1. Sahitya Mimamsa Mankhaka Ed. Gaurinath Bhattacharya Shastri Sampoornanad University

सरस्वतीभवन-ग्रन्थमाला

[११९ ]

महाकविमङ्ककप्रणीता साहित्यमीमांसा

श्व

लिय सम्पूणानन्द

सुतम् मे गोपाय

सम्पूर्णानन्द-संस्कृत-विश्वविद्यालयः

[ ११९ ]

महाकविमड्कगणीता साहित्यमीमांसा

SARASVATIBHAVANA-GRANTHAMĀLĀ

[ Vol. 119 ]

SĀHITY AMĪMĀMSĀ

OF

MAŃKHAKA - :ih sldalinvA

900198 WsnsiV EDITED BY

GAURINATH SASTRI Vice-Chancellor

Sampurnanand Sanskrit Vishvavidyalaya

eiqoD 0011 : nohiba mdm

Wahek

सुतम में गोपाय

VARANASI

1984

Published by- AMAVAHOITAV2ASA2 Director, Research Institute, Sampurnanand Sanskrit Vishvavidyalay, Varanasi.

A2MAMMAYTIHA2

Available at :-- ANALEHAM

Sales Department, Sampurnanand Sanskrit University Varanasi-221002.

First Edition : 1100 Copies Price Rs. 44.00

Printed by :-- Ghan Shyam Upadhyaya Manager, Sampurnanand Sanskrit Vishvavidyalaya Press, Varanasi-221002

सरस्वतीभवन-ग्रन्थमाला पपकट

[११९]

साहित्यमोमांसा

सम्पादक: प्रवमणर श्रीगौरीनाथशास्त्री कुलपतिः, सम्पूर्णानन्दसंस्कृत विश्वविद्यालयस्य

•संस्कृत -वः विद्यालय: सम्पणानन

सुतम् मे गोपाय

वाराणस्याम्

२०४० तमे वैक्रमाब्दे १९०५ तमे शकाब्दे १९८४ तमे खस्ताब्दे

प्रकाशक :- निदेशकः, अनुसन्धानसंस्थानस्य

वाराणसी।

प्राप्रिस्थानम् :- विक्रयविभागः, सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य वाराणसी-२२१००२.

प्रथमं संस्करणम्, ११०० प्रतिरूपाणि मूल्यम्-४४-०० रूप्यकाणि

मुद्रक :-- घनश्याम उपाध्याय: व्यवस्थापकः, सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयीयमुद्रणालयस्य

प्रास्ताविकम् भारतीयं काव्यशास्त्रं खलु शास्त्रान्तरवत् प्राचीनां महती परम्परामवलम्बते। यद्यपि महाभारतकालात् प्राग्वर्तिना महर्षियास्केन निरुक्तशास्त्र उपमारूपकाद्यलङ्काराणां स्वोपज्ञतया निरूपितत्वाद् गार्ग्यसंज्ञकस्य सुधिय उपमालङ्कारलक्षणस्य समुद्धतत्वा च्चास्य काव्यशास्त्रस्य सुप्राचीनत्वमुपपद्यते, तथापि काव्यशास्त्रस्य विद्यमानपरम्पराया- स्तथ्यानि वेदादिषु नावाप्यन्ते। नादतनुना शिवेन सह सम्बन्धः स्थापितः काव्य- शास्त्रस्योत्पत्ते राजशेखरेण। ततः प्रवर्तमानो दीर्घः शिष्यसम्प्रदायः समुल्लिखितस्तेन। तेष्वष्टादशाचार्येषु भरतनन्दिकेश्वराचार्ययोग्रन्थाः साम्प्रतमपि समासाद्यन्त इति कवि- कल्पनामात्रं नास्ति तदुल्लेखनम्। भरतेन नाट्यशास्त्रे स्वर्णनाभकुचुमारादयः पुरातना आचार्या निर्दिष्टाः सन्ति। एवमेवान्यत्र काव्यशास्त्रग्रन्थेषु काश्यपवररुचिब्रह्मदत्तनन्दि- स्वामिप्रभृतयः प्राचीनाः काव्यशास्त्राचार्या: समुद्ध्रियन्ते। अग्निपुराणेडलङ्काररसरीति- गुणदोषध्वनिप्रभृतयो विषया: साधु प्रतिपादिताः । षछ्ठसीस्तशताब्दयामवस्थिताद् भामहाचार्यादारभ्य काव्यशास्त्रपरम्परायाः समुन्नतिः समाम्नायते सूरिभिः। दण्डि-भट्टोदट-वामन-रुद्रटानन्दवर्द्धन-राजशेखर-धन-

शास्त्राचार्येः स्वप्रणीताभिः कृतिभिः काव्यशास्त्रीया विविधा दिशो विनिर्दिष्टाः। निखिले भारते वर्षे काव्यशास्त्रानुशीलनमुपक्रान्तम्। कश्मीरेषु महिमभट्ट-क्षेमेन्द्र-मम्मट-र्य्यकादीनां व्यक्तिविवेककविकण्ठाभरण- काव्यप्रकाशालङ्कारसर्वस्वादय उज्ज्वलनक्षत्राणीव देदीप्यन्ते काव्यशास्त्रीयगगनमण्डले। कैश्चिद् विद्वद्धिः साहित्यमीमांसाभिधो ग्रन्थोऽपि रुय्यककृतः समुद्घोष्यते, तन्न विचार- सहम्। व्यक्तिविवेकव्याख्यायां मङ्ककृतित्वेन प्रथितायामाख्यातं तेनैव-"अस्य च विधेया विमर्शस्यानन्तेतरप्रसिद्धलक्ष्यपातित्वेनास्माभिर्नाटकमीमांसायां साहित्यमीमांसायां च तेषु तेषु स्थानेषु प्रपश्चः प्रदर्शित इति ग्रन्थविस्तरभयादित एवोपरम्यते" इति साहित्यमीमांसा मङ्ङकविरचितवेत्यवसीयते। यथा साहित्यमीमांसा भ्रान्त्या रुय्यककृता समास्थीयते, तर्थव रुय्यककृतम् अल- द्वारसर्वस्वमपि मङ्ङकनाम्ना कैश्चित् सम्बध्यते। इह भ्रान्तिहेतुर्निरूप्यते। आचार्य- रुय्यको मद्ङकस्य शिक्षागुरुरिति तद्ग्रन्थेषु शिष्येण कस्मिश्चित् परिवर्तनसंशोधनादिरूप- साहायके विहिते सति तस्य ग्रन्थस्य तन्नाम्ना रचनासम्बन्धो नैव युज्यते। अलङ्कार- सर्वस्ववृत्तौ मङ्केन प्रतिसंस्कृतायां सत्यां तत्र तन्नामोल्लेखो नैवाश्चर्याय कल्पते। मङ्- कस्य समुल्लेखनीयं कीर्तिसौरभं श्रीकण्ठचरिताख्यं महाकाव्यं विराजते, तद्गुरुणाऽडचार्य-

[ आ ] रुय्यकेण स्वकीयेडलङ्कारसर्वस्वे समुद्धियमाणम्। अनेकार्थकोशः, नाटकमीमांसा, बृहती, हर्षचरितवारत्तिकम् इत्येतेषां ग्रन्थानामपि प्रणेतृतया मङ्ङकः प्रसिध्यतीति महाकवि- कोशकार-ीकाकारादिस्वरूपेण लोके ख्यातिमुपेतस्य म्कस्य काव्यशास्त्राचार्यतया प्रसिद्धिरविद्वत्सु नैव प्रचारमाप्ता। राजतरङ्गण्यां त्वयं केवलं कश्मीराधिपस्य जय- सिंहस्यामात्यरूपतया ( ११२८-११४९ स्त्ी०) प्रसङ्गादुपव्णितः। प्रात्तनानाम् अनूनकानां काव्यशास्त्रीयसिद्धान्तानां संक्षेपेण समुपन्यसनमाचार्य- रुय्यकस्य शैली। तस्याः स्वगुरोः शैल्याः प्रभावो मङ्गके सुस्पष्टमनुभूयत इह साहित्य- मोमांसायाम्। किन्तु बहुत्र पूर्ववर्तिनामाचार्याणामनुल्लेखपूर्वकं तत्सिद्धान्तसमासोपन्यासो जिज्ञासूनां महतेऽसौविध्याय जायते। सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयस्यानुसन्धान- संस्थानेन प्रकाशमानीयमानाया अस्या: सम्पादकप्रवरः श्रीगौरीनाथशास्त्रिभट्टाचार्य- महोदयैः पूर्ववर्तीनि निखिलानि काव्यशास्त्राणि निर्मथ्य पूर्ववर्तिनामाचार्याणां मतानि पादटिप्पणीषु परिशिष्टे च जिज्ञासूनामुपकाराय समावेशितानि, ग्रन्थत्रुटिता अंशा यथायथमभ्यूहिताः, लक्षणोदाहरणेषु लक्ष्योदाहरणेषु च हस्तलेखद्वयपाठाधारेण पूर्व- वर्तिनां ग्रन्थानामनुशीलनेन च सङ्गतये भृशं सञ्चेष्टितम्, ग्रन्थान्ते विविधानि परि- शिष्टानि च संयोजितानीति संस्करणमिदं समजनि परमोपयोगि। ग्रन्थस्यास्य प्रकाशनेन जिज्ञासवो नूनमुपकृता विद्वज्जनाश्च प्रीणिता इति बाढं प्रत्येति

संपूर्णानन्दसंस्कृत- भागीरथप्रसादत्रिपाठी 'वागीशः शास्त्री' विश्वविद्यालये व्यासपूर्णिमायाम् २०४०वे० निदेशकः (२४-७८३ ख०) अनुसन्धानसंस्थानस्य

भूमिका काव्यशास्त्रगगनदिवाकरस्य मम्मटाचार्यस्य काव्यप्रकाशमप्रकाशितया विस्ता- रिकाख्यया व्याख्यया समलङ्कृतं सम्पादयतो मे मानसेन तत्परवर्तिनां काश्मीरिकाणां काव्यशास्त्राचार्याणां विषये जिज्ञासितम्। महती परम्परा खलु विद्योतते काश्मीरिका- णामाचार्याणामानन्दवर्धनरुद्रटाभिनवगुप्तमम्मटप्रभृतीनां काव्यशास्त्रे। अनुमम्मटम- लड्गारसर्वस्वं प्राणैषीद् रुय्यकोऽपि काश्मीरिको द्वादशखीस्तशताब्द्याः पूर्वार्द्धे। अलद्कार- सर्वस्ववृत्तौ 'एषा च समस्तोपमाप्रतिपादकविषयेऽपि हर्षचरितवार्त्तिके साहित्य- मीमांसायाञ्च तेषु तेषु प्रदेशेषूदाहृता" इति पङक्तिमधीत्य रुय्यकेणापरमपि साहित्य- मीमांसाख्यं शास्त्रं विभावितमासीदिति स्वान्तनिशान्ते विचारसश्चारः प्राचरत्। साहित्य- मीमांसायामनुशीलितायां सत्यां पुष्पिकयो: क्वापि प्रणायकनामधामादिपरिचयानवापतौ नैराश्यमेवाधिगतम्। अलङ्कारसर्वस्ववृत्तौ मङ्ककप्रणीतं श्रीकण्ठचरितमुद्धृतमालोक्य श्रीकण्ठचरिते च मङ्गकेन राजानकरुय्यकं गुरुत्वेन संस्मृतमधीत्य सन्देहदोलाधिरूढोऽ- भूवं कथं गुरुशिष्यौ परस्परमन्वस्मार्ष्टामिति। त्रयोदशख्ीस्तशताब्दीकेनालङकारसवंस्व- टीकाकारेण समुद्रबन्धुना स्वटीकायामलङ्कारसर्वस्ववृत्तिकृन्मङ्खको निरदेशीति निभाल्य साहित्यमीमांसाप्रणेतृत्वविषये किमपि रहस्यसूत्र हस्तेकृतमिवानुभूतं मया। यद्यप्यलङकारसर्वस्वस्य कारिका एव काश्मीरिकेण राजानकरुय्यकेण प्रणीतास्तथापि तद्वृत्ति: श्रीकण्ठचरितरचयित्रा समकालिकेन राजानकरुय्यकप्रियशिष्येण मङ्केनैव समुपनिबद्धा। परं तत्र मङ्गकनामनिर्देशाभावात् पण्डितमण्डल्यां सवृत्यलङ्कारसर्वस्वं रुय्यकरचितमेव प्रथते। यद्यप्येवमेव मङ्खकः स्वकृतायां व्यक्तिविवेकव्याख्यायामपि क्वापि स्वकतृत्वं नोल्लिखति, तथापि मध्येग्रन्थम् "अस्य विधेयाविमर्शस्यानन्तेतर- प्रसिद्ध लक्ष्यपातित्वेनास्माभिर्नाटकमीमांसायां साहित्यमीमांसायाञ्च तेषु तेषु स्थानेषु

[ख]

प्रपश्चः प्रदर्शित इति ग्रन्थविस्तरभयादित एवोपरम्यते" इति साहित्यमीमांसानामग्रहण- दर्शनेन तस्या अपि तत्कर्तृत्वमेवाभ्युपेयते।

राजानकस्य्यकशिष्य: काश्मीरिक आचार्यमङ्ङकः काव्यरूपलक्ष्यस्य तत्परीक्षा- निकषस्य लक्षणस्य च प्रणेता काश्मीरिकं क्षेमेन्द्रमनुकुरुते। पितुर्निर्देशेन मङ्ककः श्रीकण्ठचरिताख्यं महाकाव्यं प्राणैषीदित्यसौ महाकविरप्यासीत्। निर्दुष्टं काव्यात्मकं कविक्म नाक्लिष्टम् । सर्वविधदोषवैधुर्यमातनुते परकीयाणामात्मनीनानाञ्च दोषाणामुद्भावयितेति दोषज्ञोऽपरपर्याय: कवेः । तादृशेन निष्कल्मषेण काव्येन रसिको लोके सुखमत्यन्तमश्नुते। तदुक्तं साहित्यमीमांसायाम् (का० २)-

साहित्यं सपरिष्कारं कविना परिकल्पितम्। भावयन् रसिको लोके सुखमत्यन्तमश्नुते ॥ इति।

कवितागुणदोषपरीक्षानिकषमलङ्कारशास्त्रं काव्यशास्त्र साहित्यशास्त्रं वा समाख्यायते। सिद्धहस्तः कविः कविताया उत्कृष्टतां निकृष्टतां गुणान् उताहो दोषान् सम्यक् परिचेतुं पारयति। साहित्यस्य परिष्कार: पारम्पर्येण प्रसिध्यति (का० ३५)-

समुदायपरिष्कार: समुदायिपरिष्कृतेः । साप्याधारपरिष्कारादित्यायाता परम्परा ॥ इति।

साहित्यमनीषिणो भोजराजादयः शब्दार्थयोर्द्वादशविधः सम्बन्धः साहित्यमित्या- चक्षते। यद्यपि दण्डिनः (६७५ ई० ) काव्यादर्शे, वामनस्य (८०० ई०) काव्या- लड्कारसूत्रवृत्ती, भोजराजस्य (१०१८-५६ ई०) शृङ्गारप्रकाशे, मम्मटस्य (१०७५ ई०) काव्यप्रकाशे, राजानकरुय्यकस्य चालङ्कारसर्वस्वे काव्यालङकारशब्दौ क्वचिद् यौगपद्येन क्वचिच्च वैकल्येन प्रयुक्तौ दृश्येते काव्यपरीक्षानिकषपरौ, तथापि मङ्ककः शब्दार्थयोः सम्यक प्रयोगरूपसाहितीमनुस्मरन् 'साहित्यमीमांसा' इत्यत्र ग्रन्थनाम्नि साहित्यशब्दमेव प्रायुङ्क्त। तेन साहित्यमीमांसायां काव्यसाहित्यशब्दौ विवरीतौ (का० ४५, ४६)-

[ ग]

शब्दार्थयो: सहस्थानं साहित्यमपरे विदुः। तथा परस्परस्पर्धायुक्तयो: काव्यसंस्थितिम्॥ एतन्मतमपि प्रायो मतमस्माकमश्नुते। अभेदः ख्याप्यते तत्र विन्तु साहित्यकाव्ययोः ॥ इति। एतस्मिन् विषये साहित्यमीमांसाया अस्या द्वितीयं प्रकरणं परामर्शनीयता- महति। प्राक्तनसमप्रलक्षणवाङ्मयपर्यालोडनपूर्वक मङ्केन व्यरचि साहित्यमीमांसा नामालडकारग्रन्थः । तत्र भागद्रयं कारिकात्मको भागो वृत्त्यात्मकश्च। यद्यपि सर्वा: कारिकास्तत्प्रणीता एव विराजन्ते, तथापि भोजराजकृतसरस्वतीकण्ठाभरणस्य भूयस्यः कारिका मङ्खकेन साहित्यमीमांसायां यथास्थानं सन्निवेशिताः सन्ति। ततः परं शृङ्गारप्रकाशकाव्यादर्शवक्रोक्तिजीवितदशरूपकप्रभृतिग्रन्थानामपि काश्चन कारिका मङ्ङकेनेह संगृहीता विलोक्यन्ते। षष्ठे परिशिष्टे तासां विवरणिकायां जिज्ञासुभिः कात्स्न्येन विज्ञातव्यम्। वृत्तिभागस्तावत् काव्यग्रन्थानतिरिच्य व्याकरणन्यायमीमांसादि- विषयकाणां ग्रन्थानामुदाहरणवचोभिः समुद्भासते। इह संस्करणे चतुर्थपरिशिष्टे साहित्यमी मांसोद्धृतानामपूर्णानां श्लोकानां पूरत्ये सञ्चेष्टितम् आकरग्रन्थसङ्केतपूर्वकम्। द्वितोये परिशिष्टे तु साहित्यमीमांसोद्धृतश्लोकानुक्रमणिकायामाकरग्रन्थसङ्गेता विन्यस्ताः सन्ति। एवमेवात्र वृत्तावुद्धृतानां गाथानां गद्यांशानां वाक्यानां परिशिष्टानि गवेषकजिज्ञासुजनहितकामनयाऽडकरग्रन्थनिर्देशपूर्वकं संयोजितानि सन्ति। मङ्ङकस्य साहित्यशास्त्रीयं ज्ञानमतीव विस्तृतमासीदिति तत्प्रयुक्तोदाहरणादिभिस्तदीयविषय- विवेचनपाटवेन च विज्ञायते।

गवेषणा दिङ् निर्देशमर्मज्ञस्यानुसन्धानसंस्थाननिदेशकस्य वागीशशास्त्रीत्युप- नामधेयस्य डॉ० भागीरथप्रसादत्रिपाठिमहाभागस्यानुरोधेन वाराणस्यां प्राप्तं हस्तलेख- माधारीकृत्य मयेह सम्पादनकर्मणि प्रवृत्तम्। एष हस्तलेखः 'क० पु०' नाम्ना स्मृतो वेदितव्यः। ख० पु० इत्याख्यः संकेतः खलु तञ्चापुरीयहस्तलेखस्य, ग० पु० सङ्केतश्च त्रिवेन्द्रात् प्रकाशितस्य मुद्रितग्रन्थस्य विज्ञातव्यः। आसु सर्वास्वेव मातृकासु पाठानां (ख)

[घ]

स्थाने स्थाने प्रायस्त्रुटितत्वादुद्धरणानाञ्चायथालिखितत्वादस्य सम्पादनकार्ये महद- सौविध्यमनुभूतम्। पादटिप्पणीषु विमृष्टा युक्ता: पाठा विन्यस्ताः, उद्धरणानां च यथा- यथसङ्गतिः सञ्चेष्टिता। इह दिशि श्रीवागीशशास्त्रिनिर्दिष्टेन श्रीपरमेश्वरपाण्डेयेनानु- सन्धानाधिकारिणा महत्साहाय्यमाचरितमिति तमाशीराशिभिः संयुनक्ति-

वसन्तपश्चम्यां वाराणस्याम् श्रीगौरीनाथशास्त्री २०४० वै० (७ -- ८४ खी० भौमे)

मसकणाा

विषयानुक्रमणी

विषय: पृ० विषय: पृ० प्रास्ताविकम् अ-आ भूमिका क-घ

विषयोपन्यसनं नाम प्रथमं प्रकरणम् १-२

मङ्गलाचरणम् १ वृत्त्यादीनां संख्या २ अभिधेयकथनम् १ वृत्त्यादीनां स्वरूपनिर्धारणम् ३ साहित्यस्वरूपम् २

वृत्तिनिरूपणं नाम द्वितीयं प्रकरणम् २-२०

वृत्तिलक्षणम् ३ विवक्षानिरूपणम् ५ अभिधालक्षणम् ३ तत्र समविवक्षोदाहरणम् عو अभिधोदाहरणम् ३ सङक्षिप्ाया उदाहरणम् عو लक्षणानिरूपणम् ३ विस्तृताया उदाहरणम् ५ उदाहरणम् ३ पुरुषाश्रयत्वेऽपीच्छायाः शब्दाधीन- गौणीवृत्तिनिरूपणम् ३ त्वोपन्यासः पू उदाहरणम् इच्छाया: कर्मप्रधानत्वम् AC व्यवधानेऽपि शब्दशक्तेरङ्गी- विवक्षाया अन्य: प्रकार: कर्तव्यतामाह ४ वाक्यार्थतात्पर्याभिधानम् वृत्तित्रयस्य पदशक्तित्वेऽपि वाक्यकाल उदाहरणानि ५ एव व्युत्पत्तिः 6 विधिनिषेधानुभयाधीनत्वाच्च वाक्यार्थो अभिधाया अन्यवृत्त्योविशेषः ४ नवधा भिद्यते ६ वृत्तीनामधिकसंख्यात्वनिरासः ४ तत्र विधिद्वारं विधिविषयमुदाहरणम् ६ अत्र जैमिन्यक्षपादोक्तमतोपन्यासः ४ विधिद्वारं निषेधविषयमुदाहरणम् ६

(२ )

विषयः ५० विषयः प्० विधिद्वारमनुभयविषयमुदाहरणम् ६ स च शाक्त-वैभक्तोभयात्मकत्वात् निषेधद्वारं विधिविषयमुदाहरणम् ६ त्रिविध: ११

निषेधद्वारं निषेधविषयमुदाहरणम् ६ तत्र शाक्तोदाहरणम् ११

निषेधद्व।रमनुभयविषयमुदाहरणम् ६ वैभक्तोदाहरणम् ११

अनुभयद्वारं विधिविषयमुदाहरणम् ७ उभयात्मकोदाहरणम् ११

अनुभयद्वारं निषेधविषयमुदाहरणम् ७ एकार्थीभावविचार: १२

अनुभयद्वारमनुभयविषयमुदाहरणम् ७ तद्विभागकथनम् १२

तात्पर्यस्योभयविषयत्वनिरास: ८ अत्रान्यमतोपन्यास: १२

वाक्यवाक्यार्थयोर्लक्षणम् ८ तथात्र प्रमाणत्वेन जैमिनिमतोप-

अत्र भाष्यकारमतोपन्यासः न्यास: १२ V

अनुवृत्तलक्षणम् ८ अनेकेषां पदार्थानामेकार्थत्व-

तद्भेदनिरूपणम् ८ निरूपणम् १२

प्रविभाग: ८ विशेषणविशेष्यलक्षणम् १२

उदाहरणमन्यान्यमतोपन्यसनं च विशेषणस्य द्विविधत्वम् १२

व्यपेक्षालक्षणम् ९ तटस्थविशेषणोदाहरणम् १३

तस्यास्त्रिविधत्वम् ९ हदिस्थ विशेषणोदाहरणम् १३

आभिधानिक्या व्यपेक्षाया लक्षणम् १० उक्तार्थनिगमनम् १३

उदाहरणम् १० साहित्यपरिष्कारव्युत्पादनम् १३

नयायिक्या व्यपेक्षाया लक्षणम् १० अत्र पक्षान्तरोपन्यास: १३

उदाहरणम् १० कि नाम सम्बन्धत्वम् १४

नैषधक्या उदाहरणम् १० सम्बन्धवतीनां शक्त्यादीनामवान्तर-

पदार्थानां सामर्थ्यनिरूपणम् १० भेदप्रतिपादनम् १४

तच्च त्रिविधम् १० वृत्तिविवक्षादेः साहित्यान्तर्भावं दोषा- त्रयाणामपि विशेषाभिधान- भावगुणालङ्काररससम्बन्धस्य

मुदाहरणं च ११ बहिर्भावं च निरूपयति १४

सन्निधि: ११ सम्बन्धात्मनः साहित्यस्य तद्गत- अन्वयविचार: ११ गुणादीनामतिशयाधानम् १५

( ३)

विषय: पृ० विषय: पृ०

सम्बन्धेनकाधिकरणत्वाच्छब्दार्थस्था- विशिष्टं सह एव ज्ञानं साहित्यम् १७

नामपि गुणादीनां साहित्यप्रसावनत्वम् १५ अत्र प्रमाणोपन्यासः १७

अत्र वैचित्र्यान्तरनिरूपणम् १५ साहित्यकाव्यययोरभेदख्यापनम् १७

एतद्विषये मतान्तरोपन्यासः १५ शब्दार्थयोः सम्मेलनमात्रमुक्तिरूपं 'शब्दार्थयो: सहभावेनावस्थानं साहित्यम' साहित्यम्, परिष्कारविशिष्टं तत् इत्यत्र प्रमाणोपन्यासः १६ काव्यम्-एतद्विरुद्धान्यमतनिरासः १८ अनिष्टकाव्यं तदुदाहरणानि च १६ शब्दार्थयोनिरुक्तिः

विशिष्टं काव्यं तदुदाहरणानि च १६ शब्दस्योदाहरणानि १८-१६

शब्दस्य शब्दान्तरेण, अर्थस्यार्थान्तरेण अर्थस्योदाहरणानि १९-२०

परस्परस्पर्धित्वलक्षणं साहित्यम् १६

दोषनिरूपणं नाम तृतीयं प्रकरणम् २१-२४

दोषसामान्यरक्षणम् २१ तदुदाहरणम् २२ अक्षरादिस्थितत्वेन विविधा दोषा: २१ विरुद्धदोषाभिधानम् २४ पदवाक्यतदर्थात्मकत्वाद् दोषविभाग: २१ तत्र देशविरुद्धम् २४

दोषसङ्ख्या २१ प्रतिज्ञाविरुद्धम् २५

अप्रयुक्तदोषः, तदुदाहरणं च २१ लोकविरुद्धम २५

ग्राम्यदोषभेदः २१ आगमविरुद्धम् २५

अश्लीलग्राम्यदोषोदाहरणम् २२ पदार्थदोषाणामसम्यक्त्वम् २५

अमङ्गलसूचकग्राम्यदोषोदाहरणम् २२ दोषाणां हेयतोपपादनम् २५

अवाचकदोषलक्षणम् २२ दोषाणां गुणत्वम् २५-२६

गुणनिरूपणं नाम चतुर्थ प्रकरणम् २७-४०

बाह्याभ्यन्तरभेदतो गुणानां निरलङ्कारमपि सगुणं काव्यं ग्राह्यम् २८ द्विविधत्वम् २७ उदाहरणम् २८

काव्ये गुणानां स्थितिः २७-२८ अलङ्कृतमपि निर्गुणं काव्यमग्राह्यम् २८ काव्ये गुणानामतिशायित्वम् २८ गुणानां स्वरूपनिरूपणम्

(४ )

विषयः पृ० विषयः पृ श्लेषगुणस्वरूपकथनम् २८ अर्थव्यक्तेर्लेक्षणमुदाहरणं च ३२ प्रमाणतोऽन्यमतोपन्यासः २८ प्रमाणतयाऽन्यमतोपस्थापनम् ३२ अत्र शैथिल्यपरिवर्जनम् २९ औदार्यगुणलक्षणम् ३२ ह्रस्वादिग्रहणम् २९ उदात्तगुणलक्षणमुदाहरणं च ३२ पदानां सुश्लिष्टत्वे श्लेषोदाहरणम् २६ औदार्यस्यापरं लक्षणमन्यमतेन ३३ सुसन्धित्वे श्लेषोदाहरणम् २९ उदाहरणं च ३३ श्लेषगुणविषये वामनमतेन स्वमत- ३३ परिपुष्टि ओजोगुणलक्षणमुदाहरणम् २९ अत्रान्यमतोपन्यासः ३३ प्रसादगुण: २९ क्रान्तिगुणलक्षणमुदाहरणं च ३४ सङ्गमयितुं वामनमतोपन्यासः २९ अन्यमतचर्चा ३४ उदाहरणे २१ समाधिगुणः ३४ प्रसादगुणपक्षेऽपरमतोपस्थापनम् ३० उदाहरणम् ३४ समतागुणः ३० वामनमतविश्लेषणम् ३४ भेदनिरूपणम् ३० गुणानां प्रमाणसाध्यत्वम् ३५ तत्र मृदुभणितेरुदाहरणम् ३० स्फुटभ णितेरुदाहरणम् अर्थगुणनिर्देशः ३० समतागुणविशेषे वामनमतनिदर्शनम् ३० श्लेषगुण:, तत्र युगपच्छ्लेषोदाहरणं माधुयगुणलक्षणम् ३० भिन्नार्थश्लेषोदाहरणं च ३५

अन्यमतेन स्वमतपुष्टिः ३१ अत्र प्रमाणवचनम् ३६

नातिदीर्घसमासत्वे माधुर्यम् ३१ प्रसादगुणोदाहरणम् ३६

उदाहरणम् ३१ समतागुणोदाहरणम् ३६

अन्यमतनिदर्शनम् ३१ प्रक्रमाभेदेऽप्युदाहरणम् ३६

सुकुमारतागुणः ३१ माधुर्यगुणोदाहरणम् ३७

प्रमाणतया वामनमतोपन्यासः ३१ क्रोधादावतीव्रत्वेपि माधुर्यम् ३७

दण्डिमतोपन्यासः ३२ उदाहरणम् ३७ सौकुमार्यगुणविषये सौकुमार्यगुणोदाहरणम् ३७ मम्मटमतोपन्यासः ३२ 'अपारुष्यं सौकुमार्यम्' अस्योदाहरणम् ३७

( ५)

विषयः पृ० विषयः पृ०

अर्थव्यक्तेरुदाहरणम् ३७ गुणानामवस्थाद्वयम् ३६

उदारगुणोदाहरणम् ३ :; निर्दोषत्वेऽपि निमग्नगुणमण्डलाश्लाध्यम्३९

उदारविषये प्रमाणवचनम् ३८ अलङकृतमपि अनुद्भूतगुणोदयं 'अग्राम्यत्वमुदारता' अस्योदाहरणम् ३८ त्याज्यम् ३९

अत्र विपर्ययोदाहरणम् अत्रोदाहरणम् ३६

ओजोगुणोदाहरणम् ३८ भोजदेवप्रदर्शितवैशेषिकगुणविवेचन-

कान्तिगुणोदाहरणम् ३८ मुदाहरण मुखेन ४०

समाधिगुणोदाहरणम् ३९ प्रौढिप्रेयोविस्तरादिगुणानामन्तर्भाव- समाधिगुणविषये आक्षेपः समाधानं च ३६ प्रदर्शनमुदाहरणमुखेन ४०

अलङ्कारनिरूपणं नाम पश्चमं प्रकरणम् ४१-६४

अलङ्कारसामान्यलक्षणम् ४१ श्लेषालङ्कारनिरूपणम् ४३

अलङ्कारस्य गुणाद् भेदः ४१ तत्रोदाहरणानि ४३-४४

४१ मुद्रालङ्कार: ४४

अत्र प्रमाणम् ४१ उदाहरणम् ४४

शब्दार्थोपजीव्यत्वेनालङ्काराणां अत्र समाधिभेदमतवादनिरासः ४४

द्वैविध्यम् ४१ दीपकालक्कार: ४४

तत्र प्रथमं शब्दसंश्रया अलङ्कारा: ४१ उदाहरणे ४४

अनुप्रासालक्कारोदाहरणानि ४१-४२ उदाहरणमुखेन दीपकस्य शाब्दत्व-

अनुप्रासविषयको भोजदेववचनोपन्यास:४२ साधनम् ४४

लाटानुप्रासलक्षणम् ४२ युक्त्यलङ्कार: ४४

क्रमप्राप्तानां परुषोपनागरिकग्राम्य- उदाहरणानि ४'५

वृत्तीनां विवेचनम् ४२ पठित्यलङ्कार: ४५

उदाहरणानि ४२-४३ उदाहरणम् ४५

क्रियाकारकनिवेशानुप्रासोदाहरणम् ४३ गुम्फनालक्षणोदाहरणम् ४५

अनुप्रासस्यार्थालङ्कारत्वनिरासः ४३ षोढा चित्रालङ्कार: ४६

( ६ )

विषय: विषयः पृ० तत्र वर्णचित्रेषु चतुर्व्यञ्जनोदाहरणम् ४६ उदाहरणम् ५१ यमकालडार: ४६ 'सादृश्यं न च गुणः, नापि कभ'अस्य अव्यपेतादियमकोदाहरणम् ४६ विवेचनम् ५२-५३ प्रमाणोपन्यसनपूर्वकं यमकस्य शब्दा- उपमानस्यानुपमेयत्वम् ५३ श्रयत्वसाधनम् ४६ रूपकालङ्वार: ५३ अर्थव्यतिक्रमे यमकोदाहरणम् ४६ उपमातो रूपकस्य भेदसाधनम् ५३ साम्यक्रमे यमकोदाहरणम् ४७ अन्यान्यमते रूपकनिरुक्ति: ५३-५४ श्लेषयमकयोर्भेद प्रतिपादनम् ४७ अत्र प्रमाणम् ५४ शब्दाधीनक्रमत्वे यमकोदाहरणम् ४७ उदाहरणम् ५४ जातिक्रमे यमकोदाहरणम् ४७ उत्प्रेक्षालङ्कार: ५४ 'प्रथममलसैः पर्यस्ताग्र :: ' इत्यत्रार्थ- उदाहरणम् ५४ व्यक्तेरुदाहरणत्वे विप्रतिपत्तिः सादृश्यमन्तरेणोत्प्रेक्षा ५४ अत्र विषये मतान्तरोपष्टम्भः उदारण- उत्प्रेक्षावाचकानि ५४ मुखेन तत्समाधानं च ४७-४९ प्रत्येकमुदाहरणम् ५५ आचार्योद्भटस्वीकृतालद्वारप्रकार- उत्प्रेक्षाविशेषविषये परमतनिरसनं मुत्थाप्य तत्र दोषदानम् ४९ दीपकविषये शङ्कासमाधानं चोदा- स्वमतसाधनं च ५५ अत्र दोषोद्घाटनम् ५५ हरणमुखेन ४९-५० उत्प्रेक्षामाग:, उदाहरणानि ५५-५६ पुनरुक्तवदाभासस्यानलङ्कारत्वसाधनम् ५० व्यतिरेकालक्कार: : ६

अर्थालङ्गारनिरूपणम् उदाहरणानि ५६ विभावनालङ्कारः ५६ तत्रादावुपमालङ्कार: ५० उदाहरणम् ५६ ५१ 'अपीतक्षीबकादम्बम्' इत्यत्र विशदो 'मनोज्ञसाधम्यकथनमुपमा' इत्यत्र विचार: ५६-६२ प्रभाणम् ५१ अलङ्काराणामलङ्कारान्तर्भाव: ६२-६३ उदाहणम् ५६ रसवदलङ्वारोदाहरणम् ६३ संवित्तिसिद्धं सादृश्यम् ५१ अत्र विशेषविवेचनम ६३-६४

( ७)

विषय: पृ० विषयः पृ०

काव्यात्मभूतं रसनिरूपणं नाम षष्ठं प्रकरणम् ६५-१३६

काव्ये रसस्यानिर्वार्यताप्रतिपादनम् ६५ प्रतिकूलस्वभावानामपि भावानां रसस्य बीजम् ६५ रसनीयत्वम् ७०

रसप्रकर्षश्चित्तवृत्तिविशेषो भाव: ६५ प्रमाणोपस्थानम् ७०

विरुद्धभावाभिनिवेशनम् ६५ प्रतिकूलस्वभावत्वेऽपि भावानां

उदाहरणम् ६६ रसनीयता ७०

आश्रयसौन्दर्याद् विरुद्धा भावा अपि स्थाय्यन्तर्वर्तनोदाहरणम् ७०.

शोभामादधते ६६ स्थायिविद्धानां भावनां रसनीयता ७०

उदाहरणम् ६६ भावावगमनम् ७१

स्थायिभावाः ६६ रत्यादीनामुपादानकारणत्वम् ७१

सात्त्विकभावलक्षणं संख्या च ६७ रसस्वरूपविचार: ७१

स्तम्भप्रलययोर्भेद: ६७ रससङ्ख्यानिर्धारणम् ७१

स्तम्भोदाहरणम् ६७ शृङ्गाररसनिष्पत्तिप्रकार: ७१-७२

प्रलयोदाहरणम् ६७ शृङ्गाररसस्य द्वविध्यम् ७२

व्यभिचारिभावलक्षणम् ६७ तल्लक्षणं च ७२

व्यभिचारिभावानां नामाख्यापनम् ६७-६८ अत्रोदाहरणम्

केषश्विन्मते बाह्याभ्यन्तरसंज्ञका विप्रलम्भसम्भोगयो: प्रत्येक

व्यभिचारिण: ६८ शृङ्गारव्यवहार: ७२

गदलक्षण मुदाहरणम् ६८ विप्रलम्भसम्भोगलक्षणम्

दन्यलक्षण मुदाहरणम् ६८ उदाहरणद्वयम् ७२

श्रमलक्षणमुदाहरणम् ६८-६९ सम्भोगशृङ्गारे विप्रलम्भच्छायापत्ति: ७२

आलस्यलक्षणमुदाहरणम् ६६ अत्र युक्तिनिरूपणम् ७३

चापलस्य लक्षणमुदाहरणम् ६६ विषयेऽस्मिन् मतान्तरनुपन्यस्या- अपरस्वीकृतव्यभिचारिभावोल्लेख: रुचिप्रदर्शनम्

(ग)

( ८)

विषय: प्ृ० विषयः प्र०

विप्रलम्भस्वरूपम् ७३ इत्यत्रोदाहरणमुखेन सङ्गति- उदाहरणम् ७३ प्रदशनम् ७६-७७ विप्रलम्भस्य चातुर्विध्यम् ७४ प्रवासलक्षणम् ७७

अभिलाषस्वरूपम् ७४ उदाहरणे ७७

अनुरागस्वरूपम् ७४ करुणलक्षणम् ७७

प्रेम्णो गतिः ७४ उदाहरणम् ७८

मानो द्विधा ७४ विप्रलम्भे पूर्वानुरागवैशिष्ट्यम् ७८ अहेतुकमानोदाहरणम् ७४ अत्र प्रमाणोपन्यासः ७८

सहेतुकमानोदाहरणम् ७४ पूर्वानुरागे मानादिप्रदर्शनम् ७८

पुनरपि मानस्य द्वैविध्यम् ७४ तत्र पूर्वानुरागे प्रणयमानोदाहरणम्

तत्र स्त्रियाः प्रणयमानोदाहरणम् ७४ पूर्वानुरागे प्रवासोदाहरणम् ७८

पुंसः प्रणयमानोदाहरणम् ७५ पूर्वानुरागे करुणोदाहरणम् ७८

ईर्ष्यामान: केवलं स्त्रीणाम् ७५ करुण-करुणशृङ्गारयोर्भेद- प्रदर्शनम् ७८-७९ उभयालङ्कारनिरुपगम् प्रतिकूलस्वभावयोरपि रसयो: सदृशा

तत्र भ्रान्तिमानलङ्कारः ७५ व्यभिचारिणः सात्त्विकाश्च ७९

उदाहरणानि ७५-७६ तत्र करुणशृङ्गारे निर्वेदोदाहरणम् ७९

साम्यालङ्कार: ७६ अश्रुपातोदाहरणम् ७९

उदाहरणम् ७६ करुणे निर्वेद: ७०

संशयालङ्कार: ७६ करुणेऽश्रुपातः ७६

उदाहरणानि ७६ करुणशृङ्गारे विलापः ७९

सङ्करालङ्कार: ७६ करुणे प्रलाप: ७९

उपमारूपकसङ्करोदाहरणम् ७६ प्रवासकरुणशृङ्गारयोरभेदः शब्दाश्रयोऽपि सङ्कर: ७६ उदाहरणानि ८०

इमे सर्वेऽप्यलङ्कारा: सादृश्यस्पर्शिनः, द्वयो: स्वरूपभेदाक्षेपेऽपि न विषय- विभावनायां च कथं सादृश्यावगमः ? भेदाक्षेप: ८०

( ९ )

विषय: प्रृ० विषय: पृ०

विप्रलम्भस्य त्रैविध्यम् शृङ्गारमध्ये रौद्रोदाहरणम् ८६

हेतुफलस्वरूपविषयभेदसिद्धि: ८१ वीरमध्ये करुणोदाहरणम् ८७

उदाहरणानि ८१ हास्ये बीभत्सोदाहरणम् ८७

सप्रत्याशरूपत्वेऽपि करुणशृङ्गारस्य अद्भुतमध्ये भयानकोदाहरणम् ८७

प्रवासाद भेद: ८१ रसानां मुख्यत्वम्, औपाधिकत्वं च प्रवासलक्षण मुदाहरणम् ८.२ अत्र युक्ति: ८७

करुण: शोकोपहितवेषः ८.२ विषयेऽस्मिन् मतान्तरम् ८७

शृङ्गारः कोपोपहितवेपः कोपस्योपादेयत्वम् तत्र मानेऽपि निर्वेदादय: उदाहरणम् ८७

कोपोपहिते मानादय: ८३ कोपस्य डिमादिष्वङ्गित्वम् ८७

सम्भोगस्य चातुर्विध्यम् ८३ डिमलक्षणम् ८८

तत्र पूर्वानुराग: ८२ अत्र लक्षणविषये विशेषः मानानन्तरे सम्भोग: ८४ वीररसे रौद्राङ्गित्वम् ८८

प्रवासानन्तरे सम्भोग: ८४ रौद्रस्या ङ्गाङङगित्वविचारः ८८

करुणानन्तरे सम्भोगः ८४ करुणरसविषये विशेष:

हास्यादिरसान्तरनिरूपणम् ८४ अत्र प्रमाणवचनानि ८९

तत्र हास्यरसोदाहरणम् ८४ लौकिक्यां शाब्दिकानामरुचि: ८९

वीररसोदाहरणम् ८५ शब्दस्य महत्त्वम् ८९-९०

अद्भुतरसोदाहरणम् ८५ उदाहरणै: पुष्टिः ६०

रौद्ररसोदाहरणम् ८५ दुरुक्तस्यापि शोभाधायकत्वम् ९०

करुणरसोदाहरणम् ८५ शब्दसन्निवेशवेशिष्ट्यम्, उदाहर-

बोभत्सरसोदाहरणम् ८६ णानि च ९०-९१

रससंख्या विषयेऽन्यमतोपस्थापनम ८६ करुणस्य रौद्रादीनामुपलक्षणत्वम् ९२

भयानकरसोदाहरणम् ८६ तत्र युक्ति: ९२

रसानां परस्पराङ्गाद्गित्वम् विकासादिभि: स्वादस्याष्टधात्वम् ९२

( १० )

विषय: प्र० विषयः पृ० रसादीना मुत्पाद्योत्पादकभावः ९२ प्रमाणत्वेन आचार्यवचनोप- तत्र शृङ्गाराद् हास्यरसोत्पत्ति: ९२ न्यास: १००-१०१ वीरादद्भुतरसोत्पत्तिः ०२ रसस्य तात्पर्यविषयत्वम् १०१-१०२ रौद्रात् करुणरसोत्पत्ति: ६२ वाक्याद् रसप्रतीतौ प्रमाणम् १०२

बीभत्साद् भयानकरसोत्पत्ति: ९३ वाक्यार्थस्य रसत्वे विप्रतिपत्तिस्तत्-

शृङ्गारादेरन्यतोऽपि रौद्रादीनां परिहारश्च १०२

समूद्भवप्रसङ्ग: ६३ तत्तद्विभावादिसमर्पकत्वातिरेके

शृङ्गारादन्यतोऽपि हास्योत्पत्ते- गुणगुम्फस्य विषयताप्रदर्शनम् १०२

रुदाहरणम् रीतिसामान्यलक्षणम् १०२

शृङ्गारसत्त्वेऽपि हास्यो न दृश्यतै ९३ तत्राक्षेप: १०३

रौद्रादन्यतोऽपि करुणरसोत्पत्तिः ९: उदाहरणम् १०३

रौद्रसत्त्वेऽपि करुणो न दृश्यते ९३ वैदर्भी रोतिः १०३

वोररसेऽपि नाद्भुतो दृश्यते ९३ उदाहरणम् १०३

बीभत्सादन्यतोऽपि भयानकरसो- अत्रान्यमतोपन्यास: १०३

त्पत्तिः ९४ उदाहरणम् ०३

बीभत्सरसेऽपि न भयानको दृश्यते १४ आवन्ती रीति: १०३

मनोविकासादेर्हास्यादिकारणत्वम् ६४ अन्र प्रमाणवचनोपन्यास: १०३

विशिष्टादृष्टजन्मा रसः ९४ उदाहरणम् १०४

शृङ्गारस्वरूपम् ९४ पाञ्चाली रीतिः, उदाहरणं च १०४

रसं विनापि रत्यादेस्तत्र तत्रोप- गौडी रीतिः, उदाहरणं च ६०४

लक्षणम् १५ इतररीतिनिराकरणम् १०४

रसविषयकविसंवादपरिहारः ९५-९७ रीतीनां रसविषयत्वम् १०५

अत्र युक्त्यन्तरम् ९७ वृत्तिसामान्यलक्षणम् १०५ ३

कथं वा अपदार्थीभूतस्य वाक्या- केशिकीवृत्तर्लेक्षणम् १०1

र्थत्वम् ९८-९६ उदाहरणण १०1 अत्र परिहारः १०० भारतीवृत्तेर्लेक्षणम् १०५

( ११ )

विषय: पृ० विषयः

उदाहरणम् १०६ क्रीडागोष्ठीविनोदार्थानन्यगामिसाधा-

सात्वतीवत्तेर्लेक्षणम् १०६ रणी १०९

वृत्तीनां रसपोषकत्वम् ६०६ ग्राम्यपात्रप्रयोजितापभ्रष्टा १०६

रीतिविषयेऽन्यस्वीकृतमतोपन्यासः १०६ पुरुषस्त्रीपात्रभेदेन जातिभेदः १०६

उदाहरणानि १०७ प्रमाणवचनोपन्यास: १०९

रीतिविषये विशेष: १०७ तत्राचार्यवचनम् ११०

उदाहरणम १०७ धनदत्तवचनम् ११०

अर्थौचित्येन गतिनियम: १०७ अथौचित्यस्य जातेनियामकत्वम् ११०

जातिलक्षणम् १०७ सामाजिकौचित्यस्य जातेनियाम-

जातिप्रकार: १०८ कत्वम् ११०

तत्रोत्तमपात्रप्रयोज्या संस्कृतजाति: जातिविषये विशेष: ११०-१११

शुद्धा १०८ जातीना रसपोषकत्वम् १११

मध्यमपात्रप्रयोज्या महाराष्ट्र- रससाककूर्यवशिष्टम १११

प्राकृतजाति: शुद्धा १०८ शृङ्गारवीरसंसर्गे शृङ्गारप्राधान्यो- नातिमध्यमपात्र प्रयोज्या शौरसेनी दाहरणम् १११

शुद्धा १०८ वीररसप्राधान्यम् १११

नात्युत्तमपात्रप्रयोज्या पैशाची शुद्धा १०८ अन्येऽपि शृङ्गारप्राधान्योदाहरणे ११२

हीनपात्रप्रयोज्या मागधिका शुद्धा १०८ शृङ्गारकरुणयोः संसर्गे शृङ्गार-

नातिहीन पात्रप्रयोज्या लाटीयापभ्र'श- प्राधान्यम् ११२

जातिः शुद्धा १०८ शृङ्गारहास्ययो: संसर्ग हास्यप्राधा- गुर्जरापभ्र शजातिः १०८ न्यम् ११२

साधारण्यादयः पुनरनन्ताः, तासु शृङ्गारप्राधान्यम् ११२

संस्कृतप्राकृतयोः साधारणी १०८ शृङ्गारा्द्गतयोः संसर्गेऽद्भुतप्राधान्यम्११२

वक्तृविषयौचित्यादिप्रयोज्या मिश्रा १०६ शृङ्गारप्राधान्यम् ११२

दुर्विग्धादिपात्रप्रयोज्या सड्कीर्णा १०९ शृङ्गाररौद्रयो: संसर्गे शृङ्गार- विदग्धनागरकादिप्रयोज्या सङ्कीर्णा १०९ प्राधान्यम् ११२

( १२ )

विषयः पृ० विषय: पृ० रौद्रप्राधान्यम् ११२ उदाहरणम् ११९ शृङ्गारभयानकयोः संसर्गे शृङ्गार- समाधिगम्या समासोक्ति: ११९

प्राधान्यम् ११३ उदाहरणानि भयानकप्राधान्यम् ११३ प्रतिषेधोकत्यलङ्कार: ११९

शृङ्गारबीभत्सयो: शृङ्गारप्राधा- उदाहरणे ११९ न्यम् ११३ अप्रस्तुतप्रशंसालङ्कार: ११९ बीभत्सप्राधान्यम् ११३ उदाहरणम् ११९ शृङ्गारकरुणयोःसंसर्गे करुणप्राधान्यम् ११३ सहोक्ति: ११९ अत्र विशेषविचार: ११४ उदाहरणे १२० द्वित्र्यधिक रसानामेकत्र सन्निपातः ११४ लेशोक्ति: १२० जाति विषयकोपसंहार: ११५ उदाहरणम् १२० उदारणानि ११५ अर्थान्तरोक्ति: १२० वक्रोक्तिवेशिष्ट्यम् ११५ उदाहरणे १२० उदाहरणम् ११६ अलङ्काराणां वक्रोक्तावन्तर्भावः त्रिविधः समालडकार: १२० ११६ १२१ उदाहरणानि तत्र गुर्वो समाभिधाना ११७ तात्पर्यभेदेन मोलितातिशयार्थयोर्भेंद: ११७ लध्वी समाभिधाना १२१

उभयरूपा १२१ अभिप्रायानुकूल्यात् साङ्गावगभित- घटितोक्ति: १२१ भेद: ११७

उदाहरणानि उदाहरणे १२१ ११७ १२१ सूक्ष्मालङ्कारलक्षणम्, तदन्त- द्विधा शृद्लोक्तिः

र्भावश्च ११८ उदाहरणे १२१

उदाहरणम् ११८ द्विधा सूच्योक्तिः १२२

भाविकालङकार: १८ उदाहरणे १२२

उदाहरणानि ११८ छायोक्ति: पञ्चप्रकारा १२२

समासोक्त्यलङकार ११८ उदाहरणे १२२

( १३ )

विषय: पृ० विषयः पृ०

षट्प्रकारा संवृतिः १२२-१२३ वाक्यशेषः १३०

तत्र असंवृतिः मNएडाSTIT १२३ वाक्यविच्छित्तिः १३०

अन्योक्तिसंवृतिः १२३ अधिक्रिया १३०

विरोधसवृतिः १२३ अध्याहार: १३०

व्याघातसंवृतिः 5 १२३ अपोद्धारः १३०

वक्रोक्तिसंवृतिः १२३ तन्त्रम् १३१

श्लेषोक्तिसंवृतिः १२४ आवृत्ति: १३१

असङ्गतिः १२४ एकशिष्टिः १३१

उदाहरणे FES १२४ ऊहः १३१

उत्तरालङार: १२४ विपरिणामः १३१

आभासोक्तिः १२४ लिङ्गोदभेद: १३२

उदाहरणे १२४ अत्र परस्परभेदोद्भेद: १३२

आभासोक्ति: समाधिगर्भा वक्रोक्ति- काव्य उक्तिप्राधान्यम् १३३

रेवेत्यत्र प्राचीनमतवादे वक्रत्ववैशिष्ट्यम् १३३

विवेक: १२५-१२८ तत्र ध्वनिवक्रता १३३

वक्रोक्तिगर्भाश्छलजातयः १२८ वर्णवक्रता १३३

उदाहरणम् १२८ पदपूर्वाधवक्रता १३३

वक्रोक्तिविनिवेशेन गुणालड्टार- प्रत्ययवक्रता १३४

वर्गस्य रम्यता १२९ वाक्यवक्रता १३४

प्रमाणवचनम् १२९ प्रकरणवक्रता १३४

वक्रोक्तिश्चित्तहारिणी १२९ अन्येऽपि वक्रत्वप्रकारा: १३४

अन्ये वैचित्र्योत्पादकाः १२६ अन्यान्यपि षट्त्रिशत्सङ्ख्याकानि

तत्र पूर्व वाक्यभेदः १२९ भूषणानि १३५-१२६

( १४ )

विषय: प्र० विषयः पृ०

अत्र प्रमाणवचनोपन्यास: १३४ १३५ भूषणस्यान्यः प्रकार: १३६

भूषणलक्षणोदाहरणम् १३६ शोभाया लक्षणोदाहणरम् १३६

विविधकाव्याङ्गनिरूपणं नाम सप्तम प्रकरणम् १३७.१८२

परिष्कृतिनिरूपणम् १३७ पौनरुक्त्येऽदोषत्वम् १४३

प्रमाणवचनोपन्यास: १३७ उदाहरणे १४३

परिष्कृतिलक्षणोपष्टम्भः १३७-१३८ परमावृत्तेरदोषत्वम् १४३

कवेर्भेद: १३८ उदाहरणानि १४३

सत्कविस्तल्लक्षणम् १३८ पादान्तेऽसन्धित्वम् १४४

विदग्धकवि: १३८ उदाहरणम् १४४

अरोचकी कवि: १३८ लघोर्गुरुत्वं पादान्ते न सवत्र १४४

सतृणाभ्यवहारक: कविः १३८ उदाहरणानि १४४

सत्कविन उदाहरणम् १३८ क्वचित् पादान्ते गुरोरलंघुत्वम् १४४

विदग्धोदाहरणम् १३९ उदाहरणम् १४४

अरोचक्युदाहरणम् १३९ पादादौ खल्वादिप्रयोगविवेक: १४४

सतृणाभ्यवहारकोदाहरणम् १३६ उदाहरणम् १४५

समयौचित्यम् १३९ एकशिष्टपदवाक्यप्रयोगविधि: १४५

समयस्य चातुर्विध्यम् १३९ उदाहरणम् १४५

तत्र सतोऽप्युपेक्षा १३९-१४० समासप्रयोगविवेक: १४५

उदाहरणानि १४० उदाहरणे १४५ सतोऽपि त्याज्यम् १४० अर्धान्ते समासापूरणत्वम् १४५ उहरणम् १४० असतः परिग्रहः १४०-१४२ यतिविवेक: १४६

नियमस्थानानि १४२ उदाहरणम् १४६

पदार्थावृत्तित्वदोषत्वम् १४२ प्रत्युदाहरणम् १४६

उदाहरणानि १४३ यतिविषये सन्धिविचार: १४६

( १५ )

विषय: .डाक पृ० विषय: अजकी पृ०

चादिप्रयोगविधि: १४६ असाधु गन्दग्राह्यत्वम् ies १५१

प्रादिप्रयोगविधि: १४७ रुद्रादिपदप्रयोग: १५१

यतेर्भङ्गस्थानम् १४७ आत्मनेपदप्रयोग: १५१

उदाहरणम् १४७ तिरस्कारशब्दप्रयोग: १५२ कर्मधारयसमासविवेक: १४७ क्यङक्यषोर्विरलत्वम् १५२

उदाहरणानि १४७ बिम्बाधरादिशब्दप्रयोग: १५२ मतुबादिविचार: १४७

उदाहरणे षष्ठोसमासप्रयोग: १५२ १४८

शतृशानच्स्थितिः विश्रामादिशब्दप्रयोगः १५३

TR १४८

उदाहरणानि १४८ तृणकाष्ठादौ नियमच्युतिः १५३

निषेधविचार: १४८ कृमिकीटादौ बहुवचनत्वम् १५३

उदाहरणे १४८ अरिहाप्रयोगः १५३

विशेष्यस्याप्रयोग: १४८ दीर्घव्यत्यास: १५३

उदाहरणम् ११८ भूतत्वे वर्तमानत्वम् १५३

सम्बन्धसम्बन्धे षष्ठी १४८ शबलादौ डीषुनिषेधः १५४

लिङ्गानियम: नीलस्य प्राणिवाचकत्वम् १५४

उदाहरणम् १४९ ऊडने नियमच्युतिः १५४

देश्यशब्दनिवेशनम् १४९ ठञो बाध: १५४

द्वित्वाविष्टा जाति १४९ शाश्वतादिप्रयोगत्वम् १५४

नामकल्पनात्वे हेतुः १४९ इमनिच्प्रयोग: १५५

प्रकृतिप्रत्ययादीनां स्वार्थत्याग: १५० रात्रिवृत्तयोः समासत्वम् १५५

तेषामपरमार्थभाक्त्वम् १५० अव्ययीभावस्य बहुव्रीहौ प्रयोग: १५५

कार्मुकादीनां प्रयोगस्थितिः १५० ग्रहिलािसिद्धि: १५५

तेषां निर्देशनिबन्धनत्वम् १५. प्रयोगविधौ विशेषः १५६-१६०

शब्दानामर्थादाकर्षणत्वम् १५१ प्रबन्धेषु शब्दप्रयोगविचार: १६०

क्रियादिषु क्रियादीनामारोपत्वम् १५१ अत्र प्राचीनमतोपन्यास: १६०-१६१

(घ)

( १६ )

.ए विषयः पृ० विषय: पृ०

देशौचित्यम् कोमलानि भाषितानि १६६ निपुणं चेष्टितम् १६६ तत्र मागधीनां स्तनौ १६१ नागरिकस्य सूक्ष्मवासांसि १६६

कलिङ्गनारीण।मक्षिणी १६१ विचित्राणि सुरभीणि कुसुमानि १६६

वङ्गप्रदेशिनीनां चरणमृदुत्वम् १६१ कस्तूर्याद्यनुलेप: १६६

केरलान्ध्रीणां चिकुरभङ्गचित्रता भाषितानि १६१ १६७ चमत्कारि चेष्टितम् १६७ पाञ्चालीनामधरताम्रत्वम् १६२ आवन्त्यादीनां प्रवृत्तिस्थापनौचित्यम् १६७ लाटीनां नाभि: १६२ तत्रावन्त्या १६७

दक्षिण देशयुवतीनां दन्तमृष्टता १६२ दाक्षिणात्या १६७

व्याधवल्लवहालिकादियो।षितां पौरस्त्या १६८

स्तनरुचिरता १६२ उड्डमागधी १६=

देशविशेषवासिनामसितत्वम् १६२ सामान्यक्रीडा:

उत्तरदिग्वासिनां पाटलत्वम् १६३ द्यतक्रीडा १६८ नीचानां नीलत्वम् १६३ आन्दोलनक्रीडा १६९

उत्तमानां गौरता १६३ कौमुदोमहोत्सवः १६९ ग्राम्यनागरिकोपनागरिकाणां दीपावल्युत्सव: १६९

वेषभाषाचेष्टादिवर्णनप्रकार: १६४ कामदेवपूजामहोत्सवः १७०

ग्राम्यवासांसि १६४ सुवसन्तक: १७०

तत्रानुलेप: चूतभञ्जिका १७० १६४ अभ्यूषखादिका १७० प्रकृतिस्थानि भाषितानि १६५ इक्षुभक्षिका १७१ हास्यं चेष्टितम् १६५ उदकक्ष्वेलिका १७१ उपनागरिकस्य सूक्ष्मवासांसि १६५ भूतमातृका १७१ माल्यानि १६५ पाश्चालानुयानम् १७२ चन्दनाद्नुपलेप: १६६ एकशाल्मली १७२

( १७ )

विषय: पृ० विषय: पृ०

कदम्बयुद्धम् १७२ संख्यातो भेद: १७९

नवपत्रिका १७३ गुणाद् भेद: १७९

बिसखादिका १७३ प्रकरणाद भेद: १७९

प्रकीर्णानि विनियोजकप्रमाणषट्कम् १७९-१८०

तत्राष्टमीचन्द्रिका १७४ तत्र श्रतिशेषः १७९

कुन्दचतुर्थी १७४ लिङ्गशेषः १७६

दौहदिका १७४ वाक्यशषः १८०

नवलतिका १७४ प्रकरणशेषः १४०

शक्रार्ना १७५ स्ानशेष: १८०

प्रेक्ष्यदर्शनम् १७५ समाख्याशषः १८०

मधुपानम् - १७६ योगविध्यपेक्षितक्रमप्रतिपादकानि

गोलक्रीडा १७७ श्रुत्यर्थादीनि षट् प्रमाणानि १८०-१८१ गूढाभिव्यापार: १७७ तत्र श्रौतक्रमः १८०

कालौचित्यम् आर्थः १८०

प्रमाणानामर्थालङ्कारत्वम् १७७ अर्थक्रमः १८१

तत्र प्रत्यक्षज्ञानमलङ्कार: १७७ पाठक्रम: १८१

अनुमानालङ्कार: १७७ स्थानक्रम: १८१

सादशालङ्कारः १७८ मुख्यक्रम: १८१

शब्द प्रमाणालङ्कार: १७८ स्थानक्रम: १८१ अर्थापत्त्यलङ्कार: १७८ १८१ प्रमाणाभावालङ्कार: प्रवृत्तिक्रम: १७८

शब्दान्तरमुखान्यन्यानि षट् विभागतोर्ऽर्थविशेषनिर्धारकं

प्रमाणानि १७८ षट् प्रमाणकम् १८१-१८२

तत्र शब्दान्तरभेदः तत्रार्थतो निर्धारणम् १७८ १८१

अभ्यासाद भेद: १७८ प्रकरणाद् निर्धारणम् १८२

संज्ञातो भेद: १७६ लिङ्गतो निर्धारणम् १८२

(१८ )

विषयः पृ० विषयः पृ० औचित्यतो निर्धारणम् १८२ कालतो निर्धारणम् १८२

देशतो निर्धारणम् १८२अत्र प्रमाणवचनम् १८२

काव्यस्य सुखसंवेदनत्वनिरूपणं नामाष्टमं प्रकरणम् १८३-१८६

रसिकस्य परमसुखप्राप्तिः १८३ । साहित्यज्ञानादभिमतलक्ष्म्यभिधान- रसिकस्वरूपं भेदश्च १८३ परमसुखलाभः १८५-१८६

काव्यसुखस्यातीन्द्रियत्वम् १८३ प्रमाणवचनोपन्यास: १८६ साधारणोकरणम् १८३-१८५

नामी

Spy णाणतज

पाIFR 5P

Ses

( B)

FESLIFEYFF सङकेतसूची

अ०=अध्याय: धवन्या० लो० लो० वृ०=धवन्यालोक- अभि० भा०=अभिनवभारती लोचनवृत्ति: अभि० शा०=अभिज्ञानशाकुन्तलम् अम० श०=अमरुशतकम् ना० शा०=नाट्यशास्त्रम्

उ० का० सा०स०=उद्भटकाव्यालङ्कार- पा०=पाद:

सारसङ्ग्रह: पा० आ०=पाणिन्यष्टाध्यायी

उदा० श्लो०=उदाहरणश्लोक: पू० मे० =पूर्वमेघ: उ. श० च०=उत्तररामचरितम् पृ०=पृष्ठम् औ० वि० च०=औचित्यविचारचर्चा प्रतिहारेन्दु० ल० वृ०=प्रतिहारेन्दु-ी

का०=कारिका राजलघुवस्ति:

का० प्रका०=काव्यप्रकाशः बा० रा०=बालरामायणम् का० मी०=काव्यमीमांसा भट्टिका०=भट्टिकाव्यम् का० सू० =कामसूत्रम् भ० ना० शा. =भरतनाट्यशास्त्रम् काव्याद०=काव्यादर्शः कि राता० = किरातार्जुनीयम् भल्ल० श०=भल्लटशतकम्

कु• स०=कुमारसम्भवमहाकाव्यम् महाना०=महानाटकम् कुमा० स०=कुमारसम्भवमहाकाव्यम् महाभा•शा०प०=महाभारतम्, शान्तिपर्व गा० स० श०=गाथासप्तशती म०वी० च०=महावीरचरितम् गौ० न्या० सू०=गौतमन्याय सूत्रम् त० वा०=तन्त्रवात्तिकम् महावीर०=महावीरचरितम्

दशरू०=दशरूपकम् मा० मा०=मालतीमाधवनाटकम्

द्वि० भा०=द्वितीयभागः माउ. मि०=मालविकाग्निमित्रम्

ध्वन्या० प्र. उ०=धवन्यालोकः, प्रथम मृच्छक०=मृच्छकटिकम् उद्द्योत: मे० दू०=मेघदूतम्

( B )

मत्र्यु०=मैत्र्युपनिषद् वे० सं०=वेणीसंहारनाटकम् रत्ना०=रत्नावली वे० स० ना०=वेणोसंहारनाटकम् र० घु०=रघुवंशकाव्यम् शा० भा०=शाबरभाष्यम् रघु० महा०=रघुवंशमहाकाव्यम् शि० व० =शिशुपालवधकाव्यम् रु० काव्या०=रुद्रटकाव्यालङ्कार: शि० सू० वा०=शिवसूत्रम्, वार्त्तिकम् रुद्र० का =रुद्रटकाव्यालङ्कार: शृङ्गारति०=शृङ्गारतिलकम् रुद्रटाल०=रुद्रटालङ्कार: शृ० प्र०=श्ृङ्गारप्रकाशः व० जी०=वक्रोक्तिजीवितम् शृङ्गा० श०=श्रृङ्गारशतकम् वा०=वार्त्िकम् स० क०=सरस्वतीकण्ठाभरणम् वा० का० सू० वृ०=वामन-काव्यालङ्कार- सू० =सूत्रम् सूत्रवृत्तिः सदु० कर्णा०=सदुक्तिकर्णामृतम् वा० रा०=वाल्मीकिरामायणम् सु० भा० र०=सुभाषितरत्नभाण्डागार: विक्र० व० =विक्रमोर्वशीयम् सुभाषिता=सुभाषितावलिः विक्रमोर्व०=विक्रमोर्वशीयम् से० ब०=सेतुबन्धमहाकाव्यम् विद्धशा० भ०=विद्धशालभन्जिका हनु० ना०=हनुमन्नाटकम्

गणरशानठ=वह ग नालल्

हई के कीकाम सा हि त्य मी मां सा

समस्तवृत्तानि विना न येन पटूद्भव - श्रोत्र - रसायनेन। छन्दांसि यस्मात् प्रभवन्ति वन्दे तं वाङ्मयं रूपमिहाष्टमर्तेः ॥ (अभिनवभारती)

। श्री:॥ गक कत महाकविमङ्कप्रणीता

साहित्यमीमांसा

प्रथमं प्रकरणस् प्रारिप्सितस्य ग्रन्थरयाविघ्नपरिसमाप्तये विषयप्रयोजनसम्बन्धान् सूचयन् प्रथममिष्टदेवतावन्दनं करोति- निदान जगतां वन्दे वस्तुनी वाच्यवाचके। ययोः साहित्यवैचित्र्यात् सतां रसविभूतयः ॥ इति ॥१॥ वाच्यवाचके वस्तुनी नाम परापरे वेद्यवेदके ब्रह्मणी। अत्र परापरब्रह्मपारम्पर्या२- नुभवलभ्यनिरतिशयसुखवत् तदवस्थाविशेष भूतशब्दार्थसाहित्यवैचित्र्यभावनाविशेषेण सतां हृदि ( रसो) निरतिशयो जायेतेति३। परत्र ल(क्षी? क्षयि)ष्यमाणान् परार्थानभिलक्ष्यः सूचय(न् अभिधेया)दीन् प्रकटयति-

साहित्यं सपरिष्कारं कविना परिकल्पितम्। भावयन् रसिको लोके सुखमत्यन्तमश्नुते ॥ २ ॥ साहित्य (म)भिधेयम्। सत्सुखोदयः फलम्। (प्रतिपाद्य) प्रतिपादकभावः सम्बन्धः । फलेन तु कार्यकारणभावश् सम्बन्ध इति। अस्य लक्षणग्रन्थस्य लक्ष्यद्वारा फलं प्रति कारणत्वम्। अत्र प्रमाणमन्वयव्यतिरेकेण सपरिष्कारमित्यादिना वैचित्र्य- स्वरूपमुच्यते। साहित्यमेवंविशेषतया। शास्त्राख्यानाभ्यासर(सो? सौ)पयिको विशेष: कथ्यते।

१. आरिप्सितस्य-इति ग० पु० पाठः। २. पारस्पर्या-इति ग० पु० पाठ:। ३. सूत्रितम्-इति ग० पु० अधिकम् । ४. लक्ष्यं-इति ग० पु० पाठः।

२ साहित्यमीमांसा [ प्रथमम्

प्रकृतमानुपूर्व्या लक्ष्यते- वृत्यादीनां समष्टिः स्यात् साहित्यं तत्परिष्कृतिः। शब्दार्थयोः परिष्कारः कविस्तस्य प्रसाधकः॥३॥ सामाजिक: स्याद्रसिक: प्रसिद्धं लोकतः सुखम्। अनुकूलवेदनीयं सुखमिति लोकत एव सिद्धमिति या(व)त्। वृत्त्यादीनां सङ्गया निर्दिशति- अष्टौ वृत्त्यादयस्तत्र परिष्कारश्रतुर्विधः ॥४ ॥ चतुर्विधः परिष्कर्ता रसिकस्त्रिविधो मतः । सङ्ख्येयानां स्वरूपविशेषान् विभज्य प्रदर्शयति- वृत्तिर्विवक्षा तात्पर्य प्रविभागो व्यपेक्षणम् ॥५॥ सामर्थ्यमन्वयैकाथ्यें अष्टौ वृत्यादयः स्मृताः। दोषत्यागो गुणाधानमलङ्कारो रसान्वयः ॥६॥ इत्थं चतुर्विधा क्लप्ता साहित्यस्य परिष्कृतिः। सत्कविः प्रथमस्तत्र विदग्धस्तदनन्तरः॥७॥ आरोचकी ततः पश्चात् सतृणाभ्यवहारकः। साहित्यवेदिनः ॥८॥ उत्तमाधममध्यत्वात् त्रिविधो रसिक: स्मृतः ।

॥। इति प्रथमं प्रकरणम्।।

१. अरोचकी-इति ग० पु० पाठः।

अथ द्वितीयं प्रकरणम्

अथ वृत्ति लक्षयति -- वृत्तिः पदानां व्यापारः पदार्थप्रतिपादने॥६ ॥ सा मुख्या लक्षणा गौणीत्येवं त्रैविध्यमास्थिता। भेदलक्षणम्- अर्थमव्यवधानेन स्पृशन्ती मुखवर्तिनी॥१०॥ मुख्या वृत्तिर्वदन्त्येनामभिधेति विपश्चितः । लक्ष्यलक्षणार्थमव्यव्रधानेन स्पृशन्तीति सुखवर्तिनी मुख्येति नामनिर्वचनम्। यथा- प्रस(क्ता ? न्रा:) कान्तिहारिण्यो नानाश्लेषविचक्षणाः । भवन्ति कस्यचित् पुण्यर्मुखे वाचो गृहे स्त्रियः ॥ १॥ अत्र स्त्रीवागादिशब्दा मुख्याः। अभिधेयाविनाभूतं स्पृशन्ती लक्षणोच्यते। "यत्नालीदलपाकपाण्डुवदनम्" इति। यथा -- अत्र पाकस्य क्रिपात्वेनामूर्तत्वात् पाण्डुत्वं न भव(ती)ति तत्समोपस्थं पाकवद द्रव्यं लक्षयति। यथा वा- अथि पान्थ विलम्बसे किमेकः सहसा बालवनादितः प्रयाहि। सहकारः कुरुते कुहूरुतानि ॥२॥ अ(स्य ? त्र) वृक्षस्य कुहू(का ? क)रणासम्भवात् सहकारशब्दस्तत्स्थं कोकिलं लक्षयति।- स्पृशत्यर्थान्तरं गौणी लक्ष्यमाणगुणान्वयात्॥ ११॥ यथा- इयं गेहे लक्ष्मीरियममृतवतिर्नयनयो- रसावस्या: स्पर्शो वपुषि बहलश्रन्दनरसः ॥ ३॥ इत्यादि: ।

7 ४ साहित्यमीमांसा [द्वितीयम्

अत्र रामणीयकादिगुणयोगाल्लक्ष्म्यादिशब्दाः सीतायां गौणाः। व्यवधानेऽपि शब्दस्यव शक्तिरङ्गीकर्तव्येत्याह -- वृत्तिः कार्यवशादेवं कक्ष्यात्रितयचारिणी। यथा प्रथमप(र्वा? ्व)णि प्रतिपत्तिदर्शनाच्छ,क्तरङ्गीक्रियते, एवं द्वितीय- तृतीययोरपि कार्यवशात् स्वीकर्तव्येत्यर्थः । वृत्तित्रयस्यापि पदशक्तित्वे कथं द्वयोरेव पदान्तर(स)मभिव्याहारापेक्षा नैकस्या इत्यत आह-। केवलस्याप्रयोगित्वात् पदस्यार्थनिरूपकैः ॥१२॥ एतद् वृत्तित्रयं वाक्यकाल एव निरुप्यते। केवलपद प्रयोगाभावाद् वृत्तित्रयस्यापि वावयकाल एव व्युत्पत्तिः : तथाहि 'गङ्गा प्रवहति, गङ्गायां घोषः प्रतिवसति, गङ्गयं कावेरी' इत्यादिष्वेकतरपदसमभि( व्यव? व्या)हारैरेव वाक्यार्थविशेषौपयिकवृत्तिविशेषस्थापनम्। अभिधाया इतरयोश्वैतद्वस्तुविशेष इत्याह- कृतामिधा निराकाङ्क्षा मुख्यार्थस्पर्शपूर्विका ॥१३॥ पदान्तरान्वयवशात् तदर्थानुपपत्तितः। वृत्ती जघन्ये उन्नेये तत्र तत्रोपयोगतः ॥१४॥ निराकाङ्क्षा इतरवृत्तिस्पर्शपूर्विका न भवतीत्यर्थः । वृत्तीनामधिवसङख्यानिराकरणार्थमाह- तत्सिद्धिजातिसारूप्यप्रशंसालिङ्गभूमभिः वृत्तिः परत्र शब्दस्य प्रवृत्तिर्जैमिनीरिता ।।१५।। साहचर्यादिहेतुका। वृत्त्योर्जघन्ययोरन्तर्द्रष्टव्या सकलापि सा।१६॥ जैमिनीरिता तत्सिद्धयादिभिः परत्र शब्दप्रवृत्तिः 'यजमानः प्रस्तरः', 'अग्निवै ब्राह्मणः', 'आदित्यो यूपः', '(अ) पशवोऽन्ये गो-अश्वेभ्यः', 'पशवो गो-अश्वाः', 'प्राणभृत उपदधाति', 'सृष्टीरुपदधाति' इत्यादिषु यथाप्रयोगं द्रष्टव्या।

१. तत्राभिधा-इति ख० पु० पाठः। २. परतः पर-इति ख० पु० पाठः।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता ५

अक्षपादोक्तापि सहचरणस्थानतादर्थ्यवृत्तमानधारणसामीप्ययोगसाधनाधिपत्येश्य: परत्र परशब्दस्य प्रवृत्तिः 'यष्टिकां भोजय', 'मश्चाः क्रोशन्ति', 'कटं करोति', 'यमो राजा', 'आढकं सक्तवः', 'तुला चन्दनम्', 'गङ्गायां गावश्रन्ति', 'कृष्णः शाटकः', 'अन्नं प्राणाः', 'नृपोऽनं पुरुषः' इत्यादिषु यथाक्रमं द्रष्टव्या। एषा सर्वापि गौणलक्षणयो- रन्तभू ता। अथ विवक्षा- विवक्षा वक्तुमिच्छा स्यात् समसङ् क्षिप्तविस्तृतैः। शब्दैरर्थस्य स (मा) यथा -- खात्मेन्दुर्वह्निमरुदर्कमहीपयांसि यन्मूर्तयः स भगवानभिरक्षतु त्वाम्। सडिक्षिप्ता यथा -- स पातु वः पुष्प (मन्ते वृतान्यामा ? वन्तौ भूतान्यात्मा) च यद्वपुः ॥४।। विस्तृता यथा -- 'या सृष्टिः स्रष्टुराद्या' इति। पुरुषाश्रयत्वेऽपीच्छायाः शब्दप्रवृत्तिकारणत्वात् तद्गतत्वं कथयति- तत्पूर्व लोके शब्द्रवर्तनम् ॥ १७ ॥ कर्म प्रधानत्वाच्चेच्छायास्तद्गतत्वम्।यथा-'घटज्ञानम्, पटज्ञानम्' इति। विवक्षायाः पुनरपि प्रकारभेदमाह- विवक्षा बहुधा वात्र भेदाभेदादिगोचरा। भेदाभेदविवक्षा यथा- रूपं तदोजस्वि तदेव वीर्यं तदेव नैसर्गिकमुन्नतत्वम्। न कारणात् स्वाद् बिभिदे कुमारः प्रवर्तितो दीप इव प्रदीपात् ॥। ५॥ आदिशव्देनान्यच्च विवक्षावैचित्यं यथायोगं द्रष्टव्यम्। अथ स्वाक्पार्थतात्पर्यमभिधीयते वाक्यस्य तद्गदमाह- तच्च वाक्यार्थत्रैविध्यात् त्रिविधं मतम् ॥ इति ॥ १८॥ तथाहि वाक्यार्थ: कदाचित् प्रथमे (व ? ) पर्वणि, कदाचिद् द्वितीये, कदाचित् तृतीये। यथा-नद्यास्तीरे फलानि सन्ति, विषं भुङ्क्ष्व, निमिषत्येषेति। तत्र प्रथमपर्वणि

१. बहुधाप्यत्र-इति ख० पु० पाठः। २. वाक्यार्थप्रतिशेषत्वं तात्पर्य-इति ख० पु० पाठः ।

६ साहित्यमीमांसा [द्वितीयम्

तात्पर्यविधिनिषेधानुभयात् त्रिविधम्। प्रसिद्धत्वान्नोशह्नियते। प्रथमपर्त्रादिलङ्गिततात्पर्यं विधिनिषेधानुभयद्वारा त्रिविधम्। विधिनिषेधानुभयविषयं नवधा भिद्यते। तत्र विधिद्वारं विधिविषयं यथा- उव णिच्चलणिप्फन्दा विसिणीपत्तम्मि रेहइ मलाआ। णिम्मलमरगअभाअणपडिट्टिआ सङ्गसिप्पिव् ॥ ६॥ विधिद्वारं निषेधविषयं यथा- रक्खामि सुणअ मेणं अत्ता णिधेहि खाणफाणेहि। बंकइ तिणेपिलिए रत्तिअलिल्लव्विअसुवंतो ।। ७॥। विधिद्वारमनुभ(व ? य)विषयं यथा- सीकरिअमणिअमुहवेविआइ थुआहत्थसिजिएव्वाइं। सिखेन्तु वो दुहीओ किसुमहि तुहां पआसेण ।। द।। यद्वा -- अधिदिनावधिजीवाः प्रसीद जीव पथिकजनजायाः। दुर्लङ््यव्त्मशैलौ स्तनौ पिधेहि प्रपापालि ॥ ९॥ निषेधद्वारं विधिविषयं यथा- एत्थ णिसज्जइ अत्था एत्थ अहं १एत्थ परिअणो सअलो। पंथअ राईअन्धअ मा मह सअगे णिसिज्जिहिसि ॥ १०॥ निषेधद्वारं निषेधविषयं यथा- आदिअं अणएण गच्छसि इं रमसुअ सहर्णां्ि' रकिखज्जइ। गहवलभच्छती ॥ ११॥ निषेधद्वारमनुभ(व?य)विषयं यथा- देआ पहिअ णि अत्तसु मुहससिजोहाविलुत्ततम्मणिवहे। अहिसारिआण विग्घं करेहि अण्णाणमिहआसे ॥ १२॥ यद्वा- पद्मातपत्ररसिके सरसोरुहस्य किं बीजमर्पयितुमिच्छसि वापिकायाम्। काल: कलिर्जगदिदं न कृतज्ञमज्ञ स्थित्वा हरिष्यति तवैव मुखस्य लक्ष्मीम् ॥ १३॥

१. एत्थं-इति क पु० पाठः। २. तहणहिं-इति ग० पु० पाठः ।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्ककप्रणीता 19

अनुभयद्वारं विधिविषयं यथा- मह एहि किंव पन्थअ जइ रहसि णिअस्सणं णिअं वा। १ओद्दोसाहेमिकस्सरण्णे गामो दूदुं अहं एक्का।। १४॥। अनुभयद्वारं निषेधविषयं यथा- अत्ता तह रमणिज्जह्मं गामस्स मंडणअभूदं। लुअतिलवाडीसरिच्छं सिसिरेण कअं वि सिणिसंडं ॥ १५।। अनुभयद्वारमनुभयविषयं यथा- पिअदंसणसुहरसमेउलिआइ जइ सेणहोंति णअणम्। ता केण कण्णलइअं लक्खिज्जइ कुवलअं तिस्सा ॥ १६॥ यद्वा -- अस्ति विशेष: सुमहाकुञ्जा वृन्दावने मया दृष्टाः । लू(ला ? ता) तन्तुच्छन्ना यमुनातीरे लतागृहोपान्ताः । १७।। एवमेकविशतिगाथा नुपर्यध्यनुभयद्वारकमपि त्रयं विद्यत इति केचित्। तत्र विधि- निषेधद्वारकं विधिविषयं यथा- णि अदह दंसणक्खितपम्महिअअण्णेण मच्छसुवहेण। गहवइधू आ दुल्लग्घमा उरा इह अअं गामे।। १८ ॥ विधिनिषेधद्वारकं विधिविषयं यथा- उच्चिण सुपडिअ कुसुमं माधुण सेहालिआहलिअ सोह्ने३। अहदेविसमविरावो स सुरेण सुओ वलअसद्दो॥ १९ ॥ विधिनिषेधद्वारमनुभयविषयं यथा- सणिअं वच्चकिसोअरिमामावेएण वासुमईपट्ठे। भंजिहि सिवित्थ एत्थणिमिहिणकिज्जेणिम्भण्णिआ ॥ २०॥ यद्वा- मन्दं निधेहि चरणे परिधे ( हि) नील वास: पिधेहि वलयावलिमञ्चलेन। मा जल्प साहसिनि शारद( चन्द्रिकायां ? चन्द्रकान्त)- दन्तांशवस्तव तमांसि समापयन्ति ॥२१॥

१. ओद्धो-इति क० पु० पाठ:। २. द्वारेकं-इति क० पु० पाठ:। ३. सोह-इति ग० पु० पाठः।

साहित्यमीमांसा [ द्वितीयम् एतत् त्रयमपि विधिनिषेधद्वारयोरन्तभू तम्। अथवैतत्सङ्करोत्या अन्येऽपि बहवः प्रभेदा यथाप्रयोगं द्रष्टव्याः । एकस्य तात्पर्यस्योभयविषयत्वं न सम्भवति, भवति चेत् तात्पर्यमेव भिद्येत। तस्मादुभयविषयत्वं नोदाहृतम्। प्रसङ्गाद् वाक्यवाक्यार्थयोर्लक्षणमाह- संहत्यार्थाभिधायीनि पदान्याहुविपश्चितः। वाक्यं विशिष्टा वाक्यार्थः क्रिया सर्वत्र कारकैः॥ १६॥ विपश्चितो भाष्यकारादयः । 'संहत्यार्थमभिदधति पदानि वाक्यम्' इति भाष्य- कृतः । क्रिया सर्वत्रेति प्राचुर्यविवक्षया, अन्यथापि वाक्यार्थविषयस्येष्टत्वात्। तदेव प्रकटयति- नीलमुत्पलमित्यादावपि वाक्यार्थदर्शनात्। क्रियाकारकनिर्बन्धमाद्रियन्ते न केचन ॥ २० ॥ तस्मादनुवृत्तं लक्षणमाह- वर्तते यत्परः स शब्दार्थ इति स्थितिः। एतद् रसस्य प्रस्तावे परस्तात् साधयिष्यते ॥ २१ ॥ तद्दंदप्रदर्शनम्- कक्ष्यात्रैविध्यतस्तस्य त्रैविध्यमपि सम्मतम्। अथ प्रविभाग :- एतावतोर्ऽर्थभागस्य स्यादियाञ्छब्द इत्ययम् ॥ २२ ॥ प्रविभाग: पढ़े वाक्ये महावाक्ये प्रतिष्ठितः । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां शक्तिनिष्कर्ष एव सः॥२३॥ गौरिति पदे प्रकृत्यंशस्य सास्नादिमानर्थः प्रत्ययांशस्यकत्वमित्यश्वो गावा- वित्यत्रान्वयव्यतिरेकाभ्यां गौरानीयतामिति वाक्ये कारकपदस्यायमर्थः क्रियापदस्याय- मर्थ इत्यश्व आनीयतां गौर्बध्यतामित्यत्रान्वयव्यतिरेकाभ्यां निश्चीयते। एवं महावाक्य- रूपेऽपि प्रबन्धेऽपि द्रष्टव्यम्। ननु काममावापोद्धारवद् वाक्येषु तेषु तेष्वन्वयव्यतिरेकानुसन्धायिना पुंसा शब्दानामंशशोरऽर्थाः प्रविभाज्यन्ताम्, कामं तैस्तरंशस्ते तेऽ्यर्थाः प्रतिपाद्यन्ताम्। कथं पुनर्लुप्रप्रकृतिप्रत्ययोभयेषु तदर्थावगतिः ? यथा इत्यत्रार्थस्यार्थस्य दसीत्यत्र

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता ९

सों वाचि क्षडि कापीत्यत्राग्निरङ्गल्योः। किमत्रानुपपन्नम् ? प्रमाणनिश्चतार्थाः केचिहमी खण्डशब्दाः। लोपोऽपि नामात्र गतार्थत्वादप्रयोग एव। स्यादेतत्। बाढमुभय- त्रैवं भवतु। द्रव्यादिषु कथम् ? बहुत्वप्रमाणतः । स्वादीनामेवैकत्वादोनि निश्चितानि। कुतस्त(दा ? दभा)वे तत्प्रतीतिरिति चेत्, सम्भवान्वयव्पतिरेकावेव वात्रापि शब्द- करणम्। यथकद्विबहुषु। किश्च पश्चकप्रातिपदिकार्यपक्षोऽ्य ङ्गीकृतः। स्वार्थमभिधाय शब्दो निरपेक्षो द्रव्यमाह समवेतम्। समवेतस्य तु वचने लिङ्गं सङ्ख्यां विर्भाक्त च। इति। अथवा काल्पनिकपक्षेऽरपि तद्वदपाये मल्लिकापुष्पकुटजचम्पकपुटादिमद्वासना- संक्रान्तिरिति न दोषः । मल्लिकापुटादिषु परिमलवाहिनां पुष्पावयवानां सत्त्वाद्युक्त्या वासनोपलव्धिः यथा तप्तकटाहादिषु दहनांशसम्भावनात् स्फोटकार्यसम्भवः । अत्र पुनर्लुप्ानां स्वादीनामवयव(सङ्ग ? सं)सर्गस्याविद्यमानत्वादुदाहरण- वैषम्यमिति चेत्, तन्न, उदाहरणस्थलेष्वपि प्रमाणगौरवातिशयानुपलम्भादवयवान्तर- संसर्गसद्द्गावो न प्रामाणिकः। यद्वा, एतदभावप्रतियोगितया स्मर्यमाणाः स्वादय एव स्वार्थ- मभिद (धीयुः ? धयुः)। यद्यनुच्चार्य (प्र? ) माणस्य येन केनचिज्ज्ञातस्यापि शब्द- स्यार्थाभिधायकत्वं शब्दसंज्ञास्वतिप्रसङ्गः। तथाहि-जगदित्युक्ते न तद्विशेषार्थावगतिः प्रसज्यत इति चेतु, न, सामान्यसंज्ञैषा। ततो न विशेषार्थावगतिः। विशेषसंज्ञायां व्युत्पन्नस्य विशेषावगमे न तदर्थज्ञानं नान्तरीयकम्, किन्तु तत्र तात्पर्याभावान्न कार्यमित्येतावत्। अथवा प्रतियोगिनिरूपणा(धीन) निरूपणस्वभावस्वाद्यभाव एव तदर्थाभि- धायक इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामवधार्यताम्। अभावोऽपि कार्यजनक इति सिद्धम्। "भावो यथा तथाभावकारणं कार्यवत् ततः" इति। अत एव ह्याचार्या भावादेशवदभावा- देशेऽपि कार्यातिदेशस्य स्मरन्ति। अकाल्पनिकपक्षेऽ्रपि दध्यादिशब्दोत्तरकालं शब्दाभा- वैकतादिवाचक इत्यन्वयव्यतिरेकायत्तमनुत्तरं दध्याद्येव तदर्थावाचकमिति विपर्ययेऽपि विशेषण एव तात्पर्यमित्येव भावस्यव वाचकम्। दध्यत्रेति वाक्ये कथ ुत्तरशब्दाभाव इति चेत्, न, प्रत्येकं पदानां निरूपणादस्मिन् मतेऽप्यस्त्येव पदवाक्यविभागः । शब्दाभावस्य वाचकत्वाच्छब्दत्वं चार्थस्याव्याहतम्। अभावस्य बोधकत्वं बिना वाचकत्वमिति च युज्यते। काल्पनिकपक्षे पदसंस्कारवद् वाक्यसंस्कारेडप्युत्तरास्वाद्यभावसम्भवात् तदर्था- भिधानमिति समञ्जमम्। अथ व्यपेक्षा- परस्परं पदार्थानामकाङ्क्षा स्याद् व्यपेक्षणम्। तत्राभिधानिकी नैयायिकी नैष(धी १ धकी) च सा ।।२४।। २

१० साहित्यमीमांसा [ द्वितीयम्

तत्र श्रुतिसमाख्यावाक्यविकल्पसमुच्चया१ (द ?) तिदेशा (दि)भिर (न? भि) धीयमाना आभिधानिकी। यथा- अङ्गेनाङ्गं तनु च तनुना गाढतप्तेन तप्तं

उष्णोच्छवासं समधिकतरोच्छवासिना दूरवर्ती सङ्गल्पैस्तैविशति विधिना वैरिणा रुद्धमार्गः ॥२२।। इयं श्रुत्याभिधानिकी। ऊहविपर्यय विपरिणा माध्याहारवाक्यशेषव्यवहितकल्पनादिभिरुपकल्यमाना नैया- यिकी२। यथा-कालिदासः 'किं कुन्तलेश्वरः करोति'इति विक्रमादित्येन (स्पृ? पृ)ष्ट उक्तवान्- असकलहसितत्वात् क्षालितानीव कान्त्या मुकुलितनयनत्वाद् व्यक्तकर्णोत्पलानि। पिबति मधुसुगन्धीन्याननानि प्रियाणां त्वयि विनिहितभार: कुन्तलानामधीशः ॥ इति ॥२३॥ विक्रमादित्यः 'पिबतु मयि' इत्यूहयित्वा इदमेव पद्यमुत्तरं पपाठ। इयमूहतो नैयायिकी। मूले कण्टकसन्ततिरुपचितविकचानि रक्तकुसुमानि। एतावतैव शल्मलिरनुहरति न पङ्डजवनस्य॥ २४॥ इयं वचनतो नैषधकी। अन्या अपि यथाप्रयोगमनुसन्धेयाः।

अथ सामर्थ्यम् सामर्थ्य च पदार्थानां भवेत् सम्बन्धिरूपता। भेदः संसर्ग उभयमित्येतत् त्रिविधं मतम् ॥ २५॥

१. या-इति क० पु० नास्ति। समुच्चये। कृत्याभिधानिकीत्यादि प्रथमा परिकीर्तिता। ऊहोऽपि हि द्वितीया स्यात् तृतीयावचनादिभिः । ऊह-इति ख० पु० पाठः। २. नैयायिकी। वचनासम्भव विरोधकृतार्थत्वपरिसङ्गयावधारणादिभिर्निपीड्यमाना नैषधकी। समर्थ्य -- इति ख० पु० पाठः।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता ११

यदा राजभृत्य१इत्यादौ भृत्यशब्दो न स्वतन्त्रार्थवृत्तिः, तदा सामान्येन स्वामि- संसर्गस्यावगतत्वात् स्व्रामिविशेषज्ञापनापोपादीयमानो राजशब्द(स्य ?: ) स्वाम्पन्त- (रैभ्या ? रेभ्यो) भृत्यशबदार्थ व्यावतयति। सोऽयमर्यान्तरव्पवच्छेदः श()ब्दो भेदः । यदा राजपुरुष इत्यादावनवगतपरायत्तभावस्य पुरुषस्त्र स्व्रामिसम्बन्धद्योतनाय राजशब्दः प्रयुज्यते, तदापि विशेषसंसर्गस्याशब्दोपादानत्वादनवकाशो विशेषान्तरस (म्प? म्पा)- तस्तदाप्यशब्दा स्वाम्यन्तरनिवृत्तिरर्यादवसीयते। सोऽयं विशेषः संसर्गः। य (था? दा) 'नीलोत्पलम्' इत्यादावर्थान्तरनिवृत्तिरर्थान्तरसंसर्गश्च प्रतीयते, तदा भेदसंसर्गावित्युभयम्। नानयो: समप्रधानभावः, एकव्पाप्तिरूपत्वादितरस्येति। यत्र न सम्बन्धयोग्यता, न तत्र सामर्थ्यमित्यर्थादापतित 'न कश्चित् पुरुषो व्याघ्रश्चरति पल्लीम्' इत्यादिषु। सम्बन्धो नामाहानिर्व्यपेक्षा व्यतिषङ्ग इति त्रयमपीष्टम्। नेह विस्तरभयात् प्रपञ्च्यते। बुद्धिस्थानां पदार्थानामाकाङ्क्षा भवतीति यत्। प्रसिद्धः सन्निधिस्तेन व्यपेक्षाक्रोडगोचरः ॥ २६ ॥ निगदव्याख्यानमेतत्। परस्परस्य ग्रथनं पदा(्था)नामिहान्वयः । स जायेत त्रिधा शक्तो वैभक्त उभयात्मक: ।। २७।। तत्राख्यातसुब्विभक्तिभ्यां कतृ कर्मणो (?) भिधाने शक्तो यथा- अध्यासामासुरुत्तुङ्गहेमपीठानि यान्यमी। तैरूहे केसरिक्रान्तत्रिकूटशिखरोपमा॥ २५॥ सम्बन्धविभक्त्या वैभक्तो यथा- यस्यार्थस्तस्य मित्राणि यस्यार्थस्तस्य बान्धवाः । यस्यार्थः स पुमाल्लोके यस्यार्थः स च पण्डितः ॥ २६॥ उभयात्मकः शक्तिविभक्तिमयो यथा- इक्षुदण्डस्य मण्डस्य दध्नः पिष्टघृतस्य च। वाराहस्य च मांसस्य सैष गच्छति फल्गुनः ॥२७॥

१. राज्ञो भृत्य इत्यत्र भृत्योत्तरभेदः, राज्ञः पुरुष इत्यत्र पुरुषस्य राजसम्बन्धमात्रम्, नीलोत्पलमित्यत्र नीलेतरभेदो नैल्यसम्बन्धश्च प्रतीयते। एवं च 'सम्बन्धिरूपतः' इत्यत्र रूपपदं सामर्थ्यपरम्। ततः सम्बन्धिसामर्थ्याद भेदसंसर्गोभयसिद्धिरित्यर्थः । सामर्थ्यं योग्यतेत्येवं पर्यायेणाभिधीयते। बुद्धिस्थानां-इति ख० पु० पाठः। २. परस्परेण -- इति ख० पु० पाठः । ३. शाक्तो-इति ख० पु० पाठः।

१२ साहित्यमीमांसा [ द्वितीयम्

अथैकार्थीभाव :- ततश्रैकत्वसम्पत्तिमेकार्थीभावन® विदुः। ततश्चेति ठयपेक्षावतां समर्थानामत्विरितानां च पदानामित्यर्थः । एतद्विभागमाह- नीरक्षोरादिवत् क्वापि क्वचित् पांसूदकादिवत्॥२८।। तिलतण्डुलवत् क्वापि स्फुरन्त्यर्थाविरोधितः१। तद् यथाक्रमं पदवाक्यमहावाक्यविषयमेतत्। केचि (दे? दे) कार्थयस्य समासकृत्तद्धितविषयतां वर्णयन्तः पद एव स्थान- यन्ति। तत्र केवलमैकपद्यमेव विशेषः, ऐकार्थ्यं तु पदवाक्यसाधारणमिति कथयन्ति। तेनैकार्थ्यवशीकारात् पदानामेकवाक्यता।२९।। अस्मिन्नर्थे प्रमाणं दर्शयति- अर्थैक्यादेकवाक्यत्वं पदानामाह जैमिनिः। "अर्थैकत्वादेक वाक्यं साकाङक्षं चेत्, विभागे8 स्थात्" (जै० सू०, अध्या० २, पा० १ सू० ४६) इति। कथमनेकेषां पदार्थानामेकार्थत्वमित्यपेक्षायामाह- विशेषणैविशिष्टं सद् विशेष्यं ह्येकतामियात्॥३०॥ प्रसङ्गाद् विशेषणविशेष्यलक्षणमाह- भेद्यं विशेष्यं तत्राह भेदकं तद्विशेषणम्। तटस्थं च ह (द १ दि) स्थं च द्विधा तत्र विशेषणम् ।।३१।। तटस्थं च व्यवच्छेत्त बहिष्ठं यद् विशेष्यतः । हृदिस्थं तद् विशे(ष१ ष्य)स्य "शरीरानुप्रवेशि यत्।।३२।।

१. भवनं -- इति ख०पु०पाठः। २. क्वापि ........ धिता-इति क० पु०-ग०पु० त्रटितः पाठः । ३. इतोऽग्रे 'साकाङक्षं चेद् विभागत्वादेक'-इत्यधिक: क० पु० । ४. गे :- इति क० पु०पाठः। ५. शरीरासम्प्र -- इति ख० पु० पाठः।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता १३

तटस्थं यथा-

मुक्ताकलापीकृतसिन्दुवारं वसन्तपुष्पाभरणं वहन्ती ॥२८।। हृ (द ? दि) स्थं यथा- तन्वी श्यामा शिखरदशना पक्वबिम्बाधरोष्ठी मध्ये क्षामा चकितहरिणीप्रेक्षणा निम्तनाभिः। श्रोणीभारादलसगमना स्तोकनम्रा स्तनाभ्यां 'या तत्र स्याद्युवतिविषये सृष्टिराद्येव धातुः२॥२९।। प्रकृतमनुसृत्योक्तमर्थ' निगमयति- एषां समष्टिरष्टानां साहित्यमिति निर्णयः । सम्बन्धो वा सरूपेण8 तद्ेतुः शक्तिरेव वा ॥३३। तदन्यो वास्तु वृत्यादिस्तत्समष्टिरपेक्षिता। एवं समष्टिरूपस्य साहित्यस्य कथं परिष्कार इत्यपेक्षायामाह- साहित्यस्य परिष्कारः पारम्पर्येण सिध्यति॥३४॥ समुदायपरिष्कारः समुदायिपरिष्क (तै१तेः)"। साप्याधारपरिष्कारादित्या (य१या) ता परम्परा॥३५॥ अथ पक्षान्तरमुपन्यस्यति- साहित्यं नाम सम्बन्धः सोऽष्टधेति मनीषिणः । शब्दार्थावष्टभिर्मागैः सम्बध्येते परस्परम् ॥३६॥ मनीषिणो भोजराजादयः । ते हि शब्दार्थयोर्द्वदशविवः सम्बन्धः साहित्यमित्या- चक्षते।

नालङ्कारयोगरसावियोगरूपः शब्दार्थयोर्द्वादशविधः सम्बन्धः साहित्यमिति श्रयते,

१. इतः पूर्व 'स्यात्' इत्यधिकः क० पु०। २. उ० मे० श्लो० २१, मोतीलाल बनारसीदास प्रकाशनम्, १९७० ई० । ३. रर्थानां-इति ख० पु० पाठः। ४. स्वरूपेण-इति ख० पु० पाठ: । ५. तिः-इति ख० पु० पाठः। ६. वर्गः-इति ख० पु० पाठः।

१४ साहित्यमीमांसा [द्वितीयम् कथमष्टौ सम्बन्धाः साहित्यमिति। उच्यते-चरमं चतुष्टयमागमापायित्वात् साहित्य- स्वरूपं न प्रविशति। तस्मात् तत् परिष्कारत्वेन निष्कृष्टम्। तच्चाष्टधेति निर्णयः। मार्गैः प्रकारैरित्यर्थः । सम्बन्धो नाम क इत्यपेक्षायामाह- सशक्तिरेव हि' सम्बन्धो व्यापाराद्भिधानवान्। वृत्त्यादयस्ताः कथ्यन्ते शक्तयः पुनरष्टधा॥३७।। व्यापारादीत्यादिशब्देन सहकारिसंज्ञयापि भण्यत इत्यर्थः । एतेषामवान्तरभेदमाह- वृत्तिस्तद्वद् विवक्षावत् तात्पर्य च विभागवत्। चतस्र: केवला हय ता: शब्दसम्ब (न्धाः१ दू) शक्तयः ।।३८।। याऽडकाड्क्षा यच्च सामर्थ्यमन्वयो यश्च तैस्त्रिधा। ऐकाथ्य® यच्च तास्तत्र सापेक्षाः शब्दशक्तयः ॥३९।। पूर्व चतुष्टयं स्वार्थ' स्वादोत्थमवलम्बते। तदर्थान्तरमप्यपेक्षत इति स्पष्टमेतत्। शक्तिनिष्कर्षस्वरूपप्रविभागादेः साहित्यान्तर्भावं दोषेत्यादिचतुष्टयस्य बहिर्भावं सहेतुकं कथयति- वाक्याद् वाक्यार्थबद्धौ यद् व्युत्पत्तिसमयाजि® तत्।४०।। यत्" सर्वमेव साहित्यवीथिका मवगाहते।

१. शक्तिरेव हि-इति ख० पु० पाठः। २. विवक्षा च-इति ख० पु० पाठः। ३. तैर्मिथः-इति ख० पु० पाठः । ४. विवाद्य-इति ख० पु० पाठः । ५. स्वार्थ-इति क-ग० पु० नास्ति। ६. वृत्तिविवक्षादेः साहित्यान्तर्भावं दोषभावगुणालङ्काररससम्बन्धस्य बहिर्भावं च स-इति ख० पु० पाठः। ७. याजितं-इति ख० पु० पाठः। ८. तत्-इति ख० पु० पाठः । ९. पीठिका-इति ख० पु० पाठः ।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्ककप्रणीता १५

ननु सम्बन्धात्मनः साहित्यस्य कथ१(न?नं) तद्गणैतद्गणादिभिरतिशया- धानम्। तत्राह- सम्बन्धिनी षष्ठसम्बन्धं तत्स्थैरेव प्रसाध्यते॥४१। दोषत्यागादयस्तेन तत्स्थास्तस्य प्रसाधकाः। सम्बन्धेनैकाधिरणत्वाच्छ्दार्थस्यास्था अपि गुणादयस्तत् प्रसाधयन्तीत्यर्थः । एतदेव निदर्शनपुरस्सरं१ विशदयति- दोषवर्जनलावण्यभूता सरसतादिभिः ॥४२।। प्र (स्वा १ सा)धितो भवेद् यद्वद् वधूवरसमागमः । सम्बन्धिनोः परिष्कार इति चाव्यभिचारिणे॥४३॥ *न सम्बन्धस्य परिष्कार इति वा कियती भिदा(:१)। अ(त्रै? त्र) 'वैचि(न्त्या ? त्र्या)न्त (रम? रं) दर्शयति- ·उक्तितादर्थ्यसम्बन्धात् काव्ये शब्दार्थयोस्ततः ।।४४।। तद्गता अपि जायन्ते गुणाद्यास्तत्प्रसाधकाः। शब्दार्थयोः सत्प्रधानस्वविधूननकाव्येक्तिप्रधानत्वात् तद्गता गुणादयोऽपि तामेवोक्तिमुल्लासयन्तीति यावत्। शब्दार्थयो: सहस्थानं साहित्यमपरे विद्ुः ॥४५॥ तथा परस्परस्पर्धायुक्तयोः काव्यसंस्थितिम्।

१. कथमतद्गुणैर्गुणादि-इति ख० पु० पाठः। २. सम्बन्धिषु च सम्बन्धस्त-इति ख० पु० पाठः।

एतत् सनिदर्शनं-इति ख० पु०पाठः। ४. परिष्कारस्तदैते व्यभि-इति ख० पु० पाठः। ५. ख० पु०न नास्ति। ६. वैचित्र्यान्तरमपि दर्शयते-इति ख० पु० पाठः। ७. उक्तिप्रधानं तादर्थ्या बलान्नाप्येवयोर्यया-इति ख० पु० पाठः। ८. जगुः-इति ख० पु० पाठः । ९. श्रियाइति ख० पु० पाठः। १०. संज्ञितम्-इति ख० पु० पाठः।

१६ साहित्यमीमांसा [ द्वितीयम्

अपरे पुनराचार्या एवं विदुः- शब्दार्थयोः सहभावेनावस्थानं साहित्यं यत् तयो: काव्यमिति संज्ञया, तेन तु सिद्धत्वाच्छव्दार्थपोः सम्बन्धस्य न कथश्चित् साहित्यविरहः। उक्तं हि- शब्दार्थौं सहितावेव प्रतीतौ पुरतः सदा। सहिताविति तावेव किमपूर्व विधीयते॥ इति। तदनिष्टमपि काव्य भवतीति सत्मेतत्, किन्तु विशिष्टमेव साहित्यमभिप्रेतम्। कीदृशम् ? वक्रताविशिष्टगुणालङ्कारसंस्कारसम्पद परस्परस्पर्धाविरहार्थाधिरूढम्। यथा-

ततोऽरुणपरिस्पन्दमन्दीकृतवपुः शशी। दध्रे कामपरिक्षामकामिनीगण्डपाण्डुताम्॥३०॥ यथा च- लीलाए कुवलअं कुवलअं व सीसे समुव्वहन्तेण। सेसेण सेसपुरिसाण पुरिसआरो समुम्फुसिओ॥३१॥ अतः शब्दार्थयो: परस्परस्प(रार्थ ? र्धा)विरहात्। भण तरुणि रमणमन्दिरमानन्दस्यन्दिसुन्दरेन्दुमुखि। यदि सल्लीलोल्लापिनि गच्छसि तत् किं त्वदीयं मे ॥३२॥ अनणुरणन्मणिमेखलमविरतशिञ्जानमञ्जुमञ्जीरम्। परिसरणमरुणचरणे रणरणकमकारणं कुरुते।३३॥ प्रकाशस्वाभाव्यं विदधति न भावस्तमसि यत् तथाभूतास्ते स्युर्यदि किल न ते तत्र न कथम्। गुणाध्यासाभ्यासव्यसनकृतदीक्षागुरुगुणो रविव्यापारोऽयं किमथ सदृशस्तस्य महसः ॥३४॥ इत्यादिषु तु काव्यत्वहानिः। किश्च शब्दस्य शब्दान्तरेण, अर्थस्यार्थान्तरेण परस्परस्पधित्वलक्षणं साहित्यं च विवक्षितम्। तेन-

चारुता वपुरभूषयदासां तामनूननवयौवनयोगः। तं पुनर्मकरकेतनलक्ष्मीस्तां मदो दयितसङ्गमभूषः ॥३५।। असारं संसारं परिमुषितरत्नं त्रिभुवनं निरालोकं लोकं भरणशरणं बान्धवजनम्। अदपं कन्दपं जननयननिर्माणमफलं जगज्जीर्णारण्यं कथमसि विधातुं व्यवसितः ॥३६।।

प्रकरणम् ] महाकविभङ्गकप्रणीता १७

कीा इत्यादिषु साहित्यहानिः । तदेवं विशिष्टं सह एव ज्ञानं साहित्यम्। उक्तं हि-

साहित्यमनयोः शोभाशालितां प्रति काप्यसौ। अन्यूनानतिरिक्तत्वमनोहारिण्यवस्थितिः 11 मार्गानुगुण्यसुभगो माधुर्यादिगुणोदय:।।F अलङ्करणविन्यासो वक्रतातिशयान्वितः।पर वत्त्यौचित्यमनोहारि रसानां परिपोषणम्। ी चउन्ह स्परधया विद्यते (यत्र) यथास्वमुभयोरपि ॥ सा काप्यवस्थितिस्तद्विदाह्लादैकनिबन्धनम् पदादिवाक्परिस्पन्दसार: साहित्यमुच्यते॥ अपर्यालोचितेऽ्यर्थे बन्धसौन्दर्यसम्पदा। 110॥ गीतवद्वृदयाह्वादं तद्विदां विदधाति यत् ।। वाच्यावबोधनिष्पत्तौ पदवाक्यार्थवर्जितम्। शयत् किमप्यु (क्त?त्क)यत्यन्तः पानकास्वादवत् सताम्। स्फुरितं श्जीवितेनैव जीवितं कविना बिना। विना निर्जीवतां याति येन वाक्यं विपश्चिताम्। यस्मात् किमपि सौभाग्यं तद्विदामोदगोचरम्। सरस्वती समभ्येति तदेतत् प्रतिपादितम् ॥ इति। एतन्मतमपि प्रायो *मतमस्माकमश्तुते ॥४६ ॥ अभेद: ख्याप्यते तत्र किन्तु साहित्यकाव्ययोः।

एतन्मतमप्यस्मन्मतमेवाग्नोति। इदमन्तरम्-'परिष्कारः साहित्यम्'इति

१. न्विता-इति ख० पु० पाठः। २. युक्तिमप्यनयत्यन्तः -- इति ख० पु० पाठः । ३. जीवितेनेव जीवितं परमन्तरम्-इति ख० पु० पाठः । ४. विनान्तर्जीवताम्-इति ख० पृ० पाठः । ५. यत् स्यात्-इति ख० पु० पाठः । ६. मतमास्माक -- इति ख० पृ० पाठः। ७. सपरिष्कारं-इति ख० पु० पाठः । ३

१८ साहित्यमीमांसा [ द्विती यम्

तेषां मतम्, वयं तु शब्दार्थयोः 'सम्मेलनमात्रमुक्तिरूपं साहित्यं तच्छास्त्राख्यानादि- साधारणम्, अन्यत् परिष्कारविशिष्टं तत् काव्यमिति मन्यामहे। शब्दाथौं सहितौ3 *वक्रकविव्यापारशालिनि"। बन्धे व्यवस्थितौ काव्यं तद्विदाह्वादकारिणि॥ इत्यनेनापि विशिष्टोक्तिरेव काव्यं भवतीति मन्तव्यम्। अतो यत् केषान्चिन्मतम् 'कविकौशलकलितकमनीयतातिशयः शब्द एव केवलः काव्यम्' इति, केषान्विद् 'रचनावैचित्र्यचमत्कारकारि वाच्यमेव काव्यम्' इति9 पक्षद्वयं निरस्तम् । उच्यते हि- शब्दाथौ दोषरहितौ सगुणौ बन्धवर्तिनौ। काव्यं सन्धिनाविव।। इति।

कोऽत्र शब्द:, को वारथो नामेति- वाच्योऽर्थो वाचकः शब्द: प्रसिद्धमिति यद्यपि॥४७॥ तथापि काव्यमार्गेऽस्मिन् परमार्थोऽयमेतयोः। शब्दो विवक्षितार्थेकवाचकोऽन्येषु सत्स्वपि॥ ४८ ॥ अर्थः सहृदयाहलादकारी सुस्पन्दसुन्दरः। यथा दोषाकरः कामं मां निर्दहति निदयम्॥ ४६॥ यथा निदाघो रजनी राजलक्ष्मा दुनोति माम् । ५० ।

किश्च शब्दस्योदाहरणम्- कल्लोलवेल्लितदृषत्परुषप्रहार रत्नान्यमूनि कमलालय मावमंस्थाः । एकेन किं न विहितो भवतः स नाम याच्जाप्रसारितकरः पुरुषोत्तमोऽपि ॥३७॥

१. सम्मेलनमात्रार्थयोर्मेलनमात्र -- इति ख० पु० पाठः। २. अत्र 'यत्' ख० पु० अधिकः। ३. दोषरहितौ -- इति ख० पृ० पाठः। ४. वक्र -- इति खव० पृ० नास्ति । ५. शालिनौ -- इति ख० पु० पाठः। ६. कारिणौ इति स्र० प० पाठ: ७. च-इत्यधिकः स्० पु०। ८. मन्योन्यस्पर्धिनाविव-इति ख० पु०पाठः ।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता १६

अत्र रत्नसामान्योत्कर्षाभिधानमुपक्रान्तं तदनुगुणेन शब्देनोपसंहृतं च, न वा तु न्यस्तम्; किं कौस्तुभेन विहितो भवतो न नामेति।

यथा-

द्वयं गतं सम्प्रति शोचनीयतां समागमप्रार्थनया कपालिनः। कला च सा कान्तिमती कलावतस्त्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी ॥३८॥ अत्र पिनाक्यादिपरमेश्वरवाचकशबदसहस्रसम्भवे 'कपालिनः' इति बीभत्सरसा- लम्बनविभाववाचकः शब्दो जुगुप्साकरत्वेन प्रयुज्यमान: कामपि शोभामावहति।

यथा वा-

संरम्भ: करिकीटमेघशकलोद्देशेन सिंहस्य यः सर्वस्यव स जातिमात्रविहितो हेवाकलेशः किल।

कोऽसौ कुत्र चमत्कृतेरतिशयं यात्वम्बिकाकेसरी ॥३९॥ अत्र कीटशकलादय: शब्दा विवक्षितवाचकाः ।

अर्थस्योदाहरणम्- दंष्ट्रापृष्ठेषु सद्यः शिखरिषु न कृतः कण्ठकण्डविनोद: सिन्धुष्वङ्गावगाहः खुरकुहरगलत्तोयतुच्छेषु नाप्त:। लब्धाः पातालपङ्के न लुठनरतयः पोत्रमात्रोपयुक्ते येनोद्धारे धरित्र्याः स जयति बहुधा विघ्नितेच्छो वराहः॥४०॥ अत्र पदार्थपरिस्पन्दमहिमा निबद्धः, यः स्वभावसम्भाविनस्तस्य परिस्पन्दान्तरस्य संरोधसम्पादनेन स्वभावमहत्तामुल्लासयन् सहृदयहारितामापन्नः। तामभ्यगच्छद् रुदितानुसारी मुनिः कुशेध्माहरणाय यातः। निषादविद्धाण्डजदर्शनोत्थः श्लोकत्वमापद्यत यस्य शोकः ॥४१॥ अत्रोत्तरार्धार्थो१ मुनेः परमकारुणिकत्वे नितान्तमुपयुक्तः । एवम् "भर्तुरमित्रं प्रियमविधवे विद्धि मामम्बुवाहम्" इत्यादिष्वपि द्रष्टव्यम्।

१. अत्र शोक एव श्लोकत्वमागत इत्ययमर्थो-इति ख० पु० पाठः । २. नितरामुपयुज्यते-इति ख० पु० पाठः।

20 साहित्यमीमांसा द्वितीयम्

क।। पुनरेवंविध :- ाकत FoIR KIS सद्यः पुरीपरिसरेषु शिरीषमृद्दी गत्वा जवात् त्रिचतुराणि पदानि सीता। गन्तव्यमस्ति कियदित्यसकृद ब्रुवाणा रामाश्रुण: कृतवती प्रथमावतारम्।४२।। -193 अत्रासकृत् कियदद्य गन्तव्यमित्यभिधानलक्षणः परिस्पन्दो न स्वभावमहत्ता- मुन्मीलयति, सीताया हृदये परिस्फुरदपि न वचनमारोहि। किश्च्, प्रतिक्षणमभि- धीयमानमेतद् रामश्रुप्रथमावतारकरणमित्यपि न युक्तम्, सकृदाकर्णनादेव तस्योपपत्तः। ततोऽ्यमर्थो न हृदयमाह्लादयति। तसमादवशमित्यत्र पाठः करणीयः। तदेवंविधयोद्न्या- रमेलनं साहित्यविशिष्टं काव्यमिति स्थितम्।

। लद्ी साडक । इात ।द्वतीयं प्रकरणम्॥

।१5॥ श्रिसलकीजाए

॥०४।। :हाइर जिश्तीरीही ह की िरक आ्कशीक प्रहडि

Fहा घिणकालानलालारकी अशपेप्रमाख'

अथ तृतीय प्रकरणम्

एवं यदिदं साहित्यं नाम निःसीमनि कविसमयाध्वनि शब्दमात्रे। प्रयोगे दूष्यते येन स दोषः परिकीर्तितः। शास्त्रे लोके च समये निषेधात् त्याज्य एव सः ॥५१।। अक्षरस्थो गणस्थश्च पदवाक्यतदर्थ (का: १गाः)। अक्षरस्थगणस्थौ दौ काव्यारम्भेषु चाटुषु ॥५२॥ वर्जनीयौ तद्न्ये तु सर्वत्र परिवर्जिताः। अन्यत्र दर्शितौ दोषगुणौ वर्णगणस्थितौ ॥५३॥ अथ दोषा: प्रकाश्यन्ते पदवाक्यतदर्थ (काः१ गाः)। अप्रयुक्तमथ ग्राम्यमसमर्थमनर्थकम् ॥५४॥ साधारणप्रसिद्धार्थे पदानां दूषणानि षट्। डTक FiS

कविभिन निबद्धं यदप्रयुक्त तदुच्यते॥५५॥ यद् वदन्ति२ मुनिश्रेष्ठाः सृष्टिस्थित्यन्तकारणम् ।DP FF तदादयं परमं धाम मम शोशुभ्यतां हृदि॥४३॥ अप्रयुक्तेऽप्रयुक्तं स्यादेवमादिनिबन्धनम् । *ग्राम्यमश्लीलममङ्गलार्थम्- 1PP .४

१. अथ दोषस्य सामान्यलक्षणमाह-इति ख० पु० पाठ:।क IIpyRns B क3 २. वर्चान्ति-इति ख० पु० पाठ:। PPIEWPOR FR ३. धाम (मगो?) शुध्यतामिति-इति क ० पु० ग० पु० पाठ:। ४. इतः परम्-अत्र वचन्ति शोशुभ्यतामिति पदद्वयमप्रयुक्कम्, सुभ्र वरिवर्त्यादिशब्दाना- मसाधुत्वकष्टत्वयोरपि प्रयोगेणाङ्गीकाराद् वचत्यादिशब्दानां साधुत्वसुश्रवत्वयोरप्य प्रयोगेण परिहारादसाधुत्वकष्टत्वादि न पृथग दूषणम्, अतः प्रयोग एव प्रयोजनः, वेश्याप्रति- तद्यत्रिवान्त्भू तमार्षत्व हेतोरप्रमेयस्यापि कारणप्रयोग एव-एतावानंशः क० पु० ग० पु० नास्ति। ५. तद् ग्राम्यमश्लीलघृणामङ्गलार्थप्रकाशकं यथा-इति ख० पु० पाठः।

२२ साहित्यमीमांसा [ तृतीयम्

१छत्राकारशिरा: सिरालसरलस्थूलप्रकाण्डो महान् मध्येसूर्यसुताभ्रसिन्धुविपुलाभोगो वटः पातु वः। कार्यक्ये विकटप्रसारितमहाजङ्गं महीसुप्तयो- र्यः खण्डेन्द्रकिरीटकैटभजितोः काटश्रियं कर्षति२॥४४॥

अमङ्गलार्थम्- खेटके भक्तसूपस्य वलभ्याः पतनस्य च। अतृप्तोऽहं मरिष्यामि हेहलेभाषितस्य च।४५॥ अवाचकपदं यत् स्यादसमर्थ तदुच्यते ॥५६॥

• एतदग्रे मातृकायां किञ्चित् त्रटितं भवेत्। १. छत्राकार ........... महीसुप्तयोः-इति चरणत्रयं ख० पु० नास्ति। २. कर्षते-इति ख० पु० पाठः। अत्र काटशब्दोऽश्लीलार्थः। पदते दहति स्तन्यं वमत्येव स्तनन्धयः। मुहुरुत्क्रौति निष्ठीवत्यात्तगर्भा पुनर्नवाधू:॥ अत्र पर्दत इत्यादिपदं घृणार्थम्-इत्यधिकः ख० पु०। ३. खेटके ......... भाषितस्य च-इति पद्यं ख० पु० नास्ति। मरिष्यतीत्यादिपदमङ्गलार्थकम्-इत्यधिकः पाठः ख० पृ०।

४. यथा- · जलं जलक्षारा .... मयां वर्षत वारिधिः। इदं बृहितमश्वानां ककुद्मानेष हेषते।। अत्र जलधरवारिधिबृ हितादिशब्दानां समुद्रमेघाश्ववृषविषयतया प्रयुज्यमानत्वादवा- चकमिति। असमर्थम्।

अत्रोग्याः र्थापुष्पधाप्यन्तर्भावः। यन्नष्प्रयोजनं प्राज्ञैस्तदनर्थकमीरितम् ॥

यथा- बिभर्ति यश्च देहार्धे स्त्रियमिन्दुं हि मूर्घनि। स वै देव: खलु त्वां तु पुनातु मदनान्तकः ।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता २३

(भृङ्गेण कलिका) कोशस्तथा भृशमपीडचत। ववर्ष विपिनोत्सङ्गे गोष्पदप्रं यथा मधु॥४६॥

अत्र चहिवैखलुत्वादिशब्दानां पादपरणप्रयोजने सत्यपि स्वार्थेनानुपयुक्तत्व।दनर्थ- कमप्रयोजकमुच्यते। न यत् पदं निश्चयकृत् साधारणमिहोच्यते। नीललोहितमूर्तिर्यों दहत्यन्ते जगन्त्यपि। स एव हि महादेवस्त्रिषु लोकेषु पूज्यते ।।

अत्र नीललोहितादीनि पदानि रुद्राग्न्योः साधारणानि । इदमेव विरुद्धमपि। यद् गूढार्थप्रयोगं तदप्रसिद्धार्थमीरितम्। सहस्रगोरिवानिरं भवतो दुर्सहं वरै। हरेरिव नभा भान्ति नान्यतेजांसि तेजनि ॥ अत्र सहस्रगुशब्दादयः सहस्राक्षादिष्वप्रसिद्धाः। अविज्ञातार्थाक्लिष्टनेयार्थाद्य। अत्रैवा तभवन्ति। एतत् सकलमपि दोषजातं सूक्ष्ममीक्ष्यमाणं रोगराजयक्ष्माणमिव काव्यास्यप्रयुक्कानामानामाद्यं दोषमनुसन्तते।

अथ वाक्यदोष :- असाधु भिन्नवचनं भिन्नलिङ्ग विसन्धिकम्। भग्नच्छन्दो यतिच्छन्दो वाक्यानां दूषणानि षट्। तदसाध्विति निर्दिष्टं वाक्यं यदपशब्दवत्।

यथा -- नीरन्ध्र गमिनवति क्षयं पृषत्कैभू तानामधिपतिना शिलाविताने। गाण्डीवी कनकशिलानिभं भुजाभ्यामाजघ्ने विषमविलोचनस्य वक्षः ॥ अत्र गमितवतीति क्ववतेरकर्मणि, आजघ्न इति हन्तेरस्वाङ्गे प्रयोगादपशब्दावेतौ। एतयोः शिलावितानत्र्यक्षवक्षःसम्बन्धाद् वाक्य एव दुष्टता, न त्वप्रयोगात्। तद् भिन्नवचनं यत्र यद् भिन्नवचनोपमम्। यथा-'सरांसीवामलं व्योम' इति। अत्र वचनशब्देनोक्तिरूपा रीतिरपीष्यते, अतो रीतिभङ्गोऽपि सङ्गृहीतः । यत्रोपमा भिन्नलिङ्गा भिन्नलिङ्गं तदुच्यते। 'हंसीव घवलः शशी' इति। विसंहितो विरूपो वा यस्य सन्धिर्विसन्धि तत्।

२४ साहित्यमीमांसा [[ तृतीयम्

प्रत्यक्षादिविरुद्धं यद् विरुद्धमभिधीयते। १विरुद्धं यथा- सुराष्ट्रेष्वस्ति नगरी मधुरा नाम विश्रुता। अक्ष्वेलनालिकेराङ्का यदुपान्ताद्रिभूमयः ॥४७।

यथा- मेघानिले स अमुना एतस्मिन्नद्रिकानने। मञ्जर्युद्गमगर्भासौ तवाम्यवि विधीयते। अत्र पूर्वार्धं विसन्ध्युदाहरणम्; उत्तराध विरूपसन्धानम्। प्रत्यक्ष सन्धिरिति शब्द- सश्लेषमात्रं केचिद् वर्णयन्ति। ततो वाक्यगतं शैथिल्यकष्टत्वादिकमपि अत्रान्तर्भूतम्। भग्नच्छन्द इति प्राहुर्यच्छन्दोभङ्गवद्वचः। यस्मिन् पञ्च पञ्च जना आकाशश् प्रतिष्ठितः । इति। अत्र पञ्चमव्णस्य लघुत्वाभावात् छन्दोभङ्ग: । अस्थाना विरतिर्यत्र स भिन्नयतिरिष्यते। भक्कानां भूयः श्रियै चन्द्रमौलिः। गुणानां वथ्यते यत्र श्लेषादीनां विपर्ययः। अरीतिमदिति प्राहुः केऽप्यस्मिन् दूषणान्तरम् ॥ अथ वाक्यार्थदोषा :- अपार्थं विगतार्थं च पुनरुक्तमपक्रमम् अतिमात्रं विरुद्धं च प्राहुर्वाक्यार्थदूषणम्।। समुदायैकदेशाथशून्यं वाक्यमपार्थकम् । जायेत रञ्जनाद् राजा सिञ्चन् सकलमग्नि गद्गवः। इति। विगतार्थ प्रस्तुतार्थे यञ्च स्यान्निष्प्रयोजनम्। कदम्बपुष्पं नवसौरभाढ्य वहन्ति वाता वननिम्नगाश्च। भवन्ति पेयाः प्रथमे भुजङ्गरजङ्गमानां हि गिरः प्रथन्ते॥ ज्ञातस्य शब्दादर्थाद् वा साधनं पुनरुक्किमत्। स्फुटम् । अपक्रमः प्रसिद्धार्थपौर्वापर्यविपर्ययः। स्फुटम्। व्याकीर्णादेरप्यत्रैवान्तर्भावः।

'पुष्परसेन जगदेकार्णवम् इति।-इति ख० पृ० पाठः । १. विरुद्धं यथा ......... च मे पिता।-इति ख० पु० नास्ति।

प्रकरणम् ] महाक विमङ्गकप्रणीता २५

तथव- यावज्जीवम (हो ? हं) मौनी ब्रह्मचारी च मे पिता। 'माता च मम वन्ध्यासीत् (सुरापो ? स्मराभो) ऽनुपमो भवान्॥४८॥ ₹प्रतिज्ञाविरुद्धं यथा- एष वन्ध्यासुतो याति खपुष्पकृतशेखरः। मृगतृष्णाम्भसि स्नातः शशशृङ्गधनुर्धरः॥४९॥

आगमविरुद्धं यथा - असावनुपनीतोऽपि वेदानधिज (ने? गे) गुरोः। स्वभावशुद्धः स्फटिको न संस्कारमपेक्षते॥५०॥ दोषो नास्ति स्वरूपेण पदार्थानामसम्भवात्।५७।। यदस्ति वस्तुनोरन्तर्बीभत्सा (च्छी१ श्ली) लरूपतः । तदुक्तं दूषणं ग्राम्यपदे तत्स्मारके पुरा॥५८॥ तस्मात् पदार्थदोषाणां नोपन्यासोडस्ति कुत्रचित्। एवं पदानां वाक्यानां वाक्यार्थानां च यः कविः।५६।। दोषान् हेयतया वेत्ति (साकल्यं १ स१ काव्यं) कर्तुमर्हति। अनेकगुणमप्ये (क १ तद्) दोषेणैकेन निन्दते॥६०॥ अनेकलक्षणोपेतं वपुः श्वित्रेण दुभगम्। मतान्तरमिदं व्यक्तिभेदं भेदे व्यनक्ति च।।६१।।

एको हि दोषो गुणसन्निपाते निमज्जतीन्दोः किरणेष्विवाङ्कः ।५१।

१. मम माता वन्ध्येत्यादि -- इति ख० पु० पाठः। व्याहतमप्यत्रैव -- इति क० पु० ग० पु० नास्ति। २. प्रतिज्ञाविरुद्ध ........ संस्कारमपेक्षते ।। -- इति स्० पु० नास्ति। परोक्कानामपि दोषाणामत्रान्तर्भवमाह- अन्येषामपि दोषाणामन्तर्भावोऽत्र दृश्यते। तदार्थें दोषा: कुतो न कथितास्तत्राह -- इति क० पु० ग० पु० नास्ति। ३. स-इति क० पु० नास्ति।

२६ साहित्यमीमांसा [ तृतीयम्

इदमपि।

दूरे दारुवनानि हारकमुधा चा ... निमामाक्रथा भूयस्त्वं पुनरप्यहं यदि पुरश्रन्द्रः क्षिति यास्यति। इत्युक्त: शशिमौलिरद्रितनयाचूडेन्दुभूलम्भन- व्याजव्यञ्जितपादपद्मपतनप्रीतः प्रियः पातु वः ॥५२।

तं पातयां प्रथममास पपात पश्चात् ।५३। प्रभ्रंशयां यो नहुषं चकार।५४।

इत्यादि न दोषः ।

।। इति तृतीयं प्रकरणम् ।।

अथ चतुर्थ प्रकरणम्

गुणाः श्लेषप्रसादाद्या ये काव्ये समवायिनः। बाह्यान् शब्दगुणान् प्राहुरान्तरानर्थसंश्रयान् ।६२।। अङ्गश्लेषादिवच्छब्दा अर्था मधुरतादिवत्। नव तत्र प्रसिध्यन्ति ये दोषप्रतियोगिन:।६३।। अवश्यम्भाविनस्ते स्युस्तेषु सप्तानुयायिनः। शिथिलाप्रसन्नविषम कठोरनेयार्थानुदारनिच्छाय ग्राम्यरूपा (रीतिमदूषण ?)२ विरोधिन: श्लेषप्रसादसमतासौकुमार्यार्थव्यक्ति'रुदारकान्तादयो गुणा: ₹सर्वत्रा- पेक्षणीयाः। ओजो माधुर्यमित्येते स्वे स्वे वेश्मनि तिष्ठतः ।६४॥ वैदर्भ्यामत्र माधुर्य गौड्यामोज इति स्मृतम्। स्वलङ्कृतमपि श्राव्यं न काव्यं गुणवर्जितम् ।६५।। समुद्भूतगुण: प्राज्ञैनिरलङ्कारमात्रतः । निर्भूषणमपि इलाध्यं 'सुन्दरं सविभूषणम् ॥६६।।

I. 'व्यक्त्युदार' इति समासेनात्र भवितव्यम् (सम्पादकः)। १. अथ गुणसामान्यलक्षणमाह-इत्यधिकः ख० पु०। गुणा: समवायिनः। समवायिन इत्यलङ्कारव्यावृत्तिः । ते चापि बहुधा प्रोक्ता बाह्याभ्यन्तर- भेदतः-इति च ख० पु० पाठः। २. ग्राम्यारीतिमद्भूषण-इति ख० पु० पाठः । ३. सर्वत्रापेक्षिताः, अन्यथा एतद्दूषणोपनिबन्धप्रसङ्गादित्यर्थ :-- इति ख० पु० पाठः । ४. एतद् विपर्ययाद् रीतिभङ्गो नाम दोषः । एवमेकत्र विषये गुणाष्टकं सम्पन्नम्। तथाप्युदाहरणेऽप्यदर्शन अरायामुद्भूतेन व्यवहारः । अलङ्काराद् गुणस्य प्राधान्यमाह-इत्यधिकः ख० पु० । ५. मादृतम्-इति ख० पु० पाठः। क. वपुः प्रकृतिसुन्दरम्-इति ख० पु० पाठः ।

२८ साहित्यमीमांसा [चतुर्थम् "सरसिजमनुविद्धं शैवलेन" ।५५। इत्यादि। विभूषणसहस्त्रेऽपि विरूपं किं प्रशस्यते। गुणयोगस्ततो मुख्यो गुणालङ्कारयोगयोः ॥६७॥ निरलङ्कारमपि ग्राह्यम्"। यः कौभारहर: स एव हिवरस्ता एव चत्रक्षपा- स्ते चोन्मीलितमालतीसुरभयः प्रौढाः कदम्बानिलाः। सा चैवास्मि तथापि हन्त सुरतव्यापारलीलाविधौ रेवारोधसि वेतसीतरुतले चेतः समुत्कण्ठते ॥५६॥

अत्र माधुर्यादिगुणभूयस्ता। अलङ्कृतमपि गुणहीनमनादतम्। यथा- पश्यानभ्यञ्जनाज्जन्मसदृक्षां कोमलक्षगु: ।५७।

अथ गुणानां स्वरूपं लक्षयति - श्लेषः प्रसाद: समता माधुय सुकुमारता। अर्थव्यक्तिरुदारत्वमोज:कान्तिसमाधयः ॥।६८। इति काव्यशरीरस्य श्लाध्या दश गुणाः स्मृताः सुश्लिष्टत्वं विभिन्नानां श्लेष इत्यभिशब्द्यते ।६६।। विभिन्नानां पद्दानामिति। तथाहि- श"भिन्नानामपि पदानामेकपदप्रतिभासहेतुरनतिकोमलो बन्धविशेषः श्लेषः" इत्युक्तम्२। केवलं दीर्घबहुलैर्यद् वा बहुविसर्जनैः। द्वित्राक्षरपदैबद्धरल्पप्राणाक्षरोत्तरैः ।।७०।।

१. गुणवत्तया-इत्यधिकः ख० पु०। २. परिगृह्यते। यथा-इति ख० पु० पाठः। ३. विभक्तानां-इति स्० पु० पाठः। ४. विभक्तानामविभक्तानां च पदानामैक्यरूप्यहेतुर्बन्धः-इति ख० पु० पाठः । ५. उक्तं चैतद् विशेषेण-इति ख० पु० पाठः।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता २९

शैथिल्यं नाम जायेत तस्मात् तत् परिवर्जयेत्। हस्वसंयोगदीर्घाणां पद्ये कुर्याद् विमिश्रणम्।७१॥ श्लेष: सुसन्धिर्जायेत प्राणाक्षरविमिश्रणात् । यथा- उभौ यदि व्योम्नि पृथक प्रवाहावाकाशगङ्गापयसः पतेताम्। तेनोपमीयेत तमालनीलमामुक्तमुक्तालतमस्य वक्ष:॥५८।

यद्वा-

अनाततज्यं भूनिर्विशेषं दिवमप्यशेषां प्रशासति त्वय्यतुलप्रतापे। धनुरस्मदीयमलङ्क्रिया केवलमम्बुदानाम्॥५९॥ आचार्यस्याप्ययमेवार्थोऽभिमत :- यत्रकपदवद्धावः नालक्षितसन्धीनां स श्लेषः परमो गुणः ॥ इति। पदानां भूयसामपि।

अथ प्रसाद: '- (आ) विद्वदङ्गनावालं प्रकटं यत् प्रसादवत् ॥७२।। प्रकटं प्रकटार्थम्। उक्तं हि -- श्रुतिमात्रेण शब्दानां येनार्थप्रत्ययो भवेत्। साधारण: समग्राणां स प्रसादो गुणो मतः ॥ इति

यथा- परिम्लानं पीनस्तनजघनसङ्गादुभयत- स्तनोर्मध्यस्यान्तः परिमिलनमप्राप्य हरितम्। इदं व्यस्तन्यासं श्लथभुजलताक्षपवलनैः कृशाङ्गयाः सन्तापं वदति बिसिनीपत्रशयनम् ॥६०॥ यद वा- मूले नन्दनशाखिनां सिकतिले मन्दाकिनीरोधसि क्रीडावेश्मसु चित्रवत्सु च तव श्लाध्यं यशो गायतः । आसीदप्सरसां गणस्य दशनज्योत्स्नारसक्षालिता कर्पूरच्छुरणादृतेऽपि फलिनी पाण्डुः कपोलद्युतिः ॥६१।।

१. अथ प्रसाद :- इति क० पु० ग० पु० नास्ति।

३० साहित्यमीमांसा [चतुर्थमू श्लथत्वमोजःसम्मिश्र प्रसादं सम्प्रचक्षते। अनेन न विना सत्यं स्वदते पदपद्धतिः। इत्युक्तमाचार्येण। .... योजसा मिश्रेण श्लथत्वेनार्थप्राकट्यमेव भवति। अवैषम्येण भणनं समता साडभिधीयते। मृदूनां स्फुटानां च बहूनां वर्णानामवैषम्येण भणनम्। तथाहि -- केवलैमृदुभिर्वणर्यदि वा केवलैः स्फुटैः।७३॥ न्यस्यमानैरवैषम्यं बन्धस्य समता भवेत्। इति। मृदुभणितिर्यथा- कोकिलालापवाचालो मामेति मलयानिल: ।६२। स्फुटभणितिर्यथा -- यच्चन्द्रकोटिकरकोरकभारभाजि बभ्राम बभ्रुणि जटापटले हरस्य। तद् वः पुनातु हिमशैलशिलानिकुञ्ज- झात्कारडम्बरविराविसुरापगाम्भ: ।६३॥ यथाहाचार्य :- प्रतिपादं दुर्बन्धो दुर्विभावश्र प्रतिश्लोकमेकमार्गपरिग्रहः । समतेति मतो गुणः।।

अथ माधुर्यम्- मधुरं रसवत् प्रोक्तमेतद् वैदर्भजीवितम्।७४।। रसवदित्यश्लिष्टशब्दस्वरूपमात्राधीनो रसो विवक्षितः, न तु शब्दप्रतिपाद्य इति कथयति। पृथग्भूतैः पदैः श्राव्यैः शक्य ... शालिभिः१। श्रोत्रेषु विदुषां वाणी सरसा स्यन्दते मधु ॥७५॥ उवतं हि१-

१. अथ माधुर्यम्-इति क० पु०-ग०पु० नास्ति। २. वृत्त्यनुप्रासशालिभि :- इति ख०पु० पाठः। ३. क० पु०-ग० पु० नास्ति।

प्रकरणम् ] मह कविमङ्गकप्रणीता ३१

पृथकपदत्वं माधुयं केचिदिच्छन्ति सूरयः वैदर्मी रीतिरेषैव कथ्यतेऽन्यैर्मनीषिभिः ॥ इति। किश्व, यथा कयाचिच्छ्रृत्या यत् समानमनुभूयते। तद्र पादिपदासत्तिः सानुप्रासा रसावहा ।७६।।

यथा- मनीषिता: सन्ति गृहेषु देवता- स्तपः क्व वत्से क्व च तावकं वपुः । पदं सहेत भ्रमरस्य पेलवं शिरीषपुष्पं न पुनः पतत्रिण: ।।६४।। अदीर्घेण समासेन नास्य हानि: कदाचन।

अस्येति माधुर्यस्य। यथा- स्थिता: क्षणं पक्ष्मसु ताडिताधरा: पयोधरोत्सेधनिपातचूणिताः। वलीषु तस्या: स्खलिताः प्रपेदिरे चिरेण नाभि प्रथमोदबिन्दवः ॥६५।। पल्लवेन पवनानुम .. ना .. प्रणयिनीव रु ...... ती। चण्डि चम्पकलता समागतं माधवीमधुकरं न दृश्यते ॥६६॥ यथाहाचार्य :- बन्धे पृथकपदत्वं च माधुर्यमुदितं बुधैः। अनेनैव पदन्यासा: कामं धारा मधुश्च्युता ॥। इति।

अथ सुकुमारता'- नैष्ठुर्यरहितं यत् स्यात् सुकुमारमिति स्मृतम् ॥७७॥ 15 नैष्ठुर्यमक्षराणाम्। रहितमित्येतेनैकान्ततस्तस्य त्यागो विवक्षितः। उक्तं हि२- अनिष्ठराक्षरप्रायं सुकुमारमिहोच्यते। असर्वकोमलत्वेन शैथिल्यानुभवे सति॥

१. क० पु०-ग० पु० नास्ति। २. अन्ये तु-इति ख० पु० पाठः।

३२ साहित्यमीमांसा [ चतुर्थम

श्लेषश्र मृदु साम्यं च यदा तुल्यबलस्थिते। तदा भवेत् सौकुमार्यं सर्वं संवित्प्रमाणकम्॥ मण्डलीकृत्य बर्हाणि कण्ठरमधुरगीतिभिः । कलापिनः प्रनृत्यन्ति काले जीमूतमालिनि॥ इत्यनूर्जित एवार्थो नालक्कारोऽपि तादृशः । सुकुमारतयवैतदारोहति स्तां मुखम्॥। अस्मि ....... गतकठोरविपर्ययात्मा सौकुमार्य" नाम गुणः सर्वलोकसिद्ध एव। यथाहाचार्य :- बन्धरयाजरठत्वं च सौकुमार्य पुदाहृतम्। एतेन वर्जिता वाचो रूक्षत्वान्न श्रुतिक्षमाः ॥ इति। एतन्न केचिदिच्छन्ति मन्वाना गुणसम्प्लवम्। किश्व, केचिदन्र्भवन्त्येषु दोषतागात् परे श्रिताःन अन्ये भजन्ति दोषत्वं कुत्रचिन्न ततो दश ॥ इति कथयन्तः केचन कष्टनिराकरणेन सौकुमार्यं सिद्धमिति कथयन्ति। अर्थव्यक्तिं वदन्त्येतत् पूर्णमर्थस्य दर्शनम्॥७८॥ यथा- वागर्थाविव सम्पृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये। जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ ॥६७॥ अत्र वाक्यपरिपूर्णतया सम्परित्वमर्थव्यक्तिः। उक्तमाचार्येण- पश्चादिव गतिर्वाच: पुरस्तादिव वस्तुनः। यत्रार्थव्यकतिहेतुत्वात् सोऽर्थव्यक्ति: स्मृतो गुणः ॥ इति। औदार्यमुच्यते प्राज्ञैरुत्कर्षप्रतिपादनम्। श्लाध्यविशेषणयोगाच्छब्दानामुत्कर्षो भवति। श्लाध्यै विशेष णैयु क्तमुदात्तं कैशचिदिष्यते ।७६।। इति। यथा- श्रुत्वा' यं सहसागतं निजपुरात् त्रासेन निर्गच्छतां शत्रूणामवरोधनैर्जललवप्रस्यन्दितिर्यवपुटाः । शुभ्रे वेश्मनि पल्लविन्युपवने वाप्यां नवाम्भोरुहि क्रीडाद्रौ च सशाडवले विवलितग्रीवैविमुक्ता दृशः ॥६८॥

१. दृष्टवा-इति ख० पु० पाठः।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता ३३

यद् वा- कस्तूरीतिलकः कपोलमकरी कश्मीरपत्राङकुराः । कीडाकेतकदन्तपत्रविधयः कर्परहारस्रजः ॥६९॥ विकटाक्षरबन्धानां पदानां' नृत्यतामिव। या वर्णरचना केचित् तदौदार्य प्रचक्षते।।८०।।

उक्तं च- विकटत्वं च बन्धस्य कथयन्ति ह्युदारताम् विचित्रा न प्रदर्श्यन्ते यया शून्याः पदक्रमाः ॥

यथा- स्वचरणविनिविष्टरभषणैनर्तकीनां झटिति रणितमासीत् तत्र चित्रं कलं च।।७०।।

न पुनः-"चरणकमललग्नैर्मञ्जु चित्रं च तत्र।" इति। ओजस्तद् भूयसां यस्मिन्नेकार्थीभवनं विदुः। भूयसां पदानां समासेनैतत् सम्पद्यते। यथा- जयति भुजगरज्जुग्रन्थिनिष्पीडितेन्दु- स्रवदमृतनिवृत्तप्रेतभावैः कपालैः। विरचितनुतिबन्धो मू्ध्नि सद्यः पुरारे परिणतबहुकल्पब्रह्मणां ब्रह्मघोषः ।।७१।। लङ्ध्यन्ते रघुवीरसेतुसरणीसीमासमीपोपल- स्फारास्फालनफेनिला्घ्रलहरीवाचालवेलानिलाः। एतच्छीतलनालिकेरविपिनच्छायानुलिप्तस्थली- लीनाध्वन्यनिपीयमानसि(क)ताकूपाम्भसो भूमयः ॥७२॥ केचिद् गाढबन्धतामोजो वर्णयन्ति। यथा हि- पदन्यासस्य गाढत्वं वदन्त्यीज: कवीश्वराः। अनेनाधिष्ठिताः प्रायः शब्दाः श्रोत्ररसायनम्॥

१. पदार्थानां -- इति ख० पु० पाठः। ५

३४ साहित्यमीमांसा चतुर्थम् एतच्छ्लेषेण सिद्धमिति मन्यामहे। यदुज्ज्वलत्वमुचितं सा काव्ये कान्तिरुच्यते ॥८१।। छायावत्वेन बालानामेतत् सम्बाध्यते बुधैः। यथा- निरानन्दः कौन्दे मधुनि विधुरो बालबकुले न साले सालम्बो लवमपि लवङ्गोन रमते। प्रियङ्गौ नासङ्गं रचयति न चूते विचरति स्मरल्लॅक्ष्मीलीलाकमलमधुपानं मधुकरः ॥७३॥ औज्ज्वल्यं कान्तिरित्याहुर्गुणं गुणविषश्चितः ।८२।। पुराणचित्रस्थानीयं तेन बन्ध्यं कवेर्वचः । शब्दकान्तिविपर्ययनामा निच्छायो नाम दोषः। अर्थकान्तिविपर्यथो रसमासृण्य- हेतुर्ग्राम्य इति निर्णयन्त्याचार्याः । अन्यावलम्बनं यत् स्यात् स समाधिरिति स्मृतः२॥८३॥ यथा- प्रतीच्छत्याशोकीं किसलयपरावृत्तिमधरः कपोल: पाण्डुत्वादवतरति ताडीपरिणतिम्। परिम्लानप्रायामनुवदति दृष्टिः कमलिनी- मितीयं माधुर्य स्पृशति च तनुत्वं च भजते ॥७४॥ अत्र e। काज्रा

'आरोहावरोहक्रमः समाधिः' इति केचित्। तथा हि₹- ISel: आरोहन्त्यवरोहन्ति क्रमेण यतथो हि यत्। समाधिर्नाम स गुणः पूता तेन सरस्वती।।

१. बन्धानाम्-इति ख० पु० पाठः॥ २. स्मृतः सचेतनाचेतनादेः स्वेतरधर्मालम्बनं तदर्थः । ततोऽथगुणोऽयम्। यथा-'आकृष्ट युधि कार्मुके समगमद् वाम: करोऽग्रेसरः" इत्यादि। -इते ख० पु० पाठः । ३. अन्ये तु-इति ख० पु० पाठः।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता ३५

निरानन्दः कौन्दे मधुनि परिभुक्तोज्झितरसे। इति। यद् वा- 'नराः शीलभ्रष्टा व्यसन इव मज्जन्ति तरवः' इति। 'अतिगाढबन्धरसात्मकावोजःप्रसादौ। तद्रूपत्वादारोहावरोहयोर्गुणसम्प्लवोडयं समाधिः' इति केचित्। एतान् गुणान् प्रमाणेन साधय(न्ति? ति)- नहि सन्ति गुणाः शाब्दा: प्रमावृत्तिरवाधिता। न पाठधर्माः सिध्येयुः सर्वत्रादर्शनात् पुनः ॥८४॥ पाठो विशेषापेक्षी चेद् गुणाननुमतिः कथम्। प्रोक्ता एत एवार्थगुणा:२। एतल्लक्षणवाक्यानि® योज्यन्तामत्र सूरिभिः ॥८५॥ श्लेषो यथा8- दृष्ट्वैकासनसङ्गमे प्रियतमे पश्चादुपेत्यादरा- देकस्या नयने पिधाय विहितकीडानुबन्धच्छलात्। ईषद्वक्रितकन्धरः सपुलकः प्रेमोल्लसन्मानसा- मन्तर्हासलसत्कपोलफलकां धूर्तोडपरां चुम्बति ॥७५॥ अत्रात्यन्तभिन्नयोः सपतीद्वयप्रसाधनरूपयोरर्ययोरेकत्र युगपच्छ्लेषः सिद्ध एव। यद् वा- च्युतामिन्दोर्लेखां रतिकलहभग्नं च वलयं समं चक्रीकृत्य प्रहसितमुखी शैलतनया। अवोचद् यं पश्येत्यवतु स शिवः सा च गिरिजा कार स च क्रीडाचन्द्रो दशनकिरणापूरिततनुः ।७६॥ अत्र भिन्नार्थसंश्लेषः प्रकटः ।

१. पुनः-इति क० पु० ग० पु० नास्ति। २. एते शब्दगुणाः प्रोक्ताः। एत एवार्थतो गुणा :-- इति ख० पु० पाठः । ३. एष लक्षणवाक्यौघो-इति ख० पु० पाठः। ४. अतोऽर्थेष््रप्येते गुणाः सम्भवन्ति-इति ख० पु० पाठः । शाकचकार

३६ साहित्यमीमांसा [चतुर्थम्

उक्त हि- सचेतनचमत्कारकारिणी यार्थसङ्गतिः । युक्ति: सा घटना सैव सोऽर्थः श्लेष इति स्मृतः॥ इति। प्रसादो यथा- अयमुदयति मुद्राभञ्जनः पद्मिनीना- मुदयगिरिवनालीबालमन्दारपुष्पम् । विरहविधुरकोकद्वन्द्वबन्धुर्विभिन्दन् कुपितकपिकपोल क्रोडताम्रस्तमांसि ।७७।। अत्र विशेषो बलादनुक्तोऽपि सूर्यलक्षणोऽर्थ: प्रकटमुपलक्ष्यते। साम्यं यथा -- अग्रे स्त्रीनखपाटलं कुरवकं श्यामं द्वयोर्भागयो- र्बालाशोकमुपोढरागसुभगं भेदोन्मुखं तिष्ठति। ईषद्बद्धरज:कणाग्रकपिशा चूते नवा मञ्जरी मुग्धत्वस्य च यौवनस्य च सखे मध्ये मधुश्रीः स्थिता ॥७८॥ अत्र मधुश्रियो मौग्ध्यत्यागयौवनारम्भकृतानां विशेषाणामवैषम्यात् समता। यद् वा- च्युतसुमनसः कुन्दाः पुष्पोद्गमेष्वलसा द्रुमा मनसि च गिरं ग्रन्थन्तीमे (कि? गि) रन्ति न कोकिलाः। अथ च सवितुः शीतोल्लासं लुनन्ति मरीचयो न च जरठतामालम्बन्ते क्लमोदयदायिनीम् ।।७९।। प्रक्रमाभेदो ह्यवैषम्यम्। तेनैतदप्युदाहरणम् -- वर्तन्ते विरहार्तवामनयनाववत्रेन्दुतन्द्राकृतः केकारम्भचलच्छिखावलगलच्छाया: पुनः श्यामलाः। एते केतकसूचिभेददिविनप्राचीमरुद्वीचयः केचित् कारकरीरमेचकघनश्रीवाहिनो वासराः।८०।। इति। अत्र विरहिणीमयूरकेतकबलाहकानां तन्द्राकेकारम्भसूचिभेदश्यामतामात्रमुप- वणितम्, न त्वरत (का? ता)ण्डवविकारसवर्षादीति वर्षर्तुमुखवासरवर्णनस्य प्रक्रान्तस्याभेदः ।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता ३७

माधुर्य यथा- प्रयान सोऽयमपाकृतः सशपर्थं पादानतः कान्तया द्वित्राण्येव पदानि वासभवनाद यावन्न यात्युन्मनाः । तावत् प्रत्युत पाणिसम्पुटलसन्नीवीनिबन्धं धृतो धावित्वैव कृतप्रणामकमहो प्रेम्णो विचित्रा गतिः ।।८१।।

अत्र रसवत्त्वं प्रकटम् । एतदुदाहरणं कान्तौ केचित्निक्षिपन्ति-"कान्तिर्दीप्रसत्वम्" इति। केचिन्माधुर्य क्रोधादावप्यतीव्रतामाहुः। यथा- भ्रू भेदे सहसोद्गतेऽपि वदनं नीतं परां नम्रता- मीषन्मां प्रति भेदकारि हसितं नोक्तं वचो निष्ठुरम्। अन्तर्बाष्पजडीकृतं प्रभुतया चक्षुरन विस्फारितं कोपश्च प्रकटीकृतो दयितया मुक्तश्र न प्रश्रयः ॥ सौकुमार्य यथा- सदः पुरीपरिसरेषु शिरीषमृद्वी गत्वा जवात् त्रिचतुराणि पदानि सीता। गन्तव्यमद्य कियदित्यसकृद् ब्रुवाणा रामाश्रुण: कृतवती प्रथमावतारम् ॥द२।। अत्र सीतासौकुमार्यमुपवणितम्। केचिदपारुष्यं सौकुमार्यमाचक्षाणा :- देवव्रते वाञ्छति दीर्घनिद्रां द्रोणे च कर्णे च यशोऽवशेषे। लक्ष्मीसहायस्य तवाद्य वत्स वात्सल्यवान् द्रौणिरयं सहायः॥ इत्युदाहरन्ति। अर्थव्यक्तिर्यथा- पृष्ठेषु शङ्ङ्शकलच्छविषु च्छदानां

गोरोचनाहरितबभ्रु बहिः पलाश- मामोदते कुमुदमम्भसि पल्वलस्य ।।८३।। अत्रार्थस्वरूपस्य पूर्ण दर्शनम्।

साहित्य मीमांसा [ चतुर्थम् 7 ३८

यद् वा- प्रथममलसैः पर्यस्ताग्रं स्थितं पृथुकेसरै- विरलविरलैरन्तःपत्रैर्मनाग् गलितं ततः। तदनु रचनामात्रं किश्चिद् व्यधायि बहिर्दल- रमुकुलनविधौ वृद्धाब्जानां बभूव कदर्थना ॥८४।। उदारं यथा- अर्थिनां कृपणा दृष्टिस्त्वन्मुखे पतिता सकृत्। तदवस्था पुनदव ना(न्य)स्य मुखमीक्षते॥ ८५॥। इति। त्यागस्य वाक्येऽस्मिन्नुत्कर्षः साधु लक्ष्यते। उक्तं हि- उत्कर्षवान् गुणः कश्िदुक्त्ते यस्मिन् प्रतीयते। तदुदाराह्हयं तेन सनाथा काव्यपद्धतिः ॥ इति। केऽप्यग्राम्यत्वमुदारतामुदाहरन्ति। यथा- त्वमेवंसौन्दर्या स च रुचिरतायाः परिचितः कलानां सीमानं परमिह युवामेव भजथः। अयि द्वन्द्वं दिष्ट्या तदिह सुभगे संवदति वां ततः शेषं चेतु स्याज्जितमिह तदानीं गुणितया॥ अस्य विपर्ययो यथा- स्वपिति यावदयं निकटे जनः स्वपिमि तावदहं किमपैति ते। इत्येतद् द्वयमपि प्रायः कान्तिग्राम्ययोरन्तर्भवतीति मन्यामहे। ओजो यथा- उत्तुङ्गा: परितः स्फुरन्ति गिरयः स्फारास्तथाम्भोधय- स्तानेतानपि बिभ्रती किमपि न क्लान्तासि तुभ्यं नमः । आश्चर्येण मुहुर्मुहुः स्तुतिमिति प्रस्तौमि यावद् भुव- स्तावद् बिभ्रदिमां स्मृतस्तव भुजो वाचस्ततो मुद्रिताः ॥८६॥। अत्र भूयसां पर्वतादिपदानां सर्वेषामप्यन्ते भुजधार्यत्वेनेक्यं सम्पन्नम्। कान्तिर्यथा- मा गर्वमुदृह कपोलतले चकास्ति कान्तस्वहस्तरचिता मम मञ्जरीति। अन्यापि कापि सखि भाजनमीदृशानां वैरी न चेद् भवति वेपथुरन्तरायः ॥८७॥

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणोता ३६

अत्र नायिकाया: सपत्न्यामीर्ष्यानुबन्धन प्रतिपादितस्य प्रियतमानुरागलक्षणस्य शृङ्गारस्यौज्ज्वल्यस्य कान्तिः । समाधिरयथा- दर्भाङकुरेण चरण: क्षत इत्यकाण्डे तन्वी स्थिता कतिचिदेव पदानि गत्वा। RPIS आसीद् विवृत्तवदना च विमोचयन्ती शाखासु वल्कलमसक्तमपि द्रुमाणाम् ॥८८॥ अत्रान्यावलम्बनत्वं सुप्रसिद्धम् एतेषां गुणत्वमाक्षिप्य समाधत्ते- गुणानामर्थनिष्ठानां समाधेद्विविधस्य च। कथं गुणत्वं वक्तव्यमागमापायिनामपि॥८६।। गुणयोगाद् गुणत्वं चेदेतेषां च गुणः स्वक:। काव्योपादेयताधानमेतेषां भवतीति चेद्।८७।। परयुक्तं .. तद् ज्ञेयमवश्यम्भावसम्भवात्। तन्नास्ति सर्वथा तेषां गुणत्वमिति केचन ॥।८८।। 'गुणानामर्थनिष्ठानाम्' इत्यत्र 'कान्तिवर्जम्' इत्यभिधेयम्, 'अर्थकान्तिविपर्यय- नामा रसमासृण्यहेतुर्ग्राम्यः' इत्याचार्यनिर्णयात्। उच्यते श्र्यतामेतद् रहस्यं काव्यवेदिनाम्

सत्तामात्रेण जायेत दोषलेपनिराकृतिः। उद्धवेन पुनस्तेषां काव्यं कविभिरादतम्॥९०॥ निर्दोषमपि न श्लाध्यं निमग्नगुणमण्डलम् । यदि नात्र गुणास्तत्र समाधिर्वापि न स्मरेत् ॥९१।। अलङ्कृतमपि त्याज्यमनुद्भूतगुणोदयम् । यथा- हा तातेति कन्दितमाकर्ण्य विषण्ण- स्तस्यान्विष्यन् वेतसगूढं प्रभवं सः । शल्यप्रोतं प्रेक्ष्य सकुम्भं मुनिपुत्रं तापादन्तःशल्य इवासीत् क्षितिपोऽपि ॥८९॥ १. मुद्भावा - इति क० ख० ग० पु० पाठः ।

४० साहित्यमीमांस। [ चतुर्थम् वैशेषिकान् गुणाना (ह १ हुः) केचिद् दोषान्यथाकृते॥९२॥ केकरत्वं हि नेत्राणां दूषणत्वेन सम्मतम्। तदेवाकेकराक्षीणां भूषणत्वेन सिध्यति ॥९३॥ दोषश्च सकलोप्येष कदाचित् कविकौशलात्। व्युत्क्रम्य दोष (गु१ ग)णनां गुणवीथिं विगाहते॥।९४।। यथा- पिपिप्रिय ससस्वयं मुमुमुखासवं देहि मे ततत्यज दुदुद्रुतं भभभभाजनं काश्चनम्। इति स्खलितजल्पितं मदवशात् कुरङ्गीदृशः प्रगे प्रहसहेतवे प्रियसखीभिरध्यँयत ॥९०॥ अत्राप्यप्रयुक्तस्यार्थ [स्या]्यनुकरणेन साधुत्वमुक्तम्। यच्चाशक्तिजन्म साधु- शब्दरूपं तदनुकरणस्यापि साधुत्वमिष्यत इति।

यद् वा- तस्य राज्ञ: प्रभावेण तदुद्यानानि जज्ञिरे। आर्द्रांशुकप्रवालानामास्पर्द सुरशाखिनाम्॥९१॥ अत्र विरुद्धमपि प्रभावेणेति पदसन्निवेशेन गुणाय जातम्। औ्रै:ढप्रेयोविस्तराद्या (न्त्या१ न यान्) वदन्त्यपरे गुणान्। वक्रोक्त्यादिषु सर्वेषामन्तर्भा (वैः १ व:) प्रसिद्यति ॥।६५।। यदि भवति वचश्च्युतं गुणेभ्यो वपुरिव यौवनहीनमङ्गनायाः। अपि जनदयितानि दुर्भगत्वं नियतमलङ्करणानि संश्रयन्ते ॥९२॥ दीर्घापाङ्गं नयनयुगलं भूषयत्यञ्जनश्री- स्तुङ्गाभोगौ प्रभवति कुचावचतुं हारयष्टिः । मध्यक्षामे वपुषि लभते धाम कूर्पासलक्ष्मीः श्रोणीबिम्बे गुरुणि रसनादाम शोभां बिरभति॥९३॥

। इति चतुर्थ प्रकरणम् ॥

अथ पञ्चमं प्रकरणम्

अथालङ्कारलक्षणम्- काव्ये शोभाकरान् धर्मानलङ्कारान् प्रचक्षते। अलङ्कारस्य गुणाद् भेदमाह-

इयतैव तेषामागन्तुकत्वेन न हानिर्नुपुरादिवत्॥६६।। मिदामाहुर्गुणालङ्कारयोर्बु धाः। काव्ये शोभाकरा: संयोगिनोऽलद्वारा इत्युक्तं भवति। गुणैरेव काव्यशोभायां सिद्धायां किमलङ्कारैरित्यत आह- आमुश्चन्ति शरीरेषु गुणवत्सु निसर्गतः॥६७॥ अलङ्कारान् जना: शोभामाकाङ्क्षन्तोऽतिशायिनीम्। अत्र प्रमाणमाह- तेषामतिशयोक्तित्वं तदाहुरतिशायनात्।।९८।। यदाह वामन :- 'काव्यशोभायाः कर्तारो धर्मा गुणाः । तदतिशयहेतवस्त्व- लङ्काराः" (काव्या०. अधि० ३. अध्या० १. सू० १ २) इति। अलङ्कारा द्विधा ख्याता: काव्ये शब्दार्थगोचराः। अनुप्रास: पठिती गुम्फना चित्रयमके शब्दसंश्रयाः। समा श्रुतिरनुप्रासः पदेषु च पदेषु च॥१००। पूर्वानुभवसंस्कारबोधनीयद्यदूरता1। यथा- एष राजा यदा राज्यं प्राप्तवान् ब्राह्मणप्रियः। तदाप्रभृति धर्मस्य लोकेऽस्मिन्नुत्सवोऽभवत् ।९४॥।

1. बोधनीया ह्यदूरता-इति भाव्यम्। १. क व्यशो०-इति ख० पु० पाठः। २. महानिर्न सुरादिवत्-इति क० पु० ग० पु० पाठः। ६

४२ साहित्यमीमांसा पञ्चमं

यद् वा- मधुर्मधूनि गान्धर्वं म(न्दि ? दि)रं मन्दिरेक्षणा1। इन्दुरैन्दीवरं दाम काममानन्दयन्ति नः ।९५।। यद् वा- १मत्स्यवत्स्यन्दिको मत्स्यवारुणीतरुणीस्तनैः। संसार: सारहीनोऽपि नायातो यातयामतास्॥९६॥ अदर्प इव कन्दर्पस्तरला मादृशां मतिः। असार इव संसार: कुरु मे तदनुग्रहम्॥९s॥ यद वा- दूरे मधु मधु कियदेतत् कौमुदी कौमुदी का। शिव शिव शिव तस्या: केवलं हारि रूपं नहि नहि नहि साम्यं भूर्भुवःस्वस्त्रयेऽपि ॥९८॥ "तस्या (य ? ल)ग्नं भवेद् दूरं यस्य स्वापः प्रजागरः।" उक्तं हि- श्रुतिभिवृत्तिभिर्वणैः पदैर्नामद्विरुक्तिभिः । लाटानामुक्तिभिश्ववायं षट्प्रकार: प्रकाशते॥ इति। स्वरूपार्थाविशेषेऽपि पुनरुक्ति: फलाकरा॥१०१॥ शब्दानां स्वपदानां वा लाटानुप्रास इष्यते। एष्वेवानुप्रासभेदेषु श्लोकानुप्रासोऽप्यन्तभू तः । श्लोकानुप्रासर द्वयोर्द्वयो: (सु ? स) दृशोक्तिकृतत्वोक्तत्वात्। अत्रव रसस्यानुगुणवर्णव्यवहारात्मिकाः परुषोप- नागरिकाग्राम्याख्यास्तिस्रो वृत्तयोऽपि द्रष्टव्याः। शषाभ्यां रेफसंयोगे टवर्गेण च योदिता॥१०२। परुषा नाम वृत्ति: स्याद्यस्वन्यैश्र संयुता। यथा- तत्र तोयाशयाशेषव्याकोशितकुशेशया ।।९९। सरूपसंयोगयुतां मूत्निं वर्गान्त्ययोगिभि: ॥१०३॥ स्पशैर्युतां च मन्यन्त उपनागरिकां बुधाः। 1. मदिरेक्षणा-इति भाव्यम्। १. मत्स्यमत्स्यन्दिको मस्थ-इति० क० ख० ग० पु० पाठः।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता ४३

यथा- सान्द्रारविन्दवृन्दोत्थमकरन्दाम्बुबिन्दुभिः इति। शेषैर्वणैर्यथायोगं कथितां कोमलां विदुः ॥१०४।। केलिलोलालिमालानां कुलैः कोलाहल: 'कचित्। सरूपव्यञ्जनन्यासं तिसृष्वेतासु वृत्तिषु ॥१०५॥ पृथक पृथगनुप्रासमुशन्ति कवयः सदा। क्रियाणां कारकाणां च यथासङ्ख्यनिवेशनम् ॥१०६॥ वहन्ति वर्षन्ति नदन्ति भान्ति ध्यायन्ति नृत्यन्ति समाश्वसन्ति। नद्यो घना मत्तगजा वनान्ताः प्रियाविहीना: शिखिनः प्लवङ्गाः ॥१०१॥

यद् वा- तस्या: प्रवृद्धालीलाभिरालापस्मितदृष्टिभिः । जीयन्ते वल्लकीकुन्दस्रगिन्दीवरसम्पदः ॥१०२।।

केचिदेनमलङ्कारमर्थगतमपि वर्णयन्ति। तन्निरासार्थमाह- (क्रमं) श(ब्दं दुः १ब्दसु) खेनैव स्वदन्ते नार्थसंश्रयात्। इति। एकरूपेण (मान १ वा) क्येन द्वयोर्वर्णनमर्थयोः ॥१०७॥ तन्त्रेण यः स शब्दजैः श्लेष इत्यभिधीयते।

यथा- नौश्र्व दुर्जनवाणी च प्रतिकूलप्रवर्तिता। प्रतारणाय लोकानां दारुणा केन निर्मिता ॥१०३॥ यथा- नमः पतनशीलाय मुसलाय खलाय चा कुर्वते स्वमुखेनव बहुधा (स ? न्य) स्य खण्डनम् ॥१०४॥

१. क्व-इति क० पु० नास्ति। २. प्रवृद्धा ( लीला )-इति क० ख० ग० पु० पाठः।

४४ साहित्यमीमांसा [पञ्चमं

यद् वा- परेषां फलमुत्पाद्य' विशुष्यन् भृशमात्मना। अहो सुमनसां लोके श्लाध्यात् स्थानादपि च्युतिः ॥०५॥ साभिप्रायस्य वाक्यस्य वचसोऽपि निवेशनम् ॥१०८॥ मुद्रां तां मुत्प्रदायित्वात् काव्यमुद्राविदो विदुः। निर्माल्यं नयनश्रियः कुवलयं वक्त्रस्य दासः शशी भ्रयुग्मस्य सनाभि मन्मथधनुर्ज्योत्स्ना स्मितस्याश्चलः । संगीतस्य च मत्तकोकिलरुतान्युच्छिष्टमेणीदृशः सर्वाङ्गीणमहो विधेः परिणतं विज्ञानचित्रं चिरात् ॥१०६॥ अत्र निर्माल्यदास(नय ? सनाभ्यञ्चलोच्छिष्टपदानां गौणवृत्तिव्यपाश्रयेण मुत्प्रदायि (नात् ? नां ) साभिप्रायनिवेशादियं मुद्रा। एवमादि प्रयोगेषु द्रष्टव्यम्। केचिदेतान् समाधिभेद इति मन्यन्ते, तन्न; 'तत्रापरोत्कर्षाद्यभिप्रायाभावाद् वचो- विनिवेशनियमाद् मुद्रालङ्कारस्य शाब्दत्वम्। एकदेशे निविष्टायाः क्रियायाः कारकस्य वा ॥१०९॥ कविभिर्दीपक (द्रष्डुं १) प्रोक्तमन्यत्राप्यनुषञ्जनम्। यथा- चरन्ति चतुरम्भोधिवेलोद्यानेषु दन्तिनः । चक्रवालाद्रिकुञ्जेषु कुन्दभासो गुणाश्र ते॥१०७॥ यद् वा- शयितमसकृद् गर्भागारे मुहुर्गतमङ्गणे स्थितमतिचिरं सौधे वातायने भृशमासितम्। इति बहुतिथो नीतः कालस्तथापि जहाति मां नहि मृगदृशो दृष्टिर्द्राघीयसी च विभावरी ॥१०८॥ अस्योपमागरजित्वेऽपि1 शब्दनिवेशिकेशनिबन्धनं शाब्दत्वम्। श (ब्दः सा १ ब्दस्य) युज्यमानस्य येन संदंशधर्मिणा ॥११०॥ योजना क्रियते युक्तिरिति युक्तिविदो विदुः।

1. गर्भितत्वेऽपि -- इति समीचीनम्। १ .... पमलमुत्पाद्य-इति क० ख० ग० पु० पाठ:। २. तत्र परं (१) कर्षा०-इति क० ख० ग० पु० पाठः।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता ४५

जातिक्रियागुणद्रव्याणां युक्ति: पदार्थविषया यथा-3 T F स्त्रीपुंसमनधं1 नित्यमानतोऽस्मि ॥.०९॥

स्थलकमलिनीम्- शैलाधिराजतनया न ययौ न तस्थौ ॥११०॥ साभ्रेडह्लीव१ स्थलकमलिनी नाप्रबुद्धां न सुप्ताम् ॥११॥ नमामि नित्यं ललितं पुंस्पुरन्ध्रीमयं वपुः । यत्र वामः करो रुन्धे दक्षिणं मेखलास्पृशम् ॥११२॥

यद् वा- इदं वामाय भागाय नमो भूयात् पुर (द्वहम् ? द्रुहः)। दधते मेरुकोदण्डं स्तनभारेण ताम्यते ॥११३॥

यद् वा- स करः करिववत्रस्य दुरितानि हिनस्तु वः। सव्येतरविभागस्य गोचरे यस्य न स्थितिः ॥११४॥ पदपादादिभाषाणामन्ययाकरणेन य:॥१११॥ पाठः पूर्वोक्तस् क्तस्य पठि(तिं)2 तां प्रचक्षते। यथा- सहभृत्यगणं सबान्धवं सहमित्रं ससुतं .सहानुजम्। स्वबलेन निहन्ति संयुगे न चिरात् पाण्डुसुतः सुयोधनम् ॥११५॥ (यदि) पाण्डुसुत इत्यत्र स्थाने पाण्डुसु (त ? तं) सुयोधन (मि? इ ) ति पठ्यते, त (दे दे) तदमङ्गलार्थमपि मङ्गलार्थं दुर्योधनस्य भवति। वाक्ये शब्दार्थयोः सम्यग् रचना गुम्भना स्मृता ॥११२॥ तस्याभिषेके मदनातुराया हस्तच्युतो हेमघटो युवत्याः। लुठन् स सोपानपथे करोति ठंठंठठंठं ठठठंठठंठम् ॥११६॥ सेयं ठंठमित्यादेरनिरर्थकस्य पदस्यार्थानुगुण्येन वावये रचितत्वाद् गुम्फना। एत मपि युक्तौ केचिदन्त (र्जा ? ्भाव) यन्ति।

1. मनघं-इति समीचीन: पाठः। 2. पठिंतीं-इति साधु । १. डहीव-इति क० पृ० पाठ: !

४६ साहित्यमीमांसा [पञ्चमं व (र्णा १ र्ण) स्थानस्वराकारगतिबन्धान् प्रतीह यः। नियमस्तद् बुधैः षोढा चित्रमित्यभिधीयते ॥११३॥

तत्र वर्णचित्रेष चतुर्व्यञ्जनं यथा- जजौ जो जाजिजिज्जाजी तं ततोऽतिततातितुत्। भाभोऽभीभाभिभूभाभूरारारिरीररीरर: ।११७।।

एवमन्यान्यपि द्रष्टव्यानि। विभिन्नार्थैकरूपाया या वृत्तिर्वर्णसंहतेः। अव्यपेतं व्यपेतं च यमकं तन्निगद्यते॥११४॥

तत्राव्यपेतमादियमकं यथा- राजीवराजीवशलोलभृङ्गं मुष्णन्तमुष्णं ततिभिस्तरूणाम्। कान्तालकान्ता ललना: सुराणां रक्षोभिरक्षोभितमुद्वहन्तम् ॥११८॥ इत्यादीन्यालोच्यानि। अम्लानमालतीमालासुकुमारं मनः कवेः। मागाद् खेदमिति प्रायः कैशिदाददतं पुरा॥११५॥ नन्वत्र कथं क्रमस्य शब्दालङ्कारत्वम् ? न (व्य? ह्य) यमनुप्रासवच्छब्द (स ?- स्व) रूपमात्राधोन :. किन्तु शब्दार्थाधीन:', शब्दस्येवार्थस्यापि क्रमप्रतीतेः। तस्मादु- भयालङ्कारो भवितुमर्हीत। न शब्दजनित एवार्थक्रमो विवक्षितः, न त्वार्थः । तद्विवक्षा सामर्थ्यव्यक्तिजात्यादिषु द्रष्टव्या। एतत् पुरस्तादुक्तम् "शब्दनुखेनै (ष?)व स्वदन्ते, नार्थसंश्रयात्" इति। उक्तमौपनिषदैः-' देशकालशब्दप्रतीतिकृत पौर्वापर्यं क्रमः'। इह सं (?) स्यारर्थव्यक्तिसाम्यजातयः । अर्थव्यक्तिक्रमो यथा- मूले लोलकरीरकन्दलघना: काण्डे ततः पाण्डवः किश्चिन्मेदुरमण्डले परुषि च प्रौढास्थिरूढत्वचः। अन्येषूच्छितपत्रगण्डगहनाः सम्प्रत्यमी प्रावृषि क्षोणायां परितो हरन्ति हलिनां चक्षूंषि बालेक्षवः ॥११९॥ अत्रार्थव्यञ्जनं स्पष्टम्।

१. क० पु० नास्ति।

प्रकरणम् ] महाक विमङ्गकप्रणीता ४७

साम्यक्रमो यथा- प्रथममरुणच्छायस्तावत् ततः कनकप्रभ- स्तदनु विरहोत्ताम्यत्तन्वीकपोलतलद्युतिः । भवति च पुनर्ध्वान्तध्वंसक्षमः क्षणदामुखे सरसबिसिनीकन्दच्छेदच्छ विर्मृगलाञ्छनः ॥१२०। अत्रेन्दोरुदयादारभ्य१ विशेषा (? साम्यस्य भवितुमहति। नायं कालकृतो देशानामवयवः। अत्र विशिष्टावयवानुक्रमणं हि विहितम्. कालकृतक्रमाणां धर्माणां युगपल्लाभासम्भवात्। तस्मादर्थवृत्तिरुदाहरणमेतत्। श्लेषस्यार्थमिति प्रतीतिस्वरूपे वैचित्र्ये सत्यपि शब्दस्वरूपमात्रनिबन्धन (त ?- तः) शाब्दत्वम्, "नौश्रव दुर्जनवाणी च" इत्यादि, 'परेषां फलमुत्पाद्य' इत्यादिवच्छ्ले- षोदाहरणाननु( ?,भवति, अत्रकरूप्येण वाक्येनार्थद्वयामिधानात्। तथाहि-निर्मितेति क्रिया विशिष्टेन नौकारकेण वाणीकारकेण च प्रत्येकमभिसम्बध्य वाक्यद्वयमापादयति। अथवा शब्दबलात् सनुचितनौवाणीसम्बन्धात् पुनरेकाणां (?, वैषम्येण भणनं विद्यते। (? मक्रमो यथा-

गङ्गे देवि दृशा पुनीहि यमुने मातः पुनर्दर्शनं संप्रश्नोऽस्तु पितः प्रयाग भगवन् न्यग्रोध मां ध्यास्यसि। तं हारासिलतावतंसविपुलस्थूलांसवक्षोभुजं पुंभावं भवतामवन्तिनगरीनाथं दिदृक्षामहे ॥१२१॥ अत्र शब्दाधीनक्रमत्वं विशदम्। जातिक्रमो यथा- चयस्त्विषामित्यवधारितं पुरस्ततः शरीरीति विभाविताकृतिम्। विभुर्विभक्तावयवं पुमामिति करमादमुं१ नारद इत्यबोधि सः ॥१२२॥ अत्र तदवस्थारूपसमर्पणं प्रकटमिति। ननु 'प्रथममलसैः पर्यस्ताग्रः स्थितं पृथुकेसरैः' इत्याद्यर्थव्यक्ते: कथमुदाहरणम् ? कालकृतक्रमत्वात् मेव (? वाक्यमुभयथाप्येकरूपेण वाक्यद्वयेनार्थद्वयभणनं न सम्भवेत्। उच्यते-विशेषणांशस्यार्थद्वयप्रतिपान शक्तत्वादेतन्निरूप्यते। अवयवे समुदायोप-

१. रम्भ-इति क० पु० पाठः। २. दतं-इति क० पु० पाठ:।

४८ साहित्यमीमांसा [ पञ्चमं

चारात् तदेव वाक्यमिति वक्तुं शक्येत। एवं हि निष्कृष्टमाचार्यैः-अनेकानेकार्थोक्ति- स्तुल्यविशेषणविशेष्योभया तुल्यसंविधाना च पूर्वत्र प्राकरणिकाप्राकरणिकोभयप्रधान्या- च्छ्लेषसंवृत्तितन्त्राणि अपरत्र प्रायः समासोक्तिः। प्राकर्रणकप्राधान्ये तुल्यविशेषणा यथा- केवलं बत बा ? ब न्धार्थमन्तस्तुच्छा बहि(रगं? र्गु)णाः । वर्तन्ते विधिना सृष्टाः स्त्रियः शणलता इव ॥१२३॥ तुल्यविशेष्या यथा -- च्युतो राज्याद् राजन्यश्च राजानो न च राजतः। नवं तदितरं नास्ति रज्यते मित्रमण्डलम्।१२४॥

तुल्योभया यथा- समाक्रम्यापि मूर्धानं समतां महदीं मुदम्। कण्टकः पादलग्नोऽपि विदधात्येव वेदनाम् ॥१२५॥ उभयोरपि प्राकरणिकयोः प्राधान्येऽपि प्राकणिकप्राधान्याविशेषा (च्छे? च्छ्ले)ष एव। यथा- तनुत्वर (मि? म) णीयस्य (? ) मध्यस्य च भुजस्य च्र । अभवन्नितरां तस्य वलयः कान्तिवृद्धये ॥१२३॥ एकस्याप्राकरणिकत्वा (न्नि? नि ,णये द्वयोरपि१ शब्दोपात्तयोः प्राकरणिकत्व- सम्भवः । अत्रापि श्लेष एव। वृत्त कुङ्कुमपङ्गपाटलरुचि प्राप्तं करमादुन्नात सोष्ठप्रस्फुरदंशुकान्तमधिकं पुष्यत् प्रियं चक्षुषः । हेमन्ते सुखयत्यरींस्तव शिलातल्पप्रसुप्तान् वने किं कान्ताकुचमण्डलं नहि नहि प्रत्यग्रबिम्बं रवेः ॥१२७॥ तुल्यविशेषणयोरुभयो: प्राकरणिकयोः प्राधान्येऽपि यत्र नानेकार्थोक्ति:, तत्र न श्लेषः। यथा - रक्तपाटलसमानसौरभं तस्य पातुमभवत् प्रियद्वयम्। मादनं च मधुमत्तषट्पदं पेशलं च विमलं प्रियामुखम्॥१२८॥

१. क० पु० नास्ति।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्ककप्रणीता ४९

अप्राकरणिकप्राधान्ये संवृतिः 'उद्दामोत्कलिका'-दिषु द्रष्टव्या। उभयप्राधान्ये तत्र 'द्वारं खड्गिभिरावृतम्' इत्यादिषु संविधानसाम्यात् समासोक्तिः। 'रामबहुला वनाली' इत्यादिषु। इयमप्यनेकार्थप्रतिपत्तिहेतुत्वादनेकार्थोक्तेभिदा। अत्रापि प्रायः शब्दासंवृतौ तात्पर्यातिशये संवृतिः सम्भवेत्। यथा- यातोऽस्मि पद्मनयने समयो ममैष सुप्ता मयव भवती प्रतिबोधनीया। प्रत्यायनामयमितीव सरोरुहिण्या: सूर्योऽस्तमस्तक निविष्टकर: करोति ॥१२९॥

ननु- पुनरुक्तवदाभासश्छेका नुप्रास एव (च)। अनुप्रासस्त्रिधा लाटानुप्रासो रूपकं च तु।। उपमा दीपक चैव प्रतिवस्तूपमा तथा। इत्येत एवालङ्कारा वाचां केश्रिदुदाहृताः॥ इति पठित्वा ए (क? व)माचार्या व्याचसते-'अत्रालङ्कारा अष्टावुद्दिधाः। तत्रादौ चत्वार: शब्दालङ्कारा निरूपिताः। रूपकादीनां चतुर्णाम(त्रा? र्था, लङ्कारता" इति। तत् कथं दीपकस्य शब्दाश्रयत्वम्? एवंविधानामन्वयानां शब्दनिबन्धनत्वम- नालोचयत एतद् वचनम्। स्यादेतत्। पदसन्निवेशमात्रायत्तश्चेच्छब्दालङ्कारस्तत एवातु- वृत्ताख्यातस्य दीपकस्यापि परिग्रहश्चेत्, किमित्येकानेकावृत्त विपरिणतकार्थसमुच्चित- कृदभि हिताध्याहृतानपेश्षितकान्तरनि(मित्त? रन्त,राख्यातानि (?) मुच्यते1। एकाख्यातं यथा- श्रियः पतिः श्रीमति" ।१३०। इत्यादि। अनेकाख्यातक यथा- यदेव रोचते मह्यं तदेव कुरुते प्रिया। इति वे्यि न जानाति यत् प्रियं तत् करोति सा ।१३१॥ आवृत्ताख्यातं यथा- जयत्यमलकौस्तुभस्तवकितांसपीठो हरि- रजयन्ति मृगलोचनाश्रलदपाङ्गदृष्टिक्रमाः । ततो जयति मल्लिका तदनु सर्वसंवेदना- विनाशकरणक्षमो जयति पञ्चमस्य ध्वनिः ॥१३२॥

1. राख्यातानीत्युच्यते-इति समीचीनः पाठः । ७

10 साहित्यमीमांसा [ पञ्चमं

विपरिणताख्यातं यथा- तस्मिन् जीवति 1जीवामा (?) पञ्चेषुं पश्चमध्वनिः ।१३३।। इत्यादि। एकार्थाख्यातं यथा- विकसन्ति कदम्बानि स्फुटन्ति कुटजोद्गमाः ।१३४। समुच्चिताख्यातं यथा-"अथ यन्तारमादिश्य" (१३५) इत्यादि। कृदभिहिताख्यातं·यथा- "कियन्मात्रं जलं विप्र" (१३६) इत्यादि। एकान्ताख्यातं यथा- तेनेऽद्रिबन्धो ववृधे पयोधिस्तुतोष रामो मुमुदे कपीन्द्रः। तत्रास शत्रुर्ददृशे सुवेल: प्रापे जलान्ते जहृषुः प्लवङ्गा: ।१३७॥। निरन्तराख्यातं यथा- भ्रेमुर्वल्गुर्ननृतुर्जजक्षुर्जगुः समुत्पुप्लुविरे निषेदुः। आस्फोटयाश्च्करुरभिप्रणेदु :.. .... ।।१३८॥। इत्यादि। एषामत्यन्तशोभाकरत्वहानेः । अत एव हि पुनरुक्तवदाभासोऽपि निरस्तः। यथा- तदाभ्यति (?) निःसङ्गो नाशं कुञ्जरकृत्तिभृत्। शितिकण्ठः कालत्सतीशोकानव्यथ (?) ।। इत्यादि। । इति शब्दालङ्काराः । उपमारूपकोत्प्रेक्षाव्यतिरेक विभावनाः अपह्वतिभ्रमौ तद्वत् साम्यसंशयसङ्कराः॥११६। अर्थालङ्काररूपेण समाख्याता: कवीश्वरैः । प्रसिद्धेरनुरोधेन यत् परस्परमर्थयोः ॥११७॥ यथाकथश्चित् सादृश्यकथनं सोपमास्मृता। सर्वात्मनैव सादृश्यं नास्ति भावस्य कस्यचित् ॥११८॥

1. जीवामः पञचेषुपञ्चमध्वनिः-इति समीचीनम्।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता ५१

यथोपपत्ति कृतिभिरुपमानं प्रयुज्यते। अखण्डमण्डलः क्वेन्दुः क्व कान्तानां मुखद्युतिः ॥११६॥ शशिनैवोपमीयते। भूयोऽवयवसामान्यादुपमा कैश्चिदिष्यते ॥१२०॥

भूयोऽवयवसामान्ययोगो वै पाक्षिको मतः। प्रसिद्धेरिति कविसमयप्रसिद्धिरविवक्षिता। तथा सति हि मनोहारि साधर्म्यमुक्त भवति। मनोज्ञसाधर्म्यकथनं ह्यपमालङ्कारः। तथाहुः- यच्चेतोहारि साधर्म्यमुपमानोपमेययोः। मिथो विभिन्नकालादिशब्दयोरुपमा तु सा ॥ इति।

यथा- 'त्वदाननमधीराक्षमाविर्दशनदीधिति" इत्यादि। यद् वा- 'नलिन्या इव तन्वङ्गयाः' इत्यादि। निरवयवानां गुणादीनामवयवसामान्यायोगेऽपि तदाश्रयद्रव्यावयवद्वारा उप- चरितमवयवत्वम्। अथ वा अवयवसामान्यमित्युपल णम्। यत्किा द्धर्मयोगो विव- क्षितः। तदुक्तं हि- एवं जातिगुणद्रव्यक्रियाशक्तिस्त्रधर्मतः । एककद्वित्रिसामस्त्ययोगा:स्य विचित्रता॥ इति। एतेन 'केतकीगन्धसदृशः पटगन्धः' इत्यादि सिद्धम्। सादृश्यं नाम संवित्तिसिद्धं द्रव्यादित: परम् ॥१२१॥ शक्तिसङ्ख्यावदेतत् स्तादिति केचन मन्वते। तथाहि-संवित्तिसिद्धं नाम सादृश्यं न द्रव्यम्, गुणकर्मगोरनाश्रयत्वात्। गन्धा- दयोऽपि हि सदृशबोधगोचरीभवन्ति। कर्माण्यपि कर्मान्तरसद्दशबुद्धिबोध्यानि। यथा- उच्छवसत्कमलगन्धये ददौ पार्वतीवदनगन्धवाहिने विन्ध्यवर्त्मसु करेणुगामिनीः प्रेक्ष्य मन्थरदृशो मुहुमुहुः। विप्रलब्धमनसः समागताः सैनिकर्जगृहिरे वनद्विपाः (१३९) इति च।

५२ साहित्यमीमांसा [ पञ्चमं

अत एव न गुणः, नापि कर्म। अनुवृत्तिप्रत्ययनिवृत्तत्वाभावाच्च न सामा- न्यम्। समवायस्तु सम्बन्धभूत इति न तत्र सादृश्यान्तर्भावः। विशेषाख्यं तु पदार्थं प्रमाणविदो नानुमन्यन्ते। स हि पृथकत्वादतिरिक्तोऽपि नानुमातुं शक्यते। पृथक्त्वं हि परमाणूनां स्थूलद्रव्यारम्भलक्षणकार्योन्नेयम्। तदतिरेकिणि तु विशेषे न किश्चिदनु- मानम्। न च परमाणवः पृथक्त्वं लिङ्गनित्यत्वात् कार्यं हि स्यात्, कार्यस्य लिङ्गं परमाण्वाश्रितं पृथक्त्व कार्यमिति, अतः पदार्थान्तरमेवेदं शक्तिसङख्यावच्चेति। एवंविधस्य प्रमेयान्तरस्य सम्भवे प्रमाणान्तरभुपमानमप्यङ्गीकृतम्। सादृश्य- दर्शनोत्थं ज्ञानं सादृश्यविषयनुनमानम्। दृष्टगोः पुरुषस्य गवयगतं सादृश्यं पश्यतो यद गोविषयं गवयसादृश्यज्ञान तदुपमानम्। नैतत् प्रत्यक्षम्, तिरोहितेऽपि गवि चक्षुरसन्नि- कर्षातिवर्तिनि जायमानत्वात्। (न) तत् स्मृति, गोदर्शनसमयेऽप्रतीतगवयस्य तत्- सादृश्यानुभवानुदयात्। नानुमानम्, लिङ्गाभावत्। एकदेशो हि लिङ्गम्। न च गोगवयगतं सादृश्यमेकदेशः। किश्च्, ज्ञातसम्बन्धनियमश्च हेतुः। न च गोगतेन सादृश्येन किश्चिदपि गवयवर्तिनः सादृश्यस्य सम्बन्धोऽरित। कुतस्तरं तस्य नियमः ? कुतस्तमां तदवगतिः ? अवयवसामान्यबाहुल्यादनुमानं सम्भवति। गवयसामान्यबाहुल्यभाजनं गोसदृशं प्रति यत एषावधारणा जायते-यो यदवयवसामान्यबाहुल्यवान् स तत्सद्दश इति। गां गवयसामान्ययोगिनं रमरतो गवयसादृश्यमनुमानतु(त्पद्यते)। गवयसामा- न्यानां सादृश्येनैकार्थसमवेतसमवायलक्षणः सम्बन्धः, ततो नियमस्तददगतिश् विद्यत इति। अनया सामगा1 (?) उपमानं न भिद्यत इति चेत्, न; सम्बन्धिनियमस्मरणमनु- मानोदयकारणम्, न सम्बन्धनियमावधारणमात्रम्। अत्र चावयवसामान्यभाजो गवयस्य सद्ृशतया प्रतीयम नस्योपमानोत्पत्तिहेतुत्वमिति कारणभेदादुपमानमनुमानाद् भिन्नम्। नार्थापत्तिः, अनुपपद्यमानस्यार्थान्तरस्याभावात्। गवयसादृश्यं विना नोपपद्यत इति चेत्, न; इदं प्रथमसादृश्यमनभवतः ५रस्परसादृश्यं विनतदनुपपन्नमिति कथं पूर्वमेवं व्युत्पन्नम् ? शब्दं दिना व्युत्पत्तेरन शाब्दम्। नाभावश्, तस्य नियतविषयत्वात्-इत्युप- मानमन्ये। गवयसादृश्यज्ञानं प्रत्यक्षं गवयानुभवसंस्कार: सहकारीति प्रत्य भज्ञावदुभय- जत्वेऽयेतस्य प्रत्यक्षविशेषता न विद्यते। गवयदर्शनाद् गोस्वरूपमात्रोल्लेखस्मृतिराप्नेना- प्रसिद्धसमयस्य गवयागवयप्रतिपादनमाप्तचलनमेव। न चान्योपमारूपता। तत् प्रमाणा- न्तरम्। विध्यर्थवादादिभेदेन प्.माणबहुत्वप्रसङ्गात्। प्रस्द्विसाधर्म्यादप्रसिद्धार्थसाधन- मुपमानम्। तत् तदपि नोपमानम्। तथाहि-यादृशो गौस्तादृशो गवय इति श्रुताति- देशवाक्यस्य ( पदे? वने) गवयमुपलभमानस्य 'अयं गवयः स्वयम्' इत्युपमानफल- मित्युच्येत। न तत्र गोवद् गोसद्ृशो गवय इति प्रथमावगतिर्वाक्यप्रभवा नोपमानम्। यदपि च वनगतस्य गवये गोसादृश्यज्ञानम्, तत् प्रत्यक्षमित्युक्तम्, यापि तस्य गवयशब्द- 1. सामग्रय :- इति युक्तः पाठः ।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता ५३

वाच्यता भवति, सापि गवयशब्दप्रयोगानुमानिकी; यस्य शब्दर्य यत्र प्रयोगः, स तद्वाच्य इति सम्बन्धोऽवगतः। वने च संज्ञिन पुपलभ्तस्ैव सा मया संज्ञावगतेति ज्ञानं रमरण- मेवेति गवयगतसादृश्यदर्शनाद् गोगतसादृश्यज्ञान पुपमानमिति सुष्ठूवतम्। तस्मादुपमानं प्रमाणान्तरम्, सवदृश्यं प्रमेयान्तरमिति। विन्ध्यवासिनस्तु -- 'पूर्वव्यक्त्यवच्छिन्नमपूर्वव्यक्तौ प्रतोयमानं सामान्यमेव सादृश्यम्। तदेकशब्दवाच्यम्' इति मतम्। एतदवलम्ब्य सर्वप्रमाणाना ुपमानस्पशित्व- मन्ततः सविकल्पमुपयुक्तम् तच्छब्दोल्लेखि। शब्दस्य च सम्बन्धग्रहणसमयेऽर्थाप्रतिपाद- कत्वात्। तदुत्तरकालं तु तत्सादृश्येनावसेकत्वं कथमप्रत्यक्षनुपमानं स्पृशन्ति ? प्रत्यक्षस्य चोपमानस्पर्शित्वे प्रागेवानुमाननुपमानानुरोधि। तथाहि-स्वार्थानुमाने लिङ्गं तल्लिङ्गिनोऽधिगमहेतुः। तदधिगमश्च प्रत्यक्षादि र्वक इति यथा तथे.त च व्यपदेशात्। प(रमा ? रा) र्थानुमाने चोक्तमनुमानकार :- अत्रागमः प्रतिश् हेतुरनुमानम्, दृष्टान्तः प्रत्यक्षम्, उपमानमुपनय इति। शब्दस्य सादृश्यमेव वाच्यमिति तत्स्पशित्वं स्पष्टम्। तस्मादुपमानमेव प्रमाणग्राममुपयाति। सादृश्यमेव सर्वस्य व्यवहारपदवीं प्रवर्तयतीति। तदेतदालम्बन उपमालडकारो निखिलालड्कारभूतो विपरिणमत इति मन्तव्यम्। उपमानं नोपमेयमनवस्थाप्रसङ्गतः ॥१२२।। 'तमालनीलनीरदश्यामलं तमः' इति न वक्तव्यम्। एवं सत्यनवस्था स्यादिति यावत्। उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकमिष्यते। पाणिपद्मानि भूपानां सङ्कोचयितुमीशते। त्वत्पादनखचन्द्राणामचषः कुन्दनिर्मलाः ॥१४०॥ 'अङ्गुल्य: पल्लवान्यासन्' (१४१) इत्यादि। उपमाया रूपकस्य वुतो भेद इत्यत्राह- शब्द: प्रवृत्तिभेदेन भजते भेदकल्पनाम्॥१२३॥ तादात्म्यवृत्तिरत्र स्यात् पूर्वत्र स्याद् विपर्ययः । श्रुत्या सम्बन्धविरहाद् यत् पदेन पदान्तरम् ॥१२४।। 11 गुणवृत्तिप्रधानेन युज्यते रूपकं तु तत्। अपि च- शब्दोपचारात् ताद्रूप्यं रूपकं कैश्चिदिष्यते ॥१२५॥

५४ साहित्य मीमांसा [ पञ्चमं

ताद्रप्यारोपतस्त्वन्यैः शब्दारोपोऽत्र कथ्यते। उपमानगुणैस्तुल्यानुपमेयगतान् गुणान् ॥१२६।। पश्यतामसकृन्न्याय्या तत्र तच्छब्दरूपता। अत्र केचिद् विशेषमाहु :- अलड्क्रियान्तरोत्पत्तिकारणस्य प्रशस्यते। अप्रतीतगुणस्यापि रूपकस्य परिग्रहः॥

यथा- 'निर्मोकमुक्तमिव गगनोरगस्य लीलाललाटिकामिव त्रिविष्टपविटस्य।"(?) इति। अन्यथावस्थितं वस्तु यस्यामुत्प्रेक्ष्यतेऽ्न्यथा॥१२७।। उत्प्रेक्षामाद्रियन्ते तां प्रायः सादृश्यगर्मिताम्। 'मध्यन्दिनार्कसन्तप्त' (१४२) इत्यादि।

यद् वा- एष वृक्षशिखरे कृतास्पदो जातरूपरसगौरमण्डलः। होयमानमहरत्ययातपं पीवरोरु पिबतीव बहिण: ॥१४३।। सादृश्यमन्तरेणोत्प्रेक्षा यथा- 'लिम्पतीव तमोडङ्गानि' नव दिशः पृथ्वीं करोतीव समां तमः। 'हरतीव तरुनुच्चः' शीलतैव शिलोच्चयात्।" "लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभः ॥१४४॥ इतीदमपि भूयिष्ठम्" इत्यादि। 'केषाश्च्रिदुपमाभ्रान्तिः" इत्यादि। 'उपमानोपमेयत्वम्" इत्यादि। 'यदि लेपनमेवेष्टम्" इत्यादि। "कर्ता यद्युपमानं स्यात्" इत्यादि। 'यो लिम्पत्यमुना तुल्यम्" इत्यादि। 'यथेन्दुरिव ते वक्त्रम्" इत्यादि। 'तदुपश्लेषणार्थोऽ- यम्"-इत्यादि। 'मन्ये शङ्गे ध्र वं प्रायः" इत्यादि। मन्ये शङ्के ध्रुवं प्रायो नूनमित्येवमादयः ॥१२८॥ अन्यत्रापि प्रयुज्यन्ते यद् वालङ्कृतिसूरिभिः।

१. तरुरच्चैः-इति क० ख० ग० पु० पाठः।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता ५५

यथा- निपुणं' द्रुहिणेनास्या निर्मिते निर्मले मुखे। शालीनस्य शशाङ्गस्य मन्ये दैन्यमुपागतम् ॥१४५॥ अपाङ्गभङ्गरेषा चेदस्यास्त्रस्या1 मृगीदृशः। अवशीर्यदहङ्गारा: शङ्ग पङ्गेरुहश्रिय: ॥१४६।। तव तर्न्व्गि वदनं विलोक्यैतन्मनोहरम्। ध्रुवमेष सुधासूतिर्दधाति शिथिलां धृतिम् ॥१४७। शयन्येतस्व2 ?) वक्त्रस्य वर्णसौरभ्यसम्पदः। अन्तः परितपत्येतत प्रायः पङ्डूजमण्डलम् ॥१४८॥ विलोक्य तव वक्त्राब्जं मनोज्ञं मदिरेक्षणे। नूनं न्यूनमनाश्चन्द्रो नास्माभिर्ज्ञायते जलैः ॥१४९॥ अत्र केचिद् दैन्याहङ्कारधैर्यंपरितापरहितानां पदार्थानामेतद्वृत्तेन वर्णनमन्यथा स्थितस्यान्यथोत्प्रेक्षामाचक्षते। न वयमाचक्ष्महे। अन्यथास्थितस्त्र कस्यचन प्रकारस्या- कथनादत्र केवलं समाधिवर्त्मनोपमैव सूचिता। अन्यथा- स्पर्धते जयति द्वेष्टि द्रुद्यति प्रतिगर्जति ॥१२९॥ आक्रोशत्य 'व) जानाति कदर्थयति निन्दति। विडम्बयति संरुन्धे हसतीर्ष्यत्यसूयति ॥१३०॥ तस्य चानुकरोति ........ इत्येवमादय उत्प्रेक्षाः स्युः। अयं ह्युत्प्रेक्षामार्गः । यथा- चन्द्रः पयोदवृन्दानामन्तरन्त निलीयते। मन्ये दैन्येन न स्थातुमीष्टे त्वन्मुखनिजितः ॥१५०। सन्निधौ नलिनं शीतच्छायं तन्वि निशामुखे। सङ्कुचत्यनहङ्गारं शङ्गे त्वन्मुखनिजितम् ॥१५१॥

1. स्त्रस्तमृगीदृशः-इति साधीयान्। 2. शयस्यैतस्य-इति सम्यक्। १. निपुणां -- इति क० पु० पाठः ।

५६ साहित्यमीमांसा । [ पञ्चमं

प्रातः पाश्रात्त्यमचलं त्वरितं याति चन्द्रमाः । ध्रुवं प्रवृत्ते त्वद्वकत्रे हृतधेर्यः पलायते ॥१५२॥ पवनाकम्पितं पद्मं किरति प्रचुरं रजः। वमति त्वन्मुखजितं प्रायः शोकाग्निविप्रुषः ॥१५३॥ प्रातः पश्च्चिमर्शलस्य काननानि विगाहते। नूनं न्यूनो वनं याति चन्द्रस्त्वन्मुखलज्जितः ॥१५४॥ इति। शब्दोपात्ते प्रतीते वा सादृश्ये वस्तुनोर्द्वयोः ॥१३१॥ मुख्यस्याधिक्यकथनं व्यतिरेकः स उच्यते। यथा- चित्रं हरिणशावाक्ष्याः प्रसन्नसुभगं मुखम्। समानं शशिना किन्तु स कलङ्कविडम्बितः ॥१५५।। अखण्डमण्डलः श्रीमान् पश्यैष पृथिवीपतिः। न निशाकरवज्जातु कलावैकल्यमागतः ॥१५६॥

यद् वा -- १ 'अरत्नालोकसंहार्यम्' (१५७) इत्यादि।

119 'प्रसिद्धहेतु (वा ? व्या) वृत्त्या' इत्यादि। यथा- 'अपीतक्षी बकादम्बम' (१५८) इत्यादि। 'असम्भृतं मण्डनमङ्गयष्टेः' (१५९) इत्यादि। (अपह्न तिरपह्व त्य किश्चिदाख्यातम् १) ।।१३२।। अन्यथा'क्षीबकादम्बम्' इत्येतावद् वक्तव्यम्। किमर्थं पीतशब्देन तदर्थस्तूच्यते ? पश्चादाक्षिप्यते। ततो नञा निवर्त्यते च। किश्च, कारणं विना कार्यस्योत्पत्तिर्विरुध्यते। तत एव हि विरुद्धा विभावनाख्या। एवं सति प्रविरुद्वदोषप्रसङ्गः, सोऽपि सादृश्याव- लम्बनेन परिहर्तव्यः। तदाहु :- क्रियायाः प्रतिषेधे या तत्फलस्य विभावना। नेया विभावनैवासौ समाधौ सुलभे२ सति॥ इति।

१. अत्र कियानपि ग्रन्थभागो लुप् इति प्रतिभाति। २. क० पु० 'सु' नास्ति ।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता ५७

तस्मात्- अङ्गलेखामकाश्मीरसलम्भनपिञ्जराम् 1 अनलक्तकताम्राभामोष्ठलेखां च वभ्रतीम्। इत्यादिः सम्पाद्येन पिञ्जरत्वादिनोपमानेन स्वाभाविकस्य पिञ्जरत्वादेरुपमेय- स्याभेदाध्यवसायोऽतिशयोक्त्या द्रष्टव्यः । स्यादेतत्। 'णमह अवड्ढिअतुङ्गम्' इत्यादि। अत्रोपश्लोक्यगुणानित्यत्वप्रतिपादनार्थं कारणनिवृत्तिरवश्यं वक्तव्या। केनचित् सादृश्यस्य कृते तथा सति हीनतव स्यादिति। एवं चेत् स्वभावतस्तुङ्ग इत्येतावता पूर्यते। तस्मादवहितेन केनापि वधितः स्वभावतस्तुङ्ग इत्युक्तौ न दोषः । किश्न, एतच्छब्दनिरूपणापतितमेतत् सादृश्यम्। तथा हीदमिह सम्प्रधार्यम् -- नञ्समासः कि पूर्वपदार्थप्रधानः, उत्तरपदार्थप्रधानः, उभयपदार्थप्रधानः, अन्यपदार्थ- प्रधान इति; नाद्ः, नत्रोऽसत्त्ववाचित्वान्न लिङ्गसङ्ख्यायोगः समः समासार्थस्य। वाचनिको1 परवल्लिङ्गताप्येकदेशितत्पुरुषे स्थापितत्वान्न प्राप्नोति, ततश्रालिङ्गसङ्ङय- मव्ययमित्यब्राह्मण इत्यस्याप्यव्ययत्वमपि स्यात्। स्यादेतत्। अभावस्याश्रयापेक्षत्वात् तदाश्रिते लिङ्गसङ्ख्ये भविष्यत इति, न; अवर्षा हेमन्तोऽनर्थः स्त्रीत्यादिषु हेमन्ताश्रयलिङ्गसङ्गयाप्रसङ्गात्। अथोच्येत-यदा त्व(स)त्सामान्ये वर्तमानो नञ् ब्राह्मणादिना विशेष्यते ब्राह्मणत्वेन सद्रूपान्तरेण सन् क्षत्रियादि(र)ब्राह्मण इति, तदा समासे नञ्वाक्येऽप्यर्थमसत्त्वरूपमाचक्षाणोऽपि सत्त्वरूप- माचष्टे। यथा-कश्चित् कदाचित् क्वचिदनर्थवानपि कदाचित् क्वचिदर्थवान् भवति। ननु विषममेतदुदाहरणम्, धर्माधमौं नियामकौ स्तः। का वृतवृत्तिवाक्ये इति चेत्, न; वाक्ये सत्त्ववचनस्य वृत्तौ सत्त्ववचननियमानुपलम्भात्। तहिं शब्दस्य स्वभाव एव नियामको हि स्वीक्रियताम्। अगतिका गतिः स्वभावाश्रयणम्। किश्च्, अस्मिन् पक्षे नञ्रसूत्रेणा(प)वादेनास्याव्ययीभावस्य (वो ? बा)धितत्वादमक्षिकमित्यादि सिध्यति। 2तस्य मुक्षिकमित्यादिरवकाशः (?)। उत्तरपदार्थस्याप्रधान्यादुपसर्जनत्वात् तदादिसर्वनामकार्याप्रसङ्गः। ततोऽसोऽसर्वस्मा इत्यादि न सिध्येत्। अस्तु तहिं द्वितीयः । यद्येवम् 'अब्राह्मणमानय' इत्युक्तौ ब्राह्मणमात्रस्यानयनं प्राप्नोति, यद्युत्तरपदार्थप्रधानता तत्र हेतुः, इहापि। तहिं 'राजपुरुषमानय' इति पुरुष- मात्रस्यानयनं प्राप्नोति, अस्त्यत्र विशेषः। राजा विशेषकः प्रयुज्यते, इहापि; तहिं नञ्र विशेषकः प्रयुज्यते। कथं नञ्र नामविशेषकः स्यात् ? अनियतगुणस्य गुणविशेष- प्रतिपादनाय विशेषणं प्रवर्तते, न तदुपघाताय। नञ्रा च ब्राह्मणार्थः प्रतीयमानः सर्वा- त्मना प्रतिषिध्यत इति कथमसतः प्राधान्यं स्यात् ? तस्मादुत्तरपदार्थप्राधान्यमिच्छत-

1. वाचनिक :-- इति समीचीनम्। 2. तस्यामक्षिक०-इति सम्यक्।

५ू८ साहित्यमीमांसा [ १ञ्चमं स्तस्मिन् विषये नञ्रनर्थकः। अन्वाख्यानात् तु साधुत्वम्। एवम्भूतस्यार्थवदनर्थका- वयवस्य समासस्येति ब्राह्मणाब्राह्मणशब्दयोः पर्यायत्वं वाच्यं स्यात्। ततो ब्राह्मणमात्र- स्यानयनं प्राप्नोति। भवतु तृतीयः, द्वन्द्वेऽप्येकार्थीभावस्याङ्गीकरणात् तस्य विरुद्धयोः कः प्रसङ्ग: ? अथ मतं तेजस्तिमिरवद् भवति। तथापि स्वतन्त्रपदार्थद्वयानवगमात् तदुभयप्राधान्यं नाशङ्कनीयम्। AL चतुर्थस्त्हि न विद्यते, न इह जातिमात्रपरे ब्राह्मणशब्दे, न विद्यते ब्राह्मण्य- मस्येति सोऽब्राह्मणः क्षत्रियादि(रि)त्यन्यपदार्थप्रधाने समासे सति नाप्राप्ते बहुव्रीहौ च यस्यारम्भादनेन तस्य बाधनादब्राह्मणको देश इत्यादि न सिध्यति। नहि प्रवृत्तिनिवृत्ति- मात्रनिष्ठेषु ब्राह्मणादिशब्देष्वयं समासः, न तद्विशिष्टेष्विति नियामकमस्ति किश्चन। 'अवर्षा हेमन्तोऽनर्थः स्त्री, असः अनस्मा' इत्यादीनि न सिध्यन्ति। अवतरतु (हि? तहिं) द्वितीय उत्तरपदार्थप्रधान एव पक्षः। ननूक्तं नञ्रा प्रतिषिद्धत्वादुत्तरपदार्थस्य कथमसतः प्राधान्यम्? प्रतिषेधानङ्गीकरणेन प्राधान्ये ब्राह्मणा- ब्राह्मणयोः पर्यायता स्यादिति। उच्यते, इदं तावद् विचार्यम्-कथं नाम नञा प्रतिषेध उत्तरपदार्थस्य ? किमुत्तरपदार्थस्वरूपस्य, कि तद्वाचकस्य, कि तत्सम्बन्धस्य, कि तत्प्रतीतेः ? नाद्यः, नहि सन् नञा निराक्रियते, विघ्नस्येव मन्त्रस्य। नञो नहीद्ृशमाहात्म्यमस्ति। अस्ति चेद राजानो 1हस्त्यश्वनस्मिभ्ययुः (?), 2अष्टाने गरिपौनेत्येव बयुः (?), नापि द्वितीयः, सति निवत्ते प्रवृत्तस्य वाचकस्य का नाम निराक्रिया ? अत्राश्रावणप्रसङ्गात्। न शक्तिद्वारा शक्ते: प्रतिबन्धो नाशो वा निराकरणम्। नाद्यः, प्रतिबन्धिशक्तिकस्य प्रयोगे वैयर्थ्यात् प्रीतिप्रसङ्गाच्च। नापि द्वितीयः, पुनः सर्वत्र तेन तदर्थाप्रतिपादनात्। किश्च्, सम्बन्धापरनाम- धेयशब्दशक्ति: सिद्धा निषिध्यते। अनेन -तत्सम्बन्धस्ये( ष्वतपि? ति)तृतीयः पक्षोऽपि प्रत्युक्तः । नापि चतुर्थः, प्रतीतिर्जाता चेत् कथं बाध्यते ? अजाता चेत् किमर्थो बाध: ? अजननार्थश्चेत्, केयं राजाज्ञा ? करणे सति कार्यं जायमानं केन वा वार्यते ? प्रतिबन्धक- प्रध्वंसकसम्भवान्न शक्तेः कार्यानुत्पाद इति चेत्, पूर्वमेवात्र दत्तमुत्तरम्। तस्मात् सर्वथा नञोत्तरपदार्थस्योपघात इति (न) समञ्जसम् । 1. हस्त्यश्वनैरभ्ययुः-इति समीचीनः पाठः। 2. अष्टानेऽगरिपौ नेत्ये-इति सुष्ठुतरः पाठः । 3. तत्सम्बन्धस्येत्यपि -- इति सन्धिष्ठः पाठः ।

नकरणम्] महाकविमङ्गकप्रणीता ५९

स्यादेतत्। नञ्रोप(श्लि)ष्टो ब्राह्मणः स्वार्थनुक्त्वा क्षत्रियाद्यर्थ प्रतिपादयति, स एवोपघात इत्युच्यत इति. न; किमत्र नञ् तस्यापूर्वां शक्ति करोति? अथवा कार्योत्पत्तिदानेन सतीमभिव्यञ्जयति ? नाद्यः, अशक्तस्य केनचित् पाषाणस्याप्यङकुर- जनने शक्त्युत्पादनप्रसङ्गात्। द्वितीयश्चेदङ्गीक्रियते। किन्तु नञो न (कश्िदुप- घातकत्वेत्तामनोत्तरपदार्थस्यासत्त्वादप्राधान्या। न च प्रधाने वा ब्राह्मणयोर्न पर्यायत्वं च।?)1 स्यादेतत् । कथमेकस्य द्वे शक्ती इति। को दोषः? अनेकशक्तयो भावविशेषण- शब्दाः। तस्मादर्थस्य प्रवृत्तिवत् स्वाभाविकीं निवृत्तिमप्यभिदधाति। ततोऽब्ाह्मण इत्यब्राह्मणशब्दः क्षत्रियादौ स्वाभाविकीं ब्राह्मण्यनिवृ(त्य?त्ति मभिदधाति। स्वाभा- विकी चेतु, अर्थनिवृत्तिः। किमर्थं च तत्प्रत्यायनाय शब्दः प्रयुज्यते ? व्यवहाराङ्गमर्थ- प्रत्यायनम्, तद् भाववदभावेऽपि भवति। अत्र परमेतावत्-प्रवृत्तिप्रसङ्गाभावात् स्वाभाविकी निवृत्तिः किमिति प्रतार्यत (?) इति। इह कदाचित् पुरुषः साधारणधर्मदर्शनात् क्षत्रियं ब्राह्मणं मन्यते। पुनरेनं निर्ज्ञायाब्राह्मणशब्देनात्र तात्त्विकब्राह्मण्यनिवृर्ति प्रतिपादयति। अयमेवार्थः स्वतः सिद्धः। कीलकप्रतिकीलकमत्र नत्र् निपातो द्योतयति। अयमर्थ :- केवलो ब्राह्मगशब्दः प्रयुज्यमानः प्रसिद्धिवशान्मुख्यमेव ब्राह्मण- माचष्टे। नञ्र्प्रयोगेण तु क्षत्रियादौ सादृश्यादिनिमित्तेनाध्यारोपितम् । ब्राह्मग्यं तु तात्त्विकमिति द्योत्यते। (तदेव मुख्यो ब्राह्मणशब्दोरर्थो निवृत्तिः ?)8 'न त्वनुख्यः क्षत्रियादिरिति न ब्राह्मणमात्रस्यानयनम्, नापि न कस्यचिदानयनमिति सिद्धम्। तस्मादब्राह्मण इत्युक्ते ब्राह्मणसदृशः प्रतीयते। अपीतावधितादयोऽपि तत्सद्ृशानेव प्रत्याय- 'स ? य)न्ति। सादृश्यात् पीतादिव्यतिरेकेण क्षीबत्वादेः प्रसिद्धो हेतुश्च व्यावृत्तो भवति। यदा भेदाग्रहेणातस्मिस्तच्छब्दप्रवृत्तिनिर्ज्ञाताव( यव ?)स्थायां द्योतकवशात् सादृश्य- मात्रमवलम्बते, तन्मूलं गुणं चाभिधीयते तदा विभावना। यदा भेदग्र (ह? हेण सादृश्य(त्त?) मात्रादतस्मिस्तच्छब्दवृत्तिकं तन्मूलं गुणं च नाभिधायते, तदा समस्तरूपकम्। (ये मामृते? येषां मते ) गुणसनुदयवर्तिनो ब्राह्मणादयोऽवयवेष्वपि

1. कस्यचिदुपघातकत्वम्, तथोत्तरपदार्थस्यासत्त्वादप्राधान्याच्च प्रधाने वाब्राह्मणयोर्न पर्यायत्वं च-इति साधिष्ठः पाठः । 2. प्रतीयत इति -- इति सुष्ठुतरः पाठः। 3. कोष्ठान्तरगतः पाठः समीचीनः । 4. चाभिघत्ते-इति भाव्यम्। 5. नाभिधत्ते-इति भाव्यम्।

६० साहित्यमीमांसा [पञ्चमं गुणान्तरप्रवृत्तिद्वारा तमेवार्थं द्योतयन्तोति। तेषामपि पक्षे अब्राह्मणापीतत्वादीनां गौणत्वं स्फुटमिति विभावनायाः सादृश्यवत्त्वं सिद्धम्। अलङ्क्रियान्तरोत्पत्तिकारणस्य कथं सादृश्यस्पर्शित्वम् ? त्रिविष्टपस्य विटस्य च केन सादृश्यम्? ललाटिकाधारणेनेति चेत्, (त्रिविष्टपस्य) विटत्वे सिद्धे मन्दाकिनी ललाटिकयोपमोयेत। अन्यथालडिक्रयान्तरोत्पत्ति- हेतुत्वं रूपकाद् व्यपेतम्। तस्या ललाटिकयोपमेयत्वप्रती(ति? ते) स्त्रिविष्टपविट(प ?)स्य तत्त्व्रसिद्धिरितीतरेतराश्रयत्वम्, न विशदायतरेखाप्रसाधितत्वमात्रेण रूपकत्वसिद्धिः। तत्र विटत्वे निष्पन्ने ललाटिकामन्दाकिन्योरुपमनोपमेयभावो व्यज्यत इत्यदोषः । पश्राद् रूपणाहेतुर्गुणः स्पष्टतम इति अप्रतीतगुणस्यापीत्युच्यते। अत्राप्रतीतगुण इत्येतावदेव, (व ?) न त्वविद्यमानगुण इति। तथा सति गुणाभावादारोपणमेव न स्याद, उपमाया रूपकहेतुत्वादिति विपर्ययः किं स्यादिति। (उपमाया 1रूपाभेदावलम्बिन्या न. 2 रूपकोत्कयोश्चित् सादृश्यान्न किश्च्िदन्यद् भवति, कस्यचिदसत्त्वेन१ तद्गतास्तद्गता इव 'भवतीति वक्तुं शक्यम्। (?) धर्मयोः सादृश्याद् धर्मिणोरैक्य- मापादयितुमशक्यमिति। अलङ्क्रियान्त रोत्पत्तिकारणस्येति बहुव्रीहिरिति केचित्। तन्मतेऽप्रतीतगुणस्येति न युज्यते। कथं तर्ह्य त्प्रेक्षा ? साम्यरूपविवक्षायां वाच्येवाद्यात्मभिः पदः। अतद्गुणक्रियारोपादुतप्रेक्षातिशयान्विता = इत्युक्तत्वात्। उच्यते-एतत् सममिति वकनुं यदा नेष्यते, तदा साम्यरूपविवक्षा, न तु साम्यस्यात्यन्ताभावः । अत एव सादृश्यगभितत्वम्। ननु लक्षणे प्रायःशब्देन कदाचिदसादृश्येऽप्युत्प्रेक्षा। यथा-'लिम्पतीव तमोऽ- ङ्गानि' इत्यादि। अत्र महता प्रपञ्चेन सादृश्यं निराकृतम्। उच्यते-सत्य समाधि- गभितेयमुत्प्रेक्षा। सादृश्यं तत्क्रियारोपात् स्फुरिते समाधौ। (इ) वेनापरमार्थकत्व- द्योतकेनानुद्भूते स्फुरत्युत्प्रेक्षा। उक्तमौपनिषदैः-"आरोपाद्योतने निर्वाह्यः समाधिः, द्योत (ते ? ने ) पुनरुत्प्रेक्षा' इति। तस्मादस्याः समाधिरासन्नः। सादृश्यस्य समाधि- कारणा (नु) प्राणितः स्पर्शोप्यस्या वक्तुं युक्तः । अत एवोक्तम्- "सम्भावनमथोत्प्रेक्षा (सादृश्यं ? प्रकृतस्य) समेन यत्।" इति। द्योतकाभावेऽपि निर्वहणे भवत्युत्प्रेक्षा। यथा-

1. रूपकाभेदा०-इति समीचीनम्। 2. रूपकोपमयोश्च-इति समीचीनः पाठः । 3. भवन्तीति-इति भाव्यम्। १. सत्त्वेण-इति क० ख० ग० पु० पाठः ।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्ककप्रणीता ६१

चन्दनासक्तभुजगनिश्वासानिलमूर्छित: मूर्छयत्येष पथिकानसौ मलयमारुतः ॥१६०॥ इत्यस्मिन् वाक्ये उपमानसन्निधानात् समाधिगर्भाभावः। 'उपमेयमात्रवचनात् समाध्युक्ति:' इति स्मृतेः। अत्राशीविषनिश्वास इव मलयानिलो मूच्छतीति हि तात्पर्यात्। एतदपह्न तिरौपम्यवत्यनौपम्या चेति द्विधोच्यते। त (त्र) अनौपम्यवत्यु- दाहरणम्- राजकन्यानुरक्तं मां रोमोन्द्रेदेन रक्षकाः । अवगच्छेयुरा ज्ञातमहो शीतानिलं वनम्॥१६१॥ कस्स व ण होइ रोसो दट्ठूण पिआअ1 सव्वणं अहरं।१६२। इत्यादि । अनयोः कः सादृश्य2 इति। अत्राप्यनुरागशीतानिलयोभ्र मरभुजङ्गयोश्च सादृश्यं विद्यते। एतत्कार्यजनकत्वं साधारणो धर्मः। अन्यथा अपह्नोतुमेवाशक्यत्वात्- l0।। - न पश्चषुः स्मरस्तस्य सहस्त्रं पत्रिणामपि।१६३। इत्यादिष्वप्यनया दिशा निर्वाह्यम्। ननु मीलितोक्तिसमासोक्तिसहोक्त्यर्थान्तरोक्तयः किमित्यत्र नोक्ताः, न उक्ति- प्राधान्याद् वक्त्रोक्तौ तासां विनिवेशः। अपह्न तिमीलितयोः किमन्तरम्? वस्तुना वस्त्वन्तरस्य तिरस्कारमात्रं निमीलिते अपह्न ता (व) पह्न ताभिप्राय इति चेत्, पाअडिअणेहसब्भावविब्भमं तीअ जह तुमं दिट्ठो। संवरणवावडाए अण्णो वि जणो तहच्चेअ ॥१६४॥ इत्यस्य 'राजकन्यानुरक्तम्' इत्यस्य च को भेदः ? उभयोरपि कस्यचिदपह्नवा- दिति, निमीलिते किमपह्नत्य कि प्रदश्यते विशिष्टाया द्ृष्टेरनुरागं हेतुमपह्नत्य स्वभाव: प्रतीयत इति चेत्, न; प्रतिपाद्यसादृश्यायाम्, अत एवानौपम्याख्यायामपह्न- तावपह्नवहेतुरवश्यमभिधेयः, अपह्नोतव्यवस्तुन एव प्रतीयमानत्वा(द?)भ्युपगमात्। यथाह भोजराज :- अपह्न तिरपह्न त्य किश्चिदन्यार्थदर्शनम्। औपम्यवत्यनौपम्या चेति सा द्विविधोच्यते।

1. पिआइ-इति समीचीनः पाठः। 2. किं सादृश्यम् -इति समीचीनम् ।

६२ साहित्यमीमांसा [पञ्चमं

वाच्ये प्रतीयमाने च सादृश्ये प्रथमा तयोः। तथाभूते द्वितीया स्यादपह्वोतव्यवस्तुनि॥ अनौपम्यवती भूयः पूर्वापूर्वा च कथ्यते। इति। प्रस् तार्थसाधनपराया (अ) र्थान्तरोक्तेरौपम्यार्थतात्पर्याभावात् साध्यते भिदा, यथा -- पयोमुचः परीतापं हरन्त्येते शरीरिणाम्। नन्वात्मलाभो महतां परदुःखोपशान्तये॥१६५॥ इति वचनसहोक्तेः साम्यान्तर्भावः, विसदृदशेष्वपि तस्याः सम्भवात्। सह क्रियावेश: साधर्म्यम्, तद् विसद्दशेष्वपि वर्तते। यथा- सह दीर्घा मम श्वासैर्जायन्ते हन्त रात्रयः ।१६६। iol इति चेत्, नेदानीं स साध्यते, सिद्धसाधर्म्यादीनां' हि 1साधर्म्यम्।(?) यथा- मृगं मृगाङ्ग: सकलं सदायं बिर्भात तस्यास्तु मुखं कदाचित। कपोलपत्रे मृगनाभिपत्रमियान् सखे तस्य ततोऽपकर्षः ॥१६७॥ इत्यादि। निदर्शनादेरप्यत्रैवान्तर्भावः। यथा- पाणउ डीअवि जलिथण हुअवहो जलइ जण्णवाडम्मि। णहु दे परिहरिदव्वा विसमदसासट्ठिआ पुरिसा ।।१६८॥ इूति। वितर्काख्यस्योहस्य संशयानुवेशः। स्मृत्यादेर्नालङ्कारता, अतिशयाधानहेतुत्वा- भावादिति। अत्रैवान्तर्गताः काश्िदनुक्ता अप्यलङ्क्रियाः। शब्दादिवादेरुचिताद्वि(दिभिर्वि ?)शिष्टोऽर्थः प्रतीयते ॥१३३। इत्यत्राचक्षते केचिदुपमाद्युभयाश्रयम् 1

।।१३।१४

1. साधनम्-इति युक्तः पाठः । १. दीनं इति क० प० ग० पु० पाठः।

प्रकरणम् ] महाकविभङ्गकप्रणीता ६३

[अर्था] लङकाररूपा कि न भाव्येत विभावना। का

विशिष्टगुम्फनात् तुल्यमुभयोरपि कल्पितम् ॥१३५।। तयोहिं स्वदते शाब्दो गुणालडकार एव वा। अतःपरमलङ्काराः प्रोच्यन्ते नोभयाश्रयाः ॥१३६॥ जातिरित्यादयो याश्च वक्ष्यन्ते प्रोल्लसद्भिदाः। वक्रोक्तयोऽभिधास्यन्ते याः समस्ता् ताः पुनः ॥१३७॥ केचिदलङ्कारा: काव्ये शोभाकरत्वतः। के चिदर्थानलङ् कारानुक्तिसौष्ठवतत्परा: ।१३८।। वक्रोक्तित्वेन मन्यन्ते विगानं तासु नास्ति नः । आमनामो वयं तास्ताः संज्ञया लोकसिद्धया॥१३९॥ छाले कि चास्ति भेदो लेशेन ऋजूक्तावप्यलङ्क्रिया। वक्रोक्तावेव वक्रोक्तिरिति साहित्यपारगा: ॥१४०।। इत्यलङ्कारमार्गोडयं सक्षेपेण प्रकाशित:। आलोच्य बहुशो भावं काव्यलक्षणकारिणाम्॥१४१॥ ननु रसवन्नामधेयः प्रधानालङ्कारः, तस्य ह्येतदुदाहरणम्- कथमपि कृतप्रत्थापत्तौ प्रिये स्खलितोत्तरे विरहकृशया कृत्वा व्याजं प्रकल्पितमश्रुतम्। असहनसखीश्रोत्रप्राप्तिप्रमादससंभ्रमं विवलितदृशा शून्ये गेहे समुच्छ्वसितं ततः ॥१६९॥ अत्रेर्ष्याविप्रलम्भविरहविप्रलम्भशृङ्गाराभ्यां स्वतिरोधानोपकृतः सम्भोगशृङ्गारो नायिकानिष्ठो निबद्धः। तथापि 'कथमनि कृतप्रत्यापत्तौ प्रियः' इत्यत्र विभागे विरह- विप्रलम्भपूर्वकप्रियतमचित्तसाम्मुख्यतः सम्भोगशृङ्गारः सूचितः । स्खलितोत्तर इति तु

1. एव-इति भाव्यम्।

६४ साहित्यमीमांसा [पञ्चमं सञ्जातगोत्रस्खलितत्वात् प्रेयसो नायिकायामीर्ष्याविप्रलम्भशृङ्गारो निबद्धः। पुनश्र विरहकृशयेत्यादिभिः पदैरवहित्थेन भावेन नायिकायामीर्ष्याविप्रलम्भशृङ्गारं प्रच्छाद्य सम्भोगशृङ्गारेण चित्तोल्लाससूचितेन वाक्यार्थसमाप्तिः कृता। तथाहि-'विरहकृशया' इत्यादिना पादेन नायिकागतो मन्युरवच्छाद्योपदशितः। 'असहनसखी' इत्यादिभिस्त्रिभिः (नोन्मुनु) गोत्रस्खलितस्य सखीश्रोत्रप्राप्तिविरहविप्रलम्भकारणत्वेनाशङ्कय दृष्टि परावृत्य सखीजनशून्ये गृहे परिदृष्टे यत्तु नायिकायाः समुच्छ्वसितम्, तदुपनिबन्धात् सम्भोग- शृङ्गारेण वाक्यार्थो निर्वाहितः। तदेवमत्र सम्भोगस्य विप्रलम्भबाधेन लब्धस्योप- निबन्धाद् रसवत्त्वमलद्वार:। उच्यते-न खलु काव्य [स्य] रसानां 'चालङ्कार्यालङ्करणभावः, किन्तु शरीर [शरीरि ] भावः। रसा हि काव्यस्यात्मत्वेनावस्थिताः। शब्दाथौं च शरीर- (प ?) तया1 (यथा स्यात्मतया2 ?) यथा ह्यात्माधिष्ठितं शरीरं जीवतीति व्यपदिश्यते, तथा रसाधिष्ठितस्य काव्यस्य जीवद्रपतया व्यपदेशः क्रियते। तस्माद् रसानां काव्य- शरीरभूतशब्दार्थविषयतयात्मत्वेनावस्थानम्। केषान्चित् पक्षे फलरूपत्वेन वा, न कदाचिदप्यलङ्कारतया। तर्ह्यत्र श्लोके कोऽलङकार :? न कश्चित्। कथ तर्ह्यस्य काव्यत्वम् ? गुणसंस्थीयमानशब्दार्थत्वेनात्र माधुयौंजोभ्यामुपसंहितौ रसौ प्रस्थितः प्रसादो हि प्रभवति। तावतैव काव्यत्व पूर्यते। 3काव्यत्वे (न ?) हेतवो गुणा नित्या:, तदतिशयमात्रहेतवोऽलङ्कारा इति हि निर्णीतम्। किकालान

।। इति पश्चमं प्रकरणम् ।।

1. शरीररूपतया-इति समीचीनम्। 2. ह्यात्मतया-इति सुष्ठ। 3. काव्यत्वेन-इति सुष्ठुतरः पाठः। १. चालङ्ककरण-इति क० पु० पाठः।

कीर

अथ षष्ठं प्रकरणम्

कान्तया गुणशालिन्या सर्वालङकारयुक्तया। किं फलं 'कामयानस्य यदि न स्याद् रसावहा ॥१४२। तद्वद् गुणोत्तरं काव्यमलङ्का(र? रि)रसो (जि? ज्झि)तम्। नात्यन्तमादतं प्राज्ञैरापान्रीतिमात्रदम् ॥१४३।। तस्माद् रसस्य बीजं च रूपं च सहकारि च। उपयुक्तं यदन्यच्च तत् सर्वमपि भण्यते॥१४४॥ Pep तत्र प्रथमं बीजमाह- स भावो रसनीयत्वं यत्प्रकर्षः प्रपद्यते। 1यत्प्रकर्षो रसस्वाभवत् (?) स चित्तवृविशेषो भावः । प्रधानगुणभावेन स द्विधा परिकीर्तितः।।१४५।। प्रधाना: स्थायिनो ह्यष्टावितरे सहकारिणः । अप्रधाना द्विधा भावा बाह्या(भ्य)न्तरभेदतः ॥१४६। बाह्यात् सच्वात् प्रभूता ये साच्विका अष्ट कीतिताः। आभ्यन्तरास्त्रयस्त्रिंशत् प्रसिद्धा व्यभिचारिणः ॥१४७।। विरुद्धरविरुद्धैर्वा भावैर्विच्छिद्यते न यः । आत्मभावं नयत्यन्यान् स स्थायी लवणाकरः ॥१४८।। यथा रुमायां निक्षिप्तं सर्व लवण सम्पद्यते, तथास्मि(न्न? त्नि) विष्टं सर्वमेतद्- रूपतां प्रतिपद्यत इत्यर्थः । कथं विरुद्धानां प्रवेश इत्याह- विरुद्धा अपि योज्यन्ते कदाचित् कविकौशलात्। आश्रयान्तरसम्बन्धाच्छोभां दधति भूयसीम् ॥१४९॥ 1. उदृद्टितः पाठः साधिष्ठः, (?) एवत्त न समीचीनम्। १. काय-इति क० पु० पाठः ।

६६ साहित्यमीमांसा [षष्ठं

माधवस्य रति यद्द् विरुद्वैरप्रबाधिताम् । भवभूतिः श्मशानाङ्के जगाद रसिकप्रभु: ।१५०। यथा-"मम हि सम्प्रति सातिशयप्राक्तनोपलम्भसम्भावितात्मनः संस्कारस्या- नवरतप्रबोवात् प्रतायमानस्तद्विसदृशैः प्रत्ययान्तरैरतिरस्कृतप्रवाहः प्रियतमास्मृतिप्रत्य- योत्पत्तिसन्तानस्तन्मयमिव करोति वृत्तिसारूप्यतश्चैतन्यम्। तथाहि- लोनेव प्रतिबिम्बितेव लिखितेवोत्कीर्णरूपेव च ।१७०। इत्यादि। अत्र प्रकरणे बीभत्सादिर्नायिकापरिहारेण प्रेतरङ्काद्यालम्बनत्वेनोपर्वणितः।

यथा- उत्कृत्योत्कृत्य कृतिं प्रथममथ पृथूत्सेधभूयांसिमांसा- न्यंसस्फिकपृष्ठपिण्डया'द्यवयवसुलभान्युग्रपूतीनि जग्ध्वा। १७१। इत्यादि। क्वचित् साक्षादाश्रयेडपि शोभत इत्याह- क्वचिदाश्रयसौन्दर्याद् धत्ते शोभामसाध्वपि। कान्ताविलोचनन्यस्तं मलीमसमिवाज्नम् ॥१५१॥ यथा- मलिणवसणाणकअवे णिआण आपस्सु2 गीढ पालीण।

leg पुप्फवईअणकामो अग्गे सुकयाउहो वसइ ॥१७२॥ यथा नराणां नृपतिः शिष्याणां (च) गुरुयथा। एवं च सर्वभावानां भाव: स्थायी महानिह ॥१५२।। रतिहासौ तथोत्साहविस्मयौ च क्रुधाशुचौ। जुगुप्सा भयमित्यष्टौ स्थायिनो रसहेतवः ॥१५३।। रतिर्यथा "हरस्तु किश्व्ित्परिवृत्तधैर्यः" (१७३) इत्यादि।

१. पीठा-इति क० ख० ग० पु० पाठः। २. न्यस्यं-इति क० पु० पाठः । WIT

३. मलीप्तप्त-इति क० पु० पाठः। ४. आपस्तु-इति क० पु० पाठ: ।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्ककप्रणीता ६ १

एवमन्येषामप्युदाहरणानि द्रष्टव्यानि। रत्यादयः प्रसिद्धलक्षणा इत्यत्र नोच्यन्ते। 12र9 रजस्तमोभ्यामस्पृष्टं मनः सत्वमिहोच्यते। तस्माद् (भवन्ति) ये भावा: साच्विका अष्ट कीर्तिताः ॥१५४।। H० (इति ते स्मृताः ।?) स्तम्भस्तनूरुहोद्भेदो गद्गदः स्वेदवेपथू। 118 १ वैवर्ण्यमश्रु प्रलय इत्यष्टौ साच्विका गुणाः ॥१५५॥ अस्मिन्नभिन्नवदवभासमानयोः स्तम्भप्रलययोर्भेंदं प्रकटयति -- स्तम्भश्रेष्टाप्रतीघातः प्रलयो नष्टचेष्टता। मद्योद्येति तयोर्भिदा ॥१५६॥ (स्तम्भो यथा-) नादस्तावद् विकलकुररीकूजितस्निग्धतार- l00। श्र्िवत्ताकर्षी परिचित इव श्रोत्रसंवादमेति। अन्तभिन्नं भ्रमति हृदयं बिह्वलत्यङ्गमङ्ग गात्रस्तम्भ: स्थगयति गति कः प्रकारः किमेतत् ॥१७४॥ प्रलयो यथा-

ण कओ बाहविमक्खो णिव्वण्णउं पिण चइअं रामसिरं। णवर पडिवण्णमोहा गअजीविअणीसहा महिम्मि णिसण्णा ॥१७५।। यद् वा- तह णिमिअच्चिअ दिट्ठी मुक्ककवोलविहुरो उरच्चेअ करो। गअजीविअणिच्चट्ठा णवरत्था महिअल थणभरेण गआ॥१७६।। विविधं ह्याभिमुख्येन स्थायिधर्मोपजीवनैः। स्वधर्मस्यार्पणेनेति चरन्ति व्यभिचारिण: ॥१५७।। स्मृतिर्वितर्क उत्कण्ठा चिन्ता चपलता मतिः। गवः स्नेहो धृतिर्वीडाऽवहित्थं (तथा १ मूढता) मद: ॥१५८॥

१. विविधां-इति क० पु० पाठः।

६८ साहित्यमीमांसा [षषठं

हर्षामर्षावसूरयेर्ष्या विषादो दैन्यमुग्रता। त्रासः शङ्का गदो ग्लानिरुन्मादः सम्भ्रमः श्रमः ॥१५९॥ निर्वेदो जाडथमालस्यं निद्रा सुपं प्रबुद्धता। इति भावास्त्रयस्त्रिशद् विज्ञेया व्यभिचारिण: ॥१६०।। गददैन्यश्रमालस्यचापलाख्या निहान्तरान् 1 अनुभावाविनाभावान् केचिद् बाह्यान् प्रचक्षते ॥१६१। एतत् तद् बहुमन्यन्ते तत्र लक्षणवेदिनः। विरहादेर्मनस्तापः शरीरातङ्कदो गद: ॥१६२।। यथा -- स्थितमुरसि विशालं पद्मिनीपत्रमेतत् कथयति न तथा तन्मन्मथोत्थामवस्थाम्। अतिशयपरितापग्लापिताङ्गया यथास्याः स्तनयुगपरिणाहं मण्डलाभ्यां ब्रवीति॥१७७॥ यद् वा- 1मनोरोगस्तीव्रो विषमिव विसर्पन्नविरतं प्रमाथी निधू मं ज्वलति विद्युतः पावक इव। हिनस्ति प्रत्यङ्गं ज्वर इव गरीयानित इतो न मां त्रातुं तातः प्रभवति न चाम्बा न भवती॥१७८।। दौ(र्जन्यं १ गत्यं) च भवेद् दैन्यं मनस्तापादिसम्भवम्। यथा- आवर्जितजटामौलिविलम्बिशशिकोटय: ।१७९। इत्यादि। (यद् वा)- अस्मान् साधु विचिन्त्य संयमधनानुच्चैः कुलं चात्मनः ॥१८०॥ इत्यादि। मनःशरीरयो: खेदः क्रियातिशयतः श्रमः ॥१६३॥

1. मनोराग० इति मुष्ठुतरः पाठः।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता ६९

यथा- स्खलयति वचनानि स्त्रंसयत्यङ्गमङ्गं जनयति मुखचन्द्रो्द्धासिन: स्वेदबिन्दून्। मुकुलयति च नेत्रे सर्वथा सुभ्रु खेद- स्त्वयि विलसति तुल्यं वल्लभालोकनेन ॥१:१॥

यद् वा- "प्राप्य मन्मथरसादतिभूमिम् ।"१८२।

इत्यादि। क्रियाविद्वेष आलस्यं सुखसंविन्मदादिभिः।

यथा- घरिणिघणत्थणपेल्लणसुहेल्लिपडिअस्स होन्तपहिअस्स। अवसउणङ्गारअवार विट्ठिदिअहा सुहावेन्ति ॥१८३॥

यदु वा- चलति कथश्च्ित् पृष्टा यच्छति वाचं कथश्विदालीनाम् ।१८४। इत्यादि। अविमृश्य कृतश्चेतोऽनवस्थानं हि चापलम्॥१६४॥

यथा- "कश्िवत् कराभ्यामुपगूढनालम्।"१८५। इत्यादि ।

(यद् वा-) अन्यासु तावदतिमर्दसहासु भृङ्ग लोलं विनोदय मनः सुमनोलतासु। मुग्धामजातरजसं कलिकामकाले व्यर्थ कदर्थयसि किं नवमालिकायाः ॥१८६॥ औत्सुक्या (वेग) पञ्चत्वापस्मारान् केचिदूचिरे। स्नेहेर्ष्यासम्भ्रमोत्कण्ठाश्रतस्त्रस्ते न मन्वते ॥१६५॥

७० साहित्यमीमांसा [षषं

अत्र प्रतिकूलस्वभावानां कथं रसता, कथं वा रसोपयोग इत्याह- प्रतिकूलस्वभावानां भावानां1 रसनीयता। रसनिष्पादकत्वेन स्थाय्यन्तर्वर्तनेन वा ॥१६६॥

यथा आस्वादयतति भुञ्जाना भक्तं भक्तविदो जना: ॥१६७।।

यथौषधिरसाः सर्वे मधुन्याहितशक्तयः। अविभागेन वर्तन्ते तथैवा न मन्वते (१) ॥१६८॥ अत्रान्यच्चोदाहरणम्- रसविद्धं यथा ताम्र लोहत्वं प्रतिपद्यते। स्थायिविद्धास्तथा भावा भजन्ते रसनीयताम् ॥१६६।। प्रतिकूलस्वभावानामपि रसस्य निष्पादकत्वेन रस्यता। यथा- "तं वीक्ष्यं वेपथुमती सरसाङ्गयष्टिः" (१८७) इत्यादि। अत्राकस्मिकदर्शनादिसमुत्थितावेगसाध्वसादयोऽपि नैसर्गिकी देव्या रति रस- स्वरूपेण निष्पादयन्तः स्वयमपि रस्यन्ते। स्थाय्यन्तर्वर्तनेन यथा- "यान्त्या मुहुर्दलितकन्धरमाननं तद्"(१८८)इत्यादि। अत्र माधवस्य मालतीविषयाया रते (रन्त)वर्तमाना विषेण दिग्ध इत्यादि- वागारम्भानुभाविता व्याध्यादयोऽपि स्वदन्ते। (रसा)नु (सर्वे ? वे)धाद् यथा- जीवग्राहं विरमतु तपो (दू ? मृ)द्तामस्थिभा (रे? रो) भृषारम्भस्तव पुनरसावस्तु कापालिकस्य। यद्यप्येवं वरद तदपि प्रार्थ(य ? ये ह)न्त मे स्यात् कण्ठे क(ण्ठे? ण्ठो) हृदि च हृदयं गण्डयोर्गण्डयुग्मम् ।१८९।

1. तथैवात्र हि मन्वते-इति पाठः सङ्गच्छेत। १. यथौषधिरस: सवें मधुन्याहितशक्तयः । अविभागेन वर्तन्ते संख्यां तां तादृशी विदुः ॥ (वाक्यप० ३, १४, १०२)

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता ७१

अत्र चिरतरतपश्चरणक्लेशादिजनिता निर्वेदग्लानिश्रमादयः पार्वतम परिभाषण- प्रार्थनपरवागारम्भानुभावसूचितया नैसगिक्यानि विस्तार्यन्ते। मनोहरैरहेंतुकार्यसहकारिस्ववाचकैः काव्यैः समस्तैव्यस्तैर्वा भावावगतिरिष्यते ॥१७०॥ हेतुना आलम्बनोद्दोपनरूपेण द्विविधेन विभावेन नोलबहलजलदोइगमेनेव वृष्टेः, कार्येण आङ्गिकवाचिकसात्त्विकाहार्यरूपेण चतुर्विधरूपेणानुभावेन विशिष्टनदोपूरेणेव वर्षस्य, सहचारिणा स्मृत्यादिरूपेण व्यभिचारिवर्गेण गच्छतकेन चक्रे(ण? णेव) चक्रा- (न्तरगमनस्य ) शब्देन (च) काव्ये भावानामवगमनम्। एतत् कथयन्त्याचार्या :- "चत्वारो रूपा भावा प .............. त्रपारसा" इति। रसाना मुपादानकारणभूतेन रत्यादिना 1व्यवतिर्भवतीत्यर्थः (?)। अथ रसान् प्रतिपादयति- विभावैरनुभावैश्च सान्विकैर्व्यभिचारिभिः। आनीयमान: स्वादुत्वं स्थायी भावो रस: स्मृतः ।।१७१।। भृङ्गारश्र तथा हास्यो वीरस्तद्वदथाद्भुतः । रौद्रस्तथा च करुणो बीभत्सश्च भयानक: ।१७२।। अष्टावेव रसानाहुराचार्या ये पुरातनाः। केचिछान्तमपीच्छन्ति स्थायिन्यस्य धृतिर्मता ॥१७३॥ उदा (त्तय? त्तो):न्थर2 प्रेयानिति कैश्रित् त्रयः स्मृताः । अन्तर्भावमपीच्छन्ति तेषामपि रसाष्टके ॥१७४।। अथ शृङ्गारनिष्पत्तिप्रकारमाह- लोकोत्तरस्वरूपस्य दर्शने श्रवणेऽथवा। विशिष्टा शिष्टसम्भूता दयितालम्बना रतिः॥१७५।

1. व्यक्ति०-ई पाठः सङ्गच्छते। द्रमिगानफी 2. 'उदात्तो मन्थरः प्रेयान्' इति सङ्गतिः। १. मात-इति क० पु० पाठः।

७२ साहित्यमीमांसा

उद्दीपिता विभावेन चन्द्रमन्दानिलादिना। स्तम्भादिभिः साच्विकैश् भूयिष्ठमनुभाविता ॥१७६। कटाक्षवीक्षाभ्रूक्षेपच्छेकालापैश्च सूचिता। स्मृत्युत्कण्ठादिभिर्भावैः संयुक्ता (न? त्व)न्तरान्तरा॥१७७।। स्थायिनी पटुसंस्कारा शृङ्गारः स्यात् प्रकर्षिणो।

एते निगद्य व्याख्याताः । स विप्रलम्भसम्भोगरूपः शृङ्गार उच्यते ॥१७८॥ विप्रलम्भसम्भोगावयवद्वयवानित्यर्थः ।

तत् कथयति- यूनो: समागमाभावाद् दैवादैः कामयानयोः। भावो यदा रतिर्नाम प्रकर्षमधिगच्छति ॥१७९। नाधिगच्छति चाभीष्टं विप्रलम्भः स उच्यते। रतिरेवेष्टसम्प्राप्ौ पुष्टः सम्भोग इष्यते ॥१८०॥ यथा- एकस्मिन् शयने पराङ्मुखतया वीतोत्तरं ताम्यतो- रन्योन्यस्य हृदि स्थितेऽप्यनुनये संरक्षतो गौरवम्। दम्पत्योः शनकरपाङ्गवलनान्मिश्रीभवच्चक्षुषो- र्भग्नो मानकलिः सहासरभसव्यावृत्तकण्ठग्रहम् ॥१९०॥

कथं विप्रलम्भसम्भोगयोः प्रत्येक श्ृङ्गारव्यवहार इत्यत आह- विप्रलम्भेऽपि सम्भोगप्रत्याशा तरसन्ततेः। सम्भोगेऽपि पुनः प्रेमरसातिशयशालिनि ॥१८१॥ विप्रलम्भागमाशङ्कासन्ततेरनुवर्तनात् शृङ्गारत्वं द्वयोर्मुख्यतच्छायापत्तितस्तयोः ॥१८२॥

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता ७३

अत्र यदुक्तम्-"आशाबन्धः कुसुमसदृशप्राणमपि" इत्यादि। "शापान्तो मे भुजगशयनादुत्थिते शार्ङ्गपाणौ" इत्यादि। सम्भोगे विप्रलम्भच्छायापत्तिः स्पष्टा। यथा- "अदृष्टे दर्शनोत्कण्ठा" (१९१) इत्यादि। यद् वा-राम :-- वत्स ! तत्कालप्रियजनविप्रयोगजन्मा" ( ९२) इत्यादि।

अत्र युक्तिमाह -- करुणाद् विप्रलम्भस्य पृथक्त्वमत एव हि। शोकस्थायिभावात् करुणाद् विप्रलम्भस्य सम्भोगच्छायापत्तितः। अन्यथा स्तम्भवैवर्ण्याश्रुनिर्वेदव्याधिचिन्ताविलापादिसाम्यात् तयोः स्वरूपं दुर्विज्ञानं स्यादिति।

शृङ्गाराभ्यां द्वयोर्विप्रलम्भसम्भोगयोर्भवेत् ॥१८३॥ एकस्मिन्नपि या सा तु ग्रामान्त ग्रामशब्दवत्। इति प्रचक्षते केचिद् वयमेत (त् ते ? न्र) मन्महे ॥१८४॥ मुख्यसम्भवे गौणपरिग्रहो लघीयानित्यर्थः । शृङ्गारो द्विविधो विप्रलम्भसम्भोगे स्यादनादर: (?)2 । अतीव स्पृहणीयोऽयमतो नित्यसुखादपि ॥१८५॥ अत्रवाल्प उक्तम्- इन्दुर्यत्र न निन्दते न मधुरं दूतीवचः श्रूयते नालापा निपतन्ति बाष्पकलुषा नोपैति कार्श्यं वपुः। स्वाधीनामनुकूलिनीं स्वगृहिणीमालिङ्गय यत् सुप्यते किं तत् प्रेम गृहाश्रमव्रतमिदं कष्टं समाचर्यते ॥१९३॥ इति।

1. शृङ्गारो द्विविधो विप्रलम्भसम्भोगमेदतः । विप्रलम्भस्तु तत्र स्यात् सम्भोगे स्यादनादरः ॥ १०

७४ साहित्यमीमांसा [षछठ

तस्मात्- पादन्यासं कृतवति बहिः श्रोत्रयोरस्मि लीना याते दृष्टिप्रसरमधुना दृष्टिरेवाहमासम्। शय्योपान्तस्पृशि सपुलकस्वेदकम्पालसाङ्गी साहं जाता तदनु सखि मे विप्रलब्धः प्रबोधः ॥१९४॥ इनयादिष्वपि विप्रलम्भच्छाया निर्वोढव्या। पूर्वानुरागो मानश्र प्रवासः करुणः स्मृतः । विप्रलम्भश्रतुर्विध: ॥१८६।। प्रागसङ्गतयोयूनोर भिलाषः प्रगल्भते। सङ्कल्परमणीयोऽनुरागः स प्राच्य उच्यते॥१८७॥ यथा- अविअण्णपेच्चणिज्जेण तक्खणं मामि तेण दिट्ठेण। सिविणअपीएण व पाणिएण तण्हं चिअ ण पिट्ठा।।१९५। अहेरिव गतिः प्रेम्णः स्वभावकुटिलेति यत् । अहेतोर्मेति नेत्युक्त्या हेतोर्वा मान उच्यते ॥१८८॥ अहेतोर्मानो यथा- अद्धक्वरूसणक्खणपसजण्णअलिअवअणणिब्बद्धो। उम्मत्तअस्स तावो पुत्तअ पअवी सिणेहस्स ॥१९६॥ हेतोर्मानो यथा- परिपुच्चआ ण जप्पइ गहिआ विपुरइ चुम्बिआ रुअइ। तोह्लिक्को णववहुआ कआवरोहेण नाहेण ।१९७। मानोऽपि प्रणयेष्या्यां द्विघाद्यः स्याद् द्वयोरपि। तत्र स्त्रिया: प्रणयमानो यथा- द्यूते छद्यपरः काम कान्तया कोपनिघ्नया। सासूयमीक्षितस्त्रयक्षः स्मयमानः पुनातु वः ॥९८॥

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता ७५

प्रणयमानः पुंसो यथा- अस्मिन् देव लतागृहे त्वमभवस्तन्मार्गदत्तेक्षणः सा हंसैः कृतकौतुका चिरमभूद् गोदवरीसकते। आयान्त्या परिदुर्मनायितमिव त्वां वीक्ष्य बद्धस्तया कातर्यादरविन्दकुड्मलनिभो मुग्धः प्रणामाञ्जलिः ॥१९९॥ ई्ष्यामान: पुनः स्त्रोणामेव वाच्यः प्रबन्द्धृभिः॥१८९॥ अर्थ र्शनम् । यथा- न केतकीनां विकसन्ति सूचयः प्रवासिनो हन्त हसत्ययं विधिः। 'तडिल्लतेयं न चकास्ति चञ्चला पुरः स्मरज्योतिरिदं विजुम्भते ॥२००॥

यद् वा- गिह्मदवग्गिमसीमइतिआइ दिस्सन्ति विझसिहराइ। ॥ आससु पउद्ध गु ? । (वइएण होन्ति णवपायुसब्भाइ ॥२०१। भ्रान्तिविपर्ययज्ञानं सादृश्योदयहेतुकम् । यथा- कनककलशस्वच्छे राधापयोधरमण्डले नवजलधरश्यामामात्मद्युति प्रतिबिम्बिताम्। असितसिचय प्रान्तभ्रान्त्या मुहुर्मुहुरुतक्षिपन् जयति जनितव्रीडाहासः प्रियाहसितो हरिः ॥२०२॥ यद् वा- कपाले मार्जार: पय इति करॉँल्लेढि शशिन- स्तरुच्छिद्रप्रोतान् विस इति करी सङ्कलयति। रतान्ते तल्पस्थान् हरति दयिताप्यंशुकमिति प्रभामत्तश्चन्द्रो जगदिदमहो विभ्रमयति ॥२०३॥ यद् वा -- नीलेन्दीवरशङ्गया नयनयोर्बन्धूकबुद्धयाधरे पाणौ पद्मधिया मधूककुसुमभ्रान्त्या तथा गण्डयोः। लौयन्ते कबरीषु बान्धवजनव्यामोहजातस्पृहा दुर्वारा मधुपा: कियन्ति तरुणि स्थानानि रक्षिष्यसि॥२०४॥ १. तटिल्ल-इति क० पु० स० पु० ग० पु० पाठः।

७६ साहित्यमीमांसा [ षष्ठं

यद् वा -- ब्रातं तालफलशया स्तनयुगं बिम्बभ्रमाच्चाधरो दष्टः पाकविदीणडा1डिमधिया लीढाः स्फुरन्तो रदाः। इत्थं त्वद्रिपुयोषितो वनतरुच्छायासु मार्गश्रमा- त्निद्राणा मुहुरादृता मुहुरधिक्षिप्ताश्च शाखामृगैः ॥२०५॥

साम्यमित्यामनन्त्येतं साहित्यरसवेदिनः । यथा- न मालतीदाम विमर्दयोग्यं न प्रेम नव्यं सहतेऽपराधान्। म्लानापि नम्लायति केसरस्रग् देवी न खण्डप्रणया कथश्चित्॥ ०६॥ इत्यादि । अर्थयोरतिसादृश्याद् यत्र डोलायते मनः ॥१६१।। तमेकानेकविषयं कवयः संशयं विदुः। यथा -- "किं पद्ममन्तर्भ्रान्तालि' (२०७) इत्यादि। यद् वा- सरोजपत्रे परिलीनषट्पदे विशालदृष्टे: स्विदमू विलोचने ॥ ०८॥ नानालङ्कारसंसृष्टिः सङ्करः कथ्यते बुधैः ॥१९२॥ यथा- "अङ्गुलीभिरिव केशसश्वयम"।२०९। इत्यादि। अत्रोपमारूपकादिसङ्करः स्पष्टः। शाब्दोऽपि सम्भवत्येष प्राधान्यादत्र दर्शितः । शाब्द: शब्दालङ्कार इत्यर्थः । एते सर्वऽपि सादृश्यस्पर्शिनो दधते भिदाम् ॥१६३।।

१. 'दा डम०' इति युक्त पठितुम्। 2. 'दोलायते' इति-समीचीनम्।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता ७७

उपमाया उक्तिभेदादिति सूक्ष्मार्थदर्शिनः। साम्यप्रपश्चोऽयमिति प्राज्ञैः कैश्चिन्न कथ्यते ॥१९४।। ननु सर्वेज्यलङ्कारा: सादृश्यस्पर्शिन इत्युक्तम्, विभावनायं कथं सादृश्यमव- गम्यते ? उच्यते -- "अपीतक्षीबकादम्बम्" इत्यत्र मदिरापानजनित इव शरदिजो मदः कलहंसा- नामिति हि विवक्षितम्। यथा- निर्मग्नेन मयाम्भसि स्मरभरादाली समालिङ्गिता केनालीकमिदं तवाद्य कथितं राधे मुधा ताम्यसि। इत्युत्स्वप्नपरम्परासु सुदृशा श्रुत्वा वचः शाङ्गिणः सव्याजं शिथिलीकृत: कमलया कण्ठग्रहः पातु वः ॥२१०॥

यद वा- पोत्री भिनत्तु (खु ? दु/रितं मम पयः (?) सदष्ट्रा- मुच्चर्नयन् ईर्ष्याकिषायनयनस्फुरिताधरोष्ठं भुवमुरःस्थलसंश्रितायाः ।

प्रस्विन्नमत्तभवदाननमम्बुजायाः (?) ।।२ ११।। देशान्तरादिभिर्यू नोर्व्यवधानं चिराय यत्। नवेऽनुरागे प्रौढे वा प्रवासः सोऽभिधीयते॥१९५॥

यथा- देशैरन्तरिता शतैश्च सरितामुर्वोभृतां काननै- रयत्नेनापि न याति लोचनपथं कान्तेति जानन्नपि। की उद्ग्रीवं चरणाग्ररुद्धवसुधं कृत्वाश्रुपूर्णा दृशं तामाशां पथिकस्तथापि किमपि ध्यायन् मुहुर्वीक्षते ॥२१२॥

यद् वा- उच्चा सणो मकिर ...... अंकेण अज्ज। समं: प्पइविरहोएं तेपविएअणंतेपि (?) ॥२१३॥ लोकान्तरगते यूनि वल्लभे वल्लभो यदा। भृशं दुःखायते दीनः करुणः स तदोच्यते ॥१६६॥

७८ साहित्यमीमांसा [षष्ठं

यथा- यस्या: कुसुमशय्यापि कोमलाङ्गया रुजाकरी। साडधिशेते कथं देवी हुताशनवतीं चिताम्॥२१४॥ अत्र किश्विद् विशेषमाह- एषु पूर्वानुरागस्य प्रपश्चेनोपवर्णनम्। कार्य काव्यस्य शृङ्गारो रसोऽङ्गीक्रियते यदि ॥१६७॥ एषु विप्रलम्भेषु पुर्वानुरागः प्रपञ्चेन वर्णनीयः । तत एव हि प्रपञ्चे शृङ्गारो दृष्टो भवेत्। तत्र मानाद्यकथनमपि स (व्य? ह्य) मिति यावत्। उक्तं हि- अनातुरोत्कण्ठितयोः प्रसिध्यता समागमेनापि रतिर्न मां प्रति। परस्परप्राप्तिनिराशयोर्वरं शरीरनाशोऽपि समानरागयोः॥ पूर्वानुरागे मानादित्रयमप्युच्यते बुधैः। 'ए ...... प्रायेण मानस्य कविचूडामणेर्मतिः ॥१६८।। कादम्बर्यां पूर्वानुरागे प्रणयमानो यथा-'आवेदयामि ते, दत्तावधाना शृणु। स्वप्नेषु प्रतिदिनमागत्यागत्य रहस्यसन्देशेषु निपुणं धूर्तः पञजरशुकशारिकायां सुप्तायां श्रवणदन्तपत्रेषु व्यर्थमनोरथो मोहितमानसः सङ्गतस्थानानि लिखति" इत्याद्युपालम्भ- सहितः प्रघट्टक: । प्रवासो यथा-"देव ! श्रूयताम्, निर्गते त्वयि हृदयसहस्त्रप्रयाणपटहकलकलमिव नूपुरचक्रक्वणितेन कन्यान्तःपुरं कुवती कादम्बरी सपरिजना सौधशिखरमारुह्य तुरगखुर- लेखाधूलिधूसरं देवस्यव गमनमार्गमालोकितवती।" करुणो यथा महाश्वेतावृत्तान्ते-"नाथ ! जीवितनिबन्धन ! क्व मामेकाकिनी- मशरणां विमुच्य गच्छसि ।" असङ्गतयोरेवं पूर्वानुरागः। मानादित्रयं तु प्राक् सङ्गतासङ्गतयोरुभयोरपीति निर्णयः । भवभूतिना मालतीमाधदे सङ्गतयोर्मान .. । अत्रोक्तस्य करुणस्य करुण- शृङ्गारस्य च को भेद इत्यत्राह- हेतोः फलस्य रूपस्य विषयस्य च भेदतः। करुणात् करुणस्यास्य केचिद् भेदं प्रचक्षते ।।१९९॥

1 एषा-इति सङ्गच्छते।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता ७९

(स) हेतुः पुनः सकलः सप्रत्याशस्वरूपः स्त्रीपुंसविषयः करुणशृङ्गारः, एतद्विपरीतः करुण इति स्पष्टो भेद:। एतैर्हेतुफलस्वरूपविषयर्भेद उक्तः । तान् क्रमेण क्षिपति- दुःखात्मकस्य निर्वेदग्लानिमोहादिशालिनः। अश्रुवैव्ण्यगाद्गद्यप्रलयाद्यनुभावनः हे(ति ? तुः) शोको रतिर्वास्तु संज्ञेच्छातोऽभिधीयताम्। उभयमपि प्रतिकूलस्वभावम्, उभयोरपि सदृशा व्यभिचारिणो निर्वेदादयः, अश्रुपातादयश्र सात्त्विकाः, द्वयोरप्युच्चरन्ति विलापाक्षराणि। करुणशृङ्गारे निर्वेदो यथा- प्रविवेश पुरीं तया विना क्षणदापायशशाङ्गदर्शनः। परिवाहमिवावलोकयन् स्वशुचः पौरवधूमुखाश्रुषु॥२१५॥ करुणे यथा- किर्यान्ग्ररपि सोऽध्वानमुल्लङ्घ्यापि शनः शनैः। प्राविशत पुरीम् ॥२१६॥ इति पितुरत्यये। करुणशृङ्गारे अश्रु यथा- मदिराक्षि मदाननार्पितं मधु पीत्वा रसवत् कथं नु ते। अनुपास्यसि बाष्पदूषितं परलोकोपनतं जलाञ्जलिम् ॥२१७।। करुणे अश्रु यथा- अन्योन्यकण्ठाश्लेषेण पीडितस्येव निर्ययुः । बाष्पाम्भसस्तयोः पूराश्रं तत्रापि मांसलाः ॥२१८॥ इदमपि पूर्ववत्। करुणशृङ्गारे विलागे यथा- गृहिणी सचिवः सखी मिथः प्रियशिष्या ललिते कलाविधौ। करुणाविमुखेन मृत्युना हरता त्वां बत कि न में हृतम् ॥२१९॥ करुणे प्रलापो यथा- जनकस्तादृशोऽस्माभि: कुत्र .............. । कथं नु सङ्गटि (षलेते ? ष्यन्ते ) तादृशाः परमाणवः ॥२२०॥

८० साहित्यर्म मांसा [षछठं

इत्थमेकान्ततुल्यरूपयोर्हेतुभेदाद भेदोऽस्तीति शंस्तः शपथ एव भेदाक्षेपः । फलमस्तीति चेदत्र पुनस्संगमलक्षणम् ॥२०१। कुतो भाविपरिज्ञानमस्मिन् दुःखमहार्णवे। ज्ञातं चेद् येन केनापि प्रवासात् कियती (भिदा)।।२०२।। (दुःखमग्नस्य) पुंसः सुखेन ( स्वसुखे ?) भाविना कि तदानीं फलम् ? आश्वासमात्रं चेत्, वुत एवं ज्ञातम् ? भाविफल यथाकथन्च्िद् ज्ञातं चेत्, प्रवासकरुण- शृङ्गारयोः को भेदः ? प्रवासेऽपि निर्वेदादयः सदृशाः।

यथा- व्यर्थं यत्र कपीन्द्रसख्यमपि मे क्लेश: सखीनां वृथा प्रज्ञा जाम्बवतो न यत्र न गतिः पुत्रस्य वायोरपि। मार्ग यत्र न विश्वकर्मतनयः कतु नलोऽपि क्षमः सौमित्रेरपि पत्रिणामविषयस्तत्र प्रिया क्वापि मे ॥२ १॥ अश्रु यथा-

विवेष्टते सा विरहे मृगाक्षी शय्यासु शीर्णस्तनचन्दनासु ।।२२२।। प्रलापो यथा- हारोऽपि नार्पित: कण्ठे स्पर्शसंरोधभीरुणा। आवयोरन्तरे जाताः पर्वताः सरितो द्रुमा:॥२२३॥

स्यव स्वरूपभेदाक्षेपः । तस्मात् करुणव्यावर्तकप्रत्याशानन्यहेतुर्भाविफलपरिज्ञानं न प्रभाव ? वास ;-

निरस्यते। अनेनैव भाविफलज्ञानेन न विषयभेदाक्षेपः । रूपाभेदेऽपि विषयभेदोद्भेदोऽपि कौतुकम्॥२०३। अस्य विषयभेदोद्रेदोऽपि कौतुकम्। अस्य विषयभेदात् करुणभेदः करुणावा- न्तरभेद एवेत्यर्थः। बहवोऽपि करुणभेदा वैषयिकाः प्रथन्ते। इत्याह्ुविंप्रलम्भस्य त्रैविध्यमपरे बुधाः।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता ८१ अत्रोच्यते- किन्तु प्रबन्धे कविभिर्भविष्यद्वस्तुसूचनात्।२०४।। आशायास्त्रुटनाभावाद् रतिस्तत्रानुवर्तते। लोके यद्वा तद्वास्तु, करुणशृङ्गारिणि प्रबन्धे येन केनापि मार्गेण पुनःसङ्गम- लक्षणं फलं सूच्यते। तत्राशातन्तुसन्तानवृता रतिरनुवतते। ततो हेतुफलस्वरूप- विषयभेदसिद्धिः। यथा कुमारसम्भवे- इति देहविमुक्तये स्थिरां रतिमाकाशभवा सरस्वती। शफरीं हरदशोषविह्वलां प्रथमा वृष्टिरिवान्वकम्पयत् ॥२२४॥ कुसुमायुधपत्नि दुर्लभस्तव भर्ता नचिराद् भविष्यति। ,'णु येन स कर्मणा गतः शलभत्वं हरलोचनाचिषि) ॥२२५॥ परिणेष्यति पार्वतीं यदा तपसा तत्प्रवणीकृतो हरः ॥२२६॥ उपलब्धसुखस्तदा स्मरं वपुषा स्वेन नियोजयिष्यति। तदिदं परिरक्ष शोभने भवितव्यप्रियसङ्गमं वपुः ॥२२७॥ इत्यादि। रघुवंशे अजः परेतामिन्दुमतीं मुनिसन्देशतः सुरसुन्दरीं समाकर्ण्य देवभूयं गतेन मया सा सङ्गन्तुं शक्यत इत्यबुध्यत। एतत् परस्तात् प्रकटितम् -- तीर्थे तोयव्यतिकरभवे जह्न कन्यासरय्वो- र्देहन्यासादमरगणनालेख्यमासाद्य सद्यः। पूर्वाकाराधिकचतुरया सङ्गतः कान्तयासौ लीलागारेष्वरमत पुनर्नन्दनाभ्यन्तरेषु ॥२२८।। कादम्बर्यां महाश्वेतावृत्तान्ते पुण्डरीकव्यपाये-'वत्से ! महाश्वेते ! न परि त्याज्यास्त्वया प्राणाः । पुनरपि तवानेन सह भविष्यति सङ्गमः। इत्येवमादृतः पितेवाभिधाय सहसा गगनतलमुदपतद्" इत्यादि। एवं सप्रत्याशस्वरूपत्वेऽपि करुणशृङ्गारस्य प्रवासाद् भेदमाह- .'तत्तावकशरीरोऽप्यनुवर्तनात् (?)॥२०५॥ करुणस्य पृथग्भावः प्रवासादवधार्यताम्। इति। 1. शृण येन-इति पाठः समुचितः । 2. प्राणात्ययेऽपि तद्रागाच्छरीरस्यानुवर्तनात्।-इति सन्दर्भोचितः पाठः । ११

साहित्यमीमांसा [षछु

प्रियजनशरीरसन्निधावपि १स्थातुं योग्यो न चेन् प्रवास इत्यर्थ: (? 1। यथा- प्रतियोजयितव्यवल्लकीसमवस्थामथ सत्त्वविप्लवात्। स निनाय नितान्तवत्सलः परिगृह्योचितमङ्गमङ्गनाम्॥ विललाप स वाष्पगद्गदं सहजामप्यपहाय धीरताम् ।२२९॥ एवं कादम्बर्यामपि द्रष्टव्यम्। तहिं मनाक कथितो भेद इति चेत्, श्रयतामिदम- शोकोपहितवेषोऽयं कोपोपहित एव सः ॥२०६॥ : मानेडपि निर्वेदा(द्यु)इयो भाविफलपरिज्ञानं प्रियजनसन्निधानेऽपि स्थितिविद्यते। माने निर्वेदो यथा- प्रयच्छतोच्चै: कुसुमानि मानिनी विपक्षगोत्रं दयितेन लम्भिता। le न किश्निदूचे चरणेन केवलं लिलेख बाष्पाकुललोचना भुवम् ॥२३०॥ अश्रु यथा- T णिभुअं खुणं ससिजइरुंवइ .............. रस्तुतं पिणि। सद्दंवक आपराहाहि अअच्चिरअणिंहविज्जत्ति (?) ॥२३१।। प्रलापो यथा- क्रोधो यत्र भ्रुकुटिरचना निग्रहो यत्र मौनं यत्रान्योन्यस्मितमनुनयो दृष्टिपातः प्रसादः। i2) तस्य प्रेम्णस्तदिदमधुना वैशसं पश्य जातं PF I 65se ! त्वं पादान्ते लुठसि न च मे मन्युमोक्ष: खलायाः ॥२३२॥ क5 भाविपरिज्ञानं यथा- पणमाणहमाणस्सहला चलणे किं देवणेहि अण्णेहि। जंस पसाएण पिओ लोललवा२ अत्तपासेसु॥२३३॥

1. उद्धृतः पाठः स्पष्टः। प्राणात्ययात् शरीरसन्निधावपि स्थातुमनर्हता। १. स्थतुं-इति ग० पु० पाठः । २. लचा-इति क० पु० पाठः।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्ककप्रणीता ८.२

प्रियसन्निधाने स्थानं यथा- कपोले पत्राली करतलनिरोधेन मृदिता निपीतो निःश्वासैरयममृतहृद्योऽधररसः। मुहुर्लग्नः कण्ठे तर(ल)यति बाष्पः स्तनतटीं प्रियो मन्युर्ज्ञातस्तव निरनुरोधे न तु वयम् ॥२३४॥ एतादृशो मानादेतादृशक णस्य को भेदः ? उच्चते, करुणः शोकोपहित इति स्पष्टम । मान: कोपोपहिते यथा- स्त्रीणां तथा पल्लवकोमलेषु पादेषु शोकाहतिपल्लवेषु। कर्णोत्पलैरेव बभूव दण्डः प्रियापराधे कतिचिद् दिनानि ॥२३५॥

यद वा- मृद्वीषु पादाहतिषु प्रकाममनिवृ तानां दयितापराधे।

119 मृगीदृशां शाम्यति यत्र मन्यु: कठोरलीलाकमलप्रहारः ॥२३६॥ प्रबन्धे भविष्यद्वस्तुसू(च)नमित्युक्तम, अन्यत्रापि दृश्यत' इत्यत्राह- लोकेऽपि सर्पदष्ादिविषये त्विदमस्ति चेत्। अस्तु तच्छिद्यते किं नः काव्येषु स्वदतेतराम्॥२०७।। इति। प्रीतिहेतौ प्रेयस्येवं प्रदर्शयितुं शक्यमिति२ केचित् 1प्रबन्धृभिरेव तत्रात्यन्त- निव्यू ढम। एतेषामन्तरत्वेन सम्भोगोऽपि चतु्विध:। तेषु पूर्वानुरागो यथा- पाणिपीडनविधेरनन्तरं शैलराजदुहितुर्हरं प्रति। भावसाध्वसपरिग्रहादभूत कामदोहदसुखं मनोहरम्।।२३७।।

1. 'प्रबन्द्धृभिः' इति साधुः। १. क० प०नास्ति। २. क० पृ० नास्ति ।

८४ साहित्यमीमांसा 14

मानानन्तरे यथा- पौलस्त्य - पीन - भुज - सम्पदुदस्यमान- कैलाससम्भ्रमविलोलदृशः प्रियायाः । श्रेयांसि वो दिशतु निह्न तकोपचिह्न- मालिङ्गितोत्पुलकमासितमिन्दु - मौलेः ॥२३८॥ यद् वा- न स्पृष्टोऽपि१ त्रिदशसरि(तां ? ता) नूनमीर्ष्यानुबन्धा- न्नाप्युन्मृष्टो भुजगपतिना तर्जनाभिर्जयायाः । मानस्यान्ते नयनसलिलै: क्षालितः शैलपुत्र्या: पत्युमौ लौ नतिजुषि जयत्यात्मनः पादपांसुः ॥२३९॥ प्रवासानन्तरे यथा- आयाते दयिते मरुस्थलभुवां सश्विन्त्य दुर्लङ्तां गेहिन्या परितोषबाष्पतरलामासाद्य दृष्टि मुखे। दत्त्वा पीलुशमीकरीरकवलान् स्वेनाश्चलेनादरा- दुन्मृष्टं करभस्य केसरसटाभाराग्रलग्नं रजः ॥२४०॥ करुणानन्तरे यथा- भवति विततश्वासोद्वाहप्रणुन्नपयोधरं हृदयमपि च स्निग्धं चक्षुनिजप्रकृतौ स्थितम्। वदनमधिकं मूर्छाच्छेदा(त्) प्रसादि विराजते परिगतमिव प्रारम्भेडह्रः त्रिया सरसीरुहम् ॥२४१॥ तत्तत्स्थाय्यादिसंयोगात् तत्तद्रससमुद्भवः॥२०८॥ अनयैव दिशा लक्ष्यो वि(हमृ? स्तृ)तो लक्षणान्तरैः। अन्येषामपि हास्यवीराद्भुतरौद्रकरुणबीभत्सभयानकानां यथाक्रमं हासोत्साह- विस्मयक्रोधशोकजुगुप्साभयानि स्थायिभावाः, संयुक्तस्तैर्यथास्वं रसनिष्पत्तिः। विभावानुभा(वा: ? व )व्यभिचारि-

तत्र हास्यो यथा- इदमम्लानमाना या लग्नं स्तनतटे तव। छाद्यतामुत्तरीयेण नवं नखपदं सखि ॥२४२॥

१. त्रिसार -- इति ग०पु० पाठः ।

प्रकरणम् ] मह कविमङ्गकप्रणीता ८५

वीरो यथा- अजित्वा सार्णवामुर्वीमनिष्टवा विविधैर्मखैः। अदत्वा चार्थमथिभ्यो भवेयं पार्थिवः कथम्॥२४३। यद् वा- दिङ्मातङ्गघटाविभक्तचतुराघाटा मही साध्यते 11 सिद्धा सापि वदन्त एव हि वयं रोमाश्च्िताः पश्यत। विप्राय प्रतिपाद्यते किमपरं रामाय तस्मै नमो यस्मादाविरभूत् कथाद्भुतमिदं यत्रैव चास्तं गतम् ।।२४४।। अद्भुतो यथा- अंशुकानि प्रवालानि पुष्पं हारादिभूषणम्। फलं मधूनि हर्म्याणि शाखा नन्दनशाखिनाम् ॥२४५॥ यद वा -- कृष्णेनाद्य गतेन रन्तुमधुना मृद् भक्षिता स्वेच्छया सत्यं कृष्ण क एवमाह मुसली मिथ्याम्ब पश्याननम्। व्यादेहीति विदारितेऽथ वदने दृष्टवा समस्तं जगन्- माता यस्य जगाम विस्मयपदं पायात् स वः केशवः ॥२४६।। रौद्रो यथा- निगृह्य केशेष्वाकृष्टा कृष्णा येन ममाग्रतः। सोऽयं दुःशासनः पापो लब्धः किं जीवति क्षणम् ॥२४७॥ यद् वा- कृष्टा येन विलोलकेशनिवहा पञ्चालराजात्मजा येनास्या: परिधानमप्यपहृतं राज्ञः कुरूणां पुरः। यस्योर:स्थलशोणितासवमहं पातुं प्रतिज्ञातवान् सोऽयं मद्भुजपञ्जरे निपतितः संरक्ष्यतां कौरवाः ॥२४८॥ करुणो यथा -- हृदयान्नापयातोऽसि दिक्षु सर्वासु दृश्यसे। वत्स राम गतोऽसीति सन्तापादनुमीयसे ॥२४९॥

1 'अनुमीयते' इति शद्धः पाठः। 'सन्तापेनानुमीयते' इत्यपि पाठ उद्भटसागरस्य प्रथमे प्रवाहे द्रष्टव्यः।

८६ साहित्यमीमांसा

यद वा- देशे देशे कलत्राणि देशे देशे च बान्धवाः। ॥5४ तं तु देशं न पश्यामि यत्र भ्राता सहोदरः॥२५०॥ बीभत्सो यथा- पायं पायं तवारीणां शोणितं पाणिसम्पुटैः। कौणपाः सह नृत्यन्ति कबन्धैरान्त्रभूषणैः॥२५१॥ त्वं जीवितं त्वमसि मे हृदयं द्वितीयं त्वं कौमुदी नयनयोरमृतं त्वमङ्ग। इत्यादिभि: प्रियशतैरनुरुध्य मुग्धां तामेव शान्तमथवा किमतः परेण२॥ ५॥

भयानको यथा- "मुले मूले हि पश्यामि" ।२५३। इत्यादि।

यद् वा- इदं मघोनः कुलिशं धारासन्निहितानलम्। 1789 स्मरणं यस्य दैत्यस्त्रीगर्भपाताय कल्पते ॥२५४॥ लोकयात्रानुसारिणां केषाश्च्िदाचार्याणां मतमुपन्यस्यति- भृङ्गाराद्यान् रसानन्ये चतुर्चतुरा विदुः ॥॥ अनुकूलस्वभावत्वादुपादेयान् निसर्गतः। कथं तत्र काव्येष्वन्यत्रापि रसप्रतीतिरित्याशङ्गयाह- रौद्राद्या रसतां यान्ति पूर्वेषां रुचिदायिनः॥२१०। माध्वीकस्य यथा क्षारः क्षीरस्य लवणो यथा। शृङ्गारमध्ये रौद्रो मालतीमाधवे यथा -- "माधवः (सस्पृहम्)- जितमिह भुवने त्वया यदस्या: सखि वकुलावलि वल्लभासि जाता। परिणतशरदण्डकाण्डपाण्ड्स्तनपरिणाह3-विलास - वैजयन्ती ॥२५५।।

१. वाल्मीकीयरामायणे यु० का० स० १०१, श्लो० १५। २. उ० रा०, अ० ३, श्लो० २६। बीभत्से प्रक्षिप्तमिदमुदाहरणम्। Sx 'pfime' . f ३. हा-इति कण पु० पाठः।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता ८७

इत्य त्रोप ? त्र प्र)करणे 'कलकल' इत्यारभ्य 'दुट्ठसद्दूलो कअन्तलीलाइदं करोदी'ति यावत्। वीरमध्ये करुणो वेणीसंहारे यथा- युविष्ठि :- भवतु, मुने ! किमतःपर श्रुतेन? हा तात ! भीमसेन ! जतुगृहविपत्समुद्रतरणयानपात्र ! हा किर्मीरहिडिम्बबका- सुरजरासन्धविजयमल्ल ! हा" इत्याद्युपलअितं प्रकरणम्। I हास्ये बीभत्सो भगवदज्जुके यथा- शिरसि सुषिरे1 सुप्तच्छिद्रे कपालचतुष्टयं हयुरसि विपुलौ मांसाधारावधश्च गतिद्वयम्। अशुचिविरहप्रायस्त्वं हि त्वया परिवेष्टितं तदपि मलिनं योषित्कायं स्पृशन्त्यजितेन्द्रियाः (?॥२५६॥ अद्भुतमध्ये भयानकोऽनर्घराघवे यथा-"नेपथ्ये -- यद्यत् कृत्तं दशमुखशिरस्तन्मुखस्यैव कान्तौ सङक्रामन्त्यामतिशयवती शेषवक्त्रंषु लक्ष्मीः। यो यः कृत्तो दशमुखभुजस्तस्य तस्यैव वीर्यं लब्ध्वा दृप्यन्त्यधिकमधिकं बाहवः शिष्यमाणाः ॥२५७। अत्र प्रकरणेषु 'पुनर्नेपथ्ये कलकल' इत्यादि यावत् 'पुनर्नेपथ्य' इत्यादि। एवं तन्नियमो यथाप्रयोगं द्रष्टव्यः। शृङ्गाराद्िचितुष्ट्यमेव मुख्यो रसः, अन्यस्य चतुष्टयस्य तत्संसर्गादौपाधिकं रसत्वमिति निर्णयः। अंत्र युक्ति :- प्रवन्घेष्वत एवै (ां ? षां) नाङ्िता बहु मन्यते ॥२११। अत्र मानान्तरम्- 11399 लोके .. केचिद् रौद्रस्योपादेयत्वं प्रशासति। चित्तोल्लासादिदानस्य हसिताद्यनुभाविनः।२१२।। इति। कोपस्योपढियत्वं साधयति- IC9 कोपमाहारयन्त्येव वीरा रिपुवघैषिणः। यथा -- 'कोपमाहारयत् तीव्रम्' (२५८) इति। अङ्गिता (अ१ म)पि मन्यन्ते ततस्तस्य डिमादिषु ॥२१३। 1. 'शुषिरे' इति नाठ उचितः। 2. लोकेऽपि-इति सङ्गतः पाठः।

८८ साहित्यमीमांसा [षछट

तथा हि- रसैरहास्यशृङ्गारैः षड्भिर्दीप्तैः समन्वितः । मायेन्द्रजालसडग्रामक्रोधोद्भ्रान्तादिचेष्टितैः ।२१४।। चन्द्रसूर्योपरागैश्च (नान्योश्च १)न्याय्ये रौद्रे रसेऽङ्रि(ते ? नि)। चतुर(ङ्ं च १ ङश्र)तुःसन्धिनिवि(शेषो १ मर्शो) डिमः स्मृतः ॥।२१५।। इति। एनमाक्षिपति -- तत्स्थानेष्वपि वीरस्य निर्वाह्यत्वमीप्सितम्। इति। त्रिपु(र)दाहादिषु युद्धवीर एव निर्वाह्य इत्यभिप्रायः। रौद्राङ्गित्वव्यपदेशो बाहुल्याभिप्रायेणोक्तः। रौद्ररसेऽ्ङ्गिनि डिमे शृङ्गारहास्यवर्जनमेव 1निबद्धमाचार्येः- (नरेण द्रागित्वं ?)। शृङ्गारहास्यवर्जितशेषैः सर्वै रसैः समायुक्तः। दीप्तरसकाव्ययोनिश्चतुरङ्को वै डिमः कार्यः ॥ इति। रौद्रभयानकबीभत्सवीरकरुणाद्भुतसमेतः। इति। चतुरङ्करचनया डिमः षोडशनायको दीप्तरसः पिशाचासुररक्षोनागबहुल- (च्छेद्यो ? श्चेत्ये) तावदुक्तम्। कैशिकीवृत्तिविच्युतश्चासौ कर्तव्य इति च। वीररसश्चेन्निर्वाह्यः, कथं रौद्रेऽङ्गित्वभद्र (?) इत्याह- युद्धवीरोऽपि नाकोपविकृतिः क्व निरुहते ॥२१६॥ रौद्रबाहुल्याद् वीरेऽपि रौद्रभ्रम इत्यभिप्रायः। अङ्गमन्याय्यो रौद्रः, अङ्गी तु न्याय इति चेत्, उच्यते- न्यायः कोपोऽत्र नात्रेति नैतयोर्महदन्तरम्। प्रथते बहुधा कोपो धीरोदात्तोद्वतादिषु ॥२१७।

1. निबद्धमाचार्यः, न रौद्राङ्गत्वम्-इति सन्नर्भोचितः पाठः । 2. मत्र-इति शुद्ध: पाठः। 3. युद्धवीरेऽपि-इति समुचितः पाठः।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता अन्यायत्वन्याय्यत्वं च नाङ्गित्वप्रयुक्तम, अपि त्वाश्रयगुणप्रयुक्तमित्यर्थः । less करुणस्य च लोकेऽपि रसत्वं केचिदूचिरे। शोकश्चित्तस्य वैधुर्यमभीष्टविरहादिभिः॥२१८॥ सम्प्रीतिविषयोऽभीष्ट तद्विना तदनुस्मृतेः। नोपपद्येत सास्वादरूपा विपरिवर्तते ॥२१६॥ 1B तद्वेधात् करुणस्यापि स्वाद्यत्वं महदन्तरम्। तथाहि विषयाश्लिष्टान् प्रलपन् प्रेयसो गुणान् ॥२२०।। जन: प्रभूतकरुणो न किश्चिद् वेत्ति मुग्धधीः। तस्मादङ्गित्वम(ङ्गे? ङ्के)षु स्वीकृतं विदुरैरिति ॥२२१॥ 112X5 अनुभूतिविरुद्धार्थो वाङ्मात्रेण प्रसाधितः। अ(ङ़गे? ङ्गे ) करुणस्यादङगिर्त्वामति यदुक्तम्, तदपि नेत्याह- वीरशृङ्गारयोरन्यो रसो(डङ)केषु निरुह्यते ॥२२२।। नायकस्य प्रवृत्ति: स्यादन्यथा निष्फला यतः। तदुक्तमाचार्य :- कारुण्यरससम्पूर्णोडङ्ग इति। रसस्तु करुणः स्थायी (?)1 तत्सवं प्रायिकविवक्षयोक्तम्। तथा ह्याह भोजराजः- करुणरसप्रायकृता नियुद्धयुद्धोद्धतप्रहारश्च । इति। इति लौकिकसिद्धान्तः शाब्दिकर्नायमादतः ।२२३। UPSPU a लोके हेतुस्वभावानां शब्दावस्थापितात्मनाम्। उपादेयत्वमापन्नं स्वीकृतं काव्यवेदिभिः ॥२२४॥ 2न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादते। अनुविद्धमिह" ज्ञानं सर्व शब्देन भासते ॥२२५॥ वाग्रूपता चेदुत्कामेदवबोधस्य शाश्वती। न प्रकाश: प्रकाशेत सा हि प्रत्यवमर्शिनी ॥२२६॥ 1. अत्र पूर्णविराम एवोचितः । 2. इत आरभ्य प्रत्यवमशिनी इत्यन्तं यावद् वाक्यपदीयकारिके। 3. मिव-इति समीचीन: गठः। अधुनोपलभ्यमानेषु ग्रन्थेषु सर्वत्र 'इव' इत्येष एव पाठ: समुपलभ्यते । १२

९० साहित्यमीमांसा [ [षष्ठं

इति सर्वत्र विज्ञाने शब्दानुगमनं भवेत्। तथाप्यशब्दं शाब्दं च द्विविधं तत् प्रकाशते ॥२२७॥ I=१ अन्यथैवाग्निसंयोगाद् दाहं दग्धोऽपि मन्यते। अन्यथा दाहशब्देन दाहार्थः सम्प्रकाशते ॥२२८॥ 3 भारत्या: सृष्टिवैचित्री वेधसोऽपि न विद्यते। व्रीलाबीभत्सजनकं दम्पत्योरिह चेष्टितम् ।२२६।। 1109. शब्दोपहितरूपं तच्छोतृभ्यः स्वदतेतराम्। यथा -- क्लिष्टचन्द्रमदयैः कचग्रहैरुत्पथार्पितनखं समत्सरम्। तस्य तच्छिदुरमेखलागुणं पार्वतीरतमभूदतृप्तये ॥२५९॥ उद्ध तैनिभृतमे कमने केश्छेदवन्मृगदृशामविरामँंः श्रूयते स्म मणितं कलकाञचीनूपुरध्वनिभिरक्षतमेव ॥२६०॥ सन्निवेशविशेषाच्च दुरुक्तमपि शोभते ॥२३०॥ नीलं पलाशमाबद्धमन्तराले स्रजामिव। यथा -- आन्त्र: कल्पितमङ्गलप्रतिसरा: स्त्रीहस्तरक्तोत्पल- व्यक्तोत्तंसभृत: पिनह्य सहसा हृत्पुण्डरोकस्रजः । एताः शोणितपङ्गकुङकुमजुषः सम्भूय कान्तः पिब- न्त्यस्थिस्नेहसुरा: कपालचषकैः प्रीताः पिशाचाङ्गना: ॥१६१॥ शब्दोपनीतैराकारैबुद्धेविषयतां गताः॥२३१।। प्रत्यक्षा इव मध्याह्वे स्वदन्ते चन्द्रिकादयः। यथा- सदयोद्रावितकेतकीदरदलस्रोतः श्रियं बिभ्रती या (ता ? सा) मौक्तिकदामगुम्फनविधर्योगाच्छविः प्रागभूत्। उत्सेच्या कलशीभिर(न्न? ञजलि)पुटैः पे(या) मृणालाङ्कुरः पातव्या च शशिन्यमुग्धविभवे सा वर्तते (चन्द्रिका) ॥२६२॥।

1. 'व्रीडा' इति साधुः।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणोता

विरसा: सरसा भावा: सरसा विरसा इव ॥२३२॥ क्रियन्ते शब्दसन्दभैरकालेनेव विकुर्वता (?)। 108 विरसा: सरसा यथा- शून्यग्रामटिकोपकण्ठर चितक्ष द्रैककपीपय :- पर्यायक्रमसेकशाकहरितः कच्छोऽयमालोक्यताम्। अस्मिन् हन्त हरन्ति हालिकशिशुकीडोपमर्दस्फुटत्- 11385 पक्वोर्वा (गरु? रुक)काण्डखण्डि तजरद्गोमायवो वायवः ॥२६३।। यद् वा- हरति हलकयोषित्तन्तुनिर्माणलीला वलित-वलयवेल्लद्-दोर्लतादत्तदृष्टिः । नि( य)मितवसनान्तःस्पष्टदृष्टोरुमूल- प्रगुणविहितचक्षुःपारणात् पान्थयात्राम् ॥२:४।। सरसा विरसा यथा- का नाम रम्यता वक्त्रे सच्छिद्रविवरोपमे। दर्शनस्य सुपूर्णत्वात् तस्य त्रासो न जायते ॥२६५॥३३ हा(स्वं ? स )स्मितं मुखं वेत्सि कामिन्याः कि न पश्यसि। मांसपे(शी ? शीं) गलच्छिद्रे प्रकटामस्थिमालिकाम् ॥२६६॥ लोचने भ्रूलतालास्यवलिते ललिते मुहुः। चले समेदःपटले सलिले का कटाक्षधीः ॥२६७॥ विशिष्टेनैव शब्देन विशिष्टोऽर्थः प्रतीयते ॥२३३॥ पश्यति स्त्रीति वाक्येऽस्मिन् न रसः प्रतिभासते। विलोकयति कान्तेति व्यक्तमेव प्रतीयते॥२३४॥ लालेत्युद्विजते लोको वक्त्रासव इति स्पृहा। निष्ठ्यूतोद्गीर्णवान्तादि गौणवृत्तिव्यपाश्रयम् ।।२३५।। अतिसुन्दरमन्यच्च ग्राम्यकक्ष्यां विगाहते। तच्च शब्दस्य माहात्म्यमर(सो१से)ऽपि मनो यतः ॥२३६॥ श(ब्दा?वदेना)वस्थितात्मायं करुणोऽपि रसीकृतः।

1. कुर्वता-इत्येव साम्प्रतम्।

९२ साहित्यमीमांसा [षषं

करुणोऽपीति रौद्रादीनामप्युपलक्षणम्। तत्र युक्ति :-- नो चेत् कथं प्रवृत्ति: स्याच्छक्तिवेधादिदर्शने। महाजनस्य रोमाञ्चबाष्पादेः कथमुद्दवः ॥२३७॥ कथं वा तत्प्रयोक्तणां पूर्णपात्रोपपादनम्। अवचा किल काव्यस्य रसं प्रति विभावना ॥२३८।। विभानाकारणत्वमेतदेव ...... वक्तिः (?)। 1153911 स्वाद: काव्यार्थसम्भेदादात्मानन्दसमु्द्वः ।।२३६।। विकासविस्तरक्षोभ विक्षेपैर्मनसः अष्टधा प्रथते स्वादस्तत्तत्काव्यार्थकल्पितैः ॥२४०॥ पुनः।

विकासाच्छङ्गारहास्यौ, विस्तराद् वीराद्भुतौ, क्षोभाद् बीभत्सभयानकौ, विक्षेपाद् रौद्रकरुणावित्यष्टौ। अत्र मतान्तरम् -- जायेत हा (स्याच्छङ्गारो? स्यः शृङ्गाराद्) वीराज्जायेत चाद्युतः। रौद्राज्जायेत करुणो बीभत्साच्च भयानक:।२४१।। इति रसेभ्यो रसनिष्पत्ति केचन कथयन्ति। शृङगा(रहास्याद् र? राद् हास्यर)सोत्पत्तिरयथा -- स एष भुवनत्रयप्रथितसङ्गमः शङ्करो बिभति वपुषाधुना विरहकातरः कामिनीम् । अनेन किल निर्जिता वयमिति प्रियाया: करं करेण परिताडयन् जयति जातहा(सः) स्मरः ॥२६८॥ वीरादद्भुतनिष्पत्तियथा- सम्प्रत्येव हि गोग्रहे यदभवत् तत् तावदाकर्ण्यता- मेतत् ते हृदय स्पृशामि यदि वा साक्षी तवैवात्मजः । एक: पूर्वमुदायुधे: सुबहुभिर्द्दष्टस्ततोऽनन्तरं यावन्तो वयमाहवप्रणयिनस्तावन्त एवार्जुना: ॥२६९॥ रौद्रात् करुणनिष्पत्तियथा- सत्त्वभ्र शविषादिभिः कथमपि त्रस्तः क्षणं वेत्रिभि- 1959 दष्टो दृष्टिविघातजिह्यित मुखैरव्याहतप्रक्रमः । रामान्वेषणतत्पर: पुरजनरुन्मुक्तहाहारव: कन्यान्तःपुरमेव हा प्रविशति क्रुद्धो मुनिर्भार्गवः ॥।२७०।। 1. 'विभावनाकारणत्वमेतदेव व्यनक्ति हि-इति सम्यक्।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता ०३०

बीभत्सादु भयानकनिष्पत्तिर्यथा- आन्त्रप्रोतबृहत्कपालनलकक्रू रक्वणत्कङ्कण-

पीतच्छ्दितर क्तकर्दमघनप्राग्भारघोरोल्लसद्- व्यालोलस्तनभारभैरववपुर्बन्धोद्धृतं धावति ॥२७१॥। एतन्मतमाक्षिपति- इत्याम्नासिषुराचार्याः केचिदेतन्न रोचते। अन्यतोऽपि हि दृश्येत हास्यादीनां समुद्भवः ॥२४२। पूर्वन्यायेनेवमपि प्रसज्येतेति तात्पर्यम्। शृङ्गारादन्यतो हास्योत्पत्तिर्यथा- हस्तालम्बितमक्षसूत्रवलयं कर्णावतंसीकृतं स्रस्तं भ्र्युगमुन्नमय्य रचितं यज्ञोपवीतेन च। सन्नद्धा जघने च वल्कलपटी पाणिश्च धत्ते धनु: पृष्टं भो जनकस्य योगिन इदं शान्तं विरक्तं मनः ॥२७२॥ श्रृंङ्गारादपि न दृश्यते। यथा- चिन्ता(म ?)णिअदइअसमाअमम्मि कअमण्णुआइ भरिऊण। सुण्णं कलहाअन्ती सहीहि रुण्णा ण ओहसिआ॥२७३। रौद्रादन्यतोऽपि करुणो यथा- आर्द्र नागाजिनमवयवग्रन्थिमद् बिभ्रदसे 112 रूपं प्रावृड(ज?)घनरुचि महाभैरवं दर्शयित्वा। पश्यन गौरीभयचलकरालम्बितस्कन्दहस्ता- मन्ये प्रीत्या द्रुतमिव 'भवाद् व्रज्तदेहोऽपि जातः(?॥२७४॥ रौद्रादर्पि न दृश्यते। यथा- कमले कमलोत्पत्तिर्न दृष्टं भुवि न श्रुतम्। अत्र दृष्टमहो चित्रमहो चित्रमिदं पुनः ॥२७५॥ वीरादपि न दृश्यते। यथा- नैतच्चित्रं यदयमुदधिश्यामसीमां धरित्री- मेक: कृत्स्नां नगरपरिघप्रांशुबाहुर्भुनक्ति। आशंसन्ते सुरयुवतयः सक्तवैरा हि दैत्यै- रस्याधिज्ये धनुषि विजयं पौरुहूते च वज्ररे ॥२७६।।

1. भवाद् वज्र -- इति सङ्गतः पाठः।

९४ साहित्य मीमांसा । [षषठं

बीभत्सादन्यतो भयानकोत्पत्तिर्यथा-'यस्मिन्ननैश्वर्यकृतव्यलीकः' (२७७) इत्यादि।

बीभत्सादपि न दृश्यते। यथा- तत्कूरदन्तकरपत्रनिकृत्तसत्त्व- सङ्घातनिस्सरदसृग्भृतकूचगुच्छम्। वक्त्रं वपुश्च विकृताकृति दीर्घबाहो-

851 रार्येण राक्षसकुतूहलिना न दृष्टम ॥२७८॥ तस्मान्मनोविकासादिर्हा्यादेरपि कारणम्। न त्वालम्बनविभावभूताच्छङ्गारादेरित्यर्थः । न च शृङ्गारादिप्रकृतिकं ह्यस्यादि वक्तुं युक्तम्। स्थायिभेद एक एव स्थायि चेत् , शृङ्गारहास्यव्यपदेशसंस्कारः शृङ्गारा- द्यनुकृतितो हास्या(दु? द्यु)त्पत्तिरिति चेत्, अत्रापि तत्रापि नियमः। वीरानु- कृतितो हास्या(दु ? द्यु)त्पत्तिः 'हं भवस्तदितरनिमित्तसंयुक्तं (?) विकासादिरेव हास्यादेरपि हेतुरिति समञ्जसम्। विशिष्टादृष्टजन्म यमजमीनामन्तरात्मा (?)॥।२४३। स्वात्मगामिगुणोद्भूतेरेको हेतुः प्रकाशते। 115071 विभावैश्वानुभावैश् स्थायिभिर्व्यभिचारिभिः ॥२४४॥ सचेतसा रस्यमानो रसतां प्रतिपद्यते। तथाभिमानोऽहङ्कार: शृङ्गार इति चोच्यते ॥२४५॥ सहकारियुतैर्भावैरर्थसिद्धिरतः परम्। अहङ्काराख्यया किश्चित् किमर्थ गुरु कल्प्यते ॥२४६।। एते निगदव्याख्याताः । ननु किमे(तै?ते) रत्या(द)यः (से? स्वे )भ्यः स्वेभ्य आलम्बनेभ्य उत्पा? त्प/द्यमानाः सर्वस्याप्युत्पद्यन्ते, उत कस्यचित्? यदि तावत् सर्वस्य, तदा सर्वजगद् रसिक स्यात्। न चैतदस्ति, यतः कश्चिदास्तिकः, कश्चित्तु नीरस इति दृश्यते। न च हृ(ष्टि? ष्ट)विपरीतं शक्त्रमनुज्ञातुम, अतो न सर्वस्य रत्यादयो जायन्ते। अथ कस्यचित्, तत्र नियमनिमित्तमभिधानीयं स्यात्। एतत् किश्चिदस्तीति चेत्, तद

1. हीहीभावः, तदितरनिमित्तसंयुक्को-इति सन्दर्भोचितः पाठः।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता ९५

दृष्टमद्ृष्टं वा स्यात्। न तावददृष्टम्, उपलभ्यमानत्वात्; दृष्ट तु साधारणम्,पूर्व एव१ दोषः । अ(थ?था )साधारणं किश्चिदात्रये किं क्व तर्हिं, क्व (?)1 स एवाहङ्कारिसंज्ञयोच्यत इति अहङ्काराश्रयणेऽप्येवं वा कल्पयितुं शक्यते। विशिष्टादृष्टजन्मा सः। तद् दृष्टं कस्यचित् तदिति चेत्, तहिं तद्दृष्टमेव विभावादिभिः सह रत्युत्पन्नात् ताव(द)पेक्ष- णीयम्, कि कल्पनागौरवेण सर्वोत्पत्तिमतां निमित्तमदृष्ट इत्यत्र कारणसन्निपातेऽदृष्टे वकल्यात् कार्यानुत्पत्तिदर्शनाइ भावसतुत्पत्तिरिति यत् तत् साम्प्रतम्। रसं विनापि रत्यादेस्तत्र तत्रोपलक्षणम्। यथा- हरस्तु किश्चित् पररिवृत्तवै्यश्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशि: २७९। इत्यादि। मनो (विना १) विकासविस्तारक्षोभ विक्षे(प)वादिनाम्। कैश्चिदाक्षिप्यते पक्षस्तेषामाकर्ण्यतां वचः ॥२४७॥ भावा एकोनपश्चाशत् प्रकर्षमभिलम्भिताः । (वि)भावनीयास्ते कस्मादष्टधेति नियम्यते ।२४८।। कथं चतुरवस्थत्वे रसस्याष्टग्रकारता। कथं चतुरवस्थत्वं भवेद् वा पारमार्थिकम्॥२४६॥ विकास एव विस्तार: क्षोभो विक्षेप एव यत्। तद्वैरूप्यमवस्थाया वक्तुं युज्येत नान्यथा॥२५०॥ (नादस्त!आनन्द)स्यैकरूपस्य कथं भेदो विकल्प्यते। विसंस्थुलत्वं मनसः क्षोभविक्षेपवाचित्त (१) ॥२५१।। स्वरस्योपलभ्येत सदानन्दोपपद्यते (?)। आनन्दस्य विकासादि न लिङ्गं कार्यमेव न ॥२५२।। न कार(णत्वं?णं) न रूपं वा तस्मिश्चेतो निमीलति। (ना?न)कारणं हि रत्यादेस्तस्य तस्योपलब्धितः ।२५३।।

1. अथासाधारणं किञ्ञिदाश्रीयेत, किं तर्हि, क्व-इति युक्तः गाठः । 2. 'क्षोभविच्ेपवाचि तत्' इति स्यात् पाठः । 3. स्वरस्योपलम्भने तावदानन्दश्चोपपद्यत-इति पाठ ऊहनीयः । १. एव-इति क० पु० नास्ति।

६६ साहित्यमीमांसा [षषठं

अस्य प्रयत्नरूपस्य रसस्य सुखरूपिणः । तादात्म्यं च न शक्येत वक्तुं वर्षशतैरपि ।२५४।। 95 तस्माचित्तानुकूल्येन दुःखादिष्वपि यो भवेत्। सुखाभिमानस्य रसः पात्राणां मुख्य एव सः ॥२५५॥ ततोऽभि(धी?नी)यमानं वा श्रूयमाणमथापि वा। साध्वेतदेतदिति तं भावयन्तः सभासद: ॥२५६॥ प्रीतिमात्रं अ्रपद्यन्ते न मुख्यस्तद्गतो रसः। इति। स्थायि(कि? ) सात्त्वि(कि ? क)व्यभिचारिभेदादेकोनपञ्चाशद् भावाा उक्तका ः । ते सर्वेऽपि प्रकर्षाहानिनो भावनीयाश्च। तस्माद् रसस्येकोनपञ्चाशत्प्रकारता किमिति नोच्यते, किमित्यष्टप्रकारतानिबन्धः ? अथानन्दस्य मनोविकासविस्तारक्षोभ- विक्षेपैश्चतुरवस्थत्वेनाष्टप्रकारता कल्प्यते, तदपि न, चतुरवस्थत्वे चतुष्प्रकारता कल्पनीया स्यात्। न च समस्ति पारमार्थिकमवस्थाचतुष्टयम्। ततो विकासविस्तारयोः क्षोभविक्षेपयोश्च परस्पर न भेदः। अतोऽवस्थाद्वरूप्यमेव वक्तु युज्यते। कथं वा तस्यक- रूपस्य भेदकल्पनम् ? किश्च, मनसोऽसंस्थुलता क्षोभः, विशिष्टः क्षेपो विक्षेपः, तावानन्दौ नोपपद्येते, अस्य मनःस्वार्थविलोपलभ्यमानत्वात्। अपि च आनन्दस्य विकासादि (न) किमपि भवितुमहंति। तथाहि-न लिङ्गम्, व्यभिचारित्वात्। मनागपि मनो विकसति। किञ्च, आनन्दे चेतो निमील (य ?) त्येव। अत एव न कार्यम्, मनःकर्मकं ह्येतत्। न च कारणम्, अद्भुतादे: पश्चाद् विकासविस्तारदर्शनात्। रत्यादिहिं शृङ्गारादेः कारणम्, न च रूपम्, विकासादे: प्रयत्नरूपत्वात्, आनन्दस्य सुखरूपत्वात्। तस्मादनुपपन्न एवा- स्वादे मनोविकासाद्युपभोगः, अतो दुःखादिष्वपि सुखाद्यनुभवादभिमानरूपो रसः पात्रेषु मुख्यः। तद्गतं तं प्रमाणतोऽवगम्य कवयो न्नदन्ति। तं च श्रयमाणमभिनीयमानं वा साध्वेवमेतदिति भावयन्तः सामाजिकाः प्रीतिमात्रमभिगच्छत्ति। न मुख्यस्तेषु रसः, उपचरितस्तु रसव्यपदेश इत्यर्थ: उच्यते तान् प्रति स्पष्टमुत्तरं तु यथाक्रमम् ।।२५७। अयेन्षामपि भावानां रसत्वादिप्रसज्जनम्। गतं पुरैव रत्यादेर्लवणाकरसाम्य(मे?)तः ।२५८।। आनन्दस्यैकरूपत्वाद् भेदो वक्तुं न युज्यते।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्ककप्रणीता ९७

तथापि युज्यते तत्र चन्दनादिसुखेष्विव ।।२५९।। धर्मादीनां प्रभेदेन शृङ्गारस्य भिदा यथा। शब्दोपस्थाप्यरूपस्य क्षोभस्यापि रसं प्रति ॥२६०। हेतुत्वं शब्दशक्त्यैव न दृष्टं नोपपद्यते। कारणत्वमवस्थानां सम्मतिर्नान्यदिष्यते ॥२६१॥ एतासां च निमित्तत्वा तानाद्हेतुता (?)'। सामाजिकानां च रसे शरणं संविदेव नः ॥२६२॥ सामाजिकानां (च १) हृदये रसपोषस्तथा भवेत्। यथा पात्रगतो नूनं गौण इत्येव मन्यते ।२६३॥ इति। भावा: सर्वे रसीभवितुमर्हन्तीति यद्गुक्तम्, तन्न, स्थायिनामेव लवणाकरत्वात्। त एव हि चित्तेऽवतिष्ठमाना: सर्वानपि सम्बन्धिनः स्वरूपं नयन्तो व्धितुं क्षमन्ते। स्यादेतत्, कोऽयं नियम इति को जानीयात्। नहि वस्तुनः स्वभावः पर्यनुयोगमहति। अनुभूतिरेव वात्र प्रमाणम्। कथं चतुरवस्थत्वेऽष्टप्रकारतेत्य(त्रा?) पि न। साम(ग्रय? ग्रच)न्तरसम्पत्तः । रत्यादिसहितो विकास: शृङ्गारसामग्री, हासादिसहितस्त्वन्यैव हास्यसामग्री। एवमन्यत्रापि। न विकासविस्तारयोः क्षोभविक्षेपयोश्च पर्यायता। न विकसितं विस्तृतमिति क्षुभितं विक्षिप्तमिति भण्यते। एकरूपस्यानन्दस्य कारणवैचित्र्यात् चन्दनसुन्दरीपरिष्व ङ्गसङ्गीता(लि?दि)सुखवद् भेदव्यवहारो घटते। शब्दोपस्थापना- माहात्म्येन क्षोभादेः प्रतिकूलस्यापि रसौपयिकत्वंसह्यते। नहि दृष्टेऽनुपपन्नं नाम। रसस्य विकासादि न किमपीति फल्गु कारणम्। यतः पश्चाद्गावि विकासादि, फलरूपमन्यदेव। एतेन विक्षोभितं विस्मयान्मुदा विकसितमित्यादि समाहितम्। न निमित्तं विकासादि। उपादानरत्यादिजनितो निरतिशयगुणसम्पद्युक्तपात्रालम्बनतत्संविधानौचित्यभावनावतां सामाजिकाना(मा)त्मन्युत्वद्यमान आनन्दो रस इत्युच्यते। प्रमाणमस्मिन्ननुभवः संविदेव भ(ग?)वति प्रोतिविषयसत्त्वोपगमे शरणमिति उक्तमाचार्येः । अत्र युक्त्यन्तरम्- रसस्तदर्थ कविना वाक्येन प्रतिपादितः । तदर्थ सामाजिकरसार्थमिति यावत्।

1. निमित्तत्वात् तासामेवाद्यहेतुता-इति समीचीनः पाठः । १३

साहित्यमीमांसा [षषठ कथमपदार्थीभूतस्य वाक्यार्थत्वमिति चोदयति-नन्वित्येकोत्तरैदंशभिः श्लोकै :- नन्वन्विताभिधानेऽपि तथैवामिहितान्वये ॥२६४।। ० पदार्थानेव वाक्यार्थमाहुरन्वितरूपतः। उभयोरपि पक्षयोः पदार्थस्यैव वाक्यार्थत्वमित्युक्तत्वात्। तदुभयं क्रमेण प्रदर्शयति- तत्रान्विताभिधायीनि पदानीति क(शा? ता)शयाः ॥२६५॥ प्रधानगुणभावेन लब्धान्योन्यसमन्वयान्। पदार्थानेव वाक्यार्थ संगिरन्ते विपश्चितः ॥२६६।। पदानामावापोद्धाराभ्यामन्वितार्थविष( यम ? यं) सामर्थ्यमवगम्यते इति यावत्। पदार्थेनान्वितोऽर्थश्चेदवगम्यते, प्रतियोगिनामानन्त्यादन्वयानन्त्यम्, ततोऽन्विता- नन्त्यम्, ततश्च सम्बन्धग्रहणं दुष्करम्। अगृहीतशक्तेश्च वाचकत्वे व्यभिचारप्रसङ्ग:। एकस्माच्छब्दात् सर्वार्थप्रतीतिः स्यादित्याह- यद्यदाकाङक्षितं योग्यं सन्निधानं प्रपद्यते। तत्तदन्वितरूपेण पदैः स्वार्थोऽभिधीयते।२६७।। एवं व्युत्पत्त्याश्रयणे (न) कश्चिद् दोष इत्यर्थः । उक्तं हि- आकाङ्क्षासन्निधिप्राप्तयोग्यार्थान्तरसङ्गतान् स्वार्थानाहुः पदानीति व्युत्पत्तिः संश्रिता यदा॥ आनन्त्यव्यभिचाराभ्यां तदा दोषो न कश्चन। इति। नन्वन्वितानां पदार्थानां भूयस्त्वाद् भूयांसो वाक्यार्था वाक्यादीनि च स्युरित्यत्राह -- भूयांसो यद्यपि स्वार्थाः पदानां ते पृथक् पृथक्। प्रयोजनतया ह्येको वाक्यार्थत्वेन सम्मतः ॥२६८॥ तत्प्रतीत्येककार्यत्वाद् वाक्यमप्येकमुच्यते। कथं पुनरेकस्य प्रयोजन(त्व)मित्यत्राह- प्रतिपत्तिर्गुणानां हि प्रधानैकप्रयोजना ।।२६९।।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता विशिष्टप्रधानप्रतीत्यर्थ हि गुणप्रतिपादनम्। तत् तत्रक्यत्वात् (?) तात्पर्यविषय एव शब्द: प्रमाणम्। विशिष्टप्रतिपत्तिनैकपदनिबन्धनेति वाक्यमेव तत्र प्रमाणमित्यर्थंतः स्यात्। पदमेव संसर्गस्य प्रतिपादकम् न तु पदार्थ इत्यत्राह- पदान्येव समर्थानि वाक्यार्थस्यावबोधने। विशेषान्वितवादीनि भागशो भागशालिन: ।।२७०।। स्वार्थाभिधानमात्रा(णि निर्वत्य ?न्निवृत्त)व्यापारै: पदैरभिहिता अर्था एव वाक्यार्थमवगमयन्ति चेतु, उभयत्रापि शक्तिर्जल्पनीयेति गौरवं स्यात्। अशाब्दत्वं च वाक्यार्थस्य प्रसज्येतेत्यभिप्रायः। अपरे केचिदाचार्या वदन्त्यभिहितान्वयम्। पदैरभिहितस्वार्था आकाङ्क्षादित्रयान्विताः॥२७१।। सामर्थ्याद् गमयन्त्येकं फलं वाक्यार्थम(न्यत्वम्१ न्वितम्)। तदा ह) भाष्यकार :- पदानि हिस्वं स्वमर्थमभिधाय निवृत्तव्यापाराणि। अथेशनीमपदैः पदार्थाः प्रतिपन्ना वाक्यार्थमवगमयन्ति" इति। वाक्यार्थस्याशाब्दत्वं परिहरति- न विमुश्च (तिःन्ति) सामर्थ्य वाक्यार्थानि पदानि नः॥२७२॥ वाक्यार्थमितरेषां तु प्रयुक्तौ कारणं स्मृतम्। पाके ज्वाले च काष्ठानां पदार्थप्रतिपादनम्॥२७३॥ अवान्तरव्यापारभूतस्य पदार्थप्रतिपादनस्यैव पदशक्तित्वाद् वाक्यार्थप्रतिपति (प्रति) न शक्त्यन्तरं कल्पनीयमिति शक्तिकल्पनागौरवं च परिहृतं भवति। एवं स्थिते रसस्य वाक्यार्थत्वं न सिद्धयतीत्यत्राह- इत्याहत्य प्राणार्थ्या2 वा (१) पदार्थस्यैव कीतितम्। वाक्यार्थत्वं पुराचार्यरुमयोरपि पक्षयोः ॥२७४॥ कथमत्रापदार्थस्य वाक्यार्थत्वं रसस्य वा। इति।

1. तत्रकत्वात्-इति पाठः समुचितः । 2. प्रमामं-इति समीचीनः पाठः।

१०० साहित्य मीमांसा [षछठं

परिहरति- उच्यते सत्यमस्त्येव पदार्थानां समन्वयः ॥२७५॥ वाक्यार्थस्तस्य शब्दस्य तात्पर्ये हि(प्राणा!प्रमाण)ता। यत्र वाक्यं न तन्मात्रे कदाचित् पर्यवस्यति ॥२७६॥ अर्थ-प्रकरणौचित्य-देश-कालादियोगतः 1 तत्र तद्द्वारमाश्रित्य वक्तुरर्थ विवक्षितम्॥२७७। स्वयं तात्पर्यवृत्त्यैव प्रतिपादयतीति च। व्युत्पत्तिकालेऽवगतं वृद्धानां व्यवहारतः ।१७८।। अपदार्थोऽपि वाक्यार्थो रसस्तात्पर्यवृत्तितः। इति। (सत्यत इति ? ) सत्यम्, पदार्थान्वयो वाक्यार्थो यदि तात्पर्यविषयः स्यात् तात्पर्याभावे पदान्वयस्याप्यवाक्यार्थत्वादन्यस्यापि तात्पर्यविषयस्य वाक्यार्थत्वाच्च। यथा विषं भुङ्क्ष्व'इति। अत्र हितैषिणः पितुरत्र विषभक्षणे तात्पर्याभावाद् विषभक्षण- सद्दशादनिष्टगृहभोजनान्निवृत्तिरभिप्रेता भवरमार्थो (?)2 भवति। एतदपि व्युत्पत्तिसिद्धम्। तस्मादत्रापदार्थस्यापि रसस्य तात्पर्यगोचरत्वाद् वाक्यार्थत्वं न विहन्यत इत्यर्थः । उक्तं हि-'आकाङ्क्षासन्निधियोग्यतावशाद् वक्ष्यमाणरूपाणां पदार्थानां समुन्नये तात्पर्यार्थो विशेषवपुरपदार्थो वाक्यार्थः समुल्लसति" इति। स्यादेतत्। अद्वितीयकक्ष्यावगाहि तात्पर्यं प्रथमम्, अतो विभावादिपदार्थसंसर्ग- प्रतौतिमतो वाक्यस्य तदविनाभूतरामादिरसलक्षणा द्वितीयकक्ष्या। तदतिलङ्घित- तृतीयपर्वभूततत्सद्दशसामाजिकरसप्रतिपादनं ध्वनेर्विषयः, कथं तात्पर्यस्येति। उच्यते- यथा तात्पर्यमनुद्देश्यत्वात् प्रथमं पर्व विहाय द्वितीयमवगाहते, तथैतदपि परित्यज्य तृतीयमपि स्पृशेत्। उक्तमाचार्ये :- तत्तत्कक्ष्याविभेदेऽपि बहुधा प्रसृता सती। तात्पर्यवित्तिरुद्देश्यं यावन्न प्रतिहन्यते॥ एतावतैव विश्रान्तिस्तात्पर्यस्येति कि कृतम्। यावत्कार्यप्रसारित्वात् तात्पर्य न तुलाधृतम् ॥

1. पदार्थान्वय-इति साधु । 2. रभिप्रेतात्र परमार्थो-इति साधुतरः पाठः । 3. तात्पर्यवृत्ति-इति प्रकरणानुरोधी पाठः।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता १०१

तत्तत्कक्ष्याविभागेन वाक्यतात्पर्यकन्दली। यथारुच्यभिधा वस्तुध्वनिर्वा वृत्तिरेव वा।। यद्वा वृत्तित्रयादन्यत् किश्चित् तात्पर्यमिष्यते। न तु वृत्त्यन्तरं कल्प्यं व्युत्पत्तावप्रसिद्धितः ॥ लौकिके शब्दवृत्तेऽपि योज्या काव्यस्य पद्धतिः। इति। प्रतीतिक्रमः कक्ष्याभेदेन कल्पनम्, अतो वृत्तितात्पर्ययोर्भेदोपन्यासः । रसस्य तात्पर्यविषयत्वं प्रदर्शयति- कविश्च रसमुद्दिश्य सू(रति?क्ति)मुद्रा: करोति हि॥२७६॥ ननु रसो नाम सामाजिकाश्रयः। तस्य(व) वाक्यार्थत्वमिष्टम्। तन्न घटते, रामाद्याश्रये रसे कवेरुद्देशादित्याशङक्य (ते? ने)त्याह- सामाजिकानां हृदयं रस (एव १ येय)महं कथम्। इति प्रवर्तते काव्ये कविस्तत्परमानसः ॥२८०॥ सत्यमस्त्युद्देशः सामाजिकरसं प्रति, किन्तु (त)मुत्ादयितुम्, न प्रतिपाद- यितुम्। यदर्थप्रतिपत्ति प्रत्युद्देशः, स तु वाक्यार्थः । ननु जैमिने: 'दर्शनस्य परार्थत्वात्' (अ० १, पा० १, अधि० ६, सू० १८ ) इत्युच्चारणस्य परप्रतिपत्त्यर्थत्वमेव विवक्षितम्। 'उच्चारणताद(र्थंस्या? थ्या)दर्थसिद्धिः' इति वदतां परितो(वि?)षादीनामप्येतदेव मतम्। इतरथा ख्यातिलाभपूजादीनामपि शाब्दत्वप्रसङ्गादित्यत आह- विशिष्टैः शब्दसन्दभैरज्ञापयेयं रसं यतः। इति प्रवृत्ते सुकवौ तेषामुत्पद्यते रसः ॥२८१। ज्ञप्तावुद्देश उत्पत्तिर्हेतु(बालायते? बलायत्ते)त्यर्थः । उत्पन्नस्य रसस्य स्वयं- प्रकाशत्वाद् वा, अन्यथासिद्धायां (भवि1 ?) प्रतिपत्तौ पुरस्तात् त(स्य? स्या)मेवो- द्देशादवर्जनीयसिद्धोत्पत्तिर्वा्यार्थत्वं न विहन्ति। विपर्ययः कि न स्यादिति चेत्, न ; प्रमाणं हि वाक्यं मतमिति तामेवोदिदशति। तस्मात् तदुपादानास्तत्रैव व्या(ह्ि? प्रि)यन्ते। अतः सामाजिकगतो रसः प्रतिपाद्यतयोद्देशविषयः, नो(पप? त्पा)द्यतयेति सिद्धम् । किश्च, न वाक्यस्य ज्ञप्त्युत्पत्त्योरेको व्यापारः, उद्देश्यमप्येकमिति च। अतो रसकाव्ययोर्भाव्यभावकत्वमपि निव्यू ढम्। अत्रोक्तमाचार्ये :-

1. सिद्धायामनि प्रतिपत्तौ-इति सङ्गतः पाठः।

१० साहित्यमीमांसा [वछठ वाच्या प्रकरणादिभ्यो बुद्धिस्था वा क्रिया यथा। वाक्यार्थः (का)रकर्युक्ता स्थायी भावस्तथेतरैः ॥ रसः स एव स्वाद्यत्वाद रसिकस्यव वर्तनात्। नानुकार्यस्य वृत्तत्वात् काव्यस्यातत्परत्वतः ॥ इति। वाक्याद् रसप्रतिपत्तौ प्रमाणमाह- प्रत्यक्षं दृश्यते श्रोतुः प्रबन्धश्रुत्य(न)न्तरम्। आनन्दसंविदुद्भूतिलिङ्गं च पुलकादिकम् ॥२८२। । वा(क्या)्थंश्चेद् रसः, 'शृङ्गारी गिरिजानन-' इत्यादिभिर्वाक्यः कथ न प्रति- पाद्यत इत्यत्राह- तत्तद्रसाविनाभूत-विभावादि-समर्पक: विशिष्टो हि कवेर्गुम्फो रसस्य प्रतिपादक: ॥२८३।। इति। तत्तद्विभावादिसमर्पकत्वातिरेके गुणगुम्फस्य यो विषयः, तं प्रदर्शयति- तत्तद्रीतियुतं काव्यं तत्तद्रीतिसमन्वितम्। तत्तद्रीतिरसं सूते तत्तज्जाति यथोचितम् ॥२८४।। रीतिसामान्यलक्षणम्- वैदर्भ्यादिकृतः पन्थाः काव्ये मार्ग इति स्मृतः। रीड़ गताविति घातोः सा व्युत्पत्तौ रीतिरुच्यते ॥२८५॥ वचनविन्यासक्रमो रीतिरित्यर्थः । केषाश्विद् रीतेविशेषलक्षणमाह- समा(स)वृत्त्यनुप्रासोपचारोत्कर्षभेदतः 1 वैदर्भी रीतिरावन्ती पाश्चाली गौडिका तथा ॥२८६॥ चतस्रो रीतयो लक्ष्या इति केचन मन्वते। यदसमस्तमतिसुकुमारबन्धमनुपचारवृत्ति श्रुत्यनुप्रास(योगि)योगवृत्तिमद् वचः, सा वैदर्भी। यदीषत्समस्तमतिसुकुमारब(न्ध? न्धं) नाप्युपचारवृत्ति लाटानुप्रासयोगि योगरूढिमद् वचः, सावन्ती। यदनतिदीर्घसमासमतिस्फुटबन्धमत्युपचारवृत्तिमत् पादानुप्रासयोगरूढिपरम्परागर्भ वचः, सा गौडीति।

इतः परं ग्रन्थभागस्त्रटितो वा लुप्तो वेति प्रतीयते।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता १०३

एतदाक्षिपति- समासमात्रमेवेष्टं भो1 (?) काव्यस्य वर्त्मनः ।२८७॥ इति। यदसमस्तमित्यादि प्रत्येकं समुदायाभ्यां लक्षणं भवितुमर्हति। यदि प्रत्येकम् -- विलासमसृणोल्लसन्मुसललोलदो:कन्दली- परस्परपरिस्खलद्वलयनिस्वनोद्दन्तुराः हरन्ति कलहुङ्कृतिप्रसभकम्पितोरुस्तन- त्रुटदगमकसङ्कुला: कलमखण्डिनीगीतयः ॥२८०। इत्याद्यनतिस्फुटबन्धलक्ष(ण)म्। तत्रासमासा वैदर्भी रीतिः सर्वत्र सम्मता। यथा- विहाय वेश्मानि शुचीनि यस्यां दिवं मघोनः प्रणयेन याताः । इक्ष्वाकवो नेक्षितुमाद्रियन्ते वीरा विमानानि वितानवन्ति ॥२८१॥ असमासेत्यनेनाल्पसमासत्वं विवक्षितम्। त्रिचतुरपदसमासोऽ्येकः सह्यत इति केचित्। उक्तं हि- यद्येकान्तरूपाणि यत्रोन्मीलन्ति भूयसा (?) । तद्रीतिः प्रत्यभिज्ञानात् तत्तसंज्ञा भजन्ति ताः॥ यथा- कथय किमिति बाले का त्वमित्यालपंस्त्वां झटिति किल दुकूलस्याश्चले धारयामि। अगमदथ निकेतं क्वाप्यसौ शारयन्ती नवकुवलयमालामांसलैद् ष्टिपातैः ।२८१। तत्पाकेनौजसा युक्ता स्यादावन्तीति संजञिता ॥२८८।। तत्पाकेन वैदर्भीपाकेन। ओजसा समासवत्त्वेन। असमासा, अल्पसमासा वा वैदर्भी। तस्याः पाकविशेष एव उत्तरा रीतयः। उक्तं हि- अद्यानामाद्या रीतिरस्य विकल्पना। उत्तरोत्तमे धत्ते रीतय पुरुषोक्तिषु (?) ॥ इति।

1. गौड्यां-इति तु सङ्गच्छते।

१०४ साहित्य मीमांसा [ षषठ

आवन्ती यथा -- एतानि निस्सहतनोरसमञ्जसानि शून्यं मनः पिशुनयन्ति पदानि तस्याः। एते च मार्गतरवः कथयन्ति ताप- मालम्बितोज्झितपरिग्लपितैः प्रवालैः ॥२८३। त्रिचतुरपद समासा आवन्तीत्यर्थः । तत्पाकेन च पाश्चाली यथा- धीरास्त एव धवलायतलोचनानां तारुण्यदर्पघनपीनपयोधराणाम् । क्षामोद रोपरिलसत्न्निवलीलतानां दृद्ाकृति विकृतिमेति मनो न येषाम् ॥२८४॥

यद् वा -- धात्रा भिघातदयितागतजर्जराणां गण्डस्थली-लुठितकुण्डल-ताडितानाम् । क्षोभस्फुटत (कटक)कोटिविघट्टितानां नादोऽभवज्झणझणोन्मुखरो मणीनाम्।।२८५॥ पश्चषपदसमासा पाश्चालीत्यर्थः ।

गौडी तत्पाकतो यथा- लोलल्लाङ्गूल वल्लीवलयितब कुलानोक हस्कन्धबन्धै- र्गोलाङ्गूलैर्नर्दन्द्ि: प्रतिरसितजरत्कन्दरामन्दिरेषु। खण्डेषूइण्डपिण्डीतगरतरलकाः प्रापिरे येन वेला- मालङ्ध्यो त्तालतल्लस्फुटित-पुटकिनीबन्धवो गन्धवाहाः॥२६॥

यद् वा- यस्यावस्कन्दलीलापलितबलपरिस्पन्दखर्वीकृतोर्वी संरम्भोत्तम्भनाग्रोन्नमितभरनमत्कन्दरासन्धिरासीत्। शोषा ? शेषो) विस्तारफुल्लस्कुट पूथुलफणाफूत्कृताग्निस्फुलिङ्ग- स्फूर्जत्सन्दोहसन्देहित विकटशिखामण्डलीरत्नषण्डः ।।२८७।।

इतरनिराकरणार्थमाह- एतच्छायानुपातिन्यो लाटमागधिकादयः।।२८६।। इति।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता १०५

विदर्भादिषु भवा वैदर्भ्यादय इति कथयन्ति। तन्न साधोयः, अन्यत्रापि दृष्टेः। ततः पूर्वाचार्यसंज्ञा। एता विनियुङक्ते- शृङ्गारो भाति वैदर्भ्यां नियतं करुणेऽपि1 वा। पाञ्चाल्यामपि शोभन्ते वीरहास्याद्युता: पुनः ॥२६०। इति। गौड्यां रौद्रस्तथा वीरः प्रदीप्येत क्वचित् (कचित्)। आवन्त्यामितरौ भातः परे साधारणीं विदुः ॥२६१।। पाश्चालीगौडिकामध्ये यथा रीति न मन्वते। तथा वैदर्भपाश्चाल्योः केचिन्मध्यां न शासति ॥२६२।। 2केचिन्मध्यान्नेच्छन्ति समासाल्पबहुत्वतः (१)। भावाभाव(व)दप्येते मन्यन्ते वृत्तियोगिनि ॥२६३॥ गुणोत्कर्षातिरेकेण किमन्यत् सम्भवेदिति। रीतिमेकामपीच्छन्ति न चान्ये भामहादयः॥२६४।। गुणोत्कर्ष:, माधुर्योत्कर्ष:, अपरत्रौजसः। अथ वृत्तिलक्षणम्- या विकासेऽथ विस्तारे क्षोभविक्षेपयोरपि। चेतसो वर्तयित्री स्याद् वृत्तिः सापि चतुरविधा।२९५।। कैशिकी भारती च स्यात् सात्वत्यारभटीति च। सुकुमारार्थसन्दर्भा कैशिकी तासु कथ्यते ॥२९६॥ शशिरुचिषु दलेषु नागवल्ल्या विचकिलदामनि चन्दने च हृदे। कुवलयिनि पुराणशीधुपात्रे तरलदृशामपतन् दृशः प्रिये च ॥२८८॥ अर्थस्य सौकुमार्येण केवलं भाति भारती।

1. करुणोऽपि-इति सङ्गच्छते। 2. कचिन्मध्यामपीच्छन्ति-इति सन्दर्भोचितः पाठः। १४

१०६ साहित्यमीमांसा [ षष्ठं

1: उत्तिष्ठन्त्या रतान्ते भरमुरगपतौ पाणिनैकेन कृत्वा धृत्वा चान्येन वासो विगलितकबरीभारमंसे वहन्त्याः । भूयस्तत्कालकान्ति द्विगुणितसुरतप्रीतिना शौरिणा वः शय्यामालिङ्गय नीतं वपुरलसलसद्बाहु लक्ष्म्याः पुनातु ॥२८९॥ अर्थ (स्य १ स्या)सौककुमार्येण केवलं सात्वती स्मृता ॥२९७॥ वन्धौ ट्वावपि तावनार्यचरितप्राप्यप्रतापोदयौ भीमो भीमपराक्रमः स च मुनिर्भास्वत्कुठारायुधः । एकेनामृतवद् विदार्य करजैः पीतान्यसृञ्जि द्विषा- मन्येनापि हताहितास्रसरसि स्नातं रुषः शान्तये ॥२९०॥ उभयोवपरीत्येन भवत्यारभटी पुनः। यो यः शस्त्रं बिर्भत स्वभुजगुरुमदः पाण्डवीनां चमूनां यो यः पाश्चालगोत्रे शिशुरधिकवया गर्भशय्यां गतो वा। यो यस्तत्कर्मसाक्षी चरति मयि रणे यश्र् यश्व प्रतीपः 1153 क्रोधान्धस्तस्य तस्य स्वयमपि जगतामन्तकस्यान्तकोऽहम् ॥२९१॥ कैशिकी भारतीति द्वे भातः शृङ्गारहास्ययोः ॥२९८॥ 1183 चकास्ति वीराद्भुतयोः सात्वत्यारभटी पुनः। रौद्रादिषु प्रदीप्येत करुणे नेति केचन ।।२६६।। 'वृत्तिः सर्वत्र भारती' इत्यर्थवृत्तिपरम्। उक्तं हि- तद्वदर्थानुसन्धिन्यो द्रष्टव्या वृत्तयः पराः। र नेतृचेष्टात्मिका वृत्तिश्चतुर्धा तत्र कैशिकी।। गीतिनृत्तविलासाद्यैरमृदु: शृङ्गारचेष्टितैः । = विशोका सात्वती सत्त्वशौर्यत्यागजयार्जवैः। सल्लापोत्थापकावस्यां साङ्कात्यः परिवर्तकः ॥ क्रोधेन्द्रजालसड्ग्रामप्रायरारभटी मता। संक्षिप्रिका स्यात् सम्फेटो वस्तूत्थानावपातने ॥ भारती संस्कृतप्राय०

इतः परं भातृकायाः पत्र नष्टमिति प्रतिभाति ।

प्रकरणम् महाकविमङ्गकप्रणीता १०७

बिता यथा 'एसो एसो वज्जणिद्दारुणचपेडामोडिअखताणेअणरतुरअमतंग-

ट्ठाविदासेसजणणिवहो दुट्ठसद्दूलो कअंतलीलाइदं करेदि" इति। आविद्धवाक्ये मध्या यथा- "यस्य च मदकलकरिकुम्भपीठपाटनमाचरतो लग्नस्थूलमुक्ताफलप्रकरेण दृढ- मुष्टिनिष्पीडननिष्ठ्यूतधाराजलबिन्दुदन्तुरेणेव कृपाणेनाकृष्यमाणा सुभटोर:कवाटपुट1- घटितकवचसहस्त्रान्धकारमध्यवर्तिनी करिकरटगलितमदजलासारदुर्दिनास्वभिसारिकेव समरनिशासु समीपमसकृदाजगाम राजलक्ष्मीः।" एतानि विनियुङ्क्ते- मध्यायामतिदीप्येत शृङ्गारो हास्य एव वा। वीररौद्रौ द्रुतायां स्तः करुणसपृग् विलम्बितम् ॥३००। मिश्रां परे भजेते द्वाविति प्रायेण दृश्यते। आर्यादयो यथान्यायं संस्कृतेन तु गुम्फिताः॥३०१॥ ता एव गाथा भाषाभिरन्याभिः परिकल्पिताः। यथादेशं सन्निबद्धा द्विपदी(द्वि? त्रि)पदादयः।३०२।। शृङ्गार-हास्य-करुण-वीराद्भुतसमन्विताः 1(29) पुष्णन्ति महतों शोभामिति प्रायः कवेरिति ॥३०३। यथा- बीबाहरितणरअणपणकिहलेसरिआणंदुअमरअरसंविअपाविअ उसेसह दिण्णुवमुद्दलकेरावणगे रखेला दिरेषुचा मोजअलच्चिह्हत्थेघेरूण" (?) इत्यादयः । अथौचित्येनापि गतिनियम उक्त :- कश्विद् गद्येन पद्येन कश्िन्मिश्रेण शक्यते। कवितुं कश्चन द्वाभ्यां काव्येऽर्थः कश्न त्रिभिः ॥ अथ जातिलक्षणम्- सा जातिरिति कथ्येत सन्दर्भो यत्र जायते। सैषा (च) प्रथिता लोके (न १) संस्कृतप्राकृतादिका ॥३०४॥

1. काटपुट-इति युक्त पाठः।

१०८ साहित्यमीमासा [षछठ

शास्त्रेषु संस्कृतादन्यदपभ्रंशतयोदितम्। नोच्यतेऽन्यत्र सिद्धत्वाद् भाषाणां लक्षणं मया ॥३०५॥। आदिशब्देनापभ्र शः। तत्र संस्कृतं त्रिधा -- श्रौतमार्ष लौकिकं च। श्रौतं द्विधा- मन्त्रं ब्राह्मणं च। आर्ष द्विधा-स्मृतिः पुराणं च। लौकिकं द्विधा-काव्यं शास्त्रं च। प्राकृतं त्रिधा-सहजम्, लक्षितं श्लिष्टं च। सहजं द्विधा-संस्कृतसमं देश्यं च। लक्षितं द्विधा-महाराष्ट्र शौरसेनं च। शलिष्टिं द्विधा-पैशाचं मागधं च। अपभ्रशश्र त्रिधा-उत्तमो मध्यम: कनिष्ठश्च। आवन्त्यालाटीयादिरुतमः । आभीरगूर्जरादिर्मध्यमः। काश्मीर- पौरस्त्यादि: कनिष्ठः । शुद्धा साधारणी मिश्रा सङ्कीर्णानन्यगामिनी। अपभ्रष्टेति सा चे(यं) जातिः षोढा निगद्यते ॥३०६॥ तासूत्तमपात्रप्रयोज्या संस्कृतजातिः शुद्धा यथा- "उन्नमितैकभ्रूलतम्" (२९२) इत्यादि। मध्यमपात्रप्रयोज्या महाराष्ट्रप्राकृतजातिः शुद्धा यथा- "तुज्झ ण आणे हिअअं" (२९३) इत्यादि। नातिमध्यमपात्रप्रयोज्या शौरसेनी शुद्धा यथा-"तुंसि मए चूअङ्कुर" (२९४) इत्यादि । नात्युत्तमपात्रप्रयोज्या पैशाची शुद्धा यथा-"पणमथ पणअपकुपिता" (२९५) इत्यादि। हीनपात्रप्रयोज्या मागधिका शुद्धा यथा-"शदमाणुशमंशभाअण" (२९६) इत्यादि। नातिहीनपात्रप्रयोज्या लाटीयापभ्र शजाति: शुद्धा यथा-

पवणविरिथरगरुधरहहिततिढडिदाडिकडक्कमलक ठिणुकसमसइसेसुलपलइसलक्क- जअचंदपआणउपप्पर सिअअढपबं हदडुविसड्ढिटिहइहमाचलिमच लिममचलिअमहइ- पलट्टिहिहइ।" गूर्जरापभ्र शजातियथा- "सदसदखफणकनकतरलभनकततकरभटरकजततकरभटरकजततरलभनक" साधारण्यादयः पुनरनन्ताः । मध्यमपात्रभूमिकास्थोत्तमपात्रप्रयोज्या संस्कृत- प्राकृतयो: साधारणी यथा-

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता १०९

सरले साहसरागं परिहर रम्भोरु मुश्च संरम्भम्। विरसं विरहायासं सोढूं तव चित्तमसहं मे ॥२९७॥ वक्तृविषयौचित्यादिप्रयोज्या मिश्रा यथा- जयति जनताभिवाञ्छितफलप्रदः कल्पपादपो गिरिशः । जअइ अ तमल्लअंती गिरितणआ पणअकप्पलआ ॥२९८।। दुर्विदग्धादिपात्रप्रयोज्या सड्कीर्णा यथा- अकटमकुटीचन्द्रज्योत्स्नाकलंकिअकोइलो इ अलअ मुहुर्याम्यो वायुनिर्वारअवाइदा। अइ सखि वला रक्ताशोकस्तवापि मनोमुदे नकजनकजं मानेनाद्य प्रियं प्रति जाहुदा ॥।२१९।। अहमरुहुकुडे को अ संच खुचाग्गि इचटिमा दिश अलविलेशाशे आणी शशी णहला तदो। अडडिमलसीहहणाएण साहु मुखा कति भ्रमति न सामेवं चित्रं वचेहरत प्रियात् (?)॥।३०० ।। विदग्धनागरकादिप्रयोज्या सङ्कीर्णा यथा -- कदा कटाक्ष एणाक्ष्या पूतुरे नूतनौ स्तनौ। वापुरेवापुर्षिकान्तिरररेरदलवि: (?) ॥३० १॥

यद् वा- अररे कटाक्षलहरी वपुभ्रुवस्थिनटनपाण्डित्य। अकटरदरहसितमस्यामुनिजनमप्याकुलीकुरुते (?) ॥३०२॥ क्रीडागोष्ठीविनोदार्थानन्यगामिसाधारणी यथा- भीष्मप्रोक्तानि वाक्यानि विद्वद्ववत्रेषु शेरते। गोसे तिविञ्छिरिच्छोली तल्लतूहे विवल्लिदा ॥३०३॥ ग्राम्यपात्रप्रयोजितापभ्रष्टा यथा- चन्द्रितो येन माग्निरङ्गे स्त्रिन्दूरतिष्ठामृदवो यु पुष्णो। पुष्पोग्रगर्थो न च गम्यप्राणाः कि कुभिजन्मान्द्रफलानुहोमि (?)।३०४ अनुकरणे साधुत्वमस्य, पात्रानु (सृ)तो रसः पोष्यते। पुरु(ष)पात्रेषु प्रायेण संस्कृतम्, सुखोच्चारत्वात्; स्त्रीपात्रेषु प्रायः प्राकृतम्। उक्तं हि- अनल्पार्थ: सुखोच्चारः शब्दः साहित्यजीवितम्। स च प्राकृतमेवेति मतं सूक्तानुवर्तिनाम्।।

११० साहित्यमीमांसा [षछठ

एवं कथयन्त्याचार्या :- संस्कृतेनव केऽप्याहु: प्राकृतेनैव केचन। अपभ्र'शेन केऽप्याहुर्यथामति यथारुचि॥ न म्लेच्छितव्यं यज्ञादौ स्त्रीषु नाप्राकृतं वदेत्। सङ्की्णं नाभिजातेषु नाप्रबुद्धेषु संस्कृतम् ॥ देवाद्याः संस्कृतं प्राहुः प्राकृत किन्नरादयः। पैशाचादं पिशाचाद्या मागधं हीनजातयः। शृण्वन्ति लटहं लाटा: प्राकृतं संस्कृतद्विषः ॥ अपभ्र शेन तुष्यन्ति स्वेन नान्येन गूर्जराः। केऽभूवन्नान्यराजस्य राज्ये प्राकृतभाषिणः॥ काले श्रीसाहसाङ्कस्य के न संस्कृतवादिनः। असंस्कृते च तुष्यन्ति कवयो गौडवासिनः ॥ इति। गौडा: संस्कृतप्रिया इति धनदत्तेनाप्युक्तम्- 1० ब्रह्मन् विज्ञापयामि त्वां स्वाधिकारजिहासया। गौडस्त्यजतु वा गाथामन्या वास्तु सरस्वती॥। इति गौडा उपालब्धाः कथिता: संस्कृतप्रियाः। अ्थौचित्यं जातेर्नियामकम्। उक्तं हि- संस्कृतेनैव कोऽप्यर्थः प्राकृतेनैव चापरः। शक्यो रचयितुं कश्विदपभ्रशेन जायते।। पैशाच्या शौरसेन्यान्यो मागध्यान्यो निगद्यते। द्वित्राभिः कोऽपि भाषाभिः सर्वाभिरपि किश्चवन ॥ क्वचित् सा(मा)जिकौचित्यमपि उक्तं- नात्यन्तं संस्कृतेनैव नात्यन्तं देशभाषया। कथां गोष्ठीषु कथयंल्लोके बहुमतो भवेत्। यथामति यथायुक्ति यथौचित्यं यथारुचि। कवे: पात्रस्य चैतस्याः प्रयोग उपपद्यते। (श्ला)घ्यं वै कर्म काव्यस्य रीत्यादित्रय उच्यते। वि(शि)ष्टे जातिरुच्येत ब्राह्मणत्वादिजातिवत् ॥३०७॥ अलङ्कारितया केचिदाहुरेता: स्फुरद्धिदाः।

नकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता १११

प्रतोतोन्मेषविन्यासक्रमरूपा: प्रवृत्तय:।।३०८।। किमित्यलङ्कारतया नोच्यन्त इति चोच्यताम्। एता: स्युर्यद्य(था?)लङ्कारो लोकेनायमलङ्कृति १॥३०६॥ पूर्वोक्तमर्थ प्रकटयति- liao एवं व्यवस्थितैर्वाक्यैविभावादिसमर्पकैः। भवेच्चित्तविकासादि ततस्तत्तद्रसोन्भव: ॥३१०।। पिष्टखण्डघृतादीनामग्निपा केन मेलनाद्। य(त्त१द्ध)त् स्वादरसोद्दूतिस्त(त्त१द्व)त् काव्ये रसोदयः॥३११।। साहित्याभ्यासनिष्णातचेतसां स प्रकाशते। शास्त्राभ्याससहायानां रत्नतत्वमिव स्फुटम् ॥३१२। इति। अत्र किश्चिद्विशेषमाह- प्रकामं रञ्ज ये च्ित्तम नेकर ससङ्करः। यथा मदवि(ला? लो)लानां कान्तानां किलकिश्चितम्।।३१३।। संसर्ग: सन्निपातश्रेत्येवं द्वैविध्यमाश्रितः । जायेत प्रथमो द्वाभ्यां द्वितीयो बद्डुभिर्भवेत्।३१४।। अत्र मुख्यो भवेदेको रसो वाक्यार्थरूपतः॥३१५॥ यजा निष्ठाने द्योबहूनां वा सद्ावे एकस्यैवौल्बण्यम्, तथा काव्यवाक्येष्वपि कस्यचिदेव प्राधाष्यम; अन्यथा वाक्यभेदप्रसङ्गादिति निर्णयः । शृङ्गारवीरसंसर्गो यथा- एक्कत्तो रुअइ पिआ अण्णत्तो समरतूरणिग्घोसो। णेहेण रएण स भटस्स अंदोलए हिअअं॥३०५॥ (अत्र भटस्येति समाख्यया शृङ्गारस्य प्राधान्य सूचितम्। यद् वा-'कपोले जानक्या-" (३०६) इति वीरानुभावस्य सन्नाहरूपस्य जटाबन्धद्दढीकरणस्याप्यत्राभिधानाद् वीरस्य प्राधान्यम्।

११२ साहित्यमीमांसा [षषठं

अत्रेव शृङ्गारप्राधान्यं यथा- अलअं जणंति दकहकत्थरस्सराहचसरासरीरजीवि। अंजणअआथण अप्यं सम अं अहकरलाविद्धा (?) ॥३०७।।

यद् वा- पाणसमो ति भणंतो दअइतिलओ उदो मेग्ग इमादिम्म। हिअअप्पाणे तण्णं पमण्णइ अहं वि ए आरिसी तस्स ॥३०८॥ शृङ्गारकरुणयोः शृङ्गारप्राधान्य यथा- णिअए वि कुग्गअंणे दहपअणो राहचंचरत। गुजनि अअट्ठि अजणअ सुयामा पापसंगमसुहेति॥३०९॥ शृङ्गारहास्ययोहस्यिप्राधान्यं यथा .- धरणिए महाणसकम्मलग्गमसिमइल्लिएण हत्थेण। छित्तं मुहं हसिज्जइ चंदावट्ठं गअं बइणा ॥३१०॥ शृङ्गारप्राधान्यं यथा - तिमिरनिरुद्ध-भीमरजनीमुखचन्द्रिकया पशुपतिताण्डवाभिनयदर्शनदीपिकया। अभिभवसि त्वमपशशिनः श्रियमुज्ज्वलया दशनमयूखमञ्जरितया हसितप्रभया॥३११॥ शृङ्गाराद्भुतयोरद्भुतप्राधान्यं यथा -- कमलमनम्भसि कमले च कुवलयमेतानि कनकलतिकायाम्। सा सुकुमारसुभगेत्युत्पातपरम्परा केयम् ।३१२।

अत्र शृङ्गारप्राधान्यं यथा- एकेनालिङ्गन्तं कृष्णं दोष्णा परेण धृतशैलम्। पश्यन्त्या राधाया विस्मयमाक्रम्य वर्तते मानः ॥३१३। शृङ्गाररौद्रयोः शृङ्गारप्राधान्यं यथा- भयात् समालिङ्गय निमीलिताक्षीं श्रियं स्ववक्षःपुलकरुदग्रैः । हरि: समाश्वासयदुग्रकर्मा हिरण्यसंहारविधौ नृसिंहः ॥३१४॥ रौद्रप्राधान्यं यथा- प्रियां भयव्याकुलतारलोचनां विलोकयन् सस्पृहमात्तवेपथुः। पुरा हिरण्यासुरघातसम्भ्रमान्न च व्यरंसीन्नरकेसरी हरिः ॥३१४॥

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता ११३

शृङ्गारभयानकयोः शृङ्गारप्राधान्यं यथा- कल्याणदायि भवतोऽस्तु कपालपाणेः पाणिग्रहे भुजगकङ्ण(भू? भी)षितायाः । सम्भ्रान्तदृष्टि सहसव नमः शिवाये- त्यर्धोक्तिलज्जि1 ·. मुखमम्बिकायाः ॥३१६। भयानकप्राधान्यं यथा- अपेतव्याहारं धुतविविधशिल्पव्यतिकरं करस्पर्शारम्भप्रगलितदुकूलान्तशयनम्। (ब ? मु)हुर्बद्धोत्कम्पं दिशि दिशि मुहुः प्रेरितदृशो- रहल्यासुत्राम्णोः क्षणिकमिह रम्यं रतमभूत् ॥३१७।। शृङ्गारबीभत्सयोः शृङ्गारप्राधान्यं यथा-"अन्त्रैः कल्पितमङ्गल०"(३१८) इत्यादि। बीभत्सप्राधान्यं यथा- राममन्मथशरेण ताडिता दुःसहेन हृदये निशाचरी। गन्धवद्रुधिरचन्दनोक्षिता जीवितेशवसततं जगाम सा।।३१९।। अत्र बीभत्सो रसः श्लेषरूपकसामर्थ्यादविद्यमाने(ना)पि शृङ्गारेण सङ्गीरणं इव प्रतीयते। पद्भ्यामूरुयुगं विभज्य भुजयोर्मध्यं निपीड्योरसा पार्श्वेषु प्रसभ प्रहृत्य नखरर्दन्तैविलूयाधरम्। सुप्तानप्यवबोध्य युष्मदहितान् भूयोऽपि भुङ्क्ते वने किं कान्ता सुरतैषिणी नहि नहि व्याघ्री करालानना ॥३२०॥ अत्र श्लेषसामर्थ्यादपारमार्थिक: शृङ्गारः पारमार्थिकेन बीभत्सरसेन संसृज्यते। शृङ्गारकरुणयोः करुणप्राधान्यं यथा- क्षिप्तो हस्तावलग्नः प्रसभमभिहतोऽप्याददानोंऽशुकान्तं गृहन् केशेष्वपास्तश्चरणनिगलितो' नेक्षितः सम्भ्रमेण। आलिङ्गन् योऽवधूतस्त्रिपुरयुवतिभिः साश्रुनेत्रोत्पलाभि: कामीवार्द्रापराधः स दहतु दुरितं शाम्भवो वः शराग्निः।३२१। अत्र करुणरसः श्लेषोपमानसामर्थ्याद विद्यमाने(ना)पि विप्रलम्भशृङ्गारेण संसृज्यते।

1. लजितमधोमुख-इति सन्दर्भोचितः पाठः । १. निपतितो-इत्यपि पाठः । १५

११४ साहित्यमीमांसा [ षष्ठं

यद् वा-

ईदृशीयं राज्याद भ्रंशो वने वास: सीता नष्टा हतो द्विजः । ममालक्ष्मी निर्दहेदपि पावकम् ॥३२२॥ अत्र कतरः शृङ्गारः, विप्रलम्भः कतमः प्रवासः ? किमत्र सीता(या दे)शान्तर- गमनं निर्णीतम् ? निरणायि हि रामेण जटायुरनिवेदितवृत्तान्तेन। कस्तहिं, तत्र यत्र देशान्तरलोकान्तरगमनयोः सकरं1 (?) निश्चितम्, यथा मालतीमाधवे नवमेडङ्गे-'हा प्रिये ! क्वासि कथमविज्ञाततत्त्वमद्भुततमं च झटित्यपक्रान्तासि" इत्यादि। यद् वा विक्रमोर्वशीये चतुर्थेडङ्गे-'कुतो नु खलु निर्जने वने प्रियाप्रवृत्ति२. रागमितव्या' इत्यादि। पूर्वस्मिन्नुदाहरणे मालत्या देशान्तरगमने क2 .... त्वमस्मिन्नपरस्मिन् वासन्तिका- लताभावेन परिणताया उर्वश्याः प्रायो लोकान्तरगमनमेव। नायकस्य परमुभयोः सन्देह उच्यते, संशये करुणः, वल्लभस्य भृशं दुःखायमानत्वात्। सर्वत्रानर्थशङ्गीनि बन्धुहृदयानि भवन्ति। तत्र प्रदेशे लेशतो भवन् देशान्तरगमनसम्भावनाभासो नात्यन्तं कार्यकरः। अत एव हि तत्र तत्र मूर्च्छामूर्च्छादयः सहसा 3शन्धमवधूय प्रभवति। प्रभावन्यासस्या (?) लेशेन सम्भवात् तत्प्राप्त्युपायभूता गवेषणादयोऽप्युपपद्यन्ते। अपि च तत्त्वं यद्ा तद्वास्तु, बुद्धिरेव रसनिर्वाहिका, ते (हनि ? न हि) सत्यममृतायामपि वासवदत्तायां वत्सराजस्य मृतेति बुद्धौ शृङ्गारः करुण: समपद्यत। तथाहि-'मृतेति प्रेत्य सङ्गन्तुम्' इत्यादि करुणानन्तरस्योदाहरणभजनि। एवं मदालसायामपि कुवल- प्रवणानवधारणात्मिका बुद्धिरूहो वितर्कपर्यायः कदाचित् तत्त्वानुरूपादिति भवतीति कथ पुरस्तात् संशये करुण इत्यभाणि ? तन्न, अनवधारणत्वाद् विशेषादूहानध्यवसाययोनं संशयादर्थान्तरभव इति। एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम्। भयानककरुणाद्भुतरौद्रशृङ्गारसन्निपातो यथा- राहोश्चन्द्रकलामिवाननचरीं दैवात् समासाद्य मे दस्योरस्य कृपाणपातविषयादाच्छिन्दतः प्रेयसीम्। आतङ्काद् विकलं द्रुतं करुणया विक्षोभितं विस्मयात क्रोधेन ज्वलितं मुदा विकसितं चेतः कथं वर्तते२ ॥३२३॥

1. साङ्कयं-इति समीचीनम् । 2. कथमविज्ञाततत्त्वम्-इति समीचीनम्। 3. संज्ञामवधूय प्रभवन्ति-इति पाठ उचितः । 4. न्यासस्य-इति स्यात्। १. झटिति पर्यवसितासि -- इत्यपि पाठः । २. रवगमयितव्या-इत्यपि पाठः । ३. वर्तताम् -- इत्यपि पाठः ।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता ११५

अत्र शृङ्गारस्य प्राधान्यम्। एवंमन्येषामपि सन्निपातो यथाप्रयोगं द्रष्टव्यः । रसा: स्यु: सूक्तिवैचित्र्यादतिशायनशालिनः। ऋजूक्तिरथ वक्रोक्तिरिति द्वेधा हि सूक्तयः ॥३१६॥ रसोक्तिमपि केज्प्या(हू) रसस्यैवातिदीपनात्। यस्यां याद्ृगवस्थायां यद् रूपं यस्य वस्तुनः ।।३१७।। तत् तथैवावयन्त्युक्ति: स्यादज्वी ग्राम्यवजिता। एषैव जातिरुच्येत प्राज्ञैः साहित्यवेदिभिः ॥३१८॥ यथा- दृष्टिः सालसतां बिभत न शिशुकीडासु बद्धादरा श्रोत्रे प्रेषयति प्रवर्तितसखीसम्भोगवार्तास्वपि। 125 पुंसामङ्कमपेतशङ्गमधुना नारोहति प्राग यथा बाला नूतनयौवनव्यतिकरावष्टभ्यमाना शनः ॥३२४॥

यद् वा- पादावष्टम्भ-नम्रीकृत-महिषतनोरुल्लसद्बाहुमूलं शूलं प्रोल्लासयन्त्या: सललितवपुषो भध्यभागस्य चण्डयाः ।

स्तिस्रो वः पान्तु रेखा: क्रमवशविगलत्कञचुकप्रान्तमुक्ता:।।३२५॥ ॥S अर्थव्यक्तेरियं भेदमियतैव प्रपद्यते। जायमानमियं वक्ति रूपं सा सार्वकालिकम् ॥३१९। 113 प्रसिद्धा तत्र वक्रोक्ति :... स्यादजुविपर्ययात्'। अनयैव हि काव्यानि भिद्यन्ते काव्यवर्त्मनः ॥३२०॥ स्वभावोक्तिरपि प्रायः स्यात् समाधिमती यदि। वक्रामाहुरिमां केचिद् रसस्यैवामृता(प! य)नम्।।३२१।।

1. स्यादृजूक्विर्विपर्ययात्-इति सन्दर्भानुसारी पाठः।

११६ साहित्यमीमांसा

यथा- स्मितं किञ्चिन्मुग्धं तरलमधुरो दृष्टिविभवः परिस्पन्दो वाचामभिनवविलासोक्तिसरसः। गतीनामाबन्धः किसलयितलीलापरिमल: स्पृशन्त्यास्तारुण्यं किमिव नहि रम्यं मृगदृशः ॥३२६॥ अलङ्कार्यंतया येषां स्वभावोक्तिरलङ्कृतिः । अलङ्कार्यतया तेषां किमन्यदवशिष्यते॥३२२॥ कुतस्तद्रहितं स्याच्चेन्निरूपाख्यं प्रसज्यते। शरीरं चेदलङ्वार: किमलङ्कुरुते परम्॥३२३॥ नात्मनवात्मनः स्कन्धं क्वचिदप्यधिरोहति। भूषणत्वे स्वभावस्य विहिते भूषणान्तरे ॥३२४। भेदावबोधः प्रकटस्तयोर प्रकटोऽथवा। स्पष्टे सर्वत्र संसृष्टिरस्पष्टे सङ्करस्ततः ॥३२५॥ अलङ्कारान्तराणां च विषयो नावशिष्यते। अथातिशयसंसृष्टमीलिताङ्गावगर्भिणी ॥३२६॥। सूक्ष्मा भाविकसंश्लिष्टा समासोक्तिप्रकारिणी। समाधिगर्भा साक्षेपाप्रस्तुता सहभाषिणी॥३२७॥ सं(क्लेषा? लेशा)र्थान्तराश्लिष्टा गुर्वी लध्वी समा पुनः। घटिता शृङ्गला सूच्या छायापवृतिरेव च।।३२८।। ॥ प्रथन्ते कविवाक्येषु वक्रा विंशतिरुक्तयः। विवक्षया विशेषस्य लोकसीमातिवर्तिनी॥३२६॥

1. इत आरभ्य-नावशिष्यते इत्यन्तं यावद् वक्रोक्तिजीवितोक्तकारिकाः । प्रथमोन्मेषः, ११-१५ का। 2. अतः परम्-'स्वभावव्यतिरेकेण वक्तुमेव न युज्यते' इति पठनीयम्। 3. अत्र 'वस्तु तद्रहितं' इति पाठ: समुपलभ्यते-वक्रो जी, का० ११२।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता ११७

असावतिशयोक्ति: स्यादेषा वक्रोक्तिजीवितम् । सा च प्रायो गुणानां वा क्रियाणां वोपकल्प्यते ॥३३०॥ नहि द्रव्यस्य जातेर्वा भवत्यतिशयः क्वचित्। यथा- विमलिअरसाअलेण विविसहरपइणा अदिट्ठमूलच्चेअं। अप्पत्ततुङ्गसिहरं तिभुवणहरणपरिवडि्ढएण वि हरिणा ॥३२७॥ यद् वा- मल्लिकामालभारिण्य: सर्वाङ्गीणार्द्रचन्दनाः । क्षौमवत्यो न लक्ष्यन्ते ज्योत्स्नायामभिसारिका1॥३२८।। वस्त्वन्तरतिरस्कारो वस्तुना मीलितेष्यते ॥३३१॥

यथा- एत्तो विण सच्चविओ (जगदे ? गोसे)पसरत्तपल्लवारुणराओ। म(श्वे? जणतंबेसु मओ तह मअतंबे)सु लोअणेसु अमरिसो ॥३२९॥ यद् वा- पिअदंसणसुहरसमुउलिआइ जइ से ण होन्ति णअणाइ। ता केण कण्णलग्गं लक्खिज्जइ कुवलअं तिस्सा॥३३०॥ (तत्तत्ता)त्पर्यभेदेन मीलितातिशयार्थयोः। तत्र तत्र प्रयोगेषु व्यक्तं भेदोऽवगम्यते ॥३३२।। अभिप्रायानुकूल्यात् (तु) प्रवृत्तिगणनं हियत्। साङ्गावगर्भिताभेदो नापिकोक्त: प्रवृत्तिः2 (?) ।।३३३।। यथा- हत्थि पुहैण हि शुद्धं पिअसअपअअणा पशुस्सओ। 1३६ पेशुघ पेशुघरिणी सुअपडमुग्गिण्णदित्त दुअलं अव्वोरी (?) ।।३३ १।। यद् वा- सालोअ च्चिअ सूरे घरिणी घरसामिअस्स घेत्तण। णेच्छंतस्स वि पाए धुअइ हसंती हसंतस्स ॥३३२॥

1. मभिसारिकाः-इति साधुतरः पाठः । 2. नायिकोक्तेः प्रवृत्तितः-इति शोभनः पाठः।

"११८ साहित्यमीमांसा [ षछठ

सेनापाया निरुदद्वेदा सोऽवसूक्ष्मेति कथ्यते। इङ्गिताकारलक्षा स्यात् सा ्रमिकान्तरम् (१)'॥।३३४।। (पथु? यथा- कदा नौ सङ्गमो भावीत्याकीर्णे वक्तुमक्षमा। अवेत्य कान्तमबला लीलापद्मं न्यमीलयत्।३३३॥ पद्मसम्मीलनाचात्र दर्शितो निशि सङ्गमः । आश्वासयितुमिच्छन्त्या प्रियमङ्गजपीडितम् ॥३३५॥ साभिप्रायोक्तिविन्यासः प्राज्ञज्ञैया सभाविका। यथा- दृष्टि हे प्रतिवेशिनि क्षणमिहाप्यस्मिन् गृहे दास्यसि प्रायेणास्य शिशो: पिता न विरसा: कौपीरपः पास्यति। एकाकिन्यपि यामि तद्वरमितः स्त्रोतस्तमालाकुलं नीरन्धा: पुनरालिखन्ति जठरच्छेदा नलग्रन्थयः ॥३३४। यद् वा- शुभे कोडयं वृद्धो गृहपरिवृढः किं तव पिता

हु हुंह न मे भर्ता रात्रौ व्यपगतदृगन्यच्च बधिरः। श्रान्तोऽहं शिशयिषुरिहैवापवरके क्व यामिन्यां यासि स्वपिहि ननु निर्दशमशके॥३३५॥ यद् वा- व्याधाः पापधियस्तथापि भवते वीराय कस्तिष्ठते किन्तु त्वामभिरूपमद्रिनिलया: पश्यन्तु मां देवताः । याहि प्रातरतीत्य पाण्डुरजनीं गण्डीभटस्य स्वसा स्वप्तु' वेश्मनि खड्गचर्मखचितां खट्वामियं दास्यति।३३६। यत्रोपमानादेवैतदुपमेयं प्रतीयते ॥३३६॥ अतिग्रसिद्धेस्तामाहुः समासोक्तिं मनीषिणः । 2उपमेयस्यावचनादुपमाया विदुर्जिंता (१)।३३७॥

1. इङ्गिताकारलक्ष्या स्यात् स्मृता भ्रमिकान्तरा-इति साधिष्ठः पाठः। 2. उपमेयस्य च वचना-इति सङ्गच्छते।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता ११९

यथा- नीलेन्दीवरमिन्दुकान्तिरमृतस्यन्दो नवः कन्दल: कुन्दान्यस्फुटितानि कन्दर्पलीलाधनुः। प्रत्येकं हृदयङ्गमानि सकलान्येतानि तन्व्या मुखे यस्मिन सन्निहितानि तच्च वदनं किं वान्यदप्याननम् ॥३३७॥ यद् वा- आम बहला वनाली मुहला जलरंकुणो जलं सिसिरं। अण्णाणईण वि रेवाए तह वि अण्णे गुणा के वि ॥३३८॥ समाधिगम्यां तामाहुर्वस्तुनो नान्यथाकृति:। यथा -- चन्द्रज्योत्स्नाविशदपुलिने सैकतेऽस्मिन् सरय्वा वादद्यूतं चिरतरमभूत् सिद्धयूनो: कयोश्चित्। एको ब्रूते प्रथमनिहतं कैटभं कंसमन्यः स त्वं तत्त्वं कथय भवता को हतस्तत्र पूर्वम् ॥३३९॥ यद् वा -- भानुमानपरदिग्वनितायाश्चुम्बतिस्म(भृश? मुख) मुल्बणरागः। पद्मिनी किमु करोतु वराकी मीलिताम्बुरुहनेत्रपुटासीत्॥३४०॥ सहकारयुवा समीपगां फलिनीं वेपितपल्लवाधराम्। कुपितामिव कोकिलाधरैः सरसे सान्त्वयितुं प्रचक्रमे॥३४१॥ (सा)क्षेपा प्रतिषेधोक्तिर्येन केनापि वर्त्मना॥३३८॥ यथा- कुतः कुवलयं कर्णे करोषि कलभाषिणि। किमपाङ्गमपर्याप्तमस्मिन् कर्मणि मन्यसे ॥३४२। यद् वा- 'गच्छ गच्छसि चेत् कान्त' ॥३४३।। इत्यादि। अप्रस्तुतप्रशंसा स्यादन्त्ये तु व्यङ्ग्यया स्तुतिः॥३३९॥ यथा- 'शिखरिणि क्व नु नाम' ( ३४४ ) इत्यादि। कर्त्रादीनां क्रियावेशः सहान्यैः सदृशेतरैः। सदृशैर्वा क्वचिद् यत्र सहोक्तिं तां प्रचक्षते ॥३४०॥

१२० साहित्यमीमासा

यथा- वर्धते सह पान्थानां मूरछया चूतमञ्जरी। वहन्ति स्म समं तेषामश्रुभिर्मलयानिलाः॥ ३४५॥ l0. यद वा- धीरेण समं जामा हिअएण समं अणिट्ठिआ उवए (सा)। उच्छाहेण सहभुवा आहेण समं गलन्ति से उल्लावा ॥३४६॥ दोषस्य यो गुणीभावो दोषीभावो गुणस्य य: सालेशोक्तिस्तथा नान्या व्याजस्तुतिरपीष्यते ॥३४१॥ अर्थष गुणवान् राजा योग्यस्ते पतिरूजितः । रणोत्सवे मनः सक्तं यस्य कामोत्सवादपि॥३४७। प्रियोऽसि प्राज्ञोऽसि प्रभुरसि कुलीनोऽप्यसि युवा युवत्यस्त्वामेवं कति न पतिमुर्वोश वृणते। अतश्चैनां कीति नलनहुषमान्धातृमहिषी पराम्रष्टुं वृद्धामधिगतनयो वार्हति भवान् ॥३४८॥ जायेतार्थान्तरोक्ति: सा वस्तु प्रस्तुत्य किश्चन। तत्साधनसमर्थस्य न्यासो योग्यस्य वस्तुनः ॥३४२॥

यथा- जो जस्स हिअअदइओ दुःखं देन्तो विसो सुहं देइ। दइअणहदूणिआण वि वड्ढइ थणआण रोमश्चो॥३४९॥ यद वा- 'ते विरला सप्पुरुसा' ( ३५०) इत्यादि। यत् संक्षिप्ताभिधानं गुर्वी लघ्वी विपर्ययः। समाभिधाना स्यात् त्रिधा कविविवक्षया(१)।३४३।। वीप्सकशेषसंज्ञासमासादिभिः संक्षिप्ताभिधानं यद्विपर्ययाद् विपर्ययः, गुर्वी यथा-

1. समाभिधानं तच्च -- इति सङ्गच्छते।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता १११

पश्यामि तां तत इतः परितश्र पश्चा- दन्तर्बहिः पुरत एव च वर्तमानाम्। उद्बुद्धमुग्धकनकाब्जनिभं वहन्तीं व्यासङ्गतिर्यगपवर्जितदृष्टि वक्त्रम् ॥।३५१।। लध्वी यथा- जिजीपुउएमिदिसपुरललि एहि एप्प पदी ससे तत्थ तुह। पडिमा परिपाडि अवहलस लदिसा अक्कम् ॥३५२॥ एकशेषानेकशेषाभ्या नुभयोरप्येक नुदाहरणं यथा-"अद्यवावां रणमुपगतौ"(३५३) इति। समा यथा-"केचिद् वस्तुनी" (३५४) इति विवक्षयेषा सम्पद्यते। अर्थानां विप्रकीर्णानां कविनैपुणकल्पितात्। घटनादेव कल्प्येत घटितोक्तिर्मनीषिभिः ॥३४४। यथा- सच्चं बोलत्ति जणा मोणं संपत्थसाहणं तीति। कल्लं मौणेण हि आ अज्जं देवत्तणं अप्पा॥३५५।। TEIES

अ(स्य ? स्मिन्) वाक्ये पुरातनस्यान्यस्य वाक्यस्य घटना।

"एक सावण अण्णहि नद्दपडमाह अमहि अत्थरिगत्थलि सरउ अग्गहि यद् वा-

गट्ठुणनच्चित्तिलपलिमग्गसि कुमुत्थहि मुहपक्क असरि अपासि असिसिरु (?)। अत्रात्यन्तनक्तानां।? मृदूनामेकत्र घटना।

शब्दतश्चार्थतश्रेति द्विधा सा परिगीयते॥३४५॥ यथा- इमिणा सरएण ससी ससिणा विणिसा णिसाइ कुमुअवणं। कुमुअवणेण अ पुलिणं पुलिणेण अ सोहए हंसउलं ॥३५६।। यद् वा- सङ्ग्रामाङकण2सङ्गतेन भवता चापे समारोपिते देवाकर्णय येन येन सहसा यद्यत् समासादितम्। कोदण्डेन शरा: शरैरशिरस्तेनापि भूमण्डलं ॥ तेन त्वं भवता च कीतिरतुला कीर्त्या च सप्ताब्धयः१॥३५७॥ 1. कविनैपण्य-इति साधु सङ्गच्छते। 2. सङ्ग्रामाङ्गण-इति पाठ उचितः । कडलील १. लोकत्रयम्-इत्यपि पाठः । १६

१२२ साहित्यमीमांसा

काकुस्वर - पदच्छेद - भेदाभिनय-कान्तिभि:। सूच्यते यत्र चान्यार्थः सूच्योक्तिरिति सा स्मृता ॥३४६॥ तत्र काक्वा यथा- यदि मे वल्लभा दूती तदाहमपि वल्लभा। यदि तस्या: प्रिया वाचस्तन्ममापि प्रियप्रियाः ॥३५८॥ अत्रैकथा काक्वा विधिः, अन्यया तु निषेधः प्रतीयते। स्वरेण यथा- सुभ्रु त्वं कुपितेत्यपास्तमशनं त्यक्ता: कथा योषितां दूरादेव मयोज्झिताः सुरभयः स्रग्गन्धधूपादयः । कोपं रागिणि मुख् मय्यवनते दृष्टे प्रसीदाधुना सत्यं त्वद्विरहाद भवन्ति दयिते सर्वा ममान्धा दिशः ॥३५९॥ अत्र 'दृष्टे' इत्यत्र प्लुतस्वरकरणात् कुपितकान्ताप्रसादनपरमपीदं वाक्यमुत्कुपित- दृष्टिप्रसादपरतां प्रतिपद्यते। इत्थ मुपरिष्ठाद् द्रष्टव्यम्। अन्योक्तीनामनुकतिश्छायोक्तिरिति कथ्यते। लोकच्छेकोन्मकोन्मत्त-पोटामत्तोक्ति-भेदिनी ।।३४७।।

यथा- लोचने निमीलयित्वा' (३६०) इति। लोकोक्तिच्छाया यथा- यो हि दीर्घासिताक्षस्य विलासवलितभ्रुवः। कान्तामुखस्यावशगस्तस्मै नृपशवे नमः ॥३६१॥ एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम्। यस्यां संत्रियते चार्थः सा संवृतिरितीष्यते। एषा संवृतिसंयुक्ता वक्रोक्ति: स्मरते मनः ॥३४८।। यथा स्वच्छाम्बरच्छन्ना योषितां स्तनमण्डली। वृतेर्विवृतिरप्यर्थों धातोनैका तथा2 बलात्॥३४६॥

1. वक्रोक्तिर्हरते मनः-इति सन्दार्भानुगतः पाठः। 2. धातोनैकार्थताबलात्-इत्यर्थानुगतः पाठः ।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता १२३

द्योतका ह्यपसर्गाः स्युरतस्तन्नातिसंवृतिः। ज्ञाये(त) संवृतोऽप्यर्थः काकुप्रकरणादिभिः ॥३५०॥ अनुक्तिसंवृतिः काचित् काचिदन्योक्तिसंवृतिः। (विरोधसंवृतिः) काचित् काचिद् व्यावातसंवृतिः।।३५१।। इति (षट्कारे? षड्भि: प्रकारैस्त) भूषिताका(र१व्य) पद्धतिः॥३५२॥ असंवृतिर्यथा- "त्वं जीवितम्" (३६२) इत्यादि। अन्योक्तिसं वृतिर्यथा- सकुण्ड लं सकवचं दीर्घबाहुं महाबलम्। कथमादित्यसङ्काशं मृगी व्याघ्रं प्रसूयते॥३६३॥ विरोधसंवृतियथा- "मथ्नामि कौरवशतम्" (३६४) इति। व्याघातसंवृतियथा- अयं देशो देशो न न न नहि देशो दमयितुं परं भूमिर्भूमिर्न न न नहि भूमिः प्रभवितुम्। अयं काल: कालो न न न नहि काल: कलयितुं परं वेला बेला न न न नहि वेला जनयितुम् ॥३६५॥ अत्र गृहीतकपटोन्मादेन यौगन्धरायणेन वत्सराजाय विक्रमार्थोऽयं देश: काल इति च निवेद्यते। अत्र चतुर्भिनत्रभिविधिरेव गम्यते। व्याहताभसतानेन2 वाक्येन व्याघातसंवृतिरियम् (?) । वक्रोक्तिसंवृतियथा- 'मलयमरता वराता याताः' (३६६) इत्यादि। अथ यद्य न स्याज्जानर्थपुमांसं प्रेयांसं परित्याजयति परित्याअयति तत्तदस्मिन् साक्षाद् गत्वमारोपयत मपि यो निवर्तयति सहि तं धनं जयतीत्यर्थः, यमर्थो य एव निव- तनेत्यादिवक्रोक्त्या संवृतीयते चेति वक्रोक्तिसंवृतिरियम्(?।

1. भूषिता काव्यपद्धतिः -- इति सङ्गतः पाठः । 2. व्याहताभासेनानेन-इति सङ्गच्छते।

१२४ साहित्यमीमांसा [ षष्ठं

श्लेषोक्तिसंवृतियथा- 0. उद्दामोत्कलिकां विपाण्डररुचि प्रारब्धजुम्भां क्षणा- दायासं श्वसनोद्गमैंरविर लैरातन्वतीमात्मनः । अद्योद्यानलतामिमां समदनां नारीमिवान्यां ध्रुवं पश्यन् कोपविपाटलद्युति मुखं देव्या: करिष्याम्यहम् ॥३६७॥ अस्या: संवृता तात्पर्यसमारोक्तर्भेदः । सविरोधा सोत्तरेति द्वयमन्ये प्रचक्षते। विरोधस्तु पदार्थानां परस्परमसङ्गतिः॥३५३।। यथा- क्व युवतिमार्दवं क्व च महाहवदारुणता क्व च वलयी करः क्व करिदन्तुरमुष्टिरसिः। क्व च नवयौवनं क्व कुसुमायुधनिःस्पृहता तव ललनाविचेष्टितविरुद्धमहो चरितम् ॥३६८॥ 1दिग्वासा यदि तत् किमस्य धनुषा सास्त्रस्य2 किं भस्मना भस्माथास्य किमङ्गना यदि च सा कामं 3परिद्वेष्टि किम्। इत्यन्योन्यविरुद्धचेष्टितमिदं पश्यन्निव स्वामिनो+ भृङ्गी सान्द्रसिरावनद्ध6(परुषं धत्तेऽ) स्थिशेषं वपुः ॥३६९॥ पदा(थे ? र्थानां) तु यः सारस्तदुत्तरमिहोच्यते।।३५४।। यथा- राज्ये सारं वसुधा 'वसुन्धरायां पुरं पुरे सौधम्। सौधे तल्पं तल्पे वराङ्गनानङ्गसर्वस्वम्॥३७०॥ अकर्तृ: कर्तृतारोपादाभासोक्तिं प्रचक्षते। सा विवक्षा विशेषस्य प्रायः कोपं विगाहते॥३५५॥ कालिन्दि ब्रूहि कुम्भोद्भव जलधिरहं नाम गृह्हासि कस्मा- च्छत्रोमें नर्मदाहं त्वमपि वदसि किं नाम कस्मात् सपत्याः। मालिन्यं तहिं कस्मादनुभवसि मिलत्कज्जलैर्मालवीना- मास्राम्भोभिः किमासां समजनि कुपितः कुन्तलक्षोणिपालः।।३७१।।

1. दिग्वासो; 2. शस्त्रञ्च; 3. ततो द्वेष्टि; 4. विरुद्धकर्मणि रतं पश्यन्निजस्वामिनं; 5. सान्द्रशिरावनद्धपरुषं-इत्यादि पाठान्तरमूह्यम्। 6. वसुधायां -- इति साधु सङ्गच्छते।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता १२५

यद् वा- उन्त्याप: किश्चिदभ्युदिते रवौ। ब्रह्मघ्नं वा सुरापं व। कं पतन्तं पुनीमहे॥३७२॥ (तद्व ? नन्व)त्र समाधिगर्भेति वक्रोक्ति: काचिदभ्धायि। तदुदाहरणम्- "चन्द्रज्योत्स्नाविशदपुलिने" (३७३) इत्यादि। इयं समाधिवर्त्मानुसारिण्युपमा भवितुमहंति, नायिकानायकयोः परस्परयोः सादृश्यप्रत्ययात्, न; उपमावयवानां चतुर्णामुपमानोपमेयसाधारणधर्मसाम्यवाचिनाम- भावात्, किमेतत् ? द्विविधा ह्यपमा-पूर्णा लुप्ता च। पूर्वस्या एवायं नियमः। अपरस्या एकद्वित्रिलोपेऽपि भावात्। एकलोपे यथा-'चन्द्रकान्तं मुखम्' 'चन्द्रसदृशं मुखम्' इति। द्विलोपे यथा-'चन्द्रमुखी' इति। अत्र समाससामर्थ्यावसेयौ साधारणधर्मसाम्यवाचिनौ। त्रिलोपे यथा-'चन्द्रच्छायं मुखम्' इति। अत्र चन्द्रच्छायेव छाया यस्येति विग्रहः। उपमेयसाधारणधर्मसाम्यवाचिनस्त्रयोऽपि सभाससामर्थ्यावसेयाः। तस्मादियं त्रिलोपिन्युपमा भवितुमहति। न खलु लुप्तोपमायां न कदाचिदुपमानलोपो भवति, 'उपमानव्ज्यं लोपः' इति स्मरणात्। अस्मिन् 'चन्द्रज्योत्स्ना' इत्युदाहरणे 'भवता' इत्युपमेयस्यैवोपपादनम्। ननु 'चन्द्रच्छायम्' इत्यत्रोपमेय(स्यै)कस्यै- वावस्थानम्। चन्द्रच्छाया यस्येति विग्रहः, चन्द्रस्य च कुत्रचिद् विच्छायत्वसम्भवात् चन्द्रशब्दश्न्द्रगतमाह्नादकत्वं लक्षयति, पुनरपि मुखच्छायया1 अयोगात् सादृश्यनिबन्ध- नैव चन्द्रशब्दस्य मुखच्छायाप्रवृत्तिरिति पुरस्तादेव चन्द्रशब्देनोपमानं प्रतीयते। किश्च्, पूर्वमुपमानमभिमन्यमानो हि भगवान् कात्यायनः "सप्तम्युपमानपूर्वपदस्य बहुव्रीहिर्वोत्तरपदलोपश्च" इत्यवोचत्। अन्यथा "अनेकमन्यपदार्थे" (२.२.२४ ) इत्येव समासस्य प्रसिद्धत्वात्। एवं सति 'कुनुदगन्धिः' इत्यादिव 'उपमानाच्च" (५.४.१३७) इति इत्सिद्धिः। अत्र पक्षे 'उपमानानि सामान्यवचनेः' "उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे" (२. १. ५५. ५६) इत्यारम्भः सार्थकः स्यात्। अन्यथा "विशेषणं विशेष्येण बहुलम्" (२. १. ५७) इत्येव समाससिद्धेः। शस्त्रीश्यामादिशस्त्रपूर्वनिपात- नियमार्थश्चेत्, स एव वक्तव्य इति समञ्जसम्। अपि च समास(न्धिसु? सुब्धातु)- कृत्तद्धिता(सु ?)वसेयासु संक्षिपोपमासु द्वित्रिलोपौ वाक्यवसेयाताम्2 (?) पुनरेकलोप- स्यैवेष्टत्वात्। 'चन्द्रज्योत्स्ना' इत्याद्युपमानवति चोपमानोपमेययोर्भेदप्रतिपत्तिपुरस्कारेण

1. छायाया-इति वाक्येऽवसीयेताम्।

१२६ साहित्यमीमांसा भेदतिरोभावाभावाद रूपकत्वं चास्या निरस्तम्। भेदे स्फुरत्युपमा, स्फुरितस्य भेदस्या- प(न्न? ह्रवे) समासोक्तिरित्युक्तम्। एवं चेद् रूपकनिमित्तभूनाया गौण्या वृत्तर्भेदेन तद्भावापत्तिरिति वृत्तिः कल्पनीण समद्युक्तिद्योतन्नभेदनारसन्धानवैधुर्येण (?) गौण्यैव व परिणमत इति। न च तदद्गावाध्यवसानमात्रेणातिशयोक्तिः, अतिशयास्पदयोः क्रिया- गुणयोः प्रत्ययात्। सादृश्यमति गयास्द चेतु, अस्य कोतिशनः? अथवा सादृश्यस्योभया- धिकरणत्वगतमतिशयितं विवक्ष्यते। उपमेयगतमेव विवक्षितमुपमानगतमर्थादापतित- मिति चेत्, भावापत्तिकालोऽतिशयानुमीलनात्। अलङ्कारान्तराणामप्याहुरेकं परायणम्।

इत्यर्थवादमात्रमेतत्। तहिं अन्यथास्थितस्यान्यथा(कथना)दुत्प्रेक्षैषा न, अन्यथाप्रकारस्याकथनात्। 'एष वृक्षशिखरः' इत्यादिषु हीयमानार्थानुयायी स गुणः । इयमुक्तिर्वाक्यार्थवर्तिनीति भेदः। अत एवास्याः समाध्युक्तिरिति नाम। 'प्रतीच्छत्या- शोकीम्' इत्यादिवाक्यार्था अप्यवान्तराः 'इतीयं माधुर्य स्पृशति च तनुत्वं च भजते' इति परमवाक्यार्थप्राया, 'स्मित किश्चिद् वक्त्रे ललितमधुरो दृष्टिविभवः' इत्यादिवत्। तस्मात् समाध्युक्तौ समाधिरेको निर्वाह्यः, समाधौ न तथेति यावत्। उपमेयमात्रवाचिनी समाध्युक्तिरुपमानमात्रवाचिन्याः समासोक्तेभिद्यत इति स्पष्टम्। अत्र केचिदनयोर्भेदमामनन्ति-यत्र प्राकरणिकेऽप्राकरणिको धर्मोऽध्यस्यते, सा समाध्युक्तिः । दूरपडिवद्धराए अवऊहत्तंमि दिणअरे अवरदिसम। असहंतिव्व किलिम्मइ पिअअमपच्चक्खदूसणं दिणलच्छी ॥३७४॥ यत्र पुनरप्राकरणिके प्राकरणिकधर्मः, सा समासोक्तिः। यथा- पिबन् मधु यथाकामं भ्रमगः फुल्लपङ्गजे। अप्यसन्नद्धसौरभ्यं पश्य चुम्बति कुडमलम्॥३७५॥ उभयोरपि धर्मस्याध्यासः समान इति चेत्, न; समाध्युक्तौ मानसोऽध्यासः प्रतीयते। यथा - सुधाबद्ध -ग्रासैरुपवनचकोरैरनुसृतां2 किरन् ज्योत्स्नामच्छां लवलिफलपाकप्रणयिनीम्। उपप्रासादाग्रं8 प्रहिणु नयने तर्कय मना- गनाकाशे कोऽयं गलितहरिणः शीतकिरणः ॥३७६।।

1. समासोक्िद्योतनभेदानुसन्धानवधुर्येण-इति साधु सङ्गच्छते। 2. चकोरैः कवलितां; 3. उपप्राकाराग्रं-इति ाान्तरमूह्यम्।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता १२७

इति प्रकटमुत्तरम् तन्न साधीयः। प्राकरणिकेऽप्राकरणिकाध्यासो नाम उपमेयामात्र- वचनम्, उपमेयस्यव प्राकरणिकत्वात्। अप्राकरणिके प्राकरणिकाध्यासोजप्युपमान- मात्रवचनम्, उपमानस्याप्राकरणिकत्वात्। मानसवाचिकभेदो न प्रयोजकः, धर्माध्यासस्य पुनरदृष्टत्वात्। तस्मादुक्तप्रकारा एव भेदाः। अत्रापरे- प्रकृतार्थेन वाक्येन तत्समानेविशेषणैः । अप्रस्तुतार्थकथनं समासोक्तिरुदाहृता॥ इति लक्षयन्तः, दन्तप्रभासुमनसं पाणिपल्लवशोभिनीम्। तन्वी वनगतां नीलजटाषट्चरणावलीम्॥ ३७७॥ इत्युदाहरन्ति। अत्र दन्तप्रभापाणिजटा नायिकाविशेषणभूता यथाक्रमं लतासुमनःपल्लवषट्- चरणनिरूपणया तद्द्ावमापद्यन्ते। तनुत्वं नायिकालतयोः साधारणो धर्मः। वनशब्देन च श्लेषेण नायिकातपश्चर्याधारभूतमुदकं लताधारेण काननेन रूप्यते। अत्र प्रकृता नायिका। लतायाश्च समानानि विशेषणानि। तत्सामर्थ्येन च नायिकयोपमेयया लतोप- मानत्वेनाक्षिप्यते। तेनेयं समासोक्तिरिति समाधिसमासोक्त्योरभेदं मन्यन्ते। अत एवैते समाधिगर्भां पृथङ् न लक्षयन्ति। सूक्ष्ममीक्षमाणा नैवमाचक्षते। तस्मात् -- श्रुतिमधुरया वाचा मुग्धाम्ब्रुधिध्वनिधीरया प्रणतपरिषच्चेतस्तापच्छिदामृदितं मुखम्। कनकनिकषस्निग्धच्छायं वहंस्तरसा श्रिया मरतकमणिश्यामः शार्ङ्गी नभस्युदजम्भत ॥३७८॥ इत्यादि समाध्युक्तिरिति मन्तव्यम्। नन्वकर्तु: कर्तृतारोपाभासोक्तिरप्येषैव। यथा-'माघमासे रटन्त्यापः' ( ७९) इत्यादिसादृश्यवति समाध्युक्तिः। न तथाभासोक्तिः। माघमासेऽपां प्रकाशत्वमात्रे तद्वचनम्। अत्र का वृत्तिः? तात्पर्यम्। तत् किं वृत्तित्रयाद् .... 2? बाढम्। क्ववा गतं तत्? वाक्यं गतमेतत्। पदान्येव वाक्यमिति चेत्, सत्यम्, तथापि संसर्गप्रतिपादकः पदानां समूहो वाक्यमिति बलादभ्युपगन्तव्यम्। अत्र प्रशास्त्यन्यमुख्यं या प्रतिपाद्यं तत्रतस्या अरक्तेस्तल्लक्षणागौणिभ्यामनुपत्त्य3भावादसम्बन्धाश्न (?)। स्यादेतत् 'अपां पुनीमहे'

1. मरकत-इति सुष्ट। 2. भिन्नम्-इति स्यात् । 3. गौणीभ्यामनुपपत्त्य-इति स्यात्।

१२८ साहित्यमीमांसा [षछठं

इति रटनानुपपत्तेरेव वक्त्रसम्बन्धं पलायितृत्वमात्रं लक्ष्यत इति। अत्र काममस्तु। 'कालिन्दि ब्रूहि कुम्भोङ्गव' इत्यादिषु नैवं निर्वोढु' शक्यम्। किश्च् 'निश्शेषच्युत' इत्यादि। शान्त्यै वोऽस्तु कपालदाम जगतां पत्युर्यदीयां लिपिं क्वापि क्वापि (गु? ग)णा: पठन्ति बहुशो नातिप्रसिद्धाक्षरम्। विश्वं स्नक्ष्यति वक्ष्यति क्षितिमपामीशिष्यते शिष्यते नागै रागिषु रंस्यतेऽत्स्यति जगन्निर्वेक्ष्यति द्यामिति ॥३८०॥ मरतकतटे1 मन्दाकिन्या मतङ्गजकामिनी कनककमला(मोदै)र्वाैर्विनीतपरिश्र मैः ? मा । दथितवसति यान्ती मन्दायते मदिरेक्षणा श्रवणसुभगं श्रुत्वा गीतं यशस्तव किन्नरैः ॥३८१॥ इत्यादिषु तात्पर्यादन्यदनुमन्तव्यम्। पृच्छाम: किमिव क्षमाभरमति द्वावेव तज्ज्ञौ तयो- रेक: प्रस्फुरदाननद्युतिविषज्वालावली2 अन्योऽयं तव बाहुराहवजयश्रीसङ्गकेलिक्रिया- दुष्प्रापावसरस्तृतीयमपरं नेदृक्षमीक्षामहे॥३२॥ वेवसि अणिमिसणअणो जप्पसि विणरअण्णदस्ससेपठिको। सुह अतुज्झदोसोहअं हिअअं निट्ठुरमज्झइर (?) ।।३८३ ।।

वृत्तित्रयस्यासम्भवे व्यतिरिक्तमन्यदवश्यमभ्युपगन्तव्यमिति। भूषणायैव जायन्ते प्रायशश्छलजातयः। कविभिर्निपुणरुक्ता वक्रोक्तिविनिवेशिता:॥३५६। ) ये गुणा येऽप्यलङ्कारा: स्त्रीणां ते सौष्ठवान्वयात्। शोकभङ्गिसमारूढाः श्लाध्यैर्नागरिकैजनैः ॥३५७॥ यथा- अङ्गानि चन्दनरसैः परिधूसराणि ताम्बूलरागसुभगोऽधरपल्लवश्। अच्छाञ्जने च नयने वसनं तनीयः कान्तासु भूषणमिदं विभवस्तु शेषः ।३८४।।

1. मरकततटे-इति सम्यक्। 2. वलीभासुरः-इति समीचीनः पाठः ।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता १२९

गुणालङ्कारवर्गस्य तद्वत् काव्यावलम्बिनः। वक्रोक्तिविनिवेशेन काचिज्जायेत रम्यता॥३५८।। उक्तं हि- उपर्युपरि कव्युक्ति: कवे: स्फुरति यद्वशात्। भूषा: प्रयान्ति नवतां लता इव मधुश्रिया॥ इति। वक्रोक्तयश्च तैःप्रायः शोभां 'विभूतिभूयसा ततः। वक्रोक्त्यलङ्कारसंज्ञा विलम्बिन नियम: क्वचित्।३५६॥ यत्रेयं2 केनालवस्याद् वक्रोक्तिश्चित्तहारिणी। तस्यानुगुणमात्रस्याद् व्यापारत्वं निरूप्यताम् (?)8 ॥३६०।। इति। वाक्यभेदो वाक्यशेषो वाक्यच्छित्तिरधिक्रिया।

।।३६१। ऊहो विपरिणामश्च लिङ्गोद्वेदश् वाक्यगाः । अन्ये च तादशा उक्तिवैचित्र्यपददायिनः ॥३६२।। लोके वेदे च काव्ये च प्रसिद्धाः प्राज्ञसम्मताः। यथोचितं प्रयोगेषु स्थाप्यन्तामितनस्थितः (१)* ।३६३।। तत्रैकार्थपरस्य पदसमूहस्यावान्तरतात्पर्याद् वाक्यभेदः। पश्य पार्वति पयोदपङ्क्तिभिर्व्यक्तपङ्गमिव जातमेकतः। खं हृतातपजलं विवस्वता नातिकिश्च्िदिव शेषवत्सरः ॥३८५॥ अत्र स्पष्टो5 वष्टो (?) वाक्यभेदस्य विवक्षितस्य काव्यस्य प्रकरणादिभिरवसितेऽ- भिप्रायान्तरेण वाक्यस्यापरिभूषणम्।

1. बिभ्रति भूयसीम्। वक्रोक्त्यलङ्कारसंज्ञामालम्बते क्वचित् ॥ 2. यत्रेयं श्लेषगर्भा स्यात्। 3. तस्यानुगुणमात्रत्वाद् व्यापारस्तन्निरूप्यताम्।-इति सन्दर्भानुसारी पाठः । 4. स्थाप्यन्तामिति नः स्थितिः-इति सम्यक्॥। 5. स्पष्ट-इति समीचीनम्। १७

१३० साहित्यमीमांसा [ षष

वाक्यशेषो यथा- वन्धः पितेव स भवान् नलकूबरस्य रम्भा स्नुषा धनपतेरिव सा तवापि। यत्त्वन्यदत्र हृदयान्न तदेति कण्ठं दोषस्तथापि यदि तत् स्मृत एष रुद्रः॥३८६।। अ(यं ? त्र)स्नुषायामरमथाः, ततस्त्वत्तोऽपि क्व पापीयानिति वाक्यशेषः। विवक्षितार्थस्य बाधे वाक्यान्तरेण वाक्यस्य भेदो वाक्यच्छित्तिः। यथा- विद्युद् विद्युल्लता नेयं सा चेत् कथमचश्चला। कथं जलधराभावे कथं वा पृथिवीतले ॥३८७॥

11० यद् वा- लक्ष्मण :- 'शैलः सोऽयं ककुभसुरभिः' (३८८) इत्यादि। अस्मिन् द्वितीयोदाहरणे पूर्ववाक्यस्य बाधनाभावाद न वाक्यविच्छित्तिः। वाक्य- समाप्तिर्नाम धर्मान्तरमौपनिषदा (?)1। पूर्वस्मिन् वाक्ये प्रस्तुतस्योत्तरत्राकर्षणमधिक्रिया। यथा- कर्ता मखानां बहुदक्षिणानां भर्ता भुवः सागरमेखलायाः। दयानिधिर्दानवतारके न ममार्ज दीनाश्रुजलानि वीरः ॥३८९॥ अत्र राम इत्यधिक्रियते। वाक्यस्य न्यूनतायामाकाङ्क्षानिवृत्तये विशिष्टक्रियाकारकपदादेरुपादानमध्या- हारः। (यथा)- यश्र निम्बं परशुना यश्चैनं मधुसर्पिषा। यश्रवैनं गन्धमाल्याद्यः सर्वस्य कटुरेव सः ॥३९०॥ यद् वा- मा भवन्तमनलः पवनो वा वारणो मदकलः परशुर्वा। वज्रमिन्द्रकरविप्रसृतं वा स्वस्ति तेडस्तु लतया सह वृक्ष ॥३९१॥ पदार्थसमवायार्थविशेषस्य सर्वनाम्ना पृथक् प्रत्यवमश(न? नात्) स्वशब्देना- वस्थानमपोद्धारः। यथा- 'पत्युः शिरश्रन्द्रकलामनेन' (३९२) इत्यादि।

1. मौपनिषदा :- इति सङ़गतः पाठः।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्ककप्रणीता १३१

अनेनेति रञ्जयित्वापदार्थेन समवायिनो रागस्य पृथक् प्रत्यवमर्शनम्। यद् वा- नालिकेरफलषण्डताण्डवक्षुण्णतत्कुहरवारिवीचयः । यत्र यान्ति मरुतः स्मरास्त्रतां चूतपक्षकदलीसमृद्धयः।३९३। यत्रकमनेकसिद्धये प्रयुज्यते, तत् तन्त्रम्। यथा- द्वारं खड्गिभिरावृतं बहिरपि प्रक्षिप्तगण्डैर्गजै- रन्त: कञ्चुकिभि: स्फुरन्मणिधरैरध्यासिता भूमयः। आक्रान्तं महिषीभिरेव शयनं त्वद्वैरिणां मन्दिरे राजन् सव चिरन्तनप्रणयिनी शून्येऽपि राज्यस्थितिः ।।३९४।। यत्र प्रतिवा(क्वमेव क्र? क्यमेक)मावर्तते, सा आवृत्तिः । यथा- सीता सौधतलं निरीक्ष्य हरते दृष्टि झटित्याकुला- मन्योन्या(सि ? पि)तचञ्चुदत्तकवले: पारावतर्दयते। इन्दोर्दूरत एव नश्यति विशत्यन्त्गृ हं वाससः (स्त्रष्टा ? प्रच्छा)द्याननमश्चलेन च निशास्वस्तत्रपा रोदिति।३९५। शास्तानुशिष्यते कुत्रैकस्योपयोग एव विशिष्टः। (?)1 क्वचिद् भस्मापाण्डु क्वचन कुचकाश्मीरकपिशं क्वचिद् व्यालासङ्ङि क्वचन मणिकाश्चीपरिचितम्। क्वचिद् व्याकीर्णास्थि क्वचन विलसद्रत्नवलयं रहः साक्षि श्रेयो दिशतु शिवयो: केलिशयनम् ॥३९६॥ सम(र्था ? र्थ)द्वयार्थलिङ्गवृत्तिवचनान्तराणां विमृश्योपादान(स?)मूहः। यथा-'चूडाचुम्बितकङ्गपत्रम्' (३९७) इत्यादि। इत्युक्तमुत्तररामचरिते भवभूतिना लवमेकमुद्दिश्य ज( नं? नकः ) श्लोकमेनं पठितवान्। पश्चाद् महावीरचरिते 'धत्ते त्वचं रौरवम्' इत्यूहयित्वा (लक्षणो ? रामलक्ष्मणौ ) द्वावुद्दिश्य तमेव श्लोकं कुशध्व(ज वि ? जोऽपि ) पठति । अन्यथोपात्तस्यापुनरुच्चारितस्यवार्थान्तरानुरोधात् लिङ्गवचनविभक्त्यादिभि- रन्यथापि सम्बन्धो विपरिणामः। यथा- तस्मिन् जीवति जीवामः पञ्चेषुः पश्चमध्वनिः । ते (च) चत्रेषु प(कै ? क्वै) लातक्कोलीकेलयोऽनिलाः॥।३९८।

1. शास्त्रानुशिष्टयोर्यत्रैकस्योपयोग एकशिष्टिः-इति समीचीनः पाठः।

१३२ साहित्य मीमांसा [षछ

शब्दान्तरोपलब्धवस्तुसामर्थ्यात् सामान्याक्षिप्स्य विशेषेऽवस्थापनं लिङ्गोद्गेदः। य(द्वा ? था)-'कश्चित् कान्ताविरहगुरुणा' (३९९) इत्यादि। ननु कः पुनरध्याहारवाक्यशेषयोविशेषः ? शब्दाकाङक्षानिवर्तको वाक्यशेषः । तर्ह्यध्याहारसंवृत्योः किमन्तरम्? तत्र संवृतौ 1तात्पर्यमत्र (नेतित्युत्तरवाक्यार्थरूप ... नीकत्रयैव 2पूर्ववाक्यार्थापस्थापनमिति भित्तरपि स्पष्टो भेदः। अधिक्रियया, पूर्ववाक्यार्थ- प्रस्तुताकर्षणनियमः स्यात्3 तत्रावृत्त्योरैक्यमिति। ननु नैकार्थशब्दसाध्यं ततम् तत्4 तथावृत्तिरिति 5निश्लेषं तत्र योर्नान्तरम्, तत्र द्वयोरपि कथं न विवक्षितम्6? तथाहि-'द्वार घटिभिरित्यनेन तथाविभवशालीक- रि[शालिभी र]क्षितं ? च तद्रिपुराजमन्दिरमेवमवस्थां ग[त]मितीह विवक्ष्यते। न तथा 8 तौ च दुर्जनवाणीत्यादिष्विति। यथा यत्रोदाहरणमेतत्- प. साग अण वसत्तरा अतीलो अण्णाणं। दअत्तवित्तसप्परिणह भूसण दिणव गुणदोदे॥४००। इति। (नि.शिखण्डिता नायिका प्रातरादित्यमुपतिष्ठमानाया धृष्टमागतं दयितं चोद्दिश्य तद्वचनम्। एकत्र तात्पर्यातिशयाद् न वाक्यभेदः। 10 दीपकावृत्त्योः का भिदास्य साम्यफल दीपकं नेय मित्युक्तम् ?)। आदिमध्यान्तविषयाः प्राधान्येतरयोगिनः । अन्तर्गतोपमाधर्मा यत्र मद् दीपकं विदुः॥ इति सर्वमनाकुलम्।

1. तात्पर्यम्, अत्र न इत्युत्तरवाक्यार्थप्रत्यनीकतयैव-इति सम्यक्। 2. पूर्ववाक्यार्थोप .- इति स्यात्। 3 स्यात्। तन्त्रावृत्त्योरैक्यमिति-इति साधीयान् पाठः। 4. तन्त्रम्, न तु-इति सङ्गतः पाठः। 5. श्लेषतन्त्रयो-इति साधु सङ्गच्छते। 6. विवक्षितत्वम-इति समीचीनम्। 7. द्वारं खड्निभि-इति सन्दर्भोचितः पाठ ऊह्यः। द्र० अस्मिन्नेव प्रकरणे १३१ पृष्ठे ३९२ पूर्णोडयं श्लोकः । 8. नौश्च दुर्जनवाणी-इति शद्ध: पाठ ऊह्यः। द्र० अत्रैव ग्रन्थे पञ्चमप्रकरणे ४२ पृष्ठे १०३ पूर्णोडयं श्लोकः । 9. खण्डिताया नायिकाया-इति समीचीनः पाठः। १०. दीपकावृत्त्योः का भिदास्य ? साम्यफलं दीपकम्, नेयमित्युक्तम्।-इत्येवं पठनीयम्।

नकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता १३३

एतत् सर्व सु(सपदा ? संपादं) कवेरुक्ति विशेष (त):। शब्दप्राधान्यमाश्रित्य तत्र शास्त्रं पृथग् विदुः॥३६४।। अर्थे तच्वेन युक्ते तु वदन्त्याख्यानमेतयोः। द्वयोर्गुणत्वे व्यापारप्राधान्ये का(्य ? व्य)मेव तत् ।३६५।। अतः शब्दार्थयोर्यस्मिन्नापाद्य गुणतां कवि:। उक्तेः प्राधान्यमादध्यात् काव्यस्योच्छ्वसितं हितत्॥३६६॥ इति। ध्वनिवर्णपदार्थेषु वाक्ये प्रकरणे तथा। प्रबन्धेऽप्याहुराचार्याः केचिद् वक्रत्वमाहितम् ॥३६७॥ ध्वनिवक्रता यथा- तुह करकमलं कमलं चंदो चंदमुहि तुज्झ मुहचंदो। कमला उण कमलच्चिअ चंदो चंदोच्चिअ वराओ ॥४०१॥ इति। वर्णवक्रता यथा- पतद्धारा: पारावतविरुद्धतारुतावाचालवलभि

तटिल्लेखालोकक्षणगुणितदीपांशुकपिशै- र्गवाक्षैर्लक्ष्यन्ते निशि ध(र?)निकयूनामिह गृहाः॥४०२॥ नवाम्बुदकुटुम्बिनः कटुकदम्बकादम्बरी- मदान्धमधुपायिनो बहलयन्ति कौतूहलम्। विशृङ्गलशिखावलक्षुभितभूरिभूरीहृदा- स्तदुन्मिष2समुन्मदनवह्नयो वासरा: (?) ।।४०३।। पदपूर्वार्धवक्रता यथा- 'रामोडस्मि सर्वं सहे' (४०४) 'रामोऽसौ भुवनेषु विक्रमगुणैर्यातः प्रसिद्धिं पराम्' (४०५) इत्यादि।

1. पतद्धाराः पारावतविरुतवाचालवलभि- विटङ्का निःशङ्कस्फुरितरमणीकण्ठमणिताः ।-इत्यर्थानुगतः पाठः। 2. समुल्लसन्-इति सङ्गतः स्यात्।

१३४ साहित्यमीमांसा [षछ्ठ

प्रत्ययवक्रता यथा-

119 'मंथिली सस्य दाराः' (४०६ 'फुल्लेन्दीवरकाननानि नयने पाणी सरोजाकरा' .. ४०७) इत्यादि। वाक्यवक्रता यथा- उपस्थितां पूर्वमपास्य लक्ष्मीम्' (४०८) इत्यादि। यद वा- एकेनाभ्यधिके जयाम्यहमथान्यूने चतुष्कोऽश्मना न्यूने वाभ्यधिकेऽपि वा तव जयो द्वाभ्यां गिरीन् नन्दति। न न्यूनेऽधिके पुनः पण इति व्यामोह यथा छल e द्वावायामधिगन्तुमद्रितनया दयूते हरः पातु वः (?)।।४० ९।। प्रकरणवक्रत्वं यथा-रामायणे माणिक्यमृगानुसारिणो रामस्य करुणाक्रन्दका- तरया जनकराजपुत्र्या तत्प्राणपरित्राणाय स्वजीवितपरिरक्षानिरपेक्षया लक्ष्मणो निर्भरत्स्य प्रेषितः । तदेतदत्यन्तमनौचित्ययुक्तम्। यस्मादनुचरसन्निधाने प्रधानस्य तथाविधव्यापार- करणमसम्भावनीयम्। तस्य च सर्वातिशायिचरितयुक्तत्वेन वर्ण्यमानस्य (परित्रातृ- लक्ष्मणस्य सीतया करुद् ?) तेन कनीयसा प्राणपरित्राणसम्भावनेत्येतदसमीचीनमिति पर्यालोच्य उदात्तराघवे कविना वैदग्ध्यवशेन मारीचमृगमारणाय प्रयातस्य परित्राणार्थ लक्ष्मणस्य सीतया करुणातुरया रामः प्रेरित इत्युपनिबद्धम्। एतान्युक्तप्रकारेषु सम्भवन्तीति बुध्यताम् ॥३६८। तथाहि-ध्वनिवक्रत्वं नाम सूच्योक्तिप्रकारः। अन्यथा, एद्दहमेत्तत्थणिआ एद्दहमेत्तेहि अच्छिवत्तेहि। एद्दहमेतावत्था एद्दहमेत्तेहि दिअहेहि॥४१०॥ वइ विवरणिग्गअदलो एरंडो साहइ व्व तरुणाणं। एत्थ घरे हलिअवहू एद्दहमेत्तत्थणी वसइ॥४११॥ इत्याद्यर्थमभिनयवक्रत्वमपि पृथगङ्गीकरणीयं स्यात्। किश्च्च, वक्रो(क्तिति) कारेणै- तन्नोद्दिष्टम्। तथाहि- कविव्यापारवक्रत्वप्रकाराः सम्भवन्ति षट्। प्रत्येकं बहवो भेदास्तेषां विच्छित्तिशोभिनः॥

1. द्वावावामधि-इति समीचीनम्। 2. करुणाक्रन्दितेन-इति तु समीचीनः पाठः।

प्रकरणम् । महाकविमङ्गकप्रणीता १३५

।जी वर्णविन्यासवक्रत्वं पदपूर्वार्धवक्रता। वक्रतायाः परोऽप्यस्ति प्रकारः प्रत्ययाश्रयः । वाक्यस्य वक्रभावोऽन्यो भिद्यते यः सहस्रधा। यत्रालङ्कारवर्गोडसौ सर्वोऽप्यन्तर्भविष्यति१॥ 5। जं वहजवरिअड्डं मज्झसुओ एक्कवहरविणिईओ। कलदूसणिए साक्थेध्धणाण तुहमत्थ ए (?) ।।४१२।। पलमवाणिअ अह्न ताकत्तो अम्ह्राएध्छक्कत्तिओ। इअ विलुलिआइ अमुहघ्घरम्मिव परिचटटए सोहा(?)॥४१३॥ इत्यादय।। 'वक्रभावप्रकरणे प्रबन्धेऽप्यस्ति यादृशः१" इत्येतावदेवोद्दिष्टम्। वर्णविन्यास- वक्रत्वसोमा सः1 (?) एतदेव वर्णविन्यासवक्रत्वं चिरन्तनेष्वनुप्रास इति प्रसिद्धमिति व्याख्यातम्। अन्यान्यपि सूच्यसमाध्यारोपाभासच्छलजात्युक्तिषु द्रष्टव्यानि । प्रकरण- वक्रत्वसंविधानसूत्रताया नातिरिच्यते प्रबन्धवक्रत्वमपि। रीति ... गतिवृत्त्यादिनिर्वहण- मेवेति मम्तव्यमिति। .. व्यतिरेकेण षट्त्रिंशल्लक्षणान्यपि। hees! ऊध्वरेखादिवत् काव्ये केचिदाचक्षते बुधाः ॥३६६॥ अन्तर्भवन्ति तेष्वेव तानि किं शब्दविस्तरैः ॥३७०॥ तथाहि चाक्षरसङ्गतिश्च शोभाभिमानौ गुणकीतनं च। प्रोत्साइनोदाहरणे (हियु ?) निरुक्तं गुणानुवादोऽतिशय(स्य?श्र) हेतुः।। ३७१। विभूषणं

सारूप्य (सिद्धय! मिथ्या)व्यवसाय सिद्धिपदोच्चयाक्रन्दमनोरथाथ। (आख्यान) याच्जाप्रतिषेधपृच्छा (दृष्टा)न्तनिर्भासनसंशयाथ॥३७२॥ आशी: प्रियोक्तिः कपटं क्षमा वा प्राप्तिश्व पश्चात्तपनं तथैव। तथानुवृत्तिहर्य पपत्तियुक्ती कार्यानुनीतिः परिदेवनं च ।।३७३।।

1. द्र० 'अत्र वर्णविन्यासवक्रतामात्रविहितः शब्दशोभातिशयः सुतरां समुन्मीलितः । एतदेव वर्णविन्यासवक्रत्वं चिरन्तनेष्नुप्रास इति प्रसिद्धम्" इति व्याख्यातम्। वक्रो० जी०, प्र० उ०, का० १६, ३०४१ वृत्तिः । 2. वक्रोक्तेर्व्यतिरेकेण-इति सङ्गतः पाठ३। १. वक्रो० जी. १८-२० का० । २. वक्रो० जी० ३ का०।

१३६ साहित्यमीमांसा [षछठं षट्त्रिंशदेतानि तु लक्षणानि प्रोक्तानि वै भूषणसम्मितानि। काव्येषु भावार्थगतानि तज्ज्ञैः सम्यक् प्रयोज्यानि यथारसं तु॥३७४॥ बहुभिः समलङ्कृतम्। भूषणैरिव चित्रार्थेस्तद् भूषणमिति स्मृतम् ॥३७५॥ 'लीनेव प्रतिबिम्बिता' (४१४ इत्यादि। अत्रोत्प्रेक्षापरम्परैव हीय 1सातिशयकामामवे (द्वेकयति स्थाने निवेशनं चैतद्- भेदक संविधानौचित्यशालिनि कविव्यापारे पतति। स एव चेल्लक्षणं काव्यशरीरं भवति ?) तदेव चेल्लक्ष्यलक्षणयोद्वैतापत्तिः। तच्छोभाकरणं चेदुक्तं मार्मानुप्रवेशः। तत्राल्पैरक्षरैः रि्लिष्टैविंचित्र मुपवण्यते। तमप्यक्षरसङ्गातं विद्याल्लक्षणसंजञितम् ।३७६॥

यथा- 'अङ्गे न्यस्योत्तमाङ्गं प्लवगकुलपतेः' (४१५) इत्यादि। सिद्धैरथेंः समं कृत्वा(हर्थे १) ह्यसिद्धोऽर्थः प्रयुज्यते। ॥3 यत्र (वि ?) शलष्टविचित्रार्था सा शोभेत्यभिधीयते॥३७७॥ यथा- 'मेदश्छेदकृशोदरं लघु भवत्युत्थानयोग्यं वपुः सत्त्वानामपि लक्ष्यते .... ... ' ।।४१६।। इत्यादि लक्षणोदाहरणान्तर्भावाद द्रष्टव्याः । अत्र दिङ्मात्रं ( प्रपश्चितं ?) दशितम्। विस्तरभयान्न प्रपश्चितम्।

।। इति षष्ठं प्रकरणम् ।।

1. सातिशयिकां शोभामाश्रयते द्वयेकयतिस्थाने-इति समीचीनः पाठः।

राद्र PITE

TER अथ सत्मं प्रकरणम्

अथ परिष्कृतिनिरूपणम्- श्रुताभियोगप्रतिभाशक्तियुक्तः कविः स्मृतः । इति। उक्तं हि- नैसर्गिकी च प्रतिभा श्रुतं च बहु निर्मलम्। अमन्दश्चवाभियोगोऽस्याः कारणं काव्यसम्पदः । इति। शक्तिर्निपुणता लोकशास्त्रकाव्याद्यवेक्षणात्। काव्यज्ञशिक्षयाभ्यास इति हेतुस्तदु्द्वे।। इति च। अपि च श्रमो नियोगक्लेशौ च प्रतिभेति चतुष्टयी॥३७८॥ कैश्चित् कविभिराख्याता कविताया: परिष्क्रिया। श्रमः स(व)कलावीक्षा नियोगस्तस्य शीलनम् ॥३७६॥ स क्लेशः करणोद्योगः प्रतिभा भास्वती मतिः। प्रज्ञा नवनवोन्मेषशालिनी प्रतिभेति वा॥३८०॥ एवंविधपरीवारः कविः कुर्वन् निगुम्फनम्। वाक्यकार्मणसम्पच्या रसाब्धौ मज्जयेज्जगत् ।३८१।। नवोऽर्थः सूक्तिरग्राम्या श्राव्यो बन्ध: स्फुटा श्रृतिः। अलौकिका(था १ थयु)क्तिश् रसमाहर्तुमीशते॥३८२॥ वाक्यसंवननाधानं तच्च संवननं कवेरेष महान् भरः।

भूतपूर्वस्य मन्त्रस्य दर्शनाद् ऋषयो यथा। नवगुम्फार्थयोस्तद्वद् दर्शनात् कवयोऽभवन् ॥३८४। १८

१३८ साहित्यमीमांसा सप्तमं

आर्ष शब्दाद्भुतं यत्तददृष्टसुखसाधनम् । कवे: सातिशयो गुम्फः सद्यो निर्वृतिमावहेत् ।३८५॥ अस्मिन्नपारे संसारे कविरेव प्रजापतिः। यथास्मै रोचते विश्वं तथेदं परिवर्तते॥३८६॥ इति। एवं स्वरूपमुक्त्वा तद्भेदलक्षणमाह, पूर्वमेवं भेदोद्देशः कृत :- गुणप्रधानां यो रीतिं वैदर्भी प्रतिपद्यते। विपश्चीरवरसौभाग्यां सत्कविः प्रथमः स्मृतः ।३८७॥ यथा वाल्मीकिकालिदासादयः । यो वक्रोक्तिप्रधान: स्यात् स विदग्ध इतीष्यते। यथा व्यासबाणादयः । अर्थालङ्कारनिर्बन्धी ज्ञेयः कविररोचकी ॥३८८॥ यथा माघभारव्यादयः । Nsesi यः श्लेष चित्रयमकनिर्बन्धस्तोमभूयसीम्। गौडीं च शलाघते स स्यात् सतणाभ्यवहारकः ॥३८६।। IB यथा शिवभद्रादयः । यथाक्रमं सत्कविविदग्धारोचकिसतृणाभ्यवहारिणामुक्तय उदाह्नियन्ते- स्फुरति बहुशो बाहुः सव्येतर: सरतालकं2 तरलनयनं धौराधौतालिकन्दलितं मुखम् (?)। अलसललितैरङ्गरालिङ्गितुं किमुपैति सा मदनविवशा वर्षारात्रौ मतङ्गजगामिनी ॥४१७॥

1. विपञ्चीरव-इति भाव्यम्। 2. सुरतालसं-इति समीचीनं सङ्गचछते। 3. धाराधौता-इति युक्तः पाठः। १. स कवि :- इति ख० पु० पाठः। २. तीर्यते-इति ख० पु० पाठः। ३. निष्ठो यो -इति ख० पु० पाठः।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्ककप्रणीता १३६

प्रबुध्यते नूपुरशिञ्जितैः पुरं विशृ्लं क्रोशति मेखला खला। तवाभिसार-व्रत-वेष-धारणे स विस्मृतश्चण्डि कथं नु डिण्डिमः ॥४१८॥ पन्था: स एष सखि सङ्कुलमेघनाद- निर्यन्त्र-गुप्त-मणिनूपुर-काश्चि-घोषः वर्षानिशासु दयितस्य गृहं व्रजन्त्या लाक्षायितं चरणयोर्मम यत्र पङकैः॥४१९॥ गजकदम्बकमेच(क)मुच्चक- र्नभसि वीक्ष्य नवाम्बुदमम्बरे। अभिससार न वल्लभमङ्गना न चकमे च कमेकरसं रहः॥४२०॥ इति। समयो नातिलड्ध्यः स्यात् कविभिः सकलैरपि। समयस्य भिदा: प्रकटयति- सतोऽप्युपेक्षणं ज्ञेयमसतश्च परिग्रहः ॥३९०॥ बाहुल्यान्नियमः क्वापि सतश्चैवोपवर्णनम्। चतुर्धा समयो वाच्य: इति। सतोऽप्युपेक्षा- यथाशोकतरोः फलम् ॥३९१॥ इति। रमणी।य ?)चरणाम्भोजस्पर्शसम्भावितात्मनः । अ(न्योन्य ? नेन)किमशोकस्य फलेन सुमनोजुषः ॥४२१॥ फलपुष्पे चन्दनस्य यथा- 1 ............... कादाचित्कैः परे फलैः । पादपा नोपकुर्वन्ति स्वेन नित्यमचन्दनाः ॥४२२॥

1. नित्यमेवोपकुर्वन्ति-इति सङ्गच्छते।

१४० साहित्यमीमांसा [ सप्तमं

सेवन्ति तीरवड्ढं अकुसुमभरो अत्तचन्दणलआ। लिद्धो मत्तणदं पवहे वणगिरिदाणलप्पवहो (?) ।।४२३।। इत्यादि चिन्तनीयम्। त्याज्यम्- नालिकेरस्य फुल्लकम्।

यथा- मधुमन्ति सुगन्धीनि न सन्ति कुसुमानि चेत्। अलीनां नालिकेरस्य किं फलं कठिनैः फलैः॥४२४॥ 'असतः परिग्रहस्था(ना)नि- समुद्रे पङ्कजं वर्ण्य यथा-'संखकुलमि' त्ति स (?)॥४२५॥ हंसा: सर्वसर:स्वपि ॥३६२॥। यथा-'सहंसलेखानि सरस्तटानि'॥४२६। सर्वसरःस्वपीत्युपलक्षणम्, तेन सरितोऽपि ग्राह्याः। यथा- सुनूपुरक्षोभपदाभिरासीदुद्विग्नहंसा सरिदङ्गनाभिः।।४२७।। इति। परिसरपुलिनेषु निम्नगानां सपदि समागतराजहंसयूथाः।४२८। इति च। गिरिषु स्वर्णरत्नानि यथा रवतकवर्णने- कान्तं रुचा काश्चनवप्रभाजा नवप्रभाजालभृतां मणीनाम् ।।४२९।। इत्यादि। ज्योत्स्नापानं चकोरकैः।

1. सेवन्ति तीरवड्ढअ-णिअअ- भरोवत्त-चन्दण-लआलिद्वे। रम्मत्तण-इप्प-वहे वण-गअ-दाण- कडुए-गिरि-णइप्पवहे॥ -इति साधुतरः पाठ ऊह्यः।

१. असत्परिग्रहः -- इति ख० पु० पाठः ।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता १४१

यथा- विततदलभृतां तले तरूणामिह तिलतण्डुलितं मृगाङ्गरोचिः।

यशोहासगतं शौक्ल्यं यथा -- यश:स्तोमानुच्चरुपचिनु चकोरप्रणयिनी- रसज्ञापाण्डित्यच्छिदुरशशि-धामभ्रमकरान्।।४३१।।

इति। जस्सविलक्कगं तिणहं पुणपडिसद्दानि सामुहपलिकखलिआ- जोह्हाकल्लोला विअ ससिधवलासु रअणीसु हसिहच्छेआ।४३२॥ काष्ण्य चेतरपापयो ॥३६३॥ यथा-'अयशोमलिनं सुखम्' इति। यथा शबरसन्यवर्णने- 'अशुभकर्मसमू हमिवकत्र समागतम्' इति। प्रतापस्य' च तीव्रत्वं स्वादुत्वं वचसामपि। स्वभावस्य च सौरम्यं TI: इति। यथा- तीव्र: प्रतापो मधुरं वचस्ते यशोऽवदातं सुरभिः स्वभावः ।४३३। इति। लौहित्यं रागकोपयोः ॥३९४॥ यथा- गुणानुरागमिश्रेण यशसा 1तव सर्पता। दिग्वधूनां मुखे जातमकस्मादर्धकुङ्कुमम् ॥४३४॥ सरागया स्त्रुतघनघर्मतोयया कराहतिध्वनितपृथूरुपीडया। मुहुर्मुहुर्दशनविखण्डितोष्ठया रुषा नृपाः प्रियतमयेव भेजिरे ॥४३६॥

1. ते प्रसर्पता-एषोऽपि पाठः । १. प्रतापेऽरुण०-इति ख० पु० पाठः।

१४२ साहित्यमीमांसा [ससमं

प्रतापस्यापि लौहित्यं वक्तव्यम्। नीलश्यामलकृष्णानामैक्यं ज्ञेयं प्रयोगतः। यथा-"हलधरपरिधानश्यामलैरम्बुवाहैः" (४३६) इति। "सान्द्रा: श्यामरुचः पयोदाः" (४३७) इति। नियमस्थानानि- नियम्यं जातिपुष्पस्य वर्षास्वेवोपवर्णनम्॥३९५॥ यथा- स्निग्धैर्मयूरवर्णैरुच्छ वसिताभिश्र जातिशाखाभिः। शीतंः पुरो मरुन्धिर्वर्षारम्भस्य सूचिता लक्ष्मीः ॥४३८॥ कौमुदी शुक्लपक्षेषु यथा-"बहुलपक्ष इव राजशून्यः" इति। वसन्ते को किलध्वनिः। यथा- अप्रगल्भकलकण्ठपश्चमा: किश्तिदुच्छवसितचूतशाखिनः। जातिमात्रमलयाद्रिवायवः केऽपि चैत्रदिवसाः समाययुः ॥४३९॥ मलये चन्दनद्रुमः ॥३६६॥ मलयजा इति चन्दनस्यैव नाम। सदशेन पदार्थेन तत्का(र्योपादा १ र्यस्योपपाद)नम्। यथा- अविरतरतक्लान्ता कान्ता कदाचन काचन क्वचन तिमिरावासे वासो विहाय सुखस्थिता। 1तदनुभवतः कीर्णं धूर्ते प्रवर्तयति क्षणात् तरलतरयत्येकं पाणि करोत्य(प)रं वपुः (?)॥४४०॥ इत्याद्युन्नेयमन्यत्र प्रसिद्धं सन्निबन्धनम् ॥३६७।। 00wa09 अन्ये सामयिका धर्मा झेया: शब्दनिबन्धने। पदार्थावृत्तय: सह्या वृत्तिच्छादनत: क्वचित् ।३६८।।

1. तदनु भवतः कीर्ति-इति सङ्गतः पाठः।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता १४३

ieव यथा- एता: कूलकरञ्जकुञ्जकुहरव्यासक्तकालोरग- ग्रस्तानेककपोतचीत्कृतरवोच्चण्डास्तटीभूमयः।४४१॥ अत्र कूलपदार्थस्य कूलतटीशब्दाभ्यामावृत्ति: । यद् वा- मुखेन सा पद्मसुगन्धिना निशि प्रवेपमानाधरपत्रशोभिना। तुषारवृष्टिक्षतपद्मसम्पदा सरोजसन्तानमिवाक तेपाम्।४४२॥ इति। अत्र पद्मपदार्थस्य पद्मशब्दाभ्यां सरोजशब्देन चावृत्तिः । क्वचिद् रसातिशयादिष्ववृत्तिच्छादनेऽपि- कङ्कासिन्या: पृथु कुचतटे वक्षसोत्पीडये(हं ? यं) प्रेमस्विन्नं प्रचलनयनं वक्त्रमालोकयेयम्। लीलालोलां प्रणयमधुरां वाचमाकर्णयेयं वाचं रुन्धन वदनकमले वक्त्रमावर्जयेयम् ॥४४३॥ अम्य अनुकम्पाद्यतिशयो यदि कश्चिद् विवक्ष्यते। न दोष: पुनरुक्त(ति१ पि) प्रत्युतेयमलङ्क्रिया॥३६६॥ हन्यते सा वरारोहा स्मरेणाकाण्डवैरिणा। हन्यते चारुसर्वाङ्गी हन्यते मञ्जुभाषिणी॥४४४॥ यद् वा- किमुवाच वचो रामः किमुवाच च लक्ष्मणः। सुमन्त्र वनमासाद्य किसुवाच च मैथिली॥४४५॥ सहन्ते परमावृत्ति लाटानुप्रासरागिण। अनेन सागरानूपान सागरानूपजान् द्रुमान्॥४४६॥ सागरस्य च पत्नीनां मुखान्यपि विलोकयन्। गिरीन् गिरिप्रस्नवणान् प्रवाहान् गिरिकाननान् ।४४७।। इति। गिरिप्रस क्तानि गिरीश्र पश्यन् गिरीन् गिरौशप्रतिमो जगाम ॥४४८।। इत्यादयो निर्वाह्याः।

१४४ साहित्यमीमांसा I[ ससमं

कदाचिदपि 1नेष्यति सिद्धिरद्धान्तगोचरा: (?)।।४००।। यथा- 'सौन्दर्यविश्रमभुवो भुवनाधिपत्य' (४४९) इत्यादि। पादान्ते न क्वचित् सन्धिवाक्यं दृष्टेर्विलम्बनात्। तडिल्लता किं न स्थैर्याद् वल्ली किन्तु हिरण्मयी। सौकुमार्यात् पुनर्नैषा आ ज्ञातं कापि कामिनी॥४५०॥ लघोर्गुरुत्वं पादान्ते न सर्वत्रेष्यते बुधैः ॥४०१॥ अत इन्द्रमालावसन्ततिलकयोर्लघोगु रुत्वं न द्रष्टव्यम्। यथा- विवृण्वती शैलसुतापि भावमङ्ग: स्फुरद्बालकदम्बकल्पः ।४५१॥ इति। 'अम्बास्तवेषु तव तावदकर्तृकाणि' (४५२) इत्यादि। शादू लविक्रीडितेऽपि क्वचित्। यथा- मैनाकः किमयं रुणद्धि गगने मन्मार्गमव्याहतं शक्तिस्तस्य कुतः स वज्त्रपतनाद् भीतो महेन्द्रादपि। तार्क्ष्यः सोऽपि समं निजेन विभुना जानाति मां रावणम् आ2 ज्ञातं स जटायुरेव5 जरसा क्लिष्टो वधं वाञ्छति ॥४५३॥ इत्यादि निर्वाह्यम्। गुरोरपि लघुत्वं च पादान्ते क्वचिदिष्यते। यथा- तरुणं सर्षपशाकं नवौदनं पिच्छिलानि च दधीनि। अल्पव्ययेन सुन्दर ग्राम्यजनो मृष्टमश्नाति ॥४५६॥ वृत्तगन्धिपु गद्येषु *ख्यातं वृत्तं सपूरणे (१) ।। ४० २।। दोष इत्यर्थः । यथा- 5 सुरुभटनिनदभरिता" इति। पादस्यादौ न खलुचवतहन्तादयः स्मृताः। विशि(ष्टार्थ) विवक्षायां तेऽपि सह्याः क्वचित् क्वचित् ॥४०३।

1. नेष्यन्ति सिद्धिराद्वान्त -- इति युक्तः पाठः। 2. आ :- इत्येवं पाठ: । 3. रेष-इत्थमपि पाठः । 4. ख्यातवृत्तांशपूरणे-इति युक्तः पाठः । 5. सुरभट-इति स्यात्।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता १४५

यथा-'खलूकत्वा खलचेष्टितम्' (४५५) इत्यादि। एकशिष्टपदं वाक्यं वृत्ता(थें? धें) न प्रयुज्यते। यथा- जयन्ति ताण्डवे शम्भोर्भङ्गुराङगुलिकोटयः। 1कृष्णस्य च कराश्चक्रांशुकपिशत्विषः (?)।४५६॥ अनेन विशिष्टं पदं प्रयोज्यमिति गम्यते। अर्धपादेऽन्तयोर्नित्यं :समासकृतपूरणम्।।४०४।। अनेन समासस्यैकपद्यमकस्वयं चैकविभक्तित्वं चेति प्रयोजनमिति समरता- नामैकपद्येऽपि प्रथमतृतीयपादयोरन्ते समासस्यापरिपूरणं सह्यमित्युक्तं भवति। यथा व्यलगनम्- विशङ्कट - कुटीरकस्थली - मुखरस्खलत्स्खलितमेखलाकुलाः। भवनानि तुङ्गतपनीयसंङ्क्रमक्र्मणक्वणन्मुखरनूपुरा: स्त्रिय:।४५७।। हस्तिमल्लप्रबन्धादिषु पादान्ते पदापूरणं विपुला(घा ? र्या)लक्षणानुसारेण। यथा- अणिअदनुए उण पिए मुद्धा खु सि जेणदाणिए मेहे। सिविणअदस्सणदातस्स कदे सोअस्समुव्वहसि॥४५८॥ यद वा- "हं तक्खो राआहं तव्वोराणअत्ति जंपेइ" ॥४५९॥ इत्यादि। अर्धान्ते समासापूरणं यथा -- किश्च् बहुझल्लरीभेरीडिण्डिमपडवजअघण्टा। भंभा (मंदभ)मद्दलकाहलहुडुक्कडक्काविरावेण ॥४६०॥। यद वा- एलालवङ्गलवलीखरबुसकच्छोरबालकडकेली। कुङकुम कुसुम्भकन्दलकुरण्ड1 .... सम्बन्धम् ॥४६१॥ यद वा- अरविन्दकरण्डालयगुहोदरोदारवाससङ्गममहा । कालहाडम्बरडोभारिलिवरवतुमिअं (?) ।४६२।।

1. कराः कृष्णस्य च भुजाश्चक्रांशु-इति समीचीनः पाठ ऊह्यः। 1. कुरण्डवकुलालिसम्बन्धम् -- इति शोभनः पाठः। १९

१४६ साहित्य मीमांसा स्तम

उक्तं च- यतिः सर्वत्र पादान्ते व्यक्ताव्यक्तविभक्तिके। इति। क्वचित् पदस्य मध्येऽपि सर्वत्रादौ यतिर्भवेत्। यदि पूर्वापरौ भागौ न स्यातामेकवर्णकौ ॥४०५॥ यथा -- पर्याप्तं तप्तचानीकरकटकतटे श्लिष्टशीतेतरांशौ।४६३॥ इति। अत्र प्रत्युदाहरणं यथा- "एकस्या गण्डतलमलं गाहते चन्द्रकक्ष्याम्" (४६४) इति। पूर्व तावत् स्वरः सन्धौ क्वचिदेव परादिवत्। यथा-"जम्भारातीभकुम्भोड्गवमिव दधते" (४६५) इति। क्वचित् परादिवद् यथा- "स्कन्धे विन्ध्याद्रिबुद्धया निकषति महिषस्याहितोऽसूनहार्षीत" (४६६) अज्ञानादेव यथा- 'पादाग्रस्थितया मुहुः स्तनभरेणानीतया नम्रताम्" (४;७) इति। अस्य हि स्वरस्य पदादिवद् भवत्येतत् प्रायेण विभक्तिसन्धौ द्रष्टव्यम्। अत्रापि पूर्वापरभागयोरेकवर्णत्वं दुष्यति। "तस्या वक्त्राब्जमपजितपूर्णेन्दुशोभाविलासम्" (४६८) इति। सर्वत्र यतिचिन्तायां यणादेशः परादिवत् ॥४०६॥ यथा-"स पल्वलोत्तीर्णवराह्यूथानि" (४६९) इत्यादि। नित्यं प्राक्पदसम्बन्धाश्रादयश्च पदान्तवत्। इति। अपूर्वं यदि न का(व्य ? यं)मित्यर्थः। यथा- स्वादुस्वच्छन्द ... सलिलमिदं प्रीतये कस्य न स्यात् ।४७०।। इति। अन्येषां पूर्वपदान्तवद्द्ावो मा भूत्। यथा- मन्दायन्ते न खलु सुहृदामभ्युपेतार्थकृत्याः।४७१।। इति।

नकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता १४७

परेण नित्यं सम्बद्धाः प्राद्यश्च परादिवत्॥४०७॥ यथा -- दुःखं मे प्रक्षिपति हृदये दुःसहस्तद्वियोगः' ॥४७२॥ इति। इदं चादीनां प्रादीनामेकाक्षरत्वे कार्यम्। अनेकाक्षरत्वे च चामीकरादिवत्। यथा- 'प्रत्यादेशाऽपि1 च मधुनो विस्मृतभ्रूविलासम्"॥४७३॥ यथा- "दूरारूढ प्रमोदं हसितमिव परिस्पष्टमासीत् सखीभिः"॥४७४॥ पृथ्वीवृत्ते यतेर्भङ्ग: कैश्चित् प्रायेण सह्यते। यथाशोभं यतिः कार्येत्याहुः काव्यविदो यत:।।४०८।। यथा- लभेत सिकतासु तैलमपि यत्नतः पीडयन्॥४७५॥ इत्यादि। न कर्मधारयः कार्यों बहुव्रीहिप्रतीतिद:। (य ? त)था विपययस्त्याज्य इति सर्वत्रसम्मतम् ॥४०है। यथा- येनाकुम्भसीमग्नवन्यकरिणां यूथैः पयः पिंबन्तः2 (?) ॥४७६॥ इति। यद् वा- अतीर्णशुक्तपुटमौक्तिकप्रकरैरिव प्रियरथाङ्गमङ्गनाः।४७७।। इति। यद् वा- बिम्बोष्ठं बहु मनुते तुरङ्गवक्त्र ॥४७८॥ इत्यादि 112 (न) बहुव्रीहिनिर्वाद्ये भवन्ति मतुबादयः। इत्याप्तवचनं प्रायो लङ्वितं कविवर्त्मनि॥४१०॥

1. प्रत्यादेशोऽपि-इति समीचीनम्। 2. येनाकुम्भनिमग्न-इति सन्दर्भानुसारो पाठः । 3. पोयते-इति सन्दर्भोंचितः पाठः। लाग्ललाी

१४८ साहित्यमीमांसा [ सप्तमं

यथा- कोकप्रीतिच कोरपारणपटुज्योतिष्मती लोचने ।४७९।। यद् वा- उपवसति वसन्तस्यावसाने मधूक- द्रवकुसुमकडारच्छायविश्रान्तकान्ताः । दद(ति) मुदमिदानीं भूमयः पामराणा- मविर(त?,लखलधानक्षोदकोलाहलिन्यः ।।४८०।। इति। समासान्ते च दश्येते प्रायशः शतृशानचौ। वर्वाचद् दृश्यत इत्यर्थः। यथा-

इति। यथा च-

इति। बाला नूतनयौवनव्यतिकरावष्टभ्यमाना शनः ॥४८३। इति च। सम्भाव्यस्य निषेधे (च) द्वौ निषेधावुदाहतौ॥४११॥ यथा- विपाण्डुभिर्म्लानतया पयोधरैश्च्युताचिराभा गुणहेमदामभिः। इयं कदम्बानिलभर्तुरत्यये न दिग्वधूनां कृशता न राजते ॥४८४॥ न नर्मसाचिव्यमकारि नेन्दुना॥४८५॥ विशेषणेन संसिद्धौ विशेष्यं न क्वचित् कृतम्।

यथा- निधानगर्भामिव सागसम्बरां शमीमिवाभ्यत्तरलीनपावकाम् ॥४८६।। इति। तथा सम्बन्धसम्बन्धे षष्ठी कमलकन्दवत्।।४१२।।

यथा- विमलकमलकन्दच्छेदगौरर्मयूखैः॥४८७॥

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीत। १४६

जातिमात्रविवक्षायां लिङ्गेषु स्यादनादर:।

यथा- 'मृगक्षीरम्' इति। तथा च लिङ्गनियमः पदानां परिहीयते ।४१३। यथा- वत्से मा बहु निःश्वसी: कुरु सुरागण्डूषमेकं शनः ॥४८८॥ गजाय गण्डषजलं करेणुभिः ॥४८९॥ इत्यादि। गण्डूषशब्दो न स्त्रियां प्रयुक्त1 आम्नातोऽपि स्त्रीत्वे। देश्यानामपि शब्दानामनुद्धेगं निवेशनम्।

यथा- यतो यतोऽङ्गादपयाति कञ्चु(की? क)- (मि ? स्त तस्ततः स्वर्णमरीचिवीचयः। यतो यतोऽस्या निपतन्ति दृष्टय- स्ततस्ततः श्याममरीचिवृष्टयः ॥४९०॥ इति। यद् वा- किरन्तः कावेरीलडहलहरीजर्जरकणान् ॥४९१॥ इति। (विता विषिषष्ठेष्टा! द्वित्वाविष्या च)जाति: स्यात् प्रयुक्ता प्रायशो बुधैः।४१४। "स्तनयोस्तरुणीजनस्य" (४९२) इति। प्रायश इति वचनात् क्वचिद् न भवति। यथा- 'स्त्रीणां चक्षुः' इति। जेतुरेवारिशब्दाद्यैनियता नामकल्पना। महाकविप्रयोगेषु निर्वाह: क्वचिदन्यथा।४१५॥

1. प्रयुक्त :- इत्येवं समीचीनं स्यात्।

१५० साहित्यमीमांसा [ सत्तमं

विहगविधुरमुक्तं लोकमुत्कम्पयन्ती नवनिविडजडिम्ना हेमनीस्ताभिमानी1 (?)। जयति परमम(स्तं? स्त्रं) जैत्रमेकं भवारे- रधिरजनि जनीनां पूज्यकर्मा कुचोष्मा।४९३॥ 115 पूर्वमध्योत्तरपदैः प्रकृतिप्रत्ययोभयैः। त्यज्यन्ते बहुशः स्वार्थाः समभिव्याहृतेर्बलात्॥४१६॥ पूर्वपदार्थत्यागो यथा- "शिशिरशीकरदन्तुरमातुरा" (४९४) इति। प्रत्यार्थत्यागो यथा- "नवशाडवलराजिभिः" (४९५) इति। उभयत्यागो यथा- "ताभ्यां गताभ्यां गताम्" इति। भजन्त्यपरमर्थ च शब्दशक्तिस्वभावतः । यथा- गलितवयसामङ्ग पुंसां प्रसेदुषि मानसे मदगजसमारोहक्रीडापि देहपरिश्रमः। अपि नरपतिप्रार्थ्यश्चूडामणिः शिरसो भरः कुवलयदृशां कण्ठग्राहो(प्यहोनु2)गलग्रहः।४९६॥ कार्मुकज्यादिशब्दानां प्रयोगोऽम्युपगम्यते॥४१७॥ महाकविप्रयुक्तत्वादर्थोत्कर्षोऽस्तु वा न वा।।)

यथा *- यतः पुरस्तानिदेंशे तदवश्यं निबध्यते॥४१८॥ देवी त्वदङ्घ्रिनखराग्रभुवो मयूखाः।४९७। इत्यादि। 1101 एरनिशकीसाज * अत्र कियानपि ग्रन्थभागस्त्रटित इति मन्ये। 1. हैमिनी यामिनी सा-इति युज्यते। 2. प्यहो नु-इति सुष्डु।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता १५१

2मूर्ध्नि (?) समस्तानां च शब्दानामर्थादाकर्षणं पुनः। क्रियादिषु क्रियादीनामारोपश्च यथोचितम्॥४१६॥ यथाप्रयोगं द्रष्टव्या: स्वीकर्तव्याश्च पण्डितैः। यथा- 2श्लाध्यो दृष्टिर्दुहितरि गिरे(?) न्यस्तचापँककोटयां कृत्वा बाहुं त्रिपुरविजयानन्तरं ते स्थितस्य। मन्दाराणां मधुसुरभयो वृष्टयः पेतुरार्द्वा: स्वर्गोद्यानभ्रमरवनितावत्तदीर्घानुयात्राः।४९८।। असाधवोऽपि स्वीकार्याः शब्दाः शिष्टप्रयोगत: ।।४२०।। I1888॥ ·तेरच क्रोषपेचा(त्याः? द्याः) स्वीकार्याः साधवोऽपि न* । ततो हि मुक्त्वा साधुत्वमप्रयुक्तं विनिन्द्ते ॥४२१।। रुद्रादोनामेकशेषः असन्नपि प्रयोगवशात् स्वीकर्तव्य इति। 'रुद्रो भगवताम्' इति। अत्र "पुमान् स्त्रिया" (१. २, ६७) इत्येकशेषे 5"तल्लक्षणश्चेदेव विशेषः" इत्यधिक्रियते। तत्रवकारेण स्त्रीपुंसकृत एव विशेषे6 भवति। रुद्रा(दि ? णी)त्यत्र 'पुंयोगादाख्यायाम्" (४. १. ४८) इति (वि)शेषान्तरमप्यस्तीत्येकशेषाभावः प्राप्तः। "इन्द्र( वरुण)भवशर्वरुद्रमृडहिमा- रण्ययवयवनमातुलाचार्याणामानुक" (४. १. ४६) इत्यनेन सूत्रणेन्द्रादीनां षण्णा- मानुगागममात्रं विधीयते, डीषप्रत्ययस्तु "पुंयोगादाख्यायाम्" इत्यनेनव भवति। (तथा) मार्गात्मनेपदम् । यथा- 'मार्गन्ते देहभाराः' (४९९) इति। 'वनगहननिमग्नान्मार्गमाणाः' इति च।॥५००॥ अत्र "आधृषाद् वा" (ग० ३. १. २५ ) इति विकल्पितणिच्को 'मार्ग अन्वेषणे' इति चौरादिको धातुः परस्मैपदी च।

1. मूर्ध्नि-इति त्वधिकम्। 2. श्लाध्या-इति समाचीन: पाठः। 3. द्र०-म० भा० पस्पशाह्निकम्। -IP

2. नः-इति शोभनः पाठ:। 5. "वृद्धो यूना तल्लक्षणश्चेदेव विशेषः" (पा० १।२६)। 6. विशेषो-इति भाव्यम्।

१५२ साहित्यमीमांसा [ ससमं

तथा शिष्टप्रयोग: करकिसलयं धूत्वा धूत्वा विमार्गति वाससी ॥५० १। इति। तिरोऽन्तर्धौं तिरस्कार: 'अश्रुभिर्यस्तिरस्कृतः' "तिरोऽन्तधौं" (१. ४. ७१) 'विभाषा कृतरि' (१.४.७२) इति गतिसंज्ञा। तस्यां हि "तिरसोऽन्यतरस्याम्" (८. ३. ४२) इति सकारः। यथा- 'लावण्यप्रसरतिरस्कृताङ्गलेखाम्' (५०२) इति। अत्र पुनः परिभवार्थे न प्राप्त इति। क्यङ्क्यषौ विरलादित:।४२२।। यथा-'विरलविरलायमानमलयमारुतः' (५०३) इति। अत्र "भृशादिभ्यो भुव्यच्वेर्लोपश्च हलः" ( ३. १. १२) इति क्यङ् न भवति, विरलशब्दस्य भृशादिष्वपाठात्। 'लोहितादिडाज्भ्यः क्यष्" ( ३. १. १३ ) इति क्यषा च न भाव्यम्, लोहितादिष्वभावात्। आतित्वेऽपि1 प्रचुरयोरभावात् (?) प्रचुर- शब्दो न लोहितादिः। तस्य "अनुदात्तडित आत्मनेपदम्" (१. ३. १२ ) इति, "वा क्यष:" (१. ३. ९० ) इति वा आत्मनेपदं च न भवति (?) । बिम्बाधरादिशब्दानामुपमानस्य पूर्वता यथा- 'बिम्बाधरः पीयते' ॥५०९॥ 'बिम्बाधरासन्नचरं द्विरेफम्' (५०४) इति च। "उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे" (२. १.५६ ) इत्यनेनाधरबिम्बमिति भाव्यम्।

hop. तथा च शिष्टप्रयोग :- मदरक्तकपोलानि मधुगन्धीनि योषिताम्। विशदाधरबिम्बानि वदनानि पपौ नृपः ॥५०५॥ षष्ठीसमासो विन्यस्तः पक्ष्मापिङ्गलिमादिषु ॥४२३॥ यथा- 'पक्ष्मालीपिङ्गलिम्नः कणलवः' ॥५०६।। इति।

1. आदित्वेऽपि-इति समीचीनम्।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्ककप्रणीता १५३

अत्र "पूरणगुण०" (२. २. ११ ) इत्यादिसूत्रेण षष्ठीसमासप्रतिषेधः प्राप्तः। * यथा-'गुणानामिह विस्तरः' इति "प्रथने वावशब्दे" ( ३. ३. ३३ ) इति घन्ा भाव्यम्। 1विश्राम विपदवर्णनं। (?) यथा- J तमृषि मनुष्यलोकप्रवेशविश्रामशाखिनं वाचाम् ॥५०७॥ अत्र श्रमेरमन्तत्वात् "मितां ह्रस्वः" (६. ४. ९२ ) प्राप्तः । एवं 5विराम: शर्वर्या:' (५०८) इत्यादिष्वपि द्रष्टव्यम्। तृणकाष्ठं काष्ठतृणमित्यादौ नियमच्युतिः ॥४२४। यथा- 'सुलभतृणकाष्ठेषु पथिषु', 'अपि काष्ठतृणं हरेत्' इति च। अत्र ल्वक्षरं पूर्व निपततीति तृणकाष्ठमेव प्राप्तमिति। बहु(ल १)त्वं कृमिकीटादौ "कृमिकौटाश्र जीवन्ति" (५०९) इति। अत्र "क्षुद्रजन्तवः" (२. ४. ८) इत्येकवद्धावः प्राप्तः। अरिहेत्यादिसिद्धयः। अत्र "ब्रह्मभ्रू णवृत्रेषु कविप्" ( ३. २. ८७) इति नियतविषयत्वात् सर्वधातुभ्यः क्विप् इति क्विप् न प्राप्तः । अवतारावचययोर्दीर्घ-व्यत्यास-कल्पनम् ॥।४२५॥ यथा-'मलयमारुतावतारतरङ्गध्वजांशुकेषु' इति । अत्र "ऋदोरप्" (३. ३. ५७) इत्यनेनाबेव प्राप्तः । यथा-'पुष्पावचयसमयः' इति। "हस्तादाने चेरस्तेये" (३. ३. ४०) इति घञ् प्राप्त: । तथा भूतविवक्षायां प्रयुक्तोऽनुकरोति च। यथा- 'अनुकरोति भगवतो नारायणस्य' इति। षष्ठयप्यत्र चिन्तनीया। अत्र कियानपि ग्रन्थांशस्त्रुटितः प्रतिभाति। 1. विश्रामादिपदवर्णनम्-इति स्यात्।ह • अवतारापचययो-इति समीचीनं स्यात्। 19Y ON SIN OF ON oJ2 २०

१५४ साहित्यमीमांसा [सस्तमं

न (दीष्विडिज?डीष् च श)बलादिभ्य: यथा- उपस्त्रोत: स्वस्थस्थितमहिषगोवर्गशबला: स्रवन्तीनां जाता: प्रमुदितविहङ्गास्तटभुवः ॥५१०॥ अत्र "अन्यतो डोष्" (४. १. ४० ) इत्यनेन डीषेव प्राप्तः । नीलेति प्राणिनि क्वचित्॥४२६।। यथा- कुवलयदलनीला कोकिला बालचूते ॥५११॥ अत्र "जानपदकुण्डगोण०" (४. १. ४२) इत्यादिसूत्रेण 'नीलादोषधौ', 'प्राणिनि च' इति डीषेव प्राप्तः । मनुष्यताविवक्षायाम्डोऽपि नियमच्युतिः। अपिशब्दात् 'इतो मनुष्यजातेः' (४. १. ६५ इति डीषोऽपि ग्रहणम्। वरतनुरथवा ते नैव दृष्टा प्रिया मे1॥५१२॥ मनुष्यताविवक्षा(मूमूर्जन :? यामूङ् न) कृतः।लड डीषो यथा- मन्दरस्य मदिराक्षि पार्श्वतो निम्ननाभि न भवन्ति निम्नगाः । वासु वासुकिविकर्षणो्दगवा भामिनीह पदवी विभाव्यते ॥५१३॥ 2 विवक्षायाम(नु ?)भावो यथा- हृतोष्ठरागर्नयनोद बिन्दुभि (निमग्ननाभेः)' (५१४) इत्यादि। ठजोऽपि बाधः कुत्रापि 'एकदण्डी एकदेशी' इति। अत्र "एकगोपूर्वाट्ठञ् नित्यम्" (५. २. ११८ ) इति ठनू प्राप्तः । शाश्वतादिर्भवोद्भवः।।४२७। यथा- 'शाश्वतं ज्योतिः' इति। अत्र 'कालाट्ठन्" (४. ३. ११ ) इति ठञ् प्राप्तः । 1. "वरतनुरथवासौ नैव दृष्टा त्वया मे"-इति वाम० काव्य० सू० वृ०, अधि० ५, अ० २, सू० ४७, उदा० २१ । 2. अत्र वामन :- 'इत्यत्र निमग्ननाभेरिति मनुप्यजातेरविवन्ेति डीष् न कृतः । का० सू० वृ० ५।२ सू० ४९।

प्रकरणम् ] मह कविमङ्गकप्रणीता १५५

आदिशब्दाच्छार्वरादि। यथा- शार्वरस्य तमसो निषिद्धये1।।५१५।। इति। ुग्धिमादिष्विमनिच् सिङ्ध: यथा- 'वैदग्ध्यादपि मु(क्ति ? ग्धि)मा' (५१६) इति।

अत्रेमनिज् मृग्यः। समासो रा(त्र १ त्रि)वृत्त(य: १ यो:) यथा- रात्रिवृत्तमनुयोक्तुमुद्यता ॥५१:। इति। अत्र 'क्तेनाहोरात्रावयवाः" ( २. १. ४५। इति समासो न प्राप्तः, रात्रे रात्र्य- (न)वयवत्वात्। तथाहि तत्रतत् प्रत्युदाहरणम्- उलखलैराभरणैः पिशाचीदमभाषत। एतत्तु मे दिवा नृत्तं रात्रौ नृत्तं2 ... द्रक्ष्यसि ॥५१८॥। बहुव्रीहौ सरजसं मधु सरजसं मध्येपद्मं पिबन्ति मधुव्रताः ॥५१९॥ इति। अत्र "अचतुरविचतुर०" (५. ४. ७७) इत्यादिसूत्रेण सरजरुमित्यव्ययीभाव एव निपातितत्वादत्र न प्राप्तम्। ग्रहिलेत्यादिसिद्धयः।।४२८।। यथा- इतश्वेतश्राभ्रंलिह - लहरि - हेला - विलुलित- क्षिती 3तीव्रग्रासैकग्रहिलमिति पोतः पतिरपाम् (?) ।५२०॥ इति।

1. कुमा० स ८।५८। 2. नृत्यं च-इति युक्तः पाठः । 3. तीव्रग्रासग्रहिल इति पीतः-इति समीचीन: पाठः ।

१५६ साहित्यमीमांसा [ सप्तमं

अत्र लश्चिन्त्यः। आदिशब्दान्मदावलादयः। किश्च, आदित्यदर्शनः, हिमवच्छावः, कृष्णसर्पः, लोहितजालि:, प्रासादपतित इत्यादीनां शास्त्रानुमतौ सत्यामप्यप्रयोगादप्रयोगः। इति प्रयोगवशतः स्वीकर्तव्याः न प्रश्वद्धृद्वृभिः' ॥४२९॥। अनेन प्रपञ्चेन प्रयोगस्यैव प्राबल्यं प्रकटितम्। अत्र प्रकरणे यन्निषिद्धम्, तद- प्रयुक्तदोषस्थाने द्रष्टव्यम्। यत् (प्रसूतिप्रस्मृतं? प्रतिप्रसूतं ) तद्वशेषिकगुणस्थाने निक्षेप्त- व्यमिति रहस्यम्। ननु साध्वप्यप्रयोगे हेयम्, असाध्वपि प्रयोगे सत्युपादेयमित्युक्तम्। किमिदं प्रयोगवृत्तेः साधुत्वं नाम ? स्यादेतत्। प्रयोग एव चेतु साधुत्वम्, म्लेच्छप्रयुक्तानां गव्या- दीनामपि प्रसज्यते ? म्लेच्छप्रयोगस्य विशिष्टकालावच्छिन्नत्वात्। ततः प्रस्तरादप्रयुक्ताना- मेषामपभ्रष्टत्वं प्राचामपशब्दस्त्ववाच(को न) सुशब्द इति साम्प्रतम्। नहि नीलं किश्चित् प्रत्यनील भवति। कालक्रमेण वर्णपदवदिदमवपद्यत इत्यपि न। अविकारिणो नित्यस्य विकुर्वाणं विरुद्धवर्मदर्शनप्रमितभेदं वस्तु न दृ(ष्टान्तः? ष्म्)। तत् कदाचित् क्वचिल्लालाद्युपहतैः पुरुषैरन्यथोच्चार्यन्ते, तेऽपभ्र शाः; ते पुनर्व्युत्पन्नानां स्वयमवाचका अपि स्वप्रकृतिभूतसदृशसुशब्दस्मारणात् तदर्थमि(यं ? मे) जनयेगुः । ये बालास्तत्रैव प्रथमे व्यवहारे व्युत्पाद्यन्ते, तेषामेषु वाचकत्वाभिमानः। एवं तन्मूलानामपि। अत्रोक्तम्- अनिदम्प्रथमाः शब्दाः साधवः परिकीतिताः। त एव शक्तिवकल्यप्रमादालसतादिभिः॥ अन्यथोच्चारिता: पुम्भिरपशब्दा उदीरिताः। साधूनर्थधीहेतवः स्मृताः ॥ इति। ने अनादिरपभ्रष्टता साधुतेत्युक्तम् । उच्यते-अनादौ प्रभवति महति संसारे वषट्शब्दप्रयोगाणामप्यनादिकत्वादप- भ्रशानामिदम्प्रथमा, सा निर्धारयितुं न शक्यते। शास्त्रपरम्परानुशिष्टानामनादि: प्रयोगो निर्धार्यते, नान्येषामिति चेतु, तस्मिन् शास्त्रानुशिष्टत्वमेव साधुत्वमङ्गीकर्तव्यम्, किमन्येन ? 2 किश्च्, अयं हि प्रयोगस्य विषयः -- चत्वारो वेदा ऋग्यजुःसामाथर्वलक्षणाः । तत्र ऋग्वेद एकविशतिधा भिन्नः, एकशतं यजुःशाखाः, सहस्रवर्त्मा सामवेदः, नवधा अथर्वणोS वेदः, षडङ्गानि, मीमांसा, न्यायविस्तरः, अष्टादश पुराणानि4, अष्टादश स्मृतयः, अनन्ता उपस्मृतयः, भारतरामायणादिरितिहासः, आयुर्वेद:, धनुर्वेद:, गान्धर्ववेद:, अर्थशास्त्रम्, 1. स्वीकर्तव्या न शास्त्रत :- इति साधु सङ्गच्छते। 2. द्र०-म० भा० शब्दानुशासनम्, सू० ५। पदमञ्जरी-अ० १, पा० १। 3. आथर्वणो-इति स्यात् । 4. अनन्तान्युपपुराणानि- इत्याधिक: पाठ :- पदमञ्जरी अ० १, पा० १।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्ककप्रणीता १५७

कामशास्त्रम्, काव्यानि नाटकानि च। अत्र ये प्रयुज्यन्ते, न ते सर्वेऽपि साधवो व्यवहाराः। तथाहि वेदे तावत् 'मध्ये अपसव्य तिष्ठन्ती' इति। अङ्गेषु व्याकरणे-"जनिकर्तुः प्रकृतिः" (१.४. ३०), "तत्प्रयोजको हेतुश्र" ( १. ४. ५५) इत्यादि। वार्त्तिककारस्यापि-ग्वदन् हेहलग्रहणस्य जातिवाचकत्वात् सिद्धमिति तथा 2तथास्य भाव्यं तु कालशब्दव्यवायादिति। किश्च्, भाष्यकारस्याविरविकन्यायेस्त्येदि (?)3। ज्योतिषे -- 'मकरे दशभागायाः सङ्ग्रहं त्यजेत्' इत्यादि। निरुक्ते-'ब्राह्मणवद् ब्राह्मणात्' इत्यादि। छन्दोविचितौ -'स्वरार्थं चार्यार्थं प्रत्यूष ब्रह्म चिन्तयेत्'। कल्पसूत्रादिषु-4अवसमानमितरज्योतिष्टोमेन समानमितरवैकाहिकेन वहिष्पवमाने सदसिस्तु वीरान् प्रत्यसित्वा प्रायश्वित्तं जुहुयात्। आज्येनाक्षिणी आज्यं मूर्धन्यादि एजिघ्राण' (?) इत्यादि। मीमांसायाम् -- 'गव्यस्य च तदादिषु'5, 'दावोस्तथेति (?) च' इत्यादि। न्याये-'प्रमाणानुग्राहकस्तर्कः', 'साधनाव्यापका, साध्यसमा व्याप्तिरुपाधि:' इति। पुराणे-'भूतादिना नभः सोऽपि महता परिवेष्टितः' (५२१)। स्मृतौ-'ज्ञाताः सन्ति मे न्याक्वति'[?]। उपस्मृतौ-'पितृणां नृत्यते गणः'। इतिहासे- 'अस्मिन् क्षणे प्रियशतानि विसजयित्वा पूर्णाः सकर्मफलगताः' (?) प्रयन्ति।' 'प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली'(५२२)।

1. दम्मेर्हल०-इति शुद्ध: पाठ ऊह्यः (पा० अ० १.१.१०, वा० १ । 2. तथान्यभाव्यभाव्यं तु-एष पाठोऽप्यूह्यः (शि० सू० १, वा० ११)। 3. अविरविकन्यायेन ( म० भा० ५. १ ७)। 4. समानमितरज्योतिष्टोमेन समानमितरदैकाहिकेन बहिष्यवमाने सदसि स्तुवीरन्-इत्यूह्यम्। 5. मी० सू० ८।११८! 6. 'दावोस्तथेति च' (मी० सू० ९।३।१८)। 7. सुकर्मफलगास्त्रिदिवं प्रयान्ति-इति समीचीन: पाठः । 8. यावन्न लङ्कां समभिद्रवन्ति वलीमुखाः पर्वतकूटमात्राः । दंष्ट्रायुधाश्चैव नखायुधाश्च प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली ॥। (वा० रा०, यु० का० १४।३)

१५८ साहित्यमीमांसा [ सप्तमं

"भविष्यति पुरी लङ्का नष्टभत्री यथाङ्गना" (५२३)। आयुर्वेदे -- षड़् द्रव्यान् षड्रसेषूक्तान् पयसा सह योजयेत् ॥५२४॥ धनुर्वेदे- यस्मिन् तथा गुणेषु कर्तव्यो नीचर्नीचैरथाविभा॥५*५॥ (?) गान्धर्ववेदे-'गात्रमुन्नाम्य रेचयेत्'। अर्थशास्त्रे-'राजानमनूत्िष्ठन्ते प्रजाः प्रमाद्यन्तमनुप्रमाद्यन्ति2।' अपि च- (युगपदुभाभ्यां ताभ्यां यो य प्रहर स उभाव्य इति सर्वेः प्रपालकाव्यरराज- पुत्रादिभिः ?) प्रयुक्तम् । कामशास्त्रे-न निर्गुणमपि चाकाङ्क्षेत'। काव्ये- ... 8 तायाः प्रचकारासौ काकुस्थादतिशङ्गित: ॥५२६॥ चिन्ताकुड्मलित(स्य) कैटभरिपोर्जागर्तयः पान्तु वः ॥५२७॥ : उक्तं हि वेदेष्वपि प्रयोगास्ते भूयांसोऽध्येतृसम्मताः। सामान्यं छान्दस वापि येषां नास्त्येव लक्षणम्॥ ये च व्याकरणस्यव परे पारे व्यवस्थिताः। सुतरां तेऽपि गाव्यादिशब्दानेव प्रयुञ्जते।। सूत्रवात्तिकभाष्येषु दृश्यते चापशब्दनम्। । की अश्वारूढा: कथं चाश्वान् 5विस्मयेयुः सचेतसः ॥

1. पुण्योत्सवसमृद्धा च नष्टभर्त्री सराक्षसा। भविष्यति पुरी लङ्का नष्टभर्त्री यथाङ़गना ।। (वा० रा० सु० का० २६।२६) 2. "राजानमुपतिष्ठमानमनूत्तिष्ठन्ते भृत्याः, प्रमाद्यन्तमनुप्रमाद्यन्ति"-अर्थशा० अधिक० १, प्र० १४, अ० १८, पृ० ७४-सम्गा० वाचस्पति गैरोला, चौख० विद्या० वाराणसी- १९६२ ई० । 3. त्रस्ताया :- इति स्यात् । 4. दविशङ्कितः-इति शोभनः पाठः । 5. विस्मरेयुः सचेतना :- अयं पाठश्चिन्त्यः। त० वा० अ० १, पा० ३, श्लो० २, (ड पृ० २०१, चौखम्बा -- संस्करणम्, १६०३।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता १५९

येषामनुगमो नास्ति सिध्येयुर्निपातनैः। अन्यथानुगतौ नानुप्रयोगं बाधते स्मृतिः ॥एक स्मृत्याचारविरोधेऽपि स्मृतिरेव बलीयसी। प्रत्यक्षप्रतिषेधाच्च जनिकर्त्रन्यसाधुता।। प्रदेशान्तरसिद्धेन लक्षणेनानुगम्यते। देशान्तरस्थित: शब्दो लक्ष्यभूतोऽन्यशब्दवत्॥ कल्पसूत्र - स्मृतिग्रन्थ - मीमांसा - गृह्यकारिणः । शिष्टा दृष्टाः प्रयुञ्जाना अपशब्दाननेकशः॥ 1अन्तो नास्त्यपशब्दानामितिहासपुराणयोः। 2ततो भाष्यादिशब्दानां हस्तिशिक्षादिकारिणाम्(?)॥ इति। अत्र 8छान्दसानि वेदस्वातन्त्रयेण, आर्षाणि 'छन्दोवदृषयः कुर्वन्ति' इति ऋषीणां तेजोविशेषेण, गान्धर्वाद्यनुबन्धनानि भरतादीनामनभिहितसंहितावाचकानामर्थप्रकाश- मात्रतात्पर्येण, काव्योद्भवानि कवीनां निरङकुशानां रसैकतानतया च (पराजितानि? परश्शतानि) प्रयुक्तान्यध्यशिष्टसाधूनि व्यवहृतिषु दुष्यन्ति। तस्मात् प्रयोगादन्यत् साधुत्वमिति मन्तव्यम्। का तर्ह्यपरा साधुता नाम ? शास्त्रव्यञ्जनीया कापि जातिरिति बूमः। यथागस्त्यबुधपुटादिसंस्कारसहकृते चेतसि परीक्षकाणां रत्नतत्त्वम्, तथा व्याक्रिया विदुषां हृदि शब्दानां साधुत्वं परिस्फुरति। उक्तं हि- यथा च पद्मरागादीन् काचस्फटिकमिश्रितान्। परीक्षका वि(मु? वि)ञ्चन्ति साधुत्वमपि मे तथा।। केचिदेवमाहु :- अभ्युदयनिमित्तं साधुत्वम् । तदपि व्याकरणपरम्परया (स)- मुन्नीयत इति। एतन्मतमपि शास्त्रश्रवणसापेक्षत्वादस्मद्राद्धान्तमनुसरति। तत्राहु :- अनपभ्रष्टतानादिर्यद् वाभ्युदय - हेतुता। व्याक्रिया व्यञ्जनीया वा जातिः कापीह साधुता ॥ इति। ननु प्रयोगो न प्रयोगस्य कारणमिति प्रदर्शितम्। कथमुक्तमसाध्वपि प्रयोगे सत्युपादेयमिति। उच्यते-प्रयोगो नाम शिष्टप्रयोगो विवक्षितः। उक्तं हि- असाधवोऽपि स्वीकार्याः शब्दाः शिष्टप्रयोगतः । इति। शिष्टप्रयोग :- शिष्टानां प्रयोगः । अनेन क्वाचित्कः कविप्रयोगोन प्रमाणमिति यावत्।

1. अतो-इत्येष पाठ: । 2. तथोभाभ्यां द्विरूपाणां-इत्येष पाठश्चिन्त्यः त० वा०, अ० १ पा० ३, श्लो० १, पृ० २००, चौखम्बा-संस्स्करणम्, १९०३ । 3. च्छान्द०-इति भाव्यम्।

१६० साहित्यमीमांसा [सप्तमं

शिष्टाः-बाणकालिदासादयः । पराशरव्यासवाल्मीकिप्रभृतीनां शिष्टत्वेऽपि स्वातन्त्र्यातिशयेन परमेश्वरस्य ब्रह्मशिर:कर्तनाद्याचारवद् न तत्प्रयोगोऽनुसरणीयः। तेषां तेजोविशेषेण प्रत्यवायो न विद्यते। इति। तस्मात् काव्येषु प्रयुक्ता एव निबन्धनीयाः। अन्यत्र क्रत्वर्थेषु व्यवहारेषु साधव एव प्रयोक्तव्याः, 'साधुभिरेव भाषितव्यम्' इति नियमात्। लौकिके पृभयेऽयादरणीयाः, तेषां काव्यव्यवहारात्मकत्व दिति निर्णयः। किश्व- प्रबन्धेषूचिताञ्छब्दान् कुर्यादामन्त्रणादिषु।।४३०।। यथा-'भगवन् ! अभूमिरेषा शापस्य' इति। यद् वा- 'अय्य ! आणवेहि' इति । उक्तं हि- भगवन्निति सम्बोध्यो देवस्तत्प्रतिमोऽपि वा। हशलार आर्येति वृद्धो विधिवन्महाराजेति पार्थिवः । उपाध्यायेति विद्यादो गुरुराचार्य इत्यपि। नाट्य भावेति विदुरः किश्च्िदूनस्तु मारिषः ॥ समानोऽथ वयस्येति हंहो हंहेति चाधमः ।

(B) सक राज्ञा विदूषकोऽप्येव वयस्येत्यभिभाष्यते। आयुष्मन्निति सूताद्यर्भूष्णुनित्यं तपस्विभिः । स्वामिनस्तनयः श्लाध्यः कुमारो भर्तृदारकः ॥ सौम्यभद्रमुखाश्चैव देवानां प्रिय इत्यपि। सम्बोध्याः शाक्यनिर्ग्रन्था भदन्तेति प्रयोक्तृभिः॥

निक रोष्ा देवेति नृपतिर्वाच्यो भट्टेति च महानृप: । सर्वस्त्रीभिः पतिर्वाच्य आर्यपुत्रेति यौवने।। अन्यथा पुनरार्येति तद्वज्ज्येष्ठोऽनुजन्मना। छन्दतो नाभभिर्वाच्या ब्राह्मणैःक्षत्रिया अपि ॥ राजन्निति स्यादृषिभिः क्वचित् सम्बोधनं पुनः। कैश्चित् स्वपूज्यपादानां साक्षान्नाम न गृह्यते॥ हण्डे हज्जे हलाह्वाने नीचां चेटीं सखीं प्रति। अज्जुकेति च वक्तव्या वेश्या परिजनैः स्वकः ॥ अत्तेति तस्या धात्र्यादिररे रे इति नीचकः। बहुत्वसद्ग््याप्याख्या स्यात् पूज्ये स्वात्मनि वा पुनः॥।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता १६१

पादमिश्रादयः शब्दाः पूज्यनामान्ततः स्मृताः। पर्यायश्न प्रयोक्तव्यो यथास्वमुचितेष्वपि।। हृष्टाभि: पतयः स्त्रीभिर्भाष्याः शब्दैः प्रियादिभिः। दुश्शीलादिभिर-यत्र कथ्यन्ते तु यथाक्रमम्। प्रिय: कान्तो विनीतश्च नाथः स्वाम्यथ जीवितम्। नन्दनश्चेत्यभिप्रीतौ वचनानि भवन्ति हि॥ दुश्शीलोऽथ दुराचार: शठो वामो विरूपकः। निर्लज्जो निष्ठुरप्रायः क्रोधे प्रायोऽभिधीयते। द्विजस्य नाम शर्मान्तं वर्मान्तं क्षत्रियस्य च। गुप्ान्तं वणिजः प्रायो दासान्तं वृषलस्य च।। शौर्योदात्तानि नामानि तथा शूरेषु योजयेत्। नानाकुसुमनामानि प्रेष्यवर्गे चकासति॥ मङ्गलार्थानि नामानि चेटानामपि कारयेत्। गभीरार्थानि नामानि योजयेदुत्तमेषु एवं शब्दस्य सन्दर्भः काव्येष्वौचित्यमावहेत्। इति। अर्थानुवर्णनं कार्य देशवृत्ताद्यपेक्षया। मगधेषु स्तनौ पीनौ यथा- कलशैरभिषिच्य काञ्चनैस्तं 1मगधीपीनपयोधरोपमानैः ॥५२७।। कलिङ्गष्वक्षिणी शुभे।४३१।। यथा- कलिङ्गपुरकामिनीनयनकान्तिकर्णेजपैः ॥५२८॥ बाहू प्रलम्बावङ्गषु यथा- अङ्गाधिराजभुजदण्डसमैश्र सालैः॥५२९। वङ्गेषु चरणौ मृदु। यथा -- वङ्गाङ्गनाचरणपल्लवकोमलानि ॥५३०॥ वर्ण्यन्ते केरलान्ध्रीणां चित्राश्रिकुरभङ्गयः।४३२।। "केरलीचिकुरभङ्गभरं सारणीषु पुनरम्बु दृश्यते ॥५३१॥ 1. छन्दोभङ्गभिया 'मागधी' स्थाने 'मगधी'-इति सन्निवेशः। २१

१६२ साहित्यमीमांसा [सप्तमं

पञ्चालेष्वधरस्ताम्र: अश्वि अभितानिकधूसरेभ्यो. गर्भताम्बूलरसारुणेभ्यः पश्यन् श्रिय: कर्षति काञ्चनारं पश्चालनारीदशनच्छदेभ्यः(?)।।५३३।। नाभिर्लाटमृगीद्शाम्। लाटीनाभिनिभं चकास्ति च पतद्वत्ताग्रतः केसरः2 ॥५३४॥ दाक्षिणात्यवधूनां तु मृष्टा1 दन्तेषु वर्ण्यताम् (?) ।।४३३।। यथा- सद्योमाजितदाक्षिणात्यतरुणीदन्तावदातद्युतिः ।५३५।। व्याधवल्लवनारीणां तथा हालिकयोषिताम्। अन्यासां पामरीणां च प्रायेण स्तनवर्णनम् ।४३४।। 'व्यामग्राह्यस्तनीभिः शबरयुवतिभि:' (५३६) इति। सबन्धनावल्गितपीवरस्तनीः परिश्रमक्लान्तविलोचनोत्पलाः। निरीक्षितुं नोपरराम वल्ल (रों ? वी)- रभिप्रवृता इव वारयोषित: ।५३७।। परिहरति सुषुप्तं हालिकद्वन्द्वमारात् कुचकलशमहोष्माबद्धरेखस्तुषारः ॥५३८॥ यच्चेदं हलिनीकुचोष्मसु हिमम् ॥५३९॥ दिनपरिणतिमज्जत्पामरीपीनतुङ्ग- स्तनतरलितबद्धासन्नतोयास्तटिन्यः ॥५४०॥ द्रमिला मुरलास्तद्द् बर्बराः काशिकोसलाः। पुलिन्दा दाक्षिणात्याश्च प्रायेण ह्यसिता: स्मृताः॥४३५॥ इह हि वहति कामं कामकोदण्डयष्टि- द्रमिडयुवतिगण्डश्यामिकां कोशकारः।५४१।। अथष प्राचीन: सरति मुरलीगण्डमलिन- I 59 स्तरुच्छायाचक्रैः स्तबकित इव ध्वान्तनिचयः ॥५४२।।

1. मृष्टं-इति साधु। 2. द्र०-बालरा० १०।४१ ।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता १६३

एवमन्येऽपि द्रष्टव्या:, अत्र केचित् कथयन्ति- 1पञ्चालाः शूरसेनाश्व सघषा2 ओढ्ढमागधाः । अङ्गा वङ्गा: कलिङ्गाश्र श्यामाः प्रायेण वणिताः ॥ शकाङ्गना यवन्यश्च हूणनार्यश् पाण्डुराः। "शकयुवतिकपोलापाण्डुना" (५४३ इति 'मदनदूनयवनचरण्टिकागण्डपाण्डराणि3 ताम्बूलीदलानि।" उद्गर्भहूणरमणीरमणोपमर्दभुग्नोन्नतस्तनविलासनिभं हिमांशो:।।५४५।। इति। अत्र कैश्रित् केरलाश् कथ्यन्ते, यथा- गाढोत्कण्ठकठोर के रलवधूगण्डावपाण्डुच्छदै- स्ताम्बूलीपटलै :.... .... ।।४४६।। इति।

11588 *वाल्हीकाश्च महाराष्ट्रा मालवाः पल्लवादयः। प्रायेण पाटला वर्ण्या ये श्रिता दिशमुत्तराम् ।४३६। 5बाल्हीकीरदनच्छदारुणदलैः फुल्लैरशोकोऽन्त्रितः ।।५४७। हठारितं महाराष्ट्रे दशनच्छदपाटला: ॥५४८॥ अथ मधुमदवल्लरीकपोलतलकोमलातप ।५४९॥ इति। अन्यच्च द्रष्टव्यम्। नीचानामथ नीलत्वमुत्तमानां च गौरता॥४३७। सर्वत्र व्यापकमेतत् । गौर(ते)त्यनेन सितपीतरक्तास्त्रयोऽपि गृह्यन्ते, यथामरसिह :- 'गौरोऽरुणे सिते पीते' इति। तथा च प्रयोगा :- 'मूध्नि स्फुरत्तुहिनः' (५५०) इति । 'कर्णिकारगौरेण विद्धकञचुकच्छन्नवपुषा"। 'यस्मिन् मनागपि नवाम्बुजपत्रगौरम्' (५५१) इति । एवमन्यदपि यथाप्रयोगमनुसर्तव्यम्।

1. पाञ्चाला :- इति सुष्डु। 2. सघोषा-इति साधु। 3. पाण्डुराणि-इति स्यात्। 4.5. वाह्लीक०-इति साधु।

१६४ साहित्यमीमांसा [सप्तम ग्राम्योपनागरिकयोस्तद्वन्नागरिकस्य (च) (कीर्तनम् १)। विद्ध्याद् वर्णनं प्राज्ञो वेषभाषादिचेष्टितैः ॥४३८। कन्थाभि: कम्बलैः स्थूलैर्वस्त्रैः पुष्पैस्तथाविधैः । बालकोशीर-कच्चोर-हरिद्रा -कन्द-रोचनैः।४३६।। वेषः स्यात् प्रकृतिस्थैस्तु वचोभिर्भाषणं भवेत्। भवन्ति हासयोग्याश्च चेष्टा ग्राम्येषु भूयशः ॥४४०॥ वस्त्रं सूक्ष्मं मनोज्ञानि माल्यानि हरिचन्दनम्। कोमलं भाषितं च स्याच्चेष्टाश्र निपुणक्रमाः।४४१। उन्नेयाः प्रायशो ह्येवम्ुपनागरिके जनाः। श्लक्ष्णं वासोडमलं क्षौमं कौशेयं राङ्कवं मृदु ॥४४२।। कार्पासं वा भवेन्माल्यं मालतीचम्पकादिभिः। कुड्कुमागरु-कस्तूरी - घनसारादि -लेपनम् ।४४३।। वक्रोक्तिसुन्दरं वाक्यं चमत्कारि च चेष्टितम्। भावहार्यमिदं सर्वं भवेन्नागरिके जने॥४४४। तत्तद्योग्यं भवेद् वर्ण्यं कविभिर्भूषणादिकम्। यथा सहृदयाह्लादो भवेद् विच्छित्तिभेदतः ॥४४५॥ तत्र वस्त्रमाल्याभरणादिजनितो वेषः । प्रकृतिस्थकोमलकठोराणि भावितानि। हास्यनिपुणचमत्कारीणि चेष्टितानि। ग्राम्यस्प् वर्णने त्वक्फलकृमिरोमजेषु वस्त्रेषु स्थूलानि। यथा- कन्याकम्बलखण्डकल्पितशिरस्त्राणद्वयः कर्पटी- च्छन्नाङ्ग: सकृदाशितंभवरुचित्यक्तप्रभाताशनः । हेमन्ते हिमधूसरेऽप्यनुदिनं वैपादिकोदुम्बर- क्षीराभ्यासनितान्तकर्कशपदः पान्थ: सुखं गच्छति ॥५५२॥ बालकोशीरकच्चोलहरिद्राभिः स्थूलकन्दरनुलेपः, यथा- क्रीडन्तीनां हलिकसुदृशामर्पितोशीरलेपै- रङ्गरन्तर्न वदमनकोद्गन्धिभिः केशबन्धैः। वक्त्रैश्वार्द्रक्रमुकसुभगैः शालिखण्डावघात- स्फारोन्मेषे भवति भवने सम्भृतः कोऽपि गन्धः ।५५३॥ 1. भूरिशः- इति समीचीनं स्यात् ।

प्रकरणम् महाकविमङ्गकप्रणीता १६५

यद् वा-

व्रीहिः स्तम्बकरि: प्रभूतपयसः प्रत्यागता धेनवः प्रत्युज्जीवितमिक्षुणा भृशमिति ध्यायन्नपेतान्यधीः। सान्द्रोशीरकुटुम्बिनीस्तनभरव्यासक्तघर्मक्लमो देवे तीरमुदारमुज्झति सुखं शेते हलिग्रामणी: ॥५५४॥ प्रकृतिस्थानि भाषितानि (स्वभावो)क्तय इत्यर्थः । भद्रं ते सदृशं यदध्वगशतः कीरतिस्तवोद्घुष्यते स्थाने रूपमनुत्तमं सुकृतिना दानेन कर्णो जितः। इत्यालोच्य चिरं दृशा करुणया शीतातुरेण स्तुतः पान्थेनैकपलालमुष्टिरुचिना गर्वायते हालिक: ।५५५॥ हास्यं चेष्टितं यथा- धावति तरुमारोहति शकटमुद्वहति सौधणेति'। गायति कुविट:2 परयोषितं दृष्टवा॥५५६॥ इति। यथा- गलनिहितकुसुममालश्चन्दनचर्चाचितः सनिद्रावः। भट्टः प्रविशति हृष्टः कुटीरकं भ्रष्टकुट्टन्याः ॥५५७॥ उपनागरिकवर्णने सूक्ष्माणि वासांसि। यथा आ अं बले अणाणय्योल्लस्सु अपअडो रुजघणाणं। ओअंसुअपा अडो रुजहा हणोणंअ अप इह मंजरी ॥५५८॥ कणं कण्णकामो धणुव्वहइ ... ....-... ।"4 (?) शोभाप्र(दा)नि माल्यानि। यथा-

1. सौधमेति-इति साधु। 2. कुविटश्चित्रं-इति साधु । 3. नृत्यति-इति त्रुटितः पाठो योज्यः । 4. आअंबलोअणाणं ओल्लंसुअपाअडोरुजहणाणम्। अवरण्हमज्जिरीणं कए ण कामो वहइ चावम्।। इत्येष पाठ: (गा० श० ५।७३)

१६६ साहित्यमीमांसा [ सक्तमं

शुचौ तप्ताङ्गीनां बहलमकरन्दद्रवमुच कदम्बप्रालम्बाः स्तनपरिसरे पक्ष्मलद्शाम्। हठाल्लूनोष्माणः कमपि महिमानं विदधते जलक्रीडोत्तीर्णप्रियतमभुजाबन्धशिशिरा: ।।५५९॥

चन्दनप्रभृतिभि: कण्डैरनुलेपो यथा- एतस्मिन् घनचन्दनार्द्रवपुषो निद्राकषायेक्षणा लीलालोलमृ(दुर्ल ? दूल्ल )सद्भुजलता व्याजुम्भमाणा मुहुः। निर्गच्छन्ति शनैरहःपरिणतौ सुप्ता लतामन्दिरात् स्वेदाम्भ:कणदन्तुरस्तनतटाभोगा: कुरङ्गीदृशः ॥५६०॥ कोमलानि भाषितानि अलङ्कारोक्तय इति यावत्। यथा- अनञ्जितासिता दृष्टिः' (करता ? भ्रूरना वजितानता। सुन्दरि ॥५६१। निपुणं चेष्टितम्-'कश्िवित् कराभ्याम्' (५६२) इत्यादि। नागरिकव्णने सूक्ष्माणि वासांसि। यथा- अथास्य रत्नग्रथितोत्तरीय- मेकान्तपाण्डुस्तनलम्बिहारम् निःश्वासहार्यांशुकमाससाद2 धर्मः प्रियावेषमिवोपदेष्टम् ॥५६३।

विचित्राणि च सुरभीणि कुसुमानि। यथा- माला मूध्नि विनिर्मिता कुवलयैः कर्णे कृतं कैरवं सीमन्ते नवबन्धुजीवकुसुमं राजीवदामोरसि। वक्त्रे चन्दनबिन्दुरिन्दुधवलं बालं मृणालाङकुरे वेष: पक्ष्मलचक्षुषामयमहो यूनां मनः कर्षति ॥५६४॥ कस्तूरीकुङ्कमादिभिः स्निग्धद्रवेरनुलेपः। यथा डोलायन्तः कपोलेषु कस्तूरीपत्रबन्धुषु। अलकानलकास्त्रीणां पपुः कैलासमारुताः ।५६५।।

1. दृष्टिभ्र-एषोडपि पाठ: । 2. ०माजगाम-इत्यपि पाठः ।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता १६७

यद् वा- घर्माम्भोविसरविवर्तनैरिदानी मुग्धाक्ष्या: परिजनवारसुन्दरीणाम्। तत् प्रातर्विहितविचित्रपत्रलेखा- वैदग्ध्यं जहति कपोलकुङकुमानि ॥५६६॥ क ठोराणि (?) भाषितानि वक्रोक्तय इति यावत्। मुग्धेऽस्मिन् परिणाहिनि स्तनतटे मुक्ताकलापो वसन् दिष्टया न स्मरति स्वजन्मवसति कुम्भस्थलीं दन्तिनः । इत्थं केलिभुजङ्गनर्मवचसा (ज्यो?द्ो)ति स्मितज्योत्स्नया सव्रील1 मुखमातनोति सुतनुश्छन्नांशुकं स्वेच्छ्या ॥५६७॥

यद वा- यदियदेव विलग्नं वक्षश्रैतावदेतावत्। वपुरीदृशी (मृगदृश्यावदरुचरुचकोऽयमारम्भः?) ॥५६८॥ चमत्कारि चेष्टितं यथा-'विलासिनीविश्नमदन्तपत्रम्' (५६९) इत्यादि।

यद् वा- 'चक्रवाकमिथुनं निरष्ठीवम्' (५७०) इत्यादि। आवन्त्या दाक्षिणात्या च पौरस्त्या चोड्डमागधी। एताः प्रवृत्तयः स्थाप्या यथान्यायं यथोचितम् ॥४४६॥ आवन्त्या यथा- पाञ्चालनेपथ्यविधिर्नराणां स्त्रीणां पुनर्नन्दतु दाक्षिणात्यः। वन्दामहे वन्द्यतमं [पुनस्तमन्योन्यसम्भिन्नमवन्तिदेशे ॥५७१॥ दाक्षिणात्या यथा- केशाः सपुष्पगण्डूषा जघने मणिमेखला। हारो रक्तांशुकं भद्रं वेषः स्यादान्ध्रयोषिताम् ॥५७२॥ मुखं पातुं फालस्थलनिहितकर्पूरतिलकं ग्रहीतु वा केशान् नवकुसुमगण्डूषसुभगान्। स्थनायं विन्यस्तप्रचलितजलार्द्रापरिचितौ न च स्पष्टं शक्यं सुकृतरहितैरान्ध्रसुदृशाम् (?) ।।५७३।।

1. सव्रीडं-इति शोभनम्।

१६८ साहित्यमीमांसा [सप्तमे

यद वा- यन्नीला(ल)कमञ्जनं भ्रमरक स्कन्धस्य यद् बन्धनं वैचित्री रचना कचेषु कुसुमैर्यच्चोलवामभ्रुवाम्। रोचन्ते न च तानि कुन्तलवधूसीमन्तसीमान्तर- स्फायत्कुङ्कुमकेसरप्रणयिने पुण्याय तच्चक्षुषे ॥५७४॥ पौरस्त्या यथा-

मानाभिलम्बिदरतोलिततारहारम्। आश्रोणिगुल्फपरिमण्डलितोत्तरीयं

H0/ उड्डमागधी यथा- वेषं नमस्यत महोदयसुन्दरीणाम् ॥५७५॥

आर्द्रार्द्रचन्दनकुचार्पितसूत्रहार: सीमन्तचुम्बिसिचयः स्फुटबाहुमूल: दूर्वाप्रवालरुचिरास्वगुरूपभोगाद् गौडाङ्गनासु चिरमेष चकास्ति वेष: ।५७६।। क्रीडामहिम्न्यो देश्याश्र निवेश्यन्तां यथोचितम्। द्यूतान्दोलनकौमुद्यो यक्षरात्रिस्मरोत्सवौ' ॥४४७॥। सुवसन्तकमुख्याश्च महिम्न्यः परिकीर्तिताः। द्यूतं दुरोदराद्या स्याच्चुम्बनादिपणा क्रिया॥४४८॥ आलिङ्गनादिग्लहं दुरोदरादि क्रीडा। दूते यथा- गाढालिङ्ग नके लिपूर्वममुना द्यूते जितं चुम्बनं दत्तं तत् परिरभ्य किञ्चिदनया प्रत्यर्पितं चामुना। नैतत् तादृगिदं च तादृशमिति प्रत्यर्पणप्रक्रमै- र्यूनोश्चुम्बनमेकमेव शतधा रात्रिर्गता गृहतोः ॥५७७॥ यद् वा- कोडयं भामिनि भूषणं कितव ते शोण: कथं कुङ्कुमात् कूर्पासान्तरितः प्रियेऽपि नियम:2 पश्यापरं क्वास्ति मे। पश्यामीत्यभिधाय सान्द्र(पुलको) मृत्रन्3 मृडान्या: स्तनौ हस्तेन प्रतिनिजितेन्दुरवताद् द्यूते हसन्(यौ? वो)हरः॥५७८॥

1. ०त्सवा :- इति समीचीन स्यात्। 2. प्रियविनिमय-इत्यप्यस्ति पाठः । 3. सान्द्रपुलकौ मृद्नन्-इति साधु ।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता १६९

डोलामारुह मार्गादौ विहारो डोलनं भवेत्। मार्गशोर्षा्यादिवु डोलामारुह विहार आन्दोलनक्रीडा। आदिशब्देन चतुर्थ्या- दयोऽपि (न लभ्यते ? गृह्यन्ते)। यथा- अन्दोलनलंघिअवअसिहाए दिट्ठे तुममि मुद्धाए। आसंघिज्जइ काउं 2 करपेल्लवणिच्चला डोला ॥५७९॥ क्रीडाश्वयुक्पौर्णमास्यां रात्रौ स्यात् कौमुदीति च ॥४४९॥

यथा- अह तइ 2 महत्थदिण्णो कह 3कहवि खलंतमत्तजणमज्झे। 4तिण्णाअणेसु जाओ विलेवणं 6 केमुईवासो ॥५८०॥

यद् वा - घेत्तूण चुण्णमुट्ठी हरिमूससिहाए वेवमाणाए7। मित्ति मसिणे पिअअमं हत्थे गन्धोदअं जाअम ।।५=१।। अणेण पिआत्थणए कोमुइवासे णकद्दमिज्ज एत। ओहसइ परिससुणं उच्चिअमुहो अलिअइत्तो ॥५८२।। दीपावल्युत्सवो यक्षरात्रिर्दीपादिहेतुक: । 8अण्णेविहि होन्ति चणणाण उणो दिवालिआ सरिच्छोदो। जत्थ जहि छंगमह पिअवसदीदो अवमिसेण ।५८३। •षहिअअगुणिअं हरन्ति वेडालत्थणभरं लीओ। मअआसवं मि कोसुम्भकचूआमभ रणमेत्तओ॥५८४॥

1. अंदोलणक्खणोटि्ठआए; 2. करपेल्लण-इत्येवं पाठः, स० क० ५।३०१। 2. सहत्थ-इति स्यात्। 3. 'कह'- इत्यघिकम्। 4. तिस्सा थगोसु; 5. कोमुई-इति च पाठान्तरम्। 9. ·मुटि्ंठ-इत्यपि पाठः। 7 ससिआए वेपमाणाए-इत्येवं पाठः । 8. अण्णे वि हु होन्ति छुणा ण उणो दीआलिआसरिच्छा दे। जत्थ [जहिच्छं गम्मइ इति; पिअवसही दीवअमिसेण ।। (इत्यूह्यं स० क० ५।३<५) 9. सहि-इति भाव्यम्। २२

१७० साहित्यमीमांसा [ सप्तमं त्रयोदश्यां भवेत् कामदेवपूजामहोत्सवः।।४५०।। कुसुमसुकुमारमू तिर्दधती नियमेन तनुतरं मध्यम। आभाति मकरकेतोः पार्श्वस्था चापयष्टिरिव ॥५८५। "प्रत्यग्रमज्जनविशेषविमुक्तमूर्ति" (५८६) इत्यादि। भवेद् वसन्तावतारदिवसः सुवसन्तकः॥४५१॥

1128 पग्गुप्पच्छणणंदो सक्केण वि कद्दमपहासण दिण्णं। थणअलसमुसहवलेट्टतसे असो अं कं वहसि ॥५८७॥ छणपिट्ठधूसरत्थणि महुमअतंबच्छि वकुलआभरणे2। कण्णकअचूअमञ्जरि पुत्ति तुए मण्डिओ गामो ॥५८८॥ क्वचित् क्वचिद् भवेच्चूतभञ्जिकाम्यूपखादिका। यत्रानङ्गायोपहत्यावतंस्याच्चूतमञ्जरीम् ।।४५२॥ सा चूतभञ्जिका पक्वशूकधान्यादिखादनम्। अभ्यूषखादिका चैवं महिम्न्यः [१] परिकीर्तिताः॥४५३॥

यथा- तुंसि3 मए चूदंकुर दिण्णो कामस्स गहिअधणुअस्स4। पहिअजणजुइवलक्खो पंचन्भहिओ सरो होहि॥५८९॥ रूपाप्पिताण्ण सोहइ रुइजोक्कामिणीणणेणव्वं। कण्णेजं णव्वलिज्जइ कपोले घेलं कपन्थवं सहआरं॥५९०॥

5 वाअणग्गिणाकरोमेदद्धोत्ति पुणो पुणोच्चिअकएइ। हेलिअसूआमलिऔ सहदोहलिओषमरजआणो ॥५९१॥

1. विविक्तमूर्तिः-इत्येष पाठ ऊह्य: (रत्नावली १।१) । 2. हरे-इत्यपि पाठः । 3. तुमं सि। 4. गहीदचावस्स-इत्यपि पाठः । 5. वाअग्गिणा करो मे दट्ठो त्ति पुणो पुणो च्चिअ कहेइ। हालिअसुआ मलिअच्छुसदोहली पामरजुआये ॥ (इत्यूह्यम्। स० क० ५।३१६)

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता १७१

अत्रेक्षुभक्षिका च द्रष्टव्या- 1दिअरस्ससरअमहुर सूमइलेण देई इहत्थेण। पलमं हिअअं बहुआ पच्चा गंडं सदं तवणं ॥५९२।। अथ देश्या :- उदकक्ष्वेलिका मध्यदेश्यानां भूतमातृका। विदेहानां विदर्भाणां स्मृता स्यादेकशाल्मली।।४५४।। कदम्वयुद्धं पुण्ड्राणां वने स्यान्नवपत्रिका। प्रायेणानूपदेशेषु प्रथते बिसखादिका॥४५५।। उदकपूर्णा क्ष्वेला वंशनाली यस्यां क्रीडायां सा उदकक्ष्वेलिका। यथा- शृङ्गाणि द्रुतकनकोज्ज्वलानि गन्धाः कौसुम्भं पृथुकुचकुम्भसङ्गि वास: । मार्द्वोकं प्रियतमसन्निधानमासन् नारीणामिति जलके लिसाधनानि ॥५९३॥ पाश्चालविहिता भिन्नभाषावेषोपचेष्टितैः । क्रीडा पाश्चालानुयानं प्रहासाद्यनुरञ्जितम्॥४५६॥ तत्रैव मुख्या ख्यातानुकरणी भूतमातृका। केचित् पाश्चालानुयानं पाश्चाल्युद्वाहमूचिरे ॥४५७॥ पाश्चालमुनिप्रवर्तिता भिन्नभाषावेषचेष्टितैः प्रहासक्रोडा पाश्चालानुयानम्। यस्यानुकरणिका भूतमातृकेति च प्रसिद्धिः। हुद्धे हिमं सन्धमिऊण बाला हुङ्कारवक्कारवेहिलुद्दाणि। स अरं णीपाटि सीसणाहं महामसाणाभिणअ(?)वकुणंति॥५९४॥ इमा मसीकज्जलकालकालकाआ मिअंडवाचाअ विलासिणीओ। पुलिद्दरूवेण जणस्सहासस्समोविप्पिचाभरणा कुणंति ।५९५। कोदुक्क अजणग्गमवेसा वेणुवादणपरा अपारा (?)। वेणुतालरवताडिदलोअं ओसरंतिपणमंति हसन्ति ।५९६।

1. दियरस्स सरअमउअं अंसुमइलेण देइ हत्थेणा। पढमं हिअअ बहुआ पच्छो गण्डं सदन्तवणम् ॥-(इत्यूह्यम्। स०क०५।३१७)

१७२ साहित्यमीमांसा [सप्तमं

"कापिघारिटकरालडुक्क" इत्यादि।

यद् वा- 1विहलइसेणेवच्छन्तममान्तीणा अइमण्डणड्गइ खलइ। भूअच्छणणच्चणम्मि सुहअमाणं पुलो एसु ॥५९७॥ "पाश्चालीषरिणयादिप्रवर्तनं पाश्चालानुयानम्" इति केचित्। 1i8/ ९ "अनाकूतैरेव प्रियसहचरीणां शिशुतया वचोभिः" इत्यादि। पुष्पितं शाल्मलीवृक्षमाश्रितैः स्थगितेक्षणैः। स्त्रीजनैरस्य चेष्टैर्वा क्रीडा स्यादेकशाल्मली।।४५८।। एकमेव कुसुमनिर्भरं शाल्मलीवृक्षमाश्रित्य सुनिमीलितकादिभिः क्रीडतां क्रीडा एकशाल्मली। को एसोत्ि पऊतसामलीं ध्वणि अव्विपरिमुसइ। 3अलिअसुअम्मुद्धबहू सेअजलोलेण4 हत्थेण ।।५९८।। पुच्छरतस्सविकहेर भग्गाइतेणवलि जारअं हउज्ज आन आसा महवपि ओसेह आसवरारय्ये (?)। ३ कादम्बनीपहारिद्रकुसुमैः प्रावृडागमे। क्रोडा कदम्युद्ध स्याद् वधूनां वल्लभै: सह॥४५६॥ वर्षासु काम्बनोपहरिद्राकुसुमैः प्रहरणभूतैद्विंधा बलं विभज्य कामिनां क्रीडा कदम्बयुद्धम्। यथा- बहिआविहिअसविसज्जिअकलव्वरअहरिअणीणरुओसि। ओदी सलकलव्वत्थ वओव्वत्थणभरोहलि असो हए ॥५९९॥ छम्मइ पिआए दइओ कलंबवच्छेण मुच्छएदिअरो। हम्मइ एपि एणपि अपीडा उणसे सवत्तीण ।६००॥

1. विह(अ)लइ से रोवच्छ पम्माअइ मंडणं गई खलइ। भूअछणणच्चणअम्मि सुहअ ! मा णं पुलोस्सु ।-( इत्यूह्यम्। स० क० ५।३०६) 2. पलोट्ठु सिवलिवलिअं पिअं परिक्खसइ; 3. हलिअ; 4. लोल्लेण-इति पाठान्तराणि ( स० क०५।३०२)।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता १७३

धण्णोसि रेहलिद्दहहलि अस आपिणथण भरुच्चं। गेवच्चतस्सविवइणो जन्तुहकुसुमइणिवणड्डत्ति॥६०१॥ आद्यवर्षोदिततृणे वर्षासु नवशाद्वले। कोकड या कृत्रिम विवाहादिक्रीडा सा नवपत्रिका॥४६०॥ प्रथमवर्षप्ररूढनवतृणाङकुरासु स्थलीषु :शाड्वलमभ्यर्च्य भूभुक्तपीतानां कृत्रिम- विवाहादिक्रीडा नवपत्रिका। तत्र वरणविधानादावेवंविधा: परिहासा भवन्ति। "आसण्णकुडुग्गजण्णदेदिउले बहुजु आणसक्कि एण धेरोपलत्तिदारुचसुपुत्ति- दिण्णासि सुग्गामेतारुणह कालभरणं कुरन्तं मिविवरे विवाहस्स जावश अणहप आ रहहेंति कुमारी ए अङ्गाइकइआजा आकलआणसिच्च णणच्चखि आ मादुआवि अकुमारं तं तं जाणइ सव्वं जं महिला ओ जाणन्ति त्थबहोन्ति सहिओपुत्थि अमारुव सजत्थदिदिण्णासि तत्थविगिणिज्जलीका तत्थविगिरि अवाहिणीगोलो।" अभ्येत्य या भवेत् क्रीडा सरो नूत्नबिसाङ्कुरम् । तत्खादनादिका नानारूपा सा बिसखादिका॥४६१॥ अभिनवबिसाङ्करोद्भेदसमये सरः समाश्रित्य नानाक्रीडा बिसखादिका। यथा- 9गह्ंति पिअअमापि अ अमाअबअणा हि विसलअद्धाइं। हिअआइं वि कुसुमाउहसाणकआणेअरद्धाइं ॥६०२॥ द्रष्टव्यानि प्रकीर्णानि चेष्टितानि मनीषिभिः। अष्टमीचन्द्रिका कुन्दचतुर्थी च तथाविधा॥४६२॥ पुष्पावचायिकेत्यन्या तथा दौहदिकेति च। ज्ञेया तथान्या च नवलतिका तत्प्रवर्तिका॥४६३।। शक्रार्चा च तथा तोयक्रीडाच प्रेक्ष्यदर्शनम्। मधुपानादिकमिति प्रयोज्यानि यथाविधि॥४६४॥

1. धण्णो सि रे हलिद्दअ हलिअसुआपीणथणमरुच्छुंगे। पेच्छन्तस्स वि पइणो जह तुह कुसुमाइं णिवडन्ति ॥ (गा० श० ८६३) 2. शाद्वल-इति स्यात्। 3. गेण्हंति पिअअमा पिअअमाण वअणाहि विसलअद्धाइं। हिअआइं वि कुसुमाउहबाणकआऐोअरंधाइं ॥। ( इत्यूह्यम्। स० क० ५।३१२)

१७४ साहित्यमीमांसा [सप्तमं

अन्यच्च क्रीडितं तत्तत्स्थानेषु विनियोजयेत् ॥४६५॥ आदिशब्दादुदीयमानादिर्गृह्यते। अष्टमीचन्द्रिकाकुन्दचतुर्थीपुष्पावचायिकादौह- दिकानवलतिकाशक्रार्चातोयक्रीडाप्रेक्षदर्शनमधुपानादिप्रकीर्णकान्यपि द्रष्टव्यानीत्यर्थः । स्पृहयन्ति मनोभूतमष्टमीशशिनो यथा। क्रिया चैत्रचतुर्थी सा अष्टमीचन्द्रिका भवेत् ॥४६६॥ "जहितुमं सच्च विआ वीणिस्सलोदिजू आणेहि तेहिं चिअच्चत्तेम अमलउग्गे स अंजाआगहवअलधू आदिण्णं वपलज्जवेहिस्सविसे स एह्ि अणिवारिअमेवगोहणच्च अउउच्चेमि।" नानाविधाना या यूनां हिमतौ यवसंस्तरे। अबलालोकनी कुन्दचतुर्थी सा प्रकीर्तिता ॥४६७॥ पुष्पावचयकर्म स्याद् यूनां पुष्पावचायिका ॥४६८॥ उपवनेषु कामिमियुनानां पुष्पावचयः पुष्पावचायिका। विलम्बमानाकुलकेशपाशया कदाचिदाविष्कृतबाहुमूलया। तरुप्रसूनान्यपदिश्य सादरं (मनोधिना स्य ?)मनःसमाददे ॥६०२॥ चरणाघातगण्डूषा लिङ्गनाद्यैस्तु दोहदैः। कुसुमोत्पादिका कङ्केल्यादौ दौहदिका मता॥४६६॥ इत्यादि। (?)

कुरवकतिलकादीन् पुष्पयन्ति, सा दौहदिका। "चिणत्थणाएसके सदाण्णं मुहीणणिवऽत्ततुग्गसिहरग्गपडबस्सज्ज फलं तु एपम्म उत्तसि ऊढदूहं दोलवि आविआसि आसो अमिंद्दुवअणाए विहिणोणिप्फलकं केलकरणदोसो सुमुप्पिसिओ।" "दोहलअमप्पणोकिण्णमग्गसै" -- इत्यादि। तरून् नवलतायुक्तान् भावयन्ति ययाङ्गनाः। क्रिया मनोज्ञा तु नवलतिकाख्या भवेत् तु सा॥४७०॥ यत्र कस्ते प्रिय इति पृच्छद्धि: पलाशादिनवलतादिभिः प्रियजनो हन्यते, सा नवलतिका।

प्रकरणम् ] मह कविमङ्गकप्रणीता १७५ णवलअपरसं अंगे जहिं जहिं महइ देवरो दाउं। रोमंच्चदण्डराई तहिं तहिं दीसइ वहूए ।।६०४।। भणतेणइरणवत्तु आए दिण्णे वहरोइदी एत्थणपट्टे। गामतरुणिए अज्ज वि दिअहं बहुमाणिआ भमइ॥६०५॥ इवणदलअपहजजद्धदाणतक्कअं किंबिहलिअसुहए। अज्जज्जविंदुवइजणो घरे घरे सिक्खउम्महइ ॥६०६॥ इन्द्रोत्सवस्य दिवसः शक्रारचति प्रकीत्यते। सच्चं चिअकट्ठमपो2 सुरणाओ जेण हलिअधीआए3। हत्थेहिं कमलदलकोमलेहिं चित्तोण पल्लविओ॥६०७॥ जलावगाहो ग्रीष्मादौ जलक्रीडेति कथ्यते॥४७१॥ ग्रीष्मादौ जलाशयावगाहन तोयक्रोडा। पिसुणत्ति कामिणीणं जललुक्कपिअ5वऊहणसुहेल्लि। कंटइअकवोलोलं मउलनच्छाइ9 वअणाइं ॥६०८॥ यत् प्रियावेक्षणं रागात् स्वतो व्याजेन वा भवेद्। तत् प्रेक्ष्यदरशनं चित्तचमत्कार्यभिधीयते ॥४७२॥ प्रेक्ष्यदर्शनम्। 'णच्चिहिइ णडो पेच्चिहिइ जणवओ होइ ओविदूसिहिइ। जइ रंगवि उढणअरी गहवइ धूआ णपेच्चिहिह ॥६०९॥

1. णवलइ पहारमंगे जहिं जहिं महइ देअरो दाउं। रोमंचदंडराई तहिं तहिं दीसइ बहूए।। (गा० स० १।२८; स० क० ५।३०८) 2. चि् कट्ठमओ; 3. हलिअधूआए-इति पाठान्तरमूह्यम्। 4. पिसुरोन्ति; 5. पिआ; 6. कण्डइअकवोलुफुल्लणिच्चलच्छ्ीइं-इत्यादीनि पाठान्तराणि। 7. णच्चिहिइ णडो पेच्छिहिइ जणवओ भोइओ नायओ। सो वि दूसिहि जइ रगविहडणअरी गहवधूआ ण वच्चि हिइ॥ (स० क० ५।३१९)

१७६ साहित्यमोमासा , सप्तम

यद् वा- तत्र काश्चनशिलातलाश्रयो नेत्रगम्यमवलोकय भास्करम्। दक्षिणेतरभुजव्यपाश्रयां व्याजहार सहधर्मचारिणीम् ॥६१०॥ इत्यादि प्रकरणम्। यद् वा- दर्पणे च परिभोगदर्शिनी पृष्ठतः प्रणयिनो निषेदुषः। प्रेत्य1 2 बिम्बमनु बिम्बमात्मनः कानि 3 कान्यपि चकार लज्जया ॥६११।। तौ सन्धिषु व्यञ्जितवृत्तिभेदं रसान्तरेषु प्रतिभिन्नरागम्। अपश्यतामप्सरसां मुहूतं प्रयोगमाद्यं ललिताङ्गहारम् ॥६१२॥ मदाय मदिरापानं मधुपानं तदुच्यते।४७३।। माध्वीकादिसेवा मधुपानम्। यथा- थोआरूढ-महुमआ 5 खणप्पम्मुट्ठावराह-दिण्णुल्लावा - हसिऊण 6 सच्चविज्जइ पिएण 'सल्लविअ लज्जिआ कावि वहू ॥६१३॥ महाचतुर्थ्या कामिन्या दभिन्याया कलिता भवेत्। उदीयमानानाक्रीडा प्रयोज्या: सम्प्रदायतः ।४७४।। (?) अत्र वयोवस्थानुरूपाणि गोलक्रीडागूढाभिव्याहारघुटीप्रवर्तनपट्टिका यष्टिका-

देश्यान्यन्यान्यपि

निवेशयेयुः ।

1. प्रेक्ष्य, 2. बिम्बमुप०, 3. कानि न-इत्येतेऽपि पाठाः। 4. प्रतिबद्धरागम्-इत्यपि पाठ: । 5. खणपम्हट्ठा-इति पाठान्तरम्। 6. संठ-इति; 7. संभरिअलज्जिआ कावि पिआ-इति च पाठान्तरम्।

नकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता १७७

आवणइ परिअत्तिद अडेवेणं दीडताडिअ पयोहरंबुरुहं असमं जसवालउढ़्ढणवलणकवणव्वहावलअंजं रमणि ग्णक्कारं चारचारुसंचाररहसरमणं जरअ वलए विस उब्बल्लसिचअदर विव डोरुजुअक्खणगहिअसह ।अणंसुअपल्लवमरिपट्ठसिज्जिरणिन्धालं ककणअताटं ककाटिपरिहट्टि अकवोलंइ असुंदरीण सोहहइकद्दुअ कोला शो .. .... ''

साङकेतिकोक्तिग ढाभिव्याहारः। यथा- ताम्रपर्णोतटेष्वासीत् तस्य सैन्यं मृगीदृशाम्। द्यूतं मौक्तिकपुञ्जेषु विद्रुमाङ्कुरगोपनैः ॥।६१४॥ एवं यथालोकमन्यान्यपि प्रयोगेष्वनुसन्धेयानि।

अथ समयस्य प्राबल्यमाह- अत्यन्तं रक्षणीयं स्यादौचित्यं काव्यजीवितम्॥४७४।। तदेव द्रढयति षट्प्रमाणविरोधेऽपि समयं नातिलङ्गयेत्। समयेनाविरुद्धानि प्रमाणानि न लङ्येत् ॥४७५॥ तथापि- प्रमाणषट्कमप्युक्तमर्थालङ्काररूपतः ।।४७६॥।

इति। प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दार्थापत्त्यभावाः प्रमाणानि। तत्र प्रत्यक्षज्ञानं यथा- TESS क्ान्तकान्तवदनप्रतिबिम्बे भग्नबालसहकारसुगन्धौ। स्वादुनि प्रणदितालिनि शीते निर्ववार मधुनीन्द्रियवर्गः ॥६१५।। लिङ्गाद यल्लिङ्गिनो ज्ञानम्, तदनुमानम्। यथा- सानुज्ञमागमिष्यन् नूनं पतितोऽसि पादयोस्तस्याः । कथमन्यथा ललाटे यावकरसतिलकपङ्क्तिरियम ॥६१६॥ 1 २३

१७८ साहित्य मीमांसा [ सप्तम

सदृशात् सद्दशज्ञानं यथा- तां रोहिणीं विजानीहि ज्योतिषामत्र मण्डले। समूहस्तारकाणां(यत्कटाक्षा ? यः शकटा)कारमाश्रितः ।६१७।। यदाप्तवचनं स शब्दः । यथा- कल्याणी बत गाथेयं लौकिकी प्रतिभाति मे। एति जीवन्तमानन्दो नरं वर्षशतादपि॥६१८॥ गाथामेतामवष्टभ्य स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि। त्वया पाणौ कृता वीर सीरिणीह कुटुम्बिनी ॥६१९॥ प्रत्यक्षादिप्रतीतार्थो योऽन्यथा नोपपद्यते। अर्थान्तरं च गमयत्यर्थापत्ति वदन्ति ताम् ॥४७७॥। निर्णेतुं शक्यमस्तीति मध्यं तव नितम्बिनि। अन्यथानुपपत्त्यंव पयोधरभरस्थितेः ॥६२०॥ अभावोऽपि प्रमाणाभावः। यथा-"सग्ग अपारिजाअं" (६२१) इत्यादि। उत्पत्तिविधिसाहाय्यदानभे(देनो १ दो)पपादने। द्वैतीयानि प्रमाणानि शब्दान्तरमुखानि षट्॥४७८।। विनियोग विधीष्टानि तादर्थ्यप्रतिपादने। तार्तियानि प्रमाणानि श्रुतिलिङ्गमुखानि च ॥४७९।। प्रयोग विध्यपेक्षाणि क्रमस्य प्रतिपादने। श्रृत्यर्थप्रभृतीनि च॥४८०॥ शाब्दान्येतानि मानानि प्रतिस्थानं न च त्यजेत्॥।४८१।। उत्पत्तिविध्यपेक्षितरूपभेद प्रतिपादकानि षट् प्रमाणानि शब्दान्तराभ्याससंज्ञा- *संख्यागुणप्रकरणानीति। स्वरूपपरो हि विधिभिनत्ति तत्। तत्र शब्दान्तरभेदो यथा- संदीक्षीराणणेहेवहि आणच्छेत्तमिहकलमशोपि च्चोक्काखरं हि अणं च पलइ पअम्मि। (?) अभ्यासाद् यथा-3"अह्ंसणेण पेम्मं अवेइ" (६२२) इत्यादि।

1. सग्गं अपारिजाअं कुत्थुहलच्छीविरहिअं मुहमहस्स उरं। सुमरामि महणपुरओ अमुद्धचन्दं च हरअडापब्भार ।। ! सेतु० ४।:०; स० क० ३।१७७ ) 2. सङ्गया-इति समीचीनम्। 3. अद्द सगोण पुत्तअ सुट्ठु वि रोहानुबन्धगहिआइं। हत्थउडपाणिआइं व कालेण गलन्ति पेम्माइं ॥। (स० क० ५।३२८; गा०स० ३।३६)

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता १७९

संज्ञातो यथा-"मंथिली मुदवहद् रघूत्तमः (६२३)" इत्यादि। 1संख्यातो यथा-'"द्वयं गतं सम्प्रति शोचनीयताम्" (६२४) इत्यादि। यद वा- रक्तपाटलसमानसौरभमस्य पातुमभवत् प्रियं द्वयम्। मादनं च मधुमत्तषट्पदं पेशलं च विमलं प्रियामुखम्॥६२५॥ गुणाद् यथा-"पाण्डयोऽयमंसार्पितलम्बहारः" (६२६) इत्यादि। प्रकरणाद् यथा- "शशिनमुपगतेयं कौमुदी" (६२७)। एवमेतद्भेदक प्रमाणषट्कम्। परस्परविवेकहेतुर्भेदः । स तु क्रियार्थोप(पद)- भेदात् कारकभेदाद् वा भवति। नात्र तनीयानपि विशेषः। येषां न कार्येडर्थे पदस्य प्रामाण्यम्, तेषां मते षांमतान्तरादयः कर्मैव भिन्दन्तीति (?)। सिद्धे च भेदे प्रधानाङ्ग- भावविवक्षा। तत्र विनियोगविध्यपेक्षितशेषभावप्रतिपादकानि श्रुतिलिङ्गादीनि षट्प्रमाणानि । श्रुतिरलिंङ्ग वाक्यं प्रकरणं स्थानं समाख्येति। परोपकारे भावो हि शेषः। स श्रुतौ यथा-"अनेन यूना सह पार्थिवेन" (६२८) इत्यादौ। अनेनेति तृतीयाश्रुत्या पार्थिवस्याङ्गभावः प्रतिपाद्यते। तृतीया हि षष्ठीवद- प्रधाना। "सहयुक्तेऽप्रधाने" ( २-३-१९ ) इति स्मृतेः । लिङ्गतो यथा- असौ विद्याशाभिः3 शिशुरपि विनिर्गत्य भवना- दिहायातः यदालोके स्थाने भवति पुरमुन्मादतरलै: कटाक्षर्नारीणां कुवलयितवातायनमिव ॥६२९॥

न्वाभिप्रायो लिङ्गाद ?)5सावित्यन्वाभिप्रायनिवर्तने नियोगः । सर्वभावानां शक्तिलिंङ्गम्। शक्तिर्नाम सामर्थ्यम्।

1. सङ्गया-इति समीचीनम्। 2. द्वयं गतं सम्प्रति शोचनीयतां समागमप्रार्थनया कपालिनः.। कला च सा कान्तिमती कलावतस्त्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी॥ (कु० स० ५।७१) 3. शाली-इति पाठान्तरम् । 4. चन्द्रवदन :- इत्येवमपि पाठः। 5. सावित्यन्याभि-इति स्यात्।

१८० साहित्य मीमांसा {सप्तमं

वाक्यतो यथा-"कुलेन कान्त्या वय (सा) नवेन" (६३०)। अत्र आत्मकुलतुल्यः, किन्तु गुणेन संगच्छस्व त्वमिति वाक्यार्थदमिमुदितस्याभि- प्रायनिवर्तनविधियोगः (?) । साकाङ्क्षासन्निधियोग्यार्थपदकदम्बकं वाक्यम्। । प्रकरणतो यथा-"अध्यास्य चाम्भः पृषतोक्षितानि" (६३१) इत्यादि। अत्र कलापिनृत्तदर्शनं किमन्योपकारकम्, उतेन्दुमतीयौवनश्रीनिर्वेशोपकारक- मिति सन्देहे प्रकरणादुत्तर: पक्षः। इदं हि "सम्भाव्य भर्तारमम्ं युवानम्" (६३२) इत्यादिप्रकरणे पठ्यते। · परमकार्थपरवाक्यसमूहः प्रकरणम्। .स्थानतो यथा-"असौ कुमारस्तमजोऽनुजातः" (६३३) इति। अत्र राज्यधुरोद्वहनादीनि सादृश्यात् पितृसन्निधौ श्रूयमाणस्य स्थानतस्तदगौरवा- दभ्युपपत्तिः। समदेशः स्थानमिति। समाख्यातो यथा- सहदधण्णणो जतइ आकेसवेण गिरिधरणे। गुरुभाव पावडेन विअण्णज्जि अच्चंरदिं पट्ठा॥ (६३४) (?) अत्र धन्येति समाख्याबलात् सदैव तस्मात् प्रियप्रसादपात्रत्व एव नियोगः। यौगिकं नाम समाख्या। एवमेतत् प्रधानविशेषभावाद विनियोजकप्रमाणषट्कम्। एतेषां समवाये पूर्वं गरीयः। अत्रापि कर्मणः कारकस्य वा शेषभाव इति समानं पूर्वेण। अवगते च प्रधानाङ्गभावे क्रमापेक्षा। अत्र योगविध्यपेक्षितक्रमप्रतिपादकानि श्रुत्यर्था(दी)नि षट् प्रमाणानि। श्रुतिरर्थ: पाठः स्थानं मुख्यं प्रवृत्तिरिति। पौर्वापर्येणानुष्ठानं क्रमः । स श्रौतो यथा-"सम्भाव्य भर्तारममुं युवानम्" (६३५) इति। अत्र सम्भाव्येति "समानकतृ कयोः पूर्वकाले" (३-४-२१) क्त्वाश्रुतेः (श्रोत्र? श्रौत)क्रमः । आर्थो यथा- रसं जण्णंत्तिम्पण्डंतिपंमहं पिप्पिअसहावेत्तितति। विरहेण दंमरिउ हेगुगुणातस्सबहुमग्गा ॥ (६३६) (?)

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता १८१

अत्र पूर्वं पूर्व मन्मथवृद्धिः। ततमीर्ष्या प्राङ्मरणाभावः। ततो विप्रिय- सहिष्णुत्वमिति। अर्थक्रमो यथा- कार 'अग्निहोत्रं जुहोति। यवागूं पचति' इति। पाठक्रमो यथा- "अनेन कल्याणि करे गृहीते" (६३७) इति। अनेन पृथिवी सामान्या दक्षिणाशायाः साधर्म्याच्च पूर्वपतित्वम्, पश्चात् करग्रहणमित्यर्थप्राप्ते वां सामर्थ्यं पूर्वकरग्रहणम्। ततः पतित्वमिति क्रमः (?)। स्थानक्रमो यथा- सातुग्धज्झण - बाल - अणिच्च- घर-दार -तोरणिणाओ। सूसरवंदणमालिणव्वदिअहं मिक्किल्लाहिच्चिरं अवारारं(?)।।६३८।। अत्र गृहद्वारतोरणनिषण्णणणाकेन (?) वन्दनमालासन्निधेर्दिनेऽपि सा विशुष्यति कृशायते चेति क्रमः ।

मुख्यक्रमो यथा- वेविर-सिण्णकरंगुलि - परिग्गहक्खलिअलेहिणी -मग्गे। सोत्थिव्विअ ण समप्पइ पिअसहि लेहंमि कि लिहिमो ॥६३९॥ अत्र स्वस्तिकशब्दस्य माङ्गलिकत्वेन मुख्यत्वादाङनिवेशः। ततोऽस्य हितस्थान- प्रयोग इत्यादिक्रमः । प्रवृत्तिक्रमो यथा- पुढमं वामणविहिणा पच्चाइ कओ विअंभमाणेण। थणजुअलेण इमाए महुमहणे व्व वलिबन्धो ॥६४०॥ अत्र विक्रमप्रवृत्ताविव स्तनप्रवृत्तावपि प्राग् वामनः, पश्चाद् बलिर्बद्ध इति क्रमः। सिद्धेषु भेदाङ्गाङ्गिभावक्रमेषु शब्दानामनेकार्थत्वेवशदाविद्यागवद्यौ नार्थाना- मनुष्ठेयत्वा। इति प्राप्तौ वा (?) तदर्थनिर्धारणापेक्षा तत्राधिकारविध्यपेक्षितानि समस्ता- नेकार्थशब्दसाधारणानि प्रकरणादीनि षट् प्रकरणप्रमाणानि-अर्थः, प्रकरणम्, लिङ्गम्, औचित्यम्, देशः, काल इति। निर्धारणं विभागतः पृथक्करणम्। तदर्थतो यथा-

1. सोत्थि च्िअ-इति द्र० गा० स० ३।४४; स० क० ५।२३३।

१८२ साहित्यमीमांसा [ सप्तमं

गतिर्वेणी च नागेन वपुरूरू च रम्भया। पाणी प्रवालैरोष्ठौ च तस्यास्तुल्यत्वमाययुः॥६४१॥

प्रकरणाद् यथा- लच्छीए कुवल अदुलुक्काजलहिमए विरमत्ति दिशी। जअ -- शुब -- अंवर -- मालव्वर -- हिण -- मणिव्वइत्ती ॥६४२॥ लिङ्गतो यथा- कलहो उज्जल्गौ असि आसुरअरारस्सुवुं बंति। अणिमिसच्चं विहंडजुवर सुहुद्धणणा ॥ ६४३। (?) औचित्यतो यथा-"सा चूर्णगौर रघुनन्दनस्य-" (६४४) इत्यादि। देशतो यथा-"अमरावत्यां हरिः" इति। काले- "त्रेतायामर्जुनः।" इति। एवमेतद्विभागतोऽर्थविशेषनिर्धारक प्रमाणषट्कम्। उक्तं च- अर्थात् प्रकरणाल्लिडगादौचित्याद् देशकालतः । शब्दार्थाः प्रविभज्यन्ते न शब्दादेव केवलात् ॥ इति। एवं देशकालादिभिश्चार्थनिर्णयः । तात्पर्यनिर्णये लिङ्गान्येतानि- उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्वता फलम्। अर्थवादोपपत्ती च लिङ्गं तात्पर्यनिर्णये।

।। इति सप्तमं प्रकरणम् ॥

1. कलहोओजलगोरं कलहोअसिआसु सरअराईसु। चंबात विअसिअंच्छ विअद्धजुवईमुहं धण्णा ॥ (शृङ्गा० प्र० २०।८९

अथाष्टमं प्रकरणम्

'एवं सपरिष्कारं साहित्यं निर्णीय तद्धावकस्य सामाजिकाख्यस्य रसिकस्य रूपमुपवर्णयन् फलभूतां तस्य (परमसुखप्राप्तिं) प्रदर्शयति- ईद्दशं भावयन् काव्यं रसिक: परमं सुखम्। प्राप्नोति कालवैषम्याद् गुणतस्त्रिविधोऽपि सन्।।४८२।। अत्र सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः। तद्योगात्२ सात्त्विको राजसस्तामस इति त्रिविधो रसिकः। यथाक्रममुत्तमो१ मध्यमोऽधमश्च। सत्त्वं नाम चितस्यकतानत्वहेतुः, रजोऽस्याक्षेपकम्, तम आवरकम्। तस्माद् यथाक्रममचिरचिरतरकालं8 प्रतिष्ठया काव्यार्थभावनया सर्वस्यापि परमसुखप्राप्तिरित्युक्तं भवति। तदेव प्रकटयति-

किश्चिद्भावनया ज्ञानं सुखदं सुखमेव वा ॥४८३॥ *तत्स्वरूपमसन्देहमतीन्द्रियमबाधितम् । तदिदं युष्मदस्मत्ताभेदप्रलयकारणम् ।।४८४।। तेन प्रकाशमानेन सर्वो नित्यसुखी भवेत्॥४८५।। तथाहि-श्रूयमाणमभिनीयमानम् (वा) काव्यार्थमनुसन्दधानस्य सामाजि- कस्य रामो वा न वायमिति प्रायेण रामोऽयमिति वा रामो नायमिनि, राम एवाय-

१. एव 'प्रदर्शयति-इत्यस्य स्थाने भावकस्य सामाजिकस्य फलमाह-इति ख० पु० पाठ समुपलभ्येत। २. तद्योगात् ... त्रिविधो --- इति ख० पु० नास्ति। २. उत्तममध्यमाधमभेदः स्यात्-इति ख० पु० पाठः। ४. कालभेदाद् रसानन्दमनुभवतीत्युक्त प्रकटयति-इति ख० पु० पाठः। ५. काव्यार्थ स्वधिया ध्यायन्-इति ख० प० पाठः। ६. भावयतो -इति ख० प० पाठः। ७. यत्स्वरूपादसन्देह-इति ख० पु० पाठः । ८. वाक्यार्थ-इति ख० पु० पाठः । ६. किमयं रामो नेति वा-इति ख० प० पाठः।

१८४ साहित्यमीमांसा [अष्टमं मिति वा अपि च रामोऽहमिति वा, स रामोऽहमिति वा, राममिममनुसन्दधामीति वा ज्ञानेन न रसोत्पत्तिः, किन्तु १ एतद्विशिष्ट( मा? म)दष्टालम्बमात्मानन्दरूपं काव्यार्था- नुसन्धानभावनाभिव्यक्तं वेदनवितं यज्ज्ञानम्, तत् प्रकाशमानेन पराङप्राप्तिरिति। ननु, साहित्यं सपरिष्कारं कविना परिकल्पितम्। भावयन् रसिको लोके सुखमत्यन्तमश्नुते॥ इत्युक्तम्। तत्र रसान्वयोऽपि परिष्कारः। तैन रसोऽपि तत्सामग्रीमध्यमनुप्राविक्षत्। तेन रसेन रसो भवतीत्युक्तम्। एवं चात्माश्रयदोषः प्रसज्येत२, तन्न, रसान्वयो नाम साहित्यस्य (नं) फलांन्वयः, किन्तु वाक्येषु तद्विभावादिसमर्पकत्वमित्य- दोषः। यद् वा, तत्तद्विभावादिसामग्रयाभिव्यक्तशृ ङ्वाराय्यभिधानवानवान्तरो रसोऽन्यः। स एव काव्यार्थः । त्भावनया परमरसस्य व्यक्तिर्भवति। सैव प्राप्तिर्भण्यत इति न किश्चिदाकुलम्। स्यादेतत्। अलमवान्तररसेन। परमरस एव काव्यार्थो भवत्विति।" न वा कल्पनागौरवभयम्। सर्वदृश्यमिदमस्माभिरपि द्रष्टु शक्यते। न हि काव्यस्वरूप- सामग्रीसमनन्तरमात्मस्वरूपस्य निरतिशयस्यानन्दस्याभिव्यक्तिः। अभिव्यज्यन्ते२च तस्य मात्रास्ततदुपाध्यवच्छिन्नाः शृङ्गारादयः। प्रमीयते च तद्द्वारा परमरसप्राप्तिः। "शब्दब्रह्माण निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति" इति४। अभिव्यङ्गये काव्योत्पाद्यादि- शब्दा गौणा मन्तव्याः। भावनापि रस इष्यते। प्राप्तिरपीयं प्रकाशतो नातिरिच्यत इति सकलं सङ्गतम् 13 ननु संविद: संवेद्यत्वे का हानिः ? किमिति स्वयंप्रकाशतानिर्बन्धः ? उच्चते- संविद: संवेद्यत्वे युगपदनन्तसंवित्प्रसङ्ग:, अनवस्थापातात्। स्वसत्तामात्रेण संवित्सिद्धि- रिति प्रकाशयति। किन्तु प्रकाशमानो यथाग्न्यालोकः। सोऽपि सन्मात्र इति चेतु, न; चक्षुगृ हीतस्य पटस्य तदानीं तदालोकस्द्वावप्रश्ने नियमेन तदस्तित्वाभ्युपपत्तेः। एवं ज्ञानपदार्थस्य तत्कालस्य तत्कालतज्ज्ञानसद्गावप्रश्ने सत्त्वाभ्युपगमात्। इदानीं तदनु- मिनोतीति चेत्४, तथाविधविलम्बाभावात्। अपि ज्ञानं हि ज्ञेयाकारम्। अर्थेनैव विशेषो हि निराकार तयाधिक्रियतामिति। तस्माद् ग्राहके ज्ञाने ग्राह्यं ज्ञानं तद्विषयश्चेति द्वयं

१. एतदधिष्ठानात्मा -इति ख० पु० पाठः। २. इति चेत्-इति ख० पु० पाठः। ३. अत्र विभज्यन्ते-इति ख० पु० पाठः । ४. इत्येतत्-इति ख० पृ० पाठः। ५. चेन्न -- इति ख० पु० पाठः। ६. तया घिया-इति ख० पु० पाठः।

प्रकरणम् ] महाकविमङ्गकप्रणीता १८५

परिस्फुरेत्। अनेन न्यायेन पूर्वपूर्वेषां ग्राहकाणां बह्वाकारता स्यात्। नैवंविधं ज्ञानं सर्वस्यापि युज्येतेति। यदि बह्वाकारतां कश्च्विन्नानुमन्येत, प्रथमग्राहकस्याप्याकारद्वयवत्ताभ्युपगम्यताम्, ओमिति चेत्, कस्तहिं तस्याकार:१ ? स एव ग्राहकज्ञाने चेत्, ग्राह्यग्राहकसंविदोः किमन्तरम् ? किश् संवित्तिः संवेद्येति वदतः संवित्तिशब्देन सर्वसंविद्ग्रहणाद् ग्राहिकाया अप्यङ्गीकर्तव्यत्वात्२ स्वयंप्रकाशत्वमेवापतति। प्राकट्यलिङ्गानुमेयं ज्ञानं कश्विद् व्यपदिशति। तज्जायमानं प्राकट्च लिङ्गं भवितुमहति। तस्य तस्त ज्ञाने प्राकट्यान्तरमध्यपेक्ष्यम्, ....... ।

अतीतमाह- अतीते वाराणसीयं दाशरथमहाराजा नाम अनुगतिर्गमनमपहाय। धम्मेन रज्जं काले सितत्तथसोइ सत्तसत्थि सहत्तोनं जेभिकाअं किपुत्ते एकं च धीतरं विजाइ ओजं तो रामपणिते नाम अहोसिदुति अलीलक्खणकुमारो नाम धीता सीतादेवी नाम अपरभागेऽङ्गवाक्यम्। (?) तस्याप्यन्यदित्यनवस्था। न संवेद्यसमकालं स्पष्टायां संवित्तावनुमेयत्वारोपण- मिति (भूपेणमगमसमध्वजस्यैव ज्ञानस्यावज्ञेयमतमहहासमिति ?) कृतमतिप्रसङ्गेन। एवं चेत् कूटस्थ आनन्दो रस एक एवोपाधिभेदत इति घटकुट्यां प्रभातम्। साधीयान् भवतः शृङ्गाराद्वैतपरिहारः। नन्दामि च पिबामि चेत्ययं न्यायः। विशिष्टा- दृष्टजन्मन आत्मगुणोद्भूतिहेतोरनादिवासनारूपस्याहङ्कारस्य च रसत्वमैक्यं च निषिद्ध- मस्माभिः। न तु कूटस्थात्मस्वरूपस्यानन्दस्यकरूपस्य भेदो वक्तुं न शक्यत इत्यादि। भेद औपाधिक एवाङ्गीकृतः । वराङ्गनालिङ्गनादिजनितरसभावनया न परमरस- प्राप्तिः। एत्भावनया तत्प्राप्तिरिति कोऽयं नियम इति चेतु, न; तस्याशक्तेः। शब्दार्थ- भावनाया एव शक्तत्वात्। न हि स्वभावः पर्यनुयोज्यः। श्रूयते हि साहित्यज्ञानादभिमत- लक्ष्म्यभिधानपरमसुखलाभ :-

1. दशरथजातकम्। १. ग्राह्यज्ञानाकार :- इत्यधिकः ख० पु०। २. कृतत्वात्-इति ख० प० पाठः । ३. तज्ज्ञायमानं-इति ख० पृ० पाठः । २४

१८६ साहित्यमीमांसा [ अष्टमं

सक्तुमिव तितउना पुनन्तो यत्र धीरा मनसा वाचामकरत। 2अत्रा सखायःसख्यानि जानते भद्रैषां लक्ष्मीनिहिताधि9वाचि+।।इति। अत एवोक्तम् - आविर्भूतज्योतिषां ब्राह्मणानां ये व्याहारास्तेषु मा संशयोऽभूत्। भद्रा ह्येषां वाचि लक्ष्मीनिषिक्ता नेते वाचं विप्लुतां धारयेयुः ॥ इति। तदेवं काव्यार्थभावनया रसेन स्वनिरतिशयानन्दलाभस्य कविवचनेषु भद्राया लक्ष्म्या निधानस्य च श्रवणात् कविकाव्ययोर्महत्त्वम्, रसिकस्य च प्रयोजनं श्रुतिसिद्ध मेवेति सर्वं समञ्जसम्।

। इत्यष्टृमं प्रकरणम् ॥

। इति साहित्यमीमांसा सम्पूर्णा।

शुभं भूयात्।

1. वाचमक्रत-इति समीचीनम्। 2. अत्रा सखायः-एवं भाव्यम्। 3. निहिताधि:वाचि-एवं भाव्यम्। 4. ऋृग्वेदसंहिता १०।७१।२।

परिशिष्टम्

P

परिशिष्टम्-१

कारिकानुक्रमणिका

कारि० का० स० पृ०

(अ) अकर्तु: कर्तृतारोपा ३५५ १२४

अक्षरस्थो गणस्थश्च ५२ २१

अङ्गश्लेषादिवच्छन्दा ६३ २७

अतः शब्दार्थयोर्यस्मिन् ३६६ १३३

अतिप्रसिद्धेस्तामाहुः ३३७ ११८

अतिसुन्दरमन्यच्च २३६ ९१

अत्यन्तं रक्षणीयं स्यात् ४७४ १७७

अत्र मुख्यो भवेदेक ३१५ १११

अत्रैवान्तर्गता: काश्चि १३३ ६२

अथ दोषा: प्रकाश्यन्ते ५४ २१

अदीर्घेण समासेन ७७ ३ १

अनयव दिशा लक्ष्यो २०६ ८४

अनुकम्पाद्यतिशयो ३९९ १४३

अनुकूलस्वभावत्वा २१० ८६

अनुक्तिसंवृतिः काचित् ३५१ १२२

अनुभूतिविरुद्धार्थो २२२ ८९

अनेकलक्षणोपेतं ६१ २५

अन्तर्भवन्ति तेष्वेव १३५

अन्यच्च क्रीडितं तत्तत् ४६५ १७४

अन्यत्रापि प्रयुज्यन्ते १२९ ५४

अन्यथैवाग्निसंयोगा २२८ ९०

अन्येषामपि भावानां २५८ ९६

अन्ये सामयिका धर्मा ३९८ १४२

अन्योक्तीनामनुकृति ३४७ १२२

अपदार्थोऽपि वाक्यार्थ २७९ १००

११० साहित्यमीमांसा

कारि० का० स० पृ० अपरे केचिदाचार्या २७१ १९ अपह्न तिरपह्न त्य १३२ अप्रयु क्तेऽप्रयुक्त ५६ २१

अप्रस्तुतप्रशंसा स्या ३३९ ११९ अभिधेयावनीभूतं ११ ३

अभिप्रायानुकूल्यात् तु ३३३ ११७ अभेदः ख्याप्यते तत्र ४७ १७ अभ्येत्य या वेत् क्रीडा ४६१ १७३ अम्लानमालतीमाला ११५ ४६ अर्थः सहृदयाह्लाद ४९ १८

अर्थप्रकरणौचित्य २७७ १००

अर्थव्यक्तेरियं भेद ३१६ ११५ अर्थस्य सौकुमार्येण २९७: १०५ अर्थानां विप्रकीर्णानां ३४४ १२१ अर्थानुवर्णनं कार्य ४३१ १६१ अर्थालड्काररूपा कि १३५ ६३ अर्थालङ्काररूपेण ११७ ५० अर्थे तत्त्वेन युक्ते तु ३६५ १३३ अर्थैक्यादेकवाक्यत्वं ३० १२ अलङ्कारा द्विधा: ख्याता: ९१ ४१

अलङ्कारान् जना: शोभा ९८ ४१

अलङ्कारान्तराणां च ३२६ ११६

अलङ्कारितया केचित् ३०८ ११०

अलङ्कारर्गुणैश्चव ३७५ १३६

अलङ्कार्यतया येषां ३२२ ११६

अलङ्कृतमपि त्याज्य ९९ ३९

अवश्यं भाविनस्ते स्यु ६४ २७

अवैषम्येन भणनं ७३ ३०

अष्टानेव रसानाहु १७३ ७१

असावतिशयोक्तिः स्या ३३० ११७

अस्य प्रयत्नरूपस्य २५४ ९६ अस्मिन्नपारे संसारे ३८६ १३८ अहेरिव गतिः प्रेम्णः १८८ ७४

परिशिष्टम्-१ १९१ कारि० का० स० पृ० (आ) आक्रोशत्यवजानाति आद्यवर्षोदिततृणे १३० ५1

आनन्दस्यकरूपत्वाद ४६० १७३

आनन्दस्यकरूपत्वाद् २५९ ९६ २५९ आनन्दस्यकरूपस्य ९६ २५१ आरोचकी ततः पश्चात् ९५

आर्षं शब्दाद्भुतं यत् २ ३८५ १३८ आवन्त्या दाक्षिणात्या च ४४६ आशायास्त्रुटनाभावाद १६७ २०५ आशी: प्रियोक्ति: कपटं ८१ ३७: १३५ इ इति काव्यशरीरस्य ६९ इति प्रयोगवशतः २८ ४२९ इति षड्भि: प्रकारैस्तु १५६ ३५२ इति सर्वत्र विज्ञाने १२३ २२७ ९० इत्थं चतुविधा क्लृप्ता ७ इत्यत्राचक्षते केचि २ १३४ ६२ इत्याम्नासिषुराचार्या २४२ ९३ १४१ ६३ इत्याहत्य प्राणार्थ्या २७४ इत्याहुविप्रलम्भस्य ९९ २०४ इन्द्रोत्सवस्य दिवसः ८० ४७१ इयतैव भिदामाहु १७५ ९७ ईदृशं भावयन् काव्यं ४१ ४८२ १८३ (उ)

उच्यते श्रूयतामेतद् ८९ ३९ उत्तमाधममध्यत्वात् ९. उत्पत्तिविधिसाहाय्य २ ४७८ उत्प्रेक्षामाद्रियन्ते तां १७८ १२८ ५४ उदकक्ष्वेलिका मध्य ४५४ १७१

१९२ साहित्यमीमांसा

कारि० का० स० पृ०

उदात्तो न्थर प्रेयान् १७४ ७१

उद्दीपिता विभावैन १७६ ७२

उन्नेया: प्रायशो ह्येव ४४२ १६४

उपमाया उक्तिभेदा १९४ ७७

उपमारूपकोत्प्रेक्षा ११६ ५०

उपमव तिरोभत १२३ ५३

उभयोवैपरीत्येन २९८ १०६

ऊहो विपरिणामश्च ३६२ १२९

(ए) एकशिष्टपदं वाक्यं ४०४ १४५

एकस्मिन्नपि या सा १८४ ७३

एतच्छायानुपातिन्यो २८९ १०४

एतत् तद् बहु मन्यन्ते १६२ ६८

एतत् सव सुसम्पादं ३६४ १३३

एतद् वृत्तित्रयं वाक्य १३ ४

एतन्न केचिदिच्छन्ति ७८ ३२

एतान्युक्तप्रकारेषु ३६८ १३४ एतासां च निमित्तत्वा २६२ ९७

एतेषामन्तरत्वेन २०८ ८३

एवंविधपरीवार: ३८१ १३७ एवं व्यवस्थितैर्वाक्यै ३१० १११

एषां समष्टिरष्टानां ३३ १३

एषु पूर्वानुरागस्य १९७ ७८

(ओ) ओजस्तद्भूयसां यस्मिन् ८१ ३३

१६५ ६९

औदार्यमुच्यते प्राज्ञ ७९ ३२

(क) कक्ष्यात्रैविध्यतस्तस्य २२ ८

कटाक्षवीक्षाभ्रू क्षेप १७७ ७२

परिशिष्टम्-१ १९३ कारि० का० स० प्ृ० कथं चतुरवस्थत्वे २४९ ९५ कथं वा तत्प्रयोक्तृणां २३८ ९२ कथमत्रापदार्थस्य २७५ ९९ कदम्बयुद्ध पुण्ड्राणां ४५५ १७१ कन्थाभि: कम्बलै: स्थूलै ४३९ १६४ करुणस्य च लोकेऽपि २१८ ८९ करुणस्य पृथग भाव: २०६ ८१ करुणाद् विप्रलम्भस्य १८३ ७३ कर्त्रादीनां क्रियावेशः ३४० ११९ कविभिर्दीपकं प्रोक्त ११० ४४ काकुस्वरपदच्छेद ३४६ १२२ कादम्बनीपहारिद्र ४५९ १७२ कान्तया गुणशालिन्या १४२ ६५ कार्पासं वा भवेन्माल्यं ४४३ १६४ काव्यार्थप्रतिसन्धान ४८३ १८३ काव्ये शोभाकरान् धर्मान् ९६ किं चास्ति भेदो लेशेन ४१ १४० किमित्यलङ्कारतया ६३ ३०९ १११ कुतस्तद्रहितं स्याच्चे ३२३ २१६ कुतो भाविपरिज्ञानं २०२ ८० केकरत्वं हि नेत्राणां ९३ ४० केचिदलङ्काराः १३८ ६३ के चिन्मध्यान्नेच्छन्ति २९३ १०५ केलिलोलालिमालानां ४३ केवलं दीर्घबहुलै १०५

७० २८ कैशिकी भारती च स्यात् २९६ १०५ कैश्चित् कविभिराख्याता ३७९ १३ कोपमाहरयन्त्येव कौमुदी शुक्लपक्षेषु २१३ ८७ ३९६ १४२ क्रमं शब्दमुखेनेव १०७ क्रियन्ते शब्दसन्दर्भे ४३ २३३ क्रियाविद्वेष आलस्यं ९१ १६४ ६९ क्रीडामहिम्न्यो देश्याश्र ४४७ १६८ २५

१९४ साहित्यमीमांसा

कारि० का० स० पृ०

क्वचित् क्वचिद् भवेच्चूत ४५२ १७०

क्वचित् पदस्य मध्येऽपि ४०५ १४६

क्वचिदाश्रयसौन्दर्याद् १५१ ६६

(ग)

गददैन्यश्रमालस्य १६१ ६८

गिरिषु स्वर्णरत्नानि ३९३ १४०

गुणप्रधानां यो रीति ३८७ १३८

गुणयोगाद् गुणत्वं चे० ८७ ३९

गुणवृत्तिप्रधानेन १२५ ५३

गुणा: श्लेषप्रसादाद्या ६२ २७

गुणानामर्थनिष्ठानां ८६ ३९

गुणालङ्कारवर्गस्य ३५८ १२९

गुणोत्कर्षातिरेकेण २९४ १०५

गुरोरपि लघुत्वं च ४०२ १४४

गौडयां रौद्रस्तथा वीर: २९१ १०५

ग्राम्योपनागरिकयो ४३८ १६४

(च) चकास्ति वीराद्भुतयोः २९९ १०६

चतस्रो रीतयो लक्ष्या २८७ १.२

चतुर्विधः परिष्कर्ता ५ २

चन्द्रसूर्योपरागैश्च २१५ ८८

चरणाघातगण्डषा ४६९ १७४

छायावत्त्वेन बालानां ८२ ३४

(ज) जनः प्रभूतकरुणो २२१ ८९

जातिमात्रविवक्षायां ४१२ १३९

जातिरित्यादयो याश्र १३७ ६३

जायेत हास्य: शृङ्गाराद २४१ ९२

जायेतार्थान्तरोक्ति: सा ३४२ १२०

जेतुरेवारिशब्दाद्यै ४१५ १४९

डोलामारुह्य मार्गादौ ४४९ १६९

परिशिष्टम्-१ १९५

कारि० का० स० पृ०

(त)

तटस्थं च व्यवच्छेतृ ३२ १२ ततश्चकत्वसम्पत्ति २८ १२ ततोऽभिनीयमानं वा २५६ १६ तत्तत्तात्पर्यभेदेन ३३२ ११७ तत् तर्थवावयन्त्युक्ति: ३१८ ११५ तत्तद्योग्यं भवेद वण्यं ४४५ १६४

तत्तद्रसाविनाभूत २८३ १०२ तत्तद्रीतियुतं काव्यं २८४ १०२ तत्प्रीत्येककार्यत्वाद् २६९ ९८ तत्राल्पैरक्षरेः श्लिष्टे ३७६ १३६ तत्रासमासा वैदर्भी २८८ १०३ तत्रैव मुख्या ख्याता ४५७ १७१

तत्सिद्धिजातिसारूप्य १५ ४

तत्स्थानेष्वपि वीरस्य २१६ ८८ तत्स्वरूपमसन्देह ४८४ १८३ तथा परस्परस्पर्धा ४६ १५ तथा भूतविवक्षायां ४२६ १५३ तथापि काव्यमार्गेडस्मिन् ४८ १८ तदन्यो वास्तु वृत्त्यादि ३४ १३

तद्गता अपि जायन्ते ४५ १५

तद्वद् गुणोत्तरं काव्य १४२ ६५

तद्वेधात् करुणस्यापि २२० ८९

तन्त्रेण यः स शब्दज्ञैः १०८ ४३

तमेकानेकविषयं १९२ ७६

तयोहिं स्वदते शाब्दो १३६ ६३

तरून् नवलतायुक्तान ४७० १७४

तस्माच्चित्तानुकूल्येन २५५ ९६

तस्मात् पदार्थदोषाणां ५९ २५

तस्माद रसस्य बीजं च १४४ ६५

तस्मान्मनोविकासादि २४३ ९४

₹ ९६ साहित्यमीमांसा

कारि० का० स० पृ०

तस्य चानुकरोति ... १३१ ५५

ता एव गाथा भाषाभि ३०२ १०७

तादात्म्यवृत्तिरत्र स्यात् १२४ ५३

तादरूप्यारोपतस्त्वन्यैः १२; ५४

तिलतण्डुलवत् क्वापि २९ १२

तृणकाष्ठं काष्ठतृण ४२४ १५३ तेन प्रकाशमानेन ४८५ १८३ तेरचक्रोषपेचाद्या ४२१ १५१

(द)

दीपावल्युत्सवो यक्ष ४५० १६९ दुःखात्मकस्य निर्वेद २०० ७१

देशान्तरादिभियू नो १५५ ७७

देश्यानामपि शब्दाना ४१४ १४९ दोषश्च सकलोऽप्येष ९४ ४०

दोषत्यागादयस्तेन ४२ १५

दोषवर्जनलावण्य ४२ १५ दोषस्य यो गुणीभावो ३४१ १२०

दोषान् हेयतया वेत्ति ६० २५ दोषो नास्ति स्वरूपेण ५७ २५ दौर्गत्यं च भवेद् दैन्यं १६३ ६८

द्योतका ह्यपसर्गा: स्यु ३५० १२३ द्रमिला मुरलास्तद्वद् ४३५ १६२ द्रष्टव्यनि प्रकीर्णानि ४६२ १७३

(ध) धर्मादीनां प्रभेदेन २६० ९७ ध्वनिवर्णपदार्थेषु ३६७ १३३

(न)

न कर्मधारय: कार्यो ४०९ १४७ न कारणं न रूपं वा २५३ ९५ न बहुव्रीहिनिर्वाह्ये ४१० १४७

परिशिष्टम्-१ १९७

कारि० का० स० पृ० नवोऽर्थ: सूक्तिरग्राम्या ३८२ १३७ न सम्बन्धस्य परिष्कार ४४ १५ न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके २२५ ८९ नहि द्रव्यस्य जातेर्वा ३३१ ११७ नहि सन्ति गुणा: शाब्दा: ८४ ३५

नात्मनवात्मन: स्कन्धं ३२४ ११६ नाधिगच्छति चाभीष्टं १८० ७२ नानाविधाना या यूनां ४६७ १७४ नायकस्य प्रवृत्ति: स्या २२३ ८९ नित्यं प्राकृपदसम्बन्धा ४०७७ १४६ निदानं जगतां वन्दे १ १ निर्दोषमपि न श्लाध्यं ९१ ३९ निर्वेदो जाडयमालस्यं १६० ६८ नीचानामपि नीलत्व ४३७ १६३ नीलं पलाशमाबद्ध २३१ ९० नीलमुत्पलमित्यादा २० ८ नीलश्यामलकृष्णाना नो चेत् कथं प्रवृत्ति: ३९५ १४२ २३७ ९२ न्यस्यमानैरवैषम्यं ७४ ३० न्याय्य: कोपोऽत्र नात्रेति २१७ ८८

(प) पठती गुम्फना चित्र १०० ४१ पदान्तरान्वयवशात् १४ ४ पदार्थानां तु यः सार ३५४ १२४ पदार्थानेव वाक्यार्थ २६५ ९८ पदान्येव समर्थानि २७० ९९ पद्मसम्मीलनाच्चात्र ३३५ ११८

परयुक्तं .... तद् ज्ञेयम ८८ ३९ परस्परं पदार्थाना २४ ९ परस्परस्य ग्रथनं २७ ११ परुषा नाम वृत्तिः स्या १०३ ४२

१९८ साहित्यमीमांसा

कारि० का० स० पृo

पश्यतामसकृन्न्याय्या १२७ ५४

पश्यति स्त्रीति वाक्येऽस्मिन् २३४ ९१

पाके ज्वाले च काष्ठानां २७३ ९९

पाञ्चालविहिता भिन्न ४५६ १७१

पाञ्चालीगौडिकामध्ये २९२ १०५

४३३ १६२

पाठ: पूर्वोक्तसूक्तस्य ११२ ४५

पाठो विशेषापेक्षी चेद ८५ ३५

पादस्यादौ न खलु ४०३ १४४ पादान्ते न क्वचित् सन्धि ४०१ १४४ पिष्टखण्डघृतादीनां ३११ १११ पुराणचित्रस्थानीयं ८३ ३४

पुष्पावचयकर्म स्यात् ४६८ १७४

पुष्पावचायिकेत्यन्या ४६३ १७३

पुष्पितं शाल्मलीवृक्ष ४५८ १७२

पूर्वं चतुष्टयं स्वार्थं ४० १४ पूर्व तावत् स्वरः सन्धौ ४०६ १४६ पूर्वमध्योत्तरपदैः ४१६ १५०

पूर्वानुभवसंस्कार १०१ ४१ पूर्वानुरागो मानश्च १८६ ७४ पूर्वानुरागे मानादि १९८ ७८

पृथक् पृथगनुप्रास १०६ ४ ३

पृथग्भूतैः पदैः श्राव्यैः ७५ ३० पृथ्वीवृत्ते यतेर्भङ्ग: ४०८ १४७ प्रकामं रञ्जयेच्चित्त ३१३ १११ प्रतापस्य च तीव्रत्वं ३९४ १४१

प्रतिकूलस्वभावानां २६६ ७०

प्रत्यक्षं दृश्यते श्रोतुः २८२ १०२

प्रत्यक्षा इव मध्याह्न २३२ ९०

प्रत्यक्षादिप्रतीतार्थो ४७७ १७८ प्रत्यक्षादि विरुद्धं यद् ५७ २४

परिशिष्टम्-१ १९९

कारि० का० स० प्रृ० प्रथन्ते कविवाक्येषु ३२९ ११६ प्रधानगुणभावेन २६६ ९८ प्रधाना: स्थायिनो ह्यष्टा १४६ ६५ प्रबन्धेषचिताञ्छब्दान् ४३० १६०

प्रभाणषटकमप्युक्त ४७६ १७७ प्रयोग विध्यपेक्षाणि ४८० १९८ प्रयोगे दुष्यते येन ५१ २१ प्रविभाग: पदे वाक्ये २३ ८ प्रसाधितो भवेद् यद्वद् ४३ १५ प्रसिद्धा तत्र वक्रोक्तिः ··. ३२० ११५ प्रागसङ्गतयोयू नो १८७ ७४ प्रीतिमात्रं प्रपद्यन्ते २५७ ९६ प्रौढिप्रेयोविस्तराद्यान् ९५ ४० फलपुष्पे चन्दनस्य ३१२ १९३

बहुलत्वं कृमिकीटादौ (ब) ४२५ १५३ बाहुल्यान्नियम: क्वापि ३९१ १३९ बाहू प्रलम्बावङ्गषु ४३२ १६१ बाह्यात् सत्त्वात् प्रभूता ये १४७ ६५ बिम्बाधरादिशब्दाना ४२३ ५२ बुद्धिस्थानां पदार्थाना २६ ११ (भ) भजन्त्यपरमर्थ च ४१७ १५० भवेद् वसन्तावतार ४५१ १७० भारत्या: सृष्टिवचित्री २२९ ९० भावा एकोनपञ्चाशत् २४८ ९५ भूतपूर्वस्य मन्त्रस्य ३८४ १२७ भूयांसो यद्यपि स्वार्था: २६८ ९८ भूयोऽवयवसामान्य १२१ ५१ भूषणायैव जायन्ते ३५६ १२८ भेदावबोध: प्रकट ३२५ ११६ भेद्यं विशेष्यं तत्राह ३१ १२ भ्रान्तिर्विपर्ययज्ञानं १९० ७५

२०० साहित्यमीमांसा

कारि० का० स० 4 पृ० (म) मदाय मदिरापानं ४७३ १७६ मध्यायामतिदीप्येत ३०० १०७ मनुष्यताविवक्षाया ४२७ १५४ मनोविकासविस्तार २४७ ९५ मनोहरैहेतुकार्य १७० ७१ महाकविप्रयुक्तत्वा ४९८ १५० महाचतुर्थ्यां कामिन्या ४७४ १७६ माधवस्य रति यद्ववद् १५० ६६ माध्वीकस्य यथा क्षार: २११ ८६ मानोऽपि प्रणयेर्ष्यभ्यां १८९ ७४ मिश्रां परे भजेते द्वा ३०१ १०७ मुख्यस्याधिक्यकथनं १३२ ५६ मुख्या वृत्तिवंदन्त्येना ११ ३ मुग्धिमादिष्विमनिच् ४२८ १५५ मुद्रां तां मुत्प्रदायित्वात् १०९ ४४ मूर्छ्नि समस्तानां च ४१९ १५१

(य) यः श्लेषचित्रयमक ३८९ १३८ यत्किन्चित् कान्तिसाम्यात्त १२० ५१ यत् प्रियावेक्षणं रागात् ४७२ १७५ यत्रेयं केनालवस्याद ३६० १२९ यत् संक्षिप्ताभिधानं ३४३ १२० यत् सर्वमेव साहित्य ४१ १४ यथाकथन्चित् सादृश्य ११८ ५० यथा कयाचिच्छ त्या ७६ ३१ यथा नराणां नृपतिः १५२ ६६ यथा निदाघो रजनो ५० १८ यथाप्रयोगं द्रष्टव्या: ४२० १५१ यथा बहुद्रव्ययुतै १६७ ७०

यथा स्वच्छाम्बरच्छन्ना ३४९ १२२ यथोपपत्ति कृतिभि ११९ ५१ यथौषधिरसा: सर्वे १६८ ७०

परिशिष्टम्-१ २०१

कारि० का० स० प० यदस्ति वस्तुनोरन्तः ५८ २५ यद्यदाकाङक्षितं योग्यं २६७ ९८

यस्यां संव्रियते चार्थ० ३४८ १२२ याऽडकाङ्क्षा यच्च सामर्थ्य० ३९ १४

या विकासेज्थ विस्तारे २९५ १०५ यूनो: समागमाभावाद् १७९ ७२

ये गुणा येऽप्यलङ्कारा ३५७ १२८ योजना क्रियते युक्ति० १११ ४४

यो वक्रोक्तिप्रधान: स्यात् ३८८ १३८

( र) रजस्तमोभ्यामस्पृष्टं १५४ ६७ रतिहासौ तथोत्साह० १५३ ६ ६ रसविद्धं यथा ताम्र १६९ ७० रसस्तदर्थ कविना २६४ ९७ रसा: स्युः सूक्तिवचित्र्य ३१६ ११५ रसरहास्यशृङ्गार: २१४ ८८ रसोक्तिमपि केऽप्याहुः ३१७ ११५ रुद्रादीनामेकशेषः ४२२ १५१

(ल ) लालेत्युद्विजते लोक: २३५ ९१ लोकान्तरगते यूनि १९६ ७७ लोकेऽपि सर्पदष्टादि० २०७ ८३ लोके .... केचिद् रौद्रस्य २१२ ८७ लोके वेदे च काव्ये च ३६३ १२९ लोके हेतुस्वभावानां २२४ ८९ लोकोत्तरस्वरूपस्य १७५ ७१

(व) वक्रोक्तयश्च तैः प्रायः १२९ वक्रोक्तित्वेन मन्यन्ते १३९ ६३ वक्रोक्तिसुन्दरं वाक्यं ४४४ १६४ २६

२०२ साहित्यमीमांसा

कारि० का० स०

वर्जनीयौ तदन्ये तु ५३ २१

वर्णस्थानस्वराकार ११३ ४६

वर्तते यत्परः शब्दः २१ ८

वस्त्रं सूक्ष्मं मनोज्ञानि ४४१ १६४

वाक्यभेदो वाक्यशेषो ३६१ १२९

वाक्यसंवननाधार्न ३८३ १३७

वाक्यार्थस्तस्य शब्दस्य २७६ १००

वाग्रपता चेदुत्क्रामेत २२६ ८९

वाच्यो्ऽर्यो वाचकः शब्द: ४७ १८

वाह्लीकाश्च महाराष्ट्रा ४३६ १६३

विकटाक्षरबन्धानां ८० ३३

विकास एव विस्तार २५० ९५

विकासविस्तरक्षोभ २४० ९२

विनियोगविधीष्टानि ४७९ १७८

विप्रलम्भागमाशङ्का १८२ ७२

विप्रलम्भेऽपि सम्भोग १८१ ७२

विभानाकारणत्व० २३९ ९२

विभावैरनुभावश्च १७१ ७१

विभिन्नार्थैकरूपाया ११४ ४६

विभूषणं चाक्षरसङ्गतिश्च ३७१ १३५

विभूषणसहस्रेऽपि ६७ २८

विरुद्धा अपि योज्यन्तै १४९ ६५

विरुद्धैरविरुद्धैर्वा १४८ ६५

विवक्षा बहुधा वात्र १८ ५ू

विवक्षा वक्तुमिच्छा स्यात् १७ पू

विविधं ह्याभिमुख्येन १५७ ६७

विशिष्टैः शब्दसन्दभै० २८१ १०१

परिशिष्टम्-१ २०३

कारि० का० स० विशेषणेन च संसिद्धौ ४१२ १४८ विश्रामविपदवर्णनं .... १५३ वृत्तिः कार्यवशादेवं १२ ४ वृत्ति: पदानां व्यापार: ९ ३ वृत्तिर्याप्यक्षपादोक्ता १६ ४

वृत्तिस्तद्वद् विवक्षावत् ३८ १४ वृत्तीनां समष्टिः स्यात् ३ २ वेषः स्यात् प्रकृतिस्थैस्तु ४४० वैदर्भ्यादिकृत: पन्थाः १६४ २८५ १०२ वैदर्भ्यामत्र माधुर्य ६५ २७ व्यतिरेकेण षट्त्रिशत् ३६९ १३५ व्याधवल्लवनारीणां ४३४ १६२

(श ) शक्तिसङ्यावदेतत् स्या० १२२ ५१ शक्रार्चा च तथा तोय० ४६४ १७३ शब्दानां स्वपदानां वा १०२ ४२ शब्देनावस्थितात्मायं .... ९१ शब्दोऽपि सम्भवत्येष १९३ ७६ शब्दोपहितरूपं तत् T२३० ९०

शब्दोपात्ते प्रतीते वा १३१ ५६ शाब्दान्येतानि मानानि ४८१ १७८

शास्त्रेषु संस्कृतादन्य २०५ १०८

शुद्धा साधारणो मिश्रा ३०६ १०८

३४५ १२१

शृङ्गारश्च तथा हास्य: १७२ ७१

शृङ्गारहास्यकरुण ३०३ १०७

शृङ्गारो द्विविधो विप्र १८५ ७३ शृङ्गारो भाति वैदर्भ्यां २९० १०५

२०४ साहित्यमीमांसा

कारि० का० स० पृ०

शैथिल्यं नाम जायेत् ७१ २९

श्रमः सर्वकलावीक्षा ३७९ १३७

श्रमो नियोगवलेशौ च ३७८ २३७

श्लाध्यं वे कर्म काव्यस्य ३०७ ११०

श्लेषः प्रसादः समता ६८ २८

श्लेष: सुसन्धिर्जायेत् ७२ २९

( ष) षट्त्रिशदेतानि तु ३७४ १३६

षट्प्रमाणविरोधेऽपि ४७५ १७७

( स ) संश्लेषान्तराश्लिष्टा ३२८ ११६

संसर्ग: सन्निपातश्च ३१४ १११

संहत्यर्थाभिधायीनि १९ ८

स क्लेश: करणोद्योगः ३८० १३७

सचेतसा रस्यमान: २४५ ९४

सत्तामात्रेण जायेत ९० ३९

सद्ृशेन पदार्थेन ३९७ १४०

सप्रत्यासस्वरूपत्वम २०३ ८०

स भावो रसनीयत्वं १४५ ६५

समयो नातिलङ्न्ध्यः स्यात् ३९० १३६

समाधिगम्यां तामाहुः ३३८. ११९

समासवृत्त्यनुप्रासः २८६ १०१

समासान्ते च दृश्येते ४११ १४८

समुदायपरिष्कारः ३५ १३

समुद्भूतगुणः प्राज्ञ: ६६ २७

सम्प्रीतिविषयोऽभीष्टं २१९ ८९

सम्बन्धिनी पृष्ठसम्बन्धं ४१ १५

सविरोधा सोत्तरेति ३५३ १२४

सशक्तिरेव हि सम्बन्धः ३७ १४

परिशिष्टम्-१ २०५

कारि० का० स० प०

सहकारियुतर्भावैः २४६ ९४

सहन्ते परमावृत्ति १४३

सा चूतभन्जिका पकव० ४५३ १७०

सा जातिरिति कथ्येत ३०४ १०७

साधारणप्रसिद्धार्थे ५५ २१

साभिप्रायोक्तिविन्यासः ३३६ ११८

सामर्थ्यं च पदार्थानां २५ १०

सामर्थ्यमन्वयकार्थे ६ २

सामर्थ्याद् गमयत्येक० २७१ ९९

सामाजिकः स्याद् रसिक: ४

सामाजिकानां च हृदये २६३ ९७

सामाजिकानां हृदयं २८० १०१

सा मुख्या लक्षणा गौणी १० 3

साम्यमित्यामनन्त्येनं १९१ ७६

सारूप्यमिथ्याध्यवसाय० ३७२ १३५

साहित्यं नाम सम्बन्धः ३६ १३

साहित्यं सपरिष्कारं २ १

साहित्याभ्यासनिष्णात० ३१२ १११

सिद्धरथैः समं कृत्वा ३७७ १३६

सुवसन्तकमुख्याश्र ४४८ १६८

सूक्ष्मा भाविकसंश्लिष्टाः ३२७ ११६

सेनापाया निरुद्भेदाः ३३५ ११८

स्तम्भश्चेष्टाप्रतीघात० १५६ ६७

स्तम्भस्तनुरुहोद्भेद० १५५ ६७

स्थायिनी पदसंस्कारा: १७८ ९२

स्पृश्यन्ति मनोभूत० ४६६ १७४

स्पशैर्युतां च मन्यन्ते १०४ ४२

साहित्यमीमांसा

कारि० का० स०

स्मृतिर्वितर्क उत्कण्ठा १५८ ६७

स्वभावोक्तिरपि प्रायः ३२१ ११५

(ह) स्वयं तात्पर्यवृत्त्यव २७८ १००

स्वरस्योपलभ्येत २५२ ९५

स्वात्मगामिगुणोद्भूतेः २४४ ९४

हर्षामर्षावसूयेर्ष्या १५९ ६८

हेतुः शोको रतिर्वास्तु २०१ ७९

हेतुत्वं शब्दशक्त्यैव २६१ ७९

हेतो: फलस्य रूपस्य १९९ ७८

92

परिशिष्टम्-२

उदाहरणत्वेनोद्धृतश्लोकानुक्रमणिका

श्लो० पृ० ग्रन्थः

(अ)

अंशुकानि प्रबालानि ८५ काव्याद० २०, स० क० ५।७०

अटकमकुटीचन्द्र० १०६ स० क० २1१०

अखण्डमण्डल: क्वेन्दुः ५१ भा० काठ्या० २।४४

अखण्डमण्डल: श्रीमान् ५६ महावीर०, सु० र० भा०,

पृ० १०३, श्लो० ६२ अङ्गलेखामकाश्मीरा ५७ उ० का० सू० वृ० २।२०

अङ्गाधिराजभुजदण्ड० १६१ अङ्गानि चन्दनरसैः १२८ महासुभाषितसंग्रहः, श्लो० २६३ अङ्गलीभिरिव केशसश्चयं ७६ कु. स० ८।६३, स० क० ४।१०७ अङ्गुल्य: पल्लवान्यासन् ५३ काव्याद० २६७; स० क० ४१२६ अङ्गनाङ्ग तनु च तनुना १०

मसूरप्रकाशनम् १६५६ अङ्ग न्यस्योत्तमाङ्गं १३६ अभि० भा०, ना० शा० १६।६ अग्रे स्त्रीनखपाटलं ३६ विक्रमोरव० २1७

अजित्वा साणवामुर्वीम् ८५ काव्याद० २।२८, स० क० ५।६७

अतीर्णशुक्तपुटमौक्तिक० १४७

अथ यन्तारमादिश्य ५ र० व०१।५४, शृतप्र०,३यः प्रकाशः,

१०४ मसूरप्रकाशनम् १९५६ अथास्य रत्नग्रथितः TH १६६ र० व० १६।४२

अथेष गुणवान् राजा १२० काव्याद० २२६६, स० क० ४।१२३

२०८ साहित्यमीमांसा

श्लो० पृ० ग्रन्थः

अथैष प्राचीन: सरति का० मी०, १७ शोऽध्यायः

अदर्प इव कन्दर्प: 5- १६२

४२

अदृष्टे दर्शनोत ण्ठा ७३ सु० र० भा०, पृ० २६१, श्लो० १ सुभाषिताल, श्लो० १०४३ अधिदिनावधिजीवा: ६

अध्यासामासुरुतुङ्ग० ११ शि०व० २५;शृ० प्र०, ८ मः प्रकाशः, मैसूरप्रकाशनम् १६५६

अध्यास्य चाम्भ: १७८ र० व० ६।५१

अनञ्जितासिता दृष्टिः १६६ काव्याद० २।२०१, स० क० ३1१४

अनाकूतैरेव प्रिय १७२ अनर्घराघवम् ३1५, सु० र० भा०, पृ० २५५, श्लो० २७, मुरारिकवे:

अनातुरोत्कण्ठितयोः ७१ माल० मित्र० ३।१५ अनुरणन्मणिमेखल १६ व० जी० १६, रुद्रटाल० २।२३ अनेन कल्याणि करे गृहीते १८१ शृ० प्र०, ६ मः, प्रकाशः

अनेन यूना सह १७६ र० व० ६।३५

अनेन सागरानूपान् १४३ वा० रा० ५।१।१९४ अन्त्रैः कल्पितमङ्गल० ६०,११३ मा० मा० ५।१८,दशरू० ४ र्थः प्रकाशः, स० क० १।१५१, ५।५०१

अन्यासु तावदतिमर्दब ६६ दशरू० ४ र्थः प्रकाशः, सु० र० भा०, पृ० २२३, श्लो० ७६, विकटनितम्बायाः, सुभाषिता०, श्लो० ७३५, शृङ्गारप्रकाशस्य ७ मे प्रकाशे प्रथमद्वितीयचरणौ तृतीयचतुर्थ- चरणत्वेनोद्धृतौ

अन्योन्यकण्ठाश्लेषेण ७९ अपाङ्गनिष्यन्दभराश्रुपूरै: अपाङ्गभङ्गरेषा चेत् ५५

अपीतक्षीबकादम्बं ५६,७७ काव्याद० २।२००, स० क० ३।११, 135 02 सु० र० भा०, पृ० ३४४, श्लो० २

परिशिष्टम्-२ २०६

श्लो० पृo ग्रन्थ:

अपेतव्याहार ११३ स० क० ५२७६ त अप्रगल्भकलकण्ठपश्चमाः १४२ अमृतममृतमास्ताम् ४२

अम्बास्तवेषु तव १४४ अयं देशो देशो १२३ अयमुदयति मुद्रा० २६ स० क० २।२६ सु० र० भा०, पृर ३२७, श्लो० १० अयशो मलिनं मुखं १४१० अयि पान्थ बिलम्बसे किमेक: ३ अरत्नालोकसंहार्यम् ५६ काव्याद० २।१६७, स०क० ३६० अरविन्दकरण्डालय० १४५ अररे कटाक्षलहरी १०० अर्थिनां कृपणा दृष्टि: ३८ काव्याद० १।७७ सु०र०भा०, पृ० १०३, श्लो. ५३ अविरतरतक्लान्ता १४२ १३ कुमा०स० ३।५३,शृ० प्र०,५मः प्रकाश: अश्वि अभितानिकधूसरेभ्यः १६२ असकलहसितत्वात् १० का०मी०, ११ शोऽध्यायः, स०क० २।८४ असम्भृतं मण्डनमङ्गयष्टेः ५६ कु० स० ११३१ असहनसखी ६४

असारं संसासं १६ मा० मा० ५।३, व० जी० १।२०, अभिनवभारती असावुपनीतोऽपि २५ स० क. १७७२, शृ०प्र०, ९मः प्रकाश:, पृ० ३४० असौ कुमारस्तमजोऽनुजातः १८० ए० व०६।७८ असौ विद्याशाभि: १७९ मा० मा० २१११ अस्ति विशेषा: सुमहाकुञ्जा: ७ अस्मान् साधु विचिन्त्य ६८ अभि० शा० ४।१७, स० क० ५।५१ अस्मिन् देव लतागृहे ७५ उ० रा० च० २३७, दशरू०,४्थः प्र०

(आ) आन्त्रप्रोतबृहत्कपालनलक० ६३ 3: म० वी० च० ५।१८, स०क० १।१५०

२७

२१० साहित्यमीमांसा

श्लो० ग्रन्थ: आयाते दायते मरुस्थलभुवां "८४ दशरू० ४ र्थः प्रकाशः, धनिकस्य शृ० प्र० २३/४०, सुभाषितावलिः, सुक्तिमुक्तावली, शाङ्गधरपद्धतिः अद्भुतफुल्लकवे: आद्रं नागाजिनमवयव० आर्द्रा्द्रचन्दन० 35 का० मी०, ३ योऽध्यायः आवर्जितजटामौलि० ६८ कु० स० २।२६ आशाबन्धः कुसुमसद्दश० मे० दू० १।१०

(इ) इक्षुदण्डस्य मण्डस्य ११ .. इतश्चेतश्चाभ्र लिह० १५५ कु० स० ४।३६ इतीदमपि भूयिष्ठं ५४ काव्याद० २।२२६ इतीयं माधुयं १२६ इदं मघोन: कुलिशं ८६ काव्याद० २।२९१, स० क० ५।७१, सु० र० भा०, पृ० ३६५ इदं वामाय भागाय ४५ इदमम्लानमानाया ८४ काव्याद० २८६, स० क० ५।७३ इन्दुयंत्र न निन्द्यते स०क० ५।१६२, सुभाषिता० २३६८ कृष्णमिश्रस्य इयं गेहे लक्ष्मी:ाक ा ३ उत्त० रा० च० १३८, शृ० प्र०, ९ मः प्रकाशः, पृ० ३०ई. ५ इह हि वहति कामं १६२ वा० रा० ५।३४

(उ) उच्छवसत्कमलगन्धये ५१ उत्कृत्योत्कृत्य कृत्ति 9915 oTH oTFF ६६०१ मा० मा० ५।१६, दशरू०, ४र्थः प्रकाश

उत्तिष्ठन्त्या रतान्ते १०६ वे० स० १३, स० क० २।३३, . सु० र० भा०, पृ० १६, श्लो० १४ निशानारायणस्य, सुभाषिताव० ७६ उत्तुङ्गा: परितः स्फुरम्ति गिरय: ३५ ६ कलान

परिशिष्टम्-१1 २११

श्लो० पृ० .. ग्रन्थ: उद्गर्भहूणरमणी० १६३३१ वा० का० सू० वृ० ४२११, Tफ स० क० १११६३ सु० र० भा०,कक पृ०३०१, श्लो० ६६ विद्याकरकवेः उद्दामोत्कलिकां विपाण्डररुचि ४९, १२४ रत्ना० नाटिका ४ ० उद्धतनिभृतमेकमनेकै: ९० शि० व० ₹०।७६ उन्नमितकभ्रू लतम् १०८ अभि० शा० ३।१२, स०क० २।१ उपलब्धसुभस्तदा स्मरं ८१ उपवसति वसन्त० १४८ उपस्थितां पूर्वमपास्य ११४ र० व० १४।६३ उपस्रोत: स्वस्थ० TOP MIP १५४ उभौ यादि व्योम्नि पृथक् प्रवाहौ २९ शि०्व० ३८, का०मो० ८मोऽधयायः, स० क० १।९५ उलूखलैराभरणैः ५५

( ए) एकस्या गण्डतलमलं १४६ एकस्मिन् शयने पराङ्मुखतया ७२ अम० श० २१ कनीफलिगक शिक्क एकेनाभ्यधिके १३४ एकेनालिङ्गन्तं कृष्णं 0.११२ एको हि दोषो गुणसन्निपाते २५ : कु० स० १।३ प्रातगणक एतस्मिन् घनचन्दनार्द्रवपुषो १६६ सदुक्तिकर्णामृतम् १२७८, कालिदास- : दण्डिनोः एता: कूलकरञ्जकुञ्जकुहर० १४३ एतानि निस्सहतनो: १०४ एलालवङ्गलवली० १४५ एष राजा यदा राज्यं .४१ काव्याद० १।५३, स० क० २।१६६ एष वन्ध्यासुतो याति २५ सु० र० भा०, पृ० ३६३, श्लो० ५

(क) कड्कासिन्या: पृथुकुचतटे १४३ कथमपि कृतप्रत्यापत्तौ ६३० अम० श० ७३ ण5शाकन, करोक कथय किमिति बाले १०३ विद्धशालभज्ज़ि .. ११९6ीिकशक कदा कटाक्ष एणाक्ष्या: १०९ १लमप्रमकोजालक

२१२ साहित्यमरीमांस

श्लो० ग्रन्थ:

कदा नौ सङ्गमो भावी० ११८ काव्याद० २।२६१, स० क० ३।१४३ कनककलशस्वच्छे स० क० ३।११०, सु० र० भा०, पृ. २२, श्लो० ३३१

कन्याकम्बलखण्ड० १६४

कपाले मार्जार: ७५ का० मी०, १३ शोऽध्यायः, स० क० ३।११४, सारङ्गधरपद्धतौ सुभाषितावलौ च भासकवे:, सदुक्ति- कर्णामृते च राजशेखरस्य कपोले पत्राली ८३ अम० श०, स० क० ५।४८९ कपोले जानक्या: १११ हनु० ना १।१९, महाना० ३५०, का, मी०, १७ शोऽध्यायः, स० क० ५।३६९

कमलमनम्भसि कमले च ११२ स० क० ४।१०१, ५।४८४. श्ृ० प्र० ७म: प्रका० पृ०२२५, सू० मु० १५१६, सु० र० भा० श्रीशङ्गरगणस्य कमले कमलोत्पत्ति: शृङ्गारति० २०, सु० र० भा०, पृ० ३२२, श्लो० १२ करकिसलयं धूत्वा १५२ अम० शत० ८९ कर्णिकारगौरेण $13 .F १६३ कर्ता मखानां बहुदक्षिणानां १३० कलशैरभिषिच्य काश्चनैः र१६१ कलिङ्गपुरकामिनी० १६१ कल्याणदायि भवतः ११३

कल्याणी बत गाथेयं १७८ वा० रा० ५।३४।६, स०क० ३।१६० शृ०प्र०९ मः प्र०

कल्लोलवेल्लितदृशत् १८ भल्लटश० ६२,व० जी० १।२४, सुभाषि- तावलौ तु भागवतत्रिविक्रमस्येत्युल्लेखः कश्चित् कराभ्यामुपगूढनालम् ६९, १६६ र० व०६।१३, स० क० ५/३६ कश्चित् कान्ताविरहगुरुणा १३२ मे० दू० १।१ कस्तूरीतिलकः कपोलमकरी ३३ कादाचित्कैः परे फलै: १३९

परिशिष्टम्-२ २१३

श्लो० पृ० ग्रन्थः

का नाम रम्यता वक्त्र ९१ SES

कालिन्दि ब्रहि १२४ १२८ सदु० कर्णा० १।३७२ मुरारिकवेः, सु० र० भा०, पृ० ११४, श्लो० २३, किं पद्ममन्तर्भ्रान्तालि० ७६ काव्याद. २।२६ स० क० ४।७४ किश्च् बहुझल्लरी० १४५ किमुवाच वचो राम: १४३ वा० रा० २।५८।११ कियन्द्िरपि सोऽवानम् ७९ कियन्मात्रं जलं विप्र ५७ का मी० ६षोऽध्याय:, स० क० १११६८ किरन्त: कावेरी० १४९ स० क० ११४० कुतः कुवलयं कर्णे ११९ काव्याद० २।१२३, स०क० ४।१९४, सु० र. भा०, पृ, ३१२, श्लो० ५ू कुलेन कान्त्या वयसा नवेन १८० र० व० ६।७९ कुवलयदलनीला १५४ कुसुमसुकुमारमूर्तिर्दधती १७० रत्नावली०, १,२०, शृ०प्र. १.शः,प्रकाशः कुसुमायुधपत्नि दुर्लभस्तव ८१ कु· स० ४४० कृमिकीटाश्च जीवन्ति १५३ कृष्टा येन विलोलकेशनिवहा ८५० वे० स० ना० ३४७, स० क० ५।५१६ कृष्णेनाद्यगतेन रण्तुमधुना कृष्णकर्णामृतं, काव्यम् २।६४,स०क० ५।२३, सु० र० भा०, पृ० २४, श्लो० १६४ केचिद् वस्तुनी १२१ स० क० १।९३ केरलीचिकुरर्भाङ्गभरं १६१ केशा: सपुष्पगण्डषा: १६७ केवलं बत बन्धार्थम् ४८ कोडयं भामिनि भूषणं १६८ स० क० २।३५७, ५।४२४ १४८ किरातार्जुनीयम् ४।२४ कोकिलालापवाचालो ३० स० क० १।४२, २।१८५ कोपमाहरयत् तोव्रम् ८७

क्रान्तं रुचा काश्चनवप्रभाजा १४० शि० व० ४।३ क्रान्तकान्तवदनप्रतिबिम्बे १७७ शि० व० १०।३, स० क० ३।१४५ क्रीडन्तीनां हलिकसुद्दशाम् १६४ क्रोधो यत्र भ्रु कुटिरचना ८२० क्लिष्टचन्द्रमदये: कचग्रहैः ९० ०२० कु० स० ८८३

२१४ साहित्यमीमांसा

इलो० पृ० ग्रन्थ:

क्वचिद् भस्मापाण्डु १३१ क्व युवतिमादवं १२४ स० क० ३६० क्षिप्तो हस्तावलग्न: ११३ अम० शत० २, स० क० ५/४६६

(ख) खलक्त्वा खलचेष्टितं १४५ खेटके भक्तसूपस्य 3915PR२ 6 स० क० १।१९, शृ० प्र०, ६ मः प्रकाश:, पृ० ३३५, मसूरप्रकाशनम् ₹९:६ (ग) गङ्गे देवि दृशा पुनीहि यमुने ४७ क ० स० क० ४।२१२ गच्छ गच्छसि चेतु कान्त ११ ११६ाण काव्याद० २।१४१, स० क० ४।१४७, 17 सुभाषिता० १०४० गजकदम्बकमेचकमुच्चके: १३९ शि० व ०६।२६ गतिर्वेणी च नागेन २८२ स० क० ४।२३० गलनिहितकुसुममाल: १६५=53 गलितवयसामङ्ग १५०F१ गाढालिङ्गनकेलिपूर्वममुना १६८ कोहीर सारडलमिड गाढोत्कण्ठकठोरकेरलवधू e४15 १६३ मा० मा० ६।१९ गाथामेतामवष्टभ्य :शSक्णक १७८Tय गिरिप्रसक्तानि गिरींश्र पश्यन् १४३ ०> गुणानुरागमिश्रेण १४१ का० मी० ६८, १५ दशेष्वध्यायेषत्कीणं:, स० क० ३४०, शृ० प्र०, षष्ठः प्रकाशः गृहिणी सचिवः सखी मिथः ७९ र० व०८६७

(घ) घर्माम्भो विसर० १६७ मा० मा० १।३८. घ्रातं तालफलाशया स्तनयुग ७६ सु० र० भा०, पृ० १३२, श्लो० ३५ (च )

चक्रवाकमिथुनं १६७ ०इ

चन्दनासक्तभुजग० ०7 ० ६१ ० उ०का० सा०स० ३।७ प्रतिहारेन्दु० ल०वृत्ति: चन्द्रपयोदवृन्दानाम् ५५ चन्द्र ज्योत्स्नाविशदपुलिने ११९, १२५ का० मी०, ९मोऽध्यायः स०, क० ४।८८, का शृ०प्र०, ७ मः प्रकाशः, पृ० २३१

परिशिष्टम्-१ २१५

श्लो० पृ० ग्रन्थ: चन्द्रितो येन माग्निरङ्ग १०९ चयस्त्विषामित्यवधारितं पुर: ४७ शि० व० १।३ चरणकमललग्नः ३३ वा० का० सू० वृ० ३।१।१७ चरन्ति चतुराम्भोधि० ४४ काव्याद० २।९९, का० मी० ६ष्ठोऽध्यायः, स० क० ४।१९५ चलति कथश्च्चित् पृष्टा ६६ दशरूपकम्, ४र्थः प्रकाश: चारुता वपुरभूषयदासां १६ शि० व० १०।३३, व० जी० १।२३ चित्रं हरिणशावाक्ष्या: ५६ वा० का० सू० वृ० ४।३।२२ चूडाचुम्बितकङ्गपत्रम् १३१ महाना० २।३, उ० रा० च० ४।२०, महावी० च० १६, स० क० ३६ह

च्युतसुमनस: कुन्दाः ३६ वा.का०सू०वृ०३।२५,औचि० वि०च०५।२, 9913 ०B का०मी० १८शोऽध्यायः अभि०भा०१६।११० च्युतामिन्दोलखां ३५ क स० क० ५।११२, शाङ्गधरपद्धतौ क्रीडा- क करस्येति सुभाषितरत्नभाण्डागारे,R5D सुभाषितावलौ च चन्द्रकस्येतिण किक च्युतो राज्याद् राजन्यश्च 05OF

(छ) छत्राकारशिरा: सिरालसरल० २२ स० क० १।१६ गाएं णणक़स

(ज) जजौ जो जाजीजिज्जाजी OTC ४६ शि० व० १६।३, स० क० २।२५६,त छ जनकस्तादशोऽस्माभि: ७६ जम्भारातीभकुम्भो १४६ जयति जनताभिवाञ्छितः सूयशतकम् १ १०६ स० क० २६ जयति भुजगरज्जु० ३३ क स० क० १1८४ जयत्यमलकौस्तुभ० ४६ fका० मो० षष्ठोऽध्यायः, शृ०प्र०शयः, प्रकाश, पृ० १०३ ०४९ जयन्ति ताण्डवे शम्भो: १४५ वा० का० सू० वृ० ५।१४होठ़ इसनमपागा जितमिह भुवने त्वया यदस्या: ८६ मा० मा० ३।१५ जीवग्राहं विरमतु तपो ७० चिशकानर ािक :.. ज्ञाता: सन्ति मे १५७ ०7 ०H

२१६ साहित्यमीमांसा

श्लो० पृ० ग्रन्थः

(ड ) डोलायम्त: कपोलेषु १६६

(त)

तं पातयां प्रथम० २६ तं वीक्ष्य वेपथुमती ७० कु० स० ५l८५, स० क० ५।७ तडिल्लता कि न स्थर्याद १४४ ततोऽरुणपरिस्पन्द• १६ व० जी. ११८, का० मी०, १२ दशोऽध्यायः, सुभाषिता० २१५३ वाल्मीके: पद्यम; केचिच्च महाभारतीयमामनन्ति तत्कालप्रियजन० ७३ उ० रा० च० १।३०

तत्क्ररदन्तकरपत्र० ९४ तत्र काञ्चनशिला० १७६ कु० स० ८।२९ तत्र तोयाशयाशेष ४२ उ० का० सा० स० १।३ तदा प्रभृति निःसङ्गो उ० का० सा० स० १४ तनुत्वं रमणीयस्य ४८ स० क० २११५९ तन्वी श्यामा शिखरदशना १३ सु० र० भा०, पृ० २७१, श्लो. ४९ कएव तमालनीलनीरदश्यामलं तमः ५३ तमृषि मनुष्यलोक० १५३ सु० र० भा०, पृ० ३६, श्लो० ४६ तरुणं सर्षपशाकं १४४ तव तन्व्गि वदनं ५५ तस्मिन जीवत जौवामः ५०, १३१ शृ० प्र०, श्यः प्रकाश:, पृ० १०४ तस्य राज्ञ: प्रमावैण ४० काव्याद० ३।१८०, स० क० १।१६६, ३।३२१ तस्या: प्रवृद्धलीलाभि: ४३ वा० का० सू० वृ० ४।३।१७, स० क० ४।२०७ तस्याभिषेके मदनातुराया ४५ स० क० २६५

तस्या वक्त्राब्जम् १४६ तां रोहिणीं विजानीहि १७८ वा० का० सू० वृ० ४।२६, स०क० ३।१६५ ताटङ्कवल्गित० २६८ का० मी०, तृतीयोऽध्यायः ताभ्यां गताभ्यां गताम् १५० तामभ्यगच्छद् रुदितानुसारी १६ ए०व. १४१७०, व० जी. १३०ग ताम्रपर्णीतटेष्वासीत् १७७ ०T ... ताया प्रचकारासौ १५८ तिमिरनिरुद्धभीम० ११२ स० क० ५।१११

परिशिष्टम्-२ २१७

श्लो पु० ग्रन्थ: तीर्थे तोयव्यतिकरभवे ८१ र० व० =।९५, ध्वन्यालो· लो वृ० उ०, पृ० ८६४, मोतीलालबनारसीदास- प्रकाशनम् १९६३ तीव्रः प्रतापो मधुरं वचस्त १४१ श्रृ.प्र०, षष्ठः प्रकाश:, पृ० २०४ तेनेऽद्रिबन्धो ववृधे पयोधि ५० भट्टिका १३।२७, शृ० प्र०, श्यः प्रकाशः, पृ० १०४ तौ सन्धिषु व्यञ्जित० १७६ कु० स० ७।९१ त्वं जीवितं त्वमसि मे ८६, १२३ उ० र० च० ३।२६ त्वदाननमधीराक्षम् ५१ काव्याद० २।४४ त्वमेवं सौन्दर्या ३८ वा० का० स० वृ० ३।२।१३, शृ० प्र०, ९मः प्रकाश:, पृ० ३४७ (द) दंष्ट्रापृष्ठेषु सद्यः १९ व०जी० १।२९, सुभा०र० भा० ३९, सदुक्ति- कर्णामृते वराहमिहिरस्य उल्लेखः दन्तप्रभासुमनसं १२७ उ० का० सा० स० २।२२ दर्पणे च परिभोगदर्शिनी १७: कु० स० ८।११, व० जी० २।६१, स० क० ३।१७० दर्भाङकुरेण चरण: ३६ अभि० शा० २।१३, स० क० १।११२ दिग्वासा यदि तत् किमस्य १२४ महाना० ८१८, स० क० ३।३४०, औ०वि० च०, सुभाषिता० भट्टप्रभाकस्य दिङ््मातङ्गघटाविभक्त० ८५ स० क० १।१६०, २/५५, ५।४१६, औचि० वि० च०, भट्टभास्करस्य दिनपरिणतिमज्जत्० १६२ दीर्घापाङ्गं नयनयुगलं ४० शृ० प्र०, १०मः प्रकाशः, पृ० ३७१ मैसूरप्रकाशनम् १६५६ दुःखं मे प्रक्षिपति हृदये १४७ दूरारूढप्रमोद १४७ दूरे दारुवनानि हारकपुधा २६ दृष्टिं हे प्रतिवेशिनि क्षणमिहा. ११८ दशरू०, २यः प्रकाश, स० क० १।११८., सु० र० भा०, पृ०३५३, श्लो० ४३ विज्जकायाः

२८

२१८ साहित्यमीमांसा

श्लो० प्रृ० ग्रन्थ:

दृष्टिः सालसतां बिभर्त ११५ दशरू०, २ यः प्रकाश: दृष्ट्ैकासनस ङ्गमे प्रियतमे ३५ अम० श० १९ वा० का० सू० वृ० ३।२।४, दशरूपकम्, २यः प्रकाशः, का० मी० ९मोऽध्यायः, शृ० प्र०, ९मः प्रकाशः, पृ० ३४४ देवव्रते वाञ्छति दीर्घनिद्रां ३७ स० क० १११११

देवी त्वदङ्र १५० देशे देशे कलत्राणि ८६ सु० र०भा० पृ० ३६१, श्लो. ६ देशैरन्तरिता शतैश्च सरिताम् ७७ अ० श० ६६, दशरू०, ४र्थः प्रकाशः, सु०र०भा० सुभाषिता० १७६८ नरसिंहस्येति पृ० २०८, श्लो० ३३ द्यूते छद्मपर: कामं ७४

द्वयं गतं सम्प्रति १९ कु०स० ५।७१, व० जो० १।३६ द्वार खडि्गभिरावृतं ४६, १३१, १३२ शृ०प्र.,९मः प्रकाशः, सु०र० भा० पृ० १०८. श्लो० २०२

(ध) धत्ते त्वचं रौरवीम् १३१ महा० च० १।१८ धात्राभिघातदयिता १०४ स. क० २।२६ धावति तरुमारोहति १६५ धीरास्त एव धवला० १०४

(न) न केतकीनां वेकसन्ति सूचय: ७५ श्ृ० प्र०, १०मः प्रकाशः, पृ० ४२० न नर्मस।चिव्यमकारि नेन्दुना १४८ शि० व० १५६ न निर्गुणमपि चाकाङ्क्षेत १५८ न पञ्चेषुः स्मरस्तस्य ६१ काव्याद० २।३०४

नमः पतनशीलाय ४३ नमामि नित्यं ललितं ४५ न मालतीदाम विमर्दयोग्यं ७६ विद्धशा० भ० ३६५; स० क० २।२०५, ४।६७

नराः शीलभ्रष्टाः ३५ वा० का० सू० वृ० ३।१।१३

परिशिष्टम्-२ २१६

श्लो पृo ग्रन्थ:

नलिन्या इव तन्वङ्गयाः ५१ काव्याद० २।४५, शृ० प्र०, १०मः प्र, पृ० ४११ नवशाडवलराजिभि: १५० नवाम्बुदकुटुम्बिन: १३३ न स्पृष्टोऽपि त्रिदशसरिता ८४ स०क० ५।२-४, शृ० प्र० २३।४४ नास्तावद् विकलकुररी० ६७ मा० मा० ५।२० नारिकेरफलषण्डताण्डव १३१ निःशेषच्युत० १२८ अम० श० ६०, स० क० ४।२३६ निगृह्य केशेष्वाकृष्टा ८.५ काव्याद० २।२८२, स०क० ५।६६ निधानगर्भामिव सागराम्बरां १४८ र० व० २६ निपुणं द्रुहिणेनास्याः ५५ निरानन्द: कौन्दे ३४, ३५ वा०का० सू०वृ० ३।१११, स० क० १।=१, सु० र० भा०, पृ० २२३, श्लो० ६४ निर्णेतुं शक्यमस्तीति १७८ काव्याद २।२१४, स० क० ३।१७१, सु० र० भा०, पृ० ३१, श्लो० १७ निर्मग्नेन मयाम्भसि ७७ दशरूपकम्, ४र्थः प्रकाशः, सु० र०

निर्माल्यं नयनश्रियः कुवलयं भा०, पृ० १५, श्लो० २६ रुद्रकवे: ४४ स०क. २।४३, बालरामायणे प्रथमपादमात्रम् १।४० निर्मोकमुक्तमिव गगनोरगस्य ५४

११६ नीलेन्दीवरशङ्कया नयनयोः ७५ महाना ५ा८, स०क० ३।११५ नतच्चित्रं यदयनुदधि० ९३ अभि० शा० २।१६ नौश्च दुर्जनवाणी च ४३ ४७, १३२ सु०र०भा०, पृ० ५४, श्लो० १४ उण

( प) पक्ष्मालीपिङ्गलिम्न: १५२ सु० र० भा०, पृ० ६७, श्लो० १४२ भवमूते:, पतद्धारा: पारावत १३३ पत्यु: शिरश्रन्द्रकलामनेन १३० कु०स० ७।१६, का० मी० अ० ६, पृ० १२७; स० क० ५।१६१ दशरू०, २यः प्रकाशः

२२० साहित्यमीमांसा

श्लो० पृ० ग्रन्थः

पद्भ्यामूरुयुगं विभज्य भुजयोः ११३ .. ० क० ५।५००, शृ० प्र०, ९म: प्रकाश:, पृ० ३१७

पद्मसम्मीलनाच्चात्र ११८ काव्याद० २।२६, स० क० ३।१४४ पद्मातपत्ररसिके ६ सुभा०र०भा०, पृ० ३१३, श्लो० ५५ पन्था: स एष सखि १३९ पयोमुचः परीतापं ६२ काव्याद० २११७३, स० क० ४।१५६ परिणष्यति पार्वती ८१ कु० स० ४।८२ परिम्लानं पीनस्तनजघन० रत्नावली० २३८, औ० त्रि० च०, पृ. ६, भारतप्रकाशनमन्दिरम्, १६६५ परिसरपुलिनेषु निम्नगानां १४० परिहर्रात सुषुप्तं १६२ परेषां फलमुत्पाद्य ४४, ४७

पर्याप्तं तप्तचामीकर० १४६ सूर्यशतकम् ५६ पल्लवेन पवनानुम ... ३१

पश्य पार्वति पयोदपङक्तिभि: १२९ शृ० प्र० ६मः प्रकाश:, पृ० १११ पश्यानभ्यञजनाज्जन्म २८ पश्यामि तां तत इत: १२१ मा० मा० १।४१, श्ृ प्र० १०मः प्रकाश:, पृ, ४०६ १ ३दश:, पृ० ५५२ पाञ्चालनेपथ्यविधिनराणां १६७ का० मी०, अ० ३ पृ० २४ चौखम्बाप्रकाशनम् १६६४ पाणिपद्मानि भूपानां ५३ काव्याद० २२५६, सं०क० ४।२५

पाणिपीडनविधेरनन्तरं कु०स० ८१, शृ० प्र० २३, विशः प्रकाश:, श्लो० ३६ पाण्डचोऽयमंसापितलम्बहार: १७९ र०व०६।६०, का० मी० ३ अ० ८, पृ० १०८; स० क० ४। ३ पादन्यासं कृतवति बहिः ७४ पादाग्रस्थित्या मुहुः १४६ रत्नावली० १।१ पादावष्टम्भनम्री० ११५ स० क० ३।२

पायं पायं तवारीणां ८६ काव्याद० २।२८८, स०क० ५।७२ पितृणां नृत्यते गण: १५७

परिशिष्टम्-१ २२१

श्लो० १० ग्रन्थ: पिपिप्रिय ससस्वयं ४० स० क० २।४२, ५।२६शृ० प्र०; १०मः प्रकाशः, पृ० ३७१ पिबन् मधु यथाकामं १२६ काव्याद० २।२०६, स०क० ४।९९ पृच्छाम: किमिव क्षमाभर० १२८ पृष्ठेषु शङ्ङ्सकलच्छविषु ३७ वा०का०सू०वृ० ३।२।१४ ना०शा अभि०भा० १६।१०=,स०क० १।१०४. श्रृ. प्र० ९मः पोत्री भिनत्तु दु रतं ७७ १३ दशः प्रकाशः, पृ० ५६३ पौलस्त्यपीनभुजसम्पदुदस्यमान० दशरू०, ४र्थः प्रकाशः, पृ० २१० चौखम्बाप्रकाशनम् १६७६, श्रृ. प्र० २:।३८, सु० र० भा, पृ०११, श्लो०२० प्रकाशस्वाभाव्यं १६ व० जी० १।१० प्रतियोजयितव्यवल्लकी० ८२ प्रतीच्छत्या शोकीं ३४, ₹२६ का० मो०, अ० ५, पृ० ४८; स० क० १८८ प्रत्यग्रमज्जनविशेषविमुक्तमूर्त्ति: १७० रत्नावली० १।२१ प्रत्यादेशापि च मधुनो १४७ प्रथममरुणच्छायस्तावत्ततः कनकप्रभः ४।१ व०जी० १।४०, स०क० १।१२०, शृ०प्र०, ६मः प्रकाशः, पृ० ३३१, ३४७, सु० र० भा०, पृ० ३०१, श्लो० ८५, सुभाषिता० २००४ प्रथममलसः पर्यस्ताग्रै: ३८ ४७ वा०का.सू०वृ० ३।२११४ प्रदोयतां दाशरथाय मैथिली १५७ वा० रा० यु० का० १४।३, महाना० ६।३३, ३४ ३५ प्रबुध्यते नूपुरशिन्जितः पुरं १३२ प्रभ्र शयां यो नहुषं चकार २६ र० व० १३।३६ प्रयच्छतोच्चैः कुसुमानि मानिनी ८२ किराता० ८।१४, शृ० प्र०, १०मः प्रकाश:, पृ० ३९३ प्रविवेश पुरी तया विना ७९ प्रसन्ना: कान्तिहारिण्यो ३ सुभाषितावलावुद्धृतं भट्टत्रिविक्रमस्य; शृ०प्र०, ७मः प्रकाश:, पृ० २२३ मसूरप्रकाशनम् १६५६

२२२ साहित्यमीमांसा

श्लो पृ० ग्रन्थ:

प्रातः पाश्चात्त्यमचलं ५६ प्राप्य मन्मथरसादतिभूमिम् ६६ शि० व० १०८०, दशरू०, ४र्थः Fy प्रकाशः प्रासकार्मुकबिभ्रद्भिः १४८ =५ प्रियां भयव्याकुलतारलोचनां ११२ प्रियोऽसि प्राज्ञोऽसि १२० स० क० ४।१२८, श्ृ. प्र०, ९मः प्र० प्रेयान् सोऽयमापाकृतः सशपथं ३७ वा का० सू० वृ० ३।२।१५, स०क० ०.१।१०२, ५।४३१ (फ) फुल्लेन्दीवरकाननानि नयने १३४ तापसवत्सराजचरितम् १।१६

(ब) बाला नूतनयौवनव्यतिकरा० १४८ बाह्लीकीरदनच्छदारुणदलैः १६३ का० मी०, १७दशोऽध्यायः, पृ०२४४, बा० रा० ५।४० बिम्बाधर: पीयते १५२ बिम्बाधरासन्नचरं द्विरेफं १५२ काव्याद. २।८० बिम्बोष्ठं बहु मनुते १४७ शि० व० ४।३८

(भ) भण तरुणि रमणमन्दिरम १६ व० जी० १1८, रुद्रटाल० २।२२ भद्रं ते सद्दशं यदध्वगशतेः १६५ स० क०३८ सु०र०भा०, पृ० २०८, श्लो० ३२ भयात् समालिङ्गय निमीलिताक्षी ११२ भतुमित्रं प्रियमविधवे ₹६ पू० मे० ६५, व० जी० १।३१ भवति विततश्वासोद्० ८४ मा० मा० १०।१५, शृ०प्र० २३।४२ भविष्यति पुरी लङ्का १५८ वा० रा० सु० का० २६।२६ भानुमानपरदिग्वनितायाः ११६ सुभाषितावलि: १९२९ विह्लणस्य भीष्मप्रोक्तानि वाक्यानि १०९ १० स० क० २।११; शृ० प्र०; १०मः 5 प्रकाशः, पृ. ३७२ भूतादिना नभः सोऽपि १५७ भूनिर्विशेषं दिवमप्यशेषां २९

परिशिष्टम्-१ २२३

श्लो० प० ग्रन्थः

भृङ्गण कलिकाकोशः स०क० १५७, वा० क० सृ० वृ० २।२।३१ भ्रू भेदे सहसोद्गतेऽपि वदनं ३७.९ रत्नावली० २/४६, स० क० १।१०२ भ्र मुववल्गुर्न नृतुर्जजक्षु: ५० भद्रि० का०, १३।२८शृ० प्र०, श्यः प्रकाश:, पृ० १०४

(म) मकरे दशभागायाः १५७ मत्स्यमत्स्यन्दिको मत्स्य० ४२ मथ्नामि कौरवशतम् १२३ वे० सं० १।१५, का० मी०; अ०प्र०, द० रू०; १मः प्रकाशः मदरक्तकपोलानि १५२ मदिराक्षि मदाननापितं ७९ र० व० ८।६४ मधुमन्ति सुगन्धीनि १४० मधु सरजसं मध्ये० १५५ मधुर्मधूनि गान्धर्व ४२ स० क० २११८१ मध्यन्दिनार्कसन्तप्र० ५४. काव्याद० २।२२२ मनीषिता: सन्ति गृहेषु देवता: ३१ कु०स० ५।४, स० क० २।२५, शृ०प्र०, १०मः प्रकाशः, पृ० ३७३, मसूरप्रकाशनम् १९५६ मनोरोगस्तीव्रो ६८ मा० मा० २।१ मन्दं निधेहि चरणे ७ मन्दरस्य मदिराक्षि पाश्वतो १५४ मन्दायन्ते न खलु सुहृदाम् वा० का० सू० वृ० ५।२ १४६ मरकततटे मन्दाकिन्या १२८ मलयमरुतां वाता याता १२३ सु०र०भा०, पृ० २८३, श्लो० १५३ अर्जुनवर्मदेवस्य मल्लिकामालभारिण्य: ११५ काव्याद० २।२१५, स०क० ४।२२२, सु० र० भा०, पृ० २९८, श्लो० २ मा गर्वनुद्वह कपोलतले चकास्ति ३८ दशरूपकम्, रयःप्र०, स०क० १।१०५, सु०र०भा०, पृ० ३५५, श्लो० २ माघमासे रटन्त्याप: १२५

२२४ साहित्यमीमांसा

इलो० पृ० ग्रन्थ:

मा भवन्तमनलः पवनो वा १३० वा० का० सू० वृ० ५।१।१४, स० क० १।१७२

मार्गन्ते देहभारा: १५६ माला मूध्नि विनिर्मिता १६६ मुखं पातुं फालस्थल० १६७ मुखेन सा पद्मसुगन्धिना निशि १४३ कु० स० ५।२७ मुग्धेऽस्मिन् परिणाहिनि स्तनतटे १६७ मूध्नि स्फुरत्तुहिन: १६: मूले कण्टकसन्तति० १० शृ० प्र०, ८मः प्रकाशः, पृ० २७२ मूले नन्दनशाखिनां सिकतिले २९ मूले मूले हि पश्यामि ८६ मूले लोलकरीरकन्द० ४६ मृगं मृगाङ्क: सकलं सदाङ्के ६२ रुद्र० का० ८।१०८, स०क० ४।६३ मृतेति प्रेत्य सङ्गन्तुम् ११४ काव्याद २।२८ , स० क० ५।६६ मृद्वीषु पाराहतिषु प्रकामम् मेदश्छेदकुशोदर लघु १३६ अभि० शा० २।५, स० क० ४१११ मैथिली तस्य दारा: १३४ वा० रा० ३।२७, महाना० १।२३ मैथिलीमुदवहद् रघत्तमः १७९ र० व० ११।५४ मैनाक: किमयं रुणद्धि गगने १४४ हनु० ना० ४।९, महाना० ३।७३ शृ०प्र० १०मः प्रकाशः, पृ० ४०२

(य) यः कौमारहरः स एव हि वरः २८ शीलाभट्टारिकाया: सु० र० भा०, यच्चन्द्रकोटिकरकोरकभारभाजि ३० का० मी०, अ० ७, पृ० ७९, स० क० १।७७ यच्चेद हलिनी० १६२ यतो यतोडङ्गादपयाति १४९ सु०र०भा०, पृ० २७०, श्लो० २८ यत्तालीदलपाकपाण्डुवदनम् ३ विद्ध० भ० २।१४, शृ०प्र० ७म: प्र०, पृ. २३३, मसूरप्रकाशनम्, १९५६ यथेन्दुरिव ते वक्त्रम् ५४ यदि भवति वचश्च्युतं गुणेभ्यः ४० वा० का० सू० वृ० ३।१२ यदि मे वल्लभा दूती १२२ का० मी०, अ० ७, पृ० ८३; स० क० २।७८

परिशिष्टम्-२ २२५

श्लो० पृ० ग्रन्थ: यदियदेव विलग्नं १६७ यदेव रोचते मह्यं ४९ स० क० ५.७४, शृ०प्र० श्यः प्र०, पृ० १३, १३ दशः प्र०, पृ० ५५७ यद् यत् कृत्तं दशमुखशिर: ८७ यद् वदन्ति मुनिश्रेष्ठाः २१ यन्नीलालकमञ्जनं भ्रमरक १६८ यवनाकम्पितं पद्म ५६ यश:स्तोमानुच्चैः १४१ यश्च निम्बं परशुना सु-र०भा०, पृ० १०६, श्लो० १५७ १३० रुद्रटाल० २ा८ स० क० ४।१२२, शृ०प्र०६मः प्र०, पृ० ३१२, सु०र०भा०, पृ० २४१, श्लो० १५६ यस्मिन् प्रदेशिनीवजैः १५८ यस्मिन्ननैश्वर्यकृतव्यलीक: ६४ यस्या: कुसुमशय्यापि ७८ काव्याद० २।२८६, स०क० ५।६द यस्थार्थस्तस्य मित्राणि ११ सु.र०भा० पृ० ६५, श्लो० १६, सुभाषिता०. -- व्यासदेवस्य यस्यावस्कन्दलीला० १०४ स० क० २।२७ यातोऽस्मि पद्मनयने ४६ रत्नावली० ३।५२ यान्त्या मुहुर्दलितकन्धर० ७० मा० मा० १।३२, दशरू० १मः प्रकाशः, ४थः प्रकाशः, स० क० ५।६, शृ० प्र० १ ३दशः प्र०, पृ० ५५२ यावज्जीवमह मौनी २५ स० क० ११७१ या सृष्टिः स्रष्टुराद्या ५ अभि० शा० २।१, शृ० प्र०, ९म: प्रकाश:, पृ० ३१० येनाकुम्भसीमग्न० १४७ यो यः शस्त्रं बिभति १०६ वे०स० ३।३२, स० क. २।३२ यो लिम्पत्यमुना तुल्यं ५४ यो हि दीर्घासिताक्षस्य १२२ स० क० २।३७, श्ृ० प्र०, १०मः प्रकाश:, पृ-३७७ (र) रक्तपाटलसमानसौरभं ४८, १७९ रमणीयचरणाम्भोज० १३६ २९

२२६ साहित्यमीमांसा

श्लो० पृ० ग्रन्थ:

राजकन्यानुरक्तं मां ६१ य३ काव्याद० २।२६६, स० क० ४।८२

राजीवराजीवशलोलभृङ्ग ४६ स० क० २।९३

राज्यादु भ्रशो वने वास: ११४ महाना० ४।४२ राज्ये सारं वसुधा १२४ रु० काव्या० ७।९७, स०क० ३।५७

रात्रिवृत्तमनुयोक्तुमुद्यता १५५ कु० स० ८१० रामबहुला वनालो ४९ राममन्मथशरेण ताडिता ११३ र०व०११।२०, स० क० ५।४९७ रामोडसौ भुवनेषु विक्रमगुणैः १२३ राघवानन्दनाटकम्, महाना० ६।४, व० जी० १।४३

रामोडस्मि सर्वं सहे १३३ महाना० ५।७, व० जी० १।४२ राहोश्चन्द्रकलामिवाननचरी ११४ मा० मा० ५।२८, स० क० ३।४००, ५१९, ५/५१५ रूपं तदोजस्वि तदेव वीर्य ५ र०व०५।३७, शृ०प्र०, ९मः प्रकाशः, पृ० ३१२, मेसूरप्रकाशनम्, १९५६

(ल)

लङ्ध्यन्ते रघुवीरसेतुसरणी० ३३ लभते सिकतासु तैलमपि १४७ भर्तृहरि:, सु०र० भा०, पृ० ४१, श्लो० ५७

लाटीनाभिनिभं चकास्ति १६२ बा०रा० १०।४१ लावण्यप्रसरतरस्कृताङ्गलेखाम् १५३ वा० का० सू० वृ० ५।२।1 लिम्पतीव तमोडङ्गानि ५४, ६० मृच्छक० १।३२, काव्याद० २।३६२, स० क० ५।५०४

लिम्पतीव नवदिशः ५४ काव्याद० २/२२६

लीनेव प्रतिबिम्बितेव ६६,१३६ मा० मा० ५।१०७, शृ० प्र०, ११ दशः प्रकाश:, पृ० ४४७, स० क० २।२५८, ४।१०७

लोचने निमीलयित्वा १२२ स० क० २।३७ लोचने भ्रू लतालास्य० ९१ लोलल्लाङ्गूलवल्ली १०४ ३ ९ स० क० २१६९

परिशिष्टम्-२ ३२७

श्लो० पृ० ग्रन्थः (व)

वड्गाङ्गनाचरणपल्लव० १६१ वत्से मा बहु निःश्वसीः १४९ वा० का० सू० वृ. ५।१।१२ वन्दः पितेव स भगवान् १३० बालरामायणम् २।४१ वन्दौ द्वावपि तावनार्यचरित० १०६ स० क० २।३४ वरतनुरथवा ते १५४ वा० का० सू० वृ० ५।२।२१ वर्तन्ते विरहार्तवामनयना० ३६ वर्धते सह पान्थानां १२० काव्याद० २।३५२, .०क० ४।१३१ वहन्ति वर्षन्ति नदन्ति ४३ वागर्थाविव सम्पृक्तौ ३२ रघु० म० १११, स० क० ११८० वात्याचक्रविवर्तिताम्बुजरजः १४ विकसन्ति कदम्बानि ५०० काव्याद० २।११७, शृ०प्र०, श्यः प्र०,

पृ० १०४ विततदलभृतां तले तरूणामिह १४१ विद्युद् विद्युल्लता नेयं १३० विपाण्डुभिर्म्लानतया पयोधरैः १४८

विमलमलकन्द० १४८ विरलविरलायमान० १५२

विराम: शर्वर्या: १५३ जानकीहरणम् ३।७८ विलम्बमानाकुलकेशपाशया १७४

विलासमसृणोल्लसन् १०३ स०क० ५।८७, सु०र०भा० पृ० २०८, श्लो० ४१, विज्जकाया:

विलासिनीविभ्रमदन्तपत्रम् १६७ र० व०६।१७

विलोक्य तव वक्त्राब्जं ५५

विकृण्वती शैलसुतापि भावम् १४९ कु० स, ३।६८, स० क० ५।५ विशङ्कटकुटीरकस्थली १४५

विहगविधुरमुक्तं १५ .

३२८ साहित्यमीमांसा

इलो० पृ० ग्रन्थ:

विहाय वेश्मानि शुचीनि यस्यां १०३

वृत्तं कुङकुमपङ्गपाटलरुचि ४८ वैदग्ध्यादपि मुग्धिमा १५५

व्यर्थ यत्र कपीन्द्रसख्यमपि मे ८० उ० रा० च० ३।४५, स० क० ५।५,

व्याधाः पापधियस्तथापि भवते ११८

व्यामग्राह्यस्तनीभिः १६२

व्रीहिः स्तम्बकरि: १६५ श्रृ० प्र०, १४ दशः प्र०, पृ० ५=२.

(श) शकयुवततिकपोलापाण्डुना १६३

शयन्त्येतस्व वक्त्रस्य ५५

शयितमसकृद् गर्भागारे ४४

शशिनमुपगतेयं कौमुदी 15 १७९

शशिरुचिषु दलेषु नागवल्ल्या १०५ शान्त्ये वोऽस्तु कपालदाम जगतां १२८ स० क० ४।१२६

शापान्तो मे भुजगशयनाद ७३ मे ०दू०२।४७ [११५] स०क० २।३७, ५११६४, ५।२७८

शार्वरस्य तमसो निषिद्धये १५५ कु० स० ८।५८ शिखरिणि क्वनु नाम ११६ ध्वन्या० प्र० उ०, श्लो० १३, सु० र० भा०, पृ० ३१३, श्लो० ४३, सुभाषिता० २०३० शिरसि सुषिरे ८७ बोधायनकवे:, भगवदज्जुकीयम्

शिशिरसीकर० १५०

शुचौ तप्ताङ्गीनां १६६

शुभे कोऽयं वृद्ध: ११८ स० क० १।११६

शून्यग्रामटिकोपकण्ठरचित० ९१

शृङ्गाणि द्रुतकनको १७१ शि० व० ८।३०, शृ० प्र०, १४ दशः प्र०, पृ. ४८८ शृङ्गारी गिरिजानने १०२ शृङ्गारतिलकम् १

परिशिष्टम्-२ २२९

श्लो० प० ग्रन्थ:

शैल: सोऽयं ककुभसुरभिः १३० उ० रा० च० १।३३

शैलाधिराजतनया ४५ कु० स० ५।८५, स०क० ५०, दशरू० ४र्थः प्रकाश: श्रियः पतिः श्रीमति ४९ शि०व. १।१, का० मी०, ६मोऽध्याय: श्ृ० प्र०, श्यः प्र०, पृ० १०१ श्रुतिमधुरया वाचा १२७

श्रुरा यं सहसागतं निजपुरात् ३२ स० क० १।८३

श्लाध्यो दृष्टिदुहितरि गिरे १५१

(ष)

षड़् द्रव्यान् षड्रसेषूक्तान् १५८ (स) संरम्भ: करिकीटमेघसकलो० १६ व० जी० १।२७

स एष भुवनत्रय ९२ शृ० प्र० १०म: प्र, पृ० ३७१ म० प्र० १६५६

स कर: करिवक्त्रस्य ४५

सकुण्डलं सकवचं १२३

सक्तुमिव तितउना १८६ ऋ० सं०

सङ्ङ्कुलमिति स १४०

सङ्ग्रामाङ्कणसङ्गतेन भवता १२१ स० क० ४।२०६, सदुक्तिकर्णामृतम्, खण्डप्रशस्ति:

सत्त्वभ्रशविषादिभिः कथमपि ९२ सु.र० भा०, पृ० ३६५, श्लो० ५ सद्यः पुरीपरिसरेषु २०,३७ व० जी. १।३२, बा०रा० ६।३४, स० क० १।१०३, महाना० ३।१५

सद्यो द्रावितकेतकोदरदल० ६० स० क० २।५६ सदो मार्जितदाक्षिगात्यतरुणी० १६२ बालरा० १०।४१ सन्निधौ नलिनं शीत० ५५ स पल्वलोत्तीणंवराह्यूथा० १४६ र० व० २।१७ स पातु वः पुष्पवन्तौ ५

२३० साहित्यमीमांसा

श्लो० पृ० ग्रन्थ: लिड

सबन्धनावल्गितपीवरस्तनीः १६२

समाक्रम्यापि मूर्धानं ४८

सम्प्रत्येव हि ग्रोग्रहे यदभवत् सम्भाव्य भर्तारममु युवानम् ६८० र० व ६।५०

सरले साहसरागं १. ९ मा० मा० ६११०, स० क० २।७,

शृ० प्र० श्यः प्र०, पृ० १०३

सरसिजमनुविद्धं २८ अभि० शा० १।१८

सरागया श्रतघनघर्मतोयया १४१ शि• व० १७।२

सरोजपत्रे परिलीनषटपदे ७६ स० क० ४।१०७, वा० का० सू० वृ० ४।३।३३ सहंसलेखानि सरस्तटानि १४०

सहकारयुवा समोपगां ११९

सह दीर्घा सम श्वासै ६२ काव्याद० ।३५२, स० क० ४।१३४

सहभृत्यगणं सबान्धवं ४५ वे० स० २५, स० क० २।८५

सा चूर्णगौरं रघुनन्दनस्य १८२ र० व० ६।८३

सानुज्ञमागमिष्यन् १७७

सान्द्रा: श्यामरुचः पयोदाः १४२

सान्द्रारविन्दवृन्दोत्थ० ४३ उ० का० सा० स० १।९

सीतासौधतलं निरीक्ष्य हरते १३१ स० क० ५।२११

सुधाबद्धग्रासैः १२६ विद्ध० भन्जि० १।३१, दशरू० ४र्थःप्र०,

स० क० ४।१००

सुनूपुरक्षोभपदाभिरासीद् १४०

सुभ्र त्वं कुपितेत्यपास्तमशनं १२२ का० मी० ११दशोऽध्यायः; विद्यापतेः स० क० २।७९ सुराष्ट्रध्वस्ति नगरी २४ वा० का० सू०वृ० २।२।२८, स० क० १।६६

सौन्दर्यविभ्रमभुवो भुवनाधिपत्य० १८४

परिशिष्टम्-२ २३१

श्लो० पृ० ग्रन्थ:

स्कन्धे विन्ध्याद्रिवुद्धया १४६

स्खलयति वचनानि ६९ ०मा० मा० ३।८, स० क० ५।५९22

स्तनयोस्तरुणीजनस्य १४९ वा० का० स० वृ० ५।११७

स्त्रीणां चक्षु: १४६

स्त्रीणां तथा पल्लवकोमलेषु ८३

स्त्रीपुरुषमनघं ४५

स्थित मुरसि विशालं रत्नावली २।१३९, स०क० ५।५५.5 स्थिता: क्षणं पक्ष्मसु ताडिताधरा: ३१ कु० स० ५।२४, स० क० १।७८

स्नानस्निग्धान्ध्रनारी० १६२ स्निग्धैमयूरवर्णैः १४२ स्फुरति बहुशो बाहु: १३८ स्मितं किश्चिद् वक्त्रे १२६ शृङ्गा० शत० ६, सु० र० भा०, पृ० २५५, २९ श्लो० स्मृतं किश्चिन्मुग्धं ११६ ध्वन्या० ४थ उ०, सुभाषितावलि: २२३६ स्वचरणविनिविष्टैः ३३ वा० का० सू० वृ० ३।१।१६ स्वपिति यावदयं निकटे जन: ३८ वा.का० सू०व० ३।२।१३ स्वरार्थ चार्यार्थ १५७

स्वादुस्वच्छन्द० ... १४६

(ह)

हठारितं महाराष्ट्र १६३

हन्यते सा वरारोहा १४३ काव्याद० ३।१३८

स० क. २।१५६, ५।४५७

हरति हलिकयोषित् ६१ हरस्तु किश्चित् परिवृत्तधैर्यः ६६, ६५ कु० स० ३।६७, का० मी०, ४र्थोऽध्या : दशरू० २यः प्र०, स० क० ५।: हलध रपरिधानश्यामलैरम्बुवाहैः १४२

२३२ साहित्यमीमांसा

श्लो० पृ० ग्रन्थ:

हा तातेति क्रन्दितम् ३९ र० व० ६१७५ हारोऽपि नार्पित: कण्ठे ८0 महाना० ४।२५, सुभाषितावलौ वाल्मीकेरुल्लेख:

हासस्मितं मुखं वेत्सि ९१

हृतोष्ठरागैनंयनोद बिन्दुभिः १५४ विक्र० व०४।७, वा० का० सू० वृ ५।२।१९, शृ० प्र० ७म: प्र० पृ० १२५ हृदयान्नापयातोऽसि महाना० ३।२४, स०क० ५।१८

TATRE

शज ड्क्री प कील

ays

3.09

परिशिष्टम्-३

उद्धतप्राकृतगाथानुक्रमणी

श्लो० प्ृ० ग्रन्थ:

(अ) ४

अणिअदनुए उण पिए मुद्धा १४५

अणेण पिआत्थणए १६६

अण्णेविहि होन्ति चणणाण १६६ स० क० ५।३१५

अत्ता तह रमणिज्जह्म® ७ गा० स. श० ८

अद्दंसणेण पेम्मं अवेइ १७८ गा० स०श० ८१, स०क० ५।३२८

७४ गा० स०श० ७।७५, स० क० ५।१७८

अन्दोलनलंघिअवअसिहाए ६६ स० क० ५३०१

अलअं जणंति दकहकत्थरस्स० ११२

अविअण्णपेच्चणिज्जेण ७४ गा०स०श० ६३, श्ृ० प्र० ४।५

अह तइ महत्थदिण्णोकह १३६ स. क. ५।३१४

अहमरुहुकुडे को असंच १०९

(आ) आ अं बले अणाणयपो० 5. १६५ गा० श०५७३ आदिअं अणएण गच्छसि ६ 2) काव्या० पृ० ५४, १६ आम बहला वनाली मुहला॥ ११६ आवणइ परिअत्तिद अडेवेणं १७७०:

(इ ) इमा मसीकज्जलकालकालकाआ १७१

इमिणा सरएण ससी १२१ ह स० क० ४२०५

इवणदलअपहजजद्ध०v ० ० १७५ ३०

२३४ साहित्यमीमांसा

श्लो० ग्रन्थ:

( उ ) उच्चासणो मकिर उच्चिण सुपडिअ कुसुमं रणा क शाफ गा० स० श० ६५३, धत० लो० २ उ०, पृ० ६४१ मोती० वना० प्र०, १९३

उव णिच्चलणिप्फन्दा ६ गा० स० श० ४

( ए) एकत्तो रुअइ पिआ १११ गा० स० श० ९६, धवन्या० ३,

द० रू०, ४थः प्रकाश एत्तो विण सच्चवओ गोसे ११७ स० क० ३।१२६

एत्थ णिसज्जइ अत्था गा० स० श०६६७, ध्व० लो०, w

प्र० उ०, पृ० ११६ मोतीलाल-बनारसीदासप्रकाशनम्,

१६७३

एद्दहमेत्तत्थणिआ १३४ गा०स०श० ९७३, स० क० २।२

(क)

कणं कण्णकामो धगुव्वहइ् .... १६५

कलहो उज्जल्गौ असि १-२ शृ० प्र०, पृ० ५६, श्लो० १५

कस्स वण होइ रोसो ६१ गा०स०श० ८८६

कापि घारिटकरालडुक्क ०हड १७२ को एसोत्ति पऊतैसामलीं १७२ ३ स० क० ५।३०२

कोदुक्क अजणग्गमवेसा १७१ ००१

(ग) गण्हन्ति पिय अमापि अ १७३ गा० स०श० ९५२

गिम्हदवग्गिमसीमइतिआइ ० ०F ७५ गा० स० श० १।७० Re स० क० ४१८०, ५।४०४

पारशिष्टम्-३ २३५

श्लो० पृ० ग्रन्थः

शअ (घ) घरणिए महाणसकम्म० १/४ ० ० ११२ गा०श० १३, स०क० ४।६१, ५।३८२ घरिणिघरत्थणपेल्लण० ६९ गा० स० श० ६१, स०्क० ५।६२ घेत्तण चुण्ण मुट्ठी १६९ (च ) चिन्तामणि अदइअसमा गा०स०श० ६०, स० क० ५।३५ (छ) UIFIN OFF ON 55 क्री छण पिट्ठधूस रत्थण B=lYIT.T १७० 3१९ स० क० ३०, ५।३०० छम्मइ पिआए दइओ ०BOB०ग: १७२

(ज) 169,58 o जस्स विलक्कगं तिणहं १४१ से० ब० १७ (1) जिजीपुउएमिदिसपुरललि ा १२१०१ जो जस्स हिअअदइओ १२०१३ स० क० ४११६१

(ण)

ण कओ बाहविमक्खो ६७ ००१ रावणवहो ११।५५ णच्चिहिइ णडो पेच्चिहिइ १७१५३०१ स० क० ५।३१९ णमह अवड्दिअतुङ्गं ५७ से० ब० १।१ णवलअपरसं अंगे जहिं १७५. ४० गा० स० श० २८, स० क० ५।३०८ णिअए वि कुग्गअंणे ११२ णि अदह दंसणक्खित० ७ गा० स०श० ६५७, काव्या० ५५।१९, स० क० ५।३७५ णिभुवं खुणं ससिजइ० ८२

(त) क्राहली

तह णिमिअच्चिअ दिट्ठी ६७ से० ब० ११।६४ तुंसि मए चूअंकुर १०८, १७० अभि० शा० ६।२, स० क० २५ तुज्झ ण आणे हिअअं १०८ अभि० शा० ३।१३, स० क० २।२ तुह करकमलं कमलं १३३

२३६ साहित्यमीमांसा

श्लो० पृ. ग्रन्थ:

ते विरला सप्पुरुसा १२० गा० स०श० ११३, से०ब०३।१०, स० क० ४।१६२

(थ)

थोआरूढमहुमआ खणप्पं १७६ स० क० ५३२१

( द)

दिअरस्ससरअमहुरं १७१ स० क० ५।३१७

दूरपडिवद्धराए १२६ स० क० ४८६

देआ पहिअ णि अत्तसु ६ गा०स०श० ९६८, ध्व० लो०, प्र० उ०, पृ० १२३, मोती० बना० प्र०, १९७३

( ध)

धण्णो सि रे हलिद्दहहलि १७३ गा०, श० ८६३

धीरेण समं जामा १२० से०ब०५१७, स०क० ४।१३२

(प)

पग्गुप्पच्छणणंदो सक्केण वि १७०

पणमथ पणअपकुपिता १०८ स० क० २।४

पणमाणहमाणस्सहला ८२ गा० स० श० ८९२

परिपुच्चआ ण जप्पइ ७४ गा० स० श० ६१७

प ... साग अण वसत्तरा १३२

पाअडिअणेहसब्भावविब्भमं ६१

पाणउडीअवि जलिथण ६२ गा० स० श० १९९

पाणसमो त्ति भणंतो ११२

पिअदंसणसुहरसमेउलिआइ ७ गा० स० श० ३२२;

स० क० ३।१२७

पिअदंसणसुहरसमेउलिआइ ११७ गा० स०श० ३२३

पिसुणत्ति कामिणीणं १७५ गा० स० श० ५५८

पुढमं वामणविहिणा १८१ स० क० ५।३१८

परिशिष्टम्-३ २३७

श्लो० प्रृ० ग्रन्थ:

( भ )

भणतेणइरणवत्तु आए १७५

०n१ (म) मलिणवसणाणकअवेणिआण ६६ गा० स० श० ६४३

मह एहि किव पन्थअ जइ ७ गा० स० श० ८:१

( र) रक्खामि सुअण मेणं ६

रमणोरणक्कारं १७७

रसं जण्णंतिम्पण्डंतिपंमहं १८०

रूपापिताण्ण सोहइ १७०

(ल ) लच्छीए कुवलअदुलुक्का० १८२ लीलाए कुवलअ १६ व० जी. १।१९ लोला बइ २५

(व)

वइ विवरणिग्गअदलो १३४ गा० स० श० ५७, स० क० ३।१६६,

५/६८५ वहिआविहिअसविसज्जिअ० १७२

वा अणग्गिणाकरो १७० स० क० ५।३१६ विमलिअरसाअलेण ११७ से० ब०९७, स० क० ४।२४४ विहलइसेणवच्छन्तम् १७२ स० क० ५३०६ वेवसि अणिमिसणअणो १२८ वेविरसिण्णकरंगुलि० १८१ (ष) षहिअअगुणिअं हरन्ति १६६

( श ) शदमाणुशमंशभाअण १०८ से० ब०३, स० क० २।३, शृ० प्र०, श्यः प्र०, पृ० १०२

२३८ साहित्य मीमांसा

श्लो० पृ० ए ग्रन्थ:

(स ) संदीक्षोराणणेहेवहि १७८

सग्गं अपारिजाअं १७८ से०ब० ४।२०, स०क० ३।१७७

सच्चं चिअकट्ठमपो १७५ गा० स० श० ८५८, शृ० प्र०,

७मः प्रकाश:, पृ० २२६

सच्चं बोलत्ति जणा १२१

सणिअं वच्चकिसोअरिमा० ७

सहदधण्णणो जतइ १८०

सातुग्घज्झण-बालअणिच्चं १८१

सालोअच्चिअ सूरे घारिणी ११७ गा० स० श० १३९, स० क० ३।१३९

सीकरिअमणिअमुहबेविआइ गा० स० श० ३९२

सेवन्ति तीरवडढं १४० से० ब. १।६१

(ह हं तक्खो राआहं १४५

हत्थि पुहैण हि शुद्धं ११७

हद्दे हिमं सन्धमिऊण बाला १७१

5., g

Soy Op, ORIBF ,ON of

परिशिष्टम्-४

उद्धृतनामपूर्णानां श्लोकानां पूरणम् सा० मी० पृ० ३ "यत्नालीदलपाकपाण्डुवदनम्" यत्तालीदलपाकपाण्डुवदनं यद् दुर्दिनं नेत्रयो- र्यत्प्रेङखोलितके लिपङ्गजदलं श्वासाः प्रसर्पन्ति च। गौरी कुध्यतु वर्तते यदि न ते तत् कोऽपि चित्ते युवा धिग धिक त्वां खलु पांसुलेखनसखीलोकेऽपि यन्निह्नवः॥ ( P. (विद्धशा० भ० २।१४)

सा० मी० पृ० ३ "इयं गेहे लक्ष्मोः" इयं गेहे लक्ष्मीरियममृतवतिर्नयनयो- रसावस्या: स्पर्शो वपुषि बहुलश्रन्दनरसः। अयं बाहु: कण्ठे शिशिरमसृणो मौक्तिकसर: किमस्या न प्रेयो यदि परमसह्यस्तु विरहः॥ R IRBIP B (उ० रा० च०१।३) (म० ना० ४।२७) सा० मी०, पृ० ५ "खात्मेन्दुवह्निमरुदर्कमहीपयांसि यन्मूर्तयः स भगवानभिरक्षतु त्वाम्।" स्वात्मेन्दु्वह्निमरुदर्कमहीपयोभि- रष्टाभिरेव तनुभिर्भवता समस्ते।ि .ा ग्रस्ते जगत्यपरमिच्छति योऽत्र वस्तु कोऽन्यो हतत्रपतया सदृशोऽस्ति तेन।। (शृ० प्र०, ६मः प्रकाश:, पृ० ३१०, मैसूर-प्रकाशनम्, १९६३ )

२४० साहित्यमीमांसा

सा० मी० पृ० ५ "या सृष्टिः स्रष्टुराद्या" या सृष्टिः स्त्रष्टुराद्या वहति विधिहुतं या हविर्या च होत्री ये द्वे कालं विधत्तः श्रुतिविषयगुणा या स्थिता व्याप्य विश्वम्। यामाहुः सर्वभूतप्रकृतिरिति यया प्राणिनः प्राणवन्तः प्रत्यक्षाभिः प्रपन्नस्तनुभिरवतु वस्ताभिरष्टाभिरीश:। (अभि० शा० १।१ )

सा० मी० पृ० १९. "भतुर्मित्रं प्रियमविधवे विद्धिमामम्बुवाहम्" भर्तुमित्रं प्रियमविधवे विद्धि मामम्बुवाहं तत्सन्देशाद्धृदयनिहितादागतं त्वत्समीपम्। यो वृन्दानि त्वरयति पथि श्राम्यतां प्रोषितानां मन्द्रस्निग्धर्ध्वनिभिरबला- वेणिमोक्षोत्सुकानि।। (मे० दृ० ५६)

सा० मी० पृ० २५ 'एको हि दोषो गुणसन्निपाते निमज्जतीन्दोः किरणेष्विवाङ्: ॥5 ए अनन्तरत्नप्रभवस्य यस्य हिमं न सौभाग्यविलोपि जातम। एको हि दोषो गुणसन्निपाते निमज्जतीन्दोः किरणेष्विवाङ्ग:॥ (कु० स० १।३) सा० मी. पृ० २; 'तं पातयां प्रथममास पपात पश्चात्" तेनाभिघातरभसस्य विकृष्य पत्री वन्यस्य नेत्रविवरे महिषस्य मुक्तः । ० निभिद्य विग्रहमशोणितलिप्तपुङख- स्तं पातयां प्रथममास पपात तश्रात्॥ (रघु० महा० ६।६९) सा. मी० पृ० २६ "प्रभ्र'शयां यो नहुषं चकार" भ्रूभेदमात्रेण पदान्मघोन: प्रभ्रंशयां यो नहुषं चकार। तस्याविलाम्भ:परिशुद्धिहेतो- भौंमो मुने: स्थानपरिग्रहोऽयम्॥ ('" ,लक- (रघु० महा० १३।३६)

परिशिष्टम्-४ २४१

सा० मो०, पृ० २८ "पडीट "सरसिजमनुविद्धं शैवलेन" सरसिजमनुविद्धं शैवलेनापि रम्यं मलिनमपि हिमांशोर्लक्ष्म लक्ष्मीं तनोति। इयमधिकमनोज्ञा वल्कलेनापि तन्वी किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम्।। (अभि० शा० १।१८)

सा० मी०, पृ० ३० 'कोकिलालापवाचालो मामेनि मलयानिलः" कोकिलालापवाचालो मामेति मलयानिलः । उच्छलच्छीकराच्छाच्छनिर्झराम्भ: कणोक्षित: ।। (स० क० १।४२ २।१८५)

सा० सी०, पृ० ३८ "स्त्रपिति यावदयं विकटे जनः .... ।" स्वपिति यावदयं निकटे जनः स्वपिमि तावदहं किमपैति ते। 79 इति निगद्य शनैरनु मेखलं मम करं स्वकरेण रुरोध सा। (वा० का० सू० वृ० ३।२।१४) सा० मी०, पृ० ४२ "तत्र तोयाशयाशेष ...... ।" तत्र तोयाशयाशेषव्याकोशितकुशेशया । (४ लिका चकाशे शालिकिंशारुकपिशाशामुखा शरत्॥ ( उ० का० सा० स० १।३ ) -

सा० मी०, पृ० ४३ "सान्द्रारविन्द० सान्द्रार विन्दवृन्दोत्थमकरन्दाम्बुबिन्दुभिः स्यन्दिभि: सुन्दरस्यन्दं नन्दितेन्दिन्दिरा क्वचित्।। ( उ० का० सा० स० १।४)

सा० मी०, पृ० ४३ "केलिलोलालिमालानां

केलिलोलालिमालानां कल: कोलाहल: क्वचित। · कुर्वती काननारूढश्रीनपुररवभ्रमम।१

( उ. का० सा० स० १।)

१. एतत् मद्यमुदाहरणत्वेनोद्धृतम् उ० का सा० सङ्ग्रहे किन्त्वत्र कारिकापाठे निक्षिप्तम्। ३१

२४२ साहित्यमीमांसा

सा० मी०, पृ० ४५ "स्त्रीपुंसमनघं नित्यमानतोऽस्मि" स्त्रीपुंनपुंसमनघ भवमानतोऽस्मि शैलाधिराजतनया न ययौ न तस्थौ। साभ्रेडह्वीव स्थलकमलिनीं न प्रबुद्धां न सुप्तां पायादेकं मदनविजयद्वेषिणस्तद्वपुर्वः ।। (3815 भराटON (शृ० प्र०, १०म: प्र०, पृ० ३७८ ) सा० मी०, पृ० ४५ "शैलाधिराजतनया ...... ।" तं वीक्ष्य वेपथुमती सरसाङ्गयष्टि- निक्षेपणाय पदमुदधृतमुद्वहन्ती। मार्गाचलव्यतिकराकुलितेव सिन्धुः शंलाधिराजतनया न ययौ न तस्थौ।। (कु० स० ५।८५) सा० मी०, पृ० ४९ "उद्दामोत्कलिकाम्" 01 उद्दामोत्कलिकां विपाण्डुररुचं प्रारम्भजुम्भां क्षणा- दायासं श्वसनोद्गमैरविरलैरातन्वतीमात्मनः । अद्योद्यानलतामिमां समदनां नारीमिवान्यां ध्रुवं पश्यन् कोपविपाटलद्युतिमुखं देव्या: करिष्याम्यहम्॥ (रत्नावली २।४ ) सा० मी०, पृ० "श्रियः पतिः श्रीमति" श्रियः पतिः श्रीमति शासितुं जग- ज्जगन्निवासो वसुदेवसदनि। वसन ददर्शावतरन्नमम्बरा- द्विरण्यगर्भाङ्गभुवं मुनि हरिः ॥ (शिशु० व० १।१ ) सा० मी० पृ० ४९ "द्वारं खंङ्गिभिरावृतम्" TH

द्वारं खङ्गभिरावृतं बहिरपि प्रक्लिन्नगण्डैर्गजै- रन्तः कश्चुकिभिः स्फुरन्मणिधरैरध्यासिता भूमयः । आक्रान्तं महिषीभिरेव शयनं त्वद्विद्विषां मन्दिरे राजन् सैव चिरन्तनप्रणयिनी शून्येऽपि राज्यस्थितिः ॥ (शृ० प्र०, ६मः प्र०, पृ० ११८)

परिशिष्टम्-४ २४३

सा० मो० पृ० ५० "भ्र मुर्ववल्गुननृतुर्जजक्षुर्जगुः. ।" भ्रेमुर्ववल्गुर्ननतुर्जजक्षुर्जगुः सपत्पुप्लुविरे निषेदुः । आस्फोटयाश्च्कुरभिप्रणेदू रेजुर्ननन्दुविययुस्समीयुः॥ (भट्टि० १३।२८ ) सा० मो०, पृ० 'तस्मिन् जीवति. "'

सोऽस्मिन् जयति जीवातुः पश्चेषोः पश्चमध्वनिः । ते च चैत्रे विकीर्णे वा तक्कोलीकेलयोऽनिलाः।। (शृ० प्र०, श्यः प्र०, पृ० १०४ )

सा० मी, पृ० "विकसन्ति कदम्बानि P .TH oTE विकसन्ति कदम्बानि स्फुटन्ति कुटजद्रुमाः । उन्मीलन्ति च कन्दल्यो दलन्ति ककुभानि च।। (काव्याद० २।११७ ) सा०मी, पृo 'कियन्मात्रं जलं विप्र" कियन्मान्रं जलं विप्र जानुदघ्नं नराधिप। तथापीयमवस्था ते नहि सर्वे भवादृशाः॥ (स० क० १।१६८ ) सा० मो०, पृ० ५० "अथ यन्तारमादिश्य" अथ यन्तारमादिश्य धुर्यान् विश्रामयेति सः। तामवारोहयत् पत्नीं रथादवततार च।। (र० व० १।५४) सा० मो०, प्रृ० ५० "तदाभ्यात יין ततः प्रभृति निःसङ्गो नागकुञ्जरकृत्तिभित्। शितिकण्ठ: कालगलत्सतीशोकानलव्यथः ॥ , उ० का० सा० स० १।१)

सा० मी०, पृ० ५१ "त्वदाननमधीराक्षमाविर्दशनदीधिति" त्वदाननमधी राक्षमाविर्दशनदीधिति भ्रमद्भ्रमरमालक्ष्य केसरं भाति पङ्गजम् ।। (काव्याद० २।४४)

२४४ साहित्यमीमांसा

सा० मी०, पृ० ५१ 'नलिन्या इव तन्व ङ्गयाः" नलिन्या इव तन्वङ्गयास्तस्या: पद्ममिवाननम। । मया मधुव्रतेनेव पायं पायमरम्यत।। (काव्याद० २।४५)

सा० मी०, पृ० ५.४ . मध्यन्दिनार्कसन्तप्तः सरसीं गाहते गजः। मन्ये मार्तण्डगृह्याणि पद्मान्युद्धर्तुमुद्यतः ॥ (काव्याद० २।२२३ )

सा० मो० पृ० ५४ "लिम्पतीव तमोडङ्गानि" लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभः। असत्पुरुषसेवेव दृष्टिरविफलता गता॥ (मृच्छकटिकम् १।३२ )

सा० मी०, पृ० ५४ "लिम्पतीव ...·. ' PATF 0113

लिम्पतीव तमोडङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभः। इतीदमपि भूयिष्ठमुत्प्रेक्षालक्षणान्वितम् ॥ (काव्याद० २।२२६ )

सा० मी०, पृ, ५६ "अरत्नालोकसंहार्यम्" अरत्नालोक संहार्यमवार्यं सूर्यरश्मिभिः । दृष्टिरोधकरं यूनां यौवनप्रभवं (VMIS (काव्याद० २।१९७)

सा० मी०, पृ० ५६ "अपीतक्षीबकादम्बम्"

अपीतक्षीबकादम्बमसंस्पृष्टामलाम्बरम अप्रसारितशुद्धाम्बु जगदासीन्मनोहरम्॥ (काव्याद० २।२००)

सा० मो०, पृ० ५६ "असम्भृतं मण्डनमङ्गयष्टेः" 213639

असम्भृतं मण्डनमङ्गयष्टेरनासवाख्यं करणं मदस्य। कामस्य पुष्पव्यतिरिक्तमस्त्रं बाल्यात् परं सावयवः प्रपेदे॥ ( viy ष्जक) (कु० स० १।३१)

परिशिष्टम्-४ २४५

सा० मी०, पृ० ६१ 'न पञ्चेषुः स्मरस्तस्य सहस्र पत्रिणामपि",ा.]7 अपह नुतिरपह नुत्य किच्चिदन्यार्थदर्शनम। न पञ्चेषुः स्मरस्तस्य सस्त्रं पत्रिणामिति॥ (काव्याद० २।३०४) सा० मी०, पृ० ६२ 'सह दीर्घा मम श्वासैः सह दीर्घा मम श्वासैरिमाः सम्प्रति रात्रय। पाण्डुराश्र ममवाङ्ग: सह ताश्चन्द्रभूषणाः ॥ (काव्याद० २।३५शड) - 7E सा० मी०, पृ० ६६ "लोनेव प्रतिबिम्बितेव.।" लीनेव प्रतिबिम्बितेव लिखितेवोत्कीर्णरूपेव च प्रत्युप्तेव च वज्त्रलेपघटितेवान्तर्निखातेव च। सा नश्चेतसि कीलितेव विशिखश्चेतोभुवः पश्चभि- श्रिवन्तासन्ततितन्तुजालनिविडस्यूतेव लग्ना प्रिया।37 (मा० मा० ५।१०) सा० मो०, पृ० ६६ "उत्कृत्योत्कृत्य कृति ... [5113 उत्कृत्योत्कृत्य कृतिं प्रथममथ पृथच्छायभूयांसि मांसा- न्यंस स्फिवपृष्ठ पिण्डाद्यवयवसुलभान्युग्रपूतीनि जगधवा।T आत्तस्नाय्वान्त्रनेत्रः प्रकटितदशनः प्रेतरङ्: करड्का-

(मा० मा० ५।१६) सा० मी०, पृ० ६६ "हरस्तु किश्चित् परिवृत्तधैर्यः" हरस्तु किश्वित् परिवृत्तधैर्य- श्रन्द्रोदयारम्भमिवाम्बुराशिः। उमा मुखे बिम्बफलाधरोष्ठे oP. -1B3 17 व्यापारयामास विलोचनानि॥ (कु० स० ३।६७ ) सा० मी०, पृ० ६८ "आवर्जितजटामौलि० आवरजितजटामौलिविलम्बिशशिकोटयः । रुद्राणामपि मूर्धानः क्षतहुङ्गारशंसिनः ॥ (851) ग गल (कु० स० २।२६ )

२४६ साहित्यमीमांसा

सा० मो०, पृ० ६८ 'अस्मान् साधु विचिन्त्य अस्मान् साधु विचिन्त्य संयमधनानुच्चैः कुलं चात्मन- स्त्वय्यस्यां कथमप्यबान्धवकृतां स्नेहप्रवृत्ति च ताम्। सामान्यप्रतिपत्तिपूर्वकमियं दारेषु दृश्या त्वया भाग्यायत्तमतः परं न खलु तद्वाच्यं वधबन्धुभिः॥ अभि० शा० ४।१७)

सा० मी०, पृ० ६६ 'प्राप्य मन्मथरसादतिभूमिम्' प्राप्य मन्मथरसादतिभूमि दुर्वहस्तनभरा: सुरतस्य। शश्रमुः श्रमजलार्द्रललाटश्लिष्टकेशमसितायतकेश्यः। (शिशु० व० : ०।.० )

सा० मो०, पृ० ६६ 'कश्चित् कराभ्यामुपगूढनालम्" कश्ित् कराभ्यामुपगूढनालमालोलपत्राभिहतद्वि रेफम्। रजोभिरन्तःपरिवेषबन्धि लोलारविन्दं भ्रमयाश्चकार।। ( र० व० ६।१३ )

सा० मो०, पृ० ७० 'तं वीक्ष्य वेपयुमती सरसाङ्गयष्टिः" तं वीक्ष्य वेपथुमती सरसाङ्ग्यष्टि- निक्षेप एव पदमुद्धुतमर्पयन्ती। मार्गाचलव्यतिकराकुलितेव सिन्धुः शैलाधिराजतनया न ययौ न तस्थौ।। (कु० स० ५।८५)

सा० मी०, पृ० ७० 'यान्त्या मुहुर्दलितकन्धरमाननं तद्"

यान्त्या मुहुर्वलितकन्धरमानं तद् आवृत्तवृन्तशतपत्रनिभं वहन्त्या। दिग्धोऽमृतेन च विषेण च पक्ष्मलाक्ष्या गाढं निखात इव मे हृदये कटाक्ष:। (मा० मा० १।३२ )

परिशिष्टम्-४ २४७ सा० मी०, पृ० ७३ 29 "आशाबन्धः कुसुमसदृशप्राणमपि" तां चावश्यं दिवसगणनातत्परामेकपत्नी- मव्यापन्नाम विहतगतिर्द्रक्ष्यसि भ्रातृजायाम् । आशाबन्धः कुसमसदृशं प्रायशो ह्यङ्गनानां सद्यःपाती प्रणयि हृदयं विप्रयोगे रुणद्धि।। (मे० दू० १।१० ) सा० मी०, पृ० ७३ "इापान्तो मे भुजगशयानादुत्थिते शार्ङ्गपाणौ" शापान्तो मे भुजगशयनादुत्थिते शार्ङ्गपाणौ मासानेतान् गमय चतुरो लोचने मीलयित्वा। पश्चादावां विरहगुणितं तं तमात्माभिलाष निर्वेक्ष्यावः परिणतशरच्चन्द्रिकासु क्षपासु।। ( मे० दू० २।४७ ) सा० मी०, पृ० ७३ "अदृष्टे दर्शनोत्कण्ठा" अदृष्टे नादृष्टे दर्शनोत्कण्ठा दृष्टे विश्लेषभीरता। न च दृष्टेन भवता विद्यते सुखम्।। ( सु० र० भा०, पृ० २६१ श्लो. १) सा० मी०, पृ० ७३ 'तत्कालप्रियजनविप्रयोगजन्मा" तत्कालं प्रियजनविप्रयोगजन्मा तीव्रोऽपि प्रतिकृतिवाञ्छया विसोढः । दुःखाग्निर्मनसि पुनर्विपच्यमानो हन्मर्मव्रण इव वेदनां करोति।। ( उ० रा० १।३०) सा० मो०, पृ० ७६ "'कि पद्मान्तर्भ्रान्तालि" किं पद्मान्तर्भ्रान्तालि किं ते लोलेक्षणं मुखम्। मम दोलायते चित्तं पश्यतस्त्वां घनस्तनीम्।। op offt off (काव्याद• २।२६ ) सा० मो०, पृ० ७६ "सरोजपत्रे परिनीलषट्पदे .. " सरोजपत्रे परिनीलषट्पदे विशालदृष्टे: स्विदमू विलोचने। ॥। शिरोर्हाः स्विन्नतपक्ष्मसन्ततेद्विरेफवृन्दं नु निशब्दनिश्रलम् ॥ (किरातार्जुनीयम् ८।३५ )

२४० साहित्यमीमांसा सा० मी०, पृ० ७६ "अङ्गलीभिरिव केशसश्च्यम्" अङ्गुलीभिरिव केशसश्च्यं सन्निगृह्य तिमिरं मरोचिभिः। कुड्मलीकृतसरोजलोचनं चुम्बतीव रजनीमुखं शशी॥ (कु० स, ८!६३)

सा० मी०, पृ० ८२ 'विललाप स वाष्पगद्गदं ।" विललाप स वाष्पगदगदं सहजामप्यपहाय धीरताम्। "I अभितप्तमयोऽपि मार्दवं भजते कँव कथा शरीरिषु॥ ( र. व० ८।४३ )

सा०मी०, पृ० १०२ "शृङ्गारी गिरिजानने" शृङ्गारी गिरिजानने सकरुणो रत्यां प्रवीर: स्मरे बीभत्सोऽस्थिभिरुत्फणीति भयकृन्मूर्त्याद्भुतस्तुङ्गया। रौद्रो दक्षविमर्दनेन हसकृन्नग्नः प्रशान्तश्चिरा- दित्थं सर्वरसाश्रयः पशुपतिर्भूयात् सतां भृतये॥) (शृङ्गा० तिल० १)

सा० मी०, पृ० १०८ 'उन्नमितकभ्रू लतम्" उन्नमितैकभ्नूलतमाननमस्या: पदानि रचयन्त्याः । कण्टकितेन प्रथयति मय्यनुरागं कपोलेन।। (अभि० शाकु० ३।१२ )

सा० मी०, पृ० १११ 'कपोले जानक्या" कपोले जानक्या: करिकलभदन्तद्युतिमुषि स्मरस्मेरं गण्डोल्लसति पुलक वक्त्रकमलम्। (• ॥ मुहुः पश्यन् शृण्वन् रजनिचरसेनाकलकल जटाजूटग्रन्थि द्रढयति रघूणां परिवृदः॥ (महाना० ३५०)

सा० मी०, पृ० ११३ "अन्त्रैः कल्पितमङ्गल०" ( 35। आन्त्रैः कल्पितमङ्गलप्रतिसराः स्त्रीहस्तरक्तोत्पल- व्यक्तोत्तंसभृतः पिनह्य सहसा हृत्पुण्डरीकस्रजः।13 एताः शोणितपङ्गकुङकुमजुषः सम्भूय कान्तेः षिब- न्त्यस्थिस्नेहसुरा: कपालचणकैः प्रीताः पिशाचाङगनाः॥ (मा० मा० ५।१८)

परिशिष्टम्-४ २४९

सा० मी०, पृ० ११४ "मृतेति प्रेन्य सङ्गन्तुम्" 25.0.1019

मृतेति प्रेत्य सङ्गन्तुं यया मे मरणं मतम्। सैषा तन्वी मया लब्धा कथमत्रैव जन्मनि।। (काव्याद० २।२८०)

सा० मी०, पृ० ११९ "गच्छ गच्छसि चेत् कान्त" गच्छ गच्छसि चेत् कान्त पन्थानः सन्तु ते शिवाः। ममापि जन्म तत्रव भूयाद् यत्र गतो भवान्। (काव्याद० २।१४१)

सा० मी०, पृ० ११६ शिखरिणि क्वतु नाम" शिखरिणि क्व नु नाम कियच्चिरं किमभिधाननसावकरोत् तप:। सुमुखि येन तवाधरपाटलं CF . TTR दशति विम्बफलं शुकशावकः। (सुभाषितावलि:, श्लो० २०३० ) सा० मी०, पृ० १२० "ते विरला सप्पुरुसा" ते विरला सप्पुरिसा ये अभणेन्ता घडेन्ति कज्जालावे। थोअ च्चिअ ते वि दुमा ये अमुणिअकुसुमणिग्गमा देन्ति फलं। ( रावणवहो ३।१० ) सा० मी०, पृ० १२१ अद्यैवावां रणमुपगतौ" अद्यवावां रणमुपगतौ तातमम्बां च दृष्टवा स्पृष्टस्ताभ्यां शिरसि विनतोऽहं च दुश्शासनश्र। तस्मिन् काले प्रसभमरिणा प्रापिते तामवस्थां पाश्वं पित्रोरपगतघुणः किं नु वक्ष्यामि गत्वा ।। (वे० स० ४।१५)

सा० मो०, पृ० १२१ "केचिद् वस्तुनी" केचिद् वस्तुनि नो वाचि केचिद् वाचि न वस्तुनि। वाचि वस्तुनि चाप्यन्ये नान्ये वाचि न वस्तुनि॥ (स० क० १।९३ ) ३२

२५० साहित्यमीमांसा

सा० मी०, पृ० १२२ "लोचने निमीलयित्वा" शापान्तो मे भुजगशयनादुत्थिते शार्ङ्गपाणौ मासानेतान् गमय चतुरो लोचने मीलयित्वा। पश्रादावां विरहगुणित तं तमात्माभिलाषं निर्वेक्ष्यावः परिणतशरच्चन्द्रिकासु क्षपासु॥ (स० क० *।३७ ) सा० मी०, पृ० १२३ "त्वं जीवितम्" त्वं जीवितं त्वमसि मे हृदयं द्वितीयं त्वं कौमुदी नयनयोरमृतं त्वमङ्गे। इत्यादिभिः प्रियशतैरनुरुध्य मुग्धां तामेव शान्तमथवा किमिहोत्तरेण।। (उ० रा० ३।२७ ) सा० मी०, पृ० १२३ "मथ्नामि कौरवशतम्" मथ्नामि कौरवशतं समरे न कोपाद दुश्शासनस्य रुधिरं न पिबाम्युरस्तः । सञ्चूर्णयामि गदया न सुयोधनोरू सन्धि करोतु भवतां नृपतिः पणेन ॥ (वे० सं० १।१५ ) सा० मो०, पृ० १९३ "मलयमरुतां व्राता याताः" मलयमरुतां व्राता याता विकासितमल्लिकाः परिमलभरो भग्नो ग्रीष्मस्त्वमुत्सहसे यदि। घन घटयितुं तं निःस्नेहं य एव निवर्तने प्रभवति गवां कि नश्छिन्नं स एव धनञ्जयः ॥ (अर्जुनवमंदेवस्य १-सु० र० भा० पृ० २८३, श्लो० १५३) सा० मी०, पृ० १२६ "स्मितं किश्च्िद् वक्त्रे .. "'

स्मितं किञ्चिद् वक्त्रे ललितमधुरो दृष्टिविभवः परिष्यन्दो वाचामभिनवविलासोक्तिसरसः। गतीनामारम्भ: किसलयितलीलापरिकर: स्टृशन्त्यास्तारुण्यं किमिह नहि रम्यं मृगदृशः। (शृङ्गा० शत० ६)

परिशिष्टम्-४ २५१

सा० मी०, पृ० १२८ "निश्शेषच्युत०" निश्शेषच्युतचन्दनं स्तनतटं निर्मृष्टरागोऽधरो नेत्रे दूरमनञ्जने पुलकिता तन्वी तवेयं तनुः। मिथ्यावादिनि दूति बान्धवजनस्याज्ञातपीडागमे वापीं स्नातुमितो गतासि न पुनस्तस्याधमस्यान्तिकम् ॥ (अम० शत० ६०)

सा० मी०, पृ० ११० 'शैलः सोऽयं ककुभसुरभिः" सोयं शैल: ककुभसुरभिर्माल्यवान् नाम यस्मिन् नील: स्निग्धः श्रयति शिखरं नूतनस्तोयवाहः। वत्सैतस्माद् विरम विरमातः परं न क्षमोऽस्मि प्रत्यावृत्तः पुनरिव स मे जानकीविप्रयोग: । ( उ० रा० च० १।३३)

सा० मी०, पृ० १३० "पत्युः शिरश्चन्द्रकलामनेन" पत्यु: शिरश्चन्द्रकलामनेन स्पृशेति सख्या परिहासपूर्वम्। सा रञ्जयित्वा चरणौ कृताशीर्माल्येन तां निर्वचनं जघान॥ (कु० स० ७।१९)

सा० मो०, पृ० १३१ चूडाचुम्बितकङ्गपत्रमभितस्तूणीद्वयं पृष्ठतो भस्मस्तोमपवित्रलाञ्छनमुरो घत्ते त्वचं रौरवीम्। मौव्या मेखलया नियन्त्रितमधोवासश्च माज्जिष्ठकं पाणौ कार्मुकमक्षसूत्रवलयं दण्डोऽपर: पैप्पलः ॥ ( उ० रा० च० ४।२०; महा० च० १।१८; म० ना० २।३)

सा० मी०, पृ० १३२ "कश्चित् कान्ताविरहगुरुणा" कश्चित् कान्ताविरहगुरुणा स्वाधिकारात् प्रमत्तः शापेनास्तङ्गमितमहिमा वर्षभोग्येण भर्तुः। -

यक्षश्चकर जनकतनयास्नानपुण्योदकेषु स्निग्धच्छायातरुषु वसति रामगिर्याश्रमेषु।। (मे० दू० २)

२५२ साहित्यमीमांसा

सा० मी०, पृ० १३३ "रामोऽस्मि सर्वं सहे" स्निग्धश्यामलकान्तिलिप्त वियतो वेल्लद्वलाका घना वाताः शीकरिणः पयोदसुहृदामानन्दकेकाः कलाः। कामं सन्तु दृढं कठोरहृदयो रामोडस्मि सर्वं सहे वैदेही तु कथं भविष्यति हहा हा देवि धीरा भव॥ (म० ना० ५७, सा० मो०, पृ० १३३ रामोडसौ भुवनेषु विक्रमगुणैः ..... ।" रामोऽसौ भुवनेषु विक्रमगुणैः प्राप्तः प्रसिद्धिं परा· मस्मद्भाग्यविपर्ययाद् यदि पुनर्देवो न जानाति तम्। वन्दीवैष यशांसि गायति मरुद यस्यकबाणाहति- श्रेणीभूतविशालतालविवरोद्गीणै: स्वरैः सप्तभिः ॥। (म० ना० ६। ४० )

सा० मी०, पृ० १३४ "मैथिली तस्य दारा:" शृणुत जनकशुल्क क्षत्रियाः सर्व एते दशवदनभुजानां कुण्ठिता यत्र शक्ति:। नमयति धनुरैशं यस्तदारोपणेन त्रिभुवनजयलक्ष्मीमैंथिली तस्य दारा:॥ (बालरामायणम् ३।२७)

सा० मी०, पृ० १३४ "फुल्लेन्दी व रकाननानि फुल्लेन्दीवरकाननानि नयने पाणी सरोजाकरा- स्तन्वीयं जघनस्थलोरुपुलिना रोमावली निम्नगा। प्रत्यङ्गेषु नवैव सम्प्रति शरल्लक्ष्मीरियं दृश्यते तच्चिह्नरधुना प्रसाधनविधौ बद्धो वृर्थवादरः॥ (ताप० वत्स० १।१६)

सा० मी०, पृ० १३४ "उपस्थितां पूर्वमपास्य लक्ष्मीम्" उपस्थितां पूर्वमपास्य लक्ष्मीं वनं मया सार्धमसि प्रपन्नः । तदास्पदं प्राप्य तयातिरोषात् सोढास्मि न त्वद्भवने वसन्ती॥ ( र० व० १४।६३ )

BCNC परिशिष्टम्-४

सा० मी०, पृ० १३६ गा "लीनेव प्रतिबिम्बिता" लीनेव प्रतिबिम्बतेव लिखितेवोत्कीर्णरूपेव च प्रत्युप्तेव च वज्त्रलेपघटितेवान्तर्निखातेव च। सा नश्चेनसि कीलितेव विशिखैश्चेतोभवः पश्चभि- श्चिन्तासन्ततितन्तुजालनिबिडस्यूतेव लग्ना प्रिया। (मा० मा० ५।१० ) सा० मी०, पृ० १३६ 'अङ्गेन्यस्योत्तमाङ्ग प्लवगकुलपतेः"5 विस्त्रम्भादुत्तमाङ्गं प्लवगबलपतेः पादमक्षस्य हन्तुः कृत्वोत्सङ्ग सलीलं त्वचि कनकमृगस्याङ्गमाधाय शेषम्। बाणं रक्ष:कुलघ्नं प्रगुणितमनुजेनादरात तीक्ष्णमक्ष्णोः कोणेनोद्वीक्षमाणस्त्वदनुजवदने दत्तकर्णोऽयमास्ते॥ (अभिन० भार०, ना० शा० १६।६ )

सा० मी०, पृ० १३६ "मेदश्छेदकृशोदरं लघु ... "' मेदश्छेदकृशोदर लघु भवत्युत्थानयोग्यं वपुः सत्वानामपि लक्ष्यते विकृतिमच्चित्तं भयक्रोधयोः । उत्कर्षः स च धन्विनां यदिषवः सिध्यन्ति लक्ष्ये चले मिथ्या हि व्यसनं वदन्ति मृगयामीदृग्विनोदः कुतः ॥ (अभिन० भार०, ना० शा० १६।७ )

सा० मी०, पृ० १४० "क्रान्तं रुचा काश्चनवप्रभाजा" क्ान्तं रुचा काञ्चनवप्रभाजा नवप्रभाजालभृतां मणीनाम्। श्रितं शिलाश्यामलताभिरामं लताभिरामन्त्रितषट्पदाभि: (शिशु० व० ४।३)

सा० मी०, पृ० १४१ "यश:स्तोमानुच्चै ...... भ्रमकरान् । अपि त्वत्तेजोभिस्तमसि शमिते रक्षति विशा- मसौ यात्रामैत्रीं नभसि नितरामम्बरमणिः । इति तृतीयचतुर्थचरणौ ( सु० र० भा०, पृ० १०६, श्लो० १५७ )

२५४ साहित्यमीमांसा

सा० मो०, पृ० १४४ "विवृण्वती शैलसुतापि भाव

विवृण्वती शैलसुतापि भाव- मङ्ग: स्फुरद्बालकदम्बकल्पैः। साचीकृता चारुतरेण तस्थौ मुखेन पर्यस्तविलोचनेन।। (कु० स० ३।६८ ) सा० मो०, पृ० १४५ "पर्याप्तं तप्तचामीकरकटकतटे ..... " पर्याप्तं तप्तचामीकरकटकतटे श्लिष्टशीतेतरांशा- वासीदत्स्यन्दनाश्वानुकृतमरकते पद्मरागायमाणः । यः सोत्कर्षां विभूषां कुरुत इव कुलक्ष्माभृदीशस्य मेरो: एनांस्यह्वाय दूरं शमयतु स गुरुः काद्रवेयद्विषो वः॥ (सूर्यशतकम् ५६) सा० मो०, पृ० १४६ "जम्भारातीभकुम्भोद्भवमिव दधते" जम्भारातीभकुम्भोद्भवमिव दधतः सान्द्रसिन्दूररेणुं रक्ताः सक्तैरिवौघरुदय गिरितटीधातुधाराद्रवस्य। आयान्त्या तुल्यकालं कमलवनरुचेवारुणा वो विभूत्यै भूयासुर्भासयन्तो भुवनमभिनवा भानवो मानवीयाः ॥ (सूर्यशतकम् १ )

सा०मी०, पृ० १४६ "पादाग्रस्थितया · . "'

पादाग्रस्थितया मुहुः स्तनभरेणानीतया नम्रतां शम्भो: सस्पृहलोचनत्रयपथं यान्त्या तदाराधने। हीमत्या शिरसीहित: सपुलकस्वेदोद्गमोत्कम्पया विश्लिष्यन कुसुमाञ्जलिगिरिजया क्षिप्तोऽन्तरे पातु वः ॥। (रत्नावली० १।१)

सा० मो, पृ० १४६ "स पल्वलोत्तीर्णंवराह्यूथानि" स पल्वलोत्तीणंवराह्यूथा- न्यावास- वृक्षोन्मुख-बहिणानि। ययौ मृगाध्यासितशाद्वलानि श्यामायमानानि वनानि पश्यन् ॥ (र० व. २।१७ )

परिशिष्टम्-४ २५५

सा० मी, पृ० १४७ 'लभेत सिकतासु तैलमपि लभेत सिकतासु तैलमपि यत्नतः पीडयन पिबेच्च मृगतृष्णिकासु सलिलं पिपासार्दितः। कदाचिदपि पर्यटञ्छशविषाणमासादयेन न तु प्रतिनिविष्टमूर्खजनचित्तमाराधयेत्।। (नीतिशतकम् ५)

सा० मी०, पृ० १४७ "बिम्बोष्ठं बहु मनुते तुरङ्गवक्त्र" बिम्बोष्ठं बहु मनुते तुरङ्गववत्र- श्चुम्बन्तं मुखमिह किन्नरं प्रियायाः। श्लिष्यन्तं मुहुरितरोऽपि तं निजस्त्री- मुत्तुङ्गस्तनभरभङ्गभीरुमध्याम् (शिशु० व० ४।३८) सा. मी०, पृ० १४८ "न नर्मसाचिव्यमकारि नेन्दुना" कलासमग्रेण गृहानमुश्चता मनस्विनीरुत्कयितुं पटीयसा। विलासिनस्तस्य वितन्वता रति न नर्मसाचिव्यमकारि नेन्दुना।। (शिशु० व० १।५९)

सा० मी०, प्र० १४८ 'निधानगर्भामिव " निधानगर्भामिव सागराम्बरां शमीमिवाभ्यन्तरलीनपावकाम्। नदीमिवान्तःसलिलां सरस्वतीं नृपः ससत्त्वां महिषीममन्यत।। ( र० व० ३।९ )

सा० मी०; पृ० १५२ 'पक्ष्मालीपिङ्गलिम्नः कणलवः' पक्ष्मालीपिङ्गलिम्नः कणलव इव तडितां यस्य कृत्स्नः समूहो यस्मिन् ब्रह्माण्डमीषद्विघटितमुकुले कालयज्वा जुहाव। अचिर्निष्टप्तचूडाशशिगलित सुधाघोरझाङ्गारिकोणं तार्तीयं यत् पुरारेस्तदवतु मदनप्लोषणं लोचनं वः॥ (सु० र० भा०, पृ० ९, श्लो० १४२ )

२५६ साहित्यमीमांसा

सा० मी०, पृ० १५२ "तमृषि मनुष्यलोक० ... ।" तमूरषि मनुष्यलोकप्रवेशविश्रामशाखिनं वाचाम। सुरलोकादवतारप्रान्तरखेदच्छिदं वन्दे।। (वाल्मीके :- सु० र4 भा०, पृ० ३६ श्लो० ४६) सा० मी०, पृ० १५२ "विरामः शर्वर्याः" विराम: शर्वर्या हिमरुचिरवाप्तोऽस्तशिखरं किमद्यापि स्वापस्तव मुकुलिताम्भोरुहदृशः । इतीवायं भानु: प्रमदवनपर्यन्तसरसी करेणातास्रेण प्रहरति विबोधाय तरुणः ॥ (जानकीहरणम् ३।७८ )

सा० मी०, पृ० १५३ "हृतोष्ठरागैरनयनोदबिन्दुभि ..... " हृतोष्ठरागैर्नयनोदबिन्दुभि-

च्युतं रुषा भिन्नगतेरसंशयं शुकोदरश्याममिदं स्तनांशुकम ॥। (विक्र० वशी० ४।७)

सा० मी०, पृ० १५५ "शार्वरस्य तमसो निसिद्धये" नूनमुन्नमति यज्वनां पतिः शार्वरस्य तमसो निषिद्धये। पुण्डरीकमुखि पूर्वदिङ्मुखं केतकैरिव रजोभिराहतम्॥ (कु० स० ८/५८) सा० मी०, पृo १५५ 'रात्रिवृत्तमनुयोक्तुमुद्यता" रात्रिवृत्तमनुयोक्तुमुद्यतं सा प्रभातसमये सखीजनम् । नाकरोदपकुतूहलं ह्िया शंसितुं तु हृदयेन तत्परे॥ (कु० स० ८।१० ) सा० मी०, पृ० १५७ "प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली" त्यज प्रकोपं कुलकीतिनाशनं भजस्व रामं कुलकीतिवर्धनम। अलं विरोधेन शमो विधीयतां प्रदीयतां दाशरथाय मेंथिली॥

(म० ना० ६।३३ )

परिशिष्टम्-४ २५७

सा० मी०, पृ० १५८ "भविष्यति पुरी लङ्का .... .... ।" पुण्योत्सवसमृद्धा च नष्टभत्री सराक्षसा। भविष्यति पुरी लङ्का नष्टभर्त्री यथाङ्गना।। (वा० रा०, सु० का० २६।२६ ) सा० मी० पृ० १५८ " ·. तायाः प्रचकारासौ ... ।" प्रजागराश्चकारारेरीहास्वनिशमादरात प्रबिभयाश्चकारासौ काकुस्थादभिशा्ङ्गितः ॥ (भट्टि० ६।२ ) सा० मी०, पृ० १६२ "लाटीनाभिनिभं ..... "

साम्यं सम्प्रति सेवते विचकिलं षाण्मासिकैमौक्तिक: कान्ति वर्षति काश्चनारकुसुमं माञ्जिष्ठधौतात् पटात्। १ हूणोनां कुरुते मधूककुसुमं लावण्यलुण्ठाकतां लाटीनाभिनिभं चकास्ति च पतद्वृन्ताग्रतः केसरम्॥

(का० मी० १८ दशोऽध्यायः ) सा० मी०, पृ० १६२ "सद्योमारजितदाक्षिणात्यतरुणो गौराङ्गीवदनोपमापरिचितस्तारावधूवल्लभः सदो माजितदाक्षिणात्यतरुणीदन्तावदातद्युतिः ।

चन्द्रः सुन्दरि दृश्यतामयमसौ चण्डीशचूडामणि: सम्बन्धी रघुभूभुजां मनसिजव्यापारदीक्षागुरुः॥ (बालरमायणम् १०।४१) सा० मी०, पृ० १६२ 'इह हि कोदण्डयषटिद्रमिड .... "' इह हि वहति कामं कामकोदण्डर्यष्टि द्रविडयुवतिगण्डश्यामिकां कोशकारः। चिरविरहितहंसी कण्ठ काण्डावपाण्ड: स्फुरति च रुचिमत्ता पर्वणां पुण्ड्रकस्य ।। (बालरामायणम् ५।३४ ) ३३

२५८ साहित्यमीमांसा

सा. मो०, पृ० १६२ "अथेष प्राचीनः .... " इदं भासां भर्तुर्द्रुतकनकगोलप्रतिकृति क्रमान्मन्दज्योतिर्गलति नभसो बिम्बवलयम्। अर्थष प्राचीन: सरति मुरलीगण्डमलिन- स्तरुच्छायाचक्रः स्तवकित इव ध्वान्तविसरः॥ (का० मी० १७ दशोऽध्यायः)

सा. मी०, पृ० १६३ "उद्गर्भहूणरमणी ....- " उदगर्भहूणरमणीरमणोपमर्द- भुग्नोन्नतस्तननिवेशनिभं हिमांशोः। बिम्बं कठोरबिसकाण्डकडारगौरै- रविष्णो: पदं प्रथममग्रकरैर्व्यनक्ति। (स० क० १।१९३) सा० मी., पृ० १६३ "गाढोत्कण्ठकठोरकेरलवधूगण्डावपाण्डुच्छदै ताम्बूलीपटलैः" गाढोत्कण्ठ कठोरकेरलवधूगण्डावपाण्डुच्छदै- स्ताम्बूलीपटलै: पिनद्धफलितव्यानम्रपूगद्रुमाः । तक्कोलीफलजग्धिमुग्धविकिरव्याहारिणस्तद्भुवो भागा: प्रेङखितमातुलुङ्गवृतयः प्रेयो विधास्यन्ति वाम्॥ (मा० मा० ६।१ ९ )

सा० मी०, पृ० १६३ "वाह्लीकीरदनच्छदारुणदलेः फुल्लैरशोकोऽन्ितः।" सूते सम्प्रति दुग्धमुग्धसुभगं पुण्योद्गमं मल्लिका वाह्लीकीदशनव्रणारुणदलैः पत्रैरशोकोऽचितः । भृङ्गीलङ्गितकोटि किंशुकमिदं किश्चिद् विवृन्तायते माञ्जिष्ठर्मुकुलश्च पाटलितरोरन्यैव काचिल्लिपि:।। (बालरामायणम् ५।४०) पुष्पैः सम्प्रति काश्चनारतरवः प्रत्यङ्गमालिङ्गिता वाह्लीकीदशनव्रणारुणतरैः पत्ररशोकोर्ऽचितः । जातं चम्पकमप्युदीच्यललनालावण्यचौर्यक्षमं माञ्जिष्ठै .... ............... ... .... "। (का० मी० १७ दशोऽध्याय:)

पारेशिष्टम्-४ २५९

सा० मी०, पृ० १६३ "'माञ्जिष्ठै ............ " साम्यं सम्प्रति सेवते विचकिलं षाण्मासिकमौक्तिकै- र्वाह्निकीदशनव्रणारुणतरैः पत्रैरशोकश्वितः। भृङ्गालम्बितकोटिरकिशकमिदं किश्व्िद् विवृन्तायते माञ्जिष्ठैः स्तवकेश्र् पाटलतरोरन्यैव काचिल्लिपि: ।। (बा० रा० ५।४०; विद्ध० भ० १।२५ ) सा० मो०, पृ० १६६ 'कश्चित् कराभ्याम्" कश्ित् कराभ्यामुपगढनाल- मालोलपत्राभिहतट्विरेफम् । रजोभिरन्तःपरिवेषबन्धि लीलारविन्दं भ्रमयाश्त्रकार।। ( र० व. ६।१३ सा० मी०, पृ० १६७ "विलासिनीविभ्रमदन्तपत्रम्' विलासिनीविभ्रमदन्तपत्र मापाण्डुरं केतकबहंमन्यः । प्रियानितम्बोचितसन्निवेशै विपाटयामास युवा नखाग्रै:।। ( र० व. ६।१७) सा० मो०, पृ० १६९ "प्रत्यग्रभञ्जनविशेषविमुक्तमूर्तिः" प्रत्यग्रमञ्जनविशेषविविक्तकान्तिः कौसुम्भरागरुचिरस्फुरदंशुकान्ता। विभ्राजसे मकरकेतनमर्चयन्ती बालप्रवालविटपिप्रभवा लतेव।। (रत्नावली० श२१ सा० मी०, पृ० १७२ "अनाकूतैरेव "

अनाकूतैरेव प्रियसह चरीणां शिशुतया वचोभि: पाश्चालीमिथुनमधुना सङ्गमयितुम्। उपादत्ते नो वा विरमति न वा केवलमियं कपोलौ कल्याणी पुलकमुकुलर्दन्तुरयति। (अनर्घराघवम् ३५)

२६० साहित्यमीमांसा

सा० मो०, पृ० १७८ "सग्गं अपारिजाअं"

सग्गं अपारिजाअं कोत्थुहलच्छिरहिअं मुहुमहस्स उरं। सुमरामिमहणपुरओ अमुद्धअन्दं च हरजडापब्भारं॥ (रावणवहो ४।२०)

सा०मी०, पृ० १७९ "मथिलीमुद्वहद् रघत्तमः" पार्थिवीमुदवहद् रघूद्वहो लक्ष्मणस्तदनुजामरथोरमिलाम् । यौ तयोरवरजौ वरौजसौ तौ कुशध्वजसुते सुमध्यमे।। ( र० व० ११।५४)

सा० मी०, पृ० १७९ "द्वयं गतं सम्प्रति शोचनीयताम्" द्वयं गतं सम्प्रति शोचनीयतां समागमप्रार्थनया पिनाकिन: ।

कला च सा कान्तिमती कलावत- स्त्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी।। (कु० स० ५।७१) सा० मी०, पृ० १७९ पाण्डचोऽयमंप्ार्पितलम्बहार: क्लृप्ताङ्गरागो हरिचन्दनेन। आभाति बालातपरक्तसानु: सनिर्झरोद्गार इवाद्रिराज:। ( र० व० ६६० )

सा० मी०, पृ० ७९ "शशिनमुपगतेयं कौमुदी" शशिनमुपगतेयं कौमुदी मेघमुक्तं जलनिधिमनुरूपं जहनुकन्यावतीर्णा। इति समगुणयोगप्रीतयस्तत्र पौरा: श्रवणकटु नृपाणामेकवाक्यं विबनुः॥ (र० व० ६८५)

परिशिष्टम्-४ २६१

सा० मी०, पृ० १७९ 'अने यूना सह पार्थिवेन" अनेन यूना सह पार्थिवेन रम्भोरु काचिन्मनसो रुचिस्ते। सिप्रातरङ्गानिलकम्पितासु विहर्तुमुद्यान-परम्परासु 11 (र० व० ६।३५ )

सा० मी०, पृ० १८० "कुलेन कान्त्या वयसा नवेन" कुलेन कान्त्या वयसा नवेन गुणैश्च तैस्तैविनयप्रधानः। त्वमात्मनस्तुल्यममुं वृणोष्व रत्नं समागच्छतु काश्चनेन ।I (र० व० ६।७६)

सा० मो०, पृ० १८० 'अध्यास्य चाम्भःपृषतोक्षितानि" अध्यास्य चाम्भ:पृषतोक्षितानि शैलेयगन्धीनि शिलातलानि। कलापिनां प्रावृषि पश्य नृत्यं कान्तासु गोवर्धनकन्दरासु।। ( र० व० ६।५१ )

सा० मी०, पृ० १८० "सम्भाव्य भर्तारममुं युवानम्" सम्भाव्य भर्तारममुं युवानं मृदुप्रवालोत्तरपुष्पशय्ये वन्दावने चंत्ररथादनूने निरविश्यतां सुन्दरि यौवनश्रीः॥ (र० व० ६ :५० )

सा० मी०, पृ० १८० "असौ कुमारस्तमजोऽनुजातः" असौ कुमारस्तमजोऽनुजात- स्त्रिविष्टपस्येव पति जयन्तः । गुर्वी धुरं यो भुवनस्य पित्रा धुर्येण दम्यः सदृशी बिर्भत॥ (र० व० ६।७८ )

२६२ साहित्यमीमांसा

सा० मो०, पृ० १८१ "अनेन कल्याणि करे गृहीते" अनेन कल्याणि करे गृहीते महाकुलीनेन महीव गुर्वी। रत्नानुविद्धार्णवमेखलाया दिशः सपत्नी भव दक्षिणस्या: । (शृ० प्र०, ६मः प्र०, पृ० ३२९ )

सा० मी०, पृ० १८२ 'सा चूर्णगौर रघुनन्दनस्य" सा चूर्णगौरं रघुनन्दनस्य धात्रीकराभ्यां करभोपमोरुः।

आसञ्जयामास यथाप्रदेशं कण्ठे गुणं मूर्तमिवानुरागम्।। ( र० व० ६।८३)

परिशिष्टम्-५

गद्योदाहरणानुक्रमणी

पृ० आक० ग्र० (अ ) अनुकरोति भगवतो नारायणस्य १५३ वा० का० सू० वृ० ५।२।४४ अपि काष्ठतृणं हरेत् १५३ ....

अब्राह्मणमानय ५७ ... अमरावत्यां हरि: १८२ ....

अयसो मलिनं मुखम् १४१ अवर्षा हेमन्तोऽनर्थः स्त्री, असः अनस्मा ५८ .... अवसमानमितरज्योतिष्टोमेन मूर्धन्यादि एजिघ्राण १५७ कल्पसूत्रम् अविरविकन्यायस्येत्यादि [अविरविकन्यायेन] महाभाष्यम् १५७ (५-१-७) अश्व आनीयताम्, गौबंध्यताम् ८ असहनसखी ६४

(आ ) आवेदयामि ते, दत्तावधाना शृणु ..... { ..... सङ्केतस्थानानि लिखति ७८ कादम्बरो आसण्ण कुडुग्गजण्णदेहिडले ....... अवाणिगोली १७३

( ए) एकदण्डी एकदेशी १५४ एक सावण अण्णहि ........ अपासि असिसिरु १२१ एसो एसो वज्जणि ........ कअंत लीलाइदं करेदि १०७

( क ) कुतो नु खलु निर्जने वने प्रियाप्रवृत्तिरागमितव्या ११४ विक्र० व० चतुर्थोडङ्क:, श्लो० ७

२६४ साहित्यमीमांसा

पृo आक० ग्र०

कुमुदगन्धि: १२५ ....

( ग ) गव्यस्य च तदादिषु १५७ मीमां० सू० ८-१-१८ गात्रमुन्नाम्य रेचयेत् गन्धववेद:

गुणानामिह विस्तरः १५३ ....

गौरानीयताम् .... IS

चत्वारो वेदा ऋग्यजुः सामाथर्वलक्षणाः। .... काव्यानि नाटकानि च महाभाष्यम्, १५६ शब्दानुशासनम्, सू० ५; पदमञ्जरी-अ०१, पा०१

(च ) चन्द्रकान्तं मुखम् १२५ चन्द्रच्छायं मुखम् १२५ चन्द्रज्योत्स्ना १२५ ....

चन्द्रमुखी १२५ चन्द्रसददशं मुखम् १२५ चिणत्थणाएसुके ....... सुनुप्पिसिओ १७४

जहितुमं सच्चं विया ...... अउउच्चेमि ११४

(त)

तथास्य [ तथान्य ] भाव्यं तु काल- शब्दव्यवायात् १५७ (शि० सू० १, वा० ११) तमालनीलनीरदश्यामलं तमः ५३ कादम्बरी त्रेतायामर्जुनः १८२ ...

दावस्तथेति च [द्यावोस्तथेति च ] १५७ (मीमां० सू० ९-३.१८ ) दिविदग्गअकगुरु० .... ... पलट्टिहिहइ १०८

देव श्रयताम् ...... गमन- मार्गमवलोकितवती ७८ दोहलअनप्पणो किण्णभग्गसै ·..... १७४ ...

परिशिष्टम्-५ २६५

( न ) नद्यास्तीरे फलानि सन्ति, विषं भुङ्क्ष्व, निमिषति ५ .... न निर्गुणमपि चाकाङ्क्षेत् १५८ कामशास्त्रम् नाथ ! जीवितनिबन्धन ... ·.. विमुच्य गच्छसि. ७८ कादम्बरी, महाश्वेता- विलापवर्णना, पृ० ४९०, चौखम्बाप्रकाशनम्, १९७९ नीलादोषधौ १५४ ....

नीलोत्पलम् ११ (प Y पितृणां नृत्यते गण: १५७ उपस्मृतिः पुष्पावचयसमयः १५३ प्राणिनि च।।। १५८ ....

प्रामाण्यानुग्राह्यस्तर्क: ... १५७ न्यायशास्त्रम् ( ब) बहुलपक्ष इव राजशून्यः' १४२ कादम्बरी ब्राह्मणवद् ब्राह्मणात् .... १५७ निरुक्तम् (म) मकरे दशभागाया: सडग्रहं त्यजेत् १५७ ज्योतिषम् मम हि सम्प्रति ...... वृत्ति- सारूप्यतश्चतन्यम् ६६ मलयमारुतावतारतरङ्गध्वजांशुकेष १५३ कादम्बरी माधन: ( तस्पृहम् ) ...... "जितमिह .... ...... वैजयन्ती" इत्यत्र ....... दुट्ठसद्दूलो क अन्त लीला इदं करोदि ८६ मा०मा०, अ० ३, श्लो० १५ यजमान: प्रस्तरः, अग्निवे ब्राह्मण: ४ जैमिनि: यष्टिकां भोजय, मश्चाः क्रोशन्ति, ....... .... नृपोऽयं पुरुषः ५ अक्षपादः यस्य च मदकलकरिकुम्भ० ........ ..............· आजगाम राजलक्ष्मीः १०७ कादम्बरी, कथामुखे शुद्रकवर्णनम्, प्र. १४-१५, चौखम्बाप्रकाशनम्, १९७९ युगपदुभाभ्यां ....... पुत्रादिभिः प्रयुक्तम् १५८ अर्थशास्त्रम् ३४

२६६ साहित्यमीमांसा

युधिष्ठिरः-भवतु मुने ! वे० सं० षष्ठोडङ्क: .... • विजयमल्ल हा !!- ८७

( र) राजपुरुषमानय ५७ ....

राजभृत्य: ११ राजानमनुतिष्ठन्ते प्रजाः, प्रमाद्यन्तमनुप्रमद्यन्ति १५८ अर्थशास्त्रम्

रुद्राणी १५१ वा०का.सू वृ० ५।२।१

रुद्रो भगवताम् १५१ वदन् हेहल [ दम्भेर्हल ]ग्रहणस्य जाति- वाचकत्वात् सिद्धम् १५७ (पा०अ० १।१।१० वा०) वत्से महाश्वेते !....... गगनतलमुदपतत् ८१ कादम्बरी, महाश्वेतोदन्तो- पसंहारवर्णनम्, पृ० ४९८, चौखम्बाप्रकाशनम्, १९७९ वीवाहरितणरअण०. ............... ....... हत्थे घेरूण १०७

(श) शाश्त्रतं ज्योतिः १५४ ....

( स) सङ्गतयोर्मान मा० मा०

सदसदखफण तरलभनक १०८ साधनव्यापका साध्यसमा व्याप्तिरुपाधि: १५७ न्या० शा०

सुलभतृणकाष्ठेषु पथिषु १५३

स्तनयोस्तरुणोजनस्य १०६ वा०का० सू०वृ०५।१।१६ स्त्रीणं चक्षु: १४९ वा०का० सू०वृ०५१२७ स्वरार्थ चार्यार्थ प्रत्यूषे ब्रह्म चिन्तयेत् १५१ छन्दोविचिति:

(ह) हा प्रिये ! क्वासि, कथमविज्ञात- तत्त्वमद्भुततमं च झटित्यप- क्रान्तासि

परिशिष्टम्-६

ग्रन्थान्तरेषूपज्भ्यमानाः कारिकाः

साहित्यमीमांसा ग्रन्थान्तरस् अभिधेयात्रिनाभूतं स्पृशन्ती लक्षणोच्यते। अभिधेयाविनाभूतप्रतीतिर्लेक्षणेति या। पृ० ३ सषा विदग्धवक्रोक्तिर्जीवितं वृत्तिरिष्यते॥ (शृ०प्र०, ७म: प्र०, पृ० २२३)

परस्परस्य प्रथनं पदा(र्था)नामिहान्वयः । परस्परस्य ग्रथनं पदानामन्वयः स्मृतः । ... ... ... .... ... .... ।। २७ ।। (भरतकोषे विशपृष्ठे कारिकेयं पृ० ११ मङ्कनाम्ना खल्वेव मुद्धृता)

वाच्योऽर्थः ....... । वाच्योऽर्थः अयमेतयोः॥ अयमेतयोः ॥ पृ० १८ ( व० जी० १८)

शब्दो ......................... ..... ०कारी सुस्पन्दसुन्दरः॥ शब्दो ....... । ·कारिस्वस्पन्दसुन्दरः॥ पृ० १८ (व० जी० १।९)

एवं पदानां ..... ....... ' कर्तुमहति। एवं पदानां ... ....... । कर्तुमर्हति॥ पृ० २५ (स० क० १५८ )

अनेकगुणमप्येतद् दोषेणैकेन निन्दते। अनेकलक्षणोपेतं वपुः श्वित्रेण दुर्भगम्। तदल्पमपि नोपेक्ष्यं काव्ये दुष्टं कथश्चन। स्याद् वपुः सुन्दरमपि श्वित्रणैकेन दुर्भगम्। पृ० २५ (काव्याद० १।७ )

२६८ साहित्यमीमांसा

साहित्यमीमांसा ग्रन्थान्तरम

श्लेषः प्रसाद :.. ... I श्लेषः पसादः ..... समाधयः ॥ ...... समाधयः॥

इति काव्यशरीरस्य श्लाध्या: इति वैदर्भमार्गस्य प्राणा । पृ० २५ (काव्याद० १। ८१-४२ )

सुश्लिष्टत्वं विभिन्नानां श्लेष इत्यभिशब्दयते। गुण: सुश्लिष्टपदता श्लेष इत्यभिधीयते। पृ० २८ (स० क० १।६६ )

श्लाध्यविशेषणैर्युक्तमुदारं कैश्चिदिष्यते। श्लाध्ये ... 1

पृ० ३२ काव्यद० १।७९) श्लाध्येविशेषणैर्योगो यस्तु सा स्यादुदात्तता। 11 09 (स० क० १।७० ) काव्यादर्शकारो दण्डी अग्निपुराणीयं मतमेवमुद्धरति- "उत्तानपदतौदार्यं युतं श्लाध्यैविशेषणैः।" (अग्निपु०)

नैष्ठुर्यरहितं यत् स्यात् अनिष्ठुराक्षरप्रायं .... ।

पृ० ३१ (स० क० १।६८)

ओजस्तद्भूयसां यस्मिन्नकार्थीभवनं विदुः। ओज: समासभूयस्त्वमौजित्यं गाढबन्धता।

पृ० ३२ (स० क० १७१)

यदुज्ज्वलत्वमुचितं साकाव्ये कान्तिरुच्यते। यदुज्ज्वलत्वं बन्धस्य काव्ये सा कान्तिरुच्यते। पृ० ३४ (स० क० १।६९ )

अन्यावलम्बनं यत् स्यात् समाधिः सोऽन्यधर्माणां स समाधिरिति स्मृतः । यदन्यत्राधिरोपणम्।

पृ० ३४ (स० क: १। ७२ )

परिशिष्टम्-६ २६९

साहित्यमीमांसा ग्रन्थान्तरम् दोषश्च सकलोऽप्येष ..... .. । विरोधः सकलोऽप्येष .. ...... ।1 प० ४० (वाव्यद० २।१७९) विरोध: सकलेष्वेव

(स० क० १।१३६ )

काव्ये शोभाकरान् काव्यशोभाकरान 1 ५०४१ (काव्याद० २११)

समा श्रतिरनुप्रासः पदेषु ····. । वर्णावृत्तिरनुप्रासः पादेषु बोधिनीयद्यदूरता॥ बोधिनी यद्यदूरता।। पृ० ४२ (काव्याद० १(५५)

पादेषु ...... । .... बोधिनी यद्यदूरता ॥ (स०क० २।९७ ) BEP TF शषाभ्यां रेफसंयोगे टवर्णेण च .. । ...... " स्याद्धयस्वन्येश्र ... ॥ शषाभ्यां रेफसंयोगैष्टवर्गेण च .। .स्याद ह्रह्वह्यादैश्च .. ॥। पृ० ४१ (बह्नन्याद्येश्च) ( उ० का० सा० स०, १।४)

स्वरूपार्था० ............ फलाकरा। स्वरूपार्थाः ..... फलान्तरात्। शब्दानां स्वपदानां वा ......... ॥ शब्दानां वा पदानां वा .......... ।। पृ० ४३ ( उ० का० सा० स० १।८)

सरूपसंयोगयुतां ... .. ... । सरूपसंयोगयुतां ....... । .... .... उपनागरिकां बुधाः ॥ ..... उपनागरिकां बुधाः॥ पृ० ४२ (उ० का० सा०स० १।५)

२७१ साहित्यमीमांसा

साहित्यमीमांसा ग्रन्थान्तरम

शेषैवर्णै कोमलां विदुः। शेषेवरणै, .... कोमलाख्यया। ग्राम्यां वृत्ति प्रशंसन्ति काव्येष्वाद्यतबुद्धयः।। पृ० ४३ ( उ० का. सा०स० १।६)

सरूव्यञ्जनन्यासं ·.. 1 सरूपव्यञ्जनन्यास 1

... कवयः सदा। कवयः सदा॥ पृ० ४३ ( उ० का० सा० स० १७)

एकरूपेण द्वयोर्वर्णन । एकरूपेण " द्वयोभंणन -

....... यः स . इत्यभिधीयते ॥ यत्स इत्यभिशब्दितः ॥ पृ० ४३ (स० क० २।६८)

साभिप्रायस्य वाक्यस्य वचसो.पि निवेशनम्। साभिप्रायस्य वाक्ये यद्वचसो विनिवेशनम्। ... 11 ... .. // प० ४४ (स० क० २।४० )

शब्दस्य युज्यमानस्य येन संदंशधार्मिणा। अयुज्यमानस्य मिथःशब्दस्यार्थस्य वा पुनः। योजना क्रियते युक्तिरिति युक्तिविदो विदुः॥ यासौ युक्तिरित्युच्यते बुधैः॥

१० ४४ (स० क० २।४४)

पदपादादि ...... । पदपादार्ध०. ........ .. । · . प्रचक्षते ॥ .... प्रचक्षते॥। पृ० ४५ (स० क० २।५७)

वाक्ये गुम्फना स्मृता ! वाक्ये ....... गुम्फना स्मृता। पृ० ४५ (स० क० २।५३)

वर्णस्थान० ... ... ... । वर्णस्थान० ......... । ..... भिधीयते।। .... .... .... भिधीयते ॥

पृ० ४६ १४०ए (स० क० २।१०९)

परिशिष्टम्-६ २७१

साहित्य मीमांसा ग्रन्थान्तरम् विभिन्नार्थैक० ....... विभिन्नाथक० - अव्यपेतं व्यपेतं च. ... ।। अव्यपेतव्यपेतात्मा पृ० ४६ (स० क० २(५८)

सर्वात्मनैव सादृश्यं .. सर्वं सर्वेण सारूप्य .... . रुपमानं .... = .... .... रुपमासु पृ० ५० (भा० काव्या० ।४३)

अखण्डमण्डलः कान्तानां मुखद्युतिः। अखण्डमण्डल: कान्ताननमद्युति। ... ... ... सामात्त शशि ... ... 1I सामान्याच्छशि ।1

पृ० ५१ (उदाहरणम्, भा० काव्या० २।४४ )

भूयोऽवयवसामान्यादुपमा कैश्चिदिष्यते। प्रसिद्धेरनुरोधेन यः परस्परमर्थयोः। भूयोऽवयवसामान्ययोगः सेहोपमा मता॥ पृ० ५१ ( स० क० ४।५)

उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकमिष्यते। उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकमुच्यते। पृ० ५३ (काव्याद० २।६६ )

श्रुत्या सम्बन्ध० . श्रुत्या सम्बन्ध .... ... .... रूपकं तु तत्।। .... .... ... पृ० ५३ रूपकं तु तत्।। ( उ० का० सा० स० १।११)

अन्यथावस्थितं ....... जन्यथा। अन्यथावस्थितं .... जन्यथा। पृ० ५४ (स० क० ४।५०)

मन्ये शङ्के ··. .... ... एवमादयः । मन्ये शङ्के ... .... एवमादयः । पृ० ५४ (काव्याद० २।२३४ )

२७० साहित्यमीमांसा

साहित्यमीमांसा ग्रन्थान्तरम् शब्दोपात्ते प्रतीते वा० शब्दोपात्ते प्रतीते वा ..... .. । मुख्यस्याधिक्यकथनं व्यतिरेकः स उच्यते॥ तत्र यद्भेदकथनं ठ्यतिरेकः स कथ्यते॥ पृ० ५६ (काव्याद० २।१८० ) ... भेदाभिधानं भेदश्च ब्यतिरेकश्च कथ्यते।। (स० क० २।३२)

"प्रसिद्धहेतुव्यावृत्त्या" प्रसिद्धहेतुव्यावृत्त्या यत् किश्च्ित् कारणान्तरम्। यत्र स्वाभाविकत्वं वा विभाव्यंसा विभावना।। पृ० ५६ (काव्याद० २।१९९; स क० ३।९)

अपह्नुतिपहनुत्य किश्चिदाख्यातम्। किश्चिदन्यार्थदर्शनम्।

पृ० ५६ (काव्याद० २।३०४; स०क० ४।४१)

विरुद्धैरविरुद्धर्वा विरुद्धैरविरुद्धैव .... .... ।

.... · स स्थायी लवणाकरः॥ ..· स स्थायी लवणाकरः॥

पृ० ६५ (दशरू० ४।३४ )

स्तम्भस्तनुर्होदभेदा वेवर्ण्यमश्र प्रलय गुणा: ।। वैवर्ण्यमश्रुप्रलय .... · स्मृताः ॥

पृ० ६७ (स० क० ५।१५)

यथा नराणां ... यथा नराणां .... ....

.... · स्थायी महानिह ॥ ... .... ... स्थायी महानिह॥ पृ० ६६ भ० ना० शा० ७८)

रजस्तमोभ्यामस्पृष्टं . ... ...

तस्माद् भवन्ति ये भावाः निर्वृत्तयेऽस्य तद्योगात् सात्त्विका अष्ट कीर्तिताः। प्रभवन्तीति सात्त्विकाः ॥ पृ० ६७ ( स० क० ५।२०)

पररिशिष्टम्-६ २७३

साहित्यमीमांसा ग्रन्थान्तरम

स्मृतिर्वितर्क ... स्मृतिर्वितर्क ....

·.. मूढता मदः ॥ .... मूढता मदः॥

हर्षामर्षावसूयेर्ष्या ... हर्षामर्षाव सूयेर्ष्या -

.०. ... .... सम्भ्रमः श्रमः ॥ ... सम्भ्रमः श्रमः ॥।

निर्वेदो . निर्वेदो ... .. । -

.... ...: 11 व्यरभिचारिणः।

पृ० ६७.६८ (स०क० ५।१६-१८)

मनःशरीरयो: श्रमः । मनःशरीरयो: श्रम: ।

पृ० ६८ (स० क० ५।१६०) 9

क्रियाविद्वेष मदादिभिः । क्रियाविद्वेष .... ... .... मदादिभिः ।

प्र० ६९ (स० क० ५!२६१) काल

विभावरनुभावेश्च विभावैरनुभावेश्च - ... स्वादुत्वं .... ... स्वाद्यत्वं ... ... ।।

1:0 प्र० ७१ (दशरू० ४।१)

भावो यदा ... .... .... विप्रलम्भः स उच्यते ॥ भावो यदा .... विप्रलम्भस्तदोच्यते॥ पृ० ७२ (स० क० ४।४५) ३

रतिवेष्ट० रतिवेष्ट० .... ....

पृ० ७२ (स० क० ५।५१)

पूर्वानुरागो ... करुण: स्मृतः । विप्रलम्भश्चतुविधः ॥ पूर्वानुरागो ·.. करुणश्च सः।० .... चतुःकाण्ड: प्रकाशते ॥ प्रागसङ्गतयो० 0St ·•· प्रगल्भते । .... .... उच्यते॥ प्रागसङ्गतयो० प्रवतते। .... उच्यते॥ पृ० ७४ (स० क० ५।४६, ४७)

अहेरिव .... यत् । अहेरिव ....... ... .... सः। नेत्युक्त्या 11 .... ·* e नेत्युक्तेः .. ....... ।।

पृ० ७: (स० क० ५।४८) ३५

२८४ साहित्यमीमांसा

साहित्यमीमांसा ग्रन्थान्तरम्

भ्रान्तिर्विपर्ययज्ञानं सादृश्योदयहेतुकम्। ·.. द्विधा सापि प्रयुज्यते।

पृ० ७५ (स० क० ३३५)

द्वयोर्यत्रोक्ति० साम्यमित्यामनन्त्येतं साहित्रसवेदिन: ।। उपमारूपकान्यत्वे साम्यमित्यामनन्ति तत्। पृ० ७६ (स० क० ४।३४)

अर्थयोरति ....... डोलाते ... अर्थयोरति दोलायते संशयं विदुः॥ संशयं विदुः॥ पृ० ७६ (स० क० ४।४१)

देशान्तराभि० 1 देशान्तरादिभि० ... । .... सोऽभिधीयते।। ... सोऽभिधीयते।। पृ० ७७ (स० क० ५।४९)

लोकान्तरगते वल्लभो यदा। लोकान्तरगते .... .... वल्लभा - .... .... . द(नः 11 .... दीना .... पृ० ७७ (स० क० ५।५०)

भूतप्रेतपिशाचाद्याः षोडशात्यन्तमुद्धताः। रसरहास्य० 1 चेष्टितः ।। रसरहास्य० = मायेन्द्र० मायेन्द्र० .. चन्द्रसूर्योपरागैश्च .... रौद्रे रसेडाङ्गिनि। चन्द्र० रौद्ररसेऽ्ङ्गिनि ॥

चतुरङ्क: 11 चतुरङ्क: पृ० ८८ (दशरू० ३।५८-६०)

न सोस्ति प्रत्ययो न सोडस्ति भासते।। ... भासते।।

वाग्रपता वाग्रपता .... ... -

.... प्रत्यवमशिनी ॥ . .... .... प्रत्यवमशिनी ॥

पृ० ८६ (वा० प०)

पश्यति स्त्रीति ....... ... पश्यति . ...........! प्रतीयते॥ .... .... .... .... प्रतीयते ।। पृ० ९१ (स० क० ५।४)

पारेशिष्टम्-६ २७५

साहित्यमीसांसा ग्रन्थान्तरम् जायेत हास्य: शृङ्गाराद् वीराज्जायेत शृङ्गाराद्धि भवेद्धास्त्रो रौद्राच्च चाद्भुतः । करुणो रसः ।

रौद्राज्जायेत करुणो बीभत्साच्च वीराच्चवाद्भुतोत्पत्तिबी मत्साच्च भयानक:॥ भयानक: ॥ पृ० ९२ (भ० ना० शा० ६।३९)

विशिष्टादृष्टजन्म यमजमीनामन्तरात्मा। विशिष्टादृष्टजन्मायं जन्मिनामन्तरात्मसु। स्वात्मगामि० ... ... .... ।। आत्मसम्यग ..... .... ...

प० ९४ (स० क० ५।२)

तथाभिमानोऽहङ्कार:शृङ्गारइति चोच्यते। रसाभिमानोऽहद्कारः शृङ्गार इति गीयते। पृ० ९४ (स० क० ५।१)

सामाजिकानां च ... ... 1 द्र० -- भट्टृतोत-काव्यकौतुकम् .... संविदेव नः ।। पृ० ६७ सामाजिकानां .·. .... ।

.... तत्परमामसः ॥ विशिष्टैः .... .... द्र०-भट्टतोत -काव्यकौतुकम्

.... उत्पद्यते रसः। पृ० १०१ वैदर्भ्यादिकृत :- ·. वैदर्भ्यादिकृतः .. ....! व्युत्पत्तौ · व्युत्पत्त्या .... ।। पृ० १०२ (स० क० २।२७)

या विकासेऽथ विस्तारे या विकसेऽथ विक्षेपे क्षोभविक्षेपयोरपि सङ्कोचे विस्तरे तथा।

चेतसो वर्तयित्री स्याद वृत्ति: सापि षड्विधा। वृत्तिः सापि चतुविधा॥। कैशिकी भारती च स्यात् कैशिक्यारभटी चैतर सात्वत्यारभटीति च। भारती सात्वती परा !

सुकुमारार्थसन्दर्भा ...... ..• कथ्यते॥ सुकुमारार्थ कथ्यते।

पृ० १०५ (स० क. २।३४,३५,२६)

२५६ साहित्यमीमांसा

साहित्यमीमांसा ग्रन्थान्तरम्

कैशिकी भारतीति द्वे ....!........ सात्वत्यारभटी पुनः ॥ शृङ्गारेकेशिकी वोरे सात्वत्यारभटी पुनः। वृत्ति: सर्वत्र भारती ।। रसे रौद्रे च बीभत्से वृत्तिः सर्वत्र भारती॥ पृo १०६ (दशरू. ३।६२)

अप्भ्रष्टेति सा चेयं जाति: षोढा निगद्यते॥ शुद्धा .... सङ्कोर्णा नान्यगामिनी। अप .... साचार्यैः ..·......... ।।

पृo १०८ (स० क० २।१७ अर्थव्यक्ते रयं भेदमियतैव प्रपद्यते। .... भेदमियता प्रतिपद्यते। जायमानमियं वक्तिरूपं सा सार्वकालिकम्। जायमानप्रियं .... ... ।। पृ० ११५ (स० क० ३।४)

अलड्कार्यतया ........ अलङ्कारकृतां

.... .... .... अवशिष्यते ॥ अवतिष्ठते॥।

कुतस्तद्रहितं स्याच्चेन्निरूपाख्यं । स्वभावव्यतिरेकेण वक्तुमेव न युज्यते।

शरीरं चेद० ... किमलङ्करुते परम्। वस्तु तद्रहितं यस्मान्निरुपाख्यं

नात्मनवात्मनः किमलङ्करुतेऽपरम् । .... l। आत्मेव नात्मनः भूषणत्वे . भूषणत्वे .... . डथवा॥ ... ऽथवा॥ स्पष्टे सर्वत्र ... स्पष्टे सर्वत्र ... ....... नावशिष्यते॥ नावशिष्यते।। पृ० ११६ (व० जी० १११-१५)

विवक्षया विशेषस्य ... ....

स्यादेषा वक्रोक्तिजीवितम्। स्यादलङ्कारोत्तमा च सा ॥ 1 साच त्वा वोप साच ाच चोप । .... .. ... ". क्वचित् ॥ क्वचित् I। पृ० ११६, ११७ TNF गा(स० क० ४।८१-८२)

अभिप्रायानुकूल्यात्तु प्रवृत्तिगणनं हि यत्। अभिप्रायानुकूल्येन प्रवृत्तिर्भाव उच्यते। साङ्गावगभिताभेदो नायिकोक्ते प्रवृत्तिः ॥ सोद्भेदोऽथ निरुद्भेदश्ैकतश्ाभितश्र सः॥ पृ० ११७ (स० क० ३।४३)

परिशिष्टम्-६ २७७

साहित्यमीमांसा ग्रन्थान्तरम् सेनपाया निरुद्भेदासोऽवसूक्ष्मेति कथ्यते। निरुद्भेदस्तु यो भावः स सक्ष्मरतनिगद्यते। इङ्गिताकारलक्षा स्यात् सा इद्गिताकारलक्ष्यात् स सक्ष्मात् स्याद भ्रमिकान्तरम् ।। भूमिकान्तरम्॥ पृ० ११८ (स० क० ३।४५) सभिप्रायोक्तिविन्यास: प्राज्ञर्ञैया साभिप्रायोक्तिवन्यासो भाविकत्वं सभाविका। निगद्यते। पृ० ११८ (स० क० १।८६)

1 यत्रोपमानादेवैत मनीषिणः ॥ मनोषिण: ।। पृ० ११८ (स· क० ४।४६) कर्त्रादीनां क्रियावेशः सहान्यः सदृशेतरैः । समावेश: सहान्यैर्यः क्रियादिषु। सदशैर्वा ववचिद् यत्र सहोक्ति ता प्रचक्षते ।। विविक्तश्वाविवित्तश् सहोक्तिः सा निगद्यते॥ पृ. ६१६ वैसादृश्यवती चेयमुच्यमाना मनीषिभिः। सहेवादिप्रयोगेषु ससादृश्या च दृश्यते ॥ (स० क० ४।५७,"८) दोषस्य यो ·.. .. । दोषस्य यो ग्रा सा लेशोक्तिस्तथा ·.·... ।। स लेशः स्यात् ततो ··. ॥ पृ० १२० (स० क० ४।५६) जायेतार्थान्तरोक्तिः सा- ··· ... । ज्ञेयः सोऽर्थान्तरन्यासो .... ... ·e योग्यस्य .।। * योऽन्यस्य।। पृ० १२० (काव्याद० २।१६९, स०क० ४।६७) काकुस्वरपदच्छेदभेदाभिनयकान्तिभिः । सूच्यते यत्र चान्यार्थः सूच्योक्तिरिति सा पाठो योऽर्थविशेषाय पठितिः सेह स्मृता।। षड्विधा॥ पृ० २२२ (स० क० २।५६) अन्योक्तीनामनुकृतिश्छायोक्ति- रिति कथ्यते। अन्योक्तोनामनुकृतिश्छाया

लोकच्छेकोन्मकोन्मत्तपोटामत्तोक्ति- सापीह षड्विधा। लोकच्छेकार्भकोन्मत्तपोटामत्तोक्ति- भेदिनी ॥ भेदतः ॥ पृ० १२२ (स० क० २।३९)

२७८ साहित्यमोमांसा

साहित्यमीमांसा ग्रन्थान्तरम

सविरोधा सोत्तरेति द्वयमन्यं प्रचक्षते। .... ..

विरोधस्तु पदार्थानां परस्परमसङ्गतिः ॥ असङ्गतिः प्रत्यनोकमधिकं विषमश्च सः॥

पृ० १२४ (स०क० ३।२४)

पदर्थानां तु यः तदुत्तरमिहोच्यते। पदार्थानां तुय तदुत्तरमिहोच्यते। पृ० १२४ (स० क० ३।२३)

विभूषणं चाक्षरसङ्गतिश्च विभूषणं चाक्षरसंहितं च शोभाभिमानौ गुणकीतनं च। प्रोत्साहनोदाहरणे निरुक्तं ...:

गुणानुवादोऽतिशयश्च हेतु: ॥ .... I!

सारूप्यमिथ्याध्यवसायसिद्धि- पदोच्चयाक्रन्दमनारथाश्च 1 .. j

आख्यानयाच्भा प्रतिषेधपृच्छा ....

दृष्टान्तनिर्भासनसंशयाश्च।। ....

आशी: प्रियोक्ति: कपटं क्षमा वा आशीः प्रियोक्ति: ··. .. च ... ... ...

.... ...

परिदेवनंच ॥ .... परिदेवनं च ।

पटुत्रिशदेतानि. षट्त्रिशदेतानि .... ....

... .. यथारसं तु ॥ यथारसं तु॥

अलड्कारे० .... ... ... । अलङ्कारै०" .... ।

· चित्रार्थेस्तद्' · विन्यस्तस्तद् .

परिशिष्टम्-६ २७९

साहित्यमीमांसा ग्रन्थान्तरम तत्राल्परक्षरैः यत्राल्परक्षरः I ... संज्ञितम्॥ संज्ञितम् ॥ सिद्धैरथैः ..... .... ... 1 सिद्धरथः .. यत्र श्लिष्टविचित्रार्था .० ०9० यत्र श्लक्षण .... =

पृ० ३१-१३६ (भ० ना० शा० १७।१-७)१

प्रज्ञा नवनवोन्मेष द्र०-भट्टतोत-काव्य कौतुव म् - पृ० १३७ नवोऽर्थ: सूक्तिरग्राम्या श्राव्यो नवोऽर्थ :...... श्रव्यो बन्धः स्फुटा श्रुतिः। अलौकिकार्थयुक्तिश्च रसमाहर्तुमीशते ॥ अलौकिकार्था युक्तिश्च ........... ॥।

पृ० १३७ (स० क० ५।७)

अनुकम्पाद्यतिशयो अनुकम्पाद्यतिशयो " -

... .... .... प्रत्युतेत्थमलङ्क्रिया ॥ प्रत्युतेयमलङक्रिया ॥ पृ० १४३ (काव्याद० ३।१३७; स० क० १।११५)

क्रीडामहिम्न्योदेश्याश्च . ..... । क्रीडामहिमान्यो ... कामसू० १।४।७, जय- मङ्गला टीका।

द्रष्टव्यानि प्रकीर्णानि ... ।

.... .... 1. .... ....

... ... 1 द्र० स० क० ५।६२-६६ ... .... 11

.... ... ...

... ... यथाविधि॥ पृ० १७३

१. केषुचित् पुस्तकेषु षोडशाध्याये, केषुचित् प्राचोनपुद्रितेषु पुस्तकेष सप्तदशाध्याये सुपलभ्यन्त इमे श्लोकाः।

२८० साहित्यमीमांसा

साहित्यमीमांसा ग्रन्थान्तरम् प्रत्यक्षादिप्रतीतार्थो योऽन्यथा नोपद्यते। प्रतीतोऽर्यो यस्तथा

वदन्ति ताम् ॥ 11

पृ०७८ (स० क० ५।२२)

अभावोऽपि प्रमाणाभावः असत्ता या पदार्थानामभावः सोऽभिधीयते।

पृ० १८८ (स० क० ३।५४)

स्याजर

1I THAENHUHS

परिशिष्टम्-७

ग्रन्थान्तरेभ्यः समाहतानि वाक्यानि

साहित्यमीमांसा ग्रन्थान्तरम्

यातिदेशादिभिरभिधीयमाना समारोप . .७ आभि- .... .... ... धानिकी। आभिधानिकी। पृ० १० शृ० प्र०, ८ मः प्रकाशः, पृ० २६८ ऊहविपर्ययविपरिणा माध्याहारवाक्यशेष- ऊहाविपर्यय · ... वाक्यविशेष ... व्यवहित कल्पनादिभिरुपकल्प्यमाना नैया- नयायिकी। यिकी। श्ृ० प्र०, ८म: प्र०, पृ० २६८ यथा-कालिदास :- "कि कुन्त- अथ नैयायिकी। .. . ... लेश्वर: करोति" इति विक्रमादित्येन पृष्ट तद्यथा-कालिदासः "कि उक्तवान्-"असकलहसितत्वात् ... लेश्वरः करोतीति" विक्रमादित्येन कुन्त- ev. "' .. ... विक्रमादित्यः 'पिबतु मयि' इत्यहयित्वा 'असकल . .. ... " इदमेवोह- इदमेव पद्यमुत्तरं पपाठ। यित्वा विक्रमादित्यः प्रत्युवाच-

पृ० १० 'पिबतु मधुसुगन्धीन्याननानि प्रियाणां मयि विनिहितभारः कुन्तलानामधीशः।" शृ० प्र०, ८ मः प्रकाशः, पृ० २७० तत्रख्यातसुन्भिक्तिभ्यां कर्तृकर्मणो (?) भिधाने शक्तः । सम्बन्धविभक्त्या वैभक्तः । अत्रैव-तत्राख्यातसुब्भिक्तिभ्यां कर्तृ-

उभयात्मकः शक्तिविभक्तमयः। कर्मणोरभिधाने शक्तः । .... पृ० ११ तत्राख्यातसुब्भिक्तिभ्यां कर्तृकर्मणोरभिधाने भरतकोशे मङ्खकनाम्नोद्धृतः पाठः।

शक्तः । तेषु कर्मादिशक्तिभिनिर्वृत्तः शाक्तः । तत्राख्यातसुब्तिभक्तिभ्यां कर्तृकर्मणोर- पृ० ११ भिधाने शाक्तो यथा -- द्र०-शृ० प्र०, ८मः प्रकाशः, पृ० २७४ सम्बन्धविभकत्या वैभक्त: सम्बन्ध्यादि विभक्तिभिर्वैभक्तः । - - पृ० ११ ... ....

द्र०-शृ० प्र०, ८ मः प्रकाशः, पृ० २७५ ३६

२८२ साहित्यमीमांसा

साहित्यमीमांसा ग्रन्थान्तरम् अपरे पुनराचार्या एवं विद्ुः-शब्दार्थयो: न शब्दस्यैव रमणीयताविशिष्टस्य सहभावेनावस्थानं साहित्यं यत् तयो: केवलस्य काव्यत्वम्, नाप्यर्थस्येति। तदिद.

काव्यमिति संज्ञया, तेन तु सिद्धत्वा- च्छब्दार्थयो: सम्बन्धस्य न कथन्च्ित् शब्दाथौं द्वौ सम्मिलितौ काव्यमिति स्थितम्। एवं स्थापिते द्वयो: काव्यत्वे साहित्यविरहः। कदाचिदेकस्य मनाङ्मात्रन्यूनतायां सत्यां पृ० १६ काव्यव्यवहार: प्रवर्तेत। व० जी० १६ वृत्तिः

तदनिष्टमपि काव्यं भवतीति सत्यमेतत्, किन्तु विशिष्टमेव साहित्यमभिप्रेतम्। ननु च वाच्यवाचकसम्बन्धस्य विद्य-

कीटृशम् ? वक्रताविशिष्टगुणालङ्कार- मानत्वादेतयोन कथश्चिदपि साहित्यविरहः,

संस्कारसम्पदा परस्परस्पर्धाविरहार्थाधि- सत्यमेतत्। किन्तु विशिष्टमेवेह साहित्य- मभिप्रेतम्। कीदृशम् ? वक्रताविचित्र- रूढम्। गुणलङ्कारसम्पदां परस्परस्पर्धाधिरोहः। पृ० १६ व० जी० १।७ वृत्ति:

अतो यत् केषान्चिन्मतम्-'कवि- तेन यत् केषाश्चिन्मतम्-कविकौशल- कौशलकलितकमनीयतातिशयः शब्द एव केवल: काव्यम् इति केषाश्चित्-'रचना- कल्पित ....... केवलं। ... .... ...

वैचित्र्यचमत्कारकारि वाच्यमेव काव्यम्' वाच्यमेव ...... पक्षद्वयमपि ......· भवति।

इति। पक्षद्वयं निरस्तम्। (व० जी० १।७ वृत्तिः)

पृ० १८

'कल्लोलवेल्लित ....... अत्र रत्नसामान्योत्कर्षाभिधानमुप- अत्र रत्नसामान्योत्कर्षाभिधानमुप- क्रान्तम्। कौस्तुभेनेति रत्नविशेषाभिधायी क्रान्तं तदनुगुणेन शब्देनोपसंहृतं च, न वा शब्दस्तदविशेषोत्कर्षाभिधानमुपसंहरतीति तु न्यस्तम; 'किं कौस्तुभेन विहितो भवतो प्रक्रमोपसंहारवैषम्यं न शोभातिशयमाव-

न नाम' इति। हतीति। न चैतद्वक्तुं शक्यते-यः कश्रिद् विशेषे गुणग्रामगरिमा विद्यते स सर्वासा-

पृ० १८.१९ मान्येऽपि सम्भवत्येवेति। यस्मात् "वाजिवारणलोहानां ... ... "

परिशिष्टम्-'9 २८३

साहित्यमीमांसा ग्रन्थान्तरम् तस्मादेवंविधे विषये सामान्याभिधा- य्येव शब्द: सहृदयहृदयहारितां प्रतिपद्यते। तथा चास्मिन् प्रकृते पाठन्तरं सुलभमेव- 'एकेन किं न तरिहितो भवतः स नाम' इति। व० जी०, का० १६, उदा० श्लो०

"द्वयं गतं .... .... "। २५, २६ वृत्ति:

अत्र पिनाक्यादिपरमेश्वरवाचकशब्दसहस्र- अत्र परमेश्वरवाचक सम्भवे 'कपालिन:' इति बीभत्सरसालम्बन- विभाववाचक: शब्दो जुगुप्साकरत्वेन जुगुप्सास्पदत्वेन

प्रयुज्यमान: कामपि शोभामावहति। ... वाचकवक्रतां विदधाति।

पृ० १९ व०जी०का० १।९, उदा०श्लो० २७ वृतिः ।

"दं्ट्रापृष्ठेषु अत्र पदार्थपरिस्पन्दमहिमा निबद्धः, यः अत्र च तथाविधः ... निबद्धोदयः स्वभावसम्भाविनस्तस्य परिस्पन्दा- स्वभावसम्भविनस्तत्परि .... 16. " ...

न्तरस्य संरोधसम्पादनेन स्वभावमहत्ता- .· .... महत्तां सुल्लासयन् सहृदयाह्लाद- मुल्लासयन् सहृदयहारितामापन्नः । .o .. कारितां प्रपन्नः ।

पृ० ११ व०जी०, का० १।९, उदा०श्लो० ३० वृत्तिः

"सदः पुरीपरिसरेषु अत्रासकृत्प्रतिक्षणं कियदद्य

अत्रासकृत् कियदद्य ** , न च रसपरिपोषाङ्गतां प्रति-

सीताया हृदये परिस्फुरदपि न वचन- पद्यते। यस्मात् सीताया: सहजेन केनाप्यौ-

मारोहि। किश्च्, प्रतिक्षणमभिधीयमान- चित्येन गन्तुमध्यवसितायाः सौकुमार्या- देवंविवं वस्तु हृदये परिस्फुरदपि वचन मेतद् रामाश्रुप्रथमावतारकरणमित्यपि न मारोहतीति सहृदयेः सम्भावितुं न पार्यंते। युक्तम् ... । ततोऽयमर्थो न न च ........ ... मपि राघवाश्रुप्रथमाव-

हृदयमाह्नादयति। तस्मात् 'अवशम्' तारस्य सम्पक् सङ्गतिं भजते, .... ।

इत्यत्र पाठः करणीयः। तदेवंविधयोई्वयो- एतच्चात्यन्तरमणीयमपि मनाङ्मात्रचलि-

र्मेलनं साहित्यविशिष्टं काव्यमिति तावधानत्वेन कवे: कदर्थितम्। ....... । तदेवंविधं विशिष्टमेव शब्दार्थयोर्लक्षणमुपा. स्थितम्। देयम्-व० जी०, का० १।९ उदा० श्लो० पृ० २० 'सद्यः पुरीपरि' इत्यस्य वृत्तिः।

२८४ साहित्यमीमांसा

साहित्यमीमांसा ग्रन्थान्तरम् आगमविरुद्धम् धर्मार्थकामशास्त्रादिविरोधः पृ० २५ कोऽपि यो भवेत्। तमागमविरोधाख्यं दोष- माचक्षते बुधाः । (स० क० १।५१)

'प्रतीच्छात्याशोक; ... ....... " अत्र प्रतीच्छत्यादि चेतनक्रियाधर्माणामचे- अत्र प्रतीच्छति-अवतरति-अनुवदति-इत्यादि-

तनाशोकाद्यवलम्बनं समाधि: । णाध्यारोपणं समाधिः।

पृ० ३४ स० क०, उदा० श्लो० १।८८ इत्यस्य वृत्तिः

'अग्रे स्त्रीनखपाटलं '-अत्र मध- अत्र

श्रियो मौग्ध्यत्यागयौवनारम्भकृतानां विशेषाणामवैषम्यात् समता। विशेषणानाम

पृ० ३६ स० क०, का० १७७९, उदा० श्लो० १०१ इत्यस्य वृत्ति: "निर्माल्यं ... "' अत्र निर्माल्यम्, दासः, सनाभि, अत्र निर्माल्यदास (नय ? स,नाभ्यञ्चलो- अश्वलः, उच्छिष्टमिति पदाना .. पदमुद्रा। च्छिष्टपदानां " मुद्रा। शृ० प्र०, श्यः प्र०, पृ० १२२ पृ० ४४ 'सहभृत्यगणं .... '-यदि पाण्डुसुत अत्र यदा 'पाण्डुसुतः सुयोधनम्' इत्यस्य इत्यत्र स्थाने पाण्डुसुतं सुयोधनमिति स्थाने पाण्डुसुतं सुयोधनम्' इति पठ्यते, पठचते, तदेतदमङ्गलार्थमपि मङ्गलार्थं तदतदमङ्गलार्थमपि सुयोधने मङ्गलार्थ दुर्योधनस्य भवति। भवति।

पृ० ४५ स० क०, का० २५७, उदा० श्लो० ८५ इत्यस्य वृत्ति:

'तस्याभिषेके ... ... '-सेयं ठंठमित्यादे- सेयं ठठमित्यादेनिरर्थकस्य श्लोकपाद- निरर्थकस्य पदस्यार्थानुगुण्येन वाक्ये रचि- स्यार्थानुगुण्येन वांक्ये रहितत्वाच्छन्द- तत्वाद् गुम्फना। रचना। स० क०, का० २५३, उदा० श्लो० ६५ पृ० ४५ इत्यस्य वृत्ति:

परिशिष्टम्-७ २८५

साहित्यमीमांसा ग्रन्थान्तरम् किमित्येकानेकावृत्तिविपरिणतैकार्थसमु- तदेतत् समस्तमपि वाक्यजतमाख्यातोपा- च्चितकृदभिहिताध्याहृतानपेक्षितकान्तार- धेरेकादशप्र कारं विप्रथते। तद्यथा-

निरन्तराख्यातानि (?) मुच्यते। एकाख्यातमनेकाख्यातमावृत्ताख्यातमनुवृ- त्ताख्ातं विपरिणताख्यातमेकार्थाख्यातं

पृ० ४९ समुच्चिताख्यातं कृदभिहिताख्यातमपेक्षि- ताख्यातमेकान्तराख्यातं निरन्तराख्यात- मिति। शृ० प्र०, ३ यः प्र०, पृ० १०३

अङ्गलेखामकाश्मीर .. ... ' इत्यादिः सम्पाद्येन पिञ्जरत्वादिनोपमा- अत्र च कुङ्कमादिस म्पाद्येन पिञ्जरत्वादि-

नेन स्वाभाविकस्य पिञ्जरत्वादेरुपमेय- नोपमानभूतेन पिञ्जरत्वादेरुपमेयभूतस्या-

स्याभेदाध्यवसायोऽतिशयोक्त्या द्रष्टव्यः। भेदाध्यवसायोऽतिशयोवत्या द्रष्टव्यः ।-

पृ० ५७ उ० का० सा. स०, का० २९, उदा० श्लो० 'अङ्गलेखाम्' इत्यस्य प्रतिहारेन्दु- राजकृता लघुवृत्ति: । लक्ष्ये च अलङ्काररहितमपि केवलगुण- सत्क्रियमाणशब्दार्थशरीरं काव्यं दृश्यते। यथा अमरुकस्य कवेरनिबद्धशृङ्गार- रसस्यन्दी श्लोक :- 'कथमप कृतप्रत्यापत्तौ .. ...... ' कथमपि कृतप्रत्यापत्तौ अत्रेर्ष्याविप्रलम्भविरहविप्रलम्भशृङ्गाराभ्यां न खल्वत्रार्थालङ्कार: कश्चित् परिदृश्यते! स्वतिरोधानोपकृतः सम्भोगशृङ्गारो अथ माधुयौंजोभ्यां परिबृंहितस्य प्रसादस्य नायिकानिष्ठो निबद्धः, तथापि 'कथमपि विद्यमानत्वात् काव्यरूपता। ननु चात्रापि कृतप्रत्यापत्तौ प्रियः' इत्यत्र विभागे ईर्ष्या .... 1.00 सम्भोगशृङ्गार: सूचितः। स्खलितोत्तर स्तद्योगाच्च रसवत्त्वमलद्वारो भविष्यति। इति तु सञ्जातगोत्रस्खलितत्वात् प्रेयसो तथा हि कथमपि ... ....... प्रिये' इत्यत्र नायिकायामीर्ष्यावित् लम्भशृङ्गारो निबद्धः। भागे ..... पूर्वक: साम्मुख्यात्मा पुनश्च विरहकृशयेत्यादिभिः पदैरव- 'ह्खलितोत्तरे' इति हित्थेन भावेन नायिकायामीर्ष्याविप्रलम्भ- तु" .... ...

शृङ्गारं प्रच्छाद सम्भोगशृङ्गारेण ... ... " .. नायिकाया ईर्ष्या

२८६ साहित्यमीभांसा

साहित्यमीमांसा ग्रन्थान्तरम् चित्तोल्लाससचितेन वाक्यार्थसमाप्तिः ... इत्याभिस्त्रिभिः कृता। तथा हि-'विरहकृशया' इत्यादिना पादै .··....... नायिकाधारमीर्ष्या ·...... पादेन नायिकागतो मन्युरवच्छाद्योप- दशितः। 'असहनसखी' इत्यादिभिस्त्रिभिः (नोन्मुनु) गोत्रस्खलितस्य सखीश्रोत्र- प्राप्तिविरह विप्रलम्भकारणत्वेनाशङ्कय 'असहनसखी' इत्यादिना दृष्टिं परावृत्य सखीजनशून्ये गृहे परिदृष्टे तु सखी-

यत्तु नायिकाया: समुच्छ्वसितम्, तदुप- श्रोत्रप्राप्तिं

निबन्धात् सम्भोगशृङ्गारेण वाक्यार्थो दृष्टिपरावृत्या

निर्वाहितः । तदेवमत्र सम्भोगस्य यत्तन्नायिकया

विप्रलम्भबाधेन लब्धस्योपनिबन्धाद लब्धपदबन्धस्योप . ....

रसवत्त्वमलङ्कारः। तत् कथमत्र निरलङ्कारता ? उचते-न खलु काव्यस्य रसानां उच्यते " चालङ्कार्यालङ्करणभावः, किन्तु शरीर- शरीरिभावः। रसा हि काव्यस्यात्मत्वे- " " लङ्कार । कि त्वात्मशरीरभावः। .. ". .. नावस्थिताः। शब्दार्थौं च शरीर (प)तया च (यथा स्यात्मतया) यथा ह्यात्माधिष्ठितं रूपतया। यथा

शरीरं लीवतीति व्यपदिश्यते, तथा रसाधिष्ठितस्य काव्यस्य जीवद्रपतया व्यपदेशः क्रियते। तस्माद् रसानां काव्यशरीरभूतशब्दार्थविषयतयात्मत्वेना -- वस्थापनम् । केषाञ्चित् पक्षे फल- ·.. .. नावस्थानम्, न त्वलङ्कारतया।

रूपत्वेन वा, न कदाचिदप्यलङ्कारतया। रसाभिव्यक्तिश्च यथायोगं माधुयौंजोभ्यां

तह्यत्र श्लोके कोऽलङ्कारः?न कश्चित्। तारतम्येनावस्थिताभ्यामुपबृंहितो योऽसौ कथं तर्ह्यस्य काव्यत्वम् ? गुणसंस्थीयमान- प्रसादात्मा गुणस्तेन क्रियते। अतोऽत्र शब्दार्थत्वेनात्र माधुयौंजोभ्यामुपसंहितौ विप्रलम्भशृङ्गारोपकृतस्य सम्भोगशृङ्गा- रसौ प्रस्थितः प्रसादो हि प्रभवति। तावतैव काव्यत्वं पूर्यते। काव्यत्वे (न ?) हेतवो रस्य सगुणकाव्यत्वेनावस्थानम्, न तु काव्यं प्रति अलङ्कारतयेति युक्तमिदमुक्तम् । गुणा नित्याः, तदतिशयमात्रहेतवोऽल द्कारा निरलङ्कारमपि काव्यं सगुणं दृश्यत इति।

परिशिष्टम्-७ २८७

साहित्यमीमांसा ग्रन्थान्तरम्

इति हि निर्णीतम्। एवं रसान्तरेषु भावेषु रसभावाभासेषु तत्प्रशमेषु च वाच्यम्। पृ० ६३-६४ उ० का० सा स०, का० , प्रति- हारेन्दुराजकृता लयुवृत्तिः

यथा-मम हि सम्प्रति सातिशयप्राक्तनोप- यथा वा मालतीमाधवे-माधवः -- मम प्राक्त- लम्भसम्भावितात्मनः संस्कारस्यानवरत- नोप ....... जन्मनः .... प्रतीयमान- प्रबोधात् प्रतीयमानस्तद्विसदृशैः प्रत्य- स्तद् यान्तररतिरस्कृतप्रवाहः प्रियतमास्मृति- प्रत्ययोत्पत्तिसन्तानस्तन्मयमिव करोति .... .

वृत्तिसारूप्यतश्चैतन्यम्। पृ० ६६ द्र०-दशरूपकम् ४।२०, 'लीनेव प्रति- बिम्बतेव इत्यस्यावतरणम्।

'यान्त्या मुहुर्दलित. अत्र माधवस्य मालतीविषयाया रते(रन्त)वं- अत्रैव माधवस्य मालतीविषये तदहेरेवो- तमाना विषेण दिग्ध इत्यादिवागारम्भानु- त्पन्ना रतिस्तैरेवोद्दीपनैरुद्दीप्यमाना हर्ष-

भाविता व्याध्यादयोऽपि स्वदन्ते। धृतिस्मृतिमतिव्याध्यादिभिः सच्च्ारिभावै- र्वागारम्भेण चानुभावेनानुबध्यते। पृ० ७० स० क०, उदा० श्लो० ५।६ इत्यस्य वृत्तिः

एसो एसो वज्जणिदारुणोचपेडामोडिअ खताणे ............ केरदि। एसो खु वज्जनिग्घाददारुणचपेडा मोडि पाडिदाने .. ... करेइ। पृ० १०७ शृ० प्र०, शयः प्र०, पृ० १२२

आविद्धवाक्ये मध्या यथा-यस्य च अविद्धवाक्यं यथा-यस्य च मदकलकरिकुम्भ .... मदकलकरि . . ।

पृ० १०७ शृ० प्र०, शयः प्र०, पृ० १२२

तत्र संस्कृतं त्रिधा- तत्र संस्कृतं श्रौतमाषं लौकिकश्व। पृ० १०८ शृ० प्र०, श्यः प्रकाश:, पृ० १०१-१०३

२८८ साहित्यमीमांसा

साहित्यमीमांसा ग्रन्थान्तरम् तासूत्तमपात्रप्रयोज्या संस्कृतजाति: शुद्धा द्र०-स - क०, उदा० श्लो० २।१ यथा - मध्यमपात्रप्रयोज्या महाराष्ट्रप्राकृतजाति: शुद्धा यथा -- द्र-स० क०, उदा, श्लो० २।२

नातिमध्यभपात्रप्रयोज्या शौरसेनी शुद्धा द्र० -- स० क०, उदा० श्लो० १।५ यथा- नात्युत्तमपात्रप्रयोज्या पेशाची शुद्धा यथा- द्र०-स० क, उदा० श्लो० २।४ हीनपात्रप्रयोज्या मागधिका शुद्धा यथा- द्र०-स० क०, उदा० श्लो० २।३

साधारण्यादयः पुनरनन्ताः। साधार० ...... मध्यमापात्रभूमिकास्थोत्तमपात्रप्रयोज्या संस्कृतप्राकृतयोः साधारणी यथा- तासु मध्यम

पृ० १०८ द्र०-स० क०, उदा० श्लो० २।७

वक्तृविषयौचित्यादिप्रयोज्या मिश्रा यथा- । द्र०-स० क०, उदा० श्लो० २।९

दुर्विदग्धादिपात्रप्रयोज्या संकीर्णा यथा- द्र०-स० क० उदा० श्लो० २।१०

क्रीडागोष्ठोविनोदार्थानन्यगामिसाधारणी द्र०-स० क०, उदा० श्लो० २।११

यथा- क्रीडा गामिन्य- सा० .

अनुकरणे साधुत्वमस्य, सेयमपशब्दप्रयोगतोऽपभ्रष्टाप्यविद्वद्भिः पृ० १०९ श्रोत्रियादैः प्रयुज्यत इत्यपभ्रष्टा जातिः। अस्या अपि चानुकरणे साधुत्वमिष्यते। द्र०-स० क०, उदा० श्लो० २।१२।

"राममन्मथशरेणः .......... " अत्र बीभत्सो रसः श्लेषरूपकसामर्थ्या- दविद्यमानेनापि शृङ्गारेण सङ्गोर्ण इव द्र०-स० क०, उदा० श्लो० ५।४९७

प्रतीयते। पृ० ११३

परिशिष्टम्-७ २८९

साहित्यमीमांसा ग्रन्थान्तरम "पद्भ्यामूरुयुगं ..... " अत्र श्लेषसामर्थ्यादपारमार्थिक: अत्र पारमार्थिकी शृङ्गारः पारमार्थिकेन बीभत्सरसेन संसृ- शृङ्गारप्रतीतिः ...

ज्यते। व्यावर्तमाना तद्धर्माणां मिथः संसर्ग-

पृ० ११३ बुद्धिमुत्पादयति।

"क्षिप्तो हस्ता वलग्न :... " स० क० उदा० श्लो० ५।५०.

अत्र करुणरसः श्लेषोपमानसामर्थ्याद- अत्र करुणो रसः श्लेषोपमासामर्थ्येना -... विद्यमानेनापि विप्रलम्भशृङ्गारेण संसृ- संकीर्यते। ज्यते। प्र० ११३ "यदि मे वल्लभा स. क०, उदा० श्लो० ५।४९९

अत्रैकया काक्वा विधि:, अन्यया तु .... निषेधः प्रतीयते। पृ० १२२ स०क०, उदा० श्लो० २१७८

"सुभ्र त्वं कुपितेत्यपास्तशमन" अत्र 'दृष्ट' इत्यत्र प्लुतस्वरकरणात् कुपितकान्ताप्रसादनपरमपीद वाक्यमुत्कु- अत्र

पितदृष्टिप्रसादनपरतां प्रतिपद्यते। प्रसादनता पृ० १२२ स० क०, उदा० श्लो० २।७९ तदेतत् प्रियतमाप्रसादनपरमपि वाक्य 'दृष्टे' इत्यत्र सम्बुद्धौ प्लुतस्वरकरणादुत्कु- पितदृष्टिप्रसादनपर सम्पद्यते। "दन्त प्रभासुमनसं .. " शृ० प्र०, ८मः प्र०, पृ० २.२ अत्र दन्तप्रभापाणिजटा नायिका- विशेषणभूता यथाक्रम लतासुमनःपल्लव- अत्र भगवती लतागत- .. रूपेण लतया षट्चरणनिरूपणया तद्भावमापद्यन्ते। ... तु भगवती · - तनुत्वं नायिकालतयोः साधारणो धर्मः । .... रूपकप्रतिभोत्पत्तिहेतुना भग- वनशब्देन च श्लेषेण नायिकातपश्चर्याधार- वती ... .... भूतमुदक लताधारेण काननेन रूप्यते।अत्र अत एतान्यत्र प्रकृतया भगवत्या अप्रकृतया प्रकृता नायिका। लतायाश्च समानानि लतया ..... ३७

२९० साहित्यमीमांसा

साहित्यमीसांसा ग्रन्थान्तरम्

विशेषणानि। तत्सामर्थ्येन च नायिक- ... प्रकृतया भगवत्या योपमेयया लतोपमानत्वेनाक्षिप्यते। तेनेयं उपमेयभूतया .......... । ... ....

समासोक्तिः। .... .... ...

पृ० १२७ उ०का०सा० स० का० २।१०, श्लो०१२

वाक्यस्य न्यूनतायामाकाङक्षानिवृत्तये विशिष्ट क्रियाकारकपदादेरुपादानमध्याहारः । द्र०-९ शृ० प्र०, ९मः प्र०, पृ० ३२३

पृ० १३०

पदार्थसमवायार्थविशेषस्य सर्वनाम्ना पृथक् पदार्थसमवायिनोऽर्थविशेषस्य शन्दान्तरेण प्रत्यवमर्शनात् स्वशब्देनावस्थानमपोद्धारः। पृथक्करणमपोद्धारः । पृ० १३० श्ृ० प्र० ९मः प्र०, पृ० ३२६

"पत्युः शिरश्रन्द्रकल।मनेन" अनेनेति रञ्जयित्वापदार्थेन समवायिनो अत्रानेनेति सर्वनाम्ना रञ्जयित्वेति श्रुतौ रागस्य पृथक् प्रत्यवमर्शनम्। समवेतश्चरणरागः पृथगपोद्ध्रियते।

पृ० १३०-३१ शृ० प्र०, ९ मः प्र०, पृ० ३२६

यत्रैकमनेकसिद्धये प्रयुज्यते, तत् तन्त्रम्। यत्रार्थिन: सर्वे प्रयोजकाभेदेनावृत्त्या वा वृत्तिवक्तव्यमर्थं विभवाल्लाघवाच्चैकमेव प्रयोजयन्ति, तत् तन्त्रम्। पृ० १३१ शृ० प्र० ९मः प्र०, पृ० ३१७

यच्चैकमेव पदं वाक्यं प्रकरणं प्रबन्धो वा द्वयोरर्थयो: प्रयुज्यते तदपि तन्त्रम्। श्ृ० प्र०, ९मः प्र०, पृ० ३१८

मत्र प्रतिवा(क्वमेव क्र? क्यमेक)- एकस्य कारकक्रियादेः पदार्थस्याभिन्नरूप-

मावतते, सा आवृत्ति: । स्यव पर्यायेणानेकत्र वर्तमानत्वमावृत्तिः।

पृ० १३१ शृ० प्र० ९ म: प्र०, पृ० ३१९

परिशिष्टम्-७ २९१

साहित्यमीमांसा ग्रन्थान्तरम् सम (था?र्थ) द्वयार्थलिङ्गवृत्तिवचनान्त- प्रकृतौ समर्थानां मन्त्रवाक्यानां विकारेषु राणां विमृश्योपादान(स ?)मूहः। सामर्थ्याभावात् सर्वलोप एकदेशनिवृत्तावपि पृ० १३१ क्रियायां मुख्यवृत्तिव्यतिक्रमेण पदार्थान्तरो- पादाने प्रसक्ते शब्दान्तरस्यार्थान्तरवृत्तेः समर्थस्योपादाने प्रकृतिरूपलिङ्गविभक्ति- वचनान्तराणां विमृश्योपादानमूहः। शृ० प्र० ९ म: प्र०, पृ० ३१५

"चूडाचुम्बितकङ्कपत्रम्" इत्युक्तमुत्तररामचरिते भवभूतिना 'चूडाचुम्बित०' -- इत्युत्तररामचरिते लव-

लवमेकमुद्दिश्य ज(नं?नकः)श्लोकमेनं पठित- मेकमुद्दिश्य भवभूतिर्जनकमेतच्छ्लोक

वान्। पश्चाद् महावीरचरिते 'धत्ते त्वचं पठितवान्। तमेव पश्चाद् वीरचरिते

रौरवम्' इत्यूहयित्वा ( लक्षणो? राम- 'धत्तस्त्वचं रौरवीम्' इत्यूहयित्वा राम-

लक्ष्मणो ) द्वावुद्दिश्य तमेव श्लोकं कुशध्व- लक्ष्मणौ द्वावुद्दिश्य कृशद्वजमपीपठत्। (ज वि ? जोऽपि) पठति। शृ० प्र०, ९म। प्र०, पृ० ३१६ पृ० १३१

अन्यथोपात्तस्यापुनरुच्चारितस्यैवार्थान्तरा नुरोधात् लिङ्गवचनविभक्त्यादिभिरन्यथापि लिङ्गविभक्तिवचनादेरन्यथोपात्तस्यार्थान्त- रानुरोधादपुनरुच्चारितस्येवान्यथाभिसम्ब- सम्बन्धो विपरिणामः । न्धो विपरिणामः । पृ० १३१ श्ृ० प्र. ९ मः प्र०, ३२३

शब्दान्तरोपलब्धवस्तुसामर्थ्यात् सामान्या- शब्दानारोप .... क्षिप्तस्य विशेषेवस्थापनं लिङ्गोद्भेदः। स्थापन

पृ० १३२ लिङ्गाद् भेद: । शृ० प्र०, ९ मः प्र०, पृ० ३२७

ननु कः पुनरध्याहारवाक्यशेषयोविशेषः ? कः पुनरध्याहारवाक्यशेषयोविशेषः ? शब्दाकाङ्क्षानिवर्तको वाक्यशेषः । शब्दाकाडक्षानिवर्तकोऽध्याहार:, अर्था- पृ० १३२ काङ्क्षानिवर्तको वाक्यशेष इति। शृ० प्र० ९ मः प्र०, पृ० ३२४

२९२ साहित्यमीमांसा

साहित्यमीमांसा ग्रन्थान्तरम्

प्रकरणवक्रत्वं यथा-रामायणे माणिक्य तत्र प्रकरणे वक्रभावो यथा'

मृगानुसारिणो रामस्य करुणाक्रन्द- .. मारीचमायामय कारतया जनकराजपुत्र्या तत्प्राणपरित्रा- क्रन्दाकर्णनकातरान्त:करणया

णाय स्वजीवितपरिरक्षानिरपेक्षया लक्ष्मणो निर्भत्स्य प्रेषितः। तदेतदत्यन्तमनौचित्य- युक्तम्। यस्मादनुचरसन्निधाने प्रधानस्य 1

तथाविध-व्यापार-करणमसम्भावनीयम् । तस्य च सर्वातिशायिचरितयुक्तत्वेन दर्ण्य- ... .... ... .... सर्वातिशय-

मानस्य परित्रातृलक्ष्मणस्य सीतया करुद्य? .... .. ..

तेन कनीयसा प्राणपरित्राणसम्भावनेत्येत ...

दसमीचीनमिति पर्य्यालोच्य उदात्तराघवे त्येतदत्यन्त ....

कविना वैदग्ध्यवशेन मारीचमृगमारणाय ....

प्रयातस्य परित्राणार्थ लक्ष्मणस्य सीतया ...

करुणातुरया रामः प्रेरित इत्युप- निबद्धम्। कातरत्वेन ...

पृ० १३४ व० जा० १।२१ कारिकाया वृत्ति:

वर्णविन्यासवक्रत्वसोमा सः (?) एत- अत्र वर्णविन्यासवक्रतामात्रविहितः शब्द

देव वर्णविन्यासवक्रत्वंचरन्तनेष्वनुप्रास शोभातिशयः सुतरां समुन्मीलितः। एतदेव

इति प्रसिद्धम्। वर्णविन्यासवक्रत्वं चिरन्तनेष्वनुप्रास्त इति प्रसिद्धम्। पृ० १३५ व० जी० ११६ कारिकाया वृत्ति:

गुणप्रधानां .... ....

.... प्रथम: स्मृतः ॥ अर्थालडकारनिर्बन्धी .... द्र०-वा० का० सू० वृ०१।२, १-५

यः श्लेषचित्र० ... सतृणाभ्यवहरकः ॥ -TUS पृ० १३८

लघागुरुत्वं पादान्ते .... न पादान्तलघोर्गरुत्वं च सर्वत्र पृ० १४४ वा० का० सू० वृ० ५।१।३

परिशिष्टम्-७ २९३

साहित्यमीमांसा ग्रन्थान्तरम् वृत्तगन्धिषु गद्येषु ·. .... न गद्ये समाप्तप्रायं

पृ० १४४ वा० का० सू० वृ०५।१।४

पादस्यादौ न .... ... । न पदादौ खल्वादयः क्वचित्॥ 5४१ वा० का० सू० वृ० ५।१।५ पृ० १४४

एकशिष्टपदं वार्क्य ... नार्धे किश्चित् .... ...... । पृ० १४५ वा० का० सू० वृ० ५।१।६

न कर्मधारय: कार्यो ........ ... 1 न कर्मधारयो ·. ...

.... ... सर्वत्र सम्मतम् ॥ तेन विपर्ययो व्याख्यातः .... "।

पृ० १४७ वा० का० सू० वृ०५।१७

सम्भाव्यस्य निषेधे च .. ... ... ..* । सम्भाव्यनिषेध० ... पृ० १४८ वा० का० स० वृ० ५।१।९

विशेषणेन संसिद्धौ .·. ... विशेषणमात्रप्रयोगो :" पृ० १४८ वा० का० सु० वृ० ५।१।१०

तथा सम्बन्धसम्बन्धे सम्बन्धसम्बन्धेऽपि

न९ISI४ ०F .३०त पृ० १४८ वा० का० सू० वृ० ५।१।१२

तथा च लिङ्गनियम लिङ्गाध्याहारौ पृ० १४६ वा० का० सू० वृ० ५।१११४

देश्यानामपि शब्दानाम् .. अतिप्रयुक्तं देशभाषापदम् पृ० १४९ वा० का० सू० वृ० ५।१।१३

द्वित्याविष्टा च जातिः स्यात्. . । स्तनादीनां द्वित्वाविष्टा ·. ....

पृ० १४९ वा० का० सू० द०५।११७

२९४ साहित्यमीमांसा

साहित्यमीमांसा ग्रन्थ न्तरम्

तेरचक्रोषपेचाद्याः ..·. ... ... । द्र०-म० भा० पस्पशाह्निकम्

पृ० १५१

रुद्रादीनामेकशेषः रुद्रावित्येकशेषोऽन्वेष्यः

पृ० १५१ वा० का० सू० वृ० ५।२।१

मार्गात्मनेपदम् मार्गेरात्मनेपदमलक्ष्म ....

पृ० १५१ वा० का० सू० वृ० ५।२७

तिरोऽन्तधौं तिस्कार: तिरस्कृत इति परिभूते."

पृ० १५२ वा० का० सू० वृ० ५।२।११

क्यङक्यषौ विरलादितः विरलायमानादिषु .... -

पृ० १५२ वा० का० सू० वृ० ५।२।२९

बिम्बधरादि ··. .... विम्बाधर इति वृत्तौ पणा ...

पृ० १५२ वा० का० सू० वृ० ५।२।१५

षष्ठोसमासो विन्यस्यतः न धान्यषष्ठादिषु

पृ० १५२ वा० का० स० बृ० ५।२।१७

पत्रपीतिमादिषु गुणवचनेन. *।5 वा० का० सू० वृ० ५।२११८

बहु(ल?)त्वं कृमिकीटादौ ली न कृमिकीटानामिति .·. ।

पृ० १५३ वा० का० सू० वृ० ५।२२५

अवतारावचययोः ... \ अवतारावचायशब्दयोः .. ...

पृ० १५३ वा० का० सू० वृ० ५।२/४०

तथा भूतविवक्षायां ... आहेति भूतेऽन्य० .

६०१५२ वा० का० सू० वृ० ५।२।४४

परिशिष्टम्-७ २९५

साहित्यमीमांसा ग्रन्थान्तरम न (दोष्विडिज ? डीष च श)बलादिभ्यः शबलादिभ्यः स्त्रियां .... पृ० १५४ वा० का० सू० बृ० ५।२।४५

डोलामारुह्य मार्गादौ विहारो डोलनं यत्र स्त्रियो दोलामारोहन्ति सान्दोलन- भवेत्। चतुर्थी-स० क०, ५मः परि,पृ० पृ० १६९ ६६४, काव्यमाला, १९३४ ।

क्रोडाश्वयुक. .... .... कौमुदीजागर :- कामसू० १-४-२७, जय- पृ० १६६ मङ्गलाटीका, आश्वला- यन० २।२ साङ्ख्यायन० ४।१६

आश्विने पौर्गमासी कौमुदी-स० क०, ५ म: परि०, पृ० ६६८, काव्यमाला, १९३४ ।

दोपावल्युत्सवो ... ... 1 यक्षरात्रि :- कामसू० १।४।२७; यक्षरात्रिः पृ० १६९ दीपावल्युत्सवः पद्मपु-उत्त० खण्ड: १२२; स्कन्दपु०, कार्ति- कमा० ६१११

दीपोत्सवो यक्षरात्रि :- स० क०, ५मः परि०, पृ० ६६९, काव्यमाला १९३४।

त्रयादश्यां भवेत् कामदेवपूजामहोत्सवः। त्रयोदश्यां कामदेवपूजामदनोत्सवः पृ० १७० स० क०,५ मः परि०, पृ० ६६५

भवेद् वसन्तावतारदिवसः सुवसन्तकः। सुवसन्तक :- कामसू० १।४।२७ जयमङ्गला पृ० १७० टीका। वसन्तावतारदिवसः सुवसन्तकः-स० क०, ५ मः परि०, पृ० ६५

२९६ साहित्यमीमांसा

साहित्यमीमांसा ग्रन्थान्तरम

क्वचित् क्वचिद् भवेत् कामसू० १।४।२७, २८, जयमङ्गला 11 टीका;

... स० क०, ५ मः परि०, पृ० ६६६, ६६६ -

.... .... परिकीर्तिताः॥ -T7 चूतभन्जिका कामसू० १।४।२८। पृ० १७० सहकारभन्जिका स० क०, ५ूमः परि०, पृ० ६६६

उदकक्ष्वेलिका मध्यदेश्यानां भूतमातृका। कामसू० १।४।२७, २८ जयमङ्गला; .... 11

बिसखादिका। आभूषखादिका-स० क०, ५मः परि०,

ह-अभ्यूषखादिका पृ० १६९ कामसू० १।४।२८, जयमङ्गला टीका, पृ० १७०

रक्षुभक्षिका नवेक्षुभक्षिका-स० क०, ५मः परि०, पृ० ६६९

उदकक्ष्वेलिका उदकक्ष्वेडिका-स० क०, ५मः, परि०, १०१७१ पृ० ६६५

3813 वंशनाली स्मृता क्ष्वेडा सिंहनादश्च कथ्यते। उदकपूर्णा क्ष्वेडा यस्यां सा-कामसू० १४।२८, जयमङ्गला टीका

पाच्चालानुयानम् पाञ्चालानुयानाम् -- भिन्नालापचेष्टितैः

०१७१ पाञ्चालक्रीडा। यथा-मिथिलायाम्- का० सू० १।४।२८ जयमङ्गला टीका

पाच्चालानुयातम् (भूतमातृका)-स० क०, . ५मः परि०, पृ० ६६७

परिशिष्टम्-७ २६७

साहित्यमीमांसा ग्रन्थान्तरम एकशाल्मली' 'एकशाल्मली' एकमेव कुसुमनिर्भरं शाल्मलीवृक्षमाश्रित्य ... .... ...

सुनिमीलितकादिभि: क्रीडतां क्रीडा एक- ... ...

शाल्मली। .... .6 .. ....

पृ० १७२ स० क०, प०५, पृ० ६६५

'कदम्बयुद्धम्' 'कदम्बयुद्धम्'-का०सू० १।४।२८ जयम०टी० वर्षासु कदम्बनीपहरिद्राकुसुमः प्रहरणभूतै- हारिद्रकादि द्विंधा बलं विभज्य कामिनां क्रीडा कदम्ब- ....... वनं .. कामिनीर्ना युद्धम्। क्रीडा: कदम्बयुद्धानि। 033 op,M OP पृ० १७२ स० क०, प०५, पृ० ६६७

नवपत्रिका' 'नवपत्रिका' प्रथमवर्षप्ररूढनवतृणाङ्करासु स्थलीषु कामसू० १।४।२८ जय० टी० शाड्वलमभ्यच्य भुक्तपीतानां कृत्रिमविवा- TB वर्षण- ·... शादल -...

हादिक्रीडा नवपत्रिका। तत्र वरणविधा- ... .... .... ...

.... नादावेवंविधा: परिहासा भवन्ति। ... तत्र च वरणविधानादौ तेषामेवंविधा: .... ... पृ० १७३ 5T7 IB स० क०, प०५, पृ० ६६७ 'बिसखादिका' 'बिसखादिका' अभिनवबिसाङ्गरोद्गदसमये सरःसमाश्रित्य द्र० का० सू० १।४।२८ जय० टीका नानाकीडा बिसखादिका। ककिा अभिनवबिसाङ्करोद्भेदाभिरामं सर :...... pBP op o पृ० १७३ कामिमिथुनानां ... स० क०, पृ० ६६६ 'अष्टमीचन्द्रिका' स्पृहयन्तीव्रतमष्टमीचन्द्रकः। स हि चैत्र- स्पृह्यन्ति मनोभूत० चतुर्थीतोऽष्टमचतुर्थ्यामुपादीयमानः कामि- .... .... भवेत् ॥ नीभिरच्यते। पृ० १७४ स० क०, प०५, पृ० ६६४ ३८

२९८ साहित्यमीभांसा

साहित्यमीमांसा ग्रन्थान्तरम्

'कुन्दचतुर्थी' 'कुन्दचतुर्थी' नानाविधाना या यूनां ... ) यस्यां यवस्रस्तरेष्वबला लोलन्ति सा

... प्रकीर्तिता ॥। कुन्दचतुर्थी।

पृ० १७४ स०क०, प.५, पृ० ६६४

'पुष्पावचायिका' 'पुष्पावचायिका'

पुष्पावचयकर्म स्याद् यत्र युवतयो मदिरागण्डूषदोहदेन बकुलं

उपवनेषु कामिमिथुनानां पुष्पावचय: विकास्य तत्पुष्पाण्यवचिन्वन्ति सा पुष्पा-

पुष्पावचायिका। वचायिका।

पृ० १७४ स० क०, प०५, पृ० ६६६

नवलतिका' 'चूतलतिका'

तरून् नवलतायुक्तान यत्र .... प्रियतम ..........

... .... .... भवेतु तु सा।। .... *· प्रियजनो ....... ..

यत्र कस्ते प्रिय इति पृच्छद्ि: पला- .... ....

शादिनवलतादिभिः प्रियजनो हन्यते, स० क०, प० ५, पृ० ६६७ सा नवलतिका। पृ० १७४

'शक्रार्चा' 'शक्रार्चा'

इन्द्रोत्सवस्य दिवसः .... 1 शक्रोत्सवदिवसः शक्रार्चा।

पृ० १७५ स० क०, प० ५, पृ० ६६८

'तोयक्रीडा' 'तोयक्रीडा'

जलावगाहो ग्रीष्मादौ जलक्रीडेति कथ्यते। का० सू० ११४।२६

ग्रीष्मादौ जलाशयावगाहनं तोयक्रीडा। ग्रीष्मादौ ............

पृ० १७५ स० क०, प०५, पृ० ६७०

परिशिष्टम्-७ २९९ साहित्यमीमांसा ग्रन्थान्तरम् 'भधुपानम्' मदाय भदिरापानं ...... । 'मधुपानम्' रागोद्दीपनाय माध्वीसेवा मधुपानम्। माध्वीकादिसेवा मधुपानम्। स० क०, प०५, पृ० ६७०

पृ० १७६

'गोलक्रीडा' कुट्टिमादौपतितोत्पतितसूत्रमय कन्दुका० ... द्र०-का० स० १।४, जयमङ्गला टीका .... ... ... गोलक्रीडा।

पृ० १७७

सद्दशात् सद्दशज्ञानं यथा- "तां रोहिणीं ........... !. सदृशात् सद्ृशप्रतिपत्तिरुपमानम् । यथा-"तां रोहिणीं .... "' पृ० १७८ शृ० प्र०, १०म: प्र०, पृ० ४०५

लिङ्गाद् यद् लिङ्गिनो ज्ञानम्, लिङ्गदर्शनाद् लिङ्गिज्ञानमनुमानम् । तदनुमानम्। "सावज्ञमागमिष्यन् .... ....... " "सानुज्ञमागमिष्यन् .... ... .... .s)' शृ० प्र०, १०मः प्र, पृ४७७

पृ० १७७ शृ० प्र०, २५ शः प्र०, पृ० ८७३

भभावोऽपि प्रमाणाभावः। यथा- पदार्थानामविद्यमानता अभावः। "सग्गं अपारिजाअं" यथा-"सग्गं अपारिजाअं ......... "

पृ० १७८ शृ० प्र०, १०म: प्र०, पृ० ४०८

३०० साहित्यमीमांसा

साहित्यमीमांसा ग्रन्थान्तरम्

प्रत्यक्षादिप्रतीताथौं ... .... ....

.... .. ... .... .... ... .... ।। न्तरं गमयतीत्यर्थापत्तिः। यथा-निर्णेतुं

"निर्णेतुं शक्यमस्तीति .. ....... " शक्यमस्तीति "

पृ० १७८ श्रृ. प्र०, १०मः प्र०, पृ० ४०८

PoY oF OR INOS oWOT'

क् जहल

परिशिष्टम्-८ न्जेलश्राल्डक्ाड

प्रमाणोद्धृतयः माननोाफन-118 इलोका: प० आकरग्रन्था:

अत्तेति तस्या धात्र्यादि: १६०

अनपभ्रष्टतानादि: १५९ पदमञ्जरी, अ० १, पा० १

अनल्पार्थः सुखोच्चार: १०९

अनिदंप्रथमा: शब्दा: १५६ पदमञ्जरो, अ० १, पा० १

अनिष्ठुराक्षरं प्रायः ३१ काव्याद० १।६९

अनौपम्यवती भूय: ६२ स० क० ४४३

अन्तो नास्त्यपशब्दानाम् १५९ त० वा०, अ० १, पा० २, सू० १८

०३९ न्यायमञ्जरी, द्वि० भा०, पृ० १७४। सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य- अनुसन्धानसंस्थानतः प्रकाशिता१९८३ खस्ताब्दे। सम्पादक :- श्रीगौरीनाथशास्त्री हप

अन्यथा पुनरार्येति १६०

अन्यथोच्चारिता: पुम्भिः १५६ पदमञ्जरी, अ० १, पा० १,

अपभ्र शेन तुष्यन्ति ११० बाण स० क० २1१३

अपर्यालोचितेऽ्रप्यर्थे १७ व० जी०, १।३६

अपह्न तिरपह्न त्य ६१ स० क० ४।४१

अर्थात् प्रकरणाल्लिङ्गादु १८२ स० क० २।१३

अलक्कारान्तराणाम् १२६ काव्याद०२।२२०

अलङ्क्रियान्तरोत्पत्ति० ? ५४

असाधवोऽपि स्वीकार्या: १५९

३०२ साहित्यमीमांसा

5लोका: पृ० आकर ग्रन्था: (आ) आकाड्क्षासन्निधि० आदिमध्यान्तविषया: १३२ आद्यानामाद्या रीतिः PFERIBR आनन्त्यव्यभिचाराभ्या ६८ आयुष्मन्निति सताद्यैः १६० आरोहन्त्यव रोहन्ति ३४ आविर्भूतं ज्योतिषां ब्राह्मणानां वा० का० सू० वृ० ३।१।२३ १८६

(इ) इत्यनूरजित एवार्थो ३२

( उ)

उपक्रमोपसंहारौ १८२ उपमा दीपकं चैव ४९ उ० का. सा० स० १२ उपयुंपरि कव्युक्ति: १२९ उपाध्यायेति विद्यादो १६०

( ए) एतावतव विश्रान्तिः १०० दशरू० ४र्थः प्रकाशः एवं जातिगुणद्रव्य० ५१ एवं शब्दस्य सन्दर्भ: १६१

(क)

करुणरसप्रायकृतो ८९ कर्ता यद्युपमानं स्यात् ५४ काव्याद० २।२३० कल्पसूत्रस्मृतिग्रन्थ० १५९ त० वा०, अ० १, पा० ३, सू० १८ कविव्यापारवक्रत्व• ९३४ व० जो. १।१८ कश्चिद् गद्य न पद्येन १०७ - स० क० २।१९ शृ०प्र., १०म: प्र०, पृ० ३९० काले श्रीसाहसाङ्कस्य ११० F। स० क० २१५ शृ० प्र०, १०म: प्र०, पृ० ३९० केचिदन्तर्भवन्त्येषु ३२ रोग का० प्रका० ६।७२

परिशिष्टम्-८ ३०३

श्लो० पृ० आक० ग्र० क्रियायाः प्रतिषेधे या ५६ भामहकाव्या० २।७७, उ० का० सा० स० २।९ क्रोधेन्द्रजालसंग्राम० १०६ दशरू० २।५६

-(ग)कपा गीतिनृ त्तविलासाद्ये० १०६ दशरू० २/४७ गुणानामर्थनिष्ठानाम् २६ गौरोऽरुणे सिते पीते OR&TT १६३ अमरकोष: ३।३।१८९ चत्वारो रूपाभावा प .. ७१

(त)

तत्तत्कक्ष्याविभागेन १०१ प्य्रा किक तत्तत्कक्ष्याविभेदेऽपि १०० तदुपश्लेषणार्थोडयं ५४ काव्याद० २।२३३

TF TP शृ• प्र०, ११दशः प्र०, पृ० ४३५ तद्वदर्थानुसन्धिन्यो १०६ दशरू० २।४७ तेषां तेजोविशेषेण १६०

(द ) दुःशीलोऽथ दुराचार: १६१ देवाद्याः संस्कृतं प्राहुः ११० स० क० २६ देवेति नृपतिर्वाच्यो १६० द्विजस्य नाम शर्मान्तं १६१

( न) न म्लेच्छितव्यं यज्ञादौ ११० क स० क० २।८ शृ० प्र०, १०मः प्र०. पृ० ३९० नात्यन्तं संस्कृतेनेव ११०. स० क० २।१२ शृ०प्र., १०म: प्र०, पृ० १९० नसगिकी च प्रतिभा १३७ काव्याद० १।१०३

( प)

पदन्यासस्य गाढत्वं ३३ वा० का० स० वृ० ३।१।१९ पश्चादिव गतिर्वाच: ३२ वा० का स० वृ० ३।१।२८

३०४ साहित्यमोमासा

श्लो० काा प्र० आक० ग्र०

पाश्चाला: सरसेनाश्च १६३ भ० ना० शा० १३।४८ पादमिश्रादय: शब्दा: १६१ पुनरुक्तवदाभास: ४६ उ० का० सा० स० १।१ पृथवपदत्वं माधुयं ३१ वा० का० सू० वृ० ३।१८ पेशाचाद्य पिशाचाद्या ११० स० क० २।९ पैशाच्या शौरसेनान्यो ११० स० क० २।११ श्रृ.प्र०,१०मः प्र० पृ० ३९० प्रकृतार्थेन वाक्येन १२७ उ० का० सा० स० २।२१ प्रतिपादं प्रतिश्लोकम् ३० वा० का० सृ० वृ० ३।१।२२ प्रदेशान्तरसिद्धेन १५९ त० वा० अ० १, पा० ३, सू० १८ प्रिय: कान्तो विनीतश्च १६२ १

(ब) बन्धस्याजरठत्वं च ३२ वा० का० सू० व० ३।२६ बन्धे पृथक्पदत्वं च 35 : +]ए ३१ वा० का० सू० वृ० ३।१।२४ ब्रह्मन् विज्ञापयामि त्वां ११०१ (धनदत्तः) का० मी०७ मोऽध्यायः, पृ० ८९; स० क० २१४, शृ०प्र०, १०मः प्र०, पृ० ३९० (भ ) भगवन्निति सम्बोध्यो ९३९ १६० भावो यथा तथाभावः न्यायकुसुमाञ्जलि:, प्रथमस्तवक:, कारिका १० (म) मङ्गलार्थानि नामानि १६१ मन्ये शङ्के ध्र वं प्रायो ५४९१ काव्याद० २२३४ ७ शृ० प्र०, ११दशः प्र०, पृ० ४३५ मार्गानुगुण्यसुभगो १७९ व० जी० १३३ • (य) R-ए यच्चेतोहारि साधम्यम् ५१ उ० का० सू० वृ. १।१५ यतिः सर्वत्र पादान्ते १४६ यत्रकपदवद् भाव० २९ वा० का० सू० वृ० १।३ यथा च पद्मरागादीन् १५९ त० वा०, अ० १, पा० ३, सू० १८ यथामति यथायुक्ति ११० शृ०प्र०, १०म: प्र०, पृ० ३९०

परिशिष्टम्-८ ३०५

श्लो० प्र० आकर ग्रन्था: यदि लेपनमेवेष्टम् ५४ काव्याद० २।२२९ यद्येकान्तरूपाणि १०३ यद्वा वृत्तित्रयादन्यत् १०१ यस्मात् किमपि सौभाग्यं १७ व० जी० १३९ ये च व्याकरणस्यैव १५८ त० वा०, अ० १, पा० ३ श्लो० १ येषामनुगमो नास्ति १५६ त० वा०, अ० १, पा० ३, श्लो० ३ यो लिम्पत्यमुना तुल्यं ५४ काव्याद० २।२३१

( र ) रस: स एव स्वाद्यत्वात् १०२ दशरू० ४।३८ राजन्निति स्यादृषिभिः २१० ना० श० १६। रौद्रभयानकबीभत्स० ८८

(ल) लौकिके शब्दवृत्तेऽपि १०१

( व) वक्रभावप्रकरणे १३५ व० जी० १।२१ वर्णविन्यासवक्रत्व १३५ व० जी० ११९ वाक्यस्य वक्रभावोऽन्यो १३५ व० जो० १।२० वाच्या प्रकरणादिभ्यो १०२ दशरू० ४।३ वाच्यावबोधनिष्पत्तौ . १७ व जो० १३७ वाच्ये प्रतीयमाने च ६२ स० क० ४।४२ विकटत्वं च बन्धस्य ३२ वा० का० सू० वृ० ३।१२७ विशोका सात्त्वती सत्त्व० १०६ दशरू० २।५३ वृत्ति: सर्वंत्र भारती १०६ दशरू० २।६२ वृत्त्यौचित्यमनोहारि १७ व० जी. १।३४

( श)

शकाङ्गना यवन्यश्च १६३ शक्तिर्निपुणतालोक० १३७ का० प्रका० १३ शब्दब्रह्मणि निष्णातः १८४ मंत्र्यु० ६।२२; महाभा०शा०प०२३२।३० शब्दमुखेनेव स्वदन्ते ४६ शब्दार्थौं दोषरहितौ १८ ३९

३०६ साहित्यमीमांसा

श्लो० आकरग्रन्था:

शब्दाथौ सहितावेव १६ व० जी० १।१७

शब्दाथौं सहितौ वक्र० १८ व० जी० १७ शृङ्गारहास्यवजितशेषैः दद भर० ना० शा० १८।८४ शृण्वन्ति (पठन्ति ) लटभं लाटा ११० का० मी०, ७ मोऽध्याय :. पृ० ८५ शौर्योदात्तानि नामानि १६१ श्रतिभिर्वृत्तिभिवर्णेः ४२ स० क० २।७२ श्रुतिमात्रेण शब्दानां २९ का० प्र० ८७६

श्लथत्वमोजःसम्मिश्रं २० वा० का० सू० वृ० ३।१।२० श्लेषश्च मृदुसाम्यं च ३२

(स) सचेतनचमत्कार० ३६ समानोऽथ वयस्येति १६० सम्भावनमथोत्प्रेक्षा ६० का० प्रका० १०।९२

स। काप्यवस्थितिस्तद्० १७ व. जी० १।३५

साम्यरूपविवक्षायां ६० उ० का० सा० स० ३।३

साहित्यमनयो: शोभा १७ व० जी० १।१८

सूत्रवार्त्तिकभाष्येषु १५८ त० बा०, अ० १, पा० ३, सू० १८ सौम्यभद्रमुखाश्चव १६० स्फुरितं जीवितेनेव १७ व० जी०, १।३८ स्मृत्याचारविरोधेऽपि १५९ त० वा०, अ० १, पा० ३, सू० ८११८

(ह) हण्डे हञ्जे हलाह्वाने १६० हृष्टाभिः पतयः स्त्रीभिः १६१

परिशिष्टम्-६

प्रमाणोद्धृतानि वाक्यानि

वाक्यम प्रo आकरग्रन्था: "तत्सिद्धयादिभिः परत्र शब्दप्रवृत्तिः" ४ जैमिनिः, अ० १, पा० ४, अ० १३-१६, सू० २३-२८ "सहचरणस्थानतादर्थ्यवृत्तमानधारणसामीप्य- योगसाधनाधिपत्येभ्यो ब्राह्मणमश्चकटराज- सक्तुचन्दनग ङ्गाशाकटान्नतुरुषेष्वतद्भावेऽपि तदुपचारः" ५ गौ० न्या० सू० ६४, अ० २, आ० २ "संहत्यार्थमभिदधति पदानि वाक्यम्" भाष्यकृत् "न कश्चित् पुरुषो व्याघ्रश्चरति पल्लीम्" ११ "अर्थेकत्वादेकं वाक्यं साकाडक्षं चेत्, विभागे स्यात्" १२ जैमिनि:, अ०२, पा० १, सू० ४६ "कविकौशलकलितकमनीयतातिशयः शब्द एव केवल: काव्यम्" १८ "रचनावैचित्र्यचमत्कारकारि वाच्यमेव काव्यम्" १८ "भिन्नानामपि पदानामेकपदप्रतिभासहेतुरनति- कोमलो बन्धविशेषः श्लेषः" २८ स० क० १।६६ "कष्टनिराकरणेन सौकुमार्यं सिद्धम्" ३२ "अतिगाढबन्धरसात्मकावोजःप्रसादौ। तद्रपत्वा- दारोहावरोहयोर्गुणसम्पप्लवोऽयं समाधिः" ३५ वा०का० सू०वृ० ३।१।७, १३-१३ "शब्दकान्तिविपर्ययनामा निच्छायो नाम दोषः। अर्थकान्तिविपर्ययो रसमासृण्यहेतुर्ग्राम्यः" ३४ वामन:

आरोहावरोहक्रमः समाधि: ३४ F वा० का० सू० वृ० ३।१।१३

३०८ साहित्यमीमांसा

वाक्यम पृ० आकरग्रन्था:

"कान्तिर्दीप्ररसत्वम्" ३७ शृ० प्र०, ९मः प्र०, पृ० ३४५ "केचिन्माधुर्य क्रोधादःवप्यतीव्रतामाहुः" ३७ भोज:, शृ० प्र०, ९मः प्र०, पृ० ३४५

"अपारुष्यं सौकुमार्यम्" ३७ वा०का सू० वृ० ३।२।१२ शृ० प्र०, ९मः प्र०, पृ० ३४५ "अग्राम्यत्व मुदारता" ३८ "अर्थकान्ति विपर्ययनामा रसमासृण्यहेतुर्ग्राम्यः" ३९ काव्यशञोभाया: कर्तारो धर्मा गुणाः" वा० का० सू० वृ० ३।११ 'तदतिशयहेतवस्त्वलङ्काराः" :१ वा० का. सू० वृ०, ३१।२

"देशकालशब्दप्रतीतिकृतं पौर्वापर्यं क्रमः" ४६ औपनिषदाः

"अनेकानेकार्थोक्ति:

... अपरत्र प्रायः

समासोक्तिः ।" ४८

"अत्रालङ्कारा अष्टावुद्दिष्टाः। तत्रादौ चत्वारः शब्दालद्कारा निरूपिताः । रूपकादीनां चतुर्णाम त्रार्थाल ङ्वारता" ४९ काव्यालङ्करसारसंग्रहस्य प्रति- हारेन्दुराजकृता लयुवृत्ति: १।१-२ "पूर्वव्यक्त्यवच्छिन्नमपूर्वव्यक्तौ ... .... ....

.... ..· विपरिणमत इति मन्तव्यम्" ५३ विन्ध्यवासिन:

"आरोपाद्योतने निर्वाह्यः समाधिः, द्योतेन पुनरुत्प्रेक्षा' ६० औपनिषदाः "उपमेयमात्रवचनात् समाध्युक्तिः"। ६१

उच्यते-'अपीतक्षीबकादम्बम्" इत्यत्र मदिरापानजनित इव शरदिजो मदः कलहंसानामिति हि विवक्षितम्" ७७

परिशिष्टम्-९ ३०९

वाक्यम् पृ० आकरग्रन्था:

"प्रीतिहेतौ प्रेयस्येवं प्रदर्शयितुं शक्यम्" इति केचित् उक्तमाचार्य :- "कारुण्यरससम्पूर्णोडङ्क इति। रसस्तु करुण: स्थायी (?) तत्सवं प्रायिक- विवक्षयो क्तम्" ८९ दशरू० ३।७१ 'भावाः सर्वे रसीभवितुमर्हन्ति" इति ९७ "उपादा नरत्यादिजनितो .... ........ शरणम्" इत्युक्तमाचाये: ९७ पदानि हि स्वं स्वमर्थमभिधाय निवृत्तव्यापा- राणि। अथेदानीमपदैः पदार्थाः प्रतिपन्ना वाक्यार्थमवगमयन्ति" ६९ शा० भा० १।१।२६ उक्तं हि-"आकाङ्क्षासन्निधियोग्यतावशाद् वक्ष्यमाणरूपाणां पदार्थानां समुन्नये [समन्वये] तात्पर्यार्थो विशेषवपुरपदार्थो वाक्यार्थः समुल्लसति" १०० का० प्र०, उ० २, का० ६ वृत्तिः "दर्शनस्य परार्थत्वात्" १०१ जेमिनिः, अधि० ६, अ० १, पा० १, सूत्रम् १८ वचनविन्यासक्रमो रीतिः १०२ का० मी०, ३ योऽध्यायः 'उच्चारणतादर्थ्यादर्थसिद्धिः" १०१ "यदसमस्तमतिसुकुमारबन्धमनुपचारवृत्ति .... ...

सा गौडी" १०२ "त्रिचतुरप :समासोऽप्येकः सह्यते" १०३ 'भेदे स्फुरत्युपमा स्फुरितस्य भेदस्यापह्नवे समासोक्तिः" १२६ "यत्र प्राकरणिकोऽप्राकरणिको धर्मोऽध्यस्यते, सा समाध्युक्तिः" १२६ "ध्वनिवक्रत्वं नाम सूच्योक्तिप्रकारः" १३४

३१० साहित्यमीमांसा

वाक्यम पृ० आकरग्रन्था:

छन्दोवद्दषय: कुर्वन्ति" १५९ अभ्युदयनिमित्तं साधुत्वम्। तदपि व्याकरण- परम्परया समुन्नीयते" "साधुभिरेव भाषितव्यम्" १६० "पाश्चालोपरिणयादिप्रवर्तनं पाश्चालानुयानम्'१७२

परिशिष्टम्-१०

उद्धृतयः

अन्ये-पृ० २५ अन्यः-पृ०५४ अपरे-पृ० ८०, १२७ अपरे केचिदाचार्या :- पृ० ९९ अमरसिंह :- १६३ आचक्षते -- o १३ आचार्य :- पृ० २९, ३१, ३२ आचार्यनि गयात्-पृ० ३९ आचार्या :- ९, ३४, ७१ आचार्या व्याक्षते --- पृ० ४९ आचार्येण-पृ० ३२ आह-पृ० ४.५, ५-२, ८-२, १२-२, १३, १४, १५, ४१-२, ७८, ८३, ९८, ९९, १०२, १११, १८५ आह भाष्यकार :- पृ०९९ आह भोजराज :- पृ० ६१, ८९ आह वामन :- पृ० ४१ आहु :-- पृ० ३७, ४१ ५१, ५६, १५९ उक्त :- पृ० १०७ उक्तम् -- पृ० १६, १७, २८, २९, ३०, ३१, ३२, ३६, ३८, ४२, ५१, ६०, ७३, ७७, ७८, ९७, ९८, १०० १०३, १०६, १०६, ११०, ११६, १२९, १२९, १३२, १३७, १५६, १५८, १५९-२, १६०, १८२, १८४, १८६ उद्दिष्टम -- पृ० १३५ उक्तमौपनिषद :- पृ० ४६, ६० उच्यते-पृ० १४, १८ उपन्यस्यति-पृ० १३ एवं कथयन्त्याचार्या :- पृ० ११० कथति-पृ० ५ कथयन्ति-पृ० १२ काव्यलक्षणकारिणाम्-पृ० ६३

३१२ साहित्यमीमांसा

काव्यवेदिभिः-पृ० ८९ किश्च्-पृ० ३२, केडपि-पृ ६८ केचन-पृ० ३२, ६२, १०२ केचित्-पृ० १२, ३३, ३४, ३५, ३७-३, ४३, ४८, ४५, ५४, ५५, ६०, ६२, ६८, ६९, ७१, ७३, ८३, =९, १०५, ११०, ११५, १२६, १५९ १६३, १७२ केनचित्-पृ० ५७ केषाश्चित्-पृ० १८, ५४ ६४ -डछ

केषाश्चिन्मतम्-पृ० १८ कैश्चित्-पृ० ५३, ७१, १६३ तथा हि-पृ० १३४ दर्शयति-पृ० १५ धनदत्तेनाप्युक्तम्-पृ० ११० निष्कृष्टमाचार्यः-पृ० ४८ निगमयति-पृ० १३ निबद्धमाचार्ये :- पृ० द८ परे-पृ० १०५,१०७ पुरातना आचार्या-पृ० ७१ प्रमाणविद :- पृ०५२ Y९ 11 5-538-8,8-1 ,Xy o-5tte

प्राज्ञ :- पृ० ६५, ७७, ११1 बुधा :- पृ० ८० बुधे :- पृ० ७६, ८० भण्यते-पृ० १४ भामहादय :- पृ० १०५ मनोषिण :- पृ० ११८ यथाहाचार्य :- पृ० ३० लक्षणवेदिन :- पृ० ६८ लोकयात्रानुसारिणां केषाच्चिदाचार्याणाम्-पृ०८: विद्वद्वर :- पृ० ८९ विन्ध्यवासिन :- पृ० ५३ विशदयति-पृ० १५ शाब्दिक :- पृ० ८९ साहित्यपारगा :- पृ० ६३ साहित्यरसवेदिन :- पृ० ७६

परिशिष्टम्-११

ग्रन्थोद्धृतपाणिनिसूत्रानुक्रमर्ण

सूत्राणि पृ० सूत्राङ्का: अचतुरविचतुरसुचतुरस्त्रीपुंसधेन्वनडु- हक्सामवाडमनसाक्षिभ्र वदारगवो-

सरजसनिःश्रेयसपुरुषायुषद्वयायुषत्र्यायुष- ग्यजुंषजातोक्षमहोक्षवृद्धोक्षोपशुन- गोष्ठश्वाः १५५ अनुदात्तडित आत्मनेपदम् (पा० अ० ५-४-७७) १५२ अनेकमन्यपदार्थे (पा० अ० १-३-१२ ) १२५ अन्यतो डीष् ( पा० अ० २-२-२४ ) १५४ आधृषाद् वा (पा० अ० ४-१-४०) १५१ इतो मनुष्यजाते: (ग० सू० ३-१-२५) १५४ इन्द्रवरुणभवशर्वरुद्रमृडहिमारण्य- (पा० अ० ४-१-६५)

यवयवनमातुलाचार्याणामानुक् १५१ (पा० अ० ४-१-४९) उपमानाच्च १२५ उपमानानि सामान्यवचनैः (पा० अ० ५-४-१३१ ) १२५ उपमितं व्याघरादिभिः सामान्या- (पा० अ० २-१-५५)

प्रयोगे १२५, १५२ (पा० अ० २-१-५६) ऋदोरप १५३ एकगोपूर्वाट्ठञ् (पा० अ० ३-३-५७) १५४ (पा० अ० ५-१-११८) कालाट्ठञ् १५४ क्ेनाहोरात्रावयवा: (पा० अ० ४-३-११) १५५ (पा० अ० २-१-४५) क्षुद्रजन्तवः १५३ (पा० अ० २.४-८) जानपदकुण्डगोणस्थलभाजनागकाल- नीलकुशकामुककबराद्वृत्त्यमत्रावपना- कृ त्रि माश्राणास्थौल्यवर्णानाच्छादनायो- विकारमथुनेच्छाकेशवेशेषु १५४ (पा० अ० ४-१-४२) ४०

३१४ साहित्यमीमांसा

सूत्राणि पृ० सूत्राङ्का:

तथास्य तथान्य ] भाव्यं तु कालशब्दव्यवायात् ९२५७ (शि० सू०१, वा० ११) तल्लक्षणश्चेदेव विशेष: [ वृद्धो यूना तल्लक्षण ... ] १५१ (पा० अ० १-२.६५) तिरसोऽन्यतरस्याम् १५२ (पा० अ० ८-३-४२) तिरोऽन्तधौ १५२ (पा० अ० १-४-७१ )

पुंयोगादाख्यायाम् १५१ (पा० अ० ४-१-४८)

पुमान् स्त्रिया १५१ (पा० अ० १-२-६७ ) पूरण गुणसुहितार्थसदव्ययतव्यसमा- नाधिकरणेन १५३ (पा० अ० २-२-११)

प्रथने वावशब्दे १५३ (पा० अ० ३-३-३३) ब्रह्मभ्र णवृत्रेषु क्विप् १५३ ( पा० अ० ३-२-८७ ) भृशादिभ्यो भुव्यच्वेर्लोपश्च 5५२ (प्रा० अ० ३-१-१२)

मितां हरस्व: १५२ (पा० अ० ६-४-९२ )

लोहितादिडाजुभ्यः क्यष् १५२ (पा० अ० ३-१-१३) वदन् हलग्रहणस्य जाति- वाचकत्वात् सिद्धम् [दम्भेर्हलग्रहणस्य ... ] १५७ (पा० अ० १-१-११, वा० १)

वा क्यषः १५२ (पा० अ० १.३-६०)

विभाषा कृति १५२ (पा० अ० १-४-७६ ) विशेष्यं विशेष्येण बहुलम् १२५ (पा० अ० २-१-५७)

सप्तम्युपमानपूर्वपदस्य बहु- व्रीहिर्वोत्तरपदलोपश्च १२५ (पा० अ० २-२-२४, वा० १२) हस्तादाने चेरस्तेये १५३ (पा० अ० ३-३-४०)

(2

परिशिष्टम्-१२

पारिभाषिकशब्दानुक्रमणी

शब्दा: पृष्ठानि शब्दा: पृष्ठानि (अ) अभिधानिको ९ अग्निवे ब्राह्मणः ४ अभिनयवक्रत्वम् १३४ अद्द्तः अभिमान: ९४ अधम: १८३ अभीष्टम्=सम्प्रीतिविषयम् १९ अधिक्रिया=पूर्वस्मिन् वाक्ये प्रस्तुत- स्योत्तरत्राकर्षणम् अभ्यूषखादिक।=शिम्बिधान्यानामा- १३० अध्याहार := वाक्यस्य न्यूनतायामा- काङक्षादिनिवृत्तये विशि- नामभ्यवहार: १७०

ष्टक्रियाकारकपदादेरुपा- अमक्षिकम् ५७ अर्थ := सहृदयाह्लादकारी सुस्पन्द- दानम्। १३ १८ अनुप्रास := समा श्रुतिः सुन्दरः ४१ अनुभाव: अर्थक्रम: १८१ ९४ अनुमानम्=लिङ्गाद् यल्लिङ्गिनो अर्थव्यक्ति := पूर्णमर्थस्य दर्शनम् ३२, ३७ अर्थापत्तिः ज्ञानम् १७७ १७८

अनुमानोदयकारणम्=सम्बन्धिनियम- अलक्कार := काव्ये शोभाकर: संयोगी ४१

स्मरणम् ५२ अलङ्कारोक्ति := कोमलं भाषितम् १६६ अवषम्यम्=प्रक्रमाभेदः ३६ अनुराग: ७४ ७९ अनेकाख्यातम् अश्रु ४९ अष्टमोचन्द्रिका १७८ अन्नं प्राणाः ५ असमर्थम्=अवाचकपदं यत् स्यात् २२ अन्वय: १४ अपह्न तिः ५६ अहङ्कार: ६४

अपोद्धार := पदार्थसमवायार्थविशेषस्य (आ) सर्वनाम्ना पृथक् प्रत्यवम- आकाङक्षा १४ शंनात् स्वशब्देनावस्थानम् १३० आख्यातम् ४९ अप्रयुक्तम्=कविभिन निबद्धम् २१ आगमविरुद्धम् २५ अभावः=प्रमाणाभावः १७८ आढकं सक्तव: عو अभिधा आदित्यदर्शी १७६

३२६ साहित्य मीमांसा पृष्ठानि शब्दा: पृष्ठानि शब्दा:

आदित्यो यूप: ४ ३२

आन्दोलनक्रीडा=मार्गशीर्षाद्यादिषु उदारता=अग्राम्यत्वम् ३८

डोलमारुह्य विहारः१६९ उदारम् ३८

आभासोक्ति := अकर्तुः कर्तृतारोग १२७ उपनागरिका ४२

आपानप्रीतिमात्रदम् ६ । उपमा=मनोज्ञसाधम्यकथनम ५१

अलङ््कृतिसूरि: ५४ उपमानम्=सादृश्यदर्शनोत्थं ज्ञानं

अहि: तिकाए ७४ सादृश्यविषयम् ५२

आरोचकी २ गवयगतसादृश्यदर्शनाद्

आर्थः १८० गोगतसादृश्यज्ञानम् ५३

आर्षम् १३८ प्रसिद्धसाधर्म्याद प्रसिद्धार्थं-

आलस्यम्=सुखसंविन्मदादिभिः साधनम् ५२

क्रियाविद्वेषः ६८ (ऊ )

आवन्ती=यदीषत्समस्तमतिसुकुमार- ऊहः=समर्थद्वयार्थलिङ्गवृत्तिवचना- बन्धं नाप्युपचारवृत्ति न्तराणां विमृश्योपादानम् १३१

लाटानुप्रासयोगि योगरू- ऋजक्ति: ११५

ढिमद् वचः १०२,१६७ (ए)

आवृत्ताख्यातम् ४९ एकदण्डी १५४

आवृत्ति := यत्र प्रतिवाक्यमेक- एकदेशी १५४

मावर्तते १३१ एकशाल्मली=एकमेव कुसुमनिर्भरं

(इ ) शाल्मलीवृक्षमाश्रित्य

इक्षुभक्षिका सुनिमीलितकादिभिः १७१

इङ्गिताकारलक्षा क्रीडतां क्रीडा एकशिष्टिः=शास्तानुशिष्यते कुत्रकस्यो- (उ) पयोगः १३१

उड्डमागधी १६७ एकाख्यातम् ४६

उत्कण्ठा ६७ एकान्ताराख्यातम् ५०

उत्तम: १८३ एकार्थाख्यातम् ५०

उत्प्रेक्षा=अन्यथावस्थितं वस्तु एकार्थीभावः १२

यस्यामुत्प्रेक्ष्यते ५४ ऐकार्थ्यम् १४

अतद्गुणक्रियारोपः ६० (ओ ) उत्प्रेक्षामार्गः ५५ ओज := गाढबन्धता भूयसां (पदा- उदकक्ष्वेलिका १७१ नाम्) एकार्थीभवनम् ३२, ३६

परिशिष्टम्-१२ ३१७

शब्दाः पृष्ठानि शब्दा: पृष्ठानि (औ ) कौमुदी १६७

औचित्यम् १७७ क्रम: ३९ औदार्यम् ३२ देशकालशब्दप्रतीतिकृतं

(क) पौर्वापर्यम् ४६ पौर्वापर्येणानुष्ठानम् १८० कक्ष्या क्रीडा=आलिङ्गनादिग्लहं दुरोरादि १६८ कटं करोति पू क्लूप्ता २ कदम्बयुद्धम्=वर्षासु कदम्बनीपहरिद्रा- क्लेश := कारणोद्योगः १३७ कुसुमैः प्रहरणभूतैद्विधा क्षार: ८६ बलं विभज्य कामिनां क्षीर: ८६

क्रीडा १७२ क्षोभ .= मनसो विसंस्थुलत्वम् ९५, ९६

करुण: ७७ खण्डशब्दः

शोकोपहितः ८३, ८५ खेद := क्रियातिशयितः श्रमः ६८

कवि := श्रुताभियोगप्रतिभायुक्तः १३७ (ग)

काष्ठतृणम् १५३ गङ्गा प्रवहति. ४ गङ्गायां गावश्चरन्ति ५ कान्ति := औज्ज्वल्यम् ३४ गङ्गाया घोषः प्रतिवसति ४ दीप्तरसत्वम् ३७ ३८ गङ्गयं कावेरी· ४

कामयानम् ६५, ७२ गद := विरहादेर्मनस्ताप: शरीरातङ्दः ६८ काव्यम्=रचनावेचित्र्यचमत्कार- गद्गद: ६७

कारि वाच्यम् गवः ६७

परिष्कारविशिष्टम् गुणसम्प्लवम् ३३

कविकौशलकलितकमनीय- गुम्फ: १०२

तातिशयः शब्द एव केवलः १८ गुम्फना=वाक्ये शब्दार्थयोः सभ्यग

साहित्यविशिष्टम् रचना ४५ २० गूढाभिव्याहार=साङ्क तिकोक्तिः १७७ काव्यमुद्रावित् ४४ कुन्दचतुर्थी गोलक्रीडा=पतितोत्पतितसूत्रमय- १७४ कन्दुकास्फालनादि: १७७ कुहू: ३ गौडी=यदनतिदीर्घसमासमतिस्फुट- कृदभिहिताख्यातम् ५० बन्धमत्युपचारवृत्तिमत् पदानु- कृष्णः शाटक: प्रासयोगरूढि परम्परागभवच: १०२ عو कृष्णसर्पः १५६ २१ कोकिल: ग्राम्यम् ३ ग्राम्य := अर्थकान्तिविपर्ययनामा रस- कोमला ४२, ४३ मासृण्यहेतुर्ग्राम्यः ३९

३१८ साहित्य मामासा

शब्दा: पृष्ठानि शब्दाः पृष्ठानि

घ) दैन्यम्=दौर्गत्यं मनस्तापादि-

घटज्ञानम् ५ सम्भवम् ६८

घटना १२१ दोषः=प्रयोगे दुष्यते येन २१

घटिता ११६ दौहदिका=यत्र युवतयो वारुणी- घटितोक्ति: १२१ गण्डषचरणप्रहारपरि-

(च ) रम्भविभ्रमेक्षणादिभि-

चापलम्=अविमृश्य कृतश्चेतोऽनव- वंकुलकक्केलिकुरवकतिल- कादीन् पुष्पयन्ति १७४ स्थानम् ६९ १६८ चित्रम् ३२, ४६ द्यूतम् ध्वनिवक्रता १३३ चरमम् १४ १३४ चूतभन्जिका=यत्राङ्गनाभिश्चूत- मञ्जर्योऽवरुज्यानङ्गा- ( न) योपहृत्यावतंस्यते १७० नद्यास्तीरे फलानि सन्ति ५

चेष्टितम्=हास्यनिपुणचमत्कारि १६४ नवपत्रिका=प्रथमवर्षप्ररूढनवतृणा- ८८ ङ्वरासु स्थलीषु शाड्व- (त) लमभ्यर्च्य भूभुक्तपीतानां

तटस्थम् १२ कृत्रिमविवाहादिक्रीडा १७३

तन्त्रम=यत्रेकमनेकसिद्धये नवलतिका=यत्र कस्ते प्रिय इति

प्रयुज्यते ४३, १ ३? पृच्छा्द्धि: पलाशादिनव- लताभिः प्रियजनो तम := आवरकम् १८३ तात्पर्यम् ८, १४ हन्यते १७४

तामसः १८३ नान्तरीयकम् ९

तितउना १८६ नामविशेषकः ५७

५ू तुलाचन्दनम् निमिषत्येषा

तृणकाष्ठम् २२३ निरतिशय: १ عو

तोयक्रीडा=ग्रीष्मादौ जलाशया- निरन्तराख्यातम् ५०

वगाहनम् १७५ निर्धारणम्=विभागतः पृथक्करणम् १८१ निर्वेद: ७९ ( द ) निव्यू ढम् ८३

दाक्षिणात्या १६७ नृपोडयं पुरुषः ५

दीपकम् ३८, ४४ नैयायिकी ९, १०

परिशिष्टम्-१२ ३१९

शब्दा: पृष्ठानि शब्दा: पृष्ठानि

नैषधकी ९, १० पौरस्त्या १६७

( प) प्रकरणम्=परमकार्थपरवाक्यसमूह: १८० प्रकरणवक्रत्वम् १३४ पटज्ञानम ५ पठितिः ३९, ४५ प्रतिज्ञाविरुद्धम् २५

पदपूर्वािवक्रता १३ प्रतिभा=भास्वती मतिः १३७

परस्परस्पर्धाविरहार्थाधिरुढम् १६ प्रज्ञा नवनवोन्मेषशालिनी १३७

परिस्पन्द: २० प्रत्ययवक्रता १३४

परिष्कार: १३, १५ प्रत्ययार्थत्याग: १५०

परिष्कारविशिष्टम् १८ प्रत्यवमशिनी

रसान्वय: १८४ प्रमाणम्=तात्पर्यविषय एव शब्दः परिष्कर्ता २ प्रमाणानि=प्रत्यक्षानुमानोपमान- परिष्कृतिः १३७ शब्दार्थापत्त्यभावः १७७

परिष्क्रिया १३७ प्रलय := नष्टचेष्टता ६७

परुषा ४२ पर्व प्रलाप: ७६

प्रवास: ७४ عو पशवोऽन्ये गोऽश्वेभ्यः ४

परावो गो-अश्वा: नवेऽनुरागे देशान्तरादिभि-

पाच्चालानुयानम्=पाश्चालमुनिप्रव- यू नोव्यवधानम् ७७

तिता भिन्नभाषावेष- प्रवास := प्रियजनशरीरसन्निधावपि चेष्टितैः प्रहासक्रीडा १७१ स्थातुं योग्यो न ८२

पाञ्चालीपरिण- प्रवृत्तिक्रम: १८१

यादिप्रवर्तनम् १७२ प्रसाद: २८, ३६

पाठक्रम: १८१ प्रसादम्=श्लथत्वमोजःसम्मिश्रम् ३०

पाण्डुत्वम् ३ प्रसाधक: २ पुनरुक्तवदाभास: ५

४२ ५१ पुनरुक्ति: प्रसिद्धिः=कविसमयप्रसिद्धिः

पुष्पावचायिका १७४ प्राणभृत उपदधाति ४

पूर्वपदार्थत्यागः १५० प्रासादपतितः १५६

पूर्वानुराग: ८३ प्रेक्ष्यदशनम् १७५

पृथक्त्वम्=परमाणूनां स्थूलद्रव्यारम्भ- फल्गु ९७

लक्षणकार्योन्नेयम् ५२ बीभत्सः ८६

३२० साहित्यमोमांसा

शब्दा: षठानि शब्दा: पृष्ठानि (भ) यष्टिकां भोजय عر

भयानक: ८६ युक्ति: ३१, ४४

भाव := चित्तवृत्तिविशेषः ६५ युगपच्छ्लेषः ३५

भावितम्=प्रकृतिस्थकोमलकठोरम् १६४ ( र) भाविपरिज्ञानम् ८० ३५ रज := चित्तस्याक्षेपकम् १८३ भिन्नार्थसंश्लेष: भूतमालिका १७१ रतिः ७१

रस: १ भेद := परस्परविवेकभेदहेतुः १७८ भ्रान्तिः=सादृश्योदयहेतुकं विपर्यय- सुखाद्यनुभवादभिमानरूप: ९६

ज्ञानम् ७५ उपादानरत्यादिजनितो निराति- शयगुणसम्पद्युक्तपात्रालम्बन- ( म ) तत्संविधानौचित्यभावनवतां मश्चा क्रोशन्ति ५ सामाजिकानामात्मन्युत्पद्यमान मधुपानम्=माध्वीकादिसेवा १७६ आनन्दः ९७

मध्यम: १८३ माधुर्यम् तत्तदुविभावादिसामग्रयाभि- २८ क्रोधादावप्यतीव्रता व्यक्तशृङ्गाराद्यभिधानवान- ३७ वान्तर: १८४ माध्वीक: ८६ ६४ मान: ७४, ८३ मार्गानुप्रवेशः रसान्वय := साहित्यस्य फलान्वयः १८४ १३६ रसिक: १ मुख्यक्रम: १८१ सामाजिक: २, १८३ मुख्या=लक्ष्यलक्षणार्थमव्यवधानेन राजसः १८३ स्पृशन्तीति मुखवर्तिनी ३ रीति := वचनविन्यासक्रमः १०२

मुग्धधी: ८९ रूपकम्=तिरोभूतभेदोपमा ५ ३

मुद्रा=मुत्पादायित्वम् ४४ रौद्र: ८५, ८६

(य ) (ल ) यक्षरात्रिः १६६ लवण: यजमान: प्रस्तर: ४ लवणाकर: ६५ यतिः १४६ लाटानुप्रास: ४१, ४२

यमकम् ४६ लिङ्गम्=एकदेशः ५२ यमो राजा ५ लिङ्गम् =सर्वभावानां शक्ति: १७६

परिशिष्टम्-१२ ३२१

शब्दा: पृष्ठाङ्का: शब्दा: पृष्ठाङ्का: लिङ्गोदभेद := शब्दान्तरोपलब्धवस्तु- वास: १६५

सामर्थ्यात् सामान्या- विकास: क्षिप्तस्य विशेषेऽवस्था- दिक्षेप: ६५ पनम् १३२ लोहितजालि: विशिषक्षेप: ९६ १५६ लौहित्यम् विदग्धः १३३ १४१ विधि: १७८ ( व) विपरिणताख्यातम् ५०

वक्रोक्ति: १६५ विपरिणाम := अन्यथोपात्तस्यापुन- वक्रोक्तिप्रधान: १३८ रुच्चरितस्यवार्थान्तरा-

वषट् १६५ नुरोधाद् लिङ्गवचन-

वर्णवक्रता विभक्त्यादिभिरन्य- १३३ वाक्यभेद := एकार्थपरस्य पदसमूह- थापि सम्बन्ध: १३१

विपुलार्या १४५ स्यावान्तरतात्पर्यात् १२९

वाक्यम्=संहत्यार्थमभिदधति पदानि ८ विभाव: ९४

संसर्गप्रतिपादक: पदानां विभावना ५६

समूह: १२७ विरुद्धम्=प्रत्यक्षादिविरुद्धम् २४

साकाङ्क्षासन्निधियोग्य- विरूपम् २८

पदार्थपदकदम्बकम् १८० विलाप: ७६

वाक्यवक्रता १३४ विवक्षा=वक्तुमिच्छा ५७

वाक्यविच्छित्ति := विवक्षितार्थस्य बाधे विशेषणम्=भेदकम् १२

वाक्यान्तरेण वाक्यस्य विशेष्यम्=भेद्यम् १२

भेदः १३० विषं भुङ्क्ष्व. عو

वाक्यशेषः १३० विस्तार: ९५

शब्दाकाङक्षानिव- विहार: १६६

र्तक: १३२ वीर: ८५

वाक्यसंवननाधानम् १३७ वृत्ति := पदानां व्यापार: ३, १४

वाक्यार्थः=यदर्थप्रतिपत्ति वेदनवित्तम् १६५

प्रत्युद्देश: १०१ वेषः=वस्त्रमाल्याभरणादिजनितः १६४

४१

३२२ साहित्यमीमांसा

शब्दा पृष्ठाङ्का: शब्दा: पृष्ठाङा: श्लेष := भिन्नानामपि पदानामेकपद-

X3 मनुपचारवृत्ति श्रुत्यनुप्रासयोगि प्रतिभासहेतुरनतिकोमलो

योगवृत्तिमद् वचः १०२ बन्धविशेष: २८, ३५, ४३

व्यञ्जनीया १५९ षट्प्रमाणम् =विनियोगविध्यपेक्षित-

व्यतिरेक := मुख्यस्याधिक्यकथनम् ५ू६ शेषभावप्रतिपादकं

व्यपेक्षा=परस्परं पदार्थानामा- श्रुतिलिङ्गादि १७६

काडक्षा षडङ्गम् १५६

ठयलगनम् १४५ ( स )

व्यवहृतिः १५९ संज्ञा १७१

व्याक्रिया १५९ संवननम् १३७

व्युत्पत्तिसमयाजि १४ संवित्ति: १८५

(श) संवृतिः ४९

शक्ति := सामर्थ्यम् १७९ संवेद्यसमकालम् १८५

शक्रार्चा १७३. १७५ संशय := अथैरतिस्ादृश्याद यत्र दोला-

शब्द := विवक्षितार्थेकवाचक: १८ यते मन: ७६

37 यदाप्तवचनम् १७८ सङ्कर := नानालङ्वारसंसृष्टि: ७६

शिष्टः=बाणकालिदासादि: १६० सतृणाभ्यवहारक: $३८

शिष्टप्रयोग: १५९ सत्कविः २,१३८

शिष्ट प्रयोगतः १५९ सत्त्वम्=रजस्तमोभ्यामस्पृष्टं मनः ६७

शृङ्गार := विप्रलम्भसम्भोगावयव- गुण: १८३

द्वयवान् ७२, १४ चित्तस्यकतानत्वहेतु: १८३

शृङ्गाराद्वतम् १८५ सन्निधि: ११

शोक := चित्तस्य वैधुर्यम् ८७ समता २८

शोभा=श्लिष्टविचित्रार्था १३६ अवैषम्येण भणनम् ३०, ३६

शौक्ल्यम १४१ समय: १३९

श्रम := सकलावीक्षा ए १३७ समवायः=सम्बन्धभूतः ५२

श्रुतिः १३७,१७९ समाख्या=यौगिक नाम १८०

परिशिष्टमू -१२

शब्दा: पृष्ठाड्का: शब्दाः पृष्ठाड्ा:

समाधि := अन्यावलम्बनम ३४ सामवेदः १५ू६

आरोहावरोह: ३४, २६ साहित्यम् १

समाध्युक्ति := यत्र प्राकरणिको धर्मोS- अभभिधाविवक्षातातर्यविभाग- धयस्यते १२६ व्यपेक्षासामर्थ्यान्वयकाथी-

समासोवितः ४९ भावदोषहानगुणोपादाना- यत्र पुनरप्राकरणिके प्राकरणिकधमोंऽ- शब्दार्थयोर्द्वादशविधः सम्बन्धः१२ भास्यते १२६ शब्दार्थयो: सहस्थानम् १५.

सनुचिताख्यातम् ५० वक्रताविशिष्टगुणालङ्कार- सम्बन्धः=प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावः; संस्कारसम्पदा परस्पर- फलेन तु कार्यकारणभावः १ स्पर्धाविरहार्थाधिरूढम् १६ एकार्थसमवेतसमवाय- शब्दार्थयो: सहभावेना- लक्षण: ५२ वस्थानम् १६ सहस्रवतर्मा १५६ शब्दस्य शब्दान्तरेण, सम्भोग := इष्ठसम्प्राप्तौ रतिः ७२, ८३ अर्थस्यार्थान्तरेण पर- साङ्केतिकोकि: १७७ स्परस्पधित्वलक्षणम् १६ सातत्विक: १८३ १७ सादृश्यम्=संवित्तिसिद्धम् विशिष्टं सह एव ज्ञानम् ५१

पूर्वव्यवत्यवच्छिन्नमपूर्व- परिष्कार: १७

व्यक्तौ प्रतीयमानं पदारिवाक्परिस्पन्दसारः १७

सामान्यम् शब्दार्थयो: सम्मेलनमात्र- ५३ साम १५६ मुक्तिरूपम् १८

सामर्थ्यम्=पदार्थानां सम्बन्धिरूपता १० सुकुमारम्=नष्ठुयरहितम् ३१

पदानामवापोद्धाराभ्याम- सुखम्=अनुकूलवेदनीयम् २

न्वितार्थविषयम् ६८ सुवसन्तक: १७०

साम्यम्=द्वयोर्य त्रोक्तिचातुर्यादौप- सूक्ति: १३७

म्यार्थोऽवगम्यते ७६ सृष्टीरुपदधाति ४

३२४ साहित्यमीमांसा

शब्दा: पृष्ठाङ्का: शब्दा: पृष्ठाङ्का:

सौकुमार्यम्=कष्टनिराकरणेन स्व रित्नम् १४०

सिद्धम् ३२ (ह)

अपारुष्यम् ३७ हरिद्रा १६२

सौरभ्यम् १४१ हालिकयोषित् १६२

स्तम्भ := चेष्टाप्रतिघातः ६७ हास्य: ८४

स्थानक्रम: १८१ हास्यम १६५

स्थानम् =समदेशः १८० हिमवच्छाव: १५६

स्वभावोक्ति=प्रकृतिस्थ भाषितम् १६५ । हेतुः=ज्ञातसम्बन्धहेतु: ५२

संशोधनम्-बिसखादिका=अभिनवबिसाङ्करोद्भेदसमये सरःसमाश्रित्य नानाक्रीडा १७३

परिशिष्टम्-१३

शुद्धिपत्रम्

अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ठम् पङक्ति:

वटज्ञानम् घटज्ञानम् ५ १५

वतते यत्परः स वर्तते यत्परः शब्दः स १३

वासनोपलव्धि: वासनोपलब्धिः १०

समञ्जमम् समञ्जसम् ९ २८

नामकाडक्षा नामाकाङ्क्षा ९ ३०

नद्यमुत्तरं पद्यमुत्तरं १० १५

० शठ्द शब्द ११ २

०शब्दाथ शब्दाथं ११ ३

धिरणत्वा धिकरणत्वा १५ ५

शब्दस्य शब्दस्य १६ २३

छत्या छू त्या ३१ ४

बन्धरय बन्धस्य ३२ ९

स्मरल्ल० स्मरॅल्ल० ३४ ८

सपली सपत्नी ३५ १७

रर्ययो रर्थयो ३५ १७

सू० १ २ सू० १-२ ५१ १४

नुप्रासस नुप्रासस्तु ४२ २०

प्रवृद्धा० प्रवृद्ध० ४२ १२ कमलिनी कमलिनी ४५ ५ू

मन्यया० मन्यथा० ४५ १४ वावये वाक्ये ४५ २४ वणे वर्ण ४६ ३

३२६ सा हत्यमीमांसा

अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ठम् पङक्ति:

दादहतं दाहतं ४६ १४

कृत कृतं १-मलीगा ४६ १९

मिधानात् भिधानात् ४७ ११

पार (न पाद (न ) ४७ २६

प्राकणिक प्राकरणिक ४८ १३

ह्य ह्यप० ५१ ७

पल णम् पलक्षणम् ५१ १४

स्मरतो, स्मरतो ५२ १६

नुभवतः नुभवतः ५२ २२

मेवं मेव ५२ २२

वकतुं दवतुं ६० १९

वृत्ति १०

लतण लवणं ६५ १६

यत्ति यन्ति ७० ५

पार्वता पार्वत्या ७१

मात मति ७१ २५

शान्त 1T5 शा-त ७२ २०

इ-यादि इत्यादि ७४ ६

तभिव तमिव ७५ ४

अर्थ शंनम् अर्थदर्शंनम् ७५ ७

दा डम दाडिम ७६ २६

भवनः भाविनः ७६ ५

क णस्य करुणस्य ८३ ६

बाष्प वाष्प ८४ १३

लव्धः लब्ध: १९

निष्पत्ति निष्पत्ति ९२ १५

युधे: युध: ९२ २४

दसे दंसे ९३ १९ िक

शद्धिपत्रम् ३२७

अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ठम् पङक्ति:

ह्यस्यादि हास्यादि ६४ ह सनुत्पत्ति समुत्पत्ति १५ -६

वक्तु वक्तु ९६ १४

न्नदन्ति नन्दन्ति ९६ २२ तदर्थ तदथं ९७ २७ पादकम् न पादकम्, न ९ ४ 116

पत्र पत्रं १०६ २८

प्राकृत प्राकृतं ११० ६

उक्तं उक्तम् ११० २२

प्राधान्यं प्राधान्ये १११ १९ विस्मयात विरमयात् ११४ २५ चुम्बतिस्म चुम्बति रम ११९ ११६ नपुण नैपुण्य १२१ ११ भूषिता भूषिता] १२३ ५

इत्यादिष इत्यादिषु १२५ २४ सादृश्यमतिगया सादृश्यमतिशया १२६ ५

भ्रमगः भ्रगर: १२६ २३

पाठा. १२६ ३२

उपमेया० उपमेय• १२७ १ मैः ? मा (मै: ? मा) १२८

मद् तद् १३२ १०

विपश्वीख विपश्चीरव १३= चानी चामो १४६ ६

र-यत्र रन्यत्र १६१ ४

द्रषलस्य दृपलस्य १६१ १३

मेचके:रम्वु मेचकैरम्वु १६२ अश्वि अभितानिक० अभीकपीतान्तिक० १६२ ३

३२८ साहित्यमीमांसा

अशुद्धम् शुद्धम् !ष्ठम् पङक्ति:

पश्यन् श्रिय: परश्रियं १६२ ४

वत्ताग्रतः वृत्ताग्रतः १६२ ६

भावितानि भाषितानि १६४ १७

वठोराणि कठोराणि १६७ ६

ववसा वचसा १६८ ८

गा० श० गा० स० १६७ २८

प्रेक्ष प्रेक्ष्य १७४ ३

गाहन गाहनं १७। ११

उद्धृतनाम० उद्धृतानाम० १३९ २

करमसंख्या ग्रन्थनाम मूल्यम् १ शुक्ल यवदकाण्वसंहिता-[ उत्तरविंशतिः ] संहितेयं सायणभाष्यसहिता प्रकाशिता। सम्पादक :- श्री चिन्तामणिमिश्रशर्मा- २२-०० २. वाक्य पदीयम्- [तृतीयकाण्डस्य द्वितीयो भाग: ] ग्रन्थरल्नमिदं हेळाराज- प्रणीतया प्रकाशव्याख्यया तथा च प० रघुनाथशर्मविरचि- तया 'अम्बाकत्री' टीकया च विभूष्य प्रकाशितम्- १०७-०० ३. महाभाव्यनिगूढाकूतयः- अनुसन्धानप्रबन्धोडयं नूनम् आनुसन्धानिकफलश्रतिभिः समेधितो वतते। लेखकः सम्पादकश्च-डॉ० देवस्वरूपमिश्र :- २६-८० ४ व्याकरणदशनप्रतिमा- आचार्यरामाज्ञा पाण्डेयविर चितेडस्मिन् ग्रन्थे व्याकरणशास्त्रत्य! दार्शनिकपदार्थानां मौलिकं विवेचनं कृतमस्ति -- ३६-६० ५. बौधायनशुल्बसूत्रम- ग्रन्थोडयं श्रीव्येकटेश्वरदीक्षितविरचितया बोधायनशुल्ब- मीमांसाख्यया तथा च श्रीद्वारकानाथयज्वप्रणीतबौधायन- शुल्बसूत्रव्याख्यानाख्यया टीकयाडथ च प्रभूतैः संवादात्मकैः रेखाचिश्रैश्च सनाथीकृत :- ७५-०० ६. तन्त्ररतनम्- [पञ्चमभागः ] पार्थसारथिमिश्रविर चितः टुप्टीकासनाथितो मीमांसाग्रन्थोडयं साम्प्रतं सम्पादकपण्डितपट्टाभिराम- शास्त्रिविरचिततात्विकया भूमिकया सनाथितो विराजते- ४६-६० ७. तन्त्रसङग्रह :- [तृतीयो भाग:] तन्त्रशास्त्रस्य विविधतन्त्रसङग्रहात्मकोडयं ग्रन्थो बहुविधैरनुसन्धानात्मकैः भूमिका-टिप्पण-परि- शिष्टेश्च समुल्लसति- २-२० ८. योगिनीहृदयम्- [तृतीयसंस्करणम् ] तन्त्रशास्त्रीयोडयं ग्रन्थः अम्बिकानन्द- योगिकृतदीपिकाख्यया, भास्कररायकृतसेतुबन्धव्याख्या- नाख्यया च टीकया समलङ्कृत्य प्रकाशित :- ३३-४० ९. रुद्रयामलम्- तन्त्रशास्त्रस्य प्राणभूतमिदं ग्रन्थरत्नं विविधैः किल गवेषणा- पूर्णैः भूमिका-टिप्पण-परिशिष्टादिभिः विभूष्य प्रकाशितम्-६४०० १०. यन्त्रराजविचारविंशाध्यायी-आचार्यनयनसुखोपाध्यायविरचितेऽस्मिन् ग्रन्थे ज्योतिष- शास्त्रीयोपयोगिनां वेधादियन्त्राणां खल सैद्धान्तिक प्रायोगिकञ्न विवेचनं कृतं वर्तते- ११-०८ ११. पुराणेतिहासयो: साङ्ख्ययोगदर्शन विमर्शः-अनुसन्धानप्रबन्धेडस्मिन् लेखकेन सम्पादकेन च डॉ० श्रीकृष्णमणित्रिपाठिना महता प्रयासेन पौराणिका महाभारतीयाश्च साङ्ख्य-योगपदार्था विवेचिता :- ३२-८० 1२. भारतीयविचारदरशंनम्- [द्वितीयो भाग: ] ग्रन्थेडस्मिन् लेखकेन डॉ० हरिहरनाथ- त्रिपाठिना भारतीयविचाराचाराणाम् ऐतिहासिक तुलाबोधकञ्न विघेचनं कृतम्- १३. पालि तपिटकसद्दानुक्कमणिका-पालित्रिपिटकान्तर्गतानां शब्दानां सान्दर्भिक: समाधेशोऽ १०५-६०

स्मिन् ग्रन्थे कृतो वरतते -- १००-६ प्राप्तिस्थानम-विक्रयविभागः, सम्पूर्णानन्दसंस्कृत विश्वविद्यालयस्य-२२१००२.