तयो: कौतुकी-फुसूहखवाम्, अथ: जगत, ववतु-रखत्र। (न) बब राषियाबदने सुत्रे सति तव चन्द्रबुद्धा राविज्ञानेन तथो: विघटनं; पिडित सति चन्द्रामुपखब्ता राकराभावप्ञानेन तवो: सहटगम्। तयोयांन्त्या मुड्- पिंधोमसंयोनद्श्नेग अपस कौतुमनिति आय:। राजिकावदने चन्द्रत्वारोपषेन
Page 507
साह्ित्वदर्पथः ।
सनुमानं नाम पचचसस्वसपसषसख विपक्तव्यावृत्तत्वविशिष्टा ह्िङ्गानिङ्गिनो व्वानम्। (श) ततब वाच्यादसम्बडोऽर्थस्तावन प्रतोयते; अन्यथाडतिप्रसङ्गः स्वादिति बोध्यबोधकयोरर्थयोः कवित् सम्बन्धोडस्त्येव। ततव बोधकोर्ऽर्थो लिङ्गं, बोध्यय लिङ्गो, बोधकम्य चार्थस्य पचसत्वं निबहमेव। सपचसत्व- विपनव्याउृत्तत्वे अनिबद्धेऽषि सामर्थ्यादवसेये। तस्मादव
एव पय्यवस्यतीति (ष) तब। तथाहि पत "भम र्धामिाच!"
उपवाबङ्वार:। धमुमेय एव-"वाच्चसदनुमितो वा यवार्धोडर्यान्तव प्रकाशयति।
विषया एव, न तु व्यड्या: इति भाव: । (श) अनुमानत्वसुपपादयति, तथा होति ।-चनुमानलचचसार, बनुमान-
सत्वं सथा,-वाझ्साध्यवधमहेती साध्यसन्देड्सखेन पर्वतः पच:, तब म्खं-वर्स- मानत्वं, विङस धूमस। सपचसधत्वं-सपच:,-निवितसाध्यवान, बथा ताटयखने महानमं तब सस्वं घमस्य। विपयन्याहत्तत्वं-विपय: साध्याभाववान्, यथा,- ताडभस्थले पदः, तद्माहत्तत्वं-तत्िन् भवरतंमानत्वं समस्य। इयं व्याप्िः। ताह्श्- पचसस्वादिवित्रिट्टात विद्वान-सापनात, विद्रिन:,-साध्यस, ज्ञानं-प्रतोति:, सनुमानम। पवते धुमदर्शंनानकरं "पर्वती बव्धिमान्, धूमवत्वात्, यदर वब धमलन तब बाक्रि:, यवा महानसम इ्वादिया धमस्य वज्ञाभयवदतत्तित्वकपव्यािन्नानान- नरं बांङव्याप्यधूमवारनिति परामर्शन पर्वते बत्नुितिररिति बोष्यम। (न) मचानावत् व्यखं प्रतोयते, इति वाच्चायंय्य बिङ्ुस्वममिपरेमय तब पद्त-
सचनगमनरप दब्बर्य :; बता "मम चन्चिय!" इब्बब बमवालावः प्रतीयते, तथा घटामायोषि प्रतोयते। पति-संत हेतोः "भम र्वाग्िथ!" इसय कोष्यबोषकवो- स्थंयोवॅवशोन्यययय: सम्पनी बोष्ड, स एव व्यापकताघटक शंत भाव:। तवब्-
Page 508
पच्म: परिच्छेद:।
इत्यादी गहे खनिव्ृत्त्या विदितं भमणं गोदावरीतौरे सिंडो- पलव्धेरभमगतमनुमापयतौति यहत्व्यं तत्र अमैकान्तिकी हेतु:ः, भौरोरवि गुरी: प्रभोवां निदेशैन प्रियानुरागेण च गमनस्य सन्नवात्। पंथत्या वचनं प्रामाणिकं न वेति सन्दिग्धासिदस्न। "जलकेलि" इत्यत य श्रत्मदर्शनादर्शनाभ्यां चक्रवाकविघटनसङ्टनकारी स चन्द्र एवं दृत्यनुमितिरैवैय- मिति न वाच्यम, उत्तासकादावनैकान्तिकत्वात्। "एवंविधोर्थ एवंविधार्थबोधक एवंविधार्थत्वात्, यब्रैवं तन्नैवम्" दत्यनुमानेऽपि आाभाससमानयोगक्षेमी हेतुः। "एवंविधार्थत्वात्" दति हेतुना एवं विधानिष्टार्थसाधनस्थाप्युपपत्ते: । (स)
वर्समानत्वं, निबड-शव्देनोपष्चितम, एव। सामथ्यांत-संस्कारबखात्, चबसेवे- प्रत्येतव्य। एतत्महमः पच:,-सपचः, एतद्विपरीतम्तु विषय इति भावः। महावाक्याछें
बिड्रिन:,-साध्यरूपम्य व्यस्तन्य, सयमम:, -प्रतोतिः। ततष्य "भम घम्म्िय!" दरत्यादो मनितत्या बिदितं समयं समसरूपवाच्यार्थ: वेपरीयसम्बन्वेम मोदावरोतोरे सिंदोपणव्वेथंमण बब्दे पयमथार्थव त्वमनुमापयतौति भावः। (म) दूषयति, तव्नेति।-ग्हे-ग्टहसमोपे चत्वराटौ, शनित्वत्या-कुक्र- मर्यप्रदर्शनेन, बिडितं-विधिविषयः, "बद्मचमनुमापयतति" दत्यनेनान्वितम्। चव
भरोतोराभमयं साध्यं, वाभ्िंक: पथः, सामानिकोडनुमाता। चनेवान्तिय :-
विडमिति माब:। डेतोर्दोषान्तरमाइ, पुंसष्या शत। कुषटाया: इ0घं:, प्रामाधिकं-प्रमाणनयम; तथा य एदं वाक्यं वार्निमिकस मयोत्ादवं, यहा अकुर- न्यशंगडास दचितम ममस तथ खच्न्द्ममवविद्यायनम्, पति सामानिकामां सन्टेड्ात् भोवलसन्टेड इवि द्ेतो: सन्दिग्धलेन बवद्वत्वमिति भावः। बनुमिती चर्बन्दिन्धो हेतुरावश्सक :; चत तुन तषा, इति हेतो: सन्दिग्धत्वात् न बनातुमागमिति माग:।
Page 509
साहित्यदपयः।
तथा यत् "टष्टिं ह प्रतिवेशिनि! वपमिद्ाप्यमृट्टे दास्वसि- इत्यादी नलग्रन्योनां तनलेखनम्, एकाकितया घ सातोगमनं, तस्या: परकामुकोपभोगस्य लिङ्रिनो लिङ्क- मित्ययते; तच्व तवैवाभिद्टितेन सक्ान्तसरहेनावि सभवतीति प्रनेकान्तिको हेतु: । (इ)
प्रद्शवति, तदावि वियोगख सभ्भव पति चन्दोदयामावेदवि कारपान्तरैय विधोन- दर्शनात् कारपानरे वाहमविघटनकारित्रुप देतो: सत्वेग तब तादास््येण चन्दररप- साध्यामायसत्वाढ् व्यभिवारः। तादात्यस्म्बन्वेण साध्यल चन्द्रख बदने बाधात ; बाधीडपि चब देद्रदोष: बोध्य: इति भायः। अतुमानश कदाचित् व्यभिचारमयात् वचतमावर्श्तिहेतुना ववि सनवति, पति तैनेव एष्टस्रितिं कुबंतोडस्य म्त दूषयति,- सवर्मिति। आाभाउप्मानेति। प्राभासख्-व्यमिचारािरुप हतुदीषस, समानी योगसेम :- कार्य्यसाधकः हेतु :; दुष्टहेतुपयोगेय यथा वादिविजयो सर्वति, तवा- 5पान्तरसाथव हेतुप्रयोगेयापोव्याभा सतृख्ययोमच्ेमत्वमिति भावः। तथा प एवं. विष:,-"मतोऽसमकं:" उव्वादियपः, एवंविचार्धानां-"गावो निरुष्यन्ताम" इत्यादि इपाया, बोधक:, एवंविधार्यत्वात्-एवंविचायेयोचाय प्रयुतत्वादिबयः। हेतोः
व्यतिरेवोदाहरयमाह, यत्रैषमिति।-वन्-वस्तु, नैवं-न एवम्प्रकारम, एवंविधाय-
भवतोति वाक्वायंवत्" पति ष्टानोडन दषव्यः पति। भामस्षस्मानयोगचेमत्-
अधयत्वसम्वादिर्सं:, तवाले पयमावइ्त्यनुमानेपि हेतोर्ट्ष्लमिति चनुमान पचमावड्त्यादिदुष्टे सेतो नैव सन्मवतोति भाग:। बचा टुष्ट्हेतुप्रथोनैष् वादिविनयो
(इ) ववापि व्यमिवारमाड, तर्वेति।-पवावितया चेति।-चम चकारी बाडर्थं:। खोतोगमनं बेव्यमं:। बिक़ं-तादालान सापनं, तब्-प्रागृत्तमवंदयथ, समेव-"टटटम" उत्यरदि सोये एव, चमिद्टिितेन-द्ितोयपादपतिपादितेन; तना प दम ब्रेडल ककिं टुकरम् इति नानतां सर्वेषामेष वामथां ताडमबोषी न
Page 510
पप्मम: परिच्लेद्:।
यश् "निःशेषचुतचन्द्रनम्" इत्यादी दूत्यास्तत्वामुकोप- भोगोऽनुमोयते तत् किं प्रतिपादया दूत्या, तत्कालसबिड्टितै- र्वाडन्ये:, तत्काव्यार्थभावनया वा समृदयेः? बाद्ययोनें विवाद:। ढतोये तु तथाविधाभिप्रायविरइस्थले व्यभिचार: । (क) ननु वक्षाद्यवस्थासइ्कतल्वेन विशेषो हेतुरिति न वाच्यम्,
किश्व एवंविधानां काव्यानां कविप्रतिभामावजन्ानां प्रामा- स्यानावश्य कत्वेन सन्दिग्धासिदत्वं हेतोः। व्यक्तिवादिना चाधम-
सायते, तवैब साटयाथंड्य बोधक त्वाभावाढ व्यमिचार पति भावः। बदि तु काखानरे साहृग्वाक्यप्रयोगेय यख कव्यापि सीतः ताहृभायबोषाद व्यनिचारी न भर्वति, इति विमाव्यते, तदानतडाकप्रतिपारयं साहृभायंडयं परकामुकीपभोगप्रतिपादय साट्भावववात् इत्यमुमाने वाधरुप इंसुदोषी द्रष्टव्य:। यषा -* गन्वप्रागभावकालीनी घटो गन्ववान् इतादो तत्कालोनघटे साध्याभावमादाय वाघ:, तथाडवापि व्यत्ति- विशंषे काखविशेषे वा एवीबचायेबोघकत्वकपसाध्याभावमादाय वाची बोध्य:। (म) तत्कासुकेति।-नाविकावामुकेव्यः। सनुभोयते इति।-चन्दन-
माव्यायंभावनवेति-[विशषय सतया]। न विवाद इति।-चन्दनचवनादीना वानादिनादषि सम्पवात्। सभ्भागव्यनिचारित्वेवपि तेषां दूतोतत्काखस्रिितयो: म्रत्यवती वैदयस्यसहसयद्सन्भवेम व्यभिवारत्जानानुदयात् व्याप्तियरद्तः सन्वतौति भाव:। नयु सामाजिकामाममि निःशषादिपदालिप्रायेशैव वैखयखप्रडी भविष्यतीत्यत
(ख) यदि सामान्यतसन्दनच्वनादे: हेल्वाभासेन बनुमितिनं सनयति,
रत वन्द्नच्यव नादिहेतु र्वोष्य:। एवंबिधेति।-एवंिधा या व्याप्ति: तस्ा: बतुसन्धानख
प्रमाधान्तरत म चसदावात्कयं ताडममिमिट्टहेत्न्तर्मावेय व्यातियहसअ्रम इति भाग: ।
Page 511
साहित्यटर्पप:।
पट्सडायानामिवैषां पदार्थानां व्यक्षकत्वमुत्नं, तेन च तत्कान्त- स्वाधमत्वं प्रामाणिकं न वेति कथमनुमानम् ? (ग) एतेनार्थापत्तिवेद्यत्वमवि व्यव्ानामपास्तम्। अर्थापततेरपि पूर्वसविद्व्याप्तोच्छासुपजीव्यैव प्रवृत्तेः। यथा,-"यो जोवति स कुताप्यवतिष्ठते, जौवति चाव गोध्ामविद्यमानवैत्रः" इत्यादि। (घ) किश्व वस्तक्रयादौ तज्जनोतोलनेन दशसइ्ाSडदिवत् सूचनवुद्धिवेद्योडप्ययं न भवति; सूचनवुद्वेरपि सङ्तादि- लौकिक प्रमाण सापेसतवेनानुमान प्रकार ताSङ्गोकारात्। (ङ)
तन्माव्ेष नन्म-उत्पततिर्येषां साहभानां, प्रामाखस्य-याधातथ्रूपानुसन्ानल, धनावश्सकत्वेन हेतो:सन्दिग्धासिद्त्वं-किमियं परपुरुषाथिंनी सत्ोतसि जवादरथायँ मता, उत खवानसेडेन? दति सन्टेह:, तेन हेतोन प्रामाखं, तत् कथमवानुमानं सभभवतीति भाव:। एषां पदार्धानां-"निःशेषच्तचन्दनम्" इ्व्वादोनामित्ययं:,
(घ) एतेन-हतोराभासत्वेन इवयघेः। पुर्वेति।-पूर्व सिद्धा-निर्षोता इबघं:, य व्याप्ति: तखा: इचछां-ज्ञानमित्यय:, उपनौव्य-सवखन्या उत्वयं:, पबस- अपराधंख, चापति :- बाघेय:, पर्थापात्तः, यथा "नौवति" दवति,-वती जीवति, अतः कुवापि-मोोभिवेषि खथाने, वर्वातिष्ठते त चर्थापच्या प्रतोयते। चव नोवति" इति व्याप्ियाहयमित्वधेयम। चव जोवित्वख यत्किविदविवरपाय-
हिपकारा; तब टशटडर्वापति:,-एकम बधिकरणे यह्राव छपसब्धः, चपरवापि सहाय: चकोक्रियते एव। झुवाधापति: यमा,-"पोनो देवदत्ती दिया नं भुङते" भतोडनमम्यते रात्री भुदके हतति।
सडेतः, तश्षिियी या युद्धि: तर्श्रः, चयं-व्ययरपोडयं उत्वर्थः, सूचनयुद्वेरपि
Page 512
पथम: परिक्छेद:।
यञ्च "संस्कारजन्यत्वाट्रपादिवुद्धि: सृतिः इति केचित्, तवापि प्रत्यभिन्नायामनेकान्तिकतया हेतोराभासता। (च) "दुर्गालद्गित इत्यादौ च "द्ितोयार्थीं नास्येव"इति यदुता महिमभट्टैन, तदनुभवषिद्विमपलपतो गजनिमोलिकेव। (छ)
तथा तत्तत् शब्दाद्यन्वयव्यतिरेकानुविधायितया च बनुमानादि- प्रमाणावैद्यतया च अभिधादिव्ृत्तितयाबोध्यतया च तुरोया वृत्तिरुपास्यवेति सिक्म्। द्यक्ष व्यात्याद्यनुसन्धानं विनाऽपि भवतीत्यखिलं निर्मलम्। (न)
कषित पूर्व व्ययदारायं व्यवडारिकेस सद साधारषजनगोपनाथेम एवं व्यवख्थापर्यात, यत् मम तर्मनोतोखने युष्माभिर्दत्रसंख्या बौडव्येति, तदा तत्मूचनेन तस्य व्यवहार: सिष्यतत; तब व सूचने प्रामाश्यम्य सह्वावेन, चनुमानप्रकारताSग्रोवादात्-व्याप्रि- ज्ञानविशेषत्वखोधारात् इति, वा सूचनमुद्धिरनुमानविशेष एवेति सावः। प्रक्लते वत्ुकतिवैचिवाविभरंष एव सद्सेतः, तेन व्यकतायंप्रतीतिर्व्यापरियहैषेब सवनोति कर्थं व्यश्नाखोकार :? उन्पतिरषि न अर्वात। वतपतिविशेषवेचितासत्वेपि सवेषामेव श्रीतृवामनलिज्वतया व्यक्षारयनवबोधखले व्यमिषारद्शंनादिति बोष्यम। (न) 'सूतिनं वा" शांत कारियास्थं विशवोति, यश्ेति।-संस्कारनन्वलात,- संस्कारनन्ज्ञानन्वादित्यं:, बन्चथा संस्कारादी संस्कारध्वंसादी तज्जन्यत्वख सत्ात्
तथा-साध्यं बिना विद्यमानतया, हेती:,-संस्कारनव्ज्ञानत्वरूपस, बामासता- व्यमिवारिता, टुष्टता इत्यय:। एतत साधनं रसप्रतोतिकाण्चौभूतवासनाया: संस्कार- विशेषत्ववादिमते। वतिरित्तत्ववादिमते तु दतो: पचार्गतलेन खकयासिहिरपि दोष:, न तु व्यमिचारमानम्। ये तु प्त्यभिन्नाया: स्यृतित्वापत्तिमयैन सुतिजन्वत्वमेव मन्धन्ते, न तु संस्कारणन्यत्ं, तन्प्रते व्यमिवारी न भवतोत्यवधेयम्। (इ) बांभषामूत्व्यध्नामनश्रोकुबती मतं दूषयति, दुरगेत्वादि।-व्ितीयार्थ:,
विका-इसवत् मूखंता इति भाव:।
Page 513
साहित्यदर्पयः ।
तत् किंनामिकेयं वृत्ति: १ इत्यथ्ते- सा चेयं व्यन्नना नाम वृत्तिरित्युच्यते बुधैः। रसव्यक्तौ पुनव्ृत्तिं रसनाख्यां परे विटु: ॥२७४।। (भा) एतज् विविचोकं रसनिरूपणप्रस्ताव दति सर्वमवदातम्। (ञ)
नाम पथम: परिक्छेद: । ।
समुमानादोव्वाटिपदैन वर्णापत्या देर्व्यसक्म्। बमिवादोव्यवादिपदेन बद्यपातात्पर्थ्ययो - घंदषम्। (भ) या वेशमति।-रसव्यत्ो-रसप्रकटने इसर्घः, अस्िं-व्यापायं, पर -चन्धे विहासः, नैवायिया: इति यावत, न ल्वाखङ्गारिका :; तेषामयमानय :- वस्व सडारम्रडार्थ व्यक्षनाहतिशवश्यं सोकार्थ्या, तथैब रसादैवि यहोडस्तु। तदर्य-
नास्ति, रहनाखव्यापारजमबोघख तु तदचतममिति वाच्चम, एसाह्मनियमस अपव-
मतिरिति परमतम् ; यन्थअतस्तु सामान्येन व्यञ्रमयैव सर्वव्यस्र्वार्थायमम पति बोध्यम्। (न) एतत-रसनास्यवत्तखकपम्। चवदातम्-सविवडम्।
एव् शेष शास्ाटवोससार पच्ा नन - र्पच्ित क्रम्नपतिना वि, एं, उपाविचारिया शेमजोषानन्दविद्यासागरमटाषष्यय विषचितार्या, तदात्नाम्या
प्रतिसंस्कतार्या बिमखाख्यायां सादिबदपंथव्याख्यायां पकम: परिच्केद: ॥ ५ ।
Page 514
षष्ठः परिच्ेद:।
एवं ध्वनिगुणोभूतव्यन्मतवेन काव्यस्य भेदद्यमुक्षा पुन- एंश्यन्रव्यतेन मेदड्यमाइ, (क)- दृश्यश्रव्यत्वभेदेन पुनः काव्यं द्विधा मतम्। दृश्यं तवाभिनेयम्॥ २७५॥ (ख) तस्य रूपकसंज्जाहेतुमाद्द,- तट्रूपारोपात्तु रूपकम् ॥ २७६॥ (ग) तत्-दृश्यं काव्यं, नटे रामादिखरपारोपाटरूपकमित्युच्ते। (घ)
(न) सथ यन्थसक्तिं दर्वयन् प्रकरणान्तरमारममायः तम प्रतिपादां दर्शबिसुं
पेत्येतंथीर्भावस््त्वं तेन, ध्वनिरपलेन मुथोभृतव्यद्रलेन चेत्य:। ध्वन्यते-प्रापान्पेन व्यज्वतेडर्णों यवासी ध्वनि :; गुभैभूतं व्यह्ं यव तङ्गषोभृतव्यङ्मम्। दाव्यस् भेदश्यम उक्ा, मुनः तसयैव ध्वनिकास्यख गुनोभूतव्यङ्ास वा नाव्यस हवयलेन सुव्यत्वेम चेत्येवं अत्वेि भाव:, सेदवयम् चाइ। (ख) दशेति।-पभिनीयते इति पलिनेयं, [कनीषि यन्पर्यः] नटा-
(ग़) तदिति।-तत-दशयं वाव्यन्तु, रपस-पमितेयख, नायकादिसरपस 5त्ययं:, बातोप:,-शरोपर्णं, तम्मात-तं हेते निमित्ीत्येत्यथ:, ररपवमित्यच्ते। तघोतं दशपके,-"रपकं तक्षमारोपात" इति। "नटे रामादावखाडरोपेथ बर्नं. सामत्वाद्रपकं, सुखचन्द्रादिपत : 5्वेवसिवयें प्रवर्तमानस मन्दवयय 'उन्द्रः पुरन्दा नक्ः' दतियत् प्रत्तिनिमित्तभेदी दर्मितः इति प तक्ञास्याकारे;। "यथा सुखादी प्रजादेशरोपो उपक भवेत्। तथेव़ नायकारोपो नटे रूपकमुच्यते।" इति भाग;। (घ) वदेष स्पष्यति, तदित्यादिना।-तम् दृश्यं काव्यं, व्रत्ध सुज्यमित्षंः सट़े-बलिनेता, रामादे:,-बमिनेवस नायवादेबिति भाप, खपं-देअपापा इझाइइपपल, नखारोपान इपममिलथवे।
Page 515
साहित्यदपयः ।
कोडसावभिनय इत्साइ,- भवेदभिनयोऽवस्थाऽनुकार: स चतुविधः। बाङ्गिको वांचिकसैवमाहार्य्य: सास्विकस्तथा0२२०। (ड) नटेरङ्गादिभि: रामयुधिष्ठि रादोनामवस्थानुकरणमभिनय : । रूपकस्य भेदानाइ,- नाटकमथ प्रकरणं भागव्यायोगसमवकारडिमा: । रइ्रहामृगाङ्गवौथ्य: प्रहसनमिति रूपकाणि दश:२०८ (च) किञ,- नाटिका वोटकं गोष्ठो सट्टकं नाय्वरासकम्। प्रस्थानोल्वाप्यकाव्यानि प्रेङ्गगं रासकं तथा।। संलापकं श्रौगदितं शिल्पकञ्ज विलासिका। दुर्मख्लिका प्रकरगी हल्लोशो भागिकेति च॥
(ङ ) अवेदिति।-सवस्वा-पासम्यनस्य शोकडषांदिना वादशो मुख-
प्रयोग नर्यात तव्मादभिनय: खृतः। विभावयति बस्मास नानाडर्णान् दि प्रयोगतः। प्राखाडक्रोपाङ्संयुत्तातव्दभिनय: सृतः ।" इति। चछ् चातुविध्यमाइ, स इति। सः- नियतास चणोभिनय:, चतुविंध:,-चतुभदः, भांक़िय:,-पह्रन निषयन्न, वाचिक:,-वचनेन निषन्नः, वाठार्य:,-चाहरणीय:, वेअरचनादिकप: इवथंः, सात्वियः,-सत्वोद्रेवात् ननितः, समखेददिरत्यय:। तवोनं अरतेन,- "बास्रिको माधिक शैष खाडाय्यं: सात्विकस्तथा। सेयस्वमिनय विद्रा :! बतुषा सरिकल्पित: ।" इवादि। (न) नाटकर्ममिति।-नाटडं, प्रकरथं, भाष:, व्यायीनः, समवकार:, डिमः, ईडाइन:, ब्रङ., बोषो, प्रष्सनमिवि दम रूपवायि भर्वान्त। दमरपकैऽप्युश्म ;-
रति।
Page 516
षहः परिच्छेद:।
भष्टादश प्रापुरुपरूपकाणि मनोषिगः । बिना विशेषं सर्वेषां लक्ष्म नाटकवन्मतम्॥२७६।।(छ) सर्वेषां-प्रकरपाटिरपका्णं नाटिकायुपरपकापाच्। तव,- नाटकं ख्यातवृटत्तं स्यात् पञ्चसन्धिसमन्वितम्। विलासर्द्ादिगुगवद् युतां नानाविभूतिभि: ॥
पञ्चादिका दशपरासतवाङ्गा: परिकोर्तिताः ॥ प्रख्यातवंशो राजर्षिर्धीरेदात्तः प्रतापवान्। दिव्योऽय दिव्यादिव्यो वा गुगवान् नायको मतः॥ एक एव भवेदङ्गी शृङ्गारो वौर एव वा। अङ्गमन्ये रसा: सर्वे कार्य्य निर्वहणेऽहुतम्॥ चत्वारः पञ्च वा मुख्या: कार्य्यव्यापृतपूरुषाः । गोपुच्छागसमाग्रन्तु बन्धनं तस्य कौर्श्रितम्।२८०।।(ज)
(छ) एवं रूपकमेदानभिषाय उपरुपकमेदानि चाड, नाटिकेति।-नाटिका- आारम्य विवाइनं निर्दिश्न्यश्टादम उपकपकाधि अर्वनन्ति इति मनोविष :- विहासः, प्राङ्ः विनेति।-विशेषं बिना सर्वेषां-प्रबरपादोनां रुपकार्या, नाटिबादीनाम् उपउपवाषासेवय:, सम्त-लक्षप, सदपमित्यं:, नाटववत् मसं -कवितम्। (न) नयु मिं तत् नाटवसचयमित्यपेवाया नाटवलचसमार, नाटक-
मिति भाष :; बत एवोक-"तत्प्रस्यातं बिधातव्यं उत्तमवाधिकारितम" इति। पर्यन: (बच्यमायरः) सन्धिभि:,-सुखादिलिरड्रविभषे, समन्वतं-सम्पह्म्। दम् रपयसारस्वाइ,-बादयन्मेवं विश्चित्य पञ्तधा ताहभन्य च। खखनः सम- सा-१२
Page 517
साहित्य दर्पेपः ।
ख्यातं-रामायणादिप्रसिदं वृत्तम्। यथा,-रामचरि: तादि। सन्धयो वच्यन्ते, नानाविभूतिभिर्युश्ञमिति महासहा- यम्। सुखदुःखससुडकतत्वं रामयुधिष्ठिरादिव्ृत्तान्ेषु भ्रभि-
दिव्यादिव्यः,-यो दिव्योऽप्यात्मनि नराभिमानो। यथा,- शोरामचन्द्रः। गोपुच्काग्रसमाग्रमिति-"क्रमेपाङ्: सूक्षमा: कर्त्तव्याः" दति केचित्। अन्ये ल्ाङु:,-"यथा गोपुच्के केचिट्दू बाला डखा:, केचिदोर्धाः, तथेह कानिचित् कार्य्यापि मुख- सन्धो समाप्तानि, कानिचित् प्रतिमुखे। एवमन्येष्वपि कानि- चित् कानिचित्" इति। प्रत्यक्षनेटचरितो रमभावसमुज्ज्लः । भवेदगूढ़शब्दार्थ: कुद्रचूर्गकसंयुतः॥ विच्छिन्नावान्तरैकार्थः किञ्ञित् संलग्नबिन्दुकः । युत्तो न बहुभि: कार्य्येर्बीजसंहृतिमान् न च।
संश्ञांत् विभागानि खण्डयेन।" दति। विलासर्डदिगुथवत्-विषास :.- "धोरा दृर्ष्गितिखिया बिलासे सम्मितं बचः पतिखबवषोत्तनायकगुर्णावशेषः, ऋिः, -सभ्युव्नतिः, [चादिना वर्य्यमासोर्थ्यादियहणं]तहुषयत-तद्षयुक्रम्। तबोतं, -"सवसम्यत्प्रभूतं व्यात्" इति। सुखन्य दुःखय्य च समुहृता-वदाषित् सुख- समुहृत्या, कदापित् दुःखसमुडूतया चेत्ययं:, नाना-विविधा:, ये रसाः,-बासाद- व्यापारा:, तैः निरन-सान्द्र, पूर्णमित्ययं; ["सुखदुःखसमुङति" इति पृथम- पदखोवारे तु सुखदुःखाभ्यां ससुदूति:,-सनवः यष्य तन] तथोतं,-"सुख- दुःखोत्पत्तिवतम्" दत। सक्रो-प्रधानभूतः, बङ्म्-चप्रधानम्। निवहये- निबंदपाख्ये सन्पी, चड़तं-विष्ययवनकव्यापार:, [बहुत इति पाठान्त-तदाख्यो वस उत्यथं: ] का्य्ये-वर्शनीयम, चद एषोनं दशरुपवता,-"एको रबोजडी- तंव्यो पीर: पद़वार एव वा। सतमन्े रखाः सबें कर्थ्यात् निबदषेडकुतस् ॥" पननं-रपनम्। मेवं सडम।
Page 518
षछठः परिच्ेद:। [oox]
नानाविधानसंयुत्तो नातिप्रचुरपद्यवान्। आवश्यकामां कार्य्यागामविरोधाद्िनिर्मित: ।। नानेकटिननिर्वर्त्यकथया सम्प्रयोजितः । आासन्ननायकः पावैर्युतस्तिचतुरैसतथा॥ दूराद्वानं बधो युद्दं राज्यदेशादिविप्नवः । विवाहो भोजनं शापोत्सर्गो मृत्यू रतं तथा। दन्तचेदां नखच्छेद्यमन्यद् ब्रीड़ाकरञ्न यत्। शयनाधरपानादि नगराद्यवरोधनम् ।। स्नानानुलेपने चैभिर्वर्ज्जितो नातिविस्तरः। देवौपरिजनादोनाममात्यवगिजामपि। प्रत्यक्षचित्रचरितैर्युत्तो भावरसोङ्ववैः। अन्तनिष्कान्तनिखिलपातोऽङ्व द्रति कौर्तित: ।२८९।*) विन्दादयी वच्चन्ते। आवश्यक-सन्यावन्दनादि।
(भ) बङमाड, प्रत्यसेति।-प्रत्ययं-प्रत्यथवत् चाभासमानं, नेतु:,- नायकसव, चरितं यव सः, तथाउडइ दमरुपकबार:,-"प्रत्वचनेतपरितः" इति। रसेन भावेन च समृज्यत :; पत एवोताम,-"बडो नानाप्रकाराय विषानरसात्रयः" इवि। पगूढ़:,-सुटः, शब्दारथं:,-वाक्यतात्यय्ये, यब तथाविषः, सुद्रेष-चत्प- आलेवरेष, चूर्षदैन-मदोन, संयुतः, विष्किन्नः,-विष्केद प्राप्तः, चवान्रं-सन्दर्भेकः देन:, एव एक:,-मुख्यः, पबः,-प्रयोजनं, यधमिम् तथोत्रः, विश्वित-रदूषत्, संखग्रा: -संविडिता:, विन्दव :- वच्यमायखयपा: यतिम् तथोतः; उत्तत्ष दम-
विषे:, कार्यये:,-व्यापारै:, न युत्रः, न व बौज्स-गन्थप्रमतिहपख मूखकारवास, संदात :- संहार:, तद्ान्; नानाविधाने:,-विविचे: विदितबर्ममि:, संयुक:, नाति-
Page 519
साहटित्यदर्पपः ।
भङ्टप्रस्तावाद् गर्भाङ्माइ्ट,-
पझोऽपरः स गर्भाङ्ग: सबोज: फलवानपि।।२८२।।(ञ) यथा,-बालरामायणे रावयं प्रति कश्ुकी,- *नवणैः पेयमनेकेर्दश्यं दोर्घेष लोचनैबडुमिः। भवदर्थमिव निबहं नाटां सोताखयंवरणम्। (ट) इत्यादिना विरचितः सोतास्यंवरो नाम गर्भाङ्कः। इति।
विनिर्मिित:,-विरवितः, नानेवदिन :- बबह्ुदिनः, खवल्पदिनैरिति याबत, निर्य्च्यां -नियाधा, या बबा तथा सम्प्रयोजितः; चासव्रः,-समोपवर्ता, नायको यब, वध्यंमानलवेनैति शेष:, तबोक्ः, विचतुरे :- विभि: चतुर्भिव्वर्यः, पाठै;,-नाटकीय- पुरुषः, वुततः। उत्मर्ग:,-मखत्याग: । एमि:,-दूराह्मानादिभिः । परिजना:,-देव्या: परिवारमा:, राजकमारादयी वा, तेषाम्। पन्ते-शेषे, निक्कान्तानि निखिष्ानि -समवादि, पावाषि बव तवाविष:, बङ:,-परिच्ेदविशेषः। दनरुपय- बारोडप्वाइ .... "दूराव्ानं वर्ष युद्धं राज्यदेवादिविप्रवम्। संरीध भोजनं साम सूरतं मानुसेपनम् । सम्वरयट वादोनि प्रत्यवाधि न निदिशेत। नाधिकारिवर्ष क्वापि
तेपामन्ोडव निर्गम: I ............... पच्चाङ्वमेतदवव दवारह नाटकं परम् ।" ९ति।' बन्यत स्पटम्।
बामुखं-प्रसावना [चाटिना समापुणादियहणं ] तथन्, चडुष सदनं-मष्य,
य: नपरः पहः, सः नर्माद:,-नभं द्बाद् इति तथोक्षाः। (ट) उदाइरत, नवषंदिति।-सताखयंवरणं-तदाख्यं, नाव्यम, चनेसे:
निमिनमिय, दजननतबा बमुक्वनेवल्ादिति भब:, निक्हं-रच्चितम्। पार्यां उत्तम्।
Page 520
पडठः परिच्छेद:। [00o]
तन पूर्व पूर्वरङ्ग: सभापूजा ततः परम्। कथनं क विसंनादेरनाट कस्याप्यथाSSमुखम्॥।२८३॥(ठ) तव्रेति-नाटके। यन्नाव्यवसतुन: पूर्व रङ्गविघ्नोपथान्तये। कुशौलवाः प्रकुर्वन्ति पूर्वरङ्ग: स उच्यते॥ प्रत्याहरादिकान्यङ्गान्यस्य भूयांसि यद्यपि। तथाऽप्यवश्यं कर्त्तव्या नान्दी विघ्रोपशान्तये।।२८४॥() अस्या: खरूपमाइ,- आशोर्वचनसंयुक्ता स्ुतिर्यस्मात् प्रयुज्यते। देवद्विजनृपादोनां तस्मान्नान्दौति संच्निता॥
पदैर्युक्ता द्वादशभिरष्टभिर्वा पदैरुत ।२८५॥ (ढ)
(ह ) नाटकरचनापरिपाटोमाड, सवेति।-तव-माटके, पूर्व-द्बमं, पूर्वरद् :- वत्थमायलचन:, तदनन्तरं, सभापूजा-सभाप्रशंसनं, ततः वविसंादैः, [संत्ञादः" इवि चादिवदैन गोवमातापितरया ग्रहयम] नाटकस्वि कथनं- कोतंगम, चथ-चनन्तरम, बामुखं-प्रसावना, निवडव्येति शेषः।
रायनिवर्तनाय, माध्यवस्तुन:,-नाटकेजिदित्तम्रसाबात, पूर्व, कुशेखवा:,-सूवधार प्रधाना नढा :. यत्-वर्म, प्रकुर्षन्ति, सः पूर्वरक्ः,-मद्रषाचरपमित्यं:, ९प्यते। वदपि चख-पूर्वरङस, प्रत्याडारादिकानि-ध्यानधारमाम्रभसोनि, भूर्यासि- महनि, चक्रानि, सन्ति उति शेष: तथापि विघोपभ्ञान्तये नान्दो चवश्यं कर्तव्या। (ढ) मान्दोपार्थमायट, बामोदिति।-पज्ात् टेबटिनयृपादोनाम्[सृपा- होमामित्वाटिपटेन मुर्वाटिपरियत्: ] पाशे:,-गरुमचिन्तनं, तडयनेन संगुत्ता सुवि:, -गुथकोसंनं, ["सुतिः" दशब "नित्यम" इति पाठे-सुतिरष्याहाथ्या ] प्रयुष्धने - जियते, तथ्ाद या नान्दी इति वं्रिता-वचिता, मन्टयनोति व्युवपनियोगात्
Page 521
[0=] साहित्यदपपः ।
पट्टपदा यथा पनर्वराघवे,-"निष्यत्यूहम" इत्वादि। हादशपदा यथा मम तातापादानां पुष्पमालायाम्,- "शिरसि छतसुरापगे स्मरारा-
अथ चरणयुगानते खकान्ते स्म्रितसरसा भवतोऽस्तु भूतिहेतु: ।" (प)
देव्िजनृपप्रमृतीनामानन्दयिती स्तुतिर्नान्दौति फलितायेः। या तु मद्यं-मद्रखाय डिसं, शङ्चन्द्रादिं अंस्यति-सूचयतीति तवोक्ता, तथा (कित्) बाद्भल: पदे :- सुप्तिङन्तरपे:, वा-बथवा, चट्टमि: पदैः, उत-बथव, कचिद्वा इत्यब:, पढै:,- पदथ्य तृय्योंभभृवेः चरषेः, युत्ता। यम हादयपदा नान्दो, तव पदमब्द: सुप्तिउन्तान्- तमवाचक:, यवाष्टपदा, तब पदभब्द: पद्यचतुथाभवाचकी बोडव्य:। चव एवानघं- राघवे, पदाडयेनाट्टपदा नान्दो, पुथ्पमालायासेकेनैव पटोन बादशपदा नान्दो उदा- हरिष्यते दति हृदयम्। नान्दीपदव्यवपत्तिस्तु यथोक्षा नाव्य वदोपे-"नन्दन्ति काव्यानि कयोन्द्रवर्गा: कुशेखवा: पारिषदास्र सन्तः। यम्मादलं सज्जनसिन्वुदं सो त्म्म्मदियं सा कचितेह नान्दो।" इति। भरतेन तसा यथोत्ता व्यवस्ा-"पूर्व हता मया नान्दो भाशेवंचनसंयुता। स्रष्टाङ्रपदसंयुत्ता प्रशसा वेदसकता।" दरवि! "सुबधारः पठे- बान्दों मध्यमं खरमान्रितः। नान्दों पढैशदश्रभिरट्टाभिर्वाडप्यखद्गताम् ॥ इति। एषा च तदीया व्याख्या-बनेन वासतालानुगता विपदा षटपदा ह्ादमपदेति, चतुरसतालानुगता चतुष्पदाऽट्टपदा षोडभपरदेति पृथक् विविधेद। नातः पर- मषि सूयस्वादाटता। पदानि सोकावयवसूतानि तिडनानि सुबन्तानि वा, श्रीक-
त्वम।" हति। माध्यप्रदोपकारेश-"शीकपादः पदं कैवित सुप्िङन्तमबापरे: परेडवान्तरवाकयेयस्वकपं पदमूचिहे।" दति।
सुरायना-गङ्रा वेग ताटशे सति, पदथा-रत्ता, मुखेन्दी:,-मुखचन्द्रस, यचि:,- शनिः, वचासवाभूता, चध-चनन्तरं, सव्तान्ते-तथ्रिन् खरारी इत्यर्थः, चरप- सुमानते-चपराधं खोहन्य पादतसपतिते सति, मितेन-मन्दहासेन, सरसा- सद्धाबाद्रां, मिरोन्द्रपुणी-गौरो, भवतः,-तब, भूतिहेतु :- मत्यामदायिनी, चस्त -सगतु। एतत् प्यं दादर्भान: पदे: रचितम्।
Page 522
वष्ठः परिच्छेदः। [poz]
एवमन्यव। "एतब्रान्दो" इति कष्यचिन्रतानुसारेघषोत्षम्। वस्तुतस्तु "पूर्वरङ्गस्य रङ्गद्ाराSभिधानमङ्गम्" इत्युचते। (त) यदुत्तम्,- "यस्मादभिनयो ह्वव प्राथम्यादवतार्य्यते। रङ्दवारमतो ज्षेयं वागङ्गाभिनयात्मक्रम् ॥" दवति। (थ) उत्तप्रकारायाय नान्या रङ्द्वारात् प्रथमं नटेरेव कर्त्तव्य: तथा न महर्षिणा निर्टेश: अतः । (द) कालिदासादिमहाकविप्रबन्धेषु च,- "वेदान्तषु यमाहुरेकपुरुषं व्याप्य स्थित रोदस यस्मिवोश्वर दृत्यनन्यविषय: शब्दो यथाडर्थाघ्षरः।
(त) कैचित्त रवावल्यादो झोकवयकपाया नान्या दर्शनात् चव प्रथमपद भम्दस्यापि शोकषचतुर्थंभागपरत्वं व्याचक्र:, तम्र; "ददं गुरुम्य: पू्वेम्यी नमोषाकं प्रभावमहै। विन्देम देवतां वाचममृतामातनः वषाम्।" दृत्यत्तरचरितनाटके दादयवदाया: नान्टोलानुपपत्तेः। वं चाषाभिरिति तदषिकोपलचयलेन श्ोक- वयेणपि मान्दी सड्चते। चत एव महानाटके वाधिके: श्ोके:नान्टो कता। नन्वमिञ्ञानभकुत्तखायां "या सष्ि :- "उत्यादो हादमाचिकपदघटितेव श्ोकषप्रणोतायाः नान्या: वर्थं संगरकः? दति वेत्, तथ्ा: "कालिदासादिम डाकविषयनेषु च" दवयनेन पन्यक्वतेय मान्दोत्वाभावस्य वद्यमाच्त्वात, पति बिभिन्नमालोक्योक्तम, एत. दिति।-"वस्यचित" इत्यनेनाखरस सूचितः। तर्हिं तस्य किं नाम ? द्त्यत
यख ताटगम, बङ्ं-विशेष: । (न) बव मुनेरि खरसमाइ, यम्मदिति।-घव्ात्-वतः, बत्र-सून- धारक्रियमाचे मदले, प्रायम्यात्-भारसं विधाय, अभिनय :.- माव्यव्यापारः, चद- तार्य्यते-क्रियते इव्बबंः, पतः वाक व बद्रख तयोरमिनयाताबं (क्रियमास मडुलं) रस्दवानं वेयम। (द) तखय नान्दोले मुनेरखर सतामाइ, उत्ेति।-उतप्रकाराया :- पात्री- वंचन संयुतेतिलवर्णात्तरपायाः, चशब्दी हेतो, महरषिंया-भरतेन, निर्देश :- नियमः। बन्धारआात् मानेव सा नान्दी नि्विन्नं प्रन्थस्माक्ये कविणापि क्रियते उति आप:।
Page 523
साहित्वदपथ:।
भन्तयंव सुमुक्षु भिनियमितप्रायादिभिमृग्यते स स्वाण: स्थिरभत्रियोगसुलभो निःश्रेयसायाइस्तु वः ।।" (ध) एवमादिषु नान्दोलचणायोगात्। उत्तस्-"रड्डारमारभ्य कवि: कुर्य्यात्" इति। पत एव प्राश्ञनपुस्तकेषु-"नान्दन्ते सूत्र- धार: इत्यनन्तरमेव "वेदान्तेषु" इत्यादिझ्ोकलिखन दृश्यते। यञ्च पयात् "नान्दन्ते सुत्रधारः" दति लिखनं, तस्वायमभिप्रायः, -"नान्धन्ते सूत्रधार इदं प्रयोजितवान्, इतः प्रभृति मया नाटकमुपादोयते, इति कवेरभिप्रायः सूचितः" इति। पूर्वरङ्कं विधायैव सूतधारो निवतते। प्रविश्य स्थापकसतद्दत् काव्यमास्थापयेत् ततः ॥ दिव्यमत्त्यें स तद्रूपो मिश्रमन्यतरस्यो: । सूचयेद्दस्तु बौजं वा मुखं पावमथापि वा ॥२८६॥ (न)
(च) वैदान्तेरप्विति।-वैदानेषु-उपनिषत्, यं-ख्ाप्पमिति भाषः, रोदसी -दाव्यापुविम्यो, व्यास्स खितम, एकम-चद्ितीयं, पुरुषं-ब्रह्म, चाडुः,-कषयन्ति,
बोगायनिकढ़ 2व्यं:, यब खाग:, निर्यामता :- संयमिता:, प्रायादय:,-गरोरखा: पक्च वायय: ये: ताहम:, पाषायामादिपरेहित्य:, समुसामः,-भोकमिष्कुमि: योगिि: दत्यबं:, चन्तः,-धनतःकरयमध्य, नग्यते-बन्विष्यत, विन्यत इति यावत, चिरा-नियका या भत्ति: तथ्ा: योनेन [व्यासवाक त्वाक्षान् भतशब्दे पर पंबद्ावख् विशदविविनिषेधी वअ्मत्कतामिप्तानमकुनखन्याख्याने २१ पृष्ठ "विदित- भंि: इबम दखव्यो। खिए: यो मतियोग: तेन इति या केचित्] सुलभ:,-
मस्खाब, यदा केवल्याय, ("निःश्रेयसन्तु कष्यापभोचयो:" उबमरः) जस- निःशेबसदायी अवतु इत्बंः। विक्रमीर्दध्ां नान्दोकपेय नियड्ोडयं झीकः। आर्टू सबिकोडितं उत्तम्।
Page 524
बठः परिच्ेद:।
काव्यस्यार्धंख खापनात् खापकः । तद्दिति।-सूवधार. सटृशगुणाकारः। इदानी पूर्वरङ्गस्व सम्यकप्रयोगाभावादेक एव सूत्रधार: सर्वं प्रयोजयतीति व्यवहार:। स स्वापको दिव्यं वस्तु दिव्यो भूत्ा, मत्यें मर्त्यो भूला, मिश्रञ्ट दिव्यमर्त्ययोरन्य- तरो भूता सूचयेत्। वस्तु-पतिह्टत्तम्। यथा-उदात्तराघवे,- "रामो मूईि निधाय व्ाननमगान्माखामिवाज्जां गुरो:, तङ्वत्या भरतेन राज्यमखिलं मात्रा सहेवोज्कितम्। तो सुगोवविभोषणावनुगती नोतो परां सम्पद, प्रोव्सित्ता दशकन्धरप्रभृतयो ध्वस्ता: समस्ता: दिष: ।" (प)
तोति सूबधार:। तवोनं-"माय्योपवरपादीनि सूवनित्वमिधौयतै। सूवं बार- वतोत्ययें सूववारी निगयते।" इति। पतुरातीयनिचातोडनेकमाषासमन्वितः। मानाभाषयत्त्वज्री नीतिव्राखयंतत्ववित्। नानानतिप्रचारज्ी रसभावविभ्ारद: । नाठ्य प्रयोग नियुष्ी नानाशित्यवस्याऽन्वितः । वन्दोविधानतत्वन्रः सर्वभ्रास्त्रविचचथः। तत्तद्गोताऽनुगखयकस्ातालाबधारथ:। बबचाय प्रयोता योकषासुपदेशसः। एवं गुषमशीपेतः सूबधारोडलिघीयते।" पति। पूर्वश्कं, विषाय-कत्वैव, निवर्सते। ततः खापक :.- तदाख्य: द्वितोयी गटः, प्रविश्व, रमिति शेष:, वाव्यम् वास्थापयेत- प्रकटयेत, सभापुजादिपुरःसर्र सुपयैत इति सरखार्यः।"पूवषक्र विषायादौ सृव- बारे विनिर्गते। प्रविश्य तइटपरः वान्यमास्ापयैमटः।" इति। चन्तत् खट्टम्। (प) वस्तु उदाइरति, राम श्त।-राम: माधामिय [एतेन ममोदाति- नयः सूचयते ] गुरो:,-पितुः, ("गुव्ना जनके पूं्ये व्वेष्ठे महति तु विषु" पति गोपाखः) बाजां, मूजिं-बिरा, निषाय-स्टडोला, काननं-बनं, ("काननं गहनं वनम्" इतमरः) चगात् ; भरतेन तडत्वा-तखरिन् रामे, या भत्रि:,-बनुराग- विशेष:, तवा; मावा-ननन्वा, सहैब, चाखिरल-समगं, रान्यम् वा्भतं-त्यक्कम्;
राव्यमित्वय:, नोतो-मापिती, वाविदन्ामनवधात् रामेषेति शेष:, प्रोसिता:,- पतिगविंता:, दृममन्रमभृतयः समसाः, दिप:,-बमबः, ध्वसाः,-पिनामिताः। ववापि रामेषेति गेव:। चम समर्सं रामाययसं प्राणान्ेण सुचषितम्। आर्दृस- विक्रीड़ितं उत्तम्।
Page 525
साहित्यदपणा:
बोजं यथा रलावस्याम्- "होपादन्यप्मदपि मध्यादपि जलनिधेरदिशोऽप्यन्तात्। भानीय भटिति घटयत विधिरभिमतमभिसुखोभूतः।" (फ) भत हि समुद्रे वहित्भङ्गमम्नोत्यिताया रवावस्या अनु- कूलहैवलासितो (ब) वत्सराजम्टइप्रवेभो योगन्वरायणव्यापार; मारम्य रबावलीप्राप्ती बीजम्। सुखं-श्ेषादिना (भ) प्रसुतव्वत्तान्तप्रतिपादको वाग्मिशेष:।
प्राप्तः शरत्समय एव विशुद्दकान्ति: । उत्खाय गाढ़तमसं घनकालमुग्रं रामो दशास्यमिव सश्भृतबन्धुजवः ।।" (म)
(फ) होपदिति।-अभिमुखौभूत:,-बनुकूलता प्राप्तः, विधि:,-देवं, ("बिधिर्मा नियती वाले बिधाने परमेठ्ठनि"इत मेदिनो) सन्यखान-निजावास- भिदत्, शैपात्-सबंतो नसवेष्टितभूभागात्, यवि जलनिधे:,-समुद्रस्य, मध्यान्, वपि दिय: धननादषि अभिमतम्-बनिखाषितं वसु, बानीय, भटति-शोप्रं, वटयति-सङ्गमयत। (ब) विवम-सषवयानन्। चनुकम टेवलाखित:,-चनुकूल टेववन्ञात् सञ्जातः।
प्रमंसदेग्रंसथम ]।
परिष्फुटः निर्मबस्-मेवाद्यावरषशून्यतया पूर्षप्रवाशक, चन्द्रस हास:,-बिवासः, बेन तबोक:, बन्दव-बासादित:,-प्राप्तः, रावषववादिति भावः, प्रकट:,-समु- कवसः, निमख:,-ग्ायेडवस्थाय्य तोख्चाचारतां नौत उतबं:, चन्द्रडास :- राववस रषि: वेन ताह्भ:, बिशडा-समुळ्वका, कान्तिः,-नयवादीनां ज्योतिः, पन्दन्- खख्य शोभा इवि भाबः, यथ तवोत्ः, तथा कम्भतानि-सम्यक् पोषितानि, विक्वा- वितानि 5ब्बब:, बन्चुनोवानि,-तदाक्तपुष्पाधि येन स;, [बन्ुनोषत्र्दात् प्रसमामे बदि, 'फले सुक्" इति तडितलकि "दिशेनं प्रस्वे सवम" इब्मरोते: नपमकता
Page 526
षड्ठ: परिकेद:।
पावं यथा शाकुन्तले,- "तवाप्मि गोतरागेय दारिया प्रसभं ऋृतः । एष राजेव टुभन्तः सारङ्गेपातिवंइसा ।" (य) रङ्च प्रसाद्य मधुरैः ोकैः काव्यार्थसूचकैः। रूपकस्य कवेराख्यां गोवाद्यपि स कौर्त्तयेत्॥ कटतुञ्ज कञ्चित्यायेग भारतीं वृत्तिमाश्रित:।२८०। (र)
प्रापाः राजसे्य इति मायः, येन तथाभृतः, एषः मरत्मयः, दम्ाखमव-रावथ मिय, उय-भोषपं, गाढ़तमसं-निविषान्वारम, चन्बद-तमोगुवाच्कनं,घननालं -मेघसमर्य, वर्षाकालमित्ययं:, बन्चव-पतक्वणावगम्, उत्साय-उन्व्य, राम दव प्राप्तः-उपसितः । चव प्रेषेष रामायमरूपम्रस्तुतव्वत्तान्तः सूचितः। वसन्त- तिखकं उत्तम्। एवं नायकनामसूचनात पाव्मूषनमपि सभवत। सस् पावा-
सपन्यानन्तु गष्कन्तं सोदरोडपि विसुख्वात। बत वानराणा रामसाडायां, विभोषणेन रावचत्मनय प्रेषेष सुचितः। (य) तवेति ।-प्रतिरंद्स्ा-प्रतिवेगवता, हारिया-वित्ताकर्षंकैथ, टूर- समाकर्षिया वा, सारङ्रेब-मनेय, एष इति पामुखनिवांहाथ पुवतो बरिर्हिए: राना दुशरन दव, पतिवंदस्ा-पति-प्रथ्यन्त, वंडः,-वेग:, मनसः पति शेष:, यम्मात् तेन, मधुरतया ्वणाथम् पतीव मनोबेगवारिया, द्ारिया-मनोहरंय, तव गौतरामेय-एक्रौतरागेय, इतः,-बाहषः, राजपचे-सुटूरं प्रापितः, र्बामि, वह्म दृति शेष:। पथ्याबकें व्रत्तम्। (र) समिति।-रङ-र ङ्रस्थसमानकसमृमित्य:, प्रसाद-भोष्षधित्वा, श्ोकेरिति।-[ बहुषचनमाववाचतमाद्यारथ वा, तेन गदकावि गहथम]। रूपकस्य - माटवादे:। [एतदेय वहस्य प्रक्मारान्तरेय् आमम्रवात्निकार्या सम्निषष्यते। तदु बचा-"दव्यं रतविधानस सन्य्ाप्रसिडये। गोवं नाम व बध्रीयात्पज्ञामाक्यं सभासदाम्॥ बाक्काकलाप्र: प्रथम कलावविचियनन्रम। वाल्काशूत्या क दश्यने व्यवहाता: वचसन। वान्काकलापस्तु कवेश्मीट्टाथप्रकाश्ननम। साभभिधेय्यरतल्ेनर क दिया परिपठ्यते। खगतन्तु खमोवादिखोयक्रोकिप्रकासतस। प्रतपेयगतं ब
Page 527
साहित्यदपणः ।
बोजं यथा रलावश्याम्- "होपादन्यप्दपि मध्यादपि जलनिधेरटिगोडप्यन्तात्। प्ानीय भटिति घटयत विधिरभिमतमभिसुखौभूतः ।"(फ) भव हि समुद्रे वहित्भङ्गमग्नोत्यिताया रवावष्या अनु-
मारम्य रसावलीप्राप्ती बोजम्। सुखं-श्ेषादिना (भ) प्रसुतव्टत्तान्तप्रतिपादको वाग्विशेषः।
प्राप्तः शरत्समय एष विशुद्दकान्ति: । उत्खाय गाढ़तमसं घनकालमुग्रं रामो दशास्यमिव सन्भृतबन्धुजीवः ।" (म)
(फ) होपदिति।-अभिमुखौभूत:,-बन्कूलता प्राप्तः, विधि:,-दैवं, ("बिधिर्मा नियती वाले विधाने परमे(्ठनि"इति मेदिनी) वव्पसान-निजावास- भिद्ात्, शैपात्-सवंती नव्वेष्टितभूभागात्, यपि जलनिषे:,-समुद्रय्य, मध्यात्, पि दिश: चन्नादवि चभिमतम्-पनिखषितं वसु, बानीय, भटिति-शेंष्रं, वटयति-सङ्रमयत। (ब) वाियम-वषवयानम्। चनुकूम टेवलाखित:,-चनुकूल टेववभ्रात् सन्नातः ।
(न) आासादितेति।-वव्हपंनमिदम्। पासादितः,-पाप्तः, प्रकट:,- परिष्फुट:, निर्मखख-मेघावावरचशूव्यतया पूर्षप्रवाशख्, चन्द्रस् हास:,-बिवास:, बेन तवोक:, चन्चत-बासाित:,-प्राप्तः, रावचवधादिति भावः, अ्रयटः,-समु- कवलः, निर्मखः,-शायेडवस्वाप्य तोच्ाचारतां नौत उत्बं:, चन्द्रडास:,-रावपस रषि: वेन ताहन:, बिशुद्ा-समुळ्वका, बान्ति:,-नयवादोनां ज्योतिः, चन्चव- स् शोमा इति भायः, यध तवोतः, तथा च्न्पतानि-सम्यक् पोषितानि, विक्वा- वितानि 5ब्बबं:, बन्चुनोवानि,-तदासपुष्याधि बेन स; [बन्ुणोषत्र्दात् प्रसवाये यबि, कले सुक्" इति तहितलुि "दिशेनं प्रसवे सर्वम" इबमरोते: नपमकता
Page 528
षडठ: परिच्छेद:।
पावं यथा शाक्कुन्तले,- "तवास्मि गोतरागेय हारिया प्रसभं ृतः। एष राजेव दुभन्तः सारङ्गेपातिरंडसा ।" (य) रङ्च प्रसाद् मधुरैः झोकेः काव्यार्थसूचकेः। रूपकस्य कवेराख्यां गोवाद्यपि स कौर्त्तयेत्॥ ऋटतुञ्ज कञ्नित्यायेग भारतीं वृत्तिमाश्रितः।२८०।। (र)
प्रथा:, राजसेम्व इति भावः, येन तथाभूतः, एषः मरक्मयः, दश्ासमिव-रावय
- मेघसमरय, वर्षाकालमित्ययं:, सन्यत-पातक्वणावयम्, उत्साय-उन्ल्य, राम दव प्राप्त :- उपस्िचतः । चत प्रषेष रामायमरूपप्रस्तुतववत्तान्तः सूचितः। वसन्त- तिखकं उत्तम्। एवं नायकनामसूचनात पावमूनमि सभर्वति। सख पावा-
सपन्यानन्तु गच्कन्तं सोदरोषि विमुखति। अरत वानराणा रामसाडायं, विभोषयेन रावथत्ममय ग्रेषेय सुचितः।
समाकर्षिया वा, सारङ्रेस-मनेय, एष इति पामुखनिवाहाथ पुष्ती बिहंट:, राजा दुमना दव, पतिवंदस्ा-पति-प्रत्न्त, रंडः,-वेगः, मनसः पति शेष:, यम्मात तैन, मधुरतया त्रवणर्थम् पतीब मनोबेगकारिया, द्ारिया-मनोहरेष, तव गौतरामेय-8क्रोतरागेय, इतः,-बाहटः, राजपचे-सुदूरं प्रापितः, र्ाम्म, वह्म दृति शेष:। पथ्याबकें वत्तम्। (र) समिति।-रङं-र ड्रस्थ सामानिकसमूमित्य:, प्रसाद-भोपयित्वा, शोकेदिि।-[ बहुषचनमबिवचचतमाद्यार्थ वा, तेन गदयकावि बरहथम]। रूपकक्ष् - नाटवाढे:। [एतदेय वहस्यं प्रक्ञारान्तवेय्ा भमप्रकात्निकार्या सम्निबष्यते। तद्ु बचा-"दव्यं रमर्गवधानख सच्न्टप्रसिडये। गोवं नाम व बध्रीयात्पज्ञानाक्यं सभासदाम्॥ बाक्काकलाय: प्रथम कलाविविरतनरम। वाल्काशत्या क दश्ये व्यवहारा: वघसन। वान्काकखापसतु कवेरमौट्टायप्रवाश्नम। साभिवेद्यमतल्ेन का हिषा परिपठ्यते खगतन्तु खमोवादित्ोयक्रोतिंभ्रकामतस। प्रतमेयतं ब
Page 529
सडित्वदपबः।
सः-खापकः । प्रायणेति कचिटतोरकोर्त्तन मपि । यथा र्वावस्याम्। भारतीहत्तिस्तु,- भारती संसकतप्रायो वागव्यापारो नराश्रयः॥२८८।। संस्कृतबहुलो वाकप्रधानी व्यापारो भारती। तस्ा: प्ररोचना वीथो तथा प्रहसनामुखे। चङ्गान्यवोन्मुखोकार: प्रशंसातः प्ररोचना ।२८८। (ल) प्रसतुताभिनयेषु प्रशंसातः त्रोतृषां प्रदृत्यभुसोकरयं (व) परोचना। यथा रतावल्याम्,- "ग्ोह्र्षो निपुग: कविः, परिषदप्येषा गुगग्राहियी, लोके हारि च वत्सराजचरितं, नाठो च दका वयम्। वस्वेके कमपोड वाब्कितफल प्राप्तेः पद, किं पुन- मद्ाग्योपचयादयं समुदितः सर्वो गुणानां गय्य: ?।" (श) बोथौप्रइसने वच्चेते। (ल) तथा इति।-तथा:,-भारवा: उतेः, प्ररेषना, बोधी तथा अरहसनम्, एवम वासुखम् इति चलवादि बङ्गानि बोष्यानि। पम्र -एप ववर्षु सड्गेवु मध्ये, प्रथंसातः,-सामानिकादोनां गुणकोतंनेन, उन्ुखोकार:,-उमुखौ. कश्यम, छत्करहोव्पाटनमित्यय:, प्ररोषना नाम भरतोछत्तिरितय:। सुचाबर रिप्रकारा प्रशंसा निरूपिता; यथा-बरमंसा तु दिषा क्रेया सेतमाडपेतनाश्रया। चेतनास्तु कथानाघयविसम्यनटा: खुताः। बचेतनी देशशाखी बाधी मधुबरमुखः।" इति।
(प) सोहषं ईति।-गोहषं: निपुष:,-सुदचः, बविः,-बाव्यरचयिता, एपा परिषत्-समादवि, गुखयाहियी-गुषयडके तत्परा, न तु दोषबडसे इत्वये:, नतमराजख-उदयनध, चरितं, बोके-जर्नात, हरि-मनोहरस, वबष नावे- अमिनयव्यापारे, दमा:,- निपुषा:, दद-प्रत्रिम् अमिनयव्यापारी, एककमवि, न
Page 530
षठ्ठः परिच्छेदः।
नटी विदूषको वाऽपि पारिपार्श्विक एव वा। सूतधारेग सहिता: संलापं यत कुवते॥ चितैर्वाक्येः खकार्य्योत्यैः प्रस्तुताच्ेपिभिर्मिथः । पामुखं तत्तु विज्जेयं नाम्ना प्रस्तावनाऽपिसा॥२६०।।(ब) सूवधारसट्शत्वात् स्थापकोऽपि सूत्धार उचचते, तस्व अनुचर: पारिपाशक:, तम्मात् किच्विदूनो नटः। उद्घात्यक: कथोद्वातः प्रयोगातिशयस्था। प्रवर्त्तकावलगिते पञ्च प्रस्तावनाभिदा:॥२६१॥(स)
प्राप्ते :- एट सिड्डेरित्यर्थः, पदं-खानं, यश्ा कारयम; मम माग्यस उपचवात्- सभ्युव्रतेः देतोः, चयं सर्वः गुणानां-कवित्वनास्यदचत्वादिरुपाषामित्वय: गम:,- समूह:,-ससुदित:,-सम्यक सदयं पाप्तः, चव किं पुनः, वत्रव्यमिति शेषः। पवख- मेव मम माग्यमेव चत क्ारवर्मिति भव:। बत्र कविप्रयतीनां प्रथंस्षया सम्माना- मुनुखोयरपकपा प्ररोधना। श्ादसबिक्रोड़ितं उत्तम्। (ष) घामुखमाड, नटोति।-नटी (चत्र "नटः" इति वकुसुचितं "तख्ात् विखिदूनी नटः इति श््त्तनिवन्धनलात, मन्दारमकरन्टे तु उमयोरषि मटीनटयो: उपादानं दृश्ते, यथा डि,-"नटी विदूषकी वावि नटी वा पारिपार्निंक:"
पारिपार्शिक :- पार्सवसिनटविज्ञेष :; एते सुवधारेथ सडिता: यव पिछे:,-
प्रवेश:, तदुपयुश्तेरितर्यः, प्रस्तुतास्ेपिभि:,-प्रमतहत्तमुत्यापयद्निः, वाकयो:, मिथ:, - पन्तोडन्धं, संलापं-सम्यक भाषणं, कुवते, तत् तुबामुखं विश्वेयं, सा नामा पस्ावनाउपि, विश्रेवेति श्रेषः। प्रस्तावनाखकप: सुचाकरे यपोत:,- "विवेयधेब सहस्पो सुखता मतिपसते। ममानख प्रबन्चख तवा प्रचाबना सता पति। (ड). पसावनामेदानाइ, छदातय दवि :- सटमू। सा-२२
Page 531
[t=] साह्टित्यदर्पणः
तव,- पदानि त्वगतार्थानि तर्दर्थंगतये नराः। योजयन्ति पदैरन्येःस उद्भात्यक उच्ते।।२६२।।(इ) यथा सुद्राराजसे सूत्रधार:,-
भरभिभवितुमिच्कति बलात्- (क) इत्यनन्तरं [नेवथ्ये] "प्राः !! क एष मयि स्थिते चन्द्रगुप्तमभिभवितुमिच्छति बलात् ?" दूति। भत अरन्यार्थवत्तयपि पदानि हदिस्थार्थागत्या अर्थान्तरे सङ्गमय्य पात्रप्रवेश: । (ख)
भभिप्रेतारथं:, यैम्य: तानि चमतार्धानि-पवोधिताभोष्टार्यानि इतय:, पदानि तदय- गतये-तदरथंख-वर्मिप्रेतार्थस, गतये-बोषाय,नराः (यब) सन्ये :- अभिप्रेताथं- मावप्रतिपादकेरित्यय:, पटे: वोजयन्ति-पभिप्रेताथें सङुमयन्ति, स उह्ात्यक उच्चते। (क) करयद दति।-क्रूर:,-बनिष्टफलदलन निठुर, ग्रङ्ः-राहुः, सवेतु :- सपातः, चन्द्रतुल्यकान्तिस्व इ्यथ:, ददानों-सम्परति, चसम्दुथंमर्डलम- वपरिपूर्णविन्नं, चन्द्र, बलात्-हठात्, चभिभवितुम्-वक्मितं, यसितुमिति यावत,
(ख) पवेति।-पतर बन्चायवन्ति यथा,-कुरः पहः,-पाग्रयः, यख तथोक:, पचवा-करर-क्ररनमीचि, कृटव्यवहारे उब्बर्थः, ग्रहः-पासक्रो यख सधाविष:, सकेतु:,-मखयकेतुना सह वर्ततमानः, राजसः इतथः, ६दानीमसम्पूर्य-
मस्डल, चन्द्र-चन्द्रगुप्न, बलात्-बलं सामथ्ये, मिवादिसेत्यं वा,चाश्रित्व (व्यब्लीपे
अषि पदानि हदिकस-चमिमत्षस, [बलुक समासः] ववेख-द्वितीयाय- रपय्, समत्या-पबोदेन, द्वितीयाथंख प्रतिपादनं नासोदिति बुद्ा इत्यः, प्थ्रां- नरे-द्ितोयायें, सद्रभय्य-तत्तसतदात् सटटतः अभिधाय उत्ये:, चन्द्रगुव्ष प्रति
Page 532
बह: परिच्छेद:। [१८0]
सूवधारस्य वाक्यं वा समादायार्थमस्य वा। भवेत् पात्रप्रवेशश्चेत् कथोद्दातः स उच्यते ॥२६३। वाक्यं यथा रतावत्याम् ;- "होपादन्यस्मरादपि" इत्यादि सूत्रधारेण पठिते [ नेपष्ये] "एवमेतत्। कः सन्देहः? होपादन्यः सदपि" इत्यादि पठित्वा यौगन्वरायषस्य प्रवेभः । (ग) वाक्यार्थो यथा वेखाम् .- "निर्वाणवेरदहना: प्रथमादरोणां नन्दन्तु पाएड़तनया: सह माधवेन। रत्तप्रसाधितभुवः चतविग्रहाव खस्था भवन्तु कुरुराजसुता: समृत्या:॥" (घ)
समखयकेतो: बमाव्वरायसात् भयमाशङ्मानस्य पावस-नटख, चायकनेपव्यभृतज 5त्ययं:, प्रवेभ: । (ग) वाक्यमिति।-पयं भावः,-वाव्येन्दुप्रकाशऊता "इदिख्ानामयवता पदानामन्ययाऊतेः। यः पावस्य प्रवेभः ख्वात् स कबोद्दात दष्यते।" इत्युक्त: कयोह्वातः, तवान्ययाकरणं पदमक्राथंभत्रमेदाम्वां डिप्रकारकम, परतति कबोद्दातोऽपि विविध: "सूबधारस् वाक्यं वा" उ्त्वादिना खचित इति बोध्यम्। पतः,-प्रथम- सोदाहरणम्-"होपादन्यमत" इति; द्वितीयख "निर्वास" इति। (घ) निर्वायेति/- पाखुतनया :- पाणडवाः माववेन-अपेन,वह बरोष
-चुडे निषनात, निर्वायं-निदवतं, वैरख-विदेषसय, दडनं-तापी येषां तथाभूता: सन्तः, एकम अवृत्दव्यपनमात् बन्चव नमयां समूलमुच्केदात् तविषयकविदेषनिवृवत्या
रन्योपपततये पूर्व्वपदाथंप्रधान: बैवं दडन श्र्वेति उपमितसमासी ग्राह्यः नतु वैरमेव दहन इति रूपबसमासः, तख उत्तरपदायंप्रधानतया उतहेतोरन्ववानपपते:। बप "मन्दन्तु" इति पदस दुःखाभायपरत्वं बोडव्यं, दुःखसखे वानन्दानुद्याद्, तथा र एत्तरपबियक एवं साधोथान्, नतु रूपवा्थंयोषय: वेरमेय दहण पति बिय्र: ]। समता :- सायुजोविन:, कुवराजस-एतराड्ृ्रस, सुता:,-परुच्नाः, दुर्य्योषनादय
Page 533
साहित्यदपंयः।
दति सूतधारेण पठितस्य वाक्यस्वाथें ग्रोत्ा [नेपथ्े]"था: दुरत्मन्! हथा मङगलपाठक! वथं खखा भवन्तु मयि जोवति धार्त्तराष्ट्रा :? " ततः सूत्रधारनिष्कान्तौ भोमसेनसय प्रवेशः। यदि प्रयोग एकस्पिन् प्रयोगोऽन्य: प्रयुज्यते। तैन पातप्रवेशस्ेत् प्रयोगातिशयसदा।।२६४।।(ङ) यथा कुन्दमालायाम्,-"[नेपथ्े] इत इतोऽवतरत्वाय्यां। सूब। कीडयं खलु चार्य्याSडद्वानेन (च) सहायकमपि मे सम्पा- दयति ? [बिखोक] क्टमतिकरणं वत्तते,- लङ्गेश्वरस्व भवने सुचिरं स्थितेति रामेण लोकपरिवादभयाकुलेन। निर्वासितां जनवदादपि गर्भगुर्वी सौतां वनाय परिकर्षति लक्ष्मपोऽयम् ॥।" (छ)
पति यावत्, रत्ेम-चनुरानेय, प्रथयेनेत्व्यं:, प्रसवापिता-पायतोकता, भू:,- सविषो, ये: साहृया:, चच्चत्र-रतेन-खनानयविरेय, म्रसाचिता-पसक्रता, भू, यै: तथामूता:, दथा चत,-बिनशः, बियस:,-वसरः, सन्धियरवादिति भवः, येषां ताहमा:, चन्धत्र-वताः,-व्रविता:, विग्रसाः-भरोरति येवां, युषपधारा- दिति मायः, तवामूता: सन्तः, सख्ा:,-सुखिन:, बन्वन-खर्गस्थाः, चता इव्वघ:, ('सुचिते व मृते खखः" इति कीषः) भवनतु। [चशित् पचे "खपरे मरि वा विषर्गलोपी वत्व्यः" इति विसमंबोप: ] एतेन कुबरनसुतपदार्यमादाय पावस प्रवेभ: सूचितः। वसनततिखकं उत्तम। (ड) प्योगातिजयमाह, वदोति।-यदि एवचिन् म्रयोने चन्च: प्रयोग: प्रयु- व्यते, तेन-द्वितोयैन प्रयोनेय, पाकस-नटख, प्रवेभ चेत् अवति, तदा श्योगाति- मयः, भवतीति भेग:। (य) पार्य्यापदेनाव सुबधारः समाय्यांऽ5द्वार्न नम्यमानो वर्दतत,-बोडय मिव्वादि। ( र) वहनरखेवि।-चहेनरस-रामपक्, जवने-सरी, वडायामिति ..
Page 534
वठठः परिच्छेद:। [952]
अत नृत्यप्रयोगाथें सभाय्यांऽSद्वानमिच्छता सूत्रधारेण -- "सोतां वनाय परिकर्षति लक्ष्मपोऽयम्" इति सौतालक्षणयोः प्रवेशं सृचयित्वा निष्कान्तेन खप्रयोगमतिशयान एव प्रयोग: प्रयोजित:। (ज) कालं प्रवृत्तमाश्रित्य सूवधग यत्र वर्रायेत्। तदाश्रयश्च पात्स्य प्रवेशस्तत् प्रवर्त्तकम् ॥२६५॥ (भ) यथा "आसादितप्रकट" इत्यादि। ततः प्रवभति यथा- निर्दिष्टो राम:। यवैकब समावेशात् कार्य्यमन्यत् प्रसाध्यते। प्रयोगे खलु तज्ज्ञेयं नाम्नाऽवलगितं बुधैः॥२६६॥(ञ) यथा,-शाकुन्तले सुवधारो नटीं प्रति-"तवास्ति गोत- रागेय" इत्यादि। ततो राज्जः प्रवेशः।
यावत, सुचिरं-दोघंश्ञालं, दश्मासपय्येन्तं व्याप्य इत्यये:, [कालात्यन्तसंयोगे द्वितीया, क्रियाविशेषयल्वेन या क्ीवत्वम् ] सिथता, सौतेति शेष:, दति-इत्य, खोषानां परिवाद :- दोपारोपणम्, चपवाद इति यावत, ("परिवादोऽपवादे स्वात्" इति मेदिनो) तम्मात् मर्थं, तेन चाकख:,-कातर:, तेन, सामेय जनपदात्-देभात, निर्वासितां-निष्कासितां, गर्भेध गुर्वो-भारवती तां, गुरुगभंमराक्रान्तामित्यय:, अषि सोताम् थयं लत्त्मय: बनाय-वनं नेतुमित्यथेः, परिकर्षति-ब्ाकर्षति। वस्न्त- तिखकं वत्तम्। कुन्दमाखाया: पद्ममिदम।
खप्रयोगं-नृत्यरूपम, पतिभयानः,-पतिक्रामन्, प्रयोनितः। (का) कालमिति।-यम म्रवत्तम्-उपचितं, कालं-वसन्तादिकमित्य:, भात्रित्य सूवध्टक-सुवधारः, वर्यचेत्, तव (यः) तदाघ्रयः,-तदा्िित्येत्य, पावस :- गटख, प्रवेशः, भर्वत पति शेषः, तत् प्रवर्शकम्। (ञ) यवेति।-बव्र-यशिन्, प्रयोगे, एकत-एवसिन् विषये, समवेभात् - साहश्योडायनात्, चन्धत् बाय्ये-पातप्रवेभरुपं, प्रसाध्यते-सूच्यते, तत् दुषे;,- मचिडिते;, सवयगितम (चवसग- का । लम्- गती) इति नाया ज्ेयम्।
Page 535
[o2.] साहित्यदपंण: ।
योज्यान्यत् यथालाभं वौथ्यङ्वानीतराखपि।२६७।(ट)
वच्चमाणानि। नखकुट्टस्तु,- नेपथ्योतां श्ुतं तत्र त्वाकाशवचनं तथा। समाश्रित्यापि कर्त्तव्यमामुखं नाटकादिषु॥ एषामामुखभेदानामेकं कञ्वित् प्रयोजयेत्॥ तेनार्थमथ पावं वा समाच्िप्यैव सूवध्टक्। प्रस्तावनाऽन्ते निर्गच्छेत् ततो वस्तु प्रयोजयेत् ॥२2८।(ठ) वसु-इतिहृटत्तम्। बूदं पुनर्वस्तु बुधैरद्विविधं परिकल्पाते। आधिकारिक्रमेकं स्वात् प्रासङ्गिकमयापरम्॥ अधिकार: फले खाम्यम्, अधिकारी च तत्प्रभुः । तस्येतिव्टत्तं कविभि: आधिकारिकमुच्यते।।२६६।।(ड) फले-प्रधानफले। यथा,-वालरामायणे रामचरितम्।
(ट ) योज्यानीति। चत्र -बामुखे, यषालामं-यधासन्नवम्, उतराि-
तथा सायाभवचनं समान्रित्यादवि बामुखं-प्रस्तावना, वाततव्यम। एवाम् बासुख- भेदानाम्-एतट्ग्रन्योल्ानां, मखकुट्टोक्षानां वा, एकं वच्चित् प्रयोषयेत- विदध्यात्। चम सूबधक्-सूत्धार:, तेन सर्ये-वस्तु, वा-बचवा, पावं समा- विष्य-उपस्ाप्य, सूयदित्या पति यावत, एव प्रस्तावमाइन्ते निर्ग्हेत्, रम्रादिति शैष:, नेपय्यान्त: प्रविभेदिति माब:। ततः,-सूवचारगमनानन्तर, वस्तु-इतितसं, पयोपधीत्-छपष्चापयेत, मबिष्टं पा्वमिति शेष: । (र) प्दमिति।-६दं वस्तु पुनः दुषे: दिविधं परिवसम्बते-विभव्यते, एवं- वस्ु पाविधारियम, बध नमर प्रबक्रिकं जातु। अविवारित्ञानं तावदाषि-
Page 536
षठ्ठः परिच्छेदः।
मस्योपकर गार्थन्तु प्रासद्रिकमितोष्यते ॥३॥(ढ) पथ्य-अधिकारिकेतिव्वत्तस्व उपकरणनिमित्तं यच्चरितं तत् प्रासङ्गिकम्। यथा,-सुग्रोवादिचरितम्। पताकास्थानकं योज्यं सुविचार्य्येह वस्तुनि॥३०१॥(ग) १इ-नायो। यवार्थे चिन्तितेऽन्यस्मिंस्लिड्गोऽन्यः प्रयुज्यते। आागन्तुकेन भावेन पताकास्थानकन्तु तत् ॥३०२॥(त) तहेदानाइ,-
पताक्षास्थानकमिदं प्रथमं परिकोर्त्तितम्॥३०३।(थ) यथा रत्नावल्यां,-"वासवद्त्तेयम् इति राजा यदा तत्
कारिवज्ञाननकं, तज्ञाधिवारज्ञानाधोनम्, उ्तबािकारं निरूपरयतत, अविकार दति। -फले-कार्य्यय प्रधानफले, ख्वाम्यं-सामित्वम, पविकारः, तख-साम्यस, प्रभुष सविवारी, तख्-पधिवाियः, पतिवत, कविि:,-विशङः, पाधिकाविकम उच्यते। (ढ) पस्थेति।-पस-बाविवारिकेतिवत्तख, तु-पुमः, उपकरणायम- उपवाराय प्रसङ्गेम निर्वेसं वस्तु, म्ार्साक्रकम प्रति उब्यते। (-) पताकास्थानप्रयोगनियममाइ, पताकिति।-९5 वस्तुनि-नाव्यरूपे पतितते, सुविचार्य्य-सम्यक् बिविच्य, पताकाखानक योज्य-प्रयोत्तव्यम्। (त) पताकाखाममाइ, यर्वेति। बब चन्वमिन् बर्चे-प्रयोजने, चिलििते, सत्रिर :- तख सवंख सयपान्तितः, बन्ध:,-बन्यार्थः, बागन्ुकेन-चतकितन, भवन-उपर्ापितेन वस्तुना, प्रयुन्यते-क्रियते, तत्-दिरुनखच्यम् इदं, तदिति सषः, पताकाध्यामयं, बोष्यमिति शेष:।
बतो-परमप्रीतिकरी, सयसम्पतति:,-फव्साभ, यत्र भरवेदिति शेषः, इदं तदिनि शेष:, पताषा ख्रानक, प्रयमम्-पायं, परिभीर्तितम्।
Page 537
[12२] साह्टित्यदपप: ।
करठपाशं मोचयति, तदा तटुत्या (द) "सागरिकेयम्" दति प्रत्यभिन्नाय "कथं प्रिया मे सागरिका,- अल्मलमतिमातं साइसेनामुना ते, त्वरितमयि! विसुत्न त्वं लतापाशमेतम्। चलितमपि निरोदं जीवितं जोवितेंशे ! वणमिह् मम करठे बाहुपाशं निधेहि।" (ध) इत्यादि फलरूपार्थसम्पत्ति: पूर्वापेक्षया उपचारातिभयात्. गुपवती-उत्कुष्टा। (न) वच: सातिशयप्चिष्टं नानाबन्धसमाश्रयम्। पताकास्थानकमिदं द्वितीयं परिकीर्त्तितम्॥३०४(व)
(द) वासवदत्तयमिति ।-वासवदृत्तारपधाररियो सागरिका सङ्केतं प्राप्ता, बासबदत्ताया तहिज्ञातमिति सागरिका वासबदत्तापरिमवभयेन गले पाय द्त्वा तवैव मतुमारख्ा, इति राघ्त: सागरिकाया वासवदत्ताक्म पति बोष्यम्। तदुत्त्या- सागरिकीतया। (ध) पलमिति।-पतिमावं यथा अर्वतत तथा, ते तब, चमुमा -उद्खन- दागा प्रामथ्थगरुपेथ, साहसेन-साहसिकन्यापारैय, दठान्रथव्यापरै्यति यावत, बलम पलम्, (सभ्नमे दिरुत्नि:)। धयि सागरिकै! त्वम एतं लतापाशं, त्वरितिं- फंटति, विमुख-परित्यज, हेजोवितेशे !- प्राय्थेन्नरि! चवितें-स्वामात् टूर गतं, हृदयदेशं परित्यन्य वदिर्गकं प्रवृत्तमिति भाष:, चषि नौवितं-मदोयान् प्राचान् निरोज़ चष्म, दह-बाममन्, मम कगहे, वाहुपाशं-पाश्ाकारं वाहुयुगलं, निषे्ि - सपंय। चम वासवदत्ताया: अनुनयपूर्वकं सुरतं बाजोभिप्रेतं, तदन्वख सागरिकाया: चनुनयपूर्वकसुरतस्यानृष्ठानम्। वासवदत्ता कषा पति विकल- वितेन राजा तर्कितम् सगरियापराप्रिुपस्य कारपख फलं सागरिखासुरतम्। माखिनी व्ृत्तम्।
सम्पत्ति:,-साभः । पूर्वापेचया-वासवदत्ताखाभा पेचया इत्वयं:, उपचारातिजयात्
Page 538
वहठः परिच्छेद:।
यथा वेख्याम :- "रतप्रसाधितमुवः चतविग्रहाव खखा भवन्तु कुरुराजसुता: समत्या:।।" अत्र रक्ादोनां रधिरशरी- रार्थंहेतुकश्नेषवशेन बोजार्थंप्रतिपादनात् नेटमङ्गलप्रतिपत्तौ सत्यां द्विनीय पताकास्थानम्। (फ) अर्थोपचेपकं यत्तु लौनं सविनयं भवेत्। प्निष्टप्रत्युत्तरोपेतं ततीयमिदमुच्यते। ३०५॥(ब) लोनम्-श्रव्यक्ारथ, स्रिष्टेन-सम्बन्धयोग्येनाभिप्रायान्तर- प्रयुश्तोन, प्रत्युत्तरेगोपेतं, सविनयं-विशेषनिवयम्रास्या सहितं, सम्पाद्यते यत् तत वतीयं पताकास्थानम्। (भ) यथा वेखां दितीयेडद्े- "कस्ुकी। देव! भग्नम्। राजा। केन ? वढ़। भौमेन। शजा। कस्य ? बचु। भवतः। राजा। प्राः! किं प्रलपसि? बच्चु। [समयं] देव! ननु ब्रवोमि,-भग्नं भोमेन भवतः।
मानाविधी यो बन्व:,-रचना, विविधविशेषचसम्बन्ध इति यावत्, तक्षमात्रयं- तांइषयकं, वच:,-वचनं, द्विशीयम इटं पताकाखानकं परिकीतिंतम्। (फ) चब सामान्यखचयं सद्मर्यात, ववेति।-रकादोनां-रनादिपदानाम,
उन्दर्भस्य नोनं, तख चयं:,-प्रयोजनं, फर्जामत्यं:, मवुनिपातनरपमिति भाव:, तख प्रतिपादमात्-सूचनात, नेत:,-नायवस्य, युविष्ठिरख इत्वयः, मद्रखप्रतिपती- तथा व प्रतिनायवस दुर्योषनशय मत्खे चिन्तते बागनुकेन भावेन (प्रवानफससूचनेन उत्ययं:) मेठमक्रखप्रतिपततिरिति द्वितोय पताक्ाख्ानकं बोष्यम्। (म) वर्षपसेपकमिति।-बधख-कार्य्यस, पबकूपस पति बावत्, 8प-
:- बप्रस्तुतनोधाभिप्रायैय मयुशेग इम्र्थः ।
Page 539
साहित्यदपेयः ।
रना। धिक् ! हृद्यापसद! कोडयमद्य ते व्यामोइ्त: ? (म) भष। देव! न व्यामोहः, सत्यमेव,- भम्मं भोमेन भवतो मरुता रथकेतनम्। पतितं किषिपोक्काणबड्दाक्रन्दमिव चितौ।।" (य)
द्र्थो वचनविन्यास: सुश्निष्टः काव्ययोजितः । प्रधानार्थान्तरापेक्षी पताकास्थानकं परमृ॥र०।(स यथा रत्नावल्याम्,- "उहामोत्कलिकां विपाएडररुचिं प्रारब्धजभ्रां चपा-
प्रद्योद्यानलतामिमां समदनां नारोमिवान्यां ध्रुवं पश्यन् कोपविपाटलद्युति सुखं टेव्या: करिष्याम्यह्म्॥ (व) (म) हद्ेति।-वद्धापसद-वडेवु सपसदः,-सषमः, तत्मबुदौ, बडतया- 5पइतविवेकेव्वधम पति भाष:। व्यामोड:,-वैचिच्यं, मदोद्रेक पतति यावत्। (य) अगननिति।-भोमेन-भयानदैन, मरता-वायुना, भग्र-खडितं, भवतः,-तव, बथकेतन-रबध्वजः, बिडिय:,-चद्रघसटिकाः, तासा काय प्न्दः, तेन बदु:,-जतः, चाक्रन्दः,-रोदनध्वनियेन तथाभूतमिय, चिती-भूमौ, पनितम। यथा कोडपि भव या वाहतः चितो पतन् रोदिति, तहददिति भावः । भवत पत प्रस्तते ऊरुमङडप्यन्वययोग्यम; मदता पति विशेषनिययः, बव रबकेतन- भडनिवेटनमलिमतम, ऊरुभङ्निवेदनसुपपन्रम्। पथ्यावकं उत्तम्।
शीविस:,-प्रयोगितः, खाव्यप्योगाएं:, नतु सभाम्यनतरतया काव्यप्रयोगयोग्य डवयथं :; स्वदैद काव्ययोजितम् विद्यमानतेग काव्ययोजितत्वविशेषचस् निरयंकत्वा- प्रसेिति भाष:। प्रधानं-फथम्, एव (बत) पर्धान्तरम्-सववविशेषः, तत् चपेषते
पताकाख्ानकम । (व) उदाइपति, उहमेति।-बक्सरजल विटूषयं प्रत्यततिरियम्। चहम्
Page 540
षछ्: परिच्छेद:।
भत्र भाव्यथं: सूचितः । (श) एतानि चत्वारि पताकास्थानानि कचिवङलाथें कचिद- मङ्गलार्थमपि सर्वसन्धिषु भवन्ति। काव्यकततुरिच्छावशाद् भूयोऽपि भवन्ति। यत् पुनः केनचिदुत्तं,-"मुखसन्विमारभ्य सन्विचतुष्टये क्रमेण भवन्ति" इति, तदन्ये न मन्यन्त, एषा- मत्यन्तसुपादेयानामनियमेन (ष) सर्वत्राषि सर्वेषाम भवितुं युत्तात्वात्।
उहदामन-सत्कटं यथा तथा, उत्-उद्ताः, कविया :- कोरका:, यखासाम, बन्चत-उददामा-एत्कटा, उत्पलिया-कान्तायसुत्कणठा, ("कलिका कोरचः पुमाम्" 'एत्वाण्होत्कलिके समे" इति बामगः) यखा:, वां, विपाइरा-कुस्षम- विवासात् विशेषेण पारडवर्ण, रुचि:,-वान्ति: यथ्ा:, तथाभूताम्, चमधव-
प्रारना जश्भा यया ताटशों, ( कामाभिलाषव्यच्नवमिदम्) चविश्ले:,-घनैः,
रित्यं:, वातमनः,-खन्य, वायासम्-इतः ततः विचेपम्, चन्न-क्वान्तिम,
सुदामलताम्-उपवनव्रततिम, चन्धाम्-सपरा, नाशेमिव बद्य, पशन्-सव- लोकयन्, देव्या:,-महाराज्जाः, वासवदत्ताया इति वावत, सुखं, घ्रषं-नित्नित, बोपेन विपाटला द्रृति: यस्य ताट्यं, वरिष्ामि। साध्वो स्त्रो भततारम् अपवामब- वोख्यन्तं दृद्ष कुप्यति इति प्रसिद्ि :; यथा विरडक्रिष्टसागरिकादर्शमेन तख्ाः क्रोष:, तबोद्यानलतादर्शंनऊतकावविषम्बेनापीति भावः। शर्टूखविक्रोड़तं हत्तम्। रवावल्या पद्ममिदम्। (थ) चव भावी पथ:,-राजामं सागरिकाइडसकं दद्ष बासबदत्ता कोप बरिष्यतोव्ये वंकप प्रधानार्थान्वमित्वय्य:, तत्षूचकमिति बोषम; यदा,-बिरर्डल्ष्ट- सागरिकासत्रमः, प्रधानमर्थः सूचितः: हितीये, सेषवशनेय प्रधानाथंसूचनम, चव तुन तर्थेति मेद: । वह्ट सागरियामरसादे बिलिते देवयाः प्रसादीतषवेयप्राय पत
(ष) एतानोति।-भृयीषि-पुनः पुनरवि, भर्वन्ति, प्रयुस्ननोति सेष्रः। एपादेयाना- सहदयमनोरम्याणामित्ययं पवियमेत-नियसं वरिलेलपंः।
Page 541
[oea] साहित्यदपय:।
यत् स्यादनुचितं वस्तु नायकस्य रसस्य वा। विरुद्धं तत् परित्याज्यमन्यथा वा प्रकल्पयेत्॥३०७(स) भतुचितमितिवृत्तं यथा-रामस्व छच्ना बालिबधः । तञ्व डदात्तराघवे नोतमेव। सुग्रोववोरचरिते तु बाली रामबधारथ- मागतो रामेण इतः, इत्यन्यथा छतः । अङ्गेष्वदर्शनीया या वत्तव्यैव च समता। या च स्यात् वर्षपर्य्यन्तं कथा दिनद्यादिजा॥ अन्या च विस्तरा सूच्या सारऽर्थोपचेपकेर्बघेः।२०८॥ (र) अद्वेषु प्रदर्शनोया कथा-युद्धाटिकथा। वर्षादूर्द्दन्तु यद्दस्तु तत् स्याद्वर्षादधोभवम्॥३०६॥(ब)
(स) यदिति।-यत् वस्तु नायकम्य वा रसष्य अनुचितं-सरपच्युतिमत्वा- सकं, तत् विकज-प्रतिकूलं, परित्ाज्यं सात, वा सन्चया-उचितं बषा सर्वात तथा, पुरापादिविकडमवि खेच्कया इति शेष :. प्रकल्पचेत्-रचयैत्। बत एवोत्रम, -"सपारे वाव्यमंसारे कविरेव प्रजापतिः। यथाडसे रोषते बियव तथेटं परिवर्सते। भकारी सेत् कबि: बाव्ये जातं रसमयं जमत्। स एव बोतरागम्रेग्रोरसं सर्वमेष तत् भवानचेतनानवि चेतनवस्ेतमानचेतनवत्। व्यवडरति बथेषं सुबव: बाव्ये सतन्त्रतया ॥" इति ध्वन्धाजीके।
सनाता-वक्ुरमोष्टा चेत, वत्व्या-बचया निवाध्ा, एव, नत् कार्यत हति माव :; या-कथा, वर्षपथ्यन्तं-संवत्ारसाध्यति भाषा, सा दिनहवादिणा- दिवबडयादिभि: निर्यस्ा उत्थ:, य्यात्। [नानेकटिननिवत्यंकचया सम्प्रयोजितः" रव्वनेन तथ पके निविदत्पि वर्षपर्यन्तम् पति नियमाथे पृषगुपादाजम ]। चन्धा, ज्ा विववय-पतिषड्खा वथा, सा-समन्ताउपि कषा, दुषैः-पशडितः, पर्याप- सेपके:,-बयंसूचस: बाकयेः, वत्यमाणेविष्यन्नकादिभिरितय:, सूचा-प्काश्या। (र) व्षादिति।-यत् वस्तु वर्षात ऊर्ह-वक्षराचिक सन्पादामित्यं:, तत् वर्शत् पयोभरषं-वर्षान न्यनकालेन निर्यान्नमिलक, जात्।
Page 542
षठ्ठः परिच्केद:। [३2०]
उत्ा हि सुनिना,- "अइच्छेटे काय्यें मामनतं वर्षसश्चितं वाडपि। तत् सवें कर्त्तव्यं वर्षादूड्डें न तु कदाचित्॥" (ख) एवस चतुर्टशवर्षव्यापिन्यपि रामवनवासे ये ये विराध- बधादय: कथांप्राः, ते ते वर्ष-वर्षावयव-दिनयुग्मादोनामेकतमैन सूचनीया न विरुदाः। दिनावसाने कार्य्यं यद् दिनेनैवोपपद्यते। अर्थोपक्षेपकैर्वाच्यमङ्कच्छेदं विधाय तत् ।३१०॥(ग) के ते अर्थोपक्षेपकाः ? (घ) इत्याकाङ्वयामाद्ट,- पर्थोपचेपका पञ्च विष्कन्भकप्रवेशकौ।
6 प्रथ विष्कन्भक:,- वृत्तवर्त्तिष्यमागानां कथाउंशानां निदर्शकः। सङ्गिप्तार्थस्तु विष्कन्भ आदावङ्कस्य दर्शितः।
(ख) भडककंन दति।-षङुस्य केदे-अवसाने, विष्कन्कादावित्वयः, यत् वाय्यं मासऊतं, बा, वर्षसश्चितं-संवत्मरतमित्यय, तत् सर्व वर्षात ऊह कदाचित् न तु-नेैव, वा त्तव्यम्। (ग) एकदिननिव्त्यन्य कथारडशस् निर्वसंनीयत्वप्रकारमाइ, दिनेति/- यत् काय्ये दिवेन-सम्पूडॅन दिवसेन, उपवद्यते-सत्गष्कते, तत्सम्पूर्णिवस- विबत्ये कार्य्यमित्यय:, बदक्कंदम-बङ्धविरामं, विषाय-हत्वा, दिनावसाने- दिवसावसानावसरे, र्थोपचेपके,-वच्यमार्षे विष्वन् शादिभि:, वाप्यं-वत्तव्यम्। (घ) वर्धेनचेकाममिधातुमाकाङामुत्यापयति, के ते? इात/-के ?- किंखकपा: ? (ङ) पर्थात ।-पवस-शर्थस, उपचेपका :- उपखापितार, पत- सरसदकाः। वान् नामती निर्दिरभात-विष्क अकः, प्रवेधकः, चूलिका, बडाव- सार, तया षडसुखम् इति। सा- २४
Page 543
साहित्यदर्पणः ।
मध्येन मध्यमाभ्यां वा पावाम्यां सम्प्रयोजितः । शुद्ध: स्यात्स तु सङ्गौर्गों नौचमध्यमकल्पित: ।।।९। (प) तब शुड्ा यथा,-मालतोमाधवे शमशाने कपालकुण्डला। सङ्गोर्षो यथा,-रामाभिनन्द चपपकक्ापालिकी। अ्रथ प्रवेशक:,- प्रवेश कोऽनुदात्तोत्या नौचपातप्रयोजितः । अरङ्द्वयान्तर्वित्तेय: शेषं विष्कन्भके यथा॥३१३।(छ) बङ्गद्वयस्यान्तरिति प्रथमाङ्गेस्य प्रतिषेधः। यथा-वेखाम् अखत्थामाङ्के राघसमिथनम्। त्रथ चुलिका,- अन्तर्जवनिकाSSसंस्थे: सूचनाऽर्थस्य चूलिका.२४।(न) यथा,-वौरचरिते चतुर्थाङ्गस्यादौ। [नेपथ्े] "भो भोः
वर्तिष्यमाधानाम-पानामिनां, कबांद्यानां निदर्शक:,-सूचकः, बडख चादो- प्रथमं, दर्मितः, सह्ितः,-सङपेषेत्, यः प्थं:,-कथाविभागः, स विष्कन्ः। सतु मध्येन-मध्यविधेन एकेन पावेष, वा मध्यमाम्यां पावाम्यां सम्परयोजितः चेत् भवत, तदा शुद्ध: सात्। नोषमध्यमार्म्या, पावाभ्यामिति शेष:, बव्पितयेत् सदौष:,- विमिन्नः, विष्कन्की नाम पर्थोपत्ेपक: इति श्रेषः। (छ) प्रवेभकमाह, प्रवेभक इति।-नोचपावप्रयीजित:,-नोपानि-जाता, मतु कर्मतो निव्वश्नि, यानि पावाधि ते: प्रथोनितः,-अतप्रयोग इव्यय:, बद्ु- दातया-प्राक्तया, उत्वा-लाषया, रचितः कषाविभाग: इति शेष:, प्रवेभकः। मन स कुब खात् ? 5वाइ, वहति।-स तु चरुषयानत:,-एवोष्डयोमंध्ये, विश्ञेय:,- विधासव्य: त्वय: । मयु विमयमेतावत्खरूप एव ? इत्याड, शेषममिति ।-शेषं- छहेपीकतादि, विष्कनके यथा-विष्कनयवत्, ज्ेयमिति भायः।
मम्यनरं, पाससे: (जनेः) या पयंस-साय्स, सूरना सा कूलिका।
Page 544
षष्ठः परिच्छेदः।
वैमानिका :! प्रवर्त्तन्तां रङ्गमङ्गल्ानि इत्यादि। "रामेग परशरामी जितः" पति नेपथ्ये पात्रेः सूचितम्।
प्रङ्मान्ते सूचितः पात्रेसदङ्कस्याविभागतः । य तराङ्कोऽवतरत्येषोऽङ्वावतार दृति स्मृतः॥३ १५॥(भ) यथा,-अ्रभिज्वाने पत्चमाङ्क पातैः सूचितः षछाङस्तदा- स्याङ्गविशेष दवावतोपंः। प्रथाङ्गमुखम,- यत्र स्यादङ्क एकस्मिन्नङ्गानां सूचनाSखिला। तद्ङ्गमुखमित्या हुर्बीजार्थख्यापकञ्ज तत्।३१६॥(न) यथा,-मालतोमाधवे प्रथमाङ्गादी कामन्दकवलोकिते भू रिवसुप्रभृतीनां भाविभूमिकानां परिचित्तकथाप्रबन्धख च प्रसङ्गात् सन्निवेशं सूचितवत्यो। (ट)
(क) बङ्धवतारमाइ, बङ्ान्े दति।-बडस चन्ते-चबसाने, पावे:,- नाटकोयपुरषः, न तु कविना इति भावः, सूचितः,-सङ्गिप्य दर्शितः, चथ प तदइथ-यस्यान्ते पाते: सूचितः, तस्वाद्स, पविमानतः,-पविक्ेदेन, यव-य इत्यथं:, [चव्ययमेतत् ] चङः पवतरति, एषः बड्ावतार इति सृतः,-वबितः। (ज) बङमुखमाह, यर्वेति।-यन एवश्चिन् बडे व डानां-सवेषामडकार्य्य- नाम, पखिला-समस्ता, सूचना स्थात, तम् बङमुखं, यत् केवलं बोनावेस-मूष- भृतस्य विषयन्, ख्यापनं-सूपनं, च तदप्यडमुखम् इतारः।
सद्धिप्तः, यः वचाप्रवभ्धः, तय्य प्रसद्गात्-प्रसत्तमनुसतय, सभ्रिवेशं सूचितवत्ौ। (ठ) चघ वनियमतैनाएसुखनाइ, बडानेति।-वा-वद्ा, पङ्मान्ते (प्रविष्टेः) पाठै :- नटेः, डिवस-ैदं प्राप्तस, बरस-विषानवस इ0बं: प्दंछ सूचमात, पहाथम-परुमुसम।
Page 545
[800] साहित्यदपणः ।
प्ङ्ान्तपातः,-प्रङ्गान्ते प्रविष्टैः पात्ैः। यथा वोरचरिते द्वितोयाङ्ान्ते,-"सुमन्तः। [परविश्] भगवन्ती वशिष्ठषिश्वामिती भवतः सभार्गवानाह्वयतः। उतरै। क भगवन्ती ? सुमन्तः। महाराजदशरथस्यान्तिके। पतरै। तत् तनेव गच्छाम: इत्यङगपरिसमाप्ती "ततः प्रविशन्युपविष्टा बत्चिष्ठविव्ामियपरपरामा:" इत्यन पुर्वाङ्गान्त एव प्रविष्टेन सुमन्त्रपात्रेष शतानन्दजनककथा- विच्छेदे उत्तराङमुखसूचनादडास्यमिति। एतच्च धनिकमतानु- सारेणोत्तम्। अ्रन्ये तु-"अङ्गावतारनैव दृद गतार्थम्" इव्याङ्ः।(ड) अपेच्ितं परित्यज्य नौरसं वस्तु विस्तरम्।
कार्यो विष्कस्को नाय्य आमुखाचिप्रपात्रक:१। (क) यथा,-रतावत्यां योगन्वरायणप्रयोजित:। यदा तु सरसं वस्तु मूलादेव प्रवर्त्तते। आदावैव तदाऽङ्र: स्यादामुखात्तेपसंश्रयः ।११८। (त) यथा,-भाकुन्तले।
(ड) चन्धे दृति ।- अन्ये तु- माव्यप्रदोप ववाराद्यस्तु, वडधवतारेय - पदा- न्तवडनरोपस्थितिखोकारैय, एव गतार्थ-जतार्यंम्। ववंदिषख्ाइमुखख सोकारो निर्र्यक उति भाव:, इबाङ्:। (ढ) प्रथमासदावधि कर्तव्यतासाड, चपेवचितमिति।-नौरर्स विस्रं बस्तु परित्वन्य-विष्किय्य, वपेवितम्-पाबाहितं, यदा सन्दर्भयेत्, तदा शेषं-सरसं वस्तु, सन्दर्भंयितुमिति शेष:, नाव्ये बासुखानन्तरम्-बासुखात-प्रसावनायाः, जम. नरम्-पयात्, चामुखेन चाचिप्रम्-पाहटं, पावं यव ताहभः, विष्वनय: काय:। (ब) यदेति।-यदा वु मूदादेव-मूषमारम्यैब, सरसं वस्तु प्रवसते, तदा घाटो एव बामुखम् चाचिपति इवति तवोक्त: संतरषी वस् तवाभूतः, पामुखसूपितः 5त्परय:, बरः खातु।,
Page 546
ष8्ठः परिच्छेद:। [80t]
विष्कन्भकादौरपि नो बवो वाच्योऽधिकारिगः । भन्योऽन्येन तिरोधानं न कुर्य्याद्रसवस्तुनो:१३२०(त) रस :- मृङ्गारादिः। य दुशं धनिकैन,- न चातिरसतो वस्तु दूरं विच्किबतां नयेत्। रसं वा न तिरोदध्यादु वस्वनङ्गगरलक्षणैः॥2 इति। (घ) बोजं बिन्दुः पताका च प्रकरी कार्य्यमेव च। अर्थप्रकृतय: पञ्च नात्वा योज्या यथाविधिश्२१(द)
अधिकारिय :- प्रधानफलप्रमीः, बधः,-भारग मवर्य बा, नो वाच्य:,-नवर्णनीय :. मिं पुनः साचाह्र्शनीय इति साक:। ददसुतं सर्वात, नायकी नाधिकेव या नाटक- फमषिदेवता सवतति, तडने बखंमाने नाटकफलखपि मंहारः, बस्य तदायत्तलान; तथा सति प्रश्से सर्वतो विप्रवपतति: दति। तथा रसत्य, वसतुनः-(तिद्वत्तय्य, च पन्धोडन्यम-परस्प्ररंणीथर्थ:, तिरोधामं न कुष्यांत, रसे पतिव्वत्तयोग :. इतिव्त्े रस- योग: यथा स्थान तथा सचयितव्यमित्यथ:, नैतयी: परम्पवं विच्केदः कार्य इति मात्र:। यधोक्रं भरतमुनिमा,-बद्धे प्रवेशके वा प्रकरणमाश्रिथ माटके बादपि। न बधः कसंत्य: स्याद् यसतव स नायक: खयातः । परवतरणमेव काय्यें सन्धिरया गडणमेव बा नित्यम। बक्ुभि: कार्य्यविश्रेषे: प्रवेशके: सूचयेद् वादपि।" इति। (घ) वनिकमतेन समथंयते, नेति।-पतिरसतः,-परतिरस्ात, रसष्याति- रेके शोश्यथं:, वस्तु-उ तिशव्तं, दूरम-प्रथथरथ, र्वि्िव्नतां-विच्केद, न य नगैत-नैव प्रापयेत ; तथा वस्तुन :- उतिद्वत्तस्य, चहद्ारलचणै :- बलङ्गतिरचनेः, चनुमासी पमाउडदोनों विचानैरित्यर्थ:, रसं वा न तिरोदध्यात-न विच्केदं गमयेदियये:। चतः घथा रसवस्तुनो: सम्बन्वोपि सम्पदेत, परस्रस् तदन्वतरोत्कर्षेय एकस् तिरोधानं न खयात तथा यतितव्यमिति भागः। (द) वौषमिति ।-पर्थस्-प्रयोजनश्, म्रश्तयः,-सिद्धिहेतवः, पञ्च। ता' नामतो निर्दिरशतत,-बौज, बिन्दुः, पताक्षा, मरकशी, तथा कार्य्यम् पति। फलमार्र, -( एता: बौनादा: ब्यप्रम्तोः) जात्ा यवाबिधि, बोज्या :- प्रयीत्तव्या इचये:।
Page 547
[802] साहिव्यदर्पपः।
तव बोजम्,- अल्यमावं समुहिष्टं बहुधा यद्विसर्पति। फलस्य प्रथमो हेतुर्बीजं तदभिधौयते ॥३२२।। (ध)
लालितो योगन्वरायणव्यापारः। यथा वा,-वेखयां द्रौपदोकेश- संयमनहेतुर्भीमसेन क्रोधापचितो युधिष्ठिरोक्षाड्:। (न) पवान्तरार्थविच्छेदे बिन्दुरच्छेदकारगम् ॥३२३॥(प) यथा,-रतावत्याम अनङ्गपूजापरिसमात्ती कथार्डर्यविच्छेदे सति "उदयनस्येन्दीदिवोद्ोप्यते" इति सागरिका सुत्वा (सहषे] "कधं एसो सो उदभरगगरिंदो" इत्यादिरवान्तरार्थहेतुः । (फ)
(घ) बोजमाड, चक्पमाचमिति।-यम पम्पमात्रं -यत्किथ्षिन, समूहिष्टं सत् बहुधा विसपति-विज्तानं गण्कति, सहकारियोगेनोपचितं सत् विविधावान्तर- बार्य्याि जनयति एत्थे:, तत् फब्थ-प्रधामफलख्, प्रथम:,-प्रचानं, हेतु:,- बारयं, बोजम पमिषोयते-कथ्यते। चत विशेषो यणेत्रः मातृगुप्ाषारये:,-"फने यथ्ब क्ि संहार: फलबोज्न्तु तङ्रवेत्। वस्तुयोजं कथा जेया बर्थबीजनु नाययः ।" पति। प्रथमं लोषसुत्न्ः, ततः परं बहुविर्धािसारवान् वाय्येप्रयोजन: कारणविशेष: योजवन बोजममिति मार:। (न) यमा रवावव्यामिति।-रवावस्या .- सागरिकायाः, प्राप्रिषठेतु: देवस बानकूष्यं-फलनामिसुखतं तेन लाखितः,-चनुमोदित दत्वर्थः, यौगन्वय्षथ् व्यापारः बौजं, रवापलीप्राप्रित्स तत्फलं बोध्यमिति श्रेष: । वेदयार्मिति।-द्रोपटी- कैजमंथमनहेत: भोमसेनय्य क्रोधेन उपचितः,-इ्तिं गतः, युविहिरय सस्ारः, वेवेमंडारनाटखष्य बौजं, ट्रोकटोकेश संथमनस तत्फं बोध्यमिति शेष:।
सवंस-प्रयोगनय्य, विच्छेटे-समाप्ो, पच्छेव्य-पविगामख, बारणं बिम्दुः। तवोत्तम,-"बगन्तरववनिच्छेटे तक्षनानवारी बिन्दुः। जले तैखविन्दुवत् विस्ारित्ात बिन्दुररिति व्यपतिश्वते ।" रति। (प) उदाहरति, वर्घेति।-रवावव्याम् सनद्ख-कामख, पूणा तथ्ाः
Page 548
षष्ठः परिच्छेद:। [800]
व्यापि प्रासङ्गिकं वृत्तं पताकैत्यभिधौयते ॥३२४॥(ब) यथा,-रामचरिते सुगोवादेः, वेखां-भोमादे:, शाकु; व्लले-विदूषकस्य चरितम्। पताका नायकस्य स्यात् न खकीयफलान्तरम्। गर्भे सन्धौ विमर्षे वा निर्वाहस्तस्य जायते।।३२५।(भ) यथा,-सुग्रोवाढे: राज्यप्रास्यादि:। यत्त मुनिनोश्षम्, (म)- भ्रागर्भादाविमर्षाद्वा पताका विनिवर्त्तते। यस्मात् कस्मानिबन्धोडस्या: परार्थः परिकोत्यते॥ (य)
परिसामाप्ती सत्चां, कबाया:,-प्रक्वतसन्दरभंख्य, चर्थ:,-तात्पय्ये, तख विक्केदे सति "बस्ापाससमसमासि नमसः पावं प्रयाते रवाबाध्यानीं समये सम नृपजन: सायनने सम्पतन्। सम्प्रत्येष सरोवषदतिमुष: पादांसवासेविकं भ्रोव्यत्कर्षकती दृमामुदयनस्ेन्दोदियोषोच्यते ।" इति झुता सागरिका (सडर्षम) कषमति।- [बयम् एषः स उदयननरेन्द्रः" इति संस्कतम ] चवान्तरम्या्थस्य हेतुः, चवा- नरार्थश सामरिकाया वत्मदानं प्रति बनुरामस्य सविराम इति बोध्यम्। ( ब) पताबामाड, व्यापोति।-व्यापि-व्यापक, निवहबपर्य्नं स्वायोष्यय: प्रासद्रिकं-प्रसकतः भागतं, उत्त-चरितं, पताक्षा इति बमिधोयते। तबोकें भरतेन,-यहतं कि परारयं खात् प्रधानसोपकारनम्। प्रधानवत् कलात सा पताकेति कीसिंता।" इति।
योगिनोव्यय: न स्वात् [ "पताकानायवस्य" इति समस्तपाठे-पताजाया: नायकख -खामिनः, सकीयं-खमाबीपकारि यत्फलान्तवं्म पताका" उत्यनुषस्रेषान्वय:]। सथ्य व्यापकताभावसुपपादयति, गभें पति।-गमे सन्धी, बिमषें वा-विमर्षसन्धो वा, तस-फवान्रख, निर्वाड,-समाप्तिः, जायते। रसगङ्राचर तूतं,-"नायवम् फबं यत्तत् पताका परिषीष्यंते। प्रतिनायकगं वाडपि पताका यत् प्रयोजनम्।"दति। (म) फबान्री मुने: पताकापदपयोग साभिनवगुप्तपादाच्यारय्यव्या ख्यानानुसारैय मोपतमत्रोअंत्य खोलिविरोधं परिष्रति, यत्त पति।-सुनिना-भरतैन। (म) वा नर्भादिति।-ब्रष्मात् वषात् हेवोः पखा :- तमाविषाया:
Page 549
[808] साहित्य दर्पण: ।
तन्न "पताकेति।-पताका (र) नायकफलं निर्वदण पर्य्यन्तमधि पताकाया: प्रवृत्तिदर्शनात्" इति व्याख्यातमभि: नवगुप्तपादैः। प्रासङ्गिकं प्रदेशस्थं चरितं प्रकरी मता। यथा,-कुलपत्यक्के रावणजटायुमंवादः। प्रकसे नायकस्य स्थान्न खकीयं फलान्तरम् २२॥॥ (त) अपेचितन्तु यत्साध्यमारभो यन्निबन्धनः । समापनन्तु यत्सिद्वा्र तत्कार्य्यमिति सम्मतम्३२०।(व) यथा,-रामचरिती रावगबघः। अवस्था: पञ्च कार्य्यस्य प्रारब्वस् फलार्थिभि: ।
पताकाया:, निबन् :- रखना, सङटनमित्वय:, परार्थः परिकोत्यंते, तत था गर्भात् -गर्भसन्धिपर्य्येन्तम, या विमर्षात-विमर्ष सन्धिपर्य्यन्तं, वा पताका विनिवर्सते। ( र ) ररवेति।-चरव्र पता्ाश््देव पताकानायकफलं बोध्यम्। (ख) प्रकरैमाह, प्रासत्रिकमिति।-प्राप्तक्विकं-प्रस्मद्गतः प्रापत, प्रदेशखम् एकदैशव्यापि, चरितं प्रकरी मता। स्ातु नायकस्य खन्नीयं फखानवं- फपविशंष:, न स्ात्। बन्धे तु-"शोलाये वेदिकादोनां यथा पुष्पावतादयः। चथसं वर्षनादिस्तु म्रसङ्गे प्रकगेमता।" इत्वाहुः। तवोदाहरयं पुनयंधा माकुततले षछडडे,-"ततः प्रविपति पताडुरमालोक्चयन्तो चेटी तत्प्रष्ठे अपरा न ...... "डत्यारम्य "नेपथ्ये" उत्यन्तेन इति। (ब) काय्यमाइ, चपेसितमिति।-यत् साध्यं-सावनोयन, अपेचितम- बाबाद्ितं, न तु प्रासंद्तिकं, यत्रिबन्धमः,-यदर्ष:, चारभः,-उपाये प्रथमप्रहत्तिः, उद्योग: प्ति यावत, तथा वस् विद्ेत-सिहधार्ध, समापनं-सामपोष्षमवधान, तम्तु चार्य्यमति सममतम्।
वाषिमि:, प्रारम्ख-कवारश्रज्, मार्थ्यत, पत्च पवख्था,-प्रक्रानि, परिकोष्यन्ते
Page 550
षठ्ठः परिच्छेद:।
भवेदारम औत्सुक्ां यन्मु ख्यफलसिइ्डये।।३२६॥(ष) तव,-
यथा,-रतावस्यां रत्ावत्यत्तःपुरनिवेशाथें योगन्वरायगस्य शौत्मुक्यम्। एवं नायकनायिकादोनामपि (स) भौवुकमाकः रेषु बोद्दव्यम्। प्रयत्नस्तु फलावाप्ती व्यापारोडतित्वरान्वित: ।।३२०।(४) यथा रतनावत्यां,-"तह बि या प्रत्थि पसोदंसणोबाओ्रो तति जधा तधा पलिहित्र जघासमीहिदं करइस्म्" इत्यादिना प्रतिपादितो रत्नावत्यास्तितलेख नाटिर्वत् राजसङ्गमोपायः। (क) यथा च रामचरिते समुद्रबन्धनादि:। उपायापायशङ्गाभ्यां प्राप्माशा प्राप्तिसन्भव:।२२१।(ख)
पति शेष:, ताच चारमः, यबः. प्राश्ताम्ा, नियतापिः तथा फनागम पति बोष्या पति भाष:। (ष) बारणमाइ, भवेदिति।-मुख्यस-प्रधानस, फबख सिडये यत् चौत्मुक्ां, स बारभ्नः भवेत। (स) उदाहरति, यर्थेति।-पवर रवावल्तीलाभ एव सुख्यं फलं बोध्यम्। नायकेति।-[नाथकष नाथिकाऽडटयथ पति बियसः, पती नेवगष: ]।
इति यावत्, [विषये सप्रमोयम ] अतित्वरान्वितः,-पच्चनसारसिकतया पुरस्कतः, व्यापार:,-पेष्टा, प्रयतः । तथोतम-"सपश्यतः फबप्राप्तिं यो ब्यापारः फलं प्रति। परं चौत्ुक्यगमनं प्रयतः परिकोतिंत: ।" इरति भरतम्ाखे। (क) उदाइरतति, यधेति।-तह वि पति।-["तथाषि मास्थव्वी दशमोपाय पति यथा तथा चालिख्वय यथासमोहितं करिष्याि" पति संस्कतम ]i सागरिया वासवद्त्तामगेन राजानं पुनर्द्रष्ट्रमपि चपारयनी राजानमालिस्य "तदन्ी न वयित्हर्शमीपाय उति चिवे तथा राजानं पश्यन्तो कतार्था भविष्यामि" पति विन्तितवतीति भाग:। वक्षेति।-वस्राजस् सद्रमोपायः। जयं भाग :- सावात् पत्रमे महारात्जा: प्रतिबध्धात कटिति तहेतु: चिवबिखमममिति।
Page 551
[80%] साहित्यटर्पंगः ।
यथा,-रतावत्यं टतोयेडडे वेशपरिवर्त्तनाभिसरणादेः सङ्गमोपायाद वासवदत्तानन्णापायपङ्मया व अनिर्ध्ारिते- क्ान्तसङ्गमरूयफलप्राप्ति: प्रत्याथा। एवमन्यव। भपायाभावतः प्राप्तिर्नियताप्तिस्तु निश्चिता।२२२।(ग)
रतावत्याम् :- "राजा। देवीप्रसादनं त्यक्का नान्यमतोपायं पश्यामि" इति देवोलकणापायस्य प्रसादनेन निवारणात् नियतफलप्राप्ति: सूचिता। साडवस्था फलयोग: स्याद् यः समग्रफलोदय: २२।।()
न्तरलाभमहितः। एवमन्यत्। (ङ) यथासङ्यमवस्थाभिराभिर्योगात् तु पञ्नभि:। पञ्नधेवेतिवृत्तस्य भागा: सुः पञ्च सन्धयः ॥३३४॥(च)
साधनम, नपायमङ्ा-उद्यमसिको विघ्मयं, ताभ्यां प्रात्ती, फमस्ेति शेष:, सनब:, सन्भावना, प्राध्ताभ्ता। (ग) नियताप्तिमाह, चपारयेति ।-परपायख-विवस, बभावतः,-चपगमात्, निचचिता, प्राप्ति:,-फमखाभ:, नियताप्ि:। (घ) फलागममाइ, सेति।-यः समयस्-चनेवस, कवम्य-पयोजन- साभन्य, उदय:,-सभभावना, सा चवस्था फम्पयोग:,-फबागमः, खात्। पच्छित- राजेन रसगद्रापरे तूतं,-"फलागमः समं यव नायमप्रतिनायकी। सम्पततिय विपत्तच प्रपद्ेतां कुृतयन ।" ति। (ड) एवरमिति।-भन्वन-वौरचरितादो, सोता खाभादिसटिती रावय बयादि: इति सेयम्।
इतित सस्य-सन्दर्भंवस्तुनः, पत्तथा एव-पसप्रकाश एव, भागा:, पत सन्वः रुः।
Page 552
वड: परच्ेद:। [8]
तहचषमाइ,- भन्तरैकार्थसम्बन्धः सन्धिरेकान्वये सति ॥३३५॥(छ) एकेन प्रयोजनेनान्वितानां कथांभानामवान्तरेकप्रयोजन- सम्बन्धः सन्धिः। तहेदानाइ,- मुखं प्रतिमुखं गर्भी विमर्ष उपसंहतिः । दूति पञ्चास्य भेदा: स्यः क्रमाल्वक्मुच्यते ॥३३६॥ यथोद्देशं लक्षगमाह्ट-
प्रारम्भेग समायुक्ता तन्मुखं परिकोर्त्तितम्॥३३७।(ज) यथा,-रतावत्यां प्रथमेडङ्गे (भ)। फलप्रधानोपायस्य सुखसन्धिनिवेशिनः । लच्यालच्य द्रवोद्गेदो यत् प्रतिमुखन्न तत्।।३३८॥(ञ)
पतत भारतयोगिनी भवस्था मुखसन्धि:, यबयोगिकी बवस्या प्रतिमुखसन्धि: प्रत्याशायोगिनो सबख्ा गर्भसन्धिः, नियताप्ियोगिनी चवख्था विमषसन्धि:, फषागम- योगिनो सबस्था उपसंद्ृतिसन्विशेति बोध्यम्। (छ) सन्धिषचपमाइ, धन्तन्कायसम्बन्ध इति।-एक एव सन्वय:,-प्रयोगनं, शखमिन् सति, धन्तरा-मध्ये, एकाथंसम्न्:,-एवैन अपरंपेत्यय:, पथेन सम्बन्धः,- संयोग:, सांन्धः। मन्दारमकरन्देऽप्युतां,-मुख्यप्रयोजनवभात् तथाइङ्रानां समन्वये। भवान्तरायंसम्बन्ध: सन्धि; सन्वानरूपतः ।।" दांत। (न) मुखसव्विमाह, यवेति।-यम-अंशे, नाना चर्था:,-प्रयोननानि, रसा :- प्रक्वाराद्यथ, तेषां समवः,-व्यञ्नं यव ताहयो, प्रारभेष-प्रम्ञष्ट्यवेम, समायुक्ता, बीजस्य-सन्दर्भमृषवारपस, समुत्यत्ति:,-समुड्बः, तत् मुखं-सुख- सन्धिरित्यय:, परिकीतिंतम्। (क) उदाइरति, वर्वेति।-पव रावलोमत्राजबोरतरागरपस बौनस इन्पततिरिति चययस्मन्वय: ।
Page 553
[Boc] साहित्यदपंपः ।
यथा, -रतावल्यां द्वितोवेडङ्क वत्सरानसागरिकासमागम-
सायमानतया किश्िस्नततयस्य वासवदत्ताया चित्रफलकवृत्तान्तेन किसिदुबीयमानोऽस्य उद्देशरूप उद्चेदः । (ट) फलप्रधानोपायस्य प्रागुद्धिन्नस्य किञ्चन। गर्भी यत समुद्देदो ड्ासान्वेषगावान्मुहु: ।३३६॥(ठ) फलस्य गर्भीकरणाडर्भ:। (ड) यथा रत्नावल्यां द्वितोयेडङ्के,- "सुखरता। सहि! अदक्विणा दागिं सि तुमं, जा एवं भटिणा हत्येग गड्िदाबि कोबं ग मुज्जसि" (ढ) इत्यादौ समुद्वेदः। पुनर्वासवदत्ताप्रवेशे डासः। टतोयेड्ङ्गे-"तद्वार्त्ताऽन्वेषणाय गतः कथं चिरयति वसन्तकः ?" दृत्यन्वेषगम्। विदूषबः। "हो हो भो :! कोसम्बोरव्जलमोगाबि य तादिसो पिश्रबप्रस्स
वितस, फलप्रधानीपाय-फबख-प्रधानफलस, यः प्रधानीपायः तख, बौज- सोतय:, लत्याखत्य इव-ईषलत्य इव, उड्रेदः,-प्रकामः, उद्देश इति यावत्, तत् परतिमुखं-प्रतिमुखं नाम सन्धिरित्य: । (ट ) उदाइरति, यर्थेति।-सागरिवावत्सराज्समागमः प्रधानफषम्। अनुगमबोजस्य-चनुरागरुपदीवसंव्ययः। सुसङता-सागरिकाया: वयखा। बन्यत् स्पट्म्। () गर्भमाइ, फलेति।-यव फमस-प्रधानप्रयोजनस्य, यः प्रधानीपाय: . तख, प्राक्-पूर्वे, किञ्चन-कथखन, दरंषादत्ययः, उाडश्रथ्य-उदेद गतत्य, प्रति- मुखोहिश्स कि्वित्वत्चतया प्रमाशितम्य दोज्रसेति भाव:, सुडु :- पुनः पुजः, ड्रासान्वेषयवान्,-कचित् तिरोभाववञान् कचिदा प्तुसम्ानवान्, समुह्वद- सम्यय प्रबान्न, क गर्भ;,-गर्भनासा सन्विदितिययः। यपोतं नाव्यमासत्रकारे:,-उडेदस्ख शरोजख प्राप्तिरप्राप्तिरेव था। पुनषान्वेषय यव स गर्भ अात सप्षितः a" इति।
(ढ) सहोति।-["साख! बदचषिया ददानोमसि तं,या एवं भर्वा इक्रेम रफोताइपि कोपं न सुक" इति संसाषम!।
Page 554
षछ्ठः परिकेद:। [802]
घरितोसी, जादिसो मम सम्रासादो पिश्रवश्रगं सुपित् भवि- स्पदि" (ग) इत्यादो उद्ेदः। पुनरपि वासवदत्ताप्रत्यभि- अनात् ड्ास:। पुनः सागरिकाया: सङ्केतस्थानगमने अ्रन्वे- षथम्। पुनर्लतापाशकरणे उड्वेदः। भ्रथ विमर्ष:,- यच मुख्यफलोपाय उद्िन्नो गर्भतोऽधिकः । शापादौ: सान्तरायश्च स विमर्ष दूति स्मृतः॥३४०॥(त) यथा शाकुन्तले चतुर्थाङ्गादी,-"अनसूषा। हला पिश्रनबदे! जड बि गन्धब्बेग बिबाइबिटिया गिब्वत्तकलागा पिश्रसडी सउंतला असुरूबभत्तिभाइणो संबुत्ता, तह ब मे पा िब्बुदं हिश्अं" (थ) दृत्यत आरम्य सपमाङ्गीपचिप्तात् शकुन्तला- प्रत्यभिन्नानात् प्रागर्थसश्चय: (द) शकुन्तलाविस्सारणरूप विघ्ा सिङ्गितः ।
(प) हो होति।-["कौशम्योराव्य वाभे नापि न ताट्यः प्रियवयस्ख् परि- तोष:, याटशो मम सक्षाभ्रात् प्रियवचनं सुता भविष्यति" दति संस्कतम् ]। (त) विषयसन्धविमाड, यर्वेति।-यम मुख्यफखस्य-प्रधानफलस, उपाघः गर्भतः,-गर्भसन्विमपेक्ष्य इत्यथे:, पचिक:,-खट्ट उत्यघेः, छांडम्रः,-प्रकाशित:, मपाछी:,-पभिसम्पातप्रमृतिभिः, [चावशब्देन भयादियट्णं] सान्तरायय- सविश्थ्, सविमर्ष इति सृतः,-कवितः। भवैन सन्तरायो यथा,-रवावल्यां सागरिकासङ्रमोपायः वत्पराजस्यानुरामः वाउवदत्तामयैन संस्पृष्ट:। तथोक्तम :- "सर्भाधरिभिंन्नबोणार्थो विदोभनऊतोपि या। क्रोधव्यसमजो वाउपि स विमर्ष इति मुतः ।" इति। (ब) इसा पिशरबदे हवि।-[इला पियंवदै! यद्यपि गान्वरवैध विवाडविधिमा निहेततकष्याया ियससी भकुनकषा सनुरूपभर्भमागिनी संछत्ता, तथाउपि मे न निहनतं हृदयम्" इति संस्कतम ]।
पम्मान् मकुत्तक्षाबा: प्रथ्यमिन्ञानात् माठ्-पूर्वम, वर्यसचय :- फलसमुदायः। सा-३५
Page 555
साहित्दपयः ।
घथ निर्वदयम,- बोजवन्तो मुखाद्यर्था विप्रकोर्षा यथायथम्। एकार्थमुपनोयन्ते यत्र निर्वडयं हि तत्॥३४१। (ध) यथा वेसाम् ;- 'दचुषी। (उपसच्च सहवम) महाराज! वर्ईसे। भयं खलु भौमसेनो दुर्ययोधनचवतजादबोक्कतसवं मरोरो दुर्नच्व्यात्ति. इत्यादिना द्रोपदोकेशसंयमनादिमुखसन्ध्यादि- बोजानां निजनिजस्थ:नोपचिप्तानामेकार्थयोजनम्। यथा वा,- भाकुन्तले सप्तमाठे शकुन्त लाडभिन्नानात् उत्तरोऽर्थराभि:। (न) एषामङ्गान्याइ, (प)- उपच्ेप: परिकर: परिन्यासो विलोभनम्। युत्ति: प्राप्ति: समाधानं विधानं परिभावना। उप्रेद: करगं भेद एतान्यङ्गानि वै मुखे ॥३४२॥ (फ)
(प) निवहवसन्धिमाड, नौजेति।-यम यचायर्यं-यचाप्रदैशं, विप्रकीर्षा:, -विनियेदिता:, योजवन:,-मृखवारणसमन्विता:, मुखाधर्वा,-सुखादयः, सुख- ए न्चिप्रमतिरपा इति बायत, चर्था:,-वार्य्याधि, परतिववत्तभागा: इति यावत, एकायम् -एवप्रयोजनम्, उपनोबन्ते-प्राय्यम्ते, [ऐक्ार्थम् रति पाठे-एकवाकात्वार्थसुप- नोयन्ते-प्रतिपादन्ते दत्यंः ] तत् हि निर्यंश्य-निर्वहमबन्धि:, उपसंदार दतये:। यधोतं सुधाकरकारे :- *मुखसन्यादवो यत विकीर्ष नोणसंयुताः। महाप्रयोजनं वान्ति तव्रिवंदयमुचते।" ईति।
व्यतत्ति :- प्रमामः वस ताहभ: सएवायमिति नियेतुमनक इबर्थः। द्रोपदोकेश- संयमनादोयोन सुखसव्याध्यय बोजस इति तेषामिति बिग्रह:। मकुन्तकाडभिन्नानात् -"मकुन्सेयम्" इवि मथयमित्ञामात्, उत्तर:,-पनन्तरीत इत्ययंः, प्यरामि ;- काय्येस मुदाय: ।
(प) शदम सुससन्यत्ताम्ार, उपचेव इति।- सटमू।
Page 556
षड्ठः परिष्छेद:।
यथोदेश लकषयमाष्ट,- काव्यार्थस्य समुत्यत्तिरुपच्चेप दूति स्मृतः ॥३४३॥ (ब) काव्यारथ :- इतिव्टत्तलच्षणाप्रसु ताभिधेयः। यथा बेखां "भोम :- लाचाग्द्दाननविषान सभाप्रवेशैः प्रागेषु विर्त्तानचयेषु च नः प्रदृत्य।
खस्था भवन्ति मयि जीवति घार्तराष्ट्रा: ?॥" (भ) समुत्यन्नार्थबाहुल्यं ज्ेय: परिकर: पुनः ॥३४४॥(म) यथा तनेव,- "प्रष्ृक्व यद् वैरें मम खलु शिशोरैव कुरुभिः न तवार्य्यो हेतुन भवति किरोटी न च युवाम्।
-स्हपेय सत्यापर्नामत्यब:, [रचित्-"समुस्चितिः" इति पाठः] उपस्षेप इति छुतः।
साचाव्टदानसविषान् समाम्रवेशेः-वापानिरम्त सदमिति बाचागड, तव दाहाय दत्त: चनस:,-बा्रिः, तेन-खाबाव्टहानलैन, विषेय मिश्रितमनं विषास तेन, विषानप्रयोगैष उत्थ:, समार्या प्रवेश:,-प्रवेशनं तेन, धूतक्रोड़ाथंम बाह्ञानेन इबघें:,
राम्यासुपायाम्यां प्रायनिवनार्थ चेट्टथित्वा, टतोयेनोपायेन च बनानि हत्वा इष्यय: पुनश टतोयैन पाणवाना का बष:,-पासाळी, तथा: परिषानं-बख्तं, कैद्ांख बाहथ, मवि-मोमे, भोवति खख्चा सबन्ति? [ चम्र सविष्यक्षामोप्ये छट्] चनर "खख्ा:" इति बाङु:, तथा प न खखा सविष्यनोति निफ्ट्टोडये:। चबर द्रौपदो-
सेतिस्ततम समुत्यायनम। वसन्ततिखकं उत्तम्।
पंख. बाहुतव-विसार:, पतिमरीम सुपनमिखर्ब: परियर: ब्ेग:।
Page 557
[४१२] साहित्यदपणः ।
नरासन्वस्थोर:स्थलमिव विरूढ़ पुनरपि क्रुषा भोम: सन्धिं विघटयति यूयं घटयत ॥" (य) तन्निव्पत्ति: परिन्यासः ॥ ३४५॥ (र) यथा तत्रेंव,- चच ड्ुजम्रमितच एडगटाSभिघात सघर्णितोकयुगन्स्य सुयोधनस्य।
रत्तंसयिष्यति कचांस्तव देवि! भौम: ।" (ल)
(य) उदाइ्रति, प्रपड्डमिति।-सन्धिकरणायसुद्यतव्य राज्ः सन्देशं ्राकयनं महदेवं प्रति भोमसेमस उततरियम। कुरुलि:,-वार्तराष्ट्र, मिशेरेब मम- भोमस, (वहा मम-मोमस, मिशे:,-शिशुकाशम् बारभ्य एव) यत् वैरं- विडेष:, प्रहद्धं खल, [शिथनुलवेनात्मनिर्टेशः वेरसाविद्यरणीयत्वत्ञापक: ] तव-मैे आा्थ्य:,-गुरुल्वात माननोय:, युर्विह्ठिर: इति यावत, न हेतु:,-न क्वारणं, किरोटो -बर्जनः, वन हतुरविति शेष:, युवामपि-नकुलसर्देवावपोष्य: नहेत्रः, सवति दयनेन सव्वत्ातुषङ्: चह्मेद विदेषकारयं कुरूणमिति भाव: ; तखात् भोम: क्रृषा-कोपेन, विडढ़-संथोजितं, नरासन्धस्य दरःस्लमिय सन्वि पुनरपि विघटयति-विच्केदयति, ययं घटवत-योजयत। भवहिः जतमपि सन्धिनकं भेक्यामोत्ययं :; युष्ाकं सन्युत्पादनप्रयासः ्र्थेति भाव: । (पुरा किस्व उद्दरव- नामधेचेन राज्ञा यत्ञशेषं पायितयो: धमपरेपवतोः गर्भडयात् समार्डाडंयरोरेष बिनि- गतसय रमभानपातितसय मिशे: मरोरे जराऽभिधानराचस्या संहिते "नरासन्यः" इ्त तव्ामाभूत। तद्वि प्रथमसंहितं जरासन्धस्य उरः भोमेन विपाटितम, पति मक- भारते)। चम सन्धिव्घटनेन वेरनि्य्यातमख समधिकं सूचनम्। शिखरिकी वत्तम। (र) परिन्यामाह, तत्रिषतिरिति।-तख-सवियसूचितख काव्यायंख, निपति:,-नियबेन उडोर्स्नं, परिव्ास: । (ख) उदाडरतति, पव्तदिति।-हे देवि !- पराषावि! मोमः चस्ता-ुरत्, भुजैन, धमिता-घर्षिता, या चका-भोषदा, गदा तथा: पमिषातेग-प्रहारैय, ससुमितम् कवयुमलं यद तवाविषद्य, स्रबोषनम्-दुर्य्योषनय, स्ानं-खिग्धं, ("स्वानं खिन्धे प्रतिष्वाने धनलाखसबोरपि" पति मेदिमो) तथा चकनडं-संस्त,
Page 558
षड्ठः परिच्छेद:।
एतर उपेपो नाम इतिव्टत्तलवगस् काव्याभिधेयस्य सहेपेगोपलेपणमावं, परिकरस्तसेव बह्ुलीकरपं, परिन्यास- स्ततोपि निवयापत्तिरुपतया परितो इदये न्यसमम्, इत्येषां भेदः। एतानि व प्रङ्गनि उत्लेनैव पौर्वापयेष भर्वान्त। अ्ङ्मान्तराष्ि तु पन्यथाडप। (व) गुगास्यानं विलोभनम् ॥३४६॥ (श) यथा ततव,-"द्रोपदो। पाध! किं दुक्करं तुए परिकुबि- देग ?" यथा वा मम चन्द्रवलायां चन्द्रकलावर्गने,-"सेठं, सारुखस्य विलास:" इत्यादि। यत्त भकुन्तलाटिषु,-ग्रौ भङ्गगांभराजम्" इत्यादि मृगादिगुगवणनं, तहौजार्थमम्बः भावास् सन्यङ्गम। एवमङ्गान्तराणासप्यह्यम्। (ष) सम्प्रधारगमर्थानां युत्ि: ।।३४। (स)
वत ध्न-गाढ़ं, शोषितं तैन श्ोष:,-रतः, पाषियंख् तथाभूतः सम्,तब कचान्- केशन्. एततंसषिष्यति-बलडरिव्यति, रक्ाल्हसेन संयमनादिति मावः । चवात्यन्त- सूचितन् मदाप्रशारादिना टुश्योधनोकविघटनादिपूर्ष्वकं द्रोपदोकेशसंयमनस निययैन नतंव्य त्वानिधानम्। वसन्ततिखकं उत्तम्।
हैख सूचनम्। उत्ेनेय-सवितेमैय। चन्बवा वेपरोलेन, चविवारात् कमेब पपोबघं:।
अनं-विशेषेष बोभप्रदमननिम्र्यः, उत्तेणनं बा। (प) उपसेपाहोनां नबार्णा मेदं खट्टवति, यषा सवेत्यादिना।-बा्षेति।- [नय! मिं दुष्बनं तवा परिक्रपितेन " दति बंसतम्]। विखास:,-प्रबाभः।
(म) युत्तिमात, सम्पवारममिति।-वर्याना-वर्तव्वारना, सम्मवारतं- नियय:, युति:।
Page 559
[8१%] साहित्यदपपः।
यथा वैसयां सहदेवो भोमं प्रति,-"शार्य्! किं महाराज- सन्देशोऽयमव्युत्पन्न (इ) एवार्य्येग ग्टहोत: ?" दति। अतः प्रभृति यावड्वोमवचनम्,- "युषान् ड्ेपयति क्रोधाल्लोके शत्रुकुलचयः। न लज्जयति दाराणां सभायां केशकर्षगम्?॥" दति (क) प्राप्ति: सुखागम: ॥३४८॥ (ख) यथा तवैव,-"मथ्रामि कौरवशतं समरेन कोपात्!"इत्यादि। द्रोपदी। [झुत्वा सप्षम ]-"बाध! अस्मुदपु्बं कु एदं बश्रगं, Iपुणी पुणो भगाद्टि।" (ग) बाजस्यागमनं यत्तु तत् समाधानमुच्यते।।३४६॥(घ) यथा तत्नैव,-"[नेपथ्ये] भी भो विराटद्ुपदप्रभृतय: ! श्रूयताम्,- यत् सत्यव्रतभङ्गभोरूमनसा यतेन मन्दोक्कतं यट् विस्त्त्तुमपोहितं भमवता श्ान्तिं कुलस्येच्छता।
(र) उदाउरति, यर्थेति।-पव्युत्न्नः,-धनवितः, चविचार्य इति बायत। () युम्मानिति।-बोधात् पवषं कुलवयः युषान् लोके-जगति, सेपयष-सज्जयति, समाया दाराष-पता। एतयं, केशवर्षणं न ल्जयति व अतुकखचयस् क्ार्य्यमय निवचैन कर्ततव्सतासूचनम्। पथ्यावक्र उत्तम्। (ख) प्राप्तिमाह, प्रापिविति।-मुखस्य चामम:,-उदघ:, लाभ, शथेः, प्राप्तिः। बणोतं नाव्यभास्त्रबार :- "सुखायंस्याभिगमनं प्रापि्तभिषौयते।" इति। (य) वाषेति।-["नाय! पश्मुतपुव खल्विदं वचनं, तत पुमःपुनमक पवति संस्कृतम ]। चव भोमवाक्यस्य सुख हेतृता पुनः पुनविति स्ोस्कएठपवयावेदनेन दोप्या: प्रतोयते। (घ) समाधानमाह, योजस्ेति ।-वोजख-मूलबारमस, बागमनं-प्रचाम- सख्नतलेन चोतंनं, अधामनायडालिसतल्ेम. ज्ानं वा 5तवषं:, छत तत तु समा- भानम् सचते।
Page 560
षष्ठः परिच्छेदः।
तद् दूतारणिसन्भृतं नृपसुताकेशाम्बरकर्षणेः क्राधन्योतिरिदं महत् कुरुवने यौधिष्टिं जृन्ते।" (ङ) अत्र "सस्था भवन्ति मयि जीवति" ति आ्दिबीजस्य प्रधाननायकाभिमतत्वेन सम्यगाहितत्वात् समाधानम्। (च) सुखटुःखक्कतो योऽर्थस्तद्विधानमिति स्मृतम्॥३५०।(क)
यथा बालचरिते,- "उत्ताहातिशयं वक्ष ! तव बालच् पश्यतः । मम हर्षविषादाभ्यामाक्रान्तं युगपन्मनः ।" (ज) यथा वा मम प्रभावत्यां,-"नयनयुगासेचनकम्" इत्यादि।
(ङ) उदाहरति, यदिति।-सत्यव्रतस्य-सत्यरकषपकपनियमस्य, दादशवर्ष- यनवासकपस् एकवर्षाज्ञातवासकपस्य चैत्यथ:, भङ्गात्भौर मनः यव तादशेन,
मान्तिम्-पचयतामित्यय:, इच्कता अमवता-प्रान्तेन मनस्ा, यत् विद्वत्तुमपि रदूहितं-सेप्टितं, द्यृतमेव बरषि :- अग्रिमन्यनदारुविशेष:, तेन सम्तं-समुत्- पादितं, नृपसुताया:,-द्रौपद्याः, वैशनाम् चम्वरस-वस्तरख्, व प्राकषंणै:,- बावषंचपेयायुनिरिति भावः, उद्ीपितमिति प्ेषः, तत् महत् ददं, युर्धि्ठिरख प्द यौधिष्ठिरं, क्रोधज्यीतिः,-बोपाव्रिरित्यथे:, कुरुयने-कुरव एव बन, दाह्यत्वादिति आव:, तञिमिन्, जम्भते-परिस्कुरि। शार्टलवक्रौडितं वृत्तम्। (प) पेति।-पादिवीजस-भोमसेनात्साहरपस इत्यथः, सम्यगाहितत्वात -सम्पुपंतया छत्तेजितत्वादिव्यथे:। (क) विधानमाइ्ट, सुखेति।- सुखदुःखा्यां अतः,-विनिश्रित प्व्वर्यः, यः वर्य:,-वाय्य, तविधानमिति सृत्म। यथाऽडङु:,-"विधानं टु.खसुखयोरविभिश यदि वर्षनम" इतति। (न) उदाइरति, उत्पाहातिशयमिति।-शौरामं प्रति परशुरामशोति- रियम्। ेबद्स! तब उत्सादतिम यं, बाल्यम्-पविचारितं कर्म, दरकार्मुक्मङ्ग- रपामत्याभय:, यदा,-वाल्यं-श्रैश्नवं, च पश्तः मम. सनः इषविषादाम्या युनपत् शकान्तम्+ तब डम्साऊदशने भविष्यन् हाओदतसम्भवनया इष:, बाखबदर्मनेव "बर्द
Page 561
[8e4] साहित्वदपयः ।
कुतूइलोत्तरा वाच: प्रोत्ता तु परिभावना॥३५१॥(भ) यथा वेस्यां,-दरोपदो। [युहध स्ात्र का इति संभयाना तूय्यंशव्दानन्तरम] चाध! किं दापिं एसो परपरजलप्वरघपत्यषिदमंसजो ववणे वखपे समरटुंदुड्टी ताड़ोप्रदि ?" (ञ) बोजार्थस्य प्ररोह: स्याटुड्वेद: ॥३५२॥ (ट) यथा तवैव,-"[ द्रौपदो] साध! तुग्लेहिं पुथो बि समरादो भाभच्किम वहं प्रास्सासददब्बा। (ठ) भोम :- भूय: परिभवक्कान्तिलज्जाविधुरिताननम्। पनिःशेषितकौरव्यं न पश्यसति वक्कोदरम्।" (ड)
प्रकतार्थसमारभ्: ।३५३॥ (ढ) करगं पुनः ।
बबमनेम सड बोत्ये?" इति विवाद:, द्त्युमयोविंगिनयं बोष्यम्। चम्र मर्गवस रामपरामबोद्यमरपोडयं: सखदुःखाम्यां विदित:।
रहूविष्ठा 5स्बब:, बाच:,-वाक्वानि, परिभावना प्रोक्षा-कचिता। (ञ) शषेति।-["नाय! विमिदानोमेष म्रखयनखबरधनसनितमांसखः
मांबस:,-ममोर दब्यबः। बदर समरदु्दुमिताड़नं िमथंमिदानोनितोतमृक्यावेदनम।
(ठ) वार्षेति।-नाष! युष्ाभिः पुनववि समरादानय्य चड्टम् चात्रा एवितव्या" इति इंरूतम ]1 चन केनसंयमनायंख बीनं समरोदयोजनम। (ड) सूब पति।-परिमवेय-बनुम्यः चवमानेन, या लान्तिः, तवोया लज्जा तथा विषुरितिम-चवनतमितय:, [बन्ुरितेति पाठे-व्यापन] बाननं वख तम, गन. शेषिता:,-निःशेषतामनोता:, बोरम्या: वैन ताहमं, डजोदर-भोमं, भूय :- पुनः, न पश्सि-न दरस्यसोम्यय:, [भविष्यक्तामोष्ये खट्]। चम बोजाबंख वैर-
(र) बपलाइ अरमनिवि।-प्रसतण्-प्रसतब, पर्बस-विषयस,
Page 562
वष्ठः परिच्छेदः। [8:0]
यथा ततैव,-"देवि! गच्छामो वयमिदानी कुरुकुल- सयाय" इति। भेद: संहतिभेदनम् ॥३५४॥ (गा) यथा तत्ैव,-"अत एव घद्य प्रमृति मिन्ोऽहं भवङ्वाः"। कैचित्तु (त) "भैदः प्रोल्साइना" इति वदन्ति। पथ प्रतिमुखाङ्गनि,- विलास: परिसर्पश्च विववतं तापनं तथा। नर्म नर्मद्युतिश्चैव तथा प्रगमनं पुनः ॥ विरोधस् प्रतिमुखे तथा स्यात् पर्य्युपासनम्। पुष्पं वच्चमुपन्यासो वर्गासंहार दत्यपि ॥३५५॥ (थ) तत,- समोहा रतिभोगार्था विलास दृति कथ्यते।।३५६।(द) रतिलक्षणस्य भावस्य यो हेतुभूतो भोगो विषय: प्रमदा पुरुषो वा, तदर्था समोड़ा विलास: । (ध)
समारम :- मम्यक् चारतः, उद्योग इत्ययं:, पुतरः,-तु, हरथम्। तधोतम,- "भारष्ाः प्रक्रताथंस्य करयं नाम तन्परतम" पति। (प) भेदमाह, भेद उति।-संहते:,-सङ्गातस्य, भेदनं-पृथक्वरथं, भेद:, सयादिति शेष: । ["संहतभेदनम्" इरति पाठे,-संडतामाम्-सविवडयमंलेन मिखितानां, मेटनं-सहातात् चाखनामत्र्चोडबसेय: शत ]। (त) उदाउरति, यर्थेति।-भवद्रा: भिन्न :- पृथम्भतः, युभ्ाकं नातुमन्ने पति हदयम। कैचिस-दमउपय रसगअ्गधरकारादयस्तु इत्ययंः। (थ) प्रतिसुखात्ताव्याड, विवास इति।-विवासादयखयोदय प्रतिमुखस पद्रानि पति वर्सखोडयं:। (द) विलासमाड, समोहति।-तव-तेपु मध्ये, रतिभोगा्षां-सुरक् सभोगबिषयिती, समोहा-सेषा, सृह्ा वा, विलास प्त कथ्यते। (ष) तदर्था-तदुपभोगार्था। चन्चत् स्ट्टम्।
Page 563
साष्ित्यदपण: ।
यथा भाकुन्तले,- "कामं प्रिया न सुलभा मनस्तु तब्ञावदर्शनाशासि। पळ्मतार्थेपि मनसिजे रतिमुभयप्रार्थना कुरते।" (न) दष्ठनष्टानुसरवं परिसर्पश्च कथ्यते ।३५७। (प) यथा शाकुन्तले,-"राना। ...... भवितव्यम्। तथा हि,- पभ्युगता पुरस्तादवगाढ़ा जघनगोरवात् पवात्। हारेडस्य पाएडसिकते पटपड्शनिर्दश्यतेऽभिनवा।" (फ)
(न) उदाइरति, वाममिति।-प्रिया-मकुन्तला, बान-सम्यक्, न सुखभा -- न सुपापा, यशा,-[सा इम्बष्याहाथ्यं ] बकुत्तवा बामम-चत्वथे, प्रिया-प्रिय- तमा, तहिं चूयों खोयतां, किं हषा सेदेन ? इब्णड, न सुखभा इति।-न सुखे सम्या, गुवजनाधोनल्वात, गुरोरषि दूरवर्तित्वादिति भाव:। यद्मेवं दुर्लभा, तरहिं दिं प्रयवेन? बाइ,-तु-बिनु, मनः,-वित्तवति:, तखा :- प्रकुन्तवाया:,
भायाि-प्रयासयुतं, प्रयम्पूर्व्वक साखसमित्ययं:] यहा,-तखा: प्रियायाः, भावः सुरवचेंष्टा प, दर्शनञ्च ते सायसति बाञकृति उत्वयं :; (पत्रित् पाठे तु-भब्दः,
बवि, उमयो:,-खोपुंसयो:, मियाया: मरियख नम प धत्वय:, यश,-वियाभावदय- नयी:, प्रयना-वामना, रतिम्-चनुरनम्, "बहं तव ममिष्यामि, तामेवं बच्चे"
सृडा प्रदमिता। पार्य्या नातिः।
बमुसरयम्-पन्वेषचं, स पविसपंः बष्यते।
दियता-वासुका बब तवाभूते, सरी-प्रवेममागें, पुरसात्-सगतः, पादाप- माने दव्रय:, (पपाद्ानापेचया) बख्युवता, पबात्-पार्णिदेधे इति भावः नघमल -नोषिपुरोभानय, गौरवात्-भरवखवात्, बबबाढ़ा-चयनता, बतिनिया उत
बम पलिववितान्ेषर्यं ब्ेयम। पार्षा नाति:।
Page 564
पठठ: प्ररिच्छेद। [884]
कतस्यानुनयस्यादौ विधवृतन्तवपरियह: ॥३५८॥ब) यथा ततैव,-एसं बो संतेछरबिरडपन्जुस्सुएण राए- सिया उबरुदेग?" केवितु "विधूतं व्वादरतिः" द्वति वदन्ति। (भ) उपायादर्शनं यत्त तापनं नाम तङ्धवेत् ।३५८॥(म) यथा रनावत्यां सागरिका,- "दुशहजपाखुराओो लब्जा गुरुई परबसो भप्पा। पियसष्टि! बिशमं पेमां सरणं सरणं बबरि एक्वं ।।" (य)
-पवधौरणं, विषृतम्। (म) पषमति।-["वलं वोडन्तःपुरबिरषपर्थ्ुत्केन राजर्षिंध्ा सपबडेन ?" इति मंस्कतम् ]। चनत:पुरख-पन्तःपुरवरत्तिन: मदिलाजनस, विरहेष पय्पुत्सक:, -हस्करिठितः तेन, राजर्बिंषा, बः,-युप्पाकम्, उपयडेन-चनुनोतेन, चथम- व्ययम, पदातुनयो न वानन्य उत्थे:। बप सख्या कतसय राजावख्यानानुनयक प्रनुन्तखया चपािय्रः सुचितः। कैचिस-दयरूपककारदयः, पररतिः,-ससन्तोषः। (म) तापनमाह, उपायेति।-यसु उपायस बदशनं, तत् तापनं नाम भवेत। दमषपककारास्तु तापनस्यले ग्रमः इति व्यबहरन्ति। [तवाहि,-"तच्मः ग्रमः इति; तस्या:,-पूर्व गिरक्ाया बरतेः, गमः गम सच्चते इति व तदरः ]। (य) उदाहरति, दुशहति।-["दुर्खभनमानुरागो सच्जा गुर्वे परवत्र बात्ा। प्रियसखि! विषमं प्रेम मय भरयं केवसनेकम।" उति सस्करतम ]। बवरिशब्द: वेबलार्थों द्रेशोय: । दुसस-दुष्पापे जने, चनुरागः, खज्जा, गुर्वो- महती, चात्मा परपशः,-पराधीनः। है प्रियशखि! प्रेम विषमम्-उत्कटं, तम्मात् हैवलं मश्यम् एकं अरयम-सात्रयः । पव एट्लामे उपायाभावेन सन्तापः। चाय्या कन्दः। दमवपकवारमते तु उदाहरयं यथा रावश्याम :- राज्ञा। बयख्! बनया विसितोऽडमिति यत् सत्यम्, पात्मन्ेम बहुमान :; तत् कर्ष म पशचामि ? दति प्रक्मे"सागरिता [बातनतम् ] हिषथ! समसास समस्ृष्ष। मनोरही किदे शांत्तमं भूर्मि प बदो।" इति विवधिदरत्यपन्रमाच्तमः । ["दृदय! समामसिद्ि रमानसिदि, ममोषणोदपि ने प्रतापवी भूलिं न सत्ा:" कति संखकुत्षम्]।
Page 565
[8R.] साहित्यदपंप:।
परिहासवचो नर्म ॥३६०॥ (र) यथा रन्नावस्याम् :- "ससप्ता। सहि! जस्म्र किटे तुमं बाधदा सो अभं दे पुरदी चिदठदि। सागरिया। [साम्यसूयम्] कस्प किदे वहं आाशदा? ससडता। [विषख] परद् अ्रमसंकिदे! गं चित्तफलभ्रस्"। (ल) दुतिस्तु परिहासजा। नर्मदुति: ॥३६१। (व) यथा तनेव,-सुमङता। सहि! पदकविगा दाणिसि तुमं जा एवं भट्टिया इत्याबलम्बिदाबि कोबं गा सुझ्सि। सागरिया। [सभूभद्तमोषदितय्य] सुसङदे! दािं बि कीलिदं य बिर मसि ?"श) केचित्तु-"दोषस्याच्क्वादनं हास्यं नमेद्युतिः"दति वदन्ति। (ष) प्रगमनं वाक्यं स्यादुत्तरोत्तरम् ।।३६२।। (स)
(र) नर्माह, परिदासति।-परिहासवच:,-परिदासवाकां, नमं। नाय्य- भ्रास्त्रवारा बप्वाङ्टः,-"करोड़ाडथे बिहितं यव डास नम्मेति तत् व्ृतम्" इति। (ख) सहोति।-"सखित! यस् यस्य अते त्वमागता, सोडयं ते पुरतः ...... । कस्य छते चह्टमागता ?......... चथि! पन्यमडते! जबु चितफ लकस्य इति संस्तम]। (ब ) नमंदुतिमाह, बुतिरिति।-परिहासजा-परिहासेम जाता, वाति:,- श्रोमा, नमंदुति:। (म) उरोनि।-["सखि! बदचिषा ददानीमसि तवं, या एवं भर्वा इस्ताव- अष्ितापि कोपं न सुखस्ति। ......... सुसङते! ददानोमपि क्रीहितं न बिरमास?" शति कंस्कृतम् ]। (व) कविर्खिविति।-तवा हि अरतः,-"दोषप्ष्कादनावन्तु नमादुतिरिति मृतम्" इति। "ननादयुतिः कोपगुप्िः" इति माव्येन्दुप्रबाभकारय।
FU उततरं युर तव बाकं प्रगसम सात।
Page 566
वडः परिच्छ्ेद:। [8२१]
यथा विक्रमोर्व्यखाम्-ह्मती। जबटु जबटु महारात्री। शना। मया नाम जिसं यस्य त्वया जय उदोर्य्यते" इत्वादि। (इ) विरोधो व्यसनप्राप्ति: ।३६२। (क)
बन्धेनेव स्फुरच्क्रिखाकलापो ज्वशनः पड्मां समाक्रान्तः।" (ख)
स्यात् पर्य्युपासमम् ॥३६४॥ (ग) कतसानुमय: पुनः ।
यथा रखावस्याम् :- "विदूषकः। भो! मा कुप्प, एसा हि कटलोघरंतरं गदा" इत्यादि। (घ)
(s) नबटु दूति।-[ "नयति जयति महाराजः"इति मंखतम्]। मयेति। -घम्थ (मम) त्वया जयः उदोर्ययते-बौष्यंते, (तेन) मया, मितं नाम-मितमेव। नाममन्टोडन सबधारणायं:। (व) विशेषमाड, विशेध पति।-व्यसमख-बिपट:, प्राप्तिः विशोषः। दश्- रपय वारस्तु विशेधमेष निशेषमाड; तवाह्ि,-"बघ नियोष: । डितरोथ:" पति। यथा रवावल्याम :- "राजा। विखुखं! प्राप्ता कयममि दैवात्, करठमनीतैय सा अबटरागा। रसावनीव ग्रान्ता मम उस्ताद संमिता भवता :" इब्यनेन बव्सराजस सगरिकासमायमउपिवख् वासवद्त्ताप्रवेञ्ञसूयदैम विदूषळमचथा नियोधात् निशोधनम् पति। (ख) उदाइरति, यर्णेति।-पसमोत्यवारिया-पविवेषबैन, मया चन्देनेव -हट्टिशेनेनेव, खुरन्-विराणन, शिखावखाप :- सर्चिःसमूरः, बछ तथाभूतः, ज्वनन:,-पग्रि:, पञ्मां, समाक्राल,-दवितः। पवाध्रियस्वस कौशिकस कीपात् रात्: व्यक्षणमा्ि:। (ग) पर्ुपासममार्त, असस्येति।-व्वतस-जातखापरावस, पुनः बनुनयः, :- विनयो क्यानु सव्धान, प्रभ्मममिति यामत पर्य्युपासमं स्यात्। नाव्यमाखेप्युत्तम; :'कुदषामुनयी यस्तु भवैत तत पथ्युपासमम्" प्ति। (घ) भो! मा कुपेत/-[ "भी! ा कुप्य, एषा दि बादयोम्दान््व गवा" इति कंसकतम ]। सा-११
Page 567
साहित्य दपेपः ।
पुष्पं विशेषवचनं मतम् ॥३६५॥ (ङ) यथा तत्नैव,-"[राजा इसे गहोला सर्भ नाटर्यात]। विटूषकःर भो बभ्स्स्! एसा पपुब्बा सिरो तुए समासादिदा। (च) राना। वयस्य ! सत्यम् ;- शरेषा पाणिरम्यस्या: पारिजातस्य पह्ञवः। कुतोऽन्यथा स्रवत्येष खेदच्छद्यामृतद्रवः। (छ) प्रत्यक्षनिष्ठरं वज् ॥३६ ६। (ज) यथा तत्नैव,-"राजा। कथमिहस्थोऽहं त्वया ज्ञातः? सुखङ्रता। प्रा केबलं देवो, चित्तफलएप सह सब्बोबि बुत्तंतो मए बिसादो, ता देबोए गटुभ गिबेददूसां।" (भ) उपन्यासः प्रसादनम् ॥३६७॥ (ञ) यथा तत्नेव,-"सुखवता। पससी मे भटा, चलं संकाए।
धाक्य मित्यथं:, पुष्प मतम्। (च) भी वषस्पेति।-"भो वयद! एषा बपूर्वा श्रोख्या समासादिता" इनि संस्कतम ]। (छ) औरिति।-एषा-खो, ग्रो,-वभ्योखरृपा, बस्ा: पाषिरि- डसउपि, पाविजातस्य-देवतरुविभेषस्य, पश्मतः, बन्वथा कुतः-कथम, सेद- कद्ा-घमव्यानः, एषः घमृतद्रवः सवतति-निःसरति। एतत्वंमनुरामहेतुकत्वात् विशेषवचनम्। वनिकनाप्युक्तम्-इध्यमेन नायकयो: बाचादन्योन्वद्यनादिना सविशेषातुरागोद्दाटनात् पुष्पम्" दति। पथ्यायक्रं उत्तम्। (न) बज्चमाह, प्रत्यचेति।-प्रत्यनं-साचात, निष्ठरं-परुषबचन, वज्रवत्
(अ) म केववरमिति।-["न केवलं देवः, चित्रफलकैन रुद सर्वोऽपि छन्ताको मया विज्ञासः, तट् दैवये गल्वा निवेदयिष्यामि" इति संस्कतम्]। (ञ) उपन्यासमाइ, उपवास:।
Page 568
वष्ठः परिच्केद:।
एदिपा भट्टियो पसादेश मए कोलिदं एन्ब, ता किं कसा; हरणेग? प्रदो बि मे गुरुश्ी पसादी एसो, जं तुए ब्रहं एत्य पालिहिदत्ति कुबिदा मे पिभरसही सामरिया, एसा ज्जेब पसादोगदु। (ट) केचित्त,-उपपत्तिकतो योऽर्य उपन्यासः स कोसिंतः।" पृति वदन्ति, उदाहरन्ति च तवैव,-"अदिसुहरा क्वु एसा गम्भदासी" दति। (ठ) चातुर्वसर्यो पगमनं वर्णसंहार दूष्यते ॥३ ६८।(ड) यथा वोरचरिते ततोयेडङ,- "परिषदियमृषोण्ामेष वोरी युधाजित्
पयमविरतयन्तो ब्रह्मवादी पुराणः प्रभुरपि जनकानामङ्ग! भो! याचकास्ते॥" (ढ)
(ट) पसची शत।-["प्रमत्नो मे मर्ता, चलं मङ्या। एतैन भर्सुः प्रसादेन मया कोडितमेव, तत् किं कर्णमरधेन? बतोषि मे गुरुकः प्रसाद एषं:, यत् तया बहम बत्र आलिखिता इति कुपिता मे प्रियसखी सागरिका, एषैब प्रसाद्नाम्" इति संस्कतम् ]। (ठ) भरतादीनां मतमाड, कैचित्विति।-कैचित्-नाव्भाखानुयायिम: प्राड्डः इति शेष:। उपपति:,-युक्ति:, हैतुरित्य, तया अतः यः पर्ष:,-वम्तु, स उपन्चास: कोर्नित: इति। उदाहरन्ति पुनस्े एव ; तवैष-रवावल्यां द्वितीथेड्ड, [ विदूषक:]। पदौति।-["बतिमुखरा खब्न एषा गर्भदासो" इति संस्कृतम]।
दाय्षोत्ययं:। (ड) वर्षसंहारमाड, मातुषक्येति।-चतुषी वर्णनां-ब्राङ्मणवविय वैश्य- शूद्राणां समाहारः, चतारी वर्णाः या पातुबंख्यँ, तख् उपनमन-मेखन, वर्षसंद्ार: दष्यते। (ढ) उदादरति, परिषर्दिति।-पतत्यामनथे। भी चद्! मो जाम-
Page 569
साह्ित्यदर्षणः ।
इत्यत्र ऋषिचवादोनां वर्षानां मेलनम्। भर्भिनवगुप्त- पादासतु,-"वर्णशब्देन पावाएयपलस्यन्ते "संहारो मेलनम्" पति व्याचनते; उदाइरन्ति च रतावत्यां द्वितोयेड्डे,-"एसो एव्व मे भभं गरुपरो पसतादो इत्यादेरारम्य "पं इत्येगेशिय पसादेहि सं। (ग) राजा। ज्ञासी झासो?" इत्यादि। प्रथ गर्भाङ्गागि,- अभूताइरगं मार्गी रूपोदाहरणे क्रमः । सङ्कहस्तानुमानस्ज प्रार्थना चिप्निरेव च।। वोटकाधिबलोद्देगा गर्भे सुर्विद्रवस्तथा। तत्र व्याजाश्रयं वाक्यमभूताहरगं मतमू॥३६६॥ (त) यथा वेगोसंहारे पखत्यामाइङ,- "अखत्यामा इत इति पृथा-सूतुना सष्टमुक्ता खेर शेषे गज इति पुनर्व्यादकतं सत्यवाचा।" (घ) दम्य :- इयम् कषोषाम [ऋपन्ति-बेढं पश्यन्ति इवति ऋषयः तेवां, न्वर्धचातूणां
रपा नेबा; म्रतययोयरणमेय बब दर्मन, न चापुषग्ञानमिति परिषत्-सभा, समूष इति बावत, एव बोरी युवानित-सबेयीयाता, चमात्ये: शड नृर्पातः,-दश- रयः, बडो बीमपदय, पयम् पविर्तयत्र,-सततयत्रानुष्ठावी, पुराषः,-खविर,
रपि ते-तब, गयभाय, एते समें समवेता इति शेष: । चम नािनी इन्दः। (-) एसे एव ईि।-['एव एव मे पयं नुहतरः प्रसाद:" इति, "मजुं इजेग्टस प्रसादय पनान् इति य संसतम ]। चत्र रामव्टूक्य सागरियाससड्ता- रपार्ण पानार्षा मेवनम। ["इसेग्यत्" इति समक्त्वात् स्यप ]।
दीमि वयोदम नर्मसब्ेर्रानोमय:। वन्-तैदु जष्बे, व्याजानयं-पफ्टावर्थी, वाकतम् सम्वस-चरमास्, चाहरयनिन्नुतातएर्य मर्त-सचितम्। (न) वदाइरवि बर्गेन।- पतवामेनि।-पनवाना इतः- दिनानिक,
Page 570
वहः परिच्छेद:।
तत्त्वार्थंकथनं मार्ग: ।३७०। (द) यथा चण्डकोशिके,-"राना। भगवम् !- ग्टद्यतामर्व्जितमिद भार्यातनयविक्रयात्। शेषस्यारथे करियामि चारहालेऽप्यालविक्रयम्॥" (ध) रूपं वाक्यं वितर्कवत् ॥३७१॥ (म) यथा रतावस्थां,-"राजा,- मनः प्रज्ञत्ेव चलं दुर्लच्चस् तथाउपि मे। कामेनैतत् कथं विह समं सर्वेंः भिलोसुखैः ?॥ (प) उदाहरगमुत्कषयुतां वचनमुच्यते ।।३७२। (फ)
दूति पृथा -कुन्तो, तथ्ा: सून:,-मृतः तेन, युविष्ठिरेश्येत्वयेः, सत्वाषा-सम- बादिना सता, स्पर्षटं-सुन्यतम, उक्रा, शेषे-वाक्यावसाने, पुनः खैरं-मन्दं, बषा ध्यात् तथा, [*पुनः" इबब "विय" इति पाठान्तरम्] नज इति व्याहतम्-उत्तम्। बव्र युधिष्ठिरस्य द्रोष्षाधाष्य प्राषधितुम् "बतत्यामा हतः" इत्युतंः, "मजः" इति तु माक्व।वसामे तवापि नौचैरिति स्फुटं कैतवपूर्णमिद बचनम्। (द) मार्गमाड, तख्वेति।-तत्त्वायंस् वचनं मार्ग: । (प) उदाइरति,-गध्यतामिति।-विव्वामिवं प्रति रात्ः हरिषन्द्रसेव- मुक्रिः। माय्या व तमयम तथो: विक्रयात्-मू्यगरहषपूर्वकार्पचात्, चर्णितं- लभ्म, इदं धनं गहारता, शेषस-स्वशिशस, देयख उवर्वः, ब्चे-निमिसं, चाणालेऽपि मात्मविकयं-दाख्मित्वर्यः, बरियामि। चम रात्रः त्त्वार्यंभावषम। (न) रपमाड, रपमिति।-वितर्कवत् वाक्यं रुपम्। नाम्तभास्तरेस्ुत,- "विवायंस मवायी यस्तद्रपनिति कौतितम्" इति। (प) उदाइपति, मन इति 1-मनः,-चितं,-प्रअत्येव-खमावेनेय, चसं- वच्खं, दुरखत्यथ्-सथवितुं-अरव्योयसुम, चम्मकात्त, तवाषि ब्ामेग मे-नम, एतत्-मनः, समं-युगपत्, बमें; बियोमुखे:,-प्, वर्ष विह्म्? चम्र रात्: सबितिक वचनम्।
उदाइरपम् उच्चनैमम्मतेर चाम्नदोपतता कु- "परलोवेगननकं खानपिकन-
Page 571
[82'] साहित्यदपयः ।
यथा मखव्यामाइङ,- "यो यः शखतं विभर्तति सभुजगुरुमदात् पारयोनां चमूनां, यो यः पाच्ालगोवे शिशरधिकवया गर्भशय्यां गती वा। यो यस्तल्वार्मंसाच्ती, चरति मयि रणे यस यव प्रतोप: क्रोधान्वस्तस्य तस्य खयामह्द जमतामन्तकस्वान्तकोडहम्।"(ब) भावतत्त्वोपलब्धिस्ु क्रमः स्यात् ॥३०३। (भ) यथा शाकुन्तले-राजा।-खाने खतु विस्मृतनिमेषेष चन्षुषा प्रियामवलोकयामि। तथाद्टि,-
बोसंनम्। उदाहरयनित्वतं परियामे मृधाडयंक्रम् ।" इति लचबित्वा यबा बंसबचे-"कंकः। चठो! कोडयं नन्दगोपख वाख :? सतमहं प्रतिमाने तमसं हर्थमव वत्यामि। [सकोधम] इन्त! को नाम मनतोपमाचरन् सुखं अविता, यदि साचात मृत्युरापतितः व्यात् दृत्युदाद्वतम्। (न) उदाहरति, यो य इति।-पितरि द्रोषे बन्चायतः पाञ्चावसुतेन घृष्ट- दुखेन निहते कडम चत्तत्यास सांतरियम। पाछवीनां चमूनां-सेनाना मध्ये, यः
यः पिषु:, पधिकवशः,-प्रथया:, या नभनय्यं-जरायुं नतः, नाटजठरखित इतघं:, यः यः तब्य वर्मब:,-मत्पिटनिषनठपस्ेति माबः, साधी-साचात् ट्रट, डहडपि मतोबाराय यवालावेन उदासोन तम स्थित दब्र्थ:, तथा यम यष मधि रसे-सड्रामव्यापारी, पररत-समति सति, प्रतोप :- प्रतिकूषी मविष्यतीथब:, वरहं-द्रोषपुत्ः, चम्रव्वामेति यावत्,कोषेन-पितनिचनणनितेन पति लाबः, पन्ध:, -* संव्याक संव्यविवेवशून्य: सम्, खयं-साचात्, (न तृ चन्वसहाय:) नगताम्
नचचन) तख तख चनतब:,-विनाशय:, भविषयामोति नेष:। सन्धरा उत्तम्।
("निर्वितारामके चिसे माब: प्रयमबित्रिया" इति पूर्वोत्वचवात्) तख्नोप-
Page 572
षष्ठः परिच्छेदः। [820]
उन्नमितैकभ्तूलतमाननमख्ा: पदानि रचयन्ा:। पुरवाच्ितेन कथयति मय्यनुरागं कपोलैन।" (म) सङ्गडः पुनः । सामदानार्थसम्पन्नः ॥३७४॥ (य) यथा रतावस्यां-"राजा। साधु वयस्य! इढं ते पारितोषि- कम् [इति कटकं ददाति ]" (र)। लिङ्गादूशोऽनुमानता ।। ३७५।। (ल) यथा जानकोराघवे नाटके-'राम:,- लोलागतैरपि तरङ्गयतो धरितोम पालोकनैर्नमयतो जगतां शिरासि।
भूषता यव ताहभं, पदानि-सुप्िऊन्तरूपाधि, व्यवसितानि या, रचयन्या: पसा :- मकुन्तखायाः, वामनं-मुखं, पुषषाधितेन-पुलकी रोमाची नाम सात्वियभावः, स नातोडसय ताहशेन, कपोलेन, (यहिकुख्भूषतोत्रमनं तहिकस्कपीसस्ेव पुखवा- सितत्वमिति एकमचनखरसः ) मधि[पुष्वत्त्व सुभगमन्धत्वं ध्वर्नायतं, खख्ाधि- वरस्यम] चनुरागं-रतेः षछावस्थां, [निरपितञ सधाकर-"चहरपतववबिका- प्रसूमफव्भोगभांगियं क्रमशरः । प्रेमा मान: प्रथयः सेही रागोउदुराग इत्युत्ते: ॥ इवि] बब्यात-प्रकटयति, इष। चत्र प्रकुन्तखाया: प्रवमविततिरनुभवः। चत्र वद्यपि भावस्य चत्पसंखत्यविक्यारत्वात् डावत्प्रतोतिः, त्वापि चतर मावसय एव विशेषतया ख्िति: इति नानुपपत्ति:। आाकुन्तलसेदं पद्मम्। चार्थ्या नाति:ः। (य) सडहमाइ, सङड्ट इति।-सामा प्रियवाक्ेग, दानेन व पर्यस सम्पत्ति:, समाधानमित्यय:, सड्पः । ( र) उदाहरतति, अध्विति।-सट्टम। बत्र म्रियवचनदानाम्यां दूतपरितोष- दारा बागरिबासङटनाउपसय बथेसय समाधानम्।
मानता-पतुमानि्वयय:। [सायें तामन्ययः]। नाम्यमाखेप्युत्म् :- रपायुरप गमनमयुमानमिति सृतम्" इति।
Page 573
[eRE] साहित्यदेपंय: i
तस्वायुमापयति काशनकान्तिगौर- कायस्य सूर्य्यतनयत्वमषृटथतास्।" (ब) रतिहर्षीत्स वानान्तु प्रार्थनं प्रार्थना भवेत्॥३०६।।(श) यधा रतनावस्याम् :- "प्रिये सागनिके !- भोतांथर्मुखमुत्मले तव हशो, पद्मानुकारो करौ, रभ्ास्तशनिभं तथोरुयुगलं, बाह मृपालोपमौ।
प्रक्गानि तवमनङ्गतापविधुराएेद्येद्टि निर्वापय ।" (ष) ददक् प्रार्थनाख्यमङ्गम्। यव्मते निर्षद्टणे दष भूतावसर;
( म) उदाहरि, वोदानतैरिति।-शीबानतै:,-सविखासगननेः, चरियो- प्वियों, तरङ्रयतः-कम्पवतः, चालोकनेः-डिभिः, नगतां मिरासि नमयतः, -वतानि कुर्वतः, कायनस-सबंख, या कान्ति: तव्त मौए कायो वस ताठ
हार्यम ]1 चम तीखानमनादिपयुत्धरितीकम्पनादिकपात् साधनात् साध्यत्य सूर्य- तमयत्वस्य अष्टव्यत्वस् म धन्ुमानम्। वसन्ततिखकं उत्तम्। (x) प्राथंनालाह, रोति।-रते:,-चदुरमात्, द्षाच उत्पवाना प्रयमं- घात्रा, प्रार्थमा भवेत्। (न) उदाहरति, व्धेति। भौतांपरिति।-तब सुखं भौतागः,-चन्द्रः, हशौ -मेवे, उत्से-नोधोव्पसे इव्यं:, करौ-इस्तो, पम्मानुकारी-पहजीपमौ, अर- युगलं रम्ासश्रनिमं-कटवीगर्भलनाद्स सटरं, तथा वाह-भुजी, मृथवोपनो; उत्यम् बाद्वादकराति-मानन्ददास्षयि, पविषानि-सर्वाषि, बद्रानि वस्यासन-
रमसात्-वेगात्, इर्षाद्ा, ("रमस्ी बेगडवंबी:" इब्बमरः ) नि.भडं बषा खथात्
Page 574
वष्ठः परिच्छेदः। [8₹2 ]
रहस्यार्थस्य तूद्धेद: चिप्निः स्यात् ।३०॥ (ह) यथा पखत्यामाडके,- *एक स्येव विपाकोऽयं दारणो भुवि वर्सते। केशग्रहे द्वितोयेऽस्िमिन् नूनं निःशेषिता: प्रजाः ॥" (क) वोटकं पुनः। संरब्वाक्॥ ३७८ ॥ (ख) यथा चणडकोशिके,-कैथियः। भाः! पुनः कथमद्यापि न सन्ूता: (ग) खर्गदत्िगा: !" अधिबलमभिसन्विश्क्लेन यः ।३७६॥ (घ)
(स) यन्मते पति।-निर्वदसे-निवंद चास्ये सथौ, भूतावसरखान्-प्राये- नायो प्राप्तविषयत्वात, बन्बदा-निर्वहसे प्र्थससखे, पञ्चर्वर्टिसडञाले को दीष :: दति सेत् सम्परदारयविरोध इति। मडषिंप्रतिपादित: सम्प्रदायी वबा,-"बद्ःषटि-
(इ) विप्िमाह, रहस्ेति।-रहसस-गुप्स पवंख, सपेदः,-प्रवटनं, पित्नि: खात्।
डौपदोकेशगरडख दस्बबं:, एव चयं दावओो विपाय:,-दुग्परिषामः, बसते, चबिन द्ितीये वेअय्र है-द्रोपवेशावर्षये, नम'-सन्चे, प्रणाः निशेषिताः, भविष्यनौति भेप:। वैमानालय्य द्रो्यं निस्तवान् घृषयुम तति पुराषम्। (ख) बोटकमास, वोटवमिति।-संसव्ा-समीपा, बाकू पुनः वोटकम (ग) उदाहरति, यर्वेति।-सथ्ताः-सम्पराप्ताः उचयंः। [भूपानो) माधनयंत्मब बोप्यम् ]। (घ) पविषसमाइ, नविषतमिति ।-बबेन-कपटेन, पमिसन्ति:,-पमिति प्रायानुसरथम्, सविषत्रम्। बन्धे ल्ाड :- "वटेटणनसन्ानं युषा बषिवसं विदु:।
Page 575
[8201 साहित्यदर्पपाः ।
यथा रत्ावस्यां-हाञनमाखा। भदिगि! दश सा चित्त- सालिया, ता दूध व्जेब्ब चिट्ठ ; शहं पि बसंतभस्स ससं देमि" इत्यादि। (ङ) नृपादिजनिता भौतिरुद्देग: परिकौर्त्तितः ।३८०।(च) यथा वेखाम्- "प्राप्ताविकरथारूढ़ी पृच्छन्ती त्वामितस्ततः। स कर्णारिः, स च क्रूरो वृककम्मर हकोदरः ॥" (छ) शङ्गा-भय-तासकृत: सभ्भुमो विद्रवो मतः॥३८१।ज) "कालान्तककरालास्यं क्रोधोद्धतं दशाननम्। विल्ोक्य वानरानोके मन्भम: कोडप्यजायत ।" (भ)
(ङ) उदाहरति, यधेति।-भहिपोति।-["मचिं! दयं सा वित्रशाखिका, तत् पहैय तिष्ठ, वहमपि वसनकस्य संजा ददानि" इति संस्कृतम्]। चित्रमाखिका -पालेख्यगसं, संत्रा-सङ्ेतम्। चादिभब्देम "किं षद्मस्य वर्षि न हन्ति" इत्यादि शीकपय्यन्तख परिय्रद:। चव वासनमाला वासवदृत्तावेषवारिययो: सुसङता-साग-
उत्पादिता, भोति:,-भथम्, उ हेग: परिकोतिंत: । (छ) उदाहरति, प्राप्तरविति।-दुर्श्योषनं प्रति तदीयपुरुषसय उततिरियम्। स वर्णार-वर्णभतुः, चर्मुनः इत्बंः, सचक्रर,-निषठुरः, हककम्ा-उर:, व्याघ्रविशेष:, तहत् कमे यस्य ताहभः, दुःशासनोरखात् वविरपानादिति भाब:, एमोदर:,-भौम:, एक:,-पभिन्नः, रवः तमाछढ़ो इतसतः तां पृक्कन्ती प्रात्ो- भागववन्तो। चव दुर्श्योधनस्य भोमार्नुनाम्यां ननिता भोति:। पथ्याबक्रं हत्तम्।
भूषव्यापरैय, व सन्म :- बावेग:, विद्रवः मतः,-वचितः। (म) उदाहरति, वाखान्कीति।-वाखान्तक:,-प्रखयकालोनी यमः हस्ेव परावानि-भोषयानि, चाखानि-सुखानि यख ताह्यं, क्रोषोद्तं-बीप- पूर्व, दमाननं-दम्मुखं रावषं, विद्वीक्य-ददा, वानवाणाम् चनोके-सेन्ो, कोषि -पनिवंषनोय इ्बर्थ:, सथ्यम:,-बावेगः, बरजायत-बसूत्।
Page 576
षछ्ठ: परिचेर:।
परथ विमर्षाङ्गागि।- बपवादोऽय सम्फेटो व्यवसायो द्रवो द्युतिः। शत्ति: प्रसङ्ग: खेदश्व प्रतिषेधो विरोधनम्। प्ररोचना विमर्षे स्यादादानं छ्वादनं तथा॥ (ञ) दोषप्रख्यापवाद: सात् ॥ ३८२ ॥ (ट) यथा वेषयां,-"युषिषठिरः। पाछ्ालक! क्वचिदासादिता तस्य दुरत्मनः पदवी ? पाचाखकः। न केवलं पदवी, स एव दुरत्मा देवोकेश पाशस्पर्शंपात कप्रधान हेतुरूपलब्वः।" (ठ) सम्फेटो रोषभाषगम्।।३८३।। (ड) यथा ततैव,-"राजा। अरे रे मरुत्तनय! वृद्दस्य रात्तः सुरतो निन्दितमप्यात्मकमी साघसे ?(ढ) शृशु रै !- कष्टा केशेषु भार्य्या तव तव च पशोस्तस्य राज्जस्तयोवा प्रत्यचं भूपतोनां मम भुवनपतेराज्जया छृतदासी।
(ञ) विमरषाङगखाह, चर्थेति।-सपवादादौनि वयोदश विमर्षाव्यसय सन्वे; पड्ानि। (ट) चपवादमाह, दोषेति।- दोषण्य प्रख्या-कथनम, जपवादः सात्। (ठ) उदादवति, पास्ालकेति :- आसादिता-प्राप्ता, टुरमन:,-दुष्ट- समावस्य, तस्य-दुर्थ्याषनस। देवोति।-दय्याः,-दरोपदाः, केशपाशख स्पर्शत यत् पातकं तस्य प्रधानहेतु:,-मुख्यकारपं, दुर्य्योषन इत्ययंः, उपषञ्ः,-पाप्तः। बव दुर्य्योधनस दोषकथनम्। (ड) सम्फेटमाइ, सम्फेट दवि।-रोषेप-क्रोधेन, भाषणं-कपनं, सम्फेटः। क्रोधावखयायामुतं वचनं सस्फेटी विमर्षाक्रमिति भाष:। (ढ) उद़ाइरति, यर्थेति।-मकरत्तनय :- वायुपुत! भोम इवये:, उड़स प्रार:,-धतराष्ट्रख, पुरतः,पयतः निन्दित-जोकगवतमपि, बाल्नः कम
Page 577
साह्ित्वदपंथः।
तथ्िन् वैरासुषश्धे बद किमपछ्ञतं तैर्ईता ये नरेन्द्रा: बाहीबींर य्र्यातिभारद्रविषगुरुमटं मामजिलैव दर्पः ।। बोम:। [सशोषम ] पाः पाप !राजा। थ्राः पाप!"इत्यादि। (प) व्यवसायस विज्ञेय: प्रतिन्नाहैतुसभ्भवः ।३८४। (त) यथा तत्नैव "मीम:,- निदृताशेषकौरव्यः चोबो दुःशसनासजा। भङक्ा टुर्य्योधनसोर्वोर्भीमोऽयं शिरस्ा नतः॥" (थ) द्रवो गुरुव्यतिक्रान्तिः शोकावेगादि सभभवा।३८५॥(द)
निणिंता दासो-बिडरे, वतेन नितलाम दासोय चपमानयचेष्टाचव्थयोग्यत्वात् शति भाव :; पत एव तब (इति भोमं प्रति धांत्िः) पश्े:,-पशुतुव्स्य इव्यं:, तब (इति चर्ज्जुनं प्रति डतिः) तख्य रात्:,-यविष्िरत, तयो :.- नकुष्न- सहदेवयोर्षा, (बाब्दोडन चाचेपे बनादरे बा) ; आय्यं-द्रोपदो, केशेषु कश्टा- गटशेता, दुःमसनेनेति शेषः, तख्मिन् वैश्ख-विदेषस, चमुषन्े-कारथे, जाते सनोति शेष:, ये नरेन्द्रा :.- राजाबः, उताः,युष्ाभिरविति शेषः, ते: बिम चपकतम ? बद। बाही:,-मुजयो:, बोव्यतिभार:,-बातबोय्ये, तट्ट एव द्रवयं-धनं, तेन गुरु:,-महान्, मदः,-गव्वंः, यथ्य ताटगं, माम् चनितवैय दप:,-पडडारः, क्रियने युभानिरिति शेष:। चम क्रोधेन भमर्दुर्य्योषनयोरभाषयम्। सन्धया हत्तम्। (त) व्यवस्ायमाह, व्यवसाय इति।-प्रतप्ञाया:,-बायनिदेशस, हंती:,- सायननिदमज्त, व सम्पमः,-सम्रेखन, व्यवसायः विश्ेयः। (र) हदाइराि, निरतेति।-पूषंप्रतिपथ् भौमध धृतराष्ट्र प्रति प्रथति अयनम्। निडता:,-विमाभिया:, पशेषाः,-समसा:, कोरय्या:,-कुरबंशौया:, बेन वाहभ:, दुःभासमसय चछना-र्रतेन, रतपानेनेव्यं:, चोषः-मत्ः, तथा दुय्यों- वनम कर्गेः, कष्मयथ, भङता-भध्नकर्ता, एयं भोमः शिरसा नतः,- मिरया प्रयमतोबयः। यम क्रायाय औौषवहननादिकस योवत्वहेतोय दुःभावन- क्रचिरपानसय सम्मेक्षनम्। (ह) इपजाइ, दा दवि।- शोपाहेमादिना- शोष:,- पुपादिपियोगदःसप
Page 578
षष्ठः परिच्छेद:।
यथा तवैव,-"वुविहिएः। भगवन्! अष्णाग्रज! सुभद्रा- भात: !- प्रातिप्रोतिर्मनसि न ज्ञता, चव्रियाणां न धर्मी रढ़ं सख्यं तदपि गणितं नानुजस्यार्जुनेन। तुब्च: काम भवतु भवतः शिष्ययो: स्नेहबन्धः कोडयं पन्या यदसषि विमृखो मन्दभाग्ये मवि तम्?। (ध) तर्जनोद्देजने प्रोक्ता दुतिः ।३८६। (न) यथा तवैव दुर्य्योधनं प्रति कुमारवकोदरेणोत्रम,- जन्मेन्दीवमले कुले व्यपदिशस्थद्यपि धत्े गढां मां दुःशासनकोषशोगितमधुच्षीवं रिपं मन्यसे। दर्पान्धो मधुकैटमद्विषि हरावप्यहतं चेष्टसे वासान्े नृपभो! विहाय समर पङ्गधुना लोयसे।" (प)
बावेग:,-नवादिजनितमनसः सम्भमः, तदादिमा, सभभवा-सभता, गुरुणं- पूज्यामा, व्यतिक्ान्ति:,-व्यतिक्रमः, समादरलङ्गममिति यावत्, दरवः, वथ्यते इति शेष:। (घ) उदाडरति, शतोति।-पतिपोति :- एववंभजत्वनियन्धनः प्रषबः 5वयं: युर्धिािरवस्ट्रययोरेकषन्द्रवंभ्प्रभवत्वात् ज्रातित्वमिति भाव: मर्नास न रता-न गविता उत्यय:, चतियाणं धर्माः,-संग्रामे प्रययिनि पचपाती नास दत्येबंप इति भावः, "न गयितः" इत्ग्रेणणन्वयः ; चर्जनेन, समरममिति शेष:, बनुजख -हपस, इढ़-बडं, प्रसिद्वमिति यायत्,सख्य-मिवता, यत तर्दाप, न गितं- तच्छोदर्त, भवतेति सर्व्ववाध्याह्टार्य्यम्: भवतः .- तव, शिष्ययो:,-गदायुडेडन्ते- वासिनो: भोमदुर्य्योषनयो:, सेहपनः, कामं-सम्यक, तुल्य:,-समानः, भवतु, सेहतुष्यत्वे एकस साहाथ्यकरय्मनुचितमिति भावः। थर्यं क: पन्या :- नयः, यत मन्दसाग्ये-भाग्यहोने, मयि त्वं विमुखः-प्रतिकूषः, पसि ?- भर्वासः च्रप्र बजदैवं प्रति चनाद्रसूचकबच्चमात् गुखुव्यतिक्रमः। मन्दाक्रान्ता उत्तम्। (न) धुतिमाइ, वर्व्जनति।-तर्ज्जनं-सर्नम, एरेननं-भयप्रदर्शनेण
(प्र) उदाउरति, नर्मि।-इन्दो:,-चन्द्रख, विमसी-निर्मदी, निदोंषे सा-२
Page 579
[oaw] साहित्यदपय: ।
शक्ति: पुनर्भवेत्। विरोधस्य प्रशमनम् ॥३८७॥ (फ) यथा तत्नेव,- "कुर्व्वन्तापा इतानां रपभिरसि जना भव्मसाद्ेहमारान् प्रश्न्तित््रं कथािदृदतु जलममो बान्धवा बान्धवेभ्य: । मार्गन्तां प्ातिदेश्वन् इतनरगहने खणडिताम् गटध्रकङ्ठ: भ्रस्तं भाखान् प्रयातः सह रिपुभिरयं संक्कियन्तां बलानि।" (ब)
इत्थ:, कुले जन्म व्यपदिमसि-वथयसि, वयुतं ख्यापयठीत्यर्थ :; नमु सहाया-
पेचा नेति माब:, चबवा बावादिवधेन निर्वेह मदाव्याग पवोचित:, सचन तवा जतः, उत्यतोय्याि युडम्रद्धाऽस्तीति गम्यते इति भाब:। मां दुःशासनख यत् कोथम-दषटुषां, प्रत्यय्रहतत्वात् तदानोमेव निःसरदिति बावत, मोधितं-रचिन, तदंब मधु-सुरेति यावत, तेन-तव्पानेनेत्य:, चोष:,-मत्तः, सं, दिपुं-भुं, मन्तसे-गवयसि, यदा,-मत्ततयाऽवज्ञायसे इत्यये :; तथा दपान्वः सन्, मधुकेटभ- िषि-मधुदेत्य-कैटमटैत्ध्वमिनि, हरौ-कथे, चवि उडतं यथा स्यात् तथा, बैट्से, तख बनने अतोद्यागत्वादिति भावः। हे नृपभे !- नृषु - नवेपु, पशु:,- पशुदिय, व्यतमनुष्यवर्म्रा, तक्षम्वद्वो तथोता:, हिपदपशो इत्यबः नराषम दति यावल, मे-मम, वासात-भयात, समरं-सक्रामं, विहाय-थक्का, चपुना, पके कीयसे -लीन: सन् तिष्ठाि। धम तज्जंगरपा दुतिः। उहेननरपा यथा,-"भो सहेंश्वर! दोयताम" इत्याददि। शार्दखविक्रीड़ित उत्तम्। (फ) यंत्रिमाह, अनिरिति।-विरोषस-विरेषख, म्रग्मनं पुत्ः भिः भवेत्। ( न) उदाइरति, क्बन्त्विति।-पाप्ता :- पूज्याः, मान्या बा, जना:,-वख्ुजना पति भाव:, रयभ्िरसि-उउतकपेथ वर्तमाने सङ्गामे उत्यथं:, दताना देदभावान्- मरोरचयाम्, ममसात्-बारधान वाक्सात, कुव्वंन्ु-दहनु इत्यय:, ["वङ्गसात" शत पाठान्रम्। कार्स्सेहन देये बचें सात्प्रत्ययः ] तथा चमी वान्वा :- सविक्ा:, वान्यवे्य :- सविवदेखय:, रहतेव्य: इति शेष:, पत्ुन्ितं-नेवजलमंवित, जसं
Page 580
षछ्ठ: परिच्छेदः। [8५]
प्रसङ्गी गुरुकोर्त्तनम् ।३८८॥ (भ) यथा मृच्छकटिकायां,-"पाखाषकः। एसो कख सागन- दत्तस्स सुदी पज्जबिससदत्तसा पत्तिओ्रो चालुदत्तो बाबादितं बज्मद्वागं पिज्जद। एदेश किल गणिश्रा बसंतसेणा सुभ्रसलोहेग बाबादिदत्ति। (म) चारुदतः। [ सनिर्वेद स्वगतम्]- मखशतपरिपूर्त गोत्रमुद्कासितं यत् सदसि निविड़चैत्य-ब्रह्मघोषेः पुरस्तात्। मम निधनदशायां वर्त्तमानस्य पापे- स्तद सटृशमनुष्यैनृंषते घोषपायाम्।" (य)
निविड़े, पच्चिन् चेवे इति शेष:, गधे:, वरः,-पविविशेषेरिति यावत्, ख्जितान्.
मन्त्यं संस्कारं यवेषं विद्धतु पति भाव:, पयं माखान्-सूर्य:, रिपुभि:, -भवलि:, सड, बसं-चरमावलं, प्रयातः,-प्राप्तः, [बतंमाने तप्रत्ययः] बती कवानि- सैव्यानि, संक्रियन्ता-निवस्यसाम्। चव सड रिपुलिरित्यत्या सहोतिरखसर:, तथा प्रतू्षं निधनेन विरोषश्ान्तिरिति ध्येयम। सग्परा उत्तम्।
वायत्, कोतनं-दोवाटिग्व्यापनं, प्रसक्तः। चत एवोतं नाव्यमास्त्रकारै :- प्रसद्र- सैप विश्ेयो बाकेरमषंयोजिते: रति। (म) यर्थेति।-"एव खलु सागरदत्तख सुत चाय्यविवदृत्तम नता चाददत्ी व्यापादवितं वष्यव्यानं नोयते। एतेन विख गचिया बसन्तसेना सुबयंबोभेन व्यापादिता" इति संस्कतम्] नप्ा-पौचः। स्पष्टमबबत्। (घ) उदाइरति, मखेति।-मखाना-बज्ञानां, (सपतन्तुमंखः कतुः" श्बमरः) अतेः,-मतनोऽमुष्ठानैरित्यर्थ:, परिपूर्त-विशुड्, यत् गोवं-मदोय झुलं, पुरसात्-पूर्वे, सदभ्ति-समार्षा, निविड़ षैव्यत्रह्मघोषे:,-निविड़ानि-बोजे:
तेप ये ब्रह्मघोषा:,-वेश्वादाः, बेदपाठवा: वा तै:, उदासितं-समुच्य बोहतम् 8बयं:, पासोदिति मेव:, (हदानी) निवनदमाया-मत्युदनाबा, बर्तमानख -वषयखानं प्रति नोयनानस, उ्या वबकितसति यावत मम तत्-गोव,
Page 581
[804] साहित्यदर्पपः ।
दृत्यनेन चायदत्तवधाभ्युद्यानुकल्तप्रसङ्गाट्ट् गुरुकोर्त्तन- मिति प्रसङ्ग:। मनस्ेष्टासमुत्पन्नः ्रमः खेद दूति स्मृतः।३८६॥(र) मनःससुत्यव्ो यथा मालतोमाधवे,- "दन्तति हृदयं गाढ़ोडेगं, दविधा न तु भिद्यते वहति विकल: कायो मोहं, न सुप्नति चेतनाम्। व्वलयति तनमन्तर्दाइ:, करोति न भष्मसात् प्रहरति विधिमर्मंच्छेदौ, न अन्तति जोवितम्॥" (ल) एवं नेष्टाममुत्यव्ोऽपि। रदभ्टितार्थप्रतोघातः प्रतिषेध द्ूतीष्यते ॥३६०॥(व) यथा मम प्रभावत्यां विदूषकं प्रति,-"पयसः। सखे! कथमह तवमेकाको वर्त्तसे? क नु पुनः प्रियसखोजनानुगम्य-
माविनी उत्तम। (र) सेदमाइ, मन इति।-मनसा, सेट्या बा, समुत्ब्ः,-नातः, न्रमः खेद: इति खृतः। (ब) उदाषरति, दवनीति।-मम वृदयं गाढ़ोडेगं-मुबपोड़म, चत एवं दर्बात-खयं दखित भर्वात, न तु डिषा मिखते-हिखकं नेव भवतोत्ययं ;; बिकस:, - पाह, सायः-परोरममिति यावत, भोहं-मूच्छी, बडत, चेतना न सुखति-न स्वशंत; पन्तर्दार :- बम्न्तरे वर्ततमान: शोकाव्रिरितय:,तर्भ-शरेन, ज्वखयति- उहोपर्यात, मवद्ात न करोति; म्मच्छेदी विचि: प्रहरति, जीवितं न अनतति-
एमतसयेततो रामकोळो हख्ने। उरियो उत्तम्।
अत्रिषेष शव उप्ते।
Page 582
षह्ठः परिच्छेदः ।
माना प्रियतमा मे प्रभावती ? विदूषय:। प्रसुरबद्णा शाभ्रा- रित्र कहिं बि गोदा। (श) प्रधुखः। [दी्घ निम्वस]- हा पूर्वदन्द्रसुखि! मत्तचकोरनेवे ! मामानताङि! परिहाय कुती गतार्ऽसि ?। गच्छ तवमद्य ननु जोवित! तूर्गमेव दैवं कदर्थनपरं अतऊ्वत्यमस्तु। (ष) कार्य्याव्ययोपगमनं विरोधनमिति स्मृतम् ।३६१।(स) यथा वेखयां युधिष्ठिरः,- "तोर्षे भोष महोदधी, कथमपि द्रोपानले निर्वृते, कर्णाशोविषभोगिनि प्रथमिते, अत्थे च याते दिवम्। भोमेन प्रियसाइसेन रभसादत्यावशेषे जये सर्वे नोवितसंशयं वयममी वाचा समारोपिता: ।" (ह)
(म) ससुरवडणा इति।-["असुरपतिना चाकार्थ्य कुवापि नोता" इतति संस्कतम्]। पाकार्य-पाहय, ("हतिरावारणाह्वानम्" इतमरः)। (ब) हा इति।-हा-वि सेदे, पूर्षचन्द्रमुखि !- पूर्णचन्द्र दव मुखं वशचासतसम्बुही तबोतें! मततचकोरमेवे !- मत्ती चनोरो, यदा,-मत्तचकोरख दव
बद्ानि यस्ासव्न्बुरी, मां परिषाय-व्यक्का, कुतः गतादसि ?- गता त्वम् ? मग नोवित! तवम् चद्य तूणं-शोघ्रम्, एव गच्क, वदयंनपरं-केमदानतत्पव, दैवं- विषि:, अतअत्यं-मतार्यंम्, पस्तु-मग्तु। बव ईमितख प्रतोघातः। वसन्नतिखकं हत्तम्। (स) विरोधनमाड, क्ध्येति।-बार्थस सव्थयः,-ध्वंसः, तस् उपगमनं- प्ात्ति:, घ्ापनम् इति यावत, विरोषनमिति वयृतम। ( ह) वदाइरवि, तोयं दति।-भोष एव महोदचि:,-महाससुद्र:, [मडा- संव एति पाठागरम्] तखिन, तोषे-गतपारि सति, परासे इतति भाबः, द्रोष एव बनसः तविन्, सवमपि-वैनापि रपेब, निरवृते-निर्याचर्ता नोते, (खयमस्त्र- व्यागेन भान्ते, नतु जयादिना, चत एवं "मममपि" इत्युत्म) वार्च एव बाशोविष- भोगो- पासमां-दंड्रार्या, बिष-अवाइलं, यम्र नाहम:, भोग:,-देडः, बिद्यने
Page 583
[8२८] साह्ित्यदपणः।
प्ररोचना तु विन्नेया संहारार्थप्रदर्शिनी॥३६२॥(क) यथा वेसयां,-"पाच्ाषयः। ... पहस देवेन धक्रपाणिमा" प्वत्युपक्रम्य, "छतं सन्देहेन,- पूर्य्यन्तां सलिलेन रतकलसा राज्याभिषेकाय ते, क्वष्णाSत्यन्त चिरोज्िते तु कवरीबन्धे करोतु चगम्। रामे शातकुठारभाखर करे चतट्रुमोच्छेदिनि, क्रोधान्धे च हकोदरे परिपतत्याजी कुतः संभयः ?॥" (ख)
यस्य, सविषदन्तपत्रगः परति यावत्, ("भोगः सुखे ख्यादिमतावहेश फबकाययो:" दत्यमरः) तम्िमिन् प्रभमिते-प्रकषेंध शन्तिं नोते, इवे इति भाव:, शल्थे व दिवं- सगें, याते, युद्धे निषनादिति भावः, इत्यं नये चत्पावशेषे-केवलं दुर्थ्योषनबष- मावावश्िष्टे इत्यय:, प्रियसाहसेन-परतिसाहसवता, भोमेन रभस्वात्-बेगात्, बापा -"पद्ोव यदि दुर्शयोषन न इन्मि तदाडगिं प्रवेत्यामि" इत्येबंकपेय वाकेनेति भावः, कवें शमी व्यं जोवित संशयं-जीवनं स्वास्थति न वा एवं सन्देहं, मरयसभभावनामिति यावत्, समारोपिता:,-गमिताः । तत्प्रतिव्ञाश्रवद्न वदर्शनं गतस्य दुर्ष्योषनष्यादशने युडाभावेन भोमव्याध्रिप्रवेशे पष्मानियपि मर्तव्यमिति भाष: । वार्ट्लविक्रीड़ितं व्रत्तम।
उपसंडरियमासप्रयोजन इति यावत्, नं प्रदश्यति या सा, ध्तिरिति शेष:, परोषना बिजेया। (ख) उदाउ्वरति, पुर्व्यन्तामिति।-["हे राजन्!" दत्प्याहाय्यम] ते-तव, राज्याभिषेकाय रतकलसाः सलिेन पूर्यन्ाम; अथा-दरौपदो,पचन्तचिरोज्यिते-
("बब उड्षों मह उद्व छत्सवः" इसयमरः) करोत, न्ातेन-प्षितेन, ["घोर" पति पाठान्रे-घोरेग-भोषसेन इत्यये: ] कठारेप-परग्ुमा, भाखर:,-देदोप्य- मान:, ["आासूर" इति पाठे-ससुवनः ] करो यस्य ताटशे, चक्रा:,-चवियाः, एव दुमा:,-उथा:, तेषां केदिनि दामे-भार्गवे, तथा क्रोधान्े-पतिक्रुडे, हकोदरे- भोमे, प पाजी-पुद्धे, ( "समित्वानिसनिट्युधः" इबमरः) परिपतत-प्रसत्ते मति इव्यथे:, संमय:,-सन्देरः, जये इति शेष:, कुतः :- न कुतोडपोषय। धम महा- वाक्यस उपसंडारदमंनम्। आार्टूलविकोहितं उत्तम्।
Page 584
ष8्ठः परिच्छेदः। [822]
कार्य्यसङ्गह आदानम्॥ ३६३ ॥ (ग) यथा वेषयाम् :- "ननुभी भोः समन्तपच्चकचारिण :! (घ)- नाहं रचो, न भूतो, रिपुरुधिरजलाक्वादिताङ्ग: प्रकामं निस्तीर्णोर प्रतिप्वाजलनिधिगइनः क्रोधन: चतियोऽर्ि। भो भो राजन्यवोग: ! समरशिखिशिखाभुतशेषा:, ऊतं वः वासेनानेन, लोनैईतकरितुरगान्तर्हिंतैरास्यते यत्।" (ङ) शत्र समस्तरिपुबधकार्य्यस्य सङ्कहोतत्वादादानम्।
(ग) बादानमाह,काय्येति।-वाय्यंथ सडह:,-सम्यक् यहथम्,उपपादनं, संहारो वेति माब:, बादानम्। तथोनं सुनिना,-"बोजकार्य्योपगमनमादानमिति सं्ितम् दति। भभिनवगुपताचार्य्यास्तु,-"सथंसंहार वादानम्" इति व्याचक्रः। चत एव कविराजा:,-उपगमन संहारोमयार्थतयाऽदानपद प्रयुतावन्त इति बोष्यम्। (घ) उदाइरति, यर्थेति।-समन्तपस्तवचारियः,-समन्ात् पथन-दर्द- पचकं, कुरुचेवस्वतोयविशेष: इात यावत्, यव कुरुपाखवसक्राम: समभवत् ति भावः, यष तवोतं, तब चारिय:, योड़वगा इति शेष:। (ङ) नाहमिति।-मोमसेनं रिपुरुषिरात्देर्हं धावनं दद्ट भयात् निदृत- पतितगनाशृगयान्तराले गोपितक लेवरान् सड्ामवस्तिंनः योधान् प्रति भोमसेनोति- रियिम्। पहं न रखा,-राचओे नाहमित्यं:, न भृतः,-देशयोनिविशेष: न, रिपूर्ण रधिरजले:,-भोषितवारिमिः, बाह्रादितानि-षाप्यायितानि, विरानिता- नोत्वर्थ:, [पावित इतति पाठे-प्रावितानि-संसिक्षानि] चङ्रानि-सवयवाः यस तवोत: क्रोधनः, प्रकामं-सम्यक यथा तथा, निलोग :- उत्तोयं:, उर् :- महान्, प्रतिय्ञा एव जयनिधि:,-समुद्रः येन सः, अतएव गहन:,-बिबिड़:, दुरसद रतथे:, चचिय:, यमम-सवामि; भो भो राजन्यवौरा: !- चच्चियेतु शैष्यआाखिन :!
पेषा:,-पवश्रिष्टाः, नाधुना रवाधरिर्यमान् चत्तीति भाब, चतः व,-युष्मावम्, वनेन, वासेन-भोषा, कतम्-बसं, वासकारणं किमपि मालोखय :; यत्- यस्मात, वासादितयं:, उतेपर-युद्धे मृतेषु, लविष-हतिषु, तुरगेषु-समेषु, च बन्तर्हिरै:,-नन्तर्डानं गसेः, निरोहितैरिव्यर्यः, अत एव बोने:,-विखयं प्रामेदिष सितैरिति भाग:, सविः पासयते-खोयते, युषानिरपिति शेवः।. चम्र वान्तापकुति
Page 585
[88.] साहित्यदपथः।
तदाफुष्कादनं पुनः। कार्य्यार्थमपमानादेः सहनं खलु यद्ञवेत्॥३६४॥(च) यथा तवव-"बर्जुनः। धार्य :- पप्रियाषि करोत्वेष वाचा शक्रो न कमथा। इतम््रावमतो दुःसो प्रन्ापेरस्य का व्यथा?॥(छ)
सन्धिविबोधो ग्रथनं निर्गाय: परिभाषगम्। कतिः प्रसाद आनन्दः समयोऽप्युपगूहनम्।। भाषगं पूर्ववाक्यच्न काव्यसंहार एव च। प्रशस्तिरिति संहारे जेयान्यङ्गानि नामत:।।३६५।(ज) तव,- बीजोपगमनं सन्धि: ॥। ३६६ ॥ (भ) रिति कुष्लयानन्दरकारा:, "वान्तापह्कतिरनध महाततथ्यवारम" इति तदुक्र चचवात्। सग्धरा उत्तम्। (v) शादनमाह, तदाइरिति।-वाय्ययं यत् खलु चयमानादेः सहमं भवेत्, तत पुनः क्वादमम् बाङ्:। वान्यमदोपमारास्-हलेन क्ादनं यत् खादवंख शादनं सु तत" इब्ाफु:। (छ) उदाहरति, पवरियायोति।-इतं-विनार्मितं, बातुण-दुःशासना- दोनां, अतं यसय ताहम:, चत एव दुःखी-पतिशोकासं धतब:, एष:,-दुर्य्योषनः, वाचा अपरियाधि वरोत-कटुबाकां बदतु, वमेबा न मताः, चपय्समिति श्रेष:, वाध्येब किमाप चपवर्भु न वक्रोति इति भायः; बख्य-दुर्य्योषनम्य्र, म्रखापै:,- सनयंक: वाको:, व्यचा-वेदना, का :- न काडपोव्य:। यधा विकारयीगवतः प्रखापा:, एवं अतवातमयव्यसनविव्ारवतलेनास वाय्यांसामव्य ध्वनितम्। चम दुर्य्योषनस वाकयेन चपमानस कार्य्यकारित्ात सहनम्।
स्यय सव्वेश्शनोथययं:। (न) सचिभाऊ, नोनेनि।मोनल (पूर्वोकस) उप्गमनम् -छावन,
Page 586
षष्ठः परिच्छेद:। [88t]
यथा वेखयां,-"भीमः ... भवत यञ्रवेदिसभवे !... सरति भवती यन्पमशेतां-चसहुज-" इत्यादि। बनेन सुखे चिस- बोजस्य पुनरुषगमनमिति सन्धि:। (ञ) विबोध: कार्य्यमार्गगम् ।।३६७।(ट) यथा तत्रव .- "भौनः। सुज्तु मामार्य्यः नगमेकम्। युधिषठिर:। किमपरमवश्िष्टम्? मीमः। सुमहदवश्िष्टं, संयम- यामि तावदनेन सुयोधनशोपितीच्चितेन पाणिना पाच्ाख्या दुःशासनावऊ्ष्टं केशहस्तम्। युविहिए:। गच्कतु भवान्, अनु- भवतु तपखिनौ (ठ) वेशोमंहारम्" दति। धनेन केशसंयमन-
उवन्यासस्तु कार्य्याणां ग्रथनम् ।३६८॥। (ड) यथा तततैव,-"भौम:। पाज्जालि! न खलु मयि जोवति संहर्त्तव्या दुःशासनविलुलिता (ढ) वेगिरात्पाणिभ्याम्।
पन्वेषणं भवेत सन्धिः" उत्युत्रम। (ञ) उदाइरति, यधेति।-सर्वत !- इव्यामन्त्रयम ; यत्तवेदिषनावे !- याज्ञसेनि! द्रौपदि! इसथे: । सुखे-सुखा्यस्न्वी, चिपरख-उहूतसा, योजस- कार्य्यसय, पुणरपगमनं-पुनः सम्पादनम, ९त-बस्मात् हेतोः। (ट) विशोषमाड, विबोध पति।-क्ार्थ्यस्-कतंत्यय्, मार्गयम्-चन्वेषयं, विबोष:। नाव्यमास्त्रकारेपाप्युतं-"कार्य्यस्ान्वेषयं युत्या विवोष पति कीतिंत:" पति। (ठ) डदाहरति, यर्थेति।-संयमयामि-बध्ामि। केशडसं-केशसमूर्ई, ("पाओो उस्तव पथम्र वदापार्या: बनात् परे" इबबमरः)। तपसख्नो-बराकी। (ड) वयमलाह, उपन्वास पत।-वार्य्यावाम् उपनास :- गरोसंन, ग्रधनम्।
बायपंदेग बन्पनात् व्यापिता उव्र्य: ।
Page 587
[82] साहित्यदर्पप:।
तिष्ठ, स्यमेवाहं संहरामि" दृति। अ्रनेन कार्य्यस्थोपचेपादु ग्रथनम् ! निर्गाय: पुनः । अनुभूतार्थकथनम् ॥३६६॥ (गा) यथा तचनव,-"भौमः। देव! भ्रजातथच्री !... कुतोऽद्यापि दुर्य्योधनहतक: !!... मया हि तस्य दुरत्नः पाणडुकुलपरि- भाविष:,- भूमी चिप्रं शरौवं निद्धितमिदमसक्चन्दनं भोमगाते लक्ष्मोराय्यें निषित्ञा: चतुरुदधिपयः सोमया साईसुर्व्या। भृत्या मिताणि योधा: कुरुकुतमनुजा दग्धमेतद्रणाग्नी, नामेकं यद् व्रवोषि च्षितिप! तदधुना धार्तराष्ट्रस्य शेषम्।"(त) वर्दन्ति परिभाषगम्। परिवादकतं वाकम् ॥४०॥ (थ)
(v ) निर्यंयमाइ, निर्यय इति।-सुभूतख - भुकख्र, अ्तख इवघं:, बयंश-कार्य्यस्य, बाधमं नि्यंय:। (त) उदाउरति, देव इति। सूमाविति।-तखव धार्नराष्ट्रय-दु्षे- अनसव इत्यय:, धरोदं भूभी-पृषित्यां, चिसं-पातितं, भूमिस्ात् अतममत्यये:, द्रदम् पसन-रधिरम, एव बन्दन, भोमगावे-मयडरशरोरी, निद्धितम्-पर्पितम, सतुर्णम, उदयीनां-समुद्राषं, पर्यासि-जलानि, ("पयो दुग्वं पबसोयम" पति मेदिनो) स्ोमानो यसयासाहथ्यरा, धर्व्या,-पृधिव्या, सार्ड ल्मो: थाय्यें -न्येष्ठे भातषि, सवतोख्यं:, निषित्ा-वर्पिता; (तब्य) मृत्या:,-दासाः, मिवायि- गखवा:, किं बहुना, झुष्कुलेषु ये मनुजा:,-मानवाः, योषा:,-युड्धाथंमुप्चिता
निइतमित्यय:, हैवितिप !- राजन्! यत एकं नाम, दुर्श्योघनेति शेष:, अवेषि-
शेवं, नामशेष: कती वातंराष्ट्र पति भाष:1बब अतवार्य्यख कबनम्। सन्घरा उत्तम्। (म) परिभाषयमाइ, वदनीति।-परिवाद:,-कुक्षा, तेन अतं वाकां
Page 588
षछः परिच्छेद।
यथा शाकुन्तले-"राना। आय्ये! अ्रथ सा तवभवती किमाख्यस्य राजषेंः पत्नो? तापको। की तस्स धममदारपरिट्टा दपो गामं गेद्विस्सदि ?" (द) लब्धार्थागमनं क्ति: ।। ४०१ ॥ (ध) यथा वेखां,-कयः। एते भगवन्तो व्यासवाल्मोकिप्रभ- तयोडरिषेकं धारयन्तस्तिष्ठन्ति" दवति। अ्रनेन प्राप्तराज्यस्याभिः षैकमङ्गलै: स्थिरोकरणं क्वतिः । (न) शुश्रूषादि: प्रसाद: स्यात् ॥ ४०२॥ (प) यथा तत्ेव,-भौमेन द्रोपद्या: केशसंयमनम्। आनन्दो वाञ्छ्ितागमः ॥४०३। (फ) यथा तत्तैव,-"द्रौपदी। बिसुमरिदं एदं बाबारं, णाधस्स पसतादेण पुणो बि सिक्खिस्सं। (ब) समयो दुःखनिर्यागाम् ॥ ४०४ ॥ (भ)
मरिमाषर्यं बदन्ति। उद्योववारासु,-"प्रेमृश्रा डेषाच्कलाद्ापि भापरथं परिभाष्रयम्" हत्याहु: । (द) तापसीति।-[कलस वर्ममदारपरित्यागिनी नाम प्रहोष्यति ?" इति संस्कतम्]। चभ कुत्साणनितवाक्य कथनम्। (घ) कतिमाह, स्वेति।-सख्स-प्राप्तख, सर्थस-विषयस, चानमनं- माक्ाश्येन सिरोकरयं, ["बव्धायंभमनम्" इति पाठै-खख्ेरहैं; थमनं-भीषादि नाभनमित्वय: ] छति:। (न) पनेनेनि।-खिरोबरथं-शोवादिक्कतास व्यांदिवाशनमत्यथः। (प) प्रसादमाह, पभषादिरिति।-शुश्नुषादि:,-सेवादि:, प्रसादः खयात्। (फ) बामन्दमाइ, बानन्द पति।-वास्कितख-बमोटस, प्रामम अष्मनिता प्रोतिरिति भाव:, बानन्दः। ( व) उदाइरति, यथ्रेति।-["विद्यृतमेतं व्यापारं, नाघसय पस्ाद्रेत पुनरषि मिचिश्ये इति रंस्कृतम्]। एवं व्यापानं-कैशवन्धनकार्ययमिखये:। (म) वमयमात, समय पति।-इखस नि्याग्रम्-प्रपयम सकयः।
Page 589
साहित्वदपपः ।
यथा रव्ावस्याम् :- 'वाडबदत्ता। [रवाबवोमालिद्व ] समस्सस्ष यहीपिए! समस्मस। (म) तञ्ववेटुपगहनम् । यत् स्यादहुतसम्प्राप्तिः ।। ४०५ ॥ (य) यथा मम प्रभावत्याम् ;- नारददर्भनात् "प्रदुमनः। [कर्हमवोक् ]।- "दधदविदुल्लेखामिव कुसुममालां परिमल-
बितः कैलासाद्रि: पतति वियतः !! किं पुनरिटम् ?।"(र) सामदानादि भाषगम् ॥४०६॥ (ल) यथा चणडकौश्िके,-वमः। तदेह्ि, धमालोकमधि- तिष्ठ।" ( व )
(म) समस्ससेति।-["समास्रतिद्ि अगिनि ! समामसिि" पत सस्कतम। (य) उपगृह्नमाह, तदितति।-यत् चहुतय-सासथयंस,सम्पाप्तिः,-समा नमः, तत् छपगूडनं भवेद। ( र) उदाइरति, यर्णेति। दर्षादति।-पर्मिलेन-सौरभेष हेतुना, समता -सचरता, मक्गाणं या: ग्ख :- समूरा:, तार्स ध्वनिभि:,-गुनगुमखने:, उपगोसा
यन्, तत इतः,-समन्तात्, तुहिनकर:,-चन्द्रः, तहत गौरे:,-शुभ्रे:, ज्योतिमिं:,- देडपभालि:, दिगन्त-दिय्ा पर्यन्त, ववलयत्-गेतोकुव्वम्, वियत :- बानाभ्ात, इतः,-पमिन् प्द्देशे, कैवासद्रः पतति।! इद पुनः बिम् :- चावर्थ्यमेतदत्ययंः। सब बहुतप्रतिपत्तिः। शिखरियी उत्तम्। (ख) आषयमाइ, सार्मेति।-साम-वियभाषण, दानादि य तत् भाषषम्। अरतंनाम्युक्तम :- सामदामादिसम्पओं साषयं ससुदाङतम्" इत। (व) उदाशपत, यर्थेति।-सष्म्। प्रव्र रहोति घमाख प्रियबाक्य, धर्ष शोकमपिविड् प्ति समंबोषत दालक्।
Page 590
षछ्ठः परिच्छेद:।
पूर्ववाक्यन्तु वित्जेयं यथोकतार्थोपदर्शनम्॥४०७॥ (श) यथा वेखयां,-भोमः। बुद्धिमतिके! क सा भानुमती? परिभवतु सम्प्रति पाण्डवदारान्।" (ष). वरप्रदानसम्प्राप्तिः काव्यसंहार दूष्यते ॥४०८॥(स) यथा सर्वत्र,-(इ) "किन्ते भूयः प्रियमुपकरोमि ?" इति।
यथा प्रभावत्याम्,- "राजानः सुतनिरविशेषमधुना पश्न्तु नित्यं प्रजाः जोयासुः सदसद्विवेकपटवः सन्तो गुपग्राड्टिगः। शस्य ख्गसमृद्दय: समधिका: सन्तु चमामएडले भूयादव्यभिचारिणो तरिजगती भक्ित् नारायणे।" (ख)
(x) पूर्ववाक्यमाह, पुर्ववाकमिति।-यधोताख सयंख उपदर्शनं-ससु- चितोत्तरदानं, पूववाकां विज्जेयम्। (ष) उदाह्वपति, यर्थेति।-मानुमतो-दुर्श्योषनपती। पूर्व ातुमत्या पाल्ाओों प्रति परिहस्ितम, ददानों टुर्य्योधने निहती भोमसैनेन तख म्रत्युत्तर- मंभिदितम्। (स) वाव्यसंहारमाह, वरेति।-वरख-पमोषज, बत् प्रदानं तथ सम्प्राप्ति:, काव्यख संहार रष्यते। (F) उदाइरति, यर्थेति।-सवत्र-नाटवप्रमतिषु। (क) प्रशासनाइ, नृपेति।-तृपख देशादेश, [पवादिपदेन विडहाहबादीनां ग्रहथम]। पान्ति:,-पनिष्ट्वासथमिष्टप्राप्तिस, प्ररभासः अभिधौयत। साहित्य कौमुदौ- ब्ारा: पण्छितराजास्तु,-"मशंसनं प्रशाखः खादु यथसः पविषोमृताम्" इत्याङ्गः। (स) उदाइरति, राजान पति।-पधुना-साम्प्रतं, राजानः सुतनावंशेषं- पुत्रवदितय:, प्रणा :- सोवान्, ( "प्रज्रा खोके प सन्ताने" इति मेदिनी) निलं- सततं, पख्ान्त्र-भवदोक्यन्तु, सदसता विवेक पटव :- समर्या, गुरग्राहिय: सन्तः, -साधय: जोवास :- जवयुत्ता सूयासुः; चमामखले-पृविवीतले, समविका:,- पुरा, वुखानां खर्वामाच् समड्य,-समपदः, सन्तु-भवन्तु, तथा विशगत :-
Page 591
[88a] साहित्यदपंच: ।
भव च उपसंदारप्रशस्योरन्े एकेन क्रमेणेव स्थिति:।
धानानां, प्रतिमुखे च परिसर्पंण प्रगमनवच्चोपन्या सपुष्पाणां, गर्भे चभूताउरणमार्गतोटकाधिवलचेपाणां, विमर्षे चपवादभत्रि- व्यवसायप्ररोचनादानानां प्राधान्यम्। (ग) अन्येषास् यथा: सभ्भवं स्थिति: पति केचित्। चतुःषष्टिविधं ह्येनदङ्गं प्रोतां मनीषिभि: । कुर्य्यादनियते तस्य सन्धावपि निवेशनम्। रसानुगुगतां वौच्य रसस्यैव हि सुख्यता ॥४१०। (घ) यथा वेगोसंहारे ततीयाङे,-दुर्य्योधनकर्षयोर्महत् सम्प्र. धारणम ; एवमन्यवापि। यत्तु रुद्रटादिभि: "नियम एव" इत्युतां, तज्ञच्यविरुदम्। (ङ)
विदोका: नारायणे-परमात्मनि, पत्यिचारियो-प्रपता, मतिः भूयात्। म्रार्टसवविक्रोडित हत्तम्। (ग) दड सेति।-निर्वंडये बैबय:। तथी: काव्यसंडार-पत्ख्योः "प्राधान्म्" रव्यय्रेधान्वयः। एवमग्रेपि। प्राधान्यख्यापनं तत्तदद्वानामावश्यकस्तन्ययम। (घ) धतुःषर्टिविधमिति।-एतत् चतुःषष्टिविषम् बहं, सन्ेदिति शेष: मनोषिभि:,-बिदडिः, प्रोत्रम; (सुखय हादभावयवाः, प्रततिमुखय वयोदय, तावन्तः गलावयवा: तावन्तः विमर्वावयवाः, चतुदश निर्बदन्ाषबबा: रतति सम्मेषनेन पचषिल्पि, कैचित् पति निवंद्चावयवसरूपप्रर्शाक्षममत्वाना :; प्रथांफसता खोकुवन्तस्तु केचित गर्भावयवस्कपाया: प्राथेनाया बननेवारमापु: इत्यभयपसेषि सतुःषष्टिसक्धा ब्याडता इति)। अनियते-पनिर्द्वारिते, पत्तरोष्या इति भायः,
घोच्य तम्य-वतुःवा्िविषसय बास, निवेशनं-समावेशं, कुर्याात; नियताओेषि सुखगमांडिसन्ी रसानक्यनिवेषमया सन्यसव्य ङ्रान्यपि निवेशयेदिति भावः ; हिन् सतः, रससेव मुख्यता-प्राचान्वम्।
Page 592
ष्ठः परिष्छैदः।
ट्रष्टार्थरचनाSSस्र्य्य-लाभो वृत्ताम्तविस्तरः। रागप्राप्तिः प्रयोगस्य गोप्यानां गोपनं तथा।। प्रकाशनं प्रकाश्यानामङ्गानां षड्विधं फलम्। अङ्गहीनो नरो यद्दन्नैवारसच्षमो भवेत्। अङ्गहोनं तथा काव्यं न प्रयोगाय युज्यते।। सम्पाद्येतां सन््यङ्गं नायकप्रतिनायकी। तदभावे पताकाऽडद्यासदभावे तथेतरत्॥४११॥(च)
वाषि-सखो तहणनं टृश्यते। नियम पति।-यदक यस, तदकं तखैव, नान्बख कदा- पपोति निष्य इति भाष:। सत्यविवदध-महाकषोना प्रयोगस्य बिवडम ; महाबबोना निषश्वेषु न नियतं तथा विधानं दृश्यते पति नियमानिधानं न सब्रक्कते पतति भाव:। (प) पश्गानं फणान्ाइ, र्रष्टेति।-पद्रानां-स्यद्रानां, फसं-निवेन- प्रयोजनमिति भाव:, षड्विषम्। ता एव षडविधा चाड,-दट्टायंरथना-पभिखषि- ताथेख विधानम, बायय्यलाभ :- बलौकिकार्थप्राप्तिः, उत्तान्तविसर:,-तिवृत्तख सट्टोकरथं, रागप्राप्ति:,-बयुरामख खामः, प्रयोगस-निवन्वस, पभिनयप्रेचवल बा,[प्रे चक स्वेत्ययें (५।२।१२७ पा०) इति चर्श चादित्वादच् ] गोप्यानां-रहखार्धाना, मोपनं-गुप्ततया संस्थयं, तथा प्रवाश्याना-प्रकटमेनेब चमस्काराचायकानाम्, सङ्गानां प्रवाशनं-प्रयटनम् पति। मतु पक्रानामविचाने का हाि :? दख-
कार्थ्यचमः, जेव भवेत, तथा चत्दोनं-मुखनर्मादिसन्वकपात्शूवं, काव्यं प्रयोनाय -व्यवहाराय, अभिनयाय, प्रेववापुरागाय वा; न युज्यते-न प्रयोगाहं सवतो-
सवापि नायम एवेति बोष्यम्। ननु यदि सव्यपनिवेधों न सम्पदोत, तदा मिं बार्य निव्वाड, तदिति।-तस-स्यदस, पमावे-पनिवेये, पताबादा:,-पयप्रम्तीः पताकाप्रथर्व्यादोणि चद्रानति यायत, सम्पादयेताम: तदभावे-पताबाब्यभाने, दवरत्-चचचत्, नोणमिवि यायत्, सम्पादयेता मिम्यन्वयः।
Page 593
[885] साहित्यदपमः ।
प्रायेग पधानपुरुषप्रयोन्यानि सन्ध्यङ्ञानि भवन्ति। किन्तु उपक्षेपाटिचयं (छ) बौजस्थाल्पमात्ससुहिष्टत्वात् पप्रधानपुरुष- प्रयोजितमेव साधु। रसव्यत्रिम पैत्यैषामङ्गानां सन्निवेशनम्। न तु केव लया शास्त्र-स्थितिसम्पादनेच्छया।।४१२।।(न) तथा च,-यद्देखां दुर्य्योधनस् भानुमत्या सह विप्रलभः दर्शितः, तत् ताहशऽवसरेऽत्यन्तमनुचितम। (भ) अविरुद्धन्तु यद्दृत्तं रसादिव्यतयेऽधिकम्। तदप्य न्यथयेद् धौमान् न वदेद्दा कदाचन॥४१३।(ञ) अनयोक्दाहरणं सत्बन्धेषु अ्रभिव्यक्कमेव। (ट) (क) प्रायेय इत्यम्य व्यावृत्तिमाइ, बिन्विति।-उपनेपार्दोति।-[पवरादि-
(न) रसेति।-रसव्यत्ति -- रसस्य प्रयटतामपेच्य, पषाम् बद्रानां सव्रिवेशनं - प्रयोग:, काय्यमिनि शेष:, नतु-न पुनः, केवखया मास्तस्थितिसम्पादनेककया सवनिवेधनमिति शेषः, रसतयत्िरभवतु, नवा भवतु, भास्त्रमर्य्यादारचणार्थमेव नैषां प्रयोगाइंतति भावः । तथोलं मुनिना,-"सन्धिसं्यङ्रघटनं रसादिव्यतयपैचया। न तु केवलया शास-स्तितिसम्पादनेक्कया।" अत।
प्रशारासमेद:। ताटभे-तथा प्रवर्तमाने सडामे, सनुचितं-न युतं, वौरखेव तदानों यृक्नात्वादिति भाव: ।
रसाधुपवारवतयोपाद्यमिति यावत्, यत् हतं-चरितं, रसादोनां व्यतयै,- अरकाशाय, सर्दपप पधिकं यथा तथा सन्चथयेत्-विपर्य्यासयैत, भन्ववा कुरय्यात पति थावत, वा-यश, कदाचन न वदत। रसगं्यरस्ाधिनयगुप्तन्वताया मर्माप्रकाभ- व्याख्यायान्ततम-बविरडध रसादोनामधिकं नावि वर्षयेत्। विपरौतन्तु स्िन्स विसवरेय न व कचित :" उत्वादि।
:- महात्ाव्येय, बलिष्यत-सट्टम् एव।
Page 594
वड्ठः परिच्छेट:।
प्रथ वत्तय:,- शृङ्गारे कौशिकी वौरे सात्त्वत्यारभटो पुनः। रसे रौद्रे च बौभत्से वृत्ति: सर्वच भारती॥ चतस्रो वृत्तयो होता: सर्वनाव्यस्य मातका:॥४१४॥(ठ) खुर्नायकादिव्यापारविशेषा नाटकादिषु॥४१५।(ड) तत्र कोंिको, (ढ)- या शक्षनेपथ्यावशेषचित्रा सतोसङ्ला पुष्कलनृत्यगीता। कामोपभोगप्रभवोपचारा सा कौशिको चारुविलासयुत्ता॥।४१६। (गा)
(ठ) नाटकठतोराड, बर्धेति।-हतय :- बतंन रस बामिरिति तपीक्षाः, नायकाटिपेष्ट पति बावत्। ता हत्तय: चतस्ः,-पतुव्विधाः। बथासासुपयोगस्थान- निर्देभपूर्षकं नामानि निदिरधातति,-उद्गारं कौत्रिको, वोर सात्त्वतो, रौद्रे बौभते थ रसे पुनः चावलटो। सवंब-एतदृव्यतिरिके, भारतो; एताः चतस्रः वृत्तय: सर्वं- माव्यथ माढका:,-ननन्यः। एतासामन्यतरया यषोत्या यथीक्रूपाषि नाटकानि एरवायतव्यानोति भाष:। व्यत्रिविवेकबागलाफु:,-कौशिकारभटो चेव सात्वती भारतो तथा। उत्तय: स्यमनतसरसा नान्शाखख माटका: । भडरारे कौशरिकी रोट्रे इसे खवारमटी पुनः। बोरे खात् सास्वती हात्तः भारती त समन्ततः ॥ न तक्ा रस- निर्देश: सवम बदशी मता। मकारे वाडवि हास्ये या रौद्रे वोरेऽपि वा सुछेः ॥" इति। (ड) तासां सरपमाइ, खर्शित।-नाटकादिपु-नाटकप्रकरपभावादिपु 59केप, नाटिमादिषपकमकेपु चैतय:, नायकादोनाम, [पवादिपदैन माविकादे- ग्रंसमं] व्यापारविशषा :- पेष्टाभेदाः उत्तय इति श्रेषः, सः .- भवेयुः। (ठ) वतेति।-तब, प्रसिद्धा इति शेषः[ इयच सामोडषा,तथा दि रत:,- *हग्वेदात भारतो उततियंमुवेदात् तु साखती। नौमिको सामवेदात् तु शेषा चायवंकी वषा ।" ईति। (c) सोबिबोमाइ, येनि।-वा अयोन-मनोहरेय, नैपमपिमेधेब
Page 595
[8५०] साहित्यदपेप:।
नर्म च नर्मस्फूर्जो नर्मस्फोटोऽथ नर्मगर्भक्। चत्वार्थ्यङ्गान्यस्याः ॥४१७। (त) तव,- वैदग्धाक्रोड़ितं नर्म। दूष्टजनावज्जनकृत् ॥ ४१८॥ (थ) तच्चापि विविधं मतम्। विहितं शुद्धहास्येन समृङ्गारभयैन च ॥४१६॥ (द) तब केवलहास्वेन विद्ितं यथा रत्नावत्यां,-"वासबदत्ता।
नाविवादोना भूषणावशषेय, चिश-मनोक्ञा, मोमाडतिशयवतोवकं. खोसड़सा-
प्रमग :- उत्यततिर्येमय: एवविका: उपपारा,-प्रयोन्यपदार्था :. चक्ानि पवि याबत्,
नव्मवादिये ट्टाब्भषत्यसकमाकय: इत्यय:, युक्ता प, सा उत्ति: बौमिको। (त) एयमख्ा: सरपमनिचाय विशेषजिव्ञासायां भदानाड, नमोति ।- नसथा:, - गोयिका:, वत्वरि बङ्गानि-भेदा :; नमार, नमांक्न:, नमस्फाट; तथा नममेगभं: १ति।
चाइहपकारि, मनोरख्ययमिति वावत, वैदस्वान-वातुव्येब, कोडितं-क्रोड़नं, [भावे सपत्ययः] नने। (द) तब भेदानाड, तह्ति।-तव्ञापि-निवतमपि, कौभिक्या इस्ते: नम्- भामकमसमिति यावत, बिविध मतम; प्रहडाखबिहित, सश्रन्ास्दा्ब्रारवविर्द्टिर्ते, सलय डास विदितर्शति। काव्यमरदोपकारा स्वाद्र :- "र्हखयख कबमं कौडितन्यप- दमतः। नमति गहितं तथ बबी मदा: पुमः सृताः॥ प्रमपावं कोपपावं प्रेम- भोपाखदं तथा।" प्ति। व्यातनिबदकारंय प-"नौदासोव्ाशय नम भतुप-
Page 596
वछ्ठः परिच्छेदः। [aue]
[फलवसुहित्य सडायम] एसा वि अबरा तब समोबे जधा लिहिदा, एदं किं भज्जवसंतभ्रसा विस्ायं?" (घ) समङ्गारहास्येन यथा शाकुन्तले,-["राजानं प्रति भकुत्तखा ] भ्रसंतुट्टो उप किं करिस्पदि? राजा। इदम्। [इवि व्यवस्तितः । मकुन्नखा पर्कं ढौकते]। (न) सभयहास्येन यथा रत्न वत्याम् शरलेख्यदर्शनावसर,- सुमगता। सादो मए एसो वुत्तंती समं चित्तफलएप। ता देबोए गदुत गिबेदइस्सं एतद्ाक्ासम्बन्धि नर्मीदाद्तम्। एवं वेषचेष्टासम्बन्ध्यपि। (प) नर्मस्फूर्ज: सुखारम्भो भयान्तो नवसङ्गमः ॥४२०॥(फ) यथा मालविकायां सङ्गेतं सायमभिस्टरतायाम्,-'राणा,- विसज सुन्दरि! सङ्गमसाध्वसं तव चिरात् प्रभृति प्रणयोमुखे।
(ष) रवामस्यामिति।-["एषाप्यपरा तब समोपे यवा बिखिता, ददं बिमा्य्यवसन्कस् विञ्ञानम्?" इति संस्कतम]। वासवदत्ता-वत्राजस मह्ा राजी। (न) अकुमलेवि।-["घसन्तुष्टः पुनः कि बरष्यति?" इति संस्कतम्]। बसनूट्टी मधुकर इति पुर्वोतनान्वयः। व्यवसितः-प्रवच: इखयः, उद्यत इवि यावत, चुष्बितुरमिति प्रंषः । ढोकते-चपसारयात, वाकादयति या। (प) सुषतत्तात।-"घातो मया एव उत्तान: समं चित्रफलकैन, तत् देव्ये गत्वा निवदयिष्यामि शंत संस्कतम्]। व मसम्बांन्धसमयडाखद्कतं नम्र यषा,- "ससदवा। [ ददा विहख] बाय कातरे! मा बिलोहि, न अवत्येष वानरः, चायय- वसनक: खल्ेष:"। (फ) नमंस्फूर्जमाड, नमंसून पति।-सुखारम:,-प्रयमसुखकर, भवान्तः,
पविस मुख्यनंमवाक ठंयुकः। श्रेषी नमंस्ूर्णों हावसानभयात्मससेब ॥" इति।
Page 597
[8x2] साहित्यटर्पपः ।
परिम्ठहाण गते सहकारतां त्वमतिमुत्तन्तताचरितं मयि ॥(ब) मार्यानका। देबोए भएण अप्पणो बि पिच काटुं पारेमि" (भ) इत्यादि। प्रथ नमस्फोट:,- नर्मस्फोटो भावलेशैः सूचितोऽल्परसो मतः।२।।(*) यथा मालतीमाधवे,- "गमनमलसं, शून्या दृष्टिः, शरीरमसौष्ठवं, खसितमधिकं, किं न्वेतत् ? स्यात् किमन्यदितोऽथवा। स्मति भुवने कन्दर्पाच्जा, विकारि च योवनं, ललितमधुरास्ते ते भावा: चिरपान्ति च धोरताम्।" (य)
(ब) डदाइरति, विसजेति।-े मुन्दरि! सब्रमे साध्वसं-सयं, विसृज्- त्वन्न, विरात् प्रमृति तव प्रथयोग्खे-प्रणयायिंगि, अत एव सहवारताम-षयन- सुगन्वभासिरश्लमावं, गते-मापे, मर्यि, नायके इति मेषः, तवम् भरतमुततषताया: -[योवधास्यत्ताम् बतिक्रान्ता इति पतिमुत्ता, साथासौ खता च तस्ा:] माधवो सताया:, ("बतिमुत: पुस्डताः स्वादासक्ो माषवोखता" इत्यमरः) चारतं परिग्टहाय; यथा पतिमुत्तवता सहकारमालिव्वति, तथा त्वं मामावित्खंति भाष:। द्रुतबिखम्यितं उत्तं, "द्रतविलम्बितमाड नभौ भरौ" दति खचयात्। (म) माखविकेति।-["दय्या नवेनात्नीडपि प्रियं कार्भु न पाश्यामि" शत संस्कतम् ]। (म) नमांसोटमाड,न्मसफोट ति।-भावलेशै :- द्रेषतचितैः भवैषि्यबं:, सूचित:,-प्रमाश्ितः, चत एव बलरसः,-मनाकू प्रतोयमान: खादात्मकः शदारः, [सूचितात्रसः" इति पाठान्तरे-बल्पं सूचितः सचिताख्यः, रसः,-गारी यन ताहथ: ] नम्मस्फोटी मतः। सुनिनाम्युनाम् :- "विविधानां भावाना खवेलंवेभीबनी बकुविधये:। चसमगाचित्रसी नमंस्ोटस्तु विश्ेष: ।" पति। (य) उदाइरति, गमनमिति।-मायवख् पूर्ष्वरागवित्रकन्तमयंनमिदम्। नननम् बलस्म्-पालसयुतं, मन्दमित्ययं:, ह्टि:,-इट्टिपातः, शूबा-नावडिता वनापि पत्तोति भाक, अरोरम् मसोष्ठन-सोध्धनर्तिम, जाश्टामं शीनादिव जनानु
Page 598
षष्ठः परिच्छेद:।
भल्तमगमनादिभिर्भांवलेशैर्माध वस्य मालत्यामनुराग: स्तोकः प्रकाशितः । नर्मगर्भी व्यवद्वतिर्नेतुः प्रच्न्नवर्त्तिनः ॥४२२।। (र) यथा तवैव,-सखोरूपधारिणा माधवेन मालत्या मरण- व्यवसायवारणम्। श्रथ सात्वती,- सात्वती बहुला सत्त्व-शौर्य्यत्यागटयाऽ5र्जवैः। सहर्षा चुद्रमृङ्गारा विशोका सान्गुता तथा॥४२३।। (ल)
मखासपनयनालावास परमणोधम् इति मावः, असधितं-निश्वास:, बधिक-दौघं- मित्यय:, एतत्-इलसगमनादिकं सव,किंतः-किं खलु ? बथवा इतः-बसात्, बवबत्-मिमन, किं स्थात् भुबने-जगति, चन्दपख् बात्जा समतत, यौवनस् विकारि-[विकरोति-विक्रतं करीति, उत्येवं शोषमिति तघोकं, न तु विकारी- स्याद्तोति, पत्िव्रमोति वेति तथोक्तमिति वाच्चम; तथा सति वत्राव्यखारखानु- दग: ] वित्तविकारबारयं, ते ते खलितमधुरा:,-सलितेन-"वाग्वेभयो: मधुरता तवत् एव्रारथेष्टितं ललितम" इति लबनोतेन भवविशेषेय, मधुराः,-पतिमनी- हरा:, भाषा:,-प्रकाशः, धोरतां-घेथ्ये, चिपन्ति-च्यावर्यन्ति च। इरियी वत्तम। (र) नर्मगर्भभाइ, नमगलं पति।-प्रच्कन्नवर्ततिनः,-गूढ़ चारिय: नेतु:,- मायकस्य, व्यवहति:,-व्यवहार:, नमगर्भः,-नर्म-क्रोड़ायां रहखायंकपन, गभें यथ्य तथोक्त:।
व्यागेन-दानमक्या, दथया चाजंवेन व बहुषा-पूर्व, सडषा-सानन्दा, चुद्र-
शत्ति: इति शेष:, सात्वती। एवा परिष्कत्य यवोता मुनिना,-"या स्ख्जैनेड गुपेन युन्ता मायैन वृत्तेन समन्विता थ। उर्वोत्कटा संहतशोष्यमावा सा साख्ती नाम भवेत् सृ उत्ति:॥ वागप्राभिनयमसी उत्वोत्यानवयन प्रकर खेपु । स स्वाविवारयुत्त विज्नेया सास्वती हत्ति:॥ वराहुतरौद्ररसा निरसपडारमरमनिवेदा। उदृतपुरष- माया परत्राधबंचतता थ ।" इति।
Page 599
[8ws] साहित्यदपपाः ।
उत्थापकोऽय सङ्गात्यः संलाप: परिवर्त्तक: । विशेषा दति चत्वारः सात्त्वत्या: परिकोर्ततिता:४ (ब) उत्तेजनकरी शतोर्वागुत्थापक उच्यते॥४२५।। (श) यथा वौरचरिते पश्चमाङ्के,- "आानन्दाय च वित्तयाय च मया टष्टोऽसि दुःखाय वा वैढणान्तु ममाचि सम्पति कुतस्वहर्शने चन्रुषः?। त्वत्ाङ्गत्यसुखस्य नास्तम्ि विषयस्तत् किं वृथा व्याह्नतेः ? प्रस्तिन् विश्युतजामदग्न्यदमने पाणी धनुर्जेश्ताम् ।" (ष)
(न) एवं सरपतो निर्दिखय पथा मेदानाइ, उत्यापक पतति।-तखासलारी विशेषा:,-मेदा: ; उत्यापक:, स्गांत्यः, संखापः, परिवतंकस। (*) उत्थापयमाइ, उ्त्तेजनकरोति।-प्रवो:,-प्रतिनाय कस, उतेजनकर -क्रीपोटोपनो, उत्साडातिगय्यप्रबततिनो इति यावत, वाक् उत्यापक :- उत्यापयति -प्रथमं निवस्थं युड्ायंमुद्योजयति गमुं योडलिमयः स तथोतः, उपचारात् तत्प्रयोजिका वागपोति यावत, उच्चते। चथमेव विभिष्यामिड्िती सुनिना,-"बहमष्ुत्वास्ानि सवं तावहर्यंयातान: बततिम्। प्रति सङ्षंसमात्रयसुत्थितमुत्यापकी जेय:॥" र्शत। (ष) उदाउरति, मानन्दारयेति।-त्रौगामं प्रति वादिन उकिरियिम।
पचान्रे, दुःखाय-एताटभोडपि इन्तत्य इति विषादायैथये:, सम्प्रति मया हट्ीऽि, तु-बिन्ु, तब दर्शने मम चच्ुषः वैतथामपि-तच्याडभावोडवि, वप्रिस्पोति याबत, फुतः :- नैव वत्तिरक्तोथ्यं:, पुनः पुनतष दर्शनेष्छा मम बसते पति भागः। त्वत्- सात वसुखस-तब साततयं-सङ् पतय:, [सङ्तिरैष सात्रन्यम्, चवर खायें यण] तेन वत् सुखं-प्रमोद:, तथ विषय:,-पावं, न ब्मि-बर्ह तब मैनोदखभाजनं न रति भावः; तत्-तव्ात् हेतो:, उषा-निरयकेरित्यय: व्याडते:,-भांबते:, बिम :- न विमपि प्रयोगनमित्वर्यः, बचिन् विश्युतं-परसिसं, परख्यातमित्ययेः,
(िस्य:] पापी बदु :- अरासनं, जुववता-राजताम्; धतुगृहाणेवि भावः। भरडू सविक्रोहितं उत्तम्।
Page 600
प्रष्ठः परिच्ेद:। [8xw]
मन्तार्थदैवशतादे: सङ्गात्यः सङ्गभेटनम्॥४२६॥(स) मन्त्रशक्या यथा सुद्राराजसे,-राजससह्ठायानां चाणकोन खनुदरा मेदनम्। पर्थशतमाऽपि तवैष। टेवभक्रा यथा रामा- यणे,-रावगाद् विभौषणस्य भेद:। संलाप; स्याद्गभोरोक्िर्नानाभावसमाश्रया।४२७।(इ) यथा वौरचरिते,-"रामः। प्रयं सः, यः किल पुरा सपरि- वारकार्त्तिकेय विजयावर्जितेन भगवता नौनलोदितेन परिवत्र- सहस्रान्तेवासिने तुभ्यं प्रसादोऊ्ततः परशः। परशुरामः। राम ! दाभरथे! स एवायमाचार्ययपादानां प्रिय: परशुःइत्यादि। (क) प्रारब्वादन्य कार्य्यागां करयां परिवर्तक:।।४२८।(ख) यथा वेषयां,-"भोमः। सहदेव! गच्छ त्वं, गुरुमनुवर्त्तख, पहमप्यस्तागारं प्रविश्यायुधसहायो भवामोति यावत्, श्रथवा भामस्त्रयितव्येव मया पाञाल्ती" इति। (ग)
(स) सहाव्यमाह, मन्तेति।-मन्तर:,-मन्त्रपाव्रवम्, सयः,-धन, देव- भक्ति:,-देवी चमता, [चाटिपदेन कौमलादियसथम्] एतख्ात कारणात्, सड़ख समवायस, भेदनं-पृथक्वरबं, मङ्धात्यः। तवोतं भरतमुनिना,-"मन्वाथंबाक्या- सत्ा दैववमादात्मदोषयोगाहा। सङ्ातमेदज्ञनमसजर्े: सङ्ात्यकी जेय: ॥" इति। () संखापमाह, संखाप पवि।-नानाभावानां-नामाविषयाणां, समाश्रया पाशयकपा, गमोरा-पयंगुर्वो, उात्ः संखापः खात्।
शातिंक्रियस विजयैन, परशुरामकभकश्ति भावः, पावनित:,-वशोकतः मोपित
("बनटिर्नीखवोहित:" इब्यमर) पसादीकत:,-दतः। सष्टमन्यत्। भप देव विषयरतियुतेन वौररसस्य समात्रयेष उकर्गमीरता। (ख) परिवततक्रमाह, मातव्वादिति।-परारव्ाव-वर्तुसुपक्रान्ताव कार्र्यन, एुल् माव्यांशं-तांवम्नां कार्थ्याषामित्य:, करतं-व्रिधानं, परिवर्तः। -
Page 601
[oxa] साहित्यदपंपः ।
पथारभटी,-
संयुत्ता बधबन्धाद्यैरुद्वताSSरभटो मता ।४२६।। (घ) वस्तूत्थापनसम्फेटौ सङ्रिप्िरवपातनम्। दूति भे दास्तु चत्वार आरभव्या: प्रकोर्त्तिता: ॥·(७) मायाद्युत्यापितं वस्तु वस्तूत्यापनमुच्यते॥।४३१।।(च) यथा उदात्तराघवे,- जोयन्ते जथिनो नितान्ततिमिरव्रातैर्वियड्ापिभि- र्भाखन्तः सकला रवैरपि करा: कस्मादकस्मादमी ?। एते चोग्रकबन्धकराठ रुधिवेवाधायमानो ढरा : मुखन्तयाननकन्दरानलमुचस्तोव्रान् रवान् फेरवा: ॥" इत्यादि(छ)
गाययंस करपम्।
प्रदशंबविद्याविशेष: ("बसतो वस्तुनो माया सटपोडावना तथा।" इति "इन्दजालं व्िताथेख्य मन्त्रवर्षीषधादिमिः। बदरभंनमपारोतत्यमन्बया हरतिकच्यते।।" इतति चोक्ररपे सायेन्द्रजाले इति सारः) सङ्ाम :- युहञं क्रोधेन उड्ान्तत्वादि, उत्येवं ेित :- न्यापारे:, तथा बवबन्धनादौ संगत्ञा उद्ता-दाहथा, वत्ति: इति शेष:, बारमटो। (ङ) तङ्वेदानाह, बस्विचादि।-वल्ृत्यापनं, सम्फेट:, सङ्िप्तिः, जवपातनं प दृत्येते बबाइ: पारम्या: मेदा: प्रकोतिंता: । (ड़) तव वलत्यापनमाह, मार्येति।-मायादिना [चादिता तपःप्रभावादै-, बंडथम ] उत्यापितं वस्तु, वक्ृव्यापनम् उच्चते। (क) उदाहरतति, जोयन्ते इति।-घमौ-मब्यचीभूता:, नयिनः,-सर्वोत्कषं- भाबिन:, भाखत्त:,-दोप्यमाना:, सकसा:,-समगा:, ररे:,-सूयंक, करा :- लयुरता: पवि, वक्ात्-कधम, सकरम्मात्-सडसा, विषवापिभि :- गगणा- श्हादिमि:, निवान्ततिमिरत्राते:,-गाढ़ाव्वबारनिचये:, जौयन्त ?- पराभूयन्ते ज्जाइष् हत्बर्थ :; पते प फेरवा :- "फे हब्बव्यनी एवी येषा ते तथोका: यगाबा;
Page 602
षठ्ठः परिच्छेद:।
सम्फेटसु समाघातः क्रुदसत्वरयोई्योः ॥४३२॥(ज)
सङ्गिप्ता वस्तुरचना शिल्पैरितरथाऽपि वा। सङ्विप्तिः स्ान्निवृत्तौ च नेतुर्नेतरन्तरग्रहः ॥४३३।(भ) यथा उदयनचरिते,-किलिस्नइ्दस्तिप्रयोगः । द्वितीयं यथा,- बालिनिवृटत्या सुगरोवः। यथा वा,-परशुरामस्ौद्दत्यनिव्टत्या पान्तत्वापादनं, "पुखा ब्राह्मगजातिः" इति। (ञ)
डत्यथ: ["फेरवः" इति पाठान्तरेऽप्यथमेवायंः। च्मिन् पत्े फेर्शव्दः, "फे" दृत्य- व्यतां वौतोति फेक:। "रु अब्दे," ततो डः] उप्राणं-भौषणानां, कबश्नाम्- पश्मिरस्ककलेवराणां, ("कबन्धोडस््री क्रियायुत्त-व्यपमूईकलेवरे" इति मेदिनो) करठ- रधिरे: पाआयमानं-पुर्व्यमाग्राम्, बथवा दबह्ह्मानम्, उदरं येषां ताटयाः, तथा धाननं-मुखम एव, कन्टरा-गुड्टा, गतंविशेष इत्यथ:, तथ्ा: चनशम्-चगरिं, सुखान्त-ववनन्ति इति तथोक्ता:, उल्कामुखा: सन्तः इत्यय:, तौव्रान्-उद्ान्, रवान्, सुश्न्ति-त्यनन्ति, कठोरं म्व्दायन्ते इतथः। बव मायया बन्वारकवन्धादोनां वसूनाम् उत्यापनम। शर्टूनविक्रोड़ितं वत्तम्। इन्द्रजालोव्यापितं वस्तु बया- "एष ब्रझमा सरोजे रननिकरकलाशेखर भङरोडयं, दोमिंदैव्यान्तकोडसी सधनुरस गदार्थकचिङ्गिप्तुर्भिः। एषोडप्येशवत्िपतिरमी देवि! दैवासवाडन् नृन्ति
(न) सम्फेटमाइ, सम्फेट शत।-कुदसतरयो :- कुडख भोन्रं कार्य्य- शादिषत्र, समाधात:,-सम्यक प्रहारः, सम्फेट:। (भ) सद्िप्िमाह, सद्धिप्तेति।-शिल्पे: उतरवापि-भ्िकेसरेद्यापि, सविन्ता बलूमां रचणा सङिति :; -विस, नेतुः,-नायवस, निदृवत्ी, खत्यापारात् पतति माद:, नेवनरख-बन्चनायवस्य, ग्रहः,-प्ानमित्य:, स्ङ्गिप्िः।
एव मिलेन रचना। नेवनतरतं व्यत्तिभेदाडर्ममेदास अनति; व्यतिमेदात् यथा- अ्रति-शव्वादि। वर्ममेदाव्ेवन्तरत्माइ, यथा-परपरामख सौहतस-उवत-
Page 603
साहित्वदपंणः ।
भवपातनमित्युत्तम् ॥४३४ ॥ (ट) यथा छात्यरावरे वछेडण-"[प्रविश्य खङ्डसः १रषः ]- इत्यतः प्रमति निष्कमणपर्यन्सम्। पूर्वमुत्तैव भारती ।।४३५।। (ठ) पथ नाव्योक्तय:,- अश्रांव्यं खलु यद् वस्तु तदिह खगतं मतम्। सर्वश्राव्यं प्रकाशं स्ात्, तद्धवेदपवारितम्॥ रहस्यन्तु यदन्यस्य पराव्ृत्य प्रकाश्यते॥। विपताककरेणान्यानपवार्य्यान्तरा कथाम्। अन्योऽन्यामन्तगं यत् स्याञ्जनान्ते तज्जनान्तिकम्॥ किं ब्रवोषीति यन्नाब्ये विना पावं प्रयुज्यते। शुत्वेवानुत्तमप्यर्थं तत् स्यादाकाशभाषितम् ।४१८। (ड)
खनावस, निवस्या-चपममेन, शनतस्य चापादनं-पटप, तव्पम निर्दिभ्ति, पुथ्या इति। महाधोर््चरिते सशमिदम्। (ट ) चबपातनमाइ, प्रवेदेति।-विद्रवः,-पषायनम्। प्रवेधादिसणावं वस्तु चमपातनमित्बय:। (ठ) पूर्वमिति।-पूर्व-खापककतंव्य कचनाबसर, भारती-तदाख्या उि:।
मिमय:। बन्बस पराहत-पस्ात् कला, परासुखीभूय वा ख्ानान्तरं गल्ा बा, यत् रडसं-गुध वस्तु, मवाख्ते-कथ्यते, तत् चपवारितं भवंत्। जनान्ते-नग- बमोपे, तिसः पताका: यम तादशेन, सरियप्ताहुखिनयेसेव्र्य:, करेब बन्धान् ननान् चदवार्थ-पाचासा, वधाम् चनरा-वघासध्ये, यत् बन्चोन्यामन्त्णं-परस्पर्न पृद्याबापः, खातू तत् ननान्तिकम। नाव्ये पातं-व्यतिं, वतनदमित्यय:, बिया
Page 604
षष्ठः परिच्छेद: । [8v2]
यः कसिदर्थो यम्मात् गोपनीय:, तख्ान्तरत छईसर्वा कुलि नामितानामिकं तिपताकलचर्यं कर ऊत्वा पन्येन सद यन्मन्ताते, तत् जनान्तिकम् । पराव्ृत्यान्यस् रहस्कथनमप वारितम्। शेषं स्पष्टम्। दत्तां सिद्ाज्ज सेनाज्न वेभ्यानां नाम दर्येत्। दत्तप्रायागि बगिजां चेटचैय्योसथा पुनः ॥ वसन्तादिषु वर्रार्यस्य वस्तुनो नामयन्गवेत् ।।४३७।(ढ) वैश्या यथा,-वसन्तसेनादिः। बधिक,-विष्णुदत्तादिः। चेटः,-कलइंसादिः। चेटो,-मन्दारिकादि:। नाम कार्य्यं नाटकस्य गर्भितार्थप्रकाशकम् ।82- (ब) यथा,-रामाभ्युदयादिः। नायिकानायकाख्यानां संन्ना प्रकरणादिषु ।:2 () यथा,-मालतोमाधवादिः।
चनुक्मपि, च्थे-विषय, सुत्वेव-न्रवमामिनयं सत्वेवेत्ययं:, किं अ्रवोषोति बत् प्रयुव्यते, तत् बाकाम्रभाषितं खात्। (ढ) दत्तामिति।-वैख्वानां दर्ता सिर्सा सेनाच नाम-नाववरमाखलं, ते दत्तान्तादिनाम इत्ययं:, दर्शयेत; यथा,-कामदत्ता मदनसेना उव्यादि। तथा वविजां दत्तपायाषि-दत्तान्बडुव्वानि, नामानि दर्मयेत; यषा,-धमेदत्तो नाम वयिनिव्यादि। प्रायमब्देन कचित् तद्यमिचारोषि द्रष्टव्य:। यथा माकुनतसे- "बनाडिर्नाम बबिक" इति। तथा बसन्ताटियु वष्यंक-वर्षनीवस, वस्तुनः यत् नाम भवेत, यषा बाखहंसादि :; तत् पेट पेथ्यो:,-चेटस नेव्याब, प्रदशंतेत् इति
(न) नर्मति।-नाटकण नाम गर्मितम्-सन्दभसूषमन्युत्त्तिसम्यम्ा, संचस प्रमामकं-सूपकं, चार्य्यम्। L (त) नाविवेति।-प्रयरयादिपु [चाहिपदैन भवादिपरियरः] नाविका-
Page 605
[84-] साहित्यद्पथः ।
नाटिका सट्टकादोनां नायिकाभिविशेषगाम् ।४80M (ब)
प्रायेग रन्तकः साधिर्गमे: स्थाने प्रयुज्यते॥४४१॥(द) यथा शाकुन्तले,-"वेखा। "गच्छामः" इत्यर्थे "साधयाम- स्ावत्"। राजा खामौति देवेति भृत्यैर्भट्टेति चाधमैः । राजर्षिभिर्वयस्थेति तथा विदूषकेग च।। राजन्नित्युषिभिर्वाच्यः सोऽपत्यप्रत्ययेन च। सेच्क्या नामभिर्विप्रैर्विप्र आर्य्येति चेतरैः ॥ वयस्येत्यथवा नाम्ना वाच्चो राज्जा विदूषकः । वाच्यौ नटोसूत्रधारावार्य्यनास्ना परस्परम्॥ सूत्रधारं वदेद्धाव द्ृति वै पारिपार्श्विक: । सूवैधारो मारिषेति इएडे दृत्यधमैः समाः॥ वयस्थेत्युत्तमैहंहो मध्यैराय्येति चाग्रजः । भगवन्निति वत्तव्याः सर्वेर्देवर्षिलिङ्गिनः ।
कंज्ञा-नाम, कार्य्या इति शेष:। एतदुतां सर्वत-नाधिकानायकयोकमयोरेव नावा प्रकरषदेः नाम कतंव्यमिति। [एत् प्राथिक, तेन सोगन्विकाइरवादि संज्ञाषि ]। (न) नाटिकेति।-नाटिवासटशादोमां प्रयोमार्षा, नाविवामिविशेषयं- विभिष्य व्यवस्थापनं, उंघ्ञावरथमित्वयं:, तेषां नायिकाप्रचानत्वादिति भाय:। (द ) प्रयर्धेति।-खनव: सादि:,-साधधातुः, गमे:,-नमवातीः, खाने प्रायेय प्रयुव्यते, न तु सयत्रेति भाव :; तेन सव्वदृषि तक्षमानार्थयं प्रयोग्यम। यथा,-"सुई पिटृठ पजउत्तो! वर्ह गमित्स" उत्यत्याय गच्छतोवि रवावक्यां गमे प्रयोग:, यथा वा उचरपरिते-"बरदैकि पदिषिमुतैः पचायामदे" शत।
Page 606
ष8्ठः परिच्छेद:।
वदेद्रानौस्त चेटोञ्ज भवतीति विटूषकः । शयुष्न् रथिनं सूतो वृद्दस्तातेति चेतरैः ॥ वत्स पुच्तक तातेति नामना गोवेग वा सुतः। शिष्योऽनुजश्च वत्तव्योऽमात्य आर्य्येति चाधमैः॥ विप्रैरयममात्येति सचिर्वेति च भखते। साधो दूति तपखी च प्रशान्तश्चोच्यते वुघेः॥ अमहोताभिध: पूज्य: शिष्यादौर्विनिगद्यते। उपाध्यायेति चाचार्य्यो महागजति भूपतिः । खामोति, युवराजस्तु कुमारो भत्तृदारकः । सौम्य भद्रमुखेत्येवमधमैस्तु कुमारकः॥ वाच्या प्रकृतिभी रान्त: कुमारी भत्तृदारिका पतियंथा तथा वाच्या ज्येष्ठमध्याधमैः स्वियः। हलेति सदशी, प्रेष्या इञ्जे, वेश्याज्जका तथा। कुट्टिन्यम्बेत्यनुगतैः पूज्या च जरती जनैः॥ आ्रामन्त्रगैश्च पाषरडा वाच्या: खसमयागतैः। शकाद्यश्च सम्भाष्या भद्रदत्तादिनामभि: ॥ यस्य यत्कर्म शिल्पं वा विद्या वा जातिरेव वा। तेनैव नामा वाच्योSसौ नेयाश्चान्ये यथोचितम् ।8४२॥(ब) (प) राजेति।-राजा, मृचे: खामी इति, देब द्ति या, चषमः,-नोचेः ननेः, भट्टा प्ति, राजर्षिनि:, पन्चेरिति शेषः, तथा विदूषकैष व वयस्य पति, ऋषिभि: राजन् रतति, चपत्यप्व्ययेन-अपत्यप्रत्थयान्पदेन च इत्यय:, यषा,-दाभरथे! पौष्व! पाचय! इत्यादिरमेय, स:,-राजा, वाच्तः, एतय प्रच्नादिसम्न्िपदोप
Page 607
[४१२] साह्टित्यदपणः ।
सचमं, तेन रयुनन्दन ! हत्वादिनापोति पेयम। विश्र: बिम्रेः सेक्कया-चपत्प्रत्ययेन इताकः, नामलिर्या, इतरे :- चबियादिमिः, चार्थय इति वाच्यः, तेन चनवंराघ- वादौ विश्वामिषेति वौशिकेति कुशियनन्दनेव्वादिना मतानन्देन विव्ामिय: उतः। विदूषक: राज्ा वयस् इति, नामा वा बाच्यः। नटौसूवधारी परखरम भाय्येभासा - मव्या सूवधारः चार्य्य इति, सूवधारेय नटी चार्य्या इति रपेकेत्य:, बाचौ। पारिपार्श्रिक:,-सूबधारादवरी नटः, सूबधारं भाव इति वे बदेत। सूबधारः तं पारिपात्िकं मारिष इति वदेत्। चधमे :- नौचे: जनेः, समा:,-चात्मतृख्वा:, इछ्डे दति बाच्या:। ["हछे" दत्यामन्त्रय द्योतकमव्ययम ] उत्तमैनने: समा: ववम पति, मध्ये: समाः इंडो इति व वाच्या:। चग्रज:,-ज्ये8्ठ: बाता, चाय्य: इति वाच्य:, सवेंः देवर्षिखिद्रिन:,-देवविद्विनः ऋषििद्रिनय, भगवन् इति वत्रव्या: ; विदूषक्र: राशोष्, चेटोस-राज्ा: सहपरोखेवय:, अवनीति वदेत्। बवैवं बोध्यम् :- 'राजपवास्तु सन्नाष्या: सर्वाः परिजनेन तु। भटिनी खामिनी देवी दृत्येबं नाटके वुषे: ॥ दैवोति मतिषी बाच्या राज्षा परिज्ञनेन तु। भोगिन्य इति शेषास्त खाभिन्य दति वा पुनः ।" इति। सूतः,-शरधिः, रविनम् षायुभन् पत वदेत; डडो ननः दूतरै:,-वनिष्ठेः, तात इति, सत :- पुवः, ग्रिष्यः, चतुजः,-कनिष्ठद, वत्स पुवक तात इति नामा, गोवेब-चपयप्रत्ययान्तेन 5चघंः, वा वाच्यः। परमात्य पधमे: ननेः, चाय्ध इति वत्तव्यः, विप्रेः चयम् समात्य पति, सचिव इति च भखते। तपसी च, प्रश्ान्त :- वोतरागय जनः, दुषे: साधो इति सच्चते। भिष्यादो:,- पिष्यप्रभृतिभिः, [बाधभव्देन सातपुवादनां ग्रहथम् ] पून्य :.- पूजनोयी जनः, बग्टहोताभिष:,-पग्टसोता बभिधा यस्य ताह्भ:, नाम पग्टहोला सभ्ानसूचकेन सब्बोधने इति आय:, विनिगदते-कथ्यते, ["सग्टभेताभिषः" दति पाठे- खग्टरोता-सेक्कया प्रयुत्ता, सलिधा-पूज्यत्वप्रवाशकनाम, भगवब्धिति महा- भागेत्यादि वा यख् स दति विग्रह: ]। बाचार्य्य:,-वेदाप्यापयिता, ("उपनीय ददद वेदमाचार्य्य: स उदाहृतः" इति बचनात्) गुवर्वा, छपाध्याय पतति, भूपततिः (प्रणाभि:) महाराज इवि, खामी दति या विनिगद्यते दत्यन्वयः। युवरजस्ु कुमारः, अभुदारजो वा, वाच्य:। बवमैसु कुमारक:,-कुमारः, राजकुमार इति यापत्, सौम्य! भद्रमुख! उत्येवं वाच्यः । प्रक्वतिमि:,-पमाव्यादिमि:, रात्ः कुमारी भत- दारिया बाच्या। यत् तु नाटवादेरव्त काटम्यय्यां तरविषया महाम्ेतासम्बोधने मसदारिये!" दृतयुतें, तत् प्रयोगमधुरत्वख्यापनाय इति बोडव्यम्। पतियंधा व्येडमष्यापम :- उत्तमः सनमेन वयस दवि, मष्यमेन मध्यमः इंसी पति, प्यमेन
Page 608
ष8्ठः परिच्छेद:। [8a२]
भरथ भाषाविभाग:,- पुरुषागामनीचानां संस्कतं स्यात् कतात्मनाम्। शौरसेनी प्रयोत्तव्या तादशौनाव्ज योषिताम् ॥ आसामेव तु माथासु महाराष्ट्रीं प्रयोजयेत्। अवोत्ता मागधौ भाषा राजान्तःपुरचारियाम्। चेटानां राजपुचायां श्रेष्ठिनाच्चाई्मागधी। प्राच्या विदूषकादीनां, धूर्त्तानां स्यादवन्तिका॥ योधनागरिकादीनां दाकिणात्या हि दौव्यताम्। शकारागां शकादीनां शाकारी सम्प्रयोजयेत्। बाङ्नोकभाषा दिव्यानां ट्राविड़ी द्रविड़ादिषु। आभीरेषु तथाऽडभीरी चाएडाली पुक्कसादिषु॥ आभौरो शावरी चापि काठ्ठपत्रोपजीविषु। तथेवाङ्गारकारादी पैशाची स्यात् पिशाचवाक्॥ भधमः इण्डे इति बाच:, तथा खिवय: वाच्या:,-न्येश्या खिया न्येष्ठा खो वयस्ेति, मध्यमया खिया मध्यमा सो हंहो इति, बवमया खिया बचमा खो इल्डे इति बाच्येयं:। सहभो-खसमाना खो, इलैति वाच्या; प्रेथ्या-किडरी, इञ् दति, वेश्या बज्जुका इति बाच्या। ['हष्ा" इति "इस्ने" :पति चामन्तषद्योतके उमे सव्यये] कुटिनी चनुगतैः,-सेवकेः, चम्म पति, पूज्या तथा नरतो-उदा खो च, जनेः शष्य इति बाचया; यह्ा,-कुट्टिनी तथा-पज्जुवा द्वांत बाच्ा। चनुगतु:, नमैदिति शेष:, पृज्या जरती म चम्म पति वाच्चा, पाषणडा:,-प्रवार-
सभाष्या:। बस वत् वर्म-मावावरवादि, मिल्पं-सषाविद्ञानं वा, विय्ा- मोमांसादि: बा, नाति:,-ब्राम्मपादि: या, तैनेय-तदनुगतैनेब, नाकासौ- नायावारादि:, बाचय:। चन्चे-एथ्वो मिन्ना:, वणोषितं (सभ्भाबये) जेयाः।
Page 609
साहित्यदर्पयः।
चेटोनामप्यनोचानामपि स्यात् शौरसेनिका। बालानां षएडकानास् नीचग्रहविचारिगाम्। उन्मत्तानामातुरायां सैव स्यात् संस्क्वतं क्वचित्॥ ऐश्वर्य्येग प्रमत्तस्य दारिदोपस्कतस्य च। भिन्षुबन्धधरादोनां प्राकृतं सम्प्रयोजयेत्॥ संस्कृतं सम्प्रयोत्तव्यं लिङ्गिनीषूत्तमासु च। देवौमन्तिसुतावेभ्याखपि कैश्चित् तथोदितम्॥ यहेश्यं नीचपात्रन्तु तद्देश्यं तस्य भाषितम्। कार्य्यतश्चोत्तमादोनां कार्य्यो भाषाविपर्व्ययः ।
वैदग्धाथं प्रदातव्यं संस्कतञ्जान्तरान्तरा॥४४३। (
(न) भषाविभागानाड, पथेति।-चनोचानाम्-उत्कश्टनाम, उत्तममळ मानामितय:, जतातमना-विटुषा, भाषा संस्कत स्यात। ताइयोनाम-उत्कृष्टमध्य- मानामित्यये:, योषितां शौरसेनी भाषा प्रयोतय्या। चासामेय-उत्कट्टाना नारोषा- मेव, माधासु-दोवैष, सद्रोतेषु वा, महाराष्ट्री प्रथोजयेत्। चव-नाय्े, राज्: चन्तःपुरचारियां-वामनादीना, भाषा मागवी। घेटाना-मत्याना, राजपुतार्षां,
बदतोति भाव:, तथोतं साहित्यकौसुद्याम ;- "राजपुन्नादिमाषा तु मागध्या व्वानु- रपतः" इति: ("सानृरूपतः-खस्य यम्मिन् देशे जन्मदि, तदनुषपतामा्रिरन्य पति तश्ाख्यार्याँ पण्छितराजेश् व्याख्यातम्)। विदूषकादोनां माषा प्राच्या- मोहोया। धरत्तानाम-पननदैविनां, भाषा चवन्तिका। दोव्यतां-शोड़ता, योष- नागरिवादोनाय, दाविषात्या-वैदभो भाषा। प्रवाराषा-राजश्याजकानां, :'सोडयममढ़ायाता रातः खाबः बवार इत्युत्रः") भाकाषी-म्कार्टरेशसम्- निनो, [ "अवरायां ममादोनां नायरम" अति पाठान्तरे तु-"रात्रः ग्ाजा; भगा
Page 610
षष्ठः परिच्छेदः। [8ax]
एषामुदाहरणान्याकरेषु बोडव्यानि। भाषालच्तणानि मम तातपादानां भाषाणवे।
घाउपि माक्ा्य्यां प्रपठन्सि ते" पति रसगङ्ाथवादिविरोचापततिर्योष्या] आर्वा सम्प्र- योजवेत्। दिव्यानां-दैवप्रमाबसम्पन्नाना, बाहोकभाषा-बाहोकदेशेया भाषा, माहहोकदेभलवानां नराषां या भाषा साडभिनेतव्येति यावत्, बाहोय देभय गानवार-
-ए त्तर दंपवासतिनाम] दरविड़ादिषु द्वाबिड़ो भाषा, प्रयोज्या इति शेष:। बामोरेषु चालोरो, पुक्कसादिषु (चाटिपटैन तम्टमादोनां यहगम् ) चाच्ाली, थाष्ठपभोप-
तदादो, तथैव-बामोरो दा शावरी भाषा। विश्ाचानां बाल पेशाची। चनीद्रानाम् -उत्कशनाम्, उत्तममध्यमानामित्ययः, छैटोनामपि औैरसेनिका-औरसेनी भाषा। बालानां षण्डवानां-वर्षबरायां, भौषानां वहविधारियां-दैवञ्ञाना- मित्यय:, उन्प्रत्तानाम् आातुराछाज् सैव-औोरसैनिका एतेतये:, कचित् संस्कतख प्रयोज्यम। ऐश्नव्येथ प्रमत्तस, दारिद्रेथ उपस्कतस्य-सभिभृतस्य, भिसूषां तथा
भिचय:,-सत्यासतिनः, याचका वा, वल्वधरा:,-वानप्रस्थाः, वनमानुषा बा, बादि-
मन्यतमं, महाराष्ट्री वैधयय:, सम्पयोजयेत्। सिक्रिनोपु-सत्र्यसादिचिक्चारियषु, एत्तमासु-उत्कट्टासु नारीषु च, संस्कृतं प्रयोक्व्यम। केयित्-चन्देराचाय्ें:,
नोचं यत्पावं-नाटकीयपुरुष इति तथोक्रं,तु-पुनः, यदेश्यं-वहेशैयं, तख् भाषितं -भाषा, तद्देश्यं-तददशोषितं, प्रथोत्नव्यम् अघः। उत्तमादोनां कार्य्यत :- वमांमुसारेगेत्यथं:, भाषाविपय्यय:,-देशनुकपा भषेत्य:, बार्यय :; तेन उत्तमख राजात:पुरचादित्वे मानची, न तु संसतम ; एवमन्वापि। बत एवानर्धराघवादो राजपुवद्ापि रामचन्द्रादेः उत्तमकार्थ्यकारित्वेन संस्कृतैनेय-व्यवहारी वर्णितः, न व्वसंमानध्या प्रति सह््न्प:। योषित््रभतीनाम चन्तरान्तरा-मध्ये:मध्ये, तत्तदाषार्था मध्ये इबय:, वैदवयाय-पैेनिवर्थं, विवयासितायं, वैदन्वात्रापनाएं बा, संस्ुतं प्रदातृष्यम्।
Page 611
साह्टित्यदर्पयः ।
षट् विंशल्च्गान्यव नाघ्ालङ्गतयसथा। जयस्विंशत् प्रयोज्यानि वौथ्यङ्गानि तयोदश। लास्याङ्गानि दश यथा-लाभं रसव्यपेक्षया।।४४४।।(प) प्त्रेति-नाटके। यथालाभं प्रयोन्यानीति सम्बन्धः। तव लक्षणानि, (फ)- भूषणाचरसङ्गातौ शोभोदाइरयं तथा । हेतुसंशयदष्टान्तासुल्यतर्क: पदोच्चयः॥ निदर्शनाभिप्रायौ नप्निरविचार एव च। दिष्टोपदिष्टे च गुगातिपातातिशयौ तथा॥
दाचिखानुनयौ मालाऽर्यापत्तिगर्हगं तथा॥ पृच्छा प्रसिद्धि: सारूप्यं सङ्केपो गुणकौर्तनम्। लेशो मनोरथोऽनुत्ता-सिद्धिः प्रियवचस्था ॥४४५। तव,- लक्षणानि गुगैः सालङ्वारैर्योगस्तु भूषगाम्। ४४६॥(ब)
तवा नाव्याषङ्वतय: वर्यांभत, बौष्यप्रानि वयोदभ, खाखाक्रानि दम, यथाबार्स -वधीचितं, रखव्यपेव्या-रसानगुथ्यमपेत्य,.रसावाङया वैत्य:, प्रयोव्यानि। वचचिन् रसे वदाका्ितं योग्यत्त सर्वत, तर्त्ताचन् वर्षनीयमिति भाय:ः। (फ) वचयान्याह, सवेति।-तव-तेपु मध्ये, सचवानि-वच्यमाय् भूषचादोनि, पट्वविंभवशाकानि, सर्वान्त।
मेव, भूपषम्।
Page 612
वष्ठः परिच्छेद:। [810]
यथा,- "भातिपनत्यरविन्दानि सुग्धे! तव सुखन्नियम्। कोषदण्णसमग्राणां किमेषामस्ति दुष्करम् ?॥ (भ)
यथा शाकुन्तले,-'राना। कच्चित् सखों वो नातिबाधते शरीरसन्ताप: ? प्रियंबदा। संपदं लखोसधी भ्रसमं गमि: सपद।" (य) सिद्देरथेः समं यत असिद्ोरऽर्य: प्रकाशते। प्विष्टलच्षगचिवार्था सा शोभेत्यभिधीयते ॥४४८॥(र)
(भ) उदाहपति, चाविपनोति।-ह मुग्धे !- सुन्दरि! चरविन्दानि- पश्मानि, तब सुखख प्रियं-कानतम, वाचिपति-निन्दान्त। तथा डि,-बीषदए- समयार्चा,-बोष:,-वोजबोष:, चनागारज्, दर्ः,-मृथालं, चतुर्धोपायत्र, तैः समपराणं-सम्पूर्णनाम्, उन्रथ्यभाविनाम् इतत भवः, एषाम्-चरविन्दाना, मिं टुकरम्-पसाध्यम, पति ?- सर्वमेय सुनरमितयः। बत्र बरविन्दानामचेतन- तथा निन्दा न सन्पवसीति उपमा कल्पते पति बसभवदस्तुसषम्वन्वरूपा निदशणा, तथा पर्धान्तरन्यासः, शेषस, एते पसद्वारा: माधुर्य्यमसादाम्यां गुषाम्यां सहलता: बाव्यं भूषयन्नोति भूषषम्।
मिसे:,-घल्पेः, बचरे: वर्णना-रचना, बचरषङ्गातः। (य) सदाइरति, यथेति।-वः-युष्माकं, सखों-मकुन्तसा, मरोरसन्तापः, -शरेरे वर्तमान: अरकतः सन्ताप, कच्चित-खाभिप्रायतूषकमव्ययं, (*कच्ित् बामप्रवेदने" एवमरः) न पविबाषते-सन्तापरयति। [साम्प्रतं लब्वोषष उपममं ममिष्यति इति संस्कतम् ]। चत्र "संपदम्" उत्यादिचिवार्थीत्यवये: रचना। (र) शोमानाइ, सिदेरिति।-यव सिडे :- साधयितुमारखे;, वर्षेः सम- एर, बसिर:,-पननमतः, पर्य: प्रवानते, सा म्रिटटेन-श्रेवालङ्कतेन, सथपेन,
कथयते।
Page 613
साहित्यदर्पण: ।
यथा,- "सदंशसनावः शुद्धः कोटिदोऽपि गुणान्वितः। कामं धनुरिव क्रूरो वर्जनीयः सतां प्रभुः ॥"(ल) यत तुल्याथयुत्तेन वाक्येनाभिप्रदर्शनात्। साध्यतेऽभिमतश्चार्थसतद्दाहरं मतम् ॥४82।। (व) यथा,- "अनुयान्त्या जनातीतं कान्तं साधु त्वया अतम्। का दिनश्त्रोविनाSकेष का निशा शशिना बिना ?"॥ (श) हैतुर्वाक्यं समासोत्त मिष्टकद्वेतुदर्शनात् ।४५०॥(ष) यथा वेखयां,- "[भोमं प्रति चेटी] एबं मए भगिदं-भाणु-
(ड) उदाइरति, सहशेति।-सत्-सापः, वंशः,-सन्ववायः, बन्न्- वैधुविशेष:, तत, पचान्तरे,-तवमात्, सभवो यसय ताहृश :; शुद्ध ति-एमयब समानम् ; कोटिद इति-कोटि:,-सझादिशेष, बन्चत,-बग्रभागः; गुबा- न्वित :- गुथु:,-शोर्यगाभोय्यांदिः, चचचप,-मोवो, तेन यृतः, क्ररः,-निथुरः, निर्दयकार्य्यकारित्वादिति भाब:, उमयत् समान, वक्र पतति था। चव साथधितु- मारवेरवादिभि: समं स्रेव्रैष एकदैव प्रसिद्वानमिमतवेवा वर्थपरबाशनात् शोमा । (व) उदाइरबमाह, यरवेति।-यव तृच्याधयुतेन बाकयेण बभप्रदर्शनात्- ददनकप्रेय प्रदर्भनात्, वक्तरभिप्रायात हेतो: इति यावत, बमिमतः,-बो्षयत मिश:, परषः साध्यते-ज्ञाप्यते, प्रकाश्यते इत्ययेः, तत् वदाह्वरयं सतम्। (म) उदाहरति, पनुधान्येति।-सोतां प्रति बोपामुदाया उतिरियम्।
तवा साधु जत-सदावरितम। तथा हि,-पर्केय-सुध्येष, बिना-विरडिता दति भाव:, दिनश्री:, -दिश्सगोभा, का ? अश्िना-चन्द्रेव, बिना-विर्रहतैति माबः, निमा-रजनो, का बव तृल्यायंयुत्तवाकोन पतिबिहोना योषित् शोषते हव्पेगमलिमतायं साधनम्। वाओ्योकौयरामायन स्वारय््रसाखे पर्वामदम। (ब) दतुमाइ, सरिति।- हेतुदबंनात्-कारयप्रदर्मनात, द् सनिमतायेम मामर्क, समासोतं-साक्िसं, बाकां हे०:।
Page 614
षष्ठः परिच्छेद:। [822]
मदि! तुझ्माणं बमुकेसु केसइत्येक् कर्धं अ्रद्माणं देबीए केसा संजमोभ्रति ति"। (स)
यथा ययातिविज़ये, (क)- दयं सवर्गाधिनाथस्य लक्ष्मोः ? किं यक्कन्धका ?। किव्वास्य विषयस्वैव देवता ? किमु पारवती ? ॥" (ख) दृष्टान्तो यस्तु पच्ार्थ-साधनाय निदर्शनम्।४५२॥(ग) यथा वेयां, - हदैबः। आर्य्य! उचितमेवैतत् तस्याः, वतो दुर्य्योधनकलतं दिसा. इत्यादि। (घ) तुल्यतर्को यदर्थेन तर्क: प्रक्ृतगामिना॥४५३॥ (ङ)
(स) उदाहरवि, यधेति।-ववमिति।-["एवं मया अवितम्,-भानुमति! युभाशम् चमुत्रेषु केशहसेषु कथमत्मकं दैव्या: केशा: संयम्यन्ते ?" इति संस्कतम]। केमहसेपु-केशपाशेषु। पत्र देतया: कैमासंयमनस्य हेतुः भानुमत्या: केशसंयमः, तन्प्रदर्शनेन दुर्श्योधनबधे स्त्येष देव्या: कैमसंयमनं भविष्यतीत्येषमभिमतायं: मकाघते। (इ) संभयमाइ, संभय पति।-बत्ाततत्वस-विशेषमजानतो जनस्ेतयं:, वाक्े यत् [यदित्यव्ययं य इत्ययें] चनियय:,-पनिर्द्वारणं, स संभयः खात्। (ब) उदाइरवि, यघेति।-ययातिविजये-राणानकममाटमटरचिते नाटक प्िशेषे। (ख) दधमिति।-दैवयरामों कूपे दृष्टवतो रात्र उतिरियम्। एयं-दैबयानी, खर्गाधिनावस्य-इन्द्रखय, लत्ो :?- सम्पतिः? किमिति शेषः। किं च-किं वा, विषयस-देगव्। विमु-उ1, वेति भाय। बवर नाविशयां यथातैरनिययः। (ग) टश्ान्तमाह, दश्टान्त पति।-पच्े पयस्-साध्यथ, साधनाय-चाप- माघ, य:,-यहित्यथः, निदर्मनं-हतुमरदर्शनं, स दश्ान्त:। (घ) उदाइरति, वर्थेतत।-तख्ा:,-मातुमयाः। सा-भानुमती। चव दीपथां भतुमतोकर्तेक: परिषास: टुर्थ्यीषनकष्वस्म्बन्तितेग निदशित पति बोष्यम्! (p) वृच्चतर्कमाड, तुल्यतर्ष इति।-प्रकतयामिना-प्रस्तुतानुसारिजा, स्रा-४०
Page 615
[80.] साह्टित्यदपंथः ।
यथा ततनैव,- "प्रायेणैव हि दृश्यन्ते कामं खप्ना: शुभाशुभाः। पतसख्ट पुनरियं सानुजं स्पृशतौव माम्। (च) सच्चयोऽर्यानुरूपो यः पदानां स पदोच्य:॥४५४।(छ) यथा शाकुन्तले,- "अधरः किसलयरागः कोमलविटपानुकारिणी बाह। कुसुममिव लोभनीयं योवनमङ्गेषु सन्नद्म्॥" (ज) भत्र पदपदार्थयो: सौकुमार्य्यें सटशमेव।
प्रक्वतैनेति यावत, न तु प्रक्वतिविपर्य्यासरपेद्य बह्ुतेनेव्यर्यं:, पर्थेन-वस्तुना, यत- यः, [पदमव्ययं ] तर्क:,-भाव्यर्थंस सूचनं, स तुल्यतकः। (प) उदाइरति, यर्थेति।-प्रयषेति।-कामम्-चकामम्, चनभिमतरूप- मिति यावत्, बथवा,-ब्रामं-य्रथेष्टमित्यथंः, ("बकामानुमती कामम्" इति नीन:) ग्रभा:,-मङलोदर्काः, कदाचिदिति शेषः, बपमा:,-पनिषोदकांः बा, कदाचिदिति शेषः, खप्नाः प्रायेय दृश्यन्ते, ननेरिति शेष:। 5यं-खप्रावस्थायां भातु- मत्ा टष्टेन नकुलेन इन्यमानाहिसम्बन्विनी इत्यथ:, पतसद्ा सातुजं मां स्पृ्यतति -विषयौकरोति इव, तेषामिव ब्रध्माकम अतसद्ावत्त्वादित्यय: ; एतेन दुर्थ्योष- मादोनां अतथातयां भाविनिधनरपार्यस्य सूचनम्। चव तु भतवध्याया: साट्श्करम् पत्मनि सभभावना तुख्यतकं इति। पथ्यावकं उत्तम्। (ह) पदीक्षयमाद, सखय इति।-पदानाम् पर्थानुकुपः-पनिषेय सहमः, यः सखय :- समूरः, स पदीकयः। पर्धानुरप: इत्यनेन सुकुमारायें सुकुमारारय सूपकपट्प्रयोग:, छडटायें तत्सूचकपदप्रयोग इति बोध्यम्। (न) वदाइरति, पपर दृति।-पवर:,-सपरोष्ठः, विम्लयस्ेव रामः- सौहित्यं यख तथाभृत:, वाह्ट, कोमखविठिपी-सटुस्व्वोर्सभारख, तदयुषारिणी- तकहम, ("खनादूहे तरो: बाखा कटमे विटयो मतः" इति बाल:) अस्ेपुन सवयरेपु, सत्र्हं-अतसवाहम, बसुस्वटमिति यावत, [पक्मते बाधितमुख्याय: समर-
मर्य्यं व्यस्तयति] योवनं-तावययं, कुमुमामव बोमनोयं-विताकर्षकं, ट्रष्टषामिति साकः। पा्य्या उत्तम्। चम तृ मस्तुतार्थानाम् बपराद्ीनां तम्दभपज्रवादिमि:
Page 616
षष्ठः परिच्छेद:।
य वार्थानां प्रसिद्धानां क्रियते परिकोर्त्तनम्। परपच्व्युदासाथं तव्निदर्शनमुच्यते॥ ४५५ ॥ (भ) यथा,-"चावधर्मोचितेर्धमेंरलं शत्रुबधे नृपाः!। किन्तु बालिनि रामेग मुकी बाप: पराख्खे। (ञ) भभिप्रायसतु साहभ्यादह्ुतार्थस्य कल्पना।४५६।। (ट) यथा प्ाकुन्तले,-"इदं किलाव्याजमनोहवं वपु- स्तपःक्रमं साधयितं य इच्छति। ध्रवं स नौलोत्पलपवधारया शमोलतां केत्तुमषिर्व्यवस्थति॥" (ठ)
पदससथैकपमानं पदोक्षयः। यथा वा,-"भ्रागप्राप्तनिशुभभ्नानावधनुर्देवाविच्ाऽडि- अंबरक्रोधप्रेरितमोमभ र्गवमुजलआपविड्: बबात्। उञ्वालः, परशुर्भवत्वाशथिख- स्वस्कगठ वोठानिविर्येना मेन जगत्ु सडपरमुर्देवो हरः ख्याय्यते।" बत्र मन्दाबं- योवहटतवं सटभम्। (भ) निदर्शनमाह, यवार्थानामिति।-परपचः,-परमतं, तस्य व्युदासार्य- निराकरथार्थ, यव प्रसिद्वानाम् वर्यानां-सत्यरुपविषयार्था, परिकोरतनं क्रियते, तत् निदरशंनम। (ञ) उदाड्रति, वाच्ेति।-हैनृपाः ! चत्र एवेति चाचः, तख चावस वर्म:,-खभायः, तथ्य उचिता :.- थोग्या: तेः, धमेः,-"शैय्ये तैनो प्ृतिदांक युद्धे चाय्यपलायनम्। दानमोसरभावय वात्तं कर्म खभावनम् ।" उबादिना प्रदर्शिते: कर्मविशेषेः, चलं-समर्थाः, ("बलं व्ययेसमेथीः" दत्यमयः) बिन्तु [ इति वधेत्वय पव्यय: ] मुत्त:,-वत्ः, पराखसे-पन्यासते। चब चततियषमरुपस परमचय्य निरावरयाय प्रसिदस्य रामकर्सुकवालिहननकपस्य न्थेम्य कोर्तंनम।
चसन्भाविनः, ["बभूतायंख" इति पाठे,-स एवायं: ] बयंसय-वस्तुनः, कल्पना बमिपरायः । (ठ) उदाहरति, रदमिति।-यः वव्याजमनोद्नं-खमावमनोरमम्, हविममनोरखनम् इति यावत्, एर्द-पुरी हशयमानमनुप्म, बपुः,-भकुत्तसा- मरोरमित्वर्य:, तप:कम-तपयरबसेमसर्डं, साधयितुं-पर्सुम्, एय्ति, सः नषिः,
Page 617
[४0२] साह्ित्यदर्पपः ।
न्प्तिः केनचिदंगेन किञ्चिद् यवानुमोयते॥४५७॥(ड) यथा मम प्रभावत्याम्,-"ब्रनेन खलु सर्वतवरता चस्र- गैकेणावश्यं विदिता भवष्यति प्रियतमा मे प्रभावती।" (ढ) विचारो युत्तवाक्यैर्यद प्रत्य चार्थसाधनम्॥४५८॥(गा) यथा मम चन्द्रकलायाम् :- "राजा। नूनमियमन्तःपिहित- मदनविकार वर्त्तते। यतः,- इमति परितोषाहितं निरोध्यमाणाऽपि नेचते किश्वित्। सख्यामुदाहरन्तामसमन्जससुत्तं दत्ते।।" (त)
-करव: इृत्ययं:, घ्रवं-निवितं, नोतोत्पतपवचारया-नोखयमलप्वाय्रभाजैन, पभीलतां-सम्याख्य तवममित्यथ:, (उपमेवे भकुन्तवायपुषि कोमखत्सौमाग्य- वच्चा दिस्वार यथमंसद्रावसूचनायें तरुपदोपादाने लिङ्व्यन्ययेन मनोचितदोषप्रस- ड्राप्त मम्बा लवात्वाेय इति माग्यम्) केस-डिचाकस, व्यकसति-उद्शुडसे,
तपयरबं न सन्नवति। चनेन व शमोलतासादशयोद्वावनात् पमिमायनामकं नाटक- कययमुपन्यसम। चव निदमंनाडलङ्वारः। बंभ्स्थविलं उत्तम्। (ड) मप्रमाद, प्रनिररिति।-कैनवित् अंग्ेन-प्रवारेष, विशेवषेनेत्वर्थः, यव विश्चित् चनुमोयते-ग्ञाप्यते, सा पिः। (ढ ) उदाइरति, यर्थेति।-चसरोकेष-अमरेय। जब सर्वंतबरता पतति विशेषचरपेय अंशेन समरख सवरियतमाञ्ञानानुमामं नायकैन क्रियते। (र) विषारमाड, विचार पतति।-युत्ः-युत्ियुतैः, हेतबोषैहिबर्थ, बाको:,-वपनेः, वत् चम्रत्यसस-घट्टस, बर्थख साधनं-च्ञापनं, स विभवरः। (न) वदाइरत, इसतोति।-परितोषषहितम्-चसनोषं यबा तब, इसति, निशेत्यमाचापि विसित् न दचते-न पश्ति, तवा सख्या-वक्खायाम्, एदाइरन्याम्-पासपन्याम, पसमश्रउम्-पयोग्यम, उत्तरं दर-ददाति। बव्र चर्परितोषडासटिकपेहेंतुमरपनेः चम्रत्ववद्य, मनोविकारख साधनम्। जयं भाष:, - वन्द्रववाऽन्त मंदनविवारेति अध्यम, बर्फरतोषडासदिमलादिति रेतु:,
Page 618
ब्र8्ठ: परिच्छेदः। [8:]
देगकाल लरूपेष वर्गना दिष्टमुच्यते।। ४५६।। (य)
यद् वैद्युतमिव ज्योतिराय्यें क्रुहेदय्य सातम्। तत्प्राहड़िव छषणोय ननं संवर्द्ीयथत।" (दं) उपदिष्टं मनाहारि वाक्य शास्ानुसारत:।४६०।(ध) यथा शाकुन्तले,- "शुञ्नषस् गुरुन्, कुरू प्रियसखोवन्तिं सपनीजने भत्तुर्बप्रक्वताउपि रोषपतया मा सा प्रतोपं गमः । भू्यिष्ठं भव दक्षिया परिजने भोगेष्वनुत्ेकिनी, यान्येवं गहिगोपदं युवतयो वामा: कुलस्याधय: ॥" (न)
(ङ) दिशमाइ, देशेति।-देव्कालखउपेय-दैमवालयोः साधर्म्वेष, वणंना-रचना, दिष्ट्म् उचयते। (द) उदाहरत, यदिति।-पव कडे चाय्ये-भीमसैने इति भावः, वैदुत- मिय-ताडितमिय, यत् ज्यींतिः,-तेनः, सभातं-समुत्यितं, तत् द्यं ऊया- द्रौपदी, प्राषट्-वर्षाशाखः 5व, नमं-निश्ितं, संबद्धयष्यात। अत्र दभकाषाण- रूपयषंगम्। (घ) उपदिष्टमाइ, उपदिशमति।-यासतानुसारतः,-यवाभाखं, मनो- हारि-मनोरञ्जनऊवत्, वाक्यम् छर्पटिष्टम्-उपदेशवचनमत्ययः। (न) उदाइरति, शुभूषखेवि।-पतिगेहं मच्कन्तों मकुन्त्वा प्रति करखोप- देथोडयम्। गरुन-पूज्याम् बनान्, मशनूपगुरदोनति यावत, शुभूषस्-सेवख;
मानितापि, भन्नंत श्रेषः, रोषषतवा-कीपनतथा, अर्मुः पतीपं-प्रतिकूलभाय- मिथय:, मा का गम:,-न गच्छ, प्रतिकूखवर्तिनी मा सवेबयं:, परिने-पोष्यवरे, भूयिष्म-सबथे, दविया-सरखा, भव; तथा मगेपु-सुखसम्पदा खाभेवु इत्वघं:,
-डासाहाभाइमनो, घगविता वा सतो, परिनने दबिया सव इति पूर्वेद्ान्ववह। एवम्-इतम.समुष्टिते सति, युपतबः-तबसन केवलं लम, ऋषि हु.खोमवम्
Page 619
[8e%] साह्टित्यद्पपः ।
गुणातिपातः काय्यं यत् विपरीतं गुणान् प्रति 18(। (ब) यथा मम चन्द्रकलायां,-[रन्द्र प्रति],- "नः संरिन्जद तमो घेय्यई सपलेहिं ते पाभो। बससि सिरे पसुबदणी तहवि हा !! इत्थोतरजोत्रपं हरसि ।" (फ) यः सामान्यगुगोट्रेकः स गुगातिशयो मतः॥४६२॥(ब) घथा तनव,-"राजा। [चन्द्रकखाया मुखं निर्दिख्],-
स्तन्नस्फूर्जत्क म्बुर्विल्यसद लिसङ्गात परि। विना दोषासङ्क सततपरिपूर्णाखिलकलः कुतः प्राप्तवन्द्रो विगलितकलङ्ग: सुमुखि! ते?॥" (भ)
बारिखः, मनःपीड़ा 54 इत्ययं:, अवन्नीति शेष:। ९5 सुद्धेपेव वात्यायनकवितरमेव- चारियोडतं सडखिसं कालिदासेन। एतेन हि खामिसकाभ्ायस्थानकपत्रभसन्वावनया मनोदारिवाकयोन शास्वानुसारतः प्रयोजनम् उपदिष्टमिति। प्रत्र गुरुशत्षादिकं भाखानुसादि मनोहारि वचनम्। आर्टूसिक्री़ितं उत्तम्। (प) गुणातिपातमाइ, गुण्ातिपात इति।-गुधान् प्रति यत् विपरीसं काय्ये
(फ) उदाहरति, नड इति।-["यदि संड्रियते तमी गद्वते सबलेसे पादः। वससि निर्रास पशुपतेस्तयादयि हा॥खौशोवनं हरास।" इति संस्कतम]। चम चन्द्रख तमोउरणादिगृधानां विपरीतं सोजननोवनहरपम्। ( व) गुणातिभयमाह, य पति।-यः सामान्गुषेभ्य :- उपमानोपमेयवतति साधारमवर्मेद्यः, उद्रेव:,-साधिकयम्, उपमेयसेति भ्रेषः, स गुषातिभय: मतः,- कवित:। (म) उदाहरति, चसाविति।- समुखि! तै-तया, बन्त:,-बम्पनरै, नजयी-करत, विययं-विकसितं, नवनोबालयुगलं-नोडकमखडसं यख हाहम, तखे-पयोमागे, सूजन्-विवसन, बम् :- बहः, वष्रूप इति माब, वम तमाबिभ: सपार-तदूहंदेशे, विकसन्त :- विवरन: बतीनां-खमराजा, उहावा :- पमूरः वस तवाभूत: ववतं-निरनन, शरेषमासोममििबेदन
Page 620
षष्ठः परिच्छेदः।
अर्थान् सिद्दान् बहनुक्ता विशेषोत्तिविभेषगम् 184९0 (म) यथा,-"तष्णाSपहारो विमलो डिजावासी जनग्रियः। डटः पद्माकर: किन्तु वुधस्वं, स जड़ाशय: । (य) पूर्वसिद्धार्थकथनं निरुत्िरिति कौर्च्यते ॥४६४॥ (न)
काले 5यं:, परिपूर्ण: चखिखा:,-समग्राः, कथः-ववाभ्ाख्ाणि, वोषम- भागव यख तवोता:, बि्गासतवसडः,-नियलसः, यठी चन्द्र:,-मुखचन्द्र पति भाव:, दोषासकं बिना-दोषरहित एत्वथः, चथ व दोषा-राविः, ("दोषा बाबौ भुजैवि प" इति मेदिनी) तस्या: सङ्ग-सम्पर्क, बिना-राविमन्तरेयेत्र्थ:, कुत:,-काममात्, प्राप्तः? चवर वलाभन्दन चतुःर्षाट्टविद्याया यपि गम्यमानत्वात् दोषाषामासुङ्र बिना सकलविद्यालाल: प्रसश्भब इति ध्वानः। दद्ट चाह्ादकतादि साधारयध मैम्य: नोखाव्जयुगलादिसम्न्ात् उपमेयस सुखख चन्द्रादाधिकयम्; चन्द्रे तु नोलावज्ादिसम्यन्वालावास्र पाधिक्यामिति बोष्यम। (म) विशेषणमाइ, पर्धानिति।-विड्ान्-प्रसिद्वान्, वहन् बर्थान् eक्षा विशेषेय छांत्रि:,-भेदयपनमित्यय: तथोत्षम्। [करणे ल्युट्]। (य) उदाउ्रति, टषेति।-विशसं धनिनं प्रति उक्रिरियम्। इ्रदः त्ख्न, तुल्य इति श्ेष :; तथा हि,-तपा-जवपानेक्का, धनाश्ा प; ('तचा स्यात्तरषंलिसयो:" इति मेदिनो) तथ: चपहारो-नान्नवः, नलदानेन चनदानेन पति मादः, विमत:,-खक्कः, निर्दोषय; दिजावासः,-दिजाना-पचिषा, नलचराणां इंसादोनामिति बावत, ब्राह्मषानास्; (दिजः पविद्विअंन्तनो:" इवि गोपाख:) चावासः,-पात्रयः, जमानां प्रिय:,-सन्तोषवरः, पद्माबर,-पद्मानां -कमखानाम्, पाकर,-उत्पतिस्वानं, पद्मायाः,-पत्ममाा ("बन्मोः पद्मालया पत्रा इवयमरः) बावर:,-बावासः, धनवानित्ययंय्, किन्तु तवं सुष:,-विधन्, स:,- इदः, जड़ागय:,-जड़स-नवस, नाअगुबस प [डखयो: सावयंमक्ी- रवयेदसुन्म ] पामयः,-ख्यानम। ["नखाभ्रयः" इति पाठेपि स एवाय: ] चव वहन् समानच्मानक्का सुषत्वणदाभयत्वाभ्याम् जन्त्यपाटे भेदसबनम्। व्यततिरेषा- वहारोडबम्। (र) विहश्िमार, पूर्वत।-पूर्वसद्धानां-पूर्व निष्पन्ञाणा, पूर्वे जनाना,
Page 621
[804] साहित्यदर्पणः ।
यथा वैस्ाम ;- "निदताशेषकौरव्य: चौबो दुःशासनासजा। भङ्क्ता दुर्य्योधनस्थोर्वोर्भीमोडय शिरसा नतः ॥" (ल) बहनां कौर्त्तनं सिद्धिरभिप्रेतार्थसिडये ।।४ ६५।। (व) यथा,-"यद्ोययें कूर्मराजस्य यञ भेषस्य विक्रमः। पृथिव्या रक्षणे राजन्! एकत्र त्वयि तत् स्थितम्॥"(श) दप्तादोनां भवेद् भंशो वाच्यादन्यतरइच: ॥४ ६ ६।। (ष)
जातामां वेति यावत, चर्याना-काय्योर्था, बघनं-पुनः प्रतिपादनं, नियशतरिति कीसयंते। (ल) उदाइरति, निदतेति।-धृतराष्ट्र प्रति भौमखोतिरियम्। निहता:,- विनाशिता:, पपषा:,-समग्रा:, कौरव्या:,-कोरवाधाम इमे इति तथोत्ता:, कुब- पचीययोषा इत्वर्थ:, येन मः, दुःशासनस्य चसृजा-शोवितेन, वचोरतपानेन पवत्ययं:, नोग:,-मत्:, उन्मत 5व्रथंः, दुर्शयोवनसय ऊर्वो:,-ऊष्युगख, भङ्क्ता-सावि अचचनकारी, [भाविष्यदर्षे दन्] षयम्-उपस्वितः भोमः, शिरसा नतः,-प्रबतः, अवन्तमिति शेष:। ["बिरसाऽख्ति" पति पाठे-अञ्तति-पूजयति, भिशेनमन- पू्वकं प्रथमतोत्यय: ]। चवर पूर्व कतख कौषव्यादिहननरपस् कार्य्यसय निबंचनात् निरुनिरिति बोष्यम्।
सिडये-निष्पतय, बोचनायेत्यथ:, (एकमविशथ) बहनाम् (एतदनेकोपलचय,
(म) उदाइपति, वदिति।-ह राजन्। कूमराजख-कूर्मावतारख विशो:, यत् बौध्य-बसं, यत्र शेवख-चननस, विक्रमः,-वोर्य्यनित्यं:, सन्- डभयो: कूमंशेषयो: साम्थ्य, पृथित्या: रखये-पाखनबिषये, एकत्र-एवमिन्, स्वथि सितम। पव चमिम्रेतसय रातः पृष्योपालनभार सद्िष्ुतातिभयबोषनाय
बनं, विपरीतमिति बायत्, बप: बंभः भवेद्।
Page 622
षठः परिच्छेद:। [800]
यथा वेषयां,-"दुर्थ्योचनः। वसुद्िनं प्रति ],- सष्भृत्यगणं सबान्धवं सहमित्रं ससुतं सहातुजम्। सबलेन निदन्ति संयुगे न चिरात्पाण्डुसुतः सुयोधनम् ॥ (स) विचारस्ान्यथाभाव: सन्देहात्त विपर्य्यय: ।8६०।(₹) यथा,-"मत्वा लोकमदातारं सन्तोषे येः छता मतिः। त्वयि राजनि ते राजन्! न तथा व्यवसायिन: ।" (क) दाचिएयं चेष्टया वाचा परचित्तानुवर्त्तनम्॥४६८॥(ख)
(स) उदाउरति, सहमतनषमिति ।-सदमवयगयं-मृत्गष:,-चनुबर-
मानं, स्डमिवं-मिवै: सड वर्तमान, समुतं-सपुव,सद्ानुन-वनिष्ठवामि: सहहिस, सुयोधनं-दुर्य्योधनं, पाष्सुतः,-भोमसेनः, खवलेन-खपराक्मेय, न विवात- : पविषनदेन, संयुन्े-सद्रामे, नि्दन्त-विनाशयति। बप "विरादवि न इन्ति" पति विषचितम; विन्तु न विशत् इन्तोति बबनेन अंशास्यं नाटबाऊ बोष्यमिति। सुन्दरी उसं,-"विषमे ससणा गुकः समे सभरा ग्लौ यदि सुन्दरी तदा" भत बचपात्। (र ) विपययमाड, विषारसेति।-सन्देदात्-संयात्, विचारस-त्त्त्-
-तम्नाम क्ाष्यय चयविश्रेष:। (र) उदाइरति, मतेति।-बीवं-जगतोखम्, बदातारम्-चवदान्े, मत्वा-विषार्य, यैः सन्तोषे-पनटथापगमजन्यसुखे, मतिः-विचारः, जता- खापिता इत्यये:, सन्तुष्टेरेव खिनं न कुवापि वाचितुं नतमिति भाक :; हेराजन् ! त्वयि राजनि-मृपे पति, ते तथा व्यवसायिन :- ताहन्ाचारवन्तः, बदातत्वनियय- वन्त रत्यय:, न, अवनोति शेष:, सन्तेवमयबन्ध न तिष्ठनीति भावः। बव पूर्वे दाहत्ाभावख निययो नावः, ददानो तयवि रात्ि तत्रियमाभान एव बिचारक बन्यमाभाव: पति बोध्यम। (ख) दाषिसिमाड, दाविस्यमिति।-पेध्वा-बारोरव्यापारैय, वाय्ा- ववमेन प, परचितथ-ममदीवस मनसः, बयुपर्सनम्-बतुसरवम, बठरवन- मिवयं:, दाबिष्यम्।
Page 623
साहित्यदर्पपः ।
वाचा यथा,- "प्रसाधय पुरीं लड्डां राजा त्वं हि विभौषण!। भार्य्थेणानुष्टद्ीतस्य न विघ्वः सिद्धिमन्तरा।" (ग) एवं चेष्टयाऽपि। (घ) वाक्यैः स्त्निग्धैरनुनयो भवैदर्थस्य साधनम्॥४६६।। (ङ) यथा वेशयाम् :-* रपः। [ पश्चत्यामानं प्रति ] .- दिव्यास्त्रग्राम- कोविदे भारद्वाजतुत्यपराक्रमे किं न सभ्भाव्यते त्वयि ?" (च) माला स्याद् यदभौष्टार्थं नैकार्थप्रतिपादनम्॥४॥(६) यथा शाकुन्तले,-"राजा/- किं शोकरैः क्रमविमर्दिभिरार्द्रवातं! सव्चालयामि नलिनोदलतालवन्तम् ?। पद्धे निधाय चरणावुत पद्मताम्रौ संवाहयामि करभोक ! यथासुखं ते ?॥" (ज) (ग) उदाहरति, प्रसाधयेति।-विभोषयं प्रति लम्पस्यरीतिः। हे विभीषण! खडां पुरो प्रसाषय-पलडुक, हि-यतः, लंराजा, पदामोमिति शेष:, बाय्येय- श्ोरामेय, चनुग्टशेतखय, जनस्य इत्ति श्रेष:, सिडिं-फलनिष्यपतिम, चन्तरा-बिना, मध्ये वा, न विघ्र:, सादिति शेव:। चत्र वाचा विभोषणचित्तानुवतनं दाविययम। (घ) चेथ्या यथा माकुत्तले,-"तदहमेनामनृषां करोमि [इबडुखीयरक द्दाति ]-। बवाङ़खीयदानरूपया चेटट्या मकुत्तलावित्तपोध्यनं दाबिखम्।
काय्यस, प्रयोजनस्येत्ययं:, साधनं-करयम्, चनुनयः भवेत्। (च) उदाइरति, दिव्येति।-दिव्यास्ार्यां यामः,-समूतः, तक्िन् वोविटः,-विषयय: तखिन्; भारहाज:,-भरठाजखर चपत्यं पुमान, द्रोष इत्यथ:, तथय तुष्य: पराक्रम: वस ताहशे। चव सरिग्धवाकोन सत्नत्वासः सन्तोपरुपस कार्य्यस साधनम्। (छ) मालामाइ, नालेति।-प्मोष्टार्थ-खामोट्टसिडये इव्यषंः, बत् नेखार्थ पतिपादनम्-चनेषताथ्यंय चाप्न, सा माला खात्। (न) उदाहरति, बिमिति।-२ करमोष :- परमवत्-परस वासमानवन्
Page 624
षहः परिच्छेद:। [802]
अर्थापत्तिर्यदन्यार्थोऽर्यान्तरोक्के: प्रतोयते ॥४७१॥(भ) यथा वेयाम् :- "राजा। [द्रोपोऽवत्यामानं राज्येडभिषेसुमिष्नोति बचबन्तं कर्फ प्रति],- साधु अङ्गराज! साधु। कथमन्यथा,- द्त्वाइभयं सोडतिरथी बध्यमानं किरोटिना। सिन्धुराजमुपेक्षेत नैवं चेत् कथमन्यथा ?॥" (ञ) दूषयोद्वोषणायां तु भर्त्सना मर्हरं तुतत्॥४७२।(ट)
('बरख बरमो वादि:" इत्यमरः) ऊफ यसा: तत्म्वदी तवोते [ "ऊष्तरपदादौ पन्ये" (४।१।६९ पा०) इलङ्] कमविम्दिभि:,-ग्रान्तिहरैः, भौकरै:,-अम्बुकथः, बार्द्र:,-ित्ाः, शोतल इत्यथं:, वातो यस्य ताटरशं, नलिन्ा:,-कमललन्याः, दलं -पवरं, तदेव ताखउन्तं-व्यजनम इवि तथोकं, (व्यननं ताखउन्तकम्" दत्यमरः) किं सच्चाकयामि :- मन्दं मन्दं चालयामोति भाव :; ["सन्तेः" इति पाठे,-थोकनै; 1 सद मलिनोदयतालठन्ते: बाद्रवातं सत्ताल्यामि ?- अरतप्शरीवं प्रोषयाभि :
बरचो बड़े-कोड़े, निधाय-निवेश, यषासुखं संवाह्यामि :- मन्दविमर्दनेन खेद्ष्म् चपनयामि ? बव बभोश्सव भकुन्तलापरितोषस्य (सखसाथकस्ेव्यथ:) साधनाय वातसश्षालनादो नामनेव्वार्याना प्रतिपादनम्। वसन्ततिलकं उत्तम्। (क) चर्थापतिमाह, सर्थापततिरिति।-पर्यान्रख छतेंः हेतो; यत्-य दखयं:, चन्चार्थ: प्रतोयते, का बर्थापततिः। (त्र) उदाह्वरति, दत्त्वाडमयमिति ।- प्रतिरयः [चनेन विशेषषेन तथ्य सामष्येंपि छपेषा चमिसन्विसूचिकेति बोष्यम्] सः,-द्रोष:, बमयं-पूर्वेंद्युः "मा व्वाम् पर्जुनो वपोत" इत्येवंकरपमिति यावत्, दख्वा किरोटिना-धर्नुवेन, मध्यमानं-इन्यमार्न, सिन्धुराजं-जयद्रयम्, छपेवेत; एवं-सद्भप्रकारात्रब्यामा- मिजेशडपाभिसन्यि:, सेत्-यदि, न, सादिति शेषः, सांर्ई बच्चषा-जयद्रवरज्रम- 5पप्रतिग्रापावने पौदासौनं, कवम विमयम न किममि उपेषसे हेतुरियक:।
(ट) गहयमाइ, दूषपेति।-दूषपस् इड़वचार्या, कवायामिवि शेव:, ज आलेमा, वन् गझंचम्।
Page 625
[o=o] साहित्यदपप: ।
यथा तत्तैव,-"बमत्यमा। [ चर्ष प्रति],- निर्वोय्यें गुरुथापभाषितवश्ात् किं मे तवेवायुधम् ? सम्पत्येव भयाद्िहाय समव प्रापोडप्मि किं त्वं यथा ?। जातोऽइं सुतिवंशकोर्त्तनविदां किं सारथोनां कुले ? तुद्रारातिअ्तताप्रियं प्रतिकरोम्यस्रेण नास्त्रेण किम् ?॥" (ठ) अभ्यर्थनापरैर्वाक्: पृष्कार्ऽर्यान्वेषणं मतम्॥४७३॥(ड) यथा तवैव,-"सन्दरकः। अज्जा! वञ्ज पबि गाम सारहि दुदशो दिट्टो तुश्नेहिं महाराओी दु्जोधणो प बेत्ति ?" (ट)
आपोत्या, तब पायुधम् दव मे, पायुधमिति शेष: किं निर्वोर्थ्म् ?- सिखचित्करम ? सवं यथा भयात् समर विषाय पचागतः, तथा इति प्रेष:, सम्पत्येय-बधुनेव, भयात् समरं विहाय-व्यक्का, प्रापोम्मि-पागतोडडं, किम्: सुतिबंधकोर्तनविदां-सतुतै -राजा सवाय, मनोरखनायैति यावत्, यत् नंशवोत्तनं-रारज्ा पूर्वपुरुषाथां नाम- गुणदुद्टोषणं, तत् विदन्नोति तेषां तथाविधाना, सारयोनां-सूवानां, कुले-वंग्े, त्वभिवेति भेषः, बिमहं जातः ?- उतपन्न: : चुद्रा रातिद्वताभ्रियं -सुद्रा:,-नगएया:, ये परातय:,- मोमार्जनादियनयः, तैः हतः,-पतुष्ठितः, यः चमियः,-दुश्व्यय- डार:, मन्पिटनिवनरूप पत्यथ:, तं, विम् पस्तरेष-नेववारिया, वश्रुवषदनेति यावत्, प्रतिकरोमि :- प्रतिविद्धामि? मत्ितवचरूपवेरतायाः प्रतिकानं किं केवसम् वशुणलैनेय सम्पाद्यामि? हत्यः, पस्ेष नः बरोमोति पूर्वतोषनवत्तम। दोषपरचनख महावोरसय ममान्त्यामः पस्त्रेशेव म्रतोकाय्योडयं विषय:, न पुनः समरपरासुखख निर्वोरष्यास नौचस सूतपुचस तव दव पस्ेष इति भाक:। चव सत्नत्यामयसंका कर्षभक्षंना। (ड) पृच्छामाइ, सम्यवनेति।-सभ्यर्थनापरे:,-पायंनासूपकेः, सविनय रिबयं:, वाक्ये: चर्थावाम् चन्वेषषं, एच्छा इति मतम्। (ढ) उदाहरति, य्थेति।-पजेति।-बार्य्याः! बद् अवि नाम सारति दितीयो टष्टो युष्नाभि: महाराजी दुर्श्योषणी बैनि ?" इति संस्कतम्] बवर प्राथंना
Page 626
षष्ठः परिच्छेद:।
यथा विक्रमोवंश्याम :- 'राजा।- सूर्य्यातन्द्रमसौ यस्य मातामइपितामही। सयं हृतः पतिर्द्वाभ्यामु्वंश्या च सुवा च यः ।" (त) सारूप्यमभिभूतस्य सारूप्यात् चोभवर्त्तनम्॥।४७५॥(थ) यथा वैगयाम् ;- "युषिष्ठिरः। [द्थ्योषनमान्या बमं प्रति] दुशत्मन्! दुर्य्योधनहतक !" इत्यादि। (द)
-सोन ख्यातवस्तुमिरिय:, पवस्-काय्येर, सपनं-पदार्थपरिचय इवति यावत,
(त) उदाहरति, सूर्येति।-पुरुश्वस वयसुनिः। वस्-पुरुश्यसः, सूर्य्या- चन्द्रमसी मातामउपितामही-सूर्य्य: मातामहः, चन्द्रमाः पुनः पितामहः, यम्र सव्धया, सुवा-पुचिव्या च, हाम्यां स्यम-चात्मनेव, संच्कया एव इति यावत, पति:,-सामिषपेष उत्यय:, उतः। [पुरा किल सायभवमतपख्वः सूरय्यनप्ा सुदासा- परनामा इसी नाम राजा मृगयामसद्रेन हरनिवारितपुरुषाक्तरप्रवेथसुपबनं प्रविष्ट: खोलावमाजगाम; बतस्तरेव दलवा नामाभूत ; ताख्ज तवर परिखमन्तो चन्द्रतनयी सुचचकमे, यापतं, तथो: पुत्र ऐवापरनामघेय: पुरशवा बासोत्; तेन पुरुश्वसः सूर्ययों मातामङ:, चन्द्रय पितामहः; पति कधानकमनुसन्वेयम्]। एवच्र पत्र सोकपरसिद्धै: सूथ्ये चन्द्रबंशीयत्वादिभि: बात्मपरिचयपस बयंख सधनम्।
दिवि यावत्, बलिभृतथ्य-बभिनवं श्रप्तख्य, वैचित्यं मतम्य द्वा्ययं:, समानरूपलेन सोडयं, न या? इति त्त्वावमूढ़ख, अनस्ेति शेषः, ["बनुभृतख्" दवांत पाठे- साहश्यादनुमृतख्य, भमविषयस्ंत्वर्धोवगनव्य :; "बनुरूपस्य" उति पाठे-पनुरूपस - सट्मसय, वस्तुन शत श्रेषः, सारुप्यात्-साहश्जनितयमात्, उभवन द्टु रित्ध्याहायं] यत बोभेष वर्तनं-व्यबहार: तत् साकप्यम। (द) उदाहरति, वर्येति।-बव दुर्शयोषन वादखेनाभिसूतल युषिहिरस
सा- ४१
Page 627
[82] साहित्यदपंथः ।
सङ्केपो यत् तु सङ्डेपादात्माऽन्यार्थे प्रयुज्यते ।४।।(*) यथा मम चन्द्रकलायाम् :- "राजा। म्रिये !- प्रङ्गानि खेदयसि किं शिरोषकुसुमपरिपेलवानि सुधा ?। [भात्मामं निर्दिंश्य] अयमोहितकुसुमानां सम्पादयिता तवास्ति ढासजन: ॥ (न) गुणानां कौर्त्तनं यत्तु तदेव गुगकोर्त्तनम्॥४७9। (प) यथा तत्नैव,-"नेतने खञ्जनगञ्जने" इत्यादि। (फ) स लेशो भखते वार्क्य यत् साहभ्यपुर:सरम्॥ ४७८॥(ब) गथा वेसयाम् ;- 'राजा/- हते जगात गाङ्गये पुरस्तृत्य शिखणिडनम्। या साधा पाएडपुत्नाणां सवास्मकं भविष्यति॥" (भ)
(घ) मङेवमाह, सङ्धेप इवति।-संङ्पात-सधारगयात्, परविशेषाित्वथ पन्याऐें-सन्धस्य घहें, परखाथ्यें इति यावत, चर्धान्तरस्थाने वा, यत् बात्मा-खयं, भात्मभन्द्प्रयोगो वा, प्रयुज्यते-नियुज्यते, निर्दिश्यते वा, सतु सज्पः। (न) उदाहरति, षङ्गानोति।-्िशेषकुसुमवत् परिपेगवानि-परितः पेखवानि, सर्वतोभावेन विरखानोति यावत, सुकीमस्नोति भाव:, ("पेखवं बिक्लं तनु" इत्यमरः) चक्रनि, किं-बर्धं, मुषा-मृषा, खेदयास ?- केभयांस? थयं दासजन :- किंङरः, तब-कोमलान्ा: इबयंः, दहितकुषमानाम्-बमौषपुष्पाथा, सम्पादविता-कर्त्ता, विकासययिता थ, कुसुमपदसामर्थ्यात उति बोष्यम, पत्ि; यत्ते पभोषटं, तत् पयं दास एव सम्पाद्यति, किं तब बायासेन? इति मावः। चष्त चन्ट्रकष्तापरिचर्य्यां बाप्त बात्मनियोग:। (प) गुथकोशतनमाह, गुणानामिति।-म्पटम्। (फर) उदाइरति, यर्थेति।-तवैव-चन्द्रकखायामेय। अवर नायिकाया रूप- तुषानां कथनम्।
भगयते-वाध्यते, स लेभः। (स) उदाह्रति, इसे इवति।- शिखण्डिनं-तव्रामामं टरुपदपुश, पुरस्कत्य- अग्ेकत्य, जरति-मे, ('नरन् वदोचिषवयाः मृक्या कौयं इव्यि" इति गोपाड्ह
Page 628
षछ्ठः परिच्छेद:। [४C]
मनोरथस्व भिप्रायस्यात्रिर्भङ्गान्तरेय यत् ।४७६॥ (म) यथा,-"रतिकेलिकल: किष्विदेष मन्थमन्यरः। पश् सुभु! समाशस्तां कादम्बसुम्बति प्रियाम्॥" (य) विशेषार्थोह विस्तारोऽनुत्तसिडिरुदीर्य्यते ।४८०।। (र) यथा गृहवृच्तवाटिकायाम ; (ल)- "दृश्येते तन्वि! यावेती चारुचन्द्रममं प्रति। प्राश्चे! कत्याणनामानावुभी तिथयपुनर्वसू।" (व)
गाङ्ेये-गद्ानन्दने, भौषे इति यावत, इते, चमुनेनेति शेष्:, पायडपचार्या- वुषिष्ठिरादोनां, या साधा-विकस्यना, प्रशंसेति यावत्, बभूदिति शेष:, चम्मावं- कोरवाणां, मेव-ताटभो एव, झाघा भविष्यति, पभिमन्धुबधे पति शेषः। यथा तेषा सृडय्य इलैन इनने पाधाउनुपयुक्ता, तथा प्रत्माकमपि वाखकस्येकाकिनोडभिमन्यो- बंहमिहंगने भविष्यतौति भाब:। चव चांभमन्युबध: भोषवधतुष्य इत साटृग्यम। (म) मनोरयमाह, मनोष्य पति।-भङ्रन्तरय-भंङ्रिशषेय, सहभदर्शंना- दिना इत्यय:, यत्-या, [अव्ययमिदम] बभिभ्रायस्य उतिः,-ज्ञापनं, स मनोरयः। (य) दाह्रति, रतीति।-नायिकां प्रति कर्स्याचदुतिः। ह सुभ! पश्ठ, एघ: मनथमन्यरः,-मदनपरवश्ः, कामेम व्याक्ुलोकत इति यावत, पत एव रति- केवो-सुरतविहार, कलः,-मधुरवाक, यह्ा,-रतिकैलिं कलयति-पाचरितु: मिष्कति य: सः, कादम्:,-वालहंसः, ("कादम्वः कलहंसः स्ात" इत्यमरः) समा- ऋसतां-विश्रस्ाम, वादरािक दर्शनेन विश्वासवतीम इत्यय:, ["समालभात्" इति पाठे -पादराधिक्ादित्यय:] प्रिया-भाया, इंसोमिति यावत, विश्चित्-दषत्, चुम्बति ; र दषचुम्बनन्तु बस्या उत्तरोत्तरकामोदेखाय इति भावः। चव नायकैम कादम्वख ताम्प्रियाचुम्बनोशिरपमश्ा साभिप्रेतख् खकान्ताये चुन्बनस्य छात्त:।
रपः, यः सय:,-प्रयोजनं, तक्े ऊडविसार,-तर्वातिगयः, बतुत्तससि्ि:, अनुताय पयस स्ञापनमिति भावः, उदोर्यते-कष्यते। (ख) उदाहरति, यर्वेति।-ग्टहसथवाटिकायां-ग्टहसमोपर्खा उच्तवाटि्या प्रसुत रचिते रुपकविशेषे। (न) हसेते इति।-गहोपमने वित्रामितसमोपे शोरामसस्थी उद् खोता
Page 629
[४४] साहित्यदपगः ।
स्यात् प्रमाणयितुं पूज्यं प्रियोतिर्हर्षभाषगम् wa१(*) यथा ्ाकुन्तले,-"उदेति पूर्वे कुसुमं, ततः फलं, घनोदय: प्राकु, तदनन्तर्व पय: । निमित्तनैमित्तिकयोरयं विधि: तव प्रसादस्य पुरस्तु सम्पदः ।।" (ष)
प्रति तक्षखोमां सकतकंमुिरियम्। है तन्वि ।-सनद्ि! चावषन्द्रमसं प्रति- मनोहरषन्द्र प्रति, चन्द्रसमोपे 5त्यं:, यौ पती-प्रमाविशेषशालिनी उतति भावः. दृशेने, हे प्राश्ने :- विदुषि! एभी, तावेतारविति शेषः, कव्याषनामानी- शभाभिषौ, तिथ्यपुनवसू-पुष्यपुनर्वसू. इत्यघ:, ("तिष्यः पुथ्ये कलियुने" इत्यमरः) डास तर्कयामी वर्यमति शेषः। जव रूपलावय्याद्यांततथात् विश्वामिवरम-
(श) प्रियोतिमाइ, सयादिति।-पून्यं जनं प्रमाणधितं-प्रमारयं कष, तन्- सथ्यादां दथयितुनित्वय:, यत् दर्षभाषयं-प्रेमृषा सभ्ाषयं, दवंजनवं भषषं बा, मा ब्रियोकि: स्वाद। (ब) उदाउरति, उदेतोति।-मारोचमुनि प्रति टुभन्तकोक्रिरियम। पूर्व- प्रथमं, फबोत्त्तेः प्रानित्वर्यः, कुसुमम् सदैति-उदयं प्राप्ोति, विकसनीति यावत्, तत:,-पनन्तवं, कुसुमोदयात् परमित्य:, फथम, उटतोधनेनान्वयः। प्राक् सषर्शित शेष:, घनाना-मेघानाम, सदय :- उद्गमः, भवतोति शेष:, तदनन्तरं- मेवोदयात् परं, पथ:,-जलं, उषटिरितय:, उदैतौति योजना। निमित्नमैमित्िषयोः, :- वारणकार्य्ययोः, सेतुफवयोरिति यावत्, थयं-पौवपथ्यरप उत्यं:, विधि:,- अमः, सवब दश्यते पति शेष:, तव-सवतः, प्रसादस्य-सनुपद्स, (नबसादोडनुपरे काव्य-गुथस्वास्यप्रसातिपु" दृति मेदिनो) तु-पुतः, पुरः,-चवतः, पनुवडात् आनित्यय:, सम्पदः-समदयः, समाता पति शेषः। चव कारचलात् सम्पदः पूर्वमेव अनुवरः, कार्य्यन्तु सम्यत तत्यवात् भवितिं युन्यते, तहेपशोलेन तु पृज्यस्यातिप्रभाम- आवितकयनेन उर्षोत्यादनकपा म्रियोति:। चब कार्य्यकारषयोः पौगपर्थम्य्य
बच्यते। वंजख्विसं उत्तम।
Page 630
ष४्ठः परिच्छेदः। [8=%]
पथ नाव्यालङ्गारा :-
उत्प्रासनं स्पृहाचोभ-पश्चात्तापोपपत्तयः ॥ आशंसाऽध्यवसायौ च विसर्पोल्लेखसंच्चितौ। उत्तेजनं परीवादो नौतिरर्थविश्ेषगम्। प्रोत्साहनञ्च साहाव्यमभिमानोऽनुवर्त्तनम्। उत्कोत्तनं तथा याञ्जा परीहारो निवेदनम्।
दूति नाव्यालङ्गतयो नाव्यभूषगाहेतवः ।४८२।। (स) आशोर्टिजनाशंसा ॥ ४८३ ॥। (ह) यथा शाकुन्तले,- "ययातरिव पर्मिष्ठा पत्यवहुमता भव। पुत्रं त्वमधि सम्त्राजं सेव पूरुमवापुहि।" (क)
(स) माव्यालद्वारानाइ, पाशोरिति।-पाभोःप्रमृतय: वर्यास्ंभत् नाव्याल- दवारा इथ्यथेः। बलह्कतिपदस्य यागार्थमाह, काव्यभूषय हतब इति। (ह) आाशिषमाह, बभोरितति।-इएजमख-ब्धीः, आशग-परभिमत- प्राप्तोक्छा, इट्लाभाशंसनमिति याबत, बाभो: । (क) उदाइरति, ययातेरिति।-मकुत्तला प्रति कखख शुभाशंसनमिदम्। पर्मिंष्ठा-वषप्वसुता, यथातैरिव त्वं पत्यः,-दुभत्तख, बहुमता-बहु पाटरपोया, भव। सा-गमंश्ठा, पुक-तव्रामामम् दष, त्वनपि समानं-चक्रबत्तिनं, पुच्तम् अवापुद-सभख। चव यद्यपि ययः तैटैव्यान्येव महिषी बभूब, किन्तु दैखगुरोः भापात् भामां मरां पुत्रष्वकतमे सकामयितसुद्यतख् मदुप्रभ्टतिभि: पुचे: प्रत्यास््यातख र तंख तां ग्कन् कनिष्ठपुत्रः पूवरेय प्रियतम पाठीत्, तेनेव पुनसन्मावा वर्मिष्ठापि प्रियनमाऽडचोदिति विभावनोयम्।
Page 631
[ex] साह्ित्यदपंणः ।
SS(ग्रा)क्रन्दः प्रलपितं शुचा ॥४८४॥(ख) यथा वेसयां,-"बस़ुती। हा देवि! कुन्ति! राजभवन- पताके! इत्यादि। कपटं मायया यत रूपमन्यद्विभाव्यते ॥४८५ ॥ (ग) यथा कुलपत्यङ्गे,- "मृगरूपं परित्यज्य विधाय कपटं वपुः। नोयते रक्षसा तेन लक्ष्मणे युधि मंशयम॥ (घ) प्रच्मा सा परिभवः खल्पोऽपि न विषह्यते॥४८६॥। ड) यथा शाकुन्तले,-"राजा। भोः सत्यवादिन्! अभ्युपगतं नावदस्भि: एवविधा एव वयम्; किं पुनरिमामभिसन्धाय लभ्यते ? गार्ङ्गरवः। विनिपातः इत्यादि। (च)
(ख) बाकन्दमाइ, भाकन्द ति।-ग्रुपा-शोकेन, प्रत्रादिमरयनब्ेन बान्तरतापोद्रेकसेति यावत्, प्रखयपितं-प्रसाप:, [भावे तः] बाक्रन्द:। (ग) वपटमाह, नपटमिति।-यम सायया-छलेन, सन्यत् कपं विभाव्यते -प्रदश्यंते, तत् कपटम्। विवमोमांसायामप्युत,-"प्रतारणायनन्ख यत् कर्म चापटन्तु तत्" पति। (घ) उदाइ्रति, मृगरपमिति।-तेन-माधिकेपु प्रमिदेन, रथसा- मारोषेन, मगकप, -श्ासनहारणकायं, परित्यज्य-विहाय, कपटं-सविमं, बपुः, -मरोनं, विधाय सक्षप: [ "शोरामः" पति तु खापु] युषि-युद्धे, रंशय नोयते- पराय्यते। चव मायया सगरूपानन्वं रुपान्तरप्रत्यायनमिति कपटाख्योडलडार:। (ड) पचमानार, चचमेति।-खन्य:,-बत्यल्ः धपि, परिभवः यत-यतः, न विषस्यते-रोढ़ं, पार्य्यते, [चत"समिसह्यते"इति पाठे-स एवायं: ] सा बचमा। (न) उदाइरति, यर्थेतति।-आहंरवं प्रति राज्ज उक्रिरियम। भो: सम- वादिम्। [विपरीतयचययेयं सूचना]। सम्युपगतं-सोमनम्। एवंविया:,- परामिसन्वाथिन इबयः। इ्मा-मबुन्तवाम, चमिसन्धाय-प्रतार्थ। पम राक् 'मो: तत्यवादिन"! इवि सोजणनोक्या परिभूतख मार्ङरवल् "विनिपाठः" अनि वयनेन पयमलदोतनादचमा नाम जाव्बाबडार:। .
Page 632
षष्ठः परिच्छेद:। [8=0]
गर्वीडव लेपजं वाक्यम्॥ ४८७॥ (छ) यथा तवैव,-"राजा। ममापि नाम सच्चेरमिभूयन्ते गहा: ?"। (ज) कार्य्यस्यारभ उद्यमः ॥४८८ ॥ (भ) यथा कुभ्भाछ,-"राययः। पश्यामि शोकविवशोऽन्तकमेव तावत्।" (ञ) ग्रहगं गुगवत्कार्य्य-हेतोराश्रय उच्यते ॥४८६॥। (ट) यथा विभोषग निर्भत््नाङ्गे,-"विभोषणः। व्यामि" इति। (ठ) उत्पासनं तूपहासो योऽसाधौ साधुमानिनि 18८०1(ड) यथा शाकुन्तले,-"बार्डरवः। राजन्! अ्रथ पुनः पूर्व-
(इ) गबंमाह, गय उति।-पवलेपनं-साहखरमुतं, बाक्यं यवः। (ब) उदाइरति, यधति।-तवेष-भाकुन्तले एवं। सच्े:,-प्रापिभि: बलिभूबन्ते ?- पराजोयन्ते? जब ममापोत्यनेन राज: गर्वातिमय: सूचतः। (क) उद्यममाह, काव्यसेति।-कार्य्य-पभिप्रेतार्थख, पारत:,-सम्पाद मार्था प्रथमप्रउ्त्त:, उद्यमः। (ञ) उदाह्वरति, यर्थेि।-शोकविबम:,-परतिशेकातं:, बड्ुपुचवातवन्ु- वर्गनाशादिति भावः, चन्तकमेव-वममेs, तावत्-वात्सान, (याबत् वावच साकस्ये अमरः) पशामि। च्म रचकर्मथः उद्यभ: सूचितः।
मित्वय:, गहचम् पात्रय उच्यते। (ठ) उदाइरति, वर्णेति।-सष्टम्। चमर विभोषषण खरान्यप्रातिकषोत: रष्टकार्यास हेतु: श्ौरामात्रय: इति।
पवि पापुमानी तखिन्, ["बाममाने खन्न" (शश= पा०) इति बिनि: ] सं मेडं मन्चमाने इति भाव:, जय एव मसाषी व: उपहास: [ स इन्ष्वाहार: ] उव्- मासगम।
Page 633
साहित्यदपप: ।
वत्तान्त: व्यासङ्गाद्विष्मृतो भवेत्, तत् कथमधर्मभौरोर्दारपरि- त्याग: ?" इत्यादि। (ढ) बाकाङ़्ा रमणोयत्वात् वस्तुनो या स्प्हा तु साus(ब) यथा तत्नैव,-राना।- वारुणा स्फुरितेनायमपरिक्षतकोमलः । पिपासतो ममानुज्जां ददातोव प्रियाधर: । (त) पधिचेमवच:कारी चोभ: प्रोत्त: स एव तु। ४६२॥ (य) यथा,- "त्वया तपस्विचाएडाल! प्रच्छन्नवधवर्त्तिना। न केवलं हतो बाली, खात्मा च परलोकतः ।" (द)
(ढ) उदाह्वरति, यर्थेति।-बच पुनरिति-बितर्के, पुर्वद्त्तान्तः,-भक्ुन्तला- परिषयरुपा पू्वघटनेत्यथ:, व्यासद्वात्-भार्य्यान्तरसंसगात, राजकाव्यगीरवात्, मोडात वा, विस्मृत :- सृतिपर्थ न गतः, भवेत्-ख्यात, तत्-तख्यात, चथमं- औरो:,-पधमांत् विभ्यतल, दारपरित्याग:,-स्ोपरित्यागः, क्थं-कौटक्? सोत्यागे ववमंसन्भवादिति भावः। बव धर्मपतरीं परिचक्रुकामस पत एव बढाधो राति भवमभोकताभिधानेन साधुमानित्वं प्रतिपाद्य उपहास:। (v) सृहामाह, भाक इति।-वम्तुन:,-विषयस्, रमचोयत्वात्-मनो- इसलात्, या ब्ाकाइन-तत्प्रातोकका इत्ययं:, सा सृप्ठा।
पत एव कोमखः, प्रियाया:,-भकुन्तलायाः, शयम् बधरः चारुषा-मनोडरैय, सुरितेन-खफुरगेन, विपासतः-पातुमिच्कतः, मम बनुदा ददातोय। चव बधरस्य रमणीयत्ात् पानाकाङ्ारपा सृप्ठा। (घ) चीसमाड, अधिचेषवच इति।-पविसेपव पःबारी-मत्ंनोतिहेतुरः, बीभ:,-मनोविकयारविशेष:, स एव-चोमनामाडलङ्गार एव, प्राताः। (द) उदाइरति, त्वयेति।-रामं प्रति वालिन उक्ति:। हे तपखिविधाणडाल! -तपा्वयु वाष्डासवत् नुर्भसवामिंन् उबयं:, म्रचकन्नबववत्रिंना-गुप्भार्वेन खिला किसाकारिया, लवा केवलं वासो न इतः, विन्तु परखीवतः खात्मा च-सांप, हंत हंत शेष:। वादमं दुष्वारय्य त्या अतम्, पतैन परवोके तम निववारी नाधि, "वर्म
Page 634
षष्ठः परिच्छेद:। [8=2]
मोहावधीरितार्थस्य पश्चात्ताप: स एव तु॥४६३।(ध)
मिं देव्या न विचुम्बितोऽस्मि बहुगो मिथ्याऽभिशप्स्तदा"
उापत्तिर्मता हैतोरुपन्यासोऽर्थसिड्ये।। ४६४। (प) पूतति। (न)
यथा बध्यमिलायाम्; (फ)- स्तिियते सिववियमाणे या त्वयि जीवति जोवति। तां यदौच्छसि जीवन्तों रचातानं ममासुभि: ॥ (ब)
एव हतो इन्ति पति अरवादिति भावः। चत्र बाषिय तुंकः श्रोरामचन्द्रफ्ममूखबः
मा, सवधौरितस्-भवननातख्, बंशख-विषयस, प्रयोगनस्ेति यावत्, तु यः पचाचाप:,-सवजानन्तवं शोक:, स एव पमात्तापालडारः। तवोल मुनिना,-बचायें महसा ऊता छत्वा वार्य्यमयापि वा। सन्तापो मनसो वस्ु पशात्तापः स कौनिंत: ।" इति। (न) उदाहरति, यर्थेति।-देव्वा-छैतथा। मिथ्याडभिन्नन्तः,-मिष्या दत्तपरीवादः। चब पुम्मपस्य वर्यस्य मोहेनावधीरचात् पसात्तापालडार:।
शारकन, उननास:,-कीतनम, उपपतिमंता। (फ) उदाउरति, वर्णेत।-वध्यशिखार्या-यव्र गबड़ेन भवबाय बचाय नाग :: नोधन्े तस्वाम्। (व) बियते पति।-नागानुच्चोषयितं गरड़ाय सदैहापंयं कर्मुकामं मा्थं प्रति नायवस्ीशनिरियम। त्वाय-भवाटशी तनये उबयः, सिथमा्थे-मरयासब्रे सति, या सियती-मरणासद्रा भर्वात, त्वयि नीषति-वततमाने सति पत्यः, या नौमति -जोविता बसते, यदि तो, भवन्नातरमिति शेष:, नोवन्तोम् इच्यसि-जोववती-
एय; पमर प्ियस नोवितायें सोपशिविप्रायनं सोपपतिकनित्ुपपनिः। नामानन्दसेव पचम्।
Page 635
[82.] साहित्यदपंणः ।
आशंसनं स्वादाशंसा॥। ४६५ । (भ) यथा शमशाने, -* माधवः ।- तत् पश्येयमनङ्गमङ्गलग्टद् भूयोपि तस्या मुखम्" दति। (म) प्रतिन्नाऽध्यवसायक: ॥। ४६६ ॥(य) यथा मम प्रभावत्याम :- 'बजनामः।- अस्य वत्तः सणेनैव निर्मथ्य गदयाऽनया। लोलयोन्यालयाम्येव भुवनडयमद्य वः ।" (र) विसर्पो यत् समारव्ं कर्मानिष्टफलप्रट्म्॥४६७॥(ल)
(भ) चाजमामाह, व्यापारयम, नाश्ंमा स्थात्। जव खम्याभोट्टलाभेक्का, चाशेरलङ्वारे तु बन्धु जनस्ेति विशेषः । (म) उदाहरति, यर्थेतति।-तथा:,-मालत्या:, चनद्स्-कामदेवख, मडलग्टहं-महोत्वार्थ निर्मितस्थानम्, उपचारात् तदभिन्नमिति यावत, तन्- चनुभूताखादपूर्व, मुखं भूयोपि-पुनवप, पश्येयं-विष्योकयैयम। चवर प्रियतमा-
सभययंय सुम्ानि वैतसि प्वं भूमानमातव्वते, यवालीकपयावताविथि रति प्रकोति नेवोलवः। यहालेन्टुकलोश्यादवचिते: सारेवियोत्पादितम" दति। (य) चध्यवसायमाठ प्रतिकेति।-प्रतिन्ना-मगैरं वा पातयीयं, काय्यें या साचयेयम" इत्येवन्पृतः कार्य्यस्य कतंव्यलन टृढ़तरानश्यनिर्देशः, सध्यवसायक:,- सध्यवसायः, [साथ वा: ]। ( र) उदाहरति, वर्धेति।-पस-प्रमनस, वचः,-उसखलं चषनैव- न तृ विल्वर्व्नेति मयः, बनया-प्राण्णन्तकाविखा, गदया निमध्य-सक्खं, सोषगा-पनायासेन, पद्ा वः,-युभाकम्, [इति बनादरे वही] युष्मान् चना- हच पति भाक:, भुषनष्यं-सगे सुबख, रसातखं विहाय उत्यः, खख्य रसातख- बानिवादिति भायः, उन्मवयाम्येव-उत्पाटवास्येव। चव बज्नामख प्रदस्षवथो- भेदनादिकपकाथ्ये दृढ़तरि देशकपोडध्यवसायः। (1) विषर्पमाड, विसय पवि।-पनिष्फनमदं बत् वर्म समारयं मव्ान्तं, 8 विसम:।
Page 636
वष्ठः परिच्छेद:।
यथा वेश्याम :- "एकस्य तावत् पाकोऽयम्" इत्यादि। (व) कार्य्यग्रहगामुल्लेख: ॥। ४६८।। (श) यथा शाकुन्तले,-"तापसौ। [राजानं प्रति] समिदाहरणाय प्रस्थितावावाम्। इह च अभ्द्गरोः करवस्य साधिदेवत दव परकुन्तलया अनुमालिनोतोरमाश्त्रमो दृश्यते, न नेत् कार्य्याति- पातः, प्रविश्य ग्टह्यतामतिथिसत्कारः" दूति। (ष) उत्तेजनमितीष्यते। सव कार्य्य सिडवेऽन्यस्य प्रेरगाय कठोरवाक।। ४६६।।(स) यथा,- "दन्द्रजिच्चणड वोर्य्योडस नाम्नैव बलवानसि। धिक्! धिक! प्रच्छम्नरूपेण युध्यसेऽस्मड्वयाकुनतः।" (ड)
(ब) डढाहरांत, बधेनि।-एबस, दरोपदोकेमवडख दति शेषः, पाव :- फ्रलम, पयं-मङ्गामे बहुराजन्धनिषनकन इति भावः। प्रव दरोपदी केशवसथरुपख
हसकफपतया व विसपंः। उनाख् विदमोमांसाऊता जगन्नाथ पस्डतरा जैन,-"यत कमं परिशामे स्यात् सवतोनिष्टकारक्रम्। हालाइलमिवात्यन्तं विसर्पत्तु विसपं- चात् ॥" इति। (a) एल्लसमार, कार्यपहपमिति।-काय्यख ग्रहणं-सम्पादनार्था प्रत्ति:,
बअद्वरो: बगवस्य पकुन्तलया-गुरुवय्यें टुहिटलेन कल्पितया, साचिदेवत दव- कविदेवता-पविष्ठातदेवता, तथा सांहत दव, चनुमाबिनोतोरं-माालन्ाः नद्याः तोरे इत्ययं:। कार्य्यातिपात,-काय्यंस व्याघातः, [चन्चकाय्यातिपातः" इतति माठानरम]। चव समिदाहरथरूपक्ाथ्यंमम्वादनाथें म्रत्ेलिखानाटुलेखः। (स) वत्तेजनमाह, उत्तेजनमिति।-खकार्यब्य-खामोटख, सिडये- सम्पतये, तवा बव्यख पस्थाय-प्रवत्तनाय, कदीरवाक्-कटुवाकाम्, उन्ेजनमिति ह्ृथ्यते-कथ्य ते। (F) उदराहरति, इन्द्रनिदिति।-मेधगाढ़ं प्रति पय्ावणोकि:। हेइत
Page 637
[822] साहित्यदपयः ।
भर्र्सना तु परोवादः॥। ५०० ॥ (क) यथा सुन्दराफ्ट्र,-दुर्श्यीषनः। धिक्! धिक् !! सूत! किं कवतवानसि? वत्सस्य मे प्रश्ञतिदुर्त्तलितस्व पाप: पापं विधा- खति" इत्यादि। (ख) नीतिः शास्त्रेष वर्त्तनम् ॥५० १। (ग) यथा शाकुन्तले, -* दुभन्तः। विनोतवेभप्रवेश्यानि तपो- वनानि" इति। (घ) उत्तास्ार्थस् यत्त स्यादुत्कीर्त्तनमनेकधा। उपालभ्भखरुपेष तत् स्यादर्थविशेषगम् ॥५०२।(ङ)
जित्! साि-(पव्ययमिदश्) तवमित्यये:, नायेव-नतु वाय्यत उत भाष,
वसवत्वञ् ख्यायते इत्यय:, विक चिक-वां पुनः पुनः निन्दामि इत्ययेः, ( "चिक नभंत्संननिन्दथोः" इत्यमरः)। निन्दानीशीभूवं दौबल्यं समयेयने, मच्छश्रेत्यादि।- वसतम् वसमड्वयाकुप्: सन्, प्रकन्नरपेप,-अष्चतरूपेय, युव्यसे, यदि तव निभथत्वं छात् तदावश्यं प्रवाश्मयुके तम वत्तनं स्वादिति भाषः । बब प्रकाश्ययुद्धे इन्द्रनिती वर्संनं सकार्यम्। (4) अत्संनामाइ, अतमनेति।-परौवाद़,-तिरस्कारः, तृ-पुनः, भव्ंना, आदिति शेष:।
इन्तं सूतं प्रति मोहावसाने दुर्धोषनयय भव्ंनमिदम्। प्रमतिदुलंखितस्-प्रम्वव्या - खमावेन, दुर्खवितस-दुर्वियसितस्र, चसलसेति यावत्, वक्स्य-दुःभसनख्, प्राप:,-पापात्मा, भोम 5त्य:, पापम्-बनिष्ट, वयोविदाइमरपमित्वर्यः, विषा- अयति-बरिष्यति। पव सरयेः सथात् म्रथ्यावत्तंनकमंथ्रः तिरसरबात मक्ंगा।
माखायुसारैय कर्मामृष्ठानमित्यय:, नौति:। (घ) उदाइरति, ववेति।-"तपीमनम्रवेशी बोदतवं बजेत्" इति भाखमन हटव्यम्। (ड) प्यविशेषय्रमाह, उवयस्ेवि।-उवास-सवितस, पर्षस-विषयस्,
Page 638
षष्ठः परिच्छेदः। [822]
यथा शाकुन्तले,-शाङ्गरथः। [राजानं प्रति] प्राः! कथमिदं नाम, किमिदसुपन्यस्तमिति। ननु भवानेव नितरां लोक- उच्ान्वनिष्यातः । (च) सतोमपि चातिकुल्तेक संत्रयां जनोऽन्यथा भर्त्तुमतीं विशङते। अतः समोपे परिणेतुरष्यते प्रियाऽप्रिया वा प्रमदा खबन्धुभि: ।" (छ)
पल्लेख इति यावत, खात, तत् घर्थविशेषयां स्वात्। [ "डपालभविशेषेय" प्ृति पाठे तु-पतिकूषोशिखएनेनेति भाब: ]। (च) उदाहरति, यर्थेति।-था! बथमिदम, उकमिति शेष:। उपन्सं- वलमारमम ( "उपन्यासस्तु वाझखन" इत्यमरः)। नितराम-पतिशयेन, लोक-
["निमदोभ्यां स्नाते: कौशले" (घशषट पा०) इति षत्म ]। (छ) मनु सत्यं परिषोता मया, यतो सजानी हि बहुपवीक्षा सवन्ति, विन्तु कयं मवद्धि: पवन्देभ्ञमानोता ?" इत्याग्ड्ााइ, सतोमिति।-जनः,-सोब:, भर्भृ- मतों-सधवां स्वियं, जातिकुषं-पिटकुषमित्य:, एक,-तम्पाब इत्ययंः, संत्रयः, -पात्य: यथा: ताटभों, पिवादिण्टडमाववासिनोमित्वय:, सतो-साध्वौमपि, बन्तथा-पच्वरूपाम, [चव जनसंसदि तापसकोत्ती पनोचित्यदोषपरिद्ाराय कविमा दुष्टेति पदमप्रयुज्य बव्वर्थेति प्रयुत्नमिति बोध्यम् ] विभङ्ते-विशेषेष बात्ङ्ते, सदोषां सन्भावयतोव्यय :; पतः (वारपात्) खबन्भि: खख्या:,-खिया इत्ययेः, बन्धुमि :- पिवादिभि:, प्रमदा-नारो, प्रज्जष्टमदेत्यथंः, (वारडके तस्याः पितमवनाय- खाने जनानां दोषभडामावादिति भावः, चत एव स्ोष्षामान्यवाचकपदमपडाय प्रमदेति विशेषपदसुपात्तम्। "प्रमदः समपरदे मत्ते स्त्रियामुत्तमयोषिति"इति मेदिनी) मिया, चप्रिया वा, अवतु दति शरेष:, परिषेतु:,-पत्यः, समोपे दव्यते, रचितुमिति शेष: । चव "बिमिदमुपन्यसम्" दति रात्र उको तब्रिर्भंत्ंनरुपेय "थाः! कषम्" स्वादियाक्यवयेय "तदिदानीमापत्रसख्वेयं गह्यता सहयमचरथाय" इति खोत्तोथं: आाअंरबेथ सुड्ः सूचित: इति पर्यवभेषयम्। चमस्ततम्रभंखा म वर्वावडार:। बंज्र खविलं उत्तम।
सा- ४२
Page 639
साह्टित्यदर्पणः ।
प्रोत्साहनं स्यादुत्साह-गिरा कस्यापि योजन म्.५.२॥ (ब) यथा बालरामायणे,- "कालराव्रिकरालेयं स्त्रोति किं विचिकित्ससि ?। तन्ज्गाच्चतयं वातुं तात ! ताड़य ताड़काम्।।" (भ) साहाय्यं सङ्कटे यत् स्ात् सानुकूल्यं परस्य च ।५०४।(ञ) यथा वेशयाम्,-"बश्नत्याभा। [छपं प्रति] त्वमपि तावद्राज्जः पार्शवर्ती भव। रपः। वाब्काम्यहमद्य प्रतिकर्त्तुम्"(ट) इत्यादि। अभिमान: स एव स्यात्॥ ५०५ ।। (ठ)
मातः! किमप्यसटशं कवपणं वचस्ते" इत्यादि। (ड)
कस्पि योजनं- नियोजनं, कार्य्ये प्रव्त्तनमित्वय:, प्रोत्माहनं सात्। दशरूपक- कारस्तु "भेदः प्रोत्साइना मता" इत्याह। (भ) उदाइरति, कालरवोति।-स्रो इति हेतोः किं विचिकितांस ?- इन्यां न वैति संभयं करोषि: ("विचिकित्सा तु संभथः" इत्यमरः) हे तात ! (सप्रेमसम्बोधनामदम्) दय, राजतौति शूंषः, कालशापवत-प्रल्ययरवरिवत्, 1 "कायराविभदाराविर्मोदराविय दाकण" इति टुर्गाक्षप्शतीषाक् श्ाख्याया गुप्त- दता समाख्याया कालरापभ्रब्दस व्याख्या यथा,-कालरािः सवनन्तुमरणोय सचिता कल्परावि:" इति सवंभवदात्षम) कराला-दारण, बिलीक श्रांसनोत्ययः, तत्-तममात्, नगता वितय-विभुवनामत्यर्थः, वातुं-रचिुं,-ताड़का ताड़य- नहि। चव उत्साहवावधेन रामस ताड़काववे प्रवर्त्तनम्। (ञ) साहहाय्यमाह, साह्टाय्यमिति।-सङर्ट-विपदि, परस सातकूल्यम्- पतुकूषतया सह् वत्तनं यत्, तत् साह्ायं स्थात्। (ट) उदाइशव, यर्थेति।-प्रतिकत्ते-प्रत्यारिनां प्रस्तातिपातं निवाय्य तेषु पख्वातिपातविधानेन प्रतिकारायत्यथ। स्श्मन्यत्। ब रवन्यापाररूप सेङटे राजी दुर्श्योषनस्य पातुकूत्यविधानम्। (ठ) सलिमानमाइ, चनिमान इति।-स एव-पभिमानालङ्ार एवं। (ड) उदाहरात, यर्वेि।-तव्रेव-वेजोसंडार एवं। मातरिति/-
Page 640
षष्ठः परिच्छेदः । [824]
प्रश्नयादनुवर्त्तनम्। अनुवत्ति:॥ ५० ६॥ (ढ) यथा शाकुन्तले,-"राजा। [शकत्तखां प्रति] अयि! तपो वर्दते? अनस्या। दायिं अ्टिधिबिसेमलाहैगा" (गा) इत्यादि। भूतकार्थ्याख्यानमुत्कोत्तनं मतम् ॥५ ०७।। (त) यथा बालरामायगो,- "अवासोत् फगिपाशबन्धनविधि: शत््ा भवहेवरे गाढ़ं वचसि ताड़िते इनुमता द्रोगाद्रिरत्ाद्कतः।"इत्यादि।थ)
भोमेन ढःयामनादो मारिते तेन सह पुनर्योडमोहमानस्य मावा मान्वार्थ्या च निषिद्ृष्य दुर्श्योधनस्वेयमुक्रिः। है मातः !- गान्वारि! ते-तव, सुचचियाया इति ग्रावत, वचः,-वचनं, किमि-पशोभनं, वत्रमनर्हमित्यय:, बसटथम- बयोग्य, क्रपर्यं-तुद्रम् : [ "करपणम्" दब्त "विक्वतम्" उति पाठे-विपरोतम् ]। चरमपादवयो त्ेषा-"सुच्चिया क भवती क व दौनतेषा। निवत्ले! सतगतम्य विपत्तिमेतां, ववं नानुचिन्तयम रवमि मामयोग्यम्। इति। अव मातुवार्चेपेष दुर्य्योंधनम्य पभिमान: सूच्यते। वमन्ततिलकं वत्तम्।
सरयं, प्रतिवचनादिना सन्तोषणमिति यावत, बनुवृत्ति: । (र) उदाडरति, दायिमिति।-['ददानीमतियिविशेषलाभेन" इति संस्क- तम्]। पतिथिविशेषष्य-अतिथिश्रेषम्य, भव्त दृत्ययेः। बन्वत् सटम्। पत्र चनसूयाया: राजानं प्रत्यत्तरदाने प्रभथपूर्विकाऽनुवात्ति: । (त) उत्कोततनमाइ, भूर्तेति।-भूतस्य-वृत्तथ्, कार्यस बाख्यानं- कधनम्, उस्कोत्तनं मतम्। (ब) उदाइरति, परवेति।-पत्र-पतरिन् देशे,फषिना-नागाना, पात्सेन बन्धनं तस्य विधि:,-विधानम, सासीत; चत् व भवटेवरे-भवत्या:,-तव, सोताया उत्यथ:, देवर:,-सखय इति भावः, तमिन्, मत्र्या-मेघनादस भत्ि-, नामास्त्रविशेषेष, बचसि गाढ़म-पचचथें, ताड़िते-परद्टते सति इत्यय, इनुमता, तत्मऔ्जषनायमिति श्रेष :. दोषादरि:,-गव्वमादनपर्वत उत्यय:, बाहृतः। एतख
Page 641
[824] साह्ित्यदर्पपः
याज्ा तु क्वापि याज्बा या खयं दूतमुखेन वा ॥•म (द) यथा,- "पद्यापि देहि वैदेडीं दयालुस्वयि राघवः। शिरोभि: कन्टुकक्रोड़ां किं कारयसि वानरान्?॥" (ध) परिहार दूति प्रोक्त: कतानुचितमार्ज्जनम्॥५0 E॥ (न) यथा,- "प्रागाप्रयाणदुःखार्त्त उत्तवानसानक्षरम्। तत् चमख विभो! किस्व सुग्रोवस्ते समर्पितः । (प)
राघसपते: छत्ता व बसटाटवो।" दति। पत्र सोतां प्रति रामख् भूतख नाग- माभवन्धनादे: कार्य्यस कथनम। शार्टूलविक्रीड़ितं उत्तम्। (द ) याञ्जामाइ, यज्ति।-सयं, वा टूतमुखेन क्वापि नने या याब्ञा- पयना, सा बाज्ञा। (घ) दूतमुखेन उदाडरति, बद्यापोति।-रावसं प्रति चब्रदखोतिरियम्। वद्यापि-इदानोमाि, बेटेडों-सोतां, दैहि-प्रस्नपंय, राघवः,-रामः, त्वयि- बाततायिनि,दयालुः, पसनीति शेष :; शिशोमि:,-रामबाचप्रड्ारेख निर्यातते: मलके:, दर्शामदिति भावः, वानशन् किं-कर्थ, कन्दुबक्रोड़ां वारयि? वानरालव संग्राम- पतिहै: मिरोभि: बन्दुकक्रोड़ां वरि्यन्ति, तत् क्यं सहसे ? इति भाष:। [चम "हक्रोरव्तरस्याम्" (१४५२ पा०) दति सूवेष "वानरान्" पति प्रयोन्यमर्भुः याधिकं कर्मत्वम ] खयं याज्जाया उदाहृरयम् :- "भी खहमर! दोयतां जनवणा राम: खयं वाथते" इत्यादि। (न) परिषारमाड, परिदार इति।-कवतय्य चनुचितख्, कमय इति शेषा, माजनं-तज्जन्यापरावचमापनं, परिषार इति प्रोत्ः। (प) उदाइरति, प्रयेति।-राम प्रति वाबिन उत्ति:। प्रायम्रयासे- आषान्तसमये, यत् दुःखं-यातना, तेन नास :- व्यवतः सन्, यत् बनचष-दुर- दरमित्यये:, उत्रवान्-"त्या तपस्विचानडाल!" उ्त्वादि कटुवाक्यं ववितवान्, पाम, है विभी !- शौराम! तत् चमख; विश्व-पंन्यच, सुग्रोष:,-मम बनौयान् थाता, ते-तुम्य, समर्पित। जव चनुचितकार्य्स पूर्वनतस चमाश्रयनाकय मार्ननम्।
Page 642
षछ्ठः परिच्छेदः। [820]
अवधीरितकर्त्तव्य-कथनन्तु निवेदनम् ॥५१०॥ (फ) यथा राघवाभ्युदये,-"बच्नषः। आर्य्य! समुद्राभ्यर्थनया गन्तुमुद्यतोऽसि !! तत् किमेतत् ?" (ब) प्रवर्तनन्तु कार्य्यस्य यत् स्यात् साधु प्रवर्त्तनम् ॥५११॥(म) यथा वेषयां,-"राभा। कञ्जुकिन्! देवस्य देवकीनन्दनस्य बहुमानात् वत्सस्य भोमसेनस्य विजयमङ्गलाय प्रवर्त्तन्ताम्; तत्ोपचिता: समारभ्ाः ।" (म) आख्यानं पूर्ववृत्तोतति: ॥ ५१२ ॥ (य)
पूरिताः" इत्यादि। (र)
(फ) निवेदनमाड, जवपीरितेति।-चबधोरितस्य-बवतातख, तिरसकत- विषयस्यति यावत्, वार्तंव्य कथनं-क नंव्रयतेनाभिधानं, निवेदनम्। (व) उदाइरति, वर्धेति।-स्पट्टम। चत्र समुदाम्यथेनया गमनं चिरमवन्रातं, कथं पुनसह्ारा गमनमिति लत्पस्य तव्ारयं निवेदनम्। (भ) प्रवततनमाह, प्रवतनमिति।-कार्य्वय यत् साघु प्रवर्तनं, तत् प्रवत्तन खात्। (म) उदाइरति यघेति।-उपचिता:,-व्द्धिताः, समारभ्ा:,-ससुदयोगाः। जव युद्धकार्य्यस् सम्यक प्रवत्तनम्।
वधनम्, पाख्यानम्। (र) उदाहरति, यर्षेति।-तवैब-वेगोसंहारे एव। देश इति।-म :- पुरावादी शुतः, चयं-प्रत्यथः कुरुनेबकपी देशः, यमिन्-यदैकदेशे, समन्तपसब- नामके, उदा:, -जवाथयाः, परातोनां-पितबधवर्नण्ां हैइयानां, शोषितानि जखानोव ते: पूरिता:। चन्यं पादवयं तु एतस्य,-"चनादेव तवाबिषः परिभव- सातख कैअयड:। तान्धेवाहितश्सतरघम्मरगुरुएस्ापि भारखान्ति मे, यद्रामेय जत तदेब कुबते द्रोपायनि: क्रोधनः ।" चम्र हैदयमोषितै: इदपूर वादिकं पूवंतत्तान्तः उवि। मार्टूबबिक्रोितं उत्तम्।
Page 643
[82=] साहित्यदपणः ।
युक्तिरर्थावधारगम् ॥ ५१३ ॥ (ल) यथा तत्रेव,- "यदि समरमपास्य नास्ति मृत्यो- . र्भयमिति युक्तमितोऽन्यतः प्रयातुम् । अथ मरगमवश्यमेव जन्तोः किमिति मुधा सत्तिनं यश: कुरुध्वम् ?"॥ (व) प्रहर्ष: प्रमदाधिक्रम् ॥ ५१४ ॥ (श) यथा शाकुन्तले,-"राना। तत् किमिदानीमातमानं पूर्वं- मनोरथं नाभिनन्दामि ?" (ष) शिक्षा स्याट्पदेशनम्॥ ५१५ ॥ (स) यथा ततैव,-"सहि। ग जुत्तं अस्मबासिणो जणस अ्रकिटसक्कारं अदिधिबिसेसं उज्फित्र सच्छनददो गमगां"। (ह)
(ए) युत्निमाह, युतिरिति।-पर्थस्य-प्रयोजनख्, भवधारयं-कसंत्र्यत्व नियय:, युक्ि:। (ब) उदाइरति, यदीति।-यदि सम्न-युङ्धम, चपास्य-त्यक्का, (स्थित- स्वेत्यध्याडाथ्प) मृत्यो: भयं नासि-न सवेत् इत्ययं:, तदा इतः,-समरात्, चन्तः, - सन्व, प्रयातुं-गन्तुं, युक्तम-उचितम् दतति। बथ-पचानरे, जको:,- आथिन:, मरणम् ववश्यमेव-निश्चितमेव, भविष्यतौति शेष:, (मृत्युजंन्म्रवता धौर! देहेन सह जायते। चद्य वाउन्दमतान्ते वा मृत्युवे प्राथ्िनां घ्रवः ॥" इत्यादि भाग- बतवचनादिना तथ्य समर्थितत्वान्) तदा किमिति-कर्थं, मुधा-सृष, निष्कारण- मित्ययं:, यत्ः मखिमं कुरुध्वम् ? अम समरः कतव्य एवेत्यर्थावधारयम्। पुष्पिताय्रा उत्तम्। (प) म्हर्षभाह, प्रदष इति।-प्रमद्ख-प्रज्ट्टानन्दख, चाविकाम्-चौत्. वष्ंम्, चातिभथ्यमिति यावत्, प्रद्टषंः। (ष) उदाहरति, यर्धेति।-म्पट्टम्। बव्र भकुत्तवाया: पुनः प्राशी चान- न्दातिभय: । (स) र्िनेति।-पिया-प्ास्ताविरोधि उपदेशवधनम्, उपदेशनम्। (र) उदाइरति, समोति।-["सखि! नयुतमात्रमवासिनो जनसाजव-
Page 644
षष्ठः परिच्छेद:। [822]
एषास लक्षगं नाव्यालङ्वाराणां सामान्यत एक रूपत्वेऽपि भेटेन व्यपदेशो गड्डलिकाप्रवाहेण। एषु च (क) केषाच्षित् प्रयत्ततः कर्त्तव्यत्वात् तद्विशेषोक्रिः। एतानि च, (ख)- "पन्न सन्धि चतुव्वत्ति चतुःषध्ङ्मंयुतम्।
महारसं महाभोगमुदात्तरचनाऽन्वितम्। महापुरुषसव्जारं साध्वाचावं जनप्रियम्॥ सुश्रिष्टसन्धियोगन्न सुप्रयोगं सुखात्र्रयम् । मृदुशब्दातिपातन्च कवि: कुर्य्यात्त नाटकम्॥" (ग)
सत्कारमतिथिविशेषमुजिकत्वा सच्कन्दती गमनम्" इति संस्कतम् ]। खट्टम्। भव शकुन्तलां प्रति तत्ष्मख्या छपदेशवाकाम्। (क) ननु भूषणादोनि यानि लचणान्यतानि, तानि नाव्यभूषणहेतुत्वरूप- सामान्यधर्मयोगेन नाव्यालडारमध्ये एवान्तर्भवितुमर्हन्ति, तट्टरेषां भिन्नलवेनोपादान- मनतिप्रयोजनमित्यभिप्रायेषाड, एषामिति।-यदि व भूषणदीनि पूर्वोक्तानि नाव्य- भूषण हेतुत्व रूप सामा न्ववमंयगात नाव्याखड्ा रेडन्तभवितुमर्न्रि,तथाऽप्येषां भेदकथनं
भूषषस्थ यचायथं गुणेडलङ्गारीं च, शोभाया: श्रेषे, विशेषतष्य विशेषोत्तलड्ारे, एवमाशोरादिनाद्याल ङ्गा राण्य माशोराद्यालङ्गारेषु, तथा युक्याटोनां युत्यादि सध्यक्रेयु चान्तर्भावे सिदधे पुनरुपादानमनर्थकमित्यत चाड,एवु चेति।-एषु-लक्षपनाव्याल- ड्ारेपु। (ख) एतानोति।-एतानि-सचवादोनि, "नाटके पवश्ं कर्तव्रानि" इत्यय्रथान्वय: । (ग) पश्नेति।-पञ्च सन्यः,-मुखादयः यव तत, चलवारः व्रत्तय:,- कौशिकादय: यव तत्, चतुःषच्या चड्गैः पूर्वोतैः संयुतं, षट्विंगता खच्चपैः पूर्षोक्तैः, उपेसं-युत्तम्, चलडारः,-नाव्याबङ्गारैः पूर्वेतैः, उपभोमितं, महान्-परिपुष्ट इत्बयं:, रसः,-परशार: बोरो वा यव ताटर्यं, महाम् भोग :- भावादि: यब नाटथं, मडासहायं बा, उदात्ता-विलासरकादिगणयुत्ता पति भावः, या रचना तथा
Page 645
[1०0] साह्ित्यदर्पणः ।
दति मुनिनोक्षत्वात् नाटकेडवश्यं कर्त्तव्यान्येव। वोध्यक्गानि वच्चन्ते। लास्याङ्गान्याह,- गेयपदं स्थितपाठ्यमासौनं पुष्पगसिडका। प्रच्छेदकस्त्रगूढ़स्न सैन्धवाख्यं द्विगूढ़कम्॥
लास्ये दशविधं ह्येतदङ्गमुत्तां मनौषिभि: ॥५१६।(घ)
तव,- तन्त्रीभाएडं पुरस्क्त्योपविष्टस्यासने पुरः।
बन्वितं-युत्तं, महापुरुषस्-नायचप्रथानस्य, धोरोदात्तख दत्यय:, ससारः,- खिति: यत्िन् तथोतं, ["सञ्चारम्" इत्यव "सत्कारम"इतिवा पाठः; तव सत्कारः, -गुणवर्षनं यव पति बिय्रा: ] साषु:,-सद्विरनुष्ठेय इत्यय:, बाचारः,-वयवडार, यहा,-साधुः,-पविगौत:, बाचार,-वैदिक कर्म यव ताट्शं, जनप्रियं-बीक्- रखनं, सुप्रिष्टः सन्वेः,-मुखादेः, योग:,-समावेशः यममन् तथाभूतं, सुप्रयोगं- सुखाभिनयं, मुखाश्रथम-षानन्दनिखयं, मटुः,-मुकोमलः, शव्दानाम् पतिपातः, -प्रयोग: यत्िमन् तथाभूतम, ["पतिपातः" द्ृत्यत "बभिपातः" "सभिधानम" दति च पाठान्तरम्] नाटकं कवि: कर्ष्यातियन्वयः। बत एव मुनिना पुनरन्चत समथितं, -"वैक्रोयते प्रभृतिनिरविक्वतेय शम्देयुक्ञा न भान्ति खलिता भरतप्रयोगा: । यश्क्रियेब भरवमध्रत घेतान: वेश्वा हिजेरिव कमण्लुदण्डहप्ते: ।" इति। नाटकृष्य प्राधान्बमपि तेनेब प्रतिपादितम् :- "म तव्प्तानं न तक्कित्य न सा विद्या न सा कषा। न तन् शर्म न या योगो नाटके यत्र दृश्यते।" ९ति।
"ताब्वं मटनं नाट्ं खासयं नृतयक्ष नर्तने" उतमरेष नृत्यपर्य्याये खास्भन्दः वषितः;
तेन चव सास्यभव्देन नृय-गौत-वाद्यान्वेन वत्यन्े इति; अत रवोतं मेदिनोकारेव "बाखं तौर्य्यमिके मतम्" इति दिय। 7
Page 646
षछ्ठः परिच्छेद:।
शुष्कं गानं गेयपदम् ॥ ५१७ ॥ (ङ) यथा गौरोग्टहे वौषां वादयन्ती मलयवतौ,- "उत्फुल्ल कमल के स रपरा गगौरधुते! मम हवि गौरि!। पभिवाच्छितं प्रसिध्यतु भगवति ! युभब्रसादेन ।।" (च) स्थितपाठ्यं तटुच्यते। मदनोत्तापिता यत पठति प्राकृतं स्थिता॥५१८॥(छ)
स्थापि प्राक्मतपठनं स्थितपाठ्यम्" दति। निखिलातोद्यरहितं शोकचिन्ताऽन्विताऽबला। अप्रसाधितगावं यदासीनासोनमेव तत् ।५ १६।(ज)
(ङ) गेयपढमाड, तन्तोति।-तन्त्रीभाएडं-वोचायनं, पुरस्कत-चग्रेश्वत्य, मानोपायोपयोगितवेनाटय्येथयं:, पुरः,-पगतः, जासने पपविष्टम् यत् शुष्कं-इडा- रदिरसविरदितमित्यय:, गान तत गेयपदम्। उतात्र भरतैन,-"यासनेषूपविष्टैयंत् तन्न्ोभाण्डोपहंडिसम्। गायनेगोथते शुष्कं तत् गेयपदसुच्यते ।" इति। (v) उदाउरति, सत्फुक्जमिति।-उत्फुल्ल-विकसितं, यत बामल-पद्म, तथ्य कैसरपरागवत-किश्चल्काजोरागवत, गौरो-गौरवर्ष, दातिः,-दोपि: यष्- सादशि! वनकप्रभे! इत्य्थः, भगवति! गौरि-पार्वति! युषमत्प्रसादेन- भवत्वा: चनुयहेब, मम चभिवान्कितं-प्रार्थित, हि-निचितं, प्रसिष्यतु-सफल. तामेतु। पाय्या वत्तम्। नामानन्दस्य पद्यमदिम्। (क) स्चितपाठ्यसाड, सितपाठ्यमिति।-यव मटनेन उत्तापिता खिता सतो, प्राऊ्मतं-यथायधमिति भावः, पठति, तत्-वासमित्यर्यः, सिवितपाठ्यम्
(न) पायोनमाइ, निखिलेति।-शोवेन चिन्तया चान्विता चवला चम्रसाधि- तम्-बनलङ्तं, नावं यषिमिन् तत् यथा तथा, पासोना-डपविष्टा सतो, निखिलातोद्यरहितं-निखिलेग पातोदेन-बादोन, ("चतुर्तिधमिद बादां वादिया- तोखनामकम्" टव्यमरः) रहितं, वैनापि वादेन न समतमित्र्यः, यत, नायन इति शेष:, तत् बासोनम्। उदाह रपनूद्म्।
Page 647
[५02] साहित्यदर्पणः ।
आतोद्यमिश्रितं गैयं छन्दांसि विविधानि च। स्ोपुंसयोविपर्य्यास-चेष्टितं पुष्पगरिडका॥५२०॥(भ) अन्यासङ़ं पतिं मत्वा प्रेमविच्छेदमन्युना। वोगापुरःसरं गानं स्तिया: प्रचेदको मतः॥५ २१।।(ञ) स्वोवेशधारिगां एंसां नाय्ं श्वत्तां तरिगूढ़कम्॥५२२॥ (ट) यथा मालत्यां,-"मकरन्दः। एषोडस्मि मालती संवृत्तः।" कश्चन भष्टसङ्केत: सुव्यक्तकरगान्वितः। प्राकतं वचनं वक्ि यत्र तत् सैन्धवं विटु:५२३।(ठ) करणं-वोगादिक्रिया।
(म) पृष्पगांगड़कामाइ, बातद्येति।-आातोदोन-वादिवेणा, मिश्रितं-
50थं:, तथा खोपुंसथो: विपय्यामचे्टिस-विपर्ययासेन-वेपरोलेन, चे्टित-मृ्य- गोतावमिनयो गव तत. वेपरीत्यप्रकटनमिति भाव:, पुष्पगसिडका। यटुतं भरतेन,- "मृध्यन्त दििधं यत गीतमातोघमेष थ। स्व्रियः वस चेष्टन्ते सा सेया पुष्प- मण्डिका ॥" इति। (ञ) प्रच्केढकमाड पन्धेति।-पतिम् अन्यासङ्रम-बन्वव्याम् चासत- मित्वय:, मत्वा प्रेमविच्केटेन यः मन्च:,-शीकः, तेन हेतना स्व्रिया: बोधापुरःसरं नाम प्रच्केदय: मतः। यथा शाकन्तले,-"बहिषबमहुलोहमाविदी" इत्यादि। ["भभिनवमधुखोभभावितः" द्रति संस्कृतम ]। (ट) विगूढ़भाद, स्ोति।-स्व्रौवेभधारिणां पुंसा पक्षां-मनोप्न, माव्यं- नर्संमाटिथिकं, विगूढ़कं-वौधि नतंनादोनि गूढ़ानि यव तथोक्रम। बव पुंस्व- बाक-मावाना बयायां गोपनात बरिगूढ़त्म। (ठ ) मैनवसाइ, कयनेति।-बट्टसऐेतः,-सद्गेवखाने नागिकाया चना.
भोपादिसाधनेनेत्यं :. अन्वितोषि वशन-कोडपि पुरुषः, यप प्राळ्वतं वचमं बति, वत् सेन्वर्व बिटुः। बचा उत्तरकाण्डे रावषधटताया: रन्राया: बनागमने नयकूपरः।
Page 648
षष्ठः परिच्छेद:।
चतुरस्पदं गौतं मुखप्रतिमुखान्वितम्। दिगूढ़ं रसभावाव्यम्॥ ५२४ ॥ (ड) उत्तमोत्तमकं पुनः। कोपप्रसादजमधि-त्षेपयुतां रसोत्तरम्। हावहेलान्वितं चित्र-शोकबन्धमनोहरम् ॥५ २५।(ढ) उत्तिप्रत्युक्तिसंयुतं सोमालन्भमलीकवत्। विलासान्वितगीतार्थमुत्तप्रत्युत्तमुच्यते ॥५२६।। (गा)
एतदेव यदा सर्वेः पताकास्थानकैर्युतम्। अङ्गेश्व दशभिर्धीरा महानाटकमूचिरे ॥५२७। (त)
(ड) हिगूढ़माह्, चतुरसपदमिति ।-चतुरसायरि-सामानिकमनो डराफिति
सन्विष्षमन्वितम्-उनिप्रत्यांक्रसहितं, रस्षमावाभ्याम् बाठ्यं-पूर्व चेति विशेषणवय विशिष्टं गौतं हिगूढ़ं, नाम सेयमिति श्रेष:। (ढ़) उत्तमीत्तमकमाह, उत्तमोक्षमकमिति।-कोपप्रसादाम्यां नातम्, सवि सेप:,-तिरस्कारः, तट्युतां, रसोत्तरं-सरसामत्ययं:, हावन-"भुनेवादिविकारैस्तु इति सवपोतेन, डंखया-"हेलाइत्यन्तसमालत््य-विकारः स्ात् स एव च" द्ृव्युत्- लचरेम भवविशेषेय, चन्वितं, चितरेध-मनोप्ेन, श्ोकबन्वेन-पदारपनेन, मनोहतं गौतं पुनः उत्तमोत्तमक्म्।
कोपासनं-तिरस्कारव्यश्कम्, बलीकवत्-मृषावादद्यहितम, अप्रियवद्दा, विलासेन बन्वितः,-युतुः, गौतख सथं: यव ताटशं, गोतम उत्प्रत्यक्षम् उच्यते। एतेषासुदा- इर्यानि सनातनगोवा-गोतमोविन्दादो यथायर्थ मृग्यादि। (त) महानाटकमाड, एवादृति।-एक्त्-नाटकम एव, यदा सहे- पूर्णोले:, पताकाखानके: दममिरस्ष युतं, तदा धोरा-विशास महानादशस
Page 649
साह्टित्वदपणः ।
एतदेव नाटकम्। यथा,-बालरामायगम्। पथ प्रकरणम्,- भवेत् प्रकरणे वृत्तं लौकिकं कविकल्पितम्। शृङ्गारोडङ्गो नायकस्तु विप्रोऽमात्योऽथवा बणिक्। सापायधर्मकामार्थ-परो धौरप्रशान्तक: ।५२८।(थ) विप्रनायकं यथा,-मृच्छकटिकम्। अ्रमात्यनायकं,- मालतोमाधवम्। बणिङ्नायकं,-पुष्पभूषितम्। नायिका कुलजा क्वापि वेभ्या क्वापि दयं क्वचित्। तेन भेदास्यस्तस्य तव भेदस्ृतीयकः। कितवद्यूतकारादि-विटचेटकसङ्कल: ।५२ ६। (द) कुलस्त्रौ पुष्पभूषिते। वेश्या तु रङ्गदत्ते। द्वे अरपि
(थ) नाटकमुक्का प्रकरयसाइ, बधेव्यादिना।-भवैरदिति।-पकरषे ततं- वर्षनीयं नायकचरितं, लौकिकं-लोखचरिवमावप्रसिडम, चत एव कविना कल्पितं
नायक: चोरप्रशान्तक:,-पूर्वेकलचपकः, सापायाः,-पपायः,-चयः, तत्ह्िताः ये धर्मा:,-खवर्गसाधनभूता: कामा:,-सोपचादय: पर्था :- भोगसाथनानि, चनादोनौति यावत, तत्परः,-तदासतः, नत्ृ चपायरहितमुतिका्मोति भाव :; पमंखय खर्गसाधनतवेन, बामसय पुतरपश्रादिविषयवत्वेन, सर्थस भोगसाधनलेन सापा- वत्वं प्रसिर्म्। (द) नायिकेति।-क्वावि-प्रकरथे, नायिका कुषना-कुषोना, क्वापि वेश्या-गचिका, कचिद्ा इयं-कुषजा वेख्वा वेवयं:, तेन-नाथिकाभेदेन, (हेतुना) तसव-प्रकरपख, वयः भेदा:,-विशेषा:। तव-तेषु भेदेषु, टनोय: भेदः,-यम कुखना वेश्या व नायिका स दति भय: कितब:,-धुत्त:, छृतकार, [ चादिपदेन सलिवादोनं ब्रदणं] तथा बिटः,-पूर्वेतखचषः, तथा चंढरः एतें; सडुख:,-
Page 650
षड्ठः परिच्छेदः।
इकटिकायाम्, घस्थ नाटकप्रअतित्वात् (ध)। श्ेवं नाटकवत्। भथ भाष:,- भाग: स्याहूर्त्तचरितो नानाऽवस्थान्तरात्मक:। एकाङ् एक एवात निपुष: पसिडतो विटः ॥ रड्चे प्रकाशयेत् खेनानुभूतमितरेण वा। सम्बोधनोत्तिप्रत्युक्ती कुर्य्यादाकाशभाषितैः ।
तवेतिवृत्तमुत्पादयं वत्ति: प्रायेग भारती। मुखनिर्वहरो सन्धी लास्याङ्गानि दशापि च॥५ ३०॥(न) तत आकाशभाषितरूप परवचनमपि खयमेवानुवदसुत्तर- प्रत्युत्तरे कुर्य्यात्। मृङ्गारवौररसी च सौभाग्यशैर्ययवर्षनया
(v) परत्येति।-"बिना विशेषं सर्वेषा खक्षम नाटकवन्म्रतम्" दत्यतेः पस- मथरथस्य, नाटकमेव प्रज्ति:,-मूषकारणं यथ्य तथोक्तः, तथ्य भावः तथात्। (न) सायमाह, भाथ इति।-धूर्तखय, नाधकस्य पति शेष:, चरितं यव सः, नानाविधम् सवस्थान्तरं-साय्यसाधर्व्यसेदः, दश्ाभेद: वा, बात्मा-स्रूपं यस्य
एवार:,-एकैनेव चडम समापनीय इत्य:, भाषः खात्। चत्र एक एव निपुष:,- बतुरः, पण्डितः विटः खेन-चातमना, दतरेग् वा चनुभृतं, वस्तु दति श्रेषः, रसे- नाय्यभालायां, प्रकाश्येत्। आाकान्तमाषिते: सम्बोधनेन डांतप्रत्यको कुर्य्यात्। भौर्य् शोमाग्यवर्यने: वौरधडारी रसो,-शर्य्यवर्यंनेन बोरं, सौमावर्यनेन मद्वार- नित्य:, सूषयेत, न तु प्रधानतेन प्रयुस्नीतति भावः। तव-माषे, द्रविद्वततं- वर्धनीयं वस्तु, उत्पादं-वविभि: वत्पनीयं, न तु पुराणादिर्माषद्वमित्य:, प्रायेम- बायुब्धेन, सुख्यत्वेन इत्यर्थः, मारती उरि:, मुखं निवंहनसेन्देती सन्धो, तषा वाखाप्ानि दमापर, प्रथोन्यानीति भेष:। सा-४२
Page 651
साहित्यदपंणः।
सूचयेत्। प्रायो भारतो, कापि कौशिक्पि इत्तिर्भवति।
प्रथ व्यायोग:,- ख्यातेतिष्टत्तो व्यायोग: खल्पस्वोजनसंयुतः । होनो गर्भविमर्षाभ्यां नवैर्बहुभिराश्रितः ॥ एकाङ्श्च भवेदख्ी-निमित्तसमरोदयः। कौशिकोवृत्तिरहितः प्रख्यातस्तत्र नायक: ॥ राजर्षिरथ दिव्यो वा भवेद्दीरोद्वतञ्च सः । हास्यशृङ्गारशान्तेभ्य दतरेऽबाङ्रिनो रसा:॥५३१॥(प) यथा,-योगन्धिका दरगाम्। प्थ समवकार:, -- वृत्तं समवकारे तु ख्यातं देवासुराश्रयम्। सन्धयो निर्विमर्षास्तु बयोडङ्घास्तत्र चादिमे।। सन्धी हावन्त्ययोसद्देक एको भवेत् पुनः। नायका द्ादशोदात्ता: प्रख्याता देवमानवा: ॥ फलं पृथक् पृथक् तेषां वीरमुख्योऽखिलो रसः। छृत्तयो मन्दकौशिक्ो नाव विन्दुप्रवेशकी॥ (प ) व्यायोनमाड, ख्यातेतिवृत्त पति।-वव्यात-पुगपादिषु प्रमित्रम, पति- इसं बथ्य यम् पा साटन:, व्यायुन्यन्लेड्िमिन् वहव: पुरुषा पति व्यायीग:, गर्भीवमर्षाम्या
दय:,-खोनिमिसं बिना समरख्य-सकामत, उदय:,-उपष्यिति: य्मिन् तथा- भूतः; यथा-परशरामक वितुतंध निमित्तोजन्य हैतयवंश्ेः सम समरे महांत्तिति पोधम। शोमियोति-कोमिक्या उच्या रहितः, चम् कौमिकों श्तं पररिष्म्ष सत्या कयाइपि सच्चा बन्नं कर्य्यात् इम्मं:। पच्चत् सुगनम्।
Page 652
षछ्ठः परिच्छेद:। [100]
वौय्यङ्गानि च तत्र स्युर्यथालाभं चयोदश। गायवाणिङ्लुखान्यव छन्दांसि विविधानि च।। विशृङ्गारस्त्रिकपटः कार्य्यश्चायं निविद्रवः। वस्तु द्ादशनाड़ोभिर्निष्यादां प्रथमाङ्कगम्।। द्वितोयेSड्े चतसभिर्द्दाभ्यामक्के ढतोयके ॥५३२॥ (फ) नाड़िका-घटिकाइ्यमुच्ते। विन्दुप्रवेशकी च नाटकोकी अपि नेह विधातव्यौ। तव,- धर्मार्थकामैख्वविधः शृङ्गारः, कपटः पुनः।
मर्षा:,-विमर्षरंिताः, सम्यः,-वतुयसन्धिं बिना चत्वारः सन्यः प्रयोज्या इत्ययं :; पठा-तदाखया: परिच्छेदा:, वयः, तब चादिमे बडे, हौ सभ्ी- सुखप्रतिमुखे इति माव: चन्त्यथो :- द्वितोयतृतीययोग्डयोरिवय :. एवः एक :.- नभंः निवदमस् उत्वर्थ:, सन्धितिति शेष:, भवेत। उदात्ता:,-पोरोदात्ता:, देव- मानवा :.- दिव्यादिव्या: दत्वय:, ["देवमानवाः" चत्र "देवदानवा:" इति पाठा- न्तरम] तेषां-नायकारना, पृथक पृथक-भिन्न भिन्नं, फबम्। अखिस:,-समप्रः, रसः वीरमुख्य :- वौर्वस एवं बद्टो, चन्े चङ्ानोति भाब:। मन्दकीशिकया:,- मन्दा कौश्थिको यासु ताः, प्रायेथ कोशिकोहोना उत्ययः। गायवोति।-गायत्री- बड़चरा उति:, उश्िक-सपाचरा उति:, तत्प्रमृवोनि। विद्रब:,-गभसं्यड्गं, स
मिटं बचनम्। डाटमनाफोमि:,-चतुविभ्तिघटिकामि:, (उत्स दमकुपकक्रता,- "डिसन्विरस: प्रथम: कार्य्यों रादयनालिक:। चतुर्हिनासिवाकन्यो नालिका घंटवाहयम ।" एतति) परचमाङगं-प्रषमाअनिविषटं वस्तु, निष्यादा-सम्पादनीयम। टितोयेडडे पतसमि:, नाफ़ोभि: इति शेष:, घाटकाइट्कैन वस्तु निष्याद्यमिति भाब:, पतसूनि:" उत्यत्र "प तिसनि:" इति पाठान्तरम] तथा ढतोये बहं शम्ा, नाड़ोव्याम् इति शेष:, बतुरभिं; घटिश्ानिरिति भावः तवत्यं वस्तु निष्ाधर्मिति
Page 653
साहित्यदपथ: ।
खाभाविक: कृविमश्च दैवजो विद्रव: पुनः ॥ प्रचेतनैश्चेतनैश्व चेतनाचेतनैः कतः ॥ ५३३ ॥ (ब) पत शास्त्राविरोधेन क्वतो धर्मेसृङ्गारः। अ्ररथेलाभार्थ- कब्पितः पर्थशृङ्गारः। प्रहसनमृङ्गारः कामृङ्गारः । तत्र काम- शृङ्गगरः प्रथमाङ्ग एव ; अन्ययोसु न नियम इत्याहुः। चेतना- चेतना:,-गजाटयः । समव कौर्य्यन्ते (भ) बह्दवोर्ऽर्था भस्तिमत्चिति समवकारः । यथा,-समुद्रमथनम्। प्रथ डिम:,-
उपरागैश्व भूयिष्ठो डिम: ख्यातेतिवृत्तक: ॥ अङ्गो रौद्ररसस्तन सर्वेडङ्गानि रसा: पुनः। चत्वारोडङ्गा मता नेह विष्कन्भकप्रवेशकौ॥
(म) प्शारख चपटख विद्रवस् व वैविष्यं दर्शयति, धर्मार्येति।-भगार:
कवटाचरयं पुनः, साभाविक:, कविमः, देवनः,-टैवेन जनितः इति विविषः। विद्रव :- घड्ा अव-वासकतः सम्मः पुनः, प्रचेतनअ्ञतः, चेतनऊतः, तथा चेतनाचेतमकवत इति विविष: । दशरूपककारख्वाड,-"मबदस यथासहा कपटाः। तथा नगरोपरोघयुड्वाताव्यादिविद्रवायां मध्ये पयेकी विद्रयः कार्य्य:। धर्माय- नामइद्ाराषामेकेक: प्रङ्ार: प्रत्यङ्धमेय विधातन्य:" इृति। बङ्ास्तयसत चादो मुखपतिमुखी तथा। वस्तुखभावदेवारि-सत्ाः स्यः कपटास्यः। कयामपि निबध्ीधात् तथा डाटमनालियाम्। द्वितोयैडसेडपिय चतुर्नालिकावधिका ककाम। पुररोष- रयानन्याटि-निमिका विदवास्यः ॥ ततोयैडके निवड्या कबा यापि बिनाखिया।
(म) धर्मथनार रति।-निषिनबाले निविडयोषिति बतः शबार: बासत- विरड, तदिवरी वमप्द्वार: इबयः। समयकीर्य्यने-सम्यक प्रयुन्धन्ते, निवस्यणी 8त्वयं:।
Page 654
षछः परिच्केद:।
नायका देवगन्वर्व-यच्तरचोमहोरगाः । भूतप्रेतपिशाचाद्याः षोड़शात्यन्तमुद्दता: ।। वृत्तय: कौशिकोहोना निर्विमर्षास् सन्वयः। दोप्ता: सुः षड़साः शान्त-हास्यमृङ्गारवर्जिता:॥४२४ (म ] अत्ोदाहर पज् .- "त्रिपुरदाङ्ः इति महर्षिः। अथ र ईहामृग:,- र्दहामृगो मिश्रवृत्तश्चतुरङ्कः प्रकीत्तितः । मुखप्रतिमुखे सन्धी तत निर्वहगां तथा। नरदिव्यावनियमौ नायकप्रतिनायकौ। ख्यातौ धौरोद्वतावन्यो गूढ़भावादयुत्तकृत्॥
शृङ्गाराभासमप्यस्य किञ्चित् किञ्चित् प्रदर्शयेत् ॥ पताकानायका दिव्या मर्त्या वाऽपि दशोड्वताः । युद्दमानीय संरभं परं व्याजान्निवर्त्तते॥ महात्मानो बधप्राप्ता अपि बध्या: स्युरच नो।। एकाङ़ो देव एवात नेतेत्याहु: परे पुनः। दिव्यस्ीहेतुकं युद्धं नायका: षड़ितीतरे॥५३५॥(य)
(म) डिमसाह, बेति।-उपरागै:,-चन्द्रसूध्ये यडपौः, चकारैय निर्धाती
इतिहतं बस ताहभः । १8-डिमे इसयः। दोप्ा:,-उब्ज्वषाः, विभावादिसामग्ो- पखेन झिति प्तोयमाना उवि भावः। सन्यत स्पट्टम् ।
Page 655
[.] साहित्यदपंयः ।
मिन्न्रं-ख्याताख्यातम्। प्रन्य:,-प्रतिनायकः। पताक्षा नायकास्तु नायकपतिनायकयोमिंलिता दश। नायको मृगवत् पलभ्यां नायिकामव ईदते-वाळ्कतौति ईडामृग:। यथा,- कुसुमश्रेखरविजयादि:।
उत्मृष्टिकाङ्क एकाङ्को नेतार: प्राक्ृता नराः। रसोऽब करुप: स्थायी बहुस्ौपरिदेवितम्। प्रख्यातमितिवृत्तञ्न कविर्बुद्या प्रणन्नयेत्। भागवत् सन्धिष्टत्ताङ्गान्यस्पिन् जयपराजयौ।। युद्दञ्ज वाचा कर्त्तव्यं निर्वेदवचनं बहु॥ ५३६ ॥(र)
-नियमबकिंती, कचित् नरी नायबः प्रतिनावकी वा, कचित् दिव्य: नायकः प्रतिनाययी या इति नायकप्रतिनाययायोनिकमी नासोति भाव:। चन:,-परति-
हराटिना-बलास्वावादिना, [चादिपदैन छम्ादिपरियड: ] परं-भवं. प्रति. नायवमि्थय:, संवर्थ-क्रोषम, चागीय-प्रापथ्य, कर्ई अ्त्वेतवर्य, खितस नायक- स्वेति शेष:, व्याजात्-वार्थ्यानरकषात्। ["ननयसते" उत्यन "निवसंयेत" पति पाठे-परं युडस्वानमानीय संरथ निवसयेदितय:] महात्ान इति।-चतप्राप्ताः -वषप्राप्ियोग्या अपोत्ययं :; प्रतिनाययाना बचे पुरावादिमसिस्ेपि स न वर्णनीय शवि मावः। चन्वत् सुनमम्। (र) बहमाइ, उम्ृर्टिकेति।-एम्मटिवाइ:,- बरखेव नामान्तरमेतत्। प्राम्ता:,-सामान्या:, नातिमहान्त इत्यय :; चत्र कबषी रसः खायौ-खिरतर:, प्रधानभृत पति यावत्; चव एव बह्ोनां खोषं परिदेषितं-विख्याप:, तथा प्रख्यावं -प्रणिदम, शतिवत्तम्। अरपश्नेत-पहुतोकर्ष्यात्। चत एवोक "मख्यातवस्त्- विषयस्वपख्यातः वदाविदेव खात्। दिव्यपृरषैर्वियुत्रः शेषेरन्येर्भवेत पुन्तिः ॥" इवि। आयवदिति।-नाये यमा मुखनिवंहसे सन्ो, नौधिको-भारबी उत्तो, दम वाखा फानि, ववाडबापोच्यं:। पचिन्-पडें, जयपराजयौ बाचा ब्यनोयो; चत्र पषेनं-'बापा युद्ध विषावमां वषा अयपरालयो" दवि। चन् सट्म्।
Page 656
वष्ठः परिच्छेद:। [uee]
दमच केचित्,-"नाटकायन्तःपात्य इपरिच्छे शर्थम् उत्ृषटि- काहनामानम्" ब्ाहुः। अन्ये तु .- "डत्कान्ता-विलोमरपा, सरष्टियंत्र" इति। उत्मृष्टिकाङुः यथा,-भ्ररमिष्ठाययातिः। प्रथ वौथो,- वोध्यामेको भवेदङ्ग: कश्चिदेकोऽच कल्पाते।
सूचयेन्वूरिशृङ्गारं किञ्विदन्यान् रसानपि। मुर्खानर्वहणे सन्धी अर्थप्रकृृतयोऽखिलाः।५३०।ल) क्विदिति-उत्तमो मध्यमोडधमी वा। मृङ्गारबह्तनत्वाच्च
अस्यास् योद शाङ्गानि निर्दिशन्ति मनौषिष: उद्दात्यकावलगिते प्रपन्नस्तिगतं छलम् ॥ वाक्केल्यधिबले गएडमवस्यन्दितनालिके। असत्प्रलापव्याहार-मृदवानि च तानि तु ।५३८।(व) तत उद्ात्यकावलगिते प्रस्तावनाप्रस्तावे सोदाहरणं लचचिते।
नायम पति शेष:, कल्पाते-निषस्यते। चखिखा:,-उमग्राः, पश्चेति भावः, वर्ष- मज्तय:,- योनादयः, प्रयोन्या इति शेषः। दमपवज्ारस्ाइ,-"बोधी तु कौशिकी र्गन: सं्यद्ासंसतु आयवत्। रसः सचस्तु प्रमारः स्ृशनदपि रसान्तरम्। युक्ता प्रसावना ख्यातेर सैवहात्यकादिभि:। एवं बौधी विधातव्या हेषापाचप्रयोनिता।" हति। ( म) वसा इति :- पख्ाः,-वोध्याः, वयोदम चङ्गानि मनोषिष :- विste:, निर्टिशनति-श्रहुरिययः। तान्येव नामती मणयति,-उदाव्ययम्, चव- नमित, सपतः, विगतं, कलं, बाक्ेवि:, सषिषलं, गश्म्, चवसन्दितं, नाविषम भसत्प्रबाप:, व्याहाष;, सर्दव घेवि।
Page 657
साहित्यटर्पथः ।
मिथो वाक्यमसबूतं प्रपञ्नो हास्यकनमतः॥५३६।(श) यथा विक्रमोर्वश्याम् :- बड़भौसविदूष कचेव्योरन्योऽन्यवचनम्। विगतं स्यादनेकार्थ-योजनं श्रुतिसाम्यतः॥५४०॥(ष) यथा तवैव,-"राना।- सर्वन्ितिभृतां नाथ ! टष्टा सर्वाङ्गसुन्दरी। रामा रम्ये वनान्तेऽस्मिन् मया विरा्िता त्या?॥ (स) नेपथ्ये तथैब प्रतिशब्दः। "राजा। कथं दृष्टेत्याह"। अत् प्रश्नवाक्य- मेवोत्तरत्वेन योजितम्। "नटादिवितयविषयमेवेदम्" (ह) इति कवित्। (थ) प्रपथमाइ, मिथ दति।-मिथ:,-परस्परं, हाखज्ञत-हासजनकम्, बसहूतं-मिथ्वाभूतं, वाक्यं प्रपञ्तः। (ष) विगतमाह, व्रिगतममिति।-स्रुतिसाम्यतः,-मब्दसाहश्ात्, चनेषायं योननं-बहषें कल्पनं, विगसं स्यात्। (स) उदाहरति, सर्वेति।-पर्वतें प्रति उवधीविरहितसय पुरवसः प्रश्ना- लिकेयमुक्रि:, पर्वन्तरयोजनेन साजानं प्रति पर्वतस्यापि प्रतिध्वनिना तत्प्रतिवचन- रृपा व प्रत्यत्निरियम्। हे सर्वसितिमृता-सवेषा पर्वतानां, नाथ !- ग्रे्ठ! भष्तिन् रम्ये-सुभगे, बनान्ते-वनमध्ये, त्वया सर्वाङ्सुन्दरो-सर्वावयवश्ीभना, च्त्यरजष्ट- रपा इत्यथ:, मया विशिता-मया वियना, रामा-एर्वंश्रीथथे:, दृष्टा -थव खोकिता ? (इि प्रत्नपथः; उत्तरपचे पुनः,-) ह सवंचितिमतां नाय !- निखिख- चितिपश्रेष्ठ! मया कर्चा त्या विवदिता रामा टष्ट उवं व्याख्येयम, चन्त् समानम्। पतासय माकयख प्रतिध्वनेय साम्यात् "सर्बचितिमृता नाघ!" इत्स् पर्वतश्रेष्ठ-राणश्रेष्ठरपाथड्यघटितलेन, तथा "त्वया" इतिपदस प्रश्नपचे "हृष्ट" पति क्रियायां वतत्वेनान्वयः, "मया" उत्यख व विरिता-पदेनान्वयः; उत्तरपचे तु - 'तवया" दबस विर्वितेतिपदेन, "मया" इत्यद् व दशनक्रियारयां मार्तुलेनान्वयः इवि पोमयायं प्रतिपादमेन चनेवाययोजनं बोधयम्।
इदं-विगतम। तथाSडड दशकपककार:,-सुतिश्ाम्यादनेवावंयोजनं निगव- निवह। नटादिवितयादाप; पूवरसे नदिष्यते।" उवि।
Page 658
षष्ठः परिच्छेदः ।
प्रियाभैरप्रियैर्वाक्वैर्विलोभ्य छलना चलम्॥५४ १ ॥(ब ) यथा वेषयां,-"भोमार्जुनी ।- वर्त्ता दूतच्छलानां जतुमयभरपोहोपनः साडभिमानो जष्ण के शोत्तरोयव्यपनयनपट: पाणडवा यस्य दासा:। राजा दुःशासनादेर्गवरनुजशतस्याङ्गराजस् मित्रं क्वास्ते टुर्य्योधनोऽसौ? कथयत न रुषा ट्रष्टमभ्यागतो खः॥"(ख) अन्ये व्वाहुम्छ्लं किञ्चित् कार्य्यमुहिश्य कस्यचित्। उदोय्यते यहचनं वञ्चनाहास्रोषक्ृत्।५ ४२॥ (ग)
(क) इतमाड, प्रियाभेदिति।-प्रियामे :- प्रियसदशेः, पभियेः बाब्यो: विषोष्य कप्रमा-परप्रतारया,कनम। तथोक्न :- "कसन्ु कशनावाको: मियामे- रप्रिये: खुत्तः" इति। (ख) उदाहरति, कर्नेति।-मथान् प्रति भोमसैनस्ोतिर्यम्। छृतकखानां -दूमकोडाउपकपटानां, बर्ता, जुमयं-अतुपचुर, [प्रचुरायें मघट्] यत भरषं - महं. ("अरषं गषरचिवोः" उयमरः) तथ्य उहोपन :- विशेषनद्वारा जढु- महदाहय एत्थ:, पमिमानी-पतझारवान, कसाया :- द्रौपकाः, कैशनाम् एत्तरोयय्य व व्यपनयने-वानषंगे, पट:,-नियोजयिता इत्यय:, ["व्यपनयनपटः"
पाछवा:,-युधि्ठिवादयः, यथ दासा :- विङ्ुरः, यृतनयैन दास्तवेन सवाषिता
गुरुः. षङ्रयानम्य-कर्पस्य, मियं-बम्ुः, र,-प्रसिङ्ध, चछौ राजा दुर्य्योधनः क-कब, पास :- तिष्ठति? वचयत, ययमिति शेष :; रूषा-क्रोषेन, द्रषटं-सं साधास्कर्म, नसम्यागती-उपस्विती, सः .- भवावः, बावामिति शेषः। युत्- कलाटियर्सत्बयनेन पवियामतं, तथा "न रषा ट्रष्टमभ्यागती" पति वाक्ो तु प्रियालत्वम् उत्युमाम्यां दुर्श्योधनं प्रति कन्नना। सन्धव उत्तम्। (ग) मतान्तरैय कनमाइ, बने तिति।-किश्चित कार्यसुहिम्व वसचत् वसनाहासरोषपरं यत् बममम् उदोर्य्यने-कथ्यते, बन्चे-बपरे पच्चिवास्तु, तम् कडम पाइ:,-नवयन्ति। उदाइस्यम् अतुस्न्ेवम्।
Page 659
[18] साहित्यदपपः ।
वाक्केलिर्हास्यस म्बन्धो द्विचिप्रत्युक्तितो भवेत् ॥५४३।। (घ) द्ितोत्युपलत्षणम ; यथा,- "मिच्चो! मांमनिषेवगं परकुरुषे ? किं तेन मद्यं बिना? मदय्ापि तव प्रियम् ? प्रियमही! वाराङ्गनाभि: सह। वैश्याSप्यथंरुचिः, कुतस्तव धनम् ? धूतेन चौय्येप वा, चौर्य्यद्य तपरिग्रहोपि भवतः ? नष्टस्य काऽन्या गति: ।" (ड) केचित्,-"प्रक्रान्तवाकयस्य साकाङ्कस्येव निव्ृत्तिर्वाक्केलिः" इत्याहुः। अन्ये च,-"अ्रनेकस्य प्रम्नस्येकमुत्तरम्।" अन्योऽन्यवाक्याधिक्योत्ति: स्पद्याऽधिबलं मतम् ४४ (ब) यथा मम प्रभावत्यां,-बच्चनामः ।- भस्य वत्तः वणेनैव निर्मथ्य गदयाऽनया। लोनयोभ्मू लयाम्येव भुवनद्तयमद्य वः । (छ्) (घ) वाककेविमाइ, बाक्कखदिति।-हेवा लिसो वा प्रत्युतषथः,-प्रतिबचमानि ताथ्यः, [समासप्र्यानामनिव्वत्वादव उच्यप्रत्ययालावः ] यः डास्सम्बन्ध:, स वाक्केलि-, अंवेत्। चनेकवाकय स्ेकमुत्तरं बाझयेखिरिति भाबः । तथाऽडड,-"विनितच्याSस्य वाक-
(ड) उदाइरति, मियो पति।-ह मियो! मांसनिवेषयं-मांसभीजनं, प्रमुषषे? (पति पत्रः); मयं बिना तेन-मांसेन, बिम्? (एत्त्तरम्) मयसहित- मांसभोजनमेव कचिकरमित्बर्य :; महाय्यापि तब प्रियम् ? (इति प्रत्रः) ; बहो ! मियं सत्चं, परन्तु वाराङणामि: सद (इत्युत्तरम) ; बिना वेश्यानिर्मंद्यमपि न परोतिकर- िन्ययः; वैश्वा-वाराङणा, यपि, सयकषि:,-पर्यामिलाषियी, (त्वन्तु मिच्र:) इुतसव चनम् ? बायातोति शेष: (हति प्रत्नः); वृतैन चौष्येंब बा, धनम् उपार्व्यते म्यति शेष:, (दबतरम); अवतः वौय्यद्यसयोदि परियह :- खौबार :: वततंते इति शेष:, (शि परत्न:) ; नटस्-पापारमष्टय,चन्चा-चपता, नति:,-सरः ना :- न छाडपोथयं: (उत्युत्तरम )। चव उत्तिमत्युत्ित: बार्क्केि: स्पशर्बा।
माक्यम पाधिकोन-पतिमयेग, उति: बधिवसं मतम्। (ह) डदाइरति पसेि।-पत्-प्रयुषस, बक् बषेनैव बनया -इस
Page 660
षह: परिच्छेद:।
पबुषः। भरे रे पसुरापसद! (क). पलमसुना बहुमलापेन; मम खलु,-
पास्तां समस्तदितिजक्षतजो्ितेयं घोगो नगोन पिशिताशनसोभनोया।" (भ) गएडं प्रस्ुतसम्बन्धि भिन्नारथें सत्वरं वच:।५४५।।(ञ) यथा वैष्यां,-राना/- लोलांशुकस्य पवनाकुलितांशुकान्तं स्वहष्टिहारि मम लोचनबान्धवस्य। पध्यासितं तव चिराज्जघनस्थक्तस्य पर्य्याप्तमेव करभोक! ममोकयुग्मम्। (ट)
सितयेति भाब:, गदया निमध्य-वूर्णीयतेव्ययं:, सीखया-पबहखया, बथ वः,- युभकं, देवानामिति यावत, [चनादरे पष्ठो ] युभाननाहुत्वेत्यये:, भुबनद्यं-खवमे
(न) बसुरापमद !- पसुराधम! (म) पदेति।-पवणडमु नदस्े-भोजयवायुटब्डे, समर्विदात-निडिताद, खवापितादिति यावत, उववाद्छात्-महाषनुष: निर्गवितानां-निःसतामा, चाछानां-मराबां, समूहख पात:,-चेपे., दयं चौषो-पृथ्वी, सयेन-पत्यल्प- बालेन, समस्ानां दितिजानां-टेत्यानां, चतज:,-कवन:, अांचता-बभिषित्ता,
बासां-मयतु। पखबये परसरव्यरंया साधिका स्यापनम्। वसन्ततिखक उत्तम।
सरयगथ, सत्वनं-खपन्वितं, वचः मखडम। (ट) उदाइरति, बोषांधकस्ोत।-आातुमतों प्रति टुर्य्योषनलोलि:। वरमांद :- परमाविषोष यसाससखुदी! बोल-पखलं, बातन दोखायमान- निम्य:, संडर्क-बखं यम तख खोखाशुकस, मम सोधनयोर्बन्वं ताडमख, तम
Page 661
[x१4] साष्टित्यदपणः ।
धनन्तवं प्रविश्य,-'कस्षकी। देव! भग्मं भग्मम्" इत्यादि। पत्र रथकेतनभङ्गथें वचनमूरमङ्गार्थे सम्बद्दे सम्बदम्। (ठ) व्याख्यानं खरसोत्तस्यान्यथाऽवस्यन्दितं भवेत् ॥५४६। (ड) यथा कलितरामे,-"सेता।-जाद ! कल कहु शभोज्ाए गंतव्दं, तहिं सो राधा बिगाएण पणयिदब्वा।" लवः।-"अ्थ किमावाभ्यां राजोपजोविभ्यां भवितव्यम् ?" सैता।-"जाद ! सो कख तुझाणं पिदा।" लबः।-"किमावयोः रघुपतिः पिता ?" सोता। [सागडम ]-"मा असधा संकड, य कवु तुझ्नाणं, समलाए व्जेब पहबौए ति।" (ढ) प्रहेलिकेव हास्येन युक्ता भवति नालिकापू ४७।(या) संवरणकार्य्युत्तं प्रहेलिका। यथा रतावत्यां,-"सुसद्ता। सहि! जस्म किदे तुमं आशदा, सो दूध ज्जेब चिदृि।
मयनेन चाकुलित :- पञ्लोहतः, उडडायित इत्थ:, अंगबान्त:,-वस्तरकदेशी बत ताटभं, वब दष्टि:,-नेवं, प्रेवणमिति यावत, तां इर्स शोखमखासोति तन् वर्दृष्टिडारि -- तब नेवोत्ववर्डंकमित्वथः, मम-सत्सम्बन्धि, ऊषयुग्मं, पय्यातमेय- ससुचितमेय, समयमेव वा। बत राजोवयुम्म प्रस्तुतवर्णनं वत्यमायेन "भग्नं भग्रम्" पति कखुकियाकोन भिव्नारथमिति गण्छम्। वसन्ततिखकं वत्तम्। (ठ) सम्बदे-प्रस्ुते। बन्यत् स्ष्टम्। (ड) सवशन्दितमाड, व्याख्यानरमिति।-खरसोक्तस्य-खमावत वावयस्य पतति प्ेषः, बन्धथा व्याख्यानम् पवशयन्दितं भवेत्। (ढ) उदाहरति, यरथेतति।-जादेति। ["पच्र ! कव्यं खसु चयोष्यायां गन्तव्यं, नब स राणा विनयेण प्रथयितव्य:" इति संस्कतम ]। नादेति।-["पुन्न! स खभ युकयो: पिता" पति संसतम्]। मा इति।-[ 'मा बत्चधा भङ्ध्वं, न खलु युवयोः, समलाया एव पृविव्या:" इति संस्कतम्]। चव खभावीतताख्य "रस युवयी: पिता" प्रवि बाकास सकस्राया: पृषिव्या: इत्यमेन पिटभन्टस पाडमकपलेन बब्बथा व्याध्यानम्। (ए) माबिवामाड, प्रदेवविमेवेवि।-हाथेन युक्ता प्रहेखिया एव नाविका
Page 662
षड्ठः परिच्छेद:। [1१०]
अंगरिया। वांस्त किदे अहं आश्दा ? सुमकता। मं चित्त- फलभस्स।" अत्र त्ं राम्ः कवते भागतैत्यर्थः संवत्तः । (त) असत्मलापो यद्दाक्यमसम्बद्दं तथोत्तरम्। भग्टृह्कतोऽपि मूर्खस्य पुरो यञ्च हितं वच:॥५४८॥(थ) तबादं (द) यथा मम प्रभावत्यां, -* प्रयुखः। [सहमारवती- मबखोकय सानन्दम ] प्रहो! कथमिहैव,- पलिकुलमन्जुलकेशो परिमलबहला रसावड्दा तन्वी। किशलयपेशलपाषि: कोकिलकलभाषिणी प्रियतमा मे।" (ध) एवमसम्बडोत्तरैडपि। ढतीयं यथा वेखां,-दुर्य्योधन प्रति गान्वारोवाकयम्।
(त) उदाइरति, सहोति।-["सखि! यम्य ऊते तवमागता, सदह् एव िर्श्ठात ति संस्कतम्]। कस्म इति।-[ "कम्य कते चहमागता ?" दति संसतम ]। पं पति।-[ "नगु चितफलकम्य" इति संस्कतम ]। चव राज्जः कवे ववमागतेति उत्तरं संव्रत्तम्। डयं हास्युतय्यवन्दिताद्ष्णा भेद्ष: ।
यत् वाक्यं तथा उत्तरं, यञ् चग्टहवत :- दितबाका मश्रखत इत्यर्य:, मुर्खस्य पुरः- चग्रतः, हिसं बच: ससौ भांप प्रसत्रलापः। (द ) पावम-शसम्बदं वाक्यमित्यबं:।
पति मेदिनी) तहडला-पुरुषमसर्गनगव्वश्ाखिमी, चरक्कतपुरुष संसगांथा रमधौनां तड्ावं मनसा चनुमबकोनाम सवि धर्मादिना तवद्रव्पसनभवात दयमुत्ति: बन्बथा हिवारियया सखमया सवितव्यम इति बोडव्यम। रसम्-चनुरागम, बावइतीति
नम, प्रियतमा-पतिप्रेयसो, "कर्थामदैव" इति गद्यखपदेन व्याख्यायेपि चन्वेतव्यम्। मतापचे व्याख्या तु सुगमा। चव सड्कारखतायां खप्रियारीय: इति वाक्ाम् रस्मारम्। गोतिरार्थया कन्दः। सा-88
Page 663
साहित्यदपंपः।
व्याहारो यत् परस्थार्थे हास्यचोभकरं वच:॥५४६॥(न)
विका निर्गनुमिच्ात] मा दाब डबदेससुद्ा गमिस्ससि [रतप- कमेष] दास:। [विदूषकं पति] सार्य्थ! उच्चतां यख्वया क्रममेदो शत्तितः । विदूषकः। पढ़मं बह्मणपूशा भोदि, सा इमाए लंविदा। ( प) माखविशा। अयते इत्यादिना नायकस्य विशुद्दनायिकादर्शंनप्रयुत्नेन हासलोभकारिणा वचमा व्याहार:। दोषा गुणा गुणा दोषा यत्र स्ुर्मृदवं हि तत्॥५ू ५ o॥(फ) क्रमेप यथा,- "प्रिय! जोवितता क्रोर्यं निःसेउत्वं कवतन्रता। भूयस्व हर्शनादेव ममैते गुगतां गता: ॥ (ब)
(न) व्याहारमाइ, व्याहार इति।-पश्ख-नायवाढेः, पयें-निमिसं, यत दास चोभकरं बयः बसी व्याहार:। (प) उदाह्वरतति, यर्थेति।-मा इति।-["मा तावदुपदैशसुन्धा गनिष्यि" उवि संसकतम। पढ़मं पति।-[ 'प्रथम बाहममपूज़ा भर्वात, सा सनया छहधिधिता" शवि संसकतम ]। (फ) वदयमाह, दोषा इति।-यन-यतिन् बाकये, दोषा: गुथाः, गुथाः शोषाय, रु; तत् मदवम्। (न) उदाहरति,प्रिय इति।-ह प्रिय! जीवितता-त्वािरहे जोवनमित्वर्य:,
जोवनचाठिन्यं, तव विश्हेवि देहे बत्रस्यानात् जोवनस् कूरता इात भाव:)
देहलाग एव प्रथुपकारः, तदनापरचात कतघ्रता इतति तात्प्रय्येम ; लवड्डिड मन कोवनेनेव कोय्यांदय: सुव्यक्ता परति तम बिष्हेडाप देहे मम कोवनस्यितिरतोव केथ- बहा, तक्षात् तदानों कोवजख द्हादपगम: प्रेयामू, नो चेत् तखा कौय्यांदिकमवा़्य वान्य:मति माब: । भूय:,-पुनः, लहरभंगात्-तय दर्बनं प्राम्थेत्बं.मम एते-जोव: पस्त कोगंदय: गुषताम्-बदुदूषता, राता;। जव दोषाणं गुपलम।
Page 664
वष्ठः परिच्छेदः।
तस्यास्तदूपसौन्दय्यें भूषितं योवनत्तिया। सुखे कायतन जातं दुःखायेत ममाधुना ।" (भ) दूलि चाङ्गगनि नाटशादिषु मन्वन्त्यपि वोथ्यामवश्यं विधे- यानि। विस्पष्टतया नाटकादिषु विनिविष्टान्यपोहोदाद्दतानि। वोथोव नानारसानापाव मालारूपतया स्थितत्वाद्ोथोयम्। यधा,-मालविका। भ्रथ प्रहसनम,- भागव त्सन्विसनध्यङ्ग- लासाड्गाङ्ेरविनिर्मिंतम्। भवेत् प्रहसनं वृत्तं निन्दानां कविकल्पितम् ॥५५१।(म) अत्र नारभटो नापि विष्कन्भकप्रवेशकौ। अङ्गो हास्यरसस्तत वौथ्यङ्गानां स्थितिरन वा। तपखिविभगर्वद्विप्र-प्रभृतिष्वव नायकः ॥ ५५२ ॥(य)
(भ) तथ्ा इति।-बन्ुं प्रति विशहियी नायकस्ोनिरियम्। तखा :- बान्ताया:, योवमत्रिया-तावखमचारा, भूषितं-विराजितं, यत् रूपसौन्दये-रूप- माधुथ्यं, मम सुखेकायतनं-सुखस् एकम बायतनं-स्यानं, सुखमावाचारमिव्वर्थ:, नातम, पधुणा-विरसे उत्र्यः, तत् दुःखाय एव-दुःखपाशये एव। चप गुपानां दोषत्म। (म) प्रहसनमाइ, भाषवदिति।-भारवत्-माप दव, सन्विमा, सम्यस्:, साध्याप्े:, पड्ेन व विनिर्मितं-योजितमित्यः, तथा बविना कल्पिरत-खप्रतिभय। उड्ाबितं, बिन्दानां इस्तेंप्रसनं भवेत्। पतिव्वत्तनिष्पादने नियमी यथा भरतमाखे, -"वो बोप वारयृत्ता या वार्ता यय दव्संयोगः। तत्प्रत सनेषु योज्यं धूर्त्तोक्तविवाट- संयुत्म।" पति। (य) तब विशेषसाह, पवेति।-बत्र महसने, चारमटी उत्तिनं, प्रयोष्धेति सेवः; गेथ्यहानां स्ति:,-सवप्थानं, न वा-नेव, बचवा,-बोष्यड्रानां खिति:, - नियनत्यय:। चत्र-प्ररसने. तपसादिषु मध्ये वषित् नायनो वाचय:। बद अनवच्व्देन उत्यासी श्रोच्यते। बन्धत् सुगमम्।
Page 665
[५२०] साह्ित्यदर्पणः ।
एको यत्र भवैत् घष्टो हासयं तच्छुबमुच्यते।५५३॥(र) यथा,-कन्दर्पकेलि: । आश्रित्य कञ्चन जनं सङ्गोगमिति तत् विटु: ॥ ५५४।(न) यथा,-पूर्त्तचरितम्। वृत्तं बहनां घष्टानां सङ्गोगों केचिदूचिरे। तत् पुनर्भवति ह्ाङ्मथवैकाङ्कनिर्मितम्॥५५५॥ (व) यथा,-लटकमेलकादि:। (श) मुनिस्वाइ,- वेश्याचेट नपुंम कविटघर्त्तां बन्धको च यत्र स्युः।
विक्ृतन्तु विटुर्यत षएडकञ्चकितापसाः।
दृदन्तु सङ्गौर्गोंनेव गतार्थमिति सुनिना पृथक् नोत्राम्।
(र) प्रदसनस् मेदवर्य वत्रमारभते, एव इत्यादि।-वव एव.,-मुखय:, नायक इस्य:, घृष्टः,-प्रगद्य:, भवेत,तत् डाखं-परहसनं, ग्रड्म सच्चते। (ख) सदोगंमाह, वात्रित्येति।-कसन जनं-इट्टमियं नावमम्, भान्ि, वत् हास करियते इति शेष:, तत् सरोयंम इंत विद्ठ:। (व) मतान्तरे वद्धीथमाष्,र उत्तमति।यब वहनां घृटाना उरतं-चरिवं, तत् केचित् सदोगंम कंचिरे-उतावन्त :; तत्-8ङोमंब्इसन, पुनः व्राश्म- बहद्रयरघाटतं, वा पकेनैव चड्न निर्मितं सर्वति। (प) उदाइरति, वधेति।-वटवामा-दुर्जनारना, मेवर्क तदादि:। [सटकी दुर्शनः" इत्यमाहित्सहत्तावुञ्वखद्य: ]"नटयमेवनादि:"पति पाठन्तरन] न साधु। (प) वैशेति।-यव-परइसने, वेश्याइडदव: स :- वर्षनीया भवेपुरितयं:,
भेोतानास वरयम्-सनुसरपनिमय, तत् सद्ीयंम्। (म) विशतमिति।-बम मद्यम चुवितापसा: सुबतम-विटस, पारचव=
Page 666
ष8्ट: परिच्छेदः।
भ्रथोपरूपकागि। तव,- नाटिका कृप्तव्टत्ता स्यात् स्तोप्राया चतुरङिका। प्रख्यातो धोरललितसतव स्यान्नायको नृपः ॥। स्यादन्त:पुरसम्बद्ा सङ्गोतव्यापृताऽथवा। नवानुरागा कन्याऽत नायिका नृपवंशजा।। सम्प्रवर्त्तेत नेताऽस्यां देव्यास्ासेन शङ्गितः। देवी पुनर्भवैज्ज्येश्ठा प्रगल्भा नृपवंशजा॥ पदे पदे मानवती तद्दशः सङ्गमो दयोः। वृत्तिः स्यात् कौशिकी खल्य-विमर्षा: सन्धयः पुन: ५५०( इयो:,-नायिकानायकयोः। यथा,-रतावली विद्वयाल- भन्नि्निकादि:। एथ चोटकम,- सप्ताष्टनवपञ्चाङ्गं दिव्यमानुषसंश्रयम्। वोटकं नाम तत् प्राहः प्रत्यङ्गं सविदूषकम् ॥५५८॥(क) नटस, भटप्रमृतेत्र वेशयुत्ता: वचनयुत्तात, भवेयुरिति शेषः, तत् (हास्मिति पूर्वतो- 5नुहसं) विश्वत बिटुः। (ह) उपरूपकाखाइ, पर्थेति। -- नाटिकेति।-कमववत्ता-कल्पितहत्तान्ता, नततु पुराधादिपु प्रसिद्धव्वत्तेति भावः खोम्राय्ा-नारोबहुल नटीबहुखा वा, चतु- एडिया-चतुरभिरड: सम्पाधा इत्यय:, प्रख्यातः,-प्रिद्धः, धौरलखित:,- "निश्चिक मटुनथम" इति सचणोतः। चन्तःपुरसब्बद्धा-भन्तःपुरसम्बन्धवती, भन्तःपुरचाषितोत्यय:। नेता-नायकः, देव्या:,-महिष्याः, वासेन-मयेन, भं्तः
अवपत् सुगमम्।
Page 667
[५२२'
प्रत्यङ्गं सविदूषकत्व।देवात मृङ्गारोडङ्गो। सप्ताङ्कुं यथा,- सन्भितरश्षम्। पञ्चाङ्गं यथा,-विक्रमोवंभी। अ्रथ गोष्ठो,-
नोदात्तबचना गोष्ठी कौशिकोवत्तिशालिनी। होना गर्भविमर्षाभ्यां पञ्नषड्योषिदन्विता। कामशृङ्गारसंयुक्ता स्यादेकाङ्गविनिर्मिता ।५:2। (ख) यथा,-रेंवतमदनिका। प्रथ सट्टकम,- सट्टकं प्राक्मताशेष-पाठयं स्यादप्रवेशकम्। न च विष्कन्भकोऽप्यत प्रचुरश्नान्गतो रसः। अ्रङ्गा जनिकाख्या: स्ःस्ादन्यन्नाटिकासमम् ०(म)
परथ नावरामकम्,- नाय्यरासकमेकाङ़गं बहुताललयस्थिति। उदात्तनायकं तद्दत् पौठमर्दोपनायकम्॥
सविटू कं-विदूषक चरिव सडितं, यत माव्यमिति शेष:, तत् वोटकं नाम प्राङुः।
सिर्ि:। वामङ्र: मागृतः। बन्वत् स्पट्टम। (ग) सटयमाह, सट्टवमिति।-प्राक्रतं-संस्कृतादन्यत्, चशेषं-समसं, माठ्यं-वाक्यं य्चिन् तन, चप्रवेशकं-प्रवेधनवरजितं, प्रचुर :- बहुषः। न्वि- माख्या: परा: स,-परखाने नयनिवाशन्दः प्रयीन्य: उवयः। पयत-
Page 668
षछ्ठः परिच्छेदः।
हास्योऽद्व सशृङ्गारो नारी वासकसज्जिका। मुखनिर्वहणे सन्धी लास्याङ्गानि दशापि च। केचित् प्रतिमुखं सन्धिमिह नेच्न्ति केवलम् ५4॥घ) तत मान्यदयवती यथा,-नर्मवतौ। सन्विचतुष्टयवती यथा,-विनासवतौ। भ्रथ प्रस्थानम,- प्रस्थाने नायको दासो होन: स्यादुपनायकः । दासी च नायिका वृत्ति: कौशिकौ भारती तथा॥ सुरापानसमायोगादुहिष्टार्थस्य संहृतिः । भङ्गौ दो लय तालादिर्विलासो बहुलसथा॥५६२॥(ङ) यथा,-मृङ्गारंतल कम्। अथोख्व प्यम,- उदात्तनायकं दिव्य-वृत्तमेकाङ्मभूषिटम्। शिल्यकाङ्ग्यतं हास्य-शृङ्गारकरुपौ रसैः॥
-साम्यस व,स्ततियंअन् तत्, (तालः वाखक्रियामानं लयः साम्यम" प0मरः) उदात्तनाथकम् -"सविकत्वनः चमावान्" इत्यादुत्तलचषधोरीदात्त- नावकयुतं, पोठमटं:,-"दूशनुवात्तंनि स्ात्तस" इत्यायुक्तलचषः नायकात् किश्चित् गुवहीन: सहायवशेष: उपनाधक:,-नायवसरकारी यव तन; सभडरार:,- मसाररससहितः, दाल: बत्र बड्गो-प्रधान, नारो-नायिका, वासकसब्िका -"कुरते मखनं यम्या:" उवायातखचथा। कैचिदिति।-कैचितृ, परिडता इति शेषः, प्रतिमुखमनन्वं बजीयत्वा सुखनिषद्बगभंविमर्षाख्या: चत्वारः सन्चय इष्कन्ति उववयंः । पयबत सष्टम । (ड) प्रध्थानभाऊ, प्रथ्चाने पति।-होन:,-दासादपि दतर इवबः।
संपति :- समापनम्। चन्चत सुगमम्।
Page 669
(५२४] साहित्यदपपः ।
उद्वाप्यं बहुसङ्गामं वासगीतमनोहरम्। चतस्रो नाथिकासत वयोऽङ्का दति केचन ॥५६३।। (च) भिल्पकाङ्गानि वच्यमाणानि। यथा,-देवोमड्ादेवम्। अ्थ काव्यम,- काव्यमारभटोहोनमेकाङ्ं हास्यसङ्लम्।
वर्गमावाच्छड्डलिका-युतं शृङ्गारभाषितम्। नेता सो चाप्युदात्तात सन्धी आद्यी तथान्तिम:४९४। (क) यथा,-यादवोदयः ।
(च) उल्लाप्यमाइ, उदाक्षति।-उदात्तः,-धौरोदात्ः, मायकी यत तत्, दिव्यदवत्तं-दिव्यनायकीचितचरिवयुत्तम, एकैनाङ्म भूषितं, िल्पकाङ:, वत्यमाचे शिंत शेषः, तथा हासेन अङ्गारेय करुणेन व रसेन युतं, बहुसङ्गामं-बडुविध- सङ्गामवर्णनसम्पनन, बास्ेथ-विभागेन इात भावः, गोतेन, यद्दा,-िपदोगोतेन, मनोहरम्। ["बसत्रगोतमनोह्रम्" इति पाठान्र त-बस्गोतेन-"उत्तरोत्तररूपं यत प्रस्तुतार्थपरिष्कतम्। धन्तजंबनिकं गौतमसगौतं तटुच्ते। दत्यत्ेन गोत- । विशेषेध, मनोडरम् ] केचन, पांएिडता इति शंषः, इदम उज्याप्यं,बदन्तोति श्रेषः। (छ) काव्यमाइ, काव्यमिति।-बारभटो-हतविशषः, तया हौनम्।
बिका-कन्दोभेदो ताम्यां युतं, ["वर्षमावाक्कर्गापकायुतम्" इति पाठान्रे वु,- वर्णमाचेष वचा-सच्छा, या गधिका तथा-तज्जरितनेव्यः, युद्म। मावपदेन
इति, "वर्षमावसच्छा न तु मनःखच्छा" इति तदर्थ: ; "वर्षंमावाङगुखिकायुतम" पति पुरवानर पाठसु नितान्तमसत, छन्दोमङखपि सडावात] भङ्गारभाषितं - आरहरसूचकवाकस्रमन्वितम्; नेवा-नायकः, उदात्षः, स्रो-नायिका प उदात्ता। पत्र-बाव्ये, पासी-मुखतिसुखे इबय, पन्तिम :- निर्वहथनिमय: बनत् सुगमम्।
Page 670
षछ्ठः परिच्छेदः। [zR]
पथ प्रेशगगम्,- गर्भावमर्षरहितं प्रेङ्गगं होननायकम्। पसूतधारमेकाङ्गमविष्कन्भप्रवेशकम् ॥ नियुद्दसम्फेठयुतं सर्ववृत्तिसमाश्चितम्। नेपथ्ये गोयते नान्दो तथा तत प्रोचना ।५ ६५।।(ज) यथा,-बालिबध:। प्थ रामकम्,- रासकं पञ्चपावं स्यान्मु खनिर्वहगान्वितम्। भाषाविभाषाभूयिष्ठं भारतोकीशिकीयुतम्।। असूतधारमेकाङ्कं सवोथ्यङ्ं कलाऽन्वितम्। श्निष्टनान्दौयुतं ख्यात-नायिकं मूर्खनायकम्॥ उदात्तभावविन्यास-संश्रितं चोत्तरोत्तरम् । दह प्रतिमुखं सन्धिमषि केचित् प्रचनते।।५६६।(भ) यथा,-मेनकाह्ितम्।
होन:,-प्रामवतः, नायकी यव तत, नोचनायकमित्य:, नियुड-बाहुयुडं, तथा सम्पेट:,-सरोषभाषयं ता्यां युत, सर्वाभि: उत्तिभि:,-कौशिक्ादिभि:, समाश्रितं -युक्कम्। कैन मान्दो पाठ्या ? परोचना वा केन काय्यों? इय्यार, नेपथ्ये इति। -गोयते-पक्यते। तब-नेपथ्ये, प्रशोषना-भारत्या वत्तेसङ्रविशेष: अ्ाच कविपरिषदादोनां प्रशंसया सामानिव्ानाम उन्मखोकरथम। तथा चात नेपथ्यसथेन घैन कैनचित् नटेन नान्दो पठनोया, प्ररोचना च कातव्या पति भाष: । (म) रासकमाइ्, रासकमिति।-पञ्चपावं-पञ्चभि: पावे:,-नटै:, सम्पाद- मित्र्य:, सुखन निवसबस् ताम्या सन्धिविशेषाम्यामन्वितं, भाषया विभाषया संष्ुतेन म्राकतेन व उत्पषं:, भूयिषठं-पय्यासं, भारत्या कौशिक्या व उच्षा युवं,
Page 671
साह्ित्यदपगः।
प्रथ संलापकम्,- संलापकेडङ्घाश्चत्वारखयो वा नायकः पुनः । पाषएडः स्याद्रससत शृङ्गारकरुगेतरः । भवेयुः पुरसंरोध-च्लसङ्गामविट्रवाः। न तब वृत्तिर्भवति भारती न च कौशिकी।५ ६७।(ञ) यथा,-मायाकापालिकम्। प्रथ श्ोगदितम,- प्रख्यातवृत्तमेकाङ्कं प्रख्यातोदात्तनायकम् । प्रसिद्धनायिकं गर्भ-विमर्षाभ्यां विवर्जितम्॥। भारतोत्ृतिवहुलं श्रीति शब्देन संयुतम्। मतं श्रीगदितं नाम विद्दद्िरपरुपकम् ॥५ ६८।। (ट) यथा,-क्रोड़ारमातलम्।
कचित् भारतोव्त्तिप्रचान, कचित पुनः कौथिकोवत्तिप्रधानमिति भाव: । बोध्यड्रमा सद् वर्त्तमानं, कला-नृव्याटिकं चतुःषट्टिप्रकारं, तथा चन्वितं, स्िशया-भिन् यंथा, काव्याधे प्रकारान्तरेख संसूचयन्ेति यावत, नान्या यृतं, ख्याता-पसिद्धा, नायिका यष तत। उदात्तमावस्य-नायकमडखवख, विन्वासेन-वर्यनेन, संश्रितम्। सुगममन्त्। (न) संपापकमाइ, संलापके इति।-पावछ:,-मुखंः, पयार्मिकी वा।
इत्यतलचमं, सङ्गाम :- युहं, विद्रब:,-"मद्ाभयवासन्वतः सन्भुमो विद्रवी मतः"
प्रसिद्धा नाधिका यव तत: नर्भविमर्षस्त्विषयवर्जितं, भरतोवतिवत्खच, त्री-पति अन्देन संयुतं-बहुमः श्रोमष्दशयोगयुतं, ["सहुसम" इति पाठे-"तो" इि मम्देन सडलं-बड्ुषम इत्ययं:]। ...:
Page 672
षहः परिच्छेद:। [Y२०]
मोरासोना श्रगदिते गावेत् किञ्चित् पठेदपि। एकाङ़ो भारतीप्राय दति कचित् प्रचचते।।५ ६६।।(ठ) जद्रमु दाहरणम् । पथ शिल्पक्रम,- चत्वारः शिल्पकेऽङ्माः सश्वतस्रो वृत्तयस्तथा। अ्रशान्तहास्याश्च रसा नायको ब्राह्मगो मतः ॥ वर्शनाऽब श्मशानादेर्हीन: स्ाटुपनायक: । सप्तविंशतिरङ्गानि भवन्तेतस्य तानि तु।
प्रयत्नग्रथ नोत्करठाऽवहित्याप्रतिपत्तयः ॥ विलासालस्यवाम्यानि प्रहर्षाश्वासमूढ़ताः। साधनाऽनुगमोक्कास-विस्मयाः प्राप्तयस्तथा॥ लाभविस्मृतिसम्फेटा वैशारद्यं प्रबोधनम् ।
लटीत्य:, विश्ित गायेत् पठेदपि, तथा एकाङ :- एकेनेव चडन समाप्य:, भारतीप्राय :- भारतोर्शतबडुख: सन्दर्भ,, इतति कित-र्पाि्िता: प्रपडते। यषा -श्शिवनाधसूरितचितम अजनितं नाम त्रोगंितम्। (ड) मिल्पकमार, चतवार इति।-हसय:,-कोशिक्ादय: पथामडाथाः -परनहायाम्यामन्े उत्वर्थः। समानादेरिवादिना प्वार्दग्रंडथम ।सपनायक :- माबकसडबारी, होन:,-दतर :; एतय-मिष्पवस, बामंसादोनि समस्कृत्यन्तानि सपविततति: बक्रानि। प्रमत्नि :- पासकरिः, प्रवांहत्या-पबारगोपन, प्रतिर्पातति:,
8इiवासमूढ़ता;" इलव सदर्षाओोषमूढ़वाः" दृवि पाठान्वयम] वाषणाततः
Page 673
[२८] साहित्यदपणः ।
सम्फेट ग्रथनयो: (ढ) पूर्वमुत्तत्वादेव लक्ष्म सिडम। यथा, -कनकावतोमाधवः। पथ विलासिका,- शृङ्गारबहुलैकाङ्का दशलास्याङ्गसंयुता। विदूषक विटाभ्याञ्ज पीठमर्देन भूषिता॥ होना गर्भविमर्षाभ्यां सन्धिभ्यां होननायका। खल्पव्ृत्ता सुनेपथ्या विख्याता सा विलासिका ।४।।() केचित्त पत् विलासिका-स्थाने "विनायिका" इति पठन्ति, तस्यास्तु "टुमल्निकायामन्तर्भाँवः" दृत्यन्ये। अरथ दुर्मछ्विका,- दुरमल्ली चतुरङ्ा स्यात् कौशिकीभारतीयुता। अगर्भा नागरनरा न्यूननायकभूषिता। त्रिनालि: प्रथमोऽद्वोडस्यां विटक्रौड़ामयो भवेत्। पञ्चनालिर्द्वितीयोऽङ्घो विदूषकविलासवान्॥ षड़ नालिकस्तृतीयस्तु पोठमर्दविलासवान्। चतुर्थो दशनालि: स्यादङ्ग: क्रोड़ितनायक:॥५७२॥(त) यथा,-विन्दुमती।
ग्रम:,-साधनस-इसाधनया, चनुनमः। धमोषाम्-सक्राना, सट्टलात- सहजत्वात्, बम्म-लचगं, न उचते। (ढ) "सम्फेटो रोषभाषयम्" तथा "उपन्ासस्तु वार्य्यायां भथनम्" दस्ुत- खसचे सम्फेट पथने।
प्रदानि, इविव्रत्तानि या यव ताहशो। बब्बत् साटम। (न) इमगिकामाह, इमंग्ोति ।-बगत-हमसन्यिवर्निता, नावहनडा-
Page 674
षष्ठः परिच्छेद:।
पथ प्रकरणिका,- नाटिकैव प्रकरणो सार्थवाहादिनायका। समानवंशजा नेतुर्भवेद्यन च नायिका ॥५७३। (थ) मृग्यमुदाइरणम्। प्रथ इतीश:,- हल्लोश एक एवाङ्ग: सप्ताष्टी दश वा स्वियः। गगुदात्तैकपुरुष: कौशिकोवत्तिसङ्कलः ।। नुखान्तिमौ तथा सन्धी बहुताललयस्थिति:॥५७४।(द)
पथ भागिका,- भागिका सत्पनेपथ्या मुखनिर्वहगान्विता।
उदात्तनायिका मन्द-पुरुषाऽवाङ्गसप्तकम्। उपन्यासोऽथ विन्यासो विबोध: साध्वसं तथा॥
नागरा:,-नगरे जाता:, नराः वशयंमाना: यव्र ताहशी, चतुरजमबड्ुलेति माबः, न्यनेन-जावा निड्ष्टेन, नायकेन भूषिता; बस्यां प्रथमः चङ्ः विनालि:,-षड़- घटिवासाष्येतिदत्तवविरः, विटसय क्रौड़ामय :- कैसवहुसः; पशनाखि :- दग्-
र्घािक्ानिवांधः। बववत् सष्टम्। (घ) प्रकरिकामाइ, नाटिकेवेति।-सर्थवाड :- बधिक। बन्चत् स्पट्टम्। (द) इदोथमाड, पदोय पति।-इदोशे एक: एवाङ, म तु ततोडधकषा- डस्रचना वर्तव्येति भावः; सप्तसभ्याती न कामा:, दमसद्यातय नाधिका: खियः, कतं्या: इति शेष:, वाक-भावयं प, उदात्ता, एबपुरुष:,-एरमाननटः, कोशिक्या मच्या सबुयः-प्रायक कोमिकोउत्या निष्यादतेिवत पवति भाव :; हबममो-बाधपरमो, सुदानवंहये इब्बदेः। बन्धत् खट्टम्।
Page 675
[xt.] साहित्यदपण: ।
समर्पगं निर्ष्टात्तस्त संहार वूति सप्तम: ।५७५। (ध) उपन्यासः प्रसङ्गेन भवैत् कार्य्यस्य कोत्तनम्। निर्वेदवाक्यव्युत्पत्तिर्विन्यास दूति स स्मृतः ॥ भान्तिनाशो विवोध: स्यान्मिथ्याऽड्ख्यानन्तु साध्वसम्। सोपालन्भवचः कोप-पौड़येह समर्पगाम्। निदर्शनस्योपन्यासो निव्ृत्तिरिति कथ्यते। संहार द्वति च प्राहुर्यंत् कार्य्यस्य समापनम्॥५७६।(न) स्पष्टान्युदाहरणानि, यथा,-कामदत्ता। एषां सर्वेषामि नाटकप्रक्वतिकत्वेऽि यथौचित्यं यथालाभं नाटकोतविशेषपरिगहः। यत्र च नाटकोतस्यापि पुनरुषा दानं, तब्र तक्षसङ्वावस्य नियमः । अथ त्रव्यकाव्यानि,- श्वव्यं श्रोतव्यमातं तत् पद्मगद्यमयं द्विधा ॥५७७॥(प)
-ोन: पुरुष:,-नायकाः यथां ताटभो। चङ्सप्रकम-उपनवासादोमि संहारान्तानि सथ्या भविकाया: सप्ाङ्गनि, तानिय अशनि ति मादा्ियन्े। भन्यत सष्टम्। (न) उपनासाहिसपाडना सचणन्याह, उपन्ास इति।-प्रसद्ेण वाय्येख कीतंन-सूषनम्, उपन्चासः भवेत। निवेद :- तत्त्वव्ञानावदीर्षादे: उय्तबबय, वैछय बाको-तत्ू पकमवसि, व्युत्प, तः,-विशेषज्ञता, विन्यासः इति छृतः। थानते:, -समस्य, पज्तामस इंयः, नाम:,-विक्केद, वियोष: खात। मिथ्या वाखयानं- बबनं, साध्वसम। उद-अषिकार्या, कोपेन पोड़या का ब्रोपालसबम:,-तिर कारबचनं समपकम। निद्शनय-इष्टान्तख, उपन्ास:,-कौरंन, मिदसदिति पते। कार्ययम यत समापनं, तत संकार इति बाङ्ः, भास पति श्ेषः।
मह। दसपामन-शट।
Page 676
षष्ठः परिच्छेद: । [x१]
तत पद्यमथान्याह्ट,- कन्दोबद्पदं पद्यं तेनेकेन च मुताकम्। द्ाम्यान्तु युग्मकं सन्दानितकं विभिरिष्यते॥ कलानकं चतुर्भिस्व पञ्चभि: कुलकं मतम्॥५७=॥(फ) तव मुत्तकं यथा मम,- "सान्द्रानन्दमनन्तमव्ययमजं यत् योगिनोऽपि चर्पं साच्ात्कतुसुपासते प्रति मुह्ुर्ध्यांनेकताना: परम्। धन्यास्ता मथुरापुरोयुवतयस्तत् ब्रह्म या: कौतुकात् पालिङ्गन्ति समानपन्ति शतधाSडकर्षन्ति चुम्बन्ति च ॥"(व) युग्मकं यथा मम,- "किं करोषि? करोपान्ते कान्ते! गएडस्थलीमिमाम्। प्रणयप्रवणे कान्तेऽनैकान्ते नोचिता: क्रुधः।
(फ) कन्द पति।-इन्दोभि:,-नायवादिभिः, वहानि-रवितानि, पदानि :- ससङ तडपाधि वव साहथम्। एकेन तेन-पदीन, ["तेन मुकेन" इति पाठे- मुनेन-पद्मान्तरनिरपेदेष एकैन इत्र्ष:] इाम्यं-परखरापीच्यार्म्यं पद्याभ्याम, एव- रग्रडपि। उन्दानितकर्मिति।-पसेव विभेषवर्मिति तिखकमिति य ठंज्ञा। पस्तभि- रिति नयनसंख्याव्यतच्केदः, तेन माधादौ दधादिमि: प्ोकेः कुष्क सडकते। ( न) मुककमुदाहरति, सान्द्रेति।-सुडः,-पुनः पुनः, ध्यानेकताना- ध्यानैकार्याचत्ता:, समाचिनिष्ठा ति मावः, बोतिन: यवि स्ान्द्रानन्दम्-वानन्दघनम्, पनन्तम-सपारम्, जव्ययम्-सच्तम्, बत्र-जनमरहितं,पवं यत ब्रम्म चर्यं-चन- मवि, पतिसाचास्कगे-प्रत्यचीकर्तुन, उपासते-सतन्ते, ताः,-प्रमिड्रा:, मधुरपुरी- युगतय:, चन्व:,-पुसयशबः, ["मधरापुरी ति पाठे-स एवायंः, तव मधुमूदन- सरसतीपदं प्रमायं यषा,-"दासो ते घृतयोगसन्पदमिती जाता विभाखाकतिर्या- अनी मपुरा ध्यनिं विद्वती पषादयोष्याडममत्। माया हारवती शरिवाधिवसतति: सा मात्रिया दृश्य ने तर्रियं न वदामि माचय ! यतः त्ां सा सदा संचिता ॥" अति ] मा: वत्-परं बरम्म, बौतुकात्-चानन्दात्, नतथा-बदुषा इत्यघंः, पासिक्न्ति,
Page 677
साह्टित्यदर्पणः।
इति यावत कुरङात्तीं वक्मोड़ामहे वयम्। तावटाविरभूचचूते मधुरो मधुपध्वनिः । (भ) एवमन्यान्यपि। सर्गबन्धो महाकाव्यं तवैको नायक: सुरः। सद्ंशः चातयो वार्डप धीरोदात्तगुगान्वितः।। एकवंशभवा भूपा: कुलजा बहवोऽपि वा।
अङ्गानि सर्वेऽपि रसाः सर्वे नाटकसन्धयः। दूतिहासोङ्वं वत्तमन्यत् वा सज्जनाश्रयम्॥ चत्वारस्तस्य वर्गाः स्युसतेष्वकञ्च फलं भवेत्। आादौ नमस्कियाSSशीर्वा वस्तुनिर्देश एव वा ॥ क्वचिन्निन्दा खलादोनां सताञ्ज गुगकोर्त्तनम्। एकवृत्तमयैः पद्मौरवसानेऽन्यवृत्तकैः॥ नातिखल्या नातिदीर्घाः सर्गा अष्टाधिका दूह। नानावृत्तमयः क्वापि सर्गः कश्चन दश्यते॥।
(v) निरमिति।-है वाने! अरय् पपान्े-प्रान्तभागे, बरतसी उव्यय:, इमां मख्स्वर्तो निं-वर्य, वरोषि? न पकान्त:,-उयावसानं यम्य सः नैकान:, सन्चासत्र पति ग्ावत्. स न अवतोति पनैक्ान्त: तत्तिन्-पत्र्यनिव्ाषिति, न्वन्ग्रव- वस्भे एत्बं:, प्रथयप्रवणे-प्रथयवाद्धितीव्र्य:, नाने कुषः,-बोव:, न उचिता: ; शत-एवं प्रकारेब, यावम वयं कुरब्रायी-सृगनधना, दक्म दहामहे- संटामहं, सावत चते-रसाले, सथुग् :- मनोहरः, मधुपध्यनिः,-बनर्भराषः, पाविरभृत्-पजायन; बमररवेषेद मानभग्नी जात:, नाखमाकं प्रयासत्यवम्यकतेति भाव:।
Page 678
वषः परिच्छेद:।
सर्गान्ते भाविसर्गस्य कयायाः सूचनं भवेत्। सन्ध्या सूर्य्ये न्दुरजनी-प्रदोष व्वान्तवासराः॥
सभ्भोगविप्रलभ्भौ च मुनिखर्गपुराध्वरा:।।
वर्गनोया यथायोगं साङ्गोपाङ्गा अमी दृह।। कवेरव्टत्तस्य वा नाम्ा नायकस्येतरस्य वा। नामास्य सर्गोपादेय-कथया सर्गनाम तु५७६॥(म)
वखः,- पद्रबध्ध दयर्थ:, महाकाव्यम। तव-महाक्ाव्ये उत्ययंः, सरः,-देवावशेषः, यथा,-दिरातादि। वहबः,-पनेके, नायक्रा वा दन्यर्थः, यथा,-रघुगे। नाटक- सखय:,- नाटकोतमुख प्रतिमुख गर्भविमषंनिर्वदषाख्ा: पञ्तसश्वयः, प्रयोन्या: पृति
बन्यन- शोकप्राविश्मित्ययः, सञ्जनाशर्गं-साधुजनाचरितमिन्ययेः। चत्वारो वर्गा :. -धर्माथंब्ाममोचा:, ("विवर्गी वर्मक्ामाैअतुवर्ग: समोक्षकेः दनमरः)। तेषु- चतुर्वगेषु मध्ये, एकच् [इति चकारो वाडयं:] फलं-वर्गः, भवेत। चादौ-चारभे, महाकाव्य स्येति श्रेषः, नमस्कृिया-देवतादोना नमखर, बाशोरषा-शुभाश्रंसनं बा, योक्ानामिति शेष:, बस्सुनिर्देश:,-वस्तुन:,-इतिव्वत्तसम्बन्धिनः प्रधानस्य, वर्णनीय- नायवसय मान्ता बा, नि्देश,-कोततनम्। खनादोनां-दुर्जनादोनाम। एकउृत्त
चन्दरोविरचितेरित्य:, उपवचिताः, घष्टाचिया:,-परटान्यना:। इड-महाकाव्ये। नानावत्तमय:,-बहुभिन् दोभि: रचित उत्वयः; यथा,-माधे चतुरष: सर्गः, खिराते मसमः, रघुवंये नममः । उपयमः,-विवाड:। बचायोगं-यधासन्व, साग्रिपाप्रा:, -पहपचइसता वर्णनोया :; एतैन नयेग कैनाप्यड्ेन होममपि कार्वस न दुष्टमिति सावः, [बवाहुरसक्ारशेखरकारा:,-"नृपे विद्या नयः अततिर्बलं तर्कर-
Page 679
साह्ित्य दर्पणः ।
गण्णीघा रूपन्णांनम्। महामात्ये नयः शास्तरं वैथ्य बुद्िगभोरता। पत्ति: शस्त्र- मलोभत्वं जमरागो विवेकिता। परोड्टिते सृतिवेंदा निमित्तापत्प्रतिक्रिया। दणडनोति- इता भं्िषमं शोसकृषक्माः ॥ देव्यां विज्ञानचातुय्ये वपाशोषत्रतादयः। रूपखाबरय- सौभाग्य- प्रेमश्क्ारमन्थाः। वेदोषामवस्रोमन्त भालत्रवयनासरथा: । कपोषाधरनेव- भू-बटाच्षद्धनोत्तथ: 8 कग्ठवाड्ुक गेरोज-ना्यो मध्यं बलिवयम्। रोमालिन्रोगिजङ्रोर- नतिक मनखा: क्रमात् ॥ कुमारे मस्तभास्त्रत्ी-कलावलगुपोक्याः। वाच्ाडी खुरखो राज-भति: श्रुभगतादयः॥ सेनापती महोत्साइ: म्वामिभतिरभीबता। सभ्यासी वाहने भास्ते प्रस्ते व विजयो रखे। देश बहुखनिदव्य-पसयधान्यकरोडवा:। दुर्गग्रामजना- चिका-नदोमात कतादय:॥ यामे वान्यलताउच्य-सरसोपशुपृषटयः। चेवारघट्टकेदार-
बाप्यो वैश्या सतोत्वरो सरय्यश्ीगडय्भ्ोगनायमनषट्पदाः। इंसचक्रा- दयसौरेद्यानखीपान्यकैखयः। बब्ची होपाद्रिरबोम पोतयादोजगतपवाः। विष्य-
पश्चानि षट्पदा इंस.चक्रादा: कूलशाखिनः॥ उद्याने सरषि: सर्व-फलपृष्पसता- टुभा:। पिकालिकेकिहंसादा: कौड़ावाप्यध्वमस्थिति:। मले मेघौषधोधातु-बंधकिव्वर-
हिंसभान्तता। यत्ञधुमी मुनिसुता ट्रुसेको वल्कलटरुमाः । मन्चे पखाङ्गता अतति: षाङ़गयीपायसिखयः। उदयाशिन्तनोययाश् स्थेर्य्योव्रव्यिसूयः॥दूने ख्वामितैन:श्रो विक्रमोन्रत्यक्वरपः। भतुबोभकरी पंष वाथ्य दात्यमभोकता। युक्धें तु वर्मबखीर
वचिकुक्क पट वैशरा:। मृगयायां वसस्वारी वागुरा नोसवेश्ता। मटटक्कामगपास: सिंडयुद् त्वरगति:। चश्रे खरखुरीरखात-रजः सम्जयगस्तितिः । तेजी वेगित्वमोघ्चयं नातिर्धाणप्रपश्तनम्। गजे सहस्योधित्वमुतत्ं क्यंचापलम्। चदिव्यद्रषिभेदिलं कुनमुन्नतामदालिनः॥ सुरभो दोखाकोकिषमाकतसूर्यगतितवदखोडेदाः। जातो- तव्पुथ्यचयास्मध्चरोयमबडरा: योथे पाटखमओतापसबपधिक भोषवाताय:। सतुप्रपामरपाखोमगठ पासादिफलपाक्ाः। वर्षास् वनशखिसायहंसगमा: पद्ु-
Page 680
षष्ठः परिच्छेद:।
जसा कताऽनन् डसउबदर्पा: । पप कदय प्सितास्थ्षान्यशििपचमदपाता: । ऐेमन्ते
रतोत्क्षा: सूथ्येंडकक्ता रविमयिचक्राम्न्पधकलोचनप्रोतिः। तारिन्दुदोप-
शुखाम्भृषालुलुवयोरयाः। वैदी शोमन्ततरिया लाजामङ्खबर्तंनम । बिरहे तार्पाननिश्ास-चिन्ता मौन अमाङता। चनम्रय्या निश्ाटैध्यें नागर: भिभनिरोष्ता। खयंबरे पवीरता मसमखपस्जता। राजपृतीनृपाकारान्वयपेष्ाप्रकाशनम्।। सुरापाने विषयता सवखनं बचने गती। बज्जा मानच्ुति: प्रेमाचिक वत्ेषण- माः ॥ पुष्पावचये पुथ्पावचय: पुष्पापचाबिने दयिते। मानादां गोवसूवखनेष्यां-
त्षेपी दय्रागी भूषणच्युतिः॥ सूरते सात्विका भावा: सैल्काए: कुदलाचता। काशेकउपमऔीर-रवोडधरनखचते।। प्रातः कोषास्ुनीत्कर्षो मध्याक्के तापसुप्रवः। सायं सूय्यांतिलौहित्यं चक्रप्रादिविप्नवः॥ बन्वकारेडतिसान्दरतवं विश्रलोपसमथंता। पायष्मय समारश्ा निःभङममिस्वारिका:। वरयेषु वखंभावाना दिय्यावित्ट दशशिन तम्। चिद्रूपैयिन्यमानाना सवत्येषामनन्तता।" दवि]। कवेः,-प्रणेतु:, या इवत्तस्य -पपनीय घरिवस्य, वा नायकस्य, वा उतरस्य-बन्यसय, नामा वसय-महाक्षाव्यस्, नाम, कर्षव्यमिति शेषः। तव कविमाम यथा,-माघभारविप्रमृति। इत्तनाम यथा,-कुमारसम्भवादि। मायकनाम यथा,-रघुवंधादि। इतरनाम यथा,-भहटि- प्रभृति। त-बिन्तु, सर्गनाम सरगें उपादिया-वर्णनोया, या कथा तथा, कर्तव्यमिति शेष :; यथा,-रतिविलापी नाम चतुर्थः सर्ग उत्यादि। अव प्रकार: यथा,-"माखं काव्यं शास्त्रकाव्यं काव्यभासत्रं च मेदतः । चतुष्पकारः प्रसरः सतां सारखतो मतः॥ भास्त वार्व्यावद: पाह्ठः सर्वकाव्याङ्लयगम्। बाव्यं विभ्िषटभव्दार्थ-साहित्यसदन्- हति। भास्तकाव्यं चतुर्वर्ग-प्रायं सर्वोपदैभकवत्। भंदू भौमककाव्यादि काव्यभाखं प्रचचते। शास्त्रं कुर्य्यात् प्रयमेन प्रसन्नाथमतुष्टुभा। यैन सर्वोपकाराय याति सुखष्ट- सेतुताम्॥ काव्ये रसानुसारेय वर्यनाऽनगुयेन थ। कुर्षोत सर्वद्रत्तामां विनियोगं विभागवित्। आासतकाव्येडतिदोर्घार्ण बत्ताना न प्रयोजनम। काव्यम्ास्रपि वत्तानि रसायत्तानि काव्यवित्॥ पुराषम्रतिविम्बेषु प्रमओ्नोपायवतांदू। उपदेभप्रथानेपु कुर्थ्यात् सवेष्यनटुमम॥ मानावत्तविभरेषास्तु ननेः शसख शासमात्। यान्ति प्रभो: रिवाव्यन्तमयोग्या अवि बोग्यताम्।" इति।
Page 681
[x:4] साहित्य दर्पण: ।
सन्ध्य ङ्ञानि यथालाभमव विधेयानि। श्रवपानेऽन्यव्ट तकै:" दनि बहुवचनमविवनितम्। साङ्गोपाङ्गा इनि जलकेलि- मधुपानादय:। (य) यथा,-रघुरवश-शिशुपालबध-नेषधादयः। यथा वा,-मम राघतविलासादि:। अश्षिन्नार्षे पुनः सर्गा भवन्त्याख्यानसंनका:।५८०।(र) प्रस्तिरिन्-महाकाव्ये। यथा,-महाभारतम्। (ल) प्राक्ृतैनिर्मिते तस्मिन् सर्गा आश्वाससंननकाः। कवन्दसा स्कन्धकीनैतत् क्वचिद्रलितकेरपि ॥५८१॥(व) यथा,-सेतुबन्धः। यथा वा,-मम कुवलयाश वरतिम्। अपवंशनिबन्धेस्म्रिन् सर्गाः कड़वकाभिधाः। तथाSपमंशयोग्यानि चन्दांसि विविधान्यपि.५८२।(ग) यथा,-कर्णपराक्रमः।
(म) रसेषु अङ्गारसेव प्रायान्बात जलकेलिमपुपानादय: तट्दाहरखत्वेन प्रदर्शिता:। एवं बौरादिपु यवासभवं साक्रोपाओोदाह्रणं मृग्यम्। (र) पसिभिति।-पाषे-ऋृषिप्रकोते, चममिन्-महाकाव्ये, सर्गाः वाख्यान- ंमश्रा: अवन्ति। सर्गखाने वाखयानबं्दः प्रशोज्य दति भावः। (छ) महाभारतमिति।-महाभारतादौ गयसत्वेवि पद्यपरायुर्थेरेव महा- काव्यत्वव्यवहारः।
महाबाव्ये। सकन्केन-तदाख्येन, ["छन्दपाऽडस्कन्दवेन" अति पाठे तु,-चास्कन्द केन -तदाख्यन, इन्दवा दति बोष्यम्] एतत्-प्राववं महाक्ाव्यमित्वर्थः। गखितकेः, -तदाखय चन्दोविशेषेरितबं:।
बरधन्-महावाव्ये, सर्गाः कड़यक इत्यमिया यैषां तबोक्षाः। पद्यानि पुनः चप- धं पयोग्ये; वितिचे: कन्दीमि, निवद्ञानि सवन्नि उवि भाक्।
Page 682
षछ्ठः परिच्छेदः।
भाषाविभाषानियमात् काव्यं सर्गसमुज्भितम्। एकार्थप्रवैः पद्यौ: सन्विसामय्रावर्जितम् ॥५८३॥(ष)
खएडकाव्यं भवेत् काव्यस्यैकदेशानुसारि च ।५८४॥(स) यथा,-मेघदूतादि:। कोष: श्नोकसमूहस्तु स्ादन्योऽन्यानपेक्षकः। व्रज्याक्रमेण रचितः स एवातिमनोरम: ।५८५ू॥(ह) सजातोयानामेकत सत्रिवेशो व्रज्या। यथा,-मुक्षा- वत्चादि:। अ्रथ गद्यकाव्यानि। तत् गद्यम्,- वृत्तबन्धोज्भितं गद्यं मुक्तकं वृत्तगन्धि च । भवेदुत्कलिकाप्रायं चूर्गकञ्च चतुर्विधम्॥
(ष) नाव्यमाइ, भ्षिति।-भाषा-मंस्कुतादि, विभाषा-विठदभाषा, चप- मंशादिरिति यावत, तथोनियमात-भाषया रचिते न विभाषा, विभाषया रचिते न भाषा प्रयोक्तत्या इति नियमेन, रचितमिति शेष:, सर्गसमु्कत-सगंबन्धर्ितम्, एकाथंप्रवणे:,-रकषाथंप्रतिपादके, एववाक्ाताऽपस्ैरिति यावत्, पदो:, रचितमिति
सारि-वियदं शानुरुपमित्वय :; तेनाव भाषानियमी नासित, एका्थ्रंप्रवपेः संस्कतपदौः निर्मिंत नाव्ं खण्डनाव्यं भवेत।
समृचः कोष: । स एव-शोष :. व्रन्याक्मेष-सजातीयसन्निवेश्यनियमेन, रचितसेत पतिमनोरम:,-पतिप्रशंसनीय इत्यथेः। बथा,-पमरकोषादि:। यहा,-पका- रादि इवारान्तायचरपथसमूठी व्रज्या, तव्वसे,-व्रज्णघाितख भारय्योसतनव्यादय: पदाइर्च, तहित्रस सुभाषितायविप्रमतय: प्रति बोध्यम्।
Page 683
साह्ित्यदर्पण: ।
भाद्यं समासरहितं वृत्तभागयुतं परम्। अन्य होघस मासाव्यं तुय्य चाल्यसमासकम्॥५८६।(क) मुत्तकं यथा,-"गुरूर्वचसि पृग्रुरसि" इत्यादि। इृत्तगन्धि यथा मम,-"समर करडयन निविड़भुजदरडकुणड नोऊतकोदएड- शिप्निनौटङारोज्जागरितवैरिनगर!"। (ख) भ्रत्र "कुएडली- अतकोदएड" दृत्यनुष्टबद्धत्तस्य पादः। "समरकराडूयन" इति च प्रथमाच्षर्वयरह्वितस्तस्येत्र पादः। उत्कलिक्ञाप्रायं यथा ममैव
पबरपरबल्!"(ग)इत्यादि। चूर्गकं यथा मम-"गुगरबसागर! जगदेकनागर ! कामिनीमटन! जनरञ्जन!" दृत्यादि। कथायां सरसं वस्तु गद्यैरेव विनिर्मितम्। क्वचिदत भवेदार्य्या क्वचित् वक्ापवत्नके।।
मिति शेष:, नदाम्। तब-गद्यमित्नाध्याहार्थी, चतुर्विषं-मुनकं, उत्तगन्वि, सत्- कविवामार्य, चूर्वशक्ष। नादां-मुकतवमिचर्यः, समामवहितम ; पर-वृत्तगन्वि, हस्भागयुतं-उत्रय-पदप, भागेन-पंगेन, पादपादाशेनेयर्थ :. युतम; पथत्- ए. वयसिका प्रायमित्र्य:, दोधंममासेन पाकां-युतम; तुथ्ये-चतुऐ, भूपंकमित्यर्थः, बलसमासयम्-पलपेन समासेन युतमिचयः । एतस स्पटेक्तमखभि: बब्रताया सतरवाबारस इन्दोमसर्थ्याय टोकाबाम्। (ख) समरेति।-समरसय कण्डयनाय-कण्डतिनितत्यर्यनित्वंयं:, निविड़ाम्यं -हढ़ास्या, सुनदहाा सुण्डलोळतं-मण्डलोळतं, यन कोदसं-चनः, तख्य मिख्रिन्या:,-मौव्यांः, टझार: तेन उज्जागरितं वैदिष:,-भबो:, नगरं बेन तत्ाबुकी।
गतमवरपरवम्त !" इि संखतम् ]। चनिशम-चनवरतं, बिसुमरा:,-प्रसवरन्तः, मे निशिततरा: -शविततरा, अवितीक्षा इत्वर्य:, बराः, तैषां विसरैय-विवेपेष, विदनितं समरपरिगर्त-सत्ामितं, मबन-प्रममनित्रय:, परबसं-अतसवैन्वं बैन
Page 684
षछ: परिच्छेद:।
पादी पदौर्नमस्कार: खलादेई्टत्तकोर्त्तनम् ।।५८७।(घ) यथा,-काढम्बर्य्यादिः। भाख्यायिका कथावत् स्यात् कवेवेंशादिकोर्त्तनमू। अस्यामन्य कवीनान्न वृत्तं पद्यं क्वचित् क्वच्रित्। कर्थाशानां व्यवच्छेद आश्वास दति बध्यते। आर्य्यावक्कापवक्रागां कन्दसा येन केनचित्। .धन्यापदेशेनाश्वास-मुखे भाव्यर्थसूचनम्॥५८८॥(ङ) यथा,-हर्षचरितादि:। अपि त्वनियमो दृष्टस्तताप्यन्येरदोरगात्" इति दणडा- चार्य्यवचनात् केचित्,-"आख्यायिका नायकेनैव निबद्व्या" दत्याह्ु: तदयुक्तम्। (च) आ्ाख्यानादयस कथाSडख्यायि- (घ) गद्यभेदरपा कथामाड, कथायारमिति।-बथाया सरसं वस्तु-इतिहं, गहरेव विनिर्मितं, भवेदिति शेषः। बव-बचा्या, कचित चार्य्या भवत, कविडा वक्रम् अपवकरकश् कुन्दरी, प्रथोज्ये दति शेषः। बादौ-कधारम्यात् प्राक््, परदो:,- ग्रीके:, नमस्कारः, तथा खलादेः,-दुरजनादेः, इत्तथ-परिवख, कोर्शनं, भवेदिति शेषः ।
मधावत् आात्-बयायां यथा सरसं वस्तु प्रयोज्य, पदीनप्रक्कारः, खल्चार- वर्कमस्त, तथा वाष्याविक्यायामपोति भावः। विशेषस्वेतावान् य्रत्-कवेः बंगरादोना कोसंगम्, [चब्र "कविदंधातुकीत्तनम" इत्यवि पाठ़ाकद्रमति] प्रस्याम-भाख्या, व्रिकायाम, वन्यवणेनाव उत्त-परिवं क्षित, कचिशा प्दां, प्रयोज्यमिति श्रेषः। बध्रांम्यानां व्ययक्छद:,-विशेषः, वाश्चास इति नामा बध्यते। पात्चासथ्य सुखे मारमे, साथ्यवकापव क्रा्णा कन्द्य मध्ये येन क्रेनचित कन्दसा पन्ापदंशेन-चपर, इसेन, भाविनः-भविष्यतः, सथंस-वस्तुनः, सूचमं-प्रकटनं, सवदिति शेषः।
वाय्रपनेे् पास्साबिक्ा निषकव्येति कशकनृतमयुक्ासनि फविताथें।
Page 685
[u8.] साहित्यदर्पंः ।
कयोरेवान्तर्भावाद् पृथगुत्ता:। यदुक दिडनेव, -* अ्रतैवान्त- भंवि्यन्ति (छ) शेषाश्ास्यानजातयः द्रति। एषरामुदाहरणं, -प्रश्वतन्त्रादि:। अथ गद्यपद्यमयानि, (ज)- गद्यपद्यमयं काव्यं चम्पूरित्यभिधीयते॥। ५८ ॥। यथा,-देशराजचरितम। गद्यपद्यमयौ राज-स्तुतिर्विरुदमुच्यते ॥५६०।।
करभ्षकन्तु भाषाभिर्विविधाभिविनिर्मितम् ।५ ६१। यथा-मम षोड़शभाषामयो प्रर्शास्तरतावली। एवमन्ये-
लाचता: । (झ)
शोविमनाथयविराजऊवी साहित्यदपंत्र दृशयमव्यकाव्यनकपणी नाम घछ्ठः परिच्ेदः॥६।
(इ) प्रवेवि।-प्रव्रैष-कथायाम, वाख्याविकार्या वेत्ययंः।
(झ) एवममिति।-परवेवं बोष्यम ;- "येन कैनावि तालेन गदपदक्षम- चितम्। नयैत्युपक्रमं मािन्वयादिप्रासारयाषवितम्। वट्दाहूरणं नावा विभत्यटाद् सयुतम्। सम्बाधनविमतया यन्प्रपुरं पध्यपूर्वयम ॥- विमुतापुनराऊट्ट-श्रब्दः कारक्र- वाखकम्। बादनपदसंयुत्ता ससकतप्रारतात्मिका। चटभवा चत्षांभंर वाकयो: कम्समन्विता। प्रतिस्कन् मिख्नवाक रोिटेवनृपोचिता। सर्वतो देवमव्दादिरषा भोमावली मता। बखंमानाङविरदवर्यनप्रचुर्वला। बाक्याड़म्रसंयुत्ता कविता विडदाबखी। ताराषा उदाया पर्दोर्युत्ता ताराबबो मताव विनेष वद्ाया पवर्युत्ता विश्ाययो मता। राना उद्या पवेर्युतता रवावली मता। पदेस् पत्चाभर्युत्ता
Page 686
सप्तम: परिचेदः ।
दह दि प्रथमतः काव्ये दीषगुपरोत्यलद्वारायामवस्थिति- क्रमो दर्भितः। सम्प्रति के ते ? (क) दत्यपेघायासुद्देशक्रम- प्राप्तानां दोषाणां सरूपमाह,- रसापकर्षका दोषा: ।।५६२। (ख)
विशेषा उत्यवय:, सवियमब: दिप्रकारो परिपाकी प्रायः म्सिद्ञी, यथा,-"अथं- गचोरिमा पाक: स वेधा वविसमरतः। दराघापाकी नारिकेख-पाकच मस्फुटान्तरो । द्राच्तापाक: स कवितो बहिरन्तःसुरद्रसः। य नारिवेखपामः खादन्तर्मूढर सोदय:।" पति। एहेममावेति।-उहेममावेय-नाममावेय, प्रससिङ्वा :- विख्याता, तङ्काबात्, एन्तमदानतिक्रमात्-उत्तमेदेव्वन्तलावात्, तेषां नामत एव भिव्नतं, न वस्तुगव्या दति सात्रय्यम्; न पृथकषचचिता:,-ते नातिषमत्काराषायमत्वात् विव्वनाधेन परित्क्षाः।
दस्य शेष भ्ास्वाट बीस स रथपस्चानम-पष्हितकुलपतिना वि, ए, उपाविधारिया ग्रमजोवानन्दविद्यासागरभटाथाय्येय विरचितायां, तदात्मजाम्ब
प्रतिषसकृतायां विमवास्यायां अहित्यदपंकव्याख्याया ष8टः परिकेद: । ६।।
(म) बध काव्यखद्ण निर्वाय तदोयदोषादोम् विषय: श्वित्रनाथकवि: तख प्रकतत्वं दोघनिषयण्रम्ादिक संव्यताक्षीपपाद्यति, प्रदेति ।-प्रथमतः,-दोषाहि- निषपचात् प्राम्त। बाव्ये-वाव्यबचथे। रोतेम्कन्ोइनुरोधेन पष्याब्रिर्देमेपि वत्य- मावयुत्या चछद्वारनिकपथात् प्रगेब ता निरवययि्यात, इति तखा बलडारात् म्ागिड निर्देश। ते-दोषाड्यः। हयहानपूर्वकसुपा देयोप्रादानमिति सूर्यधिस्ुं दोषनिरयथस्य म्राममियत्वम् इत्यपरे। (ख) दोषाका तायत् सामान्यलचयमाह, रसेति।-इसं-मान्यात्मभूतं सत्कायविशेषम, चपकरषंयन्ति-खसव्रिषानेग कयितख तिरोधायकतया, कचित्
Hा-84
Page 687
[182] साहित्यदपंच: ।
पस्चार्थ: म्रागेव स्फुटोअ्वतः । (ग) तद्विभेषानाइ्,- ते पुनः पञ्चधा मता:। पदे पदशि वाक्येऽर्थे सम्भवन्ति रसेडपि यत्॥५६३।(घ) तत्र,-
अवाचकत्वं क्िष्टत्वं विरुद्धमतिकारिता। अविृष्टविधेयांश-भावस्च पदवाक्ययोः॥
वयम्भावं नयन्नोति तबोक्षा :. दोषा:, अवन्नोति शेषः। रसय न उङ्राशाादव्यप देश एव चमत्कार:, बिनतु तदालासाटिरूपोडपौति प्रागेब प्रथमे परिच्ठेदे"बाकय रसातकं वाव्यम दति काव्यं सचयता कविराजेन इत्ती प्रतिपादितम। वयं भावः,-काव्यं डि पुरुषविशेष ख्ानीयं, वाक्यस मरोरं, रसन्न तदनय्यांमी बात्मा। तब दोषा: कैचित् यथा बागन्तुक्षा भर्वान्त, केित पुनजंन्मसिडा:, तेष्वप केषित अगेरगता:, कैषित् पुनरातमगता: ; तथेब वाकयगता:, रसगता:, बनित्याः, निव्यासेति काव्यदोषा म्ाप्यनेवबिया:। तवागन्तुक्ा: प्रायोऽनित्या:, जन्प्र.उद्ाः पुनः प्रायो नित्याः, एष्बपि केचित् अरोरगता: ; यथा,-आागन्तुका:,-वातप्रकोपाद्यः, जन्मरसदाः,- बतुन्दरत्वादय:, बात्मगता सागन्तुका:,-दुःखित्वप्रत्यवादयः, मौद्यादय, पुनर्जन्म- सिद्ा :; एवं दुःशवत्वादयो वाक्यमाचावष्टस्ा बनित्या:, न्युतसंस्कारत्वादयो निव्याः, तथा रसगता: तखय तसय खगयष्दवाच्यवादयो नित्या बनित्यासेति तव तब निर्देत्यन्ें। (ग) नन्वेतअवयं सुतिदुष्टपुरारयतादो सव्यापं, तख्य शब्दाथंदोषलैन रसाप कर्षवत्वामावात्, चत बाह, सस्ेति।-प्रागेव-"दोषासतथ्यापकर्षकाः" इति परति- पादनावसरे एव। सुतिदुशत्ादैः शष्दार्थापकषंमद्ारैय रसापकाषंकत्वमति नाव्यापि- रिति भाष:। (प) वांख विलज्य दर्शयितुसुपक्रममाबस्तावत् तेषां सभभवस्थलं निर्दिन्ति, ते हाति।-ते-दोषा:, पुनः पदे, पदांशे-पदेकदेशे, वाक्ये-पदसमुदायविशेष, बचें -नाच, रसे-मडारादो निर्वेदादो व बवि, यत्-वतः बनर्वान्त अति हेतो पसषामरपकारा नता :- कोसंना।
Page 688
सप्म: परिच्छेदः।
दीषा: केचिद्धवन्त्ेषु पदांशेऽपि पदेडपरे। निरर्थकासमर्थत्वे च्युतसंस्कारता तथा ॥५६४।(ङ) परुषवणतया श्रुतिदु:खावहत्वं दुःस्वत्वम्। यथा,- "कार्त्ताथ्यें यातु तन्वङ्गौ कदाSनङ्गवशवदा।" (च)
क्रमेणेदाहरणम् ;-
(ड) तेषां नामानि नययति, दुःनवेति।-चव्र भावप्रत्ययः प्रत्येवं प्रयुज्यते, तथा प-दुःशवता, विविधाSसीखता, अनुवितार्थता, अवयुश्ता, याम्यता, चम्रती- तता, सन्दिग्धता, नेयाथेता, निदताथेता, पवाचकलं, सिशट्तं, विकडमति- बारिलम, घविमृष्टविधेयांमत्वं, निरयेकत्वम, चसमर्थलं, च्ुतसंस्कारत्वर्येति। तव दुःनवत्वमारम्य पविमृष्टविधेयांभत्वान्तास्त्रयोदम दोषा: पदे वाक्े चेत्युमयवेव सम्प- वन्ति। एवु-वयोदशसु दोषेषु, केचित-दुःनवत्वाश्खत्निष्तार्थत्वावाचयत्व- मेथाघंत्वाख्या: पञ्च दोषा: पदांश्रेषि भर्वन्ति, सपरे-निरयेकत्वम्, चसमघंखं, च्यृत- मंस्कारत्वं चैति वयो दोषा:, पदे एव, नतु वाक्ये पदांशी वा, सम्भवनोति शेष:।
मनिता दोषा:, पत एवैरषां प्रतिप्रसव: प्रदशिष्यते। चन्धे नेयाथंत्च्युतसंस्कारत्वादयोडटी पुनर्मित्या दोषा:। नित्यतं नाम-पनुळ्वतिमनुदि्स्व सहदयैन सति खखकपावधाने प्रयोक्षुमभ्क्तत्वम ; पनित्यतवं पुनः-तदन्ययाभूतत्वमिति खष्टम्। (न) बथ यधाक्रमं दुःशवत्वादिस चर्य सोदाहरयमाइ, परषेति ।-कैषाज्ित् नामत एव समयस् स्वष्टयोधात् उदाहसथस्येव दर्शनम्। सुतिदुःखावहत्वं-श्रुति- मावतः सेभणनवलं, दुःसवत्वं नाम दोष: ; यथा,-कार्ताथ्यंमिति।-कार्ताथ्- सतार्थस्य भाष: कार्ताथ्यंम, चव तथयो: रेफयोगात काया: परूषतवेन श्रीतुर्दःख- जनवत्यम्। तेनाच अङ्ारम प्रकर्षहानिरिति रसापबर्षः । यथा बा,-"बनद्र- महलग्टडापाङ्मकितरद्वितेः। बाबिक्रितः स तन्वद्ा कार्ताथ्य लभते वदा।" दति। ददमेव पादष्य "सुतिकट" उत्यभिषीयते। मदु एतत् पदांश्पारष्यमेय, नतु पट्पाववमिति सेत् ? न, वाक्यघट वदिवा दिपद्पावष्यप्रयुत्तवाक्यदुःश्वत्ववत् पद-
Page 689
[u88] साहित्यदपण: ।
"दप्तारिविजये राजन् ! साधनं सुमहत् तव।" "प्रससार शनैर्वायुर्विनाशे तन्वि! ते तदा।" भव साधन-वायु-विनाशशब्दा पस्नोला:। (ज) "शूरा पमरतां यान्ति पशभृता रणाध्वरे।
वोड़ा-बज्ा, जुगपा-घृषा, बमडलं-माङल्वप्रतिकूसम्। व्यक्षपत्वमित् जनकत्वमेव्र पति सारः। पवैव बोष्यम :- प्रश्मोनाथंप्राप्तता चबधारयित: प्रातिकूल्य- मत दूषकत्वश्ारथ्म ; यम सुभगा-भगिनी शिवलिक्-ब्रझ्मारादोनानु बोधनोयार्थस्य प्रसविद्वत्वेनाशोलार्फो न वर्सते, न तव दूषकत्वमिति हदयम। (ज) उदाह्रति, दुत्तारौति।-हे राजन् ! दृप्ता ये घरयः,-श्वबः, तेषां बिजये सुमहत-पतिथयितं, तब साधनं-सैनिकाधपायः, वसते उति शेषः, (बबद्ि सैन्धायपायाथे प्रयुतत: साधनशन्दी देशविशेषे मुंचिक्रवाचकल्वेन व्यर्वड्रियते इ्यम्य ब्रोड़ाव्यन्नवाशोखतं स्टम्। प्रब्चाश्कता तु .- "साचनं समहत् यस्य यम्रान्यस विषोक ते। तस्य चौभाखिन: कोडन्य: सहेतारालितां सुवम?"। इत्ुदाहतम)। प्रस्न- सरिति।-तन्वि !- कशादि! ते-तब, विनाशे-दर्शनाभावे जाते सति, तदा वायु:,-मखयवमौरष: इत्बः, येनाहं मदनार्दितः पति बाबः, अनैः .- मन्दं मन्टं, प्रससार-सच्रचार। चत व समोरणे प्रयुत्नी वायुनव्दः चपानवायुवाचकतया प्रसित्त: दत्यस घृथाव्यत्तवाशोखयत्म्; विनातव्दः चद्मंनार्थकतया चम्रसिद्धः, मरथाथेद तथा पुनः प्रसिद्ध: इ्ब्वखामकखन्यस्नमान्नोसलम। दूषय तावोजन्द् चत्रोद्यार्बोपस्विता श्ीतुर्वेमुख्यापादवत्वम्। चव राजविषयवरतिमावस् तथा प्रकावस तत्तचदम्दामा साटमार्थंव्र्यस्नवतया प्रकर्षम्रतिबन्धक: परति। इदन्तु, तत्तम् ;- येर्षा नैतेः शब्दै- रत्नोषत्वावगमसेवां कते चम दोषोषि न इतति। (भ) बनुचितायमुदाइरति, शूरा इवति।-यूराः,-पौरा:, रवाध्री- सत्रामयसरें, पशभूता:,-केवसरपाः, निद्ता इति भाब:, चमरतां-देवतं, याग्ति -प्ाप्ुवन्ति। चव वाच्यार्थानां शूरायां सवारडा्यां वातयों दोष:, तख्व व्यन्नकत्वात् पशुत्व सयनमयुत्तमिति चमुचितार्थंतं, तेन चाव वोररसख प्रकर्षानिरतिति बोष्यम्।
Page 690
सप्म: परिच्ेदः।
भप्रयुत्तत्वं-तथा प्रमिद्ावपि कविभिरनादृतत्वम्। यथा,- "भाति पद्मः सरोवर।" परत् पद्मशब्द: पुंलिङ्ग:। (अ) याम्यत्वं यथा,-"कटिस्ते हरते मनः।" अब कटिभब्दो पाम्य: । (ट) अप्रतोतत्वम्-एकदेशमातप्रसिद्धत्वम्। यथा,-"योगेन दतिताशय: ।" अत् योगभास्त्रे एव वासनार्थ भाशयशब्द:। (ठ) "आशोःपरम्परां वन्धां कये छत्वा ऊपां कुरु।" पत "वन्द्ाम्" दूति किं वन्दोभृतायाम् उत वन्दनीयाम्? इति सन्देहः। (ड)
निपतन्ति मरासव" बतर जवधाराया विशेषणकपेय प्रयुतं प्रज्वखदिति पदम वर्था- सततया सतुचिता्यंम्। दतोयख यचा,-"दिवाबराद्रर्पति यो गुहासु लोनं दिवाभोतमिवान्वकारम्। वुद्रेषि मुमं भरवं प्रपन्ने ममत्वमुसःभिरसामतीव।"
एवमन्वदपि यथासन्भवं प्रेयम। (ञ) अवयुतत्वमिति।-तथा-तेन प्रवारय, मरसि्ी अपि-कोषादिपु प्रसिद्धिसत्तवऽपि। पुंसिक्:, वविभिरम्रयुता इति शेषः ।
सवम्। कदिर्रिति।-पव पङ्गारस्य बगूढ़तप्रकटनेन वविवापगमात् प्रकर्षशानि- रितबषेयम्। बवेदं तत्वम :- श्रोगिमितम्वादियमेव रसिकेः व्यर्वाङ्गयते, कटि- भष्टस्तु जनसाधारणव्यवहार्थ्यतात् याम्यः। चख पादवयं यथा,-"राकाविभा- वरोकान-ससन्तदति ते सुखम्। तपनीयशिलाश्रोमा-इति। इदन्तु विप्रकारक, - पाय्यनागरोपनागरभेदात; तवादयख लक्षपमुततं, नागरन्तु प्राप्तमावममिदं, वाम्यमागरान्तरस्यितसुपनागरम्। चतर नागरोपनागर त्यक्का ग्राम्ये एव दोषापातः दसधमे विटूष शादो प्रयोतषि न दुष्टत्व, तस्य तथेष योग्यतेन निर्देभात्। (ठ ) पप्रतोतत्वमिति।-चम्रतोतत्वम एवदेशमावे, न तु सवब म्रसिद्वत्वं- स्यातत्वम्। योगेन-जोपज्रह्मणोरक्यचिन्तमं योग: तेन, दलितः, -खणतः, वाखय:,-वासना ख तथोकः। चय वासनार्थत्वम् बाशयनब्दस चनानता योग- ..- बाखान मिद्ञानां योगिविषयभाममी षविलम्करत्वम् इति बोध्यम्।
Page 691
[48] साह्टित्यदरपणः ।
नेयार्थत्वं-रुढ़िप योज नाभावादयत्िअञतं सच्याथ प्रकाशनम्। (ढ) यथा,- "कमले चरणाघातं मुखं सुमुखि! तेडकरोत्।" भत चरणाघातेन निर्जितत्वं लघ्ष्यम्। (प)
रत्वा-सुत्वेब्ययेः। दड प्रवार्वादिनिग्रमााबात वन्दामिति पर्द सेषपश्ञात चर्थ- सन्टेहनननात् सन्दिग्धम्। चव सन्देहवभात् भाव्दबोधविलन्येन राजविषयरतिलाय- रूपय्य रसनधमंयागात रसपदपतिपाद्यष्य पकषंदानि:। (ढ) नेयाथरत्वमिति।-निरढ़ा बचथाः वायित् साम्थ्यांदभिषानवत्। क्रियन्ने साम्प्रतं वाश्वित् काशिद्वेव त्वयमितः ।" इति भाटनियमेन लचचाया
शव्युत्पत्तिविअश्ितं तृतोयखचणाविषयमिति यावत्। (थ) कमले इति।-निर्जितत्वं-पराभव दत्यथः, सुखन्य चरथासभवेन मुख्यारथंबाधः, सजन्यचरण्ाघातपराभवः खजन्यवृत्तिपवाभवत्ववत्वं मुख्यमत्ययोः सामान्यविशेषभावः सम्बन्धः। चत्र रुढिप्रयोजणयोरन्यतनं बिना प्रथम कवेरशत्ि िषय:, तदनन्तर्र कर्थाञ्जत् लत्यार्थोपस्चितिः, ततः श्ब्दबोष: पति विलम्बेग रसप्रतीते: प्रतिबन्कत्वमिति बोध्यम। प्रकाशक्रता त्-"भरत्कालसमुह्लासि-पूर्णिमा- भवंरोप्रियम। करीति ते सुखं तन्वि! चपेटापातनातिथिम् ।" इत्युदाइतम्। तबा च .- चरणाघातयपेटापातशब्दाम्यां निर्जितत्वं लत्य, तच्ञाब रढिपयोजनमूखयो- विंषयत्वाभावात कवैर्व्यन्पत्यमावं बोधयत् श्रोतुवेरथ्यमापाद्यतीति तदेष दूषकता-
इति सेन्, न, रुढिपयोभनाभावपदम्य मुगयाधंयडाभावोपलसचपरतया प्रसते तत एवं नेवायंत्वाभ्यपनमात् दति। कचित्-"पद्मनिर्जितत्वं हि शोमयैव जनितं, नतु
बोधाननावं साहृश्यपतोतिरेवानुभवसिद्का, न तु निर्जिंतत्वातिशयप्रतोनि: ; सात्पर्य्या- । भवान, मुख्यम्त्ययोकुपदर्शितसम्बन्वसन्नवास। न चाव साटृश्प्रतोतिरेष प्रयोजन- मिति वाच्यम्: वर्क्रादिवेशिष्य सचिवया््यव्यख्चनया एव तखा जमात्। खचषा-
तरसम्मन्त्वाभवात्, प्योजनख तद्यतरततित्वनियमात् पति बेयम्।
Page 692
सप्तम: परिच्छेद: । [180]
यथा,- यसुनाशम्बरमम्बरं व्यतानोत्।" अम्बरशब्दा दैत्ये प्रसिद्ध:, दह् तु जले निद्टतार्थंः । (त) "गोतेषु कर्णमादत्ते।" प्रत्र भ्ाङ्पूर्वो दाञ्धातु: दानार्थेडवाचकः। यथा वा,- "दिनं मे त्वयि सम्प्राप्ते ध्वान्तच्छ्ृवनाऽपि यामिनी।" पत्र दिनमिति प्रकाशमयार्थेडवाचकम्। (थ)
-ऊहंस्कोततया व्याप्तवत्। चय नम्वरभन्द: स्रुविमावतः प्रसिद्धारथ प्रति प्रधावितः, ततसदसद्गतेलस्ात निवृत्ः जलं प्रत्याधयन् भाष्दबोधविद्यम्वात यमुनाविषयरति- भावस्य प्रकषद्ानिरिति बोष्यम्। यदि तु नपंसवविङ्स्य नम्बरमनदख न दैत्यविशेष- वाचकत्वमिति मन्यते, तदेदं नोदाहत्तव्यं, किन्तु-"बावकरसार्ट्रपादप्रस्ारभोषित- कचेन दयितेन । सुग्धा साध्वसतरला विश्यीक्य परिचुन्विता सडसा।"दसदाइतंव्यम, चव व शोषितशब्दो रविरायंकतयैव प्रसिद्द: इत्यस् निद्वतार्थकत्वम्। (थ) चवाचवतवं यथा गौतेष्विति।-न च दापातोर्दानिऽमिचासतेन चय- मवाचकत्वमिति बाच्यम; चात्र्थंवाधकीपसर्गरहितदाधातोरेव दानेडमिचाकल्पनात्। एतदखीकारे तूदाहरणान्तरमाड, यबा वेति।-दिनमिति।-त्वयि सम्पराप्े- एपधिते, मे-मम, ध्वानच्कन्रापि-तिमिराउतापि, यामिनी दिनम्। चव
विलम्बात् श्राब्दबोध: तस्मात् रसप्रतोते: प्रतिबन्धवत्वम्। चव्र तत्त्म ;- रुव्यादि- सत्े लाचयिकपदप्रयोगेडवाचवतं, तदस्त्वे नेयाथंत्वमिति भेद :; निरुढ़ लबपादी
षिक सा किस तामसो अथिमुखी टष्टा मया यम सा तहिक्केदरजाऽन्बवारितमिट दर्ग्धं दिनं कष्पितम्" इव्वादो प्रबाशमये दिनपद्प्रयोगदर्भनादूढि: प्रमामतिभय- मतोतिप्रयोजनं वा। एवमन्यवापि बोष्यम्। कैचिस,-"समोन्रायकससवेडवाचकर्तव, तदसस्वे नेथार्थत्म इति वदन्ति, तब्न; दिनमितादी दिनपदस प्रकाममयेडयें
Page 693
[1४८] साहित्यदर्पय: ।
"गोरोदजावसतिजन्भुवः प्रसनाः।" भव चोरोदजा-लक्षोस्तस्या वप्ति:,-पद्मं, तस्या जन्म- भुव:,-जतानि। (द) "भूतयेऽसु भवानोशः।" भत्र भवानोशशब्दो भवान्या: पत्यन्तरप्रतौतिकारित्वात्
भमोदायकसत्वऽप्यवाचकत्वानड्रोव्वारास इति सङ्ेपः। यथा बा,-"सब्य गोपख विडन्तुरपदा भवन्ति वखा: खयमेव सम्पदः। बमषंशून्धन जनख नन्तुना न जात- रार्देन न विडिषाऽडदर: ।" इति। बत्र दिजन्तुपदं विबचितामपि रपयाघेता
नामियतते इत््वाचकलम्।
व्यवद्धितत्वं-व्यववानेन उपस्याय्यतम। पदगतकिषतसोदाहरणं समासगतत्वेनेव
व्यववानं, वाक्यकिषत्वस्लेतु पासतिबल्नेन विलम्बः। पदगतं क्रिष्टत्वं यथा,- चीरोद:,-समुद्रविशेष:, तम्माजाता इति तथोक्षा खन्नोः, तथ्ा वसति :- निवास- ध्यानं, "वन्मो: पचमाखया" इ्यायतेः, तथ्वा जन्ममुबः,-"पुष्कराओ्रोकडायि च" इव्यादुत्या नशानि ताः, प्रसन्ना:,-व्वच्छाः इति। चव क्रमेष बन्वितान्वय
विखन्बात् रसादिप्रतोते: प्रतिबन्धकमित्यपकषंः। (प) विरुदमतिवारिता-विपरोतयुद्िघटकत्वम ; यधा भृतये पति।-भवम्य पनी मवानो, तथ्या: र दशः,-पतिः। बव सवान्याः पत्यन्तरप्रतीतिकारित्वात देव- विषयकर तेरपवर्षः। जयं भाव:,-[भवशन्दान "इन्द्र-"(४।१।४६ पा० ) उत्यादुद्ि छोषि य सवानोति निषदते] चतः सवपनोपतिरितिवत् भवानोभभव्दोपि पावत्ा: पतन्तरामत्तिप्रत्वायवरमिति विवुडायमतिव्ारित्वमेतस्य विदितचरम्। यदि तु परजादिभन्दवत् साधुत्वायंकेन योगायेन "श्रिया भवानी" इत्यादुत्या न तथा प्रतायवलं, वदा नेदमुदाहा्य्यम पति बोष्यम्।
Page 694
सप्म: परिच्छेदः । [482]
परविमृष्टविधेयांशत्वं यथा,- "स गंग्राम टि क्षा विलुराठ नष्टथोच्छ नेः किमेभिर्भुजै: ?" पत्र वथात्वं विधेयं, तच्व समासे गुगोभावादनुवाद्यत् प्रतोतिव्वत्। यथा वा,- "रचांस्यपि पुरः स्थातुमलं रामानुजस् मे। श्रत्र रामस्येति वाच्यम्। यथा वा,-
अत्र प्र््र-समुद्रमिति वाचम्। यथा वा,- "यत्र ते पतति सुस्! कटाचः षषबाण इव पत्भरस्य।" पत षष्ठ प्वेत्युत्रेच्यम्। यथा वा,- "प्रमुत्ता भवता नाथ! मुहर्नमपि सा पुरा।" भत्र अ्रमुत्तत्यत नञः प्रसज्यप्रतिषेधत्वमिति विधेयत्व- मेवोचितम्। (न) यदाहु:,-
(न) वविसषेति।-बविमष्टः,-प्राधान्वेन बनिदिंष्टः, विधेयांभः यव तख् भाव: तत्त्वम्; पदार्धानां मध्ये विधेयब्यैव उपादेयत्वेन प्राचान्यं.तम्य व प्राधान्येन निर्देश एव चितः, तहवेपरोत्यम-"चनुवादामनुक्षेत्र न विधेयमुदोरयेत" इति नियमस्य भन्वात्वमित्वय:, स व कषित् समासे गणोभावेन, अचित् उद्देश्यात् प्राक्त विधेयस्य उपाटानेन भर्वति। तदायां पददोषत्ं, द्वितोये वाक्यदोषता। चनुवादात्वप्रतौतिक्वत- उहेश्यत्ववोषजनवम्। तेनाव भान्दवोधे बष्टता, तथा च बोश्यसपतोतेरयकषंः। रवां श्ेति।-चलं-समर्धानि,("बलं व्ययेसमथेयी:" दत्यमरः) वह बाकखरवशाद समथेत्वं व्यज्यते। चत वाचसबचे रामस्यैव प्राधान्ेन उपाद्यत्वात् तस्य पृथक निर्देश एवीचित:, तदकरयात् ताहगुनादेयताप्रतीते: प्रतिरोध:, तेन व वौदर सस्ाप भषं:। पा-समुद्रेति।-पव रघवंशेया नामधिकारस्य समुद्रपर्थन्ताया एव उपादेय- तथा प्राचान्ं, तथ समासे गुबोभावात् न सथाप्रतोतिअत् पति रसखापकर्षः। वर्वेति।-पम षछ्ठत्वस्ैव उपाद्यतया प्राधान्यं, तदबर्थात् रसख विशिदपकर्षः।
Page 695
साहित्यटपेपः ।
*सप्राधान्यं विदेयंत पतिषेधे प्रधानता। प्रसज्यप्रतिषेधोडमी क्रियया मह यव नञ । (प) यथा,- "नवजलधरः सबडोडयं न टप्निशाचरः।" (फ)
सडिपर्यययात् विधेरप्रधानत्वादिति भावः, अर्धवोषय वषटतया रस्ापकार्ष पति शेडम। (प ) चश्रधान्धमिति।- -यव-बाक्ये, विषे :- विष्ययंय, पदार्थीन्तरस्ेति बावत्, चप्राचान्यम-उहेश्वतया समुख्यत्वं, प्रतिषेधे-निषेधे, नञये पत्वथ:, प्रयामता-विधेयतया मुख्यत्वं, यव-यदथ, क्रियया-सर्माभव्याहृतपदार्यताऽव- कदकैन, सद नन, तिष्ठतीति शेष:, थमी प्ररुन्यप्रतिषेष: । (फ) नव्तलवर पति।- गन्धवैव्योवश्यां हतार्या तडियोगेन चिपरस पुर्-
नवनलधरम टप्ताम्यायक्त्व विधानमंप्रधान, मतथंय्य तदभावकपथ्य विषेयखेन प्राधारन्, कियया समभिष्यनवतपठार्थताइमच्छेदकमम्बन्धेन अवतोव्यादष्याहतवा नअथस सन्बन्षत, तदव प्रमव्यप्रतिषेधचम, नयविधेरभषपदार्यक्येनि व्याख्येयम, बलाबी न आतिमानिनयमड्गडटापतेः। चव तत्म् ;- क्रियया उति यथास्ुतायेविवचणे तु "सयं न पाकवान्" उन्यानामङ्र हेडप्यक्ोटाउरपाटासडडप्रमङ्, न व नअर्थम्य
स्वेवावशयं बाच्यत्वात्, पत एवाव्यणीभावममामपकरये गोभोषन्द्रेवोत्रम ;- "वर्मा- आवे प्रसन्यप्रतिषेधो मा भून "ब्राहमचोडयं न भर्वति" ब्राभ्मयत्वं वर्मोडम निषिष्यते पति; "मुनिवचनः" दव्यादो समामसुप्रबिद्यमानाटिपदार्थेयटेशी नषर्यम्य सम्बनः। वस्तुतम्तु,-"घटो गेहे न चतवरे" "चनं सैवस्य, म मैवन्य" उ्वाटो बिभन्यटेन मष्ट नअयंक्ान्ववेपि प्रसन्यपतिषेधसवं वाच्यं. नवर्थम्य विषेयल्ेनैव तरखौका-
पटाटिना नवयंम्य भेदव्य मन्बन्वसस्वेऽपि विशेयतामावेय प्रसन्यपरतिषेचल्म। न चाव पटतवासाय एव विषेय:, न तु घटभेद पति वाच्चम; पटसेदव्यापि विधेयत्ेन मठर्थम्य विधेयत्वेमैष तत्यीबाणत् नियान्वयित्व्यानिव्वत्वाच् वाचषाभावान्। न
Page 696
सममः परिच्छेद:। [ane]
उत्लोदाइरपे तत्पुरुषसमासे मुषीभावे नजः पयुदास्लत्ा निषेधस्य विधेयताऽनवगमः । (ब) यदाङु:,- "प्रधानत्वं विधेयंत्र प्रतिषेधेऽप्रधानता। परय्युदास: स विन्रेयो यबोत्तरपदेन नञ्।" (भ) तेन- जुगोपातमानमत्रस्ता मेजे धर्ममनातुरः। भरग्टध्राददे सोडर्यानसताः सुखमन्वभूत् ।" (म) पत्र पत्स्तताद्यनद्यात्मगोपनाद्येव विधेयमिति नवः पय्यु- दासतया गुपभावो युक्त: । (य)
यनामनं कुर्षीत (बरोति) नानुयाजेषु" उत्वादो व्यनिभारटर्शनात् बाखापाना नियसनासविधानस्ायुत्तत्वात; निययस्मासवादिम तैदपि "बयमब्राह्ममः" उ्व्वादी ब्राहमपभेदस विधयत्वभवश्य वाच्चम; न चावावि ब्राह्मथत्वाभववानित्येवाय इति
(य) गन्ेवं प्रते किमनुपपत्रम्यत बाड, एनोदाहरथे इति।-कोदाडरथे -पमुशेववादी इतयंः। पछुंदासतया-पर्थ्युदामवदनुवा द्यात्वप्रतीवतवातिया, विधे-
मिति मागुक्रेम सड विरोष: ख्वात्, विधेविधेय त्वाभवे पर्युदासासङगतिय खात्।
-वाको. विचे :.- विष्यय, पदार्थान्तरसेववयं:, प्रधानत्वं-विधेयतया मुख्यत्वं, प्रति-
यम-यदथे, उत्तरपदैन-परवर्तिपदाथेन सद् सम्बन्ः,तव्र वाको स नत पयुंदासः विशेय:। "रावो ब्राहं न कुर्षीत" इबादो न रात्रो इति ब्रोननया रावाबित्यसोत्तर- मदलवसुपपत्चमिति सङ्गप: । (म) उदाहरति, युनोपेति ।-सः,-दिखोप:, बवसः-पभोत: सन्. बातमानं जुगोप-ररच, चनातुर:,-चपोड़ितः सन, धर्म भ्रेजे-िषेवे, चग्टभु:,- पतुथ: सन्, पर्धान्-बरानिति यावत्, बाददे, वस्षत्:,-चनासतः सन्, सुखम् पन्भूत-सुमुजे। बव विष्ययख पातमगोपमस् प्रात्तत्ं, प्रतिबेषे बवक़ इव्यादिर मिने नसयें सम्रचाणता, उत्तरपदाबेन बसवादिना नवः सम्पनख्।
Page 697
साहित्यदपपः ।
मनु "भ्रन्नाइ्मोजी ब्राह्मणः" "अ्रसूर्य्यम्पश्या राजदारा:" इत्यादिवत् "समुत्ता" दत्यत्नापि प्रसन्यपतिषेधो भवतीति चित् ? न ; परतापि यदि भोजनादिरुपक्रियांशेन नजः सम्बन्धः ख्यात्, तदेव तत प्रसज्यप्रतिषेधत्वं वत्ुं शक्यम्। न घ तथा, विशेषतया प्रधानेन तड्वोन्यायर्थेन कर्चैमैनैव नञः सम्बन्धात् (र)। यदाङु:,- त्राडभोजनशौलो हि यतः कर्त्ता प्रतोयते। न तद्ञोजनमावन्तु कत्तरोनेर्विधानतः ।" द्वति (ल) "असुत्ता" दत्यत्र च क्रिययेव मह सम्बन्धः इति दोष एव। एते च क्िष्टत्ाटय: समासगता एव पददोषा: । (व)
अथ्य पत्वर्थ :; तत्प्ररुषसमासेनाव्यन्ताभावानलिषानात्, बसतत्ाभावादेरव नोद्देशयताडव- केदकत्वमित्ययगन्तव्यम; एक्स नञ्रः प्रसज्यपरतिषेषत्व, पर्युदामत्वञ् विष्वयोदंश- भवविवचाऽधीनं, न तु नियतम; गुबभावः- गौधार्यंप्रतिपाटकत्वम।
सम्यक्षप्रतोतो कषमविमृष्टविधेयांश्त्वमिति प्रश्नम्य उत्तरमाड्, तदिति।-तज्ञोज्यादा
विनासर्थंख सर्मरनन्वयापते:, रदुपष्यावितस्व कभुचात्वघेंनेवान्वयस्य व्यत्प्त्तिसिख- लात्। चवः श्राड्मोजिपदात तहोजनभावं ब्ाइभोजनमातं, प्रतोयते दवनुषङ्:। (ड) यमुमेवाथ कारिकया विभ्दयति, श्राद्वेति।-यतः,-यम्मात, श्राङ्- भीगनशेख: बर्त्ता प्रतोयते, कतरि-[ "ब्रते" शशर० दति मुबेष] इन्पत्यस विधानत :- विदानात्, न तु तय्य-कार्सुः, भोगनमावं, प्रतोयत इति पूर्वेष्षान्वयः। व) व्िययेद सह सम्बन्ध पति।-सवत्क सेकमीचनाभ वप्रतीतिबोषम्यातु- भवसिद्त्वादिति भाय:, दोष एव-पविमष्टविधेयांअ्त्वमेव, एतन्म्ते समस्यमान- पदार्ऐे देशे नञर्थान्वयेडप समासम्योकार :; यदि पुनः तप्रयार्थस्य कर्मच्ोडन्वया- पत्या क्रियया सद नवयंस्य सम्बन्धमनङ्रोक्वत्य मोचनवमंशेव सम्बन्ध: खौक्रियते, तदा पुनः "अयमब्राम्ममः" सव्वादिवदवापि मीचनकरमपटस्वैव विधेयत्वं बोष्यम। विन्तु नस: समसतया तख् न स्पश्टायगम: पत्वविमष्टविधेयां भत्वमित्ययगन्तव्यम: प्रवाधि रसादिपतोतिविय म्वनं टूबवतायोजम्। एते वेति।-बादिपदात बिक़रर: सविशारि िपिया बिमलंयीग्रेडड़ बिना समा सें वैष़ाम बसवादिति भाक।
Page 698
सप्तम: परिच्छेद:।
वाक्ये दुःश्वत्वं यथा,- "ह्रात्यन्ः कदा लगनेा कार्त्ताथ्यें विरहे तव।" (श) ऊतप्रछ्ृात्तिरन्यार्थे कविर्वान्तं समश्रुते॥"
(थ) सम्प्राति वाक्यगतं दःयवत्वमुदाइरति, सरतति।-तब विरहे वारस- बामख, पातिं :- पौड़ा, तथा पन् :- मोदित इत्य:, यहं कदा वार्ताथ्य- अताथतां, समा :- प्राभयामि? बत्र चनेषपदस्य परुषवणंघटितत्वेन वाकयगसं दुःशवत्वम। यथा बा,-सोडष्येष्ट वेदांस्वदञ्ञानयष्ट, पित्नतार्भीत सममंस बन्धून्। व्यजेष्ट षड्वर्गमरंस नोतो समूषघातं न्यवचोद्रोंय।" इति भट्टौ।
वर्णिते वस्तुनोव्यथं:, क्वता प्रतत्तियेन ताटृभः, परकाितामनुसृत्य रचयत्ित्ययः, वषि: वान्तम-उद्गोर्थ, समशुते-भव्यति। अव "वान्तं समशुत" दति वाक्यस्य जुगुस्ा- व्यधवत्वात् परश्नोलत्वम्। यथा वा,-"तेडन्ेबान्तं समशन्ति परीत्गे व भुख्ते। दतरायंत्र हे वेषां बवोनां स्यात् प्रवरसनम् ।" इति। ९ड हि वान्तोकर्गप्रयतंनभष्दाना
सम्पना वामलीचना। तत्ततरहरणीत्साड-वतो मोहनमादघौ ।" इति। अव दि
तथा सज्जाव्यस्षकमश्नोलत्म्। यथा वा,-न अधनोप्रतिया सात कखवारति- दाथिनो पति। बमङ्रलव्यञ्चकमश्नीलत्वं बाकयगतं यथा .- "पितृवसतिमहं ब्रनामि तां बड परिवारणनेन यव मे। अर्वति स्पाद पावकान्वये हृदयमशेषितशेक- गल्थक्षम् ॥" इव्य्व वितृवसति-पावकशब्दो जनकवैश-पवित्रकारियाचकी रमशन- तहड्िष्पारयप्रतोतिकावित्वात् चमङ्लव्यस्रकी। चनुचितार्थतं यथा,-कविन्दखव तावत् पट्यसि गुपग्रामममितो यशी गायन््येते दिशि दिवि व नग्राशब बिभो।।
नग्रा:, - सतिपाठकाः, पचे-दिगम्बराः। बन्यत् सट्टम्। चव कुविन्दादिभब्द: पर्धान्तरं प्रतिपाद्यम् स्तुत्यस्म तिरस्कारं व्यनतोव्यनुचितार्थंत्म्। अप्रयुक्तत्वं यषा .- "स रातु को दुयावनो भबुकानां परम्पराम्। बनेड़मूकतादोय दातु दोषेरसमरतान् ।।" बव्र राधातुर्दाने, दुषायम इन्दरे, भावुकं मङले, बनेड़मूकी मूकवधिरै, दोषातुः खुछने प्रसिद्ञा ववि वविमिरनाहतत्वादप्रयुता:। "अनुत्तमं पथ्य" दत्यनानुत्तम-
सा-80
Page 699
साहित्यटरपपः ।
"उद्यत्कम ललौड्ित्येवक्राभिर्भूषिता तनुः।"
नेयार्थता। (स) पत्र कमललोहित्यं-पद्मरागः। वक्राभिः,-वामाभि: इति
पदस्य उत्तमवाचकत्ववत् चनेड़मूयपदस्याबैड़मूकवाचयल्म्: ग्राम्यतवं यषा- ताम्बखभृतगल्लोडयं महं जल्पति मानुषः। करोति खादनं पानं सदैव च यथा तथा।" गन्नः,-कपोखः, महं-भद्रम्। चच गग्मभद्वमानुषखादनपाननब्दाः ग्राम्याः। चप्रतोतत्वं यथा-"तथ्याधिमावोपावस्षय तोव्रसंवेगिताजुषः। दृढ़भूमिः · प्रियप्राशती यतः स फालतः सखे॥" सविमावनामा क्रियाविशेष: उपायी यस्ष;
बव्राचिमावादय: शब्दा योगभास्तुमावप्रसिदत्वात् चप्रतीताः । सन्दिग्धत्वं यथा- "मुरालयोन्वासकरः प्राप्तपर्य्याप्कम्पनः । मार्गचम्रवथो भाखड्तिरैष बिलोक ताम्।" एव मुरकम्पनमागयरभृतिशब्दा: किं देवसेनाभरविभृत्यर्थाः? किं वा मदिराकम्पम- पय्वटनभव्माथां:१ इति सन्टेर:। (स) नेयाथंत्वमाह, उद्यदिति।-उय्यद्ि:,-विकसरः, वामललौहित्यै:,- पद्मरागे: [चव करणे ततौया] वक्राभि:,-वामालिः, नारौभिरित्यय:, तनः भृषिता
य लखथा ढिप्रयोजनाभावात् अरथततिक्वतेति पदचयगतत्वेन बाक्यगतं नेवार्थत्वम। एतत विशदीकतं रामचरणेन, यथा-"उन्पूर्वस्य दृषधातोष्दयामरिशिखवारोडयं मुख्योथं: तक्य पद्मराग बाधात ततजन्यप्रकाश लचथा। चव काढ़सत्वेऽय पत्म- राग प्रकाश्स्य उदयाजन्यत्वात मुख्याथंय्रोगाभावात् नेयारथेत्वमवगन्तव्यम। चन्थदपि नेयाथेत्वसुपपादयति, बचेति।-पद्मरागवदस्य परिवृत्त्वसहत्वात् कमलपदस् पत्न- शब्द, लौहित्यपदस्य व रागभब्दे, वक्रापदख वामाशब्दे लचपा, लचिते: पद्मादिि: पदैरभिधया प्रम्मरागवामानासुपस्यिति :; यधा-दिरेफपदेन बहुत्रोहिलचणयोप- व्यापितान् रेफशययुतथमरपदादभिधयेय भृग्गोपस्थितिः, बव उढ़रात; परते तु काढ प्रयोज नाभावान्नेयार्थेत्वम्, द्यमेव लाच्तलवयोलच्ते। न य लचपाडयाभावात क्यामर्य सचितवचथ्ा : इति वाच्यम; यतर अचिताच्न्दादर्वभिधानं, तमैव वचितलवपाया: परिभाषितत्वात्। ममु हिरंफपदस्य रैफवययुतथमरशब्द पवाघं:, तथा सति 'दिरेफ पश्" उव्याद द्वितीयार्थेकर्मंताया: भङ्गेबान्वयः ; तथा हि,- "प्रसथ्रपान्वितखायंबोषकत्वं प्रत्ययानाम्"इति नियमार्दिति चेत्? न; प्रक्मत्थामिखलवे एनाध्यासितम्ापि प्रततत्यत्वात्। चरत एव "सुखचन्द्र पम्ठ" इत्यादी चन्द्रामितले
Page 700
सप्तमः परिच्छेदः। [५५५]
"धम्म्िलस्य न कस्य प्रेच्य निकामं कुरङ्शावाच्याः।
भत धम्म्रिल्वस्य शोभां प्रेक्य कथ्य मानसंन रज्यतीति सम्बन्ध: क्रिए्ट: । (ह)
नाध्यासिते सुखे कर्मताया प्रन्वयः; तथा हि .- द्विरेफशब्दाङ्ुमरशव्दथ, द्वितीयातय कमंतायाः, लचितममरशब्दात् भृङस्व चोपसथिती मङ्रे समरशव्दासेदं वर्मताख्षाय- गाहमान: बांतिकाध्यारोपरपी बोषो जायते; भब्दतदथंथोरभेदारोपस "हिसयय्- पूर्व वाशिपुं प्रथचते" इव्यादो हष्टः। नैवाथिकास्तु,-दिरेफपदस्य बमरशब्दे एका
कर्मताऽन्वयबोथ:" इस्याहुः, तब्; सकटशरितभव्दादाउत्तिं बिना क्रमिकबोधाननु- भवात्। चज्ञनितान्वयाबोषम्य शब्दष्ावत्त्यभावात्, चावृत्तो व दितीयाया सप्बावत्तो प्रथमीकतद्वितोयाया चन्वयानुपपत्ते:। पछ्टुक्तरोतेः "मुखचन्द्रं पश्य" दृत्यवावश्य माश्तयणीयत्वाचंव्यासां विस्तरः।" यथा वा,-"वस्तवदू्ध्चरः चतसखरजःपरा। निष्वम्या रचिता नेव युद्धं वेदय साम्प्रतम्।" हति, दड् द्ि वस्तगब्दः बम्वरापर- पर्थ्यायाकाशार्थंकतया, वदू्ष्यशव्दो मस्थंकतया, चरथभ्द: पादापरपथ्यायककरष- धंकतया, चतसत्वरजःशब्दलमोड्यंवतया, निष्कम्पाशब्दोऽचलाश्बतया, युद्धशब्दी युग्माथंकतया, वैदयभन्टो बोधयैत्ययंकतया घ नेयः। वाक्यगतं निद्वतायत्ं यवा-
मयनिय! झोक:स" इति। बत् द्वि सायकमबरध्वज चमाऽज शोषशब्दा: घर-मदन सददिण्ता-कमल-पद्यानामेव वाचका: प्रसिद्धा पवि करवाख-सागर-धरणो- चन्द्र-यभसां वाचकतया प्रयुक्ता इति निद्ताथेत्वम्। पवाचवत्वं यथा-"नम. न्रपतिमस्डल्ोमुकुटर चान्ट्रिकार्ट्रर्टिनस्फरचरथपअवप्रतिपदीक्दीःसम्पदा। चनेन सृजते- तरां तुष्डमेषमुत्तममत्तरङ्खुरचन्द्रकप्रकरदन्तुरा मेदिनी।" इति। पत कि चन्दिरिका- दुदिंनभब्दो किरण-च्कप्रयोवांचकतया प्रयुक्वादपि न व्यत्त इति स्फटमवाचकत्वम।
यम्य तादमय्य, चम्म्रिक्वस्य-संयतकैशपाशस्य, ("चन्म्रिज्वाः संयताः कचाः" इत्यमरः) शोषां प्रेत्य-दश्ष, कस-जनस, मानसं निकामम्-पतिमावं यबा तथा, न रन्यति? बव पदार्थागाम चन्वघयोणनख् कष्टसाध्यत्वात रसासादस्य प्रतिबन्धकलेन विश्लम्। विरहमनिवारित्वं यथा,-"त्रितचंमा रकसुबः मिवाबिक्वितमूतयः।
Page 701
साहित्दर्पणः ।
"न्यक्वारो हयमेव मे यदश्यः" इति। भ्रव च अ्रयमेव न्यककार इति न्यक्ारस्थ विधेयत्वं विवचितम्। तञ्व शब्द- रचनावेपरोत्येन गुणेभूतम्। रचना च पदद्ययस्य विपरोतेति वाक्दोष: । (क) "आनन्दयति ते नेते योऽसौ सुभ्र ! ममागतः ।" (ख) एत्यादिषु "यत्तदोर्नित्यः सम्बन्धः" इति न्यायादुपक्रान्सस्य यच्छन्दस्य निराकाङ्गत्वपतिपत्तये तच्छन्दस्षमानार्थतया प्रति- पाद्यमाना दटमेतददःशब्दा विधेया एव भवितं युत्ता:। प्रत्र तु यच्छन्द निकटस्थतया अनुवाद्यत्वप्रतोतिकवत्, तच्छन्दस्यापि यच्छन्द निकट स्थितस्व प्रसिद्वप रामरशित्वमाव्रम्म्। (ग) यथा,
विग्रहचपरणेनाय शेरते ते मतासुखा: ।" मतासुखा:,-गतदुःखाः, पचते-गतानि पसनः खानि-उन्द्रियाधि व येषां ते तथा। चवर चमादिगुणयुत्ता: सुखमामते इति विवचिते इता पति विरुडायप्रतोति:। (क) वविमृष्टविधेयांभत्वमाह, न्यह्ार पति।-पव वाक्गतः विधेयाविमर्षः सहृदयममःसु ताहृभवीररसास्वादस्ब मनाक् प्रतिघातं जनयतौति दोख्त्यम्। (ख) बानन्दयतोति।-हे सुभ! योडसो समागतः ते-तब, नेवे ब्ानन्दयति।
सार्वबालिय:, सम्बन्ध :- संयोग, इति न्यायात्-न्यायमुपास, उपक्रान्तस्-चन-
प्रथ्यायनाय, तच्कब्दसमानार्थंकतया प्रतिपाद्यमाना:,-युज्यमाना:, इदमेतददःशब्दाः विधेया: - सनुवादयतामप्राप्ता: विधेयत्ववीधका: इत्वघं:, एव सवितुं युत्ा: बिन्तु घव यचकव्दम्य निबटस्वतवा चनुवाद्यत्वय्य प्रतीतिं करोतोति तथोतः, चदःशब्द ति शेष:। वर्यं भाव :. -यद्यपि "यत्तदोनिं्यसम्बन्ः" पति व्वायात् यव यच्कब्द सब तच्कब्दो यावध् प्रयुन्धते, तावदेय साक्षाङ्ृत्वं बाक्यस्य। यम म यच्कब्द: प्रयुत्त:, तब तथ्कव्दसमानार्थंकतया यदि दमेतटदःनब्दान्यतमः प्रयुत्तः, तवापि यक्कम्दोत्यापिताSडब्राहम पूव्वते, तदेय "योऽसौ" इति प्रयोगेडवि यच्कम्दोत्यापिता बाबाइन पूर्ण कादिति मकतते बतुं, तवादि पर्य नियमसतेष, यव यत्तदो: पृचस पृथक् प्रयोग:, विस्वययविलव्यन्ततथा का पार्थकाम; चवत्ु समानविमत्यन्ततबा
Page 702
मप्तम: परिच्छेदः। [0]
"यः स ते नयनानन्द-करः सुभ्रु ! स भ्रागतः।" यच्छष्दव्यवधानेन स्थितास्तु निराकाङत्वमवगममन्ति। यथा, -- "आ्ानन्दयति ते नेते योऽधुनाछी समागतः।"
सन्भवति, तवैकस्य उपादानेऽपि निराकाङकत्वप्रतीतिरिति न वतिः। तथा हि,-यच्छन्दसोत्तरवाक्गतत्वेनोपाढाने साम- थ्यांत् पूर्ववाक्ये तच्कव्दस्याथत्वम्। यथा,-"भातमा जानाति यत् पापम्।" (घ) एवम्,- "यं सवशैलाः परिकल्पा वत्सं मेरौ स्थिते दोग्धरि दोहदचे। .
प्याया पाषाङाया: नाव चदःनब्दः पूरकः, तम्मात् विधेयस्वादःनब्दसानवाद्यत्ा- दमाषान्यन निर्देश इति विधेयाविमषदोषतादवस्यम्। प्रसिद्धपरामर्शिंत्वमावं-
तु प्रिद्धादिपरामर्शिनामपि तदिदमादिशव्दानां यत्पदेन सम्बन्ध: सन्वति, तव विषेधत्वप्रतोतिकारित्वमस्येव। तटुक्ं,-"ख्यातायंमनुभूतार्थ प्रकान्तायख् तत्पदम। यत्पदापेचया होनं न विधेयत्वबोधअतृ।" इति। क्रमेष तटुदाहरथानि यथा .- "बरबटरसटग्मखिलभुबनतलं यत्प्रसादतः सबयः। पशन्ति सुतमतयः सा जर्वतति सरखती देवी ।" "यदङ लावसमननमद्गदं यदानम निन्दति विम्वमेन्दवम्। मम एथं सुख्ाति मानसं न या विदाव तां इन्स न मन्तिरस्त मे । "रसैः कषा वस सुधाडबधोरियो नखः स भूजानिरभूत गुथाहतः ।" इति।
परखराक्ाहमेथव्यातृ उत्वबः। एतेनोत्तरवाकसं यत्पदं तत्पदनिराकाङ्मिति रेयम्। पातेति।-यत् पापं तत् षात्मा जानानोति सामर्वात् चन्त:करषोयमिति भाग:।
Page 703
[y५८] साहित्यदपणः ।
भाखन्ति रतानि महोषधींस पृथूपदिष्टां दुदुष्ठुधंरितोम्॥ दत्यादावपि।
क्रमेणा यथा,- "स इत्वा बालिनं वौरस्तत्पढे चिरकाङ्िते। धातो: स्थान दवादेशं सुग्रीवं सत्यवेशयत्॥" (च) "स वः शशिकलामोलिस्तादातायोपकल्पताम्।" (छ्) "तामिन्दुसुन्दरमुखीं हृदि चिन्तयामि ।" (ज)
(ङ) यमिति।-पव्र "स हिमालयः चस्ति" इति पूर्ववाक्े चार्थ्येन तच्ब्दे- मान्ववः। उत्तरवाक्यस्वयत्वदस्य पूर्ववाक्यस्यतत्यदेम शाब्दः सम्बन्वोपि, यथा,- "सन्धम्ता: गुगरबरोडएभुवः दधयादि। एवं पूर्ववाक््ययत्यदस्योत्तरवाक् प्रतोय- मानतत्पदापेक्षा; यथा,-"यस्वां विसृजते मत्यं: बात्मानं प्रियमोमरम्। विपय्य- येन्द्रियार्थाये विषमत्यमृतं त्यजैत ।" पति। (प) स दूति।-स वौर:,-रामः, बालिनं इल्ा धातोः खाने वाटेशमिय विरकांङ्गसे तत्पदे-तथ्य-वालिन:, पदे-राज्ये, सुगोवं सन्यवेभयत-सभिषित्- बानू। पव स पति यः सुयोवमिवमति चार्थ्यन वच्कव्देन सम्बष्यते। मव तक्कब्द्स प्रकान्तत्वम। रघुवंभ्सेदं पद्मम। (छ) स दूति।-सः,-प्रमिद्धः, गशिकला नौखी यस्य तथोक्तः, श्रिय इव्ययं:, :,-यृप्माकं, तादात्ाय-मुकये उत्यथ:, छपकल्पता-मुतिमदी भवतु इतघेः। बव यः युम्माभिवाराध्यते इति आाध्यन यच्कम्देन स इति सम्बध्यते, प्रसिदाथंकसेद तकष्दः। (न) तामिति।-चव्र या मवा कोनिंता पति बाथ्चेन यच्चव्देन तामिति सम्बप्यते। यदा,-या उपलावण्यपुर्णा इव्यथतोवगम्यते। एवमेव चछ्छोदासादय :; तेषामयमाशय:,-प्रक्रान्तादिपरामशंकस्य तत्पदद यमपदनिराकाङले यत्तदोर्नितः सम्बन्धः" पति नियममनय खथात्। एवस् यत्पदापेचया होनम्" पति प्रागुक्कं
सत्रतिरिति जियमे तु यम्पदसत्रिदितत्वेन वत्पदपरसिद्धार्यंकं यत्पदं तववदी निवेभनीय इति। बव अजुभृतायंकसकद्द:।
Page 704
सपम: परिच्छेद:।
यत्र च यच्छब्दनिकटस्थितानामपोदमादिशब्दानां भिन्र लिङ्गविभत्नित्वं, तवापि निराकाहत्वमेव। क्रमेष यथा,- "विभाति मृगशवाची येटं भुवनभूषगम्।" (भ) "दन्दुर्विभाति यस्तेन दग्वा: पथिकयोषितः।" (अ) ककचिदनुपात्तयोई्डयोरपि सामर्थ्यादवगमः । (ट) यथा,- "न मे शमयिता कोऽपि भारस्थेत्युवि! मा शुचः। नन्दस्य भवने कोऽपि बालोऽस्यहुतपोरुषः ।।" (ठ) भत योडस्ति स ते भारस्य शमयितेति बुध्यते। "यत् यदिरइदुःखं मे तत् की वाऽपहरिष्यति ?" इृत्यत्रैको यच्छन्दः साकाङ्क दति न वाच्म्। तथा हि- यत् यदित्यनेन येन केनचिद्रपेष स्थितं सर्वात्मकं वस्तु विवचि- तम्। तथाभूतस्य तस्य तच्छव्देन परामशः। एवमन्घेषामपि वाक्यगतत्वेनीदाहरणं बोध्यम्। (ड) (क) विभातोति।-या मृगभावाची विभाति इदं भुवनाना भूषयम्-बष झरः। बव निकटस्यितोपि इदं भब्द: कोवखिड्:। (ञ) दन्दुर्विति।-य इन्दुर्विभाति तेन-इन्टुना, पधिकानां योषितः,- काना:, दग्ा:। पव्र निकटसितोपि तच्कन्दः भिन्नविभलिबलाब्न टुष्ट:।
सामर्थ्यात-योग्यताबखात, चाकाइनतः इत्यथ:, चवगमः,-प्रतीतिः । (ठ) नेति।-वर्विं !- ह पृविवि! कोऽपि-जनः, मे-मम, भारख गमयिता न, पसीति शेष:, इति मा भुप:,-भोकं मा कुरु, [मायोगे लुङ्, चड़ा- गमप्रतिषेषन्] नन्दसय भवने कोडवि बहुतपौरष:,-चलौबियपराक्रमः, पाख :- शिशु, पसित। (ड) द यव पूर्ववाके यत्पदडयं, तव कथमेकतत्वदेम निरकाङत्वप्रतीति: ? सब तत्पदृश्यस्ेव वतु योग्यलवात; यथा,-यं यं बामयते बामं सं तमाप्रोति वोखया" इति; पत बाड, यत यदिति।-पत्र यच्छब्दृदयं, तब एवः एकैन तव्न्देन मिराकाङ:, घपरः सकाङ: दृति न बतव्यम्। सर्वात्मक्षमिति।- पिरइदु:खल्वेन सामान्येन सवे विरहुदु:खनित्ये: तमाभूतस विरतद:खत्वाव-
Page 705
[140] साहित्यदर्पयः ।
पदांशे श्रुतिकटु यथा,- "तडच्छ सिदैर कुर देवकार्य्यम्।" (ढ) "धातुमत्तां गिरिधत्ते।" प्रत मत्ताशब्द: चौबार्थे निहतः । (प) "वर्षयंते किं महासेनो विजेयो यस्य तारकः।" पत्र विजेय इति क्वत्यप्रत्यय: त्प्रत्ययार्थेडवाचकः । (त) "पाणि: पह्मवपेलवः ।" पेलवशब्दस्याद्याचरे चस्नोले। (थ) "सङ्गामे निद्ता: शूरा वचोबापत्वमागताः।" भत्र वच:शब्दस्य गोःशब्दवाचकत्वे नेयार्थत्वम्। तथा सत्रेव बाणस्थाने शरेतति पाठे। अरत्र पदद्दयमपि न परिवृत्ति-
चिकिव्नम्य, तथा प,-वोभाया: वक्रताव्पय्यमेव नियामकं, सामान्यकपेण्ोपस्थापने वत्तात्पथ्यें सति न ततपदे बोक्षा, तत्तधशिलवेनपखापने तात्पथ्ये सति ततदे वीक्षा। कचित तत्दे एव बीसा, नत यम्पदे, यथा,-"ते ते सत्युरुषा: परायंघटकाः साथस बाधेन ये।" एवमिति :- अन्वेषाम्-सनुचिताथेलादौनां, तञ्ञ मया दर्शितमेव इति सारः । (ढ ) "दोषा: केचित भवन्त्येषु पदाशेपि पटैडपर" इत्यके: पदांभ्गतदीष सोदाउरयं प्रदरशगति, तद्गच्केति।-पत्र "सिद्ा" इति पदस अंभभूतः "डैI" दति प्ब्दः शवयकार्यंश्व मवगमयतीति भावः। (म) धातुमत्तामिति।-प्रत्र मनाशन्दः चौवार्ये पमिद्रो विदमानत्वरपे- 5यें प्रयृक् प्रति निदवतायत्म। सय वातुमस्तामिति पदष्व अंभभृत इति तख पदांथमतत्वम्। (त) वखंते ति।-ग्रथ्थ तारकी विजेय: स महासेन:,-वार्तिकेयः, कि बण्यंते ? जब ["अची यत" ( श१र पा०) इति मास्त्रेय विदितः "चहे जव्यतचस" (शाशश्ट्र पा०)] उत्यरडायें विजेय इति पदसांभभृतः ज्वत्यसंत्ी यत्प्रथयः विनितभृतत्वकपे ताप्रत्ययायें चवाचक इति भावः। (*) पाविरशिति।-बाधाचरे-पेख इति हे सचरे उव्वर्थः, बसौले, लाट मावासु उषयकपगुत्यावयवबोधवतथा ब्रिड़ाव्यड्रकत्वारदिति भाव:। नुगुभाव्यच् यथा,- 'पूयत" इत्यव पूयगब्दः। पमकषन्यस्तकं यषा,-"ममिप्रेतः" इत्यब्र प्रेतः भन्दः इवि सेयम्।
Page 706
सप्म: परिच्छेद:।
सचम् ; जनध्यादो तु उत्तरपदं, बाड़वानलादौ पूर्वपदम; एवमन्येऽपि यथासभ्भवं पदांशदोषा जेया:। निर्थकत्वादोनां वयापा पदमात्गतत्वेनैव सच्चे सभभवः । (द) क्रमेण यथा,-"मुक मानं डि मानिनि!" पव हिशब्दो वृत्तिपूरणमातप्रयोजनः । "कुञ्तं हन्ति ऊशोदरी।" भ्रव इन्तौति गमनार्थे पठितमपि न तव समर्थम्। (ध) "गाणडीवो कनकशिलानिभं भुजाभ्यामाजच्ने विषम- विलोचनस्य वक्ः।" (न) (द) मङ्रामे पति।-यूग :- बोगा:, सङ्गामे-युदे, निदता: सन्तः, वषो- वाचत्वं-गोर्वावत्वं, दैवत्वमिति यावत, चागता:,-प्राप्ताः । चत्र "वणोबायत्वम्" इति पदस्व मंशभूतो वषःश्रब्दी गोरित्यर्थ बोधयितं प्रयुक्तिषि तस्य परितत्त्यसहत्वात् नेथाथत्वं सम्पादवति; एवं "बागवाचत्वमुपमताः" "गोःभरत्वमुपानताः" इरति
प्रयोगेषि न तद्यंबोषवमित्थः। जलध्यादार्बिति।-उत्तरपद-"चि" इत्यंभ्रभृत- मित्यय:, न परिवृत्तिसडमत्यनुषक्रः। बबोन्मरिसिंहेन,-नवदादिपु पूर्ववदे, सरोजमुग्येषु वोत्तरपदेषु। सुरपतिसमेषु चोभयपटैषु पर्य्यायपरिवत्ति:। इति परिवित्तिसडाये बोगासे योगिका: न्रब्दाः। पर्वित्यसडायेतुमिश्रा नौबांभ- तुल्यासे।।" पूर्वपदं-"वाड़व" दत्यंश्भूतमित्वयं:, पवापि न परिवत्तिसष्मित्बन- वन्यते। पव "धि"खाने "प" इति प्रयोगे तथा बाड़यखाने पत्मादिपदप्रयोगे मेथार्थत्वमिति भाय:। एवर्मिति।-मबटितम्" उत्वादी बटिशब्दः याम्यः। "किन् वमषि सामर्थ्यमख नोत्तपतेतवाम्। चयं साधुचरतम्ादश्िबंध्यता- मिड।" इत्यादिषु सन्दिग्धत्वं पढैवदेशे प्रेयम; तथा हि, चत्र साधुचरशब्दः पूर्व साधुरिब्यये [भृतपूर्वे चरट्" (५३५३ पा० ) इति सूतेष, एवं "चरैट्ः"(शश१६ पा०)] इवि सूवेध वा साधितः साधुष्र चरतीत्ययंक: प्रषश्गाद्यभावे बततात्यययसन्देड- जनयः पति दिक। "सभभवन्ति पद्डपरे" इति यदुश्रं, तद्दानिरीर्षुः चाष,
(v) सुख्ेति।-रमर हिशब्दी निररर्थक इति भयः। कुश्चमिति।-समर्थ- जोशयितुं मतों, प्रतिपत्तिचममिव्वर्य:।
Page 707
साह्टित्यदपण:।
ब्राडी यमइन:" [पा० १।३२८।] "स्ाङ्गकर्मकाच्" [पा० १।३। २८। सू० वा०] दृत्यनुशासनबलादाङ्पूर्वय्य हन: खाङ्गकर्मकस्येवात्मनेपदं नियमितम। दह तु तल्ञ्वित- मिति व्याकरणलक्षणहोनत्वात् चुतसंस्कारत्वम्। ननु पत्र "आजघ्ने" इति पदस्य खतोन दुष्टता, अपितु पदान्तरापेक्षयेव इत्यस्य वाक्यदोषता। मैवम्। तथा हि, गुपदोषालङ्गराणां शब्दार्थगतत्वेन व्यवस्थितेस्तदन्वयव्यति- रेकानुविधायित्वं हेतुः। दृह तु दोषस्य "आजघ्ने"दति पदमाव- स्येवान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वम्। पदान्तरायां परिवर्त्तनेऽपि तस्य तादवस्थ्यादेव इति पददोष एव ; तथा यथेहात्मनेपदस्य परिवत्तावपि न पददोषः, तथा हनप्रक्वतेरपीति न पदांभ- दोष: । एवं "पद्मः" दत्यत्ाप्रयुत्तस्य पदगतत्वं बोध्यम्। एवं प्राक्क- तादिव्याकरणलक्षणहानावपि चुतसंस्कारत्वमूद्यम्। दृद्ट तु शब्दानां सर्वथा प्रयोगाभावेडसमर्थत्वं, विरलप्रयोगे निह्तार्थ- तवम्। निद्ठतार्थत्वमनेकार्थशब्दविषयम्, त्रप्रतोतत्वं त्वेकार्थ- स्यापि शब्दस्य सार्वतरिकप्रयोगांवरहः। प्रप्रयुक्तत्वमेकार्थ- शब्दविषयम्। अ्रसमर्थत्वमनेकार्थशब्दविषयम्। अ्रसमर्थत्वे हन्त्यादयोऽपि गमनार्थे पठिताः। अरवाचकत्वे दिनादयः प्रकाशमयाद्यर्थे न तथेति परस्परमेदः। एवं पददोषसजातीया वाक्यदोषा उत्रा:, सम्प्रति तदिजातीया उच्चन्ते। (प)-
बाहतवान्।
दोनाम्, चलडारायाम-बनुप्रा्ोपमाडडदोना, शव्दाथंगतत्वेन व्य्व्िते:,-एते अम्दगुया:, एते भधगुषा:, एते शब्ददोषा:, एते पयदोषा:, एते शब्दालद्गारा:, एते पर्थायद्ारा इ्रत्येयं व्यवस्थाया इत्यं:, हेतु:,-सारयम्। तदन्वयव्यतिरेवानुविद्यायित्व 2 वमसे तक्ता चन्वयः, तदसखव तद्सतता व्यवरिक: तो चन्धविदषानोति बन्वव -:
Page 708
सत्तमः परिष्छेदः। [aae]
वर्गानां प्रतिकूलत्वं लुप्ताइतविसर्गते।
पतत्परकर्षता सन्धौ विश्नेषाश्नोलकष्टताः। अर्द्वान्तरैकपढता समाप्नपुनरात्तता।।
वाच्यस्यानभिधानञ्ज भग्नप्रक्रमता तथा॥ त्याग: प्रसिद्वेरस्थाने न्यास: पदसमासयो: । सद्गोर्गता गर्भितता दोषा: स्युर्वाक्यमावगा: ।५८५० (क)
विधायी तदन्वयव्यतिरे कानुविधायी, तस्य भावः तत्त्वम्। बयं भावः,-यव्र तत्तचकब्द- सङ्वावे, न तु तत्परिवित्ती तत्तद्रपपादसद्वावः, तब तततद्ृषादीनां भ्व्दगतत्वं, यत्र न तथा तव तषामयगतत्वमिति। एव पदम इति।-षप्रयुक्स-प्रयुतत्वस, पद्- गतत्वं-न तु पदांभगतत्वमित्यधं:। ददानों कैषा्िदोषाया परस्रमं दर्शयत, प व्विति।-सवंधत।-यव ज्ापक नाि तवैव प्रयोगाभावः, जापकसत् सु मशोगोडस्येव, यथा,-इनवातोर्गती नङ्वा पद्धतिरित्याद्रिप्रयोगः; बत्र यङलोप- पच्कन्दो ापको ; कुटिलं गम्यतऽनया इति नङ्गा, पझ्ां गम्यतंडब इति पङ्धात:, एतदर्थमेव हनवातोर्गत पाठ: । कपिस,-"पुनःपुनः गम्यतेऽनथा" इति यङन वाक्ं कुर्षन्त, तब्न ; गत्यथंधाती: [ "नित्यं कौटिल्ये गतो" (३१२३ पा०) इाति सूवय] अत्यथ पौनःपुन्ये व यङप्रापाभावात्। विशनेति।-संवादौ प्रयोगो न लवन्यव्,
भेंदमाइ, बसमथंते इति।-न तथा, पउिता इति प्रेषः तांडरिकातीया :- पर्: दोषबिजातोया वाक्यदोषा:, उच्चने। (फ) वर्णनामिति।-(१) वर्शनां प्रतिकूखत्ं-प्रतिकूखवर्थ्रता इत्पयंः, (१) सुप विदवर्गता, (३ ) वाउतविसर्गता, (६) चधिकपदता, (५ू) ननपसता, (६) कषितपदता (9) इनरता, (६) पदमकनंता, (ह) स्ििसा
Page 709
[248] साह्ित्यदर्पणः ।
वर्णानां रसानुगुख्यविपरोतत्वं प्रतिकूलत्वम्। (ब) यथा मम,- "गोबद्ड उल्लटृद् सश्णे कहिं पि मोहाप्रद् गो परिहृटृद। हिपएग फिटृड लज्जाद खुदृद् दिहोए सा।" (भ) भत् टकारा: शृङ्गाररसपरिपन्थिनः केवलं पक्षिप्रदर्भनाय निबडा:। एषालजेकद्वितिचतु:प्रयागेष न ताटकू रसभङ्ग इति न दोष: । (म)
(१०) सध्यश्नीखता, (११) सन्धिकक्टता, (१२) चर्डान्तकपढता, (१३) समाप- पुनरात्तता, (१४) चभवन्म्तसम्वन्वता, (१५) चक्रमता, (१६ ) बमतपराधता, (१७) वाच्चानभिधानं, (१८) सग्रप्रक्रमता. (१२) प्रसिद्धिय्याग:, (२०) बखाने पदन्ास:, (२१) बखाने समासन्यास:, (२२) सङ्गोषंता, (२३) गर्मितता ; एते वयोगिभि वाक्यमावगाः,-कैवलवाक्यगताः, दोषा: म्यः। एतश्वधि दोषे९ मध्ये सन्यशोलसं, कवितपदृत्व, सन्धिकष्टत्वं, पुनवतत्व, न्यनवदवम्, चधिकपदत्ं, समाप्पुनरातत्वं, गर्भितत्वं, पतत्प्रभर्षत्ं चेदेते नव दोषा सनित्या:, चन्चे पुमयतुर्दत दोषा नित्ा: ।
व्यक्षवलवेन सेयम्। (म) वर्णनां प्रातिकूत्यमुदाह्रति, यर्थत।-पोवदृ: इति।-["एइसं. यति एद्योटयति शयने कांमनवि मोहायति न परिघदृति। पृदयैन स्फिबयति वच्चया खुट्ट्यति धृतेः सा । दति संस्कृतम्] विप्रलनवरंनमिदम्। उद्दसयति -देरमुत्तामोकरोति। उघ्योटयात-पार्श्परिवतनं करोति। मोहायति- मोट्टायितमावं प्रकटयति। न परिघट्टति-परिघट्टनं न करोति। स््रिटयति- मश्यति। खुट्टर्यति-कुष्ठिता भर्वात इत्यथेः ।
योभवादिपु एव उपयोगित्वात्, ताटक-वर्यंप्रतिकूलत्वनिबन्धमः, रसङ्ग:,- एहारप्रयषबोषप्रतियन्ः प्रति भावः। १६ टु.प्रवत्वद्षेषो वर्सते एवेति विलाव्यम। बत एव "निर्व पत्युर्मुख्म्" इत्यन रैफयुतम्य वर्णश्रयस्य सत्वेवि नायं दोषः, दु:तवलक जसंते प्रष। गह इक्ादादरणे इायवत्मेष दोष; अवि चेतू
Page 710
सप्म: परिच्छेदः ॥
"गता निशा दमा बाले!" अत् लुप्तविसवर्माः। (य) पाहता:,-ओोत्वं प्राप्ताः, विसर्गा यत्र। यथा,-"धोसे वरो नरो याति" इति। (र)
शिवं नौमि पिनाकपाणिम्" द्ृति विशेषगमधिकम्। "कुर्ययां हरस्यापि पिनाकपायीः" इत्यत्र तु पिनाकपाणिपद विशेष- अरतिपत्त्यर्थमुपात्तत्वात् युक्षमेव। यथा वा,-"वाचमुवाच. कौतः अत वाचमित्यधिकम, उवानेत्यननैव गतार्थत्वात्। कचित्त विशेषणदानाथें तत्योगी युज्यत। यथा,-"उवाघ मधुरां वाचम्" दवति। कंचित्वाहुः,-"यत्र विशेषगास्यापि क्रियाविशेषगत्वं सभ्भवति, तव्ापि तव्योगो न घटते।" यथा,-"डवाच मधुरं धोमान्" द्वति। (ल)
एदाहरणन्तव बोष्यम्; यथा .- "वन्दारकप्रकरमद्य करोम्यशङमानन्दयामि सुनि- रन्द ममन्दमङ्र॥ भङ्र भुनङ्गमगपथ भयं नयामि तवामनकातिधिमसन्तमहं विषाय।" शबणं प्रति सरोरामओोलिरियम। चम माघुर्ष्यत्र्यश्वकमर्णंम्राचुथ्ये वौररसखय परपन्धि जेयम्। (घ) लुप्तविसर्गतामुदाहरति, गता इति।-बहुतः प्रयोगे एव दोषत्मखाः, शेतवेरस्यापादपत्वादिति बोध्यम्। अधिक विसवर्गस्यती दुःशवत्वमंब यथा,-"सर; खल: सुलः कानतः" इति। ( र) यहतविसर्गतामुदाहरति, धोर इति।-पखा यवि बहुषा प्रयोगे एवं दोषत्वमिति बोष्यम। (स) सािकम्-धनुपयोगि, पदं यव तह्ाबः बधिकपदता; यबा- पह्मवति।-पवाषिक पदप्रयाग तात्पव्ययुषायनेन सहदयाना रसास्ादपरातबन् परतति ध्ययम् पवानततिरिति।-"मिसापुवस शरोरम" इतवत् पञ्ञवानतंः प्मवानति- रित्लादाकतिपद् मनुप्युक्तारथमिति भवः। बन्े तु-"बाऊतिः,-संख्ानं, तब संयोगस्वपमेय, तब रत्त्वख् वाचादथिकपदम्" इत्याहुः, तत्र; बाधे बक्षषन्यत- योगतवखेव मसर्े:,न त्वषिमपदत्स, "अरभातवाताइ्तियाम्पताकतिः" इत्यादप्रयोग।- दाजानमन्दत् अवोरवाचकलाय; "बच्चथा तन संभोगकल्पनाइनुपपजो:" उबपरे। सा-86
Page 711
साह्ित्यदपंः ।
"यदि मय्यर्पिंता दृष्टिः किं ममेन्द्रतया तदा।" चन्र प्रथमे त्वयति पदं न्यूनम्। (व) "रतिलोलाश्रमं भिन्ते सलोलमनिलो वहन्।" पत्न लोलाशब्द: पुनरुतः। (श) एवं- "सस्रः पयः पपुरनेनिजुरम्वरापि जन्तुर्विसं ध्ुतववकाशिविसप्रसूनाः ।
कुष्यांमिति।-विशेष प्रततिपत्यर्थ पिनाकपाणेरिन्यनेन हरस्य दुर्दषंख्कपविशेषस बोष:, तस्यापि वैथ्यच्युतिकरणेनात्ानः शष्यंतिश्यन प्रतिपादित: इति भायः। बाचमिति। -यथा "देवं यमति" "गन्धं निवत" इत्यादौ "समेदेनान्तरवैयथ्यंम" इति न्यायेन यनादे: पूजागहचमावायंता, तथाऽनापि वचयातोकश्ञारषमावार्थत्ं, नत्र वचनोस्ार सारथत्वम, चन्बथा पौनवत्य स्यात्। एवस ताटभकल्पनमेबाव शान्दबोष- विलम्बनऊत् इत दोषतमखय। गतायंत्वादिति।-वचयातुनेव वागुसारपस प्रतिपादनात् वाषनित्यसय प्रयोगोडनुपयुत्त एव, प्रत्युताथांन्तरकल्पनाकर इतति भावः।
तथ्य भाव दत्ययं:। बाचकैति विभेषधात् वाच्चानालवानादस मेदी दर्मितः, तख्
वाच्यानभिधाने त्वष्याहारसेवासन्भवादनया: भेदः। तथा हि,-"व्यतिक्रमखवं कं मे वौच्य वामाचि! कुप्यसति ?" दृत्यव व्यतिक्रमलवयी: समासस्त्वेडष्याह्तार्य्यापि- कारेणा व्यतिक्रमीयस्य ल्भागससुखय स्यासनवात, बिन्तु वस्वन्तरस्वेव समुख्यात् इत्याहु:, तन्न; "गुरप्नतमपि दोष: वषिदेक्ीडतिड़ः चपयति यदि नान्यसदिरोधी
ज्नयदतामुदाहरतति, यदोति :- यदि मययि टाष्टः अर्पिता, त्वयेति शेषः, तदा मम इन्द्रतया किम? नायिकां प्रति नायब्ओ्ोक्तिरियम। बत्र त्वयेति पदाप्रयोगे पपर सापि कर्त पदस्याध्याद्ारसभ्रवेन रसप्रतोतिप्रतिरोष इति दोषत्वम्। (थ) बधितपदतामाइ, रत्ोति।-कवितम्-सर्यपोनक क्यभावदयि दिरुपासं, पदं यम तसय माव त्यम:। तदुदाइशथमाह, रतोति।-एक सेवावंस्े क मन्देन रपादाने कमिद पद नानारथखेन पर्यान्तरबोषकम,उत तसैवाथंखय प्रतिपादकम ?
Page 712
सप्तमः परिच्छेदः।
सैन्या: श्रियामनुपभोगनिरर्थकत्व-
पतर विसशब्दस्य "घृतपरिस्फटतव्रसूना" इति सर्वनान्तेव परामर्थी युक्त: । (स) हतवृत्तं-लक्षणानुसरणेऽप्यश्व्यं, रसानुगुगम्, प्माप्तगुरु- भावान्तलघु च। क्रमेण यथा,-"दन्त! सततमेतस्वा हृदयं भिन्ते मनोभवः कुपितः"। "अथि! मयि मानिनि! मा कुरु मानम्।" इदं वृत्तं हास्यरसस्येवनुकूल्म्। "विकसितसहकार- भारहारिपरिमल एष समागती वसन्तः ।" यत्पादान्ते लघोरपि गुरुभाव उत्नस्तत् सर्वत्र द्वितीयचतुर्थपादविषयं, प्रथम- वतोयपादविषयन्तु वसन्ततिलकादेरेव। अरत्र "प्रसुदितधौरभ भागतो वसन्तः" इति पाठो युत्त: । (ह) यथा वा,-
सेनिकजना:, नगननिव्गानां-पर्वतेष्य: सभभतानां नदोनां, तक्षम्बन्विनीनामिति यावत, श्रियां-सम्पदाम, चनुपभीगेन यबिषर्थंबत्वं तदेष यो दोषसेन यः प्रवाद: तम, चमृजन्-निराक्वतवन्तः। कबमिव्याड,-सरु:,- दानं चक्र:, पय:,-जलं, पपु:,-विर्वन्ति स, चन्वराति-वख्ाषि, बनेनिनुः-चालितवन्तः, धृतानि विकाशेनि-विकशितानि, विसप्रसूणानि-कमलानि वैत्तयाभूता: सन्तः, विसुं मृपालं, जनुः,-भवितवन्तः। वसन्तिलकं उत्तम्। भिगपाखदवसेदं पद्मम्। (स) पर्वेति।-पद विसनब्दः पुनरत्ः, तव्मात् विसवनव्दस् "धृतपरिस्फट- सत्प्रसूना:" इत्ेवं सवंनाला एव परामशंः युताः, चन्बधा दोषतादयस्ाम् इति भावः।
हत्तरमां रसानुगुखं निटिंश्ते,-["बारणे सर्गवन्स् कयाविस्तरसङ्है। ममोप- देववत्ताने सन्त: मंसन्यनुष्ट्भम्। उशाराखम्वनोदार-नाविवाहपवर्णनम्। वस्ष- नादि तदकख् सच्कायमुपजातिमि:। रबोडता विभावेषु भव्या चन्दरोदयादिपु। षाङुरप्रगुशा नोति: बंत्ञस्थेण विराजते।। वसन्नतिखयं भाति सडरे वररौद्रयो:। कुप्यांत् सर्गध पर्य्यन्ते नाधिनों दरुवताखपत्। उपपन्रपरिच्ेद-साले मिखरिणी बरा।
Page 713
साहित्यदर्पथ:।
अन्यास्ता गुगरत्रोड्टगभुवो धन्या मृदन्येव मा सव्भारा: खलु तेऽन्य एव विधिना यैरेष सष्टो युवा। त्रीमत्कान्तिजुषां द्विषां करतनात् स्त्रोगां नितम्बस्थननात् दृष्टे यत्र पतन्ति मूढ़मनसामस्रागि वस्त्रागि च॥" (क) अत्र वस्त्राणि चेति बन्धय्य स्थत्वशुतिः। "वस्त्ाएयपि" इति पाठे तु दाव्यमिति न दोषः । "इदमप्राप्तगुरुभावान्तल्तघु" दंति काव्यप्रकाशकारः। वसतुतसु-"लक्षणानुसरणेड्यश्रव्य- त्वम्" इृत्यन्ये। (ख)
चोटार्य्यव चिरौचित्-विचारे इरिषी मता॥ माचेपक्रोषधिक्कारे परं पृथ्वी भरचमा। प्राहटप्रवासव्यमने मन्दाक्न्ता विराजते। शैय्यम्तवे नृपाठोनां शार्टूलक्रोड़ितं मतम्। सावेगपमनाटोना वसने सग्धरा वरा॥ टोषकतोटवनर्कटयृनं मृतशमेव विराजन नूत्रम। निविषगम्तु रमादिष तेषां निर्नियमश सदा विनियोग: ॥" दति सङ्ेषः ]। पन्ेति।-धव्र प्रथमदवितोयगणयोभंकारमकारयो: साबिध्यं वैरव्यापाटकलवेन सामा निय्ानामनुभवमिक्मिति दोष:। गुरुभाव एता इति।- 'मानसावय दीघंत्र विषगों व गुरुभंवेन्। वर्षः संथोगपूर्वत्र तथा पादान्तगोपि वा।" हत्वादिना ति जेषः। द्वितीय चतुर्षपादविवयममिति।-६5 प्रयमपादान्तख मुरुत्ाप्रापेर्दोब पति भाव:। (क) प्रकाशन्तरसुदा्गत, चन्चा पति।-ताः गुगरबानां रोडचभुषः,- उत्पतिसेवाषि, चन्धा :- विववणा उत्बेः, मा धन्या-प्रभंसनोया, पुषायवती वह मत-मसिका, चन्ता-विलक्तगेधयः, ते सन्पासः,-उपादामानि दसयः, चन्ये- बिसस्स: एयं:, खन-मियये, विधिना-विधावा, येः,-सन्ारी:, एव यवा सृष:,-उव्यादितः, यव-यूनि, इटे सति, मूढ़मनसाम-दतिक संव्यिमूढमतोम, गोमत्वन्तियुषां-शोमतो वा. वानित: ता नुषन्ते तेषां, सृरूपाचामितर्ड, पवि रवाप्याडायः, तेन पस्मकपवतामपि दुन्चरष:, दिषा-ग्रमूमं, कस्तखषात् वस्तचि धोर्ग नतन्बध्ध मात वख्वकि व पर्तातति। परमसून्री: महाभोरसवमिति माबः। शद्टनविकीदितं उत्तम। (ड) केति।-प्रत्वसुति :- मैविश्चत पयम्। सव्वा जुस स्वेदि-पतार्क
Page 714
सह्म: [12]
खासचिप्तकुलक्षमाभृत् पातु वो नरकेमरी॥" (ग) त्र क्रमेण पनुप्रासप्रकर्षः पतितः । (घ) "दलिते उत्पले एते प्रियी भमलाङ्गि ! ते।" एवंविधने. सन्धिविश्नेषस्य असकत्प्रयोग एव दोष:। अ्रनुशासनसुल्तह्र उत्तमङ्गभयमात्रेण सन्विविश्वेषस्य तु सक्जदपि। यथा,- "वासवाशामुखे भाति इन्दुशन्दनविन्दुतत्।" (ङ) "चलगडामरचेष्टितः" इति। अत्र सन्धौ जुगुप्माव्यन्नकः मझोल त्म्। (च)
(न) पतत्प्रथषंतामाड,-तत्र डिविध,-वन्ल पूर्वापेचया उत्तरोत्तरम
नरम्। पूर्वानुसारतः कोडपि निकार्षों यव जायते।" तव प्रथमखोदाहरयं यथा,- "बन्यासा गुहरबरोदषमुवः" उत्यादि। पत्र "वस्ावि " इतव बन्वस्य स्घत्व- श्रुतिरुप: चाधः पतत्प्रवर्षदोषो बोध्यः। द्वितीयमुदाहरति, प्रोजववरदिति।- शोज्ववन्-प्रोद्योतमानः, यः ज्वननः,-भग्रिः, तख ज्वाला:,-शिखाः, तषनु विकटा :- उग्रा:, उरयः,-महान्तः, रटानां-जटानां, छटा:,-समूदा: वथ ताहथ:, तथा प्रासेन-निःश्चासमावतेन, चित्रा:,-दूरमपसारिता, कुषभामृतः,- कुषाषखा: येग तवामूत:, नरवेधरी-मृसिंह:, व,-युभ्मान्, पातु-रचतु। चदर प्रकार्षपतनेन वैरख्यावगमात् देवविषयकरतेः प्रकर्षहानिरिति दोषः। (घ) चव्र क्रमेधेति।-प्रथमपादे संयुत्तवणंतरयेय चातुप्रासः इत्यत्यन्तमुत्कटः, द्वितीयपादे टकारवयेषैवेति तदपेचवाडपलट्टः, ततीयपादेतु चकारतयेमैवैति ततो- Sप्यपम्थ:, पतुषपादे तुसट्वर्षत्रयेनैवेति सर्वापसष्टः इत्यथे:। बव चतुरथंपाद्स प्ैविष्वेन निकर्षी बोष्य:।
-पृवदिधि। चव "नि्वं संडितैकपद्वत् पादिष्वर्वान्तवर्जम्" उत्यनुभासनात् पयो सन्ेर्मित्य त्वमिति तजमादोष: इत्यर्थः। (र) सन्यशोष्तामाड्, पषसेति ।-"बेगादुडडोय गगने चबव्ानरपेडितः।
Page 715
[५७०] साह्ित्य दपपः ।
"उत्यँमावत्र तवांली मर्वन्ते चाववस्यितिः।" अव्र सब्ो कष्टलम्। (छ) "इन्द विभाति कर्पूर-गौरेधंवन्यन् करैः । जगना कुरु तन्वङ्गि! मानं पादानते प्रिये ॥" (ज) पत्र जगदिति प्रथमाईवे पठितुमुचितम्! "नाशयन्तो घनध्वान्तं तापयन्तो वियोगिनः । पतन्ति पशिनः पाढा भामयन्तः चमातनम्॥" भत्र चतुर्थपाठी वाक्यममाप्तावपि पुनरातः । (भ)
बथ्यमुडडोयते पचो ततोडवैव रुचिं कुर।" इति सम्दर्षशेकः। चमन् यथा स्वाततया * डामरम्-उइ्टं, चेडितिं ग्व्य सः, उद्धतव्यापारवानित्वर्षः। प्रतेति।-चहखामरे
घ्रुश्रमृतम्" दय्यव बोष्यः; कनं-मव्यं, मजते दति मन्विवजादमङ्गलम्।
बवमाने, घसौ पर्षो-महती, चारु-सुन्दरी, चर्वा्चतिर्यम्या: ताहभी, तर्वाली- तष्पाम पाली-शेगे। (न) पहान्तरे कपदतामाह-भडींन्तर-भिव्नवाक् घटितपवाडे, पदं यम्य तस्य मावः, ताम, चव षथर्थी घटकतम; तथा च-यहटकमेकमेव पद मिन्नवाक्यघटितपथाडे वतते, सा चोत्तरारशदौ पूर्वाडान्ते व समत; तवाद्यामुद्ा इरति, इ्दूर्रिति। -: न्टुः,-चन्द्र:, कर्परवत् गौरे:,-पवलैः, करै:,-किरथे:, जगत् चमचयन्-श्रेतीकर्वन्, विभाति-बिराजते। तन्वाङ्गि !- हे क्रभाद्वि। पाढा- नने-परषप्रपते, म्रिये मानं मा कुप। यदि िति प्रियानुनयनेऽपि मा्न न प्रहान्यमि, तदा न्वं खयं प्रियामुनयामावेवि मदनादिंता मानं प्रजडास्ि पति वां ततः पूर्वमिति भाव:। धन्यां यथा-"नमत् प्रकाशयब्रिष्टुः करीः शुभैविभाति मा। मानमायतनेवानें! करू पादानते मरिये ॥" चव मेति पदमुततराहें पठितसुचितम। चवाइन्तरोकपदथ्य यथाययमत्तरव पूर्वम वा बाको मिराषाङ्कृत्वप्रतिस्तव्धानेन भाव्ट-
वितेवामति शेव:, पुतरः,-विशेववानरा वाडया उय पातं-सहेतम्, सक्मिति
Page 716
सपमः परिच्छेद:।
पभवन्ततसस्बन्धो यथा,- या जयश्रीरमंनोजस्य यया जगदलङ्कतम्। यामेणाचों बिना प्राणा विफना मे कुतोऽद्य सा ?॥" (ज) पव यच्छम्दनिर्टिंष्टानां वाक्यानां परसरनिरपेच्षत्वात् तदे- कान्त:पातिना एगाचीभव्देन अ्न्येषां सम्बन्धः कवेरभिमतो नोपपद्यते एव। "यां विनामी हथा प्राणा एगाची सा कुतोऽद मे ?।" दति तच्छन्दनिर्दिष्टवाक्यान्तःपातित्वे तु सवैरपि यच्कन्दः निर्दिष्टवाक्य: सम्बन्धो घटते। यथा वा,- "ईकसे यत्कटाच्ेण तदा धन्वी मनोभवः।" अत्र यदित्यस्य तदेत्यनेन सम्बन्धो न घटते। "ईचसे चेत्" इति तु युत: पाठः। यथा वा,- "ज्योत्स्नाचयः पयःपूरस्तारका: केरवाि च। राजति व्योमकासार-राजहंसः सुधाकरः॥" (ट) अरत्र व्योमकासारशज्दस्य समासे गुगोभावात्तदर्थेस्य न सवेः संयोग: । विधेयाविमर्ष (ठ) यदेवाविमृष्टं तदेव दुष्टम् ।
यावत्, यतर तखय भाव: तत्ता समापपुणरासता। उदाहरति, नाभयन्त इति।- स्पष्टम्। (ञ) सभवन्म्रतसम्बन्वतामाड-सभवन्-न सम्यम्, मतः,-एष्टः, सम्बन्धः बब तता। उदाहरति, येति।-या मनोनस-कामय्, जयग्रोः,-विजयलसोः, यया नगत चमदृतं-भूषितं, यामेषारचों-हरियनयनां, बिना मे-मम, प्रापा: विफला:, बद्य सा कुतः :- कुब ? विद्यते पतति शेष:। (ट ) व्योर्सेति।-म्योस्खानां चयः,-राशिः, पयरसा-जलानां, पूर:,-
.. बासार:,-सरः, ("बासारः सरसी सरः" इन्यमरः) तथ्य राजहंस: सुधावस :- ननर रामति-शोमतै। (ठ ) चम वाक्यवये एव बासारमन्दस योग: पवेदमिमत: स तावत् सर्मन-
Page 717
साहित्यदर्पय: ।
दृह तु प्रधानस्य कासारपदार्थस्य प्राधान्येनाप्रतोते: सर्वोऽपि . पयःपुरादिपदार्थस्तदङ्गतया म प्रतोयते दति सर्ववाक्याध विरोधावभास इत्युभयोर्भेंदः। अनेन छिन्दता मातु: करठं परशुना तव। बडस्पव: छपाणोडयं लज्जते मम भार्गव !॥" (ड) चत "भार्गवनिन्दायां प्रयुत्तस्व माटकएठच्छेदनकर्तृत्वख परशुना सह सम्बन्धो न युक्तः"दति प्राचाः। "परशुनिन्दामुखेन भार्गवनिन्दाSSधिक्यमेव वैदग्धा खयोतयति"इति भाधुनिका:। (ट) भक्रमता (प) यथा,- "समय एव करोति बलाबल प्रणिगदन्त इतीव शरोरिणाम्।
विशेषबलेन चन्विततया विश्रेषाभावात्, तदयम्य-वासारमब्दस, सवे:,-पयःपूरा दिमि:। [ "व्योमि सरसि" इति तु युक्त: पाठः]। विधेयाबिमषंख भेढं दवयति- विषेयेति। (ड) बनेनेवि।-परशुराम प्रति रामसवोत्तिरियम्। ३ भर्गय ! मातु: कएं क्िन्दता चनेन तब परसना बहखर्ड: घयं मम अपाय:,-चन्द्रहासाख्य: पि:, खचजते। माटकरच्छेदन- बसृत्वया उतयव परशी वेदनख करणत्वमेव, न तु कनुचम्। यदा,-परश्रो मातुरितख सम्बन्धाभावात् पर्वाभ्रष्स्य सम्बन्धो न सन्नवति। प्राच्या:,-प्राचीना: । बाधुनिका शति।-चवमाश्यः,-"तव" इत्यनुपतेन "मातुः" इत्यख सम्पन्ः, "खासी पचति" दविवत् करवआ्यपि कर्सृतवारोप :; परश्योराषीपितैनाषि स्रोबध- वर्भुतवेन पातकं सम्नाव्यते, तब तु मुख्ये नेव माठपचक सृंतवे सुतरामतिपातकमिति। एस शन्दवोषविघट वतं दूषवतावीनम्।
उपः कमी यम त्त्वमित्यय:। वाचयपदल्ीत्तममाभावे बखवखपदत्वम्, ददम्ु वदितरपट्शेष इतति तवोडस भेद:।
Page 718
सपम: परिच्छेद:1 [1०२]
शरदि इंसरवाः परुषोक्तत- खरमयूरमय रमगोयताम्।।" (त) पत्र परामृश्यमानवाक्यानन्तरमेव इति-शब्दप्रयोगो युक्त:, (थ) न तु प्रग्गदन्त इत्यनन्तरम्। एवम्,- "हयं गतं सम्पति शोचनीयतां समागमप्रार्थनया कपालिन: । कला च सा कान्तिमती कलावतः त्वमस्य लोकस्य च नेवरकोमुदो।।" (द) भत्र त्वमित्यनन्तरमेव चकारो युत्त:। श्रमतपरार्थता यथा,- "राममन्नथशरेग ताड़िता-" इत्यादि। शरत मृङ्गाररसस्य व्यन्नको द्वितोयोरऽर्थ: प्रक्वतरसविरोधित्वादनिष्टः । (ध)
(त) उदाहरति, समय पति :- समय एवं शगैरियां बखाबलं-सबलर्ती दुर्षव्नताञ्त, वरोति-जनयति, इति प्रविगदन दव-कधयन्त दव, शर्यद-भरत्- बाले, हंमानां रवाः, परमोऊ्ता: खग येषां ताट्या:, मघूरा: यत तत् यषा तथा, रमणोयतां-मनोद्यताम्, पय:,-पाप्रवन्तः। वर्षामु मयूबननिखनय्य माश्रस्थं, भरता तेषां न तथा प्राटुर्भाषः, तब इंसानामेपोप्य इवि प्रसिसेरिति भाव:। द्रुतविख्न्यित हत्तम्।
जनन्तरमेव। (द ) उदाइरपान्तवं दर्शगति, वयमिति।-शिषप्रापाथ तपखन्ती पा्वती वछावतः,-चन्द्रस, बान्तिमती श-प्रसिद्दा, कला-भंशबशेष:, ("कला तु षोड़शे मामः" दसमरः) बस वोकस-जगतः, नेवकीमुटी-नयनानन्ददायिनोति भाव:, तन्न एतत् एयं चपा- सिन:,-पिनाविनः, गहतमवनिरसः दरस पति बावत्, सभागमप्रधंणया- संदमाभिषाेय, सम्पति शोषनीयतां गतं-प्राप्तम्। जस प्रथ्यासतियलमेन शव्दवोषविख्म्यनं दूषयतायोजम्। बंभ्रस्वदिलं उत्तम्।
Page 719
[w.s] साहित्यदपंय:।
वाच्यस्यानभिधानं यथा,- "व्यतिक्रमलवं कं मे वौच्य वामाक्ति! कुप्यमति ?।" पत व्यतिक्रमलवमपोत्यपिरवश्यं वत्रव्यो नोत्ः। न्यून- पदत्वे वाचकपदस्यैव न्यूनता विवचिता, भरपेसु न तथात्व: मित्यनयोभेंट: ; एवमन्यतापि। यथा वा,- "चरणानतकान्तायास्तन्वि! कोपस्तथाऽपि ते ?।" पत "चरणानतकान्ताऽसि" इति वाच्चम्। (न) भग्नप्रक्रमता यथा, (प)- "एवमुक्तो मन्त्रिमुख्ये रावणः प्रत्यभाषत।" श्रत्र वचधातुना प्रक्रान्तं प्रतिवचनमपि तेनैव वक्रुसुचितम; तेन"रावण: प्रत्यवोचत"इति पाठो युतः। रवच्न सति न कथित-
विबङः, प्रहतरसतिरोधिरसव्यच्चकः इत्य: अनभिमत पति यावत्, पराष:,- श्नेषादिना व्यव्यमान: सन्ार्थं: यव तह्ावसत्ता। उदाष्टरति, रमिति ।-चव प्रक्ञत- रसस-बोभताब्य एत्वयं:, विशोषित्वात-विसंवादित्वात्, चनिष्टः,-पमतः। (न) वाच्यखानलिधानमार,-व्यतिक्मेति। चपेस्ष इति।-उपसर्गाथा धोतवत्वमेव न वाचकत्वम्" प्रति नियमादिति भावः। न्यूनपदले वाचकत्वावि-
तथापोत्यख भिन्नवाक्यायंसापेचत्वादिति भावः। पूर्वव चपेषध्याह्ारिय भान्दपोष- विषन्यनम्, एत्तरव तथाउपोब्न्वयैन गाव्दबोधविखम्यनं दूषकताबोजम्।
प्रक्तावी यस्य तस्य भाव:, प्रस्ताववावाक्ाहिन्तप्रकारकोडयं:, यत् यैन प्रवारेष प्राङ- निर्टिंह, तस्य तत्प्रवारिवायतिरेव अह्रः; तथा प, प्रबयुन्धिताक्षाङविषयोज्ञतैन प्रयारेय पषादर्मति: न्रममत् इति फवितम्। (फ) उढाहरति, एवमुत पति।-पतैवमुत् दति साकाङवाक्ोमोत्यापिता प्रतिवचनस्यावाडन, स्वाव पुर्णेतमनदबिविष्टमेय प्रतिवचनं विषयौकरीति: श्रवामाद्ितायाः मयनातृषपमततेः म्रवाषख्य भववातुनिदवात् भत्रः इति वाय:।
Page 720
सप्मः परिच्छेद:।
"उदेति सविता ताम्र स्ताम्त्र एवास्तमेति च। सम्पत्तो च विपत्तो च मडतामेकरूपता।" इत्यव यदि पदान्तरेग स एवाथं: प्रतिपाद्यते, तदाऽन्योऽर्थ: एव प्रतिभासमान: प्रतोतिं स्थगयति। (ब) यथा वा,-
भाव:। मनु "प्रत्यवोचत" इात पाठे कवितपदत्वदीषप्रसङ्ग: १ दव्यत चाड, एवच सतीति।-एवस सति-प्रत्यवीचत इति पाठे अतेवि सतोबयः। बर्य न कवित- पदत्वदीष: : दस्यत बाइ, तर्सेत।-तथ्य -कवितपदत्स्य, उहेश्य-प्रतिनि देंश्यव्यति- रितविष्यक त्वात-उद्देख:,-प्राक प्रयुत एव, प्रतिनिर्देश्य:,-पुनः प्रयोन्यः यव तख्ात, व्यतिरित:,-मिन्नः, विषय:,-वर्यः, प्रतिपाद्य इति यावत्, यस्य तत्वात। पूर्वापरथो: अभिव्नत्वप्रतिपादनाय यव प्राक्त प्रयुततस्यावंख तैन श्ब्देन तैनैव च प्रक्ा. रैप पुनः प्रयोगख प्रयोजनीयता, तदितरखाने कवितपदत्वदीष :; अव तुभेदा- आवज्ापनाये पुनः कयनं प्रकर्षावहम्। वयस्ार्य: सग्यतः "उ्देति" इत्यादिसांके सष्टोक्तः। तथा प,-उेश्य-प्रात निर्देश्यभाव कवितपदत्वं गुप एव, न पुनर्दोष:, सटुकम :- "प्रक्रमसान्ययाभावे सएव तु महान् गुपः" इति। चछ्छोदासासु-
यब स तथोक्त: उत्याहु:। तेषामयमाश्य:,-देखपदं प्राङनिर्दिष्टोदवेशविधेयान्य तर्परम; प्रतिनिदेश्पदश चरमनिर्दिंष्टदेश्यविधेयान्यतरप्ररम् ; तथा सति सवें समस्रसम्। चव प्रसङ्ृतः उत्तय्य उद्ेश्य-प्रतिनिर्देश्यभावस्य भेदा चवि ज्ातव्या :- स विविष:,-एकविध्याथमुहि््स विधेयासरी प्रतिनिर्देश: १। एकादेशेन विडितस् एदंश्यान्तरं विधेयतया हतिनिदेश्ः २। एकोदेशेन विदितस विधेयान्तरे उदेश्यतया प्रतिनिर्देभ: ३। तब प्रतिबीमतन्त्रयुत्या चादो प्रथममनुलिख्य दवितीय- योदाहत्थम् "एवमुनः" इत्यादि झोके अनुसन्वेयम्। एत्तश्ोकस द्वितोयीद्देश्य- प्रतिनिर्देश्यत्व बोधयितुमाइ, दह होति।-बवोदाहरणे रावबोदेनेन विदितय अचनस उद्दश्यान्तरे मांत्तकुपे विधेयतय्रा प्रतिबचनस् निर्देध दवति भाब: ; प्रति- मययनेऽवि वचनसस्वा टेकल्म्। (प) प्रथमीईेश्यप्रतिनिर्देंश्यभावे एममम्दब् पुनः प्रयोगे कवितपद्रत्वऊरपदोषान।
Page 721
साह्ित्यदर्पथः।
"ते हिमालयमामन्ता पुनः प्रेच्य च शूलिनम्। सिदव्ास्मर निवेद्याथे तहिसष्टाः खसुद्ययुः॥" पत्र "भसे" इति इदमा प्रक्रान्तस्य तैवव, तक्षमानाभ्या- मेतददःशब्दाभ्यां वा परामर्शो युक्त, न तच्छब्देन। (भ), यथा वा,- “उदन्वच्छिन्ना भूः स च पतिरपां योजनशतम्।" (म) अत "मिता भूः पत्यापां स च पतिरपाम्" इति युत्त: पाठः। एवं,- "यशोऽधिगन्तं सुखलिप्सया वा
निरुत्सुकानामभियोगभाजां समुत्सुकंवाङगसुपेति सिद्धिः ।" (य)
पथ्यायरक्षमब्ददाने भग्नमक्रमत्व प्रदश्यं तम्यर दूषकताबीअं प्रदश्यति,-इव्यवेति। यदोनि।-पदान्तरेग्-पन्धेन तासमिन्रेन पदैन इत्यथ:, प्रतिपादते-उपसाय्यते। बन्चोडय ध्वेत।-"न सोडसि पत्ययो लोके यव प्ब्दों न भासत" इात नियमात् तामरतमन्दरूपविशेषपमेदात् बन्चाथंवद्वासमानत्ं, तथा सति "सम्पत्नी थ विपती थ महतामेकरपता" इत्युत्तराडस शान्दवीधविलम्बनमिति भावः। प्रतोति-बोध, अगयति-तिरोदधाति। (म) सर्वनामपदस्य प्रक्रममङ् दर्शयति, ते हिमालयमामन्ाति।-यद्यवि सवंनावा प्रतिनिर्देश दोषो नालौति प्रसिद्धं, तथाम्यमुभववलनासबंनामनिटिंएख सर्वनासता प्रतिनिर्देशे तबोध्य, सर्वनामनिरदिष्त नेति बोष्यम। इदमा-इद भन्देन।
सुप्रिद्धनिति भन्दभेटैशप न तु तहूषषावकाश उति भावः। (म) उद्दंग्य-प्रतिनिर्देश्यभावस वतीयं प्रकानं दर्भति, उदन्वदिति।- सदववकित्रा-समुद्रप्रिक्कत्ा इब्बथः। "मिता भूः पत्यापा स य पतिरपां याजञन- पतम्" इति, चम पंवव्युहदमैन विहितथ वर्पा पतु: योननमतविषी उद्देश्वतया भ्रतिनिदेभः। (य) यम अवि।-यम् भविगन्-सम, सखबिया-ससवाने कबा, जा
Page 722
सप्रम: परिच्छेदः।
परत्र "सुखमोह्ितुम्" द्त्युचितम्। पवाद्ययो: प्रक्ञतिविषयः प्रक्रममेदः । वतीये पर्य्यायविषयः, चतुर्थे म्रत्ययविषयः; एव- मन्यतापि। (र) प्रसिद्वित्यागो यथा,-"घोरो वारिमुचां रवः।" अत मेघानां गर्जितमेव प्रसिद्धम्। (ल) यदाङु:,- "मन्नोरादिषु रगितप्रायं पत्तिषु तु कूजितप्रभृति। स्तनितमण्ितादि सुरते मेघादिषु गर्जितप्रमुखम्।"दत्यादि। (न)
मनुष्यसद्क्ां-मनुष्येषु गधनाम्, चतिषसतिंत्ुम-प्तिकमितं, वा निरुत्ुकानां- निष्देनानाम, चमियोगभाजां-यतवता, सिद्िं: समृत्मुकेव-त्कगिठिता कामिलोष. चङं-क्रीए्म, छपेति-प्राप्तोति। पतरेष्कार्थक"तम"प्रत्ययेनोपक्रमस्य तव्मानावंक- "सन् प्रथ्यचेन भङ्र:, यशञोडचिगमनोद्वेशेन विद्िताया इच्काया: सुखलाभोदेेनपि विषेयतया निटेशः। बिरातार्नुनोयसेटं पद्म। उपेन्द्रवज्रा हत्तम्।
-"य शोचिगन्तुम्"दत्यादी बोध्यम्। एवमन्तेति।-कारकोपसगाद यपि प्रक्रममरौ बोद्धव्य दवयं:। तब कारयविषयी यथा,-"माइन्तां मडिषा मिपानसलिल अड्गेमतुस्ताछितं कायावडकदम्बकं मगकुलं रोमन्यमभ्यय्यतु। वित्रब्धे: क्रियताँ वगहपतिभिर्मुसाथति: पत्वले विश्रामं लमतामिदस श्रिविसन्यावन्मख्डनु: 0" बद, म्रत्ययोत्रीयसंकारकोपक्मख्य क्रियतामित्यव भङ्:, वर्मकारवखोतल्वात्। परे दू बसकारकार्ण प्रथमीपक्रमख्य वराडपतिभिरिति ढतोयायां भेद:। "विश्वखा र्यन्तु शूकरवश मुसावतिं पल्वले इति युत: पाठः। उपसर्गविषयी यथा,- "सपलाचपसाखेव मापत बिकली भवेत्। विपन्म धोरता यस्य भाजनं सहि सम्पदः।" चपलायपलासु-विदावन्नलासु दत्ययः, चत्र "बावत्ु" दन्यव चाङ्प- सर्मोपक्मस्य "बिपसस" इबबब वेरपादानाइडः। (ल) मेघानार्मिति।-मेघानां शब्दे गर्जितमेव-गर्णितादिनन्द एव। तत्परित्यायात् रसादिमकषंबीष्प्रतिरोध: परति बोष्यम्। (म) प्रसिक्वमाठ, मश्तरादिष्विति।-चादिना रथनादोनां यहचम् । रवित- पयमित्यम प्रायभष्ट पादयथं:, तेन शिश्चितादोनां गरहथम्। मन्जौरादिशन्देषु रवि- वादिमब्द्रः प्रयोकव्यः, एवमग्रेपि। मेघादिय इवि।-पवादिना इस्यादिपरिम्त्ः। बा-82
Page 723
साहित्वदपंथः।
पस्ानस्यपदता यथा,- "तोथे तदौये गजसेतुबन्धात् प्रतोपगामुत्तरतीऽस्य गङ्गाम्। भयत्वालव्यजनोबभूदुहेंसा नभोलडनलोलपच्ाः ।" (भ) भत्र तदौयपदात् पूर्व "गङ्गाम्"इत्यस्य पाठो युक्षः। एवं,- "द्ितान् न यः संशृणुते स किं-प्रभुः ।" अ्रत्र "संशृणुते" द्वत्यतः पर्वे नञः स्थितिरुचिता। परत्र च पदमात्रस्थास्थाने निवेशे- डपि सर्वमेव वाक्यं विवचितार्थप्रत्यायने मन्यरम्" (ष) इ्रति वाक्यदोषता। एवमन्यतापि। दृह केडप्याहुः,-"पदशब्देन वाचक एव प्रयोगो निगद्यते, न घ नजो वाचकता निर्विवादात् खातन्त्रापार्थबोधन- विरह्ात्" पृति। यथा "दयं गतम्" इत्यादो "त्वम्" इत्यनन्तं चकारानुपादानादक्रमता, तथाSव्रापोति। (स)
प्रमुखमित्यनेन रव्वितादिय्रहग्म्। एवं समगदिषु गुश्नितादि, मरकादिषु रवादि, इघेषु क्रेषितादि, इस्तियु बृंह्ितादि; एवमन्दृवि बोड्धव्यम्।
इदं तदीय वखिन्, गद्रासम्बन्धिनि इत्वर्थ:, तोर्थे-जलावतारे, मजसंदृबन्धात्- इतिभि: सेतुं रयशित्या 5बये, प्रतौपणा-प्रतिकूलगामिनों, समुद्ृतामित्यय:, गङ्गाम् उत्तरतः, - गङ्गाया सपरतोरं गन्तुमिचकतः, अस्य-कुमस्य, नमसः,-चांकाश्ख, खङनाय लोखा :- चवलाः, पचा वेत् तथाभूता: पचान् घनयन्त दवबंः, हंसः बयनं बथा तथा पवालव्यननानि वाखव्यजनानि वभृबुः,-वालव्यजनकाय्यें चक्र- रिथय:। इसिसाधनेन गङ्गामुत्तभुमिककतः कुमनस्य मलकोपरि उडडीयमानवखाबा- श्ेशोमः तखय पामरयोजनकाय्ये निष्पन्ननिर्वति भावः। उपजातिद्वत्तम्। (ष) नजु पदमावस बस्ानस्यिति: पददीष एव, कबमखय वाक्यदोषत्म्? पत
आज, निर्किादात्-कखयपि पतित्रषें विवादी न.सोति लावः, खातन्रोय- साधोनतया, पदान्रममाभव्याह्वारविवदेष्य सव्वय: । इात शन्दी हेतो। पवापि्क दितानृन य: संपपूसी दव्यमापोषय:।
Page 724
सप्तम: परिच्छेद:। [1o2]
प्स्थानस्समासता (ह) यथा,- "प्रद्यापि स्तनशैलदुर्गविषमे सोमन्तिनोनां दृदि खातं वाक्कति मान एष धिगिति क्रोधादिवालोहित:। प्रोद्यहूरतर प्रसारितकर: कर्षत्यसी तत्वपात् फुछत्कैग्वकोषनिःसर दलिश्वे योऊ्ऊपायं अभो" ॥ (क) भत्र कोपिन उत्ी समासो न छतः, कवेकती जतः। (ख) वाक्चान्तरपदानां वाक्यान्तरेऽनुप्रवेशः सदोर्णतम्। यथा,- "मुश चन्द्रं कुरङ्गाचि! पश्य मानं नभोऽ्ङ्गने।" भव नभोऽङूने चन्द्रं पश्य मानं सुञ्जेति युक्तम्। "क्रिष्टत्व- मेकवाक्यविषयम्® दृत्यम्माद्विब्म्। (ग)
तद्र साव्यक्नम स्यानपातोडख्यानस् सवमा स्ता । (र) सासुदाइरति, वद्ापोति।-एष मान: वद्यापि-इदानोमपि, भमो-
तावेव दुगें ताम्थां विषमे-दुर्गमे इति भाषः, ददि खथातं वाळ्कृति-पभिलषति, षिक्र-समवान्तर तु एतदन्तराले बतंता, तब न मे वोऽपि बाक्रोथ:, मदुदये सर्तयध यदव ख्वातुमभिखषति, तन्मां षिक इति भावः, इति क्रोधादिष बाषोहित:, -रत्वर्ष:, वसी अभो-चन्द्रः, म्रोदन्त:,-पयषेध उदय गक्कनतः, दूरतरं प्रसारिता: बरा :- किरणा: इलाष्ष वस् ताहयः सन्, ("वलिषसांभमः बरा:" दतमरः) तत्यचात् फुछतां-विकसता, कैरवापाम्-उत्पखानां, ब्रोषेष्यः निःसरनी-निर्गखन्तो, या बदोनां-बमराषां, श्रेती, तद्रपं कपाथम्-बर्ससिं, कपति-पायषति।[बोषपदश्रेषात् कुद्रसख खङ्विधानत्ं व्यक्रम्]। मार्टूव- विक्रोड़ितं उत्तम्। (ख) पवेति।-कोपिन :- क्रहस, चन्द्रस इति यावत, उकी-बाक्ये,
(ग) सशोषत्मुदारति, सुशेति।-नन्वव व्यवहितान्वयलात् क्िटलमेवेदम
वुख भेद: इत्वर्य:।
Page 725
साह्ित्यदर्पणः ।
वाक्यान्तरे वाक्यान्तरानुप्रवेशो गर्भितता। यथा,- "रमगे चरण प्रान्ते प्रगातिप्रवगेडघुना। वदामि सखि! ते तत्वं कदाचिनोचिता: क्रुषः ।" (घ) पर्थदोषानाइ्,-
सन्दिग्धपुनरुकतत्वे ख्यातिविद्याविरुह्ते। साकाङ़ता सहचर-भिन्नताऽस्थानयुक्तता।। अविशेषे विशेषश्चानियमे नियमस्तथा। तयोर्विपरय्ययो विध्यनुवादायुक्तते तथा॥ निर्मुत्तापुनरुत्तात्वमर्थदोषा: प्रकोर्ततिता: ।५६ ६।। (ङ) तड्विपर्य्य:,-विशेषेऽवविशेषो नियमेडनियमः।
(घ) गर्भिततामुदाहरति, रमये इति।-हे सखि! रमये-खानते, परप- नन्ते प्रमतिम्रवसे-प्रमामपरायये, बचुना वदाचित् यवि क्रुष्ट-सोपा:, न एचिता:, दति ते-तृम्य, त्त्वं-याथाथ्य, ब्रवोनि। चब अयमांदतीय चतुपंचरष स्ितेकबा को वतोय पर परूपया का प्रवेभः।
पपुटता; दुक्मता, बाग्यता, व्याहतता, भशोषता, कटता, सनयोसतता, निरेतुसा, प्रयाजितविदडता, सन्दिग्धतं, पुणकततं, क्यातििकडता, विद्यावषडता, अगाइता, सहपरभव्रता; पञ्जानयुतता, वविशेषे विशेषाधंता, पनियमे नियमा- मंता, विशेवे यविशेषाधंता, जियमे बनियमार्यंता, विध्ययुजता, चनुवासायुलता, निर्मनपुणकतात्वं पेतयेते कयोनिभतिषझाका पयदोषा:। तम बन्दिग्या थंर्ल,सटाबलम्, शोदावत, सन्बार्धत्, निर्देत्र्थत्, स्यातिविकहार्थत्ं, पुनवतार्यतं पेतेते समानिम्ए
परिर्भ नपर्यन्तवितनेति सेष्म्।
Page 726
सप्तम: परिच्छेद:।
"विलोक वितते व्योष्ति विधुं सुख रर्षं मिये।" भत विततशब्दो मानत्यागं प्रति न किविदुपकुदते। अधिक पदलवे पदार्थान्वयप्रतोते: समशासमेव बाधप्रतिभास: दष्त पवादिति विशेष: । (च) दुष्कमता यथा,- "देडि मे वाजिनं राजन्! गजेन्द्र वा मदालसम्।" चत गजेन्द्रस्य प्रथमं याचनसुचितम्। (छ) सवपिष्टि त्वं समोपे मे खपिम्येवाधुना प्रिय!।" (ज) भवार्थो ग्राम्य:।
विशेषबादोनां पर्थ्यवद्धितार्थादुत्वावंस्ेत्वर्य:, चनुपयोगित्वम्। वितवनब्द रति।-
वेन प्रसिदस्व चन्द्रस्य द्शनमेव मानव्यागस्य मुख्यार्धस् उपकारि, नतुतख् व्योम- उत्तितवं व्योधी विततत्ं वा। जमु एवं पदडयमवाधिय मित्वषिकपदत्वमेवात दोष:, हिमपुष्टत्वख दोषत्वसवोक्ारेय: इवतोऽख भेदं दर्शयति, चविकेति।-वाचप्रति-
(इ) टुक्रमतामाइ, दुक्रमतैति।-दुक्क्रमता-सर्धस क्रमबिपर्य्यासः, माग्ाच्य उच्चते पम्मात् पमादृ-वाच्चोडयवायतः। कविना मतिवेकल्यात् योडयंक्ष दुक्रमं बिदु: ॥" इति सबचात्। चकमता्या वचाक्रमेय पहख न्वासराहित्यम, दद तु पर्थसेति भेदी बोष्य:। उदाइरति, दहौति।-प्रबमं बहुमृष्यं वस्तु बोयें: प्राथ्यंते, तदप्राती खत्यमूच्यमिति नियम: प्रयखति, चम्र खत्पमूल्य वस्तु प्रथम याध्यते, तसो बडुमूष्यं वस्तु इति वाचनकमवेपरोव्यात दुफ्ग्रमतवम्। बनवोरटखापुट्टल- दुफ्ा मत्वप्रतिसन्धानेन रसादि प्रतोतिविखन्यनमेव दूषमतायोजम्।
म्रयटनं सम्मारमा म्रसिदधं, तदन्यबामवर्तनं वाम्यत्वम्। "स ग्राम्यः खरिरंसाया पानरयंतर साच्यते। वैदव्वाविक्रमवयं हिलेब वनितादियु॥" इसुसवयबात्। सबः,-सम्पनः। पवीदाहरसे "सपिद्ि सपिनि" इवति पद्चयम्रयोगी बैह्स ववेवि प्ाम्यलनिवि भाग:।
Page 727
साहित्यदपथः ।
कस्यचित् म्रागुत्वार्षमपकर्षें वा अभिधाय पवात्तदन्यप्रति- पादनं व्याहतत्वम्। (भ) यथा,- "इरन्ति हृदयं यूनां न नवेन्टुकलाऽडदयः । वोच्छते ठैरियं तन्वो लोकलोचनचन्द्रिका ॥" (ञ) पत्र येषामिन्दुकत्ता न ब्ानन्दहेतुस्तेषामेवानन्दाय
"इन्तुमेव प्रहृत्तस्य स्तब्धस्य विवरेषिषः । यथाऽऽशु जायते पातो न तथा पुनरुवतिः ।" (ट) भत पर्थोडसोल:। (ठ)
प्रतिपादिताप शर्षश्योत्कषंप्रतिपादनं व्याहतत्वम् इत्यबः। तव प्रथमं यबा,-"कान्ते! तष सुखानयाजं सुतरां हृदयतमम्। जितानि येन पद्ानि वसनन्ति सखिले सदा।"
(ञ) द्वितीय मुदाहरति, हरनीति ।-नवेन्टुबवादय: युनां-तरपाना, ददवं म इरन्ति-न चाकर्षन्ति, वे :- युवभिः, लोवानां लोचन चन्द्रिष्ा-नयनज्योत्स्ना, नेवानन्दविदायिनीधर्य:, 5यं तन्वो-मशाड्रो, वोच्यते-हृश्ते। चव इन्दु-
रेपेड उत्कर्षोडनिदित इति बोध्यम्। (ट) पशनोषत्वमाङ,इन्तुमिति।-इन्-विनाभवितुं, अमूनिति शेष:, प्रवत्तख -पभिसवतः, बिन्तु सवस्-निसमस्, ससतत्तेपणकुषठन, विवेकरहितस् वेति यावत, विवरषिष:,-पर्र्िद्रान्वेषयतत्यरख, यथा बागु-भोघ्रं, पातः,-पतनम, पनिभय दत्ये:, जायते, तथा पुनः उव्नति:,-जयः, न, भवतौति शेषः। पर्था- नरनु-इसं-प्रवेष्टमितर्य:, [इननं-वत्यायनादिपिड निर्धातादि बा] अहृत्तत्-उद्यतथा, सकम-दृढ़वितथ, पढ़विदस वा, बिवरं-योनि- चिद्रम्, उच्छरतोति तथोश्ञम्य, तद्टामिन उत्थ:, विद्रस्ेति शेषः,यथा वागु-बोत्रं, पात:,-रेतःवपनेन नयता इति भावः, तका पुनः वाशु-भोघ्रम्, उद्यति:,-पुन बद्रमः, न, भवतीति प्रेष:।
Page 728
सप्तम: परिच्छेदः।
"वर्षत्येतदइःपतिर्न तु घनी धामस्थमच्कं पयः सत्यं सा सवितु: सुता सुरस्रित्यरो यया पावितः। . व्यासस्योत्तिषु विश्वसतित्यपप न कः त्रहा न कस्य चुतो ? न प्रत्येति तथाऽपि सुग्धहरिणो भाखवारीचिष्वप: ।"(ड) भत यम्मात् सूर्य्यात् वृष्टेयंमुनायाब प्रभवस्तष्मात्तयोर्जल- मपि सूर्य्यप्रभवम्; ततय सूर्यमरोचीनां जलप्रत्ययहेतुत्व- सुचितं, तथाउपि मृगो भ्रान्तत्वात्तत जलप्रत्ययं न करीति, रपस वा द्वितोयावेख वबवमात् प्रतोतेश्यंख सहदयहदये सज्जाSउचायकतया भश्नोदायंतं दोष:, पुंव्यक्रयप्रमाश्नवत्वादिति भावः। इदं ब्रोड़ाव्यस्नवं, नुगुसा- Sमस् लव्यन्व थायो कदाह रय मूद्यम्। (ड) चट्टतासुदाइरति, वर्षतोति।-चहःपतिः,-सूर्यय:, एतत् वामखं- निजवित्यसं चन्द्रमण्डखस्यं वा, चच्क-निर्मलं, पयः-जलं, वर्षति, नतु घनः,-नैघ:, वर्षचयसत्वं सूर्य्यस, घनख तुबाधारत्वमावमिति भावः, "बग्नो प्रात्तापुति: सम्यगादित्यसुपतिष्ठते। पादित्याज्जायते वट्िविंष्टेरवं ततः प्रणा।" पति खुतेः; सा-यसुना दत्याज्यः, सवितु:,-सूर्य्यंस, सुता-पुत्री सतं, (तथा च विश्युपुराओ- "सूर्य्यस् पवो संग्ञाभूत तनया विश्ववमंथः। मनुयंभो यमी चैद तदपव्यानि वेसुने!॥" यमी-यमुना इलबं:) यया-य्मुनया, सुरसरित्पुर :- माम्रवाष्ः, प्राबिति :- परिवर्दितः इति यावत्, व्यासस-हैपायनख,उलिपु-बम- मेपु, पुराषकपेषु उत्यय:, को ननः न विश्वसति? कख या जनत्व सुतौ-वेदशाखे, नत्रद्ा? धपि तु सर्व एवं पुराशेषु सुतिषु व विवसितीत्य :; सूर्य्यस जखकर्भृत्वं पुराणेतु वैदेषुच प्रसिद्मिति भाव :; (तथाय बिय्यपुरायम् ;- "विवखानट्ः भिमांसेरादायापो रसाल्मिया: । वषत्यम्यु ततसम्मादव्रादप्यखिलं जगत्। बिवखानं- शुभित्तोक्षोरादाय जगती नय्षम। सोमं पुष्यत्ययेन्दुव बायुनाड़ोमयेदिबि। नालै- विंचिपतेडभेपु समावन्य निवमृततियु। न एान्ति ततकेम्यी नवानवाषि तान्यतः। पथख्ा: प्रपतन्त्यापो वायुना समुदीरिताः। रंस्कारं मावजनितं मेवमादाय
इरियो, भाखत:,-सूर्य्यंश्, मरोचिषु-विररेत, बपः,-जवानि, न प्रत्येति-न वियरसिति। चनासत्यादिसत्वेवि विषन्मनोध्यत्वं मट्लम्। मार्टूबबिक्रोडिक हनम्।
Page 729
साहित्यदपंपः।
पयमप्रस्तुतोऽप्यर्थो दुर्योध: दूरे व पष्मात् प्रस्तुताथबोध पति कटटार्थंत्म्। (ढ) "सदा चरति खे भानुः सदा वहति मारतः। सदा धत्ते भुव शेष: सदा धोरोऽविकतन: ।।" (ब) भव सदेत्यनवोज्ततत्वम्। भरत्र भस्य पदस्य पर्य्यायान्तरेण डपादानेऽपि यदि नान्यड्ि्छि त्यन्तरं तदाऽस्य दोषस्य सडाव: इति कथितपदल्वाहेदः। (त) नवोश्ञतत्वं यथा, (थ)- "भानु: सज्ादुतातुरङ्ग एव राविन्दिवं गन्धवहः प्रयाति। बिभर्त्ति शेष: सततं धरितीं वष्ठांश्व्टत्तेरपि धर्म एषः ।" (द)
(ढ) वष्त्मुपपादयति, पवेति।-प्रभबः,-उत्पत्तिः। तथो:,-हष्टियसुनयो- रिबय:। चप्रसुतः,-पप्रमतः। पम्मत-सप्रसतुतार्थात्, प्रसुतख सयंख-सुग्ध- माधिवाया: नायवासक्ाभ्ञात् पमोषवामाप्रत्ययरपस्, बोष इति वष्टार्थत्म-पर्थख प्रविषानेन विशम्बयोध्यत्वमित्यय:। पयं भाव:,-"वर्षत्येतन"उत्यादो "तवादषि सुन्ध- परियो न प्रत्येति इति वाक्याधस्तु तात्यय्यवश्ादवनतेर्टुर्बोष :; सचाव चप्रस्तुतः, सात्य्य्यंस वाह्माभावात् विलम्मबोष्य एव। पव्मास् बोडष्यमुन्धनायिकाया नायक.
दुर्वोख्यतया शाब्दपोधबाधनं दूरयतावोजमिति वषायेचम्।
(त) चनवोकञततम्-पनतनीअतत्, बहुतः प्रतिपादमोयाधंख प्रकारपराह्त्ति बिना एकेनैव प्रमारेय पुनःपुनरथंख सथनमित्वथे:। बवैदैन सदामब्देन बहुभः प्रतिपादनोयोडयं: पुरातनवद्ञासमानो रसाद्वपकरषंकः। मनु ववितपदत्वादस को भेद: ? दस्त वाइ, पवास्ेति।-पस्य-बनवोअ्ञतार्थंबोषकस, उपादानेपोत्पिन। तचकन्दोपादाने प, चवत्त्-पूर्वपदविरभातसमाशादिपतिपादितमिनं, विषकित्यन्तर् विमाससमासादिपतिपादितार्थविशेषः, सख-चननोअवततखय, तथा चोत्- वि्कितिविशेषसड़ाने एव ववितपदत्वदीषः । (य) नवोसतत्वयर्डं बिना बननोक्तत्वप्रतोतिन जायते इति नयोसतलमाह, गयोग्मातत्वयममिति।-मझ नरेब प्रविपादने नतनवद्रासमानमत्य:। (द) आवुरिति।-माद:, -सूर्य:, म्मात्-एसवारं, दुनतुरक्रे
Page 730
सप्तम: परिच्छेद:। [ *= x]
"उहोतं येनासी: परिभवभयाब्रोचितमपि प्रभावात् यस्याभूब खलु तव कविन्र विषय: । परित्यत्षं तेन तवमपि सुतशोकान्त तुभयात् विमोस्ये शस्त! त्वामइमपि यते खस्ति भवते।।" (घ) अत्र द्वितौयशखतरमोचने हेतुर्नोक्ष पति निर्देतुत्वम्। (न) "कुमारस्ते नराधीथ! तरियं समधिगच्छतु।" पव "त्वं सियस" इति विरुद्धार्थप्रकाशनात् प्रकाशित- विरुषत्वम्। (प)
सुरव्ाम् योजयित्वा समितुं प्रवत्त एव, न तुकदाचित् तख विशाम पति माव:, मववद:,-वादु:, रविन्दिवं-निरन्तरं, प्रयाति-वहति, न कदाबित् विरमनोति माव:, शेष:,-पनन्तनागः, परिवो-पृथ्वों, सततं विभरात-पत्ते, न तु वदाचित् व्यजतोति भाव:, षहांत्ः,-पानादोनामुतन्नवसनामिति भावः, उत्ति:,-जोवनो- पायः यथ तथोताख, पजाम्य: कररूपेय वहठांशं ग्टछोता नीवतः उत्वबः, रात्तः पति शेष:, यवि एव:,-सदा वाय्येदर्मंनरप:, धमः। पमिज्ञानमकुत्तवसेद पदम्। उपजाति: उत्तम्। (v) निर्हेदृतामुदाह्हरति, ग्टशेतमिति।-कय प्रति कोपात् त्वव्यमानं मरख लत्योकत्य चत्रत्याय: सवेरग्य कबनम्। हे अख ! यैन-मम पिवा इबबं:, परिमय- अयात्-परवषंतवासात्, नोचितं-बाह्मपानां मखपहबथ् निवितत्ात् सनुचचत- गहयमपोत्वयं:, तं ग्दोतम् पासो:,-पमदः, यस्-मत्ितुः, प्रभावात् तब वषषित् -कोडपि नन इचयंः, विषय :- सत्योभूतः, न चभूम इति न, मन्चिता तां बडुषु चत्त्येषु प्रयुत्नवानिति भाव :; तेन-सत्पिया द्रोपेनापि, सृतभेषात्-पसोबपुत्भोष प्राप्येथ्यथः, नतु भयात्, मसुम्य, पति शेषः, त परिशत्म, चहमवि त्वां विमोच्चे- व्वत्यामि, यते-नच्छते, मत्बाश्यादिति भावः, ["यतः" इति पाठे-बतो मोचवादित्य: ] भवते-तुम्यं, खति-शुभमस्तु 5त्ययंः। अव हेतोरप्रसिसलेना- बाइ। मिखरियी उत्तम। वेपोसंहरसेदं पद्म्।
बारयम्, भाषादित पति भाक:। निरेतुल्ं-रेवाक्ाइन सत्वे तद्नमिधानं तत्वम् पुषयं:। (प) प्रमाशितवियदवामाइ, बुमार पवि।-नरायोभ :- २यपते। बे
Page 731
साहित्यदपंप: ।
अचला चंबला वा स्ुः सैव्या बूत मनोषिष: !? ॥ भतर प्रकरणाभावाच्छान्तसृङ्गारिणो: (फ) को वक्षति निवयाभावात् सन्दिग्धत्वम्। "सइसा विदधीत न क्रियामविवेक: परमापदां पदम्। वृपते हि विमृष्यकारिणं गुणलुब्धा: सयमेव सम्पदः ।" (ब) पव द्वितोयार्डं व्यतिरिकेय द्वितीयपादस्येवार्थः (भ) द्ति पुनरुक्तता। प्रसिद्विविरुद्ता यथा,- "ततवचार समरे शितशूनधरो हरिः।" अत इरे: शूल्तं लोकेऽप्रसिद्दम् ।
- प्रकटितं, प्रविधानेन व्यक्रीक्वतमिति यावत. विय्ड-प्रक्वतयय राजो मङ्रषकपख विपरोतम, बमद्रखरुपं मरणमिति भावः, तख भावसख्वम्। (फ) सन्दिग्वत्वमुदाइपतति, बचला शत।-मनोषिष :!- है विशबः! सचता :- पवंताः, वा सबला:,-कामिन्, सेत्रा:,-सेवनोयाः, स्ः :- भवैयु: ? पर्वतमाश्रिय तपसरणं कर्तव्यम ? एस कान्तासभ्रोग: कर्तव्य: ? इति भाव: ; बरूत- कधयत, यथमिति पेषः। बव सचससेबनस् बत्रभिग्रेततवे श्ान्तो रसः, तथा चमलासेयनय्य बक्तुरमिप्रेतत्वे प्रद्वारः व्यज्यते, धनयोरेकतर्िम् तात्पर्थ्यनिसमा- आवात् र्सनिययाभवैन सामाजिकामा रसप्रतोतिम्रतिबन्ध: इत्यस्य दोषतं बीष्यम्। प्रान्तप्क्रादियो: इति-[निर्डारये षष्ठी सप्भो वा ]। (म) पुनरतत्वमुदाह्पति, सहसेति।-सदसा-वविविधेतय:, मिय- वाय्यं, न विदधीत-न कुय्यांत, वविवेक:,-सविमृष्यकारित्वमित्ययः, परम् बावरदा पटं-खान, वारपरमिति बावत्, अवतोति शेष :; सम्पदः,-समडय:, गुबलुभ्ा:, - गुपाबट्टा: सथ्य: पति माबः, खयमेय विमृष्यकादियं-विवेिनं, दि-निशित, उपते-पात्रयन्तोब्वर्यः। बिरातार्नुनीयखेदं पद्मम।
द्वितोयणादस्-विवेक: परमापदा पदम" इत्यखेब, चयः। यबा "धर्मः
Page 732
एप्म: परिच्छेद:।
यथा वा,-"पादाघातादभोकसते सन्जाताहुरकरटकः।" भत्र पादाघातादशोकेषु पुष्पमेव जायते इति प्रसिदं, न तु पहूर पति कविसमयख्यातिविरुद्ता। (म) "अधरे करजचतं मृगाच्याः।"
“ऐशस्य धनुषो भङ्गं चत्रस्य च समुन्रतिम्। स्तीरतक्ष कथं नाम मृष्यते भार्गवोऽधुना ?॥" (र)
रिः इतयके सामाजिकानां शूप्भवदार्थेसंप्रयेन प्रथम सावत् पर्थावबोषवेकल्यात् वोहरससय आासादप्रतिबन्ध: दत्यस्य दोषतवं बोध्यम्। पार्देति।-ते-तव, वामिन्या दस्यथे:। बडुर एव कसटक:,-रोमोद्रमः। वविसमयेति।-बयोनां समय :- नियम:, वविसमप्रदायससद्ान्त पति भाव:, तब या व्व्यातिः,-प्रसिद्धि:, तडिषडता :- तहेपरोत्यं, कविसमयप्रसिद्विय वत्यमाणा बोडत्या। (य) विद्याविरुद्धतामुदाइ्पति, सवरे इति।-करजचत-करेषु जायन्ते पति परजा:,-नखा:, तेः वतं, लखाघात इत्ययेः। प्रङ्गरिति।-प्रगारशासतर दि समयोर्नखाघातः प्रांसद्ध, नतु बधरी, चत्र तद्िपर्य्याअ्तत् विद्याया :- भाखतस, विरुडता-वेपरोतयम्। ( र ) अकाङ्गतामुदाङरति, ऐवस्ेति।-मार्गय:,-भृगुनन्दनः परशुराम:, सपुना-इदानोम, ऐशख पमुपः, - इस्कार्मुकस, भङ्ग, चचस-पच्ियणातेः, समु प्रतिथ्य, तथा खोरवं-सोतामित्ययं:, कथं नाम मृष्यते ?- सहते ?
सेथयत्वम, चतसदूपेयपस्ेय चसच्रत्वाकाइन दवत पाह, उपेचितुमिति।-नव न्यूमयदत्वादख को विशेष: ? इति पेत, तब शब्दाध्याहार:, दह तवर्थाष्याहारः भत
Page 733
साहित्यदपंपः।
"सज्जनो दुरगतो मग्न: कामिनो गतितसतरनी। खलः पूज्य: समन्यायां तापाय मम चेतस: ।" (व) भत्र सज्जन: कामिनी च शोभनी, तत्सइचरः खलोऽशोभनः इति सहचरभिवत्वम्। (श) "आम्ा शकरशिखामणिप्रणयिनी आास्त्राणि चततुर्नवं भत्निर्भतपती पिनाकिनि पदं लङ्गेति दिव्या पुरो। उत्पत्तिर्द्रहिणान्वये च तदडो! नेटग्वरे लभ्यते स्वाश्चेदेष न रावणः क नु पुनः सर्वंत्र सर्वे गुगा: ?।" (ष) (व) उत्कष्टैः सह निशषय, निश्ष्टे: महोत्कृषथ चैकान्वितेग निर्देशकां सहचरमिव्रतामुदाहस प्राकू बाद्यामाह, सज्जन दति।-समज्यायां-समायाम्।
कट्टेन सद चपलट्टम गरद्यमत्च उचितम, उत्कुट्टपसश्योरेकत इति नियमवैपरत्यम् ; तथा अते सहदयमनस वैरस्यभावोदयेन रसाखादापकर्ष: स्यादिति बोष्यम्। दितीया यथा,-"टुष्टसद्गेन दौ.शोल्यं व्यसनेन तथा बिपत्। सपथ्यचय्यया व्याधिविद्या- इम्बासेन बहंते।" तव दौःशोष्यविपद्माधयी हेयत्ाब्रिलश्टः, विद्या उपादेयत्वा दुत्कृष्ट इति भाष:। (ष) सस्चानयुक्ततामुदाहर्सुमाइ, बात्ेति।-तव बनुपयुकसाने समापित बाक्यारयंत्वम् पखानयुक्तता; तज्ञ द्िविधं-वाक्यधंस्याधिकोपयोगे समापर्, समापनोपयोगे चाधिकम्; तटुतं-यृत्नाचिको विसर्गः स्वादाधिकास् समा- पने। चचे प्रबास्पिते यव सोडस्थाने स्थान् ससुडिफतः ॥" इति। तवाद्या यथा,- "मातृखी माधवी यस् पिता यम्य धनन्यः। स मेते समरे ग्रोमानभिमन्ुर्महावल: ।" बव "नियति: बैन वाध्यते" इ्त्यधिकं वत्र योग्यम्। द्वितोयामुदाहरति, बाश्नेति। - वालरामायये रावसपुरोहितेन रावचार्य सोताप्रार्थने कते ननकपुरोदितस्य मता-
अकस्य-इन्द्रर, शिखायां वः मिः,-किरोटस्थं रनित्वयः, तस् प्रयविनी- सद्रिमो, म्रक्रेष म्रिरोमाबरिव रावचाज्जा चाय्यते इति भावः, [एतेनास् बीरव्वं सूचितं, तत्ञ खोधाम[न]लिमतम्] गास्ताधि एव नवं-नतर्मं, बिंधतियोचनेम: अतिरिकमिति भाष:, चस्तः, भास्त्रटृध्या वर्मकरवात्, [एतेन धौभाव: सूचितः। !युक षोमानू ननमिय," इत्यनेन वरगपल्ेना सोक्तत्ात्] भृतपती-भूतानामौनई,
Page 734
सप्तम: परिच्छेद:। [x52]
भत्र न रावम इत्येतावतेव समाप्यम्। (स) "होरकाणां निधेरस्य सिन्धोः किं वर्णयामहे?" चत रतानां निधेरत्यविशेष एव वाच्य: । (६) "प्रवर्त्त एव नाभिस्ते नेवे नोलसरोक है। तरङ्गा बजयस्तेन त्वं लावस्ाम्बुवापिका॥" (क) प्रवावत्तं एवेति नियमी न वाच्:।
पिनाकिनि-डरे, भतिः, [एतेन सम्पदैनथ्यंप्रजाभीगित्वं सूचितम; सम्पदादोनां भिवसेवाफसत्वेमीशलवात; तैन धनवत्वमपि बरगुथी लव्यते-"माता बरयते जिसं पिता बरयते कुखम्। बन्धा बरयते रुपं सौभाग्यमितरी जना: ।" इरति। मौमाग्यं-नर्नप्रियत्वम] सङ्ा इति प्रसिद्धा, दिव्या-एत्तमा, पुरी पदं-स्थानं. द्रुहिबथ-ब्रह्मयः, अन्वये-वंशे, उत्पाततः,-जननं, [ब्रह्मषः पुलस्यः, तम्ात् विश्रवाः, ततो रावथः इ्ति पुरायमवातमन्यम; पतेन सत्कुषजातत्वं वरगुर: सूचित: ] तन-तम्मात, चडो !- आायय्यंम, र्दटक्-एताटनः, बरः,-समिखषित वस्तु, न लभ्यते-न प्राप्यते,केनापोति श्रेष :; टंटक बरः,-जामाता, न खम्यते इति वाडयं:। उपेषायोजमाड, स्यादिति।-चेतृ-यदि, एषः रावयति कन्दयति पोड़नेन सोदानिति मबथः, न स्वात्-दुबत्तलवेन ख्यातनामा न स्याद्. [एतेन जनप्रियत्वस् वरमुषस् वैदल्यं दर्शितम ] वरगुवत्वं कुवापि नालौति भाड्, क व्विति।-क-कुबर, देशे इति शेष: त-खलु, सर्वत्र-सवंभिन् जने, पुनः सवें गथा: ? वतने इति शेष:, न कुवापोति भाबः। चव पुंसा प्रातिस्विकरपेथ सर्वं- गुण्णमायवत्वं, यावत्वेन तु सवंगुषद्धाब एव, यदा-सवेषु पुरुषेषु मध्ये कुब पुरुषे : सवें वरगुण: ? न कुवापोत्यय:। शार्टूपबिकिोड़ितं उत्तम। (स) एतच न रायणोपेत्षायोजमित्येतत्वर्थयंन्तमख्ानं, तब वाक्यायंसमापन- मयुशमित्याइ, पर्वेति।-चत्र बस्थाने "क दु उव्यादिपदानां योग: निष्ुधीजनः इत्वर्थंक सहदयामभिमतत्वेन रसाखादस्यापकर्ष इति बोध्यम्।
विशेष उता पति बोध्यम्। (न) बनियमे नियममुटाइरति, चावसं एवेति।-तरप्स-भगा:, बबबः मिवस्य:। चव पनियमे वत्तव्ये नियमोऽभिडित:।
सा-५०
Page 735
[x2.] साह्ित्यदर्पप:
"यान्ति नीलनिचोलिन्यी रजनौष्वभिसारिकाः॥" भब तमिसास्विति रजनीविशेषो वाच्यः । (ख) "भापातसुरसे भोगे निमम्ना: किं न कुर्वते ?।" चच आपात एवेति नियमो वाच्य: । (ग) नतु वाय्यस्यानभिधाने®व्यतिक्रमलवम्" इत्यादावपेरभावः, द च एवकारस्थेति कोडनयोर्भेंदः ? प्चाह,-"नियमस्य अवचनमेव परुथग्भतं नियमपरिव्ृत्तेविषयः" इति, तब्न ; तथा सत्या डयो: शब्दारथदोषतायां नियामकाभावात्। तत् का गतिरिति प्ेत् "व्यतिक्रमलवम्" इत्यादी भब्दोच्चारणानन्तर- मेव दोषप्रतिभास: दृह्ट तु अरर्थेप्रत्ययानन्तरामति भेदः। एवस शव्दपारिव्ृत्तिसहत्वासहत्वाभ्यां पूर्वराट्टतोऽपि शब्दार्थ- दोषविभाग: एवं पर्य्यवस्यति,-यो दोषः शब्दपिव्ृत्यसहः, स शष्ददोष एव, यस पदार्थान्वयप्रतोतिपवबीध्यः, सोऽपि शब्ददोषः, यथार्थप्रतोत्यनन्तवं बोध्यः, सोऽर्थाश्रय दात।
पमतपरार्थत्वे तु "राममन्तथशरंण-" इत्यादी नियमेन वाक्ाव्यापित्वाभिप्रायाद्ाक्यदोषता। अस्ोललादी तु न नियमेन वाक्यव्याक्त्वम्। (घ)
नोखनियीखिनय:,-मोखवसनपरिद्यायिन्य: सथ:, रतनोषु यान्ति, कान्तागारमिति शंष: । परव विधषे बत्तव्ये सामान्यमनिद्ितम्। तामसामु-तमोयुक्तराबिषु; ज्योत्खो-
(न) नियमे पनियममाह-नियमः,-निर्द्ारणं, तेन वत्तव्ये अनयमेनालि- दामं निय्मानियमः। तमदाडरतत, चाप्रतेति ।-भोगे-विषयभोगे, निमग्रा:,- एणनतमासता:। चव नियमे बक्षब्ये चनियमोडांभडित:।
Page 736
सप्म: परिच्छेद:। [422]
"आ्नन्दितखपचोऽसौ परपचान् इनिष्यति।" पत्र"परपचं हत्वा खपचमानन्दयिथ्यति"इति विधेयम्। (ड) "चण्डोशचुड़ाभरण! चन्द्र ! लोकतमोऽपड !। विरहिप्राणहरण! कदयय न मां हृथा॥" (च) पत्र विदहिण उत्तौ उतौयपादस्यार्थो नानुवाद्यः ।
विशेष: पति भाव :. एवस नियमद्योतकपदानभिधानं नियमपविशत्त्त:, तदितर बीतव- पदानभिषानन्तु वाच्यानभिषानस विषय पति भेद:। नियामवामाबात-निवायका- भावात्। गति:,-विडान्ः। दोषप्रतिभासःर-दोषसुरयम, १द् तु-नियमपरि- बत्तो इबं:, सयप्रबयानन्रम्-बयबोधनात् बनन्तरम्। निरुन्नमेदे प्राचीन- खरसमार,-एवसेति। मष्दपरिवत्तौति।-यव दोष: भव्दपविहत्तिं न सहते, तब मन्ददोष:, यव न तथा तब बवदोष पतति भवः, पुर्वे:,-प्राचीनैः चाचायें:। पय्यवस्ति-परियमति, परिविति :- पर्य्यायमव्दान्तरदवानं सायंबोषेन नि्वस्तयेति भाव:। पदार्येति।-पदार्थानाम् चन्वयप्रतोते: पुर्व बोध्य:,-चनुमवनीयः, सोऽपि पव्ददोष:, शव्दघववादेव दोषनतिभासादिति भावः। पनियमपरिछत्तित्वादै:,- पनियमनियमादेरितय:। बचियमदत्वे शव्दपवधानन्तरमेय दोषप्रतिभासः, बनियमे नियमे त सर्थपतिसन्ानादेवेति परम्पवं भेद इति भावः। नन्वेवममतपरार्यलादी
पमतति।-पमतपराधेत्वं वाक्यव्यापयमेव। नियमेन-निययेन, वाक्यम्यापि-
"हनतुम" उवादो घर्थापोषले उनवालादेः पारिभाषिकनिर्धातादिबोधकत्वं नियमतो नोपपद्याते, परन्तु समभिव्याह्ारवभात् तात्यय्येपर्य्यालोषनया तदर्यकत्ववल्पनेनेति भाष:, इति नियमानियमाव्याम् पनयो: परखं भेद पति भाष:। (ङ) विषयतापर्य्याप्योग्ये तात्पय्यांरोपयं विष्ययुश्ता। तामुदाहरति,- वानन्दितेति। पवेति।-परपचहममखपचानन्दनयोः पयोरषि विषेयत्वेऽपि परपथ-
तत्वरपादोष:। मन्वव विधेयाविमयं एव दोष: इति वेत् "बानन्दर्यति पचं सं परपथं हनिष्यति" इति पाठपरियर्मनेनालोदाहरयं वेदितव्यम्। (न) सनुवायविशेषषस् विषिविरोषित्वम् चनुवादायुक्तता। तासुदाडरति, पयोमेति।- पछोमय-हरस, चूडाभरष !- मिखामणे! बोबाना-नगवा,
Page 737
[v2] साहित्यदर्पण: ।
"लम्नं रागाव्ृताइ्या सुदृढ़मिह्न ययैवासियच्चाSरिकरठे मातङ्गनामपोड्डोपरि परपुरुषैर्या च दष्टा पतन्तो। तव्सकोडयं न कि्िद्वणयति विदितं तेडसु तेनास्मि ढत्ता भृत्येभ्यः श्रीनियोगाद्वंदितुमिति गतेवाम्बधिं यस्य कोर्त्तिं:॥"(छ) भरतर "विदितं तेऽस्तु" इृत्यनेम समापितमपि वचन "तेन" इत्यादिमा पुनरुपात्तम्। (ज)
तमोडपड !- ध्वान्विध्वसिन्! विर्शडया पायहरय !- नोवनडादिन्! मां उया- पवारएं, विनाऽपरायमिति भावः, न सद्यय-न केशय। सं मदनाच्यां पड़वर्न् चन्द्र प्रति विरडिय उनिरियम; तष्मात् "प्रमोदाधाननियुत" द्त्यनिधेयम; तख्व परित्यन्य प्राथनोयम सन्यचाडमुटितं विरद्विमाचहरस्य सनुवाद्यप्न्द्रविशेषयस नडिधिविरोधित्वात् इति वयुतत्वमवषेयम। (ह) बाका्िनतस्य कारयास्य क्रियान्वयेन समापावषि पुनः तत्कारकोपादानं निर्मतपुनरुतात्ं, समापपुणरुशतं तु विशेष्यानुषद्ध एव उत्चनथोभेंद:। उदा- रत, सपमतति।-रात्र: सुतिरियम। रामेय-रतेन बनुरागेय प, चाठतानि- विपानि पूर्णनि प, पञ्ानि यसा: ताहश्या,ययेब पसवियथ्या-बरवालेन, [खैरिया क्याचिरदिति ध्वनिः] बरोधां -भ्रतुर्थां, बरठे सुदृढ़ं सग्रं-बननत्िरासि शिव्रानीति
सामिभिट्वेश, मातक्रानां-इतिनाम, सपरि पतकी टष्टा, बसिना भमुचां इस्तिमो
विशषे: सड, विहरनी परे: टष्टा,तम्न :- तसाम्-पधियथ्यां, सतः,-बासतः, केवलं युद्धव्यासत इति मावः, पयं-मतखामौति भाव:, न विचित मच्यति-मदये न विन्तथतत, मदतचार्थ न बतते पतति बादः, ते-तव, ["तस्य व वर्समाने" (राशह पा०) इति कततरि वछो] बिदितं-ज्ञातं, [ "मतिबुड्िपूतार्वैम्यय" (शश१८८ पा० ) इति वतंमाने सपत्यः ] चसतु, तेन चधि-चहं, भत्ये्य: दत्ता -मतवे मनयादिपु, राजकाव्यँ निरितमिति साय:, नोनियोगात्-सचा: बादिमात्, इति गदितं-पिन्रे वार्यवतुमिय, यख चौर्ति: बन्मुचिं गता। सग्वरा उन्तम्। (न)) वरवेति।- जयवतीति पर्यनय्य वर्मसारवस विदितशियाइत्वयेन समापावपि तेनाओीलादे: पुन्वपादानादिदि भायः।
Page 738
सप्म: परिच्छेद। [12t]
पथ रसदोषानाइ,- रसस्योतति: खशब्देन स्थायिसन्जारियोरपि। परिपन्थिरसाङ्गस्य विभावादेः परियररः॥ पाच्तेप: कल्पितः क्वक्छादनुभावविभावयोः । अकारडे प्रथनच्केदौ तथा दीप्तिः पुनः पुनः ॥ भङ्रिनोऽननुसन्धानमनङ्स्य च कौर्त्तनम्। पतिविस्तृतिरङ्गस्य प्रक्ृतीनां विपर्य्ययः । अर्थानौचित्यमन्यच्च दोषा रसगता मता:५ह७ (भ) रसस्य सशन्दा रसशब्द: मङ्गारादिभब्दय।
(क) रसदोषानाइ, रसस्ेति।-खमव्देन रसख-रसन्रव्दख मग्गाराद्रेय, ख्यायिसश्ारिषोषषि-स्वायिभावस्य रत्यादेः, समार्यिम्र निर्वेदादैः, खश्देन- तत्तरख प्रतिपादवशव्देन, छत्रि:,-कधनं, परिपन्थिनः,-विरोधिन:, रसख चष्ट तखय, विभावादे: परियहः,-उपादानं,अच्छात्-कट्टेन, चनुभावविभावयो: कव्पितः बाचेप:,-जहकल्पनममित्ययं:, पवाण्े-पसमये, सहसा वा,प्रथनककेदो-विस्ति- विच्छेदी, तथा पुनः पुनः दीपि:,-बोड्यम्, बड्धिमः,-प्रधानस, बनतुसखानम्, बनङष्-यत् चड्टं न तख, कोर्तनम्, चङ्ख पतिविस्ृतिः, प्रव्ञतोमां-नावकी
एते रमगता: दोषा: मता:,-कविताः। पचेदं बोद्धम्यम् ;- रसशब्दवाच्यत्ं, स्वाधि- मन्दवाचतं, सवारिभम्दृवाच्चत परिग्टहोतविवडरसाङ्रविभावादित्वम्, चनुभावस वशविप्तत्वं, विभावस वड़ाचित्तत्वं, रसस्याक्राण्े प्रवितत्वं, रसख्ाख्धाण् किच्चलं, रसखय पुनःपुनरहोपितित्वम्, चद्टिनोनमुसन्वानम, चनडरस बौतनम्, चङ्चखाति- विसर, प्रकतिविवद्त्म्, चर्वानौषित्यं पेति रक्षमतास्त्रयोदमदोषाः। तब सव्चादि- मन्दमाचलं, परिग्टहोतविकडर सात्रविभावादित्व सेवयेतहोषडयमनित्वम्, चन्चे पुन- निता:। "सच्ार्य्यंदिर्विकहथ्त बाध्यलेन बषो गुथः इति बहता मयाभ्ज्वाड़पि प्ीपाचित् गुषत्वमस्युत्तम् पवि सुषोभिरत विभाष्यम्।
Page 739
[428] साद्टित्यदपंग: ।
क्रमेग यथा,- "तामुदोच्य कुरङ्राचों रसो नः कोऽप्यजायत।" "चन्ट्रमएड नमालोक् शृङ्गारे मग्नमन्तरम्।" (ञ) स्थायिभावस्य सशब्दवाच्यत्वं यथा,- "प्रजायत रतिस्तम्यास्वयि लोचनगोचरे।" (ट) व्यभिचारिग: खगब्दवाच्यत्वं यथा,- "जाता लज्जावती सुग्धा प्रियस्य परिचुम्बने।" (ठ) अत्र प्रथमे पाढे "आसौन्मुकुल्तिताच्ी सा" इति लज्जाया अ्नुभावमुखेन कथने युक्त: पाठः । (ञ) वनेशेशहरति, तारमिति।-तां करप्रादीम् प्रतोन्य-दृद्ष, म:, -अम्मयाकं, कोडवि-पनिवचनीय:, रसः बजायत। बव रमभब्दन रसष्य स्गन्- वाच्यचम्। चन्द्रेति।-चन्द्रमण्डलमालोक् अन्तरम-पन्तःकरयं, एङ्रारि-सूर- ताथमित्वये:, मग्रम्-पासनामि्येः । अव उङ्गारभव्दन रसम्य खगन्दवाच्यतम।
बतोडन्य गोपरे कोडप्यजायत रसो निरन्तर:।" आलोका कोमलकपोलतगाभि- षित्व्यक्तानुरागमुभगाममिरामकपाम्। पश्येत वाल्यमतिव्वत्य विव्ततमान: एद्रार- सोमनि तरद्वितमातनोति।" इति।
पजायतेति।-तवयि लोचनगोपरे-इष्ट मति, तस्या :.- क्ान्तायाः, रतिः,-बनु- रागः, पजायत। भव स्यायिभावस्य रतेः व्वशव्देनोपादानम। यथा वा,-सम्महारे प्रहणों: प्रहाराणां परस्परम्। उप्पत्कारे: श्रुतिगतेरत्साह्स्तस्य कोऽप्यभृत।" इति। भवोत्साइसय। (ठ) व्यनिचारिय पूति।-जातेति।-सुग्धा-बाला, प्रियस्व परिचुम्बने बच्जावतो जाता। चम व्यमिचारिभावस सज्जाया: खनन्देनोपादानम्। यथा बा,-सत्ोड़ा दवितानने सकदषा मातत्रचर्माम्बरे सवासा सुनगे सविष्य- रसा चन्द्रेडमृतयन्दिगि। सेव्या जड्सुताडवलोकनविधौ दोमा कपालोदर पा्वना नयसत्ममर्थायनो टष्टि: द्विवाधास्तुवः ।" इति। व्यमिचारियां खातन्वाणोपादाने एव व्यशव्दृवापत्ं दोष:, रसव्यन्ननायंसुपादाने तु न दोष :; यथा,-"बजजानस- मुखो इति "श्रमविततमुख" इति. प। :
Page 740
सप्तमः परिच्छेदः।
"मानं मा कुरु तन्वङ्गि! चात्वा यौवनमस्थिरम्।" अव योवनास्थेय्यनिवेदनं शृङ्गाररसस्य परिपन्थिनः शान्त- रसस्य अङ्धं शान्तस्येव च विभाव द्रतिमृङ्गारे तत्परिग्रहो न युत्त:। (ड) "धवनर्यात भिशिररोचिषि भुवनतलं लोकलोचनानन्दे। रदषत्चिप्तकटाचा स्पेरमुखी सा निरौच्यतां तन्वी॥" (ढ)
स्थिताविति कष्टकल्पना। (ग) "परिह्र्रत रतिं मति लुनोते सवलतितरां परिवत्तते च भूय:। दूति वत विषमा दशाऽस्य देहं परिभवति प्रसभं किमत्र कुमः ?।" (त)
(ड) विशोधिरसाङ्गपरियत्तमुदाक्रत,मानमिति। पर्वेति।-9व भङ्गार- रसस्य विरोधिन: श्ान्तरसस्य बङ्ग योवनासर्थनवेदनम। भान्तस्ैव देति-च-भब्दो हेतो, विभाव:, वद्दोपनाखय इत शेषः। तत्परियहः,-यौषनास्थेय्यनिवेदनवर्पनमित्वर्थः। (ढ) चनुभावस्य कष्टच्ेमाइ, धवलयतीति।-बोकानां लोषनानन्दे- नयनानन्दविधायिनि, शिथिवनोविषि-चन्द्रमसि, भुबनतलं घबलयति-मयख- नालेन धवलं कुबति सति,र्दूषत्-अल्पं यथा तथा, चिप्रकटाचा सेरमुखी सा- या पांतपरयत्रेनाप्यभग्रमाना इत्घ :. तन्वौ निरोच्यतां-दृश्यताम्। (ख) पवेति।-सव उद्दोपनवभावा: चन्ट्रकटाक्षमोच्यमन्दडासा:, बालम्बमं नायिका, एषां बहुत्वेप्यह्दौपनविभावत्वनेकत्वामति डिवयनोपपत्ति:, बनुभावपय्यव साथिनी-प्रतिचा नेनानुभावस्य नायकचत्ुःप्रसारपस्य बोधको; नायकस एङ्रारित्व- नियायकामावात् रतनुभावस्य, नायिकायां चत्ुःप्रसारयस्य कष्टकल्पनया बाचेप :; नायमथ्मप्रस्ाबित्वे दर्शनाभावस्यापि सम्मवात् साटभसमये ताटृभनायिकायां सुनेरि प्रायी मनःचोभी भर्वात इत्योर्गिकमेव चच्तःप्रसारवरमिति कष्टबल्धना बोष्या। माव्यप्रमाशे त-पवधलिषवलदृतिपूरधौतांदड्ाणडले शिभनिर रोविषि तख् यूनः।
(न) विभावस कष्माल्पनामाह, परिष्रतीति।-कम युवाभं काखामपि
Page 741
[x24] साहित्यदर्पयः ।
भत्र रतिपरिद्वारादोनां करुणादावपि सभ्भवात् वामिनी रपो विभाव: जच्छरादाक्षेप्यः। (थ) पकारडे प्रथनं यथा,-वेगोसंहारे द्वितोयेडके प्रवर्त्तमाना- नेकवोरसङ्ये काले दुर्य्योधनस्थ भानुमत्या सह मृङ्गार- प्रथनम्। (द) छेटो थथा,-वोरचरिते राघवभागवयोर्ह्ाराघिरुढ़े सङ्गामे "कहुणमोचनाथ गच्छ्राभि" (घ) इति राघवस्योलि:।
बमुरामपरं टुष्टा तत्षासव्युरन्यं प्रति उनरिरियम्। रर्तिं- वस्वनरेषु चनुरागं, परिडरतति -परित्वनति, मति-वृद्धि, धैर्थयवसम्यनविषयिकीमिति भावः, लुनोते-किर्नात्त, वैथ्यं नाखम्वते पति भावः, सवर्वाततराम्-परतिपयेन भूमो पततत, भूयः परिवर्सते -पार्सपरिव्वातं करोति, लुछति इति यावत्; [सववायमति क्मृपदमूख्यम ] बत -खेदे, दूति-इत्यं, विषमा-दारण, दुष्पुतीकारति यावत्, दमा-सवस्था, चल दैहं प्रमतमं-मखात्, परिभवति-बाकुषयति, चत्र-षभ्मिन् विषये, किं कुर्मः ? वयममति श्रेष:। पुष्पिताया उत्तम्। ( प)छछादात्ेष्य इति।-प्रकरणादिमतिसठन्वाममेवाव कच्म्। (द) परयाणे इति।-प्रवत्तमानेति।-प्रवतमान: खपचादरूपागामनेक- वोराणां सङ्यो यम तश्िम् इत्यर्थः। सद्रारप्रथमं - उड्रारस्य प्रथनं- विस्तर: । (व) छेद इति।-हाराषिकढ़े-द्वारम् पविरढ़: तम्िम्, प्रारब्े इब्ये:। [बाराचिढ़े पति पाठकरेतु-धारया-प्रवाहेय, चविरठ़:,-उहत प्ात तथोसे इत्वरय:] वरुषमोचनाय-विवाहाथे इसवडसूबमोचनाय उत्र्थ :; १दस विवाहाहनमदियशोयोत्म इति वहन :; सम्परति तु द्ितीये ढतोये पस्तमे षषेदवि या दिवसे सम्पयते इति बोध्यम्। धीरोदात्तस्य रामस्य तथाउसमये समापणं व्यात्र- निर्गमनं प्रत्याययत् पवोरतां प्रत्याययति इति दोषसडायः। (न) पुमःपुनरिति।-रतिविद्यापे पति।-चयं भवः,-"बध सा पुनरैष
खधोम:" दलपक्म्य प्रवािते विवयाये "तमवैत्य बरोद सा म्गं समसम्ाधमुरी नधान प। सजनसय हि दुःखमप्रती विस्तदारमियोपणायते।" उत्वादिना भुगः अयसंगम इि पुन,पुनस्वाबिषस् दिसद: पनातवियतमाउयचित: इवि।
Page 742
सप्तम: परिच्छेदः। . [xee]
प्रज्रिनोऽननुस्तन्धानं यथा,-रतावष्यां चतुर्थेडक्े बाभ्तव्या: गमने सागरिकाया विस्मृति: । (प) धनङ्ुस्थ कोर्त्तनं यथा,-कर्पूरमन्नय्या राजनायिकयोः सयं ज्वतं वसन्तस्य वर्गनमनाहृत्य वन्दिवर्णितस्व प्रशंसनम्। (फ)
प्रश्वतयो दिव्या पटिव्या दिव्यादिव्यासेति; तेषां धौरो- दात्तादिता, तेषामप्युत्तमाधममध्यमत्वं, तेष च यो यथा- भूतः, तस्यायथावर्णने प्रक्ञतिविपर्थयो दोष: । (ब) यथा,- (प) बड्विम दृति।-प्रधानस्ेव्वयः। बामव्यागमने पति।-साबरिकाया: पिटग्टहादानतः कख़ती वाखव्य:, तदानमने विजयवमंदत्ततवपाडऊष्टचेतसा नृपैय सागरिकाया पभिधानमावस्याप्यनासम्यनाडिस्यरयम; तेन ग्रन्थनिर्दिंष्ट: भज्वापरस: खण्डितप्राय उति वैर्सयम।
पयं साव:,-"नवा बिस् बिबेटिटं बदोहि प्पछट्ा ज्ेव्द मखबािया। तथा दि" उतः प्रमृति विदूषकोक्यन्तेन ग्रन्थेनाप्रधानस्य वसन्तवर्षनस्य प्रभंसनं प्रक्यातानप युततात्वेपि अतमति दोषतादवख्यम। (व) प्रमतिविपर्यययमुदाहम प्रळ्वतीराड, प्रक्ञतय इति।-नावका इत्वघं:, दिव्या:,-देवासुतय व्रमन्ववंतायसादय:, चदिव्या:,-तदितर मानुषादयः, दिव्या- दिव्या: प्रगेगोताः। तेषां-दिव्यादिनायकाना, चोरोदात्तादिता, तेषामपोति।-
वयनं प्रक्यतिविपर्ययः; तनज्ञापनाय तेषामनुषितं वर्बनीयं वर्षयामि यबा- "रतिसयेय डासय शोक वाधर्य्यमेय थ। दिय्यानासुचितं वषयमदिव्योत्तमनेढतत्। बिन्तु सभभोगभक्रारी वरयों नोत्तमदैवयीः। सदय: फबमद, क्रीधो भुकुव्यादि- विर्वानंत:। उत्पाइः खर्गपाताख-गर्वाम्वकड्मादिषु। दिव्यानामेव नेतषां वरंते उचचिती बुषे:। ख्यानं खोषपुरापादी यशानत् स्यादवाचितम्। व्णनीयमदिव्याणा- मळ्ेवान्तलयं दुषेः। पूव्यादो तु तवमयन् भगवन्धिति चोचते। महारकति राजादी परमिभेति बोयते। उत्यवादाचितमेतेषां बिवडं दूषयं भवेत।" (पच्चेषा -दिन्यादिव्यामाम्. उमर्वं-दिम्यस्ा धर्म्यमदित्य स्ाथम्ये चोचितनिमरयः) यथा-
Page 743
साह्टित्यदपग: ।
धोरोदात्तस्य रामस्य धोरोद्तवत् छट्मना बालिबध: । यथा वा, -कुमारमन्नवे उत्तमदेवतयोः पार्वतीपरमेखरयोः सभभोग- शृङ्गारवर्णनम्। "दर्दं पित्रोः सभभोगवर्णनमिवात्यन्तमनु- चितम्" इत्याहुः।
सति हि काव्यस्यासत्यताप्रतिभासेन विनेयानामुन्ुखोकारा- सन्भव: । (भ) एभ्य: पृथगलङ्गार-दोषाणां नैव सम्भव:।५६८॥(म)
- राविदिन संब:। तत पनौषित्यं कमेय यथा,-कपुरपादपामशं सुरमंलया- निखः। पबिकरयनसभ्भता नृगप्राया मतङ्ना:॥ चोला: कालागृरुशमा: बावेरोोर- भूमय: ।" चब मखये कर्पूरठमस्य, वबिद्रबने उस्त्युत्पत्तेः, चीलेषु बालागुद्ण- मसन्नवादनोचियम्। "पश्रिनो मत्मुच्िद्रा सट्र्याङ् कमुदती। मपुरूतफुअनिचुती निदाघी मेघदुर्दिन:। न्व्यहंसमिरी वर्षाः अरदो मत्तबदिंबः। हेमन्ी निर्मलादित्य: शिशिर: वाध्यपन्द्नः ।" चादिपदैन कोषनातिषयःप्रभृतोमां ग्रहथम ; च- नराणं भृताना प्रवृत्तिर्कोंक संजचिता।" तदनोचित्यं यथा,-"बाधूतकेसरी इक्ो सिष्मशत् सतुरङम: । गुरुसारोडयमेव्ळ्ो निःसाए: खटिष्ट्रमः ।" उत्वादनोचितस न डैवलं रस्ापमर्षकत्वं दूषकतावोजं, वाध्यस्य प्रदत्तिनिव्वत्यप देशपरत्वव्याघातवात्- मयोव्ाइ, तथा सतोति।-चयवावबंने सतोत्यय:। असत्यताप्रतिभासेन- समामारप्रतिपत्मा, विनेयानां-धर्मादिनिज्ञासूनां, बाव्याध्ययने प्रात्युन्ुखो- बार:। (म) नन्वसादम्यादो नामलडारदोषार्डा परम्परया रस्ापमारषंक्त्वेन काव्य
रसावर्यात, एव्य रति।-एख्:,-उत्ेम्यः बाव्यदोषेमड:, पृतक्-भिन्नानाम, चढ- अारटोषारफा नैव सन्सय :- सश्रनी नालीखर्य:, बबसारदोषा अपि एतैष्यन्तभंद नोति भाष।
Page 744
सप्म: परिकेद: । [122]
चानुचितार्थत्वम्। (य) क्रमेण यथा,- "प्रथामि काव्यश्तिनं विततार्थंरश्मिम्।" (र) "प्रज्व नव्ज लधारावत् निपतन्ति भरास्तव।" (न) "चणडाल एव राजाऽसी सङ्कामेऽधिकसाइसः।" (व) "कर्पूरखएड दव राजति चन्द्रविम्बम्।" (श) "हरवब्ीलकण्ठोडयं विराजति शिखाबलः ।" (ष) "सनावद्रिसमानो ते।" (स) "दिवाकराद्रकति यो गुहासु लोनं दिवाभीतमिवान्वकारम्।
(य) चन्तभांषम्रबारमाड, तथा होति।-उपमायामअटश्यासमभकयोरतु
उपमानाम्रसिद्धिर ्सन्रयः प्रति सङ्ेप: । (र) ग्रणामोति।-वितता: बर्था: रशप्ः-बिरण दव यस्य सं, बाव्य भज्ञिनं-साव्यं प्शोष तम [उत्यपमाने समासः] ग्रणभि-बातपूर्व्या निवेश्यामि, बचयामोळ्र्यः। चब सर्थरशो: काव्यमत्मिनोस कोपि सधारको धर्मी न म्रससिर् :;
तव्मादवासाटृश्ेन बबुचितार्थत्वसुपमायाः न चाच रूपकसन्भबोडपोति वाच्य, तस्यापि साटृशमूल कलेन तवापि तहोषता दवस्यादिव्य वघेयम्। (ख) उपमानासनवमुदाहरति, प्रज्ववर्दिति।-पवाग्रि कार्ययस् ज्वलनस नले बाचात् तडिनिष्टत्ं जलवाताणामसन्य द्व्यनुचितायंत्सुपमाया इति बोष्यम्। (म) उपमानस्य जातिन्धुनत्वसुदाइरति, चदडाल इवति ।-बद्र चखडालपदल् उपमानख शातिगतं न्यूनत्वम उपमेयस्यातिनोचत व्यञ्रयतौति उपमायामनोवियम्। (श) उपमानख प्रमाच्यनत्वसुदाइरति, कर्पूरेति ।-बयोपमेयख चन्द्र- विष्यस पतिसुद्रत्वव्यस्नकं कपूरखएपटमिति उपमानस्य प्रमाचनतं न्ुनत्वम्। (ब) उपमानस नातषिकत्वमदाहरति, इस्वदिति।-शिद्ावख:,-सबरर। एव उपमागस जातिमत्माचिक म्। (स) उपमानस प्रमाषाधित्ृत्वमुदाहरति, सनाविति।-पव सनयोषति: सा्रखव्यक्त एमद्रिपद मनचितायंमिति उपमामस प्रमाषण तमाषिकस्।
Page 745
[4.0] साह्ित्यदरपणः ।
सुद्रेऽपि नमं भरपं प्रपमे ममत्व मुच्ेःशिरसां सतोव।।" (इ) एवमादिषु उत्प्रेचितार्थ स्थासन्भूततयेव प्रतिभासमं स्रूप- मित्यनुचितमेव तत्समर्थनम्। (क) यमकस्य पादवयगतस्य प्प्रयुत्नत्वं दोष: (ख)। यथा,- "सहसाSSलिजनै: स्त्निग्धेः सह-सा कुप्जमन्दिरम्। उदिते रजनौनाथे सहसा याति सुन्दरो।" (ग) उत्प्रेचायां यथाशब्दस्योत्प्रेचाद्योतकत्वेऽवाचकत्वम्। यथा,- "एष मूर्ती यथा धर्मेः क्षितिपो रक्षति चितिम्।" (घ)
(v) उत्प्रेचितार्थेसमयनमदाहरति, दिवाकरादिति ।-य :- हिमादि:, गुहासू- बन्दरासु, लोह्म पन्धकारं दिवाभोतमिय-पेचवमिव, दिवाकरत- मूर्ध्यात, स्थति, तथा हि,-चद्रे-नोषेदपि जने, अरगम्-पाश्रथं, प्पन्ने-प्राप्े,
शिर सामतोव" इति पाठान्रे-पतीव ममत्वम् इति योज्यम ] ममत्वं-सेड:, भव- नोति शेष:, नन-त्वयामीथययः। उपनातिवत्तम्। कुमारसन्नवस्ेदं पद्मम्। (क) एवमिति।-पव उत्प्रेविताथेथ्-पचेतमान्कारवासख, जसम्ूत- तथा-सन्भावनाबिषये वस्तुन्यर्शत्ततया, ["ससडूततया" इति पाठे-मिथ्याले- नेतथ: ] प्रतिभासनं-सफुरणं, सकपं, [ "परतिभासनस्रूपम्" इति पाठे-प्रति-
मिथ्येकपपादनमित्यय:, चनुवितम-पधीग्यं, तत्तासभते वस्तुनि न सनभवनोति भाव: इति उत्प्रेवाया पनोचित्यमवचेयम्। (ख) पादवयमतस-पादवयमावउत्तित्वस्य, सप्रयुत्तात्वं नाम दोष:, खरप- मिति पूर्वेषान्वयः। (ग) उदाहरति, सहसेति।-सा सुन्दरी रजनोनाये-चन्द्रे, छदिते सति,
(घ) एष पति।-एव चितिप:,-राजा,मूस :- साचात् छततदः, बषा- बिक इन: जितिं रर्थात। पत यषाशम्दल साड़म्यमाव्द्ोतकतवेपि सभायगाइयंक
Page 746
सप्तम: परिच्छेद:। [4.१]
एवमनुप्रासे हत्तिविदषस् प्रतिकूलवर्णंत्वम्। यथा,- "मोबहए उबटर' इत्यादो। (ड)
न्यूनपदत्वस। क्रमेप उद्राइरणम :- *नयनन्योतिया भाति अन्युर्भृतिषितुति:। विद्युतेव शरकीघी नोलवारिदखणडध्टक्॥" (च) भत्र भगवतो नीलकरत्स्य भप्रतिपादनाच्चतुर्थंपादी डधिक: । (छ) : "कमलालिद्गितस्तार-दारहारी मुनं द्िषन्। विद्युद्विभूषितो नोल-जोमूत इव राजते।।"(ज) भोपमानस्य सबलाकत्वं वाच्यम्। (भ)
तथा प्रथोग पति दुषतम। यषा बा,-"उद्ययी दोघिंभागभांत सुकुखं मेवकीत-
झकारे प्रतिकूखय्पांत्वम ; एवं वोरततिविकडस चतपासघटक्वशंस बौरे प्रतिकूष- नयंत्वमित्यादि पोष्यम्। (न) नबनेति।-भूतिभि:,-अभिः, ("भूविभंत्नि सम्पत्ति इस्तिभद्गारयीः स्त्रियाम" इति मेदिनी) सिता-चवखा, यातिः यस ताटयः, अम्नः नयमज्योतिषा मोखवारिदसछषटृक-नोलमेघखण्डवारी, गरन्रेघ: विदयुता 5व भाति-विराजतै।
पाद :- नोखवारिदसछष्टगिति पदम्, चचिक:।
महता, हरिंब हारो-मनोदारोवर्य:, एडहारहारी वा, सुनं दिषन्-सुरारि:, विदयुता विभूषित: गोखनोमूत इब-नोलमेघ इब, राजते।
प्रपिमिटतं, बाच्यं-वहु घोग्यम्। वद्कपनात् बाजपद्तमपषेयमू। सा-X१
Page 747
[4०२] साहित्यदपंचः ।
विध्यादिभेदस्य च भग्नप्रक्रमत्वम्। क्रमेण उदाइृरयम्नन "सुधेव विमलयन्द्रः।" "ज्योत्खा: दव सिता कोति;।" (ञ) "काडप्यमिख्या तयोरासोत् व्रजतो: शुद्धवेभयोः। हिमनिर्मुत्रयोर्योंगे चिव्राचन्ट्रमसोरिव ।" (ट) चतर तथाभूतचित्राचन्द्रमसोः शोभा न खलु आसोत्, घषि तु सर्वदापि भवति। (ठ) "लतेव राजसे तन्वि!"पत लता राजते, तवंतुराजसे। (ड) "चिरं जीवतु ते सूनुर्मार्कएडेयमुनिर्यथा।" पत्र मार्करडेयमुनिर्जीवत्येव, न खलु रतदस्य जोवतु पृत्य मेन विधेयम्। (ढ)
(ञ) पस्यामेव-उपमाधमेय। सुधवेति।-पतर पुंसिकस विमखशबदस
ज्योस्खा शर्वेति।-चत्र वचनव्यत्ययेन प्रक्रान्तवचनमऊ्र:। (ट) वावभेदमुदाहरति, वाडपोति।-व्रजतीः,-गच्छतीः, गद्वैशयो:,-
वरण्शून्यीरित्वय:, चिव्ाषन्त्रमसोर्योंने दव कावि-पनिवचनीया, पभिख्या- भोमा, पासेत्। इढं रघुवंभस पथ्यम। (ठ) पवेति।-पबोपमाने पतीतवाखख बाधात् वसंमानोहेनान्वय: इवि प्रक्ानकालभढः ।
अ्थमपरुषोहैनान्वयमुपपास्यति, सता राजते इति।- चवर प्रक्रान्तपुरुषमद्ः। (ढ) विविमेदमाह-विरमिति। न खत्विति।-एतत-जोवनम्। चम् - माव रेयक्य। विधेयं-विधिविषयः। बवादिपद ब्राह्यायाः बमोष्टाकंसनरपाबा
वा काय्य मेदोथवा बिधि: ।" मत्युसपञ्जविवस्य विषे: अस्न्ववात्। विधिसेदसोदा- हरयमेवं बोधयं-चमूर्दियं दूशववमुक्तमश्रा गङ्गेष मे योषमनुप्रयातु। ययाऽरिसष्म दिमठा: प्रकामं मध्मत्वपर्मा दव सेदसाप्या: ।" पत्र गङ्वा प्रयाति, पमूः प्रयाष
Page 748
सप्म: परिच्छेद:। [4२]
दह तु यत्र लिङ्गवचनमेदेऽपि न साधारणधमंस्ान्यथा- भावस्तव न दोष: । (र) क्रमेण उदाहृरणम्-"मुखं चन्द्र दशभाति।" (त)
दधते सप्र परां शोभां तदौया विश्वमा दव ॥" (थ) पूर्वोदाहरणेषु उपमानोपमेययोरेकस्येव साधारणधर्मेणा; न्वयसिडे: प्रक्रान्तसार्थस स्फटोडनिर्वाह:। (द)
-8वमानान्वयाजुपयोगितं, न दोष :- नोपमादोषः, भग्नमक्रमत्वस तु प्रसत्यभावेग तत्निषेधखान न सनवः। (स) सुखनिवि :- पवाभतोति उपमानेनाम्यम्वेति पति ग्ेयम्। (ब) वचमभेदैनापि दोषाभावमाड, तवेश् ति।-तहेश्ः,-तख्ा: सैभ: पन्ाभि: खोमि: पसदब :- पसावारयः, तथा मधुरतां विव्वतोति मपुरतामृत :- मपुरतया-सोन्दश्ेष, मतः,-पूरितः, मापुर्य्यजुष: इत्ययं:, तदोया विभमा:,-घर. विलास इब, परां शोमां दपते व-पारयति का। बत चसटम उतख वेश दतस विशेषणले टकप्रत्यान्ततया चकारान्तत्वात् एकवचनान्तता, विसमा उत्वस्य विश्ेष- चत्वे किवन्ततया पकारान्तत्ात् बह्ुवचनान्ता, तथा मधुरतामृत दव्बस वेश दत्ण्व विशेषषले तापत्ययान्ततया चकारान्तत्वात् एकवचनान्तता, विसमा इवस विशेषसले हियनतया तवारान्तलात् बहुबचनान्तता। एवं दपते इति क्रियापट्स वेम दबस कभृत्े "दष चारये" इति षात्मनेपदिन: दवधातो: प्रथमपुरुषेकवचनान्तता, विजमा दृत्यस्व कर्सुत्े "डुधा ञ् चारणपोषचयोः" इति पातो: प्रबमपुरुमीयवट्टषचनान्ततैति
मेवरूपत्वात् न दोष रवत भोष्यम। उदाहरपान्तरं बथा,-"वपि खोकयुर्ग हम्ावपि सुवहटट रमचोगुवा भपि। सुतिवामितया दमखछ्ट: व्यतिभाते सुतरां बरापती।।"
(र) खट्दाहरयानां पूर्णेदाहरयापेचया वैखचसा दर्मबितुं पूर्वोदाहरखेषु -
Page 749
[4] साहित्यदर्पष: ।
एवमनुप्रासे वेकत्वस् प्रपुष्टार्थत्वम्। (ध) यथा,-
परिसरणमरुणचरगे! रगरगकमकारणं कुरुते।"(न) एवं समासोक्ी साधारपविशेषपवथात् पदाथस्य (प) प्रतो- तावपि पुनस्तन्य शब्देनोपादानस्य पप्रस्तुतप्रशंसायां व्यक्नयेव प्रस्ुतार्थावगतेः शब्देन तदभिधानस्य व पुनरुतत्वम्। क्रमेग उदाहरगम,- "अनुरागवन्तमपि नोचनयोर्दधतं वपुः सुखमतापकरम्। निरकासयद्रविमपेतवसं वियदालयादपरदिग्गगरिका।" (फ)
नान्वेति, न तु सुधेत्यनेन, एवमादिष चन्वयसड्े:,-चन्वयबोधनिष्पत्तेः, योग्यत्वादिति शेष :. प्रकान्तव्य पर्थस्-प्राकाङ्मतस्ाधारवधमंन्य, स्फट:,-सम्यकू उव्थं:, पनिर्वाड :.- उपमानेनान्वयय्यानुपपत्ति:, धयोग्यलवात इति शेवः। विद्वव्यन्यादिना योग्यशमानाचिकरएयोपपादने प्रथमोत्यापिताSडक्ाइनविषयोदतेन प्रकारेय पषा- दयुकिविति भग्नपक्रमत्वमिति भाष:। "पवोभयान्वयाभिभ्ायेय प्रयुत्तसेकवतरान्वयसभवे समवम्पतगोग्यच्म" दतपरे।
(न) उदाहरति, घर्मासति ।-वेश्याविर्तम्य वाष्यचिदुतिरियम। हे चवप- बरषे !- पसतकरच्चितत्वादिति माब, बनस,-चनल्ं यथा तथा, रबनी मि- मेखवा यध्िन् तत्, तथा चविरलं-धनं, शिज्ञानो-खनन्ो, मस्ू-ममोहरो, मचोरो-नपुरी यधिम् तत् तवाबिधं, परिसरयां-सत्यरवं, तवेति मेव:, बमारपं -निष्धकं, रयरकं-पुंसाम पीत्क्यशेषं, कुरुते। चत्र वचुरमारखकारादि-
वैथ्य वेश्वाविदामस् न बिविटुपवारित्वम प्ति प्पष्टायंत्वमववेयम। ( प ) परायंस्-रपवास्ध, उपमानय्य वेव्यं:।
अहरग:,- रज्िता प्रेम प तेहन, बोषनबो :- नैवयो:, सुखं-सुखननरज, नमी परमिति माब: पतदमर-सौमितक बकु-मरोन, दयत-सस्यनमर
Page 750
सतम: परिच्छेद:।
भत्रापरदगित्येतावतैव तथ्या गणिकात्वं प्रतोयते। (ष) "प्ाहतेषु विषङ्गमेषु मथको नायान् पुरो वार्ययते मध्ये वा धुरि वा बसंस्तृप्मणिरधत्ते मणोनां पुरम्। खद्योतोऽपि न कम्पते प्रचलितुं मध्येपि तेजखिनां धिक् सामान्यमचेतसं प्रभुमिवानामृष्टतत्वान्तरम्। (भ) पत्र भचेतसः प्रभोरभिधानम् अनुचितम्। (म)
चपेतवसुम्-अपनतदिरयं निदनत, रवि-दिवाबनं, [नायवच इति ध्वनि:] वियदाखयात्-पाकाभ्भवनात्, निरशासयत्-शेपानरं प्रापयामास बम क दूरो- बवार। प्रमिताचरा उत्तम्। माघस इद पदम्।
सविदाप्रतीतिरिति भाग:।
परः,-पग्यतः, वायान्-वदमपि विद्वायोगमनात् विहङ्रम इति मत्ा चागचन् मशचः न वार्य्यते-न निषिष्यते, यैनेति शेषः, हषमिः,-चुद्राकारमयिविशेष:, मध्ये वा धुरि-सग्े वा, यानमुखे वा इत्बथे:, वसन् मचोमांपुरं-भावं,मर्व्यादामित्वये :. चत्ते-वारबति, [ "मध्ये बहुदि वा" इति पाठे-यख पुरि-घानमुखे, मध्ये वा चर्धादुपस्ितर यानसेव मध्ये वा, बसंस्तयमिः-ढवावर्षकः मयिः, चल्पमवि- रितयं:, यागशोभाजनकमहामधीनां पुर-साम्पं, बत्ते; वानस पबाद्वामसावत् टृब्मणेः खानं, तडिये मध्यादौ तविन्यासात् तत्खामिनोऽविवेषकत्वमिति भावः। ("धः स्रो कोवे यानमुखम्" इति कोषः)। "मध्बे वा धुरि या वसन्" इति पाठी न रमषीय:, चनम्वयात् इति शेवम् ]। खद्योतोडपोति।-पुर इत्यनुषज्यते, यख पुरः खद्योतोपि तेजसिनां मध्येपि प्रचतितुं-गन्तं, न कम्पते-न विभेति उत्यये:, अनामृष्म्-पविवेचितं, तत्वान्तरं-वस्तुतत्त्वं बेन तवाविरध, प्रभुमिव चचेतसं- सदसदिवेवरहितं, सरमिति शेष:, सामान्यं-प्राब्कतं जनं, षिक्; सरखपि गुषवत्मु पधानेषु होमानां वाश्य केवखं विक्वारायेवेति भावः। आर्डूबविक्रोड़ितं उत्तम्। सलाटभतकसेदं पद्यम्। (म) चप्रस्तुतेन वाटमासामानोनेय विशेषखानेतनल ममोरमिष्यलिरिति
Page 751
एवमनुप्रासे प्रसिद्धभावस्य (य) ख्यातविरुषत्म्। यथा, "चक्राधिष्ठिततां चक्रो गोचं गोत्रभिदुच्छ्रितम्। वृषं वषभकेतुध प्रायच्छत् यस् भूभुजः ।" (र) उक्कदोषापाज् कचिददोषतं क्रचित् गुपत्वमित्याह,(ल)- वक्रि क्रोधसंयुक्ते तथा वाच्ये समुद्ते। रौट्राSड दो तु रसेडत्यन्तं टुःश्रवत्वं गुमो भवेत् ॥५८८।(ब) एषु च आस्वादसरूपविशेषात्मकतया मुख्यगुणप्रकर्षोप- कारित्वात् गुण इति व्यपदेशो भाक: । (श) क्रमेण यथा,-
गाख्ततो वा प्रसिद्धिविरइ्स्येत्यथे:। ( र) वक्रेति।-चक्री-नारायण:, चक्राधिष्ठिततां-चक्रवतित्वं, मख्डलाधि- कारित्वमित्यर्थः, गोवभित्-इन्द्रः, उच्क्रितम्-उम्रतं, गोवं-वंशं, व्रषभकैत :.- इरस, वर्षं-वर्ममित्यं:, यख भूमुज:,-राज्ञः, प्रायकत्-प्रददौ। ["प्रायक्कन्नस भूमुन:" पति पाठान्तरे-एते चक्रादयः बस्-पुरोवरततिंन दृत्यथेः, भूभुजः प्रायच्कन् -प्रदद:] पव कर्सकर्मनियमेन स्तुतिः अनुपासानुरोधेनेव प्रतिपादिता, नारायय वाल्षेक चक्रवर्तित्वदानम्, इन्द्रवर्सकं गोवदानं, शिवकत्तेकस ध्मदानं न पुनः पुरागेति हासादिषु तथा प्रसिड्म् पति प्रसिद्धिविरद्टात् ख्यातविरुद्धता। (ल) सम्पति दोषाणां नित्यत्वानित्यत्वप्रतिपत्वथेमनित्यदोषानाड,-उत्रेति। क्रचिदिति।-यव रसादोनामपकर्षकत्वं प्रकषकत्वस् नाप्त तबेत्यथः। यव तु रसा- दोनामपवर्षवात्वं नास्ति, प्रत्युत प्रकर्षकत्वमेव, तव गुगत्वम। ( ब) तब दोषोहेशकक्रमेव यथारामावं तान् दर्शयति, वक्षरीति।-क्रोषसंयुत्ते वश्वरि तथा ससुद्ृते-औौडत्यव्यश्नके, वाच्ये-अधें प्रतिपादे दसयः, च सति दुःगवत्वं रोद्रादिरसे तु-पुनः, चत्वनतं गुपः भवेतृ। आदिशनव्दाचौर बोभवयोग्रंहगम्। (म) ननु गुपानां रसधर्सत्वं विविधत्वख वतत्तति, दुःशवत्वादोनां तटुभया भावात् कथं गुथत्म् ? दत्यत चाह, एवु चेति।-दुःनवत्वादिष्विबयः, बाखादानां
दयः, वत्कतो य: प्रकर्ष :- रसायुस्कई:, ततयोपकारित्ान्-चन्नकूललात्, व्यपदेश, -पाधनं, भाकत:,-गोप;, गोपव्यवदार इतयः।
Page 752
सप्तम: परिच्छेदः। [4.o]
"तहिच्छेदअशस्य कगठलुठित प्रायस्य मे निर्दयं क्रूर: पश्चभरः शवैवतिथितैर्भिन्दन् मनो निर्भरम्। यभ्भोर्भृत ऊ्वपाविधेयमनसः म्रोह्दामनेवानल- ज्वालाजालकरालित: पुनरसावास्तां समस्तात्मना॥"(ष) पत्र मृङ्गारे कुपितो वक्षा। (स) "मूर्ई व्याधूयमानध्व नदमरधुनौलोल कल्लोलजालो- दूतान््र:वोददभ्ात् प्रसभमभिनभः चिप्रनचवलच्म्।
भरान्तव्रह्माएडखएडं प्रवितरतु शिवं शाभ्भवं ताएडवं वः।"(ह)
(ष) वततारि क्रीधसंयुत्ते दुःश्वत्वस्य गुनत्वसुदाप्टरति, तदिति।-तथ्ः विन्केदेन अपम्य-चोग्स्य, कराहलुठितप्राप्स्य-कगडागतजीवनस्, मे-मम, मनः निर्दयं यथा तथा पतिशित:,-पतितीक्षे:, अनेः निर्भरम-पतिमाठ, भिन्दन्- विध्यन्, अत एव क्रर:,-घातुकः, ( "नृशसी घातुकः क्ररः"इत्यमरः) बठौ पत्मभरः, -कामः, समसातमना-सवंभ्ररीरैष, भृतेषु-प्रायिषु, या ऊ्ञपा-दया, तखाः विधेयं-बश्वरनतिति, भमो यथय ताहभष्य, अम्षा:,-हरय, प्रोद्ाम:,-पतिदारथः, यः नेवानअः तसय ज्वालामां-शिखानां, नाले:,-समूहैः, करालितः,-दन्बः, पुनः पाखां-भवतु, पूर्व पाश्चभौतिक शरीरं दग्धम्, ददानों तस्य विङ्रशरोरमपि द्ग्धं भूयादिति मावः। दवदं ग्रन्थकर्सः पद्मम्। मार्टूलविक्रोड़ितं उत्तम्। (स) अव क्रोधस्यास्ाद्यमानतेपि प्राकरधिकतया प्रधानलेम रतैराखाद्य मानतवात् एङ्ारत्वमेव, न तु रौद्रतवम, चत एवाह, चत्र पडारे ति।-सुगमम्। () वाच्यस्थोइ्टत्वे टुःशवत्स्य गुथ्त्वमुदाइरति, मूर्डेति।-मूडनि-शिरसि, व्याधयमाना-सञ्चरन्ती, चत एव ध्वनन्ती-खनन्ती, या बमरधुनी-देवनदी, गङ्वा दत्थ:, तथा: लीलं-चपलं, यत् कलोलजालं-महातरङ्रस्वन्ततिः, तक्षात् उछूता:,-उर्यत्ताः, ये बमसा-जवाना, चोदा:,-विन्दषः, ते्षां दम्ात्- व्याजात्, प्रसमं-सइसा, भभिनमः,-नभसि, [विभत्यर्ये बत्ययौभावः ] चिप्तानि नववाणां सय्याधि-तारासमूददा: यशिन् तत्, तथा ऊहें वयसः,-निचिप्ः सरिवत इ0्घं:, यः बाडिदएड:,-पाट्टख, तख या अमि:,-सामथं, घू्षन भितर्य:, तभात् मग :- उत्पन्न, य बमस,-वेग, तेन दन्-उदचन्, िश्न्
Page 753
साहित्य दर्पणः ।
भत उद्तताएडवं वाचम्। इमे पद्चे मम। रौद्रादिरसे सु एतह्वितयापेचयाउपि दुःन्वत्वमत्यन्तगुषः । (क) यथा- “उत्वत्योत्क्वत्य अ्वत्तिम्" इत्यादि। अत्र बीभक्ो रस्षः । सुरतारभ्भगोध्ठादावश्नीलत्वं तथा पुमः ॥६००॥(ख) तथा पुनरिति गुण एव। यथा,- "करिहस्तेन सम्बाधे प्रविश्यान्तर्विलोड़िते। उपसर्पन् ध्वज: पुंसः साधनान्तर्विराजते ।।" (ग)
-वेग:, तम्माटुधन्-जायमान इत्वर्थः] यः नमखान्-बायुः, तख प्रवेशेन["प्रवेश्" दवयब "प्रवेग" इति पाठान्तरम्] यानं-कुषालचक्रमत् घुर्षितं, ब्रझ्माण्डखखं वचिन् वधाभूतं, गन्भोरिदं शान्थवं ताग्डवं-मृत्यं, ("ताण्वं नटनं वृत्म" दबमरः) व:, -- युभ्माकं, शिवं-मङ्गलं, प्रवितरतु-ददातु। पार्द्लविकोडितं उत्तम। (क) वव साचवस्य लोकसंहारकाषित्वात् उडतत्वम्; एतहितयापेचया- करहमकससुखतवाच्यापेचया। रौद्रे दुःश्वत्वं घषा,-"वितोगचननपसे मधि सति सुतरां चचाडभ्रेम प्रश्भोद्यापाच्ार्येख् चण्डर्ध्वनि चतुरधुना ध्वंसितं चिक तितिचाम। सदव्याकुष्टबारं कठिनमतितरां तखय कस्ठे कुठारं ब्रोड़ा पोड़ाम्बुराशे: परिभवसरित- बाद पारं मपदे।" बब कोषसाखाद्यमानतया भार्गवस् वतुः कुडतया व सुतषषा दुःनवत्वस्य गुखत्वम्; सबंधा आखादरहिते माव्याम्यासे टुःनवत्वादोनां न दोपलं न वा गुथतं, नान्यधर्मार्षा दोषगुषानां तवाप्रनेशादिति सारः। (ख) पसोखतस गुणत्वमाइ, सुरतति।-सुरतस्य चारम:,-वेश, तख मोष्ठो-समा, सभोगाथेक्षमवेतस्रोपुरषसमूड इत्यं:, तत्रपतिपु पत्रौक्षतं तषा पुनः, -गुर एव इत्र्थ:। (ग) उदाइरति, करोनि।-सम्बाधे-सडलेि, नवत्रादिनैविधोन दुध्युवेशे 5वये:, करियां-इसिर्मा, इसेन-गुख्ादखेन, चन्तः,-बम्यनरदेशे, विधो़िते -विस्फारिते, साधनानां-सेन्यनाम, चन्तः,-मध्ये, प्रविश्व पुंसः,-निगोषी- सौरसय इति माब:, ध्वज :- वेतुः, उपसर्पन्-एसरन्, विरानती-भोभते।
Page 754
सप्म: परिच्छेदः। [402]
भत हि सुरतारमागोधां "हाथेः पढेः पिशुनयेश्व रहस्य- वस्तु" इति कामशास्त्रस्थिति:। आदिशब्दात् भ्रमकथाप्रभृतिषु बोड्व्यम्। (घ)। स्ातामदोषौ श्रेषादो निहतार्थाप्रयुत्तते।६०१। (ङ)
यथा .- "पर्वतमेदि पवित्रं जैतं नरकस्य बहुमतं गडनम्। इरिमिव इरिमिव इरिमिव सुरसरिदभ्ः पतब्रमत।" (च)
तर्जव्बनामिकायुके मध्यमा पृक्ष्ती यदि। करिषस् इतति प्रोत्र: जामभास्- विधारटै: ।"इति शास्वात; चन्नः विलोडिते-विस्फारिते, गचनान्तः,-योनिमध्ये, प्रविष्य उपसपन्-गतागतं कुबन, पुंसः ध्नः,-खिडग, विराजते। बब ब्रोड़ा-
(घ) गुषत्वमुपपादति, घव सोति।-विशुनतूत-सूषयैत। रहसवस्ु-ं गोप्यं विषयम। कामश्रास्तरस्यिति:,-वामभासतनियमः. रहसव्यञ्नय् सरतोट्रेकाठ कूषत्ात् गुनत्वमति भावः। म्मकयाप्रमातिषु पति।-प्रभृतिशब्दाहैवग्योत्ाटय- मधाय्दयम। तव ग्मनचार्या यवा,-"उत्तानीक्नमणक-पाटितीटर सध्रिमे। केदिनि सोव्णे सति: चक्रमेः कस नायते?"॥ रति। चव जुगुसाव्यन्नमाशोनतम्य गुणत्वम। प्रभृतिगन्दात् छप्रशयादोनां वद्चं, कप्रबबा-इलोति: । पमरखा- शीष्त्वस गुबव्त्वं कुद्यशचारयां यथा,-"निर्ययवेरटहनाः" पति। कष्नममद्ख- सूचकं मटयय वचनमिदम। चव प्रममाद्य: शव्दा मरचरुपामङस्सूचका धपि कश्ोकी गुणा एव पति जेयम। (ड) स्यातामिति।-श्रेषादी निदवतारथत्वम् चमयुत्तत्वच् बदोपी खातां, नापि गुथ: नापि दोच दत्यर्थ:। (न) पर्वतेति।-(ह जना: !) पथधिव्याँ पतत् सुश्सरिदन्य :- नग्राजलं, यर्य नमत, कोडयम? पर्वतमेदि-डिमालयभेदबनं, दिमालयं मिस्वा निर्गमनशीक- मित्य:, पवितिरि-पावनं, पावध्वसकरमितय:, नरवस-पारवीवियटुःखख, जैव - बिनाधयं, बड्ुनिर्मतं-पुर्षित, नहनं-महावेनिल्वात दुरयनाड, यश-नव्म -वनम, पतिपत्समित्यः, इरिमिय-विष्युामय, पवतमेदो-मोवर्डमोडारो, नासौ पविमस दणि सं, नरबख-नरयमावाइसूरण, जस्र-विनावन, पराजम-
Page 755
10101 साष्टित्यदरपय:।
पत्र दन्द्रपचे पवितशम्दा निहताथंः, सिंहपने मतङ्गशब्दो मातङ्गाघेडपयुत्ताः । गुपः स्ादप्रतीत त्वं नत्वं चेतृ वत्ृवाच्ययो:॥६०२॥(छ) यथा-"लामामनन्ति प्रक्तिं पुरुषार्थप्रेवननिमोम्। तहर्शिनमुदासोनं त्वामेत्र पुरुषं विदुः ॥" (ज) सयं वाऽि परामर्षे ॥६०३॥ (भा) भ्रप्रतोतत्वं गुग दृत्यनुषज्यते। यथा- "युत्त: कलाभिस्तम्सा विष्टतवे। नोपस ताभि: नतये य एषाम्। करनित्वय:, गहमं-दुर्वीवत्त्व, इरिमिय-उन्द्रमिय, पर्वताना पसकेद्वत्वात् पवतमेदी, पवि-बन्र, वायते-चारबति पति पविव:, सनादो स चेति सं, जैव-जयशोलं, नरकथ्-मनुष्यसमूहख्, बहुमतं-मशं पूजितं, गहमं-दुर्जथं, हरिमिय-सिंहनिय, "मगवास् मुगेन्टरोऽडम" इति अरबात् सिंहख बन्दनोयत्ं,
स सेति तं, नश्कस्-मनुष्यसद्थ्य, जैवं, वहम् मतद्राम् इन्तीति तम् पति सङ्वेप:। (छ) गुख पति।-वत्वाच्चयो :- वत्रः बोद्धव्यम् प, भत्वं -सहेतन्ञानिलं, सेत् तदा चपतोतत्वं गुष्तः खात्। (न) उदाइरति, ववार्मिति।-तारकोपद्रुतदेवनचसता ब्रम्मय: स्तुतिरि्यम।
-मूखवारबं, ("प्रकति: पञ्चभृतेपु प्रधाने सूखकारये" दत्यमरः) बामनन्- कव्यन्ति, युषा इति शेषः, व्वामेव तहशिन-तखा:,-प्रज्ञते: द्रशरं, साचित्वे- नेति माव:, उदायोनं-कूटख्ं, पुरुषं बिटुः,-जानन्त। जब प्रकतिपर्द प्धान- बापकं योगशास्ते एव प्रयोगवाप्ुथ्येक म्रसितं, "प्रचामं प्रळति: खियाम" इति सक्ेतामित्चत्वेतुतुख एम। एवं पुरुशबदं परमात्मवाचक योगशाखतरे एव प्रिर्स्ध "वेवत् थातमा पुरुषः" पति वहतामिज्ञसे तु युथ एव ; तथा ;डि,-वतुषा देवानां, बोडव्यस म्रहयस सत्वात योनम्ष्तप्रसिद्नसतिपुरषन्रब्दी च्प्रतोतो यदि सुषाय वर्पेते पति सारः। कुमारसन्वखेदं पसम्।
Page 756
सप्रमः परिच्केद:।
शुद्धं निरालम्पदावलम्ं तमात्मचन्द्रं परिभोल्तयामि।" (ज) कथितञ्च पदं पुनः। विहितस्यानुवाद्यत्वे विषादे विस्मये क्रृधि॥ दैन्येऽय लाटानुप्रासऽनुकम्पायां प्रसादने। अर्थान्तरसङ्गमित-वाच्ये हर्षेऽवधारगे ॥६०४॥ (ट)
(ञ) युश्र इति।-यः तमसा-तमोगुशानाम्, पज्ञानानामितर्यः, बिगदुर -विशेषेय वर्षनाथ, बप्पाभि :- पृषित्ाहित्त्े:, युत्ः खान्, य वषां-तमस, पतये-ध्वंसान, तालि:,-कलाभिः, जोग,-रहितः, खात्, गुङं-पूतं, कामादि
कमलकर्णिंकामध्यं, तदयलम्ब-तहाश्रबं, तं-प्रमिइ्म्, बात्मा एव चन्द्र: तं,
तमसां-तिमिशणं, विश्द यो सर्वतति, यष तालिर्युत्रः, एषां-तमसा, चतये भ्वति, तं गु्द्ध-गुखप्रकाशं, निरालम्यपदम्-पाक्ाग्रम, चतलम्वो यस्य तं, परि- शोखयामि-चिन्तयामि। चव कलानियालम्बपदात्मवदामा तत्वादिव चवत्वं योम- आास्त्रे एव प्रसिड्म्; आात्ममातप्रतोतेव्टेश्वव्वादस गुगवत्त्वम् उत्याघयः । उपभाति:
उत्तम्। (ट) कवितमिति।-षवितपदत्वं विदितानुवादत्वादिषु एकादम्प्रकारेषु गुगण
सावेन फटित्येव शब्दपोध:, ततो रस्याटिधरविलम्बेनैवैत्यव कचितपदत्वख गुथव्त्वम् प्रतिभाव:। विषाटे सम्याद्यपसवर्षं, बव यव दिवतं पढं खचषथाडर्यान्तववोषकं,तवापि यचितपदृत्वं गुथः इत्याम्यः; चत एव वत्यति, एवमन्चनापोति।-तेन "ग्टहे गहे न्ययपुरन्धिवर्गम्" इत्यव दिरतं कहपट सकले लाथषिक पार्ववां सर्वंजनायुणगं व्यच्नरयत। "पोलवा पोला सुरभिमांदरामादरात् वान्तदर्त्ता करठ तस्य प्रसिदु रमसात् हाप्टपाम्ड्यैन। वक्र दन्तववक्षमवडाकुलं कारयेन्द्रं मतानान्तु व्रजति गुषता दातुरापन्दत्वम्।" बम दिवतं पोतेति पदं पीनःपुन्यखचकं रढ़िरैय। सु कड़ पपययान्र! भव्चाग्रमनाचयत्। घ्रीरदंडानराजाखं रत्रो भ्रपति
Page 757
सारित्वदपंचः।'
गुण इत्येव यथा,-"उदेति सविता ताम्त्रः" इत्यादि। भत्र पिह्ितानुवाद: । "इन्स ! इन्त! गतः कान्तो वसन्ते सखि ! नागतः।" (ठ) भव विषाद:। "चित्रं चित्रमनाकाशे कथं सुमुखि! चन्द्रमा:।" (ड) भत विस्तय: । "सुनयने नयने निधेहि-" इति। (ढ)
चम रनेति दुले वायचिक अयातिशयं व्यञ्चयति; "बाद्ि याहि सुमुखि ! मिथधाम ब्राद्टि कान्तमअरोअराधे:। बन्वुदैय विषदः प्रतिकार सन्दधाति सृतरासुपयोगम।" बब्र याद्ि याहिति पदं दुते साबय्िक त्वरातिश्रयं व्यच्तवतीव्यादावपि कवितपदर्तवं गुपः। पदानुपास एव साटानुप्रासः बच्यते, तखय भन्दवेचिवाद्वारा रसायुप- नवरवत्वम् दति गुखत्वमेव। सर्थान्तरसङ्मितवाच्यो ध्वनिप्रभेदस्तवायिशेषव्यत्रकत्व- मिति गुबतम् । कषि यषा,-"यातु यातु किमनेन तिष्ठता मुख सुख सखि! आादरं वय:। पामरीवट्मलोलूपी युवा नैष वेति कुलजाधरासवम।" चत दिकसं वदं समभिव्याहतपदाथंख जयोगव्यवक्केदं लचति क्रोषातिभ्य व्यक्षयति । क्रीवेनोत्तावप्र्वान्तराव्यध्कत्वात् कवितपदत्वं दोष एव; यथा,-"तहिक्ककेद- अमखव" इवादी मनःपदम्। दैन्धे यथा-"दैहि देषि नृपमेष तु चित्तम।" बद दिरतं प्ट दानप्रयुत्तिपोन:पृत्वं लचयहैन्धातिभयं व्यक्षर्यति। चनुकम्पारया यथा -दौन रे! वसु गहाथ गहाथ।" चत दिरतं पदं ग्रषषतरयुत्रिपोम:पुन्वं सचयदनुसम्पाडतिन्यं व्यच्चयति। प्रसादने यथा-"मुख सुझ्ष रखि! नेवमुद्रवं न चमा मवि पदानते चमा।" (ठ) इन उनेति।-बव्र डिरनं पदं वाच्यस विषादस्य प्रतिश्यं व्यच्चरयति। (ड) विवर्मिति।-नाविकाया सुखं दहा नायवख उततिरियम्। एवं पिवं विवममिय्चन बाच्चस विद्ययातिभयम। (ढ) मुनयने पति।-चत्र द्वितीयनयनपदं भग्यवस्वादियुयविम्रिट्टनयन- शोषयत्वात् गुखः। इषे बबा,-"बचय कथय दूस! कागती रामभद्र: ?"। यहा- "इन् इन्तावतः बान्त: योमानद मदाश्रयम्"। चवधारयमयोगव्ययकेदोडन्योग-
Page 758
सप्तम: परिच्छेद:।
भतर लाटानुप्रासः। "नयने तस्यैव नयने च" इत्यादो अर्थान्तरसङ्कमितवाच्यो ध्वनिः। सन्दिग्धत्वं तथा व्याज-स्तुतिपर्य्यवसायि चेतृ ।६.५। (य) गुप इत्येव । यथा,- "पृथकार्त्तखरपात्रं भूषितनिःशेषपरिजनं देव!। विलसत्करशुगहनं सम्प्ति सममावयो: सदनम्॥" (त) वैयाकरगमुख्ये तु प्रतिपाद्येऽय वत्तरि। कष्टत्वं टुःश्रवत्वं वा॥ ६०६॥ (थ)
यधा,-"तहत्रनाद्ितमतिबंदचाटगभ कार्य्योनुख खलु जनः कतकं ब्रनोति। तन् साधवी मनु विदन्ति विदन्ति बिन्तु कर्भु तथा प्रथयमस् न पाश्य्ति।" धव "विदन्ति" परति द्वितीयं पढं साचव एव विदन्तोत्यन्योगव्यवच्केदपरम्। पयोग- व्यवच्केदस्तु नञूश्यैनैव प्रतोयते।
(त) परध्विति।-सजानं प्रति कस्यचित् दरिद्रश्योतनिरियम। है ढैव! सम्पति भावयो :- तव मम च इत्यर्थ:, सदनं-ग्ह, समं-तुल्यं, तवत्तो धनलाभे सु मङहमनेवंभावात् पस्मात् समं न अविष्यतीत्ययथ:। साम्यं प्रतिपादयति,-पृथनि -प्रचुरायि, कार्तखरपावाधि-स्वणभाजनानि यत्िन् तदित्येकोडयं: ; पृथकानां- मिशूनां, ("पृथुक: भावकः शिशु."दत्यमरः) पातंखरस्य, सुषया इति भावः, पावं- स्थानम् इन्यपरोऽयं :; भूषिता:,-रवाद्यसङ्गता:, मिःशेषा:,-सवें, परितमा :- परिवारा: यशिन् तदित्येगोडय :; सुवि उषिता:,-मेडाभावाल् बासनाभावाड्दा, अतवासा:, निःशेषा: परिणना :.- पुत्नकलवाद्य: यव तदिय्यपरीडथं :; बिलसह्ि :- शोभमाने:, करेशुलि:,-इसिमिः, यशा-विषसन्तोभिः करैसुि:,-इसितिनोमि: ("वरेयुरिय्यां स्त्रो बेे" दतयमरः) यहनं-मिबिड़,दुष्प्रवैशमिति भाबः, इतेकोडथे :; विलेषु सोदनोति बिलसद: ते एव इनि विलसत्का:,-मूषिका इत्यय:, [खाचें कन्पत्यय: ] तेषां रेशुमि:,-धलिमिः, गहनं-पूर्वनित्यं:, उव्यपरोयं:। बद्र विशेषयपदाना सम्टेषयोग्यलैवि व्याजस्तुयां पय्यवस्ामात गुपवश्वम्। (य) यपेतिनयकरणं वैति बधोते का बैयाकय: ससुखय: बा-X२
Page 759
साहित्यदपपः।
गुप इत्येव। यथा,- "दोघोवेवोट्सम: कवित् गुपट्ट धोरभाजनम्। किप्प्रत्ययनिभ: कसित् यत्र सब्रिहिते न ते ॥" (द) पताथ: कष्टः, वैयाकरपस वक्ञा। एवमस्य प्रतिपाद्यत्वेऽपि । "अवातार्मसुपाध्याय! त्वामहं न कदाचन।" भत्र दुःन्वत्वम्। वैयाकरणो वाच्यः। एवमस्य वत्ृत्वेऽपि। (ध) ग्राम्यत्वमधमोक्तिषु॥ ६०७॥ (न) चादिर्यस्य ताहृशे, वत्रदि, मतिपादे-वोडव्ये वा। [चादिपदैन नोरसतार्निकादोया गहषम् ] । (द) वैघावरये वक्तरि वष्टत्वस्य गुपत्वमुदाहरति, दौधौति।-कषित-जनः, दोघोवेवोट्सम :- दोघोवेवोधा तुभ्याम् इड़ागमेन प, समः,-सृख्य:, गुणवध्धो:,
(१'१२ वा०) "हडिराटैच" (१११ पा०) दूति सुवास्यां] बिहित गुबवद्ी ["दोघोवेनोटाम्" (११६ पा०) इति] निबेधेन दोपोवेव्योरिटय न विद्येते पति आावः। तथा कयित् -जन:, क्विपपत्ययनिम:,-विलुप द्वैत्य्थः, [ "वेरपृत्ताष्य" (६१६ पा०) इति] करिप: सर्वाभावष्य बाघनादिति भाषः, बब-जने क्विपि च ने-गुखहडो, न सब्निहिते, [क्विपि परे "किति घ" (११५ू पा०) इति गुणमद्धिनिषेषय द्रष््न्यः]। शरव दोघीवेवोटां गुथाड्िनिषेषानमिन्ञानां क्विपः सर्वाभवानमिद्चानाख्टर सिति प्रतोतिन भवनोति एतव्पतोतो कथट्तं, परत्व बैयाकरषखय वहत्वात न दोष: । (थ.) वेद्ाखरथे वाच्ये दुःशवत्वस्य गुपत्वसुदाहरति, पर्वेति ।-हे उपाप्याय! अडम चब वदाचन त्वां न पताभ-न तर्पितवाम्, [बम्मर्षमिति वा पाठः ]। यव - "अतामंम्" उत्बन, दुःशवत्वं, गुथः दत्यनुषज्यते। सस्य-वैयाकरषस। यथा- सोडध्येष बेदांखिविदशमयट्ट" इति। शुष्कतार्विकवततवे कट्टतं गुषी यरथा- व्यायानुमानविगुयां कुयमसे महोपते।। हेत्ामासवदुङ्वाव्यं विटुषी यााति (ियहम।" पव्र पतामयमसायश्योर टुष्टहेतुप्रयोगे वादिनियहकर दृत्यय:। एतद्र्शभघ्ञातां कष्टम। एवसनाख बोध्यले बोष्यम। (न) साम्यत्यमिति।-चथमाना -नोषानाम्, उल्तिप्-सविदन्धवाको सथ्यं, वास्यतंगुप्।
Page 760
सप्तम: परिच्छेदः।
गुग इत्येव। यथा मम,- "एसो समहरबिंबो दोसड हेअंगबोगपिंडी ब्ब। एदे अम्मसमोहा पड़ति बसासु दुषधार ब्ब ॥ (प) पयं विदूषकोत्रि:। निहेतुता तु ख्यातऽर्थे दोषतां नैव गच्छति॥६०८।(फ) यथा,-"सम्प्रति सनध्यासमयसक्रइन्द्ानि विघटयति।" (ब) कवोनां समये ख्याते गुग:ख्यातविरुद्धतााई०६।(भ)
(प) उदाहरति, एसो इति।-["एष अभवरविम्बो दृश्यते हैयड्वोनपिण्ड दव। एते चाशुममूद्दा: पतन्याश्रास दग्घधारा दव॥" दति संस्कतम ]। एष उति।
एव। "सुग्धा दुग्वषिया" इव्याद चनुप्रासतिश्रेषादौ याव्यत्वस्ादोषतं बोष्यम्।
(ब) उदाइरति, सम्पतोति।-चव्र सम्यासमयख चक्रवाकमियुनविघटकत्ं प्रसिद्ध, नात्र देतोराकाङ्गेति नं.दोषः । (भ) कवौनामिति।-व्याते-प्रसिद्धे, समये-सिड्ाने, नियमे वा, ख्यात- दिवद्रता-लौकिकप्रसिदिविरोधिता दत्यये:, गुयः। चव सिड्ान्तविशेष:, सप विप्रकारः, तथा चोतमलडारशेखर-"बसतोवि निबन्धेन सतामप्यनिबन्धनातु् नियमख पुरस्कारात समप्रदार्यास्त्रिया ववेः॥ ससतः निबन्सने उदाहरणं- रवानि यव तवाद्रो इसावव्यजलाजये। नदोष्वपि॥ शुक्ञतवं कोतिंपुखादै: कपतं ध्वानपापयोः। आाकाशकसेकं नना तमसो वर्षयं तथा प्रतापे रतातोष्त् रतातं क्रोधरागयोः। ज्योरखापामं एकोरायाँ शैवालं सववारिषु कैवराशोकयोः स्त्ीर्या गखड्षात् पादघाततः। मावान्तरेि पुष्पाधि रोमासिख्तिवलि: खियाम॥ सतामप्यनिबन्ने यधा नाव्यचिन्तामय्रो-"वसन्ते माखतोपृष्य फनपुष्पे व चन्दने। नामिदन्तेषु अन्दानां ुसतेयु व रक्ता। नारोषां शयामतापातः सनयोयंच वा किये। नियम- पुरसकार यथा-हिमबस्येब भूजत्क् चन्दमं मखये परम्। हेमन्मित्रियो त्यक्षा सवंदा यामवखिति:। सामान्यपडसे मौता पुष्पाभम्कबनाससाम्। ध्ज्रपामर-
Page 761
साहित्यदर्पप: ।
कविसमय ख्यातानि च,- मालिन्यं व्योक्नि पापे, यशसि धवलता वर्रार्यंते हासकोर्च्योः,
हंसानां हारस्य बकमन्मनो:॥ अपालं शैलच्वादि-मेघवारिियीकधाम। मिल्वाना- मसुराणास भूपदङशिरोरुडाम। लोहित्य धातुमायिक् जवारतवितस्ताम्। पद्मपळ्वववन्धुक-टाड्िमो कर जा्षु। पोतलंमालिमस्डक वल्कलेषु परामके्। वर्षस्वेय पिखिपोढिर्भंधावैव पिबध्वनिः ॥" चमद्ध-"कमलासम्पदो: कणा इरितोनांग- सर्पथोः। पोतमोडितयो: खयं-परागायिशिखादिषु॥ चन्द्रे शशेषथी: काम-धजे मकरमत्स्यथोः। दानवासुर दैव्याना मेक् मेवाभि मंदितम्॥" तथा च-"चिरन्तनव्यारपि तथा शरिवचन्द्रस्य वालता। मानवा मोलितो बगया देवासरणतः पुनः ॥" बलद्ार- शखरे-"भुवनानि निबधोयात् वौधि सप चतरदंश। चतस्ोऽष्टो दघ्य टिश्यतुरः मप चाम्बधोन्॥ पष्टादश सृता: विद्या: चतसन चतु्दंक । ये स्थले ते जले लोषा निन्दन्यके रवं मृता: । महत्त्वमादी सर्गान्ते सूक्ष्मता जगतामपि। प्रैलादिभिंधते प्रब्दान्नभः अतधनपि। नाम तत्तटुपाधी व्याक्कडणे वषवाहनः। चिङ्गलं च वृषाडो5यं ध्वजे सख्ान सषध्वतः॥ शूख्ी न सर्पो गिरिश: प्भो न हरिणो विधु:। इन्दुमोलिर्महादवो गङ्गामसिनं त् कचित॥" अन्यदनि तथा विवमीमांमार्या- "मृतानि चन्द्र प्रक्राख्म-प्रन् भार्गत-नारदाः। इस्ी प्रोवाहि शक्रेषी सिंद-सौध-भ्वट्- घना: ।" रमगङ्गाधरै-सृष्टन्दुकान निर्भोक-मन्दारद्ु द्िमाटरयः। डिम डराम मणपानि
कालो गजपट्टविटूरजम्। विषा काम कुडृशस्तागुरूपापतमोनियाः। रसाबइतपड्गारी मदतापिञ्कराइव:। सौरिचीरं यमी रच: करः खन्जनकेयिनोः। क्रन्या काया गनाद़ार-खलान्तःकरनाद्यः। शैषानि चच्वमत् वेता रौंटरससथा॥ चकीर- कीविखापारा-वतनेवंपेसुखम। तेजासारसमनन् भौंमकुडमतलकाः। धसराि रजो लता करमी गडनोचिका। कपोतमूषको दुर्गा काककरखरादय:।" एतटुपलचणं, हरिता: मूध्यतुरमा दुधो मरकतादयः ।" बवेदं बोध्यं-"रेरव्े पाप्रसिद्ी व नियमोऽयसुदाहतः। अव्ववास् बषा यतु खात् तत् तथेकोपवरयंते । प्वि सङ्गेपः ।
Page 762
सप्तम: परिच्केदः। [4१o]
रक्नो च क्रोधरागौ, सरिदुद्धिगतं पङ्चजैन्दीवरादि। तोयाधारेऽखिलेऽपि प्रसरति च मरालाटिक: पचिसङ्गो ज्योत्सा पेया चकीरै:, जलधरसमये मानसं यान्ति हंसा: ।। पादाघातादशोकं विकसति वकुलं योषितामास्यमद्यै:, यूनामङ्गेषु दारा:, स्फुटति च हदयं विप्रयोगस्य तापैः । मौर्वो रोलम्बमाला, धनुरथ विशिखा: कौसुमा: पुष्पकेतोः, भिन्नं स्यादस्य बागौर्युवजनहृदयं, स्वोकटाचेग तद्दत्।। अ्ङ्कासोजं, निशायां विकसति कुमुदं, चन्द्रिका शुक्कपचे, मेधध्वानेषु नृत्यं भवति च शिखिनां, नाप्यशोके फलं स्यात्। न स्याज्जाती वसन्ते, न च कुसुमफले गन्धसारट्रुमागाम्,
Page 763
[&१=] साहित्यदर्पप: ।
दत्याद्युन्नेयमन्यत् कविसमयगतं सत्कवीनां प्रबन्धे ।६१०। (म) एषामुदाहरणान्याकरेषु स्पष्टानि। धनुर्ज्याSऽदिवु शब्देषु शब्दास्तु धनुरादयः। आरूढ़त्वादिबोधाय॥ ६११ ॥(य) यथा,-"पूरिते रोदसी ध्वानैधनुज्याSSस्फालनोङवैः।"
(म) माखिन्यमिति।-व्योमति-पाकाशे, पापे च मालिन्यं,व्त्नम तथा हास- कोर्त्यौप्र चवलता-प्रुदता, वखंते, कविभिरिति शेषः; क्रोधरागी-कोपानुरागौ, रतौ-रकवर्षे, वरायेंते पति शेष :; पङ्धजेन्दीवरादि-पद्मकुवख्यादि, सरिद्ृदधि- गतं-सरित्-नदीष, उदिषु-समुद्रेषु व,विकसतौति शेष :; बखिलैऽवि-सर्व- िश्रेव, तोयाधार-जलाशये, मसलादिक:,-इंसादि, पविषद्धः प्रसरत- विचरति च; चकोर:,-पचिमदैः, ज्योत्सा पेया-पातव्या, जखधरसमये-वर्षा इत्ययं:, शंसा: मानसं-तदाख्यसगेवरं, यान्ति; योषितां-रमवोनां, पादाघातात् -चरणक संकताड़नात्, बम्ोकं-तदाख्यपुष, तथा चासयमद्ये:,-मुखनिःमृतसोष- मणडू सै:, वकुलं विकसति; यूनां-तरुथानाम, शङ्गेषु द्वाराः, वर्बनीया इति शेष :; विप्रशोगस्य-विरदस, तापैः,-मन्तापैः, दृदयं स्टति-विदोर्ययते; पुष्प कैतीः,- कामस्य, मौवों-न्या, रोलम्बमाला-भमरशेगी, धनुः कौसुमं, विशिखा:,- बापाय, कौमुमा:,-कुमुमनिर्मिता :; अथ्य-कामस्य, वाणे: युवजञनाना दृदयं भिन्नं -विदीक, खयात्, तथा स्रौणं कटाक्षेय तात्-भिन्नं स्यादित्यथः; पक्रि-दिवसे, पनोजं-पद्म, दिनादो पद्माद्यसत्वेदवि तत्प्रशाशी वर्णनीयः, निभायां कुमुदं तथा शुक्पचे चन्द्रिका विकसति; चन्द्रिकाया: शुक्पचतीयसमसराविभागे चसड्वावेऽि सा वर्णनोया इति भाष :; मेधानां ध्वाने-ध्वनो सति, शिखिनां-मयूराणां, नृत्यं अर्वतत, पशोके व फलं नापि-नैव, स्वात् ; वसन्ते जाती-जातोपुष्य, न सात; मन्वसारदुमाणा-चन्दरमवत्ताग्ाम, (पत्न बहुवचनेन दत्तुप्रभृतोनां यहणं) कुसुमं कपख् न खात् हत्यादि। अ्वत् कयोनां समयगतं-सिद्ान्तसिंडं, वस्तु, सल्कवोना प्रबन्धे-ग्रन्थे, एब्रेयं-द्रश्ट्व्यम्। (य) पुनवताताया गुणत्वमाह, चमुरिति।-ज्यान्नव्देनैव चन्रज्याया बोषनात्, षद: शब्दो निषयंकोपि पमर पादढ़लकोषनेन गुब: इति नेयम्।
Page 764
सप्तम: परिच्छेदः। [a22]
अत्र ज्याशव्देनापि गतार्थत्वे धनुःशब्देन ज्याया धनुषा- ततोकरगं बोध्यते। आदिशब्दात् "भाति कर्णवतंसस्ते।", भव कर्णस्थितत्वबोधनाय कर्णशब्दः। एवं न्रवणकुएलशिर :- शेखरप्रमृतिः। एवं निरूपपदो (र) मालाशब्द: पुष्पस्ज- मेवाभिधत्ते इति स्थितावषि "पुष्यमाल्ता विभाति ते।" भ्रत पुष्पशब्द उत्कृष्टपुष्पबुद्द। एवं "मुक्ताद्वार:" इत्यत्र मुक्ाशब्देन
प्रयोततव्या: स्थिता अमी ॥६१२॥ (ल) धनु्ज्याटय: सत्काव्यस्थिता एव निबद्दव्याः, न तु अ्रस्थिता जघनकाथोकरकङ्पादय: । (व) उत्तावानन्दमग्नादेः स्यान्नूनपटता गुग:॥६१३।(श) यथा,- "गाढ़ालिङ्गनवाम नोऊ्वतकुचप्रोद्विव्नरोमोद्वसा मान्द्रस्नेहर सातिरेक विगल चोमन्रितम्बास्बरा।
(र) उदाइरात, पूरिते इति।-धनुरषा उ्पाSSस्फालनेन उइवन्नौति तथोकैः, ध्वाने:,-ध्वनिभिः, रोदम्ी-दाव्यापृथि्यो, पूरिते। ("-भूद्यावी रोदसौ रोदसी
नन्द एव वर्ण्भूषणविशेषं, शरेखरशन्दय भिरोभूपयं किरोटममिधत्ते, एतयो: श्वणशिर:संयोग: तब स्थितत्वं बोधयतीत्यथः। चच्ेदं बोध्यं-धनुज्यादयः भब्दाः स्थिता: एवैंवं समर्थनीया द्वत्यनेन कचदेतेषां प्रयोगोऽपि घटुष्ट इति बोषितं, नतु एवीविध: पुनः प्रयोग: साधुरित्यपपादनीयः इति। निरूपपदः,-उपपटरहितः, पदान्तर संयोगविरद्ित दव्यये:। (ख) प्रयोत्तात्या दति।-पमो-षनुर्ज्याऽऽदय: शब्दाः । (व) सत्नाव्येषु-महावविप्रयोगेषु, खिता: इवसतो दृश्न्ते इत्यमी बटुष्टा दति खोक्रियन्ते इति भाषः, न तु नघनवात्यादय:, निबद्धव्या इति शेषः, एतेर्षा प्रायसथा प्रयोगादर्शनादिति भाव: । (थ) पन्नाविति।-पानन्देन मग्रादेः जनस, [पवादिपदैन दुःखमग्राहेः अदृयम् ] एततो -पपने, नयूनपदता गुथ: सात्।
Page 765
साहित्यदर्पपः ।
मामामानद! माडति मामलमिति चामाचरोज्ञापिनो सुप्ता किं तुः मृता नु किम्? मनसि मे लोना विलोमा नु किम्?।"(ष) बत पोड़येति न्यूनम्। क्वचिन्न दोषो न गुगः ॥ ६१४ ॥ न्यनपटत्वमित्येव। यथा,- "तिष्ठेत् कोपवभात् प्रभावपिडिता ? दोघें न सा कुप्यति खर्गायोत्पिता भवैत् ? मयि पुनर्भावार्द्रमस्या मनः । तां इर्सु विबुधद्विषोऽपि न च मे शक्षा: पुरोवत्तिनों सा चात्यन्तमगोचनं नयनयोर्यतिति कोडयं विधि: १।" (स) (ब) डदाहरति, गादेति।-रखायं प्रति कछचित् नायकम्य पक्रिरियम। गाढ़-दढ़ं, वत् पाविङ्रनम्-पासेषः, तेन वामनोऊतो-खर्वोगती, कुची यस्ा: तथोक्रा, संत एवं पोडित् :- प्रकषण सड्वेटं मतः, गेमोङ्गमः,-रोमाच्: यम्याप्ाहभो, [गाढ़ालिङ्गनवामनोअतकुचा वासौ भ्ोडितरोभोद्मा चैति विग्रहः; बवर परपदस्ेय विशेष्य कल्पना क तंत्र्या, तेन "विशेषयं विभरेष्येय बहुलम" (२श५० पा०) इति कर्मधारय:, "एवत् कर्मवारय- (हाश४र पा०) इति मूतम्य मित्यखोलिस परतायां पंषद्वावथ् सङक्कते; गाढ़ालिङ्गनवामनीअतकुषयो: प्रोद्ितो रोभोङ्मी यथ्या इात समासो न युक्त:, कुधे रोमोदगमख्यासभ्वात्] सान्द्र:,-घनः,य: संहरस, -प्रथथ:, तस् पतिरेकेश्-बातिशय्येन, विगलत्-सूजवत्, श्रीमतः,-मनोहरात, नितसात बमवरं-वसनं वथ्यासयाभृता, ना द्रति पदमूह्म ; हे मानद! मा- मां, मा, पोड़य इति बतुतः शेषो बोध्य:, मां मा पति-प्रत्थथें, पोड़य इति पूर्ववत् वोध्यम, चलं, बहुव्यापरिणेति शेष:, इति चामाचरोक्वापिनी-चल्पाचरभाषिषी सतो, [पोड़येत्यादेवनुप्नत्वात् चन्पत्वमचरम्य; मानदम्य पोड़ाकरत्मनुपपव्रमित्यव- गमाय तन्पदेन सब्योधनम् ; एतें तार्वाव्नषेधाभासा: बिधिषु पय्येवसता:] सुप्ता- निद्रायिता, किंयु? सृता किं तु? मे-मम, मनमि लौना किं तु? विलीना किं नु: १६ सुप्तेत्यादिवितरकचतुटयं निखन्दत्वादिना न्ेयम ; तथा च-निस्पन्दलेन सप्षेति, पतिनिष्यन्दत्वेन मतेति, चत्यन्तत्वे लघः, पर्वाहर्मावे विशेषखयत बोष्य:। अमर पोड़वेव्यादि योग्यस्व पदख न्युनता इषंग्यानिसम्ोडमडषंबोचनद्दारा रसं पुषाति इतिगुथवख्म्। भार्टलविक्रोडितं उत्तम्। चमवम्तकसेदं पद्मम्।
Page 766
सप्म: परिच्छेदः।
भत्र "प्रभावपिहिता" दति"भवेत्" इति चेत्यनन्तर "नैतत् यतः" द्वति पदानि न्युनानि। एषां पदानां न्यूनतायामपि एत- द्वाक्य व्यड्स्य वितर्काख्य त्यभिचारिभावस्योत्क्षांकरणात्त गुपः। "दोघें न सा" इत्यादिवाकाजन्यया च प्रतिपत्या तिष्ठेटित्यादि- वाक्य प्रतिपत्तर्बोध: (ह) स्फटमेवावभासते द्वति न दोष:। गुग: क्वाप्यधिकं पटम् ॥६१५।।
"शचरति दुर्जनो यत् सहसा मनसोऽप्यगोचरानर्थान्। यथा,-
तब न जाने जाने स्पृभति मन: किन्तु नैव निष्ठरताम्॥ (क) अत् "नन जाने" दत्यनेन अयोगव्यवच्छेदः। द्वितीय- "जाने" दत्यनेन अहमेव जाने दवत्यन्ययोगव्यवच्केदाहि्छ्ित्ति- विशेषः । (ख)
कोपवभात्-प्रणयंकोपात, प्रभावेश-दिव्यमहिता इत्ययं:, पिडिता-बाहता सतौ, विष्ठेत: बथवा-प्रभी मयि कोपवशात् वपिह्िता तिष्ठेत् ? नैतत् सभ्भवति इति मनसविज्वत्य भ्राड, दोधमिति।-(यतः) सा दौघें न कुप्यति, खगाय उत्पतिता- प्रसिचिता, भर्वेत्? मयि पुनः प्रस्या:,-उवंश्याः, मनः भावार्द्र-प्रथयप्रवग, प्रेम- सिमितमिति भाय:, मे-मम, पुरोवत्तिनोम्-अगस्थिता, तां हसै विदुषददिष :- बसुराः धपि, न प प्त्रा:,-समर्थाः, दत्यमटृश्यत्े हेतुर्नास्येव किमटश्येति विष्मया- दाह, सा चेति।-बिन्तु सा बत्यनतं नयनवोरगोधरं याता-गता, दति स्यं की विचि: ?- नियति:, व्यापारी वा? आर्टलविक्रोड़ितं उत्तम्। विक्रमीवंश्याम।
मतोष्ष। वाक्यप्रतिपते :- वाक्यजन्यबीवस्य। (व) भाचरतीति।-दुर्जनः सडस्ा-पतर्विंतभावेन, मनसोपि बगोपरान :- पविषवान्, वदापि मनस् परचिन्तितानित्ययं:, सर्वान्-कार्य्याचौति यावत, बत् सापरति-करोति,तत् न जाने पति न, जाने, बिन्तु मनः निठठरता नैव स्ृभति- सात्रर्यति। दुर्जनख दौजंन्यनिवारये निठठरता बावश्यको, मनस्तु तामवर्बन्धितं मेकतोति फषितार्थ: । (ख) मनु द्ितीयणाने इत्यनेनायोगन्यवच्ेद एव प्रतोयते शब्बत बाह,
Page 767
साहित्यदपेप: ।
समाप्तपुनरात्तत्वं न दोषो न गुण: क्वचित् ॥ ६१६(ग) यथा,-"बन्यास्ता गुणरत्न" इत्यादि। अत्र प्रथमाहवेन वाक्यपमाप्तावपि द्वितोयार्ईववाक्यं पुनरुपा- त्तम्। एवस विशेषणमालरस्य पुनरुपादाने समाप्पुनरात्तत्वं न वाक्यान्तरस्थेति विज्जेयम्। गर्भितत्वं गुगः क्वापि ॥ ६१७॥
निरास:।. इत्यमेन-इत्मेनैवेत्यर्थः। चन्वयोगीति।-पन्धस्य योग:,-प्ञानयोगः 5वथं:, तख्य व्यवच्केदः,-निराकरणं तथ्मात, विष्कितिविशेष :- वैविवतिभय:, शुखत्वं प्रतीयते इति शेषः। बव कवितपदत्वस्यावधारयबोधकत्वात "यइसनेन" इत्यादि प्राकप्रदर्शितवत् गुपत्वमत्ति। बस्य मुडोदाहरणन्तु-"याद्ि माचय ! यादि कैश्व! मा वद कैतववादम्। तामनुसर सबसोकहबीचन! या तव हरति विषाट्म्।" जव माचवकेअवसरसौकहलोचनपदानाम् चन्चतमेमैव सन्वयोपपती शवेषासुपपादनम् पर्धान्तरवोधकतवात् गुण एव ; तथा हि-माधयपदेन लक्षो- पतित्वेपि तव वैदन्धा नालोति, कैश्वपटेन बोरलेषि तब पतिस्ामथ्य मासौति, सरसोव्डलोयनपदैन बिलववयचसुःस्त्वेराप रावी पद्मख मुद्रषात् रावान्त्मबाम्य मम रूपखावस्यातिभयं न पशसोति व्यन्यते। यथा वा-"कुय्यों हरखापि पिनाव-
दृरख रवचियर्माप हर्सेव पिनाकसम्बन्धेन टुजंयत्वम पति व्यक्षकत्वात गुल्म। नायं मिन्नुवषयुवतिमान् नो तितितुर्धनुभान् रात्ः पुत्वी न हिन ि जटाजूटमाए दषानः। मायं व्यापी नवगुबधरः पश्य कम्मादकस्ात पुरायेऽर रे नवनलथरश्यामत: चोडयमेनि? । चव द्वितीयख न.हीति निपातसमुदावख वाचकल्ाभावेन सवितपद्ख न विषय:, बिन्ु सविकोि राजपुचस् जटाधारयमत्न्ताकन्रवोति व्यच्चवलवात् गुप एव शरत सेयम्।
माक:। जषिरदिति।-वब विशेषयमावख पुनकपादान, तवैवास दोषलं, वाक्ान्तरख् पगयपादानेन न दोम: ऋति भाप:।
Page 768
सपमः परिष्छेद:।
यथा,- *दिभ्ातङ्गघटाविभन्नचतुराघाटा महो साध्यते सिद्वा साडपि वदन्त एव द्ि वयं रोमाच्चिता: पश्वत। विप्राय प्रतिपाद्यते किमपरं रामाय तस्मै नमो यस्मात् प्राटुरभूत् कथाऽङ्गुतमिदं यत्नैव चास्तं गतम्।" (घ) भत्र "वदन्त एव" इत्यादि वाक्य वाक्यान्तरप्रवेशात् चम- त्कारातिशयं पुष्णाति। (ङ) पतव्यरकर्षता तथा॥ ६१८॥ नथेति क्वचित् (च) गुपः। यथा,-"चखनडुज" इ्त्यादि। पत्र चतुर्थपाटे सुकुमारार्थतया शब्दाड़म्वरत्यागो गुरः। क्वचिदुत्ती खशव्देन न दोषो व्यभिचारिय: । अनुभावविभावाभ्यां रचना यत नोचिता॥६१६।(छ)
-परिष्किश्ञ:, चलार: बाघाटाः,-शैमान: यस्यालाहओो,मठ्नो साध्यते-उपाज्यंते, बशोक्रियते इत्यब:, सा-मही, सिडावि-समसदिग्विजर्यन उपार्जिताSपोष्यय:, वदन्त एव-कध्यन्त एव, वयं रोमाख्तिता:, भवाम इति शषः, पश्त-सवलीकषयत, विश्राय-कश्यपाय इत्यथः, प्रतिपादते-समप्यंते, किमपरम्-सन्यत्, वत्तव्यमिति शेष:, यम्मात् इदं-समसाया: पृथिव्या: सम्प्रदावत्वरुपं, कबाइडुतं-कषेबाहुतम् बहुततापावभूतम्, बटुता कथा इत्यथः, [चन्चे तु-"कचाया बहुतम्" इति "कथायामहुतम" द्वति वा विग्रहं खौकुषन्ति] मादुरभूत, यवैब चछं गटं, तन्तल्य: कयिन्न भृतः न वर्तमान:, न वा भविष्यन् इति भवः, तस्मे सामाय-भार्गबाघय, नमः, इटगहुतं कर्म कैनावि कर्भुं न मकते कदापोति भवः। शर्दलविक्रोड़ितं व्रत्तम्। भट्टप्रभाकरस्ेदं पथम। (ड़) प्रष्ाति पति।-युड्धवौर-दामवौरयोः परिपोष: इति सारः। (प) करिदिति।-य्रव पदांशि सुकुमारायत्वं तव इत्यय:। (छ) इदातों रसदीषाषा विषयविशषे यधाययमदीषत्वं गुथत्वच्चाह, कि- दिति। कषित् व्यक्तिषादिय: अशक्देन उत्ोन दोष :? कुष न दोष? हा
Page 769
साहित्यदपंणः ।
यत्र अनुभावविभावसुखेन प्रतिपादने विशदप्रतोतिर्नार्ति,
व्यभिचारिण: सशव्देनोत्तो न दोषः । यथा- "शोत्क्येन ऊतत्वरा सहभुवा व्यावर्त्तमाना क्रिया तेस्तबन्धुबधूजनस्य वचनैर्नीताSडभिमुख्य पुनः। दष्टाडय्रे वरमात्तसाध्वसरसा गौरो नवे सङ्गमे संरोहत्पुलका हरेण हसता स्निष्टा शिवायास्तु वः ।"(भ) वोत्सक्ास्य त्वरारूपानुभावमुखेन प्रतिपादने सङ्गमे न भटिति प्रतौति: लराया भयादिनाडप सभभवात्। ह्रियोऽनु- भावस्य च व्यावर्त्तनस्य कोपादिनाऽपि सन्नवात्। साध्वस- हासयोस्तु विभावादिपरिपोषस्य प्रक्रतरसप्रतिकूल्प्रायत्वादि- त्येषां सवशब्दाभिधानमेव न्याय्यम्। (ञ)
शंसायामाइ, येति।-यव चनुभावविभावाभ्या रचना-उडावनं, व्यख्षनमिति बावत, नोचिता, तव पति शेष: । (न) विभावादिक्वतरचनाडनौचित्य विकल्प्यात, यवेति।-प्रतिपादने-कथने, विशदप्रतोनि :- छुटावमासः। पष्टिराद्ित्य-पोषणाभावः, बनुगुयम्-अठकूलम्। (क) बोतयुक्यनेति।-नवे सङ्मे भतुकधन-विवात् पातसङ्गमलाम- कोनूइलैन, अततरा-तद्गइगमने खवरावती, ततय सडभुवा-सभावनातया, रिया
नै: ते :- तत्कालोचितेरित्यथ:, बचने: पुनः बाभिसुख्यं नोता, तथा अगे-पुरतः, सितमिति प्रेष:, वरं दृश्, भ्ात्तः,-गहोत:, साध्यसरस:,-भवावेभ्नः यया ताहभी,
गोरी-पार्वती, वः,-युभ्माकं, शिवाय-कच्चापाय, वस्तु-भवतु। रवावल्याम्। (ञ) पर्वेति।-प्रतिपादने-कघने, िति न प्रतोति:, बोत्ुकस्ेति गेग्र:। व्यावतमख-वसुखोनावख्य। साध्वसेति।-यांद साध्बसं विभावा।दि: पारपीगयत, तदासी आयानकरसत्वसायाति, सच प्रक्वतरसख- अड्गारख, परतिकूखः, पाकस्त यदि विभावादिभि: परिपोष्यत, तदाइसी हाथयरसत्वमिति; तथाले मख सराप्तच्ात मशवरसख शबार्स, नातलं आदति भाबः।
Page 770
सप्तम: परिच्छेद:।
स्चार्य्यादिर्विकइस्य बाध्यलवेन वचो गुरः ।६२०।(ट) यथा-"काकार्य्यं मशलक्षाण: च कुलं .... "इत्यादि।
म्ुक्यस्मरतिदेन्यचिन्ताभिस्तिरस्कारः, पर्य्न्ते चिन्ताप्रधानमा सादप्रकर्षमाविर्भावयति। (ठ) विरोधिनोऽपि स्परगे साम्येन वचनेऽपि वा।
क्रमेण यथा,-"अयं स रथनोत्कर्षी" इत्यादि। भरत्र
-प्रतिकूसरसाङ्ख, ससयार्थ्याटै :- व्यमिचारिमावाढेः, [चाटिपदीन विभावाज
वच:,-बधनं, गुख:। (उ) सदाइपति, केति।-मावभवखसवोदाएरपमिदम। (व्याख्यातपयमिद
इसय:। नतु वितर्कादीनामिय पीत्कादोनाम् अवि बाष्यत्वमसौति क्य विप्रलमास परिपुष्टि :? इवत चाड, पर्थ्यने दृति।-पर्थने-पर्य्वसाने, चिन्तावां विश्ानो सत्यामितयय:। विन्नेति।-चिन्ता प्रधानम-प्रवाषितल्वेन सुख्यं कारयं यस्
-जनयतत। तमाविषासादप्रयषंज्ञापनं गुख् उति पोध्यम। (ड) "प्रथ्यनोक्ी रसी दो शी सक्षम्पर्क विषजयेत" पति नियमात् विक्रळयी: समावेशी दोष: इत्युशम् ; साम्प्रतं तयोविंषयविश्ेषे समावेश्माइ, विरोचिन रि।- विरोषिन :- विववुस, अरये-पुर्वातुभूतथ्य व्यक्चनया ज्ञाने, या साम्येन- साह्श्न, बचने-बीर्तने, तथा पतिनि-प्रवाने विश्रेष्ये, [एतत पत्रिनि इत्युपादानात् खम्यते, चन्चता "सङ्गत्वमाप्रयो:" इत्यनेनैब बत्खासे तदुपादानममर्थक खात ] चततम् पापती :- प्राप्तथो:, चड्मावैल सिवतवोहित्य:, हिवचणसुपचक्रक पहनामपोति दटव्यम ] चथ्चीडन्ं-परखरं, विरोष: न भवेत्। सा-४१
Page 771
साहितदपंयः ।
पामम्यनविच्छेदेन रतेररसालतया अर्यमापानां तदद्रानां भोकोह्ोपकतया करपानुकूनतता। (ढ) "सरागया सुततनध्मतोयया कराइतिध्वनित पुथुरुपोठया।
रषा नृपा; प्रियतमयैव भेजिरे।" (ख)
(ठ) ववममति :- व्याख्यातमिटं महाभारतीयपयं २२७ पृष्ठे। चम्र विवडनापि प्रशारख अर्थमायतया अदषेय समपर्की न दोष:। मन तदाभमषि रतिर स. अतः तख्या रख्त्वप्राप्ति: सविदतेव पति कयं मनारसा सथ्यमायत्वम्: दवत चाड़, चठेति।-पाखम्यनविक्केदेन-बासम्यमस-नावबस, विच्केदेन-
भावतया, सरथ्यमाध्ानामित्नेव एकारस्यापि सरक दाशशिवम ; तदशाना- तब मरशारण, पद्टानां-सरस रमनोत्ाषितादोनाम्। सृतख उपवारसरयं बन्दूनाम् सत्यनशेकननवमिति भाव:। ( म) सभ्येगोती विवुवयो: समावैशं दर्शयति, सरागयेति।-#षं प्रति बटुभावियं शिग्रपालं हसा सात्ता क्रोधोदयवणममिदम्। तृपा:,-सभाषरी खुनान:, सरागया-रामः,-सुखलौहितां, "रतो व कोषरानौ" पतति दर्शनात्; पसे-पतुरादष, ततसहितया, सुतानि-चरितानि, धनानि-सविरलानि, वर्म- तोयानि यथ्या: तवाभूतया, क्रोधेन सख्वोट्रेकेय सेदनिर्गमादिति भाव :; कराइता
बधाम; यध-कबः पौठस बसां बचासूतया; (क्रीचे सनि बौरे ऊबः पीठं या चाइमती), पर्षे-ऊबरेव पोठं बखा:, चन्धन् समानस; (बतिप्रीढ़बामाभि: नाविधालि: करैच ऊबः चाइयने हवि वामभासत्रपरसिदम) तथा मुडर्मडः, -पुनःपुषः, दममे: विवहिय:,-दशः, बोह्ः वथां ताहुका, पर्वे-ब्ञानदयमेन गापोडिवः चोठी वक्ा: ताहम्या, रषा :- क्रोधेन, नियतमवरेष (कथ्ा) सेनिहे+ सिपीबिरी। अम अडारवोषयी: इमारेयः। उस्नानुभावानाय् चन्ववामि सबवान् शदिति हमः प्रतोबि: न सबनोति तथ्ा: खनवदेन सपादानं क दोष:। अ्रभरकात् रयइब ससाप्रमानलन डोडल जावित: शौषस कमादेन इपादाजात
Page 772
सप्रमः परिच्छेद:। [(0]
पत्र स्धागमङ्गारो वर्षनीयस् मोव्यभिचारिष: क्रोध; खानुभावसास्येन विवचित:। "एकं ध्याननिमोन्नानकुलितप्रायं द्वितीय पुनः पार्वत्या वदनामु जस्तनभरे सभोगभावाससम्।
मथोर्भिंननरसं समाधिसमये नेववयं पातु वः ।" (त) भत पान्तनुक्काररट्रसपरिपुष्टा भगविषया रतिः । यथा वा- "चिसी इस्तावलग्न: प्रसभमभिच्टतोडप्वाददानोडशुकान्तं ग्टहन् केशेष्वपास्तवरणनिपतितो मेचितः सन्भमेय।
कामोवार्द्रापराध: स दद्ततु दुरितं भान्तवो वः भराम्नि: ।"(घ)
बासाद्यामावेन न रौद्रत्वमिति भाय:। चम कचिरा हसं,-"नमौ सनी निति रविश चतुयंहै: इति तखबपात्। विशुनाखबवस पतमिदम्। (त) ववचन् चद्त्वमापाना रसानां समावेन्मुदाइरति, एविति।-एवं -नेवमित्वयं:, ध्याननिमोलनात् मुकुतितम्रायं-प्रायेय सुकुसमावमापर्त, वितीय, नेवमिति शेष:, पुनः,-तु, पा्वत्ा:,-गोथ्यांः, वदनमेव सम्मुनं-पत्र, तवा सनयो-
निमब:, चचचत्-ढतोयं नेवमिखर्य:, दूरम्-पतिमार्ष, विश्रष्ट: पापः बैन, वहा- टूरे विसट: पापी यैन, ताहभो वी मदन: तथ्र्मिम् वः क्रोष: एव चनसः,-पप्रि:, सेन उट्ट्ोपितम्-सब्वलितम, चत एव समाधिसमये-बोगावसर, भिन्न:,-पृव्रप्,
वीषि वोषनानि, य:,-युभान्, पात-रबतु। बव बद्धिनि अगर्वाधिषयकरतिभावे बद्ता पापानां म्ानपसारणोराणा न विशेष: तवा शङ्रियोपि न समाविमत्र भवि इनारस परण्वरया कोषअ वमाविविघनिवारकलेन तम्परियामिमी रोड्रख साचादैय देवविषयकरतियरिपोषयल्म्। आार्टूसबिक्रोडितं उत्तम्। (म) परण्परवादपि चङ्भावमापत्रयोः रखयो: समावेशं द्वबति, चिप्त रुवि। -ग: बाबद-पयुसनबी, मर्याप्र, विपुरदाडाय निचित दवि भेष;, पार्ड:
Page 773
साहित्यदपंय:।
पत्र वविगता भगवदिषया रति: प्रंधानम्। तस्या: परि- पोषकतया भगवतस्त्रिपुरविध्वंसं प्रति उब्साइस्व अपरिपुष्टतया रसपदवोमप्राप्ततया भावमातस्य कस्पोडक्रम्। तख्व च "कामोव" इति साम्यबलादायातः बङ्गारः। (द) एवसाविश्रान्तिवामतया करुणस्ाङतेवेति डयोरषि करुण-
सलिनयः, चपराधी यख वाहम:, चचिरत्वतापराय इत्ब:, बामोव-कान् १ब, सात्ूवि-सजलानि, नेवोत्पवानि-नयनेन्दोवरि यासा ताडयोमि: पतिवियोमात् पन्यपरायाहेति इसावसप्र :.- ग्टशेतइसः सम् इ0बः, चिप्रः,-निरासत: (एवमुत्तरोत्तर क्रियाखपि बामोति टट्ान:) अ्रसभ-वखात्, चमिष््त :- ताहितोपि, संशुक्ानतं-वसम- दयाम, चाददान :- वहन्, तवा वैशेवु ग्हन्-ग्शेतवैश:, एवन दडनार्थम् सवरव चुम्बनायमिति भव :; बपासः-निराकवतः, ततः चरचयो: निवाततः, दृहनार्यम चपराधमक्जमायख्ेति भावः, सन्पमेय-यैन औौरवेष थ, न दूचित:,- न टश:, एसय-भयनन्त्वरया दसयाभावः, पसे-सभिमानात् नेचितः, ततय eF: चेटित:, सन्चत-विषसृतः, सः वः,-युभ्नाकं, दुहिति-पापं, दतु-भग्जोकरीतु। सग्वरा उत्तम। समवमतवसेदं पद्यम।
रसवदनो-रसत्वमि्य:, चम्राप्ततया, विभावाटिमि: परिपुट्तरेव रवत्वादिति
माव कत्यमिधोयते इति बचनात्; वय्थोप्रमिति।-टुटनिबहं प्रति भगषदुत्- साहखातमावेन वडमस्ाविभावेन खोषां शोकेन व्यश्रनमिति कडपकाङ्लम्। तथा-बढचछ। बामोवेति"।-प्रकू यदा मामुक बाचरति का, तथा चद प्रत्रिरिति साम्यमवात्-साहस्मभात्, बायातः-उपशित:, सृतिविषयता प्राम पति यावतृ, प्रगास:,-दर्यामानाखविप्रयम्ध:, चत्मिति सनुषद्रेषान्वय :;
मिवि भाप: 1.
Page 774
ससम: परिच्छेद।
योगपद्य सडावादइलेन न विरोध: । (ध) मनु समूहालम्ब नात्म कपूर्णधनानन्दसवरूपस्य रसस्म ताहगे; नेतररसेन कथं विरोध: सभ्भावनीयः ? एकवाक्े निवेश- प्रादुर्भावयोगवद्यविर हेव परखरोपमटंकत्वानुपपत्ेः । नाप्यड- ङ्विभाव: ; दयोरपि पूर्णतया खातन्तेगण विश्रान्तेः। सत्य- सुक्कम्। अत एव परत्र प्रधानेतरेषु रसेषु खातन्त्राविश्राम-
भाटिव्वा चेपखभ्येन, सियमामपत्वावम्यनविभावेन परिपुतिरिति वृहमख प्रवानतमेव, वयमकलम्? उत्याम्द्ार, एवलेवि।-बनवा रोवा इत्बः, चविश्रान्तिवामतया -विश्ामस चनात्रयतया, सामाजत्वाक्व्यद्तया इत्वथं:, वदवस, थक्रिनोपोति
विशेव्यविशेषयं, तवाधि विशेषणान्तरमिति रोत्या शव्दनीधे सति व्यञ्नोषेपीयं रोतिरिति माय:। भगयटुताइलव करमसवापि सकारो व्यख्जनया एकदैवाक्रितया
तद्रोतिलेन विभिट्टवैदिष्यममिति रोता प्रग्रारविमिष्वतमबोधे सति बषयविमिट- भगवदुत्साष्बोधः, तहनन्तवं भमवदुव्ाइविशिष्टमावबोध: क्रमाज्जायते इति मतेन
सपरिपुष्ततया इति प्रधानस भूयसुपकारे बत्तंते इति प्रवममते खपरिपोषकं परि- पोषयमावं प्रधानखोपकार :; द्वितोये तु-नियतकमेव चाखादातिभयनननमपोति विशेष :; बासादमकषंकतया इति।-"गुरः अतात्मसंस्कारः प्रधानं प्रतिपद्यते। उपवारे प्रधानय तथा भूयधि बर्सते।" इवि न्यायेन रति माप:। (बसार्थ:,- गुख :- विशेषयं, कतात्म संस्कार:,-सविशेषयेन अतोपकार, प्रधानं-पार्य्ान्तक
बाएः। बशा-बासा पूर्व प्राय्ेमराः इसवारवादिना प्रसादनपरा चासनु तासा. नेवेदानों मनुमरसत्वामंदेब ताडनों दुर्दशां जनयति इति मगारैय परिपोषित: कवियदम एव खमन्यननवडुट्टनियहोमसाडोशोवेन कविनर्ता अनर्वडिषर्या रर्सि
Page 775
[400] साह्ित्यद पंथ:।
सहित्यात् पूर्षरस्भावमावाच विशनपरतया सपारिरसनाक्षा व्यपदेश: प्राचानाम्। प्रस्मत्पितामहानुजयविपरिह्तमुख्य- शोचरछोदासपादानान्तु खव्हरसनाक्ा, (न) यदाडु :- *चङं बाध्योय संसर्गी यवक्जो स्याद्रसान्तरे। नाखाद्यते समयं तत्ततः खणहरस: स्पतः इति ।" (प)
(न) एतन्मने प्रहेषसाइ, नर््न्विति।-समूर :- बिमावादिसमिरित्ययं:
यः पूर्ष :- समविक:, धमः-सुक्ान्तरतिरोचायकः, चानन्दः, स एव सरपं यस
रसेन। एववाके दति।-निवेश:,-खितिः, प्ादुर्भाब:,-उडबः, तवा यौगपय- समकाधियलं, तेषां विरहेय-चमावेन, यतो हो नैबन तिष्ठतः, नोडपतः, नापि समयाधिकी स इति भय:। चन्बथाउषि कैचित् व्याख्यानयन्ति; तद्यषा-
यमाश्यो: न युगपदुत्पत्ती, बिन्तु समिधेयवोधानन्वं बोमलास्य, व्यक्षपोधाननं भग्ारख्य उति क्रमेय ववेति नानपपत्ति:। नावि, रसयोषपोति प्रेष:, बङ्ाद्विभाव:र,
तथा-विभिव्वतया, उवयादिरसनाया व्यपदेश:,-बोर्तन, प्राच्यामां-पूर्वपण्डितामा, पूर्वाधार्थ्या कि साट्भमक्गं रसं सच्चारिय (व्यमतिचारिभावित्वर्यः) बचयन्ोति
वियययमाबम्रदर्शनं खच्रसनाना व्यवदेशः इति बोध्यम्। (प) सत्नमिति।-बत्ो-रसः, यहि रसान्-सन्वश्िम् रसे, बक्षम्- अवधानम, पथ्-वा, बाप्य :- विरडुअरमादिना वाचितोऽषि विशेषपरिष्ठादात् संवंतमावेश्ः,बदा-वियदोपि अरवादिबद्ञात् सन्वस्मावेश, बांद वा संकषनों- संविरोषी, प्रयानावृप कारितया मातओोय संख्टः, खात्, तत्-तंदा, समन्-सम्यभूः यणा तपा, नाजाधते-न बालादं प्रति मोषते, वत: द: खचरस, भृसः-सश्रितः।
Page 776
सप्तमं: परिच्ोद:।
मनु "पाद्य: करुपबोभक्ष रोट्रवोरभयानकेः" इत्युत्ञनयैन विरोधिनोर्वीरमृह्वारयो: कथमेकन (फ)- "कपोले जानक्ा: करिकलमदन्तवुतिमुषि स रसो रस्फारोड्ड मरपुप्तवां वक्षशमस्म्। सुडुः पशवन् शखन् रजनिचरसेनावलकसं जटाजूटपन्यिं दढ़यति रघू्षां परिषृद़: ।" (ब) इत्यादो समावेथः ? प्रणोचते-१इ खलु रसानां विरोधि- (प) मयु सरमादावेय विद्ठयो: समावेश: प्रतिप्रसूतः, तदमाबात् कथ वच्यमाये "कपोले" इसादो विवसयी: बोरयडारयो: बमावैभ्ः? इलमिमायेवार -नर्निविति। एक्वेनि ।-"समावेशः" दयग्रेबान्वयः । (व) कपोसे इति-रघुर्णा परितठ़:,-प्रस्ुः, रामः इ0घं:, [ परिपुर्वंकर् छष्ः हमूरः वा जिषठायां "बभी परिछढ़:" (२२१ पा०) इति निपात: ] वरिकवमण- हवियाववस, वः दन्तः, तख धु्ति-वानिं, सुचाति-इरतोति तवोले, बविसच् इनबंः, नानका:,-गैताया:, कपोसे-गण्हे, [बबचेदे सपमो] मच्डावकेदे उत्वर्थः, (वपोषत विशित् पाछलेन विमवलेन या सदियसमदन्तोपमा बोष्या) सरीभ- बामोट्रेकैष, खर:,-विकसम्, [सेरस्ु "नमिषम्पिकाजस-"(३२१६० पा०) पवि दूवेष चम्र वाष्छोष्य र:] सफारोउ्डमर: [ कूर्यते इति भावे धञ्। "सुरति- खुषनोघन'(६१।४० पा०) इति बोकारख चालम् ] इति कार:,-सोरपं, सफृर्निं- दिति यावत, तेन डडडमर:,-वियसित: इत्र्य:, बबुह्ट: पति यावत, पुषमः- गोमाच: यव ताटयं, वक्रकमखं-वहनपजं, पश्चन्, मनसेति शेष:, तथा रनो- बरार्या-राबसाना, बा: सेमासासां कखबर्ल-सिंदनादमित्वर्य:, सुडः एखन्- धायषंयम्, [उमयत "सचयडेतो: कियाया:" (शशशरद पा०) इति फले मटट- मव्चयः] मटाजूटपरन्यिं-दढयति -- हढ़ करोति, युद्धाबंमिति भाबः।[दढ़गव्दान तत्नारोति इखयें विधि एष्ठवद्ञावे "पृथुमर-इवति वार्तिबात कवारख रत्म् ]। बव पौए: शजारण विरोधिनी खिनी। तथा कि बौरखाव बणनोचरसेना वालन्वन विभाव:, सदोयकमकसखन: डड्रोपन, जटाजूटबन्धनम् बनुभावः। वौरम मिराबाङ बाकाव्ययतया मचानलवम्। पकारख तुनानकी बालम्वनं, तखा: कपोले
शिय़रितरी उत्तम्।
Page 777
साहित्य दर्पपः
ताया पविरोधितायाय विधा व्यवस्था। कयोशिदालम्ब- नेववेन, कयोबिदास््रये क्येन, कयोषिवैरन्तय्येप पति। तन्र वोर- भृङ्गारयोरालम्य नेक्येन विरोधः, तथा हास्यरौद्रबोभते: सभभोगस्व,
पोरभयानकथो:, मैरन्तर्थ्यविभावैक्याभ्यां पान्तभृङ्गारयोः; वरिधा-
बोभक्ेनेति। तेमाव वौरमृङ्गारयोर्भिन्नालम्बनत्वाद्र विशोध:। एवस् वौरस्य नायवनिष्ठलेन, भयानकस्य प्रतिनायकनिष्ठ- लेन निबडे भिवास्त्रयलेन विरोध: । यथ नागानन्दे प्रशमा- अथस्यापि जोमूतवाहनस्व मलयवत्यनुरागो दर्शितः, तत्न "अ्रही! गीतमहो! वाटितम्" इति बद्कतस्यान्तरानिवेशनान्नेर- न्तर्य्याभावाब् शन्तमृङ्गारयोविरोधः। एवमन्यदवि विज्जेयम्। "पाएड नामं वटनम्" इत्यादी च पाए्डतादोनामङ्गभावः करुपविप्रलमभडपीति न विरोध: । (भ)
समावैभ् पति समाधसे, इ्हेति।-विषा-विविधा, व्यवत्या-स्थितिः, नियम इति
दृव ग्रेथान्वयः । चम वित्निष्य दर्शयति, नवेति।-वौरथङ्गारयो:,-वोर्सभोगयोः।
वह्सव्यादावग्रेडवि बोध्यम। विधेति।- विप्रकारिय, चावम्यनैकयेन, चात्रयेक्ेम, मेरनव्येय सेत्यय:, वोरख बहुतरौद्राम्यां वह पवरोध:, एवं शझारस बुतेन, सयानवास्ण बोमतोन तुनैरन्व्यमानेय चविरोध: श्रेय: । वौरमङ्रारयोर्ाखन्न- मेदेन चविरोधं दर्ययति, तेनेति।-उत्नियमेनेवय:। बत्र-"बपोसे-"दखप,
बावन्वमं जानको इत्येयम् चावन्वनमेदादिति भाव:। मिन्नाश्रयतवेनेति ।-उलाइख प्रतिनाययविषयलवेन नायकैक्वे जिबसे मिव्राखन्यनलेन अविरोष: सेवः। प्रममात्रवय
Page 778
सप्तम: परिच्छेद:।
चनुकारे व सर्वेषां दोषाणां नैव दोषता॥।६२२।(म) सर्वेषां-दुःन्नवत्वप्रयतोनाम्। यवा-"एष दुशावनं नोमोत्यादि जव्पति कवन।" पत दुधावनशष्दोडप्रयुळ्ः। (य) अन्येषामपि दोषागामित्योचित्यान्मनोषिभिः । मदोषता च गुगता जेया चानुभयात्मता।६२३।(र)
शीवितिमावकविराणळती साहिय्यद्पंथे दोषिषपणी नाम सतरम: परिचेद:॥०।
दोपलं दर्मयति, पास इवति।-पाछ्ुतादोनां-बडपरसाड्रानामिति भाब:, पतैन विकहण सोया साबारवाङस परियष् एव दोष: न तु साधारबाङ्सेति भाय:। (म) चनुवार पेति।-चनुवारे-बनुबरबे, परोक्षमावकबने अबयः। बनुवरये दुःशवत्वयय चदोषतं बषा,-"सुमनसुषमद्राचौदिव्वादि ववयव्यम्"। मन्टखानुसरये जुतसंसारज्ादोषलं बना-"पशेष व मवित्ाह सूवामाथं यजेति नह" यम प्रयमपादे मोमव्दल निर्विभलियतया चुतसंस्कारतम्: द्िनोधपादे
(य) उदाहरति, एव इति।-दुशायन: -१द्द्रः। पवेति।-चमयुत्ः, न दोष पति भ्ेष:। (र) चन्धेदामिति।-रवि-रतम, पौपिदात् देतो: मनोविमि :- विर्श:, चन्चेषामधि दोषाचाल चदोषता, गुवता, तवा बनुमयात्यता-बदोवलं गुकत्वय
मामात् उमयकपम। 1व शेवभाखाट पोस्सरतपदामम- पच्ितम्रुव्तपतिना बि, ए, उपाविधारिया श्रीमव्जोषामन्दविद्यासानरमहापाव्येय विरचितारयां, तदाव्माष्ां
पतिसंकतार्या बिमवाखार्ना साहिबदपंत्म्याख्ायां सतम: परिखेद: ।•।
Page 779
अष्टम: परिष्छेदः।
गुपानाइ, (क)-
रसस्याद्रित्वमाप्तस्य धर्माः शौर्थ्यादयो यथा।
गुगा: ॥ ६२४ ॥ (ख) यथा खत्वद्गित्वमापस्यातम उत्कर्षहेतुत्वात् शौर्य्यांदयो गुगशब्दवाच्ा:, तथा काव्ये शद्रित्वमापस्य रसस्य धर्माः सरूप- विशेषा: माधुर्य्यादयोऽयि। खसमर्पकपदसन्दर्भस्य काव्यश्प- देशययोपयिकानुगुखभाज इत्यर्थः। यथा चेषां रसमात्रस्व धर्मत्वं, तथा दर्शितमेव। (ग)
(ख) रसत्येति।-पड्रित्वं-अरोदितं, प्रवानत्वमिति यावत, पाप्रथ-प्राप्तसत, वचा शोष्यांदय:, तथा ये पति ऊटनोर्थ, रसस्व वर्माः, ("रसख्" इव्यनेम नाव्य- मरोरम शब्दारयशे: व्यवच्केदः) ते पति शेषः, गुबाः। वयं भावः,-वषा शरोरे परोरियो वर्मा: शोर्थ्योदार्य्यादय:, [चादिपटैन दयादाबिख्यादीनां पहयम] तबा ये बाव्ये रसम्ा धर्माले गुथाः। धर्माप् नामङ्वारा इष सथभी यावदरर्व कायिनी सेयाः। अत एरोतं मयाशमाना-"ये रसखाब्रिनो धर्मा: शौर्थ्योदय दवामानः। हत्वाषंदेतबसे सुरचखब्तितयो गुणा: ।" रवि। (न) सिरवद यवासभ्य हट्टान्दार्शन्तयोष्यंख्यायते, बषेशादिना।- वषा खड, जोके पति शेष:, बद्धितवं-शरोरित्वं, विभाशयक्समुदाययोगेन पूर्षल. मिति यावत्. (बर्ड गावे प्रतोक्रोपाययो: पुंसूवि नोगति। क्रोमेकले त्वप्रथाने
पावनज्वात, जोर्थ्यादय:,-बौर्थयोंदार्यांदयो वर्माः, गुषभव्दपाच्या:,-गुषा दत्यच्धन्े,
Page 780
पटम: परिच्छेद:।
माधुर्य्यमोजोऽय प्रसाद दृति ते चिधा ॥६२५॥ (घ) ते-गुपा:।
क्पेषावच्चिता:, माधु्ष्यांदयोपि, गुषभ््दृवाच्या दचन्वयः। रतेन खन्रसे
धर्मान्तरलाड, खसमपक्ति।-खम्-बात्मानं, रसमिति बायत, समपयन्ति- समुषोषधकोति खसमर्पकायि याति पदानि तेषां सन्दर्भसम् तवाभूतख, बान्य-
तहनन्नोति तवोक्षा:, भवनोति झंषः, चत दषां गुबभष्दृवाच्य्वमिति भावः।
सरेणेततम: खमते तु-रसव्त्वमेय वव्यव्यवहारौपयिकं, न तु सुखत्म्। य्रशा-रसबस्वं वात्यनचथम; व्यवहारयोजन्ु गुबालक्रसंस्कतश्दाथतमेनेि समतेनेवेदसुत्तम; ववस बाव्ययवहारप्योजञचे सति रस्थमव्त्वं गुरखम्षमम ; रसत्वादिव्याव्वत्यये सयतम्, चन्द्ासत्यावत्त्यर्ये विशेयम्। नमु सुधानां शन्दाथंचसंतं प्रयोनेकतां, भवता तु कर्थं रसधर्मत्वमुच्ते? दब्त चाह, यधा पति।-एवां- गुणनां, माववदेन शन्दाधंयोव्यंबच्क्ेदः। दर्मितं-दर्शवयतुमारक्म्। माधुष्यादि- सरपनिरुपर्येनैव चमोषा वसधर्मत्वं व्यक्तीभवष्यति ति भायः। (घ) गुणान् विभजते, माधुर्यमिति।-सुनमम्। वामनयमुख:स्तु बोभ्- बादोनां गृपानां दर्शववत्वं प्रतिपादयामासः, यथा हि-पदव्वाषम माढ़तवं वदन्योज: कबोमराः। चनेनाविष्ठिता: मरायः भ्रव्दा: कोबरसायनम्। सवत्वमोजय मिन्नं प्रसादव प्रचमते। ब्रनेन न बिना सत्यं खदते काव्यपकति: । यवैकपदबद्राबः पढानां भूवसामपि। चनाखितस्न्योनां स ग्रेष: परभो गुपः। पतिपादं प्रतिशोषमेवमार्गपरियक:। दुबंसो दुर्टिभावत् समतेति मतो गुथ्ः। बारोहन्वरोहनति क्रमेश बतथो कि यत। समाधिरनाम स गथस्ेन पूता सरखलो। बन्चे पृतकूपदतवख माधुर्श्यमुदितं तुषेः। प्रनेग कि पदन्ासाः कासं बाडा मधुसुतः। बणा कि किकियते रेखा चतुत चिन्प्छिते: । तवैब बागपि प्राश्जेःसमकगुष गुक्फिया। वश्षखाजठरत्वस् सौकुमायरमुदाइतम। प्रतेन वर्किता वायो कसल्वान् सुतिषमा:। विशटतव वन्तख वमयन्ति शुदारताम। वेत्रियां न प्रपदके यम्ा यूखा: पदक़मा:0
Page 781
साहित्यदर्पणः ।
दति। वष्ामरयदारास्ु ताम् चतुविम्तिप्रबारनाड्ुः, तट्यमा-"स्रेष: प्रसादः समता माधुयें सुकमारता। सधव्यत्तित्षया नातितिवदात्वमुदान्तता। चीत्र- सवाइन्दोरजिखं प्रेथानय सुनष्दता। तहत् समाषि: बोआ्माख् गाततीर्यमय विक्वर:। सह््पः सष्मितत्वय् भाविवत्ं अतिकमा। रोतिकतिसया पौढ़िरयेवाँ सत्यपचये।" पति। तेषु दम वामनादिसन्ाता: पूर्व खचिता एव उति नाव पुनर्निदिंधा मे, ववशिश्ासतु वयाख्यायने: तथा हि-सार्थमविशेषवमितिट्टत्वम् उदात्तता; निविड़ वशवनवस्म् पौर्नितम् ; निरयेकपरिवोषकवाक्ो तत्मर्थवतया मधुरबचनविन्धास: प्रेथः; सुपन्तानां तिउनानास् व्यव्पत्ति: सनन्दता; यथा-"तथ्याजोवनिरस् मातरम मा नोषख मा जोवतो भूबाडाऽजनने: किमन्म! ननिना जन्तोर्वधा जोविनः। यस्वामेय न बन्दते न बणते नोपैति नानोकते नोपसोति न मन्यते न मनुते नाध्येति न स्यार्वति ।" दूह पजोषन्यजनन्वादिसुपन्पदाना, तथा बन्दते यत्ते प्रमतितिङन्तपदा- नाख व्यपादमं समस्दृतासाचकम्। पदानामाम्यनरोम निगूढ़ाभिप्रायवस्वं शैभाम; यधा-"केवलं दर्वत क्तंवाचिनः प्रत्ययानिष् न जातु कर्मचि। वातवः सृजत- मंहमामय: सौतिरव विपरीतवारथः ।" दड पबयमावमेव प्रतोतम्य सघेष्य सत्- व्वादिभव्दानामन्निंगूढ़ाथंकपेथ सूव्लेन सौआम्। व्या्चार्थवच्ष्दवखं गाभोर्यम; यमा-"मोधो वारय पुछरीक्षममितं तन्वात्ानी विक्रमं चक्ाहं वह पादयुम्ममवनों दोचा समयुदर। बओों सूनिक टे निवेशय भव ज्यायान्दिषौष्षस्यतेविंन्रान्त:वरपैक- वौर! तदपि घाती हरिः खत्सि।" बव व्यखनया तत्या नाम्यवक्केदेन पुछरोक- धारयम्, चमितवतमाजितं, वरावक्केदैन वक्रचारितवं, दन्तावातेन भूविदारयं, बखलाइबइतोएःखखत्म्, अपेन्द्रत्वञ् बोष्यते पतति गाभोप्यम्। विस्दतरूपेय वाक्य- विन्वासः विस्र; वनतिविस्तरते: पदैः वमिधेयार्थपतिपादनं सङ्वः; बषा हि- *स मावतिषमानोत-मरोषविद्ृतव्ययः। खडाखोयां पुनषक्रे विव्यापाचार्थकं प्ररें:।" यम प्रस्तुतख् युद्धवर्णनप्रसश्गख चवान्तरवाकयविसारिय विक्ेदे रसमत्र मिया पतिविस्द्रतत्यापि प्रतिपावस पादययैनैय समापनात् सद्ेन्पलचथसद्ति:।. सवसम्मितदद्वर्खवं सम्यितत्वम्; बया-"कैविहसुनि नो बाचि कैविशचि न बखुनि। बाधि वस्तुनि माप्यक्े नाने वाचि न बसतुनि।" वद पदपदार्थयी: तुखासुवित- महायंयत् समलवेन सम्पिरितत्वम; मावैन बाकास समिष्यनिर्भोवियम: गविर्माम घारोहावरोडयो: करमः; यवा-"बराहः बच्चाथं वितनतु स वी बख अनसस्कक्ा-
ई दराशियर मिमिते बसुमती।" चम पूर्विकदि सरख सत्यानेन, पणंभी य मान्देन
Page 782
पष्टम: परिच्छेदः। [420]
तव- चरित्तद्रवीभावमयो द्वादो माधुर्य्य मुच्यते ।६२ ६।। (ङ) यत्तु केनचिदुतं "माधुय्यें दुतिकारणम्" इति, तब्र; द्रवौभावस्य आसादसरुपाङ्कादाभिनलवेन तत्वार्य्यलाभावात्। द्रवोभावस साभाविक्ानाविष्टत्वात्म ककाठिन्यमन्युक्रोधादि- क्वतदोप्तत्वविष्मय हासाद्यपहितविचेपपरित्यागैन रत्याद्याका- रानुविद्वानन्दोद्योधेन सहृदयचित्तार्द्रपायत्वम्। तञ्व (च)-
गतिवेदितव्या। प्रक्रान्तस परिरचयं रोतिः। विशेषप्रवारेय अभिधानम् उलि :. य्था-"कुशलं तस्या :? नोवति कुमलं पृष्कामि जौवतोत्यक्तम। पुनरपि तदेब वध्यासि? स्ता नु कथयामि या ससषिति?"॥ सेमप्रश्रे तसैब सत्तमसत् वा उ़य- रयितुसुचितं, तदमुक्ता छांत्तवातुय्येध नोवितमानशेषत्वप्रतिपादनात् पयमुक्के- विंषय:। एकेः प्रौढ़: परिपाकः मोठि: खात्, यथा-"सभ्यड्ता वमुमती दरवितं रिपूर: चिप्रक्रमा कबलिता बलिराज्यणत्म: । पवैकनन्मनि ऊतं यदनेन यूना जनावये तदकरोत् पुरुष: पुराषः ।" इति सङ्ेगः।
खर्प इत्यथ:, [साध मयट्] ह्वाद:,- वानन्दविशेष:, माधुर्य्यम उचचते। "बाह्ाद- कत्वं माषुष्य प्रङारे दुतिकारयम्" इति काव्यप्रबाशः। (छङ्गारादियु चनुभवस्रितमेय बाह्ादजनदलं, तदेब माधुर्थ्यम्। तथ्योत्कार्षाचायकत्वमाह-दतिकारषनिति)। (च) तन्मसं दूषयति, बत तिति। बाखादृम्रुपः यः बाह्वादः तज्मात्
बाहादातिरिक्स द्रवैमावसय निरवंतुमय्कातया बाद्वाद एव पर्थवसानम: एव-
दत्यव्वाद एव माधुर्य्यपदार्थ इति भाषः। मनु द्रवोभावसावदाव्वाद एव भवता सचयने, तक्षय रसाभिव्नतया रसचर्मत्वं नोपपद्ते दव्यत चाह-द्रवोभाष शि। काठिन्यादिपरित्यागख रसोडोषहेतुलवं दर्भयति, खाभानिक्ेति।-खाभाविवं-
-योक:, क्रोष :- कीप:, [बादिपदेन मोहादोनां परियः] ते: अत-जनितें,बन् वं-मनसी ज्वचितत्व, दग्धप्रायतमिति यापन, विअ्वय :- पवितिता, सायः स्रा- X8
Page 783
[4r] साहित्दपंयः।
सम्भोंगे करुणे विप्रलस्भे भान्तेऽघिकं क्रमात्।९(*) सभोगादिभव्दा उपलन्नवानि, तेन सभभोगाभासादिपु सस्येतखय (ज) ख्ितिरसैया। यथा- मूद्ि वर्गान्तवर्णेन युक्ताष्टठडढाम् विना। रगो लघू च तद्दातौ वर्गाः कारणतां गता:।
बबोषपुर्व हाखम्, [चादिपदेन चवज्ञादोनां वहषं ] तै: उपहितः, -उव्पादितः,
रव्वादोवास [चादिपदेन शोषप्रथ्मयो: परियष:] चाकारष-परियत्ा, परि- पोषेशेत्थं:, सदुविकस्-संवसधितस्, धानन्दस उबोधेन-चाविर्भावेय, सप्दयानां -सामाबिकाना, चित्तस चार्ट्रपायत्वं-प्रायेय चार्द्रोनावः, गवितत्वमिति यावत्। एवस उङरकरपशनरसोडोचानतर जायमानो रत्वाद्यावषय: सहदर्याचत्तद्रवी-
रिव वयिदेकी वर्मः चसि, स एव माधुय्ये, येम सामाशिकानां चिसं ट्रबोलर्वात, रव्वादोनां रसकूपतया परियामेन तस्य रसर्शात्तत्वम" प्रति वदन्ति; तुद्र, तव साहनथमंसख्े मानाभवात्। न य दुतिरूप कार्य्यान्यथाइनपपच्या तत कल्पनमिति बाचं, तखय एसखमावेनेय सिडल्ात, तदथे धर्मान्रकत्पनाइनौचित्ान्, गुज्नथ्य्ांदौ तु मत्ययसिद् एव साट्भवमंः। अन् तु-सुत्रवत्वमेव माधुथ्यें काव्यषमः?
(ड) माधुर्यविषयानाड, सभ्भोगे शत।-सभ्भोगपेया करुषें, ककण- येचवा विप्रवस, तदपेथया मान्ते, कमात्-उत्तरीत्तरम, पचियं-सातिभय- मित्य:। कोंपत-"बडसे इति विप्रवर्नवशेषथमाङ्ुः, तब; "वसुपाताद्य सब दुततात पंब्रसी मता: इत्लेन यडपेइि चिततद्रवीभावखाज्ीकारय आधुयखोवादात, "सपसारय घनसारम्-इव्वादी विप्रलसान्रेडाप मापुर्थ्यीय- सथाक। पत एव प्रसाश्कताइसयृतं-'अ्रफार" (चर्बात् सम्ोगे) इलका "कढ़पे
Page 784
पट्टम: परिच्छेद:। [ave]
भव्ृत्तिरत्पव्वत्तिर्वा मधुरा रचना तथा ।६२८।(भा) यथा-
जनयन्ति मुडुर्यूनामन्तः सन्तापसन्ततिम् ।" (न) यथा वा मम- "सताकुष्तं गुन्नममादवदत्िपुष्त चपलयन् समालिङ्गबनक्कं हुततरमनङ्कं प्रबलयन्। मरनन्दं मन्दं दलितमरविन्दं तरलयन् रजोवृन्दं विन्दन् किरत मकरन्दं दिभि दिशि॥" (ट)
नामू, चन्तवषेन-चरमवरॉन, वुत्ता:, बादयी मान्ता इवरबः, वर्षा:, टठडढान् बिना-टठडढानां मृदि चन्तवर्षंयागेवि न माधुर्य्यामिन्य्रिरिति भव:, खघू-
नतु गुववपरोतो इति भाब:, रती-रेफपकारौ, "खयं हाराबारा नखत जय. वारा झुवसयात" दव्यादी, तथा-"सपसारय चनसारं कुष हावं दूर एव मिं बमलै: ?" इत्यादी व दौर्घातुखारयोगेन गुरोरपि श्फख मापुर्थ्यव्यक्ञवत्वदयंगात्; वेचिस-"बघू प्रखान्ो" इत्याडुः, तन; "सरः खपः खबः बाढः" इलादो, तथा-"परम्परस्परिंबरः खयंवरः" श्वादो व रेकव्य इसानलेन मापुर्थय- व्यच्चकत्वापते:, "पुरी रेवापारी गिरिरिति टुररोइशिखर:" डव्वादो इस्ानता-
बारपर्ता गताः। तवा चठति :- उतति: समासः तद्रड्िता, वा-पपबा,
बारचता नता इति शेष:। (व) उदाइरति, वषेति।-पनकस-प्ञामस, मङससुकः-नद्रप्र- निवेतनानि, तथा :- पान्तावाः, चपादण सख्य: -नेवानवोटिव्वानि, सुङ् :- पुनः पुणः, यूणा-तदणामाम, पमत:,-बन्तःपरये, सन्तापसनतिं-स्तापातिभयं,
Page 785
[a8.] साहित्यदर्पपः ।
श्रोजश्वित्तस्य विस्तार-रूपं दीप्तत्वमुच्यते। वोरबोभत्सरौद्रेषु क्रमेणाधिक्यमस्य तु ॥६२६॥ (ठ) पख्य-श्रोजसः । प्र्रतापि वौरादिशब्दा उपलच्धपानि, तेन
वर्गस्याद्यततोयाभ्यां युक्तो वर्षो तदन्तिमौ। उपय्यधो द्योर्वा सरेफष्टठडठैः सह॥
मटवन् :- मत्ता:, पलिपुत्ना :- ममरसमूडा: यमिम् ताटयं, लताकुख्तं-पता वेष्टितविद्ारय्यानम, (बवर खतापदं सुरभिपुष्यव्वताबोचकत्या सार्थंकम्) चपम्गम् -वम्पयन्, बङ्गं-भशेन, समालिङ्न्-सृन्म्, टुततरम्-पतिशत्रम, बमङ्गं- बामं, शवखयन्-व्डंयन्, दलिसं-विकसितम्, चरविन्दं-पद्म, मन्द मन्द तरखयन्-कम्पयन्, रजोहन्टं-परागपुञ्ज, विन्दन्-खममानः सन्, दिवि दिभभि मकरन्दं-परथपरमं, किरति-विधिपति। शरिखुरियो वत्तम्। चवर प्रमङकमेष
दन्त! वान्स विक्केह मधुरोवि न रोषते।" इति। सुक्मारायंद्योतकरचनाया माधुर्य्यव्यन्रवत्वं यथा-"उचितं गोपनमनयोः सनयोः कनकाद्रिषरमतस्करयीः। बवमानितविषमण्लमुख मण्डल्बमीपनं बिर्मिति ?।" (ठ) बोनीगुथमाइ, बोज पति :- विततन्-मनसः, विसारकपं-बिस्फार-
श्ीवदुःखसनििव्रसुखविशेष: सएव वित्तविस्ार:" दब्याङः, नम्र; बनिषठुराच्रपाय-
दवि वान्यपकाशः, तत्र; बोदादिम्य एव जायमानदोततत्वस्ेव बोजःखोकारेय एप- पत्ती तव्जनकचमान्तरबलपने मानाभावात्) धेन सच्चते। चोजोविषयानाड, वरेति।-वोधापेचया बोमसे, तदपेचया रोड, चक-ब्रीनस 5ब्यं:, चाषिकाम् -पातिव्य्यम। रोध्रवोरे व निव्ुतिसम् बोन:, मौमके तु मचर्थयसेशयुविकं,
--- रमने मेवलापेएश रोट्रवोरयोरोजय: चाविकाम्।
Page 786
पष्टम: परिच्छेद:।
शकारस्ट षकारस तस्य व्यञ्जकतां गता: । तथा समासबहुला घटनौवत्यशालिनी ॥६३०॥ (ड) यथा-"चसमुज" इत्यादि। C. चित्तं व्याप्रोति यः च्िप्रं शुष्केश्वनमिवानलः। स प्रसाद: समस्ेषु रसेषु रचनासु च ।६३१। (ढ) व्याप्रोति-भाविष्करोति। शब्दासद्याञ्ज का अर्थ-बोधकाः श्ुतिमावत:॥६३२॥(ष) यथा- "सूचोमुखेन सर्देव छतव्रणसवं मुक्ाकलाप! लुठसि स्नयो: प्रियाया:।
(ड ) चोजोव्यन्रदान् वर्णादौनाड, वर्गसेवि।-वर्गस बाववतोयाभ्या वर्णम्यां युक्तो तदन्तिमौ-दितोधचतुर्वाबित्वय:, तवाखेन युक्तो द्वितोय:, ढतोयेग युत्तवतुष: इति बोध्यम्, उपरि-व्ञिरि, बषः,-पदतले, वा दधो:,-उपर्य्घी- मानयोरित्ययं:, सरेफ,-रेफयुत्त: वर्षः; क्रमेष यवा-चकः, चद्म्, चार्द्रम् उत्वादि; एतटुपखच्यं, माधुर्थ्यव्यञ्जमातिरित्तो युत्तो विसर्गयुतष वर्ष चोजो- बच़क :; पत एव "उत्कृचोत्कत्य" दत्यादौ, "यो यः पाजाखगोते" इत्यादौ न
एतदुपाटानं सार्थकम्; तैन-"नावतन्तममुं टूराटूरोअतपराक्रमः। बखोडय शोषबामास मातक्रमिव केमरो।" दव्वादो बीजोव्यञ्रकत्वसुपपत्रम्। (ढ) प्सादमाइ, वितर्मिति।-पनख:,-पग्रि:, गुप्-नौरसम्, इन्म-
प्रसाद:। प्रकाश्तताइप्यत्र-'युष्नेश्नादिवत् सच्छ-जखवत् संडसैव बः। न्याप्रीत्यन्वत् मसादीडसो सवंत्र बिहितिदि:।" पम। (-) मन्दा पति।-रुविनानव :- नवषभावेपैदेबय:।
Page 787
[4B२] साह्टित्यदपणः ।
वाणे: सरस्य पतशी विनिळवत्तमर्मा खप्नेडपि तां कथमहं न विलोकयामि ?"॥ (त) एषां शब्दगुगत्वञ्न गुण त्योच्यते बुधेः ।६३३। (थ) "शरोरस्य शोय्यांदिगुपयोग इव" इति श्रेषः। श्ेषः समाधिरौदार्य्यं प्रसाद दति ये पुनः। गुणाश्चिरन्तनैरुक्ता शजस्न्तर्भवन्ति ते ॥६३४।।(द) शोजसि-मक्ना ओजःपटवाच्चे शब्दार्थंधमविशेषे। तव श्रेषो बहनामपि पदानामेकपटवड्ासनात्मा। (ध) (त) उदाहरति-यर्धेति। मूयोति।-हे मुनाकसाप !- मोकिकडार! न्व मूयोमुखेन-पतिसूत्ग्रथ्रोति भाव:, सजत्-एकवारमेय, नतु पनःपुनपिति भव:, करतव्रमः,-क्रिद्रित दचयः, सवप्रवेधारथमिति भावः, (तवादवि) प्रियाया: सनयो: लुठमि-सुषितो भर्वास, वहं सरस्-कामस्य, वाये:,-मरेः, गतभः विनिक्मं-विशेषेष छित्रं, मर्म वष्य तथाभूतोऽपि, खंप्नेपि तां-प्रियां, वर्य न विषोकयामि ?- पश्यामि? वसन्तिलकं वत्तम्।
योययंदिरामवमंख कथा शरोरवत्तित्वं, यथा वा स्थुलवादेः शरोरयमंख चात्मवृत्तित्वं परम्परासष्बन्धेन, तका उये:। नमु गुपानां रसतततित्वस निवतपरम्पराया: सम्बन्धत्वप्य व कव्पने गौरवम, अतः शन्दाशंतत्तित्वमेव कष्पयितसुचितम इति चंत, न; रचित् नौरसे युधालिव्यञ्चकशव्दाथयो: सभभवेवि माधुय्योदेरतपलन्नात्, क्राषत त्ष्सननवेदवि रसतेनेव तट्पलन्ास्त रस्ान्वयव्यतिरकानुविधायित्वेन रसउत्तित कहनस्येव चौचित्यात। गुषहत्तिय्ात खात्तथोपस्थापवत्वकपेति बोडन्यम् ; प्रकाश- सताडप्यभिहितं-"गुथवच्या पुनसेषां वत्ति: शब्दाधयोमंता" इति।
समाधानमाह, श्रेष इति।-सनेवादयः चलवारी ये गुणा: चिरननै:,-पराचीमे:, उत्रा. ते योजसि-परम्परकषा बीज:पदप्रतिपाये ऋव्दायंगुवविशेषे, चन्तमव्त- वनतर्मता: सवन्ति। (v) वोजलीनि/- भत्वा सबरया। अेषमाह, नमेनि ।-तव=ते मच्ये
Page 788
पट्टम: परिच्छेदः।
यथा- उन्ज्जज्ज ल कुञ्न रेन्ट्र रभ साSSस्फा ला नुबन्धोइतः सर्वा: पर्वतकन्दरोदरभुवः कुर्वन् प्रतिध्वानिनीः । उच्चैरुच्चरति ध्वनि: श्रुतिपथोसाथौ यथाडयं तथा
भयं बन्धवैक्व्यात्मकल्वादोज एव। (प) समाधि :- आरोहावरोहक्रमः, आरोइ:,-उत्कर्षः, प्रव. रोड:,-अपकर्षः, तयोः क्रमः,-वैरस्यताऽनावह्ो विन्यासः। यथा "चननडुज" इत्यादि। पत्र पादवये क्रमेग बन्धस् गाढ़ता, चतुर्थपादेतु अपकषः। तस्यापि च तोव्रप्रयत्नोच्चार्य्तया श्रजखिवता। (फ)
दसथं:। एकपदवम् भासनं-स्कुरगम, पात्मा-खरपं यस् ताटभः, म्न्दषमविशेष: श्ेषः; अत एवोतं प्रकाशकता-वहनामपि पदानामेकपदवड्ासनात्मा यः स्रेषः, यथ चारोडावरोडक्रमरूपः समाधिः, या व विवटत्ववचबा उदारता, यबौनी मिश्रितशेबिल्यात्मा प्रसादः, तेषामोजसि चन्तर्भावः" इति।
यः चास्फाल:,-शुख्डास्फालनं, तस्य चनुबन्धेन-सातत्येन, उडतः,-उद्गतः, (पचे -तेषां रमसेन-दषेब, यः बास्फार:,-उत्यानव्यापारातिभयः, तस्य समुषश्धेन-
पर्धा च उन्माथी,) उस्े:,-महान्, चयं-विन्दुस्म्बब्धी, ध्वनिः सर्वा: पर्वताना बन्दरोदरमुब:,-गुहाव्यन्तरख्रानानि, प्रतिध्वानिनी :- प्रतिध्वनिमतीः, कुवन्, (पच्चे-अन्दनिरुद्ा:,-जलपूरबेन निःशव्दा: कुरवतो,) यचा उपरतति-उत्तिष्ठतति, तथा पराय :- वाहुल्येन, प्रेडं्ि :- पलड्िः, चमद्ेत भहः चवखा पयं वेषा- विज्ञतसिन्धुजलं, ("सव्धाम्यविक्वती देखा काषमर्य्याद्योरपि" इबमरः) उङ्कति -उतिष्ठति] भार्टवबिक्रोड़ितं उत्तम्। (प) वयं-गुप इत्थय:, बन्स-रचनायाः, वैमव्याताकत्वात्-डम्वररूपलात्।' । (फर) रमाषिमाह, समाषिरिति।-उत्कषं :- नाढ़बन्वलम्। चपमर्ष,
Page 789
[aa8] साहित्यदपंः ।
उदारता-विकटत्वसचण, विकटत्स पदानां नृत्यवाय; लम्। (ब) यथा-
भर्पिति रवितमासोत् तव चित्रं कलस।" (भ) भत्र च तना तानुसारेय रस्षानुस्तन्धानमन्तरेणेव शब्दप्रौढ़ोति माचेपीज: । (म)
उत्कर्पोपादाने व बेरययं तत् बव न सर्वति स दत्ये:। मदु कमनिषन्वो- हत्करषापवषंथी: समावेश्ः समारविरिति फखितं, तवापवर्षख वयमीजज्न्तर्भाब: ?
पादे चारोडावरोडनम: सन्वनोति, तवारोडपूर्वोडवरोडी यषा-"निरामन्दः वौन्दे मधुनि मपुरो वालवकुले न सालेडनालन्यो सवमपि खबक्े न रमते। प्रियड्रो नासड्र रचयति न चते विर्मति अरंजप्ोद्योलाकमलमधुपानं मधुबर:।" सबद् दांत लघुक्यवोश्चारणेनावरोड्: । चवरोडपुर्व चारीड़ी बचा-"चयमुद्यति
(व) बौदार्ययमाइ, उदारतेति।-विकटतं लचगं-खडपं यखासपभूता। मृधत्प्राथत्वं-प्रायेय नर्तनश्ञोलत्व, प्रत्येकं पदक्केदातृ इति माय: ।
वाना, खपरयविनिविष्टः ["सुषरय" इति पाठे-मोभनपादी, मुनोमलपादे दसवं:] गपुरे:, तब-मृचभाखार्यां, चितर-विचिव, कखं-मचुरं, भविति- "न" इखाबारकं, रवितं-रखनं, भ्ब्द पति बावत्, बासोत्। (म) नन्वव वोरादिरसामाबादोज एव नासि, तदाखकी एतदोयमनगाढ़ले
प्रयोनानां मतानुसारैय, ये गुखानां भब्दावंचर्मत्यमेव वहृन्ति, तन्तैनेतर्ई:'
Page 790
पष्टम: परिच्छेद:। [a8]
यथा- "यो यः शख्तं बिभतति सभुजगुरुमदः पाएडवोनां चमूनां यो यः पाश्लालगोते शिशुरधिकवया गर्भश्य्यां गतो वा। यो यस्तत्कर्मसाच्तौ चरति मयि रणे यथ यव प्रतोप: क्रोधान्धस्तय्य तस्य खयमिष्ट जगतामन्तकस्यान्तकोडहम्" ।(र) माधुर्य्यव्यञ्जकत्वं यदसमासस्य दर्शितम्। पृथक्पदत्वं माधुष्य तेनैवाङ्गोकतं पुन:॥६३५।। (ल) यथा-"खासान् सुश्जति" इत्यादि। (व)
(य) प्रसादमाह, प्रसाद पति।-बोजोमिश्रितं सैवित्यं-पन्चनखथीमायः, पातमा-सदपं यम्य ताहय:, शविष्चयुनवश्नगाढ़तमिव्वर्थः। समाधी शोके तव्पादे वा योण:प्रसादयोरव्यतरख पुनरुन्जनं मास्त, जव तु उमयो: निमज्जनो नाजनश्मेष सम्पर्क :; ततुतं वामनेन-"सम्पृतौ खल्वोजःप्रसादौ नदोवेविषा- बदुदहतः" इति। (र) उदाउरत-ग्रथेति। य इति।-व्याख्यातपूर्वडयं बोप: ४२६ पृष्ठे। चम्र प्रतिपादं बन्वसय गाढ़तं मध्यमवर्शनी शैविव्यब्ासोति द्रश्व्यम्। (ख) प्राचोनोतं माध्य्यं नव्दगु्ण समावते, माधुथ्येति।-चसमासस-"बहन्ति रस्पद्वत्तिरवा" दति वचनोतखय समासाभावस, यत् माधुर्य्यव्यस्नवतं-माधुष्यगुषावि- प्ारकत्वं, दर्मितं, मयेति शेष:, तेनेव पृथकपदत्ं पुनः माधुयों, प्राचोनोत्तर्मिति शेव:, पह्ोशसं-खोअतम्; एतेनास परम्परया खोले माचुष्यें एव चन्तर्भाव उति बोध्यम्; एम एव प्रकाशसताइप्युत-"पृथकपदत्क्पं माधर्थ्यं भद्वा साचादुपात्तम्" इति। (म) उदाइरति, न्ाध्तानिति।-(व्याख्यातमिरद भाक् १६६पृष्ठे)। चव सुनावव्वरोमिति प्रायकवमानेति व समासससवेवि पृथ्रकपट्त्वख दोघंसमासराक्ित्ये तात्य्व्यांव दोष: । यहा -"वाखे! नाय! विमुख मानिनि! वर्ष रोषान्ाय मिं कतम् ? सेदोडबासु न मेऽपराध्यति भवान् सवेडपराचा मयि। तत् मिं रोिति मद्गदेन बचसा? सस्ावतो बुसते? नन्वेतनम का तवाबि? दविता नायोबता हसते।" एतदुदाइरणं बोध्यम्।
Page 791
साहित्यदपण: ।
अर्थव्यत्त: प्रसादाख्य-गुणेनैव परिग्रहः। अर्थव्यत्ति: पदानां हिभटित्यर्थसमर्पगम्॥ ६३६।।(श) सष्टमुदाहरगम्। याम्यटुःश्रवतात्यागात् कान्तिश्च सुकुमारता ।६२०। (ब) भ्ङ्गेक्वतेति मम्बन्धः । कान्ति:,-औौज्ज्वव्यम्। तज्च डासि- कादिपद विन्यासवेएरीत्येनालौकिक शोभाशालिलम्। सुकुमा- रता-धपासथम्। अनयोगटाहरणे स्ष्टे। (स)
यहमं, दि-यतः, पदाना भिति पर्थेसमर्पथम-पर्थाववीय:, वेति चष्याष्ार्यम, सधत्यांि: । एतैन चथ प्रसादे एव बन्तर्मावी बोहन्य:। प्रकाशकदप्वाह्-"प्रस्रादे- नायव्यनग्टछोता ईि। (व) चिरन्तनोक्तां कानिति सुकुमारताञ्त समाधसे, य्राम्येति।-व्राव्यस- दोषविशेषन्त्, दुःनवतायात् त्यागात्-परिदारात्, कान्तिर्नाम शब्दगुप: सुकुमारता- नाम वन्दगुखय, पत्ोकत दति शेष :; तब ग्राम्वदोषपरित्यागन कान्ति:, दुःशवता. परिणागेन मुकुमारता इति बोध्यम्।
सषधकसंकीति यावत्, नियुत इति हालिक: [ "तव नियुत्:" (४1४ा६८ पा० ) इलि ठम] इलेन भूमिकर्षफकर्ता मथरोपयनिपुषी निअ्वटजातिविशेष:, चाषेति प्रथिदम [चादिपदैन तवाविषप्राक्कतनरवाल्ाटिपरियरः ] तेवां यः पद्विन्यास:,-
शोमा तथा माखते-शोमते इति तथात्वम्। सुकुमारतामाह, सुक्कुमारतेति।-चपारष्य
.-
Page 792
पटम: परिच्छेद:। [480]
क्रचिहोषस्ु समता मार्गाभेदखरूपिगी। अन्यथोत्तगुगेष्वस्या अन्तःपातो यथायथम्॥६३८।(ड) मसुपेन विकटेन वा मागेगोपक्रान्तस्य सन्दभंख्य तेनैव परिनिष्ठानं मार्गामेद: । स (क) च कचित् दोषः। तथा हि- भव्यढाङ्गम रुढ़पाणिजठ राभोगन्न बिम्वदपुः पारीन्द्र: शिशुरेष पाणिपुटके सम्मातु किं तावता ?।
स्रोतःभोषपरोषगात् पुनरितः कल्याग्निरत्यायते ।"(ख)
(र) प्रायोनोक्कां समता समाधन, कचिदिति।-मार्गन-रौते:, बभेद:,- सभिव्रता, अपरित्याग एव इत्ययं:, खकपं तहियिते पखा इति तथाविधा, समता- समभावैन पदरचना उत्थये:, कचित-कुवचित् प्रदेशे, सकुमारबन्मध्ये उद्दतार्धों- पश्ितो, प्रौढ़वन्धमध्ये सुक्कमारीपस्ियिती वेथथे:, दोष: सात्। चन्बधा-प्रक्रान्त- मार्गयोग्यार्बानुपसितो इत्यय:, उशगुशेषु-कवितेषु मापुर्थ्य सौक्षमार्थ्योनःस गुरेषु, पखा:,-समतायाः, यथायरथ-यथासम्वं, सुककमारमार्गभेदस माधृुय्य सौक्कमय्यो: भ्रोढ़मार्गभेदख व् बोणसौत्यथ:, चन्तःपातः,-चन्तर्भावः। (क) मार्गाेदपदखाथमाह्, मसषेति।-मसषेन-सुकुमारिय, वियटेन-
- उत्तमार्वेवैद, पूर्वप्रणाल्या एवेतये:, परिनिष्ठानं-समापनम्। -मार्गाभेदः।
गठरख-उदरख न, बाभोग :- विसतार: यस तथाभूतं, बप्ुः,-मरेनं, विशन- दधानः, एव: मिग्: पारीन्द्र:,-सिंधभावबः, ( "करठोरवस्तु पारीन्द्र: कैसरी गण- मोहन:" इति हरावळो) पाणिपुटके-पुटकाकारिय संयुक्ते पायिहये इत्यबे:, सन्मान्ु-सेम्यक परिमायं प्राम्ोत, तावता-तेन सव्युद़ाइत्वादिना, किम् ? न काषि तख माहात्मशनिरिति सावः। डानेरलावसाइ, उय्यदिति।-उद्ताम् -उदयं
"वधोयमट्गव्ेम इसिनो अर्यावहताः। दूषादेय प्रखायन्ते रत्दस्तरो स इश्रते।" शुमयममगज़ वियेषा पानिचर्थ:, सतल मोडाम :- बलट् यः दानार्षक जसदः
Page 793
साह्ित्यदर्पय।
अत उद्ततेऽ्यें वाच्चे सुक्कुमारबन्वत्यागो गुण एव। धनैवं- विधस्थले माधुर्य्यादावेवान्तःपातः। (ग) यथा-"सताङ्कुख्वं, /गुन्जत्" इत्यादि। गरीजः प्रसादो माधय्य सौकुमार्य्यमुदारता। तद्भावस्य दोषत्वात् खौकता अर्थगा गुणा: 1६120 (घ) भ्रज:,-सापिप्रायत्वरूपं, प्रसाद:,-पर्थवेमत्यं, माधुर्य्यम्
स्पष्टान्यदाइरणानि। (ङ)
नखराशि:, वस सोतस :- प्रवाहय, भोषये रोषणं-क्रोध: यथ्य तवाविधान, इतः, -पजात् सिंहमियो:, कल्पाग्रि :- प्रणयानलः, सलायते-चव्प दव भाषरति। परार्ट्षबिक्रोड़ितं इत्तम्। (ग) पवेति।-पवर-डितोयाडे, सद्ते-उत्कटे, वाब्रे-वत्ताव्ये, (माधु- य्यांदो इवयनेन सोकुमार्व्योजमोग्रंहपम्। बोजोविपर्य्यास: सौकमाय्यं, तथ दोर्घ समासराहित्येन परुषवर्शना त्यागेन च सर्वात) एवंविधस्यानेषु सुक्मारमामांभेदख
(घ) साम्पतं प्रयोनोक्तानाम् चोज:प्रमतोनां पज्चानां तथा वच्यमायार्य- व्वन्यादिस माध्यन्तानाथ् पञ्ानामयगुदानां दोषामावादिमिरक्रोकारमगृप्तच़ यषा- वधसुपपाध्यति, चोज इति।-बोज:प्रमृतयः पञ्च तदभावख्-तेषामोज.प्रभ्तौनामू, पभावस् ससक्रावद्येत्ययं:, दोषलात-दोषलेन बशीकारादित्र्यः, स्थना: गुपा: सोहता:, घोशप्रयृतोनामभावख दोषलेन खोबारात् तक्द्राबस्याक्माभि: दोषा- भवतवेनाङरोजता:, न पुनर्गुबत्वेन इति भावः। "बधप्रौदिरोज:" पति तु प्राचीन- खचयम्; सा प पदविषा-"पदाथें बाकरचना वाक्याहें च पदालिषा। मढ़ि- व्याससमासी व साभिप्रायत्वमख् थ ।" रति; तवास्प्रकारणतृट््यख वेचिचामाद- प्रयोजकत्वेन गुथत्वाभावमये दर्शयष्यति, चरमप्रकारनु दोषाभावत्वेनेव सड्दाति।
1मोपतारामिप्रविय पयृतात्मित्यं:, प्रपुष्टाषत्द्रोषराहित्यमेय इति भाङ।
Page 794
चट्टम: परिच्छेद:। [a82]
अर्थव्यक्ति: खभावोत्त्यालद्कारेम तथा पुनः।
अङ्गोक्वत इति सम्बन्धः। अर्थव्यक्रि:,-वस्तुखभावस्फुट- तवम्। कान्ति :- दीप्षरसत्वम्। (छ) स्पष्टे उदाहरणे।
पर्धानां बैमव्यं-विञ्दीभावः, प्रसादः; अधिकपदत्वदोषराडिय्यमेय इति भागः। एकवैचिय्ं-विमिसरुपतं, विचिवया उत्ता तस्यैब पयक् पुनः समपंथममिति वाबत, माधुर्थ्यम; धनवोकतत्वदोषरातित्यमेब इति भावः। चपाठष्यम-पश्रुतिकटुत्वं, चमदखार्थस उत्रिवेचितावद्यात् सुक्कमारम्रायलवेन प्रतिपादनमित्यय:, सौकमार्य्म; समङ्मरूपाश्चीलत्वनोषराहित्यमेव दृति भाब: । पयाम्यत्वं-रिवसया पामरप्रयुन्य- मानतवं ग्राम्यत्वं, तहविव्लणच्षथतमय्राम्यत्म्; दतरणनाप्रथोज्यत्वरूपमित्वथः, उदारता,
पढत्वानवोक्कतत्वामङ्लरुपाश्चीख् य्याम्या्ब्ा निराबरणेन व साभिमायत्रूपमोज:, चंत्वेमस्यात्मा प्रसादः, सतिवचिताकपं माधुयेम, चपारुप्यकपं सौकुमार्य्यम, पग्रान्यत्वरपा उदारता व खोऊ्वता" इति। स्शनीति। सप्रमपरिक्ेदे पपुष्टाधंत्वादिक्ानां पञ्चानामुदाहरणबिपय्ेयार्थकानि दत्य्थ: । क्रमेष यथा-कुष्य। हरसापि पिनाकपा्ये: इति; विपय्येयस्तु-"सदाशिवं नौमि पिनाकपािम" पति। "दुवया कन्यका रप-यौवनारमश्नाखिनी"पत यौवननवौनत्वप्रतिपादकमारण् प्रदमचिकम ; विपर्य्यस्तु-"चपासी इक्तो मे विमषमबिकासोपदगतः।" चव अयोपदमित्यनेवेव नितम्बस्य बोधात् विशेषयमप्रयीगकम्। "भातू: सदा युत्ततुरत्र एव दत्यादि; विपय्यधस्तु-"सदा चरति" इति; "सरसीय कोतिंशेषं गतवति सुवि विक्रमादिते" चव मरणे कोर्तिशेषशब्दः; विपय्येयस्तु-मतादिभब्दः। "कामं वन्दर्पचाणाली मयि वामाधि! निरदयः। रतिमत्तिमदेहलात त्वयि निर्भ्र: किमु?॥" विपय्ययस्तु-"बन्धे! कामयमानं मां न ववं कामयसे कथम्?" इति।
खभावोत्-तव्राम्ा, चलदारिष सयंव्यत्िः, तथा पुनः रसध्वनिना-रसरूपेय ध्वनिना, गुणोभृतेन व्यक्षेन प कान्तिनामय:, बधंगुष: सोऊ्ञत इति शेष:।
Page 795
साहितदपंथ:।
स्ेषो विचित्रतामावमदोष: समता परम्॥६४१।(ज)
क्रमः,-क्रियासन्सतिः, विदन्धचेष्टित कौटित्यम्, भपसिरद्- वर्णनाविरष्टोऽनुलगत्म्, उपपादकयुत्िविन्यास उपपत्तिः, एवां योग:,-सम्पेलनं, स एव रूपं यस्वा घटनायास्तदूपः श्रेषो.
भाव: । (अ) यथा-"दृष्टकासनसंस्थिते प्रियतमे" इत्यादि। भत्र दर्शनादय: क्रियाः। उभयसमर्थनरूपं कौटिब्यम्। लोकसंव्यत हाररूपमनुत्व पत्वम्। "एकामनसंस्थिते" "पसा- दुपेत्य" "नयने पिधाय" "ईषद्करितकन्धरः" पृति चोपपाढ़- कानि एषां योग:। अ्नेन च वाय्योपपत्तिग्रहणत्यय्रतया रसा SSस्वादो व्यरवहितप्रायः इत्यस्य श्रगुगता।
वादिताविच्छेद: ; सच प्रक्रमभङ्गरुपदोषविरह्न एव। स्2्ट- . मुदाद्ृरणम्। (त्)
मलक्करागियोलि:। गोरोचनाइदितवस्ुवद्ि:पलायमामोदते कुमुदमध्मि पल- हसय ।" दोपर सत्वं बथा-"शून्यं वामगदम्-"हतयादि। (न) प्रणीनोक्तायंगुयं श्रेषं समताथ् समावशे, श्रेष इति।-विषिवतामावं - जेवलं वैपितामियय:, श्रेष :: समता पवं-कैवलम्, बदीष:,-दोषराहिबम्। (क) उपपादक त।-प्रम्वतानकम हेतूरव्वास सथये:। वैचिक्मावं -* तु सुषभन्देनालिषोयते पति भावः। चतर हेतुमाह, अनत्वेति।-ताटूभरसोपकारि- त्वातिश्गम रसव्यत्नक्वाकक कात्यय्यपर्दववयोगिलम्। यो कि पस्ाधारबरोन रस सुपकरोति, स एवं गुषभन्दृबाच्य इति साब:। (म) उदाहरति- हषति। पवेति।-दर्मनादय: इवम चादिपदेन उप
Page 796
प्रट्म: परिच्छेद:। [axe]
न गुगत्वं समाधेख ।।६४२।। (ट)
तत पयोनिवर्थो यथा- "सद्योमुणड् तमत्तह प चिवुक्ष प्रस्प हिंनारङ्गकम्।" (ड)
्नजनयन प्रतिविध्बेरमुनि बहुशः प्रतारिता काडपि। नीलोत्पलेडपि विसभति करमर्पयतं कुसुमलावो।" (ट)
ार,-ताट्गन्यवहार: एव, ववं यम्य तथाभूतम। उपपादकानि-पभोष्टारथसम्पाद- कानि। बीम:,-मेलनम। निवतशेषय्य दोषत्वमेय प्रसन्नं, कुती गुफत्वम? उखपपाद्याति, चनेन पेति।-निवताशेषेदेत्यय:, बाच्यम्र-पमिषेयाथेष्य, सपपततिः, -युतति: तखा:, यहा-पच्याया: उपसेः,-बरपख, वहणे-बोछे, व्यप्रतया- सासततथा, वटटन तञ्जनवतवा इत्यय:, सामानिक्ानारमिति शेष:, व्यवहतमायः -पवेय व्यर्वावत, विष्वम्बेनोव्ादित इत्यर्य:, बस-सेषख, सगुषता-गुव्- विरोषितं, दोषत्वमिति याबत। प्रक्ानोति।-प्रक्रान्तयोः,-पारखयोः, प्रक्ति- प्रथ्ययथो: बिपव्यासेन-परोलेन, बवम या विसंवादिता-विभिन्नता, तविच्ेद माह्शेन प्रजतिप्रथ्थवयोगेन उपक्रानं, ता्ह्मनेय समापननिति भाकः। अटमिति।- "हदीत सविता ताम:" इत्यादि। (ट) समाविमयंगुयं समाधते, नेति।-सुनमम्।
मूसरहित:, वैनापि वविमा पनिषत्पूर्व उत्ययः, चन्यक्कावायोनि:,-पवस काज्या- नरख, डाया वर्षम, योनि: यख सः, वविस्ठमयप्रसिद् उव्वर्यः। (ड) पयोनिमुदाइरति, सद्य पति।-सथ :- तन्चयं, मुद्डित-चौर- करमदा अवनिर्योमवनिबरय:, अत् मत्तत, मयपानेनेति भाव:, इपस-हषदेयी- म्वन्सो का जतिति अषन्, विदुक तख प्रसारािं-प्रतरषेत स्पसंक, तक्हथमिति याबसू नारतकं-पहनारक्म्। बम मुच्ितह बियुकेन नारड़स छपमा न कैनापि नियकति पवोनितम्।
Page 797
[ax२] साहित्यदपंपः ।
पत नोलोत्यसनयनयोरतिप्रसिद साटृश्यं विच्कित्तिविशेषेष निवडम्। पस्य व पसाधारपथोभाडनाधाय कल्वाव्न गुगत्वं, किन्तु काव्यशरोरमावनिवर्त्तकत्वम् (पा) । कचित् "चन्द्रम्" इत्येकम्िन् पदार्थे वत्तव्ये "अवेनयन- समुत्यं ज्योतिः" दति वाक्यवचनम्; क्वचित् "निदाघशौतल- हिमकालोप्पसुकुमारशरोराकयवा योषित्" दति वाक्यार्थे वक्नन्ये "वरवर्गिनो" दति पदाभिधानम्; क्वचित् एकस् वाक्यार्थस्य किश्विद्विशेषनिवेशादनेकेर्वाकौर भिधानमित्वेवं रुपो व्यास :; क्वचित् बहुवाक्यप्रतिपाद्स् रकवाक्येनाभिधान- मित्येवंरूपः समासख; इत्येवमाटोनामन्येरुक्ानां न गुगत्- सुचितम, अपि तु वेचितामावावहत्वम्। (त)
कारो, मालिनोत्य:, निजनयनयो: प्रतिविम्बे: चम्बुनि बहुश:,-पुनः पुनः, प्रसारिता सतो, मोलोव्यलेि करम् चर्पयितुं, चयनायमिति देष:, विम्शत-विचारयति, संशेते इत्थथ:। चार्ष्यांहत्तम्।' (प) वन भव्च्छायायोनेरवंख निबन्धनमप्रयोजनम्? बत बाड, पदेति।-
चायकलेन, निवसं-रचितम्; तवा प चर्मान्तरयोगेन प्रिद्धमपि साह्ृश्य बिलवचद वैबिय् जनयवि इति भाव:। बख च-समावेय, पठाक्षरयशोभानाचायक लात-रसख बनन्यसाम न्श्रोमया अनिर्वारमत्वादित्यय:। बाव्यमररेति।- केवलं वाव्यभगोरख पोषमत्मित्य:।
प्रकानं प्रथममेय दूषितम्, ददानों चतुरविधार्यमोट़िरुपसौजसी. गुकत्वाभावमाड, कपिदिति।-पन्द्रमिति पश्चेत्ेवदैशम। निदाघेति।-"भोतवाले मवेदुधा उम- बासे य भोतखा। सुक्कमायत्रोश न सा प्रेया दरवारिंनी।" व्यासः,-एमपदेन का रबाकोन वाचस विशित् वैभ्िष्यप्रतिपतये बपुमिः पदेवांकधोर्गा बवनम्; यमा- पसे नानाडडकारो न्यान सुखदुःख्याकरः सुख ना दुःखं वा अवति न मवसोभ म वदः। पुनसकाटूह अवत मुखदुखं विमवि तन्युमसखाटूते अर्वति नप् दसं न सुछम।", वम देन संऔरित कसनिक नर्म सवं तड़्यूसारेयैद
Page 798
घट्टम: परिच्छेद:।
तेन नार्यगुणा: पृथक् ॥। ६४३।। तेन-उत्ञप्रकारेप। प्र्थगुमा-भोज:प्रमृतय: परोक्षाः।(घ)
शरीवितनावकविराजव्वती साहियद्र्पथे गुमविवैषणी नाम पष्टम: परिच्ेदः।८॥
विविषत्मानितः सुखदुखभोग: क्रियते; यदि कुतषििदध्यात्मसाच्ाल्ारः खात्. सदेवास प्रवाहथ् शान्तिः, इत्येब विवचितं वेविवेाणीच्यवे। समासः,-बतुभिः पदैः वाक्चेवा प्रतिपाध्म्य सधेक्ष एकपदैन वाकयेन वा बाबमम्। तवोदाहरयं यथा- शमता धर्मसर्वंदं श्रुवा चेवावधारय। षात्मनः प्रतिकूषानि परेषां न समाचरेत्।" जव परद्रव्यं न हरेत, परदाराम् न ग्टहौपात, परापवादी न वत्व्य: इव्ाहिंिं
(व) उपसंहरति, तैनेति।-परीक्षा :. दन्धावार्यनिरवितानामषि दशववध नुधानां यवासन्वं सवीत्तगुषन्यच्तकादी चत्तर्भावी बोख्य: इति दिक्। प्रकाश्-
सात्यम् ?॥ इबथेडट्टिषष: समाविरपि व गुबः इति।
दूत्य श्रे षमास्ाट पोससरथपञ्ञानम पण्डितकुखपतिना वि, ए,उपाविचारिया श्रीमञ्जोवानन्दविद्यासागरमटाषा्य्येय विरचितायां, तदात्भामां पर्हितत्रीम दाभ्बोषविद्याभूषय- पव्दित श्रोमव्वित्य बोषविद्यारवाम्यां प्रतिसंस्कतायां विमखाख्यायां साहितदर्पंचव्याख्वाबां पट्टम: परिचेद:।८।
Page 799
नवम: परिचेद: ।
रोतिमाइ (क)- पट्सङ्गटना रीतिरङ्गसंस्थाविशेषवत्। उपकर्ची रसादोनाम् ॥ ६४४ ॥ (ख) रसादोनाम्-पर्थात् श्दाथंशरोरस्य काव्यस्यात्मभूता- नाम्। (म)
(ब) वद्देशक्रमप्राप्तमखङारनिकपयं विज्ञाय रोतिं निषव्पातुम बथा: प्राय-
सेंवयः प्रोत्न: गुपावलरतीतयः इत्युदअक्रमश्पकाशमियकः। एव्द्ा-सूवी- बटाइन्यायेन प्रथमं अत्वेलयं:। . (स) पदत।-पदाना ससटना-सम्यक योजना, यथास्ानविनिवेशन- मित्वय:, रोति,-रोयते गुचाना विशेने जायते बनया तबोक्षा, (रोड़ू गनौ" डव्यनेन सापु:, गव्र्वानां ज्ञानार्थत्वात् तथा व्वव्पतति: ) याय यत्ानां संसाविशेष:, -विशेषेष संधानं,यणायथं विव्वास 5्यः, तहत्, विषवयय मुखाक्षनयमसनबे विशेषवासब्य:। रसादीनाम्-पवादिपदैन भवर्सामासादोनां ग्रहषम। नक् पटससटमाविशेषण काव्याशिरिसि सस्वादतिम्यासिः, अत चाह,उपकनौति।-
भाविनेदय:, एवस गुवाभिन्यत्मपदविव्यासी रोतिरिति फखितम्। वामनादमस्- "रोविसका बाव्यस" इतुका "बिमिटपदरचमा रोतिः, विशेषे गुसात्ा" इबाफुः। (न) गा रोतेः सधादेव मन्दणोतार्योचाककत्ं निवर्त, परण्रया कु रवादो नामित्यपपतरं, ववादवि वक्ा: बाव्योताषावायकतमपपत्रयत बाइ,
Page 800
नवमः परिच्छेदः।
सा पुनः स्याच्चतुविधा। वे दर्भी चाथ गौड़ी च पाच्चालो लाटिका तथा ।६०।। (ब) सा-रौति:। तब- माधुष्य व्यञ्जकेर्वर्दी रचना ललितात्मिका। अृत्तिरल्पव्वत्तिर्वा वैदर्मी रोतिरिष्यते।। ६४६॥। (ङ) यथा-"बनङ्गमङ्गलभुत्नः" इत्यादि। रुद्रटस्वाह- *अ समस्तेकसमस्ता युक्ता दशभिर्गणैख् वैदर्भी। वर्गाद्वतोयबहुला सन्पप्राणात्तरा च सुविधेया ॥" (च) पत्र दशगुगा:,-तव्तोक्षा: संवादयः । (छ)
(घ) तम्या भेदानाड, सेति।-मा-शोतिरियय:, पुनः बैदर्भी, गोडो, पाखाछी, लाटिका चेति चतुविंधा सान. विदसगौड़ पास्चाल-खाटदेश्ोड्वे: कविभि:
पाशाबी, लाटाना-लाटदेमभुनामियं लाटो, सेव लाटता; माषान्ेन दि व्यप- देया भवन्तोति तथा व्यवदेभ इति बोज्यम्। बन्ये तु खाटिकां नाड्गोकुर्वन्ति। (ड) बेदर्लीमाड़, माधुध्यात।-माधुष्यय्यञ्नके:, पूर्वोनारिति शेष :. बमैंः खाितात्मिका-मनोहारियो, मुक्रमायाचराया सुकुमारा्षा चेति यायत्, वशति:, -समासरिता, वा सस्पउति :- सत्वसमासयृक्षा, रचना वैदशीं-विदर्मदेय- प्रयविता, रोति: अथयती-कथ्यते हत्ययः। बचचे लाङुः-"बसृश दोषमाबाभिः समय्रगुणगुन्फिता। बिपनोखरसोलग्या वेदर्भी रोतिसय्यत।" दृति, "सवि बर्साह सम्बये ात शन्दानुशासने। चांस तन्न बिना यैन परिसवति वाख्घु।" दतिय। (प) यसमसैकेति।-बसमसा-समासरडिया, वा एकसमसा-च्- समसा इबबबंः, दर्शाम:,-पूर्वोतेः श्ेषादिलिः, गुषः युक्ता, वर्गद्ितोवेवंयें बहुखा- पुक्षा दर्थ:, सख्प:,-बघुः, प्राप्ः-उबारयप्रबो वैवा तवाभूतानि चवरार
(र) वय गुबानां निव्वमेवोर्न, वय दमत्म्? चत बाड, वन्पतोक्ा-रवि। :- पह्टमतोका उबय:। (एदं पर्यं वदटबनो न सम्पते, न या तमनयरषार्ममिति प्शिवं पयोन:)। .. .
Page 801
[axa] साहित्यदपप: ।
योज:प्रकाशकेर्वर्गेर्बन्धः चाड़म्बर: पुनः। समासबहुला गौड़ो ।।६४ON (ज) यथा "चसबुज" इत्यादि। पुरुषोत्तमस्वाइ्- "बहुतर समासयुत्ता सुमहाप्रामाच्रा घ गौड़ोया।
वर्गैंः शेषैः पुनई्योः। समस्तपच्जषपदो बन्धः पाच्चालिका मता।६४८॥(ञ)
मधुकराङ्गनया मुहुरून्मदध्वनिभृता निभृताक्षरसुन्जगे।" (ट)
वर्षें: बाड़म्वर:,-डडटः, एइ्टार्थप्रतिपाटवतयाडि सडटः, बखः,-रचनाविशेष:,
चिताम्। गोड़ोयामिति माशग्ति रोतिं रोतिविज्ारदा: ।" दति। (मा) बहुतरेति।-बहुतने: समासै:,-समसपदैरितय:, युक्ता सूमहान्- पतिगुदः, प्राय्तः-उन्नारपक्ाखः, येषां ताट्माणि सयराधि वरखां तथोक्षा, चनु- प्रासख्-वत्यमायनम्दालट्वारविशेषस, महिसः,-भाधिकास, परत्षन्ता-परा- मोना, चनुप्रासबड्ल्ता एबयं:, पयोमम्-उहतं, वाक्यं-पदस्मुदायः यर्खां तथा- विद्ा, रोति: गौड़ोया। ["सोकवाक्या" इति पाठे-सोकवाक्या-मिचिस- बन्धेब्र्थ:] चत एव दृव्यापार्ष्येकत्म्-"सल्पप्रापाचरोत्तरम्। मिचिलं माखतौ: भाषा बोष्ाविकविता यथा। चतुप्रासधिया गोहैलटिट्म्-इि। (ञ) पाचाबोमाड, बणरति।-यो:,-उत्रथोः वे्दभौगोद्यो:, भषे :- पर्वमषे:, वैद्मोमोकोव्यच्नकवणभिग्नेषितयं:, वर्षें: [ रपबबये ढतोया ] समस्ानि पञ्चषादि पदानि बम ताहभ:, बन्ध:,-रचना, पासाबिका, रोतिरित्यमुमज्यते, [बब-खाढें बम्ब्यः न तु टिबस, तथा सति सबन्बय: खात् ] सवा।
अप्पियय यशा-मनोहारिखा, मशना-पयलोग, पोपिया-पपामिता, यर
Page 802
नवम: परिच्छेद:।
भोनस्वाइ- "समस्तप चषपदा मोज: कान्तिसमन्विताम्। मधुरां सुककुमारास पाचाली कवयो विटुः।" (ठ) लाटी तु रोतिर्वेदर्भो पाञ्चाल्योरन्तरा स्थिता ।।2। (ड) यथा-"अयसुदयति मुद्रा-भन्जनः पझिनीना- सुदयगिरिवनालीबालमन्दारपुष्पम्। विरइविधुर कोवदन्दबन्धुर्विभिन्दन्
माथवो-वासनी, तथा: मधुसमृद्ा-मवरन्दसन्दोहेन, समेचिता-संबहिंता, मेथा-खरमाधुर्ययं यथा: तवाभृतया, उन्मदध्वनिमृता-उत्वुट्टडर्षजनवशब्द- बारिखा, मधुकराङणया-समर्थ्या, सुड्ुः,-पुनः पुनः, निमवानि-मन्दोवरितानि, बवराति यश्िन् तत् यथा तथा, उज्जगे-छचे: गौतम। चवर माचुर्थ्यव्यस्जवित- वर्णसत्वेऽपि बिभिन्नवर्षम्राचुय्येगैय पात्ात्यन्यवहारः बोध्य:। दुवविबन्िवं उत्तम। निशपाखववसेदं पद्मम्। (ढ ) समसेति।-सवयः,-वि्धासः, समसानि वक्चषाति पदानि वखां सवाभूताम्, योजसा, वान्या-भौष्ज्वल्येन व गुरेन, समन्वितां, मपुरां-मनो- हारियों, माधुष्य व्यख्चकवणंघटितामित्वय:,सुकुमारां-ग्ोमसवबंबडुखां, रचमामिति पेष:, पासाओों बिट्:। चन्येडप्वाङु :- बातिषयवभार्वा वा पुरावच्ायया- S5न्निताम्। मधुरां सुकुमाराख पाच्चाओो वृषयी विट्ु: ।" इति।
बैदर्भोमित्रिता पाच्याकीव्थे:, रोवि: खाटो। वैदमों पाषाओी व बचचिता पूवम।
सुद्रामशन:,-सहोचनाशयः, विभाशय इवयंः, उदयनिरे :- उदवापलथ्य, या: वना्य:,-बनश्रेषबः, तासु खितं वासम्-वचिरवित्य, मन्दारपुणं-पारिभद्र- युसममिय, विरदेय विधुर-विवस, बत् बोचाना-पद्रवावार्था, इन्डं-मिचुनं, तब बमु :- समसम्पादकलेन मिर्व, सूर्र्धोदये तेवां पुनर्मेकनादिवि भावः, (राबी द्ि वक्रमायनियुनं मियो बियुवं दिया व संदुक अवसोति भिद्ि:)
Page 803
साहित्य दर्पप:।
कविदार- 'मटुपदसमाससुभगा युतवगोर्म चातिभूयिष्ठा। उचितविशैषगपूरितवस्तुन्यासा भवेज्ञाटी ।" (प) धन्ये ल्वाहु:,- "गोड़ो डम्बरबन्धा स्यात् वैटर्भी ललितक्रमा। पाष्ाली मित्रभावेन लाटौ तु मुदुभि: पदैः।" दति। (त) क्वचित्तु वक्राद्योचित्यादन्यथा रचनादय: ॥६५०।(य) व क्कादोत्या दिशव्दाड्ाच्चपरबन्ध। रचनाS5 दो त्यादिश म्दात् वृत्तिवर्षो। तव वक्कचित्यात् यथा-
के नास्म्िंहनाट प्रतिरसितसखो दुन्दुभिस्ताड़ितोऽयम्?॥"(द)
तहत् ताख:,-रतवर्ष एत्ययं:, थयं-तूर्य:, (विशेषषानां योग्यताववादयमित्यनेन सूर्य्यों सव्यते) तमासि-वख्कापान्, विभिन्दन्-चपसारय् स्देति-उद्वं मकति। मािनी उत्तम्। (प) हिति।-बदूनि पदानि यव ताहइीन समासेन सुमना-मनोज्ा, पुक्रे: वर्षेः न व पविभू्यिष्ठा-नातिवड्खा उत्ययः, छचिते:,-साभिप्रायेः, विशेषपैः पूरितः,-पोषितः, वसुन:,-प्रततिपाशय् इतिवत्तवशेषक, ब्ाड्ः-निवेशः बव वाहभो, रमनेति प्रेष:, खाटो नाम रोति: भवेद्।
(न) ददानों पक्कावोवित्येन प्रशवरोतिपरीता चव रचनादय: कार्तम्या कम्पत गाइ, कविदिति।-तम बक्रदोनितव्यअका बकुबाच्वोरोनिबम, डडटलं,
रनमादय: नार्य्या पवमि भाय:। (6) ननदि।-व्वं दुददुमि :- दुन्द्ुलिनन्क: केन ताडिक:१ तापनेन
Page 804
मवमः परिच्छेदः।
.6 इत्यादो। प्रबन्धोचित्यात् यथा नाटकादी रौद्रेपि प्रभिनयप्रति- कूलत्वेन न दोघसमामादय:। एतमाख्यायिकायां नृङ्गारेऽपि न मसगवर्वादयः। कयायां रोट्रेडॉि नात्यन्तसुद्ताः। एव. मन्यदपि ब्रेयम्। (घ)
शोविश्वनाथकविराजक्वती माहित्यदर्पथे रोतिबबिवंयनी नाम नयमः परिच्ेद:।२।
अरनितविशेषाणां भव्दविशेष्यकत्वेनेवोपपलेिति कसित ; वक्तुतस्तु ताह़ित: :- सजन्दः रतः? "सविशेषणे दि" इति न्यायेन विशेषषानां श्ब्दमाव्मामित्वमिति भ्रूम: ; कोहश :: मन्थेन-मन्यनेन, चायसं-सुमितं, बद्षवम्यान्ः तेन मुतं-व्यापं, कहरं-छिद्र, बन्दरमिति यावत्, यस साहभख् चखती मन्दरख ध्वानवशोर :- मधोर, तमा बोषाघातेषु-वादनद्ण्हाभिघातेषु सत्म, ("बोषो वादनदचः खात्" इति कोष:) गजन्या: प्रखयत्ासीनघनघटाया चन्योडन्यसद्दृनन्गन्द दव मछः, र ददशं पवत्वं कोपघातशाले इत्यर्यः, यश-"ढक्काभतमहसाधि भेगेदत- मतानिय। एकदा बब तादयन्े कोषाघातः स उचचने।" इतति परिभाषाय यवेबख यत्निमितमित्ययेब्रत्वेन एवदा ढक्कादिवाड़नजन्या: नन्दा: बोषाघाता:, तेपु मध्ये मनदिव्यादियत् चण्ड हत्यय:, ऊपा-द्रौपदो, तथा: क्रोषख चष्टूत:,- पुरोयायिवार्तताबड् इब, ततक्ोधप्रवतदत्वात् तदयटूतः, कुबकषनियनस् उत्पातः, -सतसूचथ:, यो निर्धात:,-"यदाइनरोवे बबवान् भाइतो माकवाहतः। पतबघः म निर्धायी जायते वायृसन्नयः ॥" नव्युक्षअपयः उत्पातविशेष:, तत्महितो बात:,- नायु:, मनिर्धातवायुसटय इत्यय:, पख्माकं सिंहनादस्न-उक्षाह्व्यज्षकभोमख्नेः
(च) वाय्यन्य-वाक्याश्िस्य। क्रीचादोति।-पनादिना उत्साद-नुगुश्रयो
साडनमन्टन्य घोरलेमोइटतवात् बाच्योइटतमपि सन्वनोति गरहमुदाइरथमुन्तम!
Page 805
दशम: परिचेद: ।
शब्दार्थयोरस्थिरा ये धर्माः शोभाऽतिशायिनः। रसादीनुप कुर्वन्तोSलद्वारास्ेडङ्गदादिवत् ॥ ६५१।(ख)
क्रोधनत्वेन चनुहतः शौरामो वक्षा। चलिनयप्रतिकूषतेन-षमिनेयायंप्रतिपत्ति- विखम्बशल्वेन। नाटबादी रौद्रेडपोव्यायुक्लचचः यव कुब व्यलिचारवानपि सम्पद्ते; यधा तटोनिषकनबोयट्य:। मोमोअप्रयमानमूरबिरयक्ररप्रवाश टशोरायुष्कर्म समापयन्ति बिम मूर्मध्येडक्रि शून्ा दिन: ।" दयनर्धराघवे दिपवोतोदाहरयं टृश्यते इति। मसषा;, -- माधुष्यंव्यत्रकाः। मात्यन्तमुदताः, वर्षदय इति शेषः।
दृव शेष भ्राखा ट वोससरथप चानन-पण्डित कृमपतिना दि, ए, उपाविचारिया श्रीमजोवानन्दविद्यासगरभट्टाषा्य्येक विर्षाचतायां, तदात्नाम्यां प्र्छित त्रोमदाशवोधविद्याभूषय प्दित प्रोमव्रित्यबोष विद्यारबास्यां प्रतिसंस्क्रतायां विमखास्यायां साहित्यद पंतरव्याख्यायां नयम: परिच्केद:।२।
जिम्नासानिर्शतरबसरः। मरळाते सूचोकटाइन्ायेन प्रथमं रोतिनिरुपपनिज्ासा
निशसा नायते इवि भाग:।
वाव्येष्वनियसवत्तयः, काव्यताव्यापका उति यावत्; [ एतेन परम्परया शव्दायंधमाचई यणातां वादयं, निरवहारमपि नाव्यसश्वोति य सूचितम्]। रोतेरखियरलात् तहारथा. शाफ, शोभाइविशाविन इवि।-शोमाइतिशयजनक़ा दरव्वब:, गेते; शदबोमा
Page 806
दशम: परिच्छेद: ।
घथा चङ्दादय: गरोरथोभातिश्ायिन: शरोरिणमुप- कुर्वन्ति, तथाऽनुप्रासोपमादय: श्रब्दार्थशेभाSतिश्ायिनी बमादे- इपकारका: ये, तेडनपरा:। अ्रस्थिरा द्वति नेषां गुणवत् भावश्यको स्थितिः । गब्दार्थयो: प्रथमं शब्दस्य बुद्धिविषयत्वात् शब्दालङ्गा रेषु वत्तव्येषु शब्दार्थानङ्वारस्थापि पुनरुतवदाभासस् चिरन्तनै: शब्दालङ्गारमध्ये नचितत्वात् (ग) प्रथमं तमेवाद- आपाततो यरदर्थस्य पौनरुत्यावभासनम्। पुनरुततवदाभास: स भिन्नाकारशब्दग: ॥६५२।। (घ)
जगन्तयपि सदापायादव्याच्चेतोहरः शिवः।।" (ङ) जनक त्वेऽपि मुनालङ्वारबच्ोमाडतिशयजनकत्वं नासिति भावः। नीरसनब्दायंयोरनु-
यन्तः; एवस यत रसो नाप्ति, तर्वोक्िवेचितामावप्रयोणके9 चनुप्रासीपमादितु वस डारपदप्रयोगो गौध एव; [*तरप्रनिवरोद्ीत-तवद्रोगमसडखा। सदित वहत
व्यवहारः, स गोध एव इति मन्तव्यम ] । (ग) कारिवाथं विदणीति,यर्थेति।-गरोरिषम-षात्मानम्। चनुप्राषादै:
वर्यति, नैषामिति।-एवाम-बलडरापाम्। श्ब्दालङारनिकपथख प्रा्यामकखें ेमुं दर्शयंसवापि पुनरुतवदाभसनिकुपचस प्राथमिकले हेतुमाइ, नव्दाययोहिति।-
निरुम्यते हेतुः, तवापि चस्य प्रथमानकपणे सूधीकटाइव्ाय एव सेतुद्रंष्टव्य:। (घ) भापातव इति।-बापाततः,- मरवयमावतः, आतर्य्यानयचारम- दमायामित्ययं:, सयस-वांचस, यत् पनडक बमासनवुतक्तवत् कुरयं,
हासमदामासी नाम बवडार:। (ड) यब्दथ मत्ामक्रार्ष्या दिविये तमिन मयमतः शम्दाम सुदाहरति, स्रा-X
Page 807
साहित्यदपंणः।
पत्र भुजङगकुरह स्वादियम्दानाम् भापातमानेष सर्पाद्यर्थं- तथा पौनरुत्यप्रतिभासनं, पर्यवसाने तु भुजङ्गरूपं कुरडलं विद्यते यस्येत्याद्यन्यार्थत्वम्। "पायादव्यात्" इत्यत्र क्रियागतो डयमसपुगर:, "पायात्" इत्यस्य "अपायात्" इत्यत्र पर्यवसा- नात्। भुजङ्गकुणडती" इति शब्दयोः प्रथमस्येव परिव्वात्त- सडत्वम्। "हरः शिषः" इति द्वितीयस्येव। "भशिशुभ्त्ांशु" इति डयोरि। "भाति सदानत्याग;" इति न डयोरपीति शब्दपरि- वत्तिमहत्वासहत्वाभ्याम् बख् उभयालङ्गारत्वम्। (च)
मुनकति।-भुनत एव कुखलं तत बिदते वस सतवोत्:, व्यल्तः,-उलवष, मशिशयांशुश्योतग:,-चब अभिशस्ाशभौतगुमच्ेः पौनवुत्यमाणततः प्रतिभाति, पय्येवसाने त-मांग्न: कर्पूरस्येय, गरथा बंभवी यख ताडभ:, शोतरुः चन्द्रो यव स इत्यं:। पेतोइस-सनोहर:, मियः सदा चपायात् (इ्व्यपि शव्दाभड्:) जगन्ति सस्थात्-रचतु।
भुज्द्ुायतंस इति वितोयर्पािवर्शन पोलवव्यमेव नासोति भाव:। एवमग्रषि व्रथाययं मोध्यम। पतितततिसडतं-अम्टपरिवर्तनेडप म्रशतार्यबोधनचमलम। "इथोरपिय प्कांप्रणा "शोत्युः" इति वतोयकावि बाभः। भन्दभङ्गे उदाडरमं यथा
सूततुरमपाद्वातः। भाति सदानव्यात: खिस्तायामवनितखततियकः । इतत, सर्ेव सषं ददानोति तथोका ईडा प्रेष्टा यख तत ताडसं सरोनं यम्य तथाभूतः दश-प्रंरमम्नदा मतुसंदारियो, र्ईडा पेषा यैषां तथाभूता: ये नदिष्ः नग्युत्ताः नैतिक्रा: तान् ईर्यति प्ैरवति इति बरिवष्ट्रेडमरोर:, अरब्रिमि: स्राय- भृतै: वुततरयपादाते: सातध्यन्प्रदातिमि: सवह् वर्तमान :; यशा-सरसा थौघं, एमिमि: सुद ऊता: सम्पहाः, तरगा: पया:, शडाताः पद्टातिकाय यख सः,
[ए एतोयममोकेत्] रश-वदानवा-बता विशये सासत्या पतिम्सभातेश,
Page 808
दगम: परिच्ेद:।
पनुप्रासः शब्दसाम्यं वैषम्येऽपि खरस्य यत्॥६५३।(छ) खरमात्रसादृश्यन्तु वेचिवसाभावान् गगितम्। रसाध्यनु- गतत्वेन प्रकर्षेग न्यासोऽनुप्रास:। (ज)
भापातत: पौनवतनय प्रतोयत। एष तु टेडअरीरयो: सरविमृतबीय दितोयसेव पर्वततिसहतं, दानवायवोडयोरवि न पति बोष्यम्। चमोदाहरणान्तरं बथा- बन्बरेय गगमैन संहतं जोयमेः जिरसि वारिलि: त्रितम। भीगिलिय भुबनैः विभूषितं गङनं शुभवरं सजामहै।" द्ति। दड चन्बरेय गगनेग, जोवनैः वारिमि:, भोगिि: भुनगेः, भङ्ुषं गरभकरम् उव्वादो यामुखी पीनवत्यपतोति:,
हारसड्राय:, तवार्थानडर; यव तत्तच्कव्दानां सङ्वाब पवालडार, तव नब्दालडाग :; वव तु कियदश मन्दपरिष्त्तिमहत्व, दियदंशी न तथा, तवोभयायङ्वार दति
मिखत्वेडपोत्ययं:, "वैषम्येऽपि" इत्यपिना साम्येडपोति सभ्यते; एतत् खरसाम्य खाटानु- प्रासी नियतामति बीध्यम; यत् भव्दानां वर्षपदेकदेशपदानामन्वतमरपार्था, साम्यं सादृश्य, समभावेनावतिरिति वायत, सः बनुप्रास्तः। ब्णना साहश्वच्य कल्ादिना एवव्ामोश्ार्य्यलेम च; तेन वर्षत्वादिना सहमत्व विणातीयवर्णंख चावर्तने नाति- प्रसनः नापि सुध्यनपासासड्रडः, पदपदेकरदेशबोस्तु तत्तपाच्नघटितलेन केडलाटानु मासयो: सङहाय "वर्णसास्यम्" दत्यन्क्का "अम्दसाम्यम्" उति अतम्। वस्तुतस्तु- पदतदेव दै पसाम्येपि वर्षदाम्य सन्भबात शब्दपढ वर्ण मातपरम ; बत एमवर्षसाम्य- मनुमासः इति काव्यपवाम्ः। नम समखरपद्तदेवदेमसाम्यं बमकैष्यतिव्यास्मे पति बाच, ते्षा प्रबारयनियम्यतया तदतिरितत्वेनाख विभेषचात्। (न) मदु सेषम्यदषि खरस" उत्यनेम व्यञ्नसाम्यमनुपायः इतति समसे, सरमानसाम्य न वनम् चनुमासः ? उबस वाह-खरमार्मेति। बनुपास्पद- व्यव्पत्तिमाइ, रवादीति।-[ दतोवाडयं विशेषये] रसाधनुनतः म्रशष्टसेत्य:,
आार-ना8 इवि।
Page 809
साहित्यदपंणः ।
छेको व्यञ्जनसङ्गस्य सकत् साम्यमनेकधा॥ ६५४।। (भा) छेकः-केकानुप्रासः। धनेकधेति स्वरूपतः क्रमतय।"रसः सरः" इत्यादेः क्रममेदेन साटृश्यं नास्यालङ्वारस्य विषय: । (न) उदाप्रपं मम तातपादानाम- "पादाय वकुन्तगन्धानन्वोकुर्वन् पदे पदे ममरान्। प्रयमेति मन्दमन्दं कावेरीवारिपावनः पवनः ।" (ट) भत "गन्धानन्दी" दति संयुत्तयोः, "कावेरीवारि" द्ृत्य- संयुततायोः, "पावनः पवनः" द्ूति बहनां व्यख्ननानां सक्ञदा- वृत्तिः। छेको विटन्धः, तत्योज्यत्वादेष केकानुप्रास्तः । पनेकसैकधा साम्यमसकदाऽप्यने कधा। एकस्य सक्दप्येष वृ्त्यनुप्रास उच्चते॥ ६५५ ॥ (ठ)
बर्यागां, सदस-समूहस्य, धनेवथा-सदपतः न्रमतय, समत-एकवान, साम्यं -साहशेनावतन, हेकः। यवा-छेगः,-गहावत्ाः पचिषः, तेषा मायः रिर्मांषितं प्रिङ्म् परतति केकमावितोपलचित: बनुप्रासतः केवानुपास: [हेनखिपु
वर्णनामि समावर्शने उन्पयते, तब प्रमार्यं-समातोयाव्यवहित-वर्ष दिवादयी यदि। चावसंन्ते तदा केविच्ेवानुपासमूपिरै।" इति। (ञ) माखाषडरसेति।-केशायुप्रावब इबय, न विषय,-न ख्वानम ; तवा प, वहारमायेष कमतयेत्युपात्तम। (ट) व्दाइरति, आदावेति।-वयं पवनः बकखाना गन्वान् बादाय पटे मदे-खाने खाने, बमरान् बन्योकुवंन्-मपुबोभेन बन्थवत् बान्ताम् झबंद ममुष्मनेन उन्मादयन् वा 8त्बं:, कविष्यां :- तत्राष्या नया:, बारिया-तम्कंनेतति यावत, पावम:,-पविमतामादयानः सन्. मन्दमन्दम् एति-नचति, वडतौषबः।
:- सरपत एव, न सु आमसोडपोब्य, या-निंग, चससत्-पुनरः पुम्रः, बनेकस
Page 810
दशम: परिच्छेद:।
एकधा-सरूपत एव, न तु क्रमतोऽपि। पनेकधा -सरुपतः क्रमतय। "सज्यदपि" इत्यषिशव्दादसज्जदृषि। उदाहरगम्- "उन्मोलनधुगन्ध लुन्ध मधुप व्याधूनचूताङुर- क्रोड़ल्कोकिलकाकलीकलक लैर द गोकगेज्व र:। नोयन्ते पथिकेः कयइथमवि ध्यानावधानचष- प्राप्तप्रागाममाममागमरसोज्ञासैरमी वासरा: ।" (ड) परत "रमोल्मासेरमो" दति रसयोरकधेव साम्य, नतु तेनेव क्रमेपापि। द्वितौये पादे तु कलयोरसळ्कत्। तेनैव क्रमेण च प्रथमे एकस्य तकारस्य सक्कत् धकारस् च श्रसक्ृत्। रसविषयव्यापारवती वर्गरचना वत्तिः, तदनुगतल्वेन प्रकर्षेष न्यसनात् वत्त्यनुप्रासः । (ढ)
(ड)इवव या हरति, उन्मी नरटिति।-वसन्तवयेनमिटम। उन्मीषल्ु प्रापुर्थेय उद्ट कम्ु.नव. ु लख्चा: वे मधुषा धमराः, तेः व्यापतमु विशेषेषाकाम्यतपु. चताङ़वेवु पासमुकलतेवु, कोड़तां विदरता, कोकिखाना पिकानां, काकसोना सूच कन्ध्वमौनां, कालवले: कोलाइले:, प्रौढ़शव्द्रेंतये:, उद्गोषं: सन्ननितः, प्रवासिस्वन निचित्न एवय:, करज्व: कशेयु पौड़ा यैषु तथाविषा:, जमो वासराः वासना: दिवसा 5थययेः, पविकेः प्रवासिकासुकेः, धयाने, प्रिवाया इति भावः, धत् अववानं मनोनिषेय:, तथ्य चणे प्राप्ेन चन्ुभूतैन, मायसमाया: प्रियतनाय्रा: समाननरसैन सन्लोगरसेन, सममतुखैन इवर्य:, उम्रपन्ति सन्तृष्न्नोति तबोके: सद्धिः ब्यकवमवि पतिक्धक्क्रषेतय: नोयन्ते पतिवाखन्ते। मार्टूबविकोड़िसं सत्तम्। (र) पर्वेति।-रसथो :.- रेकसबारयोः। मचने इति।-पाटे इबमैनानर, सदतिरिक्षा: केवामुपासा 55 बेहितन्ा:। संज्ञान्यृव्वत्तिमाइ, रसेवि।-पसविषष: यः व्यापार: व्यञ्नध्यननाटिक, सडतो तटुदावबिदीत्य:। ह्त्तिय विविषा-
नानरिकोघती। बीज:मबाबकेकेसु पढमा कीमसा परँ:।" परे :- मैगेः। ,मेषिद् कोमच अम्बा वहन्ति। एवस तिक: हतय: बैदरनीं मोड़ी बाबाओोगंभक-
Page 811
साह्टित्यदर्पण:।
उच्चार्य्यत्वात् यदेकत स्थाने तालुरदादिक। सादश्यं व्यञ्जनस्यैव श्रुत्यनुप्रास उच्यते ।६५६।। (प) उदाहरणं- "टृशा दग्धं मनसिजं जोवयन्ति दृशैव याः । विरुपाचस्य जयिनौस्ता: सुमो वामलोचना: ।" (त) अव "जोवयन्ति" इति "याः" इति "जयिनोः" इ्वत्यत् जकारयकारयोरेकत खथाने तालौ उच्चार्यत्वात् साटृश्यम्। एवं दन्त्यकराठनानामप्युदाह्टार्य्यम्। एष च सहदयानामतोव श्रुतिसुखावहत्वाच्कत्यनुप्रासः। (घ) व्यञ्जनं चेतृ यथाऽवस्थं सहादेन खरेग तु।
दाकपार, पोतिटेन प्राङनिटिंषट: पति य्रन्वळ्वतेड नोता:। 5त्यबं:।
जाने-वर्धनासुशारयख्ाने, तालुरदादिके-तालुदन्तप्रमृती, (चादिना मूर्ड- वासडोढ्ठाना सडहः) उच्चाय्यतात् व्यक्षनख वत् साहसय स सुखनप्रास बचते। बद सर्पतः साम्याभावेऽप्सनुप्रासत्वं प्रामेयोपपादितम इति भेयम्।
हतं, मनसिजं-कानं, हशैव-नेवेसेव, नोश्यन्ति-सजोवं कुर्बन्ति, नेवियेपेय गामाविष्करवादिति भावः, विरुपावस्-विषमनयनस, विदोषनय इ्बः, पयिनो:,-विजेनो:, ताः वानबोषना:,-वामाचोः, सुमः,-नमाम:। (न) संग्राव्यत्वत्तिाह, एम ति।-पत्रमास्शेष इत्वयेः।
पाइस्या चवखाया खितं, व्यवनम् पालेन खरैक सड बावच्यते-पुनरुच्ाय्यते, बत् -वंदा, सन्वयोव्यत्वास्-सन्चे-पादख पडस वा भमसाने, (ग एव जुना)
Page 812
दगम: परिच्छेद:।
"यथाऽवस्थम्" प्रति यथासनवमनुखारविसगंखर संयुक्षा- परविभिष्टम। एषं च प्रायेष पादस्य पदख् चान्ते प्रयोज्यः। पादान्तगो यथा मम- केथः काशस्तवकविकास: कायः प्रकटितकरभविलासः। चतुर्दग्घवराटककव्पं त्यजति न चेतः काममनत्यम्।" (ध) पदान्त गो यथा- "मन्दं इसन्तः पुलकं वहन्तः" इत्यादि। (न) शब्दार्थयो: पौनरुतयं भेदे तात्पर्व्यमाततः। लाटानुप्रास दत्युत्तो-" ।। ६५८ ॥ (प)
(घ) कीम दति।-वेशः बाभख बामकुसुमख, लवकवत् बिक्ास: प्रकाशः यस तवामृतः, धवख इसघं:, वायः टेडः, मयटितः प्रवाशितः, करमस्ेव सरिभावकस्येव, विखयास: वियन: येन तवाबिषः, कुलोभाषमापन्र पति भावः, पस्त: नयनं, दग्धं यत् बराटकं तथ्मात् ईबटूनं, तत्सटश्मित्यथ:, (तवावि) चेतः बनस्पं प्रववमितयं:, कामं विषधानिखाषं, न व्वनतति। चत्र "विकासः" इति प्रथम- पादान्तस्वतन्य चास इति पदांभ्न: दितोयपादान्ते चावर्तित:, तथा ढतोयपादान्त- खितः "बत्पम्" इति पदांभ्ञः चतुर्थपादान्ते पुनः पठितः। धव पञ्फाटका उत्तम्; "प्रतिपस्य मह्ितषोड़ममावा नवमगुवत्वविभूषितमाय्ा। पष्मटियाया एष विवेषा: कापि न मध्यगुवर्गय एक: ।" इति सबयात्। यषा वा-"चननमद्िमव्याप-विववा बेया न वेद याम्। या व मातेव मन्ते प्रथते मानवे दवाम्।" इति। (न) वव पदानगय उदाहरबमार-मन्दर्मिति। उदाहरबान्तवं बबा सुतिकुसुमाध्यां-"सारासारविदः सता अबभिद्: प्रङ्ञापतापनद: बाहसाट उदः प्पम्सुहदः स्रारोमवसंविद:। वाताशेषविभ: प्रमाभमितदिमः बौर्च्या महो- निर्विंन: वर्षंनौय निभ: मसनसुहमसव्पादपोठसृभः ।" इति।
माव:, भेटे अति वात्पर्थ्यविषधान्वयमावमेदे सतोत्यं:, बत एव "बन्ववमाव्मेदात्" शति वान्यमवाभः। मद "बातु बातु विमनेन विठता मुख सुच सखि! बादव मप:" शबादो श्रो पादिव्य सवे शन्दायंपोनवत्ये वाठानुप्रासम्रसद्रः भवितिमसंवि शम्वतः 'मेदे" इवि पदमुपाततम्। तवा न-"बातु बातु" इल्पादौ नन्वयमेदो नाचि, बिस्ु
Page 813
साहित्य दपेप: ।
एदाइरगम्- हेरराजोवमयने! नयने कि निमोलिते?। पश्य निर्जितक्न्दपें कन्दवशरशग नियम् ।" (फ) अत विभत्त्यर्थेस्य प्रपोनवतयेऽषि सुख्यतरस् प्रातिपदि-
शरोषव्वप्रयमेब पौनवलमिति भब:। मब्दाथंयो: शम्दः प्रातिपदिकं पदञ, तबा सयंच तवीरित्य:, मिव्रावंशव्दगौनवतबे यमकम्वेब विषय: इति तहारबाब वर्देतति, पोनवतयं लाटानुप्रासः पति उत्राः। "सरराजोवनयने! लोचने किं निमोलित" इत्वादी पर्वमावस पौनवुत्य नाथननुप्रासः इति शब्दार्थोमयोरुपादानम। बथेथा पौनवतवस्ु पूर्वपदयनिज्ञषसावशेष्याम्यां सह उत्तरपदाथिगे त्षाबगेप्वयोका सन्पति; तेग "धनेन संहते समुखि! व्यस विभाति चन्द्रमाः" इवादो विशेषबयो: भेदात् नावमनुप्रामः; नापि "बप्ुः कान्तं वषः ब्ान्तं मनस्तु परुषं तब" उव्वादी विशेष्योमेंदात्। प्रकाशकारोडप्वाह-"शान्दस्तु वाटानपासी भेदे तात मय्यमावतः ति। तब मन्दय पौनवुतयं डिका्ति, प्रातिपादियपीनकतवय तावदेबमिन् समासे बिभिन्नसमासे समासासमासयाय सन्नवतीति विविधम। रट्यका-"वितकर करहािरविमा बिभाकराक्वारघरनीघरकोि। पोषषनमबा कमखा साडवि तवैवासि नान्बस ।" चब करेति प्रातिपदिकाहनिरेबम्मिन् समासे, विमेति लिसे, कमलेति समासासमासत्ीय् दति। (प) समासासमासनतं प्रातिपदियपोनवतय विशेषेणेढाहरसुमाइ, अरति ।- जेरं वियसित, बत् राजीवं तब्त नबने वल्ा: तम्मखद्दो, नबने किं-बधं, निमोचिते: निर्जित: वन्दर्पो यैन साहयम, पततितुन्दरनितरयः, मियर-कान्त,
(व) मन्दव माविपदियन्य पौनवत्यसस्वि विभत्वयम्य मिम्रत्ात् चर्थ- पीनवलं नासोति नयमस विषय: ? इब्यत बाह, पवेति।-वम बिसनववेख एवन सन्बायनरपसा, सच्चम क्मदपस्, सुख््यनरस विभव्यनेव्या पधागस, पहनिम्रल्यवो: म्रजतेरेय प्राधान्म् सात्रवत्वाहिति भयः, प्रातिपदित सेन मन्दोंगन, योब्ख प्रतिपावथ, पमिंहपत्र नेवडपावंख, चमिद्ानत्ात् एकार्थल्ात्। [दa लिशयंतात्" उवि पाठे-पुनवतलाहिबय:]। यम बिमस: भिन्रबात्
Page 814
दगम: परिचेद:। [ae]
नयने तस्येश नयने च भव द्वितीयनयनशब्दो भाग्यवत्वादिगुग विभिष्टत्वरूपतात्यर्थ्यमान्रेष भिनार्थः। (भ) यथा वा- यस्य न सविधे दयिता दवदहनसुह्दिनदौधितिस्तय्य। यस्य प सविधे दथिता दवदशनस्तुहिनदोधितिस्तथ्य ।"(म) भत्र अरनेकपदानां पौनसुक्यम्। एष च प्रायेण लाटजन; प्रियत्वाज्ञाटानुप्रासः। "-Sनुप्रासः पञ्चधा ततः ॥६५६। (य) स्पष्टम्।
विशेषयं, तन्म्रावेध वतृताम्पर्थमावेध, भिद्नारथ इववि योज्ञनावेवरोत्येनान्वयः। चत एमर देवेदव वाटामुप्रासेतुबम्पायां म्रसादने। पर्वान्तरसड्मितडवाच्ये दर्षैडबचारये।" इसर्यानरसडमितिवाच्यनने: पृषगुपादानं सत्रकते। तात्र्थमानेसत्न नाववदेन नयनत्वस व्ययचेदः। (म) एवानेसपटगतत्वेन डिविये पदपौनवत्ये प्रयमम् चनेषपदपौनवश्यम् उदाइरति, वस्ेति।-वथ्य सविधे-समोपे, दविता-प्रिया, न, बिखने पति भेष:, तथ तृहिनदोपिति :- पन्द्र, दवदन :- दावागिः; यम सबिधे दविता, वियने पति शेष:, तखा दवदहन: तुहिनदोबिति:। बव मयमार्हे-ताप सरत्वात् तुदिय- दोषितिदंबट्हनः, परासें तु-ताहमट्ुःखाजनवलात दवदडनोषि तुहिनदोपिति- रिवि तात्प थ्य विष यखो हेशविघयेय वेनान्वयस मेद:, पदार्थाना लभेद एवं। चत्र नोविष्कन्दः, तथोत्म्-"बाय्यांम्रयमारहंसर्म बच्ा चपराडमाड ता मोविम" दति। एयपदपुनकते यषा-वदन बरवर्तिम्ासयाः स्त्यं सुधाकरः। सुषावर:
पोनवक्यम्; प्रथमं सुषाकारम दे विधेयायम्, सपरमनुवाबायेम्। (य) अस्ुपास दि।-ततः-पूर्वीक्षया रोग्ा, छ्क-वतति-सुति-चन्तर-बाटी पाषिभेदादिति बापत, चहुमास्धः पसपा-पररविष: । बरममसारडयं पदामुनाका
Page 815
साहित्वदपंय:।
सत्यर्थे पृथगर्थाया: खरव्यञ्जनसंहतेः । क्रमेष तेनैवाव्त्तिर्यमकं विनिगद्यते॥। ६६० ॥ (र) पतर इयोरपि पदयो: कचित् सार्थकत्वं, कचिविरर्थकत्वं, कचिदेकष्य सार्थकत्वम, भपरस्य निरर्थकत्वम्; प्रत डतं- "सत्यथे"दति। तेनेव क्रमेष" दमो मोदः" इत्यादेविविक्नविषयत्वं
विधतया प्रभूततममेदम्। दिस्मावमुटान्ियते (ल)-
चनकता नन्दावसारमध्ये महीत: र्ति बोघ्म्। (v) बनयमाड, बबबचें पति ।-पचें सति-विद्यमानि, पृषगर्थाया:,-भिन्ना- बांयाः, सखव्यच्चनानां संडतै :- मसूदस्य, (म्वस्व्यन्नयोरेयत्वेवि यमकं भवतत, थवा-"मानाकारिय वान्तावुराराचितमनोलुषा। विविश्लेन बिखासेन ततय उदवं नम॥र" एतडर्षयमवं वामनसन्परतम)। तैमेब-पूर्वोलेनेब, कमेष-येैन क्रमेष प्रथर्म सरव्यश्नसमूद्द उतसेनैवेत्य:, चठति:,-चावर्शन, पुनः मयनमित्वय:, बमर्क
"नगजानगजा दविता दविता" उव्वादौ। कविद्रित्थंकत्वमिति इयोरितणषत: ;
पटेव देमखवात निरयबत्म्। ए वस्ेति।-प्रयमख् दितीयम् वा खरव्यश्चमसमूर्- संवयं:। विवित्विषयतं-विभिन्नविषयत्वं, यमवादिति शेवः, पूर्वोक्तकमेगेष एतेरावस्वत्ववयनात् "दमो मोद:" इति नाम्बाबङरख विषय उत्वथे:।
वमवनिकपर्यं ज्याय दत्यलिमायेवाड, एतसेतिI-यमवसेवय:। चम पदपढे पाटेवटेअपरम, बर्डपर्ड सोकाईपरम्। मादावासेशेि।-पादस दिषा मिया बतुर्डा वा सचने पानेवविषलम्, [चाटिना पादशोषारययो: सड्रः]। वैन प्रयमपादन दिमोवाद्यम्तमध्तिम् द्वितोयादिसमुदाये प, द्वितोबळ ढतोबाद्यम् सर्राखम् दमोमादिससुदावी प, दतोबख चसुमें वाहति: सम्पवतोति दर्मवचल्मेव माहमममथ्थ: एवं प्रयमावंय दितोबाने, मबमपादल द्ितोये, दवोयक पठ्ुकें
Page 816
दथम: परिच्छेद:। [aoe].
"नवपलाभ-पलाशवनं पुर:
मदुल-तान्त-सतान्तमलोकयत् स सुरभिं सुरभिं सुमनोभरैः ॥ (व) पत्र पदावृत्ति: "पलाशपलाश" दति। "सुरमिं सुरभिम्" इत्थत्र च इयो: साथकत्वम्। "लतान्तलतान्त" इत्यत्र प्रथमस्य निरर्थकत्वम्। "परागपराग" इत्यत् द्वितीयस्य। एवमन्यदः म्युदाहार्य्यम्। (श)
द्वितीयस्य ततोये पादे आाउृति: समवनोति शोकाडंयमबम्य वेविष्म। शोष-
(व) नवेति।-राजसूये निसन्त्तसय उन्द्रपस्थं गृष्कतः अपन्य पधि वसनावि- रभमरदर्शनवर्णनमिदम। सः,-अपाः, पुरः,-सग्रतः, नवानि-नृतनानि, पलाभानि -प्रमायि यव ताहशं, पलाश्वनं-विंशुबक्ातनं यव ताटयं, सुटानि-विकसिताणि, परागे:,-रजोभिः, (पढ़ाग: कौएमं रमः इतयमरः) पऱागतानि-व्याप्तानि, पर्नानि वशिम् तथाभूतं, तथा सटखा:,-कोमला: चत एवं तान्ता :- कुसलभरैय पातपेन या क्ान्ता इत्य:, लताना:,-पशवाः यव ताहगं, सुसनसा -पष्पाणां, अड़:,-समूडे:, सुरमिं-सुगन्िं, सुशाभं-वसन्तम्, भरबोषयत्ं ददमं। द्ुतविर्खाम्बसं उत्त्म्। शिग़पालबधखेरट पद्मम्। (म) पर्वेति।-पदाहवतति:,-पादेवदेशाउतिः। डयो:,-"सुरभिं सुरनिम्" इसुमयोरित्थ:। सार्थकत्वम्-पर्येवश्वम्; [गन्थववता एतर्ह्यं सयवतया उदा- हसमपि तद्देय सर्थ्यावषया "बभिंसु बमिंसु" इ्ेषमानपुर्र्या मदहोतमुभयमपि निश्बकलेन उदाक्ती अक्ा ते इति सुषोभिर्विवेशम ]। द्वितीयसेवि।-निष्वेबतम् अपन्वथः। प्रन्मदपोति। -- पादाववत्यादिकययमवमित्ययः। पादाम्यासी यवान
न्योपरदर्य मया बमाविव्वात कोवितेतरए;। इत्वादि। वर्डाव्यासो यवान् माडस्य य साचया बञ्य: पररमायत सात्या। सास्थेय: स खवाडबज्यं: परमावव मानया ।" इनादि। योकाहतिडर्य फमेष सबा= विनायकेन माता इमोपर
Page 817
साहित्यदपंथः।
"यम कादौ भवेदेक्यं डल्तोबंवोलरीसथा।" (व) इत्युत्तनयात् "सुजलतां जड़तामबलाजनः" दत्यत्र न यमकत्वहानि: । अन्यस्थान्यार्थकं वाक्यमन्यथा योजयेत् यदि। अन्य: सेषेग काक्वा वा सा वक्रोतिसतो द्विधा ।< ६९।(स)
द्िधेति श्ेषवक्रोत्नि: काक्रुयक्रोशिय।
चितबाडना। खमिदोद्वारियाडमीता पृष्वोयमतुम्ना्रिता। विनायकैम भवता वत्तीपचितबाहना। खमिबोक्ारियाडमोता पृथ्वो यमतुखान्रिता ।" "समानयास मानया समानयाउसमानया। समानया समानया समान या समानया थयं पतुरबरपादशोष:। (ष) यमनादाविति।-वन बादिपदेन स्रेवाटिपडणं, तेन "त्वं समुदृस दुवारे महावत्वो पतैन्नसी। चबन्तु युषयोभेंदः व जड़ात्मा पटुभेवान्।" इत्यादी अ्र श्रेषमक्रः। चन्े तु-"बमवादो भवेदैकां उपयो रखयोबंगोः। अषयोनंषयो-
पठन। (स) वकरोत्यबसरमाह, बन्चस्ेति।-पन्चस-जनखन, वत्तरित्वब:, बन्चायंकम्-बत्यताव्यथ्यंयं,वाक्यम् पब्थः,-सपरः, श्ोता इसये:, ग्ेषेष वा बाक्रा
वशींत:, ततः- श्रेषवाकुवक्रोतिम्यां, सा दिषा-श्रेषनिवन्धणा वाक्ुनियख्ना येति डिपखादा। केनविदन्ालिप्रायैय वयितसय बाकस केनविदन्येनान्ाभिभाये
बिल्ु खतोडय्ययेनोकस पन्चवायोणजमावे न्यायसाम्यात् यषा-"अचो वैरिविमर्टने हरिपदप्रोथयनने तवजुन: पोतः पहुजदोषनामिरमिती नेवाखलेशखलैः। रसः सब्नसस्मेपु वहयश्रेबोसये! शोषर! खाने वर्यमतुष्यण सुबने म्तां सवानू गोयते ।" वत्र व्सचतुट्बक् भर्त्ता शोधर पवि पततव्ये प्रिट््पदसामष्यंसेत् १तान्पव्याभावंडय जुत एव सम्मादमोय:" कति।
Page 818
दनमः परिच्छेद:। [4]
क्रमेणोटाहरपम्- "की ययम् ? खन एव सम्परति वयं प्रश्नो विशेषाञ्चयः किं बरूते विडग: १ स वा फणिपतिर्यव्रास्ति सुप्ो हरिः ?। वामा यूयमहो! विड़म्बरसिक: कोटक सरो वसते? ग्रेनास्मासु विवेकशून्यमनसः पुंस्खेव योषिङ्रम: ।" (ह)
तवादी समक्ामतत्शरश्ेषमूखवक्ोनिमुशट्टपति, के पति।-क यूथम्? (इति प्रत्न:) जले यूथम इति बर्बान्तर सब्रमयन् ग्ोताइडड, म्णे इतति।-सम्प्रति बयं खथणे एव, न तु कै-जल इति भावः, (उत्तरमिदम्। "मुखशोषंज्रलेपु वम" अति नानार्थकोष:)। वत्ता खतान्पथ्यमयगमयव्राह, प्रम्न उति।-प्रश्रः विशेषमाश्रयतीति तमोक: विशेषविषयक उ्ययं:, प्रत्नाथकः विभष्द इति भावः, (प्रत्युत्तरमिदम)। वि:,-पचती, शेष:,-सनन्तः, दृत्यर्यामिप्रावेय तदपि प्ोता बथचया योज्यवि, विमिति।-किं बरूने ?- कथयति? मवान् रति श्रेग विहवः-पचनी? वा सः,-प्रसिद्धः, फथिनां-नागारना, पतिः,-पनतः, यव-फबिपती, हरि :- नारायम:, सुप्:,-निदितः, पसिति, निद्रातीन्य्थः, [मुप इति वर्तमाने तप्रत्वयः ] वदात्रयः मिं भवतः प्रत्नः? इति भावः; परव वि-शेष-शब्दो पचिवागपतिवाचको इति बोध्यम्। (द्वितीयन्य उत्तरमिदम्। 'नगोकोवाजिविनिर-विविन्किरपतवयः" इतयमरः)। एवं वाककलैन कदर्चितो वत्ा श्रोतारमाधिपति, वामा इति।-यूयं वामा :- प्रतिकनवादिन दखशः, एथार्थंतया प्रयुतों मडाक्त विपरोबायंतया कष- ग्राहिय इति यावत, (प्रथमथ्वोतिरियम। "वाम चने पुंद्ि हरे कामदेवे पयोधर। वलाप्रतोपमव्येधु विषु नाय्यां खियाम इति मेदिनी)। तदवि योषिदयंपरंतया सोता योजयब्राह, चहो! रवि।-पही !- पातथ्ये, विड़मे-प्रतारबार्यां, रसिक:,-पटरितयं:, कोटक खारः,-नामः, बजते ? तवैति शेष:, वैन-नाम-
तब उति शेष:, पुंस्म-पुरुषेषु एव, बत्मासु इति शेष :. योषिड्ुमः-नारीकान्ति: बामाव्ष्दृन्य नारोवाचवत्वाहिति भाबः। (द्वितीयम्य प्रत्युततिरियम्)। १इ द्ेष- बशेन एकस्य चन्चार्थंकबाकम्य तडटिव्रधंतया सदटनात वक्रोलि:। मार्सनविको- पितं इचम्। बथा बा- "किं गौरि! मां मरति कषा? नद गौष्ड बिन्?
सा-1
Page 819
साहित्यदपपः ।
भत्र विशेषपदस् "विः पत्नी "शेषो नागः" पति पर्यंदय; घोगात् (क) सभङ्कन्नेष: चन्वत तु अ्रभक्गः। "काले कोकिलवाचाले सहकारमनोडरे। जतागस: परित्यागात् तस्वासेतो न दूयते ?॥* (ख) पत्र कयाचित् सख्या निषेधायें नियुश्ो नञ् पन्यवा बाक्ा दूयती एवेति विध्यर्थे घटितः। मन्दैरेकविघैरेव भाषासु विविधाखपि। वाक्यं यत्र भवेत् सोडयं भाषासम द्रतोष्यते।।६६२।।(ग) गिविमुष: कुटिया नवन्ति।" दति। "बहो! वेनेडमो दुदिदांडया तब निलिंता ?। विनुषा सूयते दुशिमं तु दायमयौ कचित् ।" इवि। तथा-"नन्दूराजग्टदपा्स- नोवियाम् पाचि! यामि वद मिं नयामि वे ?। जोवसुळतमतीय सुन्द्ूररं केश्-
सखोबाकी तु "केशवं वनम्" पति) उत्यादियन्् सेषे एव उदाहरणीयं, न बक्रोकी इति कैपित्। (न) उदावतश्रोके समव्ाममशेषमूखयक्रोशिषषिध्यं द्श्यति, पर्वेति।- नाम :- सर्पंराजः, वर्यश्ययोगात्-वमश्यम्र योज्यलवात, प्रतिपाधये सकसनोयता- दिति यामम्।
वाकतोमुखरिते दत्यं:, सह्वारेश-पाखेय, तड़ियासेत पतति बावत, मनोडरे वासे वसले इबषं:, छतामसः, - वतापरामृस्, वान्तथ इति श्ेष:, [व्मपि वठठो] परिव्ाताय्-निदावरपाद, तथा :- नाय्या:, सेतः,विसं, न दूयने ?-* सिच्ने? पपि तु डूबने पवेति पर्ष: बाका प्रविपाधते। अ्म्दयमेंय काका उक्कार्य. प्रतिपादनादम श्ब्दावड़ाइलम्। सापाततः पनोतख्ायंक सन्चमा योकनय व्यक्ाणा सूबर्क गेप्म्।
सहिकरद:, [वच्यलिडम] वार्ख लवेद, सः सर्यं लाषायन: उति प्रम्दावड़ाप्र
3
Page 820
दयम: परिच्छेदः।
यथा मम- मनुनमष्चिमओजोरे कलगभोरे विद्वारसरसीनौर। विरसाडसि केलिकोरे किमानि! धोरे च गन्बसारसमौरे ?॥"(घ)
एकविध एव। "सरसं कदण कब्बं"। (ड) (घ) आाषासममुदाइरति, मनुखेति।-मानिनों प्रति सख्या बचनमिदम। से भावि !- सखि! ("बाबो सुखो बवखा प" इबमरः) बहैेन-मपुराब्ुटेन खनेन, गधधौरे-ममोरमे 50ये:, मनुब :- मनोहर:, यः मविमज्ीर:,-रहमपुरः सचिन्, ("मोरो नूपरोख्ियाम" इबमरः) विहारसरखा :- कोड़ावाप्ा:
पन्दनसुरलिमसयनवति प, किं-ब्च, विश्वा-चर्वाषः, यि ?- भर्वसिति ः
शोवाइमा कृषक्षाय कुषामवाहे। कल्ोखवन्दमृदथ्ोडषनोमपत्मालाख्ड्ामनढ्ड मशुषकूषकच्छे ।" वि भषाषट्कतुख्यं पद्मम्। मन्दराद्रिवर्बने एतदत्कूषश्रीकी बया-यशिन् सवोसमसितोमतमण्शेखनान: करोति वियवराखकरायमर्षात।.
सहाया। देहं इरनो सरया सुरामा गेर्हं चरन्ी सडसाइमिरामा।" इति। एवमानुदोम्यपतिखोम्याम्यामपि मषासाम्ये एव एवासडारो बोध्य:, वषा-"९5 १! बहखासासे वाबा राड्ट्रमतीमसा। साखता रसवीका सा तुड्राखातियखारत।" रवि। पनायुखयोग्येन पाठे संसममय:, प्रातिबोग्येन पुनः पाठे प्राळ्वतमयः स्ोमः सम्पयदे। बमा-"तरवा वविका गातुं साबाधी सरवाबया। सामखी मधुरा- बाबा सेवावा इम रेडड।" इति। मानुखोम्येग म्रातिखोग्येम व पाठे चयेंके शमयें नाम चिवावहास, यया-"विदिते दिषि वेडनोजे तं बातं निनितानिनि। बिनद नविरोडारो बोडधा को नविमेति न ॥" पति। इदमेव प्रातिघोग्येन "नतिमेति न बोडा वी रोहारो बिगर्द गवि। निनितानिनि सें बातं बैडनोके विढिते दिषि।" रवि सम्पसते पथम्। पवापि पयेसाब्म्। (-) ['हरच कये: शनयम" इति संक्कतम् ]।
Page 821
साहित्य दपेय: । :
इत्यादौतु "सरसम्" दत्यत्र संस्कतमराळ्ृतयो: साम्येपि वाक्यगतत्वाभावे वैचितयाभावाबायमलडार:। प्विष्टैः पदैरनेकार्थाभिधाने श्रेष दूष्यते। वर्गप्रत्ययलिङ्गानां प्रक्ृत्यो: पदयोरपि॥
() सेषालङ्ारमाह, त्रिटैरशित।-"सकदुशरितः शब्दः सब्दध गमयति" पति नियमेन बाब्ये खरमेदानादराम्, "याबन्तोडथा: तावन्त एव न्व्दाः एकमरयवेनो- जार्थ्यनी इति नये युगपत् नानाभ्नष्दोद्वारणऽपि तेषा भेदीपबओ्चो न सर्वत ; तवापि
सामिधया सपरख् व्यञ्जवया इति मतमातित्येदं लच्चयम्। एवसेकप्रयनोस्ार्य्यल्वेन लुप्तमेदाना वर्णदोनां मेषव: सेष: तविभिष्टे: श्िष्टेः,-पनेषाऐें:,पटैः,-खरव्यक्षन- समूडातकेरितय:, चनेवार्धानाम् चलिधाने-सभिचया प्रतिपादने, [चनेकार्षी च बवेदार्याय उत्येवशेषइन्दे चनेवार्षा: तेषां, तेन डयोबंहनां वा चर्षानामित्वथो बोध्यते ] श्रेष:,-ग्रेषाख्थोडसङ्वारः, उव्यते; चनेकार्णमिधानमेव स्ेष:, एवं सति नातात्रयः इति भाष:। म्रिट्वर्णादिभेदेन श्रेषखाट्टविधत्वमाइ, वर्पेति।-स - श्रेषासडारः, वर्षपव्यर्याक्रानां-वर्षो च प्रथ्यो व सिङ्गे तेषामिति वियड:, सवा प बर्णादोनामट्टानां स्रेषात्-चनेकघंतया प्रतिपादमाम्, बटटया-पटविष :; वयंश्रेष:, मत्थयश्रेष:, विश्रश्ेष,प्रकतिश्ेषः, पदशेषः, विलतशेष:, वचनसेष:, भाषा- शोषसेत्येबंकपः। प्रजतिशेष: पुनः दिषा-वातुमातिपदिषभेदात दिप्कारः; पदशेषय सुषन्ततिखनमेदात् डिविध इति बोष्यम्। बद्रट गन्थे वर्षादिग्ेषार्या प्रत्वेकं खच्प- मेवंविधं दृश्ते; वथा-"यव विभत्िमत्ययवणंबत्ञादेवकप्यमापतति। बर्णाना विविधाना व्यश्रेष: स विश्ेय:। बद महतिमम्ययससुदायानां सवननेदेषाम। साउम्यं अववतः स र्ेय: प्बबथन्रेषः। खोपुंणपुंसकानां शम्दानां सर्वात यम साकप्यम्। सष्ु- दोधंतसलासेसिंपश्रेष: स विशेयः। दिष्यति बनानन्येः साकप्यं प्रत्ययाममोपयदैः। प्रकतोनां विविधानां प्रतिशेय: व विशेय:॥ यव्िम् विर्भतियोग: बमाययोगय जायते विविध:। पदमकेपु बिमलो विशेबोडणो पदश्रेष:। सातम्यं बम सुपा विस्न
थर्य मे सून्यकषिवितविव्माषाचि। वाच्यानि यावदवे लावात्ेव: व विशेन: ।" जवि।
Page 822
टयम: परिचेद: 1 :
शमे उदाइरयम्-
विफलस्वमेति बहसाधनता । पवसम्बनाघ हिनमर्सुरभूत् न पतिष्यतः करसइसमपि ।" (छ) पत्र "विधौ" इति विशव-विधिशब्दयोककारेकारयोवषयो- रोकारकपत्वात् स्ेष: । (ज) "किरषा हरिषाहक दक्षिषय समोरषः। कान्तोक्षप्जुषां मूनं सवं एव सुधाकिर: ।" (भ)
टेवे. ("विबिविंधाने देवे प" इबमरः) पतिकूषता-विमुखताम्, चनमिमतपस- सायनोग्ुखतानिवर्ष:, उपमते-पराप्ते सति, वहनि सावनानि-सपायाः येषां से बहु-
विफबता-व्यर्वताम्, एति-प्ाप्राति; पदे-विषो-चन्द्र, प्रतिकूबतां-विवठ- कवमानितम, उदयफत्मानित्वमिति यावत्, उपगते बहुसाधनता-बडुखित्यपाय- शधितवं, विफयत्वमेति, तथा हि-पतिष्यतः-पव्नीन्मुखक, बसं ममिष्यत 5वयं:, दिनलर्सु: कराणा-विरबारमा, इसानास, सहसमपि-छाथनभूतमिति आय:, सवखम्बनाय-सात्रयाद, रथचाय इति यावत्, न समूत्-समसच्बनसाचनं आायोदिबय:। तवा चनबाबान्रे सूर्यासगमनं प्रति वात्काबियािरयानां प्रतिषन्तवत्वं करप्यते, एवस सं्याकाले तात्यासिवद्धिएत्कपप्रतियन्धकामां सप्ावेवि सूर्यांसनमनममि्व्येति प्रयमायेसमघेनम् ; बत्र च-पतिष्तः,-सतिष्यतः ननख, करत्यमपि पतमविधाताय सर्वतत, तख तु बरसहसमपि सवलब्बनाव नाभूतू sध से:। विशपालमवखेदं पद्यम्। ममिताचरा तं-प्रमिताचरा समसबेः शदिता" पति व वम्यनम्। (न) यव विषाविति।-विधी इति पदत बौबारतपवबख इमारोकार जन्मलात् पवंडबक स्रेवैय समयनं बीध्यम।
Page 823
साड्ितदपैप:।
पत "सुधाकिर:" दति कञिपु-क्ञ-प्रत्यययोः। विम्व भत्र ब टुव चनेकव चनयोरेकरूप्याड यनसेषोऽपि । (ञ) "विक सनेत नोलानो तथा तन्व्या: स्तनहयो। तव दत्तां सदाSडमोटं लसत्तरलह्ारियी।" (ट)
सुपादिर :- समतवरषिंसः, पचे-पसृतवर्षो तेखयेः। यव सुषां विर्नोति शिवि सुचादिर्त्रनद्ध पवनावकुपपने, तथा सुषा विश्नोति कमबी सूपानिरमष्टस प्रममकरमन दवादिर इतति पदक, तबा हिरयनिमेषमते समोरमिशेषपलेर "स4े" "सं," इत प पद्ख मतमपनाम्वामुभयम विद्तवात् पने वार्बानियायितं मोधयम। (ञा) एव सुधाविर दति।-वविपपच्चय-जम्रय्तयोदिति, श्रेष: इतनुपत्, एवमसडपि। विज्वाव "बानोततनुवाम्" इंत खिङ्श्रेषाअप वोडन्यः। कचनक्रेसे- पपाति।-'सबंः" हात, "सुबकर," इात न इ्यादो सन्विषशादेवारम्यं शेयम्। (2) विr शेषसुदाइरति, विषवदिति।-तन्वाा :- ममाइजाः, खसत्तरत् शरियो विक्मम्रेवे एव नौबाब्जे-नोमपडजे, तथा लनयो: इयो तब उदा पामोदं - प्रेममोटं, सौरभं बा, (नोबाम्यो: सौरमदानं समवत) दत्तम्। बव "दत्ाम" इति कियापद "विशमसेननोपाबजे" स्तनेन यदा बन्वेति, तदा "ढा"
छेट् पातनेपट्पयमपुरषेकपचनान्तता, तख्ादस् पनेशार्थन्म। तका "उमतरख- हारियो" इति पदं यदा "विकसदेवनोखाबजे" इचमा विशेषय, तदा बसनो सरबे प हारियी व-मनोहरे य इति विग्हेब कोषसिक्राडयचनान्ता, बदा "सुनसयो" दवस विशेषयं, तदा एसंसरब:, -हारमध्यगो ममि: यक ( "तरबी हारमय्यम:" दयमरः) य पासी झरियो पेति वियहेय खोकिक्े कषचनान्तता ; वदा-बसंखरओी यब एवसूनो हारो यवालि; [पत्र बयुतोिसमासेन वर्य-
चेदर्वप्रतिपतिकर" इमुमासनेन पसापुत्वंि 'भूम-निन्दा-मयंसास-" इव्ादि- नियमेन पतिरितस निषयोमार्थंस बिर्यावतत्वान् कोउपि दोष: शत विचार्यन ]
पिंतयोय श्रेषः।
Page 824
दशम: परिच्ेद:।
पत नयुंमकस्त्रोलिषयो: श्रेषी वचनश्रेषोऽपि। (ठ) "धर्यं सर्वाणि शास्त्नाणि वद्ि श्ेपु च वच्वति। सामथ्यंश्ञदमिताषां मित्ायास नृपालजः।" (ड) भत्र "वच्यति" पति वष्ि-वच्चोः, "सामर्थ्यअ्वत्" इति अन्सति-करात्यो: प्रक्वत्यो: । (ट) "पृथकार्ततखरपातम्-" इत्यादि। भरत्र पदभङ्गे विभत्िसमासयोरवि वेलवखात् पदश्नेषः, न तु प्रज्यतिश्रेषः। एवस (पा)-
(ठ ) चर्वेति।-श्ेवोडपोव्वपिना विन्पन्यख् इम्पत्वयस् प श्रेष अवि सैवम। (ड) प्रतिश्ेषमुदाहरति, चवममिति।-राजपुत्रे जाते ज्योतिबिंदो वथन-
विदन्ु न, सर्वाधि माखाति वत्यति-वारविष्यति कषबबिष्धत पेत्वर्य :; हदि
(ढ) चर्नेति।-चव वत्यतोति क्रियापदृष्य हदि इत्यमेन चन्वये "वढ" चातुना, "सेपु" दत्नेन बन्वये "बच" वातुना निषव्रस वहन-वबनोभयार्थत्वात बनेकार्यामिधायित्वम; तथा सामथ्य कन्तति करोति या इत्युमयवा निष्पववस सामथ्य कदिति पदख चनेकार्थामिचायित्वं बोष्यम।
पनपृषवातंगरपावम्" उत्यादिपदानामनेद्ार्णामिचायित्वम्। नन्ववर प्रकृति- श्ेपोडपि सन्पवति इव्वत वाड, सवेति।-चत्र पदमग्रे-सयंबोषनाव समसपदक पायको, विलततिसमाशयोरपोत्वपिना मळते: सङ्कः। विमलिरत समासान्म्। रषित् पदसक्रामावैषि प्रक्कतिबिभतिवेखयखेन पदश्रेषो यषा-"वख चेव: मियालोने तखय सरमदयनय्"। बम यद्बछी: तत्तसी: प्रह्थ्वो: सुशिडगोरविंमत्योरमि मेबवयात् पदश्ेष :; तवा दि-दैवादिवस बसः तसम वोट्मध्यमपुरतिययमने मखत व्खोति बिर्ड, बसतदो: वछेवयमनैवि तथा कपम् ऋवि सारः। एवस- मकविविमत्िपेय बब्येन पदस्ेपाशीकरे क हत्पर्थ:।
Page 825
साहित्यदपंय:।:
"नोतानामाकुलीभावं लुब्धेर्भूरिशिखो सुखे:। सहशे वनवडानां कमलानां तदोकगे।" (त) पत्र लुन्धशिलोमुसादिशब्दानां सिष्ठत्ेऽपि विभलेरमेदात् सज्तिशेष: । पन्वथा सर्वत्र पदश्ेषप्रसक्त: । (घ) "सर्वसवं दर सर्वस्य त्वं भवच्छेदतत्परः। नयोपकारसाम्मुख्यमायासि तनुवर्त्तनम्।" (द)
बमन-भूरि-सबबनं, ढुखे :- तोसुपैः, मियोमुख:,-बमरः, ("बबिषाणी मियोमुखो" इचमरः, "सुब्धी व्याधे बोसूपे न" ति बोपाखः) चाङयोमावं- मर्दिंताबष्यां, नोताना-प्राप्तार्मा, बनरदाना-बने-जानने, चमब्-जढी, ("बने सविखयानने इबमरः) उडाना-इसि पापानां, बामखाना-हरियारना पन्ानाड, (बात् कुश्प्रेपि वामलः" इति "सहस्रपवं कमखम्" इति वामरः) बहगे- समाने, तदोचपे-तखा:,-गनाया:, ईबसे-नेवे, शोभेते पति श्ेषः। (न) केति।-पत्र प्रसतिस्ेष इति परेषान्वयः। प्रकतिरत प्रातिपादिय
कने; एवस पदस्रेषाससोये प्रक्वतिस्रेवोदाहरवं न खात् उति प्रमतिसेवो केदप्रवप्ाः इति माग:।
सडसख उसि:। ईेहर! वंसबध, नमतः दति शेष:, सरवख-समलवनसतपं, तथा सवस्-संसारस, छेटे-खणडने, ततपर:,-निवरतय, संमाराश्ेष्टःखध्यस- नर्वो = सतित्वर्य:, नयेन-नोतिप्रदर्शनेन, यः उपकार: तख्चिन् सामृध्यम-
नन्म परिष्टदासोबय:। पचानरे तस्करं प्रति तन्मासुकत्ञि:। तवं सर्मक् जनस्ेति शेष:, सबसं-सर्बधन, हर-नौरय, तथा छेदतन्परो सब-प्रतिबन्धि गे विनाशय सत्वर्य:, पायासि-पायासयुत, सेश्ावइमितयं:, तमुबर्समं-चुर्ट जोब- नोपायम, उपवारसामरख्य नव-प्रापय, चतिवटटे खिता बयं, तत् ते चौयें ऊत्वा यमा वर्यं सुखेम जीवामसथा कुछ पति भाय :; बहा-उपपारवासुषतं नय-पपनध, तिमुख्ी मवेधयं, वावाि-परपोड़ाकारि, बर्चन-जोवनीपार्यं, 1 वसु-विस्तार वै लर्थ:।
Page 826
दथम: परिच्छेद:। (ice]
पम "हर" दति पचे शिवसम्बोधनमिति सुप। पचे च पृधातोस्तिदिति विभन्नेः । एवं "भव"इत्यादौ। पस्च मेदख प्रत्ययस्नेषेदापि गतार्थत्वे प्रत्ययान्तरासाध्यसुबन्ततिङन्तगतः लेन वि्छित्तिविशेषाश्रयपात् पृथगुक्ति: ।(ध) "महदे! सुरसन्धं मे तमव समासक्कमागमाइरणे। हर बहुसरणं तं चित्तमोहमवसर उमे! सहसा ।" (न) पव संसतमहाराष्ट्रोः। पुनस्विधा सभङ्गोऽयाभङ्गस्ट्भयात्मकः॥६६४॥ एतमेदवयस उत्मेदाष्टके यथासन्भवं स्ेयम्। (प) (प) "भब" उत्यादाविति।-लब इति पदम् एकब-भूधातोसिङ नरूपम,
भाव:। पम प-विमनशेषपरत च, प्रत्ययशेषेव्यापि द्त्वपिर्भिंत्रक्रमे, पथयश्ेषेव
रेवासाध्यं यत् सुपन तिङनख तद्टतलेनेवय:, विचिछितिविशेषामयवात्-वैविवति अयप्रतिपादमात्; अ्वत्तद्ितान्तय्य सादिव्यतिरकेध प्रयागाभाबात् प्रत्ययान्तरसाष्यतं, सुप्ितलख तु न तथात्वमिति विशेष: । "बाबादति" दवत प्रऊ्ञतिविमतिवेखयसेन
(न) भषाग्रेषमाइ, मडटे पति।-संस्तार्थो यथा-है महदे !- उतव दाविनि! ("मह खडष उत्तबः" दबमरः) उमे !- गोदि! मे-मम, तं सुरबन्ं- देपप्राथंनोयम, भागमाहरपें-माखन्नाने, समासड्र-सम्यक् चाषतिम, चव-रख; तथा पवसरे-समये, तं वहसरणं-वप्ुत्याविमं, चित्तमीड्म्-पज्ञानमित्यं:, सहया-भटिति, हर-नामय। महाराष्ट्रोभाषाडयंसु-मह-मम, धमो-षरमें, रसम्-बनुरागं, देसु-देडि, गमागमा-गमानमात्, संसारात् इत्ययं:, से-नः, सत्माकमित्यं:, तमवसं-तमोवर्थ्ा, तमोगुषणनितामित्य:, पासम्-पाया- मित्वय:, हर-नाभय, हेहरबड् !- इरबघु! तं-वं, सरयं-भरप, रचिवो बशोखय:, मे-मम, मितमोर्ह-पित्तमोड द्बयंः, सहसा बबसरठ-चपसरतु। भाषासमाखदारे भाषाचामेकरूपतवं, न त्तु बथंती भेट:, दड तु "मडटे सुरसम्ं मे इति पदानामनेषायता इसयुभबोभेंद:। (प) एस्मेदाटके इति।-यवासम्नं-"पृष्ठुकासंसरपानम्" इति सलक्ुन
Page 827
साहित्वदपयः।
यथा वा- येन ध्वसमनोभवेन बनिजित्कायः पुरा सोकतो यबोदृत्तमु जङ्गदारबलयो गङ्गाख योडधारयत्। यस्वाड्ु: प्श्िम्क्रिरोह्र इति सुत्यच्य नामामरा: पायात् स सयमन्कमयनरस्वां सर्वदो माधवः ।" (फ)
देषः। "नोतानाम्-"इति समन्श्रेषः । "सबंखं हर" रथब समज्राभत्ातान- स्रेप पति बोधयम्।
हरोलयपसे एव व्याख्येव शतति म्रथमं हरिपथे व्याख्या बषा-सवदः,-स्वाभोष्ट- मदायो, सः मा-खच्मोः, तथा: पवः,-पतिः, ऊथ इत्र्यंः, सर्वदा समाषवन, व्वां पायात्-रचतु। आधवं वित्रिनटि-वैन चमदेन-बजेन, चमः,-मवट, शवसं-पाटपवेपेष परावर्सितं, तथा पुरा-पूविन् वाले, चमतपरिवेश्नाय-
5बयं:, खोहत:,-मसुराषां मोडनाएं मोहिनोमूसिंपरियड: ऊतः इत्ययंः, (चमतामें विवद मानानां देवासुगमाम् नमतपरिवेशनाय मायया नारायसेन मोहिमोहपं सृतम शति पुराषवासा) यस वहतसुनकडा-उहतम्-उहामचरितं, भुजनं-सर्प. रपियमधासुब बालियं बा, इतमानित्य:, तवा वातम्-बरिसम्बन्ति, बखं-सैव्रं, नाति-प्ाक्ामतोति बारवखब:, बवना -- डूनमुअड़ इस्तोति उय्तमुननडार:, -गरड:, तख बखैन याति-नन्नोति तबोस:, यः बग-पवतं, मोपर्डनमित्वथः, ("देसडची नगायगी" इतयमरः) छसरपेष, मां-पुवियोध, कूमकपेय, चषा- एयत, चमरा :- देवा:, बख नयिनं-चन्द्रं, मणनोति अिमत्-राष्ुः, तक मिए: इरतोति नत्रिम्करोहस, शत सुखं-सबनोयं, नाम चाडु :- सचवन्ति, यस खयम चन्वाना-बादवानां, चवदर:,-वयः,-खानं,तख बरः,-विषाता, भारताए् निवायनिर्माता उ0ब:, ("बयो रोगान्री वेश्व-कस्पान्तापनयेदु न" पति मेटिनो)। इरपचे व्याप्या बया-मसमनोभवेन-इन्धकामेन, वैन पुरा-बिपुर- विध्वंसकासे इ0बं:, बतिनित्ाय :- विध्ुनरोरम,बखोक्ृत:,-बखरूपतया पदुषि एंडिव दब्बं, (विष्वनरोरं नवं अत्बा तेन मिपुरासुरी निपातित: इति पौराविकी पार्चा) बश-पुरा खोहत :- नारोक्वतः। (चम्र मोहिनोहपटिटसुया श्रिवेन
Page 828
दशम: परिच्छेद:।
पत्र "येम छ्स्त" इत्यादो सभङ्गन्नेषः। "स्न्धक" इत्यादो सभङ्ग:। अनयोसेकत्र सम्वात् सभङ्जाभग्गालकी चन्यगोरव: भयात् पथङ्नोदाद्तः । (ब्र)
दात्तादिखर मेदाङ्विवप्रयलोच्चार्य्यलेन भिवयो: शब्दयोर्जंतु- काउ्न्यायेन श्ेषः। सभङ्स्तु भर्थश्नेष एव, यत्र खरा-
हयन्यायेन स्वीषः। यी ह्वि यदाश्चितः, स तदलङ्वार एव ;
इति; तदन्ये न सन्धन्ते। तथा हि-भव्र अनिगुणी- भूतव्यड्दोषगुपालङ्काराणां शब्दाथंगतत्वेन व्यवस्थितेरन्वय- व्यतिरेकानुविधायित्वेन नियम पति। न च "अन्वकचय-" इत्यादो शब्दाभेद:, "सर्थमेदेन शब्दमेदः" इति दर्शनात्। किश्, भत शब्दस्येव सुख्यतया वैचित्राबोधोपायलेन कवि- प्रतिभयोदडनात् शब्दालङ्गारत्वमेव, विसटयशब्दद्ृयस् बन्धे च एवंविधस्य बैचितयाभावात्, वैचितास्येव च अलक्गरत्वात्।
उत्कर्षेय वर्सितः, भुनङ्ग:,-पत्रमः, हार:,-हारखानीय:, वखबः,-बलवख्ानोयक बरस्य तवाविषः, यम् (गङ्गखेव्वत चकादो सिन्रकमे, तेन "यः" इत्यनेम ब्रन्वथः) रज्राम् सचाद्रयत्-धिरसि दवार दत्र्य:, ब्रमा-गरोरार्जेन गोरो, तिराि सक्राख्त इत्यभिप्रायेम पकार :; बनरा:,-देवाः, बस मिर:,-ससवं, सालखज- मित्यय:, भत्रिमत्-ग्रन्दवस्, तभा डर दवि सुतयं-सवार्ड, नाम व पाड्ड :. तमा
साट्ंबषिकोहितं इत्तम्।
रइ सनापसस पमिति जाक: ।
Page 829
[450]. साह्ित्यदपथः ।
प्रयतोच्चार्ययलेनार्थालडारते "प्रतिकूलतामुपगते डि विधो"
शव्दालहारत्वमेव। यत्र तु शब्दपरिवर्त्तनेऽपि न स्रेषत्- खएडना, (भ) तत्- (म) श्ेषसावच्छव्दरायदारीडयांखहारव सम्भवति, तयो: परमतनिराजरम- यूर्ववं भेटं निषपयति-पहति। यवेति।-उदात्तादिखरमेदान-छदात्तादो नाम .- एञ्चे:खरादोनाम्, [बचादिपदैन चनुदात्त-खितयो: पारव्ः, तदयत्र- चनुदान:,- नोझे:खर, खरितः,-मध्यमखरः परति] खरणं भेदीन-पार्यकात्,
-समासभेदेन खरभेदात भेटं गतयोः। अत्काष्ठन्यायेन-यधा जतु वाष्ठस सम वैत प्रयवभेदेन नतुनः काठ्ठ, वाष्ठतय् जतु पृथक क्रियते, तथा खरभेदेन समवेतयी: मन्दयो: भेदोडबगम्यते इव्यथं:, पृथगुपजव्यमानयो: अवि जतुकाष्ठयोयोंगे यथैषात्वपति- आासः, तथेहापि नब्दशेष: इति भावः। खराभेदात्-समासाभेदेनोदात्तादियर- पव्दाभेदान्- शन्देक्यात्, पंथयो :.- इयोषित्र्थः, एकठन्तगतफखतयर यैनेति-यधा एक- सिन् वृनन फवश्यं तिष्वतति, तथा एकप्रयवोसतरिते एवशिन् शब्दे सघंडयसमा- वेशेन सचंश्रेष: दब्बथः। यदाश्रित इति-वमानित्य तिष्वतीबरयः। तद- सडार:,-तथ वाश्रयस पलङार: दतय :! योववदिति।-यथा खोके यो ग्रमखस्नं परिविते, स तख्य पवालडारः, तहदिद्ापोति भाषः, यश-यवा लोके मौल्यादिगतं सुकुटादि मसकादालडारत्वेन व्यपदिश्यते, तथा क्राव्येऽपोति माय:। दूषवति, तदन्ये इति। तथा डि-तमेवार्थ जानोहोथछः। पत्र-पबडारबने दत्यथं:। शव्दाथंगतल्ेन-सयं ध्निः, दोष: गुपः, चसद्ार: वा न्ब्दनतः सथंगती बा दतेबमित्रथं:, व्यवस्यिते :.- पर्त्यादान्तरपरिव्त्तिस उत्ववा स्षहत्याम्या : शब्दायगतत्व- व्यवख्वाया: रा्वर्थः, चन्वयेति-तत्मत्वे तम्षत्ता चन्वयः, तदसखे तदसत्ता व्यतति- रेकः, तो चनुविदधाति-चनुसरतोति तथोक्ता तथा: भावः तेन, नियमः,-निर्सा बरयमित्ययं :; यदि तस्य प्रव्दस्य सत्तायामेव तथ्य धवन्ादेः सहाबः, न तु तत्पवठिती, नदा ध्म्बाट्रोनां मन्दमतलम्, चन्धया पयगतत्वमिति भाव:। सम्मरात् "बन्रमचम- क्छ" सादो शम्दाभेदैपि नायश्रेषः, शब्दपरितत्यसालात् मदानासिवाद पाजान्ताः
Page 830
दशम: परिच्छेद:।
चही! सुसदभी वत्तिसुलाकोटे: खन्नस्य च।" (म) इत्यादावर्थं्रेषः।
मिति बोष्यम्। मव्दाभेदादयंत्रेष इति बटुशं, तहुषयति, न पेति।-सर्यमेदेनेति। -'सदुयरितः भष्दः सदेवाथे गमयति" उति व्यायादिति मादा दर्शनंस् प्रामा- एममभ्युपममे त्वाड, किश्व प्र्वेति।-चव्र-बन्धकेव्वदो, मुख्यतया-प्राधान्चेन,
मम्दसवान्वयायुविद्यायित्वं प्रदश्यं व्यतिरेकायुविधायित्वं दर्शयतति, विसहशेति।- विसटमस्य-सन्यविषस्, शब्ददयम्त बन्धे-रचनायां, (चतर चबारः सिन्नकमे, तेन
अरत्वे-यो द्ि चर्धानगुययं दर्शयति, सएवार्धासदार स्येवम् चर्यालडारत्वाक्री- बर रबबय:। चनुपमादोनमिति।-पवाटिपदैन वक्रोकक-आाषासम यमकादोनां
रवादोनाम् इचच चदिपदेन रसालासाठीनां वहयम। चं्बसुखप्रेचितया-रसादोना
मेदामावेन एकप्रयवेनेव नब्ददयोसारथात् चदद्यप्रतोति: पति भात्रः। सवापि, मते पति शेष:। इति-पस्मात् कारचात्, उमयवावि-"प्रतिकूषताम्" उत्यव
केद: स्यात् दतत चाह-यव तिवति। प्रब्दपरिवर्सने पति।-पब्दख परिवर्शने-
मयर्षप्रकाश्रिया सुप्िका शिखरप्खाका तुलाकोंट: तथ्या दब्येः, खबस-
डमगमरोळ्थ:, सोकेन-बलपेन, चद्रतिम-सरगातम, अध्यदयक़, सार्यातति- माप्तीति, खोकेन-बलंन, पधोगिं-विविगामि्त्वं, दुश्वखास, बायाति। व्रद
बा 15
Page 831
साहित्यदपेंप:।
मानेषु चसहरान्तरेंतु अपवादत्वेन तबाधकतया तव्पतिभो: त्पत्तिहेतुत्वमिति केचित्। इत्यमत्र विचार्य्यते-समासोत्यप्रसुतप्रशंसादो ड्वितीयार्थ- ख्वानभिधेयतया नास्व गन्धो्प। "विदन्ानसहंस-" इत्यादो शेषगर्मे रूपकेपि मानसथव्दस्य चित्तपरोरपोभ यार्थत्वे- डपि रूपकेष श्र्ेषो बाध्यते, सरोरूपस्यैवार्थंस्य वित्रामधामतया प्राधान्यात् ; स्ेषे ह्ि पर्थद्यस्वापि समकन्तत्वम्। "सब्रिहित- बालान्धकारा भाखम्मुत्तिस" इत्यादो विरोधाभासैऽपि विवंदा- र्थस्य प्रतिभातमावस्य प्ररोहाभावान्र श्रेषः । एवं पुनरतवदा- भासेऽपि। तेन "येन धवस-" इत्यादो प्राकरणिकयोः "नीता- नाम्-" दत्यादावप्राकरगिकयोरेवाधर्माभि सम्बन्धात् तुचन योगितायाम् (य)- सेषत्वखखनम्। "सयं सर्वाधि मास्ताधि हदि श्ेष च वध्यतत" इव्वादौ "वच्यति" पव्वादिपद्क्ाने "वार्रायष्यति" उव्वादिपदनिवेशे तु नावेषयप्रतीति: इति तब अव्दाषद्ारव्यमेष पति बोध्यम्। (य) इदानों श्रेषखाखकयान्तविवितविषयत्वसुपपादयितुं परमतं निरा- वरोति, वस पेति।-प्नेषख चेत्ययः। बलडरेति।-चस डराकरैम्यः श्रेषमिन्नेम: सन्चेन्य: बलडरभ्य इत्यय:, विविक्,-विभिन्नः, चपरामष्ट 9बधः, विषयो वष्म तताबा:, बसन्रवात्-ससलात, यव यव सेषोर्डास, तब तथान्वोपि वविदय: सारोडगॉत नियम रति भावः; विघमानेषु-तिष्ठत, झेषेष सर्देति शेष:, चब-
तदायलतया-तेवामलदाराणां बायवतया वाचादकतया, तैभ्: भावस्थेनेत्वय: तन्प्रतिमेति-तेवाम्-बयडारायां, प्रतिमा-सरप, तथा उर्पाततरेतु :-
दव दवि ताब: श्रे पाता प्ानत्दादामु वितिष्य बमबुतति, इकमिति।-तब मडंसी
Page 832
दथम: परिच्छेद:।
रमासोत्यादैः श्रेषवाज्त्वय्मं निरावरोति, बनाशोकोति।-पनमषेयतथा-
तव द्ितोशबंयय प्रतोतेरिति भाष:। ममु सञिटरूपके उभवायम्यानिसेवतया श्रेष- बाष्यलमघोम्यत चाड, विददिति 1-"बिष्वानवर्दय !- "रबादो-"विष्नानस-
सम्ोतिविधानदय् 1 विजयप्राम्भावमोम : अभो! सायानयं बरवौर! बत्मरमर्नं
अययलेदपि इसथंः। जव उपयस्पेव स्रेषवाचयत्म्। ग्रेषत् बाप्यत्प्रथीणकं सन्धवदिष यान्तवत्वं दर्शयति, सरोकपसेवेति।-एववारेय विततकपस् व्यवच्छेद:, मानवन्नब्दृस् वः सरोबस्कपोडयं: तत्येब, न सू चित्तकूपस्ेतय:, वित्रामणामतवा-
परम्परनिरपेयतया इयोरैय प्रधानत्वमित्वर्थः; तवा य सयश्वम् समकचते श्रेषष्य विषय: सन्तवति, मसते तु सर्दश्यविषेयमावेन नृषप्रधाणभावायेचितया तृष्य बच्लात् उपवेष श्रेषो बाप्यते; चम्पया त्रिस्परम्यरिततपकस्य निर्विषयतापते: पति भाव:।
ब्वारा-नवास्वारसविधाना उस्वापाततः विरोष:, पय्येवसाने तु-सुकेश्ाया अयिवाष वर्यनमिएं, सव्रिहित: बाय :- वेशः एव रकवारी बखा: तादभी, आखन्ति :- दोप्यमाना तमुरियविरोष:। प्रतिभातमावस-सुरितमाबय्य,
भवाभावात् 5वयंः, न स्रेष: उत्न्वयः; चपंथी: समयचताइमावादिति हदवम ;
पवापि सापातत एव पुनवश्वत् सुएचं, न त पर्य्यमस्ानेडपोति भाक:। नद तर्हिं
Page 833
साहित्यदपन: ।
*सेच्छोपजातविषयोऽपि न याति वक्षुं टेद्ोति मार्गपशतैय दढाति दुःखम्। मोहात् समुत्तिपति जोवनमष्य का सडे कष्टं प्रसूनविशिखः प्रभुशख्यवुद्धि: ।" (र)
"नोतानाम्- दयादो "बप्रकरयिकयोः" इति 'पद-मृगविशेष गोकपमामत्व घमराकरविवत्वं बोध्यं, चमलेवचयो: पदा्थयो: च्राक्कलोमावादिकयैकगुष्यसम्यन्स बोध्य: । तु्ययोगितायां-पदार्बाना प्रस्तुगनामन्ेषां वा यदा भवेत। एरपर्मामि- अव्यनधः कतदा तुखयोगिता।" पति वच्यमाकलचर्णायां, "विद्यमानायामि उव्यग्रेगानवय: जेवः। (र) सेक्केति।-निर्योधराजसेवकव्योतिय्यिम। प्रसूनविशिख :.- कामः, अल्पदुरि:,-पघोध:, प्रभु,- खामो ब, बहं-केगहेतुरियय:, सवतोति शेषः।
उपजाता :- सभवन्तः, विषया:,-सत्त्याधि यम तथोत्ः चवि, सेव्कया कामि- मउपाि सतत्याधि विशव्पोच्ययं:, देकोति-नरोरोति, बह्ं न याति-एक्रि. योग्यर्ता न प्राप्तोतीथयं:, चनतत्वादिति भावः, मार्गयत्तेः,-चरममृहै:, दुःखं- क्रेथं, कामिष्य: पति शेष:, दढाति, भोडात-पज्ञानात्, खविभाष्ननितं मोड-
पवाएडे-सडसा, ममुरियपति-हरति। पल्वमुद्धिः प्रभुभ सेचया-यघेटम, उपन्ाता, - पविमता:, विषया :- सम्पदः उपभोगसाधनटव्यायोखय: वेन नाटभ: यधेष्कं व्ययोपयोगिसन्यटीडचिक्कवंत्रपोचय:, न याति-तान् विषयाम् न इनुभर्वत उथ:,['सबे नखर्था ज्ञानार्थाः प्रापार्थत्" पयप्रशञासनसििङ्धमिड मत्थर्थ- याध्यातोर्ज्जानार्थत्वमिति बोध्यम] मार्गबद्रतै :- याववासमूहैः, ("बनौयक्को यापमको मार्गयो यायकार्यिनो उ्यमरः) देहोति वकुं टुखं ददाति-चर्यात तेम्यो याचवेम्यो देकति याञ्ाम्यतनन्ध ्रेन दढानोति विशदारथ:, महाबुडिस्तु देशीति बचनं विजैव यायकेष्धी धम ददातोति भाय :: तथा मोहान-पत्ानात्, संतराषयमात उतप:, जोवनमपि, बविवतन्रोषानारमिति शेष:, पवासे-सरमा, समुश्यिपति-हरति। यद्र वसुन्नविययं उर्स-"भेयं वसनततिखकं बमना नगो
11
Page 834
एथम: परिच्छेद:।
रोपके (स)- "सकलकलं पुरमेतव्जातं सम्परति सुधांशविम्बमिव" इत्यादौ च उपमार्या विद्यमानायासपि श्रेषस्य एतडिषयपरिष्टारेष पसन्यवान, एषास सेषविषयपरिद्ारेणापि स्थिते:, रतहिषये श्ेषस्य प्राबश्चेग चमत्कारित्वप्रतोतेय श्र्रषैगेव व्यपदेशी भवितुं युक्त:, अ्न्यथा तह्यापदेशस्य सवथाऽभावप्रसङ्गाच्च इति। (व) पवोचते-न तावत् परमार्थतः श्रेषखालह्ारान्तरा- विवित्विषयता, "येन ध्वस्त-" इत्यादिना विवित्नविषय- त्वात्। न च पत्र तुत्ययोगिता, तस्याय डयोरप्यर्थयोर्वाष्यत्व- नियमाभावात्। अत हि माधवोमाधवयोरेकस्य वाच्चत्व- वियमेऽपरस्य व्यड्त्वं स्ात्।
(उ) वाकरयियाप्रायरनकयी :- पव चन्पवुद्धि: प्रभुः प्रायरबिक: बामस्त सदुपमानतथा चम्राकरयिक: तथोः, एवष्माभिसम्बन्वात्-एकेन धर्मेच गुपक्रया- षपेथ सम्बन्धात्, दोपके-"रप्रस्तुतप्रसतुतयोदोपवन्तु निनयते" उत्युक्रखपणे, विश्व मानेडपोति सिङ् विपरिणामेनान्यः । (व) सकसिति।-एतत् पुरं-नगरं, सम्प्रति सुधांशुविष्यमिय-चन्द्रविन्य मिय, समखकलं-बलकलैन-कलरवैथ सद वसमानमित्य:, चममत-सकखबलं सकखा-सम्पर्ण, कष्षा यस्व ताहभं, जातं-सम्पन्नमित्ययंः। चव सकलबखत्- रपयमेस्ाम्यात् पुर चन्द्रविम्बेनोपमोयते इति उपमारया-साम्यं वाच्यमवैषम्यें वाक्ये को उपमा उथो :- उत्यत्ालयचार्यं, विद्यमानायामपि-व्वितायामपि, एतव्िषय- एतान् विषयाम् परत्न्य ग्रेषी न सन्भवतोति हेतोरिवर्य:। एषास्षेति 1-एवं- तुष्चयोगिताइटो नामलडारायश, श्रेषविषयपरिहरिय्यापि-बिना सेषमिव्यय:, छिते:, -सम्रवादित्र्य:, प्रायस्येन-प्रायान्ेन, चमत्कारित्वप्रतोत:,-वैचिता- बोपात, व्यपदेश:,-कीर्समं, शेषाखडारेडवेति कयनमित्यय:। बच्चवा-एताहम
प्रकार:, पभावशय द्रात्-बोपापतेरियबः।
Page 835
[<2.] साहित्यदपणः ।
तथा प्रतोति:, दृष तु चनेक्ेषां धर्मिषां पृथकपृथकुधमं- सम्बदतया। (श) "सकलकलम्-" इत्यादो च न उपमाम्रतिभोत्पत्तिहेतुः सेषः, पूर्गोपमाया निर्विषयत्वापत्तेः। "कमशमिव सुखं मनोच्र- मेतत्-इत्याद्यस्ति पुर्णोपमाविषय इति चेव; यदि "सकस- कलम्-" इत्यादौ शब्दशेषतया नोपमा, तत् किमपराह "मनोप्रम्" इत्यादावर्थस्नेषेण? (ष) (थ) रतन्माने दोषं प्रदश्यं विहान्तमाड, चबोचने ति।-परमायंत:,- तत्वतः । दूत्यथ:, विषयो यथ् तख् भावः, न तावत-नेवेत्वयः। विवित्विषयतान-पत्र- शरन्तरपृथककृतविषय्रत्वात्, विभिन्नविषयत्वादित्वयः । बवेति।-"यैन ध्वस-" उत्यादि श्रेषविषये त्यथ: । तव्ायेति।-तथा:,-तुम्नयपोमिताया:, एतदोपवरापि उपसचथ्म्; चयोरप्यर्थयी:,-प्रावारणियाप्रकरयकयोः बाक्याधयो:, बाच्यय- नियमाभावात-पनिधेयत्वनियमासख्वात, एकस् वाच्तनियमादिति तात्यर्थ्याय:, द्वावेव वाच्ची अयतः इतेवं नियमी नासि, चत्र तु उमवोरेषाययोर्षाच्यतं सादेब दति भाक:। न च रत्ा: खमावमधुरा वडन्वी राजमुखयम। हमो दूधक वर्मन्त वानाभि: प्रेषिता: प्रिश्रम्।" इत्वादो तुल्ययोगितायां वितोयायंख्यपि बाच्यलेन कथमेकस्यैव बाच्यत्वमिति बाचम्; ये तु दुर्गाधाकतवियट्ः" इवादी पदपराठत्या द्वितोयार्यंखापि वाच्यवमश्रौक्कयंत्ति, तेर्षां मते इत्यदोषात्। चव केति।-"धैन धवस-दतादो तुख्ययोगितानुरोधेन एकस वाच्चतनियमी वाच्यः, तथा सति परख व्यञतापत्या स्रेषख विषयो न स्वादिति भावः। नय तृषयोनितायां सदपराउततिपचे पयोषम्यर्ययो: वाच्चत्वनियमोस्तु, तब का रानि :: उत्याबक्त दोष-
व्यत्तिमंसरतया। एर तु-श्रेषे तु एत्र्थः, चनेकेषा-वह्ना, चरमिषा (बक्बम- सुपखबर्ष, वय्ोरपि वर्मितो:, वषा-"यैग ध्वस-"दलादिद्द माचद उमाववस हो धर्मिती तथी:) पृष््क पृथक चर्मेय सम्बदतया प्रसोति: इबन्वयः। (ब) बसकादायां यो यत्प्रतोतिन्नमप्तोतिविषयः स तहषाप्य ति नियमामि
Page 836
दगम: परिच्छेद:ः।
"स्फुट मर्थालद्वारावेतायुपमासमुचयो किन्तु। भाष्रित्य गब्ट्मावं सामान्यमिहापि सभ्भवतः ।" (स) इति रट्रटोकदिया गुपक्रिया साम्यतच्छन्दस्ाम्मस्याप्युपमा -. प्रंथोजकत्वात्। मनु गुपक्रियासाम्यस्येव उपमाप्रयोजकता युत्ता, तब साधर्म्यख्य वास्तवत्वात्; भ्ब्दसाम्यस्य तु न तथा, तत्र साधम्यंस पवास्तवत्वात्; ततब पूर्णोपमाया चन्वथा-
विषयता युक्षा, न तु "सवसकतम्-"इत्यादो भब्दसाम्य- स्यवेति चेब; "साधर्म्यसुपमा" इत्येवाविभिष्टस्व उपमा- लक्ष्यथ् शब्दसाम्यात् व्याहत्तेरभावात्। यदि च शब्दसाम्ये
न उपमेति।-उपमायाः प्रतिभा उत्पत्तिहेतुर्यंख ताहभः, न, छपमातप्रावितः श्रेषी नेख्र्थ:, प्रेषेदोषमावाचक पति मावः। निविंषयत्वापते:,-वत्यख्लाभाब- प्र8द्रादिव्बं:। तन-तदा, दिमपरासं-को दोष: अत उत्बघं:, तदा मनोघ्- निववादी पर्यश्रेष एवासारमिति समुदितायं:। (स) सुटमिति।-एतो उपमासमुख्यौ स्ुटं-सटम, बर्वावडारो बिक्ु सामार्न भ्ब्दमावम् आात्रिय् ददापि-पर्वाबडारमध्येवि, सन्पवतः । यद्यपि "सकलमथम्- इत्यादो एकप्रयमेन शब्दवयोत्यच्या नब्दलापि एवलं न
पयातहार एवधर्मामिसम्वव्य्त निवेभाभावात् तत्मसुखयपदमय सुखयोगिता- पपं दोपमपरख्, तयो: तत्न्वात; नन्वेवं "किस तुष्ययोणितायाम-" इता- दिना शेषतृष्थथोगितयो: यो विषयिभाग: जतः, सनसत्च्ते; "घेम ध्वस-"
संत, सथ्चम; यव चनेकस एव्मर्मसम्न्ायनमे वियचनबहुषयनमत्ाराधपेथा, सवैय दोपवतुख्य योगितयो: विषय :; "येन धस-"इयादो तु दिषयनाद्यपेथ विर्हीय तृष्ययीगिताया विषन एव नासि, बयीरेकवर्मसम्बब्धः, तथो: चनेद- प्रशमोशर्थ्यपदवाच्त्ं दपनतृष्च पोगिताखचये निवेमनोधम्, बतो नातिमरक:। एवस, "सेकोप जातविष बोडपि-" उव्वादि दोपमस्, "दिरया हरिषाडस-"
Page 837
साहित्यदपपः ।
साधम्यंमवास्तवत्वानोपमाप्रयोजकं, तदा कथं "विद्सानस- इंस !- इत्यादौ प्राधारभूते चित्तादी सरोवराध्ारोणे
किश्व यदि वास्तवसाम्य एवोपमाइक्रोकार्या, तदा कथं त्वयाऽपि "सकलकलम्-" इत्यादौ बाध्यभृतोपमाउफ्री- करियते? किश्, पव सेषस्वेव साम्यनिर्वाष्कता, न तु साम्यस् शेषनिर्वाहकता, सेषबन्धतः प्रथमं साम्यस्वासम्ररवात्, उत्प- माया एवाङ्गित्वेन व्यपदेशो ज्यायान् "प्रधानेन द्वि व्यपदेशा भर्वन्ति" इति न्यायात्। ननु शब्दानङुारविषयेडङ्गाद्गिभावसङ्गरो नाङ्गोक्रियते, तत् कथमत्र श्ेषोपमयोरङ्गाङ्रिभावः सङुर इति चेव्र ; पर्धानु- सन्धानविरदिस्यनुप्रासादावेव तथाऽनङ्गीकारात्। एवं दोप- कादावपि न्ेयम्। (इ)
उपमाप्रयोजयं, तथा नव्दवाम्यममि छपमाघ्रयोजयमिति भावः। उपमाम्योज
वभंमश्वसव, वास्वत्वात्-वसतुसमवेतल्वात, ता्वियत्वादित्ययेः। तथा-उपमा प्रयोणवता युक्ता दतबं:, तब-भ्ब्दसाथ्यप्रयुतीपमायां, साक्यस-अंबदरूप- सामान्वस वर्मस्, चवासवत्वात्-उपमानोपमेयरपवस्तुनोडसमवेतत्वात्। ततम- सम्थचाऽनुपपत्ेः,-पन्देन प्रवारेय
द्ितसेत्यय:, उपमालववथ-मान्यप्रमाश्ाद्ुनास्य, तथा व येन कैनापि सम्बन्धेन उपमानोपमियणत्तथमं उपमा, न तु समवायसत्बन्धेन इति नियम, शब्दस
व्य:ते:,-व्यवच्केदख। उपमानोपमैययर भेदप्रतोति: रपयम् उत्यभिप्रयिवार- पदोति। विश्वाणसेवादि।-उपमानोप मेथयोर मेदमतिपातरुपख रूपकाप्र कय-
Page 838
दथम: परिच्केदः।
"सत्पचा मधुरगिरः प्रसाधिताथा मदोहतारभ्राः। निपतन्ति धार्तराष्ट्रा: कालवथाम्रेदिनोपृष्ठे। (क)
तब तथा कत्पनोयं, न तूपमायानिव्यत चाह-विश्ेति। वममति।-बाध्यभृत्षा -वाषिता 5बयेंः। सेषख अबडारन्रम्रतिमोत्पत्तिहेतुलेन बेनेव व्यपदंश इति बदुतं तदपि दूषयति, विषेति।-बव-"सतसबलम्" इबादो। साम्य-
भद्ितेग-अप्यत्या प्राधान्हेन, व्यव्देश :- बोतंन, न्यायान्-ग्रंरर:। तथा प, सेषस्व प्रथमोप्वितस्वेडप साधनत्वेन चम्रधानतया तेन व्यपदंशी नीचित उति
दित्यय:, शेष्स् प्रव्दालकारत्ववि सर्थाद्ुसन्धानस्ायेयलात सपमात्रत्वम् चथत- मिति माय:। एवरमिति।-यथा "सकखयसम्" उतव उपमाया: प्राचान्ं, तमा "से फोप जातविषय:" दत्यादी स्ेषसस्वेऽि दोपक प्राषान्धमिति भाष: । (दौपका
(र) सत्पघा :- " उत्यादो केविदुपमाध्वनिं, कैचिस श्रेषं खोकुबन्ति, तदुमयमवि नोचितमिवाइ, सत्पबा इतति ।-सप्पचा:,-सरटप्चमाबतिनः, बन्धत-सुसरामा: मधुरगिर:,-मनोहरवचसः, समयन समारन, वहा- सत्पया :- उत्तमसद्ायाय्य ते चमपुरनिरम पति नर्मचारयः समासः, प्रसाचिता: - श्ोमिता:, पात्ा :- दिनः ये: ताइकाः, चमबन्र-वविनामाभ्ापूरमाः, पशे. अतादिभी बा, चथवा-प्रसयाविता :- प्रअ्ञट्टं साचिता:, बात्ा:,-सेक्काविषया: येः ताहया:, बथवा-प्रसाधिता-पृता, बाशा-नयेच्छा ये: ते, मदोहत:,- मदेन-विततविकारविशेषेय, डसतः, -उसेसरः, बारभ:,-चारवः येषां ते, ["रमि बब्दें दत्यस उपम] चचचत-मदेन-गवेब, उडता:,-पविनोता:, चारन्ा :; -युडाडिविवेटितानि येर्षा तथाभूता:, धार्सराष्ट्रा:,-इंसविशेषा:, घृतराष्ट्रसुताः
पृष्ठे-पुतिव्यां, निपसन्ति, मानससरस् इति शेष:, "अबपरसमये नानसं बान्ति रंसा:" रवि यविसमयम्रसिकेः, साम्मत वर्षाऽडपननादिति भाब:, चचबन-रमसेसे, निवतननति-निस्ना: मेरते दब्बबं:। बेतोसंहारखेदं पथम्। बनार्था नाम चन्ः।
Page 839
[428] साहित्दपेप: ।
सरदर्पनया प्रकरणेन धार्तराष्ट्रादिशम्दानां इंसाद्यर्थाभिधाने नियमनात्. दुर्वबोधनाटिरुपोड्य: शब्द- भर्व्वमूलो वसतुध्वनिः। इइ च म्रज्जतप्रबन्धाभिधेयस्य द्वितीय- स्ायंख सूचतयेव विवच्ितत्वादुपमानोपमेयभावो न विवच्चित इति नोपमाध्वनिः, न वा श्रेष इति सर्वमवदातम्। (ख) पद्माद्याकारहेतुत्वे वर्गानां चित्रमुच्यते ।६६५।। (ग)
वर्षानां तथाविधश्रोताकामसमवायविशेषवशेन चमलास विधायि भिवेर मेदेमोपचाराच्छब्द्रालड्वारत्म्। (घ)
.(*) बम अगर्ति।- नवरबेन-संशोगो विप्योगस्र वाड्पथ्ये
व्ययस्ांपनात् 5वबयं:। सूचतवेव-सामान्ेन प्रमाश्यतयेय, बिर्वाचतन्वात्-बक्र- मिटलत्। उपमाध्वनि :- व्यय्मूतर छृपमा दसयेः। न या श्ेष पति।-प्यरय- नियमेन वितोयार्थसय पमनिघेयत्वादिति हैतुशम द्रष्टम्यः। ववदातं-विशडं, निमसमिति गावत।
वखन्े दवि मुखबतेवोशम) पम्रादिम टम्वर्ना विन्वास: चिषमति तात्पर्थ्याय:।
दबन पाटिपदेन वाकपद्यादयी वाजा:)। नमु त्रोमसम्बन्धानां जन्वर्भाना पम्ाद्याकारतनवत्व्क्षप्र ध्षियाय दारामाबात कयमस प्ब्दायड्ारल्म? पतसदुपपाद
सम्तविवेति ।-समाविष: यः नोबाक्षम्रसमवायविशेष :- वपंरभ्ूस्षमवशेष:,
Page 840
दगमः परिच्छेदः । [4ex]
तत् पद्मबन्धो यथा मम- "मारमासुषमा चारुकचा मारबधूत्तमा। मात्तघूर्ततमावासा सा वामा मैडस्तु मा रमा।"(ड) पद्मबन्धचित्रम्।
वासा मेडस्त
मा रमा त्तधू
षसु रव चारु
एद्ाय्यसते, तैरेव श्रोतषा बीवे पम्माद्यावारवर्णंसीमी नन्बते; वाय्यकारपयो
रपि, उत्तमा-श्रेष्ठा, माऽडत:,-न ग्कोतः, धुमतमस्य बावासः यया सा तबोक्षा, रमा-सचनोः, मे-मम,बामा-प्रतिकूष्ठा, मा बस्तु-न भवतु। यहा-सा बामा -मनोरमा शो. मे-मम, चसतु-भबतु, रमा-सत्मोरपि उ0वंः, मा बसु-न अष्द; या मनोमोडडिनी बददि मम खयात्, तदाडं सर्वजमकाम्यां त्रियमि तपाब सन्धे उवि साष:। सा कोहशोव्याड, आरमेति।-सारव्य-कामल, मा-च्ोः, सेब सुषमा परमा गोभा यखा: सा तवोत्ा, वाककचा-मनोहरकान्या, मार-
Page 841
साहित्यदपंप:।
एषोऽषदलपश्रबन्धी दिग्दलेषु निर्गमप्रवेशाभ्यां श्विष्टवर्ष, किन्तु विदिग्दलेषु अन्यथा, कर्णिकाडच्षरन्तु स्विष्टमेव। एवं खुड्रबन्धाटिकमपि अग्य, काव्यान्तगड़भूततया तु नेह प्रपचाते। (च)
वर्रिर्गमान्तर्गमाम्या, निर्गमेय एथाथं :. प्रवेभेन चन्चारथ: इति हेतोरितयं: शिट्ट वपं:,-विभिवनरूपवर्णः, अनुलोमप्रतिबीमपाठेन एककपाचषर उत्ययः, चन्चथा कचित् प्रवेभ: कचिवरिर्गम उत्यात सिष्वर्सं एव। विदिग्दसेपु-सजन्यादिकोषपर्तसि-
बत्र बश्सु दिन्ु विततादल पद्म लैख्यं, तत्कार्थकार्या झोकस प्रयममचरं लेखं, ततः पूर्वादिदलेषु प्रदवियक्रमेय हो हौ वर्षों लेख्यो, एवं सप्रदर्भम: भचनें: पद्म सवति, तव वर्षिकासथव्कीपक्रमेय प्राचयदले निर्गमेय, पाग्रेयदले प्रवेशेन, दविषद्ले निर्गमप्रवेधा्यां, नेकतदले निर्गमेष,पतचिमदले निर्गमप्रवेभ्याव्यं, वायव्यदले प्रवेशेन, उत्तरदले निर्गमप्रवेशम्यां, ईमानदले निर्गमेथ, मराचदले पषात् भवेशेन शोक: पाठ्य :; तटुतां-"वर्णड्यैन चेयोकां दल्भूतदषाष्टकम्। सर्वोत्तरायबर्षेन पहा व्यात् अतर्कार्यकम्।" इति। खङ्गबन्धी यबा-"मारारिशक्रशमेममुखेरासारवंडस्ा। सारारव्वसवा नित्यं सहातिंहरबचमा। माता नतामां सङगटः त्रिया वाधितसन्मा। मान्याऽय बोमा रामा्यां नं मे दिश्या टुमाद्रिता।" (पस्याय:,-पट्रिणा उमा, मेमहं, मं कल्यायं, दिश्यात् दद्यात्। य्वा बोहधो: माराषि :- शिक:, मक:,-इन्द्रः, रामा:,-
बारतलवा, पुनः वोहभो? सारा-श्रेष्ठा, तेषां-सुपतां शिवादोनाम, थातें:,- पोड़ाया:, इरये चमा, नतानां-प्रयतानां, माता-मातेव पाखयिती, त्रियां- सम्परदा, ९हह,-सन्ोबन्ानं, वाषितसम्म्रा-भोभावाडुल्यात वा्धितं सन्य्रमं- भयं यथा साहभी, निकदेना इत्ययं:, भान्या, चथ-समुखये, रामार्णा-नरोषां, सेमा-दराकाठ्ठा, [सदरिना" इत्यत्र "चाढिना" सुत पाठे-बाया इबघंः, "बांसा" इति पाठेडाप स एमाय:] बनेन सोकशयैन सुड्बन्धः प्रकोय्येते; तब सुष्टेहषय्यंथ: माखाइयम, समर माखाचतष्पथे प्रार्यामक 'मा' बाबं बिन्वख्ध दिसन पममेष बर-आवादि 'ह कारनान नतुर्दवर्णान वसेत उत्येका बात्रा,
Page 842
दशम: परिच्छेद:। [42b]
खड्गबन्ध- जा द्र चित्रम् ।
. मे टिश्यादु मा गमाणां श
से
थ
न्या
त्रियां बाधितसन्भ मा ता नतानां सबृट्: ततः खड्ान्खायां 'सा' इति स्रिट्ट, तवःं रा
रि दंमकं विन्वस्य चपरां चारां कुष्यांत् दरेषा पट्टिका। 'मा'- कारः पूर्व 'मा'-कारं प्रविष्टः। एवमग्रेडपि तचैब प्रबिष्ट बाल्पयित्वा दषिय- माखायां 'ता' इत्यादिव णंसप्तकं विन्वस्य वाम-
सप्कं लिखेत, 'मा'-कार चतुष्यये प्रायमिय- 'मा'-दारं प्रविष्टः, ततः तमेष 'मा' कार- मारभ्य पधोडयः 'म्ायसी' दति पषी बर्णः सुष्टौ लेख्या:, ततः वधसतुष्पयमध्ये तदन्तिम- रा 'मा'-कार विन्वख तहचि पशाखायां रामाष
ब्ध सा मं' इति चतुरी वर्षान् विन्वसेत् ; ततो बाम- र भाखायां विखोमेन 'मे दिश्यायु' प्ति बतुरी र वर्णाम् लिखेत. 'मा'- कार: सधततुष्पबख- रा 'मा'-दारं प्रयिष्टः, ततो सुष्टेरषः कवये - SA & A 2 P 2 2 A T A A AA 'दिना' इति पाठानरयोऽस्तु-'दिना' इति
सा 'दिमा' प्रति वा वर्णश्यं सेख्यम् इवि खङ्निर्षात्तः)।
Page 843
[42t] साहिंत्य दर्पण: ।
मुरजबन्धचचित्रम्।
सा ग म ना ना
ना मा द ना ता
ता ना द ना
ना ग म ना म पा
(पनारता -वर्तिष्किव्वमहरणव्यापारा बासीत् । मत्तधोरनगमिति
परङत्निषतुष्टयेन लिखितम्य पादवतृश्युस्याचः क्रसेम बदाक्रमं प्रथमडिबोयतृतीय- सतुर्थानडंकमेव पस्रमसप्वसप्रमाष्टमान् वर्णान् सछोला प्रथमः पादः ; द्वितीयात् प्रधमं, प्रघमात् दितोयतृतोयी, द्वितीयात् चतुर्षप्रच्मी, प्रथमात् षछ्ठसप्मौ, दितोयान एष्मं ससोलवा द्विमीय: पाद :; तृतयान प्रथम, तुख्बात् दितोयलतीयो, वृतोयात तुर्गपञ्चमौ, तुय्यांत षहसप्तमो, ततोयात् चट्टसं ग्टछोता ततोय: पाढ :;
समान् वटहोला चतमं: पादः पाठ्य:, एवं सुरजसिद्ि:। चक्रपन्धो विद्वधमुख स1 ने. गोसूविकावन्ो दण्डिनि देयः । एवमन्धवि सुषस-शूल-शांत्तइष चतुरत्- पोठ-रथ तुकता गज-पाठ्यादयो नोध्या:। एवं वर्णनाम् चनुलोमप्रतिबोमपाठदिना एरपपटोनयहेतुतेडवि सववीमडनालक: मिवालड़ारी वैदितव्य:। काव्यान-
रित्यश: सन्तग्रंत्यिवत् काव्ये पयिस्चित्करत्वेश उत्ववं:, यधा इसूमनबसमये तङ्गन्योर्न पमास्वादप्रतिषन्धबल्ं, तत्रा ड़ाब्येदि विवादोनाम् पात भावः, त १ह-साव्याम
Page 844
दशमः परिच्छेदः।
रसस्य परिपन्धित्वान्नालङ्कार: प्रहेलिका। एकिवेचितामावं सा च्युतदत्ताचरािका॥ ६६ ६।(छ) धुताचरा दत्तावषरा चुनदत्ताच्षरा च। उदाहरणम्- "कूजन्ति कोकिला: साले यौवने फुल्मम्बजम्। किं करोतु कुर्ड्राचो वटनेन निपोड़िता।" (ज) पत्र "रसाले"दति वत्रव्ये "साले" दति "र"चुातः। "वने" उत्यत्र "यौवने" दति "यौः" दत्तः। "वदनेन" दत्यत्र "मदनेन" दति 'मः" चुतः "वः" दत्तः । बरादिभब्दात् क्रियाकारक- गुस्यादय: । तब्र क्रियागुप्तिर्यथा- "पाएडवानां सभामध्ये दुर्ययोधन डपागतः । तस्मै गाव दिरस्स् सर्वास्याभरणानि च।" (भ)
पत्वादिबय:। नदु तर्हिं प्रापोने: दिमित्यसह्वारप्रकरणे प्रहेलिका प्रपश्चिता : उतत
निबब:। तथा थ, वैचितामात्रप्रयोजकलेन चलडारसाम्यात् तब पछहरपदप्रयोगो: गौब एव इति भाव:। साच-प्रहेखिया, चुतेति।-चुनबरा, टत्ताचरा, घमदतताचरा व तत्प्रभुतिया, (बादिवदेन क्रियबारकगुधतादोनां गरहयम)। (न) कृजनोति।-कोविया :- पिषाः, साले-रसाखे 80यं:, कूनन- सत्यत्ञमधुवं हवन्ति, यौवने-बने, जले इष्यं:, बस्बनं-पत्र, फुलं-वियसतं, कुरछावो- हरियनयना, बहनेन-मदनेनेत्यं:, निपोहिता-चाक्रान्ता सतो, किं. वरोतु :- किं विदवातु? न विमपोचय:। (क) वाकवानामिति।-राजसूययत्ञोस्वे दानाद्ष्यवतवा नियुखाना व्णदोमामतिव्याराधनवर्णनपरनिरद पद्यम्। पाछवानां सभामध्ये दुर्शोयन:,- बानराष्ट्र: उपानत:,-प्राप्तः, तखी गाव-भूमिक, हिरखन-सुवर्वख्, सर्वकि पालरवानि य-पवहारांय, इ्ति फुट प्रतोयमानेडयें नियापद्मध्याडाय्यँ पति: अासते। मम "बड्ः" इति क्रियापर्द, तब् बखाने संद्िताबिधानेन मोपितरमिति भोजम्। म्रियापद्त मतयाननरम््, पाखदानां समामध्ये व अयन:,-धन-
Page 845
foo.]i साहित्यदपंथः।
पत्र "दुर्य्यीघन:" इत्यव "प्रदुर्य्योधनः" दति। "प्रटुः" दति : क्रियागुप्ति:। एवमन्यवापि। (ञ) पथावसरप्राप्तेषु धर्थानङ्गारेषु म्राधान्यात् वाटश्यमूलेषु
साम्यं वाच्यमवैधम्यें वाक्यैक्य उपमा इयो:॥६६७।(ठ)
रोन:, उपागतः,-उपस्वितः, तथो माख दिरस्य सर्वाधि बामरक्ानि-पवडा गंब, पदुः,-दत्तवन्तः, पतिविसमारायने नियुता: पाचया इति कर्सपदमय बोध्यम।
मिम्य:। तब दुर्थ्योषण सपानतः" उत्यम "यः चधन उपागतः" दवि कर्मपर्द गुप्तम्। यमा वा-"ब्राहमषेष्यो मदौतोरे वस्त्राव्याभरयानि थ। दढाति गां दिरखस वसुषाख टुतं व्रम ।" बत्र "क्राशन" दति सब्बोधनपदम, "दुम्ः" परति
व्यमनमदय।" श्रोदोप्ो डोषोत्तों पोनोतो गो:भोतो। पवेते हे है ते ये नेमे टैवेशे। "रितिषिनितिष्चितिविहितिव्रतदतयः परगतयः। उर वबधुरगुक दुषकुर्युधि करबः खमरिकुखम्।" "सामायानामाडान्या वाम्मोतोरोतो: प्रोतोमोतो:। भोगों रोगो मोदो मोडी धयेये बेक्े देशे ेमे। एवमेकदिचतुप्पर्थन्षंकान- नियमानाम् उदाइर्वानि दद्ििनि द्रष्व्यानि। (ट) वाखशदान् निषपयितुम उदमानितयमस परयनिकले हेतुमाइ,
पंति बायत, प्राचान्ात-सुख्यत्वात, प्रबमम् उयमाम् पाड-निषपकतोव्वर्यः, एवस रेतुतासत् निर्टजिंता परति सेबम।
Page 846
दशम: परिच्छैद:।
साम्बं-वाहस, गुयम्रयादिषपनिवय, उपमा। सैवष्यांबिषय से वयाका विष्वथत्ये सति श्वादिवाचम् समबसम्बन्यिवाधम्ंसुनमा दववर्षः । चव साम्यं, सादप्ं, सापम्य, सादशरमिति पर्य्ायभष्द्तवेवालिव्रा्वंक्म्। बबेदं बातव्यं, तथा हि, उपमा- उमहारे घटससया बयः पदार्षा बियने; से प-छपमानम्, उपमेयं, समानथमंस (साहखम) इति। तव सामान्यथमंबिन्निटलेन प्रखथातः पदार्थ: उपमानम ; तदर्म- वत्न वविमतिपाद्यविषय: उपमेथ्रम्। "उत्कटमुववत्या सम्ाव्यमानम् उपमा- गम्, सपअट्टमुतबख्वबा सन्ताव्यमानम् उपमेयम दति कैषासित मतम। चपरेबास "साहृस्य पतियोगि उपमानम, साटृस्ायुयोगि उपमेवम्" इति। उपमानोपमेथो- अयानुमतो वर्मः समानधर्म: इति बनिषोयत; वहमंत संदरगवभ्ञात् यैन साहँ घटुप भोयने, स एम समानयमं:, तद्ुपमानं, तयोपमेयम् इति परमायः। वष- "बामवानय मुखं मनोशमेतन्" उव्वादिससे मनोहरत्वपमंसंसर्गात मनोघ्जतया सतःपरसिसेन वामसैन सुखमूपमोवते इति मनोघत्वं समानो धर्मः, बमनसुपमानम्, एवं सुखसुपमेयम इति नवदार्यवशख समावेभवश्ादलोपमाइस्ट्रत्म्। चव सुवखिन् खते दवप्रभुतिभन्द दिष ययादिमव्दादवि साम्यायगतौ पर्थ्यायपरिकतति-
घोबसीन बहुविधालद्ारकूपतां प्रतिपठती; तथा प, सदेबाब वेशवायं प्रपथाने- "बदनमे इन्दु" दृति डरबन्य, "बटनेन इन्टुनबजे निर्जिने" इति तुख्यगेगिताबाः, "हून्दु'वं न बहमम्" एत्ययक्राख, "निमेतत् बदनम्? सताही! इन्दुः?" इति सन्ेर्य, "बदनेन्दुन मन्तापोऽपग कृति" इति परिचामम्य, "सुषाकर इति पञ्ञीरा: तप वदनमतुसुगन्ति पति अान्तिमतः, "हन्दुरेष" उव्वतिञयोतें:, "इन्दुरिति पतोर:, सरोननिति मधुबराः तन्ुखे रज्यत्ति इचुसेबन्य, "बदनं वदनमिय" दवनन्वयसा, "हन्दु'एेव वदन, बदनमित्र इन्दुः इधुपमेयोपमाथाः, "बदनिय इन्टु" इति परतरपस््, "नुममिन्ु दत्यत्रेवायाः, "तब वदननिन्दुय रजन्यां राजते" दति छोपनाना, "सुषा बरमाखोक बदन खगमि" इवति अरपन, "तब बदने एवाहं रज्यानि, ममिनि एव पतोरी रज्यने इति प्रतिषसूपमायाः"समं तब सुखेनेन्दु- विलावययी प्रयामते पति सडोके, "बटमं नयनाङमनोहरं शुध शौसुदोविजदम" पति समाछोके:, "दिषि सुषाकरः भुषि तवाननम्" इति टष्टात्तख, "बदनल पुरत- बट्मा हतनीः" एवसु परशंसायाः, "निथाबडं सुख तखा इन्दीरप्यतिरिच्यते" इति व्यततरेकस, "महनमिन्ुष्ियं घत्ते" इति निदर्शनाकाः, तचेषमन्ेषानम्बस-
Page 847
साह्ित्यटपेण: i
रूपकादिषु साम्यस्य व्यञ्यत्वं, व्यतिरेके च वैधर्म्यस्याप्युत्ति:, उपमेयोपमायां वाकयवयम्, अनन्वये च एकस्वेव साम्योति- रित्यस्या भेद: । (ड)
सविकमंरक्रे सविखासं विषरन्ी उपमानतंत्री रसन्मनासि रमर्यात रति तखा: मादावंब उल्लक्ष: समोधीन: इति बोध्यम्। (ड) सचबघटवाय वाच्यादिपद्पतुट्यस बमेब व्याहतिमाइ, रपया- दिरथ्ति।-(बादिना परिषामाटिपयम्) "मुखं चन्द्रः" दवभेदपन्बाननर "मुखं चन्द्रमाधम्यंवत्" रति व्यञ्नया साधम्यंपतोतिरिति भायः। मद "विधवति सुखाग्जम्" इववादी वच्यमायीटाडरसे साम्यन्य नव्यतात बर्य लचयनमनम् ? पति सेत, न; "दध्यानय" इव्वादो लुप्तम्व चमादेः प्रतिसन्धानात् नर्मतादेदिप
त्वान्रोबाराज; पत एवं दखिना उसें सहखवाचकप्रमरणे-"समादय बहव्रोषि: मशाखषदनादिपु"दृति, नवारात् वमवारयय। ननु तथाउपि साहस वाचकसमासख सत्े "किनुसमासगता देधा वर्मेवादिविखोपने" इति वच्यमायम- सनशमिति चेत, न; समासखय सहृश्यवाचवत्वमखोकुवंता प्राधा मतानुसारीपेव तन्प्रबारस म्रयेष्यमायत्वात्। एवं "बदनं मगनावात्या: सुचामरमनोहरम्" इत्योपव्यवाचसस्य खोपे यदुदाहतं, तदषि प्रयोगमतानुसारिणैव वेदितव्यम; एतन्ाते तु-पधमं वर्मदोपस, द्वितीयं पूर्वाया उदाहरयं बोष्यम्। गयु तवादवि "सुखमख्त बिधुं देटि" "सद्योसुखितम तहनचिदुक्षमखर्िनारप्रक्म्" उबादो पम्यातिः, साम्यन्य मन्यत्वात्; नय "अहंते जयतति हेटि" उव्वादिदि दर्यनात् तमाधि साम्यद वाच्यत्वम् इति वाच्य, वथ् साम्यन्यस्षयपरलेन उपपतती
सुखनाएख कयोरसम्पवात् उपमायां पर्यववस्ानेन ताहमख्ले निद्शंनाइनसर- सेवगरोबारात्। "इवादि" इत्युपादानात् "सुखपन्द्री मनोजी" इबव उमयसाम्यज बाथयत्वेऽि नातिष्यापिः। व्यततरैके इति।-"बनबडि मुखं तखा न बबडो यमा बिपुः" उत्वादेकवाक्यगतव्यतिरेके पत्वर्यः; चत चकवसधतिम् उपमानख, बबहितम् उपनैयस वेधसाम्। मद चब सम्यसय वाच्यलेपि तखा नया मुखे सुम्यन्याभाववोधात् उमवसन्बत्तित्वमेय नास्ति, वयमव उपभाप्रसति: : इति
Page 848
टमम: परिच्छेद:।
सा पूर्णा यदि सामान्य-धर्म भौपम्यवाचि च। उपमेयं चोपमानं भवेहाच्यम्-" ॥ ६६८ । (ढ) सा-उपमा। साधारणधर्मो डयो: साहृश्यहेतू गुपक्रिये मनोघत्वादि। भपम्यवाचकमिवादि। उपमेयं मुखादि। उप- मानं चन्द्रादि। (प)
दखयं :; चव श्रोमतोः पतुख्यतं सधम्यें वाक्यवयैन प्रतिपाधते। रखनोप्रेमादैेवपि विवयनवेचित्ाधाययलेन चवडागन्तरत्म् इत्नेनेब तहारयम् इस्वघेशम। "वाक्ये क्य " इति वाक्यान्तरम्ययव्ेदवमेष, नतु एमपदव्यमचेदकम् ; तैन "सुखा. अम" दववादो एकपद्ंडाप उपमा। चनन्वये तिति।-"चन्द्रषन्द्र दवातन्द्रः" इव्वादो 50बं:। चव एकस्वेव चन्द्रख चतन्त्रत्वं साधम्यंम् इवशब्देन प्रतिपाठते। नयु "घटत्वमिव पटतं नित्यम्" उत्वादैरवि उपलात्व खात् इतति पेत्, इट्टमेव ; बिन्ु वेचिवाविशेषानाचायवतवात् तकाम् चलडारव्यवहारो नासोति विशेष: ; एवमन्ब- वापि बोध्यम। कैचितु-दवादिभष्दयत् तुष्यादिप देनापि साधारषवमख प्रति- पादनात् करिष्यमाय्त्रोव्यार्धीविभानानुपपत्या साधारयथमंसम्बन्ध एव उपमा, नतु साधारचवंममाव, सच प्रतियोगितारपः, 'चन्द्र इम सुखम' इत्यादो 'चन्द्रपति- योगिकसाहखात्रयो मुखम' इति प्रतोते: भातुभाषितत्वात्, ताहमसम्यन्म पवादि- पदेन बाच्य:, सुष्यादिभन्दन तु सधषत्रखम्य इवति त्रोव्यार्धीविभाग: इबाङ्टः, तभ्; चाथ्याुपमायाम प्रत्यापे:, तब सधारयचमसत्यन्धम विभत्यादिपतिस्न्धान- सम्यतया दवदिभम्ट्रवाच्यत्वाभावात्, उलयसन्बन्वित्वख इ्वादिमष्दषाचले त्रौतो, सवंवत्रसम्बत्वे तु बार्धों परति बिषचयैव विभानोपपसेय। (ढ) सा पोपमा पूर्णतुप्तामेदैन सुख्यतः बिषा, तब बादौ पूर्ण सचबति,
(ग) सामान्यवमें उचवति, साधारमथर्म परति।-साहस्यहेतू-सामान्य- . व्यार्शरतयोषकारणे विशेषये पति यापत्। चोपस्यसचोत्यख व्याख्यामाइ, बोपन्य- वायवर्मिति।-पव्ययानामन्वितामिधानसोम्तारादिति भावः। उपमेयं दर्शयति, उपमेयं मुखादोति।-उपसम्यमानसाम्यख चनुयोगि उपमेयम्। उपनान सपर्बात्, .- डपमान चन्द्रादोति।-उपवममानसाम्बख प्रतियोगि उपमानम्।
Page 849
[008] साहित्यदपण: ।
दूयं पुनः। औीतो ययेशवाशब्दा दुवार्थों वा वतिर्यदि। बार्थी तुल्य तमानाद्या सुल्यार्थो यत्र वा वति:।।।८। (त) यथे शवादय: शब्दा उपमानानन्तरमयुततुच्चाटिपद साधारया
न्तोति तकसङ्गावे खौनो उपमा। एवं "तब तस्येश" (५।१।११६ पा०) इत्यनेन दवार्थे विदितम वतेरुपादाने। तुच्चादयस्तु "कमलैन तुख्ं सुखन्" इत्यादो उपमेवे एत। "क मनं सुखन तुच़म्" इत्यादावुपमाने एत। "कमलं मुखव तुन्चन्" इत्यादा: वुभयत्नापि विश्वाम्यन्तोति पर्यानुनन्धानादेव साम्यं प्रतिपादय. न्तौति तकइवावे आार्थी। एवं "तेन तुखन्-" (५१।११५ पा०) इ चादिना तुचार्थे विहिनम्व वतेदमदाने । (थ)
चूगने दृति सुति:,-भष्टः, तथा सुचा-अवममावेशैय चौपम्यं बोधयन्ती द्रौतो। हथ् उपपव्दानाड, यधेनेति।-"वा खात् विकन्ोपमयोरेवार्थेदनि ससुचये" ईत गेषात् बाजव्दप सनमार्थतं, बहुतषनमावयं, तेन-"वडअदव्वानि व बोष- बानि" उत्वादी वतष्दोडप्युपमा्य:। चार्चो-पर्धानसन्धानेन औौपम्यं बोधयतो, वक्षशातुमन्ाणापेचया प्रतोवमानीमयमम्बन्ेयर्थः। तख्ा: ज्ञापकानाड, तुल्धेति।- (पायपद्न समसहभ्रादोणां वहपम् )। चथ्चन् खट्टम्।
एनमानानन्तरम्-उपमानवाण चपदास पवं, प्रयुन्नाथ्-विदितम्य, तृच्यःदिपदस् साधारमा: - तटुपमानोपमेशगतसाधम्यंशेषन्ा: चवि, स्ुतिमावेय-खोपषन्ि
मेववति: बः सटृम््रपदनसम्पन्धः,-साधम्वंकनसंसर्गः उपमानीपमेयतति
भ्दानां, सझते-पयोगे, श्ौती -तव्राबी दत्वर्थः, उपमा, बच्चने ति शेषः।
Page 850
टममः परिच्छेदः।
दवे तह्विते समासेय वाक्ये॥ ६७ ॥ (द)
वितिमन्तरेदरेय पदार्थोपिते: प्रगेय समलिव्याहतपदाययो: चन्वितं भेदे बोषयति, तवा "बमवलिय सुखम् उव्वादी दवादिपदमपि न्षषमातेय सममि- व्याहतपदार्थयो: बन्वितं साचम्ये बोधयति। बन्वितामिधानवाटिमते हि, पखख- बाक्यक बखच्नाव्यायें मतति: रवा बतिरिक्षा कस्पते, प्रथमं तवेब वाक्यायंगोषी जायते, पय्ादेम मन्या जचनया वा म्रत्येवपदार्थीपस्ितिरदिति भावः। बत्ययाना-
दन्वयाखोक्यारात् चञ्चयार्थस् नामावेन साचादेय सन्वय: सन्नपतीति सव्ययपदेन एर मानोपमेवमावेडपि साधार यध मंसन्यश्रीप ख्ापनेन विभव्य यंप्रतिषध्वानापेया उति बोप्यम्। रवमिति।-"तव तस्येब" इति (५।१।११६) पाचिनिसूवम ; तवेद तखेव रबमें बति: मवसोति तदये :; दवार्थवास्व वतैरिवमब्दृतुष्यन्यव्पति:, तट्पादाने-
इबनुषङ्ः, "बमलैन" इति बठायें ढबोया, वहायंय बत्र "सुषस जवम्" प्तिवत् बाधेगत्वम; तथ्य व तुष्यपदार्थेक देशे साहशे बन्वयः; तवा प-कनसत्त- सादध्यात्यी मुखम उत्यय: । उपमेये एवेति।-"विश्राम्यग्नि" दबग्रेषान्वयः, खाए बोधवरन्त इति तदय :; एवसारिय उपमानव्ययच्ेद: ; एवस तुष्यादिपदानाम् सनव्ययतवा चन्विताभिधानसोध्ारंय बयंबोधात् प्राकू पदार्थीपस्वितिमावं जनवित्या
उपमानत वाद्शोपमानप्रतोतिरिति भाव:। उपमाने रवेति।-"तुख्यादयः नम्दाः विशाव्यन्ति दबन्वयः, कमवादीना सुखोपमानतं प्रसिदम् इ्बलिप्रायैवेटं, वस्तुतस्तु वमसम् चव उपमेधमेय। द्वमेव विपय्यासोपमा इ्ति दको। विषय-
सन्वेदवि र्वादियत् सबंब तदमावात् तम्सहावेन त्रोतो उपमा अतति भाप्र:। सन्चाबंक वतेवपादानेपि चार्चीमाइ, एवमिति।-"तेन सुस्यम-" (५१।११२) वि पािनि्मम्। पतेः उपादाने वार्ची इति सम्बन्ः। ..
: (द) शोव्बार्वोमेदेन दिवियाया: पूर्वीपनाया: नैविध्वमाठ, हे इति।-वहिते
Page 851
साहित्यदपैंप:।.
हे-औोतो आार्थी च। उदाहरणम्- "गौरभमश्नोरुडवम्मुखस्य कुभ्भाविव स्तनौ पोनौ। हदय मदयति वदनं तव शरदिन्दुर्यंथा बाले।॥" (ध) पत क्रमेण तिविधा खोतौ।
:- वतु-कल्यादियोगे। समासे पति।-दपयोगे एव उपमानात् स्वबिमक्रीनामिय परति सवोपविधानसामर्थ्यात् समास:, स प निय्य एव. निम्बसमासे दवयोगे समासगा इति वाष्यप्रकानदर्शंनात् उमावेख् विशेषसापेयल्वेपि चनमिचानवस्ात् रमासः। एवस प्रतियोगिपदासममिव्याह्ारेत यत दवपदं प्रयुज्यते, तत् प्रयोत- प्रमाडनमेव। बाक्ये ववादियोगे बव चगमयलवेन समासाभावात् तद्योगे वाक्य- अरैष उपमा प्ति भाव:। एवं बिविया औ्रौतो। भार्धो तु तड्डिते वदादियोगे मुत्यादियदस्मासस्य वेवाष्पिमस्वात् समासे बाकों व सन्भवतौति भावः। सलाक्षपचे
(च) तहित-समास-वाक्य गतत्वेन बरिबिषा शौतोमुदाडरति, सौरममिति।- ३वाले! तब सुखन्य सौरमं-सुगन्ः, सभभोकटबत-सन्म्रोकडस्त तुब्यम, चन्नो-
कुषाविय पौनौ-स्थसी, पोनत्वाभिन्रकुनभवत्तिस्ाधम्यात्रयाबित्वय:, वदनं-मुखं, अरटिन्दुर्यधा-ग्ारदसूधांगुदिय, उदयं मद्यत-व्वादयति। चवर प्रबमपादे गौरभं साधारणी धर्मः, उपमानं जखजं, सुखसुपमेयम्। "तब तत्येव" पव्यमेन .. वछान्तादभ्ोकडमव्दादिवार्ये वतिरिति तडितगता तोतो पूर्वा। प्रभोकहपदार्थख सत्यइसयक्या तहंतसौरमपतयाडमोकडसम्बन्विसोरमसमा न सुख सम्बन्यिसौरम- मिति प्रथ्यथानन्तरत् बओोकइमुख सम्बन्धिनी: सोरमयो: साम्यहेतुकतादाताध्यवसायैन.
उपमानभृत: सनपदार्थ: सपमेयभूत:, पौनतन् साधारयथमः । पवेति घोपम्य माचकं पदं, "सभाबित" दबन दबेन समासी विभन्यनोपय पूर्वपदपकति- सरतन्" दचनेन कुनभविचयनेन दवपदख समास्ात् समासनता पूर्ण त्रौतो। "दवेन सड नित्वसमासः" इति तपपाठः। सूबससमासपदे निर्धावशेषचादानात् "उदाइुदिष वायनः" उत्यादघो व्यक्षपयीना चपि उदच्कन्ने ति मनोरमाऽि कर्ताग:। एव्स चब समासामायपणखोकारे नेवं समासगता, बिन्दु वाक्यगतैव श्रीतो पूर्व। युनपवम्मन्विपोनत्वघडयं सनसम्बन्विषीनमिति प्रबयाननरं तथी:
Page 852
दममः परिच्छेद:। [000]
मधुरः सुधावदधरः पज्ञवतुष्योऽतिपेलवः पाषि:। चकितमृगलोचनाभ्यां सदभो चपले च लोचने तख्ा:।" (न) अत्र क्रमेण वरिविधा पार्थी। पूर्गा षड़ेव तत्॥ ६७१ । (प) स्पष्टम्। लुप्ना सामान्यधर्मादेरेकस्य यदि वा ह्योंः। बयायां वाऽनुपादाने श्रौत्यार्थी साडपि पूर्ववत् ।६०२। (य)
मुततराहे वदनमुपमेयं, अरटिन्दुरिुपमामं, हृदयमादवृत्वं साधारणी धर्मः, यघति बोपम्यवाचक "यवाइसाटृश्ये" (२१७ पा०) इव्यनेन वसाटृश्य एव समासावयमात सादश्ये समासाभावाह्ाकामतयं श्रौतोति दिक्। (न) विविचामार्थीमुदाइरत, मधुर इति।-तथ्ा सवर: सुधावत् मचुर, चम "तेन तुल्यं क्रिया चेहि:" (५।१११५ पा०) इवयनेन सुधया तुल्य इब्बचें ततोयान्ान् सचाभव्दात् तुल्यायें वतििति ताद्तगता बायों। पाषि: पह्ञवत्ख्य:,-पञ्वेन
वत् कविनिवदमरयुत्त्वात् न दोष:, पेजवपदार्थेकदशख तुल्यपदार्थेकदेंशे साम्ये चभेदान्वयस्तु व्युव्पत्तिवेविव्यात) चव उपमानभूतः पञ्मवपदार्थ चौपम्यवाचिना तुख्य- (सट्म) प्न्देन समसत्वात् समासगता बार्यो। सोचने व चकितमगओोचनाम्यां सहभे
साधारथयर्म:, सट्भौति चोपम्यवाचकं, तख्य व समासाभावात बाकागता बार्यी। मय पओोजसेव सुखस्य औ्ररभमित्यादी सधारयधमंख् उपमामसम्बन्वित्वयोषे षष्ठा- शंतुसन्धानख् चपेचयोयतया कयं त्रोतोलम्? इति पेत,न; नामाथनिपातयोरत्वय- बोधे विभक्ववांतुसन्धानख सतन्वत्रतया तव षठ्ठा विशेषणविसतोरिय प्रयोगसासुत्व- मातायंकतवात्, चन्चथा "चन्द्रादिव मुखाततखा निरसति कयाडमतम्" इवादो स प्यन्धव्राधकविभ त्यलाबात् उपमानस व्यन्बोषो न स्वात् इति दिक्। (प) पूर्वेत।-तत्-तथमात, शो्यार्थोमेदन दिविधाया बखा उपमाबा: सह्ित-समास-वाकयगतव्वेन पुनः वैविध्यात् षािचत्मवसैयम। (फ) एुषोप्रमामाक, भूसेवि :- मायपमद-सांदना इपमायोयभिषयो
Page 853
[O.6] साहित्यदपपः।
सा-लुप्ता। तद्ेदमाह- पूर्षावद्दर्मलोपे सा विना श्रौतौन्तु तहधिते।६७३।।(ब) सा-सुपोपमा, धर्मस-साधारणगुपक्रियारूपस, लोपे पूर्णावदिति-पूर्वोक्षरोत्या षट्प्रकारा, किन्न्न (भ) तषिते खोत्या पसनवात् पस्चप्रकारा। उदाइरणम्- *सुखमिन्दु्यथा पाषि: पक्मवेन समः प्रिये।। वाच: सुधा दवोष्ठस्ते विम्बतुत्यो मनोऽश्मव्रत् ।" (म) आधारकर्मविहिते द्विविधे च क्यचच क्डि। कर्मकरचोगंमुलि च स्यादेवं पक्चधा पुनः ।।६७४।।(य) गैपम्यवाचिन शवार्टस सडडः, तथा च, सामान्यधर्मोपमानोपमेयोपव्यवाचिमां मध्ये उत्यथ:, एवब्य-सामान्व्व्मोपमानोपमेयोपस्यवाचिनाम् पकतमस्ेवव:, डयोगं-
दाने-बषाघ्चले चप्रयोगे सेति यवासन्वं बोष्यं, सासपमा सुपा भर्वात ; सा म पूर्ववत्-पूर्णवत, सोती भारषों च।
तड्िते बौतों बिना पूर्षवत् भर्वत। (भ) बिन्यिति।-वर्मख्र चमुपादाने तंग्रिष्ठसम्बन्वोषिषाया: पठाा: सप्न्या वा चनुत्पतो तदन्तबिदित उवायें बतिर्म सम्वति, वाल्पादेस्तु तुल्यायें विहितत्वेण तट्योगे पार्य्येव सन्नवसीति मायः। (म) सुखमिति।-हमिये! ते-तब, सुखम् इन्दुबधा-चन्द्रवदाङ्वादव मित्य:, पाषि: पह्वेन समः,-पहवसट्भ: कीमख: दतये:, बायः, - वपनानि, सृधा 5य-सुंधावन्सपुरः इव्ब:, चोष्ठः विस्वतृ्य:,-विष्ववत् रस इत्यबः, मन:,- कृटयम्, पशवत्-पाषावतुख्यं वाठिनितय:। इन्दुसुखादोनाम उपमानोपमेय- भृवानाम् बाहादमलादिकपस सधारयवर्नख चनुपादामात् सुपषमवदोपमा, बिन्तु प्रबमे बाकयगता ग्रोतो, विनोये वाकयगता बार्चो, ढतोये समासगता त्ौतो, भतुष़े समासमता बार्षो, पस्चमे तद्दितनता पार्षोयमिति बोंजयम।
Page 854
दगम: परिच्छेद:। [002]
"धर्मकोपे लुप्ता" इत्यनुषज्यते। क्याच्-क्यङ्-गमुसः कलाप; मते-यिन् भाथि यमः । (र) कमेषोदाहरपम्- "श्न्तःपुरोयसि रणेषु सुतोर्याि तं ... पोरं जनं तव सदा रमगोयते जीः।
सस्जारमत भुवि सकरमि चितोश !॥" (ल)
बाधारममंविष्िते-पवियरथात् वर्मवत् विहिते, डिविधे क्यि-दूषम्चये, कर्मुपिंडिते क्यांड्-साथिप्रयय, बर्मकर्चींहपपटयोिडडिते पमुन्धि प-वादेने शमि, उत्येबं पञ्तषा-पञ्चप्रकार, खप्ता पुनः वर्मलोपे, मर्वात पति शेवः। (र) क्यनिति।-विन् पति र्दधप्रत्यथस्य संज्ा।
बन्तःपुरेषु दव बात्रसि, [चत्र "बशियरषात्र" इति वातिंकेनान्तःपर्विति पषि- बरयपदादाघ्ारैडयें काच्] सव तृस्चतम पाचारत ईय( कान)प्रत्चयायं: बांबारखान अधिकरथत्वान्वययोग्यक्रिया, साय प्रक्रते सवारकपा वाज्का, व्यवतति- हैचिदेाय तुल्यत्वस्य प्रक्त्ययें पाषारस्याय्यातायें चन्वयः। तथा प-पन्तःपुर्तुख्वेपु रबेदु सचारमर्ता इत्यम्वयबोक:। पोवं जनं-पुश्वासिखीकं, मृतोयसि-मृतमिषा- सरा, [एव "उपमानादाचारै" (श११० पा०) इवि सूतरष सुतमितुपमानभूत- नमपदादापारडंयं कयाच्]। पापारेडब मननं, पौरजनं सुततृस्यं नम्यसे १मथः। नो :- उत्ो:, सदा तव रमयोयते-रमवोव बासरति, [चव "कर्भः काङू सवोपस" (३।३। ११ पा०) इति सुत्रेश रमनोत्यपमानमूतात् वमूपदाद्ाणारेडयें काड्, सत एवास्य ङिच्वादाम्मनेपदम] बवाचारी ब्तनं, रमनोतल्या श्रो: पसंते उत्यं:, चव बत्यन्तायोनत्वय्य उप्भोगसाधनत्वम्य का साधारषथमंस्य ग्ोप: । प्रिवामि: चमृतयुतिदगंम-पमृतयुतिरितेतय:, हुष्टः, [चत्र "उपमाने क्मपि न* (३ । ४ । 8५ पा०) इवि सुवेषामृतद्तिमितमपदात् दशेमांवे पमुल्। पल ब थेगन: (१।१। इ८ पा०) इबनेनाव्ययलं, "कषादिप यवाविष्यमुपशेम: (३।४।४५ पा०) इति सूवेष "हृष्टः" दत्येवावानुप्रयुख्म] मनोजजलवादिरत साभादयो वर्मः। पत-पशमितयं:, भुवि इन्द्रसस्ादम-हन्द्र दवर ससरविति सर्धोतम, र्रन्द्र एब सस्तरश्ीष्यं :. [चब "उपमाने वरमदि स" (श४ा४५ षा०)
Page 855
साह्ित्यदपः। :
इत्यन स्नेडनिर्भेरत्प्य च साधारणधर्मस्य लोपः। एवमन्यतं।
नास्ति। दटस कैचित शोपम्यप्रतिपादकस्य बतैलोपे उदा- हर्रन्ति, तदयुक्तम; क्यड्ादेवपि तदर्थविष्टितखेनीपम्यप्रति- पादकलवात। ननु काडादिषु सम्यगोपम्यप्रतोतिर्नास्ति, प्रत्यय- लेनासतन्त्रत्वात् एवादिप्रयोगाभावाश्चेति न वाच्चम्; कस्प: बादार्वाप तथा प्रसङ्गात्। न च कस्पबादीनामिवादितुस्य- तयोपम्यस्य बाचकतवं, क्डादोनान्तु द्योतकत्वम्, दवादो- नामप वाचकत्वे निरयाभावात्। वाचकले बा समुदितं पदं वाचकं" "प्रक्वतिप्रत्ययी खस्ाथंबोधको" इति च मतडये- उपि वत्यादिकाङावयो: साम्यमेवेति। यञ्च केचिदाङुः,-"वत्या- दय दवादर्थेऽनुशिष्यन्ते (व) कडादयस्व्राचारार्थे" इति,
चम विभावायतिशयः साधारयधर्मः। चव प्रथमे सुखविद्वारितयेति, द्वितीये श्रेहातिव्येनेति, वतोये सन्तोषदायितवेति, बतुर्ये पाक्लादकलेवेति, पथमे निर्भमले. नेतति सधारषधमलीप:। केविस-कान-काडोरय बाचारः, तथ्राब विद्य- मानतवात धर्मकोपोदाहर्थम् एतक्र सरवति" उब्याङुः, तत्न; साधातव् साथनलेपि प्रक्से सादृश्हेतुत्वेन विबसणात्, उवदर्भितषर्मार्य्ां सादृययहेतुलवेश सटिति प्रतोयमानत्वात् "रन्द्रायते ग्रुक्तवचार्डापि इंस:" उत्यादी सत्यप्याचारे "शुक्ककथ।"
क्य च-कय सेशमें साहस्ये थमेदान्वय सश्वेन साट्य हतुतयो नार्व। (व) वद सेति।-शोवादोतयव बाटिपदेन बार्थोपरियस :; वस्तुतस्तु, यमा तुन्बायंतिदितम्य वतेयोंगे पार्तीसं, तथा ववापि तुब्बायंिदितक्य-क्यछोर्थोंने पार्जोलम। "सुतिः-भब्द:, तथा साचात् प्रतोयमाना सौतो, तदितया बार्बी"
रवसं: "वाद्देषोंपे बमासे वा कर्माधारकाणि काकिं। कर्मकार्चोयसुनि- इति बाङ्:। "वतेः" इति कवाघुपसबमम्। तदयबबिद्िततेन-ववयेरबिटिसतेक वोशायभावपाइतत्वान-भोपन्यपोप सल्ाद्। सम्यम्-सम्पत्। पयतन्तलाियि।
Page 856
हैशम: परिच्छेद:।
सदपि न; न खलु क्यडादय बाचारमातार्थाः, अषि तु सादृश्याचारार्थाः पति। तदेवं धर्मसोपे दशप्रकारा लुप्ता। एपमानानुपादाने द्विवा वाक्यसमासयो:।६७५।।(श)
-प्रत्वयानां ख्ातन्तरावार्यबीष वात्वं नावि "प्रकतिप्रथ्यथो उडाय मृतःइति नियमा- दिबय:। कलवादाबिति।-मवादिपदैन वतेः परियङः, 'रदषदसमाप्ो कल्पश्- देखदेशोघर:" (५३६० पा०) दवादिमि: मूर्वविंदितानां कव्यबादोनां प्रथ्ययाना
वतेर्खोंपे इात बता न अकते, तव धर्मदोपे एव त्या वाच, तदयमेवां को भेढ पति आयः। निशयाभवादिति।-सबें कि निपाता दोतका एव, नतु बाचका इति कैचितृ वदन्ति, तम्पते द्वादोनामपि साचात् भषम्यमाचम लेवाभिमताना वाचकले सन्टेहः, का कथा मथ्ययानामित्वानथः। तथा च उवादेः पव्यवतया उपमा- वाचकत्वम् भसिद्धमिति तत्तत्यस् वल्पादेः सुतरामेय तदसिकमिति भाग:। ननु "हमवमिष सुखम" उव्वादो उपमालवणाव्याप्तिमयेम दवादेः उपमावाचकतम् सवश्तमश्रीक्ाय्येम् उत्यलिप्रायेवाड, वाचवत्वे वेति। -: वादितृष्वलेन कल्पादे: उपमावाचकत्वास्रोकारे वा उत्वर्थ:, ससुदितं-प्रम्ञतिप्रत्ययससुदायः, बाप्कं-
वव्यादोति।- पवादिपदैन कल्पादिपरियड्:। साम्यमेव-साहश् पाचकत्वेम
उव्यनेनान्वयः। वपि तु-बिन्तित्यय:। उपसंकरति, तदैबमिति।-वस्तुतस्तु सन्द्रायते श्रतदमादवि हंसः दव्यादो साधारमवर्मोपादानेपि क्ड्गदियोगे
विशेषो बोष्य:। एवस सट्टप्रमाराया चाष्यों: चर्मलोपावोपाम्यां बोड़न्मचारत्वं बोध्यम्। कवनदिपचके धर्मदोपे उदाहरयं यथा-"चीरः प्रोतियरत्ेम पर्थ्य- रोवति मखके। मिवीयति परं प्रेमृषा अत्या देवायते नृषाम्। देवदम जनै: साप्ु: प्तोस्यतवेग हृस्ते। रपया विष्यसस्वारं नितं सपरतति चितौ।" चव छतोवानपदार्णना क्जाबसे वाहशे बसेदेनानय:। (न) उपमानलुप्तासुपनामाइ, उपमानेति।-उपमोवते चनेनेति उपमाम शख् चनुपादाने-चप्रयोगे, बाकयसमासयो: डिचा-वाववनता समासमता सेति दिपवारा, बुपोपमा इत्यमुपत्ः।
Page 857
साहित्यदपप:।
उढाहरणम्- "तस्या सुखेन सहशं रम्यं नास्ते न वा नयनतुख्यम्।" (प) पच सुखनयन-प्रतिनिधिवस्वन्तर योर्गम्यमानत्वादुपमान- लोपः। अतैव च "मुखेन सट्यम" इ्त्यत्र "मुखं यथेदम्" द्ृति "नयनतुत्यम्" द्ृत्यत्र "दगित" इति पाठे त्ौत्यपि सभाव- नोति अनयोरभेंदयो: प्रत्येकं तोत्यार्थीत्वमेदेन चतुर्विधत्वसभ्वे- पि प्राचीनानां रत्या द्विनकारत्वमेशेक्षम्। औपम्यवाचिनो लोपे समासे क्विपि च द्विधा ।६०। (ब) क्रमेणेदाहरगम्- "वदनं मृगभावाच्या: सुधाकरमनोहरम्।" "गदैभति सुतिपरुषं व्यत्तं निनदन् महात्मनां पुरतः।" (इ)
(ष) तथथा इति।-तथ्वा:,-कान्ताथ्राः, मुखेन सटमं-तुख्यं, वम्यं-मनो. रमं, न थाले, न या नयमतुख्यं, रम्यम आासे इति मंषः; सन्पवा वर्मीपमान- कोपोदाहर पमिदं ब्यान।
समासै किि थ (यम कालापादिमि: बाबकीप: कियते, तब पाविनीये: किपू सनुशिष्यते) प्रत्यये दिषा भर्वात।
पति बहुव्रौषी चचपदकोप:, द््वाथेष्य समासमम्यतया द्यवदापयोग: । चक्षत्वत्वस्त शव्दानुपास्तत्वात् बोप्र उलोदं वत्यमायबिलोपोटाइस्थम्। बदनं सुधावर दव मनोडरम इति बियहे "उवमानानि सामान्यवपमे: (२१।५४ पा०) रति कर्म- धारयसमासे उ्वेश्स्य यौपम्यवाचकख् लोपे समासनता सुप्ता। एतदेब प्रहतोदा उरयम्। किपि उदाडरति, नर्दमतोति।-महावाना पुरतः-सबतः, सुतिपरषं :- श्रोवकट् थधा खात् तवेत्य: निमटन् म्यनं-स्ट्ट, नदमति-बदल द्वाचरति, स द५ चायरति उत्वयें "सवप्रातिपदिवेध: किप् वा वत्म्यः" अति 'गर्दम' इल्यप-
जवत इम्पाटो क्िपो लोपेवि कर्मसस बाच्यलं,तथा इडापि साहमाख पवि सामान् सचयंनमनम्। ब्म सुतिपदषनिनाय: साधारषथ्मः अन्दोपात एव।
Page 858
टशम: परिच्छेदः। [o१i]
पत्र "गर्दमति" इत्यत पम्यवाचिन: क्िपो लोप:। न रेह उपमेयस्यापि लोप:, "निनदन्" इत्सनैनेव निर्देशात्। (का) द्विधा समासे वाक्चे च लोपे धर्मीपमानयो: १६०० (खु) "तस्या मुखेन" इत्यादी "र्यम्" इति खथाने "लोके" द्ूति पाठेड नयोकदाहरगम् । क्विपसमासगता द्वेधा धर्मेवादिविलोंपने ।६७८।(ग) डदाहरणम्-"विधवति सुखालमस्याः"। पत्र "विधवति" इति मनोहरत्व-क्िप्प्रत्ययथोर्नीपः । कैचित् तवाषि प्रत्ययलोप- माहुः। "मुखाजम्" इति च समासगा। (घ) उपमेयस्य लोपे तु स्यादेका प्रत्यये क्यचि।६७६।। (ङ)
कपायोदय्रदोर्टगड: स सहस्ायुधीयति।" (च) (ब) निदेशादिति।-उपमेयस्व पत्चनेनान्वयः ।
प डमयो: बोपे समासे बाब्ये च विचा अवति, लुपोपमा इत्वनुबं्धते, एवमग्रेपि। (न) प्रकाशन्तरेय्य दिलीपामाड्,किर्षिति।-पमंख द्वादेय उभयोविंदयोपने किसमासनतत्वेम डिप्रकारा भवतोबयेः। (ष) विषयतीति।-पखा: सुखाग्जं-वदनसरीनं, विधवति-विषुरिष- नन्द्र दवापरतोति तथा, चन्ट्रसहथं सम्पद्यते इति बावत। सुखा्जमिति।-सुखम् बननिर्वेति विचहे "उपमितं व्याघ्रादिभि: सामान्याप्रयोगे" (शाशब्ह पा०) इवि गोपव्यपाचवख्ध इवाडे:, तथा वर्मक मनोहरलसोरमादेय बोप:। एवं "मनाड. वटना" इल्वाटिव डुव्री डाव व्ेतटुदाहएवं बोध्यम। (ख) उपनेयखेति।-उपमोयते व इति उपमेय: तख।
बिबसर-विक्ासं गते, विष्कारित एत्यं:, विलोषने बख तथाभूतः, तथा अपोषेन :- वहोन, डदय:,-मोषन:, दोर्दड:,-बाडुदळ्: वख तपोस्ः,सः उडयायुधीबि
रमूपमानबोषबात् नमपदात् बाचादायें कान्पम्दः ] दुरबंलािविडापार:।
Page 859
साहित्यदर्पनः ।
पतर "सहसायुधमिय पात्मानमाचरति" इति वाक्े उप- मेयप्यातानो सोपः। न चेह चोपम्यवाचकलोप:, उस्तादेव न्यायात्। पत्र केचिटाहु:,-"सइसायुधेन सढ् वर्तते इति ससइसायुधः, सद्वाचरति इति वाक्यात् 'ससहसत्रायुधोयति' इति पदतिडी विशेष्यस्य शब्दानुपात्तत्वाटिह्ोपमेयनोप:पूति, तब विचारसहं, कर्त्तरि क्ाचोनुशासनविरहत्वात्। (छ) B EGO H यथा- "वममि प्रमरत भवतः चौरोदीखन्ति सागरा: सवें"। पत चोरोदमिवात्मानमाचरन्तीत्य पमेय भात्मा साधारण- धर्मः शुक्कता च लुधौ। चिलोपे च समासगा ॥६८१॥ (ज) यथा-"राजते मृगलोचना"। पत्र मृगस्य लोचने दव चसले लोचने यस्या इति समासे उपमाप्रतिपादकसाधारणधर्मीपमानाना लोप:। (भ).
(छ.) सहसायुवनिवात्मननमावरति इरति बात्मन्यपमेयता। यदिय वक्ष "a:" इति साचात् तष्कष्द्रपरिग्टरोते कर्तव्येगोपमेवता, तथा सत्यपि वार्मतयोप- मेयवात्मन: वमंतबेवेडोपादान सम्तम् परति डनमेवोदाडरयं युन्यते। उप- मेघव्यातमन रति।- वर्मक्य चोर्थोंगे कर्मब एवोपमेयत्वं, तथ्थप्रयोगे तर्घेति भावः। एनाद्वेति-क्ाजाद: साहश्ययोधकत्वव्यवद्यापनदपात् कवितादित्र्य:, व्वायात् -युतोः। वर्त्ततोति।-बद्र "उपमानात्-" (३।१। १० पा०) इि सूवेष कर्मायें एव ववणे निर्देभात् इत्याभयः,चुग्ञानविवदत्वात्-व्यावर्वत्रा्तरबिरेधात्, भाधारकमंबोरेव तविक्षानादिति भाव: ।'
पदशोपय" इति वार्तिकेन मुगनीपने दब जीषने यस्चा पति विवहे बहुतोडिसमासे
Page 860
दगम: परिच्छेद:।
तेनोपमाया मेदा: स्युःसप्नविंशतिसख्खकाः॥६८२।(ञ) पूर्णा वड्विधा लुप्ता च एवविद्तिविधेति मिलित्ा सप- विंभतिप्रकारोपमा। एवु च उपमाभेदेवु मध्ये चलुप्तसाधारण- धर्मेषु भेदेषु विशेष: प्रतिपाद्यते (ट)- एकरूप: क्वचित् क्वापि भिन्न: साधारणो गुरः। भिन्ने विम्बानुविम्बत्वं शब्दमावरेग वा भिदा।ह।।(:
वर्भख्य प बीप:। तथा प सत्तवितयबोपात बिखोपे समासमतैवसुपमा।
समुदायव्यवदेअवभ्ात् मगधोचनेति समुदायओपमानपूर्वपदता बोष्या; बनेक- मनयपदादॅ (राशर४ पा०) इति तुष्याविकरये एव साले बयुतोडिनिर्देम्ञात् सस विशेषे विकुडायिकरमानाममि वदानां तत्मासविचानाय, उत्तवपददोपाय, कचित्
तब सपमोपूर्वपटणोदाहरयं बथा-उरसिसं बोम बख् पस्ी चरायीमा, इद "बमूर्हंमद्कात-"( ६श१२ पा०) इवि सपय्या चलुक; एतबो: समानावियरय-
कैषासित् सिद्ान्ते तु नोदाहरबमंतत इति बोष्यम्। समासे इत्ति।-बम बोषन- पदसेव समासे खापी विहित:, बन्वयोस्तु सव्यमानत्वम् पति शेयम्।
(ट ) एकविंशातविधेधि।-पमधीपे दश, उपमानवोपे दे, चौपव्यवाि-
(ठ) ९सरूप दति।-नातिषद्ञामाव्यत्तिपु एक एव गुर्वादि: प्म्ुपाषिर्मा-
साहस्लन एकोपपारादुमयडत्तित्वं विब्यणीयम्। गुर:,-सायम्यम्। लिग्ञे-िन्र-
साम्यलम्। एकपमंसेकअम्दगोपादानं प्रवेम कनिक्न्हेनास्पादान सम्पतोमाड, मन्दमाबेब नेम।-बिहा-भेढ:।
Page 861
साड्ित्यंटपंपः ।'
भव एकरूपे यथा उदाक्तम्-"मधुरः सुधावदधर:" इत्यादि। विम्बप्रतिविम्बते यथा (ड)- "भज्ञापवर्जितस्तेषां शिरोभि: शमत्रुलैमड्ोम्। तस्तार सरघाव्याप्तेः स चौद्रपटलैरिव ।" (ढ) पव "शमशुलैः" दृत्यम्य "सरघाव्यापः इति दष्ठान्तवत्- प्रतिविम्बनम्। शब्दमावेष भिवत्वे यथा (प)- "सोरं विधाय नयनं विकसितमिव नौलमुत्यमं मयि सा। कथयामास ऊथाङ्की मनोगतं निखिलमाकृतम् ।" (त) पत्र एके एव सपेरत्वविकसितत्वे प्रतिवस्तुपमावच्छन्दमेदेन निर्दिष्टे। (थ)
(ड) क्रमेयोदाए्पति, मपुर इतति।-एतहूणकत्वे। क्रियेबते यषा-"खोष अध्कति घस्ठोडयं वत्येषा सो पुमानिव" पति। (ढ) अहेति।-रवोर्टिंग्विजयवर्यंनमिदम्। स:,-रघुः, भह्ैन-पस्त्र विशेवेन, चपवर्जित:,-कित्े:, रमझुलै:,-रमश्रुयुत्तः, तेर्षा-वबनाना, भिरोभि:,-
"मौपान" पति प्सिद्वेरितिर्य:, नहों-पृथ्वों, तत्तार-इादयामास। रघुबंशसेदं पस्षम्। (र) वव रशुलैरियसेति।-दश्षन्ताखडारी यथा वाक्यवयो: साहभ्ाम् दवायभावात् प्रविधानगम्यं, तवादनापि इमसुसरधयोः । चंब श्यामत्वविशेष: साहख. र्तु:। एवस"साहश्यहेतू गुथक्रिये" दत्ओ्रोपलचचतया द्रव्यखापि साधारषधर्मत्व- भयगन्तव्यम्। (त) अेरमिति।-अथाकी-चोषाड़ो, सा-रमचो, विवदितं-प्रछ्ुटितं, नोयम् उत्वसं-बमखलिव,सेवं नयनं, न तु जयने, वामाना तथेब समावात, मवि विवाय-चर्षयित्वा, ("निवाय" इति पाठान्तरन्ु मनोरमम्) निविसं-समसं, मनोगतम् चाकूतन्-पभिमेतं, चेटितमपंमिति यावत्, कबयामास, सखों प्रतिपति पेव :; बामायाः खभाव एवायं जयत, बहाभं तिर्थ्क पश्चनो उपसत सबमपि सामिप्रायमुदाट्यति इति। बवार्थ्या इ्दः।
Page 862
दगम: परिच्छेदः।
एकदेशविवर्त्तिन्युपमा वाच्यल्वगम्यते। भवेतां यत साम्यस्य । ६८४ । (द) यथा-"नेतेरिवोत्यलेः पशेमुखैरिव सरःन्रियः। पदे पढे विभान्ति स चक्रवाकेः सतनैरिय॥" (ध) भत उत्पलादोनां नेवादोनां सादटश्यं वाचय, सरःय्ोर्ष चाङनासाटृश्यं गम्यम्। (न)
बिन्दु भवदमेव म्रफुळ्वत्वं प्रतिपसपभावत् विभिन्नाम्यां सोरवियसितन्ब्दाण्ीं निर्टिंट्टम पति पाठी बोडम्य:। एकक्रियाबाः जब्दमेदेनीपाठाने यथा-प्रक्ान्ते मुखं तस्वाषन्द्रमा दोप्यते यथा"। नन्वव बाक्येक्याभावात् कबसुपमा? पति वेत्. न; यथा "बमावास्यायां श्ाउं दुर्य्यान, रात्रो ब्ाजं न कार्य्यात" शबद सन्मेदेनान्यतरवैद्यथ्यम् पति न्यायेम रायोतरवामाबाखायां ब्ादं कुर्य्ात् दत्येक- बाक्यत्वं, तथाइवाप्ये का वाक्यत्व स्ीकादात इति सङ्ेपः। (द) प्रायोनेष्योक्तामपि प्रमायसिद्ाम् एक टेशविवरतिंनोसुपमामाइ, पक्र-
१तवर्थ:, भवेतां, वस्चित साम्यं बाच्यं, वखयचित् नम्यमित्याश्य:, तब एवदेश- विवर्रिनी उपमा, एकदैशे खिवतस्वात् वखा एकदैशविवनिनोति संज्ञा ; दयसेष- देशविर्शासंडपकवत् साक्तस्याप्तन: साटृश्ये एव सनवति इति। (v) नेवैरिवेति।-चत्ना दब सरःम्रिय :- सरयोगोभा:, पढे पदे-परति- वसु, विभान्त स-राजनें स। केः हेतुमिरित्वाड, नेठेपिति।-नेवेरिय उत्पलै: -मेबसटमे: कुवखयेः, तवा सखैदिष पत्ने :- वदनोपमैः, सरोनेः, तथा सनेदिव
(न) चनेति।-एतोदाइरये इब्बयः। बब नेवादिषयमुपमानस उत्पवादि-
त्वालिधानं वा प्रतीपमिति सथ्यते। पति वत्यमावदिया नेवाषासुपमानले प्रतोपमिति वमु युक्न, तवादवि बत्ुमावाहश्येम सदान्रियो वर्षबितुं प्रहत्तेन वषिणा नेवायासुपमानलम् उन्पवाना चोपनेथरलं ब्वित्म; बुश्नथ तत्, चन्चवा प्र्लोप- चातः व्यात्। न चातमाणासुपमानत्वं, सपःत्धियां चोपमेयतवमपि कष्पितमिति बार्चड तब नियामवातपखब्ये:, चतखबा वर्षनेनोपमाचतिरिति समाचा प्रतिभासते।
Page 863
[op=] साहित्यदपैप: ।
कथिता रशनोपमा। बथोईमुपमेयस्य यदि स्याटुपमानता ।६८५ ।। (प) यथा-"चन्द्रायते शुक्रुचाऽपि इंसो इंसायते चारुगतेन कान्ता। कान्सायते स्पर्शसुखेन वारि वारोयते सच्कतया विहाय: ।" (फ) मालोपमा यदेकस्योपमानं बहु टश्यते ॥६८६॥ (ब)
उपमानता खात, पूर्वोवमायां बटुपनेयम, उत्तरोपमायां तखोपमानता यदि खात् 50यं:, बथा वाष्यां पूर्वत्वं पापाया: चुद्रघगिटकाघा: चन्ग्रबनावसरे परतं, तथान पुर्वपूर्वोपमेयकोपमानत्वाऐ परपरावसरः इस्ाशयः, तदा रथनोपमा बचचिता, रमना-काषी, तम्हमवचनात् चस्या डयं संज्ेति भावः। (फ) साधारणयर्मस्वाभेटे भेटेव डिविधायामखां प्रथर्म द्वितीयामुदाउ्रत, रन्दरायते पति 1-इंसः ग्क्कपा-गुववास्या, (चपिना सौम्यभवेने्वल वडचम्) रनधरायते-चन्द्र द्वाचरतोत्यय:, वान्ता चादगतेन-मनोज्गमनेन, [बम भावे *] इंसायते-इंस उ्वाचरति, बारि-जलं, खरशंसुखेन-सुमसम्पादकेन स्पग्गेॅन,
(श१११ पा०) इति सुबेष काम ]। उहेन्द्रवजा कन्दः। चाद्या बथा-"मही- थवो वदान्बस भारतोवालता मविः। पेश मतिदिव सच्चछा पेष्टेव गुचसन्तति: ।" चम सच्स्वमेकमेव साधारणी धर्मः।
चनेयवारम्, उपमामं दृख्ते, या नधोपना; बचा वाचित् माला तुख्यनातीये:
गनेगेकपमाने: इति बोध्यम। बड्ट पति एवाबियपरलवि, तेन-"वां इंसमाखा:
मदिया: ।" इबादी उपनाइवेपि माबीपणा प्चतैति बोध्यम्।
Page 864
टगम: परिच्छेदा [otej
यथा: "वारिजेमेव सरसो शशिनेव निगोथिनी। योवनैनेव वनिता नयेन ब्ोमेनोहरा ।" (भ) अचिदुपमानोपमेययोड्डयोरपि प्रक्लतत्वं (म) दृशयते- "इंसबन्द्र द्वाभाति जलं व्योमतलं यथा। विमला: कुमुदानीव तारका: भरदागमे॥" (य) "पव्य राज्ो गहे भान्ति भूपनौता विभूतयः। पुरन्दरस्य भवने कल्पव्त्तभवा दव ॥" (र) (म) दयमपि दिष्ा, तवादामाड, वारिजैनेति।-वारिसेन-पस्पेन, एरसी-सपोबद्रम दव, अशिता-चन्द्रेथ, निशोषिनो-रावि: दव, (निन्ना निशोषनी राबि:" दवमरः) योवनेन-तावरयन, वनिता-कान्ता दव, नयेन- गोत्ा, नोतिप्रयोगेय उत्यय:, श्री :.- तत्नो:, सम्पाथय:, मनोहरा-मनोक्षा, एत्कवंशाखिनोथयं, भवतोति शेष:। परत मनोह्रत्वमेवमेव साहृश्य हेतु: । वितोया बम्रा-"ग्योर्सेव नयनानन्द: सुधेष मदकासथम। प्रभुतेव समाऊष्ठ-सबंलोका निर्तास्बणी॥" चव नेवानन्दनननादय: विभिद्नषर्मा एव सटृश्याना हैववः।
(ग्र.) इंस पति।-अरदागमे-गरत्काखम्रद्तत्तो, इसः चन्द्र दव, जलं व्योमतलं यम्रा-नभोमखडलमिय, तारबा:,-नयवाबि, विमखा:,-गुवा:, विशदा सत्यथं:, कुमुदानि-कैदवाबीव, आमाति-राजते। चम हंसादय दब चन्द्रादयोऽि वमनीयभरत्काल्षम्य उत्कर्षचायकलेमावा्िताः। [ बिमखाः" परति पाठी न ररमचीयः, सिव्नसिक्तया कुमुदानोत्यपमामान्वयाय्ोग्यत्वात, तम्मात् "ससान्त" इति पाठी द्रशटव: ]।
वत्वेनोप्रेथमाय बाड, चस् राम्त पति।-परस्त-प्रसुतन्, वर्षतीयथ वा, राज्ञ:
िमृतय :- सम्पद:, भन्ति-विराजन्ते। [ 'भूपानोता:" इत्यत्र "भूपाणा तात्
Page 865
साहित्यदपंथः।
भतोपमेयभूतविभूतिभि: "कष्पव्टचनभवा दव" इत्यपमान- भूता विभूतय भाषिय्यन्ते पति प्राकेपोपमा। प्रत्रैव "गहे" ६त्यस्व "भवने" इत्यनेन प्रतिनिर्देभात् प्रतिनिर्देश्योपमा इत्यादयय न सचताः, एवंविधवैचितास्य सहसधा सन्दर्शनात्। (ल) उपमानोपमेयत्वमेकस्येव त्वनन्वयः ॥ ६८७॥ (व) पर्थादेकवाके। (प) यथा- "राजोवमिव राजीवं जलं जलमिवाजनि। चन्द्रयन्द्र दवातन्द्र: शंरक्मुदयोद्यमे।" (ष)
मेयभावो वैवचिक:। "राजोवमिव पाथोजम्" इति चाख लाटानुप्रासादिविक्ो विषय :; किन्तु परतोचितत्वादेकशन्द- प्रयोग एव स्रैयान्। (स) तदुकम-
तत्प्रयोणकप्रकाराषामपि पतिक्केदो न सभ्भवति इति भाव:।
-एवमानोपमेयमाव:, चनन्वय:,-न वसते चन्वय:,-उपमानान्रेय सम्पन्ः यांखन् असे चनन्वयः। सप्रथमं पूर्णलुप्तभेदैन विविषः, तब पूर्षस उपमावत् षट्पवारतं, लप्मेदे वमलप्रत्य पत् मेदा:, वाचनवर्मोपमादोना खीपात्। उदादरणानि खयमुन्नेयानि इतति सङ्गेप:। (x) नन्वतद्रशनोपमाया सुमेयोपमाया चातिव्याप्म्? चत चाड, वर्वादिति। -पारिशेषादिबय:। रशनोपमायां 'यवोहंम्-"दबबेन, उपमेशोपमायां "पर्थ्या- वष-ह्यनेनानेकबाका खासा टैकवाक्े एवाछ विषय इति भावः। नमपमेयोपमायां "हयी:" इतपादानात् सयमतिव्यात्तिः? अवति वेतृ, न; तब प्रतयेषपदायक्ापि
(,ष) शानीवमिति।-सतन्द्रः-निमख: उब्यः। वमत् स्पट्टम। (३) ०५ा:)१मेशमावो अेद एष रअपति, ऋवमेकसंय क इलत भाद्द
Page 866
दशम: परिच्छेद:।
"धनन्वये च शब्देक्यमोचित्वादानुषङ्गिकम्। भभ्मिंस्तु लाटानुप्रासे साचादेव प्रयोजकम्॥"इति । (इ) मर्य्यायेग इयोरेतटुपमेयोपमा मता॥६८८॥ (क)
"कमलेव मतिमतिरिव कमला तनुरिव विभा विभेव तनु:। धरणोव धृतिधृंतिरिव धरणी सततं विभाति तव यस्य वत॥" (ख)
बवर राजोवादोममिति।-वैवविक:,-भारोप्य विवचितः। मत खाढानुपासविषय- विनिर्लोकेष बस विषयो न सवति इवि तहाथकाडयमेव खवात ? उव्त भार- राजोवमिति। वििक्ा विषय दति।-तथा चायं समवदिषयानडत्वाच्र बाचया:
सेवाम-पतिमरशसतः, न तु नियतः। (र) चनन्वये इति।-पनन्वये-तदाखये बर्चाखारी, बोचित्यात्-प्राम्स्याव् बारबात्, नव्दयो:,-उपमामोपेयभृतयोरित्य्यः, ऐक्म पातुषाड्मिक-प्रसभाज- प्रसत्ाम्; पनियतमित्यय:, पचिन् पुनर्षाटायुभासाख्े शव्दालद्वारँ, साचादेव-खत एव, चव अन्देक्मिति पूर्वतोतुवततनीय, प्रयोजय-वेचिवाषाययम्। चर्य भाव:,-तव भ्रष्दयोरें का टिलपमनोपमेय योबैक्यावगमावेवनि न निव्रतम्, चत्र त सन्यचाकरथेत्यासड्ाव एबति नियतमात विशेष:।
वसखम् इव्वादो युमपदय डयोकपमानोपमेयतम इति तहारबाय "पर्ष्पादेद"
साय: इति तहासथाय "दयोः" इति पदं बोध्यम; एतत्-उपमेयीपमामलम् इत्यये:, उपसेयोदमा मता। चब साहसहेतमेहे इर्र्यप बोष्यम; तैन "पश्न- मिवासुय बारतलं करतलमित्र कीमलं पश्मवम्° इत्युपमाइयव्यवक्रः। : (ख) कमसीवि।-वमषा-सम्ोः, सम्पतित्ययं:, सेव मति :.- वुषिः, प्रभूता ति शेष:, प्रभूतष्नवृता वाढयो बुद्धिः भवितुमर्हति, वाहभोति भाब:, मति-
Page 867
[o२२] साहित्यदपंथ:।
पतास्य राज्ः त्ोबुष्तादिसटवशं नान्यदस्तोत्यमिग्नाय:। (ग) सदशानुभवात् वस्तु-स्मृति: सरगमुच्यते ।६८६॥।(घ) यंथां-
"सरविन्दमिदं वोध् खेजत्खज्जनमच्जुलम्। स्परामि वदनं तस्वावाद चवललोचनम् ।" (ड)
सम्पदिष्यब:, तद्ः,-गरीरमिय, शरोरसोष्ठवमिवेत्वयं:, बिमा-वान्तिः, ससुष्वसेति शेषः, सबयवसडटनसौष्ठवमिय सुन्दरकान्तिबत्यमं:, विभेष तनुः, समुजवका पतति शेषः, खावखयानकपो दैडविन्वास इत्चबः, बरची-पृथ्वौ, सेव पृति:,-सेव्यें, हढ़ा पति शेष:, पृंतिदिषि चरणी-पृथ्वो, रान्यमिति यावत, हढ़ा इति शेष:, चविचलं सैय्येमिव चनपाथि राज्यमित्य:, बत-उषें, यम्ब तव सवतं विभाति, तख सङ्चामां बिषये किमन्वडत्व्यमिति शेष:। गौतिम्कन्दः। (ग) वष्थं वेषिध् दर्शवति-पथ् रात् इवि।
'पानादिजन्यसृतिवारयाय सटरेति पदं, तेन "अवदलिमत्षवस्तव्वादिरत्या: समन्सात् सरसिजदख्ततत्पं मर्मने मल्पयन्या:। इतकरच्! बयख्ण जोवनोपायमख्ा: करप- मबिरलं ते इन् सम्पाद्यन्ति:" इवादो सम्बन्विज्ञानजव्यरवख वासहारलम) बनुमवात-दर्शनादिजण्प्ञानात्, वस्तुनः,-सन्यस् इति भावः, सुतिः,-चनुभबः, सत्यम् उचते। सहभातुमवद् वतिं प्रति संस्कारोबोय कत्वेण बारकत्व, संस्कारस् जस्वमुभवादुत्पन्नः। यथा-दिव्यानामपि जतविद्यया पुत्सादमसः फुरदरबिन्द-
इति। यदि तु चव परिरयमवेव्ुत्रेटया: प्राषान्ये वृतेशतयाबादलं, तर्हिं "तिखनामि- कुृटरेंघु यदनः परावितं चखटमां चहरोमि:। तइवेः कुड्षते: सुरनाय्य: आादिता: सरतकष्ठदतानाम ।" पतति। (ङ) उदाइरति, चरविन्दमिति।- सैवता-उपरि विडरता, खधनेन- तदाखपचचिषा, मञ्लं-मनोडरम, एटं-पुरी दृश्यमानम, चरविन्द-पानर्ल, गैन्य-दंश, तथा:,-वान्ताया उत्बंः, चखजे-बिखोसे, बोपने-नेवे यब वाहथ बड-सुन्दर, वदनं-सुखं, सरामि। वनवोपरि खसनं हड़ा सूप कमव्रोपरिं मेवखच्तमअरयमिति भाग:।
Page 868
टगम: परिच्छेद:1
"मयि सकपटम्" इत्यादो च स्मृतिः साहश्यानुभवं विनोत्या- पितत्वावायमनसरः। राघवानन्दमदापाव्ासतु वेसाटश्यात्: कुतिमपि सरपातक्वारमिच्कन्ति। तवोदाहरणं तेषामेव (प) यथा- ·शिरोष महो गिरिषु प्रपेदे यदा यदा दुःखशतानि सोता। तदा तदाडस्या: सदनेषु सोख्य- लवाि दध्यौ गलदश्ु रामः।" (छ) रूपक रुपितारोपात् विषये निरपङ्जवे॥ ६६०॥(ज)
भावशीदाहरयमिदम्; व्याख्यातख तवेव। मतान्तरैय तट्ेबाड, राघवेति।-, वेसाहुसात्-विष्हमख वस्तुनः बगुमवात्, विषदानुमवादित्ययं:। तेषां-राधया बन्द महापावापाम १मब:ः। (इ) निरोषेति।- मिरोषमडो-शिरोषकमुमसुक्कमाराज्ी, सोता निविप- पर्वतेषु, वदा बदा दुःखनतानि-सेमसमूडनित्यय:, प्रपेदे-प्राप, रामः नदा तदा
सन्तामान्, मसदभु बमा तथा दष्यो-विन्तयामास, सम्मरिवय:। बत्र विसहनय छुःएनतखा चनुलवात् सुखसन्तानचरचं वेपरोत्यसन्वन्धेन सम्बन्धिन: ज्ञान संखारो शोधनम् इवि जेयम्।
विषये-उपमेये इवि बायत्, विबये उत्बख बाच्चे इति विशेषयं बोध्यम; तैन "बतामूखे वोनो इरियपरिहोनी डिमबर: खयं हाराकारा गर्बात जवबारा कुमखयात्। पुनोते बन्धुकं तिख्कुसुमजन्मा दि पबनी बहहिरधारे पुसां परिषस्दि सखापि स्तिनः ।" उववादी निनीर्षबिषये सुखादी नियावसषन्द्राधुपमान:
व्राहाकााध्यादात, उपयं-रपबाबडार :; वष्यासय् चताहार्थ:, न.तुबालब:ड बम 'कपितारोपात्" उति पसव्यन्तपाठः म्रामादिय:, वर्वासक्ते :; प्रयमान्तपाठस हमपीय:, उपमेये उयमा मामेदारोपसेव उपवलाप्रोआारान्। तटुतं चछोदासेन
Page 869
साह्ित्वदर्पणः ।
"रूपित"इति परिणामात् व्यवच्छेदः। एतन्(भ) तब्रस्तावे विवेचयिष्यामः। "निरपक्कडे" इत्यपण्ज तिव्यवच्छ्ेदार्थम्। तत् परम्परितं साङ्कनिरङ्गमिति च विधा।६६१।।(ञ) तत्-रूपकम्। तव- यत्र कस्यचिदारोप: परारोपणकारगम् । तत् परम्परितं प्विष्टाश्रिष्टशब्दनिबन्धनम् ॥ प्रत्येकं केवलं माला-रूपस्जेति चतुर्विधम् ।।६६२।। (ट)
"वविसाम्यादपडतभेदयोरमेदो उपयम" इति मात्यप्काशदर्शंनात् तदाणो भेद- प्रतोतेरमाबात् मयमाहाय्यलम्: बाधकाखोने प्ानन्ज्ञानखेवाहार्थ्ताओ्ोमारादिति वाध्य. माव्व मेदानुमवस तडानोमसत्वेवि वानुमानिकस नानसख भेद-
सादारम्यारोपस बर्थ न उपकत्वम्१ पति न बाचं, तखय वितिकित्तिविशेषाजमकत्वेन रसायपवारवत्वामाक्त्। कचित-"विषयय प्राङनिर्देंशे रपकस व्यवडार:, परनिर्टेंशे तु मोपी व्यवहाद:" इबाइु: तन्न; "निर्माणयौशलं भातृषन्द्रिषा बोष- उसुनाम्। क्ोडाग्हमनडख सेयमिन्दोपरेबथ।" इव्ादो विषयय प्राङ् निर्देमालावेडवि उपवव्यवडारात्। [ "पितारीपः" पति पाठे-रुपितिस-चप-
रोप:, रपवमित्यवयं :; चत दवोकं नाव्यमशाशमारेत-"तट्रपनममेदो व उप- मानीपमेवतीः" इति बोध्यम]।
नियतीपमानतवय्ष बापात उपितवदैन तहापच्छेद पति भाव: ।. परियामादिति,
(ज) उपयपमेहनाड, तदिति।-उपवमित्र्यंः, कार्य्यचारणमवडपर परम्चरा सद्याता पखेति परम्परितं, अक-सवयर्ष निरक्र-निरयययम् रद्ति बिया, भवतीति शेष:। (ट) परन्परितउपयमार, व्वेति।-बब-बजन खने, द्खाबत् पारोफ
Page 870
दगम: परिच्छेद:।
तब सिष्शव्दनिबन्धनं केवलपरम्परितं यथा-
शोनृसिंहमहोपाल! खस्यतु तव बाहवे।" (ठ) पत्र राजमण्डलं नृपसमूह एव चन्द्रविम्बम् इत्यारोपो राजबाहो: राहुत्ारोपे निमित्तम्। (ड) मालारपं यथा-
भूभदावलिदभ्भोलिरेक एव भवान् भुवि।"(ढ)
-पध्यासः, परस-बन्यन्य, वरोपणे-बारोपविषये, कारयं, तत् परम्परितं- सदाख्यमित्वय:, रपकमिति शेषः; प्रिटटाग्रिष्टनिव्धनं-शनिश्शब्दनियस्नमम्निष्टशब्द- निषन्यनस पति दिविधनत्वर्य:, स्ेयमिति शेषः। पुनवपि तख रैविष्यमाइ, प्रत्येक-
रि-सेषायौनतथा केवलं मावाहपत्, अझेषेत व केवलं मालारूपश्रेति चतुविधम। ( ) वाहवे इति।-हे शौनृषट्महौपाख! चाहवे-युद्े, नगत्ु उह्णानाम्-उहतानां, राजमण्लानां-नृपतिगण्धानाम्, (वाहवे-परखरं बिमदंनावसरे, नगत गच्कतोति तमिन्, पान्यजने इति यावत्, तक्षन्तापोत्- पादनविधापिति भाव:, उह्कस-पकतपस, राजमण्लस्-चन्द्रमखवण इतति व्यड्वाइयं:) राहवे-राडुलहपाथ, तब वाहवे-सुजाय, खत्ि बसतु। राङ्का चन्द्रमच्डवस्ेब वाड्ना राजमण्हखाना पोड़ोव्यादकलात् वाहो राहतवारेप: बोध्य :;. एर राजमण्डखपदं स्विष्टम्। (ए) इत्यारोप इति।-पतर स्रेषैथ उम्यरपकथो डंयोरेवालिचानं शब्दसास्य- उपसादश्यमूर्ल प्रथमं रूपयं, तेन राजमण्डसपदवाच्यापमर्दकत्वरूपसाहखनिषन्नं हितोयं उपवरमिति आय:। यवा वा-"बहितापकरपभेषजनरनाथ! भवजू बरखितो बथ। तख कुतोडडिमयं आादखिवामपि मेदिनों चरत: ?"। इतम पव्ितानामपवरसमेय वहोना तापसरवरमिति शेषमूखदैन भारोपेव नरनाधे भेवजत्वार्रोपख समयंगम्। (उ) परेति।-सुवि-पुतिव्या, भवान् एव एव पपाया :- बचास, उदये,
Page 871
[o24] साहित्यदपेय:।
भत पच्माया उदय एव पद्मानामुदय: सतामागतिरेव सदागमनं, भूभृतो सजान एव पर्वता इत्याद्यारोपो राज्त सूर्य्यत्वाद्यारोपे निमिस्तम्। पतिष्ट्मब्दनिबन्धनं केवलं यथा- "पान्तु वो जलदश्यामा: शाङ्गज्याघातकर्वश्ाः। वेलोकयम एड पस्तआ्वायत्वारो हरिबाइव: ॥" (ग). परव तेलोकास्य महपलारोपे इरिबाहनां खभ्ल्वासेपे निमित्तम्। मालारूपं यथा- "मनोजराजस्य सितातपर्तः श्रीखणडचित्रं इरिटङ्गनाया:। विराजते व्योमसरःसरोजं. कर्पूरपूरप्रभमिन्दुविम्बम्।" ( त) भत्र मनोजादे: राजत्वाद्यारोपसन्द्रविम्बस्य सितातपत त्वाद्यारोपे निमित्तम्। तव च "राजमुजादोनां राडुताद्या-
साधनाम्, चागतों-मागमनविषये, पचतर-सदा-निखं, गतो-गमनविषये, प्रयहथबिषये रत्वय:, समोरव :- वायुः, तथा भूमतां-राज्ञाम, चन्यव-पवंता- नाम, बांवबिषु-श्रेविषु, दम्मोषि:,-बज्म्। जव पद्मादोनि पदानि त्रिशानि।'
चनुष:, मेतोकं-बिसुयनमेब, मखपं-गहं, तखय समा:,-सक्तन्वनदादणोत्यं:, चल्वार: उविवाइय:,-नरोवियो: भुनषतुध्यमित्वर्य, ब-युसान्, पामु-रखनु। बद' विर्माप पदं न पिट्टम्।
-सरीकां, तखा सरोन-पन्न, बर्पूरपूरप्रभं-पर्पूरपुस्तसहमम्, इ्द्ुविन्-षन्द्र
Page 872
दयम: परिवेद:। [0२0]
रोपो राजमण्डलादोनां चन्द्रमण्डलत्वाव्यारोपे निमित्तम् इति केचित्। (घ) अङ्गिनो यदि साङ्गस्य रूपगं साङ्गमेव तत्। समस्तवस्तुविषयमेंकदेशविवर्त्ति च ॥ ६६३ ॥ (द) तव- भारोप्या णामशेषाणां शाब्दत्वे प्रथमं मतम्।।६६४।। (ध) प्रथमं-समस्तवस्तुविषयम्। यथा- "रावणावग्रइक्कान्तमिति वागमृतेन सः । अभिव्वथ्य मरुच्छस्यं अ्ञष्णमेघस्तिरोदधे।" (न)
(ब) चमर मतान्रं निर्दिनति, तब सेति।-खारवे इतयुदाहतपदी पेतयैं:,
हरिबनरन्ा:, बाडुः इवि शेषः। बत केचित् इति सूचितमखारसं वोतयति, तथा हि, राजमण्डलादोमां सषयभष्दपाच्यतं साम्यं प्रसिद्धभारोपकारणं, बाह्ुराह्रादोनान्तु नाहनथमांन्तरममसिद्म इव्यखरस: पति बोष्यम्।
समसवस्तुविषयं-समसानि वलनी-भारोप्यमाधानि, विषया :- भ्दोपात्तानि मत्र तन्, तथा एव देभविवर्ति थ। (प) समसवसतुविषयमाड्,
यातन्ाति" इति म्यायात्; तेन दन्तांशुकेअरावोमिसथा भाति सुखानुणम्" उबादे: सङूस: शाब्दत्वे-वन्द्रपतिपाधले, प्रयमं-समस्वस्तुविषयमित्ययः, मत्म्। (न) उदाहरति, रावर्षेति।-8: सथ:,-विश्ः एव, मेघ: इति अयमेष:,
रतमद:) तेन क्ान-पोवित, सन्तकममिति बायत, मकत्-दैष: एव मसं-
Page 873
[DRs] साहिसदपपः।
पत् अष्पय मेघत्वारोपे वागादोनाममृतत्वादिकमा- रोपितम् । यत कस्यचिदार्थत्वमेकदेशविवर्तति तत् ।६६५। (प)
"लावस्यमधुभि: पूर्णमास्यमस्या विकसरम्। लोकलोचनरोलम्ब-कदब्बे: केनं पोयते" । (फ) भत्र लावस्ादो मधुत्वाद्यारोप: शाब्दः, सुखे पद्मत्वारोप:
रोप्यमाणे पद्मे सुख्यतया वर्ततनात्, सुखे चोपचरितत्वात् (ब)।
प्रौद्यादि तत, इति-पूर्वोकेन, वागेव चमतं -जलं तेन, चलिदवष्य-भ्रीथावत्वा, पचे-सभिषिच्य, तिरोदधे-बनन्हिंतः। बत्र पंिनः अय्थ मेघतारोप सम्पाद- नाव तदकनां सर्वेवाम् चमतादोनां वागादियु बारोपात साक्क रुपयमिति बोध्यम्।
सुन्हरि! राकाडास नाव सन्टेर:।" दखब सुन्दर्थाः राकात्वारोपे सवेषामपि मोलि- कादोनां तारात्वारोपयम्। (प) एक्देअविवर्निसाहरूपयमाड, यरवेति।-यव बस्चित्-भारोप्य माचस हत्यर्य:, (वखचित" उत्यनेनान्बस नब्दतखासः, "नौता चार्षाम ते
बोध्यम्) सार्धत्म्-सवंवभात् सम्यतं, तत् एवदेशविवर्ति, रपकमिति शेषः। (फ) उदाहरति, वावखेति।-पसा:,-वान्ताया: इवयः, वापखानि- सौन्दर्ययविश्वेषा एव, मधूनि से:, पूर्व विववख-पफुश्नित्चय:, चासं-मुखं, कै: भेबानां बोषनान्ेव रोखन्वटन्पानि-समरसमूडा: तै., ("इन्दिन्दिरस रोखम्यः बयरोवी मधुव्रतः" इति हारापळी) न पोयते ?- बाखादयते? सदसं हमते? डत्र्य:, चवि तु सवेदेष पौधत इति भाय:। यचा वा-"रपनबा बखनयना नाम्ा- वतता कनावविभुनक्ा। मज्जन्ति यव सन्त: सेयं तवथीतरदियो विषमा।" दखब स्पादी जय़ाबारोप; बाब्दः, नवनयोर मो नलवारोप: बाचितः, न तु तकखा तर्रदषी सरोप पायं:, पस डाचादुपाचलात् पवि। .:
Page 874
दगमः परिच्छेद:। [o22]
निरङ्ं केवलस्यैव रूपगं तदपि डिधा। मालाकेवलरूपत्वात्॥ ६६६ ॥ (भ) तब मालारूप निर यथा- ·निर्माणकोशलं धातुषन्द्रिका लोकचत्रुषाम्। क्रोड़ागहमनङ्गस्व सेयमिन्दोवरेचया।" (म) केवलं यथा- "दासे कवतागधि भवेदुचित: प्रभूणां पादप्रहार इति सुन्दरि! ना्मि दूये।
एव देमविवर्तिंनो कप मारूप बयोर व्वतराओ्रीकारे वोज्रम; "मुखपर्म बिववखरम्"दत्. पमाश्ोकारे क्रियाविशेषश्ासित्वकपवियसवरत्वस्य सृखे वाचात् वानितिविशेषे खच्चपा- प्रसन्ः; "मुखमेष पम्मम्" इति उपश्ाओकारेतु विशेष्ये पत्े विषखरत्वय मुख्यया
सुवेशा इरियेबया।" दवय दूपबाोकारी मूषमादिकतशेमाविशेषस खता्या बाषात् शोमामाठे खयनापतरः, उपमाउड्रोकारे तु सुख्यया उत्याऽन्वयः सन्पवतोति ; एताहमं विशेषमवलोक्योष वेिदेव देशविवरतिंनोसुपमामेय देश्विवतिि रुपके एवान्- मषयन्ति; वस्तुतस्तु वियासतत्ववर्मस्-विक्ासस् उयं:, मुख्यतया-प्रायाचेन,
सय:। तथा -बब साधम्यंम् उपमाने सुख्यतया खितं, तमैब रूप्म, बब सु उपमेये स्थितं, तब उपमवेति फवितम्। "
उत्वरसंः, पक्िण इति शेष:, दपयं निरतम; सदधि-निरत्यपयमपि, दिषा- दिविषम्। माखेति।-मालारपत्वात् केवसढपलासेथय:। (म) तब माखाउपमुदाइरति, निर्मार्णेति।-सा दवम् इन्दोवरैपया- नोतोत्पयनेवा, धातु :.- विधातः, निमाबनोधलं-सु्टियेषिया, बराक्णासृि व्यव्पतिरिति भाय:, बोषचसुर्षा चन्द्रिका-कौमुदी, कौमुदोष नेगोद्षपविषा- दिनोब्यं:, तवा बनदय-कामत, क्रोड़ाग्टर्ह-विखासानारखकपा, अरोहोपम- सवादिति भाग: । सौन्दर्थ्यातिशवसम्पादवत्वमेमानयो: साम्यं, तम्यूखय पवायमारीप:।
Page 875
[on.] साहित्यदर्पयः । :
डद्यल्ाठोरपुल काहुरक एट काग्रे. यंद्ियते सुदु पढं ननु सा व्यथा मे ।" (य) तैनाष्टी रूपके भिदाः ॥ ६६७॥ (र) "चिरन्तनेरत्राः" इति शेषः । कचित् परम्परितमप्येकदेश विवत्तिं। (ल) यथा- "पर्य्यहो राजलक्तया इरितमगिमय: पौरुषाब्वेस्रक्टरो भग्नप्रत्यर थिवं शोत्व पविजयकरिस्तानदानाम्बुपट्ट।
खङ्: क्यासोविदन्: समिति विजयते मालवाखणकडलस्य ।।" (व)
(य) कैवसमुदाइरति, दासे इति।-मानिनों काना प्रसादवितुं तव्पादाहतख नायमलोतिरियम्। हसन्दरि! दासे-बिहरे, म्तागधि-मतापराचे सति, पभूर्ण-सामिनां, पादमहार,-परसाघातः, उचितः,-योग्यः, भवेत् दवि- पद्मात् देतो:, वमि-चडनिष्वय:, ["बधि" इतत "बब" इति पाठानरे- पादप्रहारे इत्बर्य: ] न टूये-न दुःखमनुलवामोत्यय:, बिन्दु eवा:,-उहसि:, मठीरे:,-नवशेः, सरस्र्शेरितर्य:, पुखवाहर:,-बहुरवत् रोमासेरेय, कसटकाय:, पादस मंजनितस्ास्विवमवविद्ेषैरिति भयः, बट्-कोललं, पद, सवेति भेष:, यत् मिथते-विष्यवे, मय्र-मो :! सा मे-मम, ब्यधा-पोड़ा। तब पाडमडारैडपि मम पुसकी सवव, तवापि मधि तब क्रीष: इति महदनुचितम्। चन पुखकाहुरकपे •पत्रिनि केवखख वस्ट्रवायय चारोप:।
१ैस्, तम समसवस्तुविषयैक देवविवर्तिमेदा्मा सात्र डिविशम, एवं बैवखमालारप: मेदाम्या निरस्मपि डिविर्य, विट्ातिट्मन्दनिवन्धनत्वाध्यान्तु परन्परितं दिषिय पत् पुनः प्रत्येक-केवव-माचाउपमेदार््ां रिवियमिति चतुरबिधं, सम्मेबनेन एपव म टप्रकारम् पति। (न) कविदिति।-एव देनविवर्ततिवरन्परितकपके मासविदार्यत्मिम्ब: । (म) उदाइरति, पय्येडट पवि।-राजवच्चाा,-राजत्िया:, इरितमति नय :- सरमतमतिनिरमिंत:, पर्यड :- खट्ा, उपनेश्रनासननिति यावन्; सम्- माश्ित रामवच्ताा खिरीबरमात् तम पर्यत्लारोप उवि भाकः; पौषपाभे :-
Page 876
दममं: परिच्छेद: ।
पतार्थ: सायां मद्िषोत्वारोप: खेजे सौविदसत्वारोपे निमि: सम्। पथ्य मेदप्य पूर्ववम्मानाऊपत्ेऽप्युदाहरपं सृग्यम्। (श) हश्यन्ते क्वचिदारोप्या: सिष्टाः साङ्रेडपि रूपके।2न1(ब)
पौदषं-पराक्म एव, चन्वि :- सागरः, वीनापि चमममवनीयत्वादिति भायः, तप्त तरफ़:,-ऊर्मिं:, सबय्य सताबन दोघतया ईबदान्दोखनेन चाखवासड्ावान् सूर्य-
सान्यातृ तब तरक्त्वारोपो बोध्य :; अग्रेति।-भग्रेन-परानितेन, प्रथबर्थिनं- बदूर्षां, वंगेन-कुमेन, जयपराजयेन हेतुनेत्यय:, यः उत्वव:,-महान्, वित्रय:,- सग्ुमसफम्ताकप इबब:, स एव नरी-इसी, तस्य स्यामं-घनौभृतं, यत दानालु -मटनलं, तथ् पट्ट :- पाषाचवत हढ़ाधार इ्रथ :. मदमत्तबरी यथा रमच्यने सप्रतिदतं विषरत तहत् ब्मतिहतस्चार उवय:, खब्नम्य विस्तृतत्वात प्रतिघात- सहलाय वरिगष्छसाम्य नेधम: सङ्ामेति।-सड्रामात य: दास :- भति:, तैन ताम्यन:,-मुदनः, ये सुरखपतयः,-तदाख्यटेशनायका:, तेषां याः .-
नीसमेघोटयो यथा दंसान् दूर मानससरीवनं प्रापयति, तहत नराजितमुरखपतीनां वमदषि तेथ्ो दूरेअतवान् उतथं:, कमयमेघोदयसप सर्वाक्काटकत्वात् खडेन सेषा यभसा तिरोषानाज खड्धे अयमेघतारोपी बोध्य:, समिति-पुड्धे, मालवासण्वस -मालय:,- देर्भवविशेष:, तथ्य पाखण्डलस्य-इन्द्रस, माखवाधिमतैरिम: ["मानवाखण्ड्रलन्य" उतति पाठान्रे तु-नरेन्द्रखेव्यं:] माशोविदत्:,-सया:, -पूषित्रा: शोविदह :.- कछकी, पन्तःपुरष्चकपुरुषविशेष: श्त्वष., ("सौविदजाः बसुचिन:" इयमरः) राया आपतित्वेम आया: मदिषोकपत्वात् खङ्ेन पृथिषी- रववाब् तथिन् बज्नित्वारोपो बोध्य :; खङ़:,-पद्िः, विजयते-सर्वोल्यावॅंद वर्सते इत्र्थः। सग्धरा वत्तम। (म) ववेति।-आर्या मदिषोत्वारोपी राजभोग्यत्वउपसाम्यमूखकः। मृग्य- मिति।-कव सितं अम्बरशववम्य शोखणचितं उरितोऽषखायाः। विरानते बाद नमःसरोजं कणूदपूरप्रभमिन्दुविष्यम :" चम अम्बरभातवाहे राजलाध्यारीप: भाय: बनद्रविष्वस्य सितक्कूबतवारोपे निमित्तम इतववेयम। (प) इसके त-कचित आक्रे रशमेप बारोपा :- सष्यसनोषा: पममाजानोति यावत पिटा- पनेकार्ओ इबबबं, डस्के।
Page 877
सांहित्वदपंयः।
तवैकदेशविवात्ति सिष्ट यथा मम-
गलिततमःपटलांशु के निवेश्य। विकसितकुमुदेक्षणं विचुम्ब- व्ययममरेशदिशो मुखं सुधांशु: ।" (स) समस्तवस्तुविषयं यथा-प्रवैव "विचुस्बति" इत्यादो "चुचुम्बे इरिद्वलामुखमिन्दुनायकेन" इति पाठे-न चाव सिष्परम्परितम् ; तत्र हि, "भूभदावलिदभोलि:" इत्यादौ गजादौ पर्वतत्वादिरूपणं बिना वर्णनोयस्य राजादेर्देभोलि- तादिरूपयं सर्वथेव साद्ृश्यासन्वादसङ्गतम्। तर्हिं कथं "पद्मो- दयढिनाघोशः" इत्यादौ परम्परितं, राजादेः सूर्यादिना साटृश्यस्य तैजस्वितादिहेतुकस्य सभ्वात्ःप्रतिनवाचम्; तथा दि-राजादेस्तेज खिितादिहैतुकं सुव्यतं सादृश्यं, न तु प्रक्वते तद्विवचितं, पद्मोदयादेरेव दयो: (इ) साधारणधर्मतया विव-
दिय:,-ऐन्द्वा दिभः, प्राच्या इयय:, गण्नितं-सक्षम, सपगतमित्ययः, तमसां पटलं-समूह एव, चंगकं-वस्तरं यम्मात् ताहरे, उदयमहोषर: -उदयाचय: एव, सनः तवाग्रे-तटुपरि, करं-विस्थमेय इसं, निवेस्य-निषाय, वियसितानि कुमुदान्येव दववानि-नयनानि यव ताटनं, सुखं विद्युन्ति। अब चमरनदिमि एङनाइडगोपर सुधांशी नायकारोपत व बसतात् एकदैमविवर्तिनम्। पुष्पि ताथा हत्तम। (इ) सिस्परम्परितमिति।-यत्र साहश्ासन्रवेन बिना ब्ारोपर्थ वाक्यारया सद्रतिः तव्रेय परम्परितं, यत न तथा, तब साङनिषम्योदवसर पत तान्यर्य्म्। पचोदया दंवेय-पश्रोद्यादिशव्दस्ेय, धयी:,-उ्यरुपवयोः, राजादिसूययांधीः
एव खनलादयारोप:, वत् डेषोकाद्रो सफपलाबारेपण् तत्तारब्रलओोक्रारीब शिन ।
Page 878
दपमः परिच्छेद।
चिततात् ; रष तु महेधरादेः सनादिना साहश्यं पोनोत्तः लवादिना सुव्यत्तमेव इति न स्निष्ट्परम्परितिम्। is कचित् समासाभावेदपि रूपक दृश्यते। (क) यथा- "मुखं तव कुरङ्गाचि! सरोजमिति नान्यथा।" (ख) क्चिद्ैयधिकर रेडपि। (ग) यथा- "विदधे मधुपश्रेगीमिड्ट मूलतया विधिः ।" (घ) क्चिद्वैधर्म्येड़पि। (ङ) यथा-
ज्योत्स्नाऊ्तषण चतुरदभी सरलतायी गखपुच्छच्छटा। यैरेषाडपि दुराशया कलियुगे राजावत्ती सेविता तेषां शूलिनि भतिमावसुलमे सेवा कियत् कौथलम् ?"॥ (च) अ्वति चेत्, न; सका यथा मख्डपमारसहियय:, तथा डरवाडम: सेखोक्धभार- सदिषावः इति साम्यसैव प्रश्रते विवचितलवात, तब बैद्योक्यादो मछपलाद्यारोप़ बिना दुर्बोषम्। (क) समासाभवेडपोति।-पत एव दण्डिना व्यक्ष, समझ, व्यक्षसमस् पेति विविध उपकमुत्तम्। (ख) मुखमिति।-इत्तराई बवसलंपुनः सरसो साचात् पतत्धुवरा- वदि: ।" इति। यथा वोदादृतं गङ्ाधरत्ञता-"वर्मख्त्मा आगधेयं चमाया: बारः सष्टे: नोवितं मरदाया: । ब्राम्मा अचात् ब्रझ्मकी वेदमूतेरायत्पान्तं राजता- झेष़ बाजा ।"
(घ) उदाइ्रत, विदवे इति।-विधि:,-विधाता, दृह-बके नाग्रि- नायां, भूबतया [ इचमेदे ववैया, बन्चथा ताद्रात्यारेपी न खात् ] सष्रपत्रेजी, समरवषो, बिदये। बव सूखतारया व्यणिकरयार्या मधुपश्रेखारीप:। (ड) इैस्यें इवि।-बिकडणर्संसड़ावे इ्र्यः। (न) वदाहरति, सौननेति।-सैजनमेव बस-ज़रस, तख् महखती-
Page 879
[0२%] साहित्यदपण: ।
दद मम। भत्र प केषािटपकार्या शब्दस्नेषमूलल्ेऽि रुपकविशेषत्वात् पर्थालक्वारमध्ये गणनम्। एवं वच्य मापालङ्गारेषु (छ) बोध्यम्। अधिकारूढ़वैशिष्ट्यं रूपकं यत्तदेव तत् ।६६६।। (ज)
"ददं वक्कं साच्ादिररहितकलङ: शंगधरः सुधाधाराधारसिरपरिणतं विम्बमधरः । इमे नेत्रे राविन्दिवमधिकशेमे कुवलये तनुर्नतावखानां जनधिरवगाहे सुखतर: ।" (भ)
सखय यभिचि :- पाषामरपकुद्य, सर्वावताशून्ेवय:, टुबरितेति भावः, गुषाः, -गाभौर्थ्योदाय्यांदय: एव, ज्योत्सा: तासा अयचतुदंश्ी-गुपशून्धा इतघंः, सप्ख- ताया:,- नुमाया:, योग:,-सहाबः, तख मफकटा-कुहुर्खाङबकुछ्छको, कुकुरलाडूलं यया मतशो मर्दनेदि सरखलं न सच्कति, तहत् बहुम उपासयमानाडप खमावकुटिया इनि भाव:, एषा-ईटशे बाप, राजावल्तो-राजसमूड्ः, यः, -अनेरित्वर्य:कवियुंगे दुशमया-दुष्धनतच्यया, सेविता-उपासिता, तेषां भत्तिमावसुख्मे-केववमावर्भात्तलस्ये, शूविनि-सभौ, सेवा कियत कौमलम :- किं नैपुरय्रम ? बागतोषाराधनं न तेषां किमण्यायासकरमिति भाव:। दड दानावल्यां
भादूंसविक्रोड़ितं उत्तम।
कारत्वेडप, रूपयविभेषल्वात्-रपकस पाधान्यात्. साध्यलवेव प्रधानस चर्वालकार- मध्य गणनमिति भावः। वत्यमाचालद्रंपु-श्ेषापज्वादिपु दव्यबंः। (न) वविकाषढ़वैभिध्यं रपयामाह, सधिकेति।-यत रपयाम, सधिवम- प्रच्यथम्, चाइठ-्प्राप्त, वेशिए्च-वेविटंा, विभेषचमित्ययं: यत तत् ताटभममितय: तत्-रपवें, तदेष-बधधिषाषद वेभिष्यनामबंम। (फ) उदाइरति, ददमिति।-इद-हशमानमितय:, बत्ं-मुख, सचात् -प्रथवं, सर्यामथ्यर्य:, बिरडितवसड् :- निप्कलड:, अमवर-सदर, सुधा
Page 880
हथम: परिच्छ्ेद:। [ooy]
पत्र कलङ्राहित्यादिना अधिकं वेशिश्यम। () विषयात्मतयाSSरोप्य प्रक्वतार्थोपयोगिनि। परिणामो भवेसुल्यातुल्याधिकरयो द्विधा।७००।(ट)
परियतं-सम्यव्पदिपिक, विन्वं-फयविशेष:, इमे-परिटख्माने अयः, नेवे
नोबोन्वडयुनसे, ("नोषोत्पल कुवखयम्" बत्मरः) तम्रः- मरोन, सावखयानं-
उसुतवयपामा वान्तिविशेवाचामित्यर्य:, नववि:,-समुद्रः, परम् चबगाड-नव- माहनविषयी, सुखतरः,-पतिसुखपद इत्बयेः। चव शिखरिणी इन्दः। (न) बब मयकति।-बव सुखादोनां निष्मबदतादिना मनवरामापेचबा भाषिकोन वैभिध्यं, चम्द्रादैः सत्यन्तासन्वस् कबडर्ितत्वादिविशेषबस् तवा- रेपपात्। ["कबङणदित्यादिना" इन्मेदे ढतोया ] चादिपदेन व सुषाधारा- भारत्वादोनां वदचं खयमुह्यम।
सवपवालतवा-परोपविष याभिव्रतया, विषयतादातम्ये इत्वर्थः, प्रकताबस्-प्रस्तुतल बावख, उपयोगिनि-उपवारिवि, सम्पादके सतोत्र्यः, परिधाम: भवत् ; प्रक्- वार्षीपयीणितया विषये विषयिय चारोप: परिधाम: ; रूपके महमवसुन: तादासमयं बिषये मासते, दह तु सजातोयफतसाबनतया विषयध् तादाक्ामाराष्यमाणी भासते
नुष्बादिकरथ :- समानाधिकरथः, सय समानविभत्ियपदाये प्रबोज्य:, विभिन्न-
प्ादयं प्रसुतार्षोपादानं न हि त्रमरस निवेशः, तथा प बम सपमानस् सखकपेपैम पसतार्योपादानं यनौदासोन्यस् तम डेपवासऊार एव। एबस विशेषयसमासानित:
पन्द्रसखम् इति प्रयोग:, तका विशेषयसंमासतन्तमपि उपक्रम इवि। बन्बेषा तु
इवि विशेष पठत्तियाधात् पन्द्रमुखमिति प्रयोग दव न खात् इति।
Page 881
साहित्यदपंय:।
भारोप्यमाणख्ारोपविषयात्तया परिषमनात् (ठ) परि नामः। यथा- "सिमि तेनोपायनं दूगदागतस्य अतं मम। सनोपपोड़माश्नेष: जतो दूते पपस्तया ॥ (ड)
तु नायकसभावनद्यू तयो: मििताश्ेषरूपतया प्रथमार्ने वैयधि-
परिणामय चनाउथ्यत्वे सति धारावारिकतं, रूपके कि ब्राड्ाय्यं एव सक्रदभेद- नुद्िः, चनन्तर साधम्यंप्रतोतिरैय, न ल्वभेन्वुडानम्, दट तु वस्तुनोरेकक्ार्थयंक्षारिं- त्वेन पथयन्ततियसकतभेदयोर मेदप्रतीतििति भायः। चव प्रायेय भवव्यव्यस करे्ययेख वा चातो: प्रयोग: ; तब अवत्वयंस् प्रयोगी यथा-"सिएस्करिययो मलदा भवन्ति"। जन योषिट्रावावरवरपप्रस्तुतमयोजनसाधनल्ेन प्रसिद्धे पटवशेषे भारोप्यमायें तत्साधनस जबदव्य तादात्म्यारोप:। यथा वा-"मन्दी गन्पवंडः चारो बक्रिरिन्टुय जायते। चर्ण चन्दनपदुय प्रस्तघातः प्रवासिनाम् ।" चत्र देहदाहाटिरपप्रस्तुत- प्रयोजनसाधनत्वेग प्रसिद्धे वस्तुनि बारादो बारोप्यमाये तत्साघनख गन्ववरादी विंषयय् तादात्म्यागेप:। (ड) वरोबयप्रयोगे परिषानमाह, निर्तेनेति।-सखायं प्रति वखचचित् खवान्तासत्ञायवर्सममिदम। तथा-सत्वान्तया इवयेः, सितेन-मंटुडितैन, दूंरात् बागतख्-उपश्िवितम्र, मम उपायनम -उपरास, प्रोबय्य दीयमार्न मख्यादिद्रव्यमिति यावन, जतं, समागतं मां दश् सितमेय उपराणे दत्त इत्वय: ; तवा वृते-मृतकोडार्या, सनोपषोड़-सनी सनयोवां उपपोध यथा तथा इत्ये:, बायेष:,-भाविदनं, परः,-पराजये एतहातम्यमिय्यस्ीअतद्म्यमित्यामय:, जतः। चम "स्तः" इनि पाठी न रमवीय:, ववितषद्त्वदीषपरसद्रात्। सयब वाक्यगतः समासनत रति पुनर्विधा मिद्यते; कमेणोदाहरये-"बपारें संसारे विषमविषया- रखसरती मम धामं वास विगवितविरामं जड़मनेः । परितानसायं तरवितनबा- तोरनिखय: समन्नात् सन्तापं हरिमवतमाकसिरयतु।लडवैर्न्यासपुवख वार्य आावं वयःसुधाम। बभिमन्तरपृती राजा पर्री सुदमवाप्मान् ।" पूर्वनपारस
आारेप: समायमयः उबस समासगतत्वम्।
Page 882
दगम: परिच्छेद:।
करखेन प्रयोग:, द्वितौये सामानाधिकरसेन। रुपके "मुख चन्द्रं पश्यामि" इत्यादौ भारोप्यमागचन्द्रादेवुपरख्जकता- मावं, न तु प्रक्ञते दर्शनादावुपयोग:, दृह्ट तु उपायनादे- विषयेग तादात्ंा प्रक्रते च नायकसन्भावनादावुपयोग: ;
तादालोन। "दासे छतागसि-" इत्यादी रुपकमेव, न तु परिणाम:, आरोप्यमाणकएटकस्य पादमेदनकार्य्यस्याप्रस्तुत- लातृ; न खलु तत् कस्वचिदपि प्रस्तुनकार्य्यस् घटनार्थमनु- सन्धोयते (ढ)।
(ढ) वारोप्यमाबयी: मतोपयोगितवेन पसिद्िं विषयतादात्म्यारेपखाप-
उखन्वयः, उपयोगितन प्रतोयेते पति तदर्य: । प्रबमाने पति।-वैयवियरखेन- मिव्रविभशियलेन। रूपवादस्य मेदमुपपाद्यति-रपके इति। बारीय्यार्येति।-
शोलाइडवस्कारकलमावमिति बाध्यं, यमा "बाहादनं बन्द्रं पशामि" इ्व्ादो - बाहादमवसंत्वथ्य दर्शमानुपयागितेनोपसचथतं, तवेडापोति निमसोयं:। न त्िति।-प्रक्ते-प्रस्तुत, उपयोग,-उवबारितं, चन्द्रस् दर्शनयोग्यतवेनि यषा बाहादादिवाधनलेन मसिद्धि:, न तथा दर्शनसायनत्वेनेतिभाब:। 8द तु इति।-
न्वय:, प्रम्मते-प्रसुते, नायकसन्भावनादो-नायकसंबर्ड्धनकसंयि, उपयोग:,-उप्र बारित्म। मत "मुखचन्द्रः प्रकामत" उत्यादो चन्द्रादैवारोप्यमापस प्रनाशः साधनत्वेन प्रसिद्धिरसोति परिषामप्रसत्रः? दबत बाड, बत एवति।-परि: यामसचणे "विषयासतमा" इत्स निवेशादिबर्यः। बारोप्यस-उपमानस, सवच्केद वत्व माव्ेष - विशेषकत्वमाबंब, विषय त्यावतंकत्वमावेय न तु. विषय नादाकोन उतयः। बम तु-परियामे त, वादाक्न-चलिव्वतयेबयः। मन "दासे भतामरि" इव्यादो पादमेदनरपकार्य्य साधनलेन प्रसिरख कष्टकजा पुसषा- दुत्तेनारोप: इवि परिषाम रवेवत बाह-दासी हति। पप्रसुतत्ाहिति।-
Page 883
साहित्यदपंथ:।
प्रयमपि (पा) रूपकवदधिकादृढ़वेशिच्यो हशते। यथा- वनेचराणां वनितासखानां दरोग्टडोकङ्गनिषल्रभास:। भवन्ति यतौषधयो रजन्यामतैन्नपूरा: सुरतप्रदोपा: ।" (त) भत प्रदोपानामोषध्यात्तया प्रक्कते सुरतोपयोगिनि पन्धकारनाशे उपयोगोऽतेनपूर त्वेनाधिका रूढ़वेशिव्वम्। सन्देह: प्रकृतैऽन्यस संशयः प्रतिभोत्यितः । शुद्धो निश्चयगर्भोऽसौ निश्चयान्त दूति विधा।०. १।(य)
मानभम्रखेय तव पस्तुतत्वादिति भाक:। मय प्रस्तुतघटयखापि प्रस्ुतत्वमित्यव: पादमेदनमपि प्रसुतम् ? बत बाड, न खत्विति ।-तत्पादमे दर्न घटनायंमपि पपे- रनयः, उपपादमायंमपोति तद्य:। प्रस्तुत कार्थ्यस्ेति।-चव नायियाया पन्ुमयग- मेव प्रस्तुत, पुख्के कयटशाहोपस न खलु तट्पयोगित्वमिति माकः। मतुसन्धीयते -प्रतोयते उवर्घ:।
(त) वनेषरापामिति।-यद-हिमाद्रो, रनन्यां-रावौ, दवय:,-बन्दरा: एव, उशा तेवाम् उत्सप्ेपु-नव्यन्तरेषु, निषता :- पतिताः, भास:,-परमाः यास ता:, बोषचय:,- कताविशेषाः, बनितासखाना-समाय्योथा, बनेपराणा- वनवािनाम, पतेखपूरा:,-नासि तैखय्य पूरः,-पूरयं येतु तवापिधा:, तैयरड्िता 5त्यं, सरतप्रदोपा:,- परव्रास्वाविमदोपविशेषा उ0्वर्य:, नवन्ति। पेन्द्रवचा इत्तम्। कुमारसन्तवस्येदं पद्यम्। (न) सन्देहावहारमाइ, सन्टेह पत।-प्रर्रतै-प्रस्ुति, उपमेये शव्वर्थ:
पति साकः, बन्चस-उपमानख, संभय:,-सन्देर, सन्देर :- तदाखायडार
डसन्डेरी उपमासेव दर्मितो" पति दव्िद्मंनास चख ससन्टेड इति संज्ञान्ता,
कैचितु साम्मप्रवाम्ममारिममिवं व्याकुवन्त- मेदोकी तु सबन्टेडो भेदावकी तु संजय:" इबवारहयमेतदिति बदन्ति, तन्न; तवाडर्थवत्े विश्रेष्यं दुर्बभं जात्।
Page 884
दममः परिच्छेद:।
यत संभय एव पर्य्यवसानं स गभः। यथा- "किं ताकस्यतरोरियं रसभरोजिया नवा वसरौ ? वेल्याप्रोच्छलितस्य किं लहरिका लावख्यवारां निधे :? ।
किं साच्ादुपदेशयष्टिस्थवा देवस मृङ्गारिष: ?" ॥ (द) यत्र आादावन्ते च संशय एव, मध्ये च निवयः, स निवय- मध्यः। (ध) यथा-
अयमखत म्यततिरेके, द्वितीयख उपवादी पतिम्रसम्रः खात:बंत्रयावहारत् पुवक्ञेनाप्युपा- दानाच्। "ेदोक्षी तदमुकी व संभयः, स तु सन्टेसः" इति काम्यमकाश्ामिम्ाव- माववव्य यन्यसत् तथा खचय अातवान पतति सङ्धेप:। बथौ-सन्देर:, घुड्र :- कैवय:र,र
साय:, गर्मे-मध्ये यथ तथाबिष:, मध्ये सतनिषय इव्वय:, निष्यान्त:,-सन्देद्ान- नवं पकतायधारणसेतरयं:, उति विषा-विविध:, नन्तव्य पति श्रेषः। (६) गुडसुदाषरति, बिमिति।-नाविवादशंने वानिजनस बितर्कोशि रियम्। इयं-पुरतः परिद्स्यमाना कापोचर्थः, तावख्तरी:,-योवनटुमख, रस्मरेय-रसातिरैकेय, सात्रा-निःसता, नवा वहरी-नखरी, बिम ? वेखासू -तटेयु, प्रोघ्यसितथ-सोतोन्वितस, वामस्वारां निये:,-सावस्सानरख, सहरिया-तरङ्ः, बिम्? पबना उड्राठ़ा-बखुलाटा, या उसवाविया- उत्कर्ा, वान्ताविषयिकी सामुकता उत्वर्घ:, ("उत्वफोत्कािके समे" द- मरः) तद्ताम्, चहनोलफाम्खिनां कामिनामिति यावत, खसमयस्-निज- सिडान्वख, खाधारज बा, ( "समया: अपवाधार-काय्सिद्वान्मंविदः" इत्बमरः) उपव्ासे-जापने, विश्वनिष:,-प्रययिन:, ("वित्रम्ः नेदियससे विश्वासे मबये- 5पि न इति मेदिनोबर:) प्रमादिय: देवस-मदनसेव्यंः, साचात्-मुर्ति- मतोष्यं:, उपदेशर्यर्टि:,-"१! एवमेवं कुषत" पति उक्ञा धनवहितशिष ताड़नाय मिवादण्ड, बिम्? बमुकवैरिर्ट पथम्। पर्दूबषिक्रोहितं उतम। बजा बा-पखाः सगवियो प्रणापतिरमृचन्द्रों कु वान्तिमदः? अशारैयतसः सवं हु मदन: : मासी नु पुष्पाबरः१। वेदाम्यासणड़: सर्च सु विषयव्याहत कौतूडकी नि्मासु प्रभवेत् मनोहरमिदं कर्पं पुराषी मुनि: ?" ।९ति। (द) निययनर्म दवम नर्भपदस मष्यावंतालिमावेद म्यायरीवि-पनेवि।
Page 885
[O8.] साहित्यदपंणः । :
बयं मार्तरः किम्? स खलु तुरगैः सप्भिरितः जथानुः किम्? सर्वा: प्रसरति दिशो नैष नियतम्। छतान्त: किं साचात् १ महिषवहनोडसाविति चित समालोक्याजी त्वां विदधति विकस्पान् प्रतिभटा: ।" (न) एव मध्ये मार्त्तरड्राद्यभावनिवय: राजनिवये द्वितौय- संभयोत्यानासन्ावात्। (प) यव्रादी संशयः भन्ते च निवय:, स निवयान्तः। यथा- "किं तावत् सरधि सरोजमेतदारात्? पाहोखिनुखमवभासते तरुखा: ?। संभय्य न्पममति निधधिकाय कवित् विब्बोकेर्व कसहवासिनां परोक्षे: ।" (फ)
(न) निशयमध्यसुदाहरति, वयमिति।-राजस्तुतिरियम्। बयं मार्तखः, -- सूर्यय:, विम! व्यावर्तंयधर्ममाह, स खत्विति ।-सः,-मातंखः, सपभि: •तुरगे :- पमेः, इतः-गतः, खन्न, तख सपाश्रवाद्नत्वादिति भावः, तव्माच्राय सूय्य इति निषय :; मातु:,-पग्रिः, बिम्! एष-बग्रिः, नियसं-निवचितं, सर्वा: दिय: न प्रसरति, तख वायुभिसुसदि्यावप्रसारित्वात्, ऊहंम्रसरख मसिद्त व्वहंति माव:, पयन्तु सवंदिकप्रसारी, तव्माव्वायम बत्रितिति नियय: ; ["सर्या:" पवद सभानुव्यावतकी धर्मः इति जेयम] साचात्-सयं, कतान्तः,-यमः, बिम? वसो-यमः, महिषवहनः, तम्माध्ञारय नतान्त पति नियय :; [चम महिषवाइनत्वाभाव: क्वतान्तव्यावर्त्तकी वर्मः इति बोष्यम] ल्वाम् चानो-पुड्धे, समाखीकत-दृश्, प्रतिमटा:,-पतियोहारः, सिर-दोघंकालं, ["बिरम" दशम "पुनः" इति पाठे-घसौ पुनः,-मतानस्तु उबन्वयो बोष्य:] इति-उतयं, विषल्यान्-वितर्वाम्, विदर्वत-कुगत। शिखरिको उत्तम्। (प) वर्वेति।-मातंकाद्यमार्वानखय :- मार्तछादिभे दातुमाम, न द्र राज-
ररि-सरीयरै, पतत्-दम्यमा्न, वावन-(पांकावडारे) सरोन-पर्भ, बिम?
Page 886
टयम: परिच्छेद:।
पंप्रतिभोत्यापिते तु "स्ाएर्श पुरुषो वा" इत्यादिसंभये नायमलझ्गार:। (ब) "मध्यं तव सरोजाचि! पयोधरभरादिंतम्। भस्ति नास्तीति सन्देहः कस्य चित्ते न भासते ?" ॥ (भ)
विषयत्वात्। (म) साम्यादतस्मिंतहुद्विर्मान्तिमान् प्रतिभोत्यिता ॥6०२। (६)
बाहोखित-बथमा, तरुखा:, -युशताः, सुखम चवमासत ?- सुररत: बश्रित् -जनः, दति-९त्य. धर्पं-वियत्कार्ल, संभय्य-सन्दिक्ठ, सत्विन्य इति यावत,
नाथ पद्मामां बकसष्टवससित्वेगोपन्याम पति बोष्यम] परोसे:,-अगोपरः, चपरि- चेये: इबथः, बिब्याके:,-निवततूपके: विलासविशेषेः, निविकाय, सुखममिति श्रेषः, ईदक् विभवास: कुतः पदेष्? तख्ान तरपोमुखमत्रेतत इति खिरोषकरथः। प्रदर्षिंषो हत्तम। शिशुपाम्बधखेदं पद्मम् । (म) प्रतिभो:त्थित इत्यस्य व्याहात्तमाइ, चप्रतिभेति।-पवोच्चेस्तरत्वादिना साटख मस्येय। (भ) प्रकतेडन्यस इत्यस् व्यावतिमाड, मध्यमिति।-ऐे सरीजाचि :- कमखलीपने! पयोधरयो:,-सनयोः, भरब-भरिब, गौरवेष इत्यंः, पीन- निविड़सनेन पति भय:, बर्दितं-पोडितम्, पदर्शनं प्राप्तमित्वयं:, तव मध्यं- मध्यावययः, चोषमुदरनिति भयः चास-वतते, नासित-न बिद्यते वा, इर्ववि सन्देश :- संजयः, कम्य पित्े-मनसि, न आसने ?- न स्ृरति? नोदेतोत्यर्थः; निविक़ोवतसनाम्यां चोणोदरख पावरफेन पोड़नमिति भाषः । (न) पर्वेति।-प्रवातिशयोतिरेवासडास, नतु सन्देङ:। चत्र हेतुमाड, उपमेये पति।-एतदस डा र विषयत्वात्-सन्देहालड्वारखरपल्ात इबः। (य) आन्तिमदसहारमाइ, सम्यादिति।-( "बतम्मिंसदुति:" दचचब
प्रतिभोतिता-पविप्रीढोशिवित, तमुहिः-तहस्तुषोष:, सानतिमान्। नय रपबी उ्पमानोपमेयनियर चउपायाम विभ्गोक्ी पातिमसत्र: : इति चेत, न; तयो
Page 887
[og₹] साह्ित्यदर्पणः ।
यथा- "सुग्धा दुग्वधिया गवां विदधते कुभ्धानधो वज्रवाः कषें केरवशड्या कुवनयं कुर्वैन्ति कान्ता पपि। कर्कन्धूफलसुद्चिनोति शवरी सुक्षाफलाकाइया सान्द्रा चन्द्रमसो न कस्य कुरते चित्तश्तमं चन्द्रिका ?"॥ (र) पस्वरसोत्यापिता स्ान्तिर्नायमलदुार:। यथा-"शुत्ि- :कायां रजतम्" इति। न च (ल) प्सादृश्यमूक्षा। यथा-
माडाथ्यम पति तम्तिद्ान्त: । ववं भाय:, - साहखात् पमभरिन् चम्पुर्धियरान्ति:, या प प्रथका पत्मिद्रसतौति वान्तिमान् उत्यन्वर्षेयें संज्ञा। आन्ते: प्रासतवं व सतत्ति समत्कारकारयभूतत्वे एव, चत एव "प्रतिभोव्यता" उतुतम्, चचचणा चलडारत सेव नासव बतु अकोत, "वशुश्यम्" "खापुरयम," "भूतैन तैन परिपोडित एव बाता® उव्वादावपि तख्वापतेः । भान्तिमावमिडासदार:, यान्तिमान् इ्तीपधारिकी निर्देश:, वणोशं-प्रमावन्तरपौर्यान्तिकपा यविव्रमदयते। ु यान्तिमानिति ख्वावोडखडारे त्वोपचाविक: ।" रति। (र) उदाहरति, सुग्धेति।-चन्द्रोदयवर्पनमिदम्। सान्द्रा-घना, निरक्तरा डव्वयं:, प्रवाहरूपेय वर्षन्तौति भायः, यहा-सान्द्रा-सिन्वा, मनोज्षा वा, चन्द्र- मस:,-रन्दरस, सन्द्रिया-विरस:, कस-जनद, वित्तयमं-मनसी बानिति, न कुपती? चवि तु सवस्ैवेति लाब :; तथा हि, सुन्धा:,-पनलिज्ञा:, वह्रषा:, - योपा:, दुग्वचिया-दुग्ववरयबोधेन, गवाम् पष :- सनतसी शव्यं:, क्मान्- रोडनपवाि, विदवते-स्वापयन्ति, न्ान्ता:, -शामिन्यः यवि, वैधवमतया-
6
मानू। गक्री वायणकाविशेष एव रजतस्ाधम्यंम्। सम्यादिबस व्याउविमार,
Page 888
दयमः परिच्छेद:। [082]
"सङ्गमविरइविकस्े वरमिष विरही न सङ्गमस्तस्या:। सक्के सेव तथेका वरिभुवनमपि तवपयं विरहे।" (व) क्रचित् मेदाङ्गहीतृणां विषयाणां तथा क्वचित्ं। एकस्यानेकधोल्लेखो यः स उल्लेख दूष्यते ॥७०३॥ (शे क्रमेगोदाहरपम्- "प्रिय दति गोपबधभिः शिशरिति वृह्वेरधौभ इति देवेः। नारायण दति भक्षैब्रंह्मीत्यग्राह्टि योगिभिर्देव:।" (ष) भव्नेअस्वापि भगवतस्तत्तहुपयोगादनेकधोल्लेखे गोपबध्- प्रभृतोनां सचादयो यथायोगं प्रयोजका:। (स) यदाङु:,-
विकेदयो:, विकस्े-एकतरख्य वरत्वनिर्वारये, 5ह-पभ्रिम् जगति, विरङ:,- वियोग:, वरं-श्रेष्ठम, चमोशितमित्यं:, न पुनः सङ्मः, वरमति शेषः। कुत 5बवाङयामाड, सक्रे पति।-सड्े-सहमे नाते, सा-मनोरमा, एवा एव तवा-उपलम्यमाना खादिय्य:, विरहे विभुबनम् अषि तन्मयं-कान्तात्मक- मित्वय:। बव सद्रमविरहयो: साटशयं नाशोति बोध्यम, चनोडब नायमचडार:। सडनो विशड दब, विन्तु सस्रमे नेव तथाइसौ प्रतीयते, यथा विरसे इति व्यतति- मे की व्यज्यते, निययो वा बाघं:। 5यं भावनाSतिभयणन्या वान्ति: बविम्रोढ़ोलि-
सत्वयं:, तथा-मेदादितयं:, एक्स, वस्तुनः दतति शेष:, चनेकषा-बड्चा, विविष- प्रयारेषेत्वय:, यः उललेख :- कोसेनं, स उशेख दृष्यये।
प्रिय :- प्रेमास्पदम् दति, हछै:,-नन्दादिभि:, विग:,-वाडः, सेहपार्वानत्यय:, इति, देवे:,-इन्द्राददिभि:, प्रवीश:,-प्रमुः, पाखक इतयं:, दति, महू:,-भ्रुव- प्रद्वादादिमि:, वक्रुहादिमिया, ज्ाराययः-विष्वः इति, योगिभि :- सनकादिमिः, ब्रज्ञ- विरककपम् इति, च्याद्ि- ग्रेत:, प्रगात इवि यावत्।
Page 889
[oss] साह्ित्यदपंचः।
यथारुचि यथाऽर्थित्वं यथाव्युत्पत्ति भिद्यते।
चब भगवतः प्रियत्वादोनां वास्तवत्वात् ग्रहोदमेदाच् न मालारूपकं, न च स्ान्तिमान्, न च प्रयममेदे मेद इत्येवंरप्रा
लावस्यादेविष्यस्य पृथक्केनाध्यवसानम्। न चेड भगवति गोपबधूप्रभृतिभिः प्रियत्वाव्यध्यवसौयते, प्रियत्वादर्भगवनि तत्काले तात्विकत्वात्। (क) केचिदाङुः,-"अयमलङ्गारो नियमेनालङ्गा रान्तराविच्कित्तिमूल:, उत्तोदाहरणे च शिशु-
किमिति एकरुपेय स्फुरणं न अर्वति ? दय्यत वाह, परवेति।-तरदषयोगात- पियत्वादित त्तत्प्रभारसव्बन्वात् । वच्याद्य:,- बनुरमादय:, (पवादिपदेन वत्यमाय कारियीक्षार्थित्व व्युत्वच्योग्रंडग्म्) यथायोगं-यथासभ्यवं, प्रयोगका:, -कारयाति। अववति याव्ट्रवसत्वि कच्यादिभेदैन विविषमवारणीय सुरय, न त्वेकरूपेष, इचादोनामव्वतमस्य कारणस्य सव्वाभावात् दति भाव:।
वय:, एवधिन पषें-विषये, वस्तुनोचर्यः, अनुसव्धानेन-भावनया, साधित :- अनितः, विविरधाशेषणज्ञानननित इति यावत्, पाभाष:,-ज्ानम् चवि, मिद्यते -पृथक भवति, भिव्नत्वेनीपपदते इत्यथ:। एमविषये व्यात्तभेदेन विभिन्न प्रवारय- मानोत्यत्ती तत्तदशेषणज्ानसहकतं रच्यादियं कारपमिति भावः।
भेदास्ेति-एवस पिता प्रणातां गमनो रिपूर्णा व्रनोपकानाममरट्रमय। ववि: बयोनां सददां सुधांशुः सतां गुरुर्भूनिपति: प्रतोत:।" इत्यादी पितल्ादोनां प्वारावामवासबल्ेपि यहोतभेदादेव इतबः। न मालाउपवमिति, रूपके बारोपखय चवासवत्वादिति भाबः। न व वानिमानिति, पव मियत्वादोना वासवत्वादिति हेतुर्वोष्य:, एवस्ाव साहृस्यजञनितयमाभावात् न सान्तिमान् इति माय:। वयम्-एतोझेखः। अध्यवसीयवे-परोयते, वास्यपलादिति भाङ्र। वाख्यतात्- विद्यमानत्वादिलय:।
Page 890
दशंम: परिच्छेदः।
लादोनां नियमाभिप्रायात् प्रियत्वादेभिंन्नत्वाध्यवसायः" पत्यति- प्रयोतिरस्ति; तव्सड्वावेऽपि व यरहोटमेदेन नानात्वप्रतोति- रूपो विष्कित्तिविशेष उल्लेखासव्यभिवालङ्वारप्रयोजकः। ओोकपठजनपदवर्षने "वच्तपप्जरमिति भरणागतैः, अम्बरविवर- मिति (ख) वातिकेः" इत्यादियातिथयोक्ेविविक्लो विषय:। दइ घ रूपकालडारयोग: । वस्तुतस्तु "अम्बरविवरम्" इत्यादौ
गोपोमूलरूप कादिप्रयोजकत्वात्। (ग) यदाङु: शारोरक-
पब्द: परत्र लच्यमाणगुपयोगैन वर्त्तते इति। यत्र प्रयोक- सम्प्रतिपत्तोः सम्परतिपत्ति: स गोग:, सच भेदप्रत्ययपुरःसरः" इति। दह तु वातिकानां ओोकराठजनपदवर्णने स्रान्तिज्वत
गरस-पन्धस्य पलङारख, बिकिकिति: -वै्विवा, मूलं यसय तवोत्ः, चलद्वार- नरेघोव्यापित उत्थं:, बबवा-बलडारान्तवं वि्कित्तेमसें वस्य सः, बनद्वारा नरसरकूत एवायं बिष्कित्िविशेषं जनयतीति भावः। शिशुत्ादीनामिति।- प्रियत्वा देर्धमंखय शिशत्वादीनां नियमाभिप्रायात्-व्यवच्दे तात्यर्य्यात्, चवमआवं प्रिय एव, नायं शिशविति व्ययक्केदाभिप्रायत्वादित्यय:, मिव्नत्वाध्यवसायः-शिग- ल्वाटिभेदप्रत्ययः, इरति समेदे मेदारोप उम्पर्थः। नन्ववातिशयोतिरेव बैचिवा- प्रयोणिका चासां, किमुल्लेखछालड्ारताग्गीव्वारैय? इत्यत बाड,तत्मड्ावेडपोति।-
सच्ादिभेदेन प्रियत्वादिपतीति: प्रतियवीत्यलद्ारः तम्मखयः इवि भाब:। नागात्व- प्रतोतिषप :- विभिव्रज्ञानरपः, विक्कितिविशेष :- वैविकातिमयः, सभ्यानां नानात्वप्रत्यय एव बिदकित्तिविशेष इति भग:। त्रौषरेति।-ग्रोड्षंपरिते शोषपाहः जनपदः तडर्पंनप्रसक्रे इत्वथ: । सम्बरबियतम्-भाक्षानावबानः। (म) रूपकम भेदप्रसीतिपुर:सरखे हेतुमाड, गौपोमूलेति।-गौषी -
वास्पयम।
सा-१२
Page 891
[o8a] साहित्यदपंथः ।
एव अम्बरविवराद्यारीप दति। परत्रैव च "तपीवनमिति मुनिभि: कामायतनमिति वेश्याभिः, सङ्गोतशालेति लासकेः" इत्यादी च परिणामालक्करयोगः। (घ) "गाभीय्येंप समुद्रोऽसि गौरवेणासि पर्वतः।" इत्यादो च अनंकधोल्लेखे गाभोय्यांदिविषयमेदः प्रयोजकः, (ङ) अत्र च रुपकयोगः। "गुरुवचसि पृथुरुरसि, अर्जुना यशसि" इत्यादि च बस्य रूपकात् विविक्ञो विषय इति। अत्र ह्ि श्ेषमूलातिभयोतियोग:। (च)
रिति। धपि चेति।-परतब्द:,-चन्यभ्ब्दः, उपमागाभिधायक दत्येः, परत-
बसंते, यषा-"मुखचन्द्रं मनोहरं पश्यति" इत्यव सुखे यशन्द्रत्वारोपः, स लच्य- मायेन मनोहरत्वकपेथ गुपेन योगादिव्याभयः । यवर-यसिन् बारोपे सति, प्रथोक्.
मिन्चर्य:, सः गौथ:,-ग्रन्दव्यापार उत्र्यं:, स च-वक्रतात्यथज्ञानविशेषठपशन्द व्यापारत। प्रते रूपकवैधम्ये दर्श्यति, इड त्विति।-मान्तिक्त:,-विशेषदशंन- जन्बः। पवेव- शोपरजनपदवर्पने एव। परिषामाखङरयोग इति।-
प्रयोजनोपयोगितवात् परिचाम इति भाव:।
ममि त्वं वश्पपादपः ।" दटतराईमख। बत्र गाभोव्यदिविषयसेटेन एवस पस: समुदायनेमरूपेय उल्लेख:। (प) गुवरिति।-ववसत गुर :- महान्, सुवतोव्यं:, वृह्स्पतिय, उर्रास -वंचमि, पृथ :- विशासः, तदास्यो ववयभूपतिय, यर्थासि बर्जुनः,-चवलः, धनस्चयम वार्सवोय्यंय वा। चव एकस मुंसः वचनादवचेदेन गुरुल्वाद्यनेक- पेयोहेखः। उत्वादि य पस - उल्लेखस, विषय: रूपचात् विवित्:,-विभिन्नः । परम्ेति।-पत्र-गुरुरिवादी, श्रेषमूवातिभयोतियोय:, तत्येवर प्राधान्ादिति माव:।
Page 892
दगम: परिच्छेद: । [oxo]
प्रकृतं प्रतिषिध्यान्य-स्थापनं स्यादपड्कतिः ।।७.४।।(छ) दयं दिधा-कचिदपञ्नपूर्वक बारोप:, कचिदारीप- पूर्वकोऽपङ्व दति। (ज) क्रमेण उदाहरगम्- "नेदं नभोमणडलमम्ब राशि- नैताथ तारा नवफेनभङ्गा: । नायं पथो कुणडन्त: फपीन्द्र: नासौ कलङू: शयितो मुरारि: ॥" (भ) *एतत् विभाति चरमाचनचड़चुम्बि हिण्डोरपिएडरुचि शेतमरौचिविम्बम्। (इ) चपकतिमाह्, प्रशञतमिति।-प्रहतं-प्रसुतम, उपमेयनित्वर्यः, प्रति- विष्य-खभिव्नत्वेनारोप्य, चन्यथ्य-चप्रशरतख्य, उपमानस्वेव्व्य:, स्वापनम्-चारोप दवय:, वपकृति: खथात्। बस्ा एव "गुड्वापङ्गातः" इत्वभिधानान्तरम्। तथा दि जयदेव:,- 'शुह्वापक्कतिरन्सारोपार्षो धर्मनिङ्कबः। नायं सुषाभः किं तर्हिं व्योम- गझासरोवृडम ।" इति। चव कि साबादतंमानमषि सुवांभुं सुषातत्वेन प्रतिबिष्य भावाअगङया: वमखउष्पल्वेन तकिंतः । (न) पयरममिति।-दयम्-पपडकतिः। बखा उमयरपत्वे विनिगमनाभाव एव प्रयोजय: उतति भावः। (क) अवक्ृवपू्वंकारोपस उदाद्ृरबमाह, नेदमिति।-इद नमोमळत्तम् - पाश्षाशं, न, पस्बुवाशि:,-समुद्रः; एताख् ताराः,-नववाबि, न, नवाः फेन- भन :- फेनक्केदा :; बयं मशी-पद्दः, न, कुष्डाखत,-मस्बाकारेब खित:, फषेन्द्र:,-शेवनाग :; पसे वखडः, चन्द्रस्वत इति शेष:, न, अवितः,-मयमं गतः, मुरारि :- कवयः । उपज्ाति: उत्तम्। चव प्रक्ञताना ममोमण्डबादोना प्रथर्म खनिव्रलेन पस्ताद्मराशित्वाटिनाऽडरोप इति बोध्यम। चव ग्रृङ्डापकरति:।
वैशवमित्रा :- 'वान्यपड्गांतरनथ्ाः बहतत्तन्दनिङ्गवात्" इति। उदाहरयं यषा - नागदिय! समविकीत्रतिरिष्ट महिषः बोडयसुभयतः पक्कः?।, नहि त दि बरियतमोडयं पृष्ादकोऽयमखय न तृ पुब्म ।" इति।
Page 893
[08c] साहित्यदपंप:।
प्रज्वालितस्य रजनी मदनानलस्य धूमं दधवकटलाव्छनकेतवैन।।" (ज) इदं पदं मम। एवम्- "विराजति व्योमवपुःपयोधिस्तारामयास्तत्र च फेनभड्गगाः। फणैशवरोडयं दिजराजमूर्ति: नवाम्बुदश्रीनंतु तस् लक्षम।- (ट) इत्याद्याकारेण च प्रज्जतनिषेधी बोध्यः।
चखख, चड़ं-शिखर, पुम्बतोति तथोश्तम, चस्ाचसचूड़ावखम्ोतय:, हिखोर- पिण्छरचि-फेनपुन्ननिसं, ("हिफोरोडबििबफ: फेनः" इबमरः) एतत् शैत-
भेदव्यच्नवमिदं, प्रतिषिध्येत्ानन्तर्थ्यमविवचितम् इति भावः) रननों व्याप्य प्रज्वावितस-उहोपितस्य, मदनानवस्य-कामाग्रे:, धूमं दपत्-चारयत्, विभाति - विराणते। चवर वाळ्कने धमत्वारीप: प्रक्जतख म्रागपङ्गवात् इति चारोप- पूर्वत्वमपङ्रवख पति बोष्यम। एड कैतवेन इति सूचनपूर्वमत्वात् वातवापकुति- रियमिखन्ये। "तदोनवसद्यभमतः खिवाविमी स्येति चिसे कुबते बढ़ा यदा। तनोति मानो: परिवेधकैतवात् तदा विषि: कुख्खरना विधोरि।" इमकतु नायमसलार:, बिन्तु प्रतोपमेवेति विभाग्यम।
पयोषि:,-समुद्रः, विराणत-भोमते; पयोधेरव्यीमसाटशयं दर्मवितुभाइ, तारैवि।
विर्थोडासिता: फेनमप्रा: वाराइपा टश्न्ते इति भावः। नद व्योषि चन्द्रो विषवयै,
पतेः तुषारयवसदेहलात् इछछवितावखायां चन्द्रसाहमम्; मत चन्ट्रे चच्ा बाि,
तथामूतः, श्रौहथ उत्बर्य: महु-नियये, श्रोस्चण मेषोकाशविलात् शब भाय:। ..!!
Page 894
दशम: परिच्छेद:।
गोपनौयं कमप्यर्थे द्योतयित्वा कथसन। यदि श्ेषेणान्यथा वाऽन्यथयेत् सा प्यपक्कति:।।७.५।(ठ) सेषेप यथा- "काले वारिधराणा. मपतितया नैव शक्यते स्वातुम्।. एत्कषिठिताडसि तरले! ? न हि न हि सखि! पिच्छिन: पन्य:।" (ड) भत्र "अपतितया" इत्यत पति विनेत्युक्ा पस्मात् पतना-
भ्रश्नेषेणा यथा-
मिलतति का न वनस्पतिना लता ?।
वमपि सर्थे वचसन-साटशा दिना या उत्यं:, दोतयित्वा-प्रसटय्य, यदि श्रैषेथ वा चन्बा-पश्ेषेष, श्रेवाभवेदपि वालखनावादिना इथबः, बन्यथयैत-बन्दवा सप्यात, भिन्नलवेन ख्यापयेत् 50्बयं:, साउपि सपकृतिः। एतखा एव केत्रापक्ति रिति पमिधानानरम्। (ड) तव शेषमू चामपक्कतिमुदाहरति, वाले इति ।-वाषिषराजा-मेघाना, बाले-समये, जखवर्षचावसरे शति यावत, वर्षाखाले उति भावः, चपतितया- पतिशूवतया, चत म बसवविततयैत्र्य:, खातुं नैव अकते। [दति कखों अरति क्याचिदुत्तम्]। तरखे ।-हे पबले। उत्कषि्ठिता-पतिविरह्न उस्सुबा 5त्वर्थ:, असिः [इति सख्या प्रत्युक्षम ]। हे सखि! न हि न हि-नेव मैव, [शवि सखोवाक्यारयंपतिषेष: ] पतिशू्धतया खासुं नैव अकय ने इति मया नोक्र- मित्वय:, पन्व:,-वत्मं, वििखः, [इति माविकया पुनर्गोपितं, पिकिखवर्ट सखनामावतात्य व्यंग्राडकम्]। चवर चपतितयेति प्रिट्म। चार्य्ण इन्दः। यबा वा-'पभे लखयने सरानि सततं भायो सवत्कुन्तले नौले सुख्ति किं करोनि मषितैः क्रोनोडि ते पिखमै:। दसरखप्रतषो निशन्य 'सरषा निर््सितो राषया अय- सव्यरमीय ततपदिमम् कोप़ाबिट: पाठ्ठ गः।" पति।.
Page 895
[010] साहित्य देर्पेण: ।
सरसि किं सखि! कान्तरतोप्षसवम् ?.
वक्रोको परोक्ेरन्यथाकार:, दह तु खोक्षेरवेति भेद:। गोपनळ्वता गोपनीयस्यापि प्रथममभिद्टितत्वाच्च व्याजोक्षेः। (व) अन्यन्निषिध्य प्रकृत-स्थापनं निश्चयः पुनः॥७० ई॥(त)
यथा मम- "वदनमिदं न सरोजं नयने नेम्दोवरे एते। दृह सविधे सुग्धटशो मधुकर! न सुधा परिभ्ाम्य॥" (द)
भगतः, पनिलेन-वायुना, कम्पित:,-बाधूतः, वियस:,-शरोरं यखा: ताहभो, का वता-व्रततिः, वनख्तिना-महामहोकुहेथ, (यद्यपि चपुषयफखर्वतत उचे वन- स्पतिभब्द: प्रयुन्यते, तवादपि चव दड्वक्षमावश्ोपखच्तणं बोध्यम) न मिखति ?- न सदच्छते? पपि तु स्ववेति। [इति कयाचित सखों पति उक्षम]। से सखि!
सख्या प्रत्युनाम ]। न हि-नैव, बान्तरतोत्वं न अरामीति भावः, घनागमस् वर्षाकाखख, रोति:,-खभावः, उदाहता-एत्ा। चव बान्तसुरतीष्ब्केदर्म नायिकया पश्चेषेय मोपितम्। द्रुतविलम्बितं वत्तम्। यथा वा-"थोत्कानं निषर्याति व्रबयत्वधर्र तनोति रोमाल्चम्। नागरिक: किं मिखितः? न हि म कि सखि ! हैमनः पयनः ।" पति। (न) व्याजोशेपिति।-भेट दृत्यनेनान्वितं, व्याजोती गोपनोयख भथमं खम- ममिषानं नासौति भाय:।
बारषं, पुनः निखय:।
नोवमागम्। (द) वयमपि विषा-रचिदारोप्यमायनिषेधपूर्वक अ्ज्ञतख्थापनं, विय
Page 896
दशम: परिच्छेदः। [oxe]
यथा वा- "ददि विसलताहारो नायं भुजङ्गमनायकः . . कुवलयदलश्रेषी कगठे न सा गरलद्यति:। मलयजरजो नेदं भष्म प्रियारह्िते मयि प्रहर न हरमान्ाइनङ्क! क्रृधा किमु धावसि ?" ॥ (ध) : न ह्यं नियान्त: सन्देहः, तव संभयनिवययोरेकाश्रय- तवेनावस्थानात्, पत्र तुभमरादेः संयः, नायकादेनिवयः। किश्व न भमरादेरपि संशयः, एककोव्यनधिके जाने तथा समोपागमनासन्नवात्, तहिं भ्रान्तिमानसु, श्रस्तु नाम
तु तथाविधनायकादयुत्तरेवेति सहृदयसंवैद्यम्। किश्च भवि- व्चितेऽि समरादे:पतनादी भ्रान्तो वा नायिकाचाटादिरुपे- रैव सभ्भवति तथाविधोकिः। न च रूपकध्वनिरयं, सुखस्य
मधुकर !- बमर! दढं वदनम-पाननं, सरोजं-पदम, न, एते मयने- पचुषो, न इन्दौवरे-मोलोप्पले, (तमत्) इद-चत्र, सुग्घहम:,-बान्ताया: प्चयं:, सविधे-सब्रिध, मुधा-निरयकं, मा परिखाम्य-न परिय्मयं कुर। बव सरीजादिकमप्रअ्ञत निविष्य मज्ञातस्य वदनादे: खापनम्। पादो यषा-"न पद्म सुखमेवेदं न भग्री चक्षुषो इमें"। (व) दृढ़प्रतिपत्यथे प्रचीनोदाहरयमाइ, हर्दोति।-विरडिय उकिरियम। हे बनद्र! इदि-वस्षास, चयं-परिद्वश्यमान इत्ययं:, विसलताहार,-मपाद हार, न भुनङ्ग्मनायकः,-पञ्मनपतिः, वासुकिरित्यं:, करठे (डयं) कुवलय-
न, ददन्-पस्े विसमिन्यय:, मखयजरज: -चन्दनवूर्णे, न अक्, (तम्मात्) पियारडिते-म्ान्तावियुते, मयि इरखान्या-विवसमेष, न प्रहर-न वाड़व, कुमा-बोपेन, विसु-बिमयें, वार्बाि :- दुतमागच्सि? बतर भुनङ्मनायका दोनामप्रजताना निषेध:, प्रक्वतानां विसवताहारादोनां खापनस। हरियी कन्दः, तक्षरयं यपोतं-"मशमरसम्ता गः षड्वेदे्सयेसंदिषी मता" इवि। ..
Page 897
[ONR]
कमललेन धनिर्दारणात्। न च पपककतिः, प्रस्तुतथ्य अनिषेधात्
रजतधिया पतति पुरुषे शत्िक्ेयं न रजतमिति कस्विदुत्ति- र्नायमलझवारो वेचिवराभावात्। (न) भवेत् सभ्भावनोत्प्रेचा प्रकृृतस्य परात्मना। वाच्या प्रतोयमाना सा प्रथमं द्विविधा मता॥ वाच्येवादिप्रयोगे स्यादप्रयोगे परा पुनः । जातिर्गग: क्रिया द्रव्यं यदुश्प्रेत्यं इयोरपि॥
(न) न हयमति। समेति।-एवात्रयत्वेन-एवातउत्तिलेन, तथा चान संभयनिकययोव्यंधिवरवत्वात् नायं निय्यान्तः सन्टेड्: इति भावः। मन तब तबो: सामानाधिकरखनियमे किं मानम्? चत बाह, किं खेति।-समयनीटिय ज्ञानं दि संशयः, यदि बमरादेः ताहक संजयः खात्, तदा कयं समोपागमनं सन्वेत् ? निवित एव "बदं सरोनम्" इति ज्ञाने समोपागमनं सभवतीति भाषः । एक बोध्यन- षिके इति।-एक कोटिमावावलय्यिनि, तथा समोपागमनासन्रवात्, सन्देहप्रसक्- बोगात् इति भाव :; तहिं-एक बीटिमा वावगादिन्जानवनिषयत्वख्ोमारे, यान्तिमान् वस्तु, धान्तेर्निकयकपत्वात् इति भावः। तथाविधनायवायुत्तेः [चम्रक्वतं निविष्य म्छतस्थापनात् उतिषव निषय: ] एव, चमस्कारविधायित्वम् इत्यनेनान्वितम्। नद्ु सम्पोध्ययानिं बिना तथाविधोकेसन्बब एव, तदन्य धान्तिमूखतत्वं निबतम ; म्रक्वतेऽपि सैव समत्कारविषायिनी, तवाबिधोत्िस समव्यक्तकेवैव्वत चाड, किस्ेति। -पतनादाविति वमव्यन्नवोपादानम्। तख नियतन्वात चाड, बानो शत।- यविवितायामिति विदव्यच्येनान्वयः। नायिकेति।-नायिकाया: चाटादिषपेय -वियोत्या रक्षमामिम्रायेषेव, तथाविषा-"बदनमिदम" इत्यादिकपा, उात्ा-
कमसत्वादिना, चनिर्सारयात्-बनारोपात्, प्रत्युत भिन्नलेन नि्यदात्। तब सुखे समतत्वासेपस निर्द्धारयम, चव तुन तथा इति भायः। पृथक्-निन्रः। रजव- पिया-रमततुद्, पततत-पावति, रमता्थ प्रबतमाने इब्बबः। तथा प, बस्ु-
Page 898
दशम: परिच्छेद:। [o]
तद्ष्टधाऽपि प्रत्येकं भावाभावाभिमानतः । गुणक्रियाखरूपत्वान्निमित्तस्य पुनख् ताः । द्वाविंशद्िधतां यान्ति 11000। (प)
पदोपण्वासः, प्रकारत्वं सतोयायं:) सच्चावना-उल्टैककोटिय: संभय: इवषं:, उत्प्रेया-सत-का प्राप्ता. प्रेवा-दषटि: प्रत्मा वा यर्था सा तवाबिंदा, भवैत्। संभवापचरम दष्टि: म्रायः तवाबिया सवतोति जेयम। तथा च-तादात्ा संसर्गकोप-
साय एत्कटेककोटिक पति, उपकयान्तिमदतिययोक्तोनां नियबकपलात् संभयपदेन वारयम्, उपमानस कषित् समषि ऋचित् प्रोढ़ोशिसिडम्। बारदं यषा- "गुथा गुकानुबन्वित्वात् पति; चव प्रसयपदार्थ: सन्यवत्येव। द्वितीयं बषा- "कबः" इत्यादि; जव सुरतेकारपसरस वनकमयविदययसभः अभवषाचवददीष: मोढ़ोत्येव सिङ्:। प्रथमं सा-एत्परेवा, बाच्या मतोयमाना व तति डिविशा- दिप्रकारा, मतां-सविता, दवादीगाम्-सत्रेय्षावाचवानामिखर्यः, प्रयोगे- व्यवहारे, वाच्या, चप्रयोगे, दवादोनामिति श्रेष:, पुनः परा-प्रतीयमाणा उत्वर्ध:, आात्। यत्-यज्मात्, इयो:,-वाच्यपतीयमानयो:, जाति:,-जातिवाचकपदमति- पाधोडयं:, गुपः क्रिया ट्रव्यं (गुववदोनामपि जातिभष्दवद्षीं बोष्य:) एतततुटवम्
आवसन्तावनेन स, प्रत्येवं दरविध्यात् पोड़भषा इत्याश्यः; पुनष ता :- षोडम- प्रवारा: उग्परेव:, प्रवयेवं निमित्तस-उत्परेवाकारवस, सभभावनाजनयन्जान- विषयसाधारयवमख इति यावत, गुयक्रियासकपत्ात्-कुवपत् गुवखष्पलात्, कुवचित मियासकयत्वात्, र्रैविध्येन ाविंर्शारडिवर्ता बान्ति-शाविभहेदा सर्वानत। बबैषं बोध्यं, तथा दि, मयमं बाच्या म्रतोयमाना व इति को भेदौ, तब उवादि- प्रयोगे वाच्या, तद्प्रयोगे प्रतोयमाना; तवापि बाच्या जातिगुयनिवाद्रम्याधाम् वप्रस्तुतारना निसेयलैन चत:म्रवाश; तैवास प्रत्येयं मवाभावानिवानडपलेन
Page 899
[ox8] साह्टित्यदपयः ।
तब वाच्योबेघ्याया मुदाहरणं दिक्जावं यथा- "अरूः कुरङक टभ यपल चेलाखलो भाति। सपताक: कनकमयो विजयस्तन्ः सारस्येव॥" (फ) चव विजयस्तनस्य बहुवाचकत्वात् (ब) जात्युत्प्रेक्षा। ज्ञाने मोनं चमा भत्तो त्यागे स्राघाविपर्य्ययः। गुणा गुणानुबन्धित्वात्तस्य सप्रसवा दव॥" (भ) पत्र·सप्रसवत्वं गुणः।
पोड़म प्रकार :; तैषास घोड़कप्रकादाषा प्रतिभेदं निमित्तख पुनरुपादानानपादान: मूखलेन डेविध्ये शानिंभत् प्रकाश: दति।
-शामस, सपताक:,-पताकासहित :. (वेखाञ्लस् वातेन उडायनात् पताका- रूपत्वं बोष्यम) वनकमय:,-वाञ्जनमयः, विजयसम :- भवन् विजित्य तन्रगरे यः सन:बौरे: भारोप्यते स विजयसन्: स डय, भति-राजते। बत व दवप्रयोगात् माच्योत्प्रेया, सम्न्य बहुभः सह्ावाज जातिषत््रेक्षा, निव्यानेकसमवायिनी नाति- रिति सभत्वनातेरनेकसमवैतत्वान्िति भावः। सभभयष भावपदार्थ रति भावाभि- मानिन्युत्प्रेसेयम। पश्ेवानिमित्तत् मारयिकोहरूपं गुखः। बव उपमोतित्कन्द:, तहचयां यवोत्तम्-"बाय्यं द्वितीयकैडसें यद्रदितं बचय तत् खात। ययुभयीरपि दृखयोकपगीातं तां सुनिर्ब्रिते ।" इि।
खोबारात 50पयं:। (v) गुणोत्प्रेयामुदाह्रति, ज्ञाने इवि।-तख -दिघोपस़, ज्ञाने- मास्वादिज्ञाने सत्यवि उत्ययं:, मौनं-तुखोभ्ावः, मितभाषित्वमिति यावत्, जल्प- वितब्हाराहित्यमिाति भाष:, पती-साम्थ्ये सत्यपि, चमा-परामवामर्ईख्ापराय- सद्धिसुता, त्याये-दाने, तत्कसंते सतोात भावः, पाघाविदर्ययः,-पनात्पशंस्षन- निखर्य:, बासोदिति शेष:, पतः (तथ् ) गुषा: गुषानुबन्धित्वात्-गुथप्रयोजकत्वात्, परखरसट्पारित्वा।दति भव:, प्रवषपरयोजकथ्मोडन गुबः, सप्रसबाः दब-सही. दरा: इक बासव्ृति मेब:। बदर दवयोगात् वाच्योत्रेवा, उत्ेवशोयी गुप्: समसवत्वं, कृषिनरभथीविमानख्ैय म्रसयपदार्यत्ात् विलागस व गुचलेगोक्षलातू।
Page 900
दगम: परिच्ेद:। [oxn]
"गङ्गाSभ्भसि सुरबाष! तव निर्याणनिखनः। सातोवारिबधुवर्ग-गर्भपातनपातकी ।" (म) परत सातोति क्रिया। "सुखमे पौटृशो भाति पूर्णचन्द्र दवापरः।" भत्र चन्द्र दृत्येकव्यत्निवाचित्वात् द्रव्यशब्दः। एते (य) भावाभिमाने। प्भावाभिमाने यथा- तदुतं भाषापरिच्छेदे-"बथ गुणा 5पं रसो गन्वसतः परम। खर्भः सठाा परिमिति: संयोगस्त विभागय" इति। तथा दि,ज्ञानादीनां मौनादाव्यादने मसवसभभावना, जानादिसखे एव मौनादोनां गुयत्वरमिति ज्ञानादीनां मौनादि- प्रयोजवत्वम इति प्ेयम। भवाभिमानिन्यत्प्रेच्षेयं, प्रसबख भावपदार्थख्ात्। उत्प्रेथाया निमित्तञ गुण इत्यबधेयम। रघुवंशस्ेदं पद्म्। यथा वा-'स गः पायादिन्दुर्भवविसल्वताकोटिकुटिल: अवरर्यों मृ्ि ज्वयनकविशे:माति निहितः।
पति। (म) क्रियोत्प्रेचामुदाहरति, गङ्गेति।-देवरभंगवतः स्तुतिबि्यम। सृरान् -दैवान्, वायते-रखात, बसुदैग्य: इति शेष:, तत्षम्बही हे सुरबाथ !- बसुर- निकरनिक्ननपरी भूला देवननानामात्रयदायित्निति भाव :; बथवा सुरबा्येति प्रसिद्ष्य राज्ज: सम्बोधनम् ; परिवधनां-प्रनुनारीषाम्, बसुररमवीनामिति यावत, वर्ग :- समूइः, तथ्य गर्भपातनेन पातकी-पातकवान्, चचना गर्भंपातनमेव पातर्कं -पापजनमयोग्यकर्म तद्दान्, तब निर्याषस-युड्धाथ प्रयामवाद्यख, ["निःभान"
5श्रसि सातोष; पापकर्मा किगद्ासानं करोति, निस्वनोषि पापकर्भवान् पत्ि रदीय गद्राजलसम्बन्धे सानसभभायना इति घ्ेयम्। सानक्रियाया भवपदार्षलात् भावाभिमानिन्युत्प्रेया। यथा वा-पिनटेव तरङ्राग्े: समुद्रः फेनचन्टमम्। तदादाय कचेरिन्टुर्लिम्पतोय दिगडना ।" ९तति।
नपरः,-प्रसिद्धातिरित्ः, (पयं म्रौढ़ोतिसिड: इव्ामयः) पूर्वचन्द्र दव भति। नेवसुपमा, प्रसिदोपमानसड्ावे एव तथ्ा अबिकारात, न खलनु चपरख चन्द्रस परसिक्लमिति बोष्यम्। चन्द्रस्प व भवपदार्यतवात् भावालिसानिकी, इमप्रयोगात्
Page 901
[oxa] साहित्यदपंपः ।
"कपोलफलकावस्या: कषट भूला तथाविधी। अपश्यन्ताविवान्योऽन्यमोडचां चामतां गतौ।" (र) भत्र अपश्न्ताविति क्रियाया पभावः। एवमन्यत्। निमित्तस्य गुपक्रियारूपत्वे यथा-"गङ्गडनासि" इत्वादौ "सातोव"दत्युत्प्रेक्षानिमिनं पातकित्वं (स) गुपः। "अपखन्तो" इत्यादो चामतागमनरपं निमित्तं क्रिया। एवमन्यत्। प्रतोयमानोत्प्रेक्षा यथा- "तन्वङ्मा: सतनयुग्मेन सुखं न प्रकटोऊ्ततम्। हाराय गुषिने खथानं न दत्तमिति लव्जया।।" (व)
बाचा घ। पवोत््रेषानिमितं सखब्य रूपं वेदितष्यम्। एवे पति।-एते- माव्यादय:, दर्मितप्रवारावा उस्प्रेचाया भेदा इत्यय:।
नामतां-समता, गती-प्रात्ती, एतत् कष्मिति खेदे। पूर्व प्रफुल्लतया सोतलात् एमो चन्योडन्यं टह्भतु:, ददानों बिर्हे वार्शातिभयात् चवनतलैन उत्नतनासाव्यय- चानेन प दर्शनाभावः सनभवति, परन्तु बचेतनतया दर्शनस्ासन्रवात् दर्मन- सुत्प्रेचितर्मिति सुधोभिरबधेयम्। नद वयोखयो: परत्परदशंनामावः सिद्ध एव, सयमत सभायना? इति चेत, न; विरहननितऊथले परखरदर्शनाभावजन्ब- अभत्वसभभायनायाः तान्पथ्यात। चवादर्भमयय चभावपदार्थत्वात् चावाभिमानिभीयं नियोतपेषा, डवम्रयोगात् वाच्या थ। (ख) गङ्ेति।-पातकितं-पापनमनयोग्यतं, गुथक्रियातिरिती धर्मः यथा- शुतस्यव प्रब्टेडसनम पति ध्येयम्। पतेन निष्पन्दमरविन्दाचि! मेवइन्दमिर्ट तब विरतिष्छितमेवाने वान्तमाध्यायति घ्रवम ।" इत्वयादी गुयक्रियामिन्नख निषपन्दलादे रपि निमितस सङ्त:। बहा-निमित्तखापि भावामावरुप्त्वं डैविध्यं बोध्यम्। (व) प्रतोयमानामुदाडरति, तव्वद्धा पति।-तव्वन्ा:,-अभाव्घाः, शणयुम्मे -पयोयरयुगलेन, गुविने-सूबबते, सूवगुं्फिताय व्र्य:, चममव-विद्याद्या दाविश्यादिगष्नज्ञाबिने, हाराय ख्वानम्-भगनायः, न दत्तम् पति बच्चया-
Page 902
दशम: परिच्छेद:। [Oxo]
भत्र लव्जयेवेति दवाद्यभावात् प्रतोयमानोग्रेघ्या। एव- मन्त्। ननु ध्वनिनिरूपणप्रस्तावेऽलङ्वाराणां सर्वेषासपि व्यज्तं भवतोत्युततं, सम्प्रति पुनविशिष्य कथमुश्रेचाया: प्रतोयमान- लम् ? उच्ते, व्यन्र्ोत्प्रेचायाम्- "महिलासहससमरिए तुड हिप्रए सुहन! सा परमाशंती। भशुदिषमणसकम्मा तंगं तणुभ्ंपि तखुएद।" (श) इत्यादी उत्प्रेक्षणं विनाऽपि वाक्यविश्रान्ति: दृष्ट तु सनयोलव्जाया पसभ्भवात् लव्जयेवेत्युत्प्रेचयैवेति व्यन्प्रतीय- मानोत्प्रेचयोरभेंदः । (ष) भव वाच्योत्प्रेचाया: षोड़भमषु मैदेषु मध्ये विशेषमाइ- तत्र वाच्याभिदा: पुनः। विना द्रव्यं तिधा सर्वाः सरूपफलहेतुगा:।90८॥(स).
बपया, (दानाभायी दि वज्जासम्पादय्: ) सुखं न म्रयटोकतं-प्रबाशोकतं, सुखस काषिसाऽडउतत्वादपकट ममिति भाव:। (a) महिलेति।-[*महिलासइस्रमरिते तब हृदये समग! या बमानी। सनुदिनमनन्बकर्मा चडं तनुखमनि तनबतत ।" इति संसतम् ] पख व्याख्या चतुदें परिच्केदे ३०० पृष्ठे दषव्या। (ष) अत्प्रेवयं विनाडपोति।-तब इदये वसुनिवेति फबोत्प्रेयामनरेयापी-
तात्पथ्याखोपंनया बलड्ारायां प्रतोति:, तव तेषां व्यञ्त्ं, यव तु यदलखारसक्राय- तरमलोय मानत्वम्। सनयोरिति।-सान्द्रलेन
हाईगेब, वाक्यृविश्वान्तिित्यन्वयः। व्य्ेति।-सस्मे पाध्य निमवोयमानोत्रोयमो:
सर्मा :- हाडसेन्यं:, पाचामिदा :- पाज्योसरेवासेदा: सढ़पफ़बडेनगा .- सद़पद् सा-8
Page 903
[ox6] साहित्यदपंजः ।
तव उद्वेषु वाच्चप्रतोयमानोत्प्रेचयोरमेंदेशु मध्ये ये वाच्ो त्प्रेचाया: वोड़य मेदास्तेषु च जात्यादोनां त्याणां ये बादम भेदास्ेषां प्रत्येकं सवरूपफलहेतुगतत्वेन हादशमेदतया षट् विंभवेदा:, द्रव्यस् सरूपोत्प्रेचषयमेव सन्भवतीति चलवार इति मिलित्वा चत्वारिंभज्वेदाः। धत्र सरूपोत्प्रेचा यथा-पूर्वोदा- हरणेषु (इ) "सरस्य विजयस्तन्ः" इति। "सप्रसवा दव" इत्यादय: जातिगुपरुपा: । फलोत्प्रेक्षा यथा- "रावणप्यापि रामास्तो मित्वा हृदयमाशुगः । विवेश भुवमाख्यातुसुरगेभ्य दव प्रियम्॥" (क) अतर "पास्थातुम्" इति भूपवेमस्य फसं क्रियारूप-
हेतूत्प्रेघा यथा- "सेषा स्थलो यत्र विचिन्वता त्ां मष्टं मया नूयुरमेकमुव्याम्।
फनस हरसुयेति ताम् गच्नोति तबोता:, ["बन्यवाकि टशते इति वत्रन्यम्" (वा०) दति ड:] तब फवहेतुम्यामितरा उत्परेषा खरपगा, फलहेतुभावेन द्रव्यसभभावनाया: वेविव ्ाजनवत्वात् उति भाव :; ताद्र्थ्यचतुध्यंन्तेन तुसुनन्तेन वा पदैन सत्प्रेषा पलमा, हेतुविमन्यनपटेन उत्प्रेया हेतुना इति विषा-विप्रकारा:, सवनोति शेषः। (v) पूर्वीदाहरणेपु-"ऊबः" इत्यादिषु इ्येः। (र) फबोग्ररबामुदाहरति, रावणस्ेति।-शमेय वरः,-निचिस:, बागुम:,-मरः, सक्मत् उदयं-पथ्ःखलं, मिस्वावि-विदार्य्यापि, बरीम :-
मिचयं:, वाख्यामं-सववितुमिय, तेषामवि रावणेनोन्योहितत्वात् तव प्रियाख्यान- सथावना इति भाव:, सुब-पुधियों, विवेध। पाचक मृतखमवेशी रामवाक्ो: कोर्पयाविश्यं स्यापयवि। बत्र तुमुन्पय्ययान्तेन "बाख्याक्षुम"' इवि पदेन राम- शोप्पातिजययोतगरवस पबजीतया। रडुबंबसेर्द पद्मम्।
Page 904
दगम: परिच्छेद:। [ove]
पटृश्यत लवखरगारविन्द- विश्चेषदुःखादिव बडमीनम्।" (ख) पव दुःखरूपो गुणो हेतुत्वेनोत्प्रेचितः । एवमन्चत्। उत्तय नुक्योर्निमित्तस द्विधा तब खरूपगा:॥७0६। (ग) तेषु चत्वारिंशक्ङ्वाकेषु भेदेषु मध्ये ये सरूपगाया: षोड़य
इति मिलित्वा षट्प ज्ञाशद्वेदा वाच्चोत्प्रेचाया: । तव निमित्- खोपादानं यथा पूर्वोदाङ्गते "स्नातोव" इत्युत्प्रेबायां निमितं पातकित्व नुपात्तम्। अनुपादाने यथा-"चन्द्र दृवा- पर:" द्ृत्यत तथाविधसौन्दर्य्याद्यतिशयो नोपात्तः। हेतुफन- योखु नियमेन निमित्तओोपादानमेव। तथा हि-"विश्ेष- दुःखादित" द्ृत्यत्र यतरिमित्तं बद्मौनत्वम्, "भाख्यातुमिव" दृत्यव्र च भूपवेश सयोरतुपादानेऽमङ्गतमेत (घ) वाक्यं स्वात्।
(ख) हतूसप्रेवासुदाडरति, कैषैति।-रावर्णं उत्वा पुथ्पकैष बयीध्यामा- मचतः औरामख पति सोतां प्रत्यत्तिरियम्। बब "मिये!" इति सम्बोषनपद- मध्याहार्थ्यम्; सा एष-परिटखमाना, खननी-बनभूमिः, बम-स्वच्चा, लां विचिन्वता-पन्विष्यता, मया उव्यों-पृषिव्यां, बटं-च्ुतम्, एवं नपुतं-परप्- भूपरयं, तब सदार बिन्दात्-पादपभ्नात्, यः विश्नेष:,-वियोग:, तैन बत दुःखं
सभभावितः इति श्ेवम्] बह्मीनं-निःन्न्दम्, पटशत-टष्टम्। रघुवंश्रसेदं
(न) पुनः खकपोत्प्रेचासेदानाइ, उकोति।-तव-तेदु मध्ये, खरपना:, उस्प्रेथा: इति शेष:, निमितन्य-गुनशरियारपस इ्ाज्यः, उतनत्योः,-डत्रौ पुती प, पति दिषा-बिप्रवारा:, भवनोति श्रेषः।
Page 905
[010] साह्टित्यदर्पयः ।
प्रतोयमानाया: षोड़भमु मेदेषु विशेषमाइ- म्रतोयमानाभेदाख प्रत्येकं फलहेतुगाः ॥७१०॥(ङ) यथोदाङवते "सन्वङ्ग: स्तनयुग्मेन" इत्यत्र "लव्जयेव"इति हेतुरुत्प्रेचितः । पस्यामपि निमित्तस्यानुपादानं न सन्पति ;: द्वाद्यनुपादाने निमित्तस्य च प्रकोत्तने उत्प्रेक्षगस् प्रमातु- निसेतुमशक्यत्वात्। सरूपोत्प्रेच्यापि भव न भवति, धर्मा- न्तरतादातानिबन्धनायामस्याम् दवाद्यप्रयोगे विशेषणयोगे सत्यतिशयोक्षेरभ्युपगमात् ; यथा-बयं राजाऽपरः पाक- शासनः" दूति। विशेषणाभावे च रूपकस्य यथा-"राजा पाक- शासनः" दति। तदेवं हाविंभत्प्रकारा प्रतोयमानोत्प्रेकषा। (च), उत्त्यनुत्यो: प्रस्तुतस्य प्रत्येकं ता भपि द्विधा ।०११ ।(र) समकतमेवेति।-विजत्यायापच्यापितस हेतुत्वस् कार्य्यत्वस वा चन्वयोपयोग्यवाभेन बन्व ययोयविधुरं स्वात् पस्थः। भेदाय-
गाविंभविचा सवननोति श्रेष:। वर्मान्तरेति।-
प्रेथायाम्। विशेषवत्त-पसन्धवित्व सम्पादबथमंस एचर्थ:, योगे। पध्यवसोयमानम भोढ़ोलिविडलेन उसाष्टत्वम इति विषयस्य चपसाट्टत्वरूपम् सब:करयमतिभयोति- प्रथोजकम्। अभ्युपनमाहिति।-पम्युपनमात्-सोव्ायात, प्रायोनैिति शेष:, रवादप्रयोने उन्यावनाया: सिवलेनावमासात् इति भाब:। चवमति।-पम्र "बपरः" रतनेन वयशासनम्य चर्पासडत्वम्। उपसस्ेति, चभ्युपनमादित्यन्वयः;
सपनामख चप्रसिदलं, तवातिभ्यीिरिति उपमातिमयोत्योमेंदः। तवापि यदि पसख रेवोष साब: खात्, तदा प्रतोयमानोत्रसेति परखर भेद: पति पोध्म्। ? ( र). न्यीति-प्रसुतख-प्रहतथ, विषयसोम्पर्य: उत्यदुव्यो :- पत्री
Page 906
दशम: परिच्छेद:।
ता:,-उत्प्रेक्षा:। उत्रो यथा-"जरः कुरङ्रकटमः"पति। पनुली यथा मम प्रभावत्यां प्रदुम:,- "हुई ि सम्प्रति दिगन्तरमाच्छादयता तिमिरपटलैन- घटितमिशञ्जनपुप्तेः पुरितमिव मृगमदच्तीदैः। ततमव तमालतरुभिर्व्वतमिव नोलांभकैभुवनम्।" (न) पत्र अख्जनेन घटितत्वादेरुत्प्रेमपौयस्य विषयव्यासतत्वं भोपात्तम्। (भ) यथा वा- "लिम्पतोव तमोऽ्ङ्रगनि वर्षतीवाख्जनं नभः।" (न) भत तमसो लेपनस् व्यापनरूपो विषयी नोपात्तः, पच्जनवर्षपस्य तमःसम्पातः। अनयोकतत्प्रेक्षानिमित्तस् तमसो- डतिबहुलत्वं धारारूपेणाधःसंयोगस यथासक्थम्। केचित् तु- *बलेपनकर्तुभूतमपि तमोलेपनकर्मृतेनोत्प्रेचितं व्यापनस्. निमित्तम्, एवं नभोऽि वर्षपक्रियाकर्तुलेन इत्याहुः। (ट) बडती प, ता: यपि-पट्टाशेतिप्रदार: पूर्वेत्ता सत्प्रेषा: इत्चयं:, प्रत्येकं डिषा, सगनोति शेष: ततय घट्सपत्यधिक न्रतषद्धाक्षा उत्प्रेवा इति बोध्यम।
सवमि: त्त-व्याप्तममिय, नौलांगुक :- नोखवसनै:, उतमिय-बाच्ादितमिय।
(क) विषय:,-प्रज्तं, व्याप्तत्वं-व्यापणरूपम्।
-मावादि, विम्पतोष, नमः,-वाब्ाग्नम, बञ्ननं-कव्जलं, वर्षतीव। चस्ो- नगर्दन-'रसत्पष्वसैवेष हष्टिर्विंफवता गता ॥" इति। चतोपमेति उपेचितं वन्धकरतेति विभावनोयम्। मच्ककटिकसेदं पथम। (ट ) पवेति।-उदाव्ते पदे इतय:। बज्नेति।-तमःसम्पातः इति। विषयी भोपातः पति पूर्णेतेनान्वयः। पतिषड्धखत्वम-सतिवद्धत्वप्रयुत्तनिविढ़- संघोग :: एवं सति साधारषवर्मत्मुपपत्रम। माराकपेपेति।-तमस पति योजना।
Page 907
साहित्यदपंण: ।
अलग्राराज्तरोत्या सा वैचितामधिकं वहे त्। ७१२।(ठ) तत सापक्वोत्प्रेच्षा (ड) यथा मम- "अशुऋ्लेन सुःशो हुतपावकधूम कलुषाच्या:। अप्राम्य मानमङ्के विगलति लावखवारिपूर दव ॥"(ढ) श्ेषहेतुमा यथा- “मुक्तोत्कर: सङ्गटशुत्तिमध्यात् विनिगंतः सारसलोचनाया:। जानोम हैडप्या: कमनौय कम्ब- गरोवाउधिवासात् गुगवत्वमाय ।।" (र)
कपेषाथःसम्पाती निमितं नमसोडस्नवर्षपयर्भृत्ेन सन्चावनायां बऊतखोपमैवख तमसी बोषो टुघंट इत्यखरसः "केवित्" दलनेन सूचितः, चपरे तु-"तमोऽ्च्नतवै- नोत्मरेितं नोखत्वमय निमित्तम इत्याड्ः। व्यापनश्चेति-निविड़संयोगाठकूष-
डारानरमुलैयर्य:, क्रा-उत््रेथा, वविकं वेचिता-म्ोभाइडतिशयं, वहेत- आायुयाद्। ["नजे.।" इति पाठान्रम]। (ड) सवेति।-सापड्श-बपड्क चलड्वारमूलेथर्थः।
लुषे-पाविले, पविषो-जयने यव्यासवाभृतायाः, सुदभः,-सुनयनाया:,
प्रवाङ:, पस्ने-मरोरे, मानम्-दपत्ताम्, चम्राप्य दव-सन्व्ध्वेय, विगवतति- सर्वात। मवासुननतम् चपक्ुच वावखवारित्वेन उत्प्रेत्यते, इचपडत्यपस्कतेव मुन्ेषा। डपगोतिम्कन्ः। (ब) मुतोस्कर दति।-सडटं-सदोगं, [कारपस्य गुषवत्म्राप्रिकारचत्ा मायसूपनम्] यत् प्रत्रिमष्टं-सुन्नागडगर्भ: तम्मात् बिनिर्गत:,-वदिर्गतः,
इतति सारस-बमखं, ("सारसः पचिभेदेन्दोः क्ोबन्दु सरसोकहे" इवति मेदिनो) सह्र भायते सुन्दरे व हति माग:, जोपने-नयने य नाः तवाभूतायाः, बानताबाः
Page 908
दगम: परिच्छेद:।
भत्र गुगवत्वे शेषः। वम्बुग्रोवाधिवासादिव दति हेतू- त्प्रेचाया हेतुः। प्रत्र "जानीमहै" इत्युत्प्रेचावाचक्म्। एवम् (त)- मन्ये शङ्के ध्रुवं प्रायो नूनमित्येवमादय: ॥७१३। (थ)
वनावनोरत्वालिकासहस्त्र-प्रतिचगोत्कू लित शैव लाभाः । (घ)
5र्य:, वमनोया-रम्या, या कम्यगरोवा-सम्मुवत्-सगुदिय, शङ्त प्रवैति यापत, बोष-रेखावयरमचीया बन्परा, खचचया कर इति मावः, तख्याम् चचिवासात्-
जातानामध्यु त्तमस्या नवा सैन गुगव्त्वं अवनोति भावः, चाप-प्राप्तवान्, इति नामी- महे-मन्यामहे। हारस गुणवत्शती खभाव एव हेतुसवेयमुत््रेचा, चथ भ सुतिनष्यापेचया वम्बुयौवाया महत्त्वमुचितमेव। उपनाति: उत्तम्। (त) एवमिति।-उत्प्रेचावाचका इत्वर्थः। (ब) मन्े दति।-मन्े, गस्े, घुन, प्राथ्यः, नुनम प्त्येवमादयः, नब्दाः छत्प्रेचावाचचा इति शेष:। चादिपदात् खनतु विसुप्रभृतोमां यहषम्। बषा- रचयोऽसमितस्य आखतः सवल्तिता यव निराखया: खनु। चभिस्ायमतो दिलेपनानण बाश्मोरजपखय शैषय: ।" "पृथवर्सुखतत्वितम्वहत् मिहिरखन्दनशिख- मिचया। विधिरककषक्रचारियं किसु निर्मित्ति मान्मथं रवम् !! ।" इवश्दसोत- प्रेथावाचवतवं म्रसिद्म् इति तन्नीत्तम, चादिपदैन वा तखापि नन्वित्यादीनास यहपम्। (द ) कविदिति।-वधधिंतित् काय्ये इतयः, उपमा उपक्रमे-बारणे यथा: ताहभी उत्प्रेया। (v) पारे इतति।-मुरारि,-सबः, नोरनिषे:,-समुदरख, पारेनलं- नखसब पारे इत्र्यः, ["पारे मध्ये षधा वा" (शशर् पा०) इति सापर: ]
राशय:,-समूड: यासा तबोताः, तथा उत्कविकाना-तरड्रार्था, ("कविती र्वपिकोलछा रेनासनियमोषियु" इति मेदिनो) सइसे,-समूरै:, मरतिषषं
Page 909
[0181 साहित्यदर्पप: ।
इत्यव् पाभाशब्दसयोपमावाचकत्वादुपक्रमे उपमा। पर्य्व- साने तु जलधितौरे शेवालस्थिते: सभ्भावनाSनुपपत्ते: सभ्भावनो-
उत्यत् "विकासिनोलोत्यलति स्मा कर्णे मृगायताध्या: कुटिल: कटाचः" इत्यादी घ जेयम्। भ्रान्तिमदलङार-"सुग्धा दुग्वधिया" इत्याटी भ्रान्तानां वह्जवादौनां विषयस्य चन्द्रिकादे- शंनं नास्ति, तटुपनिबन्धनस्य कविनेव ऊ्वतत्वात्; दृह्ट तु सभ्ावनाकर्तुविषयस्यापि ज्वानमिति डयोभेंदः। सन्देहे तु समकवतया कोटिद्यस्य प्रतोति:, दष तु डत्कटा सभ्भाव्य- भूतैका कोटिः। प्रतिथयोत्ती विषयियः प्रनोतस्य पर्यवसाने- उसत्यता प्रतोयते, इह तु प्रतोतिकाले एवेति भेद:। (प)
सरे चपे, उत्कूखिता:,-कूलमुद्गताः, ये शैवखा: तेषाम् बाभेष चाभा वासां साहशो:, बनावली:,-वाननराजो:, अपश्वत्-व्यणीकयत्। उपनाति: उत्तम्।
मध्यदेभालडरविशेष:, तवदाचरितम्। बव सायपतययस उपभावाचकत्वात् उपक्रमे उपमाया: प्रतोतावधि पर्य्यवसाने भुजमध्ये वात्मवारयस्वासन्वात् सन्ा वनोत्यानमिति उर्प्रेपेब।
वम्र:, बटाब:,- पपाइटुष्टि:, कपें विवासि-प्रस्फटितं, यत् नोषीत्पलम-इन्टी- बहं, तदिवापरति व। चव क्िप्प्रत्ययख भायकोपस्य च उपमाबा चकत्वादुपक्रमे सपमाया: प्रतोतावधि पर्ययवसाने बार्ये वटायस्यासन्रवात सभभावनोत्यानमिति सर्प्रेचेवेति बोध्यम्। रदारनो वान्तिमदादिम्य: उत्प्रेचाया भेदसूपपादयति-वानि-
प्रसतस्, (अविभन्दात् विषयिय: यशयम्) समयचतया-तृष्यखकपतया। उल्कटा - निखितम्राया, सम्ाष्यभूता-पनिर्कारितखक्पा, नोटि,-प्रवारः। एवबोटिक- भानयाषि यत् संग्यमसुचते, तदनिर्यारमत्वरूपसंत्ययमंथीनात् नौषमेव।
Page 910
दशमः परिच्छेद:।
"रच्िता नु विविधास्तकशैला नामितं नु गगनं स्थगितं दु। पूरिता नु विषमेषु धरित्रो संदता नु वकुभस्तिमिरेण।" (फ) इत्यव यन्तवादी तिमिराक्रान्तता रख्जनाटिरुपेण सन्दिद्यते दूति सन्देशालदार: इति केचिदाङु: तब्र; एकविषये समानबल्ततयाSनेककोटिस्फुरण सेव सन्देडल्ात्। एह तु तर्वादि- व्याप्े: प्रतिसम्बन्धिमेद:, व्यापनादेनिगरणेन रखनादे: स्फुर-
दिषवविष :- भारोप्यमाचस, प्रतोतसय-पातखय, पर्ययवस्धने-पूमिनिवेशे, शाष्द- बोधानन्तरमिव्वर्य:, ससत्यता-सवासवतम। दष्ट तु-उोगसमित्ययः। प्रतोति- याखे एवेति।-उपयवदाहाथ्य एवान्यतादात्म्य प्रत्यय: सन्नावनेति भायः।.
- नानाप्रकार:, तरशैखषा:,-उथ्तपर्वतादय:, रच्चिताःनः-नौषद्रव्येथ खिश: किम? बसकता: किम् : 5थथ:, गगनम्-पाकारशं, नामितं नु ?- ऊसंदेभात् चय:पातितं बिम ? वा स्यगितं त !- पाच्कादितं बिम : बरिवी-पृथ्वो, विषसेपु-उव्रतानतेपु ख्यानेपु, पूरिता न ?- पूर्षंतां नोता किम्? वकुम:,-दिश:, संवता नः- एबब समावेशिता:, चपनीता: वा किम ? बिरातार्जुनोयसेटं पद्मम।
-एवतरिन् वस्तुनि इत्य:, समानवसतया-तृष्यकचतथा, चनेकनोटिसुरमस- बडुकीटियप्रतोते: एव, यथा-"ख्ाुर्वा पुरषो वा" इति।. १ह-पब्िन् उदा -: हरये, तर्वाहिय्यापे :- तवश्रैक्षगमनपृथ्वोदिशं व्याप्तेः, प्रतिसम्बन्धिभेद :- नाना-
मनुपपत्नमिति भावः। नमु इढं तमसा तवशैवादिव्याप्न, न तु रक्नम् प्त्वाद्ा- शारनानासन्देहात्क: प्रतिसम्बन्विभेदसावत् चासा, तव सम्देहख का चति: ?
यदि व्यापन वा रखर्ने वा दत्येवं समनखल खात, तदैव सन्हेहम्रयरः, पवात्: व्यापनमपःञ्म्म रसनस्ेव कुरबात् न सन्देहावह्हार इति भाव:।
Page 911
साहित्यदपंगः।
कोव्यधिकोऽपि भिन्नोडयं सन्देषप्रकारः इति वदन्ति स, तदप्ययुत्तम् ; निगोणंखरूपस्थान्यतादात्ाप्रतोतिहिं सभा- वना, तस्ाबात स्फुटतया सद्ावात् नुशब्देन च दवशब्दवत् तस्वा दयोतनादुबेच्तेवेयं भवितुं युत्ता, पलमटष्टसन्देश प्रकारकल्पनया। (भ) *यदेतच्चन्द्रान्त जलदल व लीलां वितनुते तदाचष्टे लोक: भशक दति नो मां प्रैति तथा। वहं तिन्दुं मन्धे तवटरिविरड्दाक्रान्ततरुणी- कटा चोल्कापातव्रपकिय कलङ्गद्विततनुम्।"(म)
(म) चन्ये तिवति।-एक शोव्यधिकोऽवि-पधिनबसैवकोटिरपोचर्य:, चमर नु व्यापनकपा कोटि: होनवचा, रख्षनकपा कोटिरचित्रवलैति द्रश्य्यम["एवषीव्य विकेडपि" इति पाठे लायप्चानो निर्देश :; एकसोटेबल्वाटलेडपीति तदर्य:]।
मेव, न तू श्व्दानुपात्ततमावं, तथा सति "ऊबः कुश्द्रबट्नः" उत्यादो विषयी- मादानाद्वापि: खात् ; पन्चेन-सपळ्तेन, यत् तादात्याम्-पभेदः, तम्ता प्रतीति:, - सदयोष:, उपमानतादात्म्यारोप उ्वघः, प्रतोतिरय निर्डारचक्पा म्येतष्या, तेनातिमयोतिव्युदासः। तथा :- सभनावनाबा: सटतया-सटटतया। छोतनान- प्रकाम्मनान। पट्ष्टेति।-भटश्य-कविदपि गरन्थे चनालीवितख, सन्हेहप्रसारस
(म) बदिति।-राजसुतिरियम्। चन्द्रान्त :- चन्दरस मध्ये, बत् एतत्, वस्तु इति गेष:, जमदलवलीबां-मेघसपविद्यासं, वितमुते-विस्ताष्यति, बोब:, -जनः, तन्-वस्तुरित्र्य:, नमय इति पाषष्टे-वध्यति, माँ प्रति तथा-मनन- बयनमित्वयं:, नो, प्रतिभातीति शेष:, तवस्तुनः पभनवचनं न ममेत्यर्थः, चह्नु इन्टुं - वन्द्रं, तब परोषां-भ्रवर्था, विरशक्ञान्ता-विरदेय-नान्तविच्केदैन, वाक्रान्ता -पभिभृता इति यावत्, बिर्रिस्य: इन्वर्यः, या: तबखः,-युवतयः, तास काटा- बोस्कापातेन-बटापा :- चपाडयोचयानि एव, डल्वा:,-मभोमछखात् पतन्तः रेखाबारा: तेनरःपदार्यषिशेगः, तार्सा पातैन-पतनेन, बड्ग पति शेष:, यत नर्णं- पतविशेष:, तम बिय :- विहववशेष: एव, बबर :- बाञ्कन, तैन चहिता-
Page 912
दथमः परिच्छेद:। [010]
इत्यत 'मन्धे'शब्दप्रयोगेऽपि उत्रूपायाः सभ्भावनाया
विषय निगर पोनाभेद प्रतिपत्तिविंषयियोऽध्यवसायः, अस्व च उत्रेचायां विषयियोऽनिचचितलवेन निर्देभात् साध्यत्वम्, दृइ तु निश्चितत्वेनेव प्रतीतिरिति सिषत्म्। विषयनिगरकं च उत्प्रेचायां विषयस्याध:करपमात्नेय। (ल) दहापि मुखं द्वितीयबन्द्र: इत्यादी, यदाङु:,-
चिडिता, तः-मरोरं यख ताट्ममिय, मन्ने-सन्भाववामि। शरिखरिणी उत्तम्। (य) छत्तरपाया पति।-उल्कटेक बोटिकाया: दसयः। वितर्कमानं-सन्ा- वनमाव, म्रोढ़ोनिसिडकोव्यपस्थितिमावम् इन्यथं: सामान्वेन सन्नावम, न तु उस्क टेव कोटि क त्वेनेति भाव :; तथा च-यदेतत" इत्यनेन बिमप्यनिर्टिट्सकपं वस्तु प्रस्तुतं, तथ्याब मशरुपत्वं प्रतिषिष्य विथवसडरूपत्ं व्यवस्ापितं, न तुषपमान- तादारम्यं सभ्भावितम इति भाव: । (र) पतिभयोतिमाह, सिदत्े इति।-पष्यवसावस्य-सध्यासख, बिरल्े -विसवत् निर्देंश्यत्वे, निववितविषयियाहकत्वे उत्यर्य:, निययकपत्े इति पर्य्ययसितो 5यः, प्रतिमयोति: निगद्यतै-कथ्यते। विङ्वबब्निरदिंष्टोऽ्यवसायः, स एवातित्योति रिति फखितायं:।
- पमेदज्ञानं, तादामगारोप इति यावत्, विषयादिति शेष:। सिद्त्वे इत्यस्व व्याउति-
-भारोपात, विषयोबरयात् इति भाव:, साध्यत्वं-साधनोयत्व, व्यक्षामामा- सत्वम उथयं:। प्रमोतिरिति।-विषयिच: प्रतोतिरित्यभिपरायः। नमु न्रष्देनानुपा- दानं बिगऱयम्, एरवं सति उत्तपस्तुतायामुत्प्रेत्ायाम् सतिवयोत्ञी चोत्विषयायां वर्ष
Page 913
[oc] साहित्यदपयः ।
"विषय स्यानुपादानेऽप्युपादानेडपि सूरयः। भधःकरणमात्रेष्र निगोर्पतवं प्रचचतते।" इति। (ब)
पौर्वा पर्य्यात्यय: कार्य्य-हैत्वोःसा पञ्चधा तत:॥०१५।(श) तड्िपर्य्ययौ-पमेदे भेदः, असम्बन्धे सम्बन्धः। सा- पतिशयोकिः। पत मेदेडभेदो यथा मम- "कथमुपरि कलापिनः कलापो विलसति तस्य तलेऽष्टमोन्टुखणडम्। कुवलययुगलं ततो विज्ञोलं तिन्नकुसुमं तदध: प्रबालमस्मात् ।" (ष) (व) विषयसेति।-सूरयः-विर्ासः, विषयस्-प्रस्तुतख, चनुपादाने- चम्रयोगे भपि, तवा उपादाने-प्रयोगे चवि, चथ:मरषमातेष-चपयषंमावेष, विषयस्ेति शेष: निगोषलं-निगरथं, प्रचमते-वदन्ति, निगरय मेवाध:बरष- मिति फलिताथं:। (म) वडेदानाह, भेदे पवि।-सा-पतिशयोति:, मेदैवि बमेद:,-भेटे सत्यपि चभेदप्रतिपत्तिरित्वर्थ:, एवमर्रषि; सम्बन्वेषि चसम्बन्धकपा, तड्िपर्थ्ययौ- तवोविंपरोती, पमे दैडपि भेदृकपा, चसम्बन्वडवि सम्वध्वरपा 5व्घं:, तथा काय्यहेतो:,
यथा-पूर्वोत्ययने परोत्पत्रत्वारोप: परोत्न्े पूर्वोत्पन्नत्वारोप: इत्यभयस्रप: एवं. प्रबार, क्रमोत्पन्ने व समवाशोत्यव्रत्वारीप: इति द्वितीय: प्रबार:। चखडारस्वख- वारा पवि-"सध्यवसधितप्रायान्ये त्वतिमयोति:" इत्यभिषाय "सध्यवसाने वयं सभधनति, खरपं विषयो विषयी थ। विषयस्य कि विषयिचाइन्तनिंगोधले सध्यम- सायम् सरुपोत्वानं, तव सध्यत्वे खकपप्राचान्यं, सिदत्े तु अध्यवस्धितत्वप्राषान्यं, विषयम्रायान्यमध्यवसावे नैव सन्यर्वत, बध्यवस्तितप्रचाना एव पतिभयोति:। पछात्र पथ प्रमार :- भेरे बमेद:, घमेदे भेदः, सम्बन्धे पस्न्नमः, चसम्बसे
Page 914
दथम: परिच्छेदःर [o42]
भत्र कान्ताकेथपाशादेः (स) मयूरकलापादिभिरमेदेनाध्य- वसायः। यथा वा-"विश्नेषदुःखादिव बडमौनम्"। भतर चेतनगतमोनित् मन्यत्, प्रचेतनमतं च बन्धत् दवति हयोभेंहे डप्यमेदः । (ह) एवम् (क) -. "सहाधरदलेनास्या योवंने रागभाकू प्रिय:॥ अवाधरस्य रागो लोहित्यं, ग्रियस्य राग: प्रेम, इयोरमेद:। पभेदे भेदो यथा- "शन्य देवाङ्गलावसमन्या: सौरभसम्पदः। तस्थया: पद्मपलाशाच्या: सरसत्वमलौकिकम्। (ख)
दिर्शोब्य:, कलाबिन:,-मयूरख, बबापः,-वह, कथम् इति सबंद्र योज्यम; बसापस पुष्कवर्ततित्व सबंत टट्टम्, दह तु उपार कयामति भाव:, (केश्रवथंननिदम्) तख-कवापथ, तले-पधः, सट्टम्यासिये: इन्दुखखं-चन्द्रमकलम्, चष्टम्या तियो कि चन्द्र: प्रष्ाभि: बलालि: सम्पन्नी भर्वात, तख्ात् बद्धंबन्द्र दर्थ:, उपचारात् वस्मटप्तमिति भाव:, विलवसति-विराजत, (भाखवर्यंनमिदम) तत्षः, -तम्मात्, चध इति शेष:, विखोलं-चपलं, कुवलययुगलं-नौबोत्पलडयं, राजन इि शेष:, (नेवह्यवर्णनमिदम्) तदयः, - तव्मात् बथ:, नेवीव्यसतले उत्ययं:, तिखकुमुमं, विराजते उतति श्रेष:, (मासिषावयंनमिम्) बस्ात-तिखकसमात्, चप उति पेषः, प्रवालं-नवपख्मवं, आतोतति शेषः, (बोछव्षनमिदम्)।सव
नियन्नामदारोपषपासुदाहरति-यथा वैति। चव युमपहततितयख सवार्धीय
पवेति।-चेतनगतं मौनित्वं वचनाभावकपम्, बचेतनगसख् ध्वन्यभावकपम्; पाये भति:, द्वितीये लचषा, ताम्यामेकदैव उमयसुपस्ाप्यत सेषेष।
मिति।-बब इ्योरम्यं कत् नियन्धन काय अ्धनत्वरपातिशथोिरब धेया।- (स) बमेरे भेदमुदारतति, पव्पदिति।-तखा: पअपसमास्यायदा सा-1
Page 915
[000] साहित्यदपंय: ।
सम्बन्धेडसम्बन्धो यथा- "मख्या: सर्मावधी प्रजापतिरभूच्न्द्रो तु कान्तिप्रदः ? मृङगरेकरसः सयं तु मदनः ? मासो तु पुष्पाकरः ?। वैदाभ्यासजड़: कथ नु विषय व्यावटत्त कौतूडचा निर्मातं मभवेव्सनोहरमिदं रूपं पुराषो सुनि: ?" ।(ग)
-गुथपरम्परा:, चथ्ता :- पसावारख: 5वयंः, एवोत पूर्वतान्वेति; तथा सरसत्वं -रसिवत्वं, रसवीसत्वनित्यय:, चठोकियं-सोकातोतम्, चन्यदेवैति यावत्। चव्र भमिव्रमपि चड्खावस्ादियं मिन्नत्ेनाध्यवछीयते। (न) सम्बन्धे वसम्बन्धसुदाइ्रतति, वखा पतति।-एवंगों इहा पुररवसो पितकंपर्यनमिदम्। बखा:,-सवंश्या:, सर्गय-उत्पत्तेः, विधि:,-विषान तब, मृष्टिकमंत्रीबयं:, चन्द्र: व (इदं बितरने) क्ार्निं-शोभां, सोन्दर्य्यमिति याबत्, प्रद्दावोति तवाभूतः, (चन्ट्रध कानितमवलात कानिसदत सभ्ाव्योत्तम) प्रणा- पति:,-सश, चमूत : पन्द्राख्यंष प्रणापतिना अन्दर्यमुत्यादितमिति बाबः; एसारख एक:,-मुख्यः, वसो इसी यस तथारविक: मदन:,-वामदेवः, खयं ज -साबात् खनु, प्रणापतिरभूत ? दबन्वयः; चथ्चवा कयमेयं कुक्षुमवत् चक्ाना कौकुमार्य्यमिति भाब :; पष्पाषामाकर तवामूत :- वासन्त:, भेव्र इत्यबं:, मासः न अनापतिष्भूत् ? इति पूर्वतोजन्वेति: यहा-पक्या:,-सवंश्या, सर्गविषो चन्द्रो व रान्तिप्रद :- वैन्दव्याचायकः, प्रजापतिषभूत? किंया मसारमानपरः खस्न मदनः काम, कान्तिषदः प्रजापतिषभून? पाहीीखत् पष्पावरः उपचारासेवाख्यः, खत्तु मासः बान्तिर्म्रेदः म्रजापतिष्भूत: (सौरम्यसौक्कमार्य्यांसदत्वमव संतुर्बोध्यः) चथ म्रामिद- त्वाच निर्रेतुकववदीष :; यहा-अव्रारेकरसः" दति सैवस्यापि विशेषणं, तथ् वासन्तमासत्वात् वसन्तत व सरोहोपकतवात्। नत मरसिर्ड प्रजापति तथाऽमवचार्य् विमन्मेवं कस्पसे? इ्याम्रव्ाह, वेदेति।-वेदानाम् चम्पासंन-पुनःपुनस्तशेनेण,
यावत् यामव्यापारानमित्त पति भाय:, चत एव विषयम्बी व्याडवं-निशस, गोतूसखम्-बोतुक यथ तथाभूत:, पुराषः-उह., चत एव विवाय इति यावत, मुनि :- नननशीष:, नारायय-नषि: 5बब, [एवन सट्टियमि चिशेकायत्वं नाधोवि सूचिकम्] वडिनेवाटमएपसटिंग सवलोवि भाब :; इदम्-र्बुदमं, मनोहरं
Page 916
दथम: परिच्छेदः।
पत पुराणप्रजापतिनिर्माण सम्बन्धेऽप्यसब्बन्धः। (घ) भसम्बन्धे सम्बन्धो यथा- "यदि स्वान्मएडले सक्मिन्दोरिन्दोवरटयम्। तदोपमोयते तस्या वटनं चावलोचनम् ।" (ड) भत्र यथयथंबलादाष्टतेन सम्बन्धेन सब्भावनया सम्बन्धः। कार्य्यकारणयो: पोर्वापर्य्यविपर्य्ययय दिधा भवति-कारषात् प्रथमं कार्य्यस्य भावे, हयो: समकाललवेन च। (च) क्रमेण यथ-
-शैन्दप्यांतिशयेन सर्वेषां पेतोडतेरवषंसमिति भयः, कप निर्मास-रववितुं, वर्ष नु-जेन प्रवारेय, केनोपायैन वा, प्रभवेत ?- समर्वो सवेद ? पुरा बिसव नारावर्कं अगवन्तं तपःपरं विधोक, तपसा विजिन्व खर्माधिपत्यमयं बामयते इति वसेः देवेसं तपसी निवसंथितुं सवमन्तासुरखः नामदेव: चातप्ः, स प त्मबधे बसन्तीन व्वपभावे प्रदर्मनिते पसरस्ः प्रवर्तितवान, ताम्र खविखासनेमवेम सें सोड- बितुं पठ्टत्ता वि यदा न प्रम्मन्ति स, तदा मौताला: सन्नोषबितुं भगवान् नारायय: खकोबाटूरोरनेक्ा बहुतसौन्दर्य्या बसरस उद्राव्य ता व्रहोतुमाज्जम- बानू, ताथ तासा यामेवामादाथ निर्जम्म:, सैवेयमुवशौति पौरायिकी गात्रा- डवानुसन्येश। इदं वाव्यपकाशे एडसन्टेरोदाइरयलेम उपम्र्स, तन्मते विषे- निंर्भातृत्वव्याहत्तिवपि संभयितवेति न निशयान्तत्वमख्य इति प्रेयम्। ना्टूसविक्रोडितं संतम्। विक्रमोवंश्या: पद्ममेवन्।. (घ) बव पुरा्ेति।-एवच पुरायमुनेनिंर्माटलेपि तदनिर्माळत्वसम्बन्ेनो:
(ङ) यसम्बन्धे सम्बन्धसुदाहरति, यदोति।-वदि इन्दो:,-बन्द्रस, मसनी -बिम्बे, उन्दीवरहर्यं-नौतीतवयुगसं, सर्त-युरं, खात, तदा तथा:,-वान्तायंद उव्वयं:, चावयोयनं-पाडणी-मनोडरे, खोचने-नैवे बब ताटथं, सन्दरनधर्ण- समन्वितमित्र्य:, वदनम् उपमोयते, सेन्दरोयसडयैण चन्द्रमण्लैनेति भाव:। 5यं-
(-) नन्विन्दीवरतयसेन्टुमखले व्यततिरेयप्रतोतिरैय जायते, सर्थ सन्पन्ाष्यं
Page 917
10827 साहित्यदर्पप: ।
"प्रागेव परिणाचोयां चित्तमुत्कलिकाकुन्तम्।
"सममेव, समाक्रान्तं इयं दिरदगामिना। तेन सिंहामनं पिता मण्डलञ् महोक्िताम् ।।" (ज) एष्ट केचिटाहुः, "केशपाशाढिगतो लौकिकोडतिशयो
वहतेन-चारोवितेन, सम्बन्ेन-पढाथॅन, दन्दीवर संयोगेम इम्बबः, सभ्भावनया- चध्य वसायेण, सम्बन्धः, गह्ाते पति शेष :; उन्दीवरासम्बडमि वदनं तम्ष्कत्वे नाध्यपमोयते पति भाव: । वदयंप्रयोगे एवायं प्रवारः सन्रवति, चाहार्थ वव मम्यन्याध्यवसायः सत्वाशयः । चत एवोकं बाव्यप्रकाशे-"यदर्थोत्री य बल्पनम्"
(इ.) सरवात प्रथमं कार्ययस भवमुदाउरति, प्रागेवेति।-हरियाचीर्थ
गाकलं-व्यापं, जातमिति शेष:, पसमात् छाडम्रा-प्रफज्ः बक्षाना रसाखानाम्
बकुषनामाससुकलानास, त्रियः जाता दति शेष: । बबोस्कसाया: कारचात् मकुलर शालमुकृषत्रोषासुहेदात् प्राक्ू कार्यम्य उत्कसारूपस उत्पति: । प्रफुल्ल- बयुसर साखाटोन् अवलोक उरियालीयां मटनोदिल्तया सेतोष्याकुलखं यु्श्न, िम्तु पासा प्रफुन्नमकुलायमलोवनस: पूर्वमेय बज्चातं, तेन काय्यकारययो: स्ुर्ट
(न) सममिति।-दिरद:,-गज:, तव्त गमनशोलेन, तेन-रघुषा शसयं: पिवा-पितसन्बन्त्रि, वितुवागसमि्म:, सिंहासनं महोचितां-राता, मखलं- पकस, ["बखिलं चारिमण्दलम" पति पाठ-पतिसं-समसम, बरोश-ब्रमुर्ष, मखलं-राज्यसेखर्थः] .पुति एयं. सममेय-एकमामसेक, समाक्रानम्-बाषढं
शव्तिं व्यज्ते]। वैचिस-"सममेवेववदिहितोयप्रकादः "पुनीति चार्मिं तमुते क्ोनिम दलिव्न समुचयालसाइसेव विजस:" इति बढ़नन्ति, तत् ; विरुषनब्दाम्यामेव कियशेयपादाने कि समुखथसोक्ादात; एमस राजमख्लान्मपडपस पारपजा
Page 918
दथमः परिचाद:।
इति, तब ; तवापि घन्यदङ्गतावसयमन्यत्वेनाध्यवसोयते। तथा हि "भ्रन्यदेव" इति ख्थाने"अन्यदिव" इति पाठे अध्यवसायस्था- साध्यत्व मेवेत्युत्प्रे चाइङ्गोक्रियते। "प्रागेव हरिणाचीगाम्" इत्यत्र वक्कुनादिय्ोगां प्रथमभाविताऽपि पसाड्कावित्वेनाध्यवसिता, पत एव परवापि दवशब्दप्रयोगे उत्प्रेकषा। एवमन्यत (भ)। पदार्थानां प्रसुतानामन्येषां वा यदा भवेत्। एकधर्माभिसम्बन्धः स्ात् तदा तुल्ययोगिता :· १(। (ज) अ्रन्येषाम्-अप्रस्तुतानां, धर्मः-गुपक्रियारूपः। उदा- इरगम्- "अ्रनुलेपनानि कुसुमान्यबला: अतमन्यवः पतिषु दोपशिखा: । (क) दड केविदाहुरिति।-बवापादिभिरध्यवसाये, विवाचत पतति शेष:,
नतरख्य मिन्रतवेन सध्यवसायरूपत्वासन्तवादिति भाव:। एवमन्यवापि यथायर्थ सेयम्। पन्वदिति।-पतिभयप्रतीतये एतध् केरैव मेद: तब अध्यवसोयते इत्बयः। तथा होति। -निरुताष्यवसायखोकारे अनुभवसिद्वोत्प्रेथा न खवात् इतति भावः। चन्दिरवेति
श्रोषामिति।-ववमुख्ाविवाया: पत्ाङ्काविताि पुर्वभावित्वेमाध्यवसितति बोष्यम् एवमिति-एतदिश इत्यब:, बन्चत-उदाइरपान्तरेडव, तोयचतुथप्रकारयोर- व्यासुाद्वारो बोडव्य: इति भाय :; तवा द्ि-ताटमरुपस निर्माता विधि: बनिमांत
जात्।
Page 919
[oon] साहित्यदपंय:।
समयेन तेन पिरसुप्तमनो- भवबोधनं सममबोधिषत।" (ट) बवं स््यावर्णनस्य प्रस्तुनत्वात् (ठं) प्रस्तुतानामनुलेप नादोनाम् एकबोधमत्रियाऽभिसम्बन्धः । *त्वदङ्ग मार्दवं द्रषट: वस्य चित्ते न भासते। मालतोगशरमललेखा-कदलोनां कठोरता ?"॥ (ड)
वन्दनादोनि एत्ववं:, कुषुमानि-मात्यादोनि, तथा पतिषु-भततषु, अत्षमन्यब:,- मानवत्यव दघं :. चमखा: -नाय्े:, तथा दोपशिखा :- दोपज्वाखाय, दतयेतानि सर्वापि चितं सुक्षम्य-पूर्व सव्मख, मनोसवस्-वामन्य, वोधनम-उद्ेपनं यािन्
पति भाष:, एमं-सदैव, वबोधिषत-वोवितानि। प्रमिताचरा उत्तम्। तह्रबर्द
अवि प्रस्तुतत्वम् उथ्चभिप्रायः, एवं क्ि गन्वमात्यादोनां प्रस्तुतानामवबोधनकपैकध्म- सन्बन्ध पति तुष्ययोगिता। एवा च-गन्यमाल्य सम्वादनखोमनप्रसादददोरपशिखो
प्रयोत्िरेका, तथा सप्मनीभवबोधनमिति क्रियाविशेषयसामध्यांत सममिति यौग- पदामिषानाष् मनोभव बोधनया कार्य्य क्ार यसूतयोसतिपय्ययरपा बपरा, तद्भया-
सरर पवि मिनाषादव:।
['तटस्मार्दवम्" इति पाठान्वं, तब-तखाः चज्ानां मार्दवं-सदिमा, तन्तवी- न्म। "म सोक्ान्यवनिष्ठाख ब्र्यंतनाम" (एशट्ट पा०) इवि सुबेब षध्ा निषेबात दितोया। अचित् समसनाठोडपि हृश्वते] दरष्:,-पख्वत शवबंः, वख, नमल
शाछानानियय:, बठोरता-वार्यंशं, न भसती ?- न प्रतिमाति : अवि तु सरय-
Page 920
दशम: परिच्ेद:।
इत्यव मालत्यादोनामप्रसु तानां कठोरतारपेकगुप- सम्बन्ध:। एवम्- "दानं वित्ताटतं वाच: कोर्तिधर्मौ तथाऽडयुषः। परोपकरणं कायादसारात् सारमाष्रेत् ।" (ढ) चत दानादोनां कमभूतानां सारतारपैकतुपसम्बन्े एकाहरण क्रिया सम्बन्धः । अप्रस्तुतप्रस्तुतयोर्दीपकन्तु निगद्यते। अथ कारकमेकं स्यादनेकासु क्रियासु चेत।०१।(ग)
सख्क्षः। यतत "कम वर्णनोयतया नायिका प्रस्तृता, माखव्ादोनां तूपमानतवेना- प्रसतुतत्वम पएतं त्ववागोशेः, तथायं भावः,-नाययिकां प्ररुब माखवादीना- ममसतुतानां कठोरलाडपेब एकेन धर्मेच सम्बर: इति।
राय-ईषन्सारो यव तव्ादिखर्य:, न तुन सारी यबर तथ्ात्, तवाइसनवात्; वस्तुनः दति श्रेष:, सारम्-उस्कूट्टाग्म, चाहरेत-सडसौधात्, तथा हि- विनात-पनात्, वस्ारारहिति श्रेष, वित्तम्य दानैवप्रबोजनचात्, दानं, सारमिति सवमान्वेतव्यम ; बसाराया: वाचः, बायोडसारत्ख्ष सतयपरत्वाभावे, ऋतं-सतम, आायुष :- जोवनखालात्, वसारादिति शेष: नौतिषमों, "वेन कोतिवमों बा भोपाजितसय नोवनं मरनादषमम्" इति नयैन जोवनस्य शींचमेंकफवत्व- मूछं, तथा बाधान-देशान, परोपवरणं-परैवामुपक्ारम्, चाहरेदित्यन्वत्रः, बन्बवाडख वैफस्य, "कायेन वाचा मनसा व ये नयाः परोपकाराय सदैव दोचिता:। स एव चन्चाय् त एव जोविता:" उत्यायुकदिशावसेयम्।
मुपाती वर्मोसनतां नयनोति तबोक्षम; वहा-दोव इष दोपरणं [संभायें बन्। दोपतुच्यलं कि प्रसुतापसतुतामासयलवेम सेयम्] निनसती। मद कमवलिय सुखं मनोश्म्" शववादी अतिव्यापि: इति चेत्, न; साम्यवाचदपदालावे सतोब्रख्ा विषय शोबल्ात; एवं वैश्व्म्योक्यलावे सतोत्यपि नोप्यम; तैन "त्वं बमुद्रब दुर्बा रौ मसवसो सतैअसी। बथन्तु युषयोभेंटः स जऱता पटुर्संबान् ।" इवादि
Page 921
[004] साहित्यदपंय:।
क्रमेप उदाहरणम्- "बलावलेपादघु नाऽपि पूर्ववत् प्रबाध्यते तेन जगब्जिगोपुणा। सतो च योषित् प्रक्ञतिस निवसा पुमांसमस्येति भवान्तरेष्वपि।" (त) भव प्रसुताया: नियलाया: प्रज्यतेरप्रस्तुतायाय सत्या: योषित एकानुगमनक्रियासम्बन्धः । "दूर समागतवतत त्वयि जोवनाथे भिवा मनोभवशरेग तपस्विनो सा। उत्तिष्ठति खपिति वासग्टर्ह लवदोयम आयाति याति इसति खसिति लगेन।" (घ)
व्यांरेकाडारे नातिव्याप्तिः। प्रद्ादान्तरेय दोपवमाड़, सर्येति।-चब-बिंबा, चेत्-यदि, चनेवास क्रियास एकं बारकं सम्ब्द खात्, तदापि दोपरक खादितय:। (त) प्रथमं दोपकमुदाइरति, वसेति।-निगोषुषा-नयेक्कुना, तेन-मिप. पाखेन इत्बबं:, वखावलेपात्-सामथ्यंगवात्, बघुनावि-पञ्चिन् जन्मनि धपि, पूर्ववत्-पूर्वणन्मगोव, जगत् प्रवाध्यते-प्रपोद्यते; तथा दि-सती-साध्वो, वोषित्र-खोष, निशखा-सुहढ़ा, कदावि चनपाधिनीत्र्यः, प्रळतिय-समाष्य, [चय चकाराधिक्य समुचया्धम, एतेन प्रस्तुतायाः प्रळ्तेः चप्रस्तुतायाः सत्याय "सभ्येति" इत्येबया क्रियया सम्बन्ध: सूचितः ] भवान्तरतु-जन्मानरेषु धवि, पुमामं -अन्पान्तरोषात्रयभूतमिति भाव:, सभ्येति-प्राप्तोतति। तथा प मनु:,-"पातं या नाभिषरत मनोवाक्वावसंयता। सा भर्भुलोंकमाप्रोति सांङ्ि: साध्वोति चोचते ।" पति। ["सतोष बीषित् पळति: सुनिसत्ा" पति श्िश्नपासवचठृतपाठे उपमामीप- मेथपुरस्क तोडर्षान्तरन्यासाबडार: ]। वंग्रव्यविलं हत्तम्। मिस्रपाठमचसेदं पद्मम्। (प) द्वितीयं दोपममुदाहरति, दूरमिति।-दूतया नायकं प्रशुन्तिरियम।
मिन्ा-विदा बती, वचेन उतिष्ठति, खपपिति-निद्ाति, लदोयं-तब उव्यं:,
Page 922
दशमः परिच्छेदः।
दुर्द मम। अलैकस्या नाधिकाया उत्यानाद्यनेके क्रिया- सम्बन्ध:। i.
पतर च गुगक्रिययोरादिमध्यावसानसङ्गावेन वेविध्य न लच्चितम्। तथाविधवेचिवास्य सर्वतापि सहत्त्रधा सभ्नवात्। प्रतिवस्तूपमा सा स्याद्ाक्ययोर्गम्यसाम्ययोः । एकोऽपि धर्म: सामान्योयत निर्दिभ्यते पृथक ०-(द) यथा- "धन्याडमि वेदर्भि ! गुणेरुदारेः यया समाक्कष्यत नैषधीडपि। एतः सुतिः का खलु चन्द्रिकायाः
वासन्टदम पायाति-भानक्ति, याति-गच्छति, रमति, सस्विति-निश्वासान् वनतति। ["गोवनाथ" पति पाठान्वं, तथात्े-हे जोवनांथ! पति सम्ृतिः ]। वसन्ततिखकं वृत्तम्। यथा वा-"सिय्वति कूर्षत वैद्वति विषसति निभिषति बिशोष् यति तिर्य्यक। चन्तर्मन्दरति चुष्धितुमिकति नयपरिषया बधु: जयने।"
:(द) प्रतियसूपमानाड, प्रतोति।-गम्यं-प्रविधानवेदं, साम्यं-साटसं
(तेन "पम मनोग रुपिए: म्भाङ़:" इ्बादो नातिव्यापिः तंव बाक्याथथरपमानोय नेयमायप्रथ्ययाभावात्। "प्रकाननते मुखं तम्वाबन्दरमा दोप्यते यवा" इ्ब्यादुपमा- वारचाय गम्येति; न चाव प्रागुशरोत्येववाकयात्वमेवेति वाच्चम, चत जम्य उत्ुपा- दानादेय तब तथा चल्पनात, चन्चवा भिन्नवाक्ये उपमाप्रसत्यलावैन प्रतिवसुपमेव न मात्)। दश्टनवारषायाड, एकीडपोति।-एकीडषि ["एकरूप: कचित् क्ापि भिन्न: साधारणी तुखः एत्शदिमा म्रापथ्य निद्रसामान्तवर्मंख व्यवक्ेद: पुर्वमत्न- गब्दाषां, तेन दोपकम् व्ययंक्केद:] सामान्य-साधारः, वर्मः,-गुपनियारपः,
वर्था तवाभूता, खात्। (र) पम्पादसोति।-दमयकों प्रति इंडओ्लोशिरियम्। वैदर्मि !- हे विदम-
Page 923
[ooc] साह्ित्यदपंयः ।
पत्र समाकर्षणमुत्तरलोकरणस् क्रिया रकेव, पौनवत्य- निरासाय भिवनवाचकतया निर्दिष्। इयं (न) मालयाऽपि हश्यते। यथा- "विमल एव रविविंभदः शभो प्रक्तिशोभन एव षि दर्पण:। प्रिवगिरि: शिवहाससहोदर: सइजसुन्दर एव दि सब्जन: ।" (प) पत्र विमलविशदादिरर्यत (प) एक एव। वैधस्येग (ब) यथा-
राजमन्दिनि! दमबन्ति! त्वं चन्धादसि-साधुवादार्डांडसोत्ययं :. यया, त्वयेति श्रेष:, नैषचोडवि -- निषचाचिय: नवीऽवि, उदार:,-मड्ः, गुण:,-सौन्दर्थ्यादिभिः, समाहाथ्यत-सम्यक् ब्ाडट्ट इत्वर्यं :. [समावर्षपतियायाः बरयत्दरोपयोगितया गुथपदं त्रिट्टं, तेन गुणैदिव गुरेदित्युपमा व्यज्यते ति बोध्यम्] चन्द्रिषाबा:,- व्योस्साया :. इतः,-पद्मात पचिका, खुतिः,-महिमा, याखन्न ? वत् पश्वि- अवि-ससुद्रमपि, उत्तरवीवरोति-चपखयति। उपजाति: उत्तम्। दर्द नैषचीय- परितख पदम्।
विमित्रवाचयलवेन। दयं-प्रतिवसपमा इत्यय: । (प) विमख हति।-रवि:,-सूर्यः, विमव: एव-सच्छः एव, प्रबाश्मय एव पति यावत, बमो-चन्द:, विगद:,-उब्वनः, द्पम:,-सुपुरः, पम्रतैः,- समावात, शोमनः एव, शिबस गिरि:,-पर्वतः, बैखास इति बावत्, शिवम्य सासम्य प सरोदर,-सटभः, सजन:,-सत्पुरुष:, सहजसुन्दर:,-प्रज्त्या साधुः एव, अप- तीति शेष:। यमा वा-यदि दहलनखोडन बिमहुतं! यदि व गौरवमद्रिपु सिं ततः ?। सबचमन्यु सदैव महोदमें: प्रळतिरैव सतामविवादिता।" इति। (फ) नन्वम प्रतिबाकय वर्मभेद एवं, सर्ध प्रतिवसूपमा? शचत बाड,
तात्व्यंब खाहेमत्यकपेताथंदरोषपतमिति भाय:।
Page 924
दगम: परिच्छेद: 1 [oo2].
विनाऽवन्तोनं निपुणा: सहभो रतनमगि।" (भ) हष्टान्तस्तु सधर्मस्य वसतुनः प्रतिबिम्बनम्॥७१६॥ (म) सधर्मस्येति प्रतिवसतुपमाव्यवच्छ्ेदः । पयमपि (य) साधम्यं- वे धम्याभ्यां दिषा। क्रमेष उदाहरणम्- "सविदितगुणाऽपि सत्कवि- भणिति: कर्णेषु वमत मधुधाराम्।
इरति टशं मालतीमाला।" (र)
(म) चकोय्य इति।-चकीर्थ्य: एव चन्द्रिकाया:,-उपचारात् पन्द्रमक्चषात् सरन्या: सुषाया:, पानकमंदि-पानक्रियाथां, ["चन्द्रिषाषामकमषि" इति पाठा- नरेडप्ययमेव धर्थ:। पाचाम:, - पानम् ] चतुरा:,-निपुषा:, पवनतो:,-पर्वान्- देशेग: कामिनो:, बिना-मिद्ना इत्वर्यंः, सुहभः,-सुन्दर्थ इत्घंः, रतनमनि- सुरतविखासे, न निपुथाः। चतर चतुरा इति न निपृषा पति विपरेतचर्मत्वम्। (म) दष्टानमाइ, दश्न्त पति।-सवर्मंस्य-समानचर्मवतः, सटभष्येत्यर्थ:
(पवापि "वाकययोः" इत्यमुवर्सते, तेन "अज्वापवर्नितैः" दवब नातिव्यातिः, पक. वाक्यल्वात) दष्टान:। (य) सथमंस्त्रेति।-चव धर्मस्य साम्य न तु एथरूपलं, प्रतिवसपनायाम्
(रर) पविदितेति।-सरता बयोनां अविति :- वाषी, पविदितगुषा चपि, पयंदोधविरदाटिति भाय:, कणेंषु मधुवारी वमत-उद्गिरति, माष्ठ्व्यादिगुच- सम्पभेदिति तातये, मावतोमाखा चनािनत :- बप्राप्तः, परिमितो बखा- साहयो अपि, दश-नेवं, इरतत-षावर्षति, शौन्दर्व्यातिभयादिति भाव :; पद्र मधुधारावममस्य नेमहरयय्य म नैवकूपलं, परं प्रविधावेन गम्यसाम्यत्वमस्तौति द्रश््व्यम। चार्य्या इन्दः। वासवदत्ताया: पसमेतम्। यमा वा-"तयि हृख एव तखा निर्याति मन्धे मनोभवज्चवितम्। चाधोके हि हिमांभोरविकसि रुषमं कुमुरखा: ।" इति।
Page 925
[or0]: साहित्य दरपप:।
"त्वयि दृष्टे कुरड्राच्या: संसते मदनव्यया। : दृष्टाऽनुदयभाजोन्दो ग्वानि: कुमुदसंहतेः।"(ल) "व सन्त ले खे क निबद्भावं : परासु कान्तासु मनः कुतो न: ?।
मधुव्रतः काङगुति वक्ञिमन्याम् ?"॥ (व) दृदं पद्यं मम। पत् "मनः कुतो नः ?" इत्वस्व "काइति वल्निमन्याम् ?" इत्यस्य चैकरूपतयेव पर्यवसानात् प्रतिवस्तूप- मव। दृह तु कर्णो मधुधारावमनस्य नेत्रहरणस्य च साम्य- मैत, न तु ऐकरूप्यम्। अ्रतर समर्थ्यसमर्थकवाक्ययोः सामान्य- विशेषभावोऽर्यान्तरन्यासः, (श) प्रतिवस्तूपमादृष्टान्तयोसतु न तरथेति भेद:।
(ब) त्वयोति।-तयि टष्टे सति कुष्मात्या,-इरियनेवायाः, मदनव्यधा - अरपोड़ा, संते-मशति, नश्यनेति यावत, [संसन अथःपतने" दूवख
नेवविषयोकरता। बव मदनव्यंबासंसनत् म्लानिदर्भनस् व वेपरोत्ेन प्रविधान- गम्य साम्यत्वमस्ति, सन्तोषविवोधित्वात्; बनगोः स्त्वासत्वाम्यां वैधम्यंम् इति बोध्यम्। सोषम्न्दः,-"शोके वछठ गुरु जैयं सवत सघु पत्चमम्। द्विषतुपादयोर्क्खं गुरु सतममन्बयी: ॥" इति व तह्जचथम्। .(व) वसन्तेति।-वसन्तलेखायां-तदाख्यायां वान्तायाम्, एवनिवडमावं- केवलानुरतामितयय:, नः-पलाक, ममः,-चेतः, परास-बन्यास, बानतासु- रमसोपु, कुतः ?- वस्ात्ः चभिव्वाषि भवेदिति शेषः, प्रफुख्नायाः .- विषसि- ताया: मम्ा :- मछिकाया: मपुखम्पट :- रससुन्ः, मधुव्रतः,-धमरः, धन्वाम् -पपरां, मनिकाडतिरिकानिखयं, बतिं-खता, वाङृि-बभिख्षरषति, बिम:
कतना गंगो चेत" इति।: (थ) दूह तिति।-प्रोतिशनन एव पय्यमद्ानात् ऐसडप्यपि म्ोतेर्वेदसखानूड्
Page 926
दशमः परिच्छेदः।
सन्भवन् वस्तुसम्बन्धोऽसन्भवन् वाऽपि कुत्चित्। य त्र विम्बानुविम्बत्वं बोधयेत् सा निदर्शंना।७२०।(ष) परथ सभवटसुसम्बन्धनिदर्शना यथा- "कोडव भूमिबलये जनान् सुधा तापयन् सुचिरमेति सम्पदम् ?। वैदयन्विति दिनेन भानुमान् पाससाद चरमाचनं ततः ॥" (स)
रवेरस्ताचलगमनस्य परतापिनां विपव्याप्तेस् विम्बप्रतिविम्बभावं बोधयति। असन्भवद्दसतुप्तम्बन्धनिदर्शना तु एकवाक्यानेक- वाक्यगतवन डिविधा। (ह) तत्वैकवाक्यगा यथा-
समथ्यंक्-ृढ़ोकषार्य्यक, समर्थषाम्य-दढ़ीक्षारकम्थ, वाक्यदयष्य इत्यर्थः । सामान्य- विशेषभावे परति-एमयोरेकम्य सामान्यतवे सपरब्य विशेषले दमथः। प्रति- वक्षपमादृष्टाकयोस्तु न तथा-न सामा्न्यविशेषभावः, न वा समर्थ्यंसमथेकभाव: रतति बसासतो भेद: । (ष) निटर्शनामाइ, सम्भवत्विति।-कुवचित सन्वन्-पवावितः, कुव्रचिड्ा
मानोपमेवभावनित्य:, बोधवेत्, व्यअ्रनया इति शेष :. सा निदरशंना। च्रम्द्गार- सर्धस्कारेप्ाए्टतं-सन्नवताऽसभभवता वा वस्तुसम्वन्धेन गम्यमानं प्रतिबिम्य- दरषं निदर्शना" इति। (स) कोडवेति।-चब भूमिषखये-भूमखले, कः,-जमः, जनान- पोशान्, मृया-निरबष, तापसन्-पोड़घन्, सुचिरं-दोघश्ाखं व्याप्येत्वय :. सम्पदं-श्रियम, एति :- प्रप्रोति: न कोपोत्यय :; मानुमान्-सूर्यः, दिनेन- बड्ा, इति वैदयन्-पापधन्, ततः-दिनाने 9वर्थ:, परमावलम्-बसापदम, बासवाद-प्राप। इन्द्रवजा हज्रम्। (ह) पवेवि -ईटमयंज-उत्तरपार्थस, पूर्वाबनिर्दिंटसत्वर्ष:, वेदन- सा-11
Page 927
साह्टित्यद्पणः ।
"कलयतत कुवलयमाला- ललितं कुटिल: कटाचविचेप:। पधरः किसलयलौला- माननमस्या: कलानिधिविल्तास्षम् ।" (क) पत्र पन्यस्य धर्म कथमन्यो वद्ृत्विति कटाक्षविचेपादोनां क्ुवलयमालाऽडदिगतल लितादोनां कलनमसभवत् तज्ञलितादि- सटशं ललितादिकमवगमयत् कटाक्षविच्षेपादेः कुवलयमाला- देश विम्बप्रतिविम्बभावं बोधयति। यथा वा- "प्रयाणे तव राजेन्द्र! मुत्ता वेरिमृगोद्शाम्। राजर्हंसगति: पञ्मामाननेन अशिद्यृतिः।" (ख)
परमायखप्राप्तिकपं कर्म तहत्वात-तच्कालित्ादित्यय:। स च-वैणक्रियान्वय:,
प्रत्याययति। न सन्धवन् वस्तुष्म्बन्धो यव ताटभी या निदशंना सातुपकवाक्ाच्च पनेकवाकास, तानि गता, तस्या भावसख् तेन, एकवाक्यगतत्ेनानेववाक्यगततवेग चेति मिदयमाना दिविधा।
सवरः विसलयस-पमवख्, लोषां-ग्ोभां, तथा बाननं कवानिषे:,-चन्द्रस, विखासं-वियमं, वसवति-वारयति। दड धर्मधर्मितोरूपमावल्पनम्। गीति- सकुम्दः । (ख) धर्मयोदपमाकल्पने निदशंनाखठ्ारमुदाहरति, प्रयाषे उि।-४ राजेन्द्र! तब प्रयामे-युद्धयाबार्या, वेदियां-श्रवथा, या मृमोदृन्:,-कामिन्य: ताथां, पद्मां-चरपाम्मां, राजहंसगति:,-राजहंसाना गतिरिति तथोत्ता, तथा ग्ाननेन-सुखेन, पग्रिदुति :- भग्निन :.- चन्द्रख, दुतिपिति तथोक्ता, सृक्षा- व्यका; त्वक्षयात् पलायमानेवु वैदिवु तेषां या रमय्यस्तासामपि तानदु पजायने कसंव्यत्वे वाजडंसानामिव मन्दं मन्दं गमनं, सुखख प खानलवे चन्द्रधेव तम बौन्दर्थथातित्वं विनशमति भाष:।
Page 928
दशम: परिच्छेद:।
तयोस्तत्म्बन्धः (ग) कल्पाते, स च प्सभवन् राजहंसगतिमिव गतिं बोधयति। प्रनेकशाक्ागा यथा- "इदं किलाव्याजमनोहरं वपु- सतप:क्रमं साधयितुं य पच्छति। त्रुवं स नोलोत्पल्तपत्रधारया पमोन्तां केत्तुमषिर्व्यवस्यतति ।" (घ) यत्तच्न्द निर्दिष्ट वाक्य र्थंयोर मे देनान्वयोऽनुपपद्य- नोलोत्यलपत्रधारया शमोलताच्केदनेच्कवरेति विम्बप्रतिविम्बभावे पर्य्वस्थति। (ड) यथा वा-
(घ) ददमिति।-भकुत्तलाया रुपं दद्ष राजो टुमन्तोलिरियम्। यः बिष (एतत् चरपी, तथा हि हैम:,-"विस समभाव्यवातंयोः। हेत्वकच्योरखोके न" पवि) चव्याजेन-व्याजं-इलं विना, मनोहरं-सुन्दरं, खमावरमशोयमित भावः, इदं-पुरःस्ितं, बप्ुः,-श्वोरं, भक्तुन्तलाया इति शेष:, तपस्ति-तपतर्थ्यायां, यत् कमं-लेशं, साषधितं-सम्पादयितुम, दच्छति, बर्धादनेन तपःक्मं सथयितुं य दष्छति पति भाब:, ["तप:वमम" दृति पाठे-तपसः,-तपसर्य्यायाः, चम- योग्यमित्वर्य:] स ऋषि:,-वखमुनिर्त्यं:, नोखस् तदुम्पसं-कमलं, तख पवं तथ पारया-प्रान्मागेन, अम्येव खता तां तथोत्ाम, [उपमेये भकुन्तलावपुणि
पनोचितदीष प्रसङ्गगज्न अम्यां खतात्वारेप इति विभावनोयम्] केसुं व्यवखति- वतते, उच्कति इति यावत्, एतत् घ्रम-निितम्। वंभखविलं उत्तम्। बभिज्ात- भाकुन्तखस्ेटं पद्यम्। (ड) बनेति।-यच्जब्दनिर्दिष्टवाक्यम्-दमित्यादि सच्तिपर्य्यर्म, तच्ब्द-
प्रति-परिषमति।
Page 929
[o%] साहित्यदपंपः ।
"जम्भेदं बन्यतां नोतं भवभोगोपलिसया। काचमूखेन विक्रौतो हन्त! चिन्तामगिर्मया।" (च) पत भवभोगलोमेन जन्मनो व्यर्थताऽSनयनं काचमूखेन चिन्तामणिविक्रय प्वेति पर्यवसानम्। एवम्- "क सूर्व्यप्रभवो वंशः ? क चाल्पविषया मतिः ?। तितोषुर्ट्स्तरं मोहादुड़पेनास्मि सागरम् । (छ) प्रत्र मन्मत्या सूर्य्यवंशवर्पनमुडपेन सागरतरणमिवेति पर्य्वसानम्।
यथा- "योऽनुभूत: कुरङ्गाच्यास्तस्या मधुरिमाऽधरे। ममास्वादि स मृद्दोका-रसे रसविशारदेः।" (भ) (प) नन्मेति।-वोतराम ब्योतिरियम्। मया सवस्य-मंसारख्, भोग:,- सुखं, ("भोगः सुखे खादिभतावहैत फथबाययोः" दव्यमरः ) तम्य उपविसया- बाखसया इत्यर्थ:, एटं-वर्समाम, जन्म बन्यता-विफलता, नौतं, इन्-खेदे,
विशेष:, विक्रोतः । (क) क्ेति।-सूर्यः प्रभवतत बम्मादिति प्रमम:,-उत्पततिस्थामं यस्, पचमा -सूरय्यात् प्रभव:,-उत्पततियंख ताटभ:, वंशः,-सूर्यवंगः इत्ययंः, क्वः-कुव ? सत्यविषया-यत्कित्रिह्ारपचमा उत्रथेः, मतिः,-बुद्धिय क? कद्यं महदनरं सूचयति, चव्पमतिसूर्य् बंश्रथो: महदन्तरमिति सादः, तथा हि, मोहात्-पज्जानात, सडुपेन-सेलेन, चृटनोवयेथ्यं:, दुसरं-दुध्पारं, सामनं तितोफं :- तर्तुमिच्छ:, बधि-सवमि। रुवंग्सेदम। (न) इयसरेति।-उपमेयडत-उपमेयव्मख्य, उपमाने सर्वंबा बाचाटुपना- भत्पनम् इति विशेष: । एवं "मुखं ते चन्द्रमःससिं पडनदेषि बोचनम" चव न्पडां- डेवयो: वेतनवर्मत्वात् सुखयोषनऔरसन्मबात् उपमार्या पर्य्यवसानम इति जेयम्। (क) य ति।-तथा: कुरडात्या:,-मगबोचनाया, बवरे यः मपुरिमां :- माधुर्य्यंम्, चत्भृत :- बाखादगोपरोक्तः, स,-मपुरिमा इब्बबंः, रसषविभारदै
Page 930
दभम: परिच्छेद:।
भत प्रज्जतस्वाधरस मधुरिमधमंख् द्राचतारसेऽसन्रवातृ पूर्ववत् साम्ये पर्य्वसानम्। मालारूपाऽपि यथा मम- "विपाससि शुकं वृषदंशकवदने मृगमर्पयसि सृमाटनरदने। वितरसि तुरगं महिषविषाणे निदधञ्चेतो भोगविताने" ॥ (न) दह विम्बप्रतिविम्बताच्ेपं विना वाक्यार्थापर्यवसानं, दष्टान्ते तु पर्य्यवसितेन वाक्यार्थेन सामर्थ्याह्िम्बप्रतिविम्बता- प्रत्यायनम्। नापोयमर्थापत्ति:, तत्र "हारोडयं हरिणाचीषाम्". इत्यादी सादृश्यपर्यवसानाभावात्। (ट)
-रसासादामिसे ननेः,महोकारसे-द्राचारसे, समाखादि-सम्यक् बासादितः। "न छन्नधर्मा बन्बन उभयवन्ति" इति नयेम उपमेयाधरगतमाचुय्यंख उपमाण- महोकारसगतत्वा सन्रवेदयि छपमानभूतस हरो क्षार स ग तमषन्र पोकदसुतमित्यवसेयम्। (ञ) विपशोति।-वखविन्म हात्ानः खभ्निष्यं प्रति सांस्षारिकसुखासभेः निमवन्युम टे शोऽयम्। भोगविताने-संसारसुखसमूहै, चेतः निदधत्-सर्पधत्, त्वं हष- दंशकस-विड़ालस, (बोतुर्बिड़ाबो मार्जारी वषदंभय बाखुभुक्" दचमरः) बदने एकं-तव्रामानं पचिय, चिपसति-व्वस्यसि, मगादमस्य-तरबोः, व्यात्रिशेषस इवि यावत्, "तरनुस्तु ममादनः" इत्यमरः) रदने-दन्ते, मगम् चर्पयसधि-ददाषषि, मडिषस्य विषाये-धश्रे, तुरगम्-पत्रं, वितरसि-ददासि। बव भोगविताने चेतोनिधानस्व उषदंभकवद्नादिपु श्रुवादिव्ेपणस् व सभेदेनान्वयः चनुपपसमान:
वेतोनिधानं वषटंभकवदनादी शुश्धाद्यर्पथमिवेत्यपमार्या पर्य्यवसानम् इति बोधम्।
विभूषितगावा। पञ्फटिकाया एष विवेक: क्वापि न मध्यगुदर्गय एक: ।° दरति। "बाय्यांगोतिरियम्" उत्ेके, "पादाकुलकम्" दूतन्ये।
विष्वम्रतिविष्यताया: बासेपं-प्रतोति, बिना वाक्यार्थंख चपर्थ्यवसानम्-पसप्रतिः। प्म्पववितेन-सक्तर्ता प्रवेन। सामष्यांत्-योग्यतावम्वात्। विन्बेति ।-नम्य-
Page 931
साहित्यदपणः ।
व्यतिरेक: एक उत्े हेतौ नोत स च विधा॥ चतुर्विधोऽपि साम्यस्य बोधनाच्व्दतोऽर्थतः। आचेपाच द्वादशधा श्रेषेऽपीति तिरष्टधा॥
बाइ, नपोयमिति।-"हारोडयम्" उव्वादो वत्यमायत्ोके सदशख-साम्यसा, पर्थ्यवस्ानं-निषयः, तदभावात्, न दि सुत्तेतिपदवाचानां मौनिकारनां प्राप्ताप- वर्गापास अटशं पर्य्ययसोयते, पतो नाव निदशंना; तवा प साटश्यपय्यंमसान खले निदर्शनैव, विशेषत्वादन्वव त्वयापतति: इति भायः। (ठ) व्यतिरेकसाड, अाविकमिति।-उपमेयख उपमानात् वाषिकन्
पति व्यतिरेक:, उपमानात् उपमेयम, उपमेयात् उपमानं वेति द्ि तदथ:, तथा प -उपमानापेषया उपमेथसा वैलवरेन प्रत्ययो व्यतिरैबः, उपमेयापेचया उपमानस्य वेलपखेन प्रथ्थयो वा व्यवरिक अवि फलितम्। वैखयरेम प्रत्ययय थाषिकोग न्युनत्वेन वेति दिधेव सनभवति, पतः उपमानापेच्यया उपमेयस अचियतया वैखचसये प्रतोयमाने एड:, न्यृनतयैति द्वितोयः, उपमेधापेकया उपमानस् भविक्- तथा वैखयवखे प्रतोषमाने ततोय: व्वयनतयेति चतुषं: व्यतिरब इति बोष्यम्। भाषिकापयं विकल्वयति, एव ति।-ष व देतो उते एक:,-एयविष एव, हंती मोते-वयचिते, बिक्; वयन्ाबः-हेतुसावत् नब्दकतः, चर्यक्तः, बासेपळ्तय पति विविध:, तवा सति तथय तथ उतयमावे व्यततरेकस नैविष्यं स्पध्म् इति। तवा पतुर्विदोि साम्यस्-साहश्यख, नव्दत:,-दवादियन्दात्,
नातृ, हाद्मषा-इति प्ब्नेकं बिया भूला सादमविधो अवतोति भाग:। प्रंषेऽपोति सपिना सेगमावसमुख्यः तेन वाद्मविदोि सः श्रेषनिवन्नलात् पश्चेशत्ाच्
िदित्वा पुनः चट्टपतारिंभग्रवाए: खातू इति।
Page 932
दशम: परिच्छेद:। [050]
उपमेयस्य उपमानादाधिक्ये हेतु: उपमेयगतमुत्कषंकारगम् उपमानगतं निकर्षकारपक्। तयोई्वयोरपि उत्रौ एक:, प्रत्येकं समुदायैन वाऽनुत्तौ विविध पति चतुर्विधेऽप्यम्म्िनुपमानोप- मेयसव निवेदनं शव्देनार्थेनाच्ेपेण चेति हादथप्रकारोऽपि श्रेषेऽपिशब्दादश्नेषेऽपि चतुविभतिप्रकारः। उपमानान्नन- तायामप्यनयैव भन्ा चतुविभतिप्रकारता (ड) इति मिलित्वा भष्टचत्वारिंभव्कारो व्यतिरेक:। उदाहरगम्- परकलंकं मुखं तथ्या न कलडो विधुयंथा।" (ढ) पत्र उपमेयगतमकलङ्गत्वम् उपमानगतत्न कलद्ञित्वं हेतु- दयमपि उक्कम्। यथाशब्दप्रतिपादनाच्च शाब्दमौपम्यम्। पत्रैव "न कला्गि विधूपमम्" इति पाठे प्रार्थम्। "जयतौन्दरं कलङ्विनम्" इति पाठे तु एव वतुष्यादिपदविरहादाचिप्तम्।
पदत्यागे च उपमानगतनिकर्षकारणानुत्तिः। इयोरनुत्तौ.हयो- रनुक्कि:। (प) सेषे यथा-
बातती सपर उत्य:। चनयैष अङ्ोति-नियतकमेय उव्वय:, तथा हि- उपमेवशोपमानान्यनतार्बां रैतु: उपमेयमतं निकर्षंशार सुपमानोत्कर्षचारषद्, तथोडंयोषप्मृत्तावेव:, प्रत्येवं ससुदायेन वाइतती विविष: इव्वायुतमसारेख चतुविध्तिविषत्वं बोष्यम्। (ढ) अबवसमिति।-तथा:,-सुन्दर्व्या उत्वर्थः, मुखम् पयवडं-बजड बिरहितं, न कबा्ि इवि भाव:, विष्ुः,-चन्द्र:, यमा वषडी-नाविन्यसाहशयेन नबरोति प्रतोयमान:, तथा न। (म) केति। जयनीति।-जय :- परामवः, स पापसट्टलेन ज्ञान, तथ • मुखे चसनावात् साहश्ये पर्य्यवसानमित्यासेप: शत मादः। श्योरिति-
पन्द्रसाहस्यनिषेधनेवाचिकां प्रतोयते इब्याजयः।
Page 933
साह्टित्य दर्पणः ।
"प्रतिगाढ़गुपायाय नालवत् भङ्गरा गुपाः।" (त) भतर दवार्थें वतिरिति शाब्दमोपम्यम; उत्कषंनिकर्षकार- वयोईयोरपि उक्रि:। गुणशन्दः सिष्टः। अन्ये भेदा: पूर्व- षटूहा: । (थ) एतानि च उपमेयस्य उपमानादाधिक्े उदा: इरपानि। न्यूनत्वे दिक्कातं यथा- "शोपः चौगोडपि पथी भूयो भूयोडभिवदते सत्यम्। विरम प्रसौद सुन्दरि! योवनमनिवर्त्ति यातं तु।" (द)
दुपमेयस्याधिक्ो विपर्य्यये वा व्यतिरेकः इति केषाश्रितच्षणे "विपर्य्यये वैति पदमनर्थंकम्" दति यत् केचिदाङ्ुः, तन्र विचारसडम्; तथा हि-अव्नाधिकन्यूनत्वे स्त्वासत्वे एव विवच्निते; भ्रत्र च चन्द्रापेक्षया यौवनस्यासत्त्वं स्फुटमेव। प्रस्तु (ध) वा बवोदाहरणे यथाकथच्चित् गति:,- (त) पतोति।-पतिगाढ़ा:,-पतिघनाः, गुणाः यखा: तथाभूताया: तम्ाः, ज्ान्ायाः पति भाबर :. गुना:,-दयादाविखादय: सूवायि च, सग्जवत्-पद्मसेव, भड्रा: -भगपवबा:, छ्िदुश इत्थः, न, भवनोति शेषः। परवोपमेयं नायिका, उपमानं पत्मम. उथमेधय उत्वावंक्ासथ्म् अ्रतिगाढ़गुपनावित्वम्, उपमानस चलादीः नियषंकारणं भङ्ुरगृप्तभागित्वमिति बोध्यम्। (ब) वव्ेति।-पूववत्-"तथ्ा नाग्जवदङरा गुथ्ाः" इति, "बतिगाढ़- गुणायाय नार्तवङषा:" पति, "तस्या नालवद्गथाः" इति प्रबवारवयमूह्यम्। (द) चोष इति।-मानिनीं प्रत्युतिर्यम्। हे सुन्दरि! भ्भी-चन्द्र:, शीष: शोष: कपि भूय: भूय:,-पुनः पुनः, चमिवर्द्ते-चभितो वर्दुते, सवंतो सव्यमानग्रकाश अवतोति यावत्, एतत् सत्ं, दिरम-निवतख, मानात् इति मेष:, प्रसोद-प्रसम्ना मब, यातं-गत, तु-पुनः, योषनम् बनिवर्तिं-न निरवसतिं, न निषसंते 5बर्थ:, बसं योवनं गतमेव, न पुनः बर्हते इति भाषः। बव पुनः
सेवम्। चाय्यां इन्दः। वाव्याखद्ारखय पद्मेतत्।
Page 934
दशम: परिच्छेदः। [062]
"हन्मदादैर्यशसा मया पुन- डिंषां इसेर्ट्रूतपथ: सितोऊ्कतः ।" (न) इत्यादिषु का गति: ? दति सुछूत्रां "न्यूनताऽयवा" इति। सहार्थस्य बलादेकं यत्र स्याद्ाचकं द्यो: । सा सहोत्िमूं लभू ताऽतिशयोतिर्यंदा भवेत् ।७२२।।(प)
वन्द्रास्थेर्थ्यमओोपमानं बोध्यं, तेन "चौष: चोष:" दत्वादाषाधिक्य न्यतिरेकेणेय सड्रद्र- सन्वैन, विपर्य्ये वा-न्यनतायां वेबयः। तथा होति-मत्वासत्त्वे-ज्रायित्वा- खायिले, सत्कष्टत्वापक्ञष्टत्व उत्वय:। ननु यौषनस्थेय्यम्याधिक्ाम्य निवेदनं प्ररतख मानभङ्गस उपवारकमिति तस्वैव वेविवाधायवत्ं, न तयोषनासत्त्वय्य, एवं दोष: इत्याभखय चनुपपत्यन्तवं दर्थयति-पस्विति। (न) इनमदादेरिति।-दमयन्तों प्रति दौव्येन इन्द्रादिभि: प्रेरितस्य तब प बहतार्थस नलम्त विषादोतिरियम्। इन्मदायो:,-इनमत्प्रमृखेः, दूतपथः यमसा वितोहत:,-उच्चलोहतः, मया पुनः दिषां-प्वर्ष, इसेः,-डासे, दूतपथः दितोक्वतः, मां दौत्ये पजञतवार्य्ये दृद्ट भववी इसन्ौति तेषां हास्यभितिया स एव मार्गोडलककत दति भाव: । बव म्रभुमयोजननिष्पादकलवेन इनमदा देरुपमा नक्रोस्कृट्टर्वं,र
विषसणेडि उपमानसैवाधिकं, न तूपमेयक इति नेयम। चलडारकौस्तुमवारास््- "उमयो: साम्यप्रोत्ली विशेष उपमेयगे व्यतिरेकः" इरति सचयित्वा, "नमु तथाऽषि कषिटुपमानाटुपमेयापकर्षैडप्ययं दृश्यते, बथा-'इममदादेयंश्सा मया पुनर्रिषां इसेर्टरतपय: सितोऊतः चव दि नलैन इनमदादिदोत्यापेच्चया खकतदौथ्ये रोनलं प्रदृशयं ते दति सेत्, न; उत्कषांपवर्षो ह्वाष न बासवाभिमती, बिन्तु प्रक्वतार्थाति आयवत्वानतिशायवत्वखफ्यै, प्रज्ञतबाव नवनिर्वेद:, सटुस्ाषंकत्वव् दौव्यनिष्ठीक्षाप- वर्षस्ाप्यत्तीति न दोध:" इत्याडुः। वंशष्यविलस्य पादषथमेतत्-"बदन्ति बंदखविलं नती नरी इति तक्चथम्। नैषधीयचरितस्ेदं पथार्डम्। (प) सहोशिमाह, सहेति।-यम सहा्थंख बखात्-सामर्य्यात, एकं, वस्त पति शेष:, इयोः वाचकं खात्, तथा यदा-यदि, तब् पतिशयोति: मूखभृता- भारणभूता, भवेत, तदा सा सहोति:। तवाडहि-सहायंस सड, साक, सम, साह, सनु:, धतुप्भृतिः, तथ्य एक वस्ु वाचनम्, चसेदाध्यवसानमूलामभेदाध्य
Page 935
पतिभयोत्षिरपि पवाभेदाध्यवसायमूना कार्य्यकारणपोर्वा पर्य्थविपर्य्ययरूपा च। अभेदाध्यवसायमून्ताऽपि श्रेषभित्तिका अन्यथा च। (फ) क्रमेग उदाहरणम्- "सडाधरदलेनास्या यौवने रागभाक् प्रियः।" (ब) पत्र रागपदे श्र्रेषः ।
सावमूखां वाडनिमयोकिमुपजीव्य प्रधामाम्रवानयोडंयोरपि वबमवि बवान्वयि ख्ात्,
"तब कोपोडरिनान्य जायते युगपश्रप!" इवतिययोत्यपेचया "तब बोपोडरिनानय सहैष नृप! जायते इति उदोकी विच्कितिविशेषानतुभवात्, तत्यैव व चठ-
कयं पार्थक्यमिति सकोक्यव्हेद पति वाच्यं, तवाभेदाष्यवसाययय सह्ोत्य नस्कारकलेन
खापयलेन वेषम्वात्। किञ. उपमानेनोपमेयनिगरणमेवातिज्योतिरबडार:, निगरचमावन्तु न तथा, चतोडवातिवयोत्िविषयाभावात् सहोगिरेवेति। वस्तुतः दोपके तृष्ययोगितायां वा तदन्तर्भावः । वबैककपेथ सबंब धर्मान्वयः, चतर तु गुर प्रचानमावेन पति विशेषस्त तदवान्तरभेदत्वमेव साधयति, न त्वतिरिततं, वित्ति- विभेषानाचायकलवात्; तम्मात् प्राभीनानुभयमावम्रमाचकमेवास्था: पार्थकाम्" पतति।
शेषमनुपजोव्यैव समार्थता इति यावत्, सम्बन्धिभेदादवमतमेदमूखैत्यर्थः। (न ) सदेति।-पसा :- पुरतो विषसन्या विम्योधा: बानाया इवि बाबत, बवरद्खैन सड मिय :- बानः, योमने राममाक्-बतुरतः। बवरदली तु राग- माळं रक्िमवस्वमिति बोध्यम्। एवम् ...... चसं भाखान् प्रयातः सममरिभिरयं संगरियन्तां वदानि उ्यादावधि पसादोनां विट्तात्। बत सहमन्दृष्य रागभगन- मयं:, वतोयाया: सम्बन्धित्वं, तख् व सहाथेडन्वयः, सहभव्दसाव्ययत्वात् तद्यख्
नेनान्वयः ; यौबने सति इतति सपम्याः समतायोनत्मर्थः प्ष्ापि रागमज्रनेनान्वय :;
Page 936
टशमः परिच्ेद:। [022]
*सह कुसुदकदम्बैः काममुल्तासयन्तः सड घनतिमिरौघेघैर्य मुक्षारयन्तः। सड सरसिजषपडे: खान्तमामोलयन्त: प्रतिदिभममृतांशोंशवः सप्जरन्ति ॥" (भ)
बखा इति तात्पय्यंवसादयरदलेन प्रियेय मान्वय:, तमा बाखा: मिय इदमवरत्स.
र्वाचक:, तयोषमेदारोपात्, चन्चवा एकल्ामावात् एकओोमयान्वयासन्रवेन समन- मसदतं खात् पति सङुप:। पतिञ्योशिष मेदेऽव्यभेदकपा इति बोष्यम्। (म) सहेति।-चन्द्रवपंनमिदम्। चमतांभी:,-चन्द्रस, चंगबः,-बिरण:, अमुदानां-बेरवार्था, कदम्येः,-समूईः, सह वामं-मदनम, उस्ासयन्त :- विवाभयन्तः, वर्यन्त पति यावत, धनेः,-सान्द्रेः, तिमिराधाम्-सश्रकाराषाम, बोधे:,-समूहैः, सह मंथ्यें-निरदेगतं, वामिजनानामिति शेवः, उत्ारवन्:,- विध्वसयन्तः, मदनस्य प्रकाशस् व आाचायकत्वादिति भावः, सरव्षिमान- पच्मानां, पण्डे:,-समूहै:, ("षखं पद्मादिसङ्वाते न ख् खात् गोपतौ पुमान्" इति मेदिनो) सह खान्तं-मनः, ("खान्तं हन्मानसं मनः" इत्यमरः) चामोषयन :- सहगेषयन्तः, प्रतिदियं-दिभि दिभि, सञ्चरन्ति। ["सचरत्ति" इबतुत्ा "भानि बन्तः" इति पाठानरेतु बन्तः,-गच्कतः, सखचरन्त इति यावत्, भन्ति-संस्र- मोत्ययं:, तथा चन्त्यानुप्रासाभावमयुक्तो दोषोडॉप न सभभवनीति विभाषनीयं सूक्ष- हथा]। पवेदं वोष्यम्-कुसुदबदम्वलोज्ञास विवान:, नानसोखाओी वर्डनं, तथो: सादृश्येनैवामेदारोपः। तेनःसंसगांभावरूपस तिमिरखोत्ारयं तहेशे सम्बन्धा- भाय:, धेर्यखोत्सारपं विनाश:, तथोः वदृश्येनेवाभेदारोपः। सर्वजषखहाना- मामोखनं बहोप:, खान्तखालोखनं विषयान्तरादाकर्षयं, तयोरपि साहमेनैवा- मेदारोप :; एवञ्चावीक्यासादय: सदनव्दानामवाः कर्मत्वं ततोयानामर्यः, तख सहायेनान्वय:, सहायंस्ष म समवाधोनत्वसम्बन्वेन उत्रासयन्तः इत्वादिपदारधेकदेशे
रन्द्रांभय: उवन्वययोयः। चव माविनी उतं, ननमयययुतैयं माविनी भोगि- खोके :- इति तम्पषम्। यवा वा-"काया संश्रयते तखं विटविनां प्रामतेब पान्ये: समं मूखं याति बरो नवख जढ़ता सानेब मौने: सह। आापामव्यन्तिमांत्रदोदिति- हपसक्षेप झायं सतेः निद्वा गमंगई वह मविमवि क्रान्तेष कानानतै:।" इवि।
Page 937
[o28] साहित्यदपय: ।
"निरर्थकं जन्म गतं नलिन्याः यथा न दृष्टं तुष्िनांशुविम्बम्। उत्पत्तिरिन्दोरवि निष्फलैव टष्टा विनिद्रा नलिनी न येन ।।" (ड) अव परस्रविनोतिभड्गया चमतकारातिशयः। बिनाशब्द- प्रयोगाभावेऽपि विनाऽयविवच्तायां विनोतिरेवेयम्। एवं सहोक्िरपि सहभब्दप्रयोगाभावेऽपि सहाथविवचया भवतोति बोध्यम्। (क) समासोत्ति: समैयंत्र कार्य्यलिङ्गविशेषणैः। व्यवहारसमारोप: प्रस्तुतेऽन्यस्य वस्तुनः ॥७२४॥ (ख)
अनुयान्या-पनुगच्कन्या, तया साषु-सम्यक, जतम्; तथा हि, चकेब-सूव्येथ, विमा दिनशरो:,-दिवसशोमा, तथा अशिना-चन्द्रेय, बिना निया प था :- : कुत्सिता दत्यं: । (इ) निरर्थकमिति।-नलिन्या:,-पप्रिनाः, ननम-उत्ति:, निरयेकं- बिफस, गतं, यथा-नखिन्वा इत्यबः, तुहिनांशुविम्नं-चन्द्रविम्वं, न टृष्टम्, इन्दो:, - चन्द्रस्ापि, उत्पत्ति: निष्फलेव-निष्पुयोजनैव, येन-इन्दुना, बिनिद्रा- विकसिता, प्रफुन्लेति यावत्, नलिनो-कमखिनो, न हृष्टा। बत्र पूर्व विव्वपस उत्तरख् राजकुमाय्या अंतिरिति बोध्यम्। इन्द्रवज्ोपेन्द्रवज्योकपज्रातिम्कृन्दः। (क) पवेति।-परत्परख दर्शनं बिना परस्परजन्मनिरयंकल्वमपेनाशोभनम् इति भङ्ेतयक्रम्। एवं सहोतिपिति।-वत एव "सममेव नराधिपेन डा" इद-
रित्यं:, याय्येसिन्विशेषणे:,-वाय्याधि व विद्वानि व विशेषवाणि चेति सै
विशेषणेसेत्यं:, यव [यहा-यवेत्यव्ययं य दत्बयें ] प्रस्तुतै सम्चस-चप्रसुतख, प्रस्तुन:,-विषयस, व्यवहारसमारोप :- व्यया्ियते-विशेषेय प्रतोयते पजेद
Page 938
दशम: परिच्छेद:।
भत् समेन कार्य्येग प्रस्तुतेऽप्रस्तुतव्यवहारसमारोपः। यथा- . "व्याधय यहसनमम्बजलोचनाया वचोजयो: कनकक्कुम्भविलासभाजोः।
धन्यस्वमेत्र मलयाचलगन्धवाह!।" (ग) भत्र गन्धवाहे इठकामुकव्यव हार समारोप:। वत्यमायखरस्ात् चत्र व्यवहारसमारोपे क्रतप्रववशेषावानखातुभवसधिद्वतया व्यव- हार: ; बचवा "तत्वमौषम्ये यत् प्रतौयते" इति प्रयोमोक्ानमारैष व व्यवदार-
द्ितोया थंखोपमानला नक्वा क्ा रेद्यसकतिप्रसङ्गात्, सा समारसीति:,-समासेन-सर्र.
समस्य वा्य्यांदे:, पासेन-उपन्यासेन,उत्ति:,-पप्रस्तुतावख्ाव्यच्ननम् पति सङ्गेपः।
ऊओो-सवरंमयौ घटाबित्यर्थः, तयोविद्यासः,-भीभा, तं भजैते शति तयोखयो- तथो:, ("विवासी हावमेदे प्ात् शोभाखीलाप्रभेदयोः"इति गौपाखः) सुवगंमयपालसः सद्मशोभाम्रसिनोरिति भावः, ["भजो खिः"(शशहर पा०) इति खिः]वच्योणयी:, -नयसति जायेते इति तयोसयोतायो:, ["सपम्यां जनेडं" (श२८पा०) इति ड] सनयो:, वसनं-वस्त्रं, व्याषय-सपसाय, पशेषं-समसम्, चङ प्रसमं-बलात्, भाषिदृति-पालिद्वानन्दानुभवं करीषोति माबः, तव्जात् त्वमेष चन्च:,-स्राध्यः। सव गाधिकाया: सनवसनाचेनपूर्वम्ाविद्णमेय कार्य्यं प्रक्ञतख वायोषप्रज्ञतत्ा नायवस नेति समानम्; यदि पुनर्नायि सायास्ाटभािङ्नमप्रापुवतः वखचित् भातनः पव्तनिवेदनमेतत खात्, तदा वायोरमअत ्वात् नेयं समासोति:, बिन्तु "धन्पा: खतु बने वाता :-* ९व्ादियत्त्य माच्व हेधम्येंथाप्रस्ततप्रभंसेय, चदमषन्ध: इति प्रस्तुतक गम्यत्वात्। एवस नव सता गन्ववदेन चुन्यिता करन्विताक्ी मबरन्द-
रप कार्य्यसास्ेन प्रशारित् पनायनाय ख्ासनारोप: वाहललावडति इवि घेयम्। वसन्ततियय उत्तम्।
Page 939
[021] साह्टित्यदर्पय: ।
लिङ्गसाम्येन यथा- "असमापतजिगोषस्य स्तोचिन्ता का मनखिनः। भनाक्रम्य जमत् कत्खं नो सनध्यां भजते रवि: ।" (ध) पत्र पंस्ोलिङ्गत्वमावरेण रविसन्ध्ययोर्नायकनायिकाव्यव- हारः। विशेषणसाम्यन्तु-स्विष्टतया, साधारएेन, (ङ) बोपम्यगर्भत्वेन च विधा। तत स्रिष्टतया यथा मम-
दिनकरकरस्टष्टामैन्द्रीं निरोच्य दिश पुरः। जव्ठलवलीपारहच्कायो भशं कलुषान्तरः त्रयति इरितं हन्त! प्राचेतसीं तुहिनद्युतिः।" (च)
ताटमख, मनखिन :- नोतिवेदिन:, महानुभावम्य जिगोषोरिवर्य:, खोपिना- शान्ताडमिखाष:, का? न काऽपोत्यय:, तथा दि, रवि:,-सूर्य्य:, सत्सं-समकरं, जगत् चनाक्रम्य सथ्यां नो भणते। चमर हष्टान्तत्वेनाप्रक्ञतयोरपि रविसध्ययो:
बाचयं, प्रयममप्रसतारयप्रतोतेरसन्रवात्, पा्वमिकमनोतिविषयसेय समयंयत्ात्री
इवि बोष्यम्। विङ्वषसेदं पद्मम्।
(न) वियसितेति।-इन्नेति सेदसूषामव्यर्य, तुदिमदृतिः,-तुडिनमिन नीतषा युति:,-वान्तियंध तवोतः, चन्द्र बबं:, पुरः,-पयतः, रामज-बौदि- श्वस् चतुरामस च, ("रामस्तु मात्मथ्य बोद्ितादियु। केवदायनुरागे व नान्ा- शदी नृपेदषि थ।" इति मेदिनी) बासक्रात्-बावेभ्ञात, वियसितमुखों- पवाशिवेष देशं प्रयम्नसुखोय, तवा गखन्तो-नश्यन्तो, तिमिराठतिर्यंखासा, पचे- गखनी-निर्मच्को, तिमिरनेष चाउति:,-भावरयं, वसनमितयं: वक्ा: तबा- भूतां, दिनकरख-सूर्य्म्ध, [तदमिषेबसीपनायबथ्य चेति ध्वनिः] करेष- बिर्पेन इसेन ब, ("बबिडसांभयः बराः" इब्बमरः) सृशाम् ऐन्द्रों-पूर्वी, दिन निरोच्य-इसा, जरठा-परियता, परिपकेति बावत्, या सबकी-"नोबाड़,
Page 940
दगमः परिच्छेद: । [020]
भत्र सुखरागादिशम्दानां शिष्टता। प्रत्रेव हि "तिमिया- प्ृतिम्" इत्यत्र "तिमिरांशुकाम्" इति पाठे एकदेशस् रूपणे- उपि समासोतिरेव, न तु एकदेशविवत्ति रुपकम्। तव हि तिमिरांगक्यो: रुप्यरुपवभावो इयोरावरकलवेन स्फुट- साहृश्यतया परसाचिव्यमनपैद्यापि समात्विश्रान्त इति न समापोत्िुद्धिं व्याइन्तुमोगः । (छ) यत्र तु रूप्यरूपकयो: साहश्यमस्फुटं, तव्वैकदेशान्तररूपर्ज * विना तदसङगतं स्वात् इत्यशाव्टमपि एकदेशान्तररूपणमार्थ: मपेखते एवेनि। (ज) तवरेकदेश विव निरूपकमेव यथा- "जस्म रपंतेउरए करे कुणंतस्स्र मंडलग्लपम्। रससंसुद्ठोबि सडसा परंमुही छोड रिउसेगा। (भा)
इबाख्यां उब:, उपचारात् तट्फसं, तहत् पाएड, छाया-वान्ति: वख तथामूतः,
सम्, प्रधेतकों-पश्िमां, सचचया बन्चकीस, हरितं-दिश, त्ररयति-पव- सम्पते। चव प्राच्चां बन्धकोष्यवहारः चन्द्रे नायवव्यवद्ारस प्रतोयते। हरियो- उतं-'मसमरसखा मः षढूवेटैर्सयेहंरियो मता" इति व तक्जचषम्। (इ) केति।-एवदेशविवतिकपकैष सहाखा विषयविमागं वरोति, तब --
विषय: तिमिन, रूपयम्-बारोप्यमाधम चंडकं, तथोभांवः, इथो:,-तिमिरांग्-
सामध्येन, विश्ान्त :- वेविवाविशेषे वाय्यें उपमोष:, साहशामनोचयत्या खतः बिड: दवर्यः, इति रेतो: समासोतियुड्ि व्याहम-सस्बितुं, न ईंगः,-न मतः। (न) व्वेति।-यम, बाके इति शेष:, चखुटम्-पखटं, तब एवदेशा- शहख उपयं बिना तत्-वाकवमू, चसक्रतम्-सतुपपत्रम्। बश्ञान्दं-मव्दापतिन
(भा) अस्ेति।-[ "वस रवान्त:पुरे नरे सुर्वाषख नव्वायवतम्।
Page 941
[o2c] साहित्यदपंणः ।
भत्र रणान्तःपुरयो: साटशमस्फुटमेन। कचिच्च यत्र स्फुट- सादश्यानामपि वहमां रूपगां शाब्दम एकदेशस्य चार्य, तत्ैक देशविवर्नि रुपकमेत्र, रूपकप्रतोतेव्यापितया समासोशि प्रनोतितिरोधायकत्वात्। ननु त्रस्ति रणान्तःपुरयोरपि सुख- सच्चारतया स्फुटं सादश्यमिति चेत, सत्यमुतताम्, अस्त्येव, किन्तु वाक्यारथंपर्व्यान्तोवनप्ापेचं, न खलु निरपेचं, (ञ) मुखचन्द्रादेमनोहरत्वादिवत् रणान्तःपुरयोः सतः सुखसचचार- त्वाभावात्। साधारग्येन यथा-
उदिते वासराधौथे समेराजनि सरोजिनी।" (ट)
रससम्मुखवयपि सहसा पराखुखो सर्वत दिपुसेना ।" इति संख्तम्। ] रव एव धन्तःपुरं तक, बरे मसषाग्रन्यताम्-पठिखिताम [चपररा नाविकामिति ध्नि:] कु्पतः वस्म एससम्मुखो-रसेन-समरेक्कया सुरतेच्या प, समृखो-धभि. भुखनामिनो, उत्साश्ालिमुखी बनुरागवती नेत्यं:, रिपसेमा-शतुबलं, [कान केति ध्वनि:] सडसा परासुखी भर्वात। बद यदि सिस्साम्येन मयषाद बताया नाविकाव्यवश्ारः, परासुखवरूपकार्यसाम्यनापि विपुसेनार्या प्रतिनायिका- व्यवहार: पतोयते, तवादपि तटुभयं रखे बन्तःपुरषपषस ससन्रतिम्रसक्सापेप-
दशितं पद्यमेतदिति घेयम्। पार्य्या कन्दः। (ज) कषिच यवेति।-पव साहपर्यमर्य्यादया प्रयमत एववामस्तुतीपसिति
प्रतोने: तिशोषयनत्वात्-भावरकत्वात्, यथा-"छावखमधुलि: पूर्ष-" उत्वादि। सुखसचारतयेति।-यक् पन्नःपुरे सुखं सत्रति तका सथेडपोति भावः। गिरपेषं - वाक्यायंपय्योंभोपननिरपेपमित्यं:, ततय वह्मां सुटसाहमनां सबावे तथा पसटस हा्यामा सहाके रपवद् चम्मावित्वेपि यदि एकदेमन वपणं सातू, तदा एम दैर्शववारें कपक मेवेति बोध्यम्। (ट)निषर्मॉत/- निसगेसरमेय-खामानियसोगस्ेन, पडाना:निमो
Page 942
दशम: परिच्ेद:। [022]
परत निसर्गेत्यादिविशेषण साम्यात् सरोजिन्यां नायिका- व्यवहारप्रतोतो स्त्रीमावमामिनः समेरत्वध्मंस्य समारोप: कारणं, तेन बिना विशेषणसाम्यमात्रेष नायिकाव्यवद्वार- प्रतोतेरसन्भवात्। भ्रपम्यगर्भत्ं पुनस्त्रिधा सभभवति, उपमा- रूपकसकरगर्भत्वात्। (ठ) ततोषमागर्भत्वे यथा- "दन्तप्रभापुष्पचिता पाणिपल्ञवशेभिनो। केशपाशालिवृन्देन सुवेशा इरिषेन्षगा॥" (ड) पत्र सुवेशत्ववशात् प्रथमं दन्तप्रभा: पुष्पागोव इत्युपमा- गर्भतवेन समासः। अनन्तरख्य दन्तप्रभासदृशैः पुष्पैश्चिता इत्यादिसमासान्तरात्रयेग समानविशेषणमाहात्मात् इरिषेष- पायां लताव्यवहारप्रतोति:। (ढ)
हिता:, ये मृक्ा: तेषां सन्रीतश्ाप्िनी सरोजिनी-पश्रिनी, वासराधीश-तुथ्यें, छादते सति, मोर-विकसिता सम्मिता च, पर्जान-सभूत। (ठ ) पर्वेति। नायिभाव्यवह्ारप्रतोताबिति।-यसा मुखे व्वाभाबिक सौरमं, तखा एव व्यवहारसमारोप: । मम प्निष्टववभेषबस वयंशन्दप्रयोगसामथ्यां-
सचं तेनार्थांन्तरप्रतोति :? इसयत वाड, सोमवेति।-मानपदेन सरोजिना व्यक्ष ंद :; सरोजिनोषिया से पितोक्ञासविशेषरूपसोरत्वख तादारम्यारेप:। वारयं- सहकादि। तैन-सेरत्वसमारीपेय। पसमवादिति-सापारयविशेषवस वाच्य- विशेषाधानेनैय उपयोषतया व्यह्नोधे समर्थ्याभावादिति भाव:। एवस साधा.
तम्। उपमारपकयो: सन्दिग्धले सहर इति भेयम्। (ड) दन्तोत।-दन्ताना प्रभा: पुष्पाधीवेति दन्तप्रभायषाि, तैः चिता- प्यापा, पाषि: पहुष दव पाविपश्ञमः, तेन शाभते इति पाषिपत्ञवभोमिनी, वेम्पान: भविदन्दमिय तेन उपलचिता, सवेया-सुष्ठ परिषद्वतो, हरियेचया, विलानोनि शेषः। सतापचे-दन्तप्रमा 5ब पुष्पाधि तैयिता, पाविदिव पह्ञकः तेन भोलिनी, केशपाय इब पिवन्द तेग।
.. (ढ) नन्वेसद्रपकगभमेवेवन ब्राड, सुवेशलवमादिति ।-सवैेमलसाम्पपाड
Page 943
[500j साहित्यदपंणः ।
रूपकगर्भत्वे यथा-"लावख्मधुभिः पूर्ण-" इत्यादि। सहरगर्भते यथा -* दन्तप्रभापुष्पचिता-" इत्यादो "सुवेशा" द्रत्यत्न "परौता" इति पाठे घुपमारूपक साधकाभावात् सङ्गर- समात्रयरम्। समासान्तरं पूववत्। समासान्तरमह्िस्ता लताप्रतोतिः। एघु च येषां मते उपमासङ्गरयोरेकदेश- विवर्निता नारिति, तन्मते बाध्यततौययो: समासोश्ि:। द्ितोयस प्रकार एक देशवित्रतिरूपकविषय एव। पर्य्यालोचने तु आध्ये प्रकारे एकदेशविवर्ततिन्युप मेवाङ्गेकर्तुसुचिता। (प) अन्यथा-
Sनपपत्तेरित्र्य:, सुवेधत्ववमंख् सुख्यतया उपमैये हरिषेदचार्या वर्शनात बोपम्य- नर्भत्वम्। पुथ्पपद्ञवाम्यामपि गरोरशोभाविशवख समवेपि सविद्न्दन तखा- सन्भवात् तवेबापमासमासस्यावश्यनत्वमित्ययगन्तव्यम्: सताम्रतोती सुवेशतवेन शोमनत्वारोपी वेदितव्य: ।
खवादिना क्ुटसाटश्यसन्पवात् उपकार्था बहुचालावास् समासोतिहैव, न लवेवदेश- विवरतिकपकम्, वव्देशवविवतिरपकम् वद्तदुदाइरपं दत्तं, तन्मभेदैनेश्यय- गन्तव्यम्। नन्वव मध्वादीनां मुखे वाधात् प्राथमिकबोषानुपर्पातति: पति सेत, न; धथा "मुखनन्द्रं चुम्बति" इवादौ चुम्मस चन्द्रे बाघात् मुखे पत्ेबसानं, तवा मुखसम्वन्यत मध्वादावसन्पवात् खावखयादी पर्थ्यवसानम् इति खोकारात्; नन्वेयमपि पूर्ववत् समासदयाओ्रोयारेयोपमानर्भमेवेदमस्तु, विमषिकेन कपकमभत- बत्पमेन? इति वेद, सत्यम: गतानुगतित्न्यायेनास प्रवारण् खीवारात् अन्यप्वतैय खच्छनोधलवाय। उपमारपकैति।-उपमासावकन्य-उपमेगे सुख्यतता खितस चर्मंख, रूपकसाधकम्त्र-उपमाने सुख्यतता स्वितन्ब वर्मस वाचकष्य थ, उपमेंबान न रूपयं, रूपय मेवाव नोपमा इत्येबंकपस चमावादिचयः। उमाान्र पूववत्-उपमापचे उपनितिसमासः, रूपयमसे रूपयसमासः, यथा दत्तपभा पुथ्पापीद, तथा दत्तप्रभा रव पुष्याधि इत्यादि बोध्यम्। बायटतोययो:,-दन्- प्रभावुष्पपितेव्वादिकये भासे उदाहरये, ढृतौये-पत्रेम स्वेशेषवव परौतेति पाढे नपरिवर्दिते उवर्थः। दितीयस्षिति।-सुखे मध्याद्यन्वयसासनरवात् प्रयमत एव पच्माप्याहरेय प्रतोति:, इुतः व्यख्चनामावमाया समाठीतिगित भाग:।
Page 944
दशमः परिच्छेद:।
"ऐन्द्रं धनुः पाएड्ुपयोधरेय शरह्धानाऽडर्द्रनखच्तताभम्। प्रमोदयन्तो सकलङगमिन्दुं तापं रवेरभ्यधिकं चकार।" (त) इत्यव्र कथं शरदि नायिकाव्यवहारप्रतोति:१ नायिकापयो-
वताभम्" इत्यव स्थितमप्युपमानत्वं वस्तुपर्य्यानोचनया ऐन्द्रे धनुषि सच्जारणोयं, यथा "दक्रा जुहोति" इत्यादो दवन- स्यान्ययासिदेद्ं्रि सक्चार्थ्यते विधिः, एवस इन्द्रचापाभमार्ट्र नखचतं दधानेति प्रतोतिर्भविष्यतौति चेन्न; एवंविधा-
ज्यायस्वात्। प्रसतु वा पत्न यथाकथञ्चित् समासोतिः "नेते- रिवीत्यलै: पद्मेः इत्यादी च अन्यगत्यसन्नवात्। कि्, उप- मायां व्यवहारप्रतोतेरभावातृ कथं तदुपजोविक्चाया: समासोक्ेः प्रवेश: ? (घ) यदाङ्ु:,-
-निहंदतात् वितनसवरेय, बाद्रम-बभिनव, यत् नखयतं तसेव बाभा वल वाह्गम, ऐन्द्रं चनर:,-भक्रपापं, दधाना-पारयन्ती सती, समसडम् इन्दु पमोदयनो-विकासयन्ो, रवेः,-सूयस, तापम चम्बधिकं चकार। अवदि चन्द्रस् सच्वखत्वं, सूर्य्स् म उपतापवत्वं खादिति प्रसिदधिरिति भाग:। बवेन्द्रबजोपेन्ट्र- रजवोष प नाति्कन्द:।
दपेति।-हममय-शोमस, समथा-पन्चपवारेब, "सायं प्रातमुद्ोति" इव्वादि-
सुवमासे पदान्तर। विधिभत्यपसक्ान्ते खाह्ातोरमुवाद्ता ।"इति। यथाSडस्वाने दिता विविर्शात: पात्यंक्रान्यवादिडत्वे तवानुपयोगिनी बदन्वट्हनन्वावेन पदा- शंनरस विषेयतायासुपयोगं खममाना पदान्तर सच्चार्ययते, तवाइवापोति माकः
Page 945
[502] साह्हित्यदर्पयः ।
"व्यवहारोऽथवा तत्त्वमौपम्ये यत् प्रतोयते। तननौपम्यसमासोक्िरेक देशोपमा स्फुटा।" (द)
सहरेऽपि समासोकेरप्रवेशी न्यायसिद एव, (घ) तेनोपम्यगर्भ- विशेषणोत्थापितत्वं नास्या विषय दति। विशेषणसाम्ये सविष्ट-
यनियाहे दति-ब्पभक्वनिर्याहे इत्यर्थः। मनु वर्मिकल्पनातो धर्मकल्पना खघीय- सोति वायेनोपमेय कोपमानत् मल्पममपेत्यैकदेशविवर्त्युपमाकल्पना गवुरियत बाड, -भस्तु वेति। बथाकबत्तिदिति-बरसृथ्या पार्द्रनखच्यते खिथतस उपमावपकख पाभाशव्दख ऐन्द्रे चनुषि सस्ारयेनेति भावः। नेवैस्विति।-"नेवैरियोत्यसै: पग्रै- मुंखेदिव सरा्रियः। पदे पदे विभान्ति क चक्रवाकैः सनेरिव।" इति प्रागुलोदा-
मैवाप्रोकसुसुचिता इत पूर्वेधान्वयः। नद प्रागुक्षयुत्या उत्पवादो उपमागर्त्वं सत्चारणोयम् इति चेत्, न; "बार्टमखचताभम्" इत्यवार्थ्याः उपमायाः बथेवशेनैय कच्पनाया योग्यत्वात्, प्रळते व त्रोव्यासदसभ्भवादिति भावः। नमु दषभब्दृव्यव्ययैन पवापि सरःत्रिया मङ्खव्यवहारसमारोप इति समासोशिरस्तु, का चति :? रव्यामञ् दढ़बति, विषेति।-तथा व यव न्यवहारसमारोपप्रतोति: खाटा, तवैद समासोलि: नतु वटसृथ्या व्यवहारम्रतोत्यानयने, तथा हि विशेषषानां साहभोपषथ्रमहिसा विशेष्य न्राम्यप्याह्ारेय प्रथमत एव साहृश्यमतोतिरतुभवसिका, सयेव श्रोतुराकाङ्डाविरद्ात् व्यवहातव्यञ्ञनं न सर्वतति इति भाव:। (द) व्यवहार इति।- भोपम्ये-भोपव्यगर्भविशेषयमाम्ये सति इत्वर्यः, व्यवहार:,-साधम्य, त्त्वं-खफपं वा, चप्रस्तुतस्ेवि शेषः, (तत्प्रतोत्षी समासोति- मन्ये सोकुयंन्ति, तन्मतामुसारैशेय "बथवा नत्वम्" इत्यत्षम्) यंत प्रतोयते-सुष्यते, तत् भोपम्यसमासोति: न-भोपव्यमभविशेषयसाम्योव्यापिता समासोत्िमं अवतीति भाव :; तब हेतुः, यतः सा खुदा-सुश्वत्ा, सबननातुभवस्धिद्धा इत्यबः, एक
न व्यवहारप्रतोति: इवि नाम समाषोक्षिपसत्र पवि भाग:।
पुलििद्:, न्ययहारसमारोपालावादिति भायः।
Page 946
टशम: परिच्ेद:।
विशेषणोत्यापिता साधारणविशेषण्ीत्यापिताचेति डिधा, कार्य्यलिङ्गयोस्तुच्चत्वे व द्विविधेति चतुष्पकारा समासोकि:। सर्वत्रैवात व्यवहारसमारोप: कारणम्। सच कचिलौकिके वसुनि लोकिकवस्तुव्यवहारसमारोप: शाखौये वसुनि शास्त्रोयवस्तुव्यवहारसमारोप:, लौकिके वा भास्त्रोयवस्ु- व्यवहारसमारोप:, शास्त्रोये वा लौकिकवस्तुव्यवहारसमा- गेप दति चतुर्दा। तव लौकिकवस्वपि रसादिमेदादनेक- विधं, तयेति बहुप्रकारा समासोकि:। दिज्जातं यथा-"व्याधूय यहसनम्" इत्यादो लौकिके वस्तुनि लौकिकस्य इठकामुक व्यवहारादेः (न) समारोप:। "यैरेकरूपमखिलाखपि वृत्तिषु लां पश्यद्विरव्ययमसङ्क्ातया प्रवृत्तम्। लोप: ऊवतः किन परत्वजुषो विभत्े- स्तैलचणं तव हवतं ध्रवमेव मन्े॥" (प) भत्र आगमशास्त्रप्रसिद्धे वस्तुनि व्याकरणप्रसिद्धवस्तुव्यव
(न) व्यवडादादे: 5त्यादिपदैन खरपथ् गह्गम्। (प) वैरिति।-ईशवरं प्रति वम्ययदुतिरियम। हेअनवन्! बखिलासु- समवास. वत्तिषु-सवस्याम्, वस्तुषु वा, पदप्रत्यययो ग समा स्ाटरिपेष पदार्ान्वयेषु र, ("वृत्ति विवरणावस्था-समासाशोवनेषु च। कौभिकादी म्रठत्ती " इात गोपालः) एककपं-रपान्रमसभ माममित्यये:, अव्ययम्-सविनाश्िनम जव्ययपदवाच्स, पमङ्गातया-सख्यातोततया, चनन्तकपतचेति यावत्, सप्याविशेषा प्रतिपादवतया प. प्रदतं लवां पश्द्गि: ये :- जनैः, परत्वलुष :- उत्ववंभानः, यद्-तद्षन् कयिदसिति एत्येबंकपाया इत्यय:, बिमते :- मेदवहस, पत्ते-परवर्ततिन्वा: बिभतोः, -प्रथ्थयम्, खांदेरिय:, लोप: कृतः, तेः तव लचगं-विभ्िष्टसरूपन्ञानं, मख्मित्यर्य:, सूवस, कतं-निकृपितम, परति सुवमेय-निव्चितमेय, सन्े-कानामि। रसन्ततिखकं वृत्तम।
Page 947
[508] साहित्यदपैण: ।
हारसमारोप: M एवमन्यत। रूपकेऽप्रज्ञतम् पालखरूप- सव्रिवेशेन प्रज्यतस्य रूपमवच्छादयति, दृह तु सावस्था- समारोपेणानवच्छादितं सरूपमेव तं पूर्वावस्थाती विशेष- यति; अत एव अत्न "व्यवहारसमारोपो न तु खरूप- समारोपः" इति वदन्ति। उपमाध्वनी स्र्रेषे च विशेष्यस्थापि साम्यम्, दृह तु विशेषणमातस्य; भ्प्रसुतप्रशंसायां प्रस्तुतस्य मम्यत्वम, (फ) दृह् तु भ्रप्रस्तुतस्येति भेदः। उत्तिर्विशेषगैः साभिप्रायेः परिकरो मतः ॥७२५॥(ब)
(फ) वव बागमेति।-बागमश्नाखर-वेदः, तव प्रसिन्ठ तथ्रिन्, वस्तुनि- ब्रह्मचौति भाव:, व्यायस्णशासत्रमाड्स्य वस्तुन:,-अव्ययभव्दस्य इत्थं:, व्यवहार समारोप:। एवमन्वेति।-तद्यथा-"गण्डानते मददन्तिनां प्रदरतः सामखले वैवृते सचामाचरतः सदा विदवती वाटेषु यावोक्षवम्। पूर्वामत्यजतः खितिं मुभ करोमा सेव्यमानख ते वर्डन्ते विजयनत्रय: शिमिव न सेयखिनां मङ्ख्तम् ?"॥ चव न्योतिसन्प्रसिडपदार्धारीय:। रूपवाद्खा: परेरुपपादितं भेदं दर्शयति, रूपके दति।-चप्रशवातं-वस्तु, उपमाननिवयं:, बात्मसरूपस् सब्रिवेशेग-बारोपबेन,
-प्रज्वातावस्यामवद्तादोव्य:, विशेषयति-एत्कुए्टलेन ज्ञापर्यात। प्रवापि "चप्- क्वतम्" इति वरतृपदमन्वेति। विशेष्यखयापीव्यपिना विशेषबद्तापि साम्य, म्रतोयते पृति शेष: । म्यत्वं -व्यङ्गातम्। ( ब) परिकरमाड, डांत्रिति।-साभिप्रायेः,-अमिप्रायव्यख्केः, प्रक्ृताथं परिपोषचाभिप्रायेथ प्रयुकेरिव्यर्य:, विशेषणे: (बहुत्वमत्र विवचितं, तेनैव वैबिवास्यान- अवसिउत्वात्) डतरि :- विभेषचस प्रज्ञतीपयोगित्वज्ञापनमित्ययं:, ["उत्रै: इति प्राठान्तरम] परिकरोति-प्रक्वतार्थमुत्कष्यतति इति परिकरः, [मत्वरचौथोडप्। *सन्पर्य्यपेव्य :- (६११३० पा०) इति भूषणार्धाभावात्र सुट्] मतः। यदप्य- पुष्टायंस दोषत्वाभिधानात् तव्रिराकरबैन पुष्टार्थस्य खोकषार: क्रतः, तथाऽप्येकनिष्ठत्ेण
पर साभिप्ाये विशेष्ये तृ भवेत्परिकराङरः। पतणीं पुरुवार्धाना दावा देव:
Page 948
दगमः परिच्छेद:।
यथा-"अङ्गराज! सेनापते! द्रोगोपहासिन्! कणे! रच्षेनं भौमात् दुःशासनम्।" (भ) शब्दैः खभावादेकार्थैः श्रेषोऽनेकार्थवाचनम्।७२६।(म) "सवभावादेकार्थेः" दति शब्दश्रेषात् व्यवच्छेदः. "वाचनम्". इति च ध्वनेः। (य) उदाहरगम्- "प्रवत्तंयन् क्रिया: साध्वोर्मालिन्यं हरितां दरन्। महसा भूयसा दोप्षो विराजति विभाकर: ।" (र)
वतुर्भुन्रः" : इति विशेषोऽवमन्तन्यः। तरीरडर द्वायं परिवरात भिन्रनः, परि- बरसाडुर इति बिग्दात्। (म) चङ्ुरजिति।-भोमेन वध्यमानं दुःशासनं रचितुमश्कुपनं वार्षे प्रति बत्नत्यासः सोलूरमं वपनमिट्म। पद्रानां-देघमेदानां, राजा चङ्गराजः तव्मन्ुशे, सेनापते !- माम् चवज्ञाय वें सैनापत्ये चभिषिक्ोऽमौति भावः, द्रोगम् सपरसतित- वानू इति द्रोपोपडासी तम्म्बुकी-त्म् धातमगर्वेद द्रोपं मन्पितरम सपरमित नानसि, कर्य! एनं दुःशासनं भोमात्-इकोदरडसात, रख-परिवायख। चद एतविशेषणवय प्रभावात कर्गस्य दःयासनरचथम ववश्यकर्तव्यं प्रतोयते, तवानिषय खपसरचणाचमतायां खज्जातिशयय् इतति बोध्यम्। (म) बथंशेषभाष. वव्देदिति।-खभावात् पकायैंः शब्देः [सभावादिम्यगेव
वावनम्-पभिधासचषम्यां प्रतिपादनं, सम्बन्विभेदेन इतति माबः, श्ेषः, एवकन् विशेष्येऽभिधया, चपर्मिन् विशेष्ये सचचया बयक्यप्रतिपादनेऽथंश्रेष: इति निकशे-
(य) मन्दसेषादिवि-प्न्दसेषे हि खमावादेब न्व्दाना मिद्राषेता, चव एवं तस्य मव्दालदारत्म, पयरेषे तु न शव्दानामनेकार्थलं, विन्तु पुनषपि
व्यञतया तस्मभिषया बोधनमसन्तवोति ध्वनेः, स्फुटं व्यवच्केद: शत पूर्वेषन्वयः। (र) प्रव्सयतिति।-[एतस्कसरि प्त्म] साध्यो: किया:,-ेदिनयर्माषि ववे-परत्यशन पाविष्जननदासा उपयोगि वार्ययकमययेः; तदुतं बित्त सा-६६
Page 949
साह्ित्यदपण: ।
पत्र प्रकरणादिनियमाभावात् (न)डावपि राजसूर्यो बाचो। क्वचिद्िशेषः सामान्यात् सामान्यं वा विशेषतः । कार्य्यान्निमित्तं कार्य्यक् हेतोरथ समात् समम्॥ अप्रस्तुतात् प्रस्तुतञ्जेद्म्यते पञ्नधा ततः। अप्रस्तुतप्रशंसा स्यात् ।७२७॥ (व) पुराषे-सृष्टो यदंगुभिरषोक: कियायोग्योडमिजायतै। पविविताकारपाय तके शुडात्मने नमः ॥" इति; प्रवतयम्-प्रजाभि: खयस् वारयम्, ह्रितां-दिग्वुत्तोनां, माधिन्यं-देवादनौजसं, पसे-दिशा तमःशामता, हरम्-चपामषर्वन्, मिया- अदामाहिना चम्मकारध्वंहेन चेति भाव:, भूषसा-पतिमहता, मटया-"बधि- चेपापमानादः इव्वादिना प्रागुशेन तेनसा, शैथ्येप्रभावेय वा, पचे-ज्योतिषा,
असानं, पच्ने-संकततमिसतया बिरणप्रमाशं, करोतोति विभावार :- राजा सूय्यंष, विराजति-शरीभ ते।
:आ्ाइ, प्रदरणादिनियमालावात् दति।-बादिना संयोमादिपरियह्ः। नन्वेवं शव्द- श्ेष एवायं, विभाकनपदख राजसूर्य्योमयवाचकत्वादिति चंत्. न; तथ्वाट्टस् भेदेवु अासिमंयिदवि मेदैडम्यान्तमावानुपपत्तेः, विभाकरादिपदानं पविव्वत्तावि व एतख सननवात्, तथादपि याद सदगोषमेवदमुदाहरथमिति पेत :? तर्ठोदम बसडोर्थोदा-
तुषाकोटे: खुलस प ।" बबोन्थ्यधोगतिपदाग्यामृत्कषापकर्षो सच््यो इति
पोषम। (म) एप्रसुतपरशंसासाड्, कविदिति ।-एतस बाक्यपक्कैडन्ेति, "चम्रसतुनात" इति "सामान्ात" उवादिपवस्य विशेषनम्। "प्रस्तुतम्" ्शत यथाययं लिद्- विपरियामाविपरियामाम्य "विशेष: दत्यादिपञ्कस्य व विभेषगम; तथा हि- खषित सामान्यान-पावारणात, चप्रसतुतात् विश्रेष: प्रस्तुतः कचित् विशेषत :- विशेषात, चपस्तुतात सामान्यं प्रस्तुतं, सचित् चप्रस्तुतात् वाय्यांत प्रस्तुतं निभिसं, कष्रित पपस्तुतान निमित्तात प्रसुतं कार्यये, कचित् समात् चप्रस्तुतात् समं प्रस्तुतं यम्यते सेत, वतः-वदा, मचषा-पसचविक्ता, उतरव्येति भावः, च्रम्रसुतअंस-
Page 950
दशम: परिच्छेद:। [500]
क्रमेग उदाहरगाम्- "पादाडतं-यदुत्थाय मूर्डानमधिरोहति। सवस्थादेवापमानेऽपि देोहनस्तडनं रजः ।" (श) भव भममदपैक््या रजोऽपि वरमिति विभेषे प्रसुते सामान्यमभिह्ितम्। (ष) सगियं यदि जोवितापडा इृदये किं निद्धिता न हन्ति साम् ?। विषमय्यमृतं क्वचिङ्जवेत् भ्रमृतं वा विषमीखरेक्कया।।" (स) भत ईखरेच्कया अचिदहितकारियोऽपि हितकारित्वं,
चप्रसुतेन प्रस्तुतन्व प्रशंसाष्यश्चनं, यहा-प्रसुतम्मभ्ननमप्रस्तुतवयनम् चप्रसुतप्रनसा, खात्। (म) पादाइतमिति।-वसदेवणोशिरियम्। यत् रणः,-धुषि:, पादाडर्व, -वरवाधातितं सत्, उत्याय-उड्डोय, [उदम्येति तु ध्वननिः] मूर्डानं-शिर:, बाहनतुरवति शेष: बविरोकति-प्रतिपद्यते, [चाक्रामतोति ध्वन्चयं: ] तत्-रजः,
प्रािन:, तद्पेवयांत भावः, बतं-स्ेश्ठमित्वथं:। ("देवादृशते वरः सेष्ठे बिपु कौने मनालू म्िये" इबबमरः)। मिग्रपाखबवसेदं पद्म। (प) समान्ममिद्ितमिति।-दैिन: उति सामान्यवाचमम् पति। (स) सर्गिति-दिव्यसनि छरवि पतितायामेय खभ्रियामिन्टुमती गतासु- मयखोक्य बजस्य विद्ापयचनमिद्म। दवं सक्-मालं, बांद नोवितम् चप- रनोति नीवितापडा-जोवनडारियोत्यं:, [यर्यमि "बपेः केनतमसी:" (शशभ पा०) इवति सूवाबिषयतया च्यृतसंस्कातत्दोषयुतं, तवाउपि चनख बोबातुरताया: प्रमायवतया चुतसंस्कारलखाक्िास्तित्करत्वमेव पति बोष्यम्] तदा इदये निहिता सतो, नमेति शेषः, मां किं-बर्ध, न इन्ति? मन्चे सनोन दोष:, ममैवैनरप्रति- कृषतेत्याड, विधमिति।-कषित ईनरेक्कया विषमाप समतम, चमर्त वा बिष भवेत, पत एव मामानदत एतामेष निदतबवोति भाकः। वैतावीयं उत्तम्। दृदय रघुवंभसव पदम।
Page 951
साहित्यदर्पणः।
दितकारियोडय्यडितकारित्वम् दति सामान्ये प्रस्तुते विशेषो. डभिडितः, एवं चात्र भप्रस्तुतम्रशंसामूल्तोऽर्घान्तरन्यासः। दृष्टान्ते प्रख्यातमेव वस्तु प्रतिविम्बलेनोपादीयते, द्रड्ट तु विषा मृतयोरमृ तविषोभावस्याप्रसिष्ठेर्न तस्व सङ्ावः । (ह) "इन्दुर्निप्त दवान्जनेन जड़िता दष्टिमृगोणामिव प्रस्तानारुगिमेव विद्ठुमदलं श्यामेव हेमप्रभा। कार्कशं कलया च कोकिलबध कठेप्विव प्रस्तुतं सोताया: पुरतव इन्त! शिखिनां वर्ह्ा: सगहा दव ॥" (क)
कार्य्येम्यो वदनादिगतसौन्दर्व्यविशेषरूपं प्रसुतं कारणं प्रतोयते।
(र) ककेति।-नन्वव विष्वप्रतिविष्यभवसख्वात टर्ान ववायमत चाह- दृष्ानें रति। प्रख्यातमेवेति-प्रसिद्धमेवेवयय:। तथ्-दष्टालख, सङ्गाब :.- सभवः। पशा चसडौ्कोंदाहरपनु-मनिर्लुठति पादेपु काय: ग्रिरसि चार्य्यते। यचेबासित तवैवास्तु काय: बाची मविमदि:।" नीतकाथपचयः, चमुत्कष्टम्यादरेऽपि नोल्कषं इति प्रस्तुतमप्रस्तुनेन वाक्याघेन प्रतोषते। (न) पन्दुर्शिति।-शैताया: सौन्दर्थ्यवर्णनमिदम्। उन्तेति उवंसूपबमव्व्य, गोताया: पुर्तः,-पग्तः, इन्टुः,-चन्द्र:, बस्ननेन खिप् ब-माविमपूर्व दुव, न राजते इति भाबः, मनोषां टष्टि: अड़िता दव-सहचिता दव, विट्टुमटसं- प्रवासपश्चवं, प्रख्ान:,-प्रयषय ख्ानिं गतः, जयविमा-चारतालवं यम् ताहुड्व-
प्रयुशेभूतमिवेत्वर्य:, गीविवारवः कर्मंत्ः प्रतोयते पति भाव:, तथा शिखियां- मयवायां, वर्शा :- बखापाः, सगर्डा दय-निन्दिता इव, श्यामतीमळलामवाद दति भाष:। भर्टूबविकोड़ितं उत्तम्।
रव्रिष्ठवार्थयतखत्र तहिषये उपवारात् इटमुपपत्रम्। उटाहरपनरनु-"नाड्रतं न हातं का में सोमिमंषुनि नापितम्। लवहिषा दोर्घिंमाखेव विशोषं नौषसुतवम्।"
Page 952
टभम: परिच्ेद:। [c.a]
: "गच्छामोति मयोत्ाया मृगटशा निःखामसुद्रेशियं त्यक्षा तिर्य्यगवेष्य वाष्यकलुषेणेकेन मां चक्षुषा। भद्म प्रेम मंदर्पितं प्रियसखीउन्दे त्वया बध्यता मित्थं स्ेहविवर्दितो मृगशिश: सोबासमाभाषितः।" (ग) भत्र कस्यचिदगमनरूपे कार्य्ये कारणमभिह्ितम्। (घ) तुब्ये प्रस्तुते तुच्चाभिधाने च दिधा सेषसूला साहशयमात्- मूला च। श्ेषमूलाऽपि समासोतिवद्िशेषणमात्श्नेषे श्रेष- वड्टिशेषस्यापि (ङ) सेषे भवतीति दिधा। क्रमेष यथा- "सहकारः सदामोदो वसन्तत्ोसमन्वितः। समुज्ज्वलरुचि: श्रोमान् प्रभूतोत्वालिकाकुलः।" (च)
बनोत्प बाघ्रा प्ादभावकप क्ाब्यैग्यः प्रस्तुताया: मोच्यावख्ाया: हेतो: प्रतोति;, तक्ख्व-
(ग) मच्कामोति।-विदेशं गन्तुं अतनिसयत्वेि बगमने हेतुं प्रदणततः कषित् सखायं प्रति उत्निष्यिम। गच्कानि इति मया उत्तया वगहया उद्रेवियं- दोघं, निःशामं वक्षा वाप्पकलुषेय-पञ्ुमलिनेन, एकेन चस्ुषा मां तिय्येक्-बक्रम्, ववेच्य-हश, बद् मद्पितं-मवि बिन्वस, प्रेम त्वया परियसखीबन्दे बध्यताम्- वरर्यताम्, इत्यम-पनेन प्रवारष, सेहेन बिवदित :- प्रतिपाखितः, ममभशः कोगासं-समनाकृखितं, सूततहावयुशम् उत्यघेः, ("सोग्ासं समनाकशितम" उत्वमरः) वाभाषित :- कचितः। बद्य यामत त्वामहं खाखितवती, इतः परं मिये देमानरं मते तवियोगं सोढ़मश्रकता नोवितं हासयामोति मम सखोजनस्वां वाजव- व्वतोति भाव:। शर्टूलविक्रोड़ितं इत्तम्। (घ) नवेति।-बगमनकपे बाय्यें, निवासिते इति शेषः, बारणं-बन- मिशुं प्रति ताहगाभाषयं, नाविकाया मरवालिप्रायव्यत्ञकं वाक्यरूपमिति भाग:। (ड) तुष्यामिधाने शत।-तुल्वस चप्रसुतख् चमिवाने इत्ययः। विशेषण- मावश्रेवे पतति मावपदेन विशेष्न्यवच्छेदः। विशेष्यस्ापोत्यपिना विशेषयपरियर: पि सेषम्। (प) सहबार उति।-सहवार :- पतिर्भवितयोरमः भास 5वर्क, चत एव सदा-मनन, बामीद,-गभी बस्म तबोक :: बशा-सतः-काकादि;
Page 953
साहित्यंदपंणः।
पत्र विशेषणमातस्नेषवशादप्रस्तुतात् सहारात् कसम- चित् प्रस्तुनख्व नायकस्व प्रतोति:। *पुंस्थादवि प्रविचलेत् यदि यव्यधोऽपि यध्यात् यदि पणायने न महानप खात्। पभ्युवरेत् तदपि विशवमितोदशौयं केनापि टिक् पकटिता पुरुषोत्तमेन ।" (छ) i .. पत्र पुरुषोत्तमपदेन विशेषेप्पापि स्रिष्टेन प्रचुरप्रसिब्बम प्रथमं विष्युरेव बोध्यते, तेन वर्षनीय: कवित पुरुषः प्रतोयते। (न)
सबेको निद्रान् कोविबादोन्. जमोदवतोति तवोतः, बम्चत-सदा बानोड, -सवो यस तबीस:, ("अमोटो दर्वननबी:" इवि मेिनी) वसनता त्रिया- मामया, पुष्पपत्रवादिअनितया पत भायः, समन्वितः,-युत्त, वसनकाजोचचितवेश- समन्वितय, ससुळ्वका-भापुश, ्दमि :- वान्ति:, बन्यत्र-8सुरयसे-मजारि, रषि :.- पधिवाषी वन्य तवीत्राः, ("रिः शौ दोक्षो शोभायामभिष्वन्ालिखाषयोः" पतति मेदिनो। श्रौमान-यो .- बोभा, वेअरचना प तहान्, उभयवाषि सुदमंन
पर््यलं परित्बन्ध बदि खो. यपि सादिति भायः, पवोदि-पाताहमि, बाँद
पात-सर्प: सादिसकं:, तर्दप-तवादपि, बिन्रं-जगत, सम्यवरेत् इति ईडसे - एगम् कारा, एयं दिन्-नोति:, कैगापि-पनिवंचमोयेन दबयं, पुरुषोत्तमेन-
-याह एंसकमवि विनश्वेत सर्हि तत् विगववातु, यदि बयोवि (नस्कैि)- पवर्क खात् तसिं तत् अवदू, यदि याजया समतमपि खात् तरहिं तदषि चस्त, एवं स्वक्ष विपन्यो विपदापसावपि परं सदठात विन्न-सवाज्यम्, उडरेदिति कैनापि पुरुषो- समेन-सव विश्रुवरतं प्रयटयत्ष पुरुषोत्तममाम्ा राजंबक, नौि: ममटितेति पसन्ततिखय हत्तम्। इवं भगटभतबथा । (न) सरोति।-पपुरप्रसिद्ा-भूरिप्रियोगेय, बड्ुमः ख्याता पा । बिषु
Page 954
दगमः परिच्छेद:।
साटश्यमाव्रसूक्ता यथा- "एक: कपोतपोतः शतथः श्ेना: नुधाऽभिधावन्ति। पम्बरमातृतिशून्यं हरि हरि! शरणं विधे: करणा।" (भ) भत्र कपोतादपरसुतात् कवित् प्रसुतः प्रतोयते। दयस कचित् वैधर्स्येष्पापि भर्वत। (ञ) यथा- "धन्या: खलु वने वाताः कच्चारसशंशीतलाः। राममिन्दीवरश्यामं ये स्थन्तयनिवारिता: ॥" (ट) भत वाता धन्या:, अडमधन्य दति वैधम्येंग प्रसुतः प्रतो- यते। वाच्यस्य सभवासभवोभयरूपतया त्रिप्रकारेयम्। (ठ) तत्र समवे उतोदाहरणान्येव ।
निमशरी बरामुडस बराइकपेथ पातालं म्रविटटम। बविराजड्टतं वैदोंकमुखत वामनरपेय याञ्ाडप कता इति दरव्यम्। प्रजातखेवान व्यञ्तलं, न सूपमानसति नीपमाध्वनित्वं, दयोरभिषेय ल्वाभावाद्य सेषलम्। (भ) एक पति।-एक:,-ससराब उत्ययंः, वपोतपीत:,-पारावतभ्ापकः, मिश्ु: बपोत इति बावत, मतन्ः,-बहुभः, शंनाः,-पमादमाख्या: पचिविशेषा:, ("सब मशाद्नः। पती सेनः" इबबमरः) सृषा-चुषया, चलिषावन्ति-दुव- मानसन्ति, एनं प्रतोति शेव:, सज्वरम्- पायाश्म, वाउतिशूमं-निरावरक, इरि हरि -: द खेदतू पकमव्ययं, विधे: कदषा अरयं-रचितो, विध्ालेनासेदानों रखतथम इति मायः। चवार्थ्याब्न्दः। (ञ) पवेति। कषित प्रस्तुत पति।-पसुतः,-पापत्रः, मल बहर: अमयः, नोपनध्ानं नादि, स 5तबंः, बहुमटुपरितत इति भाव:। इ्यम्-पम्र-
एपस षट्प्रकारा अपस्तुतप्रशंसेति फवितम्। (ट) बन्य पति।-दशयसोतिरियिम्। बद्ाराषां-रतोप्लवता जदामा, अबेन मेतसा:, [योमव्यप्रतोतिरन समयाश्योणनं] बने बावा:,-वनवायब:, धम्ा: खतु, ये-वाताः, पविवारिता :- प्रविरेषमप्राप्ता: सन्तः, भविरतमित्वये: इन्दोवश्याम रा्म सर्मन्ध। (ठ) परवेि।-बाता चन्मा क्रति वैष्स्यॅय चहमषन्म उवि प्रसतुतः, सम थक
Page 955
साहित्यदपप: ।
प्रमन्नवे यथा- "कोकिलोऽडं भवान् काक: समान: वालिमाऽडवयोः। भन्तरं कर्थयथ्यन्ति काकलोकोविटा: पुनः ॥" (ड) पत्र काककोकिलयोवाक्योपवाक्यं प्रस्तुताध्यारोपयं बिना इसन्भवि। (ढ) उभय रूपत्वे यथा- भन्तञ्छ्किदागि भूयासि करटक्षा बहवो विः। कथं कमलनालस्य मा भूवन् भङ्गरा गुणा: ?" ॥ (प) पत्र प्रस्तुतस्य कस्यचिदध्यारोपरण विना कमननालान्त- म्छिद्रापां गुगभङ्गरोकरणे हेतुत्वमसभ्वि, प्न्येषान्तु सभ्शो- न्यृभयरूपत्वम्। अ्रस्याय समासोत्िवत् व्यवहारसमा-
ऋंषः। वाष्यसेति।-कचित् वाच्यस-वाक्वावंख, सम्वरूपतं, कचितृ चस्षमक कंपत्ं, कचिच उभवरपत्वमिति भाव:। (ड) बोकिस पति।-दयञ् कचचित् निपुषस खख्पर्द्िनमुदियिय उि:। बहं सीकिस: भवन् काकः, चावयो: काखिमा-छथवपंत्ं, समान:, पुमः,- िन्ु, दावलो-सूझो मधुरध्वनिः, ("बाबलो तृ कले सूसो" बमरः) तथां कोविदा :- विषययाः, भनतं-कोवियोडमिति प्रभेदम, वावयोपिति शेषः, कबयिष्यन्ति। कालिसा समानतवेऽवि ये वापणोविश्चासे पाययो: कोमियमाषयोमेंदं निष्पवष्यन्ति, यथ् काकलो सोडहं कोविष:, यथ व कटरट्न स व भवानिति निवेदनमन्तवैय ते जाख्यन्ति इति भावः। (ढ) ववरेति।-वाक्योपवाक्यम्-उतिप्रित्यतो, ["वाशीवाव्तम्" इति पाठे :- श एवाथं:] प्रस्तुतयो:,-तथोः वाककोकितयो, सष्यारोपयम्-पारीपषं, खत्पव्यश्वनमित्यर्यः, बिना चसरवाव-न सभवतत इति भावः। (प) पनरिति।-कमलनालस-पपट्खुस, मुषाः,-सुरवाि यर्शादि य वयं भड़रा:,-किदुशः नश्राष, मा भूवन् :- न भवैयु :! यतः चन्तः,- उणनरे, भूर्याि-वहनि, वविद्राि-विवशि दोषाय, वषा की: बकष करटमा :- तोखायड चाययमाः सुद्भववक, सन्ोवि भेषः।
Page 956
दशम: परिश्ेद:।
रोपप्राणव्वात् शन्दगत्रिमूनात् वस्तुध्वनेर्भेंद: उपमाध्वनाव- प्रस्तुतस्य व्यज्ञत्वम्। एवं समासोकी स्रेषैऽपि डयोरपि वाच्यत्वम्। (त) उक्ता व्याजस्तुति: पुनः । निन्दास्ुतिम्यां वाच्याभ्यां गम्यत्वे सतुतिनिन्दयोः०२८०(ब) निन्दया (द) स्तुतैरगम्यत्वे व्यानेन सतुतिरिति व्युत्पत्या व्याजस्तुतिः, सुत्या निन्दाया गम्यत्वे व्याजरूपा सतुतिः। क्रमेण यथा-
पन्चैषां-वसट्र का ना मिव्यं:। रनायोतियत्-समासोती यथा सिश्शब्दमयोगमातेव व्यवडारी न प्रतोयते, शिन्तु विशेष यसाम्यातुसन्वानेनापि. तथा पवापि विशेषण साम्यानुसव्वानमषि चपेबिसं, अव्दरभनिमूष्वस्तुध्वनो तु तव्रापेितमिति ततोडम्या भेदः, तब दि व्यवहार- समारोपो नाधौति भाक:। एवं समासोक्षी, चप्रस्तुनव्य व्यक्षाच्वमिति शेषः, दष वू प्रस्तुतख्य इति भाक:। धयो:,-प्रस्तुतापस्तुतयोः, बाच्तं, प्रकदवादिनियमाभाका- दिवय:। (प) व्याजसुतिमाड, उत्रेति।-वाच्याव्याम-पभिधेयाभ्याम, चापातत्षः
संतिकत्ा। पयं भाग:,-व्याजेन-कलेन, प्रकारन्तरैसेति यावत्, स्तुति:,- मरशंसनम् पति व्याजसुति:, सुतेश प्रकाशन्तवं निन्दा, तव्मात् निन्दारूपेय प्रवास- न्रेंष स्ुतिन्यांजस्तुतिरिति फवितम्। एवं व्याना-कलर्पा, पररमारवदश्ायाम पासयोति बायत्, स्तुतिरिति वा व्याजस्तुतिः; सुतेः पवालवत्न्तु निन्दापरत्वादैम सन्चर्वति, तख्ात् सुचा निन्दा व्यान्स्तुतिरित्वपि फलितम; वाचया निन्दया सुपा या सुतेनिन्दाया वा पथ्येबसीयमानते व्याजस्तुतिरिति भाष:। (द) बदु निन्दाव्याजेन स्तुतिर्रिति भवतु व्याजस्तुतिः, सुति्याजेन निन्दाकु व्याननिन्देष भर्वतत, चध बबसुमयमा व्याजस्तुति: ? इयतः संपाया दिषिधं बोबाह- भाइ -निन्दयेति।
Page 957
साद्टित्यदपन:।
त्वथि कुपितेऽपि प्रागिव विश्वस्ता रिपुस्त्रियो जाता: ।" (घ) इदं मम। "व्याजस्तुतिस्तव पयोद! मयोटितेयं यञ्जौवनाय जगतस्तव जीवनानि। स्तोवन्तु ते महदिदं घन ! धर्मराज- साहाय्यमर्जयसि यत् पथिकान् निहत्य ।" (न) (य) सनेति।-राजानं प्रति कष्बचित व्याजसुतिरियम। १टेव! लवि कुपितेडॉप रिपू्ष सिवय:,-नार्य्य:, जनयुनेयु सुतामरथं-हारो वासा तथासूताः, (र्वि निन्दा) पदे-सनयुगै्य: मुतानि-सल्ञानि, बाभरमानि बाभिरिति, सन- युगे: सुन्ानि-वनानि, बालरणानि यासामिति वा तथोक्षाः, (इति खुति:) पसट्रकेन-गेमासेन, पतिसतजनितसात्विकमावविशेषेय इति यावत्, कलिता:2 पाक्ान्ता: पदयट्टयो यासा तवाविधा:, (इति निन्दा) पच्ने-परटके :.- सूचय- मुख्ये: सवाइ 6डविपेषे:, कविता-पाक्रान्ता, चञ्य्टि:,-चरणादिदपाड् यार्डा सवाभूता: (इति स्तुतिः । "सुच्यय्े सुद्रभतरी प रोमहषें व बसटक:" दवमर:) चत एव प्रमिष-९तरकोपाव्ूर्ववाले इब, चकुपिते ्वेत्यं:, वित्रसा:,-चय- मधाकं नामवर्त्ता पति विश्वासात्रयाः निःभहा इति यावत्. (इति निन्दा) परे- विधया:, ("विश्क्ाविषने समे" इत्वमरः) जाताः, (इति सुतिः)। चमर जु- खोर्ण पोड़ाजनयत्वेन चापाततो निन्दा, पर्य्यवसाने तु मनमाशकलेन स्तुति: प्रतोयते दति निन्दश सु्सर्गम्बतवम। यमा वा-"कसे शैर्थ्यमदी योसुं त्वय्येकं सतिमाख्ते। सप्तर्वाप्तत्तमाकढ़ा सर्वन्ति परिपा्यिमः ।।'" इति। बत राजी निन्दा तत्वरिपन्यिनाच सुति: वाच्चा, तथा प्रसतम्य पात्ज: खुतिः, तत्वरिपन्थिनाख्त निन्दा प्रतोयते। (न) व्यजिति।-पणेद !- ३ मेघ ! तब जीवनानि-नलानि, जगतः जोवनाथ, भवन्नतीति शेष: पति यत इयं तब व्याजस्तुति:,-कृबरपा सुतिः, धन ! -2 मेघ! इदनु ते-तब, मत् जोवं, वत पविकान् निद्न्य वर्मराजय-नोति- परतया महामहिया रात्ज:, वमस्य वा. साहाय्यम-सातुकूत्यम, चजयसि। चम सुचा यमराजसाडाप्यारजंनकपाथा निन्दाया गम्यत्वम्। वसन्ततिखय उत्तम। तथा प, वश्क सुहुरोयसे न धनिना भ्ुषें न चाट्न्पृषा नैषा नवंदय: पणोषि न य तानु अव्यशया वार्याि। बारे वाबकवानि खादृस्ि पवं निद्रासि निद्ाइनमे तन्ने दूि
Page 958
दशम: परिच्छेद:।
पर्य्यायोतां यदा भन्या गम्यमेवाभिधीयते ॥७२६।(प) जुपा ! यव लवता विद्याम तमं तप: :"। इसन तु झुरसस्तुया राजसेवनिनिंयम सात्नो निन्दा व्यज्यते रति दोचिता:। प्राष्ृस्त-सुतिनिन्दयो: सामानावियरषोन प्रतोतावेयोक्तावहारमम्युपनककन्त। तेषामयमानय :- निन्दात्वहिषयकतवं सुख- वाहषयकलुख् तायन् सुतिनिन्दयो: व्याजत्मिति खट्टम एव, सदैव चोताखहार- अत्तिनिमितं, तत्च यख्ैष सुतिनिन्दे, तख्ेब निन्दास्तुत्यो: प्रतोतो सन्धवति, न तबथा। नपसविपर्ययतात्पय्यत सुतिमिन्दाइन्तरकल्वमेय श्ररिनिियं, तव सामानाधिकर पय्र व्य्रिकर ययोभवसाधारयमिति वाच्यम, एवाक्क्ापब्रोपाध्र्वच्छित- विषय साधारय प्याखक्ारान्ता विभाजकीपाषे: वत्पवितुमनुचितलात्, वैवधिकरव्सले चाप्रस्तुतम्रशंयैबोपपसे तत्माधारथप्रृ्तिनिमित्तकर्पने प्रमाणभाबात्; तटुक्र माचार्य्यददिना-"बप्रसुतप्रशंसा स्वादप्रस्ाणं स या सुतिः। पवैद्यवसुखभेनंस- दमाड्ुरादिमि: । मुखं नोषन्तु हरिया न वैष्य( ये ख)पयसेबिन:। सेयमप्रसतुत- बाव नगहांत: प्रश्नसते । राजानुबतंगसोधनिविंख्ेन ममखिना।" शत। यजतम्-
सरूपनियमः बव सुया निन्दाभिव्यत्िनियमात्; विश्रेवं समातवालेप्यप्रस्तुताम्ा स्ुतिनिन्दाष्यं प्रसुतनिन्दास्तुतप्रतोति: इत्प्रस्तुतम्रथंसेय स्थात् इति व्याश्रस्तुतंयक्केदा-
"वर्हेत्यवमुपमे :- इव्यादौ व्याजस्ुतिरैब युत्रा" इति, तशिक्यम; चम्रस्तुतेन प्रस्तुत प्रतिपत्तिमावमप्रस्तुतप्रशंसाख्कपं, तशोक्षस्लेडप्यवाचितमेय उति न निन्दास्तुति- प्रवोतिनिय मवेख ववयोनातिरितत्वसन्यः, उतथमावत्ियवल्वेन व्दैक्याससिद्यावाक्त-
क लेडय्य मडगश न्त र कल्पने प पस्तु मप्रशं साविखयाप ते । यदपि किसेवित्यादि, तदप्य- सत्, समपातस्वले स्तातनिन्द योरेवधमत्यात् च्रप्रस्तुतम्र भंस्ाय्ा स्तवा सभ्वेन व्याजस्तुतेः पायकाप् सासाज्यात्। म्रस्तुतषामंकेप्यप्रस्तुतमरथरंसाम्यपगमेस वषताखसर पाथेका खोबारः तमैब व्याहतः सादिति दिक।
यैदिवा विश्ेषेषेतर्य:, गव्यमेव-वोध्यमेवेव्यर्य:, बामषौयत-बमषेयवत् स्फुटं म्रतो- मते, तत् पथ्याबीक्षम्; एवस पर्थ्यावेष अश्षा व्यह्स छुटपतिवादनं पत्याषोक्षम इवि खार:।
Page 959
साह्ित्यदपपः।
उदाहरगम्- "स्पृष्टास्ता नन्दने शच्या: केशसभोगन्तालिता: । सावजं पारिजातस्य मन्नर्य्यो यस्य सेनिकै: ।" (फ) पत् हयग्रोवेग खर्गो विजित इति प्रसुतमेत्र गम्यं कारगं वचित्राविशेषप्रतिपत्तये सैन्यस्य पारिजातमन्तरोसावत्रस्पर्शन- रूपकार्य्यद्वारेणाभिहितम्। (ब) न चेदं कार्य्यात् कारप; अतोतिरूपा पप्रस्तुतप्रशंसा, तव कार्य्यस्य अप्रसुतत्वात्; दूह तु वर्गनीयस्य प्रभावातिशयबोधकत्वेन कार्व्यमपि कारग- वत् प्रस्तुतम्। एवञ्र- "श्रनेन पय्यामयताऽ्युविन्दून् मुक्ताफलस्थलतमान् स्तनेषु। प्रत्यारपता: शत्रुविन्तासिनोनाम् श्रात्तेपसूत्रेग विनेव हारा: ।" (भ) अत्र वर्णनीयस्य राज्जो गम्यभूतशत्ुमारगरूपकारणवत् (फ) सृष्टा पति।-यस-ध्यगोवस्य इ्याशगः कैनिके: मच्या:,- इन्द्राखाः, केशानां नश्ोगे-नेपथ्यियायाम् दवबंः, लाखिता.,-प्रयृत्षाः, यद्ा- वेशनां सभ्भोगाय-भूनषाय, लाल्षिताः,-सयतं पाखिता:, नन्दने-तदाखयोपपने, पारिजातय् ता:,-पमिद्ाः, मअ्चयेः, सावनं-सावहेलं, सृटाः, स दयणेव पासोदिति शेष: । (व) पवेति।-वव इन्द्रप्ातिपराभवैन मयख, स्यपरोपोद्याने पारिजात- मत्रोषामनुभृतत्वात् बादरस्य चाभावः साब्ञ्जमत्यनेन प्रतोधते; सत्वच् इय- ग्रौवैष खर्गः सुतररा जित इत व्यड्ां सुत्यत्मेव शत न्ेयम्। वैविवयाविशेष-
वाय्यंभिधानहुखेन, बमिाहितं-सुटं पतिपादितम। (म) पनेनेति :- पनेन-राज्ा इति यावत्, भुविष्वासरिकोनां-विपुसुन्द- रेषां, सनेयु सुक्ाफमानीव स्थुखतमान्-पतिस्थखान्, बश्चुविन्दून् पर्य्याक्यता- पातयता सता, पाचेपमूवेष-वरन्धनगुष्न, तुम्फमसूबेक इत्ति यावत, विशेव द्वारा:, करत्ारस्य:, पत्यपताः। इपजातिहवंतम्। रखसेवं प्रम।
Page 960
दशम: परिच्छेद:। [510]
कार्य्यभूतं तथाविधशत्रुस्त्रोक्रन्दनजलमपि प्रभावातिशयबोधक- लवेन वर्णनाईमिति पर्य्यायोतामेव। (म) "राजन् ! राजसुता न पाठ्यति मां देश्योऽि तूणों सिथिता: कुले! भोजय मां कुमारसचिवैर्नाद्यापि किं भुज्यते ?। इत्यं राजशुक्स्तवारिभवने सुकोऽध्वगेः पञ्मरात् चित्रस्थानवलोक्य शून्यबड़भावेकेकमाभाषते।।" (ग) भत् "प्रस्थानोद्यतं भवन्त सुत्वा सहसैव परयः पलायिताः द्ृति कारणं प्रस्तुतम्"। "कार्य्यमपि (र) वर्णनार्ईलेन प्रस्तुतम् इृति केवित्। अन्येतु "राजशुकव्ृत्तान्तेन न कोऽपि प्रस्तु- तस्य प्रभावो बोध्यते इति भ्रप्रसतुतप्रशंसेव" इत्याहुः। सामान्यं वा विशेषेष विशेषसेन वा यदि। कार्य्यक्न कारगोनेदं कार्य्येग च समर्थ्यते।
(म) पर्वेत।-वर्णनाहमिति-वर्षनार्हतेन प्रस्तुतमित्ययः। पर्थ्यायीक-
(य) काव्यप्रकाशे वाय्यात् कारणकपाप्रस्तुतप्रंसायाः दत्तमुदाहरथ पर्य्या- योक्तविषयत्वेन सन्नावयति, राजभ्िति।-अवज्ञयोद्यतं राजानं प्रति पचायितेषु राजपरिवारेषु प्रामादस्यतस्य पावितश्ुश्तम्य राजादिितमटेषु राजादिवुद्ध बावेद- मध्य तवारमुखेनोत्तिरियम्। है राजम् ! राजसूता मां न पाठ्यति, देव्य:,- माहिष्यः चपि, तूयों खिता:,-न पाठयन्ति इति भाबः, से कुले! मां भोजय, कुमारख-राजपुवस्थ, सचिवे,-सहयर, यशा-कुमानरेव सचिव :- पम क्रोजन8हथरे, किं-कथम, वद्यापि-दृदामोमवि, न भुज्यते? इत्यम-चनेन प्रशारष, तव चरेः भवने-वासुनि, सध्वगैः,-पधिकेः, पञ्चरात-विश्वरात्, मुक: राजशुज्र: शूनवड़मी-राजादिलीनव्टहै इथंः, चित्रस्थान्, राजादोनिति श्ेष:, भवलीक्य एकेकम्-एकाको एव, आाभाषते-बबयति। शर्टसबिक्रोड़ितं उत्तम्।
सा-६2
Page 961
साह्ित्यदर्पणः ।
क्रमेण उदाहरणम्- - "बृदृदव्हाय: कार्य्यान्तं चोदोयानपि गच्छृति। सन्भूयाओधिमभ्येति महानद्या नगापगा॥" (व) पत्र द्वितीयार्ईगतेन विशेषेणार्थेन प्रथमाईगतः सामान्यो- डथः सोपपत्तिक: (भ) क्रियते।
साधर्म्यप्रवारकञ्वानेन इत्वर्यः, (सामान्यविशेषयी: विधीयमानधर्म एव विशेष- सामान्ययो: साधम्ये, तखय कचित् तादूप्येथ, कचित् व्याय्यधमेषट, कचित् व्यापकपमें सह एव सम्यंक: ) दतरेय-वैधम्यंज्ञानेन, (वैधव्ये निरुत्साथम्यविवद्धर्म:,.
कित्रमितय: वा तेन-सामान्येन, विशेषी वा, कारपेन वाय्येक्ष [कारपस साथम्ये अहवृतकार्य्यसाधनत्ं, वैधव्यें खवविरुदधस्कार्यविरडसाधनत्म ] कार्येय १दं- बारपस, (साय्यस साधम्ये प्रमतकारणजन्धत्वं, वैध्यम्ये खवियद्धस्य खकारपनिकद्ध-
करगेन हृढ़प्रतिपत्तिविषय: क्रियते पति यावत्, तदा चर्धान्तरन्वास: इत्ययं:, पेत- चाब समयंक: स्यादेव। ससौ ततः -एतरोत्या, घटटवा-प्रष्टप्रकार: उतति जैयम। तथा डि, सामान्यं विशेषो वा विशेषस सामान्यस्य वा समर्थक इति हो मेदौ, एवं वाय्य बारयं वा कारमस्य काय्येस वा समयंक्म् इति हो भेदौ, एवं प्रकार्यतृष्टये साथम्यंविध्याम्यां प्रत्येकं पुनः प्रकारडये सट्टमकारतं सम्पन्नम। (न) सामान्यविशेषसाध्येय समर्थनमाइ, वृददिति।-चोदौयान्-सुद्र- तरोडपि जनः, बहत-महान्, सडायो वख तथाभृत: सन्, कार्य्यान्तं-वार्य्यपानं, वाय्यातिभयं बा, महाकाव्यमित्य:, गच्ति-प्राप्राति, साधयतोति यावत्, सिङ्व- कार्य्यों भवतोव्ययं :; तथा हि, नगापमा-नमनिभंरियो,[नद्या नगसम्यकदर्शनेन अलवाहुल्याभाब: प्रतोयते, तेन पातिचुदत्वम ] महानद्या-गड्प्रभृतिकया, समाय-मिलितवा, बम्मरोरषिं-ससुदरम, सभ्येति-प्राप्रीति। शिशुपालदवसेदं पद्यम। यथा वा-"निमदीषाउतमनसामतिमुन्दरमेव भाति विपरेतम्। पशति पित्तोपहतः पभिशुभधं भङ्तमवि पौतम् ।" रति। (थ) पनेति।-दितोया वंगतीन-डितीयवाक्यारथसप्रतेन, विशेषेय-विशेष-
प्रतिर्पातविषयेपोत्यय:, सोपपातक :- विभीयमान:, समरयावासेण निययविषय:
Page 962
टशमः परिच्छेट: । [ee].
"यावटथंपटां वाद्दमेतमाहाय माधतः । विररम महौयांमः प्रक्रत्या मितभाषिष:।" (ष) पृथ्ि! स्थिरा भव भुजङ्गम! धारयैना त्वं कूमराज! तदिदं द्वितयं दधौथा: । दिककुन्जरा: ! कुरुत तत्तिनये दिघोर्षाम् पार्य्य: करोति हरकार्मकमाततज्यम्।" (स)
दत्यथ:, एकविशेषस् यह्श्यते वाधकालावेन तुल्यन्यायतया तत्सपर्माध्ामन्ेषामि तत्म्भवतोति विशेषदर्शिनां सामान्तविदोगमानम्य संभथो निवसंते इति सुसरा दढ़- प्रतिपतिरिति भावः। बव सामान्यसमर्यनमुखेन ससत्सुद्ृतरस्यापि शिशुपाखस् बालयवनादित इस्स डायमम्पच्या पत्मत्यराभबकपतहत्कार्य्य साध नत्वं समर्थिंतम् इत्य- वेयम। (ष) विशेषस सामान्यसाधर््यैसमेनमाड्यावित-माधय: क्ष: यावन्तः बर्थाः यावदर्ध, यावदयमदानि-सुपरिङन्तानि यथ्ं तबोक्षां, ["याय- दर्थ्यपदाम इति पाठे-यावन्तयेव पय्यानि-प्रक्वतोपयुक्वार्थात् बनपेतानि, पदानि थसयां तां, न तनुपयुताथप देवंहुप्वामित्यथे:, एतेन वाक्यस्याल्पत्वं सूचितम ] एवम् -उत्तप्रकारं, वाचम मादाय-गहोता, एक्ेतयः, विराम-निवट्ते, ["व्याङ- परिय्यो रमः (१।श८३ पा०) इति परसेपदम् ] तथा हि, महीयां स - महत्तरा , पतिमह्ान्त: इति यावत्, जना: इति शेष:, प्रक्जत्या-खभावेन, मितभाषिष :- सत्पवचसः, अवन्नोति शेष:, उथाऽडल्ापनिषेधादिति भाष:। मव व्यञ्तनया विषीय- मानमषि माधवस्यात्पभाव्णं प्रतिपाद्यवाहुल्ये सत्यनुपपत्रमहत्तरख सभावत एवाल्प. भाषयम् इति सामान्यगोचा्साधम्यंप्ञानेन समथ्यंते, सामान्यवर्मी विशेषेष्यप्रतिड्त- प्रसर: पति विशेषदर्शनेनानुपपत्तिनिरासः इति सावः। मिश्ुपालबवस्ेदं पद्यम्। बधा बा-"सुसितवसनाखडरायां वदाचन तौमुदो महसि सुदयि खेवं यारन्या गलोडसमभूडिकु:। तदनु भवतः कोर्निं: कैनाप्यगीयत येन सा प्रियग्टदमगान् मुतायख का नासि सुभप्रद: :"। इति। .. (स) वारणसाव्येत कार्य्यसमर्थनमाइ, पृथ्वौति।-शेरमेय दरचनुर्ज्या- योगोधमे नते पृथ्वादोनामखेयांदियं सम्मावयतः लक्षपओोतिरियम। हे पृथ्वि ! (लं) खिग भब, सुनक्म !- है बनन! इति लाबः, तम् एनां पृथ्वों, वारय, हे कूमंराज! तवम् इद दित्य-पृथ्वीसु नङ्मयोषयं, पृथ्वों भुनङ्मं (शेषं) चेति यावनू,
Page 963
माहित्यदर्पन: ।
पत कारणभूतं हरकार्मुकातृतज्योकरगां पृथ्वोस्थेय्यांदिः कार्य्यस्थ ममर्थंकम्। (इ) "सहमा विटधौत न क्रियामविवेकः परमापटां पदम्।"(क) इत्यादौ मम्पदरगं काय्यें महमा विधानाभावस्य विसृष्य- कारित्वरूपय्य कारणय्य ममर्थकम्। (ख) एतानि साधम्ये उदा- हरगानि। वैधम्ये यथा-
दोथा :- पर, दिह्ववराः !- ह दित्तु कज्जरा :.- गन्रा: रति तम्मब्युडी तबोक्ा:, दिग्ना दबय ("कुत्रणे वारयः बरी" उथ्मगः। ते ष-"ऐगवतः पुण्डगैगी वामनः कमुनोडप्रमः। पष्पदन्तः बाबंभौमः सुपनोकत्र दिग्गजाः।" दृयता सेगा:) तचिमये-तेषां-पृथ्वौभुनडकूर्मा्म्ा, वितयं सर्वेति तथोके, दियोग- भारयेककां, धारणप्रगतमिव्वय:, कुरुम, चार्य:,-पृज्य:, रामः इति वावतू, [बार्य्यः" दधब "ढेवः" द्वति पाठान्तरम ] इरस्य-गश्नो :. वार्मुनं-बतः, पाततज्यं-विस्तृतमोणेदाम, वाषढगुननितय:, करोति। वसन्ततिखकं उत्तम्। बाखरामायनसेदं पथ्म्।
मोथ्यांदेः मिडले तत्तत्रियोगानपपत्या स्थेय्यांदिविशेषो मचचोय:, तम्य व न्यायोग-
समथ्यते। स्वैय्याटीनां नियुज्यमानलेन कार्यं प्रतोयते, तत्र कादयमन्तरेय मोप-
न्ययं:, करिर्या न विदधीत-न कर्ध्यात, चविवेश :- विवेषनाराद्ितं, ग्रह्ा-पविमृष्य- बारी तमः, परम्-पवर्थम, बापदा पदं-व्यानम्। चब्योत्तगडंगु-"तमते डि विमृष्यवारियां गुगलुख्ा: व्वयसेव सम्पदः"। व्याख्या च-सम्पदः गुगगसाय -गुणातुरत्ता: सत्य:, विमष्यकारियं जनं खयमेव हमते डि-चाश्यन्वेश। वैताखीयं हत्तम। बिराताओनीयखेटं पद्मम। (ख) इत्यादारबिति।-वव विधीयमानय सरसा विच्ानासावस्य बिषिदि प्रति सायनत्वमवगम्यने, तज्व कचिटिष्टे साध्यत्ववड्मनरैय नोपपदते इति वाय्येप समथकत्वं सम्पदरयं कार्ययमिति, चाय्य-कार्थ्यत्प्रतोतिविषय :; कार्थचप्रतीतिरद "उद्योगिनं पुरुषसिंदतु पैति बत्नो:" इतिवद् विसुष्यकारिले पर सडसा विदाना
Page 964
दगमः परिच्ैदा।
"इत्थ माराध्य मानोऽपि क्ञिश्नाति भुवनतयम्। शाम्येत् प्रत्यपकारेण नोपकारिग दुर्जन: । (ग) भतर सामान्यं विशेषस्य समर्थंकम्। "सहस्ा विदधीत", इत्यत्र सहसा विधानाभावस्य चापत्रदत्ं विरुद काय्यें समर्थ: कम्। (घ) एवमन्यत्।
भयः पव्यवख्तीति नानयोभेदः। विभेषवेष्प्येय सामान्यसमर्यनं यथा-"गुपाना- मेव हौरातम्यासुर्य्यों पुरि नियुन्धते। बलं जातविषसथ्षः सुख खपितति गौर्ग़ि: ।" टु:खावडकमंप्रयोजकतवात् गुचाना निन्दा, [पुर्थः,-वुर्वहनयोग्य, किष:,-वहन- विकविशेष:, गड़ि:,-बलसः ] चव गुगवन्त एव पुर्थ्धाः भारवडने नियुज्धन्तें उवव्योगत्यवक्केदपनीति: चन्यवाय्ोगयदेयेतोपपच्ते इति वर्वहनयोग्यतया धुय्ये- विशेषे गड़िगवे वर्वहनायोगरूपवैद्यम्यंज्ञानं समथेव, बियसोनखव्लेन सुखखपनेन प भारवडनायोग: प्रतोयते इति सङ्ेप: । (ग) सामान्यवैद्यस्ये् विशेषस्मरयंनमाड, परत्यमिति।-कुमारसनवे बममार्थं प्रति बहम्पतेः तारकदौरात्म्यनिवेदनमिदम। इत्यम्-बनेन प्रकारैय, बाराध्यमान:, सेव्यमानोऽवि, स तारब इति शेष:, सुबनव्यं लिश्नातति-तापर्यात, विषाधने
5यं:, भाग्येत्-मान्ति गच्छेत्, चपकारात्रिय सेत इतये:, उपकारेय न, शम्येदिति शेषः, प्रत्यत विद्यर्ष्यादिति भावः।
माग:। वारयवेधस्येद कार्य्यसमर्थमं यथा-बटिरेव विरादनात्रवे विलसत्येष तुंषारदोषिति:। मत्र सम्पदमत सन्तरत मनु सन्तापमित: प्रसूयते।" चन्द्रथ सन्तापजनवत्वातुभवेम समदजनवत्वे वाय प्रतिस्न्द्रवतीं विरद्ियों प्रति तत्सख्यर
पन्दरण सन्तापविवद्समद्णनवत्वम् उपपन्नम्। चार्य्यवेधस्यैय कारणसमयर्मं
विपदि विवेषयिवडविवेद्याभावजन्यत्वज्ञानेन सम्पदि विवेषजन्यतं दढ़ प्रत्याय्यते, वज्जन्वं यहियठ, तत्वारथविवडजन्वमीवेति नियमादिति भाक:। बव घटलासो
Page 965
साह्ित्य द्पपः ।
हेतोर्वाक्यपदार्थत्वे काव्यलिड्गं निगद्यते॥७३१॥ (ङ) तब वाक्यार्थगता यथा- "यत् त्वननेवसमानकान्ति सलिले मग्नं तदिन्दीवरं मेघेरन्तरितः प्रिये! तव मुखच्छायानुकारो भभों। येडपि त्वहमनानुकारिगतय स्ते राजहंसा गता: त्वत्सादृश्यविनोदमावमपि मे दैवेन न सम्यते।" (च) भव चतुर्थपादे पादवयवाक्यानि (छ्) हेतवः। पदार्थंगता यथा मम-
(ड) कार्व्याङ्गमाइ्ट, देतोरिति।-हेतो:,-वास्बन, बाक्यपदाथले- बाक्याबपदार्थयो: बारमत्वे, वाकयनदान्वतरप्रतिपादे इ््य, वाक्धारवेस पदावस का हेतत्वे व्यख्से इति पष्येबसितोडबर. (तब क्रियान्वयसमाती वाक्यार्थंत्म, बन्चका पदा- यंत्वमिति बोध्यम) वात्यसिक निगयते। अयमेव हलसद्वार उचते। (न) वददिति।-हाक्बेन सोताया इस्वानन्तवं माल्यवत्पवते वर्षाकाले समेताबिरहिय: नामस्य सतिरियम। सेप्रिये! तक नेवयो: समाना कान्यंक ववोतं, यत इन्दोबनं-भोतीतखम, ("बड़ नोलामुनन् थ। इन्टोवरख नोलेडखिन" दतमरः) तत् सखिखे-जले, मग्रं, वर्षापभावादिति भाकः, तब सुखख क्ार्या- कन्तिम्, धनरवसोतोति तमामूतः, लममुखवान्तिसटत इत्यः, अभो-चन्द्र:, मेघे- इन्तरिक,-आवादितः, ये तब नमनानक्वारिकी नतियेषां तबोक्षा:, ["मन-
राजडंसा: अवि मता:, मानसमिति शेष:, वर्षास् भूष्यजवानमाविषतया तव्वानख्त ईंशरना पोडाबरलात् ते निमदजलं मानसं सरो यान्तोति प्रसित्ि:, (पतः ) टेवेन-टुर्टेंदेन :एवर्थ, तब साहश्यविनोदमावमधि-साटशमाचेक दिनोद:,- सम्तापनिवललियषि, [मानवदैन सत्तव्यवच्छेद:]. मे-सम, न. सम्यते-न सछ्यते। प्रियासादश्सदर्शमं कि बिरडियां बिभोद:, तदपि मम बाणोति सायः। मतान्रे. मतोपालहारोडयम। आ्र्ट्ल विक्रोहितं उत्तम। इन्मन्राटबसेदं पथम्।
Page 966
दशम: परिच्छेद:।
न धत्ते शिरसा गङ्गां भूरिभारभिया हरः ॥ (ज) पन डितोयार्डे प्रथमार्ईमेकपदं हेतुः। प्रनेकपदं यथा मम- पखन्त्य पङ्पथगां त्वहानजलवाहिनीम्। देव! विपथगाSडत्मानं मोपयत्युग्रमूर्दनि।" (भ) दुद़ केचित् वाक्यथंगतेन काव्यलिङ्गेनैव गतार्थतया कार्यय- वार्णभावेडर्यान्तरन्यासं नाद्रियन्ते, तटयुत्तम; तथा हि, पत्र हेतुस्त्रिधा भवति-च्ापकः, निष्पादक्ः, समर्थकसेति। तन
(न) लदिति।-राजसतिरियम्। इर-अमुः. भूरिभारमिया-बह़मार- भयेन, शिरसा तव वांनिराजिमि :- बश्रसमूहैः, निर्धतं-चस, यत् धूषोपटसं- धुखोनां-भूमिकथनां, रमसारमिति वावत्, पटलं-पुञ्जः, रजोराभिरितय:, ["वटलं पिटके व परिष्दे। कदिहंयोगतिख के लोवं हन्दे पुनर्म ना।" पति मंदिनी। "*ढि- कारादत्िन:" इति वार्तिवेन घषिनष्दात् डोष् ] तैन पहिषां-सन्ञातपडा, मशं न घत्ते। पब बविप्रौढ़ोलिसिर्ड ताटशं पद्धिषवत्वं सभ्नाव्यमानभूरिभारमय-
प्रभामराम्। ल्वामवेत्य मनोजस की युवा न व्शंवद: :"। चब पूर्वाहंखेक- पदाएंखार्थ: परार्कायं हेतु:। (म) पश्नोति।- देव! विपयना-मर्गवयमायवाडिनी, खर्गपृथ्वी- पातालेपु सत्चारिकी नङ्त्यर्य:, तव दाननववाहिनो-नदोमित्यं:, बसत्पचर्मा - बहुमार्गंवाहिमों, पख्नी ससी वात्ानम् उमस-इरस, [भोषणपुरषसेवि ध्वनिः] मूमंनि-विरसि, ("उत्तमाङ शिए: शोष मू्जा ना मसकोडस्त्रियाम्" इबमरः) गोपयति-रथति, खञ्जयेति शेषः। मङ्ता विपयमामिमोति बहुमता बासोत्, बिन्तु त्वहाननतवाद्िनोमसङ्ापयमामिनों दक्ष कदाचित् ने (से ?)वं मम यशोडपइन्वात् इति भोता बज्जयेष निरोभवितुमिकति का उति भाकः। चम पूर्णडे क्रियान्वयासमाती वाक्यत्वमनापन्रमनेकपदघटितं तरदयम्य हेतुता। प्रमापि वषि- मढ़ोतिसिडो हेतुः, सन्धाव्यमाणमात्मगोपनं कार्यम्। वासतवसेतूदाहरयन्- बपाभ्न्तनटस्ैमं वौच्यमाणा मनागपि। मगससूपमा: न्ञान्ता हरन्ति नमता मनः ॥' इति बोष्यम्।
Page 967
[८२४] साहित्य दपण: ।
ननापकोऽनुमानस्य विषय:, निष्पादक्: काव्यलिङ्गस, सम.
न्यास: काव्यलिङ्गात्। तथा दि "यत् त्वब्नेत-"इत्यादी चतुर्थं- पादवाक्यम् अन्यथा साकाङ्कतयाSसमन्ज्प्मेत स्थात् इति पादवयगतवाक्ं निष्पाद कत्वेनापेचते। (ज) "सहसा विदधौत", इत्यादो तु- "परापकारनिरतैरटुंर्जैनेः सह सक्गति:। वदामि भवतस्तत्वं न विधेया कदाचन।" (ट) इत्यादिवदुपदेशमात्रेगापि निराकाङ्कतया सतोऽपि गताथें (ठ) सद्साविधानाभावं सम्पदरयं सोपपत्तिकमेव करोतोति पृथ- गेव कार्य्यकारपभावेऽर्यान्तरन्यास: काव्यलिङ्गात्।
यति-१४ कैविदिति। पदार्थगतेन काव्यविक्केनार्थान्तरन्ासासप्वातृ चार,
साबाङ्कतया-कारणणित्ञासया, बसमश्सम्-ससदत, मुदृढ़प्रतिपत्तिजननाचम
पादवलेनेत्ययं:। (ट) परापवारीति।-भवतः त्त्वं-सत्यं, युत्तियुतमिति यावतृ, वदाभि, पदायन परापकारनिरतै :- परषाम्-सन्धेषा, न तु परार्षा अतचाम, चपकार: तब निरता :- परायवासै्वोते,चत एव दुर्नने: सह सकति: न विधेया-न क तंव्या १ति।
दतूिं विनापि, चात्मनेव उवयं:, गतार्थ-अवतार्थे, निःसंभयप्रतिपादितखार्य- मित्वय:, नातोत्तराई निव्पाद्यलवेन चपेयते इति भावः, तथा च, सेतापाडया बहाकयां यदाक्यमपेचते तद्यंख तदर्षों निष्पादक:, स एव वार्व्यावसस विषय:, यव ेतूपदेमादिना हेतुनिरपेयं वाक्ं, तब हेतुषाक् ख्वायं: समर्थक एव, स चार्षा- नरन्यासस्य विषय:, एवंिरध मेदमनश्रोजत् समयेक द्ेतोरपि वात्यवित्षिषयत्
Page 968
दशमः परिच्छेद:।
"न धत्ते शिरसा गङ्गं भूरिभारभिया हरः। ववह्वाजिराजिनिर्धुतध्टलिभि: पड्डिला द्वि सा ॥" (ड) इत्यव हिशब्दोपादानेन पक्लत्वादितिवत् हेतुत्वस्य स्फट- तथा नायमलङ्गार:, वैचिता स्यैवालड्गारत्वात्। अनुमानन्तु विच्छित्या ज्ञानं साध्यस्य साधना त् ३२। (ह) यथा- "जानोम हैडस्या दृदि मारमाच्चा विराजतेडन्तः प्रियवक्नचन्द्रः। तत्कान्तिजाले: प्रसतेस्तदङ्गे- ष्वापागडता कुद्लताऽचिपचे।" (प)
(ड) नेति।-इए,-बडुर:, सूरिमारमिया - पतयन्तमारोड्ड्ट न भ्री च्य हेतुना, शिरसा-मखकेन, तहारिति यावत्, गड्ां न चत्ते, चत एव हा आर्गवचेष कपर्दगोपितामपि निःसाव्यनौति भावः; ननु सूरिभारमी: सम्प्रत्येव कुतः पाप्ता ? इर-हि-यतः, सा-गङ्गगवथं:, तव-गत्र एव्र्य:, ये वाज्रिनः,-सैन्ासाः तेषां राजि :- पडगरि:, तथा निर्धुता :- खुरचोटेनोत्यापिता:, धूषयः ताभि:,- तहारा, पहिला-पडवती, चत एवं गरोयसी संघ्वत्तेति भाव:।
प्ररिपुष्टवैविवामिति शेष:, साधनात्-साधनगोचसन्याप्यत्वच्जानात, साध्यम्य-न्याप बब्य, कार्थ्यस्येति यावत, (बनुमिति प्रति साधनय्य हेतुत्वाओ्ोक्षारेडतोतानागतलिङ्- वानुमितिनं स्वात्) व्वानम् सनुमानम्। पवेदं बोध्यम्-खायेपरायमेदेन तदनु- मानं रिविधं, यव व्वयमबगतोऽर्थ: परति चात्मपरामर्शस नियय:, तत् खार्शत- मानं, यव चन्चावदुदस्य वस्तुनः समर्यनात सन्यनोधवत्वं, तत् परार्धानुमानम, एतटिप कारकमप्येक्चोऽनुमानालडार: इति सङ्गेप:। (प) जानोमहे पति ।-विरहवर्णनमिदम्। पम्ाः सारमाच्या:,-ससे-
नायाः, जमललोषनाया: पति यावत, ददि चन्तः,-हृदयमध्ये, ्रियस वकषन :- मुखचन्द्र:, विषजते पति जानोमहै-मन्धामहै, चनुमिनुमः उवर्थ:, तथा दि- मरसते :- विस्वतेः, तख-इदि द्तस मरियरकपन्द्रखन, बान्तिजालै:,-प्रभापटहै
Page 969
[<24] साहित्यदपणः ।
भव रूपकवशाहिच्कित्ति:। यथा वा- *यत पतत्यबलानां दृष्टिर्निशिता: पतन्ति तत्र भराः। तच्नापरोपितशरो धावत्यासां पुरः सरो मन्ये । (त) पव कविप्रोढ़ोक्िव शाडि्कित्तिः। उत्प्रेव्षायामनिविततया प्रतोति:, दइ तु निवचिततयेत्युभयोर्भेंदः । अभेदेनाभिधा हेतुर्हेतोर्हेतुमता सह ।७३३॥(थ)
पश्ने-नयनकमले, कुमबता-मुक्कष्ीभावः, ("कुघषी मुकुषोऽस्त्ियाम्" इत्यमरः) नातेति शेषः। बत्र चङ्ञानाम् भापाक्डुतया बतिपद्मस्य व मुकुलोभावेन लिड्रेन सध्यस्य वक्रपन्द्रस हन्मप्ये विराजनस ज्ञानम्। "चनुमानं कि पचसत्-सपयसत्व- विपयव्याहत्तत्वविभ्िट्टात विद्रात् विद्विनो ज्ञानम् पति पतमपरिक्कदोक्तलवर्य विषकित्तिविशेषेय समर्थिंतम् इति भावः पुनरस्यालद्वारख्। तथा दि, विरदजन्य- पाछत्वाविकुद्नवतयोच्य प्रियवक्रचन्द्रकिरणनन्यत्मुत्रेत्य हेतु: क्रियते, एवं रूपकी- स्पेचाम्यां परिपुषवेषितामनुमानमखङार: इरति सेयम्। उपजाति: उत्तम्।
यव जवसानां-पामिनोनां, टष्टि: पतत, तवेब नित्िता:,-तोषा:, भगः, नामसेति शेष:, पतन्ति, तत्-तम्मात्, सर :- वामः, चापे-चनुषि, रोपितः मरी यैन तथाभूत: सन्, बसाम्-अवखाना, पुरः,-सग्रतः, भावति उति मन्ये- चनुमिनोमि। पव चवलाटट्टिपतने वामभरपतनरूपात् विद्रात् साध्यस सारख धनुवारोपितञ्रत्वेम पुरोधावनरूपस् ज्ञानम्। तवा हि-अबलाहष्टिपातवद-
खात्" इब्यनुमानं, तवेतरम् वाधात् सरख् सिद्धिः। वस्तुतस्तु, चसडरादिस :- बारं विनाषि यम वैचितामनुभूयते, तमाम्ययमलडार:, यवा-"विमसन्ति बाद- म्वानि फुटन्त कुटशोद्रमा:" चव वर्षाकाषानमानम्। (य) [बभिषा] हेलसडारमाइ, चमेदैनेति।-हेतुमता-बाथ्येब, सह दतो:,- बारषख, बमेदैन बमिया-तिः, हैतु। कैचिस-हतुमता बड देतीरमेदेन-चमेदारोपेथ, चमेदारोपपनित्वर्थ:, [बभेदे ढतोया] बभिषाहेतु- मामाषडार: इबाङ्:।
Page 970
दशम: परिच्ेद:। [C20}
यथा मम-
"तावस्यस्य विलासः समधिकलावससम्पदो हासः। धरणितलस्याभरणं युवजनमनसी वशोकरणम्।" (द) इत्यत्र वशोकरणहेतुर्नायिका वशोकरणतवेनोत्षा। विलास- डासयोसतु अध्यवसायमूलोडयमलट्घारः। (ध) अनुकूलं प्रातिकूत्यमनुकूलानुबन्धि चेत् ।७३४। (न)
यथा-
कुपिताउसि यदा तन्वि! निधाय करजच्ततम्। बधान भुजपाशाभ्यां कमठमस्य दृढ़ं तदा । (प)
स्फरणात् पृथगलप्वारत्वमेव न्याय्यम् । (फ)
(द) ताकसस्ेति।-(व्याख्यातमिद पद्यं १५५ पृष्ठे)। जव प्रकर्यवभात् नायिकाया लाभ: ।
विषासडासयोरिति।-विलास :- विक्भाय, हास,-विकास:, पध्यवसाय: पाहाय्याभदावबोष एव, मूलं यस नाट्भोडयम् चलडार:, तथा प नाविकाया विशाससासयो: कार्य्यकारष्भावकपसम्बन्वाभावेन कारवलयचाया बसम्वात्
सायाधकी प्रतोतिरिति भाव:।
(प) कुपितेति।-नाथिकां प्रति सख्या वचनमिदम्। तन्वि !- हेकमाद्रि! यदा-यदि, कुांपिता बस, तदा बरजचतं-नखचतं, निषाय-दत्त्वा, छत्वेत्यय :. सुजपाशाब्याम् पस-कान्तख, करं दढ़ बधान। चत्र करनवत भुनबन्धनस् मति: कूषमांप नायवस्य बाजुकूष्यकरम।. (फ्र) माचोनेश्यमलडाथे नाटत इत्यामचैनाइ-पसेति।
Page 971
साह्टित्यदपंगः ।
वस्तुनो वक्ुमिष्टस्य विशेषप्रतिपत्तये। निषेधाभास आरक्षेपो वच्यमागोतगो द्विधा 1०: ।। (ब) अत वच्यमागविषये क्वचित् सर्वस्यापि सामान्यतः सूचि- तस्य निषेध:, क्वचिटंशोक्को अंशान्तर निषेध पति हो मेदौ ; एत्नविषये च (भ) क्वचिद्स्तुस्रूपस्य निषेधः, कचिहसुकथन- स्यति हो दत्याक्ेपस्य चल्वारे मेटा: । क्रमेण यथा- "सरशरशतविधुराया भगामि सख्या: कते किमपि। चषर्णामष्ठ विश्वास्य मखे! निर्दयद्वदयस्य किं वदाम्यथवा?"(म) पत् सख्या विरहस्य सामान्यतः सूचितस्य वच्यमाणविशेषे निषेध: । (य)
( ब) आाचेपालडारमाड, वस्तुन इति।-वक्ुमिषस-विवचतख, वस्तुनः, -विषयथ्, विशषप्रतिपसये-विवचितवस्तुनी वत्तुवा वैखवसूपनाय, यः निषषा आस:,-निषेधवत् प्रथाश्ः, स बतिपः। वियितस वत्यमाणीकतकप्रडेविध्येन
विषय:, एतगय्-उकविषय सेत्ययंः। (म) पनेति।-सवदापि-ससुदितस्यापि इत्वयंः, वत्यमाचविषये विवचत- कथनालावस्ेय वैवियाव्यअ्नकत्वमिति। तव प्रकारान्रासन्तवात् द्वितोयप्रकारस्ेव वस्तुतत्कधन निषेधलेन डेविव्यमाड-उत्विषये पेति। (म) अरोत।-नायकं प्रति नायिकामेरिताया: सख्या पक्रिरियम्। हे सखे! अरस-क्ामस, शरततेः,-अरमतम््ानेरित्यर्यंः, विषुरायाः,-कातरायाः, सख्या: ववते-निरमितं, किर्माप भव्नाभि-वथयामि, दद्र वर्य विश्राय्य-तिष्ठ इवयंः, बचवा निर्दयहृदयत्, तव पति मेषः, किं वदामि ?- न विमपि बकसुचितं खवदग्े दांत भाव:। चव वत्यमाश्रगः प्ाषिप:। सामान्यतः,-बिदइतन, सूचितस-सरभरभतेत्यनेन निदयहृदवेत्यनन व व्यक्चितख्, विशेष-मरययोग्य रेनातिमइति, निषेध:,-वि्वचतथ् वचनानषेधेनैव निषेध इति भाषः। उदानों व्वधि गतषि साडवशयं मरिव्यतोति त्वा तन्रवदनमनयंकम् पति विवाचतनरूजी
Page 972
दशम: परिच्छेदः। [522]
"तव विरहे हरिणाची निरोक्य नवमालिकां दन्िताम्। इन्त ! नितान्तमिदानोमा: !! किं इतजत्पितैरथवा ?"॥ (र) भव मरिषतीत्यंभो नोकः । बालभ! गाहं दूतो तस्प पिभोषि त्ति य मह बाबारो। सा मरड़ तुजफ अशसी एतं धममकवर भषिमो।। (ल) भत् दूतोत्स्य वस्तुनो निषेध:। विरहे तव तन्वक्ी कथं चपयतु चपाम् ?। दारुपव्यवसायस्य पुरस्ते भणितेन किम् ?" ॥ (व)
पति बङ्गेषः । (र) सर्वेति।-नायकं प्रति दूया उलिरियम्। उन्तेति सेदसूचकमव्ययं, परियाची तब विरदे-विरहदथायां, नवमालिकां दवितां-वियसिता, निरोच्य, दूदानों नितान्तम था :! बथवा इतजस्पिते:,-चन्यन्नानिष्टतवात पत्कावचनैरितघ :. किम्? बव जत्यनस्थ निन्दया सूचितस्य मरिष्यतीत्यंगसय सुहदनिष्टत्वेनाथका. (बाक्य) वत्न्यत्ं वस्तुवेखयचखं प्रतोयते इवि बोष्यम्। (स) वाखय इति।-["बालय! नाहं दूतो तका: म्रियोऽसोति न मम व्यापारः। सा सियते तवायम एतत् धर्माचरं भवामः ॥" दति संस्कतम्]। नायकं प्रति दूतोत्वेन ववितात्नः सख्या उत्िरियम्। बालक !- ह सविदन्ध । 5त्यथं:, नाहं दूतो-नाहं मिथ्यावादिनोति भावः, तख्ा :.- तब कान्ताया इति भाष:, प्रियः पसि इतति-बञ्मान् हेतोः, न मम व्यापारः,-पद्यमः, लद्थ प्रयासी नैतथं:, बद मा-तब बान्ता, सिथते, तव व पयम्रः,-सपकोतिं:, एतत् धर्माचरं -सत्यवननं, यथा्थवपनमित्यय:, मचामः, सप्रियायाः खिन् सति सबंधा प्रियमा चषितुं सामर्थ्येपि प्रियानावरये तथ्वा चनन्बाधारतया मरणं, सख् व तब यभोमासिन्धमिति सत्यमर्हं ब्रवोमोनि माबः। बब खामिन सतोषि दूतोलय निषेधेन दूधयन्तरवद्राहं मिय्या वदामीति सवेख्षकणं व्यन्यते। निषेधखारोप्यमाणत्ात् साभासत्वम् उतति बासेपाखडार:। प्रवाय्यां कन्दः। (प) बिरसे पति।-वर्षाडडरसे प्रयसन्तं नायकं प्रति सख्या उत्तिरियम्। वम बिरहे तन्वशो-अथाजी, कर्थ वर्मा-रानि, चपयतु ?- पपगमयतु? रावि सा-9
Page 973
साह्ित्यदर्पपः
अब कथनस्वैव निषेधः। प्रथमीदाहरणे सख्या भवश सधावि सरणमिति विशेष: प्रतोयते; ड्विलोयेऽशक्यवत्ञव्यत्वादि, वतोये दूतोले यथार्थवादित्वं, चतुर्थे दुःखस्यातिशयः। नच भयं विद्हितनिषेध:, भरत्र निषेधस्याभासत्वात्। (श) अनिष्टस्य तथाऽर्यस्य विध्याभास: परो मत :: ०६६।(ब)
यापनमशक्यमिति भावः, बथवा दादषव्यवसायसा-निष्ठरनियत, दुषचेदतव्मोप आपर्वनिसयख्य वा, (वर्षाद् प्रियविक्केदहैतृत्वात व्यवसायय्य निन्दा) तव पुरतः,- सय्ततः, भनितेन-एत्रेन, बिम :- उक्रि: निरधिंकेति भाबः। (प) वर्वेति।-पूर्वसें सत्मोपे त्वं यादि दति बक्तमिष्टं वस्तु तथ्य व्यञ्तक् निवेधेनेवाथंतो निषेष: सिष्यति पतिन वक्षपगमनासुपपति: दधभिम्रायेवाह,
विशरेषय्य वस्तुमो वेखचखम्। ब्रशक्ेति।-अवत्व्यं वचनं यस् तत्म, चादिमा पपतिप्रसिदत्वपरियक्ः। दूतोले यथाथंवादित्ं-टूनीले सत्यप यथार्थवादिल्म।,चतुथें पति-पतुर्वोदाहरये, दुखन, नायिखाया इति प्रेषः, दूतोदुःखस्य वेययः। न वाचेशसपुरघटवनिषेधी वासवनिषेध एव, न तु निषेधाभास पति वाच्म, गासेपायद्वारे निषेधाभासस्येय वैविवाचायकत्वात् उत्यभिप्रायेवाड, न येति।- सयम्-वासेपालदरघट कनिषेय:, विद्ितनषेष:,-वासवनिषेधः, कथनस्ेति ईूषः, तथाले दूया भागममस्य निप्पुनोजनलवात, निषेधाभासस्ैव वैविवााचायक- स्वादिति बोध्यम्।
-विषयस्, तथा-विशेषप्रतिपसये इत्यथ:, विष्याभासः,-विषिरपेय प्रथाश्, विषित संचवत् प्रतिभास 5थे:, पर :- नियतरपात् चन्य:, चाचेप: उव्यमुष्यते,
यधा एषस्य १ट्वादेय निषेध: बनुपपत्रः, एवम् मनिष्टर्वापि र्धानश्त्वादेष विधानं भोपपड़ाते। ताकयमायं अ्ररखणदपत्वान निषेसे पय्बनख्ति; ततय विषे- संपयर्पीभूती निषेष पति विपिना बर्यं निषेय: अनवशेषपयीसायी निवेषा शुरपादायेव:" इति।
Page 974
दशम: परिच्छेदः ।
वधा-"गच्छ गच्कसि चेत् कान्त! पन्यानः सन्तु ते शिवाः। ममापि जन्म ततैव भूयात् यत्र गतो भवान्॥" (स) पवानिष्टत्वाह्गमनस्य विधि: प्रखवनदूपो निषेधे परय्यव; स्यतति। (ह) विशेषस गमनस्थात्यन्तपरिहार्य्यत्वरूपः प्रतोयते। विभावना विना हेतुं कार्य्योत्पत्तिर्यटुच्यते। उत्तानुतनिमित्तत्वात् द्विा सा परिकीर्ततिता ०स.() बिना कारणमुपनिबध्यमानोऽवि कार्य्योदय: विश्वित् (ख) अन्यत् कारपमपैच्चेत्र भवितृं युत्तः। तच्व कारपान्तरं कचिदुत्ा, कचिदनुक्तमिति हिधा। यथा- अनायासऊ्कशं मध्यमशङगतरले हशै। पभूषयामनोहारि वपुर्वयसस सुभ्ुवः ।" (ग) (स) गच्छत।-ह कान्त!गध्काि चेत् मच्छ, ते-तब, पन्धानः मिवा: शुमदा:, सन्तु-भवन्तु, यव भवाम् मतः, स्दिति शेषः, ममापि तवैब अन्म भूयात् तब गमने मम मरच निवित सविष्यति, ततष पुनर्जन्म सात् इत्यय:। [नतः" इत्बत "भाव्यर्थे भूतवत् चत्ोक्रियते" इति न्यायात् भृते निष्ठा]। • (ह) पवेति।-परखखलत्-पसदक्छमानं, रूपं यछ् तवाबिषः, चत्यनम् ससभवम् उत्मेः, पर्ष्वसति-परिपमति। घयं भावः,-कान्तस प्रख्ानमातानो-
विधि: प्रखवाने पनलिमतत्वात्, तम्मात् तथानुच्ञापनं प्रसतसट्रपखेन निषेधं पय्यब- साययति। प्रयोजगस बत्र चनलिमतथ प्रख्थानख्ासंवित्ञानपदनिवंश्मब्न्पि हाय्यत्वप्रतिपादमम पति।
उत्पतति:, बठे विभाव्यते-समालोच्यने क्वारयं बिना वाय्यमस्ामिति विभावना, [बामुषवादषिकरणे युघ्] उथ्यते। ए्ा उकनिमिता चतुत्विमित्ता पेति डिषर परिकोसिंता। तथोतम्-"व्यच विशेषोत्ियत् उक्तानुक्षनिमितमेदान विधेय"अति
पोवनमावकी" सवि कोष:) सुभुबः-नायिवायाः इवि भावः, सम्यं-मध्याकयब
Page 975
साहित्यदपंणः ।
पत्र वयोकपं निमित्तसुत्तम्। अरत्ैव *वपुरभाति मृगो- दृश:" दति पाठेऽनुत्तम्।: सति हेतौ फलाभावे विशेषोकिस्तया िवा ।० (घ)
वटिदेश दबयं:, धनावासम-पायासरहितम, चब ध अन, दशौ-नेवे, बजरे -भटारडिते, बद व तरखे-वससे, तथा वपुः,-मरेरम्, सभूषषम-चन- लहारम, चथ व मनाहारि, अवनोति शेव: । बब अमत्वे हेतुमायासं, तारब्ये हेसु गड्डां, मनोष्ारित्वे हेमुं भूषयं विना कार्य्यन्य कम्मत्वख्य, तावत्यख, मनोहारित्वल नोप्याि:। यथा वा-बससतं मखनमदयट्टेरनासवास्यं करषं सद्ख। बामख पथ्पव्यतिरिक्रमस्त्रं बाल्यात पवं साडय वय: प्रपेदे ॥" चव द्वितीय चरचे चासवाभावे- 5पि मदोव्या चीतनिमित्ता विभावनेति सर्वखमारादिमतं दूषयाद्गः रसमद्राधर- अदियताम्-"विशोषमृखत्वादेतदाय्वद्गाराषा परळ्मते व यौषनस मदकारषताया: कविनेय निवडतवादासवयोषनयो: मढं प्रति व्रोडियषयो: यागं प्रतोष निरपेच- शारतत्वावममात् विषोधासुरचात् विभावनेवैयं न अवितुमकृंति, कुतः तषिशेष: ? पति ततिन्यम्; जोकप्रसिद्धकारयताकथ्य मदस् व्यतिरैकैडवि योवनान्मदोत्पच्यमि- धाने विरोषण प्रतिभाने वाघवाभावात्; पथ्चवा इयोरनिरपेचकारखत्प्रतोतो
मित्यनृत्यत्यादिवत् चनुपपत्यमाबात्। विश्वेवं "यदवधि विद्यासभवनं बौवनमुदि याय चन्द्रवदनायाः। दहनं विनैय तद्वषि युर्ना पदयानि दद्यन्े।" इति भय- दुशनोदाहरयर्माप दुघटं, योवना्वाि इदवदारोक्षी दाहे योषनहैतृत्वख्ापि त्रीषात्
पाये :- "नियमसवापेद्यारयत्वात् तखेब व वारणायंत्वात्" इति, तथ्ाच्यान्या चोतनिमित्ता विभावना, चात्रबकीया वा बधोकेवेति दिक्।" .: काब्बेथय, चमावे, फलाभावकचने उत्वघं:, सति विशेषींतः, य्ापतथा-पूर्ववत्
वार्य्यंमुत्यत्ति: अाडिगेषोति:" रति सूवयित्वा सा च वेषा, चतुशनिमिता, एत्तमिमित्ा, बचिन्यनमित्ता इति। न य तहिं ततोय: बर्य न भेद:
Page 976
दणम: परिच्केदा। [<Rt]
तथेत्युत्तानुत्निमित्तत्वात्। तव्ोत्तनिमित्ता यथा- "धनिनोऽपि निरुम्मादा युवानोऽपि न चखलाः। प्रभवोऽप्यप्रमत्तास्ते महामहिमशालिनः॥" (ङ) अत्र महामहिमश्रालित्वं निमित्तमुक्तम्। अरतैव चतुर्थ- पाटे "कियन्तः सन्ति भूतले" इति पाठे तनुक्तम्। भ्रचिन्तय- निमित्तत्वख अनुक्तनिमित्तस्यैव भेद इति पृथक् नोक्षम्। · यथा- "स एकस््रोषि जयति जगन्ति कुसुमायुध:। हरताऽपि तनं यस्य श्भ्तुना न हृतं बन्तम्॥" (च) अत्र तनुहरपेषि बलाहरणे निमित्तमचिन्तम्। दषट च कार्य्याभाव: कार्य्यविरुद्मङ्गावमुखेनापि निबध्यते; विभा- वनायामपि कारणाभावः कारणविरुद्सङ्गावमुखेन। एवस "यः कोमारहर: म एव हि वरः" इ्वत्यादेरुकएठाकारणविरुदस्य निबन्धनात् विभावना। "यः कौमारहरः" इत्यादेः कारणस व कारय्यविरुदाया उत्करठाया निबन्धनात् विशेषोक्ि:। एवज्ञात् विभावनाविशेषोत्तोः सङरः। शुद्धोदाहरपन्तु भृग्यम्। (छ)
(ड) धनिन इति।-स्पटम्। चव्र उन्नादस देतोर्षनस, चासस्ास हेतो- थगनख, प्रमादख हेतोः प्रमुत्बख स्त्वेपि उन्मादादोनां फलानामभावः। चव निरमितं फषाभावप्रयोजकम्। (न) स पति।-सः कुसुमायुषः एव:,-एकक दत्अ:, नीषि नगनि- भुपनवयं, जर्यात, यस्य तमं दरता-भय्योकुवंता, वपि मम्तुना बलं न हतम्। (छ) पवेति।-बप तमहरपखबणे बारणे सव्यपि वलहरयरूपस कार्यय
सह्ावस्ेत्ययः, निबन्धनातृ -- रचनात्। बारसस पेति।-वारपस-उल्ाष् उडममाउभरब मन्यादिसावल, कार्ययम्-उल्वाराभाव, तडिरडाया :-
Page 977
[E४] साहित्यदपथः १.
क्रिया क्रियाद्रव्याम्यां यत् द्रव्यं द्रव्येग वा मिथः ॥ विरुध्चमिव भासित विरोधोऽसौ दशाकृति:।७३६॥(ज)
क्रमेण यथा- "तव विरहे मलयमरहवानलः अशिरुचोऽयि मोपायः। हृदयमलिकतमपि भिन्ने नलिनीदलमपि निदाघरविरस्या:" (भ)
विशेषोतनिविभावनयो: छहोदाहसये क्रमेय वमा-यनिमोपि खिरखान्ता बौषने धर्मतवराः। पनातप्राचिन: यूरा भूपाला रघुबंगजाः ।" बम खिस्खान्तलमुनाद- बिस्डं, वर्मोपार्जनकारपं वा्डंक, तव्दितं बौक्मम इति।
चतुर्मि:, -नातिमुय क्रियाट्रव्येरित्र्य, (मुयक्ियाद्रव्याया नाता सद विरावस्ु मुवादिमि: उद्ट नातिविरेष एवीस पृषडाताः) गुष,-ग्रक्रादिः, मुकादिमि: बिभि:,-गुयक्रियाद्रव्येरवन्, क्रिया-पावादिः, कियाद्रव्याम्यां, तथा द्रव्यम- एवर्म्यात्तवाचक: शब्दः उतपय:, द्रव्येथ मिथ:,-परसर, यत् पिवहमिय मासेत, कविदारोपेय, कमित् कांवमोढ़ीक्या, काकत् वालमेदेन, कविदोमदिमहिमाात- प्येम समावेशं खनमान: जात्यादिमि: वह नाव्वादेयंदापासती विशेषमान- मिति माब, वसौ दवाअत,-उतरोया दर्शवयः, बिरोष:,-विरेकणडर:, सापाततो विशोषवत् आवनं विरोधासद्वार झत फांखताय:।. बवेदं बाध्यम-
दविमा" इि। (फ) चतुर्मि: पटे: नाव्दोणां चत्तुषी विशेकमाइ, तवेति।-दूव नावर्कं पमुलिरियिम्। तम बिरहे चक:,-नाविनाबाः, लवस्कृत शांत वापन, मख्यमकत्
माव:, दवामब-दावािः, पगिरष:,-चन्द्रमरोचय, सभपतः भोतांभो:कय
Page 978
दथम: परिच्छेद:।
"सन्ततमुषलासङ्गात् बहुतरण्टड्कर्मघटनया नृपते!। हिजपतीनां कठिना: सति भवति करा: सरोजसुककुमाराः।"(न) "अजस् गङ्तो जन्म निरोहस्य इतदिषः। खपतो जागरूकस्य याथाथ्यें वेद कसतव ?"॥ (ट)
यविवतं-बमराजा मयुषखनोपि, इदयं मिन्ने-विध्यात, नविनोहवमि- पाममोमों ळमादिषरयचमं पत्रमपि, निदाधनि:,-ग्रोभसूय्यः। नवार्थ्या इन्दः।
भवनोऽवस्ेयमोहग्विवा यैनास्रे मखयानिदोषि अर्बा प्रायः करोषानब:। इंडी मानस! वाबिम! प्रतिपथं प्रव्याश्यमुङ्गोबियां कुयनतं नवनातिविं पुनरही! बसु बिमाबाङनसि ?"॥ जम द्ितोयपाटी वायृत्वव्नित्वयोः विरोषः। "निष्योऽप्यनुनरति-
नियतम ॥" चब गुखेन नातोबंरोष: । "ये्वां कष्ठपरियत्म्रययितां सम्प्राम्य धाराधर: तौच: सोडप्यमुरज्यत य वमप सेह पराप्ाति य। तेषां सप्ररतक्रसत्मन्सा राधा लया सूपत! पांशूमां घटलै: प्रस्ाधनतिरधिनिवत्यंते कौतुकम।" चम क्रियया जातर्विरीय:। "प्रायेखवरी गुरुननेन ऊवइ्ियोगहेयान् परानगमदित्युद्य व्यसूया। दुर्देयवैलववखात् सांख! साम्पतं वत्न्द्रोवि वाङरसवत् का प्रष्ाप- राध्येत ?"॥ चव द्रव्येष जातेविरोथ: । (ज) •गुणेन सह्ट मुविरोचभाठ्, सन्ततेति।-३ वृपते! भ्वति-खवयि राजनि, सति-विद्यमाने इत्यय:, सन्ततं-निरन्तन, यः सुपलेन-चान्यवास्नोप- बरयेन, चासप :- संसर्ग: तख्ात्, तवा बहुतरायां म्टडयर्मबां घटनया-बज- हानेन, बाठना:,-वियाहता इति भाबः, डिजपबौणां-ब्राअ्मयीमा, करा: सरोज-
बासवानां सष्टकराततत्व्यपगमादिति माब :; तथा हि, भवता हिजेम्य: तज वित्तानि दर्तान, बया तेषा दायोनिरेंव कामंबरणात तव्यबोनां बरा: सुक्कमारा: नाताः। चवर बांठक गुपः, तख औौक्कमाध्येख सड विरोष चापातती मासते, पर्क रात्ी दानमत्या कालमेदेग समावानम। चथाय्यां छन्दः। बषा वा-"eरषाषि सष्यव्येय जानाति दुःखान मुन्धवद्यार्डाप। रक्ाउनि पाक्युवेव जाता बराकी तभ पियोगेग ।" (ट)- गुरण क्रियमा विरोधमात, नजसेति।-मअस्तुनिरियम्। ३ देव।
Page 979
साहित्यदर्पप: ।
"वल्भोव्ाङ्गसङ्गन विना हरिणचस्ुषः।
"नयनयुग।सेचनकं मानसव्ृत्त्याऽपि दुष्पापम्। रूपमिदं मदिराच्या मटयति वृदयं दुनोति च मे । (ड)
को नमः बजस्य-जन्मरह्ितस्य, चथ य नम्म गहतः, निरोदस्-निवेषस, चष प इता: डिषो यैन ताटमख, स्वपत:,-निद्राबस, (खपरय विद्या मनःसंयोग- रूपतया गुथत्वम) चघ प जामककथ तब यायाथ्यें-तत्त्व, वेद ?- जानाति? अप गुपसय क्रियया विरोष:। इदं रघुवंभख पद्यम्। (ठ ) गुखस्य द्रव्येघ सह विशेषसाह, वह्धमीव्यक्रेति।-वह्लमस्य-कानख, पतपर :- कोड़, तब सरः-बासतिः, उपवेशनमिति भावः, तेन, विना-तबेपं वेशनेन विनेन्वयं:, हरियचदुब:,-इरियेचणाया: बानाया:, राकाविभावरोनानि:, -राकाविभावरो-पूर्वचन्द्रसमान्वता निश्ा, पौषमाठी राविबित्ययं:, ("पूवे बाक्ा निमायरं इबमरः) नाया-पत्रो यख सः, मौर्षमासोनियाचन्द्रः इत्ययः, विषस ज्वाखया वाकुष:, -पकुषतताजनक इत्ययं:, समवत्। बव्र पूवचन्द्रेय ट्रव्येप सप दाहजनकत्व गुषसय तादात््येमापातती विरोधमानं, विश्दहुतुकतवात्त समाधानम्। चत्र गुवस्य द्रव्येष विरोष:। (ड) क्रियाया: क्रियया वह विरोधमाह नयनेति।-नयनयुगस चासेषम- पम्-पतितापकरं, (तदासेयनकं वत्तनाख्यन्तो यख दर्शने" इलबमरः) मानस- सथ्या-मनःकल्पमयााप, दुष्पापं-लव्ुमशक्, मदिराच्या इदं रपं मे 8ृदयं मदर्यात-उद्यास्यति, दर्शनेनात भावः, टुनाति-तापरयति व समाध् इति भायः। चम प्ररषननमक्रियया वड सेदजनमांक्रयाया बापातती विशोषमानं, विरसदतृक्व- ला समाधानम्। यथा वा-"निवास चामाङ्ो सरसमदलोगभंसुभग कषाशेया मृर्तिं: मगरिन दव नेवोकवकरी। अवस्थामापत्रा मदनदइनाहाडवविपुराममिय न कत्यायी रमयति मनः कम्पर्थात थ।" बतर रमयनोति कम्पयनीति क्रिययी- र्युंगपदैक्कारणणन्वतवकपी विराध:, चवच्छेदकडयसत्वात् तत्परिहार:। क्रियायाः द्र्व्यं विरोषी यथा-"बयं वाहामेकी निख्वय इति रवाकर इवि त्रितोआ्मि- छपातरवितममोिजबनिि:। क एवं जानीते मिनकरटोकोटरगतं चषादेनें साम्यततिमिमकरमापासति सुनिः?। चम बारनिविरुपस द्रव्यस पानं नितान मसनभवि, तम्मादिरोष: मुनेस्त सव तत् सभवनोव्विरोष: । "समदनतह्य
Page 980
दशम: परिच्छेद:। [510]
"त्व डाजिराजि" इत्यादि, "वह्भोकङ्ग"दृत्यादिश्नोके चतुर्थं- पादे "मध्यन्दिनदिनाधिपः" इति पाठे द्रव्ययोविरोधः । प्रत्र "तब विरहे" इत्यादो पवनादोनां बहुव्यक्तिवाचकत्वाज्जाति- शब्दानां दावानलोषहृदयमेदनसूर्य्येजातिगुग क्रियाद्रव्यरूपै- रन्योऽन्यं विरोधो सुखत पभासते, विरद्दहेतुकत्वात् समा- धानम्। पत्र "भ्रज्ञस्य" इत्यादावजत्वादिगुणस्य जन्म- ग्रहणादिक्रियया विरोध:,भगवतः प्रभावस्यातिशयित्वात्त समा- धानम्। "त्वहाजि" इत्यादो "इरोऽपि शिरसा गङ्गं न धत्ते" इृति विरोधः, "त्वदाजि" इत्यादिकविप्रोढ़ोक्नया तु समा- धानम्। स्पष्टमन्यत्। विभावनायां कारणाभावेनोपनिबध्य मानत्वात् कार्य्यमेव बाध्यलेन प्रतोयते, विशेषोत्ञौ च कार्य्याभावेन कारणमेव, दवह्ट तु अन्योऽन्यं इ्योरपि बाध्यत्- मिति भेद: । (ढ) मट्नखनियन्दतरद्रिणपरिष्वज्रात्। वितितियक! लवयि तटनुषि भहरचूक् 55पमाडपि खालिन्दी॥" चब द्रव्यस्य द्रव्येष विशेष:। (ढ) क्रियाया द्रव्येय सड विरोधमाह, तववनीति।-व्याख्यातं पाभ्ू। चम मव्ाधरोषि गद्चां न वारयतोति गव्ाधरकपद्रव्यं क्रियया सवारथकपवा विवद्ध- मिषापातत: प्रतोयते, राजसुतिपरत्वात् तु समाधानम। द्रव्यस द्रव्येब सड विशेष- माह, वशभेति।-पत्र चन्द्रसूय्ययी: द्रव्ययो: तादात्येन विरोषभानम्। नाति- पव्दानामिति।-नातिः बन्दो येषां तबोक्ानामित्वयं:, प्रतिपादतया जातोना . पयनत्वादोनारमिति शेष :; यदा-पवनादोनामिति बमपरी निर्देश:, पवनलवादोना- मिति तदय:। दामानसेति-दावानछत्वेवयं:। सुखतः,-प्रयमतः। विरड- हेतुकत्वात् पति।-मख्यमकदादेविंरियां सन्तापजनबत्वेन दाबानबलाद्वारीपात् समावैभ उवि भाव:। मन्वमत्वं जन्माभाव एव, बघमख् गुसत्वम् उति चेंत, जातिक्रियाभिद्नानां विशेष यानाममि गुषत्वखोबारात्। विशेषोकी पेति।-चा्थ्यां- अवेनोपनियध्यमानत्वात् कारणमेव वाध्यलेन प्रतोयते हत्यन्वयः। इ% लिति- विशेधाबहारे लितय:। नमु "मखयमददमनय-"उवादो रपक नेनेति चेत्, न; महानय साननियमरपविरोषस पुरःस्फूरतिंवतया वेविवा वायवत्वात् इति।
Page 981
[ <= ] साह्ित्यदपणः ।
कार्य्यकार पयोर्भिन्न-देशतायामसङ्गतिः॥४·॥(प) यथा- "सा बाला वयमप्रगलमनसः सा स्तोवयं कातरा: सा पोनोवतिमत्ययोधरयुग धत्ते सखेदा वयम्। साSडक्रान्ता जघनस्थलैन गुरुणा गन्तुं न पक्षा व्यं दोषैरन्यजनान्नितेरपटवो जाता: स इत्यहुतम्॥ (त)
बरखे, कार्य्यकारपयोः समदेशवर्त्तित्वं नियम:, तदन्ययात्वे इत्ये:, वसतति:।
ख्याबति: या सादसप्रति: ।" इति। (a) सीति।-नायिकामप्राप्य टु.खमानः वचित विराहन: सखायं प्रति पतिरियम।-सा-कान्ता पति यावत्, वाखा-सुग्धा, वर्यम चपरगखमनस,- साय्यां दाव्यंबदारपाचम चेतसः, तसया: वाखालेन मदुपभोगरूपकार्य्यावधारषाकमखं युतं, मम तु तत्षओोगखाखसलवडपपि तत्प्रास्ुा पाय रुपकारय्यावधाशसमत्मित्य कर्थ्म् इति भाय:, साखी, वयं वातरा:,-समयाः, नामनयाता इत्बयः, खोषामेद भातरतवं समाव:, न तु पुंसािति भाब: सा पौनाव्रतिमत्-पोणसुमनतख्ेव्य्थ:, पयीचरयुग वत्ते-वारयति, वयं ससेदा,-श्रान्ता:, स्ा गुरुणा-टुर्भरेप, नघन- खलेन वाज्ञान्ता-पभिभूता, व्य ननुं-चखितं, पुरः पदं पनुनिति बावतू, न अक्ा:, वामसंतया विर्नाप कर्मु न समर्ा इवि भाब: चन्चननात्ित :- तत्वान्ताउपजनाश्रित:, दोषै: छ्रः-( इदमव्ययं) वयम, चपटब:,-इतिक तंव्य- मूढ़ा:, जाता: दति बहुतम्-पासय्यम्। बत्र चम्रगन्मनस्वादिकं बारय्ये नायक-
मदूसषिकोडिसं हत्तम। समवभतयसेदं पद्मम। कैवित-"कायवारम भावयो: धर्मयी: पत्यन्तं निवनद्नतया युनपटत्वप्रत्वेन ख्यातिरसप्तति:। एव
मेदेन तद्मयस्तातिवारषाय युगपदिति, तैन "क्रियानरोरेडव परव भोग:" उब्म नातिव्यासि: उबयांदुः तम्; "दन्तववं कंपीले बष्वा:, वैदना सपबौगाम्" इमम
Page 982
दशम: परिच्छेद:। [522]
प आ्रयापवादक. वादेक देशस् मे विरोधे विरोधानङ्वार:।(थ) शुगी क्रिये वा चेत् स्यातां विरुद्धे हेतुकाय्ययो: । यद्ाऽSरब्वस वैफल्यमनर्थस्य च सम्भवः॥ विरुपयो: सङ्कटना या च तद्विषमं मतम् ॥७४१।(द)
• खो वयं कातराः" इत्यन सीत्वस कारपत्स्य उत्पव्नत्वाभवादेय कार्य्योत्यत्तियुम पट्चव्रत्वष्यतिविरहात्। न य खोतशोववतमारोप्यम् इति वाच्यम; तख वेविवानावडतेन तदफीकारष्यान्ाव्यलवात्. "दष्टो मुननद्रेम" इव्यादी युगषदुम्पन्रख.
मयने तु काय्यकारषवोवैद्याधकरसस्यैव यब विक्ित्तिविशेष जमकत्वं, तमैय तम्याम्- सरत्वखीकार:।, "दष्ो मुगद्रेन" सत्वादो काय्येपारपयोरयकेदपमेटसरैऽवि
सत्वेदवि तथ्य वित्कितियिशेषानाचायवत्ा देव नातिम्रसत्र पत सङ्गेवः। सदा हर्पान्तरं यथा-सव्यासमअत बाखो नही टुकूलं वषवमबलायाः। तत्याज सममधरो सुन्िमुरोषशरिरे चिकुश: ।" सवलाया: बाचो उप्यासम चरत, टुकूलं रन्वम्-पनका, जड़ौ। स्पष्टमनत्। चत चिक्ुश्षा मुशयगोकार काब्यादोवा उत्यासाधश्ौकार: इति स्फुट वैयविकर सटेन ससपति:। "बर्षांदू जाता नव्योवमश्री- रामावध: श्रोढपयोधराऽभूत। पुष्प.इमोडजायत कैतकोनां बभूटरसृश्यतमार्साटन्:।" सवेयं माखारपा। "बजस्रमारोडति दूग्दीघीं सद्स्णोपानततिं तदोयाम। ब्रासात् स वर्षन्यधिकं पुनयंत् ध्यानाततव त्वन्नयतामवाम्य ॥" चम्र मैन्या बोपानारेडयं, नले - आास्ठ पति वैयधिकरएम्। • (घ) मदु साय्यकारणयो: सहानवस्थानखच्तणो बिरोधोडवालि, तखैववाड हरतमासां, किमचिककत्पनया : उत्यत वाड, बदास इति।-पक्ा:,-वायो-
विशेषत्वात, एकदेशव्यो:,-समामाचकरबयोः, विशेषे विशेवालडार,- विशेशसहारख विषय उर्यंः, निम्नदैशयोसवाले बसत्रतिरबिति भात्रः। (द) विषममाइ, गुनाविति।-हतकाय्येयो: बिवसी सुखो, बिरुसे क्रिये या सेतू खाता, यहा-यदि वा, बारम्च्न-प्रकान्तक व्संब:, व्रैकन्ं-निष्फसलम्,
Page 983
[68%] साहित्यदपणः ।
क्रमेग यथा- "सद: करस्शमवाप्य चित्रं रणे रसे यस्य कपागलेखा। तमालनोला भरटिन्दुपाएड़ यशस्त्रिल्ोक्याभरणं प्रसूते॥" (ध) भतर कारणरपासिलतायाः "कारणगुणा हि काय्यगुण- भारभन्ते" दति स्थितेविरुद्दा शुक्कयशस उत्पत्ति: । (न) "आ्नन्दममन्दमिमं कुवलयदललोचने! ददासि त्वम्। विरहस्वयेव जनितस्तापयतितरां शरोरं मे । (प) पतानन्दजनकस्त्रोरुपकारणात् तापजनकविरहोत्पत्तिः।
पभिमतक्रमानवापि: इत्यय:, चनथंय्य-पनिषफमख्, प सन्बः, या विरुपयी: -विरुडयोः, एकव वस्तुन्यत्यन्तमसभ्वतोः उत्यय:, सदटना-सम्मेखन, तत् विषम
सम्पाप्ती। जन्वजनकीमयगुगक्रियाविरोधे य विषम: स्यात् ॥" दति। (v) वा्थ्यकारणयोर्गुणविरोधमाड, सद्य इति।-यख तमालनोला कपाय लेखा-खडर्याट्टिरियं, रपे रये-प्रतिसद्रामं, जवसशंम् बबाप्य नवदिन्दु :- प्रसन्द्र:, तहत् पागड-शुभ्ं, विललोक्याभरणं-सवगामित्वेन विभुवनाहतमिति भव:, [विलोकाभरयम्" इतति त्वमाधु] यत्ः सबः प्रसूते-जनयति, चियम्- आवर्य्यम, एतदिति पेषः। उपजाति: उत्तम्। यथा वा-न खन्न न खल बाप: पातनीयोडयमस्रिन्पद्नि मृगन्नरोरे तूखराधाविवाग्रि: । क वत हरिषकाना नोवितस्ातिघोलम्? क य नित्नितनिपाता: वज्तसारा: मवसे ?" 0 इति। ( न) प्धेति।-बव बारपकपासिलताया :- दतोरमिखताया इबयः।
नन्त्वनियमः, तवापि तव तथा दर्शमादव्यवाप तथात्वं कविसष्टे कल्पाते पति नानुपपतति: उति भाब:। कारणवियओो गुप:,-कार्ययम्य यत्रसः शुक्कता, कार्य्यष्य च शुक्कयथसः विरुशे गुप:,-कारषस्य कपायस तमालनोललम। ( प) काय्यकारययोः क्रियाविरोधमाड, बानन्दर्मिति।-नायिकां प्रति नायवओोतिरियम। हे कुषखयदलं-नोतोतखपतं, तड़त् बोपनं यखा; तमससौ,
Page 984
दगम: परिव्देद:।
"सर्य रनाकरोडन्ोधिरित्यसेवि धनाशया। धनं दुरेडस वदनमपूरि बारवारिमि:॥" (फ) प्रत्र केवलं काद्ितधनलाभी नाभूत, प्रत्युत चारवारिभि- पंदनपूरषम्। "झ्ा वनं तरुवल्कभूषगम्? नृपलत्मी: क् महेन्द्रवन्दिता ?। नियत प्रतिकूलवर्ल्तिनो वत! धातुखरितं सुदुःसह्म् ।" (ब) पत्र वनराजन्नियोविरपयो: सटना। इदं मम।
तम् दमम् धमनं-महानम्, चानन्दं ददादि, बिन्तु त्वयैब जनितः,-उत्पादित:, विरह: मे-नम, शरोरं तापयतितराम्-पतिन्रबेन तापर्यात। चव बारपण नायिवाया: किया पानन्ददानं,नाविवाखार्थ्यस विवडय क्रिया भरोरतापनं सविबद्- मिति देतो: कार्थ्यस बिबडे किये। यद्यप्यानन्दरतापी गुप्ी, तथाप्यन दयोर्षात्वयं- वटयलेन क्रियाखेनेय व्ययड्ार: पति पेयम्। चा्य्यां उत्तम। (फ) ततोयं प्रसारभाड्, चयमिति।-सवम् पम्ोषि:,-समुद्रः, रबानाम् बाकर इति देतो: चवाशया-धनप्राप्तिखाखसया, वसेवि-सेवितः, नयेति भेष:, बिन्ु चन दूरे चसु, (प्रत्युत) वदनं-मुखं, चारवारिभि :- सबयजले:, बपूि- पूर्तिम्। चम समुद्रसेवया वमपाप्िकपफम्स्यानवाति:, चारवादिभि: वहनपूरयष्य मनिषय प्राप्ति: सेव्यखाणमोट्टसम्पादमलातिमयं खख टुश्टश्टतिमय्रं या व्यख्तयति। यंथा वा-वर्यं टुग्धाओोषे: पतिरिति गर्वा पाखक रति म्रितोडआ्मिर्टुग्धीप- नयनधिया गोपतनयः। चनेन प्रतयही व्यरपि स तथा यैन जननोक्तनादप्वव्ाकं निजमपि पयो दुर्सभममृत्।" इति। (ब) वतूयं प्रकारमाड, क्ेति।-तदर्ता वल्कानि-लच, भूषधानि यव ताटथं, बनं क्: महेन्द्रवन्दिता-देवेन्द्राहता, नृपनसोः,-राजशरोष़,क ः [क्कषयं महटन्रमणयो: सूच्याति] बत-खेदे, प्रतिकूष्यवर्तिन :- विववस, वातु:,- दैवख, परितं नियत-निचितं, सुटुःसहम्। पवैकश्चिन् वस्तुनि मौरामे प्रथन्त- मसन्ववतोरवनवासराजश्रोख्ामयो: नेख़न, वस्तुतः तद्षामीं बौरामख राजत्रीख्धाम एवं नासीति न बिवडयो: सड्टन, बिन्तु दमरवमयतख् शौरामख राज्यवाभरूपपणा नवाद्ि: प्रत्तानिदस् शरामवनवासख सन्चय पति ततोयप्रकार एवेदं पर्व्यबस्ति,
Page 985
[<82] साहित्यदषंः।
यथा वा- "विपुलेन सागरशयस्य कुन्रिया भुवनानि यस्य पपिरे युगचये। मदविभ्त्रमासकलया पपे पुनः स पुरस्तियैकतमयैकया हथा॥" (भ) समं स्यादानुरुप्येग आाघा योग्यस्य वस्तुन:॥४म)
जाथिकायां मेवनम इति प्रेयम। बमरा वा-क बजा वदयपरमाधिणी? ळ.प.ते विश्वसनीयमायुषम्?। सदुतोक्षातरं यद्च्ते तदिदं मन्पय ! हृश्यते त्वयि।" चम गोमखायुथोत्क टव्यथयो: कार्यय बारषभावसम्यन्वोऽतुपपत्रवङ्ा सते। - (भ) विपुलैनेत्यायुक्का दत्यादावपि विषमत्वं यथायोगमनुगन्तव्यम् इति बाब्य- प्रबाभोतं सतुयंप्रकार एव सङ्तमयति, विपुलैनेति।-युगचये-सल्पान्ते, सागर अथस्य-समुद्रतिवयथ्य, यस-शौगपास, विपुलेन कुचिषा-सदरेय, भुषनानि - नगन्ति, पविरे-पोतानि, सः,-श्रोक्षणाः, एकतमया पुरस्या-नगरवासिन्या कामिन्या, मदविदमैय वसकखया-पस्म्पूपया, कटाचरुपयैव्ययंः, एवया हमा- नेवेख, पुनः पपे-पौतः, कटालेय सर्वाद्रोयं दृथ्टः उत्ययः। मकुभाषिषो उततं- "समसा नगो व यदि मसुमाषिषो" इति खचयात। शिग्नपालवचख पयमिदम। सम पकम स्वज्रगव्यायित्वम् एकनार्येकनेवपोतत्वस बिर्ड सङटितम्। तवा ि, चम यटेकदेशेन कुचिषा जगत् पोयले, स पुनः चसरेबदेशेन खिया पोयते पति विषपयो: मेलनम। चतुयः प्रकार कशयमयोगे एव समभवति पति बढ़न्त: केचि-
क्ािरवयनः कारयं तत्कसका भुबनपानक्रिया कुचिकार्य्यस्बयविन: सगरभबस्त कमंतासम्बन्वेन पानकियया विकध्यते, सुषनपातकुचिमतः कटासपेय्त्वख विवव- तथा आानादिति, तब्र; प्रमाधान्रवैद्यय्य हेतुद्ेतुमहावस्याय बोषामवैनाप्रत्ययात्, भारषटमंतरकपयो: पानयो: खतो विरोषालावात् उपदर्मितविरोषस्य क्रियागनत्वा- सावेन प्रस्तायपयोगित्वाज पतति सेयम। : (म) समसाह, सममिति ।-पातृषष्येय-योग्यवर्मथा, बोग्यख वसुन 1पिषयस, बाषा-प्रशंक्ष, समं खान्।
Page 986
दशमः परिच्छेद:।
यथा- अभ्िनसुपगतेयं कौमुदो मेघसुत्कां जलनिधिमनुरुष जड्कन्याडवतोर्षा। इति समगुष योगप्रोतयस्तत पीरा: श्रवणकटु नृपाणामेकवाकयं विवन्ुः ॥ (य) विचिवं तद्विरुद्दस्य क्वतिरिष्ठफलाय चेत्।७४३।(र) : यथा- "प्रणमत्युव्रति है तो्जो वित हे तोर्विमुष्नति प्रापान्। दुःखोयति सुसहेतो: को मूढ़: सेवकादन्य :? "॥ (ल)
(ब) बविनमिति।-इन्दुमत्या बजे सयंतते पौराणामुति:। इयम्-दुमती गोमुदो, बदुडपं-सयोग्यम्, बजमति भावः, मेघमुतं-मेघावरषशूव्, मविनम् उपगता, एवमपेपि: जहबन्चा-जाड़बो, चलुरूपं-खसहर्गं, जवनिचिम चव- तोर्ष-प्रविष्, इति-एवं, समगुषयो:,-वृष्यगृष्यो:, पजेन्टुमवोिति शेष: योगेन-सम्सेवनेन, प्रोति: येर्षा तवाभूता:, पौरा:,-पुरवासिम:, तप-खयंबरसेवे,
कूपतथा दुःनवम्, वसद्नवषमति वायत्, एकवाक् विवम :- वषबामासू:। एघ््बंगखेदं पदमम। मालिनी उत्तम्। यवा वा-"खोपुंसव्यतिषञ्चमं जमयतः पत्युः
मियः प्रेमापं क्रोड़याSप्येशहम्पतिवाड़रानरचनातृ प्रामर्षि चेतो मुबः । चवानसो-
घषा वा- "पातुः वित्लातिमयनियमज्जानमेषा यगाणी रुपे देवोडप्यवमनुपमो इतपाद: सरख। जातं देवात् सहममनयो: सङतं बत् सहेतत पडारखोपनतमपुना राज्य मेकाविपत्यम् :" पति। (र) विविषमाह, विधिवमिति।-तडिवहस-इटविपरोतख, जवि :- बर्मम, एटफबाब-पमिमतफणसाघनाय, चेतू अ्वति, तदा विचिवम्।
एवतिर्वो :- उत्कषंनिमिसं, प्रयमति-पपस्ट्टो भर्वत, नोवितहेतो :- प्राप- स्वनिमित, प्ापाज् विमुबति-व्वजत, , तमा सुखदेतो:,-सुखानया, दःखोयि
Page 987
[c80] साह्ित्यदर्पप:।
भाश्रयाश्रयि गोरेक स्याधि क्येऽधिक मुच्यते॥४व) मात्तयाधिको यथा- "कमधिकमस्य ब्रूमो मड्िमानं वारिधेर्षरियत। पम्नात एव मेते कुची निक्चिम्य भुवनानि।" (ग) सश्रिताधिकों यथा- युगान्तक्षालप्रतिसंद्ठ तात्मनो जगन्ति यष्यां सविकासमासत। तनो ममुस्तव न केटभद्विष- स्तपोधनाभ्यागमसन्नवा सुदः ।।" (ष)
-दुःखनिष्कृति ? न कीडवि सेवसादन्वोिको मृढ़ इवि भाष:। चनाय्यां कन्दः। र एम्रतिरपख नतिविबदधस फबख सासाय उम्नतिबियड प्रयतिकनकार्यय करयम। एवमन्पवाषि बषा-मविनषितं खखवदनं विमखर्यतत नगन्ति देव! कोनिसे। मिवास्ाद कर्स मिबाय द्रस्ति प्रतापोदषि।" इति।
- बात्रवस चामयियो का, याषिको-नहस्वातिमये, प्रतिपाधे पति. श्ेष:, चचिकम उचतें। (श) वातयाधिक्ये बधिय मार, निर्मषकमिति।-पछ्त वारिधें-ससुद्रल, महिमानं-सहख्वम, सविय मिं ज्रुमः ?- ववयाम: ? यम-वाविषो, झार:,- नारायय: बुनी-जठरे, सुक्मानि निविन्य पज्जात एव-कुवेति केगास्यवत्त्यमाय एव, एकटैम एव अधनात् ससुद्रस्थेः सवेंः सखेः न जायत इबबः, मेंते। चम "मुपे निाचम्य" उव्यनेन •रेमंहतमवनग्यत, समुद्रयदंशे तथयनेमाच्रयथ् समुद्व्यातित्रयमाहातम्य व्यन्यते। ग्ररोकैडखन् समसभुबनामां मडाइडपासखापि भगवत: कोरोटम्यिलेनारेयलं, वोरोदस्य बाधारतं, तवापि चविमचितमादेण चिततात् बावेयम् बाचाराधिकावर्यनमिति सखयसमन्वयः। पवार्थी कन्दः। (प) यातिताषिक वचषियमाह, युनानति।-नारदागमे तोहचय दर्वावि- अयवर्पनम्। युकान्तकासी-कस्पान्समये, मरखबकाजे इति बापत, परतिसंद्त:,- सडुवित: वाता वन ताहबस, यहा-प्रतिसंडता:,-सोदर प्रवेमिता,
Page 988
दगमः परिच्छैद:।
धन्योऽन्यमुभयोरेक-क्रियाया: करगं मिथ:॥७४५॥(स)
शरोर, नगन्ति सविकाक्म-ससद्ोपें यषा तथा, स्बन्दर्थं बया स्घेति यावत- भासत-तिष्ठनन्त क [चाम् उपवैशने इत्बर खािक प्रयमपुतषस्य बह्ुषचनमिदम् ] तब-तर्था, तनो-अनवती देहे, तपोषनस्-नारदस, सभ्यागमैन-समागमेन, सुमया:,-रमुत्यन्नाः, सुदः,-इर्षाः, न मसु:,-न मान्ति का, नावकार्मं प्राप्य तस्यु: व्यातुमचमा: सत्थो वरिरमिंसैबरिति मायः। चत "नगन्ति" पत्वादिना श्रीमयतनोरात्रयस्याधधिक मृतें, तवावयाभ्ाषामात पश्रितानां मुदामतिमदर्खवं व्यन्यते हति। जब समसजमदाधारकपाया अगवत्तन्वा: बपेचया नारदसुनिसमा- ममजन्धामोदरपख वाधेयस्य "न ममुः" इत्यमेन चाविक्योनेरचिकं नामाबडार:। मधिनाधस्तु-"चतुदंशभुवनभरतपय्यासि बपुषि चन्तर्न मानोति कषिमौढ़ोति:
सम्बन्धोक्या सम्वन्धासम्बन्वरूपा" पति चतिभयोक्यवडाएं समर्थितबान्। वस्तुतस्तु राधिक्य सि्िरिति सतिभयीकरिमूलोडयमचिकालड्गार: शत सवें समस्म्धम। वंग्रस्विलं हत्तम। मिशपालमवस्ेदं पद्यम्।
नातोययो: करिययोः, ("दुदोड गां स यज्ञाय मस्ाय मधषा दिनम" इत्यादिव्याद्वत्तये
"उभयोः" इति, बव सं सं दोडनं प्रत्येव संखं काररणं, न तु परस्रस दोडनं प्रति परखरं वारयम्)मिय:,-परस्रम्, एवक्रियायाः सेत करय तदा पन्चोडन्यम्-चन्योडन्यनामालद्वार:, भवतोति शैषः। करियापदं गुक स्याप्युपलच्तनम्; सेननिश्या हािरयन्द्रयन्द्रेय रचिश निया" इत्यवाप्ययमबझारः। चम बारषयी: क्रियंशोष अष्टेक्यं वैपियापरिपोषयसेय, नतुनियामकं, तैन "नखैन माया: अत्रिना निशेव त्वया स माया निशया मंशोष इत्यादी भव्दमेदेडप्ययमख- शट। बवेद बोध्यम-वर्द्ाप एकस्या: क्रियायाः परस्परमेककरचते एव एतदनुद्ञासं, तथापि एकया करियया परस्परसुत्कपांचाने एतस्य सह्ाबः, चनक
रता-"सन्धोडनं बसना परसरोत्वंहरतुख्वे अत। वैविस-यदा तु परखरं मन्विता वापिहैकेय क्रिया पन्चेनाम्यन्वेति, तदाइम्यबमेपालडर: :शर्रि सिवनयन्त एदाहरन्ति प- 'भमिना प निया निमवा न मयों भमिना निश्रया म विषाकि
Page 989
साषित्यदपंथः।
यथा-"तया सा शोभते तन्वो तथा त्वमपि शोभसे। रजन्या शोभते चन्द्रयन्द्रेणापि निशोधिनो ।" (=) यदाधेयमनाधारमेकञ्जानेकगोचरम्। किश्वित् प्रकुर्वतः कार्य्यमशक्यस्ेतरस् वा॥ कार्य्यस्य करगं दैवाद्विशेषस्विविधस्ततः।७४ ६।।(क) क्रमेण यथा- "दिवमस्य पयाता ना माकव्यमनव्यगुपागया यैषाम्। रमयन्ति जगन्ति गिर: कर्थमव ककयो न ते वन्धा: ?"। (ख)
नभः। कविना व विभु: विसुना य वदि: कविना विसुना म विभाति मा।" इबादि। (इ) वयेगि।-वा तन्वो-सनाफ्ी, तया शोमते, व्वमपि तवा-समक्ा, भोमसे, चन्द्र: रजन्धा शोभते, निशोषिनो-रनमो, यवि चन्द्रेव, भोभते इति शेप:। यव परसरशोमयोः पर्सरकारदम्। यवा वा-"करस तथा: सम- बनुरख सुन्नामवापस क निसबस। पन्लोडनशोपाजननाडमूव सदारजी भूषयभृष्यभाव: ।" इति। (-) विशेषमाड, बदिति।-यत् चनावारम्-बाधारवर्नितम्, पाचेये,
"कमात्" इवसोपादानादक परिशेषात् वुनपदित्वस् खाओो प्ेयः) वकमा विषित् -किमकि काय्ये प्रमुयत:, जमस इति श्ेष:, बमकास इतरख-अववस बा,
विशेष :; सप ततः,-तथान, उत्रमयादित्य, विविष :; तमा -प्रसिद्ध- माधानं विमाइडचेबस सस्े पाधी विशेष:, एकस परिनित्स वस्तुनः युमपत् समेकन ससे वितोयो विशेष:, एवबिक् काय्यें बारस सुहरस दुपार वा पन्दस सा्यस करये दतोथो विशेष: इति निफटोडय:। . (-) दिषममिति ।-दिवं-खर्मम,
बिस-वाय:, पाकसम्-भमच्य, नर्मान्त रमयनन्ति-तोषयन्ति ते कबब:
Page 990
दगम: पेरिच्छेद:ः। [c80]
"कानने सरिदुरेशे गिरोषामपि कन्दरे। पश्यन्यन्तकसह्गथं त्वामेकं रिपव: पुर: ॥" (ग) "्डिणो सचिवः सखो मिथः प्रियशिष्या ललिते कलाविधी। करुणाविसुखेन मृत्युना हरता तां वद किं न मे हतम् ?"॥ (घ)
यवर निर्माटलेन प्रसिद्ाषारान् वयोम् विनावि बाव्यकपार्मा मिरा ख्िति: रति पयोनां खर्गगतत्वात् तेषां बाक्यानां भूमिनिह्ठत्वमनाधारमेव, तथ्ादास्षप्रमेदो विशेष:। चवाय्या इद्दः। इदं बद्रटरू। यषा वा-'रूपमच्ो: शिसे सभें- क्रंपु जत्पितं कमें। उटयं उदये निडितं वियोजितं किमन दैवेन?" । फम नाविधानिष्ठतपस नाविका बाबारः मसिस्त्ः, तव्मवाविवारयत्वात्, तां विनाि
(न) बानने इति।-राजसुतिरियम्। रिपय:,-नवबः, एवं तवां कानने - पने, सरितां-नदोनाम, छहेशे-चवबाशे, गिरोणा-प्वताना, बन्दर- गुशयामपि, पुरः,-सयतः, चनवसडाशं-यमसट्गं, पशनति। अतर भावनाति पयेनेैनेय खमावेन वानन-नदो-पर्वतमन्दरादिपु चनेकेषु युमवदायंद् एकस रात्: युगवत् सध्वापवन्ये: दितोयो विशेष:। बका वा-"प्रासादे सा पवि पषि पसा पृष्ठतः सा पुरः सा पर्य्यके सा दिथि दिभनि य सा सवियोगातुर्ख। इंडी पेतः! प्रकतिरपदा नासि ते वाउपि सा सा सा सा सा सा नगति सकसे बोडय- महेतवाद: १" ॥ ९ति । (घ) ग्ांडपोति।-इन्दुमत्या मदये तम्पतैः चनख विषवापोडयम्। ऐे मिये। उव्ष्यारार्य्यम्; ता उस्ता वडमाविमुखेन-निदयेग, वतना मे किं न इतम ? बढ़, तथा हि, लं मे गत्ियोति व्टड्ियो इता, लं मे सचिय:,-दष्टीपदेभनत्वात् मन्नोति मन्नो हतः, तवं मे मिष:,-हहवि, सखो-समोहितसाथकलात् विनन- सृहमरोति सखो हता, त्व मे वविते-मनोडर, कलाविधो-मृबगोतायठ्रड्ठाने सुरते था, मिबनिय्या इति साउपि हता, तखात् ता हरता ग्यरिस्ादियं सर्वमेष मे हतमिति भाक:। चम उन्दुमतोहए्पपमेक खाय्ये मकषंतः बिशे: ब्य्तिसयादिवस अपरख पार्य्यस दैवात् नरमम्। मम्िन्टुमलोहरयनीय सचिवादिहरर्य, नसैज्मेन
Page 991
पारहित्यदपैप:।
व्याघातः स तु केनापि वस्तु येन यथाकृतम्। तैनैव चेटुपायेन कुरुतेऽन्यसदन्यथा॥ ७४॥(ड) यथा "दृमा दग्वं मनसिजम्" इत्यादि। (च) : सौकध्येग च कार्य्यस्य विरुद्ं क्रियते यदि।।७४८॥(छ) व्याघात इत्येव। "इहैव त्वं तिष्ठ द्रुतमइमहोभिः कतिपयेः समागन्ता कान्ते! मृदुरसि न चायाससहना। मृदुत्ं में हेतु: सुभग ! भवता गन्तुमधिकं न मृदी सोढ़ा यदिरहज्तमायासमसमम्।" (ज)
काथे, संघमत वार्ष्यान्तरोत्यति :? इति सेत, सचिवादिडरणे तात्पर्थ्यात् पतति ैयम्। सुन्दरो उत्तम्-"वयुनीयंदि सौ जगौ युनो: सभरा लो यदि सुन्दरी तंदा इति सचपात्। इदं रघुरवंश्ंख पथम्। (ड) ब्याघातमाड, व्याघात इति।-यैन वैनापि यथा-यत्ररकारं, कवं वस्ु बनत:,-बन्ची जन: 8बबंः, वैनेव उपायेन चेत-वदि, तंदन्यथा-तव्मादन्यप्रबायं,
(प) हरेति।-६६६ पुथ्ठे व्याख्यातं प्राक्। चत्र ह्रेप हगुपायेन मखोऊतः मदन: नोरोभि: तैनेब नेवरुपोपायैन सजोव: संतः। चत्र कैचिदारं:,-"व्यतिरेब' एवायमॅलडस, एत्ोदाहरणे नविनौरितनेन तखैव मंबानात्। न च व्याघातो डप्यव व्यतिरेकीत्यापकलवेन स्थित पति वाच्यम; तवाऽप्यवड्ारान्तरत्वसिडे: विवित- विषयाभावांदिति दिक; तदसत्, साहृभ्यविवच्यायामेव व्यततिरेय: इत्यसंक्कत् व्यय. दापितत्वात, बवं व धर्मान्नरवाषि भियनायिकयो: साहखानलिमतेः संटलात् इति कोसुभाभ्यः।
यदि कार्ययख वियस कियतै-सथ्यते. उव्याभ्यः, तदापि व्याघातः स्वादिति शैषः, वैनापि यैगोपायेन वत्काथ्यसुच्यते, तदन्देन तैनेबोपावे सौकव्येय तवबजं काय्ये बदच्ते तदा व्याघातंः इति तात्यप्यार्यः। (न) व्वाधतमुदापंरति, र्रति।-प्रयाबंगमनमाबी दम्पचोवतिपचुकी।
Page 992
दक्षम: परिच्छेद:। [<i2]
पत्र नायकेन नाविकाया मदुतं सहगमनाभाव हेतुल्वेन एसं, नायिकया च म्रत्युत सहगमने ततोऽपि सोकव्येष हतुतयोपन्यस्तम्। परं परं प्रति यदा पूर्वपूर्वस्य हेतुता। तदा कारयमाला स्यात्॥ ०४2 ॥ (भ) यथा- "शुंतं ऊ्वतधियां सङ्गष्जायते विनयः श्रुतात्। लोकानुरागो विनयान किं लोकानुरागतः ?" ॥ (ञ)
बागे! तवम् डरहैश-चमर गही एव, सिंए, बर्ह बतिपवैशेय-खत्पैरवेति बावत,
सहना-सेअयमा, न प, यैन मवा खद ममिष्यनौति भाव:। (इति उलि:) सुमन! मे-मम, मुदुतं-तोमखलं, भवता सह नन्तम् बधियं हंतुः, यह्ा- नबियं मदुतं भपता सड मन्तुं हेतु: बन-बस्मात, मदो वहं विष्डनतम थसमं - निरुयमम्, पायामं न सोढ़ा-न सदिय्ये। शिखंदिको उत्तम। बचा था- "वश्रीधोनां तमाखपमर्वाकासखयश्वा मवेद्यावनानाम् नापारिष्सतुरषी वटुकतिमि- वुषयीनितान्तनंखानाम। माखेशञ्रा सपव्ा नतनृपतिमतवत्न ते या मिरोमि: बा मव्येव सुवसन्तो कचयति विनयालक्ृतिसे प्रसुचम।" चम चासको चन्द्रगुप्तेनासति- व्यत्नवतया खाग्ञाभत्रो दोवलेन म्रागुत्त:, स एवाब. मायकोन विनयव्पख्चकतया गुपत्वेनोश्: प्रति सेथम्। (म) वारयमाक्ामाड, परमिति।-वैदा पूर्वपूवध्, कार्ययखेति मेष :. परं पव प्रति हेतुना, तदा बारयमात्रा खात्। वाय्यामामपि मात्ा दड बर्जते
पति:" रति नियमेन वारणमुखययंनसेव ननेर्मो्तया बारबमालेताख्यानमेव सक्रतम् इति सेबम।
सपात्-संसर्गात, खुतं-माखत्ञानम्, सष्ययनमित्यं:, जायते, सुतात् विनय:,- मिशाबाट, जायते इ्बसुषत्ः, बिनवात् बोबानुराम :- बोषत्रियता, जायती अव्यमवि चशुमसंते, बोकाशरानक मिं न जावते: बम पर पर विनवाहिक भववि
Page 993
साह्ित्य दपपः ।
तन्मालादीपकं पुनः। धर्मिगा मेकधर्मेग सम्बन्धो यत् यथोत्तरम्।७५०।(ट) यथां - त्वयि सङ्गरसम्प्राप्े धनुषाऽडसादिता: गराः । पवेररिशिरस्तेन भूस्तया तं तया यभः ॥" (ठ) : पत्रासादनक्रिया धर्मः। पूर्वपूर्वस्य सुतादैः हेतलवम। यधा वा-"विद्या द्दाव बिनयं विनयात् याति पावताम्। पावत्वाङनमाप्रोति चनाडमे ततः सुखम्।" बषा वा-दारिद्रा सियमेति डीपरिगव: प्रवश्यते तेनसी निलेना: परिभूयते परिभषात्रिवेदमापयतै।. निर्विंब: पुपनेति शोयविदती उदधां परित्न्यते निमुद्धि: चयनेबहो! निषनता सर्वापदामाखदम ।" बम दारिदाख बज्चार्या, तखा: तेगोनाओे, तथय व परिमके रतुत्वमिवि रोम्या मावात्वमेव। बंबोत्तरोत्तरख पूर्व पूर्व प्रति हेतुत्वसच्तै, तवपोयमति कोसुमवारा:। iह(ट) मावादोपयनाह, तदिति।-पर्निर्षा, वहनामिति भावः, बबोत्तरम् :- इत्तरोसनं, वत् एमवर्मेव सम्बन्धः, वत् पुनः मावादोपकम्। बदीवं शेवम्-
माखाउपता पति साद:। अम्ययदोचितासवेवमाड्ु:,-"वदन्ति वर्खावएयार्ना थर्मेक्ा दोपक तुषा:। मदैन सांति कखम: म्रतापेन महीपति:।। विबिर्ध दोपचाठत्ती भवे०- हाउनिदोपयम्। वर्ष्यम्तुदमालैयं बर्षत्वेव च अमरी। उन्मोवनि चटमानि फुटन्ति कुटनोइमाः। माधयन्ति चातवास्तता: माधन्ति व शिखाबथा: ।" बवः देडवोदोपत न्यावमवदन्या चनेमपोषवस पदंख्ाबेख श्योरषि वा चावचंने उदा- घरंचकरम: ईि। (ठ) ववयोति।-राजसुतिरियम। से राजम् ! लयथि सडरसन्प्रास्रे -एवं गतै सति, धन्ुषा मरा: चासाहिता :- प्रात्ताः, भये: बरे:,-मतरोः, मिरः, बासादित- मिति शैप:ः, तेन-परिशिरक्, सू :- भूतवम नाषादितेति विस्व्यन्बयैन पवापि चनुवतंनोयं, तथा-सुबा, लम, बासादित: ्शत भेषः, तब भूखामित्वा. दिति भाष:, त्वया यम, चासादितमित्यनेनान्वयः। चवेकया वाठादननियया यनोत्तरं वडनां धर्मियां धनुरादोना सम्बन्यः। इदं विश्रनावस पद्यम्। बा" बां- "बापखोन मबत्कलेवरमिर्ड तेनोत्करडं बौषनं वैनासी, सुतम।, अतूनविभिय सेग.
Page 994
दशर्म: परिच्छेदः। [<n]
पूर्व पूर्व प्रति विशेषणत्वेन परं परम्। स्थाप्यतेSपोद्ते वा चेत् सात् तदैकावली द्विधा 1० x (य) क्रमेष उदाहरणम्- "सरो विकषिताओोजमभोजं भङ्कसङ्गतम्। भुङ्ा यत्र सझोता: सङ्गोतं समममरोदयम् ॥" (ढ) "न तब्जलं यम सुचाद पडुंज न प्रदुजं तत् यदलोनषट्पदम्। न षट्पदोहसी न जुगुन्ज यः कलं न गुच्ितं तम जहार यव्मनः।" (पा)
इुत वार्मुकम। तैन पापि पुनः शिवीमुखगयक्ेनापि सन्मानसं तेनोचापमय- प्रमावदवनवान्तिममोहोदय: ।" चव प्रापीति क्रियार्यां पूर्व वर्मीसूतख पबान् नवेद वातृतमिव्यादिरोया मालात्वमिति बोष्यम्। (ड) एकावलोमाइ, पूर्वमिति।-चेत्-यदि, पूर्व पूर्व प्रति पर्व परं- यदिशेष्यमित्वयः, विशेषयलवेन ख्ाप्यते वा चपोह्यते-निराक्रियते, तदा हिषा- खापनापोदनमेदात हिपवारा, पवावजी खात्। चव कौस्तुभखव्ष वषा-"प्रथर्म विशेषयं यद्विभेष्यमग्रे सवयसमत्। विव्डपतियोगो या तहानेवावणो सोता ।" हति। यव प्रथमं विशेषणोभूतम्य पञमान् विशेष्यतं, सा एका, यतर व प्रथमतोइभाम पतियोगिनः चन्यप्रतियोगिकामावादिकरमत्वं साऽपरति विषिषकावकी ति। (ढ) सर पति।-यम-गरदि एचर्बः, सस-सरोगर, विकसितानि- इफ्फुटानि, बन्पोजानि-प्रमानि यमिमत् तवोक्षम, बभोण भप्रो,-बमरः, सद्रतं -युतं, मडरा:,-भमरा:, ससयोता:,-सम्रोतमाबिनः, सक्ोतं वरस-कामख, संदय: धरोदय: वैन सहितं, वामवरिकरमिवर्यः। बम बभोजमृत्मत्रीतानि एत्तरोत्तरव विशेष्याधि पूर्वपुर्वेधु सरोडन्मोज्मडेपु विशेषयलेगोपन्सानि पति बोध्यम। पथ्यावत्रां कुन्दः। यथा वा-"प्रचिता: वर्मारा्ा: नियसिपामानि सर्भावि। प्रतिविषमाय विपाका वैषस्यं दुःसहं तेषाम्।" पति। (प) नेति।-तत् अलं न, बासोदिति शेष:, यत्-जखं, सचाकृय-सुर्व- श्ञानि, पड़नानि बध्िम् तथामूतं, न, वत् पहजं-पप्न, न,बत् बबोना :- न बोता:, सौषमसुन्तया चमुडहोयमाना: खिता: इति यावन्, षट्पदा :- समरा;
Page 995
[<iR] साहित्यदपंय: ।
कचित् (त) विभेषमपि यथोत्तरं विशेषणतया ख्वापित- मपोहितम हश्यवे। यथा- "वाप्यो भवन्ति विमला: स्फटन्ति कमलानि वापोडु। वामलेषु पतन्यलयः करोति सह्कोतमलिषु पदम्।" (थ) एवमपोइनेडपि । (द)
वः कलं-मधुरं, न नुगुश्-गुश्ननं बचार, तत गुद्ितं न, यत्-गृच्वितं, भनः न नहार। पत परजषटपट्गुश्षितानि उत्तरोत्तरविशेष्याति पूर्वपू्वेदु जवपदनषट्- पदेपु विशेषयलवेन चपोदितानि। बंत्रत्यविखं कन्दः। वदं महिषाज्यक् पत्म्। बम्र कोस्तुमवाराजय :- "बस पूर्वपू्वखोत्तरोत्तरं प्रति विशेष्यच्पमेदे उत्तरोत्तर विशेषचस खापमत्वापोड्कत्वाम्या देविष्यं, (ससम्बन्वेन विभेष्यतायके दवनियामकत्वं छपवतवं, खत्यततिरेकेष विशेष्य तावक्केदवन्यतिरेकयुडिजनवत्वमपोह्वाल्म्) तदतु- कूबोदाहरपं यमा-"स प्डिती यः सहितायंद्यों दितथ तत् यव परानपक्रिया। परेष ते ये तितसाषुभावा: सा साधुवा यव पकंसत केशय: ।" "बाघः स यो न खहितं समौचतेन तहितं बद्र परामृतीषयम्। न ते परे ये न कि सपुताप्रिया न साधुता सा दि न यब माधव: ।" ्पति: पवासे प्िता्थंदर्शनय पाण्डिस्कप- विभेष्यतावच्छेदवनियासवत्वं, द्वितीये य द्ितावेव चन्यतिरे के थार्यात्व पततिरेवाभि- धानम् इति, तब्न ; "न तञ्जवम्-"इव्यादो उदाहतेडव्यापे:, तव तबीन्तरविशेष्यता-
माबात्; य ह्वि पङजन्यतिरैदेय जवत्वाभावे तात्पय्ये, विन्तु जखतावच्ेदेन परन्नायोगव्यतिरेय एव, अरव्मयपरे खोके तथेब तात्प्य्याषममात्" इति जेयम्।
(=) डदाइरति, वाप्य इति।-वाप्य:,-सरसः, विभक्ता: सर्वन्त, बापौपु कमवानि स्ुटन्ति-विकसन्ति, जमसेदु बबब:,-चमरा:, प्रतन्ति, सजोवम् भवषिपु पदं-ज्ानं, करोति, वख्य: उङ्ौतं कुबंकोव्यपं:। उवगोति्कन्दः,
(द) एवमपोहनेडपोवि।- "पुखद्ेवं न सवतर पुस्चेवे न नासितज्ा:। नासिकेषु न पभोडति न सभें टृःखरेतुता ।" जब पूर्वपूवेड विशिष्या: पृथ्यवेश्र मारयपर्मा: परप्ररेव वाश्िमत्रमंदुःयरेतृतास्ट विशरेषणलेणापोडिताः।
Page 996
दशम: परिच्छेद:।
उत्तरोत्तरमुत्कर्षो वस्तुनः सार उच्यते ॥७५२॥(ध). यथा-"राज्ये सारं वसुधा वसुधायामपि पुवं पुरे सौधम्। सौधे तत्पं तल्पे वराङ्गनाऽनङ्गसवेसम्।" (न)
(ष) सारमाड, उत्तरोत्तवमिति।-उत्तरोत्तवं वस्तुनः,-विशेव्यय, उत्कषंः
तथात्वे एव वैचिवाविशेषप्रतीते:" इब्ाहुः, तब्न; "बोकसनि कौदिषि चादितेया चप्यादितैयेषु महाम् महेन्द्रः। किं वर्सुमर्थी यदि सोपि रागाज्जागर्तिं कचा किमतः
इति।
वसुधा-पृथिवी, सानं-श्रेंष्ठ, वसुषायामपि पुव-नगरं, सारं, पुर श्ौषं-रात्र मन्दिरं, विविषरचिरमत्िमद्हितं सुचासुन्दरमुन्तं अवनमिति बावत्, ("सोधोडस्त्रो राजसदनम दययमरः) सावं, सौधे-शैषवातंनि, तल्पं-गथ्या, सावं, तल्े- भव्यावरततिनि, बनङस्-कामख, सवसं-सवंधनं, वराङ्गना-उत्तमा बान्ता,द्वावं -सरित्यय:। (एतदनुषपप्नोको यथा वत्संहितायाम्-नये परिवााः पुरमेय सारं पुरे गर्हं सधनि चैकदेशः । तवापि शय्या भयने वरा स्रो रवोज्ज्वला राज्य मुखख सार:।" इति। नये-उस्कषविषये) [सर्वव निद्ारये सपमौ, एतदमुरोदेमैव राज्यादिपदाना सुख्याथंपरित्यागः। तदुपादाने तु सामान्वविशेष भावाभावाब्रिडांरथे सप्रभी न खात्, न ह्वि भर्वत घटेषु पंटः सुन्दर इतति। सव क्ोवाक्ोवयो: कोवः स चैदवहेति एकशेषेष क्ोवत्वसुपपश्रम ] यदा-राज्ये वंसुधा सानं वस्तु इत्यर्थ:, बथवा-राज्ये वसुषा द्वारं-धनं, तह्दुपादेयमित्वथं:, (तथा व मेदिनो-"सरी वले प्यिरांशे व यपे पुमि बने जले। न्याय्ये कोवं विषु वरे" इति) कैचित्-"राज्ये-राजत्वविषये, यानि वस्ान तैषु वसुष। सारम्। [वसुषायामितवादी वषिकरणे सप्मी ] वसुचायां यानि वलनी सन्ति तेवु पुरं सारम; एवमग्रपि।[ सबम तैष्विति निर्डारणे सप्षमी। राजत्ववाचिकरसत्वा सभ्भवात् विषयत्वविषत्ञा। राज्यवसुधादोना सामान्यविदेषभावाभवेन निर्द्ारण सन्रवात् याणि आवदर्याहारः। सारख् उपय विशेषयलाभीवात़ खोलाि खबाह:, तब्र; वमें वेदा इतिवत् राज्ये वसुषेचत वसुषायाः प्रतिपादमलवालावेम सा- ७२
Page 997
['x] साह्ित्यदपणः । .
बथासङ्गामनूद्देश इडिष्टनां क्रमेग यत् ॥०५३॥ (प) यथा- "उ्भोप्न्ति नखेलनोहि वहति चौमाशलेनावणु क्रोड़ाकाननमाविशन्ति वल्तयक्वाणे: समुत्ासय।
सारस्य विशेषकत्वं विनोत्कषंप्रतौते: डामानाधिनरवेन विशेवणविशेष्ययी: रम्य- उपकभावमन्नवास, न दि सर्वति चन्द्रः सुन्दरमिति। यदि बारपदथ् धनपरतं विवस्यये, तदा उप्यरपव्रमावः समपरवति, उत्कर्षप्रतौतिस्तु व्यन्जनयेवेति ध्येयम ]
हणो ते स्यहेते खल्तु कनसावखेन सार्डस्।" चम पूर्वपूर्ववख्ाबिशिष्टमा कु माम्यामुन्तरीत्तरावस्थबिभिट्यी: तयोरैवोत्कषः। एवात्रये क्रमेषानेकाधीय द्ितिरुपपर्ययायस्तु यदप्यत प्रतोयते, तथाइप्युत्कषंडपसाइखापि प्मन्यथासिडत्वा- दशोकार शत बढन्ति: तब "प्रथमश्रितकम्चवोरकाभावम जन्नौमनुभूय कन्टुक्षा- नाम। पछना सथिमुं कुषी यनेते दयिने ते करिभावकष्कोल्लाम।।" इति नान्पर्थ्वोदाइरथेडपि उत्तरोत्तरोत् पांतुभवाविशेषिन्यः। जयमलङ्गारो वेदेड़पि दृख्ते, तथ़ा प कढबगोषु-"इन्द्रियेम्यः परा हर्षा सर्षम्वस पत्रं सनः। ममसस्ु परा बुद्धगत्मा दुद्ेमेहान् परः ॥ महतः परमव्यतमव्यत्ात् पुरुषः पर:। पुर्षास परं किशित सा बाड्ा सा पहा नति:।" इति कोस्तमकाराः। इद
(प) यवासक्रामखडाइसाड, यम्रास्ामिति।-उदिश्ातां, वस्ुनामिति र्ेस: वलमवाविवचित, तेन ददय कएं रामक बज़े मोदोड़नं रतौ। पीत-
पम्ात. वत-य्र इबब, उड़ेश :- कोसने, तत व्रबासक्ास। ववर्दं वोज्रम-छन् -करं दिश :- निर्दिता: इडड्या, पत्र-पसान, उड़ेम:,-विर्देय बनहेश:, प्रम्यम प्रततिणादितानाम्शना प्रमात प्तिपादित: पयेंः कमेष समनः यद्ासक्तमिति यनं:। पशनसवेनसेय कमाबड़ारमाड:, तक्ा प पासत :- दपतयोष
Page 998
दशमः परिच्छैद:। [cyu]
व्याहारा: सुभग! लदोयविरहे तस्या: सखोनां मिथ: ।"(फ) क्वचिदेकमनेकस्पिन्ननेकं चेकरगं क्रमात्। भवति क्रियतेवा चेत् तदा पर्य्याय दष्यते।७५४॥(ब)
(फ) उन्नोखकोति।-दूता नायकं प्रत्युत्तिरियम। सुभग! बवदोग्र- बिरहे तथा:,-तव बान्ताया:, सखीनां मिब्ब :- पच्चोडन्ं, बमुषा:,-बकुषाः, ददिषानिला :- मलयवाता: कुडकएा :- कोविला: तेयु, उरम-एवम्प्रेबारा:, साऐतिक व्याहाष :- शव्रतीक्रयः वर्तने पति श्ेषः, यथा[बचेंषाः" कर् पटं सद्ेतगय्यम] उन्मोकन्ति-विकसन्ति, स्फुटन्ति इति यावत्, [इति एकया वन्षान् प्रति सते सपरया ] नेः लुनोहि-किन्वि, [बझलमुकुषानोति कर्मप्ढं सहतमस्थम][चवर दविषानिख इतति सक्ेसमम्यम ] वहत[ति एकया दबिषा- मिल प्रति उक्ते सपरथा] चौमासलेन-पट्टषसनप्रान्तेन, तख्य चनत्वाहिति माब: राहण-पाष्काद्य, [चब तम् उ्ति सकेतमम्यम ] यथा न सखोगरवं सृभ्ेटतति भाष: [यम कुमनरठा इति सद्गेश्म] क्रोड़ाकामनं-विहारोदानम, गाविर्जान्त -प्रविशन्ति, [पतति एकया कोविमान् प्रति सके सपरया] बखयक्वाये:,-करण धवनिमिः, उससाकय-ताड़य, [बव ताम् कोकिखाम शत सडख्षम ] येन ते न कुहरयमातन्वोरब्रिति भाबा, इतति उच्चते। बब् बादीनां नामववडणे नाविकाया: विष्डपोड़ाइतिशयी अर्वत परति तत्षखीनामयं साहेतिको व्यवहार:, सहेतब: योग्यचांखष्याहार: इरति बोष्यम। बम डाहट्टाना वस्ना पथान क्रमैथ पुन- व्हेशः। शर्टसविक्रोहितं उत्तम्। बखडारसवंसकारस्ु छाहश्नामयांना कमेपनूहेशो यवासस्राम" इति सूबधित्वा बन्धे तििममसङ्कारं क्रमसंप्यादमिदिर। तख शाष्दमार्थ व हिया। ......... नाव्द यबासह्गां यषा-"कज्जलटिमकनककथ: सुपरमंत्बहंसवाहना: मं वः। जबनिबिगिरिकमखप्या इरिडरकमदासना वढतु।" ...... बाय यषा-"सावखोकसधि समतापगरिमखग्रेसरै व्यागिना देव! त्वथ्यवमौ भरबमभुजे निष्पादिते वेषसा। इन्दुः किं घटितः विमेष बिहित: पूषा किसुष्ादित िनाग्वमही! सदैष किसमो सष्टा: कुषन्ामृत: १ । ईति। (म्) वव्यायाससारमाह, कविदिग-कावित् एकं, बस्तु पति भबा्र -क्रमात् पनेदस्िमिन्, वस्तुनि शतति श्ेव, भर्वत-सयं भवृतति उत्बबंः, वा कियत-
Page 999
[5x2]
क्रमेगा यथा- "स्थिता: नगं पत्षमसु ताड़िताधरा:
बलोषु तस्या: सूवलिता: प्रपेदिरे क्रमेण नार्भि प्रथमोदविन्दवः ।।" (भ) "विचरन्ति विलासिन्यो यत्र श्रोषिभरालसाः । वककाकशिवास्तत् धावन्तयरिपुरे तव।" (म)
परेष क्रियते पति भाष:, चेत तथा क्चित् बनेकं, वस्तु इति शेष:, क्रमात् एकर्ग सवत या क्रियते चेत तदा पर्य्याय दृष्यते। (म) एकस बस्तनोडनेकवर भवनरूपं प्रथमं पर्थ्यायसुदाड्पति, प्यिता इति। - समाध्यवस्यायां पावत्या: शरोरोपरि पतितस्य हष्ट्टसतिखसय खभायवर्णनमिदम्। प्रथमे उदविन्दव:,-वष्टिनखकषा:, ['मन्योदन-" (हाशह० पा० ) दत्वादिना सदकशब्दत उदादैश: ] तथ्या:,- पावता: दव्याभ्यः, पत्मस-नेवलोमसू. चर्व खिता: ["सिताः" दव्यनेन पत्मपामतिसान्द्रतं, "चयम" इति सेग्धाथ गम्यते] ततः ताड़ित:,-पतनेम केमित:, बधनः ये: तथाभूताः, बपरपतिता उत्यथ, [एतैम सधरस्य मादंवं गम्यते ] ततः पयोधरयो :.- सनयो:, उत्सेषे-एचाये, निपातेन गृपंता :- खगििताः, [एतेन सनयो: काठिन्यं व्यन्यते ] ततः बलीपु-वियलीप, सवखिता:,-निपतिता: सन्तः, निम्नोघ्नतत्वादिति भावः, क्रमेण-चातपुव्येय, [चब "विरेष" इति पाठे-विलम्बेन, प्रतिबन्धबाहत्यादिति भावः] नाभिं प्रपेदिरे- प्रापुः । [एतेन नाभे: सुगभीषत्व गम्यते]। चवर एकं प्रधमोदावन्दुरुपं वस्तु पस्मादा- वनेकव कमेष खयं सर्वति। यस मदिनाधेन-"चत्र प्रतिपद्मयंवत्वात् परि- बरालहार :- इलतं, तदयुक्षम, छततिविंशेषषे: साभिप्रायेः परिकरो मतः" इव्वायुत्या विशेष्यपदानां साभिप्रायविशेषण्तानुंगततया उक्तावेव परिकरखात्ी- बारात, चद. व "विन्दवः" परति विशेष्यपटम्य "ताह़िताधना:" इत्वदिवितेबधानां. "प्रपेटिरे" इसवामिप्रायशूनत्वात्। वंधस्यबिलं उत्तम। कुमारस्वस्वेवं पद्मम।
समसा :- मन्यरगामिन्यः, विवयासिन्त: विचर्शान्त, तम दुदानों रमनाबमिना:
Page 1000
दगम: परिच्छेदः।
सनाङ्गरागारुषिताच्च कन्टुकात्।
कवतोऽनसूवप्रपयो तथा करः॥" (य)
निधोयन्ते तथो: स्थूला: स्तनयोरशुविन्दवः।" (र) एघु च अचिदाधार: संहतरूपोऽसंडतरूपस, बचिदाधेय- मपि। यथा-"स्थिता: नगम्-" इत्यत्र उदविन्दवः पस्मादो असंहतरूपे आधारे क्रमेण प्रभवन्। "विचरन्ति-"इत्यत आाधेयभूता वकादय: संहतरुपारिपुरे क्रमेण चभवन्। एव
आार्टूखवायसंथ्रगाखाः, विचरन्ति, तब ब्रवुर्षा निषनात् तन्नगरं वनौसूतमिति मावः। अव्र एकम्िवरिपुर विव्यासिनीनां उमादोनं चानेवानां क्रमेय भवनम् इति नेथम्। पष्यावर्क उत्तम्। (य) एकस्यानेकव वर्णमुदाहरति, विस्वषेति।-तथा-पार्वत्ा उत्वर्थ:, विसट :- तक्ः, व्रतविरुदत्वादिति माव:, रामः-रतनं वख तथोक्ात, बधरात- बधरोष्ठात, निवरतित :- परावर्सितः, रागक्रियात्यानेन निष्युयोजनत्वाहिति भ्राबः तथा सनयोर्स्वरगेय वरवितात्-रतोक्वतात्, पतनसूमये तखय सनयो: उपरोधा- दिति सावः, बन्दुकात् प, निवनित: इति शेष:, कर:,-पाषिः, इदानों कुथा- सुराधाम् चादानेन-चयनेन, परिषता :- व्रविता:, बङुषयः यख ताहमः, तषा अवतूपम्रथयी-जपमाधानिरतः, कतः। बव एकः करः तपसः पूर्व रागदानाथं- मबरे, कोड़ाडं बन्दुके हतः, तपःखाले तु कुम्राहुरेऽयसूते च छातः इत्ययं कमः घेथ:। वंशव्यविसं कन्दः। कुमारसन्वसेदं पद्मम्। (ड़) पमेबसेबन परचमाइ, ययोपिति।-ते-तव, बरोर्षा-ब्वर्षा, बध्य:,-खियः एव जना: तैः, यथी:,-सनयोरिति भावः, तार:,-ग्रहसुतताघटितः 2व्बंः, दारा भागेपितः, तथो:,-ताह्ययोः, हारभोभितयोरिति यावत्, सनयो:
निषोयन्ते-समस्यन्ते, निपात्यने इति यावतृ व्येति गेषः। चिन् सने, पति- सखे हारस तदसच्वे पसुविन्टूनां वर्यम्।
Page 1001
[x] साहित्दपप: ।
मन्चत्। पतर चेज्ञस्ानेशत क्रमेणेश् वत्तेविगेषालङ्ाराडेट, विनिमयाभावात् परिष्ठते: । (ल) परिष्ृत्तिर्विनिमय: समन्यूनाधिकेर्भवेतृ ।o५५।।(व) क्रमेण उदाह्हरणम्- "टस्वा कटाचमेपाची जग्राह दृदय मम। मया तु हृदयं द्त्वा ग्शीतो मदनज्वरः ।" पत्र प्रथमेडें समेन, डितोयेडर्डें न्यूनेन । (ग) "तस्य च प्रवयसो जटायुष: खर्गिगः किमिव शोषतैडचुना ?। येन जर्जरकलेवरव्ययात् क्रोतमिन्दुकिरगोज्वलं यथः।" (ष) प्वाधिकोन।
पष्यायः परितृत्यभिद्न एव, पु्वंत त्वतणट्चरूपलेन, परतैकवस्तुचानानन्तरापरवस्तु-
तथा प, पूवत वस्तुमेदाभावात् चपरवापरवसपादानं प्रत्यव्वसुबनय निव्मा- भावात् पर्थ्यायदये पर्वित्यभेदसन्चाबना नासोति भाव:।
विनिमय :- विमपि विसृव्य कस्यपि गरहनमित्वर्य: परिवृवतति: भवेत्। बवाब- माशय:,-समेन समख, म्यनेनोत्तमख, उत्तमैन न्यमस्थ व विनिमये वेषा परि- उत्ति:। यैषां मते न्युनेन नानस विनिमय:, तैषामिटसुदाहरपम्-बख्धिमाबामयों दस्वा मुछमाधामयों ततुम। गृदता लत्पुरखानां को बाम खरंमासम !? ". पति सुमाचक म विषम् साभावात् एतद्योग्यमेवेति वेबम्। (*) वेति।- समेन-तुल्चेन, कटावहृद्ययोरयोरवि उपादेवत्वाहिति भाष:। न्युनेन-निशटेन, मदनज्वरस लघहतुलैन इृदयाब्िस् टलयमिति माद। यचा बा-बादाय चरमविंस्वयमवादियमम चरममपबति। उमयोः ब्टम्- विनिमयादात्ानमवचितं नन्े।" बादन दोसं मविमम्वरस दखा यदसे खबु साबधरसः। रज्यनुषारताति कूटहेम तत्वाखबामं रमतं चषेन।" (प) वविकेन नयुमक विनिमयाल्ानं परितच्यन्रकारमुद्क्रति, तमेति।
Page 1002
दथम: परिच्छेद्षः।
प्रश्नादप्रश्नतो वाऽपि किताइस्तुनो भवेत्। ताटृगन्यव्यपोहश्ेक्काब्द भार्थोडयवा तदा।। परिसख्ा ।।७५ू६ ॥ (स) क्रमेप उदाहरणम्-"किं भूषगम् ? सुदृद़मत यशो न रमां किं कार्य्यम् ? आाय्यचरितं सुनतं न दोषः।
रामकोलिरियिम। तख्य प्रमथस:,-खविव्ख, पधुना-समप्रति, खर्गगिब:,-खमे गतख, जटायुष:,-जटायी: सम्बन्े, [चव सम्बन्धविवचया वष्ोति वत्रव्यम] विमिय-सवमित्यं:, शोष्यते ?- नैव बोष्ोडसारविति भवः, येन-जटायृषा, ननंरं-जराजोषें, यत् बलेवरं तख व्यवात्-विनिमयात्, इन्टदुविश्यवत् डब्सं यम: कोतम। पथं भावः,-मरोवं व्मावतः विनाधधर्मि, नम्यपि जरया पसले मिं बव्नम ? पतः जरायसतया नितानं तोषस समावती विनाशपर्मिय: शरोरस व्ययेन धैन बिमर्ल शनतिकस यञः क्रोतं, तथ बिमय: शोष: ? इति। बव वचिकेन वस्तुना वम्सा न्यमं वस्तु नवनोर्ष अरोव परिवर्तितम्। रबोडता इसं-"गत् परेमरखगे रवोडता" इति य तह्ञपथम। बमा वा-"प्रक्ापखें- उिग्रियषोपलाभे सन्याववीशेख परोमिती यः। विक्रीय सें रेविडिरसपिक तारावराटानियमादित बोः॥" इति। चतर खपपिव्हेन पराटयोपादानात् उत्तमेन न्यमय् विनिमय पति। (स) परिसद्यामाड, प्रम्नदिति।-प्रत्नात या चमनतः वषितात्-उपा-
एम्य: ताट्क-ताहमः, वचितबटम सत्वर्थ:, बन्बस व्यपोड:,-निराबरयं, चेत, अवतोति शेष :. तदा परिवक्ता-परिव्द्ानं-पननीयल्ेन बोचनमिति तथोक्षा, भवेत्। ["परेवेर्नने" (८१५ पा०) इति सूबात् परीति बनने, "यत् साहा: प्राय्यते स्वामं तत् योगैरपि गम्यते इति मास्ततय उद्धान्म्दः ज्ञाना्यंक्:, तेन परिशाम- युदि: परिषश्ेतव्याश्य:] सा प्रघमतः प्रम्नपूर्वित्ञा चप्रन्नंपुर्विकैति दिप्रबार, मष्दतायत्प्रकाराम्वां पुनः प्रत्येकां दिप्रवारिति तख्ा: चतुर्निवल्म्। पथ्ा: बम्- सरत्वविषयता कविप्रतिभोत्यापितान्तरप्रतिबेधे एव पति, तेन "पक् पसनखा: म्या: चमंतः पररिकोरतिंयाः। गोधा कूमः नञरः ख्रो मध्ययमेति ते गृता:।" इबादी व नायकारलमिवि।
Page 1003
[ =. ] साहित्यदर्पंणः ।
किं चसुरप्रतिह्तम् ? धिषणा न नेतं जानाति कसत्वदपरः सदसद्विवेकम् ?"॥ (४) पत्र व्यवच्केदं रत्नादि ग्राब्दम्। "किमाराध्यं सदा ? पुएयं कश सेष्यः? सदागमः । को ध्येय: ? भगवान् विष्णुः किं काम्यम् ? परमं पदम् ।"(क)
नमति इत्पर्थ:, सुहढ़- दढ़तरम, बच्चयमित्वर्यं:, रख भज्रापटरमादिमख्वात् न तवात्थम् इति भावः, भूषयम्-वत्युत्कषंप्रयोजयं, बिम्? (पति प्रश्नः) वज:,- शाहशं सुदृढं सूषयं यम पति भाव: (इत्यत्तरम् ) न रवम् (इति ब्यपोड:)। मिं कार्य्यम? (पति प्रत्नः) चार्थ्यापाम चाय्ये:,-मन्वादिमिर्षा, चरितं, सुक्जतं- सत्कायं, पुष्यननमं तपछ्ादि इति वायत्, (दत्युत्तरम ) न दोष :- पापजमयः परदारममनादिकय:, वार्य्य: इति िय्विपरिषामेन योज्यम; (पति व्यपीडः) [बाय्यचरितं दुषमपि सर्वात, बिन्तु तम्रानुपरयोयम्, चत एवोतं-"धर्मव्यति कमो डष्ट ईवरापास साहसम्। तेनीयर्सां न दोषाय बक्रे: सबभुजी यषा ।" (भाग० १०१२३२८) इति]। चप्रतिद्टतं-दिव्यं, सर्वतोदर्भौति यावत, पच्ु:, - नेवम्, उत्वाट्म्ञानसाधनमिति ससुदयाय:, किम् (इतिप्रश्नः) विषणा- बुद्धिः, सप्रतिष्ठतं वत्तुदिति प्रेषः, (६व्यत्तरम्) नेवं न, तस्यावकरम्रतिद्ठन्यमानतवात् ( दवि व्यपोड:) नेवस्य चसम्यन्दर्शनमप्याड-गावो प्राण्ेन पश्त्ति भासेः पशयन्ति पचिता: । चारेः पश्न्ति राजानयतुष्यामितर नना: ।" पति। नैषचेि - "सविषेि न सूमसाचिणी वदनावङ्गतिमावमचिषी इति। सत्येवसुचरं सुत्वा प्रस्न: सम् उत्तरदातारं प्रशंसति, लवदपरः,-भबतोडन् भ सदसता विवेकं -यावार्थ्याववारयं, जानाति ? न कोडपोत्यय:, प्रत्युततरपितुष्टख प्रत्नवार्तु: वकास
सदसदिवेकं को जामातौति प्रश्नः [तदमिप्रायवोवेन सष्टखोत्तरमिद, खदपर पति -सं तु म जानासौति सरथंव्यपोछोडव बोष्य:। कैपितु-"तदपरः" इतति पाठ कल्पयित्वा "चिषणाया चपरः" इति व्याचकते, तम्र; विषचाप्रभंसाया जानातोल्द व्ववापत्ते: ] वसनततिखकं उत्तम्। (म) मतीयमानव्यपीर्ध मत्रपरिषस्यामाड्, निमिति।-इत्तिप्रत्युतो। सद जिम् पाराष्यम् - पत्रदवयम् पार्य्यमुवय (अि मत्र) पृष्ं, का्ययिति
Page 1004
दशम: परिच्छेद:।
भत्र व्यवच्छेदं पापाद्यार्थम्। अनयोः प्रश्नपूर्वकत्वम्। पप्रश्नपूर्व कत्वे यथा- भत्तिभवे न विभवे व्यस्षनं शास्त्रे न युवतिकामाखे। ... चिन्ता यशसि न वपुषि प्रायः परिदृश्यते महताम्॥"(ख) "बलमात्तंभयोपभान्तये विदुषां सम्तये बड्डु श्रुतम्। वसु तस्य न केवलं विभोगगवत्ताऽपि परप्रयोजनम्॥" (ग)
शेष:, (इत्युत्तरम् ) न पापं, मरयसाधनत्वात् (इतति व्यपोड:)। वश सेव्य: ? (इति प्रन्न:) सदागम:,-सच्छासतरं, सक्षमागमी वा, सेत्य इति शेष:, (दत्यत्तरम) मासत्समागमः, पापसाधनत्वात् (इति व्यपोड:)। कः ध्येयः ?- विन्तनोय: ? (इति प्रत्नः) भगवान् बिध्या:, ध्ेय इति शेष:, (इलत्तरम) धनं न, भय- प्रमादादिसाधनत्वादिति भाब: (इति व्यपीद:)। विं काम्यम् ?- वाञ्कनोयम् ? (इति प्रश्न:) परमं पदं-सुतिपद, वाळ्कनीयमिति श्रेषः, (दत्यत्तरम्) न खगांदिकं, पुरायचये स्वर्गच्यतिष्ठभवात् इति प्ेयम (इति व्यपोडः)। (ख) वाच्चन्यपोह्याममत्परिषद्धामाह, भितिति।-मडता, जनानामिति पेष:, प्रायः,-वाहुल्ेन, भवे-शरिव, ("नन्म-हरौ भवौ" इनमरः) भत्रि:,-प्रेम,
एन्शोलनमित्यथं:, (सवंब "परिदृश्यते" दरति करियापदं योजनीयम्) युर्वतिहैष कामन्य बस्तं तमिन् न; यहा-युवतोनां कामास्तं-मधुरवचमत्रवण्रादि, तवेतय:, न व्यस्नमिति शेष :; यर्शस्त-ख्याती, चिन्ता, न बपुषि-घरोरे। शम्र महतां कुब भत्रिदंश्यते इ्य्यादिप्रश्ाभावः। चार्य्या उत्तम्। यथा वा-"दानेन पाषिनं तु वङषेन सोवं सुतैनेब न कुछलैन। विभाति काय: वहचापराषां परोप- कारेय न चन्दमेन ।" ९ति। (ग) मरतोयमानव्यपोद्यामप्रश्नपरिषद्धामाह, वषमिति।-तथ विभो:,- बनस्वेत्ययं:, वखम् पाततांनां-विषन्नानां, भयख् उपभाकयी-नाभाय, नठ परपोड़नायेति भाव:, बडुश्रुतं-भास्त्रन्नानंविदुषा-पण्डिताना, समपातये-सररतरे, सममानाय उत्वयं:, न तृ विवादाय पति भाषः, बसू-धनं, केवलं न परप्रयोजनं, गुर-
शरोषिनोषय:, न तु सायंपरिति भाग:। पवापि िमय तख वयमतादिपत्रा
Page 1005
[E2] साहित्वदपंग: ।
शेषमूलत्वे च अ्रस्य वेचित्ाविशेष: । यथा- "यस्निंख राजनि जितजगति पाकयति महीं चित्रकर्मसु वर्णसङ्रा:, चापेषु गुगच्छ्रेटाः" इत्यादि। (घ) उत्तरं प्रभ्नस्योत्तरादुन्नयो यदि। यच्चासकदसभ्भाव्यं सत्यपि प्रश्न उत्तरम् ।७५०॥ (ङ) यथा मम-"वोकितं न चमा खत्नः खामो दूरतरं गतः। भ्रहमेकाकिनी बाला तवेड वसति: कुतः?"॥(च) पनेन पथिकस्य वस्तियाचनं प्रतोयते।
भाष:। चव सुन्दरी उत्तम-"चयुणीबंदि सौ जगौ युणो: सभरा लौ यदि सुन्दरी तदा इति तल्नचपात्। रघुबंधसेदं पथम। (घ) यत्मिंस्ेति।-नित जगत् यैन तथाभूति, यत्मिन् राजनि-शूद्रकाख्ये, नहों-पृथ्वों, पाखयति-व्ासत सति, चिवकर्मंसु-सालेख्यव्यापारेषु, वर्णना :- रस्नद्रव्याथा, सडरा:,-समावेश्याः, न तु मनुष्येषु वर्णनां ब्ान्मपादोना सङ्रा:, -सद्रोत्पतिरिति भाव:, चापेषु-चनःप्ु, गुथानां-मोष्योंथ, केदा:, नतु जनेषु मुबानां-दयादाविश्यादोनां विच्ेदा इति भाष:। इदं बादम्थ्याः। यथा वा- कीटिव्यं कचनिचये करयरणाधरदलेघु रागसे। काठिन्यं कुषयुगले तरखत मेवयोवैसति।" इति। (ङ) उत्तरमाइ, उत्तरमिति।-उतरात्-उत्तरवाकात्, यदि प्रश्नवव एव्रय:,- पागमः, प्रतोयमानत्वम् उर्य, खात्, यहा-सववि-विद्यमानेप, प्रत्रो वम्अ्ञत्-पुनः प्ुनः, [एतत् मशेछतरी चान्वेति] चसनावं-पूर्व मनसा अनिचचितं, लोकप्रसिद्धिमस्यम् प्तिविवियमित्ययं:, बत उततव खात्, तत् उत्तरम्- ए त्तरनामासडार:। बबेबं बोष्यं, तथा हि, बसत मश्मे उत्तरात म्रश्नस् वाश्पमं
दत्यटम्रचारताडख जिया। : (र) बीचितुमिति।-पविकं प्रति वसायिदुत्ि:। मतु :- खामिजनमी, वोचितं-द्रहं, न समा-न मत्ञा, सन्धेति यावत, खामो-मर्तता, दूरतरमू- भतिदूरं, नतः, तख्ावमनमपिन सम्भवतोति आवः, माखा-सुग्धा, चमरबषंभा
Page 1006
दशम: परिच्छेदः।
"का बिसमा? देव्नगई किं लहब्बं ? जगी गुगगगाही। किं सोकवं? सुकलत्तं किं दुग्गेज्म? खलो लोभी।" (छ) पत्र पन्यव्यपोहे तात्पर्य्यांभावात् परिसध्यातो मैद: । न चैदमनुमानं, साध्यसाधनयोइ्योर्निटेंशे एव तस्याक्रोकारात्; न च काव्यलिङ्गम्, (ज) उत्तरस्य प्रन्नं प्रत्यजनकत्वात्।
पति यावत्, पड्म् पकायिनी, पतः तप इृद्ध वस्ति:,-सवस्यानं, कुमः,-कथम ? सहिति शेष:। चव उत्तरबाक्रयन पचिक: पूर्व वसत्यधे प्रार्थितवानिति प्रत्नस एन्नयः। यथ्रा वा-एकाविनी यदवला तकषो तथाउडमष्ङ्गहे ग्हपतित्व मतो विदेशम। कं यापसे तदिद बाममियं बरकी ऋ्वश्यमंमान्वबधिरा नन मूढ़ पान्य! ।" इति, पवापि मम बासे दोयतामिति प्रश्मः उत्तरादुश्नोयते इति जेयम्। (छ) का विसमा इति।-["का विषमा? टेवजातः किं समुन्यम्: जनी गुथवाही। किं सौग्यम्? सबलवं किं टुपाश्षम्? खन्रो खीकः ।" इतति संस्कतम्]। विषमा-विसटृगी, का? दैवगतिः। किं लब्चय्यम ?- माप्व्यम? सुषगाही जनः। सौख्य-सुखशधनं, किम? सुपलवं-सध्वो भार्य्येंतयः। टुर्गक्षम-प-वश्यं, किम ? खख: लोक:,-दुजंन दत्थः। (न) ६ प्रतोयमानव्यपोह्याया: प्रन्नपरिषङ्ायाः प्रस्नति वारयति, पव्ेति।, - "रोपित न चमा" उव्वादावुत्तवात् प्रन्नानुमानमिति बत्ुमानालक़ार एवायमित्यत, बइ-न सदमिति। तत उत्तरय प्श्न्न कसकरं सेत तहिं हेतुताया उ़तरवाक्ये व्यइ्नसवेन काव्यलिख्ालसार वव स्यात्, चत बाह-न नेति। (ऋर) पर्णापत्तिमाङ्, दवडेति।-दखापू्विकया-दख्डापूपी बिदेते यव सा टण्डरापूषिका, ["बत दनिठम" (५।२११५ पा०) इति ठन्] यहा-दख् पूपयोभांब इात, ["इन्हरमनोच्रादिम्यत्र" (५।१।१३२ प्रा०) इति वुज्। "पृषी- दरादोनि यवोपदिष्टम (दाशश्ण्ट पा०) इसि उसासाब:] पचमा-दख़ापूषा विवति दश्हापूप्िका, ["5वे प्रततिक्षम" (५८६ प्रा०) अत कन्] तथा, क्रे मुतिषसरायनेबयं:, इमस वयसय ब्रागमःउर्पा्ात:, मिन्नायनौतिित्थ
Page 1007
[588] साह्टित्यदपंयः ।
"सूषिकेग दण्डो भच्ितः" दत्यनैन तत्सहचरितमपूप- भक्षणमर्थादायातं भवतीति नियतसमानन्यायादर्यान्तरमापत- तोत्येष न्यायो दणडापूपिका। (ज)भ्त च क्कचित् प्राकर-
प्राकरणिकार्थस्येति ही मेदी। क्रमेग उदाहरगम- "डारोडयं इरिणाचीणां लुठति स्तनमएडले। सुक्तानामप्यवस्थेयं के वयं सपार्रकिङ्रा: ?"॥ (ट) "विललाप स वाष्पगद्गढं सहजामप्यपहाय धोरताम्। अरभितप्तमयोऽपि मार्टवं भजते केव कथा शरोरिषु ?" ॥ (ठ)
तत्इपरितं-दण्नचवसरचरितिम, पर्यात्-बोचित्यात, चायातम्-चबगसं, अवतोत्यनन्तरं "वदन्तयवापि" इति पूरषोयम्। नियतेति।-नियतः,-निश्चितः, विद्वानितत इति यावत्, यः समानन्याय: तव्मत्-तृब्यनयादितयः, बापतति- बागक्कति; यह्ा-नियतय्य-तह्खेन निमवितम्य,"समानन्यायात-तुख्यसामर्थ्यांत, बर्यात, नतुश्व्दादिति आयः, चापतति-प्रतोतिविषयो अर्वति, सूषिकस्य द्वि दण्डमच्षणं टुध्करं, तत्रिष्यत्ती तत्सषचरितापूपभच्तथमतिसुकरत्वात् यथा समाव्यते, तथा पवापि सहयरितैकसिडेषपरसिद्विरौचित्यात् सनभाव्यते दति भाषः। न्याय:,- नीति:। (ट) झर इति।-बयं हार: इरिषाचोषां सममणडले लठात, मुतानां-
मिति ध्वनि:] वपि (यदा) दयम बवस्था-दभा, (तदा) अरय-बामख, बिडर: व्यं के? बब सुकानां तावत् योषिदालिङनं दुघटं, तवरिप्यत्तो बमुताना- मतयाकं सुतरां तत् आात् पति पुंसमत समानो धर्मः। मुकानां वर्षनीयलेन प्राकर- विकत्वम इति बोध्यम्। यथा वा-पसुपतिरवि ताव्डानि कक्कादममयददि सुतास्षमागमोत्कः। कमपरमवशं न बिश्रकष्युविसुमपि सें यदमी सृभन्ति भावा: ?" ॥
ज्ेय्म। (ठ) विषवापेवि।-सः,-पत्रः, सडजा-साभाविकोम, सपि भोरताम
Page 1008
दशम: परिष्ेद:।
पत्र च समानन्यायस्य शेषमूलत्वे वैचिताविशेषो यथोदा- इते "डारोडयम्-" इत्यादी। न चेदमनुमानं, समानन्यायस सम्बन्धरूपत्वाभावात्। (ड) :
यथा-"नम्यन्तां श्िरांसि धनूंषि वा, कर्णपूरोक्रियन्ता- मात्ता: मोर्व्यों वा।"(पा) भव शिरसां धनुष्रास् नमनयो: सन्धि-
सपडाय-परियन्ध, वाय्यमङ्गदं यथा तथा विख्वलाप, तथा हि. चमितमं- सन्तपन, चयोपि-चोडमपि, मार्दवं भजते, अरीदिपु-देडिपु, बीमसैपु इति भाष:, डैब सथा ? जव चप्रावरबिकात् लौहद्रवोभावात् पयसो वर्षनोंयत्वालावात् चम्रायरविवतवं, प्रायरिकम्य शरोरिटिवय्यापतनम्। सन्दरो उसं, तन्रयपस सयोत्तम्-"वयुशीयंदि सौ जनौ युत्नो: सभरा लौ यदि बुन्दरी तदा" पति। रघुबंधस्येदं पद्यम्। यथा वा-घृतचनुषि वाह्ुमातिनि बैखा न नमन्ति यन्तदावर्थयम। रिपुसंत्कैषु जचना कैव वराकेधु वाकेषुः"॥ पति। चनापि शैखउत्तान्त: चम्रावरचिक: रिपुव्ृत्तानं प्राबरवियम् चर्यादाबिपति पतति बोध्यम। (ड ) समानन्यायस्वेति।-द्रव्यत्वमव समानी वर्मः, सम्बन्धकपत्वासावात्-
रपः, प्रक्वते तु एकस्य सधम्यंग्रदेय चौधित्यात् तत्मानस ताहमषर्मान्तरबड्ी अवति इति जाप्यञ्ञाप कयो: व्याप्ासन्नवादिति भाव:। (ढ ) वियष्पसाड्, विकस् पति।-तुल्यं बलं बयी: वाहमयोः, वस्तुनोपिति मंब:, (तुष्यमख्तत्वं तततदुदाहरणे यचाययं बोध्यम्) चातुरोयुतः- नेविजायुन: विरोष:,-पवंतोडवडारादैः चाकता वैचियां यदि खात् इत्बयः, बिकल्य:। ["विरोषयात्तया बतः" इति पाठस्तु न सम्यक्, सर्यास्ङ्तेः। "बातुरो यतः" इति पाठे तु-वतः-विशेधात, चातुरौ-वेचिवंा, स विवास इत्यब:]। (e) वग्यग्तामिति।-वलष्ट्ययृम्सोयलिरियम्। मिरासि वर्भूषि या नम्यन्ता - नतेः भूयता, धमुर्ण मधताम उत्थेः। पात्ञा:,-पजदादेनाः, मौव्ं :- पनु-
छापत्, वरिभिरिति पर्सपदमनोक्रम्। सा-०१
Page 1009
[=14] साहित्यदपंयः ।
विरोध: सच एकपचात्ररयणपर्य्यवसानः। तुच्बलत्ववान धनुःशिरोनमनयोड्येयोरपि स्पईया सम्भाव्यमानत्वात्, चातुर्य्यंक अतोपम्यगर्भत्वेन। एवं "कर्णपूरौक्रियन्ताम्" (त) इत्यवापि। एवं-"युषमाक कुरतां भवानतिशमनं नेवे तनुर्षा इरैः" पत्र श्लेषावष्टभेन चारुत्वम्। *दीयतामजित वित्तं देवाय ब्राह्मणाय वा" (थ) इत्यव्र चातुर्य्याभावाब्नायमलझार:।
(व) नन्वसमयंस्य निरोनमनं, समर्थसय चनुनमनमिति बयं तृष्यवखलम्? अत बाइ, चम शिरसारमिति।-शिरेनमनं सन्विषच्यं चनुनंममं विग्रहखचथं तदुप-
वखतम्। विशेषसुपपाद्यति, सन्धिविय्यष्योरिति।-एकदा-युगपत्, बातन्यताया
सन्वलो्यत घाह, स घेति-विशोधग्ेथर्य:, तुष्यवखयोरेसतरस्ैव मक्रतेऽन्वयः एवपचान्रययं यख् स उत्वर्थ:, तथा च तुल्यवलयोरेक्िन् प्रजते चनन्वयविरोष:
उपलचयं विनेय वचथं सङ्मयति, तुल्यवलत्वमिति।-वक्रः सडागन्यससावना-
नमनप्योस्कटत्वेन चमुममनलोपमानलेन पर्य्मसानमिति मावः। एवर्मिति।- चाताया: नगपूरोकरषस सन्तिष्चथत्वात, मोन्यां: कणपूरोकरषस् वियदलचन- त्वात तयोर्धोंगपढ़ो विरोष:, सम एकपचाश्रयथपर्थ्यवस्ञानः।भप्यच वैचिव- चायकं, तुष्यमसत्वत्ष चम उभयोरषि प्रस्तावस् सार्ङ्डाजन्वत्वाहिति बोष्यम। (प) युभावमिति।-इरे:,-नारायचख, नेवे तनुः,-गरोवं बा, युभार्क अवानतिंममनं-संसारदु.खध्सं, कुकताम। चथ्व पूर्वगतं पादवयन्त्-"भश्िमङ्-
प्ावनायस्य महानिधी रस्रियतां समोदश्ोस्षन्वतों इति। चब कुकतामिति प्रदख लोद्विभत्े: पत्रतपदीयप्रग्मपुरुषहिय यनान्तत्वे लेवे इल्नेनान्वयः, पावनेपठीयेक- पचनान्तत्वे तत्डिय नेनान्वयः। नेवयोसन्ा वा जोवारतिंग्रमनसाधनथमल्वे संसवार - इःसमोचने सासथ्यात् तुष्यवपत, तयोरेकतरलेव भवानिसमनढपे ममतनाखें
Page 1010
दशम: परिच्छैदः।
समुचचयोऽयमेकस्मिन् सति कार्य्यस् साधके। खले क पोतिकान्यायात् तत्कर: स्यात् परोडपि चेत्।। गुगी क्रिये वा युगपत् स्यातां यद्दा गुगक्रिये ।०।•। (द) यथा मम- "हंही धोरममोर! हन्त जननं ते चन्दनक्माभृती दाक्षिएं जगदुत्तवं परिचयो गोदावरीवारिभि:। प्रत्यक्गं दद्टमोति मे तवमपि चेदुदामदावाग्निव- वत्तोऽयं सनतिनात्मको वनभरः कि वच्चते कोकिन :? "॥(ष)
हेतत्वेनान्वय:, नतु समुश्यवद्मयो: इति विरोष:। श्रीषावष्टश्ेन-सेषानकूल्येन। "पतव्यदिरतं बारि नृथनति शिखिना सुदा। बद्य कान्तः जतान्ा वा दुःखकन्त कारव्यति।" चव बिप्लनइड्ररायट्ग्रेन वाहतम, एवमन्चवाि यबाययं चावुत्वमवगन्सव्यम्। चादुतायंत इत यढुतं तख व्याउत्तिमाड, दोयतार्मिति ।- एव देवब्राह्मव्योकतमपावतवेम तुच्यमखलं, प्रमते दाने एकतरसैव सम्बन्धः, न सूमयो: दर्थासत विशोष: इति बोष्यम्। (द) ममूखयमाह, समुखय इति ।-एवश्रिन्-वस्तुनि उत्वर्ष :. वार्यर-
तिवान्ायात् पराठनि-बन्चाप, चेतृ तत्कर:,-तख कार्यक सम्पादक:, लात, सदा समुखय :; वयं भाब:,-ख्लं-वान्यबयमदंनद्ानं, तब बषा बडा युवान: मिशष: कपीता: मथयार्थम् एकदैम निवतान्ति, तथा एककाय्यामुष्ठाना्थ यव सम काक्षमनेकेषासुपस्चापनं, तम तमर्थे बोषयितुं प्रहत्ता नौति: "ख़ाले कपोतिका" इति भोगते। प्रज्ाशन्रेख समुखयाम्यसावसाइ, गृणिति।-वा-चबमा, गुनी- मुखखयं, [गृषत कियाभिन्नषर्ममावन] या करिये-कियाडयं, [किया चात्वयंकपा] पुगपत स्वाताम, चमना गुपक्रिये-गुबतः क्रिया व द्यं, युगपत् ध्ात्, तदाषि ससुचयः; तवा च, खाचे व्पोतिदानोता यम गुषबी: किययो: गुर्बाक्रययार्गी युगवत् समुपत्िति: स समुखयः। स य उत्तरोत्या चततविंध इति बोध्यम। स एवं ससुसय. वद्योगेडवद्योंगे सदसद्योंग व मनतोति बिषा लिश्वते इि सार:। (पं) हसी रवि।-बिरडिय निरियम्। इंछो। इति सम्बोषनतूषकामव्मयं,
Page 1011
साहित्यदपैय:।
भत दाहे एकममिमंशन्दनक्भृज्नरूपे कारणे सत्य दाचिखादौनां हेतन्तराणासुपादानम्। भ्रत्र सर्वेषामपि हेतूनां शोभनत्वात् सद्योग: । प्रत्रैव चतुर्थंपादे मत्तादोनाम् पभोभनानां योगादसद्योगः। सदसद्योगो (न) यथा- "पभो दिव सधूसरो गलितयोवना कामिनी सरो विगतवारिजं मुखमनच्तरं साऊतेः । प्रभुर्धनपरायणः सततदुर्गतः सज्जनो नृपाङ्गनगतः खलो मनसि सप अष्यानि मे ।" (प)
-2 दबयं:, ह धीरसनर! सन्तेंति सेटसूचयमव्ययं, ते-तब, जननम्- सन्पततिः, चन्दनभावृत:,- वन्दनपवतात्. मखयग्रैम्वाटिन्ययः, दाविखय-सापव्यं, दायवदिन्सपत्वस्, नगतति उत्तवं-प्रधान, स्यातत्य, परिचय :- सप्रः, मोदाबरो- बारिति:, दूति-एताहमोपि, लवं चेत्-यदि, उहामदावाग्रिवत्-उत्कटदावानढ् 54. मे-मम, प्बड्गं-सर्वाखड्गानि, द्हसस, तदा मत:,-गर्वितः, मखिमा- नका :- नविनसभाव, छच्यवसंय, बनवर:,-बन्त, समद् इति भाव, क्यं काविख: किं वच्चते : सयेति शेष:, न विमपि बत भक्य: बोबिष:, सुतरां दार- जनको अवतीति भाक:। यदि महान्वीषि पवान् बाधनते, तदा दुशत्ानः परान् बाधन्े एव पति किमसभिवच्येत? बबं वा तेडिन विषये उपाखन्यनोया: ?भि भाक:। शर्टलविक्रोसिसं उत्तम। चयमर्वापत्यवहारसतीयं:। (न) यव्र सवेदानिति।-पताम-उपा देव्ना बारपाना केवखरना, बोम: सद्योग:, तेषामेवानुपादेवानां योग: पसद्योग:, उमवमित्रय सदसद्योग: कति चयम्। तब सद्योंगे, उदाद्ृषयं यवा-"कुषममदिनं लद्रा मूर्तिमति: सुति- शविनो भुनक्तमसं सोता तन्नो: प्रभुतमसाितम्। मरकतिसूलमा एते भावा बमोलिण्यं जमो व्रजतत सुतरां दर्प राजन्! त एव तवाखुभा: ।र" पति। चसद्योगे यथा-"दुर्गशः चर्मार्गना: शयतमी टूरे मनोडन्चवक गाढ़ प्रेम नर्वं बय्ीडनि- कान: प्रामता: कुष निमखम। खोतं देययवविदोधि मन्वसृहृत् वाल: अतानी- 5स्मां नो सख्यपतुस: कयं विर्ठः सोढ़व्य उत्यं अठ: ?° ॥ ईति। (प) उदसद्वोंने उदाहरण, मभोति।-(१) दिवसे वूसरः,-मिन:, धश्रो, (२) अढिद-बवं, यौदमं कलासाडमी, मामिनो, (३) विजर्तानि-
Page 1012
'टथम: परिच्छेद:। [=12]
रड केचिदाहु:,-"अशिप्रभुतोनां शोभनत्वं खमतस्त पयोभ- मत्वमपि सदसद्योगः" दति। अन्ये तु-"अशिप्रभुतोनां खतः शोभनत्वं,धुसरत्वादोनां ल्वशोभनत्वम् इति सदसद्योगः"। चेत्र हि अशिप्रभृतिषु धसरादेरत्यन्तमनुचितत्वमिति विष्छित्ति- विशेषस्चेव चमत्कारविधायित्वम्। "मनसि सप्त भख्यानि" इति सपानासपि मत्यलेनोपसंहाराय, "नृपाङ्कनगतः खलः" इति क्रममेदात् दुष्टत्वमावहति, पत्र विशेष्यस्येव शोभनलेन प्रश्मादिति। (फ) दह व खले कपोतवत् सर्वेषां कारणारना
मश्ानि, वारिजानि-पम्रानि बस्मात् ताटुनं, सरः,-सरीवर:, (४) शीमनी भाकति: यस ताटन्रस्य सन्दरस्ेत्यय:, चनचरम-ससरशन्यं, वचनाचममितय :. मुखं, (५) वनपरायम :- पनतुखः, बर्तियोमेन सदसिवेकहोन उव्घे, परभु: -राजा, (६) सतसं दुर्गत: -दुशवखः, सवन:,-सपुजनः, () तथा पृर्वी- कनगत:,-राजसभाष्: ९०येः, खखः,-दुनंनः, (एतानि) मे मर्नास्त सुंन नल्यानि, दुःखदाय कत्वादिति भायः निखातानौति ग्रेष:। पृथ्वी इसं-"जसे नमघला बसुससंयतिम पृथ्वी गुर्दः" पति य तह्चगम। नोतिमतकस्ेदं पचमे। (फ) ९ड कैिदिति।-बम अल्वते एकखैव दियसध्सरमत्रिन: कारयसवेऽि कामिन्वार्देर्गलितयोबनत्ादोनां वहमामुपादानम। बन्चे त्विति।-मम्रिव्मतोना-
सदस सु खतः पशोमनत, नृपाकूणनतत्वख श्ोमनतवमिति वेपरोवेन सदसद्योग:। मनोदु:खं प्रतत भूसरत्वाटिंविमिटांचन्द्रादब: बारवानि, बारबोभूतानां विश्ेष्ाका विभेवणनाच यवासनरव सताम् ससताथा बोन एव सदसद्योन पाति भाब:।
स्यादवाहति:। नन्मेतत निबयेकम, चत बाह, मनशोति।-तवा च, बाक्बसना पत्तवेनैय तत् सथयनिति भाष:। अवममतं दूषयति, नृवाङ्रणगत इतिi- विशेव्यसैब प्रत्येबवारय बिर्मिस्व्मक्ेदः, तथा प चतर विशवेव्यषिशेषषयोगोन
पम्ोमनलेन सद्सतः वाहयेरेय वामिनोमबनिलि: समुचयः। न अम भरोशत
Page 1013
साहित्वदर्पथः।
साहित्येनावतारः। समाध्यलङरे तु एक्रकायें प्रति साधके समप्रेऽप्यन्यस काकतालीयन्यायेन आपतनमिति भेद:। (ब) "प्ररुणो च तरुगि! नयने तव मन्िवद् प्रियम् सुखम। सुखमानतम्ट सखि! ते ज्वलितसास्यान्तरे सरज्वलनः ।"(भ)
समुबीयमान: शोमनः, चन्स्वभ्ीभनः उरति सदसद्योमो व्याखेय:। नयु "मृपा- संनमतः खप्र:" स्यभीमनः, बन्े तु पशोमना इति व्य सकुशोयमामख ससः सादशेनायता शेब: १ वैसत, वृपाक्ुनमतः खन्ः इि प्रत्यत प्रकमकङ्रात् हष््मेत, नतु सौन्दर्यनिमिसमिति सपेत्यमेवेमन: बतएव बन्ेरेबमादी मह रमिव्रोडयेदुष एवंत्यत्म: प्रकतेतु वृपाङुममतलेन श्रोषनखं सबलेगशेलमलम् इति समशनोयम; एमवि विशेष्यन् मामनत्व प्रक्रान, विमयसस लशोमनलम, ९द
() दनाध्यनडाणदय मेदसाह, शीति।-खले ति।-खने- मान्यादिसेते, सषा एकस सपोतस याममनात् वडय: समापसन्ति, सहत् पकम्म कारणलैडपि यव बन्चेदामापतनं, 6 खले कपोतिकान्धाय इति बोध्यम। माडिन्येन
तात्पतनमिय वाकय्यिशरम चन्दत्त यव चापतनं, स कावतालोयन्राय: तेन, वर्वान- संहर सवेनेत्य: मग्रे-समवें, पय्योसे शत यावत्, भापतमम्-उपच्ापनम। सम कार्य्यविशेष मिविताक्ेद कारकदन जनवन्ति, वडमुसयस विषय:, बव दृ रमिन् द्वारसे फरसबनाय बतहोयमाने दयादुपप्रेन कारपान्तरैक तत्फमम सुकरहं, स समषिगिति भाब:। (a) गुवशोगवसे समुखयमाह, परुषे ि।-सायिका प्रति रुखा सर रियमा ह सहनि। वब नयने पढ़ते-रते प, हस्ते दति शेष: तब प्रियम्य मुखं नईिनड, रे सखि! ते-तव, सुखम वानतक्, बस्-तव विबस, बन्तरे-न्नाध, सरज्चनन, - वामापि:, ज्वनितस। च.एयं थोगपसमूपकम्। पबोङोतिम्कन्दः -पार्यामसस:तये विपरेते पुनविसोहोतिः" इति। यबा बा-बोवन- विज़नपेन समइयं महदमूहानाः। महनीद्रे ज्ञात् यूनां मना हत्ानि वाभूबन। एम महत्रतमुशयोर्थनपर्द, वकारय तदमषिषासात। करिययोर्थगयद वधा बा-"पदीप म्रोबितोडलोब यूववन जातमन। रष्यामुखदैवकुन्न पत्वराखकम हयानि।" बव प्रसयाणनगमऋययोविवि प्ेयम्।
Page 1014
दगमः र्परिच्ेद:।
प्रताधेडहें गुपयोर्योगपद्यं, द्वितोवे क्रिययो: । (म) उमयो- र्यौगपद्ये यथा- "क लुषञ् तवाद्ितेष्वक स्मात्
पतितत् महोपतौन्द्र ! तेषां वपुषि प्रस्फुटमापदां कटाचैः ।" (य) "घुनोति चासिं तनुते च कौतिम"इत्यादावेकाधिकरगेडप्येष दृश्यते। न चात दोपकम्। एते डि गुपक्रियायोगपदो समुचय- प्रकार नियमेन कार्व्यकारण कालनियमबरिपर्य्यरुपाति- पयोक्निमूलाः। (र) दौप कस्य च प्रतिशयोशिमूनत्वाभावः।
(म) अरशत।-गुषयी :- वरपमल्िनयोिय:। क्रिययी:,-पानमम ज्व जनवोरितयं:। (य) वलुषतमति।-राभसतुतिरियम्। महोपतोन्द्र !- स भृपश्रेष !- तब सित-गुथं, बत पङुकहं-पद, तथा सोदरा-एदशौकबं, शरोर्थथ साहभं, पस् वकसमत् बहतेय-अरवुषु, कलुषच्-भाविषत्र, गेषवषायितसेनब:, तेषा-तव वहतार्ना, वयुवि मस्ुटं-सुव्यतां बथा तथा, बापदा कटासे: पतितय। बब गुशम कतुषस क्रिबाबा: पतमख व योगपद्यम्। चस वेयाधकर रये एव प्रयोग- प्राचुर्थर्विितविशेषअनकत्ब डात स्रेवम्। बोपच्न्दसकं हतं-"पडू बिषमेऽटो समे बसासाय हमे सुनो निरनशा:। न उम 5ब पशाषता कला
दति प तन्बथम। यषा वा -* सज्जितवजवरेखो बिष्याधा ईवितय दबतन तामरसच्कदबोषं नयनश्चाभूत मनखिन्बा:।" पति। बम दर्शनशेषताकपथो: करियामु््यी:। १ड यौवपतमातं बियाचत, न तृ सामामाधिकर एं देवाधकर एं बा, नयोदाइतेयु स्वटमिति कोसतुमश्ाराः।
प्रनोति पयति य बोनिं तमुते वविसासयतिय। समुबबपकारा पि - समुडवमेदा 5तयः, नियमेन-सवखभ,वेन, साय्यकरपयीः कालनियम: शोगंदध्, तख विषर्ययः, योगपकमारोदितं अटिति फथोव्पादनमवप च्य्यम्।
Page 1015
[c00] साहित्यदपेपः।
समाधि: सुकरे कार्य्ये दैवावस्त्व त्तरागमात्।०।(व) यथा- "मानमख्ा निराकरम पादयोमें पतिष्तः। उपकाराय टिक्ेद मुदौगों घ न गर्व्जितम् ।।" (व) प्रत्यनोकमशतोन प्रतोकारे रिपोर्यदि। तदीयस्य तिरस्कारसस्ैवोत्कर्षसाधकः ॥७६२॥ ()
बखवतरख-पन्ममा पसुन:, बाममात्-वरषान्रसमाधानादित्र्यः, बायें सुकरे सति (एतैन प्रक्ान्तकार्येन जाय्यम्य दुख्यरतं प्रतोमतै) ममाि: खात। विशोषिंतस पार्य्यस विदार्यनिमती वो सेतु:, सदतिरिश्हेतुना काय्येख सौषार्य समाधिः, समाधोश्यती काययमनेन इतति व्यृत्पसे: पतति कौस्तुमकाराम्यः। (न) मानमिति।-सखायं प्रति वषदुत्ति:। पखाः,-वानाया: पति नाब:, मानं-पयथवीय, निराकर्तम्-बपनेतुं, पाद्यो:,-चरणबोः, पतिष्यतः मे-मम, उपवाराय-पादपतमख बनावश्सयचाय दत्वर्थः, दिच्या-देवैनं. भाग्येनेबयं :. एव वननर्जिंत-मेवननंगम्, उदोगंम-उपश्चितम, उत्पव्नमिति वापत तकोष्टोपकलवात् तत्वपादव मानभक्रो जात इति भाव:। बनार्ख्बारय एतदुदादरयं शेयम्। चम देवात् मेघनजंगरूपवस्तुन बानमात् मानमन्जनस्व कार्यय .. संपरलम्। बबंद बोधं-सेनर्थमत तहमाबक् ब्रोहसनपउततिविषय टेल्वतिरित
ल्वादव समुत्याहेदर मार्य्यस महात्तविषयत्वय्य कमतो वाभात् काव्यविक्त इति सौसुभामयः। परतवारममनबदे बषा-"वादपतितम्य पत्यु: पृष्ठ पुवे खमा- रीडति। हढ़मन्ुदूनाया यपि हासो ग्टरिखा निक्रान:।" हति। चम नानाप- मोदाथ प्रयती पत्नी वदमावेदवि तत्पुड्ठे एन्नसमारोडचडपबियचसमेश्ाडासगंव्यो माननान: ।
पमेन अत पति ग्ेष:, तदोषस-तख रिपुषम्मन्तिवसुनः, तिरखार यदि तस्ेव-
Page 1016
दगम: परिच्छेद:।
तस्येवेति रिपोरैव। यथा मम- *मध्येन तनुमध्या मे मध्यं जितवतीत्ययम्। दभकुओ भिनत्यथ्था: कुचकुशनिभी हरिः॥ (ष)
निफलत्वाभिधानं वा प्रतोपमिति कथ्यते।७६३।।(स)
धनोबामव्यथ, उपचारात् तथा वखंमानवैविकामिति भावः; वदा-पमोकेन सटशं प्रत्यनोयं, यवायत्वेन साहश्यादानेपि पुनः साटशवदणं विशेषषीभृतेऽि सादृश्ये मव्ययोभावद्योतनाय; पतिमटसय चवमाननाव चनोकं नियु्यते, तदयमत्े प्रतिभटसम्बन्धिन: यस्य कखविदपि वविन्रेप: करियते दति बोकाचार: स चानोष- सदभप्रयोगयोग्यत्वात प्रथ्यनोकमिति कथ्यते; प्रतिमटगतं बलवस्वम पात्मगतं दुवखत्वख उद्ट गम्यते पति रसगन्नावरकारामय:। (ष) मध्येनेति।-तनुमध्या-चोथकटो म्रमदा, मध्येन-कटोदेशेन, मे- मन, मध्य, अथमति शेषः, नितबतो इरि-इति हेतो:, कोषेनेति भावः, पसो इरि:,-सिंह, पथा:,-पमदाया: इत्ययः, कुचकुमनिमी-सनकलससहतो, इभकुओी-इसितिकुओ, मिर्नास: तठोयस सनकुमय तक्षटथसििकभेदेन तिरस्कार: अतः। बब मध्यनयित्वेन रिपो: प्रमदाया: प्रतोकारासमयेम उरिषा तथा एव उत्कर्षंसाध्क्रः घ्रोषम्यनेति भावः । यमा वा-यथ्ब विशिदममर्सुमचमः
बम राही: ससाभ्ात भगवान् बखवान् बिपय:, तदोय: पुनः वकसाहस्यमुखेन दुवसषन्द्रमाः, तततिरककारात् भगवतः मरमर्षायगति: इति सेयम्। (स) पतोपमाड, मसिदस्ेति।-परसिकख-विखवातय, उपमामस 8व.
तवामक:, ['ऋकपूरळः" (५।8७४ पा०) इवि च-मचयः। "डान्तरूपसगेम्बोडप बून" (हाशर पा०) पति ईदाढंशे सिडम्] इति सथ्यते। तदव उपमामोपमेव- भावे वैपशोत्यं प्रयमप्रतीपं, निष्फवत्वालिचानेन उपनेयय ममरषंप्रतोतेदपमान- प्रांतकष्यं द्वितोषभतोपम्। पाद्य उपभागस उपमेबलसख्पनेन, दितीय वेफ्ल्यiम- भाजेन चपवर्ष: प्रतोयतै।
Page 1017
[c08] साह्ित्यदपयः।
क्रमेण यथा-"यत् तननेतसमानकान्ति सलिले मम्न तदिन्दोवरम्" (इ) इत्यादि। "तडकं यदि सुद्रिता भशिकथा हा! हैम सा चैद्युति- सच्चनुर्यदि हारितं कुवलयैस्तच्ेत् सितं का सुधा ?। घिक् कन्दपंधनुर्सुवी यदि च ते किं वा बड्ड ब्रूमहे यत् सत्यं पुनरुतवस्ुविसुखः सर्गक्रमो वैधसः ।" (क) पत् कावदिभिरेव चन्द्रादोनां शोभाऽतिवहनात् तेषां निष्फलत्वम्।
(र) यदिति।-व्याख्यातं माकू। बम नेवादोनासुपमानानामपि इन्दी- वरादीनासुप मेयत्ववबनम। (व) तदिति।-विडनासमच्चियार्या बैरलाचिपतेः खप्रावस्थायां कुषलय- मावामवदीक्य तन्मूर्तिस्मरथम। यदि तथा:,-खप्रटट्टया: कुषखयमाखाया पतति भाव:, एवं सबंद्र; वक्रं-सुखं, तिष्ठतोति शेष:, तदा अभिषथा-चन्द्रसन्बन्विनी वार्ता, मतिसौन्दर्य्प्रयंसा पति यावत, .सुद्रिता-सदुचिता, नष्टेत्ययं:, चेत्-यदि, सा घुति:,-शान्ति, तिष्ठतीति शेषः, तदा हेम-खर्प, द्ा !- शोषनोयमित्वयं:, म: शेष्यत्वमिति नायः, तेन व तस्य वैफव्यं प्रतीयते, हामब्दः शोकसूचको बिफखार्थो वा अव्यय :. यदि तव्वायणु: तिष्ठतत, तदा कुबखये:,-गोखोत्पलै:, शरितं-परासूतं, विफनीभृतमित्वर्य:, यशा-डा-सेदे, रितं-गतं, नशमति यापत्, चेत्-याि, तत्-विस्यषमित्वये:, सित-सटुडासं, तिष्ठतोति श्ेष:, वदा, सुधा का ?- सायि बिफया उति भावः, यांद ते भुगी, तिष्ठत इति शेषः, तदा वन्दपंसय-बामदैवख्य, ("कन्द्पों दर्पक्ोडनङ्ग: बाम: पसमरः खगः दतमरः) बहु :- अरासन, विक् !- निम्दाभत्ययं:, ("चिक् निर्भक्ांननिन्दयोः" इचमरः) यानदैपख पन्: पतिषिक, एतदपि तद्पेचया बविस्ित्कुरमिति भाब:, मिं या बडु-सधियं, सूमसे-वदाम:, वैचसः,-विधातु:, सर्गक्रम:,-स्टिनियमः. प्रनयनात-द्ितोयात्, वस्तुनः विसुख:,-विधिरैकरपं वस्तुषयं न सृजतीत्घ:, पवि यत् तत् कमम्। एतेन केअपामादिसखे चामरादोनां वैफष्वं प्रतोयते। मार्दूवषिक्रोह़ितं इत्तम्। यवा वा- 'तदीणएसटयमठः खियताबिमी सवेति चिसे कुप्ते यदा बदा। तनोति मानो: परिवेषवैत्रवात् तदा विषि: अच्छचरना वियो-
Page 1018
दशमः परिच्छेदा। [cey]
एक्का चात्यन्तमुत्कर्षमत्युत्कृष्टस्य वस्तुनः । कल्पितेऽप्यपमानत्वे प्रतोपं केचिटूचिरे ॥७६४।। (ख) यथा-"पहमेव गुरुः सुदाकृणाना- मिति डालाउल! तात ! मा सा हप्य: । ननु मन्ति भवाटृशानि भूयो भुवनेडस्त्रिन् वचनानि दुर्जनानाम्॥" (ग) भतर प्रथमपादे उत्कर्षातिशय उत्तः। तदनुक्की तु नायम् अलझार:। यथा-"ब्रह्मेन ब्राह्मणो वदति" इत्यादि। (घ) मौलितं वस्तुनो गुप्तिः केनचित् तुल्यलन्मणा।(।।(ख) भत्र ममानलक्षणं वस्तु क्कचित् सहजं, काचिदागन्तुकम्।
(ख) प्रकागन्तरय प्रतोपमाह, प्रक्ेति।-व्रतुत्कशस-प्रतिशेष्ठष्, वस्तुमः प्ययनतम उत्कषंम उक्का तम्यैव सपमानते कष्पिते पपि-येन धर्मेब उल्वारषं छचयने, तैनैव वर्मेष अपरसित्रव्यापि उपमानत्वे कनपते दति भावः, [चपिकारात पुर्वोक्तप्रकाष्यो: मसुचम: ] कैचित प्रतोपम फचिरे-बषयामासु:। (ग) पमिति।-शवाहख !- हे वाएकूट! उतात! वहमेप सदाकणानाम्-पांतिभोषचार्मा, प्रापमातिमामिति भात्र, गुरु,-श्रे8्:, शत-एवं सुद्ाा, मा ख हप्य:,-दपत्राम् मा सूः दर्प मा बार्णीरित्यमः; सधनिकत भाष, नन्विति-पधिन् सुबने-नगति, भवाद्मानि-लवसइमानि, दुर्कनाना व्षनानि भृग :.- बाषुल्येन, सन्ति मत-विद्यने खन्न। (घ) पर्वेति।-वव पथमे पाढे उत्यवंमुक्का हितीये दुर्जनवचनानाम् छपमानत्वं काल्तम : तथा हि, ढाइन्तातिशयः नामान्यगथः, तद्योग्टुषमान- व्वमभृतपूवमाप दावयलांशे द्पानपवादनुभूतपुर्रमेव तियाखत्म् इात भाषः। तदयको-इस्कषांमुक्तावित्यय:। ब्रह्ोवि।-बवास्करषो गम्य एव, न त वाब्ः। (ड) मोलितमाड़, मोखितामति।-केनावत-स: जेनागन्ुदैन या उम्र्थ:, सुषय वम्त ण्र- सम्ान चिक्रेम, वस्तुनः गुाप्तः,-गोपनं, मोनितम। न चा्य स्ामन्यालडार:, तम्य कि साधारषगृथयोगात मेदातूपल़ववथ कपम्, चर तुसत्कद- सर्षने निमश्युबस तिरोवानमिति सड़ातनयोविभेष:। ..
Page 1019
साह्ित्य दर्पणः ।"
कमेगा यथा- "लक्ष्मोव चोजकस्तूरो-नक्ष्म वक्षःखले हरैः। ग्रस्तं नालति भारत्या भामा नौलोत्यलाभया ।" (च) भत्र भगवतः श्यांमा कान्ति: सहजा।
यस्यां मयुखैरगोक्कृतानि। कोपोपरक्चान्यपि कामिनीनां मुखानि शङ्डां विटधुरन यनाम् (छ) पत्र माणिका कुण्हलस्यकगरिमा मुखे प्रागन्तुक:।
(न) सन्नोति।-सारता-सरखत्या, सपबया इत्र्य:, हर,-नारयपसा, मचःखले सक्षाए, -पिया:, बचोजयी:,-सनयो:, या कक्षरो-मगमदः, सब्य
आवतं, दर्शनाविषशीभूनमिमश:, चतएव न पर्माि-न टश्टम। चव तुलागत- अस्तुना टेडप्रभया कम्तवोन्त्रपय्य वस्तुनः गोपनम। यक्ा वा-चपाडतवले हशे मघुश्वक्रवर्ण गिरे विल्वामसरमन्यरा गतिवतीव कानं मखम। इतति स्ृबिति- मत्र के मगटमां यती लोलया वदव न मदोडय: मतपटोडपि संकस्यते ।" ९ति। (छ) सदा-नगगेवयंनामटम्। यम्या-नगय्यी, सदेव भोषोपल- कुग्डलनय-माधिक कण्डल य, मयखे :- विरणे:, चरुषोद्तानि-रत्ोकतानि,
यनां-तरथाना, गद्गां मथं, न विदध,-वृत्पाटगामासुरियय:। परव तव्यमक्ष वम्तूना वागनुदैन मा्िक्यमयुखेन कोपोपयागकपय्य बम्तुनः गोपनम पति। उपनाति: हत्तम। यथा वा-'चवडतः खेटभरः कर तथोम्तणनुषोर्टानजलै मिंखन् महः। दशरपि प्रसुममशु मातत्विकं घनेः समाधीयत घ्रमसदुते: ।" इति। एव दान जलेनागनतुबधमैव् खदजलब्ब चमजन्येन पासुचा सात्विक जन्धम्रथ्वा तिराधानम्। एतवारायष्य सज्ातोयापेबोत्कर्वव्स्य. द्वितोयय्य मव्ययविषय सकार्य्य त्व प्रतियोगिककारपता मथवत्व ति्स्कारत्प्रशोन्क्रम इति शेयम। यथा वा - ये वन्दरामु निवसन्ति सढा किसाद्रेखव्पातन्रक्ितचियो विवन्ा दिबले। बचद- हन्परलक सुरहता सक़मां तेषासडो! बत भिर्या न दृषोम्यभित्: ।" बम हिमाददि
Page 1020
दगमः परिच्छेदः।
सामान्यं प्रऊतस्यान्य-तादात्म्यं सद्टशैगुंणै: ०।(न) यथा-
भाभाव्या: सुखंयान्ति चन्द्रिकाखभिसारिकाः ॥"(भ)
हतयोक्षयो: तिरोषायकी, तिरोधायवत्वादेव व मोखितव्यपदेशः इति शेयम। (न) सामान्यमाइ, सामान्मिति।-प्रश्ञतस-प्रसुतख, सहयेः गुरः
सामान्चम्। बद-"सगुवसनातोयगुवानयेवडप्यन्ु सानान्बम्। वम बस- विश्सु नोऽपरित् तखगुपस्ेव खहांत्तमुवस्न्ञातयगुषात्रवैयसहामिव्तया भमं त् यामान्यम। तट्डुबे व्यमिवारवारमाय चपरित्यक्ञेति। चव खगुबसालात्यं रपवत्व- व्याप्यवमेय्र शुक्तत्वादिणा बोष्यम्, चन्वथा गुथत्वादिषमभिव्रकपार्णा सामात्यं नैव स्यान, समानस्व भाव: सामान्धमिति व्युत्पत्या उमयोरेकनर्ममत्तापतिपादना- दित्ययं: पति बौक्ुभाश्यः। (क) मतिकेति।-पमिववारिया:,-वान्तासिंन्य: नायिका:, (तटशं- "मान्तारथिंनो तु या याति सद्गेतं साडभिस्वारिका" इति) मतिकामिः,-पुर्थ्िशेषः, साचिता:,-खचिता:, र्धामाप्ा:,-संयतकैथा यासां तबोक्षा:, ("च्प्िज्ञाः संघताः नचा:" दवमरः) तथा चावमि :- पततिसुरमिभि:, वन्दने: पचिता:,-सवार्
सम्रतीयमाना उत्वयंः, सुखं यान्ति। चम मांहिवादिगुवसाहश्येन म्सतख पि- सारिवाहपस वस्तुनः पन्द्रिवातादात्म्यम्। नय दोषितादिमते चख मोबितोदा- उर्वलेग विश्वनादिश्पततिर्तिति वाचचम; सामान्योदाहरवतया सिखहिः नमोने- विंरेषम्रसश्रात; विभेषस्वव जौसुभे द्रष्व्य:। बषा वा-"सितार बिन्द प्रजीपु. खोमा: एंसलफेनेपु सैवतेपु। कन्दावदाता: कयरंसमाला: मतोबिरे त्रोम- सुखेमिनादे:। चम कुसमसैकते हसानामेनगुबतया चमेदेन मानं, नम शब्देन रंशना पृथक प्रतोतिरस्येवेति वायं, तात्यूर्वकाले चमेदभानयय निर्याधतया मडलियायं पेबोदा उतत्यात् उत्तरक्ाश्ीनम द्प्ानेन पूर्वकाबीनामेद ज्ञानवाबांमावात् : शक्र ए१्र वेमलबा तृब्यकचा वष्ुना कषपती जयतवाजवानि। सड्रा: डहेव
Page 1021
साहित्यदपप:।
मोलिते उत्कृष्टगुगेन निज्वष्टसुपस्य तिरेधानम्, दृद्त्
तहुग: खगुगात्यागादत्युत्कृट्टगगगह: ।६॥ (ञ) यथा-
नयन् मधुलिष्ट: खेत्यमुदय्दशनांशुभि: ।" (ट)
यादि नापति्यन् को वैदविष्यन्रववम्यकानि:। पतति। यस्त, नैतद्यत्तम, उत्तर- प्रतिपच्या तिरसतत्वात् पूर्वप्रतोतैने चमस्कारकतवं, बिन्तु उत्तरप्रतीतेरवेति तवैद व्यपदेशव् यृनात्वात, बन्बथा व्यतिरैकेऽप्युपमाया एवाप्रन्तेरिति, वश्चिन्यम: भेद
सम्चंधा विरोधाभासख्याम्युक्केदापते:, विरोषस्य तवाप्यप्रविष्टत्ात। एतेन मोखित- प्रत्याप्यासं,
दिय। (ष) तङषसाष, तबुष दति।-खख्य मुखव्यामात् बत्यत्कट्टस यषथ- सत्रिक्ृष्टप्य वस्तुनः प्तिनिविड़गुबद्य, ब्रहः,-ववह्मं, सर्तिरिति यावत, तङषः। (अत्यत्कृष्टेति गुथविशेषतं स्वगुषतिगेधाने वौनम्) तथा व, परकोरटगुथाससे- द्ितगुबते सति पशकीयगुवभयाखितय्रा प्रत्ययसतदष्ण इति निफरटटोयं:। परबेद शोध्यं-यव परिमितगुषख वस्तुनः समोपर्णातप्रम्ष्टवस्तुगुपस् खौकरसं स चद्न:, तकोक्कृरसुपस् गुन पत्िन् इति ऊलवा। न चेदं मोलितं, तव कि प्रछ्वतं वस्तु वस्वन्तरेवाक्क्ादितत्वेन प्रतोयते, १ड व चतपपतम्वरूपमेव प्रक्रतम। यव पंशमतमुनं वस्तु तख्य समोपवतरिंतकटवस्तगुवसोक्ताजं कुरले,सतटथ:, बस्न्तर- गथोपरक्वतया प्रतोयने इव्यखनयोभेंद: इति सबंखबारः। (ट) नगदृति।- उदयदध्यनांशुसि :- उत्नतदन्विश्स वदनमेव कधत इलं यब्य ताटभं, बत पद् वक्षय प्रय्येल्ते प्रतन्नोति तथ्रोक्ञान्, सपुबिष्ठ:,-समराम, श्रोतं-शावल्यं, नयनतप्राययन्, जमाद=सवाय। चत्र प्रक्ान्ती ववदेय: कर्तता। हर सपुचिां क्चवथंकप स गुस व्यागात सत्ुत्कट्टस सत्यगुन्स्य यहमम। शिग्रपाल आासेडं प्रयम। यश्ा शा्शाढायबिकोएं पण्दतरनापुमतमयहा्यं श्रम्या
Page 1022
टशम: परिच्छेदः।
मोिते प्रज्ञतथ्य वस्तुनो वस्वतरेगाच्छादनम्, दृह तु वस्वत्तरगुणेनाक्रान्तता प्रतोयते इति। (ठ) तद्रपाननुहारतु हेती सवय्यतद्ुग: ।२६८॥। (ड) यथा-"हन्त! सान्द्रेण रागेप भृतेऽषि द्दये मम। गुपगीर! निषसोऽपि कथं नाम न रन्यसि ?" । (ढ)
सम्ब्रति कोमखादि! कठिनेथ्यारोप्य मां वचाि। नाट़ी8्ठग्रडपूर्षमाकुखतया पादाय उन्दं मके नाहथ्याम्वरमात्नो यदुचितं धुर्त्तेन तत प्रस्तुनम् ।" दुति। जव भय्याखर्थं
विनिन्नवर्त मरुड़ाबजैन सूर्यख रथ्या: परितः सुरन्या। बदर्पुनबंब बर्म कप
हरिन्पोना प्रयुषवसता इति सारः। (ट ) मन्ववोल् ट्गुपेन निशश्युप्तिरोधानमसीति मीखितादस्य को भेढ: ? दन्यत चाड, मौमिते पति।-व5 तु-तद्ये तु, सत्रिक्वष्टगुप्ेन स्वगृथ्सैव तिरो भानं, न तु वस्तुनः, मौसिने तु वस्तुनोनेति विशेष :; मीलिते सजातोयोस्व वगुप्- निरोधानम, चम्र तु बिजालोयोत्कट्टगुवेन सषद्ष्तुर्थातरीधानं "खमुष्न्यामात" श्यमेन खन्यते उव्यप बोष्यम्। बनेन सामान्वालतवादप्यस् भेद:, तम "सप्भैरतुगे:
हेतुरवषेश: ] तख रपस-एस्वट्मुपवसुनो गुबब, बननुहार:,-सपअष्ठगुरेन वस्तु ना सगह्गम, बतहुबः। (ढ) इन्तेति।-नायकं प्रति व्षािदुतयिरियिम। गृणगौर !- हे गुणी- क्व र! घभःमुत्! इब्यः, प्रक्कगुषम् रसमुबयोगेन रक्षतं सुनरां जायते इति आाव :. उन-खेहे, सान्द्रेव-धनेन, यामेन-चनुरागेय, सोहित्येन च, भते- परिपुर्षडवि, मम हदये निषसीषि-बाठेनोडि, सें कष नाम न रज्यथिं ?- मअनुरागलाकू, लोहितय मनसोबय:। बब रसे खाने ितिकपर्हीतो सरवापि
नावनेन प्रापरविसस माबिवाकदबस गुबाबहप्म्।
Page 1023
[c50] माहित्य टेपगाः ।
यथा ता- "गाङ्गमम्ब मितमण् यामुनं कज्जनाभमुभयव मज्जतः । .- राजहंम ! तव सैव शुभ्ता चौयते न च न चाप चोय ते ।"(ग) पूर्ववातिरत्दृदयसम्पर्कात् प्राप्तवदपि गुणगौरशब्द- वाच्व्य .. नायकस्य रक्षत्वं न निष्पन्म, उत्तरवाप्रसुत- प्रशंसायां विद्यमानायामपि गङ्गयमनाऽपेच्या प्रम्मतम्य हंसस्य गङ्डायमुनयो: सम्पर्केदपि न तद्रूपता। पत च गुपाग्रह्टगरूप-
विषमात्। (त)
(-) प्राकषण केनाप्राक्रनिय गुथागष् ष्ेडप्ययमखद्वार स्त्वाइ, नाडमिति।- रेराजहंम! गा्ङ़ं-मद्राया इटं, मद्तरामम्बन्वीग्यर्य :. बम्न-जलं. मिसं-गुवं, यामुनम् चम्त-यमुनासम्यन्ति जलं, वज्जपाभं-बजजखमटम्मपवयंमितय:, प्मयव -गहहानले यमुनाले च, मज्जत: तब मेव शुखता न प चौयते-नव बहुंने, मङ्गजमसम्यकयोति भाव:, नव चपचोयते-हामं मयत, गसुनानम्मन्दकेनेन जयः। वव रमताया हेतो मकषि तदयडमम। जव रयोडता कन्दः-"रात् :पररीर्नबम्मे रथोडता दति। वथा वा-आाता वालतलानसे: वर्यालता कसूठष्-
पटलैविंदा वटाग्रैरि सवोधामुनति मापुरों उर्रामरोरवं किमिन्दो: वबा ?"॥ पर
(त) पूर्ववेति।- परापवदपि-भवितं योग्यमवि इववथः। नद एत्तरवाप्रस्तुत- वशंमया सपम्न्धिगुववाही जम एवं प्रक्तः, न सुबान्रहंस पति प्रक्तम्बापक्त- गुणापरयोदादरथं वचमेतत सत्ंचलाम ? चंत चाइ, उत्तरवेति।-प्रस्तुतम प्रेतिपाधत्वेन प्रायरतिकत मतयमनाणपेख्या प्रतिपाबलेन राजहमय्यापेबिक प्रशतत्वमिति मायः। नन्वय वारयसंखे वार्य्यादव्पततिरत्तोति विभेषोत्तलडार
विशेष :- बत्ित्यं, तम्य सातवात्-वविवाविशेषसथ्यस्ात् इत्बेः, काशयमस्वे
मिति भाक:। विभेषोशे: "उति देवी भुणालाबपाया: भेद :- स्ामान्विद्येष-
Page 1024
दगम: परिच्छेदः।
संलचितसु सूत्मोऽर्य आकारेगेङ्गितेन वा। कयाऽपि सूच्यते भङ्गा यत्र सूक्षं तटुच्यते।( (ब) सूत्म:,-स्थूलमतिभि: (द) बसंलच्ः । पत्ाकारेण यथा- "व क स्वन्दिसेद विन्दुप्रबन्वे- दंष्टा भिन्नं कुङुमं काऽपि करठे। ंस्वं तन्व्या व्यन्नयन्तो वयस्या सित्वा पाण खडलेखां लिलेख ।" (ध)
रूपचार्य्यगुच इति विषलासार एवायं, सम्पवंख वार्य्यतवात् सम्पसाध्ापि
व्यत्तावैव दिषमख विषय:, प्रहते तुतदमाबात्र तविषय इति भावः। विषमा- दिति, भेद दबन्वयः। तथा दि,बवाचिपन्ति-सर्याप परगुषगदपहंती तद्रूप काय्यांभावात् विशेषोक्षिती नातिस्च्यत एवायं, न चाव वार्य्यबारथभावी न विर्वासतः, बिन्तु धर्म्यन्तरसन्निधानेवि तङ्ुययरहणालाव एवेति वाच्यम्, धपि- अव्देन विशोषसरयात्, विशोधन्य थ कार्य्यश्ारण्भार्वविवच्याया एव समुख्ास्तात्, चन्चथा कारणाआवेपि वाय्यांमुत्पती विरोधानपपत्िप्रसद्रात् पति। बबोच्यते-
कारणताऽव क्करेद वप्रतियोगिकाथ्यंताइवच्केदक्त्वं विवित, तव विशरेषोति: यव तु
विभागात" इति कीसतुमाश्यः। (घ) सूम्मनाइ, संखद्ित रवति।-पाकारेय-वमेय, मुखमावादिमा 5सयं:, वा उद्धितेन-क्रियामख्ा, विदन्ध वैष््वीत यावत्, संखच्ितः,-सम्यक, पनु- भृत:, सूनः पर्थ: कयाडपि-पनिर्वाच्यया इत्य:, मख्ा-प्रसारय, यत सूचते- प्रखास्सते, तत् सू्म उच्चते। ... (न) सूच इति।-मतेः खुखलं-गहनार्थाग्रादित्वमिति भावः। (ब) वक्ेति।-वाउपि बबखा-सखो, तन्ाा,-बयाज़ा: वयखाया: माविकाया ति भायः, वक्रात्-वदनात, सद्दिन:,-वरनः, ये खेदविन्दब:,2 वर्मविन्दक: तेषा भबन्येपारानि कछे कुटमं मिननं-सहं, रखारपअ-
Page 1025
साचित्यदर्पयः।
पत्र कयाचित् कुडुममेदेन संलक्षितं कसाबित् पुरुषा- यितं पागी पुरुषचिफ्सप्रलेखाशिखनंन (न) सूचितम्। इद्रितेन यथा- "सफ्टेतक्ालमनसं बिटं सात्वा विदन्या। इसम्रे श्रार्पिंताकृतं लोक्षापड निमोजिततम्॥" (प) भत रिटसा सुवितेपाटिना लव्षितः सङ्केतज्ञास्ताभिप्रायो रज नौकालभाविना पब्ननिमोन्तनेन प्रकाशित: । (फ) व्याजोतिर्गोपनं व्याजादुद्विन्नस्यापि वस्तुनः :०००। (ब)
विभागनित्ये: दस् (तखाः) एंस्वं-पुरुषतं, सूरते पुरुनमदाचरितत्विचतं:, व्यश्रयत्ती-पवटबनी सती, चित्ा-दवत इसिया, पाती-तथा एव बरे, खड़लेतां-खड्ााति. पिशेख। बव खेदनिन्टु तकुड मबनमिटेनज्ारेब संबबिस वुरु्षायितं पायी पुव्नोिलसन्नश्वरालिसनेन पकायितं, पुषषायिताया एव वक्यपितसेशना बन्े बचमं समधषति, न त्र उत्तानपुपाया: ; अतः सूस्यमवि पुषषाधितं सचितं पुरुनवमंख् सङ्तेख्वागा: सजितलिसनेन प्रकानितम। चद ऋपिनो इ.ट-"मात् तो कौ सेकाखिनो वेदनीकेः" इतति य तब्बगम। यथा श-'संवारमसुखरसतोषितेन ददता तब कर लाचाम्। चरषेन विक्मादिय् करितमनतिचितं तस्ा: ।" यब नायक र सबये लाकार ससंयोन ददा वितमाख् सुरतममिजाथ् तक्जोनेक चरपास विक्मादित्यसाम्यमलिवाय नाविकय नायक.क तत्प्र शाबनं सतम।
चिड्विशेष:, पंपा हसे तिर्शत। (प) ससतेति।-प्याखयातं पष्। (फ) वव विटसेनि।-१5 ससेतकामालिपाय :- सहेतबासनिमबा,
निमोखनेन प्रयाशितः पति बोध्यम।
आरपेनेति क्ेत्र, बार्य्यादिना व्यनतोभूबक बा, बस्ुनः व्यानान्-शारपानरीक्ानण रहान, गोपन ब्याजीलि:।
Page 1026
दशम: परिच्छेद:।
यथा-"शेलेन्द्र प्रतिपाद्यमानगिरिजाह् सोपगूढ़ीसप-
पाः! शैत्यं सुहिनाचलस करयोहित्यचिशन् सस्ितं शेलान्त:पुरमाळमण्डलग पोई शेऽपतात् वः शिव:।"(भ) मैयं प्रथमापक्कतिः, चपञ्कतकारियो विषयस्ानभिधानात्। द्वितोयापऋ्ुतर्भेदय तव्स्तावे दर्शितः । (म)
मानावाः, गिरिनाया:,-नौर्था:, इ्सम सनगूढ़ेन-म्पयेन, सम्पकोषेति बाबत, विसंहु :- विनर्यसः, वयवामृत १वबः,वः बवि स :.- सनसः, विषि:,-वेद नोचिततियब्खापः, रथ व्यासत:,-सम्पनः, पबन्तामतिर्या, तब अहन-श्घातैन, तप्यैनेति सवत्, बाकुष्:,- य्याकु5ः, चत एव पा :! सुहिनाघनस-चिमाट्रेः, करथोः मैतयं-मोतनतम्, पति कविमाम्, तवा प्रैश्रत्ध-हिमासवस, बत्तःपुरे, स्तैविति
मसल्वा:,-मण्डचीमूना मातरः, तैर्श नयै:, माट शसड्ीे रति भाव:, सबिमितं हृष्टः जिए ,-युभान् बततात् -रचत। अर्टूनविकोहितं उत्तम। चब सख्ोटेक्ात्
क वनैन शश्वैन गोपित: इति। "घखप्यरण्तोऽषि स्तत्वख्यायनेन पुन-
यन्थं "यमा साहखाय बोडपङ्चवः वापककुतिः, तवानज्रवायापि बत्मादश्यं साइप्यम- इंिः इति खापितं, व्याणीती पोत्तरः प्रबारे विसते, तत् वर्बामयममङ्ारा- नरेया सथ्यने? सथयम्, उहदसिकान्तात्रयेगोतरबोक्म्; न द्ि तन्मने म्याज्ोश्याए- मनहरयमसिति; दह स तत समनाद्तिरितापक्कतिर्तिति पुवनयमकहारी निटिंक: उचमरारसवंख सायाः। बषा वा- अतुः कुष्यतु विद्िषन् सुहदी निन्दनु का वातरः तखिम् विन्तु न मन्दिरे छखि! पुनः खापी विधेयी मया। बाखंका- क्रमनाय बोपकडरायुरफातमातन्वती मार्शरो मखन: खरेः कतवती का का न मे
सदनुमितिबितसूता मखचतादय उनपसारय निगूडिना:।
Page 1027
साहित्यदपंषः।
-तदेकातययीसेष्टासरूपयोः। (र) यथा मम-
- मात्मन्येवावलीय दुतमथ गगनं प्रोत्यतन् विक्रमेण।
सप्रम्मतारोपविषयस्य; चव सुगोपनाकारिमिव्चेन जाव्यादिना विषयो व्यव्यते एवं, न त्वभिघोयते इति भाव:। द्वितीयापड्टते :- मोपनोयं कमप्ययें बोतवित्वा बचचन। यदि शेषेषान्यया वाडन्वथयेत् साऽम्यपकति:। इत्युत्तखयचाया: तत्प्रसावे दर्मित इति।-तब जोपनऊ्वता गोपनोयं म्रयममनिचौयत, चम तु न सर्थेोि भादः। यत्त, दम्पतोनिधि जल्पतोगहप्रकैनाकर्ित यहचसत्परात- गेबसब्रिधी निगदतसतथ्येव तारं बच:। कर्णकन्वितपभरागतकलं विन्वस चच्ोंः पुटे व्रोड़ार्ता विदधाति दाड़िमफथव्याजैन वाग्बन्वनम्॥" इतव्र 'युक्ति: पराति- सष्यानं कियया न्मगुप्तये इत्खडरमुत्ताव्यां दशिंतः युक्ययद्ारः; व्याजोतों बचसा गोपनम, दड तुक्रियया इति इयोभेंद इति, तब्र; व्यानोत्िलचय- खोभयस्तावारखयात, तमोनिनिवेभख नोरवपराहतंत्वात, चन्धया प्रकारन्तरेय
.. दिद। (य) खभावोशिमाह, समावोततिरिति।-टुष्डयो: खक्रियारपयो: बषस वर्षमं खभायोकि:।
पत्यादिपरियहं:। ("मावं खाटखेंडववारये इबमरः) खपदं खकोयपरतायां
मावनतयोरित्यय:। कारिकास्थे क्रियाउपपदे व्यापटे, घेष्टाखपयोदिति।- खब्प-पर्यसंखानादि। तब डिन्स क्रियावर्णन यषा-करारवन्देन पदार- बिन्टं सुखारबिन्दे विनिवेध्यन्तम्। वटख पबस पुटे मवानं वालं सुकुन्द मनसें अशमि ।" इति बेयम्।
Page 1028
दशम: परिच्छेदः। [c6y]
स्फूर्जडूशरघोष: प्रतिटिशमखिलान् द्रावयश्रेष जन्तून् कोपाविष्टः प्रविष्टः प्रतिवनमरुणोच्छ्नचत्षस्तरत्तः ।" (ल) पहुतस्य पदार्थस्य भूतस्याथ भविष्यतः । यत् प्रत्यचायमागत्वं तज्ञाविकमुदाद्ृतम् ।७9२॥(व)
पत एव पदथे-ससे, उच्छूने-सोते, नसुषी गमत तथाभूत: एव तरभ:,-भार्टू- विशेष :. ("तरमृस्त ममादन:" उत्वमरः ) चमकत्-पुनः पुनः, चाङूलेन वितितलम
भत्वा, पतिवामनोस्येति यावत, चथ द्रतं-गोध्रं, विक्रमेय-बलेन, नगनं प्रोव्यतन् -उप्मान्, सर्जन् हड्ारव्य घोष: य तथोत: सन्, चोरं दडार कुयशरि: परविदिम-दिथि दिमि, बविवान्-सवांन, जनम् दरावयम्-ताड़यन्, भपयविति वरावत. प्रतिवर्न-व्म प्रति, यावेहनं वा, प्रविष्टः। दंटशक्रिया चक्चिमा वष्न सरचोरेव पृति पेयम। सन्धग हत्तम। वर्षवर्णनं दग्वाष्य्येंगोदाह्तं यया - तुख्मतास कटिले: वसेहदिसकोमलै:। विवर्णरनिमि: करठैरैते मनुमिंग: गुना ॥" संद्यायषंनं यथा-"पमात् पुष्क वहति बिपुसवं तत् घनोत्जसं टोर्घ. ग्रोयः क भ्वति खुदासप्य सत्वाद एव। अप्पासयत्ति प्रतिरति म्ऊ्वत्विष्छकानाम- माळानासमेतत् व्रजात स पशुर्दूरमेघ्ठोि यामः ॥ प्रव विपुसपुष्तसुरचतृष्ट्यदोघं योवा चन्नस्येव संख्यानानि इति। यथा वा-ग्रोवामक्गामिवामं मुहुरनपपति खन्दने द्त्तर्ाट्ट: पबाहेन प्रबिष्टः अरपतनमवाड्यसा पूर्वकायम। अथैरडावलीदैः ग्रम विशतमुख संभिमि: कोर्षवत्षा पशयोद यपुंतत्वाद्िरयति बहुतरं लोकसुव्यीं प्रयाति ।"
मन्यच्वंत् आसंमामत्ं, तत् भावियं-भाब:, -वत्ुरमिप्रायः, सच वर्णनीयगोषरवति खरय:, तद्योगात माविक मित्यान्ञय्ः, तद्योगस व्यच्चकत्वेन इति बोष्यम; यहा- मीा-मविगत वाशथः, नोतरि प्रतिबिम्धतेन बसोति, भाबः,-भावना बां; तंसि पुनः पुनः निवेशमं, स चर्च बसौति, ईविषयत्ाश््यसस्न्परंषठोसामर्थ्याद्
Page 1029
साह्ित्यदपैयः ।
यधा-"मुनिजथति योगोन्ट्रो महात्मा कुषसभवः। बेनैकचुलुके दृष्टो दिव्यो तो मत्सय शच्छपै॥"(भ) यथा वा-पासोदख्यनमत्रेति पश्यामि तव लोचने। भाविभृषणसभभारां साज्षात् कुर्षे तवाक्कतिम्।"(ष) न चायं प्रसादाख्यी गुपः, भूतभाविनीः प्रत्यनाय- माणतवे तस्याहेतुत्वात्; न च पह्ुतो रसः, विस्तयं प्रति
सत्वषे उन् ; यत, सोवाकौति विगदप्रदर्भनं, तब्न; "सपम्यास् न तौ पृनो" इति माष्यज्ञारीत्े: ] उदाहृतम। (प) ऋहृतस्य प्रथयसायमाससे भविषमाइ, सुनिर्रिति।-मडात्रा कुम- समय :- कुशोडू1:, बोगोन्द्र,-ऋषिश्रेठः सुनिः,-पनत्यः, (बमन्यः कुन्प- सशरव." दधमरः) ज्याि-वर्वोत्कषैंवर वर्ततामिनर्यः, येन-सजस्येन, एकपुन्तबे :- एकचित् मख्डे, तो-परसिद्ञी, दिय्यौ-शोविचोरबतारी, मव्यशच्छपी हट्टो,
लाय:। चब चुनुभोततसमुद्रे हखमानदित्यमत् सचपउपमटटतं वस्तु मुनित
प्रययसायमायसवम्। यधा वा सेतुबन्े (५र)-"चुमितअसशिष्टसारी मुख- निर्धावितम्रसारितोखानियडः। चाऊष्यमाथ एव जायने पतित इति सागरे राम- घरः॥" पति। यव वासम समुदमध्यनाते विवव तखजात् मागेव बरपातख लौकिकपत्चचमुत, शोशमप्रलावातिवयबबंने तान्पर्शमिति बोध्यम्। (प) भूतलाविनो: म्यचावमायते भाविकमाड, बासदिति।-सव बञ्चन- नासोदिति तव जोपने-नयने, पश्चानि, तब बाअतिव आविष:,-भविष्यन्ः, भूतमानां सन्बारा :- समूराः बम्बाप्ताइयों, साज्चात् जुबे-पख्ामतर्थः। चव पूर्गहें भूनय पगरें भाविनः प्रथमायमापत्ं नयन श्ोमाविवेषवशैवाञ्जनं सौन्दर्याति- अगवशोअतर वनिन: पत्तुरादरातिययेन सृषयतध्धारमनुभाय सख्या तबाइलिडितं,
-"योवनोहे दादखर्नं बिनापि सच्ुषि तच्ोआ, भूब पाल,वैवि बपुषि तच्छीमारमा:"
अय बायमा पले तस्बूप पाउने एम वातर्थ्रांत् ।
Page 1030
दपम: परिच्छेदा। [<zo]
सथ्य हेतुत्वात्; न च प्रतिथयोक्िरल्ङ्गारः, पध्यनसाया- भावात्; न व सान्तिमान्, भूनभाविनोर्भूनभावितयैव प्रकाश्ननात् ; न च सवभावोत्ति:, तथ् लोकिकवसतुगतसूक्षम- धरर्मंस्भावस्येव यथावद्वर्गानं स्वरूपम ; शप्न तु वस्तुनः प्रत्यक्षा यमागत्वरुपो विच्कित्तिविशेषोडस्तौति, (स) यदि पुनर्वंसुनः क्चित् सभावोक्तावपि अस्या विच्छ्ित्तेः सक्षवस्तदोभयो: सह़र: । अनातप चोडप्ययमन्र लच्ले मितातपत्रेरिव मवतो वृतः । परचामरोडप्येष सदैव वोज्यते विलामबालव्यजनेन कोडप्ययम् ।" (ह)
(स) ननु सधिकष्मदार्थमा वर्षनातः प्रत्यचायमाचळं तदा भर्वात, यादि प्रमन्नार्थाः मव्दा: प्रयुज्यन्ते, एवं सति प्रसादाख्यो सुव एवाबमित्यमिप्रायेषाबड् ते, न चायं प्रसादाख्यो गुप पति।-भूतमाविनोरित्यहुतसाप्युपलच्षथम्। तथ- प्रमादसुपम्य। बहतय्य पत्यचायमायत्वपचे बहते, न चाहतो इस पति।-बिस्वं - चमव्तानं चमत्कागयोगे रसकूपत्वासन्वादिति भावः। नन्वव वर्शनोयगतः
वैस्तंमानत्वेम मानेदपि थमः सम्नवतौति तथारथाब्र भूतमावितयवत्युतं, प्रकाशनात तद्ति विश्यो करणात। तथ्य-खनावोकतव सारख। मूस्तेति कविमाववैद्य उव्ययेः। यचायडग्रनं-सभभावनाइ़तिक्सेग वर्णनम्। पथ्-भाविवालडारख तु। विकिकिति- विशेशोडकोति।-भरव इतिभब्दो हेती इति। (ह) पनातपय पति।-प्रथम पनातपवः-कवरितोपि, शत्र-बम्िन् हमये, स्थाबे ब्ा, मितातपब्रेदिय-स्रेतच्क्वैदित, सवंता,-समन्ात, हतः, शाततः, पच्चते, एष सय़ामर:,-वनरपरिकोय: अाप, सदैवाित्मेय, विश्यामत्राजव्य गजेन: गय्तग्रा दोधा मानमालदैय इत्बबः, भोज्यते, बतः कोडविकय पश्रीमामात्यग्ृष् इत्पय:, पयं- पुरुष दषि भात्र:।
Page 1031
:साहित् द्पणः ।
प्रत्यवायमायत्वस्य सस्य सरपत्वांत्। यत् पुनरप्रत्यचाय- मायस्यापि वर्णने प्रत्यवायमाणतं, तत्र अयमसड्ारी भवितं युक्र: यथोदाद्टते "भासोदख्वनम् " इत्यादो। (क)
(ब) पवेति।-पव सदयुमानवग्रेम वक्रः म्रत्यचायनाययोः वितातपन- नानरयोवंणंनं, न तु वर्णनाविशेषयश्रेन त्रोतषां तथो: प्रत्यवायमायत्म् इति नााि माविवावसर इति भाद:। पख्-भावियासहारसेवय:। मय एवंम
विषव: दबस बाड, यत्पुनरिति।-वत्-यदा, धर्मिस्रियर्षाटिकप हेत्वभाव- टयावानितय:। वर्षने पति।-वर्षमे-पाखेविवाविशेवे सतोख्यः। तबाब-
सिंव वाचम; श्रोतर्था धर्मिसन्धियर्षामावेन प्रथ्यमायमायत्वाभावात् तथापि अह्तोपयोगित्वेम विबय बोषतवात् इति। चव कौसुमाअय:,-नमु कारपामावैऽि कार्य्योत्पतिरपाया: विभावनाया: कोडस भेदः१ लोविचमरत्यं प्रति. विषयल
चाव "वः कौमावहर :- उव्ादियत् हवमावलेनोति: नासोति वाच्यम ; "रायोदघनमवेति" "विर्तेषि गोतसमये" इत्यादी तत्तहुतमाव्यरथकप्र्ये हेंसूनां ध्वनमागमाववोधनेन हतमवोतिसस्ात; "बनातवकोडप्ययमत लच्यते" इत्वादी
याजिताकसंसर्गामावत्वेन डेचलावोको विभावना, दह्र तु उत्तकपार्ाष्क प्रम्रतयाम ताखत्ं ध्वसप्रागभाषयोः न समभवत्येय, तथो: सामान्यावधित्रप्रतियोगिक लालाबात; अमातपवोडपि" उत्यादौ तु विभावनामत्वेि न चातेः। एवं द्वितीयमेन्ति
रकवतादात्म्यातिरित सन्यन्राबच्छिन्न कारयता5नककेद रथ मांवच्किद्ञात पशातयबो केत्युपगम्यव्वास, "भारथात् प्राक्त कार्योत्यांत:" इवनेन प्रवारेणोती
अभिषानयो: एव नियामसताय शिश्व, तवत्यं कार्य्यतानक्ेदक कार्य्ाथयड़य
Page 1032
दगमः परिच्छेद:। [<62]
लोकातिशयसम्पत्ति-वर्गनोदात्तमुच्यते। यद्ाऽपि प्रस्तुतस्याङ्गं महतां चरितं भवेत्।७७३॥ (ख) क्रमेग उदाहहरणम्-
ज्योत्सानिपातात् चरतां पयोभि: केलोवनं छृषिसुरौकरोति।"(ग)
चकेदकम पति भेद: इति दिक्।
-पतिक्रामति, या सम्पत्ति :- धनसमिः, तथ्ा: वर्षना-व्यञ्रवया ज्वापमम,
व्णनोयस्य त्वथ:, बङ्र भवेत्, तदपि उदात्तम् उच्चते, प्रस्तुतमदत्त्वव्यस्नकम्स्तुत-
तद्विप ्त्वेनारोपितवस्वात्न उदात्तमयावसर :; तब चष्न्नाव्यमानविभूतियुतस् वस्तुनो वर्षनं कविम्रतिमात्यापित मेसर्थ्यप्रचथम् उदात्तमिति तात्पर्थयम्। (ग) चम इति।-नगरोवपंननिदम। यणणं-पुर्थ्याम, पध:ज्ञतानि- मोपै: अतानि, पधीपरमखद्ानि-मेघवटलनि येसाहशवाम, बसडषाषा- मित्यय:, न्योतसानिपातान-ग्ृहमछे कौसुदोप्रमापातात उत्थं:, चरतां-सवता,
चौवं पबोडम्यु स दबमरः) केसीवनं-कोड़ाखाननं, गांड्म उरोपरोति-पत्ो- करीति, प्राप्ोतोथये:। चन्द्रकिरबसम्पशात् चन्दकान्तमपेर्निस्ावः प्रसिद्:। चम पोराषं समसांतथयो व्यय्तः। उपजाति: उत्तम्। यधा वा-"मुत्षा: केलि- विसूव हारमिता: सम्पाजंनोमिर्डता: प्रातः प्राप्तयषोि मन्यदबलद्याबाड़िखाचा- डथा:। दूराझाडमवोजर्ास्ितचिय: वर्षन्ति बैखोडका वंितदबनेषु भोजनृपत- ...
यवाप्मामा वास: कायादनिवृतक रेष्वािपत्सु प्रियेषु। पर्तिस्त्रानमिमुखमप म्राम् रप्रदोपात् डोमूढ़ाना पर्वात ब्रिफयप्रेरषथूर्थमुष्टि:।।" इति। . :
सा- 9%
Page 1033
[=2.] साहित्यदपंण:।
नाभिप्रभिव्नाम्बुरहासनैन संस्ूमान: प्रथमेन धावा। भमं युगान्तोचितयोगनिद्रः संृत्य लोकन् पुरुषोऽधिशरेते।"(घ) रसभावी तदाभासौ भावस् प्रशमसथा। गुणोभूतत्वमायान्ति यदाऽलङ्कतयसदा॥ इसवत् प्रेय ऊर्जखिवि समाहितमिति क्रमात् 108 ()
धोगनद्रा बस्य ताडय:, पुरुष :- नारायय:, नामे:,-नालिदेभात, प्रमिब्रम्- एत्थितम, उत्पन्नमिति यावत्, यत् सम्बुबहं-पद्म, तदेव चासनं यथ्य तथोलेन, प्रसमेन पावा-पादिसट्ट्रा, ब्रझ्मषा इत्यय:, संसयमानः सन् सोषान्-जगन्ति,संहत्य -खक्ुवो सद्गोप्येवय:, पर्मुं-समुद्रम, पधिशेते। बत्र प्रस्तुतससुद्रख महत्वव्यसव सवखोकसंहारकसण महतो हरे: परितम् चत्म्। रघुबंभस्येदं पद्यम्। यथा मा-तदिदमरसं बश्मिन् दवरववचनातुपाखनव्यसनी। निवसन् वाहुसहाय- ककार रसःथयं रामः ॥° बवारखे वर्णनीये रामचरितमत्रत्वेग वर्गितम् इति। (ङ) उदास्ते महापुरुषचितस्य वित्तववत्तरुपत्वात् वितवत्तितिशेष खभायत्वाच्च शमादीनामिट्ट तद्सख्वाराषां प्रस्ताव:, परत एव चल्ार्िसङ्गारा: युगपत् खचिता:
प्रकाशितो र्त्यादिश्चित्तवत्तिविशेष इति यावत्, भाव :- विभावानभावाम्यां सूचित: निदवोदि: वयस्तिभह्गेदाः, देवादिविषयो रत्यादिय तो, तदाभाषी-तयीराभासी,
निवनंमामलेन प्रथाम्यदपख्ा पति यावत्, तवापि रसख परविश्वान्तिरुपलवात सा न कनर्वति इति परिशिष्टभेविषय: मावतदालासतनरममविषय उव्व्येः द्रष्टव्य:
सायवत्वेन रसाकत्मित्चर्यः, पायान्ति-रसान्तराङतयाप्रथाना सवन्नोति यावत, सदा कमात् रसवन्-इसो बिदयवे यम व्यापारात्नि निबन्वे वददिति विवक: सथा fि, यब सु रसोन््मिनमें बङ्तं अवति, तवात्योपकारखलात एष शत साब:, प्रेथ पति भवस्य तथात्वे इत्यथः, रसासाठी लाताभासथेव्वेसट्रयम ककसोति, पशामाययरीहितराइतो उतबर., भवप्रशम; समाहितं, सामप्रमामख् इतराड़ल्वे इन्ासः
Page 1034
दैगमः परिच्छेद: ।
तदाभासी-रसाभासी भावाभासय। तब रसयोगाट्रस- वदलड्ुारो यथा-"भर्य स रशनोत्कर्षी- इत्यादि। भ्रत् शृङ्गरः करुणस्याङ्गम्। एवमन्यत्ापि। (च) प्रज्यष्टप्रियत्वात् प्रेयः। यथा मम - "प्रामोलिताल पविवर्त्तिततारकाची
प्रखेदवारिकणिकाचितग एडविम्बां संस्त्य तामनिशमेति न शान्तिमन्तः ।" (छ)
हगरभावासत्रवात् तथोषड्राङ्लावेनैतदलड्रप्रसङ्र इति ध्येयम, इति बलदृतय:, भवनौति गषः, इत्यलदावव्यपदेश्यता मजन्ते दत्ययं:। (प) नर्वेति। रसवत उदाहरयमाह, नयमिति।-व्याय्यातोरडयं प्राम् २२ पृ०। यधा वा-"किं हास्ेन? न मे प्रयात्सति पुनः भाप्तश्िराह्शंन केय नम्करूथ! प्रवासरतषिता? वैनासि दूरोअतः :। खप्रान्तेर््विति वो वदन् प्रियतमव्यासतकगतके बुद्धा रोदिति रित्ावाहवखगसावं रिपुसोणन: ।" अत द्ि बबणी रमी विषलन्ध-
बान्ज्यानोतययः । वरुपस् भावादा्ङ्ते उदादृतयं गृथोभूतव्यक्पकरये "मानोव्र्ती प्रथथिनोम् -* इत्यादि खयमेपोक्षम। (छ) पामोलितेति-सखायं प्रति वसवचिदुतिः। पामोखिते-दषत सदुपित, चखसं यथा तथा विवासते-चाखित, तारके कयो: ताहभी पचियो यथ्यासतां, सुरत्ान्ते निद्रावेभपरामिति भावः, यहा-बलसेन-रसावेमजनिताल- खेन, वि्वारसतं-खिरोज्ञतं, तारकं यख ताहृभमच यथ्या: स, मम चरबख्धने- वछालितने, दरपषा-रदषच्छविया, वासुबओ्ो यस्यासयाविचा, तथा प्रस्ेद-
बिम्वं-बपोखमख्डलं यथा: ताहमों, तां-मत्कान्ताम, बनिरशं-सततं, संसूष बन्त :- पनतःदरय, भर्नितिं न एति-न नचछति। वस्न्तिलय उत्तम्। यथा
भमितस्वाम्बरा। मा मामानद! माडति मामजमिति बामाचरोक्षापिनी सक्षा कः
Page 1035
[=22] साह्टित्यद पंपः।
भतर सभोगमृङ्गार: न्ारणाख्यभावस्याङ्गं, म च विद्र- लश्षस्य। ऊर्जः,-बलम्, अनौचित्यप्रष्टत्ती तदत्ास्तोत्यजखि। यथा- "वनेऽखिलकलाSSसत्ताः परिष्ृत्य निजस्त्रियः। त्व द्वेरिवनिताव्ृन्दे पुलिन्दा: कुर्दते रतिम् ॥" (ज) पत मृङ्गराभासी राजविषयर निभावस्याङ्गम्। एवं भावा- भासोऽपि। समाह्ितं परोह़ार:। () यथा-
न! मृतानु किम! मनसि मे लोना बिलीना न बिम !! ।" चव नाबिकार्या
बिमव्यताम? तहाकाशवण्ताभियोगपरयो: प्राव्यं कुतः कर्षंथोः ?। एमिसत्वरिरम- निभंरतवैरस्रः बा्यं ब्योयताम ? कष्टं तहिरहैय सम्प्रति वयं कच्ालवच्चां मताः ॥" भव चिन्ताख्यो व्यभिवारिभाव:। (न) वने पति।-गजसतुतिरियम। हे राजन्विति पध्शाडायों, पुविम्टा :- किरातभेदा: सेकनतिविशेषा इनि यादन, बने पखिलकलामत्राः-तुःषटि- कपासु निवक़ा उतययं निमम्वय: पविहन्-परित्न्य, तब बैरिकां-गसथा, िताहन्टे-कान्ताममूडे, बतिं-विडाव, कुबते। यथा बा-"टेब! त्वन्पहि.
तव्रामि याते सुति चेतः वालकषामधि प्रकुषते नावसितिं या बिना। एतैरा- कुमितन्य विषवततरेण्ड्रेव्मङ्रातुरेः सन्पदेत कढा तडाप्रिसुखनिेतन्र वैद्नि स्फुटम ॥"
- 'वन्दोअन्य मृप! डिषा ममट्भसाः पश्यता प्रेथश प्रिकन्ति प्रयमत्ति वानि पारतसुम्बन्त ते सेलिया। बम्माकं सुकतेहंया निवतिनोडयोिव्यवार निधे! विध्वसा बिपदोडखवाकदिति सै: प्रवविंति: जूबसे।" बम राजविषयकरनिमान
Page 1036
दथम: परिच्छेद:।
"श विरल क रवाल कम्पनै- भ्रुकुटोतर्जनगजनर्मु ड्क। दहशे तव वैरियां मढः स गतः जापि तवेकषणे चपात्।" (ञ) . भतर मदाख्यभावस्य प्रथमी राजविषयरतिभावस्याङ्गम्। भावस्य चोदये सन्धौ मिश्रत्वे च तदाख्यका:।७७५।
दारा:। (ठ) क्रमेग उदाहरणम्-
छोत्तराउंदोत्यो भवः मनुविषयत्वादामासरुपोडङ्म्। परोहार :- परित्यागः, विखय इति यावत्। (ञ) अविशलीति।-ह राजम् ! बविरलैः,-धनैः, सन्ततैरितर्य:, कर- वाखानाम-चसोनां, कम्पणे:,-वास्फाखने:, तथा सुङ्:,-पुनः पुनः, भुकुटोः त्नने: मननेश्व तव वेरियां मदः,- गर्वः, दहशे-षः, सः,-मदः, चणात् तव ईवपे-द्मंनमावे, क्वापि गतः,-विखयं प्राप्त इत्यर्थः। वेताखीयं उत्तम्- *षडिषमेऽष्टी समे बजालाय समे सर्नो निरन्तराः। म समाव परात्रिता कषा घैतालौयेडन्ते रवो गुरुः ।" इति व तज्जचथम्। यथा वा-बम्मिन्नेष नने विषेषमधुना व्यावतिंतेष्क मनो ढूत्यं वों अत्िनः कुले कचमिति चिप बिमर्षो मया। द्वत्येव बहुदीषमाचिगहनं यत्कार्य्यमश्रौक्कतं तन्मा भून्रमुचिददिषो सधि सुषेगम्थना-
(ट) आयोदयादीनामणड्ारवयमाइ, आवस्ेत।-भावस उदये सन्ी मिश्नत्े प, चमाराहगणोभृतत्मायाति सति चेत्यनुवतंते, [बवाघातोति समम्यन्तमम- बन्तव्यं, योग्यलात] तदाख्यका:,-तन्रामानः, बबदुाश: सर्वन्ति इति शेष:। एवं
चाव-"आायोदयी आवसन्विर्मावत्रवलता व पृवनलङारः" इरतति। बखायं:,-
निवन: अवसता च-वहना पूर्वोपमर्देन निबनः, एते पृत्रक्-इसबदाटिम्यो निंबा:, बवदारा इति बोष्यम। एतत्प्तिपाटनं चोडटाटिमिरेषां पृबनवडारलेना-
Page 1037
साहित्यदपंपः ।
"मधुपानप्रहटत्तास्ते सुद्वद्विः सह्ठ वैरिणः । जुत्वा कुतोऽपि लब्नाम लेभिरे विषमां दगाम्॥" (ठ) पत वासोदयो राजविषयरतिभावस्बाङ्गम्। (ड)
सलज्जा चान्तिके सख्या: पातु नः पार्वती सदा ॥" (ढ) तोक्षक्य लव्जयोष सन्धिर्देवताविषयरतिभावस्याङ्गम्। पश्येत् कविच्चन चपल रे! का त्वरा? 5ह कुमारो इस्तालम्वं वितर हड्हा! व्यत्क्रम: झ्ञासि यासि ?। इत्यं पृथ्वोपरिव्ृढ़! भवद्िद्विषोऽरएवृत्ते: कन्या कश्षित् फलकिसलयान्याददानाडभिधन्ते। (गा)
रारा रवि सर्वाखङ्धारशेषलवेमोतं, संस्टिसड्रयोहिं सम्पृनतवाखडाराथा स्वति: तरेलचएप्रतिपादनमेवत इति सवखकारा:। ( ) मांध्वति।-ते वेरिब:,-प्वषः, मुडझ्गिः,-सखिभि: सह, मधुपाने- मदपाने, पठत्ता:,-उद्यता: धषि, कुतोपि-कव्दपि, जनादिति शेषः, तब नाम खुत्वा विषमां-वैकव्यथार्वियों, दग्राम्-सवस्बां, सेमिरे-प्राप्ः। यथा वा- "साबं कसड्रकटमा मधुपानलोयां वार्स सुर्राद्वरपि वैरियि म महस्े। चन्याभिषाधि तब नाम विभो! गछीतं कैनापि तब विषमामवरोदवख्ाम ।" इतब बासखोदगी राजविषािख्या रतेरङ्म्। (उ) परतेति।-पव्र वासय्य सावस उदय: राजविषयरतेरड्म। (ढ) नन्मन्रोपेति।-नन्न्रन्तरौवथ्-पूर्वजन्मान भूतख्, रमपास-परत्यु: हरथ्य, पद्स्रे समुसुक्षा-उत्कगिहिता, चत एव सख्या शन्तिके-समोपे, सलज्जा प पावती उदा नः,-वधान्, पातु-रखतु। यथा वा-"बामेन नारोनबनास भारां ऊपापधारामय दयिषेन। उत्पुंक्षयग्रेयतरः करेंष कर्तव्यमूढ़: सुभठा बभूब ॥" चम खेहाएयर तिमावर यौत्क्यो: सन्ि:। (न) पसेदिति।-खवासकं वचित अयर्युवान परति प्रतिषचराजभमेन वम गतत्म वस्वचित रात्ः क्ुमार्थ्या: कन्चावा सांतवमंनप्रसङ्गेन राज्जः सुतिरबम। कांसम पश्येत्, सपस :- रे दुर्विनीत ९0ब:, पत्र-मच्छ, इतोपसरित्यय,का मरा :- पौदुकम्? वर्डं कुमारो-बजातपरियया, सस्ावन्वं वितर-रसे
Page 1038
दशम: परिच्केद:। [ce1]
राजविषयरतिभावस्याङ्गम्।(त) दह केचिदाङु:,-"वाचवाचक- रुपासङ्गरणमुखेन रसायुपकारका एवालङ्वारा:, रसादयखु वाच्यवाचकाभ्यासुपकार्य्या एवेति न तेषामलद्वारता भवितं युक्षा" इति। अन्ये तु-"रसाधुपकारमात्रेणेहालकृतिव्यपदेशे भात्ाविरन्तनप्रसिद्धा ब्रङ्गोकार्य्य एव दति। अपरे च-रसा- धुपकारमात्रेणालङ्गारत्वं मुख्यतो रूपकादौ तुवाच्याद्यपधानम् भजागलस्तनन्यायैन इति। अ्रभियुक्तास्तु-"सव्यन्नकवाच्य. वाचकायुपअ्वतैरङ्गभूतैः रसादिभिरङ्गिनो रसारदेर्वाच्यवाच-
तु नायकादिव्यवहारमावस्यैवालङ्गतिता, न तु ब्रासादस्य,
गहायेत्रयं:, उइड-दैव्यसूचनामव्यथमेतत्, व्युत्कम:,-वेपरोश्म, वहं राज- कथा, कर्धामममषमजाति सृभामौति खत्बा अवस्थाविपर्य्यय इति भायः, यमति- लं,क्ञ-कुब, यासि? पृथ्वोपरिदृढ़ ।-हे पृथिवोपते! चरखःत्ते,-वनात्रयख, भपडििष:,-भवद्रिपो:, बन्या फलकिसलयानि-फथनवपर्जवानि, ("वखबोडखी (सुखयम्" इत्यमरः) बाददाना-चिन्वती सतो, वचचित्-अवरयुवानमिति भावः, दत्यम्-एतप्रकारम, सभिवते-कषयति। मन्दाक्रान्ता उत्तम्। यधा वान "सप्यादेनंगता नवी सवचिमा सोदन्ति गावाधि बिम्? रज्यन्ते न हि मानसानि विषये प्रथयद्गिषद्धात्मनाम्। षिक् वतिं मनसः सृद्तातरख्ितां लभ्यत वाडयं मवा प्रेयामित्य- चकाविराणतनयाचिन्ता चिर पातु वः ।" दत्यत अगवदालोकनेन भगवत्या महे- सर्थ्या विष्मयन्ममतिनिवेदीत्रानां आवल्यं कविनिष्ठस् महेन्वरोविषयकसय भता- परपर्व्यायत्य रतिलावसवाङ्रम्। यथा वा-"क्राषाय्य ममवमय :- इत्ादि, जम बितर्कोतुक् मतिस्र षथड़ादैनयप्ृतिचिन्तानां भावानां अवखता, तदेते पिततर्वन- गतलेनाखकारा दर्िता: इति प्ेयम्। (त) वर्वेति।-पश्वत् कषिदिति बछा, चख चपत रेपति बसूया, ना त्वरतिंषृततिः वहं कुमारोति खृतिः, उसालम्बं वितर इति त्रमः, इहरेति देवं, व्युरम इत विषोष:, कावि यासौति पौत्मुक्म्, एवेर्ष परयूषता-मित्रषम्।
Page 1039
[<24] साहित्यदर्पपः ।
तथ्योक्तरोतिविर हात्" इति मन्धन्ते। प्रतएवं ध्निकारे- षोत्तम् (थ)-
(म ) इदानों रहवदादीनाम् :महडारत्वमखीकुबंता वेषाच्िन्मतमाइ्,
भभिषायक: शब्दः, स येति तावेब रपं वख ताहमख, नाव्यखेतय:, बदवदरणं गोमोव्ाद्म, तम्मुखेन-तह्ारा, शन्दाषंखूपश्ोमानमवारैपेवय:, रसादोना- एस-माब-रसाभास-मवालावादोनाम्, उपवारता-पोषका एव, रसवदादय पति मेष:, बषङारा:,-भवारपसव्यपदेश्वा भवन्ोति भावः। रसादय :- रसभावत दामा सभा व प्रभमभावोदयमावसन्विभावन्वबता: पूर्वेक्ाः, पुनः वाच्य
बनावडारा इति व्यपटेषटुं अवेरत्रिति माब:, इति-पम्मात् कारबात्, तेवा- रसादोनाम्, बबडारता-चवडारलच्तथ सचचिततया सोकाय्यतं, भवितुं न-जैव, पुत्ता इति केचित बाडु:। सन्धे पुनः "रसादीमासुपकारः तन्मावेय दह-रस- मदादौ, यः पबद्गतेव्यंपदेश:,-बसडारवद्मयोगः, सः भाताः,-गौप:, चिरन्तन- प्रविद्ा-प्रायोनमतैन। एतेम्बीि भिव्नाना मतमाविष्यरीति, रसायुपकारमावे- येति।-मबडारत्वमिति मुख्यवचपमतति भाव: । वाच्यायुपधानं-वाच्वाचकाल-
दुग्धानुपयोगितया निष्पुयोगन:, तथा रसादेरुपवारकत्वालावैन प्रक्कतानपयोगो इति निष्पुयोजन उत्यः। पमियुत्ता:,-मान्याः। रसादि, तथसबी यी वाच्चवाचयी-पघशव्दौ, ताभ्याम् उपसतैः,-पुष्टि नौते:,
मत्युत खव्यश्मनष्दार्घघटितलवेन तयोरुपक्षारक एवाक्रसादय:, न तूपकार्य्याः शत सार:। पक्िनः,-मुख्यसय, वाच्यवाचकीपस्ारदारेथ-पर्थभब्दाब् व उपकार: स एव दारं तेन, [एतेन रसादयस्त वाच्चवाचसाव्यासुपकाय्यां वेति यहूषथमुक्ष तद्रिरसममिति बोप्यम] नन्वव गुषप्रधानमावेनाखडाराखड्ार्थयभाव: उपपयता,
स रपपदाते? दसत चाड, समासोत्ी :तिविति।-व्ययहारमावल-प्रस्तुते बसुनि
वाच्यवापयाल डारहरैत रसायुप नारपल थामा पादियय।
Page 1040
दथमः परिच्छेद:। [<29]
"प्रधानेऽन्यत् वाक्यार्थे यवाङ्गन्तु रसादयः। काव्ये तप्िव्लङ्गारो रसाटिरिति मे मतिः ।"दति (ट) यदि च रसाधुपकारमातेप्पालक्कतितवं, तदा वाचकाटि- व्वपि तथा प्रसज्येत। एवस यज्च केखिदुत्ां-"रसादोनाम् पङ्गित्वे रसवदादयलक्वार:, भङ्गत्वे तु द्वितोयोदात्तालद्वार:" तदपि परास्तम्। (घ) यद्येत एवालङ्वारा: परस्परविमिश्रिताः । तदा पृथगलङ्गारी संसष्टिः सङ्गरस्तथा ॥७७६॥ (न) यथा लौकिकालङ्कराणामपि परसरमिश्रणे पृथक् (८ ) प्रधाने दति।-यव वाक्याचें प्रवाने बब्बत्र-पत्यभिन् रसाटौ, बाक्यायें वा, रसाट्य: (चाटिपटेन भवाटिपरियद्ः) चङ्रम-चप्रावानेन चिता 5त्वथं:, तथ्रिन् बाव्ये-वाक्यायें, रसादि: बषडार:, अवनोति शेषः, इति मे-मम, मति:। (घ) रसादयपकारकत्वमावेद्यामडारत्वं मुख्यतः पति प्रागृततमपरे्षा मर्तं दूस्यति-वदोति। वाचमाटिथिति।-तथा-पसडारत्वनिथसः। वसति- एक् रोतिविर डाटि्वय:। परासं-निराजतं, वाच्यबापकालडएबमुखेन रसाटान- वारनत्वाभावाटिति भावः। (न) बघुना वरषां सर्वेवामवदाणथां मंश्रेषमसुत्यापितं पृबमलडारठयसुचते, यदोति।-बदि एते-पूर्णेत्ञा एव बसडारा: यमकोपमाठय: पबथः, परम्पर्द पिमिपता:,-एकसिन् पदे गदी या द्िता:, अवन्ति इति श्रेष:, तदा मंसष्टि: तथा मडर इति नामानी, पृथक-मिश्री, चहडारो, ब्यातामिति प्रेषः। पयं भाव,- पूवममिद्िता: न्व्दालद्गारा वर्यासङ्गारास्त्रेति दिविषा चखडारा: ते पुनयदि परम्पई मिश्रिता: एबतर मनवन्त उपस्येरन्, तदा तेवां मंसष्टि: महषकेसड्ाण्डयं अन्ययते पति। पब्रेटं बोष्यम्-उत्ालद्वारार्यां यद्यासमवं यदि कविदष्मं कात्, तदा ते मिं पूथक्ेन पर्थपमिता: उस बखडराकरमेव किखचित ? पति विचार्यत-
शसं चाहतान्तवं नायते, तहत् मम्मतायडारावामपि संयोजने चावतवान्तवमुपकम्ते,
Page 1041
[<2c] साह्टित्यदरपग:।
चाकतवेन पृथगलङ्गारत्वं, तथोत्ञरूपार्षां काव्यालङ्वारापामपि परस्रमिश्रत्वे संसष्टिसङ्गराख्यौ पृथगलङ्गारी। तव- मिथोऽनपेचयैतेषां स्थिति: संसष्टिरूच्यते ॥७७9॥(प) एतेषां-शब्दार्थालङ्गाराणाम्। यथा- "देव: पायादपायाबः स्रेरैन्दीवरलोचनः। संसारध्वान्तविध्वंस-हंसः कंसनिसूदनः ।" (फ) "पायादपायात्" दति यमकं, "संसार" इत्यादो चानुप्राम इति शब्दालङ्गारयो: संसष्टिः। द्वितोये पादे उपमा, द्वितीयारडें च रुपकमित्यर्थानङ्गारयोः संर्साष्टिः, एवमुभयो:
(प) तथो: सामान्वलव्षयमुक्का विशेषवचथमाइ, मिथ र्शत।-मिथ :- चन्चोडन्यम्, चनपेखया-परस्परापेयां विनेतय:, एतेषाम्-बबडाराषां, [बडु- वचनसुपखचर्षं, तेन इयोरपि चलसारधोरित्ाभ्रय: ] खिति: संसृटि: सचत- एवम्िन् गद्ये पदे वा पब्दालडराषाम्थांलङ्वाराषामुभयेषास् परम्परानपीचया सिया विविया संसष्टि: निरुप्यते उत्वय:। तवाद्या यचा-"चारुषन्द्रमसं भौक! बिम्वं पश्येदमम्वरै। मन्मनी मनपधाक्ाकं निर्दयं सन्तुसुद्यतम् ।" चव प्रथमासे द्ितोयाडें चातुप्राम्तः, वृतीयपाटे यमकम्। द्वितीया ववा-"दविषडस्त्रायता देवः फुललेन्दोपरबोचनः । भवान्कार सइनेल-रवि: केश्रिनिसूदनः।" बव म्रबमाडे उपमा, हितोयार्डे रूपयम। समयमंसृष्टि: वषा-"त्वयि बौर! पवं विराजते दमयनी- किवािचितं किख। तरणोसन एव दोप्यते मविह्ारावलिदामथीयकम् ।" चव वमवातुपासाम्यां भन्दालड्ाराम्या सह प्रतिबसूपमाया: बर्याषद्वारख् संसि: प्रति
(फ) एवचिद्रेय पदो विविधां संसष्टिमुदाहरति, देव पतति।-शेरे- विजसिते, इन्दीपरे 5व बीचने यख तथोत्तः, संसार एव ध्वानं-तिमिएं,तख्य बिध्वंसे -विनाशने, हंस:,-तूर्यः, ("मानुषँषः सवसांग्रत्पणः सविता रविः" इसमरः) पंहनिसूदन:,-कंसारि, देक-शेतषः, वपायात्-चापदः, मः,-पषानू मावात्-रचतु।
Page 1042
दशमः परिच्छेदः। [<22]
सन्दिग्धत्वे च भवति सङ्गरस्विविध: पुनः।७७८॥(भ) भङ्गाङ्गिभावो यथा- आ्ऊकष्टिवेगविग ननुजगेन्ट्रभोग-
मन्दाकिनी चिरमवैष्टत पादमूले।" (म) भत्र निर्मोकपटापङ्वेन मन्दाकिन्या आरोप इत्यपन्कुति;, सा च मन्दाकिन्या वसुवत्तेन (य) यत्पादमूलवेष्टनं,तच्चरयमूल- वेष्टनमिति श्रेषमुत्थापयतोति तस्याङ्गम्; श्रेषस् पादमूल-
“मन्य व्यथाव्यपशमार्थमिव" द्वत्युवरेवाया भङ्गम्; उत्प्रेक्षा च
संसष्टोमूध वेचिवाविश्ेषं जनयित्वा संसृष्टिलनापि प्रतिरिक्रवेषिवाजनवतवममिति भाव: । (म) सुङ्धरमाह, पक्गति।-चलद्वतोनाम पडाद्वित्वे-गुपप्रचानमावे, तहतु -तथा, एव एव पाश्य :- पाधारः तव, एकरिन् पादेपदे वा इत्यय:, खिसो तथा सन्दिग्धतवे व अतएव सङ्गर: पुनः वरिविध: सर्वत, नाषकातुप्रवेशेन, संगयेन व सङरस्त्रिमक्ारक: इति सारः।
भावषंगथ्य, यः वैगः तम्मात् तेन वा, विगलन्-सुलन्, भुजगेन्द्रभोगखय-वासुकि- देन्य, यः निर्मोकपट:,-परि्यतात्वनमतनं, त्यत्षचमंपट्ट इत्यथेः, तस्य परिवेष््वया -परिवेष्न कलनेत्यथे:, बमुराशे :- समुदख्, पत्युरिति भाव:, मत्यव्यधाया सन्यननानतपोड़ाया:, व्यपशमाथेमिय-चपनोदनाघेमित, वात्-श्रोघ्र, मन्दािनी -गड्गा, यस्य-8सुदरख पति भाब, पादमूले-एवदेशे, सरयसमोपे प, चिरम् एवेटत-पवदत, स्वाहमार्थमतिष्ठव्। वसन्ततिलकं उत्तम्।
Page 1043
[200] साद्टित्यदपणः ।
सोक्षोरङ्गम्। यथा वा- "अनुरागवतौ स्या दिवसस्तत्युरःसरः। अही! देवगतिखिता तथाऽपि न समागमः॥" (र)
"ददमाभाति गगने भिन्दानं सन्ततं तमः । प्रमन्दनयनानन्द-करं मणडलमैन्टवम्।" (ल) (र) चनुरगेति।-स्या-सर्थसमयः, नायिका च, बनुरागवती- बौडियवतो. सुरताभिल्याषवती च, दिवस:,-वहः, नायवत, तख्ा:,-सं्यायाः, पुरःसर:,-पुरोवत्ती, वहो !- चावर्थ्, दैवगतिविता-बहुता, (यतः) तथापि -अनुरागवत्वे पुरोवत्तिंत्वे वेतथ:, न समागम:,-न सम्ोखनम्। यथा वा- *वयोमयोऽवि प्रितो नगत्ु यदारूषों प्रयममद्िवखान्। मन्ेडसग्रेख्षात् पतितोडत एव विवेश शुद्धै वड़वाग्रिमध्यम्।" इति। बत्र हि पूर्वांडें विरेषोष्पतिहेतु: श्ेष:, उत्तराडें पुनसा्यामक्राद्विमावमापत्रा मन्धे इति पदेनोव्यापितीत्रप्रेरय्व इति भय :; तथा छ्वव यत्वतारणमृत्प्रेवते, तव विशेषश्नेषानुप्रवेशः, यसाब काय्य सुन्प्रेवानिमितं, तव पतितत्वाग्रिपवैशै वस्तुस्त्या बन्ययाष्यितायषि बन्चाभूताम्बं साथ्यामभेदेनाध्यवितो प्रेयो, तेनावाङ्गाद्विभाव: सङ्गरः, मव विशोषोत्यंत्तहैत
सहायं सङरः, ताम्यां विना तयोतत्यानात्, पतत्य निरयकाशनत्वाह्वाथयत्म्: नय मन्तव्य विशोषमनरदापि श्रेषो दृशयते इति सषस्य सामकाश्मत्वमिति, यतो म झरमी विशोधमन्रैष् श्ेषी न अवनोति; किं तर्ड्टि, ब्रन्नङ्वारान्तरविषिक्ती विषय: सेषस नाशोति निर्वश्ामलात् तेषां बाघः, तन्मध्ये व बिरोषीऽनुप्रविष्ट: पति चोडपि न बाध्यते दति न कांग्रदोष: एवमर्थालड्रगरसङ्वा: प्रोक्षा इति स्वेख-
कारा:। (ख) सन्टेरसङपतिरितप्यले एकामय्वितविषयो भविष्यतीति चरमोक्र सांव सन्टेडसकुरं प्रथमं दर्शयति, रदमिति।-सनततं-निविड़, सम्यगव्याप्रमिति चावत्, तमः,-बन्चवारं, पत्रे-अरकताध्ञानं, भिन्दानं-सुखयत, चमन्द यबा वेथा नयनयी: बानन्दकरम् ऐन्दव-चान्द्रं, मखलमिदं गमने पाआातिनदाणत। रद्ूमानाान वट्नम- इृति पाठ़ो न रमचोय:, विषयक्ष निरडपासावाहवि:
Page 1044
दयमः परिच्ेद:। [20]
ददमिति सुखं निर्दिश्य चन्द्रत्वारोपाद्रूपकम्? प्रथवा इदमति सुखस्य चन्द्रमसडलस्य च डयोरपि प्रज्यतयोरेकधर्माभिसम्बन्धात् तुष्ययोगिता? परहोसिच्न्द्रस्माप्रजतत्वाहोपकम् ? किं वा विशेषपसाम्यादप्रस्तुतस्य सुखस्य गम्यलात् समासोकि :? यदा पप्रसुतचन्द्रवर्णनया प्रस्तुतस्य मुखस्यावगतिरित्यप्रसुतप्रशंसा ? यहा मनथोहोपन: कालः सकार्यभूतचन्द्रवर्ानामुखेन वर्णित द्ूति पर्य्यायोकनि :? इति बहतामसश्ारायां सन्देह्ात् सन्देष्- सङूर:। यथा वा "मुखचन्द्रं पश्ामि" इत्यत्र किं सुखं चन्द्र दवेत्युपमा ? उत चन्द्र एवेति रूपकम्? इति सन्देष्ः; साधकबाधक योदयोरेकतरस् सद्वावे न पुनः सन्देष :; यथा "मुखचन्द्रं चुम्बति" इत्यत्र चुम्बनं मुखस्यानुकूलमित्युपमाया: साधकं, चन्द्रस्य तु प्रतिकूसममिति रूपकंस् बाधकम्। "मुख- चन्द्र: प्रकाशते" इत्यत्र प्रकाशाख्यो धर्मो रूपवष् साधको सुखे डपचरिततवेन सभ्नवतोति नोपमाबाधकः। (व)
अयोकेरसनतवापते:, प्दनिति सुखं निर्दिश्वेति निर्बचनामत्रतिमसक्रात; "बदनम्" दुमत "गननम्" इति पाठोपि न सुन्दरः, अव्यावतंकतवान, तम्मत् "इदमाभाति दुविरम्" इति पाठी रचिए: दमवधेयम्] यवा वा-"यः कौमारहर: स एव हि बरसा एव मंमयपासे वीन्मोवितमाखवोसुरमय: मोढ़ा: बदम्मानिखा:।
समुत्कफठते ।" चम विभावनाविशेषोक्यो: सन्देडसडर:, तथा झुष्करावारथालावे डल्वाणठाया उत्पत्ो विभावना, सय कारषाभावो "बः बौमावडर:" दत्वादिना वारयबिवससुखेन प्रतिपादित :; तथा प "यः बौमाइडर:" इत्याद्युत्कण्ठाद्षारय- सहावंडपि चनुत्वाष्ठाया: चनुत्पत्ती विशेषोति: अ्बातुत्यत्तिः "समुस्ाषठत" शत
सांधकवाथकप्रमाप्योग इति सन्देक्वडरोयम् डात सर्वखकारा:। (म) सधकति :- सधकं-मुख्यतया उपमाननिछठं साधम्य रूपमाता सा-
Page 1045
[202] साह्ित्यदरपप:।
"राजनारायपं लक्ष्मोस्वामालिङ्गति निर्भरम्।":(श) अत्र योषित आलिङ्गन नायकस्य सदशेनोचितमिति लक्षालिङ्गनस्य राजन्यसभ्भवाटुपमाबाधक, नारायणे सम्प- वाद्रूपकम्। एवं- "वदनाम्बुजमेणाघ्या भाति चसललोचनम्।" (ष) अत वदने सोचनस्य सभभवाटुपमाया: साधकता, चम्बजे घ असन्भवादूपकस्य बाधकता। एवं "सुन्दरं वदनाम्बुजम्" . इत्यादी साधारगधर्मप्रयोगे "उपमितं व्याघ्रादिभि: सामान्या- प्रयोगे" (२।१।५६ पा०) इति वचनादुपमासमातो न सभ्भवतोति उपमाया बाधक :; एवज्जांत्र मयूरव्यंसकादित्वा- द्रपकसमास एव। एकात्त्रयानुपवेशे यथा मम- "कटाक्ेपपोषर च्षगमप निगेचेत यदि सा तदाSSनन्दः सान्द्र: स्फुरति पिडिताशेषविषयः।
साधकम् उपमाया बाधकें, तथा सुखव्यतया उपयेर्यामिषठं साथम्यंम उपमाया: सापजं रूपकस वाधकं, तयोरेकतरख-साधकस्य बाधकस्य वा इत्यय:। (ग) रजति।-राजा एव नारायथः तंत्वां खम्षो: निभरं-गाढ़म, चाबिदृति -आाग्रयतोत्यय:। "विष्ठुद्ावनविष्वयातं शङ्मपक्रालभूषितम् ।" इति सादयो: तराडंम; एवं सति रुपयां सेषीत्यापितम्। चव प्रसख्गे "पादाम्वुं भवतु ते विनयाय मक्षमञ्जीराशाभ्जतस्िकााः।य उपितमसे व उपमारपकया: समभवात सन्देह्ः, तम रुपयम्त् उत्तरपदार्थकाम्जय्य प्राषाम्ब
यव्यांतिभब्दविषय, चरषारविन्दमु्तंसयन्त्यमितमत ............ बरानमा:" इत्यादौ सूतंसनकाय्येस्वा र िन्द निकपितत्व मवेति। एवं "राजनाशाययम्" इव्ब उपमाय
रूपक मवेति कोस्तभागय:। (ष) वदनेति।-एथाच्या:,-हरिणाच्याः पखचले चोषने यव तमानिषं, वहनम् पसुणमिय तन् वदनामजं, भाति-भोमवें।
Page 1046
दगमः परिच्छेदः [200]
पवोसभारण्: क द्रव भविताSमोरुहटृयः । (स)
(स) वंटविपापोति।-वदि या बटासेष र्दषत्वयमपि-सस्पचषमपि, निशेचेत-पशेन, तदा विडितः,-शोंकादितः, पंशेषः,-निखिसः, विषयः रीन ताहंभ:, सान्द्र :- धनः चानन्दः स्फति-एढैतोवय:, सान्द्राटिविशेषनडयैन नानन्दन्य म्रममानन्दमहधतवं प्रतोघते; बम्ोकटे दव दशे यम्या: तथाभृताया: तब्ा:, दरोमासं-सपूलकं बधा तथा, उदबज्ां-स्फोततां गचधा, कुषबससाम्यां- कसससद्गसनाम्यां, निर्भिंन्नं-किसं, वसनं बब ताटृभः, बथवा-सरोमास्चान-
सः, परोतभ्ार्: - पालिङ्गनव्यापागः, क दब-कोटशिय, न्रिपम उत्यबः, भविता-तब कियानानन्दो भविनेति न जाने दति भाव:। श्रिखरिणोदतं- "रसे कद्रें्क्किय्ा यमनसभला गः शिखरिषी" दति व तम्रचनम। बथा वा- "स्प टोजस स्कि रण के स रसूध्य बिम्बविप्तोयंकयिकमचो दियसारबिन्दम । प्रिट्टाष्टदग्दव- कपासमुखा वतारवडान्धकारमधुपार्वाल सखुबाय ॥" चवर रूपकानप्रासी एकपठात्- प्रविष्टे म्पर्टौ। माश्स्तु वर्याकड्वथोरपि एत्तरपसङरमस्रोकर्त। वाप कायुप्रवेशेववम वाचकत्वन्य वाच्यमिकितत्वात वाच्चयरेवातुप्रबशः प्रतिभाति, उदा- उद्यानवापी- पयसोय मव्यमेबोदशां नाव्यगहे रमन्ते।" सवादविभेषये शब्दमाठसाम्यं सेष:
रपम्ायामियशव्देव तथोः साधानययसंतरया बोधनादिति। बव दोखता :- तद्यतां, सत्प्वरैत्यत सेषसततवेहो्याे े्ेुिय मडिमा ऐकबिवचया तवापि धर्मसाम्यक प्रतिपादितलवेन शन्रब्दसाम्यख तवानमि- मतलवान; बन्चथा "बहो रागवतो सन्या" उत्यादी विशेषयसास्याभावेन प्निट-
त्वातखय शृषवाचतत्मनुनपत्रमेव; तमात यवेकासतन्ेवाषे प्रांतिपाद्यमानेलडार सयस चय सम्र मादल डरप्रतौतिः, त्वेकवाच कानुप्रवेभरपसडरः। यथा बा-"िप
सेखमकियागौरवैष व्यवचति स उ्ताचतः तब भेमोयनेन।" चन समांद्महस्तु व्णगीदुदात्तम, अस्ृम्बन्े सम्बन्धकष्पनाच्ञातिमयीति:, न चोदात्तस वपीकाति-
Page 1047
सादित्यदर्पणः।
"निरोखेत" इत्यव ववारमादाय वृत्तनुप्रासख्य चेकाञ्त्रये-
वा-"कुरबका रवकारणतां ययुः" इत्सत रबका रका इत्येकं बकार-वकार इ्त्येकमिति यमकयोः । बया वा- "शहिस पप भोभरसिएस पहिपसामाइएसु दिशशेसु। मोहड पसारिशरगोभ्रयं पञ्चित्ं मोरविंदाग्म्।।" (क)
प्रथीत्तिव्याप्यलवेन विवितविषयाभावात् कबमैतदिति वाच्यम् ; दिव्यखोकसम्परपंने
वरेब, प्रहते दयो: समावेभात्। नयानयोषप्रात्तिभाव:, एवख्ान्यानुपणीवन- त्वात्; जापि समम्राषान्यम, उदात्तप्रतिपादम्यम्शेरेवातिमयोतिषत्यायनात; नाषि सन्देश:, एकमोटेरपरकोटिप्रतियेपयत्वालवादिब्वाड; तद्यत् खखननता-
.
याहमवभोकी पषेषानुगामिलेन प तदुशिव्यवहारसाटश्यमेव, भेदमानतित् "सत्युष्करद्योतित" इति उदाहरयं, तदुपादानखेषअ्म्देण सन्वत्येय, तख साधारण- धर्मबाचकताया: चम्यशोख्ारात्, पतेन ग्रन्दसाम्यस दममष्दमतिपाद्यल्ेषि तखो-
() पनेति।-"वटावेदयापोषत्थयमपि" पति वर्णड्रयवटितत सबारण कमख्कपाव्या समत् सास्यात् क्ेषानम्राठः, पयात् "निरोक्षेत" इति चचारमादाय आमसउ्पाभ्यामयकत् साम्यसन्रवात् उत्यगुम्ास्ः एवं सतुयंपा मकार-भवार- घटितमपंपिष्सा केमउच्यन्ुमारी नंदितम्यो इन। (ब) एरपटे बहरमाड, चहिषम पति।-["बमिनवपयोदरसितेपु पविक स्वामाबितेष [ पविमसामाणिकेद्] दिपसेतु! नर्कन प्रमारितगोवा्षा दृथ
Page 1048
दथमः परिकीदोः। [eo
पत्र "पर्रिषसामाद्एसु" उत्येवात्तरये पंथिवश्यामायिते तयपमा, पर्वक सामाजिकेषु इति रूपक प्रविष्टम्। (ख)
य्ीविशनाथकविराजऊवतं प्रबन्धम्। साहित्यदर्पणममं सुधियो विललोक्य साहित्यतत्वमखिलं सुखमेव वित्त । (ग)
लयुरव्न्दानाम् ।" अति संखतम ]। बमिनयं-मुतनं, पयोदानां-मेघार्ना, रद्ि -गर्नितं वेपु तवोतेपु, बहा-चमिनवामा-नवोदिताना, पबोदाना रिवं येु तवोसेपु, पदिया :- प्रयातिनः, खामाविता :- प्रियाविरडटुःखेन मखिना इम चायरन्तः येदु ताहशेपु, पस्ते-पविका एव सामानिया:,-नृथससाद्रशर: येपु
सेवां, मयुरन्दानां नृत्यं महति-उक्रपायते उत्ववं; बबवा-पविकैति सन्ोषनं, श्यामावितेषु मेघेनेति भावः, दियसेपु इत्यस्य विशेषयमिति व बोष्यम्। (ख) पवेति।-पविज्ानां परियाविरषदुःखेन व्वामत्वं, दिर्वकानां मेधेनेत्य- पमा; "पहिषसामाइएस" इति प्रामतांमख् "पविकसामानिवेधु" इति चतुपाद- पचे-पविका एव सामाजिया: यव तेपु, नाव्यदमंनेग सामानियानासुव्सणो भवलोति उपयम। पविवानां लयूस्तृतं सुखद न अर्वतत इति महत इत्यकं, वस्तुतस्तु-"मुख चन्द्र पश्ामि" इवादो यवा समासदमसम्भपात् सन्देशः, ववेदापि
सन्धवात् सन्देह एवैववषेथम्। एवसेकपटडततिसडरबोटाहरणं "संसारध्वान्- विध्व8रंछ:" व्वाधमनन्नव्यम्। बषा वा- "मनो बिहं सरीजाची सरमत्या सुनिर्भंरम्। स्वा सेदिसजते गाढ़ं साख्यमाखम्वे सतु।" उवायुदाइरयमुन्रेव- मिति। (न) योषष्द्रेति।- शेषन्द्रशेखरवासी महामवियु चन्द्रसेति, तख सू् :- पच्रः, यः नोवितनामकविरानः तैन सत्म वमु साहियदर्पयं प्रय्न् भो: सुषियः! -बिधाश :! विदोक-विषाय, युवमिति शेवः, ससम्-बनावासमेय, वश्तिसं- समक, साहिबस बलं-एहसं. बिन-नानोत। वशननतिषकं उत्तम्।
Page 1049
तावसान: समादयम् ववोनामेष प्रबन्ध: प्रथितोऽस्तु खोके।। (व)
दममः परिकेद: । १०।
मियगंसव्पात-विधोपवरणेपुम। विभूतो व मतो व स्त्रो अति मादनो) याबत् नारायषण्-मगवतः, बड्ं-पवःखलम्, बबङ्रीति, नावत्-तत्काकाययि, एव :- मत्कृत इत्यथ:, प्रवम् :- शहत्यदपंचमामालडारन्ासननषयकी निषन्: बनोना मनः समपाट्यम्-संहट्ट कुबंन, बीव-नगंत, ("सावस्ु सुबने नने डबयमरः) प्रित:,-ववख्यातः, बसु। इन्द्रवजा उस-"आादिन्द्रवच्ा यादि तो गगो गः।" वैधेयेयंदि विशचिदम रभसादुताव्यते दूषयं जिनाधातुरपारमारिंकतया काचित्न भक्या चति:। बिशंङ: पुनवच्यते यदि य तत् खासेन शोमा परा सन्तापीडषि विभाषयत्यतिभयं कार्तेस्रखानले ।। विधीक्य तर्कमागोभ-निर्मितां विर्द्वातं बराम। टोका विरचिता पुर्व या नोवानन्दममंथा । अतद्िषारविनिवेधपरेः प्रमाणे: हंषान्तरानियचिवैख गभोरभावैः। तां भूषितां व्यदथसाउडप्रसुनीध हैतो: श्रोमितबांचसद्िती बिन मापपोष: । इति।
समाप्ोडयं बरन्थ: