Books / Sahitya Darpana Visvanatha Vyakhya Ramacharna Traka Vagisha Jivanand Vidyasagar 1895

1. Sahitya Darpana Visvanatha Vyakhya Ramacharna Traka Vagisha Jivanand Vidyasagar 1895

Page 6

साहितादर्पगम्। 9/2849 श्रीविश्वनाथकविराजकृतम्। 10/05/85

दि, ए, उपाविषारिया प्दितकुखपतिना श्रौजीवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्य्येग विरचितया व्वास्यया समुद्रासित

तैनैव संख्तं प्रकामितकाा है डुर्गाबाड़ी।

चतुर्थ सस्करषम्।

कलिकातानगर्य्याम्। सिषेसरयन्ते सुद्रितम्।

Copy right Reserved.

Page 8

पणडितकुलपतिः श्रीजोवानन्दविद्यासागर वि, ए, PANDIT JIBNNDA VIDYASAGARA B, A. -. Superintendent Free Sanskrit College, Caloutta.

Page 10

अनर्धराघवः, आग्नेयपुराणं, ार्य्याविलासः, उदयनचरितं, उदात्तराघवः, वनकावतौमाधवः, कन्दर्पकेलिः, कर्णपराक्रमः, कपूरमञ्जरो, कादम्बरी, कामदत्ता, कुन्दमाला, कुम्ध:, कुमारसन्वः, कुवलयाशचरितं, कुसुमशेखरविजयः, क्ञत्य- रावयः, केलिरैवतकं, क्रोड़ारसातलं, ग्हवटक्षवाटिका, चएड- कोशिक:, चन्द्रकला, छलितरामः, जानकौराघवं, त्रिपुरदाष्ः, देवोमहादेवं, देशराजचरितं, धूर्सचरितं, नटकमेलकं, नर्म- वतो, नागानन्दः, नैषधचरितं, पश्नतन्त्रं, पुष्पभूषितं, पृष्प- माला, प्रभावतोपरिषयः, प्रशस्तिरत्रावली, बालरामायएम्, बालचरितं, विन्दुमती, विरुदमगिमाला, भाषार्सवः, भरत- शास्त्रं, भिच्षाटनं, महाभारतं मायाकापालिकं, मालती- साधवं, मालविकाग्निमित्रं, मुकाबली, मुद्रारानमं, मेनका- हितं, मेघदूतं, ययातिविजयः, यादवोदयः, रघुवंभः, रङ्गदा्तं, रताबली, राघवविलासः, राघवानन्दः, राघवाभ्युदय:, राम- चरितं, रामायणं, रामाभिनन्दः रामाभ्युदय:, रैवतमदनिका, लोलामधुकरः, बान्तिबवः, विक्रमोवशी, विष्णुपुरागं, विलार :- वतो, वोरचरितं, वेगोभंहार, शर्मिष्ठाययातिः, शाकुन्तवं, शारीरकमीमांसाभाष्यय्याख्टनं, शिशुपालबधः मृङ्गार तिलकं, समुद्रमथनं, सेतुबन्धः, हयग्रोवबधः, हजचरितम्।

अ्भिनगुप्तपादाः, अभिहितान्वयवादी, उदयनाचान्ीः कालिदामः, चगडोदाम:, चन्द्रशेखर:, चायक्:, दणडी. धर्मंदत्तः, नारायणः, धवनिकारः, पुरुषोत्तमः, सत हरिः भोजः, महिमभट्ट, सुनिः, मनौन्द्र, राघवानन्दः, रुद्रटः, वक्रोकि- जीवितकारः, वाचस्पतिमित्रः, वामनः व्यक्तिविवेककारः, श्ीमल्ञोचनकारः, श्रोत्रियजरम्ोमांसकः।

Page 11

साहित्यदर्पगस्य सूचीपत्रम्।

प्रकरगम्। परिष्केदसंख्या। कारिकासंख्या।

... ५१६

पतद्गृपः, धलनं ... १०

भतिशर्योिलचणतईदाः. १०

भषिकं, चलं ७२१

पधोरालकपं .. . १०६

षनुकून्नं, सलं १० ७१२

बन्ुकूलनाय क: ... ७३

पनुप्रासः, भव्नं ... १० ६३३

भनुभावा: ३ १६२ चनुमामं, चन्नं ... १० ०११ चनुद्देभः, भत्तं ... १० ७३२

चन्तःपुरसडाया: ...

... १० ६१७ पन्योग्यं, चलं ... १० ७२४

उपक्रतिः, बलं ... १०

.. १० ७०६ भभिधासूला व्यञ्ञना ... २ १६ सभिधावत्तिकथनं ... १२

... २७४

पभिसारस्थानकथनं ... ११७

... ११५

...

भयंगतदोषा: ५०६

.. २ ११

Page 12

साहित्यदर्पणस्य सूचोपत्रम्।

प्रकरणम्। परिच्छ दर्सख्या। कारिकासंख्या।

११०-१२२ सर्धान्तरन्यासतक दाः, पसं ... 3 सर्धापतिः, पलं ...

३०८-११२

पससारखकपकथनं ६११ सवस्थामि: सव्चिनामका इतिततक्ष पस्च

भागभागा: ... २१०२३०

भसक्रति:, भवं ...

पा

भासेपतई दो, चसं ..

२८६

२६० २८१

४२०.४२१

शुर्णे व्यञ्चमा तट्मेदकमनस् २ २७-२८

भालम्न वभावा: ...

ईडामृगलचपं ५१८

ए त्कर्ष:, पलं ...

उत् प्रे वासरूपतद्मेदा:, पलं १०

डदानं, पसं ... ०५ २

उद्दीपन विभावा: ... १६०

उपमातदमेदा:, पसं ...

एपरुपकमेदाः, [दृश्यबाव्य'] २०६

उपादानलचषा ... २ १४

५४५

...

एकरसगतस्या यिमावस्य रखान्तरे

... २०४

Page 13

8 साहित्यदर्पणस्य सूचोपत्रम्।

प्रकरणम्। परिच्छ दसंख्या। कारिकासंख्या।

एकावली, पखं १०

भोजगुप:

बीदार्य्य, नायिकालद्वार: १३४ AY ..

कन्यकालच पं ११०

करुणदोनां रसत्वसंस्थापनं ३४

कलहन्तरितालक्षयं ... ११७

वान्ति:, नायिकालद्वार: .. १३०

कारगमाखा, बलङ्वार: ... १ ० ७२८

काव्यलचपं, उपरूपकभदः ... ५४६

... 8

कान्यफणामि २

काव्यभेदौ तत्प्रकारभदाष्ष, २५०-२६६ 50

काव्यालङ्ग, पननं १०

काव्यस्वरूपं २

किलकिश्चितं, नाविकालङ्वार: २ १४०

कुद्ृमितं, नायिकालङ्गार: १४२

कुनूहलं, नाायिकालद्वार: १५० AY AY ११६

केलि:, नायिकालङ्गारः १५२

... ४११-४१५

खष्डताख्यपं ११४

गद्यसवरूपतद् मेदत लब पानि ... ५६६-५०१

गर्भाङ: .. . २७८ २६५-२०७ W W ...

Page 14

सहित्वदर्पणस् सूपोपत्रम्।

प्रकरणम् परिष्केदसंख्या। कारिकासंख्या।

गुणभेदा: .. ६०५

गुपलम्षम ...

गोष्ठौखरपं ... ६ ५४१

चकितं, नाविकालसार: ... १५२ चिनरं, पखं .. ६४५

के कारु मासः ... ६३४

डिमल सणं ... ५११

रद्ग पः, धमं ... १०

तपनं, नाविकालद्वार: .. २ १४७ तुल्गुयोगिता, अलं ...

तुन्न्यलचग्णा, अल्नं

...

बीटकसतरूपं ... ५४०

दचिपनायक: AY ...

दण्डस छाया : ... ३ देभमेदैः सामान्यस्ौमेदा: [१६] २१२ दोपकं, चलं ६८६ दोप्रिः, नायिकालङ्गारः ... १२१ दुर्मल्निकालचयं .. ५५र दूसदूतोलक्षण विभागी ... ८६ दूतोगुथा: ... १५८ दूतीनिरुपयं ... १५०

... दोषखरूपवट्भेदा: ...

द्विप्रकारीसूत काव्यस् दृशवव्यभेदेन पुनः मकारचयकधनं १०२

Page 15

साहित्यदर्पसम्य सूचोपत्रम्। 6

प्रकरगम् परिष्केदसंख्या। कारिकासंख्या!

८३ AY ...

धोरललितलपपं

ोराघीरालचयं ... १०५

... ३ ६६

AY ...

घृष्टनायक: ७२

चेय्य ल चयां १४-१३५

नाटक्षकार्य्यपूर्वरक् मान्दीपाठलच्ण्पद: २८०-८२

नाटक रपप्र कारनिरवचनं २७७-२७८

नाटिकास्तरूपकथनं ५३ट

नाय्यमाषावविभाग: ... ४३२

नाध्गसकलचयां ५४३

४७१-५0२

नाद लचणानि ४३४-४00

नाव्योकोना निरपयं ४२५-४१

नायकगप्ा: [८]

नायकमथमभेदा: ६५

मायकमेदा: [४८] ७५

नायकलच्स ६४

नाथिकाले विध्यकषमं AY

नायिकाभेदा: [३८४ ] १२२

१२५

मिद्शंना, पलं १०

३८१-४०५

मिययाछदार: १० ६८५

... ६

Page 16

साहित्यदर्पजस्य सूचोपत्रम्।

प्रकरणम्। परिच्छ दसंख्या। कारिकासंख्या।

पदलचपं ...

पद्यमयकाव्यमियमा: ... परख्तोभेदी ... १०८ परिकरः, चलं ... १० प्रिणामखच्तपं तद्मेदी च ... परिवात्तः, चलं १०

परिसंख्या, चलं १० ७३५ परोढ़ा २ १०2 पर्य्यायः, पलं १०

... १० ७०८ पीठमर्दनामा नायकसहाय: ... ७६८ पौठम दांदोनामुत्तमत्वकथन 20

पुनरुक वदामासखचएं ... १० ६२२

... ५११-५१२

५५४ प्रगलभाधोरालचर्णं, चलं ... १०४

प्रगल्् भालचयं १०१ प्रतिमायक: ३ १५६

३५१-३६४ प्रतिवस्तूपमा, चलं १०

प्रतोप., चसं १० ७४१-७४२

मसादगुष्ः ... ८११ प्रहसमं, तब्नियमाब ... प्रहेलिकाया चलङारत्वनिराकरणं १० ६४६ प्रस्थानं, उपरूपकाख्यटृश्यकाव्य ५४४

प्रागलभ्यं, नायिकालङ्वार: १२१ प्रेऊपं, डपरुपबभेद: ... ५४७

... ११८

११४-२१८

Page 17

साह्टित्यदर्पणस् सूचौपत्रम्।

प्रकरणम्। परिच्क दसंख्या। कारिकासंख्या।

भागलचणकथन ... ६ ५११

भाषिकालचपं ... ५५६

भारतीहासि: २८५ ...

भाव:, नायिकालङ्वार: ... ३ १२६

भाविकं, चलं ... १०

भाषासमः, चवं १० ६४२ ..

मानितमाम्, चसं ... १०

मद:, नायिकालद्वार: ... १४५

१०२ MY मध्यापोरादोनां लच्चयं १०२

मध्यालचयं ... १००

५१० .

मालादोपकं, चलं १० ७२८

मह़ावाक्य २

माधुरय्य, गुषभेद: ६०६ בב

सग्धालचणं ... १५४

सुग्धा कन्यक योरतुरा गेद्गितानि मोहायितं, नाविकाषङ्वारः ... १४१

मौग्धां, नाषिकालडार: ... १४८

यमकलचपं ... १०

रसगतदोषा : ...

रसमिर्वचमं ... ३२

रसनाबामासी ... २४७

२०२-२३८

.

Page 18

साहित्यदर्पणस्य सूचोपत्रम्।

प्रकरणम्। परिष्क दसंख्या। कारिकासंख्या।

रसस्यानुकट गत्त्वनिरास: ... ४८

एसस्या ली किकत्वसहृदय संवेद् कत्वकबनं २

रसखरपतदाखादपकारी .. रसानां परसरविरोध: .. २ ४२

रसाखादे विभावादोना मेकाकारता ३

रसोशोधे विभावादीनां कारपलकधनं

रासकल्थयं ... ५४८

... २३५

डपकाखडारस्वरूपभेदलचणानि ...

लस्षणभेदा: ... २१

सक्षपलच्षगा ... १५

लचषात्चया व्यस्षना ... २

... १३

लचषा सारोपाध्यवसाना ललितं, नायिकालङ्वार: १४४

लाटानुप्रासः, पलं १०

.. ५0४ -५०६ लोला, नायिकालङ्गार: ..

वक्रीकि:, पलं .. १० ६४१

वत्सलरस : ... २४१

वाकय ख रपं ...

वासकसज्जालचएं ... १२०

बिकल्ाखड्कार: ... १० ०३८

विक्वतं, नायकालं ... १४६ विचेप: ... १४८

विचित', चलं ... ०१२ विष्किति:, नायिकालं ... ११८ विटस चनम् ... विटविदूषकयीमंध्यता ..

Page 19

साहित्यदर्पणस्य सूचोपत्रम्।

प्रकरयाम्। परिच्छ दसख्या। कारिकासंख्या।

विदूषकळचयं ...

विध्याभास: ... १०

विनोति:, चलं १० ०.२

११८

विमाववधन तद्भेदौप विभावना तट्भेदी च, चलं १०

विभमः, नायिकालं १४२

विमर्षाक् सेदासत्तलयर्यानि बिर डोत्क गिढ़ ताथ चयं ... १२१

विरोषाखड्ारः सभेद:

...

विलासिकालचयं विष्योक:, नायिकालं ...

०२५

१०

विषमः, चलं १० ७२०

२८६ W w ५२१-५१२

... ४१० ...

२ २४ .. २१

व्यक्नमस्थानोया तात्पर्थ्याख्या उ्त्ति: २ २१

व्यच्चनाखीकार: २६०-२०१ ...

१० ७ ..

व्यमि चारिभावखययभेदनामानि ३ १६८-२०२

व्याघातः, पसं २० ०२६-२०

ष्यानोकि:, पसं 082

व्याजस्ुतिख चषमेदी, पखं

..

Page 20

साह्ित्वदर्पपस् सूचोपत्रम्।

प्रकरणम्। परिच्छ दसंख्या। कारिकासख्या।

चठनायक: भब्दार्थव्यन्ननयोः परस्परं सद्कार्य्यसर- कारकमावकयन २

मित्पकलच्पं ...

एङ्ारसडाया: ... ७०

...

ग्रव्यकाव्यभेदी ...

यगदितम् उपरूपकभेद: ... ६ ५५०

सुत्यमुमासत: ... १० ६२६ :, ्ेषलचपभेदा: ... १०

...

संसायकम् उपरुपकभेद: ५४६

संसष्टि, पलं १० ०५ ६ सकलना यिका नामनुरा गेद्विवानि ३ १५५

सटटवाखरपं ५४२

समं, चलं ... १० ७२१ समवकारलचपं ... समाधि:, भलं ... १० ७४०

समुख् यालङ्वार: ... १० ७२६

सहोकि:, पलं १०

सथ्यद्गामि सुखगतामि तल्लचणानि च ३२८-३५० W W Y ४१६-४१८

सास्वि षमावासलचणानि १६६-१६० समासोति:, भलं ... १०

सार:, पलं १०

सडर: थसं ... १०

सक तग्टष स्वखकधनं ... १२ सामान्या वा साधारणी स्रोख० तद्भेदी च २ १११

सामा ब्ाषकर ... १०

Page 21

१२ साह्ित्यदर्पणस्य सूपोपत्रम्।

पकरगम्। परिच्छ दसंख्या। कारिकासंख्या।

सूप्मालङ्कार: १० स्यायिभावलम्पभेदतत्त ब्रामामि २०५-२०० अरपासड्ार: १० ६६८ खमावोति:, चलमं १० ०५० खसि्त्रिय स्वे विध्य कथनं ...

खस्तोलचप ... खस्ोमेदा: [१२ ] ... १०८ खाधीनभर्तृ कालचपं ... ११२

... ६ ५५ूपू इसितं, नायिकालं ... १५१ हायः, नायिकालं ... ३ १२० हेला, नायिकालं ... १२८ AM

परिष्कद: कारिकासंख्या

१ प्रथम: काव्यखरूपनिरूपणं १-५ का० २ द्वितीय: वाक्यसरूपनिरुपयं ६-२२का० ३ वृतोय: रसभावादिनिरुपयं ३३-२४८का०

निरुपयं २५०-२६६का० ५ पच्म: व्यञ्जनाव्यापारस्थापनं २६७-२७१ का०

२७२-५७१का० ७ सप्तम: दोषनिरूपसं ५७२-६०३का० ८ पष्टम: गुणविवेधनं ६०४-६२३का० 2 नवम: रौतिविवेचनं ६२४-६२०का० १• दगमः पलहारनिरूपणं १२१-०५७का०

Page 22

बुपाठी.

साहितादर्पगम्।

प्रथम: परिच्ेद: ।

भवतरणिका।

ग्रन्वारस्े निर्विघेन परारिषितपरिसमासिकामो वाडू मयाधिअ्वततया वाग्देवताया: सामास्यमाधत्त (क)।

(क) प्रथम्य परमात्नं त्रोजोवानन्दममंथा। साद्टित्यद पंतव्याख्या विमलाख्या विरच्यते।

वितुमवतरयिकां गन्थऊवदाघट्ट यन्यारभ इति। यन्यस महावाकविज्रेषस

साविनि सतोत्यर्ष: रत्याह्ः तत्र तथा साति बारथप्राक्काख पति पदादिव चारम भाविनि सतोत्यय्यदारम्ाप्रागभावसमानकाशीनत्वलैव बीघ: न तु सदाचार-

इवि बाचं तख माम्स्य मात्यनोपयोगित्वकन्पनात्। निविन्न प्रतिबं्धवी- भूतदुर्ट ट्टामाबद्वारा प्रातिव्ितस्य चिकीर्षविषयस्य परिसरमाप्रि: चरमवणंपर्थन्ता- वुश्ठनं तलवामी ग्रन्यक्वदिति मेषः। वाखयानि चटटादवविद्या: बाग्यवक्ा- यामशाख्दोनि स वदविळततया तदध्यचतया वाम्देवताया: सरखमा: साक् सम् वारायनेन सायसथनानुकूयतवमायसे करोवि। चत्र मयनपुर्-

Page 23

साहित्यदर्पंगम्।

मङ्गलाचरणम्। शरदिन्दुसुन्दररुचिच्चेतसि सा मे गिरां देवौ।

शपहृत्य तमः सन्ततमर्थानखिलान् प्रकाशयतु १(ख

षाभिधानं रामः सयं बाचते जौवत्यही राबच इत्यादिवत् वाल्पनिक भेद- मुररौकन्य, चन्यथा चसपत्कर्सतवेन उत्तमपुरुष एव स्वात्। न थ उततिकारकारिका- कारयोवास्षवो भेद इति वाष्यं रसम्वरूपं निरुपयिष्याम इति प्रतिघ्ञातुव्ृतति- कारस कारिकया रमनिरुपणमसङ्तं स्थात्। (ख) अरदन्दिति। सा वैदागमप्रसिद्धा सह एन विष्ुना वर्समाना वा (पकारी विद्युकादष्ट दत्येकाचरकीषात्) गिर्रा देवी सरसती मम चेतस् वनमाना सती तमीऽज्ञानमपहृत्य विभाश्य सादान् सर्वान् चर्वान् बाच्य- वत्यतान्पर्थव्यद्रकपान् सम्तं यदा यदा वर्थंज्ानमुपयत्र सदैव मकाभयतु मकटोकरीतु। बडा सन्ततामति तम दत्यस्व विशेषयं निविड़मति तदयः। सा कोहमो? धरादन्दारिव सुन्दरी पतिविधदा बषिर्दोिर्यस्ा: सा तथा। भरदिन्टुरप तमः ध्वान्त विनाश् चर्थान् वसूनि प्रकाश्यतौतपमा। वास्र- याधिक्वतत्वव्याखत्यापनाय गिर देवोत्यनेन सरस्त्या सपन्यासः। बथवा देवी दुर्गा मम गिरामर्धीन् सेतसस व्युत्पित्सूनां ददि प्रकाशयतु। सा कोहनी? अरदिन्टुसुम्दर: शिव: तव रधिराभखावी यस्या: सा तथा चन्वत् समानम्। एततृपसे वाखयाधिक्वतवेति वानविशेषथम्। वास्याधिक्वतः यन्यस्वदिति तदर्थ: । सवास्देवताया इति मोपनोयदेव ता ्य्या ह्त्यर्य: एष्रदेवताय्ाबीप नोयत्वमागमे सुपरसरहम। चत्र सेत्यमेन सरखत्या: ग्रवमं चेतसि व्त्तमानेत- नेम मननं ध्यानस लम्यते इति विविधं सरखत्याराघनमतोत तख विभ्वा आवदरा मारि्रितपरिसमाप्िरैव फलं मतु विभिष्ट यषा निष्ापय ब्रम्म बोकप्राप्तिरीय सन्योपासमस्य फलं न तु पापचवपूर्वकब्रद्मष्योकपाप्तिः। तदुश, सम्यासुपासते ये तु नियतं भंसितव्रताः। विधुतपापासे यान्ति बहलीय- मनामयमिति। यशा निविधेन इति विघ्ाभावडारेन्वर्यम्। च्मावद्य बचा- सयमत्यन्तामायी :ध्यसत्र ग्राप्मः पवन्नाभावपचे सन्ववन्यतिरेव्ातुवियायित्वरपं

रदि, एवं समझसम्।

Page 24

प्रथम: परिच्छेद:।

मस्य ग्रत्यस् काव्याङ्गतया काव्यफलेरैव फलवश्व- मिति ( ग )।

काव्यफलान्याइ। चतुर्वग फलप्राप्ति: सुखादल्यधियामपि। काव्यादेव यतस्त न तत्खरूपं निरूप्यते॥२॥ (घ) चतुर्वगंफल प्राप्तिरदि काव्यतो रामादिवत् प्रवर्ततितव्यं न

तोतेव (ङ)। उत्रर्न-

(म) प्रहष्चकर प्रथोकनवस्व दर्शवति सस्येति प्रक्रव्यमावसतर्य:। काष्याद्त तवा काव्यकलसायनेडपथानकारवतवा बान्यफलैरिति घान्ेन चनवाम् पतिवद

प्रवाजादोनीं दर्शपीयंमासफलैनैव फलवस्व तथाव्यापोति भयः। नमु प्रथा- जादोनामङ्ापूर्वजननद्वारा परमापूर्व प्रत्युपकारः सन्भवतीति तव तवासु पक्मते

तव्ाधमत्वमाति चेत्र बाव्यं दि खकपं न बारयं किन्तु अ्तिप्प्तान्थतरविषय- सथा रति चवासोपकाए: सम्भवतीति न काषि विप्रतिपत्ति:। नयु वस चनु-

वस्वमित्न वतोः प्रमसार्थत्वनीत्अट्टफसपरत्वात्। एवस चतुर्वगकससाधनत- प्ापनेन चव्र सोकानां सामिनिषेश्यमठत्तिर्भंविष्यसीति भाय:।, (घ) कान्यफलमरदर्मनपुरःसरं काव्यखकपनिकपर्य प्रतिनामोते चनुबमेति। नतु्यमों धर्मार्यकाममोचा एव फलं सुखाद चनावासात् सत्यधियां सुक्कमार- मतोनाम् चांपना परियतवुद्धोनाख एवारैस वैदशास्त्रव्यवचेद: बत इति काय्वादिस्यस विभेषयम्। एबस माचीनसम्तं नोरसक्ाव्यं चतुवर्भासाधनलात् न निरुपणोवमिति कवितम्। तेन चायासं विना चतुवंर्गसायनलेन तल क्ायस खष्पमिति सम् चसाधारयं रपम् दतरव्यायतंको धर्मः सचयनित्य: मिष्व- व्यने जायते। (इ) काव्यस चतुरवगसाधनत्वसुपपादवति चतुवंरगफसप्राप्तिषीति। राजा- दिवत् रामादिनेव चतुर्वबंक्रालेम पित्राज्जापरिपाखनादौ पवर्तितय्ं न राव

Page 25

साहित्यदपंनम्।

*धर्मार्यंकाममोदेषु वैचयख कलासु च। वरोति कीतिं प्रोतिष्व साधुकाव्यनिषेवत्यमिति"। (च)

बादिना। "एक: गब्द: सुप्रयुत्नः सम्यगन्ातःखगें लोके च बामधुग अवति" इत्यादिवेदवाक्येभ्यस सुप्रसिदेव। भ्ररथं- प्राप्तिय प्रत्यवमिषा। कामप्राप्तियार्थडारैव। मोच्षप्राप्ति- येतव्जन्यधर्मफलविनुमन्ानात्। मोत्तोपयोगिवाकय व्यृत- पत्वाधायकत्वाज् (छ)। चतुवर्गप्राप्तिहिं वेदशास्त्रेभ्यो

यादिवदिति राववादिनेव बरठारहरवादी न प्रमर्तितव्यम् इत्पर्यः । ऊ्व्त्वं बिर्हित कर्म बक्कत्वं निविए् कम तथो: प्रहत्िनिद्ठती यवविशेषी तथोकपटेश- सव्नवज्ञानं स एव बार्द व्यापार: तेन। तथाक्ि काव्यात विद्ितवर्मति वर्तत व्यताक्ानं ततसत प्रवत्ति: तटनष्ठानं तती धर्मः तव्मदर्थकामी धर्मादवेम

वर्मफलयानान शान्तिमाप्रोति नैहिकीमिति अचात् व्यापार व्यापारियी नान्यधामिडिरिति न्यायेन वाम्बस धर्माटिजनकत्वमिति भाय:। (प) चव प्रयोनसंवादमाह् उन्नस्ेति। धर्माधकाममोस्ेव तदुपारीप वैयवस विधिटज्ानं कथास्य मृत्मीतादियतुर्वा्टिमकाशास सापुवाम्यख निये- व्पं दरयं प्रानष। (इ) उज वार्य उर्न मतावर्त व्न्नानदारा अत्याख्वत्य प्रव्तिनिवत्ती प्रति बारयमासा धर्मादि प्रति तु चन्बवासिक्मेेव्यत चाड विसेति बाब्यदिति प्ाप्ान्तयतुष्येमार्येति। सबो गुषन्ञापनम चाटिना विषयुजन्तदिच्ञायनं तद्- शरतये: एव्म काव्यन्तरमफलमत चाड एक इति एकोऽपोत्यवं:। सुप्रयुतः रसवत्तबा रचितः सम्बक ताडूप्यें क प्ातः चबर बाबारी बोडम: इत्वादि- वायेग्य:। मनकाथ्यत्तिभ्मान्यतरत्य धर्ममाधनतं सौतमिनि भाब: । प्राम विद्वेति धनिद्वाटिना बयोमों अममाप्तिधीकप्रमिदेवैख्यथः। कामपराप्रियति बाज्यते पति क्ामी विषयभीन: तख् प्राप्तिः। धर्माद्यंसतः काम: बासात् सुखससुद्निरिति खरवाम्। एतव्वनति बाव्यनन्वेसर्यं:। वर्मंस्ानमुसनाना-

Page 26

प्रधम: परिच्छेद:।

मोरसतया दुःखादेव परिणतवुद्योनामेव जायते। परमानन्द- सन्दोइजनकतया सुखादेव सुकुमारयुद्तौनामपि पुनः काव्या- देव। ननु ताि परिणतवुद्धिभि: सक्षमु वेदभास्त्रेषु काव्येपु किमिति यत: करणीय इत्यप न वक्रव्यम्। कटुकौषधोपश- मनोयस् रोगस्य सितशर्करोपभमनौयत्वे कस्य वा रोगिष: सितशर्कराप्रव्ृत्ति: साधोयसी न स्यात् ? किश्व (ज)। काव्य- स्योपादेय त्वमाग्नेयपुराणरडप्युत्तम्। "नरत्वं दुर्लभं लोके विद्या तत सुदुर्लभा।

यहा धर्मप्रधामं फलं तेन घर्थकामयोरि संग्रहः चनमुसन्ानादपारमार्िकलैन

हढ़ग रज्जानजनकत्वाद्।

परायेपास्योत्थापनम्। काव्यादैवति एयकारव्यवण्यं दर्शयत चतुर्वगेति वेदा: ऋगयमु: सामाधर्याख्या: मास्ताषि मोमांसादोनि। दुःखादवेति सुम्ष्यम कदः। परिषतबुद्धोनां वैदादिन्यो धर्मपराप्ति: सुखान्न भर्वात। सुकुमार- मतोनानु दुःखादाप न सवसीति भयः। परमामन्दसन्दोड: रसाखादसुख परम्परा। चपिना परिषतबुद्धिसमुच्यः। तथाय रसास्वादनार्थमपि मबसं- मानव्य ऊत्याकत्यापदेभपर्य्यवसत्न' सत्वाव्यं चतुर्वगमषि अवयतीति भाषः। बनु चतुर्वगारय प्रचावनतः वैदादोममाहृत्य सिमित्यनापवावये वाब्ये प्रवर्शनामितमि- प्रायेष भङ्डते नन्विति। ताहिं बाव्यस चतुर्वगंसाधनत्वखोकारे प्रयमश्नतुवगाथ- सुयमः। काव्यात् तावत् रसाखादी दुःखं बिना धर्मादिमाप्रिस भर्वात वैदाि- भ्यस्तु दुःखेनैव धर्मादिपापिरवेति वैदादपेखया काव्यादर इति सर्वे समोघीनम्। एसदेव लोकिकटशन्न द्रढयति बटुकेति। कटुकैति तितायुपलच्षमं मित- अर्करा पतिगरमगुड़विकारविशेष: तथा उपभमनोयले प्रतिकार्थ्यत। ततम काव्यस्य चनाप्रवाक्यत्वपि स्पृतिसदापारवत् वेदानुमापकतवेन प्रामाख्मयनम्य- मिति भावः । बाव्यस सयोत्तिवसुपादियत्वसुपपाद्य वाचनिर्य वदुपपादवति विशेति।

Page 27

कवित्वं दुर्लभं तत शत्िस्तव सुदुर्लमेति" :(भ) विवर्गसाधनं नाव्यमिति व विष्युपुरासे (ञ)। "काव्याला पास ये केचिशेतकान्यिलानि च। भब्दमूर्त्तिधरस्वेते विष्णोरंभा महातन इतिर।(ट) तैन हेतुना तस्य काव्यस्य सरूपं निरुप्यते। एतेनाभि- धेयच प्रदर्शितम्। (ठ) तत् किं सरूपं तावत् काव्यमित्यपेच्षायां कखित "तद- दोषौ भब्दार्थी सगुगावनलह्वती पुनः क्वापोति" एतच्चिन्यम् (ड)। तथाहि यदि दोषरहितस्वेव काव्यलवाक्गीकारस्तदा-

(म) नरत्वमिति। लोके जर्गति नव्त्व मानवत्न् दुलभम् बशोत- सचयोनिभमणान्ें तम्याधिगमादिति भावः। तव मरत्े विद्या बास्तज्ञामं सुदुर्सभा अतिदुषप्रापा। तव विद्यायासपि पत्यरय: कावत् काव्यरचायत्व दुसभं दुष्ापम्। य्दि कोरडप विद्वा् कर्थांववृत् एकं ही वा सोकी रचयत भ्रकीति किन्तु काव्यगन्थ प्रयतु नेव्याह अक्तिरिति। प्त्तिः सामय्य काव्य- बरबन्नानेष दवांत भावः। सुदुर्लंभा आंतदुरापेत्यथः। ततख्य बहतरपृष्ठासापे- चता वाव्यभकारांत फालतम्। (ञ) विशगसाधनमिति। वयाणं वर्गः धर्माकामा दत्वयः तन्व साधनं खाभोपाय दव्यमं: नाव्यम् ब्भिनेयं नाटकाि इति चति उत्नमिति पूवेध्न्वति । (ट) पुनश काव्यस्यीपादेयत्वमाग्र यपुराब्प्रामाखयात् टढ़यतति कान्यालापा पति। यं केचित् काम्यलापाः सरसय्दायव्यादारा बासलानि समगास मोतकानि सक्कौतय: विद्यान्त इति भ्रेषः एते शन्दसू स धरस् वेदमयम्य मक्टा- तन: विश्ी: नारावय्यस्य पंश्ञाः स्वरूपांवर्शषा इत्ययः । (ठ) तेन हेतुना चतुर्वगफलसाधनववनत भावः। सभिधेयक् अम्य गनथख सतुवंरगफवमराप्तरित्यनेन अमिद्ितं पकारात् प्रयोजनसब्दव्वाव्पोति भावः सम्बन् शाव पवोजनािधेयमा. कार्य्यकारयमावरप इति। (ड ) तदिवि। घटोषौ वच्यमायदीयवरजिती समुसौ वत्मायगुख् समन्विती कापि पुत्र: चमखङ्वती चसडारयन्धी वा बक्फ टाखकारी शन्दाषी

f

Page 28

प्रथम: परिचेद: ।

"न्यकारो हयमेव मे यदश्यस्त्राप्यस्ी तापसः सोऽप्यवैव निहन्ति राक्षसकुलं जीवत्यहो रावयः। विक धिक् शक्रजितं प्रबोधितवता किं कुम्धकणेन वा ख्गग्रामटिकाविलुरठनह्टथोक्छूनैः किमेभिर्भुजे: ?॥ (ढ) प्रस्थय सोकस्य विधेयाविमर्भदोषदुष्टतया काव्यत्वं न स्वात् प्रत्युत ध्वनित्वेनोत्तमकाव्यताइस्याक्गोछता' तत्मादव्याप्तिल

प्व्दस सर्यथ तो घर्यविभिष्य्द इति भावः तत् काव्यमित्वर्यः। कैचित

धशोमोति न प्रयन्धेत व्यासत्यवृत्तिधर्मस्य लोकिकप्रत्यसे स्वाम्तयपरत्यचस् कारणत्वात्। एतत् लचषममिति यावतृ चिन्य विचारय्ं दष्यमति यावम्। (ढ) व्यकार इति। रावणोतिरियम्। मे मम यत चरयः जवबः वर्न्ने इति शेष: अयमेव चरिमक्गाव एवं न्यछार: निकाय: चिलीकाधिपते- विजितस वारे: अवसह्ावम्य चनाटरातिद्ययप्रतिपाटनाथ न्यक्गावलेन चारोप:। तवापि तेषु चविषि सतस्वधि चमी रामः तापमः तपस्विण्वक्म्य मम चविषय- मिति डितीयी न्यकार इति ग्रेष:। इषातिभय्यापनाय गमस्य चदःमद्दन निर्दशः न तु नासति बोध्यम् सोडप तथािधीि चत्ैब मङ्ायामेव न त दरे रति भ्ेष: राकसकुलं निहन्ति न त् निमृतं कुवाषि पर्वातष्ठने नापि दि वि राघसान् नाशयति येम समा स्यादिति भावः । रावयः जौवति बड्ी थासव्यम उतादृभपरिभवैदषि नाववस्य नवनममनवभिति भावः। प्रबोधित- वता प्रबुद्धन बधिर बोधने इत्यम्य भवादिकस्य रुर्पामदम्। यडा प्रयोधिसं प्रबोधनमव्यासीति तथोत्रेन आागवितेनेत्यये: कुनकगेन विम् न किमप कार्य्य साधिममिति भावः। अक्रजितं यः भकरं जितवाम् तं मेधनादमित्यय: चिक धिक इन्द्रजेतापि न किमषि वार्य्ये साबतवान् इति पुमः पुनर्मिन्दाभि उत्यथं:। खर्ग एव गामटिका चुद्रयाम: चस्पाथें टोप्रत्ययः। तस्या विलुक्नेन वथा चच्ूनै: बखदर्पिते: दृत्ययं: एमि: भुजैः बाष्टभि: बिंश्या ्ति भेष: (िम्? निषयोजना इमे वाहम इत्यय:। आर्टूसविक्रोड़ितं इसं, मूर्य्यामेयंदि मः सजी सततमा: बाटू सविकोड़ितमिति सबबात्। (न) विधेयाविमयेति। विधेयख साध्यक् चविमर्मं: चम्राधान्ेन भिर्देश्न

Page 29

साहित्यदर्पयम्।

चवदोष:। नमु कविदेवांगोडत दुष्टोन पुनः सवोडपोति चेत् १ ताि यवांशे दोष: सोडकाव्यत्वप्रयोजको यम ध्वनि: स उत्तमकाव्यत्वप्रयोजक इत्बंभाभ्यासुभयत चाऊ्कथमाणं काव्यमकाव्यं वा किमपि न स्ात्। नच किषिदेवांशं काव्यस्य दूषयन्तः स्ुतिदुष्टादयो दोषा: ? किं तर्हिि सर्वमेव काव्यम्। तर्थाद्टि काव्यात्मभूतस्य रसस्थानपकर्षकत्व तेषां दोषत्वमपि नाङ्गौक्रियते। अ्रन्यथा नित्यदोषानित्यदोषत्व- व्यवस्थापि न स्वात् (ग)। यदुकं ध्वनिक्वता।

स एव दोष तेन दुष्टतया दोषयुत्ततया। चव खोके विधेयस्व व्यकारस् चदु- वाधमनुक्कष न विधेयमुदौरयेदिव्युतनयेम रघनावैपरोव्यात् चप्ाधान्येन निर्टेभ्न: तथा खर्मगामटिकेतत्र वथात्व विद्ेयं समासे गुणीभावात् बनुवाद्यताप्रसोसियर इति िविधी विधयाविमर्यो दरष्टय्य: दष्टापत्ती दोपभाड प्रत्यतेति। प्रत्यत वैपरोत्ये ध्वनितवेम वाच्यार्यादसिकथमत्कारिव्यञ्ञवत्तया वाच्ातियविनि व्यक्ं ध्वनिसत् कान्यसुत्तमामति सबमात् चस् तोकस्य उत्तमबाय्यता सक्ौक्कता खोऊता। चव र दूर्ष्याजन्यसावमानेन रुपस्य नि्वेदाख्यस्य सचचारिभावस् व्यक्ष तवा ध्वनित्वमयगनव्यम्। तव्मादुशदीषसड्ावेरडप काव्यलाब्ीकारात चव्यापि: मत्य लचणागमनरूपा खचयस्य निरुतकाव्यलचबस दोष:। पंज्ाभ्याम् सम- बरः दुशाटुष्टभागाभ्याम् भाठ्मथ्यमार्य व्यावत्य मानम् इर्द न्यवार इति पद्मम्। नुतिदुशादय: चादिभन्दात् चपुषत्वादियहथम्। तथाक्ि तामेबार्यमवमक् इत्यं: । वाष्यत्मभूतस्य काव्यस्य रसात्मकवाक्यस्य चात्मभूतस्य चात्मतां प्राप्रस रसस वत्यमापसव चङ्गारादिकपस सनपकर्षकत्वे चपवर्षानाधायवत्े तेषां युवि- दुश्लादीनां दोषत्वमाष दोषावहत्वमपिन चङ्गोक्रियते। नयु दोषा: सवदेव दोपावद्या: ते कदाचित् न दोषावद्दा पति कथमित्याम्आ्याष्ट बन्वर्थेति। बन्यथा वैपरोते इव्यर्षः नित्यदोषा: चृतसस्ारतादयः चनित्यदीषा: प्ुतिटुष्टत्वादयः तेषां आयः तस्य व्यवस्था बनद्धरियं न स्थाम् न अवैत्। रसापकर्षकत्वमाव- सैव स्ुतिदुष्टत्वादयी दोषतामावशन्ति तदा तु रसं नापकरषयन्ति वा एत्कर्षधन्त तदा ते न दोषा:। तख्ात् ते बनिव्यदोषा: । चुतसंस्कारतादवक्ष सर्वदैव इसमपयवंगनीवि वे निव्वदीषा दवि भाग:। पत्र द विधेयाषिमर्मदीष: रसा-

Page 30

प्रथम: परिच्छेद: । '

"अ्रुतिदुष्टादयो दोषा अनित्वा ये च दर्श्िताः। ध्वन्यातव्येव जुक्कारे से हैया इत्युदाव्ता:" । ( त) किश्वेवं काव्यं प्रवितलवषयं निर्विषय वा खात्। सर्वथा निर्दोषस्यैकान्तमसन्वात्। मनु ईषदयें नजः प्रयोग पति चेत् तािरडवहोषी शब्दार्थो कार्व्यमित्युकेनिर्दोषयो: काव्यलं न स्थात्। "सति सभ्वे ईषहोषाविति चेत् एतदपि काव्य- लच्षणेडवाचम्। रवादिलक्षमे कौटानुवेधादिपरिद्दारवत्। न हि कोटानुवेधाटयो रवस्य रनत्व व्याहन्तुमोश्ा: किन्तु उपादेयतारतम्यमेव कर्नु" तहदव अ्ृतिदुष्टादयोऽि काव्यस्व (घ)। उर्रस्।

पयर्षंकतया सर्वमेव पद्य दूषयन्नौति नास्यांभिकतेति फवितम्। एळ्रमर्घ प्रमा- बेन द्रड़यति यदुश्मिति। (त) स्ुतिदुष्टादम् पति। ये व सुतिदुष्टादय: चनित्वा: चसर्वकाक्षिका दोषा दर्थिता: ते ध्वन्यात्नि व्यक्षतपथाने घड्तावी एव देवा: त्याज्या इति ए्रडा. हताः उस एबकारी चन्तव्यतकक दक: तैन रौद्रनोमादिससे उद्तख तक प्रति- कट्ाटिकं गुच एव एतज उत्तरव सटीछतं बन्चऊता। (य) मनु ब्रम्ददोषाणां तेषां रसायकर्षक्रा दोषा इतति दोषसामान्यखच्तथ- रुकाषं परम्वरया रसदूषकत्वं त्वयाधि बाच्चमत चात् विल्नमिति। एवं ऋृतिकट्रादोनां परम्परया दीघत्वासीकारे काळ्यं अवद्शकाव्यवचर्यं प्रविश्ब- विषयं खत्पवत्यम् चत्ेष्टापत्ती निर्विषयमिति निर्सत्यमित्ययः। एकाम- मत्यनम्। मदु यदि सर्वतैव दोष: सम्गत तदा ईषहोषी मष्दार्थी बाळ्य मिति विबयनीयनित्वमिमायियाह नमु ईबदयें नम इति। यदि निपुषतरय बिया निर्टोयं कार्य्य रववितु अयते तदा तनातिव्याप्तिं दर्भयति तहीति मम दबद येखोकारी इत्यर्थः। सति सनने इति ततबें सदोषाचां मध्ये ईब- होप़वेव वम्दार्थी वाव्यमित्वर्य: बरणे वज्त्द्ोषरद्ितावित्वर्य: सम्पयते पत एतहुषर्यति एतदपोति मखवह्ीपरहितत्वमपोत्यय: रवारदीति चादिपदैन सूप-

Page 31

साहित्यदर्पणम्।

"कोटानुविषरत्ा दिमाधारयेन काव्यता।- दुष्टेष्वपि मता यत्र रसाद्यनुगम: स्फुटः । (द) शब्दार्थयोः सगुवत्वविशेषणमनुपपन्रम्। गुवानां रमैकधर्मत्वस्य ये रसस्याफ्गिनो धर्माः शौर्ययादय इवालनः" दत्यादिना तैनैव प्रतिपादितत्वात्। रसाभि- व्यच्कत्वेन उपचारत उपपद्यत इति चेत् तथाप्ययुत्कम्। तथाहि, तगोः काव्यसरूपलवेन भ्रभिमतयोः शब्दार्थयोः रसोडस्ति न वा? नास्ति चेदु गुणवत्वमपि नास्ति, गुषानां तदन्वयव्यतिरकरानुविधायित्वात्। भ्रस्ति चेत ? कथं नोत्वं रसवन्ताविति विशेषगाम्। गुगवत्त्वान्यथानुपपत्या एतज्जभ्यत इति चेत्? ताहं सरसावित्यव वत्रा युत्न न सगुगाविति। न हि प्राणिमन्तो देशा इति वत्नव्ये "शौर्य्यादिमन्तो देशाः" दृति केनापि उच्चते। ननु शब्दार्थी सगुणावित्यनेन गुणाभि-

टष्टानत विहखन प्रत्वतसुपपादवति न हौति। रवस्य रवादेः रवत्वं रवादितं व्याहन्तु व्यावसयितम ईशा: समर्थाः। उपाद्यतारतम्यम् उतऊ्वट्टाद्ट वैख- रखमपकर्षमिति यावत् तवत् चत्र काय्य वर्तत माना चव प्रुतिदुष्टादष: काव्यस काव्यत व्याहन्तु जेन्ना: किन्तु पादेयतारतम्यमेव कर्तुमिन्यनैनान्वयः। (द) बवायें प्रमाणसुपदर्भयति उनमिति। कौटानुविद्: कटचत: यः रवादि: तम्य साधारणयन साम्बे यम स्फटः सव्यतः रसादोनाम दि- पदेन रसामासादयो गरक्ने। सनुगमः उपासन्भः तत दुष्टष्यषि बाष्यता मता पग्ोह्ता चन्यनेति पाठे सदुषटेपु इति तथेवार्षः। तथाचोत्ताव्याप्तिताद- हख्यमेवाव पीष्यम। (घ) इत्यम् भटोवाबिति नव्दार्वषिश्रेषमं दूषयित्वा सनुषाविति विभेषयं दूषवति विकति। न कि नन्दावेंषु सुषानामवस्थामं रसेष्यव तदवस्थानस खयं ये रसम्याफ्रिन इत्बनेन प्रतिपादितत्वादिति भावः। रसामिन्यस्धकलेन रसादिप्रबाबकतवेम उपचारत; परम्परया सपपद्ते युन्धते सगुपत्वविश्रेषषमिति शेषः। तदन्वये त तस्य रसस चन्वयः तत्सते तत्सत्ता व्यततरैक: तदसन तद-

Page 32

प्रथम: परिच्ेद:। ११

व्यक्षको शब्दार्थो काव्ये प्रयोज्यावित्वभिम्नाय पति चेत् ? न। गुगाभिव्यस्नकशब्दार्थवत्त्वस्यापि काव्ये उत्कर्षमाव्ा- धायकत्व न तु सरूपाधायकत्वम् (घ)। उत्' हिं, "काव्यस्य भब्दार्थौ शरीरं रसादिय्ात्मा गुगा: ोर्य्यादिवद दोषा: काण- त्वादिवद' रोतयोऽवयवसंस्थानविशेषवत्' चलङ्गारा: कटक- कुण्डलादिवदिति"। एतेन "अनलक्गती पुनः क्ञापौति" यदुकं तदपि परास्तम्। भस्व ह्र्थः "सर्वत्र सालकारी कचित् तु पस्फुटालङ्ारावपि शब्दार्थी काव्यमिति"। तत साल्दार- भब्दार्थयोरपि काव्ये उत्कर्षमावाधायकत्वात्। एतेन "वक्रोक्ि: काव्यजीवितमिति" वक्रोत्िजोवितकारोक्मपि परास्म्। वक्रोतेरलङ्गाररूपत्वात् (न)। यब कचिद- स्फुटालङ्गारत्वे उदाद्ृतम्। "यः कौमारहरः स एव दि वरस्ता एव चैवच्षपा: ते चोस्सौलितमालतोसुरभय: पौढ़ा: कदम्बानिला:।

सत्ता तयोरतुविष्यायित्वात् सदसदावभयासित्वात्। थयं भायः बब यद मची- डसक्षि तब तब रसोडसोि बन्वयः । यत यत रखो नासि तव तब गुणी नाखोति व्यतिरेक इति। गुखवस्नति गुरवधस्य सगुपतवस सम्धासुपपसे: विना रसमस्थितेरित्यर्थ: एतत् रसवन्ताबिति विशेषयम्। उत्कषंमाबाधाय- कत्वम् उत्कर्षमावजनकम्। सबपाधायवतं खख हपं खचयं तख चाषा- यकत्वं साधकत्वम् । (न) उकमिति। रसादिरियादिपदेन रसामासमावतदामासमावशान्ति-

वच्यमाया:। दोषा: पुतिदृश्त्तादयः । रीतव: बैदभोंगोड़ोपाचाखो ख्लाठोप्रभ - तबः। बसक्ारा: चनुपासोपमादयः। एतेन वच्यमायहेतुना परासं निरा- कतम्। उत्कषमात्राधायकत्वात् न तु खरपाधायकत्वमिति दैव:। रवेन एक्रेतुमा वक्रोलि: क्रा विचिवा छत्रि: वैचिवामित्वर्यः।

Page 33

१२

सा चैवास्मि तथापि तव सुगतव्यापारलौलाविधी रेवारोधसि वेतसीतकतले चेतः समुत्कपठतं. । (प)

(प) व दति। रेवातोरे ऊतक्रोड़तया तत् स्थानं प्रति उत्सुवाया नावि- बाया एतिरियिम। यः बीमार हरति विवाहन चपनयतोति बौमारहर: पति: स एप बरः चभिमतः एतेन सममनस् पत्यु: सत्ता प्रतिपादिता। पवापि वत्तद्रतिकारयमस्तत्यत चाइ ता एवेत। ता एव बासु तम क्रोड़ित तव्णा- वीबा इत्यर्यः । उन्मौलिता भिविंकससिताभि: माखतोि: पुष्पतवविशेषेः सुरमयः सोरमवांन: प्रभल्म् कढ़ गतिरयेषां ताहया: चनकूषो वहन् वायुरिवादी वड्वातीगमनायता प्रसिद्धा। वायुगममस् प्राश्मस्य मान्यम्। कटम्यानिषा: भूविकदन्यवायव: चैवे तव्येष सह्ावादिति भाकः। कैचित् तु वदन्यामिका: वदम्यवनवाता: वमानिलामां मौढ़लेन वनवांहभतानी मान्योपलभात् उद्दोप- बत्बनाह प्रौढ़ा इति व्याचक्रः। तन्र, तथाते कदम्यपय्येन्तानुधावनस्य निष्ययो- जमकलवात् परमानिसा इव्यनेनेव तदर्थंखामात् न य माखतीसम्यन्ेनैवानिखाना योगन्यलामात् कदम्यसम्बन्वदर्शनं व्ययममिति वाचचं विषचयसीगव्यलाभाय तख साधंकत्वात् यथा रमयोकमनीयक्षपोखतसे परिपोतपटोरसैरससः। चवमष्तति पचवरानुवरी नवनोपवनीधवनः पवनः॥ नवति नयपुष्पितेत्ययेः। चत्र

सा जैव तदवस्थैव अिमि भवामि वसें दव्ययः। तथापि ताटमसामयीसस्वि सरतव्धापारकील्तविधी निधुवनव्यपारविधानायं रेवाया: न्मदाया: रोषसि सटे वेतसोतवतरी चेतः चिस समृस्कछते तवैब विद्वर्सुमभिखषतीत्यर्यः। आर्दवविक्रोड़ितं उत्तम्। एतत् चक् टाखहवत्वस्य छदादूरण चिन्य विचाय दूर्धामत्ययः । अम कोति विभावना बिना हेतु कार्य्योत्पत्तिकपा विभेषोशि: सति हेती फसामावकपा ते सूखं यख ताहभस्य ताम्यां निरवितस् इत्बबं: मन्देशसउरायडारख िमत विभावना सर्वात वा विशेषीतिवित्यसंकपस चळ्- शारख ए् टलं सृब्सतवं तर्वाद्ि सत्कष्ामा: पत्यादाभावरूपकारयं विनाि उत्कसाउपकार्य वयनात् बिर्मियं बिभायना, ना उत्कलामादस कारपस बन्वादे: सख उपि पसकपस् सत्कष्ामावस्य चरुषमात् वविभेयोक्रियिति सन्देष्: चुटतया प्रतिभाति। कैचितृ तु रेवातोरे छतनक ताथा: नायिकावा: खमरते सधीं प्रत्युत्रिियं यः बीमार चनढ़ावस्यायां इस्तोति कौमारहर: जार इव्मंः

Page 34

प्रथम: परिच्छेद: । १२

एतसिन्तम्। पत्र हि विभावनाविभेषोतिसूलम्य सन्दे: इसङरालङ्ारस्य स्फुटलम्। एतेन- "पदोषं गुपवत् काव्यमलहगारैरलङ्गतम्। रसान्विर्त कवि: कुवंन् कौसिं प्रोतिष्व विन्दति" । (फ) इत्यादोनामपि काव्यलनयलमपासम्। यक्ष ध्नि- कारेोतं "काव्यस्यत्ा ध्वनिरिति" तत् किं वस््वलडार- रसादिलच्यर्यस्रिरूपो ध्वनि: काव्यस्वात्ा ? उत रसादि- रपमात्रो वा! नाथः, प्रहेलिकादावतिव्यासेः। द्वितीय- खेत् ! भोमिति ब्रूम: (ब)। मनु यदि रसादिमातरप एव ध्वनि: काव्यस्वात्ा तदा- "प्रत्ता एत्य पिमन्जद एत्य यहं दिभसर्भ पलोएहि।' मा पहिप ! रत्तिबंधन्र ! सेव्जाइ' मह पिमव्जडिसि"। इत्यादी वस्तुमातव्यन्यत्वे कथं काव्यव्यवहार इति चेत् ? पवापि रसाभासवस्तयेव ब्रूमः। अन्यया "देवदत्तो ग्रामं

स एव हि बरः विषययरतिसमर्वंतया चभिमत इत्यर्य: एबच्चाब रसख्य प्रधान- त्वावावडारतेति वाव्यप्रकाशवारीतरी रसस्य रसाभासुख इत्वर्ष: रतेवपपति- मोघरत्वेम रसाभासस्ेव सन्धवादित्याद्: तव्र व्यक्नकाभावादुपपतेरवाभाबात् पतुवेनिध्चमेय व्यन्नवमिति पेद्र बकसाहम्वैबिका मानामाबात् म्रत्युत स एव लि वर इत्बनेन उपपातिरतेरत्यन्तासन्भवित्वसुक्रम्। एतेन उलेन पैसुना। (फ) बदोषमिति। बदोषं दीपयूनं गुखवत् सगुयम् चवडारेरयद्र्त बायक्ारमित्वय: रसान्वितं काव्य कुवंम् कवि: वौसि बभः मोतिम् बानन्दष विन्दत समते। इत्यादोनां वचनानामिकर्य:। एतैन निर्दीषस सगुषा- बगरस बाव्यख प्रभसता न मुसदोषादी: बाय्यत्ालाय इति सूचितम्। (म) अयनिवारीक् दूषवव बत्िति। बाम्यस बाना खकपापायकी वर्मविशेष: ध्वनिः व्यख्थवपीडर्थ: इन्पर्थः । प्रहेविकादी तरस्ाबिनित: कर्षे वितम्मखवमाच्नितः। गुडया सव्रिधानैषि कः कृजति सडर्मुहरिव्वादी रमर्मः पन्र विचिटूनमयनबसरप मयम। बोमिति खोकरीमि डमर्थः। N.

Page 35

१४ साहित्यदर्पगम्।

यातीति वाक्ये तद्भृत्यस्य तदनुसरणरुपव्य्ावगतैरपि काव्यत्व स्वात्। अस्विति चेत् ? न। रसवत एव काव्य- लाङ्गोकारात्। काव्यस्य प्रयोजनं हि रसास्वादसुखपिएड- दानद्वारय। वैदभास्त्रविसुखानां सुकुमारमतीनां राजपुत- प्रभृतीनां विनेयानां रामादिवत् प्रवर्त्तितव्य न रावणादिव- दित्यादिअ्यत्याऊ्वत्यप्रप्टत््तिनिवृत्तपदैभ इति चिरन्तनैरय्युत्- त्वात् (भ)। तथाच आ्ग्नेयपुराखेडप्युत्तम्। "वाग्वेदन्याप्रधानेईयि रसे पवात जीवितमिति"। (म)

(भ) पत्ता इति। अत्ता चव निमन्न्रति बवान्नं दिवसे एव पली- कथ। मा पधिक। रावान्क! मथ्यामानावयीननिमद्धासौति सस्कतम्। रात्रान्कलवेन कधितात्मानं पथिक प्रति कस्यायित् नायिकाया उतिरियम्। ै रावासक! पधिक! अव भान् स्थाने चत्ता भूम्न निमन्जति निमग्रा मृतप्राया इति यावत् खपितीत्ययः म पङ्ाकारपमिति भावः बव प्त्िम् स्थाने सहं पने दति गषः। दिवसे एय दिनमध्य एव प्रलीकय प्रकषेध् पश्य बवयोः गणा मम च रत्यर्थः प्रय्वायां मा निमद्ध्यांस। चव्र वम्तुमातव्यखले खभय्यामावप्रवेभ्रुपस्य वस्तुन एव व्यप्रयत्वे इत्यथ्रः। रसाभासैति रतरुपपति- विषयतात् चत्र शङ्गारी रसः तद्वत्तयैत्र तार्भष्टत्मेवेव्ययः। बन्वथा चत्र भभाराभासरुपव्यङ्काम्य काव्यलाचायकत्वाखीकारे इत्यर्य: देवदत्त इ्ति सथाय वधाकयस्िद व्यङ्गासभ्वावे न काव्यव्यवहार इति भावः। नोरसस्य काव्य त्वासोकारे हेतुभाह रसाखादति रस्ाखादसुखानां पिरड समूहः तस्य दान- चारेय रसानुसवरूपमुखपरम्पराप्रदानेन इत्यथ:। वैदभाखत्रविसुखानां काठि- न्यात् तद्यंयदण्पासमर्यानामिति यावत् मुकुमारमतीनां मृदुबुद्दोनां विनेयाना निषयोयानां राजपुत्रपमृतीनां गुणोभृतभरब्दायेंषु रसास्ादप्रधानेषु प्रथमं रसा- खादमुखोद्ेशेन प्रवृत्तिस्ततः काव्यार्थानां कन्याकत्यप्र्वस्तनितत्यव्देभपरताव- भारणमिति भावः। चिरमनै: प्राचीनै: पसिषतै; इृत्ययं: । (म) चवायें पग्निपुरायं प्रमायतेनीपन्यस्यति तथेत्यादि। वार्चा वैदन्वा वैचिवंा प्रधानं यत तष्िन् एवकारेय बसङारादिव्यवच्ेद:। चव काब इस एव जीदितं प्रायमूत:।

Page 36

प्रथम: परिच्छेद:। १५

हि कवेरितिहत्तमावनिर्वाहेणात्मलाभ इतिहासादेरैव तत्- सिडेरित्यादि"। ननु ताईि प्रबन्धान्तर्वर्ततिनां केषामपि नौरसानां पद्यानां काव्यत न स्वादिति चेत् ? न, रसवत्प- द्यान्तर्गतनोरसपदानामिव पद्मर्से प्रबन्धरसेनैव तेषां रस- वत्ताङ्गोकारात्। यत्तु नौरसेष्वपि गुगाभिव्यन्कवर्णसङ्भावाद दोषाभावादलङ्कारसङ्कावाञ्च काव्यव्यवहारः स रसादिमत्का- व्यबन्धसाम्याद गौण एव (य)। यत्त, वामनैनोत् "रोति- गत्मा काव्यस्येति" तब रोतेः सङटनादिविशेषत्वात्। सङ्ट्ट- नायाक् पवयवसंस्थानरूपत्वात्। आ्रत्मनय तद्विव्रत्वात् (र)। यञ्च ध्वनिकारेगोक्रम्। "अर्थः महदयस्नाध्यः काव्यात्मा यो व्यवस्थितः। वाच्चप्रतोयमानास्यो तस्य भेढावुभो स्मृताविति"॥ तत्र वाच्यस्यात्मत्वं "काव्यस्यात्मा ध्वनिरिति"-स्ववचन-

(य) विमति: विबीध:। दतिदृतं नीरमप्रबन्धः तन्पावस निर्वाहेस रथमेन आात्मलाभ: सात्मनः खवा्ककविसंत्नाप्राप्तिः बरितार्यतेति यावत दूतिड्ठासादेः भारतार्टीः। तत्सिद्धः काव्यपदपाप्तिमिह्नः। तर्ाई रसवत एव काव्यत्वसीकारे, पदानामित्युपलचयं पद्य गद्यक्ष मिश्रस्न तत् वरिषेष व्यवस्थित- मित्यनेन गदनामपि काव्यतवखीकारात्। तेषां नोरसपद्यानां खष्यभ्नकपति पाटकत्वसम्बन्धेन रसवत्वमिति भावः । (र) वामनीक दूषयति यस्विति। काव्यम्य चात्मा रोति: वैदभ्यादि:। सब सवटृनाविभ्षत्वात् रचनाेदत्वात् सहटनाया रचनाविशीषस्य व सवयब- मंस्यानरूपत्वात् अववानां काय्यशवौरायां व्म्दार्यानां संस्थानं ससचितस्थानेपु न्यास: तम्ात्।

Page 37

१4 सरितदपंयम्।

विरोधादेवावास्तम् (स)। तत् विं पुनः वाव्यमितुचते। वाक्य रसात्मवं काव्यम् ॥ ३ ॥

रसखकपं निरपयिचाम:। रस एवात्मा सारकूपतया बोवनाधायकोडस 'तेम विना तस्य काव्यत्ानग्रीकारात्। रखत इति रस इति व्युत्वत्तियोगाढु भावतदामासादयोऽपि म्द्न्े। तभ रसो यथा- "गून्यं वासग्टहं विलोक्स शयनादुत्याय किषिच्छनैः निद्राव्याजसुपागतस्व सुचिरं निरवसस पत्मुर्मुखम्। विञ्व्' परिचुम्बा जातपुलकामालोक्य गणडस्थली सज्नानस्त्रसुखी प्रियेष इसता बाला चिरं चुम्बिता" ॥ (व)

(स) पुनष ध्यनिवारीत दूषया यश्नेति। उत्दवाना सामानिकानां साध्य: प्रयंसनौय: यः पर्थ: बाव्यस्य चात्ा व्यवस्वितः पाम्मलेन निर्षातः तम्व नर्यस्य वाच्चप्रतोयमानास्यो पमिधेयव्या्ानामानी सभी मेदी खातौ कचिती इति तव तवीयाच प्रतीयमानयोमंध्य वाच्चय्य पमिधेयस्व पर्यस्व चात्मत्वं सष्पाधायवत्वं काव्यस्वात्मा ध्वनिरिति खस्य बत् वचमं पूर्वोत्न तेन विशोषात् विसंवादात् एव चपासं निराऊ्वतम्। य एबत एकं व्यवस्थाय्य सन्वन तदनबा न्यवस्थापर्वत का तख बचने वास्थति भाव: । (व) तत् तखात् उस्नमतानां सदोषत्वादित्यर्थ: काव्य किं पुनः विंसकपमिति बच्चते निरुय्यते वाक्यमिति। रसात्मकं वाक्यं वाव्यम्। रस्ते बास्वायने इति सयम्पत्वा रसनद्देन रसतदामासभावतदालासादयी गठहयनी। रसमुदाहरति तवेति। यून्वमिति। वासग्टहं शून सख्यादिर्राितं विषोकन हदा पाखा नगोढ़ा बचू: जवनात् जव्याबा: विश्चित् र्दषत् पूर्वादेनेति भाय: शने: बन्द बिःशब्दं यबा तथा उत्वाब निद्राव्यानं इबनिद्रासुपानतस्य सचलं निद्धितख पत्ु: सुख' सुचिर बदुचयं निर्वसस हहा वित्रव्' निःबङ्' बणा तथा परियुम्या जातपुखया सयोमाचां मब्स्ववीं पत्युरिति जेष: चाखोक दहा बव्चवा नय सुख' बसा: ताडनी सती इसता प्रिबेष पन्ना चिरं चुन्दिता। पन बय्याबा: विविदुत्वानं मियनानरणे माटिवि संवरणार्णम उत्वाने बनैस

Page 38

पथम: परिच्छेद: ।

पत्र हि सभोगभफ्क्ाराख्यो रसः। भावो यथा महापाव-

"यस्यालोयत शल्कसोस्त्रि जलधि: पृष्ठे जगन्मएडलं दंड्टायां धरणी नखे दितिसुताधौध: पदे रोदसी। क्रोधे चचगण: भरे दशसुख: पाणी मलम्बासुर: ध्याने विशमसावधार्मिकक्कुल कस्ोचिदस्म नमः"। भव भगवद्िषया रतिर्भाव: (भ)। रसाभासो यथा। "मधु द्विरेफ: कुसुमैकपात्रे पपौ प्रियां खामनुवर्त्तमानः। मृङ्ग च सर्शनिमोलिताचीं मृगोमकणयत कषासारः"॥

ामरव हेतुभव्दामुत्यत्यरय वित्रव्धत्वं निद्रानिवयार्थ वैदतिथ्यम्। आर्टलविक्री ड़ितं उत्तम्। (ञ) आवमुदाह्रति मावी वयेत्यादि। यस्य मल्कः मन्स्यत्वक सव्य सोमि एकदेशे वलाधः समुद्रः बधोयत बोनोडमून। एतेन मोमावतारी दर्श्ितः। पृष्ठ नमन्मण्डलम् चलौयतति सर्वतन्वति। पतैन कूर्माबतार: प्रोक्र:। दंड्ायां दमने धरणी पृथ्वी। एतैम वराडाबतारः सूचषितः। मख्े दितिसुताधौथ: डिरसकत्रिपुः। एतेन मृसिंडावतार: कवितः। पदे रोदसी द्यायापृविष्यी बभावोयेतामिति वचनविपरिधामी पोद्ष्य:। एतेन वामनावतार उत्ः । क्रीषे चवाषां राजन्ानां गयः। एतेन भरगबावतार: पकटितः । घरे दमसुखः रावपः। एतेन रामावतार: सूचितः। पाषी भुखे प्रखन्बः माम बसुरः। एतेन बलावतार: कघितः। ध्याने विन्व नमत्। एतैन बीडावतार: प्रोक्तः। जसी तखवारी पधार्मिकाषां बेक्कानां कुषम्। एतेन कल्कावतार: कषितः। वतैचित् चनिर्वचनीयखरपाय वमं देवाय इति भेष: नमः। आर्दखविक्रोड़ितं उत्तम्। चव भगवान् परमात्मा विषयी वस्यासाहथ्ी रति: चनुराग: मावः भावव्रष्दवाच्यः। सच्ता- रिथ्त प्रयानानि देवादिविषया रविवदमुह्मात: खायो व भाव रत्यमधीयवे इति वस्यमाचवचनात्।

Page 39

मन द्ि सभोगतद्ारख् तिर्य्य्विषयत्वाद्रसाभासः। एव- मन्यत् (ष)। दोषा: पुनः काव्े किं खरूपा इत्युथन्ते।

दोषास्तस्यापकर्षकाः ॥ ४ ॥

अ्रुतिदुष्टापुष्टार्थत्वादय: काणत्वखन्नत्वादय दव देहडवारे- धेव शब्दाथंद्वारेय व्यभिचारिभावादेः खशव्दवाचत्वादयो मूर्खतादय इव साक्षात् काव्यस्यात्मभूतं रसमपकर्षयन्तः काव्यस्थापकर्षका उच्चन्ते। एषां विशेषोदाहरणानि वच्ामः (स)। गुसादय: किंखरूपा दृत्यच्यन्ते।

उत्कर्षहेतवः प्रोक्ता गुणालङ्गाररीतय: ॥ ५ ॥

(ष) रसाभाससुदाइ्ठरति रसाभासी यद्येत्यादि। मधु इति। हौ रेफौ यस्य वाचकभन्द दति व्यत्पत्या हिरफी भमरः खां प्रिया समरीमित्यय: बयुवर्समाम: अनुसरन् सेवमान पत यावत् कुमुममेव एकमद्वितीयं पाव नषिमिन् मधु पपी। कपसार: मगावभषय स्पर्शेन म्रियस्पर्शसुखेन निमोलि- ताथों सुद्रितनयनां मृगीम् बकरयत ,गाचकण्यनेन सिववे इृत्ययः। एपेन्द्रवच्चाव्वत्तम्। रसाभासः बनोपितम्रहत्ती रस इत्यये: एङ्गारसय उत्तम- परश्वतिकत्वात् चत्र तिर्य्गजातिगतव्वन अमुत्तमा्क्वातकत्वात् पनीचित्यामति बोध्यम् चनीषित्यप्रवृतत्वं वभासी रसभावयरिति वत्यमायवचमात्। अन्यत् भावाभासादिकमित्यय: । (स) ननु दोषाणां काव्यलचणाघटकत्वात् परिषृर्य्यत्वेऽषि तत्सरूप- ब्ामस्य भावश्यकलवात् तदाकाङ्ममुत्यापयति दोषा पति। तस्य रसस्य भप- व्षका: बघयितारः। व्यभिचारिमावादेः वत्यमाणानां व्यभिचारिभावानां नि्वेदादोनाम् बादिपदेन अक्गारादिरसपरियष्टः। खनष्दवाच्यत्वादय: खशव्देन खमातिपादकमव्देन निर्वेदादिभन्देन वाय्यत्वम् अभिधेयत् कषनम् 8व्बर्ष: वत्परमतयः ।

Page 40

मथम: परिच्ेद: । १2

गुथा: शोर्य्यादिवत्। अलखारा: कटवकुण्डलादिवत्। रोतयोडवयवसंस्थानविशेषवत्। देददारिणेव शब्दार्थद्ारेय तमेव काव्यस्यात्मभूतं रसमुत्कर्षयन्तः काव्यस्वोत्कर्षका उचने। दह यद्यपि गुणानां रसधर्मत्वं तथापि गुरभब्दोऽत् गुणाभिव्यन्जका: शब्दा रसस्योत्कर्षका दृत्यन् भवतौति प्रागेवोक्तम्। एषामपि विशेषोदाइरणानि वच्ामः । (ह)

राजक्वती साहित्यदर्पणे काव्य- सरूपनिरुपयं नाम प्रथम: परिच्छेद:।

(इ) गुणादीनाष्ट उत्कषेति। गुणा: चलङ्वारा: रौतयन् सत्कर्षस रमोदोपनस्य इति भावः हेतवः कारणाि। गुणानां रसघमत्व मम्दार्धीत कषंश्रेम रसोत्कषकत्वमित्यथेः । इति वि, ए, उपाधिधारिया बरोकोवानन्द विद्यासानर भहाचार्येख विराचता विगलाख्या साहित्यदर्पथपरथमपरिचेद- व्याख्या समाप्ता।

Page 41

द्वितीय: परिचेद: ।

बाकासरूपमाइ।

वाक्यं स्यात् योग्यताकाङ्कासत्तियुत्त: पदोच्चय: ॥६ योग्यता पदार्थानां परसरसम्बन्धे बाघाभावः। पदोच्चयस्य एतदभावेदपि वाक्यत्व वड्चिना सिश्वतीत्यपि वाक्य स्यात्।

स्वरूप:। निराकाङस्य वाक्यत्व गौरखः पुरुषो हस्तोत्यादो- नार्माप वाक्यत्व स्थात्। आसत्तिर्बुद्धविष्क दः। युद्िविच्छे- टेऽपि वाक्यत्व ददामौमुच्चरितस्य देवदत्तशब्दस्य दिनान्तरो- च्वारितेन गच्ळतीति पदेन सङ्गतिः सथात्। अरताकाङ्मायोग्य- तयोरात्मार्थधर्मत्वेऽवि पदीक्चयधर्मत्वसुपचारात्। (क)

(क) लपोहातसङ्तत्या वाकं निरपयति वाक्मित्यादि। मऊ्कतसिवाद्- कूमचिन्ताविषयत्वसुपोदातः। प्रक्वतव्वान् वाकयलचग्म्। पदोक्चय: पदसुसु टाय:। योग्यतामाह पदार्थानामिति। पदार्थानां सुप्रिखनानि पदानि तेषामर्थानां प्रतिपाधानी परस्रसम्बन्धे परस्रान्वये वाधाभाव: स्रवाचकतं सदाव पत्यरथ: ततय तात्पर्थविषयोभूतसत्बन्धेन तव्रिरूपकार्णां पदार्थानाम् एक- नरध्िन् चपरपदार्धान्वयः योग्यता इति कषितम्। पोकादी विद्यमानख वष्षिकरयकत्वस्य सेकादी वैन कैनचित् सम्बन्धन सद्ाववज्ात् वा्रिना सिश्वती-

योग्यताव्याउिं दर्शयति पदीक्षयसेत्वादि। एतदमावे नियतयोग्यताविरऐ इत्वर्यः । पाकाङ्कामाह माकापंतादिप्रतीते पदार्थोपस्थितेः पर्य्यवसानम्

समावयोधकत्वेन वचवापतिरिख्यय चाड स चेति। त्रीतु: निघासाखकप: आनेक्कारप: बनोडभावालाप: म्तियोमिखकप एव नतु सविरित इति भावत

Page 42

द्ितीय: परिच्छेद:।

वाक्योच्चयो महावाक्यम्॥।७॥

द्रत्य' वाक्य द्विधा मतम् ॥८ ॥ इत्यमिति वाक्यत्वेन महावाकत्व न च (स)। उरच्।

पथसा सिखतोत्वादी पयसेति पदार्थस् सिसनोति पदाथेन चन्वयषोषजनने शीतुरिक्ासश्ववेदपपि योग्यताविषहाद्र बाक्यत्वमिति बोध्यं प्रतिपर्थ्यवस्ञानय कषित् खाभाविकतवेन कचिव्जानितान्ययपीधजनयलेन सर्वतत तबाब्यमाह निरावाङसेव्यादि। चम गौरत् इत्यादिपरथमान्तपदोपस्यितानां पदार्थानाम-

वाक्यत्वमिति बोध्यम्। द्वितीय यथा, विमलं जयं नद्या: बच्के मदिषबरतीति चवर नद्या इति पदार्थोपस्थितेर्जलमिति पदार्थेनान्वयवोधे सति सिक्े वाच्छ इत्यनेन श्रतुरन्यवोधेच्काविरष्ः। यदि पुनरुमधान्ययेक्क्या प्रयुष्यते तटा नय्या इति काकाचिगीलकन्यायादनुषनगड्ा कच्क इ्त्यनेन सम्बन्वात् ग्टहोत- वक्ताव्यर्य्यस्य श्रोतुरुमयान्वयवीधेक्का सभभवसोति ध्येयम। चासतिमाह आासत्तिरित्यादि बुद्धेः पदार्थोपस्थिते: पविकेद: मव्यववानं व्यवधानस काल- बाडुल्येन प्रळ्यतानुपयोगिपदार्थीपस्थित्या व सन्धवति तवाब्माह मुद्धौति बाक्यत्वे बाक्वतम्नीकारी दिनान्रेति चत्यन्तव्यवधानद्मनार्थम्। सङ्गति:

मनु वाकाक्ायोग्यने भात्मार्थधर्मो कर्य पदोक्षषधर्मंत्ं समेते इव्यामयाड पनोति। बावाजयोग्यतयी: सात्मवंचसंत्व यधाक्रमम् चात्मचमत याि पदीज्षय- धर्मत्वम उपधारात् परम्परया इत्यय: । परम्परा चाव सन्नन्यननकत्वमव्यस-

एवेब रीतिरनुसरचीयेति ध्येयम्। (ख) महावाक्यमाह वाक्योड्य इति। बाब्यानाम् उययः सत्ातः महावाक्यम्। बोग्यतायमावे महावाकलवखोकारे वस्ुषा म्द्तां नननं बसते हतेतयो: मिन्नुवपवसति गत्ी सुड्के प्वेतबी: तवा भिन्नदिनोज्चरितयो: तनुषा ममता घटो वर्सवे दलेतवोरपि महावाकालं खादिब्यत चाड बोग्य- तैवादि।

Page 43

२२ साहित्यदर्पम्।

वाक्यानामेकवाक्यत्वं पुनः संहत्य जायत इति"।

तत वाक्यं यथा। "शून्यं वासग्टहमित्यादि"। महा वाक्यं यथा। रामायगमहाभारतरघुवंश्ाटि (ग)। पदो- चयो वाक्यमित्य तां तत् किं पदलक्षगामित्यत श्राहद। वर्गा: पदं प्रयोगार्हानन्वितैकार्थबोधकाः ॥ ८ ॥

यथा वटः। प्रयोगाहां इति प्रातिपदिकस्य व्यवच्कटः अनन्वितेति वाक्यमहावाक्योः। एकेति साकाङ्मानेकपद- वाक्यानाम। पथंबोधका दति कचटतपानाम्। वर्गा इति व हवचनमविर्वात्ततम् (घ)। तन्।

(ग) उन्नारथे प्रमायेन द्रढ़यति स्वार्धेति। सथंबोधेन समाप्तानां निगकाद्वाखां वाक्यानाम् चङ्गाद्ित्वव्यपेक्वया गृणप्रधानसह्वावेनाकाङ्या पुनः संहत्य एकारथप्रतिपादकरेन मिलित्वा एकवाकयत्वं महावाक्यत्व नायते। म्वाथंबोषसमाप्तत्व पढोच्यस्यापि बौद्धत्रयम् चन्धथः शून्यं वानव्हं बिलीका एत्याटिभागम्यापि वाक्यत्वापत्तिरिति व्वैयम्। वाक्यार्थानां गुपप्रधामभावेन वैंथ्यादेकत्वे तत्प्रतिपादकलवैन वाक्यानामप्यंकत्वमिति भावः। (घ) पढनिरुपणे प्रसङ्गमङ्गतिमुपपादयति पदीक्षय इत्यादि। वर्ाः खरव्यक्षनरूपाः प्रयोगाष्ात्र ते प्रमन्वितैकायंबोधकार्खति विग्रहः। मापदं भस्तर प्रयुख्ननेति निषेधात् विभतिरद्ितस न प्रयोगाहंतेत्यत बाइ प्रयोगाषा दूति प्रातिपदिकम्य नाम. एतदुपलक्षण धातोरपि तर्स्यापि कैवळस्यामरयीगित्वा दिति बोव्यम्। वाक्यमहावाक्ययोिति व्यवक्कद दृत्यनेनान्वयः एवमंग्रेडपि।

मित्यभिप्रायेयेदं लक्षपम् पन्यथा एवारथपोधका दत्यनेनैव वारणे सिंद्े चन न्वितेत्यपादानं व्यथ स्ात्। सावाक्कति साक्षाङ्ञापाम् चन्वययोधजनकानाम् धनेकेषां पदानां वाक्यामास व्यवच्छेद इत्यय: । तथाथ पयोग्यानामनास्षब्रा म ा समुदायस चमन्वितार्यषोधकत्वैदषि न पदत्वमित्वभिप्ायः। नमु एकवर्णद्िवर्ष

Page 44

द्वितीय: परिचेद:। २२

अर्थो वाच्यस लच्यश्च व्यज्स्तेति विधा मतः ॥१०

एषां खरूपमाह। वाच्योऽर्थोऽभिधया बोध्यो लच्ष्यो लक्षगया मतः। व्यङ्गो व्यञ्जनया ता: स्युस्तिस्र: शब्दस्य शतायः ।११। ता अभिवाद्याः। तत सङ्गेतितार्थस्य बौधनादग्रिमा- डभिधा। उत्तमवद्देन मध्यसह्टद्दसुहिश्य "गामानय" इत्य से

बोधकत्व प्रत्ययानामिति निवमात् घटीयं कर्मत्वमित्यादयन्वितारथबीधकस्य घट ित्याद: कथं पदलम्म मक्रिमतपदमिति मसानुसारेष घटं घटनमेकतव- मिन्यपरम्। परं मदम् अनयोः प्रत्यकपदार्थीपस्थापकतनान्वितार्थेबांधकत्व- मधतमिति वाप्य तथा सति घटमित्यादीः पदममुदायस वाकयत्वं स्थात् म वंषापततिरय सति शून्य वासव्ह विललोकन्याद यद वाकदाह्वरणं दर्स तदसङतं -

वाचनिकत चादिपदे व अजप्रनुद्वारात् समन्तम्य पदत्वाखीकार चोरोदभी वरतोत्यदौमदतदषोदाहरपमसङ्गतं स्वात् न चेतरपढार्थेनिरपेवं यदर्नन्वितं ता्ङत्रमन्वितामह विवसणीयमिति बाच् तथात्े ग्राम ग्क त्याद समुदायस्य कर्नघदसापेयान्चिमबोधकव्य पदत्वापर्तः । एवमेकेि न् सबक्कते घटी घटा उत्यादिदिव चनान्तादिपदेष बनेवार्यंबोधकलेना व्यातंः। न चैकेति • एकनातीयेत्यथं: इरति वाष्ं धवखदिरपलासा इत्यादी युगपंज्न्द्रसूर्य्योपस्थापके पत्रवन्ताविति पदेच अव्याप्रितादवस्यात् पविच पदचटकामा यावतां वर्षना- मनन्वितेकार्यबोधकत्वसुत कैषाज्षित्, तत नादाः सुन्दरस्य देवदत्तस्य धनमित्यादी विशेषणविभन्नरनथंकत्वात् मुन्दरस्याटिपटे पव्याम्ेः। मापि द्वितीय:, बक्रिना सिसतीवादी सवषामनन्वितैकार्यंबोधकत्वाभवडाप प्रव्येकं तथात्वसभ्भाद्याेः। एवज पदलचणमेवं वाच्यम् बसमासाङ्गसुप्तितश्ञोपयुकप्रक्रति: पदम्। युगनंन केवलप्रऊ्वतेः, चसमासाङ्गत्यनेन पितुः खसेत्यादो पूर्वावयवख्य राजदनतबादी सभयोरषि प्रक्कतिरित्यनेन वाकामहावाक्ययोव्यंवच्छेदः। समासावयवसर पद- बाओरीकारे नोषीन्पलमित्यादिपदस वाक्वतं सात्।

Page 45

२४ साहित्यद पंगम्।

तं गवानयनप्रषृत्तसुपलब्य बालोडस्व वाकस "साख्ादिमन्- पिछ्छानयनमर्थः इति प्रथमं प्रतिपद्यते। चनन्तरक् "गां वधान भखसानय" इत्यादावावापोड्यारयां गोभब्दस्व

सहेतमवधारयति (ङ)। कचित् च प्रसिबपदसमभिष्या- हारात् (च)। यथा -

(v) योग्यताघटकपदार्धानाड चर्य इतति पदप्रतिपाध दत्र्षः। एवां बायवत्यव्यव्वानामित्वयः । समिधया बोध्य: चभिधाजन्यबोधविषय पत्वर्य:

कारयन्तु तट्हततित्ञानमेव मब्दस्य प्रक्वते: प्रत्ययस प मतय: सयंमोधे सक- बारिख्य: हत्तयः। तब समिधादिमु मध्ये सर्तितार्थस बोषव्याकरचादि निरयन्ततस्य इत्वर्य: न तुसकंतयएविषयस्य पथेस् सरतख चलिधाया चाित् तयेन सातमाअयत्वाप्तः। सङ्कतग्यहोपायान् व्यवहारादोनाइ उ्त्तमेति।

छत्तमेन उ्द्न ससतय्रदबता इति भाव:। उपलम्य वुद्धा बास: चग्टहीत- सहेत इति भावः चस्य वाक्वस्य गामामयेत्यर्य: प्रथमं अ्त्तिय्रद्ात् माक प्रति- पद्यते बुध्यते। भावापोद्ाराभ्याम् अन्वयव्यतिरेकाम्यां तवाद्ि नां मधानेत्यन

चनमानय इत्या गोपदव्यतिरेकेय सख्ादिमन्दार्ययोषाावः चानयपदससन पाहरमपदार्वनोषपरति चन्वयव्यतिरकी बोध्यो। सर्कतंम् चमियां नाम मर्तति

मनयवर्ता पामरादोनामषि अव्दमोधदर्शंनात् प्तिम्रसन्राज्त। चतएय बापु- नियसकेतितानां मेवचैवादिपदानामपि ससतः ससकते। नाव बौषवयप- नमे पिता नानवैयं कु्य्यादिति मास्तात् सामान्यतमेवादीनामपोनरसक ति- ततर्मिति बाचं तब तवायतिसम्वेऽपि वाडक्ककसक तितात्ववित्वादिप दाना सक तासन तिमसद्ात् तस्वाय पदाघेंवु वैबिष् :नाम सन्पन्ः बलाते,

(न) रषिदिति। मसिबख महेतस तख पदख सममिव्याह्ारात् साहनर्य्यात् समोपोबारितत्वादिति बावत् मेवावति: म्राबेय बीग्यपदाथोपक्ा-

Page 46

द्वितीय: परिष्छेद: ।

"दुह प्रभिवकमलोदरे मधूनि मधुकरः पिबति" इत्यत (छ)। कचिदाप्तोपदेशात्। यथा "भयमखभब्दवाच्ः" इत्यव। तथ सङ्केतितमथें बोधयन्ती शब्टस्व पत्यन्तरानन्तरिता पत्ति- रभिधा नाम। सङ्गेतो गह्यते जातौ गुगद्रव्यक्रियासु च ॥२२॥ जातिर्गोपिकादिपु गोत्ादिका। गुणो विशेषाधानहेतु: सिसो वस्तुधर्मः। शक्कादयो हि गवादिकं सजातौयेभ्यः अ्ष्णगवादिभ्यो व्यावत्तयन्ति। दव्यभब्दा एकव्यत्िवाचिनी इरिहरडित्यडवित्वादय । क्रिया: साध्यकपा वस्तुधर्मा: पाकादयः। एथुह्टि अधित्वयणावञ्रय पान्तादिपूर्वापरीभूत- व्यापारकलाप: पाकादिशब्दवाच्चः (ज)। एष्वेव हि

पजपदं समीपे युव्वते इत्यमिसन्दधान: प्रसिद्धपदान्वययोग्यपदार्ये मत्रियरी भवतोति मावः। एवस चम्कार्ययीग्यतासस्वेषि वक्तान्पर्य्य विभेषसात् सेतुत- कल्पनाव्न तत मकियरर: सेतमवधारयतीति योव्यम्। एवमग्रेडपि। (क) दहति। इह पतिन् परभिन्नकमलोदरे विकसितपन्नमध्ये मधुकरः भमरः मधूनि पिर्वत। चत कमलमधु पिर्वात उत्येषां पदानामन्वययोग्यार्थबात्व- श्ानेन मधुकरपदस समर एव मकियरः। मचिकादी ताटययोग्यतासस्वि वकृताव्पर्थ्यवविशेषत्ञानाभावात् न बनियक्ः। कमसाम्यन्तर नमर एव पिमतीति जानता अमेम कमखपदसममिव्याहारात् मधुनरपदस सदेती गद्यतै। (न) कविदाप्तीपदिभादिति। पाप्स्य वित्वसख म्रामाषिकस उत्पर्यः उपदेशात् वचनात् एतटुपसचर्य व्यावरमादयोडि अकियररोपाया ट्रशबा:।. तदुक, मकियह व्यायरयोपमानकीषापवाक्याढ व्यवदारतय। सान्िष्यत: सिसपदख हदा वाकस श्रेवाविवतैवंदनतोति। दात्यादिभव्दानां दवायपखेप। प्न्नियर: व्यायरवात्। गोसहमविद्दर्मनात् गोवहश्री गवयपदवाच् रत्यतति-

चिया इति बीषात्। पाधवानवादिपु उदाववत क्यमम ग्रन्क्ता। बाक्रण प्रेवाद बचा-वर्वनवयदर्सवति, वाराडी बीपानमं, वैतसबटी माजापर्व् चिणीती.

M

Page 47

१६ साह्ित्यदपंयम्।

व्यशेवपाधिषु सदतो ग्टद्याते न व्यक्ौ। आनन्तव्यमिचार- दोषापातात् (भ)।

उतार्वामयोगात् दौघशूकशूक्रव्यच्नानामिति विप्रतिपची बसने सर्वनखान जायते पतसातमम्। मोदमानाथ् तिष्ठन्ति यवा: कबिममासिन:। बराहं गावोऽनुषावन्ति, अव्सुचो वेतस इति वाक्यभेवरपवेदविरोचिनी सरेक्कप्रतीति: छतिरिय वेदविवद्ा हैका उत्याचार्यप्रयोगादेव दोघंथूकादी भतियद इति। मतति: ववित्ववौजरुप:संस्कारविशेष रत्यादी विद्वतम्।

मतिवादमाय् स्त इति। द्रव्यं संचाविषय: संघा विविधा चिरननी याधुनियी य। तवाद्या इरिषरादिः, डितीया सित्यडवित्यादि:। बोपिखा- दिषु गोव्यत्यादिषु। सिद्धः नित्यः एतम्प्रते गूषानाममि नित्यत्वम् चाविर्माव- सिरोभावैन उन्पत्तिविनामप्रतीतिविषयत्वम्। वस्तुष्मी द्रव्यमावहत्त:।.

भतुर्ष मध्ये उपाधिपु धर्मेषु जातिगुमक्रियामु हत्यय: संचानन्दानां संचायामेद

संचाया: व्व्दानतिरिकलेन तखय प उत्ञारपमेदेन मिव्नतया नियन्दोषडयप्रम द्वात् एवस डित्यअवित्यादियं व्यल्तिखरपमेव न तु पदार्धान्तरममिति ध्येयम् चान- नोनि मानाव्यत्ितु नानार्व्त्तियख्नार्या गौरवम् यानन्यदीष:। मयु टशययत्िपु एव मकियर्टः न तुधनन्वव्यत्तिपु चवः कुती गौरयमित्याड व्यनिचारेति सदेतमड- काले चहषव्यक्षायमि माष्दबोधस्य वार्य्यस सखात् टष्टव्याक्रससेतग्रहरूपवारवख एसस्वाद व्यनिचारदोष इति बोध्य कार्यस वारवालाववदवत्तित्व' व्यमचाद

जयं बतियह इति वेद्र तनाते गुवादोनाममि जातिवटेकत्वसेव सेदप्रतोतिस चायवमेदादौपचारिकोति। एरतदसहमानाय चने खातावेव ननिरिति वदान्ति बधा वाय्यप्रकाशे सकोतितयतुभेंदी जाव्बादिर्जातिरैय वेति। पतन्पते मवादी मोल्वादिरिब शक्ादी एकत्वादि: पाकादी पावत्वादि: जिल्ादो डित्ल्वादि- र्जातिरसि डित्यादोनां प्रत्यवस्थावासमिव्रत्वेन मिन्नत्ाश्ोवाराव् वद्डतिडित- त्वादिवातिखोकारः। दवस एकत्वादिवात्यान्रवस पसादिगुवस एवास्ेक पहादिपरत्वे तु सचमैवेवि मन्तव्यम्। मनूपाधी सवतग्रशानीकार विश्ेष् नामिधा बचेद चीममलिविश्रेषये इवि न्यायात् बामानबेव्वादी गोपदादिना

Page 48

द्ितोय: परिचेद:।

भय सचपा। मुख्यार्थबाधं तद्युक्तो ययान्योऽर्यः प्रतोयते। रूढ़े: प्रयोजनाद्वासी लचगा पतिरर्पिता १३(ञ)

मात्ा व्यततिराचिय्यते। बशा करियले इब्वादी कर्ता कब इव्यादी क्मेत्वादि।

नातिशर्लि पद व्यत्तिमेवानुभाववति आस्यति पेति नातिभकसपाचियत- मित्बं: 1

सख्यायंबासे इतति सुख्यार्थस्य पमिधेयार्थस्य पाछे चन्ववानुपपततियर चत सख्यार्य- सम्बन्यस्टे दत्यधि पोष्य तैन बिना वबवाया सवाष्कलात् उत्तक सम्वन्धानुप- पत्तिम्यां मष्दवचषा इति तट्युक्तः सुख्यारथसम्बन्वीत्यर्थ: सुख्यार्थासन्वन्विनि सचया नासोति सूचनाय एतत्। चन्प: सुख्यार्यतावक्केदकातिरित्धर्मावचत्न: सुख्यार्थभिन्न एत्वर्थस्तु न मनोरमः प्रयोजनालावात् स्वार्थश्यापि बोधिकायासुपा- दामखचवानां रामोडषि सर्ब सहे हत्यादि वत्यमाचायां खार्थसेव दुःखसािच- तवेग बोधिकार्या रामभम्दतयवायामव्यापत्ाधायकलाच अतएव कदली कदवी-

द्वितीयबद्यादिपदाना पीनवस्यात् कदयीत्यादिना सव्वयमलमनानार्णा बौत- सादिना वदत्यादिकपसुख्यार्थस्रैव बोषवतीन सचपाखोकारात्। एवं पच्ित- कवय: कवयीऽन्ये कबवस्ु कैवख कवय सत्यत द्ितीयकविपदस्य काष्यनन्यशास- पूजास््यातिमागित्वेन कर्वरयोषस्यानेडषि सचथा। एवस सामान्यगदथ विशेषपरत्वेद्वपि सचया सममवव मकतावकंदकघटितविद्निष्ट वर्मद्यापि म्यता- वकेदकातिरितलवखोकारात् यथा त्ामधि वर्च़ाम इत्यादी। रढ़ि: प्रसिद्धि: सा प भूरिप्रधीमकया तस्वा: ज्ञानात् चवाचकश्ब्दः सप्योजनक पति सामान्यतः मयोजमध्ानाद वा प्रयोजनस्य विभेषन्ञाननु सथबाजन्यपीधानन्तरमेव अवनोति तस्य हेतुत्वसुपपत्र प्रयोजनादित्युद्दिक्व पशमीत्यन्े। चव मागुशयीमख्यार्य-

घ तेषां निर्देभ:। वश्तात्वयां दि सबया तत् बन्नाकन्दाम्ुख्यार्थसन्बन्ी बोष्य इवि वतुरिक्ानिषयल्म्। सेतवस्त तखा एव बोषका 1 परम निमम्-

Page 49

स्व अभित््रदपंग्म्।

"कलिङ्: साइसिकः बलादो वलिङ्गादिशब्दो देश- विशेषादिकपे सायेऽसनवन् यया शब्दस प्रत्वा समंयुतान् पुरुषादोन् प्रत्याययति' यया, च, "गङ्गायां घोषः" इत्वादो गभ्गदिभब्दो जलमयादिकपार्थवाचकत्वात् प्रछ्यतेऽसनावन् सस्य सामोप्यादिसम्बन्वसम्बन्धिनं तटादिं बोधयति सा भब्टसापिंता खाभाविकेतरा ईखरानुद्गाविता वा पत्रि- लंचणा नाम। पूर्वत्र हेतू रूढि: प्रसिद्धिरेव। उत्तरत् "गङ्गातटे घोषः" इ्वति प्रतिपादनादलम्यख्न शेतत्वपावन- त्वातिशयस्व बोधनरूपं प्रयोजनम्। हेतु विनापि यस् कस्वचित् सम्बन्धिनो लक्षपेऽतिप्रसङ्ग: स्वादित्यत उत्तम्। -"रूढ़ेः प्रयोजनाद्पोति" (ट)। केचित् तु "कर्मगि कुशलः" इति रूढ़ावुदाहरन्ति। तेषामयमभिप्रायः "कुशं

हेतुवयजन्यन्ञानविषयोभूय छबत्रदा मुख्यार्वसम्बन्धो प्रत्याय्यते इति भावः।

(ट) उदाइरति कसिक इत्यादि। साहसिकत्वं चेतनधर्मः तस्व चचेतने देशे अम्ववानुपपचिं दर्भवत कविक्ादिशन्द इति वसभवम् साइसिकादान्वम- योग्यमर्थममिधातुमश्नकुषय् इव्र्यः । मऊ्जते घोषवासादी चमन्वम् सभिधातु मअल वम्। केचिदमिया खाभाविया व्यापारं वदन्ति तनतमनादृत्य लक्षपाम्ा वैदवस्समाह सामाविकेतरेति। चन्चे तु ईशरेक्त्वाविषयतरूपामाड्सन्न र्ईरमरातु हाविता ईवरय पनुर्वाषितेत्वर्थः। प्दानोग्तनवभभिरर्पितेति ावत्। प्रति पावयवोति प्रतिपादवं बाकां सम्मात्। अक्म्यस्य सुख्यम्न्दवटितवाक्ीन परमत-

राध्रिकामनातिशयः । एवस पतिशीतेडतिपायने तोरे घोष इति व्यञ्तनाजन्बोधी खायरिक्रमन्दपयोमय प्रत्ोजडत्तिति भावः । बशित्रैव तु अत्तित इति सबसाया निवेध सक:। पथश्ञितः कढिमयोज्षनविरद्वास्। बथा, बमसे चरचाछातं सुख समुखि! तेडकरोदित्व निर्जितलं लच्यते एवा नेवार्यमचचादीषतया वस्यते। साय वदिमयोमानईत्वात् पज्ञतलय्मस खत्या न सबतोत्यम्याप्रि- बारथाय परमहरतुदवसुपवस् तद्षेव द्ययति हेतुमिति रढिपयोजनवोरन्तर-

Page 50

द्वितीय: परिष्ेद । 42

जाति" इति व्युत्पत्तिलम्यः कमभ्राह्िरूपी सुख्योऽय: प्रश्वते- Sसभवन् विवेचकत्वसाधर्म्यसम्बन्पसम्बन्धिनं दयरूपमर्थ बोधयति। तदन्ये न मन्यन्ते।- कुगगाहिरपार्थसा व्युत्- पत्तिलम्यतेऽपि दवरुपस्यैव मुख्याथंत्वात्। अन्यति पव्दानां

मुख्यार्थत्वे "गौः शेते" इत्यतापि लचणा खात्।- "गमेडोर" द्ूति गमधातोर्डोप्रत्ययेन व्युत्पादितख्र गोभष्दख भयम- कालेऽपि प्रयोगात् (ठ)।

(ठ) खाति गक्ासोति व्यत्पच्या प्रऊुतिम्रत्ययविागकल्पनया लम्य: प्रति- पाघः। मऊ्कते कर्मद्यीत्यनेनान्यये चसन्वन् योग्यतामसममान: । दबवरुपसैव दत्येवकारेय कुमग्रदषव्यवच्छेदः । चत्र हेतुमाष् सन्यदिति व्यत्पत्तिलम्यार्ष- प्रतोती प्रकारोभूतो धर्मः व्यव्पत्तिनिमितं यथा गोनव्दख गमनवर्ततं सद्वेतबसे प्रकारोभूती धर्मः। प्रष्यत्तिनिमितं अकतावक्ेदकं बथा गोत्जाति:। भब्दानां व्युत्पनिनिमित्तमेव अव्त्तिनिमित्तमिति न नियमः। पाचकादिमन्दस कयो- ववासत्त्वषि गवादिमव्दस व्यमिचारात् प्रञ्मते तु कुम्रयाहित्वरपव्यनतति- निमित्तसयानैकपदार्थेघटितत्वेन गुवलात् तदपेत्य लघुना दबतरपासकी- पाविनैव सङतवरहः। नमु रठिवत् व्यत्पत्तिरषि पदार्थापस्वापिकैति कढ़ि- विषयस्ैव व्य्पत्तिविषयस सुख्यत्वमास्तारमिति पेत्र रब्बा प्रतिबद्धाया क्यव्पतेः पदार्थीपस्थापवत्वासप्नयात्। तदुतं भह्ैः, वव्ात्मिया सती छटिर्भवेद योगाप- हारियी। कव्पनीया तु समते नातमनं योगवायत पति। लखात्मिका

नोया भात्मानं पदार्थोपस्थितिं न लमते न जनयति। योगवायतः योगे बाधनात् कढ़ेस्तस्या: पदार्थोपस्थापवत्वस्य व बल्नामपेच्य कप्रयोगसैव पदार्थोप- स्थापकत्वमावं कल्पाते इति भावः। सृख्यारवत्ये सुख्यार्वत्वखीकारे भयनवाले ममनकर्मृत्वरूपसुख्यार्यबाथ पति भावः । यदि पुनः उथादिमत्ययार्ना स्युत्पतेः प्राधिकत्वं कल्पाते तदा मिषक्के सयका: सन्तोव्वादी सवमार्पात्तर्दोषो द्रटव्य:

मयीबादिति।

Page 51

सहित्वदर्पपम्।

तजेदानाइ।

स्यादात्मनोऽप्युपादानादेषोपादानलच्षणा ॥१४।। रुढावुपादानलच्चषा यधा। "खेतो धावति"। प्रयोजने यथा। "कुन्ता: प्रविभन्ति"। अनयोहि सेता- दिभि: ज्न्तादिभि पचेतनया केवलैर्धावनप्रवेभनक्रिययोः

पुरुषादयवाचिप्यन्ते। पूर्वत्र प्रयोजनाभावाद्रूदिः। उत्तरत्न कुन्तादोनामतिगदनत्वं प्रयोजनम्। अत्र च मुख्यार्थस्य भातनोऽप्युपादानम्। लक्षपालक्षगायान्तु परस्यैव उपलक्षम- मित्यनयोरभेदः। दयमेव "अज्हृत्सार्था" इत्युथत (ड)।

(ड) सचपाया विशरेषलचयमाह मुख्याथस्येति। वाक्बार्थ इत सप्म्क घटवत्वं ततय सुख्यार्थस वाक्यायें चन्वयसिद्ये वाक्याथेघटक्ाव्वयवोधाय यया हत्या इतरख मक्यतावच्ेदकातिरित्रवर्मावक्क्न्नस्य पासपः प्रत्ययः सा उपा- दामसचया सास्। संज्ञाबोजमाह् चात्मनोऽपोति मुख्यार्थस्यापो्ययं: सप- दामात् प्रत्यायमात् सुख्यारथंविर्षाययो प्रतोतिरपादानम्। एवा उपादान- सचना। यश उपादोयते मुख्यार्कौडपि प्रतोयते पनेनेत्यपादानं तव्रायो सचया उपादानं खमपछ इत्यका प्रद्वैत सा विधेति काव्यपरकाशे तब्राम- मसिदा। चत्र वाक्यार्थ इत्यनेन तात्पर्यविषयोभूती वाक्यार्थो बाह्ाः। इनया पदमनर्ययं कतरिषो यान्तोतयत्र कविगमनकर्सतरूपवाक्ायें ववान्यकोघस सुख्यार्धाचिपं विनाषि सनवनापि: सात्पर्थ्यविषयस इवकविभिव्रोमयनष्ठ- यमनकर्सत्वरूपवाक्यार्यस घठकी व उमयान्वयः तद्बोचाय सुख्याथस्ाणेणे

रिवति यम कषित् सुख्यार्ष एव धर्मान्तरय प्रतोयते ववा बदती कदलोलादी दितीयवदबीपढ मैत्यरुपवर्मान्रैष् कदखोमेव बोपयति। कचित् सुप्सारय- खहिवम वर्मान्वरय परनोयते बषा कानैम्यी रच्यतामशमिम्म काकपदेनाश्रोप

Page 52

रितोय: परिषौद:।

धर्पकं सस्य वाक्यार्थे परस्ान्वयसिबये। उपलच्षण हेतुत्वादेषा लक्षरालक्षणा ॥ १५। (ढ) रढिपयोजनयोर्लक्षणा यथा। "कलि्ठ: साहसिक:" "गङ्गायां घोषः" दति च। भनयोहि पुरुषतटयोर्वाकाथे-

"उपऊ्तं बष्ु तत् किसुचते सृजनता प्रथिता भवता परम्।

घातकलेन वाककुकुरमार्ओारा सत्यने पता प्रयोजनाभावात् कढ़ि:। इर्रियो यान्तोव्यादी कषिसार्थवाहितवेन कतरिकसदमिव्राय म्रतोयन्से हविरषा बाहत्य- मत प्रयोजनम्। कविक्न मुख्याथेविभिटः मतीयते वषा सेती बाबति कन्ता: प्रविशनीति। मनु कावैम्यी रत्यतामन्रमित्यादावन्ययानुपर्पात्तरेव नासतोति कर्य लखणा इति चेश्र तात्पर्यविषवस्यान्वयस्य मुख्यतावच्छेदककपेष- निर्वाडान्वयानुपपततिरित्वस्य विवधनात् पाकैम्यी रत्यतामवमत्वादी खाककुकर-

एवमन्वाधि बनवोर्फोति खख सिउये प्रकारतवा चन्वर्यासड्ये मा्तिप्यर्तत स्वसम्परकपदैः प्रत्याय्यन्त। सुख्याथेसोपयोमयान्वयानुपर्पात्तम्रानेम सासव्बन्धित्व- प्रामेन व सभनवति। चवेदमवधैयं सेतो पावतोत्यादावितरार्चपेडि गुखतया क्रियावैभिटारूपकर्सत्वस्यापि बीध इति तस्यीपलचचरूपतयैव बोधः । वश्टयः प्रविभन्तोत्यादी वष्टोनां वियासन्मवात् विशेषयतया बोध:। छ्वततिमख्- रूपकरत त्वपचे उमयतवेन तद्योधात् इयोरेवोपखचयलवेन प्रकारत्मिति। प्री-

यां सा मां बधोयादितयादी नोपादानलचवीदारदतव्या कटिपयोजनामावात् विन्वाचेपादेव तव व्यनर्यामः । न चाच प्रयोगप्राघुर्व्वकपा कढ़िरसीति वाचछं सत्या्थरंबिनिर्मोकेष अक्वायें प्रयोगार्हस मब्दस बत्चायें प्रयोमम्राचुय्य काढ़रेव सतमाहेत: बन्षा जाता व्यत्तिराचिम्यते इति प्राधीनप्रवादविखय: स्वात्। (ट) वचमखयवामाड चर्पमिति। बाक्यायें परसेव मुख्यावमित्रस्पैव सन्वयसडये खख चर्यमं खार्बपरिवयाम इत्वर्थः यया सवतोति भेव: उपयचक-

Page 53

साह्ित्दर्पंयम्।

विदधदोहथमेव सदा सखे! सुखितमासख ततः अरदां शतम् (स)। चतर अपकारादोनां वाक्याथे उन्वयसिबये उपज्तादय: शब्दा भात्मानमपयन्ति। भव अपकारिणं प्रत्युपकारादिप्रति- पादनानुख्यार्थबाधः । वैपरौत्यलक्षण: सम्बन्धः । फलमम्यप- कारातिशयः। दयमेव "हत्खार्था" दत्युच्ते (त)। भारोपाध्यवसानाभ्यां प्रत्येकं ता अपि द्विधारद(थ)

ता: पूर्वोक्तायतुभें दलचणा:।

(थ) उपजतमिति। रे सखे! भवता बहु उपक्तं तब तखिम् 8प- कारबिषये इत्यर्थ: किसुच्यते, कष्यते, परम् धत्यर्थे सृजनता सौजन्यं प्रथिता प्रकटिता, सदा बदममेव सौजन्यमिति भावः विदवत् कुर्वन् ततः सख्िम् कर्मच मछाते इथर्थ: बरदा वत्सराणां ऋतम् बामस्व तिष्ठ। सत्थन्तापवारियं प्रत्युत्रि- रियम्। (त) चत चपवारादोमो प्रह्मतानामिति भावः वाक्यायें वकतात्वर्थ्यविषये इति भाव: उपन्वतादय: बात्मानमर्पयन्ति खाय परित्यज्य विपरीतमर्थमपक्ञता- टिकं सचयनोत्वर्य: फलं प्रयोजनमपवारातिमयः। नहत्खार्येति जहत् खार्यों यां सा। (घ) उत्य लचचाया को मेदावक्का पुनसी डिषा योजयति बारीपेति। ता: पूर्वोकावतुभेदा रढिमयोजनाभ्याम् उपादानोपलचथ्याभ्याक्जेति भावः। चारीप: शाह्र्थ्याभेदप्रतोति: अध्यवसान सिद्धाभेदप्रतीति: ताभ्यों मत्येकं डिषा सतय सारोपा कढिरेतुका उपादानलतथा सारोपा रुदिहेतुका लखषबबचणा सारीपा फसरेतुका उपादानखचथा सारोपा फबहेतुका लचपलचया साध्यय- साना इढ़िऐेतुया उपादानवचया साध्यवसाना रढिहेतुक्ा सचयलचथा साध्यवसाना पवरेतुका उपादानवचणा साध्यवसाना फवसेतुका लचयबयषा डव्यटमेदा चचणा इत्र्षः।

Page 54

द्वितीय: परिच्छेद:।

सारोषा सांत्रिगोर्षसय मता साध्यवसानिका१७द रूढ़ो उपादानलचया सारोपा यवा। "प्न्तः छोतो धावति। पत्र हि खेतगुपवान् पखोडनिगोरणखरूपः खस- मवेतखेतगुणतादालेान प्रतोयते। प्रयोजने यथा। "एते कुन्ता: प्रविभन्ति"। पत्र सर्वनान्त्रा कुन्तधारिपुरुषनिर्देभ्ात् सारोपात्वम्। रूढ़ो लक्ष्गालचया सारोपा यथा। "कलिफ्ः पुरुषो युष्यते"। परत्र पुरुषकलिङ्गयोराधार्य्याधारसम्बन्धः। प्रयोजने यथा। "सायुर्घृतम्" पत्र आयुष्कारयमप इतं कार्य्य का द्रणभावसम्ब न्वसम्बन्ध्यायुस्तादा क्रन प्रतोयते। प्रन्य- वेलवस्ेनाप्रि भैभिचारय पायुष्करत्वं प्रयोजनम्। यथा वा। राजकोये पुरुषे गच्कति "राजासी गच्छति" इति। भव खस्ामिभावलक्षणः सम्बन्धः। यथा वा। अग्रमाव्रेऽवयवे "इस्तोऽयम्"। प्रत्र अ्रवयवावयविभाव- लक्षणः सम्बन्धः । ब्राह्मषेऽपि "तच्ासी"। भत्र तात्क्म्य- लक्षषः सम्बन्धः। दन्द्रार्थासु स्थूगासु "अ्रमी इन्द्रा:। प्रत्र तादर्थ्यलचण: सम्बन्धः। एवमन्यवापि निगीर्णसय पुनर्विष- यस्य अन्यतादाताप्रतोतिअ्वत् साध्यवसाना। अभ्वासतुर्षु भेदेषु पूर्वोदाहरणान्येव (घ)।

(द) सारोपां साध्यवसानाचाह विषयस्थेति। बनियोबस माब्दस विषयस्य अत्तयस्य या चव्ेन मुख्याधेन तादात्ाप्रतीतिम चमेदप्रतिर्पत्ति करोति सा तथीता सारोपा, या य निगीबंस पार्थस चन्चतादात्ाप्रतोतिळत् सा साध्यवसाना। (घ) छदाइरवि रढ़ाविव्वादि। पत्नः अ्रनिगोर्यख्रूपः म्रब्दमतिपाठयः। पतर पत्र: सेत हत्यत समवायसम्बख्ः। कुन्ता: चसवविश्रेषा: चत थार्य- धारकसन्पन्ः। राजासी नच्छतोखत राजवत् परिकदायतिभ्यबोधनं प्रययो-

Page 55

साहित्वदर्पंयम्।

सादश्येतरसम्बन्धा: शुवास्ा: सकला भपि। साहभ्यासु मता गौरयसेन घोड़शभेदिता: १८(न) ताः पूर्वोक्षा भ्ष्टभेदा लघणा:। साटृश्येतरसम्बन्धाः कार्यकारणभावादयः। चतर रद्ानां पूर्वोदाहरणान्येव। रढ़ावुपादानलच्षणा सरोपा गोणी यथा।- "एतानि तैलानि इमन्ते सुखानि"।- पत तेलभब्दस्तिलभवसेहरूर्प मुख्यार्थंमुपादायेव सार्वपादिसेह्ेषु वर्ततते। प्रयोजने यथा। राजकुमारषु तव्सट्टभेषु गच्छत्ु "एते राजकुमारा गच्छन्ति"। रूढ़ावुपादानलचगा साध्यवसाना गोणी यथा।- "तैलानि हेमन्ते सुखानि"। प्रयोजने यथा। "राजकुमारा नच्कन्ति"। रूढ़ो लचणलचया सारोपा गोगो यथा। "राजा गोड़ेन्द्र: कएटकं शोधयति" (प)। प्रयोजने यथा "गौर्वाहौकः" (फ)। रूढ़ो लच्षणा साध्यवसाना गौपो

नगम्। इसीडयमित्यत म्राचुर्थ्यप्रयीगात् रढ़िरित्यवनन्तव्यम्। तथामा- वित्न तत्वमनेपुख्यातिव्वय: प्रयोजनम्। इन्द्रार्थासु इन्द्राराधनार्य निर्मि- तासु स्यचास् सवरविशेषेषु। इन्द्रवत् पूज्यत्वकय प्रयोजनम्। पूर्वोदाहरयानि यषा सेती धावति इतमानसे्यादोनि। ( न) एवं सचथाया चट्टविधत्वमृक्का पुनर्देविध्यमाह साहखेति। ता

उडा:, साहस्ात् तु साहस्यसम्बन्योमात् तु गौख: मताः कचिता: तेन

पटावित्र्य: । (प) राजा मीड़ेन्द्र: वस्टक बोषवतोति। बोधयति उड्रति निर्वेह करोतोतकंः। चत्र तोख्ायडचविशेष: वाष्टमपदारथरपसुख्यार्यः बोषनासभ्नवात् दुःसदलवेन तत्सहभचद्रमणी खचषया वर्तते। बत् तु सुद्रभवी व वास्टसम् दन्य- धिवानं तत् निरढ़बचवाबा यापयं न त्वभिषाया ऋवि विभाव्यम्।

Page 56

द्वितीय: परिच्छेद:।

यधा। "राजा कए्टकं शोधयति"। प्रयोजने यबा। "गौर्जस्पति"। भत्र केचिदाहु: "मोसहचारिसो, गुणा जाय्यमान्या दयो लच्चन्ते। ते घ गोशब्दस्य वाषौकार्बाभिधाने निमित्तोभवन्ति"। तदयुक्तम्। गोथब्दस्याग्टद्ीतसङतं वाहो- कार्थमभिधातुमसामर्थ्यात् गोभव्दार्थमात्बोधनाच्च। प्रभि- धाया विरतत्वादु विर्तायास पुनरुत्यानाभावात्। अन्ये पुन- र्गोशब्देन "वाहोकार्थो नाभिधोयते किन्तु खाथसहचारि- गुपसाजात्येन वाहोकार्थगता गुणा एव लच्यन्ते। तदपि अन्ये न मन्यने। तथादि पव गोभब्दाद्ाडीकार्यः प्रतोयते न वा ?। आधेऽपि गोशब्दादेव वा लचिताडा गुणात्। पविनाभावद्वारा तत् न प्रथम:। वाष्ीकार्थेडस्यासफ्गेतित- लात्। न द्वितीय: । अविनाभावलभ्यस्यार्थस्य ग्राब्देडन्वये प्रवेभासननवात्। भाब्दो द्याकाङ्ा प्रब्दनैव प्रपूर्य्यते। न द्वितौयः। यदि द्वि गोभब्दादवाहीकार्थो न प्रतोयते तदास्व वाहोकस्य सामानाधिकरस्मसमख्खसं स्ात्। तम्म्मदव गोशब्दो मुख्यया द्ृत्ा वाहोकशब्देन सह चन्वयमलभ- मानोऽननत्वादिसाधर्म्यसम्बन्वादाडोकार्थे लक्षयति। वाहौक- स्वान्नत्वाद्यतिभयबोधनं प्रयोजनम् (ब)। इयश् गुपयो-

सम्बन्धः चञ्जत्वाद्यतिययबोधनं प्रयोजनम्। (ब) चन केचिदाइरित्यादि। मीजस्पति वययतीत्यर्थ:। चत्र बोर्नलनस् ससन्भवात् सुख्यार्थवाध: । मोसड्चारिय: गोस्वायिन: जाय् जहतंमान्वम् सपाटवं वत्प्रमृतय: मुषाः धर्मा: बत्यने सचचया प्रतिपाधने। ते य गुथा: गोबब्दस वाहीकायंथ अमिधाने चमिचया प्रतिपादने निमिन्तोमबनि हेतुतामापयते विर्वलवात् नवमशिलादिमर्यः। सक्दुबरिवः शष्दः

.

Page 57

साहित्वदर्पयम्।

मातृ "गौगो" इत्युचते। पूर्वा तु उपचारामित्रपात् रहा। उपचारो हि नामत्यिन्त' विभकलितयी: साटश्वातिशय- महिला भेदप्रतीतिय वर्समात्रम्।-यथा भग्निमाणवकयोः, शत्पटयोस्तु नात्यन्तं भेदप्रतोतिः। तम्मदेवमादिपु शह्ैव लच्षपा।

व्यङ्गास्य गढ़ाग ढ़त्वाद् द्विधा स्युः फललचणा:१६ प्रयोजने प्रष्टभेदा लक्षया दर्शिता: स्ाः प्रयोजनरूप- व्यङ्गास्य गूढ़ागूढ़तया प्रत्येकं दिधा भूत्वा षोड़भभेदाः। तत्र गूढ़: काव्यार्थभावनापरिपक्कबुद्धिविभवमाववेद्यः। यथा। "उपकवतं बड्ु तवेति"। बगूढ़ोऽतिस्प्रष्टतया सर्वजनसंवेधः। यथा।

"उपदिभति कामिनोनां योवनमद एव ललितानि"।

सक्वदेवाय गमयतीति न्यायादिति भावः। विरतायार्त्रति मन्दवुद्धियमंथा विरम्य व्यापारामाव इति न्वायारदिति भावः। य श्र्ंषादावस्य नियमस्य व्यमिचारी दृशयते तब चनेकायस भमिधया प्रतिपादनादिति पेत्र तब युगपदेव चनेकार्धानाम् सभिधया प्रतिपादनम् पृष्ट तु प्रथमं गोधव्देन पशमाववोधसतवान्ययानुपपती वाहोकार्यम्तौतिरिति व्येवम्। खायेति खार्थस गोपदार्थस्य गोत्वस्ेव्यथं: सर्चारियो ये गुषा: नाद्यमान्यादय: तव्सानात्येन तत्मानजातिलेन वाहोकार्यंगुया: नाद्यमान्यादय इति भावः

गुषात् नाअमान्यादेरित्यर्थः । सविनाभावः बाचेपः तहारा तैनेतयः। भविनामावलम्यस पधपत्वस सर्थस्य शन्द चन्वये भाव्दमोधे इत्वर्थः प्रवेभा- सेभवात् मष्दमतियाद्यानानेंव भाब्दपोधी सवतोति भावः बाब्दो मन्दवोय- विषयियो बाबीद इचा शष्दरेनैष न तु आधपेषेति भावः। मपूष्यते। सामानाधिकरखयम् पेमेदान्यय इत्यये। खमतमाविषरोति तवादिति उत्त- गनामी दीपकवछितत्वादित्यर्य: । बच्चा मन्या सभिचया दत्वये: ।

Page 58

द्वितोय: परिच्छेद:।

पत्र "उपदिभति" इस्यनेम "भाविष्करोति" इति लख्षते। भाषिष्कारातिथय माभिधेयवत् स्फुटं प्रतोयते (भ)। धर्मिधर्मगतत्वेन फलस्यैता अपि हिधा॥ २०॥ एता पनन्तरोत्ता: षोड़भभेदा लक्णा: फलस् धर्मिगत- त्वेन धर्मंगतत्वेन च प्रत्येकं द्िधा भूत्ा डाव्रिंभम्र दा: (म)। क्रमेगोदाहरति। "खिन्धखामलकान्तिलिप्तवियतो वेल्डलाका घना वाताः भोकरिषः पयोदसृद्ददामानन्दकेका: कलाः। कामं सन्तु दढ़ कठोरसदयो रामोऽस्मि सरवें सहे वैदेही तृ कथं भविष्यति हहा! हा देवि! धौरा भव॥"

(म) गौधी सचया उका तद्व्यत्वत्तिमाह् इयक्षति। गुवयीगात् वाच्य- सत्ययो: साटश्यात्मक: सन्बन्नः मुखः तद्यीमात् तत्मआ्वावादित्वर्यः। पूर्वा पसाटसयसूखा सचचा पत्यय: उपचारामित्रणात् सादशाधोनारोपायोगातृ

यथा, चभ्रिमाचववयी: भग्रि: मायवक: नवोपनोतः ब्ह्मचारीत्र्षः। तथोः माम्पतं फजखववाया: पुनर्भेदं दर्भयति व्यकस्येति। उपदिभतोत्ादि। त्रपरिचयाजड़ा चपि अवक्यलिय्ञा विदन्धयरितानामित्यस् पूर्वार्वम्। तदय- मर्यः। जड़ा: चनमिध्ा चपि श्परिषयात् सम्पत्संयोगात् विदन्धचरिताना विशव्यवदारायाम चमित्रा भवनित। बामिनोनां योषनमद एव लखितानि जौधाविद्यासादोनि उपदिर्माि। चत उपदिवति भाषिष्करीतीत्यर्य: उप- देशस चचेतने यौदनमदे चसन्रवात् सुख्यार्यवाधः तव्मात् सपदेमन्व्देन पाषि- कारढपार्थों सस्यते इति भाव:। तदैवं फबलचथा चट्टमेदा: पीड़बमेदा अर्वन्त कढितचवास चटमेदा इति मिखित्वा चतुविधतिर्मदा खचया बोध्या: । (म) पुनश फखययवाभेदमात्र धर्मोति। एता: पूर्वोत्ता: कययपा: पोड़ममेदा: फवस चनिधमंततल्वेन डिधा अवननोति डाविंभटमेदा: । तदैय फदखवक हर्निंबटमेदा: रढ़िययवायाटी नििला बतारिंदत्प्रचारा: सचषा पोडब्या:।

Page 59

साहित्वदपंम्।

पवात्यन्तदुःखर्सर चुरुपे रामे धर्मिति लख्े तस्वैवाति- पयः फनम्। "गङ्ायां घोष:"1 इत्यम तटादियु सकोपु भोतत्वपावनत्वादिरूपधमंख्यातिभय: फलम् (य)। तदेवं लक्षणाभेदाश्चत्वारिंशन्मता बुधेः ॥२१॥(र) रूढ़ावष्टी फले दाविभदिति चत्वारिंभज्ञचषाभेदाः। किश्। पदवाक्यगतलेन प्रत्येकं ता अपि दिधा ।२२॥(ल) ता अनन्तरोता:। तब पदमतत्वेन यथा। "गङ्गायां घोषः"। वाक्यगतल्वेन यथा। "उपऊ्वतं बडु तत्रेति"। एवमशौतिप्रकारा लक्षणा।

(य) सिग्धेति। सोसाविरिणी रामसोनिरियम्। सतििग्धा श्ामषा प या कान्ति: तथा खिप्तम् बाष्कादितं वियत् बन्चरौच, वियट् विष्ुपदं वापि पुंसयाकाम्रविद्ायसी इतयमरः। यैः तथोत्ता: वेहन्य: चरन्त्यः वलाका: वकपङ्तय: येषु ताहभा: घसाः मेघाः। वाताः वाययः भोकरियः साम्कणाः तथा पयोदसुद्दां मयूबणां कल्ा: मधुरास्फ् टाः आानन्दवैका: चानन्दजनितकेका- रवा: कामं यथेटम् चविश्रान्तसित्यर्य: सन्तु वर्ततन्ाम् पतिमि वहं हृद़म् सतथें मठोरप्ृदय: कठिनात्मा राम: सर्व सहे सोढं भक्ोमोत्यर्थः। वैदेडी नानको तु क्थ अविष्यति केय प्रकारेण स्वास्थति इत्यर्थ: हडा इति खेदसूचकमव्ययं का देषि! सोते! धोरा वैर्थयमालिनी भव मदन्तरैय चमिन् समये नोत्कछायता भब इति आयः। आर्टूलबिक्रोड़िसं दत्तम्। पत मतवनदुःखर्सरिशुरामे भमिधि वच्चे तख्ैव चतिशयः वैर्य्यादुत्कर्ष: पषमिति बोष्यम्। बत्र सहे इधुततमपुरुषसेव वललेन रासस्य लाभे पुनसस्य उपादानम् पत्यन्तदुःखर्साह्णु- रामप्रतिपादनार्थमत एव चत सुख्यार्यवाधादुपादामखचशेति बोध्यम्। (ड़) उपसंडरति। तदैषमिति तव् तव्पात् एवं प्रकारेणेत्यर्य: तुषे: बिबडि: बत्वरारिंभत् वचपाभेदा: मता: वषिता: । (ख) पुनय सर्वासामेव भेदं दर्भयत पदेति। वाः चचत्वारिंबेदा पपि बचया: पदवाकयगतलैन पदगततवेन वाकयगततवेन इत्र्थ: प्रव्येवं डिचा अंब- नीति शेष:। वदैवं मिखित्ा पमोतिमवादा बचपा:।

Page 60

द्वितीय: परिच्छेद: ।

पय व्यसना। विरताखभिधाद्यासु ययार्ऽर्यो बोध्यतेऽपरः। सा वृत्तिर्व्यञ्जना नाम शब्दसार्यादिकस्य च२२(व पब्दवुद्िकर्मणां विरम्य व्यापाराभाव इति नयेनीभिधा- लक्षणातात्यर्य्याख्यास सिखषु व््तिषु सं समथे बोधयित्वा उपचोगासु यया अपरः भच्चोऽर्यो बोध्यते सा शब्दस्यार्थस्य

विषया व्यख्जना नाम (य)। तब। अभिधालचगामूला शव्दसय व्यख्जना दविधा॥।२४(ष

बनेकार्थस्य शब्दस् संयोगादौनियन्त्रिते। एक वार्थेऽन्यधो हेतुर्व्यञ्जना साभिधाश्रया।।२५।(स)

(ष) व्च्नना निरपर्यात पयेति। चथ सचवानिकपचात् परमित्यर्ष:। विश्ताखिति। बभिधाद्यासु बलिधालचचातात्पर्य्याख्यासु तिसपु ्वातषपु विरतासु वधा उत्या सपर: बाध्यजत्यतात्पर्य्यार्येभ्य: भिन्न: सर्यः बोध्यते प्रत्याय्यते मन्दस सर्यादिकस्य प उत्तिर्य्यापारविभेष: व्यख्चना नाम 1 (म) व्यसनेति। व्यक्षनं ध्वननं गमनं प्रत्यायनस चादि यस ताह्टम: थः व्यपदीभः संज्ञा स विषयी धसासयोक्ता। ( प) बनिधति। पमिया सचणा प भूखं यथा, तयोता मब्दस व्यखना दिया पभिधासूषा एवा सचयामूवा सवरेति। (स) धनेकार्वस्येति। संघोगाधैरननरोतैः चनेकार्थय्य चनेके एकमिन्रा: दी बहषी वेत्यर्य: पर्था: यल ताहमस मब्दस एकत् एवलन् च्षें नियन्तिते. नियन्य पतिपादिते सति बन्यधीहेतु: बव्वस्य पर्यान्रख धौद्ेतु: पोधीपाय: यः व्यापार इति मेष: सा चमिधात्या चमिषासूखा व्यख्नना। बव त संयोनादिकं भरसि तन यादन एवार्था माच्या ऋति बोम्। मचनमनिधार्या संचीकादि-

Page 61

86 साह्ित्यदपंयम्।

"संयोगो विप्रयोगस साहचव्यें विरोधिता। भर्थ: प्रकरणं लिङ्क' शब्दस्वान्यस्य सविधि:। सामर्थ्यमोचिती देश: वालो व्यत्ति: खरादय:। भम्दार्थस्वानवच्छेदे विभेषस्ृतिहेतवः" दति। (ह) "समस्थक्रो इरिः" इत्यम गहचक्रसंयोगेन हरिशब्दो विजुमेवाभिधस्े। "अभचत्रो इरि" दृति वियोगैन समेव। "भौमार्जुनी" दति बर्जुनः पार्यः। "वर्णार्जनौ" इति कर्णः सूतपुत्रः। "खायु बन्दे" इति स्थाखुः शिवः। "सर्व जानाति देवः दति देवो भवान्। "कुपितो मकर- ध्वजः" दति मकरध्वजः कामः। "देवः पुरारिः" द्ूति पुरारि: शिवः। "मधुना मत्तः पिक: दवति मधुर्वसन्तः। "यातु वो दयितासुखम्" इति मुखं साम्मुख्यम्। "विभाति गगने चन्द्र:" इति चन्द्र: पथौ। "निभि चित्रमानुः" इति चित्र- भानुर्वद्िः। "भाति रथाङ्गम्" दवति नमुंसकव्यत्या रथाफ्कं चक्रम्। खरस्तु वेद एव विशेषप्रतीतिअ्वत् न काव्य इति सस्य विषये नोदाद्वतम् (न)। इदस् केप्यसहमाना बाषुः।

नियन्त्रितमरयं बोधयितवा उपचीषायां पर्य्याखोचनैन चपराधमतीतेरलिषासूखत्व- मिति भावः । (र) संयोग इति। संयोग: सम्न: विप्रयीय: वियोग: साह्चर्य्य सफ- कारित्वं विरोधिता बैरम चर्य: म्रयोजनम, पर्थोडभिघेयरेवस्तुप्रबोञ्जननिर्वात्तपु इव्यमरः । प्रबरथं प्रसाब: खिड् चिड्म् सन्वस तुल्यबिमशिकस मब्दस सव्रिषि: सात्रिष्यं सामर्थ नियतनति: चौचिती चौचितवं देशः नियमितं खानं काब: निर्दित्समयः व्यक्ति: पुंस्वादिक तथा खरादय: उदात्तानुदात्तखरित- प्रथतय: मन्दार्थस मनवकेटे चनिद्वारये विभेषस्यृतिहेतव: विश्रेषबोष- कारयानि। (प) उदाइरति समह्पकः इरिरिवादि। वियोगैन मशथक्रपरि-

Page 62

द्वितीय: परिच्छेद:।

"सरोऽपि काकादिरुपः काव्य विशेषप्रतौतिक्वदेव उदा- नादिरूपोऽषि मुनेः पाठोतदिशा मङ्गारादिरसविशेष- प्रतोतिऊ्वदेवेत्येतद्विषय उदाहरणसुचितमेवेति"। तब। खराः काक्कादय उदात्तादयो वा व्यङ्रूपमेव विशेषं प्रत्याययन्ति

किश्। यदि यत्र कचिदनेकार्थशब्दानां प्रकरणादिनियमा- भावादनियन्त्ितयोरप्यर्थयो: अमुरूपखरवशेनैकत् नियमनं वाचं तदा तथाविधस्थले स्रेषानङ्गीकारप्रसङ्गः। नच तथा।

हरियेत्यर्थ: तं विषणुमेष अिघत्ते चभिधया बोधयति न तु इन्द्रादिकमित्येव- कारस्याथः। साहचर्य्यमुदाउरति भौमेति। पर्जनः पार्यः पृथापुवः धनत्रयः मतुवासवोय्यादिः। विरोधितामुदाइरति कर्णर्जनाविति। कर्णः मतपतः सेनैव सहार्जनस्य सततवैरित्वादिति भावः नतुअ्वशेनन्द्रियादिः। पथमुदा- इरत स्थाशुमिति। श्रिववन्दरनस्यैव भवच्छेदनफलकत्वादितिभावः न म आाखापल्लवादिहीनं शुप्कतककाएडम। प्रकरणमुदाह्रति सर्वमिति। चतर राज् एव प्रकतखं न तु क्या्चत् देवताविभषस। लिङ्गसुदाहरति कुपित इतति। कीपचिक्स्य चेतनधमंत्ात् मकरध्वजी नाव समुद्र इति भागः। सम्य- शब्दसव्निधिमुदाहरति देव इति। पव चुरारिभव्दसाम्निध्यात् दवशव्दः शिव- मेवाभिधत्ते न तु धन्यं कश्षनति बोध्यम्। सामध्यमुदाह्रति मधुनेति। यसन्त- स्वैव कोकिलमादने सामथ्यात् न तु मधुशन्द: मद्यविशेषमभिधसे इति भाव: । चोचितोमुदाहरति या सु इति। पतर मुखभब्द: बौचित्यात् साम्म ख्यमेव न ु वटनादिकमभिघसे इति बोष्यम्। दैशमुदाइरति विभातोति। पशो न सु कर्पू रादिरिति शेषः। कालमुदाइरि निमोति। वष्िमं तु सूर्यय: तस्य निभि पदर्भनादिति भायः । व्यत्तिसुदाइरति भतोति। भव रधाङ्गभव्दः नयुंसकलिङ्रेम चक्रमेवािषसे न तु चक्रवाकादिमिति भायः। खरस्विति विशेषप्रतोतिक्वत् विभेषस्य चन्यतरस्य चर्थस्य मतौतिकृत् बोधकः यथा उन्द्र- म्वुर्विवर्तखत्यादी खरभेदेन इन्द्रः अतुर्यस्ेति बहुनी।इसमासे इन्द्रभनुभन्दः इन्द्र एव मासनकर्शा उतस्येत्वेवमर्थममिद्ितवान् म तुइ्न्द्रस्य अवुरिति तत्-

Page 63

४२ साहित्यदर्पगम्।

अतएवाहुः "श्रेषनिरूपणप्रस्तावे काव्यमामे खरो न गखयत इति च नयः" इत्यलसुपजीव्यानां मान्यानां व्याख्यानेपु कटाक्षनिचेपेग (क)। आदिशब्दाद "एतावव्ावस्नी" इत्यादी इस्तादिचेष्टादिभि: खनादोनां कमलकोरकाद्या- कारत्वम्। एवमेकस्िमिबथे भ्भिधया नियन्त्रिते या शब्द- स्यान्यार्थबुद्धिहेतु: शत्तिः सा भभिधामूला व्यन्नना। यथा मम तातपादानां महापात्रचतुर्दशभाषाविलासिनीभुजङ्ग

"दुर्गालद्वितविग्रह्ो मनमिजं सम्मपोलयंस्तेजसा प्रोद्यद्राजकली ग्टहीतगरिमा विष्वगृव्टतो भोगिभि:। नन्व्रेशक्वतेत्षणो गिरिगुरी गाढां रुचिं धारयन् गामाक्रम्य विभूतिभूषिततन राजत्युमावल्लमः"॥ (ख)

(क) उदात्तादिरुपः उत्वैरुदात्तः नौचरनुदात्तः मध्यमः सग्तिः । मुनेः भरतस्य पाठीकदिया पाठोक्ररीत्या यथा हास्यमद्रारयोः खरितोदास्ष बीरू रोद्रादभुतेषु उदात्तसवरितं करुपयीमव्पभयानकेषु बनुदात्षम्वरितमुपपाटयेदिति। काव्यमागें काव्यपङ्तौ। उपजोव्यनां यानाशित्य जीवतीत्यपजीश्यसेवा कटा ब निचेपेण इष्टिपातेन। (ख) अभिधासूलामुदाइ्वरति दुर्गेति। दुर्गेः प्राकारपरिखादिमि: पज- द्वितः प्रतिरोडुमपारितः विग्रम्ः संग्रामः यस् ताटृयः यः प्रतूर्षा दुर्गाखि मित्वापि सगाममातनोतौति भावः सथवा वियः शरीरं वम्य तबोत्रः प्वुभि: यस्य दुर्गाषि मित्वा घरोवं नाक्रमित भक्यते इति भावः । तेजसा कान्या सौन्दर्थ्येसेत्यर्थ: मनसिजं कामं सन्मोखयन सङोचयन् खवयव्नित्वर्धः मोधत प्रयषेंष उद्यत्् राजकं राजससूहं खाति गहाति वजौकरीतौति प्रोव्यद्रानवसः, गृहीत: गरिमा गौरवं येन तथीत्त, भगिि: सुखभीगरतेः पुरुषैः विष्वक् समन्तात् वतः परिवत: न ववेशेषु सवरियम्ेष्ठेषु ऊतम् र्दूचयं हष्टियेन तथाविष: श्रेष्ठामषि चवियान् चगपयनित्यर्थ: मिरि: हिमालय: गुरुः नरी वस तक्षिन् हरे इत्यर्थ: गाढ़ा महतीं रुषिम् बतुरागं अत्रिमिति यावत् वारयन् मिनो-

Page 64

द्वितीय: परिच्ेद:।

भव प्रकरणेनाभिधया डमावल्ञभशब्दस्य उमानामतरी महादेवी तद्श्लभभानुदेवनृपतिरूपेडरये नियन्त्रिते व्यज्जनयैव गोरोवल्लभरूपोर्ऽर्यो बोध्यते। एवमन्यत् (ग)।

लचणामूलामाइ।

लक्षणोपास्थते यस्य कते तत् तु प्रयोजनम्। यया प्रत्याय्यते सा स्याद्व्यञ्जना लक्षणाश्रया२६(घ "गङ्गायां घोषः" इत्यादी जलमयाद्यर्थबोधनादभिधायां विरतायां तटादथंबोधनाच्च लक्षणायां विरतायां यया शोतत्वपावनत्वाद्यतिशया दिर्बोध्यते सा लक्षणासूला व्यखना।

पासक दत्ययं: तथा गां पृथ्वीमाक्रम्य विभूतिभि: सम्पद्नि: सूषिता बलङ्गता तनुर्यम्य तथाविध: उमावख्नमः तदाखी रारजविशेषः वा समानामरी महादेवी तस्या: वह्लमः पतिः राजति शोमते। (ग) व्यभ्रनधवेति। व्यञ्जनया अभिधासूमया दत्ययः पत्मात् मनेकार्थ पब्दानां पर्यालोयमेन गौरोवखभरूपी द्वितीयोडर्य: बोष्यते तन्य्रथा दुर्गय। पार्वत्या लङ्गितः बद्ाङ्गववैन प्रश्न्त: विग्रहः शवोरं यस्य तथीक्रः, तेजसः वृतीयनयनीत्यन वा्िनेत्यथं: मनससिजं मदनं सम्मोलयन् दहन् प्रीद्यन्ती भाल विराजन्ती राजकला चन्द्रकला यख ताहशः, गहोतगरिमा विश्वभभरत्वादिति भावः, भोगिमि: भुनक्रेः विप्वक सर्वतः उतः पम्रगालङ्गार इत्यर्थ:, नचवाणां दभन राज्ा चन्द्रेपीत्यथः कतम् अलक्ृतमित्यर्यः दूचयं ढतोयनेवमिति यावम् यस्य ताट्श:, गिरिगरी हिमाद्री गाढ़ा महतीं रुचिं प्रोतिं वारयन् प्रभुरत्वा- दिति भाव:, गां वृषमाक्रम्य विभूतिभि: अममभिभषिता तनुर्यस् तथीतः उमाया: पार्वत्या: वज्ञमः पतिः मभ्न: राजति इत्येबंरुपी द्वितीयोऽ्यः व्यञ्चनया प्रतिपाठते। (घ) लचणामूलामुदाहरति लक्षपासूलेति। वस मयोजनस् कवते बीधाय इत्यर्थ: लचणा प्रयोननवतीति पेषः उपासते भात्रियते खोक्रियते पतति यावत् तत् तु प्रयोजनं यया प्रत्याय्यते बोव्यते सा खचणात्रया व्यञ्चना खात्।

Page 65

साहित्यदर्पपम्।

एवं भाब्दीं व्यञनामुक्का पार्थी व्यख्जनामाह।

प्रस्तावदेशकालानां काकोक्तेष्टादिकस्य च।। वैशिष्टयादन्यमघें या बोधयेत् सर्थिसभ्भवा२७(ड) व्यन्जनीति सम्बध्यते। तत्र वक्तवाकाप्रस्तावदेशकाल- वैभिष्च यथा मम।- "कालो मधुः कुपित एष च पुष्पधन्वा धोरा वद्न्ति रतिखेदहरा: समोरा:। केलौवनोय मपि वज्जुलकुन्लमन्: दूरे पतिः कथय किं करणीयमद्य"॥ (च) अरव्रैतं देशं प्रति शोघ्रं "प्रच्करन्नकामुकस्वया प्रेष्यताम्" द्ृति सखीं प्रति कयाचित् द्योत्यते। बोद्दव्यवेशिध्चे यथा। निःशेषचुतचन्दनं स्तनतटं निर्मुष्टरागोऽधरः

(ङ) बार्थी व्यक्षनामाह विति। वक्रः कथयितुः यत् समोपे उच्यते स बोद्न्यः तस्य वाक्यानाम् अन्यसननिधि: अन्यस सब्रिधानं वाध्यक् तयो: प्रम्नावः प्रकरणं देश: स्थानं काल: समयः तेषां काको: ध्वनिविकारस्य तथा श्ेष्टादिकस्य वैशिध्यात् वैचिवतात् या वत्ति: बन्वम् बर्ये बोधयैत् प्रत्याययेत् सा भर्थसनभवा पार्धी व्यञ्नेति श्ेषः। (च) काल दति। काल: समयः मधुः वसन्त: एष च पुष्पधन्वा कामः कुपितः धौरा: मन्दा: रतिखेदहरा: सुरत्परिश्रमापहारकाः समोराः वाबवः वहन्ति वञ्जुलानाम् पशोकानं कुञ्जेन सतादिपिष्टितस्थानेन मञ्जु: मनीद्षा इव केलीबनो क्रोज़ाकाननं किन्तु पति: दूरे वर्ततते इति शेष: बद्म किं करणोरय कथय। चत्र वतः बासुकर्त्व वाक्यस् उद्दोपकत्व प्रसावस सखोसमोपे सुरतमरसङ्परत्व' दैशस कालस्य व कामोद्रेकपरत्व' वैभिश्व पोद्व्यम्। वाक- वैमिष्चेऽपि एतद्दाहरणं बोध्यम्।

Page 66

द्ितोय: परिवेद:।

मेने दूरमनखने पुलकिता तन्वी तवैयं तदुः। मिथ्यावादिनि! दूति ! बान्वजनस्वाप्नातपोड़ागमे! वापीं खातुमितो गतासि न पुनस्तस्याधमस्वान्तिकम्"॥(छ) भव्र तदन्तिकमेव गतासौति विपरौतलचपया लख्षम्। तस्य च रन्तुमिति व्यङ्ं प्रतिपाद दूतोवैशिध्याद बोध्यते। अन्यसब्िधिवेभिच्च यथा। "उप पिख्चल! गिपपंदा भिसिणौपसन्भ रेहद बलाभा।

पत्र बलाकाया निष्पन्दलेन वि्वस्तत्व' तैनास्य देशस्य विजनत्वमतः सङ्टेतस्थानमेतदिति कयापि सविह्हितप्रच्छन- कामुक प्रत्युचते। पवंव स्थाननिर्जनत्वरूपव्यन्यार्थवेशि्य प्रयोजकम् (भ)।

(इ) निःशेषेति। उपपतिमानेतु प्रेषितां दूसों प्रति बसाविदुन्नि- रियम्। रे मिय्यावादिनि! मम प्रयवनापि स नायात पति मृषामाविति! पानवजनस्य माहमस्य बग्मातः चविदित: पौड़ागमः के बानुलवः बबा तत्स- जुही। दूति ! लवमिती मतः सकाभ्ात् बातु वापों सरसों गता न पुनसस समख पन्तियं समोपं गता ? यत् तव सनतटं निःशेषं यथा तथा चुतं चन्दनं यम्मात् ताहभ विज्िट्टावगाहनेन चालनादिति भाव: एवं सबब। निर्मंषः निःशेषेय मष्ट: चाषित: रागो लौहित्य बख्ात् तपीतः, नेवे भयने दूर्म् पव्वर्वम् चनसने कज्जवरहिते, इयं तन्वी चोधा तनुः पुलकिता खोमा- सिता सर्वमेतत् ज्ानवषमापावतः समिषया प्रतिपाती। बिन्ु बोडष्याया दूता वैबिश्चेन तदन्तिकमेय रन्तु गतासोति व्यत्रनया प्रतीयते। वदि य निःभेव्चुतयन्द्रनमित्यादे:व्ानवार्थ्यख्ष तवापि साने सवतटलैव निःशेषच्ुत- नन्दनतव न बिन्तु स्मसेबाससा, सयरसंव निमटरागलं न बरिन्ु चोष्ठसाषि, नेतयोरतन्तमनश्नत् न यपि तु चनस्नमेब, ततयैतत् चुम्बनसेव फयमिति दूत्ा वैभिध्यमिति बीष्यम्।

Page 67

भिन्नक रठध्वनिर्धी रैः काकुरित्यभिधौयते ॥।२८। इत्युत्तप्रकाराया: काकोभें दा चाकरादिभ्यी प्ातव्याः (अ) एतडेशिच्च यथा।

"गुरुपरतन्त्रतया वत दूरतरं देशमुद्तो गन्तुम्। पलिकुल कोकिल ललिते नैष्यति सखि! सुरभिसमयेडसी"(ढ) चत्र नैव्यति भपि तहि एथ्यत्येवेति काक्का व्यन्बते। चेष्वेशिच्च यथा। सङ्गेेतकालमनसं विटं भाल्वा विदग्धया। इसन्रेवर्पिताकूतं लीलापन्न निमौलितम् । (४) भत्र सख्या संङ्गेतकाल दति पद्मनिमोलनादिघेष्ठया

(ञ) उप दति। ऊह निवल! निष्पन्दा विसिनीपने राजते बखाबा। निर्मसमरकतमाजनपरिस्विता अहुयुत्निरिनेति संस्कतम्। हे निवल ! चख- नाचम! निरुत्साह इत्यर्थः निर्मखमरकतभाजने खच्कमरकतमधिपाने परि- खिता मडपतिरव अटकपालमिव विसिनौपने दयं बलाका बको निषन्दा राजती ऊड पश्य। (भ) प्रयोजकं तीयव्यञ्नमाया: कारणमित्यर्थ:। (ञ) निवनति। मिब्र मोकडषादिभिरविक्वतीऊतः यः कष्हध्वि: र धौरेः विडकि; वाकरिति अमिधीयते कथ्वते। भवरादिम्य: प्राधीनाचा्य- मयन्वेभ्यः । (ट) गुर्विति। हे सखि! सस्ठी मत्यतिरित्वर्य: गुडषा पिवादौना परतमतया पराधीनतबा वत सेटे दूरतरम् चतिदूरं दैशं मन्तुम् उस्त: मवत्तः, चलिकुले: ममरसडै, बोकिलैय खलिते सुन्दरे मनोहरे इत्पर्यः सुरभिसमये वसन न एथ्वति? न भागमिष्यति ? अषि तु एथ्यलेब। (ठ) सवतेति। विदग्धया चतुरया कयाचित् कानिन्वा विटम् उपपर्ति सहतवासी सद्तवाखयाने मनो यस ताह्यं क: समेतसमय इतति निन्नास- मित्वर्य: जात्र विदित्वा इसदम्या नेवाभ्याम् पर्षितः मापितः भाकूतः चभिप्रायः सश्िन् तट यथा तथा बौखापम इसस्य क्रौड़ाकमल निमोखितं सकोचिवम।

Page 68

द्वितोय: परिच्छेद:।

कयाचित् बोत्यते। एवं वक्रादोनां व्यससमस्तानां (उ) वैशिच्य बोडव्यम्। वैविध्यादियमर्थानां प्रत्येकं विविधा मता॥२६(ढ) अर्थानां वाच्यलच्चव्यन्धलेन विरुपतया सर्वा अपि धनन्तरोत्षा व्यञ्तनास्त्रिविधा:। तब वाच्यार्थस्य व्यच्षना यथा, "कालो मधुः" इत्यादि। लच्चार्थस्य यथा। "निःशेष- V "धुतचन्दनम्" इत्यादि। व्यह्ार्थस्य यथा, "उप्र पिच्च- लैत्यादि"। प्रक्वतिप्रत्ययव्यन्जनत्वन्तु प्रपश्चयिथते (य)। शब्दबोध्यो व्यनत्यर्थः शब्दोऽप्यर्थान्तराश्रयः। एकस्य व्यञ्जकत्वे तदन्यस्य सहकारिता ३० (त) यतः शब्दो व्यन्नकत्वे अर्थान्तरमपैचते पर्थोदपि शर्ब्द तदेकस्य व्यक्षकत्वे अन्यस्य सहकारिताऽवश्यमक्गोकार्या। अभिधादित्रयोपाधिवैशिष्यात् विविधो मतः।

(ड) व्यक्ेति। व्यस्ानां वक्कादोनां प्रत्येवस्ेत्यर्थः समखाना मिचचिता- नामित्वर्थ: । (ठ) वैविध्यादिति। इयं व्यख्चना सार्योति भ्ेष: चर्यानां वाच्यसस्य- व्यवाणा वैविध्यात् विप्रकारत्वात् प्रत्येकं विविधा वाच्यव्यख्चना जच्यव्यस्ना व्यञ्चव्यख्नना च मता। (प) प्रक्ृतिमरत्ययेति। मपस्चयिष्यते मनाभविष्यते बतुर्थपरिकदे इति शेष: । (त) मष्दरेति। सर्थ: भव्देन पोष्य: प्रतिपाध: सन् व्यर्नात चर्थानरं व्यस्नया बोधयति। भब्दोऽपि चर्धान्तरम् चात्रवतोति तथामूतः सन् व्यर्गाक् मकाशयवि तत् तआमत् एकस्य बनवोरन्यतरसेव्पर्थ: व्यख्चवत्े मन्यस्य सहकारिता सष्टक्षारितं सह्ायत्वमित्यर्थे: ।

Page 69

४८

शब्दोऽपि वाचकसडलचको व्यञ्चकसथा ३१ (थ) भभिघीपाधिको वाचकः। लघयोपाधिको लचकः। व्यच्नोपाधिको व्यच्कः। किप। तात्पर्य्याख्यां वत्तिमाहु: पदार्थान्वयबोधने। तात्पर्व्यार्थं तदर्थक्च वाक्यं तद्बोधकं परे ३२ (द) प्रभिधाया एकैकपदार्थबोधनविरमाढ वाक्यार्थरूपस्य पदार्थान्वयसय बोधिका तात्पर्य्या नाम वत्तिस्तदर्थक्

मतम् (घ)। द्रति साह्टित्यदर्पणे वाक्यसरूपनिरुपणो नाम द्वितीय: परिच्केद:।

(घ) अनिधेति। मन्दोऽवि चभिधादिववम् चमिचासचथाम्यच्चनावय- मितर्: तद्रैव उपाधि: व्यापायविभरेय: तडैशिध्यात् तवेषिवात् वाचक: खचक: व्यक्षक इति विविधी मतः बयितः। (द) सम्पति प्ाधीननैयायिक मतीक्षां तान्पय्यांख्यामाड् तात्पर्य्याख्यामिति। मदार्थानाम चन्वयवीधने संसगप्रत्यायने तदर्यमिति यावत् निमिनाये सपमो। तात्पर्य्याखयां तात्पर्थ्यनासों उततिं व्यापारं तथा तदर्य तख तात्पर्थ्यारयख बोधकां वाक्यक् पर प्राचीना: नैयायिका: चाड्ु: वदन्ति। (म) समिद्वितान्वयवादिनाम् वमिद्ितानाम् चमिधया उपस्ापितानाम् उपलचयमेतत् सचपया म प्रतिपादितानाम् वर्षानाम् चन्वयः सम्बन्धः तं वदन्वीति तथोक्ञानां प्रायीननैयायिक्ानामित्वर्य: अमिद्विताययवादिनस्ु प्रथम- मेव ससव्यनं पदार्थम् पमिषया सबपया वा प्रतिपादयन्नौति न तै: तात्पर्ष्या- ्अव्तरश्रोक्रवेति ट्रटटय्यम्। भति बि, ए, उपाविवारिया त्रोजोवानन्द विद्यासागर- महापाव्येय विरचिता विमखास्या साहित्यदर्पवस दितीयपरिकेदव्याख्या समाप्ता ।

Page 70

तृतीय: परिकेद: ।

भथ कोडयं रस इति उच्चबते।

विभावेनानुभावेन व्यतः सस्जारिया तथा। रसतामेति रत्यादि: स्थायिभाव: सचेतसाम्॥३२। विभावादयो वखने। सास्यिकावानुभावरूपलवात् न पृथगुक्ताः। व्यतो दध्यादिन्यायेन रपान्तरपरयती वळो- छत एव रसो न तु दोपेन घट दव पूर्वससो व्यज्यते। तदुर्स लोचनकारेः, "रसाः प्रतोयन्त इति लोदनं पचतौतिवद् व्यवहार द्ति" चम व रत्वादिपदोपादानादेव प्राप्ते खायिल्वे' पुनः खायिपदोपादानं रत्यादोनामपि रसान्तरंतु चस्थायित्व- प्रतिपादनाथे' ततम हासकोधादय: नङ्गारवीरादी व्यभि- वारिष एव। तदुरतं, "रसावख्ः परं आवः खायितां प्रति- पद्मते" इति (क)।

(र) अव बाबनिकपवाननरम् जयं बाव्यवमंबयटम: इत्वर्ष:। विमावेनेवि। विलावेन चतुमावेन तथा सचारिया व्यशत: मकटिब: रवादि: रतिहासाहिकय: खवाविभाव: सपेतर्सा सामानियाना रवाम् पति पापोवि रसकपेय परियतिं नच्छवोव्वर्य: । रव्वादीनावब्राटिनिड्ठमेडवि नाडनन्राव्याय- सावनया सामाजियनिठ्ठतं बीध्यम्। अयप विभावा बनुलावाय साश्लिका अमिधारिय इवादिना अ्ियाणाजषि रवयटमूर्ल विकमितं वर्दृाप बेवास् वनुमावकपात् न पुथगुलि:। दप्यादीति चाटियदेय प्मानवरशादीनां परिनि सर्:। . बचा टुखवययोनेय दबिकपैय परियमति वहत् रवादि: बिभावाषि- बोवैन सामाजियानां रखकपेय इलर्थे:। रमाब्बरड विभितखकर्ज परिषत:

Page 71

५० साह्टित्यदर्पपम्।

पस्य सरूपकथनगर्भ श्रास्ादप्रकार: कथ्यते (स)। सत्वोद्रेकादखएड खप्रकाशानन्दचिन्मयः। वैद्यान्तरस्पर्शशून्यो ब्रह्माखादसहोदरः॥ लोकोत्तरचमत्कारप्रायाः केश्चित् प्रमातभि: । साकारवदभिन्नले नायमाखाद्यते रसः ॥ (ग) रवस्तमोभ्यामसषटं मनः सत्त्वमिहोच्यते॥ ३४॥

प्राप्त इत्यर्थः। रमखव पूर्वसिद्धता नास्ीत्वाए नन्विति। दौपेन बचा पूर्व- सिद्ान् घटादिपदार्थान् प्रकाम्यति तथा विमावाडय: रसं नैवर्थ:। सक्रमथ प्रमाचयति तदुकमिति। चोदनमिति चोदनम् पत्र न सलु चोदमं पच्यते धपि तु तखडुख एव पक्कान्रखेव चोदनत्वात् विन्तु चोदन पपतीति बचा व्यव- जियते तहत् रखा: मतोयन्े इति वत्यादिप्रतीतिवि भेषस्ेव रसत्वादिति भावः। वदपि रव्यादोनां नायकादिनिष्ठतया पूर्वित्ृत्वनसत, किन्तु ताहकरत्यादिय रससंखया उचते सामाजिकनिष्ठ एव रसः सभ बाम्ययंभायनाससुन्वस्त्- एमनुभूयमान एत तबान्राम्य पूर्वमिहत्वमिति सव्यम्। रसावस्थ इति रसे भवस्था चवस्थानं यस् ताह्य: रमपदवीमापत्र इत्यय: म तु कदािदनुभूयमान: रसख व्यापवत्वादिति भाबः, भावः रत्यादि: स्थायितां व्यापकत्वमित्वय: पतिपय्यते खमते। स्ायोरत्याद: रसः न तु व्यभिषारीति भादः। (ख) किं खरूपी रसः बर्ष या जख बाखाद इत्याद्द चसेति। जस रसस खषयं लचयं तख कमनं बभे मध्ये वस्य नाहमः बाखाहम्रकार: चनुमर्ववशेष: जप्यते निरम्बते। (म) सस्ोद्रेवादिति। सस्वस बच्यमायस सद्रेवात् वैषित म दु सर्वेरिति भवः ममादमि: बि्शाषिः चखचः पूर्वः खमबानः खेन चालमा प्रयानते इवि खम्वाभः न तु बोडप्यस माशय इति भवः यानन्दबिगाय: नामन्दसंवकित व्ानमय: वेद्यानरख चन्वख बेबस अजेन यून: रबाखादवासे सन्द्ञानसासत्राबादिवि भावः चतएव मश्मयः परमाकानः बाखाहम साधाव्-

दोबीनए: सवीबिय: बयमत्काए: पियनिनासः स एव मायः जौवनभूवी बम

Page 72

दतोय: परिच्छेद:।

इत्युशप्रकारो वाह्यमेयविसुखतापादकः कबनान्तरो धर्म: सस्वं तस्योद्रेकः रजस्तमसी पभिभूयाविर्भाषः। परव

भव्र (घ) हेतु वच्चामः । खप्रकाशत्वाद्यपि वच्यमापरोत्या। विनय इति सरूपार्ये मयट्। चमत्वारवित्तविस्ताररपो विस्मयापरपर्य्यायः । तव्रामत्वध्' भष्मद्हन्तप्रपितामइसत्दय- गोष्ठोगरिष्ठक विर्पण्कतमुख्यत्रीमनाराययपादैवशम्। तदाड धर्मंदत्तः खग्रन्य। रसे सारयमत्कार: सर्वत्राप्यमुभूयतै। तथमत्कारसारत्व सर्वत्ाम्यम तो रसः।

ताहथ: नायबादोनां नायिकादिरत्यादिपु बोकिकनमस्कारस्ैय सन्नवात् चस नु सामानियनिष्ठस् पयोकिकत्वमिति भावः। चयम् उततखरपो रखः स्वाकारवत् खट्दवत् चमिव्रत्वेन पाखाद्यते चनुभूयते.यधा पात्मनोडमिद्चोपि दैह: चई स्यूख: वर्ह छम इत्यादिभेदोसेखामावेन प्रतोयते तथा रसोऽपि नाय- बादिनिष्ठतया मिव्रीडषि रामोऽडं सोताविषयकरतिमानिधेयमाकानिष्ठतया बाखायते इति भावः। (घ) सख्य निरपयति रन इति। चनुत्ळष्टं मनोघर्मविशेष: रमः निअट्मनीधमविश्रेष: तमः ताभ्याम् पसट अर्भरद्वित मनः, मानसी धर्म- विशेष दत्यय:। इड रसनिरुपयमसक दव्ययंः। सलम् उच्चते बम्यते। इति एवम् उतमकारः कवितरुप: बास्िम्य: लौकिकैन्व: नैयेम्य: वेश्ेम्य: या विसुखता वैसुख्यं ताम चापादर्यत भावइति इति तबोक्ष: यश्िन् सति वाच्य न्रानं न तिष्ठतीति मावः । कमन ध्मिटिंष्टकप: चानरः मानसः धर्मंः गुथ- विभेष: । छट्रेक: चव सख्ोद्रेके इत्पर्यः। विभाषादौति पयं रसः बिभावा- दिमि: सद यः रत्यादि: तख प्रबाशी यत ताटभ: सुखयमत्वार: पवोदिक सुखम् पाता खरूमं वस तवाविध:। वद्यपि विमावादोनां मव्येकस खच्छल- मसि ।तथापि समूहासम्यनात्कवया जस मसखत्वमिति बोष्यम्। चम

Page 73

साहितदपंयम्।

तव्मादस तमेवाड खाती नाराययी रसमितिए । (ड) कैतिदिति' प्रात्ञनमुसतशालिमि:। बदुर्श, "पुष्ठवन्तः प्रमिखन्ति'योगिवद्रससन्ततिमिति" (च)। यव्पि "खाद: काव्यार्थंसक् दादावानन्दससुखव: इत्युलदिया रसस्ालादा. नतिरितत्वमुख्त' तथापि "रसः साद्यते इति कात्यनिव मेदसुररीअत्व (इ) वर्मकर्ततरि वा प्रयोग:। तदुतं, रख- मानतामानसारत्ात् प्रकामथरौरादनन्यः (अ) एव हि रस:" इति। एवमन्यनापि एवंविधल सेडु उपचारेय (भ) प्रयोगा पेयाः। ननु एतावता रसस्वाश्रेयत्वमुत्ं भवतीति' व्यञ्तना- याब प्ानविशेषत्वाद् डयोरेक्समापतितम् (ञ)। ततब।

(ड) रसे रति। सर्वव्राषि रसे चमत्कार: चिततविसार एव सारः सरांभ: जय इति भावः, सारी बसे मिराध पेथमर:। बमुभूबते तत् समस्कारसारत्वे तख रसख चनस्कारसारते विद्यवप्रायले खिते इत्वर्ष: सर्वदापि सर्वोडपौत्यथे: प्रयमावासपत्वथः। रसः वद्सुतः। चट्भुत इति सामान्य रसमाव- संकेति भाय:। (1) पुखव्म पति। पुख्वनः प्राश्तनपुस्तनाबिन: बीबिवत् बोनिन दव रससनतति रवाना अकारादोनां सन्तति समूर्ह विश्वारमित्ववे: पनन रसमनति

उतिखिततादिति बाय: । मनिखग्ति बतुमबन्ति। (ह) खाद इति। वान्यावंख बंभेदात् परिशीधनात् चातानः सख

खाद इति वदितार्य:। बास्पमियम् भारीपितम्। सररीक्वन पत्रोक्त। (ब) रखमानतेवि। रखमानता वाखादसन्मा वसारत्वात् मकाब्रमरो - रातृ चजुभवकपात् चनबः चमिभ्:। (म) उपवारैय बारोपेव, मवाबमरोराइनम एवेति कयनेन इत्र्यः। (न) नभ्यिति पतायता बञेवत ने आनविषयत्वम्। इनोरिति नम्ननानन्तो एस रवि सिथिति:। बदि एखः आ्रानविशिवकपम्यत्रणा प डाक विभेषरुपा तदा समवीस्ष्यवेवि वर्म साध्यसापकलमिवि भागः।

Page 74

ढतोय: परिष्ेद:।

सम्नामेनान्यधोहेतु: सिदेड्ये व्यन्तको मतः। यथा दोपोऽन्यथाभावे को विशेबोडस कारकात्"॥ इत्युश्दिमा घटप्रदोपवद् व्यक्ाव्यच्नकयो: पार्यकमेवेति कथं रसस्व व्यङ्रपतेति चेत् सत्ममुक्कम्। पतएवाङ्ड:। विस- वष एवायं रतिभप्तिभेदेभ्य: खादनास्य: कवित् व्यापार:' भतएव ह्ि रसनास्ादनचमत्वारवादयो विलचया एव व्यप- देा इति भभिधादिविलचयव्यापारता अत प्रसाधनपड्िलेः पस्माभि: रसादोनां व्यक्षात्वमुत्नं भवतौति (ट)। ननु तर्ष्धिं

(ट) खज्ञानेनेति। सिके सयें वस्तुनि सति व्यक्षकाः नापयः खख शानेन पथ्यस सिडस सपरस पर्वख धौहेतु: ज्ञानवर्य सर्वतत बषा दोप: खन्ानेन चन्नेर्षां घटपटादोनां ज्ञानसंतुरभवति। चन्चवा सिववसुन्ञापकला- भावे चस व्यच्नकख बारकात् जनवात् हेतो: की विशेष:। चयं भायः जनगो सेतु: धसिद् वस्तु उत्पादयति घ्ापकस्तु सिद्मेव वस्तु नापयतोति। इसक- दिया एवसुखरोत्या चटप्रदोपयत् बथा घटं म्रदोपो व्यनन्रति तहत् व्यस्जी व्यश्षा व्यर्नात्ति चतसयो: पार्थकयं मिव्नत्वमेय न तु एथकपत्वमिति भाषः। चतएय

घेषः। अ्ति: करषं मप्ति: ज्ञानानुकूलव्यापारः तद्मेदैव्य: विवचय: बिभिन्न: खादनास्य: वषित् चनिर्दिष्ट: केनाप्यनुदावित इवि यावत् व्यापारः मात्रि- विभेष: येन रसः खाद्यते इति मावः। चतएव बिभिन्नत्वादैय विखवयया क्तति- उत्तिभिन्ना व्यपदशाः संत्ञा: उत्व्यापारस्ेति भावः। बत्मामि: तु ्चमि-

विखचयः विभिन्नः यः व्यापारः व्यश्रनेत्वर्यः तथ्य प्रसाषने खथापने यचिलै: प्रयासिभि:। यदि म्ञानसामान्ययुद्ठी व्यच्चनाया रसख व ऐकमापतेत् तथापि ज्ानविशेषेय द्ञार्नविभेषस्यापि व्यञ्चनं दस्यने यथा मदोपसामा्व्च्रानेन चटादि- मानं व्यव्यती तहत् व्यञ्ननवा रसी व्य्यते इति व्यख्चनाया वक्रतात्यर्थारपभ्ञान- विशेषरूपया रसस्य मानन्दषिनायस् पार्यक्यमेव सिछेडयें इति तु प्राथिक कचित् असिद्वार्यानामषि व्यस्चनात् बवा सडेतकायमनरसं बिट चाला विदन्धया। रसमेवापिंताकृतं जीषापम निमोजितमिति सन्यासरेतवास रति प्रच्यन- बासुकं प्रति पद्मनिलीयनैनैब वयाचित् व्यव्यते दवबत सब्याया: सरेतबाड.

Page 75

साहित्यदर्पचम्।

(ठ) करपादोनां रसानां दुःखमयत्वाद्रसत्वं न स्वादित्ुखत। करुणादावपि रसे जायते यत् पर सुखम्। सचेतसामनुभवः प्रमावं तत्र केवलम्॥ ३५॥ भादिमव्दाद्बोभव्तमयानकादयः। तथापि पसप्दयानां सुषसुदरपाय पच्ान्तरसुचते। किश्व तेषु यदा दुःखं न कोऽपि स्यात्तटुम्मुख: ३६ न हि कवित् सचेता भामनी दुःखाय प्रवरत्तते। करुणा- दिषु व सकलस्वापि साभिनिवेधप्रृत्तिदर्भनात्। चनुपपत्चन्तरमाइ (ड)। तथा रामायमादोनां भविता दुःखहेतुता H२६।। करुपरसस्य दुःखहेतुत्वात् करपरसप्रधानरामायणादि- प्रबन्धानामपि दुःखहेतुत्वप्रसंङ्गः स्ात्। ननु कथं दुःखकार-

हेतुत्व थोकहर्षादिग तेभ्यो लोकसंश्रयात्। शोकहर्षादयो लोके जायन्तां नाम लौकिका:॥ अलौकिकविभावत्व' प्राप्तेभ्यः काव्यसंश्रयात्। सुखं सख्जायते तैभ्य: सर्वेभ्योऽपीति का पतिः३७(

(ट) न्न्विति तहिं रसस यानन्दषिनायतवे हव्यबंः। (उ) सनुपपच्यन्तवमिति। चन्चाम् चनपपच्म् पयौक्रिकतामित्वर्य:। (ठ) सेतुत्वमिति। बोकः पराचरवसतुवातं वख संत्रवात् संसर्मात् खमावादा जोषहर्वाद: हेतुत्वं कारपतं यवेष्यः म्राशेम्यः वनवासादिय्य: जीकिका- सनजीयनिश: मोयडर्षाटक वाबयां बया रामपनवासे बामल दुःख

Page 76

वतोय: परिचेद:।

ये खसु रामवनवासादयो लोके "दुःखकारणानि" इत्यु- चन्ते त एव द्ि वाव्यनावासमर्पिता पलौकिकविभावन- व्यापारवत्तया कारणश्ब्दवाधत्व विहाय चलौकिकविभाव- भव्दावाच्यतं भजन्ते (प)। तैभ्यव सुरते दन्तघातादिभ्य दव सुखमेव जायते। परतय "लोकिक शोकहर्षादिकारणेभ्यी लोकिकशोकडर्षादयो जायन्ते इति लोक एव प्रतिनियमः। काब्ये पुनः "सर्वेभ्योऽषि विभावादिभ्यः सुखमेव जायते" इति नियमाव कविहोषः। कयं तर्हि इरियन्द्रादिचरितय् काव्यनाव्योरपि दर्शनत्तवणाभ्यामनुपातादयो जायन्ते इत्युच्ते। अश्रुपातादयसतद्ृद्द्रुतत्वाच्चेतसो मताः ॥३८॥ (त) तहि कथं काव्यतः सर्वेषामोदृयो रसाभिव्यक्तिन (थ) जायते इत्याइ। न जायते तदा खादो विना रत्यादिवासनाम्३६(द

गीवियमिति मावः बाव्यसंतवात् काय्यविभिवेदात् मयोकिकविमावत्व विष सैवकारयत्वं प्रप्िम्यः तैव्यः सर्वे्यः बनवासादिम्योऽपि सुख सचचायते सद्र- भवत इति चम का पति: हानि: ? ( म) त एव होत्वादि। त एम दुःखवार्यानि वनवासादय वत्वष: साव्यनाव्ययो: समर्पिता: च्मिनिवेदिता: सन्तः पवौकिकं विनचयं यत् विभावनं रव्ादेराखादाङ्पयोग्यतानयन तदेव व्यापारः तवतया द्वारषम्म्द वाचल बारयमन्दपतिपायत विहाय व्यक्ञा नजौकिक: विलययी वः विभा- वादिशन्द तहाच्यत्व सबन्े मापृ बन्ति। प्रतिनियम: खिि:। (त) चतु इति। पेतसः वितस्य दुतत्वात् मखितत्वात् चत्रुपाताद्य: भाषिर्भवन्नीति श्रेष: तदयुपातादिकम् भानन्द्संवधचितर्मवेवि भावः। (न) रहानिर्व्याि: रसाख्ादः। (द) वेवि। रव्यादियासरना बिया तख रसख बाखाद न जायने।

Page 77

साह्ित्द्पयम्।

वासना च इदानोन्तनो प्रामनी च रसाखवादरेत: । तव यदि भाद्या (घ) न स्वाच्छोबियजरम्ोमांसकादीनामपि सा स्यात्। यदि द्वितौय न स्वाद् यद्रागियामपि (न) केषाचिद्र- सोघोधो न दृश्यते तब स्वात्। उत्क्ष धर्मदत्तेन। सवासनानां सभ्यानां रसस्वास्ादनं भवेत्। निर्वासनासतु रङ्गन्त:क्ाष्ठकद्याशसनिमा: । (प) इति ननु कयं रामादिरत्याययुबोधकारणँ: (फ) सौता- दिमि: सामाजिकरत्याघुड्दोध: ? इत्युच्ते। व्यापारोडस्ति विभावादेर्नाम्ना साधारणी क्ृतिः। तत्प्रभावेग यस्यासन् पाथोधिप्नवनादय: ॥ प्रमाता तदमेदेन खात्मानं प्रतिपद्यते ।४०।। (ब)

रत्वादिवासनावन्त एव रसमासवाद्वन्ति नान्येअति मायः। वासना संस्कार- विशेष:। (घ) बाधेति इदानोन्तनोत्वर्य: । (न) रागियाम् चसुरागवताम्। (प) सवासनानामिति। सवासनानाम् द्दानोन्तनमालनवासनावरता सम्याणां सहदयामां रसस्य वासादमम् सनुभवः भवेतृ। निर्यासनासु ददानी- ननम्राश्कनान्वतरवासनारण्िताखु रक्न्तः रक्षभूमिमध्ये कार्ह कुय मिति: बा

(क) गम्विति। रामादोनां रव्वादीः उद्यीधः तख् बारये: हेतुमि:। (प) व्याधार इति। विमावादी: प्यापारः समर्थ्यविदेय: इत्वर्मः पति यः नाना वुधारथो अदि: साधारवीसरखमु उच्यते प्ति बेष: वत्प्रभावेष वेषां विभावादोनी मभावेव सामस्येंन बख रामख वा सनुमतः पांयीचिसव- नाद्य: ससुदृतरणादय: ससुद्रबरनादयो या भासन् ममाता विजान् सामा- जिय: तद्मेदेन तैन रामेय वा इनुमता य: चलेद: मेदालाद: तेन वदमिव्रतमा इब्यः सामानं सखरपं पतिपमने माीवि!

Page 78

हतोय: परिचाद:।

ननु वर्य मनुषमावस ससुदरलरमादानुव्ाड्ोदोघ :? इत्युचते। उत्साशादिसमुदोध: साधारसाभिमानतः। नृयामपि समुद्रादिलङनादी न टुष्यति॥ ४१। (भ) रत्वादयोपि साधारखोन न म्रतोयन्त इत्याह। साधारसेन रत्यादिरपि तद्दत् प्रतोयते ॥४२।। (म) रत्वाहैरपि छालगतलवेन प्रतोतो सम्यानां ब्रोड़ालक्ादि- भंवेत् परगतखेन तु परव्तापातः (य)। विभावादयोऽपि प्रथमतः साधारखेन प्रतोयन्त इत्याइ। परस्य न परस्थेति ममेति न ममेति च। तदाखादे विभावादे: परिकछेदो न विद्यते॥४३(र मनु तथापि कथमेवमलोकिकत्वमेतेषां विभावादोनाम् इत्युचते।

(म) उम्पाहादोति। विभावादी: साधारयोकरमम्यपारमभ्ञात् मृषा अषि सापारव्यामिमानतः रामस मम न साधारणीडयं ससुद्रमवनादिरिति

सम्यकू उदय: न दुर्धान। (म) सधारकोनेति। रव्यादि: कताविषयबरामादेरमुरानादिरपि तव्त्

प्रतोयते सायते समानिवेरिति देप:। (व) सामनतलेन चावनावनिष्लेन। परमतलेन नावकमानमतलेन

(र) परखेवि। तख रवण् पाखाद वाख्ादबनी इतर्ष: विभाषाह: चावम्वनोहीपनाह: परख न परस दवि, मम इवि न ममेवि म परिषीद: यवषोष: न विद्यते न अवति।

Page 79

साहित्यदर्पणम्।

विभावनादिव्यापारमलौकिकमुपेयुषाम्। चलौकिकत्वमेतेषां भूषगं न तु दूषगम् ॥४४॥ (ल पादिशव्दादनुभावनसस्चारणे तव विभावनं रत्यादेविशे-

रत्वादे: समनन्तरमेव रसादिरूपतया भावनम्। सक्चारपं तथाभूतस्येतस्य सम्यक् चारणम् (व)। विभावादोनां यथा- सनंय कारणकार्य्यसहकारित्वे कयं वयाणामपि रसोदुबोधे कारपत्वमित्युते। कारगं कार्य्यसञ्जारिरूपा अपि हि लोकतः। रसोद्योध विभावाद्या: कारगान्येव ते मता:४५ (श ननु तर्हि कथं रसाखादे तेषामेक: प्रतिभास इृत्युच्यते (ष)

(ख) विभावनेति। पवौविकं तत्तज्ञीकाउत्ति विभावनादिव्यापारम् एपेयुषां प्राप्तवताम् एतेषां विभावादीनां काव्यनिवेद्ितानां सौतादोनाम् बखोकियत्वं साधारचत्वं भूषणम् पसङ्गति: सहदयानाम् चाखादार्ईत्वादिति भाष: न तु दूषयं परातुरागनमनादिति भावः । (ब) विश्रेषेध पतिम्रयेन बासादस चकुरयोग्यता सकुरवत् सूसकपेय भानिर्माष: तव्रयनं तस्व म्रपथमित्वर्य: एवंभूतस्य सूच्रूपेय बाखादयोग्यतां नोतस्य इत्य: भावनं प्रवाश्मम्। तथाभूतस्य रसवूपेय आवितस्व इत्बषः एतस्य रत्यादेः वारम प्रसारम विक्ुतिरिति बावस्। (x) बारपमिति। ते विभावाद्ा: बोवतः बोवनिष्ठा उत्वर्षः कारय- वार्यसच्चारिकपा: विभावा: वारयानि चनुभावा: वार्य्याि सच्यारिषः सढ- बारिय: यपि रसख उद्योधे चाविर्माये कारयान्ेय सामान्यत: हेवष एव मता:

(प) पूर्व कारयसडाबः पमात् वार्य्यनिय्यततिरिति सिथिति:। तत् बसं रसाखादी विभावादोनां बौमपययमित्ाड नन्विति। एक: चभिन्रः इम्वर्षः प्रति-

Page 80

वतोय: परिच्ेद:। 12

प्रतीयमान: प्रथमं प्रत्येकं हेतुरुच्यते। ततः संवलित: सर्वो विभावादि: सचेतसाम्॥ प्रपानकरसन्यायाच्चर्व्यमायो रसो भवेत् ॥४६॥ (स यथा खच्छमरिचादोनां सममोलनादपूर्व दव कबिदाखाद: प्रपानकरसे संजायसे विभावादिसना लनादिहापि तघेत्वर्थः। ननु यदि विभावानुभावव्यनिचारिमिमिंलितैरेव रसस्तत् कथम् एकस्य डयोवा सङ्वावेदपि स स्वात् ? इत्युच्ते। सव्वावस द्विभावादेघ योरेकस्य वा भवेत्। भटित्यन्यसमाचेपे तदा दोषो न विदयते ४७ (ह

अन्यसमास्षेपय प्रकरणदिव भात् यथा। "दौर्घाचं धरदिन्दुकान्ति वदनं बाह मतार्वसयो: सङ्िसं निविड़ोबतसतनमुरः पाखे प्रमष्ट दव। मध्य: पाणिमितो निर्तम्ब जघनं पादावुदप्राङ्टली

(स) प्रतोबमान इति। व्रिभावादि: प्रथमं रसोद्योचात् प्रामित्वर्ष: प्रतोयमान: प्रत्येयं हेतु: रसास्वादवारमम् उथ्यते। ततः पश्मात् रसोदपीय- कारी सन्मिखित: मिश्नित: सर्वा विभावादि: विभावानुसांव्यमिचारिभावसंव- वितर्ादिरित्यर्य: प्रपानवरसन्यायात् प्रमानवरस दव वर्थ्यमाय: बाखायमान: सन् सचेवरसा सामानियानां रस: भवेत् रसकपेय परिषमेदित्यर्मः । (र) सद्ाब इति। विभावादी: कवोः एवस वा समाबः समावैभः पेत् यदिि अवेत् तदा भटिति शोधम् भव्यसमाल्ेपे सम्बस बन्चयो: बन्चेषां वा समासेपे सध्याहारी दोषो न अवेत् वत विभावीडसि चनुभावसच्तारिरत्वादयी न स्म्ति तन वेषामध्याहार: बत विमावायमानी रः सवारिरत्ादय: न सन्ति तम तेवामध्याहार बतर अनुम्रात्मवारित्ी कः ववापि सन्धेषां पूर्ववत् समाभेय: एवं सवंब।

Page 81

साहित्यदर्पंयम्।

इन्दो नर्त्तयितुर्यथेव मनस: सष्ट तथास्या वपु: । (च) पत्र मालविकासभिलवतोऽन्निमितस मालविकारप- विभाषमाववपने नयन विस्फारादोना मौचित्या देवाक्षेप:। एवमन्यासेपेडपि अम्तम् (क)। "सनुकार्य्यमतो रसः (ख) इति वदतः प्रत्वाह। पारिमित्याजौकिकत्वात् सान्तरायतया तथा। अनुकार्य्यस्य रत्यादेरुद्बोधो न रसो भवेत्४८ (ग

(न) उदाइरत दोर्घायमिति। माखविकाया वर्षनमिदम्। नर्तयितु: सपसबितु: कामखेन्पर्य: मनस़्: सवैब वाहम एव इन्दः चभिप्रायः, कन्दोडमिप्राय साजय इव्यमर:। सस्या माखविकाया बपः मरोर तवैब सष्ट सवाद्ि वदन दौघें चायते चचियो बख ताहमं, तथा बरदिन्दोरिव कान्तियख तवाभूतं बाइ मुनी संछयो: खन्योर्मती बिनती, डरः बचःस्थलं निविड़ी घनी सब्तती सनो बन ताहयम् चतएम सक्रिपम चत्पायवनं पासें ममष्टे खिसे दव तवबाना- मस्यामवत्यत्वादिति भाव: मध्य: कटिदेश: पाचिमित: वितसिवेट्टनेन परिमित इत्यय: । अधनं निर्ता्य नितम्मविभिष्ट तथा पादी बरची उदया उद्रताया सहुष्यः यबोसवाभूती। बार्टू सविक्रीह़ितं उत्तम्। (क) सन्यासेपे विभावाचंपे इत्यर्य: । बथा, परिमदितमवाधीख्तानमफ्त प्रव्ति: कयमवि परिवारप्ायंनामि: क्रिवासु:। अयवति न हिर्माशोर्निय-

प्रक्ारस वासन्यनविभावी नायक: सज्जेट्ाटियसुहोयनविभाय: वमोः समाधेपी द्ष्न पति। (म) नाजवादिनिष्ठता रसत्य परिषरति सनुषार्य पवि। चनुवार्य: नावकादि:। वङ्टतः तब्िठ्: न तु सामानिकतततिरिवि भाय:। (त्र) पारिनिवादिति। पारिमिव्वात् परिितलात् चहुकार्य्यमाननत- तवेन सस्पतवात् पस् तु बह्सामाजियनिष्ठलीन न्यापवलमिति माय: बीचियलाद् तततयोयनिठताव् भस तु नयीकियसवमिति लाबः सान्तरावतवां भाच्यवाव्- दर्जनादी: चादियदैन नवमपरियकः प्रतिकूषवया बदि बनुमार्थनत एव रसः वदा सामानिया: कर्ष काव्यदर्मनत्यणेड व्यता मवेयु: तेगाममोटरबाखार-

Page 82

दृतीय: परिच्छेद:।

लौकिको नाव्यकाव्यदर्भनादेः सान्तरायय। कस्ात् कर्ब रसरूपतामियात्। रसस्व एतडर्मकत्वात् (घ) अनुकळ गत- त्वन्न भ्स (ङ) निरस्यति। शिचाभ्यासादिमावेष राघवादे: खरूपताम्। दर्शयन् नर्त्तको नैव रसस्याखादको भवेत्॥४६(च किस। काव्यार्थभावनेनायमपि सभ्यपदास्पटम् H५० (कक यदि पुनर्नटोऽषि काव्यार्थभावनया रामादिरपता- मातनो दर्भयेत् तदा सोपि सभ्यमध्य एव गखते। नायं साप्य: खसत्तायां प्रतोत्यव्यभिचारत:५१ (ज

प्रत्याभाविरदादिति भवः चनुकार्थ्यसत नाववादै: रम्यायुद्बोध: नायिकादि- विषयक इति शेष: रसः न अवेत्।

विलयय: विपरीतः धमंः यख तख भाव: तव्जात्। (ङ) मटगतत्वचास निराकरीति चनुकचिति। चनुबर्ता नटः तङ्गतः तख मावः तन्। (प) त्रियेति। नर्संकः नटः बिया मुर्सवान्रादुपटैशवहथम् चभ्यास: पुनः पुनरयुशोखनं तत्प्रमतिमि: राघवादीः रामादेः खरूपता सुब्यता दर्वयन् नाव्येन प्कटयन् रसस्य बाखादव: नैव भवेत्। (र) मदु यदि नटीऽसी सबदवी सर्वतत तदापि किं तख रसाखादो न छादित्याभ्सार विर्शत बाय्येति। पवं नटोडवि भाष्या्यंलायनेन का्व्यावस ररिशेखनेन सम्यपदाव्दं भवतत सम्यवत् रसाखादनाप्रीवोतवर्य: । (न) रखख सपनाजत' पूर्वमुत्न तद्बान्ययमंत्वयव्नेन द्रढ़बति नाव सत्वादि। एवं रसः न नाप्य: नपयितु मया: वा नव्न्ञानविषय: ख्सेततारया हस रसस सत्तार्या विद्यमानतार्या प्रतोते: व्ानस नव्यनिचारतः नियवादि-

Page 83

साद्ित्यदर्पपम्।

यो हि भाप्यो घटादि: स सवपि कदाचिद ज्ाती भवत। न हयं तथा। प्रतीतिमन्तरेष प्रभावात्। यस्मादेष विभावादिसमूहालम्बनात्मक:। तम्ान्न कार्य्य: । ५र ॥ (भा) यदि रस: कार्य्य: स्यात् तदा विभावादिन्जानकारयक एव स्वात्। ततख रसप्रतीतिकाले विभावादयो न प्रतोेरन्

चन्दनसर्भज्ञानं तज्जन्यसुखच्जानं च एकदा सभ्भवति। रसखय व विभावादिसमूद्दालम्बनात्मकतयैव प्रतोतेरन विभावादि-

नो नित्य: पूर्वसंवेदनोज्भितः । असंवेदनकाले हि न भावोऽप्यस्य विद्यते ५३ (ट न खलु नित्यस्य वस्तुनोऽसंवेदनकालेऽसन्रवो नापि भवि- थन्। साचादानन्दमयखप्रकाशरूपत्वात् (ठ)। कार्य्यभ्नाप्य- विलवणभावात् न भ्रवर्त्तमानोड़पि (ड)।

नर्षः चन्पेषां तु झाप्यानां प्रतोते: पूर्वमपि सत्तास्ति चस तु मतोतिकाळ एवेति

(क) ग्रम्मादिति। यम्मात् एत्र इसः विभावाटिससूत् एव वाश्न्नम् ाता यस ताहत: तम्ात् न कार्य:। (व) विभावादोति। विभावादि ज्ामं कारयं वख् तवासूतः। न प्रती- वेरन् न बुसेडम् क द्ि कारणं कार्व्यस युगपत् नायवे पति भाव:। (ढ) नो इति। जयं इसः पूर्वसंवेदनेक संवेदनाव पूर्वमावेण इत्वर्षः पजुमित: परित्यत: कि यतः पसंवेदनकासी प्रपवोतिचये जस रसख भाव्र: बत़ा न वियते। नित्यवसुनः सर्वकासिकी सिवतिरस्तौति भायः। (ठ) नापोवि। सविष्यद्वसतुनः साधादानन्दमवखमनामकपलासन्रवात् नर ि लविषन् साचादान्द विवरिति मकोनोवि भाय:।

Page 84

दतीय: परिच्छेद: ।

विभावाटिपरामर्शविषयत्वात् सचेतसाम्। परानन्दमयत्वेन संवेद्यत्वादपि स्फुटम् ॥। न निर्विकल्पकं ज्ानं तस्य ग्राहकमिष्यते। तथाऽभिलाषसंसग योग्यत्वविरहान्न च। सविकल्पक संवेद्य: ५४ ॥ ( ढ ) सविकव्पकम्नानसंवैद्यानां दि बचनप्रयोगयोग्यता न तु रसस्य ।

तथा। साचात्कारतया न च। परोकषसव्य्रकाशो नापरो: शब्दसम्भवात्५ू५ू (पा)

(ड) कार्य्यश्ाप्यवोबिंदयचथ्भावात् वैजयसय्ान् का्य्यलालावास् भाप्यत्वा- भवाश इत्यर्य: रसः वर्तमान: चपि न वर्तमानव्यस वार्यत्राष्तान्तरविषय- नियमादिति भाव: । (ड) विमावादीति। निर्णास्वि विकल्पी विभिन्नकल्प: विमिटटप्रकार: इख ताहरयं निरवान्कित्नमित्वय: सव्बन्धानवमाहोत्यर्यः ज्ञानं विभावादिभि: परामर्म: सममेखनं विषय: यख तखय आवः तम्मतृ तथा सचेतर्सा सहदयामां प्फ टं परमामन्दमयल्वेन संवदत्वात् घेयत्वात् अषि तस्य रसस्य'ब्राष्तकं प्रतिपादकं न दययसे निर्विकत्पक ज्ञानं न वित्िट्टवैतित्यावगाचिपदार्थ बोचवतीति भावः।

तथा बमिखाय: वचनं तख संसर्न: सम्मन्य: तद्योग्यत्वविरद्ात् बक्मश्कात्ादि- सब: सविकत्कद्यामख सम्वन्धाबमाच्िन इत्यर्थ: न संवेधः । सविवस्पषत्मान- नम्यानां द्ि वचनमम्वत्वमत्ि रसख तुन तपेति भावः। (न) सचादिति। सायात्कारतवा साधाद्नुमवयोग्यतयेत्वर्वः तख रसस्य प्रकाश: न परीष: प्रत्वववितचयः न कि परोचवसुनः साथ्ाक्कारी मब- नोति माद:। अपरीष: प्रत्वचत न अ्ब्दसन्यवात् भन्देः खाच्यारयंसूपनेः सन्भवात् छत्पते: न करि भन्दममाचबम्बानां मत्यचत्वमिति भाव:।

Page 85

48 साहित्यदर्पथम्।

तत् कथय को हमज तखम्। एवमश्ुताहष्टपूर्वनिरपय- प्रकारस्ेत्ाइ्ट। तस्मादलौकिक: सत्यं वेद्य: सदट्यैरयम् ५६ (त) तत् विं पुनः प्रमामं तख्व सग्राव इत्याड्ठ। प्रमावं चर्वगैवात खाभिन्ने विदुषां मतम्५७(य) च्वचा बासादनम्। तश् "सादः वाव्यार्थमसोदादा- त्मानन्दसमुदवः- इत्युत्तप्रकारम्। ननु यदि रसो न कार्य- सत् क्थ महर्षिषा "विभावानुभावव्यमिचारिसंयोगाट्रस- निष्पत्ति:" इति लक्षपं ऊतम् ? इत्युच्यते। निष्पत्या चर्वबस्यास्य निष्पत्तिरुपचारत: ५८ [द] यद्यपि रसाभिवतया चर्वपास्वापि न कार्य्यत्ं तथापि तस्य कादाचित्कतया उपचरितेन कार्य्यलेन कार्य्यत्वसुप- चर्य्यते (ध)। प्वाच्यत्वादिकं तस्य वच्चे व्यक्षनरूपसे ५६ [न]

(त) तवादिति उक्नविरोधादित्यर्य: चर्वं रसः सहदयेः सामानिके: चखौशिक: चलीबसिद्: जर्गादखचच इत्वर्ष: सत्यं तख्तः बेळः। (थ) पनायमिति। खामिख्रे वर्वबाखकपे चत रसे नर्षता बास्ाद एव बिदुषा प्रमाथं मतम्। (र) नियसेति। पवबस नियन्वा पस उसस उपचारतः परम्परक सात्रययाक्त सम्पमीनेत्वर्यः निर्यात्त:।

नरितेन चारोपितेन कार्य्यलेव कव्वितकार्यलेन न तुवासवेनेति भायः कार्य- तवम् उपपर्थते चारोययते। वखुतस्तु चंचा रसाभिनरा एव बदा तु बस माखायते तदैव प्यमानियति: वदा नाखादयती न निययते इति चाविर्माव- विरोभावाम्यां पर्वमाउपस रसख नि्यचचिरिति घोयम्।

Page 86

रतोय: परिष्छेद: ।

तस्व रसस्ब। भादिभव्दादलच्तत्वादि। ननु यदि मिलिता रत्वादयो रसस्तत् कथमस प्रकाशत्वं कथं वाडख- छत्वम् : इत्याह। रत्यादिर्ज्जानतादात्मगादेव यस्पाद्रसो भवेत्। अतोऽस्य खप्रकाशत्वमखएडत्वञ्च सिध्यति६० [प] यदि रत्यादिकं प्रकाशशरौरादतिरितं स्थात् तदैवास्य खप्रकाशत्वं न सिध्येत्। न च तथा। तादाराफ्गोकारात्। यदुश्लम्। "यद्यपि रसानन्यतया चर्वणा न कार्य्या तथापि कादाचित्कतया कार्य्यत्वसुपकष्पा तदेक्कातमन्यनादिवासना- परिणतिरूपे रत्यादिभागेऽपि व्यवहार:" दति। "सुखादि- तादालाङ्गोकार च भ्रास्माकीं सिद्धान्तपय्यामधिशय्य दिव्य- वर्षसइस प्रमोदनिद्रामुपेया: दति च। "भभिव्रोऽपि स प्रमाता वासनोपनौतरत्यादितादाकागोचरीक्कतः" दृति च। म्ानस्य सप्रकाशत्वमनङ्गोकुर्वतासुपरि वेदान्तिभिरेव निपा- तनोयो दरडः। तादावरादेव अस्य श्रखण्डत्वम्। रत्यादयो

( न) भवाथ्यत्वादिकमिति। तस्य रसस्य भवाष्यत्वाटिकम् चमिधादि- व्यापारावेद्यतं व्यध्चनरुपसे व्य्रनानिरपचप्रस्तावे पस्चमपंरियदे इतति सावः वच्य कथविष्यामि। (प) जस्य खप्रकानतत्वमखस््त्वस्न पूर्वसुतं म्रमाषयति रत्यादिरिति। जात् रत्यादि: जानतादालादव म्ामाभिव्नत्वादेव रसी भवेत् भानन्दसंपक्चित- जानवाराया एव रसलारदिति भावः चतएव ज्ानतादाम्यादेम ससय रसस्व खप्रकामत्वम् पखखलं पूर्षत्वस्ष सिध्यतत यत् यत् म्ानमयं वस्त तत्तत् खप्याश्- मखएहस मवतोति भाव:। (प) प्रकाममरीरात् ज्ञानमरीरात् व्ञानकपादिष्वर्य: । चतिरितं मिन्रम्ं। ताहाकयाकोव्ारात् व्ानभिव्नत्वखोक्याराहित्यय: । रस्ानन्यतया रवमित्रतया ववंदा पाखादः न वार्ष्य कार्य्यलेन न वाच्या बती पसी न वार्य्य इति माय:।

Page 87

साहित्यदर्पंबम्।

द्वि प्रथममेकेकशः प्रतीयमाना: सर्वेडप्येकौभूता: रुरन्त एव रसतामापद्यन्ते (क)। तदुकम्। "विभावा पनुभावाय सासत्विका व्यमिचारिय:। प्रतोयमाना: प्रथमं खण्डशो याक्यखण्डताम्" । (ब) इति। "परमार्थतस्वसक्छ एवायं बेदान्तप्रसिबधब्रद्म- तत्ववदेदितव्य इति च"। प्रथ के ते विभावानुभावव्यभि- चारिण इत्यपेचायां विभावमाच्ट।

मादापित्वतवा चाविर्भावतिरोमावार्म्या वदानिद्यवतया कार्यत्सुपकत्व भारोप्य वर्द्वाव्नि चर्वबामे चनादिवासना बामानिवार्या मातनी या बासता संसारविशेष: तखा: परियतिकये भाविसंतत्रानकमे सव्वादिमागैडपि रसेडपीत्यर्थ: व्यवश्ारवार्ययलेन इति मेष:। एतैन रसखब खपवाशतं ज्ञान- मयस प्रतिपनममिति बोध्यं सुखादितादात्माफ्रोकार मुखमावन्द: चादिपदेन समत्कारपदियहः यदि यानन्दमयः चमत्कादमयो वा रस पति चत्रोकरोषि

चरमसन्मतिमिति भावः सविश्रय्य चात्रित दिव्यवर्बसड्स बाबवानामेवेन वत्सरैय देवानासेकं दिवं तस्य षथ्चचिकविद्यतसंख्याि: एव: दिव्यवत्रः तत् सहस्र' यावत् प्रमोदनिद्रां सुखखप्रम् उपेया: समस्व चिएं सुदैन तिष्ठेत्यर्य: । पद्त्सिद्ान्तात्रवेय न कोडपि वादो ला जेतु अक्रोतोति खपचनोयं प्रत्युत्तिरिय- मिति भाव:। पमावा प्रमया सायप्रधानी निर्देभ। भमिव्रडि ज्ञानभिन्नी 5पोत्वर्य: स रसः वासनया संस्कारे् उपनोता उकसापिता या रत्यादि: मदेव गोपरौळ्वत: तखा विषयोक्वतः वासनोपपादितानन्यचिदातय इतति फखितम्। वेदानितिमि: अधमोमांसा वैदायलदयुमादिमिरित्वर्यः बेदानबते घानमय पाता खपकाम इति बाक:। तादात्यादेक अनामितत्वादेव इव्यय:। रव्यादव: चादिवदेन विलावानुमावससारिय: उम्नके। प्रथमं रसतापने: मागित्यर्य:। रसताम् चापयनो प्रापुवव्कि रसकपेय परियमन्तौत्य बं: भवोडयं रस: पखच: पूर्व एकरूप इति बावस्। (म) उनमर्य प्रमाशेन द्रढ़यति तदुकममिति। विभ्ावा: बनुभावा: साख्विया: व्यमिवारियय प्रथमं रसोग्टसे: माठ् सचभ्ूः विभिन्नलेनेत्वर्य: प्रतोयमाना: दोषविषमोक्रियमाबा: यन्तः पखच्ता पूर्वताम् एकडपल शन्ति मापुर्वन्ि।

Page 88

दतोय: परिच्छेद:।

रत्यायुबोधका लोके विभावा: काव्यनाय्ययो: १६[भ

सोतादयस्त एव काव्ये नाव च निवेशिता: सन्तः "विभा- व्यन्ते भाखादाकुरप्रादुर्भावयोग्या: क्रियन्त सामाजिकरत्वा- दिभावा एभि:" इति विभावा उथ्यन्ते। तदुतां भर्तृहरियषा। "ब्दोपहितरुपांस्तान् बुद्नेविषयतां गतान्। प्रत्यचानिव कंसादोन् साधनत्वेम मन्यते- । (म) इति। तजेदावाह। पालम्बनोदीपनाख्यौ तस्य भेदावुभ स्मृतौ६२[य

स्पष्टम्, तव। भालम्बनं नायकादिस्तमालम्बा रसोङ्गमात् ।६३।

विभाव: स तत्सरूपवर्णने वच्चते। तब नायकः। त्यागी कवती कुलीन: सुश्रोको रूपयौवनोत्साही।

(म) रवादीति। खोके तत्तलीकउत्तित्वदभायां वे रवादीनासुदृबोधका: उद्योचवार्यानि सौतादय: बाव्यनाव्ययो: निवेनिता इति ब्ेष: विभावा उचने रति ग्रेष:। (म) वन्देति। शम्दोपदितकषाम् काव्यनाक्यपरवात्रितकयान् मुखेष्यख्ना- जनवीचस विषयता बतान् प्राप्तान् तान् बंसादीन् बीरहसस्ाखन्नालिमाये। बोर्शमद प्रत्यधानिव परिटशमानानि म सावननेन वोररसनिप्ादयलेन मन्पते सत्दय पति भेष: । (म) वावजनेति। तख विभावस मावम्यनोदोपनाख्यो समो भेदी कृतो। वावजमम् पात्रवः नायवादि:, वें नावकादिमाधन्या रक्षख् उद्रमः सट्ेक: सदतोति भेम: ।

Page 89

साहित्यदर्पगम्।

दक्षोऽनुरततालो कसेजोवैदग्धाभोलवाव्नेता ६४ [र] दच: चिप्रकारी। शीलं सद्वृत्तम्। एवमादिगुण- सम्पन्नो नेता नायको भवति। तहदानाह। धोरोदात्तो धीरोद्यतस्था धीरललितश्च। धोरप्रशान्त दूव्ययमुत्त: प्रथमश्नतुर्भेदः ॥ ६५॥ स्पष्टम्, पन धोरोदात्तः। अविकत्यनः चमावानतिगभौरो महासत्त्व: । स्थेयान् निग ढ़मानो धौरोदात्तो दढ़व्रतः कथित:६६ भ्रविकत्यनोऽनात्मन्नाघाकरः। महासत्वो हर्षशोकाद्यन- भिभूतखभावः । निगूढ़मानो विनयच्कन्रगर्वः । दढ़व्रतोऽङ्गो- ऊ्वतनिर्वाहकः। यथा रामयुधिष्ठिरादिः। प्रथ धौरोड्तः(ल)।

आात्मन्नाघानिरतो धौरैर्धौरोद्वतः कथित:६७ [व] यथा भोमसेनादिः। भथ धौरललितः।

(र) व्यागौति। न्यागी दानभीषः, ऊती छवतकार्य्य:, कुषीन: सत्कुखोत्- पन्न:, सुत्रीक: समृद्धिमान् वा सुष्ठ शोभासम्पन्नः, रूप सौन्दय्य यौवनं तारूणम् उससाइ: तहान्, दबः कार्य्यकुम्खः, चनुरतखोक: खोकरअ्कः, तेगीवैदन्ध- बोषवान् तेनखो विदन्ध: सनोख्स्ेत्यर्यः, नेता नायकः । (ए) सविकत्यम दति। भविकत्यन: चात्मन्नाधावर्जितः, चमावान् मतो चमाशोल:, बतिनशीर: अतिदुरवमाहसरभावः सेयान् महाससटेऽपि कार्य्यादविचल इत्यर्थः । (व) मायापर दति। मायापर: कपटनिरतः, प्रयख: उग्र:, चरडार: मनेत्वनिमान: दर्प: भात्मगौरवं तद्भूयिष्ठ: प्रायैथ तविशिष्ट इत्ययेः। चन्वत्

Page 90

ढतोय: परिचद: । 42

निख्चिन्तो मटुरनिशं कलापरो धौरललित: स्ात्६द कला वृत्यादिका। यथा रनवब्वादो वव्सराजादि:। पथ धोरप्रभान्त: (श)। सामान्यगुणैर्भूयान् द्विजादिको धीरप्रशान्त: स्यात्६ट यथा मालतीमाघवादो माधवादि: (ष)। एषास मृङ्ारिरूपत्वे (स) मेदानाइ। एभिर्दच्िध्टष्टानुकूलशठरूपिभिस्तु षोड़शधा ७० तत्र तेषां धौरोदात्तादोनां प्रत्येकं ददियष्टष्टामुकूलशठ लेन षोड़भप्रकारो नायकः। ऐषु त्वनेकमहिलासु समरागो दक्िगा: कथित:७१ डयोस्तिचतुःप्रभृतिषु नायिकासु तुस्यानुरागो दचिय- नायकः। यथा। "साता तिष्ठति कुन्तलेखरसुता वारोडङ्राजखस: धूतैराबिरियं जिता कमलया देवो प्रसादयाद्य च। इत्यन्तःपुरसुन्दरी: प्रति मया विन्वाय विध्ापिते देवेनाऽप्रतिपत्तिसूढ़मनसा डिता: स्थितं नाड़िका:" ॥ (इ)

(ञ) निविन्त इति। निशिन्त: चिन्तावड्ितः, मदु: कीमचचित:, चनिमं कखापर: तृत्यगीतादिनिरतः। (प) साम्न्वेति। सामान्यगुये: ब्यानी जातोव्यादिसामान्यनायवगुने: इव्र्य: भूबान् प्रपुरः प्रायमः पूर्व इत्र्थः । (स) पश्वारिकपते अमदिनायकरपते इत्बयं:। (v) सतेति। कुन्तलेनरसुता कन्तवा: जनपदविश्रेषा: बैबानीनर: रना तख सुता खाता ऋतुखाता विष्ठतत व्सते चवश्यनम्या सेवि भावः। चत्रानखस: पक्ानो राजा चसराजः वस ससू: भमिन्या: बाद: नियमत-

Page 91

कतागा अपि निःशङ्गसर्जितोऽपि न लज्जितः। दृष्टदोषोऽपि मिथ्यावाक् कथितो घष्टनायक: ७२[व

यधा मम। "गोषं वो्य सुखं विचुम्बितुमई यातः समोपं ततः पादेन प्रदटतं तया सपदि तं धृत्वा सहासे मयि। विशित् तत्र विधातुमचतमतया वाष्प त्यजन्या: सखे! ध्यातसेतषि कौतुकं वितनुते कोपोडपि वामभुव:" । (क) अनुकूल एकनिरतः

एकस्मामेव नायिकायामासक्नोऽनुकूलनायक:।

दिवसः कमलया कयाचित् राजपत्ा कतैः राज्ा सह दूतक्रोड़नैरित्यये: दूयम् उपस्थिता राति: जिता पबतवैनेति भावः। बद्य व देवी महारात्ो प्रताधा चनुनेया दैवेनेति शेप: खयं अतापराधत्वादिति भावः। इति इत्वं भवा चन्तःपुरमुन्दरी: प्रति विज्ाय यखा यट् यत् वतव्यमिति विदित्वा विद्ञा- पिते निवेदिते सति दैवेन महाराजैन पपतिपततिसूद़मनस्ता इतिकर्सम्यबिसूढ़- चितेन डिवा नाड़िका: व्याप्य सिथितं तूयोमिति शेष: । भार्टूसविक्रीज़ितं उत्तम्। (च) रताणा इति। छतामा: ऊतापराधोडषि निःभङ: निर्भयः, तर्जिंतः निर्भत्सितीडनि न खब्वितः न सहुचित इत्यर्थ:, डषः दोषो यख ताहभीदपि मिष्यावाक सृषावादी नाहमेवंरप इति भवयशीस इत्यर्ष: बन्यत् सट्टम्। (ब) वीथमिति। प्रवासे सखायं प्रति कलचिदुतिरियम्। हेसखे! वरहं भोष रर्क्रं मटपराधादिति भाव: सुख तखा इति भेष: बौच्य वियुम्धितु समीपं बातः, ततः चननरं तथा मत्कान्या पाटेन चरखेन महवं मवि पादमहारी दत्त हत्यर्यः । सपदि तत्बबात् तें पादं एृतवा मवि सहासे रसतोत्र्य: तब विित् विधातु कर्तुमचमतवा वाघम् धतु: ब्वनन्या: बाम- भुवः सुन्दर्य्या: मतुम्रियाया इत्ययं: स कोषोदषि नेतसि मर्नससि ध्यातः चिग्तिव: सन् कोतृकम् पानन्द बितनुते विख्वारयवि। बाटूवषिक्रोड़ितं उत्तम्।

Page 92

हतीयः परिच्छेद: ।

यथा। "पस्मकं सखि! वाससौ न रुचिरे प्रैवेयकं नोळवलं नो वक्रा गतिरुडत न इसितं नैवास्ति कबिवादः। किन्तन्येऽपि जना वदन्ति सुभगोऽप्यस्या: प्रियी नाव्यतः ष्टि निचिपतीति विशमियता मन्यामहे दुःस्थितम्" H (ख) शठोऽयमेकत्र बद्दभावो यः। दर्शितवहिरनुरागो विप्रियमन्यत गढ़माचरति०४ यः पुनरैकस्यामेव नायिकायां बद्भावो डयोरपि नायि- कयोवंद्िदर्शितानुरागोऽन्यस्यां नायिकायां गूढ़ विप्रियमाच रति स शठनायक:। यथा।

तदेत्त् काचचे इतमधुमयत्वड्डुवचो- विषेषाघूर्णन्ती किमपि न सखो मे गययति" ॥ (स)

(छ) पध्याकमिति। सौमाम्य व्यख्चयन्या: कस्यामित् सखी मत्युभि- रिवम्। हे सखि! चत्माकं बासमी वसने परिधेयमुत्तरीयस्ेतय: न वचचिरे न मनोपरी, वैवेयकं योवाभूषणं न उळवसं, गति: नखनं नो वक्रा वक्रलावयुक्ा इत्वर्य:, हमितं हास: न उङ्गतम् सत्कटं चितमितर्यः, कषित् मदोऽपि सौमाग्य- यौवनादिअनिती मनोविकारीडपि नैव चसत, बिन्दु चन्चे बना चपि किं पुनः खनोया इति माव: पसया: ममेति मावः मरियः सुमगोऽपि महिखान्तरवत्रओी- दपि पन्वतः चन्यसयां महिख्रायां हष्टि न निचिपतीति वदन्ति दयता बनैन. वित्रन जगत् दुःख्यतं दुःखेनावसयितं मन्वामहे वेवसमहं मियवाअ्म्येन सुखमद्ु- भवामि नापरा इति माय:। आर्दू वविक्रोड़ितं उत्तम्। (म) मठेति। हे बठ! धू्त! चच्ख्ा: नाविकाना: काचीरचितं रममाध्निम् चाववं चात्रिय्यम् भाकिदत्रेव सकसोमिति शेष: सडसा प्रति- पितः विश्वय: सनयन्तिः बध वाहमः बत् चमनः मकरा पाविकनसमये

Page 93

एषाञ्ज तैविध्यात् सर्वेषामुत्तममध्यमाधमलेन। उत्ा नायकभेदासत्वारिंशत्तथाऽष्टी च ।७५ [घ] सहा-

यामाह। दूरानुवर्त्तिनि स्ात् तस्य प्रासङ्गिकेतिवृत्ते तु। किश्वित्तह गहीन: सहाय एवास्य पौठमर्दाख्य: ०६ तख्य नायकस्य बहुव्यापिनि प्रसक्गसक्गते इतिव्टत्तेऽनन्त- रोतर्नायकसामान्यगुगै: किचिदून: पौठमर्दनामा सहायो भवति। यथा रामचन्द्रादोनां सुगरोवादय:। प्रथ ृङ्गार- सहाया: (ङ)।

शृङ्गारस् सहाया विटचेटविदूषकाद्या: स्ु:। भकानर्मसु निपुणा: कुपितबधूमानभञ्जना: शुदा:७9

चन्धनायिकाया रमनारवितन्रवणेन तां प्रति मनसः मठत्तेराषिङ्गनमदं बत् रतवागसि हत्यर्थ: तदैतत् तव चप्रियकरममित्वर्ष: क कुत चाचसे वथयामि ? कुवाषि तत्कयनस्थानं न सभे इति मावः। वृतमधुमये तब बहवचोकपेष विषेध चासूर्षंन्ती मे नखी किममि न बचवति न चवधारवति किं काय्य कर्तव्यं विनर्सवमिति न निविनोतोति भवः। वखाबित् नायिकाप्रेरिताया दूब्या नायकं मलुलिरियम्। मिखरियोठतं, रसैक्ट्रैम्किया यमनसमषा गः मिस रियोति तह्बबात्। (घ) एषामिति। एवां नावयाना वोड़नमेदानाम् उत्तममध्यमाधनलेन हेतुना वैविध्यात् विकुपलात् चतवाविंभत् तथा चटी व चट्टमतवारिंभदित्यर्थ: नायकमेदा उसा: कषिता: । (इ) दूर्रीत। तख नायवख दूरानुवर्ततिनि पतिविसारिधि इत्वर्ष: प्रास्त- श्रिवे मसनकनैय उत्वापिते इतिकसे विचित् वद्गुवहीन: म्रानेय नावकबत् गथवान् हत्ये: पीठमदावय: पोठमदों नाम सहाबः खात्।

Page 94

हतोय: परिचेद:।

भादिशब्दावालाकाररजकताम्बू शिकगान्विवादय:। तम विटः (च)। सम्भोगहोनसम्पद् विटस्तु धर्नः कलकदेशन्ः। वेशोपचारकुशलो वाग्मो मध रोऽय बहुमतो गोशाम्॥ ७८॥ [छ]

चेटः म्रसिब एव। कुसुमवसन्ताद्यभिध: कर्मवपुर्वेशभाषादौः । हास्यकर: कलहरतिर्विदूषकः स्यात् खकर्मन्त:०६[ज खवकर्म भोजनादि। पर्थचिन्तनसहायमाइ। मन्त्री स्यादर्थचिन्तायामर्थास्तन्त्ावपादय: ८० [भ]

(v) एहारखेवि। मताः चनुरताः नर्मसु परिषासादिपु। प्रक्ाः निर्दोषा: । (र) सधोमेति। सग्भोगेन सम्यक भोगेन सुखायुपमोगेन होना: नष्टा: सम्पदः यध्य ताटन:। धूतंः चतुरः, कषेवदैवत्ः बस्किख्वित्कमानिपुरः। वेशैषु वेश्वाननात्रयेपु यः उपचारः व्यवहार: तत कुमच: दबः, वाम्मो सुबक्षा, मधुरः मनोरच्ननऊत्, नोडया सभायां बड्ुमतः बहुखनप्रियः, बिटं: तदाख:, प्रभारसराय: रवेदिति भेष: । (न) कसमेति। कसुमवसन्तादिनामा, नर्मचा वपुषा अरोरेय वैशेन परिकदेन साषायें: वचनायें: हासकर: बोकानां हासज्वत्, बसडी रति: चनुरामो वख ताटभः, खवर्म मिनं वर्म भोवनं नानानोति तथाभूतः, प्रशार्सहायः, विदूषय: खात्। (क) सनोति। घवचिनतायां कार्यचिन्तनव्यापार मन्तरी सहायः खात्। धर्वाः वार्य्याति तन्वावापाद्यः तम्ाः खराड्टवर्तंव्यम्, भाबापः परडाड़कर्स,

19

Page 95

58

यत्वन सहायकथनप्रस्तावे मन्नी खश्योभयस्यापि सख्ञा तस्याथंचिन्तने इति केनचिसचर्ष ऊर्त सदपि राझोऽयि- न्तनोपायलसवप्रकरणे लच्चितव्यं न तु सहायकथनप्रकरणे नायकस्थ। "भर्थचिन्तने मन्तो सहायः" दत्युरऽपि नाय- कस्याथंत एव सिडत्वात्। यदपि उतं "मन्त्रिणा ललितः शेषा मन्तिखायत्तसिषयः इति तदपि खलचयकथनेमेव

न च पर्थचिन्तने तख्व मन्यो सहाय: किन्तु खयमेव निष्पा- दकः। तस्यायंचिन्तनाद्यभावात्। प्रथान्त:पुरसहायाः। तहदवरोघे। वामनवएडविरातम शामोरा: गकारकुनाद्या: मदमूर्खताभिमानी दुष्कुलतैश्वर्य्यसंयुक्तः ॥ सीडयमनूढ़ाभाता[ट]राज शयाल: श्कार दूत्युत्त: पावशब्दात् मूकादयः। तब षण्डवामनकिरातकुलादयो

धन्तः कयुकिवचुकस् विधति वासादयं वामनः।

(न) अनियेवि। खविवः पोरखवित: अन्चिया पावर्ससिडिरिति

विड्ियेंदा बंबायुता: म्न्दिडडिया: नार्य सकयोवि बंक:। बवाबे कवाये

(ट ) स रुवि। सजूदाबा: सविवाचियाबा: र्चिवाल् सपपरथर इसर्बः बावा कीहर:।

Page 96

दतोय: परिच्ेद:।

पर्य्चन्तात्रयिभिनिंवसत सहर्यं नाम्या: किराते: कस कुला नोचतयेव यान्ति मनवैरालेवचास्डिन: ।(ठ) प्रकारो वृच्छवटिवािपु प्रसिक्ष:। प्म्वषि यवादशन प्रातब्या:। भथ दव्हसहाया:।

दुट्टनिग्रहे दण्हः सटम् (ह)। मथ धर्मसह्ाया:। पत्विव्पुरोधसः सयुर्बह्नविदस्तापसास्तया पर्नेट३ मच्विदो वेदविद: चालविदो का (क़)। रब। उत्तमा: पोठमर्दाय्या:

मध्यो विदविदूषको। तथा पकारचेटाद्या पधमा: परिकोर्तिता: ८प []

एवं वालन: सर्वाङ्यति: परुषणः कयुकिन: बचुकस वारचस चन्नः चममनवं वि्शत, पर्षन्तातविमि: नगरप्राम्तवर्ततिमि: किसतेः बायेः नामः किए पर्षन्तम् पतनोति सनामयत्पतेरिवर्ष: वहमम् उचितं अर्त पर्षन्तात्रवर्य अतमिष्यये: । कुमा: पालेवमार्म्ानः नावनः ईचर्य दर्जनम् बामडमे, दवि तबीका: सखः नोषतवैब मतलावेनेव अनके: मन्द्र सन्द म्रन्ति बचाा। बन्दुरबा नानरनिर्मने वर्मनमिदम्। आर्टचबिक्रोहितं कचम्।

विश्ा: बववारिय: सालन्ा: अनीनदृपा: मैनिवाया: सड़ाना: अमन्नोदि प्रेषः। (र) सलिमिधि। ध्मे पशंबायें खुबिक्र: एस्ेड्ितविमेमा: परोषकः परोहिता: मधविदः ममतस्प्ानिषः तमा वापया: सूते सनें बहााः यः अपेड़: 1 (प) उत्तमा हवि। पीठमर्दाया: पूर्णेता: उत्मा: नेड्रा: बडाता भ्रति

परिकी्चिंवा: कषिवा:।

Page 97

साह्ित्यदर्पयम्।

पावशन्दात् ताम्यलिकमान्विवादय: । अथ म्रसक्गाद् दूतानां विभागगर्भंलचयमाइ्त। निसष्टार्थो मितार्थस तथा सन्देशहारक:। कार्य्यप्रेष्यस्विरिधा दूतो दूत्यस्नापि तथाविधा:८६[त तत कार्य्यप्रेथ्ो दूत इति लचगम्। तभ। उभयोर्भावमुन्नीय खयं वदति चोत्तरम्। सुन्निष्टं कुरुते कार्य्यं निसष्टार्थस्तु स स्मृत: ८७थ] अभयोरिति येन प्रेपितो यदन्तिकं प्रेषितय। मितार्थभाषो कार्य्यस्य सिब्धिकारी मितार्थकः । यावद्वाषितसन्देशहार: सन्देशहारक: ८८ [द] पथ सास्विका नायकगुणा:। शोभा विलासो माघ य्यें गाभ्भीय्यं धेर्य्यतेजसी। ललितौदार्य्यमित्यष्टी सत्वजा: पौरुषा गुपा:न६ [ध

(त) दूव निर्यतति वषेति निसटार्य इति। वार्य्यप्रेष्य: बाय्येंघु प्रेथ्: नियोब्य: दूतः। स विषा निसटार्यः, मिताये: तथा सन्देशहारकः। दूतन तवाविधा: निसटा, मितार्थ तथा सन्देश्कारिकेत्वर्य: । (प) निसटार्थमाह उमवोरिति। उमयो: भवम मात्वम्। एग्रोय उदभान्य खयम् उत्तरं सिद्वान ब्दत बायेच सुस्रिषट ससकरत जबते स निसुटयं: खतः कवित:। (इ) मितापेति। मिस परिमितम् पर्य मापते इति मितायंभाषी सबप पार्मस सिहिकारी मितार्यक:। बावद्भामितं प्रभुषा यावत् कषिनं सन्देशं इरयोति सन्देशहारक्ः। (प) वलगुयणाम् गुवामाष्ट सासत्विका इति। बीमा पति स्टभ्।

Page 98

तोय: परिचोदः।

तव।

भूरता दघता सत्यं महोत्साडोडनुरागिता। नौचे घृथाऽधिके स्पर्श यतः शोभेति तां विटु:ट•[न

तवानुरागिता यथा। "अहमेव मतो मचौपतेः दूति सवंः प्रक्यतिष्वचिन्तयत्। उदघेरिव निम्नगाभते- व्वभववास्त विमानना कचित्" । (प)

एवमन्यवापि। सथ विलास:। धोरा दृष्टिग तिखचिवा विलासे सस्पितं वच:८१ [फ]

यथा।

धोरोडता नमयतोव गतिर्धरिवोम्।

(न) बोभामाह शूरतेति। शूरता बोये, दचता चिप्रवारिता, सत्वं सत्यभाधयं, महोत्ाड: बाय्येंषु उद्यमातिशयः, चनुरामिता चनुनोषिम्रियता, नोचे सुंद्र दुर्बले इत्यर्थ: इथा दया, चषिके बतौर्यारि सर्डा निमोषा, एते गुखा: बतः यम्मात् सर्वन्ति तो बोमा विदु:।

प्रक्वतिपु पजासू सर्वो जनः चहमेव महीपते: चजख मतः सम्त इति र्पचिन- यत्। चजस तु समदर्मितायामाष उदघेदिवि। उदये: समुदरख निवया- मतेषु नदोसमूहेयु दव पस पमख् कचित् क्ापि जने दत्बये: विभानना न चमवत्। सुन्दरोउत्तम, चयुनीयंदि सो जमो युननो: समदा बी बांद सन्दरी तदेवि वहचबात्। (फ) धौरेवि। विवयासे सति टट्टिर्पोश, गति: चितरा मनोजा,बचः बचनं सश्ितम् ईपडास्सड्ितं भर्वव।

Page 99

सडितदर्पप्रम्।

बोमारकेडपि गिरिवद गुकतां दधान: बोरो रसः किंमयमेत्मुत द्प एष: । (ब) सक्कोभेष्वय्यनुद्ध मो माध य्य परिकोर्ततितम् ६२ [भ] छ्यमुदाहरयम् (म)। भौभोकक्रोधहर्षाद्यौर्गाभभोय्य® निर्विकारता ६३ [य]

यथा।

"भाइतस्थाभिषेकाय विस्ष्स्व वनाय च। न मया लचितस्स्व खत्पोऽप्याकारविश्रम:" । (द)

(प) विवाससुदाहरति दस्िरिति। फुमख संगामभूमी उद्साममर्न हरा समल सविषयवचनमिदम्। इष्टि: उुमस्ति नेष: टपेद्वतः टबबत् वकीहतः नमचवस विवगतामित्ययं: सखल प्राथ्रिम: सारः बल यबा ताहभी,. तधा बौरीडता पोरा उस्ता क मति: धारतों पृथ्वों नमयतीय। पयं कृुभ्मः कीमावकडपि बिरिविव् पर्वत दव गुकता दधानः चतएव धौरी रस: किम ? उस सबदा एव: दर्पः एवि भामषकति? वसन्ततिखक उस, जेयं वसनतिखकं तबदा नमी न इि वथपात्। (स) माधुर्य्माह संचीभयु हति। संवोधेषु सम्कक् बोमानकषन्यापारंपु यमि चतुष गः उम मराहित्य मापुर्ष परिकर्तितं वचितम्। (म) उदाहरति- निपीय कटु कर्णवदम्ा खेदमफि न मनामपि रामः । यूवपाविदिक घोरसुद्षय कासयूटपटखं किस पूर्वम । पखार्ई:। वणपदम्या: श्रोतपथस कटु कर्मथ्र बच दति भ्रेष: पूर्व पूर्व. बिन् खादी भूवपाधि: जिक: एम तोख धोडं अवतरं कासकूटपटसामढ विपोद कुला चन्पत पोला मनावमि चस्पममि खंद न सवाप न बंद। (म) बाधौथमाड मौदि। भर्मयं, मोक: खजमदनवियोननं दुःया, रोष कोप, इस: यानन्दः उ्ददिमिहैतुविरषि निर्षिकारता भ्रविकवत्वं

(र) उदहरति। मय नाहवसेवि। पमिवेशाय चाइतल कनाय

Page 100

ढतोब: परिदीद:।

व्यवसायादचलनं धैष्य बिछ्वु महत्वपि ।६४।। [ल] यथा। "खुताश्रोयोतियपि व्णडोखिन् हरः प्रसस्नानपरो बभूव। पालेश्वरायां न हि जातु विध्वा: समाधिभेदप्रभवो भर्वान्त(व) अधिचेपापमानादे: प्रयुतस्य परेग यत्। प्राय्ात्ययेऽ्यसहनं तत् तेजः समुदाइतम्॥ [श] वाग्वे भयोमंध रता तहच्छृङ्ारचेष्टितं ललितम्। दानं सप्रियभाषयमीदार्य्य शवुमित्रयो:समताह५ूष एवामपि उदाइरयानि उद्यानि। भथ नायिका विविधा खाऽन्या साधारणस्त्रीति।

जनबमनाव विसुटस अापपसतख राजय खस्ोऽपि चाकारबियम: बाबारविकार: न यवषितः न हछः। चम राज्यवियोगेषि सविक्वतत्वं गेजन। (ब) वैथे निवति व्यवसावाविति। मर्दात विवदषि व्यवसायातृ संधी. मात् चारवकरमत इत्यर्ष: नवयनम् सपराखखतेत्ववं: बैर्थयम्। (व ) सवाइरति सुतैति। चत्तित् वछ वमन्ताविर्भायसमये हरः ब्भ्ः सुता वशरसा नौतिर्येन ताडन: कयरसॉ नौतिमायमंबद्रपीळर्थ: म्रसंख्यानपर: समाधिनिष्ठः मभूव। क्ि यतः विश्वा: चन्तरायाः बातंतराषां नितेन्द्रियाषां समाधिभेदे बोगमखने म फि प्रमयः समर्धा: अर्वन्ति। उपेन्द्रवञ्ेन्द्रवखवीदप- नातिवत', स्वादिन्द्रवक्ा बदि तो अयी न दति, उपेन्द्रवबा मममे खच्ी सेति,

: (न) तेजी निर्यात् पपीति। मयात्ययेडषि जोवनव्यपयमेषि परेष पनेन प्रयुकत छतस प्रियेपापमानादी विरसारण कन्पविषस चयनारस मेथर्ज: वत् चसडनं तत् तैजः समुदावत वचितम्। (म) हवितमोदार्यशाक बाविति। वाज्वेशयी: वाचि बेगे न नप्र्ता मनोशरता प्हाएपेड्वम ववियम्। डमरियमावर्य दानं मतनितमो: बनंती समदर्निलय दोदाथंद्।

Page 101

साहित्यद्पयम्।

नायकसामान्यग गैर्भवति यथासभभवर्युत्ता ।८६।

र्युंक्रा भवति। सा प खख्नो मव्वओो साधारबख्ोति निविधा। तब खख्ौ। विनयार्जवादियुता एहकर्मपरा पतिव्रता खौया८०स

यथा।

भबिषयदुमन हाड धसाणं घरे कलत्ताइम्" n (इ) सापि कथिता विविधा सुग्धा मध्या प्रगल्मेतिहद तव। प्रथमावतोर्गयोवनमदनविकारा रती वामा। कथिता मृटुख माने समधिकलज्जावती सुग्घाहट च तत प्रथमावतोर्णयोवना यथा मम तातपादानाम्।

(स) विनयेति। विनय: घिषचार: मानवमकापव्म् इ्त्येवमादि- निर्युत्ता ग्टडकमंपरा माईस्यविधानरता पतिव्रता पत्यनुरानियी खोया अवति।

सानि। चविमयदुर्मेधानि धन्चाना गहे वसवादि। इति संसतम्। पन्चानां पुख्सवतां जनानां गरे कलवाधि खििय: खब्जायां पर्य्याप्ानि म्रसाधनानि चर- अरा: येषां ताहमानि, परमर्सष परपुरषेषु इत्वर्षः निष्पिपासानि तचारि- तानि, वषा चविनये पमित्व्यवहारे दुर्मेवानि नेषारद्ितानि, चमठत्ता- नोति भाव:। (न) सुन्धा निर्यत्ति प्रथमेति। प्रथमम् चवतीयं: सदूतः वौषनख मटमख मं बिकारी बखा: तबोका, रतो सरतव्यापार वामा प्रतिकूषा, माने मर्नारं पति बोपे सदुः, तथा समधिकयन्ावतो चववन्त्राशोषा दव्बये: सुन्या चषिता।

Page 102

दतोय: परिचेद:।

"मध्यस्व प्रथिमानमेति जवनं वचोषयोमन्दता दूरं यात्युदरख रोमलतिका नेवार्जवं धावति। कन्दपें परिवौष् नूतनममोराज्याभिषित्ञ चयाद् च्ष्टानोव परसरं विदधते निर्लुएठनं सुभ्ुवः । (क) प्रथमावतोर्यमदन विकारा यथा मम प्रभावतीपरिबये। "दत्ते सालसमन्यरं भुवि पदं निर्म्याति नान्तःपुरात् नोहामं इसति चषात् कलयते शोयन्तयां कार्माप। कि्िद्वावगभौरवब्रिमलवस्पष्ट' मनाग् भाषते सभूभङ्गसुदीच्षते प्रियकथामुल्लासयन्ती सखोम ।(ख)

(र) कमेणोदाइरति मध्यस्येति। वन्दर्प काम मूतनममोराज्याभिविस् दद्द चचात् चयमातेवैव सुभुवः कामिना: चक्ानि परखरम् बन्चोडन निर्स- मनं विदयते दव। तथा्ि, जवनं मध्यस मध्यदैमख प्रविमान प्शुत्व विभाखत्म् एति प्रापीति, मध्यदेशे या विभाखता पासीत् सा जवनेम लुष्धिता, अघनस या चोषतासौत् सा मध्यदैशेनेति मायः। वशोजयी: सनयोमन्दता घोषता दूरम् पत्ययंम डदवं याति प्ाप्तोति, उदरे या खूलवासौत् सा सनाभ्यां सृषिता, सनयोष या चोपतासोत सा सदरपेति भावः। तवा रोमनतिया रोमाबखी नेनयी: चानवं सारत्यं चार्वात माप्ीति, नेववी: वा सरवतासौत् सा रोमावत्या लुष्ठिता, सरखा बोमावजी जाता इति भावः, सेमावल्वा या कुटिवतासोत् सा इदानों नेवाव्यारमिति भाव:। रात्त: प्रथमामिषेकसमये सानन्दा: प्रजाः परखरं लुठनतौति प्रसिद्धि:। मार्ट्खबिक्रोड़ितं उत्तम्। • (ख) दरे इति। साखसमन्वर यवा तथा सुवि पदं दसते निचचिपति, भन्तःपुरात् न निर्य्याति निर्गककति, उहामम् सत्कटं वषा तबा न इसति, सनात् वर्यं चचमतिणैव वार्मषि चनिवचनीर्यां जोवनर्षा बब्जाजनितां बेदना सवयति व्यर्नात्ति, विश्चित् र्दषत् चव्वमित्वर्थ: मावैन जमोर: दुरबमाङ्: व: वक्रिमवय: वौटिय्चमावषेश: तैन खट बचा वषा मनाळ चहं भषते. कवयति, तथा म्रियल पतु: वधाम् उल्नासयन्तोम् उद्योषदनतों सच्ों सभूभगम् उदोयते निरीचती। कर्मपद मनावतीसूइनोयम्। माटूंब. विक्रोडित उचम्।

Page 103

साहिखटपंयम्।

रतो बामा बधा। "टृषा हष्टिमधो ददाति कुछते नालापमाभापिता पव्वायां पषहृत्य तिषति बलादाबिद्टिता वेपये। निर्य्यान्तौपु सखोपु वासभवनानिर्मन्तुमेशेपसे जाता वामतयेव सम्परति मम मोले नवोढ़ा मिया"। (ग) माने बुदुयंथा। "सा पत्युः प्रथमापराधसमये सस्योपदेश विना

खच्छेर चछकपोलमूलगलिते: पर्यस्नेवोत्पला बाला केवलमेव रोदिति लुठलोलालकेरसुभि:" ।(घ) समधिकलव्जावती यथा। "दत्ते सालसमन्यरमित्यत सोके"। एतर समधिकलव्जावस्वेनापि लव्वाया रतिवासताया विध्छित्तिविशेषवत्तया (ङ) पुनः कथनम्।

( म) हरेति। नगोढ़ा चमिनवव्रिवाडिता मिया हटा मिरीचिता कनो सयेति श्रेप: यथ: हष्टिं ददाति बधीसुखी अववोव्यरयः, मालापरिता चास्पये रतप्रयनति भात्र: ब्रायापं न कुकते फचतर म दढातोतओ:, नम्मार्त्रा म्बहल तिष्ठवन, मकात् मयमानित्व, बबधें प्रबमी। अबिद्िया पाविदा सतो नेपते कम्पते, सययोद बासमयनात् निर्य्मान्तोयु निर्जच्योपु सतोप् निमस्ुभेश्र ईएते सेटते। बतः सम्पति बामतयैव म्रतिकषतज्रैज मम मोदने चानकास माता। बडू बबिकोड़ितं उत्तम्। (घ) सेति। सा दाका पत्यु: मम्नमापराशसनये, मप्चा जयं सख्: क

मकोतियंसूचनं की आनावि। क्रेवम सच्नी; त्रिमते; चक्मी: चिर्मशओ: वपीस बोलू आ्ञातृ अण्िते: सडन: बोषायक्का: चस्कायूपंडनक्ा: बेड वाडये: नमुनि: शये: मखसे पूवें नेतोगरी वम्ायबासूबा सको जेमवनीय रोड़िति। बाटू वबिकीकितं प्चम्।

Page 104

दतीय: परिफेद:।

भय सध्या। मध्या विचित्रसुरता प्ररूढ़सारयौवना। र्दषत्प्रगल्भवचना मध्यमव्रौड़िता मता ॥१००। तन विचित्सुरता यथा। "कान्ते तथा कथमपि प्रचित सृगाख्ा

तत् कूजितान्धनुवद जविर नेकवारं शिष्यायितं ग्टहकपोतमतैर्यंथास्या:" । (च) प्ररूढ़सरी यथाउजेव उदाहरये। प्ररढ़योवना यथा मम। "नेवे सचनगखलने सरसिजप्रत्यर्थि पाविद्वयं वधोजी करिकुभ्विभ्रमकरोमत्युव्तिं गच्छतः । कान्ति: काशनचम्पकप्रतिनिधिर्वाणौ सुधास्र्डिनी सेरेम्टोवरदामसोदरवपुस्तस्या: कटाचच्कटा" । (छ)

(प) मध्यां क्रमेष उदाइरत काले इति। उंदतः उत्कट: मनोलव: कामी वस्या: तथाभूतया मनास्या रतैपु सुरत्कीड़ास बानी पव्यी तथा तेन प्रथारैय कवमपि यातुरष्ये अरचितं मयठौळतं बया पनेबवारं'तन्डूनितानि वाणि सरतकूणितानि सहवददि: य्हमपीवयतैः पक्या: बिष्याबितं नियवत् बाचरिवं मडवपीता: पुनः पुवः सरतनूजनाणि सुला वषेष पुनः पुनः शियवंत् बावसवनिति खैवि मायः। बडन्नतियक उततम्'। (ह) नेवे इति। तथा: भामिना: बेने नवने सचननचनने सचनपचि-

संसुधति नच्डतः परापुतः, शान्ति: वायनमम्पीयस प्रतिनिषि:, बायी नवने इणखर्दिनी वषतनथिनोव्र्य:, भटानखडा बेदं बत् 'इन्दीबरदान नोवीव-

Page 105

एवमन्यवापि। भथ पगरा।

सरान्ा गाढ़तारयया समस्तरतकोविदा। भावोन्नता दरव्रौड़ा प्रगल भाऽडक्रान्तनायका॥।१०१

सरान्वा यथा। "धन्यासि या कथयसि प्रियसङ्कमेऽपि वित्रव्धचाटु कश्तानि रतान्तरेषु। नोवीं प्रति प्रगिहिते तु करे प्रियेय सख्य: ! प्रपामि यदि किष्िदपि सपरामि॥(ज) गाढ़तारपया यथा। "वत्युवतस्तनमुरो नयने सुदोघें वक्रसुवावतितरां वचनं ततोऽपि। मध्योधिकं तनुरनूनगुरु्नितम्बो मन्दा गति: किमपि चाहुतयोवनायाः" । (भ) विविधसुरतज्ञा यथा।

(न) वन्धेति। या त्वं प्रियसनमेऽपि रतान्तरेषु सुरतव्यापारमध्येपु वित्रव्चाटुवन्नतानि कथ्यससि सा लं धन्चा पुरतवती भसि। हेसख्य :! प्रियेय नरे नवों वसनग्रन्यि प्रति म्रयिह्िते सति तु वयाम अपयं बरोमि, यदि विविदपि अरामि। न विममि तात्काविकचाटादियं खृतमति भाग:। वसन्ततिययं उत्तम्। (क) अत्यव्रतसनमिति। यड्टतबौवनाया: कामिना: सरः वचःखषम् मतुवती सनो बब ताडनं, नयने नेवे सुदोषें अतिविज्ारी सुपी बके ऊटिये, वचनं ततोऽपि युवीडषि चतितरां वक्रमित्वर्य, मध्यः मध्यदैश: वधिकं ततु: वीषः, नितन्नः बनूनगुर्; पतिविदासः किमपि बति: नन्दा मदुः। वसन्तविसयं हत्तम्।.

Page 106

दतोय: परिचछेद:।

कचिचचूर्णोद्नारी कचिदपि थ सालतकपदः।

सित्रया: सर्वावस्य' कथयति रतं मच्जछदपट:" । (ज) भावोबता यथा। "मंधुरवचनेः सभूमफ्ः छाताक्ुलितर्ननेः

विभुवनजये सा पश्षेषो: करोति सहायताम् । (ट) सत्पन्रोड़ा यथा। "धन्यासि या कथयसौत्यतैव"। भाक्रान्तनायका यथा। "सामिन्! भहुरयालकं सतिलकं भालं विलासिन्! कुर प्राषेश! बुटितं पयोधरंतटे दारं पुनर्योजय। दृत्यु का सुरतावसानसमये सम्पू्णंचन्द्रानना स्पृष्टा तेन तथैव जातपुलका प्राप्ता पुनर्मोहनम्" (ठ)

(ष) कचिदिति। प्चदपटः अय्यासरयवसनमितर्यः ऋचित् तालू- साक, वामबूखरागरश्चितः, कचित् नगुरूपडेन नालिम: अथ्ः, कचित् पूर्षोद्वारो, काित् यपि व साखतकपदः चलक्कपदबिद्रित: सन् बयीमक्ञाभीगै: तथा चवकेम्य: पूर्षकुन्ततेन्य: पतितेः भोर्षकसुमेः पर्युषितपुषै खियाः सर्वावस् सबप्रकारं रतं कथयति प्रकयति। शिखरियीडत्तम्। (ट) मपुरवमनैरिति। का बान्ता पश्ेषो: कामख पिसुवनजयी मपुर- बचनेः मिषलाषितैः सलूभक्रे भूमक्रिभि: ज्वता चडुष्या तर्जना यैदु तै: भवस- वचितैः मृदुमन्दम्यापारितैः महीन्वपन्ुभि: परमम्रीतिकरै; चङ्न्यासे:अरोरसचा- सनेः तवा स्फारत्ानै: चन्यायतेः चपाङ्रविद्यीकितैः सहावता साह्ाथ्म् चानु- कूष्यं करोति। इरियौहतं, न समरसका गः पड्वेदेसरियो नतेति तह्बपात्। (ठ) खामित्रिति। सम्यूर्वतन्द्राणना पूर्वतन्द्रसुख्ठी काषि रमवौ

विखासिन्! माख सवाटं सतियकं तियबाबडतं कुछ, से ममेन! पयीपरबटै

Page 107

ते धोरा चाप्यधौरा व धोराधोरेति षड्विध १०२ से मध्याप्रगलम।

प्रियं सोव्ासवक्रोत्या मध्याधीरा दहेद्रुषा। धोराधोरा तु कदितैरधीरा परुषोतिभि: १०३ [ङ] तब मध्याधोरा यथा। "हदवितथमवादोर्यंगाम त्वं प्रियेति प्रिय जनपरिभुतं यद दुकूलं दधानः । मदधिवसतिमागा: कामिनां मखनतौः व्रजति द्वि सफलत्वं वक्षभालोवनेन* · (द)

बटधितं छिन्र हारं पुनर्योगय, इति एक्का तेन खामिना तवैब उतप्रवारे- सेत्यर्थः सृश तत्तत्कार्थ्यकरपेन्रेति साब: जावपृषया सचचातरोमाच्चा सती पुनः मोडनं प्राप्टा पुतर: कानीन सह सुरतव्यापारे मरतत्तवदौति साबः। ज्ार्दूंख- विकीडितं इत्तम्। (ड) प्रियममिति। सीतृपासवक्रोल्या उत्प्रासः बनाकसितम, छत्पासः समनावृवितनिव्यमर। बैन वह वर्तमाना या वका मव्ियुत्ता उलि: तवा। पनत् खटय्। (ढ) तदिवि। क सम मिया इति चवितचं सत्यम् पवादो: उत्र- वार्कस, यत यवात् मियननेम सन्चनासिनोजनेन परिसुक्ञ बरिच्ितं दुंबूदं बसुनं दयानः वास्यन सम् सम अविवसविस् भाखयम् चाना: एवडटुशूबपरि- धादेन विखयता जोमा जाता तहर्म्रनेन सवतो से मौविदिति चड़्ी चक्तिम्- बादिलमिति भाय:। कि सर्षाद्ि वामिनां मव्डनत्री: पबसारशीवा बाना- लोकनेन म्रिक्लनदर्बनेन सपदलं वजवि प्राशीति। बाविमोदच, नममब- बयुतेये मािनी मोनिकोनेरदिति तहबपात्। पर्वा समुव्य तव्वरिचितयसर्न

Page 108

ततीय: परिचेदः।

मध्चेव घोराधोरा चथा। बासे ! नाथ! विसुच मानिनि! बष, सेवासाया किं बर्त ?· खेदोडस्ाइ, न मेSपराध्यति भवान् सर्वेडपराधा मयि। सत् किं रोदिषि गहदेन वचसा ? कस्वाप्रती हबते ? नण्चेतवाम, का तवास्मि ? दयिता-नास्मोख्तो हवते- ॥ (च) इधमेवाधोरा घथा। "सार्ई मनोरथमतैस्तव घूतं । कान्ता सेव खिता मनसि अविमहावरम्या।

नाहीं ! इवि नायबोकि:। नाय! खानिम् ! इति नाविषाया: म्रखुत्ि:। हे नाभिनि ! एर्म दो्ष विभुख तन इति नाधयोकि:। रोपात् कीपात् कोषनाम्त्रित्व हत्बर्य:, बबचें पसनी। भवा किं ऊवतम् समुष्ठितं न विमषि ते चचितं क्वत- निति बायः इति नाविषाया: बतुकि:। पवयासु पेद: जम इति ब्ेष: इति नायकखोलि:। भवास् मे अन्नं न चपराष्यति समें चपराबा मदि वर्तमे दवति मेष: इति नाविकाबा: म्रख्युलति:। तत् तदा गङ्गटेन चर्ईखु टेन वचसा मिं सब रोदिषि ? इति नयवोलि:1 कुख चबतः हमर्य इयते ? इति नाविकावा: परर्त्याक्कि:1 नमु जी! एतत् रोदनं मन चगत, इत्ि बैष: प्ति नाययोलि:। या्ि वहं तब का? इति नाविषाया: प्रमुशि: । दविता म्िया जन ववनिति बेष: इति नायकोलि:। नामि न बिया अवनोति चत: हबने नर्मति भेष: नाविबाया: प्रतुशि:। ब्रटू वषिकीहितं उच्तन्। (त) वार्ईनिवि। परनाविकाएसं पतिम् माननय अवापराचतया भरष-

निवन्वमीनेति लायः, हवैन विव्ासविभरेषैय रन्वा मनोडारियी खान्ता नगो-

याद्मवर्ण वार्यामित्वर्य:। वसन्मविययं हपय्।

Page 109

साहित्वदर्पयम्।

प्रगल्भा यदि धौरा साच्व्नकोपाक्ृतिसदा। उदाले सुरते तव दर्शयन्ादरान् वहि: १०४ [य]

तब प्रिये। यवा।

एकवासनसंस्विति: परिष्टता प्रत्युव्माद् दूग्तः ताम्बूसानयनय्यालेन रमसाSSचेषोडपि संविध्रितः। पालापोडपि न मिश्रितः परिवन व्यापारयन्ताSन्तिके कान्तं प्रत्तुपचारतवतुड्या कोप: छतार्थीक्कत :- (ट) धीराधोरा तु सोलुएभाषितैः खेटयेटमुम्१ ०५ [ध] पसु नायकम्। यथा मम।

"पनसक्ृतोपि सुन्दर! इरसि मनो मे यतः प्रसभम्। किं पुनरलक्ततस्व' सम्प्रति मखरचतैस्तस्या:" । (न)

(न) पनसमेति। वसखा घीढ़ा हमा तिरोडिता कोपष्य पार्ळ्ति: बखा: ताउमी सती वच्ि: बादराम् दर्मबन्ती तब प्रिये सुरते उदासे सटा- शेना भर्वत। (द) उदाइरति एवन्रेति। चतुश्या कयाचित् कामिना कान विदेशादानतरमिति जेष: प्रति उपचारतः वाह्मपरिचर्यया दृत्वये: कीप: दवतार्चीअ्वत: सपावीद्धतः। तवाद्ि दूरतः दूरत प्रखुद्नमात एकम्र पकशरिन् खयाने चासनसंस्ति: चावनेन उपवेशनेन संखिति: सहाबस्थानं परिष्वता परित्त्ता, तान्यूखख चानवनमेय एवं व्यान: तेन रमसाब्प: बैगाविषरम का स्हपमासिकन, रससो वेजइमंडीरितसर:। संविक्चित: सम्बक् परिकृत रतर्ष:, तवा बबिके सनोये परिजिमं व्यापारवन्या मेरवन्वा सता पाख्यापीडषि न मिमितः। बार्टू बमिकीड़ितं इत्तम। (प) नीरेति। सोमुषमषिते: मरियवत् आवितमम्रियम् ससुषठ: तैन वव्िते: भाषितै: बचनैः। (न) चनसदत इदि। हे सुन्दर! बवः बनवहत: पनीमितीषि ल

Page 110

रतोय: परिचेद:।

सर्जयेत्ताडयेदन्या ॥ १०६॥ सन्बा पधौरा। यथा "झोषं वौख्ध सुखम्" इत्वैव। पतर न सर्वत्र दषेत्यनुवर्सते। प्रत्येकं ता अपि डिधा। कनिष्ठज्येष्ठरूपत्वान्नायकप्रायं प्रति॥ १००॥[प] ता पनन्तरोज्ा: षड्भेदा वायिका:।

यथा। "टुष कासनसंस्थिते प्रियतमे पसतादुपेत्यादरादु एकस्वा नयने पिधाय विद्ितक्रोड़ानुबन्च्छय:। रईषडक्रितकन्धर: सपुलकः प्रेम्योत्लसन्मानसाम् पन्तर्डासखसत्कपोलफलकां धूर्चोडपरां चुम्बति"। (फ) मध्याप्रगल भयोर्भेदासस्ाद् दादश कौर्तितिता:। मुग्धा त्वेकेव तेन सुः खोयाभेदासयोदभ।।

मे मम मक मसर्म सहसा हरसि, सम्मति तखर: नाबिकाया: नयरचतै: भखक्ृतः भीभित: त मिं पुनः ? (प) वनिष्ठेति। माययप्रथयं प्रति कनिष्ठव्ये्रूपत्वाबु पल्पमरलव- रपादिशर्य। (क) हहति। पूर्तः पतिः एवत एयबिन् खाने चासनसंस्थिते भानोपयिषे मियतमे डडा मसात् पृठतः उपेख चाणत्य चादरात् एकसा: मियाया: नयने पिनाय साक्काय विदितं अते त्रीड़ानुषस् एव एवं ब्याज: बेन ताडमः, ईंबन् चलं वग्रिता नन्रा बैन तथीकः, तवा सपुखवः सभात- बोमावः सन् बेमूवा प्रयमीन उ्नसत् विवासत् मानसं बखाप्ाम, चन्नडांसैन पान्तरिदेय बिक्ासेन खसन्ती कपोचफवजी बखासाइगोम्, चपरा बामिनीं पुन्बनि। बाङूवविकीड़ितं हचम्।

Page 111

:साह्ित्यदर्पपम्।

परकोया द्िधा प्रोक्ता परोढ़ा कन्यका तथार०८[ब

तव। यावादिनिरतान्योढ़ा कुलटा गलितत्रपा१०६[भ]

यथा।

"सामो निःखसितेऽप्यसूयति मनोनिन्नः सपनोजनः खस्ूरिक्गितदेवतं नयनयोरोहालिहो यातरः। तद्दूराटयमन्जलि: किमपुना हम्भङ्गिभाविन ते वैदग्धोमपुर! प्रबन्धरसिक ! व्यर्थोडयमत न्मः"। (म) पतर हि मम परिणेताSव्राच्छादनादिदाततया साम्येव न तु वलभः । त्वन्तु वैदग्धोमपुरत्वेन प्रबन्धरसिकतया च मम

(म) बचका बजातीवाडा, बन्दा लनातोपयमा इत्यमरः। (र) परोढ़ामाह सनेति। तव तबोमंख्े यावादिनिरता बाचा उस्- सय: रव्यादियु मिरता चासत्ा कुछटा व्यमिचारियी, मांकता गता तपा सब्ा बसाखयासूता, बन्चीढ़ा परोद़ा कप्पते इति भेष:। (म) उदाहरति खामौति। निःशसवितेपि निःवासपरित्वामैवि खामो पसूमति चसूयां करोति, द्यं परपुदमाकज्षा निःश्रसितीति दुदरा इति भाव:।. सपनोतनः मनोजित्रः मर्नास किं भया करियते इति पर्य्यदेखते इव बाबः। नगूः पद्गितस इहतख मावस्र, श्जतं दडती साव इव्यमरः। दैवतम् चविष्ानी देवीवयंः। बातरः वाळनपरद्यरार्ा पता: नयनयो: वैजयी: ईंड ब्रेटा जटावविधेपादियसित्वर्य: वां विदनीति तवीता: मेबेद्ितानां बोडूा इबर्दः। हे बैदग्यीमपुर! वैदव्वा वातुय्येंह मपुर: मनोहर: तत्- समुडी। हैंमननरसिक! प्रमनः सुरतम्यापारः तन रसिव: निपुष्ठः तत्- मसदी। बस् वथ्मात् उन्नात् पज्रामादित्वर्य: दुरात् पयम् पर्ञ्ताः रचित

सत्माधिषिययी इत्वर्क: यर्वं नमः म्यर्यः विषष्ट, न बहमिदानों तब मनोरम पूर्राषड़ वकोमि वत् चमखेवि भाकः। जाहूं सषिक्रोहितं हत्तय।

Page 112

सतीय: परिचछेद:।

वह्नभोऽसोत्यादिव्यन्याथवश्नादस्या: परनायकविषया रतिः प्रतोयते। कन्या त्वजातोपयमा सलज्जा नवयौवना ।११०।। प्रस्वाव पिताद्यायत्तत्वात् परकोयात्वम्। यथा मालतो- माधवादी मालत्यादि:। धौरा कलाप्रगल भा स्याद्वेश्या सामान्यनायिका। निर्ग ण्ानपि न द्ेष्टि न रज्यति गृ गिष्वपि। वित्तमावं समालोक्य सा राग दर्शयेद् वहिः॥ काममङ्गोकृतमपि परिकीयधनं नरम्। मावा निष्क्रामयेदेषा पुनः स्धानकाङ्मया॥ [य] तस्करा: पराड्रका मूर्खा: सुखप्राप्तधनास्तथा। लिङ्रिनश्क्वव्नकामाद्या भासां प्रायेग वह्लभाः ॥ एषापि मटनायत्ता क्वापि सत्यानुरागियी। रक्नायां वा विरकायां रतमस्यां सुटुर्लभम्॥१११॥ पणड़को वातरोगपरादि:। इब्र प्रष्कन ये कामयन्ते ते कदकामा:। तत रागहोना यथा नटकमेखकादो मदन- मन्नर्य्यादिः। रक्षा यथा मच्छकटिकादी वसन्तसेनादि:। पुनस। भवस्थाभिर्भवन्तयष्टावेता: षोड़शभेटिता: ।

(य) साधारकी प्रसीति चौरेनि। कलासू ववमीतादिए ममसूमा मनोषा। वितमान केवसं वर्ण नतु मुषादिकमिति मावः। रायम् चठ- रयम्। निषकायवेत् महातू बडिकारवीत्।

Page 113

साहिलदर्पयम्।

खाधीनभर्ट का तह्त् खसिडताऽथाभिसारिका॥ कलशन्तरिता विप्रलब्धा प्रोषितभर्टका। धन्या वासकसन्जा स्यादिरहोत्करिठता तथा ११२ तन। कान्तो रतिग गाकष्टो न जहाति यदन्तिकम्। विचित्रविभ्रमासक्ता सा स्यात् खाधोनभर्ट का११३ यथा "भष्माकं सखि ! वाससौ" इत्यादि। पापूर्वमेति प्रियो यस्याः भन्यसभभोगचिड्ितः । सा खसिडतेति कथिता धौरैरोर्ष्याकषायिता ११४

भभिसारयते कान्तं या मन्मथवशंवदा। सयं वाऽभिसरत्येषा धौरैरुक्ताऽभिसारिका ११५ कमादु या। "न च मेऽवगच्छति यथा लघुतां ककषां यथा व कुछते स मयि। निपुर्वं तथैममवगम्य वदेः पभिदूति काचिदिति सन्दिदिशे । (र) "उत्च्चिप' बरकषणहयमिदं बडा दढ़' मेखला

(र) न पेत। भाषित प्रजदा चविदृति दूवोसनोपे बबा स नत्गिय शति बेव: मे मन चहवां न य चननचतत मुष्यते, यषा व मधि दबषा दया इुबने तका चवनम्म एनं नत्वर्ति बहे: पति निपुर्च बना तथा सम्दिदिये सन्दि- एम्. ममितायटाहन, मनिताचदा बबसंसे: कवितेवि वह्रबचान्।

Page 114

दतोय: पर्चद:।

यमं न प्रतिपादिता सुसरयोरमच्जोरयोर्भूकता। भारव रमसानाया प्रियसखि। क्रोड़ाभिसारोनदे चव्डालस्तिमिरावंगुगठनपट त्षेपं विधस विश्ु: (ल) संलोना खेषु गावेषु मूकीक्ृतविभूषण। भवगुरठनसंवीता कुलजाऽभिसरेत् यदि॥ विचिन्नोळ्ज्वलवेशा तु बलन्नूपरनिखना। प्रमोदसोरवटना स्याद् वैश्याऽभिसरेत् यदि॥ मदस्वलितसंलापा विभमोत्फुछ्यलोचना। भविद्गतिसव्जारा स्यात् प्रेष्याडमिसरेद् यदि११६

स्म्। प्रसङ्गादभिसारस्थानानि कष्यन्ते (व)।

(म) उत्विप्मित्यादि। है प्रियसख! इर्ट वरनडबडयम उस्- चिप्म् सत्चिम्य परिच्ितं, रखन मा भूविति सर्वत बो्यम। मेखवा रबना हढ़ वडा, यबन सुखरयो: रपती: मन्नीरयो: नूपुरयो: सूंक्षता प्रतिपादिता, हस मया रमसात् उल्लासात् क्रोड़ानिसारोंसये चारंवं मति वचाथे: प्रतति- निष्ठुरत्वादिति मावः विषु: चन्द्रः तिमिरमेव सवगृष्ठनपटः तख सेपम चप- सारयमित्वरय: बिवसे नरोतोखयः, गूंढममिमर्तकामाया मम.सचसा चन्दीं- दबात् समें बैपाल्य जातमिति नावः। बाटू सविकौड़ितं उत्तम्। * तब बथा प्रेव्यामिसारिका।

घोटी प्ेवाविद्यतविदत हेतुष्टीनं इसनी। स्थानस्यानण् ज्ितपद विन्वाम मालासमाना यूनामने वसत प्रटिय नर्मितीचेनिंतन्म"।

(म) संजीनेति। खंपु नाठियु संवीमा भतिस्डुचितअरोरेत्वये:, सूकौक्षते निःनव्दोडन विभूषर्यं यवा वाहनी, नवगुस्तनसंगीता अवायनुख्मा, कष्जा

Page 115

28 साडिलट्पंयम्।

सेवं वाटी भम्नदेवालयो दूतोएन वनम्। मालयस् श्मथानञ्ट नद्यादीनां तटी तथा।। एवं कताभिसाराणां पुंसलीनां विनोदनै। स्थानान्यष्टी तथा ध्वानच्न्नेषु कचिदान्रयः॥ चाटुकारमपि [श] प्रायनाथ रोषादपास्य या। पञ्चात्तापमवाप्नोति वलहान्तरिता तु सा H११७।

धधा मम तातपादानाम्। "नी चाट ववर्ण छर्त न व हमा हारोऽन्तिके वीच्चित: कान्तस्य प्रिय हैतवे निजसखोवा चोऽपि दूरोक्षता:। पादान्ते विनिपत्व तत्यणमसी गच्छसाया सूठया पाषिभ्यामवरुध्य इन्त! सइसा कपठे कथं नापिंत: । (ष) प्रियः कवत्वापि सङ्केतं यस्या नायाति सब्निधिम्।

फ्रवीनेतर्थं:, बचब्रूपुरजिखना वखन् उडकन् मूपरयोः मिखनी बैस्वा: था, प्रजीदैन चाजन्देन खेरं विकसत् वदनं सल्ासाडयी, मदैन खच्तितः चन्यधालूतः बंताथी बसा: सा, विधमेय दिवासेन उतपुल्ले बोचने बखा: तबोज्ा, बाविद्ा नति: वस ताहम: सवार कथा: खबइतिरियर्य:, बेचा हूबी। (म) चाटुकार प्रियकरम्। (द) नो इति। रोवात् पर्ति निराङ्वन्य ममातायदुतताया: खजर्न पकुनि:। नूड़या मन्टनुडरा नवा ाठुनवर्षं तोवामोदववर्य नी युतं मिस्-

कछे बम' न चर्पित: न इतः १ ब्र्टू बषिकौदियं उत्तम्।

Page 116

दतीय: पररिचेदा।

विप्रलब्धा तु सा प्रेया नितान्तमवमानिता११८्[स बया। "इश्तिष्ठ दूति ! वामो यामो यातस्त्रयापि नायातः। याऽतःपरमपि जोवेश्जोबितनाथो भवेतृ तख्ा: । (इ) नानाकार्य्यवशाद मस्या दूरदेशं गतः पति: । सा मनोभवटुःखार्त्ता भवेत् प्रोषितमर्टका ॥११६॥ यथा। "तां जानौयाः परिमितकषां नौबित मे द्वितोवं दूरीभूते मयि सडचर चक्रवाकोमिवैक्ाम्। गाढ़ोतछां गुरुषु दिवसेष्ेषु गच्छमु बालां जातां मन्चे भिभरमयितां पग्मिनी वान्यरूपाम्" । (ख) कुरुते मएडनं यस्या: सज्जिते वासवेश्मनि।

(स) प्रिय इति। विप्रसथा प्रतारिता। चन्वत् सर्वे अठ्म । (ह) एनिष्ठेति। है दूति ! उतितिष, याम: मच्चाम: सहमिति श्रेषः, बाम: बडस, दो यामम्रहरी समाविध्यमर:। बातः मतः, तवापि न बायासः सामतः यवःपरम् चनन्तरम् चपि या नारी नीवेत् तखा: नाया: जीवितनाथ: प्रायेनरः भवेत् स इति मेष:। पार्थावतं, कश्ा: म्रथमे पाद गादव माबासया वतोबेडपि चडादश हितीये पसदम बतुर्थनी साध्येति चबपास्। (ब) सामिति। मेचं प्रति बथस बियोमिन: एललिरियम्। परिमित- कषां मितलाविनीं मे मम द्वितौयं जीवितं मायभूजां मयि सहपरे दूरौभूते दूरवर्तिनि पकाम् एवायिनों चक्रवाकोमिय रियर्ता तां मन्बबों जानीया: पवयक। बदधि विविदाकारवैदचसं हसते वदपि मान्या अदितव्य- मिखाड, गरुपु विश्डनत्त्स एप दियदेयु नक्कतस बादोलकाल् मलुत्ष्ठाववों सामप्रोढ़ों तो मिथिरमचिता चिमशोषिताम् मतपूम चन्यकपा विळतावकणा विशेकानिव्यर्य: प्त्मिनों का वर्माचनीमिव जातां ननी सव्वावयामि। नन्द- क्रान्ततत, सन्दाक्ान्तासुविस्सन्तेसों मनी वौ रयुमतम् भति अखयचात्।

Page 117

24 साहित्यदर्पयम्।

सा तु वासकसन्जा स्वादिदितप्रियसङ्गमा १२०[क यथा राधवानन्दानां नाटके। "विदूरे केयूरे कृर करयुगे रबवलये: चलं गुर्वी गोवाभरणलतिकैयं किमनया। नवामेकामिक्कावलिमयि ! मवि त्वं बिरचये: न पथ्यं नेपथ्यं बहुतरमनगोळ्तवविधो" । (न) भागनु कवतचित्तोऽपि दैबाव्नायाति यत्िमियः । तटनागमदु:खार्त्ता विरहोत्करिठिता तु सा ॥१२१।।

घथा।

"मिं रुषः पियया कयाचिदथवा सख्या ममोडेजितः किंवा कारणगौरवं किमपि यबाद्यागती वक्रभः । इत्वालोच मृगोहधा करतले विन्यस्य वक्ञाम्बजं दोघं निःशसितं चिरं च रुदितं चिप्ाय पुष्पसजः" । (ग)

(ब) कुढते इति। बखा: वासवेश्नि अय्याग्टही सब्जिते मणनं कुबते बाझम्टहं सव्जविता खयं मखनादि करोति सा विदित: म्ातः प्रियसनम: बवा ताट्मो सती वासकसच्ना खान्। (ख) बिटूरे इति। कैयूर करभूषयविश्रेषी बिटूर दूरबतिंनी कुर, बरयुनै रवखयेः चखं न कार्य्यमित्वर्य:, इवं योमालरयवतिका गुवो पति- महती चनया बिम् ? यवि सखिि। तवं मयि नवाम् पकां देववाम् एमावनीं बिदयये: विरधितां कुछ्र, चनभोत्वविधी कामोव्सव्यापारी बहुतरं नेपण्वम् बवद्ुरयं न प्ष्े न हितयरम्। मिखरितीउत्तम्। (न) विमिति। कमाचित् सपरया इत्र्कः मिबया मिं रहः, पबवा मम सप्मा दूखा क्ेजिव: विरलौकत:, किंया वारयनौरवं प्रयोजमविशेष: पसोति भेष:, बत् वेन वथ बज़त: मिय: न बाबद: ? इति भाबीच बनोहमा हरिवास्या बरवमी बह्र' बदनमेवासुजं विन्वस दौधे बषा तषा निःमसितं

Page 118

ततीय: परिष्ेदः 20

दूति साष्टाविंभतिशत- मुत्तममध्यमाधमखरूपतः । चतुरधिकाशोतियुतं शतवयं नायिकाभेदानां स्यात् ॥। १२२ ॥ दह व "परखियो कन्चकोढ़े सङ्गेतात् पूर्व विरहोत्- कषिठिते पयाहिदूषकादिना सङ्टाभिसरनतयावभिसारिके कुतो- Sपि सम्तितस्वानमप्राप्ते नायके विप्रलब्ध इति वावखेवा- नयोरखाधोनप्रिय योरवख्वान्तरायोभात" दति कचित्। कचिद्न्योन्यसाङ्र्य्यमासां लक्ष्येषु दश्यते १२३ [घ यथा। "न सतु वयमसुष दानयोग्या: पिवति व पाति व यासकी रहस्वाम्। बिट! विटपममुं ददख तसयें भवत यतः सटशोखिराय योगः ॥(र) सव कितव! किमाद्ितैर्ईथा नः च्वितिरु हपलवपुष्प कर्षपूरैः।

पिर बदुचयं बदितिय, पुष्पसनः कमुमदामानि चिप्ता, परित्वत्ाक। मार्टूंस- विक्रोहित उत्तम्। (प) चन्तोग्यसारर्थ परसरमेवनम्। (ह) नेति। ई बिट ! धूर्स! वयम् अमुष्य विटपस दानवोम्या: दानवावाषि न खशु नैव, या चसकी कान्ता रह: विजने तो विमति चूम्ती- त्यपंः, पाति सववि परिषरति पेत्वय:, तखै अमु विटयं सपुथपस्वर्मा माखा ददख, वतः दानास् वदमोर्युववीविराय बोमः समाखनं सर्मतत। पुषि- तांबाहसन, पयुन न युनरीफती बकारी युनि तु नजी अरनार पुचितायेवि तव्रबबात्। (न) तवेति। से वितय! पूर्त! नः अषम्यं तया निरर्यक ससाधितै:

Page 119

साधिलदर्पयम्।

इति गदितवती रषा जधान

नवर्यनयमितेन वान्तमन्या

इयं रि. वकरोत्या परुषवचनेन कर्णोत्पलताड़नेन च

मन्यवापि अह्यम्। दूतरा भप्यसंख्यास्ता नोता विस्रणङ्या ॥१२४।।

ता नायिका:। पवासामसारा:। यौवने सत्वजास्तासामष्टाविंशलिसंख्यकाः। अलङ्ारासत् भावहावहलाख्योऽङ्जाः । शोभा कान्तिख दोप्रि् माघुय्येञ्ज प्रगल्भता । भौदार्य्य धध्यमित्येते सप्तैव स्युरयत्नजाः। लोलाविलासी विच्ित्तिर्षिव्योक: किलकिश्वितम्

ननु भी: जरनविदितै: जनानां विज्ञातै, अवढम्पखोवे: ववाप्रियै: कर्षयुम्प शोदसुमत सदेति द्ेष: चिरपरिपूरितमैय पतः खानानावात् चर्थपूरार्यपुष्य-

(इ) सोनि। इक मितवतो चन्ना गामिनी बषा बोदेन सुरितेन मनीरमा: पच्जाख्रेब देवरा: विडनका: तल वाहहेन, अवमनिवनितेन कर्य-

पृयबासानम।

Page 120

तोय: परिखेद:।

मीटायितं कुट्टमितं विश्मो ललितं मद:। विकृत तपनं मौग्धा विक्ेषस् कुतूहलम्। इसितं चकितं केलिरित्यष्टादशसंख्यकाः । खभावजास भावाद्या दश पुंसां भवन्त्यपिस१२५॥ पूर्वे भावादयो धै्य्यान्ता दम नायवानासपि स्वत्ति किन्तु सबेडम्यमी नायिकाचिता एव बिष्छिचिविशेषं (ज) पुष्पन्ति। तभ भाव: । निर्विकारात्मके चित्ते भाव: प्रथमविक्रिया १२६[भ वनतः प्रमति निर्षिकारे मनससि उद्युष्मान्ी विकारी भाव:। यथा। "स एव सुरभि: काल: स एव मलयानिलः। सैवेयमबला किन्तु मनोऽम्वदिव हशते: (ज)

पथ हाव: । भूनेवादिविकारैस्त सभ्भोगेव्ठाप्रकायक: । भाव एवाल्यसंखत्यविकारो हाव उच्चते१२७ [ट

(न) बौवने इति। सखजा: सखमुषबाता: सामाविका दत्वर्य: चसू- लराः अरोरशीभायमता धर्मा बसर्बः। चनन्ा: बरोरोगताः। भयवणा:

(क) आयमात बिर्वियारामके सविकते चिचे सर्नास अवनबिक्रिया विवार: भाव:। -'4 (प) उदाउपवि य्घेति क एवेवि। बीवनानिर्जावास् मनस: सनपा- चाव इवि भाय:।

Page 121

साहित्वदर्पंपम्।

यथा। "विषखती मैलसुताऽपि भावमग्: सुरवालकदम्बकत्पेः। साचोकता चाहतरेय तस्वो सुलेन पर्यस्विलोचनेन* । (ठ) मथ हेसा। हेलात्यन्मसमालच्यविकार: स्यात् स एव च । १२८ स एव भाव एव। यथा। तड् से भत्ति पछत्ता बहुए सम्बद्विभभमा सचला। संसदयसुडभावा होड चिरं अद सहीष्यि" । (ड)

पध शोभा।

शोभा प्रोत्ता W१२६॥[ ढ ]

(ट) हावमार मूनैवादीति। बल बंजत्व: बिवारी बख वाहभी भाय: हाय सचते। (ठ) हदाहरति विशननौति। मैवसुता पावती चवि सक रतः विब्रमत:

आवं रत्वाएवं वितसती व्यशबनी पर्षसविदोषनेम विवान्नेनेय चतएव यावतरैय पतिमनीहरैय सुपेम साधीता दबस् वक्रीळता सती तख्ी। उपनातिहत्तम्। (v) रेबासदारति तड् रति। तथा तखा भटिति महतता बच्चा: सर्वाद्र- विशना: सबकाः। संभयितिसुन्यनाया नर्वत् चिएं बबा वयौभामपीति बंखतत्। पखार्यः। तखा: बच्मा: नवीढ़ाबा: वाडाबा: अढिति सरसा सवक्ा: समगा: बर्वाकेयु विषना: विव्यावा: महता: सस्चाताः, बषा सखोनो

मैदना सर्गत। (ड) शोभानाड कमेवि। वाबिलं बौन्दर्ज, सवितं बिप्ु सन्दर- मिमनर:।

Page 122

दतीय: परिबेद।

तब योवनशोभा। *वसभृत मण्डनमङ्ग्यटटेरनासवास्यं करयं मद्स। कामस्व पुष्पम्पतिरित्रमखं बास्मात् परं साथ वय: प्रपेटे-।(प) एवमन्यवापि। पथ कान्ति:। सैव कान्तिर्मन्मथाप्यायिता युति: ॥ १३०॥[त] मनयोग्ोष मातिविस्तौषंश्ोभेव कान्तिबच्ते। यथा। "नेबे सचचनगखने इत्सादि"। चब दोमिः।

सधा मम चन्ड्रकलानामनाटिकायां चन्द्रकलावर्नम्। "तारुसख विलासः समधिकलावख्सम्पटो हासः।. धरषितल स्पाभरणं युवजनमनसी वशौकरयम्": (घ) भथ माधुर्यम्। सर्वावस्थाविभेषेषु माध य्यं रमगोयता ।। १३२।।

(प) उदाइरति ससभृतनिति। चब मैववादननरं डा पा्वतो चडयष्ट: चसम्ृतम् चनादतं लण्ड्न भूपचम्, चनासवाख्यम्, भासवाख्यार्ितं बिना सुराधाननित्वर्षः मदल मतताबा: करमं साधन, कामस महनस पु्षव्यातिरितं पुथयभिद्नमखवं, वात्यात् परं वबः बीयनमित्र्यं: प्रपेदे प्राप। उप- नातिरत्तम्। (स) कान्तिनाइ सैबेनि। ,सेव नीलेष. अन्बेन बामेन बाप्याबिता पर्हिंता पुति: बक्षा: तबाबूवा कान्तिदच्ते इति ब्ैप:।.

एु एवं सनधिकं बत् सावस तदेब सम्पद तला: सासः ढास विशास कव्पबं: परषतवस रविमा: मागरचम् चडड़ाए, तमा दुषान एव बना: जेवां ननसः पिषस वमीवरमम्। पार्थपावचम्।

Page 123

साषिलदपंयम्।

बध चोला। चङ्ैवेशैरलङ्कारैः प्रेमभिर्वचनैरपि। प्रोतिप्रयोजितैर्लीलां प्रियस्यानुक्कतिं विटु:॥१२६। यधा। "मृणालव्यालवलया वेगीबन्धकपर्दिनी। इरायुकारियो पातु लौलया पार्वती अमत् । (म) पथ विलास: । यानस्थानासनादीनां मुखनैवादिकर्मगाम्। विभेषस्तु विलास: स्यादिष्टसन्दर्भनादिना१३[य] थथा। "भवान्तरे किमपि बाम्बिभवातिहृत्त

भाचार्जकं विजवि मान्वमाविरासौत"।(र)

म तु एव न खििए: नौवितथ न खिरकिति बैस:, पतः बस्यिरस टेडख नोवनख प छते विसमामसंकुव्यानि न कलडविव्ामीति भाद:। इरियोडतं, न समरमत्रा गा: पड्बेटैडंयैसरियो नतेति तलबबास्। (न) योषामुदाइरति नासीति। पार्वती मयायनेब व्यास: पश्रन: पखयं बखा: ताहमो, बेंयोषन: वैदपान एव कपर्दः जटानूठ: तच्काबिनी, पतदय जोषवा हरस मन्ती: बनुवारियो ससो जमत् पाठ रबतु। (ब) विखासनार वानेति। एटसमिबस वन्दर्बनादिना बार्न नमर्न खानं स्वति: नासनम एपदेशन तत्म्मतोनर बया सुखनेनादियर्मया विशेषस्त पेपिद्ान्ु विवाठ: बाव्। (र) उदाकयति पजेति। नाखत्वा: माव सटवती नायवस सच्ुः समोदनोंपे तरमंनमिदम्। नत्र भतिन् भनरे चनवर नामवाच्या: दौर्क

Page 124

छतोय: परिषे:।

भथ विचति:। सोकाऽप्याकल्परचना विधित्ति: कान्तिपोषक्ृत् ॥ १३८।। [ल] यथा। "सच्ाथःखपनविधौ तमङ्मोष्ठः ताम्बूलदयुतिविभदो विलामिनीनाम्। वासस्तु परतनुविवित्मस्वितौयान् भावत्ो यदि कुसुमेषुणा न शून्य: । (व) पथ विव्वोक: । विष्वोकस्वतिगर्वेग वस्तुनौष्टेडप्यनादर: १३९[श]

नेवाया: माखवा: विमाप चनिर्दिष्टमित्वर्य: वार्चा विभव स्ामर्थम सतिदत्तम् भतिक्रानं वैचिवां यख तथोक्षम् चवचनीयवैचितामित्वर्य:, एअ्रसिता: प्रबटिता: विभमा: विजासविशेषा: यव ताहयं, भूरयः वहयः सात्विवार्मा समखेदाडीना विवार: वचिन् तवाभूतम, चपास्' निरस धैथं बद्ात् तन वैयबिध्वसक- मिस्वर्य:, विजवि विजवशीख मान्यवं मदनसत्बन्ति साचार्यकत् बाचार्थ्बम बियाकार्यमित्वर्य: चाविरासीत् प्रयटी बभूब। बसन्ततियर्य वचम्। (ड) विधितिमाह सोजेति। पस्यापि वान्तियोषळ्रत् वान्तिपोषियी चाकत्वरचमा चसडाएरचना विककति:। (र) उदाइपति सकीति। विदवासिनीणां सामिनीणाम् पत सके दिमरी सय्चसि सपनेन विधीतं विशेषतः नावितम्, चोड्ठ: तानूचार्नां खुत्या राजीय विशद: निर्मखः तवा बासः वसनन्तु प्रतन्नु सूच, तथा बिविसं पूतं निर्मसमिति वाबत् दतीवान् एवं माब्य इत्बबंः चाकस: भूवचम् कसु भबतु नाषियमिति माद:। बदि युसुमैदुषा बामैम यून: न रहित: बाबस इति भदः वत् विविदानरयमसु बिन्मु तत् मदनव्यस्तवं सवितुमहंतीति भायः।' महमंबोहन', याभ्ाभिमंत्रबरमा: प्रहवंतीयमिवि वह्बबाद्।

प्रिकेषि पसुनि बिषये बनादए चवन: विष्वीय:।

Page 125

साषित्यदपंगम्।

बथा। "यासां सत्यपि सद्गुणानुसरणे दोषानुष्टत्ति: परा या: प्राणान् वरमर्पयन्ति न पुनः सम्पूर्षटष्टि प्रिये। प्रत्थन्ताभिमतैऽपि वस्तुनि विधिर्यासां निषैधात्मक: ताखेलोका विल सण प्रक्कतयो वामा: प्रसोदन्तु ते"॥ (ष) भथ किलविचितम्। स्पितशुष्करुदित-

साङ्कय्यं किलकिश्वित-

यथा।

भर्वसंनास मधुरस्मितगर्भाः। कामिनः स कुरते करभोर: हारि शुष्करुदितत्त सुखेडपि- ॥ (४)

(प) उदाइपति वासामिति। उदमुवानुसरणे सव्यपि वासां नायोथा परा कैतया दोषायुडतति: दोषयहचम्। या: बरं प्रधान् चर्पवत्ति व्यनन्ति, प्रिये पत्वी सम्पूर्संटष्टि न पुनः चर्पबन्नोति देष: । पथ्न्ताजिसने पतिम्रियेडाप पसुनि बिबये वासा निषेधात्ाय: विधि: न न इसि ब्याहार दसयं: बैचोकस दिखयया पदतिर्यासां तवाबिषा: ताः बाना: प्रतिकूखर्दतर्िन्य: नार्धें: ते तम मसोदस पसदा भवनु। आर्टू खषिशोहितं उत्तम्। (र) विमबद्ितनात सिवेति। समोट्तमस मिय्समल सज्मादि- जामू पर्वात् मानव्दात् मितस बदरासस समरदितय नयुरीदनल इस्तितस

वियशिचितम्। (v) उदाइएवि अविरोभनिवि। बरमोष: ज्ान्ता सचीदषि ववि- रोपिता पदिमटा बाल्डा वद्र वस् बमा तवा भाभित्रः बागस पाविरोप

Page 126

ततीब: परिचोद:।

पथ मोहायितम्ं। तज्वावभाविते चित्ते वकमखत क्थाटिषु। मोहावितमिति प्राप्ड: कर्बकस्डरयनाटिकम्१२१त यथा। "सुभग ! तवत्कधारभ कर्णकद्ूतिलालत्षा। उन्तृववदनाओोजा भिनस्यक्ानि साङना" ॥ (क) भथ कुइमितम्। केशस्नाधरादीनां ग्रहे दर्षेडपि सभ्भृमात्। प्राप्ः कुट्टमितं नाम घिर:करविध ननम् १४२ [ख] यथा।

पर्य्वकूजि सरजेव तकथ्यास्तारलोलवसयेन करेप" ॥ (न)

समाले भटि्पितम पाये: रोध: सवरोध: तें, सपुर सिसं मदुइसिय यसें यासां तवाविधा: अर्त्सनाड, वषा हाषि मनोषर सप्पवदितय परोति: खायर- वाउतं, खानता रनमगैरगडत्ता चेति तक्षमबात्। (द ) बोडाथितनाड तदिति। वथ वह्मख लयः वाबित: चिम्तित: येन वाडये चिसे मनसि सति बह्मसत प्रियस कमादिए, वर्मबच्ूयमादि्या मोहावितमिति प्राङ्ः । (म) नदाइरति सुमनेति। से सुभय! स्ा चज़ना काविनो तब कनाया: बारमे सति कर्यबष्तूतिवाबया वर्मकचूबनपरा तमा सब्ृभ् वदन- मेव पयोजं पत्र' यखा: तथाभूता सती पद्ानि निर्नात्त खाइमम करोतोवर्य:। (च) कदमितसाष कैमेति। केशयनापरादोमां वहे बहणे इने पानन्े-

( ब) उदाइरति पमेसि। पमोडे बिये पहमेन या कर्पनति: चपकार्न वेन साम्यं वाहम तख सपभ तव् पचरबिम्न' दत्यति सति तरचा: भाषिया:

Page 127

साहिलदर्पयम्।

पध विश्व्म: ।

पस्थाने भूषयादोनां विन्यासो विश्रमो मतः १४१(व "शुत्वाSडयाम्तं वष्िः कान्तमसमाप्तविभूषया। भालेडञ्जन दयोर्लाचा कपोले तिलक: ऊतः" ॥ (ङ) चथ सलितम्। सुकुमारतयाऽ्गानां विन्यासो ललितं भवेत्१४४ [च यथा।

इतरदनतिलोक्षमादधाना पदमय मनाथमन्यरं जगाम"। (छ)

तारयोष्म् पतिषद्खं सुसरमित्रय: बखयं वख ताह्गेन करेय इसेन सबजैव सपोड़नेव पर्थयकूणि परिकूजितम्। बबरदंबनोद्यते म्रिये वखयासक्वतेन पाचिना निषेधादिति मावः। (घ) विकममाड लरयेति। दवितस्य मियस्य भाममनादिपु हषराजाहः पानवदानुराबादी: हेतोः तवरया चंस्वाने षयोग्यखानी भूषणादोनां न्ास: परि- पार्मामत्वर्षः विभम: मतः । () उदाइरति सुतेति। वष्टि: वाशदेये वानमायान्तं हहा चसमाप- विभूषया वशेषितावतरयया क्याचित् आधे सचाटे चश्चनं, दमो: पम्षो: बाबा चखअबरमः, कपोसी बचे तिखक: अतम। (म) ववितमाह सुक्मारतयेति। सुकमारतया सुमोमचववा चक्ानां विश्वास विवेदेय न्यास: विशेष: सचित अवेद्। (ह) उदाइरति गुपिति। यम चनन्तरं सेवि पदमध्याहार्यम्। गुदु तरः बयोर: कब्ः मधुरास्क ठः नपुरख चनुनाद: सतुषनिः वश्चित् तत् यषा तवा उचितं मनोडरं बदा तथा मर्तितं नि:चिस वार्म दबिपेतरं पादपभ्र परयदमयं बबा ताहनी, तथा दतरत् चन्चत् दबियलिव्र्य: पदम् चनतवीखं

कवा बबाब ।

Page 128

वतोब: परिवोदा।

पय मदः। मटो विकार: सौभाग्ययोवनाढावलीपज: १४५ [ञ]

यथा। *मा गर्वसुहड कपोलतले चकासि कान्तखहस्तलिखिता मम मच्चरौति। अन्याऽपि विं न खसु भाजनमोदयोनां वेरी न पेज्वति वेपयुरन्तराय: • (भ) भथ विज्वतम्।

वक्तव्यकालेऽप्यवचो व्रोड़या विक्वतं मतम् १४६ [ञ]

यथा।

"दूरागतेन कुशलं पृष्टा नोवाच सा मया किचित्। पर्थ्ुणी तु नयने तस्या: कथयाव्वभूवत: सरवम् । (ट)

(न) मदभाह मद पति। सौमा्ययीयनादिना व: नवदीब: नर्य: तन्त: विकास मद:। (क) उदाइरति मेति। आामपि शौमाग्यवर्वपती प्रति वक्ाबिदुशि:। बानस मियस खपसेन खिखिता मखरी रयनाविशैत दस्वकः, नम चपोकतयी सवाति राजते इति हमा गर्ये मा सबक न गर्य डुब इनर्थ: प्रेत बदधि बैरो विपय: वैपयु: कम्पः वानव्मननित: सास्कमावविशैत सव्वर्षः चन्तरायः विछः न सर्वात तदा चन्या चयराध्रि नारी ईडशोनां पिक्खइसविितमन्र्था- दोनों भाजन पान न खालु जैव सवतत निम् : बसन्ततियर्य हत्तम्।

दयक: बयबन विद्वव भवम्। (ट.) हदाइरति दराववैनेवि। दूरावतैन सवा डदर्य पट्टा का विविस म सबाच, सूविन्य तथा: पर्यमुषी जसुपूयें नयने कर्ष नमवालबूण्ड: पार्माहतम्:

१०

Page 129

भय तपनम्। तपनं प्रियविच्छेदे सरावेशोत्यचेट्टितम्।।१४७[ठ]

यथा मम।

"खास्ान् सुख्ति भूतले विलुठति त्वन्नागमालोकते दोघें रोदिति विचिपत्वत इतः चामां भुजावल्रौम्। किश्व पायसमान! काङ्ितवती सप्न डपि ते सङ्गसं निद्रां वाळ्कति न प्रयष्कति पुनर्दन्धो विधिस्तामपिर ॥ (ड) भथ मोखछाम्। अन्नानादिव या पृच्छा प्रतीतस्यापि वसतुनः । वल्लभस्य पुरः प्रोत्तं मौग्छा तत्तत्ववेदिभि: १४८[ढ]

यधा।

"के ट्रुमास्ते क्वा वा ग्रामे सन्ति केन परोषिता:।

(8) तयनमाष्ट तपनमिति। मरियविचेटे कान्तविरहे सति बर वेशोत्वपेट्टित अरख कामख यः मावेम: तेन उत्लम् उत्पन्न बेटित बापार तपनम्। (र) उदाहरि नासानिति। नावक मनि दूखा अलिरियम्। मायसमान! सा तय काना इति सध्याहाय, वासान् निःन्ासान् सुबि जववति, भूतखे चरसयां विजुात, तव मामे पन्याजम् भाखोकते अवदोकवति, दौघे रोहिति, चत इतः इतसत सवर्य: वासा विर्वनीधामित्वर्य: भुनावस्चरों बादुबवियां विधिपति, किच खंप्रदषि से तब सममं नाकितवती सती निक्रां बांव्कति, पुनः बिन्ु वन्धी विधि: वां मिद्रामषि न प्रयचद न ददावि।

पसुनः पंत्रनादिम मंज्मल मिवस पुर चबदः वा पच्ा वि्वासा बस् तस- सेडिमि: मीन्बा मोळस्।

Page 130

वृतीय: परिषेद:। १११

नाथ! मत्ाङपन्यपं सेषां सुल्ाफलं फलम् 1 (ख) भथ विचेप:। भूषाखामईरचना इथा विष्वगवेक्गम्। रहस्यास्यानमौषच्च विचेषो दयितान्तिके १४६ [त] यथा। "धम्म्िज्ञमर्ईमुतं कलयति तिलकं तथा शकलम्। किशिददति रहस्वं चकितं विष्वगवलोकते तन्वो°। (व) पथ कुतूइलम्। रम्यवस्तुसमालोके लोलता स्यात् कुतूहलम् १५-[द यथा। "प्रसाधिकालस्वितसन्रपादमातिम्य काचिद् दवरागमेव। ए त्सष्ट लौलागतिरागवाचादलनकाडां पदवीं ततान" । (घ)

() उदाइरति के इति। ई नाय! मत्पन्वसं मुल्लाफलं वे्षां फलं ने हुमा: के? क या गामे सन्ति ? वैन वा प्रोपिता: ? (त) विचेपमाह् भूषाषानिति। दवितस् मरिथस् बग्तिये समोपे भूषाधाम् पसफ्ततोनाम् चर्वरचना, हषा निररर्यक विष्वक् समन्नात् सवेचथ्म् सवयोकनम् ईषत् भन्ट्र मन्द एडसख् गोपनौथस वाख्यानं कयनस विशेप:। ( ष) उदाइरतति र्पा्िक्गमति। तन्वी अमाक्गो पच्तित्ञ वहबेत्ं, पचिता: संयता: बचा इतमरः । पर्तमुतं अकरषं खच तिवन सयवति सरीति, किचिम् रहसं पदति, तथा विच्क सर्वतः पवितं बचा तथा

(इ) अनूइबनाड रमेति। रव्य मनीशं वस्तु बख समाधीनी सम्यक् दवंने बोलता सतचता पोस्ुकवमिति बावव् कृतूडसं खात्। (प) वदाइर्पत प्रसाधिकति। वाचित् पुर्सुन्दरी प्रसाविकया चढ- हरिया बन्मितं महेतम् चगवादं दवरायमेय पातिय चाळच उत्सूस वयता बौषायति: विद्यासमन्द्रनमनं तथा वाडमो मती भागवाधात् चयसवाका पदनों पदपकत्रिम् भाववान विसवारबालास। उपन्ातिवमम्।-

Page 131

११२

पथ इसितम्। इसितन्तु वथाडासी यौवनोळ्ेटससव: ।१५१। [न]

यथा।

"अवस्मादेव तन्वभे जरदास यदियं पुनः। मूनं प्रसूनबाचोडस्वां साराज्यमधितिष्ठति" । (प) भथ चकितम्। क्वुतोऽपि दयितस्याग्रे चकितं भयसब्भुम:॥१५२[फ]

यथा। "वस्न्तो चलथफरौविघट्टितोरः वामोबरतिशयमवाप विश्र्रमस्व। सुभ्यन्ति प्रसममहो विनाऽपि हेतो: लोसामि: किसु सति कारणे तरुख:" ।(ब)

(न) इस्ितनाह इस्वितरमिति। बोपनोदमेदसप्यय: बीवनप्रकाम्भ्ः हमा निर्येक: हास: उसितम्। (प) उदाइरति चमजादिति। इयं तव्वझी अग्नाकी भवखात् बिना रेतुमित्वर्य: वत् पुनः जास इसितवती नमं सच्चे इत्यर्बः, प्रसूनकायः पुष्नभरः नामः वसां अनाखा खाराव्य खगराज्यवत् चचितिष्ठति। (प) ववितमाह कुत पति। दवितय विवस यये कुतोपि चल्पादृषि बारवादिव्र्य: मवसंयन: मवैन व्ययता चवितम्। (प) उदाइरत बखनोति। वदामियपवाभि: उपरीभि: ब्रोशीषिः, घोठी वु नवरो इ्योरितमरः। बि्घाट्टती कब वम्बा: जा बतएव वखनी दार्य नचचनो पालीर: विदमस विद्ासस्य बमनविशेषस् का चतिभ्बम् सवाप मासमती, चही वाबयें, तबय: युवन्: हेतो: कारयात् विव्ाषि बौध्ामि: मसमं सरस नव्यन्ति तीम बचन्ति, बारणे सति विद्यमाने विस्ु वत्ञन्ममिति श्ेय:। महद चोतचम्।

Page 132

तोय: परिचेर।

चम केलि:। बिहारे सह कान्तेन क्रोड़ितं केलिरच्यते:१५३[भ] थया। "व्यपोहितु' लोचनतो सुखानिलेः भपारयन्तं किल पुष्पजं रजः। पयोधर्रगोरसि काचिदुयाना: प्रिय जघानोवतपौवरस्नो° · (म)

टष्टा दर्शयति व्रीड़ा सम्मुख नैव पश्यति। प्रचन्न वा भरमन्त' वा तिर्य्यक् तं पश्यति प्रियम्। बहुधा पृच्छामानापि मन्दमन्दमधोमुखी। सगद्रदखर किश्चित् प्रियं प्रायेग भाषते। अन्यैः प्रवर्ततितां शश्वत् सावधाना च तत्कथाम्। गृणोत्यन्यत दतताची प्रिये बालानुरागिणी१५४ [य]

(भ) केविमाइ विहारी पति। बिहारी बिहारनासी बानेन खड कौड़ितं केवि: उचते। (म) उदाइरति व्यपोडिसुमिति। काचित् उन्नतपोवरसनी बाक्ता सनना: उतर्वािता सती सुखानिले: वदनम्विः बोचनतः खपभुष: पुथनं रनः कुर्ताय्तत् संखन्नमिति भावः व्यपोदितुम् चपनेतुम् चपारयन मियं बान्त पयोयरैय सनेन उरस्त पयसति ववान चाद्तवती। (ब) हषेति। वाखा कन्या वा सुन्धा मिये चनुामिची सतो हटा ईप्रिवेय चवयोगिता ओड़ां बच्चो दर्मयति सभ्ुक्ध परियसेति बेष:, न पशन शावयोकते, प्रचान्न निमतस्हितं वा समन्त तं मरिय तिर्थ्येक् पम्माति। पषुचा एक पुनः पच्छमानापि नियेनेति भेव: मपीसख्ी सनो समददसरर मर्नद मर्म

Page 133

साहित्यदर्पगम्।

पथ सकलानासपि नायिकानामनुरागीद्गितानि। चिराय सविध स्थानं प्रियस्य बह मन्यते। विलोचनपथञ्चास्य न गच्छतनलङ्कता॥ कापि कुन्तलसंव्यानसंयमव्यपदेशतः । बाहुमूल सनी नाभिपङ्गजं दर्शयेत् स्फुटम्॥ आाचाद्यति वागादौः प्रियस्य परिचारकान्। विश्वसित्यस्य मिवेषु बहु मानं करोति च।। सखीमध्य गुणान् ब्रूते खधनं प्रददाति च। सुप्त खपिति दुःखेडस्य दुःख धत्त सुखे सुखम्॥ स्थिता दृष्टिपथे शश्वत् प्रिये पश्यति दूरतः । भाभाषते परिजनं सम्म खे स्परविक्रियम्॥

प्रियं प्रायेय भाषते व्दतत, तथा सावधाना सर्वािता चन्चे: प्रवर्शितां प्रस्तुतां तस पियस कथां वार्त्ताम् बन्बत दत्ताची वर्वितमयना सती मननत् ससतं पपीति। (र) विशायेति। प्रियस्य सविधे समोपे स्थानम् बवस्थानं बह मन्यते, सनसङ्ता सभूषिता सती सस्य म्रियस विलोकनपथ टष्टिपर्य न गच्कति। काषि कामिनी कुन्तखानां कैथानां संव्यामख परिचानवस्तरस्त व संयम: बन्धनं स एव व्यपद्श: कुखं तख्मात् समाम्प्रित्येत्यर्यः, यबथें पञ्चमी। बाहुमूखं खनो नामिपडतं सूटं दर्भवेत्। वागायै: मिषट्वचनम्रयोमादिभि: प्रियस परि- गरबान् भत्यान् वाक्कादर्यात बशोकरीति। चख मियस् मितेषु सुडक्षु यशुमानं करोति च। सखोमध्ये गुथाम् मरियसेति शेष: बूते, खधनं निनं ध्म मददाति य परियासेति शेष:। सुप्ते निद्रिते प्रिये इति शेष: खपिति, सख खामिनः दुःये दुःखं सुखे सुखा घतते अनुमवति। म्रिये दूरतः दूराज अक्ाति सवि ननत् निरयरम् पस इरटिपिये खिता तिष्ववीतर्यः। सप् के

Page 134

वृतोय: परिच्केद:।

यत्किश्चिदपि संवोच्य कुरुते हसित' सुधा। कर्मकणाडूयनं तद्दत् कवरीमोचसंयमौ।। जृम्भते स्फोटयत्यङ्ग बालमाश्निष्य चुम्बति। भाले तथा वयस्याया आरभेत् तिलकक्रियाम्॥ अङ्गष्ठाग्रे ग लिखति सकटाक्ष निरोचते। दशति साधर चापि ब्रूते प्रियमधोमुखी॥ न मुस्जति च त' देशं नायको यत दश्ते। आगच्कति गहं चास्य कार्य्यव्याजैन केनचित्। दत्त' किमपि कान्तेन धत्वाङ्ग मुहुरोचषते। नित्यं हृष्यति तद्योगे वियोगे मलिना कथा॥ मन्यते बहु तच्छौल तत्मियं मन्यते प्रियम्। प्रार्थयतेऽल्पमूल्यानि सुप्ता न परिवर्त्तते॥ विकारन् सात्त्विकानस्य सम्म खौ चाधिगच्ति।

प्रियस्येति शेष: परिजनं अााविक्रियं सकामावैश्ञम् चाभावते,कथयति। वस्- विश्वित् पतिसामान्यमित्ययं: चवि पहासकारयमपोळ्र्य: संवोस्य दद्ष सुधा निरर्यकं इसितं करने उसतोत्र्यः । कणंकखूयनं तह्ृत् तथा नावरीमोम- संयमी वेशमीचपखने बरीति। जुमते चङ् सोटयति, वाखकम् पाश्रिष्य भाषिस् चुन्बति, तथा वयस्याया: सख्या: भाले खखाटे तिखकक्रियाम् चारमेत, पहुषारेय उद्पादाकुष्ये का लिखति, सकटाथं निरोचते चबचीकर्यात, खाधरं निनमधरं दर्बा, बधोसुखी सती मियं सूते च। बतर नायक: मिय: दशते तं देयं खानं न सुश्वति, न स्वजति, वैनचित् चार्यम्वाजन कमच्लैन • एस कानर स्डम् भागककति, वान्तेन दश्त विमप वद् चझे पुलाबढ़ मचते, तथ मिषस योगे सडवासे निन्य सवतं सव्यति पानन्दनतनर्गत,

Page 135

'११८ साहित्दर्पचम्।

माध य्य नर्मविन्नानं वाग्मिता चेति तद्गुथाः।। एता भपि यथौचित्यादुत्तमाधममध्यमा: १५८ [₹] एता दूत्यः। परघ प्रतिनायक:। धौरोद्तः पापकारी व्यसनी प्रतिनायक: १५६[च]

बथा रामख्य रावयः। धथोहौपनविभावा:। से च। उद्दोपनविभावास रसमुह्ीपयन्ति ये ॥ १६० [क] पालम्बनस्य चेष्टाया देशकालादयस्तथा॥ १६१ ॥ च्ेष्टाया इत्यादिगन्दाद्रूपभूषपादयः। कालादोत्यादि-

रन्द्रो यधा सम।

गलिततम:पटलांशके निवेश्व।

सवेवाण् वबः, भक्रि: प्रभावनुरायः, चितन्नता मनोविज्ञानं, सृततिः वर्तव्धार्ष- बरयं, माधुर्य मनोहरतं, नमवि्ञानं परिष्ासािच्वता, तथा वाष्मिता मधुरमाषित्मित्यर्य: एते तख दूतस्य दूत्याय गुपा:। (च) गोरोडत इति। बौरोद्तः मावापर दति पूर्वीत: पापकारी पापामयः म्यसनी वगवासटादमदीपाविट्ट:। बदतं, यमवाची दिवाखन्रः परोबाडः खरियो मद:। तीर्य्यबिकं उषाय्या प बासजो दनयी गयः। पेथुनां वाएसं द्रोड ईर्ष्ासूयाधंदूषयम्। वाम्दण्डजस पाठम्ं क्रोषजोऽपि

शोधजेष्याखनैव तु इति मनुवचनम्। प्रतिनासक: पतिकूखनाबक:। (म) वदोपनेनि। ये एक्म् उद्ोपवन्त्रि उद्रितं कुर्षन्ति वे उदोपन- पिभाया:। भम्पत् सट्टम्। . (स) सरमिवि। ववं सु्षामः चन्द्र: बबितं वलसा विमिरार्या पटयमेव

Page 136

दतोय: परिच्छेद:। ११८

विकसित कुमुदेक्षणं विशुम्ध- त्ययममरैथदिमो सुख सुधांश: (ख) यो यस्य रसस्य उद्ोपनविभाव: स तत्सवरूपवर्षने ते।

पथानुभावा:। उद्बुद्दं कारगैः खैः खैः वहिर्भावं प्रकाशयम्। लोके यः कार्य्यरूप: सो- Sनुभाव: काव्यनास्ययो: ॥१६२। [ग] यः खलु लोके सौतादिचन्द्रादिभि: खेः खै: पालम्वनो- होपनकारण: रामादेः पन्तः उब्दडं रत्यादिकं वष्टि: प्रकाशयन् कार्य्यसित्युचते स काव्यनाव्ययो: पुनः प्नुभावः। कः पुनः भसो इत्याइ। उत्ता: स्ोगामलङ्वारा चङ्गजास खभावना: । तटरूपा: सातत्विका भावास्था चेष्टा: परा भपि१६२

पंडकं वसनं बम्पात्, वाटमे उदयमरीवर एव सनः तथ्य सबे उपरीत्र्य: करं किरय उसस निवेश्य चर्पयित्वा चमरेमदिमः पूर्वदिभः चत्तभाद्रा पति धनि: विषसितं कुसुदमेव दूचयं नवनं बस ताहमं सुखम् बग बदमत विचुन्बवि। पुथितायावत्तम्, चयुनि न युनरैफती बकारी युनि तु व्रष्टी * जरबाड़ पुतिता्यरेति वह्नचबास्। (न) उदयुदममिवि। सै: खै: मिजैः िनैः बारजे: छटमुवम् सव्यादिवं आावं वष्ि प्वाभयन् थोके शोवठध्यवस्वायां यः वार्य्यकप: स. बान्यभाव्वी:

Page 137

१२० साहित्वदर्पयम्।

तटूपा पनुभाकर्खंकपा। तत च यो वध रसख चनुभाव: स तत्खरूपव्चने वचाते। तब साख्विका:। विकारा: सत्तसब्भूता: साच्तिका: परिकोर्तिता: ॥१६४ ।। [ घ ] सख्व नाम खाकविद्यासप्रकाशकारो कबन चान्तरो धर्म:। (ङ) सस्तुमात्रोद्ववत्वात्ते भिन्ना अप्यनुभावतः १६५ [च] गोबलोवदन्यायेन इति गेष: । के ने रत्वाइ। सभ्भ: खेदोऽथ रोमाख्ः खरभङ्गोऽय वेपथु:। वैवसयंमश्ुप्रलय द्रत्यष्टी सात्तिका: समृताः॥ १६६॥ तव। सभयेष्टप्रतीघातो भयहर्षामयादिभि: ।

(न) विवारा इति। सस्य' रनकमोगुववनितमनोधमंविशीष: तखात् सभ्ाता: सनुत्भ्राः विकाश: मळतेरमयात्कपा धर्मा हत्पर्षः साख्विका: परिकीर्तिता: उक्ता:। (र) सामम विन्मिति। बसय सायमयनि खब्मे वित्ामी वस म: आरलविशान: रस दथर्बः ता मबावारी चमिव्यश्रक इसर्यः चानर: जानस: वूर्षः गुभ: । (न) सतेत। सचमाबात् नेबवात् सल्ात् हाबः बेर्गां से चनुषावतः अनुणावात् मिन्ना: पृथनपीस्र्थ: बीनधीवर्ईव्याधीन वषा नानानवैलसी पजोबदंस बीलात् तदालबने नि्त्रेडनि मलीवर्दयडर्च तमा समुभावकषमीडषि शर्ाि: गाना विश्रेषीय वडपनिवि बाय:।

Page 138

वतोय: परिषेद्र:। १११

वपुर्जलोङ्गम: खेदो रतिघर्मत्रमादिभि: । इर्षाज्म तभयादिम्यो रोमान्जो रोमविक्रिया। मटसंमदपीड़ादौवैंखय्य® गज्दं विटु:। रागद षश्रमादिभ्य: कम्पो गावस्य वेपयुः। विषाद्मदरोषाद्यैर्वर्ान्यत्वं विवर्बता॥ पश्ु नेवोद्ववं वारि क्रोधदुःखप्रहर्षजम्। प्रलय: सुखदुःखाभ्यां चेटान्नाननिराक्ृति:१६७[छ] यबा मम। *तनुखर्शादस्वा दरमुकुलिते इन्त नयने उदमद्रोमाछं व्रजति जड़तामङ्टमखिकम्।

(इ) सम्ादीन् व्याकरोति सन्न इति। भवेन द्वैंय बामव: व्याधि: पव्वादिमि: बारपै: पेटावा: पतोघातः नियध्ीभाव रवये:। रति: सुरतक्रिया धर्मो निदाय: नमः आरोषव्यापारः इत्यादिभि: कारय: बपुषः भरौरात् - मवोइम: नर्वनममः सेद:। इषः बानन्दः चह्तं चमत्क्वति: भबम इम्ा- दिम्प: बारषव्य: रोमू्यां विकरिया विकार रोमाख्ः। मदः सुरासेवनं सम्पदः 6- सम्बक् बानन्दः पीड़ा रोम: तत्प्रमतिि: सैतुमि: गद्गदम् चख्ट्मापर्य वैसायं खरबर्त विद्ुः। ड़ानः बनुरागः हेषः न्मः परिभमः हत्वादिम्यः गरतंब: बापक कम्प: नेपतुः। विषाद, विषचया मदः मधपानमी विभास रोड क्रीष: तव्पअतिमि: बारये: वर्षान्यतम् वव्दवर्षशतिः विस्यंता। बोष: नोप: दुःस' मनसः तोम: म्शषं: म्रक्जट्टानन्दः एम्: व्मातं मेबिहनं बारि नवम् पट्ु। सृकदुःखा्ओं पेटाता: आरोदम्यापारख शानल व निराजवि:

मिट्य। ममा: बानाता: ततसर्थाद् अधोरसर्जात हैवो: नयने मैबे हर-

उइचन: रोमासा: बजात् बबामूतं सत् गड़ता नर्जात नचबि। कबीची

११

Page 139

११२ सतित्यदर्पथम्।

वापोसी धर्मार्द्री भुवसुपरताशेषविषय मनः उन्द्रानन्द सर्थात भटिति ब्रह्म परमम् : (ज) एवमन्यस्। भथ व्यभिचारिय:। विभेषादाभिमुख्येन चरन्तो व्यभिचारिय:।

स्वर्यास्विंशच्च तहिदाः । १६८ ।। [भा] खििरतया वर्समाने दि रत्वादो निर्वेदादय: प्रादुर्भाव- विरोभावाभ्यामाभिसुख्येन चरसाद् व्यभिचारिय :: कथ्यन्ते। के ते इत्याइ। निर्वेदावेगदैन्यश्रममदजड़ता भौग्रामोही विबोध:

बोत्मुक्योन्मादशङ्का: सृतिमतिसडिता व्याधिसवास लज्जा

मयदेयी पर्माड्रों खेदाओी अवतः। किं बपना उपरता: चघ्ेषा: सनया: बिषया: पाचव्यापाराः बस नाहयं मनः मटिति सचसा साद्दानन्द कना- मन्दखरयं परमं अभ्य एुवं निषित सर्नाव चनुसवतीत्वर्थः। सपंद मषति न्वाररदम् । बियरियीशन, बसैकड्रैम्यिया वमनसमवा क ियरिपिति

(ना) विशीवाहिति। विशेवात् उत्यर्वनावात् सामिसुखेन बाड- इफीन बरचः शदुर्भवन्तः सामिनि रव्वादी उन्पत्ा: वदाचिद् डद्रिका: दिर्जय: वदाचित् तिदोहियार मे पता: से नामिचारिय: बडिदाः' तेवा सका:

Page 140

दृतोय: परिचेद:। १२२

हर्षासूयाविषादा: सव्टतिचपलताम्लानिचिन्ता- वितर्का: ॥ १६६ ॥ तथ निरवेद:। तत्त्वज्वानापदोर्ष्यादेर्निर्वेद: खावमानना। [ञ ]

तत त्ख्वन्ञानात् निर्वेदो यथा।

दक्षियावर्सयड्ञाडयं इन्त! धूर्णीळतो सया । (ट) भावेग: सभ्भूमसत वर्षजे पौड़िताङ्ता। उत्पातजे सस्तताङ्के धूमाद्याकुलताम्निजे। राजविद्रवजादेस् शखनागादियोजनम्। गजादेः सभकम्पादि: पांशवाद्याकुलतानिलात्। दूष्टावर्षा: शुचोऽनिष्टात् जेयाखान्ये वथायथम् ॥ १७१ । [ठ]

( व) निर्वेदमाह सस्ेति। तख्वश्ञानात् चापदः ईर्बादेय कारचास् संधम् चवनानना चबज्ञाय नि्षेंद:। (ट) उदाइर्रत बदिति। मत्तम्स अचिवामवतम बासुबारम सख विधानम वाककादनं तदर्मिना या हन्न हति सीदे वर्म दविषामर्मंब्रत्र: चूर्योम्मतः उवासंसारसख्ारचिना परमार्वस्षाधनसमवंतरया मयपादिय: पर्वं देर: बरबा अर्गरौद्वत इसि भव: । (ह) यावेजलाइ नावेज इमि। सन्न: चावेजः सब बावेने अमंसे हटिजाते पौड़िताङ्ता सततातं मर्वतत उव्पातने उन्पातात् जाने सरानि यहं मरोरे ससता मैविस् स्मदि। बध्रिये सति धूमादिमि: बाडुंचव

Page 141

१२४ साहिसदर्पयम्।

तब मतुनी यथा। वर्ध्य मध्यमिति बादिणं नृ्प सोडनवैच् भरतायजो यतः। चनकोपद्इनार्चिंवं ततः सन्दधे दयसुदपतारकाम्" । (ड) एवमन्चत् अश्यम्। चथ देन्यम्। दौर्ग त्यादेरनोबस' दैन्य' मलिनतादिक्कत्१७२[

यवा। "दृष्ोडख्: पतिरेष मशकगतः स्ूचावश्रेषं महं कालोउभ्मर्पजलागम: कुथलिनो वन्तप्य वार्जतापि नो। यमायचितलेलविन्दुघटिका भम्म ति वर्ममाकुला हदा गर्भभरालसां निजबधू माचूिर रोदिति" । (प)

सर्यात। रमव्द्रिवजाद: राजोषद्रवादिजातात् बावेवादिति प्रेष: जखर- मानादिवीजर्न संबामप्रवशनरमिति बाब्त्र सबति। बनाद बावेने सतीति माय: समयवन्यादिर्जायते दति मेव:। वनिखात् डायोरावेने सति पांग्भि: बायुवता भर्वाव। सटान् पावेने मति सर्षा:, नविट्टात् चद्ितात् चावमे नाते युप बोबा: अर्वान्त। चम्े सावेबा: ववादवं डेवा: वेदितम्ा:। (र) दिव्यावमुदाहरति पर्मममति। सः म्मवः सप्यंम् पष्य मक्ा- प्रैति गेव: रति वादिनं वुर्ष दहरयम् चनवेस्य चमययित्वेत्यं: बतः यवििम् नहेये अरताबनः रान: तिषतोति देष:, ततः तब प्रदेथे सनेप जीप एव दहन: भग्रि: तख पररिवं निखाखकपाम् उदमवारकी तोख्तारा हर्मं ससुष वन्दरी वचितबान्। उपजातिकत्तम्। (ढ) दैवबाड दो्बत्यायेरिति। दोर्गकाये: हारिदमदिषि: हतुषि: मयिनतादिकम् पनीनसम् बीव: वहं तैजो का तच्चूमलं दैनन। (न) उदाइरति उस इति। एव उडः चमः कतिः मचयबतः पयेदमावी बणासव इव्वर्षः, यर्ष खूचा: सम्दाकषि एव सवमेषा: बस साटयं, खायः समयः सव्यपंत्वानय: सविसितर्र्टि:, बव्सख विवैशनतस

Page 142

वतीय: परिच्ेद: ।

भथ ग्रम:। खेदो रत्यध्यगत्यादेः श्वासनिद्रादिक्ककम: १७३[र]

यधा। "सब: पुरोपरिसर प शिरषमृद्दी गत्वा जवात्निचतुराणि पदानि सीता। गन्तव्यमसत कियदित्यसक्कद् त्रुवाणा रामासुण: ऊतवती प्रथमावतारम्"। (थ) भथ मद:। सम्मोहानन्दसमभेदो मदो मद्योपयोगजः। भमुना चोत्तम: शेते मध्यो इसति गायति॥ प्धमप्रकृतिश्चापि परुषं वत्ति रोदिति ॥१७४।[द]

यथा। "प्ातिभं चिसरकेष गतानां वक्रवाक्यरचनारमणीयः।

तेयबिन्दुघटटिका मग्रा अति देतो: परयपाक्षुष्या नबू: गमलराजसां पूर्वंवर्मामिति बावत् निजबधू दद्ष चिवं रोदिति। बार्टूथबिकौड़ित उत्तम्। (त) सममाह सेद इतति। रवधनव्वादी: पुरवाध्मत्रमादिमिनेंतुनि: शास निद्रादेय नारक: बेद: जवसाद: न्रमः। (म) उदाइरति सय पति। बिरोपसरी मिरोषकुसुनसक्रमादा चौक्षा पुरोपदिसर भबोष्ां परित इत्यर्ष: जवात् वेनात् विषतुदादि पदानि नत्बा सघ: तत्चथं कियत् मनतव्यमस्ि इति ससळत् पुनः परनः सृवाया सती रामा- नुपः रामस नयननखस प्रथमावताएं पूर्वाविष्यरय अतपती। सौतया सक रामस वनयमनारकयर्यनमिदम्। वसन्ततित्क उत्तम्। (द) मदमाह सम्मोदेति। मथख उपयोन: पानं तखात् जानः सत्ोद्दानन्दवी: सध्नेद: सववनं मदः। बसुना नदेन सत्तम: साभजीडी बनः मेते। मध्य: मर्यावधी बीच: इसत्रि आववि न। ननममजतत भोपखनाषी जनः पदषं कर्मंज बा्त्ि सोदिति न।

Page 143

साहित्वदर्पथम्।

गूढ़सूचितरहस्वसपास: सुम्मुवां प्रवक्टते परि्ासः" ॥ (ध) भप्रतिपत्तिर्जड़ता स्ादिष्टानिष्टदर्शनश्ुतिभिः।

यथा मम कुवलयाखचरिते प्राक्कतकाव्ये। गवरिश्र तं जुशरजुपलं प्रस्तोष्षगिड्िदमजलमंथरिट्टिम्। पालेक्सभ्राप्पिदं बिश खगमेसं तत्य त्थियं मुत्तसकं ॥ (प) भथ उग्रता।

तत खेद: शिर:कम्यतर्जनाताड़नादय: ॥१७६।[फ]

यथा। "पपयिसखौसली लपरिह्ासर साधिगतैः

(थ) उदाइरति प्रातिभमिति। विमरकैय व्रिवारमधुपानेन प्रातिभ मागलभ्यं गतानां सुखवां रमवनां वत्र वाकं तस्य रचनया रमयोय: मनोहर:, गूढ़न सूच्ितेन प्रकाितन रहसेन गुद्यविषवेय सहास: हासपूर्व: परिषासः प्रवहते। उपज्ातिठत्तम्। (र.) वड़तामाह अप्रतिपततिरिति। इटानिट्यो: प्रियाप्रियवोर्दमन- गुतिभि: सपरतिपत्ति: कर्तविसूढ़ता-अड़ता खात, चत्र जड़तायाम् चनिमिषेद मिगिनिषे नयनेन निरोक्षणं तूछोभावः मीनित्वं तत्प्रमृतय: सवनोति भेष:। (प) उदायरति बर्बरय इति। बैवसं वद युषयुगक्मन्ोडन्निहित सजयमन्यरडाटिा। पालिख्याितमिय चयमानं तत सस्थितं सुनसतमिति। सकतम्. .तत् युवयुमलम् चन्पोग्यखिन् निद्टिता पर्षिता सजया चत्ुपूर्णा मन्थरा नड़ा टष्टि: येग ताहन्रम् चतएव चासिख्यापिंतमिय सुकसकम् पासत- रा्ित मन् तम चथमावं संस्चितम्। (प.) उपवामाह शोय्येति। मौय्यें पवभाखितवम् चपराभः पन्यज्ता- मिमय एवलादिम्य: मवतोति तथोर्क चमतं प्रयखतं तोपालमिचर्ष: उपता आनू, तब उयवार्या खेद: भिस:नष्प: तर्जनरा वाड़नाड्यय अवन्ति।

Page 144

दतोय: परिचेदा।

ललितभिरोवपुष्पइममैरपि ताम्यति यत्। वपुषि बधाय तब तव पखमुपच्चिपतः । पततु शिरस्काणडयमदणड द्वैष भुजः । (ब)

थ मोहः। मोहो विचित्तता भीतिटुःखावेगानुचिन्तनैः । घ र्णनागावपतनभ्रमण्ादर्शनादिकृत् ।१७9। [भ]

यथा।

"तोव्राभिषङ्गप्रभवेष प्त्तिं मोहेन संसभायतेन्द्रियागाम्। पभ्नातभट व्यसना सुझत्तें अवतोपकारव रतिबंभूव" ॥ (म) भथ विबोध:। निद्रापगमहेतुभ्यो विबोधञ्चेतनागमः ।

( व) उदाइरति प्रययीति। प्रचयिनी या सखी सहपरो तव्या: सखोख: सविलासः यः परिष्ठासः तख रसेन यावेशेन चधिगतानि प्राप्तानि तैः खाखतेः सुन्दरैः शिरोषपुष्पैः यानि इननावि प्रहाग: तैः यत् पप्तः ताम्यति सिम्यतोत्र्थः, तब बपुषि मरौरे अखम् चसम् उपचिपतः चाखयतः तव भिर्राससि एवः वकाख्यमदर् दव भुनः पततु। नर्दटवं उतं, यदि भवती मन्ो भजजखा: गुरुमर्दटर्कमतत तहाचणात्। (म) मोहमाष् मोह इति। मोति: भयं दुःखावेगः दुःखापातः तयो: चनुचिन्तनै: हेतुमि: घूर्षना गातपतमं समपम् वदमंनम् इत्यादिक्त् हव्ादि- हेतुभूता या विचित्तता विचेतनत् मोरः। · (म) उदाइरवि नोन्रति। रति: कामपनो तोव्र: तोच: दुःसर पत. यावत् यः धभिषस्र पराभवः, चभिषत्रः परामवे इसमरः। तम्ममबैष इन्द्रियायां हमिं संसभमता निबन्धता मोहेन बध्नातं भर्तुः व्यसनं वियोग: बया तथाभूता सतो सुडने हातोपजारा प्राशीपकारा बमूद,। छपजाति उत्तम्। (य) विशरीषभाह निद्रेति। निद्रायाः चपयम: नातः वस हेतुव्यः जुष्ा

Page 145

साहित्यदपंयम्।

यथा। चिररतिपरिखेदात् प्राप्तनिद्रासुखानां चरममपि शवित्वा पूर्वमेव प्रबुषाः। अपरिचलितगाता: कुर्वते न प्रियाबाम् भभिथिलभुजचक्रास्मेषमेद तरुख :- ।(र) भथ खप्न: । खप्नो निद्रामुपेतस्य विषयानुभवस्तु यः। कोपावेगभयग्लानिसुखटुःखादिकारक: १७६ [ल] यथा। मामाकाशप्रयिद्टितभुजं निर्दयाश्रेषहेतोः लब्ायास्ते कथमपि मया सप्नसन्दर्भनेम। पश्यन्तोनां न खलु बहुथो न खलीदेवतानां सुक्ास्यूलास्तरुकिशनयेष्वभुलेशा: पतन्ति। (व)

चड्मर: नवनमौलनम् चडावखीय: मरौरदर्बनं करोति जनयनोति तबोभ चेतमाया: चाममः उपस्थिति: विषीप: । (र) उदाइरति चिरति। प्रमातवर्यनमिदम्। तरखः युवब्ः चिर- रति: बडुचशरम्मतः सुरतप्रसब्ः तया यः परिखेद: परित्रमः तथ्ात् देतो: प्राप्त मिद्रासुख यै: तेषां पियार्थां परमें पषादृपि भषितवा निद्राया: पूर्वमेव पति- प्रयोधात् पाक हत्यर्ष: म्नुद्ा: जागरिता: चषि चपरियितं नियसं पतिनिद्रा- मह्मवादिति भाय: मानं वासां तवाविषा: सत्य: चतमिविष: गाठ़: वः सुन्र- पदीप परसरंमुजवययैन चात्तय: तथय भेदं विस्षं विसंदन न भुषते।

( म) खप्माष् खप्त पति। मिद्राम् उपेतल बव्ख व: विषवानुलय: सः खप्तः, वब बंप: बावेबः सर्यं म्यानिः सुख दुःखब नषति। (द) उदाहरति मांगिदि। नया ययसपि पतित््त्ेंय मापसब्यावासी

Page 146

वतोय: परिषेद। १२८

मनःचेपस्वपरमारो यशाव्ावेगनादिज:।

यथा।

फेनायमानं पतिमापगानामसावपस्मारियमामम्रस्त र । (व) पथ गर्वः। गर्वो मद: प्रभावश्रीविद्यासत्कुलतादिव:।

यथा। "धृतायुधो यावटहं तावदन्येः किमायुघैः?।

तब निर्दशशर पहैतो: वाढ़ासिङ्मार्यम् वाकामपरविदितभुजं भा पश्यनीनां स्वयनोदेयतामां बनदेववाना सुनावत् स्यूखा: बयुविन्दय: तर्वमम्त्येषु बहुचः पुनः पुनः न खभु पतन्ति इति न यवि तु पतममेव मां डडा बनदेवता वि ददनीवि भाय:। माविनीडत्तम् । (र) उपसारमाह नम इति। वहादीनाम् चावैभनादिया शक्रमबा- दिना अमितः मबसः चिततक सेप: विक्वृति: चपधारः, तम भुवि पतनं चन्प: प्रश्ट: सेद: केनतावादोनासुद्रमय्न सर्वत। (प) उदाहरवि पातिषेति। पवी डबः पान्िटा पाबिड्िता यूमिबेन तबोकम, एवेम भूपात उसः। उसेः रसिवार बब्द कुपंन, ववन: बालोटवक मुजाकारा: इससहभा: उरनः महाक: तरता: वंस ताहृनं, पेनावलाड़ं पेमसुडमन्म्, चापवाना नदीनां पर्वि समुद्रम् अपसारिषम् चब- बारसेनवसम् चानमडे वर्जिववान्। (र) वंबाह बय रवि। बलावैय बिया विखवा तथा मेत्नबताहि जिय बाबः मदः चडडार मर्गः, तब चवथा चीमान् प्रति डवलपुदि: इविदार्सं स्माि पत्दर्मन, मरीरमदर्बन, तषा भविनवादि: बमिष बपडारादिभंगबि।

Page 147

साचित्यदमंयम्।

यथा। "सार्थकानयंकपदं हुवती मन्वराचरम्। निद्ाईमोजिताचो सा सिख्धितैवास्ति मे हदि"। (छ) पथ भवहित्या। भयगौरवलज्जादे- ईर्षाद्याकारग प्तिरवहित्था। व्यापारान्तरसक्त्य- न्यथावभाषपविलोकनाटिक री ॥१८६ ।। [ज]

यथा। "एवं वादिनि देवर्षी पाशें पितुरधोसुखी। लोलाकमलपतापि गगयामास पार्वतो" । (भ) पथ चोतृसकजम्। दूषानवाप्तेरीत्सुक्ं कालचेपासहिष्य,ता।

(इ) उदाइरति सा्वेति। उखावं पति वसचत्रायमय ठकि:। ड मस्कान्ता मिट्वा पर्वमोखिते वचियी वखा: तवाभूवा सतएव सार्वकानि सर्वयुश्ञाषि चनर्थयानि व पदानि वतिन् तत् तथा सन्यराि सयराति वखन् तत् बदा वा सुवती मे नम ददि विखिनेव चितितेव पाछ्ि। (र) अपडित्यामात मह्रेति। मबात् बोरमात् बब्वादैय देती: इर्मदो- नाम् पावाशयां मुमि: मोमनम् सर्वाित्या, तब म्यापारामरे कार्य्पान्वरी ब्ि:

(क) उदाइरति एवरममिति। देवर्षों नारहेएवं वाडिनि सति विद्ठ: हिमाडेः पानें छिह़िता पानवी पधोसृखी जयनववदमा सतो बोजायमथपताि

(ञ) वीत्सच्माह रटेवि। एटस विवस चनमाले: चमासे: प्रेमी:

Page 148

दसोय: परियेद:।

यथा। "यः कोमारहर: स एव कि वरस्ता एव चैबकपा: ते चोसोलितमालतोसुरभय: प्रोढ़ा: कदम्बानिला:। सा चैवास्मि तथापि तत्र सुरतव्यापारलौलाविधी रेआरोधसि वेतसौतकतले चेतः समुत्कगठते" ॥ (ट) परतर यत्काव्यप्रकाशकारेय रसस्म प्राधान्यमित्युत्त तत् रसनधर्मयोगित्वाद व्यभिचारिभावस्यापि रसशब्दावाच्लेन मताथें (ठ) मन्तव्यम्।

बथ उन्माद:।

चित्तसम्मोह़ उन्माद: कामशोकभयादिभि:। अस्थानहासरुदितगीतप्रलपनादिकृत् ॥१८८॥ [ड] यथा। "भ्रातािंरेफ ! भवता स्मता समन्तात् प्रायाधिका प्रियतमा मम वौचचिता किम् ?"।

काखसेपस काछवितम्यस्य चसदिसता चोत्सक्ब, तम वित्तस मनस: ताप: बवरा खंद: दोघनि:वासादिकं भर्वतत। (ट) उदाइरति व इति। व्याखातं कान्यनिरपचप्रखाबे। १२ पृष्ठा- याम् द्रष्टवयम् । (ठ) रसनधमदीगितवादिति। रवर्न खदनमेव धरमः तद्यीगिलात् तहमंबध्वात् व्यमिचारिमावस्य पौत्सुकास मताबये ज्ातार्थम। (र) उसादमाड विरेवि। वामशोकसवादिमि: हेतुमि: वितन. डयोष उनपाड, तत पखाने डासः बदितं गोतं मषपमं प्रख्ाप: रव्वादि्य भवति। (ट) उदाइरति यातरिवि। १ेयाव: बिरेफ! ननर! बनकासु

. १२

Page 149

साहित्यदपयम्।

महारमनुभूय सानन्दम्। पे निमोमिति ? सखे। बबयाछ तभो कि मिं व्यवस्यति ? कुतोऽस्ति व बौडयोयम् " ?।(द)

पथ प्डा। परक्रोर्य्यात्मदोषादे: पङ्ानर्थस्य तर्वानम्। वैवयर्य कम्पवैखर्य्यपार्प्वालोकास्यशाषक्ृत् १८६ [ग]

यथा मम।

"प्रापेशेन परहितनयरेष्वङ्केवु नपाने जातातह रचयति चिर चन्दनालेपनानि। धत्ते लाचामसजदधरे दत्तदन्तावघाते बामाक्टौय चकितमभितव सुषी वितिपन्त्ी" ॥ (त) पथ सृति:।

-- - .

सतुर्दिद बमता अवता सम प्राधाधिका मियतमा मिं बीचिता इटा ? १ सबी! यीम् रृति किं सूयै? तत् तर्हिं चाप बौघ्र मे मझं सबय ूषि एवं मिं कि थवस्वति वरोति कुतः जव दसि बौहती व बर्सते दवि। बसन्ततिखयं तचम्। (म) रजनाह परैति। परख क्ञीयय भूरता तथा चाल्न: दोष: नदेवमादिमि: चनर्बख तकंथं बड, तत वैवखं वन्पः वैख्यां सरभद्तः पार्ना- योष: पार्नावशीयनम् पाखल सुबस नोषस सर्वत। (व) उदाइरति प्रधिनिनेति। इवं चानाको अनाकी बमने राबाप- रजे पाग्रेमेन कानेन अह्ितनखरपु हमनसबितेखनेपु चत्बेड बातावड्ा सनो पिए वन्दनासीपमाणि, रवर्बात, दत्तदन्तावधाती चवरे चभितः सर्वतः पत्चषी विशियनती सती असअत् पुनः पुनः वाचा बत्ते चर्षयति। मन्दाक्ञान्ाहतं,

Page 150

दतोय: परिवीद:।

घथा मम। "मयि सकपर्टे विचित् कापि प्रणोतविद्ोपमे किमपि नयन ग्राप्ते तिर्यन्विजुभ्चिततारकम्। िमतसुपनतामाली हड्दा सलव्जमवाचितं ड्ुवखयहम: सोर सोरं खरामि तदाननम्": (द)

भव मति:।

रर्थनिर्द्वारयं मति:। सेरता घतिसन्तोषी बहुमानस तन्वा: ॥१६१॥[ध] भसंभरय चतपरिभशचमा यदार्थमप्ामभिवाषि मे मनः। सतां कि सन्देहपदेशु वस्तुपु ममायमन्तःकरणप्रठ्ठत्तय:।(न)

(न) सुतिभाह सहमेवि। सडमन्ञामीन चिनालिय पूर्वानसूतख्य विष- बस वसतुनः ज्ञानं खति: उच्चते, तम खुगो: ससुतमनादियं सर्वतत। (द) उदाइरति ननति। म्ोवितस नावकल सख्ाबं मसकि: । अधि ससपर्ट कापि कुवापि सामिनोधने दवि नाय: विशित् र्दपत् मणीवविधीचने निचितनयने विनपि नवन मासे हुटिय्य नवे मवि तियंक् विमुष्ठिता तारका बस ताहमं तवा जिवं सहाय बचा तथा उपवताल् उपशितां सखों डडा

अरमि। (प) अतिमाष नीतीवि। नीविना्न: नीतिवाखं तख चडसनाई: सनुसरवादं: ह्ेतो: पर्याना कार्यार्षा निर्वाएय निर्यध: मतिः, वब चेरता रतिः सन्तोष: पडुसामय भर्वाध। (न) उदाइरवि वर्संमवमिदि। इव अडनता प्वम्यं निवितं चमथ

Page 151

स्ाहित्वदर्पथम्।

चथ व्याषि:। व्याधिर्ज्वरादिर्वातायैः

तव दाइमयत्े भूमोक्कादव:। शैत्मयत्वे उत्कम्प- नाद्य:। सष्टमुदारणम्।

चय वास: । निर्धातविदुदुल्कादौस्वास: कम्पादिकारक: १८३(फ)

यथा।

सराकनास्ासविलोलटृश्टय:। उपाययुः कम्पितपाणिपल्लवा: सखोजनस्वापि विलोकनीयताम्" (ब)

सवरियनाते: परियह्े चमा योग्या, वन् बस्मात् चाय्यं साध मे मम मनः सस्याम् ननिवानि समुत्सुकं, क्वि यतः सन्देसवदेवु सन्दिग्धेषु वस्तुतु सरता साधूमाम् एनःबरयम्रतत्तयः पान्तराचि तत्वानि म्नाखं साधु मनसा यन काम्यते तदवग्य- मेव कामववव्यं नाव वैफत्वसभय इति भाब:। बंश्स्वविखं उत्तम्। (प) व्याधिमाह व्याधिरिति। बातालै: वायुपितकफादिप कीपैरित्यर्य: न्वरादि: म्यापिः, तव भूनीच्चा भूपतनैक्का सत्कम्पनादिकस् भवति। (फ) बासमाह निर्धातेति। निर्धातः, यदनरोये बखवान् मारुतो मदताइत: । पतत्यय: स निर्धातो जायते वायुसभवः । इत्येवंरुप: सुदाकप: मृन्दविशेषः, विद्यत् तथा उल्का एवमादिभि: हेतुभि: वम्पादिकारयः वास: मर्यं अर्मत। (न) उदाइरति परिष्ु रदिति। मवक्रोड़ावर्णनममिदम्। सुराङ्नाः सफन्डः परिल रष्िः परितः सचरत्िः मोने: मन्खे: विवटिता: करवः वासा ता: पतएय वासेन वियोषायसथा: हटय: वार्सा तवाभूता: तवा कष्प्रिता:

Page 152

हतीब: परिपेद।

भव गोडा। धार्ष्याभावो बौड़ा वटनानमनादिक्कढ् दुराचारात् ।१८४॥[भ] घा। "मयि सकपटमित्वादि"। पथ दर्ष:।

प्रसादोडमुगद्रदाटिकर: ॥१६५॥ [म] यथा। "समोच पुवस चिरात् पिता सुखं निधानशुषस यधैव दुर्गतः। सुदा भरोरे प्रबभूव नावन: पयोषिरिन्दूदयमूर्च्छिता यथा" ॥ (व)

ददार्य: । विशोयनीयतां दमंगीयताम् बाबदु: भाप्:। वंभ्ख्वविख उत्तम्। (न) ब्रीड़ाभाड वार्ज्बामाय इवि। दुरायादात् दुगबदारात् बदमस यानमनादिकारी पार्डाजाय: परटता ममानयमं छाषिवता दमर्थ: बोड़ा बन्बा। (म) हर्वंनाड़ इवं रवि। इटस व्रिव्स वस्ुन: चवास: बाजात् भतु नेदनसं नङ्दमतटमामयं तत्बदः ननसः पिस्ल मसाद: मसनता इर्षः। (म) उदाइरति वमीख् वि। दुर्जतः दरिद्रः नियानयुणस निचियर्स- बत्तख नमा बिवा दियीय: चिरात् पुषक तुद्ध निरीख्ेय इन्दूदवेन चन्ट्री- दवेन बर्खिंव: उदिक्त: पवीपि: ससुद्र इय मुदा इेब भासन: खझ नरीरे न

Page 153

साहित्यदरपंचम्।

पय चसूया।

मौदत्वाटसरिप्सुता। दोषोद्वोषभ विभेदा- वज्नाक्रोध द्वितादिक्ृत् ॥ १६६॥[र]

यथा

"भथ तब पाण्हुतनयेन सदसि विद्ितं मधुद्दिष: । मानमसहत न चेदिपति: परछ्ृतिमत्रि मनो हि मानिनाम्"। (ल)

भथ विषादः।

उपायाभावजन्मा तु विषाद: सत्त्वसंच्षय: ।

(र) यद्यामाष चन्येति। नीडयात् उद्तम्तरभावत्वात् सव्चेषां मुकख पह्ोनां सम्पदाम् चसिचुता पसूया, तव दोषाधाम् चपरनिष्ठामाम् छषोप: डत्कोर्त्तनं सूविभेद: भूपङ्ः चवक्रा क्रीप: इद्रितादिषष करिकते। (प) उदाह्रति पयेति। चथ चनन्तर तत सदसि समारया भेदिपति: सिपयाबः पाखुतमयेम युविष्रिरेय विदितं असं वर्हितमित्वर्ष: मपुडिष: अचस मान सम्मानं न समदृत। दितथा्ि मामिनां मानवता जनः परेवां भयी सम्ुदये नसरि विषषि भवति। सइ्तावत्तं, बधमे समी वदि सची च नमज- गुरनाधनजरम्। बथम भनजबना: सुस्यो सजसा जनी व अवतोयसुद- गमेति तहबबात्। (र) विषादमाह उपार्येति। उवावानासयावात् नम बस ताडक

Page 154

परतीय: परिव्ेद:।

सहायान्व षणादिकत् । १६७। [ब]

यथा मम।

"एषा कुडिलघगेप चिडर कडापैग तुह गिवडा बेपी। मह सहि! दारड टंसद भाभसजदिव्ब कालउरदव्य हिप््स" । (श)

पथ प्ति:। न्ानाभोष्टागमादौस्तु सम्पूर्णसहता प्ृतिः।

यथा मम। कवत्वा दोननिपोडनां निजजने बध्वा वचोविब्रई् मेवालोच्य गरीयसौरवि चिरादासुभ्िकौर्यातना:।

सस्संचय: उन्साचक्ास: विवाद:, तव नि:स्ासः उच्क्ाठ: प्नापः सव्ाया- न्वेववादिकस सर्वात। (र) डदाइपति एषा इति। एवा कुटिसयनेन चिकुरवयापेम तव मिवडा वेषी। मम सखि! दारवति दनन्यायसया्टिरिय बाजीरगीय उद- वम् । इति संखतम्। हे सखि! एवा तव बैळी कुटिलयनेन कक्षितनिविरेन

वा मम हदयं दास्यति सुखयति तथा बाबोरगोव अययसपीव नम उदयं दर्मत। (.म) पतिमाइजनेति। न्ानस तथा चमौटस बागमः एवमादिमि: रेतुनि: सम्पूर्यखडता पूर्णनामतं रतिः, ततर सोडिनं दिन वयनानासकाकः, सशखा प्रतिमा सूर्दिद् अर्वा।

Page 155

१४० साहिलदपयम्।

द्रव्योघा: परिसचिता: वसु मया वचा: अते सान्मतं नोवाराख्विनापि केवसमह्टो । सेवं छातार्बा तनु: । (स)

भथ चपलता। मात्सर्थ्यद्वेषरागादिद्यापल्यं त्वनवस्थिति: । तब भर्त्स नमारुष्यखचछन्दाचरणाद्य: ।१६ ६ ।। [न]

यधा।

लोलं विनोदय मन: सुमनोसतासु। मुन्धामजातरजसं कलिकामकाले व्यथे कदर्यमसि किं नवमालिकाया:" । (स)

(स) उदाइरति ललेति। दोनानां दरिद्रायां प्रजानामिति भाय: निवोड़नाम् उत्पोडनतित्वर्य: छला निजजने पसुजने बचसा बिग्रहं बाबकं बहा अत्वेत्य: चिशत् पड्कालिकौरितर्य: गरीयसी: भ्तिमडती: पामुभ्िको: पारखोकिती: बातना: नारकोया चनीति भाव: नैव बाखीच चनबवता एवर्य: बखा: तन्वा: छते निमितं मया द्रव्यौया: चनराज्यः परिसचचिता: संष्टहेता: खचु सान्मतं सा इयं तत: मरौषं वेवसं नोवाराखखिना एकाश्ि- मितेन नीवारणान्ेन यपि लतार्था पुष्पते पति नावः चही चामयाँ पूर्व संसारा- वंम् पज्चानतः पहनि पामानि छत्वा ममात् परमे वर्याद म्ानवता सब परित्व्य परखवासिना डलनिहम। बटू सबिक्रोड़ितं हत्तम्। (६) सपवतालाड् माक्य्ेति। माकसष्वात् देवात् राजादः बजुववादय हेती: पनवस्िति: एयमानवस्ानं बापच्व, वत अर्वनं, पादम, तवा सबन्द- गादिल अवति। (प) उदाइरति बन्याखिति। ह गह! पनासू उपमदसरास पशोगयमास समनोकतास कंसुनयलीपु बीखं चपर्सं नमः सामत् विनोदय मोचय। नवनाविवाया: सुन्धाम् चमिनवाल् चजावरणस्म् चबदपरामाम् चनावार्गवामिति भ्यनि: कवियां नोरकं, कचिया कोरक: पनानिमगरः।

Page 156

दतोय: परिच्द:। १४१

मध न्तानि:। रत्यायासमनस्ाप- क्ुत्पिपासादिसनवा।

यथा। "किशलय मिव मुन्धं बन्धनाडिप्रलूनं हृदय कुसुमशेषी दारुणो दीर्घशीकः। ग्लपर्यतत परिपारड चाममस्या: शरोरं शरदिज दव धर्मः केतकीपत्रगर्भम्" ॥ (ख)

पथ चिन्ता।

ध्यानं चिन्ता हितानाप्र: शून्यताश्वासतापकृत् ॥ २०१॥ [ग]

पकासी ससमसे मिं कर्यं व्यर्यं निरयकं कदर्ययसि केभवसति। बसन्- तिखकं हत्तम्। (क) म्लानिमाह रत्यावासेति। रत्ायासैन सुरतपरित्रमेय मनस्ापेन सृधा पिपासादिमा व समुदभूता निषपायता पसामर्व्वमितवर्थ: म्लानिः, तव, कम्प. क्ाश्यंम् चनुसाइतादिकस् स्थात्। (स) उदाहरति विशवयमिवेति। बरदिन: अरस्कावीन: धर्मः निदाघः केतकोपतगर्मामय केलकोकुसमोदरमिय उदयमेव कुसुमं शोषयनोति तबोक: दारुष: तोव्र: दोर्घशोक: महाभीक: बन्नात् उन्तात् विप्रलूनं किद्व सुग्ध नवं विश्सयं पवमिव पखा: सौतावा: परिपा परितः पाखुवर्ष चाम कम नरोरं अपयति म्यानिं नयति। (न) विन्तामाड ध्याममिति। हितख बनापे: बषाभात् चुबतान्ाय- तापानां कारणं ध्यानं पिका।

Page 157

१४२

यधा मम।

"कमलेण बिहसिएय संजए तो बिरोड्ियं सपषिविम्बम्। करपलपतत्यमुही किं चिंतसि ? समुष्ि! पंतराष्िपड्िपभा"। (घ) भथ वित्क:।

तर्को विधार: सन्देहाद् भ शिरोडकुलिनर्तंक: ।। २०२।। []

यथा।

*ैकिं हषं प्रिययेत्यादि"। "एते च वर्यस्तंशद्व्यमि- चारिमेदा इति यदुशं" तदुपलच्तपमित्वाड (च)। रत्यादयोऽप्यनियते रसे स्युर्व्यभिचारिण:॥२०३।[छ]

(घ) उदाष्पति कमनैति। जमदैन विकसितेन संबीजबन्ती विरोधिनं

रति संखतम्। ह सुतुचि! चन्तराहितम् चन्तरमिनिविटं उदयं बखा: साहओी, तवा बरतबी बामे इति लाब: पर्वस खितं सुख् बस्ासबासूता, पतएम बियसितेन कमसैन पर्नन विरोधिन खलायबैरिय ननिबिम्यं संघीज- बन्ती सती मिं चिन्तर्वास: बत बरतलं कमसं सुब अभिविम्ममित्यति-

(र) वितर्याड़ वर्ष हति। सन्देदात् बंभ्रवात् द्ेतो: सुगी: विर्सः बहुबीनास नर्तव: विचास: तर्जः। (प) उपदबच सपतिमदमरी सति एतरपतिवादमी वर्णविदेष: ततम वर्षांभदमेदातिरिक्ा नषि व्यनरिवादिय: सुरिवि बाबः। 4 (ह) सव्वादय रवि। रम्ादयः रतिहावादयः चनिबदी बनिर्कारिते हसे व्यमिवारिय: सुः।

Page 158

दतोब: परिचोदा।

तवादि मझ्गारे चनुनच्दियमानतयावख्वानात् रतिरेव सायिभष्द्वाच्या। हासः पुनरुत्यवयमानो व्यभिचाय्येय अयमिचारितव्तनयोगात्। तटुखं "रसावलः परं भाव: खायितां प्रतिपद्यते। तत् कस्म खायिन: वष्िम रसे सका- रितमित्ाच। शृङ्गारबोरयोरहासो बौरे क्रोधस्तथा मतः। शान्ते जुगुप्सा कथिता व्यभिचारितया पुनः। द्रत्याद्यन्यत् समुन्नेयं खयं भावितबुड्िभि:२०४[ज] भथ खथायो भाव:। भविरुषा विरुश्ा वा यं तिरोधातुमचमा: ।

भाव: स्थायोति सममतः ॥२०५॥[भ]

यदुक्म्।

म तिरोधोयते खायो तैरसी पुथ्ते परमिति" । (ञ)

(न) प्रकार्रित। घ्रहारवोरयो: हासतः, तबा बौरे क्रोष:, नाने नुमुसा, व्यमिषारतया सविता। इव्वादि पनन् आबितनुडिति: खबं समुश्रेयं बोडष्यम्। (न) खाविभायमाड् चघेति, चविकिता पति। बविवत्ा: बविरोचिन: पिकता: विरोधिनी वा लाषा: यं विरेभातम् चाच्ादवियुम् पचमा: पाला- इस रसस बहुए: मरोष: तम चन्दः सूयम् सकी सयःखावीदि सन्तः।

Page 159

१४४. साहित्यदर्पंचम्।

तज्ेदानाइ। रतिर्हासख्न शोकस क्रोधोत्साही भयं तथा। जुगुप्सा विस्मयस्तेत्य- मष्टौ प्रोक्ता: शमोऽपि च॥ २०६॥ तव। रतिर्मनोऽनुकूलैऽर्थे मनसः प्रवणायितम्। वागादिवैक्कताच्चेतोविकासो हास दूष्यते॥ द्रष्टनाशादिभि्चेतोवैक्कयय शोकशव्दभाक्! प्रतिकूलेषु तैच्णास्यावबोध: क्रोध दरष्यते॥। कार्य्यारम्भेषु संरभ: स्थेयानुत्साइ उच्यते। शैद्रशत्या तु जनितं चित्तवैक्कव्यदं भयम्॥ दोषेचगादिभिर्गडा जुगुप्सा विषयोग्ववा। विविधे षु पदार्थेषु लोकसीमातिवर्त्तिषु॥

सजुनासुक: चनुयतः असी स्ायी ते: आवेः न तिरोधीयते न बाक्कादने परें विन्तु पुष्यते पुष्टिं नौयते। (ट) रवादोनाइ मनोडनुकूरी मनसः चित्तस चनुकूली प्रोतिकरे भें वसुनि, भर्थोडमिधियरेवसपयोजननिर्शत्तपु इबमरः। मनसः चिततस् मबचावितं प्रेमरसाद्रतबित्यर्यः रतिः। वागादोमां वचनप्रभवोनां बैद्वतात् विक्वतिभावात् वेतस: मगसः विख्यास: सरयं डास दय्यते। इषख मरियस्य नान्ादिमि: हैतुभि: चेतस: वैळ्व्यं व्याकुतीमायः शोक:। मतिकूीषु बियसेपु तैख्य्ास उवताया: भवपोष: दाकयबुजिविक्रेम इत्ययं: क्रीम रचते। कार्पयारमेपु खेवानृ खिरतर: संरम्: समावेश उक्साफः। रौद्रमत्वर तोब्रसाननोंन जनितम्

Page 160

दतोय: परिचेद:

विस्फारखेतसो यस्ु स विस्पय उदाइत: । शमो निरोहावस्थाया- मात्मविश्रामजं सुखम् ॥२०७॥[z] यथा मालतोमाधवे रतिः। नटकमेलके हासः। रामा- यपे शोक:। महाभारते प्रमः । एवमन्येडपि। एते हि एतेपु भन्तरा उत्पय्यमानै: तेस्तैविकडैरविकशेस भावैरनुकिना: प्रत्सुत परिपुष्टा एव सङ्कदयानुभवसिद्ा: (ठ)। किस।

नानाभिनयसम्बन्धान् भावयन्ति रसान् यतः। तस्मान्नावा अमी प्रोत्ता: स्थायिसञ्जारिसातत्विकाः ॥ २०८॥[ङ]

उत्पादितं वित्तस्य वैतव्यदं व्याकुलतापादकं मनोउत्तिविश्चेष इत्यर्यः भवम्। दोषेयचादिभि: दोषदर्मनादिभि: बारणे: विषयोडवा विषनेष ससुष्पत्रा गरडा कक्षा जुगुसा। विविधेषु नानाविधेयु जोकसीमातिवर्तिषु पयोणिवेपु पदाथेंदु चेतस: चिततस वस्तु विस्फार: विवास: स विष्यय उदावत: बबितः। मिरी- हावस्थार्यां नियुददमायाम् नात्नि परमतस्वे वित्रामनं विश्रामननित सुख भ्रमः । (ट ) एतेष्वनरीति। एतेदु रत्ादिपु एते रत्यादय: चन्तरा मध्बतः पद्ु- किया: चचेद न मापिताः। उददयाना सामाजिकानाम् चनुमवे सिज्ा:। (न) नानेवि। नाना विविधानित्वर्य: चमिनयसन्वद्वान् चमिनवथ्ताक नित्वर्य: रसान् बतः आवर्यन्त व्यच्चवतति तवात् चमो स्ाबिस्चारिताज्िया भाषा: मोका: वबिया:।

Page 161

साह्ितदर्पयम्।

दथ रसख्य मेदामाढ्त।

मृङ्गारहास्यकरुण-

बोभत्सोऽहुत दत्यष्टी रसा: शान्तसथा मतः ॥२०६॥ [प]

तब नहार:।

उत्तम प्रकृतिप्रायो रसः शृङ्गार दूष्यते॥ परोढ़ां वर्जयित्वाच वेश्याञ्चावनुरागिगीम्। आालम्बनं नायिका: सुर्दच्िणाद्याश नायकाः॥ चन्द्र चन्दनरोलम्वरुतायुद्दीपनं मतम्। भूविच्ेपकटाच्ादिरमुभावः प्रकोर्ततितः ॥ त्यत्षोद्रामरपालसय- जुगससाव्यभिचारिय:।

( इ) सादकाह सुदेति। मृचदुःहादिमि: भाये: कर्लपिजेके: वाडन सादस आवंदं स्रायः। (न) इनरीत। सटयू। (त) पशारमाइ तघेवि। मनवस पानस सरमेड: डट्ेफ: भर्म कि हबा बादः बादम: बचात् पती पगार रमताबिबस वनपणदनियशस नयनार्यलात। उतमा उद्वट प्राति: प्रमाणपुषक: नावव इवर्द: प्रायेष इस वबीक, प्रधान पहवि: सियासिन्मस। पत्र अभारसी परौड़ा पर

Page 162

पतोब: परिच्ोद

स्थाबी भावो रति: श्याम- वर्षोडयं बिष्णुदैबत: । २१ * ॥ [र]

पतिहत्सरपा न बाला ालस्वनविभरयो। शून्य वरास- चडसुहोपनविभाव:। बुम्बनमनुभाव:। लष्जाहासी व्यभि- चारियी एतेरभिव्यत: सङ्दमरतिभावः मङ्गाररूपतां भजतै। नजेदावार। विप्रलन्भोऽय सब्भोग द्रत्येष द्विविधो मत: । २११ ।

यत तु रति: प्रक्ृषा नाभोष्सुपैति विप्रखब्भोऽसी ।२१२॥ [थ] पभोष्ट नायकं नायिकां बा। स च पूर्वराग-

विभाषा हवर्थ: तथा दबियाया: दबिवाड्कूलरटमरडा: बाबना: सुः । नहः बन्दनं रोसमस समरस एतम् पादियदेन नीमिषड्णनाटय: सकमे। उहीयनं तदाख्मविभाय इत्वर्ष: मवं चवितम्। युवो: विशेष: कडाज्रादिक पनुभाष: पकोतिक:। सवता सरयम् चावलं मुमभाम व्का बनी भावा: अमिधारिक: ुः। रवि: पूर्वेक: स्थाबो भाय:। श्वर्व एसः व्यामवर्ष:, विषुदेवता बख तथोकः। (म) विश्बन्मार बजेति। बव प्हारे रति: चढरानः मजटा पयष, बता, सु बिन्दु पमोषम् पमिधषितं नायिया नावयं वा न छपेवि न मानीति नवी दिमयस:।

Page 163

साहित्दर्पंयम्।

तव। श्रववाइर्जनाडापि मिथः संरढ़रागयो:। दभाविभेषो थोडप्राप्ती पूर्वरागः स उच्यते॥ [द] त्रंवणन्तु भवेत् तत्र दूतवन्दिसखौमुखात्। दन्द्रवाले व चित्रे व साक्ात्खप्न च दर्शनम्॥ भमिलाषखिन्ता

उन्मादोडय व्याधि- र्जड़तामृतिरिति दशाव कामदशाः ॥ [ध भभिलाष: स्पहा चिन्ता प्राप्तापायाटिचिन्तनम्। उन्मादस्वापरिचेद सेतनाचेतनेष्वपि । [न] पलच्यवाक् प्रलाप: स्याञ्चेतसी भ्रमगाद्भृशम् [प] व्याधिस्तु दोर्घनिःश्वासपारताक्ृशतादय:। जड़ता होनचेष्टलवमङ्गानां मनसस्तथा ॥ ११४ ॥।

(ड) पूर्वराननात नवनादिति। न्रवमात् दर्घनात् वा मिय: परखरं संडढ़राजयो: सद्यातायुरानयो: ख्ोपुंठवो: चमाप्ी नन्बीच्यमवाले वः द्भाबिशेष: नवस्वाबेद:, सः पूर्वराम उच्ते। (प) जामदमा चाड पविवाय इति। खटम्। (न) उ्यादमाह उन्वाद इति वेतनापेतनेपु सयोबनिजीबेपु यकि बपरिोद: भविवेष: उन्वाद:। (प) स्थापमाइ उवस्ववामिति। मतम् चमवर्वं वेतस: बमचात् समोर्ट अदि भावनाद् का मखस्या बिना वस्चचिम्र्कं बाकू वषनं स: इसार खाद।

Page 164

दतीय: परिचेद:।

वेष टम्। कमेय उदाइरड्ानि। "प्रेमार्द्राः प्रणायसम: परिषयादुशाढ़रामोदया: तासा सुग्धहमो निसर्ममबुराबेष्टा भबैयुर्मयि। याखन्तःकरणस्व वाख्चकरणव्यापाररोी चणात्

"कधमोचे कुरद्राचीं साचाजस्तीं मनोभुवः। इति चिन्ताकुल: कान्ती निद्रां नैति निशोषिनौम्।(ब) पत कसावित् नायिकाया इन्द्रजालदर्भनप्ररूढ़रागस नायकस चिन्ता। इदं मम। "मयि सकपटम्" इत्यादी नायकसत स्ृतिः। "नेवे सख्जनमफने" इत्यादो गुणकथनम्। "खासान् सुपति" इत्वादी उड्देगः।

(क) ब्रेमार्द्रा इति। सुन्धे सन्दरी मनोडर दत्वथे: हमी वस्यासयाभूतायाः मेमार्ड्रा: पेमृषा पान्तरसैडविशेवेय चार्ट्रा: डिक्ा इत्वमंः, प्रययसृभः प्रपयः सराब: तत्खभः तत्पूर्णा इत्यथे:, परिचियात् पुणःपुनरदशरंजादिय्यापायात् छद्गाठ़ः एद्रितः रामख बनुरागख उदय: चाविर्भाव: वासु ता:, निसगमपुवा: प्रकरति- मनोधा: ताला: चेट्टा: चपादमरेव्चादिका: मयि भवेयुः ,पुनर्भवन्तु उत्यर्थः, पायंसा मनोरध: तवा परिकष्पितास्ु बिरवितास चवि यासू पेष्टासु चमात् सवमात्रेय मनोरययरनामानेष्येत्र्य: वास्र वशिर्भवं यद् करषम् इन्द्रियं चचुराटिकं तक व्यापारः खखविषरययड्यं तख् रोधी भवरोधक: चनःक्करापस पननरिस्ट्रियल ननस इत्बर्बः नानन्देन सान्द्र: निविड़: वन हम्पर्ष: वयः विलय स्वर्य: सर्वत चन्तःकरयमानन्दसविसे विल्योनं सवनोति फचितार्य:1 ब्ठूंप चिकरोडितं उत्तम् 1 (न) वयनिदिन बामात् सूर्तिनवोतित्य: मनोसुब: कामय बतों इुरकाची बगनवर्ना क्चं देन प्रवारिस ईसे पश्यामि ? दवि चिकना भाडय: शाबः नियोषिनों रानिं व्याप्य निद्रां न एति प्राप्तीति।

Page 165

साहित्यदपंयम्र

"विशान शेवासू निशासु च वर्ष निमोष्य मेवे सहसा व्युष्यत। का नोलकचठ! व्रजसौत्यलख्तवाक. भसत्य कपठार्पिंतवा डुबन्वना" । (भ) पत्र प्रसाप: । "भातर्र्विरेफ" इत्यादी उन्ादः। पारड नाम वदनं क्दयं सरसं तवालसख वपुः। भावेदयति नितान्सं पनियरोग सख्ि! ददन्त: ।(म) पत्र व्याधि:। "भिसिणोघ्यलसन्नगौए गिहटिम' सब्ब' सुगिच्चल चङ्म्। दोहो गोस्ासहरो एसो साहेद जोबड पर। (य) भव जड़ता। इदं मम। रसविच्छेद हेतुत्वान्मरगं नैव वर्खते।

(म) विभागिति। दतोयी भाग: विभाग: संख्यानव्दस्व व्त्तिविषये कचित् पूरणार्षत्वमिष्यते इति बोध्यम्। सः म्रेपी यासां तामू दत्तोबभानाव- तिटास रत्वर्यः मिमासु राबरिषु एवं पार्वतोति सष्याहार्थ चर्यं नेवे निमोत्य निद्रायित्वर्य: हेनोषकछ। हर! क वजास इति समस्या बिना सच्यमित्ष: बाकू वपने बस्वा: तथाभूता चसत्वे कण्छे चर्षितं बाह्ीबंश्णं बया ताहभो चमवदिति प्रेष: । बंभ्स्थविख उत्तम् । (म) पाष्दिति। हे सखि ! तब पास्ु चामं ऊर्थ वदन सुरस प्रेमा- वेशपूर्ण हदयम् चखसं सर्वविषयनियत्सुवमित्र्ष: वपुः जशोरस् हदस: इदया- भनरे नितानं गाढ़ं चवियरोगम् एतच्यरोराधिकिम्सनीयं व्याध्चिम् चावे- दर्वत प्रकटयति। (म) मिसियोति। विसिनोदवभयनीये निहित सषे सुनिवडमत्म्। दीर्घों निःवासमर एव साधर्यात नोवति परम्। इति संखतम्। कस्ाभि- नायियाया भवस्थां दहा वसचित् कमपि प्रति उत्नि:। बिमिनोदयशयनोये पचपतभव्यार्या निद्ितम् चर्षित सर्वम् पकं मरोरं सुनियसं अन्दर्राड्टरत, दोषं: पावक निःनासमय: निःवासानिभयः जोयतोवि परं बैवखं साधयदि म्यर्नाक।

Page 166

वृतोय: परिच्छेद:।

जातप्रायन्तु तद्दाच्य चैतसाकाङ्ित तथा॥ वर्ख्यतैऽपि यदि प्रत्युव्जौवनं स्याददूरतः ॥ २१५॥

तब चाय यधा। "मेफालिकां विदनितामवलोक्य तन्वी प्राणान् कथस्िदपि धारयितु प्रभूता। भाकसं समपाति वतं चरणायुधानां किं वा भवष्यति न वैध्वि तर्पास्िनी सा । (र) द्ितोयं यथा। "रोलम्वा: परिपूरयन्तु परितो भड्ारकोलाइलै: मन्दं मन्दमुपेतु चन्दनवनौजातो नमखानपि। माधन्तः कलयन्तु चूतशिखरे केलौपिका: पशमं प्राया: सत्वरमममसारकठिना गच्छन्तु गच्छनमो" ।(ल)

(र) मेपावियामिति। दूवा नायकं प्रति एतरिरियम्। सातन्बौ पनाजो तपनी पराकी ब्रैफासिका विदविता वियसिताम् चवतीक् कधसिदषि अक्केयाषि माचान् वाषयित म्रसूता मक्चा समर्या बमूदिम्यर्थः, सम्पति परचायुधानां कुडुटानां बतं रवभावस्य किं वा सविष्यति तत् न बैध्ि न जानामि। रावेमंध्यभागे भ्ेफासिका विकसन्ति, तहमंनेडपि बान्ताजमन पति मातासभवः, जकटवतशमपस तु रामापस्ानसूचकतात् नैराव्यमिति सावः। वसन्ततियक उत्तम्। (ष) रोषण्या पति। रोखन्वा: यमरा: महारवोवाइसै: हरित: दिन: पूरयन्तु। चन्दनवनोमात: नमखान् वायुरपि मन्दं मन्दम् उपेनु बहतु। केलीपिका: क्रोड़ायें पोषिता: कोविका: पूतनिसर चामतकनि्रात् खिता इति येष: माधन: चुताहुरखाटेन सल्लसन्त इव्वथें: पक्षमं खरविभ्रेषं नवन् मायकु। चमो पश्मसारः खौड़: तहत् चठिना: नाया: समरं नौत्र नचम्ु नचनु। आा्टूबषिकोडियं उत्तम्।

Page 167

साहितदपंचम्।

समेतो। वतोर्य यथा। नादम्वय्यां महाखेतापुफ्छरोकहृत्तान्ते। एव च प्रकार: करणविप्रलन्भविषय इति वच्चामः । केचित् तु नयनप्रोतिः प्रथमं चित्तासङ्गस्ततोऽय सङख्य:। निद्राच्केदस्तनुता विषय- निहृत्तिस्त्रपानाथः। उन्मादो मर्च्ा मतिरित्येता: सरदभा दशेव स्ु." (व) इत्याड्गः। तत्र च। पादौ वाच्य: स्तिया राग: पु'सः पखात्तिङ्गितैः ।२१६। [श] दद्धितान्धुक्वानि यथा रवावस्यां सागरिकाववसराअयो:। बादो पुरुषानुरागे सम्मवत्वप्येवमधिकं प्ृदयड्गर्म भवति। नीलोकुसुभ्भमञ्जिष्ठाः पूर्वरागोडपि च विधा। न चातिशोभते यन्नापैति प्रेम मनोगतम्। तन्नीलोरागमाख्यान्ति [ष] यथा श्रीरामसीतयोः।

(म) नवनग्रीतिरिति। नवनमौति: बयूरागः, पित्तख ननस: चासत: पामत्रि:, सदत्य: एवमीवं चरिय्यामोत्वेवंकय: मनोश्यविद्येय:, मिद्राचजेद: नान- एवं, तनुता चाएें, विशवनिवति: वात्वस्वैसुप्तं, तपानामः नियंचता। चनत् खट्टम्। (x) यादाविति। सादी चपतः जिस: भावियावा: रागः नाववं पति बमुराम: वाच्य: व्यनीय इत्पमेंः, पबात् तदनतरं तखा: इद्वितैः पेडा- विशये: नेजविदेपादिमि: पुंसः नाववस राणः वाच्य हति बेग:। (प) नोवीराबयाह नदीति। बत् मनोनतं बेन न म अविशीमवे नाविभावं वर्हते नत्र्थ:, न चपेति न नवदि क बत् मायु द्रिसमनिवाचित: मित्वर्म: नोबीाजम् पासानि नषयन्ति।

Page 168

दतोय: परिचेदः।

कुसुम्भराग' तं प्राह्ुर्यदपैति च शोभते।। [स] मश्चिष्ठारागमाहस यन्रापैत्यतिभोभते ।२१७॥ [*]

भथ मान:। मान: कोप: सतुद्वेधा

इयो: प्रचयमान: स्यात् प्रमोदे सुमइत्यपि॥ प्रेमृग: कुटिलगामित्वात् [ब] कोपो यः कारवं विना॥ २१८॥ शवोरिति नायकस्व नायिकायाय उभयो: प्रथयमानो वर्णनीयः। उदाइरणम्। तब नायकस् यथा। "अलोभपसुत्तम।विगिमीलियक! देसुसुइभ। मजा भोभास। मण्डपरिडम्बणपुलद्चङ्ग! ग उणो चिराइस" । (क)

(र) कमुमश्रराजमाह्ट कुमुशवराममिति। वत् बेम चपैति नखति भोमते थ, तम् छट्रिक चपसमित्यर्थ: कुसूष्रामं पाङ्: । (र) मछिष्ठाराममाह् मच्निष्ठेति। बत् प्रेम न चपैति न मकाति पति- शोमते न, वत् पविषनमखुद्रिशमित्यं: मव्निष्ठाराजम् चाडु: वययन्ति। (ब) कुटियमामिलात् कटिय नायकना यियानतत्वादित्वर्यः बब नावब: नादिका वा बुटिय: फुटिया वा तव चन्नीन्य मानस सन्चव इति भाय: ।

संखतम्। नाविवानमने विखवन्नमसद्मानं सपटनिद्रितं नावयं प्रति नाति- काडा सशिरियम्। र चचीकप्रसुप्नक ! बघटनिद्रित! विभेवेष निमो- पिने पयिनी बेन वन्सख्ुरी। से सुमन। मिक्तन! बचल परिपुम्मनेम

Page 169

साहित्वदपंयम्।

नायिकाया यवा हमारसथने सम्मावर्मनावसर। उभयोयंवा।

पिशव बिदद पौसासदियकस्ायं की मलः" । (ख) पत्ुरन्यप्रियासक् दष्टे यानुमिते शुते। रईर्ष्यामानो भवेत् खोयां तव लनुमितिख्वधा। उत्खप्नायितभोगाइगोत्रस्वलनसबवा २१६ [ग] तत दष्टे यथा। "विनयति सुटमो: हमो: परार्ग प्रगयिनि कौसुममाननानिलेन।

हयमपि रोषरजोभिरापुपूरे® · (घ)

पु्वाक्कतानि रोमावितानि चक्ञानि बस तत्सन्वोधने। एतेन पवीकनिद्रैति स्यन्चते। नश्म् भवकार्थं स्टान दैफि, पुनर: इसः परं न विर्शवव्ानि न विवन्तिये। चतर :नाबियाया विखम्येन नायवस मान इति भखीकसप्र- पनात् चोटित्वस बोध्यम्। (प) पबच ईति। सवयकुमित योर' वोरस्यबीक् प्रसुप गोर्यामियीः। निश्वनिवतनि:नायदतवर्बंती: की मक्ग:। इवि संकतम्। म्यबेन प्रेमणा

भानिवी: मानवती: निशख बषा तवा मिबसे निःशासी दत्तकर्षंतो: खिरबर्षबी-

(म) पमुररिति। परुः विवस चनामिवासने चपरमाविकासत्री सटे मुते ममदा पंयुमिते सति खौधाम ईर्थामान: अवेस, बम्र वेपु नरिविधेदु मध्ये रबर्ज: ससुमिति: बनुमाव चिया अववि, उत्खप्ाबित खे सडुतोगन, भोबाड: सष्षोबबिड्, तमा बोबकबन नानव्पतिनम: एतनवफ बारयलान्।

इुनयनाया: डमीमशमी: पतमिवि जेष: जौसुमं परावं रमः विनववि निरखवि

Page 170

दतोय: परिच्छेद:।

खगयसि पुनरोड्ठं पाचिना दन्तटडम्। प्रतिदियम परखोसम्रयंसी विसयन् नवपरिमलगन्ध: देन शक्यो वरोतुम् ?" । (ड) पनुनयपर्थयन्तासइने (च) तस्य न विग्रलन्मेदता बिन्तु

"भूमेटे रचितेऽपि दृष्टिरधिकं सोल्रसुद्ौचते कशायामपि वाचि सस्मितमिदं दन्धाननं जायते। कार्कश्यं गमितेऽ्ञि चेतसि तमरोमासमालम्बते हष्टे निर्वहयं भवषति कयं मानस तत्िन् जने- a (छ)

सति तखा: मुदभ: चचितयुवते: विषयकालिन्ाः सपबा इति जावत् बचजोरष यं मेतयुगवमपि पभीकां तत्बयं रोवरजोलि: बोपपराठी: पापपूर बापूरित, जोपकलुितमभूदिदि भावः। पुम्िताबावत्तम्। (ज) नवेवि। ववानि नयपदानि मसाउविक्ानि वशिन् नाहनम् पद््म पंडकेन बसनेन मोपयसि, टव्सट्टम् चोड पुनः पाविना करपलपेन खन्वात् तियोदपासि, पतिदिनम् चपरखोसनथंती नन्यसान्तावश्रीगठूपय:

परिमत् दसनरः। वीन म्रचारय बहीद मोपबित अययः? न बेनापीमर्ष: ।

नयः तव्र्यन्तस पसडने सौदुमभकाले। (इ) गूमेदे दविय वचिन् नने हटे सति नानस वर्च विर्षदर्थ निर्याक: माणावकम्वनसिखर्य: वर्य बैन म्रवारैय सविप्यति ? म फैनापीन्र्यः। त्वादि, न मेदे म मडे रचिते सरवेदपि सकि: भणियं सोत्कक' समुत्सरण बष वषा उरोयते उनी: पर्श्ाद। वाचि पचने दडावामषि बीनीमाबेडतीयहै: हदं दन्यानव सच्िय सेवताअसिवं बायने। पैनति पिसे मार्यया नाविन

Page 171

साहित्दर्पपम्।

यथा वा। "एकषिमन् अयने पराज्ा खतया वोतोत्तरं ताम्यतोः भन्योन्यस्व ऋदि स्व्रितेऽप्यनुनये संरच्षतोर्गौरवम्।

भम्नो मानकलि: सहासरभसव्यासत्कष्ठग्रहः"। (ज)

एवमन्यव। साम भेदोऽय दानक् नत्युपेचे रसान्तरम्। तज्ङ्राय पतिः कुर्य्यात् षडपायानिति क्रमात्॥ तन्र प्रियवच: साम भेदसत्सख्युपार्जनम्। दानं व्याजेन भूषादे: पादयो: पतने नतिः॥ सामादौ तु परिनोषे स्यादुपेचावधीरगम्।

ममितेडषरि तदु: मरीरं ब्ोमाश्षम् वावमते रोमासिता भर्वात। मानावरये तिरसुर्बतों सखों प्रति वसाविदुक्निः। बादूसविक्रौड़ितं उत्तम्। (ब) एवष्िमिद्निति। एकत्रिम् मयने अय्याया परासुखतया परतित्व सवितिमरा पोतीत्तरं वियतोग्तरवचनं बथा तथा ताम्यती: शिश्वतो: पन्ो्यस परसर्ण सनुमये चतुनयामिख्यासे इत्वर्य: ऋदि मनसति स्थितेदपि गौरवं मान संरयती: मावसङ्रमनिक्तीरित्वर्यः अनये: क्रमननः चपाङ्मतनात् तिर्यक नेवान्चायनात् मिश्रोअवन्ति च्यूषि ग्रयो: ताहमयी: दम्पतो: खौपुंसबी: मानवषि: मयमकवरः सदासं बधा तथा बमसेन वैमेन द्षेंब वा, रभसी मेमउ्पवोरितमरः। व्यासतः दतः वषग्रहः वक्ास्रेष: तत तवाविच: सन् मग्र: गतः। जटू वविकोढ़ितं उत्तम् । (क) मानवज्नीपायानाड सामिति। पति: तख मानस मग्ाव हखनाव बामदोनि पट् छपामान् कमात् पूर्वपूर्वख निरासे इति भाय: क्ुयात् सनसमपेत। वम तेड मियययः मियवाण् साम, तसा: सख्या: उपानंनम् बावचोकरवं भेड:, व्यानेन हदैन भूमादे: भर्पयं दानं, पादयो: पवनं नवि:, इस ममादी कपाये परितोणे नर्य मासे विकसी इनर्यः चवधीरमं विर्माष

Page 172

दतोय: परिषेद्र :.

रभसवासडर्षादे: कोपन को रसान्तरम् २२० [भ]

यथा। "मो चाटजवर्य" सत्वयादि। चव द्वि बामादय: पम सूचिता:। रसान्तरमूख्रम्। पव प्रवाक: । प्रवासो भिन्नदेशतवं कार्य्याक्ापाच सभ्भुमात्। तवाङ्गचेलमालिन्य मेकविद्योघर शिर:। निःश्वासोक्ास रुदितभूमिपातादि जायते२२१ [ञ]

चङ्गेष्वसीष्ठवं ताप: पारडुता ऊभतारचि:।

मृतिस्ेति क्रमाज्स्नेया दश सारदशा दूह। भसीष्ठवं मलापत्तिसापस्तु विरहज्वरः।।

सममुष्ठानमित्र्य: उपेका सात्। रमसात् बेनात् यः वासः भयं सपसीव्वदा भोतिरितयं: का उर्षादि: तथात् कोपमंका मानवखनम् बय्नो रस: रसान्र सडसा मवानरबीमात् पूर्वतावय कोपस विथंसः सादिबस रसामर संजेवि भाग:। (व) प्भासमाह् चदेववादि। दाययात् चनोडपयस्वात् नापात् बषि- सम्पाताम् उम्यमात् उपडरमदिममादिक्वः निवस्अत दैवानसततिस प्रवास: यन रति पनुसन्मोधम् वत् इन्बन्ीर्जितरिअवचता खात् स विपयय्: म्रवाक इत्वर्य:। बब मवने पडस शटोस्म पैबल बखम माचिन, मिए: एवबेी सं, निःनाबः दोर्घनाड:, उ्डाडः कं शाड., बदितं, भूमियावाियय नायवे, एतव् सु सर्ब पावेय नाविकाया एव नाववस दु बयाखपाद- मिवि बोधम्। (ट) सषति 1 एर मनासी एता: बबौडमादय: नम चरदमा: बनाद

Page 173

भरुचिर्वस्तुवैराग्य सर्वचारागिताऽधृतिः। अनालम्वनता चापि शून्यता मनसः स्मृता॥ तन्मयं तव्मकाशो हि वाच्याभ्यन्तरतस्तथा २२२[ट] शेषं सष्टम्। एकदेशतो यथा मम तातपादानाम्। "चिन्ताभि: सििमित मनः करतले लौना कपोलखथली प्रत्युषनणदेशपाए वदनं शवासेकाखय्ोऽघरः।

कोडस्या: प्रार्थितदुर्लभोइस्ति सहते दोनां दथामोद्ृयोम्" । (ठ) भावी भवन् भूत दूति चिधा स्यात्तत्र कार्य्यज:२२३ कार्य्यजस्य युद्िपूर्वकत्वात् वेविध्यम्। तव भावो यथा मम। "यामः मुन्दरि! याहि पान्य! दयितै! थोकं हथा मा ऊथा: शोकस्ते गमने कुतो मम ?- ततो वाष्प कथं सुखस ?।

अर: व्याषि: तापः। पाण््रता पासुवबल दुःखेम नरोरस मिसेवखतबा नेतीभाष: इत्परथः, अम्रता दौर्बस्यम् चर्काथ्त: वस्तुषु बैराग्य विगतसृहत्वं, सवमर स्वत्तिम् वस्तुनि बरागिता चसनतोष:, सष्टृति मनसः शून्ता, चनापन्यनता सवतन्दनराह्ित्य छाता। वाज्याम्सरतः तख पमोट्टख प्रबाशः तन्पवम्। (ठ) विनाभिरिति। मयः इरनरिन्द्रिर्य विनाभि: ध्यानैः सिमित खिए, कपोबसयो बछदैश: बरतसी बोना सथिता। वदनं प्रत्यषस थ: ववदेश्यन्द्र: तहत् पासु मखिनसेत्ीआवमाप्म्मिचर्यः, पघरः न्ासेन एवं देवलं खिभ बानः। तापः चन्तःसम्सायः चम्पसी शोवरेः बिन्दुभि: पचिनो- क्रिमये: कमखपबैः शम दानिं न छपेति न प्राप्तीति। पतएम बद्र: नर्तम्रकाता: कः जमः प्रार्दितम्रासी दुर्बभमेति तवाभूतः प्रार्थित: सन् दु्बम रतर्यः पसि: वः ईहमों दर्शा न सहते न सोढं अक्ोतोतबः। बाटूंक- चिलीड़िवं ह्चम्।

Page 174

वतोब: परिष्ेदा।

योत न वजसीति? मां नमयतु कष्मादियं से खवरा ? भूयामस्त सरट त्वया जिगमिषोर्जीवस् मे स्युम:" ॥ (ड). भवन् बथा। "प्रसथान बलये: ऊतं प्रियसखेरस रजसं नतं पृत्वा न वनमासितं व्यवसितं चित्तेन गन्तु पुर:। यातु' निितचेतसि प्रियतमे सर्वे समं प्रस्थिता: गन्तव्ये सति जौवित ! मरियसुळत् सार्थ: किमु त्वन्यते?" ॥(ठ) भूतो यथा। "चिन्ताभि: सििमितम्" इत्यादि। मापाद् थथा। "तां जानौयाः" "इत्यादि"। सन्ुमो दिव्यमानुषनिर्धातोत्याता-

भत्र पूर्वरागोज्ञानाममिलाषादोनामत्र उत्ञानाप् चङ्ा- छोछवादोनामपि दथानामुभयेषामपि सभयत्र सभावेऽपि चिरन्तनप्रसिद्धरा विविच प्रतिपादनम्।

हेपान्! पधिक! यादि मच्क, हैदबितै! मरिये! उया भोकं मा अथा: न कुछ, ते तब गमने मम बोक: कुतः बिमयंम्? ततसिं कर्यं बाप् नंववसं सुख्स्ति त्यञसि रोदिषोत्यकं बोत्र सत्वर न ब्रजसि न गचकसि इत हेती: वाय सुषामोति प्ेषः। मां नमवतु से तब इयं, बरा बचात् बिम्यम बबा सर निरगमषी: ननतुमिष्छीमें मम चख नीमस जौवनस् भूधान् महान् थयं सम्मः व्ययत्नः। बाटू सविकोक़ितं उत्तम्1 (ढ) प्रस्थानमिति। मियममे यातु विदैव नन्तु निवितनेतसि खिर- चिते सति पखये: प्रखान छतं दुर्भावनया पह्ाना खाझीन उम्ाव्यां कलना- दिति भाब: मियसखे: पसे: बनुमिः पजर्स नवं पतितनित्यर्य: म्रियसखानी नविं हहापि यदि प्रियतमीं न नचोिति माय: इृता पैदेंथ वर्मं चबमाव- मधि न चासितं खितम् चपै्य्या पद्मोति भावः, चिसेन नवता पुर चगतः मन्तु व्यवसितम् उघुन बव वम प्रियतमसन सतैक ननस: सिवेरिति बाक इन समें नवयादत दव्थः समं युनपस् मस्िता: -मयमियस। रीनोबित।

Page 175

द्पंजम्।

यूनोरेकतरस्िन् गतवति लोवान्तर पुनर्लम्ये। विमनायती बढ़ैक- सदा भवेत् वरयविप्रलस्ास्त: ॥२२४ । [र] यथा बादव्वजा पुक्रोकमतासेतावत्तान्ते। पुनरलम्ये सरोरान्तरैख वा सम्ये सु बदणाएव् एव रसः। किश्व भवा- मागसरख्व तीमावानन्तरमेव नग्गार:। सङ्गमप्रत्वाधया रते- पदवात्। पयन्तु "कदमः" रत्मियुता (त) मन्यन्ते।

मवासाखयो मेद एव" इति केचिदाड:। तदन्य मरचरूप- विभेषसन्रवादिवसपि सन्बन्ते। पव सभयोग: । दर्जनस्पर्शनादोनि निषेवेते विलासिनी।

नचणे इवचिम् समनी सब्का वनाव्यसिति किते रवि व्रिशयृतत् वार्य: नके बयबरइिरिनयर क बिस्ठु कर्ष मब्बवे? मभुं व मुच्छते उमर्कः। बर्दूस-

मिमनासते दिनय दम मातरति बीत्ानं: सम् विश्ञापानिय करीदोतन: जसो

  • (म) पुमकनो हशि। यथ रवेर्गंग्ञान् ममबडमोवडम्वादिति बाक:।

Page 176

दृतीय: परिचेद:।

यत्रानुरक्तावन्योन्यं संभ्भोगोऽयमुदाइत: २२५ [य]

म्हम्" इत्यादि। संख्यातुमशक्तया चुम्बनपरिरभागादिवङ्डभेदात् प्रयमेक एव धौरैः कथितः सभ्भोगशृङ्गारः।। यत्र स्यादतुषट्कं चन्द्रादित्यी तथास्तमयः । जलकेलिवनविहारप्रभातमध पानयामिनीप्रभृति:॥ अनुलेपनभूषाद्या वाच्य शुचि मेध्यमन्य्न ॥२२६। तथाच भरतः। "यत्कित्निज्वोके शचि मेध्यसुञ्वलं दर्शनीयं वा तत् सवें मृङ्गारेगोपमीयते उपयुन्यते।" किश्व। कथितश्चतुर्विधोऽसा- वानन्तर्य्यात् तु पूर्वरागादेः ॥ २२७॥ [द] यदुक्रम्। "न विना विप्रलस्भेन सभभोग: पुष्टिमश्रुते। कषायिते हि वस्त्ादो भूयान् रागो विवर्धते"॥ (ध)

सिनो विखसनशौषी दम्पती दर्बनसर्मनादीनि निषेबेते कुरुतः चयं सभोग: तदाख्यप्नरः उदावृत: ववितः । (द) वचित पतति। चषी मश्चोम: पूर्वरागादी: चाननर्थ्यात् चनन्तर- आावित्वादित्यर्य: बतुविध: चषितः पूर्वरामाननर: मानानन्तरः प्रवासाननरः कर्णानन्तर इति। (प) नेति। विशसीन बिना सप्बोग: न पुष्टिम् पत्रु ते मा्पोति विश्रचयपूर्वकी कि पुष्टिप्राप्ीतोति भायः। हि स्वाहि बख्ादी कमाबिते कपायनदेन सिडे इन्बर्ब भूयाद् महान् राबः विवर्डते बडि बचबि।

Page 177

अमिलदपमाम।

तब पूर्वरामानकतं बध्ोगो बदा हमारसथ्पने पार्वतौ परमेश्वरयो:। प्रवासानन्तर सप्योगो यथा मम तातपादा- नाम्। "वेम ते ननु पत्मलाचि! किसमं प्षेमं महई दढ एताहक् क्मता झुतसुष पुथ्ो पुह सरीव जदो। मेनाडं पशुत: मिये! पमदश्रीदेवका सम्परोक्षपाल् तवस्तः बस्ु! व कापि मे जड एयं केसं मदो पुक्कसि"(न)*

वेमं इुमसं नन किम्? विसभमिति हबय सेमं मरत हटम्। हृढ़म् बबचचे तनकं बी्ष मम बडं जेमं डुबलं ममाङस माश्मेव नेनरमिति भाक:। स्वाहक रम्रता वार्घय सर्वेति बैंफ: कुतः किसयंम तुह हवि वब पुनः पुष्ट अरोहं बत इति संसतम्। बतः वुष्ात् तथ अरोरं, पुष्ट नायिकानतरसश्नमेनेति माक:। हे मिये! वहं केन हेतुना पृरुषः सूबाकः अमवमिति देष:। दव्द्ती इति मयमिनोट्रेइस सम्पो- सनात् प्रयबिन्ा: सपरकान्ाया: टेहस सन्योखनात् सद्गात्। सेसभू! सुन्दरि! ततः चपेचार्या पश्षमी लद्ष्पेकया इत्यय: वादि मे न प्रयविनोति मैपः। तर इति बदि एवं प्रेमं कुवः पृक्कसि, भढि इकम् चहमेय परथायनी सेयम् पष्टि, ततप्रदा कुतः मपात् प्ेमं इर्य्ससि मवदेन मे क्मनम् इतसब

· यपरी बया।

बार्ग चोरळतानवशकुडरात् तां पुख्पुद्रेम मे

Page 178

एवमन्चवापि कह्म। परव सास:। विक्वताकारवाग्वेश चेश्टादे: कुडकार्वेत्। इसो हास्यस्थायिभाव: श्ेतः प्रमथदैवतः ॥। विकृताकारवाकचेष्ट यदालोक इसेज्जन:। तदवालम्बनं प्राहुस्तत्रेष्टोहीपनं मतम् ।

निद्रालस्यावहित्याद्या भव स्ुर्व्यभिचारिय: ॥[प] ज्येष्ठानां म्नितइसिते मध्यानां विइसितावइसिते च। नोचानामपइसित तथाऽतिहसितस्च षड्मेटा:। र्दषद्विकासि नयनं स्प्रितं स्यात् स्पन्दिताधरम्। किश्चिलत्त्यद्िजं तत इसितं कथितं बुध:॥

(प) हाखरसमात सयेत्वादि। वि्व्वत: पाकार: वाजू देश पेटादिक इस साहबास कुडकात् नढात् उपवमयमेतत नयवाव्यादेरपि बीचा शाख: तदाख्य: रस: ससुदवतीति जैप: तख ख्वायोमानी सासा, दैवता म्मबः

(िस्वादिसर्यः। क् बिछ्वासास्थाक चेट वस नाथोंक हहा जय इसेत तद् पन रसे पाहमक प्राङ्टः, तथा वस पेड विक्वतायारादियम प्ह्ोपरक मनद। रकी: बरोम: कहबत केलादिबस बक बगायः। मिद्रा पाससम् च्वाित्ादवम वयमिवारिय:। (फ) ईषदिति। बूेक विकशिनी नवनो वब तद, बत्रा चन्दित: सधरी बबििक् तक्ाबूत हाथ चि्नं साय्।. वता विर्वन् ईबक़ कववा: सपा:

Page 179

साहित्दपंगम्।

मधु रखर' विहसितं सांसशिर:कम्पमवहसितम्। अपहसितं सास्त्राचं विचिप्ताङ़गं भवत्यतिहसितम् ।२२८॥ [फ] यथा मम। गुरोगिंर: पक्च दिनान्यधौत्य

शमी समाप्राय च तर्कवादान् समागता: कुकुटमित्रपादाः ॥ (ब) पस्व नटकमेलकप्रभतिषु परिपोषो दरष्टव्य: (भ)। भव च। यस्य हास: स चेत् क्वापि साच्ान्नैव निबध्यते। तथाप्येष विभावादिसामर्थ्याट्यलभ्यते॥

इसितं वषितम्। मधुरः मनोहर: खरी यस साहमं डास्य विशसितम, मंसस स्व्स शिरसस कम्पेन सदितं हास्यम् भवइसततम्। सास्षाथम् वयुपूर्वनयमं हासम् चपहसितं, विचिप्तानि चङ्वानि यसिन् ताहयं हासम् पतिरसितं सर्वात। (म) मुरोरिति। धमी कुछटमित्रपादा: गुरी: ममाकरख एबिर: मोमांसाथास्ापोतवं: पत दिनानि पत्मिदिंनैरित्यर्यः वेदान्भ्ास्ताधि बारोर-

न्यावदर्मंनानोवर्ष: समानाय पयिेन्द्रिवेय बिचित्वेत्वर्य: समायता: । उप- जातिववत्तम्। (स) घरिपोष: वाडुस्म्। चत्र हाखरसे इत्वर्यः । (म) बखेवि। बस नावकल इत्वर्ष: हासः बख्ते इवि भेष: पेत् यदि र काषि उदाहरणे साबात् नैव निवध्मनी विरयते ववापि एम नायय इव्वर्ष:

Page 180

दतोय: परिचेदा।

नभेदेन विभावादि: साधारख्यात् प्रतोबते। सामाजिकेसतो हासरसोऽयमनुभूवते ।२२६। [म] एवमन्येप्वपि रसेपु बोषव्यम्। पथ बकयः। इूटनाशादनिष्टाप्ेः करुणास्यो रसो भवेत्। धौरैः कपोतवर्षोडयं काथितो यमदैवतः॥ शोकोऽन स्थायिभाव: खच्छोच्यमालम्वमं मतम्। तस्य दाहादिकावस्था भवैदुहीपनं पुनः ॥ [य] बनुभावा दैवनिन्दा भूपातक्रन्दितादय: ।

विषादजड़तोम्मादचिन्ताद्या व्यभिचारिय: ।२३०।। मोच विनष्टबसुप्रमृति। यथा मम राघवविलासे। "विपिने क जटानिबन्धनं तव चेदं क मनोइरं वपुः।

माचारखात् साधारतीयरवव्यापादात् विभ्ावादि: बमेदैम तादालगण पतीनते ततः साचारखात् सामाजिये: पवं हास्यरसः अम्रसूबते। पबीदाकरये हाय रसनानमम्त निवन्लनेदषि वार्चेपादेव तदुषादानभिति भायः। (म) बदमरसलाह बचेव्वादि। नटख प्रिबस वस्तुनः नाश्ात् चर्णि- एस बाडे बानाम् वायवाएय: कबनी नान एस: अवैत्। चर्वं पौरे: पचतेः कचीववर्ष: तमा बजदैवतः बचितः। बब रसे बीष: साविभाष: ब्राम, मीर्च शीवनिदनीभूत बत्तु मातम्यनं नतम, तख बोचस दापादिया पनला म्हीपन अवेम्। बनत् खटम्। (६) विषिन हवि। विविये नजे वदानियमरवं जठावारर्य क? इद

Page 181

साहितदर्पडम्।

धनयोघंटनाविधे: स्फटं ननु खबन शिरोषकर्सनम्"।(र)

देवनिन्दा। एवं बन्धुवियोगविभवनाशादी पप्युदाह्ार्यम्। परिपोषसु महाभारते स्रोपर्वषि दशटव्यः। प्रस् करुण- विप्रलभभाक दमाह। शोकस्थायितया भिन्नो विप्रलस्ादयं रसः । विप्रलस्भे रतिः स्थायो पुनः सभ्भोगहतुक:२३१ [ल]

प्रथ रौद्र:। रौद्र: क्रोधस्थायिभावो रक्ो रुद्राधिदैवतः। आालम्बनमरिस्तत्र तच्चेष्टोहीपनं मतम्।

आात्मावदानकथनमायुधोत् च्ेपयानि च।।

मनोहरं सुबीमखं बपुस क? चनओो: जटावाएयमनोहरशरोरयी: विष्े: विधातु: घटना बोजना सक्न मिरोषस तदाख्यस प्थस क्ततनं वेदनं गनु

(र) एव दमरय एव नायकी बीडम:। (प) शोकति। एयं एसः कदम इत्ब: भोषस्वाबितवा विश्रवन्रात् बडमविम्रयम्ात् भित्र: विपससे कडयविम्रयर्मे पुनर: सध्योबहेतुक: खायोभाव: रतिरयोति भेप:। ( म) रोडरसमाड यधेव्वादि। ग्रीष: खाबिभावी बख वाहभ: रकः रखवर्द: रद्र अविदेयता बस तबीक्रः रसः रौद्र नान। तब रौद्रे रसे चरि: मतु: पावमयनं, तस परेसेश उड्दीपन मतं, सुट्िम्रहारिय पतनेन विक्त-

Page 182

दतोय: परिषेद:।

मोहामर्षादयश्चात भावा: सुर्व्यभिचारिब:२३२ [व]

यथा।

"कतमनुमतं हृष्ट' वा ठैरिदं गुरु पातर्क

नरकरिपुणा सार्डं तेषां सभोमककिरौटिनाम् मयमइमसस दोमांसै: करीम दिया बलिम" ॥ (घ) पस्य युद्धवौराद भेदमाह। रक्नास्यनेवता चात्र भेदिनी युद्दवौरत: ।२३३। [ष] i

कंदमेन विदारसेन संग्रामसन्नमाये वुख्गतादरिलिय बस र्रौड्ख भौढ़ा

सूमकः पोष्ठटंशनं वाहुम्फीटनं तजनम् पात्मनः ववदानवबनं क्वयमंथः प्रथंसनमित्यय: चायपानामख्तराव्याम् उतसपमानि कतैमिसेपवानि वाघेप: तिर- स्कारः :कूरसन्दर्दनानि कुटिलावओीकमानि च उत्यैवमादयः बमुभाषाः, उपता बावेय: रोमाख्ः खंद: वैपथ: कम्पष एते भावा: पूर्वोक्ता: व्यभभषादिष: सुः। (श) उदाहरत वथेत्यादि। विटनिधनार्तस चत्त्याय छातरियम। ये: निर्मर्य्यादै: पविक्ान्तस्थितिमि: गुरुविपातमाम्िटावावजितैरितर्य: मनुखेपु मनुषयु पश्भि: पशवत् कार्य्याकार्य्य:बमूढ़ेरित्यये: उदायुषे: उय्यतबखे: मस्- मराचिमिहित्वय: सर्वािः ददं गुरु महन पातकम् वाचार्थ्यनिषमकयं महापाय- मिन्र्य: ववतम् बतुमवं वा हट्म वयमहं नरयरिपुषा नरवासपमिसूदनैग अपेन पतयं: साई सप समोमिरोटिनां भोमार्जुनसहिसाना तैर्षा लवताम मसचू- मेदीमासे: रधिरवस्ापित्रितै; दिय वाकम् उपहारं करोमि। दिश् पूज्र- बायोबयं:1 हर्योहनं, न समरसख्ा नः बड्वेदैसंदियी मतेवि बमबाद्। गम जायकोऽन त्यामा वीडव्य: । (प) इंजासंवि। इस रखवर्दम् चासं नैतच बच्चिम् तसा भाके: वच्

Page 183

साह्ित्यदपंचम्।

पध वोर:। उत्तमप्रक्वतिर्वीर उत्साइस्थायिभावक: ।। महेन्द्रदेवतो हेमवर्णोडय' समुदाहतः । भालम्बनविभावास्तु विजैतव्यादयो मता:॥ विजेतव्या दिचेष्टाद्यासस्योहोपनरूपिय: । धनुभावासु तत्र स्ुः सहायान्वे षणादयः ॥ सक्चारिवसतु धति-

स च दानधर्मयुरै- र्दयया च समन्वितसतुर्द्ा स्यात् ॥ २३४ ॥ [स] स प वोर:। दानवोरो धर्मवौरो दयावोरो युद्धवोर्सेति पतुरविधः। तब दानबोरा यथा परशरामः। "त्यागः सप्तमसुद्र

यह नसे युषगोदाम् मेदिमी भेटवािथी युह्धोरे, सुखख नेवस च रशतं न खाद्, जतर हु नाडकथ वर्षवि भेद पतति भाय:। (म) योहरबनाड संबंबादि। बीए: बोरी रह: पत्तमप्रक्वति: चम्कर्ट- नावव दुमर्कः बर्नब्बेंडु खेबान् सयम: सवाइ:, सः खाविमायी बख बभेक:। ववं रखः महेन्द्र: देक्ता बच्च तवाविष:, तथा हेमवर्ष: सूबभंवमं: मसुबाङन: ववितिः। विजेतव्यादय: वाकम्पनविभावा: विनेतव्यादोनां मेसबा: बल वोरस उट्दोपनपिभाना:। प्रथमादिपदन दानीवष्मानुकम्प- मोकरमं वहर्य डियोकादिपड्य दाने मध्चवसाबल कमें धर्मभाखाडे: दबाबा डौम्स ड्राइरोकदेर्वडमम। तम वीरे चदमाबाछ सडावानां कडकारियाम रग्मशसादयः बडस्थानाडक: सर्सारियवाल बुद्े मैवानि दाने पमानि सलें वचदम्ाचि मनाब दढाया नायभोयवादयय बबायय प्रातप्बा:।

Page 184

ढतोयः परिच्छेद:।

रामस्व त्यागे उव्पाह: खथायो भावः। संप्रदानब्राम्मेरा- लम्बनविभावैः सत्वाध्यवसायादिभिय उदोपनविभावैर्विभा- वितः सर्वख्त्यागादिभिरनुभाविती हर्षषृत्यादिभि: सव्ारिभि: पुष्टि नोतो दानवौरतां भजते। धर्मवौरो यथा युषिष्ठिर:। "राज्यम वसु देइय भार्य्यामाळसुताय ये। यज्च लोके ममायत्तं तडर्माय सदोघतम्" । (च) युषबोरी यथा शौरामचन्द्र:। "भो: लफखर! दोयतां जनकजा राम: सयं याचते कोयं ते मतिविस्जमः सर नयं नाद्यापि किश्चित् जतम्। नैवभ्ेत् खरदूषणातथिरसां कषठाखजा पद्तिलः पत्री नैष सहिथ्यते मम धनुर्ष्याबन्तबन्धूऊतः"॥ (क)

() व्याग इति। सप्तभि: मसुटैः मुद्रिता बेषटिता या मही तस्या: निर्धानम् चकपटं दानम् चर्वाध: यम्य तथाविषः । () राज्यमिति। राज्यं बसु धनं टेडः मार्य्या भातरः सुताब कि बडुना लोके जगति यत् वम्तु मम चायतम् बधोनं तत् सर्व सदा धर्माय उद्यतं निकपितमित्वर्य: मयेति श्ेषः। चत्र युर्विष्ठिरख धर्मकरमपि उत्षाइ: तथा- विधोत्यादिभिसतुमावैनाचित्ेन बिभावादिमा बाखादपदर्वी अतः सामाणि- कामां रसतथा परियमतोति बोध्यम्। (म) भी इति। भी सहंयर! अनकबा छोता दीयता मत्यप्यंतां रामः खयं साद्यात् न तु पस्सुप्ेनेति भायः, तैतब च्यं मतिविध्म: कः ? मसं नोतिं सर वद्यापि विचित् न अतं मर्येति मेष: चेत् बदि एनां न, न ददासि चेदित्वर्य: खरख दूषचस विभितसय ककासजा कछ्रचिरैय पनिष:

सडियते वामिति मेव:। घाटखविकौह़ित उत्तम्। चव्र रामख पुर्े उत्साइ: यवावयसुव्यापिते: विमावारे: वाखाव्यमान: रससामापययते प्ति बोडचयम्।

१५ .

Page 185

साद्टित्यदर्पणम्।

दयावौरो यथा जौमूतवाइनः। "मिरामुखे: स्वन्दत एव रत्- मद्यापि देहे मम मांसमसिति। वप्ति न पश्यामि तवापि सावत् मिं भनवात् विस्तो गरुतन्!" : (ख) एष्वपि विभावादय: पूर्वोदाह्वरणवदूद्याः। ब्रथ भयानक:। भयानको भयस्थायिभावः कालाधिदेवतः । स्वोनोचप्रकृृति: क्ृषणो मतस्तत्त्वविशारदैः॥ यस्मादुत्पद्यते भौतिसदवालम्बनं मतम्। चेष्टा घोरतरास्तस्य भवेद्द्दीपनं पुनः॥

जुगुप्सावेगसम्मोह- सन्तासग्लानिदीनता:।

(ख) जिरासुखैरिति। जौसूनवाह्नस्व खटेहं अचयन्त गढड़ प्रतुत्ति- रयम। हेगरसन्! बिरा्यां सुखैः रसं सन्दत एव चरतेव, बर्द्यापि मम देहे मांसमसि, तर्वाप तावन् दप्तिम् उदरपूर्तिजनितं परितोषमित्वयः न पश्वामि, किं क्यं त्वं अचपात् विरतः मिवस :? बबर जोमूतवाइनस पर- दुःखहरबेक्ाउपार्यां दयावाम् उत्साइ: तत्तविभावानुभावसय्चाविभि: पािपु्ठ: ; रसतामापितीवि सेवम्। (ग) अधानकरसलाड चयेत्वादि। भबमेब खामिभाव: यस ताहभ: नाखः वमः यविदेयता बस तबोकः, खो नोष: मिझट्ी सोबब महाति: प्रचामं बढ तमाविष:, ऊथवर्ष: तत्वविञ्ारदेः तख्न्नैः ननैः मतः कोर्सितः। अमात मौति: भबमु उतपसबे बत्र रसे वत् बावम्यनं मतं, वस मयबारपस

Page 186

हृतीय: परिच्छेद:।

मृत्याद्या व्यभिचारिय: ।। २३५ । [ग]

यथा। "नषटं वर्षवरैर्मनुष्यगयनाभावादपास् तपाम्। पन्तः कशुकिकचुकरम विभति वासादयं वामनः।" इत्यादि। (घ) चथ बौभतः। जुगुप्सास्थायिभावस्तु बौभत्स: कथ्यते रसः । नौलवर्णो महाकालदैवतोऽयमुदाइत:॥ दुर्गन्धमांसपिशितमेदांस्यालम्बनं मतम्।

धोरतरा: पतिभोषणा: पेष्ा: डहोपनं वेत्। चत्र रसे वैवययां गद्दखरय् आावपं प्रखय: नष्टचित्तता, खैद: धमंनलं रोमास्: बन्पः दिकप्रेयचादय: इत- सती दष्टिपातास्यय चतुमाषा:। जुगुसाध्ा भरचान्ता व्यम्षषारिय: । (घ) नशमति। चव वर्षवरादोनां अयं स्वायिभाषः मन्दरातः निर्गती वानरमय श्रैतुराखन्यनविभाव:, तस्य सन्नम्फनादिय्यापारा: उद्दीपनानि, बासा- दथो व्यमिवारियः, चनुमावाय पसतयनाद्य: एतैरमिव्यतः सामानिबाना रसतामापयते इति बोध्यम्। (ड) योमनरसमाड बधेत्वादि। नुगरस्ता छृषा साविमावः यख ताहन: रस: पीमत्: बच्ते, ससं रसः नौखवर्बं: तथा महाबाखी देवता वस्य तवोक: उदाइत: उक्र: । दुवशमांस्ानि वषियाधि मेदांसि व भालममं मतं, तब दुर्गन्मासादिप् एव अमिपाताय्यम् चदोयनम् उदावत वचितम्। बबत् खटमू।

Page 187

२०२

भतुभावास्तच मता- सथा स्ुर्व्यभिचारिय: । मोहोडपस्मार भावेगो व्याधिस मरणादय: । २३६ ।। यधा। उत्ृज्तत्योत्त्तत्व अन्तिं प्रबममथ पृथच्छोयभूयासि मांसा. नयं सस्फिक् पृष्ठपिक्हा द्यपयवड्ुलभा न्युब्रपूतौनि जगध्वा। भन्तः पर्ययस्तनेत्र: प्रकटितदयनः प्रेतरद् करकात् अहस्वादस्विसंस् खवपुटगतमपि क्व्यमव्यग्रमत्ति" । (च)

प्थाइ़तः । पहुतो विस्मयस्थायिभावो गन्धवदैवतः । पीतवर्गो वस्तु लोकातिगमालम्बनं मतम्।

(र) वदाइरति बधेत्वादि। प्रैतरऊः प्रेताषमः प्रथम क्रति वर्म उत्हूथ्य उत्सच्य बिलवा हिस्वा चब चननरं पूकुना मडता उक्कोदेन स्फोततवा भूयांसि प्रचुशति संस: लन्य: सिकू नितम्यः पृष्ठापव्ादय: जवयवास तेषु सुलमानि उबपूतीनि सत्कटदुर्गन्ानि मांसानि बमुष्या सचाबत्वा नन्तः भव- देराभनरी पर्यसे पतिते मेळे बस ताहबः, तथा म्कठिता: दजना: दन्ता: सेन तवीश्: सन् बससथात् उम्निद्ितात् बरकात् चरिेबात् बवात् भर्विसंस्व खवपृटगतम् सस्तो: सन्विस्वायनमतमपि कव्यं मांसम् चम्यं भिःमरं बचा तथा ्पत्ति मचबतत। चम तवाविषन्नप्रेती चासन्वनविधाठी पूति-

तथा परियमदि। बाटूं चनिकोह़ितं सचम्। (इ) एदसुवरतमाष् बद्दिववादि। विश्यय: खाविभावी बस् साहत्ः, गन्धषुं: दवता बख ताहमः, तथा पौतववंः रस: अद्सुतः। बोकातियम

Page 188

दतोय: परिचछेद:।

गुखानां तस्य मरिमा भवैद्द्दीपनं पुनः ॥ [छ]

तथा नेतविकासाया चनुभावा: प्रकीर्शिता:। वितर्काविगसभ्भान्तिहर्षाद्या व्यभिचारिय:।

यथा। *दोर्दपडाशित चन्द्रशेखरध नुर्दप्ड्ावभप्रोद्यतः टङ्गारध् निरार्य् बालचरितिप्रस्तावनाडिस्डिम: । द्राकुपर्यस्तकपाल सम्पुट मिलद ब्रब्माण्डभारोदर- साम्यत्पिण्ड्ितचण्डिमा कथमहो! नाय्यापि विय्वास्यतिः"॥ज)

प्रथ प्ान्त: । शान्त: शमस्थायिभाव उत्तमप्रक्ृतिर्मतः । कुन्देन्दुसुन्दरकाय: श्रीनारायगदैवतः ॥

बयोकिकं वसु चत भाखम्वनं मतं, तस्य माखव्वनस् गुखानां मचिमा सहोपनं सवेत्। पन्चत् स्ाट्टम्। (ज) दाहरति यधेयादि। हरथनुभंदध्यनिमाकस् विभितस सच् पस एलिरियम्। दोर्दक्ाम्यां वादृदव्ान्याम् पश्ितः चाकुश्तितः यः चन्द्र- अंखरस्य इरस्य वतुर्दष: तथ सवमद्ञात् सबनात् चयतः उद्गतः चाग्गभ्य रामख वालचरितप्रखावनारय निपचरितम्रसक्के डिव्म: वायविशेषखनरूप रवर्य: टहारणनि: ट्राकू कटिति पर्यसीन पतितेन कपाबसम्पुटेन पिधान- पातविधयेदेत्र्थ: मिखन् बत् वशास्मेय आव पावविशेष: तख सदरे सम्यनरे वायन विष्हित: एवम विष्छत: वण्छिमा वच्तं बस तवीक्रः मन् कथम्यापि

मिदनित्यय:। जटू सविक्रोड़ितं उत्तम। पत्र घनुट्सार: चावणयनं, तक्ाति- टोपंत मुहोपनं, ततदुश्ियान्माव: बवावयमाचिप्ाय व्यमिवारिय:, एतैरमि- व्यज्रः पत्तषम विच्यय: सामाणिकाना रसवमनौति बीध्यम्।

Page 189

परमात्मखरूपं वा तस्यालम्बनमिष्यते॥ [भ]

महापुरुषसङ्गाद्यास्तस्योद्दौपनरूपिय: ॥ रोमाञ्जाद्याखानुभावास्तया स्युर्व्यभिचारिणः । निर्वेदहर्षस्परगमतिभूतदयादय: ॥ २३८।

यथा।

सतासख सकीतुकस्ठ सदयं दृष्टस्य तैर्नागरैः। निर्ष्याजीऊ्ततचिक्सधारसमुदा निद्रायमागस्य मे निःशड्डं करटः कदा करपुटीभिचां विलुषिथति?"॥(ञ)

(था) मानरसमाह बधत्यादि। अ्रमः शन्तिरव स्थायिभातः यम्य तबोकः, उत्तमा पक्ति: नायकः वकय तादभः, कन्द कसूमविशेक इन्टुखन्दथ नम्त् सुन्दरी छाया कान्तियसय तथाभूतः, कन्दवर्षः चन्द्रवर्थो पेत्यर्य:, श्रीमागा- यबः दैवतं अस तवाविष: रसः प्रान्तः। बनित्यत्वादिना बिनसरत्वादिना वदेषाचां वसूना पदार्धानां विषयाच्यामित्यय: या निःसारता सावयाह्ित्यं वा परमात्मस्वकपं तस्य व्रान्तम्य सालव्वरनामष्यते। चनधत स्पष्टम्। (अ) उदाइरति यघेत्यादि। कस्यचित् मिर्विबसोक्रिरियम। करठः बाक: कढा रव्याया: पथ: चन्तः पधिमव्ये इत्यर्य: चदतः समतः, इतः ग्कीन: गरम् गोर्षतामापत्रः कन्यालय: किध्रकन्याखवं येन तवोकस, चध्यने: पवि गच्छहि: तै: नागरेः नगरवासिलि: सवासं सकीतुकं सदयष् बधा तथा हष्टस्य, ना डहा चिपोडयर्मिति केषासित् अयं, किमनेन कियते इति दिह्यया वैवावित् बौतुकम्, घड्टो कथमसी क्रेश्यमनुमवसीति केषासित् दयेति भावः। तथा निर्यानोऊ्वत: पयपटौळ्वतः चित् ज्ञानमेव सृधा पदतं तस रसः पाखा- इमें तैन या सुत् ह्षंः तथा तत्तः ज्ानावतमानपरित्तिजनिवेन नावन्दे

Page 190

वृतोय: परिचेद:। १७५

पुष्टिस्ु महाभारतादो दष्टय्या।

दयावौरादौ हि जौमूतवाहनादी भन्तरा मलयवत्या

पथमो न दृश्यते। शान्तस्तु सर्वप्रकारणाइद्कारप्रथमैकरूप- त्वाव तवान्तर्भावमईति। प्रतब नागानन्द भान्तरसप्रधानत्व- मपास्तम्। ननु। "न यम दुःखं न सुख' न चिन्ता न देषरागी न च काचिदिच्छा। रसः स ग्ान्त: कथितो मुनोन्ट्रै: सर्वेधु भावेषु शमः प्रधान:" । (ठ)

मेत्थर्थ: मिद्रायमाचम्य मिद्रितस्येव वाह्विषयेषु साचवत उत्यरथेः मे मम कर् पटौभियां बरपटस्यितां कैनचित् दर्सा विद्वाम चव्रादिमित्यये: नि.शड निर्भयं यधा तथा ताड़नामवादिति मावः विलु्िप्यति विशेषेय दरिय्तीन्यय:। भार्दूसविक्रीडितं उ्त्तम्। चव तवाविरधनर्विद्यस्य प्मरपस्याविभावः पर- मात्मज्ञानेन मियाकपवस्तुमिःसारताप्जानेन चाखम्बनेन वचायथमाचिप्रेन एट्टीपनेन तरतदुशिकपेषानुमावेन पाचिप्रेन निर्वेदादिना सयमिचारिषा पमिव्यत्तः मामाजिकानां रसत्वेन चास्वादाते इति बोध्यम्। (ट ) निरहसगरिि। एव प्न्तरसः निरहडारकपतवात् सर्वंधा पद- अरराहित्यात् द्यावोरादिन, ततय साइडारा दया एवं दयाबोबदी, चत्र त् न त्थेति चनबोभेंद: । (ठ) नेति। यत्र रसे न दुख, नसुख, न चिन्ता, न हषः अमु निर्यातनेक्का, न रागः प्रियेष्वनुरत्नि:, नववाचित् कापि कर्माप विषयमय सम्यति माव: इकका चविखायः, तथा सर्वेंधु भावेषु वन्तुषु सत्सु अपोत्ययंः श्मः शान्ति: तत्तडिषयनिवृत्तिरित्यरय: प्रधानः श्रेष्ठः सः भानी रसः सुनौन्रे: मह- िरि कषितः। मोचावस्यायां मुतरिदमायाम् भावसूरपापततितयय्चायां

Page 191

१०१ साह्ित्य दर्पयम्।

इत्येवंरुपस्य भान्तसय मोब्चावखायामेवालाखरपापतति- लक्षपायां प्रादुर्भावात् तब सचाम्यादोनामभावात् कथं रसत्वमित्युचते। युत्तवियुक्तदशाया- मत्रस्थितो (ड) यः शमः स एव यतः। रसतामेति तदस्िन् सस्चार्य्यादिः स्थितिख्च न विरुदा॥ २४०॥

यथ चस्मन् सुखाभावोऽपि उत्तस्तस्य वैषयिकसुखपर- त्वाबविरोध:। उर्तहि। यचच कामसुखं लोके यथ दिव्यं महासुखम्। दष्ाचयसुख सेते नाईतः षोड़भीं कलाम् । (ढ) सर्वाकारमहक्वाररड्ितत्वं व्रजन्ति चेत्। पभान्तर्भावमईन्ति दयावौरादयस्दा"। आदिशब्दात् धमवौरदानवोरदेवताविषयरतिप्रभृतयः। तब देवताविषया रतियथा।

परमात्तखकपप्रातियपावानिवर्ष: उप्पाबादीनां निर्वेदादीनाम् बसबावात्

(र) पुत्तवियुसदमायामिति पुत्त: विषवेन्यः मनः समाखय्य परमानान संबोन्य खितः। वियुनः वितेन्द्रिय: पधिय सितिमान् तहमार्यां नाहभाव- खाबाबिखर्य: । (ड) बशेत। बीके पुषिय्यां बस् बानसुख' भवजं सुख, वत् दिव्यं खनोवं महासुयम् एते हे, दथाययः निघूडता तैन बत् सृच तस बोड़मों क्वाम् पंभ पु पर्षः।

Page 192

दतीय: परिचेद:।

"कदा वारापस्ामिष सुरधुनोरोकसि वस्न् वसान: कोपोनं शिरसि मिदधानोऽप्पलिपुटम्। भये गोरोनाथ! तिपुरहर! प्रभ्ो! विनयन। प्रसौदेति क्रोशविमिषमिय नेष्यामि दिवसान्" । (ब) पथ मुनोन्द्रोडप्याइ। वत्सलख रस दूति तेन स दशमो रसः। स्फुटं चमत्कारितया वत्मलस्ट रसं विटुः। स्थायो वत्पलतास्नेहः पुत्राद्यालम्बनं मतम्। उद्दीपनानि तच्चेष्टाविद्याशौर्य्योदयादयः।

पुलकानन्दवाष्पाद्या बनुभावा: प्रकोर्तिता:। सस्जारिगोऽनिष्टशङ्गा हर्षगर्वादयो मताः॥ पद्मगर्भच्तविर्वसों दैवतं लोकमातर:॥२४१॥[त] "यदाह धाचा प्रथमोदितं वचो ययो तदोयामवलम्बा चाङलौम्।

(प) वदेि। ब्रैवीशिरियम्। बद़ा एष वारायस्वां सुरयुनीरीषसि महातोरे वसन् वोपोनं वसान: पविदिवानः चर्व मिरसि बच्चखिपुटं निदधान: सन्, चये गौरोनाय! बिपुरचर! बभ्ी ! विनयन! प्रसीद मसन्नी भव पति क्रीमन् बदन् दिवसान निभिषमिव नैव्यानि पतिवाठविव्ानि। नियरियोहधत्तम। चत अगविमया रति:, कोपोनपरिधानतः सर्वप्रकाराहद्ारवाहितस म्रयटनैन जमे पर्थ पसानात् अमस्याविमावः मानरसवामापद्यते इत्ति बोध्यम्। (त) ए टनिति। खुटं सुप्यक्रम्। बसचता मियता तवा ब्रेंर: खायौ। डोकमातट मयोत्यादय:। बथ्यत् सटम्।

Page 193

साह्ित्यदर्पथम् ।

प्रभूच नम्तर: परणिपातशिच्चया पितुर्मुद तेन ततान सोडर्भक:® ॥ (थ) एवास रसानां परसरविरोधसाइ। माद्य: करुगवौभत्ारौट्रवीरभयानकैः। भयानकेन करुगेनापि हास्यो विरोधभाक्। करुगो हास्यशृङ्गाररसाभ्यामपि ताहश:॥ रोद्रस्तु हास्यशृङ्गारभयानकरसैरपि। भयानकैन शान्तेन तथा वीररस: स्मृतः ॥

शान्तस्तु वीरशुङ्गाररीद्रहास्यभयानकेः ॥ शुङ्गारेग तु बौभत्म दूत्याख्याता विरोधिता ॥ २४२ ।। [द]

(थ) वत्लरसमुदाइ्रति बदिति। ावय उपमाचा प्रयमम् उदित

प्रथन्तव्यमित्यपद्शरेम यव ममः बानतमसकः चभूत, तैन हेतुना सः चभकः भिग: रधुः पितुदितीपस्य सुर्द इवं ततान विश्ाशयामास। वंज्स्यविलं हस्तम्। चटरा दियीपस्व बेड: परत्रषपेप्यालन्यनेन तदोयाईस टवचनेम उट्टी- पनेन बषाययमाचिपेन चनुभावादिणा व पाखाद्यमान: रसतामापघ्ते इति बोध्यम्। (द ) बाध इति। पाघ: प्रथम: रखः गकार इत्वर्यः । विरोषं भजते इति विरोषमाक् विरोधोत्वर्य: हाख: ह्ाखरसः। वाहमः विरोषमामि- व्यथः । इति एत्यं विरोचिता परत्रविरोध: वाख्याता वषिया।

Page 194

ततोय: परिचेद:।

पाय: मुगार:। एवास समावेशप्रकारा वच्न्ते। कुतोऽपि कारणात् क्वापि स्थिरतामुपयन्नपि। उन्मादादिर्न तु स्थायो पात्रेग स्थैर्थ्यमेति यत्॥ २४३॥ [ध] यथा विक्रमोर्वश्यां चतुर्थेडक्े पुरुरवस उन्पादः । रसभावी तदाभासी भावस्य प्रशमोदयी। सन्धिः शबलता चेति सर्वेऽपि रसनाद्रसा:२४४ [न]

प्रायः। भावादय उथयन्ते।

सञ्चारिगः प्रधानानि देवादिविषया रतिः ।

उन्मादादोनां स्यायतमस् इम्ाम्त्राइ कुस इति। कुतः कम्मादपि कारबात कापि रसे उन्मादादि स्थिरतां व्यापकत्वसुपयरव्नाप ललमानीदषि ननृ स्थायो ैव स्वायिपदवाच्, यत् बञमात् पावे बाधारभूते नायकादो सः स्वैयं सिथिन- ताम् सविनमरत्वमित्वरयः नदृतिन प्राप्ोति। परद तदपायादिति लाबः रवादिस्तु तिरीभूततया तिश्ठलेवेति सुचोभभिर्विभाव्यम। ( म) रसेति। तदालासी तका रसख आवस्व व बाबासी रसाभासः भवालासय दव्बयं: मामस्व प्रश्नम: भावमशमः मावस सदय: आवोदषय: सन्धि: आवसन्विरिख्य: बवसता सवशवसता हत्र्य: एते सर्वेंदि रसनात् बासादन- रपगुययोगात् उस: ज्रीमा रसा दव्बये: उचम इति मेष:। रसस्त विसाबा- दिलिरमिय्यर तवदानन्द्यमत्कारकपता मखते, भावादैस्व सौकियकार्य्यकारणादि- िर्शित विशेषी बोध्य:। (प) सख्चरिस्र इति। प्रयार्यानि भापावतः माषान्येन रव्याद्यपेव्येवि

Page 195

१८०

उद्बुद्दमाव: स्थायो च भाव दृत्यभिधीयते२४५ [प] "न भावहोनोडस्त रसो न भावो रसवर्जितः। परस्रक्वता सिद्धिरनयो: रसभावयो: ॥ (फ) दृत्यु लदिया परमालोचनया परमवित्यान्तिखानेन रसेन महैव वर्त्तमाना घपि राजानुगतविवाहप्रवृत्तमृत्यवद् पापा- ततो यव् प्राधान्येनाभिव्यक्ता व्यभिचारिणो देवमुनिगुरु- नृपादिविषया रति: उद्बुबमाता विभावादिभिरपरिपुष्टतया रसतामनापाद्यमानाय स्थायिनो भावा भावशब्दवाच्ा:। तब व्यभिचारी यथा। "एवं वादिनि देवर्षौ" इत्यादि। भतावादित्या देवविषया रतिः (ब)। यथा कुन्दमालायाम्। "दिवि वा भुवि वा ममास्तु वासो नरके वा नरकान्तक! प्रकामम्।

मबः अभिष्यत्ञाः सच्चारिषः प्रागुक्ता निर्वेदाद्य: देवादिविषया रतिः बगरातः, तथा खट्तुसमातः उद्रित एव न तु विभावादिभि: परिपोषित पति भाव: स्थायी रतादि: भाव इत्यमिधीयते। यदि बावं देवताविषयकरती रततिरसि तथाप्यसौ स्थायिदयम्देनीच्यती नायिकादिविषयरव्ादेरेव स्थाधिशम्दे नालिष्यक्तत्वादिति विन्म्। (फ) नेति। रसः मावडोन: आवेम पतवयधेन दोमः बर्जितः म बसि, तथा भावः न रसवर्बिवः रमरीन:, धमयी: रसभाववीः सिद्धि: खख- निर्यात्त: परकरक्वता परसरीब बरितिं जमेते खबु एवी हत्यबंः। आवेम रसः परिपुथयने इसीपि मापेनेति भाव:। (म) प्रयानसच्तारिडयं बवसुदाइरति एवर्निति। बव चर्वाइताख सशारिमय: रव्वादिस्यायिम्यः माधानीन चभिव्यत्तः भवभष्दवाचलं माहते इति कयेयम्। (म) दियोति। हेनरकान्तक ! नरकासुरनिसूदन! हथ! दिवि खनें वा सुषि परतिष्यां वा गरदे वा मम प्यासं सब्बक वास: खिवि: चस्ु

Page 196

रतोय: परिप्े्दी

बरची से सरणेडषि चिन्लवामि" । (भ) सुनिविषया रतियंथा। "विलोकनेनेव तवाडमुना सुने! छतः छतार्थोडसि निर्वाहतांइसा। तथापि त्रूपुरहं मरौयसौ. रगिरोऽ्यवा सेयसि केन सप्यते ?" : (म)

राजविषया रतिरयथा मम। "्व डाजिरा जिनिर्धूत घूली पट लपड्िलाम्। न धत्ते शिरसा गङ़ां भूरिभारभिया हरः । (य) एवमन्तरत्। उद्युष्तमाव्रस्थायौ भावो यथा।

उमामुखे विम्बफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विजोचनानि" ॥(र)

मब्तु। तब नैव में चतिरिवाह पवेति। सरसे मृत्युकामीडत्रि चवधीषितम् सवभ्ातं बारदारविन्द अरस्यासीनकमसं बाय्यां वाहभी ते तब चरषी पिनयामि प्यारयामि। (म) विधोकनैनेवि। बाइडं प्रति छय्स्य चशिरियम्। के सुने ! तब निर्वातं निवाखतम् चंड: पामं येन ताइशेन चसुना विधोकनेन दर्मनेन क्रताये: सिहमनोरमः ऊतः यवमि। तवापि बिजोकनेम कतारथत्वेमोत्वर्य: बर्ह मरी- वसो: वुर्वर्धप्तिपादिया: मिसः बाच: मयूप्ः श्रीतुमिष्ः, बथना किंया बैन जमेम नेयसि कत्याणे कम्बते ? न शैनापोव्यय: । वंभ्रख्वविक हत्तम्। (ब) लडिगि। सेराबन! इरः जियः भूरिमारमिया मतमिकसार- वासेन हेतुना मिरसा जम नाविराविमि: वनससूर: निरधूहैः चिमे: यूविपटरे: रनोरात्रिमि: पदिया सम्नातपडा यां नमां न वत्ते न आारयति। (र) हर हति। इसस, नम्द्रोदये चमुराजि: ससूद्र दब, किचचित् परिहनं सैयां वम समोक: ईवड़ वियुमे्ग: अन् मिस्फ्रय़बत् चपरोकी कम १६

Page 197

१८२

भत पा्वतोविषया भगवती रतिः। ननूख्रं "प्रपानकर- सवडिभावादोनामिकोऽवभासी रस इति" तब्र सचचारिय: पार्थक्याभावात् कर्थ प्राधान्येनाभिव्या्िरित्यचते। यथा मरीचखसडादे- रेकोभावे प्रपानके। उद्रेक: कस्यचित् क्वापि तथा सख्चारिगो रसे ॥ २४६ ॥ [ल]

भनौचित्यप्रषृटत्तत्वे भाभासो रसभावयो: ॥२४७॥ व] पनोचित्यस पत्र रसानां भरतादिप्रयोतलच्तणानां स्राम- ग्रोरष्वितत्वे सत्येकदेशयोगित्वोपलच्यपर बोध्य तथ बाल- व्युत्पप्तये (घ) एकदेशतो दर्श्यते।

ताहमे उमासुणे विदीयनानि नैवाधि व्यापारयामास सामिखाषनद्राचौदिति भायः। उपनाति उत्तम्। चत्र पार्वतीविषया अनवती रति: स्थाविभावः बनुमावादिमिरपरिपुट्टतया रसताममराम्य स्थित इत्यसवर लट्युरमानलम्।

कमनकपेय उडोपनविलावेन समाचिप्ेन व बसन्नोदयेम खब्जादिना व व्यममि- नारिया परिपोषिता रसतमतोति बोध्यम्। (च) य्धेति। बषा मरोमसच्ादीः एतीलावे मित्रषेडषि म्रपानके मानीकद्रव्यविश्ेये कस्यचचित् वस्तुनः उद्रेक: रएवं सर्वात तथा सापि रसे सखा- रिस: वसचित् उद्रेय: सववि इति सरचारिष्यः प्रधानानीतुसं कषम्। (म) पनीवितेति। रसलावयी: पनीषित्वमरतमले चयुचितमाेग पर्स- मानतवे चामास: रसालास: भाषाभासय इत्यर्यः । (इ) वामवोषडितली इवि। सामयो बारयकूट: तद्राडिते तदमाये

Page 198

टतोष: परिष्ेद:।

उपनायकसंस्थायां मुनिगुरूपनोगतायास्। बहुनायकविषयार्यां रतौ तथाऽनुभयनिष्ठायाम्। प्रतिनायकनिष्ठत्व तह्दधमपाचतिर्य्यगादिगतै। मृडारेडनीचित्यं रौद्र गुर्वादिगतकोपे। शान्ते व होननिष्ठे गुर्वाद्यालम्बने हाखये। ब्रह्मबधादुत्साहैडधमपातगते तथा वौरे॥ उत्तमपावगतत्व भयानके से यमेवमन्यत २४८ [ष]

तम रतेवपनायकनिष्ठत्वे यबा मम। खामो सुन्धतरो वनं घनमिदं बालाइमेकाकिनो

सचवतीति तम्परं नियदंधे तततअथबबीग: कियदंधी व सयोय इतर्षः। पास- व्यस्तये पासानाम् बच्चाना कत्पतये पीषाय। (प) उपनायकैति। मकार रसे पती उपनायक: उपपति: तक्षंस्थार्या

समुमवनिष्ठारयाँ नायकगतल्वी नाविवावामसडावी तथा नाविकानवर्े नायके ससडाये हत्वर्य: पतिनायय: नायमम्रतिपयः तव गतायां तथा नीषपाव-

संबय रतेपु जयीगात् चन्यांम्सव बोनादिति, बोध्यम्। रीद्रे रसे बोपे युर्वादिषु अते सवि भगे रसे दैमनिडे निसटन्वलिनिठे सति शाखे रसे मुर्यादिकपे भाजन्यने सति तथा बौरे कसी मम्ययवादियु बबनपातनते बा उस्साडे सति तवा मबानये रसे अवख उत्तमपानवतले सति बनीचित्य मेंषम्। एव्मन्वद रसे वन बत् चौचिव्ादम्त् तत्तदनीचित्यं पोत्ष्यमिति भाव:। (स) खामोति। १ डच! ख्ानी पति: ममैति ग्ेव: सुग्वतरः पतिमूढ़: छतेनाख सुरतानलिश्तं विय्यने जोपावेजात् प्रहारतीयतथ्ष ध्यनि- तम। इदं वन वन निविड़म् एतैन सुरतबीग्यखानमेतदिति सूचितम्। गहय एमाशिनो सथा एवैम मवा वह खचन रमन सुशमिति सचये।

Page 199

स्तित्वदर्पंचम्।

तनी इन्दर ! सुख लथा ! सरसा वरलेति गोप्या गिर: झुतवा तां परिदध्य मनायवस्ासत्ो इरि: पातु वः°। (स) बहुनायवनिष्ठत्वे यथा। "क्ान्तास एव सुबनत्रितयेदपि मन्य येवां छाते सुतनु! पायकरयं कपोल: । (ह) पनुभयनिष्ठत्व यथा मालतोमाधवे नन्दनस्य मालत्वाम्। "पता दुमयनिष्ठत्वेऽपि प्रथममेवानिडले रतेराभासलम्" इति गीमशोचनकारा:। तवोदाहरणं यथा रनावस्याम्। सागरिकाया सन्वोन्य- दर्मनात् प्राकू वक्राजे रति:। प्रातिनायवनिडले यवा। इयगीवबघे इयग्रीवस जस- कोड़ावर्षने। चधमपात्रमतत्वे यवा।

गिरिमज्ञी कुसुमानि कापि मिनौ।

तमाखवत् मखिना दाबा वान्तिर्यखा: ताहळी तमसां तिमिरार्यां इन्तति: समूरः तीर्वी पृवियोम् चाठसते भाष्काड्वति रतेन बोडमादो न पशीदिति सूचितम्। तमात् हे सन्दर! मनोहर ! एतेन ता मे मनो इतवान् पतरां विहाय न बन्तु अक्रीमोति सूचितम्। वब् पनानं सुख् त्ज एतेन सन्ायं परनारीय्शामावकपमाधार सवेति न धनितिम्। इति इल नोम्श: मोप- नार्यमा: कख्ामित् बिर: वाय: मुला इषि: खथः तां जीपों पविरम् साक्धिथ्य मन्यववधारया क्ामम्वापार वासक समृ क: सुधाम् पातु रखतु। बाटूक- विश्रीडित उत्तम् । (र) कना पति। ह सुतस! उमाकि ! हुवनतितये व एव जना: बाना: रम्या: बेर्षां अते मिनितम् पमं से कपीय: पाठ्ुः विरभात् मविनसेति मानमापन दत्र्बः इलई बने सच्चादनायि। बम के इवि मेषारमिति य पढ-

(न) बचनीदि। जयनररी नडा पडा पलपजी बचकता कया वाहती

Page 200

वतोय: परिच्ेद:।

सरवचित्व गिरो पुरो निषसा सकचानुत्चयासकार भर्बा" : (च)

सिर्य्यम्यतत्वे यथा। "मलोमतलञोषु वनान्तरेवु बहान्तरे वसममान्यन्तौ।

भादिभष्दात्तापसादय:। रौद्राभासी यथा। "इकोत् फुल विद्याललोलनयनः कम्पोत्तराङ्ट्रो मुष्ु: र्मुक्का कर्मपेतभोष्ट तधनुर्वाणो इरेः पश्वतः। पाष्ातः कटुकोत्रिभि: खमसक्तदोर्विक्रमं कोर्सयन्

काषि मिल्ली विराती गिरी पर्मते गिरिमल्योकुसुमानि कुटजपुथ्ायि, कुटजी गिरिम्निवैत्यमरः। वर्वाचथ्य पुरः समय अर्तु्यत ग्रेष: निषसा स्पवष्टा भर्चा खामिना सकचाम् निजकेद्ञान् सत्कचयासकार बन्चयामास। (क) मद्जोति। भग्रौ बमरी मनौलि: मछिलाकुसमतकभि: मतभ्वीष चतिम्रमसपु मनोहरेपु इ्यर्यः, मतलिका मवर्चचक्ता ममससुहतब्ञजी। प्रथस्त- वाचनान्यसूनि दत्यमरः। वनान्तरतु वज्ञानर सतामर्ध्य स्थितमिति मंष: बक्स पर्ति बमरमित्यर्य: चाहयनी सतो चश्तन्या: खनन्ना: विपसा: बौषाया: यः कली मधुरास्फ टः भादः तस्य मवया चनुसारय मकौतम् बश्ौकुषते का गीत- वतोतर्यः। इन्द्रवव्ाउचम् । (स) रकोत्फुश्ेत। थसी चमुनः रसी उस्फुस विभासी सोखे चतल नयनें यस्य तथोत्ः, सुद्धः पुनः पुनः कम्पोत्तराधि सम्पप्रचानानि चड्नि यस् ताहभ: सकम्प इत्यय:, चपेतमी: निर्मयः, उतथनुर्वाय: दम्हीतचयु:अयः कट कीत्िभि: युविह्विरख दुवचोषि: पाध्ातः चापूरितः बोमित इत्र्य: पश्तः हरेः शोअचस। बनादरे पही पथ्ान इरिम् चनाहत्य इत्वषं: चस्क्त् पुनः प्रुमः सं दोर्बिक्रमं वाषुवित्रम कौसयन् वययन् तबा संसास्फीटपट: बंसरू कन्ख बासोटे करेब ताड़ने पट: तव्पर: सन् युविष्ठिं इम्ु प्रविष्टः सन्यावारमिति प्रेषः। एवदा करपाखवसंगामी निव्यम् चय्येवार्ड बौरवान् निदनिय्यामीव्यंने

Page 201

सारिवदपंयम्।

मयानकाभाओो यथा।

"पमझुवन् सोट मधोरलोचन: सहसरशेरिव यस्व दर्शनम्। प्रविश्व हेमाटिगुद्दामड्दान्र निनाय बिभ्यहिवसानि कौशिक:" । (ग) गेनोच विषयमेव हि भय रसप्रक्कतिः। एवमन्चन।

भावाभासो लज्जादिके तु वेश्यादिविषये स्यात् ॥ २४८॥ [घ]

सष्टम्। भावस्य शान्तावुद्ये सन्धिमिश्रे तयो: क्रमात्। भावस्य शान्तिरुदय: सन्धि: शबलता मता २४६[ङ]

सं विक्रमं कौर्तयन्तं प्रतिरभ्या निसर्समय्नकुषनतक्ष बर्जुनं युविह्ठित:र निर्ससंयमास। तत् सोठममळ वन् पार्ष: यो मां मदायुर्ध वा तिरसुयात् तम्डं इनिय्यामोति पूर्वप्रतिश्वामनुखतत्य पुव्यतममपि युविष्ठिरं उन्ु प्रथतते इति पौराषिकी वार्जा भट्रानुससेया। चव रौद्ररसख खाविनि कोपे गुरुनिष्ठलेन रौद्रामासत्वं बोध्यम्। बादू खविक्रोड़ितं उत्तम्। (ग) पमकुबन्निति। कौमिक: इन्द्र: पेचक इति ध्यि: सहसरशी: सूर्य्य स्ेव यस्य राववस दर्शनं सोतुम बञ्रक बन् चतएम सवीरयोषय: वक्स- हषि: विम्वत् सयं मचन् सन् हेमाद्रिमुडा एव यहं वस चन्रम चम्यनरं प्रविम्य दिवसानि निनाय। वंमख्वविसं इत्तम्। चम सवक उ्तममञत

(घ) मावालासमाह मावामास हवि। बव्वादिके सम्पादिषि वेश्ादि पियये वाराक्नदिमिडे सति मावामास: खात्। कन्सुदाइरयम्। (इ) आवमान्त्ादोगर मवसेति। अटम्।

Page 202

छतोय: परिचोद:।

्रमेय यधा। "सुतनु। जहिहि बोष पशव पादानत मां न यतु तव कदाचित् कोप एवंविधोऽभूत। इूति निगदति नाये तिर्यगामोलिताच्चा नयनजलमन्व्व मुलसुख न वितित्"॥ (च) चत्र वाष्यमोचनैन ईर््यास्यमच्चारिभावस्व ग्रमः। "चरणपतनप्रत्याख्यानात् प्रसादयराज्त्र से नियतजिततवाचारित्युक्ञा रपा परषौक्ते। व्रनति रमणे निःखस्योये: सनसथितहस्तया नयनसलिसच्ता हषि: सखोषु निवेशिता" (छ)

भव विषादस्ोदय:।

"नयनयुनासेचनकं मानसव्टत्वापि दुष्प्रापम्। रपमिर्द मदिराचा मद्यत पदयं दुनोति च मे" (ज)

(प) सुतन्विति। ईेसु्य! सन्दरि! कीर्प अिि त्यन, पादामर्त मा पश्य सवनोकय, वदाचित् तव एवंविच: तोष: न खल्ु जैव चमूत पति इत्व नाधे निवदति बचयाति स्ति तिर्य्त बथा तथा चामीकिते बचचिषी बवा तवाभूतया वयाचित् बान्तया जनत्यम् चचियं नवनजलं मुनं व्यर्स विच्चित न उस वचितम्। मियरियौठत्तम्। (म) वस्थेति। परचवी: पतनैदपि यन् म्रत्वास्थानं निरावरणं तखान् रेवो: "सादपरायुणे जमसबे इत्बर्यः नियृतः गुपः वितवाबार कपटाचारी बस तक्षमुती से निमतवितयाचार! पति उक्का बषा कीपेन पबषीळ्वते चठिनोअते रममे काने नजति नति सति कयाचित् ससेंः निःतय सने खित: हसः वखा: त्वामूतवा सव्वा सखीपु नयनसलितच्कत्ा चयुपूर्ण रव्यर्थ: हष्ट: नियेजिता वर्वपिता एतेन बोवनसा बचचिरत्ायित्वननिति पादपतनेनापि भया बानी निराहृत इव्तिशवेन बनौचिर्य अतनिति सूचितम्।

Page 203

साहित्वदपंगम्।

भव हर्षविषादयो: सन्धि: । "काकार्य्ें मथलत्तय: क्ा च कुलं भूयोऽपि हशेत सा। दोषायां प्रथमाय मे ऋृतमही! कीपेडपि कान्तं सुखम्। किं वच्यन्थपकलतषा: जतधिय: खप्रेपि सादुर्लभा घेतः ! सास्थ्यसुपैदि कः खलु युवा धन्योऽधरं पास्यति" ॥ (भ)

लता। इति साहित्यदर्पणे रसभावादिनिरुपणी नाम तृतोय: परिच्छेद:।

तदासेचनकं सप्तेरनास्थन्ती यस्य दर्शने इत्यमरः। मानसहत्याषि दुष्पापं मनो- रथाविषयमित्वर्यः मदिराच्या: इ्दं रूपं मे मम हृदयं मदयत बानन्दयति, दुमोति तापर्या न। नेवटप्तिकरत्वेम चानन्दअनकत्वम्, चम्राप्यलेन ताप- * जनकत्वमित्यत्र हषंविषाटयी: मन्विरवधीयः । (भ) भवभवमतामुदाहरति केति। एवंशीवियोगेन उन्मसस्ष पुरुरवस एन्निरियम्। चकार्य्यम् बातमहमनरपं क? अथलस्तणः चन्द्रस्य कुलस क? पन्द्रवशोयोऽहं बथमात्मघाती सवामौति ममहभसमावेभ्यसूचकं कवषयमति भाव:। सा सबशी भूयोऽपि पुनरपि द्श्ेत टष्टिविषयवर्तिनी भवेत्। दीषा- याम् मकार्य्यातुष्ठानानां प्रम्नाय मान्तये मे मम जुतं म्रास्त्रन्नानं बासत चाला वघमद्मकाय्य करीमौति भवः। चहो! चासय्यें कोपेडपि सुखम् सर्वश्या इति ऐेष: कानत मनोहरम्। अपवथ्षा: चपापा: हतधिय: परिषतबुद्धय: विदांस सत्यये: किं वच्यन्ति? एवमकार्य्यकारियं मामुदिश्येति श्ेषः, मयि ृृषं दर्भायष्यननोतिभावः। सा सवंशी सप्रदषि लन् मशक्या। से चेतः! स्वास्थ्यम् उपैदि प्रापृष्ि सुस्यिनं भव, कः सलु धन्य: पुसवाम् युवा तरुषः पुरुषः पधरम् सर्वश्या इति शेष:, पास्यति? आटूसविकरौह़ितं उत्तम्। चव पथमी पाटे मितर्वात्सुकी, द्वितीये पाटे मतिकरथे, ढतीये पादे मडादैशे, सतुरें प्तिचिसे सिथिते, तदीबं वहनामेकत समावेभात् बनसवा बेदितव्या। र्शत पि, ए उपाविधारिया श्रोधोवानन्दविद्यासागरसट्ाषाय्येय विरचिता विमखास्या साहिबदर्पचस उतोयपरिघेद व्याख्या समात्ा।

Page 204

चतुर्थ: परिचेद: ।

पव काव्यमेदमाहट (क)। कार्व्य ध्वनिर्गुगीभूत- व्यञ्जञ्जेति द्विधा मतम् ॥२५० ॥ तव। वाच्यातिशयिमि व्यक् ध्वनिस्त्काव्यमुत्तमम् ॥२५१॥ [ख] वाच्यादधिकचमत्वारिगि व्या्यायें ,धन्यतेड्रत्पतिति व्युत्यत्या ध्वनिर्मामोत्तमं काव्यम्। भेदौ ध्वनेरपि ड्ा- वुदौरिती लच्षगाभिधामूलौ। भविवचितवाच्योऽन्यो विवचितान्यपरवाच्यस ॥२५२॥ [ग ]

(क) बपुन बाय्यनेदः निहयने वर्येति। बथ बान्यवटकरसादिनिक-

(ड) यनिवाह बार्येति। वर्स वच्नानीध्ये बदें वाचातिशायिनि वाच्यार्यात् चवियममत्मारिषि सति तत् बाय्यभुत्तमं ध्यनि: कच्ती ऋति जैपः। घयते सयय्बने हवर्ब:। वतर्माियमनव्वारि वास क्ार्य धनि- रिति ववितम्।

Page 205

साहित्यदपपम्।

तवाविर्वाचतवाची नाम अयवासूसी धनिः। लचपा- मूल तादेव चन वाचमविवच्चितं बाधितल््कपम (ग)। विव- चितान्यपरवाचसु भमिधासूसः। पतएव चत वार्च विव- चितम्। पन्यपर व्यञ्यनिष्ठम्। भत्र हि वाच्ोडयं: सरूप प्रकाशयनेव व्यञ्यार्थस्व प्रवाशकः। यवा प्रदोपो घटप। भभिधामूलस्य बडुविषयतया पयाबिर्देग:। सविवचित- वाचस मेदावाह। चर्थान्तरं संक्रमिते वाच्येऽत्यन्तं तिरस््ते। भविवचितवाच्योऽपि ध्वनिर्डवेविध्यम चति २५३[घ] पविवचितवाचो नाम ध्वनिरर्थान्तरसंक्रमितवाच्चोत्यन्त- तिरसतवाचन इति डिविधः। यत सयमनुषयुज्यमानो सुख्योऽर्थः खविशेषरूपेऽर्यान्तरे परिषमति तव मुख्यार्थस् खविशेष रूपार्थान्तरसंक्रमितत्वादर्थान्तर संक्रमितवाच्म्।

यथा। "कदलो कदली करभः करभः करिराजकरः करिराजबर:।

उदीरिती उती, तबोरैक: वचवासूती ध्यनि: चविवचितवाच्य: चथ्यः रितोब: विर्याचतबाच्:। (न) सप्यासूखल्वात् तचपा तूल वस तस लाय: तखात् सुखार्यषाष- बिर्याबयी उत्तिर्हिं खच्चणा तन्मूबलात् चद्र वाच्यस वाषितत्वममिति बाक:। (घ) संर्धान्तरमिति। यविषचितक्षाच्चोदपि ध्वि: बाचे सुखयेडयें चर्षा- नरं संगमिते वा चमन्नतिरखते उदि दैविधम् सनवि माजीवि। (र) बदनीति। बंदची रम्ा्यषटि: वदकी पतिशीतेवि लापः, नरतः मचिपव्ादाबनिष्ठ' करस वरमी बिरियमरीत्ः करम: बविष्रस् इति भाप:,

Page 206

चतुर्थं: परिच्छेद:। १९१

सुवमवितयेऽपि बिभर्तति तुला- मिदमूषयुग न चूबटम:" । (ड) चमर दितौयकदत्यादिशष्दा: पौनवत्यभिया सामान्य- बदत्वादिरपे सुख्याथें बाचिता जाध्यादिगुययविभिष्टकदसादि- इपमर्थ बोधयन्ति जाध्याद्यतिशयय (च) व्यङ्षाः। वत्र पुनः सार्थं सवथा परित्यजबर्धान्तर परिषमति तव सुख्यार्थस

"निःखासान्व दवादर्भंबन्द्रमा न प्रकाशने" । (छ) प्रवान्यशब्दो मुख्यारथे बाधितोऽप्रकामरुप्रमये बौधयति चप्रकाशातिभयय व्यप्ः। पन्वत्वाप्रकाश्त्वयो: सामान्य-

"भम धम्म्रिम! बौसत्यो सो सुपह्ो भष्ज मारिधी देप। *

बमूरः मृर्मवग्ेष: तस्वेष हश्ी यश्यासयासूताया: प्दम् ऊबयुनं सुषसचितग्रेषि तुरचा साहय्य न विमर्ति। (प) जायाययतिदय: मैव्याद्यविभय: प्रादिपदेन ककलमरमंबलाविभसी गोपो। (ह) वि:सासान्य पति। मिःवासेन बन्व: चम्रनाम्: बादर्भ: दपद एम बन्द्रमा मत्री न पचाशवे न विराणते। (ब) सुख्यायें पतुसत्ताविकीने। चमलाप्याशत्यो: नथत तस्सत्त- सहबम् :चपवामतम् सनुञ्ववत्वं तमो: सामान्विशरेषमावास्ावात् व्यापय-

(न) जम हवि। नम धार्मिक! विशसः स नाम मदितसेय। मोदावरोकक्नम्नासिना हपसिंहेन। अति संखतम्। चातमवर्तिना: वखाषित् व्यम्रिधारिया मोदावरोकशवपउद्वतस्थानी प्रत्वनं पुष्तमवनैन स्मनो- रमन्वारिय खम्रेरितकुडुरोपद्रबैय चम्बमितर्त वार्लियं प्रय्य्िरियम्। झर्मिक! विनस: विःपड: सम् श्रम परप्ननतमारय पर्वट, सरस स य् ज्ुप्

Page 207

१२२ साह्ित्यदपथम्।

एव भ्रम धार्मिदेत्वतो भमचस्य विधि: मज्ञतेऽुपयु्य- मानतया समणनिवेधे पर्यावस्वतोति विपरौतलय्षणाधव न कार्या। यव खलु विधिनिषेधावृत्तय्यमानावेव निषेध- विध्यो: पर्यवसतखवेव तदवसरः। यत्र पुनः प्रवरणादि- पर्ययालोचनेन विधिनिवेधयोनिषेधविधौ भवगन्येते तत्र ध्नित्वमेव (न)। तद्डश्रम्। "कचिद्ाध्यतया ज्यातिः कचित् स्थातक वाध्नम्। पूर्वत लक्षगीव सादुत्तरताभिघेव तु" ॥ (ट) पवादे सुस्यार्थस्यार्थान्तरे सष्डूमयं प्रवेश: न तु तिरोभाव: पतएय भत्र चवहत्खार्थलच्रया। द्ितोये तु सार्थस्वात्वन्त

विवचिता भिधेयोऽि द्विमेद: प्रथमं मतः ।

वस्वां प्रति प्रव्या्मुषद्रवत्षीति भाः। तैन गोदावर्य्या: बच्च: तोरं तघ यः कुमः कतादिविकित खथानं तब वासिना टप्तसिंहेन प्रयच्बेअरिया भारितः ;मिदतः। (ञ) अहते फवटाया: सरविहार दवर्ष: पर्धवत्मति परिषमति इतति रेती: उत्पव्यमानी उत्प्तति नच्न्ती धूयमाध्यनिवेवि सायः निवेषषिष्यी: पर्ष- वसतः परिममतः बिधियाक नूयलायनेय नि्बेषं विवेषवाक् नूयमाथ्मेय विर्षि बीचवतीकथें: सजैव तमामिधि एव सासे दमर्ष: तटबसर: विषरीव- चचनावसरः। ध्वनिलम् चमिषासूकध्यनित्वममित्यं:। (ट) कबिदिदि। कचित् माध्यतया सनुमपत्रतबा स्वाति: बापाव- मानेम पीच:, कषिद् स्ावस उपपननतबा प्वीवस वाधनं बिपरीतणबथा, हत्तरत सातय माचनरवणी नम्र्थ: चनियेव चमिचासूयणनिरैय इत्र्थ:। (ह) विर्वाश्जितैति। विवच्चितं बयुममिटम् चमानिवत्तरपमियरम: पति- ऐेयं बाच् बम बाडक: अनि: प्मम विभेद: दिमवारी नतः। बव भाञ्ड:

Page 208

चतुर्षं: परिचेद:।

पसंलच्यक्रमो यत्र व्यवो लच्ष्यक्रमस्तथा ॥ २५४॥ [ठ]

क्रमव्यक्गायेति दिविध:। तवाद्यो रसभावादि- रेक एवात गययते। एकोऽपि भेदोऽनन्मत्वात् संख्येयस्तस्य नैव यत् ॥। २५५॥ [ङ] उत्नखरूपो रसभावादिरसंलच्यक्रमव्यक्राः। पतर व्यङ्रा प्रतोलेविभावादिपतीतिकारणकत्वात् क्रमोऽवश्यमस्ति किन्तु उत्पलपत्र पतव्य तिभेदवल्वाघवाब् संलच्यते (ट)। एघु रसादिपु प एकस्वापि भेदस्वानन्तत्ात् सख्यातुमशक्त्वादसंलख्ष-

भृङ्ारस्य एकोडपि सभोगरपो भेद: परसरासिक्नाधर-

वाञ्मानीथ्योडर्ष: चसंखत्यक्रमः न संखच्य: सम्यगनुभूयमान: क्रमः पौर्यापयें सन्य ताहृम: स ससंमत्यक्रमव्यक्ष इत्र्यः, मत सस्यकमः व्यस्स संखच्यक्रम- व्यश हत्यर्ष: । (ड) सनति। वव्र तयामध्य चाघ्: व्यख्ः ससंचत्यक्रम उत्यर्ष: रस- भावादिः एक एव पवविध एव चत यन्ये गखते, बत् यखात् तस्त व्यक्ास एकोदषि मेद: विशेष: चननलात् पतिवाष्श्यात् न सखेयः संख्यातु न मक् इत्वर्य: ।. () विलावादीति। बिमावादौनां म्तोति: क्रमेय बोध: बारपं बस् तख्ात् वियावादियमूड्ावम्यन्ञानखैय रसत्वादिति भय:। व्वतिभेद:

इति बेप: ।

Page 209

१८४ साद्टित्यदपयम्।

पानचुम्बनादिमेदात् प्रत्येकस् विभावादिवैचितयात् सश्यातु: मशक्य: का गणनाव सर्वेषाम्।

ध्वनिर्लच्यक्रमव्यङ्गा- स्विरिविध: कथितो बुधः ॥ २५६॥ [ग] क्रमलश्यत्वादेवानुरणनरूपो यो व्यप्रासतस्व शव्दमतयु इवत्वेन पर्थशत्य जवत्वेन शक्दार्थशत्यु द्वतवेन च तैविध्यात् संलच्यक्रमव्यक्ानाम्नो ध्वनेः काव्यस्वापि त्ैविध्यम्। तत। वस्त्वलङ्काररूपत्वा- छव्दशत्तय दवो हिधा ॥ २५७॥ [त] अलप्ुारशब्दस्य पृथगुपादानादनलङ्कारं वस्तुमातं ग्टद्यते। तत वस्तुरूपशब्दशत््यु द्वो व्यङ्रो यथा।- "पथिभ ! या एत्य सत्यरमत्वि मर्यं पत्यरत्थले गामे। उसभपधोहरं पेक्विम उय जद् बससस ता वससु । (घ)

(प) वत्त्यकमव्यञ्मेद निरुप्यति मव्हेति। चनुखान: सगुरषनं तत्सब्रिसे तदनुरूुपे व्यसेय शन्दार्थीमयमत्युत् मन्दमत्या उत्यिते भर्यमत्या उत्विते डमयमत्या अत्यिते पत्यर्थ: सति वत्यकमव्यता: ध्यनि: बुषे: बिर्रान:4 विविध: शष्दवत्युत्यः धर्थमत्तुत्यः सभयश्रतयुत्यस्ेति विविध: वषितः। (त) वस्विति। मन्दमत्युहवः व्यक्नय: वस्तुरूपलात् पयसारत्ाड् विषा भर्वातत, ततम मष्द्रमत्युत्थी वस्ुष्यनि: मन्दमत्युतथोऽयड्ारधनिरिति। (ब) पबिथ इति। पधिक! नाव संसरीसि मनाकू प्रसरखख सासे। उन्नतपयोधरं मेत्य प्रन्यदि वख्सि तढ वस। इवि संकतम्।

Page 210

चतुथं: परिष्छेद:।

पत सत्वरादिभ्दमत्वा (द) यदुपभोगच्यमोऽसि तदास्- सेति वस्तु व्यन्यते। मलहाररपो (घ) बथा। "दुर्मालद्वित- विघरः" इत्वादि।

वसने द्वितीयार्थंसू चितम प्राकरिकस पावतौवज्ञभस्य वर्षन-

(न) कत्पते। तदव उमावज्म डमावज्ञभ द्रवेत्युपमालडारो

चथा वा। "अ्रमितः समितः प्राप्तेकत्कषै्ई्/षंदः प्रभो!। पहितः सहितः साधुर्यशोभिरसतामसिए ॥(प) पतामित इत्यादावपिशब्दाभावाडिरोधाभासी ब्यक्षा:

चर्थ्यते (फ)।

वासाथिंनं पथिय प्रति कखासिंदुतिरियम्। पथिक! चन प्रसरखसे घाषाययडुले वामे मनाकू चत्पोडपौत्वर्य: संसर: मय्यावट: न चसि प्रस्षरष्वव वर्यं खपिमः, नाव चन्च: मय्याबिधाननियम रति भायः। उव्नतपयीधरम् उम्नत- मेधम् उद्रतक्नमिति ध्वनिः हड् यदि बससस्त तत् तदा बस। (द) सत्ववदीत्यादिपदैन सत्तहरभब्द: गव्वते। मराजति माखे सत्घर- प्ध्देन शासं तजाब परदारगमननिवेचार्थक बोध्यम्। मक्या सामयेन।

(न) भा प्रसाकोत् प्रशशं ना भूदित्यर्थ: 1 (प) समित इति। रे प्रभी! तं साधुयशीभि: उत्कोर्तिभि: चमितः चधरिमित: चपय्याप्त इत्यर्थः, समितः युद्धात् प्रातैः लखः स्त्कषें: हर्षदः योकानन्दकर इत्पर्थः, तथा यसताम् चहित: अतुः यसि भर्वसि। (प) मय रसख मकर्षतथा उपमादी: बदा नौचलं तदैवालडारलम् उच्तरत निरपबिच्यकै, चत्र तु व्यवयलेनाखादयतया सुखाले नयमवडारतनित्या

Page 211

साहित्यदर्पपम्।

वस्तु वालकृतिर्वापि द्विधार्थः सभ्भवी स्वृतः । कवेः प्रौढ़ोतिसिडो वा तव्निबद्स्य चेति षट्।

षड् भिस्त र्व्यज्यमानस्तु वस्त्वलङ्गाररूपक: । भर्थशलुाद्ववो व्यङ्गगो याति द्वादशंभेदताम् ॥ २५८ ॥ [ब]

पसाष व्यजयस्ेति ब्रासपेति। बाअथोडसी त्रमथ: सत्यासौति ब्राह्मयत्रमपः तखय न्वायः तवत् सन्यासदमायां वस् मास्मयत्वामावेदपि यथाउसौ ब्राह्मथ्य इति व्यपदिश्यते तथा चलडारसान व्यत्लेडपि बसद्वारत्वव्यपदेम इति भावः। (ब) सर्वमक् स्थमेदमाह बस्विति। वस्तु वा अखङ्ृति: वा द्त्येष दिषा चिप्रकारोडर्ष: खतः सन्भवी स्मावसिद्ध इत्वर्षः कवेः मौढ़ोत्या सिद्धः तथा कविनियडस जनस मौढ़ोशिसिड् इति बट्प्रकारी सर्वात। तै: षड्भि: व्यव्यमान: प्रतोयमान: वस्वसङ्गारकपयः वस्तुकूपी वा चलडारकूपी वा बूत्ययं: बर्थमक्या उत्वित: व्यप्ा: वदभमेदता बाति प्राप्ोति। ततब खतःसभभविना वस्तुना व्यव्चमानी वस्तुरूपव्यत्य इत्येकः। खतः सन्भविना वस्तुना व्यञ्चलानी सखसाररपन्यन् इति हितीय: । खतःसभभविना चसड्वारिय बयाज्यमानी वस्तुरूपव्यनय इति तृतीय:। व्वतः सभभविना चवडारेब व्यज्यमानोडलक्रार रपव्यक्ा इति बतुर्षः । कविप्रोढ़ोतिसिदेन बस्तुना व्यज्यमान: वसुकपथ्ग्ा इति पक्चम: । कविम्रोढ़ोलिसिदेन बस्तुना व्यव्यमानी बवलरूूपन्धत्ञा इति वष्ठः। कविप्रोढ़ोतिसिदेम सखङ्ारिय व्यन्यमानी वस्तुषूपव्यक्रा इत्ति सप्रमः । कविभीढ़ीलिसिडेन चवडारेय चसकारकपव्यनत इति चटमः । कबिनियड- व्यशिप्रोढ़ोिसिडेन वसतुना व्यज्यमानी वस्तुषपव्यकत् इवि नवमः। बवि

इवि शदम इति पचितम्।

Page 212

चतुर्थः परिचेद:।

सतः स्भवी मोचित्याद्'वद्िरपि सब्ाव्यमानः । प्रौढ़ोत्वा सिदो न लु मचित्येन। तम क्रमेण यथा। "दृष्टि' है प्रतिवेधिनि ! सपमिह्ाप्यम्ट्ग्टड्े दास्यसि प्रायेपास्य प्रिशो: पिता न विरसा: कौपौरपः पास्यति। एकाकिन्यषि यामि सत्वरमितः सोतस्तमालाकुलं नोरखास्तनुमालिखन्तु जरठच्ळेदा नल्नप्रन्यय: ॥ (भ) पनेम खतःसभभविना वस्तुमावरेय एतव्रतिपादिकाया वस्तुमावं व्यन्यते (म)। "दिभि मन्दायते तेजो दक्विणस्यां रवेरपि। तस्यामेष रघो: पाण्मा: प्रताप न विषेहिरे"॥ (य) पनेन सतः सभ्विमा (र) वस्तुना रवितेजसी रघुप्रता- सोडधिक इति व्यतिरेकालङ्वारी व्यज्यते।

(म) कमेणोदाइरति दष्टिमित्यादि। कसायित्रायिकाया: कार्माप प्रतिवेधिनीं प्रत्युक्तिरियम्। से प्रतिवेभिनि! चपम्यद् चअद् गरे हाष्टिं दास्यसि। ससय शिशी: पालकस पिता मदभर्त्ता पत्यर्थ: बिरसा: विखादा: कौपी: कूपमवा: चपः प्रायेश न पास्यति। ततः एकाकिनी धपि इतः बक्ात् प्रदेधात् सत्वरं तमाखाकुलं तमालवनवैष्टितं सीतः नदौमित्वर्य: यामि गच्ामि, नौरखा: निविड़ा: जरठच्केदा: कठिनावयवा: नवयन्ययः नवानां सर्यषिशेषाषां ग्रन्यथ: पर्वाधि तमु भरोरम् चाविसन्तु सखयन्तु। भ्टू खविकोड़ितं उत्तम्। (म) चनेनेति। पनेन वाक्याथेन खतःसभविना खमावसिद्वेम चौचित्यात् बकुसटाया चपि वकु अववेनेत्यर्थः। एतत् भाविपरपुरूषोपमोगरपं वस्तु सख्ा भाविकाया वैभिष्याद पीदव्यम्। (य.) दिशौति। दवियरसा दिद्नि रवेः सूर्य्यसापि तेनः मन्दायते मन्दोभवति, पाचमा: तदास्ययवरियमेदा: तस्यामेव दबिषस्यामेव दिवि रवा: प्रतापं दखन तेनः, सम्रताप: प्रमावय यत्तेन: कोषदण्हनमित्मरः।न ई्वधीफिरे न सोढं मत्ता हव्यर्ष: ।

Page 213

साहित्यदर्पंयम्।

बलोऽवलोकयामास मातङ्गमिव केशरी॥ (ल) परत्र उपमालङ्वाररूपेण खतःसभभविना (व) व्यख्काथेन बलदेव: वणेनैव वेशुदारियः चयं कविष्यतीति वस्तु व्यज्यते।

श्ोष्ठविट्ठमदलान्यमोचयबिर्दशन् युधि रुषा निजाघरम्"॥(श) अच सतःसभभविना विरोधालङ्गरिणाधरी निर्दष्टः शचवो व्यापादितास दति समुच्चयालङ्गारो व्यङ्गा:। "सज्जेद सुर्राहमासो रा आपगोद् जुभदूजपलकवसहे। पहिणभसहभ्ारमुहे यातपस्ञबपत्तले अपङ्रस्स सरे"॥ (ष)

(र) खतःसभविना दच्िणायनप्रभावात् ववश्यन्ाविनेत्यर्थ: वस्तुमा रवि- तेजसी मन्दौभावंनेत्यर्थः। (ल) भापतन्तमिति। ऊरौक्वतः भवखम्बितः पराक्रमः यैन तथीक्रः पराक्रमितुसुदत दत्ययं: बलः इलघर, केधरी सिंहः मातक् गर्जामय, दूरत् भापतन्तम् भागककन्तम् बमु वेशुदारिणम् बवखीकयामास। (व) खतःसभभविना लोकप्रसिद्धेन। (x) गाढ़ेति। यः युधि युद्ध निजाधरं निर्दधन् सन् घरो्षा भतूणां बधूअनस्य चोष्ठ एव बिद्ठुसस्य प्रवालस्य दशानि तानि गाढ़ यत् कानताभा दशनचतं दन्तदंभनचतं तेन या व्यया सासङ्ट: विपत् तस्मात् बमीचयत् सुक्तानि सकरीत् निजौष्ठदम्नेन अतुनारीयां निद्वतस्ामिकत्वात् तासां सुरत- कासिकद्मनचताभावादित्यर्य: । बधरदंशनेन व्यया एव जायते न तु तन्मोषन- मित्यापातती विरोष: । (ष) सब्जेद इति। सज्जयति सुरभिमासी न चार्पयति युवतिजनलत्य- सहान्। पमिनवसष्कारसुखाम् नवपल्नवपत्रलानमङ्गभरान्: इति संस्तम्। सुरभिमासः वमन्तमासः, युवतिजना एव लत्त्याधि तव्सह्ान् तदुषयुक्तान्, बभिनव: नवसुकुा्षितः सडकारः बामः सुखम् चादियेंषां तान्, नबपल्ष एव पवं पथ: तत् खान्ति वङनोति तथोक्ान चनङ्मरान् सब्जयति प्रस्तुतान् बरीति न वा नैव अपयति बनक्रायेति ग्रेष:। मदनविजनचरपं कामम

Page 214

चतुर्थः परिच्छेद: ।

पत्र वसन्त: शरकार: कामो धन्वी युवतयो लच्यं पुष्पापि भरा इति कविप्रोढ़ोत्िसिएं वस्तु प्रकाशोभवनादनविजमाण- रूपं वस्तु व्यनत्ति। "रजनीषु विमलभानो: करजालैन प्रकाशितं वौर!। धवलयति भुवनमण्डलमखिलं तव कौर्ततिसन्तति: सततम्"॥(स)

जालादधिक कालप्रकाशकत्वेन व्यतिरेकालङ्वारो व्यङ्गाः। "दशाननकिरैटेभ्यस्तत्च्षरणं राज्सत्चयः। मणिव्याजेन पर्यस्ता: पृथिव्यामश्ुविन्दवः" । (ह) पत्र कविप्रौढ़ोक्िसिहेमापकुत्यलङ्गारेग भविष्यद्राच्स- सरोविनाशरूपं वस्तु व्यज्यते। • "धम्मिल्ले नवमख्निकासमुदयो इस्ते सिताओोरुहं हार: करठतटे पयोधरयुगे सीखएडलेपो घनः।

विशषेष वर्हनरपं व्यनत्ति प्रकट्यति। एतश्च सर्वमलीकमिति कविप्रौढ़ोकि- शिद्ृत्वं बोध्यम्। (स) रजनीष्विति। है वीर! रजनौषु राविषु विमसमानी: सेम- किरबस् चन्ट्रस्य करनालेन किरणससूहेन प्रकाशमितम् अ्खिलं समग्र भुवन- मएडलं तव कोर्शिसन्ति: यशोराभि: सततं दिवारानमित्थर्यः चवखर्यात प्रकाधयतीत्यर्थः । चच बसतुना दिवारावं समं कीर्तिसन्ततोमां विराननेन इत्यर्थ: । (v) दशामनेति। तत्चर्य रामजनाचथे इत्यर्थ: राजसानां श्रिय: सत्मता: पयुविन्दव: दशाननस्य रावश्स्य किरोटेम्य: सुकुटैम्य: मयिव्याजन रब- पतनमिषेध पृधिय्यां पर्यक्षा: पतिता: रावणसुकुटम्य: रवानि पेतुरित्ययं:।

भविष्यद्राचसखच्तीविनाश्रप वस्तु व्यव्यते प्रतोयते। (म) धन्मिले इति। हे विकषिङ्तभूमितिकक! एकीडषि बब कोर्नि- रात्ि: यतसीम: पररन्दरपुरी समरावती तव खि्रिता या वासखयः सन्दर्थ:

Page 215

२०० साहित्दर्पयम्।

एकोडपि चिकलिक्भूमितिलक! लतकोरतिराशियंयो नानामण्डनतां पुरन्दरपुरीषामत्तज् वां विभहे- । (च) भत्र कविप्रोढ़ोक्िसिहेन रूपकालङ्गारेय "भूमिष्ठोऽषि खवर्गस्यानासुपकारं करोषि इति विभावनालक्ारो व्यच्यते। "शिखररिि कक नु नाम कियािरं किमभिधानमसाबकरोत्तप:। सुमुखि! बेन तवाधरपाट्ल दशति विम्बफलं शकथावक: । (क) पत्र पनेन कविनिबदस्म् कस्मचित् कामिन: प्रोढ़ोक्रिसिहेन वसुना तवाधर: पुख्यातिथयसम्य इति वस्तु प्रतीयते। "सुभगे ! कोटिसज्त्वसुपेत्य मदनाशनैः। बसन्ते पच्ता त्वत्ा पछ्चतासोडियोमिनाम । (ख)

सासां विय्रही घरोरे नानामख्नरता विविधावखारत्वं ययी माय। तर्वाद्टिि धष्मिके संबतकैशे, धम्मिल्वाः संघता: कथा दत्यमरः। नवमखनिकाना ससुदव: समूरः, इसे सितं समम् बभनोकडं, वछतटे हार:, पयोधरयुने समडये धनः सान्ट्र: श्रोखव्रदैप: वन्दनविलेपनं, सभ्नातः तव कौर्निराभिरिति भावः। चाटूसविकोड़ितं उत्तम्। चत कौर्तिरा मेर्षावत्वस वविसमयससद्वत्वात् नय- महिकादितादाकन अध्यवसायात् रूपकालडरः। ख्गस्वितिरत खर्गस्थाना- मनुषकारहेतु: तदमावेडपि तान् यज्रादिना उपकरीपीति विभावनेति भाव:। (क) शिसरियौति। हे ससुखि! यसी तकमावकः क न ससु मिख- रिषि पर्वते चिरं किमत् किमनिचानं विमाएं तप: पवरोत् पद्ष्ठितवान् नान सचावनायां सम्माव्यती नद नयेति भावः, येग तव सधरवत् पाटलं एतां विन्व- फले द्मा। दुतविखन्वितं उत्तं, दुतवर्षा्वतनाड नभी अरविति सबबात्। (ख) सुभगे इति। हेसुभगे! वसने मदनाशनैः ब्ामभरैः कोटि- सम्लम् पसव्यत्यमित्र्य: उपेत्य म्राम्य पस्तता मकसकायत्वमित्वर्थ: त्यक्षा, सा तु पख्नता वियोमिना विर्वव्ियाम् ासीत् बिर्राियः नानमरार्जा थवा वि भाग:।

Page 216

पतुर्धंः परिचेदा। २०१

सहयत्वप्रास्या निविलवियोगिमरपैन वेसुना मरायां पर्तता भरान् विसुच वियोगिन: ईसुतेत्ुत् चालहारो व्यज्यते। मशरिवासुकुले चष्डि ! भाति गुप्नन्मधुव्रतः। प्रयाणी पश्तबाणस्व शङ्मोपूरयत्रियर। (ग) पत कबिनिबडवतुपरोढ़ोलिसिडेन डग्रवालकरिय कामस् घयमुनदवः कालः प्राप्तस्तत् कथं "मानिनि! मान न सुखसि" इति वस्तु व्यज्यते। "महिलासहसरभरिए तुह हिपथे सुषय! सा भ्माषंती। भणुदिएमणस्कम्मा चक्ट तथुभ पि तणु एड" ।

काव्यलिङ्गालङ्गारेंय तनोस्तमकरणेडपि तव हदये न वर्तत पति विशेषोतयलहारो ब्यज्पते। न खतु कबे: कविनिबसस्येव रागाद्याविष्टता। पतः कविनिबद्वत्ृपौढ़ोति: कविप्रौढ़ोशे- रधिकं समदयचमत्कारिणौति पृबक् प्रतिपादिता। एवु

(ग) अणिकैवि। के वष्ि! कोपने! मजिकासकृष्ी मुभन् मधुजरतः अमरः पख्चवाबस बामस प्रयास विजययाआार्या शङ्टम् बापूरयत्रिव भाति राजते। मद्िकामुकले माति गुश्नन्पत्तमपुव्रत इति पा्ठं वैचिदाङ्:। तन्मने मधुव्रतस मत्तेति विभेषपस चयमलिमायः बत् महापूरख कर्तम्ये मदस्व मार्ग- दैयमेव सुपेन पूर्यते, सनेन तु सम्प खभाग इवि सिते मधुबरख तार्प र्व्ययादिति। (घ) मडिखा इति। महितासहसमरिते तब इदये सुभग! सा बनानी। चनुदिनमनन्तकर्मा चड' तमुमपि तनबरीति। इति संखतम्। दूता नाबनं प्रत्युश्िरियम्। हे सुमग। यातब बान्ता महिखानां नारौषा सहसेय भरिते पूरिते, एतैन स्थानालाय: सूचितः। तब उदये चमान्ी चढ़- वाममसममाना उन्वर्थ: चनुदिनं निरनरम् सनन्यकर्मा त्वनवार्य्यान्तरा बती

Page 217

२०२ साहित्यदपंगम्।

प्राधान्यं सदृदयसंबेध न तु कम्बादोना मित्वलक्कतेरैव सुख्य- स्वम् (घ)।

एक: शव्दार्थशलुारथे।। २५६। [ङ]

सभय पत्ये, जवे व्यप्षे एको ध्वनेर्भेद:। यथा। "हिमसुक्र्चन्द्ररचिरे: सपसको मदयन् द्िजान् जनितमौनकेतनः । प्रंभवत् प्रसादितसुरी महोत्वः प्रमदाजनस्य स चिराय माधवः। (च)

तमु छममपि चकू तनुकरौति ऊमीकरीति, तनो: कार्ययातिभये यदि स्थानं मरामुयारदिति माक:। तब विरहे सा मितरं कमा जाता तदनामनुष्टह्काशेति भादः। तनीः मरीरख तनूबरणेपि अाश्ोकरणेडणीत्वर्थः। रागाद्याबिष्टता मययिता इत्वर्यः । प्रतिपादिता गटेहोता। एवु हादमभेदेशु मध्यै चलक्ति- व्यस्तमस्वले बत्रालडारी व्यख्नकसवेतयं:। सहृदयसंबैयं सामानिकनन्बम्।

(*) एक पति। शन्दार्थश्रत्युब्धे मन्दार्थयों: मत्या स्ामप्ेन ड्वे दत्यन्रे व्यख् एव: मेद इति मेव:। मन्दार्थोमयमत्य रंबः संखत्यक्रमम्यक् एकसेद एवेतर्य: । (च) हिमीति। हिममुकः हिमावरयशून्य इत्यर्य: वबन्द्र: तवत् बचिर: मनीइर: चथयत्र तेन रचिर:, पत्नया सचा सह वर्त्तमान: सपभक: चग्न पत्रयुत्तः, विजान् नास्यान् पन्चत पबिष: मदयन् उवंबन् जनितः उत्वादित: मोनकेतन: काम: प्रथुस इत्वर्यः येन तथोत: चन्वव कालवर्डनः, पसादिता: चनुग्टरीता: सुरा: देवा: वेन सः दैवविध्यंसनादिनेति मायः बन्न प्रसादिता: विनधीग्वता: सुराः मवानि बध्िन् तवाविषः, स माधवः छच्य: चन्चत बसनः, विराय ममदाननख नारीयनस महीसवः महानन्द्सरूप: चमवत्। मत्ु- भाषिचोहत्तम्, सससा जगी न यदि मनुभाविधीति तव्रबबात्।

Page 218

चतुर्थः परिच्ेद:। २०३

पत साधवः ज्यो माधवो वसन्त दवेत्युपसालदारो व्यकन:। एवस व्यप्यमेदादेव व्यच्चकानां काव्यावां सेद: (क)। तद्ष्टादशधा ध्वनि: ॥ २६०: ॥। पविवचितवा चोउर्थान्तरसंक्रसितवा चोडत्यन्ततिरस्त- बाचय इति दिविध:। विवचितात्यपरवाच्यस्तु मसंलख्क्रम- व्यपतनैकः। संलच्यक्रमव्यक्नवाचलेन व शब्दार्थोभय- अत्िमूलतया पसदर्पेति (न) पट्टादशमेदो धनिः। एड प (भा)। वाक्ये शब्दार्थभक्तुात्थ- सद्न्ये पदवाक्ययोः ॥२६१॥[ञ] तत्र भर्थान्तरसंकमितवाचो ध्वनि: पदगतो यथा। "धन्यः स एव तरूणो नयने तस्यैव नयने थ। युवज्नमोहनविद्या भवितेयं यस्य सम्म खे सुसुख्ठी" ॥ (ट)

(र) एवश्ति उततरोता इत्यर्थ: व्यय्ामेदात् व्यास वाझुनाजन्यपीघ- विषयस्य सर्थस भेदात् प्रार्थक्वात्। व्यन्जयन्तोति व्यम्नवानि वेषाम्। (ज) मव्दर्थोमयमतिमूषतया प्रचदशेति वरवसडाडसूजलात भब्द- मक्रिसूखी दो, पर्वमत्तिमूवा अननरीत्ा वादव, समयशकत्रिमूल एक इति एचदमया। (क) एवु घटाद्येपु मेदेष्ठु मध्ये इत्वर्थः । (ब) बाको इति। मन्दार्वोलयम्त्यु स्वो ध्वनिः वाक्ये देवलं वाक्यगत इत्वर्य: वदने तव्मदन्ये सप्दय भेदा: पट्वाकयो: पदगता: बाकगताथ। सतय उमवमतिनो भेद पक एव चन्चे सपदम पदवाकयगतलैन विविषत्ात् चतुस्वििगत् मिविला पसविंभट मेदा इतति बोधम्। (ट) धन्ध पति। स एव तरयः युवा धन्य: पुक्वानित्वर्यः, तख्ैव बयने नेने नयने थ, इयं युबजममोइननिय्या ससुखी वस् सम से लविदा ।खायनोक्षर्थः।

Page 219

२०४ साहिलदर्पंगम्।

पत् द्वितीयनयनशब्दी भाग्यवत्तादिगुयविशिष्टनयन- पर:। वाज्यगती यथा। "त्वाममनि वचूमि विदुषां समुदायोडन तिष्ठति। भातमोयां मतिमादाय स्थितिमत विधेद्ि तत्" । (ठ) पत्र प्रतिपाद्स्य सम्मु खोनत्वादेव लब्वे 'प्रतिपाध्यत्े "त्वाम्" इति पुनर्वचनमन्यव्यावत्तिविभिष्ट (ड) तवदथं लघ- यर्ति एवं वच्मोत्यबेनैव क्तरि लक्ष्षे "पस्ि" इति पुनर्वचन- मन्यव्यावृत्तिविशिष्ट मदर्य लचयति। तथा "विदुषां समु- दाय:" इत्यादिवचबैनैव वक्षुः प्रतिपादने सिह'प्ुनः वच्मीति वचनम् "उपदिशामि" दति वचनविभेषरपसथे लचयति। एतानि च लचितानि स्ातिभयं व्यञ्चयन्ति। एतेन मस वचन तवात्यन्तं हितं तद्वश्यमतत् कर्त्त व्यमित्यभिप्नायः। तदेवमथं वाक्यगतोडर्थान्तरसंकमितवाच्ो धनिः। प्रत्यन्ततिरस्ृत- वाच: पदगतो यथा। "निःखासान्व इव" इत्यादि। वाक्यगतो यथा। "इपजतं बड्ु तत्" इत्यादि प्त्चेषां वाक्यगतत्वे उदा ववतम्। पदगतत्वे यथा। "लावसं तदसी कान्तिस्तडूपं स वचःक्रमः। तदा सुधासदमभूदधुना तु क्वरो सहान्"॥ (ढ)

(ठ) व्यासिति। पत्मोतव्ययम् चहमित्यर्ष: लां व्चम बवोमि, चत विदुषां समवायः सङ्ः तिष्ठतति, तत् तप्प्रात् चात्योयाम् चामने हितां मतिम् बादाय भाश्रित्य इत्यर्य: पव स्थिति विधेत्ि कुद। (ड) घन्यव्याउ्तत्तिविभ्धिष्टमिति लासिव न सु सन्यमिति भायः। सन्यव्या सत्तिवित्िष्टमिति चहमेय नान् इवि भाब: ।. (उ) खावणयमिति। कस्यचिट वियीबिन उत्िरियम्। तत् वावखम् चड्रप्रभाविशेषः, ससी कान्ति: चौज्ज्वल्य, तद् रूपं सौन्दय्यं, सबयसां ग्ामः मरिपाट़ी भम्चोखर्यः, तदा तश्रिन् कारी सविरही इत्वर्षः सधाखदम बनक

Page 220

चतुर्थ: परिच्छेद:।

साकखादोनां ताटग मुभवैकगोचरताव्य बावानां तदादिभव्दानामेव प्राधान्यम्। धन्येवान्तु तदुपकारित्वमेवेति तन्मून एव ध्वनिव्यपदेयः। तदुक्न ध्यनिक्ता। "एकावयव संस्थेन भूषगेनेव कामिनो। पदद्योत्येन सुकवेर्ध्वनिना भाति भारतो ॥ (च) एवं भावादिष्व्पि ऊच्चम् (त)।

कस्य नानन्दनिस्यन्दं विदधाति सदानम: । (ध) पत्र सदागमशब्द: सबिद्ितसुपनायकं प्रति सच्छास्रारथं- मभिधाय "सतः पुरुषस्यागमः" इति वस्तु व्यनति। नतु

पात्म् चभूत। पघुना तु विवसी इत्यर्य: महान् ज्वर:ः व्याषि: तत्तत्ख्यरबस पतीवसन्तापकत्वादिति भायः। (प) ध्वनिव्यपदेश ध्वनिसंज्जा। यदिय तत्तत्यदानाम् चपरपदसाहा बकं बिना व्यञ्जवत्वं नोपपद्यते चती वाक्गत एव ध्वनिर्यास्व: तथापि प्राधीन- मतमनुसृत्य तथोत्षं ग्रन्थक्वता। तव प्राधोममवाद प्रमायलेनाड एकेति। एकावयवसंस्थेन एकाक्रस्थितैन भूषषेम बलङ्ारय कामिनीय पदद्यीथेन पद- म्रकाश्येम ध्वनिना व्यङ्ेपन सुकवेः भारती बाधी भाति राजते। (त) एवं आावादिष्वपीति। तथा रसरूपासंखत्यक्रमव्यप्रयानि काव्या- न्युदाह्टतानि तथा आवकपासंखत्त्यक्रमव्यव्ानामपि उदाहरकानि मृग्या- पीति माय: ।

सूचयन्या: कस्मायिदुत्निरियम्। भुत्रिः मीगः खर्गादिसुखमित्वर्थः सुक्षिरप- वर्ग; तथी: ऊत् प्रदर्भक हत्यर्य: चन्यन सुत्नि: सुरतसुखसभ्रीगः सुत्नि: गर- वर्मत्यायः तयी: कर्तता। एकान्े निर्जने समादेमने तत्वोपदेशे तत्परः निर्जभोपासनाया एव बखोघत्वादिति भावः चन्चत एवान्ते जनगून्यसतस्थाने समादमनें स्वित्यनुमती तम्परः, सदागमः सच्कास्त्रम् चन्चच सतपुरषस भवा- हमस बागमः उपस्थिति: बस जनस्य भानन्दनिखन्द बानव्दातिभयं न विट्- भाति नरीति यषि तुं सवसेवेति।

25

Page 221

२०६ साहितदर्पयम्।

"सदागम! सदामम दव" दति न वाथसुपमाध्वनि:' सदानम-

रि हार्थपदप्रतिपादम प्रयरपादिपर्यालोचनेन व सच्ाक्ता मिधानस पसम्बन्वलात् (द)। "धनन्य साधार य धोर्धृताख्ितवसुन्वरः । राजते कोऽवि जगति स राजा पुरुवोत्तमः" । (ध) भव पुरुषश्रेष्ठः पुरर्षोत्तम दवेत्युपमाध्वनिः। पनयो:

"सायं खानसुपासितं मलयजेनाक समालेपित

पाखर्थीं तव सौकमार्थ्यमभित: क्ान्ताऽसि येनाछुना मेता इन्दममोलनव्यतिकवं प्कोति तेनासितुम्"·(न)

(द) सदानमेति। मदानमन्नब्दाबंतयी: सच्याख्सत्पुरषमी: सपमामोप-

एव बिर्वाचतत्वादिवि भावः। पत्र नष्दर्मल्तिमूवी वसुषनि:। (ब) सननधि। व चन्नेर्षा साधारती चो्बस ताडड़:, इना पाचिता उसंगोडता प बसुवरा पृष्ो वेन तदाविध: स पक्नोधनः प्रयपतेष: वोर्दपि राजा जमवि। पतर पषणोचमयदलीय पाधान्यसिवि पदयीम्य सपमा- धवनिरिति बोध्यम्। (न) सायसिति। पक्ि उपनायकेन सुन जातानयां सरको मवि मणामिदुतिरियम्। साबं सम्माकाणी वमम् सपासियं अतं मवयदैन चन्दनेन यह' समासीवितम, एवैन सम्यसान्तिपरिक्ास सूचित:। पम्पदमि: सूर्य: स्छान्बचूड़ा बादः। पढ़: चत मनबाओे इत्र्मः विनम नि:मड सचन्-

नयीति सूचितस्। वमाप तब शोपमाव्यं मादवम् नानर्मम् बडसम् चनन्ध- साझरवमितर्ष: बेन सोड्नानेय हेतुना बचुना भलिव: सपंदा कानासि जवसे वब नैतइन' नवनयुबसम ममोदनमावरिकर नाचि मोयनस सड़ोपनज

Page 222

धतुरथः परिवद:।

पत सतः सथविना वस्तुना अतपरपुरवपरिचया खाताउसोति वस्तु व्यन्बते। तभ पशुना तान्ताउति न स पूर्वें वदाविदपि तव एवंविध: समो हटः इति बोधयतोउभुना

वेभिच्चम् (प)।

चिन्तयन्ती जगत्सूर्ति परं महासकपिय्षम्। निरच्ासतया मुर्शि गताइन्या गोपबचका": (फ) चत'चगेषचयपद प्रभावादनेवअन् सहसभोग्यदुष्कृतसु-

चतिकर: सम्पन्ः वध्चिन् तत् बबा तथा चासित्ुम घवस्यातु न अकोति न परबतिक बदू सविकोड़ितं उत्तम्। (प) पसेत्यादि। खतःउच्यबिना खनावतः समभवितु बो्यन बसतुमा

मपेस्य उथमंः। चतर बथुना पदार्यप्रवानेन वाक्वार्येन तत्तमूपदानामपि व्यच्त- सनं तषा प सयन्तर्म खान निमित्तानरातपवर्थ: चविराममनमेय परपुवम-

पव्यावयतीति बोध्यम्। (फ) वदिति। रासोत्सवे गुवननोपरोवेम अच्यसनीर्य नन्तुमब्नाया

महाभु:खं तैन वियीमानि पज्निषाधि पातकानि वख्ा: का दुःखमीगीपि पाप- फर्च वहोमेनेब पापणंतोडसूर्दिति भायः। तख अपन या चिन्ता ध्यानं तवा प: बिषुसः महान् बाहादः सुख तैग चौधा: प्रथ्यानां पया: ससूडा: यथ्या: वशीका, सुखमोगी कि पुस्तफर्ण तहोबैनेव पुष्तचबोडभूदिति मायः। जनवा सुषि: उत्पतति: बचात् वं परमश्नख्कपिर्य परमाकाकपं सय चिनयनी ध्यायनी नना बृदजनोपठड़ा दत्वर्षः बोपवन्बा मितच्ासतया नियनमायतवा सुभि

Page 223

२०८ मचितदर्पथम्।

सादयो: पलथायनमित्तिमयोलिडय प्रतोतिर श्ेषचंयवददय- बोबा। पत प स्यम्नकस्य ग्रोढ़ोतिमन रेमाघि:( ब) सश्- बातृ सतः सभाबिता। "पश्यन्त्यसंख्यपथगां खहानजरवाच्िनीम्। देव! विपथगाव्ानं गोपयत्युथरसूर्बनि" । (अ) इरद मम। अत्र "पश्यन्तौ" इति कविप्रोढ़ोकिसिडेन वाव्यलिक्गालक्ारेण न केऽप्यन्ये दातारसव सटभा इति

संसच्यकामभेदेवु उदाहार्थ्यम्। तदेवं ध्वनेः पूर्वोक्नेषु भ्रष्टा- दयस मेदेषु मध्ये शब्दार्थंग्त््युत्यो व्यप्ो वाक्यमावे भव- बेकः। अन्चे पुनः सप्तदश 'वाक्चे पदे चैति चतुस्वििंर्शदिति

प्रबन्धेऽपि मतो धौरै- रर्थशतुान्ववो ध्वनिः ॥ २६२॥ [म]

(म) पवाशेषेत्वादि। तादाक्षाध्यवसतितवा अमेद्राष्यवसायेन दत्यर्ष:

दति वच्चमायतादिति ध्येयम्। व्यख्रबस सोतकस बाकस मौढोतिं कषे- रिति भेष: चुन्तरीय बिना। (म) पखनीति। ह देव! विपवमा गङग तव दानजलवादिनोम् ससतापथमां बतुमार्यमामिनों पश्यन्ती भात्मानम् उमस हरख मूर्दननि भ्रिर्यास्

(म) मबनी इति। पर्षमत्य उवः ध्वनि; धौरैः विवति: प्रबने मम्ा- बाकीडषि मव: कषित:। तत्षय पथ्षनिंभद्ेदा: पूर्वीत्ता: अमन्वयतास बादमेनि मिखित्ा समपवारिंमदमेदा इति बोध्यम्।

Page 224

पतुर्थ: परिच्छेद।

यथा महाभारते व्टभ्रगोमायुसवादी। "पलं खिवस्वा रममानेडसिन् म्टध्गोमायुसडुले। कहालबडुले बोरे सर्वंग्राथिभयकरे म न चेड जोवित: कवित् वालधमंसुपागतः। प्रियो का यदि या डेब: प्रापिनां गतिरोहशो" । (य) इति दिवसे गत्तस्य ग्टघस्य रमधाने मर्त बालसुपादाय तिष्ठतां दिवसे तं परित्वव्य गमनमिष्टम्। "पादित्योऽयं स्थितो मूढ़ा: ! ब्रेहं कुरत साम्पतम्। बट्ुविध्नो सुहर्त्तोडयं जोवेदपि कदाचन म पसुं कनकवर्णाभं बालमप्राप्तयोवनम्। . - म्भ्रवाक्यात् कथं बालास्यजध्वमविभद्िता: । (र) इति निभि समर्थस्य गोमायोदिवसे परित्यागोडमभि- लषित इति वाक्यसमूहेन द्योत्यते। भ्रव सवतःसभ्भवी व्यखकः। एवमन्धेपु एकादभभेदेषु उदाह्कार्यम्। एवं वाच्चार्थ-

(य) चकमिति। यघ्े: मोमायुमि: एमालेश सनुसे व्याप कडाला: बहुचा यत वाटथे सर्वेषा माचिमां मयडर घोरे दारूपे पषिन् सन्ाने स्थिरित्वा एलं स्थितिनं कत्तव्यस्पर्यः। कालक्म: पश्चत्वं तत् उपागतः प्राप्तः। म्रियी बा डेथ्योद्प्रियो या यदि वा वशित् इह समानि न व नोवित:। प्राचिना मति: दडनी एबंप्रबारा। (र) भादिश्ीडयमिति। सूढ़ा: 1 पथम् चादित्य: सूय: सितः मे्य राविरिति मायः, सान्मतं बेहं कुरुत, थयं सुडतेः बषुिश्नः विश्वपूर्ष पूत्यथं: वदाचन वोवेदपि। हे वाबा: ! पज्ञा इत्यय: वनववर्यामं वाचनकानितिम पम्राप्तमीयनं विजोरम् यस्ु' मालं यटवस वाक्मात् चविम्िता: सकः वा्यं न्वचध्यम् ? ( म) पव्र सदःसचनी व्यश्नक इंवि व्यख्नी वाकाम्। पननी: खव :-

Page 225

साहित्यदर्पयम्।

व्यप्तकत्वे उदाव्ुतम्। लच्चार्थस्व यथा। "निःशेषचुत- चन्दनम्" इत्यादि। व्यक्रनार्थस्य यथा। "उप्र शिच्चल" इत्यादि। धनयोः सतःसब्विनोर्लख्तव्या्यार्थी व्यप्की (ल)। एवमन्येघु एकादभभेदेशु उदाह्ार्थम्।

भसंलच्यक्रमव्यङ्गनो ध्वनिसत् पदांशक:।२६६॥ [व]

"चलापाङ्ां दृष्टि स्पृथसि बहभो वेपयुमतीं रहस्यास्यायोव खनसि मृदु कर्णान्तिकचर:। करं व्याधुन्वत्या: पिबसि रतिसर्वंखमधरं वयं तत्वान्वेषानधुकर! हतास्त्वं खलु छतो" ॥ (श)

सन्भविना वस्तुना महावाक्यगतेन वम्तु व्यन्यते। निःशेषेत्यादि। पत्यायस तस्यान्तिकमेव गतासीति, विपरीतलचणया बोधितस्य इत्यर्थ: चनैन खतःसन्र- बिना वस्तुना रमणरूपं वस्तु व्यज्यते इति बोध्यम्। उम्र इत्यत्र खतःसभ्भविभ्यां लच्याथंव्यड्यार्थाभ्यां वस्तुभ्यां सङ्गतस्थानरूपं वस्तु व्यज्यते इति बीध्यम्। (व) पदांभेति। बस्फ टक्रमः बसंलत्यक्रमव्यप्ः पदांशे वर्षें रचमायां प्बन्वे च सर्वात। (म) पदांभगतमुदाइरति चलेति। हे मधुकर ! बमर ! त्वं चबी चचबौ चपासी यस्या: ताहयों वेपयुमतीं चपखां टष्टि बहुतः पुक्ः पुनः समसत, कर्ष- तितकपर कर्मसमोपचारी सन् रहस्वास्यायोव गुप्तभाषीव सदु खर्नास मम्दायसे, तथा करं व्याधुन्वत्या: कम्पयन्या: निवारणार्थमिति भायः बस्ा: मकुन्तलाया: रतिसबंख सुरतसबंधनम् बघरं पिवसि, पतः वयं त्त्वस् याधाष्यख्य कसेयं सुता, किमियं मां प्रति खलु र्येत वा, ऋविकन्ेयमित्यादिकपस चन्बेषचात् चिन्तनात् इता: वश्चिता पुत्ययः, तं खलु त्वमेव ऊतो हतकाय्यों नातोऽसोव्ययंः। िखरिघोहत्तम्। चतर इता इत्यनेन दुःखातिश्यी व्यज्यते, दुःखां प्राप्तवन्त दवि प्रयोगेष तथा न.म्रनोबवे इति भाग:।

Page 226

पतर्थ: परिषोद:। "२११

धम "हृताः" इति न पुनर्दुःखं प्राप्बन्त इति इन्मळकेः। "मुटुरफ लिसंवताधरौड्ठ

सुकमंसविर्वात्त पतमालाच्या: कथमप्युभ्नमितं न चुम्बितन्तु" ॥ (ष) भत "तु" इति निपातस्यानुतापव्यन्नकत्वम्। "न्यकारो चयमेव मे यदरय: दत्यादौ "घरयः" इति बहुवचनस्य "ता पसः" दृत्येकवचनस्य "पतैव" इति सर्वमाम्तः "निहन्ति" दृति "जौवति" इति च तिङः "शडो" इृत्यव्यो "ग्रामटिका" इति करुपतद्वितस्य "विलुएना" इति ब्युपसर्गस् "भुजै:" इति बहुवचनस्व व्यच्कत्वम् (स)।

(ष) सुदुरिति। सुड्ः पुनः पुनः बहुष्या संतती साक्कादिती बघरौष्ठी बख् तत्, प्रतिषेधाचरे निवारणबचने विक्ववैन व्याकुषतया सभिरामं मनोहनं, तथा असे सकन्ध विवर्सते तिर्य्यक् तिष्ठतीति तथोत, पच्मवास्या: चनषीमाउत- नयनाया: मकुन्तलाया: सुखं कथमाप उत्रमितम् उत्चिष्य परृतं न चुष्ितं न तु चुम्बितममत्यर्थः । (स) वर्य इति बहुवचनस्य इत्यादिकं व्यक्षवत्वमित्यनेनान्वयः । बरौषा बहुत्वेन खस्य दुर्जयत्वमिति। तापस इत्येकवचनेन एकतापसनिग्रसे सर्वरभ सात् सोडाप कर्स न प्क्यते इति। पव्रेति इदम्पदैन अनुदमनारयँ दूरगमना- दिपयासी नास्ति तवापि तत् बर्सु न अक्यते इतति। निरन्ोति वर्तमानाप कारकथनेन रिपुनिय हे विलम्यासदिएत्वमिति। जोवतीति जीवमख वर्तमानन्- ख्यापनेन इत: पूर्वमेव मे मरणमनुचितं तथा सति ईटम: परामवी न चभविष्य- दिति। वही! इति पव्ययम्य एताह्म्परिमवैऽषि जोवनमत्न्तमनुचितमिवि। खर्गग्रामटिकैति खमख्त मुद्रयामत्वख्यापनेन तमञ एनमपि यस् साचायै म,. सोडपि तापसेन परासूयते इति व्युपसगंस इति लुष्हनस्दर वैशिव्यकत्रनैम सुरपते- रमि परामवकारियो मम एकतापसेन पराभव इति। बहुवचनसोवि सुथाना गहुत्वस्यापनेन रिपुनिय हे नम एताडमसाघनसस् उपिस कर्सु न अलपनी शरन।

Page 227

२११ सातित्यदपंथम्।

"बाहारे विरति: समख्विषयग्रामे निव्टत्ति: परा नासाथ्े नयनं तदेतदपरं यखैकतानं मनः। मौनसेदमिदश् शून्यमधुना यहिखमाभाति ते तद् :झूया: सखि! योगिनी किमसि? भी :! किंवा वियोगिन्यसि ?" (इ) पव तु "बाहार इति" विषयसप्तम्याः "समस्तेति"

एते संवच्यकमव्यकत, नषि निर्वेदास्पव्यमिचारिमावख पोषका इति भावप्रधान- स्वात् चसंखच्यकमत्वमवगन्तव्यम्। (ह) बाहरे इति। मो: सखि ! बाहार भोजने :बिर्षात: चप्रपततिरि- ववर्यः, समसविषयार्थां सर्ववसूनां याने समूडे परा मात्यन्तिकी निर्दात्त:, नासाबे नवनं तिष्ठतोति प्रेष: विन्तासिमितत्वादिति भाबः, यज्ञ एकतानम् एकाय मनः तदतत् चपरमन्चत्। इदं मीनं तूचोभवस उदस वित्र बत् ते तब शूनम् बाभाति, तत् तम्मत् योमिनी चससि किम ? वा चबया किं वियोगिनी यसि ? भवर चाहारे इति विषयसनन्या इति योगिन्या बैधाहारी प्रवत्तरस्ि वियोगि- न्यास्तु सवत्यिस्रवाह्हारे वीतरागतेति भावः। समकेति योगिन्या: सर्वविषय- निवृततिनं दृश्यते मरौरधारणोपयोगिय तस्या: परवत्तिदमंनाद वियोनिव्वास सर्वेष्वति भावः। परिति बीगिम्या: निवृवतरात्यन्तिवखं नाि वियोनिन्यासु पात्यनितवतति मावः। अञैकतानमिति बोमिन्या ध्यानसमये एव मनस एवतामत्वं वियोगिन्यास्तु सवंदैवैति बीष्यम्। मोनसेदमिति बोगिन्या ध्यान- समयेदपि इङ्ितादिमा पर्थसूचनं सन्भवतति वियोगिन्याततु तदपि नासीति मात:1 चाभातीति या सम्यक्षप्रकारिय मातीत्वर्य: योगिन्या: विश्वस् शूनलेन न्नामं परमातमानषच्कपवस् तु न, वियीगिन्यासत सम्रभवित्वमव शूनमिति बवः। सखोति योगिय्वा चनुरागिति जने प्रथयो नासि वियोगिव्यासु सोडनीति सायः1 यमि की इति सोपडासोत्प्रासस न खब्टु बोबिनों ररोडय्यपरसति पवं वियोगिनीमेव दति सावः । किं वेति पूर्ववदेन चरितार्थते उत्तरपदोपादामख वैफस्य स्वादिति उत्तरपद्वडपं पूर्वपदख पसारतसूपनायेति सबः। वर्तमानीपदैमसु वर्ततमानत्वस्यापनस्। न खचु सदसा कापि बोजिनी सर्यत बोवसाण्यासपस्अ्प्यलेग क्रमसाध्यत्वात्, वियोमिनी तु सहसैव अनवोनि वर्गंभानतमिति भाष:।

Page 228

चतुर्य: परिच्दद:। २११

"परंति" व विशेषयडयस् "मोनं पेदमिति" प्रत्वपराम- भिंन: सर्वनामत्रः "पाभातोति" उपसर्गस्य "सखोति" प्रथब- सरपस्" "असति भोः" इति सोषडासोत्रसस्य "किंवा" दृत्युत्तरपचदाब्य सूचकस्य वाशष्दस्त "परसौति" वर्समानोप- देशस्य तत्तद्विशेषव्यन्जवत्व समदयसंवेद्यम्। वर्णरचनयो- रदाइरिय्यते (न)। म्रबन्धे महाभारते ग्ान्तः। रामायणे करप:। मालतोमाधवरतावस्यादो मृङ्गारः।. एवमन्न। तदेवमेकपञ्चाशब्वेदास्तस्य ध्वनेर्मता। [क] सङ्गरेग चिरूपेग संसष्या चैकरूपया। वेदखाग्निशरा: शुद्धैरिषुवायाम्निसायका:॥२६४॥[ख]

(च) वर्णरमनयरिति। वर्णस्य रचनायात् माचुर्ष्यादिगुयष्यस्कख्ा- दिति भाव: । (क) सदेवमिति। तत् तव्यात् एवं रोत्या तस्य पूर्वोक्वस्य थने: एक- पचाभत् मेदा मता। तधादि, सवणासूल्ध्वनि: चर्धान्तरसंक्रमितवाच्यः मत्यन्ततिरस्मवाच्य इति विविधापि पदवाक्वगतत्वेम चतुविध:। चसबच्य कमव्यस: पदपदाभवसंचनावाक्यमहावाक्यगतलेन षडविधः बन्दमक्य त्थः संखत्यकमन्यङ्वा्: बस्कवहारकपलेन डिविधीषि पदवाक्यगतस्वैन चतुविध:। पयशत्य त्यः संखच्यक्रमव्यत्ाः वललद्धारयीः खतःज्कमिप्रोढ़ोशरिसिड्कवि-

पदमाकामद्ावाक्यगतत्वेन वैविध्यात् षट्विनत्म्रसार:। उमयम्त्य त्यस्तु वाकय- गत एवेति एकवि एनेति मिखित्वा एकपत्ताप्द्विधो ध्यनिरिति कविमाषं:। (स) सहरणेति। व्रिकपेय विविधेन चश्राक्रिमावसन्देरिनातबाठ पवेशकपेय वस्यमाय्रेन सङरेत एकरपया एकविचया संसथ्या वत्यमापरपया संसच्या न ते एकपचामदभेदा: वेदखाप्रिमरा: ५२०४ पतुरविकानि विपचाय- कतानि एत्वर्ष: उह्ैः चविमिमैरित्वय: एकपचाभ्रता मिखरिता इति प्रेव: ५१५५ पथपथामदविकानि विपव्चामत् मवमेदा इत्य: । तर्वान्ि, प्रथमस सन्रातीैन एकेन विजावोवेम पचचानता विरुपे सहरे संसष्टी चेवरूपार्या प्रवेकं पचाम-

Page 229

२१६ साह्ित्यदपंगम्।

नाभ्यूरुजधनसपर्थी नोवोविसंसन: वारः"। (इ)

पत्र बुङ्गार: करुण स्याङ्कम्। "मानोबतां प्रययिनीमनुनेतुकामः त्वत्षेन्य सागररवोहतकर्तापः । शहा! कथं तु भवतो रिपुराजधानौ प्रासादसन्ततिषु तिष्ठति कामिलोक :- । (ज)

प्तोत् सुंका नाससन्धिसंस्ततस्य करुपस्य राजविषयरतौ पङ्भाव।

(इ) इतराअसुदाइरति चयममिति। भूरयवसः समरपतितं किन्र इसं दद्दा तम्पवगां: बोकार्ताया वचनमिदम्। रसनां कासों मव्घनस्थिता मिति साब: उत्कर्षयति चाचिपतौति तथीकः, पोनी सनी विमर्दयतीति तघोक्षः, नाभिम् ऊब' जघनस् सृभसौति ताहमः, तथा नोवोविसरंसन: कटि- देभात् वसनग्रन्यिच्यावनः चयम् दटगवस्थ: स करः। अ्रव भालम्नविकदेन रतेरबरिपुष्ततया खर्थमायानां तदक्ानां शोकोदोपवतया करुपरसस्य पोषकत्वं न छड्ारस्येति वाय्यार्थस्य प्राकरिकशोकोट्ोपकलैन चमत्कारित्व पक्तारस्ति व्यव्तबा गुणीभूतव्यञ्ञत् बोध्यम्। यदि व पत्र पङ्गारस् चपरिपुष्टतया न पूर्वरशत्वं तथापि सस्य खण्हरसत्वमस्येवैति परत्त निर्ेध्यते। (न) इतरख रसादरप्रमिति। चादिपदैन आवादीनां वरचान माबाङ्ू माष मानोप्रवामिति। राजृस्तुतिरियम्। हेराजम्! भवतः रिपुराजधानी- प्रासादसन्ततिषु स्थ्रिंत इति शेष: कामियोक: मानोव्रताम उन्नतमानां प्रयाथनीं बान्ताम् पनुनेतुक्ाम: चनुनिमोषुरित्यर्य: तव सैव्यसागरस् र्वैष कीखाइलेन उड़तः जनितः वर्यतायः नीवपोड़ा यख ताटभ: सन् बद्टी घायव्यें वथं सु तिषति? प्तिकटेन वर्सते इव्यर्यः। वसन्तिककं उत्तम्। चत्र मानी- व्रतामिति पथमे पादे घौत्सक्य, त्वत्सैन्धेति दितोये वास, तयी: सन्धिभा संबीनैन समावेदिनत्वर्य: संखतख् पुषस्य इत्चर्थ: । ततय भावसन्ि: वर्थखाकं वह्मम राजविषयनारतिकपस् आवस्येति बोध्यम्। चत्र त सख्याये: नरच निरपेय एक भावषस्मः, कह्वसु वाच्चसापेयडास्ापदव्यक्ा: सन् तव्प्रकमंक

Page 230

चतुर्थः परिच्छेद:। २१७

"जनखाने भ्ान्तं कनकमगतम्ान्वितषिया वचो वैदेहौति प्रतिपदसुदश्ु मलपितम्। छता लकाभर्सुरवंदनपरिपाटौपु घटना मयास' सामत कुशलवसुता न तवधिगता"। चम रामत्वं प्राप्तमित्यवचनैऽपि शब्दमशेरेव समत्वमवग- म्यते। वचनैन तु सादृसयहेतुकतादातारोपसमाविष्कुर्षता तदोपनमपाछतम् + तेन वा्च साटृश्यं वाक्यार्धान्वयोपपाद कतयाइक्कतां नौतम् (भ)। वाक्ञाचिस यथा।

(क) जनस्थाने इति। धनार्य चेट्मानस्य कस्यचिदुत्िरियम्। मया कनकस्य धनस् इत्वर्य: मने बन्चेषसे, मृमः पथौ कुष्फ च कविनचत्भेदयोः । अन्वेषरे व वाचुआयामिति मेदिनी। या तथा खीभ: तथा चन्चत कनकमने तटूपधारिचि मारौये या तथा जीम: तद्य्रयरेच्ा उत्वर्थः तथा बन्विता वाक्कत्रा विलुप्ता उत्यर्थ: चोर्यस्य ताहबेन सता जमाना धनिनामित्वर्य: साने समोपे चन्चन तदाए्यदस्मारमप्रदे्भवद्रंवे बन्तं पर्य्यटतम्। म्रतिपद पदै पदे देहीति वच:, वैशव्दः निचितार्थः पादपूरणार्थी वा। चन्थत्र बैदेहि! हे विदेशबंभ्रसम्मूते सौते! इति वयः उदत़ सनखनयनं बधा तथा म्चपितम् चनर्वकमुतं, प्रथापोडनर्थमं बध इब्बमरः। अर्भुः धनखामिनः वटनपरिपाटोषु वदमसय सुखस्य परिपाटीपु सन्तोषासन्तोषसूचकविविषतङ्रोषु इत्यर्थ: का घटना परिषथः पकम् चत्वचं छाता ? न कापोत्यर्य:। अर्सु: क्रोधीदयी का सन्तोष- बिर्धायः चक्तु तड्िययेषु कोडषि विचायी न छवत इति भाब:। वीचित अर्भ: परिपाटोपु सन्तोवासन्तोषयौपु चत्तम् प्रतिमयेन का घटना न ऊता ? बद सषि तु तदवनाथ विविधीपायः छत इति भाव इति व्यायकु:। चन्पत्र -सतामर्सु: रावचस् वटनपरिपाटीपु सुखन्रेषौष इपुघटना वाययीनना क्ता। भतः मया ततक्ायम्बेध रामतम् भात प्राप्तं, कुमवसुता कुमलं दारिट्रहरये समर्पर्ामत्वर्य: बसु धर्न बस तडाबः, चव्बत कुनयवी मुती वख्ा: का सौतेतर्थ: न सु अषिबता माप्ा। मियररिययोहत्तम्। चवर रामत्य रामसाड्म्नित्वर्यः । वयनेन राजत्वमापमिति वाकेम चायिष्य वंता प्रकटयता चपाअतं निराऊ्वत तैन साहश्यनोपनायरयेन बार्च वाचचवत् सटिति मतोयमानं वाक्याधेति वाक्यार्वस रामसाटृसमातिकपस जन्वयोयपाठ्यतया नवववसन्पादकतया चदर्ता पीषकर्बा

१2

Page 231

२१६

"मथामि कौरवशतं समरे न कोपाद दुःशासनस्व रधिरं न पिवास्पुरस्तः। संचूर्षयामि गदया न सुयोधनोक़ सखििं करोतु भवतां नृपति: परेन-। (ख) चव "मथाम्येव इत्वादि" व्यड्न वाचस निवेधस सदभावेनैव खिवतम्। "दोपयन् रोदसोरयुमेष व्वलति सवंतः। प्रतापस्व राजेन्ट्र ! वैरिवंभदवानलः"। (ट)

प्रत्र मन्वयय्य वेखलारोपयड़पो ब्यप्र:। प्रतापस्द

मोतं प्रापितम्। चवर साहक्ल मूढखापाकरसेन अधिक नमत्कारिलस वध्छ मातृ गुगोभूतम्यशत्व नोपमाध्निरित्वधैवम्। (ञ) मथामीति। सददेवं प्रति ओोमसेनोशिरियम्। समरे युद्ध कीपात् वौरवासा कुबबंश्रोयानां एतवाष्टरसुतानामित्यर्य: बतं न बणामि न मदंयामि न नानयामीतर्य:। दुःबासनस् सरसः वथस: बचिरं रां भ वि्यामि? बदया सुबोधनस्य ऊड न संचूर्षयासि? बकति मथान्यव पिका- न्य व संचूर्षयाम्येवैकर्यः । सवता नपदि: पाेन सनि करोदु। वसन्नतिखकं उसम्। पत्र काकुमन्ात् वयकस वाच्यावेन सहैब प्रतोयती पति चमनृकारिलखा- पगमात् गुकीसूतम्यसन्स्रिति बोध्यम्। (ट) वायसिसासमुदाइरति दोषयत्निति। दाभ्तः खुतिरियम्। हे राजेन्द्र ! बेरिवां अबथा बंभेपु कुसेयु वा वैरिक: अबब एव वंबा: वैचय: तैपु दवानथ: दायागरि: एव तब प्रताप: कोषदखनं तैजः, स प्रभावः प्रतापय यत्तेजः

सर्वतः सर्णस दिख् ज्यववि। बत्र बन्चवस बंब्स दावानखलारीपज सिस: एस्ं साधकम् उपपादकतित्वर्य: बनबमा मतापे दाबानवतवारोपयमसद्तं सादिति

वन तुन तथा तम् दतराकमित्नयोभेंद इति वाच्यार्वस साधकतया व चल

Page 232

पतुर्ष: परिचोद:। .२१९

एवानसत्वारोपविसाङम्। "इरसु विष्चित् परि्वितेत्ादो" दिसो चनव्यापारचुम्यनामिलाषयो: प्राधान्य सन्देरः (ठ)। "आ घ्वातित्रमत्वागी भवतामैव भूतये। नामइम्यय वो मित्रमन्चया दुर्मनायते" । (ड) पतर परथरामी रवःकुलचर्य करिबतीति ब्यह्ास वाचस्व च सरम प्राधान्मम्। "सभ्ो सर्वसइरय बिभरे प्रायनिग्रष्ः"। चल्ापदोनतृपती न सन्विन च विगद: । (ढ) चत्र प्रज्ञापदोनाख्ये नृपतो दानसामादिमन्तरेय नान्य: प्रथमोपायः1 व्यङ्गत् व्युस्पनानासपि भटित्लटम्।

व्यव्नेन प्रचान का युन्यनामिद्ामव्यन्यलैन चङ्मिति ,तथा चुम्बनाभिखाष: सभ्ताम्बलेन चप्रचानम् उस बाखादबिषयलेन पफारव्यत्णतथा प्रयानमिव्यनयीः

(र) सृच्यमायान्यमुदाइरति आश्रषेति। आनवनयार्यिन दमाननं प्रति तथ्तन्निवासुल्िरियम्। माशवत नामसम्यल पतक्रम: बाक्रमर्य तख नानः

दुधायं निशम् रखाचार्यतमा सतीर्यनदिति लायः नानदम्य: दुर्मनायते विदेष-

रबबद। बननी: प्राधान्मक समव्वास् गुणौमूतन्यत्रयत्वमिति बोध्यम्। (उ) वछ टमुदाइरतियी बन्ी हवि। बज्ञावदीनवृपती सजनि दिपये सथी समंखहरण स्नधनदानलिममं: सववनदानं बिना न कौडषि बहावदीनयपेय बम सन्धि वरमु मशोतीति भाक: । बियही युक्ध म्रायनियर: प्रायदन्: बल्ापदीनैन बड अंगाने मायनाओो अवेदिवि नाय:। तख्ात् तम

Page 233

२२० साहित्यदर्पगम्।

"पनेन लोकगुरषा सतां धर्मोपदेशिना। भईं वतवती खेरसुखेन किमतः परम्"। (च)

कारोपभोग: सुटतया वाचायमान इत्सगूट़म्। "बा गोरकडड ब्डोगसउगिकोलाइलं सुपतीए। घरकनमवाव्यडाए बहए सोभति प्रङाद" ।(त) भव दत्तसदेत: कविम्ताय्टर्ई प्रविष्ठ इति ब्यप्ात् "सोदन्यप्ानि" इति वाचय चमतार: सस्दवसबैद इत्- सुन्दर, किश्व यो दोपकतुष्ययोगितादिपु उपमावलङ्गारो व्यङ्गा: स गुणोभूतव्यक्का एव। वाव्यस्य दोपकादिमुखेनैव चमत्कारविधायित्वात् (थ)। तदुत ध्वनिक्वता। "मलक्रान्तरस्थापि प्रतोतो यव भासते।

(म) बगूड़सुदापरति। पनेनेति। मकामुनेतिर्यवजातीवयोर्षिति बखान्- कारमसस्मानावासत्पवत्रा ड्ननिरियम। सना साधूरनां धर्मोपदेजिना धर्मबि- वकेष चनेन लोकानां गुरुधा चाषाव्यय व्रतवती व्रतनिष्ठा धर्मपराचा हत्यमंः नर्हं खेरम् बनोचैरितर्य: चव: परम् उजेन किम् ? वतवत्वा: पत्राा: खामि- दुबरवस भवत्तम्पत्वादिति सावः । पत्र व्यकमक सगूढ़लेन चमत्काहित्यावन- मातृ गुथीमूतलवमिति भोधयम्।

एखन्ता:। गहवर्मम्मप्तादा नष्का: योडनप्रनोति संखतम्। वाकीरकुञ्जात् वंतसवतावेदिवात् खावात् उच्छोनामाम उबवितानां अकुमोमां प्षिषा कोवाइचं बवरवं प्रसन्वा: महनमति ब्यनाबाः गिरतावा: नव्वा: प्रक्राभि सोदन्ति भवसाद नयतत ममवर्मकः बिवन्ानि सवनोव्र्यः। बत्र वश्षित् उपनाबय इति भवः वाच्चस मुख्यावंख बसन्बार: चितरशमत्मियर्थः ।

कारविधा यित्वात् चित्त रखबत्वाद्।

Page 234

चतुर्यंः परिचेदः। v

तत्यरत्व न काव्यस्व नासी मार्गो ध्यनेमंतः । (द) यम य भव्दान्तसादिना योपवज्जतचाठत्वप् विपय्यास:। यधा। "दच्या केशव ! गोपरामडतया विसिच हष्ट सया सेनाथ सवसिलाष् नाथ! पतितां किं नाम नालव्बसे ?। एकस्व विषनेतु सिनमनसां सर्वोवसानां बति: गोप्येव नदित: सलेथमवताओोष्ठ इरिवंबिरम" । (घ) चत्र मोपसगादिभव्दानां गोपे राग इत्यादिव्यक्वार्थानां "सलेशम्" इति षदेन सफुटतयावमास:। सलेघमितिपदस् परित्यामे ध्वनिरेत। किस यत वख्वलहाररसादिरप-

(द) बबहरिति मवहारानरस बमस व्यहमृतस परडारस अतीती व्यय्रनेडपि यव काय्यख तत्परत्वं व्यञ्ासकारतात्पर्थ वतं न भसवे न प्रखानते पसी ध्यनैभोर्ग: विषय: न मतः न षितः। वाष्यख्यातत्परतेन चमत्- कारित्याविषयत्वादिति आव: । वाहत्वस चमत्सारय विपर्थ्यासः वैपरीव्यम्। तवापि गुवीसूतम्यञ्ञमनेति पूर्वेषान्वय: । (घ) उच्चेति। हे कैशय! मोपराने: गर्या रजीमि: उतया चाच्कन्रया टुच्चा मया न विश्चित् हट मार्गादियमिति मेव:, तैन हेतुना चत्र चग्त हव्यर्य: वचिता पतितांगि। े नाथ ! पतितां मां र कि कर्षं न चवखन्बसे न चारयसि? सम् एक: दैवसः विषमेयु सदटेपु खिन्नमनसी क्ान्तचेतसा सबे- बाम् चमवाना दुवेबानां जनानी गति: बामयः, गोप्या एवं सलैशं सम्यानं यथा तथा बीठ्ठ गदिति: चमिद्ित: इंरिः छथः पिएं वः युष्ान् अवतात् रचतु। व्यञ्यायंसु वैशव एव बोप: वब्मिन् राग: बयुराग: तेन उतया हम्चा ज्ञानेम हूत्यथे: वैशवानुराजैय वात्च्ञानस तिरोदिततवारदिति भाव: वित्चित् कुषादिकं न हट' न गचितमित्वर्षः । वियमेयुणा मसमरेय विन्रमनसां सर्वास्ाम् चवसाना नारोषामिति भाय: 1 बाटूं चविक्रौहित उत्तम्। चत्र स्येशमिति पदेन कटतबा वाच्यवत् प्रवाश्यभावेन उत्वरथ: चवमाठः प्रतोतिरिति बगूढ़ं गुवोभूतं व्यञ्च्मिति मावः। व्यनित्वमेय तव व्यत्रास्य गूढ़नेन वामिनोकशकससमत् पतिषदतुका- रिव्वादिति व्येयम्।

Page 235

साहिलदर्पचम्।

बयशयानां रसाभ्यन्तरे गुथीभावः तब प्रधानजत ऐव काव्य मवहार:। तदुळं तैनेव (न)। "प्रकारोऽयं गुणीभूतव्यभ्नयोऽपि ध्वनिरपताम्। घसे रसादितात्यर्यातोचनया पुर्नरिति" । (प)

तव च। "यवोगदानां प्रमदाजनाना-

स्या्तरमं प्रापुवतामकाण्छे- डप्यनङ्नेपथ्यविधि व्यघस्" । (फ) इत्यादी रसादोनां नगरोष्टत्तादिवस्तुमावेऽफ्लं, तत्र तेषामतात्यर्य्यविषयत्वेऽपि तैरैव गुणोभूते: काव्यव्यवद्वार:

(न) गुणीभाव: चमाचानेडवस्वितिरित्यर्य: माषाव्येन व्यपदेश भवननोति न्यायादिति भाव: । तैनैव ध्यनिकारियेय। (प) प्रचार पति। पयं गुथीभूतव्यत्ा: प्रवार: जषि एसादिषु यत् तात्पय्ँ तृत्परतं तस पर्य्यायोयनया चनुभोषनेन ध्वनिकपरता धस्ते प्राप्ोति रसादिता- त्वंय्यवत्वे सति गृथोभूतव्यपयस्वापि ध्वनित्वव्यपदेशी सवतीति भाषः। (फ) यवेति। नमरोवर्यनमिदम्। यव नगव्याम् चमंविष: नगनस्भी भोपानां मधोमां मयूखः विरष: उनपदाना मदोगत्तानाम् पतएव चकासेडपि वसमयेदषि सख्यासमं मापवता म्रमदाननानाम् चणङनेप्यविचिं क्ामन्रनित- वैअभूपादियं व्ययत्त बारयामास। उपनातिहत्तम्। (प) रसादोना नगरीडन्तादीति। ननरोडन्त' नगरीद्त्तान्तः तत्पभतिव- सुनेब चङत्वं नगरीवत्तान्तपरिपीवकत्वमित्वर्य: तेवां रसादोनाम् चतात्यर्यिष-

न्यअ्रमिवि सवचेवम्।

Page 236

चतुथं: परिच्ेद:।

प्रधानभावावभासस्तावनामुमूयते कालान्तर तु प्रवारपादि- पर्य्यालोचनया भवनप्ययी न आव्यव्यपदेश व्याइन्तुमोम सस्यास्ादमानायत्तत्वाहिति" (भ)। वैचित् चिव्रास्थ ततोयं काव्यभेदमिच्हन्ति। तदाप्ु:। "शृब्दचित्रं वाचचित्रमव्यन्च लवर सृतम्"। (म) इति तब। यदि ह्ि सव्या्यलेन व्यव्याभावसदा तख्व काव्यत्वमपि भासतौति मागेवोत्तम्। पंषद्व्यक्त्वमिति चेत्। मिं नाम वषद्व्यङ्त्वम्।- पासावव्याय्यलम् चनाखाघ्यव्य- दत्व वा। थाये प्रायोनमेदयोरन्तःपातः । डिखोये तकाव्य- तम्। यदि च बासावयत्व तदा बुद्त्वमेव, चुद्गतायामना- साधलात्। तटुत ध्यनिज्ता। "प्रधानगुपभावाभ्यां व्यव्तसवेव व्यवस्पिते। डमे काव्ये ततोऽन्यद् यत् तचितममिधोयत इति- ॥ (य) इति साहित्यदर्पसे ध्यनिगुषोभूतव्यध्ास्थकाव्यभेद- निरुपर्ण नाम चतुर्थ: परिच्छ दः।

मतिगम्यस्य आासाददयायाम् चतुलवावस्यायां गुयप्रधानलावख् चड्ाक्रिमावम्य भवभास: प्रतीतिः । काव्यव्यपदैयं नाव्यसंर्ा व्यनिषाम्यमिद वा गुथोमूतव्यस्ता मिदमिति निर्धीतं बाव्यं नाम इति यावत् व्यापमु खछवितु निरावर्तुमत्यय: न र ईश: मकः चसी चवमास इत्यर्षः । (म) मव्दचित्रमिति। मव्यप्र साय्यम् सवरम् नर्षमे वातं, तत् बिविध प्ब्दचिवं वाच्चचवक्ष। (य) प्रधानेति। व्यद्गख प्रवानगुवनावास्याम् एवं रोत्या डमे काम्ये ध्वनिगुयौभूतव्यञ्राकपे इत्वर्थः व्यवस्थ्रिते सिव्ान्तिते ततः ताभ्याम् चन्चत् बत् काव्यं तत् चित्रम् पमिचोयने कप्पते न तु वत् वान्यनव्देनोथ्यते रसवर्नितत्वात् रसस्ैव वाम्यजीवनलेनामिद्टितत्वादिति बीध्यम्।

विमखाख्या साहित्दर्पयस चतुर्षपरिचोदम्वास्ता सभामा।

Page 237

सन परिचेद:।

= i: t

प्रथ केयममिनवा व्यच्ना नाम हत्तिरित्युचते।

भङ्गोकार्य्यां तुर्य्या वृत्तिर्बोधे रसादोनाम् २६७[का] पभिधाया: सकतितार्थमातयोधनविरताया न वसव- सहाररसादिव्यस्बोधने चमत' न व सफ्गेतितो रसादि:। न हि विभावायमिधानमेव तदभिधानम्। तथ्य तदैकरुप्या- नहौकारात्। बम च सशव्देनाभिधान तत्र प्रत्सुत दोष एवेति वश्लाम: 1 लचिच्च "मृक्गाररसोडयम्" इत्यादी खशब्दा- भिधामेऽपि न तक्प्रतौतिः। तख्य खप्रकाशानन्दरूपत्वात्। पमिद्टितान्चयवादिभिरक्ौक्कता तात्यर्य्याख्या इ्तिरपि संसर्म- माळे परिचौषा न ब्यहमबोधिनी (ख)। यच् केचिदाङु:।

(क) मसु व्यकं तावत् काव्ययोनं तज् व्यक्षनाउत्तिपोध्यं व्यख्षना चामिनवा हचति: बबनशीक्रियते इत्याम्यस्वाह् चधित्यादि। चमिनवा नयैरग्रौऊ्ता दम्बर्बः। हत्तीनारभिति। अभिधातात्पर्थवयपास्याना उत्तोनां विश्रानीः सखायं निर्जास् विरामान् रसादोनाम् चादिपदैन आवादयी वसूनि चवडारब ग्टद्न, ोधे प्रतोती तुय्या चतुर्थी उ्ति: व्यच्नना दव्पर्थ: पशोषाया खोबायां। (ड) विभावायमिधानमिति। विषावादीनाम् चाटिपदीन चनुभाव- सवादियो मशन, चमिचा्ण कयनम् समिषया प्रतिपादन वा तदमिषानं

विमावायमिन्रठपताया बद्ोकारात् स्वनद्देन रसादिबर्ष्दन यनिधानं कचनं रसादैरिवि साफः पत्युत वैपरीये। तत्बबनैदपि न तख्य प्रनोति:। संसगंभावे वेव्वान्यनीधे एत्वर्षंः परिणीषा नवभक्धि न तंखा चपधमंबीयने चमत्वमिदि भाग:।

Page 238

पश्म: परिब्बेद:।

"तात्वर्ययाव्यतिरैकाज व्यक्षकत्वस् न ध्वनिः। यावत्कार्यप्रसारित्वाव् तात्पम्यें न तुखाष्टृतमितिए । [्र) तयोकुपरि भष्दयुदिकर्मणा विरम्य व्यापाराभाववादि- भिरेव पातनोथो दण्ड: । एवस किमिति लन्नगाम्य पास्ना। दोर्षदोर्घसनाभिद्ाव्यापारिणापि तदर्थबोधसितिः। किमिति घ "ब्राञ्चय! पुवस्ते जातः, वन्या ते गर्भिगो" इत्यादावपि हर्षशोकादोनामपि न वाचयलम्। यत् पुनरत "पौरषेय- मपोरषेयक्ष वाक्तं सर्वभेव कार्यपरम् पतत्परतेऽनुपादेय- त्वादुम्मत्तवाक्ववत् ततय काव्यशव्दानां निरतिशयसुखा- खादव्यतिरेकेण प्रतिपाद्यप्रतिपादकथो: मरष्ृत्त्योपथिकप्रयो-

रयाते, त्पर: भब्द: स शब्दार्थ इति न्यायात्" इति। तव प्रष्ट-

(ग) ग्व्दन्वधानकरं वावन्ः चर्वा: प्रतोयन्ते तावनुखेय चमिषा एव वयापार इवि मतमुत्याय्य दूषयति सोडबमिति। पतिदीघ: इुष्यापारः यथा एकं खत्य मिख्ा सत्यात्तरं निनत्ति तथा एकैवामिया सुख्यायं बोधयत्वा व्यकपार्थमपि बोधयतौति भाय:। (घ) ताव्पप्येति। तात्यर्य्यस जव्यतिरैकात् चमित्रत्वात् व्ययसत्वस म्ाद्त- नाया न ध्वनि: न नाम न व्यञ्नणानाली उत्तिरतोषायया इत्वर्थ: तात्पर्यडततिरैय व्यश्षनोचिनोत्यर्षः । तात्ययां यावतृक्ार्य्यप्रसारितात् वावन्ति कार्य्ाचि वावस्- बाययं तव मसारिखात् व्यापकतवात तुखया तोयनट्खेन घृत न, तात्यर्थम एता- वत्काय्यं साययेत् नान्यदिति नेति भाव: । (र) तयोगिति। तबीः दयुवत् चमिचास्यापारवादियावत्कार्धपसारि तात्पर्थ्यवादिनोरिवर्य: । बष्दति। बब्दः चटादि: एकमर्य बीषयित्वा बिरतः नान्यमर्वे बोधयितु पजीति, मुद्धि: एकमर्व विषयोक्ञत्य नान्यमर्व बिषयीकर्स पक्रीति तथा बमनादिकयं नर्म एकमर्य नमनादियं निवाद्य न चपरं वियादबितु मजोनि। वषा गामं गकति दतमेन कार्बी नचनीवि न प्रतीयते। पनिषादि-

Page 239

साहिखदपंयम्।

चयम् । किमिद तत्वरत्व नाम । तदर्यत्व' वा तात्ययटत्ा तघोधकतव वा। घादेन विवाद:। व्यङ्रवत्व उपि तदर्ष- ताबंपायात्। द्वितोये तु कै्य तात्पर्व्यास्या हत्ति:। भ्रमि- द्ितान्ययवादिभिरशोछ्ता वा तदन्या था। थाये दस्तमेवो- तरम्। द्वितीये तु नाममावे विवाद:। तन्पतेऽषि तुरौय- पृत्तिसिहे:। नन्वस्तु युगपदेव तात्यय्यभतथा विभावादि- संसर्मधव रसादेव प्रकामनमिति चेन। तयीहेतुफलभा- बायोकारात्। यदाड सुनिः "विभावानुभावव्यभिचवारि- संयोगाद्रसनिव्यत्तिरिति"। सहभावे व कुतः सव्येतरविषा- पयोरिव कार्य्यकारपभावः । पौर्षापर्य विपर्ययात्। "गङ्गाया घोषः" इत्यादो तटावर्बमावबोधनविरताया लच्षयायास

व्यापारखु पद्िरिवेति बीप्यम्। नम्त बुदादयो बिरता नान्यनर्ज' बीषविद्' म्रक्र. पन्तीति नोपपद्यते एकयैव मुकता मष्दादिना न पषुकार्थ्यसाचनख चनैकार्थादिषो-

विषवस वस्वार्वंख इत्यरये: बोषसिक्ध: मतीतिसिह:। ननु बचचाबा चपि बस्ोकार का रानिरिति सामान्यतः समान्स्ाह् विमितीति। बन्चा चनड़ा

सर्पम्। कार्यपरं प्रयीजनसाधननिरत, बषा जयमानव इति वाक्वं जया-

तन्वरम्। चतत्वरत्वे वायपरत्वामाने इत्वर्ष: उन्मतवाक्ावत् चित्मयुत्तवचण-

नियवीजन वाक्यमिति भाय:। मविवासमतिवादकथीः न्ोळवाठकयो: प्रवततः भाव्यदमयपाठवोरिच्ा इत्वर्बंः तस्ा चौपतिय बुल्ियुत्र साधमनिन्र्थ: मबी

देती: भवमार्सते निर्धीबते वात्ययैमैवि भय:। बत्पर इति शब्द: बन्पर: बदमें बटमीयेक्बा हत्बर्य: मयुर: स नन्दायं: इति वतय ताव्र्जेवेव रवदि- प्रतोतिभंदेव न सदर्य व्ययनाश्िकार्याँ इति भाय:। वद्यवानपाबात् नद्यताबा: वन्परवाया: चनपावात् चनपयमाद्। वयो: विभावादिसंसगल

Page 240

पयम: परिच्येद:।

वपास्रतेति निविवादमेतत् (ड़)। किश। बोडखरूपसक्ा- निमित्तकार्य्यप्रतोतिकाखानाम्। भाश्रयविषयादौनां

रपि सहदयैरेव व संवेदतया बोधुभेद:। "क्षम धम्म्रिम!" इत्वादो कचिहाच़े विधिकपे निषेधरूपतया। कचित् "निःशेषचुतचन्द्नम्" इत्यादो निषेधरूपे विधिरूपतया थ सरुपभेद:। "गतोड़स्तमकः" इत्यादी व वाचयोडर्य एक एव

रक्ादेश हेतुफवमाताश्ीक्ादात् वारयकार्यमावासीकारात् बिमावादिससर्ग: रसप्रतोती हेतु: रक्म कार्यय तत् करमं प्योर्षींगपढी प्रतीति: कार्यबारययी: पौर्यापर्ययनियमात् न द्ि बार्स्य बारयस युगपट् सववोति लाय:। सहलावे

छडषी: समकारी उत्पव्नयीयंधा परखरं काय्यबादथलाबी न खात् तथा विश्ा- वाटिसंसर्गरसयीः, तवाल्ले सुनिवचनविरीष इवि लायः।' नह सयषया रसादिबोध पासामित्वान्त्याह बङ्गायामिति। सुरीया पतुथो। (न) पमिधेयम्यभ्ाबीभेंद दमवति विशेत्ादि। बोडा ज्ावा खबपं खल एमं सथयं चिक्लित्वर्ष: संख्या बित्वद्त्ानिकमा नयना निमिसं हेतु: कार्य प्रयोजनं एतीवि: काजः समय: देषां तथा चात्रयः चवसम्नं विषय: प्रतिपाग्ाट्रिडप: इ्व्वादीनां मैदात् मिननलात् व्यत्रा: व्यश्नायोध्य: पर्य: पमि- घैयतः पमिधाषीध्यात् चर्षात् वाचार्जादित्वर्य: मिन्र: पथक्। (ङ) डीजुभेद दर्मबति व्त्यारमसतार्थनीरिति। बैवायरणा बाच्ार्य- मेद न तु अप़यार्य बोडं अहुर बल्िति वददवास् उलवनवेदि वाचार्यबीकारी वैषायरणा: अ्यसयार्यबीद्वारस इतदवा प्रवेति नाक:। खरपभेदं द्मववि।

Page 241

साह्ित्यदपंथम्।

प्रतोयते। व्य्पास्तु तमोप्रादिमेदात्। कचित् "कान्तमभि- सरेति" "गावो निवध्यन्लामिति" नायकस्व भयमागमनावसर इति सन्तापोडधुना नास्तोत्यादिरुपेयानेक इति सक्ययाभेद: । वाच्यार्थ: शब्दोच्चारणमात्रेण वेद्यः। एव तु तथाविधम्रतिभा- नेमत्यादिनेति निमित्तमेदः। प्रतोतिमावचमत्वारकरणाच् कार्य्यमेदः। केवलरूपतया चमत्कारितया च प्रतोतिभेदः। पूर्वपखाज्ञावेन च कालमेद:। शब्दाजयतेन पब्दतदेकदेशत- दर्थवर्णसङ्टनाचयलेन च पाञ्चयभेद: (छ)। "कस्म ग बा होड़ रोसो दहण पिशाद सव्वर्ण चडरम्। सभमरपभमागघादयि ! बारिभ्रबामे ! सहस दायोम्"। इति सखोतत्कान्तविषयलवेन विष्रयभेद: तम्माब्षाभिधेय एव व्यप्: (भ)। तथा।

मम धम्म्िय इव्यादि वाच्यार्थ: विधिरुप: व्यञ्रार्थ: निषेधरप इति वाघ्यव्यक्ायोः खरपं सुमहत् मिन्नमिति सायः। सक््याभेदं दर्शयततिगत इति । चत एव एवं वाच्यार्ओ:, व्यङ्ास्त बहुविथ इति भावः। निमित्तमेदं दर्शयति वाच्याय दूति। प्ब्दस उच्चारयं ज्ञानं तन्पावेष सावभव्देन प्रतिभानैमक्यादिव्यय- चंद:। कार्य्यभेदं दर्मयति प्रतोतीति। बाच्यायें प्रतोतिमावं बोषमाब मातपदैन चमत्वारव्यवच्ेदः, व्या्यायें: जमत्कारकरयं चित्तीज्ासविधानम्। प्रतीतिमेदं दर्भयति वैवकीति। बावभेदं दर्शवति पूर्वेति। वाच्चार्थः प्रबथमं प्रतीयते व्यकार्थक्ष पर्य्याद्तोचनया परव् इति मावः। सात्रयमेदं दर्शयति मव्दान्नयलनेति। वाच्यार्थ: कैवसं भव्दमान्रयति व्यय्ार्थक्ष भव्दादिमिति। विषयमेद दमंयति वाका पति। दल न वा सरवति रोषी हदा मियाया: सत्यमचरम्। सभमरपन्नाध्चायिचि। वारितवामे! सहखेदानोम । इति संखतम्। (म) उपपतिना दषाचरी भा्य्यां प्रति कुष् नायकं प्रतारयन्यासव्षख्या परत्लिस्यिम्। हे वादितिवामी! बारिता निवारितापि वामा म्तिकूषा तत्. समबदी, सभमय पत्र' निग्नवोति तत्सन्लीचने, पवियाबा: बयरं सतयं बबमुत्

Page 242

पथम: परिवेद:।

प्रागसस्वाद्रसादेगो बोधिके लक्षगाभिये। किश्च मुख्यार्थवाधस्य विरहादपि लक्षणा २६६ [ञ]

न बोधिकेति शेष: । न द्ि कोऽपि रसनावकव्यापाराढ् मिनो रसादिपदप्रतिपाठय: पदार्थः म्रमाणिदोडस्ति यमिमे लकपाभिधे बोधयेताम्। किश्व यत्र "गङ्गायां घोषः" इत्या-

हि लचषाया: प्रवेशः। यदुशं न्यायकुसुमाख्तलावुदय- नाचाय्येः।

"ुतान्वयादनाकाडं न वाक चन्वदि्कति। पदार्थान्वयवैधुर्य्यात्तदासेन सक्कतिः" ।(ट) न पुनः "शून्य वासग्टद्म्" इत्यादो मुख्याथंबाधः। यदि

ददा कस्य जमय्य रोष: क्रोष: न सरवति ? सर्वस्ैव भवतीत्यथैः। उदानों सहख अर्मतर्जनां वययवेदमास्तरति शेष:। सखी तत्वान्तविषयतैीति। चत षाच्यार्थनोधे सखी सदेश्या। उपपतिना नाधरी दष्ट पति व्यत्पार्यनीधे उद्येक्ष सत्पतिरिति भावः। उपसंपरति तव्मादिति । (ञ) प्रागिति। रसादीः माकृ चसस्वात् चविद्यमानत्वात् चचपामिधे सथनाउत्तिरमिधावत्तिषेत्यर्य: नो बोधिके बीषयितु न वकृत इत्यर्थः सचया चलिधा = प्रमायसिद्मेव वस्तु बोचयति प्रमाणासिटं रस्ादियं नेति भाय:। विश सव्यत्न मुख्याथंवाधस विरद्वात् चमावादवि तचथा जी बोचिया। सथसया सुख्यार्थवाघे क्ि ममाथसिद्ध वस्तु बोध्यते रसादियोधे तु न सुख्यार्थबाभ: नाषि रसादि: प्रमायसिद् इति भाव: । (ट) युतेति। सुतान्यात् भुतानां मष्दोपात्तानाम् चन्तवात् चन्दवनीय- जनवात् चनाकाश्म् भाबाशारह्ित वाक्राम पन्वत् सर्षान्तरं न इच्ति।

भवनीति भेष:।

Page 243

सारितदपंचम्।

"गड्ायां घोष:" रत्वादो प्रयोवनं सचा खात् तौरख मुख्यार्थत्ं बाधितत्वं व खात् तस्तापि च सचातया प्रथो- जनान्तरं तस्यापि प्रयोजनान्तरमित्वनवख्थापातः। न चापि प्रयोजनविशिष्ट एव तौरे सक्या। विषय प्रयोजनयोर्युगपत्-

पनुव्यवसायस्य वा सम्वः (ठ)। नानुमानं रसादोनां व्यव्यानां बोधनचमम्। बाभासल्वेन हेतूनां स्मृतिर्न सरसादिधी: २०० [८]

(ठ) प्रयोजनं वस्व' स्वादिति प्रयोजनं बौतववपायमव्वातिभयः सस्य वचमाअन्यनोधविषय: स्ात् तदा तौरख मुख्याबख मन्ानब्दस तोरमेव सुख्यायं: बाषितत्व तन्मस्यायंख वाधम खात्। दटापत्तावाड तखापोति। तस्यापि शौतत्पावनत्वादिकपस्व वस्यावसापि वत्यतवा विशेषणे ढतोया वत्यमित्यय: प्रयोजनान्तरम् चन्धत् पयोजनम्। चनवस्यापात: चसोमलात् वत्यप्रयोगनानां न कापि व्यवस्ति भावः। विषयप्रयोजनयीरिति। विषय: बारयीभूतश्न प्रयोकषनं फतीसूतच्ञानं तवीर्युनपत् समवासियी या प्रतोति: तसया: बनसूपगमात् बनननोयादाठ्, न दि वारयध्चान वायध्ानय उसकारी अवसोति भायः। एतदेव समर्थयति नौददोवि। मोखादोनां संवेदना- नन्तरसीय मत्यचाव् परमेय न सुपूर्व का मव्यकससवारी इत्वर्यः बातताबा: सौमासवमतानयायिनां सकतविशेष: यषा नौधी बात हन्वादिकय: तखा बा

सानामोखेबंकप: तख्। ततय नौखादिमतर्य कारर्यं तदननानं खानता बा

परमैब मैतयपावणतादिमवीति: न त समसाविनौति पठितायं:। (ड) पदमा नमनाससम्तं रसा हर्निराकरोति नेति। हेतूनां कारथा- माम् सामासलेय दुसलेन ममिवरिततेनेत्यय: बसुमावं रसादोना व्यड्यानां व्याम्नावन्वपीधविदवाथा न बीधनी नर्म समर्वे तथा जवि: संख्ारविशेष: रसा- होमां चो: ब्रामसाषनं न।

Page 244

पसम: परियोद:।

सतिविनेयकारैण दि "यावि विभावादियो रसादौना प्रतीति: सायुमान शवान्तर्भवितुमपति। विभावानुलावम्यभि- सरिम्रतोतिरिं रसादिम्रतोते: साधनमिययते। सेषि रत्ा-

एव रसादौनिय्ादयन्ति। स एव नि प्रतोयमाना पाखाद. पदषों मता: सन्तो रसा उचबन्ते। इत्ववश्ब्बादो तव्मतोति- क्मः केवलमायभावितया पमो न सचते मतोऽयमद्याप्यभि- वतित्रमः इति बटुत' तब मररव्यम्। मिं रव्दाभिनय- समर्पित विभावादि पस्वयानुमित-रमादिमतरागादिच्वानमेव

(र) बदुमान एवेति । एवद्ाशात् व्वजनायपपोद: । वे विभाषाहयः। सतुमाघवन्त: चनुमानेन बीधयन्तः। बचा पर्वती वत्ञिमान् धूमादित्यत ब्ति- व्याप्यधूमवान् पवत इति प्नोति: तथा चूव बासम्डमिवाहि वामयं प्रकार-

भिति प्रतीतिभपैदिति माय:। त एव विमावाह्य: । नमु चमुमिती कार्यय-

बड सवसमिति। तथ रसादेः मनोती कमः पीर्बोपबैम्। चबमाभावी

भादितया बोपोत्यव्रलीन जसी कमः न सत्यते नानुसूबती। बतः चयम् वर्द्यापि रसाहनंड्मसोपरिडपि बलिष्यसी: बतोतै: बनः। बषा बधनं विभाषादि- प्रनोति: ततः वापारखामिमान: तनो रसानुलय इति नानससषि वाग्रभा-

अर्देति। वण्देन सम्यबेद पलिमदीन सम्ेन हत्य्थे: समर्पित: उम्पाहित: बः विमावादोनां प्रत्यय: पतीति: वेन स्युमित: रामादिमत: यः राजादि: सौता- दिविषयय: अथवादि: तका न्ञान प्रतीति:। तझ्पतबा तख बामादिनतया-

दिति पय्यभिवरितरैतुसस्रोम वार्थक सवम्स्याबिता कि व्याभि:। सा बु धतु- मानममायस सापिनेति खिवि:। पब दु नोनियजरन्ोमासकादोना विशा-

Page 245

२१२ साहिलदपंयम्।

रसत्वेगाभिमर्त भवतः तड्ावनया भाववीर्भाव्यमान: खंप्र. काधनन्दो वा ? भाये न विवाद: विन्तु रामादिगतरागादि भ्वानं रससच्या नोप्यतेडस्मिरित्ेव विशेष:। द्ितीयस्तु

"यत यम एवंविधानां विभावानुभावसास्विकसच्तारिषामभि- धानसभिनयो वा तब तब मृष्गारादिरसाविर्भाव: इति। सुगदेव व्याप्ति: पचतधर्मता च (ढ)। तथा। "याऽर्थान्तराभिव्यतौ वः सामग्रौष्टा निबन्धनम्। सेवानुमितिपसे नो गमकत्वेन समतेति" (ग/। इदमपि नोन विकडम्। म कि एवंविधा प्रतोतिराखा- वत्वेन भ्रव्माकमभिमता किन्तु खप्रकाशमाचवित्यान्तः

कषमनुमानं सनवतीति भावः। प्रवाशन्तरेय्य व्याप्तियहं साधवित्वा चनुमान- विडतं रसादै: साचयति वनीक्मिति। तैनैव व्यत्िबिवेकवारपैव। एवीव-

दिवेट्या उपस्विति:। श्रीवियजरम्ोमांसक्तादयोदषि विलावादीन् रत्यादेः कारण कार्षसस्कारिकयाम् जानन्ति परं रत्यादेविशेषेय बाख्ादासपयोग्यतामयमं विभावनम्। ताहमखव रत्वादे: समनन्तड्मेव रसादिकपतया सवनम् चनुभाष- नम्। तमामूतस तस्य सम्यक नारयं सम्तारयं पूर्वमुक्रतम् एतट्व्यापारभामिनस्ान् म चनुभवन्ति एतदमुभवस्वैव रसास्वादत्वादिति माय:। व्याप्तिः चव्यमिचारि- हेतृत्वकपा पयथर्मता पचसत्ता पचे विद्यमानता इतबः। बथा पर्वती बाङ्ग मानित्यन पथ: पवतः तब बक्: सन्तासि तथात सामािवानाम् यहं रस- वान् द्त्वेबं प्रतोती रसियाजन: पथच: रसख तत्सत्तास्तोव्यबषेयम। (र) यीति। पर्णनतरख सवनते मतपसत भमिम्यत्री मयटन वः दुषाकं या सामगो बारयकूट: नियननं प्रधानम् इष्टा पतिसषिता सैव सामयो नः बख्ादम् पनुमितिपये गमवलेन समता। दायसामग्रो मन्दपीथकपेति बीध्यम्। (त) इदमपि एवंकपमपि चनुनानं नः बख्ाकं नविवडं म विपरीतम्

Page 246

पष्टम: परिष्ेद:। २११

सरधनावंतोराभासता (ल)। यच्र "भम धम्िम"! इत्वादो प्रतोयमानं वस्तु।

"जल केलितरलकरतलमुरतः पुनः पिहितराधिकावदमः। जगदवतु कोकयूनोविंघट नससूटनकौतुकी ऊष्पः॥ इत्मादो च रूपकालङ्वारादयोऽसुमिया एवं। तथाद्ि,

प्रतोयते अन्थातिप्रसङ्कः स्वादिति बोध्यबोधकयोरर्थयो: कशित् सम्बन्धोऽस्यव। ततब बोधकोर्ऽर्थो लिफ्ग बोध्यव सिङ्गो बोधकस्य चार्थस्य पच्तसत्वं निबहमेव। सपचसत्व-

पम्पमि: स्वौक्रियते इति मायः। विषाधयिषितात् साधयितुमिष्टात् चर्थान् व्यमारुपादित्यरथ: पर्थामतास्य चन्थडपस्य वम्मदममिमेतस्व्यर्थ: सर्थस भबदुक्र- रुपस्य रसस्य साधनात् निवादवात् हेतो: बालासता दुट्टहतुत्वमितवर्यः । धनू- मिती तु यैन हतुना यत् कार्य्ये साध्यते सदैव कार्य्यमवश्न्भावि, यदि तेन इतुमा भमिप्रेतकार्य्य साध्यते तदव तखय हेतोरामासलें नियतहैतुका सनुमिति- रिति बीध्यम्। (च) वस्वलउगशयीरपि पमुमयत्व वदत्ती व्यत्तितिवेककारमतानुयायिमी दूषयति वञ्ेव्यादि अवीति। जवकैखी बारिविद्वारी तरसाम्यां चक्नाभ्या कर- तखाम्यों सुनं व्यता पुनः पिदितम् पाक्कादितं राचिषाया: बदन बेन ताहब: अतएव कौखयूनी: चक्रवाबदम्पत्ो: विघटने सबटमे वियोगसंयोगी तथा: कौतुको कुतूइयमाम् ऊथ्यः अगत् भवतु रचतु। चत चन्रोदये रावी चक्रबाक- वियोग:, तस्यामृदये दिवा संयोग पति मसिद्विरतानुसखेया। राधिकाबदने चन्द्रलारोप: चनुमिय एव नायमत व्यस्नासोक्रिय। वतदेव उपपाद्वति तथाहोत्यादि पचे साध्यर्वतति सख विद्यमानता पयसख, पच्चतुख बम्दुनि सच्य विदमानता, पचसत्व विपधात् वियदूपबात् व्यायत्ततव निर्दात्त: एवडितिटात् विज्ञात् सायनात् विक्ञिनः साध्यस भ्ानं प्रवौति: बत्चमानम्। बक्ा पर्वती

Page 247

२१४ साहित्यद पंयम्।

विपनव्याृत्तत्वे मनिवचेषि सामर्थादतुमेये। तत्ादय

एव पर्य्यवसपतोति"। तब। तथाहि भम "भम धग्िम!" इत्यादो गडे खनिवृत्त्वाविद्ित भ्रमयं मोदावरोतोरे सिंह्ो- पलवव रभमणमनुमापयतौति यदत्रव्य तत नैकान्तिकी रेतुः। भौरोरपि गुरो: प्रभो्व निदेशेन प्रियानुरागेय च गमनस्य सभावात्। पुंरस्या वचनं प्रामाणिकं न वेति सन्दिव्वासिहेख। "जलकेलोख्न" य पातदर्शनाभ्यां चक्र- बाकविघटनसकटनकारो स चन्द्र एवेति अनुमितिरेवेयमिति म वाचम् उच्नासकादावनैकान्तिकल्वात्। एवंविधोऽर्य एवंविधार्थबोधक एवंविधार्यत्वाद् यनेव समैवमित्यनुमानेऽपि माभाससमानयोगस्रंमी हैतुः। एवंविधार्थत्वादिति हेसुना एवंविधानिष्टार्यसाधनस्ाप्युपपते:। तथा यत् "द्टिं हे

वद्धिमान् धूमादितत पर्वतः पथः वन्धिः साध्यः धूमी: लिङ्रम। वषा पर्वत. साध्यवारनिति पय: तथा महानसेरदप व्रिरलौति महानस: सपयः, फ्रदाटी बधिवासोति इदो विषय हत्यादि। बाच्चात् चमिधेयार्धात् चसव्वन्धः सम्बन्- वर्ित: सन्यषा चसष्बम्ार्थप्रतीती इत्र्ष: पतिप्रसत्रः प्रतिष्याप्तिः चलत्य सचय- गमनरूप हव्बेः। बथा, अम र्बाप्मम प्त्यय बषा भ्मषासावः प्रतोयते तथा घटामावोर्जप प्रतोयेत इति । मम धम्मिय! इसव बोध्यबांधकयोरययोरबपरोव्य- वचय: सम्बनी बाध्य:। मिषड्धमेव वर्षितमेव। सामध्ात् योग्यतावसात भव- सेये प्रथ्येतन्ये एतम् सहभसन्र्भः सपयः विपरीतम्तु विषय इति भाबः। बाच्ा- र्गत चमिधेयार्धात् चित्कपात् साधनकपात् लिस्धिन: साध्यरुपस व्यद्ास्य शम- बमः प्रतीतिः। ततम भम चब्म्रिय ! इव्बादी अनिव्वित्या बिदितं वमख्य बैपरी-

चनैकान्तिय: व्यमिवारोखर्यः। नममस सन्पवादिति प्रवमचानुमायनेन विदुन साध्यामावसय दर्जनादिति भायः। चुमितेदौंषान्तरं द्तरंयति सम्दिन्ध हिहेिवि। इदं नाकं वार्मिकस भवीव्पादयं वा कुडुरणनंसड्गासडुपितस

Page 248

पथ्म: परिच्ोद:। २१४

प्रतिवेशिनि। नथमिहाम्यअ्दित्वादी" नसप्रन्वीनां तभू सिखनम् एकाबितया व सोतोगमनं तस्वा: परकासुकीप-

स्वकान्तसेहेनापि सन्वतौति चनेकान्तिको हेतु:। यथ

मोयते तत् किं प्रतिपाचवा दूतया तत्वाखसनितैर्वान्धे: तत् काव्यार्थभावनया वा सङ्दवैः १ भाध्ययोन विवाद:। दतोये

स्ासइछतत्वेन विशेषो हेतुरिति न वाचम्। एवंविध- व्यास्यनुसन्धानस्याभावात्। िश्व एवंविधानां काव्यानां कवि- प्रतिभामावनयनां प्रामासयानावश्वकलवेन सन्दिग्धामिएत्वं हेतो:। व्यत्तिवादिना चाधमपदसहायानामेवैषां पदार्थामां व्यच्नकत्वमुक्क' तेन च तत्वान्तस्वाधमत्वं प्रामाणिकं न वेत्यपि

तसय सचन्दरमममविदायवमिति सामाजिकाना सन्देदात् मोदलसन्देड् पति हेतीः सन्दिग्वलेन पसिड्ठे: चनियतेः। चनुममिती चसन्दिन्धी सैतरावश्बः, चम्र तुन सथेति हेतो: सन्दिग्धत्वात् न चवानुमानमिति भायः। चलदृत्यनुमानं दूषयति जयकेयोति उचासवादाविति उच्नासय: सबप्रदः। चाटिना वियान वारणान्तरस्यापि यहयम्। यदि वषित् मयं प्रदमंति। तदापि वियोगस्य ससय इति चन्द्रीदयकपस्य हेतोरमावेदवि हेत्वन्तरीय वियोगदर्जनात् प्ेतोबम- बार दात भादः। सनुमानत कदापि न्यमिचारमयात् पययमाबर्गतत मर्वात तेमेब इषासद्धि कर्बतीषि दूषयति एवमिति चालाससमानेति। बामासस्य दुष्टहेतुष्पव्यमिचारय्य समानो बोगयेम: कार्ययसाधकी हैतुः । तथा च एवंबिध: सूय्योडयमसं गतः इव्यादिकप एवंविधार्धानी मावी निकष्यन्ता सथ्यावन्दनावस्षर

वस्तु नैनं न एवम्प्रकारम् एवंविधायनीषकत्वालववदित्वर्थ: तत् वस्तु जैवम् एवं- विषार्यबोषयलालववदित्य: । वब्र एवंविचार्यलाव इलवनैन एवंवियानिडार्य सापनत्वादिव्यपि बक जकावे तवाते पचमाचतस्नुमानैि ड्ेवोटसवमिति

Page 249

साहित्यदपंयम्।

सधमनुमानम्। एतेनार्वापत्िवेद्यत्वसपि व्यन्धानासपा

यधा। "यो जीवति से कुषाम्यवतिष्ठते जीवति चाव गोठ्ा- सविध्मानखेत इत्बादि" (ब)। किश वखकयादो तर्जनोतोलनेन दम्सश्ादिवत् सूचन- युध्िवेद्योडप्यं न भवति। सूचनवुषृेरपि सङ्तादिलौकिक-

जन्यत्वाद्रसादिवुद्धि: सृतिः" इति कचित् तव्ापि प्रत्यभि- प्ायामनैक्रान्तिकतया हेतोराभासता। "दुर्गालद्वितैत्वादौ"

सावः। चनुमानं पच्तमावउत्याषि दुष्टे हेती नैव अवतोति लायः। वदि हेत्ा आासेन पनुमितिन सनभयत, तदाव विश्िष्टी हेतुर्वाच्य् दवति मतं दूषयति

कासुकत्वादिवेमयश्यम्। एवीविषेति एवंविधा या व्याप्तिः तस्या: अ्मुसन्वामस सभाबात् वन्द्रेमायुपस्यामात् प्रमाणान्तपस्य व चसड्नावारदिति भावः कविम्रतिमा- भावजन्नॉ कवोन प्रतिभा बुद्धिमैमंत्यं तन्मावेषा नन्म्र उत्पात्तियेषा ताहयारमा प्रामासस याथातथ्यरुपामुसन्धानस्षय चमावश्यकतवन हेतो: सन्दिग्धासिद्धत्वं किमियं परपुरूषार्यिनी सोतसि जवाहरथाय मता एस खकान्तखहमेति सन्देडः, तेन देतोनं प्रामाय्य तत् वयमवानुमानं सनमवतौति भावः। एतैषां पदार्थानो निःशेषचुतचन्द्रमलित्यादोनामित्यथ: व्यश्षवतं व्यङ्राबोधकत्वम्। म्रामाणिक सथ्यम्। एतेम डेतोराआसतवैन इत्यथ: । पूर्वेति, पूर्व सिद्धा निर्षाता रव्यष: वा व्याप्ति: तखा: छायाम् चात्रयमित्यरयः उपजीष्य सवसन्बा दत्यः। चर्यंस अवरायंसव पायनि: चासेप: चर्धापतति: बथा जौषतोति यती जोवति चतः कुमाप, बोहोमिन इवि स्थाने बर्वातह्ठती इति चर्थापत्या प्रतोयते। चळ. नोयति इति प्याप्तियाह्कमित्व वचेवम्। (द) तजनीतोखनेन तजन्या उत्येपेथ। सूयनवुद्धिवैध: सूचनं सर्कतः सदिषािती या पुद्धि: त्बंघ: चयं व्यक्ाकपीडयं इत्यय: सूपनपुदरपि चौविस- मनाषसापेयलेन चय भायः बदि वाचित् पूर्वे व्यवताराथ' व्यवपारिवेय सह समसवननगीपनार्यम एवं व्यवस्यापयदि बन् मन वर्जनीवोचन युषाभिर्दन-

Page 250

पथम: परिच्छेद:।

म "द्ितोयार्थो नास्येव" इति यदुख मडिममहैन तदनुभव- सिडमपलपतो मवनिमोशिकेव (द)। तदेवमनुभवसिषस्य तस्तत् रसादिलय्तणार्थस्याथ्यकवापसापतया तत्तत् ग्रन्दाद्यन्य. व्यतिरेकानुविधायितया व चनुमानादिप्रमाणावेद्यतया च

सिडम्। दयस व्यास्याक्मुसन्वानं विनाि भवतोत्यचिल निर्मलम्। तत् किंनामिकीय वत्तिरित्युचते। सा चेयं व्यक्जना नाम वृत्तिरित्युच्यते बुघैः। रसव्यती पुन्वृत्षिं रसनाख्यां परे विटुः ॥ २७१ ॥। [ध ] एतच् विविदयोक रसनिरूपणप्रस्ताव इति स्वमवदातम्।

इूति साह्ित्यदर्पपे व्यप्नव्यापारखापनं नाम पत्मम: परिच्छेद:।

संख्या पोद्धन्येति तदा तन्सूयनैन तख व्ययपार: सिध्यति, तब व सूपने प्रामाण्यसय सहावेन चनुमानप्रवारताश्रोक्ारादिति सा, तूपनपुडिरनुमान- विशेष एवेति माय:। मछले वश्ुबततवेविवाविशेष एव सकसः, तैन व्यन्यायं प्रतोतिर्व्धापिय्रहेणैय सवसीति कर्ब व्यत्तनाखोकार इत्यापत्तिरपि न अर्बात

पनैवान्तियतया साध्यं बिना विद्यमानतया हेती: संख्ारजन्न्नानतकपस् बामासता व्यमिवारिता दुटवा इ्बयः। सवसपतः निक्ठनानख र्मडिममह्ख 5त्वर्य: व्जनमीखिया उत्यत् सूयंता इति भात्र:। (प) या वैयमिवि। रसब्ंकी रमबटन दत्यं: परे चन्चे विर्षास:

Page 251

षछ्ठः परिछेद:।

एं अन्नब्यलेन मेदरयमाइटर। हश्यन्व्यत्वमेदेन पुनः काव्यं डिधा मतम्। हश्यं सवाभिणेयं । २७२॥

तत् रूपारोपासु रूपकम् ॥ २७३ ॥ सत् दृशं काव्यं नटे रामादिखकपारोपाट्टूपकमितुच्ते। कोडसावभिनय इत्याइ। भवेदभिनयोऽवस्था- नुकार: स चतुर्विध:। भाङ्गिको वाचिकखैव- माहार्य्य: सात्त्विकसथा । २७8 ॥ [ क ]

रसनासतां हरतिं बिद्ट:। व्यस्नया वसवसरपथ्यम्रार्धावनात: रसनया तु रसाडिकपार्यानमतिरिति परमतं वन्यक्वतस्त सामान्ेण व्यश्रमयैय सर्वव्यखार्थाय यम इति बोधम्। इति बि, ए, उपातिवारिया नोजीवानन्दविद्यासानरमद्दपाये विरचचिता विमसाख्या सा्डित्टपरंचख पय्म- परिकंदव्याक्या समापा ।

(र) अविनीयती इदि। बमिमेवं कर्मनि बमबबः। बबखायाः सगर अृबरतम् पभिनयः। स पतुरविष: पात्तिय: पहंन निषन्नः,

Page 252

पड: परिचेद:।

नयः। रूपवथ भेदानाइ। नाटकमथ प्रकरयं भाषव्यायोगसमवकारडिमाः। रईहामगाङवोध्य: प्रहसनमिति रूपवाषि दम ।२०५॥ [ख] किम। नाटिका वोटकं गोष्टो सट्टकं नाग्यरासकम्। प्रस्थानोज्याप्यकाव्यानि प्रेङ्डयं रासकं तथा। संलापकं श्ोगदितं शिल्यकञ्त विलासिका। दुर्मख्विका प्रकरणी हज्ोथो भागिकेति च॥ पष्टादश प्राहुरुपरूपकाणि मनोषियः । [ग] बिना विशेषं सर्वेषां लक्ष्म नाटकवन्मतम् २०६ [घ] सर्वेषां प्रकरवादिकपकायां नाटिकायुपरूपकाचास।

वािक: बचमेम नियन्नः, साहार्थ: वाइस्यीय: बेनरचनादिकय:, साश्क: सत्योद्रिकात् नमित: सम्खेदादि:। (छ) नाटकमिति। नाटवं प्रवाद्ण आयः व्यायीय: समयकार: किमः रदरसानन: बडः बीची भहसममिति दम उपवाधि सर्वान। (म) वाटिबैश्वादि चष्टम्। (म) विनैवि। विशि्य बिना स्देंवा कपवायाल् उपकपसाबास ब्ज बच्च सत्पमित्वर्य: नाठकयत् मवं कवितम्।

Page 253

साहिलदपंयम्।

नाटकं स्यातष्टत्तं स्वात् पञ्चसन्धिसमन्वितम्। विलासर्भगदिगुगवद् युत्नं नानाविभूतिभिः । सुखदुःखसमुद्ू तिनानारसनिरन्तरम्। पस्चादिका दशपरासताङ्ा: परिकोर्तिता: ।। प्रख्यातवंशो राजर्षिर्धीरोदात्तः प्रतापवान्। दिव्योऽय दिव्यादिव्यो वा गुरवान्नायको मतः ॥ एक एव भवद्डी गृङ्गारो वौर एव वा। चङ्गमन्ये रसा: सर्वे कार्य्य निर्वहणेऽद्भुतम्॥ चत्वारः पञ्च वा मुख्या: कार्य्यव्यापृतपूरुषाः। पोपुच्छागसमाग्रन्तु बन्धनं तस्य कौर्त्तितम्२७ ] ख्यातं रामायचादिप्रसिद्ध उत्तम्। यथा रामचरि- सादि। सं्यो वच्चन्ते। नानाविभूतिभिर्युत्तमिति मह्ा- सहायम्। सखदुःसससुद्वत्वं रामयुधिष्ठिरादिव्टत्तान्तेषु प्भि- व्यलम्। राजर्षयो दुशन्तादयः। दिव्या: त्रौक्तण्णादय:। दिव्बादिष्वो यो दिव्योडप्याव्नि नराभिमानी। यथा

() माटयनिति। खवातववर्तं मसिदव्त्तान् न तुखकपोष्कस्पतममिति भा:। पतमि: वस्चनाये: सनिषि: सुखादिमि: समन्वितं सब्परम। विख्ाणनरादिनुयवत् विश्ास: धीरा ह्टिर्गतियिता विक्ासे सचित बष पति

सद्युशम्। सखस दुःखस प ससुदभूखा वदाचित् वदाचित् उद्वेन नाना किविया: ये रसाः बासादम्यापारा: तै: निरबई बाद्द पूर्वमिब्यः। बहौ प्रश्नम् चङ्म् सम्भानम्। नियंहणे बिर्वनमाख्ये सन्नी चट्मुतं विघ्यवननय- बाबारः वाये वर्णनोयम्। बन्नं दयगम्।

Page 254

पड: परिष्छेद:।

नौरामचन्क्। "बोधकजवलाजमिति केषला: पून्माः बर्तव्ाः" इति केषित्। नन् लाडः। "यम्रा गोपक्ो सेपिद बाला फसा: केविदोर्षा: तबेड कानिचित् कार्ययाषि सुख- सश्ी समाप्तानि कानिचित् प्रतिसुखे। एवमन्य व्वपि कानि- चिन्" इति। प्रख्वचमेटपरितो रसभावसमुव्ज्वलः ।

युक्तो न बहुभि: कार्य्येर्ीजसंडतिमान् न च ॥ नानाविधानसंयुतो नातिप्रचुरपद्यवान्। यावश्यकानां कार्य्यागामविरीधािनिर्मित:।। नानेकदिननिर्वर्त्यकथया समप्रयोजितः। भासन्ननायक: पात्ैरयुतस्विचतुरैसतथा ॥ दूराद्वानं बधो युद्ध राज्यदेशादिविप्नवः। विवाहो भोजनं शापोत्सर्गो मृत्यूरतं तथा॥। दनचेदां नखन्ेद्यमम्यद् बीड़ावरस् यत्। शयनाधरपानादि नगराद्यवरोधनम्।।

रामास्म्ञानं नेतु: नासनाल परिनं मत कः, स्वेब सामेन क मसुफामः, ब्बूढ़:

माम: बवानर सन्ट्रभेवदेन एव ब्म्ट: पर्य: स्योनन डबिम् बमोक:, निमिए रदूंपत् संबम्ा: विन्दृयः वच्मायतचथा: बात्चिम् वबोकः, गकि: आाये: २१

Page 255

२४२ साह्िलद्पयम्।

स्नानानुलेपने चैभिरवर्जितो नातिवित्तरः। देवीपरिजना दोनाममात्यवगिज्रामपि।

अन्तनिष्क्रान्तनिखिलपावोऽङ्व द्वति कौर्तित: । २७८ H [च ]

विन्हादयो वख्बने। आवश्यकं सख्यावन्दनादि। पढ- प्रस्तावाद गर्भाङमाह। ब्रफोदरप्रविष्टो यो रङ्रदारा मुखादिमान्। बङ्टोड़परः स गर्भाङ्: सवीज: फलवानपि । २७८ ॥ [छ ] यथा बालरामायणे रावणं प्रति। कड़को। "शवगी: पेयमर्नकेर्टशय' दोर्घेष लोचनैबहुभि:।

मयपारै: न युत्तः, न व बौजख बन्चप्रशतिकपस मूखकार्वस संडति: बंहार: तहान्, नानाविधानै: विबियै: विदतयमलि: संयुस्तः, नातिमदुरषद्रवान् पतिबद्मि: पतेः न संयुतः, मावश्कानां वाय्योर्यां सम्यावन्दनादीनाम् अविरोधात् चच्चाघातात् विनिर्मिंत: विर्राचतः, नानेकिनै: यषद्दियै: निवध्ी विषाया या बबा तवा संप्रयीजित: चासन्रः समीपवतों नाबकी वस वबोभः, विषतुरैः पातैः युतः, घन्ते शेषे विव्यान्तानि निविधानि सववाषि पावाषि बछ तमाबिय:। चन्त् खटम। (इ) वर्भाक्माड् वडोदरिति। रक्दाद सूतरचारकियमायं बहसम् बासुखं प्रस्तावना चादिना समापूणादिवडयं तवान् चडस उदरं मध्यं प्रविष्ट:, सयोज्: सूयकाए्यसडित, कथवान् प्रयोगनान्वितः, पपरः परः सः

Page 256

भवदर्शमिव निबर' नाय' सोतासयंवरचम्" । (ळ) रलादिना विरचित: पीताखयंवरो नाम गर्भाहः। तव पूर्व पूर्वरद्ध: सभापूजा ततः परम्। कथनं कविसंच्ादे-

पवेति नाटके। यन्राव्यवस्तुन: पूर्व रङ्विघ्नोपशान्तये। कुशोलवा: प्रकुर्षन्ति पूर्वरङ्टः स उच्चते। प्रत्याहारादिकान्यङ्गा- न्यस्य भूयांसि यद्यपि। तथाप्यवश्यं कर्त्तव्या नान्दो विघ्ोपभान्तये॥। २८१ ॥ [ञ]

(ब) अवनेरिति। शौताखवंबरण तदाएं नाग्यम् चनेजेः नबयै: सरम: पेवं सर्बबनै: सदवं ऋबणीयमितवनं:, बड्नि: दौडें: चायतेः मेजे: रम सर्पंजम- दमंनीयमिय्र्मः, पतएम अबदममिय तम निमितमिय दमाननतया बड्ुकणंनेब- तवादिति भाबः निवडं रचितम्। चार्यांहत्तम्। (क) वर्येति। तब नाटवी पूर्व म्रथमं पूर्वरक्र: बस्चमायनचथः, वहनमरं समापूणा समाप्रशंसुनं ततः वविरषश्ाहीः नाटवस्यापि नबनं कोरतनम् यह बननरम् चाहय प्रकामना निवतष्पेति देष:। (ब) पूर्वरप्माड बदिति। रह्ः रबखान तस् विभोषभानये नन्तरायनिवर्चबाय नाक्वखुनः नाटकैवित्वमस्तरबात् पूर्व ऊमीबमा: नढा: बद् मङगन्ति कः पूर्वरक्रः अद्वानरयमिव्र्षः उचते। ययप सम्म पूवंदक्तख्य

Page 257

शस्विखदपंचम्।

बया: संदयमाह। भायोर्वचनसंयुत्ा सुनिर्वक्मात् प्रयुग्यते। देवद्िजनपादोनां तम्मान्जान्दोति संचिता ।

पदर्यत्ता डाटयमिरटमिर्वा पहैदत ।२८२।। [ट] महपदा यथा। चनर्धराधवे "मिष्वालतम" इत्वादि। हादयपदा यबा मम तातपादानां पुष्पमालायाम्। "िर्रसि छतसुरायगे सरारा-

पब परणनुगानते खवान्ते सितसरसा अवोऽसु भूतिहतु:" ।(ठ)

f. छ्रोपनान्तवे नान्दो चवकां बर्तब्ा। (ट) बानीरिति। बबात् देवरिजनवादीनाम् चात्री: प्रमचिनमं तहयमेन उंतुत्ा खुति: मुषयो्तनं प्रदुख्धती तख्मात् सा बान्दी इ्ति संग्चिता नचिता, नन्दवनीति सुलवियोमात् दैवविययृषमरमतोनामवन्दवियी सुति- नाम्दीति पचिताये:। नियमिति वाठे सतिरय्यारायों। डा नु नदन्ं मसखाय हित चडमन्द्रोदि अतवति सूयबतीति तवीत्षा, कचित् दादर्भि: पढे: सुमिक्म्डपे: कविदा चर्टन: परे: बरकेः युक्ा। (ड) वब सहयादासुदाइवि बिरतीति। बरारी डरे बिर्यास पृता ररायना बशीं बैन साडंजे एति सर्बंचा रक्ा सुपेनी: सुब्षषस बि:

अौडनों पहवथवतिते सवि चिसेने नम्डादेम सरठा बडावार्डा मिरीकपुतो

०है: रंचितम्ं।

Page 258

यड: परिचयेद। : २१५

वसुतत्ु "पूर्वरक्सत रहशारानिधानमत्तम्" इसुथते (ङ)। यदुतम्। *यष्मादमिनयों सन प्रायम्यादवतायेते। रम्हारमती सेयं वानभ्ामिनयात्केमिंति" । (४) उत्तप्रकारायाय (च) नान्या रहवारात् प्रथम नटैरैव कत्तंव्वतया न महर्षिषा निर्देध: अतः। कालिदासादिमद्ा- कविप्रबन्धेधु च। "वेदान्तेपु यमापुरेकपुरुषं व्याप्य स्वर्त रीदभी यम्मिनीखर इत्यनन्सविषय: गष्दो यवार्धाच्चर:।

स स्वाय: स्विरभत्तियोगसुलभो निःश्नेयसायासु वः" । (त)

(ड) वैचिति रवायल्यादी सीकचयरपावा नान्या दर्दनात् चत्र प्रथम- पदमव्दसापि शकणतु्यभानपरत् व्याचकु: तम्र। इदं गुरुम्य: पूर्वेम्वी नमोवाकं प्रभायहै। विग्रेम देवर्ता बाचनवतामात्ानः बलामितुत्तरचरिंतनाटके राद्मपदावा: नान्हीलानृपनररिति बिमिव्मालोक्ीक्रम् एतदिति पूर्यण्डम सामान्यमन् ख्ञायरथरपस रङ्पारम् समिधानं वस साहन्रम्। चद् विभेष:। (उ) यण्जादिति। बजात् बतः पराधम्वास् चत्र चनिनयः नाष्यम्यापार: चवतार्यते परम्यते हत्यय: पतः दाक् य यहस तयोमितयाक्र्क करियमाएं मडसं रह्रबारं ब्रेवम्।

(त) बेदानेथिति। वेक्षनेदु उपनियमु रीदसी यायावृनिय्यो व्याय स्वितं वम् रयम् पद्धितीयं प्रकमम् बाड्ड: कययन्ति पुषा अति क्ैन:, य्च्िम् ईनर इति यनन्यवियय: तन्नानमतिपाटक: नन्दः बबाधोनि कतिाद्याननि सस्र्य: बचराचि बस ताहभ: बौनार्वनिडड़ इतर्यः, ब्ब नियर्मिता: संबेमिता:

दववर्प: वनः चनःबरयनथी भण्यते सन्विययते, किसे निगक्ष के मति. शख्ा:

Page 259

२४६ डात्िववदर्पचन्।

एवमादियु नान्दोलचपायोगात्। उतद् "रक्डारमारभ्य कवि: कुर्य्यादिति"। भतएव माल्ञनपुस्तकेतु "नान्यन्ते सूब- धार:" इत्यनन्तरमेव "वेदान्तेग्वित्यादि" खोकलिखनं हशयते। यच् पद्मात् "नान्दन्े सूवधार:" इति लिखनं तस्वायमभि- प्रायः "नान्यन्ते सूवधार इढ प्रयोजितवान् इतः प्रभृति मया नाटकसुपादोयत इति कवेरभिप्राय: सूचित इति"। पूर्वरक्कं विधायैव सूत्रधारो निवर्त्ते। प्रविश्य स्थापकसद्ृत् काव्यमास्थापयेत्ततः ॥। दिव्यमर्त्ये स तट्रूपो मिश्रमन्वतरस्तयोः । सूचयेद्दस्तु वीजं वा मुखं पात्मथापि वा २८३ [घ] काव्यस्वार्थभ्य सथापनात् स्थापक:। तह्दिति सूवधार- सहभगुणाकारः। इदानीं पूर्वरङ्गस्य सम्यकपयोगाभावाटेक एव सूतधार: सर्वं प्रयोजयतीति व्यवहारः। स स्वापकी दिव्य वस्तु दिष्यो भूत्वा मत्यं मर्त्यो भूता मिश्र्रश् दिव्यमत्यंयोरन्य- तरो भूता सूचयेत्। वस्वितिवृत्तं यथा उदाक्षराघवे। "रामो मूर्धि निधाय काननमगाव्लामिवाज्जां गुरी- सव्त्या भरतेन राज्यमखिलं मावा सहैवोज्कितम्।

मिःमरंबसाय उक्रखाय वा केवस्याय वस्तु निःप्रंयसदायो भवतु इतय:। कर्टृस निकोड़ितं उतम। (घ) पूर्वाद्रमिति। सूवधारः पूर्वषत विधाय अत्वैव निवर्सते। ततः सापक: तवाखा: डितीयी गठः प्रविश्य रत्नतिति शेवः बास्मापयेत प्रकटयेत्। बवत् खट्टम। (द) वस्ु कषा रराम इति। राम: माधािय गुरो: बिदु: पाच्जां सूषि मिरवि निषाय महीला वाननम् बनात्। नरतेव ववत्वा नचित्

Page 260

वड: परिपेद।

तो सुगोवविभीषणावनुमती नोती परां सम्पर्द प्रोकिता दभकन्धरप्रभृतयो ध्वस्ता: समस्ता हिषः" । (द) वोज यथा रवावस्याम्। "होपादन्यस्म्रादपि सध्यादपि जलनिधेर्दिओोडय्यन्तात्। मानोय भटिति घटयति विधिरभिमतमभिसुखीभूतः॥(ध) पत हि समुदे वहितभङ्गमग्नोत्यिताया रवावस्या धनु-

मारम्य रबावलीप्राप्ती वौजम। मुखं श्रेषादिना (न) प्रसतुत- हत्तान्तप्रतिपादको वाग्विशेषः। यथा।

प्राप्तः भरक्षमय एष विशुद्कान्तः। उत्खाय गाढ़तमसं घनकालसगं रामो दशास्यमिव सम्भृतबन्धुजौवः" । (प)

रामे या अति: प्मुरागविशेषस्तया माता जमन्या सह्ैत्र चखिल समय रज्यम् सजूकित व्यन्नम्। तो प्रसिद्धी चनुगसी चाश्रिती सुद्ोवविभीषणी पवा सम्पद राज्यकपमित्रयः मोती मामिती काविदम्ाममबधात् बामयर्गत ग्षः । प्रीम्िमिक्काः पतिगर्विता: दमवन्वतप्रभृतयः समस्ता: दिषः म्वयः ध्मा: विनहाः। यार्दखविक्रोडित उत्तम्। पत्र समसं रामायणठर्त्त प्राधान्धेन सूंघसम्। (ध) होपादिति। चमिमुखीभूतोऽनुकूलता प्राप्ती विधि: बन्वसात् निजावासमिखात् दोपात् सर्वती जवेद्टितमूमागादप जलमिधे: समुट्रस मध्यादपि दिम: पनादवि चभिमतम् बमियषितं वस्तु बानीय शोत्र घटर्यात सरमर्यत। ( म ) र वद्ितम च्यवयानम्। चनुकृषदेववानितः अयुक्रसदेवमश्ञाम् सघातः। सें पादिना नव्दानामनेवाथंकलादिना। (प) बासादितेति। अरतयंनमिदम्। बासादितः प्राप्तः मयठ: परिखुटः निर्मबर पन्द्रसय रासः विव्ासी बेन तथीत: बन्बत मसादिय:

Page 261

पावं बवर शाङुन्तसे। *तवास्ति गोतिरानैय दारिया प्रसर्भ हसः। एव राजेव दुशन्तः सारक्रेयातिरइसा" । (फ) रह्ं प्रसाद मध रैः खोके: काव्यार्थसूचकैः । रूपकस्यं कवेराख्यां मोवाद्यपि स कौतंयेत्। ऋ तुक्व कश्चित् प्रायेग भारती वत्तिमाश्रितः ॥। २८४।।

स ख्वापक: । प्रायिगेति कचिटतोरकीर्सेनमपि। यथा रलावस्याम्। भारतोहत्तिक्ु। भारती संस्कृतप्रायो वाग्व्यापारो नराश्रय: ॥ २८५॥

पात: राक्यमवादिति माय: प्रकट: समुळवतः निर्मन: बाचचित इत्वये: चन्द्रडास: सदाख्य: राबकख चसिवि्ेष: बैन ताहनः, बिशक्वा समुळवता क्ान्: नथवा दोनाम पचचतर सासय इति भाकः बस् तबोक:, तथा सम्मृतानि सम्यक् वीषि- सामि विवासितानि इस्वर्थ: बन्ुजीवानि तदाख्यप्याचि वैन सः चन्चप् बच्ता: संरचता: बन्पू्मां विलीषयसूयीवादीनां जीषा: बाया: रायसेभ्य: उति भावः वेम तथामूतः, एवंः मरवमयः दमाव्यनिय रावयमिव उयं भषर्म नाड़तनसं निविड़ानवारम् ननबत तनीनुवाचन चनकाले नैचसमव बर्षाबास- निवर्य: समम पतिव्रयवर्णम् उन्साब उन्दूल्व रान दव प्राप्तः उपस्ित: ।

(क) सनेति। द्ारिया ननोडसय तब नीतियाजैद सल्ोतराजीय पसिवंइसा पातिवैदेन सारग्रेय एव: राजा दुभन दव इतः बोडड: नचि। य दुज्चनेव्ववाटिय: पानस मनेश् सूचिक।

Page 262

नहः परिजोक:।

संस् तयपुसी पाज्ग्रवानी म्यापारो भारती। तस्या: [व] प्ररोषना वीघो तथा प्रहसनामुसे।

प्रशंसातः प्रोचना॥। २८६।। प्रस्तुताभिनयेदु प्रशंसातः त्रोमूर्षां प्रात्युसुध्तीकरर्य परो- चना। यथा रवावस्याम्। "तोहर्षो निपुष: कविः परिवदप्येवा गुयग्रादियी लोके हारि च वव्सराजचरित नाके व दच्ा वयम्। वस्त्वेकेकमपोड् वाच्छितफलप्राप्तेः पद किं पुन- मेज्ाय्योपचयादयं समुदित: सर्वो गुखानां गय :- । (भ) वोथोप्रइसने वच्चेतै। नटो विदूषको वापि पारिपार्श्विक एव वा। सूवधारेण सहिता: संलापं यव कुर्षते॥

(न) तखा इति। तखा: भरता: इजे:। (म) नोहपं पति। नौडपं: निपुष्र: सुदय: वषि: बान्यरपचिता, रवा परिमित् समापि नुखयाहिकी गुरुवडसे तम्परा न त दीषब्रह्णे दम्यं:, नत्सराजल परितं बीडे नर्मनन हरि मनीहरच, बबस नाब्ये समिनयम्यापार दया: निषुसाय, एड पवचिन् ज्गात एवैषमपि बक्ु यित्वादिकं वाक्कित- फसख इटसिडे: पदं खानं, सि पुनः वलान्मिति साब:, नम साग्वस उपनबात्

ममूरः ससुदितः सन्बक् सदर्य ग्ाह्ः। बम कविभ्रयतीनों प्रभंखका सभ्पाणा- स्मूपीयरबदमा बरोचना। (न) पासुखनाष नटीवि। नटी विदूषय: वाषि चषया भारिपानिय:

Page 263

सार्हिवदपंयम्।

चित्रैर्वाके: स्वकार्य्योत्ये: प्रसुतावेपिभिर्मिथ: । बामुख ततु विज्जेयं नाखा प्रस्तावनापि सा ॥ २८७ । [ म ] सूतधारसहभत्वात् स्वापकोऽपि सूभधार डच्चते। तस्व चनुचरः पारिपार्मिकः। तम्म्ात् किचिदूनो नटः। उद्घात्यक: कथोद्वातः प्रयोगातिशयस्तथा। प्रवर्त्त कावलगिते पञ्च प्रस्तावनाभिदाः ॥ २८८ ॥ [ य ] पदानि त्वगतार्थानि तदर्थगतये नराः। योजयन्ति पदैरन्यैः स उद्ात्यक उच्यते ॥ २८६।। [र]

पानंबरतीं नटविशेष: एते सूवधारय सचिता: बब चिने: मनोजे: खनार्थयान्

मिय्: बनीय संभ्ापं कुपते तव् व बासुप्व' विश्वेयं, या भाषा प्रस्ावनाषि विसयेति मेर:। (म) प्रखावनामेदानाड़ उहावय हति। अटम्। ( र) वहाववमाह पहनीति। पबतार्धानि सवीितार्माणि पदानि, नदजमतथे तख् य्मोधिनार्बस बतने बीभाव नयाः चन्चे: पदै: बद् बोजयन्त क डडबक उ प वे ।

Page 264

पह: परिवोद:।

यथा सुदाराजसे सूबधार:। "कूरप्रतः स वेतुबन्द्र' सम्यूर्थम व्समिदानोन। पभिभवितुमिच्छति बलात् इति। चनन्तर नैवप्ये "थाः क एव मयि जोवति सति चन्द्रगुस्तमभिभवितुमिक तोति"। भव पन्यारथव्यपि पदानि इदिसार्यागत्या सर्यान्तरे सङ्सख् पात्रप्रवेभ: (ल)।

सूतधारस्य वाक्य वा समादायार्थमस्य वा। भवेत् पाचप्रवेशखेत् कथोद्वातः स उच्यते ॥ २६० ॥ वाक्य यथा रलावत्याम्। "होपादन्यस्मरदपि" इत्यादि सूत्धारेष पठिते। एवमेतत् क: सन्देहः। "दोपादन्यम्- दषि" इत्यादि पठित्वा यौगन्रायवस प्रवेधः। वाक्याथं यथा वेख्याम्।

(र) बूरबड इति। कूटः बनिटफसदलेन निहटरः बहः स कैद्: रपुरियर्य: वर्दाप देव्यविगेषस्र शिरोभान: बाफुः चपरी म्ानः बैतुबच्चनी सर्वापि

खध्य। चब पन्चार्यवन्ति यषा दूरः वहः पाशवी बख् तवीत्: सबेद्ु: मखब- वेतुना सड वर्तमान: राचस इत्बये: सम्यू्षंगव्मं बश्ौद्वतराव्यमख्तवमित्यं: रन्द्र पन्द्रनुप्तम्। उ्वयादोनि अरमिपरेत्रावप्रतिपाटमानमि पदानि पदिषण पलिमतल्त्र नर्वस डियोयाथेकपस चनत्वा चयोधेन डिवोदाबंख प्रविपादमं नासोदिति मुदरा दत्बर्ब: बर्मान्वर दितोबामें सम्रसय्य तनयब्दान् चटव: दमिधाय दव्दर्ष: पात्स नटल वायकनेपणसूतल प्र्वेश इति भेप:।

Page 265

"निर्वायवेरदइना: प्रथमादरौयां नन्दन्तु पाष्तुतमया: सड् माधमेन। रप्रसाधितभुवः मतविग्रड्वाव खखा भवन्ु कुयपजसुता: समत्ा:" (ब) इति सूवधारेय पठितस्य वाक्सायं म्रोत्वा नेप्रथ्ये थ्रा: दुरामन्! व्था मफुलपाठक! कयं खसा भवन्त मयि नौर्वति धार्तराष्ट्रा: ? ततः सूवधारो निष्कान्तः। भोमसेन् प्रवेश: ।

यदि प्रयोग एकस्मिन् प्रयोगोऽन्यः प्रयुज्यते। तैन पातप्रवेभय्ेत् प्रयोगातिशयसदा २६१ [य] यथा कुन्दमालायाम्। "नेपव्ये इस इतोवतरत्वार्या। सूतः। कोडयं खालु चार्य्याद्वानेन सहायवां मे सम्पादयति। विलोक। कष्टमतिकवपं वर्सते।

(म) निर्यासेति। पाछुतनवाः पाख्वा: साधवेन सर्थन सड नरीया नदवां प्रममात् सन्धियरणे मतुलावापममात् चच्चन युद्धे निषमात् निर्यास: ममित: बैरं विशेष एव दृहनः चत्मि: येषां तवामूता: सन्तः नन्दनु बानन्दमयु भव्रनु। सक्ामाः सायुनोविन: शुवराजसुता: इक्सड्पुताः दुष्मोंषमादय:, रक्षा ननुरका पप्रिता सथकवा यू: पुधिमो से: ताडया: वजत सोन सनता- गधिसेय्र पवर्सविता मनकुवा श: येः बबाबूवा: तम्ा बतः बिमर: विवन: बबरः मनितिकरनाहिति मब: मेवां शाहबा: नयब प्ता: विषस: बिक्रसा: अरोशवि देवं युङ्क्वारादिति मातः तवायूक: उम: सख्ा: सुवखििन: जमन

(म) शीनातियय माह नहीति। बदि छात्रित् म्रबोने ननन: शयेभ: मयुन्पनी वैन दिजीयेम मयोनेम माक्स नटस सरेश: मेतू अर्नति जहा हलेमा- विभयी भर्वाव।

Page 266

पह: परिमट:। २१२

"लई सरख भवने सुमिर सितेति 1

निर्यासितां जनपदादपि न्भंगुर्वी सोतां बनाय परिकर्षति सक्ाचोडयम"। चव्र मृत्यप्रयोगावें सभार्व्याद्ञानमिच्यता सूतधारेव "सोतां वनाय परिकर्षति सच्शोऽयम्" पति पोतावत्तचयो: प्रबेभ सूचयित्वा निष्क्ञान्तेन समयोनमतिबयान एव प्रयोग: प्रयोजित: (ष)। कालं प्रवृत्तमाश्रित्य सूवध्ग यत्र वर्षयेत्। तदाश्रयख् पाचस्य प्रवेभस्त् प्रवर्त नम् ॥ २६२ ॥ [ स ] यथा "मासादितेत्यादि"। ततः परबमति यवानिर्दिटो राम:।

(प) अहेवरसेति। वहमप्ख रावबस सवने सुचिरं दीर्षबासं दश्मा- सानित्वर्यः दिता वौतेति बेष: रवि इनं त्रीकानां परिचाद: दीवारोपयं तबात् अवं तेन चाकुब: बातरसेन रमेय जनपदात् देभात् निर्यावियां वाड़िता मर्भेंय गुर्गों आारवतों गुरुगमंमराक्राप्तामित्वर्यः सोतां बच्चय: बनाब वर्न मेतु- नित्वय: परिय्षति यावर्षति। वसन्ततिययं अत्तम्। चतर मृतपयोज सोता- सच्नययो: पवेशसूयनरूप: प्रयीन: सपयोगं तृत्कूपम् पतिशवानः प्रवितमन् प्रयोजित दखर्य: । (ड) बायति। बम्र पवत्तम् उपसितं वाश्म् नात्रिम ड्रमक् नात बार: व्यवेत् तब चेत् बदि तदानबः तदानितेत्वयं: पावस नटत्र मवेज: अवति तत् भ्रवर्णयम्।

.२२

Page 267

२१४

यत्रेकव समावेशात् कार्य्यमन्यत् प्रसाध्यतै। प्रयोगे खलु तज्ज्ेय नासाऽवलगितं बुध: ।। २६३ ॥ [ इ] यथा भाकुन्तले सूचो नटीं प्रति "तवास्मि गोतिरागये त्वादि"। ततो राञ्रः प्रवेशः। योज्यान्यव यथालाभं बोध्यद्वानोतराक्यपि॥ २६४ ॥ [च] चत पासुखे। उद्यात्वकावलगितयोरितिराषि वीष्यडानि वच्चमापानि। मखकुहस्ु। नेपथ्योतत' शुतं तत्र त्वाकाशवचनं तथा। समाश्रित्यापि कर्त्तव्यमामुखं नाटकादिषु॥ एषामामुखभेदानामेकं कञ्वित् प्रयोजयेत्। तेनार्थमथ पावं वा समाचिप्यैव सूबध्टक्। प्रस्तावनान्ते निर्ग केत् ततो वस्तु प्रयोजयेत् ॥ २१५॥ [ क ]

(F) ववेति। यद म्रयोने एकन बिषये समावेभात् साहसोड्रावनात् सन्वत् जाय्यें पातमवेश्रपं प्रसाध्यते सूचते तम् नाज़ा पषै: पस्डिते: भववनि- तम् उचते। (v) बोव्यानोवि। एम चासुणे यवायामं बचासनवम् दवरायि रम्यानि बोज्यानि प्रबीक्षव्यानि। सन्बत् खट्टम्। () नेवचीकमिति। तद नाट़वादियु मुतं नेपखीनं नेपव्यभावित त्राम

Page 268

पह: परियेद:।

वस्वितिष्वत्तम्। इढं पुनर्वस्तु बुध र्दिविध' परिकल्पाते। पाधिकारिकमेकं स्यात् प्रासद्तिकमथापरम्॥ अधिकार: फले खाम्पम् अधिकारी च तत्प्रभु: । तस्येतिव्टत्त' कविभि: भाधिकारिकसुच्यते।। २६६।। [ख ] पले प्रधानफले। बथा बालरामायणे रामचरितम्। भस्थोपकरणार्थन्तु प्रासद्गिकमितोष्यते ।।२६७। [ग] पस्माधिकारिकेतिव्वत्तस्व उपवरणनिमित्त यच्चरित तत् प्रासक्टिकम। यथा सुभौवादिचरितम्। पताकास्थानक योज्यं सुविचार्य्येड वस्तुनि ॥ २६८ ॥ [ घ ]

बायामनाषितं समान्रित्यापि बासखं प्रखावना कतव्यम्। एवाम् चासस- मेदानां पन्योतानां नयकहीक्षानां वा एवं वच्चित् प्रयोज्येत् विद्यात्। सूद्र- एक सूतधार: तेन सर्यम् चबवा पावं समाचिम्य प्रस्ावनानी निगद्हेत् रवादिति बेप: ततः बननरं वस्तु इतिवर्त्त प्रयोजवेत् उपस्ापेत्। (ख) रदमिति। इदं वस्तु युये. विविध परिवसपाती विभव्यते, एवं बसु ाषिवारियम् सपर प्रासक्तिमं सात्। फरी वार्यस प्रधानपसी खाम्म खामि- सम् चधिवास:, तख साव्बख प्रतुख चधिकारी। तम् यविवारिय: इतिबसं नविमि: विशदुभि: चाचिकारिकम् उचने। (ब) पसेति। पस याविकारिकेतिवत्तम उपवरणार्यम् उपवारायं पसु ना्सक्रियम् इति इचबे।

Page 269

साहि्दमंबम्।

रह नावं।

तथिशीऽन्य: प्रयुज्यते। भागसुपीन भावेन पतावास्यानवन्तु तत्। २६६।। [ङ ] तजेदानाइ।

पताकास्यानकमिदं प्रथमं परिकौर्ततितम् ३०० [च] यथा रावच्यां "वासवटसेयम" इति राजा यदा तव्ाबढ़- पाशं मोचयति तदा तदुत्वा "समिरिकेयम्" इति म्रत्यभिन्नाय "कथं प्रिया मे सागरिका चसमसमतिमात्म्" इत्यादि फल- रूपार्थसम्पत्ति: पूर्वापेच्चया उपचारातिपयात् (छ) गुणवती उत्जष्टा।

(व) पवावीति। दट्ट वस्तुनि माख्कपे इतितसे सुविधार्य सम्यक् विविच्च वताबासानय बो्न्द पबोसव्म्।

मान्विक: चन्य: वर्व: पानसुवैन चतपितेन मावेन कपैय म्युन्यते पेदित्यध्याहार्थ तत् पतायाखानयम्। (म) इहसीवि। उपवारतः भवविंतमायोषनततवात् उड्सा मुखवती परममीदियरी नर्वसम्पति: दबवाम: मयमम् नायं पताकाखानं परिकी- र्शिंतन्। (इ) फबरूपार्वनन्यि: कबकवस पर्वेस वानरिवाकपक् सन्पतिर्याभ:। पूर्ववेषया वाउयद यायामानेवय दव्वर्ष: उपमारातिन्वात् पतवितोपनत- लातिबयाद्।

Page 270

पडः परिबोद:।

वच: सातिभवसिष्ट नानावन्वसमाश्रयम्। पताकास्थानकमिदं द्वितीयं परिवोर्तितम् ॥३०१॥[ ञ ] वथा वेसां सूबः।

सखा भवन्तु कुबराजसुता: सभत्याः॥ चव रादोना रचिरशरोरावह्ेतुकशेषवसेन बोजार्थ- प्रतिपादनात् मेडमङ्सप्रतिपती सत्यां द्वितीय पताका- खानम् (भ)।

लौनं सविनयं भवेत्।

ततीयममिदमुच्यते ॥ ३०२॥

(न) वच इति। सातिभयम पतिमावं बषा तथा घिए नानावं नाना- विधो को बन्: रचना वत्समाश्रयं वषः वचनं द्ितीयम् यदं पताबास्थानकं

(भा) रक्ेति। बीणार्थ परतिपादनात् भोमसैनक्रोधोपचिती युषिष्टिरोक्षाड्ः बन्दर्भस यौनं वख वर्य: प्रवीजनं फलं मनुनिपातनपं तख प्रतिपादनात् सूयनात् नेतु: नावकल युविष्टिरस मतसप्रतिंपती मङ्बावृड्ाने। प्रतिनाब-

मवाकास्ानलं बोध्यम्। (प) वर्वापसेववमिति। नर्वस , वामस फसरूपस उपयेपकम् 8प- सापकं यूषकमित्वर्य:।

Page 271

प्रत्युत्तरेयोपेतं सविनयं विश्ेषनिवयम्रास्या सहितं सम्पयने यत् तत् वतोयं पताकास्ानम्। यथा वेख्यां डितोयेडड। "कचुको। देव! भम्न भग्नम्। राजा। कैन ? कशु। भोमेन। राजा। कस? कचु। भवतः। राजा। प्ा :! किं मलपसि ? कज। सभयं देव! ननु ब्रवोमि भम्नं भौमेन भवतः। राजा। धिक् ! हद्यापसद! कोडयमद्य से व्यामोष्द : (ट)। कशु। देव! न व्यामोष्: सत्यमेव। भगनं भौमेन भवतो मरुता रथकेतनम्। पासितं किद्टियोजालबद्याक्रन्दमिव चितो" । (ठ)

द्यर्थो वचनविन्यास: सु्निष्टः काव्ययोजितः। प्रधानार्थान्तरापेक्षी पताकास्थानकं परम्३०३ [ङ] यथा रनावस्याम्। "उददामोत्कलिकां विपाएड्ररुचिं प्रारब्वजभ्ां स्मा

(ट) उद्वापसद ! उदेपु सपसद्ः सधमः तत्सखबुखी। ब्यामोडः पोड़ा रोंग इति बावत्। (ढ) अभनमिति। भोमेन भयानकैन सकता वायुना मग्र खणि्ितं भवतः तव रबकैतनं रथष्वतः किद्धिणी सद्रघसिटिका तेषां जालं समूष: तेग वड: कतः चाकन्दः रोदनध्वनियेन तथाभूतमिव चिती पातितम्। बचा कोऽपि भतुषा भाहतः चिती पतन् रोदिति तषदिति भावः। (ड) हार्य दति। हार्ष: वर्धडयसहित: सुम्रिष्टः ससबदः ।वान्यषु योजित: मयोजित: काव्यप्रयोबार्ह एत्पर्थः सर्वत्रैष काव्ययोजितस विद्यमानलेय काव्ययोजितत्वविशेषयस निरयेकत्वापरेरिव भवः प्रधानं यत् धर्षानरस वर्षविशरेष: तत् पपेचते इवि तद्पेची वत्सूचक हत्र्यः परं चतुर्ष पताबा खानकम्।

Page 272

पडः परिचौद:।

दायासं वासनोद्यमेर विर्लेरातव्वतोमाअंन:। पद्ोद्यानवतामिमां समदनां नारोमिवान्यां भ्रुव पशन् कोपविपाटलद्युतिसुखं देव्या: करिबाहम्" ॥ भम भाव्यर्थः सूचितः (ढ)। एतानि चत्वारि पताक्षा- खथानकानि कचिव्यक्लाय कचिदमक्गलाथमपि सर्वसन्धिषु भवन्ति। काव्यकर्सुरिच्छावशाद् भूयोऽपि भवन्ति। यत् पुनः केनचिदु्श्" सुखसन्धिमारम्य सन्धिचतुष्टये कमेष भव- न्तोति"। तदन्ये न मन्न्ती। एवामत्यन्तसुपादेयानाम- नियमेन (प) सर्वत्रापि सर्वेषामपि भवितु युन्तत्वात्। यत् स्यादनुचितं वस्तु नायकस्य रसस्य वा। विरुदं तत् परित्याज्यमन्यथा वा प्रकल्पयेत् ॥ ३०४ ॥ [ त ]

(ट) उद्दामेति। घटम् उह्दामम् छत्कटं बचा तवा उद्बता: वविका: कोरका: बस्यासाम् चन्वत्र उहामा उत्वटा उत्कतिका वान्तार्वमुत्कक्छा वस्वासां, विपाखुरा कसुमविक्ासात् विशेषेत पाख्ुवर्था कचि: कान्ति: यस्ा- संवाभूताम् पव्वत्र विरहेष पाखुकानिं, प्रारमजनां विक्यासीद्यताम् चन्यव्र जुना बावसमन्ः प्ारखा जन्ना बया ताटभों बामाभिखाषम्यख्कमदम्, सविरलै: घनैः मसनोद्यमै: वास्याम्रसरेः चन्पत्र निःन्ासमनद्भि: पामनः खख बायासं कान्तिम् चातन्वतीं प्रकटयन्तोम् इमासुदानवताम् उपवनत्रततिं सम. दनां कामार्त्ताम् चन्चाम् सपरां नारीमिव बद् पश्चन् सवशोकयन् दैव्ा: बासवदत्ताया: मुख भुवं निषितं कोपेन विपाटया विशेषरत्ञा सुतिः यख ताहयं वरियामि, साध्यो स्ो मर्नारम् सपरो प्रत्यवधीकयन्त दहा कुप्यतीति भाव: । बादू सषिकौड़ितं उत्तम्। पत भादी पयः। राजानं सामरिवासक्र ददा वासवदत्ता कीपं करियतोष्ेवंकपप्रधामार्थान्तरमित्वर्यः तत्तूभकमिदि बीधम्। (v) भूयीपि परनः पुनषि लवन्ति प्रयुतानीवि मेष: । उपादेबामां सवदयमनोरम्यापामित्यर्य पनियमेन नियमं विनेव्य थेः।

Page 273

सतिलवर्पयम्।

चदुचितमितिहत्त' वचा रामज कसना मासिबध:। तब् उदात्तराधवे नोक्मेव। सुयोववोरयदिते सु बालो राम- बधार्यंमागती रामेय इत इत्यन्तवा कतः। चहेष्वदर्शनीया या वत्व्येव च समता। या च स्ात् वर्षपर्य्यन्तं कथा दिनडयादिजा॥ भन्या च विस्तरा सूच्या सार्थोपकषेपकबुंधेः । ३० ५ ॥ [ ब ] चह्ेपु पदर्शनोया कवा दुषादिवथा। वर्षादूर्दन्तु यद्दस्तु तत् स्वाहर्षादधोभवम् ॥ ३०६ ॥ [ द ] एसं डि सुनिना। "पह कछेदे काय्यें मासछत वर्षसचितं वापि। तत् सवें कर्तव्ं वर्षादूर न तु वदाचित्" । (घ)

(त) बदिवि। बत् वसु नावकख वा रतस सनुचितं वा बिषस खात् सत् परित्यान्य वा चन्बचा मयात्यमेत् रचवेद्। (ब) भहचिति। या कथा चहंयु वादर्यनोया निषेचनीया वकुमिति प्रेग:। या तु सच्मता पेतू वक्नम्या वबता निर्याध्ा न सु कार्यत रति साबः, या कमा पर्षपर्थन्त संवयरसाध्येति नाय:, सा दिनववाटिना दिवयतयादिभि: निर्याध्ा दत्वर्य: बन्चा या विसरा चतिषड्खा कषा सा पुयेः पचिते: पर्षोप-

(र) वबहिति। बत् वस्तु नर्णात् ऊह वाराषियसन्वाध्यनिव्र्ष: तत् बर्यात् चवीणव वर्णात् जूनकारीन निर्याश्मितर्षः। (प) बहचेद इवि। सरथ हेहे चवसाने सति बत् वार्य नासनमं या व्पसचितं उपवरक्रवनिव्र्य: तत् सर्ष वर्षाद अह वदाचित् न दु जैव कर्मम्। #

Page 274

पह: परियेद।

एवच वसुदमवर्जव्ापिन्यपि रामबनवासे ये ये विराध-

सूचनीया न विबणा:। दिनावसाने कार्य्यं बद दिनेनेवोपपढाते। भर्थोपच पकीर्वाच्य- मझच्छेदं विधाय तत् । २०७॥ [ न ] के वे पर्थोपचेपका इत्याकाहायामाइ। भर्थोपच पका: पञ्च विष्वसवप्रवेशकी।

वृत्तवर्त्तिष्यमायानां कयांधानां निदर्शकः। सङ्ञिप्तार्थस्तु विष्कन्म मादावङ्स्य दर्शित: ॥ मध्येन मध्यमाभ्यां वा पावाभ्यां सम्प्रयोजितः । शुदः स्ात् स तु सङ्कोणों नोचमध्यमकल्पितः ॥ ३०८ ॥ [ फ ]

(न) दिनेति। बत् कार्य टिनेम सन्यूषेंन हियसीन उपपसती सम्चसे तत् बहयीदम् वडविराय विचाय कमा दिवावसाने सर्वीपयेपये: बख्चमायी:

(म) दर्वोपयेपयानाड कर्रोति। पर्वस बार्थक उपयेपका: उपलाय- विवास: मथर-विध्यवकः, पेशकः, चूविका, चड्ावताए, तवा चकसुखम। (प) विष्न्दलाड हत्तेति। उत्तवर्तिंनमायाबान् पतोवाना बवाना बर्वांशानां निदमंत: सूपयः पठ्म नाही शबम द्मिब: संचिद: बंगेनेशीक:

Page 275

२१२ साहितदपंचम्।

तब यडो यथा। मालतोमाधने समाने कपास- इुकता। उद्टोर्षो यवा रामाभिनन्दर अपयककापालिकी।

भथ प्रवेभव:। प्रवेभकोऽनुदात्तोक्या नोचपावप्रयोजित: ।

शेषं विष्कस्भके यथा ॥।३०६॥[ब] प्रह्टयस्वान्तरिति प्रथमाहडस्व प्रतिषेधय। यथा वैस्ाम् पमत्यामाक्के राघसमिधुनम्। प्रथ चूलिका। चनतनवानकासस्थ: सूचनार्थस्य चूलिका ॥ ३१०॥ [ भ ] यथा वोरचरिते चतुर्थाहसादो। "नेपय्ये भी भी वैमा- निका :! प्रवर्सन्तां रक्गमङ्गलानि" इत्यादि "रामेय परपुरामो जितः इति नैपप्ये पातेः सूचितम्। अथ चङ्गावतारः।

यः बनाविभाग: स विष्यस्ः। सतु नध्बेन मध्यविधेन एकेम पाव्रेय बा मध्यमाम्यां पाताम्यां संपयोजित: पेत् नबनि, स भदः खात्। नोषमध्य- नाध्ां कष्पितसेत् सत्ोषं: विभिन्न: ।

माळतया सत्ता भाषया रचितः कयाविभान: प्रवेशय:, सतु चकयोयंबान्तः उमवाडमध्ये दत्र्बः विशेष:, भेवं संचेपोल्ादि विष्यनने बषा विष्यननकवत् नैवमिति जेप:। (म) यूवियानाइ पन्तरिवि। न्वननता विरखारियी वखा: चन्नःखे: मनेः या पर्यस वार्णस सूषना का भूविषा।

Page 276

षठः परिष्छेद:।

पङ्ान्ते सूचित: पावे- सदइस्याविभागतः ।

डद्भावतार इति स्मृतः ॥ ३११ ॥ [ म ] यथाभिच्नाने पञ्चमाके पाठे: सूचितः षठठाइसदरपाइ- विशेष दवावतोर्ष:। प्रथाइसुख्चम्। यत स्यादङ्क एकस्पि- ब्रङ्ानां सूचनाऽखिला।

र्वौजार्थख्यापकञ्च तत्। ३१२॥ [ य] यथा मालतोमाधवे। प्रथमाङादी कामन्दकावलोकिते भूरिवसुप्रभतौनां भाविभूमिकानां परिचित्कथाप्रबन्धस्व च (र) प्रसक्कात् सन्रिवैधं सूचितवत्यी।

छिन्नाङ्स्यार्थसूचनात् ॥ २१३ ॥[ल]

(म) पहावतारमाड महानी हति। बकस बने बबसाने तदरख अविमानत: यविकदेन पाठै. सूचितः बव व इत्वर्थ: वव्ययमेतत् चर: पर- तर्रत एव: चहावतार इति झृतः वषित:।

बह्नाम् बखिया समसा सूषना खात् तव् घटसुख बौबार्वल भूजीभूतक विषवस स्थापमं सूययस इबाङ्क: । (र) भाविभूमियारमां अविष्यननेपव्नायिनाम्। परिचित्त: कंचिष: म: कषापनन: तक ।

Page 277

अधिमद्पेनम्।

पहान्तपानेरशन्ते प्रविष्टेः पाजेः। वया वोरचरिते रितोबाडासी। "प्रविश्व इुमन्ः। भगवन्जी मंगिष्विश्ा- मित्री भवतः समार्गवाना्यतः। इतरे। वभगवन्ती। सुमन्तः। महाराजदमरयस्ान्तिके। इतरै। तत्ततेव गध्याम:" इत्यएपरिसमासी "ततः प्क्जिव्ुपविष्ा वमिष्ठ- विश्याभिनपरमरामा:" इत्व पूर्वाझन्त एव मविषेन सुमन्त- पावेय मतानन्दजनवकवाविच्े उत्तराष्सुयसूचना- दशयमिति। एतच ध्वनिकमतानुसारेयोक्रम्। भन्धे तु "घ्रह्टावतारेयेव दद गतार्यम्" (व) इत्ाङ्ुः। भपेचितं परित्यज्य नौरसं वस्तृ, विस्तरम्। यदा सन्दर्थयेच्ेषमामुखानन्तर तदा। कार्य्यों विष्कसको नाय भामुखाचिप्तपाचक: ।। ३१३ ॥ [] यथा रनावस्याम्। योगन्वरायचप्रयोजितः। यदा तु सरसं वसु मूलादेव प्रवत्त ते। भादावेव तटाङ: स्यादामुखाच पसंत्रयः । ३१५ ॥ [ ष ]

पवेंच इपणांड पर चमखम् महसरम। (म) भताई अतार्यम्। (ग) नपेिलमि। नीर्सड मिशर बस् परिबन्य ज्ेवण् पपेचित

बाहपेन बाचितम् पालट' पानं बल वाहम: विष्ययय: बाय:। (र) बर्ही।बदा ह रूलदेन बूएनारनीय सएस बयु नवर्थने नदा नादी एव पासूकम् चपेचते इति तबीकू: बैंत्रवी बज दंवाबूब: पंड: खावू।"

Page 278

यथा सइनतयी।

धन्योन्येन तिरोधानं न कुर्य्बाद्रसवसतुबो:। ३१६। [स] रहः मभ्ारादि:। बटुक ध्वनिनेन। "न पातिरसती वस्तु दूर्र विच्छित्रता नयैद्। इसं वा न तिरोदध्याद वस्वलहारलनये:। इति। (इ) वीनं विन्दुः पताका च प्रकरी कार्य्यमेव च। चर्थ प्रक्कतय: पञ्च सात्ा योज्या यथाविधि॥ २२०॥[च] पर्थप्रश्ञयय: प्रयोजनसिदिहेतव:। तव बोजम्।

न वाच्यः, तथा रसख वस्तुनः इविवतस चन्नोग्ेन परखरघेतमे: विरोषान न कुर्बात् रसे इविहतमीय: रविटसे रखबीय: बषा खात् तमा रयनितरम नैवबी: परमारं विकेक: नाज इति भाय:। (र) शति। पविरडत: रवस्रातिरेयेयेत्ने: बय्तु इतिडतं दूरम् नवदर्म विशिनयां विदीई न य नबैत् नैव मयवेद, तथा मसुन: मबक्ारतचये: बद- दतिरममेदिनम: रसं न विरेदय्यात् न विदेद नमबैदितर्ष: ।

वना-मौर्ज, बिन्दुः, पवाका, मयरी, बबा कायन्। दवा नाला वणिमि

Page 279

सात्रिजवर्फत्म्।

• सल्पमाव समुडिष्ट बडुधा यद् विसर्पति। फलस्य प्रथमो हेतु- र्वीजं तदभिधौयते।। ३२८ ॥ [क ] यथा रखाबष्यां मम्राजस्म रव्ावलोप्रापिहेतुदेवानुकूस् लालितो योगन्वरायपव्यापार:। यथा दा वेखां द्रोपदो- केश संयमन हेतुर्भीमसेनक्रोधोपचितो युविडिरोक्ाड़: (ख)। प्वान्तरार्थविक्ेदे विन्दुरुच्छेदकारयम् ॥ ३१९॥[ ग] यथा रबावस्यामनङपूजापरिसमाती कथार्थविच्छेदे सति उदयनस्वेन्दोरियोद्ोख्ते इति सागरिका सृत्वा सहषम्। "करधं एसो सो उदभणणरिंदो" इत्यादिरवान्तराथंहेतुः (घ)। व्यापि प्रासङ्गिकं वृत्त पताकेत्वभिधौयते । ३२०॥ (ड)

(र) योजमाह सव्पसावमिति। बत् चद्मावं वत्तिष्चित् समुडि्िषटं सत् बड्चा विष्वपति विसाई रच्ति तत् फबस मथमी हेव्ु: वारवं यौजम् पमिधीयते कप्यते।

वेश संयमन डेठ्र: वेबोसंडारनाटकस पाचं दोपसा: केजसंयमनं बीघ्मम्। (न) बिन्दुनाइ यनानरति। बवाज्ररक सहावाकाकपसन्दर्मेवदेमस विकारे सनासी पचेदस यविरामस वाएयं बि्दुः। (न) उदाइरति पर्वेति। नानपूणाइपछ सन्दर्भेयर्मख समाती एव से सदयननरैन्द्र रवंमेम साबरियाडा वक्राजं प्रति सडुरावय भविराम:। (र) पताचानाइ व्यापीति। म्यापि न्यापकं निर्यक्थपर्थन्तल्ामीव्वर्ष: माइडिक पसडतः भागतं हस्त पडितिं पृवाका इति पतियोचने।

Page 280

पहा परिधिदे।

यथा रामचरिते समीवाहेनचॉ भोलाडे: नाकुन्तसी विदूषकच चरितम्। पताका नायकस्य स्ा- व्र खकीयफलान्तरम्। गर्भे सन्धी विमर्षे वा निर्वाइसस्य जायते ॥३२१। [ब]

"बामर्भादाविमर्वाद् वा पताका विनिवर्त्तते" इति । (छ) तत्र "पताकैति पताका नायकफर्ल निर्वहणपर्यन्तमपि पताकाया: प्रवृत्तिदर्शनात्" इति व्यास्यातमभिनवगुप्तपादैः। प्रासङ्गिकं प्रदेशस्थ' चरितं प्रकरी मता ॥ ३२२॥

चथा कुलपत्वक रावणस्य जटायुसवादः। प्रकरी नायकस्य स्यान्न खकीयं फलान्तरम्। [ज]

(म) पताकेति। पताक्ा नाववस खनीयणवानर।निजप्रयोजन- वियेनोषयोगिनरोत्वर्यः न खातू गनें वा बिनमें सन्ी तख नबानरंख निर्वार: नायती 1 (ह) बाजर्भादिति। यागर्मात् गर्भसन्विपर्ययन्तम् चाविमर्षात् बिम्व- सन्धिपर्थन्त पताका विभियसते। चतर पताक्ञाश्व्देन पताज्ानायकपल बोध्यम्। (ज) मयरोलाष माठङ्रियनिति। मासिय असकतः मार्म महैशखम एवद्मन्यामि परितं मकरी नवा। सातु नावकस खनीर्य पबाबरं पर-

Page 281

'२६८

चपेचचितन्तु वत्साध्यमारभी बव्रिबम्धन:।। समापननु यव्सिद्या तत्काय्यंमिति समतम् । ३२३ ॥ [भा] यथा रामचरिते रावयबध:। भवस्था: पञ्च कार्य्यस्य प्रारब्स् फलार्थिभि: ।

नियताप्तिफलागमा: ॥३२४॥ [ञ]

तव। भवेदारम चौत्सुक्ध यन्मुख्यफलसिडये।३२५॥ [ट] यधा रावस्याम्। रवावत्यन्तःपुरनिवेशारथ योगन्- रायणस् भोलुकाम्। एवं नायकनायिकादोनामपि प्ोमुब्यमाकरेषु बोहव्यम् (ठ)।

(क) कार्य्यमाह चपेचितमिति। बत् साधं साधनोयम् चपेच्चितम् बावाद्ितं, बतिषन: बदर्य: चारभः उद्योगः, तथा बस सिके निनाय समापनं सामयोसमवधानं तत् कार्यमिति सच्यत्म्। (अ) वा्यस सवस्थामेदानाड चवस्ा इति। ककार्पिमि: पबखाबा- मियाविमि; मारखस कार्य्यस पस चवस्ा :- चारभः, बदः, पाध्ान्ा, निय ताप्रिः, तथा कखामम इति। (ट) बारयमाह सवेदिति। मुख्ख प्नानस पबस सिसये बन् चोत्सुक्सं स धारमाः सवेत्। (ठ) उदाहरति वर्णोत। यद्र रवाबतीवाम एव मुख कयं मोष्द्।

Page 282

पड: परिमोह।

पयनस्तु फलावापी व्यापारोऽतित्वरान्वितः ॥। ३२६॥ [८] यबर रजावस्वाम्। "तहषि व चत्वि सचो दंसषो- वापोत्ति जधा तथा पालिप्िम अधासमोहिरद करइसां (ट) इत्यादिना प्रतिपादितो रजावस्यायिमसेखनादिर्वन्ाराज- सङ्मोपाय:। यथा व रामचरिते ससुद्रबन्धनादि:।

प्राप्ताभा प्राप्तिसभ्भव: ॥३२७॥ [ब] यथा रव्ावस्वां ळतोयेड्डे। वेशपरिवतंनाभिसरणादेः व मनिर्शरिते- ब्ान्तसङ्गमरूपफलप्राप्ति: प्रत्याभा (त)। एवमन्यत। अपायाभावतः प्राप्ति- र्नियताप्तिस्तु निख्चिता ।३२८॥ [य]

(ड) घवनाह प्रथम इति। कबख म्मानकनत्य पवाती म्ाप्तार्यम् पतित्वरा्वतः व्यापारः ब्ेष्टा पबब:। (ड) उदाइरति बचैति। तह्नीवि। तथापि नासनवी दशनीषाय इति यषा तथा भाषिस्य यबासमीह्ितं वरिप्ामौवि संखतम्। (1) मासाज्ामाड् उपारयेति। उपायापावभ्रखम्याम् उपावस्य चपायक् विशस बड्ता म ता्यों म्राप्ती फवसेति मावः सच्यवः सभायना मामाज्ा। (त) उदाइरति ययेति। खषम्। (म) नियवापिमाड सपायेति। सपायसय विश्वन सनावतः चपयबात् निषिता प्राप्ि: फबखाल: नियताषि:।

Page 283

दपे

रजावच्चाम्। "राजा। देवीप्रसादव ब्ञा नान्यमतोपाय पश्यामि" पति। देवौलचण्यपायम प्रमादनेय निवारवाणि यतफलप्राप्ति: सूचिता (द)।

सावस्था फलयोग: स्यादू यः समय्रफलोदय: ॥ ३२६॥ [ध] यथा रवावस्यां रवावलौलामयक्रवत्रित्व लघ्षणफलान्तर लाभसहित: (न)। एवसन्धळ। यथासंख्यमवस्थाभिराभिर्योगात् तु पञ्चभि:। प्रस्लुध वेतिवृत्तय भागा: सुः पश्च सन्य:।३३०॥[प]

तजसपमाइ। भन्तरकार्थ सम्बन्ध: सन्धिरेकान्वये सति ॥३३१ ॥ [फ]

(द) उदाइरति यथेति। खट्टम्। (थ) फलागमसाह सेति। यः समगस्य सकसस् फबस उदय:, सा भवस्ता पावयोग: फलागमः खात्। (न) एदाहरति यथेति। सष्टम्। (प) यथेति। धाभि: पत्मिः यवस्थामि: भारमाप्रमतिमिरितर्य: बबा- संख्य' योगात् पतिह्ृत्तस्य सन्दर्भवस्तुनः पच्चा एव पत्नप्रकाश एव भागा: पर सन्चय: सुः । पतय चारभ्योगिनी सवस्था सुखसन्धि:, यवयोगिनी भबस्था प्रति- सुखसन्िः, प्रत्यामायोगिनी चवस्था मर्भसन्तिः, नियताप्ियोमिनी सवस्था विमर्ष सन्तिः, फवावमयोगिनी भवस्था चपसंप्तिसन्विरिति बोध्यम्। (फ) सन्विमाह चन्तरेक्षार्थसम्यन्व रति। एक एव सन्ववः प्रयोजनं सखिन् सति पन्तरा मध्ये एकार्थसम्बन्ध: एकेन वपरेणेत्र्य: प्षेंन सम्पन्ः संघोग: सन्धि: ।

Page 284

वड परि

एवेम प्योयगेमान्यितानं कंघांथा को F तक दाबाइ। मुख' प्रतिमुख गमों विमष उपसंतिः । इति पञ्चास्य भेदा: सुः क्रमाज्नक्षणसुच्यते।। ३३२॥ [ब] यथोर शें लक्तषमाच। यत्र वीजसमुत्यत्तिर्नानार्थरससव्भवा। प्रारमेग समायुत्ता तन्म खं परिकोर्तितम्॥ ३२३॥ [भ] यथा रनावस्थां प्रथमेड्ड (म)। फलप्रधानोपायस्य मुखसन्धिनिवेशिन: । लच््यालच्ष्य दूवोड्ेदो यत्र प्रतिमुखस् तत्।। ३३४ ॥ [य]

(ब) सुखमिति। अ्ट्टम्। (म) सुरसन्िमाष वव्रेति। यत भंभे नाना चर्या: रसा: उक्ारादवस तेषां सभय:, बव्र ताहनी पारणीव प्रजट्टवतं न समावुक्ता बौजस सन्दर्भभूल- सारखस्य ससुत्पत्ति: ससुहबः, तत् सुख सुखसन्विरित्यर्य: परिकीतिंतम्। (म) उदाइरति यचे वि। बोनस उत्पतति: ।

खितस फयप्रधानीपायल फकस प्रमानफसस य: प्रधामम् उपावः तस बीज- स्वेवर्स: वच्यावख् एम ईपअस्य इव उदमेद: पनाबः, तत् पतिसुद् भच- सुय सनिधिरिर्ष: ।

Page 285

सायमानतवा निचिककम नासमडतया चिकफनकड़ता

फलप्रधानोपायस प्रागुतिव्स्य किश्वन। गभो यम समुझेदो डासान्वेषयवाना ड: । ३३५॥ [ र ] फलच गर्भीकरचानर्भ: (व) । यथा रमावच्यां द्ितोयेडर शुसकता। "सषि! पदकतया दायिसि तुमं जा एवं भहिया पवेष गडिदाबि कोनं क सुखसि" (१) इत्वादी समुब दः। पुनर्वासवद्त्ताप्रवेशे डासः। वतोबेडड "तहार्त्तान्य बचाय गतः कबसिस्यति वसन्तकः इत्वन्ववयम्। "विदू। हो दो भी! कोसम्वौरव्ालन् यावि य तादिसी पिभवभसास परितोसी जादिसी मम सम्ासादी पिभवचर्ण सुचिम भवि- सदि" (२) इत्वादी उद्र दः। पुनरपि वासवदत्ताप्रत्यभि-

(१) एधि चदनिया रदानोमधि नं वदैवं अर्भा पसेन महीतापि जोषं न सुषयोति डें. ।.

परिलोपो वाहमी नम सयामात् मिययचनं शुला सविषवोवि पे. ।

(प) अधवविनार करीति। बबर पबाख मयागय व: मधानम् सपाब: तस़ बाकू पूर्वम् लडममस छदमेद बवस बिवितयातबा मवाभियस बीन-

सउसनानवान् सहडतेक: सम्बक् प्रमानः नर्जः अर्जडबरियते:।

Page 286

शनत् मन- एुना वावरियाया: उहंसलानगमने बन्दे ददम्। पमर्जेतामाणमरपे-सत् दः (ग)। चब बिमष:। यव मुखयमादोपाय उतियनो गर्भतोऽचिक: । मापादी; सान्तरायस स विमर्ष इति सृतः॥ ३३६॥ [ ष ] वथा आाकुन्तरी चतुर्थाडादी। "अनुसूया। पिथंबदे।' जदवि मांसव्ं व बिदाहेन पिम्दित्तकल्वाचा पियसटी सड- तथा तवाबि प्णुकपभत्तिभाइची सम्बुत्तत्ति चिम्बुद मे हिपर्य" (२) इत्यत भारम्य उप्रमाष्ोपचिसात् प्रागर्थसषय: (स) मङुन्तलावित्यरवकपविभ्ालिक्गितः। धथ निर्वहणम्। बीजवन्तो सुखाद्यर्था विप्रकीर्णा यथायथम्। एकार्थमुपनौय्रन्ते यत्र निर्वहयं हि तत्। ३३७॥[]

(२) पियंवद पवि। प्रिर्यबदै ववपि नान्ववेंव विवाहन निर्दत्तयब्याचा मिन्सची भडनता समादि चनुरूपम संभाबिनी संह्ररैति नि्वसं में उदय- मिवि सं०1

(र) हदाइरति न्दति। चटन्।

वर्सदः नर्भबच्िमपेकय दमपं: उदलित्ञ: पवाजितः शापाबे: बलिसम्पातप्मतिति: बायजव्देन अवादिवशर्य साम्राव: सविश्त स निममं इवि खुतः वचितः।

संधरत बख्ाद्, मने समसदः। च्वंदचयः पयमसुदायः।

Page 287

राज! बहैटे। वर्य बड भोनवेमो दुर्जीयनकभावरी

जनम्। बथा वा थाङुन्तसे ससमाहे मङुन्तनामिज्ञाना-

उपकेप: परिवर: परिन्यासी विलोभनम्। युत्ि: प्राप्ति: समाधान विधान परिभावना। उम्र द: करगं भेद एतान्यक्रानि वे मुखे।। ३३८ ॥ [व]

काव्यार्थस्य समुत्पत्ति- रुपक्षेप इति स्मृतः ॥ ३३६॥ [ख] काव्यार्थ इतिहत्तलययम्रस्तुताभिधेय:। यथा बेखा भीम: ।

चर्वा: सार्वाषि रवार्वम् एकप्रयोजनम् उपनीयन्ते म्राश्मने तत् दि निर्वडसं निर्यदय तन्धिदणसंफार त्बर्थ:। (र) उदाइरवि बनति। दुषस्वलि: हपस्या इडेन खयनीवा बंकिः उनाक वस वाडब: र दवावमिति नियेयवमस दब्कः। मकुगका-

(क)इववनेराथाड डपबैब दवि । अडन्। (1) वपसेषमाह नार्जनि। नामावस सवर्मशतिपायड बसमाि:

Page 288

माबीड वितनिययेदु न नः महुत। बाखन पाच्कवबणू परिधानकेश्ान् सुखा नवन्ति मवि जीवति वार्सराडा:" । (ग) समुत्यन्जारय बाडडल्यं सेयः परिकर: पुनः ॥३४०॥ [घ] यथा सनैव। "म्डर्न अपैेर मम यानु बिशोरेव कुषभि- सें तनार्ययो हेतुन सवति किरोटो न च सुवाम्। जरावन्लोर:खलमिव विकढ़ पुनरपि क्रुषा भौम: सन्ि विषठयति यूवं चटवत" : (ड)

(ग) उदाइरत हायेति। धार्नराष्ट्रा: पृतराष्सुताः दुर्य्योषनादय:

क्ोड़ार्थम् चात्रानेव हत्वर्व: म्राशेद वितनियवेयु अनससुदाग्ेप व नः चश्ान् प्रहृत्य मयमद्ितीयाम्यां बाम्यासुपायास्या म्रायनियनारय प्रेष्टयित्वा दलोबेनोपायेन धमाणि इत्वर त्र्यः, पुनम ढतीयेन पाच्हवार्ना का कयू: पासाबी ताथा: परिवानं वसतरं वैशंय चाहवय मवि जौषति सुख्ा सर्वान्त? साटू वविक्ोमिय हत्तम्। बव ड्रोपदीफेयसंयमनरमस वाप्यार्थम सहज्ामगम्। (प) परियरमार ससुत्यभति। सतप्पचस ससन्मिवम्य वर्षस बाया- बथ्य वाड्त्यं विकार: सूयमनिव्य मे: परिवद जेय:। (र) उदाइरवि अतनिवि। क्षति: वार्तलाईरिमर्य: बिशोरेष सस बत् बैर विशेष: सतरदं व्वादु बव बैदे नार्य्य: दृषलात् मानगोष: दुषिहिए: न रेतु: न बारसं, बिरोटी पर्मुनत न हेतुः, युवामधि नङतमत्द्ेवायपोव्वस: स हेतृ रति शेय: । चहमैव जिए पम़ाएयं पदमाबिति साकः। ब्वात् बौब: कुण क्ोप़ेन अरासमस सकासवलिय विकढ़ बिशेनेन ननिमित बन्ि बिवदर्नकि निर्जान्त, यूर्य पुत्रः वटयव बोषयव। नवदि: अवममि सन्बिनर्ई मेनशनी

Page 289

२०६

तव्निष्पत्ति: परिन्यास: ।।३४१ । [च]

यधा तबेब।

संचूर्णितोषयुगलख्य सयोधनस। स्यानावनवघन घोचितशोषपाषि- इसंसयिव्यति कचांस्व देवि! भौमः"। (छ) चत्र उपचेपो नाम इतिष्टृत्तलचयस्य काव्याभिधेयस्व संचेपेपोपशेपयमाव्रम्। परिवरस्स्वेव बडुलीवरयम्। परिन्ासस्ततोऽषि (ज) निवयापततिरपतया परितो हदये न्यसनमित्येषां भेदः। एतानि च प्रक्कानि उत्ञेनैव पोर्वा- पय्येंष भवन्ति। भक्न्तराषि तु भन्वथापि।

त्य्थंः । सन्विकरथार्यसुद्यतस्य रात्रः वन्देममादाव न्ाववन सवदैवं पति ओमसेनसय एलिरियम्। मिखरियौतत्तम्। अतर सन्धिविघटनेन बैरनिर्यातनस् समच्तियं सूषनम्। (म) परिव्यासमह तब्रियतिदिति। तख नान्यावंस नियतति: निययेन संशीसंन परिभ्ास:। (र) उदाइरति सषदति। ह देबि । प्राय्ाधि ! भीम: चश्चता रुरता सुजेन वमिता पूर्चिता या पच्ा धोषवा नदा तथा: बविधातेन प्रहारैय संचूर्मितं ऊषयुमसं वस्य तवाबिषस सुबीचवस दुर्यषनख ख्वानेन विसरेष बदमर संडनां बत् ध्न गाढ़' शोषितं वेन बीष: इतः पाषियस् तथामूतः सम् तम मचान् बैशान् उततसबिय्ति बंबडरियाि रशाकइशेन संतमनादिति साद:। इसन्ततिखर्य उत्तम्। (न) बत्रेतवादि। उपपेषयनावम् सत्यापनमानम्। बद्खीकरयं विस्ता- हैका सूयनम्। उलेनैव ववितैनैय। चन्यमा वैपरीवेन चषिमारात् क्रमेप चपीसर्मेः।

Page 290

पठ: परिषोद:।

गुथास्यानं विजोभनम् ॥ ३४२ ॥। [भ] बधा तजेब। "द्रोपटी। चाघ! किं दुकर्र तुए परि- चुविदेब (४)। ववा वा मम चन्ट्रकसायां चन्ड्रकला- वषने "सेयं तावसाव विलासः" इत्यादि। यसु माङुन्तला- दिएु "ग्रीवामङ्वाभिरामम्" इत्वादि मगादिगुयवर्षन तहो-

सम्प्रधारयमर्थानां युत्ति: ॥३४३।। यथा वेख्ां सहदेवो मोमं प्रति। "धार्य! किं महा- राजसन्देश्ो भ्रव्युत्वन एवाव्ेय उरौत: रति। भतःप्रभति

"सुभान् क पयति कोधाशोके पमुकुलचयः। न सळ्जयति दाराणां समायां केशकर्षंषमिति" ॥ (ट) प्राप्ति: सुखागम: ॥३४४ ॥ [ ठ ]

(8) प्धिति। नाय! मिं दुधरं त्या परिकृषितैमीति सं० ।

(क) विशीलनलाह गुषास्यानमिति। गुखानाम् वास्यानं कमरन विव्ी- अनं विधेषेय बोमम्रदर्मममित्वर्यः उत्तेजनं या। (ब) सुक्िनाह सम्पधारयमिति। बर्याना बातथ्ाना सन्पधारवं निचय:। (ट) उदाइरति वयेति। बन्चुतवन्नः बनवहितः । युभानिति। बोके नगत कीचात् मतर्चा इलचयः बुभान् हेषवति चन्च्यति, समार्वा द्वाराथा बनसर दत्वर्सः वेजवर्प्य न बन्जर्मति। बन अनुन्सयवस् वार्यस मियवेन कर्त्त व्यवासूयनम्। (ठ) प्रात्िमाह मासिरिति। सुखर नानम: सद्क: बान इमर्मः प्राभि: ।

Page 291

२७८ सारिलद्पंयम्।

यथा तलेव। "मथामि वोरवशतं समरे न कोपात्" इत्यादि द्रौपदो खुत्वा सहर्वम्। "वाघ! कस पदं बष्रपं ता पुणो पुथो भघ (५)। वोजस्यागमनं यत्तु तत्समाधानमुच्यते।३४ । [] बथा तनेव। "नेपथ्ये भी भी! विराटडुपदप्रमुतयः ! नूमतान्"। "यत् सत्यवतभङ्गभोगमनस्ा यवं न मन्दोकर्तं यह्िम्र्तमपोहितं भमवता ग्ान्ति मुलस्ेच्यता। तद् व्यूतार्रणणिसभ्ृतं नृपसुताके थाम्वरावर्षये: क्रोधन्योतिरिदं महत् कुरुबले यौधिष्ठिरं जूनते- । (ठ) पतर "सुखा भवन्ति मयि जौ्वति" इति पादिवोवय प्रधाननायकाभिमतत्वेन सम्यगाद्टितत्वात् समाधानम्।

(५) वाषेति। नाय! सम्ुतपूर्व खखिद वचनं तत् पुत्र: प्ुनर्सन रति सं०

( ड) समाधानमात् बोजसेति। बोबस मूखबारकस धानम्व मबान- मत्यमतत्वैन बौस नमित्वर्ष: बत् तत् समाधानम् उच्चते। (ह) उदाइरति बयेवि। बदिति। सम्यपरतल सतरथबकमनियमल

वाहबेन बबेन बत् मन्दौक्वतं खर्भोक्षतं कुलस्य मात्तिम् चयवतामिलर्य: इच्का

दायविभेष: तेन सम्मृतं सहृत्वत्न सृपसुवाया: द्रौपथा: कैशानां पन्नरख वखल

Page 292

वंडः परिषयद। २०2

सद्िधानमिति स्मृतम् ॥। ३४६ ॥ [ य ] यथा बालचरिते। "उन्साहातिथयं वक्ष ! तव बाय्यच पश्वतः। मम हर्षविषादाभ्यामाक्रान्त युगपनतन: ॥(त) बथा वा मम प्रभावत्याम् "नयनयुगासेचनकम्" इत्यादि। कुतूइलोत्तरा वाघ: प्ोत्ा तु परिभावना ।। ३४७ ॥। [ य ] यथा वैख्यां "द्रौपदी। बुद्धं स्वाम् वा" इति संगयाना सूर्ख मन्दानन्तरम् (द)।

• याय्वंने: मायमतळपैर्यायुनिरिति भाय: उहीपितमिति जैष: तत् मडत् एदं युबिडिरस इदं बौधिडिएं ओषन्वोति: बोपाभिरित्यं: कुरुमरी अभने परिछठ रति। बादू वविशोहितं उत्तम। चम बादिवीनस मोमसेमोसाइ- रपस दलर्य: सन्यनाहितत्वात् सम्पूर्वतया उरेजितत्वादिमय: । (र) विधानमात सुपीति। मुबदुःखार्थ्ा अतः विमित्रित इतर्यः यः सर्थ: बार्य तत् वियानमिति सृतम्। (व) उदाइरति वणेति। उक्याहातिभवमिति। रामं प्रति परश- रामखोलिरियम्। हेबक। तब उम्सादानिभयं वालं बैशवम पश्चतः मम सनः दर्पविषादाम्यां युगपत् पाझ्ावम्। वष उ्व्याइद्मंने भविचनमरडावीरल- हच्चायनवा हर्कः, मास्वदर्जमेनाई नयनमैम खड बोत्सी इति विवाद इत्युभबी- र्विभिनर्य पोष्यम्। (न) परिभावनालाड पतूरबीति। अनूडचम बीत्सुकयं तटुतरा: तद्- भूविडा दवर्पः प्रीश्रा: बविता: वाय: बा्क्ानि परिभाषना। (र) उदाइरति ब्येति। चटम्।

Page 293

"बाम! मिं दार्षि एसो पसचजलहरतपिदमंतरोय सपे समरटुं दुभि ताड़ोचदि"(३)। बोजार्थस्य प्ररोड सादुहेदः ॥३४८॥ [ ध ] यथा लनेब। "द्रोपदो। बाघ! पुणोवि तए समासाद- ददब्ा (०)। भीम:।

पनिःशेषितजोरव्य न पश्वससति हनोदरम्" । (न) करयं पुनः। प्रक्वतार्थ समारभ: । ३४६ ॥ [प] यथा तवीब "देवि! गच्छामी वयमिदार्नी कुरुकुल नयाय" इति (फ)।

(६) गाधेति। नाय ! किमिदानीमेय मरखयनखधरसनितमन्यर:

(०) गधति। नाय! पुनरपि लवा समासादवितय्या कति सं०।

(न) हेदमाड नोजेति। पोनार्वस यूडीमूतविषयल परोफ्ट: चतुरोदय: एडं द: खात्। (न) उदाइपति बयेति। समावादबितय्या प्ासभ्या यब्रिषी चावन्तव्य- मिथर्य:। यूय पति। परिमिवेय मतुष्य: चवमाजेन का वमन्तः तती या बच्चा तथा विषुरितिम् चवनतवित्वर्यः नामनं दल तम् चनिःभेचिता: निःशेष. तामनोवा: जीरन्या: बेन ताडडं डयोदर नीमं बूक पुनः न पश्सि न

(प) दरयनाह्ट वरयमिति। अहतख प्रसुतल पर्षक विषवस समा रस: सन्क चारमा: सदयोग: बरषद्। (फ) उदाहरति वषेति। सठमू।

Page 294

पड़: परिप्ोद।

भेद: संहतिमेहनम् ॥ २५० ॥ [ *] यबा तनेब। अतयव यद प्रयति मिमोशं महडा:। केचिसु "मेड: मोब्साइना" रति मदन्ति (भ)। प्रक्र प्रति-

विखास: परिसर्पस विववृत तापनं तथा। नर्म नर्मदुत्तिख्ेष तथा प्रगमनं सुनः ॥ विरोधय प्रतिसुखे तका खात् पर्य्धुपासनम्। पुवं वञ्चमुपन्यासो वर्षसंहार प्रत्यपि ।३५१॥ [म] तब। समोहा रतिभोगार्था विलास दति कथ्यते।। ३५२।। [ य ] रतिलयपस भावष् यो हेतुमूतो भोगो विषय: ममझा पुरुषो वा तदर्था समौहा विखान:। थमा भाकुन्तये। "कामं प्रिया न सुलभा मनस्ु तज्ञावद्मनाभ्ामि। पछ्मतार्थेदपि मनसिखे रतिसुभय प्रार्थना डुढडे : (र)

(प) मेटलाड सेड रवि। संडनी: उद्ाल्य भेडर्न यनसरय भेद: खयात्।

पात शबर्य: । सटम । * (म) प्रतसवाद्ान्ाष्ट पर्जेव। विव्ासएवणनीदा मतिसुखस

(य) विदयासमाड् सजेति। तब तेयु मच्ये रतिमोगार्या सुशतक्षभ्रीम-

(र) प्रददरति क्ामकितिन फिज्रा अडनथा नान सथस न सुकमा

Page 295

साडितदरपंथम्।

इूष्टनष्टानुसरबं परिसर्पख कथ्यते ।। ३५२। [ल] यथा मांझुन्तरी। "राजा। भवितिव्यमत तथा" । तवादि। "अत्सुनता पुरस्तादवगाढ़ा जघनगोरवात्ययात्। राषडज पास्ुसिकते पटपड्लिट सतेडभिनवा" # (ब) ऊतस्यानुनयस्यादी विववतं ल्वपरिग्रह:॥३५४॥[य] यथा तनेब। "दलं वो पंतःपुरबिरइपन्जुसुएय राए- सिया उयतव्बेद (८)। केचितु "विछुतं सादरतिः" इति वदन्ति (ष)।

(८) पवरमिति। वसं बीडम्न:पुरदिरतपर्य्युन्सुकेम राजर्षिया एपरवन इति सं.।

विभेषदर्भनेन सानासि पानसं म्रिया सष्केति चात्राले दत्वर्यः। मर्नासतने नामि चव्तायें वळतकार्य्यऽपि समयो: खौपुंसयो: पार्वना मन्वोक्धबाममा रतिम् चतुदराम जुबते जनर्बात। चव नायिकासभ्भोमविषयियी सक्ा मदर्मिता। '(ब) परिसर्पमाष् र्टेति। एटस पनिसवितख नटख चदर्थनं गतख अनुसरणम् सन्वेषयं परिसर्म: कम्पते। (व) उदाइरति वर्षति। बत्युव्नतेति। पस वतामयपस पाय्ुसिकते शरे पुरसात् समतः पतुवता, पसात् जघनगौरवात् जवनख आरवस्ात् भवगाढ़ा चवनता चभिनवा पदपठति: पदन्यासपडवि: डसते। चव्र

(र) विषवनाह हवसीवि। बादी चयतः जवस चननवस सवरिवर: भवधोरर्ड विषृतम्। (प) उदाइरति वषेति। बथ्व:पुरख चननःपुरवतिन: नदिषाजमल विरहेष पर्मुत्सुब: उत्मष्ित: वेन राजर्षिया व: युष्ावम् डपरडैन बयनोतेन पवम् पनुनयी न कर्तव्य इत्बर्यः । परविः पसनोष: ।

Page 296

वडः परिषीद:।

उपायादर्गन बसु तापन नाम तङ्वेतृ । ३५५ । [स ] बथा रनावर्ष्या सागरिका। "दुशइजयासुरा भो लज्जा गुह्न परबसी चप्पा। B

पियर्साह। बिसमं पेम्मर' सर्च सरय बर्बर एड । (इ) परिहासवचो नर्म

यथा रवावस्याम्। "सुसकता। सहि। जय्ा किदे तुमं चागदा स सयं दे पुरदो चिदृदि। सागरिका साध्यसूयम्। कस किदे वहं भाधदा ? सुसं। पर थमर्सकिदे! स पिस्त फलप्रस" (e)। (क) ध्ृतिस्तु परिहासजा। नर्मदुति: । ३५७ ॥ [ ख ]

(६) सरोति। सखि! वस छते लभागता चोडयं ते पुरतस्तिष्ठात इूति सं०। कस्य छतेडडमागता ? इति सं०। सवि बन्यमसिते! गज चित्तफलकस इतति सं.।

(स) तापनमाह उपायेति। यतत उपायस बदर्मनं तत् नाम तापनं भवेत्। (v) उदापरति वर्षेतति। दुर्शमेति। दुर्लमननानुराणो बज्जागुवी परवत्न पाता। म्रियससिि! विष प्रेम मरयं भरचं बेवखमेनम्। दुजमे दुथाप्ये नने चनुरागः, खच्वा गुर्वी महती, थाता परषच्चः पराधीनः । ह मियसखि! मेम विनमम् उत्वाटं तथ्यात् चर्वर कैवलं भरर्यं अरयम् बात्रय:। बपरिभब्दः देवखायें देशीति। चव इटलामे उपायालावेन सन्ताप:। (ब) नर्माड परिहासेवि। परिषासवच: परिहासमाक नर्म। (र) उदाइरवि व्वेति। खट्टम्। (स) नर्मसुविमाष प्रतिरिति। परिहासना परिषासीन जाता पति: सैर््यंम नर्मधुबि :!

Page 297

यथा तनेब। सुसकता। "पदि। पदक्िया दायिसि तर्मं जा एवं भडिया इत्वावख्मिदाबि कोवं य सुखसि (१0)। सान। सब् भङ्टमोबडिषच। "सुसक्रदै! हार्षि बि जोषिदु' य बिरमसि (९९)। नचितु "होवचाच्दादनं हाख नर्म- युतिः" इति बढन्ति (ग)। प्रगमन वार्क्य स्यादुत्तरोत्तरम् ॥ ३५८॥ [ घ ] घचा विश्रामीर्वस्वाम्। डर्वथौ। "अप्रटु जब्रदु महा- रायी (१२)। राजा। "मया नाम जिसं बच खवा जय उदौखमे" स्तादि (र )। विरोधी व्यसनप्राप्ति: । ३५६॥[च] यशा चख्कोगिके। राजा। "नूनमसमौच्चकारिया मया पनोनेष सुरच्छ्रियाकलापो व्वसनः पञ्मतां समा- कान्म:" (ह)।

(१०) असेति। सधि! बदचिया रदानीभति सं या एवं अर्जा उसा- ववच्दिवाषि कीप न सुबनौति सं.। (१९) ससडते! रदानोमपि कीहितु' न विरमसीति सं०। (१९) पच्दु हति। नवत जयत महाराज अति सं०।

खात्।

बीच ने तैन मया जितं नाम जितमेद।। मामनव्दीशन नरबारमार्य:।

(र) उदाइरति वषीति। चसमीख्ववारिया वविनेषदैन, सया कम्ेमेन

Page 298

वड: परिपेद:।

अतस्ानुनय: पुनः। स्यात्पय्युपासनं ॥ ३६० ॥ [ ञ ] यवा रसावस्ाम्। बिदू। "मो! मा कुप, एसा हि बदलोधरंतरं गढा" (१२) इत्तादि (भ)। पुथ्प विभेषवचनं मतम् ॥ २६१ ॥ [ञ ] यथा तनेव। राजा। "इसे छडोला खर्घ नाटयति"। विदू। "भो बभस ! एसा चबकब्बा सिरौ तए समासादिदा" (१४)। राजा। "वयस् ! सत्यम्"। "शोरेषा पािरम्यप्ता: पारिजातस्व पत्तवः। जुतोडन्यया पतत्वेष खेदच्छग्रामृतद्वः" ॥ (ट)

(११) भी! मा कुप्बेति। भी ! मा कुप्य, पवा दि वदबीयश्ान्तय गतेति सं०। (२४) भी मधसे ति। भी बबसय ! एवा चपूर्वा नीखवा समासादि तेति सं० ।

हटिटीनैनेब ए एन विराजन् निखाकबाप: पर्निंःससूही बछ तमामूत: व्यलनः सप्रि: पशगां समाकान: दवितः। सभाभ्रिवसथ्य वीमिवस बीपात् रात्: विषन्पामि:। (ज) पर्य्युपासममाह् अतस्ेति। जतख पुनः चतुनद: पर्युपासनं सात्। (क) उदारतति बवा रवायत्यामिति। सटम्। (ब) पुथ्पलाष पुथ्पनिति। विभेवस मकर्षस वचन पुष्व मतम्। (ट) उदाइरति अथेति। नरिति। एवा न्रो: सचची:, पख्ा: पाविरि पारिजातस देवतर्दविशेषस पञ्ञतः, चन्यणा कुतः कथम एव: सेदकम्रा वर्ष- व्यानः बषतद्रय: पवति निःसरति। चत ममार्षदमनम्।

Page 299

सा्ित्दपंथम्।

प्रत्वचनिष्ठर वज्चम् ।३६२ ॥। [ठ ] यथा सखैव । राजा। "कथमष् सोऽडं त्वया भ्ातः। सु्स। "य केव्ल तुम समं चित्तसएच ता जाव गदुभ देवोए ग्रिवेदरसा" (१५)। (ड) उपन्यासः प्रसादनम् । २६ ॥ [ढ ] यथा तनेव। सुसं। भह्टय चलं सहाए मपबि भहि- गोए पसादेव कोलिदं व्जेव्म एदिडिं ता मि कयाभरगेय। पदोबि मे गढधरो पसादो एसो जं तए यहं एत पालिष्ि- दत्ति कुबिदा मे पिघसरी सागरिका एसा जीब पसादो- पदु (१4)।

"डपपत्तिक्वतो योऽयं उपन्यासः स कौसतितः"। केचिशु।

इति वदन्ति उदाहरन्ति च ततैव। "अदिसुहरा वखु सा गर्भदासी" इति (स)।

(१५) न केवलं तुम इति। न केवलं तवं समं चित्रपयदैन तद्याबडता देय्ये निवेदबिष्यामोति सं० । (१६) सहष इति। मर्सुरखं घडया मयापि मवर्ाा: प्रसादेन कौड़ितमेव एतैः तत् मिं वर्यामरयेन। बतोदषि में गुदतर एव प्रसाद एव बत् तबा पहम् पत नाविसितेति कुषिता मे म्रियसख्ी सागरिका एवेब मसाबता- मिति सं.।

(ठ) बखमाह प्रत्यर्थेति। प्रत्यय साध्यात् मिश्ठरं पदमव्चनं बकम्। (र) उदाइरति वषेति। खट्टम्। (ड) उपन्ासमाह उपन्रास इति। म्साद्नं प्रसनवासम्पादनम् उप- न्यास: । (ग) उदाइरति बचेति। खटम्। उपपति: युक्ि: वक्ा खतः भर्ग:

Page 300

वह: परिलेक।

धातुर्व्वर्योंपगमनं वर्बसंहार दृष्यते ॥ ३६४ । [र ] यथा, वोरचरिते बतोबेडडे। "परिषदिय मषोषामेव बौरो दुषाजित्

पयमविरतयश्रो म्रम्मवादो पुराष: प्रभुपि जनवानामङ्ट! भी ! याचकास्ते। (य) इत्यत ऋषिचचवादोनां वर्णानां मेलनम्। भभिनवगुप्त- पादास्तु वर्णशब्देन पात्ाएयपलज्तन्ते। "संहारो मेलनम्" इति व्याचचते। उदाइरन्ति च रवावथ्यां ड्ितौयेडके। "पदोबि मे अभ' गरुभी पसादो" इत्यादेवारम्य "यां इत्य गेहिम पसाटेदि स (द) । राजा। "ज्ञासी जामो" इत्यादि।

मसु। पदीति। पतिसुखरा खन्ु एवा नमदासोति संखतम्। दासो गर्भ- नावा दाडो गर्भदाबी। (त) वर्यसंदारमाड्ट सातुवद्येति। बतुषी वर्याना आाश्मथचनरियवेश्ा- यूद्राथां समाहार: चादुषंख्यँ तखय उपयनन मेखनं वर्षसंदार दप्यते। (म) उदाइरति परिषदिति। चद्! भी जामदम्य! दवम चपोषां परिवत् ससूर्रः, एव वीरी युवानित्, चबच्च फमिमिरमालैय समं हजी बोम- पाद:,थवम् बविरतयत्तः सतमयधातृष्ठायी पुराव: प्ाचीन: अम्मवादी वेद- निरतः जनवाना मसु: मिविकाचिपतिरित्य्यः ते तब याचबाय, एते सबें समवेता इति भेष:। (ह) वदोषि इवि। पवोदषि मे वमं मुकतर: प्रसाद इवि, नद इस म्होला मसादय एनामिति म बंखातम्। चत्र राजविदूषकम्ाबरिकासुखक्रवा कपार्चा पावा्षां मेखनम्।

Page 301

साहिलदपंचम्।

पथ गर्माहानि। पभूताहरयं मार्गो रूपोदाइरये क्रमः । सङ् इसानुमानस प्रार्थनाचिप्तिरेव च।। वोटकाधिबलोडेगा गर्भे सयुर्विद्रवसथा। अत्र व्याजाश्रयं वाक्यमभूताहरयं मतम्॥ [ध ] यथा भभत्यामाफे। "प्रमत्ामा इत इति पथासूनुना सष्टसुक्ता। खेरं शेषे गज इति किल व्याद्तं सत्यवाचा" ॥ (न) तत्वार्थकथनं मार्ग: ॥। ३६६ ॥ [ प ]

यथा चण्डकोशिके राजा। भगवन्! "ग्टच तामर्जितमिद भार्य्यातनय विक्रयात्। शेषस्वायें करियामि चाष्डालेडप्यात्मविक्रयम्" (फ)

(घ) वर्भसव्यद्रानि बाड चर्घेति। चभूताहरपमिति। चमूताडरथा- दोनि वयोदम गर्भसम्वेरश्रानोत्वर्यः। तब तेयु मध्ये व्याजाचर्य कपटान्यं वाकाम् समूतस्य ससत्वस् चाहरयमित्वमूताइरयं मतं कबितम्। ( न) उदाइरति वर्घेति। चमव्वमिति। चत्ततवाभा इतः विनातित दति पथा कुन्ती तथ्वा: सूद्: सृतः वैन युविष्ठिरैपेत्वर्थ: सत्बवाचा सत्यवादिना सता ख्टं सुष्यक्षम् उक्चा मेपे खैर मन्ट बबा तथा गज इति व्याहतम् उसं दिछ। यव पार्यवाक चपटमवम्। (प) मार्गसाष्ट तखवेनि। तस्वार्थेख बवार्वसव वबनं मार्ग:। (प) उदापरति बषेति। मद्ञवामिति मार्या य तनबब तवीर्बिंकयात् च्निंत वयम् इ्द ध्न वश्ता, मेवस चर्वाबटस टैवस इत्वर्बः बर्जें निभिनं बाव्डालेडि मातविकयं वरिव्ामि। चव रात्र: सत्यभावयम्।

Page 302

वडः परिच्ेद:। २८८

रूपं वाक्य' वितर्वावत् ॥ ३६७॥ [ ब ] यथा रखावस्यां राजा। "मनः म्रज्ञत्येव चलं दुर्वन्यच् तथापि मे। कामेनैतल्यं विद् समं सवेः शिलौसुखै:" । (भ) उदाहरसमुत्कर्षयुत्तं वचनसुच्यते ।३६८।। [ म] यथा पखत्यामाड। "यो यः भखं विभर्ततिं खवमुजगुरुमदात् पारवीनासमूनां यो यः पाचालमोने मिशरधिकवया गर्भश्रय्यां गतो वा। यो यस्तत्कर्मसाच्चती परति मयि रखे यब यथ प्रतोप: क्रोधान्धसस्य तस्व खयमिह जगतामन्तकस्यान्तकोऽहम्(य) भावतत्वोपलब्धिस्तु क्रमः स्यात् ॥ २६६ ॥ [ र]

(व) रपाड कपमति। वितर्कवत् वाकं कपम् । (म) उदाहरति यघेति। मन कति। मनः चिसं प्र्जलैय खभावेनैव घलं दुर्लत्यक्ष सथधितु अरय्योकर्तुममक्यय्, तथापि बामेन मे मनः एतत् मनः युगपत् समं सर्वे: मिखीसुखै: मनेः कर्म विद्म् ? चब रात: सववितकें

( म) उदावरयसाह उदाहरयमिति। उन्वर्षयुत्र' वचन नाव्यम् उदाहर्यम् उचते कप्पते। (य) उदाहरति बघेति। य पति। चत्रत्याय उननिरियम। पाब्डवी्ना

इस्त विमर्नि पायावनोने दुपटयंगे यः यः मिय: वणिवया: ममबा: बा ग्भनय्यां अरायुं बतः, यः यः तख नर्मबः पिटनियनकबस साची साब्ात् द्रष्ट, यम बम मवि रमें पर्रतत सवि म्रतोप: प्रतिकूषी सविब्चती कर्य:, पर्ड क्रोधान्यः सन् खयं नमताम् चन्तवस बनसापि तख तम दड्ट रवमूभी चन्प: विनाशक: सविष्यामोवि देव: । बग्धराठज, सज बार्षा ववेय नियुनियवियृता सम्धरा कौनिवेयमिति तज्चबात्। (र) इममाष आयेवि। आवस निर्विदारनिनस मयमवितविदपस्

Page 303

२2० साहित्वदर्पयम्।

यथा माझुन्तले राजा। "खाने खलु विष्मृतनिमेषे चन्तुषा प्रियामवलोकयामि। तथाह्ि। उन्नमितेकभ्ूलतमाननमख्ा: पदानि रचयना:। पुलकाचितेन वययति मयनुरागं कापोलेम" * (ल) संयद: पुनः । सामदानार्थसम्पन्न: ।। ३७० ॥ [ व ] यथा रखावस्यां राजा। साधु वयस्य! इदन्ते पादि- तोषिकमिति कटकं ददाति (घ)। लिड्गादूोऽनुमानता ॥ ३७१॥ [ष] यथा जानकौराघवे नाटके रामः। "सोलागतैरपि तरकयतो धरितोम् पालीकनैर्नमयती जगतां शिरांसि।

निर्विकारात्के चित भवः प्रयमबिक्रियेति तन्नबषात्। तत्ीपषन्धि: बाबा- र्थ्यात्ुभष: क्रमः खात्। (न) उदाइरति वयेति। अत्नमितैकभूसतमिति। उभ्नमिता उत्विषा एमा भूखता यम ताहनं, पदानि सुपिकम्तकपाधि रचयन्या: बखा: चकुन्तखाया: बाननं सुख प्रवकाश्ितेन जोमाश्ितेन कपोलेन सवि बनुरावं वययतीय। एव शकुन्तखाया: मथममिअ्विरतुमयः। (ब) संचशमाड़ संवदति। साम्मा परियवाकोन दानेम व पर्थख सम्पतति: समाधायितर्ष: संभररः। (र) इदइरवि पघेति। अटटम्। चत :पियव चनदानाम्ां मियास- टनकपस पर्षक समाधानम्। (न) सनुमाननाह विसादिति। विद्ास् पयतसखसपचतअ्विययम्याउत- तवविशिद्त् सायनात् अरः वाध्यशममित्यर्य: सनुमानता चनुनावनिखर्य:। खामें तम्रखब:। (र) वसहरति व्षदि। वौखायतै: सवियासयमनै: बरिनों पृषियों

Page 304

२९१

रतिहर्षोत्सवानान्तु प्रार्बन प्रार्थना भवेत् ।३७२। [] यथा रनावस्वाम्। "मिये सामरिके ! मोतांधर्मुख सुत्वले तव हथी पज्जानुकारी करो रमासवनिर्भ तथोक्बुमलं बाड् मपालोपमो।

मक्गानि सवमनङ्कतापविशुराखे्रष्ि निर्वापय" : (च) . ददश प्रार्धनास्यमङ्गम्। ध्मत निर्वह्ये इड भूताव- सरत्वात् (क) प्रशस्तिनामाङ्ट' भास्ति तन्पतानुसारेणोक्तम् मन्यधाक्करानां पप्तर्षष्टिसक्त्वप्रसङ्गात्।

तरङयत: सम्पयतः, थाळीयनै: टषिमि: जगता मिर्रासि नमयतः नतानि कुर्बतः, कासनस्य खपस या वान्ति: तहत् गौए: कायो वस ताहमस तस्थ सचवस सूर्यतमयत्वं सूयबंश्ञीयतम् चष्टचवां दुरासकत्य चतमापमति चन्-

तिययं उत्तम्। पत्र बोवाननमादिमयुनतवरिमीयम्पमादिकमात् साधनात् साध्यस सूर्यतमवतय्य पषवलक्ष म चत्मानम्। (इ) पायनामाह रतोवि। रवेः चदुरवाद् उषांय समतवामा मार्थमं पासूमा पार्थना अवेत्। (र) वदाइरवि व्षेति। नतांपरिति। वम सुखा ब्रोवांड: चन्द:, हमी मेरी सत्परी नौदीव्से दत्र्बः, करी इत्री पब्राहुबारी पतमोग्मी, ऊरू- युमखं रम्ासभ्रनिर्म रवानर्मसडणं तथा वाड मनाबीपनी। इनम् चान्ाद- पराषि यानष्दावृति पव्रिवानि सर्वाधि चद्ानि बखासव्ससुकी। त्वं रभ- सात् बेनात् दर्माडा, रमसरे बेवइमबोरिखमर:। निःमट ब्या तथा मामा- विस इनत्वायविषुराति भट्मसन्तापविक्वानि बन पदानि निर्यपय मौतकय रहि बामच। बार्डूवबिकीडियं उम्म्। (र). निवंडसे निर्वदषाख्ये सन्ी भूतावसरतान्.माप्तविषयलात्।

Page 305

सारिबदपंथम्।

रहस्यार्थस्य तू्ज दः चित्िः खात् ।२०३। [ख] यथा भमतामाह्टे। "एवस्ेव विपाओोड्यं दाबणो सुवि वसते। केधपरे डितोयेडखिन् वनं निःशेषिता: प्रजा: । (ग) वोटकं पुनः। संरब्धवाक W३७४॥ [घ] यथा चण्डयोगिके। कोशिक:। "म्रः! पुनः वाय- अद्यापि न सब्भूता: (ङ) खर्णदचिया:"। अधिबलममिसन्वि्क्वलेन यः ॥३७५॥ [च] यथा रनावल्यां वाचनमाला। "भटिपि! दम सा चित्त सालिभा वर्सतभस सस' करोमि" इत्वादि (ब)।

(ख) चिप्िमाड रहसेवि। रहसख गुसख वर्बच डद: मकटनं चिष्नि: स्वात्। (ग) उदाहरति वचेति। एससैवेति। भुवि पृषिष्याम् एकस द्रीपदी- वेशयइस रत्वर्य: थर्यं दावणी विषाय: दुयरियामः बसते, चख्िन् दितोये कैशयरे द्रोषवैभवपने नर्मं मन्ने प्रजा: निःशेषिता: सवियननीति जेव: । कैश- नाऊथ द्रोयं निशतवान् घृटतुम इवि पुराषम्। (घ) घोटवनाड नोटचमिति। संर्ा सकीपा बाक़ वोटकम्। (ड) उदाइरति अ्मेति। सथूता: सन्पाप्ाः। भूधातो: माप्र्वत् मन बोधम् + (म) भविवतमाह अधिवत्तमिति। इदैन नपटेब मनिसन्धि: प्रभि- प्रायानुसरच्म् चचिमत्रम्। (ह) उदाइरति वर्मेतति। मदिवीति। अचिं! पयं सा चितभाजिया, तद यावत् बसन्स संयञा वरोमोति संकतम्। वितशालिका भाये्यगर्ड, सघ्ञा ससेसम्। 4

Page 306

पड: परिच्ेद:।

चपादिजनिता भौति- रुड्देग: परिकोर्तित: ।३०६।। [ञ]

यथा वेस्ाम्। "प्रातानेवरवाकढ़ो परच्छन्तो ल्ामितस्ततः। स कर्णारि: स च क्रूरो टककर्मा हकोदर:" । (भ)

सभ्भमो विद्रवो मतः ॥२७७॥ [ञ]

यथा।

"का लान्तककरालासयं क्रोधोडूत दशाननम्। विलोकस वानरानोके सध्रम: कोऽप्यजायत" । (ट)

(न) एड गमाड वृपादौति। नृपाएः सकान्ात् जनिवा उत्पादिता भोति: मयम् उडग: परिकौर्तित: । (क) उदाइरति वर्षेति। दुर्य्योषनं प्रति तदीयपुरुषस उत्रिरियम। स कर्णरि: वर्णमत्रु: चर्जुनः सव करूर मिठठुरः उककर्मा उक्ी व्याघ्रविशेष: तहत् कर्म बस ताडथ: दुःशासनीर:स्खात् वविरपानेनेति भाव: तन्जीदर: भौम: एकम् चवितोयं रघमाकद़ी इतखतः तां पृच्कन्वी प्राम्ी बांयती। भव भौमार्जुनाम्यां भोति:। (व) विद्रवमाह प्रहेति। अडया घनिट्टाबंसया महेन बासेन भयानु- कूखम्यापारिय सन्युमः चावेग: विट्रय: मतः बचितः। (ट) उदाइपति वघेति। वाखान्क: मथयकायोनी यमः तस्येव करायानि मोदमानि बाखानि सुखानि बस तामं क्रोचोड़ सें बोपपूर्ण द्भाननं राजयं विखोक वानरायाम् चनोके सैने चोडपि चनिवंचनौय कम्बथे: सभ्यमः भावेग: चनायत चमूद्। (ठ) विमर्वास्ान्वाड़ परयेति। अपवादादीनि वयोदय विमर्षाष्स सन्धे: चङ्गानि।

Page 307

128 साह्ित्वदपंयम्।

प्रथ विमर्वाष्नि। भपवादोऽय सम्फेटो व्यवसायो द्रवो दुतिः। शत्ि: प्रसङ्ग: खेद्स प्रतिषेधो विरोधनम्। प्ररोचना विमर्षे स्यादादानं शादनं तथा। [ठ] दोषप्रख्याऽपवाद: स्यात् ।३७८॥ [₹] यथा वैख्यां "युधिह्ठिरः। पाचालक! कनिदासादिता तख दुरलनः पदवो। पासालकः। न केवलं पदवो स एव दुरा्ा देवोकेथपाशखर्थपातकप्रधान हेतुरूपलब्धः। सम्फे टो रोषभाषगम् ।२७६H [ग] यथा तवैव राजा। घरर मरुतनय ! वृबस् रात: पुरतो निन्दितमप्यालकर्म झाघसे ? (त) ऋृणु हे! "कष्टा केशेपु भार्य्या तव तव व पशोस्तस्व राभ्नस्तयोरवा प्रत्यचं भूपतोनां मम सुवनपतेराध्या खृतदासी।

(ड) चपवादमाह दीषिति। दीषस प्रख्या कबनम बववादः सात् कं? (ठ ) उदाहरति। यघेति। पासादिता माप्ता। दुरत्मानः दुर्थया घनस्य। दैवोति। देव्या: द्रोपया: वेतपाइस सर्मात् यत् पातवं तख पधानहेक सख्यकारणं दुर्य्योधन इत्यर्यः उपलब्धः प्राप्तः। चव्र दुर्य्योधमस दोषकबनम्। (ब) सम्फेटमाड सम्फेट पति। रोपेष क्रोधेन भाषयं वबनं सम्फेटः। (त) उदाइरति। महतवय! वायुपुत्र! भौम इत्र्य: उवस रात्ञ: धृतराष्ट्रस्य पुर्तः चयतः साघसे मथंससि ? (ब) रटेति। भौमार्मुनी प्रति दुर्य्योषनवचमम्। भुवनपतीः समक् पृषियोगरख मम चात्रया सूपतोनां राज्ता प्रत्वसं द्यातैन निजिंता दासो बिडरी सुतएव वब दवि भीर्स प्रदि, पननो मशवुख्यख इत्र्षः तव अवि, पर्जुन प्रति,

Page 308

षड: परिचेद:।

तम्मन् वेरमुबन्धे वद किमणखर्त तेर्हता ये गरेन्द्रा वाभोवीर्व्यातिभारद्रविषगुदुमद मामजिलेव दर्पः ॥ (व) "भोमः। सव्ोर्ष था: पाप ! राजा। मा: पाप!" इत्यादि। व्यवसायस विन्रेय: प्रतिन्नाहेतुसभभवः ॥३८०॥ [द] यथा तखैव भोम:। "निहृताभेषकोरव्य: चोवो दुःमासनासजा। भङ्ता दुर्व्योधनस्थोर्बोर्भीमोडयं शिरसा नतः- । (घ) द्रवो गुरुव्यतिक्रान्तिः शोकावेगादिसभ्भवा॥ ३८१॥ [म]

तस्य रात्त: युविष्टिरस तथी: नकखसर्देवयोषा, बात्रम्ोडत समुखयार्यः१ या स्याद विकस्पोपमयोरेवार्येडयि समुचये इत्यमरः। मार्य्या दरौपदौ वैशेषु ऊ्श्टा दुःश्नासनेनेति शेष:। तखिमन् वैरस्य विछेषस् चमुबन्धे कारये जाते सतोति शेष: ये नरेन्द्रा: राजानः हता युष्नानिर्रिति भेष: तैः किम् चपम्ञतम् ? बढ बादीरभुजयो: वौर्थातिशयादिति भावः। प्रतिवोर्ष्यम् एव द्रवियं धनं तेग मुद्महान् मदी गर्बो यस्य ताटथं माम् अजितवैव दर्प: चरसारः क्रियते युष्ाभि- रिति शेष: । सन्धरावत्तम्। चव क्रोधेन भोमदुर्य्याधनयोर्भषपम्। (द) व्यवसायमाड व्यवसाब इति। प्रतिक्वाया: कार्य्यनिर्देमस्त हेतीः साधननिदे मस् व समयः सभ्म खरन व्यवसाय: विज्वेयः । (थ) उदाइरति यर्वति। पूर्णमतित्नस् भौमस्य घृतराष्ट्र प्रति प्रयति- बचनम्। निष््ता: चश्येषा: बौरय्या: कुदबंशोया: यैग ताहब्ः, दुःशासनस्य बसना रहेन रक्षपानेनेत्वर्य: चोब: मन्तः तथा दुर्य्योषनस कमैडरशयक् मडूता सक्कारी थ्यं ओोम: मिरसा मतः। चब व यैस कौरवइननादिकस नोवतहेतीय दुःमासनयविरपानस सम्मसनम्। (न) द्रवमाफ दरय कति। बोकावेनाढिना समूता गुडचां व्यविश्रान्ति: न्यतिकम: समादरयड्नमिव्यय द्रवः।

Page 309

साहिबदपंयम्।

यथा तवेष। "दुषिडिर:। भगवन्! अष्याभ्ज! सभद्रा- भात: ! पातिप्रोतिमंनसि न छता चवियायां न धर्मो रढ़ सख्य तदपि गणितं नानुजस्यार्जुनेन। तुस्य: कार्म भवतु भवतः शिथययो: बेहबन्ध: कोडयं पन्या यदषि विसुखो मन्दभाग्ये मयि त्वम्"। (प) तर्जनोदेजने प्रोक्ता दुतिः ।३८२॥ [फ] यथा सवैष दुर्य्योधनं प्रति कुमारवकोदरेयोत्ञम्। "अम्मेन्दोविमले कुले व्यपदिमस्वद्यापि धत्से गदां मां दुःशासनकोषोगितमपुच्योवं रिपु' मन्यसे। दर्पान्धो मधुकेटभद्विषि हरावप्युदतं चेथसे वासासे नृपथो! विहाय समरं पछडधुना लौयसे ॥ ( ब)

(प) उदाइरति यघेति। ज्रातिपरीति: एकवंभ्जत्वनिवन्धन: प्रथय हव्धर्थः

इत्वर्य:, चवियार्थां धर्मः संग्रामे बन्धुमितसमदर्तित्वरप इति सावः न मचितः, पर्जुनेन चनुजख अचस रढ़ बड सख्य' वत् तदपि न गचितं, मवतेति सर्वता- ध्याहार्थ्यम्। भवतः तब मिष्ययीः मौमदुर्य्योधनयी: सेडवन्ः वास सम्यक् सुख्यः समानी मवतु, जवं कः पन्या: नयः यत् मन्दभाग्य आम्यरोने मवि त्वं विमुखः म्रतिकूषः बसि सर्वस्त। जिखरियौव्टत्तम्। चमर बलदैवं प्रति चना- दरसूयक्षचनात्, गुरधव्वततिक्रमः । (फ) सुतिभाष तर्जनेति। तर्जनं मत्ंसनम् उरेननं भबप्रदर्शनेन एहेबनननच युति: प्रीत्रा वचिता। (प) उदाइरति वर्षेति। इन्द्रीयन्द्रख विमले निमसे निर्दोषे दतवर्ष: कुरी नन्म व्यपदिर्धास वबवसि, पद्यापि गदां बस्से वारयसि, मौ दुःबासनस कोर्षन दषदुयन शीचितमेय मधु तैन तत्वानेनेत्वर्य: चीव: मत्तः सं रिपु मतुम् मन्यसे मधयसि, तथा दर्पान्य:, सन् मधकैटमविषि मधदैव्यकैटमदैव

Page 310

वडः पररियेद

वति: पुनर्भवेत्। विरोधस्य प्रथमनम् ॥३८३ ॥ [भ] यथा तवैव। कुवन्तापाइतानी रयगिरसि वना भवसाई इभारान् पशूम्ित वर्थासहदतु जस्ममो बान्वा वान्यवेभ्य:। मार्गन्तां पातिदेशन् इतनरगढने वष्छितान् गम्रवा: पस्त भासान् प्रयातः सह रिपुभिरयं संक्रियन्तां बलानि (म)

प्रसङ्गो गुरुकीर्त्तनम् ।३८४॥ [य]

यथा मृच्ककटिकायां चारडालक:। "एसो सागलदत्तस् सुदो भव्जबिसादत्तसा पत्तिओरो चालुदत्ती व्याबादितु' बज्म-

ध्वंसिनि हरो हरी यवि उदत बचा तथा पैट्सै,,तख पनपने जतोदयोगत्वा- दिति माक: । हे नृपभी ! विपदपश्री ! मे नम बासात् मयात् बचुना समर संयामं विहाव त्वक्षा पके जोयसे तौनः सन् तिष्ठस। आाटू बबिकोडितं उत्तम्। चव तर्जनरूपा सुति: । (म) बक्रिमाह बतिरिति। बिरीषस बिछे बख प्रत्रमनं बकरि: अवैद्। (म) उदाइरति यघेति। जना: रयभिरस्ि चासैः खननैः इताना देसमादान् परोरधयान् मख्जसात् कु्बन, सनी बान्यवा: वाश्रवैव्य: रचडतैव्य इवि जेष: समूनन्तिम नेवनवसंवनित जयं वर्बच्यत् ददतु, तथा *इतगरगरने इतेः नयेः नहणे निविड़े बकिन् चेवे मतै: बडै. पविविधेषेष खच्तान् पातिदेशाम् वान्यवभ्रौरावि मार्नन्ताम् बन्वियनाम्। एवं लाख्ान् सूर्य: रिपुषि: बतुनि: सह यर्स बरमाचलं मबातः चचितः, बतनाने सप्रव्ययः। मदानि सैव्यानि संक्रियनां निबच् न्ाम्। बन्धराइत्तम्। चत्र बदूर्षा नियनेन

(ब) प्रसन्माष प्रमुद्त पति। मुद चन्वरथं जौर्शन दीवादिप्यापर्न बा गुडचां कोर्तनं प्रसद।

Page 311

शरिवदपंयम्।

हर्थ चिजड पदेब मिल गणिया बर्सतसेणा सपयलोहैग बाबादिदत्ति" (१०) चाबदस: "मखयतपरिपूर्त गोवसुद्गासितं यत् सदसि निविड़चैत्यव्रह्मघोषेः पुरस्तात्। मम निधनदथार्या वर्समानस्य पायै- सदसष्टगमनुष्ैर्पुनयते घोवचायाम्" । (₹) रत्यनेन चावदत्तवधाम्युदयानुननलम्रस्गाद गुवकीस्तंन- मिति प्रसग। मनस्ेष्टासमुत्पन्न: श्रम: खेद द्रति स्मृत: ॥३८५॥ [ल] मनःससुत्यबो यथा मालतोमाधवे। "दलति हृदयं गाढ़ोद्वेगं दिधा न तु भिद्यते वहृति विकल: कायो मोहं न सुश्नति चेतनाम्।

(१०) एष सागरदत्तख सृत चार्य्यवित्दृततस नप्ता चासदत्ती व्यापादयित माध्यस्थानं नोयते। एतैन किस गचिका वसन्तसेना सुव्यंखोभेन व्यापादि- तेति सं० 1

(र) उदाइरति वर्वेति। नसीवि। मखाना बह्ाना मतेः अव्शोणु- हनैरिबयं: परिपूर्त विशवनं बद् गोत महीयं झुखं पुरसात् पूर्व सदस सभारवा निविड़े: स्ानः चनवरतैरित्र्ष: पैते: देवलावेन पूठ्येरनव्यवडाडिति: बाम- नवरसे: उद्माचित शोजितं, निषमदनार्यां मळुदभावां वर्तमानख नम तव् गोत' फुडम् चसडमा: सविष्द्रा: रत्वरषः से मनुषा: वे: बोमचायां चुथते विक्ा- प्यते। माचिनोहत्तम्। (ब) सेदमाह मन इवि। मनया सेडवा वा ससुत्वत्ः जाव: नमः सेद दति खुतः।

Page 312

वड्ठः परिच्वेद:।

जवलयति तनूमन्तर्दाइ: करोति न मससात् प्रहरति विधिर्मरमंच्ेदो न अन्तति जोवितम्" (व)

ईसिसितार्थप्रतोघातः प्रतिषेध द्रतीष्यते। ३८६॥ [श] यथा मम प्रभावत्यां विदूषकं प्रति प्रधुन्नः। "सखे! कथमिह लमेकाकी वर्ततसे ? क तु पुनः प्रियसखोजनानुगम्य- माना प्रियतमा मे प्रभावती? विदू। प्रसुरबद्णा चाता- रिप्र कहि बि गोदा (१८)। प्रयुनन: दोर्घं निःम्वस्य (ष) "डा पूर्णचन्द्रसुखि! मत्तचकोरनेवे! मामानताङ्गि! परिहाय कुतो गतासि ?। गच्छ त्वमद्य नतु जोवित! तूर्णमेव दैवं कदयनपरं छत्वत्यमस्तु- ॥(स)

(१८) पसुरपतिना बाकार्थ कुवापि नौतेति सं० ।

(प) उदाइरति दवतोति। इदयं नाढ़ोर मं गुरुपोड़म् चतएव द्लत खयं दबितं अवति न सुडिधा मियते वियाव्द नैव अवतोकयर्य:, विव: चबम्ूः कायः मोहं बूची पकत, चेतनां न सुखति त अरनत। बन्तर्दात: तनू शदोरं व्वचवति नय्सात् न करीति, मर्मक्ेी विधि: म्रहरति जौषितं न करनतति न नाभयवि। इरिबीठत्तम् । (इ) प्रविषेयसाष ईितायेवि। ई्ितार्वस ममीष्टविनबस प्रतोघातः प्रविबेध इति हपपठे। (प) उदाइरवि बचेवि। थाकार्य्य वाइय। इतिराबारमाह्ान- मिनयमरः । (स) ह रवि। हा इवि सेटे। पूर्वचन्द्र दव सय बसासत्ससुडी,

Page 313

३००

कार्य्यात्ययोपगमनं विरोधनमिति स्मृतम् ॥३८॥ [] यथा वेस्यां युरषिष्ठिर:। "तोषें भोभमरोदधी कथमपि द्रोपानले निरद्टते कर्णभोविषभोगिनि प्रथमिते मत्ये च याते दिवम्। भोमेन प्रियसाइसेन रभसादत्यावश्रेषे जये सर्वें जौवितसंथय वयममी वाचा समारोपिताः" ॥ (च)

प्ररोचना तु विज्ञेया संहारार्थप्रदर्शिनो॥ ३८८॥ [क]

चक्रानि बस्ासन्सम्ुद्टी, मां परिहाय त्यक्का कुतः गतासि ? नन वोवित ! तवम बद तूर्य बौत्र मच, कदर्यनपर कोबदानतत्परं दैवं ऊवतऊत्यं छतार्थम् प्रक् मनतु। वसन्ततिखर्य उत्तम्। चव ईस्ितय्य प्रतोघातः। (घ) विशोधनमात् वाय्येति। कार्य्यस सत्थय: ध्वसः तख उपगमनं प्रात्ति: विरोधनमिति सुवम्। (प) उदाइरवि वणदि। भौष एव महीदषि: महाससुद्रः वखिन् तीषें परासे इति भाग:, द्रोष एव चनसः तव्िम् ववमषि निर्दते निर्याचता नोते मिड्से रति माक:, वर्ष:एव बाभीविष: भीगो सविषदन्तपत्नगः तबिन् प्रशमिते प्रकषॅय शान्ति नोवे इने इति भावः, भब्य प दिं खगे वाते पुर्ध- मिषनादिति बाय:, इत्यं जये सस्यायश्रेषे केवलं दुर्य्योषनवचमालाबत्मिषट इत्यर्ष:, मियसाइसेन पतिसाहसवता मौमेन रमसात् बेगाव वाचया च्द व यदि दुर्य्योषनं न हस्ति वदाग्ि प्रवेस्यामोत्येवंकपेम वाकवनेति भय: सर्वे चनो वर्य जोषित- संजयं समारीपिवा। भौवक्ाप्रिमवेशे पज्जामिरपि मर्तव्मति भाय:। बाटू वषिक्रोह़ितं उत्तम्। (र) परोघनामाड मरोचनेवि। उंहारख उपसंडारख चर्ष: विषयः तें प्रद्मंनवि या सा चतिरिति मेव: मरोचना विशेया।

Page 314

पठ: परियेद:।

यथा वेखां पाचालकः। "बरं देवेग चनपाचिना सित इल्लु पकम्म छातं सन्हेहेन। "पूर्यन्तां सलिलेन रवयसथा राज्याभिषेकाय ते ज थ्याउत्यन्तचिरोज्िते तु कवरोबन्धे करोतु चगम्। रमे भातकुठारभाखरकरे सवट्ुमीक्ेदिनि क्रोधान्धे व तजोदर परिपतत्वाजी कुतः संगय: ?" (प) कार्य्यसंग्रह चादानम् ।३८६।। [ग]

यथा बेखाम्। "ननु भोः समन्तपच्कचारिण :! (घ) नाहं रचो न भूतो रिपुरुधिरजलाब्मादिताङ्: प्रकाम निस्तीर्णोक प्रतिव्वाजलनिधिगहन: क्रोधन: चवियोडसिमि।

(स) उदाहरति यवेति। पूर्वनारमिति। हे रानत्रित्वध्याहार्य, ते तब राज्याभिवेकाय रतमचना: सविदेन पूर्वन्ाम्। उथ्चा द्रीवदी चतम- पिरोन किते पतिविर्परित्यके कवरोयम वैशवनने सथम् उत्र्य, चब चदृत डत्लप दयमरः। करोतु। ब्तिन आयितेन कुढारिय भाखर: दोप्यमानः नरी वस ताहसे बत: एव हुमा: ठथा: ते्यां हेदिनि रामे भार्गवे, श्ोषाखे हकोदर भोगे प बानी युहे परिपतति सति संभय: नये इति भ्रेष: कुतः ? न कुतोऽपीत्वय:। बार्टू खविकोह़ित उत्तम्। पत्र मतवायाक् उप्संडारदर्मंनम्। (म) पादाननाड्ट वार्ध्येति। बाबाकां संगत्तः सम्मक्् यहचम् बादानम्। (च) उदाइरति वर्मीति। समन्पचकवादिय: समनात् पचक दनदीना- मिति जेप: बत् तवीश आषयेयोयम्द्शविशरेष:, बद कषपाषबसंयाल: सम- मयत्, तव चारिय: बोडृवर्मा इन्यर्यः।।

सेमोगिरियक्। चर्मएम: रायकः न, भूतः देवयोनिविजेष: न, रियूर्वा बचिर नयेः भोषितवारिमि: वाहादिवानि वाप्याविवानि विरानिवानीव्वर्य: प्द्ञानि

Page 315

सरितवदपंकम्।

भो भी राजन्ववोरा :! वमरमिपितियामुकशैवा: जतं वः वरासेनानेन खोनेइंत करितुरमान्तरम्ितैराखवे यत्": (ह)

तदाइटष्कादनं पुनः। कार्य्यार्थमपमानादेः सइनं खलु यद्रवेत् ३६० [च] यथा तनैब पर्जुनः। पार्य! "चप्रियाषि करोत्ेष वाचा मश्षी न कमंचा। इतख्ाटमतो दुःखी प्रसापैरस्य का व्यया" । (ड)

सन्विर्विबोधो यरथनं निर्यय: परिभाषगम्।

यस तवोकः, कोधन: प्रयामं सम्बक् यवा तथा निलोर्ष: उत्तोर्ष: सवर्मद्चान् प्रतिया एव अखनिषि: समुक्रः येन सः चतषव गहव: निविष्ठ: दुहसद दत्वर्य: नवियः बठि भवामि। भो सी राजनवोर :! सविवेष और्षशाडिन: ! सूयं समरमिखिन: रवाम: विखावि: व्यावाि: सुतेष्य: दन्धेव रव्यंः श्रेषा: चवमिष्टा: नायुना रवाप्रियुंध्ान् वच्यतीति बातः चतः व: युपावम् चनेन बासेन ऊतम् चसं बत् बच्पात वासादितर्य: बरिपु इतियु तुरगैमु पनेपु र पनतर्हिते: चन्तर्शनं मतेः ति्रीितैरितर्य: सतपन बोनेः विडयं प्रामैरिवेति साब: पाखते खोयते युष्ानिरिति भ्ेव:। (र) हादननाड उदायुषिदि। काव्या्य बस् खछु चपमानादे: बडम सवेत् वत् पुभ्ः हाहनम् पाड:। (ड) उदाशर्रनि वयेति। पद्रियानीति। इतं भातमा दुःबवनादोनां इतं बल वाहक: सतएन दुःखी पतिशोषार्त इस्ये: एव दुर्य्योषनः बाभ्य रसः दर्मवा न इतः पत्रियाकि करोतु भटुवाब बदतु चपबर्स वायेंस विर्माप न पकोति रति सयः, यस मजायै: चनर्षकैः वाको: बना बेदना ना? न कापोबई:। पत दुर्गादनस वाकोन चपमानस कायवारिलात् खरनम।

Page 316

पड: परिपोद:। २०२

क्वति: प्रसाद पानन्द समबोऽम्युपगूडनम्। भाषवं पूर्ववाक्यन्न काव्यसंहार एव च। प्रमसिरिति संहारे सेवान्यप्ानि नामत: ।। ३६१॥ [ज]

वीज्ीपगमन सन्धि: ।३६२॥ [भा] यथा वेस्ां भौम:। "भवत यञ्रवेदिसनवे! अ्रतति भवतो यन्पयोत चषदुजेत्वादि। पनैन सुसे चित्वौजस (ख) पुनरूपगमनमिति सन्धि:। विबोघ: कार्य्यमार्ग सम् ॥। ३६३ ।।[ट] यथा सबैब भोम:। "सुधतु मामार्यः चथमेवम्। दुधि- हिर:। किमपरमवग्रिष्म्। भीमः। समहद्वग्रिष्टम्। संयमयामि तावदनेन सुयोधनयोचितोच्चितेन पाचिना पासात्या दुःगासनावलरए केमइसम्। युधिहिर:। मच्दतु

समपेरश्ानीतर्यः । (र) सन्िमाह नौमेति। नौबख पूर्वोकख उपनमनम् सदभावमं बम्ि:। (च) उदाइपति बणेदि। बचवेदिसच्ने! आत्रयेनि ! द्रीपदि ! सुभे

(ड) विभेषमाह विवीध हवि। बाबस कर्चनस मा्नषम् भर्नवर्ष

Page 317

पर्रद्वदर्पेंकम्

मवानतुमवत तप्रसिनो (ट) पेषोसंतारमिति"A धनेन क्ेम- संयमनकार्य्स्ालेव पारियोघ :- । उपन्यासस्तु कार्य्यामां यथनम्।। ३६४ । [र] यथा तनेव मोम:। "पापाखि! न खसु मयि जोवति संसंव्या दुःशासनविलुलिता (ढ) वेचिरानपाषिम्यां तिष्ठ सयमेवार्ड संरामौति" चमेन कार्यसोपसेपाढ प्रथनम्। निर्गद:ः पुनः । बनुभूतार्थकधनम् n३६५॥ [या] यथा ततैव भोम:। "देवं ! चजातगत्रो! प्रवापि दुर्य्योधनइतकः। मया हि तखव दुरालनः। "भूमौ चिसं शरौरं निह्धितमिदमसक्चन्दनार्भ निजाप्े लक्षमोराखें निवित्ा चतुबदधिपयःसीमया वार्डमूर्य्या। भृत्या मिनागि बोधा: झुककुलमनुज्ा दन्धमेतद्रणाव्नो नामैक यद्मवीषि च्ितिप! तदभुना धार्सराङ्ट्रस्य शेवम्" (त)

(ठ) उदाइरति वर्येति। केशइस कैश्ससूहं, पानी प्सप वखापार्या: कचात परे इसमरः। संयमवामि पधामि। तर्पाखनी बराकी। . (उ) यबनमात् उपग्यास रति । वार्ययावाम् उपन्नास: जोर्तनं दबनम् । (ढ) उदाहरति बर्येत। दुःमायनविलुखिता दुःमासनैन विपयासिता बाकर्षचार्य' बन्यनात् चाविता इतर्यः। (र्र ) निर्षयमाष निर्यंय इवि। मनसूतख मुल वतया इत्वर्क: पर्वस कार्य्यस कंदन नि्वंय:। (त) उदाहरति नय हीति। मूी अरो्व चिस बातितं चन्दनामं नन्दनवत् सुखस्भंमिति आवः इदम पसक् तख दविरं बिजारी निच्ितम् पंतम्। चतु्षाम् सदयोनां समुद्रामा पर्वाधि न्वान बौवानी बखासाइका ससा पृषिव्या साहं बच्ो: पायें भववोत्वर्यः निवित्ा पपिंता। मत्ा :.

Page 318

घडः परिवीद:। २०५

परिवाद्हृतं वाव्बं वदन्ति परिभाषयम्॥ ३८६॥ [घ] यथा गानुन्तसे। राजा। "पायें! पम सा तब भवतो निमास्यस राजर्षे: पननी। तापसी। को तखा धमपरदार- परिहादयी वा्म नैपिसदि (१८)। (द) खब्धार्थागमनं कति:

यथा वेच्यां कष्प:। "एते भगवन्तो व्यासवास्मोकिप्रस- सथोडभिषेकं धारयम्तस्तिष्ठप्ति इति" चनेब प्ाप्तराज्यस्याभि- बेकमङ्गले: खिवरोकरण छ्तिः (न)। शुभ्रूषादि: प्रसाद: स्यात् ।३६८॥ [प]

(१८) इसतय वर्मदारपरिवागिनी नाम यहीष्यतीति सं० ।

सिवाधि मिं बटुना कुबकुखेपु ये मतजा: मानवा: योषा: युद्धार्थसुपस्थिता वत्यर्थः एसत् सर्व रथाग्री दन्वं मलोऊतं निष्तमित्यर्यः । हे चितिष ! यत् एकं नाम दु्व्यीवनीति प्रेष: वयोधि कबयसि धासंराष्ट्रस चचुना तत् तम्पात्रमेव शेवं नाम- जेपः छती वा्तसड्ट इति मायः। सन्वरावत्तम्। चव जतवार्यस्य कथनम। (च) परिमाषयमाह् परिवाद्ति। परिवाद: कुक्षा तेन छतं वाक्य परिमाषयं वदन्ति। ( द) उदाइरवि ब्येति। खटटम्। चव कुत्साअनितवाकाकथनम्। (प) छ्तिवाह पनति। बमस मापस्य सवंख विभयय बागमनं आयाश्ेन सिरोयर्य कति:। (न) उदाइसति व्धति। चट्टम्। (प) प्रसाहमाड पश्यूषादियिवि। म्रशूषादि: सेवादि: मयाद्ः।

Page 319

साहित्यदपयम्।

यथा तनेव। भीमेन द्रोपया: वेभसंयमनम्। पानन्दो वाब्कितागम: ।३६६॥ [फ] यथा ततीव। "द्रोपदी। बिसुमदिद एद बाबार चाधसा पसादेव पुथ्तोवि सिक्सिसं (१८)। (ब) समयो दुःखनिर्यागम् ॥ ४०० ॥ [भ] रखावस्यां वासवदत्ता। रबावलौमालिन्य। "समस्स बहीपिए! समस्ास (२०)। तङ्जवेदुपग हनम्। ॥ ४०१ ॥ [म] यथा मम प्रभावत्यां नारददर्शनात् प्रधुम्न ऊरद्द मवलोका। "दधदियुज्लेखामिव कुसुममालां परिमल-

(१६) विद्यतमषि तदैतट व्यापारं नावस्य प्रसादेन पुनरपि शिचिया मोति सं०। (२) समात्तसतिष्टि समिनि! समात्सस्ीति सं. ।

(फ) आानन्दमार चानन्द .रति। वाब्छितस्य पमोटस बागम: तथ्ज- मिता भीतिरिति मान: बानन्दः। (). उदाइरति यथेति। एवं व्यापादं वेशवन्वनच्ाययेमित्वर्य: । (म) संजयनाष समय हति। दुःखख निर्यायम् चयनमः समयः । (म) उपगूडननाह सदिति। बत् पद्भुतस्य चायर्य्वस सम्पाप्ति: सनानम: तत् उपगूडन भवेद्। (म) उदाहरति। बेति। दवदिति। परिमलैन सोरमेव बमता सचरता चडारथा वा: वेख: सतूडा: वासा ध्यनिमि: नुषगुमखनेयपनीवां

Page 320

षठ: परिवोदा

चितः कैखासाद्रि: पततति वियत: किं पुनरिदम्" । (य) सामदानादि भाषगम् ।४.२॥ [₹] यथा चण्डकोशिके। "धर्मः । तदेषि धर्मलोकमपितिष्ठ" (स) पूर्ववावधन्तु विज्जेयं

यथा वेखां भौमः । बुद्धिमतिके! क सा भानुमती परि- भवतु सम्पति पाण्छवदारान्"। (श) वरप्रदानसम्प्राप्ति: काव्यसंहार दव्यते ।। ४०४ ॥ [ष]

मष्दितां विद्युशेखामिव तहितपुस्तमिय कुसुममार्षा दत् चारयम् तत पतः समन्तात् तुहिनकरयन्द्र: तहत् गौरे: गुम: व्योतिर्मि: देडपभालि: दिनन्तन धवखयन् मंतोकषंन् वियत: बाषाम्ञात् इतः पतिन् प्रदेशे कैखासाद्रि: पर्तत ? ददं पुनः किम् चायर्थ्यमेतदित्वर्यः । शिखरियीठ्ृत्तम्। धत ःचह तप्रतिपततिः । (र) भषयमाह सर्मिति। साम प्रियमावयं दानादिय् तत् भाषयम्। (ब) उदाइरतति यर्षोत। सट्टम्। चन धर्मखव मिथवाव्यम् पकीति धमखीकस्य दानक। (य) पूर्ववाक्यमार् पूर्ववाक्यमिति। बथीतस पर्यस् उपदर्धनं ससुचिती- तरदानं पूर्ववाक्त विश्वेयम्। (म) उदाइरति वर्यति। सामुमती दुर्ष्योधनमनी। पूर्व आयुभव्या पाच्ायं प्रति पविर्क्ा्ततम् रदानीं दुर्बोषने निश्ते मोनसेनेन तस्य प्रम्युनर- ममिहितम्। ( प) काव्यसंडारमाड् परीति। परख बमोटख बत् मदानं तख सम्पाति: बानयख संहार इबते।

Page 321

यथा सर्वत्र। "जिन्े भूय: प्रियसुपवरोमीति"।

प्रभस्तितिरभिधोयते ॥ ४ - ५ ॥ [स]

घया प्रभावत्वाम्। "राजान: दुतनिर्विद्येषमधुना पश्ञन्तु निलवं प्रजा जौयाह: सदसद्िवेकपटव: सन्तो गुपग्राहिय:। मथसर्पससडय: समधिका: सन्तु चमामच्डले भूयादव्यभिचारियी चिजगतो भत्तिय नारायणे" I (इ) चवर च उपसंतारम्रभस्योरत्त एकेन क्रमेणैव स्तिति:।

माधानानां प्रतिमुखे व परिषवर्पंतप्रगमनवच्चोपन्यासपुष्पाणा गमे चमूताइरणमार्गवोटकावचेपायां विमषे भपवादर्थात् व्यवसायपरोचनादानानां प्राधान्तम्। "अन्धेषाल यथा- सम्धवं स्तिति:" इति केचित्। चतुःषष्टिविध' ध्ेतदङ प्रोत्तं मनीषिभि: ।

(उ) प्रभ्सतिमाष प्पेति। एृपस दैनादैय बादिपदन ब्ाअषादोनां यहयम्। मन्ति: परर्थास्त: चमिषीयते। (र) उदाइरति वचेति। चपुना लाम्यत राजाबः सुतनिर्विशेषं पन- पदित्वर्य: प्रजा: बोषान, प्रजा खात् सन्तती जने इतमरः। मित' सतर्त वश्षन्तु चवशीयवन्ु सदसवा विषेके घटय: समर्था: मुषयादिय: सन्तः साधयः नोमासु: जयपुत्ता अवेयुः। चमामचये प्रिवोतले सर्मािका: म्रचुर: मखाणां खर्वानाथ समहयः सम्बदः सन्यु सवन्तु। तवा विजगतः नारायणे चव्य-

(र) बुःवटिवियनिवि। एतत् मतुःपटिवियम् वह्ं सन्पेरिति भ्ेप:

Page 322

कड: परियोहें।

कुर्य्यादनियते तस्य सन्धावपि निवेशनम्। रसानुगुयतां वौच्य रसस्येव हि सुख्यता॥।

यथा बेगोसंहारे वतोयाडे। दुर्योधनकथयोमंत्कना धारथम्। एवमन्यवापि। यस "रट्रटादिभिनियम एव इत्युतं तजक्तविरषम (क) । दूषटार्थ रचनाश्चर्य्यलाभो वृत्तान्तविस्तरः। रागप्राप्तिः प्रयोगस्य गोप्यानां गोपनन्तथा। प्रकाशनं प्रकाश्यानामङ्गानां षड्विध फलम्। भङ्गहोनो नरो यद्दव्वैवारम्भचमो भवेत्॥ भङ्गशनं तथा काव्यं न प्रयोगाय युज्यते। सम्पाद्येतां सन्धाङ्ग नायकप्रतिनायकौ॥। तद्भावे पताकाद्यासदभावे तथेतरत् ४०७ [ख]

मनोषिमि: बिषषि: पीलेः, मनियते बनिर्धारिते वननरीमा इति मातः सथ्ी याप रसानुनुष्तता बौस्य तख्य चतु:र्वाटिनिषस्य चक्रख् निवेशनं कुर्थ्याद् नियता- ब्रडवि सुखादिसम्ी रसानुकूष्यविवेचनया सन्यसव्यकान्यि निवेश्यैदिति भायः। हि यतः रसस्ैव सुख्यता माबान्ाम्। (र) उदाइरत बयेति। सम्प्रधारयं युतनि: स्ा त सुखसवेश्डम। सव्मापि स्वी तरपंन हमती। वस्यविवर्ड महाबदीनां प्रवीवख् विषर' महावबिप्रमोने तख नियमस्य दर्मनादिति भायः। (म) बद्ानां फबाव्ाड रटेति। बद्राना प्सं वड्विधम्। रटाई- रसना, वार्यवास:, उत्तानविखर, राममामिः बयोमख्न बौम्बाना जीषन

Page 323

११० साहिलदपंचम्।

प्रायेय प्रधानपुर्वग्रयोध्यानि सव्यशनि सवन्ति। विन्तु उपवैपादिव्यं बोजखाअ्यमानससुिटलाव् भम्रधान-

रसव्यत्तिमपेच्येषामङ्गानां सव्रिवेशनम्। म तु केवलया शास्तस्थितिसम्पादनेच्ठया।। ॥8.८ ॥ [ग] तथा व यरे ख्ाम्। दुर्य्योधनस् भानुमत्या सद् विप्रबथ्धो

भविरुषन्तु यद्ृत्तं रसादिव्यतयेऽधिकम्। तदप्यन्यथयेट् धौमान् न वदेदा कदाचन।।

तथा पयास्मानानपगनी प्रवाशनम्। चद्टीन: नएटः बहत् बारखचनः वार्य- वनी नैब अवेत् तथा चद्दीनं वान्यं मथोबाय व्ययहाराय वा चमिनबाब न पुन्धते न मरबीबाईँ अवतोत्वर्यः । नायकम्रतिनावजी सबे: चद् सम्पादयेता पयुश्नीवाता तखा सव्द्स समाये पताबाधा: सर्वप्रख्मती: सन्पादयेवां वहनाये पवासायणाने दतरत् चबत् योजं सम्पादयेतामितमयः। (म) रसीति। रसथ्याि रसचा मजटतामपैस्य एवाल् बताना सबरिवेशनं प्रयोक वार्यमिति जेप: कैद्सवा मास्तविवितम्पादनेब्डबा न तु जैव सच्ि-

(ब) मिमब्च: इडारमेद: । (.) पविबइनिवि। बीमान् जनः बबिकह बस् हचं परितं, रसा- दोमों वक्षणे समाशाय तदपि वधिक बया तवा समबबेद् बनबा प्रबात्

Page 324

पड: परिषोद।

यनयोबदाइर्डं मत्म्रबसेडु चभिव्यस्ञमेव। भव हत्तय:। मृद्वारे योमिको वीरे सामृत्ारभटी युनः। रसे रौद्रे व बोभत्से उत्ति: सर्वच भारती॥ चतस्ो ववत्तयो द्ोता: सर्वनाव्यस्य मातका: । [च] खुर्नायकादिव्यापारविशेषा नाटकादिषु॥

. तब कोथियो। या सच्ानेपथ्यविशेषचित्रा स्ोसकुला पुष्कलनृत्यगीता। कामोपभोगप्रभवोपचारा सा कौथिको चारुविलासयुत्ा॥ नर्मं च नर्मस्पूर्जो नर्मस्फोट्रोऽथ नर्मगर्भख। ॥४११ ॥ [ज]

रोद्रे बौशको क रसे चारबठी। बबंद एतट्व्यविरिये बारती एतामवब: सुर्-

वाणि रवदितव्यानीवि भाब:। (ह) वार्सा खरपमाष सुरिवि। नाठवादिय नाववादीनाम् चादि- पदेन नाविवाटीनंदमन्ापारमिशेया: बेटालेदा: इचय रवि जेप:।" (न) गोवियोगाड संलैवि। प्रकीन मनीतरैय नेपमविलेपेक नाविका-

पुन्दर्वानि मतुराधि समजीवानि वखा वाडनीं वानीपनीन: बडार: बैस

Page 325

११२ साशिम्दर्पनम्न।

वैदग्धाकोड़ित' नर्म। दूष्टजनावर्जनक्वतव्वापि विविध मतम्। विहितं शुबहास्ेन समक्ारभयेन च॥४१२॥ [भ] तब केवलडासेन विड्ितं यथा रबावस्वाम्। वासवदत्ता फलकसुहिख सहासम्। "एसा बि सबरा तब समौबे जा लिडिदा एदं किं चब्ज बसंतसस बिक्ाणं" (२१)। समक्ुार- हासेन यथा शाकुन्तखे। राजानं प्रति भकुन्तला। "असंतुष्टो उप किं करिस्साद (२२)। राजा। इदमिति व्यवसितः (ञ)। भक्क। वक्न' ठौकते। समयशास्ेन यथा रमावस्याम्। पालेस्यदर्शनावसर। "सुमकता। सादो मए एसो बुत्ततो समं चित्तफलएण। ता देबौए गदुभ जिबेदरसां" (२२) एतडाक्वसम्बन्चि नर्मोदा- इतम्। एवं वेगपेष्टासम्बनध्यपि।

(२१) एवाप्यपरा तब समोपे यषा खिखिता इदं किमार्य्यवसन्तस् विष्ञावतति सं० । (२२) असनुष्टः पुनः किं वरिव्यतोति सं० । (२९) प्ाती मया एव उत्तान्त: समं चिषफसरबैन तत् देव्ये गत्वा निवे- दविष्यामोति सं .- ।

मसमा: उदवास: चक़ानि वखा: तथा पाबमि: मनोरमै: विक्ासै: बोरा ह्डिपिति बनबोळे: युक्चा बसते रखोडनयेति उशि: जौतियी। पस्ा: बौनि सायनारि चम्ानि-नर्म, नर्मल जं:, नर्मशोटः तथा नर्मगर्षः। (भ) वर्माद: वदनयोति। इश्नमाना सामाजिताबाड् चावर्जनसस्, मनीरखनकरं बैदण्योण यानुजेंय ओोडिसं कोडनं बयाये समव्बः, नर्मन तब

(न) वदाइरवि यमिन दनेवि। मर्थसदः क्मनिरयः।

Page 326

नर्मस्कूर्ज: सुखारभी भयान्तो मवसङम: ॥ ४१३॥ [ट ] यथा मानविक्ायां वहंतसायमभिख्तायां नायकः। "विसन भुन्दरि ! सङ्मसाध्यसे ननु चिरत् प्रमुति म्रथयोप्युषे। प्रतियराम मसे उरकारतां सवमतिमुत्तवताचरितं भयि" । (ट) मालविका। "भहा देवोए भएण अम्पमोवि पिर्च वात्त व पारेमि" (२४) इत्लादि। चथ नर्मस्ोट:। नर्मस्फोटो भावलेशे: सूचितोऽल्परसो मतः॥४१४॥ [र] यथा मासतोमाँधवे। "गजनमखरसं भून्या ्हाटि: थरोरमसीडवं ससितमधिकं विसेतत् सात् किमन्बदितोडथवा।

(२४) असुदेय्या सवेनातनोदपि मरिय कर्मु न पारवानीति सं०।

(ट) नमंचूर्णंभाड नर्जनक नं दवि। सुसारथः प्रयणसुखकरः नवान्तः अनादथान: नयः सङमः न्मच् जः। (ठ) उदइररोति बचेवि। विस्ुनेति नद सुन्दरि। सशमे स्ाभ्रय अर्व विशंन बज, विदात् प्यतत मतमोप्युरी अववायिनि चतसय तरचादता रसा-

बवा पवितुत्ततता उप्वारमावितति तथा सानातिकयति बाक:। दुर्तावचन्मित उपं, हुतबियन्निवल्ाह नजी अराबिति स्बमात्।

दूित: पलरद: भजार: नर्मलीरी भतः। २७

Page 327

सर्मति सुवने कन्दर्पात्ा विकारि च योवनं लवितमपुरास्ती से सावा: चिपन्ति व चौरसाम्" । (ढ)

सोज: पवामित:। नर्मगर्मो व्यवड्ति- नेतुः प्रच्छन्नवर्ततिन:॥४१५॥[ य ] यथा तवैव। सखोकपधारिया माधवैन मालत्या मरय व्यवसायवारणम्। नथ साखवतौ। साखती बडडुला सत्तृशीर्य्यत्यागदयार्जवैः। सहषां ुद्रमृङ्गारा विशोका साह ता तथा॥ उत्थापकोऽय संात्य: संलाप: परिवर्तकः।

(ढ) इदाइरति ययेति। जसनमिति। गमनम् चड़सम् बावसयुस्त सन्द्रतिव्यर्यः, इष्ि: शून्ा नाविता प्वापि पततोति भावः, अदीषम् चसौछ्यं सौष्ठवरद्ितम् याडायशीमादिवर्जनात् मखाथपनयनालावाज् इति भबः, ऋसितं निःशादः सधिकं दोर्ससित्ये:। जिचट विर्माप्र पतद् पषडा इतः सयात् एनद् मिं खात। सुबने जवव सन्दपंख बाज्ञा असति, जौवनष विशार्ाड विवारसारयम्। तै से सवितमपुरा बवितेन बायूवैशनी: मधरवा बध्त् यहाएपेटितं सवितरमिति वणयीलेम नयराः मनोदडा: माबा: प्रकाप: भोरतां सैव चिपन्ति वावयन्ति क। हरिघौतचम्। (प) नमंगर्मनाड सर्मबर्भ हति। मच्नवर्धिन: सूदभारित्ः श्रेतर्णावयय सवप्तिः व्यवहारः न्म बसें बद् तनीक्षः। 1 (व) साजनोस्ाह नयेति। डल्लेन महातपामवमा श्रीष्ेंद् बीद्र व्यानिन दामत्या दढया पा्ज़वेम क पड़्चा पूर्वा सहमा ज्ानन्दा मद्पद्ारा पक

Page 328

पडः परिसद:।

विशेषा इति नत्वार सामुत्यां: परि- कीर्तिता: ॥ [ त ] पत्तेजनवरी भवोवांतुत्थापन प्रच्यते ।४२६॥ [य] डना औरपरिते बजमाहे। "यानन्दीय क विष्ायाय य मया सटोरि दुःखाय वा वैतज्ानतु ममापि सन्मति झुतयबइमंने पसुषः ?। स्वव्ताइत्यदृबस नाष्ि विषयखत् किं तवा व्यात्तै: ? पच्िमित् वित्वुतजामदमन्य दमने पाचो धनुर्जुव्पताम" ॥ (द) मन्तार्थदेवशतयादेः संहात्य: सङ्भेटनम्४१ [घ]

पहारमावा विधीषा मोकरडिता साहुवा सबमत्कारा मव: बाखती। तख्यायलारी मेहा :- उत्ापक:, संहात्य:, सलाप, परिवर्तंकय। (र) उत्ापयमार उत्तेजनकरीति। मनीः पतिनाववस उत्तेयनबरी क्रोधी हीपनो बाक़ू उत्यापक सप्ती। (द) उदाइरति वपेति। भावन्दावैति। साम प्रति नाबिन डलि: । भानन्दाय मोयते विद्याय जोकोत्तर परितहपदर्मननमितथमत्माधय या पया- नरे डु.खाब एलार्हऔीषि इन्तम्म इति विवादानेव्यवर्य: सन्पति डटोडसि, ड पुनः तब दर्मने नम पकुप: वैवयामणि दययामावोषि दप्तिरषि कुतः ? जैनर हसिस्खोत्यर्य: पुनः पुनसम दर्जनेच्डा नन बसते दति भाप:।' तब सत्विरैय साइतं प्र रतर्य: तेन बत् सुखं तख्ा विषय: पावम न या्ि चर्ड तब मेनीसुखवीदुपी न इति आक:। तत् तम्मात् द्ेवी: हमा निरर्थकं दिन्बर्थ: अस्यितेः माषितैः जिम्? न बिर्जान मनीयननित्वय:, चचिन बिनुव मसिद्ं प्रध्यातनिववर्य: नानदम्यत बार्नवस दमर्न बैन वाहरि पाची पठ्ट: जृमवा

(र) संहावमात नयति। नन्तर: नम्चयावयम् भर्ष: वर्न दैवमति:

बाबच्र भेदमं एवडरनं संराब:।

Page 329

११६,

मन्तमत्वा यका सुदाराजसे रामससइ्याय चावकोन खनुधा भेदनम्। ध्यंजस्यापि तनेव। दैवशत्वा वथा रमायके रावचाडिमोषयस मेंद:। संलाप: स्याद् गमोरोति- र्नानाभावसमाश्रय: ॥ ४१८॥ [न] यथा वौरचरिते रामः। "पसंशय किल सपरिवार कार्तिंकेय विजयावनितेन भगवता नौललोहितेन- परिवक्षर- सहस्ान्तेवासिने तुम्यं प्रसादोज्ञत: परठः। परशरामः। गम ! दागरथे ! स एवायमार्व्यपादानां प्रिय: परशः" इत्वादि (प)। प्रारब्वादन्यकार्य्याां करवं परिवर्त क: ॥8१2 ॥ [फ] यथा वैस्यां भौम:। "सहदेव! गच्छ त्वं गुरुमनुवर्संख पहमष्यस्ामारं प्रविश्यायुवसनयो भवामीति बावत् भथवा भामव्वयितव्येव मया पाच्ालोति" (व)। पवारभटौ।

(न) संचापमाह संखाप इि। नानानावानां समान्रव: मभोरा सर्यमुर्वी उलि: संखाप: खात्। (प) उदाइरति वर्षति। उपरिवारति। उपरिवारक सामुपरख कार्तिवेयस विजयेन परपरामकर्मकैमेति आक: बार्वाजितः वशौक्वतः मोषित

(प) परिवर्तकमार् पारयादिति। प्ररबात् कससुपतान्मात् बायात् भन्यचार्ययाण जवरयं परिवर्स क:। (ब) उदाइरति वर्येोत। खटम। चबर चायुचा नारमवेअरपात् चार- 1

Page 330

पठः परिचोद:।

संयुत्ता बधबन्धाद्येरुबतारभटो मता ॥ [भ] वस्तूत्वापनसम्फ टौ संचिप्निरवपातनम्। द्ूति भेदास्तु चत्वार पारभव्या: प्रकोरतति ताः॥[म] मायाुत्यापितं वस्तु वस्तूत्थापनसुच्यते।४२०॥[य] यथा उदात्तराघये। "जीयन्ते जयिनो नितान्ततिमिरव्रातै्वियद्यापिभि- र्भाखन्त: सकला रवैरपि करा: कम्मादकम्मादमी।

सुखन्तयाननकन्दरानलसुचस्तौव्रान् रवान् फेरवा:" इत्यादि(र)।

(म) बारमठीमाड प्रयेति। माबा कलविशैष: इन्द्रजालम् चडत- प्रदशकविद्याविशेष: संग्रामी युद्धं क्रोषेन उद्यान्तत्वादि। इत्येवं पेितै: व्यापारैः तथा वधमन्वनादेष संयुत्ता उङ्ता दारणा उत्ति: चारमटौ। (म) सक् दानाह वास्ित्यादि। वसूत्यायनं सम्फेट: संचिति: चवपातनम् एते चलारः बारमव्या: मेदा: कौ्िताः। (य) तम वसूत्यायनमाड सायेति। मयादिना सत्यापितं वस्तु वस्नू- त्यापनम् उचयते। (र) उदाइरति यषेति। नौयन्त इति। चमी अयिनः सर्वोत्कर्ष- पषिनः भाखन्तः दोप्यमाना: सकखा: समगा: रवेः सूर्य्यस् बरा: मयूखा चवि कआत् कथम् भक्तवात् सरमा वियदय्यापिभि: नगनाकादिनि: नितान्ततिमिर- प्रातैः गाढ़ाव्वकारनिचयै: जोयन पराभूयने बाकादन्त इत्यर्यः । एते प फेरवा: गालाः उयार्यां सोषचाना नपन्वानाम् चतिरस्ककरीबराथ्ा कररुचिरे: बाधायमानं पूर्यमाधन सदरं बेवां ताडभा: तथा चानन सुखमेव कन्दरा गुहा ग्त्तविशेष इत्वर्थः तथ्ा: चनवं सुसन्ति त्वननौति तवीत्ता: उत्कासुखा इत्यर्थ: सन्तः तीव्रान् उदान् रवान् सुवन्ति व्यअन्ति वठोनं वन्दायन्त दसर्षः । आ्टू खविक्रोडित उत्तम्। चम मायया चन्मवारकवव्वादोमां बलूनाल् सर्था- पनम्।

Page 331

साहिखदपंयम्।

सम्फे टसतु समाधातः क्रुबसत्वरयोईयो: ॥ ४२१ ॥ [ल ] यथा मालतां माधवाघीरघएटयो:। संचिप्निर्वस्तुरचना शिल्पैरितरथापि वा। संचिप्तिः स्यान्निव्टत्ती च नेतुर्नेतन्तरग्रर: ४२२ [व] यथा उदयनचरिते किलिष्ठइस्तिप्रयोगः । द्ितीयं यथा। बालिनिवृत्त्या सुग्रोवः। यथा वा परशरामस्योह्त्यनिवृत्या मान्तत्वापादनम्। "पुस्या ब्राभ्मषजातिरिति" (श)।

भवपातनमित्युत्तम् ।। ४२३।। [ष] यथा ऊत्यरावणे षछ्ठेडक्े। "प्रविश्य खब्रहस्तः पुरुष दति" अतः प्रभुति निष्क्मणपर्य्यन्तम्। पूर्वमुत्तव भारती ॥ ४२४ ॥ परथ नाव्योक्षयः। पश्राव्य' खलु यद् वस्तु, तदिह खगत मतम्।

(ख) सम्फेटमाइ सम्फेट इति।:झुर्सत्वरमोः समाघातः सम्यक् प्रहार: सस्फेटः। (व) संचिप्तिमाह संचिप्तिरिति। मिल्े: इतरवाषि चन्यम्रवारैयाषि बसूनां रचना संचित्तिः। किश्व नेतुर्नावकस्य निवची खव्यापरात् इति भवः नेतनरख नायवमेदस वढः यंहयं जाममत्वर्ष: संचिप्ति:। (र) उदाइरति सथेति। किविसडसिमयीय: का्ष्निर्मितडलिमयीग:। एव मिलेन रचना। बन्वत् सट्टम्। ( ष) जवपातमनाष प्रवेभेति खट्टम्।

Page 332

बडः परिषेद:।

सर्वशाव्य प्रकाशं व्याततन्वेदपवारितम्। रहस्यन्तु यदन्यस्य परावृत्य प्रबाश्यते।

अन्योन्यामन्तर्वं यत् स्यान्जनान्ते तज्जनान्तिकम्। किं ब्रवोषीति यत् नाय्ये विना पावं प्रयुज्यते।। शुतेवानुतमप्यर्थ तत् स्यादाकाशभाषितम् ४२५[स यः कविदर्थी यस्माद गीपनीयसस्ान्तरत ऊ्ड सर्वा- कुलिनामितानामिक विपताकलचर्ग कर ऊत्वा बन्चेन सह यव्मनरते तत् अनान्तिकं पराद्ृत्वान्यस्व रहसकथनमप- वारितम्। श्रेषं स्पष्टम्। दत्तां सिद्दास् सेनाक्व वेश्यानां नाम दर्शयेत्। दत्तप्रायागि बणिजां चेटचेब्योसथा पुनः॥ वसन्तादिषु वर्स्यस्य वस्तु नो नाम यद्ञवेत्४२६[य]

(स) नाव्योश्नीराह वर्घेति। चत्ाव्यम् चन्देः त्रीतुननर्मितर्यः । चन्थस पराहृत्य धन्यं जनं पषात् छत्वा बन् रहसयं गुप वस्तु प्रवाश्यते कथ्यते तन् चपवारितं सवेत्। जनान्त जनसमोपे तिसः पताका: यस ताहबेन उतूचिप्ता- दुखित येथेव्यर्थ: वरैय बन्यान् अनान् अपवार्थध प्ाच्काव बत्तरा मध्चे बत् अन्योन्यामन्नणं परस्रम् पालाप: स्वात् तत् जनान्तिकम्। नाको पावं व्यत्ति बिना चतुतमप सर्थ विषयं नुत्वेष किं अवोनीति बत् मयुष्यते बत् चाकाभ- भाषितं स्ात्। (र) बेधयानां नाम दर्वा सिडा सेनाक दर्मथेत् वषा बानदतता मटनसेमा हत्वादि। तथा बचिजां. दत्तमायाधि नामानि दर्मंवेत् बना बनदनी नाम वरयिगिव्यादि। तथा बसन्तादिय बर्सं वर्णनीयस् वस्तुनः बत्ु नाम भवेत् वव् चेटपेव्यो: मदर्भयेत्। यषा मबसंसाहि।

Page 333

साहिलदपंचम्।

वैश्या यधा वसन्तसेनाठि:। बणिम् विचादत्तादि:। पेट: कलईंसादि:। पेटो मन्दारिकादि:। नाम कार्य्य नाटकस्य गर्भितार्थप्रकाशकम् ॥४२७॥ [च] यधा रामा्युदयादि:। नायिकानायकाख्यानां संज्नाप्रकरणादिषु॥ ४२८॥[ क ] यथा मालतोमाधवादि:। नाटिकासटकादोनां नायिकाभिर्विभेषगम् ॥ ४२६॥ [ख] यथा रखावली-कपू रमप्वर्य्यादि:। प्रायेग स्यन्तक: साधि- र्गमे: स्थाने प्रयुज्यते ॥ ४२० ॥ [ग] यथा ाकुन्तले। ऋषो। गच्छाव इत्यथें साधया- स्तावत्।

(र) नाटवस नाम गर्भितख सन्दर्भतूच कव्युम्पत्तिवम्यसय नर्यसय मषामक सूचकं कार्य्यम्। (प)प्रकरवादिषु पादिपदीन आयादिपरिवड्ः नाविकानायकाख्याना संग्ञा सपतः कार्य्य पति भेष: । (व) नाटिकासटबादोनां प्रयोणार्था नाविकानिविश्ेषर्यं विभ्िष्य व्यब- स्थापनें सार्ध्यमिति शेष: तेर्षा नाविकाप्रधानत्वादिति भाय:। (ग) प्येगेति। अ्यन्कः साधि: स्ाषधातु: नमेः नमवाती: खथाने प्रायेष प्रयुम्यते मयिषेत्यमिषानात् नजदपि वत् समानार्थकं पयोव्यमिति भाकः।

Page 334

वछ परिथिाद।

राजा सामीति वेवेति भतेर्मह ति चरपमैः। राजर्षिमिर्वयस्पेति तथा विटूषवेय न।

खेचया नामभिर्विग्रैर्विग्र पा्स्येति पेतरैः ॥ वयस्येत्ययवा नामा वाच्यो राज्जा विदूषकः। वाच्यौ नटीसूबधारावार्य्यनामा परस्परम्॥ सूवधारं वदेद्भाव दृति वे पारिपार्श्विक:। सूचधारो मारिषेति इसडे दूत्यधमैः समाः। वयस्य त्युत्तमैहैंहो मध्यैराय्येति चाग्रज:। भगवव्नति वताव्या: सर्वैर्देवर्षिलिङ्रिन: ॥ वदेद्रानोन्ज चेटोज्ज भवतीति विदूषक: । आायुभन् रथिनं सूतो छद्ध तातेति चेतरैः ॥ वत्स पुचक तातेति नामा गोचेग वा सुतः। (घ) राजेति। राजा मथै: खानो प्रति देव इतति वा चथमेः नौचे जनैः मटा इति राजर्विति: चन्वैरिति भेषः तथा विदूषवैय वक्च्, पतति चषषिलि: शजन् इति सवतयम्रत्वयेन अपत्वप्त्ययान्तपदीन दत्वर्यः वया दाबरये पाखप xत्वाटिकपेम बाच्य: । विमः विभ्रेः सेच्या अकव्यप्रत्वदेण नाममिवां इतरै: बद्िवाडिमि: पार्य इति बाकः। विदूषक: राभा बव्ख इति नाया वा नाच:। विदूषक: राज्ञा वबस इति नाबा वा बाच्:। मटीकूक- बारी पर्शरम् पार्यनादा नव्या सूतबारः भावे इवि दूवधारिय नटी पार्था इति क्येपेसर्य: बाची। पारिपार्निय: सूतपारादवरी नढः दूब- धारं आव इति बदेतु। सूद्बार: नं पारिपातिंक नादिष इति बदेत। पचनेः नौचे: अनेः समा: इके पति बाब्याः। उतमैजने, समा वक्ख ति, म्चे: समा: इंडी रवि बाचा:। भवनः क्येछ याता दार्क इति वाक:।

Page 335

साहिलेटपयम्I'

शिष्योऽनुजय वत्ाव्योडमात पाय्येति चाधमे:॥। विप्रैरयममात्येति सचिवेति प भख्यते। साधो दृति तपसी च प्रभान्तसोच्यते बुध्ीः।। चगहीताभिघ: पूज्य: शिष्याद्यैर्विनिगद्यते। उपाध्यायेति चाचार्य्यी महाराजेति भूपति:।। खामीति युवराजस कुमारो भळं दारक:। सौम्य भद्रमुखेत्येवमधमैस, कुमारक: ॥ वाच्या प्रक्ृतिभौराज्त: कुमारी भर्ट दारिका॥ पतिर्यथा तथा वाच्या ज्येष्ठमध्याधमैः स्वियः । हलेति सदशी प्रेष्या इञ्च वेश्याञ्जका तथा।

सबेंः दैवर्षिसिक्गिन: देवखिक्रिन: सषिि्रिनय अगवन् इति बाच्या:। बिद्ठू पकः राशीष पेटों राज: सहचरीमित्वर्थः अवतीति बहैत्। तूतः सारधि: रविनम् चायुभन् दति वदेत्। हडी जनः इतरे: बनिहै: तात इति सुतः पुबः मिथय: बनुजः वनिष्ठत्र वत्स पुषक तात पति नाना गोवेष चपत्प्रत्ययेम इत्यर्थ: वा पाच:। पमात्य: चवमैः जनैः चार्थ इति विम्ेः बनाव्य इति, सचिव इति वा लखते। तपखो मशान्य जनः बुचेः साधी इति उच्चते। मिष्नायेः चिथ् प्रमतिभि: सायभव्देन बाढपुवादोनां गरहथम्। पूज्य: पूजनीबी जनः चगट- होता चलिधा बस ताहड: नान चग्रोला सम्मानसूयकैन पदैन वाच्च इति मेय:। भाषार्यय: बेदाध्यापधिता, उपनीय ददह वेदमाचार्य: क उदाव्ृत इति बचनात् तुक्या उपाध्याय इति भूपति: प्रजाभि: महाराज इति खामो रति वा बाच:। युवदावस जमारः भर्सदारकी वा बाच्यः। चधमैख कुमारवः सौम्य धद्रमुख्य प्तैवं बाच्यः। प्रह्तिलिरनात्वादिमि: राज्ः कमारी अर्वदारिका बाचा। पतिर्यमा उत्तम: उत्तमेन बबस्य पृति, चधनेन चधम: इचे इति, मध्यमेन मध्यम: इंडी इति बाचय:। तथा मेष्ठमप्यायमे: खिय: वाचा म्येडया खिया क्पेड सो व्यसेवि मध्यमवा स्त्रिया मथ्यमा स्री बंसी हति चरमबा

Page 336

षड: परिब्ेद:। कुट्टिन्यम्बेत्यनुगतैः पूज्या च जरतौजनेः। भामन्तरौख प्रावडा वाच्या: खसमयामतैः॥ अकाद्यख सम्भाष्या भद्रदत्ताटिनासभि: । यस्य यत्कर्म शिल्पं वा विद्या वा जातिरेव बा। तैनेव्र नामा वाच्योऽसौ नेयाखान्ये यथोचितम् ॥४३१॥ [घ] चथ भाषाविभाग:। पुरुषागामनीचानां संस्क्ृतं स्यात् कतात्मनाम्। शौरसेनो प्रयोत्तव्या तादशीनाञ्ज योषिताम्। आासामेव तु गाथासु महाराष्ट्रीं प्रयोजयेत्। पतोता मागधी भाषा राजान्तःपुरचारिगाम् । चेटानां राजपुवायां मेछठिनां चाईसागधी। प्राच्या विदूषकादोनां धूर्त्तानां स्याटवन्तिका॥

स्या सचमा सो इस्े इति बाचेव्र्थः । सबभी खसमाना जौ रक्षीति बाचया। ग्ेथ्या बिसरी इत्े पति वेशया चख्तका इवि बाचा। कुद्टिनी चनु- गतैः गनैः चन्वा इति पू्या तथा जरती हडा खोजने: भन्मा इवि बाचा। पापचा: पवाराट्य: ससमयावतैः खसर तानुसारिमि: बालनके: सम्बोधन -! पदे: बाचा:। नवादय: मवयवनविरातममृतयः भद्रदत्ता दिनामलि: समाक्ा:। बस् बत् वर्म मिन्र वा विद्या वा आादिर्या तैनैव तदनुगतेनैब बाबा बसौ वाच्य: चने वधोचितं सेया: । (इ) आाषाविमायानाड चर्घेति। चनीचानाम् उत्वटानां अतावा्ना विदुषा भाया संखत खात्। ताहभ्रीनाम् उत्लडानामितर्य: बीचितां और- सेनो माषा प्रयोकव्या। आासानेय , उन्अ्वटाम नारोवामेय नावाडू सज्ीतेज्

Page 337

१२४

योधनागरिकादोनां दाबियातया कि दौव्यताम्। पवारावां मवादोनां शावारों समप्रयोजयेत्।। बाझोकभाषा दिव्यानां द्राविड़ी द्रविड़ादिषु। भामोरेषु तथाऽमोरो चाएडाली पुकसादिषु ॥ गभौरो शायरो चापि काउ्ठपनोपजोविष। तथेवाङ्गारकारादी पैथाची स्यात् विभाचवाक्॥ चेटोनामप्यनोचानामपि स्यात् शौरसेनिका। बालानां षणडक्ानास् नौचग्रहविचारियाम्। उन्मत्तानामातुरायां सैव स्यात् संखतं कचित्। ऐश्व्ध्वेय प्रमत्तसय दारिदोपसवस् च। भिन्ुबन्धधरादीनां प्राक्ृत सम्प्रयोजयेत् ॥ संस्कृत सम्परयोत्तव्यं लिङ्विनोष ततमासु च।

महाराड्टरों, प्रवीबसेम। चत्र नागे राघ्: चन्तःपुरधारियां लाषा मागधौ। चेटानां राजमत्याना राजपुतायां स्ेष्टिनास्त पर्वमागधो। विदूषकादोनां भाषा गाचा। पूतायी आबा चवनितिया। दोव्यतां कोड़तां बोचनागरियादोनां दाविषाया बमा। मवारायां बवादोनाख बाकारीं आारदा समपयाजयेत्। दिचानां पातीयनाबा, द्रविड़ादिपु द्राविड़ी भावा प्रयीन्धा पति भेव:। बाबी- रेपु मामीरो, पुसवादियु बाब्ाली, माउपनोपजीवियु काडजीविपु पत्रणीवियु · बानीरी बबरी क सामा। पहारकारादो तथैप सामौरी वा बावरी मादा । पिशाचाना बाजू पैजानी। चनोधानाम् डद्ळटार्नां बेटोनामपि गेरसेनिया नाषा। बाबानी बखमाना वर्षमरायी नीपार्मा कडविवारियां हैवश्ानामित्य: सम्तानाम् मातरामाम सैव जौरहीनिकेव्र्थ:, अचित् मंकतच

सरादीनाय भवतं ममन सन्ग्ीवमेत्। बिब्धिनोड ममनिवाह कनसाह

Page 338

पड परिपेद।

य देशं नोचपावनु तहेश तख भाषितम्। क व्य'तखोत्तमादोनां कार्यबों भाषाविपर्य्ययः।। याषित् सखोवालवेश्वाचितवासरसा तथा। हैदग्धाथं प्रदातव्यं संस्कृत चान्तरान्तरा।। ४३२ ॥ [v] एवासुदाइर्थान्याकरयु बोषव्यानि। भवालयपानि मम तातपादानां भावापंवे। षट्विंशलचषान्यव नाटालकृतयसथा। वयस्विंजत् प्रयोज्यानि वोध्यद्रानि, वबोदम।। लास्याङ्गानि दश यथालाभं रसव्यपेवया।। ४३३॥ [च] यथालाभं प्रयोष्यानोति सब्बन्धः। सरमेति नाटके। तन लखयानि। भूषणाचरसंवाती योभोदाहरयं तथा।

उत्दट्टास नारीपु व संखनं म्रथोक्व्यम् । कैयिय्चजै: देवोमन्विसृतवेश्यासु ऋषि तथा संखवलिलनें: उडितन। गोधाना पावं स्थान वहैन तख माषितं तहेमं वह्मसूचितं तख्र नीचा आषा प्रयोतव्या इत्बबः। तब देने उत्तमादीना भारडाविपयाय: देवानुकम मवेत्ये: पबोकषन्या। बीवित्म्रमतीनाम् चन्तरानरा मध्ये मध्ी वेदव्वामे वैमिकासमें विवासितायें वा बंकतं प्दातम्यम्। (प) सचचाबडतोरड पट्तिंबदिति। पत्र नाटरी सयमानि पट्निंभन, तथा भाग्यासद्तव: पयस्धिंमत् बीष्यप्ानि दयीदश, वाखाक्ानि दभ, बबा- बासं वधीचितं रसव्यपेश्या रसावनुष्मपेच्य एवर्व: प्रयोन्पानि।

.

Page 339

२२३ साडितदपंयम्।

निदर्शनाभिप्रायी व प्रप्तिर्विचार एव च। दिष्टोपदिष्टे व सुगातिपातातिश्यौ तथा।। विशेषयनिरुती च सिब्धिभ् शविपय्य थौ। दाद्िसयानुनयौ मालाऽर्यापत्तिर्गर्हमं तथा॥ पृच्छा 'प्रसिद्धि: सारूप्य' संचेपो गुपकीर्त्तनम्।' लेशो मनोरथोऽनुत्तसिद्धि: प्रियवचस्था ।। ४३४ ॥ [र्]

तत्र। लक्षणानि गुीः सालङ्रारैर्योगस भूषगम्।। ।। ४ ३५ ॥ [ज]

यथा। "भततिपनतथर विन्दानि सुग्धे! तव सुखन्नतियम्। कोषदण्डसमग्राणां किमेषामस्ति दुष्करम्"(भ)

(र) वचषान्याष तवेति। तव तेपु मव्ये मूषवादोनि षट्विंगत् खज्र- यानि सर्वन्ति। (न) सूषयमाह गुणैदिवि। आावडरे: पवद्ारा: वत्यमाया: बदु- प्रासोपमादय: तैः सहितै: गुणै: माधुष्यादिमि: योमस मेखनमेव भूषषम्। (क) छदाइरति पाचिपनतोति। हे सुन्धे ! सुन्दरि! चरविन्दानि प्रग्ानि तब सुख्स्य प्रिय कान्तिम पाचिपनित निन्दृन्ति। व्बाष्ि, बोषदष्- समर्थामां कोष: बोजखोष: वनागारय दस्: मचादं चतुर्धोपायय तेन समर्थानां पतानाम् एवास धरविन्दानों किं दुष्करम ससाध्यम् पसि? सर्वसेव सुकर- मिख्रय: । बतर चडविन्दानामसेतनवता निन्दा न सनभवतोति चसनववमसमम-

Page 340

पड: परिचेद:। १२०

यथा शाकुन्तले राजा। "कजित् सखीं विनाडतिबाधते परीरसन्ताप:। प्रियंवदा। संपद लब्ोसरो उपसमं गमि- सददि (२५) (ट)। सिदैरथैः समं यम चसिोऽर्यः प्रकाशते। प्निष्टलक्षणचिवार्था सा शोमेत्यभिधौयते। ४३० ॥[ठ ]

यथा।

"सरदं गसभावः शुद्रः कोटिदोऽपि गुणान्वितः। कामं धनुरिव क्रूरो वर्जनीय: सताम्भु: ॥(ड)

(२४) सान्पतं लथ्नीषध उपममं गनिव्यतीति सं०।

रपा तथा चर्यान्तरप्यासः त्रमम एते चलडारा: माधुष्यमसादाभ्यां गुष्याम्यां सरकूता नाव्यं भूषयन्तोति भूषषम्। (ञ) सवरसंघातमाड् वर्मनेति। वितायें: ममोडरार्यसूचकः मितैः चसी: बचरेः वर्षना रचना चबरसंधातः। (ट) उदाइरतति य्णेति। चत सम्मदनित्वादिचिवार्यासंवये: रचना। (ड) शोभालाड सिहेरिति। बत सिरी: सावशितुमिटै: सषें: समं सह नविद्त: वनमिमतः वर्य: प्रयामते सा स्रिटेन स्ंषासव्वतैन खययेन चिवार्था विदव्वमनोरखनार्था रचना इति मेष: जीआा इति पमिधोयते बप्यते। (ड) उदाहरति सह्यमरेति। सम् सायुः बंभः बन्चवायः बन्त वेष- विशेष:। परह इलुमबन समार्ज, वोटिट इति कीटि: संपमाविशेष: च्न्थन चग्रमानः, युषाम्वित: युध्: औौर्धनास्तीधयदिरम्यत मौबी, डूएः मिहुर: निर्दय- कारयवारितानिति लाबः उमयत समानं वक्र हति था। चतर सधयितुमिष्ट- रवयादिमि: समं श्रंवैष नमनममववेखासर्वमबामनात् बोमा।

Page 341

सहिवदयंयम्।

४३८ ॥ [ढ ] यथा। "अनुयान्ा जनातोतं वान्त सापु त्या छतम्। का दिनयोविना्वॅय का निय्ा धाशना विना" ।(प) हेतुर्वाव्य समासोत्तमिष्टक्वषेतुदर्शनात्। ४३६ ॥ [ त ] यथा वेखां भौमं प्रति पेटो। "एवं मए भंगिदं। आशुमदि! तुझाथ पसुकंस केसेस कर्ष पचमान देबोए कैसा संयमौर्प्तित्ति (२६)। (घ)

(२६) एवर्मिति। एवं मवा अवितम् आनुमति! युप्नावम् चसुसेपु कैशेधु वथमत्मं दैव्या: केश: संबष्बन्त इति सं० ।

(ट) उदाइरबमाह। वद्रेति। कव तुष्यार्धयुश्ेन वाकोन बिमदर्ओ नात् दष्टानरपेम प्रदर्भनात् देतो: चमिमत: रटः वर्ष: साध्यने घाययते मका- वयते इतयं: तत् उदाइरयं मतम। (र) उदाहगति सनयानपति। सीतों प्रति वस्मवित् उत्तिरिवम। ननासीतम्। भयोयदामान्यं व्ान्त राममिव्यय: सनयान्ा सनुनव्धन्ता लका साधु ऊवम् । सवादि, चर्नेंव सूषेंच बिना बिर्याहता इति भाब. दिनन्री: दिपसबजी: का ? बबिना पन्द्रेय बिना विर्वसतेति बाव: निय्ा रखनी का?

(त) वेतुमाड हेतुषनंनाल् वाएयमवर्जनास् इडकत् पविमदार्वमचाचकं समामोत्त संच्चिघ पाका हैतु.। (८) उदाहरवि ब्येति। बतर दैम्या: जेजवबननल हैतू: मायुनम:

Page 342

वह: परिव्ेद

संभवो प्राततत्वस्य वाक्धे स्याददनिखय: । ४४· ॥ [ द ]

यथा ययातिविजये। "इयं खर्गाधिनाथस््र लच्ोः किं यचकन्धका। किश्ास्य विषयस्वैव देवता किसु पावती" : (घ). हष्टान्ो यसु पचार्थ- साधनाय निदर्शनम् ॥ ४४१ ॥ [ न ] यथा वेखां भौमः । "पार्य! उचितमेवेतत् तस्या: यतो दुर्शबोधनकलतं प्ि सा" इत्यादि (प)। तुल्यतर्को यदर्घेम तर्क: प्रक्ृतगामिना ॥ ४४२ ॥ [ फ ] यथा तत्रैव । "प्रायेपैष कि दश्यन्त कामं खप्ा: पभाशुभा:।

केशासंघम: सत्म्रदर्मनेन दुर्श्योषनबधे सत्ेष देव्या: केश्संयमर्न भविष्यतीत्ेव- समिमतार्थ: मषाबते। (द) संभयमार संजय इति। बच्ाततत्वथ तख्वमत्रामती नमसंव्र्षः बाकी यत् पनिषयः मनिर्द्वारयं स संभयः सात्। (न) उदाइरत बथेति। चम नायिकायां बघातैरनिषयः। ( न) हर्कमाह हटान इति। पसे सयेख साध्यय्य साधनाय ज्ापनाय बत् निदर्शमं स हष्टान:। (प) उदाइरति यचेति। तखा: मानुमनाः। चत द्रोपवां मानुमती वर्तुक: परिशासः साध्ये इ्ति बोध्यम्। (फ) सृच्यतर्कम्राड्ट तुष्बतक इति। प्रक्तनामिना प्रछतुतानुषारिया बरबेन बत् तवं: पर्यस सूचनं स तुष्यतर्कः ।

Page 343

:२२० साहित्वद्पंयम्।

मतसश्या पुनरियं साबुज समनोव साम । (ब)

पदानां स पदोच्चय: ॥ ४४३ ॥। [ भ ]

माकुन्तसे यथा। "पधरः किशलयरागः कोमलविटपानुकारियी बाह। कुयुममिव लोभनीरय बेवनमफ्ेसु समतम्। चन पदपदार्थंगो: सौक्माय सहभमेव। यथार्थानां प्रसिद्ञानां क्रियते परिकौर्त्तनम्। परपचव्युदासाथ तव्निदर्शनमुच्यते ॥४४४। [म]

बया। "भतधर्मोचितैर्धमेंरलं प्रतुबधे नृपाः। किं नु बालिनि रामेय सुक्की बाप: परास्् खे" ॥ (य)

(म) उदाइरति यथेति। चम दुर्योषनादोनां मतवातयां भविनिधन रपार्थस्य सूयनम्। (भ) पदीश्यमाह् सख्य इति। मदामाम् चर्धागुरूप: अः सक्षयः समूभ्ः स पदोखयः । पर्थामुरुप इत्यनेन सुक्कमारायें सुकुमारावंतूचनपदम्रयीम: उऊ तायें वत्सूषकपदप्रयोग इति बोध्यम्। (म) निद््यनमाद्ट वधार्थानामिति। परपचः परमतं तस कदासारय निरावरणय मसिद्वानां यवार्यानां सत्यरूपविषयाषा यत् परिकौर्तन क्रियने तत् निदर्भनम्। (य) उदापरति ययेति। चवेति। चर्ल सनर्थाः, चर्सं व्यर्थसमर्थयी- रित्यमरः। बिन्तु पतति बवायें षव्ययं, मुतः बनः परास से चन्यासत।

रपस पर्थस कोर्तनम्।

Page 344

षठः परिच्ेद:।

भभिप्रायस्तु साहश्या- दह्ुतार्थस्य कल्पना ॥ ४४५।। [र] यथा शाकुन्तले। "दूर्द किलाव्याजमनोड्र्र वपु- सप:कमं साधयितु' य इच्ति। ध्रुव स नोलोत्यलपत्रधारया . अमौतव केमुमषिर्व्यवस्वति" । (ल) प्रप्ति: केनचिदंशेन किस्विदचानुमीयते ।। ४४६ ॥ [ व ]

यथा मम प्रभावत्याम्। "प्नेन खलु सर्वतवरता चश्रोकेणावश्य विदिता भवि व्यति प्रियतमा में प्रभावती (घ)। विचारो युक्तवाक्र्य- दप्रत्यक्ार्थसाधनम् ॥ ४४७ ॥ [ष ]

(र) बमिप्राममाह चमिताय इति। सादस्यात् साम्यात् चहतख चस- भाविनः सर्थस्य कल्पना चमिप्रायः । (ख) उदाइरति ददमिति। वः चन्वानमनोहरम् चञ्ञविममनोरख्नम् इदं वपुः मकुन्तखाअ्रोरमित्वर्य: तम:पम तपयरबक बसन साथबितु कर्तम उकृति, स ृषिः वस इत्बयेः नौथीव्वयतपतवारया मनोदताम् पतिबनभ्ा िति मावः हेतुं व्यवस्ति उदयुङत्े। बंभस्वविलं उत्तम्। जव नोलीवस- पत्र वारमा अभोदता केदनमिय मझुन्तखाअरीरैय तपसरयमसभवि। (म) वत्तिमाह पररतिर्दिति। दैनचत् पंगेन प्रवारीय बतर विचित बद्र मोयते माय्यते सा बमि:। (म) उदाइरवि वर्येति। चयरोवैय अनरेय। चत्र सबंतयरवा अति विभेषरपेष संग्रेन प्रियतमाञ्ानानुमानम्।

Page 345

साहितवदर्पंयम्।

यथा मम चन्द्राकलायाम् "राजा। नूनमिय्नमन्त: पिहिस- मदनविकार बसते। यतः। इसति परितोषरह्ितं निरोध्यमायापि नेवते किचित्।

देशकालखरूपेण वर्णनादिष्टमुच्यते ।। ४४८॥। [ ह ]

यथा वेखां सहदेव: । "यद वैद्युतमिव ज्योतिराय्यें क्रप्ेय्य सभृतम्। तत्पराछ्ड़िव क्वषणीयं मूनं संवष्यिष्यति" ।(च) उपदिष्टं मनोहारि वाक् शास्त्रानुसारतः ॥।४४2 ॥ [क]

(ष) विचाषमाड बिचार पति। युक्नवाबयै: युत्नियुतैः सेतुबीधकेरिव्यर्थ: वचने: बत् चप्रन्यचस सटट्टस सवस्य सायनं द्ापमं स विचार: । (स) उदाइरति यघेति। उसतीति। परितोषरद्ितम् असन्तीषं रसति, निरोस्यमाण्यपि कि्चित् न ईचते न पश्यति, तथा सख्याम् उदाहर- न्याम् भालपन्थाम् चसमखसम् पययीग्यम् उत्तरं दरी ददाति। बवर चपरितीय- हासादिकमे हेंतुमहयनै: चप्रत्यक्षस्य मनोविकारस साधनम्। (र) दिष्माह दमेति। देमवालखकपेय देशकालयो: सापर्न्येय वर्षना रचना दिष्टम सचते। (प) उदाइरति वषेति। वदिति। बध कुडे बायें ओमसेने इति भाष: वैद्युतमिय बन् ज्योति: सम्पतं समुत्वितं तत् दवं ऊचा द्रीपदी पाइट् वर्षाकाख दब नूनं निशितं संवर्जिष्यति। देववाखानुकपवर्वनम्। (न) उपदिट्टमाह डपदिट्मिति। भाखानुस्ारतः यषान्ासं मगी- एचनरत् वाक्यम् उपटिष्म् उपदेशवयनुमित्ययं: ।

Page 346

पह परियोश।

यबा याबुन्तथे। "पनूबस गुरुन् कर म्रियससोहत सपजीजने। भ्ततुर्विम्द्मतापि रोवचतया मा का म्रतोप गमः"। रत्वादि। (य) गुषातिपातः कार्य्य यद् विपरीतं गुणान् प्रति ॥ ४५० ॥ [ ग ] यथा मम चन्द्रकलायां चन्द्र प्रति। "जड संडरिव्जर तमो घेव्यद-सपलेडि से पाधो बसस सिरसि पसुबरणो तडबि रत्ोष जोघण हरसि" (२७)। (घ) यः सामान्यगुगोट्रेक: स गुणातिशयो मतः ॥ ४ ५ १ । [ ङ ] यथा ततेव राजा चन्द्रकलाया सुख निर्दिस्य।

(२०) वह इति। यदि संत्रियते तनो व्क्ते सकसैसे पाद: वर्वास प्िरि पदपतेत्तयापि खििया नीवनं इरास्ति इत्ति सं०।

(ख) उदाइरति ववेवि। चम गृवशयूवादिकं मास्ानुस्तादि मनोक्षारि

(म) युणातिपातमाह सु्वातिपात इवि। दुाम् प्रति बत् विशसीनं

(र) उदायरनि बर्चेति। थव वनीहरवादिडिमार्ना विवरीन खौधन- जोम्मडरषम्।

रसपर्मेन्य: उड्रेक: याषिकाम् सपमेयसधि बेब: स नुषातिवयः नयः नवित:।

Page 347

१२४

बिना दीवासक्त' सततपरिपूर्वाचिसकसः झुतः प्राप्तब्न्द्री विगतितकलडः समुखि! वे- : (च) पर्थान् सिद्दान् बहनुत्ा विशेषोतिविभेषगम्॥ ४५२॥[छ ] यथा। "तथ्ापदारो विमलो डिजावासी जनप्रियः। *दः पग्माकरः किन्तु बुधस्व' स जड़ाभयः" । (ज) पूर्वसिद्दार्थकथनं निरुत्निरिति कीर्तितम्॥४५३ ॥ [भा]

(प) उदाइरति सर्धति। चसाबिति। * ससुखि! से त्या चसः सन्यनर पश्चत् स्फुरत् विकय विकसितं नवं लौखाअयुगलं कोड़ापच्रडयं यस्य ताहभ:, तवी क र्जन् विकसन् बन्दु: घ्मः यस तथाविषः, सपरि विशसन: विचरन: बखोनां भमराषा सद्वाता: समूडाः यस तवाभूतः, सततं पौर्थमासी व्यतिरिक्रीडषि काले हत्ये: परिपूर्षा बखिया समय्रा कला बस तबोतः, विर्मालतकचडः निष्णखडः बठो चन्द्र: दोषा रावि: तथ्या: सब्' सन्पर्क बिमा शविमन्तरेघेत्यय: कुतः .कवात् प्राप्तः? वखावम्देन चतु:र्वाट्टिविद्यास सम्यन्ते, ततय दोषाचामासक विना सबलविद्याखाभ: जसन्म पति ध्यनि:। पन

(ह) विशेषयमाह पर्यानिति। सिद्ञान् मसिद्ञान् वहन् चर्धान् उक्का विशषेय उतरि: भेदयवर्नामत्वर्यः विश्रेषष्म्। (ब) उदाहरति व्येति। द्चति। बिशवं धनिनं पखुशि:। फदः तवख तुख्य इति मेष:। सवाष्ि, दचा जयपानेका चनाशा व तथा: चपहारी नाअव: नवदानेन वनदानेन व पति भाबः, विमन: खच्: निर्दोषय, डिना- वासः। दिमानी पचियां अवयदाबां संसादीनी आशयानाथ चावास: चाच्मय:, नवाना मिय: सम्नोपकरः, पत्राकर प्म्ाना वमचानाम चायरः सनपत्तिस्थानं पम्ाया: तच्ाा: चाकरः चावासः धनवानित्यर्वय बिन्तु तं भुथ: विदान्, स फदः जड़ाभय: बड़स जायगुवस पातव: खानम्। चत्र वहम् समानवर्मानक्का पुषत्व जड़ावयतार्म्ं भेट्कमनम्।

Page 348

षड: परिच्ेद:।

यथा वेस्याम्।. "निहृताश्ेवकौरव्य:" इत्वादि (प)। बहनां कोर्त नं सिद्धि- रभिप्रेतारथ सिबये ॥ ४५४ ॥ [ट ] "यशोखें कूर्मराजस यञ शेषस्य विक्ञमः । पृथिष्या रक्षणे राजनेकत त्वयि तत् स्थितम्" ॥ (ठ) दप्तादोनां भवेद् अंशो वाच्यादन्यतरहच: ॥ ४५५॥ [ड ] वेखां कछुकिनं प्रति दुर्य्योषनः। "सहभृत्यगणं सबान्धवं सहमित्र ससुतं सहासुजम् । खबलेन निहन्ति संयुगे न चिरात्वाण्ड्रमुत: सुयोधनम्" ॥ (ढ) विचारस्ान्यथाभाव: सन्देहात् तु विपर्य्यय: । ४५६॥ [ग ]

(र) निहुश्िमाह पूर्वेति। पूर्वसिद्वानां पूर्व निषन्रानाम्, चर्षानां कबनं निकत्त्तरिवि कीसितम्। (अ) सदाइरति बथेति। अतर नौरव्याटिषननसय पूवंसिडस कबनम्। (ट) सिदिमाह महनार्मिति। वमिपेतस्य रष्स्य पर्यस सिसये निष्प- तये बोधायेव्यर्य: व्रह्माम् चनेकेषामित्यथ: बोर्तनं कबनं सिद्धि:। (ठ) उदाइरति बदिति। हे राजन्! कू्मदाजस्य शेषचारिय: बच्- पाचिपतेः बन् बौय्ये पवं वम भेषस चनन्ख्ष विक्रन: वोग्येमिव्वर्ष: तदुभयं पृविव्या: रबसे पावमविषये एकत्र एमश्तिन् लयव्ति सिवितम्। चत्र चमिप्रेतल श्ात: पृथ्योभारसवियु तातिड्ञवस बोष: । () बंबमाह उमादोमार्मिति। हमादोनाम् चादिवदैन उरदुःखितादे- मं दथम, अतपतवरदु:ितादो नामिन्वर्म: वाच्ात् विर्वाचनादिन्र्थ: चन्यनरत् वत् वचः, स मंभः मवेत्। (ट) उदाउरति सहयत्यमयर्मिति। बतर पविराद्षि न इनीति बिव- चिवं किनु म विषत् इनीवि चम्यभासूतम्।

Page 349

सचित्वदर्पयम्।

यथा।

"मत्वा खोकमदातार सन्लोपे ये: अता मतिः। खयि सवनि से राजन् 1 न तथा व्यवसायिन :- ।(त) दाचिष्य चेषया वाचा परचित्तानुवर्त्त नम् ॥४५७ ॥ []

वाचा यथा। "प्रसाधय पुरो लड्ां राजा तवं हि विभीषण!। भायेंणानुष्टश्ीतस न विघ्र: सिद्तिमन्तरा" ।(द) वाक्ये: सिग्धैरमुनयो भवेदर्थस्य साधनम् ॥ ४५८॥ [ध]

(य) विपयेयमात विधारेति। सम्देशात् संभयात् विधारख बन्चबामाबः विपर्यय: । (त) उदाइरति मलेति। बी्य जमतोखाम् चदातादम् चवदान मला यै: सच्योष मति: अता सन्तुटेरैष खिरत न कवापि वाचितु बतमति लायः। रे राबनृ! लवि राजनि सति से तथा व्यवसाविन: ताहभाधारवत्तः न मब- नीति गेव: सन्तोषनयतन्या न तिष्ननोति आयः। बव यू्व दाढलाभाषस निययी जात रढ़ानों लषि रात्ि तत्रिवसामान एव चविधार इति बोध्म्। (न) दाबिययमाइ दावियमिति। पेटया आरोरव्यापारिय वाभा परतय चनुपतनम् चहुसरचम् पठरख्नलित्यय: दाविषम्। (द) उ दाइरत प्रसाववेति। हे विलीषच! खडा पुरी म्रसाचय चढ- हुद, कि बतस' राधा रदानोमिति मेव:, साययेय रामेव बनुम्टरीतख ननस्व सिदिम चन्तरा दिया न विद्: खवादिति मेव: । विमीषयं प्रति वच्मसोति: । जव बाचा विभीषयचिततानुव्स नम। (प) चमुकयमार नावीरिवि। चिग्धे: ब डयुते: बाफो :. वर्वस कार्यस साषनम् चनुनय: ।

Page 350

षहठः परिच्छेद:। २१०

एवं पेष्यापि।

यथा वेखाम् पमत्यामानं प्रति ऊपः। "दिष्यास्न्रगाम- कोविदे भारडाजतुख्यपराक्रमे किं न सभ्भाव्यते त्वयि (न)। माला स्ाद् यदभौष्टाथ नैकार्थ प्रतिपादनम्॥ ४५६॥ [प]

यथा शाकुम्तले राजा। "किं भौतले: क्मविरोधिभिरारद्र वार्तं, सच्ारयामि नलिनोदलतालव्टन्तेः। अङ्के निवेश्य चरणावुत पम्मताम्त्रो, संवाहयामि करभोर ! यथासुख ते"॥ (फ) अर्थापत्तिर्यदन्यार्थो- पर्थान्तरोतेः प्रतीयते ॥ 8६० ॥[ब]

(न) उदाहरति यथेति। दिव्याखाणां ग्रामः समूङः तविन् कोविद: विचचय: तममिन् भारहाओ अरदाजस् चपत्यं पुमान् द्रोष इत्ययं: तस्य तुख्य: पराक्रम: यम् ताह्ये। चत सिन्धवाकयेन सन्नव्यासः सत्तोषयपस कार्य्यस साधनम्। (प) माषामाष मसिति। पभोष्टार्थम् पटसम्पादनाय इव्र्यः बत् मकार्थंप्रतिषादनम् चनेका्यंप्रवटनं सा माला स्ात्। (फ) उदाहरति। बिर्मिति। है करभोष! मौतलैः कमविनोदिमि:

यामि किम् ? उत सथवा पद्मतायी ते तब बरची चडे कोड़े निवेश्य निषाय यथासुखं संवाष्यामि। वम्रन्ततिखकं उत्तम। चतर समोटस मकुन्तवापृरि- तोषस्य साधनाय वातसच्तारपादीनामनेकार्थानां प्रतिपादनम्। (म) वर्यावतिमाष चर्यापतिरिवि। बर्धान्तरस उतेः देतोः बन चन्चार्य: प्रतोयते या चर्थापचि:।

Page 351

३३८ सहिलदर्पयम्।

यथा वैस्याम्। द्रोगोडखतामार्न राज्येडभिषेकुमिच्च सौति कथयन्त कर्ण प्रति "राजा। साम्त चङ्गराज! साह। कथमन्चया। दत्ताभयं सोडतिरथो बध्यमानं किरोटिना। सिन्ुराजसुपेक्षेत नैवं चेताथमन्यथा" । (भ)

भर्त्सना गर्ईगं तु तत्॥ ४६१ ॥ [म ] यथा तवैव कणें प्रति "शख्वत्यामा। निर्वोय्यें गुरुभाप- भाषितवभात किं मे तवैवायुधम्* इत्यादि (य)। भभ्यर्थ नापरेवाकये: पृच्छाऽर्यान्वेषगं मतम् ॥ ४६२॥ [ र ] यथा तवैव सुन्दरकः। "प्रज्जा ! पव् भबि पाम सारधिदुदियो दिष्ठो तुग्नेहिं महाराओी दुब्बोधण स वेति" (२८)। (ल)

(२८) पक्ेति। चायया: ! चद ववि नाम सारबिषितोयी ष्टी युप्नालि: महाराजी दुर्य्योधनो न वा इति सं० ।

(म) उदाइरति वर्धेति। दत्तासयमिति। जैवं चेत् यस्ीवं म खादि- तर्थ: सन्बया पतिरषः सःद्रोष: दत्तासयं दत्तम् समयं यछे ताहयं पूर्वेधुर्मा त्वाम् पजुनो बधोदिति समयं दत्वापोत्वर्य: किरीटिना पर्जनैन बध्यमानं इन्यमानं सिन्धराजं अयद्रथम् सपेसेत। चत्र कर्योकिकपात् चन्धार्वस सिस्- माजोपेश्ाकपस्य प्रतीति: । (म) गईंयमाइ दूषणेति। दूषबस उदोषणार्या या मत्ंसना तत् मईचम्। (य) उदाइरति यर्थेति। चतर चत्रत्यासकर्मका वर्यमत्सना। ( र) पच्चामाष् प्रकृति। चम्यर्वनापने: मार्यनातूपयेः वाक्य: चर्यानाम् बत्वेषयं पृच्छा सतम्।

Page 352

पड: परियोद:। ११८

रुत्ळटटेरव साधनम् । ४६३।। [ व ] यबा विक्रमोवंखां "राजा। सूर्याचन्द्रमसी यस्य मातामइ्डपितामहौ। सयं उतः पतिर्डाभ्यासुवंख्ा च सुवा च वः । (भ) सारूप्यमभिभूतस्य सारूप्यात् चोभवर्त्त नम् ॥ ४६४ ॥ [ ष ] यथा पेखाम्। दुर्यबोधनस्राना भीमं प्रति बुधिषठिर:। "दुरालन्! दुर्य्योधनहतक।" इत्वादि (स) । संच्नेपो यत् तु संचेपा- दात्मान्यार्थे प्रयुञ्यते॥ ४६५॥[४] यधा मम चन्द्रकलायाम्। "राजा। प्रिये!

(ड) उदाहरति वर्षेति। चत्र पार्यनालूचकवाक न दुश्यायनान् बष्म्। ( म) प्रसिद्धिमाष् असितियिति। उत्ब्टे: वोषसिरै: श्रोषप्रिहैः पयें: बर्यस कार्यस साधनं प्सिद्ति:। (x) उदाइरति ब्धेति। चव चोकप्रस्वित: सूर्षचन्द्ररवंत्रीयलादिमि: भाकापरिचबकपस सर्यख् साधनम्। ( प) सारप्वमाष साकप्यमिति। साडम्यात् समानकपतात् चमिभूतस् चमिममं मापक वत् बोभेय दर्शनं व्वडार: साकम्वम्। (स) उदाहरति वति। चन्र साहसेनामिसूतस युर्षिष्ठिरस चीन- व संनम् । (इ) संचेपमाड संचेप वि। संचेपात् साधारय्यात् चन्मादें पम्स्ध बयें वायें यद् चाका मबुष्यने नियुज्यते स संचेष:। (र) उदाइपति बचेवि। मिरोषक्सुमवत् परिपेय्वानि सुगीमवानि

Page 353

२४० साहितदर्पयम्।

प्रक्गानि खेदयसि किं शिशेषकुसुमपरिपेलवानि सुधा। (च) भातानं निर्दिशय। "अयमोह्ितकुसुमानां सम्पादयिता तवास्ति दासजनः"॥ गुणानां कौर्त्तनं यत्तु तदेव गुगकोरत्तनम् ॥। ४६६ ।। [ क ] यथा तवैव। "नेवे खख्जन इत्यादि" (ख)।

स लेशो भस्यते वाक्य यत्साहशयपुरःसरम् ॥ ४६७॥[ग] यथा वैसयां "राजा। इते जरति गाङ्गेये पुरस्कृत्य श्रिखणिडनम्। या स्ाघा पाएडपुताणां सैवास्मकं भविषयति"॥ (घ) मनोरथसत्वभिप्राय- स्योकिर्भङ्मन्तरेग यत् ॥ ४६८ ॥। [ ङ ]

पक्ानि किं कयं सुधा मृषा खेदयम के प्यासति ? बयं दामजन: तब ई्िस- कुसुमानाम् चभोष्टपुष्पाथां सम्पादयिता बने बमोष्ट तत् दास एव सम्पादर्यात किं तब चायासैनेति भावः। चव चन्द्रशख्यापरिषव्यायें रात्त चात्मनियोग: । (ब) गुखकौर्तनमाड गृप्णानामिति। स्पट्टम्। (ख) उदाहरति वथेति व्यास्यातं प्राक्। चतर नायिकाया रुपगुषानां कघनम्। (ग) वेगमाड स पति। साहययपुरःसरं यत् बाका भख्यते कप्यते स

(च) उदाइरतति वधति। निखच्डिनं पुरस्कृत्व चय्येक्त्य नरति ठडे माधिये मौर्ध हते पर्जुनेनेति ग्रेष: पाखुपुबायां या प्ाधा गौर्वम चखाकं द्वैव साधा सविष्यति चमिमन्तुषचे इति गरैषः। चव चलिमन्यमय: मोभपधतुल्द इति साहस्यम्।

Page 354

पह: परिच्छद:

यथा।

'इतिकेलिकल: किश्िदेष मनाधमन्बरः। पख सुभु! समाखस्तां कादम्वसुस्वति प्रियाम्" ॥ (च)

"हृंश्ये ते तन्वि ! यावेती चारुचन्द्रमसं प्रति। प्राज्ने कत्यायनामानावुभी तिष्वपुनर्वसू" । (ज) स्यात् प्रमाणयितु' पूज्यं प्रियोतिर्हर्षभाषगम् ॥४७0 ॥ [भ]

(ङ) मनोर्थमाह मनोरघ इति। अश्न्तरय भ्िविशेषेष यत् भभि- प्रायस्य त्रि:, स मनोरघ: । (प) छदाइरति। यथेति। नायिकां प्रति कसविदुति:। हे सुभु! पश्व एव: मनपाथमन्यरः मदनपरवमः अतएत रत्तिकेसी सुरतविदार कलः मधुरवाक् कादम्बः कलहंसः किश्चित् दूषत समाम्रस्तां सान्त्वतां प्रखोभनेन कामाबेगं नौतामिति भावः म्रिया चुम्बति। अत कादव्वचुम्बनकपमख्ा खालि: प्रे तख खकान्ताचुम्बनस् उा्िः । (इ) पनुकसिसिमाह् विभेषार्य इति। विशेष: रूपलावयाद्यतिभयः चर्षः प्रयोगनं बसय ताटृभः प्रतिविसार: पत्यत्ति: चमुतसिदि: उदीर्यते कथ्यते। (ज) उदाइरति। बधेति। सवितामिती रामसत्तथी दद्ा खोतां पति तत्सखोनासुक्ि:। हे तन्यि! अभ्नाक्ि! वारषन्द्रमसं मनोहरचन्द्र प्रति चन्द्रसमोपे उत्वबं: बौ एती हसेते। से मा्म्! बिदुषि! पती उमी बल्वायनामानो प्मालिधी तिथ्यपुनर्वस् तदाख्यनचत्रमेदी। चत्र रूपनावक्ा

Page 355

२४२ साहिस्वदर्पंचम्।

यथा शाकुन्तले। "उदेति पूर्व कुसुमं ततः फळं धनोदय: प्राकू तदनन्तरं पय:। निमित्तनैमित्तिकवोरयं विधि: तव प्रसादस पुरस्तु सम्पद:" । (ञ)

चथ नावयालक्कारा: ।

उत्प्रासनं सहाचोभपसाप्तापोपपत्तयः।। भाशंसाध्यवसायौ व विसर्पोलेखसंच्तिती। उत्तेजनं परोवादो नौतिररथविशेषणम्।। प्रोत्साहनस् साहाय्यमभिमानोऽनुवर्त्त नम्। उत्कोततनं तथा याब्ा परौहारो निवेदनम् ।।

दति नाय्यालङ्गतयो नाव्यभूषणहेतवः ।। [ट ]

(भ) प्रियोत्तिमाह सादिति। चून्य जन प्रमाययतु यत् दर्षमावर्म या पियोति: स्यात्। (ष) उदाहरति वर्थेति। पू्व प्रथमं फोप्पन: भ्रागित्वर्यः कुमुमम् उदेति उदयं प्राप्तोति, ततः जनन्रं कुमुमोदयात् परमित्वयं: फवम् उदेतोयनेनान्य:। माकू हरष्टरिति शेष: घनानां मेघानाम् सदय, तदननवं मेघोदयाम्व पथ: जययं र्हाट्टरिब्यर्य: । निमितनैममितिकयो: वारपकार्थयी: चमं विधि: नियम:, तब मसादस चनुप्रइस पुरः समतस्तु चनुय्रदात् मानित्वर्य: सम्पदः समडय: अवन्तीति मेकः। वंभस्वविलं उत्तम्। चत्र अनुग्रहसम्पदः कारयलवात् पूर्वमेव कार्ध्यनु सम्पद तत्पधात् भविति युज्धते, तरवपरीव्षेन वु पूज्वकाविप्रमावमावित- वपनेन उर्योत्ादनरपा प्रियोकि:

Page 356

बह: परिचीद:। २४२

।४७१ ॥ [ठ]

यवा याकुनये। "ययातेदिव अर्मिष्ठा पत्मुबडुमता भव। पुवं स्वमप्रि सम्त्राजं सेव पूरुमवापुत्ि" ॥ (ड) भाकरन्द: प्रलपितं शुचा ।। ४७२ ॥ [ढ] बथा वेप्याम् "कचुकी। हादेवि! कुन्ति! राजभवन- पताके!" दत्यादि (प)। कपटं मायया यत रुपमन्यद्िभाव्यते ।। ४०३ ॥ [ त ] यथा कुलपत्यफ। "मुगरूपं परित्यव्य विधाय कपर्ट वपुः। नोयते रकसा तेन लव्जाणी युधि संभयम्"॥(घ)

(ट) माध्यायद्वारानाह पर्येति। बात्ीःप्रमतोनि बयस्तंयत् नान्या लखारा इत्पर्य: । (ठ) बाशिषमाय पानीरिति। इषजमस्य मागंया एट्टलामाश्ंप्रमम्। (ड) उदाइरति यर्थेति। यवातेरिति। अर्मिष्ठा वषपर्वसुता यथाने- दिव तवं पत्यु: दुमनतसय बहुमता यह बादरणोया सत। सरा अर्मिष्ठा पूरमिय त्वमपि सवाजं चक्रवर्त्तिनं पुवम् चातकि समख। चच मकुन्का प्रति वाण्स गुमा थंसनम् । (ड) वाकन्दमाष् चाकन्द पति। प्रचा बोकैन प्रलपितं प्रलापः पाक्रम्दः । (प) उदइरति ग्रयेति। लट्टम। (त) घपटमाष कपटमिति। यव मायया कलैन सन्यत् कमं विमाष्यने प्रदश्यते तत् कपटम्। (प) उदाषरति य्थेति। मगरूपमिति। तेन रचसा मारोचेन मगडपं वासनहरियकायं परित्वन्य कपटं वपुः बरौव विषाय बच्मम: युषि युद्धे संकय नोयते प्राम्यते। मत्र मायया मन्यरूपगउपम्। .

Page 357

28४ साहित्वदर्पपम्।

पचमा सा परिभव: खल्पोऽपि नाभिसद्यते ॥ ४७8 ॥ [ द ] यथा थाकुन्तले। "राजा। भोः सत्यवादिन्! धभ्युपगतं तावदस्माभि:। किं पुनरिमामभिसन्वाय लभ्यते। शाङ्गरवः। विनिपात: इत्यादि (ध)। गर्वाऽवलेपजं वाक्यम् ।।४७५ ॥ [न] यथा तवैव। "राजा। ममापि नाम सत्वेरभिभूयन्ते ग् हा:" (प)। कार्य्यस्यारभ उद्यम: ॥। ४७६ ॥ [फ ] यथा कुभभे। "रावयः। पश्यामि शोकविवशेऽन्तकमेव तावत्" (ब)। ग्रहमं गुयावत् कार्य्य- हेतोराश्रय उच्यते॥। ४७9 ॥। [भ ]

(६) पचमामाह् सदमेति। खत्प: सायम्यः भमि परिभव: यत् न भभमि- सख्ते सा बमा। (घ) उदाहरति यहेति। भाङ्गरवं प्रति रात् छक्ति:। प्रभ्युपगतं खोहतम्। इमा मकुम्तत्ाम् अभिसन्धाय प्रतार्य्य। चत् सत्यवादित्वित्यनेन- सोकएटनसम्बोवनेन परिभृतस्य भ्ाङ्रवस्य विनिपात इति वचनेन सचमा मकटित्ा। (न) गर्वमाष्ट गर्व इति। सवलीपजं साहडार वाक्य मर्वः। (प) उदाइरति व्धति। चव ममापोत्यनेन रात्र: गर्वातिभय: सूचितः। (फ) उद्यममाह् कार्य्यसेति। सट्टम्। (प) उदाइरति यर्थति। मोकविवभ्: प्रतिभोकार्सः बह्पुतबातपभु- वर्गनाशादिवि भाषः चन्तकमेन बममेव तावत् पश्ामि। चतर रवकर्मष: उदयम: सूचित: ।

Page 358

वह्ठः परिच्छेद:। २४५

यथा विभीषणनिर्भर्कनाक्।"विभौषयः। राममैवात्र्पयि थयामि" इति (म)। उत्यासनन्सूप हासो योऽसाधौ साधुमानिनि॥ ४७८ ॥[य] यथा शाकुन्तले। "शाङ्गरवः। राजन्! भ्रथ पुनः पूर्व- वत्तान्त: व्यासक्गाद्विस्ृतो भवान् तत्कथमधर्मभौरोर्द्ारपरि- त्यागः" इत्यादि (र)। आकाङ्का रमगोयत्वाद् वस्तुनो या स्पृहा तु सा ॥ ४७६ ॥ [ल] यथा तत्रैव। "राजा। चारुखा स्फुरितनायमपरिक्षतकोमल:। पिपामती ममानुद्नां ददातीव प्रियाधरः" । (व)

(म) चाश्रयमाह यरहपमिति। काय्यह्ेती: गुरवत् सत्लट्टं वहमम् भात्य: उच्यते। (म) उदाडरति वर्थति। सट्टम्। चत्र राज्याब रामाश्र्यम्वं गुषवत्। (व) एत्प्रासममाह उत्परामनामति। बात्मानं साप्ु मन्यते इति साधु- मानी तथ्िमिन् बसाधी य: उपडासः उत्प्रासनम्। (र) उदाहरति ब्चेति। पूर्वदत्तान्तः अकुन्तव्षापरिषयकपा पूर्वघटने- व्ययं: व्यासङ्वात मय्यानरससर्मातृ। चम चधमंभीरोरिति उपडासः । (ख) सृश्ामाष्ट वाकाप्ृति। वस्तुनः विषयस् रमचोयत्वात् मनोतरतवात् या बाबाऊ तत्पाप्तीकका इतबं: सा खुडा। (व) उदाइरति वर्षति। वाद्पति। वादथा मनोहरैय स्फरि्तिम क रसेन चपरियत: मैनापि चदट्लात् चव्रचित: चतएब बीमकः प्रियाया: प्थम् बपरः विपासतः पातुमिषतः बम चनुा ददातोष। चत्र मवरस रमचोय- वस्तुतवात् पिपासा।

Page 359

साहित्यदर्पयम्।

अधिक्ेपवच:कारो घोभ: प्रोत्त: स एव तु ॥ ४८० ॥ [ग]

यथा।

"त्वया तपस्वचाराल! प्रच्छनबधवलिना। न केवलं इतो बालो खाआा च परलोकतः" (ष) मोहावधीरितार्थस्य पच्चात्ताप: स एव तु ॥ ४८१ ॥ [ स ] यथाऽनुतापाक। "रामः। किं देव्या न विचुष्बितो- डबहुभो मिथ्याभिभप्तस्तदा दति (ह)। उपपत्तिर्मता हेतो- रुपन्यासोऽ्य सिडये॥। ४८२ ॥ [च]

(ब) चोममाह पचिणेपवच पति। चधिसेपवचः अत्सनवाक्यं करी- तोति तवोक्ष: वीभ: मनोविक्यारविशेष: स एव चोभ एव प्रोत्षः । (म) उदाहरति तवयेति। रामं प्रति माखिन उकनि:। ३ तपस्वि- बाषाब! तपखिपु चारहरालवत् नृतंसवरमित्चित्यये: मच्कब्रबधवत्तिता गुप्तमावेन खिथत्वा हिंसाबारिया तवा वाती देवसं न इतः परखीकत: बामडपि इत इत्र्यः, वाहमं दुषभायय तवा ऊतम् एतेन परलोवे वब निखारी नासौति

(स) मोहेति। मोहेन चनवधानतया हत्वर्षः वा पज्ञानेम चवधीरितस सवभातस पर्षस विषवस यः पयासाप: स एव पसालाम एव। (ह) उदाइरतति यषति। बियन इति। देव्या सोतया मिष्याभिन्स: निवादतपरिवादः। बम पुम्बनकपस पर्वस सवधोरबात् पत्ात्ताप:। (न) उपपत्तिमाह् उपपतिरिति। पर्वस कार्थस सिसये देवो: भार- एस उपन्यासः कोतंनम् उपपततिमंता।

Page 360

पठ: पररिचछेद:।

यथा वध्यमलायाम्। "िय ते मिय माणे या त्वयि जोवति जौवति। तां यदोच्कसि जोवन्तीं रचाव्मान ममाऽसुभि: । (क) भाशंसनं स्यादाशंसा । ४८३ ॥ [ख] यथा रमधाने "माधवः। तत्पशेयमनङ्गमन्गत्मई भूयोऽपि तस्या सुखम्" इति (ग)। प्रतिज्ञाध्यवसायक: ।। ४८8॥ [घ] यथा मम प्रभावत्यां वच्चनाभः । 'मस्य वचः चणेनैव निर्मष्य गदयानया। तौलयोभ्ूलयाम्येव भुवनड्यमद्य: वः" । (ङ) विसपों यत् समारव्वं कर्मानिष्टफलप्रदम् ॥ ४८५॥। [च] यथा वेष्याम्। "एकस्य तावत् पाकोऽयम्" इत्यादि (छ)।

(क) उदाहरति य्थेति। खवयि वियमाणे या सियते, त्ववि जौवति या नोवति, यदि तो जोवनोम् एचसि तदा मम चमुभि: माये: बाम्मानं र। चव तस्या जोवनरथथकपस्य सर्थस सिद्धिपेतुस्तव मनीररचथस्। (म) बाभसामाड पार्थंसनमिति। चार्थसनम् चमोटखामे मनसी व्यापारयम्। (म) उदाहरति बषति। तखा: माखबा: । (घ) अध्यवसायमाह प्रतिपति। प्रतिया वार्य्यस्य वर्तव्यव्वैम हढ़तर- निर्देध हत्यर्य: सध्यवसायः । (ड) एदाइरति वशति। चव बयनालख सुबनतयीन्ूख्ने प्रतिज्ञा। (र) विसर्पमार विशवर्य इति। धनिटफसप्रदं बत् वर्म समारव प्कान्त स विसर्प: । (इ) उदाइरति वर्यति। एवस ट्रोंपदीबैशयइपस पान: फार्ल संदार पररानन्ननिधनरपमिति मावः। चन वैशयडयम् पनिष्टफवमद नर्म।

Page 361

२४८ साहितयदपंबम्।

यथा शाकुन्तले। राजानं प्रति "तापसी। समिदाह्र- थाय प्रस्थितावावाम्। दह च बसतद्गुरो: करस्य साधिदैवत द्रव भकुन्तलया धनुमालिनीतोरमाश्रमो दृश्यते। न चेदन्य: कार्य्यातिपातः प्रविश्य ग्टद्यतामतिथिसत्कारः" इति (भ)। उत्तेजनमितौष्यते।

प्रेरणाय कठोरवाक्॥ ४८७॥ [ञ]

यथा।

"दन्द्रजिस्णड वौर्य्योडसि नाम्नेव बलवानसि। धिक्! धिक् ! प्रच्कननरूपेय युध्य सेडस्मरड्वयाकुल:॥ (ट)

(म) उल्लेखमार काय्ययहपमिति। कार्ययस्य व्रहव उल्लेख:। (भ) उदाइरति यर्थति। समिदाहरणाय वाछ्ठाहरयाय साधिदैवत दूब अधिदेयता चविष्ठाती देवता तथा सदित दष बनुमाखिनीतौरं साबिन्या मध्यासोर इत्यर्थ: । कार्य्यातिपातः कार्य्यस व्याघातः । चत्र भातिथ्यरपकार्य्य- यहपम्। (ञ) एत्तेजनसाद् उरजनममिति। सकार्य्यसय सिजये बन्यस्य प्रेरबाव प्रवर्तनाय कठोरवाक् कटुमाक्यम् स्त्तेननमिति दृष्यते।. (ट) उदाहरति वर्षति। इन्द्रनिदिति। मेघनादं प्रति बअ्नषसोकि:। रइन्द्रणित् ! नायव न तु कार्य्यत इति माब: प्रयस्वोर्य्य: प्रचण्डपराक्कमः बहवान् चसि मवसि इन्द्रनिदाख्ययैय तव प्रयखत्वं मखवस्वस खयायते दव्यय:, चिक् बिक् तवां पुनः पणः इत्वर्थ: निन्दामि, चिक् निभत सननिन्दयोरितयमरः। वक्षम् भअद मयाकुखः सम् प्रचप्नरूपेय भ्वाच्ततकपेश युध्यसे यदि तव निर्भमत्वं स्वात् तदावशयं प्रवाश्ययुक् तव ब्तनं सादिति मायः। अत मकाभ्ययुस इन्द्रनिती वर्तनं खक्ार्य्यम्।

Page 362

षठठः परिच्छेद:।

भर्र्ना तु परीवाद: ॥४८द ॥ [ढ ] यथा सन्दराऊ "दुर्य्योधनः। चिक्! घिक्! सूत! किं 'छवतवानसि वव्सस्व मे प्रज्जतिदुर्शसितय्य पापः पायं विधास्ति" इत्यादि (ड) नौतिः शास्त्रेव वर्तनम्॥४८६ ॥ [ढ ] यथा शाकुन्तखे "दुभन्तः। विनोतवेथप्रवेश्वानि तपो- वनानि" इति (प)। एत्तस्यार्थस्य यत्तु स्यादुत्कोर्त्तनमनेकधा। उपालभ्भखरूपेया तत् स्यादय विशेषगम् ४६० [त] यथा भाकुन्तले राजानं प्रति "भार्क्गरवः । था :! कथमिरद नाम किमिदमुपन्यस्तमिति। ननु भवानेव नितरां लोक. वत्तान्ते निष्ातः। सतोमपि पातिकुलैकसंत्यां जनोऽन्यथा भर्ट मती विशहते।

(ठ) परीबादमाइ अतृपनेति। सट्म्। (ड) उदाहरति यषति। वक्सस्य दुःआसनस्य प्रकतिदुवंतितक मळत्वा खभावैन दुलखितख दुर्विखसितस्य। पापः पापात्मा भौम इसर्य: पापम चनिट वचीविदारपउपमित्र्यः। चम मूर्किकितदुर्य्योषनरयचाय रथात् रवं मन्बतित- वन्त सूतं प्रति मोहावसाने दुर्य्योषनख अतृंसनम्। (ढ) नोतिमाड नौविरिति। मास्त्रेय यवाशाखं वर्तनं व्यवह्ुर्यं पाध्जीय- कमांयुष्ठानमित्वर्य: नीति:। (प) उदाइरति वर्षति। तपोतनम्रवेश चौड्त्वं व्यनिदिति माखमम द्रृष्टव्यम्। (त) वर्वविधेषयमाह उकसेति। उतख् कवितय चर्वक विषवस उपावन्सवकप्रेय तिरस्ारकपेय बनेवचा बड्डषा बत् उन्कीर्य नम् डसेब: जान् तत् पर्थविभेषयं खात्।

.

Page 363

बारिसदर्पचम्।

भतः समोपे परिषेतुरियते प्रियाम्रिया वा प्रमदा खबसुभि:" । (ब) प्रोत्साइनं खादुवाइ- गिरा वस्यापि योजनम् ॥ ४६१॥ [द]

बथा बालरामायणे।

"काल राविकरालेयं स्ीति किं विचिकिव्तसि। तज्जगतितयं वातु तात ! ताड़य ताड़काम। (ध) साहाय्य सङ्टे यत् स्यात् सानुकूल्यं परस्य च । ४६२ ॥ [न]

(य) उदापरति वषति। कवमिदम् उकर्मिति मेषः। उपन्वसम् उपस्यापितम्। योकठरत्तान्े सौकिकव्यवहारी १त्यर्य: निचातः पमिच्ठः। मितरामतिबबेन। सतोमिति। ननः तीकः सर्वों साध्योमपि भर्तमर्तो सधवां स्त्रियं जञातिकुल पितशषमित्यर्यः एक: वेषसः पात्रयः बसा: ताहयों पिटगडमाववासिनोमित्य: चन्चवा विभसते सदोषां सन्ावयतीत्यर्थः, चतः बारषात् स्वमश्मि: खस् स्त्रिया इत्र्यः बन्ुलि: पिवादिभि: म्रिया चप्रिया वा म्रमदा दुष्वितेत्ययं: परिषेत: पत्यः समोपे इव्यते र्ितुमिति शेषः। चत्र बिमिद-

सवत्वात् धर्षविश्रेषयम्।

वसापि योजनम् उतेजनं प्रोप्ाइनं खान्। (थ) उदाहरति वासरामोति। कयं वायरात्रिवत् बराखा दारणा पतः जो इति खियं कर्थ इन्म्रीति भावः बर्ब विविधित्सि एवां यान नेति संभयेम तिर्श्ठास। हेतात! तत् वब्यात् जगता बितयं विभुवनित्वर्यः बातु रचितु ताड़यां वाड़य नहीनर्क: । पत्र उन्साइवाकोन रामस उसे- नगम्। (न) साहाव्यभाष साधाय्यमिति। सदटे विर्वदि मरस सालकूलम् बरचूष्तबा बत, तत् साफ्ाय्यं खात्।

Page 364

वड: परिवोद:।

यथा वेखां ऊ्प प्रति। "चवतामा। समपि तावद्राभ्तः पाखवर्सती भव: रपः। पाव्कास्यशमस मलिकसेस पत्वादि (प)। चभिमान: स एव स्यात् u४३॥ [फ] यथा तनैव। "दुर्य्योधनः। मातः! जिमम्यप्रहम अपयं वचस्ते" इत्बादि (ब)। प्रश्नयादनुवत्त नम्। धनुउत्ति: । ४६४ ॥ [भ] यथा शाकुन्तले राजा शकुन्तलां प्रति। "भयि ! तपो वर्दते? चनतूया। दार्षि पदिधिबिसेसलाहेण इत्यादि (२०) (म)। भूतकार्य्याख्यानमुत्कीत नं मतम् ॥ ४६५॥ [य]

(१६) दार्षिं इति। रदानीनतिविविशेषवाभेजिव्यादि सं.।

(प) चहाइरति बघेवि। खटम। चत्र रवम्यापारकपे सकटे राज्ज:

(क) अभिनानलाष् चमिनान इति। चमिभान: चरडार: । (न) उदाहरवि बर्षेति। पसटयम् वयोम्य अपर्य सद्रम्। चमर मातु- रायेवेय दुर्य्योषनस सभिमान: सूचतै। (भ) अनुवततिमार मत्रवादिति। मत्रयात् बिनवात् चसुवर्त्तनम् चनसरसं

( न) उदाइरति वर्मेति। खटम्। चत्र जनसूबाबा: प्रय्युचरदराने

(र) उल्लोर्तनवाड भूतेति। भूतक उत्रस कार्यस पारमानं जमनम् उन्ची दंवं सवम् ।

Page 365

१५२ साह्ित्यदपंयम्।

यथा बालरासायणे। "अवासोत् फचिपा मबन्धनविधि: यत्वा भवद् देवरे। गाढ़ वचसि ताड़िते उनुमता दरोपाद्रिसवाषतः इत्वादि (र)। याच्आ तु क्वापि याच्आया: खयं दूतमुखेन वा॥। ४६६ ॥ [ल] यथा। "पद्यापि देडि वैदेहीं दयालुसत्वयि राघवः। मिरोभि: बन्दुकक्रोड़ां किं कारयसि वानराम" । (व) परिहार दूति प्रोत्त: कतानुचितमार्ज नम् ॥ ४६७॥[श] यथा।

तत् चमख विभो! किश्व सुगौवस्त समर्पितः ॥ (ष)

(र) उदाइरति यर्थेति। चवर भूतस् नागपाभवन्वनादेः कार्यस कबनम्। ( र) वाच्सामाष् याचअेति। म्वयं वा दूतसुखेन कापि जने वा वाच्जा प्रार्बना सा बाच्जा। सयं वाच्जाया उदाहृतं, मो बडेमर! दोयता जम बजा राम: खयं बापते हत्यादि। ( ब) दूससुखैन उदादृर्गत अ्येति। बद्ापौति। वद्यापि उदानीमपि वैदेशीं सोतां दैषि प्रत्यर्पय, राषयः रामः त्वव दवालुः चशतीति ग्ेप:। त्िरोमि: दमभिरिति माव: वानवान् मिं कब' बन्दुककोड़ो बारवसि वानराल्व बिरोमि: संग्रामपतितैः बन्दुकक्रोड़ां वषत्यति तत् कर्म सचसे इति भावः। (म) परिहारमात् परिहार इति। अतसव चनुचितस्व वर्मब: मार्जनं बना परिहारः भ्रोक: । (म) उदापरति पार्ति। रामं प्रति वालिन डकि:। प्रायप्रवाथ बत् दुःखं यातना तेन पात: व्यवतितः सन् वत् चनबरं दुरयरमित्वर्य: उत्तवान्

Page 366

ष8ः परिवेद:।

भवधीरितकर्त्त व्य कथनन्तु निवेदनम् ॥ ४६८॥ [स] यथा राघवाम्युदये। "लह्तणः। चार्य। समुदराम्यबंनया मन्तुमुद्यतोसि किमेतत्" (इ)। प्रवर्त्तनन्तु कार्य्यस्य यत् स्यात् साधुप्रवर्त्तनम्॥ ४६६॥[च] यथा वेखां "राजा। कलुकिन्! देवस देवकोनन्दनस्व बहुमानात् वब्स् भोमसेनस विजयमङ्लाय प्रवर्ततन्तां नवोपचिता: समारभा: (क)। भाख्यानं पूर्वदृत्तोकि: ॥। ५०० ॥ [ख ] यथा तलेव। "देशः सोऽयमसतिभोषितज्ञलैर्यस्िन् फ्दा: पूरिता:" इत्यादि।

स्वया तपसतयाख्ालिव्यादि कटुवाक्य कचितवानचति, है बिभो! तत् चमख, पिच बव्यन सुधीष: तम बनौवान् बाता ते तुम्य समपितः। बत्र चनुचित- कार्य्यस पूर्वक्वतख मार्गगम्। (स) निवेदणमाह जवधौरितिति। ववचोरितिम् ववभातम् पर्यम् विषयस् वर्तव्यचयनं सर्तम्यत्वनिषयः निवेदनम्। (F) उदाइरति पचेति। चटम्। जतर सस्द्राव्यर्धनार्यं नमनं पूर्वजव- पातं कर्म पुनसदपे नमनम् इति सन्तमस तत्कतत व्यले निययात् तडारबा्य निवेदनम्। (प) प्रवतं नमाड मवत नमिति। बाणस बत् साध्ुमवर्त्तन तत् प्रय. नंमं बात्। (न) उदाहरति बणेति। उपचिता: पर्विता: समारचा: समुधीया:।

(ख) भाख्यानमाह् वाख्यानमिति। पूर्ववतख पुराघटितम छति: कयनम् माख्यानम्।

Page 367

साह्हित्वदपंथम्।

युत्तिरर्थावधारणम् ।। ५०१ ॥ [ग] यथा तनैव। "यदि समरमपास नास्त मृत्यो- र्भयमिति युश्भमितोऽव्यतः प्रयातुम्। भथ मरणमवश्यमेव जन्तो: किमिति सुधा मलिन यथ: कुरुध्वम्"॥ (घ) प्रहर्ष: प्रमदाधिक्यम् ॥ ५०२ ॥ [ङ] यथा शाकुन्तले। "राजा। तत्किमिदानौमातानं पूर्ण- मनोरथं नाभिनन्दामि" (च)। शिचा स्याटुपदेशनम् ।।५०३॥ [छ] यथा तवैव। "सफ्ठि! प जुत्तं प्स्मवासिगो जगस् परकिदप्क्कारं पदिधिबिसेसं उब्क्रिय सच्कंददोगमगम्" (३०) (ज)। एवास लच्षणं नाव्यालङ्ाराणां समान्यत एकरूप-

(१०) सरीति। सखि! न युशमात्रमवासिनी जनस्याळ्वतसस्कारमतिि- विशेषसुजमितवा सचन्दती गमनम् इति सं० ।

(ग) युत्निमाह युतनिरिति। सर्थसय कार्यख सवधारयं निशय: सुति:। (घ) उदाइरति कयेति। बदौदि। बदि समरं युद्धम् सपास त्वक्ञा मृत्ोः भयं नासि न लवेत् तदा इतः समरात् सन्यतः बन्वत प्रयातु नन्ु युशनमिति। चथ वदि जनी: टेडिन: मरयम् चवश्मेय निवितमेय तदा बिभिति बघ वभः सुधा वषा भखिनं कुषध्म। चव समरख वर्नव्यतायां निरयः। (ड) मडर्वमाह मडर्ष इति। ममह्स वञट्टानन्दख चाषिका प्रषः। (न) उदाइरति वर्षति। सटम्। चतर बकुन्वाया: पुनःमासी चानन्दा- विभय: । (इ) उपर्यनमाइ, नियेवि। खटम्।

Page 368

पठ: परिचछेद:।

त्वेडपि भैदेन व्यपदेशो गण्डलिकाप्रवाहेय। एवुच केषा- खिद् गुणालक्ारभावसन््यकविशेषान्तर्भावेडपि नाटके प्रय- वतः कर्व्यत्वात्तडिशेषोतिः। एतानि च (कु)। "पस्तसन्ति चतुह्त्ति चतुःषच्क्संघुतम्।

महारसं महाभोगसुदात्तरचनान्वितम्। मुहापुरुषसस्ारं साध्वाचारं जनप्रियम्। सुस्निष्ट्सन्धियोगध् सुप्रयोग सुखात्त्रयम्। मृदुभष्दातिपातस् कवि: कुर्य्ाक्तु नाटकम् ॥ (ञ) इति सुनिनोत्त्वात् नाटकेऽवश्यं कसव्यान्येव। वोथ्य- फ्रानि वस्चन्ते।

(न) उदाइरति वर्थेति। सटटम। चव मकुम्तखां प्रति तत्सख्या उप- देभवाकाम्। (भ) एषामिति। यदि व भूषवादीनि पूर्वीत्तानि नाव्यभूषकसेतृत्व रपसामान्यधमयोगात् नाम्यालडविडन्तर्भवितुमर्न्ति तथाय्येषां भेदकथनं गडड- लिखामवाहेथ गतानुगतिकन्यायेन हत्वर्थ: प्रायोनोत्तरोतयेति भावः । (न) पक्षेति। मत्च सन्यः सुखादय: यत तत्, चलारः , उत्तय: कौि- क्यादय: यत्र तत्, चतुःषध्या चतैः पूर्वोत्नि: संघुतं, घट्विंगता खचषैः पूर्वोतैः उपेतं यु्नम, पखड्ानै: नाय्यावडारैः पूर्वोमः उपशोभितं, महान् परिपुष्ट हत्यर्य: रसः अकगरः बौरी वा यत ताट्यं, महान् धोगः मावादिर्यत ताटमं, महासहायं वा, उदात्ता विव्यासवर्ादिगुषयुत्ता इति भाव: या रचना तथा नन्बितं युश्तम, महापुतवस्य नावकप्रधानस् चौरोदात्तख हत्वर्यः सचचारः सि्यति- वंतिन् तवोतं, सापु: सहिरमुष्ठय उत्वर्ष: बाचारः व्यवहारः यत वोहयं, जनप्रियं बोयरखनं, सुम्रिष्टः सने: सुखार्दिर्योग: समावैभः बच्िन् तथामूर्त, सुमयोगं सुख्ामिनय, सुस्ात्रवम् वानन्दनिषय, वद्: सुकीमयः नष्दानाम् पतिपावः पयोन: यधिन् तथाभूतं नाटवं वषि: करथ्यादिबन्बयः ।

Page 369

साहितदर्पयम्।

साखाभ्न्ाइ। गेयपदं स्थितमाठ्यमासीनं पुथ्पगण्डका। प्रचेदकस्तिरगूढ़श्व सैन्ववाख्य द्विगूढ़कम्॥

लास्ये दशविध त्येतदङ्मुतत मनोषिभि: ॥ ५ू०४॥[z ] भव च। तन्त्रीभाएड पुरस्त्योपविष्टस्यासने पुरः। शुष्क गानं गेयपदम् यथा गौरोग्डे वो्षां वादयन्तो मलयवती। "उत फुल्ल कम लकेस रपरागगौरधुते! मम हि गौरि!। पभिवाच्छितं प्रसिध्यतु भगवति ! युभव्यपादेन" ॥ (ड) स्थितपायं तटुच्यते। मदनोत्तापिता यत्र पठति ब्राकृतं स्थिता॥। ५०६॥ [ढ]

(ट) अेयपदमिति। नैयपदादोनि दय बाखाक्रानि मनोविमियत्नी- वर्षः। (8) जेवपदनाड् तनमौवि। तनीमार्ख वोषावरन पुर्सात पवेश्तथ महीखेत्यर्य: चाहने पुरः नगतः उपविट्टस बत् गद्ध' पषित मानं तत् जैयपदम्। (ड) वदाइरति वचेति। नीरीग्ड इवि। उत्फुत्र' विवसित बत् इनखे पम्म तख कैसरपरामवत् मौरी धुतियंस्यासाहकि! मजबसि! जौरि! पार्वति! युभ्नत्प्रसादीन अपव्या: चनुवहैच नम चभिवाष्कित भसिष्यतृ सपथो भगतु।

Page 370

षछठः परिब्ेद:।

भान्तसापि प्राज्ञतपठनं रिवतपाव्यमिति"।

निखिलातोद्यरहितं भोकचिन्तान्वितावला। सुप्रसारितगावं यदासीदासीनमेव तु। [ण] भातोदमिश्चितं गेयं इन्दांसि विविधानि च। स्वोपुंसयोर्विपर्य्यासचेष्टितं पुष्पगरिडका॥ [त] अन्यासङगं पति मत्वा प्रेमविच्वेदमन्युना। वोणापुरःसरं गानं स्त्रिया: प्रचेदको मतः ॥ [थ] स्त्रोवेशधारियां पुंसां नाय्य श्च्ता विगूढ़कम्॥ ५०७॥[द]

(ढ) स्वितिपाव्यमाड स्थितिपाव्यमिति। बव्र मदनैन उत्तापिता स्थिता सतो माठ्मतं पठत तत् खास्यमित्वयं: स्थितिपाक्यम् उचचते। (र) पसोनलाह निवियैति। बोवेन चिन्तया चान्विता चवखा निससि- बातीसरहितं निखिलेन चातीदेन रव्ित कैनावि बासेन न सक्तमित्वर्य: सुमसाचितं स्वचङतं मानं वचिन् तत् बथा तथा बत् बक्चित्रिमयें सव्यवम्। वकिद् नैये इत्वर्थ: वासौत् सिष्ठत् तत् चासीनम्। (त) पुथ्पर्मदियामाष् बातो्षेति। भातीबेन बादिवेष निश्रित सदत मैयं विविधानि नानाप्रयारावि हन्दोसि इन्दोबननपूर्वकनीतानि इब्वर्ष: तक्ा खोपुंसयो: विप्य्यासपेष्टित वैपरीतयबिषरयं पुथ्पर्गाच्का। (ब) अजेदयमाह सर्न्ेति। पतिम् सन्यासत्तम् मन्यसाम् चासकमितघे: मतवा प्रेमविकादिन वः मन्यः मोब: तैन हेतुना खिया: बीपापुरःसनं.नान प्रछेदय: मतः । (द) बिसूदमाह खौति । खोवेशधारियां पुंसा अय मनीन्' नाब् नर्तनं बिूढम्।

Page 371

साड्ितदर्पपम्।

यवा मासत्याम्। "मनरन्दः। एवडस्मि माजतो संहतः। कशन भष्टसद्ेत: सुव्यतवरचान्वितः । प्राऊृतं वचनं वति बच तत् सैन्वव विदु: ॥ ५ू०८॥ [घ] वरग वीपादिक्रिया। अतुरसपद गीत मुखप्रतिमुखान्वितम्। द्विगूढ़ रसभावाद्यमुत्तमोत्तमर्क पुनः ॥ [न] कोपप्रसाद्जमधिन पयुत् रसोत्तरम्। [प] हावहेलाग्वित चित्रओोकवन्वमनोइ्रम्॥ उत्तिप्रत्युत्तिसंयुता सोपालन्भमलीकवत्। विजासान्वितगीतार्थ मुतप्रत्युक्तमुच्यते॥ ५०६॥ [फ]

(घ) सैव्वयमाड कयनेति। अट्सरेब: स्ई तर्वानी नाविकावा चगम- भात् चुतसदेतस्वाम इत्यरथे:, सुम्बकीन बरणेन सम्चितः कयन कोडपि पुरुषः बन प्राञ्ञतं वचनं वकि तक्षु सैन्व्वं विदु:। (न) हिमूद़साह सतुरसपदमिति। चतुरसीषि सामानियमनोडरावीति भाव: पदानि बत्र ताडर्यं, सुखसन्तिपतिमुखसन्विस्मन्वितं, रसभावाभ्याम् मावं युआत गीतं डिगूढ़म। (प) उत्तमीत्तममाड उत्तमीत्तनवनिति । जोपात् मवादाश नावम, नविचेप: तिरसार: तद्युत्त, रखीत्तरं सरसनित्वर्यः, बौतम् त्तमीचमम्। (प) उडप्रखुशमाष्टर हायेति। हावैम यूनेआादिविक्ारैक्िति सयलोजेन,

विवेष मनोबेन सोकबव्ेन पयरपनैन मनोहरम्, उत्िपत्युतिम्यां वचयोत्तरामां

विख्वासेन चन्वितः युत्नः मौतस पर्ष: बनर वाहनं, मौतम् उत्तमतुतम् उच्पते।

Page 372

पह: परिच्ेदे:।

एतदेव यटा सरवैः पताकास्थानकर्मृतम्। भड्ैख दशभिर्धीरा महानाटकमूचिरे॥ ५१•॥ [ब] एतदेव नाटकं यथा बालरामायणम्। चथ प्रवारणम्। भवेत् प्रकरणे वृत्त' लौविकं वविवल्पितम्। शृङ्गारोडङ्गो नायकस्तु विप्रोऽमात्योऽयवा वणिक् सापायधर्मकामार्थ परो धौरप्रशान्तक:॥ ५११ ॥ [भ]

विप्रनायकं यथा मच्छकटिक्तम्। नमात्वनायकं मजती माधवम्। वणिङनायकं पुष्यभूषितम्। नायिका कुलजा क्वापि वैश्या क्वापि इयं क्वचित्। तेन भेदास्यस्तस्य तव भेदसृतीयकः ॥

(व) महनाठयमात एतदिति। एतत् नाटकमेष सर्बें: पूर्वोजते: पताका स्ाबके: दममिररेय युत धौरा: विर्धास: मवनाटक्रम् ऊपिर उत्तवन्: । (म) प्रकरयमाहट च्घेति । अवेदिति। मजरपे इस वर्षनी्य जीमियं बोकमावसित कविना कत्पित खनपोकरचितमित्यर्य: सवेत्। प्रमार: नही प्रधानम्। नावक: चोरम्रश्ञान्त: पूर्वीतव्यचथः सापायाः सपायः चयः जम्- सचिता: ये धर्मा: खगसायनभूता: बामाः खौपुवादय: धर्षाः जोवसापनानि चनादोनि तन्पर: तदासतः न तु चपावर्राडितसुत्तियामिति बायः। (म) नाविकैति। कापि प्ररसे नाविया अचला कुचीना, श्ीपि वेख्वा, कषिश एवं कषजा नैम्ा सेव्यर्थ:, तैन देतुना तख ममरचस् अंब: जैका: .

Page 373

वितवदयूतक, राटिविटचैटवसड् लः॥ ५१२ ॥ [म] कुवखो पुष्यभूषित। वैश्वा तु रहदत्ते। हे भपि मृच्ळकटिकायाम्। परख नाटकप्रज्ञतित्वात् (य)। ग्रेवं नाटकवत्। चथ भाष: । भाग: स्याबूत्त चरितो नाबावस्यान्तरात्मक:। एकाङ़ एक एवाव निपुष: पणिडतो विटः। रक्क प्रकाशयेत् खेनानुभूतमितरेय वा।

सूचयेद्दोरमृङ्कारौ भौर्य्यसौभाग्यवर्यानैः। तवेतिष्टत्तमुत्यादं वत्ति: प्रायेण भारतौ॥ मुखनिर्वहणे सन्ौ लास्याङ्रानि दशापि च। ५१३॥ [र]

विशेया:। तब तेपु मेहपु दतीयी भेद: बम कुखमा वेश्या थ नाषिषा पतति साय:। विव्य: पूत: धूतकार: चादिपदैन समिवादोनां यडमं तथा बिट: पूर्वेतयचथ: तवा पेटच: एतै: सष वः व्यापः। (म) सखेति। बिना विभेषं मेंषो सच् नाटकवन्तमितुसे: पस प्रहश्वम नाटयमेब मज्ञतिमू प्वारयं बस नबोतः तम्य नाद: तखात्। (र) आायमाह सविति। आय इति। पूर्तक्व नाबकल चरितं बद सः, नामाविधम् चवख्वानं दमाभेद: वाला खबपं बन्य ताहभ्, तबा दवार: एवीनैब वर न समापनौय दत्वषं:, भाष्ः खात्। चत एव एव निपृष: चतुर: पचित: बिटः खेन चातमा दतरैड वा सनमूतं वस्तु एक्न माकभावावां पबा- नयेद्। चायाम्मापिते: सम्मोयनेन उतिपतत्ी प्र्ष्यात्। शो्यसोभाग्यवसंजै: वोरमशारी रस नीर्थव्पंतरेग बौडं बोलाम्यपर्वमेन पकारित्वर्ज: सूपबेद्।

Page 374

षह: परिवेदः।

सब मावाशभावितर्कय परवयमसपि जवमेवासुबदण- सरप्रत्युन्तरे कुर्य्पात्। नङ्गारवौरसती क सीभाव्यधीर्ययवर्ष- नया सूचमेत। प्रायो भारती कोमियपि हत्तिर्भवति। लासाकनि मेयपदादोनि। उदादृरयं लोसासधुकरः। पध व्यायोग:। ख्यातंतिष्टत्तो व्यायोग: खल्पस्नोजनसंयुतः । होनो गर्भविमर्षाभ्यां नरैर्बड्ुभिराश्रितः ॥ एकाङच भवेदखोनिमित्तसमरोदयः। कोशिकोहत्तिरहित: प्रख्यातसव नायक:॥ राजर्षिरय दिव्यो वा भवेबीरोदतख् सः।

५१४॥ [र] यथा सोगन्विकाइरपम्। चथ समवकार:। वृत्त' समवकारे तु ख्यातं देवासुराश्रयम्। सन्यो निर्विमर्षास्तु चयोडद्ास्तव चाटिमे।। सन्धी डावन्तायोसइदेक एको भवेत् पुनः ।

तव मासे इतिक्त्तम उम्पादा सम्पनीयं प्राबय भारती हत्त:, सर्य निर्वहबम एती सभ्यो, तथा बास्ाक्रानि दवापि प्रयोब्धानीति भेष:। (म) व्याबीनलाड सर्वति। क्यतितिहन इति। खवानं पुरावाटित परसिडम् दवितत बस ताहत:, वर्माविमर्याष्यो सन्बिष्यां शम: वर्मविमई संिरहित इबबः, पमीननिमितसमरीदब बोमिमिस बिना बनरख वंगामख सटय: सर्पा्वितिबंचिम् तवाभूतः। चम्त् सुनगम्। (म) समवसादमाड् नर्वति। उचमवि। दैवासरानर्य हेगतुरसमवम्।

Page 375

२६२ साहित्यदर्पयम्।

नायका बादोदात्ता: प्रख्याता देवदानवा.॥ फलं पृथक् पृथक् तेषां वौरमुख्योऽखिलो रसः। वृत्तयो मन्दकौशिक्ो नाव विन्दुप्रवेधकी।। वौध्यद्गानि व तत्र सुर्यथालाभं चयोदय। गायवुाष्िद्य खान्यत इन्दांसि विविधानि च। चिमृङ्गारस्तिरिकपटः कार्य्यसाय विविद्रवः। वस्तु द्वादशनाड़ोभिर्निष्यादां प्रथमाङ्गम्।। द्वितीयेडक च तिसभिद्वाभ्यामख्क वतोयके॥ ५ू१५॥ [व] नाड़िका घटिकाशयसुचते। विन्दुप्रवेधको च नाटको- नार्वपि नेड विधातव्यो। तब। धर्मार्थकामेस्वििविध: शुङ्गारः कपटः पुनः ।

निर्विंबषा: विवर्मरण्िता: सन्य: सतुर्वसन्धि बिना सत्वार: सम्पय: प्रबीख्य उबर्कः। बड़ा: परिफदा: बयः। तब चादिमे बर ही सभी मुखमतिमुरे

नियदयम एतये: सवेसृ। उदात्ता: चोरोदात्ताः। तेषां नायकानां पृष्क पृथ्क मिख मिन्र पवम्। बमितः सबंती रस: वीरमुख: बीवरस एव प्रधानम् एवं पद्ानोति साबः। बड़चरा उततिर्जायती सप्राचरा उतिव्िक तम्प्रभ शोनि। मन्दकीशिका: मन्दा नौमिकी बस्ु ता: माहेय बौमियोसीना शसयंः। रादमनाडोमि: सादमनि: बरिकामि: मयमाहवं पयमाङनिविद् बस निभास इम्पाडमोवय्। डिवीबेड्ड तिखि: बाड़ौवि: तबा ढनीये बडे हाभां बाहोखां तवनं वकु निय्यायमिवि भेप:। (र) प्रशारस कपटल विद्रयस क वैविधं दर्जबवि व्जेति। चर्मार्वेति।

Page 376

यहः परिचोद:।

खाभाविक कवरिमय दैवजो विट्रव: पुनः। पचतमैखेतनेश् चेतनाचेतने: लतः । .

तव नास्याविरोधेन सतो धर्मनक्ार: पर्वलाभायें- कच्पितः । पर्यनद्गार। महसंगनक्ारः नामनग्गारः। तब वामनुक्कार: मयमाङ् एव। सन्ययोस्तु न नियम इत्वाड्:। पेतनाचेतना मवादव: समवनोर्यनत (प) बडवोडर्या पस्मितिति समवकारः। वबा ससुङममनम्।

भथ डिम:। मायेन्द्र जालसंग्रामक्रोधोद्भान्तादिचेष्टितैः । उपरागैश् भूयिष्ठो डिम: ख्यातोऽतिव्ृत्तक: ।। पड्डो रौट्ररसस्तव सर्वेड्क्कानि रसा: पुनः। चत्वारोडडा मता नेड विष्कस्कप्रवेशकी। नायका देवगन्धर्वयचरको महोरगा: । भूतप्रेतपिशाचाद्या: षोड़भात्यन्तमुर्तता:॥ वत्तय: कौशिकोहौना निर्विमर्षास सन्धयः ।

एकार: वर्मायंकाने: निविध: नपटः व्ानाषिक: कविण: देवनः हैवेम नितः। विट्रय: बहादिवतः सथ्यमः यणेवनसत: पेतनततः तया प्ेतनाणीतनीमयद्त इवि बिविध:।

Page 377

११४ सातिस्वदरपंचम्। दोप्ा: लुः षड्रसा: गान्तशासगृद्ारकर्ज्जिता: । ५१७॥ [स] मलोदाइस्यस। "बिपुरदानः" इति महरिः। पबेषा- भगः। रदशमृगो मिन्नवृत्तवतुरङः प्रकोर्ततित: । मुखप्रतिमुखे सन्धी तन निर्वहधं तथा॥ नरदिव्यावनियमी नायकप्रतिनायकी। स्याती धरोइतावन्यो गूढ़भावाद्युत्ताकृत्।

शृद्वाराभासमप्यस्य किश्चित् किश्वित् प्रदर्शयेत्। पताकानायका दिव्या मर्त्या वापि दशोबता: । युद्मानोय संरमं परं व्याजान्निवर्सते।। महात्मानो बधप्राप्ता चषि बध्या: सयुरत नो। एकाहो देव एबात मैतेत्याङु: परे पुनः। दिव्यस्त्ोहेतुकं युदं नायका: षडितोतरे॥

बहुखः। यमतं पुराकादिर्प्रासित्म् पतिवत बख ताडभ:। दोप्ा: उररजा: । बवत् खटम्। (र) ईडायननाफ़ प्ररमीति। बवियमी बियन्वजिंती डचित् नही नावक: प्रतिमायको या कचित् दिन्य: बाडक: प्रतिनावजी का पति नाहक-

पर्यिष:। पर अदु प्रतिनायममितर्य: संरथ क्रीषम् ानोव म्रापथ हुद

Page 378

वह: परिष्टेद:।

मि्तर' खयाताख्यातम्। सन्यः प्रतिनाययः। पताका- नायकासु नाययाप्रतिनायकयोर्मिलिता दम। नायको मगवदलभ्यां नायिकामन ईडते बा्कतौति र्तडायन:। यथा

उत्सष्टिकाङ एकाडो नेतार: प्राक्ृता नराः। रसोऽच वारुण: स्थायी बहुखोपरिदेवितम्।।

भागावत् सन्विष्टत्ताङ्गान्यस्िन् जयपराजयौ।। युशस्ज वाचा कर्ततव्यं निर्वेदवचन बहु।

दमस केचित् "नाटकावयन्तःपात्यइपरिच्छेदाथेंम् उम्ृषटि काइनामानम्" चाङु:। अन्धे तु "उत्क्ञान्ता चिलोमरूपा सृष्टियंत" इति उत्सष्टिवाङः। यथा धर्मिष्ठाययातिः। भ्रथ बोधौ। वोथ्यामेको भवेदङ: किदेकोडच कल्पाते। भाकाशभाषितेरुतैख्षिवां प्रत्युत्तिमाश्रितः ॥ सूचयेद् भूरिशृद्वारं किश्चिदन्यान् रसानपि।

हस्वेव्ययं: व्यानात् बबात्। मथमाताः मयप्राभियीम्या चपीत्र्यः। चन्धन सृनमम्। (न) बहनाह पर्धति। एन्सटियाड: चडस मामानरमेतत्। प्रपथ येतृ विक्षारयेस्। ब्ालता: सामान्या: नातिनश्ान इबर्थः । बन्चन् खटम।

Page 379

सानितदर्पमम्। सुखनिर्वहये सभी पर्थप्रक्ृतयोडखिलाः । ५२० [क ]

पस्ाखयोदयाङ्ानि विर्दिनन्ति मनौषिय:। उद्वात्यकावलगिते प्रप्स्त्रिगत हलम् ।। वाजे स्यधिबरी गएडमवस्यन्दितनालिके। पसत् प्रलापव्याहारमृदवानि च तानि तु। ५२१ ॥ [ ख ] तब उदात्ववावलयिते प्रसावनाप्रस्तावे सोदाहरव लाचते। मियो वाक्यमसबूत प्रपश्नो हास्यक्न्मतः ॥ ५२२ ॥ [ग] यधा विक्रमोषंश्याम्। वड़भौस्वविदूषक देवोरवोक वचनम्। विगत स्यादनैकार्थ- योजनं सुतिसा्यत: H५२३।। [घ]

बाबक इति भेव बस्नासे निषध्यती। रविया: समका: पकति साय: धर्ष मज्ञतब: बीजादब: प्रयोष्या इति प्रेष:। (छ) रुखा दवि। बसा: बीचा:। चन्त् चटम्। (ग) प्रपसमाह मित्र इति। मिष्: परमद हारमत् साषननवम् डसहूसं मिष्वाभूर्त वाकं मपसः।

Page 380

वड: परिवोद:।

"घथा सवेव "राजा1 सर्वचितियता नाव! उष्ट सर्वाफतुन्दरी। रामा रम्ये वनाकोरडखिन् मवा बिर्शाषता त्या"। (ड) मेवथे समेव प्रतिथब्द्ः। "राजा। बर्य हऐेलार"। चम प्रन्नवाव्ममेवोत्तरखेन योजितम्। "नठादिवितयविषय- मेवेदम् इति वाषित्। प्रियाभे रप्रियेवांकये- र्विलोभ्य छलनाच्लम्॥ ५२४॥ [च] यथा वेखां "भोमार्जुनी। · कर्ता वृतच्सानां जतुमयधरचोह्ोपन: सोडमिमानो राजा दुःशासनादेर्मुबरतुजद्यतस्ताङ्वाजस्य मिव्रम्। सम्ावेशोत्तरोयव्यपनयनपट: पाष्वा यसा दासा: जासें दुर्य्योधनोडमो वययतु न रषा द्रष्टमभ्यागती सः।(छ)

(घ) विमतमाह् विगतमिति। नुतिसाम्यतः मब्दसाहकान बनेकार्ड- बीजनं वहयंबच्यनं वरियत खात्। (इ) उदाइरति यथेति। स्मेति। सवंक्रीविरडितस पुहुरवस छतति- रिशम। के सर्मवितिमता सर्वपर्वताना नाथ! पर्वतन्रेष्ठ!प्िम् र्व बनाने बनमूमी सवा विशदता सर्वास्हन्दरी रामा एवंकी खब: हषा ५ पहास बाखस प्रतिप्यनेय साम्यात् सषेति वायवस मनकप एकीडय: प्रन््प्ेति प्रतिप्पननि: प्रतिबथमदप्ी चपरोडयं: प्रति बनेकार्थयीयनं बीरन्यम्। (र) हस्लाक प्रिदाभेरिति। प्रियाले: मियसडजै: चभमियैः बाब्बः विषीष्य दखन प्रतारण सबन्। (इ) उदाउरत यवेदि। कर्ततेंति। यृत्कलावां झूतक्रौड़ाकपमपटाना कर्त्ता, अनुमयं बल् अर्ची मर्क, भरणं महरबिनोरिकनर:। तस्ष उद्दीपन: अनुग्रदाइक 2व्र्य:, चनिभानी चत्सारमान्, दुःभसनादी: दुःशसनममतति-

Page 381

साशिसदर्पंचम्।

धन्ये त्वाङुम्कलं विश्चित् कार्य्यमुदिश्य कस्यचित्। उदोर्य्यते यहचनं वश्चना हास्यरोषक्वत्॥ [ञ ] वाज्ञ लिर्डास्यसम्बन्धो द्विविप्रत्युक्तितो भवेत्॥ ५रष ॥ [भ]

"मिच्नो ! मांसनिषेवर्य प्रकुषषे ? किमोन मर्य बिना मदयस्ापि तव मियम् ? प्रियमहो! वाराङ्टनाभि: सह। वेश्याप्यर्थकचि: कुतस्तव धनम्? वुतेन चोय्येष वा चोर्य घूतपरिगहोऽपि भवतः ? नष्टस्व कान्या गति:" । (ञ) केचित् "प्रक्रान्तवाकास्य साकाङस्येव निर्दतिरवासेलि:"

स्पर्द्वयाधिबल मतम् ॥ ५२६॥ [ट]

रुचबाबा: द्रीपथा: वेशनाम् उत्तरीवसा य अपनयने पासषंणे पट: नियीण- विता एवर्यः, पांछषा: बथ दासा: बिररा:, सः परसिद्द: बसी राजा दुष्योषन: क फुप पासे तिष्ठति कणवत यूवमिति जेष:। मसान् मम्युसिरियम्। बार्या भोमार्जुनावित्यर्य: कषा क्रीधेन द्रदुं साधात्मन न सम्मामती सर्पा्वती सः। (ब) चचे तिति। वखचत् विधित् वायसुडिय वयनाडाखरोपवरं मत् वथमम् सदोर्मते कप्यते चन्चे पाष्ितास्तु वत् कथम् चाड: कबर्बलिति। (क) वासेविमाड नालविर्शिति। के वा वियी का म्खुखयः प्रविषण वनि ताथ्य: वः हाखवज्डम: स वाक विर्सवेत्। (अ) उदाइरति बणेति। खट्टभ्।

Page 382

वडः परिवाद:।

बमा नम प्रभावत्ा "बच्चनाभ: । बद बच: प्येमेव निर्मच् गदवानया। .. लीलयोभ्ूजयवामि भुवनशयसय व :- । (ठ) प्रयु। परर ससुनापसद। (ड) परमसुना बडुपरसा- पेन मम चल।

गएडं प्रस्तुतसम्बन्धि भिव्नारयं सत्वरं वचः ॥५२०॥ [ ग ] यथा वेखयां "राजा। पध्यासितु तव चिराख्वनसलय पर्य्माप्तमेव बारभोद! ममोबयुग्मम्" : (त)

(ठ) उदाइरति वमेति। बसेति। चछ प्रसुनम्य बथः सयेनेव चनया रस्श्तर्येति भाबः मदया निमध्य पृषित्वेवय: जौषय्ा चब्डेखया पद बः

पाताखवासित्वादिति सायः उम्यूनिय्यानि सम्पाटवियानि।

(ह) नसेति। परथक सुनदरच बाद्दणी समर्पितात् निद्ितात् उक वीरछात् महाधमुष: निवितानां निर्वताना वाछाना मरार्या समूहख पातै: १स बोषी पृथ्तो पषेम समसामा हितिदान देवामां जोचितै: दचिषे: उामिता

बध्दु। वसन्ततिययं उत्तम्। (म) सजनार जयनिति। मस्तुवसम्यन्धि मकतार्वसन्बक मिद्ायं मृष दह समर अरन्वितं वष: बचम्।

Page 383

२०० साशिद पंयम्।

धनन्तर प्रविम् वाणुषी। "देव सन्य' अन्यम्" इस्ादि। भत रथनेतनभङ्गायें बचनसूवमङ्गामें सम्बने सम्पतम्। व्याख्यानं खरसोतस्या- न्यथावस्यन्दितं भवेत् ॥५२८॥[य ] यथा इलितरामे "सोता। जाद! कह' कहु पथोष्फा- एव गंतव्ब तर्ा्िं सो राभा बिषएय पर्षयिदव्यो (११)। लवः। प्रथ विमावा्भ्या राजोपजोविम्यां भवतव्यम्। सीता। जाद! सो तुझ्ागं पिदा (१२)। लवः । किमावयो: रघुपतिः पिता ? सीता। साशक्म। मा प्रसधा संकध का कह तुझयं सपलाए जेब पुहवौपत्ि" (२२)। (द) प्रहेलिकेव इासयेन युक्ता भवति नालिका ॥ ५२६॥[ध]

(१९) नादिति। पुत्र! कब्च खलु बबोध्याया नन्तव्यं तहिं स राजा विनयेन म्रययितय्य रति स. । (११) पत्र! स युभ्नायं पितेति सं० । (२९) मा बनमा भडेषा न खलु युवयी: सबखाया एव पुविय्या पति सं०।

(त) उदाइरति। ब्धेति। सध्यासितुमिति। आमुवती अति दुष्यों- सनययनम्। हे वरलोड ! मन कषयुम्म विराव् चिरवासं व्याप्त तम अवन- वयव्स सध्यास्ितुम् सविष्ठातु' पर्य्याप्मेय ससु्रितमेय। पत्र रववेतनना्

(म) वववद्दितमाह वाय्यानिवि। सरयोकय सनादत डमम बाकस चनता व्याखानम् नवखन्दितं सवेस्। (द) उदाइरवि वर्णेवि। पद समागोभस स युषयो: वितेति वाक्ास् सकपाया: पूषिया डब्बनेम पिटनव्डस पासककपलेन चनता म्ास्मानम्।

Page 384

पड परिवेद:।

संवरयवायुंतर अहेसिया। बथा रवावन्याम्। सुस- कता। सचि। जस् किदे तुमं चापदा को इदो कोब चिद्ठदि। सागरिका। कस विदे यरहं बाचदा ? ससं। मं चित्तफल पस" (२४)। चब लवं रात: जते भागतेत्यरयः संष्टत्त: (न)। भसत्लापो यदाकयम सम्बदं तथोत्तरम्। चयववतोऽपि मूर्खस्य पुरो य्च हित वचः॥ ५३० ॥ [ प ] तवादं (प) यथा मम प्रभावत्वाम्। "प्रयुकतः। सर- बारवलोसवलोक सानन्टम्। घहो कर्थमहैव। पलिकुलमच्केयी परिमलबडला रसावडा तन्वौ। किशलयपेशलपाषि: कोविलकलभाविची प्रियतमा मे। (ब)

(१४) उदोति। सचि! बस हते लमानता व इत एम विष्तोति सं०। कसय छाते चहमागतेति सं०। मशु चित्रफतकसवि सं. ।

(v) नालियमार परहिकैनेति। हालेन युक्ता महेचिया पव नाविका भर्वत। (न) उदाइरति ब्धति। बतर रातः झते लमावतेति उत्तर संडतम्। (प) चसतृमबापनाह चठत्प्रखाप दति। बसम्बपद' पूर्णपर्तन्भर्तित बत् वाकम तथा सनतरं वश चगरत: दितवासमपचत डन्वर्थ: दूपंस पुरः पगतः हिंवं बथः यसी चसतूपसाफ। (प) बायम् चसन्वत' वाज्यमित्वर्यः।

वोति तवीकषा बनुरानवतीव्यर्य:, तन्ी अझ्ाकी, विववयः पत्प: वहम् पैज्ञन:

Page 385

नारिबदपंजम्।4

एवससम्मपोत्तरेदरपि। दतोबं बवा दैसां दुष्नेधन पति मान्वारोवाक्ाम। व्याहारो यत् परस्यार्ये हस्यचोभकर' वचः ॥ ५३१॥[भ ] यथा मालविकाम्निमिते। लाखप्रयोगावसाने मालविका निर्गनतुमिक्कति। "विदूषक:। मा दाब उपदेससुध्या गमि. ससि" (१५) इत्युपन्ञमेष। "दासः। बिदूषर्य प्रति। धार्य! उचतां यख्वया क्रममेदो सच्चितः । विदूषक:। पढ़म वश्चय- पूधा भोदि सा इमाए लख्िदा (२4) । मासविका। सायतः इत्यादिना नायकस्य विशवषनायिकादर्शनप्रयुशेन हासलोभ- कारिणा वचसा व्याहार: (म)। दोषा गुखा गुणा दोषा यत्र म्युर्म् दर्व हि तत् ।। ५३२ ॥ [य] क्रमेप यथा। "प्रिय! जोवितता जोय्यें निःखेडतवं अतनता। भूय स्तहर्नादेव ममेते गुपतां गता: । (र)

(२४) मा तावदुपदेमसुन्धा ननिब्दोति सं.। (२६) प्रथम आरसयपूता सवतत साडनवा बर्ितेति सं०।

(म) व्याहारमाह व्याहर इति। परख वर्मे मिमित वस् डाखबीम- बर बस बसी आहार:। (न) उदाइरति सर्मति। खटम। (म) वडयलाड दीवा इति। वम वाक दोषा: गुखा: गुबा: दोषाम खुः सत् महषम्। (र) उदाहसति पियेदि। ह प्रिय । नीवितता तहिरिडे नोवनलितम:

Page 386

तत्ासहपतोन्दर्ज भुकतं बोपनचिया। शुवेंकतायन ांतं दुःखायेब ममापुना" : (ल) इति वाष्ट्ररानि नाटकादियु सभावत्वपि बोष्यासवभा विषे- शानि। विखडतया नाटकादिए विनिविट्टान्मपोरीदाव्तानि

घम्। बमा मासविया। चब प्रशसनम्।

भवेत् प्रहसनं हत्त निन्धानां कबिकस्पितम्।। ५३३ ॥

चवर नारभटो नापि विष्कनकम्रबैभको। पडी हासरसलव वोध्य ङ्रानि स्थितिर्न वा ॥ ५३४॥

तपस्विभगवद्विप्रप्रभृतिष्वच नावक:। [व]

ऐेहो लोषमण्य मितभूत: तब विव्हे देडे जीषनस्वितिरतोय के मयडा, सबात् तदानों जोवनस देहादपयम: मेवान् नो पेत त कौवादियनमनअव्मिति भादः। मूयः पुनः लवहनंनात् तब दमनं प्राम्येन्वर्य: नम एते, जीडनद्य.गौथा- हयः गुषताम् चन्कूबतां मताः। चठ दोषाषां गुबद। (र) तखा इत। बमुं प्रति नाडवसीशनिरियम्। तक्ाः -बानाबा: मोष्नम्िता सावयवसा भूवितं विशानितं तत् कपयोन्दर्य नम अर्थप्रवाबर्न सुखमाहाचारं आतम् बधुना बिरहे इब्बरमः ससाब, हुय। रब सुकामा दोषताम्। (=य). पल्तननार प्रर्येति। आहति। आयवन् आल इम अभयी, बडा

आय:। इम प्रकसने पारमटी उसिर्न प्रयोन्योति मेष:। बी्पूतपा गविविरम-

१२

Page 387

साहिसदर्पंवम्।

एको यत भवेत् घृष्टो शास तचुषमुच्यते। ५३५ ॥ [ग] यक्ा वन्दर्पदेबि:। नात्रित कशसन जनं संकोर्णमिति तद् विटु: ॥ ५३६॥ [ष] यथा घुर्तचरितम्। वृत्तं बहनां घष्टानां संकोगं केचिदूचिरे। तत् पुनर्भवति ह्याङमथवैकाङ्कनिर्मितम्। ५३७ ॥ [स] सधा नटयमेलकादि। मुनिस्वाइ। "वेश्या पेटनपुंसकविट पूर्ता बन्धको च यत सुः। पविज्तवेशपरिय्याद पेष्टितवरणब्ु सह्ीर्णमिति" ।(घ)

स्ानं न दा जैव, चनमा बौधाक्ानां सिति: निवतेतय:। चत्र प्रइसने तक खादिवु मध्जे कषित् नायकः। चव सवयकददेन सब्कासी म्रोचते। चमत् नुनमम्। (म) घस संदवयसाह एव उत्यादि। बबर एक सुखाः मायक इत्वर्ष: Vष्ट: प्रमख: सवेद् तत् छासं धहम् सचते। (ष) सात्रित्वति। कडन वरम धृष्मिय्नमिति आदः यात्रित बन् शास तत् सदोषे बिशु:। (र) हर्तर्तिति। वहनां घृषाणा इसं चरितं कैचित सक्ीर्म् ऊचिरे सनरनः। तत् एड्ीमंमहस्ण टाऊ्म् चहदबवटित वा एवेनैव चटेन विनि रमित नर्बत। (इ) वैशति। बबर मचसने बेम्वादोनां बर्जनं तथा तैवामविकिताना नस्िदानामिति आयः बेशाना परिष्दाना भेटितानाय सरयम् पनुपसथ- निमर्न: बद् बहीनंद।

Page 388

पहः परिबोद।

विकृतन्तु बिटुयन वण्डबालु कितापसा: । भुजङ् चार यभट प्रितिष शवाग्युता: ।५२८॥ [न] . रदन्तु सदोरघेनेव गतार्धमिति सुनिना दबगूनोल्म्। नथोपडपनाचि। तम। नाटिका कृपव्ठत्ता स्यात् खोप्राया चतुरङ्िका। प्रख्यातो धीरललितसत्र स्याव्रायको नृपः ॥।

नवानुरागा कन्याव नायिका नृपवंगजा॥ सम्प्रवर्त्तेत नेतासां देव्याखासेन गद्ितः । देवो पुनर्भवे्ज्येष्ठा प्रगल्भा नृपवंभजा। पदे पदे मानवती तद्दथ: सङ्गमो हयोः। उत्ति: स्ात् कौशरिको खल्पविमर्षाः सन्धयः पुनः ।५३६॥ [क] रयोर्नयवनायिकयो:। यथा रबावलौविष शालभ्ति- कादि। भव ळोटकम्।

(र) विशवनिति। तम पयय सुवितापठा: सुनरयय विटस् पारयम् नटल मटादरेय वेजयुशा: वयनयुकाम सवेयु: तम् डाखं विद्वात विद्ट:। (म) वपरपवाखाड पवेवि। नाटिवेति। कमसता मब्तहतान्ता न तु पूराधाटिय प्रसिदततेति भावः, खीप्रामा नारोवड्सा, बतुरडिका बतुर्मि- रहेः मन्पाया दमर्मः। मस्मातः, पसिर्ः चौरषबित: निविन्ी बदुरनिममिति उव्योक:, एस्तःपुरहममा मनःपुररतन्मनबदी बनतःपुरभारियीत्यं:। नेता

हादेम विमर्षाससम्िकीना हमयः। चनन् सुगभम्।

Page 389

नोटकं नाम तत् प्राप्. प्रत्क सचिदूषकम्॥ ५४० ॥ [ख ]

सन्ितरथ्म्। पखाड्य यथा विश्रमोर्वओो। चरथ गोठठों।

नोदात्तवचना गोठ्ठी कौभिकोवत्तिशालिनौ।। रेना गर्भविमर्षाभ्यां पस्लषडोषिदन्विता। कामृङ्गारसंयुता स्यादेकाङ्विनिर्मिता॥ ५४१॥ [ग] यथा रेवतमदनिक्षा। चथ सदकम्। सट्टकं प्राकृताशेषपाठ्यं स्यादप्रवेशकम्। न च विष्कन्भकोऽप्यत प्रचुरखाहुतो रसः । चडा जवनिकाख्या: सुः स्यादन्यन्नाटिकासमम् W५ ४ २॥ [घ ]

(ड) बोटनमाड सर्मेति। व्फति। तस का चटी का नय या पर

वचना वंक्ातव्जानिकी। कमन् चटस्।

रृमस पाब्य' वाक र्वाधिन् बन् समपेदरम वनेशकवर्णितन् नुर: पुषः।

Page 390

वा परिविेद:।

यबर बर्यूरसचरी। चमर नावराऊकम्। नाख्बरासकमेवाड बडुतावलयस्यिति:। उदात्तनायकं तहत् पोठमर्दोपनायकम् ॥ हास्योऽचव समुद्रारो नारी वासकसन्जका। मुखनिवंश्ये सन्वी लास्याद्वानि दशामि य ॥ केचित् प्रतिमुखं सन्धिमिड ने कन्ति केवलम् । ५४३ ॥[ङ ] तब सस्वितयवती यथा नर्मबती। सन्विषतुष्ट्यवतौ यथा विलासवती। चथ म्रखानम्। प्रस्थाने नायको दासो हीन: स्याटुपनायक:। दासी व नायिका वत्ति: कौशिकी भारती तथा। सुरापानसमायोगादुहिष्टार्थस्य संकतिः । पङ्मी ही लयताला दिर्विलासो बहुलसथा॥ ५४४ ॥ [च ]

अवनिवाख्या: वडा: भबोच्या: बरखाने नर्वनिवामन्द: प्रंयो्य अाययः। सनमत् चरमंकादिकम्। (*) माब्यवासयनाह सयति। नाक्यति। बह्ी ताखथ ताज- ह्वियामानख बबस साम्बक म स्तियंचिम् तत्, ताथः बायकियामान: रद: साम्यमिनमरः। उदायनाव्क चीरोदाततनावकयुतं, पौठमदं: पूर्वोभ्र- सचय: उपनावकः नावकसडबारी वम तत्। समकार: प्रम्ाबरसर्याकित: राख: यद चती वयानम्। वासकवन्तता पूर्वोतयबदा। बमचन् खटम्। (न) प्रखानसार पर्येति। प्रखान रति। रैन: टासादपि दतर

सडवि: समायनस्। बनत् सुनंभल्।

Page 391

सारितदर्पयम्।

ववा मुहारततयम्। बयोबायन्। उदातनायकां दिव्यवत्तमेवाहभूषितम्। मिल्पकाडर्युंतं हास्यभृक्तारकरुषे. रसेः ॥ [ज] उद्याप्यं बडुसंग्रामं त्यस्तगोतिमनोहरम्। पतस्रो नायिकासव वयोडडा दति केचन।। ५४५ । [ज] मिस्काक्कानि वच्चमार्षानि। यशा देवोमश्ादेवम्। भथ काव्यम्। काव्यमारभटोशेनमेकाडं हास्यसहुलम्। खरडमावा दिपदिका भम्नतालैरलङ्गतम् ॥। वर्षमावाचपलिकायुतं शृङ्गारभाषितम्। नेता स्त्रो चाप्युदात्ताव सन्वी पायौ तथान्तिम: w५ ४En [भा ]

(ह) उसाय्यमाह प्रयेति। उदारेति। उदात: धोरोदात्त नायकी वह तम्, सिन्बदत टिम्पनरितयुन्म्। चन्धत् स्टम्। (म) उजापयमति। बासेय बिवानेन इति माय: नौतेन मनीरम्। वेवन पच्छिता ददम उज्ामं बवनोति श्ेषः। (न) अायमार पमेति। वान्यमिति। माइबटी ह्तिविदेय: तब शेनं बचमाता बिर्वादया अवताये: तनदाख्यनोतबिजेमैरियन: वर्यभाबा

निवम। नेवा नावकः की माविया व कसाथः उदाना य। पतर काने गावी सुखमविसुषे रमर्ष: पचिचिनः निर्वहयजियक। चनद् सुननम्।

Page 392

वडः परि्येग

यधा यादवोडक: । चब ब्रेद्यम्।' गर्भावमर्षरेह्ित प्रेङ्टषं रोननावकम्।'

नियुदसम्फे टयुत सर्वद्ृत्तिसमाप्रितम्। नेपथा गोयते नान्दी तथा तब प्ररोचना।। ५४७॥ [ञ] यधा बालिबध:। चथ रासकम्। रासकं पञ्चपातं स्यान्मुखनिर्वहपान्वितम्। भाषाविभाषाभूयिष्ठ भारती कौशिकौयुतम्।। पसूवधारमेकाङ' सवीवाङ कलान्वितम्। स्रिष्टनान्दोयुत ख्यातनायिकं मूर्खनायकम्॥ उदात्तभावविन्याससंश्रित चोत्तरोत्तरम् । दह प्रतिमुख सन्विमपि केचित् प्रचवते। ५४८॥[z]

(त्र) प्रेहयमात पठेति। वर्मेति। वर्माब्ल्वरच्ित नर्मबिमर्मकत्- रवर्वानंतं, छीन: बाह्तः नाबनी बमर तस्, नियुस: सफ्फटः वरोषमापमम तामां वुत, सर्वाविवंतिषि: कोमिकादिमि: उमामित बु्रम्। मरोषणा प्ररतरमंसमा वामानिय्यानाम् उक्योकरकम्। सठूतपारतेदषि नेपनसीभ डेनचचित् गान्दी मरोचना म पठनीवैदि भाय:। (ट) रासयम्ा्ट पवेविम सयवनमिवि। पचपात पषभ: पाते:भटे: सम्पायमिक्र्य:, बामया विलाषया म संस्तेन माझ्नेन व इड्: मुकटि मर्य्याप्म्। कणा नववादिया बद्:पचमिकारा तवा बन्बित, तिष्वा निजार्वया

Page 393

साशिवदरपंचम्म्रे

यथा मेनवाहितम। चव संसायवाम्। संलापकेडद्ासत्वारखायो वा नायव: पुनः। पाषएडः सद्रसलव शृद्गारकरुषेतरः । भवेयुः पुरसंरोधच्लसंग्रामविद्रवाः । न तव सत्तिर्भवति भारती न च कौथिको।

L यथा मायाकापालिकम्। पथ श्रोगदितम्। प्रख्यातवृत्तमेकाङ' प्रख्यातोदात्तनायकम्। प्रसिद्धनायकं गर्भविमर्षाभ्यां विवर्जितम्॥। भारतीवृत्तिबड्ुलं श्रीतिशब्देन संयुतम्। मतं श्ोगदित' नाम विद्वद्विरुपरूपकम् ॥५५• ॥। [ड ] यधा क्रोड़ारसातलम्। ।' "शौरासोना योगदिते गायेत् किश्वित् पठेदपि।

मान्या युर्त, खमाता पसिद्दा नाविका बद तम्, उदात्तमावख् मडलस बिन्वासेन वर्षनेम संतरितम्। पथत् खटम्। ( ठ) संचापयमाष्ट सर्येति। संचापक रवि। पाषच: सूछं: चचार्मिकी

संधाम बुद्रं, वियमः, महालवनासळत: सम्ममो वियनी मव इसुसवचथ: । चनत् खटम्। (v) नौषदितनाड् पर्वेतति। मण्यातेति। प्रस्यावततं पुरायादिप् असिदानानम्। मसिया नाविया बव तत्ं। नो पति प्म्देन संयुतं पहुंभः

Page 394

पड: परिवेद।

एकाही भकतोश्य पत्ति क्रेियनचते।(ङ) अमसुदाहर्यम्+चव मिश्वम्।4 चत्वार: मिल्पकेडडा: सयुसतसो उत्तयलया। पज्ान्हस्ास रसा नायको ब्राह्थो मतः॥ वर्णनाव समधानादेर्शेन: खाटुपनायक: । सप्तविंथतिरक्ानि भवनातस्य तानि तु।

विलासालस्यवाम्यानि प्रहर्षासीलमूढ़ताः। साधनानुगमोच्ासविसया: प्राप्तयस्तथा॥ लाभविस्मृतिसम्फे टा वैधारदां प्रबोधनम्। चमत्क्ृतिसेत्यमोषां स्पष्टत्वाव्वत्ता नोच्यते।। ५५१॥[म] सम्फेटप्रथनयो: पूर्वमुत्तत्वादेव लक्षा सिड्म्। यका कनकावतोमाधवः। चघ विलासिका।

(ढ) नीदिति। न्ीमदिते चाशोना उपविष्ा नो: ब्रोमेशवारियी बटी- वर्ष: विर्चिंत बाबेन पठेदपि। तथा एवाड एवैनैन चडेन उनाप: भारती. माय: भारतोहतिषड्चः बन्दभ रति कैचित् पचिता: ममचते।

स्वानसाक्य: मानशालाम्यामने दबंः उयनावकः नाववतर्कारी भेन:

सनीशम् वहाना सटलात् सात्रम्मात् तच सबय: न उचपने। सन्प हो

Page 395

३८२

विटूषकविटाभ्यास् पोठमर्देन भूषिता ।। हेना गर्भविमर्षाभ्यां सन्विम्यां रोननायका। खल्पव्ृत्ता सुनेपथा विख्याता सा विलासिका॥ ५५२ ॥ [ न ] कीचित् तब विश्यामिकाख्ाने "लासिका" इति पठन्ति तख्वास्तु "दुर्मशनिकायामन्तर्भावः इत्यन्े। चय दुर्मशनिका। दुमलो चतुरङ्वा स्यात् कौशिको भारती तथा। भगर्भा नागरनरान्यूननायकभूषिता। चिनालि: प्रथमोऽकेऽस्यां विटक्रोड़ामयो भवेत्। पस्नालिर्द्वितोयोऽड्को विदूषकविलासवान्॥ षसालिकस्तृतीयस्तु पौठमदंविलासवान्। चतुर्थो दशनालि: स्ादङ्: क्रीड़ितनायकः।। ५५३ ॥ [ घ ]

(त) विवासियामाड् सयेति। प्रकारति। खन्ानि नातिषड्वानि रत्तानि पदानि बन्र ताहओी। चम्पत् खटम । (प) पुमहियानाष परेति। दुमन्नीति। बनर्मा अर्भसन्िवर्मिता। नानरमशात् चगूनेन चनिक्वटेम नावनेन भूविता। चर्का मयम: चर: विनाधि:

सम्पायः । पयाबिक: वटिकाषट्कसम्पादनीयः। दमनाि: दमर्पटिक।- विर्याश्:। पन्चत् चटम्।

Page 396

पड: परिच्ेद:।

यहा बिन्दुमती। पथ प्रयारचिया । नाटिवेव प्रकरणी सार्थवाहादिनायका। समानवंगजा नेतुर्भवेद् वच चनाविका H५५ ४।। [ द]

रखोश एव एकाङ: सप्ताष्टी दम वा स्वियः। वांगदातेकपुरुष: कोशिकोदत्तिसडुल:। मुखान्तिमी तथा सन्धी बहुताललयस्थिति:। ५५५ ॥ [ध ] यथा केशिरेवतकम्। जथ भाषिका। भागिका स्च्ानेपथा मुखनिर्वहणान्विता।

उदात्तनायिका मन्दपुसषोडवाङ्सप्रकम्। उपन्यासोऽय विन्यासो विबोध: साध्वसं तथा। समर्पवं निष्टत्तिख संहार दति सप्तमः ॥ [न ]

(द) प्रयरवियालाड स्येति। नाटिमैबेनि। अर्थवाडी बबिक़। बनत् खटम्। (थ ) इश्ोघनाड पर्पेवि। रौब इति। बागदात: संखावभावडा रडित इत्वर्षः, एकपृरय: एकनाननटः। सुकान्तिमी चायपरमी सुयानिर्वदये हतबंर्डः। बनत् झटम्।

Page 397

साडिमदर्पयम्।

उपन्यास: प्रसग्वेन भवेत् कार्य्यस्य कौर्तनम् ॥

भान्तिमाश्रो वियोध: ान्मियाख्यातन साध्यसम्॥ सोपालभ्वचः कोपपोड़येड समर्पनम्। निदर्सनख्ोपन्यासो निषत्तिरिति कवाते॥ संहर यृति व प्राध्ुर्यत् कार्य्यस्य समापनम्॥ ( 電 ·Ⅱ[q ] खटानुदाइरपानि। यवा कामदत्ता। एवां सवेषा- सपि नाटकप्रज्तिकत्वऽपि यथीचित्यं यवालाभ नाटकोक- विशेषपरिब्रङः। यत व नाटजोत्स्वापि पुनरपादानं तव तन्सनावख नियम: । भथ त्रव्यकाव्यानि।

श्रव्यं शोतव्यमावं तत् पदगद्यमयं हिधा ॥५५७।

मदा। मन्दः रीन: बुडषः नायक: वमां ताहनो। सम्सप्रयम् उपणाक्षा दीमि संडाशाम्तानि सम चस्ा: चड्रानोत्ये:। (प) उपवासादेनार उपनास -रति। रपम्ाड- रवादिबसद्रेम काम्पक शोशनं दूबनम् उपन्ासः अवेत्। नि्वेद: तथ्वश्ञानापदोर्बदेदियुश्वमथ: तखय पाची तम्तूचसननति सुव्पात्तः विशेषत्रता विश्वाय: प्रति कुतः। खाने. बंनस पजानस हसर्बः नात: विष्वेद: विरोष: खात्। बिया ज्वाएतं दयन सा्थ्यसम्। इड मचिकायां प्रीपेन पोड़या का बोबावनतय: सिर- सारययन वनर्पचन्। मिद्यनसे इटानल कपमाव: कोर्यन निर्मतरिति बयते। वामख बन् सनाप्न तत् संडार इति कथ्वते। (-्द) नथववनाइ सर्गेति। नवर्णिन। नोकनअडनितिनान-

Page 398

वह परिचेद।.

तब पथमयान्बार। इन्दोबनपट पदां तैनैदेन च मुशवम्। हाभ्यानु युग्मकं सन्दानितकं विभिरिय्यते।। कलरपवां चतुर्भिस् पस्सभि: कुलकं मतम्॥ ५५८ ॥ [फ] तव मुख्क यथा मम। "सान्द्रानन्इमनन्तमव्ययमर्ज यय्योगिनोऽपि चर्ष साधाल्वर्सुमुपासते प्रति सुडर्ध्यानेकताना: परम्। धन्यास्ता मथुरापुरोयुवतयस्तद् बह्म या: बौतुकाद पालिकन्ति समासपन्ति पतधा कर्षन्ति चुम्बन्ति च" (व) युग्मकं यधा मम। "किं करोषि करोपान्ते कान्ते! गण्स्वलोमिमाम्। प्रमयप्रवगे कान्तेडनेकान्ते नोचिता: क्रुधः । इति यावत् कुरह्ाचीं वलुमोहामडे वयम्।

पव्देन हमवाव्यन्यवचेद:। इन्दीमि: नायवादिमि: पदानि रचितानि पदानि सुप्िखन्तडपाषि वन्र साहमम्। एवैन तेन पद्ेन। चन्तत् खटम्। (म) सुककसुदाइरति सान्द्रेति। सुड्टः पुणः पुनः ध्याजैयताना: समापि- बिष्ठा योनिय: यषि सान्द्रानन्दम् नानन्दवनम् बननम् बचचदम बचृतम् पर्ज जनमरदितं पर बत् ब्रभ् सपं साच्ात् कर्तम् सपासते वाष्कन्ति, ता: मध्य- पुरोयुवतय: बन्या: पुस्तवत्: वा: तत् प्वं वम्म बीसुषात् वानन्दात् मतमा बढुधा दुधर्यः वाविङतति समावपन्ति वर्गनति पुस्तित थ। बार्दूं ब- पिश्रीड़ित पच्म्। (ब) विमिति। ह बानी! बरम उपाने भान्तमाजी तरी दथर्मः रमा

Page 399

रानितदर्पयम्।

तावदाबिर्भूजृतो महरो मधुपध्वनि: । (भ) एक्मन्पनापि। सर्गबध्धो महाकाव्यं तबैको नायक: सुरः। सद्वंभः चत्रियो वापि धोरोदात्तमुगान्वितः । एकवंशभवा भूपा: कुलजा वहवोऽपि वा।

भङ्गानि सर्वेडपि रसा: सर्वे नाटकसन्वयः। सूतिहासोनवं वृत्तमन्यद् वा सज्जनाश्रयम्। चत्वारसस्य वर्गा: स्युस्तेष्वेकश्व फलं भवेत्। पादी नमःक्रियाशीर्वा वसतुनिर्देश एव वा। क्वचिब्निन्दा खलादोनां सताञ्न गुणकोर्त्तनम्। एकट्टत्तमयै: पदौरवसानेऽन्यव्ृत्तकैः॥

प्रचमानातितघोत्यय:ः काने कुषः कोपा: न छचिता:। इति एवंम्रवादेय वावतू वयं कुरद्रावीं ममतयनां बक्रम् ईडामडे पेहामहे तावत् चूते रसारी मधुर: मनोहर: मधुपध्यनि: समाकक्ञारः चाविरभूत् पजाबूत समररवेलैब मानभड्ो जात: बाखाकं प्यासस चावक्कतेति भाष:। (म) महादाम्यमाह सनबन् हति। सजे: चममरारवदर्अंनैवपचित: वनः पदप्रबश्ध दत्वर्य: महावाष्मम्। तव मदाकाम्ं इस्य: सरः देवविशेष:। वहनः बनेडीे, नाटवसन्तः नाट कोतसुख्ादिपच्कं प्रयोन्यमिति आयः। इति- हासेड् पुरायादिपु कदनम सम्पन्र इतं परितम्। सच्चवाययं साधुजनाचरित- मिखर्डः। बर्वा: धर्मार्ववाममोषा:, तेड् चतुर्बनेंदु सष्ये एवं फर्द व पति बवारी सर्दः। सब्द्। पादी बहाकाव्वसेति बेड बमःकिम देवताहोग ". ममलार यामीर् इमाकंसनं का सोकामालिवि जैक:। बसुनिदेश: वखुन रवित्तहमन्यिय: मधानम निर्देंश: बोर्षनम। वकाहीनां दुर्बनादीनाय।

Page 400

पड: परियाद:।

नातिखल्या नातिदीचा: सर्गी भटाविका दूह। नानावृत्तमय: क्वापि सर्ग: कसन हथयते।। सर्मान्ते भाविसर्गस्व कथाया: सूच्न भषेत्।

सभ्भोगषिप्रलभ्भी व मुनिखर्गपुराध्बरा:॥

वर्बनीया बथायोग साफोपाठ्ा थमी दृर॥ कबेर्ट्टत्तस्य वा नाखा नायकस्येतरस् वा। नामास्य सर्गीपादेयकथया सर्ग नाम तु। पपूह ॥ [म] सम्यश्ानि यथालाभमत्र विधेयानि, भवसानेडम्द्टत्तके- रिति बहुवचनमविवचितम्। सगोवाङ्गा इति जसकेसि- सधुपानादय:। यवा रघुवंभश्रिम्पालबधनेषधादि:। यधा वा सम राघवविलासादि:।

मिसकन्दीबिरचितैरिलय:। इड मझवायी। मानावतय: पुनिन्कन्दीभि:

प्रपेतु: वा उत्तसा वर्णगोवस कर नाववस वा इतरस सम्मस नाया पत्न महा- द्राम नान कर्रव्यमिवि बेयः। तम सविनाम नथा माचमारवित्ररवमि। इथ- नाम बषा कमारखनवादि। नाबवनाल बवा रमुवआदि। पतरमाम चक् महिनमति। युबिमु सजनाम सर्मे उवादेवा वर्मगीया या बषा तथा मार्तब्य- मिवि जेग: सवा रविवियाषी नान मतुर्ष: वर्ज इम्यादि।

Page 401

साहिबदपंचम्।

भम्मिव्वार्षे पुनः सर्गा: भवन्तास्यानसंन्नकाः ॥५६० ॥ [ य ] भविन् मशबाये। यथा महाभारतम्। प्राक्ृतैनिर्मिते तम्मिन् सर्गा पाश्वाससंचकाः। इन्दसास्कन्दपीनेतत् अचिदखितकैरपि॥ प६१ मर [र ] यथा सेतुबन्तः। बवा का मम कुवलयाम्चरितम्। चपमंशनिबन्धेऽम्पन् सर्गा: कडवकाभिधा:। तथापम धयोग्यानि न्दांसि विविधान्यपि॥ ५६२ ॥I [ ल ] यथा कर्षपराक्रमः। भाषाविभाषानियमात् काव्यं सग समुज्भितम्। एकार्थप्रवणैः पदौः सन्विसामग्रावर्जितम्। ५६३॥ [ व ]

(ब) बबित्िति। पामें ऋबिपयोते बबिन् महावाब्े सर्वा: चाखान संतका: भर्वान्त। सगसाने वास्वानबब्दः भयीष्य इवि बाय: । (र) प्ाहतैरिति। माकतै: मषाबि्मके: निर्मिते प्मोते नविन् महा- हाथी। पाखन्ददैन तदायेम एतस् भाअवं महावायबिययं:। बविवके:

बाये। ( म) बायमाड सयेति। सादा बंकमं विमाणा विषवुनादा :थयबंज्रादि नयोनियमात् वापया उचिते न विमाषा विलाषदा रचिदे न आषा मयोकक्ा .

Page 402

षह: परिच्छेद:।

यवा भिच्वाटनम् चार्य्माविक्ासय खएडकाव्यं भवेत् काव्य- स्यैकदेशानुसारि च ॥ ५६४ ॥ [ य ] यथा मेधदूतादि। कोष: शोकसमूहस्तु स्यादन्योन्यानपेक्षक: । व्रज्याक्रमेग रचितः स एवातिमनोरमः । ५६५॥ [ष]

सजातोयानामेकव सविवेधो व्रज्या। यथा सुल्ा- बच्यादि। प्रथ गद्यकाव्यानि। तब गद्यम्। वृत्तबन्धोज्भितं गद्य' मुक्तकं वत्तगन्धि च। भवेदुत्कलिकाप्राय चूर्गकं च चतुर्विधम्॥ आाद्य समासरहितं वृत्तभागयुतं परम्।

रवि नियमेन रचितमिति शेष: सगवस्वससुजक्ितं सर्गबन्रद्ितम् एकार्थत्रवयैः एकार्यपतिपादक: एकवाक्यतापन्ररिति यावत् पदे: रचितमिति प्रेषः सन्धि- सामगावनिंतं सुख पतिसुख्ादिसन्विससुदायश्ीनं बाव्यम्। (प) रछवाव्यमात वर्सेति। वान्यसय एवदिमानुसारि वियदंभानु- उपनित्वर्मं: नाय्यं खचतावं सवेव्। (प) कोषमात जोध इति। चन्चोव्वानपेयक: परच्रनिरपेय: ब्रीबानां समूहः बोष: स कोष: व्रव्याक्रमेय सतरातीयसव्रिवेश्यनियमैन रचितमेत् बति- मनोडर: पवित्रमंसनीव इत्पर्षः, बबा चमरकीषादि:। (स) मयलाष उत्तेति। उततपव्ेन वसपयोन सजूर्मिवत व्यसं तम्पयायं नधयं, तब पतुर्विधं-सुखन, हत्तजन्, उत्ववियाप्रायं, चूर्णकम। चार्द, सककम्। परं उचमन्वि उच्तक पथस मनिण पंगेन युतम, चन्चत् सम्बशिका

Page 403

साहित्यद्पंयम्।

धन्यहोर्घसमासाव्य तुख्य चाल्यसमासकम्॥ ५६६ ।। [ स ] सुख्नकं यथा। "गुरुर्वचसि पथुवरतौत्यादि"। इत्तगन्धि यथा मम "समरकस्ूयननिविड़भुजदणकुष्छड लौछ्तकोदफ पिप्िनोटझरोव्ागरितवैरिनागर:" (ह)। चत कुख्ली- ऊतकोद णडेत्यनुष्टुवद्टत्तस्य पादः। समरकर्ठयनेति च प्रथ- माधरडयरह्ितस्तस्येव पाढः। उत्वालिक्ाप्रायं यथा समैव। "परचिस बिसूमर बिसिददरसरबिसरबिदलितसमरपरियदप बरपरबल!" (३७) इत्यादि (च)। चूर्णकं बथा मम। "गुणरनसागर ! जगदेवनागर! कामिनौसदन! जन- रख्न !" इत्यादि। कथायां सरस वस्तु गद्यौरेव विनिर्मितम्। कचिदत भवेदाय्या कवचिद् वकापवक्के।।

प्रार्यमित्वर्थ: दोर्घममारेम चास्य पुवं तुष्यं बतुएं चूर्यकमित्र्ः बलसमासकम् एलेन सुमासेन सुश्तमित्य:। (इ) समरेति। समरख वचछूबनांय निविडास्या दढ़ाजा सुमदखाभां कवदोदतं मचवीलतं बत् कोक्स भदु: तस बित्रिय्: बौर्था: टलर: तैन सन्चाबरितं बैरिय: बबीर्नंबरं बेन तन्सपडजौ। (प) वनिमेति। पनिश्म् चनवरतं बिसुमरा: प्रसरनः वे नित्निततम: आचितवरा: तोका दतर्बः अाः तेषां विसरेय विवेदेय विदशित समरपरिमर्त संदामस्वितं प्रबंख परबर्च अनुसैर्न वेन वत्सखरो। (र ) ब्बसेदरपा सयामाड कबायालिवि। बबाडा सरड वस दविशचं

Page 404

पछ: परिवेद:।

मादौ पदौर्नमस्कार: खलादेट्टत्तकोसनम्। ५६७ ॥ [क ] यथा कादम्बर्व्मादि। भाख्यायिका कथावत्यात् कवेवंशादिकीर्त्त नम्। पस्यामन्यकवीनां च वृत्त गद्यं क्वचित् क्वित्। कथांशानां व्यवच्छेद भाश्वास दति बध्यते। पा्य्या वक्रापवक्ञाणां कन्दसा यैन केनचित् । अन्यापदेशेनाश्वासमुखे भाव्यर्थसूचनम्। ५६८ ।। [ ख ] यथा हर्षचरितादि। "वपि त्वनियमो टष्टस्तवाम्यन्येबदौरथात्"। इति दण्ाचार्य्यवचनात् केचित् पास्यायिका नायके-

गध रेव विनिर्मिंतं सवेत्। चम कथार्या सचित् चा्य् अवेत्। डविशा वड- मपरैबक्त इन्दरी प्रयोब्धे इति प्ेव:। बादो बबारभात, माक् पद: मीके: नमसकार: तथा सवादेः दुनबादेवंतल परितस चौ्तन कबन अवेदिति देप:। (म) पदयसापमेदडपा मा ख्यावियामाड माक्कबिकेति। वाख्याबिका कचावत् खात्। कथार्या बथा सुरसं वस्तु पमोन्य पस नंमखार: चन्चरिम- वर्वमस तवाख्याविद्यादामपौति माय:। विशेवसं वाबाब् बन् कने: बंब्ादौमा गीसंनम् सन्यवयोनाष इस कषित् कषिदा वथ मभीष्धमिति। कर्षाभानां कतकंद: विभेष: चानास्य इवि नाखा बज्यते। चानाडण सुपी वारभो पार्या-

माविन: सविचय: पर्वख बसतुनंः सूचन मयटनं अवेदिवि मेग:। (न) पमीति। नवापि वास्ाविवायाममि पन्ीः नावकथविषिकरि

Page 405

साह्टिसदपंयम्।

भैव निबसव्या" इल्ाइस्तदयुलम् (न)। बास्थानादयक्ष कथास्यायिकयोरेवान्तर्भावान्र पथगुत्ताः। यदुकं दण्डिनैव। "भवेवान्सर्भविष्यन्ति (घ) शेषासास्यानजातयः। इति। एवासुदाहरणं पश्चतम्वादि। अथ गद्यपद्यमयानि। गद्यपद्यमयं काव्यं चम्पूरित्यभिधीयते ॥ ५६६ ।। यथा देशराजचरितम्। गद्यपद्यमयौ राजस्तुतिर्विरुदमुच्यते॥ ५७० ॥ यथा विरुदमणिमाला। करम्वन्तु भाषाभिर्विविधाभिर्विनिर्मितम्। ५७१॥ यथा मम षोड़भभाषामयो प्रभस्तिरत्ावलौ। एवमन्ये-

पवन्चचिता:। इति साह्टित्यदर्पणे दृशन्व्यकाव्यनिरपणो नाम षछ्ठ: परिच्ेद:।

चहीरपात् सनारमात् पनियनः मनियवस् हट इवि दसाचार्य्यख बचनात् नायवैनैब सास्यािया निषडम्येति नेषासिन्वतमयुक्तमिति कबितार्य:। (घ) पवेति। पठेब। कयावामाष्याबिद्यार्या वैत्र्यः । (v) वहयमावेति उद्ेयमानेब नानमावेव मसिबा:। विस्याता: नद्ापाल् चश्तभेदानतित्ञमात् उन्तमेदेपु चन्तर्भावादिति नायः।

विरचिता विमयाख्या साहित्वद्पचस पठपरिखेदव्याक्ा समाता 1

Page 406

सप्तम: परिचेद:।

१ह प्रथमतः काबये दोवमुनरीत्लशारानामबसति- कमो दर्मितः। सन्पति के से इत्यपेथ्ायामुह मगरामन्रातारना दोषाचां सरपमाइ। रसापकर्षका दोषा: ।।५७२ ॥ पचार्थ: प्रोंगेव स्युटोक्जतः । तडिमेषमाइ। ते पुनः पस्चधा मता:। पदे पदांशे वाक्येऽर्ये सम्भवन्ति रसैऽपि यत्।।

तव।

पवाचकत्व"क्िष्टत्व' विरुजधमतिकारिता'।

दोषां: केचिद्वन्त्ेवु' पदांशिऽपि'पदेडपरम् ।- निररयकसिमर्थत्वे' च्युतसंस्कारता'तथा।। ५०४।। परुवववतया सुतिदु: यावहतं दुःनवत्म्। यवा। "बार्चम यात तन्रे कुदानव्थंवदा"।

क्रमेय उदाइरचम्।

Page 407

साशिलदपंचम्।

"हम्तारिविनये राजन्! साधनं सुमइसतव। प्रससार शनर्वायुर्विनारी तन्दि! ते तदा" । (ख) चत्र साधनवायुविनाशयब्दा: पसनीला:। "शूरा समरता वाप्ति वश्चभूता रथाध्यरे" :(ग)

युश्तत्वं'तथा प्रसिद्यावपि कविभिरनाट्टतत्वम्। यथा। "भाति पद्: सरोवरे" । चभ पद्मभब्ट: पु'लिक्: (घ) 1 भाम्बखं यथा। - "कटिस्ते हरते मनः"। अत कॅटिभब्दो ग्राम्यः (ड)। अप्र-

(र) पुतिदु: खावहलं पुतिनावतः के नजनवलम्। वार्तार्थ जतार्वस आदः कार्तार्यम्। चम रैफयीबात् बबाया: पाषम्यात् त्रीतृदुःवचनबलम्। तैनाव मेझारख प्रयमदानिरिति रसायबर्ष: । मशोषतं बौष़ादिवभ्ञात् चवक्रम्य- मर्याम्तरमचील तख भाव: । (क) हसे ति। हे राजम्! दप्तानाम परोषां बतूर्या विखये तम सुनषत् सांचरनं सैन्वायुपाय:। १ तन्दि! ते तब बिनासे चदबंने विर्डी इत्र्ष: बायु: मखयतमोरय हत्ब: जनेः मन्द' मन्दं बिससार सबनार। बब सैवासपाबामें प्रयुश्त: सायनमन्दः उपस्यव्यद्धवतबा श्रोड़ाळ्न्नकः । समोरयी प्रयुश्नी वायुन्ब्दः मायुवासुष्यस्रमतवा जुगुसाव्यसक:। वदमंजे प्रयुता विनामनम्द: मशुष्भक- तवा वमदसम्पखकतथा इति बोडम्म्। चत राजमिषयकरतिमावक् रस- मन्द पतिपाधस तमा प्रकारस तत्तकन्दारनो ताहमर्थम्स्ससूवबा मयर्मविसेद दवि दटयम्। . (म) शूरा इति। यूरा: बौरा: रवाधरे संयालवत्री पशभूता: निड्वता रवि सकः पनरता देवलं वान्ति मामुषन्ति चत्र दोराणीं खृवाकाया पडुसस्म- मसुसमिरतिं ससुचिता बेल तेन चात नौहरमय प्रमार्षअनिररिव पोष्षय्। (म) वया तैन प्रकारय परसिदी पुि बीषादिु प्रसिद्धित ररषि। पषिक: नयिमितप्रयुत प्तति जेप: ।

प्रहाइख बगूडल : यटनेन नैपितायनमाद् मयामंहानिरिमवभेयम् ।

Page 408

सतन: परिब्ेदः।

तोतर्वमेवदेशमातप्रबिडलम्। बमा। "योगैन दशिता- पयः। पत योगगास एव वासमार्य मातयमन्ढ: (व)। "पामो:परम्परां वन्धा कपे अत्वा अर्पा गुन"। (र) भतर वन्दामिति कि वन्दौभूतायासुत वन्दनोयायामिति

प्रकापनम् (ज)। बथा। "दमसे चरणादात सुखं सुमुचि! मेडर्बरोत्"। (भ) भत चरणाघातेन निजिर्तल सक्म्। निदतार्थत्वसुभया र्यंस्य पष्दप्ाम्रसिषडयें: प्रयोग:। यथा। "यसुनाग्रमर- मम्बर ववतानौत्। मम्वरथन्दो देले ग्रसिद्ध दष्ट तु जसे

(.) सप्रतीतलम्। एवदेवमाते न तु स्वम मविदृत्वं स्वातत्वद्। बोदैन

तवोक्षः। चन वायनार्वितम् मासयमन्दस बजाननी बीबमाधानमित्यानान बर्यबोचव्याधात पति बोधम्।

ऊला युतैन्ये: । पद्र पकषमादिनियमान्ञबात्। वन्दामिति पर्द सेषवभ्ात् वर्षसन्देहननमात् बन्दि्वम्। यम्र सन्देश्यभात् मम्दनोषविय्यमीन राजविषद-

बेर:। (म) बमदी पृति। निर्जितलं पेरासम दमर्बः नमवय सरमायमदेन सप्वार्यवाय: सुखवध्नी: समामविलेषनादः सम्न्नः। बद्र कढ़िमवीजम- वोरमतरं बिना म्रथर्ण बनरमसिनियय: वदनवरं सर्यावत् वत्ार्वानिय्ाार्चं

इमरं बामिन्टीबिसम् ननरन् भासन मवानोड् अहं सोवदका भ्ायन।

Page 409

साडित्दर्पयम्।

निषतारथ: (ञ)। "गोतेषु कर्णमादत्त। भाङ्पूर्वो दाञ्- धातुर्दानाथेंडवाचकः। यथा वा। "दिनं मे लयि सम्प्राप्ते ध्वान्तच्छबापि यामिनो"। (ट) पत्र दिनमिति प्रकाशमयारथेडवाचकम्। क्रिष्टल्वमथ-

भवर चौरोदजा लक्ष्मोप्तस्या वसति: पत्मतस्व जन्मभुवो जलानि ॥ "भूतयेऽस्तु भवानोथः। पत भवानोभशब्दो भवान्या: पत्यन्तरप्रतोतिकारित्वाड्िरुब्मवगमयति (ठ)।: *सर्गग्रामटिका विलुएठ नहटथो छ्छूने: विमिभिभुजै."। भत्र प्थात्वं विधेयं, तच समासे गुणौभावादनुवाद्यत्व- प्रतोतिअत्। यथा वा। "रचांस्यपि पुरःस्वातुमलं रामातु-

बत्र पगरतन्दः प्ुतिमावतः मरसिद्धाथ मवि प्रधावितसतसदसङतेस्षखात् निवृत्तः अखं प्रत्याययन् म्राम्दनोधविषन्वात् यसुनाविषयरतिलावस् प्रकषानिर्तित बोधम्। (ट) बवाचवात्व बवा नौतेयिविवि। यदि व दाषातोरमिषवैव दानवाप- इनं सितं तदपि भाऊपूर्वकल्वे तहिपरीताथंख यहमरुपख चनिषयैय प्रति- पादमादिति मायः। दिनरमिति। लवि सम्पार 'उपस्िते मे मम ध्वान्त- कदापि तिमिरावृतापि यामिनो दिनम। पत्र दिनभन्द: सूर्ययकिरणावक्ित्र- प्रहरणतुष्टवार्यकः। इति मकान्मयार्धप्रतीती विषन्वात् मा्दपोष: तख्रात् रसपतीते: प्रतिबन्तवलम्। चम दिननव्देन सचपयः म्रकाश्मयार्थः, सा थ रढ़िरेसुकेति नान नेवार्थंलावसर इ्ति वीधम्। (ढ) विषलमिति। सर्यम्रतौते: पर्थावनीवस्य व्यर्वदितत्वं व्यवधानेन उपस्वाम्यलम्। चव क्रमेय पदार्थोपस्विते: ब्राब्दनोषविद्यम्मात् रसादिप्तीते: प्रतिकवष कमिन्पचर्मः। ( ड) विवहमतिकारिता विपरीतवुद्तित्वं बचा सूतये इति सवस पती भवानी तखा: ईक पतिः। चब भवाम्या: पतनतरप्रतीतिकारित्वात् देव- दिषवसरतेरयमर्ण। बवियरेवि। पवियषः माधानेन ननिर्दिंष्टः विधेयांभः

Page 410

सपम: परिच्ेद:।

जब्म मे। रामस्त्रेति वाचम्। यथा वा। "बाससुदचिती मानाम्"। पत्र पाससुद्रममिति वाच्चम्। यथा वा। "यत ते पतति सभु! कटाथः वछवाथ दब पस्तथरस"। स्र षड प्वेत्युत् प्रेकम्। यथा वा। 'पमुख्ा भवता नाय! सुह्समपि सा पुरा"। (ड) भव्र भसुशेत्यन नञः प्रसन्चप्रतिषेधत्वमिति विधेयत्वमेवो- चितम्। यदाफ्ु:। "भप्राधार्न्य विधेयन प्रतिषेधे प्रधानता। प्रसन्चप्रतिमेधोडसी क्रियया सह यत्र नजू"। (ट)

यथा। "नवजलघरः सबसोडयं न हप्तनिभाचर:"। (प) ।

बत तथ्य भायः पदार्थानां मध्य विधेयसैय उपाद्यल्ेन म्राधार्न्यं तस्य माषाम्वेन निर्देध एव सचित: तह्मेपरीव्यम् चदुषाय्ममुस्तयन विधेयमुदीरयेदिति नियमस्य सन्यघात्य मित्वये:, स म कचित् समासे गुयोमावेन कचित् वहे आात् पाक्ू विधे- यस उपादानेन सबतत। चनुवायत्वप्रतीतिक्त् उह सवत्वनोषननबम्। तेनाव प्राष्दपोधे चटता तथा व बोररसम्रतीतेरपकर्षः। र्थांविति चर्ल समर्वानि, चलं वर्थसमरयंचीरित्यमरः। चत रायसबधे रामस्येव प्राधान्येम उपादेयलात् मस्य पृथक निर्देध एवीचितसदकरबाल् ताडगपाद्यताम्रनोते: प्रतिरीधसेन वौररसस्वामनर्ष: । चाससुद्रंति चम्र रयुषशोयानामविकारस समुद्रपर्यन्तताया एव उपाद्यतया प्रायान्ं तब समासे गुयीणावात् न तवाप्रतोतिक्रदिति रस- स्ापकरष:। यतेति चत महत्वखेय उपादेयतया प्राचान्य तदसरमात् रसस

नुगीमावेन तडिपर्थयमात् वर्यमोषस् तद्ुतया रवापथर्व पति बीध्धम्। (ढ) सप्राधारन्यमिनि। बन बाकके विधे: विध्यवस सम्ाधान्म् सहश्- तथा यमुषयत' प्रतिषेधे नमें मबानता सुपत बत म करिया सह नभू

(य) नवजखबर इति। ऊवंनीवियोगैन चितस पुबरवसी बितर्जयर्यन-

२४

Page 411

२२८ साहित्यदपंगम्।

उकोदाइरसे तत्पुरुषसमासे मुणोभावे नमः पर्ययुदासतया निषेधस्य विधेयतानवगम: (त)। बदाङ्ग:। "प्रधानत्वं विधेर्यंतर प्रतिषेधेऽप्रधानता। पर्य्युदास: स विभ्नेयो बतोत्तरपदे न नस़ू" । (ब) तेन। "जु गोपात्मानमेपरस्तो' भेजे धर्ममनातुरः। पग्टभ 'राददे सोडर्थानसैत्ाः'सुखमन्वमूत्" ॥ (द) पत् पभस्ततरमिन्दालगोपनाखेव विधेयमिति नवः पर्युदासतया गुणभावो युक्धः। नतु भत्नाव्िभोजों ब्राअ्मणः, पसूर्य्म्पश्या राजदारा इत्यादिवत् असुक्षेत्यनापि प्रसज्य- प्रतिषेवो भविष्यतीति पेव। पवापि यदि भोजनादिरूप- क्रियांगेन नञः सम्बन्धः स्यांत्तदेव तत्र प्रसन्यप्रतिषेधत्व' वकु सक्यम्। नच तथा। विशेषतया प्रधानेन तङ्ोज्यायेन कवेशनेव नञः सम्न्धात्। यदाङ्ड:।

मिदम्। चत सन्नदनववखधरस्य हप्तनिव्याचरत्वविधानमप्रधानं नवर्थखं तद- सावकपस्य प्राधान्य कियाया अवतीत्ायध्याृ्ृतया नञः सम्बनय तदत प्रसन्ध- प्तिषेषतवम्। (व) एकोदाहरणे चमुरंत विधेयतानवगम: विधेयस चप्रतोति:। (थ) प्रधाननमिति। बम बाकी विधे: विध्यर्यस्य प्रचामत्वं मुख्यतं परवि- मेधे नवयें चप्रधानता गुसमावः यत प सतरपदे परवर्तिपदैन सर् नमू ति्वती- तवर्य: पसी पर्यदास: । (द ) युगोपेति। स दिषीप: पतुसः बमौतः सन् चात्ानं नुगोप हरछ, चनातुए चपौड़ितः सन् नर्म सेवे सिमेवे, चग्टभु: बहुमः सद् चर्षान् बराब चाददे, चसतः चनासतः सन् सुख्म् चन्वभूत इभोन। चत्र विध्यर्वस पातगोपनख प्राचान्य प्रतिबेधे बतस इत्यादिप्ठ खिते नमषें चमचानता, हतरपदैन बसाहिना नयः सन्मस।

Page 412

सतम: परिच्छेद:।

*याइभोजनशोलो कि'यतः कर्ता प्रतोयते। न तगोजनमाव 'तु'कर्तरोनेविधानत इति" ॥ (घ) समुशेत्यत तु क्रिययैव सह सम्बन्ध इति दोष एव। एते च किषतादयू: समासमता एव पदुदोषा: I वाको दुःख- यलं यबा । "सरात्यन: कदा सप्स्ये कार्शाय्यें विरहे तव। (न). अतप्रह्त्तिरन्चार्चें कविर्वान्त समनुते" । (प) ॥ पत्र जुगुपाय्यचवाशौलता। "डवयलमललौहित्येर्वंक्रामिभू' पिता तनु:" । (फ) भत्र कमललोहित्व पद्तरागः। वक्राभि: वामाभि: । घश्िश्ञस्त न कस्व प्रेथ्य'निक्कामं कुरङ्भावाच्ाः।

(च) आहति। वतः चखान व्दभोजनन्रीच: फर्ता प्तीयते, कर्सरि एनेरिनप्रत्यवस विधानन: विचानात् मय्तु तखय का्से: भोमनमानं प्तोयते दत्यनेमान्य: । (न) सरीति। तब बिरहे खरख बामसय आातिं: पौड़ा तया चन्: मोहित इत्वर्थ: बहं कदा कार्तार्य अतार्वता ससा प्राभामि। चत्र चनेक- पटस परुमवपंचटितलवे वाकयगसं दुःनक्खम। (प) रतेति। सन्पस् कये: बयें वचिते वस्तुनोत्वर्य: अता मवत्तियेन साटथ: परजवितामनुखुत् एवबद्धित्यर्य: कविः वान्तम् उद्ीर्यम् पत्र ते अथयति। जव वान्त समक से दति वाच् बुगुशाव्यतकखवात् चश्ोषम्। (क) उवदिति। उयहिः बियखरे: चमयचीडिते: पचराजैः बक्राभिः वनामि: नारोकि तदु: भूषिता पसक्ता। बव वमवनौदितवक्रानब्दी

व्वतेति पदषयगतत्वेन वाकामतं नेयार्थल्म्। ( व) धन्पिज्ञस्तेरति। असवमावास्या: चपूर्या बव्स्यत्वत्तिः विन्वासविशेष: यस् ताहमस धविमिब्ञस् संयवकेमपाज्स, धग्मित्ञा: संयता: कचा इयमरः।

Page 413

साहित्वदपंयम्।

पतर धन्मिशस शोभां प्रेसव कंख मानस न रच्यतीति सख्भ्धः लिए:। "ब्वहारी ग्यमेव मे यदिति" भत् व घय- मेव न्यसार इति न्यबारण विधेयत' विर्वाच्चितम् (भ)। तव्व गब्टरचनावैपरोत्येन गुथोभूतम्। रचना व पदडयस् विप- रेतेति वान्दोष:। "यानन्दयति से नेवे योडसो सभ् ! समागतः"। इत्यादिपु "यत्तदोर्नित्वः सम्बन्धः" इति न्यायादुपक्रान्तस यच्छष्दस निरावाइत्वप्रतिपसये तव्ब्दस्मानार्थतया प्रति- पाययमाना इदमेतददःशब्दा विधेया एव भवितु युक्जाः।

यथा।

"यः स ते नयनानन्दकरः सुसु! स भागतः"। यच्छब्दव्यवधानेन स्वितास्तु निराकाङ्कतमवममयन्ति।

भोमां मेस्य हहा वास जमसय मानसं नियामम् चतिमावं बचा तथा न रज्वति। बव पदार्थानाम् वन्वययीजमख् वाटसाध्यतात् रसास्वादल प्रतिबमकलेन किश्लम्। (म) च्यहकार इति। पब वाकमतः विधेयाबिमयं: उत्दयमनःसु ताहभ वौररबाखाइस मनाकू प्रतिघात जनवतोति मोडव्यम्। (म) यावन्दयनोति। यतदी: बब्दवी: सन्बन्ध: संघोग: मिमः वववि- दिस खबडः । यह बचनदः तब तच्जन्दी नियत इतति बावस्। उपनागर चनुवासलेन उपात्तस्य मिराकाङ्त्प्रतिपतये वायाक्ायाहिमबीभाय। प्रति- पाय्यमाना: ममुष्यमाना:। चनुवासतप्रतोतिकत् उदेक्लियोषमम्। चत्र विधेषस्य पद:मव्दस मैकव्यात् चम्राधानेन निर्देन दवि विधेयाविमर्य इति भावः।

Page 414

सपम: परिच्छेद:।

यधा। "मानन्टयति ते मेवे योऽयुनासी समागतः"।

यंतं सन्तवति सबैकस्व उपादानेऽपि निराकाङत्वप्रतीतिरिति न चतिः। तवा हि, वच्छब्दस्ोत्तरवाकयगतत्वेनोपादाने सामर्थ्यात् पूर्ववाक्य सच्छष्दस्यार्थत्वम्। यथा "भामा जावरति यत् पापम्" (य)। एवम्। • "यं सर्बशरेख्ा: परिकल्पन वक् मेरी स्थिते दोग्वरि दोहदचे। भाखन्ति रवानि महोषधौद"

सार्थत्वम् (र)1 क्रमेष यथा। "स इत्वा बालिनं बौरस्तत्पदे चिरकाङ्िते। धातो: खान दवादेशं सुग्रौवं संन्यवेशयत्" । (ल) "स वः अभ्निकलामौलिखादातयोप कल्पताम्"। (व)

(घ) यत पेति। बाघत्वम् चर्थवम्सम्यत्वम्। सामर्थ्यात् योग्यताबलात्। बासोति। बम् मापं तत् वाता जानातौति सामथ्यांत् चन्तकरशौयमति साव: । (र) यमिति। चत्र स हिमाचय: पसतीति दुवबाक्े चाष्येंन तच्ष्दे नावय:। (म) स दति। स बीद: रामः वाखिनं इत्वा पाती: खाने बादेशमसित चिरकाद्िते तव्पदे वस वार्िन: पदे राब्ये सुयीवं संग्वेध्यत् चलिषितवान्। पत्र स दति वः सुयोषमिवमिति बाष्येन वक्म्दन सब्बप्यने। अत तब्कन्दस मकान्तलम्। (ब) स अति। युः मसिब्ठ: अबियतः मौखी वस तथोकः भित हत्यर्थ: मः युथावं वासकराम सुतये हव्ययंः उपवष्पतां सुशिमदी अवतु दव्यमे:

Page 415

४.२ साहित्यदर्पंगम्।

"तामिन्दुसुन्दरमुखों हदि चिन्तयामि": (श)

लिङ्गविभत्नित्व तवापि निराकाङृत्वमेव क्रमेण यथा। "विभाति मृगथावाच्ी येदं भुवनभूषगम्। (ष) इन्दुर्विभाति यस्तेन दग्घा: पथिकयोषितः" । (स) कवचिदनुपात्तयोदयुगेरप सामर्थ्यादवगमो यथा । (ह) "न मे शमयिता कोऽपि भारस्थेत्युवि ! मा शुच। नन्दस्य भवने कोऽपि बालोऽसत्यङ्तपौरषः" । (चत) पत्र योऽस्ति स ते भारस्त शमयितेति बुध्यते।। "यद्यड्विरहदुःख' मे तत् को वापहरिषति"। इत्यत्रेको यच्कब्दः साकाङ द्ृति न वाच्यम्। तथाहि, यव्दित्यनैन येन केनचिदरूपेण स्थितं सर्वात्मकं वस्तु विव चितम्। तथाभूतस्य तस्य तच्कब्देन परामर्षः (क)। एव-

पत्र यः युप्पामिराराध्यते इति साष्येन यक्कव्देन सदति सम्बध्यते: बव

(ग) तारमिति। अव या मया कौनतितेति पाप्येन वक्कव्देन तार्मित सष्बध्यते। पत्र चनुभूताथंवलक्न्दः । (ष) विभातोति। या या मृगन्ावाच्ी विभाति इदं सुबमानां भूषयम पलङारः। चव निकटस्थितीऽपि इृदम्नब्दः बोवविङ्ः। (स) हस्दुररिति। य हन्दुर्विभाति तेन इन्दुना पचिकानां योषितः कान्ताः दग्भाः । धव निवटस्थितोऽपि तच्कब्दः भिन्नत्रिमल्रिक: । (F) चनुपातयो: पप्रयुक्तयो: हयी: यत्तक्कष्दयोरित्र्यः सामथ्यात् योग्यता बखात् चवगम: प्रतोति: । (च) नेति। ह सर्वि ! पृविषि! कोडपि जनः मे मम मारस्य ब्मयिता न पलौति भेष: दति मा गरृथ शोक मा कुर, मन्दस्य भवने कीडपि चहुतपीवृष: मलोकिकपराक्रम: वाख: शिग्: ्भसि। (क) यदिति। पव्र वच्कन्द्श्यम् एकः एकेन तक्व्देन मिरावाऊ्: नपरः साखाऊ इति न बत्ाव्यम्।

Page 416

सप्तम: परिच्ेद:।

मन्येषासपि वाक्यगतत्वेमोदाउरणं बोध्यम्। पदांश शुति- कटुयथा। "तहच्छ सिद्धेत कुछ देवकार्य्यम्" (ख)। "धातुमत्तां गिरिधते"। भत्र मत्ाभब्द: चौवायें निह्ित: (ग)। "वर्णयते किं महासेनी विजेयो यस्य तारकः"। पत विजेय इति अत्यप्रत्यय: तप्रत्ययार्थेडवाचक: (घ)। "पाषि: पञ्ञवपेलः" । पेलवशब्दस्याद्याचरे पस्नोले ड)। "संग्रामे निहता: शूरा वचोबायतमागताः। अतर वचःशब्दस्य गोःशब्दवाधकत्वे नैयार्थल्म्। तथा सवैव बापस्थाने भरति पाठे भव पदत्यमपि न परिरव्ात्त सहम्। जलध्यादी तु उत्तरपदं वाड़वानलादो पूर्वपदम्। एवमन्येऽपि यथासन्भवं पदांभदोषा सेयाः। निरथंकल्वादीनां त्रयापाञ् पदमात्नगतत्वेनैव लच्ष्े सन्भवः (च)। यथा।

(ख) तद्गष्केति। बत्र सिदैन इति पदस बंभ्रभूती दैउइति भब्टः स्रवथकार्कश्य मवगमय तोति भावः । (ग) धातुमत्तामिति। धत्र मताशम्द: चीवायें प्रसिद्धः, चत्र तु विद्ध मामत्वरूपायें प्रयुत इति बत्र धातुमत्तामिति पदस्य अंभ्भूती मनाबब्द निरतार्थ: । (घ) वख्यंते इति। यस्य तारकी विजेय: स महासेन: कार्तिकेय: कि वष्यंते। चत्र विजेय इति पदस पदांग्रभूतः छत्प्रत्ययः विनित इत्यथंम्य मवाचक पति भाय:। (ङ) पाषिरिति। चााघरे पेख इति। डे बचरे उत्वर्ष: बश्नोले ब्रौड़ा- व्यभ्नकलवादिति भाव: । (प) संगामे प्ति। शूरा: वौरा: संगामे युद्धे निष्ता: सन्तः वयोवाखतं बर्धासि बापा: भरा ये्षां से वदोमाचा: बचोमिरैव अरकार्य्य अनुवधादियं कुर्वन्नीति भायः तत् देवत्वमित्यर्थ: चामता: माप्ताः। चत्र वचोषायत्वमिति पटस अंगमूतवय:मब्दी मौ.शन्दवाचवले चमसिदतया नेयार्थ अत भाक: १

Page 417

808 साहित्दर्पंपम्।

"सुख् मानं हि मानिनि।"। पत हिथब्दो हत्तिपूरणमाव- प्रयोजनः । "कुप्' इन्ति कमोदरो"। तब इन्तौति गम- नाथें पठितमपि न तव समर्थम् (छ)। "गाणडोवो कनक- थिलानिभ भुजाम्बामाजन् विषमविलोचनरर वचः" (ज)। "प्राडी यमइनः" [पा० १।३।२८।] “साङ्रक्मका- संति" [पा० १।३। २। सू• वा०] पनुशासनबलादाङ् पूर्वस्य इनः खाङ्गकर्मकस्वैवात्मनेपर्द नियमितम्। दृवह तु तक्षद्वितमिति व्याकरपलन्षपशेनल्वात् चुतसंस्कारत्वम्। ननु पत्र "भाजन" इति पदस्व खतो न दुष्टता अपि तु पढा- म्तरापेच्ययेवेत्यस्य वाक्यदोषता। मेवम्। तथाह्ि, गुरदोषा-

यित्व हेतु:। दष तु दोषस्य "पाजत्र" इति पदमात्रस्येवा- न्ययव्यतिरेकानुविधायित्वम्। पदान्तराणां परिवर्तनेऽपि लस्य तादवस्थ्यादेवैति पददोष एव तथा। यथेहामनेपदस परिवृत्तावषि न पददोष: तथा हन्प्रक्वतेरपीति न पदांभ-

पर्रित्तिसहं विभिमसार्हम। तच्कन्दपरित्ाबेन वव्दान्तरमबीने न तदयंबोधक रमित्यर्थेः। उत्तरपदं षि हत्यंग्रभूतमित्वर्थः। पूर्वपदं वाड़वेत्यं भ्रभूतमित्वर्यः न परिहत्तिषरनिति ग्ेषः । अव विस्थानी व इति प्रयोगे तथा वाड़वस्थाने पन्ादिपदमयोये नेवार्यंलमिति भायः। निरर्बकत्वादौनां निरर्थकासमर्यच्चुत- संस्कारत्वानामित्यर्थ: । (इ) सुखेति। अम हिशब्दी निरर्वक इति भागः। कुच्चमिति समर्य पोषयितु मज्मिचर्ष:। (न) नाधोवीति। नाण्ोवी चजुनः भुजान्यां वाड्ष्यां वनयनियानिभं कायनपावाचसटमं विषमविद्यीयनल विनेनस बथ: चाजसे चाहतवान। (भ) सुषति। युकरना पत्चमाधान मापुर्थ्योदोनां दोषाचा दुःनवत्य- दोनाम् पवडारायामयुप्रासोपमादोनां मव्दार्थगतलैन व्यवस्तिते: एवे मन्दगुपा एवे पर्थगुचा एवे मन्ददोषा एते वर्यसेवा एवे मन्दाखसारा एते भर्षावद्ञारा

Page 418

सत्रम: परिच्ेद:।

दोष:। एवं "वद्रः" इत्तनाप्रयुतस् पदमतलवं बोधम्। एवं

पव्दानां सवधा प्रयोगाभावेडसमर्वत्व विश्लप्रयोगे निहतार्थ- त्वम्। मिदतायंखमनेक्यार्यशब्दविषयम् सम्तौतत्व त्वेकायं- स्वापि गन्दस्व सार्वतियप्रयोनविरङः। प्रममुशनत्वमेखार्थ-

इन्वादयोऽपि गमनायें पठिता:। परवाचकत्वे दिनादय: प्रकाशमयावयें न सर्थेति परखरमेदः एवं पददोषसजातीया वाको दोषा उत्ा: सम्पति तडिजातोया उच्चन्ती (भा)। वर्णानां प्रतिकूलतवं लुप्नाइतविसर्ग ते।

पतत्य्रकर्षता सनी विश्लेषासीलकष्टताः।

भभवन्मतसम्बन्धा क्रमामतपरार्यताः । वाच्यस्यानभिधामस्न भग्नप्रकमता तथा।।

दसेबं व्यवख्ाबा इत्र्ष: हेतु: बार्यं तदन्वव्यतिरेकानुविधाबितं तत्सस्वे तव्सतता बमयः तटसखे तदसता व्वतरैय: तो चनुविदभातीति सन्बवन्यतिरेकातु- विधायी तैर्यां अन्दार्थनतानां गुवदोषासदारायाम् चम्वषष्यतिरेकायुविच्ायी तदन्यवथ्यविरेवानुविदायी तस्व मावः तख्म्। जयं लायः बत्र तत्तकब्दसरावे

तथा तम तेषामर्वनतत्वमिति । तविजातीया: वैव्ववाक्यमता रव्र्थ: । (ज) वर्यामानिति। वर्याना म्रतिकूखतं पतिकूत्तवर्षता इत्ययं: १। सुमविसगंता १। याइनविसर्नता १। अविकपरता ४। नूनपद्ता ।

सौवना १० । सच्विकट्टता ११। चर्डान्तरेयपदता ११। समापपुजराजता १३।

Page 419

साहित्वदपंयम्।

त्ाग: प्रसिद्वेरस्थाने न्यास: पदसमासयोः । सङ्कोर्बता गर्भितता दोषा: स्यवाक्यमात्रगा: ॥ ५७५ ॥ [ञ]

वर्णानां रसानुगुखविपरौतलवं प्रतिकूलत्वम् (ट)।

यधा मम। "बोवद्द उल्लदद्ट सप्रणे कहि पि मोहाभरद थो परिदृहद। हिपएण फिदृद लब्ाड खुहद् दिहौए सा" (१)। चम टकारा: बुङ्गाररसपरिपन्थिनः केवलं पत्तिप्रदर्शनाय निबदः। एषासेकद्िविचतु:प्रयोगेष न ताट्टगरसभङ्ग इति न दोष:। "गता निया इमा बाले!"। अव्र लुप्तविसर्गाः। पाहता चोत्वं प्राप्ता विसर्गा यत। यथा। "धीरो वरो नरो

(९) भोवहर् पति। उप्तयति उल्लोटयति मबमे बञििव्ृषि मोह्ावति न परिषृ्टति। इृदबैन िठबति बन्नवा सट्यति पृतेः स्ा इति त्वं०। उर्संवतत टेश्मुत्तानोकरोति। ए्म्ञोटरयतति पार्यपरिणर्तनं करोति। मोहावति जोहावितमायं प्रकटयाति। न परिघ्ृत परिषट्मं न करीति। स्फिटयति सशति। छहवति कुषिता भर्वत हत्ब:।

सभवनतरतसव्बन्: १४। चकमता १४। जमतपरार्धता १६। बाचानमि- बानम् १७। अग्रमकमता १८। म्रसिद्धिब्याग: १८। चस्वाने पदनास: २०। पस्ाने समासन्पास: २१। सझोमुंबा २२। मर्भितता २१। एते वाकमानगा: वेवसवासनता दोषा: सुः। (ट) वर्णना प्रातिकृष्मुदाहरति वथ्येति। एक्ारससपरिपन्यिन: प्रक्ा- रख परतिकूषा: । अव टबारवर्याना धोजीव्यस्कतबा वौरवीभव्सादिपु एव डपयोगितवात् पकारम्यर्षहानि:। चत्र टुःनवत्वदीषोडपोति विभाव्यम्। (ठ) सुघविसयर्थतामुदाहरवि मता कवि। बडुमः प्रयोये दोबोडयं श्रीळध-

Page 420

सत्तम: परिचेद:।

याति" दूति। "पह्नवाऊ्कतिरत्ोही"। पवाज्ञतिपदमधिकम्। एवं "सदाभिवं नौमि पिनाकपाचिम्" इति विशेषणमधिकम्। "कुर्य्यां इरस्वापि पिनाकपाधेरिति। भत्र तु विशेषप्रति- पश्चर्थसुपात्तत्वाधुत्तमेव। यथा वा "वाचसुवाच कौत्ः"। चत वाचमित्यधिकम् उवाचेत्यनेनैव छातार्थलात्। कचिनु विशेषयदानाथें तत्योगो सुन्यते। बथा। "डवाच मधुरां वाचम्" दति। केचित्वाड: "यत्र विशेषणस्वापि क्रियाविशेष- पत्वं सभ्भवति तवापि तब्योगो म घदते"। यथा। "डवाच मधुरं धौमान्" दति। "यदि मय्यर्पिंता दष्टिः किं ममेन्दरतया तदा"। पत्र प्रथमे त्वयेति पदं न्यूनम्। "इतिलीलाश्मं भिन्ते सलोलमनिलो वहन"। लोलाशब्द: पुनरुतः। एवं "जननुरविसं षृतविकासिविस- प्रसूना"। पत्र विसशष्दस्य एतपरिस्फटतव्सूना इति सर्वं. नासव परासर्षो युक्तः। इतं वृत्तं लक्षणानुसरषेडप्यत्रव्य रसाननुगुगमप्राप्तगुरुभावान्तलप्ु च। क्रमेण यथा। "इन्त

वैरस्यापादकल्ादिति बोध्यम्। अविकविसर्गस्यिती दुःअवस्वसेय बधा अरः खषनः खब: वान दति। भाइतविसर्गतामृदाह्रति धौर इति। बहुधा- प्रयोग एवास दोवत्वरमिति बोध्यम्। चधियम् चनपयोगिषदं बतर तड्ाबः

याना रसाखादप्रतिबन्ध इति ध्येयम। विशेषमतिपत्चर्यं पिनाकपाधेरित्यबेन हरस दुर्धर्वख्कपविभेषत्य मोचायेतर्यः । नूनपदतासुदापरति बदौति। यदि मयि हष्टि: पंर्पिंता त्वयेति शेषः तदा मम इन्द्रतया बिम् ? नायिकां ्रति नायकसीकिरियम्। पत्र स्वयेति पदाप्रयोने अपरस्यापि कर्मपदस्याध्याद्वार-

Page 421

साहिसदर्पचम्।

सततमेतथ्ा 8दय मिन्ने मनोभव: सपितः। "भवि ! मयि मानिनि! मा झुद मानम्"। दर्द उत्तं हाखरसस्े वानुकूलम्। "वियासितसष्कारभारह्ारिपरिमल एव समा- गती वसन्तः"। यत्पादान्ते लघोरषि गुरभाव उतस्तत् सर्वत्र द्वितीयचतुर्थपादविषयम्। प्रथमळतीयपादविषयन्तु वसन्ततिलकादेरैव। धभ प्रसुदितसौरभ भागतो वसन्त इति पाठो युखः। यथा वा। "पन्धास्ता गुपरवरोद्ृपभुवी धन्या सृदगीव सा सव्ारा: खलु तेडन्च एव विधिना येरेष सष्टो युवा। योमत्यान्तिजुषां दिषां नरतलात् खोपां नितम्बसवलात् दृष्टे यम पतन्ति मूढ़मनसामस्ापि वस्नाषि च"॥ भत्र वस्लागि सेति बन्स्य स्थत्वुति: (ठ)। "वस्नाख्थरपि" इति पाठे तु दाव्य मिति न दोषः। "इदम- प्राप्तगुरुभावान्तलडु" इति काव्यप्रकापकारः। वस्तुतस्तु

"प्रोषव लब्य लनज्वाला विकटोबसटा च्टः।

विविधामार इतर्मिति। हसेति। चव मयमदितीयनययोभंकारसबारयी:

इति। ताः गुयरबानां रोडयसुब: उत्पतियेन्ाधि चन्बा विखयया इतबये:। सा धन्या प्रथंसनोया पुष्सवती वा मत् वचिका चन्चा विष्वयसेत्र्ष: ते सवभारा: उपादानानि इन्बये: चन्या: खब्ध निययी। विधिना विचाया ये: सम्चारेः एष युवा सट उन्पाहित:। बम यूनि हटे सवि मूठलनसाम इतिकर्तव्यबिमूढ़- मतोनां ग्रोमस्वान्तिमुर्षा दिषां मतूषा वरतवात् पस्तादि खोषां नितम्स्वाद् वस्तादि य पतन्ति। परमसुन्दरी महावोरयायमिति माकः। बाटू वविक्री- ड़िसं उत्तम्। चत्र सवत्वभुति: नेविक्चन्रवय्म्। (ड) पतत्ववर्षतामाड् मो व्वघैवि। मण्बवम् यः उववनः बग्रि: तस न्याबा: मिया: तबत् बिकटा: उया: सरक: महान्तः सटाना मटानां छट

Page 422

सपम: परिचेद: । 802

खासचिपकुलसतायत् पातु वो नरकेमरी" । (ड) पत्र क्रमेण अनुप्रासप्रकर्षः प्रतितः। "दलिते डत्पले एते प्च्ियी चमलाङ्गि! ते"। एवंविशवसन्विविश्येषस्व चसळ्त्ययोग एव दोष:। प्रनुशा-

यथा। "वासवाशामुखे भाति इन्दुयन्दनविन्दुवत्"। "चलण्डामरपेष्टित इति।" पत सन्धो जुगुसाव्यन्क मन्नोलत्वम्। "उर्व्यसावत् तर्वाक्षी मर्वन्ते चार्ववस्यितिः"। परत्र सन्धो कष्टतवम् ढ)। इन्दुर्विभाति कर्पूरगौरैरधवलयन् करैः जगना कुरु तन्वक्गि! मानं पादानते प्रिये"॥ (र) प्रत जगदिति प्रथमाहवे पठितुसुचितम्।- "नाशयन्तो घनध्वान्त तापयन्तो वियोगिन:। पतन्ति शशतिन: पादा भासयन्तः चमातलम्"॥

मसूही यस ताट्म: तथा ब्ासेम निःस्नासमाकतेन चिप्रा: दूरमपसारिता: कषस्तामृत: कुखाचला: येन तथाभूतः मरकैमरी मृसिंह्: व युभ्मान् पातु रचतु। एव प्रकर्षपतमेम वैरव्यावगमात् देवविषयकरतेः प्रकषडानिरिति दोष:। (ठ) सन्धिवित्त वसुदाह्गति दजिते इवि। सव्यशोषतामाष्ट चन्एंंति। चखन् डामर्सटित: उडवम्यापारवानिव्यर्य:। सन्विकष्टतामाइ उर्वीतति। मवनी मरी: ऊपरभूमे: चनते सवसाने ससी 8वों मकती चार: सुन्दरी चब- स्थितिर्य स्ाल्ताहकी तर्वादी तकथा सेवी। (प) यद्धानरैकपदतामुदाहरति इ्दुरिति। दन्दश्रम्द्रः कर्परवत् गौरे: धवले करे: किर्ये: जमत् सवचबन् सेतीकर्वन् विमाति बिराखते। हे त्वव्वदधि! अमात्ि। पादामवे परचप्रथने मिये मानं मा कुछू।

३५

Page 423

४१० साहित्यदर्पयमृ।

अत चतुर्थपादी वाक्यससामावषि पुनरास्ः (त)। धम "वन्म तसूख्ी यथा। "या जयत्रोर्मनोजस्य यया जगदलकतम्। यामेणासीं बिना प्राया विकला मे कुतोऽया सा ?"॥ (थ) पत यच्ब्दनिर्दिष्टानां वाक्यानां परस्रनिरपेच्षल्ास्त देकान्त:पातिना एणाचीशव्देन चन्येषां सब्बन्धः कवेरभिमतो नोपपद्यत एव। "यां विनामी हथा प्राणा एणाची सा कुतोऽद्य मे ?"। द्ृति तच्कब्दनिर्दिश्ट्वाक्यान्तःपातित्वे तु स्वेरपि यच्कन्द- निर्दिष्ट्वाको: सम्बन्धो घटते। यथा वा। "ईक्षसे यत्कटाचेग तदा धन्वी मनोभवः"। अत यदित्यस्य तदेत्यनेन सम्बन्धो न घटते। "ईससे चेत्" इति तु युक्त: पाठः। बथा वा। "ज्योत्स्राचयः पयःपूरस्तारका: कैरवाणि च। राजति व्योमकासारराजहंसः सुधाकरः" । (द) अत्र कासारशब्दस्य ससासे गुगोभावात्तदर्थस्य सवैंः संयोगः। विधेयाविमर्षे यदेवाविभृष्ट तदेव दुष्टम्। दृह तु

(त) समाप्पुनरात्ततासुदाहरति नाभयन्त इति। ख्ट्टम्। (घ) येति। या मनोजस्य कामसय अवन्ोः विजयलस्तीः, यवा जगत् पलङ्तं भूषितं, या मेवाचीं हरियनयनां चिना मे नम प्राया: विषला:, बव सा कुतः कुत्र बिकते इति शेष: । (द ) ज्योत्सति। ज्योत्सानां चयः राभि: पयसां जखाना पूर: राजि तारका: नचवाथि कैरवावि उतूपखानि थ। ब्योम चाकाशमेव कासार: सरसो सर दत्यमरः। तस राजहंसः सुधावर्यन्द्रः राजति भोमते।चत्र जवेरभिमती व्योमकासारेय सवेषां सम्बन्धः न घटते इति दोष:।

Page 424

सतम: परिच्ेद:।

प्रधानस्व कासारपहार्थस प्राधान्येनाप्रतीते: सर्वोषि पय :- पूरादिपदार्थस्तदङ्गतयर न प्रतोयते इति सर्वबाक्यार्थविरोधा- वभास इत्युभयोर्भेंद:। "प्रनेन क्विन्दता मातु: कण्ठ' परथना तव। बरखर्द: ऊपरयोऽयं लव्जते मम भार्गव !" । (घ्र) पन्न "भार्गवनिन्दायां प्रयुत्ञस्व माळकपठक्ेदनकत त्वस् परथना सह सब्बन्धो न युक्त" इति प्राचाः। परशनिन्दा- मुखेन भार्गवनिन्दाधिकमेव वैदग्वा द्योतयति" इति प्ाधु- निवा: एकसूता यथा। समय एव करोति बलाबलं प्रबिगदन्त दतीव शरोरिणाम्। अर्रदि हसरवा: परुषीक्वत- खरमयूरमयू रमणीयताम्" ॥ (न) पत्र परामशयमानवाक्यानन्तरमेवेति प्रयोगो युक्षी न तु सचिमदन्त इत्यनन्तरम्। एवम्1 "हयं गुतं समपति शोधमोयतां समागमध्रार्थनया कपालिन: 1

(घ) धनेनेति। परपरामं प्रति रामसं नातिरि। है भार्गव! मातु: वछ् छिन्दता पनेम तब परतुना बहुखर्ई: अयं मम क्पीष: चन्द्रहासाग््य: र्बाि: सब्नते। (न) चक्रमतामुदाइपति समय इति। समय एव अरोरियां बकाबलं समछता दुमखताख्ष करीति जनय्ति इति प्रचिमदन् दब बधयन्त दव वर्राद भरतुकायी इंसाना रवा: परुषीक्ता: स्वया येषां ताहमा: मयूरा: यवर तत् यथा तथा रमतीयतां मनोघ्ताम् चदु: माप्वन्तः । वर्षासु मयूबनिखनस् प्राश्रख्य अरतृसु तेषां न तथा प्राटुर्भाव: तत हंसानामिवोत्व इति प्रसिदेरिति भाय: । दुववश्म्मितं उत्तम्। चव पसमम्यमानवाकाख समय एव करोति नसापस -. ररसितयय पनवरमेय।

Page 425

४१२ साहितदर्पंयम्।

कला प या कान्तिमती वलावत- स्वमस् सोकस्य च नेजकोमुदो® : (प) स्वमित्यनन्तरमेव चकारो युक्धः। चमतपरार्वता यथा। "राममन्नथशरेपेत्यादि"। भत्र नङ्गाररसस्य व्यच्को

यथा। "व्यतिक्रमलवं कं मे वौध्य वामाचि! कुप्यसि"। प्रत् व्यतिक्रमलवमपोत्यपिरवश्यं वत्रव्यो नोत्ः। न्वन- पदत्वे वाचकपदस्यैव न्यूनता विवचिता। अ्रपेस्तु न तथा- त्वमित्यनयोर्भेंद: (फ)। एवमन्यनापि। यथा वा। "चरणानतकान्तायास्तन्वि! कोपस्तथापि ते"। पत "चरणानतकान्तासि" इति वाच्म्।/भग्नप्रक मता य्था।

"एवसुक्को मन्त्रिमुख्ये: रावषः प्रत्यभाषत"। पव वचधातुना प्रक्रान्त प्रतिवचनमँपि तेनैव वकसुचितं

(प) हर्यामति। कलावतः चन्द्रस कान्तिमती सा मसिद्वा वक्षा चंभ- विभ्रेष पत्वर्थ:, कथा तु बोड़नी भाम इत्यमरः। इस खोकस अमतः नेव- बीसुदी नयनानन्ददायिनोति भयः, खघ्न एतत् दयं वपालिन: महीतभत- मिरछः हरख समानमप्रार्वमया संसर्गाभिखाधेय बोषनौयता मतं भाप्म्। बंधस्यदिल प्त्तम्। चमतपरार्यवा पमतः चनधिमतः परार्यः बन्वार्थ: वनर तगाब:। उदाइरति रमिति। चत मछतरसख नौमत्स विरोषिलवात् दिसंबादिखात् वविष्टः समतः । (फ) चपेसु रति। उपसर्गायां चोतकत्वमेय न वाचकववमिति नियमा दिति भाव: ।

Page 426

सप्म: परिच्छेद: ।

तैन "रावणः प्रत्यवोचत" इति पाठो युक्न:। एवस् सति न कथितपदत्वदोषः। तस्योष श्यम्रतिनिरदे श्यव्यतिरित्रविषय- त्वात्। दह हि वचनप्रतिवचनयोवह श्यप्रतिनिर्दे श्यत्वम्।

यथा।

"उदेति सविता ताम्त्रस्ताम्त्र एवास्तमेति ६" । दवत्यव यदि पदान्तरेण स एवार्थः प्रतिपाद्यते तदान्योड्य दव प्रतिभासमान: प्रतोर्ति स्गर्यात। यथा वा। एते हिमालयमामन्तव् पुनः प्रेथ्य च शूलिनम्। सिद्दच्चास्र निवेद्यायें तहिसषटा: समुद्ययुः॥ अत्र "श्रस्त्ा दति" इढमा प्रक्रान्तस्य तेनैव तत्समानाभ्या मेतददःशब्दाभ्यां वा परामर्भो युक्ी न तच्कब्देन। यथा वा। "उदन्वच्किवा भूः स च पतिरपां योजनशतम्"। पत्र "मिता भूः पत्यापं सच पतिरपाम्" इति युता. परठः (ब)। एवम्।

(थ) उद्दश्येति। यव उद्देश्यप्रतिनिर्देश्यत्वं तत न कथितपदता प्रत

प्रतिनिर्देश: १। एकीहंशेन विहितस् उदश्यासरे निधेयतया प्रतिनिदेशः २। एकोदंशेन विदितस्य विधेयन्तरीहेशतय्रा प्रतिनिर्देश: ३। इह हीनि फत् उदाहरणे रावणोहेशेन विद्ितस्य वचमस उहशयान्तरे मन्तिरूपे विषेयाय। प्रतिवचनस्व निर्देध इति भाषः । उदैतौति। चव उृदयकालोन सा स्रा त्व विभि एहिथस ताखत्वस्य चलकालीमतामत्वविधी प्रतिनिर्देध पति न दोप: । वतीर्य यथा मिता भू: पत्यापा सच पतिरमां योजनमतमिति। पत्र पृथिव्याह्पन विदितसय चपां पत्यः योजनमवविषावुद्दश्यतया प्रतिनिर्देभः। एदश्यपदेनाच माङनिर्दिएपदं प्रतिनिर्देश्यपदैम चरमनिर्दैशपदं बुध्यते। बदौति पदासरेय पन्धेम ताथमिन्न म पदैन इत्यर्थ: प्रतिपाशते उपसाय्यते। प्रतीतिं बोध स्वगर्यात तिरोदपावि।

Page 427

४१8 साहित्यदर्पणम्।

"यशोऽधिगन्तु' सुखलिष्ठया वा मनुष्यसंख्यामतिवत्तिंतु वा।

ससुत्सुकेवाङ्सुपैति सिद्धि :- * (भ)

प्रक्रमभेदः। ढतोये पर्य्यायविषयः। चतुथे प्रत्ययविषयः, एवमन्यत्। प्रसिद्धित्यागो यथा। "घोरो वारिसुचां रवः"। अत्र मेधानां गर्जितमेव प्रसिड्म्। यदाडु:। "मज्जीरादिषु रगितम्रायं पचिषु तु कूजितप्रभृति। स्तनितमणितादि सुरते मेघादिषु गर्जितप्रमुखमित्यादि"।

पस्थानस्वपद्ता यथा। "तोथें सदोये गजसेतुबन्धात् प्रतोपगामुत्तरतोSए गङ्गाम्

पत्र तदौयपदात् पूर्वे गङ्गामित्यस्य पाठो युत्ः। एवं "हतात न यः संमृशुते स किं प्रभुः"। भृत संमरत इत्वतः पूर्व नञ स्थितिरुचिता पत्र च "पदमातस्वास्थाने निवे- शेऽपि सर्वमेव वाक्यं विवचितार्थप्रत्यायने मन्यरम् (म) दति

(भ) यम इति। व्ः चधिगन्तु सभुं सुखलिसनया सुखखाभेक्बा वा मनुष्यसंख्यां मनुष्येषु गधनाम् प्रतिवतिंतुम् प्तिक्रमितु वा निवतसुवानां निरु् गानाम् चभियोगभाजां वववता सिद्धि: समुन्सुवेब उत्वक्ठिता वालि- नोव धङु क्रोड़सुपैति प्राप्नीति। छपेन्द्रवच्चाउत्तम्। (म) ससथानपदन्वाससुदाइरति तौयें पति। तदीये वखा जडगवा रदं तदौयं तशिन् तोषें जखावतारे मनसैतुकात् इसिनि: सेतु रवित्वा दथर्मः प्रतोपगां प्रतिकूलगामिनों समुदवामितर्य: नङ्ाम् उत्तरतः जस क्मख नमतः माकाजस्य खहनाय जीखा; चमताः पचा बेनां तवाभूता: पनाम् भूमयन

Page 428

ससम: परिच्ेद: । ४१५

वाक्यदोषता। एवमन्यवापि। दह केडप्याडु: "पदशब्देन वाचक एव प्रयोगो निगद्यते न च नवो वाचकता निर्विवा- दात् खातन्त्राणाथंबोधनविरद्वात्" इति (य)। यथा "हयं गतम्" इत्यादो "त्वम्" इत्यनन्तरं चकारानुपादानादक्रमता तथातापौति। मखथानस्वसमासता यथा। "पद्यापि सनशैलदुर्गविषमे सोमन्तिनोना दृदि खातु' वाक्कति मान एव धिर्गिति क्रोधादिवालीह्ित: । प्रोद्यद्दूरंतर प्रसारितकर: कर्षत्यसौ तत्यपात् फुल्लत् केरव कोष निःसरदलिश्रेषीऊ्ञपार्य अथी" । (र) पत्र कोपिन डसी समासी न अतः, कवेरुती जातः। वाक्यान्तरपदानां वाक्ान्तरेडमुप्रवेशः सक्ोरपंलम्। यथा। "मुख चन्द्र कुरहाचि! पश् मानं नभोऽङ्डयं"।

दत्यर्थ: इंसा सयव बबा तथा चमाखव्यजनानि वालव्यजनानि बभूषः वालव्य- जनकार्य्य चकरुरितर्यः। उपनातिहत्तम्। मन्यरं जड़ममित्यर्य: । (य) मञ इति। गचकता चर्थप्रतिपाद्कता घोतकतामाव्मवेति भावः निर्विवादात् कखापि चचिन्रयें विवादी नासीति भावः खातनाय खाधोनतया। पनापि द्ितान् न यः संभथते हत्बापोत्यर्थ: । (र) पस्थानस्वसमाससुदाइरति सस्थानेति। बद्यापीति। एष मान: पद्यापि ददानीमषि सोमन्तिनीमा नारोषां सनी एव मैली पर्वती समशेली तावेब दुगें ताम्यां विषमी दुगमे इति मावः दवदि स्थातु वान्कति बनिखर्षत धिक् एनमिति ग्ेष: भौतत्वाहिति भाब: इतति क्रोषादिव चालोहितः वत्रवर्थः नसी अभी चन्द्र: भ्रोद्यन्य: अ्रयषेध सदयं नक्कन्तः दूरतरं प्रसारिता: करा: किरया: इसास सख, वदिएखांभय: बरा इसमरः। ताटभः सन् तत्चयात् फुलता विकसता दैरवाधाम् उत्पखाना कोषेष्य: निःसरनी निर्गक्कनी या बखोना समराया मेवी, सा एम छपायम् चसिं कर्बति भाकषति। बारटूंस- बिक्रीड़िय उत्तम्। तोषिन: कुषख चन्द्रस्य छत्ी वाक्रे वद्तापोत्वादि चिकपर्य्य-

Page 429

साहित्यदर्पणम्।

पभ मभोऽङृणे चन्द्र' पश्व मानं सुष्ेति युक्म्। "ल्रिष्ट- त्वमेकवाक्यविषयममिति" प्रष्माद्विबम्। वाक्यान्तरे वाक्यान्त- रानुप्रवेशो गर्भितता। यथा। "रमणे चरवप्रान्ते प्रणतिप्रवगेडघुना। वदामि सखि! ते तत्वं कदाचिन्रोचिता: क्रुधः" ॥ (ल) पर्थदोषानाइ।

पविशेष विशेषश्चानियमे नियमस्था। तयोर्विपय्ययो विध्यनुवादायुत्तते तथा॥ निर्मुत्तपुनरुत्तत्वमर्थदोषा: प्रकीर्त्तिताः। ५७६ ॥ [ व ] सद्विपर्य्ययो विशेषेऽविशेषो नियमेडनियमः। अरत्नापुष्टत्वं मुख्यानुपकारित्म् (श)। यथा।

(ख) इमसे इति। है सखि। रमसे काने चरषप्रान्ते प्रयतिप्रवमे पतनोम्मुखे इत्यर्थ: चधुना कदाचित् क्ुषः कीपा: न उचिता: इति ते तुभ्य सत्वं याध्ार्थ्य गवोमि। चत्र ब्रथमद्ितीयचतुर्थचरवस्थितैकवाक्त ढतीयघरष रूपवाक्त प्रवेशयः । (य) अपु्ति। अपुष््लादीनि तयोविंभविः चर्यदोषा: प्रकौर्शिता: कविता:। शन्दपरिठत्तावपि यदि एतीर्षां सकानः तदैवार्थदीषत्वमवगन्तत्रयम्। (र) सख्यानप कारित्वं सुख्यसत प्रतिपाद्स्य चनुपयोगिलम्।

Page 430

सप्तम: परिच्छेद:।

"विलोकत वितते व्योन्ति विधु सुख दर्ष प्रिये"। भतर विततशब्दो मानत्याग प्रति न वििदुपकुदते। अधिकपदत्वे पदार्थान्वयप्रतोते: समकालमेव बाधप्रतिभासः, दह तु पसादिति विशेष:। दुष्क्रमता यथा। "देहि मे वाजिनं राजन्! गजेन्द्र वा मदालसम्"॥ पत्र गजेन्द्रस्य म्रथमं याचनसुचितम् (ष)। "स्पिष्टि त्वं समौपे मे सपिष्येवाधुमा प्रिय!" (स) पचार्धो वाम्यः। वस्यचित् प्रागुत्कर्षमपकषे वाभिधाय पयात्तदन्धप्रतिपादनं व्याहततम्। यथा। हरन्ति हृदयं यूनां न नवेन्दुकलादयः। वौच्धते येरियं तन्वी लोकलोचनचन्द्रिका" ॥ (ह) भत येषामिन्दुकला न पानन्दहेतुस्तेषा मेवानन्दाय तन्वग्ञा सन्द्रिकात्वारोप:। "हृन्तुमेव प्रवृत्तस्य स्तव्धस्य विवरैषिणः ।

(प) दुष्कृमता सर्थम्य कमविपय्यासः। प्रक्रमतार्या वधाक्रमेय पदस् न्यासरास्ित्यम् उद् तु सर्थस्थेति मेदी बोष्य: । दैहीति प्रथमं बष्ुसूष्य वस्तु लोके: प्रार्थ्यते तदमाती खल्पसूष्यमिति नियम: प्रथखति चत्र तु पथमं स्स्प- मूल्यख वाचनं पश्मात् पड्ुसूष्यस्थेति वैपरीस्यमिति भावः । (स) सवविद्ोति। प्रान्तादिषु वैदन्वापेष्टितेन सेक्ाप्रवटनं सम्यानां प्रसिद्ध तदन्यधाम्रवतण याग्यत्वम्। मचीदाहवरण खपि्ि खपिमौति पदडय प्रयोगी वैदण्धीरष्ित एवेति साम्यत्वमिति सावः । (इ) इरनोति। नवेन्दुकवाद्य: यूर्मा तरणाना पदयं न हन्ति न बावर्मन्त थै: युवलि: जीकानां बोचनचन्द्रिका नयनव्योत्या नेवानन्दविक्या: यिनीत्ययं: इयं तन्वो अभाकी न बौध्यते न हस्यते। चत इन्दुकलादोनामपवर्षम् सक्का पशात् चन्द्रिकात्वारोपेय एत्कर्बोडमिद्ित इति बोष्यम्। (न) सनुमिति। इन्तु विनावयितु अवूनिति भेषः प्रदत्तक चनियषतः

Page 431

815

यथाश जायते पाती न तथा पुनरुवतिः° ॥(च)

पत पर्थीडसील:। "वर्षत्येतदहःपतिनं तु घनो धामस्थमच्क पयः सत्यं सा सवितु: सुता सुरसरित्पुरो यथा आावितः। व्यासस्वोतियु विज्वसित्यपि न कः त्हा न कसय भुतौ ? न प्रत्येति तथापि सुग्धहरिणी भाखनारीचिष्वपः" । (क) भतर यस्मात् सूर्य्याद् वृष्टेयंमुनायास प्रभवस्तस्मात्तयोजल- मपि सूर्यप्रभवम्। ततव सूर्यमरोचीनां जलप्रत्ययहेतुत्व- सुचितम्। तथापि मृगो भ्रान्तत्वात्तत्र जलप्रत्वयं न करोति

किन्तु सक्स्व मिशलस् विवरैषिय: विद्रान्वेषयतत्परम्य तथा चाय बौघ्र पातः पतनम् भभिभव इत्यर्थ: अवतीति श्ेष: तथा पुनः उव्रतिः अयः न भबतीत्यर्थः। सन्यच्न हन्तु प्रवेष्टमित्यर्य: मवृत्तस्य उद्यतख सव्स्य हृढ़स्थितस्य विवर योणि- च्छिद्रम् इक्कतीति तथोतस्य लिङस्येति श्ेष: ववा चातु ग्ोघ्र पातः रेत :- एलनेन पति भाष: तथा पुनः चाप शोघ्रम् उन्नततः उद्गम: न अवतीति ग्रेष: । चन प्रकरणे योडरपार्थंमसोतिसमकालमेव द्ितोबार्वस् मतोतेरर्वस सब्जाव्यञ्ञक- त्वात् पश्नौखत्वमिति बोध्यम्। (क) कष्तामुदाइरति बर्तीति। च्रक:पतिः तूर्ययः एतत् धामस्यं निज- किश्णस्थम् चक् निर्मल पत: जलं बर्षात न तु घनः वर्षचकर्सतं सूर्य्यस् घनस्य नु पाधारत्वमावरमिति भावः, बग्नी पास्ाप्ुति: सम्नगादित्यसुपतिष्ठते। यादि- न्याजजायते हर्टिष्टष्टेरत्र' ततः प्रजा इति मुतेः। सा यसुना सवितु: सूर्यस सुता पुचो सत्यं यवा वसुमया सुरसरित्पूर: जञ्गप्रवाङ्ठः सावितः परिवर्दित:। व्यासस्य हैपायनसय सत्िषु वयनेषु पुराशीतु इत्ययं: की जनः न विन्वस्तति ? कमय वा जनक मुतौ वेदशासे न अह्ा? चवितु सर्व एव पुरायेधु सुतिषु च विश्वसितीत्यर्य: सूय्यस्य जखनर्मतं पुराशेषु वैदेशुन प्रसिद्धमिति भावः। तरयापि ताहनपमायसह्रावे5पीसर्थ:। सुन्धहरियी खाना हरियो भाखतः सूर्यस भरोषिष चप: वय्यानि न प्रत्येति न विश्वसिति। माटूसविक्रोड़ितं हत्तम्। (ख) पवेति। म्रमवः उत्पत्तिः, तयोसंट्टियसुनयीरित्वयं: चम्रसतुतः पप्जयः । पव्मात् चप्रस्ुतार्थात् म्रस्तुतस वषस्य सुन्धनायिक्ायाः नायकस-

Page 432

सपमः परिच्छेद:।

पयमप्रस्तुतोऽप्यर्थो दुर्बोष: दूरे च पत्मात् प्रस्तुताथंबोध इति कष्टार्थत्वम् (ख)।

"सदा चरति खे भानु: सदा वहति मारतः। सदा धस्ते भुवं शेष: सदा धौरोऽविकत्यनः" ।

पत्र सदेत्यनवौक्ततम्। चम चस्व पदस्व पर्य्यायान्तरेण उपादानैडपि यदि नान्यविच्छित्यन्तरं तदास्य दोषस्य सब्राव इति कथितपदल्वाऊेदः (म)। नवोक्कतत्वं यथा। "भानु: सकधुनतुरक् एव रातिन्दिवं गन्धवहः प्रयाति।' बिभर्त्ति शेष: सततं धरित्रीं षष्ठांभव्टत्तेरपि धर्मं एष:" । (घ) मृहोतं येनासी: परिभवभयाब्रोचितमपि प्रभावाद्यस्याभूय्र खलु तव कविन्र विषय: ।

काधात् पमोष्टलामप्रत्ययरुपस बीध इति कट्टलम् सर्षसय प्रविधानेन विलम्न- बोध्यत्वमित्यर्यः । (ग) यनवोक्मततासुदाइपति सदेति। पनवोक्मतम् पमतनीऊवतम् एके नेव प्रकारेप पुनः पुनरथंस ग्रथममित्ययंः। बस पदस सदैक्षस्य इत्यसंः पर्य्यायान्तरेय नामान्तरेय्र सततसन्ततादिना इत्यये: विचित्वन्तरं वैविता विशेष: । (घ) मानुरिति। मानु: सूर्यय: सक्वत् एववाबं मुत्ततुरक्ः रवे तुरद्रान् योजयित्वा अमितु प्रवृत्त एव, नतु कदाचषित् तस्य विश्राम पति भावः, गन्प- वही वायु: राविन्दिव प्रयाति वहत न कदाचित् विरुमतीति भावः, शंषः चनन्तनाग: धरितों पृथ्वीं सततं विमर्ति न तु कदाचित् त्जतीति भावः, षष्ांभः धानयादोभासुत्यन्नवलूनामिति आवः वत्तिनीवनोपाय: वस तथोक्स प्रजाभ्य: कररूपेय षष्ांभं ग्शीला गीवत इत्वर्थ: राज्ः चषि एषः सदा कार्य- दशनरूपी धर्मः । सपनातिव्वत्तम् । (ङ) मिहेसुतामुदाइरति ग्हीतमिति। पत्रत्याय: सवेरम्य" aखर प्रति वचमम्। रे मस! येन मम पिच्रा इत्वर्य: परिमवमयात् परव्ष पतास्ात्. नोचितं बाध्यानां अस्यहयस निविदलवात् मयचितग्रहयमपोत्र्व: सं मह्ी-

Page 433

४२० साह्ित्यदर्पणम्।

परित्यकं तेन त्वमपि सुतथोकान तु भयाद विमोख्े शस्त्र! लामहमपि यते खस्ति भवते"र। (ङ) पत्र द्वितौय पखतमोचने हेतुर्नोत्ष इति निर्हेतुत्वम्। "कुमारसे नराघोथ! मियं समधिगच्छतु"। भत लवं सिियस्ेति विरुवार्थप्रकाशनात् प्रकाशितविरुद्ध तवम् (च)। "घचला पबला वा स्युः सेव्या बूत मनौषिय: ! (छ) परत प्रकारणाभावाच्छानतमुङ्गारियो: को वकति निक्या- भावात् सन्दिग्धखम्। "सहंसा विदधौत न क्रियामविवेक: परमापदां पदम्।

सम् थासौ: चमबः, यसय मत्वितु: प्रमावात् तव कषित् कोऽपि जन दृत्यर्थ: विषयः लत्यौभूतः न चमूत् इति न, मत्यिता त्वां बहुषु सत्येषु प्रयुक्तवानिति भावः। तेन लव्पिया द्रोषेनाषि सुतशेकात् चलीकपुबशीकं प्राप्येत्यघं: म तु भयात् अतुम्य इति शेष: त्वं परित्यत्म्। अहमपि त्वां विभोच्य त्यत्यामि यते गच्छते मत्षान्दिति भावः सवते तुभ्यं स्प्ि गभमस्तु इत्यर्थः । शिख- रिघोदृत्तम्। धव दिवीयमस्यहणे अश्नत्यामवर्नके इत्यर्यः हेतुः कारयम् भाकाद्रित इति भाषः। (प) प्रकाभितविरुद्धतामाड् कुमार इति हे नरवीय! नृपते! ते सब कुमार: मियं राज्यवत्नों समधिनक्कतु माप्ोतु। प्रकामितेति। प्रकाशितं प्रकटितं प्रविधानेन व्यत्ौद्ञतं विबद्ध मरक्ञतस्य राजी मखखकूपस्य विपरीतम् चमङ्सडपं मरयमिति भावः तस्य भावः । (इ) सन्दिग्ववमुदाइरति बचवा इति। हे मनोषिष: ! विदास :! चचला: पर्वता: वा चपला: वाभिन्य, सेम्या: सेवनोया: सुः अवेयुः, पर्वतमान्त्रित्य सपवरयं वर्तव्यम् छत वान्तासभभोग: कर्तम्य इति भाषः बूत नबबत यूर्यामति शेषः। चत्र सयससेवमस्य वक्रुरभिप्रेतत्वे मान्मी रक्: तथा सबखासेवनस् वशररभिमरेतली पगगारः व्यज्यते। रसनित्रवामावेन सामाजिकामा रसप्रसीति- प्रतिबन्ध इत्यसव दोषत्वमिति बोध्यम्। (न) पुनवतवासुदाष्रति सरसेवि। सडसा भविविद्ेत्र्यः करिया

Page 434

सप्तम: प्ररिच्छेद:। ४२१

हृपते हि विमष्कारिणं गुणसुब्धा: सयमेव सम्पदः" । (अ) पत्र द्ितोयार्यव्यतिरेकेय डितोयपादस्वैवार्थ इत्ति पुन- रता। प्रसिभ्चिविरषता यका। "ततब्रचार समरे शितशूलधरो हरिः"। पत इरे: शूलं लोकेऽप्रसिषम्। यथा वा। "पादाघातादभोकस्ते सन्जाताङुरकएटकः"। पत्र पादाघातादशोकेषु पुष्पमेव जायते इति प्रसिब्धं न त्वककूर इति•कविसमयस्यातिविरडता। "सधरे करनच्तं मृगास्वाः"। पत्र नृङ्गारशास्त्रविरदत्वाडिय्याविकृसता (भ)।

"ऐशस्व धनुषो भङ्क सवस्य च समुन्नतिम्। खौरवस् कथं नाम मृष्यते भार्गवोऽधुना ?"। (ञ)

काये न विदधीत न कुर्षबात्, चविवेक: अविमृष्यकारोत्यर्थः परम् चापदां पदं ख्ानं मवसीरति ग्रेष: । सम्पदः समृसय: गुणलुक्षा: मुषाल्रष्टा इति भाव: सत्य: खबमेय विमृथ्यकारियं विवेकिनं कि निश्चितं तमत सात्रयन्तोबर्थ:। जम हितीबड दितीवाह स्थितार्थ पत्वर्थ: व्यततरेकेश ;बिपयासेन द्वितौयपादस्य पविबेक: परमापदां पदमित्यस्ैव चर्यः। यथा धर्मः सुखस्ाधनमित्युस सधमेंख दुःए साधनत्व मर्थांदुपसम्बने तथावापोति बोष्यम्। (भा) स्यातिविकहतामुदाइरति व्यातोति। ख्वाते: प्रतिक्: विरुडता नेपरोत्म्। पत वितयूबधरी इरिरित्युसे सामानिकार्मा शवभव्दार्थसंभवैन प्रथमं तावत् धर्धामनोचवेवख्यात् बौररसख ब्ाखादमांतवस्ध इमबस दोपलं बाध्यम्। कविसमयेति। बयोां समयः नियम: तब बा खाति: प्रसिद्धि: तडिदडा तर्ह पीतं कविसमयमस्तिद्धिय वच्यमाया बोडथ्या। विश्याविरुद्धता- मुदाइर्रत माचरे पसि: करजचतं बहतु नायने इति कर्बा: नखा: तै: बतं

नपरे, चत सहिपर्ष्वासात् विद्याया: मास्त्रत्य विरद्धता वैभयोष्म। (.ष) साकाज्यासुससरति ऐअस्ेति। आार्गवः भगुनम्दनः सरसराण: वपुना इटानीम् ऐबस बनुप: सर्कार्मुकर मसं चवख सवियमाते: ससनरतय

२६

Page 435

४२२

"सब्जनो दुर्गती मम्नः कामिनी गलितस्तनौ। खल: पूज्य: समन्यायां तापाय मम चेतमः"॥ अत्र स्जन: कामिनी च शोभनो तवहचर: खलोऽगोभन इूति सहचरभिन्नत्वम् (ट)। "आध्ा शकरशिखामगिप्रययिनी शास्ताणि चत्षुर्नवं अश्निर्भू तपती पिनाकिनि पदं लङ्गेति दिव्या पुरौ। उत्पत्तिट्ठु हिणान्वये च तदहो नेटम्वरो लभ्यते स्यासचेदेष न रावणः का नु पुनः सर्वत्र सर्वे गुणा: * (ठ)

खोरन सोतामित्वरयः व्य नाम मृष्यते सहते। बत ईशधनुर्भंत्ख बवीब्रतैय में व्त्वास् असद्ता, मोरवस् तुन हंव्यतम् अतसदुपेकयसेंव चसद्यत्वसुचित- ित्ति भावः । (ट) सहपरभिव्वतामुदाह्हरति सब्जन इति। समज्यायां समायाम्। सह चरमिन्नत्वम् सत्ळ्वट्टेन सह सत्क्प्टस्य यथनम् सपक्रट्टेन सह सपक्ष्ट्न्य वयनस वषितम् उत्तष्टपहष्ठयोरैवत इति नियमवैपरोत्यन्, तथा कबे सहदयमर्नास वेरत्यभावीदयेन रसाखादापवर्ष: खादिति बोध्यम्।. (ठ) पस्थानयुक्नतामुदाहरति अधति। सोवाखयंवरी वानतजावयं इस जनकसमोपे मतानन्टसोकिरियम। बात्मा बादेशः डकस इन्द्रस मिखारया यः मधि: किरोटस्यं रमित्वर्यः तख प्रथयिमी सड्तिनो मिरीधाय इति भवः, वास्तावि नवं मूतनं विंद्वातलोषनेश्य: पतिरिक्रममिति सवः पनुः, भूतपती पिनाविनि हरे भक्तिः, बडा इति प्रसिद्धा दिष्या सत्तमा पुरी पदं स्थानं, दुद्वियस्य ब्रश्मष्ः बन्वये बंधे सत्पचि: जननं, अ्रम्मष: पुबख: तम्मात् विश्ववा: तती रावय इति, पुरायमनायुससेयम्। तत् तम्ात् पत्ो! चाचर्थ्यम् ईटक् एताटन: वरः पमिखषितं वस्तु न सम्पते न प्राप्मते वैनापोति भाबः। ईटक् वरः जामाता न सम्यते दति वार्य: । चेत् यदि एषः रावबति क्रन्दयतति वोकानिति रावक न खात् न भवेत्। का कुत देगे इति शेष: मुखलु सवब संचिन् जने पुनः सरवें गुषा: वर्सन ? न कनापीति भाकः। डाटू खबिक्रोड़ितं

Page 436

सपम: परिच्छेद:। ४२२

भव न रावस इत्येतावतैव समाप्यम्। "होरकाणां निधेरस्य सिन्धोः किं वर्णयामह?"। (ड) भतर रमानां निधेरित्विशेष एव वाच्च:। "भावत्त एव नाभिस्त मेवे नोलसरोकहै। तरङ्ा बलयस्तेन त्वं लावस्याम्वापिका" ॥ (ट) प्रवावत्त पवेति नियमो न वाच्यः । "यान्ति नोलनिचोलिन्यो रजनीव्वभिसारिकाः" ॥ (ख) शत नमिस्नाख्विति रजनीविशेषो वाच्यः। "आपातसुरसे भोगे निमम्ना: किं न कुर्वते"। (त) भत आपात एवेति नियमो वाय्यः। ननु वाच्यस्यान- मिधाने "व्यतिक्रमलवम्" इत्यादावपेरभावः दह सेवकारस्येति कोडनयोरभें,दः। बब्ाह। नियमस्यावचनमेष पृथग्भूतं नियम- परिवृत्तेविषय दृत्ति तब। तथा सत्यपि इयो: शब्दार्थदीष- तायां नियामकाभावात्। तत् का गतिररिति चेत् "व्यत-

सत्तम्। चत्र सस्थामे भयोग्यस्थाने क तु इत्यादिपटामा योग: निययोजन हृतयंस सदद्यानभिमतल्वेन रसरखादस्यापकर्ष इति बांध्यम्। (ड) पविभेषे विशेषमाह होरकाणामिति। बत पविश्रेषे सामान्ये वत्रम् विश्ेष छक्त इति बोध्यम्।. (ड) पजियमे नियमसुदाहरति चावसं एवेति। पव, पमियमे वकचे

() विशेवे धविशेषमुदारति यानतौति। भमिसारिया: कान्तार्थिन्य: नीसनिवीखिन्यः नखवसनपरिधायिन्य: सत्य: रमनौदु यान्ति कान्मामारमिति मंथः। चव विशेषे वत्तव्ये सामान्यमभि्ितम्। (त) जियमे यनियमसदाइरति चापातेति। सव नियमे बत्ञब्ये पनि- यमोडभिड्ित: । ( प) नियमस्येति। चवचनम् चनमिधानं नियमद्योतबपदाभिधान- मिमर्ष: निवमपरितितेः वदन्यम्ोतवपदावमिधानं बाच्ानविधानय विश्व

Page 437

४२8 साहित्यदपंपम्।

क्रमलवम्" इत्यादो गब्दोज्वारणानन्तरमेव दोषप्रतिभास: दह तु भर्थप्रत्ययानन्तरमिति मेद:। एवस पब्दपरिवृत्तिसहत्वा- महत्वाभ्यां पूर्वेराषटृतोऽपि पब्दार्थदोषविभाग एवं पर्ययवस्वति। यो दोष: शब्दपरिष्ृत्वसइः स शब्ददोष एव। यब पदार्था- न्वय प्रतोतिपूर्वबोध्य: सोऽपि शब्ददोषः । यस्चार्थप्रतोत्यनन्तर- बोध्यः सोडर्थाञ्तय दति। एवं च पनियमपरिव्टत्तत्वादेवम्य- धिकपदत्वादेमेंदो बोदव्यः। घमतपराथत्वे तु "राममन्नाथ- भरेण इत्यादी" नियमेन वाकतव्यापित्वाभिप्रायादाकादोषता। पस्नोलतादी तुन नियमेन वाक्वव्यापित्वम् (थ)। "आनन्दितसपचोडसी परपचान् हनिष्ति"। (द) भत्र परपर्क्ष इत्वा सपचमानन्दयिष्वतौति विधेयम्। "चर्ोश चूड़ाभरख! चन्द्र ! लोकतमोपह्।। विर्राहिप्रासहरख! कदर्थय न मां हृथा" । (ध)

दरव्यनयोभेंद इति भावः। नियामकाभावात् निवायकाभावात्। दोषप्रतिभासः दोषसुरयम्। दद्ट तु नियमपरिवृत्ती हत्वर्य: सवप्रत्यायमानन्तरम् चंशबोधनात् बननरम्। म्रम्दपदिठ्त्तीति। ववर दोष: शन्दपरिषैतिं न सहने तब बब्ददोष:, बव न तथा तब वरवदोष इति माव: पूर्वे: प्राचनैः चाचाय्यें: पष्येवस्यति परियमतत। पदार्थेति पदार्थानाम् चन्वयात् पूर्व वोष्य: चनुमवनोयः सोपि अन्ददीष: म्रब्दत्रवद्यादेव दोषप्रतिभास्ादिति भावः। बनियमपरिद्ृत्तत्वादैः भमियमनियमादेरित्वर्यः । अधिकपदत्वे श्ब्दपवकानन्तरमेव दीषप्रतिभाम: पनियमे जियमे तु वर्थप्रतिष्तन्धानाद्वति परस्र मेद इति भावः। नियमेन नियदेन वाकयय्यायित्वाभिप्रावलवात् नमतपरावेतं वाक्यव्यापकलेव चय्नोलत्वा- दिवनतु न नियमेनेति नियमानियमाभ्याम् चनबीः परसरं भेद इति भावः । (इ) विध्ययुकतामुदाहरति वानन्दितेति। चव विधे: परपचडननेन खपधानन्दविधानसव वयुत्ता भयोग्यताविन्यास:। (प) चनुवादायुकतामुदाइरति चरहोत्ेति। रे च्होबख हरस्य चूड़ा- अरब! शिखामये ! लोकानां जगता तमोपष! ध्वान्विध्वंसिन् ! विरडिषा

Page 438

सप्तम: परिच्ेद:। ४२५

चम विरािय उती वतोयपदसार्धो नानुवाय:। "लम्बं रायाहताजा सुदद़मिष ययैवासियध्चारिकषठ़ मातङ्गानामपोह्ीपरि परपुरुषैर्या च दष्टा पतन्तौ। तव्षतोडयं न किसित्नषयति विदितं तैडस्तु तेनास्मि दत्ता सत्वेभ्यः चोनियोगाददिसुमिति यतेवाम्बुधिं यस् कौरततिं:(न) अम विदितं तेडस्त्वत्वनैन समापितमपि वचनं तेमेत्यादि पुनरुपाश्तम्। बथ रसदोषानाइ। रसस्योकि: खशब्देन स्थायिसन्जारिणोरपि। परिपन्थिरसाङ्गस विभावादेः परिग्रहः ॥ .

आच्ेप: कल्पितः कवच्छादनुभावविभावयोः।

प्रबहरय! बोवनहारिन! मां वृषा पकाएयं विनापराधमिति भयः न कदर्थय न लैकय। चत्र विरदिनः उक्ैव वतीयपादस्य बिर्राडप्रायहरम इत्यख् चर्थ: प्रकटितः तखय उपादामकपानुवाद: पयुत्त इति बोध्यम। (न) निर्मुक्पुमवकत्वसुदाइरति सप्रममिति। ग्त: खतुतिरियम्। र्।गेय रकेन चनुदारेय व चावृतानि विपानि पूर्णानि वबङ्गानि वखा: साहभ्या यथेव पसियश्तरा तखवारैय खैरियया कयनचिदिति ध्यनिः परोरषा अ्नूथां कसं

ससयष्टि: परपुरुषे: चरातिमि: मातक्राना इसिमाम् सर्पार पतन्तो दृश वसिना पनूथां इसिमो निष्टता इति भावः चन्वन अ्तिकासुकत्वात् इसिलि: कामवास्रीकपुरुषविद्येतेः सब विहरन्ी परेः हष्टा। सन्सतः तव्याम् पभि- चथ्चां सकः भासकः जेवलं युद्धव्यासता इति भावः पयं मन्खामीति भायः न मवसित् गवयति मदर्य न चिम्तयति मद्रयषार्य न बतते इवि भावः ते तब विदित मातम् पम्तु तेन चममि वहं सत्येभ्य: दत्ता मतेषु मवादिषु राजकाय्यं निद्धितरमिति बावः श्ौनियोबाव् सच्चाा: पादेभात् पति मदितु पिन्रे कष- वितुमिव वस्य कौति: चन्तुर्षि नता। सन्वराउत्तम्। (प) रसदीषानाड़ रसखेति । खन्नव्देन बसस रसन्व्दस प्रक्ारादेष स्वायियच्चारिषीरषि सायिभावस रत्वादेः सधारिषम निर्वेदादी: समन्दन

Page 439

४२६ साह्टित्यदर्पंगम्।

अकाएडे प्रथनचेदो तथा दौप्तिः पुनः पुनः॥ भङ्रिनोऽननुसन्धानमनङ्गस्य च कौर्नतनम्। प्तिविस्तृतिषङ्गस्य प्रक्ृतीनां विपर्य्ययः । भथानीचित्यमन्यच्च दोषा रसगता मता: ॥ ५७७ ॥ (प) रसस्व खवगब्दो रसशब्द: मृङ्गारादिशब्दय। क्रमेण यथा। "तामुद्दोच्य कुरङ्गाचचीं रसो न कोऽप्यजायत। चन्ट्रमण्डलमालोक्य मुङ्गारे मम्नमन्तरम्" । (फ) स्थायिभावस्य खशब्दवाच्त्वं यथा। "पजायत रतिस्तस्यास्वयि लोचनगोचर"। (ब) व्यभिचारिण: खशब्दवाच्यत्वं यथा। जाता लव्जावती सुग्धा प्रियस्य परिचुम्बने"। (भ)

तत्तत्खप्रतिपादवम्रव्देन सक्रि: कवनं, परिपन्थिन: विरोधिन: रसस बद्र तस विभावादे: परिग्रष्ः उपादानं, अच्कात् कट्टेन चनुमावविलावयो: कब्पितः बासेपः कडकत्पनमित्यय: बकाएंड पसमये सहसा वा प्रधनचदो विस्तृति- विच्छेदी, तथा पुनः पुनः दौपिः घौड्ृत्म् चङ्गिनः प्रधानस्य चनतुसन्ामम्, बनङ्स बत् चद् न तस कोर्तनम्, चङ्स्य पविविस्तृतिः, परज्जतोनां विपयाय: वेपरोत्य तथा बन्यत् बनीचित्यम् व्युक्कत्वमित्वर्षः एने रसमताः दीषा: मताः कषिता: । (फ) क्रमेथीदाइरति तामिति। तां कुष्कराच्योम् उद्योच्य हड्ा नः भत्ाकं कोडपि चनिबंधनीय: रसः बजायत। चन्द्रमख्डखमाछीक चन्तरम् चन्तःकरणं अवरी सुरतार्थमित्वर्षः मग्रम् बासत्तमित्वर्थः। चत्र रसभकार- मन्दामां रससोकि:। (प) बजायतेति। तववि खोधननीपर हष्टे सति तखा: कान्ताया: रति: चतुसगः बजायत। चत्र साबिभावस रते: खबब्देनोपादानम्।

Page 440

सप्तमः परिच्छेद:।

पत प्रथमे पाढे "पासोन्युकुलिताची सा" इति लज्जाया प्रनुभावसुखेन कबने युक्त: पाठः। "मानं मा कुर तन्वक्गि! चात्वा योवनमस्थिरम्"। भत्र योवनास्थेय्यनिवेदनं नृक्गाररसस्थ परिपन्बिन: पान्तरसस्याङ्क' भान्तस्वेव व विभाव दति मृङ्गारे तत्पविग्रिह्ी न युता: (म)। "धवलयति शिथिररोचिषि भुवनतलं लोकलोचनानन्दे। र्दषत्चिप्रकटाचा सेरमुखी सा निरौश्यतां तन्वी" ॥ (य)

सिथिताविति कष्टकल्पना। "परिहरति रतिं मति लुनौते सवलतितरां परिवत्तते च भूय:।

(भ) नातेति। सुन्ा वाख्ा प्रियस्य परिचुम्बने खज्जावती जाता। पव व्यमिचारिभावस्य लब्जाया: खन्नन्दभोपादामम्। (म) मानमति। अव अक्गारस् विरोधिन: मानतरससय अद्र योबना- स्वेर्य्यनिवेदनम्। विभाव: वह्ोपनाख्य पति भ्रेषः । (व) चव्लयतीति। धीवानां बोचनानन्दे नयनानन्दविधायिनि मिद्िररोविषि चन्द्रमसि भुवनतलं चवलयति मयूखजालेन चवसं कुबति सति दूषत् चल्पं यथा तथा चिप्रकटाचा अरसुखो सातन्वी निरोन्यतां दम्यताम्। पत्र उद्दोपनालमवविभावी चन्द्र: नाविका ेतर्य: चनुमावपर्ययबसायिनी अनुभावस नायवनेत्रपातादे: पर्य्यवसासिनी बोधकी। कट्टकर्पना ऊच्कादासंप: चनुभावं बिना नावकय प्रभ्ारित्संग्रवात् नायियायां नावकख ।सातुराम- हट्टिपात: अष्छात् माषिप्यते अन्यषा दर्मनालावीऽपि सश्भवतीति बोध्यम्। (र) परिष्रतीति। वमपि युवानं कस्यामपि चनुरागपतं हद् तन्- मख्युरन्धं प्रति उत्रिरियम्। रतिंवस्वन्रपु चनुराजं परिडरत परित्यंजति, मति तुद्ि धेर्व्यावसन्नविषयियीमिति सावः सुनोते किवतति धैय्ये बावसम्ते दति भाव: रववतितदाम् पतिभ्रयेन भूनी पततत, मूयः परिवर्तने नुकति थ

Page 441

साहित्यदर्पंचम्।

दूति वत विषमा दपास्यदेव्ट परिभवति प्रसभं किमबर कुमंः ?"॥ (र) अ्रन्न रतिपरिह्वारादोनां करुणादावि सम्वात् कामिनी रूपो विभाव: अच्छरादाक्ेप्य:। प्रकाणडे प्रथनं यथा। वेणो- संहार द्वितोयेडड्वे प्रवर्त्तमानानेकवौरसङ्गये काले दुर्य्योधनस्य भानुमत्या सह मुङ्गारप्रथनम् (ल)। केदो यथा। वौरचरिते राघवभारगवयोर्द्दाराधिरुढ़े संग्रामे "कष्षमोचनाय गच्छामि" (व) इति राघवस्योकि:। पुनःपुनर्दीपिर्यथा।,कुमारसन्वे रतिविलापे। पङ्रिनोऽननुसन्धानं यथा। रवावस्यां चतुर्थेडक्क वाम्तव्यागमने सागरिकाया विस्मृतिः। अनङ्गस्य कौर्न्तनं यधा। क्पूरमन्जय्यां राजनायिकयोः सयं क्वतं वसन्तस्व वर्षनमनाटृत्य वन्दिवर्सितस्य प्रशंसा। अङ्गस्यातिविस्तृति- यथा। किराते सुराङ्गमाविलासादिः। प्रक्ृतयो दिव्या अदिव्या दिव्यादिव्यास्ेति। तेषां धौरोदात्तादिना तेषा- मप्युत्तमाधममध्यमत्वम्। तेषु च यो यथाभूतस्तस्यायथा- वर्णने प्रक्वतिविपर्य्यो दोषः । यथा। धीरोदात्तस्य रामस्य धौरोदतवत् कदना बालिबधः। यथा वा कुमारसन्वे। उत्तमदेवतयोः पार्वतीपरमेखरयोः सभभोगमृङ्गारवर्णनम्। "दूदं पित्रोः सभभोगवर्णनमिवात्यन्तमनुचितम्"। इत्याहुः।

सर्वतावमिति कर्मपदमूद्यम्। वत सेरे इति इत्य विषमा दारुणा दना चवस्था सस्य देहं प्रसभं बलात् परिभवति चाकुलयति, चत्र विषये किं फर्मः वर्यमति श्रेषः । पुषितायाउत्तम्। (छ) प्रङ्गगरप्रधनं पक्रारस्य प्रथमं विसार:। (म) हराधिकढ़ दारम चचिरठ़: तामिन् प्रारब्े दत्र्य: चहषमोचनाय विवाहायं इसवड्सूचखतबनाय रत्यथ: ।

Page 442

सतम: परिव्वेद:। 822

पन्यदनोचित्यं देशवालाटोनामन्चया यहर्पनम्। तथा सति

एम्य: पृथगलङ्गारदोषाणां नैव सभभव:॥५७८॥[श] एभ्यः उम्दोषेभ्यः । तथाहि उपमायामसादृश्यासन्नवयो- रुपमानस्य उत्प्रेचितार्थसमर्थने चानुचितार्थत्वम्। क्रमेग यथा। "प्रथामि काव्यथाश्िनं विततार्थरश्मिम्"। (ष) "प्रज्वलव्न लधारावत् निपतन्ति भरास्तव"। (स) "चणडाल दव राजासी संग्रामेऽधिकसाइसः"। (ह) "कपू रखरड दव राजति चन्द्रविम्बम्" । (च). "हर्वनीलकरठोऽयं विराजति शिखाबलः"। (क) "स्तनावद्रिममानौ ते"। (ख)

(ञ) एम्य इति। एम्य: उत्रम्य: टोषेम्यः पृथक चबद्गारदोषार्षी नेव सन्वी नास्तोत्वर्य:, बलड्रारदोषा प एतेष्वन्तर्भवनतोति भावः । (ष) यण्रामोति। चितता: चर्थाः रशयः विरथा इव यख् काव्य अजिनं काव्यं प्रभीव तं ग्रधामि उचयामीत्यर्य:। चव सवरश्मती: बाषयमम्ति मीस कोडपि साधाब्यी धर्मः नासि यदि क काव्यन्त्मिनी: कचा्षित् चाह्वाद. कत्वरूप साधम्य सभ्भवति तदपि न प्रमिद्' तव्मादवासाहम्न बनुचितार्यत्- सुपमावन, न य चव कूपकं तम्यापि साह्म्यमूलकत्वादित्वब वेयम। (स) पजववदिति। पवाभ्मिकार्य्यस ज्वबनस जले बाचात् तडिमि्टत्व अखधारायामसन्य रत्यसुचिताधत्वसुपमाया इति बोष्यम्। (इ) चखाख इति। बत उपमामसत जातिमतं न्यूनत्वमिति उपमाया- मनोचिलम। (ब) कपूर इति। चत उपमानस प्रमायमतं नानतम् । (क) हरवदिति। चव उपमानस् जातिगतमाधिकाम्। (ख) सनाबिति। बतर उपमानसव प्रमायगतमाचिकाम्।

Page 443

साह्ित्यदर्पय्म्।

"दिवाकराद्रव्वति यो गुडास लीनं दिवाभौतमिवान्वकारम्। सुद्रपि नूनं भरणं प्रपम ममत्वसुच्चे:शिरसा सतोव" ॥ (ग) एवमादिषु उत्प्रेकितार्थस्यारसभूततयैव प्रतिभासन स्वरूपमित्वनुचितमेव तक्षमर्धनम्। बमकस्य पादवयगतस् चप्रयुत्तत्वं दोष: । यथा । "सहसालिजनै: स्तिग्धः सहसा कुक्जमन्दिरम्। उदिते रजनौनाथे सहमा याति सुन्दरी" ॥ (घ) छत्परेचायां यथा शब्दस्वोत्प्रेक्षाद्योतकत्वेडवाचकत्वम्।

थथा। "एष मूर्ततो यथा धर्मः चितिपो रकति चितिम्"। एवमनुप्रासे वत्तिविरुहस्त प्रतिकूलवर्णत्वम्। यथा। "सोबदृद उल्लदृद्" दत्वादो (ङ)। उपमायाज साधारणधर्म-

(ग) दिवाकरादिति। यः डिमाद्रि: मुहासु कन्हरास् खीनम् चन्धकावं दिवाभीतमिष पेचकमिव दिवाकरात् सूर्ात् स्वति। तवादि, चुदे नौचेपि जने बरयम् चात्यं अपन्रे प्राप्त अरवामसे दत्वर्ष: सतोष सधाषिव छच्चे :- शिरसी सहात्ममां ममत्व सेईः अवसोति श्रेष.। उपनातिवत्तम्। चव उत्- प्रेचितार्थस वचेतमान्वकारवासस्य चसडततवा मिथ्वालेन प्रतिमासनं स्फ रयं खरूपं तआ्मत् तत् समयनं तस्ार्षस्य दद़ोकरपम् बदुचितम् चयोग्यम् इति एत्श्रेबाया चनोपित्य मवषेय्म्। (घ) सहसेति। सा सुन्दरो रजनीनाये चन्द्र उदिते सति खिन्धे: प्रमयपेतसे: माविजने: सखोभि: सह सरसा इसनी सवो ससा कुश्मन्दिषं सतादिबिद्ितस्वानकप गर बाति। (इ) बोषहर इति। उररिविवडस म्कारतिवियडस चटुमरासघटक्-

Page 444

सपम: परिच्छेद:। ४२१

स्याधिकन्यूनत्वयोरधिकपदत्वं न्यूनपदत्वस्। क्रमेय उदा- हरगम्। नयनज्योतिषा भाति शभ्भूंतिषवितद्युतिः। विद्युतेव शरन्तघो नौलवारिदखणडष्टक्" । (च) पत्र भगवतो नीलकठत्वस्य पप्रतिपादनाश्ततुर्थपादो Sधिक: ।

"कमलालिङ्रितस्तारहारहारी सुरं द्विषन्। विद्युद्विभूषितो नीलजोमूत इव राजते"॥ प्त्रोपमानस्य सवलाकत्व वाच्यम्। पस्यामेवोषमानोप- मेययोलिङ्गवचनमेदस्य (छ) कालपुरुषविध्यादिमेदस्य च भम्नप्रक्रमत्वम्। क्रमेण उदाहरणम्। "सुधेव विमलखन्द्र:" (ज)। "ज्योत्सरा इव सिता कोर्तिंः" (भ)। "काप्यभिख्या तयोरासौद व्रजतोः शब्वेभयोः।

वर्षस एडरारे प्रतिकूखवर्यत्वम् एवं वौरहतिविरुसस्त चनुप्रासघटयवर्बस् वीरे प्रतिभूखवर्षत्वमित्यादि बोध्यम्। (न) नयनेति। भूतिभिभंस्मभि: सिता चवत्ा सातियंस्य ताटनः जनः नयनन्योतिषा नीखवारिदखसडष्टक नोलमेघसलधारी भरनोघ: विद्याता : इव भाति विरावते। पतर पम्रतिपादमात् सनुपादामात् बतुर्यंपादः नोखवारिद- खष्ष्टमिति पदसधिकम्। (क) कमसेति। कमखया खच्ा पाखिद्वितः पान्रिष्टः तारैय महता ड्ारैय हरो मनोह्ारोत्यर्थ: सुरं द्विषम् सुराि: विद्युता विभूषितः नोखजौसूत दूव नोखमेघ दब राजते। मतर उपमानस्य जसूतख समसाकतवं बलाका वक्पडत्रि: तहिमिष्तम्। तव्मादव न्यूमत्मवधेयम। पस्ामेव उपमाया- मेव । (न) सुधेवेति। पत्र उपमानस विङ्भेद: । (भा) न्योत्खा प्रवेति। बव उपमानख वचनभेद:।

Page 445

४३२

पत्र तथाभूतचिताचन्द्रमसोः थोभा न खलु प्ासौत् भषि तु सरवेदापि भवति। "लतेव राजसे तन्वि!"। भत्र लता गजते त्वं तु राजसे (ट)। "चिरं जोवतु ते सूनुर्माकण्छेयमुनिरयथा"। (ठ) पत्र मार्कएडेयमुनिर्जीवत्येव न खलु एतदस्य जौवतु इत्य- नेन विधेयम्। दृह तु यत्र लिङ्ग्वचनमेदेऽपि न साधारण- धर्मस्यान्यथाभावस्तव न दोषः । क्रमेय उदाइरपम्। *मुखं चन्द्र दवाभाति" (ड)।

दघते सप परां शोभां तदौया विश्वमा दव" ॥ (ढ)

(ञ) कापोति। व्रमतीः गच्तीः ग्रृद्धवेभयोः पवित्रपरिकदयीः तथो: राजदम्पत्यो: ह्िमनिर्भुक्रयी: शिभ्निरावरणशून्ययोित्यय: चिवाचन्द्रमसी र्योंगे दूब कापि अनिरवचनीया शोभा बासीत्। चव्र कायभेद: । (ट) वतेवेति। जव पुरुषमंदः । (ट) चिरमिति। धव विधिभेदः । (उ) सुखमिति। चतर साधारणधमस्य सामातौति क्रियारूपन् उप मानोपमेययो:समभाव पति न विङ्गभेददोष इति भावः। (ढ) तद्देम इति। तह पः तस्या: वैध सन्वाभि: स्त्ोभि: चसटबूः तथा मधुरतामृतः माधुर्य्यनुषः तदीया विभमा: विलासा दव परां बोमां दपते था। चव मसटम इत्यस्द वेश इत्यस विशेषचतवे ठकप्रत्ययान्तया चकारान्तत्वात् एकबचनान्तता विमा इत्यस्य विशेषणत्वे क्रिवन्ततया मबारान्तलात् बहवचमा- नता तथा मधुरवाखृत इत्यस्य वेश् दत्यस्य विश्रेषचत्वे तप्रत्ययान्ततया चबारान्त- त्वात् एकवचनाम्तता विभ्मा इत्यस्य विशेषचत्वे क्वियन्तया।तकादाम्त्वात् बड- वचनान्तता। एवं दपते इति क्रियापटस वेश् इन्वस्य कमत्वे दघधाती: प्रयम- पुरुषेदवचनान्तता, विसमा इव्यस्य कर्न्वे पाधातो: प्रथमपुरषीद्वड्वच्चनान्ततेति व च नमे दैऽपि साधारथधर्माथ्यामेककूपत्ातू न दोष इति बोध्यम्।

Page 446

सप्तम: परिव्ेद:।

न्वयसिसे: प्रक्रान्तस्यार्थस्य स्फुटोडनिर्वाह: (प)। एवमनुपासे वैफत्यस्त प्रपुष्टार्थत्वम (त)। यथा।

"अनसुरण म्र ग्रिमेख लम विरलशि्मानमस्ुमचजोरम्। परिसरणमरुणचरणे! रपरणकमकारण कुछते" (व) एवं समासोकी साधारणविशेषसवभ्ात् परार्थस प्रतोता- वपि पुनस्तस्य प्ब्देनोपादानस्व अप्रस्तुतप्ररभंसायां व्यखनयेव प्रस्तुतार्थावगते: शब्देन तदभिधानस घ पुनरतत्वम्। क्रमेण उदाह्रणम्। "प्रमुबगवन्तमपि लोचनयोर्दघत वपुः सुखमतापकरम्।

(प) साधारयथर्मस्व सपमानोपमेय्योभिंव्वले चनुपपत्तिं दर्वयत पुर्वेति । पूर्वोदाहरखंपु सुधेय विमखत्रन्द्र इत्यादिषु साधारमव्मेंय बधा विमय इति पदं चन्द्र एवमेनाग्वेति नतृ सुधेत्यनेम एवमादिपु सन्वयसिस्े: सम्बयनीधनिय्यसेः प्रकारस प्रह्याताथेख्य कटु: सम्यक् इत्यर्य: चनिवांषः चसमाधानं अवतीति मंप: । (त) एवमति। वैफष्सस्य निव्यकत्वस सुख्यानुपयोनितसोति बावत्। (थ) उदाइरति वर्येति। चनस्विति। हेयवयपरये। चत्रस्क- रश्चितत्वादिति भावः बनस चनस्य बथा तथा रबनतो मविमेखक्ा बख्चिम त् तथा बदिरलं घन शिखानी खननी मधू मनोहरी मननोरी मपुरी बश्ििम तत्, तमाविषं पररिस्षरण ससरयं सर्वेति प्रेष: बवारय निर्ययां रयरचयं पुंसाभ् बोत्काविभ्वेष करते। वेश्यावितकख कर्सययिदुत्िरियम। पव सतुरकारष- कारघटितामुमासुख माधुर्यम्तभ्लवतया प्कारखैव मोषवत्ं नयु विरािय:

(द ) बनुरानवनमिति। सपरा पतिमा दिय एव मविका वेखा चठ रायः रक्िमा प्ेम व तशनं बोषनयी: नेवयो: सृखं सुखननकं मनोहरमिवि भाय: चतापकरं सौम्यमित्यं: वष्ः अदीरं दघतं भायन्तममि चपेववतम्

.२७

Page 447

साहित्यदर्पगम्।

अवापरदिगित्येतावतैव तस्या र्गाणिकातवं प्रतोयते। श्राहृतेषु विहङ्गमेषु मथको नायान् पुरो वार्यते मध्ये वा धुरि वा वसंस्तृणमषिर्धत्ते मखोनां धुरम्। खद्योतोऽषि न कम्पते प्रचलितु मध्येऽपि तेजखिवनां धिक सामान्यमचेतसं प्रभुमिवानामृष्टतत्वान्तरम्"। (ध) अत्र अरचेतसः प्रभोरभिधानम् अनुचितम्। एवमनुप्रासे प्रतिद्दभावस्य ख्थातविरुद्ृत्वम्। यथा। "वक्राविष्ठिततां चक्री गोत गोत्रभिदुष्छ्रितम्। वषं वृषभकेतुख प्रायच्कद यस् भूभुजः" । (न) उऋ्दोषायाञ्ज कचिददोषत्वं क्वचिद् गुणत्वमित्वाह। वत्तरि क्रोधसंयुत्तो तथा वाच्ये समुद्दते।

चपगतकिरषं निर्धनञ् वियदाखयात् चाकाश्मवनात् निरकासयत् दूरेचवार। प्रमितासवाउत्तम्। चव्र रविमित्यनैनैव यथा भुनकत्वमायाति तथा चपर- दि मिन्यक्रनैव गणिकाप्रतीतिरिति भवः। (घ) माहते्विति। विसङ्मंषु विद्वायसा चाकाशन मच्कन्ोति तथी- ऋंष बाहृतेषु आकारितंषु पुरः पयतः पायान् चर्हमव विष्ङ्म इतति चागक्कन् मनक: न वार्य्यते न निषिध्यते, तपमधि: छद्राकारमशिविशेष: मध्ये वा पुरि बगर वा वसम् मयोमां घुनं भरं मर्य्यादामित्यय: धत्ते वारयति, तवा खद्योतः घार्प तेजखिया मध्ेऽपि प्रचलितु म कम्पते। धनायट्टम् सविवेचितं तस्ान्सकं वस्तुत्त्त्वं येम तथाविधम् पचेतसं सदसबिवेकरड्ितं प्रभुमिव सामान्वं प्राम्मतं अनं चिक। आार्दूसविकोड़ितं उत्तम्। चत्र व्यञ्जनयैव म्रसतुतख प्रभी: प्रतोतिदिति पुमसदभिधानं पुनरुक्मिति भावः । (न) पकरेति। चक्रो नारायन: चक्राबिष्ठितरता चक्रपर्तित्वमित्ववं: गीव- मित् इन्द्र: छककितम् उन्नतं मोतं वंभं वृबलवेतु: इरस हमं धर्नमित्वर्थः यख भूसुज: राजः मायचत् पददी। चतुमासतुरीभात् नावावमममंकपकवर्ततित्वदानम् इन्द्रकर्तकं गोतदानं धर्मदानमप्रसिद्धमिति स्यातविबड्ता।

Page 448

सप्तम: परिच्ेद: । ४२५

रोद्रादौ तु रसेऽत्यन्तं दुःश्रवत्वं गुणो भचत्॥ ५ु७६ ।

एवु च प्रसादसवरुपविशेषात्मकतया मुख्यगुग्नप्रकर्षोपकाि त्वाद् गुप इति व्यपदेशो भात: (प)। क्रमेण यथा। "तदिच्केदकवमस्य करलुठितप्रायास्य मे निर्दयं क्रुरः पन्मभरः शरैरतिश्ितैर्भिन्दन् मनो निर्भरम्। पभोरभृ तक्कपाविधेयमनसः प्रोह्दामनेवानल- ज्वालाजालकरालित: पुनरसावास्तां समस्तात्मना"। (फ)

भव मृङ्गारे कुपितो वक्ञा। "मूर्द व्याधूय मानध्वनदमरधुनौलोलकललोलजालो- इताथ:चोददभात् प्रसभसभिनभ: चिप्तनसब्रलक्षम्।

(प) प्रतिमसवमाड उक्रति। समुद्ते चौद्वत्यव्यन्नके वाच्चे सयें। व्यपदंय: कथनम्। आात्रः गोप: । (क) तदिति। तस्या: विक्छेदेन अन्स्य चीगम्य कण्ठसुद्धितम्रामथ्य कछा गतनोवनस्य मे मम मनः निर्दयं बथा तथा अततिितैः प्तितीष्णेः अनैः निभरम् पतिमावं भिन्दन् अतश्व क्रूर: घातुकः, नृभसी घातुकः कूर दम्धमरः । भसी पच्चमर: काम: समसातना सर्वधरौरेध भूत्ेषु प्राभ्रिषुया रपा दया तम्या: विधेयं वश्रवर्ति मनो यस ताहृभ्रम्य भश्षी: हरस्य प्रोह्माम: प्रतिदाकम: खः नेवनखः तस्य व्वालानां िखानां जाले: समूहैः कराखित: पुनः भास भवतु, पूर्व पाच्भौतिकं अरोवं दन्घम् रदानों तस्य भमद्शनोरमपि दग्धं भूयादिति मावः आटूसविकीड़ितं उत्तम्। पत्र वक्र क हत्वात् हारे दुःतकत्वमपि गुरतः। (र) सू्देति। मूर्वनि मिरसि व्याघुयमाना सचरन्ती पतए्व जनन्तो, खनन्तो या चमरपुनी देबनटी गक्न इत्वर्ब: तखा: बोलं चपसं यत् बझोषलालं तरकसन्तति: तम्पात् छडता: उत्चित्ा: ये बवसां जखानां चोदा: बिन्दृव: वेषं दधात् व्याजात् प्रसभ सडसा चमिनमः नर्मास्त विभव्वये प्रत्यबौमाय:

Page 449

साहित्वदर्पपम्।

कह वसाडत्रिद च्डस्मिभवरभ मोद्यावभखव्पवेम् आान्तव्रझ्माएसच् प्रवितरतु शिवं शाभ्तवं ताख्वं वः (ब) चव उदतताण्डवं वाचम्। इमे पदे मम। रौद्रादिरसे .. तु एतद्हितयापेच्यापि दुःन्वत्वमत्वन्तं गुपः। यथा। "उत्- अत्योत्अत्य अ्त्तिम्" इत्यादि। परत बौभक्षो रसः । सुरतारभगोध्यादावश्लोलतं तथा पुनः ॥५८०॥। [भ]

तथा पुनरिति गुण एव। यथा। "करिहस्तेन सम्बाधे प्रविश्यान्तर्विलोड़िते। उपसर्पन् ध्यज: पुसः साधनान्तर्विरजते"। पत हि सुरतारसनोठ्ठयां "डथेंः पदैः पिशनयेज् रइस्व- वस्तु" दति कामशासत्रस्थितिः। मादिव्दात् भमकथाप्रभृ- तिपु वोषव्यम् (म)।

विमानि मचवार्यां सवचाबि यस्मिन तत्, तथा ऊहे व्स्तः निचिप्त: उतूककम दखर्वः यः बडिदक पाददकबः तख्व वः धमि: ग्रामर्ण घूर्षनमित्वर्थः तख्मात् मयः उत्पव्न: सम् रमसेन वैशैन सम्यन् उद्गक्कम् सत्तिष्ठन वः मभखान वाय: तस प्रवेदेन वानं चूर्षितं मधाससृसध बशमिन् तवाभूत, ममोरिदं भ्ामं ताब्यं मृत्यं, ताष्डवं मटनं नृत्यमित्यमरः। वः युख्ाकं जियं मनखं वितरत ददातु। बा्टूखविकोड़ितं उत्तम्। चत्र वाच्चस्व उसतत्वात् दुःघवतं गुपः। (म) सुश्तेति। सुश्तख चारभ: बेष्टा तस्य गोह्ठी सभा सभनोगाथसम- वेतखोपुरुमसमूष् इत्वर्ष: तन्पमृतियु बत्चीख्तं तथा पुनः मुच एव इत्वर्ष:। (म) उदाहरति करोति। सम्बाधे ससप्िषि नरियां इस्तिनां इसेन पव्ादखेन विवोसिते विस्कारिते साधनानां सैन्यानाम् चन्त: मध्से प्रविश्य एुंस: नियोमोगॉरख इति बय: ध्यजः वेतु: उपस्पन् सचरम् विराजते शोमते।

बदि। बरिकस इति प्रोक्रः नाममास्तविकारदैरिति माखात्। विजीडिस

Page 450

ससम: परिचछेद:।

स्यातामदोषौ श्रेषादी निहतार्थांप्रयुत्तते॥५८१॥[य]

यथा। "वर्वतमेदि पविमं जैतं नरकस्य बहुमतइगइनम्। इर्रिममिव इरिमिव इरिमिव सुरसरिदश्तः पतब्रमत-। (र) पत्र दन्द्रपचे पवितिरमब्दो निदतार्थ:, सिंहपचे मतङ्गभब्दो मातङ्गार्थेडप्रयुशः। गुण: स्यादप्रतौतत्व म्रत्व चेद् वत्ृवाच्ययो:॥ ५र ॥ [ल]

यधा। "त्वामामनन्ति प्रज्वतिं पुंरुषार्थंप्रवर्ततिनौम्।

विकारिते साधनान्त: बोनिमध्ये उपमर्मन् गतरगतं कुर्बन् पुंसः धजः चित्र विराजती। चव बोड़ाव्यन्नक्षमग्नीलं गुखः। विषनयेत् सूचयेत् रहखवस्त अनेष्यं विजयम्। काममास्तस्थिति: फामन्ास्त्रनियमः। भमकधाममनष शत तव ग्मकबावां बथा-उप्तानीप्छनमखकपाटितीदरसनिमे। केददिननि खोब्रये सतिरत्िमे वस्य जायते? इति प्रन्तिमतकम्। चत्र नुगुस्ाव्यध्नक- मत्रीलं गुप: । (म) सवातामिति। शेघादो निदतार्थत्वम् सप्रयुककत्वव्न बदीषी स्वातां नाषि तुख: नापि दोष इत्यबं: । (र) पर्वतेति। हरिमिय इन्द्रमिय पवतभेदि पर्षतं मिख्ा निर्गक्क- दित्यर्य: रन्द्रोडपि कुबिभेन पर्वतानां पचाषिक््द्ति भावः । पवित्र पायनं पापध्यसकरमित्वर्य: बनवत पविं कुबिश वाक्ते रचतीति तपोक्र, फुचिशं सिटुर पविरिययमर:। इरिमिय नाराययमिय नरकसत निरयस्य प्रमुरिशेषम्य न नैत विजय, इरिमिय सिंहनिय बडुमतकहनं प्मतं वहुभितनै सन्नानिमं महनं वनम् पतिप्रतदमित्वर्य: बन्यत वहन् मतक्ञान् इत्िन: इन्नोति तथोर्क, पतत् सुरसरितः नक्ाया: पम्चः जलं नमत ययमति भ्रेष:। (एर)क पवि। कलबाचयी: बकुः बोहव्मस व झत्ं जा्तल बैम् ससा चग्रतोतत् गुप्: लाद्।

Page 451

४३८

तहर्शंनमुदासोनं त्वामेव पुरुषं विदु" । (व) सयं वापि परामर्षे ।५८३ ॥ [श]

चप्रतोतत्वं गुण इत्यनुषज्यते। यथा। "युत्त: कलाभिस्तमसां विष्टदैर वोषय ताभि: पतये य एषाम्। शुहरं निरालम्बपदावलम्ब तमात्मचन्द्रं परिशौलयामि" ॥ (ष) कथितञ्ज पदं पुनः। विहितस्यानुवाद्यत्वे विषादे विस्पये क्रुधि। दैन्येऽथ लाटानुप्रासेऽनुकम्पायां प्रसादने। अर्थान्तरसङ्गमितवाच्चे हर्षे डवधारमे ।५८४॥ [स]

() उदाइरति त्वामिति। ब्रम्मायं प्रति देवानां स्तुतिरियम्। त्वां पुर्षार्धप्रवर्तिनों पुरुषार्धी भोगापवर्गो तथोः प्रवर्तिनीं साधयितीं प्रककतिं मूखकारयं, प्रक्ृति: पस्षभूनेषु प्रधाने सूखषकारणे इत्यमरः । चामनन्ति कबयन्ति तुधा इति श्ेष: । त्वामेव तहर्थिनं तख्ा: प्रऊ्वतेः द्रशावं साचित्वैनैति भावः उदासोनं कूटस्य पुरुष विदु: जानन्ति। च वत्बां देवानां बोड्व्यस्य अअयत जत्वात् योगभ्ास्त्रप्रसिद्धपअ्ञतिपुरुषन्रब्दी चम्रतोती वषि गुषाय कल्पेते। (म) खयमिति। परामषें कबने। (ष) युक्न इति। यः तमसां तमोगुख्यामां विठदा विभेषेय वर्हनाय कवामि: मामाभिर्युत्तः खाद, वब एषां तमसां बतये ध्वंसाय ताभि: बबाभि: नोड: रवितः सवात्, गद् पूतं केवसं वा निवालन्यपदावलन्न मिराखन्यम् बाकाशमेय पदम् चवलम्ब: चान्यः सस्य ताटृयं सें प्रसिद्म् चास्ता एव चन्द्र: तं प्ररमात्माममित्यर्य: परिश्ोषयामि विमवामि। उपन्नातिवत्तम्। जव कषादिबम्दानाम् चमतीतत्वैऽवि खयं परामर्षात् मुखल्म। (स) वषियमिति। कषितपदतं विद्विताय्वाद्यत्वादिपु एवाद्मप्रकारेपु गुप: सादित्र्षः ।

Page 452

सप्तम: परिच्छेद: ।

गुख द्वत्येव यथा। "उदेति सविता ताम्तः" इत्वादि। भ्त् विहितानुवाद:। "हन्त ! इन्स ! गतः कान्तो वसन्ते सखि ! नागतः"। पत्र विषाद:। "चित्रं चित्रमनाकाशे कथं सुमुखि! चन्द्रमाः"। (इ) भ्रव वि्मय: । "सुनयने नयने निधेहौति" पत्र लाटानुप्रासः। "नयने तस्यैव नयने सेति" आदा- वर्थान्तरसङ्गमितवाच्यो ध्वनिः। सन्दिग्धत्वं तथा व्याजस्तुतिपर्य्यवसायि चेत्।. ५८५ू॥ [च]

गुग इत्येव यथा। "पृथुकारन्तसरपावं भूषितनिःशेषपरिजनं देव!। विलसत्करेणुगहनं सम्प्ति सममावयो: सदनम्" ॥ (क)

(इ) विव्रमिति। नाविकाया सुखं दड्ा नायकस उतिरियम्। (च) सन्दिग्धत्वमिति। व्याजसुती पर्य्यवसतीति व्याज़म्तुतिपर्षवसाि

(क) पुर्ष्विति। राजानं प्रति वशचित् दरिट्रशोगरिरियम्। हेदेव ! सम्पति चावयी: तब मम हत्ययं: सदनं म्टर्ह समं सुख्यम। साम्य प्रतिपादर्यात पृख्विति। प्रथनि प्रचुरावि वातखरपात्ाषि खर्यमाननानि याकम् तदि- न्येकोडयं:। पृरकानां मिशूना, पथुषः नावक: मिपरितमरः। चानंखरख पाव स्थानम् इत्यपरोडयं:। भूषिता: चसडता: निःशेषा: सर्वाः परिणनाः परिवाया: वणिम् तदित्येक्कोडयं: । सुवि उषिता: निःशेषा परिजमा: एुव- वलवादय: बतर तदित्यपरोऽयं:। विष्वसति: शोममानै; करेपलि: इिलि: इसितिनौमिया, करचरिम्यां स्वी नैसे इन्यमरः। गहनं निदिड़ दुष्प्वैनमिति

Page 453

२४० साद्टित्वद्पंगम्।

वैयाकरणमुख्य तु प्रतिपादयेऽय बत्रि। कष्टत्व टुःश्रवत्व' वा ॥ ५८६ ॥। [ख]

गुण इत्येव यथा। *दोधौवेवौसमः कविद् गुपव्द्योरभाजनम्। किपप्रत्ययनिभ: कविद् यत्र सब्रिद्टिते न ते" । (ग) प्रवार्थ: कष्टः वैयाकरणय बत्ञा। एवमस्व प्रतिपाद्यत्वे उपि। पबाताफ सुपाध्याय! लामईं न कदाचन"। (घ) . भत्र दुःशवत्वम्। वैयाकरणो वाच्यः। एवमस्य वत्- स्वे5पि।

ग्राम्यत्वमधमोक्तिषु॥ ५८७ ॥[ङ]

आवः इत्पेकोडथेः। विलेषु सोहन्तौति विखसद: ते एत इति विखसत्का खायें कन्प्रत्यय: सूषिका इत्यय: तेषां रैशुमि: धूखिभि: गहनं पूर्णमित्यबंः इत्यप- सजर्षः। बत सुन्यां पर्य्यवसानात् सन्दिग्धार्थतवं गुर:। (म) वेयाकरणेति। व्याकरयं वोत बधौते वा वैदावरयः सः मुख्यः पादिसस ताटये बक्तरि पतिपाये बोद्धव्ये था। बदपदेन नोरसतार्बिकादोनां पहषम्। (म) उदाहरति दोपति। कवित् अनः दौधौवेवीस्तमः दोधौवेवी- धातुम्या तुष्य: गुरवद्धी: दायिम्यादिगुवस्य अव्यव्रतेय इत्वर्थः पमाननम् घनाखयः। चन्पत व्याकरयबिकिते गुथउद्ठी दोषोवेव्योमं विद्येते इति भाषः। तथा कषित् जनः क्विपप्रत्ययनिमः विलुप्त श्वैत्यय: किप: सर्वामावस बघना- दिति भावः यत जमे क्िपि म ते गुथबद्गी न सविहिते। किपि परे गुणबद्धि- विवेषन द्रषव्यः। पत्र तथ्ीर्षात्वोर्गणउज्विनिषेधाममिच्चानां किप: सर्वाभावा- नविच्ञानाच एतत्प्रसोतो कट्टतं परन्तचवम बैवावरयस्य बतत्वात् न दोपः। (घ) पवेति। ईेउपाध्याय! चरम् पत्र वदाचन ता न पसासं न नपितवान्, भत्याषंमिति वा पाठः । चत्र चतास्त्रमिति दु.नवत्ं गुपः। (ड) याम्यत्वरमिति। वथमार्ना नोषानाम् उत्ञिपु याम्यतं गुरः।

Page 454

सप्तम: परिच्छेद:।

गुगा त्येव। यथा मम। "एसो समहरबिंबो टोसर डेअङबोगपिंडी न्। एदे प्कषाममोहा पडंति पासासु दुष्धार व्य" (१)। (च) दयं विदूषकोलि:। निर्हेतुता तु ख्यातेऽ्र्ये दोषतां नैव गच्ति॥

यथा। "मम्प्रति मनध्याममयसक्रइन्हानि विघटयति" । (न)

कवीनां समये ख्याते गुग: ख्यातविरुद्धता॥ पू८ट॥ [भा]

कविसमयख्यातानि च। मालिन्य व्योम्ति पापे यशसि धवलता वर्स्य ते इासकोर्त्यो:

(१) एव पबधरविब्वो हृशते डैया्रवोनपिर दव। एते पासससूड्रा: पतन्याआसू दुश्धधारा दब ॥ सं० ।

(प) उदाइरनि एव इति। अत्र हैयन्रयोनपिसदुश्ववाराम्ष्दपयोगी याम्य: । (इ) निहेतुतेति। मिहेतुता हेतुशून्त्व ख्वाते मसिद्धे बयें दोषतां नेव गचति प्राप्तीति। (न) उदाइरति सम्पतीति। चमर सम्यासमवस वक्रवायामियुन- विघटवत्वं प्रसिद्द' नाम हैतोसकाऊ्ति न दीप: । • (म) कयीनामिति। सवावे प्रसिसे समये सिद्धाने जियमे का ख्यात- विददता सौकियो प्रसिद्िविरीचिता इव्यबे: गुब:।

Page 455

४४२ माहित्यदर्पगम् ।

रक्तौ च क्रोधरागी सरिदुद्धिगत

तोयाधारेडखिलेऽपि प्रसरति च मरालाटिक: पचिसङ्गो ज्योत्स्ना पेया चकोरैर्जलधरसमये मानसं यान्ति हंसा: ॥ पादाघातादशोकं विकसति वकुलं योषितामास्यमदौ- र्यूनामङ्गेषु हारा: म्फुटति च ह्ृदय विप्रयोगस्य तापैः । मोर्वोरोल म्बमाला धनुरथ विशिखा: कौमुमा: पुष्पकेतो- भिन्नं स्यादस्य बागौर्युवजनहृदय स्वोकटाच्षेग तद्दत्।।

(ञ) मालिन्यमिति। व्यीमि माकाशे पापे च माखिन्यं तथा ह्ास- कीत्थों: चवलता गुभ्नता वररते कविभिरिति गेषः । क्रोधरागी कोपातुरागौ रक्ी रक्वर्षी वगहेंते पति शेषः । पडजिन्दौवरादि पद्मकुबलयादि सरिद्टधि गतं सरित्स मदौषु उदधियु ससुद्रेषुच् विकसनीति शेष:। चखिलेदपि सर्वम्मिश्रेव तोबाधारे अलामये मरायादिक: हंसादि: प्चिसद्ः प्रसरत बियरति च। चकोरै: पचिमेदैः ज्वोत्खा पेया पातय्या। जलवरसमये बर्धासु दत्यरय: हंसा: मानसं सरः यान्ति। वीषितां रमवीनां पादाघातात् परयताड़नात् बत्नोकं पुथम् बास्थमयौः सुखनिःसतसोधुनस्डषै: बकुखं विकसवि। यनां तवयानाम् प्ेषु द्वारा वर्णनीया इति शेषः । बिप्रयोगस

Page 456

सप्तम: परिच्छेद: । ४४३

अझभोजं निशायां विकसति कुमुदं चन्द्रिका शुक्कपच्ते मेघध्वानेषु नृत्यं भवति व शिखिनां नाप्यशोके फलं स्यात्। न स्याज्जाती वसन्ते न च कुसुमफले गन्धसारद्रुमागा- मित्यादुन्नेयमन्यत् कविसमयगतं सत्कवीनां प्रबन्धे। ५६०॥ [ञ]

एषामुदाहरणान्याकरेषु स्पष्टानि।

धनुर्ज्यादिष, शब्देष, शव्दास्तु धनुरादय:॥

विशहस् तापे: सन्नापै: हृदयं सकटति विदोष्यते। पुष्पवीतोः कामस्य मौवों ज्या रोखम्वमाखा समरग्रेषी धनुः कौसुमं विभिखा: वाखाय कीमुमाः कुमुम निर्मिताः। ससय कामखय बाये: युवजनानां दृदयं मिन्न विदीये स्ात् तहत् स्त्रीषं बताचेष भिन्न स्यादिति मेषः । अत्ति दिवसे बभभोजं पद्म निश्नाया कुमुदं तथा ग्कपचे चन्द्रिका विकसति चा्द्रिकाया: ग्क्पचोयसमलराविभागे चसह्वावेदपि सा वर्णनीया इति भादः। मधाना छवाने ध्वनी सति शिखिनां मयूगवां मृत्यं सर्वात, पभोके व फलं नापि नैव खात्। वसन्ते जातो जातोपुथ् न खात्। गव्वसारदरुमाषां चन्दनानां कुसुमं फबस न मवात् इत्यादि सन्धत् बयोनां समयगत सिव्वान्तसिक् वस्तु सत्वयोमां प्रबख यन्े उन्रेयं द्ृष्ट्व्यम् । (ट) पुनरुकताया चदीवत्वमाह वनरुरिति। व्याजष्देनैव धनुव्याया बोधनात् धठ:भब्दी निरर्यकीडपि चत्र बारढ़त्ववोधनेम मदीषतमावडत।

Page 457

888 साह्ित्यदर्पपम्।

भारूढ़त्वादिबीधाय यथा। "पूरिता रोदसोध्वा नैर्धनुच्यास्फालनोञ्वेः"। भव व्याशव्देनापि गतार्थत्वे धमुःशब्देन ज्याया धनुषा- ततोकरय बांध्यते। आादिथष्दात् "भाति कर्यावर्तंसस्ते"। भत्र कर्णस्वितत्वबोधनाय कर्णपरब्दः। एवं न्रवणकुण्डलश्तिर :- शेखरप्रभृतिः। एवं निरुपपदो माल्ाशब्द: पुष्पसजमेवाभि- धत्त दति स्थितावषि (ठ)। "पुष्पमाला विभाति ते"। चव पुष्पभब्द उत्क्ष्टपुष्पबुह्धन। एवं सुन्लाद्वार इत्वव् सुक्ला- प्रब्देन चन्यरवामिच्चितत्वम्। प्रयोत्तव्या: स्थिता त्रमौ ५६२ | [ङ] धनुव्यादय: सत्काव्यस्थिता एव निवहव्या: न तु पस्विता नघनक्राशोकरकष्पादय:। उत्तावानन्दमम्नादेः सयान्नानपदता गुरः ।। ५६ह॥[ढ] यथा।

"गाढ़ा लिङ्गनवाम मोछतकुचप्रोड्रियरोमोड्रमा

(ठ) उदाहरति पूरिवैति। धतुषा म्यासालनेन उडवन्नोनि तणीकै मानेः ध्यनिमि: रोदसी व्यायापृषिव्योरकरं पूरिता। पवेति वाततीकरयं विसारपम्। नवर्षेति कुछ्छखनब्द एव वर्षभूषयविभेषं भखरशन्दव शिरी- भूषममलियते एतवी: वक्यमिर: संबोम: तव स्वितत् बोषयतीष्यः। निरूप- पद: उपपदरा्ित: पदान्तरसंयोगविर्वाद्त इम्पर्षः । (र) घयोकष्या इति। जघनकाधीप्रभतोनां उतृयाव्येवु चदतनादिति भाव: । (ढ) उलाविवि। पनन्देन मनादी: जमख उत्री वपने नूनपदता मुरत खात्।

Page 458

सपम: परिच्ेद:।

मामामानद! माति मामलमिति चामाच्तरोक्षापिनो सुप्ता किं तु? मता नु किम्? मनसि मे लौना विखीना नु किम् ?" ॥(च) भव पोड़येतति न्यूनम्। क्वचिन्न दोषो न गुरः । ५८४ |1

न्यूनपदत्वमित्येव। यथा। "तिष्ठेत्कोपवभात् प्रभावपिहिता ? दोघें न सा कुम्यति खर्गायोत्यतिता भवेत् ? मयि पुनर्भावार्द्रमख्या मनः। तां पर्त्तु विवुर्धाद्षोडपि न च मे शक्ता: पुरोवर्िनी सा चात्यन्तमगोचरं नयनयोयरतिति कोडयं विधि:" । (त)

(म) ए दाइि गाढ़ति। सखायं प्रति कर्म्यचत नायकम्य छ््त्तिवियम्। गाढ दट यत् पासिङ्रनम् चात्रेष: तेन वामनोकती ख्बीम्ती कृची बसा- नयींक्रा, चतएत्र प्रोडिसः प्रकषेख एक्रं दंगतः रोमीट्म सैमाथ्: वव्याखाहनो, सान्द्र धनः यः संहरम: प्रथयः तस्य पतिरैकेध चातिव्र्य्यम विगनात् रवन् श्रोमतः मनोहरात मितम्बात् सम्बरं बसनं यस्यासवाभृता, सा इति पटमूक्चम। ई मानद। मा मा साम् पति चत्य्यें मा पोड़य वक्षम इति चामाचरीस्ापिो मितबचनमाधिची सतो सुप्ा किं तु? सृता कि नु मे मम मनस जोना कि नु विखोना किं न १ बार्टूसविक्रोड़ितं हत्तम्। (त) तिष्ठदति। एवंश्रोषिखेदातुरम्य रात्तः पुरुत्नसी वितर्वचनमिदम्। बांपवभात् मथयकीपात् प्रभावेय सदव्यमरिया रवये, वििता चाठता सतो विषठेत् सा दोषों न कप्यति खर्गाय उतपतिता प्रस्थिता भवेम्, म पुनः सम्या: उबंधा मनः बावाद् प्रथयनबवमिति आबः मे मम पुलेवर्तिनोम् चग सवतां तां इस वितुषदिष: बसुराः ववि न य अक्रा समर्ब: ? बिश्ु बा जमनं महनबोरजीघरं बाता गता इति अयं बी विधि बयापार। बाहूथ विक्रोड़ितं इत्तम्।

Page 459

४४६ साहित्वदर्पयम्।

चत "प्रभावपित्ितेति" "भवेदिति" सेखनन्तरं "नेत- दतः दति पदानि न्यूनानि। एषां पदानां न्यूननायामपि

गुपः दोघें न सैत्यादिवाक्यजन्यया च प्रतिपत्वा तिष्ठेदित्वादि- वाक्य प्रतिपत्तेबाध: (थ) स्फटमेवावभासत इति न दोष:। गुगः क्वाप्यधिकं पटम् ॥ ५८५ू ॥

यथा। "आ्राचरति दुर्जनो यम्पहसा मनसोऽप्यगोचरानर्धान्। तब न जाने सपुपति मन: किन्तु नैव निठुरताम्" ॥ (द) प्त न न जाने इत्यनेन प्रयोगव्यवच्छेद: (घ)। डितौये जाने दत्यनेन पहमेव जाने इत्यन्ययोगव्यवच्छेदाहि्कित्ति- विशेष: ।

समाप्तपुनरात्तत्वं न दोषो न गुणः क्वचित् ॥५८६।।

यथा। "सन्यास्ता गुणरम !" इत्यादि। पत् प्रथमाह्वेन वाब- समाप्तावपि द्वितीयाईवाकवां पुनरुपास्तम्। एवस् विशेषण-

(म) प्रेति। प्रतिपत्या प्रतोत्या वाक्तप्रतिपतेः वाकानन्यपोषस। (द) सापरतीति। दुर्जनः सदसा चतर्कितमावेन मनसीपि बमोचान् सविषयान् कदापि मनस्ि चचिन्तितानित्यर्य: चर्यान् वाययापीति सावत् बन् बाषरति करोति तत् न जाने इति न, जाने निन्तु मनः निधठुरतां जैव सर्भात चात्रयति दुर्जनस्य दौर्वन्वनिवारसे निधठुर्ता चावस्की, सनस्तु तामवखन्बित मेकतोति कसितार्ष:। (४) पवेति। भवीमम्यवणेद: पयोमख व्ानायोमस पत्वर्व: ववचीद: निरासः। चन्यवीमेति। बन्बस्व योगः प्ानवोग: हत्र्यः तस मणचद: निहाकरयं तख्यात् विषिकत्तिविशेष: वैचिवमातिबयः।

Page 460

सप्तम: परिच्ेद:। 88.9

मावस्व पुनवपादाने समापपुनरातत्य न. वाक्यान्तरस्ेति विन्वेयम् (न)। गर्भितत्व गुगः क्वापि ॥ ५८७ ॥

यथा।

सिद्ा सापि वदन्त एव हि वयं रोमाचिता: पश्यत। विप्राय प्रतिपाधते किमपर रामाय तसै नमो यस्मात् प्रादुंरभूत् कथाहुतमिद यत्रैव चास्तं गतम् । (प) भत वदन्त एंवेत्वादि वाक्य वाक्यान्तरप्रवेशात् चमत्का- रातिभयं पुष्पाति। पतत्प्रकर्ष ता तथा । ५८८ ।

तथेति कचित् गुणः। यथा। "चसव्न, जेत्यादि"। ध्रव चतुर्थपादे सुकुमाराथंतया शब्दाड़म्बरत्यागो गुगनः।

(न) समापति। समापपुनरात्तत्वं समाम सत् पुनषातं पुनक होतं तव्य भय। कविदिति। यम विभेषयमावस् पुनरुपादानं तबैबाख दोपतं वाक्ान्तरस पुनरपादानेन न दोष: पति भाव:। (प) दिखातकरति। दिखातक्रामां दिन्गजानां घटानि: समूरः विभक्ा- सतार: पाघाटा: सोमानः यम्यासाटयी नही साध्यते छपान्यंते बशोक्रियत सोकेरिति मेष:, सा मही सिदापि समसदिम्बिनयेन उपार्मितापोत्यर्य: बदन्त एव कबयन्त एव व्य रोमाचिता: मवाम इति जेवः, पश्चत चबषीकग्रत। विपाव वश्यपाय पतिपासते समम्यंते, खिमपरम्। चन्पत् वत्तव्यमिति भ्रेष:, बखात् इदं बबाड तम् भहता कमा इत्बमं: प्रादुरभून बतैव चसं गतं तखें रामाय लागवाय नमः। ईहमपुत नर्म बैनापि बर्मु न मवपते कदापोति बार:।

Page 461

४४८ साहित्यद्पंयम्।

क्वचिदुक्की खशब्देन न दोषो व्यभिचारिय: । अनुभावविभावाभ्यां रचना यत नोचिता ।।५८६। यत्र विभावानुभावमुखेन प्रतिपाटने विशदप्रतोतिर्नास्ति

चारिषः सशव्देनोत्ो न दोष: (फ)। यथा। "शीलक्ेन ऊतत्वरा सहभुवा व्यावर्नमाना ड्रिया ते स्ेबन्ुबधूजन स्व्र वचनैर्नीता भिमुख्यं पुनः। हष्टाग्रे वरमात्तमाध्वसरसा गोरी नवे सङ्गमे मंरोहत्पुलका हरेय हसता स्रिष्टा शिवायास्तु वः" । प्रवोकुकास् तवगरूपानुभावमुखेन प्रतिपाटनेन झटिति प्रतीतिः। त्वराया भयादिनापि सशवः। फ्रियोऽनभावस्य च व्यावर्त्तनस् कोपादिनापि सम्पवात्। साध्वमहासयास्तु

व्दाभिधानमेव न्याय्यम (ब)।

(फ) कचिदिति। यत्र चनुभावववभावाभ्यां रचमा उड्रावन नोचिता तब कचित् वयिचारिष: खनव्देन उत्री न दोष: । यवेति प्रतिपादने कथने विशदप्रतीति: स्कटावमासः। पुष्टिशाष्टिित्यं पोषणामावः चनुगुबम्। धन- कूलम्। (प) सौत्सुकनेति। नवे उतमे चौत्सुकोन चिरात् पतिसङ्मलाम- कौनूहसेन ऊततरा तरावती, सहसुवा खभावनातया जरिया सब्जया व्यावर्स माना ननतुमनिक्कनोत्वर्य: तै: तैः तत्वाबीचितैरित्वर्य: वन्वधूननम्य सखोजनस् बचने: पुनः चाभिसुख नीता मौरी पा्वती चये पु्तः स्थितमिति शेषः, वनं हहा पार्तः मरतः साध्यसरसः मवावेशः बका ताहभी उसता हरैब पिश्ा बाषिद्िता चतएत संरोहृत्पुख्वता रोमाश्िताक्ो व: युन्नाकं शिवाब कल्या राय वस्तु भवतु। पवति प्रतिपादने बचने भटिति न प्रतोति: पौत्सुकखेति

Page 462

सप्तम: परिच्छेद:।

सच्चाय्यदिर्विरुषस्य बाध्यतवेन वचो गुरः ॥ ६०० ॥ [भ] "का कार्य्यें अथलक्ष्मणः क्व च कुलमित्यादि"। पव प्रथमाङ्गानां वितर्कमतिशङाष्टतीनामभिलाषाङ्गौत्- सुक् म्मृतिदैन्य चिन्ताभिस्तिरस्कारः पर्यन्ते चिन्ताप्रधान- माखादम्रकर्षमाविर्भावयति (म)। विरोधिनोऽपि सरगे साम्येन वचनेऽपि वा। भवेद्विरोधो नान्योन्यमङ्गिन्यङ्गत्वमाप्योः ॥ ६०१॥ [य]

क्रमेण यथा। "अयं स रशनोत्कर्षी" इत्यादि। श्रव्ा- लख्बनविक्केदेन रतेररसात्मतया सर्ययमाणानां तदङगानां शोकोहोपकतया करुणानुकूलता (र)।

शेष. व्यावर्सनस्य विसुखौभावस्य। साध्बसेत। यदि साध्स बिभार्वाा परिषोचते तदासी मयानकरसत्वमायाति स च प्रकृतनसस्य भडगगव प्रततिकृल। हासम्तु यदि विभावादिलि: परिपीष्यते तदासी डामवसत्मति। रवाते चम्य प्राधान्मात् प्रऊ्ञतरसस्य सङ्धारम्य नाडतवं स्यादिति भावः। (म) सव्ाय्यरदरिति। विरुद्धस्य प्रतिकृलस्य सच्ा्यर्दिः व्यभचाि भावादेः वाध्यलेन खण्डनोयलेन वषः कथनं गृखः। (म) उदाइरति केति। चब सिरसकार खण्नं निरास हव्यय, पथ्यनें पथ वस्ाने, हत्यथं: भाखादप्रकरषे रसोस्कर्षम् चाविर्भावयात जनयम। (ब) विरुडयो: समावेश्री दोष इन्ुतं साम्पतं तत् प्रतिप्रमूत विवातिन इति। विरोधिन: विरुदस् अरय वा सास्यन साहख्न वचने कोतेंन तथा परनि प्रधाने विभेधे चङ्रत्वम् चापयीः प्राप्तयी: चडमावेन स्थितयीरित्यय: विवयनसुपसचयं वहनामपोति, द्र्व्यम्। चन्ोन्यं परसाबं न विशोष: भवंत्। (र) पयामति। अत्र पासमनबिच्छेदैन बाखमनस मायकस विक्वर्देन

Page 463

४५० साहित्यदर्पथम्।

"सरागया सुतघनघर्मतोयया,

रुषा नृपा: प्रियतमयेव भेजिर"।(ल) पत्न सभ्भोगशृङ्गारा वर्णनीयस्य वौरव्यभिचारिग: क्रोध- खानुभावसाम्यन विवक्ितः । "एकं ध्याननिमोलनानाकुलितप्रायं द्वितीयं पुनः पार्वत्या वढनाम्वजस्तनभर मश्भोगभावालमभ्।

शभ्ोर्भिवरसं समाधिमसय नेववयं पातु वः" ॥ (व) पत भान्तपृङ्गाररोट्रपिपुष्टा भगर्वद्विषया रतिः।

नाशन एतेः अनुवागम्य चरसतमतया चप्राप्तरसभावतया। तदङगाना तस पद्धवस ब्रङ्गाना करवय सभनात्करित्वादीनाम्। (ल) मगगयेत। श्िसुपाम जस प्रति कटभाषियं हक्ष गच्ा कीी दयारपंनामदम् वृपा: ममामद्षा साजानः मरागया रागः मुखलीदिय्यम अनुरगय नतहितया रुर्नान परतानि घनानि पविरखानि घर्मतोयानि परस्था, तथ,भूनया क्रोधन सत्वाद्र केग व सदनिगमोदयादिति मात्रः कराइन्या कराघातेन ध्वनितं बव्दितं पृथ् विभालम ऊरू पीठ यखा सस्यात्त तथाभूतया, तथा मुह्मुह पुनः पन, द्यनेन विलादतः दष्टः ब्ोप्रः यम्यां वस्ात् ताहमया कषा क्रीधम प्रियतमये कबा मेजिरे सिषतिर। कचिरातर्म, जमी सभो गतिकचिरा चतुग्रहैपिति सह्जवणात्। (व) एकमिति। एक नैत व्याननिमोखनात सुकखितम्राय प्रावेय मुक्वमावमापन्र वितोयं जेव पार्वन्या: गोया: वदनमेय बम्बजं पत्म तथा सनयोभेंर उक्काय्: तमिन् समभोगमावेन पससं सतभमित्यय: चन्वन वतसं नेव मत्यये: दूरम् पतिमावं विजष्ट चापं बेन साहनी यी मटन: तखिन् यः क्राष. एवं बमषः भांप्र, तेन उद्दोपितः पतएव समाधिसमये योमावसरे भिननः पथकत रमः माव्री चस ताहमं पभ्री: भिवस नेववयं वौषि बोचनानि 4:

Page 464

सप्तम: परिच्छेद: ।

यथा वा। "चिप्ती इस्तावलग्नः प्रसभमभिह्वतोऽप्याददामोऽशुकान्तं ग्शन् केशेष्वपास्तव्नरपनिपतितो नेतितः सब्युमेग। पालिङ्ञन् योऽवधूतस्त्रिपुरयुवतिभि: साशुनतीत्पलाभिः कामौवार्द्रपराधः स दहततु दुरितं भाश्तवो वः थराग्निः"।(ग) प्रत्न कविगता भगवद्धिषया रति: प्रधानम्। तस्या: परि- पोषकतया भगवतस्त्रिपुरविध्वसं प्रति उत्साहस्य पपररपुष्टतया रसपदवौममाप्ततया भावमावस्य करुणोडङ्गम्। तम्य च कामौवेति साम्यबलादायातः मृङ्गारः। एवस्ाविश्रान्ति- धामतया करुणस्याङ्गतैवेति इयोरपि करुगनृङ्गातयोभंगव

युष्मान् पातृ रचतु। गाटलयिक्रीफित व्ृत्तम्। बव चङ्गिनि भगविषयकरत भावे बङगता प्राप्ताणा मान्तमङ्रवोरार्य्य न विशेष: पर भवस्य पंतपीषक तन्न । (श) परमपर्यापि पहुभावमापम्रामां समावेभ दर्भवति चिप्र इति। यः नाश्रवः मन्तुसम्बन्वी घराग्रि: विपुरदाह्ार्थ निचित्त इति भेषः ब्राय: पभिनवः अपराधी यसय ताहम: अ्र्थिय क्वतायराय इत्यथे: वामीय क्ान दव मागूांय सजवानि नेवोतृपलानि नयनेन्दीनरायि यासां ताटशौलि: पतितियोगान पत्यप- राषहि सावः विपुरयर्वातमि: विपुरस्थिताभिसुरङ्गमाभिित्यये: इस्तावलस् गहणतइस उत्य: चिप्रः निराक्कतः, प्रमभ बखात् पमिकतः ता़िति संघ बानं वसनदशाम् पाददान: गहन् तथा कशरेषु ग्रशन गहोसकेश: प्कम दहनार्थम् चपरत चुम्बनार्यमिति भावः चपासः निराक्ृत: ततः चरबबी: निपतत: दहमार्यम चपरायमञ्जनायखति भावः सम्पमेय मवेन गौरवंद न ईूचित: न हटः एवव तेओडतिरेकात् चन्यताभिमामादिति मावः, ततख बासितम् एवत स्वशरोरमात्रामन् बन्त्र चात्रिय्यन् वबधूतः निगक्स चेरटतः बन्बत्र तिरखतः, सः वः युष्पाकं दुरितं पापं दृहतु अमोकरामु।

Page 465

साहित्दर्पंपम्।

आवादक्तेन न विरोध:। ननु समूह्दालम्बनात्म कपूरणंघना- नन्दसकपस् रसस्य व ताहपेमेतररसेन कथं विरोध: सभ्भाव- नोयः। एकवाक्ये निवेशप्रादुर्भावयोगपथ्यविरहेस परसरीप- मर्दकत्वानुपपत्तेः। नाष्यक्गाद्विभावः।. डयोरि पूर्वतया सातकोतय विश्रान्तेः। सत्यसुन्म्। पत एव पत प्रधानेतरेषु रसेयु सातन्तरावित्ामराहित्यात् पूर्णरसभावमाव्ाज्च विल चवतया सचादिरसनाख व्यपदेश: प्राचानाम्। प्रस्मत्- पिता महानुजकविर्वण तमुख्य त्रीचरहौदासपादानान्तुखए- रसनाबा (ष)। यदाङ्ड:।

(म) पवेति। तस्या: रतेः परिपोषकतया पोषचकारितवेय। पपाि पुश्तया परिपीषणमम्राप्ततया रसपदवों रसत्वमित्यतंः चमाप्ततवा बिभावादिभि: परिपुष्टसैय रसत्वादिति भायः। भावमाबख उद्बुह्मावतया भावभ्दपत्ति- पाद्यस्येत्वर्य: मुदमसमाखः स्वाद्ो क भवः इत्यभिधोयते इति वचनात्। तम्य करुषम्य साम्यवसात् साहश्यवद्ञात् सायातः उरपास्थतः पहार: ध्ङ्गमति देष:। अनु तह करषम्याव रसत्वमायातं एङ्गारसस्या्ङ्गमित्यनेन तस्याक्वितत्वकबमाि न्यायव्याह एवामति। अनया रोत्या उत्ययं: अविश्राम्तिवामतया विश्वामस चनानम्नतवा अगर्वादविरवा: रतरेय विश्रामधासव्वादिति भावः। करुषस्य पद्धिमोडपीति शेष: चङ्रतैव चप्राधान्यमेव। बौमपद्यसदभावात् समकाखसमा वज्ात्, सविरव्राध्याद्र्त्तव्यः। न्विति। समूडः विभावादिसमिरत्यथे: पासमपनम् पाचवः बस तदाक्षक: वः पूयंघनामन्दः स एव स्वकपं यख तथा-

पमरंख रसेन। निवेशेति। निवेशः स्थिति: प्रादुर्भावः उद्भवः तथा बौगपथं समकालिकत्वं तेषां बिरहेय चलावेन यतो हो नैवव तिष्ठतः, नोदभवतः नापि समवासिकी स इति भाषः। परखरस चन्वीग्स उपमर्दकत्वायुपपर्त :

खाधोनतया इत्यर्षः । प्रधानेतरेयु चश्रेषु इत्ययं:। पूर्णंरसमावमावाच् पूर्ष- रसत्वमावात् विखययतया विभिव्वतया सचनारिर्सनाया व्यपदैश: क्रोरतंनं प्राच्यानां पूर्वपद्हितानाम, पूर्वाधाष्या कि ताह्ममक्ं रसं सचारियं व्यमि- चारिभावमित्वर्थ: कषयन्नौति भावः ।

Page 466

सप्तम: परिवेद:। ४५२

"बफं बाध्योडय संभर्गी यदक्गी सादपान्तरे। माखाद्यते समग्रं यत्ततः खण्छरम: सृतः पति" ॥ (स)

"कपोले जानक्या: करिकलमदन्तवतिमुषि सरसेरस्फारोड्डमरपुलकं वक्रकमलम्। मुड्ुः पश्यन् शृगन् रजनिचरमेनाकलकलम् जटाअट्ग्रात्यि द्रढ़यति रघूणां परिष्टढ़ः" ॥ (ह) इत्यादी समावेशः । प्रबोधते। दह खलु रसानां विरोधि- ताया अविशोधितायाय व्रिधा व्यवस्था। कयोबिदालम्- नैकेन कयोषिदाययेकेन कयोमिनेरन्तय्येग इति। तब वीरमृङ्गारयोगलम्नैकन विरोध:। तथा हास्यरोट्वौभ

(स) पग्गमिति। पङ्ो रस. यांद रसान चथवारन् रसे पत्म चम्र- धाजं, वाध्य: विरुदसरवादिभा वाधितीदयि विरोधपाहारात् सम्ममावभ्ः बबवा संसर्गी सवातन्तप् सुसष्टः सात ततसथा बन् यममात् समय सम्यक यया तथा नाम्वाद्यते न बासाद कौघते ततः छः खखरम: छातः कांछत.। (ह) बपोसे इति। रघूषा परिछिटः म्रभुः रामः करियलमस्य झ्ांम- मावकस्य य: दनत: तख युतिं का्ति सुप्पाति इस्तीति तर्वाले बतसक् एत्यथं: नानका: सोताया: कपासे गखे, चवकंदे सप्मी। मसावचंदे दत्यध: अरेब कामोर्द्र कैथ अर: बिकसन् म्फारोउडमर: बतुटुसट: पुलक: ब्ीमाख्ः यत ताहयं बत्कमल वदनपतण पशन् मनसेति मष:रतथा रव्निचराण रयसाना वा: सेनासासां कलकलं मिंहनादमित्यय: मुड्ु पखन् चाकषंयन नटाजूटग्रन्यि द्रढ़यति दढ़ोकरोति युद्धाथमिति साकः। शिखवत्बोदत्तम्। एत्र बोर धहारम विरोिनी खिवती। तर्वाद्ि बोरखान रजनोयरसेना पासम्यनविभाव:। तदोयवलवयखनः उददोपनम्। जटाजूटब्रन्यनम् च्न- भाव्र: । प्रहारख तु जानकी वावम्मं तस्या: कपोसे पुससाऊतल्वम् डहोपन-

Page 467

४५४

सभ्ोगस्य। वोरकरपरौद्रादिभिर्विप्रलभस्। पालम्यने- कबेन चात्त्रयेकोन च वौरमयानकयोः। नैरम्तर्ययविभावे- क्याभ्यां शान्तसृङ्गारयो:। विधाय्यविरोधी वौरस्यानुतरीद्रा- भ्याम्। नङ्गारस्यान्ज तेन। भयानकस्व बोभव् नेति। तेनाव वोरमृङ्गारयोर्भिव्नालम्बनत्वाव विरोधः। एवस वौरस नायकनिष्ठतवेन भयानकस्व प्रतिनायकनिष्ठलेन निबन्धे भिवाञरयतेन विरोध: । यस नागानन्दे प्रथमाञ्त्रयस्वापि जोमूतवाहनस्व मलयवत्यनुरागो दर्ितः। तत्र "पहो गोतमहो वादितमति" बब्मुतस्वान्तरानिवेशनाबैरन्तर्य्या भावाव्र पान्तमृङ्गारयोर्विरोध:। एवमन्यदपि विश्जेयम्। "पारडुचामं वदनम्" इत्यादो च पाएडतादोनामङ्गभावः करुणविप्रलश्ेडपौति न विराध: (च्ष)। अनुकारे च सर्वेषां दोषाणां नैव दोषता॥ ६०२ ॥। [क ] सर्वेषां दुःन्वत्वप्रभुतौनाम्। यथा। "एष दुखावनं नौमोत्यादि जत्पति कसन"। (ख)

(र) समाधन दहेति। विषा विविधा व्यवस्था स्थिति: नियम रति यावत्। नैरनव्यॅख सव्यवधानेन मानभद्गारयीविरोध इत्यनेनान्वयः। पत्र उदाहरणे पौरएडारयो: मिव्रासम्यनल्वात् वोरख बालम्वनं रजनोघरसेना, प्रशारस पाखम्यनं जानकीतवेवम् भाखम्बनभेदादिति भाभः। प्रभमात्रयस्य मानरसाययस्। चद्मुतस्य उसस्य चम्मरानिवेश्ात् मध्यसाग्रिवेद्ात् जैरवरथा-

दर्ववति पाठ इति। पाछुतादोनां करयरसाक्ानामिति भवः, एतेन पवापारवाङ्सव परियत्र एव दोष: न तु साधारपाऊसेति भाव:। ( ब) बुवारी येति। चनुकारे चनुकरसे परीक्वाका कबने हत्बर्यः।. (ख) उदाहरति एव इवि। दुशावनः इन्द्रः।

Page 468

भटम: परिच्ेद्:ः।

अन्येषामपि दोषाणामित्यौचित्यान्मनोषिभिः। अदोषता च गुणता नेया चानुभयात्मता।। ६०३ ।। [ग] पनुभयातमता पदोषगुषाल्यता। दति साहित्यदर्पंणे दोषनिरुपणो नाम सप्तम: परिच्ेद:।

चथ भष्टम: परिचेद:।

गुचानाइ। रसस्याद्ङित्वमाप्स्य धर्माः शौर्य्यादयो यथा ॥६०४। गुथा: यथा खत्वद्िरिंस्वमापस्वालन उत्कर्षहेतुत्वात् मोर्खा- दयी गुणशब्दवाच्या: त्था काव्येडद्वित्वमापस्य रसस धर्माः स्रूपविशेषाः माधुर्य्यादयोऽपि। खससर्पकपदसन्दर्भस्व

(र) अन्धषारमिति। इत्म् वौषित्ात् :देतीः ममोबिलिविंकदि: सवषामपि दोषाचास् बदोषता गुय्ता तवा बनुभयात्ाता चदीषतं भुखतय् इूतर्ब: ।

इति दि, ए, उपाविधारिया नोजोवामन्दविय्यासानरमटापा्येस विरचिता विमवास्या साहिबदपंवस् सममपरिश्ादम्य।सया समापा।

Page 469

४५६ साहित्यदर्पणम्।

काव्यव्यपदेशस्योपायिकानुगु्यभाज इत्यर्थः। यथा चैषां रसमावस्य धर्मत्व तथा दर्ितम् (क)। एवं माधुर्य्यमोजोऽय प्रसाद दूति ते विधा।

६०५॥ ते गुया:। तव। चित्तद्रवीभावमयो द्वादो माधुर्य्यसुच्यते ॥६०६।। यत् तु केनचिदुतं "माधुय्यं द्रुतिकाशपम दति तब्ञ। द्रवौभावस्य पास्वादसरुपाक्वादाभिवल्वेन तत्कार्य्यल्ाभवात्।

रनुविद्वानन्दोदेषेन सहृदयचित्तार्द्रप्रायत्वम् (ख)। तज्ज।

(क) रसस्पेति। चद्गित्वं सुख्यभावं जौर्थ्यादय: चादिपदैन दवादाचिक्ा दोनां बहयम्। स्वरपविभ्षा: सम्य रसस्य कमं विभ्नेषयन्ति सस्क्षयन्तौति तवांत्ता: खममपंकैति खम् चात्मामं गुपमित्यय: समर्पयात प्रत्याययतीति तथी- ऋस्य पदसन्दभस्य वाक्यस्य काव्यव्यपदेशस्य वाय्यनाबा चार्भहतख् इत्वयं: भोर्पािकं युत्त्ियुतं समुितमित्यर्थः बानुगुस्यम् बानुकृत्यं अजन्ते कुषन्तौति तवीक्ता: चतएव तेषां गुपवाच्यत्वमिति भाषः (स) माधुर्य्यसाइ चिनति। चित्तस् मनसः द्रवोमावमयः द्रबलावख्रप इत्वरय: आदः यानन्दविश्रेषः मासतुर्यम्। परमतं दूषयति यस्विति बास्ाद खरप: यः भा्कादः तस्मात चभिव्वत्वेन चमेदेन तस्य माधुर्थ्यस्य कार्य्यलाभावान्। द्रवोमावमाह द्रवोभाव पति। साभाबिक सहनं यत् चनाविष्ात्कम् चमनी- योमिताकपं काठिन्य दुर्वोषतं तथा मन्ुः शोक कोष: कीप: चाटिपटन मोडा- दोनां परिवह: तै: कसं अनितं यत् दौपत्व मनसी ववकितत्व विष्यय: चकितता हास: बबीधपूर्व हास्यम् चादिपदेत चमप्रादीमां गद्मं ते: सर्पाद्ृत: उत्पादतः यः विनेप: नावश्यम् बासादप्रतिरीय उत्वर्थः तस पारत्यामेन बननेन रत्या- दोबाम् चादिपदैन हासादिपरियड: आाकारैय परिषत्या परिषोधेसेत्य: चनु- पिइस संवखित चानन्दस्य सद्वीधेन चाविर्मावेष सकटयामा सामानिकारमां विचख बार्ट्र प्रावत् प्रायेय चार्द्रोनायः मचितत्वमिति यावत्।

Page 470

प्ष्टम: परिच्छेद: ।

सभ्भोगे करुगे विप्रलसे शान्तेऽधिकं क्रमात्॥ ६०॥

सभभोगादिभव्दा उपलच्णानि। तैन सभोगाभासादिपु भ्रप्येतसव स्थितिर्च्जेया।

यथा।

मूष्ि वर्गान्तावर्गेन युक्ताष्टठडढान् बिना। रगी लघू च तद्व्यक्तौ वर्णाः कारयतां गताः ॥ पव्टत्तिरल्पव्ृत्तिवी मधुरा रचना तथा ६०८ [ग]

यथा।

जनयन्ति सुडुयूं नामन्तःसन्तापसन्ततिम्" । (घ)

यथा वा मम।

"लताकुष्त' गुन्नवादवदलिपुन्तं चपलयन् समालिङ्गबक्क दुततरमनफ्क' प्रबलयन्।

(म) सूधीति। मूति दविरसि वर्गाया कवरगादीनाम् सन्यंवर्षन नरम- वर्षेन युक्ता: बर्णा: टठडढान् बिना टठडढामां मूधि चन्यवर्षयमिषि न माभु-

तडाली तम्य माधुर्खस्य व्यती व्यसनने बारयतां गता: तथा चवनि: समास- विता चन्पवत्ति: सव्पसमासा मधुरा मनोहारियो रचना तदाक्री काव्थतां गता इति भेष: । (घ) उदाइरति वर्णेति। बनकष् कामख मङ्गलभुदः सद्यनिवैतमाणि तथा: कान्ताया: चपाऊ्मद्यः नेवानवोटिव्यानि सुडः पणः पुमः यूर्ना तकष- नाम्-पन्तः चमःबरणे सिवितामिति मेव: सन्तापसन्ततिं सन्तापातिभयं नमवा्त उत्पादपन्त।

Page 471

साद्ित्यदर्पंयम्।

मरन्ान्दं मन्द दलितमरविन्दं तरलयन् रजोहृन्दं विन्दन् किरति मकरन्द दियि दिशि" (ड)

शोजश्वित्तस्य विस्ताररूपं दोप्तत्वसुच्यते। [ च ] वोरबीभत्सरौद्रेषु क्रमेगाधिक्यमस्य तु ॥ ६० ६ ॥।

भस्य श्रोजसः। अनापि वौरादिशब्दा उपलच्पानि

वर्ग स्यादयतीयाभ्यां युक्ती वर्गो तदन्तिमौ। उपर्य्यधो इयोवा सरेफष्टठडढै: सह॥ शकारख् षकारश्च तस्य व्यञ्जकतां गता:। तथा समासबहुला घटनौद्वत्यशालिनी। ६१० ॥ [ क ]

(ऊ) वतेति। मरूत् पवनः गुञ्नमः खनन्त मदवन्तः मत्ता: बलिपुञ्जा: भमरसमूदा: यमिन् ताह्ं छताकुद्व खतावेष्टितविङ्वारस्थानं चपलयन् कम्पयन् चङ्र मरोरं ममासिङ्न् सभन् द्रुततरम् प्तिशीघ्रम् चनद् काम प्रवखयन् वडयन् दलितं विकसितम् चरविन्दं पद्म मन्द मन्दं तरखयम् कम्मयन् रनोउन्द परागपुञ्त विन्दन वममानः सम् दिननि दिभि मवरन्दं पुथ्परसं किरत

(च) धोज इति। चितस् मनसः विस्तारकपं विस्कारखकप दोप्तत्व विकासविशेष रत्यरथः । (क) वर्गस्यति। वर्गस्य चासवतोयाम्यां वर्ताभ्यां युक्नी तदन्तिमी द्ितौय चतुर्धावित्यर्य: सवाध्रेन वुश्नी द्ितोय:, दतोवेन युशवतुर्थ इ्ति बोध्यम्। उपरि बनिरास, चधः पदतले वा कयी: उपय्येोभायवोरितर्व: सरेफ: रैफयुत्ः वर्ष: क्रमष यथा-पर्कः। बग्रम्। चार्ट्रम् इव्वदि। चौहव्यशिनी उन्वरार्य म्रांत पाद्मोत्वर्य: घटना रचना ।

Page 472

पम: परिच्ेद: ।

यथा "चसदुभुजेत्यादि"। चित्तं व्याप्रोति यः चिप्रं शुष्केन्धनमिवानलः । स प्रसाद: समस्तेषु रसेष, रचनासु च। ६११ ॥ [ ज ]

व्याप्रोति भाविष्करोति।

यथा 1

शब्दासट्व्यख्चका अर्थबोधकाः श्ुतिमातरतः ॥ ६१२॥ [भ ] यथा।

"सूचोमुखेन सक्वदेव ऊतव्रगास्व' सुक्ताकलाप! लुठसि स्तनयो: प्रियाया:। बागेः सरस्य पतशो विनिक्वत्तमर्मा स्वप्रेऽपि तां कथमहं न विलोकयामि" () एषां भव्दमुगत्वञ्ञ गुरट्टत्त्योच्यते बुधे: ६१३ [ट]

(न) विनमिति। चनखः चग्रिः पथां नौर्सम इन्धनमिय काष्ठभिय यः पितं व्याप्रीति भाविष्करीति सहसार्यबोधेन विमखयतीत्यय: सः म्रसादः । (र) ऋ्दा इति। गुतिमानतः सब्ममातेसैवेन्थर्ः । (न) उदाहरतति यथ्ेति। सूयीति। सेसुताकखाप! मोतनिकहार ! ल्वं सूचोसुखेन पतिमूस्तयथेति भावः सकत् एकवारमेव न तुमुमः पुनर्रिति भवः छतमय: किद्द्रित इत्यर्ष: सूवप्रवेभ्ायंमिति मावः म्रियाया: सनयो: नुडम सुरनं करोमि, यहं अरस्य बामस वाएँ: बरेः मतम: बिनिद्वतं विधेषेख मिश्सं किद मर्म बस तथाभूतोऽपि खप्रपि सां बर्षं न विखीयर्यामि पस्ामि। वक्नविषकं उत्तम्। (ट) एवासिति। ए्वां आाधुय्योजःम्रसादानां मन्दगुयनं गुसबच्या

Page 473

साहित्यदपंगम्।

मरोरख शोर्य्यादिगुणयोग द्वेति श्रेष: । श्रेष: समाधिरौदार्य्य प्रसाद दृति ये पुनः। गुणाश्चिरन्तनैरता भोजस्यन्तर्भवन्ति ते॥ ६१४ ॥ [ ठ ]

भोजसि मत्या भोज:पदवाचे शब्दार्थधर्मविशेषे तत्र श्रेषो बहनामपि पदानामेकपदवङ्गासनात्मा (ड)। यथा।

"डनाव्ावल कुप्ल रेन्ट्ररभ सास्फालानुबन्धोहतः सर्वा: पर्वतकन्दरोदरभुवः कुर्वन् प्रतिध्वानिनीः। उच्चेरुच्चरति ध्वनि: त्ुतिपथोस्ाथी यथाडयं तथा

यं बन्धवेकव्यात्मकत्वादोज एव (ढ)। समाधिरा-

परम्परवा बुचैः उचते कथ्यते। मुरउत्तियाच खाय्नयोषस्यापकत्वकपोल वोहन्यम्। (ठ) सान्मतं माचोनोत्ञानां वव्दगुखानां समाधानमाड् स्र्रष रतति। न्रे मादव: चत्वारो ये गुषाः चिरनने: म्रामोनेरक्काः ते योजसि परम्परया बीज:पदपतिपाध वष्दार्थणुववभ्ये चन्तर्भवन्ति चन्तर्भता: अबन्ति। (ड) प षमाष सवेति। तब तेषु मध्ये इन्यबंः एकपदवत् मासनं स्फर- पम् पाता खरपं वस्य ताटृक: न्म्दषमंविशेष: स्रैप:। (ढ) उदाहरति वयेति। एन्नजदिति। उन्पववर्ता जवादुततिष्ठता नयफचरेन्ट्रापां नवोयगजेन्द्रापा रमसेन वेजेम वः चाकाछ: पृखास्फालनं तम्य सजुपलेन सातमेन सहुतः उद्रतः पुतिपतीन्याधी कर्णविवरविदारी सचे: महान् धमं धनि: सर्वा: पर्वतामा चन्दरोदरमुबः गुमाव्वनरस्थानानि प्रतिध्वामिनी: प्रतिध्वनिवती: कुबन् कवा उपरति उततिष्ठति, तथा प्राबेक वाह्सन प्रेज्ृि सबषि: चठड: बहं: धकसा इयं बेला जयं, वेखा सानोरनोरवोरितमरः। उद्गककति उ्तिष्ठति। आर्टूसविक्रोडितं उत्तम्। चवं मुख हसर्बः नवस रचमाया: वेकव्याताकलात् उस्पररूपलात्

Page 474

अ्रष्टम: परिच्छेदः।

रोह्ावरोइक्रमरूपः। धरोह उत्कर्षः। पवरोड्ोऽपकर्ष- स्तयो: क्रमो वैरस्यानावहो विन्यासः। यथा "चञ्ब्ुजे- न्यादि"। भत्र पादवये क्रमेगा बन्धस्य गाढ़ता। चतुर्थ- पाढे तु अपकर्षः। तस्यापि च तीव्रप्रयत्नीच्चार्य्तया श्रोज- सिता (ग)। उदारता विकटत्वलचया। विकटत्वस्ष पदानां नृत्यवायत्वम् (त)। यथा। "खच र पविनिविष्टैर्नपुरै नर्त्तकौनाम्। भषितिरषितमासोत् तव्व चित्रं कलस्"। भत च तन्प्नतानुसारेण रसानुसन्धानमन्तरेगौव शुब्द- प्रोढोक्रिमावरेग्ोज: (घ)। म्रसाद शोजोमिश्चितशैधित्यात्मा (द) यथा। "यो यः शस्त्र' बिभर्नति समुजगुरुमदः पागडवोनां चमूनां यो यः पाच्चालगोते शिशरधिकवया गर्भभय्यां गतो वा।

(थ) समाधिमाह समाधितिति। सम्याधि चतुर्यंपादम्याि इत्यथेः वोद्रोष दुतेन प्रयमं न उच्चार्य्यतया कौतनीयतथा। बोजास्वता कोजोगुष्तवत्वम। (त) शोदार्ययमादट उदाहवरनति। विकटत सद्णं स्रूपं पस्यास्था- भूता। मृत्यत्प्रायत्वं प्रायेग नत्षंनशौललमव। (थ) उदाह्ग्गत यथेति। खचर्पतति। नर्तकीनां स्वचरषिनियिषे: नुपुरैः तत्र नृत्यभाखायां चित्रं विचित्र कलं मधुरं अषिति रागत र्णनम् पासं.त्। सवति। तन्प्रतानुसारेप तेषां प्राचीनानां मतमान्ित्यत्ययः। पततरेष बिना। प्रव्दानां प्रीढ़ोक्रिमावेष विकटीकिवशेन हत्यथः। (द) प्रसादमाह प्रसाद पति। भोजोमिष्रितं शैथिल्यं बन्नप्रथीभावः भाता खरूपं यस्य साहधशेथिस्थयुक्तमन्धनगाढ़त्वमित्यर्यः। (६) उदाद्रति यथ्रेति। य इति। पितरि दीषे मन्याय्रेन पाच्ास- सुतेन एृष्युम न मिहटते। क्रुद्वस्य पत्रत्यास उत्रिरियम्। प्रारहबोनों चमूम] ऐेनानां मध्ये यः यः खभुजयोः मिजवाह्ा: गुरु महान् मद: गवः यस ताटुभ: सन् अस्तं विरमात्त वारयतति, पाच्चाबगोन दुपदकुले यः या शिय समापवया:

Page 475

यो यस्तत्कममाच्ची चरति मयि रणे यब यस प्रतोप: क्रोधान्स्तस्य तस्य स्यममिद्ट जगतामन्तकस्थान्तकोऽह्म्"।(घ) माधुर्य्य व्यञ्चकत्व यदसमासस्य दर्शितम्। पृथक्पदत्व' माधुय्यं तेनैवाङ्गोकृतं पुनः ॥ ६१५॥ [ न ] यथा। "खामान् मुच्ति इत्यादि"। अर्थव्यत्ते: प्रसादाख्यगुगेनैव परिग्रहः। अर्थव्यत्तिः पदानां हि भटित्यर्थसमर्पगाम्॥ ६१६ ॥ [ प ]

सधिकवयाः, पौढ़ इत्यथं: वा गर्भशथ्यां मतः मर्भस्थः, यः यः तम्य कर्मषः मत्ता तनिधनस्य इत्यर्थ: साची साचाम् ट्रष्ट ददविन निषेद्धा वा चनुमन्ता इति भात:, तथा मयि रखे चरति रपत्यापारे चनुतिष्ठतीति यावत, यध यष प्रतोप: प्रतिकल दत्यर्थ: सविष्यतीति शेषः मया सह्ठ योतस्यते इति यावत, यहं क्रोधन पिवानघनजनितेमेति भवः चन्वः कर्तव्याकर्तन्यविवेकशून्यः सन् व्वयं साधात् नगतामन्तकस्यापि नाथकस्य यमस्यापीत्यथे: तस्व तम्य चनतक: माब्क: तंत नाशयव्यामीत्यथे:। सग्परातस्तम्। चत्र बव्स्य याढ़तवं शैविम्यप्रासोति द्रष्टव्यम्। (न) प्राचोनोंकं माधुय्यं भव्दगुण समाधन माषुय्येति। चसमास्षस्व परतिरन्यव्तत्तिवेति वचनोक्म्य समासाभवस यत् माधुर्य्यत्यच्कं माधुयेगुक् विक्कारकत्वं दर्शितं सयेति श्रेषः तेनैव पृथकपदत्वं माधुर्थ्यें प्राधीनोत्तमिति श्रेप: चङ्रौऊवतं खोऊ्तम्। एतेनास्य परम्परया खोभ्नी माधुय्यें एतान्तर्माव इति बोध्यम्। (प) प्रयोनोत्ामर्थव्यत्ति समावत पघेव्यकरिति। प्रसादाखगुणेनैव सर्थश्त्रः चिरनतनोकश्न्दमुखविश्रेषस्य परिय: यरणं कि यतः पदानां कटिति नर्थसमर्पयम वर्थावबोध: एवेति सध्याह्ार्थम् सबव्यक्ति:। एतेनाख प्रसादे सव पन्तर्भावी पोडन्य: ।

Page 476

पश्म: परिचेद:।

स्पष्टमुदाहरणम्। ग्राम्यदुःश्रवतात्यागात् कान्तिश्च सुकुमारता॥ ६१७ ।। प्रङ्गोक्कतेति सम्बन्धः। कान्तिरौळ््वस्यम्। तथ हालि

रता पपारथ्यम् (फ)। अनयोकदाहरणे सष्टे। क्वचिदोषस्तु समता मार्गाभेदखरूपिगी । अन्यथोक्तगुगोष्वस्या अन्तःपातो यथायथम्।। ६१८ ॥ [ब ] मसपेन विकटेन वा मार्गेगोपक्रान्तस्य सन्दर्भस्य तेनैव परिनिष्ठानं (भ) मार्गाभेदः, स च अचिद् दोषः। तथाद्ि। "पव्यूढ़ाङ्गम गूढ़पाणिजठरभोगन्न बिभ्वद्पुः पारीन्द्र: शिशुरेष पाणिपुटके सम्पमातु किं तावता।

(फ) चिरनतनोका कान्ति सकुमारताख समावन वाम्यति। ग्राम्थस् दोषविशेषस्य दुःववसायाय व्यागात् पविदारात् कान्तिर्नाम शव्दगुथ: पकुमारता माम मन्दगुषय बङ्चोक्ृत इति ग्ेष: । तव ग्राम्यदीषपरित्यागेन क्षान्ति:, दःश वतापरित्यागेन सुकुमारता इति बोध्यम्। कान्तिमाह कान्तिहिति। झालिकेनि। राषिक: निकट्टमातिविभ्नेष: राफ्तौति प्रमिद्धः बादिपर्दन' तथाविषचाखाला टिपरियहः तेषां यः पदन्याम: ब्दप्रयोग: तस्य वेपरोत्यन साधुपदप्रयोगेशेत्र्थ: पलौकिको विलयया या भोभा तथा शालते भोमते इति तथात्वम्। मुकमार- तामाड सुकुमारतेति। चपावष्य युतिकटमम्दानाम् सप्रयोगेय व्कयमुमगत्- मित्ययं:। (म) प्रायोनोका समता समायन किदिति। मार्गस्य रोते: पमंदः सभिव्नता एव खरपं तवियिते वस्था इति तबाविधा समता सममावेन पदरचना हत्यर्थ: कचित् प्रदेशे दोष: स्यान्। चन्वथा चदीषते इवयेः मलगुपेयु कवितेष गुथेपु कोमादिपु पखा: समतायाः यचाययं वथासन्मम् पन्तःपातः पन्तर्माषः ।

Page 477

साह्ित्यदर्पगम्।

पत उद्धतंऽथे वाच्य सुकुमारबन्धत्यागो गुण एवं। श्रनैवं- विधस्थले माधुर्य्यादावेवान्तःपातः (म)। यथा लताकुञ्र गुञ्तदित्यादि"। बोज: प्रसादो माधुर्य्य सौकुमार्य्य मुदारता। तदभावस्य दोषत्वात् खौक्ृता अर्थंगा गुगा:॥ ६१६॥ [य ] भोज: साभिप्रायत्वरपम्। प्रसादोऽर्थवैमत्यम्। माधुर्यय- मुक्किवेचित्राम्। सौकुमार्य्यमपारुथयम्। उदारता प्रग्राम्य-

(भ) मसृपेति। मससेन कीमलैन विकटेन डम्बरेय वा मागेथ प्रथाल्या सपक्रान्तस्य भाउञ्म्य। तनैव पूर्वप्रणाल्या एवंत्यर्थ: परिनिष्ठानं समापनम्। (म) मारगभेदस्य दोषत्वमुदाहरति परव्यदेति । अरव्यढानि विशेषेय वर्यारपुष्टनि चङ्गानि यम्य ताहशं तथा चरढ़: पसन्नातः पाणेः करतलख जठरस्य उदरस्य व प्राभीग: विस्तार: यस्य तथाभूतं तपु, शगीर बिश्रत दधानः एष: पारिन्द्र: श्रिश: सिंडन्ावकः पाग्रिपुटके पुटकाकारे संयुत्ति पायिडये पत्यर्थ: सम्मातु सम्यक परिभाष प्ात्नीतु तावता, तेन किम् १ न कापि तख माहाममहानिरिति भावः, उद्यताम् उदय गच्कता वर्दमानानामित्यरयं: दुर्ईरायां दुससदानां गन्वसिन्धुराणां गन्वगनानां गनविधषाया मतस्य प्रोद्ाम: उत्कटः यः दानार्यवः मदजलराधि: तसय स्रोतसः प्रवाहस्य भोषयं रोषसं क्रोध: यख सथाविधात इतः पष्मात् सिंडभ्निगीः कल्यात्रिः प्रलयानसः चल्पायते चल्प दव बापरति। जदूखविक्रोड़ित स्त्तम्। चत दितोयानें उद्ते सत्कटे षाच्चे वतब्ये। एवंविधस्थानेषु मार्गाभेदी दोष एवेति बोद्धष्यम्। (य) साम्मतं प्रचीनोक्षामामयंगुणानां समाधानमाह चोज इति। बोज :- प्रभृतय: पञ्च वर्वगा: गुपा: तदभावस् तेषामोज:प्रमृतीनाम् पमावस पसदृ- भावसेत्यरथ: दोषत्वात् दोषलेन परित्यागादित्ययं: खोक्कताः । (र) योज हत्यादि। साभिमायत्वकूपम् पभिमायमषान्वलमित्वर्ष:

Page 478

पट्टम: परिवेद:।

त्वम् (र)। एवास पच्चानामप्यर्थगुवानां यथाक्रममपुष्टार्था-

झरोकार:। सष्टान्युदाह्टरणानि। अर्थव्यत्ति: खभावोततयलङ्गारेण तथा पुनः। रसध्वनिगुगीभूतव्यङ्गाम्यां कान्तिनामक: ।।

६२०॥

कान्तिर्दीपरसत्वम् (ल)। सष्टे उदाहरणे। श्नेषो विचित्रतामात् मदोषः समतापरम् ॥ ६२१ ॥ [ व ]

तत् क्रमः क्रियामन्ततिः। विदन्धपेष्टितं कोटि्यम्। धप्र.

सपुष्टार्यत्दोषराह्ित्यमेव। बर्थाना बेमव्यं विशटीभावः प्रसादः पचिकपढ त्वदोषराहित्यमेव। उकबेचिवा विभिव्नकपतवं माधर्य्यम् चनवौक्कतत्वदीवरा्डित्य मेव। चपाकृष्य अुतिकटत्व सौकुमार्य्यम् समकलकपासोलषत्वदीषरा्ित्यमेव। पय्ास्यता शवरमनाम्रयोव्यत्वकपा उदारता ग्राम्यतादीपरात्ित्यमवेति फवि- तायं.।

खनायीत्रिर्माम बसडार: तेन सर्यव्यत्रि: तथा रसध्यनि: रसरूपेय ध्वनिणा गुनोभूतेन व्यश् न व बान्तिनामक: सर्वमुध: स्वौक्ृत पति मेषः। वर्षस्क्रि- माह वर्यव्यततिरिति। वस्षूनां पदार्थानां खमावस सटतं सम्वमाविष्ारय- मित्वर्यः। कानिमाड कानितिशिति। दोपरसतवं रसस्यीशवषत्वमित्ययः। • ( म) प्रयोनोक्ताथंगुख क्ेंयं समताख् समाधन श्रय पृति। विचिमता- मावं केयलं वैचितामित्वयं: स्ंपः। समता परं केषशम् चदीष: दोपरावियम।

Page 479

साहित्यदेर्पपम्।

पत्ति:। एषां योग: सनलनं स एव रूपं यस्ा घटनायास दूपः श्रेषो वैचितामावम्। अनन्यसाधारपरसोपकारित्वाति- भयविरह्हादिति भावः (घ)। यथा। "दृष्ट कासनसंस्थिते प्रियतमे" इत्यादि। भव दशनादय: क्रियाः। उभयसमर्थनरूपं कौटिस्थम्। लोकसंव्य वहावरूपमनुल्वगत्वम्। "एकामनसंस्थिते, पथा- दुपेत्य, नयन निलौत्य, ईषदक्रितकन्धर इति चोपपादकानि एषां योगः। अनेन व वाय्योपपत्तिग्रहगव्यप्रतया रसा- खादो व्यर्वाहतप्राय दत्यस्यागुणता ममता घ। प्रक्रान्त-

प्रक्रमभङ्गरुपढोषविरण एव (ष)। सष्टमुदाहरणम्।

न गुगात्वं समाधेश्ठ ॥ ६२२॥

तबायोनिवर्थो यधा।

(x) वैिवामाव न तु गुषभन्दरनाभिधीयते इति भावः। चनन्ोति। पो क्ि बसाधारगयन रमभुपकरोति म एव गुपभन्दबाथ्य इति भाव:। (ष) उदाहरति यथेति। चवर दर्शनादय: चाटिपदेन उपममनादोनां ग्रहपम्। एभयो: कान्तयी: समर्थनं रख्ननं तदेव कपं बस साहभ्रम्। खोकेति। बोकानां संव्यवहापः ताट्गृव्यवद्वारः एत्र रुप यम्य तथाभूतम्। उपपादकामि पमोष्टार्थसम्पादकानि। योग: मेखमम्। वाघ्ेति। बाध्यस्य समिधेयाथंस उपपतति: युक्रि: तस्या: वहये बोधे व्यवतया पासत्तया सामानिवानामिति शेषः । व्य्वहितम्रायः प्रायेय व्य्वद्ितः बिष्किन्न इत्यर्षः । प्रकानेति। प्रक्रा- नायी: चारखयी: प्रकतिमत्य यवो: विपय्यासेन बैपरीत्येन सयस्य या बिसंवादिता विभिनता तडिरषः वाटभेय प्रकतिमत्यबयोमेन उपक्राव् ताहमेनैव समापन- सिर्रनि माय: 4 (स) समाधिमयरंगुयं समाध्य वेवि। समाचिरर्वटटिविश्ेष: विविध:

Page 480

अष्टम: परिच्छेद:।

"निजनयन प्रतिविम्बेरम्बनि बहुथः प्रतारिता कापि। नौलोत्यलेऽपि विमृशति करमर्पयितु कुसुमलावौ"॥ पत नौलोत्पलनयनयोरप्रसिदं साहृश्यं विषकित्तिविशेषेष निबडम। अस्य च प्रसाधारणशोभानाधायकतवाच्र गुगतवं किन्तु काव्यथरोरमावनिवर्त्तकत्वम् (च)। कचिच्न्द्रमित्येक. मिमन् पदार्थे वक्नव्ये "अवेर्नयन समुत्य ज्योतिः" इति वाक्य रचनम्। कचित् "निदाघशीतलह्टिमकालोष्णसकुमारशर रावयवा योषित्" दति वाक्यारथे वत्तव्ये "वरवर्णिनी" इति पदाभिधानम्। कवचित् "एकस्य वाक्यार्थस्त्र किचिड्विशेषनिवे- शादनेकैर्वाक्यर भिधानमित्येवंरपः व्यासः"। कचिद् "बडु- वाक प्रतिपाद्यस्यैकवाक्ये ना भिधानमित्येवंरपः समासस"

चयोनि: मूलरह्ित: केनापि कविना चनिबह्यूर्व हत्यथेः। चन्यक्कायायोनि: ्वविसमयप्रसिद्ध इ्त्ययंः।. (इ) योनिसुदाइरति सद इति। सद्: तत्च्य सुद्हितं चौरकमेषा क्वतनितोमवमित्ययं: यत् मततम्य मधपनिनेति मायः इपस नतिविभ्षस तियकं तस्य मस्पर्ि प्रकषेध स्पर्वकं नाष्सकं फखविभेय:। चव मुता्थ चिवकेन उपमा म कैनापि नियद्ेति पयोनित्वम्। ( v) पथच्ायायोनिमुदाइरति निजेति। काषि कुसुमखावी मासिनी व्वपंः निजनयनयोः प्रतिविन्बेः बन्ुनि बहुभः पुनः पुनः प्रतारिता मतो नोखोत्पलेडपि करम् सपयितु चयनार्थमिति प्रेष:। विमरृमति संघ्ेते इत्ययः । घाय्याउ्ृत्तम्! विष्कितिविशेषेय वैचिताविशेषेय निवद रचितम्। , सस्य

व्वादित्यय:। काव्यमरोरेति केवलं वाय्यभरोरस पोषकत्वमित्यय:। (ब) व्याससमासयोरि प्राचीमीतं गुपत्व समाधत कविदिति। वयास: एकपदेन वा एकवाकेन वाच्यस विश्चित् वैनिच्यपतिपतये बडमि: पदै-

Page 481

साहित्यदर्पचम्।

इत्येवमादोनामन्ेवत्रानां न गुवत्वसुचितम् भपि तु वैचिता- मातावइत्वम् (क)। तेन नार्थगुणा: पृथक् ॥ ६२३ ।। तेनोक्षप्रकारेय। प्ररथगुणा ब्रोजःप्रभृतय: प्रोक्षाः। दूति साहित्यदपंणे गुणविवेचनो नाम पष्टम: परिष्क दः।

नवमः परिचेद: ।

रोतिमाड़ (क)। पट्सङ्टना रौतिरङ़गसंस्थाविशेषवत्। उपकर्ती रसादोनाम् ॥। ६२४ ॥ [ ख ]

वाकोर्ग कथनम्। तब चन्द्रमित्यादि प्रथममुदाहरणं द्वितीयन्तु मृग्यम। एमास: बहुलि: पदैः वाकिवां प्रतिपाध्यस्य चर्थस्य एकपदेन वा वाकघन कबमम। तवोदाद्रयं मिदाघेति बोध्यम्। चन्चैः प्रायीभेवित्यर्य: न गुषत्वम् भ्रगन्द- बाधारणय न रसस्य शभामाचायकलादिति भावः। . इति वि, ए, छपाविधारिया श्रोगीवानन्दविद्याभागरमटाथा्य्यॅय विर्रचता विमखाख्या साहित्यदपंचस चट्टमपरिष्कदव्याख्या समापता।

(क) पयेति। उस्तडा सूचोकटाइन्यायेनेति भाबः। (ख) पदेति। पदानां सतटमा सम्बक योजमा यधास्थानविमिवेश्न- मितस: रोति:। सा पक्ाना संस्था संस्थानं यथायर्थ विन्धास: तदम। रसा दौमान् पादिपदैन मावरसामसादोनां वहयम् । उपनर्ती पोषिका।

Page 482

नवमः परिच्ेद:।

रसादोना मर्धात् मब्दाथंगरोवस्व काव्यस्ात्मभूतानाम्। सा पुनः स्याच्चतुर्विधा। वैदर्भी चाथ गौड़ो च पास्चाली लाटिका तथा ।६ २ ५ ।। [ ग ] सा रोतिः। तन। माधुर्य्य व्यञ्चकैर्वगौरचना ललितात्मिका। पष्टत्तिरल्ववृत्तिर्या वैदर्भी रतिरिष्यते॥ ६२६॥ [ घ ] यथा। 'धनङमङ्गलमुवः" इत्यादि। रुद्रटस्वाद "पसमस्तेकसमस्ता युक्ता दथभिरगुशैख वैदर्भी। वर्गद्वितोयबहुला सल्पप्राणाचरा च सुविधेया" । (ड) पत्र दशगुणास्तन्पतोक्षा: स्रंषादयः। ओोज:प्रकाशकेवर्णेबन्व आ्रड़म्बर: पुनः । समासबहुला गौड़ी । ६२७। [च]

(न) तस्ा भेदानाह सेति। खटटम। (छ) वैदशीमाड् माषुर्य्येति। माधुर्थ व्यम्तकेः पुर्षोकेः वर्षे: वव्िताब्रिया मनोदारियो चहतति: समामरसिता वा चम्पसमासा रचमा विदमंदभप्रवविता प्ति वैदर्भी रोति: रथते कथ्यते दवयंः । (ङ) चसमसकेति। चसमक्षा समासयच्िता वा वयसमक्ा चक्- समस्ा हत्वय: दबलि: पूर्वोक्रे: श्रंषाटिभि: गृषे: युक्रा वर्नवितोबेर्बेनें: बडुखा युक्ा इत्यर्थ: खस्य: प्राय्तः उननारबकाध: यैषां तथाभूतानि चचराधि बखां ताहनी रचना वेदर्मीनावा विधेषा। (न)बोड़ोमाइ बोज इति। बोज: प्रबाबने: उम्परार्वम विपाद मेरिव्वर्ष: वयें: पाड़मर: उत्कटः बम्ः रयनाविश्ेष: बौड़ी।

B0

Page 483

साहित्यदपंचम्।

यथा "चसड्् ज इत्यादि"। पुरुषोत्तमस्वाइ। "बहुतर समासयुत्ा सुमहाप्रायाचरा व गोड़ोया। रोतिरनुप्रास

वर्गेः शेषैः पुनईयोः। समस्तपञ्चषपदो बन्ध: पास्चालिका मता ॥ ६२८ ॥ [ ज ] क्योवैंदर्भीगौद्योः। बथा।

मधुकराङनया सुडुरुमदध्वनिभृता निभताक्षरसुख्जगे। (भ)

भोजस्वाद।

मधुरां सुकुमारास पाचालीं कवयो विदुः"। (अ)

(ड) बहुतरेति। बहुतनै: समासै: समसपदेरित्वर्य: युत्ना, समत्ाम् बाक्ः उशरबकास: ग्रेवां ताडृमानि सयराधि वस्यां तघोक्रा, चनुपासम्य मांडय: परतन्ता पराधीना चतुप्रामपसुखा रत्यरथे: पस्तोक्षम् सहतं बाक् पद- ससुदाय: बखां तकाविधा रोति: बौड़ोया । (म) पाषाबीमाड वर्षेरिति। ब्वो: उक्यो: बयी: वैद्भौगोयो: बेके: चवत्रिटे: बयें; उपलचणे ढतोया समसानि पत्वाचि पदानि बम ताहभ: वनः रचना पाचाखिका मवा। (थ) उदाइरति वेति। मधुरया मनोहारिखा मधुना बसनेन समेचिता संबदिता सेवा यस्ाखवासूतया उन्दध्यनियता सधुकराहमया भमर्थ्या सडः पुनः पुनः निव्वतानि मन्दोपरितावि पवराधि बलित् तवु तणा तथा उचबने छसे: गोतम्। (ब) समसोति। कषय: विवासः समस्ानि पद्चपाति पदावि वखां तवासूताम, योजसा वान्या प जुपेन समन्बितां, मधुरां मनोहारियों, सुक्मारा शेमना रचना पाखार्षी विट्ट:।

Page 484

नवम: परिच्येद:।

लाटो तु रौतिवैदर्भी- पाश्चाल्योरन्तस स्थिता । ६२८॥ [ट ]

यया। "वयसुदयति सुदाभख्तनः पचचिमोना- सुदयगिरिवना लोवालमन्दारपुष्पम्। विरइ विधुर कोकडन्दबन्ुर्विभिन्दन् कुपितकपिक पोलओोड़ताम्त समांदि" । (ठ) कचिदाह। "मृदुपदस्माससुभगा युश्ेवषेन चातिभूविषा।

पन्चे खाड्ु:1 "गोड़ो डम्बरबन्बा स्ात् वेदर्भी सल्षितक्रमा।

(ट) वाटोलाइ माटनि। वेर्द्लीपाखालबी: चन्तरास्वता मध्यपर्तिनो डमवधनाकान्तेस्रयं: रोति: बाटो। (ह) उदाइ्रति यषेति। बबमति। पधिनोमां सुद्रामन्नः बिक्ा- एक रसय:, उदयनिरे: उदयापबस या बनाखः बनबेषयः ताम्ु खियसं पार्स नयं मन्दापपुष्य, विषहैय बिपुर बत् कोकाना वकबाकार्षा बन्द मिएन तख कष: दूर्योदये तेर्षा पुनर्मेयनरदिति भाष:। कषिवस कपेर्शमरख य: वपीक: तख क्रोड़: उद्र: मध्यमान दसबः तवत् ताब: रतवर्ष हत्यं: चयं सुय पृति मेप: तर्मासति बथवाराम् मिन्दन् चपसारबम् सर्दति उदवं गयति। माविनोहत्तम्। (ड) मदिवि। चदूनि पदानि चत्र ताहमेग समासैन दुषमा मनोज्ा, पुन्रे: वर्यें: न प पतियूबिष्ठा नाविषड्चा इव्यबः, उवितैन सालिमधिमोतंखं: विशेषसेन पूरित: पोषितः वसुनः प्रतिपावस इितततस न्यासः निर्वेश बप वाहमी रचना वाटो मवेत्।

Page 485

पापाली मित्र्भावेन लाटो तु बदुभि: पदै."। कचितु वतादोचित्या- दन्यथा रचनादय: ॥ ६३० ॥[ढ ] वक्षादोत्या दिमव्दादाच्यप्रबन्धी। रचनादौत्वादिभब्दाढ्

इत्यादि। प्रत्र वाच्स्य क्रोधाद्यव्यन्तकत्वेऽपि भोममेन- वहृत्वेनोद्ता रचनादय: । वाच्चोचित्वासथोदाहते। "मूई- व्याधुयमान इत्यादो"। प्रबध्धोचित्याद्यथा नाटकादो। गैद्रऽपि परमिनयप्रतिकूललैन न दोर्घसमामादय:। एव- माख्यायिकायां मुक्गावेद्पि न मसुपवर्वादय:। कथायां ेद्रेऽपि मात्यन्तसुखताः। एवमन्यदपि भ्रेयम्।

इति साह्ित्यदर्पणे रोतिविवेको नाम नवमः परिच्छ दः।

(ढ) कविदिति। वक्रादोवाम् पौचितात् चच्यका विभिन्नरपा रचमा- दय: भवन्नीति मेष:।

शत बि, एं, उपाविधानिया तोषोवानन्दवविक्यास्ागरमटाथाय्ंश विरचिता विमखाख्या साहितदरपंमख नवमपदिकेदन्याख्या समामा।

Page 486

दृथम: परिषेद: ।

शब्दार्थ वोरस्थिरा ये धर्माः शोभातिभायिनः । रसादीनुपकुर्वन्तोऽल ड्गारॉसेडङदादिवत् ।६३१ ।। यधा ऋङ्गदादय: मरौरशोभातिमायिनः शरीरिणसुप कुर्वन्ति तथानुमासोपमादय: शब्दार्थशोभातिभायिनी रसषा- हेरपकारका ये तेडलद्वारा पस्िरा इति नेवां गुणवदावश्यकौ सथितिः। शब्दाथयो: प्रधर्म (क) शब्दस्य युद्धिविषयत्वात् मव्दालह्टारेधु वत्रव्येधु शब्दार्थालहारसापि पुनरकवढा- भासख चिरनमे: मव्दालह्ारमध्ये लचिततवात् प्रथमं तमेवाह। भापाततो यदर्थस् पौनरुत्यावभासनम्। पुनरुत्तवदाभास: स भिन्नाकारशब्दगः।। ६३२ ॥ [ ख ]

उदायरपम्। .

चत्र भुजनकुए्डस्ादिभव्दानाम् चापातमानेष सर्पाद्यर्थ-

(र) प्रयममिति। सूनीवटाइन्यायैनेति भायः। (छ) चापासत इति। भाषाततः वरवथमावतः वर्यस माच्स्व यत्

Page 487

४४ साहित्वदपंगम्।

तथा पीनरुत्यप्रतिभासनम्। पर्य्यवसाने तु भुजङ्गरूपं कुरडलं विद्यते यस्येत्याद्यन्यार्थत्वम्। पायादव्यादित्यत् क्रियागतोऽय मलङगारः। पायादित्यस्यांपायादित्यत्र पर्य्यवसामात् भुजङ्- कुए्ड ली तिशब्दयो: प्रथमस्येव परिव्वत्तसहत्वम्। हर: शिव दूति द्वितीयस्यैव। अभिशुभ्तांछ इति इयोरपि। "भाति सदा न त्याग: दूति न इयोरपौति भ्रब्दपरिष्ृत्त्तिसहत्वासह् त्वाभ्याम् अस्योभयालङ्गारत्वम् (ग)।

अनुप्रास: शब्दसाम्यं वैषम्येऽपिं सरस्य यत् ॥ ६३३॥[घ ]

(ग) उदाहरति मुजत्रत। भुजद एव कब्लं बिद्यते वस्य स तथोक्रः, व्यतः उञमः यः मशे कपूर सवत ग्रभाः अ्मवः यस्य साह्य:, चंतीद्ठर: मनोडरः मियः सदा सपायात् अगन्ति प्रव्यात् रसतु। पारभ्त्तसहत्वं शब्द- परिव्मनेपि प्रक्कमथषोधमच्यमंत्वम्। भतोनि ग्रोकसय कियदभ्रयम्। शोकसु चरिषबदडबरोर सपसा, रधमूततुरगवादात । भाति सदा न त्यामः सथिरतायामवनितखतिलक॥ पति घरोषा वध दहतीति तथीक्रा ईशा पेश वख ताहशं अरौर यस्य तथाभुतः, सार्शथिा सहायभूतेः सूनतुरम- पादाते: सारय्यनपदाततिमि: मद्नवर्ततमानः अवनितखतिसक: पृथिवोसलाट- भूषयभूत दत्यषं: बमत्या प्प्रथतभावेन स्थिरतायां दृढ़तरस्वित्या चगः पर्वत दव चव्र प्रतोयमाणोतमंक्षा उदा भाति विराजते। यव देहयरीरयी: साप्यमृतयो: दानव्ाययीय एवयतवात उपाततः पोनरुत्यलिव। चत त् देह्यरोष्यी: सार्याधम्नबीष दितीयस्वैव पतिदात्तसहत्व दानव्यागयोडंयोरि म इति पोव्यम्। पस्यत। सस पुनवनवदाभासस उमयाषङ्कारत्व वन्दार्थांसक्ारत्यमिन्यर्य: यत पदपरिवर्तनेदषि तदखठारसबायः सवार्थाषडार बतर तत्तकव्दानों सड्राव एवालअर: तय प्व्दाषहार 'यमतु वियदशे नब्द परिहिस्डल कियवशे न तथा तवोममाससार पति वहनयम्यतिरकेवासटार- व्यवस्वितिरिति बोध्यम्। (5) अछुपासमाह पर्पास हति। खरण वैषम्ये वैववण मितलं5पी-

Page 488

दशम: परिच्ेद: ।

खवरमावेऽपि साहश्यं वैचिवराभावाव मचितम्। रसा- धयनुगतत्वेन 'प्रकर्षेष न्यासोऽनुप्रासः। क्केको व्यञ्जनसङ्कस्य सकत् साम्यमनेकधा ॥ ६३४ ॥ [ ङ ]

छेकम्केकानुप्रासः। प्रनेकधेति स्वरपतः क्रमतय। रसः सर दृत्यादिक्रम्भदेन सादृश्यं मास्यालङ्वारस् विषय: (च)। उदाहरणं मम तातपादानाम्। "प्रादाय वकुलगन्धानन्ोकुवन् पदे पदे समरान्। पयमति मन्दमन्दं कावेरीवारिपावनः पवनः" ॥ (छ) पतर गन्धानन्ौति संयुत्तयोः कावेरीवारीत्यमंयुत्चयोः पावनः पवन इति बहनां व्यखनानां सक्दावृत्तिः। क्ेको विदन्धः। तत्प्रयोज्यत्वादेष छेकानुप्रासः । प्रनेकस्यैकधा साम्यमसक्वद्वाप्यनेकधा। एकस्य सकदप्येष त्त्यनुप्रास उच्यते ॥६३५॥ज

त्वथ: यत् भव्दानां साम्य' साह्म्य समभावेनावतिरिति यावत्यः चनुपासः। स भ पचविष: केषादिमदास्। (ड) तभ कंकमार केय इति। व्ययनानां इलूवर्षाना सरमय समूहय् पनेकषा खकपतः क्रमतय सऊम् पकवारं माम्य सादखनावर्तनं हैथः। (प) वाखासतरसति। पस चमक्रस केकामुमासस्य इन्वयं: न विषय: न स्थानम्। (र) बादावेति। जयं पदनः बकुछाना मवान् बादाय पढे पहे समरान् चम्ोक्ुदंम् बकुखबन्न उन्मादवत्रित्यर्य: कावेया: नय्या: वारिषा तत्सद्रमेति लाब: पावम: पविव्रितामादधानः सन् मन्दमन्दम् एति गयत वहतोथ्षपः । (प) वत्चयनप्ासमाऊ पनेवसरति। पनेयस एवमित्रस व्यखनस

Page 489

साहित्वद्पंथम्।

एकधा स्रपत एव न तु क्मतोऽपि। सनेकवा खड- प्रतः क्रमतय। सक्कदपौत्य पिशव्दादसतक्वदपि। उदाइृरयम्।

क्रोड़त्कोकिलकाकली कलकलैव म्रीर्यक र्णन्वरा:। नीयन्ते पथिके: कथं कथमपि ध्यानावधानयष-

भत्र रमोल्मासैरमी द्ति रसयोरेकधेव साम्यम्। मतु तैनेव क्रमेयापि। द्ितीये पाढेतुकवयोरसअत्। तैनैव क्रमेण च प्रथमे एकस्य तकारस् सह्यात् धकारस्य च पसञ्त्। रसविषयव्यापारवती वर्णरचना वत्तिस्तदनुगतलेन प्रकरषेद न्यसनाद् वृत्नुपास: (अ)। उच्चार्थ्यताद यदेकत स्थाने तालुरदादिके।

पबथा खचपत एन न तुक्रमतोडपीत्यर्थ: वा खिंवा ससखात् पुनः पनः चनेयष। खकपतः क्रमतय इत्र्य: तथा एकस् व्यन्जमस्य सकत् ववभ्द्दात् चसरथ् साम्य सममावेनावतंनम् एष उत्यनुप्रामः स्थ्यते कप्ते। (भ) उन्नोषदिति। वसन्तवणंनमिदम्। एन्मोसन्स डइकन्स मघु गन्वे पु लुख्धा: ये मधुपाः घमरा: तै: व्यायूतेपु विशेषेव्ाकन्पितेषु चूताकुरेप कोड़तां विहरती कोकिखानां पावजीनां सूमसयष्यनोनां कलबलै: बोषाइलै: उदोर्य: संजनितः कर्णज्वर: येपु तवाविषा: नमी वासरा: बासन्ता: दियसा एच ये: पषिकैः ध्याने मरियाया इति माय'बत् भवधानं मनोनिवेश: तस् चये प्राप्त न चनुभूतेन प्रायसमाया: प्रियतमावा: समागमरसेन सङ्मसुखीन इम्बये: डहवन्ति सन्नुष्यननौति तबीके: सदिः वर्य वषमपि पतितक सेत्यष: नौयनी भतिवाखन। जादू चषिक्रोह़ितं उत्तम्। (ञ) रसेति रसविषयः वः व्यापारः व्वचनथ्यननादियं तव्वी तदुहुभाप- बिनोत्र्यः । (ट) अचनपासमाह उतष्तादिति। एवन खाने ववौनासंवारम

Page 490

दगमः परिच्चेद:। ge9

सादृश्यं व्यञ्षनस्यैव सुत्यनुप्रास उच्चते।। ६३६ ॥ [ ८ ] उदाषृर्यम्। "दृथा दग्ध मनसिजं जोवयन्ति हशेष या: । विरुयाकस्य जयिनोस्ता: सतुमो वामलोचना: # (ठ) पतर "नौवयन्तीति" "या इति" "जयिनीरिति" सत जकारयकारयोरेकत्र सथाने ताली उ्चार्य्यत्वात् साहश्यम्। एवं दन्त्कणठमानामप्यदाडार्य्यम्। एष च सद्दयानाम- तोष सुतिसृखावहत्वास्क्र, त्यनुप्रासः। व्यञ्जनं चेद् यथावस्थं सहादोन खरेगा तु।

६३७ १ [ड ]

सरविशिष्टम्। एष च प्रायेग पादस पदस्य चान्ते प्रयाज्यः । पादान्तगो यथा ममं। "केपः काप्सवकविकास: कायः प्रकटितकरभविल्ासः।

स्थानी तालुरदादिके तालुदन्तपमृती ससाय्वलात् व्यअ्नस बन् साट्या भ मुम्धनुप्रासतः उचयते। (ट ) हमसेति। वा: हदा इस्मवेपेत्य: दर्ग्ब मजौदत मनार्ज काम ह्स्रेप नेनेपेप नोवर्यान्त नेवविघेषय वामाविक्करब्ादिति भाबः, विषवाचसय विष मनयनसय वियीषनस् इत्बर्ष: जविनो: ता: वामखीचना: वाजाची: स्तुमः। (उ) वच्वानुमासमाह व्यजनमिति। येत् यदि बवावम्य वाहमा सवस्थवा खित व्यचनम् चासेस खरेब सद वावन्वं ते तत् तदा सममयोज्यलात् पने पादस परख का अवसाने बोण्चलात् प्रयोज्यत्वत् एव सन्पासुमासः।

Page 491

साहित्वदपंचम्।

वस्तुदंध्धवराटकवत्पं त्यजति न चेतः काममनस्यम्" । (ढ) पदान्तगो यथा। "मन्द' इसन्तः पुलक वहन" इत्यादि। शब्दार्थ यो: पौनरुता भेदे तात्वर्य्यमाचतः । लाटानुप्रास द्रत्युततः ॥६श्८ ॥ [ य ]

उदाइर्यम्। "सरराजीवनयने! नयरन किं निमोलिते?। पश्य निर्जितकन्दपे कन्दर्पवशर्ग प्रियम्"॥ चम विभतवर्थस्व प्रवीनवत्रयऽवि सुख्यतरख्य प्रातिपदि

तर्वेब नयमे च" परत द्ितोयनयमशब्दो भाष्यवत्तादिगुय- विथिष्टसरूपतात्मर्खमावेष भिनार्षः (त)। यथा वा।

(ट) कैब इति। वैम: बातस वाघनुसुलख सबकबत् विकास: प्रखानः एम तमाभूतः धबख रत्पय:, बायः दैडः प्रकाटतः प्रकाश्ित: करम- सेप करिशावकखंय विख्यास, वैन तवाविष: कमौमावनापत्र इति भयः, चरः दसय बस् मराटयं तखात् ईषडूनं तत् सहबमित्य:, तवापि चेतः च्रमस्प कार्न विषवानिखामं न व्यजीसि। बत विकास इति प्रयमपादान्तस्वित: चास इति पदांभः द्िनोबपादान, पावस्ितः। तथा वतोयपादान्स्थितः चस्प मिति पदांभ्न: चतुबंमादान्त पुनः पठित:। (ए) लाढायुमासमाह न्दार्थवीरिति। तात्पयमावतः नतु सयंब इवि नाप: मंदे सति म्न्दाबंयो: पोमवश् वाढायुबास इति उरः। (ष) खरीत। जरं विवसितं बत् रजीवं तहतू ममने बसा: त् सलूशी मयने मिं वर्ष निमोखिते : निर्जित: बन्दर्वों बेन ताहयम् चतिसृन्दर- मिखई: मरियं बान्त बन्द्पद्थमं सामपरतम 1पथ जवखीकद। चत्र बिम भववंक एबस सम्पोषमकपसा वन्मत् नमकपसा सुख्यतरख विमक्षपेषया प्रषामस प्रमतिमत्वममी: म्रळतेरेय माषान्तम् चात्रयत्वादिवि भबः म्ातिपदियरिन

Page 492

दयम: परिष्ेद:।

"यस न सविधे दयिता दवदहमसुनिनदौषितिसस्। यस च सविधे दयिता दवदइनसुडिनदोधितिसस" : (ब) भव पनेकपदानां पोनवत्यम्। एष च प्रायेण लाटजन-

धनुप्रासः पञ्चधा ततः ॥६३६ ॥ [ द ]

सष्टम्। सत्यर्थे पृथगर्थायाः खरव्यञ्जनसंहत: ।w क्रमेम तेनैवाव्टत्तिर्यमकं विनिगद्यते ।६४•। [ध] अभ शयोरपि पदयो: अचित् सार्थकत्व अचिनिरर्थकत्व सचिदेकस्य सार्थकत्वमपरस् निरर्थकत्वमत उसां सत्मर्थ दृति। तेनैव क्रमेपेति दमो मोद इत्सादेर्विवित्विषयख सूचितम्। एतज् पदपादार्वश्ोकाहृत्तिलवेन पादाब्याहत्ते य्ानेकविधतया प्रभूततममेदम्। दिस्याणमुदान्रियते (न)।

मष्दांशेन घोत्यस्य प्रतिपाद्यस्य धर्मिकुपस्य नेववपार्वस्य समिव्त्वात् पमार्यलात्। चवर विशनर्भिन्नत्वात् तात्र्य्यभिव्वत्वं बोध्यम्। (र) यस्येति। यख सबिधे समोपे दविता प्रिया न बिद्यने इति जेष:, तस तृष्िनदोबिति: बन्दर: दवददनः दाबा्रि:। वस्व सविधे दविता विसवनी इति शेष:, तथ्य ट्वहडन: तुदिनदोपिति:। पत प्रथमानें दबदहनस सुह्िन- दोपितेय दाहकतं दितोबाद्वें तथी: बीतवत्वममिति सात्पर्यभेदो द्रशय्ः। (द) चतुप्रास हति। ततः पूर्वोक्रया रोव्या चनुपासः पक्चचा पसविष:। (घ) बलकमाह सनोति। बघे सति विद्यमाने पबमर्धाया: मिद्ञार्चाया: सरवख्धनानां संखते: समूडस्य वेनैव पूर्वोकेनैव कमेय भाहति: चावर्चनं पुनः वचर्मामत्वर्थ: यमकं बिनिवसते कप्यते। (न) विविकविययत्ं विभितविषयलं दबी मोढ रति नाजावकारण विषय दखर्बः । पमूततममेद बह्मेदमियर्ष:। दिखान विविनाष मिबर्य:।

Page 493

साहिलदर्पचम्।

"नवपलाघपलाभवनं पुर: सुटपरागपरागतपङ्जम्। मृदुलतान्तलतान्तमलोकयत् ससुरभिं सुरभिं सुमनोभरै" ॥ (प) पत्र पदावृत्ति: पलाभपलार्शति। सुरर्भि सुरभिमित्वत्र च हयो: सार्थकत्वम्। लतान्तलतान्तेत्यन् प्रथमस्य निरर्थक त्वम्। परागपरागेत्यव द्वितीयस्य। एवमन्यव्ाप्युदाह्ार्यम्। "यमकादो भवेदैका' डलोर्वबोर्लरोसथा"। इत्युत्तानयात् "भुजलतां जड़तामवलाजनः" इत्यत्र न यमकत्वशानि:। भन्यस्यान्यार्थ कें वाक्यमन्यथा योजयेद् यदि। अन्य: श्लेषेण काक्वा वा सा वक्रोतिसती द्विधा ।। ६४१ ॥ [ फ ] ड्विधेति सेषवक्रोति: काकुवक्रोशिय। क्रमेणोदाहरयम्। "के यूयं स्थल एव सम्पति वयं प्रश्नी विशेषाञ्तयः किं बूते विहग: सवा फणिपतिर्यत्रास्ति सुप्तो हरिः।

(प) नवेति। सः छयः पुर्ः चग्रतः नवानि पषाभानि पवाधि बब साहयं पवाभवन विंडुयक्ानन बत ताहशं, सटै: प्रभूतैः परागैः रजोलिः, पराग: बीसुमं रज इत्यमरः। पराजतानि व्याप्तानि पत्ुजानि बध्मिम् तबा भूतं, वषा मदुष: ब्ीमचः तानः कुसुममरैय आ्ान्त इत्यबं: सतान्तः चतासमूरः यत वाहमं, सुमनसा पुष्पाषां भरैः सुरभिं सुबन्ध सुरभ वसन्तम् चणीकयत् ददनं। दुवविखन्वितं उत्तम्। (फ) समसंति। पन्चस नमखव चन्चार्वयं बाका मंबेय या काका धमिविदारविशेबेय सन्नषा चन्नावतेनेन्वषं: यदि बोजयीम् सरटयेत् सा वकीकि:। स्ाय दिया-क्रयनिषन्णा, काकुनिवस्मा पेति। (प) र पति। वी यूथम् ? इति प्रत्रः, सम्मति व्य स्वप्ी एव न तु

Page 494

दगम: परिच्छेद: ।

वामा यूयमहो विड़म्बरसिक: कोहक़ खरो वर्सते येनास्मरासु विवेकशून्यमनसः पुस्ेव योषिद्भ्मः- ॥ (व) भत विशेषपदस्य विः पच्ची शेषो नाग इति भर्थडय य्रोगात् सभङ्गग्गंष: । सन्यव तु परभङ्ग:। "काले कोकिलवाचाले सहकारमनोहरे। कतागम: परित्यागात् तस्याखेतो न दूयते ?"॥ (भ) प्रत कथाचित् मख्या निषेधार्थे नियुत्ती नञ्, बन्यथा काका दूयत एवेति विध्यर्ये घटितः। शब्दैरैकविधैरेव भाषामु विविधासपि। वाक्यं यत्र भवेत् सोडयं भाषासम द्रतोष्यते॥ ६४२ ॥ [म]

क अने इति मानः उत्तरमिद, प्रत्नः विशेषमाययनौति सथोक, प्रत्ारथक: किंशद दन आय प्रत्यमवमदम। कि बुते कथयति मवान पति भ्ेषः विद्ग: पच्ती, वास. प्रसिद्ध फायनां नानाना पातः चमन्नः यव हरिनाराबय्: सुपः निद्रा- सन्यथं: वममाने कपत्यःतदामुघः प्रत् इनति भावः, विशेषभब्ी पचिमाग पातवासकी इति शोष्यम्। द्ितीयम्य ननवमदम्। यूयं वामाः प्रति- कृमवादन इत्यथं: एकाथतया प्रयुकन महाका, विपगीतार्थतया ग्रादिय पत्र्य:। प्रथमव्योक्रिवियम। पही बाषथ्ये विडम्व प्रतारथार्या, रमिकं: पट्रित्रहः, कौट़क छरः काम, बसने सर्वेति ग्रेषः, यैन कामविड्व्यनैम बि्बेकशुन्मनमः वावंवकस्य तब पुंसु पुरुषेषु एव पस्मामृ योषिद्भम, भाशिभान्ति: वामाश्षवस्य नागैवाचकत्वादिति मातः. द्वितीयम्य प्रत्युत्तिवियम। बादृ सविक्रोडितं हत्तम। एत ग्रं षत्रभन एकस् चन्याथंकवाकस्य चन्याथंतया महटनात् वकात्रि म) वाल इति। कोकिखना चाली कोकिनपूर्य दत्बंः सहक्ररम चामं व सांडकासेन इति माबः मनःदरि काले वसने कलागस: झतापराषम्य कामस्य वमचच वक्चो, परित्वामात् निवाकरयात् तख्ा: नाया: चैनः पिसं दृसते घापतु दूबत एवेत्यस:।. (म) जन्दैरितति। विविधास यवि मापासू एवविसेरेव एवकपेरेव अब्टे

Page 495

४८२ साह्ित्यदर्पगम्।

यथा मम। "मख़लमगिमचौरे कलगभौरे विहारसरसीतौरे। विरसासि केलिकौरे किमालि! धौरे च गन्धसारसमौरे"(य) .

भंशेषु एकविध एव।

"मरसं कदगा कब्ब" (१)।

इत्यादी तु मरसमित्यत संस्कृतप्राकृतयो: साम्येऽपि वाक्य गतत्वाभावे वैचिवयाभावान्नायमलद्गारः। श्निष्टः पदैरनेकार्थाभिधाने प्रेष दूष्यते। वर्गाप्रत्ययलिङ्गानां प्रक्ृत्योः पदयोरपि। 'hह + ६४३॥ [र]

(१) सरमं कवेः काव्यमिति संस्कतटोका।

यवेत्यत्ययं यवत्यत्ययं यदित्वर्थ: वाक्य भवेत् सः अयं भाषासमः इति भब्दालडारः दूप्यते बुधेरिति शंषः। (य) मञुलेति। है बललि! सम्वि! बली सखी वयस्या चेत्यमर कनन मधुरास्फ टंम स्वमेन गनभोरे, मन्जलः मनोहर: यः मणिमच्नोरः रनपुरः, मझजौरी नूपरोडस्त्रियामित्यमरः। तत्मिन, विव्वारसरस्या: क्रोडानाप्या: तौर,- केलिकोरे क्रौड़ाथके, धोरे मन्दमन्दमञ्चारिणीत्यर्थ: गन्वमारसमौरे चन्टनसुरभि मखयमकुति य किं कथं विरसा वरुच: धसि भवसि ? भार्याव्ृत्तम । (र) पषैरिति। अ्निष्टैः बनेकार्ये: पदैः अनेकाथयीरमेकार्यानां ता परभिधाने सलिधया प्रतिपादने श्रष: दष्यते बनेकार्थाभिषानमेव श्र्ेष इतति भावः। सय वर्णदोनामट्टानां पंषात् बनेकायनय्रा प्रतिपादनात् बटया भटविध:। वर्षप्रषः म्रत्ययश्पः विङ्श्ंषः प्रक्कतिस्नषः पदश्रषः विभतिसषः

Page 496

दशम: परिष्केद:। ४८३

क्रमेण उदाहरयम्। "प्रतिकूल तासुपगते हि विधौ विफलत्वमेति बहुसाधनता। अ्वलम्बनाय दिनभन्तुर्भूत् न पतिष्यतः करमहस्त्रमपि"॥(ल) अत्र विधाविति विधुविधिशब्दयोरुकारेकारयोर्षणयो सैकाररूपत्वात् श्रेषः। "किरणा हरिणाङ्गस्य दक्षिणच समोरयः। कान्तोकङ्गजुषां नूनं सर्व एव सुधाकिरः"॥ (व) अ्रत्र "सुधाकिरः इति क्विप कप्रत्यययोः। किस्व श्रत बहुवच नेकव चनयोरेकरूप्याइच न प्लेषोडपि ।

वचनसंषः आषासंपमति। प्रक्वतिय्नंषीदषि दिधा धातुमातिपादिकमेदात। पदन्नं षश् सुबन्ततिङन्तर्मदान डिविध इति बाध्यम्। (स) वर्षयंषमुदाहगति प्रतिकूतामिति। विधी टैवे, विधिरविधाने रवे चत्यमरः। प्रतिकूलता विमुखताम उपमते प्रप्त सति बहनि साधनान उपाया. तेषा भावः उपायाना सङाव इत्यर्थ: क्वि निश्चितं विफलता व्यथताम् एति प्राप्नीति। तथा्ि, पामष्यतः पतनोनुखस्य दिनबसः कराया विरथानां इसतानाख सहस्ररमाप साधनरमिति भावः अवलम्बनाय माश्याय रचणाय न पभृत् सवसम्बनसाधनं नासौदित्यर्य:। अव विधाविति पदस् चौकारकप- वगस दकारोकार जन्यत्वात् बनेकारथेप्रतिपादकत्वं बाष्यम। (व) मव्ययनंषसुदाहरति किरणा इत। हरिणाङ्गम्य चन्द्रसव किरणा: दचिय: समीरष्स् सर्व एव नमं निश्चितं कान्तोत्ङ्नुर्षां कान्तक्रीडस्थितानां कान्तानां कान्ताकोड़स्थितानां वान्तामास् सुधाकिर: चमृतवषिय: बमृतवरषी चंत्यथ: । चव सुधां किरन्नौति कविषि मुधाकिर भव्दस्य प्रथमाबह्वचन तथा सुचां किरतीति कप्रत्यये सुधाशिरशबदस्य प्रथमैकवचनी सुधाकिर इति मदस् प्रव्ययवचमाय्यासुभयया सिदल्वात् चनेवार्थामिधायित्व बोष्यम्। किसान वानोत्ङ्रजुषामिति विङ्वन्रोऽपि बोद्धव्य: ।

Page 497

"विकसस्नेवनौलाअ तथा तन्वराः स्तनइयो। तव दत्तां मदा मोटं लमत्तवलहारियो। (प)

अव नपुंमकस्त्रीलिङ्यो: श्रेषो वचनस्नेषोडप। "अयं सर्वागि शास्तरागि दृदि सेषु च वत्यत। मामर्य्य कदमिवायं मितरागाज् नृपात्मजः”॥ (ष)

प्रत्र वच्चतीति वहिवच्यो: मामर्थ्यक्दिति क्वन्ततिकरोत्योः प्रह्ृत्योः ।

"पृथ्ु कार्त्तस्वरपावमित्यादि"। अत् पदभङ्ग विभत्निमसामयोरपि वैलक्षरयात् पढश्नेषो न तु प्रक्ृतिश्नेषः (म)। ण्वच्च।

(थ) सिङ्गश्नंषमुदाहवर्रत विकसदिति। तन्वत कश्ाङ्गा लेमनरल हारियी विकसन्नेन एन नौलाज नौलपडजे तथा सनगो दयौ तव मदा मोढ इषं दत्ताम्। एव दत्तामिति क्रियापदं विकसन्नवनीलल दत्यमेन यदर्न्ति सदास्य खोटपरसोपट प्रथमपकषद्वितवनान्तता, यदा सनदगीत्ननाव्वेि तढा लोटपरमैपट प्रथमपरुषेकवचनान्ता। तम्ादय्य धजेकार्यंत्म। तथा लम तरसहारियौति पदं यदा विकमस्ेवनीलाज दस्यव्य विशेषयां तदास्य कोद विग्गविवचनान्तता, यदा सनहयौम्यस्य विशेषण तदा स्त्रीीड्रेकवचनान्तता दूत्यनयो: क्रियापदविशेषणपट ग्रनेकार्थाभिधायित्मवधयम। (ष) प्रक्वतिश्नेषमदाइरति प्रयमिति। भमिवार्या प्रत्रर्ण मिवाग्ण सहदास सामथ्यकत् सामर्थ्सषयकरः मामर्ष्यकरम पयं नृपात्मतः हदि हदये संषु विद्वत्म व सर्वाधि वास्तापि वस्यात धारविष्यति कर्थायष्यति चंत्यथः । भव्र वच्यतौति क्रियापदस्य वहनकथनोमवार्यत्वात् बनेकार्थाभिषायित्म। तथा सामष्य कन्तति वा करोति इत्यमयथा निष्यपनस् स्ामर्थ्वक्रदिति पदस्य चनेकार्यामिधाबित्वं बोध्यम्। (स) पदश्रेषसुदाइ्रति पृथ्विति। व्याख्यातं प्राक। चव पृथकासं सरपाचमित्वादिपदा नामनेकार्थालिधायित्म। पन्नेति विभकिसमासभेद: ततैनर पद:, यत्र न तथा सव प्रतिश्रष इति बोध्यम्।

Page 498

दगम: परिच्ेदः।

"नोतानामाकुलीभावं लुव भूरिशिलीमुखैः। सटृशे वनहद्वानां कमलानां तदौच्षसे॥ (४)

दात् प्रक्वतिशनेषः। अन्चथा सर्वत्र पदश्ेषप्रसङ्ग:। "सर्वस्वं हर सर्वस्य त्वं भवच्क दतत्परः। नयोपकारसाम्म व्यमायामि तनुवर्त्तनम्"॥ अत्र हर दूति पच्ते शिवसभ्बोधनमिति सुप। पत्त च प्धातोसतिडिति विभन्नः। एवं भवैत्यादी अस्य च भेदस्य प्रत्ययश्नेषैगापि मतार्थत्वे प्रत्ययान्तरासाध्यसुबन्ततिङन्तगत- तवेन वि्कित्तिविशेषास्त्रयणात् पृथगुक्ति: (त्त)।

"महदे सुरसन्धं मे तमव समासङ्गमागमाहरग।

( नोतानामिति। तथ्या: दवसे नयने लुखे: व्यावेः बोलुपेद भू'र िलोमुखः बहुभरवा्धिः बहामभमरैश बाकुल्ीभवं नौतानां प्राप्ाना वनहनग कामने दिं पाप्ताना जमे वद्धि प्राप्तानाख कमलाना इरियानां पवान से सहय। अच प्रक्वतिम््र षः, प्रक्वतिवत प्रातिपदिकरूपा बोध्या। (च) विभा्न्नंषमदाहरति सर्वस्वमिति। ह हर! वं सवस्य नवतः सवस्व समसधनं तथा सवस्य संसारम्य केढे लगडने तत्पर: संसाराशषद:खन्यम नार्थी सांव्त्थ:। नबेन नीतिप्रदर्शनेन यः उपकार: तम्रिन् साम्म व्यम भानुकल्य यस्य ताट्यं तनुतत्तनं अरीवधारणम् प्ायामि प्राप्तीषि लोकहिताथे मनय गहातोन्यथ:। चपरार्धस्तु तस्करं प्रति तन्मातुकुत्ि:। सर्वस्य जनम्य सवख् सवंधन हर चोष्य, केदतत्पर: प्रतिबन्धिनी विनाभय इत्यर्थः । पायासि सायासयुत्त केभावहमित्वर्थ: तमुवर्ततनं सुद्र जीवन जीवनोपायम् उपकार- साम्म र्यं नय प्रापय पतिकषट स्थिता बर्य तख्व चौय्यें छत्वा यथा वयं सुखेन नोवामसतषा कुमु इति भवः। अवत्यादारबिति भव इति पदम् पवत्र भूषाती- सिङनरूपम् पथ्थय सम्बन्धिपदत्वात् लुपनषश्ठानमिति विर्भाक्वलात् चनेकाघा भिषायकमिति भावः। मता्यंत उसले हत्यर्ष:। विकिकतिविभेषाश्यखान्

Page 499

४८६ साहित्यदर्पगाम्।

डर बहुसरणं तं चित्तमोहमवसर उमे ! सहसा"॥ (क)

भव संस्कृतमहाराो:।

पुनस्विधा सभङ्गोऽयाभङ्गस्तदुभयात्मक:।६४४।

एतञ्ेदवयस् उत्तभेढाष्टके यथासन्भवं ब्रेयम् (ख)। यथा वा।

"येन ध्वम्तमनोभवैन बलिजित्कायः पुरा सत्ौऊती य बादृस्तभुजङ्गह्वारबल्यी गङ्गा्व योड्धारयत्।

(क) भाषान्नंषमाह महदे इति। हसहदे! उत्पवदायिननि! मह उद्धव छत्सव दत्यमरः । डमे । गौरि। में मम त सुरसन्ध दंवप्रारथंनीयम् भाग- माहरणे भास्त्रज्ञाने समासङ्ग सम्यक पासात्तम् अव रक, तथा धवसरे समये तं बहुसरणं बहुवापिनं चित्तमीडम प्ज्ञानमित्यरथ: सहता िति दर नागय। महाराष्ट्रीभाषार्थस्तु मह मम ध्मा धर्मे रसम् बनुाग देस दाह गमागमा गभागमात् संसारात् इत्यर्थ: प्रे नः प्रस्ाकमित्यर्यः तमवसं तमीवभ्ा तमागुय- नानतामित्यय: परास्म् बाधामित्ययः डर नाश्य। ह हरबहु! हरबषु! त ल सर्य अरय रक्षित्री परसीन्यथ: मे मम चित्तमीह चित्तमोड दत्यर्थ: सडसा पय सरछ चपसरंतु। आषामम लद्ारं भषाणमकरपत न तु स्थंती भैद: इह त् महदेसुरसन्धन इति पदानामनेकर्थता इतति भेद:। (ख) एक्तमदाष्टके दवांत। पृथ्कार्तखरपावमिति समङस्संषः। प्रांल कूलतासुपगते कि विधी दात पमदृग्रक। खर्वस्मित्यक्र समग्रामङ्रात्क् प्रंष इति बोध्यम्। (ग) वेनेति। सवदः सर्वाभोष्टप्रदायी र मा खज्ो: तखा: घबः पतिः हथ इत्यथ: त्वां पायात् रचतु। माधवं विभिनष्टि येजेत्यादिना। येन पमवंन पजीन माधवेम चनः म्कटम्, धयस पादप्रचेपेथ परावर्ततितं तथा पुरा पूर्वन्ं वाले वलिजित्वायः अरोरं वामनदैह उत्यर्षः स्रीग्मतः चमुसर्ां मोरनार्थम् चमृतपरिवेश्मवाले मोहिनोसूर्तिपरियहः छवत दत्ययंः। वथ एट्ातमुनङह्ा उद्हत्तं भुजद् सर्पकमियमधासुर वाखियं वा इतवानित्वर्यः, तथा चारम् चरिसम्बन्धि वलं सैन्यं यातोति भारमवय: पबवा उद्ृृत्तभुनन्न इस्तोति उदहत्तभुजन्हारी गरुफ़ः तस वदेन अाति बक्कतीति जमोक़ः। क

Page 500

दगम: परिच्छेद:।

यस्याहु: प्गिम्छिरो हर इति सुत्यक्ष नामामरा: • पायात् स खयमन्धकक्षयकरख्वां सर्वदो माधवः॥(ग) अत् "येन ध्वस्तेत्यादो" समङ्गग्नेषः। "अन्धकेत्यादो" भ्रभङ्ग:। अनयोसैकत सभवात् सभङ्राभङ्गात्मको ग्रन्यगौरव- भयात् पृथड् नादाहृतः। दृष्ट कंचिदाह्टुः "सभङ्गश्नेष

लेन भिन्नयो: श्दयोर्जतुकाष्ठन्यायैन श्रेषः। श्रभङ्गस्तु भर्थ- सनंष दूव। यत्र खरामेदादभिव्नप्रयतोच्चार्यतया शब्दामेदा- दर्थयोरिकव्वन्तगतफलद्वयन्यायेन श्रेषः, यो हि यदाश्रितः स तदलङ्गार एव, अलक्गार्य्यालङ्गरपभावस्य लोकवदाञ्चया-

एर्ग पर्वतं गोवर्डनं, बैलवच्ती नमावमावित्यमरः। कमरुपेण मां पृथिवौध्ध कूरमरूपेष बधारयत्। चमरा: देवा: यस् प्मिनं चन्द्र मथातौति अिमत राहुः तस्य शिरः इरतीति पांभर्माच्करीडर: शंत स्तुन्यं सवनीयं नाम प्राहः कथयनन्त। यश सयम् बन्वकाना यादवाना चयवर: द्वारकाखयनिवामननिर्माता हत्यथः। द्वितीयार्थस्तु वुमाधवः शरिवः स्वेदा त्वा पायाम्। जममनोसवैन दग्धकामेन येन पुरा विपुरविध्बंसकाले हत्यर्थ: बलिनित्काय: विणुभरीरम पस्त्ीकृत: विपयुशरीरं अरं ऊत्वा ते बिपुशसुर निपातिता इति पौरािकी वासां। यव उद्हृत्तः भुजऊ: पव्रगः हरः वलयक्,यस्य तथाविषः । यः गङ्गाम् पधारयत् मिर्रास दवार इत्ययः । चमरा: देवा, यस् अत्रिमत् चन्द्रवतु पिर: तथा इर इति स्तुत्यं नाम व बाहः, तथा यष खयम् बन्कचयकुर सथ्वास््यमसुरं निष्वतवानित्यय:। आादूकविक्रोड़ितं उत्तम्। पवेति: सभ- क्राभङ्रोमयातकस्त्रिविध: प्रंषः पत्र कषित इति बो्यम्। (घ) उदात्तादिखरमदात् उदात्तः उडरखरः बनुदात्तः नोड;खर, खरितो मध्यमखर इ्ति खराणां मेदात् भिन्नेन प्रयर्वन खरमेदजनितम्रवासे नेव्यथ: उच्यार्य्तया उद्नारणोयलेन मिग्रयो: खरमेदात् भेदं मतयी: शब्दयी: मतुकाष्ठ न्यायेनेति यवा अतुक्ाष्ठय समवेतं प्रयवभेदेन अतुनः काठ्ठ क्ाष्ठा- याय जतु पृषक् क्रियते तथा खरमेदेन समवेतयी: बन्दयी: मेदोऽबगन्यते पात माबः। भभिन्नमयवीचार्य्यतया एवप्यतरीवारणीयमेन भर्वयी: बबीरित्य:।,

Page 501

साहित्यदर्पंगम्।

अयिभावेनोपपत्तिरिति" तदन्बे न मन्यन्ते, तथा ह्ात ध्वनि- गुगोभूतव्यस्दोषगुणालक्गाराणां शव्दार्थगतत्वेन व्यवस्थिते- रन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वेम नियम इति। न च "भन्धक- कयेत्यादो" शब्दाभेदः। "अर्थमेदेन शब्दभेदः" इ्वति दर्श- नात्। किञ्चान शब्दस्वेव मुख्यतया वैचित्राबोधोपायतेन कविप्रतिभयोद्टङ्गनात् शब्दलङ्गारत्वमेव। विसटृशभब्दद्दयस् बन्धे चैवंविधस्य वैचित्रास्याभावाद वैचित्ास्यैव च अलङ्गार-

दिपरत्वेनार्थमुख प्रेच्ितयार्थालङ्गारत्वप्रसङ्ग:। शब्दस्याभिन्न-

एकहन्तेति। यथा एकस्मिन् हन्ते फलदयं तिष्ठति तथा एकप्रयबीच्चरिते एकस्मिन् भब्द सर्थडयपमावेभ इति मानः।यदाश्रित इति। यमामितित्य तिष्ठतीत्यर्थः तदलद्गारः तख मात्रयक् बलङ्गार इत्ययः । लोकवदिति। यथा लोके यी यमलद्वार परिधरन स तलैवालङ्ारस्डाद्ापीति भावः। तर्था्टि सगेवार्थ जानीद्तीत्यर्थ: चव मलङ्कारग्रन्थ दत्यथे: मृब्दाथगतल्न थवं ध्वनि: दोष गृण: वा चछव्ारः भ्रब्दगतः वा सथगत द्ृत्येवं या व्यवस्थिति: व्यवस्था सस्या:। तदन्वयोंत। तत्सख्व तक्षता चन्वयः, तदमख तदसत्ता व्यतिरेक. तौ अमुविदधाति अनसरतीति तथोक्ता तस्या: भावः तेन नियमः निर्धारय मित्यथ: यदि यस भव्दस्य सत्तायामेव तस्य ध्वन्यादेः सबाबः न तुतन्परितत्ती, तदा ध्वन्यादोनां भ्व्दगतत्वम् बन्वथा चर्थगतत्वमिति भावः। तम्ात् चन्वक चयकर इव्यादौ मव्दाभेदैपि नार्थशषः मन्दपरित्ृत्यसह्लात् भम्दानामेवात माधान्मिति पोष्यम्। पर्वमेदेनेति। सकदुश्सरितः भब्दः सकदेवारथं गम- बतीति न्यायादिति मायः। किशानेति चत्र बन्वकैव्वाडी मुख्यतया प्राषान्येन वविम्रतिभया कवे: माम्योन्ेषेष उदक्मात् उत्कोर्त्तमात् उत्यापनादितरय:। विस्सप्रेति। विसटमस्य अन्यविवस मब्ददयस्य बन्धे रचनायां वैचिवास घमत्कारस्य।वर्षसुखेति। चर्थानुगुश्यदर्भनेम ,यो ष्ि वर्धानुगुम्ं दर्शमति.स एवार्धासद्ञार प्त्येवं वाच्ये अनुप्राश्मादोनामिति चाटिपदेन वक्रीतिमाषासम- यनवादोनां परियित: रसादिपरंते रवादीनाम् बादिपदन रसाभाषमावा दोनां

Page 502

दशम: परिच्छेद:। 852

इत्यादो भब्दभेटेडप्यर्थालङ्गारत्व तवापि प्रसञ्यतौत्युभयवापि शब्दालक्कारत्वमेव। यत्र तु शब्टपरिवर्तनऽषि न श्रेषत्व- खण्डना (घ)। तत।

"स्ोकेनोवतिमायाति सोकेनायात्यधोगतिम्। प्रहो सुसटृशौ वत्तिस्तुलाकाटे: खलस्य च॥ (ङ)

प्मन्नवात् विद्यमानेषु अलङ्गवान्तरेषु अपवाढतवेन तद्दाधक तथा तत्प्रतिभीत्पततिहंतुत्वामति कैचित्। इत्यमत्र विचार्यते समामोत्तयप्रस्तुतप्रशसादौ द्वितौयार्थस्यानभिधेयतया नास्य गन्धोऽि "विद्दन्मानसहसैत्यादी" श्ेषगर्भ रूपकडि मानम-

ग्रहण रसादानुकूम्लत्वे सथमुखप्रितया रसादीमा व्यङ्गाथित्वादित भावः चर्था

मत दति पेषः। इति पममात् कारणात् उमयरवा प्रांतकूलतामित्व चन्ककषयकर इत्यव च हत्यथः। भब्दपरिवर्सने पति व्रष्दम्य परिवर्तन पय्योय शन्दनोपादानेऽपि मं षत्वखमड़ना मं वत्वव्याघातः । (ङ) स्ताकेनेति। घही चाश्य्यें तुखाकोटे: खलम्य दुर्जनम्य व बात्तः व्यवहार: सुसहमी, तथाह्ट मोकेन चल्पेन उन्नात्तम् ऊठ्टगांतम् सभ्युद्यस पायाति प्राप्तीति, सोकेन चत्पेन बधीगतिं निव्नगामित्व दुशवस्थास्स बायातति। भवर उन्नत्यधीगतिभम्दयोः, परिव्वत्तार्वाप न शांषतखण्छनमिति बोध्यम्। (प) अबद्वरिति। पषङ्वान्तरेव्य, विविक: विभिन्नः। विषयो यम्य सट्भावस यव यत में बोर्डास सव तवान्योडप काबदलङ्रारीऽसोति भावः। विधमानेयु तिष्ठत्यु शषेय सह्ेति शेषः चलदारान्तरेषु बन्धपु कलङ्ारेवु सत्स तट्बाधकतया तेषामखङारायां बाचकतया वाष्कादकतया तेव्य: प्राबम्चनेत्यथ: तत्प्रतिभेति तेवाम् चलद्वाराषां प्रतिमा क रयम् एव उ्त्पात्तिहरेतु: यख तथात्वं तै: परिपीष्यत्वमिति भावः। चनमिधेयतया चवाचतया व्यङ्तयेत्वर्थ: मंब तु.उभयायंबीरेव वाच्यत्वमिति भावः। विहन्नामसइंसेति विदुर्षा मानसमेव मानसं सरः तत इस: तक्षमबुडी विदन्ानससच्चारिब्चित्यय: मुबनमे शेषमत-

Page 503

साहित्यदर्पपम् ।

शब्दस्य चित्तमरोरूपोभयार्थत्वेऽपि रूपकेग श्र्ेषो बाध्यते। मररुपस्येवार्थस्य विश्वामधासतया म्राधान्यात्। ेषे

भाखन्मत्तिक" इत्याटी विरोधाभासेऽपि विरुद्चार्थस्य प्रति- भातमावस्य प्ररोहाभावान्र स्ंषः। एव पुनरुतवदाभासेडपि। तन "येन ध्वस्तेत्यादी" प्राकरणकयोर्नीतानामित्यादावप्रा- करणिक योरेकधर्माभिसम्बन्वात् तुल्ययोगितायाम् (च)। "से च्कोपजातविषयोऽपि न याति वतु देहीति मार्गगशतैख ददाति दुःखम्।

भत्थापिते द्यर्थ: अच रुपकस्पैव अंषबाधकत्वम्। सरोरुपस्येति। मानस प्रन्दस्य यः मरोरुपथः तम्यैय विश्यामधामतया हमम्य विश्यामस्पदतया प्राघा न्यास रुपकप्रतीतिपर्य्चवमायित्वनेत भानः । समकववत्व तत्वबलत्वम्। समि ितीति। पत्र भाख्न्मूर्ति: सूर्य्यमूर्ति: संन्नह्ितवाखान्कारा: नवान्कारसन्न धाना दयापाततः विगेध: पर्य्यवसताने तु सुकेशानायिकावर्णानमिदं सब्िहितः बाल: कैशः पख्वकारी यस्या: ताहृभी भाखन्मृत्ति दौप्यमाना तनुः। प्रति- भातमालम्य स्फवितमावस्य प्ररोक्षाभवात् बङुरभावात् प्रपर्थ्यवसायित्वादि त्यथ न पंषः पथया: समकचताभावारदिति भावः। पुनरुक्वदाभासे दवात पवापि सापातत एवं पुनकक्वत् स्करयं न तु पय्यवसायितिति भावः। एक- धर्माभिसम्बन्वात् एकः धर्मः गुशक्रियारूपः तस् परभिसम्बन्वात् संयोगात् येनेत्यादौ माधवमाधवयीः पदार्थयोरिकरक्षपरक्रियाभिसम्बन्वः नीतानामित्यादी कमलेसपयी: पदा्थयी: चकुछीभावादिरुपैकगुथ्सम्बन्वश्र बोध्यः। तुष्ययोगि- तायां पदार्थानां प्रस्तुतानामन्येषां वा यदा भवेत्। एकधर्मामिसम्बन्धः स्यात्तदा तुख्ययोगितेति वच्चमायलच्तणयाम्। (क') सेक्कति। निर्योधराजसेवकस्ोकिरियम्। म्रसूनविभिखः काम. सन्पवुद्धि: प्रभुख वष्ट लेगहेतुरित्यय:। तथाष्ि प्रसूनविभिखः सेकं बयेषम उपजाता: सभनवन्तः विषया: सत्यायि यस्य तथीतः, यषि सेक्कया कामियम रपाधि खत्त्याधि विध्ययप देसी मरौरोति बसुं न याति योग्यतां न याति म माप्तीतीत्यपेः चमक्रत्वादिति भाषः, मार्गणम्तैः अरसमूर: दुःखं कामिम्य इति

Page 504

दममं: परिचेद:। . 8८१

मोहात् समुत्चिपति जोवनमप्यकारे कष्टं प्रसूनविशिषः प्रभुरत्यवुद्धिः" ॥ (छ)

"सकलकलं पुरमेतज्जातं सम्प्रति सुधांशुविम्बमिव" इत्यादी च उपमायां विद्यमानायासपि सेषस्येतद्विषयपरि- हारेय असन्वात्।एषाज् श्रेषविषयपरिहारगापि स्थितेः। एतद्विषये श्रेषस्य प्राबत्ेन चमत्कारित्वप्रतीतेश श्रेषेगैव व्यपदेशो भवितु युक्त:, अन्यथा तद्व्यपदेशस्य सवंथाडभाव- प्रमङ्गाच्चेति (भ)। अवोच्यते म तावत् परमार्थतः श्रषस्था

शेषः ददाति। मोहात् पज्ञानात् सवविकारअ्रमितं सोहं द्त्वा इन्यर्थ: यबथें पक्चमी। जीवनमपि काममिजनस्यति शेषः चकागंड सहस्ा समनुषिपति इरत च। चत्पबुद्धि: प्रभुन्न व्वेच्कया उपनाता: अधिगता: विषया: सम्पदः गेन ताटथ: यथेक्कं व्ययीपयोगिमम्पटीधिकवत्रपीत्यर्थः देहौति वक्र म याति म योग्यतां प्राप्नोति याचकैम्यः दंक्गौति वक न ददात्ीति भावः। मार्ग पत्तैः प्रायनशतैः दुःखं याचकेम्य दति शेषः दर्दाति। मोहात प्रज्ञानात् चपराभ मस्ात्वा इत्यर्थ: जोवनमप लोकानामिति प्रेषः चकाएडं सडस्ा हरति। (न) प्राकर्रामकाप्राकरिकयो: धन्पवद्धि: प्रभुः प्राकरकिकः कामस्तु तदुपमानतया चप्राकरयिक: तयोः पकधमाभिसम्वस्वात् एकेम धर्मेंपा गुप- क्रियारूपेय सम्बन्धात् दोपके पप्रस्तुतप्रम्तुमयोर्दीपकन्तु निगद्यते इत्युक्लन्षणे। (झ) सकलेति। एतत् परं नगवं सम्पति सुधाशुविस्वममिय चन्द्रविम्बमिव मकलकलं कलकलैन कलरवेग मह वर्ममानमित्यर्य पन्यच सकमकलं मम्पूर्ष- कलं जातम्। अत्र सकलकलत्वरूुपधर्मसाम्यात् पुरं चन्द्रविम्बेभोपमीयते बूतति उपमायां साम्यं वाच्यमवैधम्ये वाक्येक् उपमा दयोरित्युत्लयग्पायां विद्यमानायां

यान् परित्यन्य श्रोषो न सभ्भवतीति भावः। एषा्जेति एषां तु्ययोगिताटीना मखदाराषां शेघविषयपरिह्ारण्यापि विना षमित्यरथं: स्थिते: मन्नवादित्यधेः प्रवल्येन प्राधान्धेन चमत्कारित्वप्रतोते: वेचिताबोधात् व्यवद्रेशः कौतनं भ्ुथा- लड्ारोडव्रेति कथनमित्यथेः । बन्था एताडमस्यखी शंषाध्यपदेशे इव्यथे:

Page 505

४2२ साहित्यद्पंगम्।

नहवन्तराविविक्वविषयता। "येन ध्वस्तेत्वादिना" विवित्न विषयत्वात्, न च चम तुस्योगिता, तख्याज् डयोरम्यर्थयी

वाच्यत्वनियमेऽपरस्य व्यज्त्व स्थात्। किश्व तुष्ययोगिताया- मेकस्यैव धर्मस्यानेकधर्मिसम्बद्ृतया प्रतोति: दष तु भनेकेषां धर्मियां पृथक् पृथक् धर्मसम्बद्तया (ञ)। "सकलकलै- त्यादी" चन उपमाप्रतिभोत्पत्तिहेतुः श्रषः। पूर्गोपमाया निर्विषयत्वापत्तेः। कमलमिव सुखं मनोन्जमेतदित्यार्द्यस्ति पूर्गोपमाविषय दति चेव। यदि "सकलेत्यादौ" शब्दस्ष- तथा नोपमा तत् किमपराष मनोच्मित्यादावर्थस्न षेण (ट) स्फुट मर्थालङ्गारावेतावुपमाससुच्चयो, किन्तु "शश्चित्य शब्द मात्रं सामान्यमिहापि सनवतः" द्ृतिु कद्रटोक्नदिशा (ठ)

सद्व्यपद्शख प्रषालद्वारकीरततनस्य सर्वथा सर्वेंः प्रकानैः चभावपरसक्रात् लोप सनभवादित्यर्थः । (ञ) परमार्थतः तत्वतः। असङ्गरत। बलङ्गारान्रेय चविवित्रः पावभिन्नः संबखित इत्यर्थ: विषयो यस्य तस्य भषः न.सावत नैवेत्ययंः । विवि. ऋषिषयत्वात् विभिन्नविषयत्वात्। तम्याश्तति। तस्यां तुष्ययोगितायां कयी- रप्यर्थंयी: प्राकरथ्रिकाम्राकरयरिकयो: वाच्यत्वनियमालवास दावेव वाच्यी भवत इत्येवं वियमी नास्ति चव तु उमयोरेवार्ययोर्षाच्यत्ं स्वादेब ननु तावत् तुल्य योगितायां वाय्यत्वनियमः तत्र का हानिरित्याश्रद् दोषान्तरमुत्यापयति किश्ेति धर्म्यस्य गुथक्रियारूपस्य बनेकर्धामंसम्बद्धतया बडव्यत्िससटटतया। इष्त् मषे पत्यथ: चनेकेषां वहनां धर्मियां बहुतचनसुपलचयं डयोरपि धर्मिषी: यथा येन ध्वसंत्यादिषु माधव उमाघवय दो धर्मिधी तथो: पृथक् पृवक चमेंष सम्न् इति द्रष्टव्यम्। (ट) नोपमेति। उपमाया: प्रतिभा उत्पत्तिहेतुर्यस्य ताहभ: न सपमामु प्राथितः शुषी नेत्यर्थः। निर्विषयत्वापत्तः स्यानाभावापतेरित्यर्कः। किम परातं को दोष: छवत इत्यर्ष: मनोज्जमित्यादी चर्बभ्ेष एवास्षामिति बाबः। (ठ) एु टमिति। एती सपमाससुसयी क्टं अट्टम् भर्धाचकारी बिन्दु

Page 506

टशम: परिच्ेद:।

गुथप्रिया सत्ययव्यन्ट साम्प प्राय्यप्साप्रयोजकलाद्। ननु सुयक्रियासाम्यखैव उपमा प्रयोजकता युक्ता तव सधम्ख वास्तंवत्वात्, मण्डमाम्मस तुन तथा तब साधम्यंस स्रवा- सवल्वात्, ततब पूर्योपमाया भन्थथासुपपसेगुप्ज्िया- साम्यस्वैवार्थन् षविषयतापरित्यागे पूर्णोपमाविषयता युक्ता न तु "सकलैत्यादो" भब्दसाम्यस्य इति सेवर। साधर्म्य- सुधमेत्येवाविभिष्टस्य उपमालनणस् शब्दसाम्याद व्याह् न्तेरभावात्।, यदि च शब्दसाम्ये साधर्म्यमवास्तव- त्वाबोपमाप्रयोजकं तदा कथं "विहवनानसेत्यादौ" आधारभूते चित्तादी सरोवराध्ारोपो राजादेह्साद्यारोप- रूपकप्रयोजकः। किश्व यदि वास्तवसाम्य एवोपमाङ्कोकार्य्या तदा कथं त्वयापि "सकलकलैत्यादी" बाध्यभूतोपमाफ्गी- क्रियते। किश् पत्र श्रषस्यैव साम्यनिर्वाद्टकता न तु साम्यस्य प्र ष निर्वाइकता, श्र षबन्वतः प्रथमं साम्यस्यासभ्नवादित्युप माया एवाङ्गित्वेन व्यपदेशो ज्यायान्। "प्रधानेन व्यपदेशा

सामान्यं शम्दमावम् भाम्रित्य दद्ापि चर्यासक्वारमध्येडप सभ्भवत पति कंद्रटेन ग्रन्थपरिय उक्रा या दिक् नय: तथा। (ड) मुणत। यथा गुथक्रियासान्यम उपमापरयोजरय तथा नब्दसाम्य-

साधन्यंस समानधर्मवत्वस्य वास्तवत्वात् तार्विकत्वात्। तथा उपमामयोजकता युक्ता इत्पर्थ: । अन्यथातपपत्तेः बन्वम्रकारय चनुपपत्या उपपत्यमावेम इत्ययं: । सवितित्सय सामान्यमाि्वितम्यत्यर्थः। व्याउत: म्यवच्ेदस। विद्न्ान- सेत्यादि उपमानोपमेययोरसंदप्रतिर्पाणकपन्य रपवख वाथमत सवासवैदपि सडायः, मयन्रते पवासवे उपमानीपमेयमावखवासस्वारदिति भावः। खबचने- जैब प्रतिपर्थ दूषर्वात किसेति। बाध्यभूना बाधिता इत्ययेः । बज्चान श्रषम मावान्यमुत्त तदपि टूपयति किय्वति। चत्र सवय्कवमितादी सम्यनि- वाँदकता चौपम्वप्रयीजकता, सरेषवन्वतः प्रषरचनाया: म्रथमं पूर्वम् चत्रिलेन ४२

Page 507

828 साहितदपंयम्।

भवन्ति इ्वत्युत्ञनयात् ननु गव्दालद्वारविषयेऽक्राकिभावसङरो नाफ्टोक्रियते तत् वाथमत सेषोपमयोरक्राक्किभाव: सङर

कारात्। एवं दोपकादावपि स्रेयम् (ड)। "सत्पचा मधुरगिर: प्रसाधिताथा महोष्तारभाः। निपतन्ति धार्तराष्ट्रा: कालवशान्रोदिनीपृष्ठे" ।(ढ) पत अरदर्णनया प्रकरणेन धार्त्तराष्ट्रादिशव्दानां इंसा- दर्थाभिधाने नियमात् दुर्य्योधनादिरूपोऽ्य: शब्दभत्तिमूलो वस्तुध्वनिः। दह च प्रक्वतप्रबन्धाभिधेयस्य द्वितीयस्यार्थस्य सूच्तयैव विवचितत्वादुपमानोपसेयभावो न विवच्चित इति नोपमाध्वनिर्न च श्रष दति सर्वमवदातम् (य)।

प्राधानरन व्यपदेशः कोर्तनं न्यायान् श्रेष्ठः। चर्येति। चर्थानुसख्ानविर दियि पर्थानुसन्वामरसिते केवलं श्रम्दानुसन्धानमावसाध्ये इति भावः। तथा- मदरोकारात् चङ्राङ्रिभावासोकादादित्यथः। एवमिति। यथा सवलवस मित्यव उपमाया: प्राधान्यं तथा सेष्कोपजातविषय इत्यादो श्रषसस्वैषि दोप- कस्य प्राधान्यमिति भाबः, पादिभ्न्दात् सुल्ययोगितादिपरियरः। (ढ) सत्पया इति। सम्पचा: उत्अट्पचशालतिनः बन्यत्र सुसहाया:, मधुरगिर: मनोहरबचसः सभयव समानं, प्रसाधिता: शोभिता: पाथ्ाः दिश यैः ताटमा: पन्यत्र पर्िनामातापूरकाः, मद्रीदता: पारभा: विप्ेष्टितानि येषां तथाभूता: धार्तराष्ट्रा: इंसविशेषा: धृत्षराष्ट्रसृता: दुय्योधनादयय कालवन्ञात् समयकमात् सेदिनोपृष्ठे पृविय्यां निपतन्ति मानससरस इति शेष: जबघरसमये मानसं यान्ति हंसा इति वविसमयप्रसिद्े: स्राम्मतं वर्षापममादिति भवः चन्चतं रवचेवे निपृतन्ति निष्ता: घेरते इति भायः। (प) मकद्रशेन संग्रोगी विषयीगत साठचय्ये विरोचिता। प्रथं: मसरबं विक्रमिति वब्योलेन नियममात् व्यवस्थापनास्। सूच्यतवैव सामान्येन मवाश्वतवैद विवाितल्ाल ममुलिट्लास। चडदातं विशड़ निमजमिति

Page 508

दभम: परिच्छेद:।

पद्माद्याकारहेतुत्वे वर्णानां चित्रमुच्यते ॥ ६४५ ॥। [त ]

वर्णानां तथाविधन्रोचाकाशसमवायविशेषवशरेन चमसकार- विधायि भिर्वणेरमे देनोप चारा चब्दालङ्वावत्वम् ( घ )। तब पस्टबन्धो यधा मम। "मारमासुषमा चारुकचा मारबधत्तमा । मान्तधूत्ततमावासा सा वामा मेडस्तु मा रमा" ॥ (द) एषोऽददलपप्रबन्धो दिग्द लेषु निर्गमप्रवेभाभ्यां स्रिष्टवर्ण: किन्तु विदिग्दलेषु बन्यथा कर्णिकाचरन्तु व्रिष्ट मेव (घ) । एवं खङ्गबन्धादिकमपि ऊह्म्।

(त) वित्माह पम्नति। वर्णानां पम्रादीनाम् वाकारहेतुत्वे यादि- पदेन खन्सुरवादयी गद्ने। पम्मादिसटथ्वर्णाना विन्यास: चिवमति सात्प्य्याथं: ।

वैचिवापोधयानामित्वर्यः । तथाविधेति। ताटभकर्यबियररपे भाकाश्ी सम-

वादाता न उपवारात् चध्यवमाबात्। ( द) ारमेति। मारस्य कामसय मा बननी सुषमा घरमा बोभा तत- खब्पेत्वयं: चाडकचा मनोहरक्ान्वा मारवध्या: रतैरपि उनमा श्रेष्ठा मात्त: भ महोतः पूततमख बावासः बथा सा रमा बच्चो: मे मम वामा प्रतिबूषा मा पम्त। (थ) एव पति। दिन्दशीप पूर्वदचियमष्रिमीत्तरपद्पु निर्गमप्रंवेभाम्या निर्गनेय एवार्ज: प्रवेशेन चन्ायं इति व्विटवर्ष: बिलिसरूपवर्ष इत्र्षेः।

Page 509

साहिलदर्पंगम्।

काव्यान्तर्गडुभूता या सा तु नेह प्रमस्नाते। [न] रसस्य परिपन्यित्वाव्नालद्वार: प्रहेलिका॥ एत्िवैचित्यमाता सा च्युतदत्ताचरािका ॥ ६४६ ॥ [ प ] चुताचरा दप्ताचरा चुतदत्ताचरा च। उदाहरगम्। "कूजन्ति कोकिला: साले यौवने फुल्लमन्बुजम्। किं करोतु कुरक्राचो वदनेन निपोड़िता" (फ) पत्र "रमाले" दति वत्रव्ये "साले" इति रखातः। "वने" इृत्यत्र "यौवने" द्ति योर्दत्तः। "वदनैन" द्ृत्यत्र "मदनेन" इति मखुातो वो टत्तः। भादिभब्दात् क्रियाकारकगुस्यादयः। तब क्रियागुप्तियंथा। "पाण्डवानां मभामध्ये दुर्य्योधन उपागतः । तसै गाज हिरखन्व सर्वाखाभरणानि च"॥ (ब)

(न) काव्यान्तरिति। वाष्यान्तवंति रोगविभेषतया तु इड न पपसाते विसार्य्यते चिताखकञार इति ग्रेश:। (प) रसस्थेति। परिपन्वित्वात् प्रतिकूषत्ान्। या प्हेखिका उतति वैविचामावं वचनचातुर्य्यमेव। सा व चुताचरा दत्ताचरा चुतदत्ताचरा बादिपदेन क्रियाबारकगुप्तादोनां वहयम् । (फ) करजन्तीति। कोकिखा: साली रसाले इत्यय: कुमन्ति, बीवने बने जये (त्वर्य: बन्तुजं पद् फुल्न विकसितम्। कुरङ्राची हरियनबना बदनेन मदनेनेतर्य: मियोड़िता सती किं करोतु। (न) पाचवानामिति। पाछवानां समामष्ये वः चवनः उपागतः तथे नाच दिरय्यच सर्वापि मामरयानि भवडारीय बट: दतवन: पाकवा पति ग्रेप:।

Page 510

दयम: परिकेद:।

जत "दुर्य्बोधनः" इत्वत्र "सदुर्य्योगधनः शत बदुरिति क्रिया गुप्ता। एवमन्धवाषि। परथावसरप्राप्तेषु पर्थालक्रारेवु प्राधान्यात् साहसमूलेषु लचितव्येषु तेषामप्युपजोष्यलेन

साम्यं वाच्यमवैधम्यें वाक्यैक्े उपमा इयोः ॥ ६४७॥ [भ] रूपकादिषु साम्यस्य व्यङ्गत्वं व्यतिरिके च वैधर्म्यस्याप्युक्ति: उपमेयोपमायां वाकधयम् बनन्वये च एकस्वैव साम्योत्ि- रित्यस्याभेद:। सा पूर्णा यदि सामान्यधर्म शपम्यवाचि च। उपमेयं चोपमानं भवेद्ाच्यम्॥ ६४८॥ [म ] सा उपमा साधारणधर्मो डयो: साहशयहेतू गुणक्रिये मनोच्त्वादि, शोपम्यवाचकमिवादि, उपमेयं सुखादि उप- मानं चन्द्रादि। दूयं पुनः । श्रीतो यथेववाशब्दा दूवार्थी वा वतिरयदि। आर्थी तुल्यसमानाद्यासुल्यार्थो यत्र वा वतिः॥ ६४६ ॥ [ य ]

(म) साम्यमिति। वाक्येके एकश्रिम् वाको बबी: छपमामोपमीयघी: पवैधम्य वैधव्यंर्ितं विरुद्धमरष्टतं बाच्यम् पंिधैयं साम्य साहक्ाम् सपमा। (म) सेति। सटम्। (य) ततोति। युक्ा अवयमात्रेणेव चौपम्यं बोधबन्ती त्रीतो। बाकी बर्धानुस्धन्वानेन चौवव्य बोधयन्तो चाषी। पच्वत् खटम्।

Page 511

४25 साहित्यदपंचम्।

बोधयन्तोति तव्सद्ावे तोती उपमा। एवं तब "तस्वेवेत्यनैन" दूवारथें विद्ितस्य वतेवपादाने। तुस्वादयस्तु "वामलेन तुख्यं सुखम्" इत्यादो उपमेय एव। "वामलं सुखस्य तुर्यम्" इत्या- दावुपमान एव। "कमलं सुखच तुसम्" इत्यादावुभयतापि विञ्ाव्यन्तौति पर्थानुप्तन्धानादेव साम्यं प्रतिपादयन्तौति तवसद्वावे पार्थी। एवं "तेन तुस्यम्" इत्यादिना तुल्याथे विद्वितस्य वतेदपादाने। हे तद्विते समासेऽथ वाक्े॥। ६५० ॥ हेत्रीतो पार्थी च उदाइरगम्। "सौरभमश्नोरुइवमुखस्य कुश्भाविव स्तनी पौनौ। इदयं मदयति वदन तव शरदिन्दुर्यथा बाले!" ॥ (र) पत्र क्रमेण विविधा खौतौ। "मधुरः सुधावदधरः पज्जवतुत्योऽतिपेलळ: पाणिः। चकितमृगलोचनाभ्यां सटभी चपले च लोचने तस्याः" ॥ (ल)

(र) वद्वितसमासवाव्यगता विविधां श्रौतौमुदाकरति सौरममिति। हे माखी। तब सखस्य सौरमम बन्लोकदवत् मभोकइस तुल्सम् चत्र तुब्यायें वत्मत्ययस् तवितयता औतो। सनी कुषभाबिव पीनी पत्र कुष्भाविवेति समासगता रवैम सह नित्यसमासी विभलेरसुक येति बबबात्। बदनं मरदिन्दुर्यधा उदयं मदयति हादयति। चत वाकगता नौती। (ख) विविधामा्चौसुदाइरति मपुर इति। तख्या: वधर: सुचावत् मधुरः चव सुषया सुख्य इति सुख्याचें वत्प्रत्ययात् तद्धितमता बाघों। पाषि: पञ्ञवसुख्य: पह्लदेन सटमः पतिपेखयः पतियीमयः। चवर समासनता भाधौ। रोचने न चवितमनवोचनाभ्यां सहभी चपदे प। चम वाकमता बा्षी।

Page 512

नयम: परिचेद:। 822

एतर अमेष बरिविधा पार्डी। पूर्ण षड़ेव तत् ॥ ६५० ॥

सष्टम्। लुप्ता सामान्यधर्मादेरेकस्य यदि वा हयो: । वयाणां वानुपादान श्रौत्यार्थी सापि पूर्ववत्॥ ६५१॥ [ व ] सा लुप्ता। तड्ेदमाह। पूर्गावद्दर्मलोपे सा बिना श्रौतीन्तु तहिते ॥ ६५२ ॥ [श ] सा लुप्तोपमा धर्मस्य साधारणगुगव्ियारूपस्य लोपे पूर्णावदिति पूर्वोक्षरौत्या षट्प्वारा, किश्त्र तचिते बौत्या असन्नवात् पत्मप्रकारा। उदाहरणम्। "मुख मिन्दुर्यंथा पाषि: पश्ञवेन समः प्रिये।। V वाच: सुधा दवोष्ठस्त विम्नतु्यो मनोऽदमवत्' ॥ (ष)

(ब) खुपीपमामाष् लुप्तेति। सामान्यवर्मादीः एबस बयोर्वा बयाथा वा बनुपादाने का उपमा लुपा सर्वतत सा व पूर्ववत् पूर्णावत् त्रीती चार्ची थ। (र) पूर्वेति। सा लुपोपमा वर्मख साधारयमुबक्रियारपस बोपे तद्विते त्ीती बिना पूर्णावत् सर्वति। (ष) सुखमिति। हेमिये! ते तव सुखम इन्दुर्यथा, पाचि: पंत्रवेन सभः, वाष् वचनशन सुधा दव, चोष्ठ: विष्वतुत्यः, मनः पदयम् चश्मवत् पाषाचतुष्यं वठिनरमिति माकः।. चन मबमे वाकगता चीती, चिश्ीे वाकबता पार्षों ढतोये समासमता नौती, चतमें तमासमवा वार्ची पसमे नद्ितमता बायों।

Page 513

५००

आाधारकर्मविहिते द्विविधे च क्यचि कि। कर्मकर्तोरगमुलि व स्यादेवं पञ्नधा पुनः॥ ६५३ ॥ [ स ] धर्मलोपे लुप्तेत्यनुषज्यते। क्याच्क्चङ्पमुल: कलापमते थिसायिगमः। क्रमेणोदाहरणम्। "अ्रन्तःपुरोयसि रणेषु सुतोयसि ल्वं पोरं जनं तव सदा रमणोयत खीः। दृष्टः प्रियाभिरमृतद्युतिदर्भमिन्द्र सज्जारमत भुवि सक्जरसि चितीथ !" ॥ (इ) "पवान्तःपुरीयसि" इ्त्यत सुखविद्दारास्दत्वस्य "सुतो- घसि" द्ृत्यत स्रेहनिर्भरत्वस्य च माधारणधर्मास्य लोपः। एवमन्यन। दह च यथादितुस्यादिविरहात् श्रौत्यादिविशेष- चिन्ता नासिति। ददस केचित् शषम्यप्रतिपादकस्य वतेलोपे उदाहर्रन्ति तदयुत्तम्। काडादेरपि तदर्थविद्ितत्वेनीपम्य- प्रतिपादकल्वात्। ननु काडादिषु सम्यगोपम्यप्रतीतिर्नास्ति

(स) बाधारेति। चाधारक्मविडिते डिविधे काचि, क्यात्ति कर्मकयो पंसुसि च दत्ेवं पर्तधा पञ्चप्रवारा चुप्ता पुनः धर्मखीपे सर्वात। (v) पन्तःपुरोयसौति। से वितोश! लं रथेपु चनतःपुरीयसि चन्त :- पुरत द्व चाघरधि, चत्र वाचारविद्ितकच्। पीवं जनं सुतीयसि सुतमिया- चरसि, चत्र वर्मविदितकाच्। त्रोः खच्नोः सदा तव रमचोवते रमचीव सहपरति, पत्र काड्। प्रियामि: चमतसुतिदर्थम् चमतयुतिरिवेश्वर्य: टटटः, चत्र वर्मविद्ितयमुख्। चत भुवि इन्द्रससारम् इन्द्र दव सुखरसि, चत कर्भविदितयसुस्। चम प्रथमे सुखविदारितयेति द्वितीये सेंहातिमबेनेति रतोये उन्नोषदाबितयेति चनषें बाद्ादवलवेनेति पस्चने निर्भवलैनेति साधारय

Page 514

नवम: परिव्ेद:।

प्रत्ययत्वेनास्तन्त्रत्वात् दवादिप्रयोगामावाखेति न वाचम्। कत्वपादावषि तथा म्रसङ्गात्। न व कस्यपादोनामिवादि तुत्यतयोपम्यस्य वाचकलं, कपडादोनान्तु य्योतकत्वम्, द्ूवादोनामपि वाचकत्वे निखयाभावात्। वाचकतवे वा समुदितं पदं वाचकं "प्रक्यतिप्रत्वयौ सस्ार्थबोधकौ" दृति च मतडयेऽपि वत्यादिका डाद्यो: साम्यमेवैति। यच्च केचिदाङ्: "वत्यादय दवाद्यर्थेऽनुशिष्यन्ते (च) कडादयस्वाचाराथे द्ृति" तदपिन। न खलु क्डादय आचारमावार्था पि तु सादृश्याचारार्था इति तदेव धर्मलोपे दशप्रकारा लुप्ता। उपमानानुपादाने द्विधा वाक्यसमासयोः ॥ ६५४ [क ]

उदाहरगम्। "तस्या मुखेन सट्शं रम्यं नास्त न वा नयनतुत्यम"।

लोप: । अत्रैव च "सुखेन सटगम्" इत्यत्र "मुख यघेदम्"

(र) नदर्षेति। तदयविद्ितत्वैन वत्यर्थविद्धितत्वेन चौपन्यंप्रतिपादक- त्वात् बोधकत्वात्। सम्यक्ष सम्पूर्ण, चखतन्तरत्वादिति प्रत्ययानां खवातकाथार्य बोधवत्व' नासि प्रज्ञतिम्रत्थयी सह्ार्य बूत इति नियमात्। कक्यपादाविति। कल्पपादिप्रत्ययस्थसी त्वया बतेलोंपे इति बस न अक्यते, तब धर्मलीपे एव त्वया बाच्य तदयमेषां की भेढ ऋति भावः। मिवयामावादिति। सवें कि मिपाता योतका एव न तु वाचका इति वेचित बदन्ति। तन्नते दवादोनायषि साधात् योपम्यवायवलवेनामिमतानां वाचवले सन्देष, किंवाच्य म्रव्ययान- मिति माद: । पतुतिय्यन्े विषोयसे। (म) उपभानेति। उपनोयते बनैनेति उपमानम बख चनुपादाने वाक्य समासयो: दिचा-वाकगवा सुप्ा, समासमता सुप्ता इत्वर्ष: ।

Page 515

. ५० २ साहित्यदर्पचम्।

दृति "नयनतुख्यम्" इत्यत "हगिव" इति पाठे तत्यपि -

सन्नवतोत्वनयोरभेदयो: प्रत्येकं सौत्यार्थीत्वभेदेन चतुर्बिधत्व- सन्भवेऽपि प्राचोनरेत्या डिप्रकारत्व मेवोक्ञम्। औपम्यवाचिनो लोपे समासे क्विपि च हिधा॥ ६५५॥ [ख ]

क्रमेणोदाहरपम्। "वदनं मृगभावाच्या: सुधाकरमनोइ्रम्"। "गर्दभति सुतिपरुषं व्यत्षं निनदन् महात्ममां पुरतः" ॥ (ग) श्रत "गर्द्भति" इत्यत्र श्पम्यवाचिन: कविपो लोपः। न चेह उपमेयस्थापि लोपः। "निनदन्" दृत्यनेनैव निर्देशात्। द्विधा समासे वाक्ये च लोपे धर्मोपमानयोः ॥ ६५ई॥ [घ] "तस्या मुखेनेत्यादौ" "रम्यम्" द्वति स्थाने "लोके" दूति पाठेडनयोकदाहरणम् । क्विप्समासगता द्वेधा धर्मे वादिविलोपने ॥ ६५७॥

(ख) भौपस्येति। भोपम्यवाचिनः इमादैः चोपे समासे करिपि म म्रत्यये चिधा भ्वति। (ग) वदनमिति। ममनावात्या: वदनं सुधाकरवत् मनोहरम, बव भोपम्यवाचकजीपे समासगता लुप्ता। गरदमतीति। महात्मनां पुरतः चय्तः सुतिपदषं श्रीमकटु निमदन् व्यतं स्पट्ट गदभति गदम दवापरति। (घ) विधेति। धर्मस्व उपमामस व उमयी: बोपे उमासे बाक्ये च रिषा सर्वत। किर्विति धर्म इवादैष उमवोषिंयोपने ब्रिय्समासगतत्वेन दिया भवति।

Page 516

दगम: परिचेद।

उदाइर्थम्। "विधवति सुख्ालमस्याः"। पत्र "विधव- तोति" मनोहरत्वक्िप्प्रत्यययोर्लोपः । केचित्वनापि प्रत्यय- लोपमाडु: "मुखाजम्" इति च समासगा (ङ)। उपमेयस्य लोपे तु स्यादेका प्रत्यये क्यचच॥ ६५८ [च ] यथा।

कवपाणोदग्रदोर्दणड: स सहसायुधौयति" । (छ) पत्र स सहस्रायुधमिव आात्मानमाचरतीति वाक्ये उप- मेयस्यात्मनो लोपः। न चेह भोष्य्यवाचकलोप डत्तादेव वयायात्। पत्र केचिदाहु: "सहस्रायुधेन सह वर्तते" इति ससहस्रायुधः "स द्रवाचरति" इ्वति वाक्यात् स सष्सायुधी- यतोति पदसिसी विशेष्यस्य पब्दानुपपात्तत्वादिह्ीपमेयलोप दति तब्न विचारसहम्। कर्त्तरि क्ाचोऽनुभ्नासनविरुष्त्वात्। धर्मोपमेयलोपेऽन्या । ६५E |

यथा। "यभसि प्रसरति भवतः चौरोदोयन्ति सामरा: सवे"।

(ङ) बिषवसीति। पस्ा: सुखान विधनति विधुरिवाचरति। सुखालभिति सुखम् चनमिवेति समासी चौपम्यवाचवतीप:, धमख सनोप्र- त्वादेश खोपो बोध्यः । (न) उपमेयस्येति। उपमोयते य पति उपमेय: तथ्य। खट्टम्। (इ) परातोति। परातोनां बतूषां विक्रमस् बाजोड्रेन दर्मनेन बिक् खरे विकासं नते विस्फारिते इत्यर्य: विजयीचने येन तथामूतः, तथा अपाप्रेन खदमेन उदय मौषप: दोर्दख्र: बायृदय्: यख तथीतः सः सडवायुषोबति। अत भासन विकुसलवात् म्यावरयजास्तविरीधात् पावारममतोरेव तविधाना: दिति भाव:।

Page 517

५०४ साहिसवदर्पयम्।

रचधर्म: उक्ाता च सुसौ। विलोपे च समासगा ॥ ६६० ॥ यथा। "राजते मृगलोचना"। भतर मृगस्य लोचने दब चसले लोचने यस्या इति समास

तेनोपमाया मेदा: स्यु: सप्नविंशतिसंख्यका: ॥ ६६१ ॥ पूर्णा षड्विधा लुप्ता च एकविभ्तिविधेति मिलित्वा सप्त- विभतिप्रकारोपमा। एवु च उपमाभेदेशु अलुप्तसाधारणधर्मेंघु भदेषु विशेष: प्रतिपाद्यते। एकरूप: क्वचित् क्वापि भिन्न: साधारणो गुणः। भिन्ने विम्बानुविम्बत्वं शब्दमात्रेया वा भिदा। ६६२॥ [ ज ] भतर एकरूपे यथा उदाद्ृतम्। "मधुरः सुधावदधरः" इत्यादि। विम्बप्रतिविम्बत्वे यथा। "भज्ञापवर्जितैस्तेषां शिरोभि: शमञ्रुलैमह्ोम्। तस्तार सरघाव्यासैः सचोद्रपटलैरिव"॥ (भ)

(न) एकरूप दति। विष्वायवित्वलं प्रविधानीन नव्यसान्यत्म्। मिदा भेद:। (क) अक्षेति। रघुदिग्विजयवर्थनमिदम्। रः रघुः भविन पम्विशीषेष

चोट्रपटजैरिव मधुचग्रैदिय नहों पृथ्वों तसतार कादयामास।

Page 518

दग्म: परिष्छेद:।

पत्र "इमश्ुलैः" इत्यस्व "सरताव्यापंः" इति डश्टान्तवत्- प्रतिबिम्बनम्। प्रब्दमावेष भिवतवे यथा। "समेरं विधाय नयनं विकसितमिष नीलसुत्वलं मंयि सा। कथयामास अथाक्ी मनोगर्त निखिलमाकृतम्"। भत्र एके एव सोरत्वविकसितत्वे प्रतिवस्तूपमावच्ष्द- भेदेन निर्दिष्टे। एकदेशबिवर्त्तिन्युपमा वाच्यत्वगम्यते। भवेतां यत् साम्यस्य ॥ ६६३ ॥ [ ञ ]

यथा.। "नेवैरिवोत्यलैः पच्चमुखैरिव सरःन्त्रियः। पदे पढे विभान्ति सम चक्रवाकेः स्तनैरिव"॥ भत उत्पलादोनां नेतादोनां साटृश्यं वार्च, सरःत्रोणा- चाङ्कनासाटृश्य गम्यम्। कथिता रशनोपमा। यथोध्वमुपमेयस्य यदि स्यादुपमानता।। ६६४ ॥ [ट ]

(न) एवदशविवर्ततिनोसुपमामाड् एकदेशेति। यत्र साम्यस साटमास बाय्यत्वमम्यते बाच्यत्वं गम्यत्वख् पत्यर्य: भवेता सा एकदीनविवर्त्िनी सपमा एकदेशे स्थिितत्वात् चख्ा एकदेभविवर्रिनी संज्जति बोध्यम्। . (ट) रजनीमनासाह ववितैति। यथीष्वंस् एन्तरोत्तरम् उपमेवस यदि उपमानता खात् वदा रखनोपमा वंबिवा, रमना वाओो तत्सहमययनात् एव संनेति भायः।

88

Page 519

सहित्दर्पंपम्।

यथा। "चन्द्रायते उतवचापि हंसो इंसायते चारुयतेन कान्ता। कान्तायते स्पर्शसुखेन वारि वारोयते सच्कतया विहाय:" ॥ (ठ) मालोपमा यदेकस्यो- पमानं बहु दश्यते॥ ६६५ ॥ [ड ]

यथा। "वारिजेनेव सरसो पशिनेव निशोथिनौ। योवनेनेव वनिता नयेन शोर्मनोहरा"। क्कचिदुपमानोपमेययोई्योरपि प्रक्वतत्व दृश्यते। "हंसन्द्र दवाभाति जलं व्योमतलं यथा। विमला: कुमुदानौव तारका: शरदागमे॥ भस्य राओ्तो गहे भान्ति भूपानीता विभूतयः । पुरन्दरस्य भवने कल्पव्च्तभवा दव" । पत्रोपमेयभृतविभूतिभि: "कत्पवृक्षभवा दव" दृत्युपमान- भूता विभूतय व्त्िय्यन्त इति भचेपोपमा। प्रवैव "गहे दृत्यस्य" "भवने इत्यनेन" प्रतिनिर्देभात् प्रतिनिर्देश्योपमा इत्यादयथ न लचिता:। एवंविधवैचितास सडसधा सन्दर्भनात्।

(ठ) रन्द्रायते इति। विहाय: भाकात्रम् वाकाज्विड्ठायसी इबमरः। पन्धत् खष्म्। (र) मायोषमामाड मायोपमीनि। पकस उपमेयस बद् बड सपमानं दस़्वे या मानोपमा।

Page 520

दभम: परिधेद:।

उपमानोपमेवत्व- मेकस्यैव खनन्वय: ॥ ६६६ ॥ [ढ ] सर्थादेकवाके। यवा। "राजोवमिव राजीवं जलं जलमिवाजनि। चन्द्रयन्द्र दवातन्त्र: भरक्षमुदयोख्यमे।

मेयभावो वैवसिक: । "राजीवमिव पाथोजम्" इति चास् लाटानुपासाडिविल्ञो विषय:। विन्वोचितल्वादेकशब्द- प्रयोग एव शेयान्। तदुशम्। "अनन्वये च पब्देक्ध मोचित्यादानुषङ्गिकम्। (प) भस्मिंस्तु लाटानुप्रासे साच्तादेव प्रयोजकमिति"॥ पर्य्यायेम इ्योरेत- दुपमेयोपमा मता ॥ ६६०॥ [ त ] एतदुपमानोपमेयत्वम्। पर्थाद्दाकाढये। यथा। "कमलेव मतिर्मतिरिव कमला सनुरिवि विभा विभेव तनुः। धरणीव पृतिष्टतिरिव धरणो सततं विभाति तव यस्य वत"

(ढ) पननयलाइ उपमानेति। एकस्ेव उपमाभोपमेयत्वम् चनम्यः । (म) बनचवये इति। भाजुषक्िगयम् चावतम्। (त) उपभेदीपमामाड पर्ययायेषति। इमी: उपमामोपमेययी: एतम् डपमेयोपयानतम् इत्बयं: उपमेबोपमा मवा।

Page 521

साद्ित्वदपंयम्।

पवास्य रात्त: त्रोष्धध्यादिपहर्यं नाम्दस्तोत्वभिप्रायः। सदभानुभवाद् वस्तुस्मृति: अरयमुच्यते॥ ६६८ ॥ [घ ]

यथा। "भरविन्दमिदं वौच्य खेलत्खन्जनमन्न,लम्। सरामि वदनं तस्याख्ारु चसललोचनम्"॥ "मयि सकपटम्" इत्यादौ च स्मृतेः सादृश्यानुभवं विनो- त्यापितत्वाव्नायमलङगारः। राघवानन्दमहापात्रास्त, वैमा- दश्यात् (द) स्ृतिमपि स्परणालङ्गारमिष्कन्ति। तनोदा- हरयं तेषामेव यथा। "शिरोषमृद्दो गिरिषु प्रपेदे यदा यदा दुःखभतानि सोता। तदा तदास्ा: सदनेषु सोख्य- लक्षागि दध्यौ गलदशु रामः" । (ध) रूपकं रूपितारोपाद् विषये निरपङ्चवे॥ ६६६॥ [न]

(घ) अरपसाह सहजेति। सटमस्य वस्तुनः चनुसवात् दर्बनादिजन्- भानात् वस्तुनः सन्वस्य खृति: चतुभवः खरपम् सचते। (द) बेसादश्यात् विसहम्खर वस्तुनः चनुसवाहित्यर्थः । (घ) जिरोपेति। त्िरोबनत्ी त्िरोषकसुनसृकुमाराजी सोता निरिष पर्वतेपु यदा यदा दुःखमतानि प्रपेदे प्राप, रामः तदा तदा सदनेषु गरेषु चख्ा: सौताया: सोख्यववाधि सुखसन्तानाण् नखदयु बबा तथा दष्यो चिन्तया- मास सम्रत्यर्य: । चव विसवटबस् दुःखभतखानुभवात् सुखसन्तानचरपम्।. (न) रूपकमाष् रूपवर्मिति। निरपज्नी प्रङ्ञतिमोपनम् चपडव: तङ्क्िते

Page 522

दमम: परिच्ेद:।

"हषितेति" परिणामाद व्यवच्छेद:। एतय परिणाम- प्रस्तावे विवेचविष्यामः। "निरपङ्जवः" इत्यपश्कुतिव्यवच्े दार्थम्।

तत् परम्परितं साङ्र निरङ्गमिति च वरिधा॥ ६७॥

तद्रूपकम्। तत्र ।

यत्र कस्यचिदारोप: परारोपगाकारगम्। तत् परम्परितं प्निष्टाश्निष्टशब्दनिबन्धनम्। प्रत्येक केवलं मालारूपञ्चेति चतुर्विधम्। ६७१॥ [ प]

तत्र स्रिष्टभब्दनिबश्धन केवलपरम्परितं यथा। पराहवे जगदुइणड राजमएडल राष्टवे। श्नृसिंहमहोपाल! सस्यस्त तव बाहवे" (फ) पत्र राजमण्डलं नृपससूह एव चन्द्रविम्बमित्यारोपो राजबाहो: राह्त्वारोपे निमित्तम्। मालारूपं, यथा।

विषये उपमेये कपितस उवमामस चारीपात् तादात्ाध्यासात् रपकं रूपकास- शार: परव्यासय पवाहार्य: न तु वासव इति बोध्यम्। (प) यव्रेति। वस्चित् चारोप: परख वारोपणे कारमं तत् परम्परितं रपन, तत् चतुविधं स्रंषाधोनतवा देवलं मलाकपक्, चत्नषेष न देवसं

(फ) वाडवे इति। ३ श्रोयृसिंहमहीपाल! याहवे युहे जनत्स सद्खानाम् उद्हप्तामां राजमखखाना राहवे तब वाष्ने स्वस्ति वक्ठ।

Page 523

५१0 साह्टित्यदर्पगम्।

"पद्योदयदिनाधोथः सदागतिसमौरयः। भूमदाघलिदभोलिरेक एव भवान् भुवि"॥(ब) पत्र पद्माया उदय एव पद्मानासुदय:, सतामागतिरेव सदागमनं, भूभृतो राजान एव पर्वता इत्याद्यारोपो रात्: सूर्य्यत्वाद्यारोपे निमित्तम्। अ्स्निष्टशब्दनिबन्धनं केवलं यथा। "पान्तु वो जलदश्यामाः शार्ङ्गज्याघातकर्कथाः। वैलोक्यमण्डपस्तभाखतवारो हरिबाहवः"॥ (भ) पत तैलोक्स्य मण्डपत्वारोपो हरिबाहनां सतन्नत्वारोपे निमित्तम्। मालारूपं यथा। "मनोजराजस्य सितातपत्रं श्रीखएडचिचं हरिदङ्गनाया:। विराजति व्योमसरःसरोजं कपू रपूरप्रभमिन्दुविम्बम्" ॥ (म)

(प) पप्नेति। एक एव भवान् भुवि प्रझ्माया: लक्ष्ाा: उदये पन्यन पम्मानासुदये दिनाधीभ: सूर्य: सताम् बागती बन्धत्र सदा मती समोरष: वायुः, तथा भूमतां शाम्ाम् चन्यत्र पवंतानाम् भावलिषु सेषिषु दभोि: बज्चम्। (भ) पान्विति। अलदश्यामाः नवनीरदश्यामवर्षाः ब्रार्ई्गस्य धनुषः ज्याया: मोर्व्याः पाघातेन चास्फालनेम कर्कत्रा: कठिना: वैलोक्यं विभुषनमेव मण्डपं गटहं तस्य सशा: अवसम्नदाकपीत्यर्यः चल्वार: हरिषाहव: वः युप्ान् पामु रखन्तु। (म) मनोजेति। मनोजराजमय कामनृपतेः सितातपव चेतच्कवं हरि- टड्नाया: दिगङ्नाया: शोखणचिनं चन्दनतिखकं ब्योम भाकाशमेय सरः तख्य सरोजं पम्म कयू रपूरपभं कर्यूरपुस्तसटनम् इन्दुविन्यं चन्द्रमृख्लं विरायति।

Page 524

दगम: परिववेद: ।

भत मनोजादे: राजत्वाद्यारोपयन्द्रविम्बस्य सितातपत्र- त्वाद्यारोपे निमित्तम्। एघु च "राजभुजादोनां राजत्वाद्या रोपी राजमण्लादोनां चन्द्रमण्डलत्वाद्यारोपे निमित्तम् इति केचित्। ब्रङ्गिनो यदि साङ्गस्य रूपं साङ्गमेव तत्। समस्तवस्तुविषयमेकदेशविवर्त्ति च ॥६७२॥ [य]

तच।

आरोप्यागामशेषागां शाब्दत्वे प्रथमं मतम् ॥ ६७३॥ [ र ]

प्रथमं समस्तवस्तुविषयं यथा। "रावणावग्रहक्कान्तमिति वागमृतेन सः। पभिषटृव्य मरुच्कस्यं क्वष्णमेघ्त्िरोदघे" । (ल)

पत क्वश्णस्य मेघत्वारोपे वागादोनाममृतत्वाद्यारोपित- त्वम्।

(य) बद्िन पति। साङ्गस चङ्सदितस्य बङ्विनः बत् रूपय तत् साक रूपकम। तढ द्विविधं-समम्तवम्तुविषयं, तथा एकदैघविर्वर्ि। (र) समसवस्तुविषयमाह। आरोप्याणारमिति। चशेषाणां सर्वेषाम भारोप्याध्ाम् उपमानारनां माब्दत्वे मम्दपतिपादले प्रथमं समक्षवस्तुविषय- मित्यर्थ: मतम्। (ख) उदाइरति रावसेति। ऊथ: एव मेघ: अयमेघ: राव्षः एव सवयड: इत्टिप्रतिबन्व: तेन त्रान्त लकत् देव: एव असं तत् इति पूर्वोनेन वाभेष चमृतं जयं वेन चरमिदरय्य तिरोदधे बनतहिंत:। चव अपर मेघलारोप- सम्पादनाव तदनगना सर्पेवाम् जमतादोनां वाजादिप भारीपात् साक्रर्ल रुपचमिति बीध्यम्।

Page 525

५१२ साहित्दपंचम्।

यव कस्यचिदार्थत्व- मेकदेशविवर्त्ति तत् ॥ ६७४ ॥ [ व ]

"लावस्थमधुभिः पूर्वमास्यमस्या विकखरम्। लोकलोचनरोलम्बकदम्बैः कैर्न पोयते?"॥(श) पत लावयादौ मध्वाद्यारोप: शाब्दो मुखे पद्मलवारीप आार्थः। न च दयमेकदेशविवर्त्तिन्युपमा विकखरत्वधमंस्या- रोप्यमाऐे पद्म मुख्यतया वर्त्तनात मुखे चोपचरितत्वात् (ष)। निरङ्ग केवलस्यैव रूपयां तद्पि द्विधा। मालाकेवलरूपत्वात् । ६०५ ॥ [स]

तत्र मालारूपं निरङ़ं यथा। "निर्माणकौथलं धातुस्तन्द्रिका लोकचस्तुषाम्।

सार्धत्वम् चर्थवश्ञात् सम्यत्वं तन् एकदैभविर्वारस रपकमिति श्ेषः । (थ) उदाइरति लावख ति। सस्या: वान्ताप्ा: लावखानि एव मधूनि ते: पूर्ण विकस्वरम् बास्य मुखं के खोकानां खोषमान्वेव रोखन्वकदन्ानि चमरसभूद्दा: तैः न पौयते ? भषि तु सर्वेरय पौयते हृत्यर्यः । ( ष) विक्स्वरत्वेति विकखरत्वधमस्य बिकासस्य रत्यर्षः सुख्यतया प्राषा- वेन वर्सनात् सवस्थानात् सुखे व उपचरितत्वात् भारोपितत्वात् गुबभावेम वर्स- नाहितर्य: । तथा व बत साधन्य म् उपमाने सुख्यतया स्थितं तवैब उपयं, बन तु उपमेये स्थितं तत उपमैवेति फखितम। (स) निश्क्माह निरक्रमिति। कैवखस्य एकमावसैव चद्टिम: रपयं निरश्म्। तदपि दिविर्धं-मालारपं, केवसरूपस् । (र) तव माषाउपतुदाइरति निर्म्णेति। सा दयम् इन्दीयरीषया

Page 526

दगम: परिच्ेद:। ५१२

केवलं यथा। "दासे छातागसि भवत्युचितः प्रभूषां पादमहार इति सुन्दरि! गात्र दूये। डद्यत्कठोर पुलकाङ्गरक एटकाग्रे. यंद्विद्ते मृदु पदं ननु सा व्यथा मे"॥(च) तेनाष्टी रूपके भिदा: ।६७६ ॥

चिरन्तनैरुत्ता इति गेष: । कचित् परम्परितमप्येकदेश- विवर्नति (क) यथा। "खङ्ग: न्मामोविदल्न: समिति विजयते मानवाखएडलस्य"। (ख) प्रवार्थः साया महिषौत्वारोप: खद्गे मौविदल्लत्वारोपे हेतुः। अस्य मेदस्य पूर्ववन्मालारूपत्वेऽप्यदाइरगं मृग्यम्।

धातु: विधातः निर्माणकौधलं स्टिवैचितां लोकचस्रषां चन्द्रिका कौमदो तथा धनङ्रम्य कामस्य क्रौड़ासुहम्। चव इन्दोवरेययाकपे चक्रिनि मालाकपेय निर्माणबौमलादीनाम् धारोप:। (च) केवलमुदाहरति दासे पति। हे सुन्दरि! दासे विडरे छतागमि कतापराधे सति प्रभूणं पादप्रहार: उचितः इति देतो: बव पादप्रहारे न दूये न दुःख मनुभवामोत्यय:। उद्यद्िः कठीरै: पुखवादुरेरेव कसटरक्षायै: पादस्र्भ- ननितैरिति भाष: मृदु कोमलं पदं तर्वैति श्रेष: यत् मिदयने विध्यते, नमु मी :! सामेमम ब्यथा पोड़ा। सदा प्रहरनीं बान्तां प्रति तत् कासुकस्ोति- रयम्। चत्र पुखकाडुररपे चङ्गिनि केववस्य वास्टकागस्य चारीप: । (क) कविदिति। एवदीघववर्तति परम्परितरूपके वास्यचिदार्थत्वमित्य:। (ख) उदाइरति खड्ग इति। मानवः एव बाखवल: इन्द्र: पंचबा मानवानाम् पाखखसः तथ्य जा पृषिती तखा: सौविदतः बस्ुकी खोजनाना सवयनियुत्तमत्यविश्येषः, सौविदजा: बसुविन इसमरः। खडगः समिति संयामे विजयतै।

Page 527

साहित्यदर्पचम्।

दश्यन्ते क्वचिदारोप्या: पनिष्टाः साङ्कडपि रूपके ॥६॥ [ग] तव्रैकटेशविवर्तति सिष्टं यथा मम। "करमुदयम शौधरस्तनाग्रे गलिततमःपटलांभुके निवेश्य। विकसितकुमुदेक्षणं विचुम्ब- त्ययममरेशदिशो मुखं सुधांशु:"॥(घ) समस्तवस्तुविषयं यथा। अत्रैव "विचुम्बति" इत्यादौ पुचुम्बे "हरिदबलामुखमिन्टुनायकेन" इति पाठेन चाव त्रिष्ट्परम्परितम् (ङ)। तब हि। "भूभदावलिदभोलिः" इत्यादो राजादौ पर्वतत्वाटिरुपयं विना वर्णनीयस्य राजादे-

कथं "पद्मोदयदिमाधौशः" इत्यादी परम्परितं, राजादेः सूर्य्यादिना साहृश्यस्य तैजस्वितादिहेतुकस्य सभ्भवादिति न वाचम्। तथाहि राजादेस्ेजसिवतादिहेतुकं सुव्यत्ा सादृश्यं न तु प्रक्वते तद्विवचितं पद्मोदयादेरेव हयो: साधारपधर्मतया

(ग) दृशने इति। प्निष्टाः चनेकार्था दत्यषेः । (घ) करमिति। चन्द्रीसयव्दंनमिदम्। जयं सूर्धाग्ः चन्द्र: चमरीक्र- दिमः प्राचा: गलित तमसां पटलं समूः एव संधकं यम्मात् ताडशे उदयमही- परः एव सनः तखाये तदुपरि बर किरयं इतस निवेश्य वियसितानि कुमुदान्येब ईवयानि नयनामि यत ताडयं मुखं विचुम्बति। पुनितायाउत्तम्। अत्र पमरैमदिति चसनारीपस सुधांशी नायवारीपख न चार्यलात् एमदश- विवर्नितम्। (र) प्विट्परम्परितमिति। बव्र माहशासन्वेव विना भारीपथं वाकवार्थासकति: ततैव परम्परितं बम न तथा तब साह्निरकबोरवसर इतति नाम्पर्यम्।

Page 528

दमम: परिव्ोद:।

विवचचितत्वात, दष तु मरोधरादे: सनादिना साहशयं पोनोशुषत्वादिना सुव्यक्तमेवेति न व्विट्टपरम्परितम्। अच्चित् समासाभावेडपि रूपक हश्यते। यथा। "मुखं तव कुरङ्गाचि! सरोजमिति नान्यथा"। कचिडेयधिकरएेडपि (च)।

यथा।

"विदधे मधुपश्चेणीमिष्ट भा लतया विधिः"। (छ) क्वचिदैधर्म्येऽपि (ज)।

यथा।

ज्योत्खाऊ्तष्ण चतुर्दमो सरलतायोगखपुच्छचटा। यैरेषापि दुराभया कलियुगे राजावली सेविता तेषां शूलिनि भत्तिमात्रसुलमे सेवा कियत् कौथलम्" ॥(भ) इूर्द मम। अत च केषािद्रूपकाणां शब्दसेषमूलत्वेऽपि

( च) वैयधिकरण्य्र पति। उपमानोपमेययोर्भिन्नविमतत्िकत्वे इत्वर्षः । (छ) उदाइगति विदधे इति। विधि: इष् नायिकायां भवतया मधुपत्रेयों ममरावलीं विदधे। चव सलतायां व्यधिकरवायां सपुक्तेख्यारोपः। (न) वैधम्ये इति। विरुद्धर्मसक्रावे उत्वर्थः । (क) उदाइरति सौजन्येति। सौजन्यमेव चन् जलं तथ्य सबस्यकी मरुभूमि: सौजनहीनेत्ययं:, सुनरितमेव चालेख्यं चित्रकम तख्य युमिति: पायाबडपकुदय दुशरितेति भवः, गुच्ा एव व्यीत्खा तासा अयवतुदभी गुम- गुन्धा उत्बर्यः, सरसताया: योग: तम्य नपकक्टा कुछुरवाभषविसार: एवा दंहशी राजावसी यै: कचियुंगे दुरानया दुषयमढचया सेविता तेषां मशिमान- सुखभ एकमानमत्ियम्ये यूव्िनि अन्ी सेवा कियत् बौम्रनम्? बाटूकविक्री- ड़ितं उत्तम्। चत्र राजावस्यां महखव्याद्यारीप: सीनन्ान्ड्नावित्ववाधन- खास्डाबयम्ञात् बैपरोत्ेनामिड्ित: ।

Page 529

नचर्पदत्िम्।

रूपक विशेषत्वादर्थालङ्वारमध्ये गयनम् (ञ)। एवं बचा- मापालङ्गारेधु बोषव्यम्। अधिकारूढ़वैशिष्य' रूपक यत्तदेव तत्॥। ६७८॥। [८ ] तदेवाधिकारूढ़वैशि्यसंत्रूपकम्। यथा मम। "ददं वक्न साच्षाद्विरहितकलङ: पभधरः सुधाधाराधाराखरपरियतं विम्बमघरः। इमे नेवरे रात्रिन्दिवमधिकशोमे कुवलये तनुर्लावसयानां जलधिरवमाहे सुखतरः" ॥ (ठ) भत्र कलक्राहित्यादिना अ्रधिकं वैभिश्चम्। विषयात्मतयारोप्ये प्रकृतार्थोपयोगिनि। परिणामो भवेततुल्यातुल्याधिकरणो द्िधा॥ ६७६॥ [ङ]

(ञ) अव्दन्नषमूलत्वेऽपोति रूपकविभेषत्वात् रुपकस्य विश्रेषत्वात् प्राधा- न्यादित्यर्य: । (ट ) अधिकेति। अधिकम् चारद प्राप्त वैभिश्य' वैचितां येन तत्

(ठ) उदाहरति इदमिति। इदं हृशयमाममित्र्यः वक्र सुख साचात् सयं विर्शवितकलड: निष्कषऊ: मनवरः चन्द्रः। सुधाधारायाम् समतचाषा- वाम् बाधारः सासदम् सधरः चिरपरियतं सम्यक परिपिक्ञ विन्वं फस- विशेष:। इसे मेवे मरािन्दियम् अिके घोसे चधिक शोमाक्ाखिनी कुबबये मोखीपडे, नोखोपलं कुवखर्यात्यमरः। तनः मरौरं खावख्यानां अखभि: समुद्रः परम् चदमाहे सुखतरः अतिसुखप्रद इत्धरय: । (उ) परिषामासद्तारमा् विषयेति। भारीप्य बारोप्यमाणे वसुनि विषयात्मवया आरोपविषयामिद्तया प्रङ्ञतार्वस मसतुतस्य कार्य्यस उपयोगिनि उपकादिषि सम्पादके सतोत्यर्ष: परिषाम: भवेतू मकतार्यीपयोगितया बिबये

Page 530

दमम: परिचोद:ं।

आरोप्यमाणस्वारोपविषयालतया परियमनात् परि- बास:। बथा। "सितेनोपायनं दूरादागतस्व ऊर्त मम। सनोपपोड़माश्रेष: छतो घूते पपस्तया"।

तु नायक सभावनद्यूतयो: सविप्रिताश्नेषरूपतया। परत्र प्रथमादे वैयधिकरसेन प्रयोग: (ढ)। द्वितीये सामान्याधिकरखेन। रूपके "मुखचन्द्र पशयामि" इत्यादौ भारोप्यमाणचन्द्रादेरुप- रख््रकतामावं न तु प्रक्वते दर्शनादावुपयोगः, इष् तु उपायना- दर्विषयेण तादातंा प्रक्वते चनायकसन्भावमादावुपयोगः। अतएव रुपके पारोष्यस्यावच्केदकत्वमाणेय्यान्वयः। भ्रत्र तु तादालोन, "दीसे छतार्गा" इत्यादी रुपकमेव न तु परि- गामः। ज्ारोप्यमाणकएटकस्य पादभेदनकार्य्स्याप्रस्तुत- त्वात्। न खलु तत् कस्वचिर्दप प्रस्तुतकार्य्यस्य घटनार्थमनु- सन्धीयत (य )।

विषयित् बारोप: परिधाम इति भावः। सय दिषा-सुष्वाषिकरयः, व्यधिकरपस। (ढ) उदाहरत स्वितेमेति। सखायं प्रति वस्यचित् खवान्तासब्राब- वर्षनमिदम्। तया मत्कान्तया व्ितेन मदुभसितेन दूरात् भागतस्य उपसियतख् ममछपायनम् उपहार: ऊतमू। तथा याते दूतक्रोड़ायां सनोपपीड़ बषा तथा चासेब: बासिङ्रनं पथ: जतः। प्रथमाहें इति वैयषियरवंन भिन्र

मातम् उपमयक्ष बोमाविक्कारकत्वमाव प्रळ्मते प्रसुते। उपयोग: उपवाषि लम्। एष् तु विषवेय सितेन तादात्ाम् चमेद: पठमते प्रख्ुते नावकसभ्राय- नांदी नायकसंवर्तमयमचि उपयोग: उपपारितम। च्ारोप्यस उपमानस सव सद कत्व मातेय विभेषबलमानेय भत तु परिषाम तादाओोण भमिसबयै-

88

Page 531

साहिलदर्पयम्।

अयमपि रपकवदषिवादढ़वेशिच्चे टस्यते। यथा। "वनेचराणां वनितासखानां दरोग्टडीतङ्गनिषल्भास:। भवन्ति यतोषधयो रजन्यामतैलपूरा: सुरतप्रदोपा:" * (त) भत्र प्रदोपानामोषध्याततया प्रज्मते सुरतोपयोगिनि चन्धकारमाये उपयोगोडतैलपूर त्ेनाधिकारूढ़वैभिच्यम्। सन्देह: प्रक्ृतेऽन्यस्य संशयः प्रतिभोत्यितः । शुद्धो निश्यगर्भोऽसौ निश्चयान्त दति विधा। ६८ ॥ [ थ ] यव संभय एव पर्य्वंसान स शद्ः। यथा। किं ताकखतरोरिय रसभरोड़िया नवा वझ्रौ ? वेलाप्रोच्कलितस्य किं लहरिका लावएवारां निधे: ?।

किं साचादुपदेशयष्टिसथवा देवस्य जृङ्गारिय: ?"॥(द)

खपः। म्रसुतक्तार्य्यस्ेति। पत्र नायिकाया चनुमयनमेव प्रस्तुतं पुस्रवी वस्द बादोपस न खशु तदुपयोगित्वमिति भायः । (त) वतेवरायार्मिति। बव हिमाद्री रनन्ां रावी दर्य:वन्दरा एव ग्शाषि तेषास् उव्सङ्वेपु चम्पन्तरेदु निमक्ञा: पतिता: भासः यासां ताः बोषचयः रताविद्ेषा: वनिवासखाना समार्ययार्या बजेवराचाम् पतैखपूरा: सुरतम्रदोपा भर्वान्त। एपेन्द्रववाहत्तस्। (प) सृम्टेहाखसारमात् सन्देष पति। पञ्नते पस्ते उपमेये इत्बर्य: प्रतिमोख्वितः प्रतिलया मोडोत्या उज्व: सबबसत उपनानस संभय: सन्देश: इसो सन्देष: विषा उतः, निययगर्स:, तथा निषबानः। (द) उवसदाकुरति किमिति। नाविकादर्यंने वानिनमामां बितकों- जिरियिम। 5वं पुरतः परिटम्माना कापोव्वर्षः तावखतरी: बौमनटडुमख ए्पासरेप ए्साविरैकेय उडिका निःसृता नवा बह़री भझ़री विम् १ वेबास

Page 532

दममः परिवेद:।

यन पादावन्ते च संजय एव सध्ने व निवय: सनिषय- मध्यः। यथा। "भयं मार्तकः किम्? स खलु तुरगेः सप्तभिरितः ऊथानु: किम् ? सर्वाः प्रसरति दियो नैष नियतम्। ऊतान्त: किम्? साचास्मद्िषवह्नोSसाविति पुनः समालोक्बाजो लवां विदधति विकस्पान् प्रतिभटाः॥(घ) पत्र मध्ये मार्ततवडाद्यभावनियय: राजनिबये द्वितीय- संभयोत्यानासन्वात्। यव्रादौ संभगोडन्ते व निबय: स निखयान्तः। यथा।

किं तावत् सरसि सरोजमेतदारात् ? पाहोखिमुखमवभासते तरुखा: ?। संशय्य चणमिति निवधिकाय कवित् विव्दोकैर्वकसहवासिनां परोचे :- । (न)

तटेषु प्रोष्कवितस्य सोतोत्यितस्य लावक्यवारयं निधे: लावक्यस्ानवस चडररिका किम्! चथवा खट्माढ़ा पत्युस्कटा या उत्कर्ा वान्ताविषयियी उत्सुकता तडतां वामिनामित्वर्य: ससमबक निजससद्ान्ख् उपन्ासे जापने विर्षान्य: प्रययिन: प्रकारियः देवख मदनस्ेतर्यः साध्ात् मूर्तिमतोत्ययं: उपदैमयि: रे एवमेवं ककतेति विवादस: बिम ? ब्टूखविकौडितं हत्तम।· (प) निषयमध्यसुदाइरति पवमति। राजसुतिरियम्। जयं मार्नक: सूर्य्य: किम! सः मार्तक: सप्म: तुरनै: इतः युभ्न: खन्ु, तक्ान्रायं सूर्य इति नियकः। छमादु: बत्ि: किम् ? एव पत्नि: नियतं सर्वा दिश् न प्रसप तखय ऊ्ध्बमसरख मसितव्वादिति मायः। तव्नाब्रायम् चत्रिरिति निशय:। साधात् खयं वतान्तः वमः बिम् ? चसौ बमः म्िषवशनः तव्माब्ञायं छतान इति निययः। इवि इन् लाम् बानी युदे समाधीक दहा प्रतिमठा: प्रति- योडार: वियसान् विवर्यान विदधति प्वंन्ति। बिखरिपीतत्तम्। (न) निववान्सुदाइरति सिमिति। चारात् समोपे पुर्ोषर्तिनीकथे: सरधि एतय् हम्नावं सरीलं पत्न विम् ? वाहीखित् चधवा तबथा: बुबला:

Page 533

५२० साहितदर्पंगम्।

पप्रतिभोत्यापिते तु "स्वाणुर्वा पुरुषो वा" इत्यादिसंशये नायमलंङार:।

"मध्य तव सरोआाक्ि! पयोधरभरार्दितम्। भस्ति नासीति सन्देह: कस्य चित्ते न भासतं"। पवातिथयोत्ञिरेव उपमेये उपमानसंभयस्यैवैतदलङ्वार- विषयत्वात्।

V र्ान्तिमान् प्रतिभोत्यिता ॥ ६ं८१॥ [प]

यथा।

"मुग्धा दुग्घधिया गवां विदधते कुभ्धानधो वज्जवाः कर्रो केरवशङया कुवलयं कुर्वन्ति कान्ता पि। कर्कन्धूफलमुच्चिनोति शवरी मुक्काफलाकाङ्मया सान्द्रा चन्द्रमसोन कस्य कुरुते चित्तम्त्रमं चन्द्रिका ?"॥(फ)

सुखम भवभासते सकरति ? कषित जनः इति दत्य घर्गं संभय्य बवसवा- सिर्मा बकसउपराणां पम्मामां परीच्षैः बगोधरी: निव्वोके: विलासयिशषैः निवचि- काय सुखमिति ग्रेष:। ददग विखास: कुतः पब्रेषु तस्ात् तरुषीसुखमेवेतन इति स्थिरोय कारित्यर्थ: । प्रदरषिंषीठ्वत्तम्। (प) शन्तिमन्तसाह साम्यदिति। साम्यात् साहृश्यात् पर्तत्मिन् वस्तुनि प्रतिभीत्यिता प्रोढ़ोकिसिया तदबुद्धि: तहस्ुपोध: बान्तिमान्। (फ) उदाइरति सुन्घेति। चन्द्रोदयवर्णनमिदम्। सान्द्रा घना चन्द्र मसः पन्द्रस्व चन्द्रिका कस जमस्य चित्तमम न करूते? चि तु सर्वसैवेति मायः। तथाि सुग्धा: चनमिन्रा: वल्रवा: मोपा: दुग्वधिया दुग्वयरयमोधेन गवाम् चथ: समतख्ी पत्यर्थ: कुश्ाम् विदयते चारर्यन्ति। बान्ता: कामिन: यपि कैरवअडया सेतीत्पदवीघेन वार्यें कुवसर्यं नोखोप्पर्ल कुर्यन्ति चारयन्ति वथा मवरी व्यायपवो सुनाफसावाङया मोजियमानामिख्ापेय कर्बन्ूफलं

Page 534

दगम: परिच्छेद:।

पखरसोत्यापिता स्रान्तिर्नायमलङ्वार: (ब)। यथा। "शुक्विकायां रजतम्" दति। नव पसाटशसूला। यथा। "सङ्गमविरइविकस्पे वरमिह विरहो न सङ्गमस्तर्ाः। सक्के सेव तथेका वरिभुवनमपि तम्मयं विरहे"॥ (भ) क्वचिद् भेदादग्रहीतयां विषयायां तथा क्वचित्। एकस्यानेकधोल्वेखो यः स उल्लेख दूष्यते॥ ६८२॥ [म] क्रमेणोदाहरगाम्। *प्रिय इति गोपबधूभिः श्रिशरिति वृद्ैरधौश दति देवेः। नारायण इति भत्ारबद्येत्यग्राहि योगिभिर्देवः।" (य) प्रवैकस्यापि भगवतस्तत्तह,णयोगादनेकधोल्लेखे गोप- घधूप्रभतोनां कच्चादयो यथायोगं प्रयोजकाः। यदाप्ु:। "यथारूचि बधार्थित्वं यथाव्युत्पत्ति भिद्यते।

बदरकलसुश्षिनोति पश्विनीति। बाटूवविक्रोडितं तत्तम्। बव सन्दर्वान्दक्ा भ्रमावेष चश्ास्तवदुग्धादिपु तद्बुद्धि:। (म) मखरसीत्यापिता खभावनाता । (म) सङमति। चत्र सङ्रमविषतयी: साटशयं नासौति बोध्यम्। (म) उ ल्लेखमाह कविदिति। कचित् ब्रहोत्था काचट वा विषयायां व्यवकदकधर्मार्णा भेदात् भिद्रतवात् यः एकस वसनः चनेकचा पड्चा छक्ेख: कोतंनं स एलेख रष्यते। (घ) प्रिय इति। दैबः अथय: बोपवधूभि: म्रिय पति, बह: बन्दादिभि: जिधरिति, दवेरिन्द्ादिमि: बचौम इति, मतेः म्र वम्बादादिमि: नारायय पति, योगिभि: सनवादिमि: मम्म इति, पग्राह्ि महीतः। तद्गुमयोगादिति

मधने।

Page 535

५२२ साहित्दर्पथम्।

पाभासोडप्यर्थ एकष्मिननुसन्धानसाधित :- ।(र) भत्र भगवतः प्रियत्वादोनां वास्तवत्वाद यहोतमेदाख् न मालारूपकं न च स्रान्तिमान् न च प्रयममेदे भंद इत्येवंरुपा प्रतिशयोक्ति: (ल) । तत हि "सन्यदेवाङ्गलावश्यम्" इत्यादो लावस्या दे्विषयस्व पृथकत्वेनाध्यवसानम्। न चेह गरवतत गोपबधूप्रभृतिभि: प्रियत्वाद्यध्यवसौयते। प्रियत्वादेर्भगर्वात तत्काले तास्विकत्वात्। केचिदाङः "अ्रयमलद्वारी नियमे-

पिशत्वादोनां नियमाभिप्रायात् प्रियत्वाटेर्भिव्नत्वाध्यवसायः" दृत्यतिथयोक्रियस्ति तत्सङ्वावेऽपि च ग्रहोतभेदेन नानात्वप्र- तोतिरुपो विचछित्तिविशेष उल्लेखास्यभिवालङ्गारप्रयोजकः (व)। स्ोकगठजनपदवर्णाने "वञ्तपञ्जरम्" दति "भरणागतैः त्म्बरविवरम्" दति "वातिकेः" इत्यादियातिशयोशेविविक्को विषयः। दृह च रूपकालङ्गारयोगः। वस्तुतस्तु "अम्बरवि

(र) यथारुचोति। यथारुचि यथाभिलावं यथार्थित्वं यथाप्रयोगनवस्व तथास्यत्पत्ति यथाज्ञानम् एकांरिन् पयें विषये वस्तुनोत्यर्थ: चनुसव्वानेन भावनया साधितः वनितः बामासः ज्ञानम् चाप लिदयते पृथक् सर्वत। (ख) पत्रेति। वासवत्वात् तास्विकत्वात् न मालाकपकमिति रूपके बारोपस्य ववास्तवत्वादिति भवः। अध्यवसीयते जारोप्यते वासतवत्वादिति भाव:। (ब) वयमति। नियमेन यवशभ्भावेन चलडारानरख बन्वस चस गारस विविति: वैषितां मूलं बस तबोक: चयद्ारानरेतोव्वापित इत्वर्यः। अन्यसर्जवतः एवायं चमत्करोतोति भावः। मिशत्वादोमामिति प्रियलादी- नियमालिप्रायात् चयमधयाय प्रिय एव नायं सिपतिति व्यवचीदाभिम्रायत्वा- दिन्यर्य: मिव्नत्वाध्यवसाय इति समेदे भेदारोप इत्वर्य: तम्सदभावे प्रतिमबोमि- सट्भावे नानात्वमतोतिकप: विभिव्नज्ञानकप: बिशकित्तिविभेय: वैचिवरानिययः।

Page 536

दशम: परिच्ेद:। ५२१

वरम्" इत्यादो भ्रान्तिमन्तमेवैच्कन्ति न रूपकं भेदप्रतीति

च परशब्द: परत्र लच्चमाणगुपयोगेन वहते इति। यत प्रयोक्तृसस्प्रतिपत्रोः सस्प्रतिर्पात्त: स गौग:, सच भेदप्रत्ययपुर :- सर दूति। दह तु वातिकानां शोकएठजनपदवर्णने स्ान्ति- कवत एव अम्बरविवरत्वाद्यारोप इति। प्रत्वैव च "तपोवनम्" दूति सुनिभि: "कामायतनम्" इति वेश्याभिरित्यादी च परिणामालङ्गारयोग: (थ)। "गाभौय्येप ममुद्रोऽसि गौरवेणासि पर्वतः"। इत्यादोच पनेकधोज्नेखे गाश्भोर्य्यदिविषयभेदः प्रयोजकः (ष)। पच च रूपकयोगः। "गुरुर्वचमि पृथुरुरमि बर्जुनी यशसि" इत्यादि च प्रस्य रूपकात् विविक्ञो विषय दति। पत्र

(*) पपि पेति। परश्रब्दः बन्यभव्दः परत्र चन्यत्र लत्त्यमायगुपयोगेन बसंते यथा सुखचन्द्रं मनोहर पश्यतौत्यत सुखे यवन्द्रत्वारीप: म जच्यमायगुपन मनोहरत्वकपेग योगादिति। यव चारोपे प्रयोक्नसम्प्रतिपत्रीःवल्तबोङ्धव्ययोः सम्पतिपति: सम्यक जानं सः गोप: । परिणामालङ्गारयोग: मरज्मतोपयीगित्वा दिति भ वः । (ष) विषयम देनोधखमुदाहरति गाभोथ्ेंप्ेति। बवर गाशोयादिविषय मेदेन एकस्य चनेकवा उलेख: । (स) वर्चाम गुरध: महान् सुवसेत्यर्थः छद्स्पतित्त परसि वच्चसि, पृथः विभासः तदाख्यो भूपतिय वर्धास चर्जुनः चबसः चनञ्चयः कानवोय्यों बा। चव एकस्य पुंसः वचनादिविषयमेदैन चनेकचा उछ्यख:। रत्यादिष चख एव् सम्य विषय: रूपबात् विवित्ः विभिन्नः। पवेति। बत्र गृरुरिवादी श्रं पमूचातिभयोतियोग: तख्ैव मायान्यादिति भाव:।

Page 537

साहित्वदर्पगम्।

प्रक्ृतं प्रतिषिध्यान्य- स्थापनं स्यादपहुतिः ॥६८३॥। [ह ] इयं द्विधा कचिदपक्जवपूर्वक आरोप: कचिदारोपपूर्वको- उपफ्व द्ति।

क्रमेण उदाहरणम्। "नेद नभोमण्डलमम्बुराभि- नैताख तारा नवफेनभङ्गा:। नायं पभो कुण्डलित: फपोन्द्रो नासो कलङ्ू: भयितो सुगारिः"। (च) "एतद विभाति चरमाचलचूड़चुम्बि-

उळ््चालितस्य रजनीं मदनानलस धूमं दधनकटलाव्क्नकेतबैन" । (क)

(v) अपक्नतिमाह प्रछ्जतमिति। म्रहातं प्रस्तुतं प्रतिषिष्य सन्धस्य चम्र रतसय स्थापनम् चपक्रकतिः स्यात्। (ब) नेदमिति। इदं ममीमखलम् बाकार्थ न बम्ुराभि: ससुद्रः, एताय तारा: नववाबि न, नवाः फेनमड: फेनचेदा:, चयं मश्ो चन्द्र: म, कुछलितः मखवाकारेय स्थित: फबोन्द्र: प्रेष:, जसो कसरः चन्द्रस्थित इति घेपः न, भवितिः भ्यनं गतः मुरारि: हथः। चब्र प्रक्यतम् भाषाश्ादियं प्रतिषिष्य चम्चुराखादीमां स्थापनम्। (क) एसदिति। एतन् परमाचयः वस्ताचखः तख चूड़ शिखर चुम्-

हिछ्ोरोडबिकफ़: फेन इखमरः। नतमरोचिविम्य चन्द्रमखरलं पवटबाळ्कम- चैतवेम सुष्यत्तमसद्धव्याजैन रगनो व्याय्य प्रज्वाखितस मदनानवस धूर्म दपन् विभाति विरावते। चत जान्कने धूमत्वारीप: मछतख्र सपक्बात् प्राकू इति

Page 538

दशम: परिवेद्रः। ४२५

इद पर्थ मम। एवम्। "विराजति व्योमवपुः पयोधिस्तारामयास्तव च फेनमङ्:"। इत्याद्याकारेण च प्रऊ्ञतनषेधी बोड्व्य:। गोपनौयं कमप्यर्थ द्योतयित्वा कथसन । यदि श्नेषेगान्यथा वाऽन्यथयेत् साप्यपन्न तिः।। ६८४ ॥ [ ग ]

स्ेषेग यथा।

"काले वारिधराणा- मपतततया नैव शक्यते स्थातुम्। उत्कषिठतामि तरले ! न हि म हि सखि ! पिच्छिल: पन्था: । (ग) प्रत्न अपतितयेत्यव पतिं विनेत्यक्का पतनाभावेनेत्यन्यथा- कवतम्। अ्श्नेषेग यथा। "दूह पुरोनिलकम्पितविग्रहा मिलति का न वनस्पतिना लता।

(ख) प्रकारान्तरैय सपक्कतिमाह गोपनोयमिति। गोपनीयं रक्षस्यं कमपि पर्थ कवशन द्यीतयित्वा प्रकटय्य यदि संषेष वा बन्यथा पम्मषेष हतथे: सन्थचयैत चन्थथा कुर्य्यान् सापि चपक्कुतिः । (ग) सव प्ंषमूलापप्गतिसुदापरति वाखे पति। वारिभरायां काले वर्षाकाली सपतितया पतिशून्धतया स्थातु नैव अक्यते। इति सखों प्रांत क्यायिदुक्म्। हेतरखे। पखलै। सत्कष्ठितासि इति सख्या प्रत्यक्रम। हे सखि! न हि न कि जैव जैव पतिशून्यतया खातु नैव सकते पर्ति मया मोतमित्ययं: पत्या: पिष्किस पति नाविकया पुनर्गोपितम्। चत्र चर्पतत- येति स्रिट्टम्।

Page 539

५२4 साहितदपंबम्।

सरमि मिं सष्ि! वान्तरतोव्सवं

वक्रोली परोल्ेसव्ययाकार:, इष तु खोननेरवेति भेद:। गोपनज्ञतागोपनस्थापि प्रथममभिह्िततवाच ब्याजोलेः।

मन्यव्निषिध्य प्रकृत- स्थापनं निश्चय: पुनः ॥ ६८५ ॥ [ ॐ]

मम। "वदनमिदं न सरोजं नयने नेन्दीवर एते। हह सविधे सुन्धटृशो मधुकर! न सुधा परिभ्ाम्य"। (च) यथा वा। "इदि विसलताहारो नायं भुजङ्गमनायकः कुवलयदलश्रेणी करठे न सा गरलद्युतिः।

पनिदेन बायुना कम्पितः बियस: शरोरं यम्या: ताहमो का खता वनख्पतिना न निर्तति न सत्ककते? धषि तु सर्वेवेति। इति कयाचित् सखों प्रति एन्नम्। स सचि! व्ान्तस रतोत्सवं अर्रम किम् ? इति सख्या म्रत्युक्तम्। म कि नैव बान्तरतीत्वं वरामोत्वर्यः, चनानमस्य वर्षाकालस्य रीति: उदाकुता सस्रा। इति पुनर्नासियया यस् वेव मोपितम। (ड) निषयासारमाह चननदिति। चनवत् चमळतं निषित्य प्रक्कतस प्रखुतस स्वापन निमय:। (र) वदाहरति वदनमिति। रे मयुबर! इदं वदनं सरीजं पत्र म, नयने एते, न इन्दोवरे नौखोतखे, तव्त् इड सुग्वटभ: कानाबा: सविधे सद्रियी सुषा निरर्बयं मा परिबान्य। बव सरोनादियममळतं निषिष्य मशतख महनादे: ख्ापगम् । (ह) रदोति। से चमक! पयं उदि म्यसध विसयताहार: बबाब्- हर, न भुजङ्मनायक: पत्रमपतिः, वच्छे इसं जमयवदधाना नौ बोन्यचपुताथां

Page 540

दगम: परिष्छेद:। ५२०

मलयजरजो नेदं भव्म प्रियारचिते मवि प्रहर न हरसाम्थाइनड्! क्रुधा किसु धावसि ?" (ह) न झयं निखयान्त: सन्देश्स्व संयनिखययोरेकाच्चय- तेनावस्थानात्। परत तु खमरादेः संभयो नायकादेरनिखय: किश न अमरादेरपि संभयः। एककीव्नधिके जाने तथा समोपागमनासननवात्। तईि भ्रान्तिमानस्तु। प्रस्तु नाम

तु तथाविधनायकायुशरवेति सहृदयसंवेद्यम्। किश्च भविव- च्ितेऽपि ममरादेः पतनादो बान्तो वा नायिका चाटादिरुपे- पेव सन्भवत्येव तथाविधोतिः। नचरूपकध्वनिरयं सुखस्य कमलतवेन अनिर्षारणात्। नच पपक्कतिः प्रस्तुतस्य पनिषेधा- दिति पृथगेवायमलङ्गारविरन्तनोक्ञालङ्वारभ्य: (ज)। शुत्ति- कायां रजतधिया पतत पुरुषे शुत्तिकेयं न रजतमिति कस्य-

प्रवेत् सभ्भावनोत्प्रेचा प्रक्ृतस्य परात्मना।

श्रेथो, सा परसिद्धा नश्खदुति: बाखकूटप्रमा न, इदं मशयनरजः चम्दनधूिः, न अख, तव्ात् प्रियाषडिते मवि हरसान्या मित्नमेय न प्रहर, कुषा बोपेम किसु बिम्य धायसि? चत भुनामनायकादोनाममऊताना निवेध: मकतान विसयताहारादोनां ख्ापनब्न। (ज) एककीव्धनधिके इति। एकजीटिमावावखन्यिनि डमवकोटिम- ज्ञानं कि संभयः, यदि बमरादी: ताहकू संजयः खात् तदा कर्य समीपानमनं सन्पवेद, निवधितमेवेदं सरोजमिश्ेवं माने एव उमोपानमर्न सम्पवनीति बाय: । .

काया: भटाटिरपेय मियोत्ा रखनामिप्रायेवैव तवाविषा ्ात: नाय- कवचनं सनपवि। उपवध्निरिति। वव सुपे कमवत्वारोपक बि्शा- रसम् पत्र तु न तवा इवि माय:। पुषक लिद्ल:।

Page 541

५२८ साहित्वदर्पंयम्।

वाच्या प्रतोयमाना सा प्रथमं डिविधा मता॥ वाच्ये वादिप्रयोगे स्थादप्रयोगे परा पुनः । जातिर्गुगः क्रिया द्रव्यं यदुत्प्रेक्षं इयोरपि ॥ तदष्टधापि प्रत्येकं भावाभावाभिमानतः । गुगक्रियासरूपत्वान्निमित्तस्य पुनख् ताः॥ डाविंशद्दिधतां यान्ति ॥। ६८६॥ [भ ] तव वाच्ोगे चायामुदाहरणं दिद्ावं यथा। "ऊरः कुरङ्गकटृशसस्नलचेलाख्चलो भाति। सपताक: कनकमयो विजयस्तन्भः सपरस्येव" । (ञ)

(क) सन्प्रेयामाह सवेदिति। म्रज्जतस्य प्रस्तुतस्य परास्ना चप्रळ्वत- सरुपेय सभ्भावना सत्कटैककोटिक: संखय इत्यर्यः छत्प्रेचा भवेत्। प्रथमं सा उतप्रथा दिविधा-बाच्या प्रतोयमाना थ। इवादीनाम् एस्प्रेचावाचकाना प्रयोगे वाय्या चप्रयोगे दवादोनारमिति श्ेषः परा मतोयमाना खात्। बत् यम्मात् द्योर्रप वाच्यप्रतोयमानयो: जाति: गुथः क्रिया द्रव्यम् एतञ्चतुषयम छन्प्रेस्य सभभावनीयं तम्मात् सा सत्तचा सषधा। अष्टवाषि या भावा- आवालिमानतः भावाभिसानेन चमावामिमानेन व प्रत्येकं डेविध्यात् बोड़बथा। पनस ता: षोड़अप्रकार: उत्प्रेथा: प्रत्येकं निमित्तस्य उत्पेचाकारस गुख- क्रियाखकपत्वात् कुबचित् गुवसरूपत्वात् कुवचित् क्रियास्वरूपत्वात् दैविध्येम दाविंभद्मेदा भर्वान्त। (ञ) आत्युसप्रेचामृदाहरति ऊयवति। फुवुद्र्वटभः हरिषात्या: नशसं पेजासलं सअवसवं र्याममम् ताहभः ऊरः अरस बामस्य सपताकः पंताच्ासहित: कनकमयः कासनमयः विजयसन्ः चवन् विनित्व तन्नगर यः सख्ः भारोप्यते स विजयसन्ः, सदूय भति राजते। बव दव मयोगात् बाचीतमेचा, समस्य बडुतः सदावास् जातिकृतप्रेचिता निव्वानेकसमवािनी नविदिति सम्पत्वजातेरनेवसमवेतत्वादिति पोध्यम्। समय भयपदारय प्ति आवाविमानिन्ुत् मेदेयम्। उसप्रेयानिमित्तस नाविकीरीकपं गुष:।

Page 542

दभम: परिषेद: ।

पत्र विजय स्न्यस्य बषुवाचकत्वाव्जातुग चा। दाने मौनं चमा भक त्यागे स्ाधाविपर्य्ययः। गुखा गुणानुबन्धित्वात्तस्य सम्रसवा दव"॥ (ट)

भत्र सप्रसवत्वं गुप:। "गङ्गावभसि सुरव्ाय! तव निर्यागनिखनः।

भच स्रातोति क्रिया। "मुखमेपोटृभो भाति पूर्षचन्द्र दूवापरः"। प्रत चन्द्र दृत्येकव्यश्निवाचिव्वाद् द्रव्यभब्दः। एते भावा- भमाने च (ड)। भ्रभावाभिमाने यथा ।

(ट) मुयोतप्रथामृदाहरति ज्ञाने परवि। तसव दिखीपस भ्राने सवबपि मिनं तूष्यौभ्भाव: मितभरितं न तृ वाचाछत्वमिति भावः, मतो सामय्यें सत्यपि मा चपवाधसडनं, त्याये दाने पाघाविपय्यय: चनात्मपशंमनमित्वर्य: भासी- इवि भंषः, चतलस दिखीपस्य गृथा: गुग्ानुबन्धित्वात् परस्परसर्मारित्वादिति तव: सपसवा दव सहदरा दव पासत्िति भेषः। अत दव प्रयोगात् चोतप्रेख्ा, सतप्रचत्तीयी गुग: सप्रभवत्वं कुचिमभंयीविभागसैव प्रसबपदारब पत विभागस व गुपतवेनोक्रववात् तदुकर मषापरिकेदे, "बब मुसा पं उसी गन्वलतः परम्। स्पभंः संखया परिमिति: संयोगत् विलागकेति"। गवाभिमानिन्यत प्रेसेयं मसयस्य मावमदार्यतात्। उतप्रेचाया निमिनय ९ इत्वयवेयम्। (ठ) क्रियोत् प्रेचासुदाह्वरति गद्दति। राजम्तुतिरियम्। सुरान् दैवान् एयते रवति बसुरैम्य इति मात्र: तत्ममुह्ी। ई सरवाय: चरिषधूमा ुनारोयां वर्भपातनेन पातकी पातकवाम् तव निर्याजस प्रयाषबाड्क् नखनः शब्दः मसानसि खानोव। चब सानक्रियाया भवपदार्वत्वात् मावाि-

· (ङ) इमोसो यासुदाउपति सुयमिति। एवोहतः दरिवास्ा: सुकम् रपर परसिक्ातिरित उन्बर्ष: पूर्वषन्द्र दव मावि। नैयसुपभा मवितीय-

Page 543

साहित्दर्पयम्।

"कपोलफलकावखा: कट्ट' भूला तथाविघो। भपश्यन्ताविवान्योन्यमौटचां चामतां गतो. : (ठ) भत्र अपश्यन्ताविति क्रियाया पभावः। एवमन्यत्। निमिस्नस्य गुपक्रियारूपत्वे यथा। "गङ्ुावासि" इत्यादी सातोवेत्युत क्षा निमित्तं पातकित्वं गुपः। "अपश्न्ताविव" इत्यादी घामतागमनरूपं निमित्तं क्रिया। एवमन्यत्। प्रतोयमानोग घ्ा यथा। "तन्वझ्ाः सतनयुग्म न सुखं न प्रकटोऊतम्। हाराय गुणिने स्थानं न दत्तमिति लज्जया" । (प) भत लज्जयेवेति इवाद्यभावात् प्रतोयमानोत्य चा। एव- मन्यत्। ननु ध्वनिनिरुपणप्रस्तावेSलङ्गाराणां सर्वेषामपि

मानसद्भावे एव तस्या पधिकारात् न खलु चपरख चन्द्रस्य प्रसिद्धस- मिति बोध्यम्। चन्द्रस्य च भावपदार्थत्ात् भावाभिमानिनी इवप्रयोजात् बाचा च। पवीतप्रचानिमितं सुखस्य रूपं वेदितव्यम्। एते इति। एते आात्यादय इत्ययं: । (ढ) चभावाभिमानिनीमुदाहुरति बपोली दृति। कष्टमिति सेदे, बसा: कान्ताया: कपोसफलकी गण्डदेशी तथाविधी प्तिसुन्दराविति भावः भूता प्रन्धोन्यं परस्रम् अपश्यनताबिब ईदचाम् एताहशों चासता अम्ता गती । पूर्वें प्रफुल्लतया स्फीतत्वात् उसी धन्यीन्यं ददमतुः इदानीं बिरसे कार्मातिश्रयात् बवनतत्वेम उवनतनासाय्यवधानेन क दर्यनाभावः सनभरवति परन्तु चचेतनतया दशमसासन्वात् दर्भनसुत्प्रेचितमिति सुधोभिरवधेयम्। चवादर्मनस् चभाव- मक्षवंतात् चमावाभिमानिनीयं क्रियोत्प्रेथ्ा दषप्रयोगात् बाच्या य। (ब) प्रतोषमानासुदाहरति य्थेति। वन्वव्ा: अभास्ाः सनयुम्मन सुविने सूगुन्फिताय इत्वर्य: चच्चत्र दवादाविस्यादिगवमञाखिने ख्वानम् संब- बायः न दत्तम् ति बच्चया सेख न पकठौखतं सुखस कावियाठततांदम- वटनमिति माक:।

Page 544

दगम: परिवोद:।

वश़तवं भवतौत्युनं, सम्पति पुनर्विभिय चयसुत्य चाया: प्रतोयमानत्वसुचते। उचते व्यज्चोग बायाम्। *महिलासहसभरिए तुह हिषए सुहय! सा भमाषंतो। भणुदियं भणसभमा पंग तणु धपि तथू एड (१)। इत्यादो उम्र व्पं विनापि वाक्य विश्यान्ति:, दह तु सतन- योर्लव्ाया पसन्नवात् लव्जयेवेत्युत्र चयेवेति व्यन्ञप्रतीय- मानोत्र चयोर्भेंद: (त)। चव वाचोग साया: षोड़भस्त भेदेषु मध्ये विशेषमाइ। तत्र वाच्या भिटा: पुनः। विना द्रव्यं विधा सर्वा: खरूपफल हेतुगाः ॥ ६८७ ॥ [ घ ] तवोश्षेषु वाष्यपरतीयमानोत्प्रेथयोभेंदेषु मध्ये ये वाच्यो- सचयोः षोड़भ भेदास्तेषु जात्यादोनां व्रयाणां ये दादश मेदास्तेषां प्रत्येकं सवरूपफलहेतुगलवेन द्वादथमेदतया षट्-

(१) मद्िखासहसमरिते तब इदये सुभग ! साइमान्ती। पनुदिनमनन्यकर्माकं तन्यपि तमुबरोतोति सं० ।

(स) एत्परेथयं विनैवेति। तब उदये वस्तुमिवेति उत्पेचामन्रीषेष पाकतविश्वान्ति: वाक्यार्थसकतिरित्वर्यः। तथाच यव वाक्ार्यवियाने: परं सान्पर्य्याबोचनया चयसाराया प्तोति: तब तेषां व्यखतं य तु तदणद्ार- मनतरैय वाक्यार्याविश्रान्तिसत प्रतोयमामत्वमिति बोध्यम्। .

(प) रवति। तब तवीर्याष्चप्रतशयमानयोमंध्यी बिना द्रव्यं दव्यनिक्ा: सर्वा: शादर्मव्वर्ष: बाच्चालिदा: वाययीतमेथ्ामेदा: खमपफवहेतुमा: सब्पया: करना: हेतुगाशेति विषा सर्वान्।

Page 545

विंममेदा:, द्रव्यस्व खपोत्प्रेवयमेव सभ्भवतीति चत्वार दूति मिलित्वा चल्वारिंभ्ेदा:। तब सरपोत्प्रेधा यथा। पूर्वोदाहरपेपु "सारस्य विजयस्तन्ः" दति। "सप्रसवा दव" इत्यादय: जातिमुणरूपाः। फलोत्प्रेका यथा। "रावणस्वापि रामास्तो भिख्वा हृदयमाशुगः। विवेश भुवमाख्यातुसुरगेभ्य द्व प्रियम् ॥ (द) पतर "वाख्यातुम्" दति भूपवेशस्य फर्ल क्रियारूपमुत्- प्रेचितम्। हेतृत्प्रेक्षा यथा। "सेषा स्थली यत्र विचिन्वता त्ां भष्टं मया नूपुरमेकमुर्व्याम्। पदृश्यत त्वच्चरगारविन्द विश्नेषदुःखादिव बहमीनम्"॥ (ध) पत्र दुःखरूपो गुणो हेतुत्वेनोत्रेक्ितः । एवमन्यत्। उत्तयनुक्ोर्निमित्तस्य द्विधा तत खरूपगा: ॥ ६८८ ॥ [ न ]

(द) फणोम प्रेथामुदाइरति ववति। रावसस्येति। रामेय चलः निचित्: पागय: मरः रावबस्य इदयं मिस्वापि सब्गेष्य: नागेम्य: पाताख्- निवबेम्य पति भव: प्रियम वाख्यातु कथवितुमिव तेषाममि रावसेनीत्पौड़ित व्वादिति भाषः। भुव पृधिवों विवेभ। (थ) हेतूनपेथासुदाहरति सघति। रावर्थ हत्वा पुथ्पकैय थयीव्या- भागचत: रामख पधि सोतां प्रथ्युत्तिरियम्। मिये! सा एषा स्थची वनभूभिः, बव तों विधिन्वता चन्वेषवता मवा सष्थं पूचिम्धां अट्ट चुतम् एकं मूपुरं तब वरचारविन्दात् पादपप्रात् वः विश्रेष: विधोग: तेन बन् दुःख तव्मादिब बहमीनं निःमन्दम् चटख्त हटम्। उपनातिहत्तम्। (म) पुभः खरपीतृष चामेदानाड उ्त्तोति। तम मध्ये खरपना: उस्- प्िथा: विमितख गुथककरियाउपद् उत्वनत्तो: उतो पमुती पेवि दिया।

Page 546

दशम: परिचेद:।

तेपु चल्वारिंभव्ङ्ञाकेषु भेदेषु मध्ये ये खरपगाया: षोड़य भेदासते उतप्रेक्षानिमित्तखवोपदानानुपादा माभ्यां हाविंभजेदा इति मिलित्वा षट्पन्चाशग्वेदा वाच्योत्प्रेचचायाः। तत निमित्तसयोपादानं यथा। पूर्वोदाद्टते "स््रातोय" इ्वत्युत्- प्रेचायां निमित्तं पातकित्वसुपात्तम्। प्रनुपादाने यथा। "चन्द्र दृवापरः" इत्यव तथाविधसौन्दर्याद्यतिभयो नोपानः। हेतुफलयोस्तु नियमेन निमित्तस्ोपादानमेव (प)। त्थाह्टि विश्नेषदुःखादिव" इत्यव यत्रिमित्वं बह्मौनत्वम् "शाख्यात्. मिव" दृत्यत्र च भूप्रवेशस्तयोरनुपादानेऽ्सङ्गतमेव वाक्ब स्यात्। प्रतोयमानाया: षोड़शसु मेदेपु विशेषमाह। प्रतीयमानाभेदास् प्रत्येकं फलहेतुगाः ॥६८६॥ यथोदाष्टते "तन्वन्माः स्तनयुग्म न" इत्यत्र "लज्जयेवेति" हेतुरुत्प्रच्ितः । अस्यामपि निमित्तस्ानुपादानं न सम्भ- वति। इवाद्यनुपादान निमित्तस्य च प्रकोर्तने उत्परचषस्य प्रमातुर्निसेतुमशक्ात्वात्। सरूपोत् चापि प्व न भवति।

योगे सत्यतिशयोतेर्युपगमात्। यथा। "ब्रयं राजाउपरः पाकशासनः" इति। विशेषणाभावे च रुपकस्य यथा राजा

(प) हेतुफवोरिति हेतूनप्रे चार्या कबोसप्र बाबाथ इव्य: नियमेन भवशमेद। (फ) प्रमातुः प्रतिपठ:। धम्वन्तरति। ध्म्यन्तरैय चनबेन धर्मिषा बत् सादाशम् पमदप्रतोति: तट्ब निबन्न वारयं बखा: सवाभूतायाम् पर्ा- सुदमे चायाम्। बमुपणमातु खोक्पात् प्रामीनेदिति मेक: । वयनति।

Page 547

साहिलदर्पंचम्।

पाकशासन इति तदेवं हाविंशव्यवारा प्रतीयमानोत् प्रेचा (फ ) ।

उत्तानुत्ो: प्रस्तुतस्य प्रत्येकं ता र्भाप हिधा॥ ६६ ॥ [ ब ]

ता उत्प्रेथाः। उत्ञो यथा। "ऊरुः कुग्ङ्रशटृशः" इति। अ्नुक्को यथा मम प्रभावत्वां प्रदुमः। इइ हि सम्प्रति प्रतिदिगन्तमाछकादयता तिमिस्पटलैन। घटितमिवाखनपुञ्जे: पूरितमिव नममदच्चोदेः। ततमिव तमालतरुभिर्द्वतमिव नौलांशुकेर्भुवनम्" ॥ (भ) पत्र धखनेन घटितत्वादेवत्प्रेचणोयस्य विषयव्यापतर्त्वं नोपस्तम् (म)। यथा वा। "लिम्पतौष तमोडङ्गानि वर्षतीवाञ्र्न नभः"। (य)

बन सघर हत्यनेन पाकशासनस्य चप्रसिद्धत्वं ततत्र गय प्रतिद्धसुपमानं सवै्र रपयसाकसरः यत तु उपमामख चप्रमदत्वं तवातिभयोतिरिति रूपकातिभयो- व्योभेदः । तवापि बदि फक्षस्य द्ेतोय सदभावः खात् सक्षा प्रतीयमाजोदृ म्ें सेति परष्र्ष भेद इति बोध्यम्। (म) उन्नौति। प्रस्तुतस्य प्रळ्वतस्य सत्यनुत्यो: एवी बनती पेति ता: वपि उनपे वा: चटामोतिप्रववारा: पूर्वोक्ता इत्यय: दिष्ा भर्वन्त ततव बट्सप- जयधिक अतसंख्यका सतूपे या इति पोष्यम्। (म) घटितमिति। भुवनं जनत् पञ्चनपुञ्जेः बं्जवरानिमि: घटितमिक निर्मितमिय, मगमदचोठे: कसूरिचूयं: यूरितमिय व्याप्तमिय, वमाकतवभि: नतं विसृतममिय, नौखांग्कै: नोखवसने: उतमिय चाकादितमिय। (म) विषय: म्रहातं व्यापत्वं न्यापनरुपम्। (ब) विम्पनोति। तमः चन्वारम् चक्रनि जरौशधि विन्पवीष। मखः पाानम् वश्चनं वर्वतीय। तमःसम्पातः विषय इत्वर्ष:।

Page 548

दयम: परिचोदः।

पवर तमसो लेपनस्ब व्यापनरपी विषयो नोपास्तः। पक्जनवर्षपस्य तमःसम्पातः अनयोकत् प्रेवानिमित्तथ तमसो- ड्तिबहलत्वं धारारुपेणाधःसंयोगय यथासक्ाम्। केचित् त "पलेपनकर्ब भूतमपि तमोलेपनकर्ळ खेनोत्प्रेचित ब्याप- नश्व निमित्ं, एवं नभोऽपि वर्षपक्रियाकळ तेनेत्याडुः"।

वैचिलामधिकं वहेत्॥ ६६१॥] तत सापभवोत्प्रेथा। यथा मम। .

"त्रतुच्छलेन सुदृयो इुतपावकधूमकलुषाख्ाः। पप्राप्य मानमङ्गे विगलति लावस्यवारिपूर दव (ल) सेषहेतुगा यथा। "मुळोत्करः सङटशतिमध्याद् विनिर्गत: सारसलोचनाया:। नानोमहैडस्या: कमनौयकम्बु- ब्रीवाषिवासाद् गुणवत्वमाप"। (व)

(र) वणहरिति। ववडादात् उत्यिता उत्पेया अधिकं बेिवंतर बहेद्। (म) पशिति। इतख पावकस्य चग्रे: धूमेन बमषे चाविदी चचिषो मस्य।सथाभूताया: सुटभ: चमुष्कलेन नेवामन्याजेन लवख्वादिपूर: जावष्य- नसप्रवाहः चकी मरौरे मानम् चम्ाप्यैय विगवति। चवामुजस्तम् चपत्र व सावखवारितेन सत्परेस्यते। (र) सुनोत्कर पति। सखटं सद्तोषं बत् पुत्ञिमध्यं तख्ात् विनियंत: सुकानाम् उत्कर: समूकः वखा: सारसयोषनाया: वान्ताया: बमनोया नन्ुबत् अहसदभी या योवा तलाम् अपियाद्ात् बवस्थानात् मुखवख्व सूपवसं सब्क: अनिततट्युवशातितिम चाप इति मानोमर् मनी। उपनातितत्तम्।

Page 549

साहितदरपंयम्।

भत गुगवस्वे श्रेषः। "कम्बुधौवाधिवासादिव"इति हेतूत्प्रेचाया हेतु:। अत्र "जानोमदे" दत्युत्प्रेचावाचकम्। एवम्। मन्ये शङ्के ध्रुवं प्रायो नूनमित्येवमादय: ॥ ६६२॥ कचिदुपमोपक्रमोत्प्रेचा (थ) यथा।

वनावलौरुत्क लिका सहस-प्रतिचबो्कूलित शैवलाभाः"। (ष) दत्यत्र आभाशब्दस्योपमावाचकत्वादुपक्रमे उपमा पर्यव- सान तु जलधितौर शैवालस्थितेः सन्वानुपपसे: सन्भावनी त्थानमित्युत्प्रेक्षा। एवं विरहवर्णने। "केयूरायितमङ्गदैः" (स) पत्यत्र "विकासिनीलोत्पलांत स्प्र कर्णो मृगायताच्या: कुटिलः कटाच: (इ)।" इत्यादी च सेयम्। आान्तिमदलङ्गारे "मुग्धा दुग्धधिया" इत्यादो भ्रान्तानां वज्ञवादौनां विषयस्य चन्द्रिका-

(म) क्षिददिति। उपमा उपक्रमे यस्यासाहयी उत्प्रेथा। (प) पारेइति। सुरारि: ऊखः नौरनिधेः समुदरख पारेलं नखस बारे इत्बय: बामीखा: पखाभानां पत्ाषां रामयः बासां तथोत्षा: तथा उत्कषि- काना तरदाषां सहसै: प्रतिचयम् उत्कूितानि कषसुद्वतानि यानि शैववानि तेषाम् चाभेव चामा सासां ताहभी: वनावओों: कानमराजी: चपसत्। उप जाविहृत्तम्। (.स) केयूरामितरमिति। चद्रदेः वडयैः बैदूरायित केयरी सुजमष्य- देवायदारविभेष: तहदापरितम्। चत्र भायप्रत्यवस उपमावाचकलात् उपकमे उपमाषा: प्रतोतावपि ुजमध्ये वत्षचारणसासन्रवात् सतपरेचेय। (र) विकासीति। मनावतास्या: कुटिय: बढाचः ब्यें विक्वासि बस् भोतीत्यसं तदिवाचरत क। मव किय्परर्वस उपमावा मयलाद्पशरमे .उप- मावा: प्रवोमावर्रप कपें मटाषस्तासन्रवाढ़ सतपेनैवेवि बोजम्।

Page 550

दयम: परिव्ेद: ।

देश्वानं नास्ति तदुपनिबन्धमस् कविनेव अतत्वात, दृद् त् सथावनाकर्त्तुविषयस्यापि प्ानमिति डयोभेंद: (च)। सन्देहे तु समकचतया कोटिधयस् प्रतौति: । दह तु उत्वटासभ्ाव्य भृतैका कोटिः। भ्रतिशयोत्ती विषयियः प्रतौतस्व पर्य्यवसाना- दसत्यता प्रतोयते, दृष तु प्रतोतिकाल एषेति भेद:। "र्ज्रिता मु विविधास्तयशैला नामितं नु गगनं स्थगितं तु। पूर्रिता नु विषमषु धरित्रो संदृता नु ककुभस्तिमिरेण" ॥ (क) दृत्यव यत्तवादो तिमिराक्रान्तता रखनादिरुपेण सन्दि- छ्वत दति "मन्देहालङ्गारः" इति केटिदाहुः। तब्र एकवविषये ममानबलतयानेक कोटिस्फुरण स्यैव सन्देष्त्वात्। दह तु तर्वा- दिव्याप्ते: प्रतिसम्बन्धिभेद: व्यापनाटेर्निगरणेन रख्नाटे: स्फर- गञ्ज (ख)। अन्ये तु "अनिर्द्वारणरुपवि्कित्यास्तयत्वेनैक

(म) तटुपनिबन्धनस्दरति। तह्पंनस्य विषयस् म्रक्मतस्य। विरषधय: भारोप्यमायसय म्रततस्य वातस्य पय्यबसामात चमिनिवेभात ससत्यता बवास वत्वम्। दूछ तु उतप्रचायामित्ययंः । (क) रश्जितेति। बन्वकारवर्णनमिदम्। तिमिरेय बन्वकारैय विविध्ा सर्शेखा: रक्चिता: तु वखद्ता: किम्? गगनम् धाकानं नामितं तु ऊर्ह- देबात अथः पातितं किम् ? या स्वागतं तु वाच्ादितं किम् ? धरिती पृथ्वी विषमेषु उत्नतानतेषु स्थानेषु पूरिता नु पूणता नोता किम् ? बकुमः दिभ: संद्ृता नु एकत समावैशिता: किम् ? (म) एकबिथये इति। एकच्रिन् वम्तुनि हत्वर्य:, समानवसतया मुष्ब- कचतवा पनेबनोटिस रयस बडुचोटिक प्रतोतेरैष बबा स्वापर्श पुरुषो वेति। रर पश्िम् उदाहरणे तर्वादिष्यासे: तवशरैक्षगगनपृथ्योदियां व्याप्ं: प्रतिसमन् मेद: मावासत्ल्लिवम्ञात् मिन्नलमिब्वय: । चासा मतिसम्न्यिमेदसत सन्देवख का पतिरिव्ानस् दोपान्रमाह व्यापनदरिति नियरयेन चय:करपन ।

Page 551

कोवाधिकोऽषि भिग्ोऽयं सन्देहपकारः" इति वदन्ति सा। तदप्ययुत्तम्। निगोर्षखरुपस्यान्यतादाल्षार प्रतोतिर्ड्ि सभ्ा- वना। तस्यायाव सुटतया सम्ञावासुशब्देन च दवशब्द- वत्तस्वा धोतनादुत्प्रेक्षैवेयं भवितु युक्ता। प्रलमटष्टसन्देह- प्रकारकल्पनया (ग)। "यदेतच्चन्द्रान्तर्जलदल वलौलां वितनुते तदाचष्टे लोकः शभक इति नो मां प्रति तथा। पहन्तिन्दु मन्ये तवदरिविरद्टक्रान्ततरुणी

इत्यत मन्ये शब्दप्रयोगेऽपि उत्नरुपाया: सब्ावनाया पप्रतोतवितर्कमाव नासावपञ् वोत्प्रेच्चा (ङ)।

तघाच यदि प्यापम वा रख्नं वा इत्येवं समवखत्ं स्यात् तदेत सन्टेड्प्रसर: पत्र तु व्यापनमधःकत्य रक्षनस्यैव रफ रथात् न सन्देहाषङ्गार पतति भावः। (ग) चन्धे त्यिति। एककोय्यधिकोऽपि पधिकबलैककोटिरपोत्र्थ: पव तु व्यापनकपा कोठि. होनपला रक्षनरूपा कोटिरनिकवजति दष्व्यम्। निगीर्थ खरपस पधःकतसवरूपस विषयख सन्धेन पम्रऊ्वतेन यत् तादाक्माम् चमेदः तस्य प्रतीति: चवबोध: । तस्या : सभ्भावनाया: सर टत्तया स्पट्टतया द्येतमात् प्रकाघनात। बटष्टेति। बटट्टस्य कविदापि यने बनालोकितस्य सन्देष- प्रकारस कल्पमया रचनया। (घ) वदिति। राजस्ुतिरियम् । चन्द्राक्ष च्द्रस् मध्ये मस एतत् वस्तु जलदखवखीलां मेघखण्विलासं वितनुते विस्ताष्यति, बोक: जनः तत् वशक इति पापट कथयति। मां प्रति तथा मो प्रतिभातौति शेव: चहन्तु टून्टु' चन्द्र सव चरीयां मतूर्षां विरडाक्रान्ता विरािख्य: बा: वरख: तासां कटा बोस्कापातिन यत् व्रणं तस मिथ एव कछरः तेन चक्िता विक्किता तदु- र्यंख ताडुममिय, मन्वेसभ्भावयामि। मिसरियोकत्तम्। (ङ) एचरपाया इति। उल्कटेमकोटिकाया: वितर्यमानं सथचायनमावं

Page 552

दमम: परिवेद:।

विषय निगर ऐेनाभेद प्रतिपत्तिर्विषयिणोऽध्यवसायः। तस्य व उत्प्रेथायां विषयियोऽनिचचितत्वेन निर्देभात् साध्यत्वम् (छ)। दृह तु निखचितत्वेनैव प्रतोतिरिति सिद्धत्वम्। विषय- निगरणं व उत्प्रेचायां विषयस्याध:करणमात्रेय दहापि "सुख द्वितीयवन्द्रः" इत्यादो यदाङुः। "विषय स्थानुपादानेऽप्युपादानेऽपि सूरयः। पधःकरणमात्रेय निगोर्लं प्रचचते" । दति। (ज)

पौर्वापर्य्यात्यय: कार्य्यहेत्वो: सा पञ्चधा ततः ॥ ॥ ६६४ ॥ [ भ ]

(च) अतिभयोत्िमाह सिद्धत्वे पति। अध्यवसायस्य मध्यासस सिदधत्े सिस्वत् निर्देश्यत्वे पतिभयोति: निगमते कथ्यते। सिद्धर्बातर्दिष्ठीऽध्यवसाब एवातिश्यीत्निरिति फलिताय:। (र) विषयेति। विषयस्य प्रअ्ञतस निगरणेन चथ:वरयेन विरषयय: बारोप्यमाचख चमेदप्रतिपत्ति: चभेदद्ञानं विषयादिति ग्रेप: । य्निषितखेन पनिर्धारितलेन निर्देधात् भारीपात् साध्यतं साधनोयल्म्। (न) विषयस्ति। सूरयः विर्धासः विषयस् चतुपादाने चम्रयोगे उपादाने प्रयोभेरजि भयःवरयमात्रिय विषयस्येति मेष:, निभोरषतवं निगरथं प्रचथती नदप्ति, निगरथमेबाध:वरपममिति फविवार्यः । (म) तद्मेदानाड मेदे इवि। सा चतिन्यीकि: मेदैदवि चलेदकपा

बाययंहेतो: वार्थयकारयवो: पीयपर्यबिप य्येयकपर पेति पबना।

Page 553

साहित्वदपयम्।

तद्िपर्य्ययो घमेदे मेदः । असम्बन्धे सम्बन्धः। साडति- पयोकि:। भव मेदेडमेदो यथा मम।

"कथमुपरि कलापिनः कल्षापो विलसति तस्य तलेऽष्टमोन्दुखणडम्। कुवलययुगलं ततो विलोलं तिलकुसुमं तदध: प्रवालमस्मात्"। (ञ) परत्र कान्ताकेश पा शादेमयूर कला पा्दिभिर मेदेनाध्यवसायः यथा वा। "विश्वेषदुःखादिव बहमीनम्" प्रव चेतनगतं मोनित्वमन्यदचेतनगतं च अन्यदिति डयोर्भेंदः। एवम्। "सहाधरद लैनास्या योवने रागभाक् प्रियः"। धवाधरस्य रागो लौहित्य प्रियस्य रागः प्रेम डयोरभेद:। भभेदे भेदो यथा। "अन्यदेवाङ्गलावस्यमन्याः सौरभसम्पदः। तस्था: पद्मपलाशाच्या: सरसत्वमलौकिकम्"॥ (ट)

(ञ) ेदे चमेदसुदाहरति क्यममति। नार्यिकावर्णममिदम्। सपर र्िरसोतस्रे: कणापिन: मयूरस्य कलाप: पई कर्थमति सवंच योन्यम्। कखापस पुररवतर्तत्वं सवंबर दृष्टम् दृद्ट तु उर्पार वथममति भयः। कैश्रवर्षनामदम्। तथ्य कखापस तखे घट्टम्यासितिये: इन्दुसखम् चर्डचन्द्र इत्यर्थः विलमति बिरा- नते। आखवर्यनमिदम्। ततः तव्ात चध इति शेष: विलोलं चपलं कुषलय- युमलं मोदीत्पखडयं राजते इति शेष:। नेवधयवर्णनमिदम्। तदषः तक्मात् बमः तिएकुसुमं विरावते इति शेषः । नासिकावर्णंनमिदम्। प्रस्मात् सिय् कसूमात् चथ इति भेष: प्रवाखं नवपतम्। चोष्ठवर्णनमिद्म्। चव कानता-

(ट) चसेदे मेदमुदाहरति। अन्यदिति। तसया: पम्रपमाम्माच्या: परद् सायनम् चन्वत् चसाधाशयमित्यर्थः, सौरमसम्पदः गुखवरम्परा: चन्मा: चसा- सारता इत्ब:, तथा सरमत्ं बसिकतवम् बनौकिक बीक्षातौतम। जव भमित्रमपि चत्रमावक्ादियं मिवलेनाध्यवसोयते।

Page 554

दगम: परिष्ेद:।

सम्बन्धेडसम्बन्धो यथा। "बखा: सर्गवधी प्रजापतिरभूचन्द्रो नु कान्तिमदः . - भृङ्ारेकरसः खयं तु मदनो मासो नु पुष्पाकर। वेदाभ्यासजड़: कथं नु विषयव्याव्टत्तकौतूहलो निर्मातु प्रभवेव्यनोइरमिदं रूपं पुराणो सुनि:॥ (ठ)

सम्बन्धो यथा।

तदोपमीयते तस्या वदनं चारुलोचनम् । (ड)

(ठ) सम्बन्ध चसष्वन्धसुदाइरति सस्या इति। ए्बंधों दद्द पुरुरवसी वितर्कवर्णनमिदम्। चस्या: एवंश्याः सर्गविधी सष्टिवर्मति कान्तिम्रदः चन्द्रः प्रजार्पतः सष्टा बभूत नु वितकें। चन्द्रखव कान्तिमयलास् वान्तिप्रदृतं बित- कांते इति भावः । अजगारे एक: वैवख: रसः चमुरागी वस्य ताहयी मदन: क्रामः खयं मु म्रजापतिरभूदित्यनेनान्वयः, चन्था कथमेवं विक्यासित्वमिति भावः। पु्पाकर वासन्ती मास: चैवर इत्यर्य: प्रजापतिरभृत्तु, चन्यथा बाथनेवं कमुमक्त चङ्गानां सौकुमार्य्वमिति भावः। वैदाभ्यासेन वेदानां पुनःपुमरतभोष- मेन जड़. कामव्यापारानलिस इतति भावः विषयेष्य: भोष्यवस्तुम्य: व्यादत्त निवृत की तूहलम चौत्मक्यं यस्य तथाभूतः पुराषः चिरन्तनः सुमिः मारायप: देहयं मनोहरं रुप निर्मात कर्थं तु केन प्रकारेष वा प्रभवेत ? कथमपि नैव प्रभवेदित्यय:। पुरा किल नारायवसृर्षि घोरे तपस्ति तिष्ठन्न दद्. भौतैदेंवेसत- प्रधीमनाय चसरसः प्रहिता: । ताम्तु समोपे तथा विल्यासान् 'प्रदरशयन्तोरटंदसी नारायक खात् ऊव्दैमात् ताम्योदपि वराकनामिवां सृक् ताखी दत्तवान्। तेन चजाः सर्वा विययचितासां यहोत्वा सुरलोकं जग्मः। स्ाय ऊवुदैश्षीत्न्व- त्वात् सर्वन्रीति संत्ञा बैमे इति पौराषिकी नायावायुमखेया। चत्र पुराष्- प्रजापतिनिर्मातापि तदनिर्मितत्वसम्बन्ध नाध्यवसीयते। बादू सविक्रोफितं वज्तम्। (ड)घसत्वभ सम्बन्सुदाहरति वदीति। यदि इन्दीयन्द्रस मखबी इन्दोवरइयं सत् युक्नं सवान, तदा तस्ा: वाबबोधनं वदनम् उपमोयने सेन्दो- बरहबेन चन्द्रमच्बैनेति भाय:।

Page 555

साह्ित्वदपंयम्।

भत यव्यर्थवलादाद्वतेन सम्बन्धेन सब्ावनया सम्बन्ध: (ढ) । कार्य्यकारपयो: पोर्षापर्ययविपर्य्ययय हिधा भवति। कारणात् प्रथमं कार्य्यम्य भावे हयो: समकालल्वेन च। क्रमेद यधा। "प्रागेव हरिणाचोषां चित्तमुत्ालिकाकुलम्।

"सममेव समाक्रान्तं दर्य दिरदगामिना। तेन सिंहासनं पितरा मख्डलत्ट महौचिताम्" । (च) दृष् केचिदाङुः। "केशपाभादिगतो लौकिकोऽतिथयो डल्ोकिक तवेनाध्यव सीयते, केशपाशादौनां कलापादिभिरध्य- बसायेऽन्याकोक्रियते" "प्रागेव हरिणाचीणाम्" इत्यत्र वकु- लादित्रौपां प्रथमभावितापि पसाङ्वावितवेनाध्यवसिता, अत. एव पभापि दवशब्दप्रयोगे उत्पेक्षा (त)। एतमन्यन। पदार्थानां प्रस्तुतानामन्येषां वा यदा भवेत्।

(र) यम बद्यर्धेति। बदिमन्दस पर्यपखात् सस्ावनया चाह्तेन बारी- पितैम सत्बन्धन इन्दीवरसंयोगेन सम्बन्धः। इन्दोवरासव्ङमपि वदनं सव्षस्स्त- सेनाध्यवसोयते इति भाष: । (प) कारखात् प्रथमं कार्य्यस्य आवसुदाहरति म्रनिरवेति। दरियाचीया चिसं मरीव पूर्वमेष सस्मखिकया सस्वष्ठया चाकुखं जातमिति भेष:। छडिक्ा: बकुमानां रसाखानास सुकमानी विय: पमात्। बतोत्कखाया: बारणात् बहुतरसालसकुषत्रोष्यासुकर दात् पाक्त कार्यस सत्कष्ठाकपस्य उर्व्पत्ति:। (त) छ कैपिदापुरिति। कवापादिभिरध्यबसाये विवचिती रति

नतरस मिडलेम वदामसन्रवादिति लाब: च्व्बादयेति पादे छत्प्रेचात्ो-

(म) नुच्च वीमिवासाड पदार्यानामिति। प्स्तुतामां वा चन्येषामम्रखुनाना

Page 556

दयम: परिच्छेद:।

एकधर्माभिसम्बन्ध: स्यासदा तुल्ययोगिता।। ६६५ ॥ [ य ]

सन्चेवामप्रस्तुतानां धर्मो गुणक्रियारूपः । उदाइ्वरपम्। "सनुलेपनानि कुसुमान्यवला: अतमन्यव: पतिषु दोपदया:। समयेन तेन सुचिर भयित-

भत सन्ध्यावर्णनस्व प्रस्तुतत्वादप्रस्तुतानामनुखेपनादोना- मेकबोधनक्रिया भिसन्बन्धः। "तव दङ्ग मार्दवं द्रष्ट: कस्व चित्ते न भासते। मालतोभ भभुललेखाकदलौनां कठोरता" ॥ (ध) इत्यत्र मालत्वादोनामप्रस्तुतानां कठोरतारूपैकगुव- सम्वन्धः। एवम्।

पदार्यानां वढ़ा एकधर्मालिसम्बन्: एडैन धर्मेच गुयक्रियान्मतररपेय संबोग: अचेस् तदा सृच्ययोगिता खान्।

सेन समदेन सम्बाकासेन सनुसेपनानि चङ्पानद्रव्याचि, कमुमानि पतियु कवत- मन्यय: मानवत इत्ययं: चवताः नार्य: तथा दोपख दमा: वर्तबः सुपिरम् चादी भषिति: निद्धितः पयात् प्रतिबोषित: बागरितः खरः बामी बत तत् बया तथा सनीषिषत वीचिता: चनुसेपनादीमा कमुमरनाम्य उद्दोपवतवात् सव्याकापस बामोहोयवलेन वानमननसाधनलात् दोपवर्नोनां सुरतसामगोन्ताज चम्रपुर्ू- यामप्रयोधवत्मिति भयः। ममिताधराठप्तम्। चव क्रियाकपषर्मंसम्यमः । (प) बुषकूपपर्मसन्तव्सुदाइरति लदिति। तब चकख मार्दवं खौज्- आाये टटटु: पसाव इत्र्ब: वस अनस चिसे माशतोममवस्र खाबदवोनं बठो-

Page 557

साह्ित्वदपंगम्।

"दानं वित्ताटत वाच: कोर्तिधर्मो तथायुषः। परोपकरयं कायादसारात् सारमाइरेत्" । (न). चव्र दानादोनां कर्मभूतानां सारताकपैकमुखसम्बन्ध एकाइरपक्रियासम्बन्धः ।

अप्रस्तुतप्रस्तुतयोर्दीपकन्तु निगद्यते। घथ कारकमेकं स्यादनेकासु क्रियासु चेत्॥ ६६६ ॥ [ प ]

क्रमेण उदाहरणम्। "बलावलेपादपुंनापि पूर्ववत् प्रबाध्यते तेन जगज्जिगोषुणा। सतो च योषित् प्रक्वतिव निवला पुमांसमभ्येति भवान्तरेष्वपि" ॥ (फ) पत्र प्रस्तुताया निव्लाया: प्रऊ्यतेरप्रस्तुतायास सत्या योषित एकानुगमनक्रियासम्बन्धः ।

(न) दानमिति। चसारात् वस्तुनः साएम् चाहरेत, तवाद्ि विन्ात् बनात् पसारभूतादित्यर्षः दानं सारमिति सर्वत्रान्वेतव्यम्। बसारायाः वाचः ऋतं सत्यम, आायुषः जीवनवालात् चसारादिति शेष: कौर्तिषमौ, तथा बायात् परोपकरथम् चाहरेदित्यन्वय: ! (प) दोपयमाह चप्रसुतेति। चम्रसुतप्रस्तुतयोरेकषर्मामिसम्बन्रः दोपकं निगयते। चय बिंवा पेत् यदि बनेकास क्रियासु एवं बारकं खात् तदपि दोपचमिति बेष:। (फ) वसेति। चधुनापि पतिम् जन्न्यपि नियौपुषा तेन रावबेन मसावसीपात् बलदर्पात् जगत् प्रबाध्यते प्रपोदते। त्वाद्ि, सतो साध्यो वीषित सुनिषका पज्ञतिय भवान्तरेवु जन्मान्तरेवु चपि पुमास्षम् सम्बेति प्राप्ीति। मं अखयविंस उत्तम्।

Page 558

दथम: परिच्ेद: ।

/दूरं समागतवति त्वयि जीवनाथे भिबा मनोभवभरेय तपस्विनी सा। उत्तिष्ठति सपिति वासग्ह्ं त्वदीय- मायाति याति इस्तति खसतिति समेन" ॥ (व) इदं मम। अबैकस्या नायिकाया उत्यानाद्यनेक्षक्रिया- सम्बन्धः पत्र च गुणक्रिययोरादिमध्यावसानसङ्गावेन वैविध्य न लचचितम्। तथाविधवैचितास्य सर्वतापि सहस्रधा सभ्भवात्।. प्रतिवस्तूपमा सा स्याद्याक्ययोर्गम्यसाम्ययोः । एकोऽपि धर्म: सामान्यो यत निर्दिश्यते पृथक् ।६६७ ॥ [भ] यथा। "धन्यासि वैदर्भि! गुगैरुदारै- र्यया समाक्कव्वत नेषधोऽपि। इतः स्ततिः का खलु चन्द्रिकाया यदव्धिमप्यु त्तरली करोति" ॥ (म)

(प) दूशमति। दूतया मायकं प्रत्यश्तिरियम्। त्वभि' जोवनाछे प्राय- नमे दूरं समागतवति सति सा तपसिनी वराकी मनोभवभरेय भिन्का विद्वा सतो प्धेन उत्तिष्ठतति सपिति निद्राति तवदोयं वामग्टडमायाति, बाति गन्कति, इमति, ससिति निवासात् त्यन्नति। जोवनार्येति पाठान्वं तथाले, से नौव- बाघ! इति सम्बुद्धिः। वसन्ततिखकं उत्तम्न (भ) प्रतिवसूपमामाह् प्रतीति। गम्य प्रविधानवैद्य सामयं साहयं कयो: साटमयो: वाच्चयी: एकोडमि सामान्यः साधारणी धर्मः गुर्थािधारप: पृथक पर्ष्यायश्व्देन यत्र निर्दिश्वते सा प्रतिवम्तपमा खास्। (म) धन्यासोति। हे वैदमि! विदर्भरानमन्दिनि! दमयन्त! तं धन्यासि साधवादार्षासोव्यर्य:, यया त्या नैवय निषवाधिय: नवीपि छदाहै:

Page 559

साहित्वदर्पणम्।

पत्र समाकर्षणमुत्तरलोवरपन्ट क्रिया एकेव पौनरुतय मिरासाय भिन्नवाचकतया निर्दिष्ट। इयं मालयापि हशते। यथा। "विमल एव रविविभद: भशो प्रक्वतिशोभन एव हि दर्पप: । श्रिवगिरि: शिवहाससहोदर: सहजसुन्दर एव हि सज्जन:"H (य) पत्र विमलविधदादिरर्थत एक एव । वैधस्येग (त) यथा। "चकीर्य्य एव चतुराखन्द्रिकापानकर्मचचि। विनावन्तोर्न नियुगा: सुहभो रतनर्मपि । (ल) दध्टान्तस्तु सधर्मस्य वस्तुनः प्रतिविम्बनम् ॥ ६६८॥ [व ] सधर्मस्येति प्रतिवस्तूपमाव्यवच्कदः (थ)। अ्रयमदि माधर्म्यवैधर्म्याभ्यां दिधा। क्रमे उदाहरणम।

मथद्ि: गुपैः समाअृष्यते सम्यक् पाऊष हत्वर्थः। चन्टिकाया: ज्यीमसायाः पूसः प्रस्मात् परा बधिका स्ुति: का?यत् पन्वि समुद्रमपि उत्तसलोकरंत

(य) विमल इति। स्पष्टम् । (र) वैधम्येगेति विपरौसधमेंगत्यपः। (ल) चकीर्य्य इति। चकीर्यय: एव अन्द्रकाया: पानकर्मैकि पार्नाक्रयाया पतुरा: निपुषा:, चबन्ती: अ्वन्तिदैशौया: कामिनोर्विना सुटनः रतन्मथ्ति सुरतविवयासे न निपुषा:। चत्र वतुरा पति न निपुषा पति विपरीतधक

( व) हश्ानमाह डश्टान्त इति। सघमंष्य समानधर्मस्य बसतुनः विषय प्रतिबिम्बम प्रविधानगम्यसाम्यतवं दटान्: । (य) सधमस्येति। एव धर्मख साम्य न तु एजडपलं प्रतिवलूपमायाम् एकरूपतं न सु साम्यमित्यनबोभेंद अति भाकः।

Page 560

दगम: घरिकद:।

"अविदितगुणापि सत्वविभचिति: कर्षेषु वमत मसुधाराम्। अनधिगतपरिमलापि षि हरति हर्शं मालतीमांला"। (ष)

'त्वयि दष्टे कुरफ्रात्ता: स्रंसते मदनव्यथा। दृष्ठानुदयभाजौन्दी म्लानि: कुमुदसंहतेः" ॥ (स) "व सन्त लेखे क निबइभावं परासु कान्तासु मनः कुती नः ?।

मधुव्रतः काइति र्वल्लिमन्याम् ?"॥ (ह) इदं पद्मं मम। प्रत्र "मनः कुती नः ?" इृत्वस्य "काइृनि वल्लिमन्याम्" दृत्यस्य चैकरूपतयैव पर्य्यवसानात् प्रतिवस्तृप- संव। दृह तु कर्गो मघुधारावमनस्व नेचहरणस्य च साम्य

(ष) अविदितेति। सता कवोना अषितिः वासी अविितगृण्ण भषबोध विरहादिति भवः वार्येषु मघुधारां वर्मात उद्धिरतति। माजतीमाला बनास गतः चप्राप्तः परिमखी बसालाह्यी वषि ह्म नेव इर्रात।र ब्रतर मसुचाबा वमनस्य नेवहरपस्य व नैकरूपत्व पवं प्रिधानेम गव्यमास्वत्वमसौति टष्टव्यम : (स) त्वयीति। त्वांय इट सति कुरङ्राच्या: मदमष्यधा ग्रसत नश्बात। दन्दी पनुदयमाजि उदयमप्राप्त सति कुमुदसंहते: ग्लानि: मािन्य टुष्टा।

बोध्यम्। . (इ) वसनीति। वसन्तसेखाया तदाखयाया कान्ायाम् पकननिबड्भावं केवण्ानुरक्षमित्यर्य: नः धव्माक मनः परासु वान्तासु कुतः १ प्रपसायाः बिक् सिताया: मग्ााः मलिकाया: मधुमम्पटः रससुमः मधुव्रतः ममरः चन्याम् भपरा मलिकातिरितामित्ययः बालि लता काङति अमिवपति बिम्? नैवा रलषतीत्यय: उपातिव्न्म्।

Page 561

साहित्यदर्पयम्।

मेवन तुऐकरूप्यम्। भ्रथ समर्थ्यसमर्थक्रवाक्ययो: सामान्य-

सथेति भेद: (च)। सभ्भवन् वस्तुसम्बन्धोऽसभ्भवन् वापि कुवचित्। यव विम्बानुविम्बत्वं बोधयेत् सा निदर्शना। ६६६ ॥ [क ]

"कोऽत्र भूमिवलये जनान् सुधा। तापयन् सुचिरमेति सम्पदम्। वैदयव्निति दिनन भानुमान् भाससाद चरमाचलं ततः" ॥ (ख) अत्म खवेरोदृपारथवेदनाक्रियायां कततवेनान्वय: सभव

रवेरस्ताचलगमनस्य परतापिनां विपत्प्राप्तेय विम्बप्रतिविम्ब-

(च) समययेति। समर्थ्यस् हदीक्षार्थ्यस समर्थेकस्य हढ़ोकारकख वाक *बस् इत्यर्थ:। सामान्यविशेषमावे रतति डमयोरकस्य सामान्यले सपरम विशेषत्वे दत्बथः। प्रतिवसपमाहश्टन्तवोस्तु न तथा सामान्ययिभेषभाव

(क) निरदर्शनाभाड सभ्भवव्ति। कुबित् सवन् कुबयिदा वसमवन् वस्तुसम्बन्ध: बत विष्वासुविम्वत्ं प्रतिंधानगम्वसाव्यत्वं बोधयेत् सा निदशंना। (ख) कोडनेति। चव भूमिबखये मूमखसे की अनः ननान् सुधा निरबंकं तापयन् पौड़यन् सुचिर सम्पदम् एति प्राप्ीति? न कीउपत्थैः। आतुमाम् सूर्य: दिनेन इति वेद्यन् वापवन् ततः चरमावसम् पसाषक्रम् अाससाद माप। इ्न्द्रवख्राहत्तम्। (ग) पवेति। ईटमर्थख उतवपार्थस वेदनक्रियामां, भापनम्यापारै।

Page 562

दथम: परिच्ेद:। 182

भावं बोधयति (ग)। परसभभवद्स्तुसम्बन्धनिदर्शना तु एक- वाक्यानेकवाक्यगतत्वेन डिविधा। तबैकवाकागायधा। "कलयति कुवलयमालाललित कुटिल: कटाक्षविचेप:। परः किमलयलौला- माननमस्या: कलानिधेविलासम्"॥ (घ) पत अन्यस्य धमें कथमन्यो वद्त्विति कटाक्षविक्षेपादोनां कुवलयमालादिगतल लितादोनां कलनमसभवत् तल्ललितादि- सटशं ललितादिकमवगमयत् कटाक्षविचेपारद: कुवलयमाला दख विम्बप्रतिविम्बभावं बोधयति। यथा वा। "प्रयाणं तव राजेन्द्र! मुक्ता वैरिमृगौटृयाम्। राजहंसगति: पङ्मामाननेन पिदुति: । (ङ)

तयोस्तत्सम्बन्ध: कस्पाते, स च असभभवन् राजहंसैगतिमिव गर्ति बोधयति। भुनंकवाक्गा यथा। "दूदं किलाव्याजमनोइर वपु- स्तप:चमं साधयितु' य इच्छति।

ईहमाघेवि। जापनसमर्येः आापननिवादक्ः यः चरमायकप्रास्रिक्वी धर्मः तथस्ात् तककायित्वादित्यय: । विम्बप्रतिविष्यभावं गम्यसाट्स्यम्। (घ) कखयतीति। पस्या: कुटिम्ः कटायविसषेप: कुमखयमालाया: नोखोप्यखसज: चखित सौन्दर्थ्यम नवर: विससयस पह्लबस जोखां तथा राममं कवानिधे: चन्द्रस्य विखासं कळयति चारयति। (न) प्रयाये पति। रे रजेन्द्र! तब प्रयाण युद्धबात्रार्या बैरियां अमूचा या मगोहम्य: कामिन्य: तासता पटम्वां राजहंसनति: तथा चानजेग सुपेग मि युति: सुक्ा ख्क्षा।

Page 563

साहित्यदर्पंथम्।

भुव स नोलोत्यलपवधारया अमोलतां छेसुमृषिर्ष्यवस्तति" । (च) पव

शमोलताक्छ दनेक्क वेति विम्बप्रतिविम्बभावे पर्यवस्पति (छ)। यथा वा। "अनोदं बन्ध्यतां नोसं भवभोगोपलिसया। काचमूखेन विक्रोतो इन्स चिन्तामगिर्मदा (ज) प्रत्र भवभोगलोभेन जन्मनो व्यर्थतानयन काचसूखयेन चिन्तामगिविक्रय द्र्वेति पर्ययवमानम्। एवम्। क सूर्य्यप्रभवो वंशः ? क चाल्पविषया मतिः ।? तितौर्षुर्दसरं मोहादुड़पेनास्म्र सागरम्" ॥ (भ)

(प) ददनिति। मकुन्तखाया रुपं दड्ा राज्ी टुपन्तसोलिरियम्।न्य: वषि: ददम् सव्यानमनोहरं खलायमनोडरं बपुः अरोर तप:थम तपसरष के मसहं साधयित कर्तम इक्कति सः श्रवं निखितं नौतोवलपवस् वारया सय्मानेय चतिकीमलवा इति लायः बमोषताम् भतिवर्षश्ामिति भाव: केमुं व्यवस्वति उदयुङ्ते। बंभ्रस्थयितवं वत्तम्। (इ) पनेति। वकम्द्रनिर्दिष्वाक्मित्यादि पष्ेति पर्षनं तच्ब्द- निर्दिष्ट्वां घ् बमित्यादि व्यवस्वतीत्यन्त तवोरवंबी: च्मेदैन चमिव्रतया चन्वय: सस्बन्ध: सनुपपद्यमानः वसच्धवन् विन्वम्रतिविम्बमावे गम्यसाहसे पर्यवसतति परिषमति। (ज) गनेति। मवा सवख संसारख भोगः सुखं, भोनः सुखी सवादि भतावडय कयबावबोरिखनरः। तख उपलिसया खाखसवा इत्वर्ष: दहं बन् बन्पता वियवतं नोतम्। इन खेदे कायमूलेन चिम्तार्मचि: दिशोव:। (म) हति। तूर्यः प्रभमति बकादिति प्रमयः उत्पतिखान बस चबना सुजात् प्रमब: उत्वततिर्यख ताहत: बंभः सूर्यबंध्: क? भत्विषया र्बव्किचिक्ार एममा दस्बर्य: मवि: पुडिस क? कर्शय महदन्रं सूपर्बात। चसमतितूर्ण-

Page 564

दगम: परिवेद:।

भव मनात्या सूर्ययवंथवर्णनसुडपेन सागरतरयमिवेति

भवति। यधा। "योडमुभूतः कुरङ्राच्यास्तस्या मधुरिमाधर। समाख्ादि स मह्ोकारसे रसविशारदेः ॥ (ञ) भव प्रछ्यतस्याधरस्य मधुरिमधर्मस्य द्राच्तारसेडसन्वात् पूर्ववत् साम्ये पर्य्यवसानम्। मालारूपापि यथा सम। "चिपसि थकं वषदंश कवदने मृगमर्पयसि मृगादनरदने। वितरसि तुरगं महिषविषाणे निदधच्ेतो भोगविताने"॥ (ट) दृह विम्बप्रतिविम्बताक्षेपं विना वाक्चार्थापर्यवसानं, दृष्टन्से तु पर्यवसितेन वाक्यार्थन सामर्थ्याडिम्वप्रतिविम्बता- प्रत्यायनम् (ठ)। नापीयमर्थापत्तिः, तब "हारोडयं हरिया चोगाम्" इत्यादो सादृश्यपर्य वसानाभावात्।

वंधयोमंददन्तवमिति बायः। बायि वहं मोहान् बत्ञानात्, उंडुपेन मेरेन दुस्नं सागदं तितोर्ष: तर्मुमिकु:। (ष) य इति। तथ्ा: कुरकान्या: बवर वः मपुरिमा माधुर्यम् वठ- भूतः, स मधुरिमा रसविजारदैः रसाखादालिसै: जनेः बशेवारस्रे द्राबारसे समास्वादि सम्यक पासवाहित: । (ट) विपसीवि। भोनविताने संसाइसुखससूर पैव: निदचन्, नं उषदंगवासय विहासस बदने सर्ष निर्पासि, मवादनस तरची: रदने दने बनम् सर्यवसि, मदियस् विषासे पक्ी वृश्यम् चमं वितर्रस ददासि। चव भीम- वितान पेयोनिवानस उमदंशकवदमादिष्त पमादिप्रेपषक् व चमेदेनाव्य: सनुपपसमान: परखरं विष्यमवविम्यमार्य नमयवि।

Page 565

५५२ साहित्यदपचम्।

भाधिक् मुपमेयस्योपमानान्न्ूनताथवा। व्यतिरेक एक उते हती नोते स च विधा। चतुर्विधोऽपि साम्यस्य बोधनाच्ब्दतोऽर्थतः। आाच्ेपाच्च द्वाद्शधा श्रेषेऽपीति तरिरष्टधा। प्रत्येकं स्यान्म्रिलित्वाष्टाचत्वारिंभद्िध: पुनः॥ ७०० ॥[ड ]

सुपमानगतं निकर्षकारणस्च। तयोडयोरप्य क्तावेकः प्रत्येकं ससुदायेन वानुको विविध इति चतुर्विधेऽप्यस्त्मिसुपमानोप- मेयस्य निवेदनं शब्देनार्थेनानेपेण चेति दादभप्रकारोऽपि स्रंषे अपिशब्दादप्नषैऽषि चतुविभतिप्रकारः। उपमामान्नून- तायामप्यनयेव भष्ा चतुर्विभतिप्रकारतेति मिलित्ा पष्ट- चत्वारिंभत्रकारो व्यतिरेकः। उदाहरणम्। "अकलफं मुख्यं तस्या न कलही विधुर्यथा" । (ढ)

(ठ) इह विदभंनायां विष्यप्रतिविम्वताया: चाचेपं प्रतीतिं बिना वाब्बा- र्वस् चपर्य्यवस्ानम् ससदृति:, पर्य्यवस्तितेन सकतता मापेन। सामथ्यात्

(ए) व्यतिरेयमाह बाधिकरमिति। उपमेघस्य उप्रमानात् चाषिकाम पचमा कनता व्यतिरेक: । स य हेती सके एक: एकबिध:, देतौ नोके पकाते विधा। तथा चतुर्निधीऽषि साम्यस साहम्यस् मन्दवः सवंतः चाचे. मास पोधमात् अव्यायनास् दादमुधा। हादमविधोषि श्रषनिषम्रमत्ात् स्पलाब रेविध्येन विरटधा चतुनिश्तिमकारः। प्रब्ेकम् थाषिकानून- वग्रीय मिशिला चटावलारिंभत्मकार इवि।. (ढ) वसवरमिति। सुगमम्।

Page 566

दयम परिच्ेद: ।

अत्र उपमेयनतमवसहतवसुपमानगतल् कशावृत्वं हेतु. डयमपि उत्नम्। यवाभष्टमतिपादनाथ् शाब्दमोपस्यम्। पवेव "न कलक विधुपमम्" इति पाठे पारय "जयतीन्दु' कलङ्गिनम्" दतति पाठे तु रवादितुष्यादिपद विरहादाचचिप्म्।

पदत्यागे च उपमानगतनिकर्षकारणानुत्ति:, इयोरमुत्ी इयो- रनुक्निः। स्ेषे यषा। "अतिगाढ़गुपायाय नालवद् भङकरा गुया:।" (ग) भत्रेवार्थे वतिरिति शाव्दमोपम्यम् उत्कर्षनिकर्षकारण- योईयोर्प्युक्रिः। गुपभब्दः स्रिष्टः। पन्ये मेदा: पूर्ववदूक्ाः। एतानि च उपमेयसयोपमानादाधिका उदाहरणानि । न्यूनते दिख्नाव्म्। यथा। "घोप: चोगोडपि मगो भूयोभूयोडभिवर्डते नित्यम्। विरम प्रसोट सुन्दरि! योवनमनिवर्ति यातं तु" ॥ (त) भत उपमेयभूतयोवनास्थेर्यय स्वाधिकयां तेनात "उपमाना- दुपमेयस्याधिक्े विपर्यये वा व्यतिरेक" दूति केषात्तिजचणे

(न) पतोति। चतिमाढ़ा: बतिघना: गुखाः वन्या: तथाभूतायाः तख्ाः गानताया: मुखा: दयादाषिय्यादयः सूवाधि घ पमवत् पद्वत् सहरा: भद्र- एवया: हिदुरा इबयः न। पवोपमेयं नाविका, उपमामं पत्मम् उपमेवस सत्कषंकारप्म् प्रतिमाढ्गुवत्वम् उपमानस निकवर्षकारचं जसुरमुष्वत्वमिति पोध्यम्। (त) वौष इति। है सुन्दरि! अशी चन्द्र: चौष: चीष: यवि मिव मत्वर्ह भूयः भूयः पुनः पुनः बलिवर्हते उर्ि मक्कति, विरम मानात् निवतंख, प्रछोद पसुन्ना भव, वौदनं नरममति मेषः बनिवर्तिं न पुननिंवर्तते उव्प्ष:, बानं तुमतमेव तु।

89

Page 567

"विपर्य्यये वेति पदमनर्थंकम्" पति यत् केचिदाप्ुः तब विचारसडम्। तथाद्ि प्रवाधिकन्तनत्वे सत्वासत्े एव विवचिते। पत च चन्द्रापेच्या योवनस्यासस्न सुटमेव। पसतु वा चवोदाहरणे यथा कथस्िदति:"। (घ) "इनूमदादेर्यथसा मया पुन- र्डिषां इसेटूं तपय: सितौक्कतः।" (द) इत्यादिषु का गतिरिति सुछूतं "न्यूनताथवा" इति। सहार्थस्य बलादेकं यत्र स्याद्ाचकं हयो:। सा सहोतिमू लभूतातिशयोकिर्यदा भवेत्॥ ७०१॥ [ध] प्रतिथयोत्िरप्यत्रामेदाध्यवसायमूला कार्यकारणपौर्वा-

पन्यथा घ (न)। क्रमेण उदाहरगम्। सहाधरद लेनास्थ योवनी रागभाकू प्रिय:। (प)

(म) सलाससे स्यायित्वास्थायिती। मनु यथा कर्यास्तत् माधिकोक्तावेव व्यविरेय चासां की दोष इत्याश्रद्ध चमुपपत्यन्रं दर्भयति सस्िति । (द) इनूमदाहरिति। दमयन्तों प्रति म्रेरितख मलख दौसे चऊ्ञतार्थ- सवोलिरियिम्। इममदादे: दूतपषः यम्सा सितौद्यतः उचबोळ्कतः भया पुनः रियां प्तूचां इयेः हासे: दूतपषः सितोऊतः मां दौगे चजतबाय्यं हद्दा नयो इसिष्यनौवि माय:। (घ) सहीश्िमात सद्ेति। यद सहार्थस्य बसात् सामर्यात् एवं बस् इसी: वापकं साब् बदा यदि तब पतिव्योति: भूषसूता कारषभूता लवेत् तदा या सरोकि:। (न) क्रं बभिततिया सेषनिवन्धना सन्यया चत्रेषा। (प) सहति। चत्र रामभब्द: इयोर्बीहित्वानराजयीर्यापक:। यवि-

Page 568

दशम: परिच्छेद: ।

सव रागपदे श्रेष:। "सह कुमुदकदम्बेः कामसुन्तासयन्तः

सह सरसिजपच्छे: खान्तमामौलयन्तः

इर्द मम। अत उल्लासादोनां सम्बन्धिमेदादेव मेदो न तु च्रिष्टतया। "सममेव नरधिपेन सा गुरुसन्मोड्विलुप्तचेतना। प्रगमत् सह तैलविन्दुना तनुदोपाचिदिव चितेस्तलम्" ।(ब) द्यश्ष मालयापि सभ्भवति तथोदाङ्ते "सह्ट कुसुद- कदम्येः" इत्ादो"। "लक्ष्मपेंन समें रामः कानन गहनं ययो" इत्यादो च

न साध्वन्यदसाधु वा । ७.२॥ [भ]

(फ) सहति। चन्द्रवणंनमिदम्। चयृतांशी: पं्द्रस चंभबः बिरपा: पुसुदानां चदम्बे: समूह्, सह कामम् उन्नासधन्तः विषासयन्त: धनेः साम्ट्रे: तिमिरधाम् चन्पवारायाम चोघैः सनूहैष सड वैय्यें कामिमणानामिति भेप: सससारयनत: विध्सयनतः उदीपमत्वादिति लबः। सरसियानां पचानां बन्हे: समूर्ः सह मनं मनः वामीकयन: सहोषयन्त: प्रतिदितं दिवि दिभि सब- रत्ति। माव्िनोऊस्तम्। (प) सनमति। स इन्दुमती मुरवा मसता सम्योहेन विशुनं पेतर्न यख्ासमासूता सती तयुदीवार्णि: चीषा दोपनिया तैयबिन्दुन कहैम जा-

(म) विजीशिनह विनोतिरिति। बनेन बिना बत् न पसायु ननी- मनं व सर्थत, दषा पर्यन बिना चनबत् बव् बसाप् जववि का विभोकि:।

Page 569

साहित्यदर्पयम्।

न पसाधु पश्योभनं न भवति। एवस यद्यपि शोभनते एव पर्य्यवसानं तथापि पशोभनत्वाभावमुखेन शोभनवचनस्ा यम भिंप्रायो यत् वस्यचिड्णनीयस्वाश्रोभनत्वं तत्यरसवरिधेरेव दोष:। तस्य पुनः सवभावत शोभनत्वमेवेति। यथा। "विना जलदकालेन चन्द्रो निस्तन्द्रतां गतः। विना ग्रोभोअखा मऩवनराजिरजायत ।(म) "असायु प्रभोभनम्। यथा। चनुयान्या जनातोतं कान्तं साघु त्वया छतम्। का दिनसोर्विनारकेंप?" का निया अशिना विना। (ग) "निरथकं जन्म गतं नलिन्या यया न दष्टं तुृष्टिनांशुविस्वम्। उत्पत्तिरिम्दोरपि निष्फलेव दष्टा विनिद्रा नलिनी न यैन" ॥ (र) भत परसरविनोतिभद्मा चमत्कारातिशयः। विनाशब्द- प्रयोगाभावेऽपि विनार्थविवच्तय विनोतिरिवायम्। एवं सहोक्िरषि सहपष्दप्रयोगाभावेऽपि सहायविवचया भव- तोति बोषव्यम्।

(म) विनेति। चन्द्र: जवदकालेन बिना निसन्द्रतां निर्मखतां गतः। ग्रोभ्नोद्यणा बिना वनराजि: मखुः मनोहारियो बजाबत। चव जबदक्काषा- घयमात् चन्द्रखव तथा यौप्तोपपममात् वनराजेरशीलनत्वम् सवमतम्। (.म) सनुवान्पेति। जनातोतं बोकातिश्ञायिमं ब्ान्त मियम् चनवान्था समुल्खला लवा साधु सम्यक झतम। तवादि, चर्केच बिना विननी: तथा अचिना बिना मिया क था ? सोतां प्रति चमसूबाया पविपका उत्तिरियम्। (र) निर्वकरमिति। नखिन्या: पत्रिम्ा: जन्म निरर्यकं मते, बया अधिना तृष्िमांगविष्य यन्द्रविष्यं न हटम्। इन्दीयक्रस्यापि उत्वति: निफ जैब, बेन इन्दुना बिनिद्रा वियासिता नखिनी न हडा। डपजाविवत्तम्।

Page 570

देशम: परिषेद:।

समासोति: समैयेन कार्य्यलिङ्गविशेषयैः। व्यवहारसमारोप: प्रस्त तेऽन्यस्य वस् नः॥। ७०३ ॥ [ ल ] पतर समेन कार्य्येथ प्रस्तुतेऽप्रस्तुतव्यवहारसमारोप:। यथा। "व्याधूय यहसनमम्बुजलोचनाया वचोजयो: कनककुप्भविलासभाजो:।

धन्यस्वमेव मलयाचलगन्धवाह!" ॥ (व)

पत्र गन्धवा हे इठ का मुकव्यव हारसमारोप: । लिङ्क साम्येन यथा।

"प्रसमाप्तजिगोषस्व खोचिन्ता का मनाखनः। अनाक्रम्य अगत् अत्खं नो सन्यां भजते रवि :- ॥ (श) परत पुस्नोलिङ्गत्वमाव्रेग रविसनध्ययोर्नायकनायिका- व्यवहारः। विभेषससाम्यन्तु स्विष्ट्तया साधारखेनोपम्य गर्भतवेन च विघा। तब स्रिष्टतया यथा मम।

(ष) समासोकिमाह समासोतरििति। समेः :कार्य्यसत्विशेषचेः ब प्रस्तुते सव्यसप चप्रसुम्य वस्तुनः विषयस् व्यवहारसमारीप: का समासोकि: ( व) व्याधू्येति। से मसबायलगन्ववाद! बत बधात लम् वसा: धत्यु अयीयनाया: पदनबनाया: वनककुनविद्यासमात्ी: वध्ाजयो: सनयो: घसनम् सवसूय चपसार्य्य चश्ेषं समसम् चक्ं प्रस्भं बजाब् वावित्रदि वखात् खमेव नन्य: । वसन्ततियय उत्तम्। (म) पसमासति। चसमामा प्मात्रिमप्राप्ता जियोषा वस् तइमस मनखिन: महानुभावस् मिगोगोरितर्य: खौपिना बानामिवाफ: का? रिः ह्रवुस समय यनत् चनाकम्य सब्यां को मनबे।

Page 571

साहित्दपंगम्।

"विकसितमुखीं रामामक्न्लत्तिमिरावृति दिनकरकरसष्टामेन्रीं निरोध्य दिय पुरः। जरठंलवलौपाणडच्छायो मगं कलुषान्तर: सयतत इरितं इन्त । प्राचेतसी तुहहिनदुति: । (ष) पतर सुखरागादिपव्दानां सिष्टता। भत हि "तिमिरा- ह्तिम्"। इत्यत्र "तिमिरांशकाम्" इति पाठे एकदेशस्य रुपणेडपि समासील्लिरेव न तु एकदेशविवर्त्ति रुपकम्। तव हि तिमिरांशुकयो: रूप्यरूपकमावो डयोरावरकतवेन स्फुट सादृश्यतया परसाचिव्यमनपेश्ापि खमाव्वित्ान्त इति न समासोत्िदुदिं व्याहनतुमौथः। यत्र तु रूप्यरूपकयोः साटृश्यमस्फुटं तवैकदेशान्तवरूपरं बिना तदसङ्गतं स्यादित्य भाब्ट्मप्ये क देशान्तररपणमाथमपेक्षत (स) एवेति। तबेक- देभविवर्तिरूपकमेव यथा।

(ष) विवासितेति। इन्तेति सेदमूचकमव्ययम्। तृष्िनदुति: चन्द्र: पुर्ः बयतः राजस् खोधित्यष्य पनुरागख य आसद्ञात् भावेभ्त् वियसित- सुखों प्रकामितसुखी प्सन्मुखौष्ष तथा गखन्तो निर्गककको तिमिरमेव वावृति: बाबरयं वस्या: तथाभूता दिनकरस् सूर्य्यस्य सपनायकस पेति ध्निः वरेम विरयेन इलेन व सषटाम् ऐन्द्रों पूर्वी दियं निरोत्य दद्दा जष्ठा परिषता या बवडी तदाखफसविशेष: तहत् पाक्ः शावा वान्तियंस तथासूतः भर्व सत्चयं कलूषन्तर: मविनान्तःकरय: सन् प्रायंतसों पषिमा हरिवं दिय पर्यात

(स) पतरेति। चत्र वियसितसुखीमिलदावरये उम्यरपव्भाय: उप्यम् बादीपविषेय: तिमिरं रूपकम् चारोप्यमाचम् पंप्क तयीर्भाव: इयो: तिमिरां- पययोरावरयलैन चाक्कादकत्वेन परसाचिम्यम् चपरसाष्हार्थ्य वाक्यार्थपर्यलोचन- शाहाव्यमित्वर्यः यनपैव्य चम्रीत्वापि खमाने खायें एव वित्रान: साहभ्याद- बीचकतवा खतःसिद् हन्वर्य: इति हेवो: समासोनियुतिं व्याहन्ु सचबितु: न ईमः न अकः। बनेधि। बन बाले इवि मेष: बसु टम् पचटं बन

Page 572

दथम: परिवेद:।

"जस्म रगंतउरए करे कुचंतक् मच्छलम्मक्षभम्। रससंमुहोबि सहसा परंमुह्ी छोड रिससेचा" (२) । (ह) . पव्र रघान्तःपुरयो: साइममस्ुटमेव। कचिचं बव स्फुट- साहख्ानासपि वहनां रूपय शाब्दमेकदेशस चायं तबैक- देभविवर्सि रूपकमेव। रुपकप्रतीतेर्ष्यापितया समायोति प्रतोतितिरोधायकत्वात्। ननु चस्ति रपान्तःपुरयोरपि सुख- ससारतया स्फुटं साहश्यमिति चेत् (च)। सत्यसु्तम्। पस्येव किन्तु वाक्यार्थपर्य्यालोचनासापेघं न खलु निरपेकम्। सुखचन्द्रादेमनोहरत्वादिवत् रणान्तःपुरयो: खतः सुख- सव्चारत्वाभावात्। साधारखेन यथा।

(१) जक् इति । वस रयाम्त:पुरे करे कुर्वावस्य मण्खाय्रणताम्। एससम्मु सर्याप सहसा परास खौ भर्वात रिपुसेना पत्ति॥ सं०

एवदेमानरस रपयं बिना तत वाक्यम् चसक्रतम् सनुपपत्रम्। पम्राब्दम मन्दापतिपाध्यम चार्वम् पयमत्क्म्यम्। (र) वस्ेति। रख एव चन्त:पुर तत बरे मखसावलताम चमिद्ताम मपरां नाविकामिति व ध्यनि: करे कुबत: बब् रहसम्य को डव्सड्ामिसखी बनुरानवतों व रिपुसेना अमुबल बान्ता नंति ध्यनि: सडसा परासुखी सर्वतति। ( v) र्पबप्रतोतिरिति। व्यापितिया बड्ुगामितया इत्बबे: समासोति- प्रतीते: तिरोषायनत्बात् चावरकल्वात् वषा खाबकमपुमि: पूर्णीमशादि। मुख- सचारतयेति। बचा चन्तःपुरे सुख सचचर्रात तभा स्थेडपोति बाग् । बिपवेर्य बार्ययार्थव्यशीयननिरपेथमित्येः । ततय वडना कटवाटमंर्ना दाने तथा चस टसाहखानो सदमावे उपमक् चम्यरवितेषि बदि एवदेमस कमर्स खातू तका एव देमविपर तिकवममेनेति बोध्यम। (र) निसगेवि। निसनंसोरसेय समाववोवनीन छद्माना: के कज्ा-

Page 573

साहित्दर्पयम्।

उदिते वासराधोये मेराननि सरोजिनो।" (क) अत्र निसरगेत्यादिविशेषवसाम्यात् सरोजिन्यां नायिका व्यवहारप्रतोतो सरोमावगामिन: सेरत्वधर्मस्य समारोप: कारणम्। तेन विना विशेषणसा्यमावरेण नायिकाव्यवह्ार- प्रतोतेरसभ्भवात्। भपम्यगर्भत्वं पुनस्त्रिधा सभरवति। उप मारूपकसङुरगर्भत्वात्। भरवोपमागर्भत्वे यथा। "दन्तप्रभापुष्पचिता पाणिपल्मवशोभिनी। केशपाभालिव्वन्देन सुवेशा हरिपेक्षणा" । (ख) भव सुवेशत्ववशात् प्रथमं दन्तप्रभा: पृष्पाणीवेत्युपमा- गर्भतवेन समासः। अनन्तरष्ठ दन्तप्रभामटृशै: पुष्पैश्षितेत्यादि-

वताव्यवह्वारप्रतोतिः। रुपकगर्भत्वे यथा। "लावस्यमधुभि: पूर्गम्" इत्यादि। सङ्करगर्भत्वे यथा। "दन्तप्रभापुष्पचिता" दत्याटी "सुवेशा" द्ृत्यत्र पाठे हुपमा- रूपकसाधकाभावात् सङ्कासमाश्चयगम्। समासान्तरं पूर्व- वत्। समासान्तरमहिमा लताप्रतोति। एघु च येषां मते

लेवां मत्रौतन्ालिनी सरोनिनो पत्रिनी वासराधोशे सूयें छदिते स्रतति मोरा विकसिता सस्िता व पजनि चभूस्। (ख) द्नेति। दन्ताना नमाः पुषाधीवेति दन्तप्रभायुषाति है: चिता स्यापा, पाषि: पद्मव दब पायिपह्ञवत्तेम बोभते इति पाषिपत्रवशीभिनी केश पातः अयविवेन्दमिय तैन उपवचिता सुवेशा सुष्ठ, परिषदवती हरियंबषा विभातीति देव:। उतापचे दन्तक्मा इब पुष्ताधि तैखिता। पाविदित पह्ञमः तैन नीमिनोम वैमपान दए सविहन्द तेन। चव सपेनत्धर्मस सुख्यतया उपमेये हरिखेय वाबा वर्तमास् चोषण्ानसत्म्। (म) उपमाउपकेति। उपमासाययस छउपनेये मुख्यतया स्वितस धर्मस रपयसायबस उपमाने सुसवमा सिवस नर्मल बापकस न उपमैवान न

Page 574

दगम: परिच्छेद: ।

उपमासहरयोरेकदेशविवर्त्तिता नास्ति त्चने पाय्यवृतोययो: समासोति:। द्ितोयसु प्रकार एकदेशविवतिरृपकविषय एव। पर्य्यालोचने तु पाय्ये प्रकार एकदेशविवर्तिन्ुपसैवाज्ी कर्नुसुचिता (ग)। पन्थथा। "ऐन्द्र धनुः पाण््रपयोधरेष अरहधानार्द्रनखक्षताभम्। ममोदयन्तौ सकलङ्मिन्दु पार्प र्वेरय्यधिकं चकार"॥ इत्यव कथं शरदि नायिकाव्यवद्वारप्रतीतिः। नायिका-

"आार्द्रनखच्तताभम्" इत्यत्र स्वितमध्य पमानतवं वस्तुपर्य्या- लोचनया ऐन्द्रे धनुषि सस्ारपीयम्। यथा "दभ्ा जुही- तोति" इत्यादो दवनस्वान्यथामिहेरदध्नि सक्ार्य्यते विधि:।

चेव्र। एवंविधनिर्वाहे कष्टसष्टिकल्पनाटेकटेश्रविवात्तिनुप- माक्कोकारस्थेव व्यायस्वात्। प्रस्तु वा प्रत यथाकर्यत्तत् समासोति। "नेवेरिवोत्पलै: पद्मेः" इत्यादी च अन्यगत्य

रपकं रपबमीशात नोपमा रत्येबंकपम्य चमावादितर्यः। समासान्तरं पूर्ववत् उपमापसे उर्पामतिसमाल: रूपकपरण रूपरुसमास, यथा दन्तवमा: पुषायीय तथा दन्तपमा एव पुष्याधि हत्यादि मांध्यम। बाधयवृतीययो: दन्तपभापर्प्चते- व्यादिकपे चाये उदाउरणे सतोये प्रवैत सुवेभेत्यम परौतेति पाठे न परिपर्तिते हत्रयं:। (घ) ऐन्द्रमिति। बरदर्यनमिदम्। मरत् पालुपनोधरीय निवटत्वात् सित्नखधरेय चार्ट्र म् चरिनयं यत् मखबतं तखेष चाला बख ताहतम् ऐन्ट्र धन्ु: बक्रपापं दवाना बारबन्ो सती सकयदम इन्दु ममोदयनी बिश्ासयन्ती रवे: सूर्ष्क सम्बध्रियं तापं बबार। अराद चन्द्रस उचववतं दूर्षस न सम- तापतं स्यादिति भसितिरिति, साबः। बम्तुपर्यात्ीयनया बिषबाडुशोयनेम।

प्राप्तः। दधति। बषा चत्र दषियरचले विधि: समार्थ्यते तवाबापोति भायः।

Page 575

साहित्यदपंगम्।

सभ्नवात्। किष्ठ उपमायां व्यवडारप्रतोतेरभावात् कर्थ तदुपजीविकाया: समासोते: प्रवेशः (६)। यदाङु:। "व्यवहारोऽथवा तत्त्व नोपस्ये यत् प्रतोयतै। तथोपम्यं ममासीश्रिरेकदेशोपमा स्फुटा"। (ङ)

सहरेदपि समासोलेरप्रवैशो न्यायसिच् एव तेनोपम्यगर्भविशे- षचोत्यापितत्वं नास्या विषय दति विशेषण्साम्ये क्विष्टविश्ये- वयोत्यापिता साधारणविशेषणोत्यापिता चंति हिवा। कार्य- लिङ्गयोस्तृत्थत्वे च द्विविधेति चतुष्यकारा समासोति: सर्वं- वेवाम व्यवहारममारोप: कारणम् (च)। स च कचिलोकिके वस्तु नि लोकिकवस्त व्वहारसमारप। मासोये बस नि यास्त्रीयवस्त व्यवहारसमारीय:। लोकिके वा शाखतोयवस्त व्यवहारसमारोप:। प्रास्त्रीये वा लीकिकवस्त व्यवहारसमा- सेप इति चतुडा। तब लौकिकवस्वपि रसादिभेदादनैक-

यनाक्षा्िदिति। बरसण्वा पार्द्रमखचते स्थितस्य उपमावाचकळ् चामा- बब्दस इन्द्रे अनुषि सव्ारणनेति लावः। मदु प्वापि सर:न्रिया सत्तषाव्यप- हारसमारोपेय समासीनिषस्तु का सतिवित्याम्रज्ध दूषर्बात विशति। तषा यत व्यपहारसमारीषप्रतीति: कटा, तवैव समासोति: न तु कटसच्ा

(ड) ब्हार इति। बत् बज्मात् भौपम्वे जौपम्व नर्भयि शेषणसामे हाववर्यः ज्यवपारः साधन्ये वा त्त्वं खकपम् चप्रसुतस्ति शेष: न प्रतोयती न दुध्यते तत् तख्ात् चोपमवसमासीलि: घोपन्वनर्भविशेषयताम्बोत्यापिता समा- सोक्िनं सवतीति बेष:, बतः सा स्टा सुन्यत्ता सर्वत्रमानुमवसरित्ता एवदैनी-

(र) तन्यूखसडरी छपमाकपमसकरी हत्यर्य: न्यायशिद्: युशिसिस: म्यं-

Page 576

दशम: परिव्ेद:।

तयेति बहुप्रकारा समासोति:। दिज्ान' बथा "व्याधूय यड्टसनम्" इत्यादो लौकिके वस्तु नि लोकिकस इठकासुकए व्यवहारादेः समारोप:। "येरेकरूपमखिलाखपि उ्त्तिपु त्वां पशद्विरव्ययमसक्ातया म्र्त्तम् । लोप: ऊ्वतः किल परत्वजुषो विभर- से लेंचषयं तव अतं भुवमेव सन्ये ॥ (ह)

हारसमारोप: (ज)। एवमन्यन। रपकेऽप्रऊवतमाकखरूप- मेव तं पूर्वावस्थाता विशेषयति (भ)। अत एव अत्र "व्यव- हारसमारोपो न तु सरूपसमारीपः इति वदन्ति। उप- माध्वनी श्रंषे च विशेष्यस्थापि साम्यमिष्ट तु विशेषण- मानस्य श्प्रस्तुतप्रशंसायां प्रस्तुतस्य गम्यत्वसिह तु भ्रप्रस्तुत. स्येति भेद:।

(इ) वैरिति। बूखं प्रति कस्यिदुतिविस्म्। हे अगवन् । ्भामसासू समग्रासृ उत्तिषु सवस्थासु पदप्त्वययोगममासादिषु व सव्थयम्। चविमान्िनम् रसद्ातया सभ्पातोतया प्रडतं लाम् चव्ययक्ब्दृस् पसततिः यै: बनेः परत्न्ुषः त्वदन्य: वशिदत्तीत्यबंकपाया इत्य: परवर्ततिन्वाय विभले: प्रत्यमध् खोप: ज्तः सेः तब सचर्य खरपं तक्वमित्वय: सूमच्ष अरत निकवितरमिति पबमेप निवितमेय मन्े बानामि। वस्न्ततिलकं उत्तम्। (न) पायमेति । बानमननाखत्र वेदः तत प्रसिद्ध वखित् बस्ष अभ्य- सीवि माव: व्यायरणन्ाख्मसिहस वस्तुनः सव्ययमव्दसय हत्वर्य: व्यवार- समारीप: । (थ) उपके इति। चम्रमातम् चपमामम् पाताखकपय्य सब्रिदेशेन ारी- पेम प्रद्ातस उपमेयस्य कूपम् चवच्ादयवि भाउवीवि। इड व बमाबोजी तु खावरथा साधर्य तखा: सनारोपेय तं म्ज्वं पूर्वावख्याय: मम्वातख्ामय- शयेवर्ग़ः विशेषसति सत्ब्ट्लैन नापयति।

Page 577

५६४

उत्तिर्विशेषणैः साभि- प्रायैः परिकरो मतः ॥७०४ ॥ [ञ ]

यथा। "बङ्गराज! सेनापते! द्रोगोपहासिन्! कर्ष! रक्षैनं भौमादु दुःशासनम्"।(ट) शब्दैः खभावादेकार्थे:

"स्वभावादेकारथः" इति शब्दश्रेषाद व्यवच्क दः। "वाच- नम्" इति च ध्वने: (ड)। उदाहरणम्। "प्रवत्तयन् क्रिया: साध्वौर्मालिन्यं हरितां हरन्। सइसा भूयसा दौप्तो विभाति च विभाकर:" ॥.(ड)

(ञ) परिकरमाह उतिरिति। सामिम्रायेः चलिप्रायम्यत्नकेः विश्रेषयेः पतति: परिकर: मतः। पपष्टाथंत्वदोषपरिष्ारैय सस्य प्राप्तावषि एकत् वहनामेव विभेषषानुती वैचिवातिययदर्थमात् चस्ीकियिति ध्येयम्। (ट) चङ्गरजेति। भौमेन वन्यमानं दुःबासनं रवितुममत्रा बत कर्म अति पत्त्यायः सोलुक्नं वचनमिदम्। चक्ञाना दैभमेदाना राजा चङ्राज: तम्सखुदौ। सेनापते! मां विदाव त् सैनापव्ये.पमिषित्ीसौवि माय: द्रीमम् उपरहासतवाम् इति द्रोषोपडासी तव्बुड्ठो, तववा वात्नवेंध द्रोषं मत्पितरम् उपहसितवानसि। कर्य! एवं दुःबासनं शौमात् उकोदरहसात् रच परि- वायस। चम्र विधेनचत्रयप्रमावात् कपंसय दु.आासनरखथम् भवमकर्तव्ं प्रतीयते, तदयमते तस्यातिम वन्न् ति बोध्यम्। (ठ) वर्वश्रे वमाक् नष्देरिति। खवलापात् एमायेंः नन्देः चनेबार्वाना नायनं प्रतिपादनं सम्बन्धिमेदेनेवि मायः ्रंप: । (र) शनदर्द गदिति। मन्दसेंये कि समावादिव नन्दाना मिद्यावतेति माफ: प्वने: व्यश्स व्यययोद दव्नेनान्य: ।

Page 578

एथम: परिचेद:।

चव्र प्रकरवादिनियमाभावात् डावपि राजसर्सी बाची। ककचिद्िशेष: सामान्यात् सामान्यं वा विशेषतः । कार्य्याग्रिमित कार्य्यक् हेतोरय समात् समम्।। भग्रस्तुतात् प्रस्तुतस्ेङ्गम्यते पञ्चधा ततः। भप्रस्तुतप्रशंसा स्यात् क्रमेष उदापरयम्। "पादाइत यदुताय मूर्वानमधिरोहति। खल्ादेवापमानेडपि टेडिनस़डर रणः"। (ख) चम मसदपेबवा रजोऽपि वरमति विभेषे प्रसुते सामान्यमभिच्ितम् (त)। "सनियं यदि जौवितापडा हदये किं निडिता न इन्ति माम्।

() प्रयसंयतिति। साध्यी: क्रिया: वैदिककर्माधि प्वर्संयन् प्रजाभि: सम्रम कारयम् इरिता टिया माविन्यं हरम् बिषामदानाटिना थीति भ्ाप: सव्वकारणंसेन भूबसा पतिमटता मडसा तैयता पमावेय दयनिरयेन दोम: बिमा बखाबं करोतोति विशावयः राजा सूर्य्यय विमाति राजते। (ड) अपयुवमशमाद कविदिति। डषित् सामान्यात् साधारचास् पम्रसतुतात् विशेष: प्रखुत कचित् विशेषतः विशेषात् अप्रस्ुनात् बामा्न् प्रसुर्त कषित् बतसुवाते वार्यात् प्रस्तुतं निमिय क्मित् सम्रसुतात् निमिनात् प्सु्त नाययं कषित् समात् यतसुवात् समं प्रसु्त नम्मते पेतू वतः तदा पथषा पस- रिया एत्तरीळेति बाक समसुतमर्रंसा खातू। (न) शदाइतमिति। बम् रजः बादाव्रत संत सत्वाब सूर्डानम् नि- रोर्शम भवावति, बम् रसः चवनाणेडि सख्चात् रेडिम: वरं मनासू जिन- निमर्म:, इषाड हसे बरः नेडें बिपु जीवे बनाक दिपे शनमर:। (त) साजान्यमिति। देडियमाननिखय:।

Page 579

.4 साषित्दपंयम्।

विषमय्यमृत कषिद्रवेत् पमृत वा विषमोखरीच्या" ॥(घ) पवेकरेष्यया कचिदहितवारियोऽषि हितवारित्वं हितनारियोडमचितकारित्वमिति सामाब्ये प्रसुते विशे-

दष्टान्ते प्रस्यातमेव वस्तु प्रतिविम्बत्वेनोपादोयते। द्ृह् तु विषावृतयोरमृतविषोभावस्याप्रसिदेन तस्य सद्ावः (द)। "इन्दुर्लिप दवाच्नेन जड़िता दष्टिर्मगोपामिव प्रम्ानाकगिमेय विद्ठुमदलं शयामेव हेमप्रभा। क्ार्यशयं कलया व कोकिलबधुकएठे्विव प्रस्तुत सोताया: पुरतब हन्त! शिखिनां वर्हा: सगर्शा दव । (ध) भत्र सम्ाव्यमानेभ्यः 'घ) इन्हादिमताख्वनलिप्तत्वादिभ्य: कार्य्येम्यो वदनादिगतसौन्दर्य्यविशेषदर्य प्रसुतं कारणं प्रतोयते।

मयलीक्त चजख विद्यापयपनमिदम्। इय सब मातच यदि जोषितम् चय- पनोति नोवितापका जोवनहारिघोत्यकः। तदा उदये विड्िता सती मनेति मेग: मां किं कर्छ न इन्ति? मन्चे सजी न दोष: ममेबेन्रपतिकूयतेतड विष- निति। कमित् ईनरेंकक विषममि समतम्, चमतं वा बिषव सवेत्। (न) प्रस्थातमर्वेदति प्रसिह्मेदेत्वयः। तख हटामाथ। (६) इन्दुरिति। इमति हर्षसूय्कमव्ययम्। सीताब्ा: सौन्दर्थनपंन निवम। सोसाना: पुस्तः सगतः इष्टुः चन्द्र: पस्नेन खिस् सव माधरियूर्द रुर न राजते इति भावः, बनोषा हष्ट: जड़िता इम सडुचिता इय, बिटठुमदलं प्रमावपह्नं प्रक्याद: मषेंद कार्नि बत: चडनिमा वञ नाहबमिय, डेस:

बावंस प्रसुतमय बोकिसारम वर्बभः प्रतोमते इवि भाग:। तवा मिचिनां मुधूराषा वहा: बमर्सा एब निव्धिता दुब। बार्टू बषिकोट़ियं हनमू। - (४) इमथमानैतः उसूमे बचीगेम:।

Page 580

दममः परिवेद:।

"मच्छामोति मयोलया मृगहमा निःशाससुद्रेकियं त्वक्ता तिर्यमवेश्व वाष्यकसुपेपेकेन मां बसुषा। परब प्रेम मदर्पित पियसयोषन्दे त्या बष्यता- मितवं खेडविवर्दितो मृमश्रि: सोवासत्मभाषित: ।.(न) एद वछचिदममनरपे कामें कारयमभिह्ितम् (प)। तुखे मस्तु ते तुल्ाभिधाने (फ) व डिधा खेपसूक्ता साहज्- मावमूला थ। श्रेषमूसावि समासोशिवदिशेषणमात्षसेवे सेषवडिभेष्यस्ापि स्रेपे भवसौति हिधा।

करमेप यथा।

"मडकारः सदामोदो वसंग्तवोमसन्वितः। समुळ्वलरचि: त्ौमान् प्रभूतोत्यसिकाकुस: : (ब)

चित् प्रस्तुतस्व नायकस प्रतोति:।

(न) बक्कानोति। विशेभनमने ऊतमियमममि चमच्न प्रति तत्कारमं निवास सखायं पति कसविदुत्रिरियय। बचानि पृति मया सलबा वृब हमा उड्रेबियं दी्ख मि:नाबं त्यका वाचवलुबेब बमुपूर्पेन एकेम चच्षा भा. तिर्थक् वत्रम् पत्ेच्य चद्न मदपंत ब्रेम त्वगा प्रियमम्तीतन्े बध्यताम रसम् पनेन प्चारिय के देन बिधर्नित: प्रतिषासितः एनमिय: बोतूमासं सचितम् सामाषित: ववितः। बादूवषिशोषित उत्तम्। (प) जजीतिन सनमनकपे कायें विज्ञासिने इति बेष: कारयं सविषास अरयामिमावव्यस्तवं बाक्यकषमिति भाय:। - (प्र) तुब्बाभिकने हवि। मुष्बम चमखुतस चमिषाने रवर्केः। (१) सहबार वि। अहबाद चाबः सदा चमोद: सौरमम् बान

सद्ारे दषि: बमिकाी बक् तमीन: नौमाद् सुदमंन: तवा प्रभूतानि: पदीमि: एकबियाकि: एहतर्कािर्वाक समत इलकायि: बाइक।

Page 581

NC साहित्वदपंयम्।

"पुं स्वादपि प्रविचतेद् यदि यद्यधोदि यायाद वदि म्रचयने न महानपि सात्। सम्युवरैत्तदपि विशमतोदभौय देनापि दिन् प्रवटिता पुरुषोत्तमैन" । (म) पतर पुरवोत्तमपदेन विभेगेद्यापि स्रिटटेन प्रचुरप्रसिबस प्रथरम विष्युरेव बोध्यते। तैन वर्णनीय: वचित् चुदुवः प्रतो- यते (म)। साहखमानसूला वधा। "एक: कपोतपोतः पतथः खेना: बुधामिधावन्ति। चम्वरमाहृतिशूर्न इरि इरि अरर्षं विधे: करुणा।(य) चत्र कपोतादप्रसुतात् वचित् प्रसतुतः प्रतोबते (र)। एयं कचित् वैधवजेप्यापि भर्वत। यबा। "इन्या: बलु बने वाता: कड्ारसमंगोतला:।

(ब) पुंसवददिति। पुंस्वात् पुरुषव्वात् प्रविवदीत अकेत् बदि स्री नवेद वदोत्वर्थ:, पचोडषि पानावन दायात् मचेत् बदि, पचबने वाच्जायां न महान् यदि खात् कर्ष: खात् वदि, तर्दा तवापि चित्र जमत् समुबरेत सवापि पुरपीत्तमैन इति ईरबजी एगंप्रकारा इयं दिक् नोति: प्रयटिका। वहन्ततिकर्ण उत्तम्। (म) सीवि। प्पुषपवित्ता बुतः ख्वाता विभ्वरतेति तैन कि शैन्द

वराइडपीय पातार्ज प्रविटटम्। नवधिराकडतं नैवोकमुडत वायनडपैष वाष्मापि जता इति दटयम्।

इतनः सुचः खेना: मातका प्यिविद्रेमा: इड नबिवाबकि एवं कोति

पिडै: बरमा परयं रचिती। विधातैवासदानी स्वयथम इति भाग:। (() पनेति। प्रसुतः चापतः बडुषनुपरितत पत्ति बाय: 1

Page 582

दशम: परिवेद:।

राममिन्दोवरखाम ये समन्यनिवारिता:" (ख) • पतर वाता धन्वा चहमधन्य इति बैधव्बॅच प्रस्तु तः प्रतो- बते। वाचबस सन्वासनवोभवरूपतया विप्रकारयम् (व)।

"कोकिलोऽइं भवान् काकः समाव: काखिमावयो:। पन्तरं कर्थयिबन्ति बाकलोकोविदा: पुनः" ॥(घ) चव काककोकिलयोरषकोवार्क् व्स्तुताध्यारोपणं बिना- उसभावि (ष)। डमथरूपते यवा। "अन्तम्किद्रागि भूयांसि करटका बहवो वषि:। कथं कमलनालस मा भूवन् भफ्रा गुपा:" ॥ (स) चम प्रस्तुतस्य कस्यचिदध्यारोपणं विना कमलनालाब्स- च्किद्रायां गुणभङ्गरोकरणे हेतुत्वममश्दि, सन्येषान्तु सभवोत्युभयरूपत्वम् (ह)। परस्वास समासोशिवट् व्यवद्ार-

जीतथा: बनी वाता: वनबीययः चन्या: खलु, ये वाता: बनिकारिता: सन्तः इम्दोवरख्ामं रामं सुर्बान्त। (न) पवेति। प्रसुतः सम इति ग्रेथ:। बययस्ेति। कषित् वाचस समककपत, कचित वसथ्वरूपत्वं कित् सभयरपत्वमिति भात्र: 1 (म) गोषि्स इति। वहं कोविष, भवन् बाकः, भावयो; काबिमा अयवर्षतं समान:। मुन: विय्यु वाकती सूच्ी मधुरर्ध्जकि: वषमा भोषिदा: दिषस्मा पनर प्रभेदम भावयोषिति व्ेष: कर्बायथन्ति। (प) सवेति। वाजीवाकम् एत्रिम्रथयुको। मसुतख वखचित् ननस बन्यारीययस् चारोपचम्। (स) पननर्रिति। समयनासस मत्रसपावत सुभा: दनापीबर्न: मर्म सकुरा: हिदुराः मा भूपन् न अवेभु:, बतः सूयांसि पहननि वर्वाम्द्वापि वम- नरववराषि तवा बदि: वहाः बहका: । (इ) पनंवि। पवेर्शा वष्टमानामिलर्य:। वसुननरिति। वब रि

Page 583

समारोपप्रायत्वा न्दमतिसूलाद वस्तध्वनेमेंद, उपमाध्- नावप्रस्तु तस्व व्यण्यत्वम्। एवं समायोती सोषेडपि कयो- रचि बाचलम्।

उत्ा व्याजसति: पुनः । निन्दास्तुतिम्यां वाच्याभ्यां गम्यल्वे सुतिनिन्दयो:

निन्दया स्तुतेगम्यत्वे व्याजेन स्तुतिरिति व्युत्पत्या व्याज. तुतिः, स्तुत्या निन्दाया गम्यत्वे व्याजरूण सतुतिः। क्रमेष यथा। "स्तनयुगमुन्ताभरणा: कएटककलिताङ््यट्टयो देव।। त्वयि कुषितेऽि प्रागिव विशवस्ता रिपुस्तियो जाताः" ॥ (क) इदं मम।

"व्याजस्त तिस्तव पयोद! मयोदितेयं यञ्जीवनाय जगतस्तव जीवनानि।

न्यनहारसमारोपो नालौति भवः एवं समासोती चप्रस्तुतख् व्यक्त्वमिति भ्ेष:, दूह न प्रस्ुनस्य इति भाव:। (र) य्याजस्सुतिमाह पम्तेति। वाच्याम्वाम् समिद्वेषाम्यां निन्दास्तुतम्या

(क) सनेति। राजविवयषी व्वानसुतिरियम। ह देब! सववि कपितेदषि रिपूर्णा खिय: नार्य्य: समयुनेयु सुश्ामरव बासामिति निम्दा, समयुनेष सृत् त्यक्षम् बामरणं बाभिरिति सुतिः तवोता: वास्टरनेन रोमासेन पतियत्र मनितसास्त्विकमावविभेवेय अखचिता चाक्रान्ता चङ्बट्टयी बास्ाभिति निन्दा, वब्देन सृद्रशनुधापि कचिता चाकान्ता चत््ब्टिर्याष्निति सुति: तवासूता: अतए्य प्रामिय सकुषिते इष विवसा मिःशदा इति निन्दा, बिववा पति सुवि: जाता:, वितसा बिधवा समे इबमरः 1 बद् निन्दया सुवेरनन्लम् ('ब) व्याजवि।"३ पबीड! मेव! तब जीवनानि मवानि जयतः

Page 584

दगमः परिच्येद:।

सीतन्तु ते मडदिर्द वन ! धर्मराज- साहाय्वमर्जयसि यत् पधिकानिषत्य"। (स) पर्य्यायोतां यदा भङ्गा

उदाइरगम्। "सष्टास्ता नन्दने अथा केशमभभोगलालिता:। सावनं पारिजातस मन्पार्ष्यो यस्य सैनिके: ॥(घ) पत्र हयग्रौवेष खर्गो विजित इति प्रस्तुतमेय गभ्य कारचरूपं वैचिताविशेषप्रतिपसये सैव्यस्य पारिजातमख्रो- सावस्त्पर्शनरूपकार्यहारेण्याभिहितम्। न चेदे कार्य्यात् कारखप्रतोतिकपा पमस्त तप्रशंसा। तव कार्य्यस्य चम्रस्ुत- त्वात्। पह तु वर्णनीयस्य प्रभावातियबोधकत्वेन कार्य- मपि कारणवत् प्रस्त तम्। एवज्। "पनेन पर्य्यामयता्ुविन्दून् मुलाफ लस्यूलतमान् सनेषु।

जीषनाय सवननोति यत् इयं तब व्याजसतुति: हसकपा सुवि:, कैधन! ददनु से तय महत् क्ोचं वत् पविज्ञान निहत्य वर्मराजस यमम्य साह्ाय्यम् चान- बूखम् धनबसि। वसन्ततिखयं हत्तम्। चव्र सुव्या वर्मराजसाहाय्ार्जंग- रपवा निन्दाबा अन्यत्भ्। - (म) वव्यावोकमाह प्य्यायोक्रमिति। बदा मक्ा भग्ीकमैय नम्यमेव पविधोदते पमिणेकयत् प्रयासते तत् पण्वानीक्रम्। (ष) सध इतति। बस स्वनौष्स वैमिती: नचा: रन्रास्: बैडाना सग्योगे विव्वासे वाखिता: प्रयुत्ता: नन्दने तदाखोपनने पारिवावख वा: ्मबित्ाः मशर्य: सापत साब्हे्य सटा: ।

Page 585

साह्ित्यदपयम्।

पत्यपिंता: भतुविलासिनौना- माचेपसुवरेय विनैव ह्ारा: । (ड) चत वर्नोयस राधो मम्यभूतयतुमारणरूपकारणवत् कार्य्यभूतं तथाविधयतुस्नोक्न्दनजलमपि प्रभावातिभय- बोधकत्वेम वर्णनाहंमिति पर्णायोत्लमेव। "राजन्! राजसुता न पाठ्यति मां देव्योऽपि तूषीं खिविताः कुच ! भीजय मां कुमारसचिकर्नद्यापि किं सुज्यते ?। ज्यं राजशकस्तवारिभवने सुख्लोऽध्वगे: पच्चरा- चित्रखानवलोकय शून्यवड़भावेकेक माभावते । (च) पत प्रस्वानीद्यर्त भवन्त मुखा सहसैवारयः पलायिता इति कारणं प्रस्तुतम्। "कार्य्यमपि वर्षनाईतेन प्रस्तुतम्" इृति° केचित। अन्ये तु "राजशकष्टत्तान्तेन म कोऽपि प्रस्तुतस्य प्रभावो बोध्यते इति प्रप्रसुत प्रशंसेव" इत्याहुः। सामान्यं वा विशेषेण विशेषस्न वा यदि।

सयूवतमान् बतिस्यवान् चमुविन्दून् पर्य्वासयता पातयता सता थासेपमूवेय गुव्कमसूद्रेय विभेय द्वारा: मरत्यर्पिंता: उपजातिष्टत्तम्। (न) राजपिति। पवावितेषु राजपरिवारैष प्रास्तादस्वितख वाचित पकस राजदिषिययटेयु सवादिप्ख्ता बावेदनमिदम्। से राजन् ! राजसुता मां न पाठयति, हैव्य: मडिय्य: चषि किं कर्ब तूर्ची स्थिता: ? से कुमे ! मां ओोजड, जमावस राजपुवल सचिने: सहपरैः किम सद्याषि रदानीमषि न भुम्दते: इत्ममैन प्रचारैय तब चरिममणी चम्ममै: बचिये: पञ्नरात् मुतः राज- एक: शूखवड़नी चित्रस्ाम् राजादीन् चमनीक एणेकम् चालमती कमबति। बहूं वमिक्रोड़ितं उत्तम्। (इ) वर्यानरव्यासनाद समान्यमिति। स्ापरष्वेय समाननर्मवखबा रतरेंब वयोय या विजेषिण सामा्न्यं का तैन सामानीन विशरेषो वा, जारयेन

Page 586

दगम: परिचीद:।

कार्य्यस् कारणेमेट कार्य्येय व समथ्य ते।

७०६॥ [र]

क्रमेय उदाहरणम्। "हइवहाय: कार्यान्त चोदोयानपि गध्छति। सनूयाओोधिमभ्येति महानद्या नगापगा" (ज) पवर द्ितोयार्डगतेन विशेषेषारथेन प्रथमार्वगतः सामान्यो. र्थः सोपपततिक: क्रियते। "यावदयपदां वाचमेवमाचाय माधवः। बिरयाम महौयांस: प्रक्मत्या मितभाविषः" । (भ) "पुच्वि! खिरा भव, भुजङ्गम! धारयैनां व्वं कर्मराज ! तदिदं दितयं दधौथा: ।

साययेच, साय्येय एद बारंयंच यदि समथ्यते हढ़ीक्रियते पदी ततः समरीया चटया चटप्रकार: चर्यान्तरखास: । (न) उपदिति। चीदोयान् सुद्रतवीडषि जनः ववम् मज्न् बडावी बख तवामूत: सन् काय्यानत कार्य्यपारं मकति प्रापीति सिद्णाथी सवतीष्षै:। सवादि, नगापमा नमनिभांदियी महानद्या नद्या सम्मव मिखिला मनषीपि सलद्रम नम्पति भापीति। (भ) बर्वदति। माधवः सथ्यः वाजन्ः चर्थाः बाबहदेत्। बाबडयें वदानि सुप्िकनतनि बरचचा तवीक्ाम् एवम् उक्नप्रवार्श वाचम् बादाद मनीला एक् वर्ये: बिरदन निवसते। त्मादि, मवोवांस: पतिमप्ान्तः जमा: परखष्ा खनादैन निवनाबिय: अवनौति जैथ:। चम सामन्विन मयबार्जबतकपी मिश्ेक: वीपपतिक: शतः। '(य) पनीवि। एथपसोनिरियम्। हे पृध्दि! तं खिए बा, ९ सबह्न ! पनक! सम् एमा पृष्वों भारव, रै भूमंराज! लभ् र्द दितर्य पथ्वी-

Page 587

दिब सरा :! कुकुत तचितये दिधोर्षम चार्यय: करोति इरकार्मुकमाततज्यम् । (न) पव कारयभूत उरकार्मुकामतव्यीकरणं पृभ्ीस्वेयादे: कार्य्यस्व समर्थकम्। "स्मा विदधौत न श्रियामविवेक: परमापदा पदम्"। (ट) इत्यादो सम्पदरर्ण काय्यें सइसा विधानाभावस् वियष- कारित्रपस कारपस समर्थक्रम्। एतानि साधम्यें उदा- इरमानि। वैधम्यें यथा। "इत्यमाराध्यमानोऽपि कि्नाति भुवनवयम्। साम्येत् प्रत्यपकारेण नोपकारंग दुर्जनः" । (ठ) पत सामान्य विशेषस्य समर्थकम्। "सइसा विदधीत" दत्यत्र सहमाविधानाभावस्यापन्रदत्वं विरुस काय्यें समर्थ- कम्। एवमन्यत्।

काव्यलिङ्गं निगद्यते ॥ ७॥[ङ]

भुजग्मदोर्ष बनित्वर्य: दषीषाः, ऐ बिककुष्षा: ! दिगबन्राः! तेवां पन्ादोना नधे दिधीदी वारयेकां वारयवबमिवर्य: कुबृत। चार्य: राजः हरख बश्ोः बार्मुकम् नालत्ळ् विसृतनौर्बिकं करीति। बसन्ततिखकं उत्तम्। (ट) सहसेति। समा ववितिषेत्वर्यः किर्या न विदनीत न अषात्, नविषेक: नविबण्यकारी जनः परम् बव्वर्थम् चापदा बद ख्ानन्। सम्पडः गुबतुना: युषापुरत्ा: सम्य: विमृष्यवादियं खन खयं उमते कि सात्रयनयेग। (ड) रवनिवि। इतम् बन्बेन प्रबारैय वाराध्ामाय: सेश्मानोडषि म बारकं: सुबननयं सित्ाति वापयति। दुर्जन: टुटी जनः मञपकारिय अन्वत् शार्नि वसीतू, उपवारेय म आम्मेदिति श्ेष: प्रसुत विक्ुय्ादिवि नाय:। (र) बार्यबिड्माह हेतीरिति। ऐेतो: बारपस वाक्यपदार्थने वाकार्य- पश्र्षमो: सरपले इम्पर्य: नान्यबिड निगयवे।

Page 588

दयम: परियेद:।

तब वाब्बायंता यथा। "य स्ववंत समानकान्ति पलिले मम्न तदिन्दोवरम् मेघेरन्तरितः प्रिये! तव सुखच्दायानुकारो पयो। यैडपि त्वनमनानुक्ारिगतयस्त राजइंसा गता. ए्व क्ाटृश्यविनोद मावमपि मे दैवेन न सम्यते । (ढ) चत्र चतुर्थपादे पादवयवाक्यानि हैतवः। पदार्थता यधा मम। त्व हांनिरा जिनिधूं तपूलिपटलपक्तिलाम्। न धल्ते शिरसा गङ्गां भूरिभारभिया हर: । (च) भत्र द्वितौयाह प्रथमाईमेकपदं हेतुः। चनेकप्द यबा मम।

"पश्य न्व संख्य पथगां त्वहानज्ञलवाचिनोम्। देव ! विपथगालानं गोपयत्युप्नमूर्यनि":(त)

(ढ) बदिति। रावर्पेन सौवाइस्थानमरं वर्षाकारी सोताबिरतिय: समस सकि:। ह मिये ! तब नेवयो: समाना वान्तियंख तबोकं बत् इन्दीयनं नोदोत्पसं तत् सखिये मसं वर्षाप्रमावादिति भाबः। तब सुखास्य कार्या काक्तिम चनुवरीतीति तथाभूव: बन्नी चन्द्र: मैचेरव्रितः चाकादिव्ः। वैडवि तब नमनानुकारियो नतियेषां तघोक्षा: तेडपि रामहंसा: मता: मानसमिति भ्रेषः। वर्षास सूखनवानामाविद्वात् तम्ानख्य इंसाना पोड़ाकरमात् ने नियंदनमं मानसं सरी वागोति मर्सिद्ः। पतः हैवेन तब ब्राह्मेन विशेदभाजमप पउम्तापनिडतिरपि म सम्यते न सखबे। (र) बदिति। राजखुतिरियम्। हरः अश्तुः सूरिमाषमिया बदुलार- भवेष दिस्सा तब वात्निरातिमि: बन्तसमूकै: बिषूतं चिर्नन वल् पूडिपट सां खोरादि: तेम पदिखषां सभ्नातपस्ा नव न चते। (स) पख्ग्ोवि। हे देव। विपबया मानतयनाभवाडिनोस्य: बम्

Page 589

साहितदर्पयम्।

य६् केचित् वाक्यार्थगतेन बान्यसिकमेय मतार्वतया कार्य्य का रचभावेडर्यान्तरन्यास नाद्ियन्ते, तदयुश्तम्। तवाह्ि चम हेतुखिषा भवति, पापजो निव्यादक: समर्यंकसेति। तव चापकोऽनुमानख विषय:, निव्यादक: काव्यसिकस्,

न्तरन्यास: वाव्यलिक्ात्। तथाहि "यत्ववेत्रेत्वादो" चतुर्थ- पादवाक्यम्। बन्या साकाइतयासमल्समेव स्वादिति पादवयगतवाव्ं निष्यादकतेनापेद्यते (घ)। "सडसा विदधौत" इत्वादी सु। परापकारनिरतैर्दुर्जने: सड सक्कतिः। वदामि भवतस्तर्वं न विधेया कदाचन" । (द) इत्यादिवदुपदेशमावेय्यापि निराकाङतया खतोऽपि गताथं सहसाविधानाभाव सम्यदरय सोपपतिकमेव करे- तौति पृथगेव कार्य्यकारपभावेडर्यान्तरन्यास: काव्यलिक्कात्। "न धत्ते भिरसा गङ्टां भूरिभारमिया हरः। स्वडाजिराजिनिरधतपूलिभि: पहिला हि सा"।

शमयानम् उदस हरस जषनपृतरसेति व्यनि: सूर्वनि ब्विरवि बोपावति सयत्ति वन्तदेति भेव:। मचनार्वमय बणेकपर्द पेतु:।

(६) पसपवारिति। जवतः तन्न' सलं वदानि, कदायम परापवार- निर्तै: दुर्जने: सड सम्ति: न विवेया न कार्तव्या दति। मिराकाहसया बार- कनिरपेवतवा सवीडषि चान्यजैव बसाजें जतार्यम्। नाओोजराड नियादय- लेप सपीछाने रतति भाप:।

Page 590

दशम: परिच्छेदः ।

उत्यव हिशव्दोपाटानेन पकिलित्वादितिवहेतुत्वस् स्फुट- तथा नायमलहार:, वैचिवास्ेवालझ्वारत्ात्। अतुमानन्ु विच्छित्या ज्ानं साध्यस्य साधनात् ॥७११ । [ध]

यथा।

"जानोमडेडस्या इदि मारसाक्या विराजतेडन्तः प्रियवक्रचन्द्र:। तत्कान्तिजाले: प्रसतेस्तदफ्के व्वापारता कुद्लताचिपस ॥ (न)

भत रूपकवप्राडिछित्ति:। यथा वा। "यव पतत्यबलानां दृष्टिर्निशिता: पतन्ति तव भराः। तज्चापरोपितथरो धावत्यासां पुरः स्मरो मन्ये" । (प)

(थ) अनमानमाह प्नमानमति। विषिकत्या वेचिवेाय साधमात् साध्यय कार्ययम्य ज्ञानम् चनुमानम। (म) आानोमहे इति। पस्या: मारसास्या: हदि चन्तः दृदयमष्ये प्रियथ् बक्राषन्द: सुखचन्द्र: विवासते पति आामोमहे मन्यामहे। तम्राहि, प्रसतः विस्तुतैः तस्य इदिस्थितम्य वक्चन्द्रव्य कान्तिजाले: सदद्ेषु तखा चद्रेषु चापा- छुता तथा सचिपन्न मयनकमल कुझलता जातेति ग्रेषः। सपनातिवत्तम। चव पद्रानाम् चापाकडतया पतिपद्रम्य व सुक्ुधीभावेन सिग्रेम साध्यस्य वक्- उदूय हमय्ये विराजनयय प्ानम । (प ) यवति। यव चपसानां कामिनोनीं इ्टि: पतत तवैब नित्रिता: मराः कामखेति भेव: पतनिति। तत् तथान् सरः वामः चापे चनुषि रोपित: भरी येन तथाभूत: सन् पासाम् चमसाना पुर्ः चम्तः घार्वतत इति मने। ०त्र यरसा हष्टिपतने काममरपतमकपात् सिद्ात् साध्यस अारख बयुपारीपित- अरतीन पुरोधावनकपस ज्ञानम्।

. 82

Page 591

तथा इनोतिरिंष सु निव्धिततयेलुभयोभेंद:। भभेदेनाभिधारेतु- ईतोर्हेतुमता सह । ७१२।। [फ] यथा मम। "तादखस्त विलासः" इत्यव वशौकरम. नं तुर्नायिवावशोवरवलेनोळ्रः। विलासडासयोस्तु पध्यवसा- यमूलोडयमलद्ार: (ब)। चनुकूलं प्रातिकूल्य- मनुकूलानुबन्धि चेतृ । ०१३।। [भ]

यथा।

"कुपिताषि वदा तन्वि! निधाय करजच्यतम्। बधान भुजपाशाम्यां कएठमख्य दढ़ तदा" । (म)

(फ्र) हलयसारमाड चमदैनेतिन। सेतुमता 'कायय वक प्ेवी: पारपथ ससंदैन पमिषा छतरि: हेतु:। कैचित हेतुमता सड पेतोरमदैन चमेदारोपक- मिन्से:, बमेरे दतोया। यमिधाहतुनामावह्वारम् शार्षः। (म) साउय स्रति। प्रकर्यवन्ञात् नायिकासाल:। विव्वास: विनन्

गोष एव मूलं बस वाहबोडमम् बयार: पतबो: जार्थिवाएमसम्मरपता माबादिति बाब:। (म) समुकूसाबहारनाड सठबुयतति। मातिमूर्ण प्रतिबूखतावाजत इृषायपनि पामकृष्बबिधावर्क चेतू तदा चनुबूखं नाबावडाए। . (म) सवितेति। के बब्ि! बद़ा बदि प्षिताि, वदा बरनवर्त मखबतं विवाय सुननपाशायाम् उस बानव वष्ट हड़ बचान। पन

अबदारो माहत इसाशबैनार चसीवि।

Page 592

दशम: परिकेद:।

पस्म म विवधित्तिविशेषस सर्वाल्क्ठारवियचत्वेन स्पुर- भाव एथगल हारत्वमेव न्वाखम्। वस्त नो वलुमिष्टस्य विशेषप्रतिपस्तये। निषेधाभांस भाकेपो वच्यमायोलगो डिधा। ७१४॥ [ब] पत वच्चमाणविषये कचित् सर्वस्वापि सामान्यतः सूचि- तस्ब निषेध: क्रषिटंशोक्तावंश्यान्तरे निषैध दति हो मैदो, उम्- विचये प कचिषस्तुसरूपस निषेध: सचिषस्ुकवनस्ेति हावित्यासेपस चत्वारो मेढा:।,क्रमेष यथा। "सरभ्रमतविधुराया भगनामि मख्या: कते किमपि। चगमिष विश्ाम्य सखे! निर्दयद्दयस्य किं वदास्वचवा®।(र)

पन सख्या विरवस सामान्यतः सूचितस्व वच्चमाय- विशेषे निषेध:। "तब विरहे इरियाची निरीक् नवमालिकां दलिताम्। इन्त नितान्तमिदानोम् चा :! किं इतवस्पितैसथवा" । (म)

(म) वायेपावदारनाड वख्तुन इति। बसुनिटख विर्वाचतस् वसुन: विववस विभेनम्रतिपनरी व नियेकमायः नियेषम्रकाथः स सापेब:। म

सपया: हते निर्मित विर्माण स्मानि सववानि, इद च्मं विभ्ान् विष्ठ हमर्षः,

आयः। चम ककतबायमत सादीप:।

हिरई नसयानियां रविव वियसियां निरोका, इमेवि मेसदूपममनाम,

Page 593

साहित्वदर्पंयम्।

भत मरिषंतीत्यंघो नोतः। "बालन! चाहं दूतो तुभ पिश्रोसि ति य मह बाबारो। सा मरड तुष्फ भबसो एवं धंमक्सरं भचिम (५): (व) अव दूतोत्यस्य वस्तुनो निषेध:। "विरहे तव तन्वकी कथं चपयतु सपाम्। दारणव्यवसायस्य पुरस्त भणितेन किम् ?" ॥ (प्र) भत कथनस्यैव निषेध:। प्रथमोदाहरणे मख्या भवश्य- भाविमरणमिति विशेष: प्रतोयते। द्वितीयेऽशक्ावन्नव्य- त्वादि। ढतौये दूतौत्वे यथार्थवादित्वम। चतुर्थे दुःख- स्वातिशयः। न च अयं विद्वितनिषेधः। पत् निषेधभाम- त्वात् (ष)।

(v) वाखक! नाहं दूतो तवं प्रियोसति न महान् व्यापार। मा मरय्यने तवायम एतद् धमांचचर अगामः । इति सं० नाहं दूती माहं मिय्या वदामौत्यथ:।

रदानों नितान्तम् बा:। चचवा इतजस्पिते: सत्यननानिष्टखात् जघकाबचने- रिवय: बिम ? (व) वाखकीति। मायकं पति दूवया एक्रिवयिम। हे वालक ! चनिदन्त दव्ययं: नाहं तख्ासय बान्ताया दूती प्रिय: बांम इति हेतो: महान् व्यापार सदमः म, खवदधे पयासी नेत्वर्थः, सातय कान्ता वियते चेत् तब चयभः पनीर्नि: एतम् धर्माचय सत्यवचनं अषाम: । (*) विरहे इति। दूबा डनिरियम। तब बिरहे तमकी हबाफी वर्य चमा रानिं सपयत् यापवतु राविवायनमन्कमिति मायः, चबम दारष- यपसांबख निठुर्ियस तब पुरतः चगरतः अवितेन उजैन किम् १ उत्नि ्निश्यंकेति बाब:। · (प) चतुषें इति। पतुर्चोदाहरये टुःबंख नाविकाय रवि भेय:। न

Page 594

दमम: परिषेद।

पनिष्टस तथार्थस् विध्याभास: परो मतः ॥ ०१५॥[स] सथेति पूर्ववद्टिशेषप्रतिपसये। यथा। "गच्छ गध्कसि चेत् कान्त! पन्यानः सन्तु ते शिवा :! ममापि जन्म तवैव भूयाद यत गतो भवान्"॥ (इ) प्रवानिष्टत्वाद्रमनस्य विधधि: प्रस्वलद्ूपो निषेधे पर्ययव- स्वति (च) विशेषय गमनस्ात्यन्तपरिद्ठार्यत्वरुपः प्रतो- यतं।

विभावना बिना हेतु कार्य्योत्पत्तिव दुच्यते। उक्तानुक्वनिमित्तत्वाद् द्विधा सा परिकीर्तिता। ७१६ ॥ [क]

विना कारणसूपनिबध्यमानोऽपि कार्य्योदय: किस्निदन्यत

पति। विदितनिषेष: वासवमिषेषः कथनस्येति श्रेषः तथात्े दत्या थःगमनस् निष्ुयोजकत्वात्। निषेषासासस्ेव वैचिताचायकत्वादिति बोध्यम्। (म) प्रवाशनरेण्यचेपमाह धानष्स्वति। सनिषस पर्षस्यविमयन तथा विधेषप्रतिपतये रत्वयं: विध्यासास: विधिकपंथ प्रकाशः पर: सन्ः पाचेषी सतः । (इ) मस्केति। ऐ बान! गक्कसि चेत् गन्क ! से तब पन्यान: मिषा: अमरदा: सनु भवनु। यव अवान् मतः, ममाषि तवैत्र अन्म मृयान्। (म) पवति। पस्तखव् ससदचकम् रूपं यम्य तर्थाविष: पथ्येकमति परियमति। (क) विमावनासाष् विमावमेति। हेमु बावयं बिना यत क्ार्य्यम् एम्पतति:, वसी विभावना उथते। स्वा उननिमित्ता सनुननिमिना पैनि रिया परिकीचिता।

Page 595

साह्ित्यदपंगम्।

कारणमपैच्चेव भवितु युक्त:। तब् कारणान्तरं क्कचिदुकं कचिदनुत्लमिति दिषा। यथा।

"चनायासत्कथं मध्यमभङगतरले हयो। पभूषगामनोह्ठारि वपुर्वर्यास सुभ्वः- । (ख) पव वयोदपं निमित्तमुक्कम्। अ्रवेव "वपुर्भाति मृगौ- दृश:" इति पाठेडनुश्तम्। सति हेती फलाभावो विशेषोत्िस्तथा हिया॥ ४१9॥ [ग]

"धनिनोऽषि निरुव्मादा युवानोऽि न चञ्लाः। प्रभवोऽप्यप्रमत्तास्त महामहहिमशालिनः"।(व)

अत्र महामहमशालित्वं निमित्तमुक्रम्। अरतैव चतुर्थ- पादे "कियन्तः मन्ति भूतले" इति पाठे तवनुक्नम्। अ्र्पिन्त्य- निमित्तत्वं च अनुक्तनिमित्तस्यैव भेद दतति पृथक् नोत्रम्।

यथा।

(स) चनायासेति। व्यासस योवने समुयः मायिकाया: मध्यम चना- यासम् भायासबदतम सथय ऊम, दभी नैवे बथडें बङ्गावरवते बदम तरखे वसले, तथा वपः गरोरम बभूषसम चनलङ्गारम् बबच मनोद्ारि भवतोति प्थः। अरच अमले हेतुमायासं तारल्यं हेतु बङ्मं, मनोभ्ारित्व सेतं मूधणं बिना कार्यस कश्तख तारत्न्य मनोहार्त्वस चोत्पतति:। (म) विभेषोकिसाह सतोति। दती सति फलस्य काध्यस्याभयः विशञे पोकि:। साघ तथा पूर्ववत् उत्तानुनविमिततत्वादिययः हिषा। (प) धनिन इति। सटम। चत उन्मादस हेतोषनस चाखल्वस् हेनोर्योबनस प्रमादस हेती, प्रभुत्वस् ससवषि उन्मादादोनां फकानामभावः।

Page 596

दमम: परिचेद:।

"स एकस्त्रोषि जयति जगन्ति कुसुमायुध:। इरतापि तमु' यस्य गभ्ुना म इतं बलम्"॥ (ङ)

पम तनुहरणषि बलावरणे निमित्तमचिस्यम्। दुइ च कार्य्याभाव: कार्य्यविरुषमङ्वावमुखेनापि निबध्यते। विभा- वनायामपि कारणाभावः कारणविरुडमद्भावमुखेनापि। एवस "यः कोमारइर: स ए्व हटि वरः" इत्यादेरुत्कपठाकारण. विरुडस्य निबन्धमाद विभावना। "यः कौमारहर:" दत्याटेः कारणस्य ककार्यविरुडाया उत्कगठाया निबन्धनादिशेषोशि:। एवसाव विभावनाविशेषोत््योः सङ्गरः। छदोदाहृरणन्त मृग्यम् (च)। जातिश्चतुर्भिर्जात्यायौगगो गुगादिभिम्विभिः । क्रिया क्रियाद्रव्याभ्यां यद् द्रव्यं द्रव्येगा वा मिथ: विरुद्मिव भासेत विरोधोऽसी दशाककतिः ॥

७१८॥क

(ङ) स दनि। सः कुमूमायुत: एकः एकक्ष उत्यय: वौषि जमन्त नयत। यस तनु इस्ता मसोकुवंतापि वष्मा वलं म इतम्। अव तनु हरपकपहतुनस्वद बलहरथकमम्द कार्य्यमय सभाब: । (च) उत्कषा क्षार पनिरुदस्यत। उत्कव्ायाःकाय पत्यादाभा तस्य विरुद्स पर्यादिमकावस्येतथ: नियन्नात रचमात्। कार्यसयतति। कारपस्य उत्वकाध्षमाववारबसय पत्यािसहाबस्य कार्य्यम् उत्कछाभाव: ताइकुडाया, तविपशीतायाः। श्रह्होदावूरणं कैवखविभावना केवसवि्धयीलि विषय मुदाद रवमत्यय: । 1

(इ) विरोधाससरमाह आातिरिति। बाति: गीतवादि: जाताबे: चतूमिं. जातिगु्ब कियाद्रम्येदितय:, मुघः प्रसादि: गुवादिमि: विभि: गुपकिया- द्रम्पेरितबं:, ककिरिय पाादि: क्रियाद्रव्याम्या तथा ट्रव्यम् एकव्यशरिवासय: शन्द

Page 597

साह्ित्यदर्पंचम्।

क्रमेप यधा। "तब विरहे मलयमरहवानलः अमिबचीऽपि सोषायः। हदयमलिवतमपि भिन्ते नलिनौदलमपि निदाघर विरस्या: (ज) मन्ततमुषलामङ्गात् बहुतरस्टडकर्मंघटनया नृपते।। हिनपत्रीनां कठिना: सति भर्वत करा: सरोजसुकुमारा:(भ) भजस्व एवतो जन्म निरोहस्य इतद्िषः । खपतो जागककम्य याथाथ्यें वेद कस्तव ?॥ (ञ) वन्नभोत्सङ्गमङ्गन विना हरिणा चन्तुषः ।

इवरय: द्रव्येप मिथः परसरं यम विरुद्धमित भासेत बसी दमाकृति: एक्रोष्ा एम्विध: विरोध: सापातती विरोधवत् भासन विरोधासक्रार इति फलितायं: । (अ) रवेति। दूष् मायकं प्रत्युक्निवियम्। तव विरह चम्णा: मखय नवन् दवानस दावाध्रि:, अ्भिकष: चन्द्रमवौचयः अपि तथा शौतखा दव्पि. मन्दार्थः। सीषायः उचा इत्यरय: पलिकत भमरम्वनोदपि हृदयं मिन्े विध्यत, नखिनोदसमपि पदिनौपतमि निदाधरवि: ग्रोषसूर्षः । (क) सक्षनेति। ह नृपते! भर्वाति राजर्निं सति विक्यमाने इत्वर्ष: सन्ततः निरन्तर: य: मुषलेन प्रासङ्रः ससगः तसमात् तथा बहुतराया गद्- कर्माषां घटनया चन्ष्ठाने कािना: किवाङ्िता इति भावः विजपबीना बाधयोनां करा: सरीजवत् कमलवत् सुकुमारा: कोमलाः जाता:, तत्र दाब- मशतिप्रभावात् बाश्मयानां कष्टकरसत्तित्वव्यपगमादिति भावः । चय काठिन्यं गुख: तस्य सौकुमाय्येय सह विरीध बापसती आसते, परं रात्ी दानभम्बा समाधानम्। (ञ) बजस्यति। ब्रभ्मसतुतिरिधम। हे देय! की जनः पजस ्त- रितख प्रयम जनम गटवतः, निरोहस निसेष्स्य सचन इता विषो येन ताहमस्य, खपतः निद्राबस्य सबच जागककस्य तब बचार्थ तख्व वेद जानाति (ट) वहलोमगंनेति। बह्मभसव बान्तस सत्पन्ः कोड़: तेष बिना तथोपवेश्नेन विनेतय: दरियवसुष: हरियेयषाया: बानताया: राकाबिभावरो नानि: पोषमासीनिय्ञाषन्द्रः विषस व्वासया पाकुबः भाकूबताजनक इवाबः

Page 598

दमम: परिचेद:।

नयनयुगासेचनकं मानसव्टत्वापि दुष्प्रापम्। रयमदं मदिवाष्या मदयत स्वृदयं दुनोति च मे"॥(ठ) "त्व हाजिराजत्यादि" "वज्ञभोत्ङ्त्यादि" सोके चतुर्थ- पाढे "मध्यन्दिनदिनाघिप" इति पाठे द्रव्ययोविरोधः। भत "तव विरह" इत्याटी पवनादौनां बहुव्यश्ञिवाचकत्वाव्जाति- शब्दानां दावानलोष्ण ट्टटयभेटनसूर्ययेजा तिगुप क्रियाद्रव्यरुपेर न्योन्यं विरोधो मुखत प्रभामते। विवहडेतुकत्वात समा- धानम् (ड) : अ्रध् "अजस्य" दृत्यादावजत्वादिगुरास्य ग्रहन. गातिक्रियर्या विशोध:, भगवतः प्रभावस्यातिशयित्वात्त ममा. धानम्। "त्वहाजोत्यादो" "हरोडपि शिषमा गङ्गां न घते" दूति विरोध: । त्वड्ाजीत्याटि कविप्रौढ़ोक्त्या त् ममाधानम । स्ष्टमन्यत्। विभावनायां कारणाभावेनोपनिबध्य मानत्वात् कार्य्यमेव बाध्यतवेन प्रतोयते, विशेषोक्ी च कार्यभावेन कारणमेव। दृह तु अन्योऽन्य द्ृयोरप बाध्यत्वमिति भेदः।

सभवत्। चाकुखतवं गृथय: चम्द्रकपद्रवनाचिमा चापाततः विकुदधयत प्रतोयने, विरचहेतुकत्वात् तु समाधानम् । (ठ) नयनेति। नयनयुगलस्य चासेयनकम पतितप्तिख्न, तटामेचनकं वस माय्यन्ती यस्य दर्शने दययमरः। मामसवत्या मनःवन्यनयापि दुषप्राप सध मनकय मदिराध्या रढं रूप में दृदयं मदयात पख्नामर्यति दर्घनैनेनि भाय, दुनोति तापयति व चपाप्तया रति मायः। बवर मटनं क्रिया तापनकियया विकद व प्रतिमाति, पूर्वराजनियन्नात न समाधानम्। (v) हाजीति। व्याखयातं पाक। चव्र मङ्राधरीऽषि नवगं न वागव- तीति नदावरकषद्रम्यं क्रियया भावरचरुपया विकदमवापाततः प्रतीयते, राणसुतिपरत्वात् तु समाधानम्।

Page 599

साहित्वदर्पनम्।

७म [ढ]

"मा बाला वयमप्रगलामनसः सा लो वयं वातया: मा पोनोबतिमत् पयोधरयुगं धत्ते सखेदा वयम् । (च) माक्रान्ता जघनखलेन गुरुणा गन्तु न मत्ा वयम्। दोषैरन्वजनान्रिितैर पटवो जाता: स्पा इत्यहुतम्" प्रस्थावापवादत्वा टेकदेशस्थयोर्विरोधे विरेधालद्वार:। (घ) गुथी क्रिये वा यत् स्यातां विरुधे हेतुकार्य्ययो:। यहाऽरव्वस्य वैफल्यमनर्थस्य च समभवः ॥

(ड) पसप्रतिमाष् कार्य्येति। कार्यवारपयो: मिव्रदेशवायां काये- सारमयो: समदैशबतर्ित्वं नियम: तदन्यधातं इत्यषं: प्सङ्ृतति: । (म) सेति। सखायं प्रति कस्वचित नाविवाबिर्िय पतिरिविम। सा बान्ता पाला सुन्धा, वयम् चमगव्मनसः कार्य्याकाय्ययचारथाचमचेतस:। तथ्था मोन्वेान मतश्योगपराखुखतवं युर्र मम तु तत्श्रोगखासमत्वेदपि तस्करसे चनममिसुखत्वमसक्ततमति भयः। सा ख्रो वयं कातरा: समया: बामसवारजा हत्वर्ष:, खोमामेय कातरत् खनायः नतु पुंमामिति भावः। स्ा पोनीद्ि- मन् पौनसुन्नतक्त्यम: पयोधरयुन धत्ते वारयति, बवं सलेदा: न्राना:। दा गृदधा दुभरैय जघनस्ववीन च्ाक्कान्ता चमिभूता, वसं बन्तु वा्ितु न भत्ाः बाबासंतया किमषि कर्म न समर्षा इति बायः। तख्ात् चन्वजमाम्रितै: सत्वान्ताउपत्रमाच्रितै: दोषे: ववम् सपटब: रतिकर्तव्सूढ़ा जाता: य इति यह सम् वाषर्यम्। बदूसविकोहित उत्तम्। चम चनथमनसादिकिं

र्भिव्नदेमलम्। (प) बखा प्ति। चस्वा: चडद्तै: चयवादलात् विभेषलात्। एव- देमसबीगिंरीये विरोषायडाए विश्रदमबोस वाले च्सक्तिरिति भाब:। (द) विषममाह यु्भाविवि। हेतुकार्थयो: दिसदी बुसी या बिसरसे

Page 600

दयम: परिचोद:।

विरुपयो: सक्टना या च तद्दिषमं मतम्। ७२० ॥ [द]

क्रमेद यथा।

रणे रसे यस्य अपापलेखा। तमालनोला भर्रािन्दुपाष्- यभस्त्िलोक्षाभरण प्रसूते" · (ध) पत कारणरूपामिलताया: "कारयगुया दि कार्यगुव्- मारभन्ते" इति स्वितेर्विकडा शुकयमस उत्पत्ति:। "पानन्दममन्दमिम कुवलयदललोचने! ददासि स्वम्। विरहस्वयेव जनितस्तापयतितरां धरौरं मे (न)

क्रिये बन सतां बवा चारमस मकानस कर्मयः बैपसस नियययसम् ननवेस बनिष्टस्य व सच्चबः, बा०य विरुपयो: विदसमी: सघटना वर्म वमम् तन् विषमं मसम्। ( स) सद इति। मथ्य तमायनोवा ऊपाववीका खडर्वाटरियजे: रपे ससें प्रतिसंगामं करखश्रंम् सवास्य अरहिन्दु: अरतन्द्र: तहन पास धम विप्ी- कासरवं सर्वनामितेण चिसुषनाहतसिति बायः। वदः व्यं: प्रदूते नननति िदम सा्थर्यमेतरिति प्रेषः। सपनासिततम्। जम डवोरियताया बिवडी मुषः कार्यस वम्स: सरता, कायाल म परतशस: बिनक बृष: बारपक अथयुव््स तमासनोससम्।

तनाय्य ही। जम् ददम् समन्द महानम, सानन्दं, उहासि, विद्द विवेब महितः उन्पादित: बिरठ: मे मम अोर तापवतितराम् चनिव्मेम बायवि।

हेतो: कार्यस बिडडे किये।

Page 601

साहिलदर्पपम्।

*घयं रवाकरोऽओधिरित्यसेवि धनायया। धनं ट्ूरेडस वदनमपूरि चारवारिभि:" ॥ (प) भव केवलं काहिततधमलाभो नाभूत् प्रत्युत चारवारिमि- वंदनपूरणम्। "ता वनं तरवल्वभूषगं नृपलक्षमोः क् महेन्द्रवन्दिता। नियतं प्रतिकूलवर्त्तिनी वत धातुखरितं सुदुःसहम्" ॥ (फ) अत वनराजत्तिरियोविर्ुपयो: सङूटना। दद मम। यथा

वा।

"विपुलेन सागरशयम्य कुच्िणा भुवनानि यस्य पपिरे युगक्षये। मदविम्रमामकलया पपे पुनः स पुवस्त्रियेकतमयैकया हथा" ॥ (ब)

(प) वयममति। पथम् सम्मीधि: समुद्रः स्वानामाकर रवि हतीः धनाधया धनप्राप्रिलालसता परसेवि सेवितः मर्यात श्रेषः । विन्तु धनं टूरे बस्ु, प्रत्यत वहनं चारवारिभि, लवयखलै: चपूरि पूरितम। (फ) कंि। तकयां वस्क्ानि त्वच: भूषधानि यत साहमं दमं क, महन्द्रश्विता देवेन्द्राटता मृपससो: राजगीष क, कवयं महदनरममयो: सूच- यति। बत खेदे, प्रतिकूषयपत्तिनः विरुदस्य धातु, दैवस्य चरितं नियतं निचितं सद:सडम् । (म) विपुकैनेति। युमचये कस्पाने सागरभयस समुद्रनिषयस मस्य रपस्य विष्ुखेन कुचिया सदरय सुवमानि नर्मान्त पविरे पौतानि, सः एक- यमया पुरखिया नमरवासिन्या कामिन्या सर्दविदमेय चसवस्या ससम्प संधा कटिबद्रेत्वर्थ: एकया हमा नेवेच पुनः पपे पोतः । मचुषाषियोहत, समस्ा जगी बदि मनुमाषिकिति जबमात्। अत्र एवत सर्वनगत्पावित्वम एक. माय्यें क मेव प्रीतत्वस विरुस सत्टितम्।

Page 602

दगम: परिच्ेद:।

समं स्यादानुरुप्येय स्नाघा योग्यस्य वस्तु नः ॥।७२१.॥ [भ] यथा। "अाभिनमुपगतेयं कोमुटो मेघमुझ्ं जलनिधिमनुरुपं जन्डकन्याडवतीर्गा। इति समगुपयोगप्रीतयस्तत् पौरा: न्रवणकटु नृपाणामेकवाक्यं विवय्रुः" । (म) विचित यद्विरुद्दस्य क्वतिरिष्टफलाय . चेत् ॥ ७२२ ॥ [य]

या।

"प्रथमत्युवतिहे तोर्जीवन है तो र्विमुष्वति प्रागान्। दुःखौयति सुखहेतो: को मूढ़ः सेवकादन्यः"।(र)

(भ) सममाह सममिति। योग्यमलागमेन सानु: ग्रेथ। योग्वस्य बगानः विषयस्य स्ाधा सम स्थात्। (म) भिनमिति। इन्दुमत्या बजे स्वयंतते पौराणामत्ति:। इय कोसुदी अशिनं मेघमुतं मेधापरणशून्यम् सपगता, अड्कन्या आफ्रको परभरष खकटर्भ नखनिधिम् भवतौर्षा प्रयिष्टा, समगुषयो: तृष्यगप्योग्जी.मलोर्योगन मिख्णेन प्रोतिः येषां तथाभूता: पौगः परवामिनः तत सयंबासवें भृपाधान सन्येषा म्यंवरागदानामिति शेष: त्रवमकटु दुःश्वम् पति प्त्थम एकवाक्म् विबय्ः प्रकटयामास: ऊचुरित्यय: । माकिभोउ्त्तम्। " ( व) विचिषसाह विचितरमिति। विवस विपरीनस कति: का्पम् इटटकलाय पमिमतफतसाधनाय चेत् सर्वात तत् विचिवक। (र) प्रथमतीति। सेवकात् मृत्यात् चन्पः को मूढ़ः सवरनिदृती: प्रयमति औषितऐ्ेतो: प्राधान् विसुख्वति, तथा सुखदेती: दुःखीयति ? न कोडपोंस्र्य:। एव उप्नतिरुपस मतिविकडस फखख बासाय्य सव्रतिबिकडस प्रर्थाततकपकार्य्क करयम्। एवमन्धवापि।

Page 603

५८० साहित्दर्पपम्।

स्वाधिकेऽधिकमुच्यते ॥ ७२३॥ [ल]

आायतयाधिको यथा।

"किमधिकमस्य ब्रूमो मह्चिमानं वारिधेईरियव। अ्रभ्नात एव शेते कुच्ची निच्चिप्य भुवनानि"॥ (व)

भाश्रिताधिको यथा। "युगान्तकाल प्रतिसंदतात्मनो जगन्ति यस्यां सविकाममासत। तनी ममुम्तत्न न केटभदष- स्पोधनाभ्यागमसश्नृता मुदः"॥ (श)

क्रियाघा: करगं मिघः ॥ ७२४॥ [ष]

(ल) अधिकमाह। आाय्याय्यिणोद्ाधाराधिययी: एकम्य ाधिकी अध्धि- कम् सचते। (व) किमधिकमिति। चस्य वारिधे: समुदरन्य वधिकं मतिमानं माखं किं ब्ूमः ? यव हरिरनारायय: कुची नठरे भुवनानि निचिष्य बन्मात एव कुवेति वैमाप्यखन्यमाय हत्बब: शेते। चवाश्य्यस्य वाबिघराधिकाम्। (घ) युगानति। युगान्सकाले कल्पान्तसमये प्रतिबंद्ृतः सङुचितः चाता येव ताटप्रस्य कैटमदिष: छच्यस्य बखां तनी अरौरे नर्गान्त सविकाळन चसद्ोगमिति यावत् बथा तथा चासत तिर्श्ठन्त का तब तभी तपोषनस नारदसय सव्यागमेन समागमेग सप्वा: ससुत्पन्नाः सुदः दर्षा: न मसुः न मान्ति का। वंधखवदिलं उत्तम्। चत चात्वस चानन्दसाधिकाम्। (प) बगोबयमाड चन्योव्वमिति। सभवोः सिब: पर्शरम् एकक्रियाया: हरयम् चन्योन्यम्।

Page 604

दशम: परिचेद:।

यथा।

. "त्वया सा शोभते तन्वी तथा स्वमपि घोमसे ! रजन्या शोभते चन्द्रवन्द्रेपापि निशोधिनी" । (स )

किञ्चित् प्रकुर्वतः कार्य्यमशक्यस्येतरस्य वा॥ कार्य्यस्य करगं दैवाद्दिशेषस्विविधसत:।।०२५।[य]

क्रमेय यथा।

रमयन्ति जगन्ति मिर: कथमपिं कवयो न ते वन्दाः"॥ (स)

कानने सरिदुहशे गिरोगामपि कन्दरे। पश्यन््वन्तकसइनशं त्वामेकं रिपयः पुरः ॥(क)

(स) व्वयति। सा तन्वी कमात्री तया शोमते, ववमप तथा कभाख्त। शोभसे। चन्द्र, रजन्या शोमते मिशोधनी रअनी व चन्द्रय शोमते इत प्रथ: । (इ) विशेषसाद्ट यदिति। धत् चनाधारम् व्ाषारवर्जितम् बाधेयें यश् एकं वस्तु चनेकगांचन बहुस्थानर्व्र, यदा किश्वित् किर्माप काव्ये मकुवतः जमस्य सम्मक्यस् दतवस्य अक्यस्य वा काध्यस्य दैवात् करयं विशेष: सच ततः तख्ात् उन्ननयात् विविध: । (प) दिर्वामति। दिवं खगम उपवातानामवि ममामामपोत्यरय: येवां कषशीनाम् धनच्या पदव: गुष्ानां गया बासु ता: गिरः वाब बाकलपम् भ्ाम्र- द्यं ऋगनि रमवन्ति तोषयन्ति से वयय: कथममि न बन्चा: नाचंनौया: ? भवि तु बन्खा एवेव्यमं:। चताभियं वबिवाक तेर्षा खर्मगमनादनाभारम्। (ब) बानने हति। राजसुतिरियम्। रिपनः अवबः एवं तयां कानने पने सरितां मदीमाम् ठई में बबकाये निरोषां पर्ववाना बन्दरे गुडायामषि पुरः घवतः पच्चवस्हाथं बमसहक पख्ान्त। चत्र एवख राजः पडुमीचर- वम्।

Page 605

साह्ितदर्पयम्।

ग््हियो सचिवः सखो मिथ: प्रियमिया ललिते कलाविधी। करुणाविसुखेन मृत्युना हरता तां वद किं न मे हतम् ?"।(ख) दूति रघुवंशे। व्याघातः स तु केनापि वस्तु येन यथा कतम्। तेनैव चेटुपायेन कुरुतेऽन्यसदन्यथा॥। ७२६॥ [ग] यथा। "दृभा दग्धं मनसिजम्" दृत्यादि। सौकर्य्येगा च कार्य्यस्य विरुद्धं क्रियते यदि॥ ७२७॥ [घ] व्याघात इत्येव। "दूहैव त्वं तिष्ठ द्रुतमहमहोभिः कतिपयैः समागन्ता कान्ते! मदुरसि न चायाससहना।

(ख) गदिपौति। चजविल्ापोडयम्। हे प्रिये! इत्यष्याह्ारय्यंम्। त्वां हरता करुपाविसुखे निर्दयैन सृत्युमा मे किं मं इतं वद तवाष्ि, त्वमे गष्िपौति मड्ियी हता, त्वं मे सचिवः मन्नीति। मन्ची इतः, त्वं में मिथः सखी विजनससपरीति सखौ उता, तवं मै खखिते मनोहरी कखाविधी वृत्य- गौतादयमुष्ठाने मियत्िय्या इति सावि हता। तम्मात् सर्वमेव मे इतमिति भाद:। सुन्दरोवत्तम्। चयुवीयदि सो बमौ युननो: समराम्ो बदि सुन्दरौ तद्ति लचपात्। पत्र इन्दुमतोहरवरुपमंक काय्ये पकुबतः विधे: ्य्डित्यादि कसय सपरस्य काय्येस देवात् करषम्। (ग) व्याघाससाह व्याघाव इति। बेन कैनावि यदा अवं यत् बस्त, सन्चो जनः तेनैव उपावेग पेत बादि तत् वस्तु चन्ववा चन्दप्रकारं कुछते तदासी व्यायातः। हमीति व्याख्यातं पाक्त। चत्र प्रेय नयनेन मजोद्त: मदन: मारोभि: तेनैव नेवउपोपायेन बनीय: कमः। (प) प्रकारनरीय व्याघातमाड सौकवयपेति। सोकर्ेय सुबरलेन यादि कार्य्यख विरुड करियते वदापि व्यापातः सादिति भेषः।

Page 606

दयम: परिवाद:।

मदुत्वं मे हेतु: सुभम! भवता मन्तुमधिकं न मृद्दो सोढ़ा यहिरहज्ततमायासमसमम्"॥(ङ) परव नायकेन नायिकामृदुत्वं सहगमनाभावहेतुत्वे- नोत्षम्। नायिकया च प्रत्युत सहगमने ततोषि सौकय्यंप हेतुतयोपन्यस्तम्। परं परं प्रति यदा पूर्वपूर्वस्य हेतुता। तदा कारगमाला स्थात्॥ ७२८॥। [च]

यथा। "युतं क्वतधियां सङ्गाज्जायते विनयः चुनात्। लोकानुरामी विनयाव् किं लोकानुरागतः ?"॥ (छ्) तन्मालादीपकं पुनः। धर्मिणामेकधर्मेग सम्बन्धो यद्यथोत्तरम् ७२६ [ज]

(ड) उदाइरति इदति। प्रवामगमनकाली दम्यनोक शिप्रत्यभ्तै। ह कान्त! लम् इसैत गहे सिष्ठ, वहं कतिपवैरव चहीभि: समागन्ता ब्रागाभष्या- मौत्यर्य:, ववं सृदु: कोमखाङ्ो बांस, बायाससहना केंबखमा नययेन मया सह्गमिष्यसौति भावः। ह सुमग! मृदुतं कोममत्वं में ममभबता सद जन्नुम अधिकं हतुः, यत् यस्त सद्यो वहं विरहक्तम चममं निरुपमम् चायामं न सोढ़ा न सदिथे। शिखरिषीद्यत्तम्। (प) कारकमाखामाह परमिति। यदा पुर्वपूर्वस्य परं परं प्रति हेतृता तदा कारयमाला स्यात्। (इ) पुमिति। कवतधियां शिचितमतोनां सङ्गात् मुतं वास्त्रन्ानं, घुतात् विमय: शिष्टचार:, विनवात् लोकानुराणः लीक्षप्रियता, लोकानुरागतः किं न आयते? बम पर परं विख्वासादिकं प्रति पूर्वपूर्वस्य मुतादः हेतुत्वम्। (न) मावादीपकमाह तर्दति। वर्मिषा वहनां बर्थी तरम् सत्तरीयरं मत् एकषमंतर सम्बन्ध, तत् पुनः माषादोपक्म्।

Page 607

128 साहित्यदर्पगम्।

यथा।

"तवयि सङ्गवसम्प्राप्ते धनुषाऽडसादिता: भराः। परेरविशिरस्त न भूस्तया तवं तया यभः ॥ (भ) पवासादनक्रिया धर्मः। पूर्व पूर्व प्रति विशेषगात्वेन परं परम्। स्थाप्यतेऽपोद्यते वा चंत् स्यात्तदैकावली द्विधा॥ ७३० ॥ [ञ]

क्रमेणा उदाहरणम्।

"मरो विकमिताभभोजमभोजं भृङ्गमङ्गतम्। भृङ्गा यत्र समक्गौता: सङ्गोतं मस्रोदयम्" ॥ (ट)

"न तज्जलं यत्न सुचारुपङ्गजं न पङ्गनं तद यटलीनपट्पदम्।

(थ) तवयौति। राजमतिरयम्। ह गजन! त्वागि मंङ्गरसम्पाष् रपं गते सति धसुषा धरा: बामादिता: प्राप्ता, परेःघरेः मवी: शिरः भामा- दितमिति श्ेषः। तेन पराश्ञमाभूः भूनलम् बामादितं, तथा सुवा तवम बासादित: तय भूम्ामित्वादित मात्ः तग्रा यथः बासादितम्। बवेकया भासादमक्रियया यथोत्तरं बहना धमिषा घनुरादोनां सम्बन्ः। (ञ) एकावलोमाह पूरवमिति। चत् याद पूर्वे पूर्वे प्रति पर परं विभे षयतवेन स्थाय्यते वा पपास्मते निराक्रियत तदा िधा स्थापनापोइनभेढात् हिप्रकारा एकावलौ स्ात्। (ट) सर इति। मरः सरोवनं विकसवितानि चभीनानि यशिन् सथीक्षम। पोजं भत्रेः भमरैः सङ्रतं युक्म्। मङ्गा: धमरा: तत ससक्कीता: सतोतशाखिनः, सस्ीतं अरस कामख उदय: अरोदय: तेग सहितं काम- मद्कषममित्य मं:। चत्र पूर्व पूर्व बाकं परति परं परं वाकां विशेषयलेन आपितम्।

Page 608

दशम: परिच्छेदः ।

न षट्पदोऽसौ न जुगुख् यः कलं न गुख्जिितं तब जहार यव्मनः"॥(ठ) क्वचिद्टिप्ेष्यमपि यथोत्तरं विशेषणतया स्थांपितमपो- हितस् दृश्यते। यथा। "वाप्यो भवन्ति तिमला: स्फुटन्ति कमलानि वापौषु। कमलेषु पतन्त्यलयः कराति मङ्गोतमलिषु पदम्" ॥ (ड) एवमपोहनेडपि। उत्तरोत्तरमुत्कर्षो वम्तुनः सार उच्यते ७३१ [ढ] यथा। "राज्ये सारं वसुधा वसुधायामपि पवं पुरे मौधम्। सौधे तल्प' तल्प वराङ्गनानङ्गमर्वस्वम" ॥ (ग) यथासङ्गामनूद्देश उद्दिष्टानां क्रमेगा यत् २ [त]

ठ) नेति। तत जले न बमीदिति गेप: यम अल सुचाकत्त पङुआनि याअ्तन् तथाभुतं न। तत पङ्धजं पद्म न, यत् चम्नीना: षट्पदा: भरमग: यत ताट्भम्। घसी षट्पदी न, यः मचर्बं न जगन्न। तत् गुश्रितं न, यत् गु्जितं मनः न जहार। चव पूवे पूर्वे वाक्य प्रति पर परं वाक्य विशेषथतन भपीडितम्। (ड) वाप्य इति। वाप्यः मव्सः विसला: भर्शन्त, वापीष़ कमलानि म्फटन्ति विकसन्ति, कमलेपु बन्मयः समरा: पर्तनन्त, सङ्गौतम् चालपु पदं स्थानं करीति पखय: सङ्गीतं कुषन्तीय्यथ.। (ढ) सारमाष उत्तरीत्तमतति । एतरोत्ष वस्तुनः विषयस्य सत्कर्षः सार उचते। (प) राज्ये इति। राज्य वाननसागरसद्ितभूमले वसुषा पृथिवी साबं, वसुचायाममि पुर नग्र सारं, पुरे सौधं इम्ये सार, सौधे तन्प प्रय्या सारं, तन्पे चनक्रसय कामस्य सर्वस्वं सर्वधनं बराङना उस्तमा कान्ता सारम् । (त) यधामक्ञामखकारमाह बथासक्तामिति। उदिशरमा वसूना कमेष वदु पषात् यत उदमः कौरमन तत् ववासकाम्।

Page 609

साह्िखदपंचम्।

घथा। "उत्रोलन्ति नखेलैनौहि वहति चीमासलेनाहरु क्रोड़ाकाननमाविभन्ति बलयक्ञारी: समुत्वासय। दत्य वज्तुलदचिगानिल कुह कराठेवु साङ्कतिक- व्याहारा: सुभग! त्वदोयविरड तस्या: सखीमां मिघः॥(थ) क्वचिदेकमनेकम्मिन्रनेकं चैकगं क्रमात्। भवति क्रियते वा चेत् तदा पर्य्याय दूष्यते॥ ३३ ।। [द]

क्रमेय यथा।

"स्थिता: सगं पत्षमसु ताड़िताधरा: पयोधरो क्ष्ेधनिपातचर्पिता:।

(थ) उन्मोखन्तिति। दृत्या नायकं प्रत्यक्निरियम। हे सुभग ! त्वदीय - विरहे तस्यासव कान्नाया: मिथः बन्योन्यं वज्ला; बकुलाः दविषामिखाः मखयवाता: कुहकरा: काकिला: तेषु इत्यम् एबंप्रकार: साङ्केतिकव्याद्वारा: दद्वितीकयः वर्तने इति शेषः, यथा उन्मोलन्ति विकनन्ति इति एकया बन्ुष्ाम् प्रति उके सपरया नखैः लुनौहि हिन्वि वज्रखपुष्पायौति भावः इति उचयते। . बदत इति एकया दविामिलं प्रति उस्े भपरया चीमाप्तलैन पट्टवसमप्रानेन तम्य चनत्वादिति भावः चाहणु चाक्कादय बथा म सखोधरोहं सपृप्नदिति भावः इत उथयत, क्रौड़ाकाननं विदारीद्यानम् याविधन्ति प्रविधन्त इति एकया कोकिदान् प्रति एक्रे सपरया वलयकारये: कडयध्वनभि: ससुचासय ताड़व कोकिदाम् येन तेन कुहरवमातन्वन्तौति भावः इति सचते। बदूज- विक्रोडितं उत्तम् । एव एदिशनां वसुना पत्मात् क्रमेय पुनरुह्भः । (द) पर्यायालक्ञारमार् कविदिति। कचित एकं बसु क्रमात् चनेक- बिन् सवति या कियने चेत् तथा कषित चनेयं बख्ु कमात् एकगं सर्वात या करियते चेत् तदा पर्य्माय दप्यते।

Page 610

दथम: परिचेदः।

बलोपु तस्या: सवलिता: प्रपेदिरै क्रमेय नार्भि प्रथमोदविन्दवः । (ध)

"विचरन्ति विलासिन्यो यत वोणिभरालसाः। वृकव्षाकशिवास्तत धावन्त्यरिपुरे तव" । (न)

सनाङ्गरागादरुणाच् कन्दुकात्।'

अतोऽत्तसूतरप्रगायो तथा करः ॥ (प)

"ययोररोपितस्तागे हारस्तेऽिबधअनैः। निधीयन्ते तथो: स्थना: स्तनगोरशुविन्दवः"।

एवु च कचिदाधार: संहतरूपोडमंहतरुपच अचिदाधेय-

(घ) स्थिता इति। प्रथम उदविन्दवः स्टिभल्तकण्ः तकवा: पार्वत्वा: पत्मसु नंवनीमसु चप स्थिता: पत्तष्नाभतिमान्द्रत्वािति भाबः, ततः साडित: पतनेन क्रतित: बधरः ग्रैः तथाभूता: अभरपतिता इत्वथः, ततः पयोधक्यो: सनयो: पतरध उक्काये निपातेन चुागता: खांस्डता:, ततः बलीव िपलीप दाखिता: पतिता: मन्तः क्रमेण नभ प्रपेदिर प्रापुः। वंमस्यावल उवत्तम्। अ्रव एकं वस्तु वर्षाम्यरपम् चनेकगांचर क्रमंग भूतम्। (न) विवरनीति। राजम्तुतग्यिम् इराजन् ! इति बत्याह्ार्थ, यव तव चरिपुर अनुनगर श्रोधिमरक मितम्बभारैय चल्मा: मन्रनामिन्यः विवासिन्यः विंचरन्ति, तत रदानीं उककाकममिया: ब्ाटूखवायसत्रगामाः विषरनि। तब प्रतूषा निधनात् तन्नगर वनौभूतामति लाकः। चव उवाददि पनेनं वस्तु एकगं भूतम्। (प) विस्ष्टेति। तथा पार्वत्या विसष्: व्यत्षः व्रतविरद्धत्वादिति भाबः राबी रख्चनं यस तथीत्षात् चबरात् तथा समयोस्त्वामेय चरुपात् वश्षीक्वनांत् कन्द्यात् निर्वासंत:, तवा कुमासुराणाम् चादानेन चयनेन परिचता: व्रचिता: सुष्यः वस ताह्भ: करः पाषिः वचमूतमथयो जयमाधानिरत: अतः। मत्र एवं वस्तु बरतूपम् चनेवाच्चिम् वर्माच वा विषये अवातम्।

Page 611

साहित्दर्पयम्।

मपि। यथा "स्थिता: चगम्" इत्यत्र उदविन्दवः पत्मादाव- सेंहतरूप आधारे क्रमेय सभवम्। "विचरन्ति" दत्यनाधेय- भूता हकादय: संहतरूपारिपुर क्रमेय प्रभवन्। एवमन्यत्। अन चैकस्यनकव क्रमेगैव छृत्तेविशेषालह्ारा्ेदः। विनि- मयाभावात् परिव्वत्तेः। परिषृत्तिरविनिमय: समन्यूनाधिकैर्भवेत् ७३४ [फ] क्रमेण उदाहरणम् । "दत्वा कटानमेगाची जग्राह् हृदयं मम,। मया तु हृदय दत्त्त्वा गटहीतो मदनज्वर:" ॥ (ब) भ्रत्र प्रथर्मडर्डे ममेन द्वितीयेडर्डे न्यनंन। "तस्य च प्रवयमी जटायुषः खगिंग: किमिव शोष्यतेडघुना। येन जर्जरकलेवरव्ययात् क्रोतमिन्दुकिरपोज्ज्वलं यथः॥ (भ) प्रत्राधिकोन। प्रश्नादप्र्नतो वापि कथिताद्दस्तुनो भवेत्। ताटृगन्यव्यपोहश्चेच्ाब्द आर्थोऽयवा तदा॥ परिसंख्या ।७३५ ॥ [म]

(फ) पारवतिसाह परिहातशित। समन्यूनाधिके: वस्तुि: विनिमबः परव्वत्ि: भवेत्। (प) दसति। खट्म्। चत्नति। समेन तुष्येन कटाववृदयबोर्ड योरपि सुल्बत्वादिति भावः । न्यूमेन निकवष्टेन इस्यात् मदनज्वरस निऊ्वटलदिति भाग: । (भ) सस्येति। रामस्योकिषियिम्। तस्य प्रवयसः खविरस जटायुषः बचुना खनिष: मवगं जतस्य किमिव बोचयते? नैव मोचोऽसाविति भाय: । सेम जटायुवा अनंर जराघौयं बत् कछैवरं तस्य व्यवात् विभिनवात् इन्दुनिरय- वस् उजवलं बशः क्रौतम्। चचिदेन वसुना बन्सा कम बस अरानोरं शरेवं परिवर्ततितम्। इन्द्रवख्ाउत्तम् । (म) परिसततामाह प्रन्नादिति। प्रन्नात् वा चममतः मणिवात् वस्तुनः

Page 612

दशम: परिचेद:। 122

क्रमेण उदाहरणम्। "किं भूष णं सुदृद़मत्र यथो न रम्र' किं कार्ययमार्य्यचरितं सुक्कतं न दोष: । किश्नतुरप्रतिइ्ठतं घिषणा न नेवं जानाति कस्वदपर: सदसदिवेकम्" । (य)

भत्र व्यवच्क दं रवादि शाब्दम्। "किमाराध्य' सदा पुसय कस सेव्य: सदागमः। को ध्येयों भगवान् विष्णुः किं काम्यं परमं पदम्" । (र) परत्र व्यवच्क दां पापाद्यर्थम्। धनयोः प्रश्नपूर्वकम्। अप्रस्नपूर्व कत्वे यथा। "भत्तिभवे न विभवे व्यसनं शास्त्रे न युवतिकामाख्ते । चिन्ता यशसि न वपुषि प्रायः परिट्टश्यते महताम्" ॥ (ल) "बलमात्तयोपभान्तय विदुपा सम्पतय बहु गुतम्।

मान्दः प्व्दरप्रतिपाद्यः वा बार्थः बयेवलात् लम्य: ताह्य: बन्धस्य व्ययोष्ः निरा- करण चेत् सर्यात तदा पांरसमा । (य) किमिति। सांतपरत्यती। चव जर्गात सुटठ़म चच्यमत्वर्षः भूषगां किम् ? यम्ः न रम्। कि वार्य्यम? बार्धायां चरितं सुकतं सत्काय्यं न दोष: । चप्रतिष्ठतं चठ्ठ: किम् ? चियषा वुद्धि: न नेतम्। लदपरः तवत्ती- 5थ्य: क: मदसतां विवेक जामाति ? म कोडपोत्यर्यः। वसन्ततिककं उत्तम्। (र) किमिनि। उक्रिपत्यक्ी मदा किम भाराधम अनुषे यम् ? पुक्पाम्। कप सेफ: १ मदागम: सष्कास्व्रम्। क: ध्येय: चिन्तनीयः ? भनवान् विष्वुः । (िं बाम्य' वाञ्कनीगम् ? परमं पदं सुक्रिपदम्। (ख) भतिरिति। महतां जनाना म्रायः वाहुष्येन सवे शिवे मतरि: न विभवे सम्पदि। बास्ते रासनम् वासतरिः यर्वातरेव कामख बख् तकित् न। यभसि चिन्ता न बपुषि शहरे हसते। चब महता कुब अल्निहं अाते शवादि

Page 613

वसु तख् न केवलं विभोरगुंगवस्ापि परप्रयोजनम्" ॥ (व) शेषमूलत्वे च प्स्य वैचित्राविभेष:। यथा। "यसिंश् राजनि जितजगति पालयति महीं चित्रकर्मसु वर्मसङ्गराख्ापेषु गुणच्क दाः" इत्यादि (श)।

उत्तरं प्रश्नस्योत्तरादुन्नयो यदि। यच्चासक्दसम्भाव्यं सत्यपि प्रश्न उत्तरम् ॥ ३६॥ [ष ]

"वोचचितु न चमा खश्नः खामो दूरतरं गतः। पहमेकाकिनी बाला तवेह वर्मातः कुतः?"॥(स)

(व) वषमिति। सस्य विसी: बखम ब्त्ताना विपव्रानां अयस छप मान्त्य नाश्ाय, न तु पर्मीउनदिति भावः। यहु युत वास्तज्ञानं विटुषां पािडितामां सत्कवतये सम्मानाय, न त ब्रात्मप्रातष्ठाये इत भावः । बसु धरम केवल न परम्रयीजनमति भात्र, गुषवश्वाि द्वादाकिस्यािगुयश्रासित्वमाप परप्रयोजया परषां प्रयोजनामुगोधिनात्ययः न तु साथंपरति भावः । पर्वापि किमर्य सस्य वलमित्यादिप्रग्रामायः । (र) यतिसेति। यधिमम् राजनि जितं जगत् येन तथासूते महौं पृथ्वों पाखर्यात पासात सतििन्र कमसु पलेख्वव्यापारेषु वर्खाना रख्ववद्रव्याम्रा सडया: समवज्राः मतुवर्णनां ब्राह्मपादोना सङ्ताः सदषोव्यात्तरिति भावः, चापेपु धनु.पु गुधानां मोर्बोषां छैदा: न तु गुथानां दयादासिसयादोनां निक्केदा इति माव: । (ष) एत्तरमाह उत्तरमति। एस्तगात् उत्तरवाक्यात् यदि प्रम्नस सन्नवः बागमः स्वात् यहा सत्यपि विद्यमानेपि प्रश्न वसदेत् पुनः पुनः च्रतिविचित- मित्यय: उत्तरं सात् तत् सत्तरं नामालडार: । (स) वोचियुमिति। मथिक प्रति कसयायिदुत्निः। नभूः खाभिन्नमो शोचित न समा न अका पन्पेति भोष:। खामी पति: दूरतरं चतिदूरं बतः न तस्याम्मागमनं सन्नवनोति मायः। यह वाखा सुग्वा एकाकिनी, बतः दर दद्

Page 614

दयम: परिचीद: ।

पनेन पिकस् वसततियाचनं प्रतोयते। "का विसमा देव्वगई किं लगव्ब जयो गुयम्ाही। किं सोक्स सुकलतं किं दुम्गेज खखो लोधो" (९) ॥ भवर अन्यव्यपोह़े तात्पर्य्याभावात् (इ) परिसंख्याती भेदः। न चेदमनुमानम्। साध्यसाधनयोनिर्देश एव तख्राफ्ो- कारात्। न च काव्यलिक्रम्। उत्तरस्य प्रश्नं प्रत्यजनकत्वात्। दएडापूपिक यान्या या दर्यागमोऽर्यापत्तिरिष्यतै॥ ७३०॥। [च] "मूषिकेण दण्डो भचितः" इत्यनेन तव्इचरितमपूप- भवषमर्थादायातं भवतीति नियतसमानन्यायादर्थान्तरमा- पततोत्येष न्यायो दष्छापूपिका (क)। भ्रत च क्चित् प्राक्त-

र्थात् प्राकरणिकार्थस्येति हो मेदो। क्रमेय उदाहरगम्।

(१) का विषमा दैवगतिः किं सख्थय जनी गपयाही। किं सौख्य सुकसत कि दुर्या खची थीकः । इति सं०।

वसति: जवखानं कुतः कर्य सात् पत्र सतरवाकधेन पचिक: पूर्व वक्षत्यये मर्बितवानिति प्रस्नस् सव्यः। (इ) विक्मा का ? दैवगतिः। कि सखम्य ? प्राप्तम्यम्? गुषग्ाही जनः। सौष्य सुखहेतु: किम्? सुकबत सध्योमार्थ त्य:। दुर्धाव्यम चवसं बिम् ? खब: खीष़: दुरगन इमर्षः । पवीति। पन्यव्यपोहे बन्चत्र व्यवयंदे तात्यर्य्याभावात् वकरिपाया- सह्ावात्। (र) वर्यपतिमाष्ट द्यवि। दब्ापूपिकया कैसुतिय्धायेनेत्य्ये: नव्ल यानम: चर्वास्त्रति: बर्यापतति: इष्यते। (म) निवतेति। मियसी निसितः सि्ान्तित इति यावत् क: बनाम- व्यायः वुख्यनवाय् चापतवि मानचवि। न्यायः नोतिः ।

Page 615

"हारोडये हरियाचोयां सुठति सनमच्ले। सुख्ानामय्यवस्वेयं के वयं सारकिडया:।" (ख) "विललाप सवाष्पगबदं सहजामप्यपहाय धौरताम्। पमितप्तमयोऽपि मार्दवं भजते केव कथा शरोरियाम्?"।(ग) भत्र च समानन्यायम सेषमूलत्वे वैचिचाविशेषी यथो- दाव्नते "हारोऽयम्" दत्यादी। न वेदमनुमानम्। समानन्ा- यस्य सम्बन्धरूपत्वाभावात् (घ)। विकल्पस्तुल्यबलयो- र्विरोधस्ातुरीयुतः ॥७३८ ॥ [७] यथा। "नम्यन्तां श्िरांसि धनूषि वा कर्पूरोक्रियन्तामाज्रा- मोर्व्यो वा" (च)। भत शिरसां धमुषास नमनयो: सन्ि- विग्रह्ोपलक्षणत्वात् सन्धविग्रहयोसैकदा कर्त्तव्यतासभवा-

(ख) हर इति। हरिणाचीवाम पयं हारः सनमख्से लुठति। सुख्षानां नीशिकानां हारस्थितानामिति भावः, सुत्िपथावखम्विमारमिति ध्वनिः, चषि इयम् सवस्था दधा, अरख नामय्र विदरा: वर्य के? चत माकरिकात् नीत्िककपात् समाकरचिकस करार्तकपस्य पर्वस चापतनम्। (ब) विशसापेति। सः बजः सहजा साभाविकीमपि चौरताम् चपराय प्ररित्न्य वाय्यगङ़्द विखवखवाप। तवाद्ि, चमितप्तं सन्तप्म् चवोडपि ब्ौडमपि मार्दवं अनते बरोरियां टेडिनां बोमवानामिति भाय: जैव बया ? चम चबा-

रैवनुमानस साधबमिति भाय: । (र) विवलमाइ विक्वस्व अति। तृब्यं ववं बयो: ताहन्जी: बातुरीयृतः श्ैमितापुती विरोष: विकास:। (न) नणबनतामिवि। बिरासि वम दि या नम्मन्ता नहैः भूयता बनुमंजवी

Page 616

दगम: परिफेद:।

रिरोध: । स य एक पचाञ्वयपर्यवसानः । तुख्बलचात धनु :- शिरोनमनयोरपि सडया सभाव्यमानत्वात्। बातुय्े च पबीपम्बगर्भल्वेन। एवं कर्णपूरोक्रियन्ताम्" (छ) इत्वापि एवम् । "युभावं कुदतां भवार्ततिगमन नेवे तनुर्वा इरे:"। (ज) एत्र स्रेषावटभेन चारत्वम्। "दोयतामर्जितं वित्त' देवाय ब्राह्मणाय बा"।

समुच्चयोऽ्यमेकस्म्िन् सति कार्य्यस्य साधके। खले कपोतिकान्यायात्तत्कर: स्यात् परोऽपि चेत्। गुणी क्रिये वा युगपत् स्यातां यद्दा गुगक्रिये।। ७३६॥ [भा]

(इ) सन्धिविद्यहति। विरोनमर्म सन्विष्चर्य धमुभंममं वियरसचनं तहापास्। एकदा युकवत् वार्तव्यताबा चसशवात् विरोध:। एवममि । चाघावा: कबपूरीकरबख सन्िबद्मात् मौर्था: कणपूरौकरचख प्यििदसचम- सात्। तबोर्योगपसे विरोध:, स म् एकपचाम्रम्रमपर्थवसानः। घोपन्ष वेषिवाधायकम, वुच्यमसतत्स्ध चत्र उमवोरपि प्रस्तावस स्प्डाजन्यत्ािति पीध्यम् । (प) युभावनिति। उरेनापायपल जेवे तत्टः मरौरं वा युष्ाकं अवा- विंश्ननं संसारदु:खध्पसं सुबवाम्। चत्र कुबतामिति पद्स चोट्विमत: परखे- पदीयपयमपुरपरिययनासले मेते दव्यमेनावय:। मते तमुरितियेनान्यः। चत्र नेवग्रीयननीय संसारदुःखमोपने बामथवान्

() ससुश्यनाष्ट ससुजय दवि। एंवशिम् कार्यस सापकी सति कनी नयीवियान्ावाल परोडपि पेत तस्कर वख कार्यस सारक: खासू, यागकी नुवरयं ना किये श्रिवाहनं बुनषत् सातासू चबवा मुथतः किया न एतं सुनमत्

Page 617

साहित्वदर्पयम्।

यथा मम। "हंडी धौर समोर ! इन्त जननं ते चन्दनस्ायृती दाचिषयं जगदुत्तरं परिचयो गोदावरौवारिभि:। प्रत्यक् दहसोह मे त्वमपि चेदुहामदावाग्निव- नत्तोडयं मलिनात्मको वनचर: किं वच्चते कोकिलः" ॥ (अ) पवादाहे एकसत्िरिंयन्दनत्तमाभृव्जव्ारूपे कारणे सत्यपि दाघिस्यादोनां हेतवन्तराणामुपादानम्। भरत्र सर्वेषामपि हेतूनां थोभनत्वात् सदयोग:। तवैव चतुर्थपादे मत्तादोना- मशोभनानां योगादसद्योग: सदसद्योगो यथा। "पभो दिवसधूसरो गलितयोवना कामिनी सरो विगतवारिजं मुखमनत्तरं खाऊ्कतेः। प्रभुर्धनपरायणः सततदुर्गतः सब्जनो नृपाङ्गनगतः खलो मनसि सप्त पव्यानि मे ॥(ट)

(ञ) हंडी इति। विरहिष सतनिरियम। हंती इति सब्बोधनलूषय मन्ययम्। हेधोर समोर! उन्तेति खेदमूचयमव्ययम्। ते तब जननम् उप्पत्ति: वन्दनस्ामृतः चन्दनवर्वतात् मखबश्रेध्यादित्र्यः, तव दाधिएं सारं दविवदिगमवख जगति उत्तरं प्धानं ख्यातश्य, परिषय: सम्र: मोदाबरी- बारिभि:। एताहृब्ोऽपि त्वं' चेत् यदि इड् मे मम प्रत्यक् सर्वाक्रनि रहदामदावाग्रियत् उत्कटदावानल इव दर्हस्त, तदा मत्तः मलिनाताय: मलिनखमावः कचवर्षंय बनचरः वम्मः चमद् इति मायः स्यं कोकिस: किं मस्यते? न किमपि वरु मकय इत्बर्षः। महतामषि बदि ईटकू परपोड़नं, तदा पाता: बिसु बत्म्या इति भाय:। बादू सविकोड़ितं उततन। (ट) बनीति। दिवसे धूहरः मखिनः बनो, नखितं गर्त बौदनं बसा- शाहतौ कामिनी, वियतानि वारिजानि बम्मात् ताहनं सब, बोमना चाकति: वम वाहमस सन्दरसेत्वर्य: पनथरम् सचरपूव वचनाचममित्र्य: सुख, ननपराययः वनबुखः मसुः राजा, सततं दुगतः दुशबखः सन्बन: बाध्जनः तबा शपाङनवतः राजसमाख दसर्ब: खब: दुर्जनः एतानि मे न्म निद्ावानोनि

Page 618

हथम: परिच्छेद:।

दष् केचिदाडु: "अभिप्रयुतोनां योभनत्वं खलस्वा शोभनत्वमपि सदसद्योग:" इति। धन्मे सु "अभिप्रभतोनां सतः योभनत्वं धूसरादोनां त्वभनोभनत्वम् इति सदसयोगः, पत्र हि प्भिप्रभृतिषु धूमरादेव्तन्तमनुचितत्वमिति विष्कित्तिविशेषस्येव चमत्कारविधायित्वं, "मरनसत सप्त शत्वानि" इति सप्तानामषि अल्यतवेनोपसंहारख, (ठ) "नृपा- ङनगतः खलः" इति प्रत्लुत क्रममेदाद् दुष्टतमावइतति, सर्वत्र विशेष्यस्यैव शोभनत्वेन प्रक्रमादिति दह च खले (ड) कपोत- वत् सर्वेषां कारणानां साहित्येनावतारः समाध्यलककारे तु एककाय्यें प्रति साधके समग्रेउप्यन्यस्य काकतालोयन्यायैन भपतनमति भेदः। "प्ररुणे च तरुषि! नयने तव मलिनश्व प्रियस्म सुखम्। मुखमानतल्न सखि! ते ज्वलितवास्यान्तरे सारत्वलनः"।(ट) पनादोडसें गुगयोर्यौगपदं, द्वितीये क्रिययो: (य)। एभयोर्यौंगपदे यथा।

शेष: सप्तशस्यामि। पृथ्ोद्धत्त, जसी जसयला वसुग्रह्वतिय पृथ्वी सवुरिति सचपात्। (8) चव मस्थते एकस्पैव दिवसधूसरमत्रिनः ब्वारथतेद्पि कामिन्ा- देगंलित बौवनलवादोनीं वहनासुपादानम्। (ड) खस इति। रसे धान्यादिचेवे यथा एकम्य कपीतम्य बागमनात् वहव: समापतन्ति तवत् एकस्य वायतषि यत चन्ेषामायतर्न स खसी कपीतिकान्वाय इति बोष्यम्। साडिय्येम योगपद्रेण। कायताखीयन्पाये- नेति। काकगमनैन ताखपतमममव वायश्िकमन्धस्व बत चापतनं स काश्- ताखोयन्याय: तेन। () चडसे पति। ऐ तहयि! तम नयने चडसे रहे ब तम जियस मुख' मखिनस, रसचि! में तप सुखम् चानतच, चख तब मियस बन्नरी समस्ति अरज्ववन: वानापि: व्ववितय। य एम बौगपद्यसूचयम्। (*) खजेवि। गुंबयीं: वदयमधिनयी: । करियमी: भानमनव्बनयोः ।

Page 619

साहितदर्पणम्।

"कलुषच् तवाद्ितेष्वकम्मात्

पतितम महोपतीन्द्र ! तेषां वपुषि प्रस्फटमापदां कटाचैः" । (त) "धुनोति चासिं तनुते च कौर्ततिम्"। (घ) इत्यादावेकाधिकरणेडप्येष दृश्यते। म च भव् दोपकम्। एते ह्ि गुगक्रिया योगपदे समुच्यप्रकारानियमेन कार्य- कारणकालनियमविपर्व्य रुपातिभयोक्रिमूलः। दोपकस्य व परतिथयोत्तिमूलत्वाभावः। समाधि: सुकरे काय्ये दैवाद्सत्वन्तरागमात्।। ७४० ॥ [द ] यथा। "मानमस्या निराकर्तत पादयोमें पतिष्तः। उपकाराय दिध्चेदमुदोणं घनगर्जितम्" ॥ (ध)

(त) कलुषमिति। राज्म्तुतिरियम। तव मितं ग्रुभ' यम् परुंकह पत् तसय सोदरा सदभीत्यर्थ: तोरयंस्य साहयं चत्तः चकस्मात् चदितेषु मतुपु कलुषस घाविलञ्न, हे मशोपतोन्द्र! तेषां तव चचितानां बपुष पापरदो कटाखे: पतितस। पत्र गुपस्य कलुषस्य क्रियाया: पतमस्य व बौगपश्रम । (प) पुमोतोति। वमिं तल्वारं पुनोति य सम्पवति व कीति तकते विसारयति च। उमुखयम्रकारा इति समुचयमेदा इसर्बः, नियसेन पडश्भावेन। (द) समाविमाह। दैवातं सहसा बस्वनरख् चन्यक पसुनः बागमात् बाय्यें सुबर सति समाषि: सात्। (र) मानमिति। सख्यायं प्रति वसविदुशि। पक्ा: बान्ताबाः यानं मिरावर्णुम् अयमेतु पादयो: परषनो: पतिथ्तः मे नम उपवाराय

Page 620

दयम: पररिबोद:।

प्रत्यनीकमशतोन प्रतोकारे रिपोर्यदि। तदीयस्य तिरस्कारसस्यैवोत्कर्षसाधक:॥४१ [न]

तस्यैवेति रिपोरेव। यथा मम। "मध्येन तनुमध्या मे मध्य जितवतोत्ययम्। दूभकुभ्भी भिनत्यस्या: कुचकुम्धनिभी हरिः" । (प)

निष्फलत्वाभिधानं वा प्रतीपमिति कथ्यते॥ ७४२॥ [फ] क्रमेग यथा। "यत्ववेषसमानकान्ति सलिले मग्न तदिन्दवरम" (ब) इत्यादि।

पादपतनस्य चनावश्यकत्वाय उत्वर्थ: दिच्या देवेन पदं घमगर्नितम् उदोषंम् उर्पासस्थतम्। यैन तम्योद्दीपकतवात् तत्चषादेव मामभड़री नात उति भावः । भव देवात् मेघगजनरूपयसुम भागमात् मानभञ्जनस्य कार्य्यस्य सुकर्त्म्। ( न) प्रत्यनोकमाह प्रत्वनीकमिति। रिपो: पतीकारे दमनें अमन्ीन जनेन यदि तस्येव रिपोरेय सत्कर्षंसाधकः तदीयस्य तसय रिपुसष्बनन्धवस्तुन: तिरस्कार: सयात् तत् प्रत्यनोकम्। (प) मध्येनेति। तमुमष्या कबाके ममदा मध्येन मे मम मध्य हाभ- मिति मेष: जितबसी इति क्रीघेनेति बाबः, बसी इरि: मिंहः पथ्या: प्रमदाया: कष्कुमनिमी सनकसससटमी दमकृम्ी इसिकश्री मिनति। एव मध्यजवितेन रिपो: प्रमदाया: म्तोकारासमयेन हरिया तस्वा एव छत्क्षमाषक: योपस्यति भायः तदोयस समकुमपख तव्सटमप्ल्तिकम्ममेहेन तिरस्कार: हतः । . (फ) प्रतोपनाह प्रविद्स्ेति। मसिबख् विष्यातस उपमानध् 8प मेवतववन्न वा निष्फलत्वामिषान प्रतोपमिति कथ्यते। (म) वदिति। व्वास्यातं माकू। चत्र नेवादोनासुपनानानामपि इन्ही-

Page 621

साहिसदर्पचम्।

तद्वक्नं यदि सुद्रिता अमिकषा हा! हम सा पेद्धुति- स्तन्नसुर्यदि हारितं कुकलयैस्तसेत् स्रितं का सुधा। चिक्कन्दर्पधनुर्भ्ुवी यदि च ते किंवा बड्ु ब्रूमहे। यत् सत्य पुनरुतवस्तुविमुख: सर्गक्रमो वेधसः" । (भ) पत्र वक्नादिभिरेव चन्द्रादोनां शोभातिवह्नात्तेषा निष्फल्त्वम्। उत्ता चात्यन्तमुत्कर्षमत्युत्क्वष्टस्य वस्तुनः । क ल्पितेऽप्युपमानत्वे प्रतोपं केचिदूचिरे। ७४३ ॥ [म]

यथा। "अहमेव गुरुः सुदाकणाना मिति हालाइल! तात! मासम हप्प: ।

(म) तदिति। सोतां दद्ष रावणस्योकिः। वदि तस्या: सौतायाः एञ्कं मुख तिष्ठतीति शेषः, तदा अभिकषा चन्द्रसम्बन्विनी वार्सा सुद्रिता सडचिता मष्टेत्यथे:। धेत् यदि सा सुतिः कान्ति: सौताया इति प्रेष: तिष्ठति, तदा हेम खर्ण हा! शोधनोयमित्वर्य:, हामब्दः मोकतूचकीडष्ययः। यदि तख्ावस्त: सिष्ठतति, तदा कुवखये: नौखोत्पलै: हारितं पराभूतम्। सेत् यदि तत् खििरितं तिष्ठतति, तदा सुचा का ? बदि ते युबी तिष्ठन इति बेष: तदा कन्दपधनुः चिक निम्दामोत्यर्य: चिकू निर्मलननिन्दवोरित्यमरः। किंवा रडु चचिकं सूमझे बदाम: वेधस: विधातु: सनक्रमः सटिनियमः पुणकलत् द्ितीबांतृ वसतुनः विसुखः विधिरैयरूपं वस्तुषयं न सजतौत्यर्षः इति वत् तत् सम्बस्। आर्दूसबिकोड़ित हत्तम्। (म) पयारान्रीय प्रतोयमाष् पसति। पत्ुत्ल्ञट्टत प्रतिनष्ठसव वख्तनः पव्वनम् उत्कर्षंम् उक्का तल्ैव उपमानती कस्विते सति केचित् प्रतीषम् अचिरै, कवयामाह:। (प) बहमिति। ईे डावाइस नावकूड! महलेव सृदायणानां नकः

Page 622

दपम: परिव्ेद:।

ननु सन्ति भवाह्शानि भूयो भुवनेऽग्मिन् वचनानि दुर्जनानाम्"। (य) इत प्रथमपादे उत्कर्षातिशय उम:। तदनुती तु नायम- लड़ार: (र)।

यथा। "ब्रह्मेव ब्राह्मणो वदति" इत्यादि। मीलितं वस्तुनो गुप्ति: केनचिंत् तुल्यलच्षगा ॥ ७४४ ॥ [ल] पत समानलच्तणं वस्तु कचित् सहजं, कचिदागन्तुकम्। क्रमेग यथा। "लक्ष्मोवशोजकस्तु रोलक्षम वक्षःस्थले हरः। ब्रस्त नालचि भारत्या भासा नौलोत्पलाभया"। (व) तव भगवतः श्यामा कान्ति: सहजा। "सदेव थोणोपल कुगडन्स्य यस्यां, मयखेर रुण्री क्क् तानि ।

श्रेष्ठ दति वुद्श मात्य हप्य: दर्ष मा बार्षोरित्वर्य:, पध्मिन् भुबने जर्गत सवा- दमनि त्वत्सहम्ानि दुर्जनानां वचनानि भूय: बाहुस्हेन सन्ति ननु किद्यनं सलु। (र) बत पथमे पाढे उत्कषंमुक्का दितोये दुर्जनबचनामामं सपमानन्व कस्पितम्। तदयुक्री सत्कर्षामृत्तावित्यय:। (थ) मोखितमाह मकितमति। कैननत् तुष्यसचना समानपिह्रेन वस्तुन: गुप्ति: गोपनं नोमितम्। (म) खचीति। मारता सरसत्या सपबा उत्यरय: हरेः नारायमस् वचःस्वसे सच्ा: पिया: बचोजयो: सनयोः या कसरी मनमदः तस्व सज

पसाप न हटम्। पह तुस्वस अपसुना टेडपमवा बलूरीस चडपस् बस्तुनः नोपनम्। (र) सदेवि । ननरोषर्णनमिदम्। वर्खा नगखी सदैव जीषीपणतस-

Page 623

साहित्दर्पंपम्।

कोपोपरत्तान्यपि कामिनीनां सुखानि गडडां विदधुर्न यूनाम्"॥ (ञ) भत माणिक कुण्छ लस्वारृग्रिमा सुखे भागनतुक:। सामान्यं प्रकृतस्थान्य- तादात्मा सटशैगुसैः ॥७४५॥[ष] यथा।

पविभाष्या: सुख यान्ति चन्द्रिकासभिसारिका:"। (स) मोलिते उत्क्वष्टगुणेन नित्वष्टगुणस्य तिरोधानम्, दद्

तङ्ग गा: खगुगात्यागा-

सस्य माधिका कृष्डलम्य मयूखै: किरयै: चरुबोद्धतानि रक्षोक्वतानि वामिनीनां सुय्षानि कोपेन उपरक्तान्यधि यूमा तरवानां वड्ा अयं न विदयु:। उपजाति- उत्तम्। अव तुख्यसन्तवस्तुना माध्रिकामयुखेन बोपपरागूपस बसुनः गोप नम्। (v) सामान्यमाह सामान्वमिति। पछ्जतख प्रस्तुतख सहभेः गुणे: चन्ख सादात्ाम् भमेदम्रतीति: सामान्वम्। (स) मग्िकेति। चमिसारिका: कान्ताविंन्य: नाबिका:। तदुक्रम्। कान्तार्रिनी तु या याति सङेसं सालिसारिवेति। मगिवालि: पुथ्पविधयेः चाचिता: खचिता: चव्मिल्या: संवतकेशा वासा तबोताः, बष्पिक्ञा: संबता: कचा इसमरः। तथा चादभि: पतिसुरमिमि: बन्दनै: वर्षिता: जवाराना रव्र्ष: चतएव चन्द्रिकास् चविभाव्या: चमिसारिवालेन चम्रतोयमाना कत्बं: संय' बान्ति। 'एम मतियादिगुयसाहस न मश्ञतस पमिसारिकाहपक मखुनः चन्द्रिया- तादाक्म्। (र) तहयुवनाह तदमुय पति। खख गुषम्ानात् ससुट्कटस बुकस

Page 624

दयम: परिष्छेद:।

यथा। "नगाद वदमच्छन्पच्पर्यन्तपातिमः। नयनापुलिष्ट: शैत्यसुदग्रदश्ननांशुभि: ॥ (न) मोलिते म्रछ्यतस्य वस्तुनो वस्वन्तरंप्ाचादनम्, दृष्ट तु वस्वन्तरगुणेनाक्रान्तता प्रतोयते इति। तद्ूपाननुश्ारस्तु हैतौ सत्यप्यतह गः ॥ ७४9॥ [क] यथा। "इन्त सान्द्रेण रागेग भृतैऽपि ददये मम। गुपगौरनिषसोऽपि कथं नाम न रज्यसि ?" ॥ (ख) यथा वा। गाङ्गमख्ु मितमम्ब यामुनं कव्जलाभसुभयत मज्जतः । राजहंस! तव सेव शम्तता चीयते न च न चाप चीयत"। (ग)

(र) नगदेति। सदयदशमांगमि: उव्रतदन्ताकिरयैः वदनमेव क्प्र इसं यस ताट्मं यत् पत्म तख्य प्य्यन्ते पतनोति तथोक्ताम मधुबिद्ठ: भमरान् नेसं वावस्यं मयन् प्रापयम् जगाद द्वाप। च मधुलिडां अयवर्षकपस्गुप्तत्यागात् चत्युत्ऊटस मेत्यगुचस बहमम्। (ड) पतट्गुयमाह सदूपेति। [देती सत्यपि तस् उपंस बननुधारः स्यहषम् चतद्गुषत: । (ख) इनेति। नायकं प्रति वसाविदुत्विर्यम्। हे गुषबोष! मृगी- सवच् इत्य:, इन सेदे। सान्द्रेथ धनेन रामेय समुरानीय लोडियेग व भते पूरितेदषि मम उदये निवचोषि त्व' कर्ब नाम न रज्यसति न चमराजमाज . बोहितय न अवसोत्पर्ष: । बम रही खाने सिवतिकयदैती सत्यधि रक्ताया: चगपमम्। (न) आङमिति। से रांजहस! माङ्म् चमु जखं सिन वर्य बासुनम एमु मसुनालड कन्वाल अचवर्ममितर्ष: उमबंत बझानरी बसुनानती न मच्जतः वव सेब पसवा न क चोयते न म बजेवे न म सपचीयने कार्य ब्च।

Page 625

साहित्यदर्पगम्।

पूर्ववातिरत्षप्द्यसम्पर्कात् प्राप्तवर्दपि गुवगीरशब्द वाच्स्य नायवस्य रत्ात्यं न निष्पन्रम्। उत्तरवाप्रस्तुतप्रर्यं- सायां विद्यमानायामपि गङ्गायमुनापेचया प्रज्जतख् इंसस्य मङ्ायसुनयो: सम्पर्केऽि न तदूपता। प्रत्र च गुणाग्रहप

भावाच विषमात् (घ)। संलचितस्तु सूक्षमोऽर्य भाकारेगेङ्गितेन वा। कयापि सूच्यते भङ्गा यत्र सूक्षं तटुच्यते॥

सूत्म: स्थूलमतिभिरसंलच्यः। प्रताकारण यथा।

हंद्दा भिन्न कुषुमं कापि करठ। पु'स्व' तन्वरा व्यच्चयन्तो वयस्या मित्वा पाणी खड़लेखां लिलेख" । (च)

(घ) चव पवताया हेती :सत्यपि तद्यदथम्। पनेति। गुषाग्रक्वथकम घा वि्किति: वैचिना तथया विभेष: वैबित्यं तस मात्रयात् विशेषीक्रेः सति देसी गुषाभावकपात् भेदः सामान्यविशेषमावेनेति साबः। बिषमादिति। बिषमे वर्णन्तरोत्यतिरसि इष् तुन त्थेति भाष:। (ड) सूजमाह संखचचित इति। बाकारैय वा दस्तितेन संखश्तितः सम्यक चमुभूत: सूच: वर्ष: कयापि मग्चा प्रकारष बत सूचते प्रमाश्यते तत् सूखम् सचते। (य) वकति। काषि ववखा सखी वज्ञात् बदनात् सवन्दिब: बरम: ये खोदषिन्दष: धर्मविन्दय: देषां प्रबन्: धारामि: बछे कुकुमं मिन्न वट हद्दा तव्ा: बवसबा: नाविकाया: पुंस्व परुवर्तं पुरुषवदाचरितत्वमित्वर्य: व्यश्ष- इतो प्रयटयथ्यो सवी खिला दूपत् दसिला पायो नरे सन्सेबां सब्ाकतिं

Page 626

दगमः परिच्छेद:।

पत्र कयाचित् कुङुममेदेन संलज्तितं कस्यावित् पुरुषा- यितं. पाषी पुरुषचिफ्कसड्लेपालिखनेन सूचितम्। इङ्रितेन यथा। "सङ्ेतकालमनसं विटं चात्वा विदन्धया। इृससेवार्पिताकूर्त लीलापड निमोलितम्" । (छ) पत विटस्य म्ाचेपादिना लच्ितः सङ्व्तकालाभिप्रायो रजनोकालभाविना पद्मनिमोलनेन प्रकाशितः। व्याजोकिर्गोपनं व्याजा- दुद्विन्नस्यापि वस्तुनः ॥ ७४६ ॥ [ज] यथा। श लेन्द्र प्रतिपाद्य मा नगरिजाहस्तोपगूढ़ीक्षस

पाः शैत्यं तुह्हिनाचलस्य करयोरित्यूचिवान् सस्मितं शैलान्तःपुरमाळमपडलगरैट श्टेवताद् वः शिवः"। (भ) नयं प्रथमापक्गति: प्रपन्तवकारिणो विषयस्यानभिवा मात्। द्वितीयापड़नमे दस तत्प्रस्तावे दर्र्शितः ।

(र) सङ्वेतेति। व्याखातं प्राक् । (न) व्याजोकिमाइ व्याजो्रिरिति। हिपरस प्रकटिंतस् कैनापि कारणनेति देष: वम्तुनः व्याजात् कलात् गोपनं ब्याजोकि:। (भ) शेसिन्ट्रेप। शैलेन्द्रेय डिमाखयेन प्रतिपादमानाया: समरदीय मानावा: गिरिजाया: मौय्या: इसस छपगृदेम स्प्शेग एममहिः एत्पययमानै: रेमासे: पतिविसंष्ठक्तः प्रतिश्येन विषमय्य: चतएव पसिपस्व विध: बैबाहिय- व्यापारम्य व्यासत्ः व्यासति: नम मद्टैम व्याघ्यातेय वाकुष: पतदब था:। तुद्िनाचखस्य हिमाट्रे: कग्यी: सैम्य मतवत्म इति ऊधिवान् तथा बेवस धन्तःपुर स्वितैरिति मायः मातमद्सगयै: ब्राद्मोत्यादिमि: सष्षितं डटः मिष: वः यभाग चबतात रचतु। बर्टूसविकरीड़ियं उत्तम्।

५२

Page 627

साहित्यदर्पगम्।

खभावोततिर्दु रूहार्घ- खक्रियारूपवर्गानम् ॥ ७= ॥ [ञ] दुरूहयो: कविमाव्वेद्ययोर्थस्य डिभ्भादे: स्वक्रिययोस्त-

मात्मन्यंवावलीय द्वुतमथ गगनं प्रोत्पतन् विक्रमेण। स्फृजंद द्ारघोष: प्रतिदिशमखिलान् द्रावयब्रेष जन्तून् कोपाविष्टः प्रविष्टः प्रतिवनमरुगोष्छ नचसुस्तरतुः"॥ (ट)। बहुतस्य पदार्थस्य भूतस्याय भविष्यतः । यत् प्रत्यचायमागात्वं तङ्काविकमुदाहृतम्॥ ७५१॥[ठ ] यथा। "मुनिर्जयति योगौन्द्रो महात्मा कुशमभ्वः।

भवर महवद्रकात् उद्भिव्स् रोमास्कपस्य वस्तुनः तुष्टिनाचसकरशेत्य- व्याजंम गोपनम । (ञ) सलावोकरिसाह खनावोककिरिति। दुकधयो: पर्थस क्रियाखकपयो वबंं खभावीक्रि: । (ट) सडगूसेनेसि। एष तरचः घार्ट्खविभरेष, तरष्ृम्तु ममादन इत्- मरः। पमऊत् पुनः पुमरः लाङलेम सितितलं समिस्थ साहत् चग्रपदम्धा पाढाग्राम्यां दारयम् चझिसम् पात्मन्ंव सबखीय लोनो भूत्वा सहुचपुर्भतेत्यनंः सथ दुस गोत विक्रमेख बलेन गमनं प्रोत्तपतन् उल्लम्फन सपजंम् इडारस घोष: सन्त तथीत्तः घोनं इडारं कर्बत्रित्वर्थ: प्रमिटियं सखिवाम् सर्वान् अनून् द्राशयन् ताडयन् कोपाविष्ट: अतएय सरुथे रके चक्छूने स्फोते पस्षषी यस तथाभूत: सम् प्रतिबनं वन प्रति प्रविष्टः। सन्वराहत्तम्। (ठ) भविकमाह बह सर्तेति। बदभुतस्य भूतस चतीतस्य सविष्यतः भाविनी वा पदार्षष्य वस्तुनः बस् प्रत्यवायमायत्व प्रत्ययवत् सासमानतवं तत् भाविकम् उ्दाष्टत्म्। (इ) सुनिरिति। महारता कृष्सश्रबः बोगौन्द्र: सुनिः बनख्: जयति,

Page 628

दशम: परिच्छेद:।

येनैकचुलुके दृष्टो दिव्यो तो मत्कष्ळपो"॥ (ड) यथा वा। "शासौदख्खनमतंति पशामि तव लोचने। भाविभूषपासवभारां साचात् कुषे तवाक्कतिम्"॥ (ढ) न चायं म्रसादाख्यो गुगः। भूतभाविनो: प्रत्यथाय- मायते तस्वाहेतुस्वात्। न च पद्भुतो रसः। विस्मयं प्रति वस हेतुल्वात्। न च पतिमयोतितलपुार:। अध्यवसाया- भावात्। न च मरन्तिमान्। भूतभाषिनोर्भू तभावितयेव प्रकाशनात् न च सभावाक्निः। तस्व लोकिकवसुगतसूच्- धर्मस्वभावस्येव यशावद्दगनं स्वरूपम्, चस्न तुवसतुनः प्रस्थ- सायमाणत्वरपो विच्कित्तिविशेषोऽस्तौति यादि पुनर्वस्तुनः क्कचित् स्वभावोत्तावपि भ्रस्या विच्कित्त: सम्वस्तदोभयो: सकर:1 भनातपतोऽप्ययमत लचष्यते मितातपवेरिव सर्वतो हतः। भ्रचामराडप्येष सदैव वौन्यते विलासबालव्यजनेन कोडप्ययम्"। (ग्) भव प्रत्यकषायमागस्येत वर्गानावायमलड्गावः। वर्गनाव- सेन चागस्वेन एकचुललुके ए कस्मिन् गगरंध तो दिय्यो मक्यकच्छपी हष्टी। बसुद- पामकासी गखडूषे ससुद्रेध सह पाताखनिकयबीमंव्य कूमयीरप्ुत्ानादिति भार: 1 एव पत्तोतमदा्यंख चद्भुत्तख प्रत्यवायमापलम् । (ढ) बासोदिति। चम चचनमासोदिति तब बीचने नयने पक्कामि तव, पाछ्तिकय माविण: भूषधाना सप्पारा: समूहा बख्ासाहतीं साधाब कमें पश्नामोखयं:। एप् सूतमाषिनोकमयोषपि प्रत्य वायमायतम्। (प) सनातपत इति। चयम् चनातपम: ब्वरचिसीषि सितासपळे- दिव स्वतः समनात् उतः चाहतः लच्यते। एव सचामरः चप सदेव विश्वास- शाष यममेन वौव्यते पतः कोडपि वयम् पमीकसामान्यगुब्तः पुरुष दवि भापः ।

Page 629

ेन प्रत्वचायमायत्वस्य चस्य स्वरूपत्वात्। यत् पुनः प्रत्य- चायमापस्ापि वर्णने प्रत्ववयमाणत्व तव भयमसद्गरो भवितु यु्ः। यथोदाष्टते "भासौटख्ननम" इत्यादौ।

यद्दापि प्रस्तुतस्याङ्क महताञ्जरितं भवेत्॥ ७५२॥ [त] क्रमेगा उदाहरणम्। "पध:ऊ ताओ्धर मण्ड लानां यस्यां शगाङ्गोपल कुट्टिमानाम्। ज्योत्खानिपातात् चरतां पयोभि: केलोवनं वृष्धिमुरौकरोति"॥ (थ) "नाभिप्रभिव्नाम्बुरुहासनेन संस्तुयमान: प्रथमेन घावा। भमुं युगान्तोचितयोगनिद्रः संखृत्य लोकान् पुरुषोऽधिशेते॥ (द) रसभावी तदाभासी भावस्य प्रशमस्तथा।

(त) उदात्तमाह लोकेति। लोकातिभ्यमम्पत्तिवर्यना पलीकिक- समद्धिवर्णनं यहा महतां चरितं प्रस्तुतस्य प्रद्यातस्य वर्वनीयम्य हत्यर्य: चद् भवेत् सत् उदात्तम् सच्यते। (घ) चध ति। नगरीवर्णनमिदम य्था पुर्थ्याम चघःक्तानि चभी- धरमण्डलानि ये: बमङषाण्तामित्यय: मबाओोपलकट्टिमाना चन्द्रकान्तमणि निर्मिंतस्टइभूमौनां ज्योत्खानिपातात चरतां पयोभि, जलैः केखीवनं कोड़ाकाननं रड्म् एरोकरीति पत्ोकरोति गण्तोत्र्यः। उपजातिहत्तम्।

(द.) नाभोति। समुद्रवर्मनमिदम्। युमानी कक्पानी उचिता सभ्यक्ा योमनिद्रा यमम ताहबः पुरुष: नारावय: नामे: प्रभिन्रम् सत्थितं वत् चन्बुकहं षत्न तद्रेव चासनं बस्य तथोलेन प्रयमेन धाता बम्मषा संलूयमान: सन् बोकान् नमन्ति संदत्य चमु समुद्रम् चषिदेते। एत्र महती वाराबपस परितं परस्तुतख ससुद्रस मातक्ामयटनेन पदद ।,

Page 630

दभम: परिकेद:।

गुणीभूतत्वमायान्ति यदालङ्कतयसदा॥ रसवत् प्रेय ऊर्जखि समाहितमिति क्रमात्॥ ७५३॥[घ] तदाभासी रसाभासी भावाभासय। तत रसयोगाद्रस- वदलक्कारी यथा। "अयं म रसनोत्कर्षी" इत्यादि। भवर मुङ्गारः करुणस्याङ्गम्। एवमन्यवापि। प्रक्कष्ट- व्रियत्वात् प्रेयः । यथा मम। "भामीलिताल मविवर्तिततारकाची

प्रस्वेदवारिकणिगिकाचितगएडविम्बां संस्मृत्य तामनिभमति न श्ान्तिमन्तः" । (न) परत्र सभभोगशृङ्गारः सरगास्यभावस्याड म च विप्र- लन्स्य। ऊर्जा बनम्। धनीचित्वप्रव्ृत्ती तदत्रास्तौत्युजरि। यधा। "वनेSखिलकलामत्ता: परिष्ृत्य निजस्त्रियः ।

(ध) उसेति। यदा रसः भायः उसाभासः भवाभामः तथा आममभ्मः गुपभूतत्वम् प्प्रधामभावम् आयान्ति प्राप्तर्बास तदा कमात् रसवदसङ्वारः प्रेयोऽखडरः ऊजखिनामालद्रः तथा समादितमवद्वारः भर्वान्त, तव नसा- भासी भाषामासय उलावेव ऊजस्विमासा समद्ारैय अपदखते। (न) पामोकितेति। धामीखिते दषमइचिने चछसं यथा तथा बिब- सिंते पालिते तारके यगो: ताहय पथिषी यम्यास्ता सुबतान्े मिद्रावेभयपरामिति भाब: सुम कछमनने कसठालइने दग्य्था दषत बििका बाहुवओो बस्यासया- बियां तथा प्रसेदवारियधिकालि: सुरतप्माम् सम्ातप्रश्ञष्टखदाविन्टुभि: चाचिवं ययाप मच्छविष्म कपोल्षमवहसं यस्या: साहयों ता मत्कान्ता चनियं सततं संखुम्ध धनः चनतःकरयं अनितिं न एति न मखनि। सखायं प्रत वार्थषदुाशि:। वसन्ततिखकं उत्तम्। (प) वसे इवि। रावसुविरियम्। ह रांजत्विति षष्याहार्ययँ, पुविन्ा

Page 631

साहित्वदपंचम्।

त्वडेरिवनिताष्टन्दे पुसिन्दा: कुर्वते रतिम्" * (प) पत्र वृङ्गाराभासी राजविषयरतिभावस्याक्कम्। एवं भावाभासनेडपि। समाहितं परौहार: (फ)। यथा। "सविरलकरवाल कम्पनै- मुकुटोतर्जन गर्जनेमुंडुः। ददशे तव वैरियां मद: स गतः कापि तवेक्षगेखणात :(ब) पत्र मदास्यभावस्य प्रथमी राजविषयरतिभावस्वाक्कम्। भावस्य चोदये सनौ मिश्रत्वे च तदाख्यका ॥ ७५४ ॥ तदाख्यका भावीदयभावसन्विभावशवलनामा नो डल ड गा । क्रमेण उदाहरणम्। "मधुपानप्रवृत्तास्ते सुवद्विः सह वैरियः। शुत्वा कुतोऽपि त्वब्राम लेभिरे विषमां दशाम्" ॥ (म) चत वासादयो राजविषयरतिभावस्वाङ्कम्।

बेकछनातिव्श्ंषा: बने सांखककषासत्ता निवास्त्रिय: परिद्वत्य पष्न्न्द तव ेरिया प्म्रबां बनिताहन्टे कान्ताससूे रतिं विद्वावं कुबते। (फ) परिहार: परिधानः विलय इति बावत। (म) पविवषीति। ह राजन् ! चविरलैः छनेः सन्ततैरित्वर्य: बर्याखानां बंशेमां कम्पनै: चास्फाखनै: तथा सुहः पुनः पुनः भुकुटीभिसजंनै: गर्जनैख लब बैरिया मदः मर्बः दहये हट्टः, स मदः सथात् तब ईचसे द्बनमाने कायि गतः विषय प्ाप्त दस्र्ष:। (म) आवस्ेति। मावस्व उदये, सभभी मिनले व गुवीमावाषत्रे रति पीपः तढ़ाएाका: तम्रामानः चससारा: भर्वान्त। (न) अधििति। ते वैदिय: पपवः सुकतिः उष मधुपाने प्रहत्ताः यवि पवोदमि तम नाम सुला विषमां वैवव्यवारियों दशाम् चपखा खेलिरे भाफ्ु:।

Page 632

दगम: परिच्ेद:।

सलज्जा चान्तिके सख्या: पातु नः पार्वतौ सदा" । (य) पतोक् का लव्जयोव सन्धिदेव ताविषयरतिभावस्याङ्गम्। "पश्येत् कविचल चपल रे! का खराई कुमारी इस्तालम् वितर हड हा व्यृत्करम: क्ञापि यासि ?। दत्य पृथ्वोपरिव्ृढ़ ! भवड्िद्िषोऽरखट्टस्ते: कन्या कच्वित् फलकिसलयान्याददानामिघसे । (र)

लता राजविषयर तिभावस्याङ्गम् (ल)। 'व) दृह केचिदाड्क: "वायवा चकरु पालकरण मुखेन रसाघपवारका एवाल्गाराः। रसादयस्तु वाच्चवाचकाभ्यामुपकार्य्या एवेतिन तेषामलसरता भवितु युक्ता" दूति, अन्धे तु "रसायुपकारमात्ेमेडालक्गति

चत्र वासख मावस्य चदब: राजविषयरते न्तम। (व) नन्मानरोघेतत। जन्मान्तरीय्स पूर्वजनाणि सृतख् रमवष्य पतीः रासय पहसके समुतुसुखा चतएव सख्या पन्तिके समोपे सखच्ा पार्वती सदा नः बखान् पातु रबतु। (य) पशेदिति। रातः सुतिरयम्। वश्चित पशेत, रै चण्क! चद मष्क, का बश भौत्मकम, यहं कुमारी चजातपरिचया, इसाल्म् विसर इसं महाणत्र्य:, उड्क्ा दैव्यसूपकमव्ययमेतत्, ध्यतकमः बई राजकन्या कर्चामममपममजातिं समामोति बधीगामित्वम् था्सत लं के यादि ? ३ पृथ्वीपरिवढ़! परथिवोपते! चरणह्टमे: वनात्यख अर्वावदिषः भर्वट्रिपोः कन्था कलकिसखयानि चाददाना चिन्वती सतो वश्चित् अवपयुवानमिति भावः दूत्यम् उतप्रकारम् चलिचत्े कच्यति। मिखरियोठत्तम्। सक) पवति। पशेत् कविदिति बहा, चद्र चपस रे इति बनबा, या स्वरति षृतिः, यहं कुमारोति अतिः, इसाधन्य वितर इति बमः, इर्र हेवि दैनं ययुनुकरम इवि विरोध:, क्ामि यासरेति बौलुकाम, एतेर्षा अवसंता मित्रवम्। (ब) इहेवि। वाच्चपाचकरपालडपुवसुपेम। बाच्यमनिधेयं बाषक: शददः वबी: रपयी: पलसरबसदीन नोस्यपनननशारैय इब्वबें रसादीनाम

Page 633

३२०

व्यपदेशो भात्तवविरन्तनप्रसिद्धा ब्रङ्गोकार्यय एव इति, भपरे च "रसादयुपकारमवड्राल ङ्गारत्वं मुख्यता रुपकादी वाच्ादु पधानम् प्रजागलस्तनन्यायेन" दति, भभियुत्तास्तु "खव्यन्न्नक- वाचयवाचकायुपऊतेरङ्गभूनैः रमादिमिरङ्गिनो रसादेर्वाच्यवा- चकोपस्कार द्वारेबोपकुतंद्विलङ्गतिव्यपदेशे लभ्यते, समा मोक्षो तु नायकाटित्यव हारमाव्स्वेवालक्कतिता न तु प्राख्ा- दस्य, तस्योत्तरोतिविवह्वात्" दति मन्यते। भतएव ध्वनि- कारेगोक्म्। (व)। "प्रधानेऽव वाक्यार्थ यताङ्गन्तु रसादयः। काव्ये तस्निवलङ्गारी रमादिरिति मे मतिरिति" । (श)

यदि च रसाद्यपकारमाव्रेग्पालङ्गतित्व तदा वाचका दिष्वपि तथा प्रसज्येत (ष)। एवस् यञ्च कैथिदुत्तं "रसादी-

उपकारकाः पोषका रसादय: रमभावतदाभासमावम्रममभाबोदवभावसनन्ि भावयपलताः पूर्वोक्का बलक्कतत्रयमदेभ्भाज इति प्रेष: वाच्यवाचकाभ्याम् *वं. म्व्दाभ्याम्। भत्तः गोप:। चिस्नमप्रससिद्वा प्राचीनमतेनेत्यग्ः। रसा- दौति। रमादोनामुपकारक्त्वं धनङ्रव्त्वमिति "मुख्यलचरयमिति भाबः,

कामस्य गलदेशवर्त्ती सनः टुग्धामपयोगितया निष्पयोअनः तथा रसादेरुप- कारकत्वालावेव म्रऊ्तातुपयीगौत्यप्। चभियुत्ता मान्ा:। स्वव्यञ्जकेति। रसव्यस्रका. ये वाच्यवाचका: पयंभव्दा: तेः उपक्ते; पुष्टि नौतेः चङ्भूतैः सप्रधामतया स्थितेः । सङ्रिनः मुख्यस्य। वाच्यवचकीपस्कारसारेप वर्ष- मब्दाम्यां य उपस्कारः स एव द्वारं तेन। उक्तरौतिविरडादिति वाच्य मायकीपस्कारहरेय रसाधापकारवत्वाभा वा दित्यथ:। (x) प्रधाने इति। बच वाकायें प्रधाने बन्बत्र पन्बषिन् रसादो र्सादय: चादिपटैन आगदिपरियः। ब्रङ्गम् चप्राधार्न्न सथिता इत्यर्थः । नधिम् खाब्ये वाक्यामें रसादि: चलडारः भवति इति मे मम मति: । (ष) वाचकादिष्विति। तथा बणङ्ारत्वमितर्षः। परास निराक्कतं भाचनामतासकरष सुखेन रसासुपकारकल्वाआ वादिति भाक।

Page 634

दशम: परिच्केद:। १२१

नामद्गित्वे रसवदाद्यालङ्वार: पङ्गत्वे तु द्वितोयोदात्तालङार:" सदपि परास्तम्। यद्यत एवालङ्वारा: परस्परविमिश्रिता: । तदा पृथगलङ्वारी संमृष्टिः सङ्गरसथा॥ ७५५॥ [स]

यथा लोकिकालङ्गराणासपि परम्परमित्रणे पृथक चारु- त्वेन पृथगन्ङ्गारत्व तथोक्तरुपागां काव्यालङ्गारागामपि परसरमिश्रत्व मंसृष्टिमङ्गराख््यो पृथगलङ्गारी। तत।

स्थिति: संमृष्टिरच्यते ॥ ७५६ [ह]

एतेषां शब्दार्थालङ्गागगाम्। यथा। "देव: पायादपायाब्रः मोरेन्टीवरन्नोचनः। मंमारध्वान्तविध्वंमहंमः कंमनिसूदनः"।(स) प्त् "पायादपायात्" इति यमकम्। "मंमारशिति" चादो चानुप्रास दति शब्दालङ्कारयो: मंसृष्टिः। द्ितीये पाटे उपमा

(स) बधुमा संसष्टिमद्वणख्यावल्द्गावायाद बदीति। यदि एने पुर्वोक्षा एव चमङ्ारा: परखरं विमिय्रिता: अर्गन तदा सर्सा्िः तथा संङर पति नामानी पृथक मिन्री चबद्गारी काता सनि शेषः। (डा संसृषिमाइ मिथ इति। मियः चन्योन्यम चनपेचया पर्ख्रापेथां विनेत्यर्य: एतेषाम् भखद्वारायां वड्ुतचनसुपखच्षयं डयोदपि चलड्ारयी: स्थिति: संसृष्टि: उचते। (च) देव इति। अरे वियमिते न्दीवरे दव चोचने वम तबोक्ः, संसार एव ध्वान्तं तिमिर तस्य बिध्वसे हंस: गूथ्ः क्रंसनिसूदन: कंसादि: दैव: हएः सपायात् बापदः न पञान् पायात् रचनी।

Page 635

१२२ सर्रा्डित्वदपगम्।

डितोयार्डें च रूपकमित्वर्थालङ्ारयो: संसृष्टिः। उभयो:

सन्दिग्धत्वे च भवति सङ्गरस्त्रिविधः पुनः ॥ ७५७ ॥ [क]

निर्मोकपटटपरिवेष्टनयामु राशेः । मन्यव्यथाव्यपशमार्थमवाशु यस् मन्दाकिनी चिरमेष्टत पादमूले"॥(ख) पत निर्मोकपटटापफ्कवेन मन्दाकिन्या पारोप इत्यपक्कतिः। माच मन्दाकिन्या वस्तुवृत्तेन यत्पाटमूलवेष्टनं तन्नरणसूल- वेष्टनमिति श्ेषमु्ापयतीति तस्याङ्कम्। श्रेषस पादमूल- वेष्टनमेव । चरगमूलवेष्टनमित्यतिशयोक्नेरङ्गम, प्रतिपयोरिस "मन्यव्यथाव्युपभमार्धामिय" इत्युत्रस्ाया भङ्गम्। उत्रेक्वा

समासोलेरङ्गम्। यथा वा।

(म) सङग्माष पक्ति। बलद्धतीमाम् चङ्ाद्ित्वे मुखप्रधानमाये तहत् सथा एक एव साश्य: बाधार: तब स्थिती तथा सन्दिग्धत्वे वा चरएव विविष: सडर: सर्वातत। (ख) पाहटोति। चाठष्टे: ममुद्रमन्यनसमये देवासूरापासुममत, पाक् ववस् वः पेमः तखात् विनवन् रखन् भुजनेन्द्रभीनर वासुविदेहस वः निर्मोकपडः परित्यत्त्वम्वसनं तखय परिवेष्नया परिवेषनकदेनेत्वर्यः पम्पुराभेः समुदख पत्चुरिति भवः मन्यव्यधानाः मन्यनजनितपोड़ाया: यपनमार्वमिय बाह मोध मन्दाकिनी बक़ा बख नारायबस पादसूस पदतथे बरमसमोपे ष बिए्मू पवे्य मवहत् संभाह नार्गमतिष्ठत्र।र वसन्तियकं तत्तम्।

Page 636

दशम: परिव्ेद:।

अनुरागवतो सनध्या दिवसस्तत्पुर:सरः। भहो! दैवगतिथिता तथापि म समागमः।(ग) इतर ममासोप्निर्विशेषोेरङ्रम्। सन्देह्सङ्रो यथा। "इदमाभाति गगने भिन्दानं सन्तर्त तमः पमन्दनयनानन्दकरं मण्छलमैन्दवम् । (घ) पत्र किं मुखस्य चन्द्रतयाध्यवसानादतिशयोतति: डत ददमिति मुख निर्दिश्य चन्द्रत्वारोपादूपकं, पथवा इदमिति मुखस्य चन्ट्रमएडलस्य च हयोरपि प्रक्वतयोरेकधर्माभिसस्बन्धा तुत्ययोगिता, शाह्ासतवस्वन्द्रस्याप्रक्वतत्वाहोपकं, किंवा विश्ये. षणसाम्यादप्रस्तुतस्य मुखस्य गम्यत्वात् समासो्ि:, यहाऽप्रस्तु- तचन्द्रवर्णनया प्रस्तुतस्य मुखस्यावगतिरित्यप्रस्तृतप्रशंसा, यहा मनथोहोपनः कालः स्वकार्थ्भूतचन्द्रवर्णनामुखेन वर्चचित दृति पय्यायोकनिर्गिति बहनामलङ्गावाय्या सन्देहात् सन्देह- प्रङरः, यथा वा सुखचन्द्रं पश्यामीत्यत किं मुख चन्द्र दवेत्य- पमा उत चन्द्र एवेति रूपकमिति मन्देहः, साधकवाधकयोर्ड योरंकतरस्य मज्चावेन पुनर्न मन्दहः । यथा "मुखचन्द्र ुम्बति" दत्यव चुम्बनं मुखस्यानुकूत्तमित्यपमाया: साधक, चन्द्रस्व तु प्रतिकूलमिति रूपकस्य बाधकम्। "सुखचन्द्रः प्रकाशते"

(म) अनरगेति। सभ्या चनुरमवती सौहित्यवती प्रेमवती थ, दिवसः तथ्यों: उन्याया: पुरःसुरः पुरीवतीं। वही चाशय्यें दैव्मतिबिता चडुबा, तथापि चनुरागवश्वे पुरोवर्ततित्ी सेत्यये: न समागमः न सभा खनम्। . (प ) ददमिति। समत निविक़ तमः बन्धकारं मिन्दान सबवत् पमन्दं यथा तथा नयमयी: पानन्दबरेम् ऐन्दवं बान्ट्र मखशममदम् पासाति राजते। (फ) साभकीति। साचकं सुखतर उपमाननिड सामसे बपसल

Page 637

६२४ साहित्यदर्पगम्।

इत्यव प्रकाशाख्यो धर्मो रूपकस्य साधको सुखे उपच रितलवेन सन्भवतोति नोपमाबाधक: (ङ)। "राजनारायगं लक्ष्मोस्वामा लिङ्गति निर्भरम्" । (घ) पत योषित पलिङ्गनं नायकस्य मटभेनोचितमिति लक्ष्मासिङ्गनस्य राजन्यसन्नवादुपमाबाधकं नारायणे स्- वाटूपकम्। एवं "वदनाम्ुजमेणाच्या भाति चश्ललोचनम्"। (छ) पभ वदने लोचनस्य सश्नवादुपमाया: साधकता, श्रम्बुजे च प्रसभ्भवादूपकस्य बाधकता। एवं "सुन्दरं वदनाम्युजम्" इत्यादी साधारणधर्मप्रयोग, "उर्पामतं व्याघ्रादिभि: सामा- न्याप्रयोगे" इति वचनादुपमाममासो न सभ्भवतौति उप- माया बाधकः। एवसात्र मयूरव्यंसकादित्वाटरूपकसमास एव। एकाञ्त्रयानुप्रवेधी यथा मम। "कटाक्ेणापोषत् चणमपि निरौक्षेत यदि सा तदानन्द: सान्ट्र: स्करत पिहिताशेषविषयः। सरोमाचोदस्यत्चक सस निरभिन्नवसनः परौरभारभ्: क दूव भविताओोरुइदृथः। (ज)

साथकम् उपमाया वाधकं तथा सुख्यतया उपमेयनिष्ठ साधम्यंम् उपमाया: साधकं रपकन्ब पाधकं तयोरेंकतरस्य साधकस्य बाघकस्य वा दत्यर्यः । (न) रानेति। राजा एव नारायब: तं तवां सच्ी गिव नाट़म् भाषितति चानवतीत्यर्थः। (ह) एवमिति। एपात्या. परिषात्या: पशरी बोषने वन्य तथाविध वदनम् बम्पजमद तत् भाति भोमते।

निरोचेत पग्येव बंदा पिड़ित: पाचादित: पश्रेष: विषय: बेन वाहम: सा क्ः

Page 638

दगम: परिच्छेद:।

भत्र "कटाकेणापोषत् वरगमपि" इत्यम छेकानुप्रासस् "निरोचेत" इतन चवारमादाय वत्यनुपासस्य चैकाश्ये- ऽनुप्रवेशः । एवं च चवेवानुप्रासार्थापर्वलड्रयोः । थथा वा। "संसारध्वान्तविध्वंसः" द्ृत्यन रूपकानुप्रासयोः। यथा वा। "कुश्वजी रवकारणर्ता ययुः" द्त्यत् रवका रवका इ्त्येक वकारंवकार इत्येकमिति यमकयोः । यथा वा। "अहिएा प्रप मोदर सीएसु पहिपमामाइएस दिभ्रसेस। मोहदू पसारिभगीभार्य पच्चिम मोरविंदायम्" (१) । (भ) अत "पहिपसामादएसु" उत्येक्षासये पथिकश्यामायिते- त्यपमा। पथिकसामाजिकेषु दतति रूपकं प्रविष्टम्।

योविखनाथकविराजऊत प्रबन्धम्। साह्ित्यदर्पगममुं सुधियो विलोक्य साहित्यद्त्वमखिलं सुखमेव वित्त।

(१) पभिनवपयीदरसितेषु पधिकत्य्रामावितेष दिवसेय। महति प्रसारितयोबाया वृत्यं मयूरठन्दानाम्। पति सं०

घनः यानन्दः ककरति उदेतोतर्यः। अश्ोकदे दव हथ्ी यप्या: तथाभूताबाः वर्ता सुरीमाख यथा तथा उदसटम्या क््ोतर्ता गन्कद्भ्या कुचकससा्म्या निर्भिव्न कित्त वसनं यव ताटभ: परीरभारज्ाः बाविङ्रमव्यापारः क दद सविता तब क्रियानानम्टी वितैति न जाने इति भवः । िखरिचोहत्तम्.। (क) वभिनवमिति। पलिमुतं बबीदाणी मेधाना रक्ित मर्जित बैदु तथोक्रप पधिका: व्यामायिता: वि्ददुःखेन भविना दव चाधरन्तः येडु पहयेपु दिवसेपु वर्षासु इत्चर्ष: प्रसारिता विष्फारिता बोवा जै: तैर्षा मयूर-

Page 639

साहित्वदर्पंचम्।

यावत् सब्रेन्दु निभानना चोर्नारायणस्याङ्गमलङ्रोति। तावनन: समपादयम् वावोनामेष प्रबन्धः प्रधितोऽस्तु लोके # इति साहित्वदर्पणे दशम: परिच्छेद: समापतः। समाप्तशेद साह्ित्वदर्पगम्।

हन्दानां वृतं महत उव्हेबायते इन्बर्थ: । चबना पयिकेति सब्योषनं स्वार वितेषु नेधेनेति माथ:। दिवसेयु इत्वख विभेषयरमिति य पोघठ्।

इति श्रोषीयामन्दविद्यासानरमहार्थ्यविरचिता व्याख्या समापा।

बर्थाडी

डुमाव को। मयममदिंह।