1. Sankara Bhashya Vimarsha Bellamkonda Rama Raya Kavi

श्रीसाम्बशिवायनम: श्री वल्लभासमेत श्री महागणाधिपतये नमः श्री हयग्रीवाय नमः 10

श्री बेल्लंकोण्ड रामरायकवि विरचितः

ॐ

श्री बेल्लंकोण्ड रामराय कवीन्द्ुल ट्रस्ट् प्रकाशिका:

नरसरावपेट।

1875 1914

6 JAGADGURU ADI SANKARACHARYA

SANKARA SANKARA BASHYA VIMARSHYA.

DIGITAL EDITION. 02 - 03 - 2011.

AUTHOR : -

SRI BELLAMKONDA RAMA RAYA KAVINDRULU. 1875 - 1914.

FIRST EDITION BOOK PRINTED BY :- 1950 SANSKRIT.

Dr. SRI KAVITHA VENKATA SUBRAMANYA SASTRY.

SECOND EDITION BOOK PRINTED BY :- 2010 SANSKRIT. FIRST BOOK TO TRUST.

SRI BELLAMKONDA RAMA RAYA KAVINDRA TRUST. NARASA RAO PET.

C

DIGITAL EDITION BY :-

BELLAMKONDA CHAKRADHAR KUMAR. 2011.

ADDRESS : -

SRI BELLAMKONDA RAMA RAYA KAVINDRA TRUST.

SRI NILAYAM Do.No. 12- 8- 5/5

PRAKASH NAGAR . NARASARAO PET (Po)

PIN :- 522 601.

GUNTUR DISTRICT. ANDHRA PRADESH.

INDIA

DIGITALISED BY :-

NAVYA G

RAPHIS AND DESIGNS.

NARASARAO PET.

ககல்ல, கக்பல 8 கவிஸலகைக்ல் 8.3ி. மஞா பஸ கீக் றைஸ்ன றக்

BELLAMKONDA CHAKDRADHAR KUMAR NRT

SRI SANKARA BHAGAVATHPADAHA VIJAYANTEY

SRI SANKARA SANKARA BHASHYA VIMARSA

SECOND BOOK EDITION - 2010 (RE-PRINT.)

INNAGURATED IN THE PRESENCE OF

VEDANTA VISARADA VEDENTA SAGARA SASTRA KALANIDHI MAHA MAHOPADHYAYA

PADMA SRI.Dr. PULLELA SREE RAMA CHANDRUDU GARU.

AND

SRI K.ARAVINDA RAO GARU. I P S

Director General of Police.Andhra Pradesh.

SECOND BOOK EDITION : - 19 - 05 - 2010.

VENUE :-

SRI SRI SRI JAGADGURU ADISANKARACHARYA JAYANTHI CELEBRATION'S.

FROM -- 15-05-2010 TO 24-05-2010.

ALAKAPURI COLONY HYDERABAD.

श्री: श्रीसाम्बशिवायनमः श्री वल्लभासमेत श्री महागणाधिपतये नमः श्री हयग्रीवाय नमः श्रीशङ्गराशङ्गरभाष्यविमर्शः

श्री बेल्लंकोण्ड रामरायकवि विरचितः

ॐ

FINANCIAL SUPPORT AND DIGITALISED BY BELLAMKONDA CHAKRADHAR KUMAR. GREAT GRAND SON OF SRI BELLAMKONDA RAMA RAYA KAVI.

श्री: श्रीसाम्बशिवायनम: श्री वल्लभासमेत श्री महागणाधिपतये नमः श्री हयग्रीवाय नमः श्रीशङ्गराशङ्गरभाष्यविमर्शः श्री बेल्लंकोण्ड रामरायकवि विरचितः

प्रकाशिका: श्री बेल्लंकोण्ड रामराय कवीन्द्रुल ट्रस्ट् नरसरावपेट। ** 1 **

श्रीः श्रीसाम्बशिवायनम: श्री वल्लभासमेत श्री महागणाधिपतये नमः श्री हयग्रीवाय नमः श्रीशङ्कराशङ्करभाष्यविमर्शः श्री बेल्लंकोण्ड रामरायकवि विरचितः

Pages 400 First Print 1953 Second Print : May-2010 Price Rs.116-00

C FREE TO REPRINT

For Copies: 1. SRI BELLAMKONDA RAMARAYA KAVEENDRULA TRUST Regd. No.112/BK-G109 PAMIDIPADU - 522 601 Narasaraopet Mandal, Guntur Dist.

2. SRI BELLAMKONDA RAMARAYA KAVEENDRULA TRUST C/o. Sri Nilayam, D.No.12-8-5/5, Prakash Nagar, NARASARAOPET - 522 601 Guntur District, A.P. Ph : 97003 11109, 99636 54887

Designed by :- J. RAJA Ganesh Graphics, Printed at :- CHIRALA. KARSHAK ART PRINTERS, Cell : 98483 90564 HYDERABAD.

** 2 **

श्री हयग्रीवाय नमः

DEDICATION

This Publication is dedicated to Sri Kavitha Subrahmanyam of Narasaraopet and Sri Ravi Mohan Rao of Chirala, who have published and propogated the works of Sri Bellamkonda Ramaraya Kavi during the years around 1950 and 2005 respectively.

** 3 **

The prime objectives of Sri Bellamkonda Ramaraya Kaveendrula Trust are: 1. To collect the Books published earlier by Sri Kavitha Subrahmanyam of Narasaraopet and by Sri R. Mohan Rao of Chirala and by others. 2. To collect and preserve the original and written manuscripts of Sri Ramaraya Kavi. 3. To construct a memorial for Sri Ramaraya Kavi in Pamidipadu Village of Narasaraopet Mandal, etc.

** 4 **

विषयसूचिका।

ॐतत्सदिति मङ्गलाचरणम् । पृष्ठसङ्कया । पृष्ठसङ्गया । १ ४२ मध्वरामानुजयो: कलिराजामात्यकामकोधां- प्रत्यक्षस्य मेदविपयत्वनिराकरणम्। रामानुजमतखण्डनपूर्वकं मेदस्य दुर्निरूप- शत्वनिरुणम्। २ त्वोपपादनम् । ४५ पूर्वोत्तर मी मांसयोभेंदाभेदविचारः । ४ ब्रह्मणो व्यावृत्तिरूपत्वखण्डनम् । ५० अथाऽतो ब्रह्मजिज्ञासेत्यत्त्राथशब्दविचारः। ८ ब्रह्मणो ज्ञानानन्दरूपत्वोपपादनम्। अनुबन्धचतुष्टयनिरूपणम् । ५१ अतश्शव्दविचारः । १२ घटपटादिप्रपश्चस्य मिथ्यात्वोपपादनम्। १४ ब्रह्मजिज्ञासापदार्थविचारः । १५ चारशक्कानिरासः । ५५ स्वध्यायविधिविचारः । १६ ५६ ज्ञानम्य मोक्षसाधनतानिरूपर्ण, ध्यानस्व त्रहा यद्वितीयत्योपपत्तिः । ५८ तदसाधनतानिरूपर्ण च। ५९ यज्ञादीनां विविदिपाङ्गत्वनिरूपणम्। १८ २१ ब्रह्मसत्यत्वोपपत्तिः । ६२ ६५ आत्मनस्सुरवरू पत्व निरूपणम् । २४ चैतन्यस्य स्वयम्प्रकाशत्वोपपत्तिः, तत्र आत्मनो नित्यत्वनिरूपणम्। ब्रह्ममीमांसायाः कर्ममीमांसाध्ययनानन्तर्यें- २५ रामानुजमतखण्डनं च। ६६ अनुभूतेर्नित्यतवोपपतिः । ७१ नियमनिराकरणम्। 11 ८० निर्विशेपात्मनिरूपणम्। २८ आत्मनो ज्ञप्िरूपत्वे अ्त्याद्युपपत्तिः । ८८ रामा नुजाभ्युपगतसविशेषत्व निरा करणम्। निर्विशेषे ब्रह्मणि प्रमाणविचारः, तत्र निर्वि- संविद आत्मत्वोपपत्तिः । ९२

शेषे वम्तुनि सौपुप्तिकप्रत्यक्षप्रमाणविचार: ३१ अहक्ारस्य चिदभिव्यञ्जकत्वोपपत्तिः। १०५

निर्विशेपे वस्तुनि अनुमानप्रमाणविचारः। ३२ अहक्कारस्याज्ञानाश्रयत्वं, संविदोऽज्ञान- विषयत्वै च। सवि कल्पकनिर्विकल्पकज्ञानविचारः । ३३ निर्विकल्पकज्ञाने प्रत्यक्षादिप्रमाणानां करण- अहङ्कारस्य खात्मस्थानुभूत्यभिव्यञ्जकत्व- प्रतिपादनम् । १०८ त्वाक्षेप: । अहमर्थविचारः । ११०

निर्विकल्पकज्ञाने शव्दस्य प्रमाणत्वोपपत्ति: सुपुप्तावपि अहमर्थस्याहक्कारस्यानुवृत्तिरस्ती- " वेदानतवाक्यानां निर्विकल्पकत्रद्परत्वोपपतिः ३६ त्येतद्रामानुजमत निराकरणम्। ११४ अहमोऽहक्कारार्थतोपपति मुक्तावहक्कार- ११५ पपत्तिः । १२२ सुतप्रकाशिको क्तटूषण निराकरणपूर्वक प्रत्यक्षस्य ज्येष्ठत्वं बाध्यत्वे हेतुः । १२४ निवच ल्पक स्वरूप निरूणम्। ३८ परत्वादागमस्य बाघकत्वोपपत्तिः । "

** 5 **

(२)

आगमस्य प्रमाणत्वोपपततिः पृष्टसङ्खया ॥ पृष्ठसङ्या ।

दर्पणादौ मुखादिमतिमासा्य व्यावहारिक १२५१ निर्गुणस्य त्रम्मण उपास्यत्वोपपत्तिः । १६४ ब्रह्मणो विदिताविदिताभ्यामन्प्रत्वोपपतिः सत्यत्वनिरूपणम्। १३२. प्रकारांतरेण ज्ञानस्य सत्यत्व।Sडशक्का, शङ्करमनस्याचलमतसाङ्करयशक्कानिरासः १६८

तन्निरासश। दष्टेर्द्रष्टारमित्यल् रामानुजाभिमतार्थनिराकरणं १६९

न्रश्नणो मिध्यात्वाशङ्कानिरापः । १३३: आनन्दशव्दस्य रामानुजाभिमतार्थनिराकरण ६९

वेदान्तशास्त्रं न निर्विशेपत्रह्मप्रतिपादकमिति १३८ ब्रझ्ण आनन्दरूपत्वोपपत्तिः, न्रह्मण

रामानुजमत - तस्निराकरणम् । आनन्द्गुणकत्वनिराकरणं च । १७२

प्रकारान्तरेण त्रझ्मणरसविशेषत्वाक्षेपः, २४० ब्रह्मणो निर्विशेषत्वप्रतिपादनम्। १७९

तत्साधनं च। 'नेह नान! इत्यत्र रामानुजाभिमतार्थ-

सदेवेति वाक्य असद्वादनिरासपरमेव, नतु १४५ निराकरणम्। १८१

विजातीय मेदनिरासपरमिति सुदशन- अद्वैतसिद्धान्ते सुदर्शनाचार्यमतनिराकरणम् १८६

मत - तन्निराकरणम्। १४८ द्वैवज्ञानस्य मोक्षलकत्वाभावेन तच्छासत्र- सदेवेति वाक्यस्थस्य सच्छव्दस्य सुदर्श- स्यात्रमाणत्वोपपततिः । १९० १९३ परमात्मार्थकत्वनिराकरणम् । एकमेवाद्वितीयं ब्रम्मेतिश्रुतौ एकपदस्य १४९ 'एकमेवेति' श्रुतेः रामानुजाभिमतार्थ- निराकरणम्। 'नेह नानाडस्ति किंचने'ति श्रुत्यर्थविचारः ।" १९६

ब्रह्मवोधकतानिसकरणम् । अव्यक्तस्य जगत्कारणत्वे साङ्कयवादपत्ति- १५० यत्र हि द्वैतमिव भवतीति श्रुत्यर्थविचारः । १९९ तैत्तिरीयक्षत्यन्तर्गत 'अदृश्ये' इति पदार्थ- रित्याक्षेपः, स्वतन्त्रस्य तस्य जगत्कार- विचारः । २०३ णत्वामावात् तद्वैलक्षण्यमिति साधनं च १५१ अनिरुक्तपदार्थविचारः । अद्वितीयमिति पद निमित्तकारणान्तराभावं 'अभय प्रतिष्ठां विनदते' इत्यादिश्रुत्यर्थ- २०३

बोघयति, नतु द्वैतसामान्याभावमिति विचारः । २०४ सुदर्शनमतनिराकरणम्। कारणवाणयस्य ततस्वरूपशोघकवाव्यस्य १५२ २०७ पुरुषवचनानां निर्विशेषत्रह्मपरत्वोपपतिः । २११ रामानुजाभ्युपगतार्थ निराकरणम्। 'सत्यं ज्ञान' मितिश्रुतावनन्तपदस्यार्थविचार: २१४ सत्य: ज्ञानमितिश्रुतेनि र्विशेपंत्रह्ापर त्वोपपति: १५७ १५३ 'एकदेशस्थितस्याग्नेः' इति श्लोकार्थ- विज्ञानमामन्दमिति श्रुतेनिर्विशेषत्रह्मपर- विचार: । "

त्वोपपत्ति: १५८ 'यथा क्षेत्रज्ञशक्ति'रिति श्लोकार्थविचारः २१६ 'तया तिरोहितत्वा' दित्यादिश्लोकार्थविचार: २१७ अथ 'प्रथान' मित्यादिश्लो कार्थविचारः । ब्ह्ण आनन्दरूपत्वोपपत्तिः । १६२ 'तदेतदक्षय' मित्यादिश्लोकार्थविचारः ।

** 6 **

(३)

पृष्ठसङ्या रामानुजा निम तक्षेत्रज्ञस्व रूप्रनिर्वचननिरा- अविद्याया निर्विशेषव्रभ्माश्रयत्वे रामानु पृष्ठसङ्कया।

करणम्। २१८ जाक्षेप :- तत्परिहारश्र । २७६ आत्मनसव संवेद्यता निराकरणम् । 'प्रत्यम्तमितमेद'गिति पुराणवचनस्य २१९ ज्ञानतरूपं ब्रम्म स्वरूपातिरेकेण संकोच विका-

प्रपश्चनिषेधपरत्वप्रतिपादनम् । सात्मकावस्थाद्वय्शालीति सुदर्शनमत-

मूर्तामूर्तपदार्थविचारः । २२० तन्निराकरण च। २८१ २२० योगस्य सगुणत्रह्मैकविषयत्वेन तत्प्रकरणस्थ- निर्विपय निराश्रया च अनुभूतिस्स्वाश्रय- दोपादनन्ताश्रया अनन्तविषया भक्तीति इलोकानां न निर्विशेषपरत्वमिति रामा- रामानुजमतम्-तत्खण्डन च। २८१

'ज्ञानस्वरूपमखिल' इत्यादिश्लोकस्यापि २२१ दोप .- तत्निराकरण, लस्य तत्कल्पितत्व-

'सोह'मित्या दि विप्णुपुराणवचनानां जग- २२१ निरूपण च। २८२

न्मिथ्यात्वपरत्वोपपततिः । पपश्चस्य सत्यत्वाक्षेपपूर्वके-तलिराकरणम्। २८५

'अविकाराय शुद्धाय' इत्यादिश्लोकस्यापि ३२४

निर्विशेषत्रद्ापरत्वोपपत्तिः । नीयत्वोपपधि: । २८६

ब्रह्मरुद्र विष्णुपदानामर्थविचार: । २२९ ब्रहमाणि जगत्कल्पनाया अन्यथाल्यातित्व-

शास्तस्य निर्विशेपत्रद्मपरत्वे 'निर्गुणस्याप- २३२ २९०

मेय' स्येत्या दिश्लोको क्तप्रक्नप्रतिव चना- अख्यातिमतनिराकरणम् । २९० असत्ख्याति आत्मर्यातिमतयो: निराकरण २९१ २३३ अज्ञानस्य भावरूपत्वप्रतिपादनम् । मायया ब्रह्मशक्तित्वोपपत्तिः । 'परमार्थस्त्वमेवैक' इत्यनेनापि जगतः २३४ सप्रकाशचैतन्यस्वरूपस्य ब्रह्मणोऽज्ञानानुभवा- २९२

भावनिरूपण, ईश्वरस्य तु तत्प्रतिभास-

'तवैप महिमा' इत्यादिविष्णुपुराणान्तर्गत २३६ रूपत:साक्षित्व निरूपण च, जीव स्याज्ञा-

श्लोकानां जगन्मिथ्यात्वपरत्ववर्णनम्। २३७ नानुभवत्वनिरूपण न। ३००

विशिष्टाद्वैतापेक्षया अद्वैतस्य दुष्टत्वशक्का- त्रझणोऽज्ञानसाक्षित्वाक्षेप :- तत्परिहारश्र। ३०४ अज्ञानस्य ज्ञाननिवर्त्यत्वोपपत्तिः । ३०७ तन्निरासश्च । २४० विष्णुपुराणस्य षडिवधतास्पर्यलिङ्गैनिर्वि- अज्ञाननिवृत्तिरेव मुक्तिः, नतु वैकुण्ठलोक- ३०९

श्रीभाष्ये अद्वैतमतविरुद्धांशखण्डनम् । चिदूपम्य त्रह्मणोड़ज्ञानेन स्वरूपतिरस्क- २४७ त्यभावनिरूपणम् । ३१० जीवब्रह्म मेदपरत्वेन रामानुजाभिमतानां श्रुतीनामर्थविचारः । अविद्या रूपदोषस्यापरमार्थत्वे तादृशदोष-

सूतसहिताया निर्विशेषत्रम्मपरत्वप्रतिपादनं। २६४ २५३

भागवतस्या प्यद्वैतपरत्वप्रतिपादनम्। प्रसवत्या शून्यवादप्रसक्तिरित्याक्षेप :--- २७३ तन्निराकरणं च। ३११

** 7 **

(४)

"द्रवेदिप'मिति सुप्तोन्थितपरामर्शादपि पृष्ठसङ्कया। निर्दुष्टप्रमाणभूनागमगम्यत्वेन ब्रह्मणा सृष्टा: पृष्ठसख््या।

रूपाऽज्ञानसिद्धिरिति निरूपणम्। ३१२ भोग्यपदार्थास्सवेंपि सत्या इति रामानुज- ज्ञानेऽनुमानस्यापि प्रमाणत्दोप- सिद्धान्त: - तत्खण्डनम् । ३३६ दनम् । ३१५ महावाक्योपदिष्ट जी वव्रह्माSमेदान्यथानुपप- अज्ञानं न चिद्धृपत्रझ्माश्रयमपि तु ज्ञालाश्रय- त्यापि मिथ्यामूताज्ञानसिद्धिरित्युपपादानं ३४० मित्या दिरामानुजाभ्युपगतप्रतिप्रयोगदूपणं ३१६ अनिर्वचनीयभावरूपाज्ञानसिद्धौ विष्णुपुरा- उपादानोपादेययोस्सालक्षण्येपि भावरुपाS- णान्तरसवादत्वोपपततिः । ३४४ ज्ञानसिद्धिः । रामानुजाभिमतयथार्थख्याति सिद्धान्त खण्डनं ३२७ ३२१ अनिर्वचनीयभावरूपाज्ञानसिद्धौ स्कान्दादि- पुराणान्तरसंवादपरदशनम् । पीतरशङ्ग: तिक्तो गुड इत्यादीनामपि श्रुतीनामविद्यानिवर्तक निर्विशेषत्रह्मज्ञानपर- ३५१

अयथार्थज्ञानत्वोपपादनम् । ३३२ त्वोपत्तिः ।

** 8 **

श्रीमहावागीधवर्य नमः । श्रीमहः्यशश्शरीर सार्धशतमहाप्रबन्धकर्तृ- श्रीबेललंकोण्ड रामरायकवीन्द्रजीवितोदन्त:।

श्रीविद्वत्कविसावैमौम पुल्योमामहेश्वरशस्त्रिसंग्रथितः ।

श्लो।। सरसजनहतपेटी भूपायिताढ्ययश:पटी सकलसुकलाकोटी चेपाकृतिपमदार्मेटी। सरसरचनाधाटी जोपावहत्पद्सम्पुटी मम तु रसनावाटीभूपा नटेत्कवितानटी।। चयं वितनुमोडल्जलिं विविधतनत्रविद्यान्नजप्रबन्धविधिदक्षिमप्रतिभया लनन्यादशा। लसत्सरससा हि ती रस विसारिसस काव्यसद्विनिर्मितिधुरीणताड्वितमहाकविभ्योऽनिशम् ।।१॥

लसन्त्यखिलद्शनाप्रतिभटशरवन्ध। यतो गुडादिकुलदीपकं तमिह रामराय नुमः ॥२॥ तदीयजननादिसच्चरितवर्णनं पावन स्वलिप्सितसमस्तसत्फलतति सुरोपासना। इहापि च महाकलौ दिशति भक्तिमद्यो ध्ुवं व्वितीरयितुमत्र नस्सरति वाडायं सज्जना :! ॥३॥ अय विबुधराजराट् पमिडिपाडुनाम्नाSश्चिते नृसिंह नगरोपमण्डलगतेSग्रहारेऽमले। सुगर्तपुरमण्डले विबुघचन्दिरोत्पत्तिभूगुडाद्रिकुलसिन्धुजोऽखिलकलानिधिस्तृचयौ ॥।४॥ कलाविह तु शालिवाहनशकेऽद्रिनिध्यद्विभूमिताव्ययुववत्सरे तपसि दशतिथ्यां निशि। द्विजाधिपतिवासरे कटकलझके मोहनाद्वुधात्सुहनुमाम्बिकाजठरतोऽजनीशो यथा ॥५॥ स्वसूत्रकृदिहाश्वलायनऋषिर्भरद्वाजकोऽन्वये कुलकरोस्य सत्कविवरस्य शाखार्चिकी। पितामह उदीरितः कविकुलेन्दुराल्वारिति स्थिरापि सुखजीविकां दिशति पश्चशत्या मिता ॥६॥ क्मात्स ववृधे कलानिधिरिवाखिलान्नन्दयन्नपूर्वललितैर्मति प्रतिभय।श्वितैश्रैशवे। पिता विधिवदक्षरत्रहमचीकरत्पश्चमे शुभेऽहनि तु वत्सरे शुभमुहूर्तके मोदतः॥७॥ हतो गुरुमुखातकलालयत आन्ध्रमापामयं पपाठ गुरुतां वहन्नितरवालकानां मुदा। शितात्ममतितोऽधिकं स समुपाददे वाच्यार्य पिता तु गतशन्दिर्व वयसि षष्ठवर्षे वत! ॥८॥ पितृव्य इह केशवो धरणिवित्तरक्षाघुरं वहन्नतितरां। खसौहृदभरेण ते पाठयन्। व्यधात्स उपनायनं विधिवदष्टमे वत्सरे त्रिसन्ध्यमथ भक्तितोऽन्वहमुपास्त सन्ध्यामसौ ॥९॥ पिपाठयिपुरुद्यतस्स विभुह्णभापाकलां न्यवीविशदिमं ततो महति गर्तपुर्यालये। पठत्यनुदिन क्रमान्मतिमतीह बाले कलां शरीरममवद्रुजा परिनिपीडित भूयश: ॥१०॥ निरन्तररुजार्दितं पुरि तृतीयकक्ष्यागतं चतुर्दशशरद्यर्म पुरत आनिनायार्मकम्। न्यवारयदरक्तितो विभुकलालये पाठनं पितृव्य इह संस्कृतां पठ गिरन्त्विति प्रोचिवान् ॥११॥

** 9 **

२ वेल्ंकोण्ड रामरायकवीन्द्रजीवितोदन्तः।

स्थितस्स्व सदने सुखं स रघुवशमारम्य सत्कवीट्कृतिचतुष्ट्य प्रतिकृति द्विसर्गात्मना । पपाठ सविधे ततः कुलगुरोस्तु रामाख्यया प्रथां गतवतः कलानिधिवरस्य सीतायुजा ॥१२॥ पटन् स्वसहपाठिमिः प्रतिदिनं त्वपश्यन्पुनर्गरूक्तविषयाधिक समवबोधयंस्तत्र तान्। पमोदयति नित्यशो निजपुरोधसस्सन्निधौ पठत्युपनिषन्मुखं निगममन्त्रजालं च सः ॥१३।। त्रिसन्ध्यमवधानतो निगममातरं सम्भजन् पितामहमुखागतै कुलधन स्यं पूजयन्। हयामनमिह स्थितं महितसालमद्राश्मगं विशिष्टविंधया भजन् सहृदये सदा चिन्तयन् ।।१४।। सुचोलविभुना पुरा जनपदे निजे स्थापितं मनोहरमहालये खनुभजन्रमावल्लमम् । विधाय तुलसीवनं स्वयमिहोर्घ्वपुण्डांकितो जलेन परिवर्धयन्पठति देवभाषां मुदा ॥१५॥ कदापि हरिवासरादिषु हयाननं भक्तितो नयन् स्वतुलसीवने विमलपीठमध्यस्थितम्। विधाय तुलसीद लबहुविधोपचारैरये समाचिचदलं स्तुवन्नपि च सस्मरन् श्रद्धया ।१६।। तथा कतिपयेष्यहस्सिवह गतेपु चैवं मुदा कदाचन हयाननो द्विजवपुर्निशि खमके। स्वमन्त्रमुपदिष्टवानथ जगाद दम्मा लपाडुभिख्यजनधाम्नि सन्वसति रत्नमाचार्यकः ॥१७॥ स ते दिशति गच्छ नं मम मनोरुपास्तौ कम:तदङ्गकवचादिक सकलमङ्ग वैखानसः । इति प्रणिगदन् द्विजपवर एष चान्तर्द्धे प्रवुद्ध इदमद्भुत खहृदये स चाचिन्तयत् ।।१८।। जपन्नुपगतं मनु भवति सत्यमेतन्नवेत्यसौ व्यवसितुं ययौ जनपद परेद्ुस्स तम्। सरल्गुरुरादरादखिलमनजालं दक्षववाप्य तु यथा।निधिं मुदितहृद्गृहं चाययौ ॥१९॥ ततस्त्वनुदिनं महामनुमिमं पुरध्चयया जपन्विधिवदचयन्नपि च मूर्तिमत्यादरात्। उपास्त स हयानन हरिमशेषविद्याप्रदं प्रसादमगमद्विभोरपठित विदन्नात्मना ॥२०॥ अधीतकृतियुम्मको भगवतो महानुग्रहात् रसाढ्यकविताधुनीपवहणै रमावल्लभम् । स्तुबन् शतमितादिगिहृदयहारिपदैरसौ कथश्न कृतिद्वयं गुरुमुखादथाधीतवान् ॥।२१।। ततस्स तु समापिपद्गुरुमुखादधीति बुधः पितृव्यसविधे गुरोश्श्रमद एव पाठो मम। अशेषमपि काव्यग मम यथा वदन्वेति भो: पितर्विमृश कुत्र वाप्यपठितेष्विति प्रोचवान् ॥२२। अपृच्छदथ कुत्रचित्त्वपठिते पुराण यथा रयेण स!जगाद त विषयमेष पृष्टाधिकम्। उदास्त स तु पाठने प्रमुदित: पितृत्यो हृदि. स्वयं तु सुसमन्विते नहि गुरोरपेक्षा भवेत् ॥२३॥ ततस्सरससाहितीकृतिवरानशेषान् स्वयं समीक्ष्य कृतिसारवित्सपदि षोडशाव्द्ात्मकः । व्यथादथ स रुक्मिणीपरिणयादिकाव्यव्रजं तरिभागकमदृष्टदर्शकमवैच्च स ज्यौतिषम् ।।२४।। स्वयंतृतवती ततो जगति कीर्तिकान्ता हता धरातु वितता प्रसूजठर एव तं चागहीत्। अशेषसुकलामयी विबुधभारती शैशवे बहुप्रियमशिश्रियज्झडिति यौवनश्रीरपि ॥२५॥ कलाकलितकुल्यतां बहुकलामहाकल्यतां विशालवसुघेशतां विसृमरार्यकीर्तीशताम्। विशिष्टगुणसम्पर्द अ्तवपुर्वयस्सम्पर्द समृद्धसकलार्थसम्पदमखण्डधीसम्पदम् ।।२६।।

** 10 **

बेल्ंकोण्ड रामरायकवीन्द्रजीवितोदन्तः । ३

समीक्ष्य वरसम्पर्द प्रथितसिङ्गराडवंशजस्स वेह्कटपदादिमो रमणनामकश्श्रीविभु: । द्वितीयतनयां निजां श्रियमिवादिलक्ष्म्याह्यां प्रदातुमनयदिदूजौ परिणयाय नेल्लूर्पुरात् ॥२७॥ विचिन्त्य कुलशीलसौभगमुखाढ्यकन्यागुणान् पितुस्स्व समगौरवद्रविणवैदुषीसम्पदम्। प्रसूगतसुशीलताद्युचितगुण्यतां बन्धुताऽन्वमैस्त सदशं समागममथोपयामे कवेः ॥२८॥ मुहूर्तमथ भद्रद ग्रह्यलैन निश्चित्य सद्बुधैनिगदितं पुनस्स वुधयुग्मतः प्राहिणोत्। सबन्धुपरिवारसद्वुधशतैः पितृव्यो वरं कुमारमिव भूपतेरथ निनाय नेल्लूर्पुरीम् ॥।२९॥

द्विजैरपि सतूर्यनिस्स्वनगणं समभ्येत्य तान् न्यवीविशदलंकृते शुभगृहेजथ कन्यापिता ॥३०॥ ततः परिणयोत्सवोऽजनि तयोर्महावैमवैः विदेहतनयारघुप्रवरयोरिवात्यद्भुतैः । ददौ स परितुष्टधीर्विदि्धिपारिवर्ह महत् समं स्वसुतया धनी विघुधवर्गमप्यार्चिचत् ।।३१। स पश्चसु दिनेपु भृसुरमुखानताप्सींहि नैर्दुकूलमुखमण्ड नैमघुरमक्ष्यर स्यौदनैः। कतीति निगदेन्तु क: कथमिहार्यामास तद्वराप्तबुधधन्धुसंइतिमिति क्षमो वर्णयेत् ॥३२। तथैव वरपक्षतस्सदसि वस्त्रभूषादिभिर्बुधाः कनकमुद्रिकादिमिरशेषविद्याविदः । बुधाः कति समर्चिता विविधगाननृत्यादिसत्कलाविद इहादता इति कर्थ नु वक्तु क्षमा: ॥३३॥ समाप्य विधिमौपयामिकमशेषमाढ्योत्सवैस्सकेशव सुधीमणिस्सकलबन्धुमित्रादिमिः । स्नुषां स्वभवन नवां विधिवदानिनायादगत् प्रवेशयितुमुत्सुकश्श्रियमिवादिलक्ष्मी पराम् ।।३४।। प्रवेश्य दिवसत्रये स्वकुलसम्प्रदायानुगो व्रतैस्स कुलदेव तार्चनमुखैस्समाराधयन्। सुरान्जनपदस्थितानपि जनान् सुमृष्टाशनैर्यथार्हममलांशुकादिभिरपि स्वमन्धुत्रजम् ॥३५॥ उयह स विविधैर्महैरपि तथा निनीयोत्सुकश्चतुर्थदिवसे पुनर्नववर्ध स्नुषां प्रैषिपत्। पितुर्भवनमादराद्वूसनभूषणैभूपयन् स्वबन्धुसहितां निजामपि च बन्धुतां प्राहिणोत् ॥३६। रामारायकविर्विधाय विधिवत्पाणिग्रहं वैभवैर्त्राझ्ेSनेहसि सम्प्रवुध्य स हरिं स्तुत्वा स्तवैर्नित्यशः । ध्यायन्दन्तविशोधनादिविधितः पश्चात्त्रिजग्रामगे शेपान्धाववमज्ज्य वेदजननीमन्त्र सहरसरं जपन्॥३७॥ सूर्योपस्थितित: परं तटगतश्रीतिन्त्रिणीमूलगो जप्त्ा याति गृहं हयाननमनुं साङ्ग स्मरन्नात्मनि। तत्पश्चायतनं गृहे सुमहयन्दिव्योपचारैस्ततो मुक्ते शिष्यगणं प्रपाठयति चासाये। ततस्स्सान्ध्यकम्॥ रात्रौ अ्रन्थविशोधनं हृदि कलातत्वानुचिन्ता नवग्रन्थानां रचनाऽथ सुप्िरिति तन्नित्यक्रियाः प्रत्यहम्। सन्देहा न कलान्तरेषु सुकवेरासन्कचाप्यन्तरा शव्दन्यायपटिष्ठतत्त्रयुगलं गुर्वास्यवेद् हि तत् ।।३९।। जिज्ञासाSमवदाव्यदेशिकमुखात्ततन्त्रतत्वे दृढा स्वग्रामान्तिकगो न कोऽपि च गुरुर्लभ्योस्ति तत्तन्त्रवित्। हित्वात्मीयगृहं परत्र पठितुं नास्त्यौचिती भङ्गतो नित्यात्मीयतपोव्रतस्य गृहगव्यापारदीकविधे:॥।४०।। एवं चिन्तयतस्तु तस्य बहुधा यातोऽल्पकालो गृहे श्रीगद्वालपुरीशवार्षिकसमाकालस्ततोऽम्यागतः । तद् भूपालकदीयमाननिजसत्काराSSसये गच्छतस्स्वमामस्य मुखेन पण्डितवरान्टट्ा तुतोषात्मनि॥ ** 11 **

बेरलकोण्ड रामरायकवीन्द्रजीवितोदन्तः ।

प्राप्तो मे समयो निजार्थघटनोद्योगाय मद्दार्षिकत्वीकृत्यै बहवोऽम्युपेयुरिह ते गेहं बुघास्तार्किकाः । ते वैयाकरणाश्च तन्त्रकुशला: पृच्छामि तान्पाठने दैवानुग्रहतोऽन सिद्धलपित के वा विदध्युर्बुधाः ॥ इत्यालो वयितु: कवेरुपगता द्वित्रेष्वहस्सु क्रमाद्विद्वांसस्सदन कविस्स्वलपित तेम्योडथ सोडवेदयत्। के चिद्धी रुहदोऽस्य पाठनविधौ नानाकलावेदिनो Sनन्यादृक्पतिभासमश्वतघियो नैवावकार्श ददुः ॥४३॥ सोदर्यो पुरिघल्लवंशवनधिमालेयमानू ुमौ सुब्रह्मण्य इति स्म राम इति च व्युत्पन्नमेघाविनौ। तर्के व्याकरणे च पाटवजुषावामाप्यमध्यापकौ तौ हट्टा विनयी न्यवेदयदर्य काम दयोः पाठने॥ तौ सन्युष्टहृदौ भवाहरामहामेधाविनेऽध्यापन शास्त्राधीतिफलं भवेद्धि विदुषामावां तु कुर्वस्तथा। गद्वालात्पुनरागताचिति समाकर्ण्य प्रबन्धावलिं बद्दां तेन विलक्षणपतिभयाऽनन्यादशै: कल्पनैः॥४५॥ रामो भ, गदतोपनामहरिशास्त्याख्याति विख्यातिगाधी तव्याकृति तन्त्रपारगतिमान् ज्येष्ठोऽनुजोडयं मम। विद्वद्वौ +मगुम्म ल्रुपपदश्रीसङ्गमेशाभिधाख्याताधीतकणादतन्त्रकुशलसत्वा पाठयावोमयो: ॥४६॥ इत्याम पप बहूकृतौ तु बहुधा दातुं परीक्षामुभौ श्रीगद्वालमहापुरीपरिपदं यातौ परीक्षाविधौ। उत्तीर्णो निजतन्त्रयोर्बुधनुतौ तौ भ्रातरावुत्तमश्रेण्यां तत्र सुसक्कृतौ पुनरुपायातौ कवेस्सन्निघिम् ॥४७॥ पश्चाद्रामनुधस्समारभत ते सिद्धान्तकौमुद्यभिर्यात व्याकृतितन्त्रगं प्रथमन. पाठर्थ प्रबन्ध मुद्दा। तद्याख्याननिबन्धगाढ्य विपयश्रेणीविशेषैमसम पूर्वार्थ स समापिपत्प्रतिभया मासैस्त्रिमिस्त्द्मुतम्॥ सुत्रशण्यमनीष्यपीपठदिम प्रारम्य ते संग्रह तर्काणां विधृतिप्रबन्धगविशिष्टांशैस्सहोद्बोधयन्। व्याकृत्यंशविचारगौरव कृतात्कालाविक:वात्त्रिभिर्मासैरसंग्रह एव पूर्तिमगमत्काणादतन्त्रे कवे: ॥४९।। पित्राज्ञामनुसृत्य रामविद्ुधस्तवग्रामगोऽमूत्तदाऽहोरात्र स तु तर्कतनत्रमपठत्तत्क्रोडचर्चान्वितम्। यावद्रामनुधागम पुनरुपक्म्योत्तरार्थ पठन्कौमुदयां सविशेषचर्चमगमन्मासैस्ितरिमि: पूर्णताम् ॥५०॥ आहूतौ जनकेन तौ जनपद स्वं पण्डितौ भ्रातरौ व्याख्याग्रन्थतति निधाय कविराडम्यन्तिके जग्मतुः। तान्म्रन्थान्परिशील्य शेखरमुख,न््यार्यां शरद्रात्यमिख्यातां शाब्दिक कौमुदीसुविवृति चक्रे नवैः कल्पनैः ॥ काले 5्मिन्धशुरो द्वितीयदुहिता मे पुण्पिणी ते सनुषा सज्जातेति विलिर्य विप्रमुखतो लेखां शुभां प्राहिणोत दृष्ट्वा ता स तु केशवो द्विजवरावभ्यर्च्य तौ मङ्गलद्रव्याण्ध्रात्मजनैस्नुषार्थमुचितान्यानन्दतः प्रैषिषत् ॥ गर्भाधानकृते मुहूर्तममलं निर्णाय्य मौहूर्तिकैराह्यार्यगुरुदयं स्वजनतामादाय नेल्लर्परीम्। गत्व। केशवराय आत्तकुतुकस्तस्मिन्मुहर्ते शुभ तत्कार्य प्रणिनाय वैभवयुतं विद्वत्समर्चादिभिः ॥५३॥ पश्चाद्वन्धुसुद्धद्वृतो गुरुयुतस्तामादिलक्ष्मी स्नुषामादायापि स केशवो निजगृहं त्वभ्याययौ मोदतः। रामारायवुघोऽथ रामविदुषे आरादशयत्तां शरद्रान्रि दीक्षितकौमुदीविलसनाविष्कारितामात्मना।।५४।। दृष्ट्राऽत्यद्मुतकल्पनालिकलितां भावप्रकर्षोज्जलां भाष्यार्थप्रमितां विचित्रविषयामर्शादिविद्योतिनीम्। आचार्योऽतिविसिष्मिये हृदि हयग्रीवोऽस्य ववत्रादिमां लोकानुग्रइकृद्यमासयदनन्यादृग्विधानामिति॥५५॥ सुन्रह्मण्यमनीष्यपि स्फुटतर अ्ुत्वा तुतोषाधिकं तौ सान्दीपनिवन्निमित्तगुरुतामात्तौ कवीशान ते। कृष्णस्येव समस्ततन्त्रविदुष: पुम्भूतभाषात्मनः पुण्येनाध्ययन कृतार्थमयि नौ जन्मापि चेत्यूचतु: ॥५६॥

** 12 **

बेल्ंकोण्ड रामरायकवीन्द्रजीवितोदन्तः । ५

गन्तु स्वीयगृह कदाप्यथ कवि त्वःपृच्छतां भ्रातरौ स प्रोचे गुरुदक्षिणामतिसृजाम्यादाय शकत्या गुरू। ध्न्य मां कुरुत विनीतमिह मां यत्तन्त्रयुग्मे युवां विज्ञ चाकुरतां कृपामृतदशा वीक्ष्यातुर वेदने ॥५७॥ एवं रङ्विरतेऽब्रुवत्मियतमच्छात्राय रामो गुरुनैषा मे प्रियदक्षिणा भवति भोर्वित्तात्मिका किन्तु ते। अन्थेषु प्रकटीकृतिगुरुतया सा मे प्रिया दक्षिणा स्यादवितं न लषामि शाश्वतिकतां नाप्नोति सेत्यूचिवान्॥। सुत्रह्मण्यमनीष्पथाब्नुवदलं वित्तेन में किन्तु तच्चम्पूभागवत वित्ृण्वयि! भवेनमेघश्रिया सत्कवे। गम्भीरं नवकालिदासरचित ध्वन्यर्थपूर्ण त्वतिप्रौढ़ं सा मम दक्षिणा प्रियतमेत्यूचे धनं मास्त्विति ॥५९॥ इत्युवत्वा ययतुरगुरू स्वसदनं। वस्त्रादिभिस्सकृतौ व्याख्यातु नवकालिदासरचित प्रारबधवान् सत्कविः। सुन्रह्मण्यनिदेशन सुकलयत्नादौ स्वशब्दागमप्राततिं रामगुरूत्तमादिति शरद्रारयां च संवर्णयन् ।।६०। स्वग्रनथेप्वखिलेपु तद्गुरुयुग संवर्णयन्नादितरस्वां भक्ति प्रकटीचकार गुरुगां श्रीरामरायः कविः। तत्प्रौढ च मुरारिणा विरचित व्याख्यातवान्नाटक अ्रन्थांश्राप्यकरोत्समुद्रमथनश्रीकृष्णलीलादिकान्।।६१।। श्रीरामानुजमाष्यमुख्यक विशिष्टाद्वैतगग्रन्थसङ्गातं चात्मपिता महोपघटित सङ्कल्पसूर्योदयम्। दृष्ट्रावेत्य च कुल्यवृद्धजनताकामानुगोडबोधयद्याक्त तन्मततत्त्वबोधचतुरो रामानुजोक्तं वदन् ।।६२।। शिष्यः कश्चन राल्लण्डिनरसिंहाख्यो वुधस्त्वागतो धृत्वा पश्चदर्शी स माधवकृतां वेदान्तगां चिन्तयन्। श्रीमल्लादिकुली नपण्डितवरश्रीरामकृष्णान्तिके ऽधीत्यान्तं गुरुरामरायकविना पृष्टोथ तस्मै ददौ ॥६३॥ तां सर्वा दिवसद्वये सुपरिशील्यान्तर्धरन्पण्डितः पप्रच्छाथ नृसिंहशास्त्रिणमधीतैषा किलाये! त्वया। प्रत्यक्तत्वगते विकल्पविषये पद्ये विवृत्या बुध! ब्रह्यर्थे त्विति सोSन्रवीदवगतो नाथों न वक्तु क्षमः ॥६४।। स्नित्वाSथाऽबवदत्र दोपनिवह सर्व च तस्मै कविर्व्यक्त स्वां विवृति विलिख्य विपुलां तस्मै ददौ तुष्टहृत्। स प्रारभ्य पुनः पपाठ सकलां श्रीरामरायान्तिके गीतामाष्यमतः पपाठ स पर श्रीरामकृष्णान्तिके।।६५॥। पश्चादागतवान् स्वभाव्यपठनं प्रोवाच शास्त्री पुनर्माव्यग्रन्थमथाऽभ्युपेत्य दशभिश्राहोभिरान्त कविः । त्धाष्यं परिशील्य शाङ्करमथोवाच प्रसन्नात्मवान्निस्सन्देहमिद निरर्गलमभूत्साध्वन्वितं पण्डित! ॥६६॥ श्रीरामानुजमाष्यमञ्ञ! सकलं संवीक्षितं तत्र मे सन्देहा बहुला अधीतिविरहाज्ाता मया तर्किताः। दृष्ट्वा शाञ्रभाष्यमेतदघुना श्रुत्यन्तमार्गानुर्ग दोषत्वेन विनिश्चितास्तु विशयास्तद्वाष्यग। मे हढाः॥ इत्यामाष्य पुरस्समाव्ययुगलं विन्यस्य सश्चिन्तयन् तत्तच्छोकगतार्थनिर्णयविधौ श्रुत्यर्थसंवादने । व्यत्यास च निरूपयन्नकथयद्यक्तं नृसिंहाय त श्रत्वर्थप्रमित तु शाङ्करमतं रामानुजीयादिति ॥६८।। कालेऽस्मिन्प्रतिवादिमीतिकृदुपामिख्य: कुलाचार्यको रङ्गाचार्य इति स्वशिष्यगणसन्दर्शाय सद्वैष्णवः । कुल्येभ्यस्स्वमतोपदेश विधिना चकाइ्कनाष्टाक्षरीमन्त्रावाप्तय आजुहाव सुकवि कुल्यैस्सह प्रौढवाक् ॥६९॥ वेदैश्र स्मृतितः पुराणनिवहैस्तत्तप्तमुद्राककनं वेदाध्वानुगतद्विजातिविततेः पापावहँ कीर्तितम्। शूद्ाणां ननु धर्म एष गदितो मा वा न मे रोचते ब्रद्यस्तीह यदि श्रुतिस्मृतिरपि श्रीमन्निति प्रोचिवान्॥ आचार्यस्स्वमतप्रबन्धवचनान्यूचेऽथ कान्यप्यथ श्रौतैस्मार्तवचश्रयैश् बहुधा सोडखण्डयत्सत्कविः। पश्चान्मौनमुपाश्रयत्स तु रुषा तद्दत्तभोज्यादिक प्रत्याख्याय वितीर्णमस्य कुलजैरादाय धामागमत् ॥७१।।

** 13 **

६ बेलकोण्ड रामरायकवीन्द्रजीवितोदन्तः ।

भूसोऽद्वैतनिबन्धनैः पटुतरैरद्वैतसिद्धयादिमिस्साक सम्परिशील्य शाङ्करमतं श्रत्यर्थसंवादतः । गीताभाष्यर विप्रकाशकमहाव्याख्यां सुसङ्ख्यावतां चित्ताकर्षपरटुं व्यघाच्छ तिसुयुवत्युद्धासितार्थाश्चिताम् ॥ सेय पण्डितमण्डलादरणसधोग्या भवेद्वा न वेत्येशं हृतस्थमवैतुमत्र विदित सत्तर्कवेदान्तयोः ।

नत्वाऽस्मै विनयेन देशिकवरायाश्रावय'त्रासतो भावो विद्यत' आदिघट्टविव्ृतिष्वत्यन्तमासक्तितः । द्वैताद्यन्यमतार्थखण्डनविधिष्वद्वैतसंस्थापने तुष्टोऽतीव नवोसि शह्करगुरुर्व्यासोऽपि वेत्यूचिवान्॥७४॥

ब्राह्म धाम वयश्च वाल्यमहहाऽखण्डा च ते पाण्डिती शुश्षां च विना गुसेरसुपटुता विद्यासु मुद्रापया।७५।। एवं तद्विबुधेन्द्रर्शसनगिरथ्ुरवा परस्तात्कविस्तूर्ण स ग्रथयाश्वकार विमलां वेदान्तमुक्तावलीम्। अद्वैते प्रचुरां प्रबन्धवितति श्रीशक्कराशङ्करश्रीमद्धाप्यविमर्शमुख्यमहितामन्याः कृतीश्राकरोत् ।७६।। वैशिष्टयेन शताधिकास्तु सुकृतीस्सर्देंपु तन्त्रेष्वय रामारायमहाकविर्व्यरचयद्विद्वन्मनोरज्ञनीः । प्रौढा तन्त्रसरस्वती सुमधुरा वाणी च काव्यावलौ रस्या। यस्य महाकवेरसदृशी बाभात्यहो! विभ्रमै:॥७७॥ पश्चद्योगनिबन्धनानि विमृशन्पातञ्जलादीनि सत्पातूर्यन्वयजाक्कुभटटविबुधाभ्यासे समभ्यस्तवान्। तत्तदेचकपूरका दिघटितैयों गैधरोध्वे वसन् चित्त साधु निरुध्य चातमहृदये दध्यौ हयास्यं विभुम् ॥७८॥ श्रीवेदादरिनृसिंहपुण्यधरणि गत्वा सुसिद्धां कविर्दारैश्छात्करालवण्डिनरसिंहेनापि साकं बुधा। योगेनात्मनि संस्मरन् ह्यमुख मन्त्र जजापान्वह दीक्षान्ते हवनादितः प्रमदयन् सिद्धोऽथ गेहं ययौ ।। स्वस्थे तिष्टति शिष्यपाठनपटुग्रन्थालिनिर्माणकैसवीये वेश्मनि सत्कलौ नरसराट्पुर्यां वधाने शतैः। श्रीमत्तिर्पतिवेळ्कटेश्व रमहाकव्योर्विधेये बुघाः केचित्माप्य कविं त्विम समलपन्क्लष्टां समस्यां मुहुः ॥ न क्लिष्टा त्ववधानकाल इह मो! दातुं समस्योचिता तौ विद्वत्कविकुञ्जराविति न तत्वलेशनदो गच्छत। एवं श्रीकविनोदिते पुनरिमे देया समस्या चराऽवश्यन्त्वित्यथ सत्कवि बलवदाकांक्षन्त यामस्तु न ॥ प्रत्याख्यानमनर्हमित्यथ स तामालोच्य रामो बुघः 'पश्यापश्ययुग न पश्यति' समस्येर्यं प्रदेयेत्यदात् । नैतां साधुमवोचतुस्सदसि तौ विद्वत्कवी पश्यशव्दादेशो नहि केवलस्य तु दशेरूचे सुधीर्वामनः ॥८२। प्रत्यूचेऽथ स रामरायसुकविस्सूत्रेऽनुवृतति पुनः कौमुदां नतु दीक्षितोऽनुमनुते तत्यानुृत्ति िह। श्रीहर्षादिधयाद्युदाहरणतो व्यक्तं तु वक्ति प्रमासिद्धं चेति ततो ममाऽभवदियं साध्वी समस्या बुधाः ॥ प्राचीन मतमत्र साध्विति बुधा: केचिन्रवीन मत साध्वित्यन्यवुधा मतदयभिदा मिन्नं तु पक्षद्वयम्। साध्वेवेति विशो विवादपदग साक्ष्य यथा पण्डिताश्श्रीहर्पादिकविप्रयोगविततिः पुष्णाति नव्यं मतम् ॥ पश्याण्श्र्यसमस्यया तदुमयोर्वादोऽथ वृद्धो मिथो ग्रन्थैरन्यनिरुक्तखण्डनपरैस्स्वस्वाग्रहाद्शकैः। गुञ्जागर्वविभक्जनादिकृतिमि: प्रत्युक्तवान्दीक्षितोक्तार्थाध्वानुगतोऽल रामकविराट्माच्य मर्त खण्ययन्। पश्चातकश्न कामराजकुलजः कोटीशशर्माइडगतो दैवाद्वैतमतप्रतिष्ठितिकृतावेशो नियोगिन्नजम्। उद्धर्तु स्वमतेन सन्ततसमुद्योगी चरन्वैदिकाव्िन्दन्नासुरमावगांश्र कथयन्नभ्यन्तिकं सत्कवेः ॥८६॥ ** 14 **

बेल्ंकोण्ड रामरायकवीन्द्रजीवितोदन्तः । ७

दैवाद्वैतमतं नियोगिजनतोद्धृत्यै समास्थाप्य यश्शास्ार्थान् सुविरच्य वैदिकबुधान्जित्व।SSनघ्रदेशेऽखिले। पाण्डित्यप्रतिभाश्वितरस्वयशसा शिष्टः कवे नन्दिराडुंशेन्दोरिह दीक्षितस्य विजय काव्यं कुरु त्वं क्षमः ॥ एवं तस्य गिरो निशम्य कविराउद्वैतमेदः कथ श्रुत्यन्तैरन निरुच्यते बुध तदह्वैतं किलैक त्वया। दैवं चासुरमुच्यते द्विविधमित्यत्र प्रमाणं वद व्वं चेच्छक्त इदं त्वनार्षमसदप्यस्थानवैराश्रयम् ॥८८॥ साध्वी ते सरणिर्न वैदिकगणद्वेषानुसन्धायिनी सर्वे ते च वयं च वैदिकमहामार्गानुगा वैदिकाः । प्राचीनास्तु नियोगिनो नृपपदेष्वास्थाय मन्त्यादयसवीयं याजनमुख्यकर्म विजहुर्वृत्त्या तया तेऽलसाः ॥ आ्रातुणां तु मिथोऽनुपक्तसुहदां वैरं यथोत्पादयेत्कश्चित्कश्मलहृत्स्वम्थमनुसन्घायात्र कं चापि वा । वक्रं मार्गमुपाश्रयन्नुपनिषन्मार्गेऽमले तवं पुनर्वैरोत्पाद्यसि वैदिकेपु सकलेष्वेतन्न मन्ये तु सत् ।।९०।। श्रीमच्छक्करदेशिकेन्द्रमुखवत्कि वापि नामानुर्ष कर्मादशयदत दीक्षितवुधो नैव श्रुतं क्वापि वा। तस्मादार्य न दीक्षितस्य विजय अ्भामि काव्यात्मना किंतु खवह्ूलनस्तदष्टकमिह अ्रभ्नामि ततवीकुरु ॥९१॥ नैनतसाधु नियोगिवैदिकविरोधोत्पादनं तत्कृते दैवाद्वैतमतप्रचारणमपि श्रताध्यमिन्रं तव। इत्युक्त्वाष्टकमाल्मेव स दिशन्धास्थापयत्त कविस्स्वग्रामाय कदापि तात्त्विकबुधा नासाधुमार्गानुगाः ॥ पश्चात् ज्ञातिकुटुम्बगाब्दिकविधेर्दत्ेन निर्वाहणे प्राप्ते धर्मविवाद एप सुकवि: काशीबुधां निर्णयम्। सत्स्वीकारविधिप्रबन्धमुखतस्तं खण्डयत्धर्मविद धर्म शास्त्रगतं त्वतिष्ठिपदहो! सर्वत्र सन्पाण्डिती ।।९३।। अद्वैतामृतदीपिकादिबहुलग्रन्थावलीनिर्मितौ काल यापयतीह कश्चन बुधः प्रोवाच विद्वद्वरम्। नैते मुद्रणमन्तराऽत्र जगति प्राकाश्यमीयुः कवे तन्मुद्रापय वित्ततो निजनिवन्धानाचरार्थान्वितान्।।९४।। प्रत्यूचेऽथ कविर्न पूर्वकवयशश्रीकालिदासादयो मुद्रायन्त्रमुपेत्य ते स्म विदघुर्ग्रन्थान्बुधाकर्षकान्। अन्था जीवयुता: प्रकाशपदवीं गच्छेयुरार्यादताः निर्जीवा यदि ते प्रकाशरहिता नश्येयुरेण स्थिति: ॥ विक्रीयावनिमङ्ग मुद्रणदशामेषां न संसाधये यावजीवमिह प्रबन्धरचनां वेदान्तचिन्तावहाम्। नैवोरसृज्य चरामि मुद्रणगत धर्मे परेम्यो दिशाम्यान्ध्रे स्युर्धनिधार्मिकोत्तमबुधास्ते दीपयेयुस्त्विमान् ।। इत्याभाव्य ततः कति स्ववसुना मुद्रापयामास चाद्वैतन्रह्मविचारतो गमयति स्वानेहर्स संततम्। तद्देहं मधुमेहनामकरुजाऽजीर्णामयो नित्यशो बाघेते क्मशरस शुष्कतनुमानासीच राम: कविः ॥९७॥ वैद्या मानसिक विचारमनिश सन्त्यज्य विश्रान्तिमान् वर्तेधा यदि रोगमौषधवरैर्विध्वसयामो वयम्। नोचेच्छवनुम नैव रोगशमने विद्वन्तिति प्रोचिरे नाह ब्रह्मविचारवारणपटः स्थूलं रुजा बाघताम् ।।९८। पश्चात्पादतलेल्पकाल उदितो राजत्रणस्सत्कवेरानन्दाव्दगतोजशुककनव मीतिथ्यां गतो ब्रह्मताम्। अष्टत्रिंशमिताब्दके तु वयसि श्रीशक्कराचार्यतप्पडुर्षाभ्यधिके नवोऽयमगमद्गझात्मतां शकरः ॥९९॥

आसूर्येन्द्ववनिस्थिर स्वकृतिसन्तान व्यवस्थाप्य सत्रत्वं गतवानितोऽस्ति पुरुषः को नामः धन्यात्मवान्॥ दत्तस्वीकारकृत्ये पतिमृतिसमये, शासन प्राप्य जाया जग्राह ज्ञातिपु्त्र विधिवद्थ सुतत्वेन नारायणाख्यम्। चक्रे तस्योपनायप्रभृतिविधिगणं पालयन्त्यार्षमार्गे ब्रद्मीभूतस्य भर्तुः कृतिविततिमहासन्तति चाप्यवन्ती ॥

** 15 **

८ बेल्लंकोण्ड रामरायकवीन्द्रजीवितोदन्तः ।

पश्चात्कोटीशशर्मा स पुनरुपययौ तत्कृतित्रातरक्षादीसा मुद्रापणादैर्दधदिव तु नर्टस्तत्परबन्धानशेषान्। वाम्भिम्साध्वीभिरार्या सुकविव रवधे ता समाधाय निन्ये रवं धामासौ कृतीनां न किमपि विदधे रक्षणं संग्रहाथीं।। विद्वान्वैद्यावतंसः प्रथितसुकवितावंशपाथोनिधीन्दुश्श्रीसुन्नह्मण्यशास्त्री निखिलबुधकलारक्षणात्तात्मदीक्ष: । भैषज्यायै कदाचित्सुकविजनपद प्राप्य पत्नीमपृष्छद्ग्रन्थप्रख्यापनार्थे निजरतिमतुलां साधु मुद्रापणेन ।। भूरिद्रव्यव्ययार्ज्या भवति कृतिरियं श्रीमतां धार्मिकाणामौदार्येंणेह साध्या घनयतनव्तां स्याद्धवाद्दमुधानाम्। निन्ये कोटीशशर्माकृति विततिमितो नाकरोत्किश्वनापिप्राज्ञा यूयं यतध्वंमम सुकतिपतेः कीर्तिमुद्द्योतयध्वम्।। श्रुत्वा वावयानि तस्या अहमिह न घनी वाग्घनं में वितीर्य श्रीमत्सद्दातृदर्गे कुलसति सुयते जीवितं यावदास्ते। अधावध्यान्त्रदेशे घनतरमतयरसन्त्युदारा धनाढ्याः वन्ध्यो देशोपि नायं विद्ुधकृतिरतैर्साधयामीह कार्यम्। इत्युव्वा बद्धदीक्ष: कृतिविततिसमुद्दीपने धाम गत्वा स्वं सुब्रह्मण्दशास्त्री पुरगतमवदतसाधुनारायणार्यम्। दाता धर्मी धनाढ्यम्स विपुलधनतोऽचीचकासत्कृती द्वे एक।वंश्याञ्नेयप्रभृतिरसविदो भूरिविचेन काश्चित्॥

अश्रान्तथ्रान्तयत्ः कृतिविततिसमर्ज्यादिमुद्रापणादौ धन्या मुद्रापकास्ते स्वधनवितरणैस्सर्वसद्ोगभाजः ॥ बौद्धाद्यकान्तकर्मावनिभरतधरामण्डले केरले यः प्रादुर्भतः पुरा दुर्मततिमिररविश्शक्करस्स्वीयधान्ना। सोडय स्वेनाधुना तत्समधिककुमतच्छित्तये वैष्णवेनाप्यविर्भूतोऽतिधान्ना वयमिह मनुमो रामरायाख्ययेति॥

कीर्तिज्योत्सां तदीयां महितकृतिसुमुद्रापणेनात्मवित्तत्यागैराक्रामयेयुस्स कलशुभफलाघायिभिस्ते च धन्याः।। धन्यास्मत्काव्यकन्या भवति सुमहिताखण्डपाण्डित्यशौण्डश्रीरामारायविद्वत्कविहयवदनोदन्तसद्वूर्णनेन। धन्योडन्वर्थोपनामा तदुस्कृतिसमुद्दीपनोपात्तदीक्षशश्रीसुन्रक्मण्यशास्त्री सकलकृतितति भासयत्वान्ध्रदेशात् ॥। इति पुल्यकल्यकुल्यो चिद्वत्कविसार्वभौमपदभाग्यः । अभिनवपण्डितराजो विद्यावाचस्पतिश्व विबुधकतिरलम्॥। शाब्दिककेसर्युदितो धर्मोपन्यासकेसरीति बुधैः। कुलपतिधर्मस्थापककचिरत्रमुखैः पदैश्च सैसत्सु ॥।२॥

इति श्रीमदान्ध्रधरणीमणिभूषणायमान श्रीकोनसीममण्डलमण्डनमुङ्गण्डमहाअहारवास्तव्य अत्रिगोत्रपवित्र पुल्योपनामकोमामहेद्यरशास्त्रिकृतिपु बेल्लङ्गोण्ड रामराय महाकविजीवितोदन्तवर्णकं खण्डकारव्य सम्पूर्णम्। श्रीनन्दनवर्षाश्वयुज शुक्कदशमीमानुवासरः। पुल्य उमामहेश्वरशास्त्री।

** 16 **

॥ श्री गुरुभ्यो नमः हरि: ओम् ।। ॥ श्री हयग्रोवाय नमः ॥

र्हो॥ श्रीयोगीन्द्रा अनिशं तन्वत आय रवैरनमो मृड्रम । यम्मै न ययुः काष्ा तां यस्यैते परित्रद्धिमकीत्योंः।।

श्रीयोगीन्द्राः श्रीर्भंगवजज्ञानसम्पचविरवां ॥ 'प्राप्यस्य ब्रह्मणो रूप प्रामुश्च प्रत्यगात्मनः । प्राह्युपायः फछ प्राप्तेस्तथा प्राप्तेः विरोधि च॥ वदन्वि सकला वेदास्सेतिहासपुराणकाः। मुनयश्र महात्मानो वेदवेदान्तपारगाः'॥ इत्युक्तार्थपञ्कज्ञानसम्पत्तिवा एषामिति श्रीमन्तो योगीन्द्रा: योगिश्रेष्ठाः श्रीयोगीन्द्राः अनिशं सर्वदा। यस्मै आय अकारवाच्याय स्नः स्तोत्रै सह नमः । नम इति वचनं मृष्ट यथा तथा तन्वते आचरन्ति। यद्यप्यत्र 'अकारो ब्रह्मविष्ण्वीशे 'त्यादि रक्षमाळोक्तरीत्या नानादेवत्राचकत्वमकारस्य विद्यते। तथापि 'अकारोवै सर्वा वा 'गिवि समस्त- शब्दमूलत्वात्। अकारस्य स्वभावत इति च सर्ववाचकमूलभूतेनाकारेण ॥ 'यतो वा इमानि भूवानि जायन्ते। नारायणाद्रझ्मा जायते । नारायणाद्ुद्रो जायते। इत्यादि सर्ववाच्यकारणभूत नारायण एवसमस्तवाच्यमूलत्वात् ब्रह्मणोऽपि स्वभावतः। वाच्यवाचकसम्बन्घात् तथो- रर्थात्प्रतीयते' इत्यादिना प्रतिपाधते। 'अकारारथों विष्णुः अकारो विष्णुवाचकः अक्षराणामकारोड- स्मि' इतिच 'भगवतो नारायणस्य प्रथमाभिधानं' इत्याुक्तरीत्या च अकारस्य नारायणपरत्वमेव मुख्यमिति। तदितरवाचकत्वं गौणमिति सर्वैः सात्विकशास्त्रज्ञै: अभ्युपगम्यते। अत्रच 'अव- रक्षणे' इत्यस्माद्धातो: 'अन्येभ्योऽपि दश्यत' इति किप्रत्यये 'लोपो व्योवैली ति धातुवकारलोपे कृते 'वेरपृक्तस्ये ति प्रत्ययवकारे च लुप्ते अ इति व्यवविष्ठते। तरमादकारप्रतिपादित सर्वनिरुपाधिक- रक्षकत्वं विष्णोरेवेति नात्र शङ्कातङ्कावकाशः। कृदन्तन्वादस्य। 'कृत्तद्धितसमासाश्च्न्र'ति प्रातिपदिक संज्ञायां सम्प्रदानार्थक चतुथ्येंकवचने कृते आयेति सिध्यति। एवे योगीन्द्रा; यस्य परब्रह्मणः श्रीनीवासस्य परित्रािमकीत्यों: परित्रढिमा परिवृढत्वं प्राभवः । कीर्तिः यशः । एतयों: काष्ठाम- वधि न ययुः न प्राप्तवन्तः 'यरतोवाचो निवर्तन्त' इत्यादिना तस्य महामहित्रः निरवधिकत्वात् वाचामगोचरत्वं मनसोडप्यगोचरत्वं इति भाव: ॥।

** 17 **

क्रो॥I यो त्रघ्नस्थो नागो ब्रह्मगमूर्वि स्वजिह्वगति वृण्वन्। यं च प्राप प्रज्ञा प्राणो ध्रुवतां घृना ऋत्नम् । २ यो व्रव्नस्थः यः नारायण: त्रम्नः सूर्यः तस्मिन् विष्ठतीति नन्नस्थः 'ध्येयससदा सवि- तृमण्डलमध्यवर्ती नारायण' इति 'य एवो डन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यत' इति च उपासकानु- प्रहार्थ सूर्यमण्डलमध्यवर्तित्वरूप महामहिमविशिष्टत्वेन पूर्वोक्तनिरुपाधिक सर्वरक्षक एव उपास्य इति च प्रतिपन्नम। प्रज्ञा प्राणः प्रज्ञा ज्ञानमेव प्राणो बळः यस्य स तथोक्तः'देहान्तरानिले प्राणो जीवात्मपरमात्मनोः । आयुरिन्द्रिय सत्वे'ध्विति रत्नमाला। नागः श्रीगजेन्द्र त्रक्मगमूर्ति ब्रह्म वेद गच्छतीति ब्रह्मगा मूर्ति: यस्य तं। 'परमात्मा तपो वेदो म्रह्म ब्रह्माव्जजे द्विजे' इत्युक्तत्वात् ब्रह्मशब्दस्यात्र वेदपरत्वं। तथाच 'वद्श्व सर्वैरहमेव वेद्य' इत्यायुक्तसकलवेदवेदान्तप्रतिपाद्यस्वरूप इति भावः। तं तथा घृताम्रत्ं अप्सु भवं रत्नमत्रत्नं श्रीकास्तुभमाणिक्यमित्य्थः । धृतमत्रत्रं श्रीकौस्तु- भमाणिक्यं येन तमिति विग्रहः । तथाच वक्षःपीठपरिष्करणकास्तुभमहदामणिपभारिंछोली विराजमानमिति भावः। एताहशं य भगवन्तं श्रियः पर्ति अजिहागति अकुटिलमनोवृत्ति यथा तथा वृण्वन् शरणवरणं कुर्वन् ध्रवतां स्थिरत्वं प्राप अलभत ॥ श्रो ॥ कश्जातस्थो वेधं विपुल ब्रह्मा यतोऽदराद्वेद। सं हरीन्दुलोचनोडसौ दुःखहरो भारसमाजसीमामू:॥ कञ्जात इत्यादि॥ कक्षातस्यः स्वोत्पन्ति हेतुभूतभगवन्नारायणनाभिकमलमध्यवर्तीसन् , ब्रह्मा चतुर्मुखः अदरात् भयप्रतिभटात्-यतः भगवतः श्रीनिवासात् विपुलं विस्तृतं वेद्यं वेदितव्यं सकलमप्यर्थजातं वेद ज्ञातवान्। अनेन चतुर्मुखाय सकलवेदार्थप्रदायक इति भगवतः प्रथमाचार्यत्वं सर्वमतसम्मतम्। स इति ॥ सः पूर्वोक्तवविशेषणविशिष्टः अपिच हरीन्दुलाचनः हरिस्सूर्य: इन्दुश्चन्द्र: लोचने अक्षिणी यस्य सः 'अभ्िमूर्धाचक्षुपीचन्द्रसूयें' इति श्रुत्युक्तसोमसूर्य- नयन इति भाव:। दुःखहर; सकलसंसारदुःखोन्मूलकः भास्समाज सीमाभू: भासा तेजसा समाजस्समूह: तस्य सीमा भूः अवधिरित्यर्थः ॥ 'तमेव भान्तमनुभाति सवे तस्य भासा सर्वमिद विभाति'इत्युक्समस्तवस्तुभाननिदानतेजोराजिरिति भावः ।। हो ॥ श्रीमानतुलविजयकृतिरानतस्रद्वारदेवभूमिस्त्वाम्। परमाकृतिरथमुत्तमनित्यप्राप्यो नितान्तच्चुचिरव्यात् ।। ४ श्रीमान्- श्रीर्लक्ष्मीराश्रितघटकत्वधर्मविशिष्टा अस्यास्तीति श्रीमान् 'नित्ययोगे मतुवि 'ति सर्वदेशसर्वकाल सर्वावस्थास्वपि अनपायिनीभूतलक्ष्मीविशिष्ट इति भावा।' राघवत्वेऽभ- वर्सीता रुक्मिणी कृष्णजन्मनि' इत्यादि प्रतिपादितत्वात्। एवेन आश्नितकार्यापादकत्वस्य शैघ्रयं निश्चयत्वं च स्फुटीक्रियते।

** 18 **

अतुलविजयकृति :- अतुला विज्ञयकृति: यस्येति विग्रहः निर्समानविजपविधावेत्यर्थेः। सर्वोत्त मवजयप्रदानशील इति भाव :- आनतेत्यादि, आसमन्वान्नता नम्रा ये सन्तः ये सज्जना भागवताः तेषां वारस समूहस्य देवभूमि: कल्पवृक्ष इत्यर्थः। आश्रितसकलफठरदानदक्षिावद्वकक्गण इवि भावः । 'एकैकफउलाभाय सर्वलामाय केशवः' इति स्वरथप्रदत्वस्य सम्प्रतिपत्नत्नात्। परमेति। परमा उत्कृष्टा आकृति: दिव्यमङ्गळवित (: यस्य सः । 'न तम्यप्राकृता मूर्ति

वित्रहोपेत इति भावः। उत्तमनित्यप्राप्य :- उत्तमा :- अनन्यारहभगवदेकभोग्याः 'ब्रह्माणं शिति- कण्ठव् याइचान्या: देवता। स्मृताः । प्रतिबुद्धा न सेवन्त' इत्यादिना देवतान्तरपरित्यागपूर्वक भगवद्धजनशीला ये पुण्या भागवतास्तेषां नित्यं निरन्तरं प्राप्य :- पाप्तुं योग्यः। 'पिता च रक्षक- इशेषी भर्ता ज्ञेयो रमापतिः । माता पित्रा भ्ाता सुदृद्रविर्नारायण' इत्यायुक्तनिरुपाधिक सकल- विधबन्धुत्वेन प्राप्तुं योग्गो शक्यश्चेति भाषः । नितान्तशुचि :- नितान्तमत्यन्तं छुचिः हेयप्रतिमटत्वकल्याणगुणत्वरूपोभयलिङ्ग- विशिष्टः अयं एवादृग्विधः भगवान् नारायण: त्वां अव्यात् पायादित्यन्वयः॥। ४

श्री श्री श्री श्री श्री हयग्रीवो जीयात्॥

** 19 **

श्रीबेलंकोण्ड रामरायविद्वत्कविः।

श्लो॥। आदिलक्ष्मीहृदम्भोजमृड्गस्सङ्गविवर्जितः । रामो जयतु चेदान्तदुग्धसागरचन्द्रमाः ॥१॥ योगिध्येयसुधामयोक्तिकलनादात्मानुसम्भावना- दौदार्यादघहारिकेशवपदध्यानादमेयौजसः । मोहत्रायतनूभवो नुतगुणग्रामस्स रामो भृश स्वोपज्ञप्रथितस्सुरेन्द्रविभव: कीर्त्याSनिश राजते ॥२॥ विद्यार्थिकल्तरुरेष सुधीन्द्रमौलि: काव्यामृतैकरसिकोऽखिलशास्त्रवेत्ता। वेदान्तदुग्धजलघेस्तरणोरुपोत: रूयातो गुणैरगरुतमैः कविताभिरामः ॥३॥ कालिदासकविताचमत्कृति माघमंजुलपदार्थगुम्भनम्। बाणभट्टरचनाविदग्धतां रामरायकवितासु पश्यत ॥।४।। शान्दे शेषनिभससुतर्कनिवहे काणाद एव स्वयं

साङये कापिल एव काव्यफणितौ मामलदेवीसुत- शश्रीरामाख्यकविर्वृहस्पतिनिमो जेजीयतां कीर्तिभिः ॥५॥

रसर्वे ब्रह्मधिया विभावितजगत्तत्त्वार्थविद्देशिकः । श्रीनाथस्थिरभक्तिव धितमहाविद्यार्थविद्योतक- इश्रीरामाख्यकविश्रकास्ति सुगुणग्रामैरमेयैर्मृशम् ।।६। सीतारामबुधेन्द्रदत्तविमलज्ञानेन काव्याम्वुधि तीर्त्वाध्यैष्ट पतञ्जलीयमखिल रामाद्गुरोरअसा। सुत्रक्मण्यसुधीन्द्रतो Sिगतवान्काणादशाखर मुदा नो जानामि हयाननात्परगुरुं वेदान्तविद्याप्तये ।।७।।

आनन्दतुन्दिलमनास्सतर्तं सुधीन्द्र त रामरायकविमात्मविरद नमामि ।।८।। हयगव कृपाम्बोधितरङ्गा इव राजिताः । चतुर्दशकला यस्मिन् तस्मै कुर्मो नमश्शतम् ।।९।। श्रीशक्वराशङ्करमाण्ययोर्थत् व्यासस्य सिद्धान्तसुसम्मत तत्। प्रदर्शित ग्रन्थकरृतात्र सम्यग्विमृष्टमन्यद्धिदुषां हिताथैम् ॥१०॥ नरसराटूपुरी। इत्थ अन्थसम्पादक: कविता वेङ्कटसुब्रह्मण्यशास्त्री।

** 20 **

परीधाविमाघबहुल- श्रीरामक विताग्रन्थमाला- दशम्यामस्य प्ारम्भ:। वेदान्तमञ्जरी १ कुसुमम्।

श्री हयग्रीवाय नमः । श्रीवल्लभासमेत श्रीमहागणाधिपतये नमः । श्रीशङ्कराशङ्करभाष्यविमर्शः

ॐ तत्सड्रह्मणे नमः।

'अथातो ब्रह्मजिज्ञा' सेत्यादिशारीरकमीमांसाशास्त्रस्य बुमुत्सुमिममुक्षुमिः कि शह्कर- भाष्यमुपादेयम्, उत रामानुजमाष्यं, यद्वा तदुभयमथवा नोमयम्? तत्र 'शककरश्शहरस्साक्षा'दिति वचना- च्छक्करावतारशक्करभाष्यमेवोपादेयमित्यद्वैतिनः। 'स जीयाच्छीरामानुजमु निवरात्मा फणिपति'रिति व चना- च्छेषावताररामानुजमाष्यमेवोपादेयमिति विशिष्टाद्वैतिनः। एकत्राSविद्यमानानां विशेषाणामन्यत्र सत्वा- तदुभयमप्युपादेयमेवेति मध्यस्थाः । परस्परविरोधान्नोभयमप्युपादेयमिति नवनागरिकाश् वदन्ति। अत् न्म :- 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यश्श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य' इति न्रझात्मसाक्षात्काराय श्रवणादीनि विहितानि श्रत्यैव। तत्र श्रवण नाम वेदान्तानामद्वितीये ्रक्मणि तात्पर्यनिर्णयानुकूलो व्यापारः, न तु श्रवणमात्रम् । अन्यथा 'स्वाध्यायोध्येतव्य' इत्यनेनैव वेदान्तश्रवणपठनयोर्विहितत्वेन पुनर्विधिवैयर्थ्यात्, नच सद्वितीयमेव ब्रक्मेति वाच्य, 'एकमेवाद्वितीय ब्रक्े'ति श्रुत्या कण्ठत एवोक्तत्वात्। तत्र निर्णीतेऽ्थें असम्भावनाविपरीतभावनयोर्निवृत्तये मनननिदिध्यासनयोर्विधानम्। स च तात्पर्यनिर्णयः प्रकृतमीमांसाशास्त्रवशादेव भवितव्यः। उपनिषत्कुसुमग्रथनार्थत्वात्सूत्राणाम्-तस्य च शास्त्रस्यार्थो भाष्यं विना दुर्ज्ञेय इति तावदुपादेयमेव भाप्ययोरन्यतरत्। नच द्वयमप्युपादेयमिति वाच्यम्। परस्परविरोधेन प्रामाणिकस्यैकस्यैवोपादेयत्वात् । नचोमय प्रामाणिकमेवेति वाच्यम्। वस्तुनि विकल्पानुपपत्तेरेकतरस्य प्रामाणिकत्वे सत्यन्यतरस्यावश्यमप्ामाणिकत्वेन भाव्यत्वात्-तहि फतरत्पा माणिकमितिचेत्-रामानुजभाष्यमेव प्रामाणिकम्, वृत्तिकारमतानुयायित्वाद्वृत्तिकारस्य च प्राची- नत्वादिति-पूर्वपक्षः। मैवम्-यदि वृत्तिकारमत प्रामाणिकं स्यात्तर्हि तदनुयायि रामानुजमाप्य प्रामाणिक भवेन्नहि तदेव सिद्धम् । न हि प्राचीनर्त्व प्रामाणिकत्वप्रयोजकम्। प्राचीनमपि वृत्ति- ** 21 **

२

कारमत नवीनेन महाभाष्यकारपतञ्जलिमतेन कि नाप्रामाणिक कृतम्? प्राचीनमपि कापिल साङ्खयमत किं नवीनव्यासमतेन न वाधितम्? कि मेघसन्देशादिकाव्यानां प्राचीनान्थपि नाथव्याख्यानादीनि नवीनैरपि मल्िनाथव्याख्यानादिमिन पराकृतानि ? कि प्राचीनमपि पूर्वपक्ष नवीन उत्तरपक्षो न वारयति! किश्व 'तदादित्वे नूतन सर्वमायत्यां च पुरातन'मिति न्यायेन वृत्तिकारोपि सवकाले नवीन एव-शङ्करोपीदानी प्राचीन एव तस्मान्द्रमप्रमादादिदूषितपुविशेषत्वाद्वृत्तिकारोऽनुपादेयवाक्य एवं। नंच श्करोपि तादृश एवेति वाच्यम्, शङ्करस्य कृष्णस्येव परमेश्वरत्वेन ग्राह्यवाक्यत्वात् । नच रामानुजोपि परमेश्वर एवेति वाच्यम्, तस्य शेषांशत्वेन जीवत्वात् । शेपो हि जीवत्वेन सम्प्रतिपत्रः। नच शह्करो यस्यांश इति त्वयोच्यते स एव जीव इति स्थिते कि पुनश्शक्कर इति वाच्यम्। ब्रह्मविष्णुरुद्राणां त्रयाणामेकेश्वरत्वश्रवणात्- 'अह व्रझमाच शर्वश्र जगतः कारण पर'मिति स्मरणाच्च, एकस्यैव मायिन ईश्वरस्य स्वोपाधिमायानिष्ठसत्त्वादिगुणत्रयमेदेन विष्ण्ादिनामघारित्वपरसिद्धेश्व।। नन्वेवं जीववाक्यानामग्राध्यत्वे स्मृतयो प्रमाणं न स्युरिति चेन्मैवम्-स्पृतिकर्तणां जीव- त्वेपि स्मृतीनां वेदमूलत्वेन प्रामाण्यात्। न हि खतः प्रमाणं स्मृतयः। वेदस्तु अपौरुषेयतया भ्रमप्रमा- दादिपुंदोषाऽग्रस्तत्वेन खवतः प्रमाणम्। एवं भगवतशश्रीकृष्णादेरपि वाक्यजातम्। यद्वा-वेद एक एवानादि:स्वतःप्रमाणम्; भगवद्गीतादिकं सर्वे तु वेदमूलकतयैव-प्रमाणम्। अत एव भगवद्गीता- दीनां स्मृतित्वेन व्यवहारः । एवं-स्मृतिप्रामाण्यस्य श्रुतिमूलकत्वादेव प्रत्यक्षश्रुतिविरोधे स्मृतिरन प्रमाणमिति विरोधाधिकरणे समर्थित जैमिनिना। एतेन-मूलमूतायाशत्रुतेरनुपलम्भेपि प्रतिकूलाया- शभ्रुतेरनुपलम्भमान्नादेव स्मृतेः प्रामाण्यम्। कासांचिच्छ तीनामुत्सन्नत्वादिति-सिद्धम्। तथाच-

मेव-शकरमाण्यस्य वेदान्तार्थप्रतिपादकत्वेन सप्माणत्वादुपादेयत्वमेवेति-सिद्धान्तः । मया चात्र

प्रदश्यते- येपु येषु स्थलेषु रामानुजभाष्यस्य वेदान्तविरोधः, शह्करभाष्यस्य च तदविरोधः तदुभयं सम्यग्विविच्य

-: मध्वरामानुजयो: कलिराजामात्यकामकोधांशत्वनिरूपणम् :- न च वेदविरुद्धमपि रामानुजमाण्यं पाश्चरात्रागमाविरुद्धत्वाद्ग्राध्यमिति-वाच्यम्। तस्यापि वेदविरुद्धत्वेनाप्रमाणत्वात्। नच शेषस्य भागवतसम्प्रदायकर्तृत्वेन भगवत्त्वविदग्रेसरत्वात्तदशरामा- नुजभा्यं तत्त्वबुभुत्सुभिः कुतो न आ्द्यमिति वाच्यम्। यदि रामानुजश्शेषांशस्याचर्हि वेदान्ताविरुद्धमेव सूत्रार्थ ब्रयात्, नतु शेषांशः, परन्तु कलिराजामात्यक्रोधांश एव। तथाहि-स्कान्दे- केदारखण्डे- एकषष्टितमाध्याये- युगधर्मप्रस्तावे गरुड प्रति भगवता कलिघमों निरूपितः॥। श्लो।। "कलौ युगे प्रवृत्ते तु कलि: पापाधिनायकः। ख्वशवत्या सकल धर्म निर्मूलयितुमुद्यतः ॥ नानारूपैः प्रयत्नैश्र यदा धर्मों न नाशितः । तदा कलिर्मर्शं कृद्धस्समाह्य स्वमन्त्रिणः ॥ काम क्रोध मद चैव लोम मोहं च मत्सरम्। पडेतान्स्वामिकार्यार्थान्कुपितः कलिरन्रवीत् ॥

** 22 **

मध्वरामानुजयो: कलिरामानुजामात्यकामक्ोधांशत्व निरूपणम्।

भवन्तश्शक्तिसम्पन्ना धर्मनाशैकहेतवः । उपेक्षध्वे कर्थ धर्ममनिर्मूल्य वृथायुधाः ॥ एवं च कलिनादिष्टाः प्रत्यूचु: कलिपूरुषम् । काम :- श्ृणु सामिन् प्रवक्ष्यामि त्वया दिष्टः पुराह्हम्। अक्षोभयं त्रिभुवनं सदेवऋषिमानवम् । यदा पलायितो धर्मो मद्मीत्या भुवि सत्वरम्। तदा चोपनिषद्विया साङ्गवेद चतुष्टयी ।। तन्र वृत्ता ब्रझविद्या त्रझाद्वैतपरायणा। सा हि सर्वप्रपश्चस्य मृषात्वं भाषते सदा ॥ ब्रह्मैव सत्यरूप तत्प्रपञ्चस्तु मृषात्मकः । तस्माद्यतेत मतिमान् ब्रहमैक्यावाप्तये सदा । तत्फलं ज्ञानसाध्यं स्याद्ज्ञान धर्मैकसाधनम् । धर्मसंग्रहयुक्तानां मुक्ति: करगता नृणाम् ॥ इति साङ्गा त्रयीविद्या बोधयत्यनिश नृणाम्। ततोस्मामिर्महायत्नो धर्मनाशकृते कृतः ॥ व्यर्थो भवति विप्रेपु वेदैः प्रतिहतो भृशम्। वेदमार्गविनाशाय यत्न कुरु महामते ॥ कोधादय :- सम्यगाह महाराज! कामोय कलिनायक। यावद्वेदोदितो धर्मो यावद्वेदः प्रवर्तते॥ यावच्चोपनिषद्विद्या यावदद्वैतभाषणम्। तावत्काममदादीनामस्मार्क का कथा भुवि॥ तरमाद्वेदाध्वविध्वसे यतनं कुरु महामते!। कलि :- आकर्णयध्वमखिलाः प्रतिज्ञां मम मन्त्रिणः। निर्मलयामि सहसा वेदानस्मद्विरोघिनः ॥ उत्पाद्य मोहशास्त्राणि नानारूपाणि भूतले। वेषैर्भाषाप्रमेदैश्र पुण्डैर्मुद्रामिरेव च।। मनोहरैर्मृपाधर्मैर्वश्चयिष्यामि भूसुरान्। नानाभाषापमेदैश्व घ्वंसयिण्यामि वै श्रुतीः ।। इत्थं कलि:प्रतिज्ञाय चकार विविधागमान्। प्रथमं विष्णुपाषण्ड शिवपापण्डक ततः ॥। जैनशासत्रं ततः कृत्वा तौरुष्कमकरोत्ततः। शाक्त च पञ्चमं कृत्वा कामादीनादिदेश ह। पञ्चानामागमानां च यूर्य भूमौ प्रवर्तकाः । निवर्तयध्व वेदेभ्यस्सवशक्तया सर्वभूसुरान्॥ •दिनाशयत धर्मान्वै श्रुतिस्मृत्युदितान्भुवि। कामक्रोधौ युवां शास्त्रं विष्णुपापण्डनामकम् ॥ द्विधा व्याकुरुतं भूमौ भाषाह्वयपरित्रहात्। द्विजयोनौ जनि प्राप्य शङ्कचकादिलांछनैः ॥ हरिद्राचूर्णरेखाभि: पीतश्वेतमृदादिभिः । पुण्डैर्वहुविधैश्रापि प्रतार्य निखिलं जगत् ॥ ब्राश्मणान् क्षत्रियान्वैश्वान् शुद्धांस्तदितरानपि । मन्त्रौषघप्रयोगैश्च अ्ंशयित्वा खशक्तितः ॥ विनष्ट कुरुतं धर्मे श्रुतिस्मृत्युदितं युवाम्। एवं सन्दिश्य कलिराट् कामक्रोधौ खमन्त्रिणौ ।। लोभ नियोजयामास पाषण्डे शैवनामके। तौरष्के मदमादिश्य शाक्ते त मत्सर तथा। जैनशास्त्ने तथा लोमं मेने स्वं च कृतार्थवत्। कामक्रोघादयस्सर्वे गृहीत्वा तस्य शासनम् । अधीत्य तानि शास्त्राणि त्यक्ष्यन्ति च जनाश्भ्रुतीः । श्रीभगवान्-कामस्तु द्राविडें देशे वर्धमानो महाद्युतिः। कलिपूरुषसन्देशाद्विष्णुपापण्डनामकम्।॥ व्याख्यास्यति दुरात्मासौ मोहयित्वा जनान्मृशम्। मंक्त्वा सूत्राणि सर्वाणि ब्रम्माद्वैतपराणि च। श्रुतिस्मृर्तीस्तथा भक्त्वा द्वैते संस्थापयिष्यति। कारयिप्यति पुण्डाणि द्विजादैर्श्वेतमृत्या ॥ तप्तलो हैर्द्विजातीनां दहिष्यति कलेबरान्। त्याजयिप्यति कर्माणि वैदिकानि दुरात्मवान्। ** 23 **

भाषाकृतप्रबन्धानि पाठयिष्यति सर्वशः । अमेदव।दिनस्साधून् दूषयिप्यति दुर्मतिः ॥ क्रोध: कर्णाटदेशीय: कामशास्त्र समीक्ष्य च। स्वर्यं व्याख्यास्यते पुत्र तद्विरुद्धमते स्थितः ॥ तत्त्ववादसमाख्यां च कृत्वा तम्मिन्निजागमे। श्रुतिस्मृतिपुराणानि मक्जयिष्यति सवशः ॥ स्वयं करिप्यते धीरः पुराणानि श्रुतिस्मृतीः । अष्टादशपुराणेषु स्मृतिष्बष्टादशखपि ॥ अद्वैतनिरतं सर्व वाक्यमुत्पाटयिज्यति। कारयिष्यति पुण्डाणि वेणुपत्राकृतीनि च । स्वकल्पितपुराणानि र्यापयिप्यति भूतले। तत्त्ववादमते स्थित्वा केचिद्ब्राह्मणबान्धवाः ॥। दाहयिष्यन्ति गात्राणि तप्तलोहैर्द्विजाघमान्। दग्घदेहाश्र ते सर्वे त्यक्तवैदिकसक्कियाः॥ ब्राहणानेव निन्दन्तइथ्राद्धयज्ञान्महारुपः। दुरात्मानो दुराचाराः क्रिमिकूपे भयक्करे॥ पतिष्यन्ति न सन्देहो भोक्ष्यन्तेपि च यातनाः" । इति ॥ एतेन कलिराजामात्यकामावतारमध्वाचार्यकृतं द्वैतभाष्यमप्यनुपादेयम्-इति सिद्धम् ।।

अथेद वेदान्तशासत्रं कि धर्मशास्त्रात्पृथकशाखं, यद्वा उभयमपि मिलित्वैकं शास्त्रमिति- संशयः। पूर्वोत्तरमीमांसामेदमिन्न काण्डद्वयात्मकवेदगोचरमेकमेव मीमांसाशास्त्रम् ॥ रलो।। "अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः । पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्याह्येताश्रतुर्दश।।" इति स्मरणादिति- रामानुजः । मैवम्-अधिकारिविषयप्रयोजनमेदेन शास्त्र मेदस्यावश्यम्भावात्। तथाहि-'अथातो धर्मजिज्ञा सेत्यारब्धस्य जैमिनीयस्य पूर्वमीमांसास्यस्य धर्मशास्त्रस्य यज्ञादिकर्मचिकीर्पुस्सवर्गादिफलकामी अधिकारी, ज्योतिष्टोमादि: कार्यमूतो धर्मों विषयः, कर्तव्यताज्ञानम् कमकरणद्वारा स्वर्गा- दिर्वा फलम्, 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासे'त्यारव्घस्य वैयासिकस्योत्तरमीमांसाख्यस्य वेदान्तशास्त्रस्य शमादिसाधन- चतुष्टयसम्पन्नः मोक्षकामित्वेन निष्कामोधिकारी। अकार्य सिद्ध ब्रह्म विषयः, ब्रह्मज्ञान मोक्षो वा फलमिति कृत्वा साध्यधर्मप्रतिपादकात्साध्यक्षयिप्णुफलकारसकामगृहस्थाधिकारिकाच्च पूर्वमीमांसाशास्त्रा- सिसिद्धन्रह्मप्रतिपादक सिद्धनित्यमोक्षफलक निष्कामसन्यास्यधिकारिक चोत्तरमीमांसाशासत्रं-पृथग्भूतमेव। यदि तु मीमांसात्वेनैकमेव शास्त्रमित्युच्यते तर्हि-अङ्गत्वेन पण्णामप्यह्वानामेकशासत्यमेव स्यात्। किं बहुना- सस्कृतभाषात्मकत्वेनाष्टादशविद्यानामप्येकविद्यात्वमेव स्थात्। नचैवं मिन्नयोरेनयोः कथ पूर्वोत्तरत्वमिति वाच्यम्-जैमिनिना पूर्व धर्मशासरस्य कृतत्वाद्यासेन पश्चाच्छारीरक- मीमांसाया: कृतत्वाच्चेति। यद्वा- वेदपूर्वभागमीमांसाया धर्मशास्त्रें कृतत्वात्तस्य पूर्वमीमांसात्वेन व्यवहारः । वेदोत्तरभागमीमांसाया वेदान्तशास्त्रे कृतत्वात्तस्योत्तरमीमांसारवेन व्यवहार: । नचवम्-स्वमीमांस्ययो- वैदमागयोरेकवेदत्वेन मीमांसयोरप्येकत्वमिति-वाच्यम्। तथात्वे शिक्षाव्याकरणादीनामपि स्वविषयवेदैक्येनैकत वमेव स्यादिति। तस्माद्वैदिकाच्छव्दानुशासनादिव वैदिकात्क्मविचाराद्वैदिकोय अ्रह्मविचार :- पृथग्भृत एव । मीमांसा हि विचारः । विचार्यश्र विचार्यभेदाद्विद्यत इति सम्प्रतिपत्र यथारूपविचाराद्रसविचार :- इति। ** 24 **

पूर्वोत्तरमीमांसयोर्भेदामेदविचारः । ५

ननु 'सर्वे वेदा यत्पदमामन'न्तीति अ्ुतेः, 'वेदैश् सर्वैरहमेव वेद्य' इति स्मृतेश्व वेद- पूर्वोत्तरभागाभ्यामेकमेव ब्रम्म प्रतिपायत इति प्रतिपाद्यमेदाभावाद्धागद्वयात्मको वेदस्तावदेकमेव शास्त्रम्।

मेवेतिचेन्मैवम्-'यामिमां पु्पितां वाच प्रवदन्त्यविपश्चितः। वेदवादरताः पार्थ! नान्यदस्तीति बादिन: ॥ त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन। वेदान्तविज्ञानसुनिश्चतार्थाः, त त्वौपनिषद पुरुष पृच्छामी'त्यादिशास्त्रवशादस्यैव वेदवेदान्तयोः प्रतिपाद्यमेदाच्छास्त्रभेदः। कर्मदेवतास्वरूपस्वर्गादिक हि वेदेन प्रतिपाद्यते। वेदान्तेन तु सचिदानन्दं ब्रह्म। नापि पुरुषार्थिक्याद्वेदवेदान्तैक्यमिति वाच्यम्। वेदगम्यपुरुषार्थस्य स्वर्गादिरूपत्वेनानित्यत्वाद्वेदान्तगम्यपुरुषार्थस्य परव्रम्मरूपत्वेन नित्यत्वाच्च नित्यानित्य- पुरुषार्थप्रतिपादकयोस्तयोभेंद उचित एव। यथा धर्मशास्त्रार्थशास्त्रयोभेंदस्तद्वत्। यदि तु पुरुपार्थत्व- मुभयत्र सममित्युच्यते-तर्हि वेदवेदान्तघर्मार्थशास्त्रादीनां सर्वेषामप्यभेद एव स्यात्। सर्वशास्त्रप्रति पादितेप्वपि पुरुषार्थेषु परस्परं मिन्नेपु पुरुषार्थत्वस्याभिन्नस्य सत्त्वात्। तस्माद्याख्येययो: पूर्ववेदोत्तर- वेदयोरेकप्रबन्धत्वाभावाद्याख्यानयोरपि पूर्वमीमांसोत्तरममींसयोनैकशास्त्रत्वमिति-सर्वेषां वेदानां ब्रह्मपर- त्वं तु श्रुतिस्मृतिसिद्ध सर्वेषां शब्दानां ब्रह्मपरत्वमिव-सङ्गच्छते। कथमितिचेदुच्यते-सर्वेषाम- प्यनात्मवस्तूनामात्मनि मायया रज्ज्वामिव सर्पदण्डधारादीनां कल्पितत्वेन कल्पितस्याधिष्ठानानतिरेकात्तत-

भवन्ति, नासद्वपतयेति कृत्वा घटाद्यध्यस्तपदार्थानुस्यूतं सदूर्प ब्रह्मैव-घटादिशब्दवाच्यमिति। अथवा -- विषयावच्छिन्नमज्ञातं ब्रह्ैव प्रमाणप्रमेयं भवति। नतु केवलं घटादिकमिति-एवं यद्यपि सर्वे वेद स्सर्वाणि शास्त्राणि सर्वाणि चक्षुरादिप्रमाणानि लौकिकानि च वस्तुगत्या त्रह्ैव प्रतिपादयन्ति। 'सर्वे खल्विदं जले'ति श्रुतेर्वक्मण एव सर्वात्मकत्वेन सर्ववाचित्वस्यैव ब्रह्मवाचित्वरूपत्वात्तथापि यावद्यवहार तत्तत्प्रमाणप्रमेयादिभेदस्य सत्त्वाद्वेदान्ता एव ब्रह्म प्रतिपादयन्ति। वेदास्तु कर्मादीनि प्रतिपादयन्ति। व्याकरणन्तु शब्दसाधुत्व प्रतिपादयतीत्यादिव्यवस्था आस्थेया। यथा चक्षू रूप प्रतिपादयति श्रोत्रं तु शब्द- मित्यादि तद्वत्-तस्माद्विपयाधिकारिप्रयोजनमेदस्य शाखत्रमेदप्रयोजकस्य सत्त्वात्पूर्वभागाद्वेदस्योन्तरभागः पृथन्भूत एव। तद्याख्यानयोरपि पूर्वोत्तरमीमांसयोश्शास्त्रयोर्भेंद-उचित एव। अत एव उत्तरभागत्य सिद्ध- ब्रह्मप्रतिपादकस्य प्रामाण्यमसहमानस्सन्नाह जैमिनि :- 'आन्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदर्थाना'मिति सूत्रम्। न च- व्यासशिष्यरवाज्जैमिनिर्न वेदान्तप्रतिक्षेपक इति-वाच्यम्। जैमि नि र्म व तुा नाम वेदान्तार्थावलम्बी। तदुक्त शाखत्र तु वेदान्तार्थप्रतिक्षेपकमेव-वेदोक्तेपु कर्मसु लोकस्य श्रद्धातिशयजननार्थ जैमिनिना तथा शास्त्रस्य कृतत्वात्-न हि वेदान्तार्थ अ्रुतवान् कोपि मेधावी कर्मसु प्रवर्तते, तस्मा- द्वेदान्तेषु सूक्ष्मार्थप्रतिपादकेषु पुरुषस्य मतिरादावेव न प्रवर्तत इत्यालोच्य कर्मसु प्रवर्तनद्वारा तस्य चित्त- शुद्धि जनयितुं कर्मशास्त्र विहितमिति न तयोरेकशास्त्रत्वम्। यद्यप्येवं कर्मशास्त्रमपि परम्परया ब्रह्म- शास्त्रोपयोगि, तथापि. न साक्षादिति कृत्वा अथशव्दस्य कर्मशास्त्राध्ययनानन्तर्यमर्थ इति नोक्तं शङ्कराचार्यै:। ** 25 **

६

किंतु म्रह्मविचारप्रति साक्षात्साधनभूतसाधनचतुष्टयसम्पत्त्यानन्तर्यमेवार्थ इत्युक्तम्। यदुक्त ्रुतप्रकाशिकायां 'पूर्वोत्तर मीमांसयोर्नास्त्यर्थविरोध' इति तदयुक्त, सत्त्वादर्थविरोधस्य। तथाहि-कर्मैव फलपदम्, स्वर्ग एव परमपुरुषार्थ:, मोक्षो नास्ति, ईश्वरो नास्ति, धर्म एव जगतः प्रतिष्ठा, क्रियापर एव वेदस्सर्व इत्यादि प्रतिपाद्यते पूर्वमीमांसायाम् । ईश्वर एव फलप्रदः कर्मसापेक्षः, मोक्ष एव परमपुरुपार्थः, स्वर्गः क्षयि- ष्णुत्वात्सातिशयत्वाच्च तुच्छसुखमेव, ईश्वर एव जगतः प्रतिष्ठा, वेदस्य पूर्वभाग एव करियापरः, उत्तरभागस्तु परब्रह्मपर एव इत्यादिप्रतिपाद्यते उत्तरमीमांसायामिति कथमुभयोरर्थविरोधाभावः । एतेनार्थ- कत्वादेकं वाक्यमिति न्यायस्य नातास्ति प्रवृत्तिरिति-सिद्धम्। यदि तु-कर्मणां चित्तशुद्धिजनन- द्वारा ज्ञानपाप्तिहेतुत्वात्कर्मप्रतिपादकमपि मीमांसाशाखरं व्रह्मज्ञानहेतुरेवेति पूर्वोत्तरमीमांसयोरुमयोरपि

नोपयोगीन्येवेति तेषामप्युत्तरमीमांसया भवेदेवैकशास्त्र्यम्-जैमिनिवत् कणादगौतमादयोपि हि न वेदान्त- विरुद्धाभिप्राया :- यदुक्तमध्यायमेदवशात्पूर्वोत्तरमीमांसयोर्भेद इति रामानुजेन तदयुक्तम्-तर्कादिशास्त्रा- न्तराणामपि तथैव भेद इत्यतिप्रसक्कापत्तेः। न च-प्रधानप्रतिपाद्याभेदे सत्यवान्तरभेदप्रतिपादकत्वमध्याय- मेदप्रयोजक तत्पूर्वोत्तरमीमांसयोरेवास्ति, न तु शास्त्रान्तरेष्विति वाच्यम्, प्रधानप्रतिपाद्यभेदस्य पूर्वोत्तरमीमांसयोरपि सत्त्वात्। पूर्वमीमांसायां हि धर्म: प्रधानप्रतिपाद्यः, उत्तरमीमांसायां तु ब्रद्म प्रधान- प्रतिपाद्यमिति भेदात्। तच् स्फुटम्-'अथातो धर्मजिज्ञासा', 'अथातो ब्रह्मजिज्ञा'सेति शास्त्रद्वयारम्भक- सूत्रद्वयादेव । न च घर्मशब्दः कर्मत्रम्मोभयवाचीति वाच्यम्, तथासति अथातो धर्मजिज्ञासेति पृथगारम्भायोगात्। एतेन- पूर्वोत्तरमीमांसयोदशास्त्रभेदे आरम्भकसूत्रभेदोपि प्रमाणमिति स्थितम्- 'अथ योगानुशासनम्', 'अथ शव्दानुशासनम्' इत्यारम्भकसूत्रमेद इव योगव्याकरणशास्त्रमेदकः। किश्व यदि-मीमांसाद्वयमेकमेव शस्त्रं तर्हि पूर्वमीमांसां कृतवान् जैमिनिरेवोत्तरमीमांसामप्यकरिष्यत्। यद्वा मया मीमांसाशास्त्र कृत्स्नं कर्तुमारव्ध तत्रादृष्टादिवैगुण्यादर्धमेव.कृतमवशिष्टमर्ध मद्गुरु: व्यास: करिष्यती- त्यवदिष्यत्। तथा व्यासश् मच्छिऱ्येण शास्त्रस्यार्थमेव कृतमवशिष्टमर्ध मया क्रियत इत्यवदिष्यत्। ननु यदि मीमांसयोनैकशास्त्र्यम्-तर्हि 'मीमांसा न्यायविस्तर' इति कर्थ मीमांसाया ऐक- शास्त्र्यं स्मर्यत इति चेदुच्यते-तल् मीमांसाशव्देन त्रह्ममीमांसैवोच्यते, धर्मशास्त्रमित्यनेन पूर्वमीमांसाया उक्तत्वादथातो धर्मजिज्ञासेत्यार्धं हि धर्मशास्त्रम्। मन्वादिप्रणीतघर्मशस्त्राणामप्यत्रैवान्तर्भावः।यद्वा पुराणेष्विति न कश्रिद्दोप :- तस्मात्-स्वप्रतिपाद्यकर्मत्रझ्ममेदात्, स्वारम्भकजिज्ञासासूत्भेदात्, स्वकर्तृ- जैमिनिबादरायणभेदात्, स्वाधिकारिरागिविरागिमेदात्, स्वप्रयोजनस्वर्गमोक्षमेदात्, स्वमूलप्रमाणवेदवेदान्त- भेदात्, स्वमतानुवर्तिमीमांसकवेदान्तिमेदाच पूर्वोत्तरमीमांसयोनैकशासत्वमिति-घण्टाघोपः। न च- वेदवेदान्तयोरैकशास्त्र्यमेवेति वाच्यम्, विरुद्धार्थप्रतिपादकत्वेन द्वयोर्मिन्नशास्त्रत्वाद्। तथाहि- 'अक्षय्यगँ ह वै चातुर्मास्ययाजिनरसुकृतं भवति', 'अपामसोमममृता अभूम', 'यावज्जीवमग्निह्ोत्र जुहुयात्', 'वीरहा वा एप देवानां योग्नीनुद्वासयति', 'वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेत', 'ऋतौ मार्या- ** 26 **

पूर्वोत्तरमीमांसयोर्भेदा मेदविचारः । ७

मुपेयात्', 'स्वाध्यायोध्येतव्यः' इत्यादिवेदेन-प्रतिपाद्यते। 'नास्त्यकृतः कृतेन', 'यदहरेव विरजेतदह- रेव अत्नजेत्', आत्मेत्येवोपासीत', आत्मा वाडरे द्रष्टव्यः', 'नानुध्यायाहहून् शब्दान्', 'शान्तो दान्त- उपरतस्तितिक्षुस्समाहितश्श्रद्धावित्तो मूत्ा आत्मन्येवात्मानं पश्ये'दित्यादिवेदा=तैः - ग्रतिपाधते । अत एव-'त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्ैगुण्यो भवार्जु'नेति गीतम्। एवं वेदवेदान्तयोः परस्परविरुद्धार्थ- प्रतिपादकत्वेन अन्यतरस्याप्रामाण्ये सख्जाते सत्येव आस्तिकानां तदन्यतराप्रामाण्यस्यानिष्टखवेन अधि- कारिभेदादिना कथंचित्द्विरोध: परिहृतः। असन्यासिन एवाग्निहोत्रादित्यागे दोपः, न तु संन्यासिन:,

विरोधे सति वेदस्यैवान्यथानेयत्व।चछतिविरोधे सत्यन्यथानेयायास्स्मृतेरपेक्षया यथा श्रुतिर्बलीयसी तथा वेदान्त एव बलवानिति-सिद्धम्। एवं वेदवेदान्तयोर्दौर्वल्यप्राबल्याभ्यां च भेदस्सिद्धः । अपि च- अनधिगताबाधितार्थज्ञानं प्रमा-तत्करणं तु प्रमाणमिति स्थिते-अनधिगतस्यापि स्वर्गाद्र्थस्थ बाधितत्वेन तद्ज्ञानस्य प्रमात्वाभावान्न वेद: प्रमाणम् । ब्रह्मणस्तु अनधिगतावाधिताथत्वेन तद्ज्ञानस्य प्रमात्वा- तत्करण वेदान्तः प्रमाणमित्येव प्रमाणत्वाप्रमाणत्वाभ्यां च वेदवेदान्तयोर्भेदः। नच खर्गादिरप्यवाधित एवेति वाच्य, तस्य क्षयिष्णुत्वेन कालत्रयवर्तित्वाभावात्। कालत्रयवर्तित्वं हि कालन्रयावाधिततवम्। नच स्वर्गादेर्वाघितत्वेपि धर्मोडबाधित इति वाच्यम् । धर्मस्यापि जन्यत्वेन फलदानानन्तरं नश्यत्वेन च बाधितत्वात्। नच वेदोऽप्रमाणमिति बदन्भवान्नास्तिक एवेति वाच्य, नास्तिकवदस्माभिर्वेदान्तोऽप्रमाण- मित्यनुच्यमानत्वात्। वस्तुतोऽप्रमाणत्वेप्यविद्यादशायां प्रमाणत्वं वेदस्याप्यस्मामिरिष्यमाणत्वाच्। घटादि- ज्ञानमपि यावव्यवहारं प्रमाहि। तस्माद्वेदवेदान्तयोरैकशास्त्र्याभावात्तव्याख्यानयोर्मीमांसयोरपि नैकशास्त्र्य- मिति शिवम्- ननु नैतच्छिवम्। 'अथातो धर्मजिज्ञासे'त्यारभ्य 'अनावृत्तिश्शब्दा'दित्यन्त सङ्गतिविशेषविशिष्ट- करम मीमांसाशास्रम् । तत्र च कचिद्ागे यजेतेत्यादिवेदबोधितयज्ञादिकिया विचारिताः - कुत्रचिद्धागे तु उपासीतेत्यादिवेदबोधितोपासनादिकरिया विचारिताः । तथाच- कृत्सन शासत्र क्रियापरमेव । एवं प्रधानप्रति- पाद्याभेदात्सत्यप्यवान्तरमेदे नास्ति शास्त्रभेद इति-मैवम्। यद्येवमुपासनमपि मनोव्यापाररूपत्वा- त्क्रियेत्युच्यते तर्हि ज्ञानमपि कियैव स्यात्- ज्ञाघात्वथो हि ज्ञानं धातुश् कियावाची। न चेष्टापततिः, केवलकर्मणो न मोक्ष: ज्ञानसहितात्कर्मणस्तु मोक्ष इति तव सिद्धान्तमङ्गपसङ्गात्। कर्म हि क्रिया ज्ञानं च क्रियैवेति कर्थ क्रिययैव क्रियायास्समुच्चयः। नच ज्ञानं फलमेव न क्रियेति वाच्यम्, तथा सति आज्यपुरोडाशादिपदार्थज्ञानसहितमेव सर्व कर्मापीति कृत्या कर्थ केवलकर्मसिद्धि: । नच ब्रझ्मज्ञानरहित कर्म केवलकर्मेति विवक्ष्यतामिति वाच्यम्, ब्रम्मज्ञानसहितकर्मण एवाभावेन विशेषणानर्थक्यात्। नव ब्रझ्ज्ञानिना कृतं कर्म ब्रझ्मज्ञानसहितकर्म, ब्रह्मज्ञानरहितेन कृतं कर्म केवलकर्मेति वाच्य, ब्रम्मज्ञानिना कर्मण एवाकियमाणत्वारकर्मकर्तरि ब्रझ्मज्ञानित्वासम्प्रतिपत्तेः । उपरतस्यैव व्रभ्मज्ञानित्वश्रवणात्, न चोपरतिर्न कर्मसंन्यास:, किन्तु चित्तविक्षेपाभाव इति वाच्यम्, देहादिक्रियायाश्चित्तव्यापारपूर्वकत्वेन चितस्यैवाविक्षिप्तत्वे

** 27 **

कर्थ क्रियासद्धावः। तस्मात्पूर्वमीमांसायां प्रधानप्रतिपाध कमैव, आम्नायस्य क्रियार्थत्वादिति जैमिनिना कण्ठोक्तत्वात्। वज्रहस्तः पुरन्दरइत्यादिवाक्यानि तु क्रियाशेषभूतदेवतादिखरूपप्रतिपादकत्वेन सार्थकानि, तच्च स्फुटमथवादाधिकरणे। उत्तरमीमांसायां तु प्रधानप्तिपाध ब्रम्म- शासत्रयोनित्वादिति कण्ठोक्तेः। उपासनानि तु सगुणस्य निर्गुणस्य च त्रम्मणस्सम्बन्धीनि व्रम्मज्ञानोपयोगितया विहितानीति प्रधानप्रतिपाधमेदान्न शासत्रक्यमिति संक्षेपः। -: ॐ 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासे' त्यताऽथशब्दविचारः :- अत्र अथशव्दस्यानन्तर्यमर्थ इति सम्प्रतिपन्नम्। परं तु शमादिसाधनचतुष्टयसम्पत्त्यानन्तर्यमिति- शङ्कर:, धर्मशास्त्रध्ययनानन्तर्यमिति-रामानुजः। तवान्यतरस्य समीचीनत्वनिर्णयाय मयाडय विचारो विधीयते। तथाहि-कर्मज्ञानं विना ब्रह्मणो ज्ञातुमशवपत्वाद्गजिज्ञासुना तावरकर्मज्ञानाय पूर्व- मीमांसाध्ययनं कर्तव्यमिति किं रामानुजस्याशयः१ कि वा अज्ञातकर्मणः पुरुषस्य ब्रह्मजिज्ञासोरपि ब्रम्मज्ञाने नास्त्यधिकार इति ब्रह्मज्ञानाधिकारसिद्धयर्थ कर्मज्ञानाय पूर्वमीमांसाध्ययन कर्तव्यमिति ?- यद्वा पूर्वमीमांसा- न्यायानामेवोत्तरमीमांसायां दर्शनात्तदवगमाय पूर्वमीमांसाध्ययन कर्तव्यमुत्तरमीमांसाध्ययन चिकीर्षुणेति :- अथवा कर्ममिश्शुद्धचित्तस्यैव ज्रह्ममीमांसायामधिकार इति कृत्वा कर्मकरणार्थ कमज्ञानाय पूर्वमीमांसाध्ययनं कर्तव्यं व्रक्षमीमांसुनेतिः नाद्यः- कर्मज्ञानत्रम्मज्ञानयोरुपजीव्योपजीवकभावामावात्। नहि अइउणित्यादि- माहेश्वरसूत्रज्ञानं विना अणित्यादिप्रत्याहारज्ञानाभाववत्कर्मज्ञान विना ब्रह्मज्ञानाभाव इति वक्तु शक्यते, ज्यो- तिष्टोमपौण्डरीकवाजपेयादिकर्मज्ञानविधुराणामपि ब्रह्मज्ञानसत्त्वात्। न द्वितीय :- ब्रह्मज्ञानकर्मज्ञानयोरधि- कार्याधिकारकमावाभावात्, कर्मज्ञानविधुराणामपि बहनां त्रह्मज्ञानेधिकृतानां सत्त्वादुपनीतस्यैव द्विजस्य विवाहे- धिकार इतिवत्कर्मज्ञानिन एव ब्रम्मज्ञानाधिकार इति काप्यदर्शनात्। न तृतीयः-तथात्वेऽन्वयव्यतिरेकानुमा- नादिपदार्थानां तर्कशास्त्रे दष्टानामेव वेदान्तशास्त्रेपि दर्शनेन तद्ज्ञानार्थ तर्कशस्त्रस्याप्यध्येयत्वेनाथशव्दस्य तर्क शास्त्राध्ययनानन्तर्यमर्थइत्यपि वक्तव्यत्वात्। नचेष्टापत्तिः,!विनापि तर्कादिशास्त्रांतराध्ययन बहूनां वेदांतशास्त्राध्य

त्वात्। न चतुर्थ :- कर्मभिश्शुद्धचित एव ब्रश्म जिज्ञासति- 'तमेत वेदानुवचनेन ब्रा्णा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशके'नेति श्रुतेर्न ब्रह्मजिज्ञासुना पूर्वमीमांसाध्ययन कर्तव्य, पूर्वमीमांसाध्ययनात्पूर्व- मेव तस्य ब्रक्मजिज्ञासाया जातत्वात, नच पूर्वमीमांसाध्ययनविना न कर्मज्ञान, कर्मज्ञान विना न कर्माचरण, कर्माचरण विना न चित्तशुद्धि:, चितशुद्धि बिना न ब्रमजिज्ञासेति ब्रह्मजिज्ञासायाः कथमुदयः पूर्वमी- मांसाध्ययनरहितस्येति वाच्य, अधीतखाध्यायेन मीमांसाशास्त्रवासनाशून्येनापि परोपदिष्टविधया कृतनिष्काम- कर्मणा चित्तुद्धेर्लभ्यमानत्वात्, नह्यनधीतवेदस्येवानधीतमीमांसाशाखस्य ज्योतिष्टोमादौ नास्त्यधिकार इति वर्क्तु शक्यते। भवतु वा पूर्वमीमांसाशास्त्राध्ययनशून्यस्य कर्मखनधिकारः । न तावतास्माक कापि क्षतिः, ** 28 **

'अथातो बूह्षजिज्ञा' सेत्यत्नाऽथशव्द्रविचारः ।

येन केनाप्यदष्टादिना हेतुना जातायां ब्रह्मजिज्ञासायां पुरुषेण वेदान्तशास्त्र।ध्ययनमेव कर्तव्यं, नतु मीमांसा- ध्ययन, तस्य दर्शितविधया जिज्ञासांप्रत्येव हेतुत्वात्। न हि नीरे लब्धे सति नीरलाभाय कूपः खन- नीय :- तर्मात्कर्मजिज्ञासुनैव मीमांसाशास्त्रमध्येतव्यं, ब्रभमजिज्ञासुना तु वेदान्तशास्त्रमध्येतव्यम्-यथा शन्द साधुत्वजिज्ञासुना शब्दानुशासन, पदार्थजिज्ञासुना तर्कशासत्रं तद्वदिति। जनु ब्रझ्मजिज्ञासुना कर्मशास्त्राध्ययनानन्तरं कर्मज्ञाने सति ब्रह्ममीमांसा कतत्येति न वयं ब्रूमः, कि तर्हि- कर्मजिज्ञासुना कर्मशास्त्राध्ययनं कर्तव्य, ततः कमज्ञाने लब्धे सति तस्य त्रझ्मजिज्ञासा जायते, तेन चोत्पन्नत्रजिज्ञासेन ब्रझ्ममीमांसा कर्तव्येति ब्रमः, अतो न दोप इति चैन्मैवम्-न हि कर्म- ज्ञानलाभादेव व्रम्मजिज्ञासा जायते पुरुपस्य, किंतु निष्कामकर्मानुष्ठानद्वारा चित्तशुद्धिलाभादेव। न हि कर्माणि ज्ञातमात्राण्येव चित्तशुद्धि जनयन्ति, तथा सति सर्वस्यापि विधिशास्त्रस्य 'वसन्ते वसन्ते ज्योतिपा यजे'तेत्यादेरानथक्यप्रसङ्गात्, अर्थावबोघसहितातस्वाध्यायाध्ययनादेव कर्माणि ज्ञातानीति कृत्वा कमशासत्र- स्याप्यान्थक्यप्रसङ्गात्। न हि क्मज्ञानाय जैमिनिना शासतर कृतं, किंतु- तदनुष्ठानविधिप्रदशनायेति। एवंच द्विजस्य तावदुपनीतस्याथज्ञानपूर्वकं साङ्गवेदाध्ययनं, ततो मीमांसाध्ययनं, पश्चात्कर्मानुष्ठानं, तदुपरि चित्तशुद्धौ सत्यां ब्रभ्मजिज्ञासोदयेन वेदान्तशास्त्राध्ययनमिति क्रमः। अत एव 'अथातो धर्म जिज्ञा'सेत्य- त्राथशब्दस्य वेदाध्ययनानन्तर्यमर्थ इत्युक्तं- इति ॥ ननु भवतु रामानुजोक्तार्थो दुष्टः, कर्थ पुनश्शक्वरोक्तार्थो भवेदपढ् इति चे दुच्यते-शमादि- सम्पत्तेरेव चित्तशुद्धिशब्दवाच्यत्वादिति। नच ब्रम्मजिज्ञा सोदयानन्तर्यमथशब्दार्थ इति वक्तव्यमिति वाच्य, व्रझ्मजिज्ञासुरेव न्रझ्ममीमांसायां प्रवर्तते, न त्वन्य इति तस्यावचनादपि सिद्धत्वेन तद्वचनस्यानर्थकत्वात्। अत एव 'अथातो धर्मजिज्ञा'सेत्यत्राप्यथशव्दस्य कर्मजिज्ञासानन्तर्यमर्थ इति नोक्तं। नापि कर्मानुष्ठानान- न्तर्यमर्थ इति वाच्यमिति वाच्यम्, कृतकर्मणामपि केषांचिच्चितशुद्धयनुदयेन कर्मानुष्ठानानन्तर ब्रह्म- मीमांसायाः कर्तव्यत्वासिद्धेः-इति ॥ ननु पुरुषेण शमादिसम्पत्तिरूपायां। चित्तशुद्धौ सत्यां वेदान्तशास्त्राध्ययन कर्तव्यमिति स्थापितम्। तत्न संशय :- किं चित्तशुद्धौ सत्यामेव वेदान्तशास्त्राध्ययनं कर्तव्यमिति नियमः कि वा चित्तशुद्धौ सत्या वेदान्तशास्त्राध्ययनमेव कर्तव्यमिति? किमुत चित्तशुद्धौ सत्यां वेदान्तशास्त्राध्ययनं कर्तव्य- मेवेति? नच नायं नियमविधि: किंत्वपूर्वविधिरेवेति वाच्य, ब्रह्मजिज्ञासोर्ब्रझज्ञानार्थ ब्रम्मपतिपादक- वेदान्तगास्राध्ययनस्य प्राप्ततवेनापूर्वविधित्वाभावात्। अतोच्यते-त्रिविधोप्ययं नियम: पूर्वाचार्यैरम्युप- गत एव। अत एव चित्तशुद्धिरहितानां न वेदान्तशास्त्रेऽधिकारः, कथचित्कुतूहलितया प्रवृत्तानामपि तेषां ब्रह्मसाक्षात्कारानुदयश्र, शुद्धचित्तानामप्यनधीतवेदान्तशास्त्राणां प्रबोधचन्द्रोदयादिगन्थाध्येतृणां त्रभ्मज्ञाना- लाभश्र-इति ।। ननु शमादिसाधनसम्पन्न एव त्रम्मज्ञानेऽधिकरोतीत्यत्र श्रुतिप्रमाणाभावाद्युक्तश्शङ्करोक्तार्थ इति

** 29 **

१०

चेन्मैवम्-'शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुस्समाहितशश्रद्धावित्तो भूत्वा आलमन्येवात्मानं पश्ये'दिति क्रुते- म्सत्त्वात्। एतेन रामानुजोक्तार्थशश्रुत्यनुग्रहाभावाद्दुष्ट इति-सिद्धम्। न हि श्रुतौ कर्मज्ञानी ब्रम्म पश्येदिति कापि भ्रयते। ननु न रामानुजेनाथशब्दस्य धर्मशास्त्राध्ययनानन्तर्थमर्थ इत्युक्त, किंतु कर्मज्ञाना- नन्तर्थमिति। तथा च कर्मफलं क्षयिप्णु सातिशयं चेति ज्ञानानन्तरमिति फलतीति चेत्तर्हि नित्यानित्य- वस्तुविवेकरूपं तत्कमज्ञानं साधनचतुष्टय एवान्तर्मवतीति कुतो दूष्यते शङ्करोक्तार्थ :? न च नेद कमज्ञान नित्यानित्यवस्तुविवेकरूप, किंतु अनित्यवस्तुज्ञानरूपमेवेति वाच्य, तथा सति- ब्रह्मज्ञानफल नित्य निर- तिशयं चेति ज्ञानाभावे ब्रह्ममीमांसायां प्रवृत्त्ययोगात्, आपाततो ब्रह्मज्ञानसत्त्वस्य सम्प्रतिपत्नत्वाच- किंच अस्याधिकारिणो जातं त्वदुक्तमिद कर्मज्ञानं किमर्थावगतिपूर्वकाद्वेदाध्ययनादेव, यद्वा मीमांसाध्यय- नात्: नाद्य :-- वेदान्तशास्त्रमधिजिगीपुणा पूर्व मीमांसाशास्त्रमध्येतव्यमिति त्वदभीष्टासिद्धेः, न द्वितीय :- कर्ममीमांसकैरक्षय्यस्यैव कर्मफलस्याभ्युपगतत्वालित्यब्रह्मणो नभ्युगतत्वाच्च। कर्मन्रह्मवादिनो हि मीमांसकाः। एतेन साधनचतुष्टयसम्पन्नस्यैव ब्रम्ममीमांसायामधिकार इतिवदधीतपूर्वमीमांसाशास्त्रस्यैवोत्तरमीमांसाया- मधिकार इति नियम इति-परास्तम्। पूर्वोत्तरमीमांसयोरुपजीव्योपजीवकमावाभावात्, प्रत्युत तम- स्तेजसोरिव विरोधात्। साधनचतुष्टयसम्पत्तिब्रह्ममीमांसयोस्तूपजीव्योपजीवकभावो विद्यते। कामक्रोधादि- विक्षिप्तचित्तस्य हि स्थूलोपि पदार्थो न बुद्धिमधिरोहति, किंपुनरणोरणीयान्निहितो गुहायां ब्रह्मात्मा। अत एव 'दृश्यते त्वम्यया बुद्धया सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभि'रिति श्रयते । वुद्धेरत्र्यत्वं सूक्ष्मत्वं च शमदमादि- संस्कारवशलब्धमेकाग्रत्व सूक्ष्मवस्तुदर्शनसामर्थ्य हि। तस्माद्यस्साधनचतुष्टयसम्पन्नस्तस्य दृढा ब्रह्मजिज्ञासा जायते। सच जिज्ञासुः बह्ममीमांसायां प्रवर्तत इति कृत्वा साधनचतुष्टयसम्पन्न एवेहाधिकारी, नतु कर्मगात्र- ज्ञानवान्, नापि मीमांसशास्रमालावगतिमांश्च। नैतावतास्माभिरनधीतमीमांसाशास्त्रस्यैव ब्रह्ममीमांसाया- मधिकार इत्युच्यते- किं तु तर्कादिशास्त्राध्ययनतुल्यमेव मीमांसाध्यनमपीत्युच्यते। तेन अनुमानादिपदार्थ- परिज्ञानाय यथा तर्कादिशास्त्रान्तर किंचिदपेक्षितं, तथा मीमांसाशास्त्रमपि अपच्छेदोपक्रमसन्दर्शादिन्याया- वगतये किंचिदपेक्ष्यतांनाम, नैतावता अधीतमीमांसस्यैव ब्रह्ममीमांसायामधिकार इति व्य-नमः । अन्यथा अधीततर्कादिशास्त्रान्तरस्यैव व्र्ममीमांसायामधिकार इति वक्तव्यत्वापततेः। तस्मात् दृढतरब्रम्म- जिज्ञासोदयात्मागेव न्यायमीमांसादिशास्त्राध्ययन, ततः पश्चात्तु ब्रझ्ममीमांसैवाध्येतव्या। यथा कर्मजिज्ञा- सोदयात्मागेव तर्काध्ययन, ततः पश्चात्तु मीमांसैवाध्येतव्या तद्वदिति ॥ ननु अधीतसाङ्करवाध्यायस्यैव नित्यानित्यवस्तुविवेकादिना ब्रभमजिज्ञासा उदेतीति कृत्वा साङ्गसवाध्यायानन्तर्यमथशब्दार्थ इति वक्तव्यमिति चेत्, मैवम्- साङ्गस्वाध्यायानन्तर्यस्य, धर्ममीमां- सायामतिव्याप्तत्वात्- साङ्सवाध्यायानन्तरमेव हि धर्ममीमांसायामधिकरोति पुरुषः । किंच साङ्ग- स्वाध्यायानन्तरमवश्यं शमादिसाधनसम्पत्तिर्भवतीति वक्तु न शक्यते- बहूनामपि वेदविदामिदानी शमादिसम्पत्तिरहितानां दृश्यमानत्वात्। दृढतरत्रह्मजिज्ञासा तु शमादिसम्प्त्ति विना नोदेतीति शमादिसम्पत्त्यानन्तर्यमेव वाच्यम्। शमदमोपरतितितिक्षाश्रद्धासमाधानानि पडेक साधन, नित्यानित्य-

** 30 **

'अथाती बूक्षजिज्ञासे' स्यन्नSथशब्दविचारः । ११

वस्तुविवेक एक, इदामुत्रफलमोगविराग एक, मुमुक्षुत्वमेकं- मिलिखा चत्वारि साधनानि। तन्र तीन्र- मुमुक्षुत्वमेव साधन, न मन्दमुमुक्षुत्वं-तस्य व्रक्षमीमांसायामप्रवर्तकलवात्। यद्यपि यस्यैतानि साधनानि न सन्ति सोपि भ्रह्म जिज्ञासतीतीदानी प्रत्यक्षे, तथापि तस्य सा ब्रक्मजिज्ञासा न इढा, किंतु मन्दैब। तम्मास्साधनचतुषयसम्पत्तिव शादेव ब्रहमजिज्ञासोदेति पुरुषस्य। यथा माहेश्वरसूत्राध्ययनवशादेव प्रत्यादारज्ञान तददिति कृत्या अथशवदस्य साधनचतुष्टयसम्पत्त्यानन्तर्यमेयार्थ: । 'तदुदितस्स हि यो यदनन्तर' इति न्यायाद्घटस्य इण्डल्यापारजन्यव्वेन दण्डव्यापारानन्तर्थदशनाच्-इति। ननु इच्छाया ददर्त्व नाम इप्यमाणविषयप्रवर्तकत्वे। 'काश्यां तु मरणान्मुक्ति'रित्यादिशाल्ातसरवो- प्यास्तिक: कशी जिगमिपरयेय, किंतु वस्य इढा काशीजिगमिया स एव काशी गच्छति, यस्य स्वटढा स गमिष्यमीत्येव सर्वदा मन्धते- नतु गच्छतीति दर्शनान्। तथाच-यस्येप्यमाणविपये प्रत्टनतिस्स- दढेच्छ इत्येव स्वीकर्तव्यम्। इदानीं च बहवः पुरुषाः विनैय येदवेदाकध्ययन, चिनैव साधनचतुष्टयसम्पत्ति, बिनैव च मीमांसादिद्यासाध्ययन, सस्कृतभाषापरिज्ञानमान्रादेव ब्रअ्रमीमांसायां मश्टता दश्यन्त हत्यमीषां हदनअजिज्ञासा विद्यत पवेति वकव्य, ततः कर्थ साधनसम्पत्तेरन्यस्य बा हृढजिज्ञासां प्रतयन्वयव्यतिरेक- व्याप्तिसिद्धं हेतुत्वमिति चेदुच्यते-इच्छाया दृढल नाम नेप्यमाणविषयभवर्तकर्व, किंतु इष्यमाण- विषयप्राप्तिपर्यन्तत्वम्। इच्छा दि विपयसिद्धौ नियरतते, तदसिद्धौ तु नैब निवरतते। तथा च यक्य नश्म- जिज्ञासा न्रमज्ञानमाप्तिपर्यन्ता, नरम्ज्ञाने सत्येव निवतते, न तु तस्मित्नसति, स एय दृढन्वजिज्ञा- सावानित्युच्यते। अस्यैव ब्रह्मज्ञानलाभः । इय च हृढतकजिज्ञासा साधनचतुष्टयसम्पनस्पैव भवतीसि कृत्वा दृढतसजिज्ञासां प्रति साघनचतुष्टयसम्पत्तेरस्पैवान्वय्पतिरेकव्यासिसिद्ध हेतुत्वम्। अयमर्थः-साधन- चतुष्टयसम्पन्न एव अ्रह्मजिज्ञासया बम्ममीमासायां प्रबृत्य न्रमज्ञान लमते, न त्वन् इति। अत एवानधि- कारिणो बहबोज्य वेदान्तशाखत्रं बहधीत्यापि संसारिणद्शोचन्त उपलभ्बन्त इति॥ ननु मास्तु साधनचतुष्ठयक्षम्पतिः, पदवाक्यममाणपरिज्ञाने सति पण्डित उत्तरमीमांसायां प्रवृत्य स्वतो गुरूपदेशाद्वा ब्रह्मज्ञान प्राप्नुयादेव। सति साहित्ये शजश्वणाद्यज्ञानं नोदेतीति साहस- मात्रमिति चेन्मैवम्-साधनचतुष्टयसम्पततिरहित उत्तरमीमांसा ध्ययनवसाद्गमणो याथास्यं नैव जानीयान, यन्ा परोक्षमेव ज्ानीयादथा 'बज्रहस्तः पुरन्दर' इत्यादिवाक्यात्पुरनदरादीन् परोक्षमेव जानाति तहत् 'सह्य ज्ञानमनन्तै बह्मे त्यादिव।क्यादपि बह्ेति। नच साधनसम्पन्नोपि शब्दाङ्रसस परोक्षमेव जानीयाच्छन्दस्य परोक्षजननलाभाव्यादिति वाच्य, केवलशब्दस्य तथारवेपि विचार सहकृतदशब्दोऽपरोक्षज्ञानं जनयरयेव। नचबं साधनशून्योपि विचारसहकृताच्छब्दाङ्अ।ऽपरोक्ष्य प्राप्नुयादिति वाच्य, साधनशून्यस्व विचारासम्भवात्। विचारो हि चितैकाम्यसाध्य :- न हि शमादिरहितस्व कामादिमिर्वि क्षिप्तचित्तस् विचाररसम्भवति। अत एय नग्ममीमांसायां साधनसम्पन्नस्यैवाधिकार इत्युक्तमीमांसा हि विचारः । विचारेण इसम्भावनानिवृत्तिः।नच मास्तु अझ्ापरोक्ष्यमात्मसाक्षात्कारसस्यादेव शब्दात्केवलदिति बाच्च, ऋामिन्नत्वादात्मनः, मिन्रत्वेपि ससार्यात्म निश्धयनिराकरणपूर्वका Sसंसार्यात्मसाक्षास्कारस्य केवलशब्दा दसम्भवाचताप्यावश्यक एय विचारः।

** 31 **

श्री शक्कराशङ्करमाप्यविमर्शः ।

एवं साधनसम्पत्त्यभावेनात्मविचाराभावादेव वेदान्त्यामासानां बहूनामिदानीमससार्यात्मनिश्चयामावः। एता-

अनुबन्धचतुष्टयनिरूपणम्। न हि केवलमानन्तर्यमत्रापेक्षित, शास्त्रस्य तु विषयसम्बन्धाधिकारिफलरूपा नुबन्धनतुष्टयमपेक्षित- मस्य च वेदान्तशास्त्रस्य। मीमांसाशातात्पृथवछास्त्रतयास्ति तदपेक्षा। अत एव तचतुष्यमपेक्षितमिह प्रथम- सूत्रेण दर्शित, तथाहि-साधनचतुष्टयसम्पन्नमधिकारिणमथशब्द: प्रदशयति। नच ब्रह्ममीमांसुमिति वाच्यं, तस्योक्तिं विनैव सिद्धत्वात्- यो हि यन्मीमांसुस्स तन्मीमांसायामधिकरोतीति लोकतस्सिद्धत्वात्। नापि त्रह्षजिज्ञासुमिति वाच्यं, तस्यापि वचन विनैव सिद्धत्वात्- यो हि यज्जिज्ञास्यति स तन्मीमांसाया- मधिकरोतीति लोकत एव सिद्धत्वात्। नापि कर्मज्ञानिनमिति वाच्य, कर्मज्ञानिनो बक्षमीमांसाडयो- गात्- महिपज्ञानिनः कर्मज्ञानायोगवत्-इति। अतश्शब्दः प्रयोजन सूचयति। कर्मफलस्यानित्यत्वा- न्नित्यन्रह्मपाप्तिफलाय ब्रम्म ज्ञातव्यमिति हि तदर्थः । ब्रह्मशन्दो विषय बोधयति। सम्बन्धस्तु प्रतिपाद्य- प्रतिपादकभावरूपस्पष्ट एवं। एवमनुबन्धचतुष्टयवत्त्वादेवेर्द वेदान्तशास्त्रमवश्यमधिगन्तर्व्य-इति। ननु साधनचतुष्टयसम्पन्नेनेत्यनुवत्वा किमित्युक्तमथेति व्यासेनेति चेत्समानोयमनुयोगस्वापि कर्मज्ञानेनेत्यनुक्खा किमित्युक्तमथेतीति। अथ यदि किमत्र समाधानमित्यसदीयो त्रयात्तर्हि बदाम :- 'अल्पाक्षरमसन्धिग्ध सारवद्विश्तोमुखम्। अस्तोभमनवद्य च सूत्र सूत्रविदो विदु'रिति वचनादल्पाक्षरपदप्रयोग एव सूत्रे कर्तव्य इति। न चासन्दिग्ध वक्तव्यमिति किमिति सन्दिग्धमुक्तमिति वाच्य, व्याख्यानतो विशेषप्रति- पत्तिर्न हि सन्देहादलक्षणमिति न्यायाद्याख्यानतोऽसन्दिग्धमेवेदमथपदम्। किंच मङलार्थमप्ययमथश्दः प्रयुक्त :- 'ॐकारश्वाथशब्दश् द्वावेतौ ब्रह्मण: पुरा। कर्ण्ठ मित्वा विनिर्यातौ तस्मान्माङ्गलिकावुभा'विति स्मरणात्। अपिच 'अथातो धर्मजिज्ञासा', 'अथ शब्दानुशासन' मिति ग्रन्थादावथशव्दप्रयोगश्शास्त्रकर्तृमि- रङ्गीकृत इति तत्प्रयोग एवोचितः । तस्मात्साधनचतुष्टयसम्पत्त्यानन्तर्यवाची अयमथशब्दस्साधन वतुष्टय- सम्पन्नमधिकारिण समर्पयतीति सुस्थम्। अत्र श्रीमाप्यव्याख्यायां श्रुतप्रकाशिकायां सुदर्शनाचार्य: वेदान्त- श्रवणात्पूर्व शास्त्रान्तरश्रवणेन बिना सम्पादयितुमशक्यत्वाच्छास्रान्तराणामनव सरत्रस्तत्वाच् शाखान्तरसापेक्षाणां नित्यानित्यवस्तुविचेकादीनां पूर्ववृत्त्वव्युदास इति-तत्तुच्छम्, अधीतसाङ्गसशिरस्कवेदस्य। धिगताल्पा- स्थिरफलकेवलकर्मज्ञानतया सल्जातमोक्षा भिलापस्यानन्तस्थिरफलबझ्मजिज्ञासा द्यनन्तरभाविनीति श्रीमाष्यादेव अधीतसाङ्गसशिरस्कवेदस्य तत एव वेदाध्ययनान्नित्यानित्यवस्तुविवेकादिसम्भवात्। वेदे हि 'तद्यथेह कर्मचितो लोक: क्षीयते एव मेवामुत्र पुण्यचितो लोक: क्षीयत' इति, 'न स पुनरावर्तत' इति च नित्या- नित्यवस्तुविवेकस्य श्रुतत्वात्, 'शान्तो दान्त' इत्यादौ शमदमादेश्श्रुतत्वाच्च। तस्मात्साङ्गसशिरस्कवेदाध्यय- नादेवार्थावबोधसहितान्नित्यानित्यवस्तुविवेकादिसिद्धिरिति युक्त तेषां पूर्ववृत्त्वम्। यच्च तेनोक्ततं समधि गतकर्मासांसारिकफलनिर्विण्णानन्तस्थिरफलाकांक्षी शास्त्रमधिकरोतीति- तत्र समधिगतकर्मेति विशेषण- मनर्थर्क, ब्रूह्मादगति प्रति कर्मावगतेरहेतुत्वस्योक्तलवात्। द्वितीय विशेषण मिहामुत्रफलभोगविरागरूपमस्म-

** 32 **

अथशब्दविचारः । १३

दुक्त साधनमेव। तृतीयं च सुमुक्षुत्वरूपमस्मदुक्त साधनमेवेति नापूर्वोक्तिः । अल्पास्थिरफलकर्मेति, अनन्तस्थिरफलब्रह्मेति च भाप्यव चनादेव नित्यानित्यवस्तुविवेकात्मक साधनमप्यभ्युपेतमेव। एवं साधन- त्रयमभ्युपगम्यैव अथशव्दस्य साधनचतुष्टयसम्पत्त्थानन्तर्यार्थानभ्युपगमः कुतो वा नाह जाने- क्रोधावतारस्य रामानुजस्य शमाभावाच्छमादिसम्पत्तिस्तेन नाभ्युपेतेति मन्ये। यच्च सुदर्शनेनोक्त कर्मविचारानन्तर ब्रह्म- विचारस्य कर्तव्यत्वे कर्मणामल्पास्थिरफलत्वनिर्णयसहितानन्तस्थिरफलापातप्रतीतिरित्ययं विशिष्टो हेतुरिति, तदप्ययुक्तम्-कर्मविचारो हि मीमांसाध्ययन ततः प्रावपुरुषस्य कर्मफलमनन्त स्थिरमिति ततः पश्चा- दस्थिरमिति च बुद्धिरस्तीत्यस्यांशस्य पूर्वमेव खण्डितत्वात्। कर्मविचारानन्तर कर्मण एव कर्तव्यत्वेन ब्रह्मविचारस्याकर्तव्यत्वात्। यदि कर्मविचारानन्तरमव्यवधानेन ब्रह्मविचारस्यैव कर्तव्यत्व, तर्हि कर्मविचार- विधानस्य वैयर्थ्यापततेः। नच कर्मविचारानन्तर त्रह्मविचार विधाय पथ्ाड्व्ज्ञानसहित कर्म कर्तव्यमिति वाच्यं, ब्रम्मज्ञानानन्तर कृतकृत्यत्वेन कर्तव्यानवशेपात्। 'बृह्षविद्रल्ैव भव ति', 'तरति शोकमात्मवि'दित्यादि- श्रुतिशतात्, 'एतद्बुध्वा बुद्धिमान् स्यात्कृतकृत्यश्र भार'तेत्यादिस्मृतिशताच्च। यस्य तु ब्रक्मविचारानन्तरमपि कर्तव्यशेपोस्ति स न कृत्सतत्रहवित्। किच कर्मब्रह्मज्ञानयोस्तमस्तेजसोरिव साहित्यमपि दुरुपपादम्। यदि तु ब्रह्मविचारोपि कर्मविचारवत्कर्मशेप: कमोंपयोगितया तहि अथातो धर्मजिज्ञासेत्यारव्घे मीमांसा- शास्त्र एवास्यापि प्रतिपादनं स्यात्, नतु अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति पृथगस्यारम्भः ॥ ननु स्वतोऽस्थिरफलकमपि कर्म- ब्रह्मज्ञानसहित सदनन्तस्थिरफलके भवतीति कृत्वा अनन्तस्थिर- फलककर्म करणार्थ कर्मबह्मज्ञानद्वयस्यावश्यकतया तत्र कर्मज्ञानस्य पूर्वमीमांसया जातत्वाद्रम्ज्ञानायोत्तर- मीमांसाSडरभ्यते अथातो बह्षजिज्ञासेति-मैवम्, यदयेवं कर्मविचारो बह्विचारश्रेत्युमर्य कर्मकरणार्थ- तया कर्मशेषभूतं तर्हि कर्मविचारानन्तर्य बह्षविचारस्य न नियन्तु शक्यते- बह्ाविचारानन्तर्यस्थापि कर्म- विचारस्य्र सम्मवात्। तथाच अथातो धर्मजिज्ञासेत्यताथशव्दस्य वृह्मविचारानन्तर्यमित्येवार्थः, न त्वभ्यय- नानन्तर्यमिति। तत्नापि विवाद एव सम्प्राप्त :- एवं कर्मविचारानन्तर बह्षविचार: कर्तव्यः किं यद्वा, ब्रह्मविचा रानन्तर कर्मविचार: कर्तव्य इति संशये विनिगमकाभावादुभयस्याप्यसिद्धिः। न च कर्मविचारा- त्माक् मुमुक्षाया एवानुदयान बह्विचारप्ाप्तिरिति वाच्य, कर्मविचारात्मरागपि कर्मविचारात्पश्चादिव बह्ष- ज्ञानसहिता त्कर्मण एव मोक्षः, नतु केवलकर्मण इति ज्ञातुं शक्यत्वात्। न हि कर्मविचारे विद्यतेयमंशः- येन कर्मविचार विना तस्य दुर्जेयत्वमुच्येत-इलो।। 'तत्प्राप्तिहेतुर्विज्ञान कर्मचोक्तं महामुने। तथा तपश्च विद्या च संयुक्त भेपज महत्' इत्यादिवचनानि पुराणादिपु सन्ति हि। तरमाद्रह्ज्ञानसहितात्कर्मणो मोक्ष इति वादिनस्तव मते बझविचारस्य कर्मविचारानन्तर्य नियन्तु न शक्यते। एतेन घटनिप्पत्तेः कुलाला- दिवद्वम्मविचारस्य कर्मविचार: पूर्वभावित्वेन नियत इति श्रुतप्रकाशिका-परास्ता। कुलालादभावे घटा- निष्पत्तिवत्कर्मविचाराभावे बूक्षविचा राभावासिद्धेः, बृह्षविचारं विहितवतापि कर्मकरणार्थ कर्मविचारस्य सुक- रत्वेन बुक्षविचारस्यापि कर्मदिचारपूर्वभावित्वसिद्धेः। किंच ज्ञान विनेव कर्मविनापि मोक्षामावान्मुमुक्षुत्व धर्म जिज्ञा सोरप्यावश्यकमेव, ततः सज्जातमोक्षामिलाषो बक्षविचार विदध्यादिति वचनम प्ययुक्तमेव। एतेन

** 33 **

१४

कर्मविचारो बूक्षविचारसामग्रीति अ्रुतपकाशिका-परास्ता। कर्मविचारसामग्रीत्वस्य वह्मविचारेपि सत्त्वात्। ब्रह्मविचारं कृतवान्हि केवलाद्रहज्ञानात्साभीष्टमोक्षासिद्धया तदर्थ ज्ञानसहित कर्म चिकीर्पुः कर्मविचार विधते। न च कर्मविचारमकृतवतो मुमुक्षा न स्यादिति वाच्य,साङ्गवेदाध्ययनेन, पुराणादिपठनेन, भय- अन्थपठनेन च तस्यास्सम्भवादिति। ननु घटस्य दण्डचकसलिलादिवद्रह्मविचारस्य कर्मविचार: पूर्वभावित्वेन नियतसामत्री मामून्नाम- साधनचतुष्टयसम्पत्तिरपि कथ सा स्यादिति चेदुच्यते-दण्डचक्रायभावे घटानिप्पत्तिवत्साघनसम्पत्त्यमावे व्र्मविचारानिष्पत्तेरिति । न च साधनसम्पन्ना अपि बहवोडकृतन्रह्म- विचारा दृश्यन्त इति कृत्वा साधनसम्पत्तिसत्त्वे त्रझ्मविचारसत्वमिति नियन्तु न शक्यत इति वाच्यम्, नास्मामिस्साघनसम्पत्तिसत्त्वे ब्रभ्मविचारसत्त्वमित्यन्वयव्याप्तिरुच्यते- किं तु साधनसम्पत्त्यमावे ब्रविचारा- भाव इति व्यतिरेकव्याप्तिरुच्यत इति। न हि दण्डचकादिसद्वावमात्रेण घटोदयः, परं तु दण्डचक्राधमावे घटानिष्पततिरित्येव तत्रापि नियम:। तस्माद्घटनिप्पत्तेः कुलालादिवद्व्मविचारस्य साधनचतुष्टयस्पततिरेव सामग्री न तु कर्मविचार इत्यनवद्यम् ।। इत्यथशब्दविचारः ॥ अतश्शब्दविचारः। अथात्र अतशशब्दो विचार्यते-अतरशब्दो वृत्तस्य हेतुमावे इति रामानुज :- वृत्त कर्म- ज्ञानं वर्तिष्यमाणस्य न्रझ्मज्ञानस्य हेतुरिति तदर्थः। नेद युक्तम्- कर्मज्ञानस्य व्रझ्मज्ञानं प्रति हेतुत्वा- सिद्धेः । न हि कर्मज्ञानाद्गव्ज्ञानं जन्यते- दण्डव्यापारादिव घटः, किंतु विचारिताद्वेदान्तवाक्यादेव त्रम्म- ज्ञान जायते। 'तं त्वौपनिपर्द पुरुष पृच्छा'मीत्यादिश्रुतेः। न च कर्मणः केवलस्यास्थिरफलकत्वज्ञाना- =मुमुक्षुर्बक्षमीमांसायां प्रवर्तत इति कृत्वा कर्मज्ञान ब्रद्मज्ञानस्य हेतुरित्युक्तमिति वाच्यम् । तथासति- अतश्शब्दस्य कर्मणोSस्थिरफलकत्वज्ञानादित्यर्थ इति वक्तव्यत्वात्। नच तथैव वदाम इति वाच्यम्, तथापि ब्रक्ज्ञानंप्रति कर्मणोडस्थिरफलकत्वज्ञानस्य न हेतुत्वम्, किंतु त्रम्मज्ञानेच्छां प्रत्येवेति नेष्टसिद्धिः। अस्थिर कर्मफलमिति ज्ञानवान्हि कर्मसु, तत्फलेषु च वैराग्यान्तित्यफलेच्छया ब्रह्म।जिज्ञासति। ननु अतश्शव्दस्य केवलकर्मणो मोक्षामावादित्यर्थः, ब्रम्मज्ञानसहितकर्मानुष्ठानार्थ त्रम्म ज्ञातव्य- मित्यवशिष्टवाक्यार्थ:, इति चेत्- मैवम्, तमस्तेजसोरिव कर्मज्ञानयोन समुच्चय इति पूर्वमेव मया समुच्चयवादस्यास्य निराकृतत्वात्। न च युक्त्यैव त्वया निराकृतो न तु प्रमाणत इति वाच्यम्, श्रुति- प्रमाणस्य दर्शितत्वात्। अथापि यद्यसन्तुष्टिस्तर्हि त्रवीमि श्रुणु- 'तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति, नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय' इत्यादिश्रुतिभ्यः, 'तमो निवृत्तौ सूर्यस्तु यथा नान्यदपेक्षते। तथाऽज्ञाननिवृत्तौ तु ज्ञान नान्यदपेक्षते॥। तस्मात्कर्मप्रणाडयैव ज्ञानशेष न चान्यथा। अत एवोक्तमार्गेण तयोस्समसमुच्चयः॥ सुतरामेव नास्त्येव सम्यगुक्त मया बुधाः।' इति सूतसहितावचनात्, 'ज्ञानाग्निस्सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते- र्जु'नेत्यादिगीतावचनाच। 'तत्प्राप्तिहेतुविज्ञानं कर्मचोक्त' मिति वाक्यस्य तु विज्ञानं साक्षात्म्राप्तिहेतुः। कर्म क्रमेण तत्पाप्तिहेतुरित्यर्थः। 'तपश्च, विद्या'चेति वावयस्य तु तपश्चित्तैकाश्यमित्यर्थान्न समुच्चयपरत्वमिति

** 34 **

बह्मजिज्ञासापदार्थविचारः । १५

बोध्यम्। नन्वेवमतश्शव्दस्य यदि रामानुजोक्तार्थो भवति दुष्टस्तर्हि को निर्दुष्टार्थ इति चेन्मयास्य शतमर्था दर्शिताश्शारीरकचतुस्सूत्रीविचारनामके ग्रन्थे इति तत एव तेऽवगन्तव्याः । इत्यतश्शब्दविचारः॥। ब्रह्म जिज्ञासापदार्थविचारः। अथ ब्रह्मजिज्ञासाशब्दविचारो वितन्यते- ब्रह्मणो जिज्ञासा ब्रह्मजिज्ञासा । त्रक्षण इति कर्मणि पष्ठी। इच्छाया इप्यमाणप्रधानत्वाद्रह्मज्ञान विधेयम्, ब्रह्म च निर्दोषस्सकलकल्याणगुणस्सर्वेश्वरः पुरु- पोत्तम इति रामानुजः, ज्ञानं तर्करूपमेव नतु। फलरूप, तस्याविधेयत्वात्, सन्प्रत्ययस्तु विचारस्य राग- प्राप्तत्वज्ञापनार्थ इति श्तप्रकाशिकाकारः। तद्युक्तम्-किमिच्छावाची शब्द इप्यमाणममिधया प्रति- पादयति? यद्वा लक्षणया? नाघः- इच्छावाचकशबदस्येप्यमाणवाचकत्वायोगात्, सतीप्यमाणवाचकत्वे इच्छावाचकत्वस्यैवासिद्धे: । नहीच्छेष्यमाणयोरैक्यं- येनेच्छावाच्यपीप्यमाणवाचकस्स्यात्। न द्वितीय :- इप्यमाणस्यैवेह विधेयत्वेन इच्छावाचकपदप्रयोगायोगात्, 'अथाऽतो ब्रह्मजिज्ञास' मिति सूत्रणेनैवेष्टसिद्धौ 'अथातो ब्रह्मजिज्ञा'सेति सूत्रकरणमनर्थक, गौरवावहं चेति भावः । न च सन्प्रत्ययो विचारस्य रागप्राप्तत्व- ज्ञापनार्थ इति वाच्यम्, तथा सति अप्राप्त एव शास्त्रमर्थवदिति श्रुतप्रकाशिकाकारवचनादेव प्रकृत- शास्त्रस्यानर्थक्यप्रसङ्गात्। न हि रागप्राप्तव्रह्मविचारप्रतिपादकं वेदान्तशास्त्रमर्थबद्धवितुमर्हति। नापि धर्म- जिज्ञासेतिवदिहापि सन्प्रत्ययोपपत्तिरिति वाच्य, तत्रापि धर्मज्ञानं विधेयमित्यर्थवर्णने उक्तदोषप्रसङ्गात्। नापि निदिध्यासितव्यः विजिज्ञासितव्य इत्यादिश्रुत्यनुसारायजिज्ञासेति प्रयुक्तमिति वाच्यम्, तत्नापि निदिध्यासनं विधेयं, विज्ञानं विधेयमित्याद्यर्थवर्णने उक्तदोपानतिक्रमणात्। नच ग्रह्मज्ञानस्य प्रीतिरूप- त्वेनेच्छाविपयत्वात्सन्प्रत्ययनिर्देशोपपत्तिरिति वाच्यम्, कि विचारात्मक ब्रम्मज्ञान प्रीतिरूप? किं वा फलात्मक? नादः- विचारस्य प्रीतिरूपत्वाभावात् । न द्वितीयः- विधेयत्वायोगेन तस्येहास्वीकारात् । तस्मा'दूर्णेनाप्येकेनानर्थकेन न भवितव्य'मिति न्यायादत सन्प्रत्ययस्य सार्थक्यमवश्यं वक्तव्यमिति तदवचना- दवद्यमेव रामानुजभाष्यम्। तथा ब्रह्मशब्दः पुरुपोत्तमवाचीति सम्प्रतिपत्नम्, पर तु पुरुषोत्तमस्य तस्य गुणवत्त्वे विश्रतिपन्नम्, निर्दोपस्य तस्य निर्गुणत्वेनैव भाव्यत्वात्। न हि सगुर्ण वस्तु कापि निर्दोष- मुपलभ्यते। श्रुतौच- 'निरवद्य, निरज्जन, केवलो, निर्गुण'श्रेति ब्रह्मणि गुणदोषयोरभावः श्रूयते। न च विज्ञानमानन्द व्रकेति श्रतेर्वक्षणि ज्ञानानन्दौ गुणौ स्त इति वाच्य, तत्र विज्ञानरूपमानन्दरूप च ब्रह्मेत्येवार्थात्। विज्ञानमस्यास्तीति विज्ञानम्-आनन्दोस्यास्तीत्यानन्दमित्यर्थकल्पनस्यायुक्तत्वात्। अर्शआादि- गणे एतत्पदयोरपाठात्, अशआदेराकृतिगणत्वेनैतत्पदस्वीकारस्य विप्रतिपन्नत्वात्। नच विशिष्ट ज्ञान यस्य तद्विज्ञानमिति बहुत्रीहिरिति वाच्य, 'सत्य ज्ञानमनन्त ब्रझ्मे'ति श्रुत्यन्तरानुरोधात्। किंच नेह सर्वेश्वर- भूत मायाशबल ब्रझ् ज्ञेय, तस्य मुक्ताप्राप्यत्वेनाज्ञेयत्वात्। मुक्तपार्प्य निर्मार्य शुद्ध हि ब्रह्ेह ज्ञेयम्। नचेश्वर एव मुक्तपाप्य इति वाच्य, खम इव जागरेSपि जीवाज्ञानकल्पितस्येश्वरस्य मुक्तपाप्यत्वायोगात्। न हि मुक्तौ जीवस्याज्ञानमस्ति येन तन्नेश्वरो भवेत्। तस्मात्परिपूर्णनित्यशुद्धबुद्ध प्रत्यगभिन्नत्रभ्ज्ञानाय वेदान्तविचार: कर्तव्य इति शह्रोक्त एवार्थस्साधीयान्। अस्मिन्पक्षे सन्प्रत्ययस्य विचारलक्षकत्वेन सार्थक्य।

** 35 **

१६

ज्ञानशव्दस्य च फलभूतो मुख्य एवार्थ:, नतु विचाररूपो लाक्षणिक इति गुणश्च। नच सन्प्रत्ययाद्विचार इत्यस्य सिद्धावपि कर्थ वेदान्तविचार इत्यस्य सिद्धिरिति वाच्यं, ब्रह्मण औपनिषदत्वेन तद्ज्ञानस्य वेदा- न्तैकसम धिगम्यत्व। त्तत्सिद्धिरिति। अत एव वेदान्तार्थविचारात्मकन्यायनिबन्धनरूप तु शास्त्र ब्रह्ममीमां- सेति प्रसिद्धिः । एतेन त्रम्मविचार: कर्तव्य इति वाक्यार्थाड्रवज्ञानाय वेदान्तविचारः कर्तव्य इति वाक्यार्थ एव समीचीन इति सिद्धम्-कुत इतिचेदुच्यते- पूर्ववाक्याथें फलं न दर्शित, विचारसाधन च न दर्शितमिति तथो रवचनं दोष:। उत्तरवाक्यार्थे तु फलं ब्रह्मज्ञानरूप दर्शित, विचारसाधन च वेदान्तरूप दर्शितमित्यदोपः। नच ब्रह्मज्ञान न फलं किंतु मोक्ष एवेति वाच्य, ब्रह्मविचारंप्रति ब्रम्म- ज्ञानस्यैव फलत्वात्, मभज्ञानातिरिक्तमोक्षाख्यफलामावाच। नच ब्रह्मज्ञाना या ब्रह्मावाप्तिस्सैव मोक्ष इति वाच्यं, ज्ञायम।नव्रझण एव प्राप्यमाणब्रझ्मत्वात् 'यत्साक्षादपरोक्षाद्व क्षेति ्रुतेः। न च अपरोक्षतया ज्ञाय- मानादपि घटादयथा प्राप्यमाणो घटः पृथम्भूतस्तथैवापरोक्षतया ज्ञायमानाङ्गह्णोपि प्राप्यमाण ब्रह्म मिन्र- मेवेति वाच्यं, घटस्य परिच्छित्नत्वात्तथाऽस्तु अपरिच्छिन्ने तु ब्रह्मणि नैवं कल्पयित शक्यमिति। समाप्तो ब्रह्मजिज्ञासापदविचारः। अथ स्वाध्यायविधिविचार:। 'साध्यायोऽध्येतन्य' इति विधि: किमक्षरराशिग्रहणमात्रपरः ? किं वा फलवदर्थावबोधपर्यन्त इति संशयः । तत्र द्वितीय: पक्षोऽस्मदीयैराश्रितः, पूर्वः पक्षस्तु रामानुजेन। स चायुक्त :- तथाहि 'स्थाणुरय भारवाह: किलाभूदधीत्य वेद न विजानाति योऽर्थ'मिति श्रुतेरर्थावबोधरहितस्य वेदाध्ययनस्य निररर्थकत्वा- निरर्थकस्य वेदविहितत्वायोगाच। यजेतेत्यादिर्हि वेद: फलवत्स्वर्गादर्थमेव विधत्ते, न त्वफलमन्यथा अप्रामाण्यप्रसज्ञात्। न हि लौंकिकोपि निरर्थकशशब्दः कापि प्रमाण भवितु मर्हति, किंपुनर्वैदिकः। पुत्रस्ते जात इत्याद्याप्तवाकयस्यानन्दाद्यर्थजनकत्वसम्प्रतिपत्तेः । अत एव न क्रियार्थ एव वेद: प्रमाण, किंतु फलवदर्थावबोधक एव वेद: प्रमाणमिति निर्णीतमाचार्य: पूवैः। तच् फलवदर्थावबोधकत्व वेद- पूर्वोत्तरभागयोरविशेषेणास्ति। पूर्वभागस्य खवर्गादिफलवद्यज्ञादर्थप्रतिपादक त्वादुत्तरमास्य च मोक्षफव्राम्म प्रतिपादकत्वाच्च। एवं वेदस्य फलवदर्थावबोधकत्व।देव वेदाध्ययनस्य फलवदर्थावबोधपर्यन्तत्व युक्तम्। सच वेदार्थावबोधः व्याकरणनिरुक्तादिना सम्पाद्य इति कृत्वा वेदाध्ययनविधिनैव वेदाङ्गाध्ययनमपि विहितम्। अतएव शुक्कपक्षेषु वेदान्पठेदिति वेदाङ्गानि समस्तानि कृष्णपक्षेषु सम्पठेदिति च स्मर्यते। नचैव साक्षाध्ययनवशादेव फलवदर्थावबोधस्य जातत्वाद्यर्थेय कर्ममीमांसा त्रक्ममीमांसा चेति वारच्य, आपा- ततो जातेप्यर्थावबोधे सशयविपर्ययरहितनिष्कृष्टार्थावबोधस्याजातत्वेन तदर्थ मीमांसायाः कर्तव्यत्वात्। नचापाततोऽर्थावबोधस्तर्हि व्यर्थ इति वाच्य, आपाततोप्यर्थावबोधामावे अर्थनिर्णयजिज्ञासाया एवानुदयापत्तेः। तस्मात्साङ्गाध्ययनं विधाय तत्रापाततो ज्ञायमानज्योतिष्टोमब्रह्माद्यर्थनिर्णयाय कर्मत्रम्ममीमांसा कर्तव्या। तत्र च यः सवर्गकामो ज्योतिष्टोमादिपदार्थजिज्ञासुस्स एव पूर्वमीमांसां पठेत्, यः पुमान् मोक्षकामो ब्रह्म- जिज्ञासुस्स उत्तरमीमांस।मेव पठेदिति न पूर्वमीमांसाध्ययनमपेक्षते उत्तरमीमांसा। न च पूर्वमीमांसाध्ययन- ** 36 **

स्वाध्यायत्रिधिविचारः । १७

नास्कमस्वरूपे तत्फलस्य चानित्यत्वे निश्चिते सत्येवोत्तरमीमांसायां प्रवृत्तिः पुरुषस्य जायत इति वा्च्य, साङ्गसवाध्यायादेव कर्मफलानित्यत्वनिश्रयो त्रम्मज्ञानफलमोक्षनिश्वयश्र भवत्येव पुरुपस्य। नचैवं मीमांसा- ध्ययन व्य्थमिति वाच्यं, कर्मण इतिकर्तव्यतादिज्ञानार्थ पूर्वमीमांसाया अध्येतव्यत्वाड्गहात्मयाथातम्य- ज्ञानार्थमुत्तरमीमांसायाश्चाध्येतव्यत्वात्। नच कर्मफलानित्यखनिश्चये सति कि तदितिकर्तव्यतादिज्ञाने- नेति पूर्वभीभांसा न पठनीयैवेति वाच्य, अनित्येपि कर्मफले खवर्गादौ विपयसुख इव लौकिके कामवशा- तदितिकर्तव्यताश्ञानस्थापेक्षितत्वात्। अयंभाव :- अधीतसाङ्गखाध्यायः फलवदर्थावयोधशाली पुरुपः पैहिकमामुष्मिकं च विषयसुखं सर्वमनित्यमिति जानन्नपि चितशुद्धयमावेन एैहिकसुखकामनया यथा स्रवच- न्दूनव नितादिकं परिगृद्धाति, तथा आमुष्मिकरम्भासम्भोगादिसुखकामनया ज्योतिष्टोमादिक चिकीर्षति, स च चिकीर्पुः खचिकीर्पितकर्मेतिकर्तव्यतादिज्ञानार्थ पूर्वमीमांसामभ्यस्यति, कर्माणि च कुरुते, एवं विहितकर्माणि कृतवतस्तस्य दैवाद्यदि चित्तशुद्धिस्तर्हि संन्यस्य व्रम्मजिज्ञासयोत्तरमीमांसां स पठति- नोचे- त्रिव पठति। यस्य तु पुनरसाङ्गस्वाध्यायं कृतवतो दैवादादावेव चित्तशुद्धिस्तस्य एहिकामुप्मिकसुख- कामाभावासत्रक्चन्दनवनिताद्यपरिग्रहः संन्यासाश्नमस्वीकारपूर्वकमुत्तरमीमांसाध्ययन च सम्भवति। अतएव 'यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रत्रजेत्', 'ब्रम्मचर्यादेव प्रत्रजेत् ग्रृहा'द्वेत्यादि श्रयते। एवचाशुद्धचित्तस्य सकामस्य गृहिण एव पूर्वमीमांसायामधिकारः, शुद्धचित्तस्य निष्कामस्य सन्यासिनस्तु न पूर्वमीमांसायां -- किं तूत्तरमीमांसायामेवाधिकार इति कृत्वा कथमुत्तरमीमांस।ध्ययनस्य नियतपूर्ववृत्त स्यात्पूर्वमीमांसाध्ययनम्। न च 'स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानव' इति गीतावचनात्खकर्मणा ईश्वराराधन विना चितशु- द्धययोगाचित्तशुद्धयर्थकेश्वराराधनकर्मकरणार्थमपि पूर्वमीमांसा पटनीयेति वार्च्य, इष्टापतेः। न च तावता पूर्वमीमांसाध्ययनानन्तर्यमुत्तरमीमांसायास्सेतस्यति- किं तु चित्तशुद्धयानन्तर्यमेव, जन्मान्तरानुष्ठितनिप्काम- कर्मवशादपीहजन्मनि चित्तशुद्धिसम्भवेनेहजन्मनि पूर्वमीमांसाध्ययनायोगात्। तरमादिहजन्मनि अधीत- साङ्स्वाध्यायस्य पूर्वमीमांसाध्ययनाभावेपि चित्तशुद्धिसत्त्वे उत्तरमीमांसायामधिकारस्सम्भवति, पूर्वमीमांसा- ध्ययनसत्त्वेपि चित्तशुद्धचमावे उत्तरमीमांसायामधिकारो न सम्भवतीति अन्वयव्यतिरेकाभ्यामुत्तरमीमां- सायाश्ित्तशुद्धयानन्तर्थमेव सिद्धच्ति न तु पूर्वमीमांसानन्तर्यमित्यनवद्यम्। एतेन स्वाध्यायस्यार्थाव- बोधपर्यन्तत्व।च्छुद्ध चित्तेनापातप्र तिपत्रमोक्षफलकब्रह्मज्ञानार्थ पूर्वमीमांसां विनैवोत्तरमीमांसा पठनीया, अशु- द्धचितेन त्वापातप्रतिपत्नकर्मज्ञानार्थ पूर्वमीमांसा पटनीयेति विवेकस्सिद्धः, आपातप्रतीतस्य अ्रल्यज्ञानस्य निर्णयार्थ कर्मज्ञाननिश्रयस्यान्यपेक्षितत्वादिति। ननु साङ्गस्वाध्यायाध्ययनेन कर्मफलमनित्यमित्यापातज्ञाने सत्यपि तन्निश्चयाभाव।त्तदर्थ पूर्वमीमांसाध्येतव्येति चेन्मैवं, पूर्वमीमांसाध्ययनेनापि तन्निश्चयानुदयात्मत्युत कर्मफलातिरिक्तमोक्षफलाभावनिश्रयोदयात्, उत्तरमीमांसाध्ययनादेव कर्मफलानित्यत्व निश्चयोदयाच्च। ननु पूर्वमीमांसान्यायैरेवोत्तरमीमांसार्थो विचारयितव्य इति पूर्वमीमांसाध्ययनानन्तरमेवोत्तरमीमांसाध्येतव्येति चेन्मैंव, मन्त्रैरेव मन्त्रार्थरस्मर्तव्य इतिवत्कि पूर्वमीमांसान्यायरेवोत्तरमीमांसार्थो विचारयितव्य इति नियमोस्ति, येन तर्कशास्त्रधक्तन्यायैरुत्तरमीनांसार्थोन विचारयितव्य: स्यात. किच यद्यत्तरमीमांसार्थ: पर्वमीमांसान्यायै- ** 37 **

१८

विचारयितव्यस्तर्हि पूर्वमीमांसार्थः कि न्यायैविंचारयितव्यः न च स्वन्यायैरेवेति वाच्य, तथोचरमीमांसाया अपि स्वन्यार्थिरेव विचारणीयत्वात्। न्यायाद्यधिकरणानि ते पूर्वमीमांसायामिवोत्तरमीमांसायामपि सन्त्येव। यदि तु न्याया इत्यस्य युक्तयइत्यर्थस्तर्हि ते पूर्वमीमांसायामिवोत्तरमीमांसायां तर्कादिशास्त्रान्तरेषु च सन्त्येव। अपि च. 'तेजो वै वृत, आयुर्व घृत, पवित्र वै हिरण्यम्' इत्यादिमन्त्रैरेव मन्त्रार्थस्समर्तव्य इति यथा पूर्वमीमांसायां दृश्यते तथा तत्त्वमसीत्यादिमहाव।क्यगततदा।दिपदार्था'स्सत्य शानमनन्त ब्रह्म'त्याधवान्तर- वेदान्तवावयैरेव सर्तव्य इति दृश्यते। ततश्र वेदार्थ वेदा इव, वेदान्तार्थ वेदान्ता एव प्रतिपादयन्ति। तद्यवस्थापर मीमांसया प्रतिपाद्ते अतो न पूर्वमीमांसया भवत्युत्तरमीमांसायाः कोप्युपयोगः। सत्यप्युप- योगे कम्मिश्चित्स तर्कादिशास्त्रान्तरसाधारण एवेत्यलम् ।। ज्ञानस्य मोक्षसाधनतानिरूपरण, ध्यानस्य तदसाधनत्वनिरूपर्ण च। अथ मोक्ष: केन साधनेन प्राप्यत इति विचार्यते-'ज्ञानादेव तु कैवल्य'मित्यद्वैतिनः, 'वेदना- (्कैवल्य'मिति रामानुजः । वेदनं च ध्यान भक्तिरित्येतत्। ध्यान चासकृदावृ्त्त ज्ञानमेव, विजातीय- प्रत्ययातिरस्कृतसजातीयप्रत्ययप्रवाहृस्य ध्यानत्वादिति । अत्र ध्यानान्मुक्तिवादिना रामानुजेन न किमप्यप- राद्धं, किंतु दैवातस्य ज्ञानपदार्थज्ञानं नासीत्, अतएव तेन श्रीमाप्ये महान् कोलाहलोडकारि। तथाहि- 'आत्मा वाडरे द्रष्टव्य' इत्यात्मदर्शनं विधीयते श्रुत्या। तब श्ुतिविहितमात्मनो द्शन कि फलभूत, यद्वा वृत्तिरूपम् नाध :- फलस्याविधेयत्वात्। न चात्र विप्रतिपतिः, श्रुतप्रकाशिकाकारेणैवोक्तत्वात्फल न विधेयमिति। अतः परिशेषाद्वृत्तिरूपमेव, वृत्तिज्ञानस्यान्तःकरणक्ियात्वेन विधेयत्वात्। अतएव श्रुतप्रकाशिकाकारोपि- विचारज्ञानस्य विधेयत्वमूचे । न च विचारशानमेव विधेय' न वृतिज्ञानमिति वाच्य, वृत्तिज्ञानातिरिक्तविचारज्ञानाभावात्। विचार्यविषयाकारेणान्तःकरणपरिणामो हि विचारः, वृत्तिश्र अन्तःकरणस्य परिणामः कियैवेति वृत्तिः क्रियैव। वृत्तौ ज्ञानशब्दप्रयोगस्तु ज्ञानावच्छेटकतया औपचारिकः, साच वृत्ति: क्षणिकेति दीर्घकालें तत्सिद्धच्यर्थमावृत्तिः कार्यैव । अन्यथा वृत्त्यन्तरोद्येसति पूर्ववृत्तर्नाशात्। एतेन आत्मा द्रष्टव्य इत्यस्य अविच्छिद्धमात्माकाथवृत्तिसन्तान, भावयेदित्यर्थस्सिद्धः । अस्यच भावनस्य फलं सच्चिदानन्दव्रझात्मसाक्षात्कार एव वृत्त्या विषयावरकाज्ञाननाशे सति विषय- साक्षात्कारसिद्धेः । स चात्मसाक्षात्कार: फलभूत ज्ञान प्रत्यक्षमूरत च। अस्य चात्मसाक्षात्काररूपज्ञानस्य फल मोक्ष इति कथ ज्ञानान्मोक्षस्यानभ्युपगम :? त्वयापि हि भवत्या ब्रह्म प्रत्यक्ष भवतीतुच्यते, एवं ध्यानसाध्यस्यात्मसाक्षात्काररूपज्ञानस्य कथमात्मप्राप्तिरूपमोक्षहेतुत्वं: कर्थवा ज्ञानसाध्यस्य मोक्षस्य ध्यान- साध्यत्वं, येन ध्यानादेव मोक्षो नतु ज्ञानादित्युच्येतः ननु आत्मसाक्षात्कारान्मोक्ष इत्यविवार्द, स चात्मसाक्षात्कारो न क्षणिकाद्धृततिज्ञानाङ्गवति, किंतु आमरण वर्तमानानिरन्तरादेव वृविज्ञानसन्तानादि- त्यास्माभिरुच्यत इति चेन्मैवम्-कि तत्तद्विषयाकार वृत्तिज्ञानं तत्तद्विपयावरकमज्ञान नाशयति, उत न ?- आद्ये कर्थ क्षणिकादपि ब्रम्मात्माकाराद्वृतिज्ञानाङ्गमात्माहरकाज्ञाननाशे तत्पूर्वक ब्रम्मात्मसाक्षा- त्काराभाव ::- द्वितीये वृत्तिज्ञानसन्तानादपि कथमज्ञाननाशपूर्वको विषयसाक्षात्कारः न च सन्ततमेव

** 38 **

ज्ञानस्य मोक्षसाधनतानिरूपण, ध्यानस्य तदसाघनत्वनिरूपरण च। १९

वृत्तिज्ञानमज्ञाननाशकमिति बाच्य, घटादौ तथाऽदर्शनात्। ननु सकृद्दृष्टेपि घटे पुनरज्ञानावरणसम्भवेन पुनर्धटदर्शनार्थ चक्षुर्वृत्तेरपेक्ष्यमाणत्वात्सर्वदा घटदर्शनकामिना सर्वदा घटाकारवृत्तिर्जनयितव्यैव। एवं सकृदव गतेपि ब्रम्मात्मनि पुनरज्ञानावरणसम्भवेन पुनस्तन्तनिवृत्तये वृत्तिरावश्यकयेव। तथाच सर्वदा आत्म- दर्शनकामिना सर्वदा आत्माकारान्तःकरणधृत्तिः कर्तव्यैवेति चेन्मैवम्-कादाचित्कापरोक्ष्यशालिनि घढे भवतु तथा, नित्यापरोक्षे न्रह्मात्मनि कर्थ तथा भवेत्। नच न नित्यापरोक्ष ब्रक्षेति वाच्य, 'यत्साक्षा- दपरोक्षाद्व'क्षेति श्रुतेः । नचैवं नित्यापरोक्षे ब्रह्मात्मनि वृत्तिरपि व्यर्थैवेति वाच्य, नित्यापरोक्षेपि तस्ष्मि- न्रज्ञानकल्पितपरोक्षत्रमव्युदासार्थ वृत्तेरावश्यकत्वात्। यद्वा मास्तु नित्यापरोक्ष ब्रझ, तथापि नानुपपत्तिः, ज्ञानात्म्राक्परोक्षमपि पश्चात्सदाऽपरोक्षमेवेति परिपूर्णत्वाद्रमणः स्वात्मानन्यत्वाच्च। ननु यद्े्व क्षणि- कादेवात्माकारवृत्तिज्ञानादात्मसाक्षात्कारस्तर्हि ब्राविदां कुतस्संसारोपलम्भ इति चेदुच्यते-यैगरक साक्षात्कृत तेषां नैव संसारः, येषां ससारस्तैर्वह नैव साक्षात्कृतमिति। नचैवं समाधिव्यर्थ इति वाच्ये, सानन्दानुभवार्थ तस्यावश्यकत्वात्। समाहिते हि चेतसि खानन्दः स्फुरति, तस्मादेषां क्षणमप्यात्मा- कारान्त:करणवृत्तिरासीत्ते कृतात्मसाक्षात्कारत्वान्मुच्यन्त एव प्रार्घावसाने। येषां पुनस्सर्वदाऽऽतमा- कारान्तःकरणवृत्तिरस्ति तेपि प्रारब्धावसाने विदेहमुक्ति प्रपदन्ते। परंतु जीवन्मुक्तिमपि जीवद्दशायामिति विशेष: । एतेन जीवन्मुक्तिसुखामिलाषिणैव निरन्तरमात्मध्यान कर्तव्य, विदेहमुक्तिकामिना तु आत्मसाक्षात्कार एव सम्पाद्य इति विवेकस्सिद्धः। तस्मादसक्ृदावृत्तादनावृत्ताद्वा वृत्तिज्ञानादात्मविषया- दात्मसाक्षारकारेसति जन्तुः कैवल्यं प्राप्नोतीति सिद्धान्तः । इद चात्माकार वृत्तिज्ञानं विचारिता द्वेदान्तमहावाक्यादेव जायते। नच स्वर्गादिवावयादिव वेदान्तवाक्यादपि नापरोक्षज्ञानजनकवृत्त्याविर्भाव इति वाच्य, स्वर्गादे: परोक्षत्वात्तत्र तथास्तु-त्रम्मात्मनोऽपरोक्षत्वात्तु न तथा, किंतु दशमस्त्वमसीति- वाक्यादिव जायत एवेति बोष्यं इति। यदि त्वात्मा द्रष्टव्य इति श्रुतिगतमात्मदशनमात्मसाक्षात्कार इति मत, तर्हि आत्मासाक्षात्कारायात्माकारा वृत्तिर्जनयितव्येति श्रुत्यर्थः। आत्मसाक्षात्कारो जनयितव्य इत्यर्थाश्रयणेपि न दोषः । फलभूतस्य ज्ञानस्य नित्यचतन्यरूपत्वेनाजनयितव्यत्वेपि वृत्तिविशिष्टचैतन्य- स्यादिमत्वेन जनयितव्यत्वात्। स्वाकारवृत्तिविशिष्टचैतन्यामिन्न विपयचैतन्यं हि प्रत्यक्षज्ञानम्। अथ यदि आत्मोपासनंनाम 'अन्न ब्रह्मेत्युपासीत', 'प्राणो अक्मेत्युपासीते' त्यादिव'दात्मा ब्रलेत्युपासीते'ति आहर्यमात्मविषयक ब्रह्मध्यानमिति विवक्षितं, तर्हि नास्माद्धयानात्कदाचिद्पि ब्रह्मात्मसाक्षात्कारः। किंतु एवमनवरते ध्याने क्रियमाणेसति यदि दैवाद्रलात्माकारान्तःकरणवृत्त्युदयसदानीमात्मसाक्षात्कारस्सम्पद्यते। इर्द च 'अह बरह्मास्मी'त्यस्याऽऽवृत्तिरूपमाहार्ये ध्यान मन्दाधिकारिणप्रति विहितम्। संवादित्रमवदिद च फलदमेव। अपितु न सद्य:फलद, किंतु कालविलम्बेन । अत एवेदं ध्यानमामरणादहरहः कर्तव्य- मसकृदित्युच्यते। तस्माद्यदि रामानुजेन- 'निधिध्यासितव्य' इति श्रुतिविहितमात्मध्यानमहं त्रम्मास्सी- त्याहार्यरूपमित्यभ्युपगत तर्हि न तत्साक्षान्मुक्तिसाधनं, किंतु ब्रह्मसाक्षा कारजनकवृत्तिजननद्वारैव। यदि तु जहमात्म।कारान्तःकरणवृत्तिरूपमित्यङ्गीकृत तर्हि तदपि न साक्षान्मुक्तिसाधन, किंतु न्रव्मसाक्षात्कार-

** 39 **

२०

जननद्वारैव। एवमुभयधापि ज्ञानादेव साक्षान्मुक्तिरिति सिद्धत्वन कर्थ ज्ञानान्मुक्तिरित्यद्वैतवादस्य प्रतिक्षेप ::- कथे वा ध्यानादेव मुक्तिरिति स्ववादस्य स्थापन च इति ॥ ननु साक्षात्कार रूपाद्ज्ञानादेव मुक्ति:, परं तु 'याऽन्ते मतिस्सा गति' रिति न्यायादन्तकालोप- लक्षितादेव तस्मान्मुक्तिः । अत एव 'तस्य तावदेव चिरं यावन्र विमोक्ष्ये अथ सम्पत्स्ये' इति ब्रह्मविदः कैवल्यं प्रति मारव्धावसानसमयनिरीक्षण श्रयते। तच्चान्तकालिकमात्मज्ञानं जीवद्दशायामनवरतात्ममावना- वशादेव जायते, ततोऽहरह आत्मसाक्षात्कार: कर्तव्यः, अन्यथा तु पटसाक्षात्कारेण घटसाक्षात्कार- स्येवाSनात्मसाक्षात्कारेणात्मसाक्षात्कारस्य नष्टत्वादन्तकाले यदि दैवादनात्मसाक्षात्कारस्सम्भवेत्तर्हि ब्र्मवि- दोऽपि पुनर्जन्मावश्यंभावीति न मुक्तिरिति- नैतद्युक्तम्, ब्रह्मविदो विदेहमुक्ति प्रति प्रारब्धावसान- समयनिरीक्षणं श्रुत्योच्यते। त्रम्मज्ञानसमकालमेव ब्रह्मीभूतत्वेन मुक्तस्य ब्रह्मविदः परिदृश्यमानो देहः प्रारब्धावसानसमयपर्यन्तमवतिष्ठत इति तदर्थः । 'देहोऽपि दैववशगः खलु कर्म यावत्स्वारम्भकं प्रतिस- मीक्षत एव सासुः' इति भागवतात्। नच ब्रह्मज्ञानकाल एव यदि मुक्तिस्तर्हि ब्रह्मविदो द्वैतदर्शन न स्य.त्, न चेष्टापत्ति :- अध्यात्मविद्यासम्प्रदायोच्छेदपरसङ्गात्, तत्त्वविदा हि योग्याय शिप्यायाध्यात्मवि- घोपदेष्टव्या। तत्त्व विदुपदिष्टमेव ज्ञानमविद्यानिवर्तनक्षममिति शब्कराचायरेवोक्तत्वाद्गीताभाप्ये। स च तत्त्व विद्यदि शिष्यशास्त्रादिद्वैतदर्शी तर्हि नैव तत्त्ववित्, तत्त्वविदो मुक्तत्वान्मुक्तस्य च द्वैतदर्शनायोगात्, यदि तु द्वैतादर्शी तहि उपदेशासिद्धिरेवेति वाच्यम्, यथा नित्यशुद्धबुद्धमुक्तखवमावोपीश्वरोज्ञानाज्जीवै- ज.त इव मृत इव संसारीव दृष्टसतद्वङ्वह्मविदप्यज्ञानाजीवैर्व्यवहरत्तिव दृश्यते-न तु खदष्या ईश्वरस्येव ब्रभ्नविदः कोपि व्यवहारः । तदुक्तमध्यात्मरामायणे विश्वामित्रेण-र्लो॥ 'रामो न गच्छति न ति- ष्ति नानुशोचत्याकांक्षते त्यजति नो न करोति किंचित्। आनन्दमूर्तिरचलः परिणामहीनो मायागुणा. ननुगतो हि तथा विभाति ।।' इति बीजाज्ञानवशाद्गमनादिमानिव रामो विभातीत्यर्थः । न चेश्वराज्ञान- वशादित्येवार्थ इति वान्यमीध्वरास्याज्ञानायोगात्। एतेन ज्ञानोत्पत्तावपि भेदवासनाया अनुवृत्तौ निवत- कान्तराभावान्न तस्या निवृत्तिस्स्यादिति प्रत्युक्तम्। 'मिद्यते हृदयम्रन्थिश्छिय्यन्ते सर्वसंशयाः। क्षीयन्ते- चास्य कर्माणि तस्मिन्टष्टे परावरे ।।' 'ब्रह्मविद्वलैव भव'तीत्यादिश्रुतिभ्यः- ज्ञानसमकालमेव मुक्तिश्रवणा- न्नास्ति तत्त्वविदो भेदस्याज्ञानस्य वा वासानाया अनुवृत्तिरिति। किंच ज्ञानात्मरागपि नास्त्येवात्मनः कोपि बन्धः, कूटस्थत्वादात्मनः। कथ पुनः स पश्चाद्वविष्यति। नचैवं ज्ञान व्यर्थमिति वाच्यम, अज्ञान- कल्पितबन्धनिवृत्त्यर्थ ज्ञानस्यावश्यकत्वादिति। यदप्येतेनोक्तम्-मुक्तिर्देहपातानन्तर सुपुम्नानाडीद्वारा निष्कान्तस्य सूर्यरश्मिद्वारा त्रह्मलोकमूर्ध्वगतस्य भवतीति- तन्मन्दम्। कि मुक्तप्रार्प्य श्रह्म परिपूर्ण, यद्वा, परिच्छित्नम्? आद्ये इहैव ब्रह्मप्राप्तिर्भवेदिति कि लोकान्तरगमनेन। द्वितीये परिच्छिन्नस्य ब्रक्मण: क्थ नित्यत्वादिक सम्भवति। नहि परिच्छिने घटे नित्यत्वादिक दृश्यते, तस्माद्धिरण्यगर्मलोकप्राप्तिरूपा सगुणमुक्तिरेव देहपातानन्तरं नाडीद्वारोर्घ्वगतस्य भवति, न तु ब्रम्मपराप्तिरूपा निर्गुणमुक्तिः। नच ब्रद्मप्राप्ति- रूपा मुक्तिरेव नास्तीति वाच्यम्, 'ब्रझ्मविदाप्नोति पर' मित्यादिश्रुतेः। कि च ब्रक्षविदो न्रक्षपराप्त्यमार्व

** 40 **

यज्ञादीनां विविदिषाङ्गत्वनिरूपणम्। २१

प्रति किं ब्रह्मण: पारोक्ष्यं हेतुः, किं वा दूरस्थत्वं, किंवा सुसूक्ष्मत्वं, किंवा जवनत्व! नादः- 'यत्साक्षा- दपरोक्षाद्वक्षेति श्रुतेर्षत्णोऽपरोक्षत्व। द्रह्पज्ञानात्पूर्व आ्ररान्त्या तस्य परोक्षत्वेपि तदनन्तरमपरोक्षत्वात्, यः परोक्ष त्रम्मेति वेत्ति तस्याब्रझकत्वाच। न द्वितीय :- अविदुषो दूरस्थमपि ब्रह्म विदुषोन्तिक एवास्तीति। 'दूरस्थ चान्तिके च त'दिति श्रुतेः । न तृतीय :- 'महतो महीया'निति अ्रतेः । 'अणोरणीया'निति श्रुतेर्दुर्जेयत्वपरत्वात्। 'अन्तर्बहि्व तत्सर्वे व्याप्य नारायण: स्थित'इति श्रुत्यन्तरानुरोधाच। न चतुर्थ :- परिपूर्णतवेनाचलस्य तस्य जवनत्वायोगादतएव हि 'निष्कल निष्किय शान्त'मिति श्रूयते। 'अचलोय सनातन' इतिच स्मर्यते। न चासङ्गत्वाङ्रम न प्राप्यते- 'असङ्गोह्यय पुरुष'इति अ्षतेरिति वाच्य, अचित्सक्काभावपरत्वात्तच्छ तेः । न च चितापि नास्ति ब्रह्मणस्सङ्ग इति वाच्यं, चिद्रपस्य न्रह्मणश्चित्स- डभावाभावयोर्दुर्वचत्वात्। न च चिद्रप आत्मैव न त्रह्मेति वाच्यं, सच्चिदानन्द ब्रह्मेति श्रवणात्, 'तड्रझ स आत्मे'ति ब्रह्मात्मनोरमेरश्रवणाच्च। तस्मादात्मस्वरूपभूतत्वेन ब्रम्म जीवेन नित्याप्तमेवेति न ब्रभ्म- पाप्त्यभावस्तत्त्वविदः। न च नित्याप्तस्य ब्रह्मणः कर्थ ज्ञानात्मराप्तिः, पुनः कथ वा तत्प्राप्तेः पुरुषार्थत्वमिति बाच्यं, विस्मृतकण्ठचामीकरन्यायेन नित्याप्तेपि ब्रह्मण्यज्ञानात्कल्पितस्यानाप्तत्वभ्रमस्य निवृत्त्या ब्रह्म पुनः प्राप्तमिव भवतीति तत्पराप्तेः पुरुषार्थत्वव्यपदेशात्। अतएव 'विमुक्तश्र विमुच्यत' इत्युक्तममियुक्तैरिति ॥ यज्ञादीनां विविदिषांगत्वनिरूपणम्। अथ यज्ञादिकर्मभिः किं विविदिपा जायते, किं या ज्ञानमिति विचार्यते-'तमेत वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशके नेति श्रुतेरीश्वरार्थमनुष्ठितैर्यज्ञादिनिष्काम कर्मभिरात्म- तत्त्वविविदिषैव जायत इत्यसमदीयाः । इच्छाया इष्यमाणस्य प्रथानत्वाद्वेदनमेव जायत इति रामानुजः। तद्युक्तम्-तथात्वे विदन्तीत्येव वक्तव्ये विविदिषन्तीति सन्प्रयोगस्य व्यर्थत्वात्। नच सन्प्रयोगे सत्यपि असिना जिघांसतीत्यत्र यथा असेर्हननसाधनत्वमेव नतु हननेच्छासाधनत्वं तद्वत् यज्ञेन विविदिष- नतीत्यत्रापि यज्ञस्य वेदनसाधनत्वमेव नतु वेदनेच्छासाधनत्वमिति वाच्य, असेर्हननक्रियांप्रतीव यशस्य वेदनक्ियांप्रति करणत्वाभावात्। ज्ञानेन्द्रियाण्येव हि ज्ञानक्रियांप्रति करणानि- चक्षुषा रूप पश्यति, श्रोत्रेण शब्द श्ृणोति, त्वचा स्पर्श वेत्ति, रसनेन रस विजानाति, ध्रणेन गन्ध जिघ्रति, मनसा सुख- मनुभवतीति प्रसिद्धेः। न चात्मदर्शने महावार्क्य करणमिति भवदीयैरेवोक्तमिति वाच्यं, घटद्शने दीपस्येवात्मदर्शने महावव्यस्य सहकारिकारणत्वाभ्युपगमात्। अतएव शास्त्राचार्योपदेशशमदमादि- संस्कृतमन्तःकरणमात्मदर्शने करणमिति शङ्कराचार्यर्गीताभाप्ये भाषितम्। नचैव यज्ञादेरप्यस्तु वेदन- करणस्य मनसस्सहकारित्वमिति वाच्यं, यथा घटावरकतमोनिरसनरूपोपकारो दीपेन कृतश्चक्षुषो विद्यते, तथा यज्ञेन कृतो मनस उपकारो न कश्चिविदप्यस्ति। तस्मान्नास्ति यज्ञादेरात्मवेदनसाधनत्वम्। यद्वा महावाक्यमात्मदर्शनेकरण भवतु नाम, तथापि न केवल महावाक्य करण, किंतु विचारसहकृतमेवेति तल्ापि मनस एव प्राधार्न्यं, महावाक्यन्तूपायभूतमेव, चक्षुषो दीपवत्। नत्वेवं यज्ञादेरस्ति आरम- वेदनोपायत्वम्। नहि सोय देवदत्त इति वाक्याद्देवदत्तमिव यज्ञेन कोप्यात्मान जानाति-किंतु संस्कृतेन ** 41 **

मनसैव। अतएव 'मनसैवानुद्रष्टव्यं', दृश्यतेत्वय्यया बुद्धचे'तिच श्रयते। यदि तु यज्ञादिजन्यसुकृत- सचिवेन मनसा दृश्यत इति यज्ञादेर्वेदनसाधनत्वमित्युच्यते, तहिं यज्ञादिजन्यं तत्सुकृतमीश्वरानुग्रहरूपं शमादिचित्तैकाप्र्यरूप वा भवितुमर्हतीति तत्सुकृतस्यैव वेदनोपायित्वमस्तु। अतएव स्मर्यते- 'ईश्वरानु- म्रहादेव पुसामद्वैतवासना । महाभयपरित्राणाद्वित्राणामेव जायते' इति। एवं च यज्ञादिजन्यादृष्टवशादेव पुरुषस्यात्मतत्त्वं वेत्ुमिच्छा जायते, न त्वात्मतत्त्ववेदनम् । तत्तु वेदान्तमहावाक्यार्थविचारादेवेति युक्तमुक्तमसदीयैर्यज्ञादीनां विविदिषोपयोग इति। ननु आत्मवेदनार्थ वेदान्तविचारः कर्तव्यः, आत्म- विविदिषार्थन्तु यज्ञाद्यनुष्ठेयमिति सिद्धम्। तथाचान्योन्याश्रयः- यज्ञाद्यनुष्ठाने सति आत्मविविदिषोदयः, आत्मविविदिषायां सत्यां यज्ञाद्यनुष्ठानमिति- मैवम्, ईश्वरप्रीत्यर्थ यज्ञादनुष्ठेय, ततश्रवेश्वरानुग्रहादात्म- विविदिषा जायते। तेन च विविदिपुणा वेदान्तविचारः कर्तव्यः, तत आत्मज्ञान जायत इत्यदोषात्। नहस्माभिरात्मविविदिषार्थ यज्ञाद्यनुष्ठेयमित्युच्यते, किंतु ईश्वरप्रीत्यर्थमनुष्ठितैर्यज्ञादिभिरात्मतत्त्वविविदिषा- वन्तो भवन्तीत्युच्यत इति भावः। तस्मान्नात्मवेदनसाधनत्वं यज्ञादीनां, सर्वप्रमाणविरोधात्। यच् रामा नुजेनोक्तप्रायण। दहरहरात्मध्यानमसकृत्कर्तव्यं- 'तत्साधनानि च यज्ञादीनि यावज्जीवमनुष्ठेयानीति तदु- न्मत्तप्रलपितमेव- एकेनैव पुरुषेणेकस्मिन्नेव काले यज्ञाद्यनुष्ठानात्मचिन्तनयो: कर्तमशक्यत्वात्। चक्षु- रादीन्द्रियद्वारा बहिः मसृतान्तःकरणसाध्यानि यज्ञादीनि, तेपां बहिर्मुखमनोविषयत्वात्। चक्षुरादीन्द्रिय- व्यापारोपरमपूर्वक निर्व्यापारैकाय्यचित्तसाध्यमात्मज्ञानम्। तस्यान्तर्मुखमनोविषयत्वात्। एवं सति- यो निरन्तरमात्मान निदिध्यासति स कथ यज्ञादिपु व्याप्रियेतः तस्मात्सर्वकर्मसंन्यासिन एवात्मज्ञान सम्भवति, नत्वसंन्यासिन इति कृत्वा नात्मानं निदिध्यासुना यावज्जीवं कर्मानुष्ठेयम् । यदुक्तमनेन ध्यानोत्पत्तये यज्ञाद्यनुष्ठेय यावज्जीवमिति तदप्ययुक्त, यावज्जीवं याज्ञादेरेवानुष्ठाने जन्मान्तर एवं ध्यानमुत्पतस्यते, न त्विहजन्मनि। नचेष्टापत्तिः, अस्मिन्नेव जन्मन्यात्मध्यानस्य कर्तव्यत्वाद्गर्भवासादिससारनिबर्हणार्थम्। किंच यस्मादिहजन्मन्येव ध्यानं नोदितं तस्माज्जन्मान्तरे ध्यानमुदेष्यतीति का प्रमाः यदि त्वन्नैव जन्मनि यज्ञादेर्ध्यानमुत्पद्यते तर्हि ध्यानोत्पत्त्यनन्तरं यज्ञादिकरण व्यर्थम्। ध्यानेनैव कालस्य सर्वस्य व्याप्तत्वेन यज्ञादनुष्ठानकालाभावश्। नच तर्हि यज्ञाद्यनुष्ठानं ध्यानोत्पत्त्यनन्तर मास्तिवति वाच्य, यावजीव यज्ञाद्यनुष्ठेयमित्युक्तत्वात्। तथा यज्ञादेस्सकशाद्धयानोत्पत्तिरप्ययुक्तैव, घटस्य मृद इव ध्यानस्य यज्ञादे- रुपादानत्वाभावात्। नच घटस्य दण्डवद्ध्यानस्य यज्ञादिर्निमित्तकारणमस्त्विति वाच्य, ईश्वरानुग्रहरुपस्य चित्तशुद्धिरूपस्य वा यज्ञापूर्वस्यैव निमित्तत्वं, न यज्ञस्येति। तस्मादीश्वरानुग्रहादिनिमितकारणसचिवा- दन्तःकरणादेबोपादानादात्मध्यान जायत इति न यज्ञादे्ध्यानोत्पादकत्वमिति। ननु ज्ञानोत्पतये पाप कर्म निरसनीयं, तन्निरसन चानभिसहितफलेन स्वधर्मेणानुष्ठितेन । 'धर्मेण पापमपनुद'तीति श्रुतेः। तदेव न्रम्म- पाप्तिसाधन ज्ञान सर्वाश्रमकर्मसापेक्षमिति यज्ञादेरेवात्मध्यानमुत्पद्यत इति चेदत्ोच्यते-अनभिसंहितफल यज्ञादेरात्मज्ञानसाधनत्वं परंपरयाऽस्माभिरप्यभ्युगतमेवेति। परंतु विहितकर्मानुष्ठानात्पापनिवृत्तीश्वरानु- अहादिपूर्वकमात्मविविदिपायां जातायां सर्वकर्मसंन्यासपूर्वकमात्मविचार एव कर्तव्य इत्यस्मामिरुच्यते।

** 42 **

२३

नहि विविदिपानन्तरं कर्मभिः पुरुषस्य कश्चिदस्त्युपयोगः । नच प्राचीनस्य पापकर्मणोऽनादिकालाद्वर्तमान- स्यानन्तत्वाधावज्जीव कर्मानुष्ठानेन विना नात्यन्तनाश इति वार्च्यं, तथासति यावज्ीवानुष्ठानेनापि नाश इति कर्थ निश्चेयः? एवं बहुजन्मभिरनुष्ठानादेव तस्य नाश इति वक्तु शक्यत्वात्। नच 'कपाये कर्मभिः पक्वे ततो ज्ञानं प्रजायत' इति वचनात्पापनाशस्य ज्ञानोत्पततिरेव लिङमिति वाच्य, पापनाशादेव ज्ञानोत्पत्तावुत्तरमीमांसाध्ययनस्यैव व्यर्थत्वेन तच्छास्त्स्यैव व्यर्थत्वापतेः । दर्शितवचने तु ज्ञानपद जिज्ञासापरमेव। तथाच शमदमादिपूर्वकमात्मजिज्ञासाया एव पापनिवृत्तिलिहत्वाद्द्टष्टे च पापनिवृत्ति- लिङ्गे पापनिरसनार्थ यज्ञादिकर्म नैवानुष्ठेयम् । वस्तुतस्तु विविदिषाप्रतिबन्धकपापनिवृत्तिरेव विहिता- नुष्ठानाङ्गवति, सश्वितसर्वपापनिवृत्तिस्तु ज्ञानादेव, 'ज्ञानाग्निस्सर्वकमाणि भस्मसात्कुरुतेर्ऽ्जुन' इति गीतावचनात्। अतएव 'नहि ज्ञानेन सदश पवित्रमिह विद्यत' इति गीत भगवता। एतेन शमादिः कर्म च समुश्चित्य आत्मवेदनसाधनमिति भ्ुतप्रकाशिका च-परास्ता । कर्मण : पापनिरसनसाघनत्वस्य रामानुजेनैवोक्तत्वात्। शमाद्यन्तर्गतोपरतेः कर्मसभ्यासरूपत्वेन शमादे: कर्मसमुच्चयाभावाद्। कर्मण इव शमादेरप्यात्मवेदनं प्रति साक्षा त्साधनत्वाभावाङ्रल्ममीमांसाया एव तथात्वाङ्गझमीमांसांप्रति तु शमादे- स्साधनत्वाच्च। यदुक्त रामानुजेन- 'भक्तिलाभ: विवेकविमोकाभ्यासक्रियाकल्याणानवसादानुद्धर्षेभ्य' इति तदिष्टमेव। विवेकादिपदवाच्याहारशुद्धयादीनां परंपरया भक्त्युपयोगित्वादिति। तस्माधज्ञादिकर्मणां विविदिषायामेवोपयोग:, वेदनोपयोगित्वं तु तेषां विविदिषाद्वारैवेति वंक्तव्यम्-इति ॥ साधनचतुष्टयसम्पत्तेर्वूह्मीमांसाप्राक्कालीनत्वम्। अथ नित्यानित्यवस्तुविवेकादय: किं कर्मब्रह्ममीमांसाश्रवणमन्तरेणोत्पद्यन्तेः किं वा नोत्पद्यन्ते इत्ययमंशो विचार्यते-नैवोत्पद्यन्ते, अतश्शम।दिसम्पत्त्यनन्तरं न्रक्ममीमांसाडध्येयेति न वक्तव्य, किंतु कर्मज्ञानानन्तरमित्येव वक्तव्यमिति रामानुजः । तदसत्-अधीतात्साङ्गखवाध्यायादेव नित्यानित्यवस्तु- विवेकस्य सुलमत्वात्सतिच नित्यानित्यवस्तुविवेके इहामुत्रफलभोगविरागस्य सम्भवात्सतित्वस्मिन्मुमुक्षुत्व- सिद्धेश्शमादिसिद्धेश्रेति । तथाहि 'तत्सत्यम्', 'यो वै भूमा तदमृतम्', 'सत्यं ज्ञानमनन्त ब्रम्म', 'अविनाशी वा अरेज्यमात्मा', 'अजो नित्यश्शाश्वतोर्य पुराणः', 'नित्यो नित्यानां', 'तद्विद्वानमृत इह भवति', 'ब्रह्मबिद्धश्षैव भवति', 'तरति शोकमात्मवित्' इत्यादिश्रुतिभिः ब्रम्मात्मनो नित्यत्व, सत्यत्व, तद्ज्ञानादेव पुरुषस्य तादृशब्रम्मत्वं चाधिगम्यते। एवम्-'विज्ञानमानन्द ब्रह्म', 'आनन्दो ब्रक्मेति व्यजानात्', 'रसो वै सः', 'रसगँ घ्येवाय टब्घ्वानन्दी भवति' इत्यादिश्रुतिमिर्वझात्मनससुखरूपत्वं च बोध्यते। एवं व्युत्पन्नस्य वेदान्तश्रवणान्नित्यसत्यसुखरूपो ब्रम्मात्मेत्यादिज्ञान जायते, शब्दस्यार्थबोधनस्वाभाव्यादिति हि रामानुजेनैवोकतं तथा- 'परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान् ब्राह्मणो निर्वेदमायान्नास्त्यकृतः कृतेन', 'न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैकेSमृतत्वमानशुः', 'तद्यथेह कर्मचितो लोकःक्षीयते, एवमेवमुत्र पुण्यचितो लोक: क्षीयते', 'अतोऽन्यदार्तम्', 'अथ यद्ल्प तन्मर्त्यम्' इत्यादिश्रुतिमिर्वन्मात्मभिन्न सर्वमनित्यमसत्य- मसुख्रूप चेति ज्ञान जायते। तथाच नित्यानित्यवस्तुविवेकसिद्धिः, नित्ये सत्ये सुखरूपे च ब्रम्मात्मनि ** 43 **

२४ उपादेयताबुद्धिः, अनित्ये असत्ये असुखे च सवर्गादौ पशुपुत्रकललादौ च हेयताबुद्धिर्भवति। ततो वैराम्यादिसिद्धिरिति। नचैव वेदान्तश्रवणादेव ब्रह्मात्मज्ञानस्य जातत्वाङ्गमीमांसा व्यर्थेति वाच्य, सत्यं कुशामबुद्धरतथैव। अतएव त्रक्ममीमांसाशास्त्रस्य करणात्प्राक्काले जनकादयो वेदान्तश्रवणादेव मुक्ति गताः । नहि पूर्वयुगेपु ब्रक्ममीमांसा कर्ममीमांसा वा वर्तते, व्यासेन जैमिनिना च द्वापरान्ते तयो: कृतत्वात्। ये तु नातिशूक्ष्मबुद्धयस्तेषां त्रह्ममीमांसां विना वेदान्तश्रवणमात्रिण न न्रममात्मसाक्षात्कार स्सम्भवति। एते हि वेदान्तं श्रत्वा नित्यानित्यवस्तुविवेक प्राप्यापि- "कर्थ संसार्यात्मनोऽससारिम्रझ्माभेदः' कथवा प्रत्यक्षादिपरमाणसिद्धस्य प्रपश्वस्यासत्यत्वं? कर्थवा कालाकाशादेरनित्यत्व : कर्थनाम दुःखमनुभयत आत्मनस्सुखरूपत्व" मित्यादिशङ्काग्रस्तचेतस्कतया ब्रम्मात्मसाक्षात्कारमलभमानास्त विना मोक्षासिद्धिं निश्चित- वन्त एवेति तदर्थ न्म्ममीमांसायां प्रवर्तन्ते। ततस्सर्वसंशयविपर्ययनाशे सत्यात्मसाक्षत्कारं प्राप्य कृतकृत्या मुन्यन्ते। ये पुनर्वूक्षमीमांसामधीत्यापि मन्दवुद्धय आत्मसाक्षात्कार न प्रापुस्ते योगमार्गमनुतिष्ठेयुः । साङ्गयं योगश्रेति हि मुक्ततर्मार्गिद्वयम्। 'त'कारण साङ्मययोगाभिपत्नर' मितिश्रुतेः । तत्र साङ्गचंनामात्मा- नाह्मविचार: य इह ब्रह्ममीमांसायां कृतः। योग ईश्वरप्रणिधानं, यः पटञ्जलिना 'अथ योगानुशासन' मित्यारभ्य कृते योगशास्त्रे विद्यते। अनादिकालादारभ्यात्मसमवेततयाऽनुभूयमानस्य सुखदुःखभोगात्मकस्य जन्मजरामरणादिरूपस्य च संसारस्य नहि तत्त्वमसीत्युपदेशमात्रान्निवृततिर्यन त्रहममीमांसा योगानुशासन वा वृथास्यात्तस्मात् नित्यसत्यसुखरूपो ब्रम्मात्मा, अनित्यासत्यासुखरूपः प्रपंच इति नित्यानित्यवस्तुविवेके सथेव सर्वं कर्म संन्यस्य तादृशात्मसाक्षतकाराय। ब्रद्ममीमांसायां प्रवर्तत इति न ब्रक्ममीमांसायाः पश्चा- द्धावित्वं नित्यानित्यविवेकादीनां, किंतु पूर्वभाविमेव। यदुक्त श्रुतप्रकाशिकायां- तस्मादेवंविच्छान्तो- दान्त इतिथ्रुतावेवंविदिति श्रवणादधीतोत्तरमीमांसस्यैव । शमादिसिद्धिरिति तदयुक्तं श्रुतेरुत्तरमीमांसाया: पूर्वमेव सद्धावात्। नच कलियुगादौ जनिष्यते शास्त्रमि ्यमिप्रे य ्रुतिश्शास्त्रजन्यं ज्ञानमेर्वविच्छन्दे- नानुवदति स्मेति वाच्य, कृतादियुगान्तरीयपुरुषविपयत्वाभावप्रसङ्गादेतच्छूतेः। किंच कलियुगे शास्त्रजन्य- ज्ञानवन्तशशमादिसम्पन्ना भूधा आभन्या मान पश्येयुरि यर्थस्य सिद्ध वेन कथ तदानी तेपां शमादि- सम्पत्तिरा मसाक्षा कारो वाजज्ञानाम् ? तर्मा सर्वयुगसाधारणश्रुतिगतैवविच्छव्दस्य वेदान्तश्रवणजन्य- ज्ञानवानि येवार्थः। अतश्शमादीनां साधनानां नोत्तरमीमांसाध्ययनानन्तर्य सम्भवति ॥ आत्मनः सुखरूपत्वनिरूपणम्। यच्चोक्तं श्रुतप्रकाशिकायां सुदर्शनाचार्येण। वाचस्पतिमतखण्डनावसरे नियस्य दुःखासम्मिन्न- सुखरूप घादुपादेय त्मिति न वक्तव्यं, नित्यस्य काल्यदे।सुखरूपत्वादर्शनान्नित्यस्यात्मनो दुःखासम्मिन्न- सुखरूपवादर्शनाच्वेति, तदसत्-'अतोन्यदार्त'मिति अ्त्यैव ब्रह्ममिन्नस्यार्तत्वप्रतिपादनेन कालादे- रनि यंवात्। 'असङ्गोह्यय पुरुषः', 'आनन्दो ब्रहयोति व्यजाना' दिति ब्रम्मणो दुःखारससृष्टसुखवरूपव- श्रवणाच। नच ब्रह्म तथाभूतमस्तु, आभान तथामून इति वार्च्य, ब्रक्मामनोरमेदश्रवणात्। 'तत्सत्यं स आत्मे'ति 'तत्वमसि', 'अयमात्मा वमे'त्यादिश्ुतिभ्यः नच सुख्यह दुःख्यहमिति प्रतीतित ** 44 **

४ आत्मनो नित्यश्व्रनिरूपणम्। २५

आत्मा दुःखसम्मिन्नसुखरूप इति वाच्य, मनुष्योह स्थूलोहं धिरोहमित्यादि प्रतीतिवत्सुखित्वादि- प्रतीतेरात्मतादाल्याध्यासप्रयुक्तत्वात्। नचात्मा सुखवद्द्व्यमेव, नतु गुणभूतसुखमिति वाच्य, निर्गुणस्यात्मनस्सुखवद्दव्यत्वायोगात्। नचात्मा न निर्गण इति बच्य, 'केवलो निर्गुण'श्ति श्रुतेः। ननु यद्यात्मा सुखं तर्हि सुखस्य गुणत्वेन निर्गुणत्वेपि यत्किश्चिद्द्व्याभ्रितत्वमवश्यं वक्तव्यं, ततश् शेषएव स्यात्कस्यापीति-मैचम्, सर्वशेषित्व।दात्मनो वृत्तिज्ञानव द्द्ृत्तिसुखस्यैव गुणत्वेन चैतन्याभिन्नात्मसुखस्यागुणत्वेनान्यानाश्रयत्वात्, प्रत्युत सर्वस्य्ाप्याश्रयत्वाच्चेति। ननु लोके अनित्यस्यैव सुखस्योपादेयत्वदर्शनार्सर्व सुखमनित्यमुपादेयं चेति व्याप्तिसिद्धर्यदि नित्य अत्मा तर्हि न सुखरूपो नाप्युपादेय इति चेन्मैवंवादीः, सुखस्यानित्यत्वे विषयजन्यत्वोपाधेस्सत्त्वात्। यद्विषयजन्यं सुर्ख तदनित्यमिति व्याप्त्या एैहिकसुखवदामुष्मिकसुखेप्यनित्यत्वनिश्चयादेव विदुष ऐैहिकामुप्मिकभोग- विरागस्य जातत्वात् । अस्ति किश्विदजन्यं नित्यमात्मभूत सुखमिति वेदान्ततः प्रतिपत्तेरातमसुखे उपादेयत्वबुद्धिर्भवत्येव। किंच यस्यानित्येपि सुखे उपादेयत्वबुद्धिस्तस्य नित्ये सुखे उपादेयत्ववुद्धि: किं वक्तव्या, न केवलं श्रुतिपामाण्यादेवात्मनस्सुखरूपत्वं नित्यत्वंच, किंतु युक्तितोपि। तथाहि- अर्हं कदापि माभूवमिति न, किंतु सर्वदापि भूयासमिति परमप्रेमात्मनीक्ष्यते। तच्च परमप्रेमास्पदत्वमान्मन- स्मुखरूपत्वाभावे न सम्भवति। लोके हि सुख एव प्रेम दृश्यते जन्तोः । नच सुखहेतावपि दृश्यत इति वाच्य, तस्य सुखप्रयुक्तत्वेनान्यथासिद्धत्वात्। इद चात्मनि दृश्यमान प्रेम नान्यार्थ, कित्वात्मार्थ- मेवेति निरुपाधिक मतएवात्मा सर्वस्यापि शेपी, नतु कस्यचिद्पि शेषः । एतेनात्मनो ब्रझ्मशेषत्ववादः

प्रियत्वादित्यास्तां तत् ।। आत्मनो नित्यत्वनिरूपणम्। अथ नित्यत्वमात्मन: प्रतिपाद्यते-लोके काणत्वत्धिरत्वकृशत्वस्थूलत्वकुष्ठित्वक्षयित्वविकलाङ्ग-

उपलभ्यन्ते। तथ चैचित्यं जन्मान्तरादृष्टाधीनम्। तच्च जन्मान्त्र ततः प्राचीनजन्मान्तरादृष्टाधीनमित्ये्व

मेवानादयदृष्टस्य वक्तव्यं, एवमनादित्वादेवानन्तत्त्वं च । नहि जन्मरूपाद्यभावे नाशरूपान्तस्सम्भवति भावपदार्थस्य। एवमाध्यन्तयोरभावादात्म। नित्य इति। मोक्षान्वयित्वाच्चात्मा नित्यः। मोक्षो हि नित्यः सर्वरास्तिकैरभ्युपगतमोक्षस्यानित्यत्वे सवर्गादितुल्यत्वेन कर्मभिरेव पुरुषः कृतार्थस्स्यादिति त््विचारस्य तद्वेतूपनिषदां च वैयर्थ्ये स्याततस्मादात्मा नित्यसुखरूप इत्युपादेय एव।। ब्रह्ममीमांसायाः कर्ममीमांसाध्ययनानन्तर्यनियमनिराकरणम्। यच्चोक्तं नित्यानित्यविवेकानन्तरमपि शास्त्रान्तरेषु कर्मकाण्डे च नित्यफलसम्भायनायाः निवा- रकाभावात्तन्निवारणार्थ कर्ममीमांसा त्रक्षमीमांसायाः पूर्वमवश्यमध्येयेति तदप्ययुक्तम्-कर्ममीमांसा- ** 45 **

२६ श्री शह्कराशक्रमाप्यविमर्शः ।

ध्ययनेन तन्निवारणाSसिद्धः । प्रत्युत कर्मफलातिरिक्तमोक्षफलाभाव नि्चयोदयाच्च। कर्मफलस्यानित्यत्व- निश्चयस्तु 'यत्कृतकं तदनित्य'मिति व्याप्तिसहकृता 'तद्थेह कर्मचित' इति वेदवाक्यादेव सम्भवति। नचैतावता ब्रह्ममीमांसाध्ययनं व्यर्थमिति वाच्य, अहँ ब्रम्मेति निश्चयार्थ तदावश्यकमिति प्रागेव प्रतिपादि- तत्वात्। यदप्युक्तमनेन-नित्यानित्यविस्तुविवेके सति ब्रह्मविचारः, ब्रह्मविचारे सति नित्यानित्य- वस्तुविवेक इत्यन्योन्याश्रय इति तदप्ययुक्त, साङ्गखाध्यायाध्ययनेसति नित्यानित्यवस्तुविवेकः, तस्मिन्सति ब्रह्मविचार इति क्रमात्। नच ब्रह्मविचारात्म्ागापातत एव नित्यानित्यविवेक इति कृत्वा नित्यानित्य- निश्चय विना ब्रझ्ञविचारे प्रवृत्त्ययोगान्नित्यानित्यनिश्चयेसति व्रन्मविचारः, ब्रभ्मविचारेसति नित्यानित्य- निश्चय इत्यन्योन्याश्रय इति वाच्य, नास्माभिर्वझविचारात्मागधिगतवेदान्तस्य पुरुपस्य नित्यानित्यविवेक आपाततो भवतीत्युच्यते येनायमन्योन्याश्रयस्स्यात्। किंतर्हि मोक्षएव नित्यः पुरुषार्थः, स्वर्गस्त्वनित्य एवेति नित्यानित्यविवेकनिश्चयएव भवति। ब्रम्मात्माभेदज्ञानं तु आपाततो भवति। तन्निर्णयायैव ब्रह्मविचारः कर्तव्यः । नच वेदान्तेपु ब्रह्ममीमांसायां च ब्रह्मात्मभेदएव वर्तत इति वाच्य, तासति नाह न्रम्ेति प्रत्यक्षसिद्धस्य ब्रम्मात्ममेदस्य प्रतिपादकमिद वेदान्तशाखत्र व्यर्थमेव भवेत्। अनधिगतार्थ- बोधकत्वेन हि शास्त्रस्य प्रामाण्यम्। नच प्रत्यक्षविरुद्धार्थबोधकत्वेसति वेदान्तशास्त्रस्याप्रामाण्य स्या'दादित्यो यूप' इत्यादिवाक्यवदिति वाच्य, प्रत्यक्षविरुद्धमपि भूमण्डलादधिकप्रमारण सूर्यमण्डलमित्यादि प्रतिपादयतो ज्योतिश्शासत्रस्य प्रामाण्याभ्युपगमात्। नारहं ब्रह्मेत्यज्ञप्रत्यक्षविरोधेपि तत्त्वमसीत्यादिवेदान्त- वाक्यस्य ब्रझाहमस्मीति विद्वत्प्त्यक्षाविरोधाच्च। नच नास्ति तथा विद्वत्पत्यक्षमिति वार्च्य, परहृदय- स्यापत्यक्षत्वेन विदुषस्तथा प्रत्यक्ष नास्तीति त्वया वक्तुमशक्यत्वादविदुपस्तव तथा प्रत्यक्षामावस्य युक्त्वाच। तसमाङ्क्मविचारात्म्रागपि मोक्षे नित्यत्वनिश्चयः, खवर्गादावनित्यत्वनिश्चयश्र विदुपस्सम्भवत्येव। इति। यच्चानेनोक्तं स्वर्गादिफलस्यानित्यत्वं दुःखसम्भिन्नत्व च मीमांसायाः प्राक् निश्चेतु न शक्यत इति तदयुक्तम्-वेदान्तैरेव निश्धेंतुं शक्यमित्युक्तत्वात्। अपिच युक्तितोपि निश्चेतुं शक्यम्। तथाहि-स्वर्गादिफलमनित्यं कर्मजन्यत्वात्सस्यादिफलवत्। स्वर्गादिफल दुःखसम्भिन्न कर्मजन्यत्वा- सुरतसुखवत्। स्वर्गादिफल दुःखसम्भिन्नमनित्यत्व।दैहिकफलवत्। नचानित्यत्वमात्रेण कथ दुःखसम्मि- तत्वमिति वाच्य, अनित्य हि सुख स्वोदयात्माक् स्वनाशानन्तर्र च पुरुस्य दुःख जनयति, स्वकाले च व्ययभयाद्दुःखं जनयतीति। शतरूपिकास्सम्पादितवान् हि पुरुषस्तत्सम्पादनकाले बहुश्रम प्राप्तवान्, तदनुभवकाले च रूपिका व्यय यान्तीति खिद्यते, तन्नाशानन्तर च रूपिका नष्टा इति खिदयते। एवं सुखे सुखसाधने च दुःखसम्भिन्नत्वमनित्यत्व च सुज्ञेयमेवेति न तदर्थ मीमांसा पठितव्या। नचाधिगतमीमांसस्यैवैतद्युक्तिप्रसर इति वाच्य, अनधिगतमीमांसस्याप्यधिगतवेदवेदाङ्गस्याधिगततर्कादि- शास्त्रस्य चैतदयुक्तिपसरसम्भव।दिति संक्षेपः ।। यच्च रामानुजेनोक्तं शमादीनां साधनत्व च विनियोगावसेयं, विनियोगश्च श्रुतिलिङ्गादिम्यः, सच तार्तीय इति तदसत्-पूर्वमीमांसातृतीयाध्यायाध्ययन विनैव 'शन्तो दान्त उपरत' इत्यादिश्रुत्यध्यय-

** 46 **

त्रह्ममीमांसायाः कर्ममीमांसाध्ययनानन्तर्यनियमनिराकरणम्। २७

नादेव शमादीनामात्मविचारसाधनत्वज्ञानसिद्धेः । 'अथातो ब्रझ्जिज्ञा'सेति प्रकृतसूत्रार्थविचारादेव तदवगमाच्च। किंच इपेत्वेत्यादिमन्त्राणां शाखाच्छेदादिक्रियालु विनियोग इत्येतादृशविनियोगा एव तार्तीयाः, नतु शमादीनां ब्रह्मविचारे विनियोगास्तार्तीयाः, तत्र तददर्शनात्। शमादीनामन्तःकरणगुणत्वेन मन्त्रवद्विनियोज्यत्वामावाच्च। मन्त्राणां हि विनियोग: क्रियासु प्रतिपाद्यः- अनधिगतत्वात्तस्य । नहि 'इपेत्वोर्जेत्वे'ति मन्त्रस्य शाखाच्छादने विनियोग इति विना शास्त्र केनचिदधिगन्तु शक्यते। शमादीनां ब्रह्मविचारसाधनत्वं तु न विनियोगावसेय, किंतु वस्तुखाभाव्यादेवाधिगन्तु शक्यते। त्रह्मणो दुर्विज्ञेयत्वेन तद्विचारस्य चित्तैकाम्यसाध्यत्वाच्चित्तैकार्य्य च शमादिसम्पत्तिपूर्वकमिति। ब्रक्मणो दुर्विज्ञेयत्वं च 'शृण्वन्तोपि बहवो ये न विद्यु'रित्यादिवेदान्तैरेव सिद्धमिति। एतेन कर्मविचारोक्त कृत्स्नन्यायसापेक्षो ब्रह्मविचार इति श्रुतप्रकाशिका प्रत्युक्ता-ब्रह्मविचारोक्तन्यायैरेव ब्रह्माणो विचार- यितव्यत्वादिति ॥ यच्चोक्त रामानुजेन त्र्ममीमांसागतोद्गीधाद्युपासनानां कर्मत्वेन तद्ज्ञानार्थ कर्ममीमांसा ब्रह्म- मीमांसाया: पूर्वमध्येयेति, तदप्यसत्-ज्योतिष्टोमेन यियक्षुयथा तदितिकर्तव्यताज्ञानार्थ कर्ममीमांसा- मपेक्षते, तथा उद्गीधाद्युपासनानि विधित्सुर्न कर्ममीमांसामपेक्षते, किंतु त्रक्ममीमांसामेव। तस्यामेव तेषां विचारितत्वादिति। नच कर्ममीमांसांविना कर्मरवरूपस्य दुरधिगमत्वादुद्गीघोपासनादीनां च कर्मतवात्तत्स्वरूपज्ञानार्थ कर्ममीमांसाडध्येयेति वार्च्य, कृष्यादेरपि कर्मत्व/त्तत्स्वरूपज्ञानस्य च कर्ममीमांसां विना दुरधिगमत्वात्तदर्थमपि कर्ममीमांसाऽ्ध्येयेति वक्तव्यत्वापत्तेः। नचालौकिककर्मस्वरूप कर्ममीमांसै- काधिगम्यमिति वाच्य, कर्मकाण्डप्रतिपादितकर्मस्वरूपमेव कर्ममीमांसैकाधिगम्यं ज्ञानकाण्डप्रतिपादित- कर्मस्वरूपं तु ब्रह्ममीमांसैकाधिगम्यमेव। अतएवोद्गीधोपासनादीनां कर्ममीमांसायामविचारितत्वमिति। तस्माङ्वक्मरमीमांसाया: कर्ममीमांसाध्ययनानन्तर्य न वक्तव्यं, किंतु साधनचतुष्टयसम्पत्त्यानन्तर्यमेव। नैताव- न्मात्रेणास्माभि: कर्ममीमांसा नैवाध्येयेत्युच्यते- चित्तशुद्धचर्थ विहितकर्मणः कर्तव्यत्व।त्तदितिकर्तव्यता- ज्ञानार्थ कर्ममीमांसाया अध्येतव्यत्वाच्च। परंतु ब्रह्ममीमांसाध्ययनार्थ कर्ममीमांसा नाध्येयेत्युच्यते। एतेन त्रह्मविचारस्य कर्मविचारोक्तन्यायसापेक्षत्वेऽभ्युपगतेपि नारमाकं कापि क्षतिः, परंतु जन्मान्तरा- नुष्ठितकर्मवशादेव येषामिह जन्मनि चितशुद्धिरासीत्तेषां कर्ममीमांसाध्ययनेन न किसपि फलमिति

चित्तशुद्धौ सत्यामपि कर्थ कर्ममीमांसान्यायानपेक्षत्वमुत्तरमीमांसाया इति वाच्य, उत्तरमीमांसान्यायै- रेवोत्तरमीमांसाविचारस्सुकर:, यथा- पूर्वमीमांसान्यायैरिव पूर्वमीमांसाविचार इति। नचैवं करमात्पूर्व- मीमांसान्यायसापेक्षत्वमुत्तरमीमांसाया अभ्युपगतमिति वाच्यं, पूर्वमीमांसान्यायैरप्युत्तरमीमांसार्थो विचारयितु शक्यत इत्यमिप्रायात्। अय भाव :- उत्तरमीमांसोपदेष्टारो गुरवो यदि तार्किकचकवर्तिनसतहि तर्कशास्त्रोक्तन्यायैरेव शिप्यस्य मीमांसार्थ बोधयन्ति, यदितु मीमांसकचकवर्तिनस्तर्हि कर्ममीमांसोक्तन्यायैः, यदितु केवलवेदान्तिनस्तर्हि उत्तरमीमांसान्यायरेवेति। नच केवलवेदान्तित्वमसिद्धमिति वाच्य, बिना

** 47/ **

२८ श्री शक्कराशक्करमाप्यविमर्शः ।

तर्काध्ययन विना मीमांसाध्ययन च कृतन्रक्मविचाराणामपरोक्षीकृतन्रह्म/त्मनां च बहूनामिदानीमुप- लम्भादिति संक्षेप: ।। निर्विशेपात्मनिरूपणम् । 'निर्विशेष वस्तु किंचिदस्ति उत न' इत्ययमश इह विचार्यते-निर्विशेष वस्तु नास्त्येव, सर्वस्यापि वस्तुनस्सविशेषत्वाद्गह्मणश्च नित्यत्वादिविशेषव्वेन निर्विशेषत्वाभावादिति रामानुजः । तदसत्-किं निर्विशेषवस्तुनस्सत्वे निर्विशेषं वस्तु नास्तीति निषिध्यतेः उतासत्वे! नादः- सत्त्वे निषेधायोगात्। नान्त्य :- असत्त्वे शशश्रृङ्गादिवन्निपेधायोगात्। नच नास्माभिनिर्विशेष वस्तु नास्ती- रयुच्यते, किंतु त्रह्मणो निर्विशेषत्वं नास्तीत्युच्यत इति वाच्य, तथापि किं ब्रह्मणो निर्विशेषत्वस्य सत्वे त्वया तन्निपेध: क्रियते? उतासत्वे उभयथापि निषेधायोगएवेति। नच भ्रान्तिसिंद्ध त्रह्मणो निर्विशेषत्वं मया निषिध्यते, यथा- युष्माभिर्भ्रान्तिसिद्धस्य द्वैतस्य निषेधस्तद्वदिति वार्च्य, द्वैतस्य सत्त्व भ्रान्तिसिद्धमिति वेदान्तैर्ज्ञायते, ब्रह्मणो निर्विशेषत्वं आ्रान्तिसिद्धमिति कथ त्वया ज्ञायते, येन तथोच्येत इति। नन सविशेषे ब्रह्मणि निर्विशेषत्व स्थितिव्याघातादेवास्मामिर्वझणो निर्विशेषत्वं भ्रान्तिसिद्धमित्युच्यत इति वाच्यं, सविशेषे ब्रह्मणि निर्विशेषत्वस्थितेर्व्याहतववेपि निर्विशेषे ब्रक्मणि निर्विशेषत्वस्थितेरव्याहतत्वात्। तस्माद्रह्मणस्सविशेपत्वमेव भ्रान्तिसिद्धम् ।। रामानुजाभ्युपगतसविशेषत्वनिराकरणम्। ननु 'सत्यं ज्ञानमनन्त श्रझ्मे'त्यादिश्रुतेस्तवदभिमते निर्विशेषे चिन्मात्रे त्रम्मण्येव सत्यत्वानन्तत्वादि- विशेषसद्धावात्कय ब्रह्मणो निर्विशेषत्वमिति चेदुच्यते-किं विशेषस्सविशेषे वस्तुनि वर्ततेः उत - निर्विशेषेः न द्वितीयः, व्याघातात्। नाद्यः, सविशेषे विशेषो वर्तत इत्यत् समस्तपदवर्ती विशेष: किं व्यस्तविशेषाद्विन्नः, उताभिन्न: नान्त्य आत्माश्रयात्। अद्ये मिन्नस्स विशेषः कि सविशेषे वर्तते, उत निर्विशेषे? नान्त्य: व्याघातात्। आद्े सच तृतीयसमस्तपदवर्ती विशेषः किमाद्याव्यस्तविशेषाद्विन्न उताभिन्नः अन्त्ये अन्योन्याश्रयः। आधे सच मिन्नो विशेष: किं सविशेषे वर्तते, उत निर्विशेषेः अन्त्ये व्याघातः। आधे सच तृतीयसमस्तपदवर्ती विशेष: किमाद्यव्यस्तविशेपाद्विन्न उतामिन्नः? अन्ये चक्रकम्। आदे सच मिन्नो विशेष: कि सविशेषे वर्तते, उत निर्विशेषे: अन्त्ये व्याघातः। आध्ये त्वनवस्थेति। तथाच नित्यव्वादिविशेषवति नित्यत्वादिविशेपरहिते वा ब्रह्मणि नित्यत्वादिविशेषा; सन्तीति ववतुमशक्यत्वाङ्गह्मणि सविशेषत्वस्य आ्रन्तिसिद्धत्वान्निर्विशेषत्रह्मसिद्धिरिति। अपि च नित्यत्वादयो विषेषा: किं सविशेषा उत निर्विशेषा :: अन्त्ये निर्विशेषवस्तुसिद्धिरपरिहार्या। आध्ये नित्यत्वादिविशेषगतविशेषाः किं सविशेषा, उत निर्विशेषाः? अन्त्ये निर्विशेरष वस्तु सिद्धमेव। आध्ये नित्यत्वादिविशेषगतविशेषा: किं सविशेषा, उत निर्विशेषाः: अन्त्ये निर्विशेषसिद्धिः । आधे अनवस्था। यच्चात्नोक्तं श्रुतप्रकाशिका्यां धर्मेण धर्मी सविशेष:, धर्मिणा च धर्मस्सविशेष:, कस्य चिद्धर्मभूत धर्मिभूत वा यन्न भवति त्पमाणशून्यमिति तदप्यसत्-किं धर्मो धर्मिणि वर्तमानस्सन्

** 48 **

रामानुजा भ्युपगतसविशेष त्वनिरकरणम्। २९

स्वस्य धर्मिणो वा सविशेषत्वं सम्पादयति, उताधर्मिणि ? नान्त्यः, व्याघातात्। नाय् :- धर्मो धर्मिणि वर्तत इति वावये धर्मिन्शब्दगतो धर्मः किं प्रथमान्तधर्माद्विन्न उतामिन्नः अन्त्ये आत्माश्रयः । आधे प्रागुक्तरीत्या अन्योन्याश्रयादिदोषा उह्यमाः । तथा धर्मिणो धर्म इत्यप्ययुक्त, किं धर्मिन्शब्दगतो धर्म: प्रथमान्तधर्माद्विन्न उताभिन्नः आद्ये अन्योन्याश्रयादयः पूर्ववद्हाः। द्वितीये आत्माश्रय इति। एवं धर्मस्य धर्मीत्यत्रापि बोद्धयम् । अपि च यस्य यो धर्म इत्युच्यते तस्य तस्माद्विवेचने कृतेसति स निर्धर्मक एवावशिष्यत इति निर्विशेषवस्तुसिद्धिः, तथाहि- शुक्काद्घटाच्छुवले गुणे पृथक्कृतेसति बुद्धया निर्गुण एव घटरिशष्यते । तस्माच्च घटात्कम्वुग्रीवाद्याकारे पृथक्कृतेसति निराकार एव घटोऽवशिव्यते। तस्माच्च मृद्रपान्निराकाराद्घटान्मृद: पृथकरणे निर्विशेषं सन्मात्रमेव वस्त्ववशिप्यत इति। तथा च घटोऽयमित्यनुभव एव निर्विशेषवस्तुसद्रावे प्रमाणमिति सिद्धम्। किंच धर्मे ज्ञाते सत्येवैतद्धर्मवानयमिति धर्मिज्ञानं जायते, धर्मिणि ज्ञातेसत्येवास्य धर्मिणोय धर्म इति धर्मज्ञान जायत इत्यन्योन्याश्रयान्निर्धर्मकवस्तुसिद्धिः । अपिच धर्मत्वं, धर्मित्वं वा किं भावपदार्थे बर्तते, उताभावपदार्थे: आद्े सिद्धमेव कस्याप्यधर्मभूतमधर्मिभूतं चाभावरूप वस्तु। द्वितीये- शशशृङ्गादावपि धर्मत्वधर्मित्वे भवेताम्। नच कस्यचिद्धर्मभूत धर्मिभूत वा यत्न भवति तादृशं भावरूप वस्तु नास्तीत्यस्मामिरुच्यत इति वाच्य, त्वं तादश वस्तु नास्तीत्यज्ञात्वा वदसि, उत ज्ञात्वाः आद्ये कथमज्ञस्य तव वचन ग्राह्यम्। द्वितीये कथ तदसिद्धि :? नच ताद्ृशवस्त्वमावं ज्ञात्वा ब्रवीन्यहमिति वाच्य, किं तादृशवस्तुनस्सत्वे त्वया तदभावो ज्ञात उतासत्त्वे: आद्ये कर्थ तत्सत्वे तदभाव: द्वितीये अभावज्ञानस्य प्रतियोगि- पूर्वकत्वनियमात्कथ तादृशवस्तुज्ञान बिना तव तदभावज्ञान, तादशवस्तुन एवासत्वे कर्थ वा तादश- वस्तुज्ञानमिति। अपि च कस्यचिदधर्मभूतमधमिंभूतं वा वस्तु नास्तीति कि त्वं स्वयमेव ऋषे, उत प्रमाणमवलम्ब्यः आद्ये अ्मप्रमादादिदोषदृषितपुविशेषस्य तव वाक्यमग्राह्यमेव। द्वितीये कि तत्प्रमाण ब्रहि! न वेदान्ताः, तत्ास्यादर्शनात्। नानुमान तस्य पुरुषबुद्ध युपजीव्यत्वेनाप्रमाणत्वात्। न प्रत्यक्ष, किं तद्विद्वत्प्रत्यक्षमुताविद्वत्प्रत्यक्षम् ? नाद्यः- ताहशवस्तुनः विद्वत्प्रत्यक्षत्वात्। नान्त्य :- अविदुषां तदप्रत्यक्षेपि तस्य निहेतुमशक्यत्वात्। तस्मात्कस्यचिदधर्मभूतमधर्मिभूत च निर्विशेषचिन्मात्र वस्तु विदुषां प्रत्यक्षमेव। न च निर्विशेषे वस्तुनि प्रमाणाभावः, 'स वै ममाशेषविशेषमायानिषेध- निर्वाणसुखानुभूतिः इति व्यासवाक्यस्यैव प्रमाणत्वात्। नेतिनेतीति निषेधवाक्यस्य वेदान्तीयस्य च सत्त्यात्। न च मायामयकतिपयविशेषाणामेव निषेध इति वाच्य, सर्वनिषेघावधित्वाङ्गह्मणः- यद्यन्निषेद्धु शक्यं तस्य तस्य सर्वस्यापि निषेधे कृते सत्येव निषेधावधित्वसिद्धर्बक्षणः । न च निषेधा- वचित्वं न ब्रह्मण: कापि दृश्यत इति वाच्य, 'निषेधशेषो जयतादशेष' इति भागवते दर्शनात्। सस्माद्यदि ब्रक्ष कस्यचिद्ध्मों धर्मी वा भवेत्ताहै धर्मधार्मभावनिषेधेन ब्रह्मणोपि निषेध एव स्यान्न तु निषेधशेषत्वमिति कृत्या न ब्रझ्म धर्म:, नापि धर्मी, किंतु निर्विशेषमेव। अत एव 'नायं गुणः, कर्म न स, नचास'निति भागवते प्रोक्तं व्यासेन । यदि तु ब्र्म सविशरष तहिं तेनैव विशेषेण म्रक्मण- ** 49 **

स्सुवचत्वान्नेतिनेतीति श्रुत्या नैव प्रतिपाद्येत निषेधमुखेन ब्रम्म। अतएव 'यतो वाचो निवर्तन्ते, अभाप्य मनसा स'हेति मनोवागगोचरत्वं श्रयते। इदमित्थमिति हि सविशेषं वस्तु मनसा वेतु वाचा वक्तुं च शक्यत एव- निर्विशेष तु वस्तु कथमिदमित्थमिति वक्तु शक्येत? अतएव 'अवचनेनैव प्रोवा' चेति श्रयते। तस्मान्मायामयसर्वविशेषनिषेधावधिभूत ब्रश्म निर्विशेषमेव। न च मायामयविशेषाभावेपि स्वाभाविकविशेषास्सन्तीति वाच्यं, माययैव न्रभ्णस्सविशेषत्व, स्वतस्तु निर्विशेषमेव त्रम्मेति सिद्धान्तात् ।। ननु सर्वधापि सत्ये नित्ये ज्ञाने आनन्दे अनन्ते च ब्रह्मणि सत्यर्त्व नित्यत्वं ज्ञानत्वमानन्द्त्व- मनन्तत्व चेति विशेषा: स्वाभाविका वर्तन्त एव। सत्यत्वादीनां मायामयत्वायोगेन खवाभाविकत्वादिति चेन्मैवम्- किमिमे सत्यत्वादयो व्यावर्तका विशेषा, यद्वा धर्मा: आदे किं पारमार्थिकाः, उत व्यावहारिका: नाद्य :- परमार्थदशायां व्यावर्त्यस्यैवामावेन कुतो व्यावर्तकसद्वावशङ्का। नच तदापि व्यावरत्यमस्तीति वाच्यम्, 'नेह नानास्ति किंचन' 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्ततकेन के पश्येत्' इत्यादि श्रुतेः । द्वितीयः कल्प इष्ट एव । व्यवहारदशायां मायामयैर्विशेषैः ब्रह्मणस्सविशेषत्वाभ्युपगमात्, जक्षमिन्नस्य मिथ्याभृतस्य द्वैतस्य व्यावर्त्यस्य सत्वेन सत्यत्वादीनां व्यावर्तकानां सद्धावाच्च। सत्यत्वादयो धर्मा इति पक्षेपि किं धर्मा व्यवहारदशायां सन्ति, उत परमार्थदशायां आदये इष्टापत्तिः, व्यवहार- काले मायायास्सत्वेन ब्रक्मणस्सधर्मकत्वात्। न द्वितीय :- तदानी धर्मधर्मिभावाभावात्। न हि सुप्ि- मृत्यादिपु धर्मधर्मिभावो वर्तते। नं हि सुपुप्तौ कोप्ययमस्य धर्म इति, अयमस्य धर्मीति वा जानाति । न च सुप्तपुरुषस्य तद्ज्ञानाभावेपि सर्व द्वैतमस्त्येवेति वाच्यम्, प्रातीतिकस्य द्वैतस्य रज्जुरर्पस्येव प्रतीस्यभावे सद्धावस्य दुर्वचत्वात्। नच रज्जुसर्पवद्द्वैत न प्रातीतिक, किंतु सर्पवद्यावहारिकमेवेति वाच्यम्, सर्पस्यापि पक्षत्वेन सपक्षामावादनुमानासिद्धः। व्यवहारस्यापि प्रतीतिरूपत्वेन व्यावहारिक- स्यापि प्रातीतिकत्वाच्च। तस्माद्यावहारिकत्वेन मायामयास्सत्यत्वादयो न निर्विशेषे ब्रह्मणि वस्तुतस्सन्तीति न कोपि दोषः । ननु किं वरक्ष परमार्थतस्सत्यं ज्ञानमनन्तमानन्द च भवति, उत नः आदे क्थ तत्र सत्यत्ा- द्यमाव: द्वितीये न्रम्म परमार्थतोSसत्यमज्ञानमन्तवदनानन्द च स्यात्। नचेष्टापतिः, व्रम्मणो घटतुल्य- त्ापत्ते: । घटो हि परमार्थतो सत्य इति चेन्मैवम्- परमार्थतो त्रह्म निर्धर्मकपरमानन्दवोधरूप भवति, व्यवहारतस्तु सत्यत्वानन्तत्वादिधर्मबद्धवतीति। न चैतावता त्रह्मणि परमार्थतो सत्यत्वाद्यापत्तिः, परमा- थतो निर्धर्मकमित्युक्तत्वात्- नहि निर्धर्मकेसत्यत्वादयो धर्मा भवितुमर्हन्ति। ननु तथापि निर्धरमक- परमानन्दबोघरूपे आत्मनि निर्धर्मकरवपरमानन्दत्वबोधत्वरूपधर्मारसन्ति वा उत नः आधे कर्थ तस्य निर्धर्मकत्वम्, द्वितीये कथ तस्य निर्ध्मकपरमान्दबोधरूपत्वसिद्धिरिति चेदुच्यते-निर्धरमके वस्तुनि निर्धरमकत्वरूपो धर्मो भवितुं नार्दति, व्याघातात्। निर्गुण इव गुणे गुणत्वरूपो धर्मः। नच दृष्टान्ता- सम्प्रतिपत्तिः, गुणेपि गुणान्तराङ्ग्रीकारे तस्मिन्नपि गुणान्तराङ्गीकारादनवस्थारूपदोषपततेः। एवं निर्धमंक- त्वादेव त्रक्षणि बोधत्वमानन्द्त्वं च न- बोधस्यानन्दस्य च निर्धर्मकत्वेन तत्र बोधत्वादिधर्मस्थितिव्याघातात्। ** 50 **

निर्विशषे ब्रह्मणि प्रमाणविचारः, तन्न निर्विशेषे वस्तुनि सौपुप्तिकपत्यक्षप्रमाणविचारः । ३१

अत्रेद वेध्यम्- सावयवस्य वस्तुनः क्चिन्निरवयवे वस्तुनि विश्रान्तिरवश्यमभ्युपेया- अन्यथाऽनवस्थादोषात्। तथाहि- घटस्सावयवः, कपालद्वयसयोगवत्वात्सम्प्रतिपन्नवत्। सच कपालस्सावयवः, मृत्पिण्डारव्धत्ात्। सच मृत्पिण्डस्सावयवश्चूर्णपुञ्जमयत्वात्। सच चूर्णस्सावयवस्त्रसरेणुमयत्वात्। सच तरसरेणुस्सावयवः द्यणुकारब्धत्वात्। सच व्यणुकस्सावयवः, अणुद्वयारब्घत्वात्। तच्ाणुद्गयं सावयवमण्वारब्धत्वात् । स चाणुर्सावयवः, परमाणुद्वयसंयोगजन्यत्वात्। सच परमाणुरनिरवयवस्तस्यापि सावयवत्वे अनवस्था- दोषात्। एवं पटादावप्यूह्यम् । यथैवं निरवयवत्वस्य कचिद्विश्रान्तिसतथा निर्धर्मकत्वस्यापि कचिद्विश्रान्ति- रवश्यम भ्युपगन्तव्या। अन्यथा घटे घटत्वमस्ति, घटत्वे घटत्वत्वमस्ति, घटत्वत्वत्वे घटत्वत्वत्वत्वमस्तीत्येवमनव- स्थादोषप्रसज्गात्। तच्च निर्धर्मकत्वं ब्रह्मण्येव विश्रान्तमिति निर्थमकब्रझसिद्धिः, एवं निरवयवब्रह्मसिद्धिश्च। नच परमाणुर्निरवयवस्सिद्ध इति प्रागुक्तमिति वाच्ये, परमतेन तथोपपादनात्, स्वमतेन तु परमाण्वनभ्यु- पगमान्निरवयवं न्रहैव। ब्रह्मणस्सकाशादेवाण्वादिक्रमेण घटोत्पत्तिः । तथा सविशेषस्य जगतो निर्विशेषे ब्रह्मणि विश्रान्तिर्वक्तव्येति निर्विशेषन्रह्मसिद्धिः । तथाहि- सविशेषा पृथ्वी कुत्र विश्रान्ता- जले, तच्च सविशेष जलं कुत्र विश्रान्तमग्नौ, सच सविशेषोग्निः कुत्र- वायौ, सच सविशेषो वायुः कुत्र-गगने, तत्न सविशेष गगन कुत्र-अहक्कारे, सच सविशेषोहक्कारः कुत्र-महत्तत्वे, तथ सविशेषं महत्तत्त्व कुत्राव्यक्ते, तच् सविशेषमव्यक्तं कुत्र-ब्रम्मणि, तच्व ब्रह्म कुत्र विश्रान्त खस्मिन्नेव, 'स्वे महिम्नि प्रतिष्ठित'- मिति श्रुतेः । कुतो ब्रह्म खवस्मित्रेव विश्रान्तं- निर्विशेषत्वे, सविशेषत्वे हि त्रम्मणः कस्मिश्चि- दन्यस्मिन्नेव विश्रान्तिर्भवेत्पृथिव्यादिवदिति-अलं प्रपंचेन । निर्विशेषे ब्रह्मणि प्रमाणविचार, तत्र निर्विशेषे वस्तुनि सौपुप्तिकप्रत्यक्षप्रमाणविचारः। ननु प्रत्यक्षादिप्रमाणानां सविशेषविषयत्वान्निर्विशेषवस्तुनि शब्दः प्रमाणमिति वक्तव्य तच न सम्भवति, निर्विशेषे वस्तुनि शव्दस्यापि प्रवृत्त्ययोगात्। निष्प्रमाणकमेव निर्विशेषं ब्रम्मेति। नच निर्विशेषवस्तुप्रसाधनपरा युक्तयो दर्शिता इति वाच्य, युक्तीनामपि सविशेषविषयत्वेन निर्विशेषे युक्तिपसरायोगात्। नच शारसत्र प्रमाणं दर्शितमिति वाच्य, शब्दरूपस्य तस्य शास्तरस्य निर्विशेष- विषयत्व।योगस्योक्तत्वादिति चेन्मैवम्-सविशेप इव निर्विशेषेपि वस्तुनि प्रत्यक्षानुमानशब्दप्रमाण- प्रवृत्तिसम्भवात्। तथाहि- सुपुप्त्यादिषु कस्यापि विशेषस्याग्रहणात्तात्कालिक प्रत्यक्ष निर्विशेषविषयकमेव। नच तदानी प्रत्यक्षमेव नास्तीति वाच्य, 'न किश्चिदवेदिष' मित्युत्थितस्मरणेन तद्वेतोनिर्विशेषपत्यक्ष- स्यानुमीयमानत्वात्। न हयानुभव विना स्मरणमुपपद्यते कस्यचिदपि वस्तुनः। किंच सुपुप्तौ त्वया के विशेषा ज्ञाता इति विष्णुमित्रेण पृष्टो देवदत्तस्तं प्रति वक्ति- न केपीति। न चेमे विशेषा मया ज्ञाता इति प्रतिवक्तीति वाच्य, अनुभवविरोधात्, तद्व/वयस्य सृषावाक्यत्वाच्च। तच्च मया न केपि विशेषा ज्ञाता इति वचन किमनुपूभवर्वकमुताननुभवपूर्वकम्? आद्ये किविषयकर्सोनुभवः? नच विशेषाभाव- विषयक इति वाच्य, किं स विशेषाभावस्साधिकरण उतनिरधिकरणः आद्येयत्र विशेषाभावोनुभूतस्तदधिकरण किं सविशेषमुत निर्विशेषम् : आधे व्याघातः- सविशेषस्य विशेषाभावाधिकरणत्वायोगात् । द्वितीये- ** 51 **

३२

निर्विशेष वस्तु सिद्धमेव। तद्वचनमननुभवपूर्वकमिति विकल्पे तु तद्वचनस्याप्रामाणिकत्वमेवागतम्।

निर्विशेषवस्तुनि अनुमानप्रमाणविचारः । अनुमानानि तु दर्शितान्येव। नच निर्विशेषे अनुमानापसरः, ब्रम्म निर्विशेष सुपुप्त्यादिषु ब्रह्मणि कस्यापि विशेषस्यादर्शनाद्यतिरेकण घटवदित्यनुमातुं प्रतिबन्धामावात्। एवं निर्विशेष ब्रह्मेति प्रतिपादयितु शब्दस्यापि न काचिदनुपपत्तिरिति। ननु प्रत्यक्षविरुद्धमर्थ साधयित शब्दोनुमान वा न शक्नोति- ब्रह्मणस्सविशेषत्वं च प्रत्यक्षसिद्धं, जागरे प्रत्यक्षेण तदनुभवात्। नच सुपुप्तौ निर्विशेषं त्रह्मेति वाच्य, तदानीमपि सविशेपमेव। परंतु मन आदिकरणाभावात्तद्वतविशेषाग्रहणमिति चेन्मैत्रम्- अगृहीतविशेषसद्धावे प्रमाणाभावात्। यद्यगृहीता अपि विशेषास्युस्तर्हि शशश्रुङ्गमपि स्यादेव, अगृही- तत्व।विशेषात्। नच जागरे गृहीता एव ब्रम्मविशेषास्स्युस्सुपुप्तावपीति वाच्य, भ्रमकाले गृहीतस्य रज्जुसर्पस्यापि भ्रमापगमकाले सत्त्वप्रसङ्गात् । नच जागरो न भ्रमकाल इति वाच्य, भ्रमहेतोरज्ञानस्य सत्त्वेन तस्य त्रमत्वात्। नच सुषुप्तावप्यज्ञानमस्तीति वाच्य, तदानी विश्ेपशक्तिमदज्ञानस्यासत्त्वात्। किंच यदि ब्रह्म सविशेष स्यात्, तर्हि सर्वदा सर्वेषां विशेषाणामसत्वात्केपांचिद्विशेषाणामागम/पायाभ्यां न्रम्म सविकारं स्यात्तच्चायुक्त-कूटस्थत्वप्रतिपादकश्रुतिस्मृतिविरोधात् । अपिच ब्रह्म नित्यं, सविशेपत्वा- द्घटवदित्याद्यनुमानैरनित्यत्वादिकमप्यापद्येत ब्रझ्मणः । तस्मान्निर्विशेपमेव ब्रह्म ।। ननु न ब्रम निर्विशेषं नित्यत्वादिविशेषवत्त्वाद्घटवदित्यनुमानेन न निर्विशेषत्रभ्मसिद्धिरिति चेन्मैवम्, हेतोस्सपक्षवृत्तित्वामावात्। न च कालवदिति वदाम इति वाच्यम्, तस्यापि तथात्वात्। न चात्मवदिति वदाम इति वाच्यम्, तस्य पक्षाभिन्नत्वात्। नच विशेषवत्त्वादित्येव हेतुरुच्यत इति वाच्यम्, पक्षेहेत्वसिद्धेः । नच नित्यत्वादयो विशेषाः पक्षे सन्तीति वाच्यम्, नेषा- मविशेषत्वात्। नित्यादमिन्नमेव नित्यत्वं नित्यशब्दार्थत्वान्नित्यत्वस्य यथा तच्छव्दार्थ एव तत्त्वम्। नच दष्टान्तासम्प्रतिपत्तिः, 'ओं तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधस्स्मृतः' इति। 'तत्त्व नारायण: पर' इति च स्मृतिश्रुतिभ्यां तदवगमात्। नच नित्यशब्दो न नित्यत्ववाचीति वाच्यम्, गवादिशब्दा अपि गोत्वादिवाचिन एवेति सिद्धान्तात्। नच जातौ शक्तिरिति पक्षे भवतु स सिद्धान्तः, तवतु जातेरेवाड नभ्युपगमात् कथ स इति वाच्यम्, व्यक्त्यतिरिक्तजात्यनभ्युपगमेपि अनुवृतत्वरूपेण व्यक्तरेव जातित्व- मित्थम्युपगमात्। व्यक्तर्षस्ति रूपद््यमनुधृत्त, व्यावृत्त चेति। तत्रानुवृत्तत्वरूपेण गोत्वमेव व्यक्ति: व्यावृत्तत्वेन तु गौरिति। तस्मान्नित्यं नित्यत्व चेति दवय व्यक्तिरेव- व्यक्तेश्रैकत्वान्नित्याभिन्नमेव नित्य- त्वम्। एवं सत्यत्वादिकमपि वेद्यम्। किंच श्रुतिसिद्धोऽनुभवसिद्धश्च तर्क एव ग्रह्यः, नतु तदुभय- विरुद्धः । ब्रक्षणो निर्विशेषत्वानुमान तु तदुभयसिद्धम्, सविशेषत्वानुमान तु तदुभयविरुद्धमिति न ब्रह्मणोऽनुमानेन सविशेषत्वसिद्धिः। अत एव 'श्रुतियुक्तयनुभूतिभ्यो वदतां कि नु दुश्शक'मित्याचार्ये- रुक्तमिति संक्षेप:।

** 52 **

सविकल्पकनिर्विकल्पकज्ञानविारः । ३३

सविकल्पकनिर्चिकल्पकज्ञानविचारः। यदुक्तं रामानुजेन निर्विकल्पकमपि ज्ञानं सविशेषविषयमेव- निर्विकल्पकमेकजातीयद्रव्येषु प्रथम- पिण्डग्रहण, सविकल्पक तु द्वितीयादिपिण्डग्रहणमिति, तदसत्-प्रथमगोपिण्डग्रहण इव द्वितीयादि- गोपिण्डग्रहणम्यापि खण्डोय शुक्लो गौ: मुण्डोय कृप्णो गौः पूर्णश्ृङ्गोय रक्तो गौरिति नामजात्यादि- विकल्पसहितत्वेन प्रथममेव निर्विकल्प्क, द्वितीयादिकं सविकल्पकमिति वचनम्यायुक्तत्वात्। यत्र ज्ञाने विकल्पो विषयो भवति तत्सविकल्पकम्। यत्र तु विकल्पो विषयो न भवति तन्निर्विकल्पकमिति शब्दशक्त्यैव सिद्धत्वात्। विकल्पश्च नामजात्यादिरूपो भेद इति सम्प्रतिपन्नम्। तम्मादेकजातीय- द्रव्येषु प्रथमपिण्डग्रहणमपि डित्थोयं ब्राह्मणोय श्यामोयमिति नामजात्यादिविकल्पसहितमेवेति सविकल्पकमेव। नामादिविकल्परहितमेव ज्ञानं निर्विकल्पकम् । तस्य च लक्षणमुक्तं तार्किकै :- 'विशेषणविशेप्यसम्बन्धानवगाहिज्ञान निर्विकल्पक'मिति। एतेन तदवगाहिज्ञान सविकल्पकमिति सिद्धम् । इदमेवोक्तमम्मदीयैरपि-'संसर्गानवगाहिज्ञान निर्विकल्पर्क, वैशिष्टयावगाहिज्ञानं सविकल्पक'मिति। ननु लोके कतिपयबिकल्परहितमेव ज्ञानं प्रसिद्ध, नतु सर्वविकल्परहितमिति कथमप्रसिद्ध- निर्विकल्पकज्ञानसिद्धिरिति चेन्मैवम्, अविदुषां सुपुप्तौ, विदुषां निविकल्पसमाधौ च तत्सत्त्वस्य प्रसिद्धत्वात । इति ।। निर्विकल्पकज्ञाने प्रत्यक्षादिप्रमाणानां करणत्वाक्षेपः। ननु यदुक्तं संसर्गानवगाहिज्ञानं निर्विकल्पकमिति। किं तत्र ज्ञाने करणम्-न ताद- त्पत्यक्षप्रमाण, तस्यातीन्द्रियत्वेन प्रत्यक्षप्रमाणाजन्यत्वात्प्रत्यक्षप्रमाणं हीन्द्रियम्। नापि व्याप्िज्ञान, तस्यादर्शनात्। नच गौरिति विशिष्टज्ञानं विशेषणज्ञानजन्यं विशिष्टज्ञानत्वाद्दण्डीति ज्ञानवदित्यनुमानस्य तन्न प्रमाणत्वमिति वाच्य, सविकल्पकज्ञानस्य विशेषणज्ञानजन्यत्वानभ्युपगमात्। तदभ्युपगमेपि विशेषणज्ञानस्य निर्विकल्पकत्वे प्रमाणाभावात्। नच सविकल्पकस्य विशिष्टवुद्धित्वेन निर्विकल्पकस्य विशेषणबुद्धित्वसिद्धिरिति वाच्य, निर्विकल्पकस्य विशेषणबुद्धित्वे सिद्धे सविकल्पकस्य विशिष्ट- बुद्धित्वसिद्धिः । सविकल्पकस्य विशिष्टबुद्धित्वे सिद्धे निर्विकल्पकस्य विशेषणबुद्धित्वसिद्धिरित्यन्योन्या- श्रयत्वात्। तस्माद्विशिष्टज्ञानस्य विशेषणज्ञानजन्यत्वे सत्यपि न विशेषणज्ञानस्य निर्विकल्पकत्वसिद्धिः। नच निर्विकल्पकादेव सविकल्पकस्योदयात्सविकल्पकेन कार्येण लिङ्गेन निर्विकल्पककारणमनुमीयत इति वाच्य, दर्शितनियमासिद्धे:, निर्विकल्पकस्यापि ज्ञानत्वेन ज्ञानकरणत्वायोगाच। नापि शब्द: करर्ण, प्रकृतिप्रत्यययोगेन हि पदर्त्वं- प्रकृतिप्रत्यययोरर्थमेदेन पदस्यैव विशिष्टार्थप्रतिपादनमवर्जनीयम्। पद मेदश्चार्थ भेदनिबन्धन :- पदसङ्घातरूपस्य वाक्यस्यानेकपदार्थससर्गविशेषाभिधायित्वात्ससर्गानवगाहि- निर्विकल्पज्ञानजनकत्व न शब्दस्येति

** 53 **

३४ श्री शह्कराशक्करमाप्यविमर्शः ।

निर्विकल्पकज्ञानस्य अन्तःकरणवृत्तिजन्यत्वोपपत्तिः । मैवम्-सविकल्पक प्रत्यक्षज्ञानमेवेन्द्रियजन्यं, निर्विकल्पक त्वदीन्द्रियमिति तार्किकैरेवोक्तत्वान निर्विकल्पकज्ञानस्येन्द्रियाजन्यत्वेन प्रत्यक्षज्ञानत्वानुपपत्तिरिति कृत्या निर्विकल्पकज्ञानस्य करणं प्रत्यक्ष- प्रमाणं भवति। तच् निर्विकल्पकपत्यक्षप्रमायाः करणमन्तःकरणवृत्तिरेव। सर्वेप्वपि ज्ञानेषु फल- भूतेप्वन्तःकरणवृत्तेरेव करणत्वात्। नचैवं सर्वप्रमाणसांकर्यम्, वृत्तिभेदेन प्रमाणभेदात्- यथा परमते एकस्यापि प्रत्यक्षप्रमाणस्येन्द्रियस्य चक्षुरादिमेदमिन्नत्वै तद्वत्। तस्मात्वाचचाक्षुपरासनादि- प्रत्यक्षप्रमाणानां यथैकमेव प्रत्यक्षप्रमाण कर्ण, तथा प्रत्यक्षानुमित्यादिप्रमाणाणां चैकैवान्तःकरणवृत्तिः करणम्। अत एव प्रमाता प्रमाणं प्रमेय चेति त्रिपुटी विद्यते। तत्र प्रमाताऽन्तःकरणावच्छिन्नचैतन्यं, प्रमाणमन्तःकरणवृत्त्यवच्छिल्चैतन्ये, प्रमेयं विषयावच्छित्नचैतन्यमिति सम्प्रदायवचनम्। नच फलभूत चैतन्यं नोक्तमिति तदनुक्तिरदोष इति वाच्यम्, अज्ञातं विषयचैतन्यं प्रमेयं, ज्ञारत विषयचैतन्यं फलमि- त्येकस्यैव विषयचैतन्यस्य ज्ञातत्वाज्ञातत्वाभ्यां प्रमेयत्वफलत्वमेद इति प्रमेयमेव फलमिति नानुक्तिदोप:। तथाच सविकल्पज्ञानस्येव निर्विकल्पकज्ञानस्याप्यन्तःकरणवृत्तिरूपकरणसत्तान्न काप्यनुपपत्तिः ॥

ननु भवत्वन्तःकरणवृत्ते: निर्विकल्पकज्ञानं प्रति करणत्वम्, तथापि साऽन्तःकरणवृत्तिः कि- मिन्द्रियद्वारा निर्गता निविकल्पकज्ञानस्य करणं भयति। यद्वाऽनिर्गतैव व्यापिज्ञानरूपा? उत शब्द- ज्ञानरूपेति पृछ्यत इति चेदुच्यते-अनिर्गतैवेति। तहिं सा कि रूपेति चेत्- निर्विकल्पविषयरू- पेति विद्धि! नच नास्ति निर्विकल्पविषय इति वाच्य, निर्विकल्पो विषयः निर्विशेषवस्तुरूपोऽस्तीति पूर्वमेव बहुधा सिद्धान्तितत्वात्। न चान्तःकरणस्य निर्विशेषत्रह्माकारता न सम्भवतीति वाच्य, अन्तः करणस्य विषयसमानाकारत्वनियमात् । यदाकारो विषयस्तदाकार ह्यन्तःकरण भवति। ऊत एव भक्तस्य चि्त्त श्रीविष्णुध्यानात्तन्मयं भवतीति भवदीयैरप्युच्यते। न च निराकारत्वाङ्गक्मणः कर्थ ब्रह्माकारता चित्तस्येति वाच्य, चित्तस्यापि निराकारत्वात्। यदि तु ब्रम्म चिदानन्दाकारमित्युच्यते, तर्हि चित्तमपि चिदानन्दाकार भवत्येव। न च ब्रह्मणश्चित्ताविषयत्वान्न चित्तस्य त्रह्माकारतेति वाच्य, संस्कृतचित्तविषयत्वस्य ब्रह्मणि स्थापितत्वात्। तस्मान्निर्विकल्पकन्नह्मविषयान्तःकरणवृत्तिजन्यं निर्विकल्पक ज्ञानमिति सिद्धम् ।। निर्विकल्पकज्ञाने शब्दस्य प्रमाणत्वोपपत्तिः। यदि तु निर्विकल्पकज्ञानं वृत्तिज्ञानमित्यविवक्षितं, तदा निर्विकल्पक ज्ञानं चैतन्यमेव। चैतन्यस्यैव ज्ञानत्वान्तिर्विकल्पकत्वाच्च। तच चैतन्यं साक्षि ज्रम्ैवेत्येतदास्ताम्- साच निर्विकल्प- कान्तःकरणवृत्तिः विचारिताद्वेदान्तमहावाक्यादेव भवतीति निर्विकल्पकज्ञाने शब्द एव करणम्। ननु किं शब्द: करण, उत शब्दज्ञानं: नादः- पुस्तकस्थादपि शब्दात्कस्यचिद्ज्ञानस्योदयग्रस- झात्। न द्वितीयः- शब्दज्ञानस्य ज्ञानत्वेन ज्ञानकरणत्वायोगादिति चेन्मैवम्- ज्ञानस्य ज्ञानकरण- ** 54 **

निविकल्पकज्ञाने शब्दस्य प्रमाणत्वोपपत्तिः । ३५

त्वसद्धावात्। व्यापतिज्ञानादनुमितिज्ञानस्य पदार्थज्ञानाद्वाक्यार्थज्ञानस्य च जन्मदर्शनात्। शब्दज्ञानं निर्विकल्पकज़ाने करणम्। न च शब्दस्य करणत्वे दर्शितदोषस्य क: परिहार इति वाच्यम्, पद- सद्घातरूपस्य वाक्यस्य संसर्गानवगाहिज्ञानजनने दोषो दर्शितो न तु त्रह्माकारवृत्तिजनने इति। ननु किं तत्वमसीति वाक्ये श्रुरत विचारित च सत् संसर्गानवगाहिज्ञानं जनयित्वा त्रम्माकारा- मन्तःकरणवृत्तिं जनयति । उताजनयित्वैव: आद्ये दर्शितदोषः प्रसक्त एव। द्वितीये कथ तादृशवृतिजननमिति चेदुच्यते-तत्त्वमसीत्यादिमहावाक्यस्य ब्रह्माकारान्तःकरणवृत्तिजनकत्वमेव संसर्गा- नवगाहिज्ञानजनकत्वमिति। नच दर्शितदोपप्रसक्तिः, पदं पदसमुदायरूप वाक्य वा तात्पर्यविषयमेवार्थ मतिपादयतीति नियम: । यत्परश्शब्दस्स शब्दार्थ इति न्यायात्। सच तात्पर्यविषयोऽर्थस्ससर्ग एव भवितव्य इति न नियम:, विर्ष भंक्ष्वेत्याप्तवाक्येन अनभिमतससर्गस्यापि प्रतिपादनप्रसङ्गात्। गङ्गायां घोप इत्यत्र घोषस्य गङ्गाधिकरणकत्वायोगेन तत्ससर्गस्य प्रत्यक्षमाधितत्वाच्च। सोयं देवदत्त दत्यत्र तदेतद्देशकालसंसर्गस्यायुक्तत्वाच्च। तस्मात्तात्पर्यविषयस्संसर्ग एवेति न नियमः । तथा च सति यथा प्रकृष्टपकाशश्चन्द्रः, सोयं देवदत्त इत्यादिवाक्यानि स्वरूपमात्रबोधकानि तत्परत्वात्तिषां, यथा वा घटः पट इत्यादिपदानि स्वरूपमात्रबोधकानि तद्वत्त्वमसीत्यादिमहावाक्यान्यपि ब्रह्मस्वरूपमात्र- बोधकानि। तेषां तत्रैव तात्पर्यमित्युपक्रमादिमिर्लिङ्गेरवधारणात्। न हि गामानयेति वाक्यादिव सोयं देवदत्त इति वाक्यात्कोपि संसर्ग: प्रतीयते। अतः पदस्य वाक्यस्य वा ससर्गवगाहिज्ञानजनकत्वमिति न नियम: । किंतु स्वतात्पर्यविषयार्थज्ञानजनकत्वमित्येव नियम इति न दोप इति। ननु प्रकृतिमत्यययोरर्थमेदेन पदस्यैव विशिष्टार्थप्रतिपादनमवर्जनीय, कि पुनर्वाक्यस्येति यदुर्क्त तत्र त्वया न कोपि समाधिरुक्त इति कृत्वा पदस्य वाक्यस्य वा विशिष्ट एवार्थ इति विशिष्टार्थामिधा- यित्वाच्छन्दस्सविकल्पकज्ञानजनक एवेति चेन्मैवम्-विर्ष क्ष्वेति वाक्यात्प्रतीयमानस्य शत्रुगृहभोजन- निवृत्तिरूपार्थस्य न विषभुजि प्रकृत्यर्थत्वम्। नापि तदुत्तरवर्त्यमादिप्रत्ययार्थत्वमिति, प्रकृतिप्रत्ययार्थाति- रिक्तार्थबोधकत्वात्तद्वाक्यस्य। नच प्रकृतवाक्यगतमकृतिप्रत्ययातिरिक्तोपि सोर्थः प्रकृत्यन्तरप्रत्ययान्त- राथत्वेन विशिष्ट एवेति विशिष्टार्थबोधकमेव विर्ष मुक्ष्वेति वाक्यमिति वाच्य, प्रकृष्टपकाशशन्द्र इति वाक्यस्यातथारवात्। नच तत्रापि चन्द्रपद प्रकृतिप्रत्यययोगेनाहादनक्रियाकर्तारममिधत इति वाच्य, शब्दशवत्या चन्द्रपदस्य आह्ादनक्रियाकर्तृवाचित्वेपि ववतुस्तत्र तात्पर्यामावेन सवरूपमात्रवाच्येव चन्द्रपर्द तश्रेति। तथा घटशब्द ्ुत्वा तदर्थ जिज्ञासुः पुत्रः पितरं पृच्छति 'घट; क' इति, सच पिता ते प्रति वक्ति- 'अंगुल्या निर्दिशन्य घट' इति। तद्वाक्यात्स पुत्रो घट जानाति। एवं स्थिते किमय पुत्रः प्रकृति- प्रत्यययोरर्थ विदित्वा घटरूप वस्तु विदितवानुताविदित्वा: सच पिता किं विदित्वैव घर्ट बोधयामास पुलाय उताविदित्वा? नाद्यः- पुत्रस्याज्ञस्यत द्वेदनासम्भवात् । द्वितीये न त्वदिष्टसिद्धिः । पिता च यद्यव्युत्पन्नस्तर्हि न त्वदिष्टसिद्धि:। तस्मात्मरकृतिप्रत्ययोरर्थभेदे सत्यपि पदस्य विशिष्टार्थाभिधायकत्वे सत्यपि तास्पर्यवशात्स्वरूपमालव।चित्वमुपपद्यत एवं। नच घटपदमपि केनचित्राम्ना केनचिदाकारेण

** 55 **

३६ श्री शक्कराशक्करमाष्यविमर्शः ।

च विशिष्टमेव वस्तु बोधयति, नतु निर्विशेषमिति वाच्य, नाम्नः पुत्रेण विदितत्वेन पितृपयुक्तम्यारय घट इति वाक्यस्य घटनामप्रतिपादने तात्पर्याभावात्। अनधिगतार्थें हि शब्दस्य तात्पर्यमङ्गीकर्तव्य प्रामाण्याय, किंतु वस्तुमात्रबोधन एवेति। नच कम्वुग्रीवाद्याकारविशिष्टवस्तुबोधने तात्पर्यमिति वाच्य, तस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वेन शव्दप्रतिपाद्यत्वायोगात्। ननु स पुत्र आकार्र वेद नाम च वेदेत्युभयमप्रतिपाद्यमेव। किंतु तदुभयसंसर्गे न वेद। अतस्तत्प्रतिपादानायारय घट इति पित्रा प्रयुक्त्त वाकये ससर्गे बोधयति। तथाच ससर्गबोधकमेव वाक्य, नतु संसार्गानवगाहिज्ञानजनकमिति चेन्मैवम् अय घट इति

विशिष्टवस्तुप्रतिपत्त्युदयाद्विशिष्टबोधकतवमेवास्तु दर्शितवाक्यस्येति वाच्य, सत्यपि विशिष्टबोध- कत्वे तत्र विशेषणयोर्ज्ञातत्वेन तद्बोधने वाक्यतात्पर्यकल्पनस्यायुक्तत्वाद्विशोप्यमात्रवोधकमेव तद्वाक्य- मित्यवश्यमभ्युपगन्तव्यम्। नच विशिष्टवाचिपदस्य कर्थ विशेष्यमात्रपरत्वमिति वाच्य, तात्पर्या- नुपपत्त्या विशिष्टवाचकमपि परद लक्षणया विशेष्यमात्र प्रतिपादयति। यथा परमते- घटोऽनित्य इत्यत्र घटत्वविशिष्टवाचकमपि घटपदमनित्यत्वविशेषणान्वयानुपपत्या अनित्यं घटमेव व्यक्तिभूत प्रतिपादयति तद्वत्। घटत्वं हि जातित्वान्नित्यमिति तार्किकसमयः। तस्मादय घट इति वाघय विशेष्यमात्रपरमिति स्थितम्। तथ विशेष्य न मृत्, मृदोपि घटविशेषणत्वात्। किंतु मृदोतिरिक्तं घटस्वरूपमेव। कि तदितिचेत्त्वमेव ब्रृहि। नाहं तद्वक्तुं शवनोमीतिचेत्किमनुभावाभाव।दशक्तिस्तानिर्वचनीयरवात्: नाय :- आत्मसाक्षिकस्यानुभवस्य दुरपलापत्वात्। द्वितीये इष्टापत्तिः । एवं घटोऽयमित्यनुभवस्यापि निर्वि- कल्पकवस्तुसत्वे प्रमाणत्वे सिद्धे तदप्रामाण्यवादो महामोहविलसितमेव। तस्मादानयनादिकियारहित सर्वमपि सिद्धवस्तुप्रतिपादक विशिष्टार्थवोधकमपि वाक्य तात्पर्यतः विशेष्यभूतवस्तुमात्रपरमेव ॥ वेदान्तवाक्यानां निर्विकल्पकव्नह्मपरत्वोपपत्तिः । तच्च विशेष्यवस्तु निर्विकल्पकब्र्मैवेति न निर्विकल्पकत्रझपतिपादने महावाक्यस्य काचिद्नुपपत्तिः। अत एव सर्वे शब्दा ब्रह्मप्रतिपादका इत्युच्यते। 'वेदैश् सर्वैरहमेव वेद' इति स्मर्यते। 'सर्वे वेदा यत्नदमामनन्तीति अ्रयते। नच क्रियापरवावयानां गामानयेत्यादीनां कथ ब्रह्मपरत्वमिति वाच्य, तत्रापि गौ: क इति विवेचने दर्शितरीत्या गोशव्दस्य त्रह्मपरत्वात्। तम्मात्पदस्य पदसमूहस्य वा तात्पर्यवृत्त्या ब्रह्मप्रतिपादने न काचिदनुपपतिः। अभिधाशक्तिस्तु न्रममणि कुण्ठितैव, तत्र शब्दप्रवृत्ति- निमित्तनामजात्यादिविशेषाभावात्। नच ज्रेश्वरानन्तसव्चिदानन्दादिशव्दानां ब्रह्मनामत्वात्कथ ब्रझमणो नामविशेपराहित्यमिति वाच्यं, किं सच्चिदादिशव्दप्रतिपाद्यत्वप्रयुक्त सच्िदादिनामविशेपव्त्त्व त्रक्मणः परमार्थतोस्तीत्युच्यते। यद्वा। व्यवहारतः : नादय :- परमार्थतश्शव्दानामेवाभावेन तत्मयुक्तविशेषाभावात्। द्वितीय इष्ठ एव। नहि व्य व्यवहारतो ब्रह्म निर्विशेषं त्रम इति। नामरूपे हि ब्रह्मणि मायया कल्पिते- यथा मृदि घटना मवुआव दिरू पे। एवं नामरुपयो: कन्तित्वादेव 'मृततिकेत्येव सत्य मिति शुनिर्विकारासत्यता ** 56 **

सुपुप्तावपि निर्विकल्पकत्रभाकारवृत्तिसत्त्वोपपत्तिः ३७

कारणसत्यतां चान्रवीत्। नचेदं मृत्तिका सत्येति भ्रमितव्य, तस्या अपि मृत्तिकेति नाम्नश्चूर्णपिण्डादि- तह्पस्य च कल्पितत्वेनासत्यत्वात्। नच ब्रह्मणो नामरूपामावोऽपमाण इति वाच्य, 'अशव्दमस्पर्श- मरूपमव्यय' मित्यादिश्रुतेः। 'न नामरूपे गुणकर्म एवेति स्मृतेश्र प्रमाणत्वात्। किंच यस्येद नामेति त्वयोच्यते तद्वस्तु किं नामैव? यद्वा नामवत् : अथवा नामरहितम्: नाद्य :- नामाश्रयस्य नामत्वा- योगाद्घटवतः पुरुपस्येव घटत्वम्। न द्वितीय :- सविशेषस्य विशेष इत्यत्रेव नामवतो नामेत्यत्नाप्यात्मा- श्रयान्योन्याश्रयादिदोपसद्धावात्। तृतीये तु सिद्धमेव नामरहित वस्तु । एवं रूपजात्यादिष्वपि बोद्धयम्। नचैवं नामादिरहितस्य वस्तुनः कथ नामादिसहितत्वमिति वाच्य, नीरूपस्यापि गगनस्य यथा भ्रान्तदष्टया नीलत्वं तद्वदिति। नचैवं विवेचने सर्वमपि वस्तु नामरूपादिरहितमेवावतिष्ठत इति वाच्यं, इष्टापत्तेः । सर्वे न्रम्मेति ह्यस्माभिरुच्यते। नच कथ ब्रह्मणो निर्विशेषस्य सर्वत्वमपीति वाच्य, यत्र सर्वाण्यपि नामानि रूपाणि कल्पितानि तत्सर्वमिति स्वीकारात्। सर्वाध्यासाधिष्ठानत्वमेव सर्वत्वम्। उच्च व्यवहारत एव, न परमार्थतः । परमार्थतस्सर्वाध्यासानाममावेन तदधिष्ठानत्वस्य दूरोत्सारितत्वात्। तस्माननिर्विशेष ब्रह्म तद्ज्ञान च निर्विकल्पकम्। तच शब्दाद्धवतीत्यनवद्यम्। सुपुप्तावपि निविंकल्पकन्नह्माकारवृत्तिसत्वोपपत्तिः । ननु समाधौ भवत्वेवं शब्दाद्वल्माकारान्तःकरणवृत्तिः, कथ पुनरसुपुप्तौ तदाऽन्तःकरणस्यैवाभावा- दिति चेन्मैवम्-अविद्यायास्सत्वेन तदा ब्रहमा।काराविद्यावृत्तिसत्त्वान्न निर्विकल्पकज्ञानस्य कापि क्षतिः । किंच अन्तःकरणस्याविद्याया वा निर्विशेषत्रम्माकारा वृत्तिः स्वामाविक्यैवेति न तदुदयार्थ कस्यापि परमाणस्यावश्यकत्वम्। नचैवं वेदान्तानां वैयर्थ्यमिति वार्च्य, सविकल्पकवृत्तिनिरासार्थत्वात्तेषां। अतएव निदिध्यासनं विहितं श्रुत्या। तद्धि चित्तस्य दर्शनस्मरणार वृत्तिराहित्येनावस्थापनम्। एवं चित्तस्य सविशेषविपयाकारराहित्येनावस्थापने साभाविकं निर्विशेषदिपयाकारत्वमवतिष्ठते। तदानी स्वयमेवात्मा म्फुरति। अतणवात्मनस्स्वप्रक।शत्वस्। अनन्यमास्यत्व हि तत्। तदुक्तं भागवते-श्लो॥ 'यदोपरामो मनसो नामरूपरूपम्य दृष्टस्स्मृतिसम्प्रमोषात्। य ईयते केवल्या स्वसस्थया हसाय तस्मै शुचिषद्मने नमः ॥' इति। नच निर्विशेषवृत्तिर्यदि स्वामाविकी वर्हि सदापि सा स्यादिति वाच्यं, सदापि सास्त्येव, पर तु सविशेषवृत्त्या प्रतिबद्धा सती असतीव वर्तते। यथा मेघच्छन्नेऽम्बरे विद्यमानोप्यरुणोडविद्य- मानवद्रवति तद्वत्। यद्वा निर्विशेषवृत्तिस्सदापि नास्ति, किंतु निर्विशेषवृत्तिजननस्वामाव्यमस्ति । सविशेषवृत्त्या तु तत्स्वाभाव्यस्य प्रतिबन्धात्तद्वृत्त्यभावस्तदेति वेधम्। नन्वेव समाधाविव सुषुप्तावपि निर्विकल्पकज्ञानाभ्युपगमे सर्वेषामपि मुक्तिस्स्यादिति व्यर्थमेव वेदान्तशास्त्रमिति चेन्मैवम्-सुपुप्ता- वज्ञानसत्वेन मुक्त्यभावात्। नच सति निर्विकल्पकज्ञाने कस्मादज्ञानानिधृत्तिरिति वार्च्य, अन्तःकरण- धृत्तेरेवाज्ञाननाशकत्वं नाविद्यावृत्तेरिति। नच जडाया अन्तःकरणवृत्तेरपि कथमज्ञाननाशकत्वमिति वाच्य, चैतन्यप्रतिफलनसाहित्येन तस्यास्तत्सामर्थ्यसत्त्वादिति। नचाविद्यावृत्तेरप्यस्ति चैतन्यप्रतिफलनसाहित्यमिति वाच्य, अन्तःकरणस्याविद्यातोSतिस्वच्छत्वेन तत्र चैतन्यस्य स्फुटमवभासात्। जलादर्पणे हि सूर्यप्रति-

** 57 **

३८ श्री शह्कराशङ्करमाष्यविमशः ।

फलनविशेषो दृश्यते। नच चैतन्यस्यैवविद्यमानमज्ञाननाशनसामर्थ्य क्थ तत्पतिफलनसहितत्रत्तेरिति वार्च्य, सूर्यस्याविद्यमानमपि दाहकत्वसामर्थ्य सूर्यप्रतिफलनसहितदर्पणविशेषस्य दृश्यते हि-तस्मात्सत्यपि सुपुप्तौ निर्विकल्पकज्ञाने, नाज्ञाननाशः । नचैव सुपुप्तौ निर्विकल्पकज्ञानं नास्त्येवेति वाच्य, कि साक्षिमूर्त निर्विकल्पक ज्ञान सुपुप्तौ नास्तीति विवक्षितम्! यह। वृत्तिभूतम्? नाद :- साक्षिणः कदाचिद्प्यसत्वा- योगात्। न द्वितीय :- अविद्यावृत्तेस्सत्वात्। नचाविद्यावृत्तेरमावश्शङ्कचः, उत्थितस्मृत्यनुपपत्तिपरिकल्पि- ता पास्तस्या अपलापस्थ दुष्करत्वात्। अन्यथानुपपत्तिर्हि सर्वप्रमाणाधिका। तस्मात्सुपुप्तावविद्यावृत्तिभि- स्साक्ष्यानन्दाज्ञानानुभवस्य जायमानत्वान्न निर्विकल्पकज्ञानासत्त्वमिति। एवं अ्ुतियुक्त्यनुभूतिभ्यो निर्विकल्पकं वस्तु निर्विकल्पकं ज्ञान च सिद्धमिति संक्षेपः ॥ श्रुतप्रकाशिकोक्तदूपण निराकरणपूर्वक निर्विकल्पकसवरूपनिरूपणम् । यदुक्त श्रुतप्रकाशिकायां निर्विशेषशब्दो बहुत्रीहिसमासेनान्यपदार्थाभिधायीतीति, तदस्माक- मिष्टमेव। अतएवास्मामिर्विशेपरहितान्यपदार्थो निर्विशेपपदार्थ इत्युच्यते। नहि निर्गता विशोना यस्मात्स पदार्थ: सविशेषो भवितुमर्हति। यच्चोक्तमेतेन प्रत्ययस्य सविशेपविपयत्वाभावे प्रत्ययत्वमेव हीयेतेति तदप्ययुक्तम्- निर्विकल्पकस्यापि सविशेषविपयत्वे निर्विकल्पत्वं हीयेतेति। नच कति- पयविकल्पराहित्यसत्त्वेपि निर्विकल्पत्वस्य न हानिरिति वा्च्य, तथासति सविकल्पकनिर्विकल्पक श- व्दयो: पृथगर्थत्वायोगात्। नच सर्वविकल्पसहित सविकल्प्क कतिपयविकल्परहित निर्विकल्पकमिति भेद इति वाच्य, सर्वविकल्पसहितस्य वस्तुनः कस्यचिदभावात्। नध्ेकस्मिन् घटादौ विषये सर्वे वि- कल्पास्सम्भवन्ति, नहि ज्ञातृत्वादिविशेषा घटे सन्ति, नापि जडत्वादिविशेषा जीवे सन्ति, नापि दुःखादिविशेषा इश्वरे सन्ति, म्रत्युत सर्वविशेषास्पदं निविशेष त्रह्मैव। नच निर्विशेपस्य तस्य क्थ सविशेषत्वमिति वाच्य, मायया तत्सम्भवात्। तस्मात्कतिपयविकल्पसहितमेव सविकल्प घटादिवन्तु सविकल्पकज्ञाने विषयो भवतीति कृत्वा यत्त्वयोक्तं कतिपयविकल्परहित ज्ञान निर्विकल्पकमिति तत्स- विकल्पक ज्ञानमेव। ततश्र निर्विकल्पकज्ञानस्य लक्षण त्वया नैवोक्तमित्यवश्यं तद्वक्तव्यम्। नच प्रथम- पिण्डग्रहण निर्विकल्पकमित्युक्तमिति वचयं, तद्युक्तत्वस्याद।वेवोक्तत्वात्। स्वसंकेतमात्रसिद्ध/थस्या- आ्ाह्यत्वादिति॥ ननु भवतु निर्विकल्पकस्य सविशेषविषयत्वे निर्विकल्पकत्वहानिः । प्रत्ययस्य सविशेषविषयत्वा- भावे प्रत्ययत्वमेव हीयतेत्यस्य कस्समाधिरिति चेदुच्यते-प्रत्ययस्य निर्विशेषविपयत्वाभावे प्रत्ययत्वमेव हीयतेत्यपि सुवचत्वात्। नच प्रतीयतेऽनेनेति प्रत्यय इति व्युत्पत्त्या निर्विकल्पकप्रत्ययेन कस्यापि प्रतीत्यभावात्प्रत्ययत्वहानिरिति वाच्यं, सविकल्पकप्रत्ययेनापि कस्यापि प्रतीत्यभावात्तस्यापि प्रत्ययत्वहानि- रिति वक्तव्यत्वात्। नच सविकल्पकप्रत्ययेन सविकल्पक प्रतीयत इति वाच्य, निर्विकल्पकप्रत्ययेनापि निर्विकल्पकं प्रतीयत इति वाच्यत्वात्। नच निर्विकल्पकस्य यदि प्रतीयमानत्व तर्हिं तेनैव प्रतीय- मानत्वेन विकल्पेन तत्सविकल्पकमेव भवेदिति वार्च्य, यद्यप्येव स्वप्रकाशत्वान्निर्विकल्पकस्य वस्तुन;

** 58 **

श्रुतप्रकाशिकोक्तदूषणनिराकरणपूर्वक निर्विकल्पकस्वरूपनिरूपणम् । ३९

प्रतीयमानत्वमयुक्त, तथापि निर्विकल्पवस्त्वावरकाज्ञाननाशस्य निर्विकल्पवस्त्वाकारवृत्तिकृतत्वेन निर्वि- कल्पवस्तुनो वृत्तिवेद्यत्वमुच्यते उपचारादिति। एवं ब्रह्मणो वृत्तिव्याप्यत्वसत्त्व।देव मनसैवानुद्रष्टव्यमिति श्रयते। फलव्याप्यत्वाभावात्तु मनोवागगोचरमित्युच्यत इति न विरोधः। फलव्याप्यत्व नाम वृत्तिप्रति- फलितिचैतन्यभास्यत्वम्। तद्धि जडस्य सम्भवति, तस्य सतो भानायोगात्। न ब्रह्मण: तस्य खतो मानसम्भ- वात्। नच ब्रह्मण: स्वप्रकाशत्वेपि विवदितव्यं, 'तमेव भांतमनुभाति सर्व','अत्ायं पुरुषस्स्वयंज्योति'रित्यादि- शास्त्रात्। नच स्वयम्भासमाने तस्मिन् कथमज्ञानावरणमिति वाच्यं,अज्ञानावरणस्यापि तेनैव भास्यमानत्वात्कौ- शिकै: सूर्ये तमस इव मूढैर्त्रह्ण्यज्ञानस्य कल्पितत्वाच्चेति। तस्मान्निर्विकल्पस्यापि वस्तुनो वृत्तिव्याप्यत्वसद्धा- वादौप्चारिक ज्ञेयत्वमस्तीति तद्विपयस्यापि निर्विकल्पकप्रत्यथस्यास्ति प्रत्ययत्वमिति। नच ब्रझ्मणो वृत्ति- व्याप्यत्वधमें सत्यपि निर्विकल्पत्वहानिरेवेति वाच्यं, परमार्थतो वृत्तेरेवाभावेन तद्याप्यत्वस्यैवाभावान्नारि्ति त्रझ्मणो निर्विकल्पत्वव्याहृतिः। व्यवहारतस्तु ब्रह्मणस्सविकल्पत्वमस्माभिरभ्युपेतमेव। किंच सविकल्पक- प्रत्ययतया त्वयाऽभ्युपेतोर्य घट इत्यनुभवोपि निर्विकल्पकवस्तुपर एवेति पूर्वमेव दर्शितत्वादनुभवमात्रके निर्विकल्पक स्वयम्प्रकाश चेति। यदुक्त सविकल्पके निर्विकल्पकानुभूतार्थविशिष्टपत्यमिज्ञानसत्त्वा- न्निर्विकल्पकज्ञानं च सविशेषविषयमिति तद्प्यसत्-प्रमाता प्रमाण प्रमेय चेति त्रिपुटी यत्र भाति तत्सविकल्पकं- यथा घटमहं जानामीति। न चात्र प्रमातृप्रमेये एव भातो नतु प्रमाणमिति वाच्य, जानामीत्यस्य ज्ञानाश्रयोस्मीत्यर्थाद्ज्ञानस्य वृत्तिज्ञानत्वेन प्रमाणत्वाद्वृत्तिः प्रमाणमिति हि प्रागुक्तम्। सविकल्पकादन्यन्नि्विकल्पक ज्ञानम्। तच्चेदमित्थमिति वक्कुमशक्य, वक्तु शक्यत्वे हि तस्य सवि- कल्पकत्वमेव स्यात्। निप्परकारक हि ज्ञान दुर्वचम। केनचित्प्रकारेण विशिष्टस्यैव वक्तु शक्यत्वादत एवातीन्द्रिय निर्विकल्पकमिति तार्किकैरुक्तम्। नहि वाचा इदमित्थमिति वक्तु शक्यमतीन्द्रिय भवितु- मर्हति। एवं मनसापीदमित्थमिति चिन्तयितुमशक्यमेव तत्। मनोहीन्द्रिय तार्किकमते- एतस्मिन्नती- न्द्रिये निर्विकल्पके ज्ञाने विषयमूतो योर्थस्स यदि केनचिद्विशोपेण विशिष्टसतहि तदिदमित्थमिति वक्तु शक्येतैव। सविशेष हि वव्तु शक्यते- वक्तव्यविशेषसत्त्वात्। सुप्तोत्थितस्य प्रत्यभिज्ञान तु सविकल्पकमेव। सुखमहमस्वाप्स, न किश्िदहमवेदिष, मामप्यहं नाज्ञासिषमिति त्रिपुटीप्रतिभानात्। नच प्रत्यमिज्ञानवलात्सुपुप्तावपि त्रिपु्यस्तीति वाच्य, तथात्वे तदैव सुखमहं स्वपिमि, न किश्िदर्ह वेझि, मामप्यहँ न वेझीति प्रतीत्यापत्तेः। नच तदा विद्यमानापि त्रिपुटी तदा न भाति, मेघच्छने गगने रविरिवेति वाच्यं, अभातायास्त्रिपुट्या विद्यमानत्वानभ्युपगमात्। प्रतिमाससमयनियता हि त्रिपुटी, नापि तदा त्रिपुटीसत्त्वे प्रमाणमस्ति। 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन के पश्ये' दित्यादिश्रुत्या त्रिपुट्यभावस्यैव प्रमितत्वात्। नचैवमननुभूतायास्त्रिपुठ्याः कर्थ प्रत्यमिज्ञानमिति वाच्य, साक्षिणा- नुभूतस्य सुखस्याज्ञानस्य च तदमिन्नेन प्रमाता स्मर्यमाणत्वात्मरणसमय एव त्रिपुटी प्रतिमानमिति। ननु सुपुप्तावपि साक्षी सुखमज्ञानं चेति त्रयमस्तीति कर्थ त्रिपुट्यमावः? सत्यां च त्रिपुट्यां सरवविषयकमज्ञानविपयकमात्मविषयक च व्रत्तित्रय वर्तत एवेति कर्थ निर्विशोपजानमिदि 2 बने

** 59 **

४० श्री शक्कराशङ्करमाप्यविमरशः ।

प्रमाणस्य सुखादे: प्रमेयस्य साक्षिणः प्रमातुश्च तदापि सत्त्वाज्जागरात्को विशेष इति चदुच्यते- यद्यपि सुषुप्तावस्ति वृत्तित्रयं साक्ष्याकारा, सुखाकारा, ज्ञानाकारा चेति। तथापि नैका विशिष्टा वृत्तिः। जागरे तु घटमहं जानामीति घटाकाराऽहमाकारा च विशिष्टा एका वृत्तिरस्ति। एवं विशिष्टवृत्तिसत्त्वादेव जागरज्ञानस्य सविकल्पकत्वम्। तदभावादेव सुपुपिज्ञानस्य निर्विकल्प- कत्वम्। विशिष्टवृत्तिजन्यं हि ज्ञानं विशिष्टज्ञानं सविकल्पकम्। अविशिष्टवृत्तिजन्य च केवलज्ञानं निर्विकल्पकम्। कि बहुना-यत्र ज्ञानेऽहमाकार इदमाकारो वा म्फुरति तत्सविकल्पर्क, यत्र तु न स्फुरति तननिर्विकल्पकम्। सुपुप्ताव हद्कारामावान्नाहमिदमाकारस्फुरणमिति।

रणमिति चेन्मैवम्-ज्ञातुरहन्तासत्वएव ज्ञेयस्येदन्तासत्त्वम्। ज्ञेयस्येदन्त्वं हि ज्ञातुः प्रत्यक्षविषयत्वम्। तस्मात्सुषुप्तौ प्राज्ञकर्तृकसुखकर्म काज्ञानवृत्तिकरणकानुभवसत्त्वेपि तस्मिन्ननुभवेऽहमिदमाकाराभाव।तदनु- भवस्य निर्विकल्पकत्वं, सुपुप्तेस्त्रिपुटीरहितत्वं च। प्रमात्नादिवत्त्वं हि त्रिपुटीवत्त्वम्। नच प्राज्ञ एव प्रमातेति वाच्य, वस्तुतस्तथात्वेपि सर्वसंसारोत्तीर्णस्य प्राज्ञत्वं, संसारिणस्तु प्रमातृत्वमिति मेदात्। नच प्राज्ञोपि संसार्येवेति वाच्यम्, 'अन्धोप्यनन्धो भवती'त्यादिश्रुतेः। अत एव जीवस्य संसारो न स्वामा- विकः, किंतु आगन्तुक एवेत्युच्यते। एवमसंसारित्वादेव जीवस्य व्रभ्माभेदोपपततिः। ननु यदि सुपु- सावप्यनुभविता अनुभाव्यमनुभवकरणं चेति विशेषास्सन्ति, अहमाकार इदमाकारश्रेति विशेषौ सतः, तर्हि कतिपयविशेषरहितमेव निर्विकल्पक ज्ञानमिति सिद्ध। नचेष्टापत्तिः- रामानुजमतप्रवेशात्तवेति चेन्मैवम्-सौषुप्तिके हि निर्विकल्पके ज्ञाने साक्षी वा सुर्ख वा अज्ञानं वा विषयो भवति। तच विषय- भूर्त वस्तु निर्विशेषमेवेति न निर्विकल्पकज्ञानस्य सविशेषविषयत्वमिति। नच साक्षिणो निर्विशेषत्वेपि सुखं सविशेषमेवेति वाच्य, साक्षिस्वरूपभूतत्यात्तत्सुखस्य निर्विशेषत्वमेवेति। नचाज्ञानं सविशेषमिति वार्च्य, जागरस्वमयोरज्ञानस्य सविलासत्वेन सविशेषत्वेपि सुपुप्तौ निर्विलासत्वेन निर्विशेषत्वमेव प्रलय इव। नच केवलाज्ञानाभावादज्ञानावच्छिन्नचैतन्य चैतन्यसहितमज्ञानं वा विषयो भवतीति तत्सविशेष- मेवेति वाच्य, अज्ञानचैतन्यातिरिक्तानामेव विशेपत्वेन गहणात्। अज्ञानस्य चैतन्यशक्तित्वेन चैतन्यात्पार्थवयेनापार्थवयेन वा निर्वक्तुमशक्यत्वाच्। कि च अय घट इति ज्ञाने घटचैतन्यद्वयस्य विषयत्वे सत्यपि घटमेकमेवाहै ज्ञातवानिति प्रत्येति लोको नतु घटचैतन्यद्वयमिति। नच विद्वान् घटावच्छिन्नचैतन्यं ज्ञातमिति प्रत्येतीति वाच्य, तर्हीहापि विद्वान् अज्ञानावच्छिन्न चैतन्मेा नुभू तमित प्रत्येतीति तुप्यतु भवान्। नन्वेवमच्छिन्नचैतन्यस्य सविशेषतवेन तद्विपयक ज्ञान सविकल्पकमेवेति सुपुप्तावपि सविकल्पकमेव ज्ञानं न निर्विकल्पकमिति चेन्मैवम्-सर्वधा निर्विकल्पक न वृत्तिज्ञानं, नापि तद्विषयभूत चैतन्यम्। किंतु पारमाथिकमनवच्छित त्रम्ममूत चैतन्यमेव। नच वृत्तिज्ञानविषय- भूतमनवच्छित्नचैतन्यं निर्विकल्पकमेवेति वाच्य, अनवच्छितचैतन्यस्य वृत्तिज्ञानविषयत्वाभावात्। नच

** 60 **

श्रुतप्रकाशिकोक्तदूपण निराकरणपूर्वक निर्विकल्पकस्वरूपनिरूपणम्। ४१

स्थित्ययोगात्। अतएव निर्वीजसमाधौ वृत्तेरप्यनभ्युपगम :- बीजस्याज्ञानस्याभावात्। वृत्तिज्ञानस्य निर्विकल्पकत्वन्तु वृत्तेर्ज्ञानत्वमिवौपचारिकम्। तन्र च यस्मिन् ज्ञाने अज्ञानकार्य विषयो भवति तत्स- विकल्पकम्। यस्मिस्तु अज्ञानकार्य विषयो न भवति तन्निर्विकल्पकमित्युच्यते व्यवस्था। नचै्व निर्विकल्पकवृत्तिज्ञानस्य कतिपयविशेषराहित्यमेवासमदुक्त सिद्धमिति वाच्य, त्वया प्रथमपिण्डज्ञानस्य निर्विकल्पकत्यमुक्त, नत्वेवंविधस्येति भेदात्। यद्वा यस्मिन् ज्ञाने वस्तुस्वरूपमात्रमेव विषयस्तन्निर्वि- कल्पक, यत्र तु तदतिरिक्तमपि नामजात्यादिकं विषयस्तत्सविकल्पकम्। सुपुप्तौ च ज्ञाने वस्तुस्वरूपमेव विषय इति तस्य निर्विकल्पकत्वम्। नचैव सुपुप्तावज्ञानविषयक ज्ञानं न निर्विकल्पकमिति वार्च्य, तत्नापि ज्ञाने अज्ञानवस्तुस्वरूपम्यैव विषयभूतत्वेनादोपात्। ननु किं तदज्ञानस्य स्वरूप यद्ज्ञाने विषयो भवतीत्युच्यत इति चेदुच्यते- किं त्वमज्ञानस्वरूप न वेत्सि। नाह वेझीति चेत्तर्हि ब्रहि तदवेदनस्य स्वरूप मह्यम्। नाह वक्त शक्नोमीति चेत्किं तव तद्वचनाशक्तिस्तदवेदनानुभवाभावात्! यद्वा सत्य- प्यनुभवे वाच्मनसयोरविपयत्वात् ? नाद :- अनुभवपूर्वकत्वान्नाहं वेगीति वचनस्य। द्वितीते वेत्स्येव- त्वमज्ञानस्व रूपमिति व्वर्थोर्य प्रक्षः। तस्मादनुभवैकवेद्यमेवाज्ञान यथा सुखं दुःखं च। यद्यसदीयोजज्ञान- स्वरूपजिज्ञासया पृच्छति तार्ह त्रवीमि- यदेव घटादि द्वैतस्य स्वरूपं तदेव तत्कारणाज्ञानस्यापीति। नच घटादे: कम्बुग्रीवादिकं स्वरूपमिति वाच्यं, तस्य मृत्स्वरूपत्वात्। मृत्तिका हि कम्बुग्रीवाद्याकारवती कृता कुलालेन। तर्हि निस्तत्त्व घटादिकमिति चेत्तथैवाज्ञानमपीति विद्धि। ननु भवत्वेव घटादिविकारस्य निस्तत्त्वतवं कर्थ पुनर्मृत्तिकाया इति चेदुच्यते। कि पुनर्मृत्ति- काया: स्वरूपम् न तावद्रन्धवत्त्व तस्य तटस्थलक्षणत्वात्। न नीलरूपवत्त्वं, नीलरूपस्य गुणत्वेन मृत्तिकाया द्रव्यत्वेन च तस्य मृत्तिकास्वरूपत्वाभावात्। न काठिन्यवत्त्व, काठिन्यस्यापि गुणत्वात्। नापि पिण्डो मृत्स्वरूप, पिण्डस्य मृदारब्घत्वेन खारम्भकमृद्द्व्यस्वरूपवायोगात्। नहि पटस्खारम्भक- तन्तुस्वरूप भवति, कार्यात्मागेव कारणस्य सिद्धत्वनियमात्। नापि चूर्णपुओो मृत्ख्वरूपम्, पुज्जस्या- तातत्विकत्वात्। नहि पुञ्जघटकावयवातिरिक्तः पुञ्ज इति कश्चिद्वयव्यस्ति। नापि चूर्णों मृत्स्वरूपस्, चूर्णस्य लसरेण्वादेशवयवित्वे स्वावयवातिरिक्तचूर्णाभाव एव। निरवयवत्वे च कथ निरवयवस्य तस्य सावयवमृद्रपत्वम्। नच मृदपि निरवयवैवेति वाच्य, प्रत्यक्षविरोधात्। नच प्रत्यक्षसिद्धे मृत्स्वरूपे कि विचारेणेति वाच्यं, प्रत्यक्षसिद्धेपि रज्जुसर्पस्वरूपे विचारस्य कर्तव्यत्वदर्शनात्॥ तस्मान्मृत्स्वरूपस्यापि दुर्वचत्वान्निस्तत्त्वमेव। एवं जलादातपि बोद्धयम्। नच 'मृत्तिकेत्येव सत्य'मिति श्षतिविरोधः, घटा- द्यपेक्षया मृत्तिका सत्येति तदर्थात्। 'प्राणा वै सत्य'मितिवत्। 'तत्सत्यमतोन्यदार्त' मिति श्ुत्यनुसाराच। तस्मात्-सर्वस्थापि द्वैतस्य यदेव स्वरूपं तदेवाज्ञानस्यापीति सिद्धम् । नन्वेतावतापि न मया तद्विदितमिति चेद्विद्धि सौम्य बदामि- कल्पितस्याधिष्ठानमेव सवरूपमिति त्रमणि कल्पितस्य द्वैतस्याज्ञा- नस्य च ब्रह्मैव स्वरूपमिति। अत एव ज्ञानमात्रस्य निर्विकल्पक ब्रह्ैव विषय इति ज्ञानमात्र निर्विकल्प- कमेव। तस्य सचिकल्पकत्व तु भ्रान्तिसिद्धमेव।आ्रन्तिसिद्धं द्वैतमपि ज्ञाने विषयभूतमिति भ्रान्तिसत्त्वादज्ञ- ** 61 **

१२

जन्यस्य। तम्माद्विचारे कृते सति सविकल्पकस्यैव ज्ञानस्यासिद्धिः, नतु निर्विकल्पकस्य। यथा सविकल्पकस्यैव द्वैतस्यासिद्धिन तु निर्विकल्पकस्याद्वैतम्य त्रम्मणः तद्वदिति संक्षेपः। यच्चोक्त श्रुत- प्रकाशिकायां सम्कारसचिव ज्ञान सविकल्पक तदसचिर्व तु निर्विकल्पकमिति तदतीवासत् सति ज्ञानम्य संस्कारसाचिव्ये म्मृतिर्त्व प्रत्यमिज्ञानत्वं वा सम्पद्यते; नतु निर्विकल्पकत्वमिति।। प्रत्यक्षस्य भेदविषपत्वनिराकरणम् । अथ प्रत्यक्षम्य सन्मातविषयत्वान्न मेवविषयत्व- मेदध् दुर्निरूप इत्यद्वैतिनः। जात्यादि- विशिष्टस्यँच वस्तुनः परत्यक्षविषयत्वाज्जात्यादेरेव प्रतियोग्यपेक्षया वस्तुनस्स्वस्य च भेदव्यवहारहेतुत्वमिति रामानुज: । अ्र विचार्यते-प्रतिभासमान सर्वमपि वस्तु अम्तीत्येव प्रतिभासते, नतु नास्तीति। ततस्सत एव वस्तुनो भानं न त्वसत इति सिद्धान्तः । असतोपि मानाभ्युपगमे शशश्रृक्कमपि अस्तीति भायात्। नच शुक्तिरजतमसदेव भातीति वार्च्य, मानसमये तस्यापि सत्वात्। नचाऽमावोऽसन्नेव भातीति नाच्य, केवलस्याभावस्य मानाभावात्। नच प्रतियोगिकामावो भातीति वाच्य, तत्र प्रतियोगिनोऽमानमेव, नतु सप्रतियोगिकाभावस्य भानम। यद्वा सप्रतियोगिकाभावाधिकरणस्यैव मानम- इति। तच सद्वस्तु बवैव- 'सदेव सोम्ये'ति श्रुतेः। सत्यस्यैव सत्त्वा'तसत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मो'तिश्रुतेश्र। नच जगदपि मत्यत्वान्सदेवेति वार्च्य, 'तत्सत्यमतोऽन्यदार्त'मिति श्रुतेः। नाचानित्यत्वमेवतित्त्वं न त्वसत्यत्वमिति वाच्य, सत्यत्वम्यैव नित्यत्वात्, सतोऽनित्यत्वायोगान्नित्यत्वायोगाच्चासतः । अनित्यत्व ह्वमावप्रतियो- गित्वे सम्मतम्। अभावप्रतियोगिनो हि घटादयोऽनित्याः। सद्वस्तुनश्राभावप्रतियोगित्वमयुक्तं- 'नाऽसतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सत'इति गीतावचनात्। 'भूसत्तायामसभु'वीति पाणिन्यनुशासना- त्सत्त्वम्य मावरूपत्वेन सतोऽमावायोगाच। एवं त्रम्मण एव सद्वम्तुत्वे सज्जगदिति जगतस्सत्त्वप्रतीतिम्तु सततादात्याध्यासप्रयुक्तएव। यथा मृदुघट इति सामानाधिकरण्यप्रतीतिमृत्तादात्यप्रयुक्त एव घटस्य। नच मृत्कार्यत्वाद्घटस्य मृत्तादात्म्यमस्तुनाम- कथ जगतो ब्रम्मतादात्यमिति वाच्यम्, यतो वेत्यादि श्रुत्या जगतो ब्रझकार्यत्वावगमात्। नच मृद्घटयोरिव नमजगतोस्सालक्षण्यादर्शनान्नास्ति कार्यकारणभाव इति वाच्यं, विवर्तवादाश्रयणात्। गगनमपि नीलात्मना विवर्तते हि। ननु सज्जगदिति प्रतीतिर्न त्रम्मजगतो- स्तादात्याध्यासपरयुक्तः, तथासति त्रह्मजगदिति प्रतीत्यापत्तेः । किंतु जगतो विद्यमानत्वप्रयुक्तेति चेन्मैवम्। ब्रझ्मसत्तातिरिक्तजगत्सत्ताS्भावेन जगतो विद्यमानत्व।योगात्। ननु ब्रश्मसत्तयैवास्तु विद्यमानत्व जगतः, तथापि विद्यमानत्वप्रयुक्तैव जगत्सदिति प्रतीतिरिति चेत्सत्यम्- अज्ञदष्ट्या तथैव, विद्वद्दृदध्या तु न तथा, जगति वर्तमानस्य विद्यमानत्वस्थ त्रह्मधर्मत्वेन ब्रम्म- तादात्म्यप्रयुक्तैव सा प्रतीतिरिति। यथा नीलो घट इति घटे नैल्यप्रतीतिर्मृद्धमस्य नैल्यम्य घटे वर्तमा- नत्वेनैव प्रयुक्ता, नतु घटे कम्य चिद्पूर्वनल्यस्य सत्त्चेनेति। नचैव सृद्घट इति बह्म घट इति कुतो न प्रतीतिरिति वाच्य, त्रामणरसत्वरूपो धर्मम्सवंत्रानुगनः ब्मतवं तुन, यथा रज्जुसर्पस्थले रज्जोरिद- ** 62 **

पत्यक्षस्त्र मेदविपयत्वनिराकरणम्। ४ २

मशस्सर्पादाबनुगतो धर्म: रज्जुत्वं तु न तन्ृत्, अत एवार्य सर्प इति प्रतीतिन तु रज्जुसर्प इति। यदि मूद इब तह्मणो जगद्ूपेण परिणामस्तहि अ्रम्म जगदिति प्रतीतिस्स्यान्नतु तथा- किंतु रज्जोस्सर्परूपेणेव विवर्तः । अतो न तथा प्रतीतिरिति भावः। तस्मात्सर्वेष्वपि घटादिप्रत्यक्षेपु घटाद्यनुगत सद्वस्तचेष बिपयो, न त्वसतस्तु घटादिकमिति कृल्वा सन्मात्रावगाधेब प्रत्यक्षम्। नचैवं घटपटादिपत्यक्षज्ञानानां कर्थ बैल- क्षष्प सन्मानावगाहित्वस्य तुल्यत्वादिति वाच्य, घटाद्युपाधिमेदेन तज्वेदसिद्धेः। अर्य घट इति पत्य्क्ष घटावच्छिन सम्मात्र गृह़ाति। अ्यं पट इति तु पटावच्छिन सन्मान्रम्। एवं सदवच्छेदकघटपटमेदेपि सतोऽमिन्नखान काप्यनुपपत्तिरिति। ननु प्रत्यक्ष घटपटाद्यवच्छित सन्मान्न न गृक्गाति, किंतु घटपटा धनुस्पूतां सत्तामिति चेन्मैवम्-सत/यास्सतोऽनतिरेकात्। घटपटाद्यनुस्यूता सप्ैव घटपटाथवच्छिन ऋश्म सद्रूप, नतु ततोन्यदिति। यथा तच्छन्दरार्थादनतिरिक्तः तत्त्वशब्दार्थ इति प्रागेयोक स्मर। नन्बेव घटादिप्रत्य्क्ष घटाय्युपहितमेव सद्ग्रृह्यति, नत्वनुपहितमिति कृतवा कथमुच्यते प्रत्यक्ष सन्मालाब- गाहीति : सद्ग्राहित्वेसति सदितरामाहित्त्व हि सन्मात्ावगाहित्वमिति चेदुच्यते- सर्पोयमिति रज्जुसर्प- मत्यक्षस्थले इदर्मशश्धाक्षुपप्रत्यक्षविषयः, सर्पाशस्तु अविद्यावृत्त्यास्मकभ्रमप्रत्यक्षविषय इति यथा प्रामा- णिकैरम्युपेयते, एवं सन्घट इति प्रत्यक्षेपि सदैशः पल्यक्षममाणविषयः, घटाशस्तु अविद्यावृत्त्यातमकभ्नम- प्रत्यक्षविषय इति सन्मात्रावगाघेव प्रत्यक्षम्। नच सन्घट इति प्रत्यक्षे तथा भवतु- कथ पुनर्घट इति प्रत्यक्षे तत्रांशद्वयानुपलम्भादिति वाच्यम्, मासमान सर्वमपि वस्तु सदुरूपेणैव भातीति पूर्वमुक्तत्वाद्घट इति प्रस्यक्षेपि सर्देशविषय प्रत्यक्षमेक घटांशविषयमपरमित्यस्ति द्वयमिति। यद्ा घट इति मत्यक्षे घटस्व स्वरूपभूर्त वस्तु सद्गवैव विषयः, अविद्यावशान्तु मिथ्र्यामृतघटभानमिति। एवं सविकल्पकपत्यक्षस्य सन्मालावगाहितं। निर्विकल्पकस्य सन्मान्रायगाहिलवं तु पूर्वमेव प्रपश्चितम्। एवं शाब्दस्य मानसस्पैन्द्रिय- कस्य वा निर्विकल्पकक्ष्य सविकल्पकस्य वा प्रत्यक्षस्य सन्मात्रवगाहित्व रसद्स्तुनश्राह्वैतत्वाद्वेदप्रतीतिर्मृपैव। नच नाहैतं सद्रमेति वार्च्य, 'सलिल एको द्रष्टाउ्द्वैत' इत्यादिभुतेः । नन्वद्वैतमिति निषिध्यमान द्वितं किमस्ति, उत नास्ति? आदे-सतः कथ द्वैतस्य निषेध: द्वितीये- निषेधस्य प्रसक्तिपूर्वकत्या- इसत् प्रसक्त्ययोगात्कर्य तन्निषेध:/ मैचम्- भ्रान्त्या ह्वैतपरसक्तिसत्वादिति। नच प्रमाणसिद्धस्य दवैतस्व कर्थ आ्रान्तिसिद्धत्वमिति वाच्य, केन पुनः प्रमाणेन सिद्धधति द्वैतम् न तावडैन्द्रियिक- प्रत्यक्षेण- त्ववचकुदशोत्रजिह्दाघाणाख्येन्द्रियपचकेन, स्पर्शरूपशब्दरसगन्धा्यविषयपचकस्षय गृग्कमाणवेन, ह्वैतस्य तदन्यतमस्यामाबात्। दैत हि मेदः- मेदश् न शब्दाय्यन्यतम इति। नापि मानसिकपत्यक्षेण, सुखादिब जेदस्वाऽ5न्तरत्बामावात्। नाप्यनुमानेन, घटः पटादविलः नामाकारमेदातकटव दित्यनुमानेन हि भेवस्साध्यते- तल नामाकारभेदः केन साध्यते। नच घटनामाकारी पटनामाकाराम्यां मिन्नौ घटनामा- कारत्यात्कटनामाकारव दित्यनुमानेनेति वार्च्य, समतियो गिघटपटमेदे सिद्धे सत्येव नामाकारमेदसिदि, नामाकारमैदे सिद्े सत्येव घटपटमेदसिद्धिरित्यन्योन्याश्रयात्। नाप्युपमानेन, सादश्यज्ञानामावान्। नापि शब्देन तस्यामेदपरत्वात्। नापि घटः पट इति व्यवहारानुपपत्या, भ्रान्तिसिद्धत्वात्तव्यवहारस् । ** 63 **

फिंच घटफटमेदप्रयुक्तो स्यधहार :- व्यवदारप्रयुक्तो घटपटमेद इत्यन्योन्याश्रयात्। नापि घटे पटधर्मानुप- लबध्या, अमार्व प्रत्येवानुपलळ्धे: प्रमाणचान्। नचान्योन्यभावतवेन व्यवडियमाणोडमाव एवं भेद इति वाच्य, मेदस्य भावर्धर्म त्वेनामावत्वाभावात्। पटमिनो घट इति घटे पटमिन्सवं भावधर्मो हि। नचामायस्यापि भावधर्मत्व भवत्येवेति वाच्य, विरोधान्- भावस्यामावो धर्म इति हि व्याहतम्। नच तोयस्य दाहफत्वाभावो धर्मो दृश्यत इति वाच्य, तोयस्य दाहनिवारकत्वरूपभावधर्म एव स इति। नच घटस्य नाशरूपोडमावो दश्यत इति बाच्य, घटस्य चूर्णत्वापत्तिरूपभावधर्म एव स इति। नचाग्निदग्धस्य वेहस्य नाशो हश्यत इति वार्च्य, मसभाव।पतिरूपमावधर्म एव सः । कि बहुना- सर्वस्यापि कार्य- जातस्य हश्यमानो नाशरूपो विकार: स्वकारणरूपेणावसथानमेवेति मावधर्म एव। अत एवास्तित्वादीनां घण्णामपि भावविकारत्पसिद्धि: । भवतु वा मेदस्याभावर्त्व, न तावता तयेष्ठसिद्धि :- घटः पटो न भवतीत्यन्योन्याभा वरूपस्य मेदस्य घटपटमेदज्ञानमयुक्तत्वेन मेदस्यैवान्योन्याभवत्वे आत्माश्रयान्। भेदस्या- न्योन्याभाव/दतिरिक्तत्वे चान्योन्याश्रयात्। तस्मात्सर्वधापि दुर्निरूप एव भेद: । ननु दुर्निरूपोपि भेदोस्त्येवानुभवसिद्धत्वादिति चेन्मैवम्-दुर्निरूपोडनुभवसिद्धः कि रज्जु- सर्पोस्ति येन मैदोपि स्यात् । दुर्निरूपत्थमनुभवसिद्धत्वं चोभयत्रापि सममेव। नच रज्जुसपों अमरूपानुभवसिद्ध एव, न प्रमारूपानुभवसिद्ध इति वाच्य, मेदस्यापि भ्रमरूपानुमवसिद्धत्वात्। जीवो हि भ्रमकाल एव भेद पद्यति, न स्वम्रमकाले- जागरसमयोरेव मेदानुभवात्। सुपुप्त्यादौ तदननुभवाचच। सुषुप्त्यादौ मेदादशन दि सार्वजनीनम्। समाधौ भेदादर्शन तु विद्वदेकविषयम्। तम्माद्ान्तिसिद्धमेव द्वैतम्। ननु भेदस्य आ्न्तिसिद्धत्वमस्तुनाम प्रत्यक्षादिपमाणाविषयत्वात्। घटादिरूप ह्वैत तु प्रत्यक्षादि- सिद्धमेव, ततिपयत्वात्। चक्षर्हि रूप रूपचद्दव्यं च गृह्नाति। तत्कथ चक्षुर्माको घटः भ्रान्तिसिद्धो भवेत्? एवं स्पर्शादिपु तद्वव् दव्येप्वपि बोद्धच्म्। इति चेदुच्यत-किं चक्षुर्माक्षो गुणो रूपं घटो बा तद्युक्त:, कृतश्िद्वस््वन्तरादित उतामिन्नः आदे- कथ तद्विशेषणभेदसिद्धि: मिन्नो हि भेदविशिष्टः भेदासिद्धो च कथं तद्विशिष्टस्य मिन्रस्य वस्तुनस्सिद्धि :: द्वितीये- अभितस्य घटस्थ कब द्वैततवम्। द्वैत दि मिन्रम्। ननु चक्षरादीन्द्रिय मेदातदुआरव्रूपादिविषयमेद इति सुनिरूप एवात्र भेद इति चेन्मैवम्- स्वमाव्वरूपादि विषय मेदादेव चक्षुरादीन्द्रियमेद इत्यन्पोन्याश्रयात्। चक्षुर्झ्मो गुणो रूरप-रूपमाहकमिन्दिय चक्षुरिति हिं प्रसिद्धिः । ननु मेदस्य चक्षुराद्यविषय्वेन आन्तिसिद्धत्वमस्तुनाम क्थ पुनश्रक्षुरादिविषयक्ष्य

च्क्षुरादीनि प्रमाणानीति मर्त तर्हि तद्विषयस्य वथार्थत्येनैव भवित्व्य, ब्रह्मभिन्न तु न यथार्थमिति। कय रूपादेरयथार्थस्य चक्षुरादिपमाणमदार्र- किंतु चक्षुरादीनि रूपाद्यिष्ठानचतन्यमाहीण्येव प्रमाणतात् यथा श्रमस्यलेपि चक्षुरविष्ठान यथार्थमिदमशमेव गृह्गाति तद्वदिति मागेवोक्तम्। ननु उक्तमेव पर स्वत्र कश्चिदस्ति सशयः । किमिति -चक्षुरादयो निरध्यासमेव वरक्ष न प्रतिपाद्येपुरिति- ** 64 **

४५

अलोच्यते-यावदविर्ध निरध्यासं ब्रझ्म नास्त्येव। यदा तु निरध्यास ब्रह्म तदा चक्षुरादे- रेवाभाव इति कर्थ निरध्यास श्रह्म चक्षुरादिक विषयीकुर्यात्। नचैवं साध्यासवन्मपतिपादने किमिति चक्षुरूपाधिष्ठान ऋभैव प्रतिपाद्यति न रसाद्यधिष्ठान व्रक्षेति वार्च्य, फलवळपरिकलप्यस्वभावविश्ेषे चोदनानवकशात्। अन्यथा किमिति चक्षरूपमेव गृड्गाति, नतु रसादिकमिति: प्रश्ने खमपि किम- प्युत्तरं न्या :- तस्मान्नियमेन चक्षुरादीन्द्रियाणि रूपा धध्यासाविष्ठान चैतन्यग्राहकाणीत्यविवादम्। यातु "न सदशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुपा पझ्यति कश्नैन" मित्यादिश्ुतिर्रक्षणोऽतीन्द्रियत्वप्तिपाविका, साहि रूपा धध्यासानभिष्ठान श्रह्म चक्षुराव्यविषयमित्येवंपरा। यद्यप्यज्ञा रूपादिकमेव पशयामो वयमिति मन्यन्ते नतु तदविष्ठानं अ्रक्ेति, तथापि विद्वान्न्नसैवाह पश्यामीति मन्यते। यसपुरस्तादित्यादिश्रुतेः, "ऐैतवासम्यमिद सर्व'मित्यादिश्युतेश्र। तस्मादविदुषा चक्षुरादिमिरविषयीकृत सर्वमपि जगह्विदुपो बक्षेव्र, अध्यसवस्याषिष्ठानानतिरेकात्। अतएब बिद्वान् सदा जगत्पशयस्पि बहैय पक्ष्यति। यथा घटतत्त्ववि- सुरुपो घर्ट पश्यत्रपि मृत्तिकामेब पशष्ति इति। नन्वेवं रूपाद्ध्यासाधिष्ठान बक्षैव मेदाव्यासाविष्ठान- मपि श्रम्म गृहीयादेव प्रमाणमिति चेन्मैवम् -- रूपादध्यासाधिष्ठानग्रहणस्वामाव्यमिय चक्षुरादेमेदाध्या- साधिष्ठानगरहणस्वाभाव्याभावात्। अविद्याया एव तल्वाभाव्यसर्वात्। नहि व्यावहारिकसर्पमिय प्राति- भासिकसर्पमपि चक्षुर्गुह्ाति, किन्लवविद्यैव। नव व्यावहारिकमेदस्य कर्थ प्रातिमासिकत्वमिति वाच्यम्, चक्षुरादिममाणागोचरत्वेनैव तक्ष्य प्रातिभासिकत्वात्। नच प्रातिभासिकस्य क्थ व्यवद्ारयोग्यत्वमिति बाच्य, प्रातिभासिकस्यापि स्वमस्य व्यवहारयोग्यल्वदर्दनात्। नय नवासाक्षात्कार बिना निवर्तयितुमश- वयस्य मेदस्य कथ प्रातिभासिकत्वमिति वार्च्य, सौपुप्तिकनिर्विकल्पकज्ञानेनापि भेदनिषृत्तिसम्भवात्। नचैवे व्यायहारिकनगतोपि प्रातिभासिकत्वं स्यादिति वाच्यमिष्ठापते:। नचवं रूपादेरिव भेदस्यापि प्रातिभासिकत्वे तुल्ये कस्माव्वेदो5विद्यावृत्त्यैव ग्ृक्षत इति नियम्यत इति वाच्यम्, अविधिाया एव भेदग्रहण

नाविव्याविषयत्यादिति । रामानुजमतखण्डनपूर्वरक मेदस्य दुर्निरूपत्योपपादनम्। एवं प्रत्यक्षस्य सन्मात्रावगाहित्वे मेदस्य दुर्निरुूपतवे च स्थापिते सति एतदमृप्यमाणः प्रस्थव- तिष्ठते रामानुज :- वस्तुसंस्ानरूपजा त्यादिळक्षणमेदविशिष्टविपयमेव प्रत्यक्ष सच जात्यादिलक्षणवस्तु- सखवानरूपो भेदस्सुनिरूप पनेति, मैवम्-गोवस्तुर्सस्थानस्य सास्नादेर्गोत्यजा तिरूपलाभावात्। एकमेव सास्नादिलक्षण संसान नदि सर्वेषु गोषु वर्तते-किंतु मिन्नमेव गोर्त्यं तु सर्वत्रानुगतमेकमेव। गोत्- भेदे प्रमाणाभावात्। संस्थानमेदे तु प्रत्यक्षमेव प्रमाण, न हि देवदत्तगोसंस्थानमेव यज्ञदत्तगवि बर्तते, प्रंसु तत्तुल्यमन्यदेव। अपि च खण्डत्वमुण्टत्यादिर्रा वस्तुसंस्थानमेव। नतु तस्यानुष्टविद्वश्यते, बिशेष- स्वात्। तस्मार्तसस्थानातिरिक्तमेव जातिपद्वाच्य गोख्वादि। संस्थान तु पिण्डगताकारविशेषः। त्त्स- वे साच जार्तिन मेदपदार्थ:, तथा प्रसिद्धच्यमावात्। नहिं घटस्य पटाळेद इति वाक्यादनुन्त्तस्य ** 65 **

४६

घटस्य पटाजजातिरिति घटस्य पटात्कस्ुमीवद्याकार इति या बोधो मयति, अनन्वितार्थाभिषायित्वातद्वा- क्यस्य। तस्मात्सस्थानं वा जातिर्वा मेदप्रयोजकमेव नतु मेदः। तन् संस्थानमेकजातीयव्यक्तिमदपयो जक, जातिस्तु मिन्नजातीयमेदपयोजिका। एवं मेनस्य संस्थानत्वजातित्वाभाबादेव प्रतियोगिसापेक्षत्वम्। घटस्य पटाव्ेद इति घटः पटाङिस इति च। नतु भेद इति मिन्न इति च व्यबहार :- यथा घट्ाभाव: पटा- माव इत्येवामावस्य प्रतियोगिसापेक्षत्वेन व्यवहार:, नतु अभाव इति। तलिरपेक्षत्वेन- संस्थानजात्योस्तु न मतियोगिसापेक्षत्व, कम्युभीवाद्याकार: सासना घटत्त्व गोत्वमिति तननिरपेक्षत्वेनैव व्ययहारान्। ततः संस्थानजात्योस्सुनिरूपत्वेपि मेदो दुर्निरूप एय अभावपदार्थवत्। नच दष्टन्ते विवाद:, अभावस्य दु्निरूपत्यान्। तधाहि- किमभावोस्ति, उत नास्ति? नाद :- अभावस्य अस्तित्वायोगात्। अन्त्ये- अभावस्याभाव एवेति कथमभावसिद्धिः । अतः परिशेषास्सदसदनिर्वाच्यमेवाभावस्वरूपम्।नच

त्वात्। यथा जगत्कार्यान्यधानुपपत्त्या जगत्कारणमज्ञान कल्प्यते तद्वन्। यदतोक्त श्ुतम्काशिकायां- मेदस्सुनिरूप एव, कार्योत्पत्यनुरूपत्वं हि कारणस्थ सुनिरूपत्व, कार्योसत्त्या कारणस्य तदनुरूपत्व सिद्धमिति, तदसत्- घटरूपकारयोकपत्या मृद्पकारणस्य कार्योत्पत्यनुरूपत्वरूपसुनिरूपत्वदर्शनेपि सपों- तपत्त्या रज्ो: कर्योपत्यनुरूपत्यरूपसुनिर्पत्वादर्शनेन व्यमिचारात्। नच रज्ोससों नैव जातः, किंतु अन्यथार्यातिरेवेति वाच्यम्, वल्मीकादिदेश्यान्तरस्सर्पस्य अवमिति पुरोवतिरवेन अहणायोगान। नच सर्पवदिदमशोषि अमविषय एवेति वार्च्य, इद्मंशस्य चक्षुस्सम्प्रयोग बिना रजतग्रमानुद्यात्। भ्रमः- इमागेय सिद्धस्येद्मशस्य न अ्रमविषयत्वमिति। किंच- जगत्कार्योत्पत्या अ्ह्ाणोपि कार्योत्पत्त्यनुरूपत्- रूपसुनिरूपत्व नैव दश्यते, प्रत्युत जगत्कार्योतपत्त्यननुरूपत्वमेव दृइयते। सचिदानन्दलक्षणाङ्गम्रणः कथ- मनृतजडदु:खात्मकजगत्कार्योत्पतिरिति। नचाज्ञानमेव जगत्कारणमिति बाच्य, यतो वेत्यादिश्ुतिबिरो- घात्। नच ब्रह्ष निमित्तकारणमज्ञानं तूपादानमिति बाच्य, "प्रकृतिश् दृष्टान्तानुपरोघा"दिति सूत्र- विरोधात्। तस्माद्विचारासहत्वमेव वस्तुनो दुर्निरूपत्वं। तच्च भेवस्यास्तीति दर्श्षितमेवेति। यच्चोक्तं भेदमूलस्ब सुनिरूपल्वेन भेदस्सुनिरूप एवेति, तदप्यसत्- भेदमूलस्याज्ञानस्य सदसदनिर्वान्यतेन दुर्निरूपस्बाद्वेदोपि दुर्निरूप एव। यदप्युक्तम्-भेदवाधकप्रमाणजन्यप्रतीतेरपि मिथर् या वयिपियत्थेन मे दि स्य पारमार्थ्यप्रसङ्ग इति तदप्पयुक्तम्-मेदस्य तद्ाघकममाणम्य तजन्यप्तीतेश्र नभमिन्नलेन मिथ्यात्ा- तकथे भेदस्य पारमा्यप्रसङ्गः। नहि भेदो मिश्या भिन्नवा द्जुसर्विीर्म्ात्मात्रे भेदस्य व्रश्ममिन्नत्वाभावस्म्याध्येन सत्यत्वं मसज्येत, अर्थ सर्प इति (रजजुसर्पसले) परतीतेर्मिथ्या्वेपि कि रज्जुसर्पस्य सत्यर्त्व प्रसज्यते। नच मिथ्याज्ञानेन कथ भेदस्य बाध इति बार्च्य, मिथ्या मूतदण्डज्ञानेनापि रज्जुरपस्य वाघद्शनाव्। ननु कि तवाद्वैतशास्त्रनिर्णयस्सत्य उतासत्य :: आधे. 'खशासे निर्णये सत्ये सत्यास्म्युलोंक- कल्पनाः : द्वितीयेपि- अ्रम्म सत्य जगन्मि येति निर्णयम्बसत्ने जगत्सतपमेब स्यादिति चन्मैवम्- ** 66 **

मेदस्य दुर्निरूपत्वोपपादनम्।

किं त्वमसच्छा स्त्रनिर्णयस्य लोकस्य वा यावव्यवहार सत्यत्ममिप्रैषि, यद्ा पारमार्थिकम् आधे इष्टापत्ति:। न हि भूरादिलोकानामस्मच्छासस्य वा व्यवहारदशायां याधः । न द्वितीय :- परमार्थतो लोकस्य झाखस्य वाज्भावात्। नचैव व्यवहारवशायामस्मच्छास्रनिर्णयोपि सत्य इति वाच्य, कि व्यवहारदशायां प्रतीयमानत्यं न्यावहारिकसत्यस्वमित्यमिप्रैपि कि वा व्ययहारदशायामवाधितत्वम्? नाय्यः- तथ:सति रजजुसर्पादिरपि व्यावहारिकसत्यत्वपत्तेः । द्वितीये तु-न स्वच्छास्त्रनिर्णयस्य सत्यत्व- मवाचितत्वाभावात्। अद्वैतपतिपादकमपौरुपेयं हि वेदान्तश।स्रं द्वैतपतिपादकशयास्त्रान्तराणि याधते, यथा रज्जुज्ञान सर्पज्ञानदण्डज्ञानभछिदज्ञानादीनि बाघरो तद्दिति । अर्य भाव :- 'तत्सत्यमतोन्यदार्त'- मिति श्रुति: अक्षमिन्नं सर्वे मिशर्येतीम यथा्थमंशं बोधयन्ती सती अयथथतोधकसाम्तान्तराणि वाघमाना च सती अश्नमित्तत्वेनात्मानमपि मिथ्येति बोधयत्येव्रेति। ननैवं स्वनास्कतवे स्वस्य कापि न दृष्टमिति वाच्य, कतकरज आदौ तदर्शनात्। कतकरजो हि नीरे निक्षितं सन्नीरगतमालिन्येन साकमात्मान- मप्यथो नयनीरं नीरजस्कं करोति। सस्मादितरशास्वदह्वैतयावस्यापि मिथ्यात्वायिशेषेपि तत्पति- पादितस्य जम्मरूपस्वार्थस्वाद्वैतस्व सत्यत्वेन स्वेतरकास्त्रवाधकममाणराजत्वमुपपद्यते व्यवहारदशायामिति न जगन्मिथ्यात्ववाध इति। यदुक्त मेदानभ्युफगमे वादिपतिवादिरूपेण कथानुपपततिरिति तच्चासत्- बावय्यवदार सर्वस्याप्यस्तित्वाभ्युपगमात्। न हि वर्य व्यावहारिक मेद मतिपेधामः, किंतु पारमार्थिक- ममेदे प्रतिपादयाम इति। एतेन प्रत्यक्षस्य सन्माप्रावगाहित्वे मत्यक्षेण मेदस्यागृहीतत्व।ति्किमित्यश्वार्थी महिपदर्शनेन निवर्तत इति रामानुजप्रश्नो दत्तोचरः। मत्यक्षेण प्रमाणेन सन्मात्रे गृक्षमाणेपि आविद्यकपमाणाभासेन घटपटादिव्वैतस्यापि गृक्रमाणत्वादिति। यथा चाक्षुपपत्यक्षेणे ृ्दीतेि आविद्यकममाणाभासेन सर्वस्थापि ग्हणाद्धील्या पुरुपः पलायते तद्धदिति। यदुर्क रामानुजेन प्रतिसवेदन मेदाभयुपगमास्पत्यक्षम्य विश्िष्टार्थविपयत्वमेवापतितमिति तदसत्-उपाधिभेदादेव संबेदन- मेदो नतु खतः । यथा घटाद्युपाधिकृत एव गगनभेदो नतु सतः तहूत्। तथा च ज्ञानमेदस्याप्रामाणि- कर्वान्त प्रत्यक्षम्य विशिष्टार्थविषयत्वम्। नचैवं सर्वेपां संवेदनानामेकविषयतायामे केनैव सवेदनेनाशेप- ग्हणदन्धधिरायमावश्र प्रसज्ेतेति वाच्य, कि ववं ज्ञानानेकर्त्व अ्रवीपि, यद्वा ज्ञानावच्छेदकवृत्ति- नानात्वम्: आधे- 'सत्य ज्ञानमनन्त न्रम्म' 'एकमेवाहितीय' मिति क्षुतिपराहत तय वचनम्। द्वितीये इष्टापतति :- विषयमेदादिना वृत्तीनां नानालात्। तथा च तत्तद्विषयाकारवृत्त्या ततद्विपयावमासमित्यदोपः। नच सर्वापि वृत्तिस्सन्मात्विपयैवेति त्वयोक्तमिति वार्च्य, प्रमाणवृत्तिरेव सन्मान्विषया न स्वविद्यावृत्ति- रित्युक्तत्वात्। यद्ा चक्षरिन्द्रियद्वारा निर्गतान्तःकरणवृतिरूपाध्यासाधिष्ठान वैतन्यमेव व्याप्नोति, नतु रसाद्यधिष्टानचैतन्यमिति नियमस्थ दर्शिताबाल् इति। किंच-ज्ञानं निर्विपय तचचकमिति बदन्त पति संवेदनानामिति एकविषयतायामिति च प्रभ्स्याकर्तव्यत्वात्। अपि च सविकल्पकज्ञानानामनेकत्- मस्मामिरभ्युपेतमेब। निर्विकल्पकज्ञानस्यैवानेकत्व नान्युपेतम्। सब्दस्पशज्ञानानि च सविकल्पका न्येवेति न कोपि दोष इति। यदुर्क रामानुजेन निर्विशेषसन्मातस्य प्रत्यक्षेणैव ग्रहणे तद्विपयागमस्य

** 67 **

मेदस्य दुर्निरूपत्वोपपादनस्। प्राप्तविषयत्वेनानुबादकत्वमेव स्यादिति तदसत्-प्रत्यक्षेणैवेत्यस्य कोर्थ :- किमिन्दियार्थसनिकर्षजन्य- ज्ञानेनेति, यहा मलक्षममणेन्दियेणेनेति, अथवा अन्तःकरणवृतिरूपपत्यक्षप्रमाणेनेति? नाद :- तक्ष्य फळमूतज्ञानत्वेन विषयम्ाहकत्यायोगात्। न द्वितीय :- अतीन्द्रियत्ाङ्गमणः । तृतीये तु सा किमन्त :- करणतृत्ति: चक्षुरादीन्दियद्धारा निर्गता उतानिर्गता नायः- तथाविधवृत्त्या रूपाद्युपहित सद्वस्तवेव आाद्मते, नतु सन्माक्मिति। द्वितीये तु अनिर्गतानिर्विशेषत्रम्माकारा सा वृत्तिरागमेनैवोसधति नागमस्य वैयणर्यमिति। यचचोक्तम्-सन्मान्न्रह्मणः प्रत्यक्षविपयल्वे प्रमेयभावापत्या जडलादयस्युरिति स्वयैवोक्तमिति रमानुजेन तदप्यसत्-वृत्तिपतिफलितचिदामासलक्षणफउव्याप्यववमेव प्रमेयरलं, न वृत्तिम्याप्यमित्युक्तत्वान्। यद्ा किं वस्तुतो प्रमेयर्त्व व्रक्षण उत व्यवहारतः? नाययः वस्तुतः प्रमातृ- प्रमाणयोरेवाभावात् । द्वितीयः कल्प इषट एब। जगत एव त्क्णि कल्पितत्वेन कथ ममेयत्वस्या- कल्पितत्वमिति। तस्मान अ्रम्रण, प्रमेयत्वपयुक्तजाळ्पादिपसङ्गः । ननु केन कल्फित त्रम्णि ममेयत्वा- दिकमिति चेदुक्तमेवाज्ञानेनेति। ननु उक्तमेव्- तथापि कि तदज्ञानं जवणोडभिन्नमुत मिन्रम् ? आदे बक्मणो जडताद्यापचि: । द्वितीये अज्ञानप्तियोगिकस्स भेदः किं मिन्ने ब्रग्मणि वर्तते, उतामिसे? आधे. आत्माश्चयादिदोष- प्रसक्क । द्वितीये व्याघात इति चेन्मैवम्- भज्ञान ब्रह्मणो न मिर्स, नाप्यमिलं नापि मिन्नामिर्न, किंतु मिन्नस्वामित्त्वाम्यां दुर्निरूपमेव। अतण्व अनिर्वाच्यमित्युच्यते। अज्ञान हि न्रमशक्तिः । अग्निशकतिश् अग्नेर्मित्रलवादिना दुर्निरूपैव। तथाहि-यद्यग्निशक्किरग्नेर मिन्ना तर्हि मणिमन्त्रदिना अग्निभ्क्तिपतिचनधेडनेनशसस्यात्। यदि मिन्ना अग्नेः पृथगुपलभ्येत। न मिलनाभिन्ना एकत्वविरुदू- धर्मत्यत्थित्ययोगात्। तस्माद्दुर्निरूपव इति। ननु बथा अज्ञान सत्मयुक्तमेवश् दुर्निरूरप तथा अमेदोपि दुर्निरूप एव। किममेदो न्हण: स्वरूपम्, उत धर्मः ? आदे-प्रतियोगिनिरपेक्षव्यवदार- प्रसङ्गः । न तु तथा व्यवहारोस्ति। कितु प्रतियोगिसापेक्ष एव अह्णा भवत्यमेदी, 'घटप्वसे चटा- काशो न मिन्नो नमसो यथा इत्यादिमतीतेः । द्वितीये- न्क्नणस्सविशेषत्वमागत। तत्श्चाप- सिद्धान्तस्तवेति चेन्मैत्रम्- अमेदो दुर्निरूपस्तुसिरूपो वा भवतु किमस्माक तेन? नहि बयममेवं साधयाम: येन तत्स्वरूप वा धर्मो वेति तया चोदेत, किंतु भेद प्रतिपेधामः- अ्तिश्च "नेह नानास्ति- किंच नेति भेदमेव प्रतिषेघति। नचाद्वैतमपि प्रतिपादयति श्रुतिरिति वाच्य, मेदनिषेधपरत्बात्तस्याः । नच्च 'सलिल एको द्ष्टाउ्द्वैत' इति द्वैतरहित ब्रह्म प्रतिपादयतीति वार्च्य, तस्बेष्टत्वात्। नच भेदर हितै बझ् भेदाभावविशिष्टमेवेति वार्च्य, नग्यभावः कस्य चिद्स्तुनो विशेष्य विशेषण बा भवति, अभावल्ा- देव शशशुङ्गवदिति । नच मूतक घटाभाववदिति प्रयोगे घटाभावस्य विशेषणर्त्व भूतले घटाभाव इति प्रयोगे तस्य विशेष्यतं च शास्त्रविद्विरभ्युपेनमिति वार्च्य, विशेषणविशेष्यत्वयोर्भावधर्मत्वादभावस्य च सत्ताऽयोगात्तदम्युपगमस्यानादरणीयत्वात्। नच भेदस्यैवान्योन्याभावरपदवेन भेदाभावस्य मावत्वमेव- नामावत्वमभावाभावस्य भावत्वाम्युपगमादिति वार्च्य, मेदस्य अग्ञण्यज्ञानेन कल्पितरवेन कल्पिताभाव- ** 68 **

मेदस्य दुर्निरूपत्ोपपादनम्।

स्याधिष्ठानानतिरेकाद्वेदाभावो व्रह्ैव यधा रजुसर्पाभावो रज्जुरेव। नचैवर मेदाभावस्य नममस्वरूपावे सत्यभावसवरूपमिति प्राप्तमिति बाच्च, न केवलाभावस्य स्वरूपव, किंतु मेदाभावस्य जगदभावस्य वा तदिति। नचैवं घटाभावोपि अकवेति वार्ष्य, वस्तुतस्तथात्वेपि मृदि घटस्य कल्पितत्वेन घटामावो मृत्य- रूपमिति व्यवहारः । नघ वस्तुतस्तथात्यं कथमिति वाच्ये, सृदवच्छित्चैतन्य एव घटस्य कल्पितत्वात्। एवं सर्वमपि हैते तत्तद्वच्छिल्चैतन्य एव कस्पितमिति कृत्वा रज्जुसर्पामावोपि र्वबच्छिन्चैतन्यमेव। तब रज्वाधवच्छि नचैत न्यमज्ञानावच्छिल्चैतन्यमेव,् ्पिता्। ताबचैतन्यगज्ानावच्छिल ततो महदाय्वच्छिन, ततो महाभृताबच्छिनं, तदुपरि भौतिकावच्छिन च वति। अज्ञानम्य चानादि- त्व दज्ञानावच्छिलचैतन्यम नाधेव। महदायवच्छिैतन्ान तुसदीन, महदादीना सादिसात्। एतेन ब्रह्मण्यज्ञानेन जगत्कल्प्य्ता नाम, तवज्ञान न्रम्मणि केन कल्पितमिति शक्ञा परास्ता। तस्या- नादिसिद्धत्यात्। नय स्वयैव पूर्वमुक्तमज्ञानं कल्पित कार्येण लिङ्गेनेति वाच्य, कार्यलिग्गेन त्रमानिष्ठ- मज्ञानमनुमितमिति तदर्धात्। दाहरूपकार्येणाग्नों शक्ति कल्नयाम इत्यादौ तथाडर्थाश्रयणात्। नहि बबमपूर्बामग्नौ झकिं कलपयित् शवनुमः। नचवमनादित्वे सत्यज्ञानस्य नाशो न स्यादिति वा्च्य, अनादिमागभावस्य नामदशनात्। नचानादिभावस्य नाझो नेति वाच्यम्, अज्ञानस्य भावत्वाभावत्वाभ्या दुर्निरूपस्यान्। यव्यज्ञान भावस्तर्हि सतस्तम्य निवृत्त्ययोग:, यद्यभावस्तर्हि शशशृत्तचत्तीत्ययोगोऽसत- सतम्येति। यह्ा अज्ञानस्यानादित्व न जन्माभावपयुक्त, किंतु तत्कल्पकाभावप्रयुक्त, तज्जन्मोपलक्षित- कालाभावम्रयुर्क च। ब्रम्मणो5कियत्वालाज्ञानकल्पकत्व, तद्धिल तु बस्तु नास्त्येव। अज्ञानाभावे तज्जन्द- संवत्सराद्यात्मककालस्य कर्थ सत्त्वमिति कालभावश्च। नचवं कथमज्ञानस्य जन्मेति वार्च्य, अविष्ठा- नम्य त्रव्मणस्सत्त्वात्। नच सत्यप्यधिष्ठाने निमित्ताभावात्कर्य तज्जन्मेति वाच्य, श्रतस्याथस्यातीन्दिि- यम्य नातिशद्धनीयल्ान्। नव श्रुताबज्ञानजन्म न श्रयत इति वाच्य, 'माया चाविद्या च स्वयमेव भव तीति क्ुतेः। नमादित्यो यूप इति वत्कर्य विरुद्धस्य औतस्याप्यर्थस्य परिग्ह इति वार्च्य, अवि- रदूत्वात्। कथम ? उच्यते- जगहृपकार्यलिझकानुमानगम्यस्याज्ञानस्थ कार्यामावे लिङ्गाभावादेयानुमा- नानच तारेणासिद्धे: । नच प्रलयेऽज्ञानाभावस्तर्हीति बाच्य, तदा सूक्ष्मपपख्चसत्त्वात्। नचैवं मपच्चपल- ययोरुमयोरप्यज्ञानसत्त्व नन्नित्यमेवेति वाच्म, मुक्तावभावात्। नहि मुक्तौ सूक्ष्म रूपस्स्थूरूपो वा कथ्चि- स्मपश्चीस्ति- येनाज्ञानमस्तीव्यनुमीयेत। नच मुक्त्तावेव अभाद्वितीय न तु सर्वदा- सत्त्वावज्ञानततका- यवोरिति वाच्य, तक्ष्य नित्यमुक्तत्वान्। नयेदानी तस्याज्ञानसत्त्वात्क्थ नित्यमुक्तत्वमिति वार्च्य, बद्ध दृष्टवैय तम्याज्ञानसत्त्वमिति। यथोन कुदएया सूर्ये तमसरसत्त्वम्। इति। अथवा अज्ञान सादित्या- नादित्वाम्यां दुर्निरूपमेव। कल्पकाभायान्न सादि्त्वं, जन्मश्रप्यणाल्तानादित्व मेवे सर्वथापि दुर्निरुपलदेव तम्पानिर्वाष्यत्वलक्षण गिथ्याच सहछते। नहि यया कयपि विधया निरूपगाह वम्तु मिथ्या भवितु मर्हति-निरूपणानहत्वादेव हीन्दजालादौ मिश्यात्वम्यवहारः। नववमज्ञाननिवृतिरपि दुर्निरपैयेति चैददि सा न्रह्ममिन्वत्वेन विवक्षिता तर्दि दुर्निरपैय। यदि तु नैव तर्ह सुनिरूपैब। अतगय मोक्ष: ** 69 **

५०

परमपुरुपार्थः नित्य इति कचिदूदृश्यते। बन्धयन्मोक्षोपि मिथ्वैब। बन्धपूर्वकत्वान्मोक्षस्येति कचित्। न च मोक्षस्य मि्यात्य क्वचिदपि न दृश्यत इति वार्च्य, 'न निरोधो न चोत्पतिः न बन्धो न च साधकः, न मुमुक्षुन वै मुक्त इत्येपा परमार्थ'तेति श्ुतेः। तस्मादमेदो यदि त्रह्ममिन्नस्तर्हि मिथ्यात्वान् दुर्निरूप एव। यदि तु ऋ्रमैव ताहूँ सत्यत्यात्मुनिरूप एवेति संक्षेपः ।। न्रक्षण: व्यावृत्तिरूपत्वखण्डनम् । अथ कि त्रम्मण: व्यावृततिरेव स्वरूपम्, उत स्वरपन्तरमस्तीति विचार्यते- 'अथात आदेशो नेति नेतीति अ्ुतेर्व्यापृत्तिरेव स्वरूपमिति केचित्। 'विज्ञानमानन्द ब्रह्म'ति श्रुतेर्ज्ञानमेव स्वरूपमिति परे। तल क: पक्षस्साधीयान, उत्तरः। तथाहि-अवधि बिना निषेधायोगान्नेतिनेतीति निषेधो निषिध्यमानसकलद्वैतावधिमूतमेव ब्रह्म प्रतिपाद्यति, नतु व्यावृत्तिरूपम्। व्यापृत्िर्हि निषेधः। नव- द्वैताभायो व्रक्षेति त्वयाऽसकृदुक्तममावश्च निषेध एव नञर्थत्वादिति वारच्य, मृदि कल्पिते घटे व्यस्ते सति भृदेवावश्िष्यत इति घटाभावो मृदेवेति यथोच्यते-तथा ब्रह्मणि कल्पिते जगति त्रझ्मसाक्षात्कारेण वाषिते सति अह्ैवावशिष्यत इत्यमिप्रायेण जगदभावो व्रशेत्युक्तमिति। नच घटाभावो न सृदिति वाच्य, गौताभाप्ये रामानुजेनैव घटस्य चूर्णभावापतिरेव प्रर्ध्वसाभाव इत्युक्तलान्। तथाच वेदान्तवेशिकेन व्याख्यातत्याच। किंच यदि व्यावृत्तेरय अवस्वरूपसवं तर्हि तत्पतियोगिवितस्य तत्त्व न स्यापचानिषं, सर्वे ऋक्मेति सर्वस्यापि अश्यस्वरूपत्वश्रयणात्। कल्पितस्पाधिष्ठानमेव स्वरूपमिति न्यायाब्। रज्जुसर्पस्य हि रज्जुरेब स्वरूपम। एवं जगतोपि ब्रज्ैव स्वरूपमिति सिद्धे क्थ व्यावृत्तेरेय न्रम्मस्वरूपत्वम्। ब्रह्मण: ज्ञानानन्दरूपत्वोपपादनम्। तम्माज्जगदध्यासाविष्ठानत्वेन जगनिषेधाववित्वेन च वर्तमान जवस्वरूप न व्यावृत्तिमात्नै, किंतु ज्ञानमेव। न चानन्दमपीति वाच्य, ज्ञानाभिन्नत्वादानन्दस्य। न चाभेदे तयोर्घटकुम्पयोरिव पर्यायत्व स्यान्न चेष्टापत्ति :- 'विज्ञानमानन्दं न्रक्ष'ति श्रुतावन्यतरवैयर्थ्यप्रसङ्गात्पुनरुक्तकिदोपचिति वाच्य, एकार्यवाचिनोरपि शब्दयोः प्रवृत्तिनिमित्तमेदेन पौनस्वत्यपरिहारान्। मृत्युजयरिशव इतिबत्। मृत्युहरत्वम ङळत्वरूपपरवृत्तिनिमितमेदेन हि तच्छब्दद्यमेकस्मिन्ेव वाक्ये प्रयुज्यते। यथा च 'व्यासो नारायणो हरि'रिति । कथमत्र स भेद इति चेतदश्पते-सर्वोवभासक्त्व ज्ञानशन्दप्रव्ृत्तिनिमिर्त परमप्रेमास्पदत्वमानन्दयितृर्त्व वाऽडनन्दशन्दपरवृत्तिनिमित्तमिति। न चापामाण्यशक्का दर्शितार्थे, 'तस्य मासा सर्वमिद विमाति, एष हेवाननदया'तीत्यादिक्युतेः। ननु त सर्वावभासक ज्ञान ब्रम्म कोऽवभासयतीति चेन्मैवम्-स्वत एत मासमानत्वात्तस्य। अन्यधाजनवस्थादोपात्। ज्ञान हि सयम्पकाय 'तमेब भान्त'मिति य्रुतेश्। ननु यदि नक्ष खवत् एव सर्वदैकरूप्येण भासते, ताहि भासमाने तस्मिन्त्रझ्णि कर्थ जगदध्यासः? अभासमानायां हि शुक्तिकायां रजताध्यासः, शुक्तिमानस्य रजताध्यासविरोधित्व दिति चेदुच्पते-शुक्तिकार्यं सर्वात्मनाज्मासमानायां कुत्र रजताध्यासः? तर्मात्सामान्वतो मासमान एवाधिष्ठाने शुक्त्यादिरूपे रजताद्यध्यासः, नतु सुतरामभासमाने, नावि

** 70 **

घटपटादिमपश्चस्य मिथ्यात्वोपपादनम । ५१

विशेषाकारेण मासमाने या। एवं सामान्यतो भासमान एव त्रझणि जगदध्यास इति। नच निर्विशेष ब्रम्मणि सामान्यविशेषाकाराभावादुकव्यवस्था न सिद्धच्तीति वाच्य, यावदविद्य ऋण्यपि निर्विशेषे कल्पितविशेषाभ्युपगमात्। नहि वर्य निर्विशेषे अ्रमणि जगदध्यस्तमिति बदामः, किंतु सविशेष एवज्ञानावच्छिने नग्णीति। तथा च- ब्रहणो अगदध्यासाधिष्ठानस्य सामान्याकारम्समात्र, विशेष।- कारस्तु ज्ञानानन्दमिति न भ्रमकाले ब्रम्मविशेपाकारपतीतिः, किंतु तत्सामान्याकारपतीतिरेब। यथा शुक्तिकाया इदमंशस्सामान्याकार: नीळपृष्ठत्रिकोणत्वादिक विशेपाकारः। न अगकाले शुक्तिविशेषाकारप्रतीतिः, किंतु तत्सामान्याकारपतीतिरेव। अत एवेर्द रजतमिति अमप्रत्यक्ष तहुत् सज्जगदिति अ्मप्रत्यक्षम्। नतु ज्ञानमानन्द या जगदिति, यथा झुक्की रजतमिति न श्रमस्ततूत्।

निव्सते तहत्। तम्मावज्ञानानन्दरूपेणाभासमाने सद्पेण च भासमाने ऋ्रम्मणि जगदध्यास उपपद्त एव। अथापि यदि ब्रह्मणि कर्थ अगदध्यास इति तदनुपप्ताघेव तवाभिनिवेशस्तहिं पृच्छाविद्याम! 'क्थ त्वयाऽध्यस्त जगट्रअ्म णीति। सा हि सर्वे तुरम्य व्याख्यास्पति। मायायां सर्वे सम्भवतीति न्याया- दघटितघटन।पटीयस्यां मायार्यां सत्यां नास्ति कस्यापि काचिदप्यनुपपत्तिः । सत्याम्यनुपपतौ साम्माक- मरदारायैव। 'सेये भगवतो माया यत्नयेन विरुध्यत' इति हि।भावगवतम् । इति ॥ घटपटादिप्रर्पंचस मिध्यात्वोपपादनम् । अथ घटादीनां विशेषाणां व्यावर्तमानतवेनापारमार्थर्थमुचित बा नवति विचार्यते-घटाइयों विशेपा अपरमार्था व्यावर्तमानत्व।द्रज्जुसर्पवदित्यनुमानादुचितमेवेत्यस्मदीयाः। यस्मिन् देशे यम्मि- न्काले यस्य माष: प्रतीत: तस्मिन्नेव देशे तस्मिन्नेब काले तस्याभावः प्रतीतश्र दृद्धयोर्ज्ञोनयोरेकत्र विरोधाद्ूलक्तो बाधकत्वमन्यस्य बाध्यत्वं च भक्तीति व्यावर्तमानत्यमान्रे नापारमार्थ्यमयोजकमिति रामानुजः । तदसत्-तथासति रजजुसरपोपि परमार्थमृत एव स्यान्। न ल्ेकस्मिलेव काले रजुसर्पज्ञा नयोई्वयोस्सम्भवः, येन प्रचलरजुज्ञानेन दुर्बलसर्पज्ञानस्य बाध इत्युच्येत। नहि ्काले रज्जुज्ञानमस्ति, नापि प्रमाकाले सर्पज्ञानम्। ननु वर्य ज्ञानस्य क्षणिकत्वमभ्युपगध्छामः, येनोक्तोष: स्यात्। किंतु त्रिचतुरक्षणपर्यन्तस्थायित्व। तथा च रजजुज्ञानकालेपि सर्पज्ञानमसयेव। मबलेन तेन बाधितत्वान्निवर्तत इति चेन्मैत्रम् --- रजजुज्ञानकाले सर्पज्ञानामावस्य सर्वानुभवसिद्धखात्। नहि कृक- बाकुद्धयमिब मिथो युध्यमान रज्जुसर्पज्ञानदयं कस्यचिदप्यनुभबसिद्धम्। नच वृत्तेः स्वविरोध्युत्पति- पर्यन्तस्थायित्यस्य स्वदीयैरम्युपगतावाद्रज्वाकारवत्युदयपर्यनत सर्पाकाराविद्यावृत्तिरस्तीति वार्च्य, तथासति दीपोद्यपर्यन्त समो वर्तत इत्यत्र यथा न दीपतमसोरेककासवर्तित्वं तद्द्वज्जुसर्पत्टत्त्योनककालबमिति सिदूमेव। ननु तमो बाधित्वा दीपो न जातः, दीपोदयास्प्रक्तमोवाघायोगात्। कि तर्हि दीपो जायमानम्सक्षे तमो वाधते, तदद्रज्जुज्ञानं जायमान सदेव सर्पज्ञान बाधत इति चेद्गबत्वेवं, कथ पुनस्सर्पज्ञानतदमावज्ञानयोरेककानवृत्तित्वमिति चेत्तत्राप्येवमेय। सर्पाभावज्ञान दि जायमान संदेव ** 71 **

सपजनं वाधत इति। हन्तः तर्हि र्ण प्रतीताना यदियिरेषाणा विशेषमावज्ञानाडज्ञानाद्ा मघत्येय माघ:, सत्य मवत्येव। कय पुनर्वाचिताना विशेषाणा सपवदपारमार्वर्नावः। नह त्वय नाधिसथाविशे अपरमाश्री हत्युक्त, किंतु व्यक्तमानत्वादिनि चेड्ान्लोसि। स्याचतमानत्व दि निवतमानख, तब वाध्ितम्यैत्र सवति नावावितस्य। वाषित हि निकतते। तथाच वयवतमान्त्व चाषितत् एच पर्यस्पतीति। नवैय चाधितत्वादित्येब हेतुवकव इति चेव्यावमानवं प्रत बाबित्तव कार भवतु नाम। मिच्यावं मति तु स्याचनमानलमे साक्षात्कारणय। सन्निहितत्ा द्ाचरितत्वं हि व्याक्त मानतद्वारा कारणमिति। यदि तु वाशो व्यावृतिरेयेति, तहि न्य्तमानवी याधिनत्वमेव नार्थीन्तरमिति। एतेन व्यावर्नमानत्व मिन्नखे सद्टागण्यप्पसेव, अगतम्सकासादिलं हि यमा। तथा न वम्मापि मिन्बेन

तु अव्मण नाम्त्येश। अभज्ञानम्य सवमाणराजबदान्तमहायाययजन्य्वेन यषशज्काय एवाभाचम्। नच अमज्ञानम्य पमाणराजजन्यत्वन प्रमाणान्तरजन्यज्ञानान्मास्त नाम वाष:, अमज्ञानामाचातस्त्येय बाध इति वाच्य, कि ववज्ञानस्य ाधो नाम अवाकारपत्तिनाक्षी विचकितः, र 'एकमेवहवितीय नम कसर्त्य, अतोन्यारतमः इवि निश्धयात्मकजानविरः। आय इछ एव नि ऋाविदीषि स्व सा्टवृततिभवनि। न द्वितीय :- अवाविदमयप्नेषि तल्तिश्रसविरहामाचात।

वतो अदज्ञानस्यापि गिश्वात्वमेवविशेषन। नवेष्ापति :- मिश्कज्ञानविषयम्य वस्तुनोषि गिस्यास्या- रसर्पंतह्ष्पपि निश्वैव भंतेदिति चेन्मैनम्-तमासति घटकारवृत्युवयसमकाल्वेसवतः पटजानस्थापि मिध्यास्यमसक्कान्। नहि घटाकारा पटाकारा च पतिरकम्मिन काले बलते, नन पत्ोरेकर्म्मि नव्र वस्तुन्यजातत्वास्तान्मवज्रानम्प मिश्वत्वमिति बाच्बे, तश्रा चटतवाज्ञानयोरप्येकर्मिन जानन्वात। नंचकस्मिलेव ऋत्मणि अव्ज्ञानं बटज्ञानं च जातगिति वाच्यम, अकारवृत्तेवर्ण जततवो घटाकार वृमपेमव्यजातत्वाय्। नहि बस्चनतरे अम्तनराकारृत्युद्य: तवासति शदेप फटाकारवत्युतयपसङ। नन रज्ो सर्पोकारतृत्त्युदयो हस्यत इति वाच्य, नत्रापि सर्प एव सर्पोकारतृत्युद्य इति। नवैदमनम्मिग नद्बुद्धित्वाभावाद्:जुसर्पंज्ञानमपि प्रमवेति वाच्यम, रजुसपम्प गिम्यात्वादेव वद्ज्ञानम्य स्रमत्वमिति। नन कर्ष तम्य मिथ्यात्वमिति वाच्ये, च्यावर्तमानार्वत्वात्तम्य। अव्रविताश्रविरगय जान प्रमा, आाि- तार्थविषय जनेतु अरम इति सिद्धानतात्। नचाम्यासी नामा अतस्मित् तद्बुखतिरित्यबोचा गेति माध्य कृचछकराचायतर ग्विरोधस्तवेति वाच्य, मतान्तरामिषायेण सेस्तत्र तथी कवान। नत कब र्ुसर्परू पत़ाशम्य वायिततवमिति बाच्यं, व्वायतगाकबान। नच कथ व्यायतमानत्वमिति वारच्य, रजुसपश्रम एमकालवेन सदर्थक्य तत्पूर्वोत्तर का ल्थोसमाबान्। नन रज्जुरपि तहगशेति वाच्े रजजुज्ञानान्मार्गप तःसस्थन्। अन्यया हन्द्रियार्थसालकपावयन रजुज्ञाननुदयपसन। शततिगासिकस्के वस्तुन

** 72 **

घटपटादिमपख्चसय मिथ्यात्ोपपादनम्। ५३

ज्ञातसत्तानभ्युपगमः । व्यावहारिकस्य वस्तुनस्तु अज्ञातसत्तासत्यवेति भावः। यर्द्याप सूक्ष्मदध्या घाटादि- द्वैतं सर्वममि रजुसूर्पवतमातिभासिकमेद- तथापि स्थूटष्टथेदमुक्तमिति मन्तव्यम्। नन्वेव रजुसर्पध- द्यावर्तमानत्व नास्त्येव घटादिविशेषाणां भ्रमसमकाल्वाभावादिति चेन्मैवम्-यावद्यवहार अ्रम- कालोल विवक्ितः । तथा च घटादिविशेषाणां व्यवहाररूपभ्रमसमकाउत्वसद्ञावादस्ति व्यार्बतमानत्व- मिति। नच नरभाप्येवविधमेत्रेति वाच्य, त्रह्मण: पारमार्थिकव्वेन व्यवहारसमकारत्वाभायान्। तक्ष्मा- द्घटादयो बिशेषा अपरमार्था व्यावर्तमानत्वादित्यनुमान साधीय एव। यदुक्त यम्मिन् देशे यस्मिन् काले यस्य मायस्तस्मिन्देशे तस्मिन्काले तस्यामावो यदि प्रतीयते तर्हि स तक्य बाधक इति तदसत्- तक्य तद्मावज्ञानेनैय बाध इति नियमायोगात्। भावस्य मावान्तरणापि वाधस्य दर्चितत्वाच्। निशि स्ाण हष्टा पुरुष इति भ्रान्तः प्रातः पुनस्तमेव स्थाणु दृष्ट्रा पुरुष इति निशायामह आ्रन्तोस्मीति प्रत्येति- तत्र न अमप्रमयोरैंककालिकत्वमिति कालनियमायोगाच। नच निश्षि जातस्स भ्रमः प्रातर्थावस्थाणु- तत्वसाक्षारकार वर्तत इति बाच्य, मध्यकाले अनन्तज्ञानानां जातत्व।लष्टत्वाच्च तैर्यमज्ञानस्य बाधोडकदय वाच्य इति नहि पूर्वज्ञानमबाधित्वा उत्तरज्ञानं स्वरूपलाम भजते। किंच याध्यवाधकमावे भवतु नाम विवाद :- वाधितक्य व्यावृत्तौं तु नास्ति विवाद:, अव्यावृत्तौ वाधितत्वस्मैवासिद्धे:। तथाच व्यायर्तमानत्व- माल्स्य कथमपारमार्थ्यहितृत्वम् नहि व्यायृत्तममिध्याभूत कापि हृष्टम्। नच 'सक्य ज्ञानमनन्त बझ्मे'ति श्रुतिव्यायावसरे सत्यपदमसत्याद्यावृत्तपर ज्ञानपद जडाव्धृत्तपरमनन्तपद्मन्तवतो व्यावृत्तपरमिति प्रतिपादिताबाङ्गवदीयैरेव असत्याद्यावृत्तममिध्यामूर्त वम्ष हष्टमिति बान्य, तल व्यावृत्तपदस्य मिन्नार्थ- बोधकत्यात्। नहि त्रक्षण: बाधफलमूतां व्यावृति वयं वदाम :- सर्वत्रानुषृत्स्य ज्रम्षणः कुतश्िद्यापृत्त्त्य- योगात्। एतेन परिच्छितस्यैय व्यावर्तमानत्वसिद्धिर्नापरिचछिन्नस्पेति सिद्धम्। तथाच घटादयोड- परमार्था: परिच्छिन्स्वाद्धतिरेकेण ब्रह्मवदिति प्रयोगश्र सूचितः । घटादीनां परिच्छिनत च देशकत कालकृत वस्तुकृतमिति त्रेधाऽस्ति-तत्त्रिविधपरिच्छेदर।हित्यादेवानन्त न्रम्म। अन्तो हि परिच्छेद इति। घटादीनां परिचछ्नत्वद्ावर्तमानत्व व्यावर्तमानत्वास् परिचिछ्वितत्वमित्यन्योन्याश्रयः इति मैवम्-इहे- दानीं घटो नास्ति, घटः पटो न भवतीति यथार्थानुभवतलांद्घटस्य देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदास्सन्ती- व्यवश्यमभ्युपेयम्। इहेदानी घटोस्तीरयनुभकलादेव देशान्तरे कालन्तरे घटो नास्तीति बस्तवन्तरे घटत्वं नास्तीति चाभ्युपेयम्। तथाच सति नहि दऐ्टेऽनुपपन्नमिति न्यायाद्वीजांकुरस्वल इवात्राप्बन्पो- न्याश्रयो न हंषट इति। यद्वा परिच्छिन्त्वव्यवर्तमानत्वयोर कार्थ्यमेवास्तु, देज्ान्तरातकाळान्तराद्स््वन्तराब् निवृत्तिरेव हि वस्तुनः परिच्छेदः। यदलोक्त श्ुतप्रकाशिकायां-विरोधवाघह्वेतुकमेव व्यावर्तमानतवं मिथ्यात्साधकमिति तदसत्-तदहेतुकस्य व्यावर्तमानत्वस्य काप्यदर्शनात्। नच तेजतमसोरिव घटपटयोरविरोधामावेपि घटः पटाध्यावृत्तो दशयत इति वाच्य, यद्विरोधेपि व्याधृतिस्तर्हि किमिति सृदस्सकाशाद्घटो व्यावृत्तो न स्यात। तम्माद्यो यस्माद्यावृत्त इति स्वयोच्यते तयोरस्त्येव विरोधो ध्याृपिहेतुः। मच सत्ि घटपटयोर्थिरोधे घर्ट पटः पर्ट घटों वा वाघेत- तमस्तेज हचेति वाच्य, ** 73 **

५४ श्री शह्राशहरमाप्यविमशः ।

तमस्तेजो नेतिव दुघटः पटो नेति पतीत्यैंव तद्विरोघसिद्धः। नच सा प्रतीतिन वाध्यवाधकमायकुता किंतु भेदकृतेति वाच्यं, भिदिर्विदारण इति घात्वर्थस्य मेदस्य विदारणस्य कथे बाध्यवाधकमाबाति- रिक्तत्वम्। काष्टस्य दि दाहकोम्निरिय भेदक: परशुरपि वाधक एव। अन्यथा शत्रुम्वाधितुमिच्छुः पुरुष: खड़ग न स्वीकुर्यात्। नच नायं घटपटयोमेंदो विदारणरूप :- किंतु तद्विन्न एवेति वारच्य, घटपटमेदो विदारणाद्विस इत्यत्र भिन्नशब्दपरतिपादितो भेदः कि रूपः, कि विदारणमुत तविन्नः आधे तदेव विदारण प्रकृतेप्यस्तु। द्वितीये अनवक्षा। नच घटपटयोर्भेंदो द्वैधीभाष इति वाच्य, नि- मेकधाव स्थितयोर्घटपटयोहवैंधीभाव उत द्विघा स्थितयोः? नाद्यः- तयोरेकषावस्थित्यभाबात्। नान््यः पिष्टस्य पेषणमितिवदर्थस्यायुक्तत्वात्। किं चा्य द्वैधीभावोषि विदारणक्रियानिप्पाद एव। घटो हि विदा रितस्सन्द्वैधीभावमापद्यते। नच घटपटयो: पृथगवस्थान भेद इति वार्च्य, पृथकपदार्थस्पैव भोदत्वे- नात्माश्रयात्। पृथगनवस्थितयोः पुरुपकुण्डलयोमेंददशनाथ । पृथगवस्थितयोर्घटयोमेंदादर्शनाथ। नच भिन्नाकारवर्त्व घटपटयोमेंद इति वाच्य, तदाकारमेदस्यापि दुर्निरूपन्वात्। नचाकारयोरन्योन्य- वैषम्यमेव भेद इति याच्य, किमिद वैपम्यं कि मेद उत विरोध: यद्धाऽन्यत् आधे दोष उक एव। द्वितीये तवास्मत्पक्षमवेश एव। तृतीय त्वसिद्धमेव । तस्माद्विरोध एव मेद इति कृत्वा नास्ति भिन्नयो- रविरोधः । नच सति विरोधे तेजस्तमसोरिव बाध्यवाधकमावस्स्यादिति बाच्च, घटस्य सृत्पिण्डारबधत्वेन मृत्पिण्डघटयोर विरोधेपि घटाकारस्य पिण्ड कारवाधकत्वदर्शनात्। नच कार्यकारणयोरेबाबिरोधस्तद।- कारयोम्तु विरोध एवेति वार्च्य, मृज्जन्ये घटे मृदाकारोपलम्भात्। परिणामवाद एव कारणाकारवाध- कत्वै कार्याकारस्य क्षीराकारोपमर्द चिना क्षीरस्य दध्याकारपरिणामायोगात्। आरम्भवादे तु न कार- णाकारोपमर्द :- तन्त्वाकारस्यैय पटे दर्शनात्। नचैवमविरोधेपि कचिद्वाव्यवाषकमावोस्तुनाम- बिरोषे तु बाध्यवाधकमावाभावो नेति न दोष इति वाच्य, बिरोधे सति वाष्यवाधकभावः भाध्यवाधकमावे सति विरोध इत्यन्योन्याश्रयान्। नच विरोध एव वाध्यवाधकमावस्य हेतुरिति वाच्ये, माध्यवाधकमावातिरिक्त- विरोघस्थैवाभावान्। नहि तेजस्तमसोर्वाध्यवाधकभावातिरिक्त: कश्िदस्ति विरोधः। नब विरोधाति- रिक्तवाध्यवाधकमावाभावेपि वाध्यवाधकभाबातिक्तविरोधोस्ति मनुष्येपु, तथा दशनादिति वाच्य, तर्हि स परश्रेयोऽसहनरूपो मत्सर: परद्रोहचिन्तनादिरूपो दवेपो वास्तु, कामानुजः कोधोवास्तु, सर्वधापि चिन्त- वृत्तिविशेष एन्रेति न तस्य विरोधस्य सम्भवोऽचेतनेषु। तथा च घटपटाकारयोर्विरोधातिरिक्त वैषम्य नास्त्येव। एवं घटपटाकारयोर्विरोघादेव प्रकाशतमसोरिव सामानाधिकरण्याभावः। तादृशविरुद्वाकार- वस्बादेव घटपटयोश विरोध इति। नचैव कर्थ घटपटयोर्विरुदयोस्सामानाधिकरण्यमिति बाच्य, तयो- स्सामानाधिकरण्याभावात्। ननु यथा एकस्मिन्नेब गृहे एककालावच्छेदेन तेजस्तमसी न स्तः तथा एकस्मिश्जेव गृहे एककालावच्छेदेन घटपटी न स्त इति न, किंतु स्त एचं। अतस्तयोरसयेब सामा- नाधिकरण्मिति चेन्मैव्म्- एकस्मिलेव न्रभाण्डे एफकालायच्छेदेन प्रकायतमसी अपि स्त एवेति तयोरपि सामानाधिकरण्यमम्स्येव। यदा मेरोरुत्तरदिवम्थ नामहम्तवैव मेरोर्दक्षिणदिवस्थानां निशेति

** 74 **

मिथ्या त्वसाधकटश्यत्वहेतो: त्रम्मणि व्युमिचारशज्कानिरासः । सिद्धान्तान। यदि तु एकस्मिन् गृहे तेजस्मसी न स्त इत्युच्यते तर्हि एकम्मिन् प्रदेशे घटपटावपि न स्त एव । यायान्प्रदेशो घटेन व्यासस्तावत्येव प्रदेशे पटो न हि भवति। नच घटपटौ युगपद्दृश्येते, नतु रोजस्तमसीति वाच्य, देहलीस्थेन पुरुषेण गृहस्यान्तःस्तेजो बहिस्तमश्र युगपद्दृश्यत पवेति। नचैकस्मिलरेव गृहे युगपत्र दृश्येते तमस्तेजसीति वारच्य, घटपटाबपि युगपदेकम्मिन्प्रदेशे नैव दृश्येते इति। तम्मादिरुद्धावेव घटपटौ। अत एव घटे पटाभाय: पटे घटाभावश्रोपलम्येते। यथ्ा तेजसि तमसोऽमावस्तमसि च तेजो5माव इति। एवं सति घटम्य पटाव्यावर्तमानत्व विरोधहेतुकमेवेति व्यावर्तमानर्त्वं मिथ्यात्वमेव। यच्चोर्क्क्त श्रुतमकाशिकायाम्- साध्यवर्मस्य मिध्यात्वस्य मिश्र्यात्वे जगतरसत्यत्य, अमिध्रयात्ये तु नाह्वैतसिद्धिरिति तदप्यसत्- किमिर्द त्वया सिपाधयिपितं जगन्मिध्यात्वस्य सत्यत्वं व्यावहारिक, सद्ा पारमार्थिकम्! आधे इष्टापति: । न द्वितीय :- परमार्थतो जगत एवाभावे कर्थ तन्मिध्यात्वस्य स्थितिः, कब वा तन्मिथ्या- स्वम्य सत्यन्वासत्यत्वविचारः, कर्थ वा अद्वैतहानिरिति। जगत इब तन्मिथ्यात्वस्यापि व्याबहारिक- सत्यत्यान्त तेन ग्रन्मणस्सद्वितीयर्त्व पारमार्थिकसत्यस्येति भायः । एवं जगन्मिथ्यात्वसाधकरवं व्याबर्त- मानत्वस्य स्थापितम् ॥

अथ दृश्यत्महेतुर्जगन्मिध्यासं किं साधयति उत नेति विचार्यते-जगन्मिध्या हृश्यत्वाच्छ्रुक्ति- रजतवदित्यनुमान ब्रम्मण्यनैकान्तम्। अध्यस्त स्वाविष्ठानसमानाधिकरणतया वेद्यम्। यथा इर्द रजत- मिति, एवं घटस्सन् पटस्सनित्यधिष्ठानस्य सतः प्रपश्चस्य चैकधीवेद्यत्वाङ्रह्वण्यपि दश्यत्यमस्तीति श्रुतप्रका- शिकाकारः, तन्मन्दम्-स्वयम्भासमाने मानरूपे ब्रह्मणि भास्करे दीपभास्पत्वस्येव् ज्ञानमास्पत्वलक्षण- दृक्ष्यत्वायोगात्। नच प्रत्यक्ष सन्मानग्राहीतयुक्तमिति वाच्च, सदाबरकाज्ञाननिवर्तकत्वमेव प्रत्यक्षस्य सन्मातमाहित्वमित्युक्ततवात्। अथापि यदि अ्रम्म दृशष्यमेवेत्याग्रहः, तहि येन कर्त्रा येन करणेन न्राम्म दश्यते, स कर्ता तच् करण केनापि दृदयते वा नवा? आद्ये-कि स्वेन हश्यते, उतान्येन? नाद :- कर्म कर्तृभावचिरोधात्। नच दर्पणे स्वयमेव पुरुषो हृश्यत इति वार्च्य, प्रतिबिम्बस्यैव तत्र दर्शनात्। नच देवदत्त आत्मान पश्यनेव स्थूलोहमिति प्रत्येतीति वाच्य, तत्र स्थूलस्य देहस्पैव देवदत्तेन हष्ट- त्वात्। देहाद्विस्यात्मन एव देवदत्तसवाव्। द्वितीये-सोन्यः कि केनारपि दृश्यते न वा? आधे कि स्येन हयश्ते, उताऽन्येनः प्रथमे व्याघात उक्त एव। द्वितीये स चान्यः केनापि किं दश्यते उत न? आधे कि स्वेन उतान्येन? प्रथमे व्याघात उक्त एव। द्वितीये स्वनवस्था। अथ यदि न पृद्यत इति पक्षः स्वीकियते- तर्हि शक्शृङ्गबदद्दशयमानस्स पदार्थो नास्त्येव। नच आत्मना कर्ता मनसा करणेन ब्रम्म दृश्यते तदुभय ब्रह्मणा हृशयत इति न दोष इति वाच्यम, तङ्म किमात्मान वेति उत नः आद्ये व्याघातः । द्वितीये ब्रह्मणोऽन/त्मज्ञत्येनासार्वश्यम्। अत्रह्यविद्लापेक्षया ब्रह्मविज्जीवम्योक्कृएटत्व च। एवं जीव आत्मान कि वेद उत नः आधे व्याघातः। द्वितीये यः स्वयमेव जानाति स कथ ब्रम्म जानी- ** 75 **

५६

यात्। एवं न्रमापि कथे जीवे जानीयात््वमेव हि व्र न जानाति। नचाहं सुखीत्यातमान सर्वो वेत्तीति वाच्य, सुखवदन्नःकरणमेव तत्रात्मना वेद्यते, तत्तादात्म्याध्यासादात्मनि सुखित्वमत्यय इति। नहि निर्विकारे आत्मनि सुखदुःखादिविकारा: स्युः। 'अविकार्योयमुच्यत' इति दि शास्त्रम्। तस्माद्रक्न जीयो वास्वेनान्येन वा नैव दृश्यते। अत एय तदुभर्य नास्तीति प्राप्तम्। न चेष्टापतिः, शूत्यव।दमस हान। नमाभावस्येष्टत्वेपि जीवाभावस्यानिष्टत्वाथ। नहि कोपि स्वामावमभ्युपैति-नहि नाहमस्मीति कोपि प्रत्येति। नच प्रत्येत्येवेति वाच्य, प्रत्येतुरेवात्मत्वाततक्य सत्यान्। तदभावे प्रत्ययस्यैवामावात्-। तथा- चाहस्यत्वगुणको जीवोस्तीत्यभ्युपेयम। एवं तर्हि अहश्यत्वगुणक सशशम्ममप्यम्युपेयम्। नच तत्र सत्ता नास्तिीति वाच्य, जीवे सत्तास्तीति कथ जायते। नच शासत्ादिति वाच्य, कि सर्वो कोक दश। स्ादहमसमीति प्रत्येति-नहि सव शाल्रबिदः। किंच शासाद्य आत्मनस्सतामधिगन्तुमिच्छति स किं शाख्त्रात्सत्ताधिगमात्मागस्ति उत न? आधे व्यर्थमेव शाख्रम। द्वितीये अधिजिगमिषोम्सवस्यैवाभावे कथमधिगमः । तस्मादनुभवसिद्धैवातमनासना। नचात्मा केन सिद्ध इति बर्च्च, अनन्यसिद्धत्वात्त्वत- ससिद्ध एव। नचानुभव: केन सिद्ध इति चाच्यं, सच स्वतरसिद्ध एवं। नच प्रमाणसिद्ध इति वाच्ये,

भवरूप एवात्मा आत्मसरूपमेवानुभव इति। ऋ्रवाचानुभवरूप एवेलयात्मत्रम्णो्नोममात्रभेदः । एब- मनुभवरूपत्वादेव न्रक्मणो न हश्यत्वम्। नद्यनुभवः केन चिद्वेदयते। यद्यनुभवम्याप्यनुमवान्तर्र तर्हि तम्याप्यन्मदनुभवान्तरमित्यनवस्थादोषः। नच त्रह्मणोऽनुमवरूपत्वमप्रमाणमिति वाच्य, 'सर्त्य ज्ञान- मनन्त जझे'ति झुतेः। नच ज्ञानवदेव न्रम्म न ज्ञानमिति वार्च्य, ज्ञानातिरिक्तसरूपाभाषाङ्रवाणः । नच ज्ञान सवरूप धर्मश्व सवति- अत एव ममानुभव इति प्रतीतिरिति वाच्य, राहोश्यिर इतिवन- वमयोगस्यौपचारिकत्वान्। नच यद्यातमैवानुभवस्तर्हि घटानुभवोप्यात्मैव स्यादिति वाच्य, इषटापते: । नच घटानुभवोहमिति कोपि न अ्त्येतीति वार्च्य, ज्ञानस्वरूपोहमस्मीत्यपि कोपि न प्रत्येत्येव। नय बिद्धांस: प्रतियन्त्येवेति वार्च्य, तर्हि ते घटानुभवोहमित्यपि प्रतियन्त्येव। नच न प्रतियन्तीति वाच्य, कभ ल्कया तद्विदित- परहर्द्र्य हपत्वक्षम्। नच विद्वानहै न तथा प्रत्येमीति वाच्च, यदि तथा तब न प्रत्ययस्तहिं त्यमविद्वानेव। नहि तर्कादिशास्त्रज्ञानं वेदान्तानामपार्यज्ञान वा विद्वत्वम् तक्षमा व्सर्वेष्वपि घटपटाद्यनुभवेष्यनुवर्तमानो योडनुभवर्स आत्मैब। स एव सत्य:, अहस्पत्वाय्। ज्यावर्तमानास्तु घटादयो मिथयैत्र, हश्यत्वादिति। त्रह्मणि अदक्पत्वोपपत्तिः ।

ऋ्म्मणोऽनुभवरूपत्वे सि्धे स्वयम्पकाशत्सिद्धि, स्वयम्पकाशत्वे सिद्धे सल्यनुभवरूपत्व सिद्धिरित्यन्यो- न्याश्रयान्त कस्यापि सिद्धिरिति चेन्मैव्म्-त्र्मणोऽनुभवरूपत्व स्वयम्प्रकाशत्व्ेत्युमय श्रुत्यैव सिद्धम्। 'सत्ये ज्ञानमनन्त ब्रह्म'- 'तमेव भान्तमनुभाति सर्व' मिति क्षुतेः । 'यत्तद्देश्यमग्राम्य'मिति श्ुत्या अद्-

** 76 **

व्रमणि अद्टद्प्चोपपतिः । ्यत्वमपि सिद्धमेव। नात्र किचिद्पि साध्यमस्ति। न हि यय धुव्यसिद्ध किमप साधयाम :- किन्ु वच्छ तिसिद्ध यच विद्वद नुमवसिद्ध तवेव युक्तिमि: स्थिरीकुर्म:। फेवलश्रुत्यपेक्षया तर्कसहिता दि क्षतिः प्रचला-यथा 'अक्षय्यग ह वै चातुर्मास्ययाजिनस्सुकत मव'तीति केवलश्रुत्यपेक्षया 'न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैकेSमृतत्वमानयु'रिति श्रतिर्हि 'यत्ृतक तदनित्य'मिति तर्कानुगृद्दीता पक्ला। अथ्यपि तर्कोपि अ्यैव प्रतिपायते, तधापि श्रुतिप्तिपादितस्य तस्य तर्कस्व प्रयितर्कनिरसनेन स्थेरय बय सम्पावयाम: । नवैतावता सिद्धसाधनदोषः । अथापि यदि श्रुतिमतिपादितस्यार्थस्योपपादन सिद्धसाधन- मिति मभ्यसे-तर्हि स्वदीय भाध्यमपि सिद्धसाधनदोपअस्तमैवेति झ्ान्तो भव प्रज्ञावानसि! तम्माङ्रवाणः स्वयंम काश। नुभवरूपत्वावद्श्पत्व मिति स्थितम् । ननु यदेवम्- अत्मादश्यमनुभूतित्वाव्यतिरेकेण घटवदित्यनुमानेन न्अणोडदश्यत साध्यते, तर्हि काळत्ययापदेश इति चेन्मेवम्- प्रमाणविरोधो दि कालात्ययापदेशः । सच नास्त्येव, वेदप्रमाणसिद्ध- त्वादस्वार्थस्य। 'यश्ददेश्य'मिति अ्तिष्यत्र मानमिति। ननु 'यनदद्रेश्य'मिति भ्रुत्या त्रग्मणस्सामा- न्यटदयत्व निषिद्धं, 'दश्पते त्व्यया बुद्धत्रे'ति श्षुत्या तु विशेषहश्यत्व विहित, विशेषेण हि सामान्ध वाघ्यते-यथा 'मा हिंस्यात्सर्वभूतानी ति सामान्यश्चुतेः 'अग्निष्टोमीय पशुमालमे,तेति विशेषश्रुत्या वाधस्तद्वदिति चेन्मैवम्-यदि न्रम्म संस्कृतवुद्धूया हक्यते तर्हि सा बुद्धि: केन हृडयते-जीवेन, स जीवः केन दक्ष्यते-त्रष्मणा, तद्रम केन दृश्यते-संस्कृतबुद्धय्या, सा बुद्धि: केन दृश्यते-जीवेन, स जीवः केन दृश्ष्यते-त्रह्मणा, एवं चक्कापचिः । यदि तु स जीयो अ्रम्मान्तरेण दृश्यते, तच्च त्रम्मान्तर वुध्यन्तरेण, तच नुध्यनतर जीवान्तरेणेन्युच्यते तर्वनवस्था। अनेकन्रत्कल्पनदोपश्च। नहि श्रुतिर्मश्ानेक्व ब्रते, 'एकमेवाद्वितीर्य अ्ह्मे'ति शुतेः । अयपि च यदि अ्रह्म दृश्यं स्यानर्हि द्रष्ट् नैव स्यान्घटबत्। न तु दृश्य भवति- 'सलिल एको द्रष्टाउद्वैत' इति क्ुतेः। नच द्रष्टृत्वदृद्यत्वयोरस्तु सामानाधिकरण्यमिति वाच्यम्, एककरियानिरूपितकर्तृत्व कर्मत्वयोः क्रापि समानाधिकरणत्वादरीनात्। नच कालमेदाद्दृश्यते सामानाधिकरण्यमिति बार्च्य, तर्हि दृश्यत्व यदा भवति न्रम्मणस्तदा द्रष्टृ्त्वं नैय भयेत्। नवेष्टापतिः, बह्मनिषस्य सार्वश्यस्य कादाचित्कत्वमसङ्गात्। यः कोपि विद्वान् सदापि न्म्म पश्यत्येवेति सर्वदापि ऋगणो द्रष्टत्ाभावप्रसङ्गाच। ननु यथा युगपदुमौ भटौ परस्परमसिना निहतस्तथा जीवन्रम्मणी युगप- दन्योन्यं पश्यत इति चेन्मैवम्-तत् हन्तृ्त्वमेव वेहिधर्मों हृततवे तु देहधर्म एब। तथाहि- सुप्तमृत्ादि- देहेषु हन्तृख न सम्भवति- इतत्वन्तु सम्भवति। सुप्वा मृता मूर्धिताश्र हि देहा हन्यन्ते नतु अन्ति- परान्। किंच करे छिन्ने सति मम करश्छिन् इति प्रत्येति, नैवमन्य करेण हत्वापि मम करोऽइन्िति प्रत्येति, किंतु अहमेवाह्नमिति प्रत्येति। यद्यपि हन्तृत्वमप्यनात्मधर्म एव- निव्कियत्वादास्मनः । 'नाय हन्ति' न हन्यत इति शासातयापि लोकटए्टघेदमुक्तम्। तम्माधगपङ्धटन्यस्त्र परस्पर हननेपि क्षत्र छेसा भटो देही छेद्यो भटस्तु देह इति नातिव्यापतिः। एयं देयदतयज्ञदत्तवोरुमयोरन्योनये युगपत्षश्यतोरपि द्रष्टृत्वमेवात्मधर्मो हृश्यसव त्वनात्मघर्म एव। मया स्थूलो रक्तश् दैवदत्तो दृष्ट इति यज्ञदतः प्रत्येति, ** 77 **

१८

मया कदइदयामो यज्ञदत्तो हृष्ट इति देवदनः प्रत्येति। तन्र स्थूळत्वकशत्वादीनां देहघमत्वाद्देद एच दृष्टो न त्वारमा। तम्माल्लास्ति कापि दष्टुर्द्शयत्व तेजस इव श्यामर्त्वं तमस इव च भाकरत्यम्। एवं सति यदि त्वात्मान ब्रष्टार मन्यसे तर्हि हश्वर्त्व ते न भयतीति सवददर्शनाङ्रमासर्वज्ञमेव स्यात्। यदि तु त्रझ्ष द्रष्ट् मन्यसे तहिं तब हश्यत्वमेव भवतीति घटादिवज्ाष्द्ापतिः । तत्न यदि एको द्रष्टेति श्रुतिभामाण्याद्रम्पणो द्रष्टृत्व एव तव विश्वासस्तर्हि भवत्येय तवानुभवविरोषः । त्वै हि सर्व घटादिरक पक्ष्यसि। वद्यनुभवप्रामाण्याङ्वमणो द्रष्टत्वे न विश्वासस्र्हि दृश्ष्य न्रम्म जद मिथ्यामूर्त स्वादेव। अतस्तवास्तिकरम उभयतः पाशारज्जुरियम्। तम्मातत्त्वमसीत्यादिश्ुतिसिद्ध नात्मनोरमेर्द परिगृद्ध पाशान्मुक्तो भव। स्वीकृते च तदभेदे पत्यगमिन्नं ब्रझ्म द्रष्टेव भवति न तु दृश्यम्। द्रष्टृत्वल्प अतीचोऽनुभवसिद्धत्वाव्, त्रक्मणो द्प्ृत्वस्प अ्तिसिद्धत्वाच्च। श्रुत्यनुभवयोरविरोधः सिद्धघति। अत एव श्रुति :- 'नान्यो 5 तोस्ति द्रष।' इति ऋभ्णोऽन्य द्रष्ठार निषेधति। यदि जीवब्रह्मणोमेंद- स्तर्हि अनुभवसिद्ध द्रष्टृत्व जीवस्य कब श्रुतिः निषिद्धधेत्: तथा निषेधन्तीच श्रुतिः कथ प्रमाण स्वात्: न खास्तिकस्प क्त्यमामाण्यमिष्टम्। 'हश्यते त्व्यया वु'द्धयति भ्तिस्तु न्म्मणो ध्रुतिव्या- घउत्वप्रतिपादनपरेति मागेयोक्तम्। तस्मात् दृदयत्वहेतोः त्रह्मणि न व्यमिचार। एवं जीवन्र- णोरमेदादेव न हेतोम गासिद्धिः। यदुक्त श्ुतपकाशिकायां- जीवगताः नित्यत्वादिधर्माः परमार्थ- मूताः जीवधर्मभूतज्ञानवेद्या इति तन्मन्दम्-जीवस्य निर्धर्मकपरमानन्दबोधरूपत्वास्वरूपज्ञानातिरिकधर्म- ज्ञानामावाथ्। प्रह्मणि अव्वितीयत्वोपपचि: । ननु किं जीवाभिन अ्रक्ष परमार्थतो जडादिम्यो व्यावृरमुत न? आदे कर्थ निर्धर्मकत्व? द्वितीये कर्थ तस्य जाड्याद्यमाव इति चेन्मैवम् -- यदि परमार्थतो जडादयस्स्युस्तर्हि नद्यावृत्ततवे परमर्वतो प्रक्मणस्स्यात्। नतु परमार्थतस्ते सन्तीति कय तद्यातृत्तत्वसम्भवः । एतेन ब्रह्मणि परमाथतो द्वष्टृत्वमस्ति वा नवा ? आधे कथ निर्धर्मकरव, द्विनीये कथ तस्य जाडयामाव इति च प्रत्युक्तम्। परमार्थतो दश्यस्वैव/भावेन तत्पयुक्तद्ष्टृत्वाभावाङ्गल्नणः। नच द्रष्टृत्वाभावे जाळ्पन्रसक्ति:, निर्धमके तम्मिन् जाडवस्याप्ययोगात्। ननु ब्रम्णि जाड्याभायोस्ति वा नवा? आद्ये सघर्मकता। द्वितीये जाड्यसत्वेन जडल नक्षण इति चेन्मैनम्-भावहपैव धर्मत्व नाभावस्येति। अन्यथा धर्माभावोपि धर्म एव स्यात्। तस्मान्निर्विकल्पके न्रम्मणिणि नैवविध्वविकश्पविषयत्वसम्भवः । ननु मा सनतु विकल्पा :- जीवामिले ्रक्मणि जीवामिन्नत्वमस्तयेवेति सधर्मकमेव ऋक्षेति चेन्मैवन् -- परमार्थतो जीवस्पैवाभावेन तदभिन्नस्वकथा कथ बह्ागः नव परमार्थतो जी वस्वैवामाये कस्य मोक्ष इति वाच्य, मोक्षस्याप्यपर- मार्थलात्। व्रम्म हि मायया जगसिर्माय तदनुनविश्य जीवभाव प्राप्त इति मायामयमेव जीवर्व न्रम्षगः। ज्ञानेन जीवस्य मुक्ततव च मायामयमेव। साच माया हश्यत्वान्मिषयैवेति सिद्धमेकमेवाद्वितीय न्क्ष।

** 78 **

५९

ननु ब्श्ापि मिश्यैव, तथाहि- किमनुवर्तमान त्रम्म व्यावर्तमानेभ्यो घटादिभ्यो व्वावृत्तमुत नः आधे- व्यावर्तमानत्वाड्टवा मिथ्चैव, द्वितीयेपि घटादिम्यो मिथ्याभूतेभ्योऽत्यावर्तमानत्वान्मियैव, मैवम् -- अनुवर्तमानत्व मपरिष्छि ल्त्व व्यायर्तमानत्वे परिच्छिन्तं द्वेअपि व्यधिकरणधर्मविवेति कथमनुबतमाने बम्- णि व्यावर्तमानत्वसताव :? । नच व्यायर्तमानखवं मिन्नत्वमिति वाच्य, तथापि न तवेष्टसिद्धि :- नव्यस्मामिर्मिन्र- ह्यमात् मिथ्याखे हेतुरित्युक्त, किंतु त्भ्मिन्नवं। तथ्व ब्रक्षणि न सम्भवतीति नदोषः। वस्तुतस्तु परिच्छिनन मिन्नत्वयोर्न कोपि भेद :- यधेन परिच्छियते तत्तस्माद्वियते- घटो हि पटेन परिच्छियते पटाद्विघते च। परिच्छेदो हि मेदः, परिच्छेदकरवं च भेदकत्वमेव। तच परिच्छेदक त्रिबिध- देशकाळवस्तुमेदात्, यथा नेह घट इति घटस्य देशकृत: परिच्छेदः, नेदानीं घट इति कालकृतः, पटो न घट इति वस्तुकृतः देशमेदात्कालमेदाइस्तुमेदाब त्रिविधपरिच्छेदसम्भवः । ब्रम्मणश्च नास्ति त्रिविध: परिच्छेदः । 'अन्त- बहिश् तत्सर्वे व्याप्य नारायण: स्थित' इति अतैनेह प्रकेति वा्तु न शबयते। अतो न देशपरिच्छेदो ब्रक्षणः । 'नित्यो नित्याना' मिति श्रुतेन कालकृतः, नेदानी नह्षेति चवतुमशवयत्वात्। कालस्यापि त्रह्मणा व्याप्ततवाच्च। सर्व खल्िद प्रक्षेति श्रुतेबटो न अ्रक्षेति वचतुमशक्यत्वान् वस्तुकृतः परिच्छेदः । एचमपरिच्छ्रिलत्वादेव गम्ण: प्रकृतिपुरुपकतो नास्ति परिच्छेव :- प्रकृतेर्वअयकतिरवेन ब्रम्मानन्यत्व।- त्ुरुपस्म जह्मात्मत्वेन त्रह्माभिन्नत्वाच्च। अत एवाह्वैत अेत्युच्पते अ्तिभिः। एवं अन्नणः खमति- य्योगिक: मकृतिप्रतियोगिक: पुरुपप्रतियोगिको वा नास्ति परिच्छेदलक्षणो भेद इति न मिन्नत्वहेतो- वक्मण्यनैकान्दथम्। घटादीनां तु न्मपतियोगिक मेदाभावेषि पटादिपतियोगिकमेदसद्भाबादस्ति मिन्नत्व- मिति। नच ब्रम्म प्रतियोगिकभेदाभाव: क्ब घटादीनामिति वाच्च, त्रम्मकार्यल्ान्। नहि मृत्कार्याणों घटादीनामस्ति सृत्ष्मतियोगिको भेदः, किंतु शरावादिपतियोगिकोस्ति भेद: । तस्मात् घटादीनां न्र्यावर्तमानस्वान्मिथ्यात्वं युक्तमेव। ननु घटादीनामस्तु मिधो व्यावर्तमानर्स, जगतस्तु न, न हि जगजजगतो मिद्यते, नया व्वरण: अक्कारयत्ादिति चेन्मैवम्-जीवाद्गोकतुर्मोम्यें जगन्भयत एव। नहि जीवस्य कार्य जगत्। नय जीवनह्णोरभेद इति वार्च्य, सत्त्वादीपाधिकमेदस्य। अत एव तत्त्चमसीतयादौ विशेषणांशपरित्यागः । ननु जीवोपधिरमि जगदेव, उपहित जीवचैतन्यं तु अक्षैय ततोस्ति जगतोपि न मिन्नस्वमिति चेन्मैवम्-जगवन्तरावस्ति जगतो भेद इति। नच जगदन्तर्र नास्तीति वाच्य, 'घाता यथा पूर्वमकल्पय'दिति अ्ुतेः। नच तदेवेद जगदिति बाच्य, विनष्टस्ोदत्यसम्भबाद्। नहि निर्वाण: प्रदीप: पुनर्जायते किंतु तत्सहदोन्य एव। तम्मात्पूर्यजगत्सहशमेवेद जगनन तु तदेव। नचैवे व्रम्मापि त्रम्मान्तराज्जित्मिति बार्च्य, अ्रक्षणो नित्यत्ेन जन्माधभावात्। ननु मनतु जगतयपि भिन्नत्वे मायायाँ तु नास्तीति सा सत्यैध स्यादिति चेन्मन्रम्- मायाया नसककिलेन जगदुपाढानलेन व तदुमयप्रतियोगिक मेदाभावेषि मायान्तरादस्त्येघ भेदः। नच सैचेयं मायेति बाच्य, एतत्पक्ष- हेतुसरकारसहकृतमायायाः पूर्वप्रपश्हेतुसंस्कारसह कृतमायायश्च परस्पर भेदात्। न सस्कारस्यापि ** 79 **

श्री शक्करादकरभाप्यविमशः ।

सूक्ष्मपरपश्चर्वेन जगदन्तःपातित्वमेथेति नास्ति केवलमायाया मिनत्वमिति वा्च्च, संस्कारस्य जगद्ेतुलवेन जगदन्तःपातित्वात्। नचानन्तःपातित्वेपि सस्कारस्य पृथकरणे नास्ति मायाया मिन्नत्वमिति वा्च्य, मायातरसस्कारस्य प्रथकरणायोगात्। नहि निस्सस्कारा मायास्ति मेन संस्कारान्माया पृथक्क्ियेत। नच निरुपहत चैतन्यमपि नास्तीति वार्च्य, उपाधेश्चैतन्यस्य पृथकरणसम्भवात्। नहि परमार्थतध्धतन्य- स्योपाधिरस्ति। नच मायाया अपि परमार्थतरसस्कारसाहित्य नास्तीति बारच्य, परमाथतो मायाया एवामावात्। नच मथमतससस्कारसाचिव्यं नास्ति मायाया इति वाच्य, प्राथम्यस्पैवाभावात्। बीजांकुर- सन्तानवतसरकारमपख्सन्तानस्यानादित्य हि भण्यते। तस्मान्मायायां तत्सहकारिणि सस्कारे तज्जन्ये जगति तदवान्तरविशेषेषु घटादिषु च मिन्नत्वमरतीति व्रक्ममिन्नं तदेतत्सवें मिथ्यैब। अत एव 'अतोन्ददात' मिति शुत्युपपतिः । एवं नम्ममिन्नसर्वस्य मिथ्यात्वादेव अ्रह्ममिन्नर्त्व मिथ्यात्वे हेतुरिति कैश्िदुक्तम् । मिथ्यात्व्मयोजक तु मिन्नत्वमेव। त्रम्ममिन्नत्वमिति तु स्वरूपकथनम्। ननु परिणामवादे भवत्येव सर्वस्य ब्रह्ममिन्नत्वं मृदमिन्नव्वमिव घटादेः। सच म युक्तः, ब्ह्मण: परिणामित्वे सति विकारित्वापर्तेरिति चेन्मैवम् -- अज्ञानद्वारा त्रह्म जगहूपेण परिणमत इस्वभ्युप- गमात्। पतेन विवर्तवादे सर्वस्य व्रह्ममिन्नत्वमेव। यथा रजोर्मिन्नस्सर्पः । तन्मतरील्या तु जग- दादौ मिन्नसवं सुसम्पादमेव। नच तदा जगतोपि मिनत्वं वम्मणसस्यादिति द्ेतोर्बम्ण्यनैकान्स्यमिति चाच्य, अत एयास्मिन् पक्षे अभ्ममिन्नत्व मिथ्यात्कमयोजर्कं, न केव्ल मिन्नत्वमिति बोध्यम्। ननु ब्रम्म- भिन्नत्वहेतोरसम्भव एव, कल्पितरयाधिष्ठानानतिरेकेण नम्मभिन्नव्वाभावाज्जगतीति चेन्मैवम् -- किं कल्पित-

हए एव, कल्पितस्य अधिष्ठानसत्तातिरिक्तसतानड्गीकारात। द्वितीये कि कल्पितस्याधिष्ठानस्वरूपातिरिक्क सन्यस्वरूपाभावः यद्वा अघिष्ठानस्वरूपातिरिक्तासत्यस्वरपाभावः ! आदय इष एव। कस्पितस्य कल्पितत्थादेव सत्यस्वरूपाभाव इति। न द्वितीय :- असत्यस्वरूपाभावे कल्पितस्य कल्पितत्वस्यैवामाव इति। तस्माद्वममिनत्वं मिथ्यात्वपयोजकमेव। तह््वणि न सम्भवतीति त्रम्म सत्यमेव। अत एवाड- तोन्यदार्तमिति श्षुतिरूपपधते। ननु तम्रवशब्दस्य न मिथ्यात्वमर्थः, किंतु वाधितत्थम्। नच बाधितत्व।देव मिश्र्यात्यमिति वाच्य, त्रअ्मणि जगतोऽयाधितर्वेन मिथ्यात्व।भावात्। नच नेतिनेतीतिभ्षुत्या बाधित जगदिति वाच्य, प्रर्यपरत्वात्ततक्षुतेः। परलये हि भूतमौतिकविशेषा न सन्ति। गस्मिन् देशे यम्मिन्काले यस्यास्तिल तम्मिन् देशे तस्मिन् काले तस्यामानो यदि तर्हि तस्य मिथ्यां मयति। यथा रज्जुसर्पादे: जगतश् पपस्नकाले सत्त्ये अलये त्वमाव इति कालमेदात्- एकस्मिन पादे जगत्सत्त्त्व पादान्तरेपु जगदभावो व्रम्मण इति देशभेदाच न मिथ्यात्वमिति मैवम्-सम्प्रतिपश्रमिध्यात्वत्यपि रज्जुसर्पे एककालवच्छेदेन मावामावयोरमावात्। नच तमोदीपन्यायेन दर्श्षितेन भवति समकालरसव रजुज्ञानसर्पनिषृत्त्योरिति वार्च्य, तथासति तेनैव न्यायेन ब्रह्मसाक्षात्कारह्वैतनिवृत्त्योभवति समकातमिति मिथ्यैव दवैतमिति। ** 80 **

६१

नच सस्याप त्रह्मसाक्षारकारे न द्ैतनिवृत्तिरिति बार्च्य, सति द्वैतद्शने कर्थ अझसाक्षात्कार इति। नच ब्रह्मदर्शनदशायां द्वैतदर्शनामावेपि द्वैतमस्त्येवेति वार्च्य, अदृश्यमानहवैतसत्त्वानम्युपगमात्। नच प्राती- तिकस्यैवाहश्यम।नसतानम्युपगम इति चाच्ये, जगतोपि प्रतीतिकस्वात। कि च समाहितस्य समाधौ ब्म्मसाक्षा र्कारा दूद्वैतादशन समाध्यपगमे वैतदशनमित्यस्तु- कथ पुनर्मुक्तस्य हवैतद्शनम्। नच मुक्तावपि कदाचिदात्मसाक्षानकार: ववाचिद्द्वैतदर्शनमिति वाच्य, मुक्तावपि द्वैतदर्दनेसति दुःखसमभवात्। नन्व्र मुक्तौ हश्यमाने हैते सुसकरमेव न दुःखकरमिति वाच्यं, कि मुक्तस्य सर्वज्ञत्वमस्ति उत न? आधे तापत्यपीडितजनद्दनस्य अनुभूतपूर्वदुःखस्मरणस्य च कर्थ सुखकरखें। द्वितीये-असर्बज्ञस्य कथे मुक्तत्वम्। नचवं सर्वज्ञेश्वरस्यापि दुःखसम्भय इति वार्च्य, तवन्मतरीत्ष्या तस्य तत्सम्भवस्यास्माकमिष्ट- रवात्।। मन्मतरीत्या तु निर्धर्मकपरमानन्दबोधरूप एव जीव ईश्वस्धेति कर्थ तस्य द्वैतदशन, कर्थ बा त्मयुक्त दुःखम् ।नन मायावच्छिन्नचैतन्येश्वरस्य अविद्या्यच्छिनचैतजीवस्चतति दवैतद्नमिति बारच्य, अज्ञानकल्पितत्वान्तत्सर्वव्यवहारस्य, कथमन्यथा परमेश्वरस्यापि श्रीरामस्य सीतावियोगादिदुःखानु- भवः। कि च यदि मुक्तावपि हैतदशन तर्हि नैवामृत्षम्। 'यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छणोति नान्य- द्विजानाति स भूमा, 'यो वै भूमा तदमृतम्', 'यत्रान्यत्पश्यति अन्यच्छणोति अन्यद्धिजानाति तद- न्पम्', 'अथ यदल्प तन्मस्य'मिति श्रुतेः। मुक्तिहिं भूमत्र्रूपत्वाभनिरचिश्ययुखम्। द्वैत स्वल्पत्वा- द्दुःखमेव। अत एव बझलोक गतोपि जनो त्र्मणासह मुक्ति गन्तु त्राप्तविचार करोति। नच विष्णु- लोक गतो नैवमिति वार्च्य, यदि विष्णुस्तलोकश् ब्रह्ममिल्स्तर्हेबमेव। 'तहिष्णोः परम पद'मिति श्रुतिस्तु परतक्मपरघेति वेद्यम्। तक्ष्माङ्व्णि प्रतीतस्थ द्वैतस्य रज्जौ प्रतीतस्य सपस्य रजुसाक्षास्कारे- णेव नमसाक्षास्कारेण निषचतिसद्ावादञ्जुसर्पबज्गन्मिँंव। एतेन प्रतिपल्लोपा्धौ वस्य तैकालिका- भाव: तन्मिथ्येत्यपि सिद्धम्। न प्रतीतितः पूर्वोत्तरकालयोरेव मिथ्याभृतस्यामावः, नतु प्रतीतिकाले इति वच्य, अ्मबिगमानन्तरं हि पुरुषः नात्र सर्प आसीस्केवलमह अ्रन्तीत्र सर्प आसीदिति प्रत्येति। तेन च प्रमाज्ञानेन प्रतीतिकालेपि सर्पामाव: सिद्ध एव। नच त्वन्मते अनिर्वचनीयखयातिसत्त्यात्कथ प्रतीतिकाले सर्पाभाव इति वार्च्य, मन्मतेषि व्यावहारिकसर्पामायाह्डमकालेपि। ननव व्यावहारिकस्य जगतः कथ प्रातिभासिकसर्पयत्त्रैकालिकामाय इति वाच्य, ब्रमाणि जग्भम/पगमानन्तर विद्वान् प्रत्येति हि न ग्रह्णि जगवासीतकेव लमह भ्रानतोऽमव जगदा सीदितीति। तेन च प्रमाज्ञानेन जगड्भमकालेपि जग- लास्तीति सिद्धमिति। मन्मते रज्जुसर्पस्येव जगतोप्यनिर्वचनीयख्यातिर्दाम्युपगतः। नव रज्जुसर्प- सत्यसर्पयोरवैलक्षम्यमिति वार्च्य, अनिर्वचनीयतचाशे वैलक्षणम्याभा्वेपि रज्जुसर्पम्य रज्जुज्ञाननियत्वक्षी सर्पस्य न्ष्मज्ञाननिवर्ष्यत्वमित्यस्ति वैलक्षण्यमिति । तत्र को हेतुरिति चेदुच्यते-अज्ञानावच्छिने न्रणि सर्प: कल्पित:, रज्या कारपरिणताज्ञानावचछिन्े ब्रह्मणि रज्जुसर्ष: कल्पित इति। तम्मादेकस्मिन्नेव ्रकणि देशे एकस्गितेव काले जगतो भावाभाषी स्त इति मिश्वैय जगद्ज्जुसर्पवदिति संक्षेप: ॥ ** 81 **

श्री शज्राशकरमा्यविमशेः ।

अथ सदूस्तु परमाथ अनुवर्तमानतवाद्रज्जुसर्पस्थले रज्जुयदित्यनुमान विचार्यते- नेद- मनुमानमनयद्यम्। तथादि- अनेनानुमानेन प्रमाणसम्बन्धा्ईतत्तनुभटादिस्व रूपस्य सच्छ्दार्थस्य किं पार- मार्थ्ये साध्यतेः उत अषिष्ठानतयानुवृत्तस्यार्थान्तरस्य/ आद्े- सिद्धसाधनता। द्वितीये आश्रयासिद्धिः, इति भ्ुतप्रकाशिका । अबोच्यते- कि यथार्थप्रमाकरणसम्बन्धाहै वस्तु सच्छन्दव।च्यमित्युच्यते? किं वा अयथार्थप्रमाकरणसम्बन्धाहँ वस्तु: यद्वा तदुभयसम्यन्धार्हम् अथवा तदन्यतरसम्ब्धार्ईम् आाधे-चक्षुरादेः प्रमाणस्य वस्तुनो सच्छन्दवाच्यत्वं भाप्तम्। नहिं म्रमाणस्य प्रमाणान्तरेण सम्बन्धार्हत्वमस्ति। तथाव्वे प्रमाणस्थापि प्रमाणपैक्षायामनवस्थादोपात्। द्वितीये-रज्जुसर्पोदेरपि सच्छ- न्दवाच्यत्वमागतम्। तृतीये स्वसमभवः। चतुर्यें- द्वितीयबिकल्पोक्तदोषः । कि च 'असङ्गो हार्थ पुरुष' इति कतेर्बक्णो नारिति केनचिदपि सम्बन्ध इति कृत्वा पमाणसम्नन्धानर्हस्य त्रक्षणः प्राप्तमसच्छन्द- बाच्यत्वम्। नचेद युक्तम्- 'असनेव स भवति' 'असद्गक्ेति वेद चे'दिति, 'सदेव सोम्येदम् भासी'दिति च क्रुतेः। अपि च सद्विपया घटबुद्धिर्न व्यमिचरति स घटशब्दवाच्य इति मसिद्ध लोके। एवं अद्विपया सत्बुद्धिन व्यभिचरति ततस्तु सच्छ्दवाच्य भवति- अन्यथा भति- प्रसङ्गात्। तथाच-यदि घटस्सच्छन्दवाच्यस्यात्तहि घटविषयायार्सद्बुद्धेर्व्यभिचारो मामूत्- भवति तु न्यमिचार :- घटोस्तीतिवद्घटो नास्तीत्यपि प्रतीतिसत्वात्। नहि सद्घट हवासद्घटोपि सद्युद्धिविषय इति वक्तु शक्यते। तक्ष्माद्घटस्य कदाचित्सद्नुद्धिविपयलव, कदाचिदसद्बुद्धिबि- पयच्वमिति घटविषयसद्बुद्धेव्यमिचारदर्शनान्र घटस्ससद्वुद्धिविषयः। किंतु घटादर्थान्तरमेव। नच सद्बुद्धिविपयो घटः असद्बुद्धिविषयस्तु घटाभाव एव न घट इति बाच्यम्, घटो नास्तीत्वभाव- बुद्धौ घटस्पैव विषयत्वाद्घटविषयर्क हि तदभावज्ञानं, यदि घटामावस्यैव विषयत्व तर्हि घटा- भावविषयक तदमावज्ञानमिति न विवक्षितघयाभावज्ञानसिद्धिः । किंतु घटाभावाभावज्ञानसिद्धिरत्रति। किंच यदि घटादिस्वरूप सच्छ्दार्थस्तर्हि सं्घट इति पयोग एव मामृत्। किंतु घटस्य सदिर्येव प्रयोगसस्यात्- घटस्य सरूपमितियत्। नतु तथा प्रयोगो दृश्ष्यते। अपि च यदि चटश्षब्द इय सच्छव्दोपि घटस्वरूपमेवामिदध्यारर्हि सन्घट इति पुनरुकि:। घटस्वरूपमेव सच्छ्दो बक्तीति नियमाभावेन पटस्वरूसस्यापि सच्छन्देन प्रतिपादने सति सन्घट इत्यत्न पटस्वरूर्प घट इत्यपार्थप्रतीतिश्र। यदि तु स्वरूपसामान्यवाची सच्छव्दः परसन्दस्प तद्विशेषवाचीत्युच्यो तर्हि कि तत्स्वरूप- सामार्न्य यस्टादावपि स्मात्- न इ्च्यत्षें, सन् गुण इस्यक्ष तदभावात्। न गुणत्व, सती सृचिका सत्कर्मेत्यादौ तदभावात्। नापि कर्मत्व, सती पृथ्वी सन्गुण इस्यादौ तदभावास्। नापि सामान्य, सती जातिरित्यत् तदभावात्। नहि जाती जात्यन्तरमस्ति। सत्कर्म सन्गुण इत्यादौ तदमावाच। एवमन्यप्रापि योध्यम्। नच यत्सर्वत्रानुगत वस्तु तदेव स्वरूपसामा्न्य सच्छन्दवाच््यमिति वार्च्य, तदेव बस्त्वरमाभि: पृछचत इति-तर्मात्सर्वत्रानुगत सत्तासामान्यमेव सच्छब्दयासयमित्यवश्यमभ्युपेयम।

** 82 **

नभसत्यत्वोपपतति:

तदनुगमादेव सन्घटस्सन्पट इति प्रतीतिः । यथा गोत्वमहिपस्वाधनुगमाङ्गौमहिष इत्यादिपतीतिः । साच सचा कि सति वतते? उतासति आये-क्थ सन्घट इति प्तीतिः । न द्वितीयः- असति सखाजयोगादगवीव गोत्यायोगः । नच सति घटे सत्ता वतत इति वाच्य, सत्तास्थितेः मराग्घटस्य सवाज्मावेन सति घट इति विशेपितुमशक्यबान्। तथाहि- कि सच्तावति घटे सत्ता बर्तते? उत सचारहिते? आये- समस्तपदवर्तिसत्ताया व्यस्तपदार्थसत्तायाश्ाभेदे आत्माश्रयः । मेदे अन्योन्या- अयादयः । द्वितीये- व्याघातः । नचवं ब्रझ्मण्यपि समानो दोषः, कि सततावति ब्रम्मणि सत्ता वर्तते उत सत्तारहिते इति विकल्पने दोपसाम्यादिति वार्च्य, नास्मामिस्सच्छव्देन ब्रा विशेप्यते येनोक्कदोष: स्पात, किंतु सच्छन्दवाच्यं अैवेतयुच्यते। यथा गौशव्दवाच्यो गौरेवेति। तथा च गवि गोत्वमिव सति सत्त्च वर्तत इति न विकल्पनावसरः। नहि गोख कि गोत्यवति वर्तते? उताड गोत्ववतीति विकरप्यते। तम्मात्सर्वत्रानुगतं सदपं अकषैव सत्पदवाच्यम्। नच सतैवानुगता नतु सदिति बार््य, सतस्सत्तातिरेकानम्युपगमात्। तदभ्युपगमे च सद्धर्भरसता तद्धर्मस्सत्तात्वमित्यनवस्था- दोषात्। सत्ताया धर्मस्यानुगमादपि सतोऽनुगमस्सिद्ध एव। सद्वस्तु विहाय सचायाः स्थित्ययोगात्। एवं च सं्घट: इत्यत्र मृद्घट इत्यनेय बुद्धिद्यमस्ति सद्बुद्धिर्षस्रुद्धिश्व्ेति। यथा मृद्बुद्धिर्घटवुद्धिश्र्व दृष्टान्ते। तल् सद्युद्धिविषय: वस्तु संदेव, घटतुद्धिविषयस्तु घट एव- यथा मृद्बुद्धिबिपयो वस्तु मृदेब, घटबुद्धिविषयस्तु घटः तद्रव्। एवं बिभक्के बुद्धिद्वये सत्यपि तत्सामानाधिकरण्यं तु कार्य- कारणयोस्तादातयाध्यासमयुक्तमेव। तादशतादालमाध्यासस्तु घटादेस्सकाशास्सतो विवेचन बिना न निवतते। यथा मुद्घटतादात्म्याध्यासो घटादेस्सकाशान्मृदो विवेचन बिना न निवर्तते तहत्। तद्विबेकश्ध तर्काधीन इति दर्शितानुमानस्य न सिद्धसाधनता, नाप्याश्रयासिद्धिरिति। नचासङ्गे पुरुषे कथ प्रमाणसम्बन्धार्ह्त्वं, येनानुमानेन तत्साध्येतेति वाच्य, कल्पितसम्पन्घसत्वान्। 'अध्बारोपाप- बादाम्यां निष्पपर्श्ष अर्पच्यत इति हि सम्प्रदायवित्रचनम्। नन्वेव सर्वेपु देशेषु कालेपु वस्तुपु च सतस्सत्वादनुवर्तमानत्वमस्तु कर्थ पुना रजोरिति चेदुच्यते-कालनयवर्तिश्वमेव रजजोरनुवर्तमानर- मिति। रज्जुर्दि सर्पमतिभासकाले सत्पूर्योत्तरकालयोश् वर्तते।। नच सर्पप्रतिभासकाले रजुर्नास्तीति वाच्य, तदापि रज्ज्ोस्सत्त्वावत एव हि श्रैकालिकामवम्रतियोगिल रजजुसर्पस्थ। एतेन सर्वस्य व्यावर्तमानतवं च सवपूर्वोत्तरकाळयोरविद्यमानत्वमिति-सिद्धम्। इद हि व्यावर्तमानत्व घटादिव्बस्ति, घटस्य स्वोदयास्पावस्व्वसाननतर्र चाभावान। तथा जगत्यप्यस्ति सुष्टेः प्राकमलये च जगतोऽभावात्। एवं मायारयां चास्ति स्वोदयात्मान्त्रम्मसाक्षात्कारानन्तर चासत्वात्, नतु मझ्ण्यस्ति तस्व जन्मनाशा- भावात्, नापि जीवे तस्यापि तथात्वात्। यद्यपि घटादीनां रज्जुसर्पवत्त्रैकालिकाभावप्रतियोगिल्वेन स्वकालेप्यसत्त्यमेव। तथापि आ्रन्तदष्टघेदमुक्तमिति वेद्यम्। एतेन काललयेपि सत्तवाद्रम परमार्थ :- कासन्रयेप्यसत्त्वाज्जगन्मिश्येति-फलितम्। नच सृष्टिकाले जगदसत्त्त्व न वयमभ्युगच्छाम इति वाच्य, घटकालेपि मृद्यतिरेकेण घटामावाद्यथा घटस्यासर्त्त्वं तथेदानीमपि जगर कारणत्आतिरेकेण जगतोऽसत्व ** 83 **

किमिति नाभ्युपैपि। सर्पाभासकालैपि र्जुन्यतिरेकेण सर्मामावाद्यथा सर्पस्यासत्त्व तथा नम्मण्यर्पादानीं जगदसत्य किमिति नाम्युपैषि। ननु माता मे कष्येतिबत्-जिह्दा मे नास्तीतिबच्च नैव ग्राध्थ जगननास्तीदानीमिति तब बचन, वक्तुम्तव प्रमातुर्वचनकरणस्य बागिन्द्रियस्प तदघिष्ठानस्य देहस्व च सत्त्वादिति चेन्मैव्रम् -- घटेन जलमाहरनपि विद्वान वाचारम्मर्ण विकारो नामधेर्य सृततिकेत्येव सत्यमिति मन्यते- नेद मृतिका सत्येति घटो मिथ्येति च ज्ञारनं न घटकरणकोदकाहरणक्रियाया निवर्तक भवति तद्न्। देहेन्द्रियादिक सर्व ऋझैव तदेव सत्यं देहादिर्मिथ्यैवेति पश्यन्नपि विद्वान्व्यवहरैदेव, इति। नव मिथ्यायम्तुनो नास्त्यर्थकियारित्वं मरीचिकोदर्क हि न केनापि पीयत इति वाच्य, रज्जुसर्पस् भयकम्पाधर्थकिया- कारिवदर्शनात्स्वमटष्टकान्तायाससुग्तहेतुत्वदर्शनाथ्थ। तम्माद्गम सत्यं जगन्मिश्वेति स्शितम्। यदु्क्त श्रुतप्रकाशिकायामनुकृत्तमर्थान्तर नास्ति सवें पदार्थाः परस्पर व्यावृत्ता एवेति तत्परिद्वतमपि पुनः परिद्धियते बुद्धिसौकर्बाय- तथाहि कि कार्येषु स्वकारणमनुत्तं भवति उत न? आधे-कथमकायादि- प्व नुवृत्तस्य सद्धस्तुनोऽर्थान्तरस्याभावः । द्वितीये- मृदघटम्सुवर्ण कुण्डलमित्यादिव्यवहारस्य कथमुपपत्तिः । न चाकाशादीनां सत्कार्यत्वे विवदितव्यम्- 'आत्मन आकाशस्सम्भूत' इति श्रुतेः । नचात्मैवाकाशादि- कारण न तु सदिति बाच्य, 'सदेव सोम्येदमग्र आसी' दित्यादिश्तेः। 'सत इदमुस्थित'मिति भागबताच्च। सच्छन्द्रवाच्ये बैवात्मा। नच बहैकमेव सच्छन्दवारच्य, किंतु सर्वेपि प्रमाणसम्पन्धार्हाः पदार्था सच्छ- व्दवाच्या इति बाच्यम्-सदूस्तुनः कदाचिदप्यसर्त्व न युज्यते, घटस्येव।घटत्वम्। 'नामावो विद्यते सत' इति हि भगकता गीतम्। आकाादीनां च भवत्यसत्त्व सुष्टेः प्राक्मलये चेति न सच्छन््वाच्यत्वम्। नच पूर्वोत्तरकालयोरप्याकाशा दिपिदार्थाः कारणरूपेण वर्तन्त एवेति वार्च्य, तथासति यहपेण कार्य वर्तत इत्युच्यते तस्य कारणस्वैव सत्त्त्वं सिद्धं, नतु कार्यस्य। घट उत्पत्तेः प्रा्म्वसासश्चाच्च स्वकाकरण मृद्रूपेण वर्तत इत्युक्तौ घटोत्पते: प्राग्घटनाशे च मृदेवास्ति, नतु घट इति हि सिद्धम्। किंच यदि कार्यमुत्परेः मागस्ति तर्हि उत्पत्ययोग:, कारकव्यापारस्य च वैयर्थ्यम्। यदि नास्ति तर्हि कस्य का रणरूपत्वमुच्यते- तस्मात्कार्यस्य पूर्वोत्तरकालयो: कारणमेवावतिष्ठते, न तु कार्यमिति कथ असतः कार्यस्य सच्छन्दवाच्यत्यम्। यद्यसदपि वस्तु सच्छन्दवाच्य तहिं शशश्रुङ्गादिकमपि सदेव भवेत्। न केवल पूर्वोत्तरकाळयोरेव कर्यस्यासत्यं, किंतु कार्यकालेपि। नहि घटकालेपि मृद्यतिरिक्त: घटरूप- कर्याश: कव्धिदुपलभ्यते। नच कम्युम्रीयद्याकारोपलम्भ:, सस्यापि मृन्निष्ठत्वात। मृद्दव्यस्ै हि चूर्णपिण्ड कपाळघटाद्याकारत्ैं। न च केन चिदागन्तुफेन/कारेण युर्क्त कारणमेव कार्यमित्युच्य इति कार्ये सदेवेति वाच्य, तथापि कारणमेब सत्- आकारविशेषसाहित्यास्तु तस्य कार्यशब्दव।च्यत्वमिस्येव सिदूम्। एवं कालत्रयेपि कारणमेवास्ति, कार्य नास्तयेव। अत एव 'वाचारम्मण विकारो नामघेय मृतिकेत्येव सत्यमिति क्ुतिरूपपद्यते। तथा जगतः कार्यस्य पूर्वोत्तरकालयोर्जगत्कारण वस्त्वेकमेवारिति। जगत्काले च तदेवास्ति। उक्तन्यायेन कारणातिरिक्तकार्याभावात्। एवं जगकारणवस्तुनः कदाचि-

** 84 **

जतपणश्ि दुरूपत्योपपपि: ३५

दप्यसत्याभावादेव सच्छन्दवाच्यतं। जगतस्तु स्वकाले कारणातिरेकेण सत्त्याभाव।त्पूर्वोत्तरकालयो- स्सुतरां सत्त्वाभावाच् न सच्छन्द्वाच्यल्म्। एवं कालश्रय्यापिनो जगति कार्यें सर्वस्मिल्ननुगतस्थ व जगत्कारणवस्तुनस्सत्त्वार कथमनुत्ृत- स्यार्धाम्तरस्याभाय :: न च जगती नार्थान्तर प्रक्ेति वार्ष्य, कारणातकार्यस्पैवार्थान्तरत्वाभायः, कार्याल्ु-

यथा घटास्पृथवपट उपलभ्यत इति घटात्पटोज्र्थान्तरम्। सृदः पृथग्पटो नोपलभ्यत इति मृद्ो घटो नार्थी- न्तरम्। एवं घटात्पृथक मृदुपलभ्यते नेति न, कि तूपलम्यत एवेति घटान्मृदर्धानतरम्। तथा नक्णः पृथग्जगल्नोपलम्पत इति न ब्रभ्मणो जगदर्थान्तरम्। ऋा तु जगतः पृथगुपलम्पत एवेति जगतोर्थान्तरम्। तस्मादस्त्येव जगतो व्यावृत्त, जगत्यनुगत च, सच्छब्दवाच्य अम्म जगतोऽर्ान्तरम्। नच तत्ममाण- सम्बन्धाई नेति वाच्य, उपनिषदेकगम्यत्वाद्विद्वत्पत्यक्षत्ाचेति। यदुक्त सरवें पदार्थाः परस्परव्यावृत्ता प्वेति तदतीव तुच्छम् -- घटपटयोः परस्परव्यावृत्तत्ये सत्यपि मृद्घटयोस्तदभावेन सर्वे पदार्था इति नियन्तुमशक्यत्वात्। किंतु- कार्याणामेव परस्पर व्यावृत्ततव, न तु कार्यकारणयोः। नच कार्याणा- मेवेति कोर्य नियम :? कारणानां च परस्पर व्यावृत्तत्वमस्ति- सुचर्णतन्तुमृत्तिकादीनां कारणनां तद्दर्शनादिति वाच्य, तेपि सुवर्णादयः पदार्थाः कार्यभूता एवेति। कारण दि नसैकमेव-अनादित्वात्। यक्ष्य हादि्विद्यते तत्कार्यमेव। यद्यपि मृदादीनां घटादीन्मति कारणत्यमस्ति, तथापि सत्सापेक्षमेव न तु निरपेक्षमिति भाव: । तस्मात्कार्यत्वमेव व्यावृत्त्वप्रयोजर्क, नतु कारणत्वमिति कृत्वा सस्यनुगते कारणवस्तुन्यव्यावृत्ते कथमुच्यते -- सर्वे पदार्था व्यावृता इति। नच 'अव्यावृत्ताननुगत वस्तु ऋ्रक्षेति भभ्यये इति बचनात्कथ्मनुगतत्वमपि न्रम्मण इति वार्च्य, परमार्शतीऽननुगतमच्यावृत्तमेव ब्रद्म- तदानी द्वैतस्पैयाभाबान्। सति हि हैते तदनुगतर्त्व तद्यावृत्ततत्वं च अ्रमगस्सम्भवति। व्ययहारतस्तु व्वैतेऽनु- गरत ज्वैताद्यावृत्तत्- यधा मृद्दव्य घटेऽनुगत घटाव्यायृत्तम तहवत्। तस्माददर्शितानुमानस्य नाश्रया- सिद्धिरिति-संक्षेपः॥

अध सच्छन्द्रयारच्य वक्ेतर किमनुमव: उत श्रव्मानुभवयोरभेंद इति विचार्यते-अनुभव्वरिप- यत्वाद्रक्षणो नानुभवत्वम्- अनुमवो हि विषयी, विपयविषयिगोस्तु भेद: प्रसिद्ध एवेति- रामानुजः । तदसत्-किमयमनुमवो ज्ञानं, यद्वा ज्ञानाचच्छेदकवृतिः? आद्ये- कय व्रश्नणो नानुभवत्वै- 'सत्य ज्ञानमनन्त नपे'ति श्रुतेः । त्वयापि त्क्षणो ज्ञानस्वरूपत्वमभ्युपगत हि। द्वितीये- व्ृशिर्चूक्षणस्सकाशा- द्िनैवेत्यस्तु विषयविषयिभावो न्ह्मवृत्त्योः । नच ज्ञेय वम्न ज्ञानस्यापि विषय एवेति वार्च्य, यदि ज्ञान ज्ञानस्य विषयसस्यान्तर्हि वक्मापि ज्ञानस्य विषयसस्यात्। नक्ष दि ज्ञानम्। नच नक् श्ञेयमेव, न ज्ञानमिति बाच्य, दर्श्षितश्रुतिविरोधात्। नच शेय व्रकति गीतास्वप्युक्तमिति बाच्य, वृविध्याप्यत्व- लक्षगमेव ज्ञेयत्व व्रम्मणों न ज्ञानावभावस्पत्वलक्षणमन्पथा श्रुतिविरोधेन गीताया अपरामाण्यमसङ्गात्। ** 85 **

६६

स्वतः प्रमार्ण हि श्रुतिः। स्मृतिस्तु शुध्यविरुद्वैव प्रमाण, श्रुतिबिरुद्धा त्वभमाणमेव। नच ज्ञानस्य वृतिविपयत्वमपि कथमिति वार्च्य, ज्ञानाकारज्ञानस्य अनुव्यवसायलक्षणस्य परैरप्यभ्युपगतत्वात्। नच पचिज्ञानमेव ज्ञानं- तदतिरिक सर्वमपि ज्ञेयमेवेति वार्च्य, वृत्तेर्ज्ञेयत्वेन ज्ञानत्ामावात। नहि ज्ञान जेय भवति- ज्ञैर्य वा ज्ञान, विरोधात्। नच वृत्तिन ज्ञायत इति बाच्य, अज्ञायमानवृत्त्यनभ्युपगमात्। नच वृत्तिस्स्वयम्प्रकाशेति वार्च्य, ज्ञानस्वैव स्वयम्प्रकाशस्ात्। नच धृनतिस्वयम्पकाशैवेति वाच्य, जन्मनाश- वत्चेन वृच्तिस्तदयोगात्। तथाहि- अनन्यावभास्यत्वे सति स्वेतरसर्वावभासकत्व खयम्पकाशत्म्। इर्द नित्यस्यैव वस्तुनस्सम्भवति, नानित्यस्य। वृत्तिश्र जन्मनाशवत्त्वेनानित्या। तथाच- वृत्त्या खजन्मनाश- योर्भान न मवति, भासनदश्ायां धृत्तेरेवामाबात्। अन्येन केनचिद्ज्ञायेते वृत्तिजन्मनाशौ। अन्यधा निस्साक्षिकयोस्तयोरनम्युपगमापतेः । तस्माधेन वृत्तिजन्मनाशाववभास्येते तेनैव वृत्तिरप्यवभास्यत इति वृत्तर्भांस्यत्वमेव। ज्ञान तु नित्यत्वान्न केनापि मास्यते, स्वेतर सर्वमबमासयति। नच स्वमपि भासय- तीति कथ स्वेतरेत्युकिरिति वार्च्य, स्वस्मिलेकस्मिन् युगपद्मास्यत्यभासकत्वयोरयोगान। तम्मात््वे- नैव भास्यत इति न वक्ष्य, किंतु स्वयमेव भासत इति वक्तव्यम्। स्वरूपेणैव मातीति तदर्थात्। तम्माद्ज्ञानमेव स्वयम्पकाशमनुभवशच्दवार्च्य श्रम्म प्रत्यगभिन्नमिति-सिद्धान्तः॥ चैतन्यसय स्वयम्प्रकाशत्वोपपत्तिः, तत्र रामानुजमतखण्डनं च। अव्ाह रामानुज :- अनुभूते: स्वयम्पकाशल यदुक्तं तद्विपयपकाशनवेलायां जञातुरात्मनस्तथैव, नतु सवेंपां सर्वदा तथैव्रेति नियमोस्ति- परानुभवस्प हानोपादानादिलिङ्कानुमानविषयसात्, स्वानुभव- स्याप्यतीतस्व अज्ञासिपमिति ज्ञानविषयस्वदद्नाच्च, अतोनुमृतिश्रेक्वतः सिद्धेति वक्तु न शकयते, अनुभूतेरनुभाव्यद्वे अननुभूतित्वमित्यपि दुरुक- स्वगतातीतानुभवानां परगतानुभवानां चानुभाव्यत्वे- नाननुभूतित्व प्रसङ्गादिति। अनुमूतित्वं नाम वर्तमानदशायां स्वसतयैव स्वाश्रय प्रति प्रकाशमानत्व- मिति च । अतप्रकाशिकाकास्र-ज्ञानस्व नित्यद्रव्यत्वेन सदा वर्तमानसवाद्गर्तमानदशायामिति परव निर्थकमिति शक्ापनुतये विषयपकाशनवेलयामित्युक्त, वर्तमानदशाशव्देन विषयसम्बन्धमसरस्व वर्तमानता विवक्षितेत्यवगग्यते-इति। तदुभयमयुक्तम्-तयाहि नित्यद्ध्व्यं ज्ञानमनुभव इति श्ुतप्रकाशिकवैव स्वानुभवस्याप्यतीतस्येति स्वगतातीतानुभवानामिति च रामानुजमार्ष्य दुरुक्तमिति स्पष्टीकृतम्। नहि नित्यस्य वस्तुनोऽ्तीतत्व सम्भयति। यद्धि पूर्वकाले मासीदिदानी नास्ति तद्वन्तु

त्युच्यते, तर्हि प्रदीपस्थानीयं किमिद नित्ये ज्ञानदव्यम्? प्रभासवानीयश् को बा तस्य प्सरः। अन्तःकरण नित्यदव्यं ज्ञानारमकम् तस्य विषयेण सह सम्बन्धः प्रसर इति चेन्मैवम्-पश्रभूत- सत्त्यांशसमष्टिकार्यस्यान्तःकरणस्य सादिलवेन नित्यल्वाभाबात्। नच सादित्ये तस्य विवदितव्यम्- 'तन्मनो कुरुते'ति श्ुतेः । प्रकृतिपुरपेश्वराणामेव सवन्मतेपि नित्यत्वाभ्युपगमादिति। नच प्रकतिरिति वारच्य, तस्यानादित्वेपि जडलात्। अत पव हि प्रकृतिकार्ये सर्वत्र जाळ्योपलम्मः । प्रकृतेर्जडल च

** 86 **

चैतन्यस्य लायम्पकाशक्वोपपत्तिः, तत्र रामानुजमतखण्डनं च।

ईक्षत्यधिकरणसिद्धम्। एवं जडत्वादप्यन्तःकरण न ज्ञानद्रव्यम्। यदि प्रकृतिरन्तःकरणं वा निल् ज्ञान च भवेत्तर्हि श्तस्व 'सत्ये ज्ञानमनन्तं बम्मे'ति बमलक्षणस्य पकृतौ तस्कार्येन्तःकरणे चातिव्यापि- सस्यात्। नय पुरुष इति वाच्य, पुरुषस्य ज्ञातृत्वे ज्ञानस्वाभाव इति तब मतान्।नापीश्वर :- ईध्रस्यैव जह्मत्वाङ्गज्ञानयोश् त्वयोक्तत्वाद्ववस्य। तस्ाद्यनतित्य ज्ञानदर्व्य तद्दुर्निरूपमेव तव। ननु यज्जीवेश्वरयो: स्वरपमूत ज्ञानं न तदिहानुभवशब्देन विवक्ष्यते- किंतु तयोधर्ममूत ज्ञानमिति चेन्मैवम्-धर्मभूतज्ञानस्व गुणव्वेन द्रव्यत्वाभायात्। नित्यज्ञानानन्दादिगुणक ईश्वर इति दि तवाभ्युफ्गमः । नच जीवेश्वरयोः स्वरूपभताद्गुणभूताव्ान्यदेवेद धर्मभूरत ज्ञानास्व नित्यद्रव्यमिति वारच्य, अप्रामाणिकत्वात्तत्कल्पनस्य। तस्मान्तित्यं ज्ञानं ज्रक्षैव। यत्तु गुणभूत ज्ञान तदनित्वमेव, वविज्ञान हि तत्। अथ यदि रामानुजमाष्यगौरवात् श्ुतप्रकाशिकावचन नाद्रियते, तर्हि अतीतर्वेन जन्मनाशवान्योनुभव: वृत्तिज्ञानमेव, न नित्यज्ञान, तस्य च स्वयम्प्रकाशत्वाभावादतरसत्वमेव। तस्षय च वृचिज्ञानस्यानुमाव्यत्वेनाननुभूतित्वमस्माकमिष्टमेव। न हि वर्य वृतिज्ञानमनुभूति श्रमः । अज्ञासिपमिति प्रतीतिश्ध वृतिज्ञानविपयैव। यद्वा घटं जानामीति प्रत्ययो बर्तमानघटविषयः, घट- मज्ासिषमिति प्रत्ययस्तु अतीतघटविषयः । यदुक्तमनुमूतित्वचक्षण रामानुजेन तदसत्-सुखादा- वतिव्यासतत्ातस्य। सुखं हि वर्तमानदद्यायां साश्चय पुरुष पति स्वसतयैंव प्रकाशते, अप्रकाशमान- सुखसचाजमावात्। यदा हि सुख जायते तवय प्रकाशते। नच सुखाकारान्तःकरणवृत्त्या सुखं प्रकाश्यते, नतु खसत्तया प्रकाशत इति वार्च्य, सुररुपान्तःकरणपरिणामस्यैव सुखत्याव्। नचा- न्तःकरणस्यास्ति व्रततिद्धर्य तत्रैका कामक्ोधादिरूपा, अन्या तद्ज्ञानरूपा चति, तथा च सुसरूपेणान्तः करणं यदा परिणमरी तदा सुखाकारा वृत्तिरपि जायते, तथा प वृत्त्या ततमुखं भास्पते- घटबदिति वाच्यं, तथासति अन्तःकरणपरिणामस्वाविश्येपात्सुस्षमिव वृततिरपि स्वमन्य वा न प्रकाशयेदेव- अन्तःकरणस्य जडत्वेन तत्परिणामस्यापि जडत्वावद्यम्भावात.। नचान्तःकरणमजडमिति वार्च्य, सथा सति तत्ष्परिणामभूर्त सुखमप्यजडमेव भघेत्। तदुपादानभूता प्रकृतिरप्यजडैव भवेत्। तम्माददि वृचिसस्वसतयैव प्रकाशते, तर्हि सुखमपि तथैवेत्यतिच्यापिर्वक्षणस्य सुखादौ। किंच अनुमूतिस्स्वाश्रयम्पति स्वसत्तयैव प्रकाशत इत्यस्य कोर्य :- किमनुभृतिस्स्वाश्चयम्प्रति स्वात्मान स्वसत्तयैव परकाशयतीस्यर्थ: ? यद्धा अनुभतौ जातायां सत्यां पुरुषो ममानुभतिरजतिति प्रत्येति स्वत एवेत्यर्थ :: अद्ये-कर्मकर्तृभाव विरोध: आ्ाधमकाले ग्राहकामावाद्, ग्राहककाले आध्याभायाच्च। द्वितीये- ममानुभुतिजतिति या आसी- वनुमति: पुरुषस्य सा किं प्रथमानुभूतेर्मिन्ा: उतामिन्ना? आद्ये- अन्योन्याश्रयादयः । द्वितीये- आत्माश्रयः। अथ यदुक्तमनुभुतेरननुभाव्यत्वं दुरुकमिति तद्दुरुक्मेव। वृत्तिवक्षणानुभतेश्चैत-

भवत्येवाननुभाव्यत्वमिति। नच चैतन्यमपि चैतन्यान्तरावभास्यमिति वाच्य, चैतन्यान्तराभावात्। 'एकमे'वेति झुतेः। नच अस्ैवैकमिति वाच्य, वैतन्वस्यैव त्रह्त्वात्: एतेन सर्वेषामनुभवानामिति ** 87 **

मसुक्तम्। वृतिरूपविषयजञ्ञानानामेवानेकत्वम्, न चैतन्यात्मकानुभवस्थेति। यदुक्त परानुभव इति स्यानुभव इति च तदुभयमयुक्तम्-अनुमवे स्वत्वपरत्याभाबात्। नच परस्यानुभवः परानुभवः, स्वस्यानुमवः, स्वानुभय इति वाच्य, परस्य स्वस्य च प्रमातुस्स्वरूपभुतमेकमेव चैतन्यमनुभब इति। तस्मात््वयम्पकाशानुभवरूपमेव ब्रम्म-इति। यदुक्तमनुभतिस्स्वतस्सिद्धेति वक्तु न शक्यत इति-तत्परास-

स्वतस्सिद्धा्वमिति वाच्य, न वर्य ताद्ृशस्य वृत्तिज्ञानवक्षणानुमवस्य स्वतस्सिद्धत्वं त्मः, किंतु चतन्य- लक्षणस्य नित्यस्यैव। नहि नित्य वस्तु परतः सिध्यति। एतेनानुभवस्य नितपर्त्व, स्वतस्सिद्धत्वं च सुवतशभुतपकाशिका कारस्य व्याहतवादित्व स्पष्टम्। नच नित्या अपि प्रकृतिकालादयः स्वतस्सिद्ध। नेति वाच्य, तेपामनित्यत्वात्। नहि अश्मिन्रं किमपि वस्तु नित्यमस्ति- 'अतोन्यदार्त'मिति क्षुतेः। आर्तस्व हि बाधित्त्व- तदनित्वस्पैब वस्तुनः, नतु नित्वक्य सम्भवति- नित्यत्वस्य काललयाबाधितत्व- रूपसान्। सस्मादनुमूतिर्नित्या, स्वयम्पकाशा एका चेति-निरवधम्। अथ यदुक्त रामानुजेन- श्नुमवस्यानुभवान्तरानुभाव्यत्वेपि नानुभवत्वमपगच्छतीति तदतीव परिहासास्पदम्-अनुभाव्यत्ानु- भकत्चयोस्सामानाधिकरण्यायोगात्। किंच यद्यनुभवोनुमवान्तरेणानुभूयते त्हि तदनुमवान्तरं किमनु- भवान्तरेणानुभूयते, किं वा प्रथमानुभवेन, यद्धा अनुभवान्तरेण: आध्यि- अनवस्था। द्वितीये- अम्योन्याश्रयः । तृतीये- कर्मकर्तृभायत्याघातः । ननु अनुमवस्यानुभव्त्व यद्यननुभाव्यत्वेन हेतुना साध्यते तर्हि खपुष्पस्याप्यनुभवत्वप्रसक :- सवपुर्ष्प अ्वननुभाव्यमिति चेन्मैवम् -- गोर्गोत्यमिव मटस्य घटत्वमिय चानुभवस्यानुभवत् सिद्धमेवेति न तत्साधनावकाशः- साध्य हि साधनेन साध्यते न तु सिद्धम्। अतएव हि सिद्धसाधनस्य दोपत्म्। अथापि यद्यन नुमाव्यत्वेन तर्साधनीयमिल्यामहसतहि साधयाम :- सत्त्वे सत्यननुभाव्यत्व हेतुरिति कदामः। सपुष्पे तु विशेषणासिद्धेर्नानकान्त्यम्। नचाज्ञाते घटे अतिव्याप्तिरिति वार्च्य, तस्याप्यनुभवयोग्पतव- सत्त्वात्। अनुभवितु योर्ग्य हयानुभाव्यम्। यदु्क्त रामानुजेन- अनुभतित्व नाम वर्तमानदशायां स्वा- अ्रयं प्रति स्वसत्तयैव खविषयसाघनत्यमिति तदयुक्तं-विषयसाधनसवं विषयकासकतवं, तन्न विषय- प्रकाशजनकरस्व। विषयप्रकाशश्च विषयानुभवः । तथाच अनुभवोडनुभवजनक इति सिद्धम्। तत्र यदि इवयोरनुभक्योरेकत्वं तर्ात्माश्रयः । मिन्नर्त्व तहि द्वितीयानुभय: प्रथमानुभवजन्यः, सच प्रश्रमानुभवः कि जन्य :- विषयेन्द्रियसन्निकर्षजन्य इति चेत एव सन्निकर्पात् द्वितीयानुभवो जायता, किमिति तक्ष्य प्रथमानुभवजन्यत्वकल्पनेन? अश स्वाश्चर्य मतीत्यप्ययुक्तमनन्याश्रयत्वाद्नुभवस्य। न चात्माश्चय इति वार्च्य,अत्षमन एवानुमवत्वास्। नचानुभवितैवात्मा नानुभव इति वार्च्य, अनुभवितृस्वरूपस्यैयानुभवस्वादात्मा ज्ञानस्वरूप इति रवयाप्यभ्युपगतत्वात्। नव संकोचविकासाईमात्मनसवरूपादन्यदेव धर्मभूत नित्यबव्य ज्ञानमनुभव इति वार्च्य, सकोचविकासयोस्सावयवधर्मस्वात् विकारित्ाथ्-सावयर्व विकारीव त्वत्कल्पित- मप्रमाण ज्ञानद्रव्यमनित्यमेव भवेत् - महि सावयर्ष विकारि या निर्त्व कचिद्हष्टम्। कि न यथा धर्म- ** 88 **

च्वैतन्वस्य स्वयंत्रकादत्वोपपत्तिः, तत्र रामानुजमतखण्डन च। भूत त्वत्कल्पितं ज्ञानदर्व्य स्वसत्तयैव विषयमवभासयति, तथा ज्ञानस्वरूप आतैध स्वसत्तयैव विषयमव- भासयतीति व्यर्थे ज्ञानदव्यकल्पन गौरवायह्श्चेति। नन्वेव किमनुमृतिर्सव त्वदमिमतमिति चेदुच्यते- निर्धर्म कत्वादनुभवस्ष्य नास्त्यनुभवत्वमिति। अथानुमवस्य किं लक्षणमिति चेत्, क्रिमनुभवस्य स्वरूपलक्षण पृच्छसि, उत तरस्वलक्षणम् आधे नास्त्यनुभवस्यानुभवादन्यक्किमपि स्वरूपम् -- यद्यनुभवस्याप्यन्य- रस्वरूप स्यानत्हि तम्याप्यन्यत्तस्याप्यन्यत्वरूप स्यादित्यनवस्थ्रा। तटस्वक्षण तु शुक्या दर्शितमेव- 'कतो वा इमानि भूतानि जायन्त' इत्यादिना जगज्न्मस्थितिलयहेतुहं। नच तहहालक्षणमिति वार्च्य, व्रक्मण एवानुभवत्वादिति। ननु अनुभवस्स्वयम्प्रकाः तस्यापि परपकाश्यव्वेऽनवस्ादोषात्। तत स्तस्मिन् स्वयम्पकाशत्वरूपो धर्मोस्तीति कथ निर्धर्मकत्वमनुमवस्येति चेन्मैवम्-किमनुमवस्य निर्धर्म- कत्व वस्तुतोऽमिप्रेंमि, यद्धा व्यवहारतः? नादय :- वस्तुतो द्वैतामावान्। सति हि हवैते अनुभवस्य स्वयम्प्रकाशत्व मवति। न द्वितीय :- स्यवहारतस्सधर्मस्वाद्नमयस्थ कल्पितो हि धर्मोस्त्यनुभवे। ननु स्वरयम्रका शर्स्वनाम अनन्यावमास्यत्वे सति स्वेतरसर्वाय भासकत्वमित्युक्त, तन्न सङ्च्छते-अनुभवस्य सर्वाय- भासकत्वायोगात्, सर्वावभासकत्वं दि सर्वावभासजनकर्रव-सच सर्वावभसस्सर्वानुभव एघेति कथ्षमनुभव- जनकतथमनुभवस्येति चेन्मैवम्-निर्विकल्पक ज्ञानं चैतन्यशब्दवाच्य, सविकल्पक ज्ञान पृविज्ञानशब्द- वाच्य जनयतीति तदर्थात्। ननु किमिद वृत्तिज्ञान-कि वृत्तिः, बद्ा चैतन्यमुतान्यत नाय :- वूत्तेर्जडल्वेन मासकत्वायोगात्- ज्ञान हि मासक मानमेव ज्ञानमिति स्वकालेपि धरुत्तेजडाया मानरूपत्व- मयुच्तम्। न द्वितीय :- चैतन्यं वृतिज्ञानजनकमित्युक्तत्वात्। न तृतीय :- अभावान्। नहि पृत्त्यति- रिक्क वैतन्यातिरिक्त च किश्वचिद्ज्ञानमस्तीति चेन्मैवम्वृत्तिप्रतिफलितचैतनपें वृचतिज्ञान, तदेव विषयनैतन्यामिन्न सत्पत्यक्षमित्युच्यते। तस्माचैतन्याद्वृत्तेधान्यदेव वृविज्ञानम्। एकस्यैय ज्ञान- स्योपाचिमेदाज्जन्यजनकत्वमेद इति भामः । यद्धा अनुभवस्व स्वेतरसर्वाबभासकत्व नाम स्वेतरस्य सर्वस्य मातीति श्रतीतिविषयत्वजनकव। सर्वस्यावमास्वर्त्व व्व मातीति प्रतीतिविषयत्तम्- नहि जडस्य चिश्मासलक्षणफलव्यासि बिना भातीति प्रतीतिविषय्त् स्वतरसम्भवति। एतेन स्वतस्सर्व सर्वदाऽव- मासयन्नप्यनुभव: वृत्तिपतिफलितस्वचिदामासद्वारैव सर्वक्ष्य भातीति प्रतीतिबिषयत्ं जनयतीति सिद्धम्। ननु भातीति प्रतीतिरेवानुभव :- तदतिरिक्तानुभवाभावादिति चेन्मैवम् --- प्रतीत्यतिरिक्तानु- मवसत्वात्। चक्षुषा हि घट साक्षास्कृत्य पुरुषः प्रत्येति घटोस्ति भाति चेति। तथाच घटसाक्षा- वकाग मकानुमवादन्यैव प्रतीतिरनुभवजन्येति। नच तक्ष्तीत्यन्बः को घटानुभव इति वाच्य, दुर्बचत्वसस्य। नच निर्थिकल्पकानुभव एव दुर्वचो नतु सविकल्पकानुमव इति बाच्य, द्विविधो- ध्यूनुभवो दुर्वच एय। परँ तु निर्चिकल्पकनुभवविषयो वस्तु च दुर्वचम्। सविकल्पकानुभवविषयस्तु सुबच इति मेदः । तचानुमवस्य द्वैविध्य विषयभेदमयुक्तमेव, नतु स्वत इति दुर्बच एवानुमवः । तक्ष्म नानन्यावमास्यरवेसति स्वेतरसर्वावभासकर्तव रक्षणं सङ्गच्छत एवेति। नन्वनुभवस्योक घटाव- भासषत्त्व किं घट इति प्रतीतिजनकत्य, कि वा घट इति प्रतीतिविषबत्वजनकलवं, यद्दा घर ** 89 **

श्री शक्राशह्करभाप्यविमश्षः ।

इत्यनुभवजनकत्वमथवा घट इत्यनुभवविषयत्वजनकत्वम्। तन्न प्रथमतृतीययो: द्वितीयचतुर्ययोश्च न मेद :- प्रतीतिरेवानुभवत्वात्, घट इति प्रत्येतीत्यस्य घट इति जानातीति हार्थः । अनुभवस्यानुभवजनकत्व- मयुक्तमिति न प्रथम: कल्पस्सम्भवति। द्वितीय: कल्पः परिशिष्टः- सच नोपपद्यते- घटस्य सर्वदापि

न प्तीत्यनुभवयोरक्यम्। यद्यपि स्वानुभवसमये न शब्दपरयोग: परोपदेशसमये हि सः। तथापि मानसिकस्सूक्ष्मश्शब्दपयोग: स्वानुभवसमयेप्यस्त्येवेति बोध्यम्। तज्जनकत्वमनुमवस्यास्तीति न प्रथम- कल्पस्य दुष्टत्वम्। नापि द्वितीयस्य-अनभूत एव घटो घट इति वयवहारविषयत्मापद्यत इति। घट इति व्यवहारविषयत्वजनकत्वमनुमवस्यास्त्येव। तृतीयोपि समीचीन एव-केवलस्यानुमवस्य घट इल्यनुभवजनकत्वसत्त्वात्। निरुपाधिक हि ज्ञान, सोपाधिकज्ञानजनकं घट इत्यनुमवश्च घटोपाधिक इति। चतुर्भोपि युक्त एव-सामान्यानुभव विषयत्वे सर्त्याप घटस्य सर्वदा न विशेषानुभवविषयत् सर्वदास्ति किंतु चक्षुर्घटसंयोगदशायामेव घट इति विशेषानुभवविषयत्व घटस्येति। सच सामान्यानु- भवस्साक्षिचैतन्यम्। यद्वा साक्ष्याकारवृविज्ञानम्। नच साक्ष्याकारवृत्ती सत्यां साक्षिसाक्षात्कारेण

साक्षारकार इति नियमात्। ननु कोसी साक्षिसाक्षात्कारः, अनुभवस्य नास्त्यनुमव इति हि त्वयोक्त मिति चेदुच्यते-साक्षिमिन्रद्वैवानुभवाभाव एव साक्षिसाक्षासकारः। नचानुमवाभावस्य कथमनुभवत्य- मिति वाच्य, अनुमवस्य नित्यत्वेनामावप्रतियोगित्वामाबात्। किंतु विशेषानुभवामावस्य सामान्यानु- भवत्वमुच्यते- विशेषानुभववेलायां सन्नपि सामान्यानुभवोऽसत्कल्पता याति- विशेषानुभवामावदशारयां तु सामान्यानुभवस्सत्ताप्रकर्ष रभते। तम्मादुच्यते विशेषानुभवाभाव एव सामान्यानुभवलक्षगरसाशि- साक्षास्कार इति। ननु विशेषानुभवाभावे अज्ञानानुमवोस्ति न साकष्यनुभव इति चेत्सत्य, साकष्या- वरकस्यैवाज्ञानस्य सोनुभव इति साक्ष्यनुभवत्वेन व्यवहधतः । अज्ञानाव च्छिनसाक्ष्यनुभवस्सामान्यानुभव इति भावः। ननु सोपाधिकस्य साक्षिणोऽनुमाव्यत्वेन भवतु तदनुमयः- कथ पुनः केकल्साक्ष्यनुभवः! न हि केव लसाक्षी अनुभव एव- इति चेन्मैवम्-यादविर्द्य कथ साक्षिणः कैँवल्पसम्मबः। नचव समाधावप्यज्ञानसत्त्वे कर्ब साक्षिस्फुरणमिति बार्च्य, समाधी यदि साक्षिण: कैवल्य, तहिं तदा नास्त्येव साक्ष्यनुभव :- साक्षिणमनुभवितुः प्रमातुरेवाभावात्। किंतु साक्ष्यक एवासिति। अत एव तदा साक्षिणमई पश्यामीति परतीत्यभावः । तस्मादज्ञानस्य तत्कार्यस्य वा यक्य कस्यापि विशेषस्थानु भवाभाव एव साक्षिसाक्षारकार इत्युच्यते। नचामावस्य कथं साक्षात्कासत्वमिति वार्च्य, अभावस्पाधि- करणरूपत्वाद्विशेषा नुभवाभावाधिकरणं साक्षिरूपोऽनुमव प्वेति। सामान्ये हि विशेषस्थाध्यासः

यद्वा साक्षिणः परिशेष्यमेव साक्ष्यनुभवः । तच सवद्ृतामतीतो भवतीति बोध्यम्। अथ वा साक्षिसाक्षात्कारयोरमेदेपि साक्षिणस्साक्षातकार इति प्रतीतिरपपद्यते-राहोर आत्मन्ै सूर्यस्य प्रकाश इतिवत्- इति वेथयम्। तस्मात्पव्यगमि्न्त अ्रश्षैव स्वयम्पकाश्तो- नित्यश्रानुभवः ॥ ** 90 **

७१

ननु नानुभयो नित्य :- अमनुभवमागभावस्य सत्त्वात्, तक्ष्य चानुभवेनैव अह्णादिति रामानुज:, तन्मन्दम्-किं यस्य कस्वापि बस्तुनो येन केनापि गृह्ममाणः प्रागभावोस्तीति त्वयोच्यते, उताड- गृह्ममाणोपि ? न द्वितीय :- अगृत्यमाणस्यापि प्रागभावस्यास्तित्वे ईश्वरादेरपि प्रागभावस्स्यात्। आधि किं स्वमागभाव: स्वेनैय गृद्यते, उतान्येन नाथः- पुत्रमागमावक्य पित्रैय गुह्लमाणत्व न पुत्रेणेति दशनाव्, स्वमागभावमहणसमये स्वस्य सत्त्चे स्वमागभावायोगात्, स्वस्यासत्त्ते ग्रहणायोगाच। द्वितीय इष एब। तत्तु प्रकृते न सम्भवति- अनुभवादन्यस्य जडत्वेन अनुभषप्रागभावग्रह्णायोगात्। नचानु- भवपागभाव आत्मना गृद्यत इति वाच्य, आस्मन एवानुभवत्वात्-इति। ननु अनुभवप्रागभावमनुमवो न गृह्ातीति कि त्वया कचिद्द्ए्मुत न? आधे- तस्मादेय तब दर्शनादनुमवमागभाबसिद्धिः । द्वितीये- कथमदष्टार्थस्य आध्यत्यम्? तथासति- अद्टरष्ट मदशृङ्गमपि मार्हत स्यादिति चेन्मैव्रम्-पुत्रभागभाव पुत्रो न गृह्ातीत्येतन्मया हर्ष, तेन स्वमागभावं स्वं न गृह्ातीति व्यासिज्ञान मम जाते, ततो बयीमि अनुभवप्रागभावमनुभवो न गृह्ातीति। ननु पुल्नभागभार्व पुत्रों मा गृहातु, कि तेन पुत्रमागभाव- स्यासिद्धिः ? तथा अनुभवप्रागभावमनुभवो मा गृद्दातु नाम, न तावता अनुभयपागमाव।सिद्धिरिति चेन्मैवम्-पुत्रपागभाव पिता ग्ृह्ातीत्यस्ति तत्सिद्धि। नैवमनुभवभ्रागमारव कोपि गृह्ातीति। ननु पुत्रप्रागभावं पुत्रोपि गृह्लाति नाहमुरपतेः प्रागासमिति पुत्रोहि प्रश्येति- उत्पनेः प्रान्घटत्यासत्त्य- दर्शनाछिङ्गादिति चेन्मैवम्-समागभावस्य स्प्रत्यक्षविषयत्व नेत्येवासमाभिरुच्यते, खानुमानविषयत्व तु भवत्येव। नचैवमनुभवोपि स्वपागमावमनुमानेन गृह्लात्विति वारच्य, अनुभव: स्वसतयैव स्वविषय प्रकाशयतीति व्वयैबोक्कलात्। अनुमानद्वारा अनुभवस्य स्वमागभावभ्रहणे स्वसत्तयैवे्युर्क्त व्याहन्येत। ततश्धानुभवस्य त्वदमिमतमपि स्वयम्प्रकाशत्व न सिध्बतीति। ननु अनुभबोऽतीतमपि विषये बोधयति- अतीतव स्तुविषयप्रत्यक्षस्वापि योगिनस्सत्त्वात्। तथाच स्वपूर्वकालिकमपि मागभावमनुभवो बधयतीति चेन्मैवम्-न वयमनुभवे वर्तमानमेव वस्तु विपयो भवतीति बमः- कि तर्हि अतीतमनागत च विषयो भवत्येव- योगिनस्सर्वज्ञेश्रस्य च श्रैकालिकवस्तुप्रत्यक्षसमभवात्। अनुभवमागभावादिक तु अनुभवे विषयो न भक्तीति तूमः। ननु मम गुरूपदेशात्पूर्वमेतच्छोककार्थज्ञान नासीदित्यनुभवे अनुभवमागभावोपि विषय एवेति चेन्मैवम्-नहि तन्र इलोकाबज्ञाने श्लोकार्यज्ञानपागमावो विषयः, कि त्वन्यस्मिनेष ज्ञान इति। एवं दलोकार्थज्ञानमागभावस्य ज्ञानान्तरेण गृक्षमाणत्यादेव सिद्धिः । नैवमनुभवम्ागभाव: केनापि गृद्यते- येन तत्सिद्धि: स्यात्। वृतिज्ञानमागभावपर्ध्वसाभाव योश्धैतन्येन गृह्ममाणस्वाद्वृविज्ञानस्यानित्यत्वमस्तु- चैतन्यपागभावप्रध्वंसामावौ तु न चैतन्येन- व्याघातात्। न चैतन्यान्तरेण- अमाबात्, अतो न चतन्यस्य प्रागभावादिकमस्ति। किंच यथा पुत्र उत्पत्तेः प्रागह नासमिति प्रश्येति देवदवादि: तथा नाहमुत्पते: मागासमिति प्रत्येति नानुमवः । अतश्च नानुभवस्य प्रागभावः। नव नाहमासमित्यात्मा प्रत्येत्येव- आत्मा सनुभवस्तन मत इति बाच्य, देहादितादा- ** 91 **

७२ श्री शहराशक्रमाप्यविमशः ।

म्याध्यासमयुक्तत्व/त्तपतीतेः। नचानुमबस्स्बैदाऽहम।समित्यपि न प्रश्येतीति वार्च्य, सर्वदाऽहमासमिति प्रत्येस्येव विद्धानास्मेति। नच सृष्टेः मागीधर एक एवासीत्-न जीवादिक- 'अहमेवासमेकोमे नान्यद्यत्सद्सत्पर 'मिति भागबतादिति बाच्य, जीवेशवरयोरैक्यात्। 'अजो नित्यश्याश्व्रत' इति दि जीवस्यापि नित्यत्व क्षयते। तस्मादनुमव एव अत्यगमिन्नं व्रह्मोति न तक्य प्रागभावादिक, निस्पत्वात्। अल् शतप्रकाशिकाकार: प्रत्यवतिष्ठते-ननु मृदूदयस्ष्य नित्यत्वेपि घटत्वाद्यवस्थमृद्दत्यम्यानित्य-

स्यैच परेण स्वदम्प्रकाशत्वसमानाधिकरणनित्यत्मुच्यत इति। अत्ोच्यने- अहो! श्ुतपकाशिका- कारम्य मज्ञाऽतिकय :- यथाबस्थिताद्वैतमतप्रतिक्षेपणाशक्ततया मिश्याभूतां कल्पनामह्वैते निपान्य तव्दृपि- सबान्। नहि वयमिन्दियसन्निकर्मादिजन्यप्ररयक्षत्वाघ्यवस्थज्ञानस्य स्वयम्पकाशत् नित्वत् च तमः किंतु तक्षअन्यस्यैव निर्विकल्पकस्येति। अथ यदुक्तं मृद्दव्यस्य नित्यत्वेपीति- तदयुक्तमनित्यत्ाद्अभिल्लस्य। सर्वस्व स्वमतेपि पकृतेरेय नित्यत्ेन मृद्दव्यस्यानित्यलाच। यच्चोरक्त ज्ञानदव्यस्य नित्यत्वेपि स्मृति- न्वाद्यवस्थज्ञानदव्यस्यानित्यत्वमिति तदप्ययुक्तम्-यक्ष्य स्मृतित्वाद्यवस्थास्सन्ति तद्द्व्य ज्ञानं, किं नित्यमुतानित्य? नाधः- अवस्थावत्येनानित्यतात्। न द्वितीय :- स्मृतित्वाधवस्थावतोऽनित्यस्ब ज्ञानान्तरस्याभावात्। नच तदेव नित्यै ज्ञानं स्मुतित्वाध्यवस्थायुक्कतं सदनिस्य भवतीति वाच्य, नित्यस्थ वस्तुनोऽवस्थाडयोगात्। क्षीरत्वदधित्वाद्यवस्था हयनित्यस्य क्षीरद्रव्यस्य सम्भवन्ति। नित्यमवस्थावदिति हि विमतिषिद्धम्। अवस्थातत्वस्य विकारित्वरूपत्वाद्विकारिणश्चानित्यत्वात्। नच त्वयापि घटाव- चिछ्न चैतन्यमनिल्यमित्युच्यत इति वाच्य, तत्र घटस्यैवानित्यतं न चतन्या्येति। यदि तथा त्वमपि स्मृत्यनुभबादीनामेव।नित्यत् नतु ज्ञानस्पेति बूपे तहि शिवम। यदनेनोक्त स्वयम्धकाशत्नित्यलयो- वैयधिकरण्य तदतीव परिहासास्पदम्-अत्स्कयंमकाशी न भवति तत्स्वतस्सिद्ध न भवति, यत्वतरिसिद्ध न भवति तनिित्यं च न भक्तीति सिद्धान्तात्- इति। यदुक्त ज्ञानानित्यस्ववादिना रामानुजेन- योग्यानुपळळध्यैय संवित्ागभावसिद्धिरिति, तदसत्-अनुपलब्धिरुपलबध्यभावः, उपलब्षिश्चानुभवः। तथा च अनुभवाभाचेनानुभवप्रागभावो गृद्यत इति प्रा्प्त- तन्र उभथोरनुभवयोरुमयोरभावयोश्चाभेदे आत्माश्नयः। भेदे स चानुभवाभावः केन गुछ्ते? अनुभवान्तरेण चेदन्योन्याअ्यादयः । नच यद्यत्न घटसस्यातर्हि उपलभ्येत यती नौपलभ्यते ततो न घट इति बत्। यदीदानीमनुभवस्स्यातर्हि उपलभ्येत, नतूपलम्पते। तस्मान्नास्तयनुभव इत्यनुभवाभावस्साध्यत इति वार्च्य, यधनुभवस्योपलम्यमानस्वमस्ति तर्धवं साध्येत न तु तदहिति। किंच घटस्योपलव्धाSऽत्मास्ति न खनुभवस्य कश्धिदस्त्युपलब्धा। नचात्मास्तीति बाच्य, तस्यैवा नुमवत्यात्। नच ममातास्तीति वार्च्य, प्रमातुस्स्व रूपस्यैवा नुभवत्वात्। तर्मान्नानुपलब्धिप्माण- वनुभवाभावसिद्धिः। अथ यदुक्त रामानुजेन- प्रत्यक्षज्ञान स्वविषय घटादिक र्वसत्ताकाले सन्त साधयत्, तस्य न सर्वदा सचामयगमयत् दश्यत इति घटादे: पूर्वोत्तरकालसता न प्रतीयते -- तदप्र- तीतिश्व संवेदनस्य कालपरिच्छिलतया प्रतीतेः । घटादिविषयमेव सवेदर्न स्वयं कालानवच्छिन सत्, ** 92 **

७३

प्रतीत चेत्सवेदनविपयो घटःदिरपि कालानवच्छिन्नः पवियेतेति नि्चः स्वादिति, तदयुक्तम्-यदि घटादेविषयस्थ कालपरिच्छिन्त्वात्तदविपयक प्रत्यक्षज्ञानमपि कालपरिच्छिनमित्युच्यते, तर्हि विषयस्ये- श्रस्यात्मनश्र नित्यत्वात्तद्विपय प्रत्द्क्ष नित्यमेव्रेति किमिति नोच्यते ?- नच घटादिस्थले प्रत्यक्षया- नित्बत्वदर्शनादीश्वरातमस्वलेपि तदनित्यमेवेति बाच्य, ईश्वराम्मस्थले तलित्यत्वदश्ीनाद्घटादिखलेपि तक्ित्यमेवेति किमिति नोस्येत? न संवेदनस् नित्यस्बे तद्विपयो घटादिरपि नित्यस्म्यादिति बाच्य, संवेदनस्यानित्यवे तहिपयो ब्रम्म.दिरप्बनित्य एय स्वादिति किमिति नोच्येत? तस्मात्मस्यक्षस्य स्वबि- पयनित्यत्वानित्यत्वाभ्यां नित्यत्वानित्यत्वे वक्तु न शषयेते। किंच घटर्सवेदनस्व क्षणिकस्वेपि, यद्वा त्रिचतुरक्षणस्थायितवेपि घटाय मासादिस्यावित्यमवगम्यते, तरकथमुपपद्ते घटस्य संवेदनसमकालत, संवेदनस्य नाघटसमकाळलम्? अपि च कि संबेदन स्वपूर्योत्तत कालयो: घटस्याभाव बोधयति, यट्ा घट- पूर्वोत्तरकाळयो: नाथ :- संवेदनात्पूर्वोत्तरकाळयोरपि घटस्य सत्त्वात्। व्यावहारिकस्य घटस्याहिन बजातसता- न हि कोप्नुन्मत इदानीं मम घटपत्यक्ष जातमितीदानीमेव घटोस्ति इतः पूर्वोतरक्षण,मो रघटो नासीन भविष्यतीति प्रत्येति। नचाद्वैतिनैवोकत यदा घटपतीतिस्तदा घटः यदा न घटप्रतीति- स्तदा न घट इतीति वार्च्य, प्रतीत्यतिरिक्तजगदमाववादविपयत्वातद्वावयस्य। तस्य च वादस्य सुसूक्ष्म- बुद्धिविषयत्वाकिकि तेन तब सस्मात- इन्द्रियार्थसनिकर्षजन्पस्य प्रत्यक्षज्ञानस्य घटादिचिषयत्य क्षणिकत्वं, यद्ा त्रिचतुरक्षणस्थायित्वं, अथवा स्वविरोविवृत्त्यन्तरोत्पत्तिपर्यन्तस्थायित्वमेव, नतु यावलवविषयस्थायित्- मिति, तस्यानित्यत्वमस्माकमिष्टमेव। यत्त्वजन्य ज्ञारनं तस्यैव नित्यल वर्य ग्रमः। नच नास्त्यजर्न्य ज्ञानमिति वार्च्य, ज्ञानस्य स्वतोऽजन्यत्वेप्युपाधिवशाङ्ग्वति जन्यसमिति। एतेन वृच्तेरेव जन्यत्व नतु तस्पतिफलित चत न्यरक्षणज्ञानस्येति-सिद्धम्। वृत्तेश्रैतन्यस्य च विवेचनस्य दुष्करत्वेन क्षीरनीरविये- चनवत्तस्प परमहसैकविपयतवेन च रामानुजस्य सद्विवेचनाशक्ततवा पताददमाप्यकतृत्वमिति सतोटस्य बुद्धिमद्िः। यदुरक्त श्रुव्प्रकाशिकाकारेण सविदपेक्षयैय विषयस्यातीतत्वानागतत्वे भवत इति कृला नित्यत्वे संविद: तद्विपया अपि निव्यास्युरिति तदपि मन्दम्-यदि सविदपेक्षया विषयस्य अतीता- नागतत्वे भवतः तर्हि संविद: किमपेक्षया ते भबतः ? नच स्वापेक्षपैवेति वार्च्य, विषयस्यापि तथैन वक्व्यलवात्। नय विषयापेक्षयेति वार्च्य, अन्योन्याश्रयात्। नापि सविदन्तरापेक्षयेति वाच्य, तस्यापि सविदन्तरान्तरा पेक्षमेत्यनय स्थादोपात्। तस्मातकावापेक्षैव विषयस्यातीतत्वादिक वर्तमानकालावरिटिक्लो घटः वर्तमान इति, अतीतकालावच्छ्रिन्नोऽतीत इति, आगामिकालावच्छितो भविष्यनतिति च हयप- दिश्यते। नच नित्यस्य कालस्य कथमतीतत्वादिकमिति वाच्य, दिनमासादिलक्षणस्य कालस्यातीतम्बदि- दर्शनात्। नचैवं संविदपेक्षयै कालस्यासीतत्वादिकमिति वार्च्य, काळापेक्षैव सविदस्तथास्त्रमिति। अस्मिन्क्षणे वर्तमानं हि घटज्ञान धतत इति पूर्वक्षणे वृत्त पटज्ञानमतीनमिति उत्तरक्षणे भविष्पसुम्तक ज्ञान भविष्यदिति च त्यवहारात्। नच संविदैव कालस्यातीतत्त्रादिकं वेधत इति वच्च, केनोकत्त संविदा न वेद्यत इति? अपि तु घटसंविदा न वेद्यत इति न्मः । संविदतिरिक सर्व हि संविदधीन- ** 93 **

७४

स्थितिकम्- संविदेकैव स्वतःसिद्धा -- कालस्यातीतत्वादिकं तत्पूर्वकं विषयस्यातीतत्वादिक च संविदा ज्ञायत इत्युक्तिमात्रिण कथ संविदोऽतीतत्वादिसिद्धि: । नच अतीतसंविदा अतीतवियपकाशः, वत- मानसविदा वर्तमानविषयप्रकाशश्धेति वाच्य, संविद्वच्छेदककालगतमेव तदतीतत्वादिक न सविदुगत - यथा पूर्वदिनस्थितसूर्यप्रकाशेनवतदिनस्थितसूर्यप्रकाशमास्योपि घटो भास्यते नहि काळमेदमात्रेण सूर्यप्रकाशभेद: तद्दत्। तस्माद्घटज्ञानमपि नित्यं स्वपकारश च, तद्विपयो घट एवानित्यो जबश। तत्पयुक्तमेव तम्यानित्यत्वमिति। यदुक्त रामानुजेन निर्विषया काचित्सवित्र चास्ति, अनुपलब्धेरिति तदसत्-किमय निर्विषयसंविदनुपलम्भसस्वस्य, बद्वा परस्य आद्े स्वस्यैवाज्ञसथम्। न द्वितीय :- पर हृदयस्यापत्यक्षत्वात्। नच निर्विप्य ज्ञानमेव न सम्भवतीति वाच्च, तल हेत्वभाबाव्। नचानुप- सभ्यमानत्व हेतुरुक्त एवेति वा्च्य, तस्य सविषयज्ञानेप्यतिन्याप्तत्वात्-नहि सविपर्य ज्ञानमप्युपलम्यते- ज्ञानस्य ज्ञेयत्वाभावस्योक्तत्वात्। किंच निर्विष्यं ज्ञानं नास्तीति कि स्वं निर्विषयज्ञानाभावमुपलम्प त्रवीषि! किमुतानुपलम्यः आये- अभावस्य प्रतियोगिपूर्व कत्वनियमात्कर्य तव निर्विषयज्ञानाभावोपलम्भः ?- नहि घटमविदुपः पुरुषस्य घटाभावज्ञानं भवति। द्वितीये निर्विष्यज्ञानाभावस्यानुपलळया निर्विषय- ज्ञानं सिद्धमेव। ननु ज्ञायतेनेन घटादिविषयजातमिति ज्ञानमिति व्युश्त्या ज्ञानस्य विषयप्रकाशनैकस्वा- मान्याद्विषयमरकाशकस्यैव ज्ञानरतं न स्वन्यस्य, तदेव विषयप्रकाशकत्व स्वयंप्रकाशत्व ज्ञानस्व। यदि तु ज्ञानं निर्विषयं स्थातर्हि तस्ब स्वपकाशज्ञानत्वमेव हीयेतेति चेन्मैवम्- यदि बिष- यपकाशकमेव ज्ञानमित्युच्यते तर्हि सूर्यादिप्रकाशोपि ज्ञानं स्यान्। तेन हि घटादि: प्रकाश्यते- नशन्धकारस्थो घटो भाति। यदि तु तदतिव्याप्तिवारणाय प्रकाशकरतव नाम ज्ञानजनकत्वमि- तयुच्यते तर्हि विपयज्ञानजनक ज्ञानमिति बाबये ज्ञानशब्दद्यस्य किमर्थभेद उतैकार्थर्यम्? आाधे कस्सोर्थभेदः? जन्यज्ञानं फल जनकज़ान तु तत्करणमिति चेत्तन्न यत्फलमूत ज्ञान नर्तिक स्वपकाशमुत परमकाश्यम्? नाद्यः- तक्ष्य विषयज्ञानजनकत्वाभावेन स्वप्काशराभावात्। न द्वितीय :- प्रकाशकस्य पर- स्यामाबात्। तत्सत्वे च तत्परनिए प्रकृतफथज्ञानमकाशकरतव फलजानज्ञानजनकत्वमेवेति ज्ञानानवस्था प्रसका। यध्यैकार्थ्ये तर्हि व्याधातः। तस्माद्यदि विषया बबोधजनकर्त्व स्वमकाशत्वमिति विवक्षित तर्हि विप- यायवेधजनरक करणभूतमेव ज्ञानं स्वमकाक्षरक स्यात्-नतु फलमूतम्। न चेष्टापतिः, करणस्यैव स्वप्काश्वे क्तुरात्मनसस्वप्रकाशत्वाभावप्रसङ्गत्, ब्रह्मणश्च स्वप्रकाशत्वाभावप्रसङ्गात्। बदि तु अन- न्यावमास्यरवे सति स्वेतरसर्वावभासकत्व स्वप्रकाशत्वमिति विवक्षित, तर्हि सर्वेंष्टसिद्धिस्स- र्वानिषंपरिहार्र। करणज्ञान तु न स्वप्कार्श, तस्य जडत्वेन चैतन्यावभास्यत्वादिति । यह्ाऽस्तित्वे सत्यनन्यावभास्वत्वं स्वप्काशत्वम्। सशश्रृङ्गदावतिव्यापिवारणाय विशेषणम्। व्यव हाससत्ये जगति साज्ञाने 5 तिव्यापिवारणाय विशेष्यम्। इदं च वृविज्ञाने करणभृते नास्त्येव। नच फलेपि नास्त्येवेति वाच्य, तत्र सत्त्वात्। नच करणजन्ये फले कथमनन्या-

** 94 **

७५

बमास्यत्वमिति बाच्य, नित्यचैतन्यस्यैव फलतवेनाजन्यवात्। नच करणानर्थवर्य, विषयावच्छि- न्चैतन्याबरकाज्ञाननिवृत्त्प्य तस्यावश्यकत्वात्। नचाजन्यस्य फ्यवहारानुपपत्तिः अजन्ये नित्ये मोक्षे तत्सत्त्वात्। तस्मादज्ञात विषयावच्छिन् अनचत्न्य ज्ञात सत्फल भवतीति न तस्य जन्यत्वम्। हन्तैव ब्रम्मचैतन्यस्य ज्ञातत्वेनान्यावभास्यत्वमेव सम्पाप्तमिति चेन्मैवम्- विषयावच्छिन्नचैतन्यस्यैय ज्ञातर्त्वं न तु केवलस्येति। विपयगतो हि सोऽवमास्यत्वधर्मोबच्छ्यानने ऋशण्यारोपितः तस्मात्करणभू्तं ज्ञानं स्वमकाशम। ननु चैतन्यस्य स्वप्काशर हरवें खदुक्तविघमस्तु- करणज्ञानस्प स्वमकाशत्वं तु विषयावबोधजनकत्वमेव। तथाच- निर्विषय वृचिज्ञानं नास्तीति चेतु केनोक्तमस्तीति। नच निर्विकल्प्क ज्ञानमस्तीति खयोक्तमिति वाच्यं, निर्विकल्पकात्मविपयज्ञा- नस्यैव निर्विकल्पकत्वेन तस्यापि सविषयत्वात्। तत्त्वमस्यादिवाक्यजन्याखण्डाकारवृत्त्यात्मकं हि ज्ञानं म्हमा त्मसाक्षा त्का रवक्षणमवयोधै जनयती त्यरमन्मतसिद्धान्तात्। तम्मानिविपय वृततिज्ञानमेव नास्ति- निर्वि- पर्य वैतन्यं स्वस्स्येवेति-सिद्धान्तः ॥ यदुक्त रमानुजेन- सुप्तोत्थितस्य हयन्त कार्ल न किचिदहम- वेदिपमिति प्रस्यवमशेनैव सु्षपावनुभवाभावस्सिद्ध इति तत्तुच्छम्- किं सुपौ न किविद्विदितवत् एव सुप्स्यपगमे दर्शितपत्यवमर्शस्सम्भवति: यद्धा किचिद्विदितवतः? आब्चे न किचिद्वेदनरूपोऽनु- भवस्सिद्ध एव। द्वितीये परामशस्यैव सिद्धिर्दर्शितस्य। नच न किंचिद्वेदन नाम किचिदप्यवेदनं यस्य कस्यापि वेदनाभाय इत्यर्थ :- तथाच सुस्ौ ज्ञानाभाव एवेति वाच्य, किं सौतिकस्य ज्ञानामाव- स्खया विदित उताविदित :: आधे ज्ञानाभावज्ानरूपोडनुभवस्सिद्ध एव। द्वितीये स्वयाऽविदितस्य ज्ञानाभावस्य कथमभ्युपगमः । अन्यधा शशशृङ्गादेरप्यभ्युपगमः प्रसज्येत- तस्मात्सुत्तौ विशेषानुभवा- भाव एव। सामान्यानुभवाभावस्तु न झवयते वक्तुम्। नच, सुप्तौ संविदस्ति- निराश्रया संविस्तु नास्ति- सर्वस्या अपि संविदस्साश्रयत्वादातमाश्रया हि सवित्- सविदः कियारवेन कियायाः कर्त्राक्षि- सरवेनास्ममश्र कर्तुव्चेन संविद आत्माश्रितत्वादिति वाच्य, आत्मनो निष्कियत्वेनाकर्तृत्वातसविदश् फल- वघेनाकियास्वादान्मन एव संविदूरूपत्यात्सविद एव सर्वाश्रयत्वेन निराश्रयत्वास्साश्रया सवित्नासयेव। नचानुभवितुरास्मन एय कथमनुभवरूपत्वमिति वार्च्य, ज्ञानस्वरूपद्वमात्मनोऽम्युपातयत्ा भयता नैव बोधनीयमिति। नच ज्ञानस्वरूपमप्यात्मानमाश्रित्य यहतते दव्य ज्ञाने तदेवानुभवो न स्वात्मेति वाच्य, आत्मनो ज्ञानं स्वरूप ज्ञान त्वात्मा नेति याक्यस्य व्याहतत्वात्, आत्मनरस्वरूपभूतेनैवर ज्ञानेन सर्व- सिद्धौ तदाश्रितज्ञानदव्यकल्पनस्य निप्पयोजनत्वाद्गौरवावह त्वात्मम।णशून्यत्वच। यदि ज्ञानेपि ज्ञाना- न्तर स्यानर्हि तस्मित्पि ज्ञानान्तरान्तर स्वादित्यनवस्थादोषाच्। किञ् तब मते किमात्मा द्रव्यमुत न आधे कथ ज्ञानरूपदत्यस्यात्मनो ज्ञानरूपद्व्यवत्त्वम्। यदि ज्ञानदव्यमपि ज्ञानवव्यबतयात्-तर्हिं सदपि ज्ञानदव्य ज्ञानडव्यवरिकिमिति न स्यात, तदपि तृतीर्यं ज्ञानदरव्यक्त्किमिति न स्वादित्यनवस्थ्रा- मोषः । द्वितीये तब मते सगुणर्वेनारमनः कथमद्रव्यत्वः गुणवत्त् हि द्रव्यत्चवम्। नच द्रव्यत्जातिम्त्त्वं ऋ्रव्यत्वमिति वार्च्य, संस्थानातिरिक्तजात्यनभ्युगमात्तब। नच संस्थानवत्त्व द्रव्यत्वमिति बाच्य, आत्मनि

** 95 **

का्य चितसस्थानविशेषस्यादर्शनात्। नच द्रव्यवान् द्रव्यमिन्न एवात्मास्त्विति बाच्य, यदेवात्माश्रितत्वेन भवदभिमतद्रव्यस्ष्य स्वरूपं, तदेवात्मनोपीति स्वरूममेदाभावेन आश्मनो ज्ञानदव्यमिन्नवयोगात्। ननु भवत्वनुभष एवात्मा- तथापि सुप्तावात्मनोन्यजारिति यत्किमपि ज्ञानमिति चेन्मैवम्-दर्शित- परामशयलादेवातमनोस्ति अज्ञानज्ञानमिति। एवं सुखमहमस्वाप्समिति परामशवलात्सुखज्ञानमपाति। सम्मात्मुसती चैतन्यस्य, वृत्तिज्ञानस्य या नाभावस्साधयित शवयत-इति। ननु सुप्ताधन्तःकरणाभावा- द्विषयामावाश्व विषयाकारपरिणतान्तःकरणत्ृतिज्ञानस्य कर्थ सम्भव इति चेन्मैवरम्, सुखादि विषयसत्वा- सद/कांरपरिणताविद्याषतिसत्त्वाच्चेति। न नैवं सुप्तावपि ज्ञान सविशेपमेवेति कर्थ निर्विशेषज्ञान- सिद्धिरिति वाच्यम्, सुप्तौ सविषयस्यैय ज्ञानस्प सिद्िर्नतु सविशेषस्येति। नन्वेव सुप्तादौ जाग- रादौ समाधौ बा निर्विषयज्ञानायोगारसविषयमेव ज्ञानं सर्वदा विद्यते आतमन इति कृत्वा ज्ञानवानेवातमा मतु ज्ञानमिति चेन्मैवम् -- व्यवहारत आतमनो वृत्तिज्ञानवत्त्वेपि परमार्थतस्तदमावास ज्ञानयत्त्वमिति ज्ञानमे- वात्मा। ननु परमथत आत्मा स्फुरति वा नवा? आबे स्फुरण हि स्फुरतो धर्म इति धर्मिण आलमनो धर्म- मूतज्ञानसिद्धिः। यथा प्रकाशमानस्य सवितुः प्रकाशो धर्मः । द्वितीये बन्धमुयत्योरविशेष :- यथा संसारे न सफुरत्यात्मा तथा मुक्त्ावपीति। न चेष्टापतिः- यथा घटः खर्यं न स्फुरति तथा आतमपीति जाळ्यापतिश्च। न हि मुक्तौ द्वितीयमस्ति येन भरतः स्फुरत्यात्मेति वक्तु शक्येत। तथा परतः स्कृत्यङ्गीकारे च स्वयं ज्योतिष्टश्ुतिव्याकोप इति चेन्मैवरम्-किमात्मनो धर्मभूत त्वत्करूपितै ज्ञानदर्व्य स्फुरति उत नः आद्े स्फुरतस्तस्य धर्मज्ञानस्य स्फुरण हि धर्म इति धर्मान्तर ज्ञानं स्यात्, तक्याप्यन्यदित्यनवस्था। द्वितीये- घटवत्तस्य धर्मस्य जाब्चमेव स्वादिति कर्थ ज्ञानत्वं इति। एतेन-दुर्क्त श्ुतपकाशिकाश्रम्- धर्मिस्वरूपमूतज्ञानस्य स्फुरणं नित्यं, तब्य मासमानताव्यवहारानुमुष्ब, धर्मभूतज्ञानत स्फुरणं विषयसम्बन्धजन्य, तदानीमेव न खवन्यदा, स्वापादौ तु तस्य सर्वविषयस्षम्भन्धार्हता पतिवद्धा बहेर्दाहकत्वपक्तिवत्। अतो न तदा स्फुरणमिति-तत्परास्तम्। तस्मातफुसतो बस्तुनसफुरणमेव स्वरूप-यथा भास- मानस्य सूर्यक्ष्य भास एव स्वरूपम्। नहि प्रकाशातिरिकससूर्य उपलभ्पते। सूर्यस्य प्रकाश इति तु राहोरिशर इतिवदौपचारिकः प्रयोगः । यद्ा सूयेस्य स्वरूपभूतः प्रकाश इत्यर्थः । एतेन-'यदादित्यगत तेजइति गीताइलोकस्यापि आदित्यस्वरूपभूतं तेज इत्येवार्थ इति-सिद्धम्। तस्मात् प्रकाशो भाति वा न वेति बिकल्पनवदात्मा स्फुरति बा न वेति विकलनमयुक्तमेव-आत्मन एव स्फुरणरूपत्वात्। नहि स्फुरणं स्फुरति वा नवेति कोप्यनुन्मतो विकल्पयति-इति। ननु स्फुरतः स्फुरण धर्म एव न तु स्वरूप स्फुरर्ण हि किया, किया च कर्तु्न स्वरूप- नहि छेन्तुः पुरुपस्य छेदने स्वरूप भवतीति चेन्मैत्रम्-यदि ज्ञातुराक्ष्मनरस्वरूपद्वेन भवदभिमत ज्ञान किया स्यान्तर्हि स्फुरत आत्मनसव- रूपरवेन मदभिमर्त स्फुरणमपि किया स्यान्। नच स्फुरतेर्धातोर्थानुगमानफुरणं क्रियेति वाच्य, ज्नारोर्धातोरर्थानुगमात् ज्ञानमपि कियैवेति। ननु नास्मभिः स्फुणं ज्ञानत्वेन विचक्षित, ** 96 **

७७

कि तु भासमानताव्यवहारानुगुण्यं स्फुरणमिति विवक्षितमिति चेन्मैवम्- भासमनताव्यव हारानुगुण्य- नाम भासत इति प्रतीतिविषयत्वयोम्यत्वम्। तवनावृते घटादै जडेप्यस्येवेति तस्य कथमात्मध- मख्म्। नच स्वत एयात्मनस्तवस्ति- दीपादेरिय- घटस्य तु पस्त इति वार्च्य, तथासति यदा व्यवद्दार- स्तदैब तद्विपयत्वयोग्यत्वमार्मनः, नतु व्यवहारामाकदशायामिति कृत्वा परमार्यत आतमनि स्फुरण- धर्माभाव एव सिद्धः । नचेष्टापतिः, आत्मनो धर्मभूर्त नित्य ज्ञानदव्यमिति हि तव राद्दान्तः- परमार्थतरसतस्तस्य कथ नित्यत्म्। नच मुक्तावपि व्यवहारोसत्येवेति वार्च्य, 'यत्र त्वस्व सर्वमात्मै- बाभूतत्केन के पश्ये'दिति अ्त्यैव मुक्तौ सर्वव्यवहारस्य निषिद्धत्वात्। तम्मातकुरणमालमनस्स्वरूपमेन- इति। अथ यदुक्त सुदर्शनेन-इयन्त कार्ल न किश्चिदहमवेदिपमिति सुप्तोस्थितपरामर्शैन ज्ञान- सामान्याभावगोचरेण तदन्तर्गतस्वामावोपि स्वेनैव गृहीत इति प्रागभावसिद्धिरनुभवस्पेति तत्पूर्वमेव सण्डितमपि बुद्धिसौलम्याय पुनरिह प्रदर्श्यते। इह हि अन्थे परिह्ता अपि पूर्वपक्षा: पुनःपुनः प्रसङ्गमापद्य परिहियन्ते बुद्धिसौकर्याय, तथाहि- अनेन प्रागुक्त मृद्दत्यमिव ज्ञानदव्प नित्यं घटत्वा- व्यषस्मृ द्दव्यमिव स्मृतित्वाद्यवस्थज्ञानद्व्यमनिस्यमिति। तथा च ज्ञानसामा्वस्य नित्यर्ल ज्ञानविशे पाणां स्वनित्यत्वमिति सिद्धम्। स्मृतितवाद्यवस्थाविशेपरहित हि ज्ञानं ज्ञानसामान्यम् -यथा घटल्ा- घवस्थाविशेषरहित मृदुदव्यं मृत्सामान्यम्। एवं सति कर्थ तस्य नित्यस्य ज्ञानसामान्यस्याभाबः । न हामावप्रतियोगि निर्त्यं कचिद्द्ष्टम्। अपि च यदि सुस्ौ ज्ञानसामान्यमपि नास्ति तर्हि दर्शित- परामश एवं न जायेत। यरिकिश्विद्विषयकज्ञानाभावज्ञानस्य सत्त्व एवं तत्परामर्शोदयात्। जागरेपि स्कयोच्यमानै किमप्यह न जानामीति बदतो विशेषज्ञानाभावेषि सामान्यज्ञानमस्तीत्येवाम्युपगन्तव्यम्। कथमन्यथ् तदुच्यमानार्थज्ञानाभावज्ञानाभावे तह्वाक्य स ओ्रोता प्रयुखीन। तस्ादिरोषज्ञानाभावमेतर सामान्यज्ञान गृह्ाति, नतु सामान्यज्ञानाभाव व्याघातादसिद्धेध्रेति-सुस्थम्। अथ यदुक्तं रामानुजेन- सविदो जन्माभावेषि विनाशोस्त्येव, अजस्य मागभावस्य अजाया अविद्यायाश् नाशसद्भाबादिति, तदसन जन्मादद प्षड्भावविकारा एव नामावविकारा इति कथ प्रागमावस्य जन्मशून्यस्व नाशवत्त्वम्। यदि जन्मनाSळबधसत्ताकोपि मागभावो विनाशमीयात्तर्हि, शक्षश्ुङ्गादिकमपि बिनाशमीयात्। अविद्यायास्तु जन्मास्तयेव 'माया चाविद्या च स्वयमेव भवती'ति श्ुतेः। तस्या अनादित्वमसिद्धिस्तु परतो जन्माभावप्रयुक्ता। न हि जगदविद्ययेवाविद्या केन चिदुसपाधते। न चाविद्यापि जगदिव ब्ह्मण्येवा सीदिति कथ परतस्तस्या जन्मामाय इति वार्च्य, त्रम्मणि जगदविद्यात आसीदविद्या तु न तथा परत आसीत्किन्तु स्वत एवासीदिति तम्माद्यस्य जन्माभावस्तस्य नाशाभावः, यस्य जन्मास्ति तस्य नाशोऽवर्जनीयः । अत एव 'जातस्य हि धृवो मृत्यु'रिति भगवता गीतम्। अत एब परमाह्मनोड- अययत्न मत्यनादित्वं हेतुतयोपन्यस्त भगवतैव गीतासु-'अनादित्वाननिर्गुणत्वास्परमार्मायमव्यय इति। कि च यथयविधा बजा तर्हि तस्या जगन्नैवामविष्यत्। अविध्या हि जगदात्मना जायते गथा बीज- मंकुरात्ममा। एवं जगदालमना जायमानाया अविद्याया: कथमजत्वम्-न नैव'मजा'मिति श्रुतिविरोध:, ** 97 **

श्री शहराशहरमाष्यनमक्षः ।

तस्या दर्शितरीत्या अविद्यायाः परतो जन्माभवपरत्वादिति। नचवें अ्रम्माप्य्ज न स्यात्, अक्षण एव जगहू पेण जातत्वादिति वाच्ये, 'न तम्य कार्य करणं च बिद्यता इति ख्ुत्या जगतो ब्रह्माकार्यत्वात्। नहि ब्रभ वस्तुतः किश्ित्मति कारण कार्य या भयति, अद्वितीयत्वात्। मायया तु त्रक्षणो जगकारणत्वव्यपदेशः, तस्मादेकमेव ब्रम्म अर्ज नित्यमध्यर्य च- 'अजो नित्यश्शाश्वतीय पुराण' इति श्रुतेः, स्मृतेश्। तन् प्रत्यगमिन्नं-मिश्नत्वे प्रतीचोपि मिथ्यात्वमसङ्गात्। न्रह्ममिरल सर्वमपि नारज, नच नित्य, नाप्यव्यय- मिति मिथ्यैव। अनुभवश्र अश्नैवेति न तस्व जन्मादयो विकारास्सन्तीति। ननु बद्यनुभवस्य जन्मादिविकारामावस्तर्हि ममायमनुभयो जातो नष्ट इत्यादिव्यवदार: क्थ सिनधेदितिचेदुपाधिवशा- दित्युक्तमेव। ननूक्तमेव-पर तु तन्नोपपथते, तथादि- कि जन्मादयोऽनुभूतिबिकार मिथ्याभूता उत परमार्थभूता: आये. किमनुभूतेरेव ते विकार मिध्यामृता उत घटादेरपि? आधे-घटादि- विकारणां परमार्थस्व स्यात्। द्वितीये- जन्मादिविकारवत्वे विपये घटादितुल्यैव भवत्यनुभूतिः । यद्यनुभूतिविकारा: परमार्थभृतास्तर्हि परमार्थतो ऋषाणोऽद्वितीवर्त न स्यात्- परमार्थभूतैस्तैर्वकण- ससव्वितीयत्वादिति चेन्मैवम्-विकारमात्रस्य मिध्यात्वादनुभूतिविकारा इय पटादिविकारा अपि मिथ्याभूता एव। परं तु अनुभृतिविकारा औपाधिका घटादिविकारास्तु स्वामाविका इति तद्विशेषः । तेन न घटादितौस्यमनुभूते :- औपाधिकजन्मादिविकारवती अनुभृतिः, स्वाभाविकजन्मादिविकाखान् घहादिरिति। मिध्याभूतविशेषर्ण तु न देय- विकारस्य मिथ्यात्वाव्यमिचारादिति। तम्माज्जन्मादि- विकारविहीना नित्या स्वपकाशा एका च सविदिति-सिद्धान्तः । ननु नैका सं वित् विभकल्वात्। नचाजत्वार्त्सवित्स्वस्मिन् विभाग न सहत इति वार्च्य, अज- स्वैवात्मनो देहादिभ्यो विभक्तरवात् अनादेरप्यविद्याया अत्मनो व्यतिरेकस्यावश्याश्रयणीयत्वात्। स विभागो मिथ्याभूत इति चेत्- जन्मप्रतिबद्ध: परमार्यविभागः किं क्चिद्दृष्टरतषया, अविद्याया आासमनः परमार्यतो विभागाभावे वस्तुतो अ्वविद्यैव स्यादात्मा-इति रामानुजः । मैवम्- सविदविभक्ता अज- स्चाव्यतिरेकेण घटादिवदिति प्रयोगे हेतुसाध्यमोव्याप्त्यमावो यस्च्या दर्शितस्स नोपपद्यते- सविद एबामस्वेन तदबिभक्तत्वरथैव साध्यत्यात्-अविद्यायाश्राजत्वाभावस्योक्तत्वात्। नच देहादिविलक्षणखा दनुभूतिरूप आत्मा देहादिभ्यो विभक पवेति वाच्य, 'अक्षमन भाकाशस्सम्भूत' इत्यादि ख्ुत्या सर्वस्या- न्मकार्यत्वेनात्मामिनल्वान हि मृदो मिधते घटः। एबमास्मशक्ति वेनाविद्याप्यात्माभिन्नैव-वहिशक्तिरिय वह्चमित्रा। यदि तु कार्यस्य कारणामिन्रत्वेपि कारणं कर्याद्विमेव शक्तदशक्तिममिन्नवेपि शक्ति- मान् शकर्मिन एवेत्युच्यते, तर्हि कि त्व परमार्थतो देहादेरविद्यायाश्र मिन्र आत्मेति बषे, यद्वा व्यवहारत: नाथः- परमार्थतो देहादेरविद्यायाश्ाभावेन तत्मयुक्तविभागस्य सूरोस्सारितत्वाद्। एतेन अविध्यायाश्ात्मम: परमार्थतो विभागाभावे वस्तुतोअवियैब म्यादात्मेति-निरस्तम्। वस्तुतोऽविय्याया एवामावात्। द्वितीय इष्ट एव। नहि वर्य याबदावहार देदादेरविद्यायाश्ात्मनो वैलक्षण्य निषेधाम :- किंतु- इटो।। 'नाहं देहो नेन्डिरियाप्यन्तरङगो नाहकार: पाणदगों न बुद्धिः। वशपत्यक्षेत्रवित्तादिवर-

** 98 **

७९

स्साक्षी नित्य: परत्यगात्मा शिवोहम् ॥, इति हि बदामः। तस्मादविभक्ेष संविदजत्वास्सविदतिरिक्त- विभक्ताजव स्त्यभावाच्च नानुमनस्य दुष्टत्मिति। ननु निर्विकारत्वात्सविदस्स्वगतमेदो मास्तु, दैहादे- रविध्यायाश्च मिथ्यास्वाद्विजातीयमेदो मास्तु, सजातीयमेदस्तु विद्यते-संविन्नानास्वात्। नच सवि- ज्ञानात्वमसिद्धमिति वार्च्य, अवाधितप्रतिपत्तिसिद्धद्क्ष्य मेदसमर्थनेन दर्शनमेदोपि समर्थित एव छेधमे- दाच्छेदन मेदवदिति चेन्मैवम्-प्रकाश्यघटपटादिभेदेपि बथा पकाशस्य न भेद :- तथा दृक्पघटपटादि- मेदेपि न दर्शनभेदः । यद्ा घटादिविषयभेदात्ततदाकारत्ृविज्ञानमेदोस्तुनाम- कर्थ पुनस्सविद्धेदः, नहि सैविक्किया छेदनवत्- नापि जन्या छेदनवत्, वृत्तिस्तु कियाजन्या चेति छेदनतुल्यैव। एतेनावम नानाखं प्रत्युक्त सविद पवास्मत्वात्-इति। तम्मार्त्सविद औपाधिक एव भेदो यथा गगनस्पेति। ननु घट- करकादिव्यतिरेकेण लब्धसद्भावस्य गगनस्य भेदो घटायुपाधिकृत इत्यस्तु- ज्ञेयज्ञातृव्यतिरेकेणालध- सद्धावस्य ज्ञानस्य कथमौपाधिकभेद:, किंतु स्वाभाविकमेद एव- सयोगादिवंदिति-भुतप्रकाशिका। मैत्रम्-सर्वस्यापि सता अनुभवायतैवेति स्थिते कथमुच्यते अनुभवस्य सत्ताज्ञातृज्ञेयायत्तेति-न ह्यनुभव विना किश्विद्वस्तु सवां प्रतिपद्यते। अन्यथा शक्षशृङ्गादिरपि सन् स्यात्, अन्धकारे सभ्नपि दि घटोनुभवाभावे असनेव भवति-इति। ननु प्रातीतिकस्य रज्जुसर्पादेरज्ञातसत्ता5योगादस्तु नामानु- भवाधीनसत्ता, अन्वस्य सत्ता तु नानुभवाधीना प्रस्युत विषयाधीन एवानुभवः बिषये घटादौ सत्येव चक्षुपस्तस्य च सननिक्मे सति घटपत्यक्ष जायत इति मैवम्-कि घटादौं विषये सत्येवेन्द्रियार्थ- सन्िकर्षात्प्त्यक्षज्ञानमात्रे जायत इत्युच्यरो, यद्ा प्रत्यक्षपमा? नाथ :- खप्ने घटाद्यमावेरपीन्द्रियाभावेपि तल्स लिकर्षामावेपि घटादिपत्यक्षसम्भवात्। न द्वितीयः- अनधिगताचाधितार्थविषयज्ञानस्य प्रमात्वा- द्रशषमिलस्य याधितायत्वाच्च घटादिज्ञानस्याप्रमाखात्। नच याबदवहारमवाधितत्व मबाधितपदेन विवक्षितमिति वार्च्य, स्वाप्निकपदार्थस्यापि यावद्यवहारमचाधितत्वात्। स्वप्नोपि हि व्यवहारः ।

प्रयोजकत्वात्। किमु झतायुष: पुरुषस्येव दशायुषः पुरुषस्यापि व्यवहाराबाधितत्व न सम्भवति- तक्माय्यथा स्वम्रदशायां विषयेन्द्रियाभावेन विषयेन्द्रियसन्निकर्पाभावृ प विषयप्रत्यक्ष जाते,ा ा पीति सन्तोष्टव्यम्। नवैव स्वम्जागश्थोरमेदसस्यादिति वार्च्य, निदादोषसहकृतत्वासह कृतत्वाम्या- मविद्यायास्तद्वेदात। ततज्ीवादष्ादिसहकृतर्त्व तु तुल्यमुभवत्रापि। अत एव निद्रादोषापगमे स्वमापगमः । जागरे च पित्रादिदर्शनजनकाृष्टापगमे पित्रादिदर्शनाभावः, नतु पित्रादेर्मतत्वात्। न हानुभवातिरेकेण पित्रादयस्सन्तिं येन तेषां सृतिस्स्यान्। अनुभक्सताधीना विषयसत्तेति हि सिद्धान्तितम् । अत एवं लोकेपि मृतस्य पित्रादेर्नष्ट इति व्यवहारः । नाश अदर्शनमिति हि घात्वर्थः । तष्मात्मतीतिरेव विषय:, नतु अतीत्यतिरिक्त: कश्िद्विषयोरिति, येन प्रतीतेविषयाधीनसचाकत्वमाशङघेत। प्रतीतेरेव विषयत्वे चान्वयव्यतिरेकन्यायोस्ति- यदा प्रतीतिस्तदा विषयः यदा न प्रतीतिस्तदा न विषय इति यथा मृत्सत्वे घटस्त्त्व मृदभावे घटाभाव इति न्यायान्मृदतिरिक्तघटाभावसतद्गव्। नच विषये सति ** 99 **

प्रतीतिरस्ति विषयाभावे प्रतील्यभाव इति न्यायः किमिति न स्यादिति वार्च्य, स्वप्ने विषयाभावेपि प्रतीतिसत्वस्य सम्प्रतिपन्नत्वात। नहि मृताः पित्रादय: स्वप्ने सन्ति, येन विषयसत्त्वाहदनसत्वमिति ववत शक्येत। नच जागर इव स्वप्नेपीश्वरसृष्टा विषयार्सन्तीति वाच्य, जागरेपीश्वरमष्टविषय सत्त्वस्यास्माभिरनम्युपेतत्वात्। येतु जागरे अनुभवच्यतिरेकेण पदार्थास्सन्तीधरसष्टा इति बदन्ति सानप्रति ब्रहि- जागर इव स्वप्नेपीध्रमृष्टविषयास्सन्तीति। तस्मादनुभवाधीनैव विषयसता। यद्ा यज्जन्यज्ञान तस्य सता विषयाधीना भवतु नाम- कर्थ पुनरजन्यस्य नित्यज्ञानस्य सता जन्मानित्यविषयाधीना भवितुमर्हति ? नचाजन्य नित्यं ज्ञारनं नास्तीति वार्च्य, त्वयैवोक्तत्वानित्य ज्ञानदरव्यमस्तीति। तस्ब

वशाज्जन्पज्ञान मवति। जन्दज्ञानस्य न विषयसनाहेतुल दर्श्ितमेवेति। बद्धा नित्यज्ञानमात्मेत्युक्क्त, आत्मसतयैव सर्वस्य सत्तावत्वमिति कृत्वा तथोक्तमिति वेय्यम्। नवात्माधीना जगतरसत्तेति कुत उच्यते- जगतोस्ति पृथवस्यतन्त्रसन्तेति वा्न्य, अहमस्मीत्यात्मा प्रत्येतीत्यात्मनसस्वतन्त्रसन्ता, इदमस्ती- स्थास्मपत्ययादेव घटादेस्सतालाभ:, नतु स्वतः- नहि अहं घटोक्मीत्यादिरूपेण घटादि: प्रत्येति जडत्ा- दिति घटादेस्सता आत्मायन्तेति। नच घटोस्तीत्यात्ममत्ययात्मागपि घटोस्तीति वाच्य, अस्तीति प्रत्ययाबिषये घटे सचाऽयोगात्। अन्यथा श्शश्मदावपि सत्तासम्भवान्। नचाहमस्मीति प्रत्यया- त्पागपि यथाडत्मनि सच्ा वर्तते तथा घटेपीति बाच्य, अहमस्मीति यः मत्येपि स प्रत्येता तत्ष्पत्य- यात्मागेव सिद्ध इति भवत्यात्मनि तथा। अर्य घट इति प्रत्ययात्माक्तु घटो नैव सिद्ध इति न घटे तथेति। तस्मान्न विषयाधीना अनुभवसत्ा नापि ज्ञात्रधीना- ज्ञातुरेवानुभवत्वात्। यदि तु ज्ञाताइतरा- नुभवाद्विल: प्रमातेति विधक्षितः, तर्हि सोपि परमाता अनुभवाधीनसनाक एव स्यात्। वस्तुतस्तु प्रमातु: स्वरूसभूत एवानुभव इति न प्रमाताऽनुभवाद्विन्नः । नच साक्ष्यैवानुभव इति वार्च्य, साक्षिण एब केनचिदुपाधिना प्रमातृत्वस्व सम्माप्तत्वादिति-संक्षेपः॥ अनुभूतेर्दश््यत्वानुपपत्तिः। अथ अनुभतिन दृश्यधर्मवती दशित्वात्- यव्दृश्यधर्मवत् तन्र दशिः, यथा घट इतीदमनुमानै कि समीचीनमुतासमीचीनमित्ययमंश इह विचार्यते-तत्र द्वितीयपक्ष समर्थयते रामानुजः। तथाहि-

मात्र स्वरूपभेदाव्, नहि नित्यत्वस्वयम्प्रकाशत्वैकतवादीनामेकमेव संवेदनं स्वरूपमिति वक्तु सक्यते इति नैतयुक्तम्-यो धर्मो येन दृश्यते स तस्य धर्मों न भवत्येय-यथा चक्षुषा इश्यमान रूप न चक्षु- धर्मः, कि तु वहचादेरेव। नहिं चक्षुः परगतमिव स्वगतमपि धर्मजात पश्यति। नच देवत्तः स्वगत- मपि शुकादिरूर्प स्थौल्यादिधर्मजात च पश्यतीति वाच्य, तस्य देहधर्मत्वाहेवदत्तस्य देहाद्विमत्वाव्। नच देवदत आत्मगतं सुस्लादिक पश्यतीति यारच्य, तस्प मनोधर्मत्वाहेवदत्तस्य च मनोभिन्नस्बात। एवं

** 100 **

अनुभृतेद्श्यत्वोपपतिः । ८१

स्वधर्म: स्वेन न वेधत इति स्थिते अनुभवधर्मरचेन भवद्मिमता नित्यत्वादयः केन वेद्यन्ते? न ताब- स्वेनैवा नुभवेन- व्याघातास्, नाप्यनेनानुभवेन- अनुभवस्यैकत्वाव्। नाप्यनुभवादन्येन-तस्य अडलवात्। नच जडेनापि चक्षुषा रूप गृलत इति वारच्य, चक्षुष: करणत्ेन कर्तृत्वाभावात्। नापि जडेन मनसा सुस्ादि गृह्यत इति याच्य, तस्याप्यन्तःकरणत्वेन कर्तृत्वाभायात्। नचानुभवादन्येनारमना अजडेनैव वेध्यन्ते नित्य- त्वादय इति वार्च्य, आत्मनोडनुभवादनन्यत्वात्। तम्माद्यदि नित्य बादयोऽनुभतिधर्मासयुस्तर्हि वेद्या न भवन्त्येव -- वेदितुरमावात्। यदित्ववेद्या अपि धर्मा इष्यन्ते तर्हि शझशृङ्गदयोपीप्यनताम्। अतो नास्त्य नुमते: कोपि धर्मः। वेतु नित्यत्वादयो धर्मा अनुभवेन देघन्ते ते तु नानुभतिधर्माः, नापि मायातत्कार्यवस्तु- धर्माः, किंतु अनुमतिधर्म र्वेन मायया कल्पिता एव नतु परमार्थतोनुभृतिधर्माः। नचैव यदि परमा्धतोनुम्- तिर्नित्या स्वपकाशा एका च न भवति त्हि अनित्या जडा विभक्ता च मवेदिति वार्च्य, परमार्थतो नित्यत्वा- दिवदनित्यत्वादेरप्यनुभूतौ स्थित्ययोगात्। निर्धर्मका हि सा- तथाहि- यदि परमार्थतो मार्य वस्तु स्पात्तवनुभूतेर्मोसकर्तव स्यात, यदि च परमार्थतः कालव्य स्यात्तहानुभूते: काललयाबणयरवलक्षण नित्यर्ख स्यान् , यदि परमार्थत एकत्व।दिसख्या स्यानहीनुभतेरेकत्व स्यात- व्यवहारतस्तु भास्यादिसत्वासस्वमका- सत्वादिकमनुमतेर्मबति। अतो दर्शितानुमान समीचीनमेव-दृदयस्य वयस्य कस्वापि धर्मस्य हशौ स्थित्ययोगादिति। ननु दशौ दशित्वमस्ति वा नवा? आघे दशेनिर्धर्मकता। द्वितीये दृशित्वरहिता सा दशिरेव न भवेत् -- नहि घटत्वरहितो घटो भवति। अन्यथा घटत्वरहित: पटोपि घटो भवेदिति- चेन्मैवम्-व्ययहारभूमौ धर्म इति धर्मीति च कि पदार्थद्वयमस्ति, उत न? आद्े-सिद्धमेव निर्धर्मके वस्तु, ध्ररमें धर्मायोगात्। यदि धर्मेपि धर्मान्तरमस्ति तर्हि स धर्म्पेव स्यान्त तु धर्म इति। यश्ैव धमों धर्मत्व रूपधर्मरहितम्सिवुस्तथा दशिरपि दशित्वरपचर्मरहितैय सिद्धेति। द्वितीये अर्य धर्मोरय धर्मीति व्यवहारस्यैव लोपप्रसङ्ग:। तम्मान्निर्धर्मिकार्या दृशषौ यः कोपि धर्मः स्थातु नार्हत्येब। ननु ज्ञाने प्रकाश इति कशन धर्मोस्ति- प्रकाशश् चिदचिदशेषपदार्थसाधारण व्यवहारानुगुण्य, व्यवहारकमत्वरूप व्यवहारा नुगुर्ण्य साधारण। तद्धि व्यवहारपतिसवन्धित्यम्। तदेव भासमान, घटः प्रकाशत इति व्यब हासथ् तनिबन्धनतया मुख्यः। व्यवहारप्रतिसम्बन्धित्व प्रति हेतुत्वरूपव्यवहारानुगुण्य ज्ञानसपैव। तत्र मत्यपसवानुकूवैकत्वलक्षणस्य सस् व्यवहासप्रतिसम्बन्धिर्ता प्रतिहेतुस्वरूप व्यवहारानुगुण्य ज्ञातृश्वरूप- सवज्ञानसपैव। स्वम्यरूपस्वगतैकत्वपर।वत्या नुकसत्वाध्ा कारस्ाश्रयतत्सम्ब्धखविषयतत्सम्बन्धाना वयय- हारपतिसम्बन्धित्वे हेतुतवरूप। व्यवहारानुगुण्ध तु धर्मभूतज्ञानस्यैव। अतः सपरव्यवद्दारानुगुर्ण्य ज्ञाना- साधारणपकाशळक्षणमिति युक्तमिति- मैवम् -- व्यवहारानुगुण्य द्विविधम्- व्यवहारपतियोगित्व रूपमेकम्, व्यवहारप्तियोगित्व प्रति हेतुत्वरूपमपरम्। तत्र प्रथम घटादिबिषयगत, द्वितीय तु ज्ञानगतमिति स्थिते, क्थ स्वपरव्यवहारानुगुण्य ज्ञानासाधारणप्रकाशलक्षण भवितुमईति। ननु यदि व्यवहारानुगुण्य प्रकाशलक्षणं स्वात्तर्हि तस्यातिव्याततिस्स्याद्घटादी, नतु तथोक्तम्- किंतु स्वपरन्यवहारानुगुण्यमित्युक्तम्। तथ स्वस्य परस्त च व्यवहासपतियोगित्वरूपे यद्यवद्दारानुगुण्य ** 101 **

श्री शक्राशक्रमाप्यविमशः ।

तत्पतिहेतुस्वरपमेव्रेति नातिव्यासिरिति चेन्मैवम्-स्वतो जडल्बाद्घटस्य घटो भातीति व्यवहार- प्रतिसम्बन्धित्वं न भवतीति कृत्या ज्ञानत्व तद्वेतुत्वमसत- चशा स्वतोऽमासमानस्य घटस्य सूयपकाश- वशाद्घटो भासत इति व्यवहारपतियोगित्वं मयति तहत्। कर्थ पुनसस्वत एव भासमानस्य ज्ञानस्य व्यवहारपतिसम्बन्धित्वं पति स्वस्पैत हेतुत्वम्। नच ग्रदीप आसमानमपि धटादिमिय मासयत्येव, यथा- तथा ज्ञानमम परमिव स्वमपि भासयतीति वाच्य, सूर्यो घटमयमासयतीत्युक्तौ घटमनवभासयत-

हि अर्थमबोधयितुर्देवदतादर्थ घोधयितुर्दवदत्तस्य कश्विदविरोपोहित तद्वत्। एवसति सूर्य आत्मान-

आत्मानमनवभासयन् सूर्यस्स कीहश :- कि प्रकाशरूप, उताभकामरूपः? आद्ये-कथ प्रकाशरूपस्य सूयस्यानयभासनम्। द्वितीये- कर्थ सूर्यस्यामकाशरूपत्वम्। तम्मात्स्वस्य स्वाबभासन नोपपथते। पतेन अचित्पदार्थव्यवहारानुगुण्यहेतुत्वमेव्र ज्ञानस्यास्ति, नतु चित्पदार्थस्य- चित एव ज्ञानत्वादिति सिद्धम्। ननु तथापि अचितदार्थव्यव हारानुगुम्पहेतुतव रूपप्रकाशबत्वाव्ज्ञान सर्धर्म कमिति चेन्मैव्रम्- कि ज्ञानस्य सध्मकर्तां व्यवहारदशायां सिपाधयिपसि? यद्धा परमार्थदशायाम्? आद्ये- सिद्धसाधनम्। द्वितीये अचित्पदार्थम्यैद्ामवात्परमार्थदस्ञार्यां कर्म तव्यवहारानुगुष्यहेतुत्व ज्ञानस्य। अध बतुर्च धमभूतज्ञानस्येर्द स्वरूपभतज्ञानस्व पुनरिदमिति तत्स्वकपोलकल्पितमप्रमाणमग्राद्यमिति पूर्वमेवोक्तम्। तम्मान्निर्धर्निकैवानुमुतिः। यदुक्तमल्न रामानुजेन-संविदि जडत्वाभाव घ्यद्भा व रुपस्य् ज्रा न त्बाद द भावरूपस्य वा धर्मस्यानभ्युपगमे तत्तत्निपेषोवत्या किमपि नोर्क भवेदिति तदसत्-तत्तनिपेध वधित्वेन न्रम्मण उक्तत्वास शून्ययादमसङ्ग इति। न ह्ववर्षि बिना निषेषो युज्यते- यत्र मया सर्वे धर्मा निषिध्यन्ते तद्रवघिष्ठान वस्तु निषेधाधिकरणत्वादेव सिद्धम्। नवैव संविदि निषेधाबधित्व निषेधाधिकरणत्वधर्मी स्त इति बारच्य, परमार्थतरसविदि वस्य कस्यापि निषेधस्यामावात्। नच तर्हि निषेघाभावात्सर्वमस्तीति वार्च्य, परमार्थतरसर्वस्यैवामाव।दकथे तननिषेध इति मयोक्तलान्। तस्मार्त्सविहपे प्रत्यगमिन्ने ब्रम्मणि स्वयम्प्रकाशे एके नित्ये अद्वितीयें यदिव सर्वें मयाबदात्पतिभाति मरुमरीचिकायामियोदर्क तत्स्वें वस्तुतो नासत्येवेति। यदल्ोक्त अतप्रकाशिकायाम्-संवित् सती नित्या स्वमकाशा एका इत्यादयदशब्दाः कि मिन्नार्थप्रतिपादका उताभिन्नार्थप्रतिपादकाः? आधे- सिद्धं संवित्स्सविशेषख्वम्। द्वितीये- एकेनैव पदेनालमिति पदान्तरवैदधर्यमिति तदयुक्तम्-अमिन्नार्थप्रतिपादका एवं, तथापि न पौनुरुवत्यम्- 'विष्णुर्नारायण: कृष्ण' इत्यादिशब्दानामिव प्रघृतिनिमित्तमेदादिति। ननु सविशेषे वस्तुनि प्रवृत्तिनिमित्तमेदोस्तु कथेपुनर्विशेषे- इति चेन्मैन्म्-निर्विशेपेपि वस्तुनि याबदबहारं कल्पिता: केचन नित्यत्वादयो विशेषारसन्ति, ताहयनित्यत्वादिरूपभत्ृतिनिमित्तभेदाङ्गम्णि नित्यादि-

तथा तथा शहधेतेति। अथ यदुक्त रामानुजेन-संवित्सिद्धच्ति वा नव? सिद्धधति चेत्सधर्मकता,

** 102 **

न चेन्नगनकुसुमादिवत्तुच्छतेति तदसत्-सिद्धेः कि सिद्धिरस्ति उत नः आधे- तस्वा अपि सिद्धे: सिद्धअ्धन्तर मित्यनवस्था। द्वितीये- सिद्धेस्तुच्छता इति। नन्त्रनवस्धाभिया सिद्धेर्सिद्धयन्तरानमयुपगमेपि सविदस्सिद्धिरम्युपगतैव र्कया स्वतस्सिद्धा संविदिति ततश् संविदस्सध्मकतेति मैन्रम्-संविद: स्वतस्सिद्धर्त्वनाम संविद एव सिद्धित्वेन सिद्धचन्तराभाव एव। सिद्धिर्हि पतीति: मतीतिश् ज्ञानमेघेति सविदेव सिद्धिरिति न तम्यास्सिद्धच्यनतराभ्युपगम इति। ननु सिद्धिरेव संविदिति चेतु कस्म के प्रतीति वक्त्व्य, यदि न कम्यचित्कश्िस्प्रति सा वहि नसिद्धि :- सिद्धिर्हि पुत्रसमिव कस्यचित्कच्विदाति मवति। आत्मन इति चेत्कोयमात्मा, ननु सविदेवेत्युक्त, सत्यमुक्त तुरुकं तु तत्, तथाहि- कस्यचित्पुरुपस्य किश्िदर्थजात प्रति सिद्धि रूपतया तत्सम्बन्धिनी सा सवित्स्वर्य कथमिवात्मभा्वा म नुभमव्वृव त ् - इति रामानुज:, अत्ोच्यते-नास्माभि: पशुपुत्रादिलक्षणफलप्राततिरूपा सिद्धिस्सविदात्मेत्युच्यते, नापि घटपटादिविषयज्ञानरूपा सिद्धिः, कि तर्हि नित्योपलब्धिरपा सिद्धिरेव- सा हि न कम्यचि- स्कसिस्पति मवति-नित्यत्वादेवाजत्वात्। अत एव नेयमात्मसम्पन्धिनी। अर्ज नित्य हि वस्तु न हि कस्यचित्सम्बन्धि भर्वात- स्वतन्त्रव्वात्। सर्वे हि कम्यचिच्छेषभर्त वस्तु परतन्त्रत्वेनानित्यमनजमेव । न च परमात्मशेषभुतोदमातमा निस्य पबाज इति बार्च्य, परमात्मत्वादात्मन :- 'परमात्मेति चाप्युक्तो देहेस्मिन् पुरुषः पर! इति गीतावचनात्। नापि परमात्मपरतनल्रा प्रकृतिर्नित्येति वाच्य, प्रकते- रनित्यसवात्। नक्षमिन्नं सर्वे अनित्यम्। 'तत्सत्यमतोन्यदार्तमिति श्रतेः। तम्मात्सविषयैव सिद्धिराम्मसम्बन्धिनी, निर्विपया सिद्धिस्तु आत्मैव। नच निर्विपया सिद्धिर्नास्तीति वाच्य, तरसद्ञावस्य पूर्व बहुवारं समर्थितत्वादिति। ननु सैविदात्मा न भवति, आत्मनः प्रस्यकात्- अत्यपतर्व च ज्ञानाश्रयत्त्य, तद्धि ज्ञानक्रियाकर्तृत्व। सविदध् ज्ञानववेन ज्ञानकर्मत्वमिव ज्ञानकर्तृत्वमपि दुर्घरम्। तक्मात्सकर्मकोऽनुभवितुरात्मनो धर्मविशेष: स्वसद्धावेनैव कम्मचिद्वस्तुनो व्यवहारानुगुण्या- पादानस्वभाचोऽनुभवस्सवित्न व्वास्मेति चेन्मैम्-आतमनो ज्ञानधर्मकत्वमेव विप्रतिपन्र, ज्ञानस्वरूपत्व नु सम्मतिपत्रम्। तत्र आत्मनसवरूपमूत् ज्ञान कियवेति कथमात्मनोपि प्रत्यवत्वम्। नय कियाभूता- दज्ानादन्यदेव ज्ञानमात्मनसस्वरूपभूतमिति वान्ये, तवेवात्मस्वरूपज्ञानगस्माभि्स्सविदित्युच्यत इति। यस्तु घटमहं जानामीति सकर्मकोऽनुभवरस नाक्षमनो धर्मः, नाप्यास्मा- किंतु वृतिज्ञानार्योन्तःकरण- धर्म एव। नचानुभवश्रेतनधर्म: कर्थ जडघर्मों भवितु मर्हति, जडे अन्तःकरणमिति वाच्य, न धन्तःकरण घटवज्जड, किंतु नैतन्यपतिफलनमाषेव, यथा दर्पणस्सूर्यप्रतिफलनमाही तहूत्। अतिस्वच्छनवर्य

स्त्वदुक्तोऽनुभयः। नच तन्न प्रमाणमस्तीति वाच्य, 'कामस्सक्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाभद्धा प्रृतिरधृतिही धरित्येतत्सर्वें मन प'वेति भ्ुतेरेयात्र मानत्वान्। एतेन-ज्ञानातिरिक्ताजडवृति- कल्पनमपमाणमिति अुतप्रकाशिका-परस्ता। कामादिरूपेण मनसः परिणार्म हि क्षुतिरेबान्रवीत्। तमेय श्रीरूपपरिणाम मनसो वृत्तिमिति यर्य त्रम-इति। यदि तु तदेवान्तःकरणदव्यमस्मामि-

** 103 **

श्री सभराशहरमाष्यांचमकीः ।

रात्माभ्रित ज्ञानद्रव्यमित्युच्यत इत्युच्यते, तहि सन्तोष एव। पर तु न तन्निस्यदत्य तस्य जन्परवे- नानित्यत्वात्-यज्जन्यं तद्धधनित्यम्। एतदन्त:करणतादाम्याध्यासादेवास्मनो ज्ञातृरत्व यत्त्वया दर्शितम्, यथा- सुखाद्याकारपरिणतान्तःकरणतादातम्याध्यासादात्मनोsह सुखीत्यादिव्यवहार:, यथा बा दम्धृत्वाअ्रयवहितादास्म्याध्यासाइयस: अयो दहतीति व्यवहारस्तदवत्। तस्मात्सकर्मकावन्तःकरणधर्मा- दधविज्ञानादन्य एचानुमव आतमस्वरूपभृतशश्रुतिसिद्ध इति संविदेवातमा-इति। ननु संविदस्थिरा आत्मा तु स्थिर :- सुसादीनामित्र संविदोप्युसत्वादयः प्रत्यक्षमीक्यन्त इति चेन्मैवम्-सुख्ादीनां जडत्वादस्तु सुखादिविषयकानुभवः । कथ पुनर्स्सविद्धिपयकानुभवः-। अदि संविदोष्यनुमवोस्ति तर्हि स विद नुभवस्या प्यनुभवोसयेवेत्यनवस्था। यदि संविद नुमवस्य नास्त्यनुभवसतर्हि संविदोप्यनुभवो नास्त्येव। मम ज्ञान जाते नष्टमिति प्रतीतिस्तु ज्ञानविषयवस्तुजन्मनासभयुक्तैब। किंच ज्ञान जात नष्टमिति न कोपि प्रत्येति, किंतु अर्थज्ञानं जातमर्थज्ञानं नष्टमित्येव। एवं सति यदा अथों ज्ञाने विपयो भवति तदा अर्थज्ञान जातमिति, यदा न भबति तदा नष्टमिति, भ्रान्त्या मन्यते पुरुषः । ज्ञानस्प विषयसम्बन्धविरहाम्यां हि जन्मनाशज्यवहारः। ज्ञान नित्यद्रव्यमिति बदता सुदर्शनाचार्येणा- प्यम्युपगत एवायमर्थः । तस्मान्न संविदो जन्मनाशौ स्व इति सविसिथिरैय, वृततिस्त्वस्थिरैव। तस्पा पृत्तरनोस्माभिरात्मत्वमुच्यत इति स्थिर आत्मैव सविदिति। ननु अनुभूतेरात्मत्वाम्युपगमे तस्यानिस्यत्वेषि प्रतिसन्धानाभावस्तदवस्थः। मरतिसन्धाने हि पूर्वापर काल स्वायिनमनुमवित्ारमुपस्थापयति, नानुभूतिमात्रम्-अहमेवेद पूर्वमप्यन्बमूवमिति भथतो- प्यनुभते्न अनुभवितृत्वमिष्टमिति मैवम्-पूर्यकाले दष्टस्यार्थस्य कालान्तरे पुनर्दर्शने सति अहमेवेर्द पूर्वमन्वभूवमिति यः प्रतिसन्धस्ते- तस्य पमातुरास्मनः किं स्वरूपम्: यदि ज्ञान तर्हि कथ संविदः प्रतिसन्धानाभावस्तदवस्थः । यदि तु ज्ञानादन्यत्तहि श्रुतिविरोधः, स्वाम्युपगमविरोषश्च। यदुक्क अनु- भूतेरनुभवितृस्व भवतोपि नेष्टमिति तदसत्-अनुमवितुः स्वरूपमेयानुमव इति सिद्धान्तात् -- अनुमवे साक्षिणि प्रतीचि अनुभवितृत्वस्य प्रमातृत्वरूपस्य माबया कल्पितत्यच्तिति। यावधवहारमनुभते- रनुभवितृत्वमस्माकमिष्टमेवेति। तस्मात्- 'स नित्योपलब्धिस्वरूपोहमात्मेस्याचा्योक्कतविधया नित्योप- लब्धिरेवात्मा -- इति। ननु न संविदात्मा कि त्वहमर्थ एय- अह्मर्थश् सविदो मिन्रः- अह जानामीति प्रतीतेरिति चेन्मैवम्-अहशव्दस्य मुख्यार्थो रक्ष्याथ्श्रेति ह्वाक्थो स्तः- तन्न प्रमाता मुख्यार्थः, साक्षी तु लक्ष्यार्थः । नच साक्ष्यसिद्धि: पमाणाभावादिति वार्च्य, साक्षाद्दरघरि 'सनज्ञायामिति पाणिन्यनु- शासनात्साश्षिशब्द मात्मनि रूढ :- 'साक्षी चे'तेति अ्तिश्वात्र मानम्। तस्य च साक्षिणो बद्यामेव- वशुत्या प्रतिपाद्यते- 'अहं ब्रह्यास्मी'ति। तस्मात्तत्राह्ंशब्दो लक्षणया साक्षिणं बोधयति। साक्षी न सविदेवेति कृत्वा अहंशब्दलक्ष्यार्थससविदेव। अह जानामि पश्यामि शृणोमि सुखी दुःखी स्थूल: कृशो मनुष्यो ब्राह्मणो गृहस्थ इत्यादौ तु मनोबुद्धीन्द्रिय देहतादात्याध्यसविशिष्ट प्रमातार बोषयति मखववृत्याहै शब्द इति, क्षत्राह्मथों न साक्षी किंतु प्रमातैव। नास्य संविदभेद: प्रतिपाधते, बिरो- ** 104 **

८५

धात्। संविद्धि नम्ष-ब्रप्म चाससारि- प्रमाता च संसारीति कथ संसार्यसंसारिणोरमेदः। अतए्व तत्त्वमस्यादिषु भागत्या गरक्षणाS5खचिता। यद्यपि प्रमातुरपि स्वरूप संविदेव, तथापि विशेषणपाधान्या- देवमुक्तमिति बोध्यम्। तस्मात् अहमर्थस्साक्षी संविदेव। अहमर्थः प्रमाता तु संविदि कल्पित इति तद्विन्न एव। कल्पितमधिष्ठानादनतिरिक्तमिति न्यायाश्रक्षणे तु सोपि संविदमिन्न एवं। तथा- चाहमर्थस्यारमनः प्रमातृत्वमाध्यासिक, संविदपरव तु स्वाभाविकमिति-सिद्धम्। एतेन युष्मदस्म- हमववयगोचरयोरिति श्रीशब्कराचार्यरेवाहमर्थस्यात्मत्वमुक्तमिति कृत्वा कथमहमर्थस्यानात्मत्वमिति श्रुत- प्रकाशिकाशक्का-परास्ता। अहशब्दलक्ष्यत्वमेवास्मनो नार्हशन्दवाच्यत्वमित्युक्तत्वात्-इति। ननु वह जानामीत्यादौ अहमर्थत्वेन भवदगिमतः प्रमाता किमात्मा उत न? आदे-कथ तस्य सबि- दभेदः, द्वितीये- अनात्मनः म्रमातुस्तस्य कर्थ प्रत्यवत्थम् -- प्रत्यवत्व हि स्वस्मै मासमानत्वम्-इति, मैवम्-अहँ मनुष्योह गच्छामीत्यादौ योहमर्थस्स किमात्मा उत न? आधे कथ शिरःपाष्या- दवयवतो मनुष्यदेहस्यात्मत्वम् -- आत्मा हि निरवययो ज्ञानस्वरूप इति सम्पतिपत्रम्। द्वितीये- अनात्मनस्तस्य कथमदमर्थत्वमात्मा ब्ाहमर्थः । यदि तु मनुष्योहमित्यादिशतीतिरज्ञजनाश्रया, अवि- वेकमूला चेति मत तर्हि अह जानामीतिप्रतीतिरपि तथवास्तु। यदि तु मनुष्यादविन्न एवात्मा तत्राह- मर्थस्तर्ीदापि प्रमातुर्मिन्न एवास्माहमर्य इत्यम्युपगच्छ। अथ यदुक्तं-प्रत्यवर्त् स्वस्मै मकाशमानत्व, पशाव्त्वे परस्मै प्रकाशमानत्वं। तत्रात्मधर्मः मरत्यकत्वमनात्मदीपादिधर्मः पराकवमिति तद्विचार्यते- स्वस्ै इति परस्मै इति च तादध्ये चतुर्थीं। स्वार्थ भासते प्रत्यगात्मा, परार्थ भासते प्रदीप :- दीपो हि घटादिक पुरुषाय बोधयति न तु रवस्मै इति दीपस्व पराग्धामत्वम्। आत्मा तु घटादिक स्वस्मै बोधयतीति प्रत्यग्धामा। अतएव 'प्रत्यग्धामा स्वर्यंज्योति'रिति भागवतम् इति-विशिष्टादवतिनां प्रघोपः, नैप युक्त :- किमय शिष्येभ्यः किमपि मतमुपदिशन् गुरू रामानुजः प्रत्या्धामा कि वा पराण्यामा! आधे-कर्थ परेभ्यश्सिप्येम्यो मतबोधकर्वं तस्य। द्वितीये- कर्थ तस्यात्मत्वमाक्मा हि प्रश्यग्धामा। नच गुरुश्शिष्यध्धक एवात्मेति वाच्यं, आत्ममेदात्तव मते। नचात्मभ्यो घटादेवोंघ- कत्वं मत्यवत्वमिति वाच्य, दीपादेरपि तर्हि प्रत्यवत्वान्- तेपि हि आत्मभ्य एव घटादिक बोधयन्ति । ननु यो घटादिकमर्थ स्वर्य बुध्बा परस्मै बोधयति स प्रत्यग्धामेति चेन्नैतदप्युपपद्यते-यो घटादिक मर्य स्वयं बुद्धयते नतु परस्मैं बोधयति, तस्यात्मनः प्रत्यवत्वाभावमसङ्गात्। किंच आत्मा स्वस्मै घस्दिक बोधयतीत्युक्ती एकस्यैवात्मनो गुरुशिष्यमावः प्राप्तर्स न युक्त :- तस्य द्विनिष्ठत्वात्, घोधक- काले बोध्याभाषाद्बोध्यकाले बोधकामावाच। अपि च स्वस्मै घटादिक बोधयन्नयमात्मा कि बोघना- स्माग्घटादिक वेद उत न वेद? अद्ये-व्यर्थ पुनर्वोधनम्। द्वितीये बोधनरयैवासमभयः। तस्मादाक्मा घटादिकमयमासयतीत्येताव देव वक्तर्व्यं, नतु स्वस्मा अयभासयतीति। नच दीपादावतिव्यातिः,

सकूर्तिपदत्त्व च घटादे: सफुरतीतिपतीति विषयत्वजनकरवम्। अय भाष :- जडस्य मिथ्याभूतस्य च ** 105 **

८६

घटस्य स्वत: स्फृर्तिसत्तयोरमावादात्म चैतन्यांशयोसर्तिसतयोरनुगम देव सन् टघ, स्फुरति घट इति- व्यवहार: । तथाच घटादेरनास्मनस्सवासफृर्तिप्रदे आतमनि यः स्फर्तिपदत्व रूपोंशस्स उच्यते घटघय- भासकत्व-मिति। नन्विदमवभासकत्व स्वमकाशत्वमेव, न तु प्रत्यकत्वमिति चेत्केनोक्तमिद प्रस्यवत्वमिति : प्रत्यवर्वनाम सर्यान्तरस्म्- प्रति सर्व देहेन्द्रियादिकमति- व्याप्नोतीति प्रत्यवप- निरुफे: । सर्वव्यापकत्व च सर्वान्तरत्वमेवेति- आत्मा हि सर्वान्तरः । नचात्मनोप्यन्तरः परम, रमाजत- ्याग्यस्तीति बाच्य, प्रत्यगात्मन एव परमातनत्वेनान्तर्यामित्वादिति। नन्वस्तिवद म्रत्यकतवमात्मनः तथ्ापि स्वस्मै भासमानत्वरूप प्रत्यवत्वमप्यसत्येव-स्वार्थ आवात्मा मासते बटादिक तु परमार्थमेव-नहि घटेन घटस्व कोष्यर्थ इति चेन्मैवम्-आतमा केवले भासते न तु स्वारयै मासते नापि पराथम्। नहि स्वमानेन सम्पादनीयः कश्चिदर्थोस्त्यात्मनः, नाप्यात्मभानेन परस्य कोप्यर्य :- आत्ममिन्नस्य सर्वस् जडत्वे नार्थकत्वाभावात्। नचैवमात्ममानस्य व्यर्थत्वे तद्थ वेदान्तविचारो व्यर्थ इति वाच्च, वेदान्त- विचारात्मागेवात्मनो भासमानतबात्। नध्यात्मा कदाचिद्धाति कदाचिन्रेति वक्तु शक्यते- निर्विकारत्व।- दात्मनः, मानरूपत्वाच्। वेदान्तविचारस्तु भासमाने प्यात्मनि यः प्रतिभासते मनुष्योहमित्याद्यनातम- वादात्म्यश्रमस्तस्यापनयनायैव, नत्वपूर्वात्ममानजननार्थम् -- निव्यत्वादात्मभानस्य। तक्मास्केवलभारूप- स्सर्वान्तर: प्रत्यगात्मेति-सक्षेपः । ननु संविन्नात्मा संविदि पुरुषस्याहबुद्धध्मावात्। यत्र पुरुपस्पादबुद्धिवतते स प्रत्यगात्माS- हमथः, यत्र तु नाहबुद्धिस्स परागनात्मा घरवदिति कृत्वा सविदनात्मैवेति, मैयम्-यत्र पुरुपस्याहं- बुन्धिस्स प्रत्यगात्मेति नियन्तु न शक्यते। मनुष्योह स्थूलोह काणोहमिति देहेन्द्रियादिष्वपि पुरुषस्याईबुद्धिदश्नेन तेपामपि प्रत्यगात्मत्वापतेः । नच विदुषो यल्लाहबुद्धिस्स प्रत्यगात्मेत्युच्यत इति वारच्च, देहाद्यात्मत्ववादिनामपि बौद्धदीनां विद्वत्वात्। नच वेदान्तशास्त्रविदा यत्राहबुद्धिस्स म्रत्यगात्मेति वाच्य, वेदान्तशास्त्रसम्पदायार्थविदा संविधेवाहबुद्धिसत्वात्। न चास्मार्क नास्तीति वाच्य, युष्मार्कं सत्सम्प्रदायसिदूवेदान्तार्थबोधविधुरत्ात्। नच वेदान्तकासतरे संविदात्मेति कार्षि नास्तीति वाच्य, 'सत्य ज्ञानमनन्त ब्रझ्', 'मनोमयोय भारुपः', 'तेजोमयोऽमृतमय' इत्यादिभ्ुति- सत्त्वात्। नच तत्र तेज आदिशब्दा ग्रुतिवाचका इति बाच्च, 'अशव्दमस्पर्वमरूपमव्यय'मिति अुते- रात्मनो वहिधर्मधुत्ययोगात्। पृतिचिव्यप्ेजोव्यतिरिक्तानां वाय्बाकाशादीनां हि नास्ति रूपम्। लस्मा- न्सविदेवात्मा। यदुककं परगर्थात्मव्यगथों हि मिद्यत इति तदिष्टमेव। पर तु अहूं जानामि गच्छामि शोचामि पश्यामि शृणोमीत्यादिषु बोह्मर्थरस परागर्थ एव । प्रत्यगारमनो ज्ञातृत्वगन्तृत्वाद्यभाबात्। ते हि ज्ञानगमनादय: क्रिया अनात्ममन इन्द्रियादिधर्माः । निर्धर्मकपरमानन्दवोधरूपो आ्यात्मा प्रत्यगर्:, तदतिरिक्तास्सवेंपि परागर्था एव । नहि घटपटाकय एव परागर्थाः, देहेन्द्रियान्त:करणानि तु न परागर्था इति व्व्तु शक्यते- येन गमनादिकियाश्रयो देहादि: प्रत्यगर्थ इत्युच्येत। नच देहादिविलक्षण एब पव्यगात्मेति वार्च्य, तथासति गमनादि क्रियाश्रयत्वमिथ ज्ञानक्रियाअ्यत्वमपि प्रत्यगाश्मनो नास्त्येव।

** 106 **

अनुमूतेरदश्यत्वोपपतिः।

नच गमनमध्यात्मधर्म एव-देह परित्यज्य लोकान्तर गच्छति सात्मेति बार्च्य, तदपि गमन लिङ्गवारीर- धर्म एव नात्मधर्म :- यथा आ्मान्तरगमन देहधर्म :- नहि परिपूर्णोडचल आत्मा कापि गच्छेत्- गमनात्मागेय तल्रात्मनर्सत्वाव्। नचात्मा अणुरेवेति वार्च्य, 'येन सर्वमिय तत मिति गीताविरोघात्। तस्मात् 'निप्कल निष्किय शान्त'मिति श्रुतेर्निष्किय आतमैव प्रत्यगर्धस्सविद्पः । तदन्ये सर्वेपि परागर्था एवेति परागर्थात्परत्यगर्थोडत्यन्त मिन्न एव। तयोरमेदप्रतीतिस्तु भ्रान्तिसिद्धैव-इति। ननु यद्यास्मा निष्कियनद्विबध जडस्तर्हि कश्श्रवणादौ प्रव्तेतेति चेदुच्यते-चिदाभास इति। ननु अहमर्थस्य चिदामासस्य व्यावहारिकरवेन मुक्तावभावादहमर्थविनाश ए मोक्ष इति सिदधूम्। ततश्र-दलो।। 'अहमधविनाशश्रेन्मोक्ष इत्यध्यवस्यति। अपसर्पेदसौ मोक्षकथापस्तावगन्धतः II' नहि कोपि स्वविनाश वाछति- इति रामानुज:, तदयुक्तम्-पतित्रता हि नारी भर्त्रा सह खवर्गसुखार्ध सविनाशमपीच्छन्ती वहां पक्ति, जन्मान्तरे राजाहं भविष्यामीति कृपणः प्रयागे गज्ञायां निपतति स्वचिनाशेच्छया, कुष्ाद्भिमृतश्र खनाशे दुःखनाशस्स्यादिति स्वनाशाय कृपादौं पतति- एवं चिदा- भासोपि साक्षित्वेनावशेषाय स्वदिनाशं स वांछति। यदि तु देहातिरिक्तात्मज्ञान स्व्र्यादीनामस्ति कतो देहादिमिन्स्य स्वस्य स्वर्गादिसौखयलामाय स्वदेहनाश ते वाछन्तीन्युच्यते तर्हि- चिदाभासस्यापि नाह संसारी चिदाभासो जीथः, कि रवससारी साक्ष्येवेति ज्ञानमस्ति, ततश् स्वगतचिदाभासतवापगमाय चिदाभासोपि अवणादिक कुर्यादेवेति बिद्धि। नच चिदाभासः कर्थ साक्षी स्यान- साक्षी हि चिदिति

आमासोडप्रमाण इति वार्च्य, 'जीवेशावभासे न करो'तीति कुतेरेव तत्र प्रमाणत्वान्। यद्वा अहमर्थ: प्रमाता अन्तःकरणावच्छिल्चैतन्यलक्षण: । सहि स्वाचच्छेदकान्तःकरणनाशाय श्रबणादौ प्रवर्तते। यथा कुछाभिभृतस्स्वकुष्टदेहापगमाय मरणाय यतते तहत्। अस्मिश्र पक्षे श्रवणादौ न केवल आत्मा प्रवर्तते, नाप्यनात्मा, किंतु तदुभयतादातम्यवान्पुरुप इति सिद्धम्। यद्धा केवलात्मनो निष्कियत्वेप्य्तःकरणचच्छिलारमनरसकियत्वात्तस्य श्रवणादौ प्रवृत्तिरिति सिद्धम्। सर्वधापि अहमर्थ उपहित आत्मा स्वोपाधिविनाशाय श्रवणादौ प्रवर्तते- स्वोपाधिविनाश एव मोक्ष:, नतु स्वनाश इति न किश्िदवद्यम्-इति। ननु थो॥ 'मयि नष्टेपि मचोन्या काचिद्ज्ञतिरवस्थिता। इति तत्मालये यत्ञ: कस्यापि न भविष्यति ॥।' इति साक्षित्येनावशेषाय कोपि यतन न करोतीति चेन्मैव्रम्- यदि सा जपि: सस्मादन्या तर्हि तथैव-न त्वन्या, किंतु स्वमेव। सतः स्वस्वरूपभूतज्ञप्त्यवशेषाय यत्न कुर्यादेव कुशल :- इति। यदुक्तमत्र रामानुजेन-थो। 'स्वसम्बन्धित्या अस्यास्सताविज्ञप्ति- तादि च, स्वसम्बन्धवियोगे तु जपिरेव न सिद्धयति। छेत्तुरछेद्यस् चाभावे हेदनादेरसिद्धिवत्, अतोहमर्थो ज्ञातैय प्रत्यगास्मेति निश्चितम् II' इति, तदयुक्तम्-आत्मस्वरूपभूतायास्सविदः कर्थ नामात्मसम्बन्धितया सत्तादिसिद्धिः। न खाा्मनोन्यसम्बन्धितया सव्ताविसिद्धियेन संवितसस्सा स्यान्। ज्ञानस्वरूप आत्मेति हि तवापीएम। वद्यात्मस्यरूप किया स्वात्तर्हि संविदो ज्ञातुरमावे असिद्धिस्सयात्। ** 107 **

८८

तस्मादहमर्थ: प्रत्यगात्मा संविद्प एव । तस्ष्य ज्ञानक्रियाकर्तृत्वरूरप ज्ञातृत्व स्वन्त:करणतादासम्याध्यास- प्रयुक्तमेव। नैतावता ज्ञाता नाहमर्थ इति वयं ज्मः- किंतु अहमर्थों ज्ञाता न पत्यगात्मेति बुम :- मत्यगातमन: कूटसत्वेन ज्ञातृत्वादिविकारायोगात्। अहशब्दश्ध रूढया ज्ञातार्थ लक्षणया प्रत्यगा त्मान च बक्ीति प्रागेव प्रतिपादित-मित्यलम् । आत्मनो ज्ञपिरूपत्वे श्रुत्याद्युपपचि:। य दुक्त्त-श्रुतिस्मृतिसूत्राण्यात्मानं ज्ञातारं बदन्तीत्यात्मा ज्ञातैव, नतु ज्ञप्तिमात्रमिति तदयुक्तम्- कि तानि व्यवहरदशायामात्मान जञातारं ववन्ति, यद्ा परमार्थदशायाम्? आय-इस एव। याव- ववहारमन्तःकरणावच्छित्चैतन्यलक्षणः प्रमातैवात्मेति। न द्वितीय :- तदा ज्यस्यैवाभावेन कथमाहमनो ज्ञातृत्वम्। नच तदापि द्वैतमस्तीति बार्च्य, अद्वैतम्तिपादकक्षुत्यादिविरोधात्। नच द्वैतमतिपादक शुत्याविविरोघस्तवापीति बाच्य, व्यवहारदश्याविषयत्वात्तेषाम्। तस्सादूज्सिमात्मेव मत्यगात्मा 'विज्ञानमानन्द बक्षे'त्यादिश्ुतिभ्यः। नच ब्रह्मैव ज्ञसिमार्त्र नात्मेति वाच्य, अक्षण एवात्मत्वादिति। यदप्युक्त रामानुजेन-अर्ह प्रत्यय सिद्धोद्यरमदर्थ:, युष्मत्पत्ययविषयो युष्मदर्थः । तत्राह जानामीति सिद्धो ज्ञाता युष्यदर्थ इति वचन जननी मे न््येतिवद्याहतार्थे चेति तदप्यसत्-युष्मदस्मत्मत्यय- गोचश्योरिति शाञ्रभाप्यगतयुष्मच्छब्द इदशब्दार्थवोधकः। तथा च अह प्रत्ययगोचरोस्मदर्यः, हर्द प्रत्ययगोचरो युष्मदर्य:, अहंबुद्धिविषयाद्वस्तुन इदबुद्धिविषयो वस्तु मिज्नमेव। एतावदज्ञोपि वेदैव- किंतु अहंबुद्धिविषय: क हदवुद्धिविषयः पुनः क इत्यन्न तु विप्रतिपद्यन्ते- तथा हि कि देह इदयुद्धि- विषय उताहँबुद्धिविषयः नाय :- स्थूलोहमिति प्रतीत्ययोगात्। नान्त्य :- ममाय देहसधुल इति प्रतील्ययोगात्। नापि बुद्धिद्धयविषय :- बुद्धिद्यस्य परस्पर मिन्नववेन एकस्वैव वस्तुनस्तदुमयविषयत्बाड योगात्। एवं च देहेऽन्यतरबुद्धिविषयत्वमेव निश्चेतव्यम्। एवसति श्रुतियुक्त्यनुभतिभ्यो देह इ्दबुद्धिविषय एवेति निश्चीयते। तत्र स्थूलोहमित्यादिपतीतिस्तु भ्रान्तिरेवेति सिद्धम् । तथा इन्द्रियप्राणमनोबुद्धय हर्दपरत्यथविषया एव। काणोहै पश्याम्यहमित्यादिपतीतयस्तु भ्रान्तिभूता एवेति सिनधूम्। एवं सिद्धे कृशोई गच्छाम्यह पश्याम्यहमित्यादिषु अहंप्रत्ययसिद्धः कृशो गन्ता द्रण्ट च पदार्थ: किमस्मच्छब्दार्थ उत युष्मच्छन्दार्थः! आदे- तब देहाद्यात्मवादिवौद्धखवापत्तिः, द्वितीये- जननी मे वध्येतिवत्तवापि वचन व्याहतमेव। तम्मत् लोको रज्जुं सर्पमिब, सर्प रज्जुमिव च अस्षमदर्ध युष्मत्ाययविषयदवेन, युष्मदर्थ चासमत्पत्ययविषयरवेन म्रान्त्या गृह्ातीति कृत्वा न त्भान्तिज्ञानमिह्दोपा- देयम्। न चाह कृक इतिवदह ज्ञातेति न आन्तिरिति वाच्य, यथा देहतादात्याध्यास्षादा कृशत्ये तथाउन्तःकरणतादात्म्याध्यासात् ज्ञातृत्वमपीत्यविशेषात्। न च ख्ुत्यादिसिद्धमाल्मनो ज्ञातृत्वं पमाणभूतमिति वाच्य, व्यावहारिकज्ञातृस्यमनुवदन्ति अत्यादय आत्मन इति। कथमन्यथा ज्ञानमेवा- तमस्वरूपमिपि ते नयुः । युष्मामिश्राभ्युपेतो हि सोंशः । तस्मादह कृश इत्यत्रैव अह जानामील्य- त्राप्यहशब्दार्थो युष्मदर्थ एव। युष्मदर्यस्याप्यहँप्रत्ययविषयत्व तु भ्रान्तिप्रयुक्तम्। यथा रज्जोरपि

** 108 **

आत्मनो ज्ञानरूप्वे शुस्याद्युपपतिः । सर्पप्रत्ययविषयत्वमिति-संक्षेपः। यदुक्त रामानुजेनाहमर्थस्य ज्ञातुरास्मनश्वैतन्यस्वभावता हि स्वयं- प्रकाशस्वमिति, योक्त सुदर्शनेन चेतना ज्ञान सद्धावश्धैतर्न्य ज्ञानत्वं तत्स्वमाकस्तद्गुणक आत्मेति तदुभयमयुक्तम्-घटस्य घटत्यमिव ज्ञानस्य ज्ञानव गुण इति कृला ज्ञानत्वगुणक आन्मा ज्ञानमेव स्यादिति कथ स्वेष्टज्ञानाइत्मसिद्धि: । यदि तु सुदर्शनं दुदर्शन कृत्या रामानुजमाष्यगतचैतन्यस्वभ,व- सापदस्य ज्ञानगुणकत्वमित्यर्थ उपवर्ण्यते तर्हिं चैतन्यस्वमावस्य आत्मा किरूपः, न चैतन्यरूप :-

म चास्ममव्धैतम्यं स्वरूप स्वमाव्चेति वाच्य, एकस्पैव वैतन्यस्य स्वरपत्वस्वभावत्कयोरयोगात्। न चात्मनस्स्वरूपभूता च्ैतन्यास्यमावमूत चैतनयं भिन्नमेवरेति वाच्य, चैतनयनयकल्पनस्य व्यर्त्वादम- माणत्याद्वौरवावहत्वाथ्। किमेकेन चैतन्येन सर्वार्धनिर्वहर्ण न भवति, येन चैतन्यान्तर कल्प्येत। किंच किमास्मनसस्वरूपभूर्त चैतन्य स्वयम्प्रकाश, यद्ा स्वभावभूतम्? आधे-अस्वयम्प्काशज्ञानस्वमाव एवास्मेति प्राप्त- तदनिष्टम्। द्वितीये- स्वभावभूतज्ञानस्य ज्ञानस्वमावत्वरूप स्वयम्प्रकाशल्व कथम्। नहि स्वमावभूते ज्ञाने स्वभावभूतै ज्ञानान्तरमस्ति- अन्यधा अनवस्थादोषात्। आत्मनस्स्वरूपभूतस्यापि चैतन्यस्य स्वयम्प्रकाशत्वं न चैतन्यस्वभावत्वरूप त्वदुक्तम्- चैतन्ये चैतन्यायोगात्। नच ज्ञाने ज्ञान वर्तते, तदेव स्वयम्प्रकाशत्वमिति वारच्य, स्वयम्प्रकार्श ज्ञानमित्युक्त- तत्र ज्ञान विशेष्य स्वयम्पकार् विशेषणमिति कृत्या कर्थ स्वयम्प्रकाशस्वं ज्ञानत्व भवेत्। नहि नीलमुत्पलमिति स्थिते उस्पदत्वमेव नीलत्व भवेत्। ननु नीलोपलातिरिक्तनी ळर ल्ादिपदार्थान्तरसत्त्वातल् नी रत्यमुत्यल्व माभूलाम-प्रकृते तु सवयं- प्रकाशज्ञानातिरिक्स्वयं प्रकाश पदार्थरान्तराभावात्स्वर्यप्रकाश त्वे ज्ञानरत्वं भवत्येवेति चेद्धन्त! तर्दि ज्ञानाति- रिकस्य ज्ञातुरात्मनसवदम्प्रकाशत्वै पराहतमेव। यदि तु ज्ञाने ज्ञानर्त्व स्वयम्पकाशर्ल, ज्ञातरि तु ज्ञातृत्व ज्ञानगुणकत्वरूपमिति भेद: क्प्यते, तहि ज्ञाने ज्ञातरि च स्वयंप्रकाशे अनुगत स्वयम्पकाशत्वं वृहि ! नम्मननुगम हएः। नच तव मतेपि यथा दीपर्सविदो: स्वयम्प्रकाशत्वाननुगम:, तथा मन्मतेपि दीपसविद्ज्ञातणामिति वाच्य, मन्मते संविदन्यस्य स्थयम्धकाशवस्तुनोऽनम्युपगमात्। 'तमेवमान्तमनुभाति सर्व तक्ष्य भासा सर्वमिद विभा'तीति श्ुतेः। नच तस् भासेति संविवास्मनोर्भेंद इति वार्च्य, राह्रो- िकर इतिवदौपचारिकत्वचस्य। ननु यध्येवं सविदेकैव स्वयम्पकाश्षा त्हि दीपादे; स्वदम्पकाशतत्वपथा कुत इति चदुच्यते-यथा घर्ट द्रर्ष्टु पुरुपो दीपमपेक्षते- तथा दीर्प दर्ध्दु पुरुषो न दीपान्तरमपेक्षत इति दीपस्य स्वयम्पकाशत्यमिति। अथ कर्ष दीपस्य स्वयम्प्रकाशत्वाभाव इति, उच्यते-घर्ट दरप्डु दीपस्येय दीपै द्रष्टुमपि चक्षुपोरतयपेक्षेति। एतेन मे द्रष्टुमन्यापेक्षा नारिति स स्वयम्प्रकाश इति- सिद्धम्। तथा च अनन्याधीनमकाशर्ल स्वयम्पकाशत्वमिति फलितम। इदमेव मया प्रागप्युक्तम् -- अनन्या वभास्यत्वं स्वयम्प्रकाशस्वमिति। नचैवमातमान द्रष्टुमपि मनसश्शासस्य चापेक्षास्तीति कथमातमा स्वयम्प्रकाश इति वार्च्य, य आत्मान मनसा श.स्रेण या दिद्क्षति, तम्यात्मनः करणन्यापारात्वूर्षमेव ** 109 **

सिद्धत्वेनानन्य पेक्षस्वादा तमदशनस्य। तथा जेय दष्टुं करणापेक्षास्ति नतु ज्ञानमिति ज्ञान स्वपकाद्मेव सदेबात्मा चेति। नच ज्ञातैवात्मा न ज्ञानमिति वार्च्य, ज्ञातुः स्वरूपमेव ज्ञानमित्यसकृदुक्तल्वात्। तष्मादात्मस्वरूपभूता सविदेकैव स्वयम्पकाशा इति। ननु अनन्याधीनमकाशत्व क्ष सविद :? सवि- देव हि मकाश इति चेदुच्यते-संविदः सरूपमूतः प्रकाशोऽनन्याधीन इति कृत्वा संविदोSनन्या- धीनप्रकाशत्वमिति। नचात्मनसवरूपभूतायास्सविद: कर्थ स्वरूपभूतः प्रकाशसस्यादिति बाच्ब, काडना- नुपपत्ति :- आत्मसवित्मकाशशब्दानामनतिरिक्तार्थलवान्। स्वरूप हि खम्। तस्मादनन्याधीनमकाश आत्मैव सवित्। दीपादीनां तु अनन्याधीनप्रकाशत्वमापेक्षिक, यशा कालादीनां नित्यलम्। घटा- दयपेक्षया हि दीपः स्वयम्प्रकाशः, यथा भौतिकापेक्षया भूतानि नित्यानि तहदिति। यदुक रामानु जेन-दीपादि: स्यप्रभावलनिर्भासित इति तदपि मन्दम्-प्रभातिरिक्तदीपस्मैवाभावात्। नच गृहान्तस्सर्वभागव्यापिश्रमावांश्तुरंगुलमरिमितो दीप इति वार्च्य, तरयापि दीपस्य परमैव रूपमिति। दीप- ज्ावपि हि परभा। नच दीफ्ज्वालैव प्रभा- दीपस्तु ज्वालावानन्य इति वाच्य, आ्वलातिरिक्तदीपाभा- वात्। नच व्त्यभवती दीपः तदुपरि चतुरंगुरपरिमिता तु ज्यालेति वा्च्य, वर्त्यम्रवर्तिनोपि दीप् रक्तवर्णस्य प्रभाव्यतिरेकेणासत्वात्। प्रभा हि कान्तिः- न हि तेजोव्यतिरिक किमपि दीपस्य स्वरूप दृशष्यते-अग्निर्हि दीप: अम्निश्च तेज एव- तेज एव हि भृतशब्दयार्च्य, नतु तेजोवद्दव्यं भूतशान्दार्थ :- परथिव्यस्ेजोवाय्वाकाशानां भूतत्वात्। यदि तेजोवानग्निस््यानर्हि अमे तेजोवदुल्मुकदार्वपि अम्निरेव स्यान्। यदि तथा दार्वप्यग्निस््याचतर्हि अे तेजोवती वर्तिरपि दीपस्स्याव्। तम्मान्मभया निर्मासितो घटादिरिय, दीप इति कश्धिक्ास्ति पदार्थ: । अस्ति चेत्रभातः पृथगेव स उपलभ्येत घटवत्। किंच यदि दीपः स्वपमया भास्यते तर्हि मासनालमापस दीपः कीहशो वद- पूर्वमभासित हि बस्तु पश्चाङ्मासित- मित्युच्यते -- सचाभासितो दीप: क :- यस्य भासित्त्वं भवेत्। तस्मादीपः केवल भासत एव न तु स्वेन भास्यते- कर्तृकर्मभावविरोधात्। अन्यांस्तु घटादीन्मासयति। एवं सविदूप आत्मापीति। एतेन एकमेव तेजोदव्य प्रभाप्भावदुरूपेणाबतिष्ठत इति रामानुजमर्त-परास्तम्। प्रभातिरिक्तस्य प्रभावतो द्रव्यस्याभावात्। ननु प्रभावानस्ति मण्यादिपदार्थ इति मैवम्-मण्यादिर्हि न तेजोद्रन्य- उप्णस्पर्शवत्त्वे हि तेजोद्रव्यस्य लक्षणम्। दीपस्तु तेजोद्रव्यमेव उप्णस्पर्शवत्थात्। मण्यादेरुष्णस्पर्शाभावान् तेजोव्यम् या तु मण्यादे: कान्तिः सा मणिगततेर्जोंश एव, मणिर्हि धट्यन्न सृण्मयः, दीपवन्न तेजोमयः, किंतु तदुभयमयः । एवं चन्द्रोपि जलतेजोन्यमयः । धुमणिस्तु तेजोमय एव । तथैबाग्निरपि। तस्मान्मणौ तेजासद्वावान्मणिस्तेजोबदुदव्यमेथ । दीपस्तु तेज एवेति न तेजोषव्डव्य, किंतु तेजोद्र्यमेव। ननु प्रमामभावतोर्मेंदः प्रत्यक्षणैबोपलम्पते- दीपसूर्याददर्शनेपि तत्पभाया दर्शनादिति चेन्मवम्- दीपारपृथवप्रमादर्शनेपि प्रमाया: प्रृथम्दीपो नोफलभ्यत इति। अयमाशय :- सहतावयवश्रतुरगुल- परिमाणो जयालामयः प्रभामयश्च दीप इति, तस्यैव सर्वगृहव्यापी विरलावयवः प्रकाशः प्रमेति

** 110 **

आत्मनो ज्ञानरूपत्वे श्रुष्यान्युपपातः ।

चोच्यते-इति। तस्मादेकमेब तेजोद्रव्यं स्वाययवयैरल्यसहननाम्यां प्रमामभावच्छ्द्दयप्रतिपाध भवतीति। भवतु या तेजोद्रव्यस्य सावयवत्धेन प्रभापभावत्रपेण द्वेधाडगस्थितिः, न तद्टष्टम्तेन एकस्यै- वात्मद्व्यस्य ज्ञानज्ञानव दुरूपेण द्वेधाऽवस्थितिरिति वक्तु शक्पते- निरचयकत्वादात्मनः । नचैकमेव ज्ञानद््व्य ज्ञानज्ञानवदास्मरूपेण वर्तत इति वाच्य, आत्मनससावयवस्त्रे सत्यनित्य्तव स्यादिति निर्वयब एवात्मा सम्पतिपननः । तथा च ज्ञानमपि निश्वयवमेव स्यादन्यथा तस्यात्मस्वरूपस्वानुपपत्तेरिति। तस्माध्यथा दीपः प्रभारूप: प्रभागुणकश्च तथा आत्मा चिट्ृपश्ैतनयस्वभावश्चेति वक्तु न शकपते- दीपस्व साक्यवर्वेनात्मनो निरवयवस्वेन न दृ्टान्तदार्ान्तिकमावासिद्धेरिति। ननु यद्यात्मनो ज्ञानस्वरूपत्वमेव नतु ज्ञानधर्मकर्त्व तर्हि स्वयम्पकाशत्वमात्मनो न स्यादेव-ज्ञानधर्मकत्वाद्धि स्वय- मप्रकाशत्वमात्मन इति चेन्मैवम्-ज्ञानस्वरूपत्वादेव स्वयम्प्रकाशव्वमात्मनो नृतु ज्ञानधर्मकस्थात्। ज्ञान हि स्वयम्पकाशमिति। ननु यथा दीपः स्वधर्ममूतप्रभानिरपेक्षपकाशवत्वात्वयम्प्रकाश एव- मात्मापि स्वधर्मभूतज्ञाननिरपेक्षपकाशवत्त्वास्वयम्पकाश इति-सुदर्शनः, मैवम्-दीपस्यापि स्वरूपमूतपभातिरिक्तवर्मभूतपभाइनङ्गीकारात्। या तु सर्वगृहवर्तिनी प्रभा सापि दीपस्य स्वरूपमूतैब, दीपस्य धर्मस्तु तमोनिरासकत्वादिः। नच कथ दीपसय प्रभेति भेदनिर्देश इति वाच्य, राहोविशर इतिवशदुपपत्तेः । नच दीप्स्य स्वरूपभूता परभा चतुरंगुलपरिमिता ज्वालैवेति वाच्य, दीपस्य स्वरूप- भूताया एव प्रभाया: यर्स्सहृतावयवांशस्स ज्वालेति यो विसुमरावयवांझस्स प्रमेत्युच्यत इति। यदि तु दीपस्य औष्ण्यमिव प्रभापि धर्मसस्यात्तर्हि यत्र दीपस्तत्रैव ममाष्युपलभ्येत औष्णयवत्। दीपस्तु वत्यम एव वर्तते पभा तु ततोन्यत्रापीति। नहि धर्मों धर्मिणं विहायान्यत्र मवितुमर्ृति। नचैवं प्रभाया अपि दीपतवेन कर्थ दीप इब परभायामप्योष्यानुपलम्भ इति वार्च्य, यधायथा प्रभाया अवयवनैबरिडर्यं तथातथा औष्ण्यातिशयोपलम्भः । अतीब विरलावयवायां प्रभायां तु सूक्ष्मत्वादौष्ण्पस्यानुपलम्मः, न स्वभावादिति। तस्मादेफैव पमा यथा दीपस्य स्वरूप स्वमावश्र तद्देकमेव चैतन्यमात्मनसस्वरूर् स्वमावश्रेति बक्त न शवयते- सर्वत्रापि स्वरूपादन्यस्पैव धर्मत्वेन समुपलम्भादिति कृत्वा नास्ति दीपस्येवारमनोपि धर्मभूतः प्रकाश :- इति। ननु यद्येव दीपस्य स्वरूपभतैब प्रभा कष तरहि प्रभायां दीपबुद्धचमावो लोकस्येति चेत्समान एवायमनुयोगस्तवापि- यदि दीपस्य स्वरूपमुताप्यस्ति काचित्ममा कुतस्तर्हि तस्यां दीपस्वरूपभतार्या पमायां कोकस्य न प्रभाबुद्धिः । नहि दीपस्य स्वरूपभतायां प्रमायां प्रमाबुद्धिर्न कर्तव्या-स्वभावभूतायामेव कर्तव्येति राजाज्ञा। तस्मालोको निबिडाययर्व प्रमामागं दीप ज्वालेति विरलावयवं तु प्रमेति मेर्द क्पयित्वा व्यवहरति। सा ज्वाला सा च प्रभा ह्यमपि दीपस्य स्वरूपभतमेव तकुभयातिरिक्त दीपपदार्थामावादिति। अधापि यदि दीपस्य ज्वालैव स्वरूप, प्रभातु धर्म एवेत्यमिनिवेशस्तर्हि कथमुक्त दीपस्य प्रभा स्वरूपं धर्म्रेति। तस्मादेकमेय वस्तु कक्यचिद्वस्तुन- सस्वरूपभूरत धर्मभूतं च भविति नार्हतीति घण्टाधोपः। अथ यदुक्त रामानुजेन-चिद्रूपता हि स्वयम्प्रकाशतेति, तत्चैतन्यस्वभावता हि स्वयम्प्रकाशतेति स्वपूर्वग्रन्धेन-व्याहतम्। नच चिदूरू- ** 111 **

पत्वादात्मनः स्वयम्पकाशत्वमित्येतत्तय।पीष्टमेवेति वाच्य, तस्येष्टतवेपि चिदुरूपरवमेव स्वपकाशत्वमिति तु नेष्ट-अनन्यावमास्यत्वमन्यावभासकत्व च हि स्वप्रकाव्त्वमिति। ननु ज्ञानस्वरूपो ज्ञानगुणक- धात्मेत्यत्र श्ुलयः प्रमाणं तथाहि 'न विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यते', 'एप हि द्रष्टा ओ्रोता बिज्ञानात्मा पुरुषः' इत्यादय इति मनम्-विज्ञातु: स्वरूपभूता विज्ञातिरिति तदर्थात्। अन्तःकरणादितादास्या- धयासेन द्रष्टृत्वादिमानप्यात्मा वस्तुतो ज्ञानस्वरूप एवेति तदर्थाच्च। नच ज्ञातुर्ज्ञान धर्म एव, न सवरूपमिति वार्च्य, ज्ञानस्वरूपत्वमात्मनस्तवापि सम्मतमिति । तक्षमास््वप्रकाशोयमात्मा चिद्रूप एवं नतु ज्ञाता- ज्ञानत स्वम्कादात्वमिति त्वयैवोक्तत्वादिति-संक्षेपः ॥ संविद आत्मत्वोपपत्ति: । अथ अजडल्ा तसवि देवात्मेतीदमनुमाने कि समीचीनमुतासमीचीनमिति विचार्यते-असमीचीन- मेवेति रामानुज :- तथादि- अजडत्व किममिप्रेत्तम्-स्वसताप्युक्तपकाशत्वमिति चेह्दीपादिप्यनैकान्त्य,

चारानिरस्तम्। खस्मै प्रकाशमानत्वमपि संविध्यसिद्धम्। अन्यस्मे अहमर्थायैव सविदो भासमानत्वात् --

घटादिवचक्षुरवभास्या एवेति। नहि चक्षुषि निमीलिते घट इब दीपोषि स्फुरेत्, मकाशस्तु संविदो न धर्मभृतः, किंतु स्वरूपभत इति नासिद्ध्यादिकमपि। यह्ा घटस्येव संविदोपि प्रकाशो नाम व्यवहार- विपयीभवन तद्धि याववयवहारमस्तीति न दोषः । अजडत्वमन्यमिचरितम काशसच्ाकत्वमित्युक्ताबपि न दोष: । यस्य प्रकाशस्सता चेत्युमर्य न व्यभिचरति तक्ष््यमिचरित्सताकम्। सुखादेस्तु तदुभरय व्यमि- चरति-जन्मन:प्राकमध्वसात्पश्ाच सुस्ादेस्तदुभयाभावास्। नहि सुखसद्धाबद्शायां सुखमकाशोस्ती- त्येतावन्माश्रेण सुखमव्यमिचरितमकाशसत्तारक भबति। यदितु यस्य सता प्रकाश न व्यभिचरति तदव्यभिचरितमकाशसताके, सुखादिक च ताहगेवेति सुखादी व्यमिचार इस्युच्यते, तदपि न युक्तम्- प्रकाशशब्देन स्वरूपभृतमकाशस्य विवक्षितत्वात्। अजडत्व स्वस्मै भक्मानस्वमित्यपि युक्तमेब। अहू- मर्थस्यास्मनस्सविदुरूपत्वेन संविदन्यत्वाभावात्-इति। वस्तुतस्तु-अजड्त्वनाम स्वपकाश्त्य -- पर- प्रकाश्यत्व स्यैव जडत्वरूपल्वात्। स्वमकाश्त्यं चानन्यावभास्यत्वमन्बावमासकर्तव चेत्युर्क माक्। यदुक्त- मत्न शुतप्रकाशिकायाम्-संबिदः स्वयम्पकाशरनाम कि ज्ञानकर्मतामन्तरेण व्यवहारानुगुणल, कि वा ज्ञानान्तरनिरपेक्षमकाशत्वम्: आधे ज्ञातर्यतिव्यातिः । द्वितीयमसिद्धं- सविदःस्वरूपभूतज्ञाना- धीनत्वात्। अतोहमर्थस्वैव स्वयम्प्रकाशत्व न तु संविद इति-तदयुक्तम्-आय्यस्य न ज्ञातर्यति- न्यापिति :- ज्ञातुराव्मनस्स्वरूपभूतैव संविदिति। यदि तु संविदन्य एव ज्ञातेति मर्त तर्हि सोनार्मा युष्म- दर्य एवेति ज्ञानकर्मतयैव तस्य व्यवहारानुगुणखम्। द्वितीयस्य च नासिदूत्वम्- धर्मभूतज्ञानवादिनस्तव मते आत्मस्वरूपभूतज्ञानाधीनमात्मधर्मसुतज्ञानमिस्यस्तु। मम मते तु आत्मस्वरूपभतज्ञानमेव संविदिति कृत्वा कर्थ तरय ज्ञानान्तराधीनतवम्। तम्मात्स्वप्रकाशा संविदेवाहमर्यः प्त्यगास्मा। यदि वु ज्ञान- ** 112 **

संविद आत्मत्योपपतिः । ९३

बानेबात्मा न ज्ञातेत्याम्रहस्तर्हि ज्ञानज्ञातुसम्बन्धस्य ज्ञानान्तरवेद्यलादूज्ञानज्ञातारावपि ज्ञानान्तरवेद्यावेवेति जडावे स्याताम्। वैद्यत्व हि जडत्वम्। नच स्वसंबन्धः स्वैनैव घेद्यत इति वाच्य, कि ज्ञानज्ञातृ- संबन्धो ज्ञानेन वेधते, यद्ा जात्रा? अथवा सम्बन्धेन :- न प्रथमद्वितीयो -- सम्न्धस्य सम्पन्धि- धर्मत्वात्स्वस्य स्वधमर्मग्रहणायोगाच्च। न तृतीय: व्याघातात्। नच स्वधर्मोपि स्वमाद्यो भवस्येव -- आस्मधर्माणां नित्यत्वादीनामात्मना ग्ुद्यमाणत्वादिति वारच्य, आत्मनो निर्धर्मकत्वान्। आत्मनि कल्पितानां नित्यतवादिधर्माणां प्रमाना गृद्यमाणत्वादात्मन: कूटसपरवेन ज्ञातृत्वादिविकारायोगाच। नच ज्ञानगत स्वप्रकाशत्व ज्ञानेन गृह्यत इति वाच्य, तत्रापि प्रमातैव ग्राहक इति। अपि च आत्मनो जातृत्वे सिद्धे सत्येव ज्ञानेन सह स्वस्य सम्बन्धज्ञानम्। आत्मनो ज्ञानेन सह सम्बन्धे विदिते स्ये- वात्मनो जातृस्वसिद्धिरित्यनयोन्याश्रयः। किंच मम ज्ञानेन सम्बन्धोस्तीति यदात्मनो ज्ञान तेन सहा- त्मनर्सम्पन्धोपि ज्ञानान्तराधीन इत्यनवस्था। अपिचात्मनः केनापि सङ्ग न सहते श्रुति :- 'असङगो-

अपि च घटवत आत्मनो यथा घटो न स्वरूपमेवे ज्ञानवत आत्मनो ज्ञान नैव स्वरूप भवेत, नहि धर्मिणो धर्म एव स्वरूपमिति कचिदुद्ृष्टम्। नचातमस्वरूपभूतादूज्ञानाद्गमभूत ज्ञानमन्यदेवेति वाच्य, अन्यक्स्पैब दुरुपपादखा्। ज्ञानद्वित्वे सिद्धे ज्ञानमेदसिद्धिः, ज्ञानमेदे सिद्धे ज्ञानद्वित्वसिद्धिरि- त्यन्नोन्याश्रयात्। इर्द मम स्वरूपमतं ज्ञानमिदै तु मम धर्मभृत ज्ञानमित्यनुमवाभाषात्-इति। ननु अहमर्यों विशेष्यतैकस्वभारव स्वात्मान मकाशयति, धर्मभतज्ञाने तु विशेषणतैकस्वमाव स्वास्मानमिति मेदारस्वरूपधर्मज्ञानहयसिद्धिरिति, चेन्मवम्-कि ध्मभतज्ञान स्वातमान स्वयं जालवा अन्यस्मै प्रकाशयति, उताज्ञात्वा आद्ये-धर्मभूतज्ञानस्य यदस्त्यात्मज्ञान तदप्यात्मान ज्ञालवैवान्यसे प्रकाशयतीत्यनवस्था । द्वितीये- स्वेनैयाविदितस्थार्थस्य ककमन्यस्मै बोधनम्। नच दीपो यथा स्वेनैवाविदितमाह्मानं घटादिर्क चान्यस्मे प्रकाशयति तदद्धर्मभूतज्ञानमपीति वाच्य, तथासति दीपव- दस्यापि जडत्वमसज्गात्। किंच दीपस्य प्रकाशकर्त्वनाम न ज्ञानजनकर्सव, किंतु आवरकतमोनिरासकत्व- मेवेति न तद्ष्टान्त इद युज्यते। अपि च स्वरूपज्ञानेनैव धर्ममुतज्ञान प्रकाश्यत इति स्वोकिव्याघा- तक्ष। एवमहमर्थोप्यात्मान कस्मै प्रकाशयति- नात्मने प्रकाशनाागेव सिदधत्वावस्। प्रकाशितस्यैव पश्चात्सिद्धिर्न तु प्रकाशकस्येति। आत्मा च प्रकाशक एवेति। अपि च कर्मकर्तुभावन्याघातः। तक्षमा- दहमर्थ आत्मा केवर्ल प्रकाशत एव। नचैव प्रकाशक ज्ञानमहमर्थ :- प्रकाश्य तु तद्धर्म इति वाच्य, प्रकाशकस्वस्यैव ज्ञानत्वरूपत्वास्प्रकाश्यरस धर्मो जड एव स्यान तु ज्ञानमिति। नच ज्ञानस्त्र यदि प्रकाशकतम लक्षरण तर्हि दीपादौ तथ्यमिचरितमिति वार्च्य, दीपादेरमकाशकत्वस्योक्तलात्। यद्वा अमकाश्यत्वे सति प्रकाशकर्त्वं ज्ञानस्य लक्षणम्। दीपादिवारणाय विशेषणम्। शयशङ्गादिवारणाय विशेष्यम् 1 नचेद स्वपकाशतवलक्षणमिति वार्च्य, ज्ञानस्येव स्वप्रकाशत्वात्। तस्मानास्त्यात्मनो धर्मभूर्त ज्ञानमिति 1 न ज्ञाताऽडरा किंतु ज्ञानमेवास्मा। जञातृत्वस्य जैयाधीनवेन आतमनो ज्ञानृखवे सति ** 113 **

१४ श्री शहराशह्करमाष्यवमशः ।

अनन्याधीनत्वासिद्धेः। नच ज्ञानमपि ज्ञैयज्ञातृद्धयाधीनमिति वाच्य, कियाभूतज्ञानस्पैव तथातव, न त्वाल्मस्रूपभृतज्ञानस्पेत्युक्तलवादिति। ननु अनुभवोहमिति प्रतीत्यभावादनुभवाम्यहमिति मतीतेश्च अनुभयवानेवात्मा नत्वनुभव इति, मैवम्-किमनुगव स्यानुभवत्त्वमनुभवेन साधित भवता येनात्मनो5- नुभवस्वमनुभवेन सिषाधयिपसि- किंच अस्तुनाम प्रतीतिः कर्थ पुनस्तस्याः मामाण्यम्। नच प्रतीतेः स्वतः मामाण्यमिति याथ्य, किमयाधितमतीतेः स्वतःमरामाण्य, रद्वा वाचितमतीतेरपि: आधे- त्हर्शितपतीतेश्वाधितर्त्व केन त्वया ज्ञातम्। द्वितीये- सपोयगिति प्रतीते रज्जुरपि सर्पस्स्यादेव। नच ममानुभव इति प्रतीते: केनापि बधो नासत्येव- तहावरयाननुमवादेवेति वार्च्य, अहँ मनुष्य इति प्रतीतेरपि केनापि बाधो नास्त्येवाननुमवादिति प्रत्याह बौद्धः । अपि च मम मनुष्य इति प्रतीक्यमाय।देव मनुष्यन्बमात्मधर्म एव नतु देहधर्म इति। नच वेदान्तशास्त्रादरि्ति मनुष्योहमिति प्रतीतेर्षाध इति वाच्यं, तर्हि तत एव ममानुभव इति श्रतीतेरपि बाध इति बिद्धि। नव नास्ति आत्मनोडनुभवरूपत्वप्रतिपादक वेदान्तवासमिति बाच्य, 'विज्ञानमानन्द बझ्मे'स्यादिसत्त्वात्। नयया प्यास्मनो ऽनुमवरूपसवस्याभ्युपेतवात्। किमहमनुभवामीतिवन्मम स्वरूप ज्ञानमिति लोक: प्रत्येति, येनानुभववलादारमनो ज्ञानस्वरूपमित्युच्येत। कि वा तथाविधानुभवाभावादारमा ज्ञानस्वरूपो नेति स्वया वष्तु शक्यते। तस्मादर्ह मनुष्य इति प्रतीतिर्यथा देहतावास्याध्यासप्रयुकर्वेनापमार्ण, तथा अहं सुखम नुभवा मीत्यादिमतीतिरप्यन्तःकरणतादा सम्याध्यासभयुक्तत्वेनापरमाणमिति न तहलादालमनो- नुभवरूपरवे मत्यास्यार्त शक्यते- तस्यावावितोपनिपम्रमाणजन्यत्वात्। न चातनो ज्ञातृत्वमप्युपनिप-

वयव हारतोपि ज्ञानस्य ज्ञातृत्वमिति वार्च्य, प्रतिभासतो रज्ोस्सर्पत्वमिव तदुपपतेः । नच रज्जौ सर्पः कल्पित इति बार्च्य, अनुभवरूपेप्यात्मनि ज्ञातु: कल्पितत्वान्। ननु आत्मानाम चैतन्यं- ज्ञातानाम अन्तःकरणविशिष्टचत्त्य-ततश् विशेषणे बिशिष्टस्याध्यासो न युक्त इति-कथमात्मनि ज्ञातुरध्यस्तत्वमिति चेन्मैवम्- चैतनधस्ब विशेष्यत्वेन विशेषणत्वाभावासस्य विशेषणतवं तु आ्रन्तिसिद्धमेव। नच विशेष्येपि चैतन्ये कथ विशिष्टस्याध्यास इति वाच्य, नीले नभ इति विशेष्ये नमसि विशिष्टस्य नीनभसोऽध्यासदर्शनान्। नच तत्र नीलरूपमेवाव्यस्तमिति वाच्य, अन्नापि अन्तःकरणमेवाध्यस्तमिति तुल्यत्वात्। विशेष्ये विश्िष्टाध्यासेपि विशेषणांश एव अ्व्यस्तो भवति। नच नीलं नम इतियदनुभवोहमिति प्रतीत्यभावास्नाह्मर्थस्य ज्ञातुरनुभवेऽध्यस्तत्वमिति वाच्य, नीळं नभ इतिबदुज्ञाताहमिति प्रतीतिसच्चेन नमसि नैल्यस्येवाहमर्थे प्रतीच्यनुभवे ज्ञातृत्वस्याध्यस्तत्ात्। नच नभो नीलमितिवदनुभवो ज्ञातेति प्रतीतिर्स्यादिति वार्थ्य, नीवरूपविरोध्याकाराभावेन नमसि नमो नीलमिति भतीतिर्भबति-अनुभवे तु ज्ञातृविरोध्याकारसत्वादनुभवो ज्ञातेति न प्तीति :- यथा अर्थ सर्प इस्मेव प्रतीतिन तु रज्जुसर्प इति। नच निराकारे अनुभवे कके ज्ञातृविरोध्याकारसत्त्वमिति वार्च्य, ज्ञानत्वादनुभवाय लोके ज्ञानज्ञात्रोज्ञैयज्ञाओरिव मेदस्त्वान्। प्यनुभवस्य निर्विषयज्ञानस् जञात्रा-

** 114 **

संविद आत्मत्वोपपतिः । ९५

कारविरोधाभांवादेव तल्र ज्ञातुरध्यास:, तथापि लोक: सविपयज्ञानमेवानुमर्व मन्यत इति कृता तस्य च ज्ञात्राकारविरोधसत्त्वादनुभवो ज्ञातेति लोको न प्रत्येति। एवमनुमघगतज्ञानाकारस्य ज्ञान्नाकारविरोधे- नानुभवो ज्ञातेति प्रतीत्यभावेषि अनुभयगताहमाकारस्व तदबिरोबाद्ज्ञाताहमिति प्रतीतिर्भवति।

लक्ष्यार्थसस न मुख्य इति वार्च्य, कोकटष्चा तस्यामुर्य्वेपि शासत्रदएचा मुख्यत्वमेवेति। आात्मवाची सल्ब है शन्द :-- आत्मा चानुभव एवेति। एयमात्मनोहशव्दवाच्यत्वादेव आलमनि ज्ञातुरच्यासेपि अह- ज्ञातेति व्यवहारो लौकिक: आत्मा ज्ातेति तु शासीयन्यवहारः। तम्मादनुभव रूपस्यातमनो ज्ञातूर्र्व मिथ्यैव -- यथा नीरूपस्य गगनस्य नीलरूपत्यें मिथ्या तद्ददिति। यदुक्तमत्र सुदर्शनेन-विषयप्रका- इकसविद एवात्मस्याभ्युपगमेन, त्वया स्वयम्पकासत्वसमर्थनाच्च सैवाधिष्ठानमिति तदवभासे तस्याश्ध

नारतीति। नचैवं विषयपकाशकत्वाभावे सविदः स्वयम्मकाशत्वासिद्धिरिति वार्च्य, धटादिविषयप्रका- झकतया स्वयम्पकाशत्वेन स्वदभिमतस्य दीपस्यापि घटदिविषयाभवे विषयप्रकाशकत्वाभावेन स्वय अकाशत्वासिद्धिमसज्ात्। प्रकाशान्तरनिरपेक्षतया स्वय्पाम न्व्वपत्,िि

ज्ञातुरधयाससम्भव इति। नच निर्विपया सविश्वास्त्यनुपळबधेरिति वाच्य, तबोध प्रागेव परिह्तमिति। ननु यद्यास्मनो जातृत्व मिथ्या तर्हि आत्मनि ज्ञाताडध्यस्त इत्युच्येत, न तु तन्मिध्या- तथा सति आस्मतयाऽमिमताया अनुभूतेरपि मिथ्यात्वं स्यादिति चेन्मैवम्-नअ्स्मामिर्जातृत्वमनुभव हत्यु- च्यते, येन जञातृत्वमिथ्यात्वेनानुभूतेर्मिथ्यार्स्वं शबधेत। कि तर्हि ज्ञातुः स्वरूपमेवानुभवो न तु धर्म इत्युच्यते, अतोन दोष इति। नचानुभवाध्यस्तस्य जातुः कथमनुभव एव स्वरूपमिति वाच्य, कल्पि- तक्याधिष्ठानमेव स्वरूपमिति। यदुक्तं रामानुजेन-देहात्माभिमानक्त एव शातृत्वपतीतिवदनुभूति- प्रतीतिरिति कृत्वा ज्ञातृत्वस्य मिथ्यास्वे अनुभूतेरपि मिथ्यात्वमिति तदपि मन्दम्-देहादिष्वनात्म- स्वात्माभिमानवानेव मनुष्योह दष्टाई शाताहमिति प्रत्येति, तद्रहितस्तु भहमनुभव इत्येव प्रत्येतीति। देहा- वा्माभिमानवतो वर्शितमतीत्यभावाव्। नच मम देहायात्माभिमानो नास्ति, शाताहमिति पतीति- रस्तीति वाच्ये, अन्तःकरणतादासम्यामिमानपयुक्तत्वादेव सक्षतीते :- इति। यदुक्त अनुमबबद्शा- तृत्यमध्यवाधितत्वास्न मिथ्येति तदप्ययुक्तम्-कि जानामीति प्रतीत्या त्वमात्मनो ज्ातृत्वं सिषाधयिपसि, यता-शाकेण/ नाद :- सुपुप्त्यादौ तत्मतीत्यमावेनात्मनो ज्ञातृत्यायोगान्। न द्वितीय :- निर्धर्मकपर- मानन्दबोघरूपत्वमेवात्मनरथाखं प्रतिपादयतीति। नच मुक्तावप्यात्मा ज्ञातैवेति वाच्य, मुक्तौ द्वितीय- स्पैवामावेन कर्थ ज्ञातृत्वमातमन इति। नच मुकी द्वितीयमस्तीति वाच्य, 'एकमेश्राद्वितीयं नम', 'एकोश्दैत:'- 'जान्यत्श्यति'- 'तत्केन के पश्ये,दित्यादिश्ुतिशतात्। नचानुभवोपि बाधित एवेति वाच्य, अनुभवः केन बाष्यते। नच सुपुप्स्यादावनुभावाभावात्कालेन बाघ्यत इति वाच्ये, सुपुस्तौ

** 115 **

१३ संविद आत्मत्वोपपततिः । १७

तत्राहमर्धास्फुरणात्। नहि जागरस्वमयोरिव सुपुप्तावई्जानाभीति व्यवहारः । तस्मादहमथस्यादकारम्य चेतनसालिध्येन, चेतनतादातम्याध्यासाचेतनत्वलाम इति कृत्या स्वतो जडोप्यहहारश्रेतन एवेति। ननु कि चतमस्य जीवस्य ज्ञातृत्वमस्ति वान वा आये तब मतपातः । द्वितीये जीवस्पैवा- विद्यमान ज्ञातृत्व कथे तदध्यस्तस्याद्दद्ारस्य भवितुमर्द्दतीति, मैवम्-सूर्यस्यैव चेतनस्य प्रकाशकव्चमस्ंति- सषथ्व सूर्यमति चिम्व्ह्णाइर्पणस्थ यथा भवति, तथा चैतनपतिबिम्बम्रहणादहक्कारस्य भवति। सचात्मानु-

अत एव सामान्याकारेण सर्वावभासक आत्मा, विशेषाकारेण सर्वाबभासकस्तु अहपदार्थोऽहक्ार: । सक्माज्जीवस्य विद्यमान प्रकाशकत्वमेव तदभ्यस्तस्याहक्वारस्यागम। तदेव प्रकाशकर्वं अह्ग्रहपूर्वक सदहह्हारस्य ज्ञातृत्वमित्युन्यत-इति। एतेन यधा आत्मा सर्वै प्रकाशयति तथा -साभासाहकरोपि सर्व प्रकाशयरयेव। पर तु सामासाहक्वारस्सर्व प्रकाशयत्रहमिद जानामीति प्रत्येति। अतपवा- हहारस्य ज्ञातृत्वमागत आत्मनस्तु ज्ञानत्वमेवेति-सिद्धम्। नचात्मैवाहै, जानाभीति प्रत्येति नाहकार इति वारच्य, अन्वयव्यतिरेकन्यायादहद्वार एव तथा प्रत्येति नात्मेति- जागरस्वप्योरहक्वारसत्वाव्द जानमीति प्रत्ययसत्त्व, सुपुप्त्यादौ तु तदभावातद्भाव इति। तम्मात्सामासारह करोहमर्थ एव ज्ञाता, नत्वात्मा-स तु दयूप एेति। ननु विषयावभासकस्वमारमनस्सम्प्रतिपन्रम्- तदेव ज्ञातृत्वमित्यस्मदमिपेतमिति चेन्मैवम्- ज्ञानस्यापि विषयावभासकत्व सम्मतमेवेति। किच विषयावभासकत्वं ज्ञातृत्वमिति स्वीकारेपि कि वस्तुत आत्मनो ज्ञातृत्वममिप्रैपि? किं या व्यवहारतः? नाय :- वस्तुतो विषयाणामेवामावेन कुतम्त- त्प्काशकत्षमात्मन इति। द्वितीय इष्ट एव- अहकारतादात्याध्यासेन हि भवति ज्ञाता पत्यगात्मा। नच विषयपकाशकरव ज्ञानत्वमित्यम्युपगमे कथमात्मनो वस्तुतो ज्ञानस्वरूपत्वमिति बाच्य, वस्तुत इत्यस्यात्राध्यासाभाव इस्यर्थात्। व्यवहारदशायामेव आत्मनो वास्तव रूप ज्ञानम्। अहक्वारतादालय- व्यासप्रयुक्तत्वेनावास्तयमौपाधिक तु ज्ञातृलवं-यथा तब मतेपि आतमनो वास्तर्व रूप ज्ञातृत्वं देहतादा- स्म्याध्यासमयुक्तरवेनावास्तवमौपाधिक तु मनुप्यमिति तहत्। एतेन-परमार्यदशायामात्मा ज.न- स्वरूमोपि न भवति-विषयुपकाशकत्ववक्षणज्ञानत्वाभाव।दिति-सिद्धम्। अत एव 'यतो बाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सहेति श्रुतिरुपपध्यते बाअमनसाबिषयत्वमात्मनो बुबाणा। नहि जानस्वरूपे स्यात्मनः ज्ञानमात्मेति प्रतिपादयित श्रुतेरस्ति कोपि ब.घः। अत एव च शानादिपदानां लक्षणया बअ्मपतिपादकस्वमित्युक्तम्। एवं तदिदमिति निर्देष्टुमशक्मत्वदेय नेतिनेव्रीति निषेघविधया अषधि- भूतै ऋश्म तात्पर्यवृत्त्या अतयः प्रतिपाद्यामासुः। तदुक्तम्-'श्रुतयस्त्वयि हि फळन्त्यतनतिरसनेन भव- चनिघनाः इति भागवते व्यासेन। ननु विधिमुखेन निषेधमुखेन च द्विषा वेदान्तानां व्रक्मणि प्रवृत्तिरिति शक्राचार्यरेयोमिति कथ त्वया विधिमसेन प्रवृततिर्निरस्यत इमि चेन्मैवम-याबद्यवहार ब्रम्मणि विषयप्रकाशकअलक्षग- ** 116 **

संविद आत्मत्वोपपततिः । ९७

तत्नाहमर्थास्फुरणात्। नहि जागरस्यमयोरिव सुपपतावहदजानामीति व्यवा। मामयस्याारस् चेतनसानिि्येन, चेतनतादासम्याध्यासाच्वेतनत्वलाम इति कृत्या स्वतो जडोप्यहक्ारश्र्ेतन एवेति। ननु कि चेतनस्य जीवस्य जञातृस्वमस्ति वान था? आचे तब मतपातः । द्वितीये जीवस्टैचा- विद्यमानं जञातृत्य कम तदध्यस्तस्याहक्कारस्य भवितुमर्हतीति, मैवम्-सूर्यस्पैब चेतनस्य प्रकाशकव्यमस्ति- सच सूर्यप्तिविम्धमहणाहर्पणस्य यभा भवति, तथा चतनपतिविन्चह्णादहकारस्य भबति। सचात्मानु- प्रवेशळब्धचैतनयोऽहक्कारस्सव विषयमव मासयत्रहंग्रहपूर्वकमबभासयति। व्रात्मा तु केवळमवभासयति। अत एव सामान्याकरण सर्यावभासक आत्मा, विशेषाकारेण सर्वावनासकस्तु अहपदार्धोडहद्कारः । तक्माज्वीवस्य विद्यमान प्रकाशकत्वमेव तदध्यस्तस्याहक्कारस्यागम्। तदेव प्रकाशकरव अह्ँग्रहपूर्चकें सदह क्वारस्य जातृत्वमित्युन्यत-इति। एतेन यथा आत्मा सर्वें प्रकाशयति तथा -साभासाहकरोपि सर्वे प्रकाशयत्येथ। पर तु साभासाहक्वारस्सवें प्रकाशयत्रहमिद जानामीति प्रत्येति। अतपवा- हहारस्य जातृत्वमागर्त आत्मनस्तु ज्ञानत्वमेवेति-सिद्धम्। नचात्मैवाह जानामीति प्रत्येति नाहकवार इति वाच्य, अन्वयळ्यतिरेकन्यायादहक्वार एव तथा प्रत्येति नात्मेति-जागरस्वमयोरहव्ारसत्त्वानहै जानामीति मरत्ययसत्त्व, सुषुप्त्यादौ तु तदमावात्तदभाव इति। तष्मात्साभासाहे करोहमर्य एव ज्ञाता, नत्वात्मा- सतु द्यप एवेति।

ज्ञानस्यापि विषयायभासकत्वं सम्मतमेवेति। किंच विपयावभासकत्व ज्ञातृत्वमिति स्वीकारेपि कि वस्तुत आत्मनो ज्ञातृ्त्वमभिमैपि ? किं वा व्यवहारतः ? नाय्य :- वस्तुतो विषयाणामेवाभावेन कुमद- त्पकाश कत्वमात्मन इति। द्वितीय हछ एव- अहकारतादात्म्याध्यासेन हि भवति ज्ञाता प्रत्यगात्मा । नव विषयप्रकाशकरव ज्ञानत्वमित्यम्युपगमे कथमात्मनो वस्तुतो ज्ञानस्वरूपत्वमिति बार्च्य, वस्तुत इत्यस्यात्राध्यासाभाव इत्यर्थात्। व्यवहारदशायामेव आत्मनो वास्तय रूपे ज्ञानम्। अहक्वारतादालय- ध्यासभयुक्तत्वेनावास्तवमौपाधिक तु ज्ञातुत्व- यथा तव मतेपि आत्मनो वास्तर्व रूप ज्ञातूतवं देहतादा- त्म्याध्यासमयुक्त त्वेनावास्तव मौपाधिक तु मनुष्यतमिति तहूत्। एतेन-परमायदद्यायामात्मा जन- स्वरूपोपि न भवति-विषयपकाशकत्वटक्षणज्ञानत्वाभावादिति-सिद्धम्। अत एव 'यतो वाचो निवर्तन्ते अमाप्य मनसा सहेति क्ुतिरुपपद्यते याअमनसाविषयत्बमातमनो ब्रुवाणा। नदि ज्ञानस्वरूपे सत्यास्मनः ज्ञानमान्मेति प्रतिपादयित श्ुतेरस्ति कोपि ब.थः। अत एव च शानादिपदानां लक्षणया अम्मपतिपादकत्वमित्युक्तम्। एवं तदिदमिति निर्देष्ट्रमशवप्वादेव नेतिनेतीति निषेधविधया अवधि- भूतै नम्म तात्पर्यवृत्या भ्ुतयः प्रतिपाध्यामासुः। तदुक्म्-'शुतयस्त्वयि हि फलन्सवतननिरसनेन भव- ननिधनाः' इति भागवते व्यासेन । ननु विधिमुखेन निषेधमुखेन च द्विशा वेदान्तानां ग्रह्मणि प्रवृततिरिति शक्राचायरेय्ोमिति कर्य त्वया विधिमखेन प्रवत्तिर्निरस्यत इमि चेन्मैवम-यावद्यबहार ्रम्मणि विषयप्रकाशकपलबग-

** 117 **

१८

ज्ञानत्वसत्याद्ज्ञानं प्रेति श्रुतिर्विधिमुखेन श्राम्र प्रतिपाद्यति। बस्तुतो प्रक्मणि तस्याध्यभावास्ेतिनेतीति श्रुतिर्निपेधमुखेन त्रम्म प्रतिपादयतीति। तस्मान्निर्विशेपमेव न्रश्न- इति। नच त्रक्मणि यदि कोपि विशेषो नास्ति तर्हि शून्यमेव तदिति वार्च्य, विशेषाभावाधिष्ठानस्य तस्य शून्यस्वायोगात्। शूत्य नहि बस्य कस्याप्यधिष्ठान भवितुम्हृति। एवं निर्विशेपन्नभाभेदमतिपादनादेवात्मापि निर्विशेषः । तस्प च वाबध्यव हार ज्ञानस्वरूपत्वम्- व्यवहारत एव याबवहक्काराध्यासं ज्ञातृत्वमिति-सिद्धम् । नन्वेयमारमनो ज्ञातृत्वमिब ज्ञानत्वमपि मिथ्यैवेति कृत्वा कथमुच्यते ज्ञातृत्वमेव मिश्र्येति चेदुच्यते-अध्यासमयुक्तत्वाद्ज्ञातुर्तव मिथ्या तदपयुक्तत्वाद्ज्ञानत्वं न मिथ्येति तथोकम्। अपार- मार्थिकत्वरूपमिथ्यात्य तूभयत्राप्यविशिष्टम्- इति। नचैवं ज्ञानस्थापि मिथर्वाखे ज्ञानस्वरूपस्पादमनोपि मिथ्यात्वमागतमिति वाच्य, न वर्य ज्ञान मिध्र्येति अ्म :- सेनातनो मिध्यात्ं स्पात्। किंतु विषयपका- शकत्वलक्षणं ज्ञानत्वं मिथ्येति बमः। अतो नानुपपत्तिरिति। ननैव ज्ञातापि न मिथ्या तस्यापि चैतन्यरूपत्वादिति वाच्य, अहक्वारविशिष्टचैतन्यरूपद्वेन ज्ञातुर्मिथ्याखवात्। यदि तु ज्ञातुरपि बिशेष्नांश एव पक्षपातः, तर्हि ज्ञातृत्वमेव मिथ्या, नतु श्ातेति विद्धि। एवं घटादीनामपि घटाघ्यवच्छिन पेतन्य- रूपराद्धिशेष्याशपक्षपातेन मिर्याल किंतु घटत्वादेरेव मिध्यास्म्। तस्मादातमनि कल्पितस् घटादिविष- यस्य तबुजातुरह्हारस्य च यत्स्वरूपभूर्त ज्ञान सत्ताऽमित्र सुखामिन्ं च तदेवारमा। तख निर्विशेषम्। तन्र विषयप्रकाशकत्वे तु शातृत्वादिबतकल्पितमेव। एवं विपयध्रकाशकत्वस्य वस्तुत आत्मन्यमावदेव पवृत्ति- निमित्तामावेन ज्ञानशब्दोपि नातनि प्रवर्तत इति शब्दाविपयत्वमातमन उच्यते। तासपर्यतृत्त्या त्वात्मा ज्ञानादिशब्दैः प्रतिपाद्यन इति निषेधमुखेन च प्रतिपाद्यत इस्योपनिषद्त्वं चोच्यत इति भावः । ननु ज्ञातृस्वमात्मनो नाहकवाराध्यासपयुर्क्त्त, किंतु ज्ञानत्वमिव स्वामाविकमेव अहक्वारज्ञातूखा- दात्मनः। नवहकारज्ञातृत्वमह्काराध्यासमयुक्तमिति चेन्मैव्म्-सामास एबाहक्वार आलमान जानाति घरादिमिब। नच कर्मकर्तृभायव्याघातः, छेत्ुः करस्य स्वस्मिश्नपि छेदनक्रियादशनान्। अहकार- कर्तृक हीदे जञाने किया। नचैवमात्माप्यात्मान जानीयादेवेति वाच्य, निष्कियस्यालमनो ज्ञानक्रिया- अ्रयत्वायोगान्निर्विकारस्य चातमनो ज्ञानकियाकर्तृत्वायोगातकर्तृत्वं हि विकारः। अत एवेरद ज्ञानक्रिया- कर्तृत्वमात्मनो न स्वामाविरक, कि त्वौपाधिकमित्युक्तमिति। ननु:यथा आत्मनो ज्ञातृत्वमौपार्धिक तथा ज्ञानत्वमप्यौपाधिकमेव -- अन्तःकरणोपहितस्य :: व्वात्मनो विषयपकाशकत्व न तु शुद्धस्य मुक्तपाप्य- स्येति चेन्मैवम्-यद्प्यन्तः करणविशिष्टस्य जातृरत्वं तदुपहितस्य तु ज्ञानरत्वं तथापि आत्मनो विपय- प्रकाशनरूपे कार्ये नास्त्यन्तःकरणस्यान्वयित्वम्। अत एव हि अन्तःकरणस्य विशेषणत्वोगषित्वाभ्यां प्रमानृसाक्षिणोभेंदः । कार्यान्वमिपित्वे सति व्याबर्तक विशेपण, कार्यानन्वयित्वेसति व्यावर्तकमुपाधिरिति तल्क्षणात्। तस्मादातमनो ज्ञातृत्वमेवीपाधिक ज्ञानलव तु स्वाभाविकमेव। ननु यदि साभासाहक्वार एव दश आाला तू ज्ञानमेवर तर्हि 'नान्योतोसि्ति द्रष्टेति शुल्या द्रष्टन्तरस्स निषिद्धस्वादालन एव द्रष्टृत्वं सिद्धमिति कथ तब श्रुतिविरोधपरिहारः, मैत्रम्-अहक्वा-

** 118 **

संविद आत्मत्योपपत्तिः ।

रादिस्वेतरसर्ववरत्व बभासकत्वरूरप द्रष्टृत्वमाल्मन एव। ज्ञानकियाकर्तृत्वरूप ज्ञातृर्त्व रवहक्ारस्यैवेति। ननु मम मन इतिवन्ममाहक्ार इति हस्पादहदारादूदष्टाउऊमा मिन्न एव-द्रष्टा हि हस्य ह्ट्ा ममायमिति प्रत्येति, मैचम्-यो ममाहक्वार इति प्र्येति स साभासाहक्कार एव। न व्वातमा- सुपु- प्त्यादावात्मनस्ताहशप्रत्ययाभावात्। अहदारस्य स्वत्मिन्ममत्वबुद्धिस्तु देहात्मवादिनो मम देह इति प्रतीतिबदुपपद्यते। ब्रक्मविदस्तु अस्मच्छब्दलक्ष्यार्थस्य प्रतीच उपाधिभूतोऽहंकार इन्यमिमायेणोपपद्यते। तक्ष्मादवमास्यस्याहक्कारस्यानभासक आत्मा द्रवेति। नच दशिरेवा्मेति पूर्वमुक्तमिति वाच्य, विषयावभासकत्ववक्षणद्रष्ट्रखवादुद्टश्तित्वस्यामेदात्। विषयावमासकरत्वं द्वि दृशिन्वम्। अत एव द्रष्टव- रासमनो दर्शनमेव स्वरूपमित्युक्त द्रष्टृत्वस्पैव दशित्वान् । नचवं विषयावभासकत्वकक्षणद्दष्ट्ृत्वमेव सामासाहव्ारस्याप्यरतीति स कथमात्मा न स्वात्कर्थ नामात्मा ज्ञाता न स्वादिति वाच्य, अहग्रहपूर्वक विषयप्रकाककत्वमेव ज्ञातृर्खव, न तु तदपूर्वकमिति पूर्वमेवोक्तत्वात्। तस्माद्ज्ञाताऽटमथस्सामासा- हदार एव। ज्ञानस्वरूप: परत्यगात्मा तु अहंशब्दस्य लक्ष्यार्थ एव। अहंजानामीत्यादौ पूर्वस्य ग्रहणं, अहं ग्रहोत्यादौ परस्येति-संक्षेपः । ननु दशिकर्मणोहंकारस्य दश्षित्वमिष द्रष्टृरवमपि नोपपद्यत इति-रामानुज: तदयुक्तम्- तब मते मामह जानामीति दशिकर्मण आत्मन एव दशिकतृत्वस्योक्कतत्वास्कर्य दशिकर्तरात्मनो दृशि- कर्मत्मिति। नव मम मतमस्तु दुर्षट, तव मतस्य कथमनवद्यत्वमिति वाच्य, मम मते मामह छिनमीति- बन्मामह जान मीतिपतीतिवशादेव कर्तृशव कर्मस्वयोस्सामानाधिकरण्यसिद्धेरिति। ननु किमात्मन्यह बुद्धिरुतानात्मनि? आधे-कथमहकारस्याहमर्थता, द्वितीये- कृतो घटादायनास्मनि नाहं बुद्धिरिति, मैचम्-न केवलात्मन्यहबुद्धिर्नाप्यनात्मनि केवले, किंतु अध्यासविशिष्टे5हकार एव। तथाहि- अह- जानामीत्यत्र आत्माघ्यासविशिष्टोहकारोहमर्थः । अहँ पश्यामीत्यत्र अनात्मभूतचक्षुरिन्दियाधयासविशिष्ठो हकारः, अरह स्थूल इत्यत्र देहाध्यासविशिष्ट इति। नचाहं जानामीन्यत्र नास्त्यात्माध्यासवैशिष्टच- मईकारस्वेति वाच्य, तदमाचे जडस्याहकारस्य ज्ञातृत्यायोगात्। न चात्माऽडमासविशिष्ट एच तवार्ञहकार इति वार्च्य, आमासाघ्यासयोरेकत्बाव्वेदेपि आत्मामासेन सहाध्यासोस्त्येवाहकारस्य। स चान्मामास आत्मनो प्रथग्भूत एव प्रतिमुखमिव मुखात्। उपाधिवसादेकस्पैव हि मुखस्ब द्वेवा प्रतीतिः। एव मन्त:करणोपाधिवशादेवातम नोपि विम्ममतिबिम्बभाव इति। तस्माद विदुषोह बुद्धिविषयो विशिष्टाहकार एबं। बिदुषोहयुद्धिविषयस्तु विविक्त: प्रत्यगात्मैव। न चाहकारबिधुरे केवलात्मनि कर्थ विदुषो- प्यहम्बुद्धिरिति वाच्य, अर्हकारोपहिते प्रल्यगात्मन्येव विदुषोहबुद्धिरिति। नचैवं मायोपहिते परमात्मनि विदुषोहम्युद्धध्भावास्कर्थ न्रम्मात्मामेदबुद्धिरिति बाच्य, यदेव मायोपहित चैतर्न्यं तदेवान्तःकरणोपहित सत्पन्यगात्मेत्युच्यत इति ब्रम्मात्म मेवाभावात्। ननु अन्तःकरणोपहितस्यात्मनः परिच्छिन्नत्वात्कथमपरिच्छिसव्रम्माभेद इति वाच्य, अन्त :-

** 119 **

१००

ननैवमात्मनो दृशष्यत्वमागतमिति वार्च्य, अन्तःकरणे लयविक्षेपशूत्ये सत्यात्मा स्फुरतीत्येताक्ताऽपल्- नोन्तःकरणे उपलभ्धमानत्वकथनात्। न चौपळ्धाप्यात्मैवेति वाच्य, मरमातुरेवोपळब्धत्वास्परत्यगात्मा हि साक्षी। ननु साक्षाद्दए्रि सजज्ञायामिति पाणिन्यनुशासमात्साक्षी साक्षाद्द्षैव, नतु दश्षि:, अत एव साक्षिणा प्रमाताप्युपलम्यते- इति मैवम्-साक्षिगत द्वष्टृत्त्व विषयावभासकत्वमेय, नतु

ननु निर्विकारस्यास्मनो ज्ञातृत्वरूपविकारायोगादिति हि स्वया ज्ञाता न भवल्यात्मेत्युच्यते। न तु तथा विक्रियात्मर्क ज्ञातृत्व, किंतु ज्ञानगुणाश्रयत्यम्। ज्ञान चास्य निल्यस्त स्वाभाविकवमत्वेन नित्यमिति-रामानुजः, मैवम्- 'ज्ञा'घात्वर्थस्य ज्ञानस्य क्रियात्वेन गुणस्वाभाबात्। ज्ञानक्रियाश्रयत्य- लक्षम ज्ञातृरतव विक्रियात्मकमेवेति। आत्मनश् स्वरूपमूतादुज्ञानादन्यद्धर्ममूरत ज्ञानं नास्त्येवेति आागेब प्रत्यपादि। यदलोक्त श्रुतप्रकाशिका कारेण-कर्तृत विक्रियासमकतया नानात्मत्वप्रसल्ल के 'कर्तारमी्श पुरुष ब्व्मयोनि'मिति परमात्मनोपि कर्तृत्वअ्रवणान्न दि परमात्मा अनात्मा साधुकारीऽसाधुर्भवति। 'कर्ता शाम्त्रार्थवस्वा'दित्यादिना आत्मनोपि कर्तृत्वस्व सिद्धान्तितत्वेन कर्तुरास्मनोप्यनात्मत्वम्रसङ्गात्। कर्तु त्थर हितस्य घट।देशानास्मन आस्मत्वप्रसक्ञचेति, तन्मन्दम्-योयोऽनात्मा स स कतेति नास्माभि- रुच्पते, किंतु यो यः फर्ता स सोऽनात्मेत्युच्यते- अकर्तघटादेश्चानारमत्वे प्रयोजक न कर्तृत्व, दृश्यत्वादि- कमन्यदेव। नच यो यः कर्ता स सोऽनारमेत्युक्तवपि दोषो दर्शित एवेति वाच्य, 'निप्कल निष्किय झान्त' मित्यादियुतिभिरात्मनो निप्कियत्वस्योक्तत्वादास्मपर मातमनोरमेदाच। जगतकर्तृत्वादिक तु कूट- स्वस्यापि माययोपपद्यते मरुभूमेरिय पकिलत्वम्। तक्मान्निष्किय एवात्मा कर्ता स्वनात्मैय। कर्ताहि क्रियया विकियते- अविकृतस्य कियाऽदशनात्। किंच चलने किया चलत्येव वस्तुनि क्रियाददनात, आरमा स्वचल इति कथ तत्र किया? नचात्मनो लोकान्तरगमनश्रवणादर्ति चलनमिति वाच्य, लोका- न्तरगतूलिङ्गशरीरतादात्म्याव्यासमयुक्त त्वादास्मनो लोकान्तरगमनस्य शुत्या च लोकव्यव हारस्यैयानदि- तत्वादिति। तस्माद्यदयारमा निस्य इति मते, तर्हि विक्रियारहित एव- विकियाकतोऽनित्यतवदशनान। यथबिकरियस्तरहि निष्किय एव- कियावतो विक्रियादर्शनात्। यदि निष्कियस्तर्हि ज्ञाता न भवत्येव- ज्ञानस्य कियाचादिति। ननु यद्यात्मा न ज्ञाता तहि ज्ञात पवेति सूत्रविरोध इति चेन्मैनम्-ज इत्यस्य नित्य चैतन्प- स्वरूप इत्यर्थोत। नच जानातीति ज्ञ इति नित्यचैतन्यवानेवास्मेति बाच्य, जानातीत्यस्त प्रकाशयती- स्यर्थात्। आत्मा हि स्वरूपचैतन्येन सर्व सामान्यतः प्रकाशयति, वृत्तिपतिफलितचैतम्येन तु विशेषेण प्रकाशयति। अत एव 'स सर्वज्ञस्सर्ववि'दिति क्षयते। अन्यथा सर्वज्ञसर्ववितदयोरकार्थ्येन पुनरुक्ति- सस्यात्। एवं सर्वप्रकाशकत्वादात्मा ज्ञ-इत्युच्यते। ननु किमयमात्मा सर्व रवस्मै प्रकाशयति, यद्ा परस्मै? आधे-सिद्धमात्मनो ज्ञातृत्वम्। द्वितीये- सिदध दीपादेप्यात्मर्त्व, यद्दा आत्मनोप्यनात्मल सिद्धमिति चेन्मैव्म्-ज्ञानस्य विषय-

** 120 **

संबिद आत्मत्वोपपत्तिः । १०१

प्रकाशकर्रवं सम्प्रतिपर्न्र- कि तदज्ञानं स्वविषय स्वस्मैं प्रकाशयति, उतान्यस्म? आये- ज्ञानस्यापि ज्ञातृत्व प्राप्तम्- द्वितीये दीपादिब दुज्ञानस्व जाड्य प्राप्तम्। नचेष्टापति :- ज्ञानगुणको ज्ञानसवरूपश्रात्मा जड एव भवेत्। जडस्य चात्मनः कथ ज्ञातृत्वम्- तद्दि चेतनधर्मः । यदि तु ज्ञानस्यापि ज्ञानृत्वमिषै, तर्हि किमात्मस्वरूपभृतज्ञानस्य तदुच्यते, यद्वा धर्मभूतज्ञानस्य अद्ये आत्मनसवरूपभूर्त ज्ञानमेव सर्वे जानातीति व्यर्थो धर्मभूतज्ञानाभ्युपगम :- अभ्युपगतेपि तस्मिन् दीपवद्धमभूतज्ञान तदज्ञातृत्वेन जडमेवेति कृत्वा प्राप्तमान्मनो जडगुणकत्वमेव न ज्ञानगुणकत्वम्। एवं स्वरूपत आत्माज्ञानमपि स्वभावत आत्मा जड इस्येव सिद्धम्। तद्धचनिर्ष्ट यद्ज्ञातुरात्मनो जडखम्। द्वितीये- आत्मस्वरूपभूतज्ञानस्याज्ा- तृत्वमागत, तद्धि तवानिष्ट, ज्ञानस्वरूपो जञाता चात्मेति तवाभ्युपगमात। नच नूयमपि ज्ञात्रवेति वाच्य, उमयोर्ज्ञात्रोर्धर्मिखवेन स्वतन्त्रयोरन्यतरस्य धर्मत्वायोगात्। आत्मनो धर्मज्ञानेन विदितम्थार्थस्य स्वरूपज्ञानेनानुसन्धानाभावप्रसङ्गादेवं स्वरूपज्ञानविदितार्थस्य धर्मज्ञानेनानुसन्धानाभावप्रसङ्गात्, प्रति- देर्ह ज्ञातृहयसद्वावसङ्गाबेकस्मिन् देहे एक एवात्मेति वक्तुमशवयत्वात्- ज्ञातुरात्मत्वेन ज्ञानृद्वयस्यात्म- हूयत्वाच। तम्मात् विषयप्काशकमात्मनस्वरूपमूर्त ज्ञानमेव ज्ञान, विपयमकांशकमपि वृतिज्ञानं तु जडमेब। वृत्तिर्हि दीपवदन्यस्मै विषय प्रकाशयति, धर्मज्ञान तु निष्पमाणकमेवेति। ननु यद्यन्यस्मै विषयं प्रकाशयतीति हेतोर्यदि वृचिज्ञानं जडमित्युच्यते, तर्हि स्वस्मै विषय प्रकाशयतीति हेतोरात्मस्वरूपज्ञानस्य ज्ञानस्वमित्यागतम्। नचेष्टापतिः- त्वदनिष्ट ज्ञातृत्यमेव सम्प्राप्त- मात्मन इति, मैयम् -- न वयमात्मस्वरूपज्ञान स्वस्मै विषर्य मकाशयतीति हेतोर्जान ब्मः- प्रकाशना- द्प्ागेवात्मनो विषयप्रकाशसत्त्वात्। अन्यथा विकारित्वापततेः, किंतु भातीति व्यवहारविषयत्कयोम्य्त्वं विषयस्य जनयतीति हेतोः। नचेर्द वृत्िज्ञानेप्यस्तीति वाच्यं, यृतिगतचैतन्पपतिबिम्धस्यैव तदस्ति, नतु वृत्तेरिति। यद्वा आत्मस्वरूप ज्ञान प्रमान्न एव बिषये प्रकाशयति, नच दीपादियज्जडर्त्व तस्य- प्रमातुरात्मनि कल्पितत्वेन आत्मन एव केनचिद्विशेषणेन योगात्मम/तृत्वसम्भवेन च, आत्मान्य्वाभाव।- न्प्मातु :- दीपास्तु परमाता अन्य पवेति कृत्या, अन्यस्ष्मे विषयपकाशको भवतु दीपो जडः- स्वस्मा एवं प्रमातृभूताय विषयभ्रकाशक त्वात्मस्वरूपज्ञान, नतु जडमिति। तस्मादजडोपि प्रमाता ज्ञातृत्वा- दविकारिस्चेना कूटस्थोऽनात्मा- अजडोपि ज्ञानत्वादविकारित्वेन कूटस्थ: साक्षी परत्यगात्मेति नास्मनो ज्ञानाश्रयत्त्व, किंतु ज्ञानस्वरूपत्बमेव। नित्यत्व तु प्रत्यगात्मन एव, नतु कर्लादमनः प्रमातृनामकस्य- तस्य विकारितवेनानित्यत्वान्। नहि प्रमातुरुपाधिरन्तःकरणं मुक्तावस्ति, येन पमाता मुक्तौ स्यान्। नचान्त:करणविशिष्ट"प्रमातेवान्तःकरणोपहितः अत्यगा्मापि मुक्तो न भविष्यत्येब- अन्तःकरणाभावस्य सुस्यस्वादिति वाच्य, विशेषणामाव।देव विशिष्टस्यामावः, उपाध्यमावास्तु नोपहिताभावः- यथा रूप- विशिष्टो घट इत्यत्र रूपाभावे घटाभावः, घटोपहित नम इत्यत्र घटाभावेनाकाशाभाव :- तहवत्-इति। वस्तुतस्तु विशिष्टे ममातरि यो विशेष्यांशश्ैतन्यरूपस्तस्य मुक्तावपि न बाघ :- यथा उपहिते आन्मनि य उपघेयांशश्रैतनवरूस्तहत्। अत एव प्रमातुर्मुक्तये अयनस्सम्भवति। कथमन्यथा स्वना-

** 121 **

१०२ श्री शक्राशक्करभा्यविमशः ।

शाय स्वयं यतेत। तस्मावात्मनः प्रमातृत्वमेव वाघित, चैतन्यरूपत्य तु नेति चतन्यमेव सत्यं, तदति- रिक सर्वे मिथ्यैव- 'तत्सत्यं, अतोन्यदार्ते', 'विज्ञानमानन्द व्रह्मे'ति क्षुतेरिति-संक्षेपः। यदुक्तमन्न रामानुजेन-अस्य ज्ञानस्वरूपस्यैव मणिप्रमृतीनां प्रभाश्रयत्वमिव ज्ञानाश्रयत्वमप्यविरुद्धमिति, तद- सत्-नहि मणि :- प्रमारूप :- येन तदुदष्टान्तेनासमनो ज्ञानरूपस्थापि ज्ञानाश्रयत्मित्युच्येत। किंतु प्रभाव द्दव्यमेय मणि: मणौ तैजसांशस्येव पार्थिवांशस्याप्युपलम्भात्-काटिन्यादिर्हि पार्िवांशो मणावस्ति। तस्मादेकस्यैव वस्तुनो धर्मत्वं धर्मित्वं च कापि न दृष्टमिति कृत्वा नात्मनोपि स्वरूप धर्मश्रेत्युभवं ज्ञाने भवितु नाहति-इति। यच्चोक्त स्वयमपरिच्छितमेव सकोचविकासाह ज्ञानमिति तदप्ययुक्तम्- अपरिच्छिलस्य पूर्णस्य सकोचविकासायोगात्-परिच्छितस्य हि संकुचितर्लवं बिकसितल च- यथा पद्मस्य। सर्वत्रास्तित्वं ह्परिच्छिन्नतवम्। नचापरिच्छिततवं नित्यत्मिति वाच्य, तापि तवे्- सिद्धेः । नहि संकोचविकासरूपविकारवती वस्तुनो नित्यत्वं सम्मवति। तम्मादनित्यस्थैव वृवतिज्ञानस्व सैकोचादिकम्। तच ज्ञान नात्मधर्मः, नाप्यात्मस्वरूप, कि त्वन्तःकरणधर्म एवेति नास्ति ज्ञानकियाभ्रयत्व- मात्मनः। यदुक्त सुदर्शनेन-घात्वर्थाश्रयत्वमात्मनो न सम्भवतीति तदयुक्तम्-कि परमार्थसूत- धात्वर्थाश्रयत्व नात्मनः, यद्वा अपरमार्थभूतघात्वर्धाश्रयत्वम् : आधि-घटादेरपि तदमायाद्गवेदात्मत्वम्। द्वितीये- मेदअ्रमाश्रयत्वेन स्यादनात्मत्वमात्मन इति, तन्तुच्छम्-सवसमानसत्ता कधात्वर्थोश्यत्व- मनान्मत्वमिति विवक्षितल्वात्। अथ वा अपरमार्थभूतघात्वर्थाश्रयत्वमेवानासमत्वम्। न च तदात्मनोस्ति-

भूमेरुदकाश्रयत्वमिब। घटस्यामिथ्यात्वेन हि भूतले घटाश्रयत्वस्यामिथ्यात्वम्। अनात्मनस्तु अपर-

यदेः। आत्मनि प्रतीयमान घात्वर्थाश्रयत्व तु रज्जुसर्पथौकिकपरमाथमूर्त न भवत्येव, किंतु मिथ्यै- घेति न दोष इति। नचैव लौकिकपरमार्थभूतधा त्वर्थाश्रयत्वामावाद्ज्जुसर्पादेरनात्मतवं न स्यादिति वाच्य, लौकिकपरमार्थमूतधास्वर्थानाश्रवत्वेसति व्यवदारकालाबाध्यत्वमात्म त्वमित्यभ्युपगमात्। विशेष्य- मात्रोपादाने घटादेरात्मव्व स्ाद्विशेपणमात्रोपादाने रज्जुसपदिराक्मखवं स्यादिति तदुभयधारणार्थमुभयोपा- दानमिति। अथ यदुर्क्त रामानुजेन-ज्ञान नित्ये तस्य चेन्दिरियद्वारा मसरोहिति, तमिम प्रसरमपेक्ष्य ज्ञानस्योदयास्तमयौ व्यपदिश्येते- ज्ञानपसरे तु कर्तृत्वमस्त्येव, तच् न स्वाभाविकमपि तु कर्मकृतम्- एवं- रूप विकियात्मर्क जञातृर्त्व ज्ञानस्वरूपस्यात्मन पवेति, तदसत्-किमान्मनस्स्वरूपमूर्तं ज्ञान निलय, यद्वा धर्ममूत, अथवोभयम्? आदय इष्ट एव। न द्वितीय :- 'तत्सत्यमतोन्यदारत'मिति, आतमस्वरूपादन्य- स्यार्तत्वअ्रवणान्। अत एव न तृतीय :- नच ज्ञानगुणकं ऋक्षव सत्यमिति तचु त्यर्य इति वाच्य,

** 122 **

संविद आत्मत्योपपचिः । १०३

निर्गण इति श्रुतिविरोघात। नच सत्यादिगुणरहित इति निर्गुणश्रुत्यर्थ इति वाच्यम्, 'सत्वास्सज्जा- यते ज्ञान मिति गीतावचनात्सत्वादिगुणरहितस्य ज्ञानसत्ताडयोगात। अतएव गीतावचनाच ज्ञानस्यानि- त्यत्वम्। नच चक्षरादीन्दिरियद्वारा प्रसृतत्वावखमेव ज्ञानमनित्यं, ज्ञानत्य हि पसरो जायते, नतु ज्ञान इति वाच्य, निरकयवस्य ज्ञानस्य प्रसरायोगात। नच ज्ञानं साययवमेवेति वाच्य, साकयबत्वे सति सस्यानित्यत्यापातात्। नच निश्वयर्ष नित्यमिति नास्त व्यातिर्गगनम्य निरवयवस्याप्यनित्यत्वदर्शना- दिति वाच्य, गगननिरक्यकत्व स्यासम्प्रतिपन्नत्वादात्ममिन्न निरबयव किमपि नास्तीत्यस्मन्सिद्धान्ताव्। सावयवत्वादेव हि गगनत्य श्रयमार्ण जन्माप्युपपथते। तस्मादनित्वमेवेदमात्मस्वरूपादन्यद्ज्ञानम्। अत एव तत्कर्तृत्वमन्यस्योपपद्यते। यक्कियते मद््चनित्य यथा घटः। नच ज्ञानपसर एवं कियते न तु ज्ञानमिति वाच्य, निरक्ययनित्यज्ञानस्थ भ्रसरानुपपत्तददंतस्वात्। ननु झो।। नानाच्छिद्घटोदर स्थितम हादीपप्रभामास्वर, ज्ञानं यस्य तु चक्षुरादिकरणद्वारा वदि- सस्पन्दते ।I' इति शक्राचायरेवोक्कत्वात्कर्थ नित्यज्ञानस्य प्रसरानुपपत्तिरिति चेन्मैन्रम्-आत्मस्वरूप- मृतज्ञानस्य चक्षुरादिद्वारा यहिर्निस्सृतविषयाकारपरिणतान्तःकरणवृत्तिपतिफलितत्वमेव वहिसपन्दनत्वेन विवक्षितमिति तादशवूच्तर्जन्पत्वेन तद्बच्छिज ज्ञानमपि जन्यमिति व्यपदिश्यत इति नास्माक काचि- दनुपपति: । नच धर्मभूतज्ञानस्याप्येश्रमेवोपपततिः कल्प्येति वाच्य, स्वरूपज्ञानस्यैव व्ृतिपतिफलनेन सर्वकार्यनिर्वहणे सति तदतिरिक्तमज्ञानकल्पन व्यर्थमप्रामाणिक चेति। एतव्ज्ञानक्रियाकतृत्व चारमन: कर्मकृतमित्येतदयुक्त- कि कर्मणैव ज्ञान कियते, यहा कर्म निमित्तीकृत्यात्मना ज्ञान कियते? नाच :- घटवज्जडस्य तक्ष्य ज्ञानकर्तृत्व।योगात्। अन्त्ये-आत्मनो ज्ञानकर्तृतवं साभाविकमेवेति प्राप्त- यथा कर्मकृर्त देहाधिष्ठातृत्वरूप कर्तृर्वमात्मनसस्याभाविकमेवेति तव मर्त तहूत्। किंच यद्यात्मनो ज्ञानकर्तृत्व न स्वामाबिरक तर्हि ज्ञातृत्वाभाव एव स्वामायिक इति सिद्धम्। न चेष्टापतति :- ज्ञातृत्व- रदित आत्मा ज्ञानगुणको न मवस्येव- ज्ञातृत्वं हि ज्ञानगुणः, तम्माद्ज्ञानमेवातमा नतु ज्ातेति- संक्षेप: I। ननु यदि ज्ञानस्वरूपस्यात्मनो न ज्ञातृर्त्वं तर्हि जडस्याहक्कारस्यापि न ज्ञातृत्वमिति कृत्वा ज्ञातृत्वस्य निर्विषयत्ध प्राप्तमिति चेन्मैवम्-जडस्याप्यहक्वारस्य चिच्छायपत्या भवति ज्ञातृत्वमि- स्युक्तत्वात्। ननूफमेव पर्र तु न तत्सम्भवति, तथाहि- केय चिच्छायापत्तिः- किमहकारच्छायापति- स्सबिदः, उत सविच्छायापततिरहद्कारस्य/ न तावर्त्सविद :- संविदि ज्ञातृत्वानम्युपगमात्। नाप्यहद्ारस्य- अडस्य तस्य ज्ञातृत्वायोगात्। हयोरप्यचाक्षुपत्वाच्च। न सचाक्षुपाणां छाया दष्देति मैनम्-अहकार- च्छायापततिस्सविद इति नोच्यते, किंतु संविच्छायापतिरेवाहक्वारस्य। संविच्छायापतिर्नाम संविदहक्कार- गतज्ञातृत्वच्छायापत्तिरिति नार्थस्सुदर्शनम्माख्यानुसारेण, किंतु अहकारे सविवश्यापतिरिस्येय। छाया च न ज्ञातृत्वं, येन सैविदि ज्ञातृत्वानभ्युपगमो दोपसस्यात्। किंतु मतिफलनं- अहह्वारे हि संवित्रति- फलति- दर्पण इव मास्करः। न चाचाक्षपाणां छाया न दृष्टेति वार्च्य, अचाक्षपश्चापि गगनम्य जले ** 123 **

१०४ प्रतिबिम्बदर्शनाव्। नचालोके तमो या बिना गगन न प्रतिमातीति गगन चाक्षुषमेवेति वाच्य, गगनभागव्यापिनः प्रकाशस्य तमसो वा चाक्षुपरचेपि गगनस्य साक्षिपत्यक्षसिद्धतवेनाचाक्षुपखात्। यत्र प्रकाशस्तमो बोपलम्यते तक्य प्रकाशतमोघिष्ठानदव्यस्य गगनत्वात्। तद्धि न चक्षुरगाहा, किंतु सुखादि- वदनुभवैकवेद्यमेयेति गगनमचाक्षुपमेव। नचैव चक्षुर्व्यापाराभावेपि गगनोपलम्मसस्यादिति वाच्ये, गगनाधेयप्रकाशतमसोर्म्रहणार्थे चक्षुत्यापारस्यावश्यकर्वात्। चक्षुषा आधेयपकाशादिगरहणे सत्येव तदा- धारगगनप्रतीतिसम्भवादिति। नच गगनस्य नास्ति प्रतिबिम्ब इति वाच्य, जानुदप्नेपि जले गगन- प्रतिथिम्वसत्त्वादेवागाधरवप्रतीतिरिति। तथा अचाक्षुपस्यापि शन्दस्य मतिशब्दरूपच्छाया ृशष्यत एक- श्रुतिसूत्र मरसम्मतधार्य चिस्पतिबिम्बवादः। अतीन्द्रिये हि शाख्त्रसिद्धेयें नातिशकनीयम्-इति। यद्ा अहकारस्य जातृर्तव चित्ससर्गकृते- यथा बहिसम्पर्कादयसो दाहकत्वे तद्वदिति। ननु बहेर्दाहकत्वसत्त्वात्तरसम्पर्केणायसो दाहकरव भवति, संविदस्तु ज्ञातृत्वाभावात्कर्य तत्सम्प्के- णाप्यहदारत्य ज्ञातृत्वमिति।चेन्मैवम्-सूर्यतेजसो दम्धृत्वाभावेपि तत्सम्पर्कार्पणविशेषस्प दग्पृत्व- सद्धावदर्शनान्। न चासक्ञपुरुपस्थ कथमहक्कारसंसर्ग इति वार्च्य, आत्मनोहक्वारेण सह बास्तवर्ससर्ग- स्वामावेप्याध्यासिकसंसर्गस्य सत्त्वादिति। अथवा अहक्वारस्य चिद्मिव्यज्ञकत्वकृत जडत्म्। अहज्ारो हि अनुभूतेरमित्यज्जकस्सन् स्वात्मस्थामेवानुभृतिममिव्यनक्ति दर्पणवदिति। नच स्वयंज्योतिष आत्मन-

सर्े पदार्था अनात्मानोऽमिव्यश्य्त इति वार्च्य, नेदमहकारस्य चिद्मिव्यजकर्त्व चिद्यभासकलव, किंतु चित्मतिफलनमाहस्वम्। अहंकारो हि स्वच्छद्व्यत्वात्स चित्मतिफलन सचिता सामान्येन प्रकाशितमेव, ते से विपये विशेषाकारेण प्रकाशयति तदाकारवृत्त्या। यद्यप्येवमालाकारवृत्या आात्मान- मध्यवमासयति साभासाहँकार इति तस्य चिदवभासकत्वमपि सम्भवति, तथापि चिदावर काज्ञाननाश- कत्वमेवाहष्कारस्य, नतु चिद्धासकतवं-स्वत एव चितो भासमानलवात्। तस्मात्साभास एवाहक्कारश्विदाव- रकाज्ञाननाशनद्वारा चिदभित्र्यक्तिकरो भवति। एवं चिद्धास्योप्यहचारश्िसति फलनपहणद्वारा चिदमि- व्यस्तफस्सर्वविषयावमासकश् भवतीति स एव ज्ञाता। नचाहक्वारपकाशकस्यासमनोहक्काखव्य ङ्प व व न सम्भवतीति वाच्य, चक्षुःप्रकाशकस्यापि सूर्यस्य चक्षुर्भास्यत्वदर्शनात, सूर्यपकाशितस्पैव दर्पणस्य सूर्य- प्रतिफळनग्रहणदर्शनात्। आत्मभास्येन मनसा आत्मा वेद्यत इति त्वयाप्यम्युपेत्तत्वाच। किंच-सर्वत्र सन्नप्यप्मा अन्तःकरण एयोपलम्पत इत्यन्तःकरणस्य चिदमिन्यज्ञकत्यम्। अपिच- आत्मा अन्तःकरण- प्रतिफलितस्सलेव स्वपरविषयकविशेषज्ञानवान्भवतीति चिदमिव्यक्षकरयमन्तःकरणस्येति सर्वथापि साभासाहक्ार एव ज्ञाता इति। यदुक्त अहक्वारानुभक्योस्स्वभावविरोध इति तदयुक्तम्-अहब्धारस्प जान्पस्वभावसत्त्वेप्यनुभवस्य निर्धमकल्वेन स्वभावाभावात्। यदि तु अद्क्ारस्य प्रकाश्यक्व स्वभावः, अनुभवस्य तु प्रकाशकत्वं स्वमाव हत्युच्यते, तर्हि तयोस्वभावयोर्नास्त्येव विरोध:। प्रकाशकेन हि प्रकाश्य प्रकाश्यते दीपेन घटवत-नहि दीपघटयोस्तेजस्तमसोरिवास्ति विरोध :- नदि तेजसा तमो

** 124 **

१४ अहब्ारस् चिदमिव्यल् कत्वोपपतिः। १०५

मास्यते- किंतु निमल्यते। तस्मान्मकाश्यप्काशकयोरहक्कारात्मनीर्नास्ति स्वभावविरोधः। नाप्यकषिति स्वरूपविरोध :- सूर्येण राहुरिब संविदैवात्मावरकमज्ञानमयभास्यत इत्युक्तरवेन तरकार्याहक्कारादेस्सविंदय- भास्मत्वस्य का कथेति। यदप्युक्तम्-व्यङ्गचत्वे सस्वात्मनोऽननुभृतित्वमेव भघेद्घटवदिति तथा- युक्तम्-अनुभतेरननुमाव्यत्वे अनुभृतित्वमेव न स्यादिति स्वयचोविरोधात्। स्वमते आत्मनो वैद्यस्वस्याभ्युपगमान्च। अम्ष्मन्मतरीत्या तु परिहार उक्त एव। यहुक्तं रामानुजेन-करतलम्य रदि- कररश्मिमतिहतिद्वारा तह। हुल्यहेतुतत्वमेव न व्यक्षफतवमेवेति कृत्वा रविकराणां स्वामिव्यज्ञधकरतलामि- व्यज्तकत्व नस्तीति, तदयुर्क्त-किमिति करतवद्भुतलम्य रविकररस्मिपतिहतिद्वारा तद्वाहुल्यहेतुत्ये न स्यादिति । अहङ्वारस चिदमिव्य जकत्वोपपततिः। ननु-चिद्मिन्यजकत्वमहक्वारस्योर्क्, संविदोह क्ारनिर्वर्त्या साडभिध्यक्ति: किरूपा? न लाव- दुत्पति :- संविदस्स्तस्सिद्धत्वेनानुत्पाद्यत्वाल्त्। नापि तत्मकाशषन-तस्या अनुभवान्तरान नुभास्यत्वात् । नापि तवनुभवसाधनानुग्रह :- अनुभवसाधनस्य करणमृतस्य करतृभतस्य वा अहहारकरणीया नुम्रहामायः- दिति, मैवम् -- उत्पत्तिरित्येवास्तु- संविदः स्वतस्सिद्धत्वेनानादित्वेपि वृत्त्यवच्छिल्सविदस्सादित्वेनोसा- चल्वात्। यद्रा तत्पकाशनमित्वेवास्तु- सामान्याकारेण मासमाना हि सैविद्विशेपाकारेण भास्पते साभासाहक्कारेण। अथवा तदनुभवसाधनानुग्रह इत्येवास्तु- आत्मदशनसाधनस्य चित्तस्पैका्यसमपादन हि सामासाहक्वार वक्षणपमावधीनम्। आत्मान दिवक्षुः पुरुपो हि स्वचितं प्रयत्नेन झोधयेत्। नचा- तीन्द्रियत्वादात्मनस्तदशने करणमेव नास्तीति कथ करणानुग्रह इति वाच्यम्, अतीन्द्रियोप्यात्मा मनोवेद्य एव- मनसोSनिन्द्रियत्वेनातीन्द्रियवस्तुज्ञाने करणत्वादिति। यदुक्त रामानुजेन-अनुभते- रनुमाध्यत्वाभ्युपगमेपि अहमर्येन न तदनुभवसाधनानुमहस्सुकचः- सहि अनुभाव्यानुभवोत्पत्तिपतिबद्ध- निरसनेन भयेत्- यथा रूपादिग्रहणोत्पत्तिविरोधितमोनिरसनेन चक्षुपो दीपादीना। नचेह तथाविरध निरसनीय सम्भाव्यते, न तायससंविद्दात्मगत तद्ज्ानोतपतिनिरोधि किंचिदप्बह्क्ारापनेयमरिति। अस्ति- व्यज्ञानमिति चेत्र अज्ञानस्वाहँकारापनोद्यत्वानम्युपगमान्। ज्ञानमेत्र अ्ज्ञानस्य निवर्तकम्-इति, तन्मन्दम्-एकाअ्रमेय चित्तमात्मद्शने साधनमिति सभ्पतिपत्रम् 'हृइयते तवा्यया युहचे'तिभ्ुतेः । सम्य च चितैकाध्यस्य विरोधिलयविक्षेपजनके पुण्यापुण्यलक्षक माचीनाननतमवसञ्ित दुरित, तद्धि अहक्वारेग सामासेन ्रमातृलक्षणेन ईश्वरपणिधानादिना निरसनीयमिति। तथा आत्मज्ञानोत्ष्पत्तिमतिबन्धि मात्मावरकमज्ञानमरिति- यथा घटावरकमज्ञानं। तब अन्तःकरणस्मात्माकार क्ृततिजञननद्वारा अद्ह्ारेण निरसनीयम्- वृत्तिज्ञान हि ज्ञातृपरतन्त्म्। तत एव न स्क्त उदेतुमर्हति। तथाच सेविदायरका-

अह कार स्ाजानाशयत्वं, संविद अज्ञान विपयत्वै च। ननु अह्हारेण कर्त्रा ज्ञानेन करणेनापनेयमज्ञान संविदि नास्त्येव वस्य ज्ञानाश्रमरत्व तत्यैषा- ** 125 **

२०६

ज्ञानाश्रमत्मपि- ज्ञानाज्ञानयोरसमानाश्रयविषयत्वनियमात्। नहि ज्ञानाश्यत्वरहितस्य घटादेरज्ञाना- अयत्वमस्ति, सैविच्च ज्ञानमेव, न ज्ञानाश्चयमिति तवाभ्युपगम इति, मैवम्-मास्तु सैविदो ज्ञानाश्र- यत्यमियाज्ञानाश्रयावमपि। तथापि ज्ञानविषयत्वमिवाज्ञानविषयत्वमप्यस्ति- न ममातमसाक्षात्कार हत्य- विदुष:, अस्ति ममात्मसाक्षात्कार इति विदुपध्रानुभवात। इमे च ज्ञानाज्ञाने कर्तारमहक्वारमेवाभरिल्व

विदितत्वं सम्मवति, तथा तवाश्षयाज्ञानविषयत्वात्तस्याबिदितत्वमपि सम्भवति। इदमेवाज्ञानविषयत्व- महत्मनोऽज्ञानायृतत्त्व मित्युच्यते। तथाचाहङ्ाराश्रयम प्यात्मविषयकमज्ञानमात्मावरक भवत्येवेति न सवि- दोस्यज्ञानाश्रयत्वमिति ।

अह क्वारावच्छिन्न नैतन्याश्रितत्बमेव वार्च्य, चैतन्यस्यानादिस्यात्। तदेवाज्ञान चैतन्यविषर्य च। नच घटादिरज्ञानविषय इति वाच्यं, घटाधयकश्राचैतन्यस्यैवाज्ञानविषयल्वात्। न हि पूर्वसिद्धस्व तमसः पश्चिम आश्रयो विषयो वा भवितुमर्ति- एवमज्ञानस्य समानाश्चयबिषयत्व सिद्ध, ज्ञानं तु पृत्तिरूप क्त्रहक्काराश्रयमिति न संविदोस्ति ज्ञानाश्रयत्वम्। ननु कथमहक्काराशितज्ञानेन संविदा्रिताज्ञाननिवृत्तिः/ नहि चैत्रज्ञानेन मैत्राज्ञाननिवृत्तिरिति चेदुच्यते-अनाद्यज्ञानस्य चैतन्याश्रितत्वेपि सावज्ञानानामहक्काराथितवाददोष इति। मूलाज्ञानमनादि, अवस्थाउज्ञानानि तु सादीनि। तथाच चैतन्याश्रितं चैतन्यविपर्य च मूलाज्ञानमेकमेव। घटाधव- चछल चैतन्याश्रितानि दद्विपयाणि चाजञानानि नाना। इमान्यहकाराभ्वितानि च भवन्ति। एतद्विरोधीनि घटज्ानादिवविज्ञानानि चाहडाराश्रितान्मेव। अरुण्डात्माकार च वृचिज्ञानमहक्ाराश्ितमेव। एवसति

विषयमज्ञानं द्विविधमपीदमदकाराश्रितघट।वयच्छिन्चैतन्यविषयकज्ञानानिचर्तत इति न काचितनुपपतति- रिति। अथवा साययज्ञानानामहक्काराथ्ितत्व मेवास्तु- यशा जन्यज्ञानानाम्। अनाद्यज्ञान तु चैतन्याश्रित, तदेव चैतन्यविषर्य च। इद चाजानमहंकाराश्ितमपि भवति- अहक्वारावच्छिने चैतन्ये तत्सत्त्वाव्।

न्याश्ित स्वाश्ितं च चैतन्यविषयमज्ञान चैतन्याकारइचिश्ञानेनहह्वारा्रितेन नाश्यत इति-वेद्यम्। ननु सूर्ये तमस इब कथे चिन्माते भवेदज्ञानस्य स्थितिरिति चेन्मैवम्-सूर्यतमसोरिय चिद- शानयोरविरोधाभावात्। चिताहज्ञान भास्वते- सुपसौ अज्ञानमनुभवति पुरुषः। नच कथ ज्ञाना- ज्ञानयोरविरोध इति वार्च्य, वृततिज्ञानाज्ञानयोरेय विरोधो नतु चैतन्याज्ञानयोरिति। नचाज्ञानकार्या- न्तःकरणपरिणामरूपवृतिज्ञानस्यापि कथमज्ञानविरोधित्वमिति वाच्ये, सहटितदास्द्वयजन्यस्पापि वहे- स्वद्धिरोविस्वदर्शनात्। यद्धा न चैतन्यमज्ञानविरोधि, नापि वृत्तिरज्ञानविरोधिनी-वृत्तेजडत्वेनाज्ञाना- विरोधिरवात्। किंतु वृत्तिमतिफलितचैतन्यमज्ञानविरोधि। नच वृत्तेर्विरोधित्वं भागुक्तमिति वाच्य, माभासव त्ते ्जडत्वमभिपेत्योक्तमिति।

** 126 **

अहङ्कारस्याज्ञानाश्रयत्वं, संविद अज्ञानविषयत्व च। १००

ननु बिम्बचैतन्यमेव यदज्ञानं नाशयितु नेष्टे- तदज्ञानं कर्थ प्रतिबिम्बचैत्न्यं नाशयेदिति चेन्मैवम्-तृणादिराशिं स्वयं दश्धुमशक्तोपि सूर्य: दर्पणविशेषे प्रतिफलितस्सन् दहत्येवेति। तस्मा- द्वृत्तिज्ञानमेवाज्ञानविरोधीति कृत्वा आत्मस्वरूपज्ञानस्याज्ञानाश्रितत्वं युज्यत एवं। ननु घटद्रष्टरि पुरुषषे घटस्येवाज्ञानसाक्षिण्यात्मन्यज्ञानस्य स्थितिर्न सम्भवतीति चेन्मैवम्- तव मते आनन्दादिद्ष्टर्यात्मन्यानन्दादिसत्वात। नच तव मते कथमुपपततिरिति वाच्य, कि त्व वस्तुत आत्मनोऽज्ञानाश्रयत्व न सम्भवतीति वदसि! यद्रा व्यवहारतः १ आद-इष्ट एव-नहि वस्तुतोऽज्ञान- मस्ति येन तदाश्रयत्वमात्मनो भवेत्। न द्वितीय :- यावद्यवहारमात्मनोऽज्ञानाश्रयत्वसम्भवात्। आत्मनि हि ज्ञानानन्दादिवदज्ञानमपि कल्पितं व्यवहारानुपपत्या। तस्मादात्मा न ज्ञानाश्रयः, नाप्यज्ञानाश्रयः, व्यवहारतस्तु स्वतोऽज्ञानाश्रयः स्वाध्यस्तान्तःकरणद्वारा तु ज्ञानाश्रयोपि भवतीति। एतेन-ज्ञातृभाव- विपयभावरहिते ज्ञानमात्रे साक्षिणि नाज्ञानसम्भव इति-परास्तम्। ज्ञानमान्रे तदसम्भवेपि साक्षिणि तत्सम्भवात्। साक्षी हि अज्ञानावच्छिन्नचैतन्यरूप :- शुद्धचैतन्यस्याद्वितीयत्वेन साक्षित्वायोगात्। अज्ञानोपहितचैतन्यस्य चाज्ञानाश्रयत्वं युक्तम्। अज्ञानवशादेव च विषयभावोप्यस्ति साक्षिणः । अज्ञानोपहितस्यैवाहक्कारोपाध्यन्तरवशाद्ज्ञातृभावोपि भवति-तस्ा दा ज्ञा ना््र य्त्वं साक्षिण उचित मेव । ननु स्वावच्छिनं चैतन्यं सवमज्ञाने कथमाश्रयेत आत्माश्रयदोषप्रसङ्गात-अज्ञानाश्रयणा- त्ागज्ञानावच्छिन्नचैतन्यस्यैवाभावाच्च, मैम्-अज्ञानम्य तदाशयणम्य तदवचदस्य च अनादित्वेन अज्ञानाश्रयणात्ागिति वक्तुमशक्यत्वात। अज्ञानं स्वावच्छित्तचतन्पमेवाश्चितवन, नतु स्वमि- त्यात्माश्रयामावाच्च। चम्तुतस्तु चैतन्यस्याज्ञानावच्छिन्नलमेवाज्ञानाश्षयत्वम्। तच्चाज्ञानाव- च्छिनत्वमनादि। ततश्राज्ञानावच्छेदात्मावचैतन्यं शुद्धमिति ववतु न शक्यते- येन शुद्धचैतन्ये कथमज्ञानसम्भव इति चोदेत। एवमनादिचैतन्यावच्ेदकमनाधयप्यज्ञान त्म्मात्मज्ञानान्निवर्तत एव- 'तरन्यविद्यां वितता मित्यादिशास्त्रपामाण्यात। परमतेष्यनादिशागभावस्य नाशाभ्युपगमाच। तम्मा- द्यावद्यवहारमज्ञानावच्छिन्नमेव चैतन्यमिति कृत्वा चैतन्याश्रिमेवाज्ञानमिति-संक्षेपः।

तदज्ञाननिवृत्ति :- ज्ञान हि सविषय एवाज्ञान निवतयति-यथा रज्वादो, अतो न केनापि कदाचि- तसंविदाश्रयमज्ञानमुच्छिदेत इति रामानुज:, मैवम्-ज्ञानाक्षथत्वमेवास्माभिस्सविदो निराकृत, न तु ज्ञानविषयत्वम्। संविद्विपया अखण्डाकारा हि अन्तःकरणवृत्तिरम्माभिरभ्युपेता। तथाच घटानाश्रिते- नापि घटविषयेण ज्ञानेन यथा घटाज्ञाननिवृत्तिः, तथा संविदनाश्रितेनापि संविद्विपयेण ज्ञानेन संविदज्ञान- निवृत्तिरिति। एवमात्मभूताया अपि संविदोऽज्ञानविपयत्वेनाहमात्मानं जानामीत्यनुभव: प्रमाणम्। ज्ञानेन तदज्ञाननिवृत्तौ च अहं त्रम्मास्मीत्यनुभव: प्रमाणम्। प्रथमम्सर्वलोकसाधारण:, द्वितीयस्तु :ब्रझ्विदससाधारण इति-वेध्यम्। इति॥

** 127 **

१०८ श्री शङ्कराशक्करभाष्यचिमशः।

ननु एवं सति- एकस्यैव ब्रह्मविदो ज्ञानेन संविदज्ञानस्य निवृत्तत्वार्त्सविदश्र घटादिवदनेकत्वा- भावारसर्वस्यापि प्रमातृवर्गस्य लोकशन्दामिधेयस्य निर्यलमेवात्मसाक्षात्कारान्मुक्तिस्स्यात्, नचेष्टापति :- शुकादिसु सिश्रवणान्नेदानी जगदुपलम्भो भवितुमर्हृति- यदि शुकादिमुक्तिर्थवादस्तर्हि संवित्साक्षात्कारा- भावात् कस्यापि मुक्तिरिति सुवत्यर्थ वेदान्तविचारो व्यर्थ इति, मैतम्- तुल्यमिदं चोचं घटाद।वपि -- एक एव घटो यदा चैत्रेण दृष्टस्तदैव घटावरकाज्ञाननाश।न्मैत्रादेस्सर्वस्थापि लोकस्य घटसाक्षात्कारपसङ्गात्। तःमाद्विपयामेदेपि प्रमातृमेदाद्विपयावरकाज्ञानमेदः। तथासति चैन्र प्रति संविदावरकमज्ञानं चैत्रज्ञाने- नैब निवर्तते, नतु मैत्रज्ञानेनेति न कश्िद्ोपः। नचैवमज्ञानस्यैकरवात्कथमनेकाज्ञानसिद्धिरिति वाच्य, एकस्याप्यज्ञानसयौपाधिक मेदाभ्युपगमात् इति। यद्षत्रीक्त सुदर्शनेन-ज्ञाननिवर्त्याज्ञाना- श्रयत्वे सति संविद: ज्ञानविषयत्वप्रसङ्ग इति-तदिष्टमेव। नच ज्ञानत्वेन संविद: कर्थ ज्ञानविष- यत्वमिति वाच्य, स्वरूपज्ञानस्य वृत्तिज्ञानविषयत्वेनादोषात्। न चाविषयस्यात्मनः कर्थ विषयत्वमिति वाच्य, वस्तुतोऽविषयस्याप्यात्मनः मायया कल्पितस्य विषयत्वस्य सत्त्वात्। आश्रयत्वविषयत्वादिधर्म- रहितेपि ब्रह्मणि माया हि सर्वान् धर्मान् कल्पयति- यथा भूतभौतिकादीनीति-संक्षेपः । अहङ्कारस स्वात्मस्थ्ानुभूत्यभिव्यंजकत्वप्रतिपादनम्। ननु अहक्कारोनुभृतिमभिध्यनव्तुनाम, तथापि न स्वात्मस्थामनुभूतिमभिव्यनक्तिनहि स्वाश्रयत- याऽमिव्यङ्गय्याभिव्य ञ्ञनमभिव्द ऊ्का्ना स्वमा।्रीपा दिष्वदर्शनादिति, मैवम्-प्रदीप: किमात्म- स्थमारुण्यादिकमभिव्यनक्ति, उत नः आद्ये-नास्ति व्यभिचारः, द्वितीये- कथमरुणो दीप इत्यादि- प्ररतातिः। किंच यथा दर्पणादि: स्वात्मस्थ प्रतिमुखमभिव्यङ्ग्य्यममित्यक्ञयति तद्वदपीत्यिस्तु। ननु न

स्त्वालोकादिरेव, नचेह तथाऽहक्कारेण संविदि स्वप्रकाशायां तादशदोषोपपादन सम्भवतीति, मैवम्- दर्पणे मुख न प्रतिफलित, किंतु चाक्षुपतेज एव प्रतिफलितमित्यस्यानुभवविरुद्धत्वात्। सर्वो हि लोको दर्पणे मुखादि प्रतिफलितमिति प्रत्येति। किंच अचाक्षुषस्य छाया न दृष्टेति त्वया प्रागुक्त, तद्विरुद्ध चेद वचनम्- नहि चक्षुस्तेजश्रक्षुषा गृह्यते- स्वात्मस्थ स्वयं नाभिळञ्यतीति त्वयैवोक्तत्वात्। चक्षु- मिलेन ग्रृह्यतेचेततर्हि तस्याचाक्षुषत्वमेवागतमिति कथ तच्छायासिद्धिः। नन्वचाक्षुपस्यापि गगनस्य प्रतिफलनमभ्युपगतवतस्तव मते चक्षुस्तेजःप्रतिफलनमपि सम्भवत्येवेति चेन्मैवम्-अनुभवेन शास्त्रेण- वाडथरसाधनीय :- न तु केवलानुमानेन। जानुदघ्नेपि जले गभीरत्वदशनात्तत्र गगनप्रतिबिम्बोऽध्यव- सीयते- प्रतिबिम्बाख्यमपरं दृश्यते। 'त्रिदिध नम' इति स्मृतेश्र। प्रकृते तु चाक्षुपतेजसो दर्पणादौ अ्रतिफलने नास्त्यनुभवः,नापि शास्त्रमिति कथ तदभ्युपगमः । नापि तत्कल्पनेSन्यथानुपपत्तिरस्ति। किंच ग्राह्मरय चक्षुस्तेजःप्रतिफलनस्य ग्रहकामावादमाचः । नच चक्षुस्तेज एव स्वम्रतिफलनं गृह्गातीति वाच्य, कर्मकर्तृभाव विरोधात्। नच विम्वप्रतिबिम्बयोः कर्मकर्तृभाव इति वा्च्य, स्वप्रतिबिम्बे स्क्या- पारादर्शनात्। नच मुरख प्रतिमुर्ख गृह्नातीति वाच्ये, चक्षुष एवं तद्ग्राहकत्वात्। नघ चक्षष्क्षु: ** 128 **

अहक्कारस्याज्ञानाश्रयत्व, संविद अज्ञानविषयर्त्व च। १००

प्रतिबिम्बं गृह्णातीति वाच्यं, चक्षुर्गोलकस्यैव प्रतिफलन, नतु चक्षुरिन्द्रियस्येति चक्षुर्गोलकप्रतिबिम्य- ग्रहण चक्षुरिन्द्रियस्य युज्यत एवेति। नच चिदाभास चिद्गृह्लातीति वाच्य, चितो ज्ञानाश्रयत्वाभाव- स्योक्तत्वात्। नच स्वस्मित्रेव स्वव्यापारो युज्यत इति कथ स्वप्रतिबिग्बे स्वन्यापारायोग :- छेत्तुः करस्य च्छेदे स्वस्मित्नेव व्यापारदर्शनादिति वाच्य, छेदककरमागादन्य एवं छेद्यकरमाग इति। ननु यथा साक्षिणा गगन तत्पतिविम्यश्च वेद्यते, तथा तेनैव चाक्षुपतेजस्तत्पतिबिम्वश्च वेद्यत इति नास्ति ग्राहकाभाव इति, मैवम्-अनुभवाविषयस्य वस्तुनस्साक्षिवेद्यत्वकल्पनायोगादन्यथा शश- शृक्कादेरपि तत्कल्पनपसङ्गात्। अपिच यदि दर्पणे मुखस्य प्रतिफलन न स्यात्तर्हि सूर्यस्यापि न स्यादेव। नचेष्टापत्ति :- 'अत एव चोपमा सूर्याकाशादिव'दिति सूत्रविरोधात्। ननु दर्पणे मुखादेर्नास्ति प्रतिफलन- मित्यस्माभिर्नोच्यते- चाक्षुपस्य छायाभ्युपगमात्। किंतु दर्पणे प्रतिफलितस्य वस्तुनो न दर्पणममि- व्यञ्ञर्क, किंतु तत्प्रतिफलितं वाक्षुपतेज एवेति बदाम इति, चेन्मैत्रमपि-चाक्षुपतेजसः प्रतिफलना- भावस्योक्तत्वात्। चाक्षुषतेजस एव दर्पणप्रतिफलितमुखग्राहकत्वे सम्भवति सति तल्तिफलनकल्पाना- योगाच्च। ननु दर्पणे मुखादेरेव प्रतिफलनमित्यस्तु, चाक्षुपतेजःप्रतिफलन मास्तु, तथापि न दर्पणस्य स्वात्मस्थप्रतिमुखामिव्यञ्जकत्वं, किं त्वालोकादेरेवेति- मैवम्-आलोकादिसहकृतस्वैव दर्पणस्य मुखादि- प्रतिबिम्बग्राहित्वेन तदमिव्यञ्जकत्वात्। नह्यालोकाद्यमावे दर्पणमात्र मुखादिप्रतिविन्वग्राहि भवेत्। ननु आलोकादिसहकृत एव दर्पणे मुखादिप्रतिफलनमस्तु, तथापि दर्पणस्य प्रतिमुखादिव्यक्तकत्वं तु नेति चेत्- मैवम्-रज्जुसर्पवदज्ञातसत्ताकप्रतिविम्वस्य दर्पणे स्थित्ययोगात्। दर्पणस्य यत्सम्प्रतिपत्नर

कत्वं, जडत्वात् कथ पुनरहक्कारस्य तत्। अहङ्कारो हि चैतन्यप्रतिफलनग्राही सन्नजड एवं जातः- दर्प- णादिवस्तु न मुखादिप्रतिफलनग्राही सन्नजडो जातः- स्वप्रतिफलितदर्पणादेरजडत्वात्। अहङ्कारप्रति- फलित चैतन्यं तुन जडमिति कथे सामासाहक्कारस्याजडस्य स्वात्मस्थानुभूत्यनमिव्यअ्जकत्वमिति। तस्मादहक्कार: स्वात्मस्थामेवानुमृतिमभिव्यनक्ति। यदुक्तं सविदि ताहदोषापादन न सम्भवतीति तदयुक्तं-किं वस्तुतो न सम्भवति, यद्वा व्यवहारतः ? आद इष्ट एव। न द्वितीय :- मायया सर्व- सम्भवात्। माया ह्यहक्कारे संविद प्रतिफलयति। ननु ज्ञानतत्साधनयोरनुग्राहकस्य च यथावस्थितपदार्थप्रतीत्यनुगुणस्वामाव्यान्नाहक्कारस्यात्मप्रति- फलितानुभृतिव्यञ्जकत्वमिति, मैवम्-प्रमारूपज्ञानादेरेव तत्स्वाभाव्य, नाप्रमारूपज्ञानादेरिति। प्रमा- रूर्प च ज्ञानमनधिगतावाधितार्थविषय, सच विषयः प्रत्यगभिन्नं ब्रह्मैकमेव। घाटादिज्ञानानां प्रमात् तु सापेक्ष, यावद्यवहारमवनाधितार्थविषयकत्वात्। अहक्कारस्तु प्रमाज्ञानाश्रयोऽप्रमाज्ञानाश्रयश् भवति- वृत्ते- रात्मानात्माकारद्वयसत्त्वात्। तत आत्माकारवृत्तिः प्रमा, अनात्माकारवृत्तिरपमा । एवं सति अहक्का- रस्य स्वात्मस्थानुमृत्यमिव्यञ्जकत्वे न काचिदनुपपत्तिः। ननु अहक्काराभिन्यङ्गया सा अनुभूतिः कि ** 129 **

११० श्री शङ्कराशङ्करमाप्यिमर्शः ।

बिम्बभूता १ यद्व। प्रतिबिम्बभूता : आद्ये- स्वप्काशायास्तस्या व्यङ्गयत्वमयुक्तम्-द्वितीये प्रतिबिम्वरहि- तोऽहद्कारः, कि प्रतिबिम्वमभित्यनक्ति, यद्वा स प्रतिबिम्बः आधे जडस्याहक्कारस्य तदयोग, द्वितीये कर्मकर्तृभावविरोघ:, इति मैवम्-सामासाहक्कारस्यैवा मिव्यञ्ज कत्वात्तदमिव्यङ्गयानुभूतिर्बिम्बभूतैव। याव- द्यवहारं संविदि विम्वमावस्येव वेद्यत्वस्यापि कल्पितस्य सत्वात्। नच तस्या अहकारस्थत्वमयुक्तमिति वाच्य, सर्वव्यापिन्यास्तस्या अर्हकारस्थत्वस्यायुक्तत्वात्। यद्वा प्रतिविम्वरूपेणातमस्था नानुमूतिरिति वक्तव्यम्। एकमेव हि चैतन्यमुपाधिवशादि्बम्वप्तिबिम्बमाव भजत इति कृत्वा अहंकाराइहिर्विम्बरूपेणेव तदन्त :- प्रतिविम्वरूपेणापि सैवास्तीति। नचैवे प्रतिबिम्बस्यापि बिम्ववदमिथ्यात्वमापतितमिति वाच्य, बिम्वव- त्प्रतिबिम्बस्यापि मिथ्यात्वमेवागतमिति विग्वभतिविम्बानुस्यूत हि वस्तु सत्यं, नहयुपाधिदर्पणादिविगमे मुखादे: प्रतिबिम्बत्यमिव विम्बत्वमप्यनिवृत्तं भवति। एवमौपाधिकविम्पनतिबिम्बभाव।पन्नसंविदभि- व्यञ्जकोप्यहक्कारस्तात्पर्यवृत्त्या चिन्मात्रं बोधयत्येव। तथाच नानुग्राहकस्याहक्कारस्य यथावस्थितवस्तु- प्रतिपत्तिजनकत्वस्वाभव्यप्रच्युतिरपि -- यावद्यवहारमहक्कारे प्रतिविम्वरूपेणात्मनस्सत्त्वात्तस्यार्थस्य यथा- वस्थितवस्तुत्वाच्च- इति। यदुक्त अन्तःकरणभूताहक्कारस्थतया सविदुपलव्धेर्वस्तुतो दोपतो वा न किश्विदिह कारणमिति तदयुक्तम्-वस्तुतोऽहक्कारस्यैवाभावात्कथ तत्र संविदः स्थिति :- व्यवहारतस्तु अहक्कारस्य सत्त्वान्मायया तत्र संवित्पतिफलनसम्भव इत्युक्तत्वात। नच मूर्तस्वच्छस्थूलद्रव्य एव चाक्षु- पस्यैव प्रतिफलनमिति वाच्य, तस्य प्रत्युक्तत्वात्। ननु गगनादेरचाक्षुपस्य कर्थ चित्प्रतिफलनमस्तु नाम- अमूर्तास्वच्छास्थूलदव्ये तु कस्यापि न प्रतिफलनमिति चेन्मैवम्-स्वच्छत्वमात्रमेव प्रतिफलनप्रयोजक, न तु मूर्तत्वादिकम्। अहक्कार- श्रातिस्वच्छ इति तत्र सवित्मतिफलनमुचितमेव- गगने शब्दप्रतिफलनमप्युपलम्यते हि- शास्त्रैकगम्येथे किं तर्कावष्टम्भेन। शासत्र च चितः प्रतिफलन वक्ति- 'आमासस्त्वपर विम्ब्मूतमेवं त्रिथा चिति'रि- त्यध्यात्मरामायणात्- इति। यद्वा सर्वव्यापित्वेन संविदोहक्कारे स्थितिस्तावदविवादा। अहक्कार- स्थायास्सविदोऽहक्कारेण सह तादात्म्याध्यासो भवति- यथा तब मतेपि जीवस्य देहस्थस्य देहेनसह तादा- स्म्याध्यासः, एवमाल्मतद्धर्माणामनात्मन्यहङ्कारे, अहड्कारतद्धर्माणामात्मनि चाध्यासे सति सर्वव्यवहार-

त्मानमभिव्यक्जयतीति, युक्तमहक्कारस्य संविदभिव्यज्ञनम्। अथवा सर्वव्यापि गगन घटादिमिरिव सर्वव्यापिनी संविदन्त:करणादिभिरवच्छिय्यते। तत्र स्वच्छत्वादन्त:करणे संवित्प्रतिभाति। तदेतदन्तः- करणोपलभ्यमानत्वमेव संविदोन्त:करणव्यङ्गचत्वमित्यास्ताम्। तम्माचिदनुग्रहादहकार: प्राप्तचैतन्य इति ज्ञाता भवत्येव। अहमर्थविचारः। ननु संविद आत्मत्वं न भवति, अहम्भावविगमे प्रत्यवत्वायोगादिति सुदर्शनः, तन्मन्दम्- प्रत्यवत्व।हन्त्वयोस्सामानाधिकरण्याभावात्। नचाहमर्थ एव प्रत्यगात्मेति वाच्य, तस्यानात्मत्वादिद-

** 130 **

अहमर्थविचारः। १११

मर्थवत्-अहमिदमर्थकल्पनाधिष्ठानचैतन्यस्यैव प्रत्यगात्मत्वात्। आत्मा च स्वयंशब्दार्थः। सच सर्वानुगत :- अत एव घटः स्वयं ने जानातीत्यादिप्रतीतिः। अहमर्थवदिदमर्थोप्यात्मनि कल्पितत्वेनात्मा हि भवति। न चाकल्पित एवाहमर्थ इति वाच्यं, अकल्पितत्वे सति तस्य नित्यत्वापातात्। नच नित्य एवेति वार्च्यं, सुपुप्तौ तस्यामावात। अहमिति प्रतीत्या हि सत्त्वमहमर्थस्याहक्कारस्य साध्यते -- यथा सर्प इति प्रतीत्या रज्जौ सर्पसत्त्वम्। नहि सुपुप्तावहमिति प्रतीतिः। ननु तमोगुणामिभव :- त्परागर्थानुभवाभावाच्चाहमर्थस्य विविक्तस्फुटप्रतिभासाभावेपि अप्रबोधादहमित्येकाकारेणात्मनस्स्फुरणा- त्सुपुप्तावपि नाहम्भावविगम इति, मैचम्-मदभिमतस्थाहमथस्याहक्कारस्य त्रिगुणात्मकप्रकृतिकार्यत्वेन त्रिगुणत्वाद्भवति तमोगुणाभिभवः । त्वदभिमतस्य प्रत्यगात्मनस्तु त्रिगुणातीतत्वान्नास्ति तमोगुणाभिमवः। नच स्वतो निर्गुणस्यापि प्रतीच: प्रकृतिसंसर्गात्सगुणतेति वाच्य, असङ्गपुरुपस्यात्मनः प्रकृतिसंसर्गा- योगत्। तथा सुपुप्तौ अज्ञानानुभवसत्त्वादज्ञानस्य च परागर्थत्वात्परागर्थानुभवाभाव इत्यपि न युक्तम्- अहमित्येकाकारेण स्फुरणादित्यप्ययुक्त- तदा अहमाकारवृत्तेरेवाभावात्। नच प्रत्यवत्वरूपेण स्फुरण- मस्तीति वाच्य, तस्येष्टापतेः। नच प्रत्यवत्वमहँ त्वमेवेति वाच्य, तस्य प्रत्युक्तत्वात्। तम्मान्नास्ति सुपुप्तावहम्भावः । ननु तव मतेपि सुषुप्तावहँकारस्सर्वात्मना नैव नष्टः- तथासति मुक्तिप्रसङ्गादितिचेत्सत्यं, मम मते अहकारः कारणात्मना तिष्ठति सुपुप्तौ- कार्यस्य कारणात्मना स्थितिर्हि लय :- इयमेव स्थिति: संसारात्मिकेत्युच्यते। एवमहंकारनाशेपि सुपुप्तावहकारसंस्कारानाशान्र मुक्तिः। एवमहंकारसंस्कार- सचिवाज्ञानात्मककारणशरीरवत्त्वादेव सुषुप्तौ जीवस्य प्राशशब्दवाच्यत्वम्। सचाहँकारसस्कारो नाह- प्रतीतिजनक :- यथा परलये प्रकृतौ निलीय स्थिता जागतपदार्था न स्वप्रतीतिजनकाः तदत्। तस्मात् सुपुप्तौ प्रतीचस्सत्त्वेप्यहम्बुद्धयमावान्न तस्याहमर्थत्वम्। अहँ वुद्धयमावादेव नाहंकारस्य च सत्त्वम्।

च्छम्-देवत्वमनुष्यत्वादीनां देहघर्मत्वात्सुखित्वादी नामन्त:करणधर्मत्वाच् तेषां प्रत्यगसाधारणधर्मत्वा- योगात्। सर्वव्यापिनोनन्तस्य प्रतीचो भेदकामाचेन नानात्वाभावाच्चेति । ननु सुप्तोस्थितपरामर्शात्सुपुप्तौ न ज्ञप्िमात्रावशेषता, किंतु अहम्भावयुक्तस्यैवाहमर्थस्य। तथाहि सुप्तोत्थितो न हि कश्िदहम्भाववियुक्तार्थान्तरप्रत्यनीकाकारा ज्ञप्तिरहमज्ञानसाक्षितयावतिष्ठ इत्येवविधा स्वापसमकालामनुभूति परामृशति, किंतु सुखमह्मस्वाप्समिति, मैचम्-यदि घटानुभववेलायामिव सौपु- पिकसुखानुभवेलायामप्यहमर्थस्यात्तर्हि घटमहं पश्यमीतिवत्सुखमहमनुभवामीति प्रतीतिर्भवेदेव। परा- मर्शकाले त्वहक्कारसत्त्वाद्दर्शितपरामर्शदियः। न चान्येनाहङ्कारादनुभूतस्य सुखस्य कथमहक्कारेण पराम्श इति वाच्य, यदहक्कारसंस्कारसचिवाज्ञानोपाधिकेन साक्षिणा यदनुभूतं तदहक्कारेण तस्य परामर्श इति। तस्मादनुभवकालेऽहमर्थाभावान्न भवददर्शितपरामर्शोदयः । ननु स्वापकालेऽहमर्थाभावादहंग्रहपूर्वकोऽनुभवो मास्तुनाम- अनुभवमात्रमस्ति, तस्य च परा- ** 131 **

११२

मशों दर्शितविधया सम्भवत्येय। यथा सुपुप्तावहम्भावाभावेपि सुप्तोस्थितस्य तत्सत्यात्मुखमहमस्वराप्समिति परामर्श:, तथा अज्ञानसाक्षितया जपिमात्रमहमबातिष्ठ इति परामर्शो भवेदैव, मैवम्-सुपुपौ न चिन्मात्रस्यावशेपस्तथा सत्ययल्तः सर्वमुक्तिमसङ्गात्। किंतु अज्ञानावच्छित्नचैतन्यक्षणस्य प्राज्ञस्पैव। सच तदानीमविद्यावृततिभिस्मुखमज्ञाने चानुभवति, न व्वज्ञानसाक्षिचैतन्यमान्र, ज्ञान बिना तदनुभवा- योगात्। ज्ञान चान्तःकरणपृत्तिरूर्प, साच तदा नासत्येवेति। अत ए सुपुप्ती स्वेनानुमूर्त सुखमज्ञान च प्राज्ो जागरे अहज्ारतादास््याध्यास प्रपथ सुखमहमस्वाप्स न किश्चिदवेदिपमिति परामृशत इति। यदुक्तमत्र सुदर्शनेन-'अन्नायं पुरुपसस्वर्यंज्योतिर्मयातीति क्ुतेः पुरुषशक्द्याच्यः प्रत्यगात्मा न सविन्माश्ने किंतु ज्ञातैव, 'एप दि द् ्टति शुतौ विज्ञानात्मा पुरुष इति ज्ञातुरेब पुरुपत्वश्रवणात्। लोके ज्ञातरि पुरुपशब्दपसिद्वेश-इति, तदयुक्तम्-पूर्णत्वं पुरिशयनं वा पुरुषशन्पत्रततिनिमित्तमिति श्रुतिसिद्धं- तत्र पूर्णत्वलक्षणं पुरुषसवं तय मते प्रतीचो न सम्भवत्येय। श्र्यगात्माहि तब मते भवत्यणुः। मम मते तु न जञातुरहंकारस्य तदुपपद्यते, तस्य परिच्छिन्नत्वाक्फिन्तवपरिच्छिलयार्स्सविद एवेति संविदेव स्वयम्पकाशः पुरुषः। पुरिशयनलक्षणं पुरुपत्वं तु संविदोन्तःकरणाध्यासाङ्गवति। अहकारस्य तु स्वत एवेति। यदि तु पुरिशयननाम देहे साभिमानता, तर्हि सा अहंकारस्यापि संविद्धर्माध्यासादेव सवति स्वतस्तस्य जडत्ान। यद्यपि सर्वध्यापिन्यास्सविदः पुरि शयनमपि स्वतस्सम्भवति तथापि पुर्येव शयन तस्या अध्यासमयुक्तमेव। एवं तत्रतत्र तात्पर्यानुरोधेन पुरिशयनलक्षणं पुरुपत्व, संविदोऽहकारस्य च भकयेव। वद्यपि न केव्लर्सविद: केवलाहकारस्य या भवति, तथापि अहंकाराबच्छिन्नसंविद- स्संविदाभाससहिताहकारस्य वा भवतीति योध्यम्। एवसति 'अन्नार्य पुरुषस्वर्यत्योतिभव'तीति श्रुति- सस्व मावस्थायां पुराषस्य स्वर्यंज्योतिष्टं, प्रतिपाठयतीति कृत्वा तल स पुरुपस्तैजसशसरीरदयाबच्छिलो ज्ञातैव- वथ जामति शरीसत्रयावच्छिनो ज्ञाता पुरुपशन्दवाच्यस्ततृत्। अयमेव जामदभिमानी विश्वः एप हीति श्रुतौ पुरुपशव्देन निर्दिष्टः। एवं जामत्स्वम्रावस्थाद्वयामिमानिनोविश्वतैजसयोशश्ुतिह्वये पुरुषत्व- स्योक्तावपि न संविद: पुरुपशब्दवच्यत्वस्य कापि क्षतिः। पूर्णत्वल्क्षणपुरुपत्स्य तंत्रैव सत्वान्। किंच विश्वतैजसयोरुचयोरनुक्तस्य च कारणशरीरावच्छिनस्य प्राज्ञस्य यद्वास्तर्व स्वरूप विज्ञान तदेय संबित्। तच्छुत्यैयोंक विज्ञानात्मेति। ज्ञानस्वरूप इति हि तदर्थः । आस्मशब्दस्य स्वरूपवाचित्वात्। ज्ञानधर्मक हत्यर्थवर्णन त्वयुक्तमेवात्मशब्दस्य धर्मपरत्वाभावान्। तथाच पुरुपशब्दवाच्या अपरिच्छिता संविदेव मनश्रक्षुरादितादास्याध्यासाज्जामति द्रष् श्रोता च भवन्विश्व हत्युच्यते। अय च बिश्व आदि- स्यादिचक्षुरायनुमहाज्गतकाशयतीति नास्य स्वर्यज्योतिर्ष्ट विविच्य सुग्रहम्। सैब सवितबप्ने सर्वेन्द्रियोपरमादादित्यादिदेवताभबाच्च स्वाबिध्यया स्वयमेय सर्वमधमासयन्ती सती स्वयंज्योतिः पुरुष- स्तैजस इन्युच्यते। सैव सुपुप्तौ सर्वह्वैतोपरमावज्ञानानन्दभुकमाज्ञ इत्युच्यते। अस्थचावस्थात्रयस्याविध्य- कत्वात्तत्त्यसाक्षी तत्त्यास्पृष्टस्तुरीयश्चिन्मात्रः प्रस्यगात्मेति स्थितम्। एवं सति कर्थ तव श्त्यनुमहो मतस्म। प्रत्युत क्षतिविरोध एव- मत्यगात्मा विज्ञानस्वरू एवेति श्रुतिमिर्वह्श उद्घुउखात्। नच

** 132 **

अहमर्थविचार: । ११३

ज्ञानस्वरूपोपि ज्ञातैवेति वार्च्य, ज्ञानस्य ज्ञातृस्वायोगात्। यदि तु ज्ञानमेव ज्ञान्निति मतं, तर्हि आत्मा ज्ञातैब न तु ज्ञानमिति कुत उच्यते। ननु नास्माभिस्तथोच्यते- किंतु आलमा ज्ञानमान्रं न भपति, किंतु ज्ञातापि भवतीत्युच्यते। तथाच ज्ञानस्वरूपो ज्ञानगुणकश्ात्मेति मन्मतमिति चेन्मैवम्-एक-

सविद्ज्ञातृद्धयसाधारण्येपि सविदेवात्मा, नतु ज्ञाता आत्मा- सत्यस्यास्मनो मिथ्यामूतज्ञातृत्यायोगात्, मिथ्याभूतस्य ज्ञातुस्सत्यात्मत्वायोगाथ। आत्ममिन्न हि सर्वे मिथ्या- 'स आत्मा तर्सत्थम्'- 'अतोन्य- दार्त मिति श्ुतेरिति लोके ज्ातम्। पुरुपशन्दमसिद्धिस्तु मदनध्यजवति पिण्डे पुरुपशब्दमसिद्धिरिय नेया, नहि लोकप्रसिद्धिश्शखत्रीयपदार्थनिर्णयाय प्रभवति- 'नहि वाजिम्यो वाजिनमियन् वाजिनमिति पद लोकपसिद्धया तुरग बोधयति। भवतु वा लोकप्रसिद्धधनुरोधायुरुपशब्दो ज्ञातरि प्रसिद्धस्तथापि नास्मार्क कापि क्षति :- ज्ञातुः पुरुषस्य तस्य यत्वरूप ज्ञानं तदेव खल्वात्मेत्यस्मामिरुच्यते। ज्ञातैवातमा, जातुसव रूपं तु नात्मेति वाक्य खुख्वा तु वाला अपि परिह्सेयुः- इति। यदुक्त सुखमददमस्वाप्समिति प्रत्यवमर्शेनाहमर्थम्य तदानी सुखित्व ज्ञातृखव च ज्ञायत इति तदयुक्तम्-अनुमवकाले अहमिति प्रती- त्यमाचेन अहमर्थाभावात्, अहम्थत्वेन स्वदमिमतस्य च प्रत्यगाम्मनासुरूपतवेन सुखित्वामावाव्, धर्म- भूतज्ञानस्य च सुपुप्तावभावाद्ज्ञातृत्वाभावाच्च। नच स्वरूपज्ञानादेव तदा ज्ञातृत्वसिद्धिरिति वाच्य, किं स्वरूपज्ञानमेव ज्ञान्रित्युच्यते, यद्ा स्वरूपज्ञानादेवाज्ञानसुखादिज्ञानमात्मनो जायत इति? उमयधापि ज्ञानस्प स्वरूपभूतस्य ज्ञानाश्रयत्वमागतमिति कृतवा कर्थ धर्मिभ्तात्माश्चितस्य तस्य ज्ञानस्व धर्मज्ञानववा- भाव:। नचैवं सुषुप्तावपि धर्मज्ञानमास्मनोस्तीति वाच्य, तत्तु।विपयप्काशनवेलायामिति स्वभाध्यविरो- घात्। किंच यद्यात्मनस्सुसित्वं ज्ञातृत्वं च स्यातर्हि दुःसित्ादिकर्माप स्यादेव। नचेष्टापति :- बृट- स्वस्यात्मनससुखदुःखादिविकारयोगात्। अपिच यद्यात्मनस्सुख धर्मस्तर्हि सुखमहमस्वाप्समिति किमिति परामृशेत। किंतु सुख्यह्मस्वाप्समित्येव। नच सुख यथातथेतति क्रियाविशेपणमिदमिति बाच्य, क्िया यास्सुखाश्रयत्वायोगादिति सुदशनेनैवोक्तलवान्। तक्षमात्सुखमहमस्वाप्समित्यस्य सुस्रूमोहमस्वा- समित्येबार्थ: समीचीनः। लोकस्तु नैतदमिप्रायेण सुस्मह्मस्वाप्समिति वार्व्य पर्युक्ते, किंतु सुखै यथातथेत्यमिम्रायेणैव- यथा मम सुख भवेत्तथेत्यमिमायात्। लोको छविद्वान्, सुखमात्मधर्मत्वेनभि- मन्यते। नच जडस्य सुखक्य कथमारमस्वरूपत्वमात्मा दि ज्ञानस्वरूप इति वाच्य, ज्ञानस्वैव सुखवान्। एकाकारमेव धात्मस्वरूप प्रकाशकत्वावुज्ञानमिति:आनन्दयितृत्वात्सुखमिति च व्यपदिश्यते। नचच सुखस्य कथ सुखजनकत्वमिति वार्च्य, यथा ज्ञानस्य ज्ञानजञनकतवम्। नच तदप्ययुक्तमेवेति बाच्य, पदथिज्ञानस्य वाक्यार्थज्ञानजनकत्वदशनात्। तक्माप्तिर्विकल्प्क नित्यज्ञान सविफल्पर्क वृतिज्ञानमिव निर्विकल्पक नित्यसुख सविकल्पर्क वृत्तिसुख जनयतीत्यलम्। यदुक्त सुदशनेन-न किचिदवे- दिषमित्यज्ञानसाक्षित्वेन स्थिति यढता अज्ञानाश्रयमूताहमर्थोऽमयुपगन्तव्य इति तदयुक्तम्-अज्ञान- साक्षित्वेन सुपुप्ती प्ाज्ञस्यैव स्थितिरस्माभिरुच्यते, नाहक्ारस्येति कृत्वा अज्ञानाश्रयभूतः माज्ञोभ्युपगा

** 133 **

११४ श्री शक्राशक्रमाष्यविमर्शः ।

एवेति। यदुकत रामानुजेन-अद्षमवेदियमिति वेदितुरहमर्थस्यानुषृत्तिरिति तद्युक्तम्-वेदनसमये अहक्कारे सति अह विदामीति प्रतीयादेव-इति। यचोक सुपुप्तौ विततिर्निपिध्यते ज्ञाता ववनुवर्तत इति, तदुन्मच्तपलपितम्। न किचिदवेदिपमित्यज्ञानानुभवरूपवित्तेस्सत्वात्। तस्या अपि निषेधे दर्शितपरामशस्पैवा नुदयमसभ्वात्। ज्ञातुरह्कारस्यानुवर्तन तु प्रत्युक्तम्।

ननु :मामप्यह नाज़ासिपमिति परामर्शादस्ति सुपुप्तौ ज्ञानाऽहमर्थ इति चेन्मैवम्-तत एव परामर्शादहमर्थस्य तदानीमभवनिश्रयात्- नाह गृहे धटमपश्यमिति परामर्शात्कि गृहे तस्य घटानुभवा- दूघटोस्तीति निश्चीयते। नच तत्र द्रष्टः पुरुपादित्त एव घट इति वार्च्य, अत्रापि अहकारो मामिति पद्वाच्यो भिन्न एव प्राज्ञात। नच मामिति पदवा्योहक्कार एवहमिति पदवाच्योपीति वार्च्य, स्मरण- समय एयाहक्कारसत्त्वं, न त्वनुभवसमय इत्युक्तलवाव्। तम्मात्सुपुप्तौ घटस्येवाहक्कारस्याभाबादेव प्राज्ञस्य तद नुभवाभावः । एवं प्राज्ञ: स्वेनानुभूतमर्धमहद्वाराभावरूप, जामति विश्वीभूय स्मरति- मामप्यहूँ नाज्ासिपमिति। कथमन्यथा स्वस्य स्वानुभवाभावस्सम्भवेव् -- तथाहि घटो नासीदिति यो यक्ति तेन कि घटाभायोऽनुमूत उत नै आघ इष्ट एव। न द्वितीय :- अननुभूतस्य घटाभावस्यानुसन्धानायो- गात। एव- मामह नाज्ञासिपमिति यो वक्ति तेन किमहमर्थाभाबोऽनुभूत उत न? अधे- कथमह्- मर्थनैवाहमर्थामावोऽनुभूतः, नहि स्वामाबस्स्वेन हीतु शव्बते, आहककाले माध्याभावाद्माधकाले मराहकामावाथ। द्वितीये- कथमननुभूतस्य स्मरणम्। तस्मादहमर्थादन्येनैवाहमर्थाभावस्तुपुपतायनुभूतरस चानुभविता भाज्ञ हति। नन्वेवं सुपुप्तावपि माजञस्यानुभवितुरेवावशेषस्सिद्ध :- न स्यनुभवमात्रस्येति चेत्सत्यम्-मुक्तावेबानुभवमात्रस्यावशेष:, सुपुस्तौ तु प्राज्ञस्यानुभवितुरेव। तथापि अहक्वारस्य ज्ञातृलव, माज्ञस्व त्वहक्ाकाराभावान्न ज्ातृत्वमित्येतायन्मालामित्रायेण सुपुप्तौ संविदवशेष इत्युक्तम्। यथा- सुपुत्ते: परमार्थदशात्व मुच्यते तद्वदिति। तस्मान्नास्ति सुपुसाव हमर्थाहद्कारानुवृत्तिरिति। ननु सुषुप्तबद्मर्थोस्त्येव-अह्मर्थानुभवस्तु नास्तीति चेन्मैन्रम्-अहमर्थानुभवः कस्य नास्ति- किमहमर्थस्य तस्यैव, यद्रा ततोन्यस्य? आधे- किमहमर्थेन स्वानुभवामावो विदित उताविदित :! आधे सपरज्ञानशून्यस्य तसम कथ स्वानुभयाभावज्ञान, क्थ या तादशज्ञानवतः स्वज्ञानाभावः, कय वा खज्ञान बिना तादशज्ञानोदयः। द्वितीये- कथमचिदितस्यार्थस्थाभ्युपगमः । ततोन्यस्येति पक्षस्त्वसमदीय एव -- इति। ननु मामह न ज्ञातवानित्यत्र कर्मपदस्य जागरिताबस्थानुसंहितजात्यादिविशिष्टास्मदथो विषयः, कसृपदस्य तु स्वाप्ययावस्था मसिद्ध।। विशद्स्वानुभवैकतानास्मदर्धो विषय:, मैवम्-स्मरणकर्तु- रहमर्थस्य जागरणकालिकस्य जात्यादिविशिष्टास्मद्यत्वेन त्वदुक्तविधत्वाभावान्। नच सुपुप्ती अनुभबैक- तानस्य मम जात्यादिविशिष्टास्मदर्थानुभवो नामूदिति सुक्षोस्चितः परामृशतीति वा्च्य, कोसावनुभवैक सानोडहमर्थ :- किमहकारबिशिष्टः ? उत सद्रहितः? नादः- अनुभवैकतानत्वाहक्कारविशिष्टत्वयोस्सामा- नाधिकरण्यायोगात्। न द्वितीय :- सुपुप्तावह्म्भावविगमो नास्तीति त्वयोक्तसवात्। तम्मादनुमवैकतान- स्यान्मनोऽहम्भावविगमो नास्तीति वचन तव व्याहतमेव। ** 134 **

अहम: अहकाराथ्वत्बोपपत्तिः, मुक्तौ अहं कारस्य अननुव्ृत्तित्वोपपततिः । ११५

ननु सुपुप्ताबहम्भावविगमो नास्येव, पर तु ब्राह्णोहँ मनुष्योह वधिरोह कृशोहं पृद्धोहमित्या- दहम्मावविगमोस्ति, तावतैवात्म नोऽनुभवैकतानत्वमुच्यत इति चेन्मैवम्-सुपुप्तौ ब्राहणोहमित्या दहम्माबो मास्तु नाम-कीछशोह म्भावोस्ति व्वं बृहि ! किमनुमवरूपोहमिल्यहम्मावोर्ति? कि बा ज्ञाताहमिति किं वा सुख्यहमिति? यहा मामह न बैदीति? यदि तु न कीदृशोप्यहम्भावस्तर्हि कथमहग्भानुपृति- स्सुपुसौ। तस्पादइम्पदयाच्यार्थस्याहङ्कारस साभासस्य नासत्येव सुपुप्ती स्थितिः। ननु मास्तु नाम सुपुसावहम्भावः ज्ञाता स्वस्त्येय -- अज्ञानसाक्ष्यस्तित्वस्य तवापि सम्मतत्वास्साक्षित्वस्य च ज्ञातृत्वा-

माया हि जेय वस्तिचव ज्ञातृत्वमपि कल्पयति। नच ज्ञाता सामासाहक्वार एवेत्युक्तमिति वार्च्य, कथा सामासाहद्ारो जाता तथाऽहक्ारावच्छिन्न आत्मापि ज्ञातैवेति, तथा अज्ञानावच्छिन्न आत्मापि ज्ञातैय । अनवच्छिल्लस्त्वास्मा ज्ञानमेव, न ज्ञाता जञेयाभावान्। मायाबच्छिले खल्वात्मनि शेय कल्पितम्। तदय निर्गलितार्थ :- वतुतो ज्ञानमेवात्मा, मादया तु जञाता मबति। तम्र जागर-

यावद्यवहार जेयसत्त्वादात्मनो ज्ञातृत्वस्य सद्वावादेव- 'साक्षी चेता-स किल एको द्रष्ट- नान्योतोस्ति दष्टा- ज्ञात एवं इत्यादिश्युतिसूत्रादि सङच्छते। एयमनात्मतादातम्याध्यासवशादात्मन आगत ज्ञासूर्खव मिथ्यैयेति ज्ञानमेवात्मा-'सत्य ज्ञानमनन्त ब्न्न, विज्ञानमानन्दे अे'त्यादिश्ुतेः। तथा आत्मतादा- हम्याध्यासव शाज्जडोप्यहकारो भवति जञाता। नच तस्याहक्ारस्य ज्ञातृत्व मिथ्यैवेति वाच्य, यावदह- कारभावित्वात्तस्य अहक्वारस्य मिथ्यास्वादेव द्ववज्ञानृत्वस्य मिथ्यात्वं न वात्मवददद्ारस्य सत्यत्यात्। तस्मान्मिध्यामृतज्ञानृत्वघर्मबदहद्वार एव ज्ञाता, आत्मा तु ज्ञानमेयेति-आत्मनो ज्ञानं सरूपमिति सम्प्रतिप्त्र- ज्ञानं गुण इति तु विप्रतिपन्नम्। आत्मनो जञातृत्वमौपाधिकमिति वर्य, स्वामाविकमिति तु परे। सुषुप्तावदक्वारो नास्तीति वर्य, विशेषाह्क्काराभाचेपि सामान्याहक्वारोस्तीति परे। चिदाभास- वशादहद्वारो ज्ञातेति वर्ष, चित आमास एव नास्तीत्यहद्हारो जड गयेति परे। एवमादयो विप्रतिपच्ना अंशा: पूर्वमेव विचार्य निर्णीता इति-संक्षेपः। अह्मः अहक्कारार्थत्वोपपत्तिः, मुक्ती अद्क्कारस अननुवृत्तित्वोपपत्ति:। अथ मोक्षदशायां किमहमर्थोज्नुवर्तते उत नेति विचार्यने-तलाधय: पक्षो रामानुजीयः। तथाहि- नानुव्तत इति त्वपेश्षकं तथासति आत्मनाद एचापवर्ग इति प्रकारन्तरेण प्रतिज्ञातस्स्यान्। अह्मर्थोष्ात्मा- इति, नैप युक्त :-- अहमर्धस्याहक्वार स्यानात्मस्वात अहकवारमन्धिरपचन्धन शस्यैय मक्ष- स्वात्-आात्मनो मुक्त्यन्वयिश्वेन स्वनाशाभावधेति। नन्त्रहमर्थ एवात्मनसस्वर्प ज्ञानं तु तस्य धर्म इति मुक्तावहमर्थनाशे आत्मनसस्वरूपनाश पवेति, मैवम्-ज्ञानमेवात्मनसस्वरपमिति बहुशचब्ु तत्वा- बाहमर्य आत्मनसस्वरूपं- धर्मभूर्त ज्ञानं तु ज्न्य वृत्तिज्ञानमेव। तच्वान्तःकरणधर्म एव तस्य च न मुक्त्तौ स्थितिः। अहै जानामीति ज्ञानं में जातमिति च प्रतीतिरिदँ जानमेतंदाश्रयमहँकार च सामासमाश्चित्य ** 135 **

११ ६

प्र.था। तम्मादहमर्थधर्मतया प्रतीतज्ञान वृविज्ञानमेव। तद्ज्ञानाश्रयतया पतीतोहम्थोहकार एवेति नात्मधर्मो ज्ञान, निस्यज्ञानं चैतन्य तु नात्मधर्मों नाप्यनात्मधर्मः कित्वात्मनसवरूपमेवेति। यदुक रामानुजेन-अहं दुःखीति य आत्मानमनुसन्धने स एव दुःखनिवृत्तये तत्साधनानुष्ठाने प्रवर्तते। मधह्मेव न भविष्यामीत्यवगच्छेत्तहि मोक्षकथाप्रस्तावादपसपेदेवासाविति मोक्षशासत्रमप्रमाण स्पादिति, नैतद्युक्तम्-अधिष्ठान कूटस्थवैतन्यें तत्र कस्पितोहक्कारस्तन्र चिस्पतिमिम्पश्वेत्येत्तयममर्थो जी रससारी। तथा च दुःखविशिष्टो दुःखनाशायेव सामासाहैकारविशिष्टस्सामासाहक्कारनाशाय यतत हत्येक: पक्षः । अधिष्ठानचैता्य तत्र कल्पितोहक्वारश्रेत्येतद्दयमेवाहम्यों जीवः। तथा च अहँकार- विशिष्टोहकारनाशाय यतत इत्यन्यः पक्षः । अहकारस्तन्न चित्तिविम्वश्ेत्येतद्द्वयमेव जीवः । सचा- हँ कारविशिष्ट आभासस्स्वस्य बिम्वसायुज्यार्थमहकारनाशाय यतत इत्यपर:पक्षः । अन्नैव साभासाहक्कारो जीव सस्वस्याधिष्ठानचैतन्यादमनाबखानार्थे यतत इति मतान्तरम्। नचायमेव पक्षस्स्वनाशरूपदोषाकान्त- इति वाच्य, उत्पपे: प्रागषिष्ठानचैतन्यात्मना स्थितस्वाहक्ारस्य पुनरषिष्ठानचैतन्यातमनावशेपत्राञ्छा युक्ैवेति। त्रह्ैव स्वाविद्यया जीवभावमापन्नं सज्जीवभावविगमाय यतत इति परःपक्षः । एक्मादय: पक्षा: प्राचीनम्रन्थेपु सन्ति ताश् विस्तरमिया नेह प्रपध्विताः । सर्वथापि जीवस्याहक्कारतादास्म्याध्यास- प्रयुक्तोहम्भावो बन्धः । विद्यया समूलस्य तस्य निवृत्त्या स्वाभाविकत्रन्ममाव एव मोक्षः । नच जीवस्य जीवभाव एव स्वाभाविको न व्रम्मभाव इति बाच्य, व्याधकुलवर्धितराजकुमारद्ृष्टान्तेन श्रक्मण एव देहे प्रविश्य जीवीभूतरवेन जीवस्य त्रह्मभाव एव स्वामायिक इति। तथाच श्रयते- 'अनेन जीवेनास्मना- नुमविश्येति। ननु व्याधकुलवर्वितस्य राजकुमारस्य स्वजन्मपरिज्ञानाव्याधतुद्धिस्लस्मिन् भयतु, क्थ पुनर्वूझणो ज्रीवमाव इति चेत्कान्नानुपपतिस्सत्वादज्ञानस्य। याबद्वहारमज्ञानावच्छिल हि ब्ह्म। भवत्ु बा त्रम्मणो जीवभाव।पतिर नुपपत्रा, तथापि- नास्माक क्षति :- नहि वय वस्तुतो त्रक्षणो जीवमाव तूमः, किंतु मायया। साहि स्थाणो: पुरुपत्वमिव रज्जोस्सर्पत्वमिय गगनस्य नीळतवमिथ सुप्तस्य मनुष्यस् विषिन- सव्चारिव्यात्रत्वमिव च अक्षणो जीवतवं कल्पयति। अत एव मायामयस् जीवत्वस्य विद्यया विनिर्मुक्ति: सम्भवति। नहि सत्य निवर्तते- निवर्तमान बा न ज्ञानेन। ननैव बन्धस्य मिथ्यास्वे मोक्षोपि मिथ्यैव भवेदिति वारच्य, इषापतेः। तस्माजजीव आगन्तुकजीवभावविनाशपूर्वकस्वामाविकमसभावापतये यतत एवेति नास्ति शा्त्रस्याप्रामाण्यमिति। यदुच रामानुजेन-स च मत्यगात्मा मुक्तावहमिश्येव प्रकाशत इति तदयुक्तम्-सुपु- पत्यादावेवाहमिति पकाशाभावे तस्य कर्थ मुक्त्ती तमसङ्गः । अहकवारो हि सस्कारात्मना स्वापादावसिति मुक्की तु सकारणस्य तत्य नाश एवेति। किंच केव्लाहकवार: कदापि नास्त्येव-सर्वत्रापि 'अहं जानामि' 'अह प्र्यामि' 'अह क्षुणो मीतिविशिष्टाहक्कारस्यैव दशनात्। सच मुक्कौ नास्त्येव देहेन्द्रियादिवैशि- वचयाभाबात। अपि च यदि मुक्तावहमर्थस्यावर्हि स स्वेनानुमूत संसारदःसं समरेदेवेति मुक्तेरपुरुषा- ** 136 **

अहम: अहकारार्थत्वोपपत्तिः, मुक्तौ अहंकारस्य अननुधृतित्वोपपचिः । ११७

र्मच्चमेव भवेत्। किंच मायार्यवीजवत्यां सुपुप्तावेवाविद्यमानस्याहब्ारस्य कथ निर्शीजमुक्त सत्त्वमसङ्ग: । नच सुपुप्तावस्त्वहद्धार इति वार्ष्य, यावस्पर्यन्तमहक्कारो वर्तते तावत्पर्यन्त सुपुपेरेवनुदयात्। अतएव अहमिदमकरवमिद पुनः करिष्यामीति चिन्तयितुर्निदानुदयः । तस्मात्मत्यगास्मा मुक्तो प्रकाशते केवल न खवहमिति प्रकाशते- अहमिति इदमिति वा पतीच: प्रकाशाभावात्। अहक्कारस्वैवाहमिति प्रकाश:, मनसस्तु हदमिति प्रकाश:, उमयमप्यन्तःकरणमेवेति प्रागेवीक्तम्-इति । ननु प्रत्यगात्मा मुक्तावहमित्येय प्रकाशते- स्वस्मै प्रकास्मानत्ात्- यो यः स्वस्मै प्रकाशते स सर्वोहमिश्येव प्रकाशते -- यथा संसार्यात्मा, यः पुनरह्मिति न भाति नासौ स्वस्मै प्रकाशते, यथा घट इति, मैवम्-अहकारविशिष्टो हि संसार्योत्मा अहमिद जानामीति विशेषाकारेण सर्व वेति। अत एव तस्य स्वसचखसर्वावभासकर्त्वं, नतु सर्वे स्वस्मै बोधयति, स्व वा स्वस्मै बोधयति। चतुर्थ्यन्त- मथमान्तपदार्थयोरैकयायोगात्- नहि गुरुश्यिष्यायार्थ बोधयतीत्यादौ चतुर्थ्यन्तपथमान्तपदार्थयोरैक्यमस्ति किंचारय बोधनात्मागेवात्मानम्न्य च विदितवानिति व्यर्थ बोधनम्। नच विदितवानिति बाच्य, तथा-

ननु सवस्मै प्काशमानतवं नाम स्वार्थ प्रकाशमानर्त्व दीपादिस्तु न स्वार्थ प्रकाशते किंतु परार्थ- मेवेति चेनैतदपि। किमिद प्रकाकमानत्व तेजो धर्मभूर्त, यद्वा ज्ञातृधर्मभूतम्? नाद्यः- नीरूपत्व।- वारमनः । द्वितीये तु दीपादेर्जडस्य नास्ति परार्थमपि ज्ञातृत्वम्। यदि तु दीपादे: प्रकाशमानर्त्व तेजोधर्म एव, आत्मनस्तु प्रकाशमानत्व ज्ञातृत्वमित्युच्यते, तर्हि किमय स्वार्य स्वं जानाति। यद्धा परम् : नाथ :- ज्ञानकर्तुर्ज्ञान कर्मत्वायोगात्, स्वज्ञानात्मागेव स्वस्य सिद्धत्वाच्च। द्वितीये कि परमा- ह्मान जानाति, यदा प्रकृतितत्कार्यजातम्? नादय :- स्वस्यैय परमात्मत्वेनोक्तवोषानतिवृत्तेः। न द्वितीय :-

ननु स्वस्य सुखाचर्थे संसार्यात्मा सक्चन्दनादिक जानातीति चेन्मैवम्-सक्चन्दनादिज्ञान- मात्रेण तस्य तदलाभाष। भवतुनाम संसार्यात्मनस्स्वस्वरूपसुखालाभाज्जनयसुसार्थे तद्वेतुमूतम्रगादिवस्त्वस- मवः । मुक्कात्मनस्तु स्वस्वरूपसुखाविर्मावान्नास्त्येव विषयसुखापेक्षा। नास्ति च तत्र विषयसु, नाप्यस्ति विषयजातमिति। तम्मादात्मसुखार्ये विषयानुभवितृत्यरूपस्य स्वस्मै प्रकाशमानत्वस्य ससा- र्यात्मनि सत्वेपि न मुक्तात्मनि तव्सत्त्यमिति पक्षे हेत्वसिद्धि: । य एवं स्वस्मै प्रकाशते स संसार्यां- तमातु अहमित्येव प्रकाशते- अहमिदं जानामीति प्रतीतेस्तस्याहक्कारविशिष्टत्ास्। घटादिस्तु नै्व मासते। तस्याह्क्कारवैशिष्टयामाबात्। प्रत्यगात्मा च नैव भासते -- तस्याह्क्वाराभाबात्। किंच प्रत्य- गात्मा परार्थमपि भासते-मत्यगात्ममानेनैव परस्थ मानसम्मवात्। 'तस्त भासा सर्वमिद विभा'तीति- भ्ुतेः । मुक्तात्मा तु न परार्थ भासते -- परस्याभावात्। नापि स्वार्थ- स्वस्य पूर्णकामत्वेन मानसम्पा- धार्थाभावात्। तस्सत्वे वा अकृतकृत्यत्वेनामुक्तत्वादिति। यदुक्त अज्ञत्वाघह्ेतुरहपत्यय इति तदयुक्तम्-अहंप्रत्ययामावे इदमह न वेधि सुख्यह ** 137 **

११८

दुःखूयहमित्यादिप्रतीत्यभाव।त्तत्सत्त्वे तत्सत्त्वाच्चाहम्प्रत्यय एवाजञत्वादिहेतुरिति। यच्चोक्तमहमित्येवात्मन- स्सवरूपमिति स्वरूपज्ञानरूपोहप्रत्ययः नाजञत्वमापादयति- कुतस्संसारित्वमपि तु तद्विरोवित्वान्नाशयत्येवेति, तदपि मन्दम्-अहक्कारम्यैवाहमिति स्वरूप, नात्मन :- आत्मनस्तु ज्ञानमेव स्वरूपमित्युक्तत्वात्। अनात्मस्वरूपे तस्मिन्रात्मस्वरूपन्रमस्तु कुतो नाजत्वमापादयति कुतो वा संसारित्व नापादयति? कथ वा संसारवीजभूतस्य तम्य संसारनाशकत्वम्? नव्यह मनुष्यसथूल. कृशो रोगी सुखी दुःखी चेति मन्वानोड- संसारी भवति । ननु ब्रश्माहमम्मीति मन्वानोऽससारी भवत्येवेत्यहप्रत्ययस्ससारनाशक एवेति चेन्मैवम्- अहं त्रम्मास्मीत्यस्याखण्डन्रत्मप्रत्ययत्वेनाहप्रत्ययत्वाभावात्। अह शब्दो हि लक्षणया तत्र प्रत्यवचैतन्ये बोधयति। एतेन-वामदेवादीनामहमित्येवात्मानुभवदर्शनमिति-प्रत्युक्तम्। 'अहं मनुरमव मिति वाम देवप्रतीतायहमित्यस्थ प्रत्यवचैतन्दमर्थ इति। नच प्रतीच: क्थ मनुत्वाद्यापत्तिरिति वाच्य, मायया सस्य सर्वात्मत्वात्। नन्वीश्रस्याप्यहमित्येवात्मानुभव :- 'हन्ताहमिमास्तिस्त्रो देवता' इत्यादिश्रतेरिति चेन्मैवम्-यथा जीवान्त:करणस्य्राहवृत्तिरिदवृत्तिरित्यस्ति वृत्तिदय, तथा ईश्वरोपाधिमायाया अप्यस्तीति मायिन एवेश्वरस्याहंप्रत्ययो नतु शुद्धस्य ब्रह्मण इति । नहि मुक्तात्मवच्छुद्धत्रह्म अहमित्यभिमन्यते । नच शुद्ध ब्रह्म नास्त्येवेति वाच्य, यस्य मायास्तीत्युच्यते, स मायावान्मायातः पृथम्भूतश्युद्ध एवेति- 'निरवदं निरज्जन' मित्यादिशास्राच्च। न चेश्वरस्याप्यहक्कारसत्त्वेSजित्प्रसऊ्ञ इति वाच्य, अन्तःकरणवृत्ति- रूपाहक्कारस्यैवाजत्वप्रयोजकत्वमिति। न ह्यन्तःकरणसम्बन्धाज्जीवस्येव मायासम्बन्धादीश्वरस्याज्ञत्व भवति। अपि तु सर्वज्ञत्वमेवात एवेश्वरस्यासंसारिखम्। किश्चिद्ज्ञत्व हि संसारित्व।वह माया च सर्वव्यापिनीति तद्योगादीश्वरस्य सर्वज्ञत्वमन्तःकरणं च परिच्छिन्नमिति तद्योगाज्ीवस्य किञ्चिद्ज्ञत्वमिति। तक्माद्वस्तुत ईश्वरस्य जीवस्येवाहग्रहाभावेपि यावद्यवहारं तत्सद्वाव एवेति कृत्वा अहं घट करवाणीति कुलालव दहं नामरूपे व्याकरवाणीतीश्वरोपि प्रतीयादेव। अहं पुरुषोत्तम: अहमात्मेत्यादीश्वरप्रयोगेपु तु अहंशव्दो लक्षणया परमात्मान बोधयति, न त्वमिघया। अहंशब्दस्य हि वक्तरि शक्तिः। सच वक्ता यदि जीवस्तर्हि स प्रमाता अन्तःकरणावच्छिन्नचैतन्यलक्षणः । यदीश्वरस्तर्हि स मायावच्छित्नचैतन्यलक्षणः। नहि शुद्धं चैतन्यं वक्तृत्वादिघर्मयोगि भवति- शुद्धत्वधर्मकत्त्वयोर्विरोधात्। किंच देहेन्द्रिययुक्तमेव चैतन्यं वक्तृ मवति, नतु तद्रहितमिति कृत्वा देहिन्येव वक्तर्यहंशब्दस्य शक्तिः। सच देही जीव ईश्वरो वा न भवेदेव। 'अकायमत्रण' मित्यादिशास्त्रादुज्ञानस्वरूपत्वाच्च तयोः । रामकृष्णादिशरी- रोपलम्मसत्वीश्वरस्य मायया भवति। जीवस्तु कर्मसहिताविद्यया देहतादात््याध्यासमापद् जायते ग्रियते च। तक्माज्जीवेश्वर प्रयोगगतोहं शब्दश्शुद्धं चैतन्यं लक्षणव बोयिति्थिम्चानेवा्य स्थाहंशव्दस्य लक्षणादोष इति वाच्य, मुख्यार्थवाधे सति बीजे अनेकवाक्यस्थाहंशव्दस्यापि लक्षणा न दोप इति। नच नास्ति मुख्यार्थीनुपपत्तिरिति वाच्य, अह व्रद्येत्यादावर्हपुरुपोत्तम इत्यादौ च अर्ह- शब्दमुख्यार्थस्य वक्तुर्देहिनो जीवस्येश्वरम्य च शुद्धचैतनपसामानाधिकरण्याभावम्यैवानुपपत्तेरदर्शितत्वादिति। ** 138 **

अहम: अहंकारार्थत्वोपपत्तिः, मुक्तौ अहंकारस्य अननुत्ृत्तित्वोपपत्तिः । ११९

नन्वात्मन्यहंशव्दपयोगो न लाक्षणिक: किंतु मुख्य एव- अबाधिताहंप्रत्ययगोचरत्वादात्मन :- सर्वोहि लोक आत्मानमहमित्येव प्रत्येति, नहि कोप्यात्मान नाहमिति प्रत्येति, मैवम्-सर्वस्य लोकस्य चात्मन्यहम्बुद्धिसतथासति सर्वमुक्तिपसङ्गात्। किंतु आत्मत्वेनाभिमते देहादावेवाहंबुद्धि:। अत एवाहँ मनुष्य इत्यादिप्रतीतिः, विदुप एवात्मन्यहंबुद्धिः। एवं सार्वजनीनानुभवविषयत्वादह- शब्दस्यात्मा न मुख्यार्थः। अनात्मा त्वहक्कारो मुख्यार्थ इति । ननु स्वस्यैवारहंशब्दवाच्यत्वादात्मनश्च स्वत्वादात्मशब्दाहशब्दौ पर्यायमूतावेव। तथाचात्म- शब्द इवाहंशब्दोपि मुख्ययैव वृत्त्या जीवमीश्वरं वा बोधयति, मैवम्-त्वन्ताऽहन्तयोरिवात्मताऽहंतयो- रविरोधेनात्माहंशव्दयोरपर्यायतवात्। त्वमात्मना जानासीति हि प्रयुज्यते, स्वर्यंशब्दार्थे आत्मशब्दो वर्तते। सच त्वन्ताहन्तेदन्तानामविरोधी- आत्मनासौ तृतीय इत्यादिशयोगात्। यदुक्तमहंशव्दस्म मुख्यया वृत्त्या जीवेश्वरवाचित्वमिति तदिष्टमेव-चैतन्यवाचित्वं हि लाक्षणिकम्। ननु अत्मन्यहशव्दुप्रयोगस्स्वाभाविक एव । अनात्मन्यहैशव्दप्रयोगस्तु दोषकृतः । सच दोपोडविद्या- अविद्यया हि जीवो नात्मानं देहादिमहमिति मन्यते, विद्यया तु आत्मानमेवाहमिति मन्यते। तस्मादहशब्दार्थ आत्मैवेति, मैवम्-आत्मानमहमिति किमात्मा मन्यते? उतानात्मा ? नाद् :- चिन्मात्रस्यात्मनो मन्तृत्वायोगात्। अन्यथा सुपुप्तिमृतिमूर्छाखपि अहमित्यात्मा मनुयादेवा- त्मानम्। नचेष्टापतिस्सार्वजनीनानुभवविरोधात्। अन्त्ये- अनात्मैवाहशव्दार्थ इति सिद्धम्। एवमात्मन्यहंशब्दं यः प्रयुक्ते स किमात्मा, उतानात्मा? नाद्य :- देहेन्द्रियादिरहितस्य तस्य शब्दपरयो- गायोगात्। द्वितीये- अनात्मैवाहशब्दार्थ:। नच देहेन्द्रियादिसहित एवात्मा शब्द प्रयुंक्त इति वाच्य, अविद्यां बिना आत्मनो देहेन्द्रियादिसाहित्यायोगात्। असज्ञस्य पुरुपस्यात्मनो नहि देहेन्द्रियादिसङ्ग: । य एवं देहेन्द्रियादिसहितस्स न प्रत्यगात्मा, किंतु जीव एव कर्ता भोक्ता। तस्य चाहकारविशिष्ट- स्याहमर्थत्वमस्मदभिप्रेतमेव। तस्मादात्मन्यात्मशव्दप्रयोगस्स्वशब्दप्रयोगो वा स्वाभाविकः। अरहशब्द- प्रयोगस्तु दोषकृत एव। सच दोषोऽविद्याकृतोऽइंकारात्मनोस्तादात्याध्यास एवं। विद्यया समूलस्य तस्य नाशे सति आत्मन्यहशब्दप्रयोगो न सम्भवत्येव। नच विद्वानप्यात्मन्यहशन्द प्रयुंक्ते- मह ऋ्रम्मेति प्रतीतेरिति वाच्य, तत्र लक्षणयाऽहशन्द आत्मवाची न त्वभिघयेत्युक्तत्वाद्। ननु यद्येवमनात्मन्येवाहशब्दो मुख्यस्तर्हि घटादिरप्यहँशब्दार्थस्त्यादिति चेन्मैवम्-अनात- न्यहक्कार एवार्हशब्दो मुख्य इत्युक्तत्वात्। किंच तव मते यद्यहैशव्दार्थ एवात्मा तहि कः पुनस्लं- शब्दार्थ:। नच सोप्यात्मैवेति वाच्य, त्वया आत्मनोहमित्येव स्वरूपमित्युक्तत्वात्। नहि आतमन- स्त्वमित्यपि स्वरूपमिति त्वयोक्तम्। नच तदिदानीमुच्यत इति वाच्य, त्वन्तहन्तयोर्विरुद्धयोरेकत्रात्मवि वृत्ययोगात्। नच हयोरात्मयोर्द्वयं वर्तत इति वाच्य, आत्मद्वित्वाभावात्। सत्यप्यात्ममेदे- अत्ा- रमनि त्वन्ता वर्तते, अत्र पुनरहन्तेति नियमासिद्धेः। नच स्वात्मन्यहन्ता परात्मनि तवन्ता चेति नियमसिद्धिरिति वार्च्य, स्वात्मशब्दयोरेकार्थत्वात्, परात्मश्दयोः परस्परविरुद्धार्थत्वान्। नक ** 139 **

१२० श्री शङराशक्रमाष्यविमर्शः ।

स्वस्मित्रहन्ता, परस्मस्त्वन्ता चेति वा्च्य, कोसौ स्वशव्दार्थ: परशब्दार्थश्च, आत्मेति चेन्मैत्रम्- परशब्दार्थत्वायोगादात्मनः- नहि कोप्यात्मानं परं मन्यते। तस्मासस्वशब्दार्थ एवात्मा, नाहशब्दार्थो नापि त्वंशब्दार्थः । ननु अहशब्दार्थस्सामासाहक्कार इत्युक्त, तप्तथाऽस्तु- क: पुनस्त्वशब्दार्थ:१ नच साभासाहद्कार

वचना'दव्यक्तान्महन्महतोऽहद्कार' इति शास्त्राच्च। अहक्कार एव त्त्व, नतु त्वक्ार :- त्वङ्कारस्य तत्त्व- त्वेन काप्यनुक्तत्वात्। परन्तु एकस्य साभासाहक्कारस्य जीवस् खपुरोवर्तिन्यन्यस्मिन् साभासाहद्वारे जीवे त्वमिति बुद्धिर्भवतीति सैव त्वक्कार इत्युच्यत इति। तथाच त्वक्कारविषयोपि सामास हद्कार एवेति नाहकारतत्त्वस्य त्वक्कारबुद्धिविरोधित्वं, किंतु अहंबुद्धेरेव त्वंब्रुद्धिविरोधित्व मिति। ननु साभासाहकारस्य स्वस्मित्रहबुद्धिर्भवतीत्युक्त, स्वशब्दश्रात्मवाचीत्युक्तं, तथाचाह शब्दार्थ आत्मैवेति फलितमिति चेन्मैवम्-सामासाहकारस्य यत्राहंबुद्धिंर्भवति स स्वशब्दार्थस्सामासाहकार एव न त्वात्मेति। यद्यपि सर्वमात्मैव 'ऐतदात्म्यमिद सर्वमिति'श्रुतेः, सर्वस्यात्मनि कल्पितत्वेनात्मत्वाच्च। तथापि लोको नैतज्जानाति, किंतु जीवमेवात्मान मन्यते, तथा च. वोद्धृतात्पर्यानुरोधेन सामासाहद्कार- स्याहबुद्धिविपयस्साभासाहद्कार एव-इति। यदुक्त रामानुजेन - अनात्मन्यहंबुद्धिजनकोहक्कार: प्रकृतिपरिणाम:, आत्मन्यहंबुद्धिस्तु स्वाभाविक्येवेति नाहक्वारजन्येति, तदयुक्तम्-सर्वस्या अपि बुद्धे- वृतिज्ञानरूपाया अन्तःकरणजन्यत्वेन तदजन्यस्वामाविकबुद्धेरेवाभावात्। आत्मन्यहंबुद्धेस्स्वाभाविकत्वे सति वेदान्तशास्त्रवैयर्थ्यप्रसङ्गात्। आत्मसाक्षात्कारार्थ हि तत्। तस्मादहबुद्धिजनक एवाहक्कारः । यदूक्तममूततद्धावार्थे च्विप्रत्यये कृते निप्पन्नोऽहक्कारशब्दः- अनहमि अहमः करण कारोऽहक्कार इति, तद्युक्तम्-च्विप्रत्ययस्यादर्शनात्, तत्कल्पनस्य चाप्रमाणत्वात्, अहम: कारोऽहक्कार इत्यस्यैवार्थस्य यथाश्ुतरवाच्च। यदुक्त रामानुजेन-अयमेवाहक्कारो गर्वापरनामा शास्त्रे हेयतया कथित इति, तदयुक्तम्- अहद्काराख्यतत्त्वस्य विषय एव गर्वो न त्वहक्कारः 'मनो बुद्धिरहक्कारश्चितं करणमान्तर। संशयो निश्चयो गर्व: स्मरण विषया अमी' इति वचनात्। 'गर्वोमिमानोऽहक्कार' इति निघण्टुवचनं तु अहह्कारविषये गर्वे अहकारशब्दप्रयोग औपचारिक इत्यमिप्रायगर्भम्। सुदर्शनस्तु-एतद्दोघपरिहाराय भावसाधनो गर्ववाची अहंकारशब्दः, तत्त्ववाची तु करणसाधन इत्युक्तवान्-अनहमहं करियते Sनेनेत्यहंकार इति करणे व्युत्पत्ति :- अनहमोहमः कारोऽहंकार इति भावे व्युत्पततिः । उभयत्राप्यभूततद्धावे च्विरि- त्येव तदाशयः। स एवायुक्त :- अभूततद्धावस्यात्रामावात्। किंच अनहमि अरहंबुद्धिरेवाहकारः, अहमि अहम्बुद्धिस्तु नाहक्कार इत्येतदपहासास्पदम्- अत्वमि त्वम्बुद्धिरेव त्वद्वारः, त्वमि त्वम्बुद्धिस्तु न त्वक्कार इति, अनिदमि इदम्ुद्धिरेवेदक्कारः, इदमि इदम्बुद्धिस्तु नेदद्वार इत्यपि वक्तव्यत्वापत्ते:। नचे- ष्टापततिस्सर्वशास्त्रविरोधात्। अपिच बुद्धावहम्बुद्धि: किमहक्कार उत न? आधे अनह्ग्यहम्बुद्धिरहंकार ** 140 **

१६ अहम: अहंकाराथत्वोपपत्तिः, मुक्तौ अहंकारस्य अननुवृत्तित्वोपपत्तिः । १२१

इत्यस्य भङ्ग:। नच बुद्धिरहमर्थो नेति वाच्य, 'अथातोऽहंकारादेश' इत्यत्रारहशव्दस्साक्षादहमर्थुद्धि- वाचीति सुदर्शनेनैवोक्तत्वात्। द्वितीये- अनहम्यहम्बुद्धेस्तस्याः कर्थ नाहक्कारता। नच बुद्धिरह्मर्थ एवेति वाच्य, अहमर्थ आत्मेति स्वमतमङ्गमसङ्गात्। तस्मादहमर्थ आत्मेति प्रतिज्ञाय साक्षादहमथ- बुद्धिवाचीति वचन सुदर्शनस्य सुदर्शनं साधु प्रकटयति। यदुक्त रामानुजेन-शरीरादाव नात्मन्यात्म ु द्धि र विद्या,आत्मन्यहंबुद्धिस्तु बाधका पेतेति

बाघकापेता। किमात्मन्यहम्वुद्धिरात्मनो भवति ? उतानात्मनः १ नाद्यः सुषुप्त्यादावप्यहम्बुद्धिप्रसङ्ग त्। द्वितीये- आत्मन्यनात्मनोहम्बुद्धिरविद्यैव । अह्मात्मेति मन्वानोSनात्माह्यहमर्थ :-- इति। नचाहंपदलक्ष्य आत्मेति बुद्धिर्वाधकापेतेति वाच्य, तस्यास्त्वयाऽनम्युपेतत्वात्। यदप्युक्तं यदि ज्ञप्तिमात्रमेवात्मा तर्हि अनात्मन्यात्माभिमानशरीरे ज्ञप्तिमात्रप्रतिभासस्त्यात्, न ज्ञातृप्रतिभास इति, तदपि मन्दम्-वस्टुतो ज्ञप्तिमात्रस्यप्यात्मनो व्यवहारतो ज्ञातृत्वमित्युक्तत्वात्। यो जप्तिमात्रमात्मेति जानाति तस्यानात्म- न्यात्मबुद्धिर्न भवेदेव। यदुक्त सुदर्शनेनानात्मन्यहंप्रत्ययः कथमात्माभिमान इति, तदयुक्तम्-चिदाभा साहङ्वारगे- रन्योन्याविवेकाच्चिदाभासाविविक्तमहंकारमेव लोक आत्मेति जानातीति कृत्वा अनात्मनि शरीरे अहं- प्रत्यय आत्माभिमान एवेति। नचानातमन्यहकारेप्यहम्प्रत्यय आत्माभिमान एवेति वाच्य, अनात्मन्दहं- कारे यद्यात्मनोहम्प्रत्ययो भवेत्तर्हि स आत्माभिमान एव भवेत्, न तु तस्य भवति- जन्यज्ञानानाथ्र- यत्वात्तस्य। यद्यनात्मनो भवति कर्थ तस्यात्माभिमानता। तस्मात्साभासाहंकारस्य जीवस्य साभ:साहं- कारे जीवे स्वस्मिन्नहम्प्रत्ययो नात्मामिमानः, किंतु स्वस्मादन्यस्मिन् शरीरादावेवाहम्प्रत्यय आत्माभिमान :- जीवस्य स्वस्मिन्नहम्बुद्धेरिवात्मचुद्धेर्भवितु युक्तत्वात्। नचैवमहमर्थो जीवो ज्ञातैव सिद्ध इति वाच्य, तस्यैव सेद्धव्यत्वात्। अहमर्थो हि साभासाहकारो जीवो ज्ञाता संसारी, प्रत्यगात्मा तु नाहमर्थ :- तस्य ज्ञप्तिमात्रत्वादित्युक्तत्वात् इति। नन्वहमर्थस्यानारमत्वे स्थूलोहमिति आ्रन्तेरयोग इति, मैवम्-भ्रान्तदृष्ट्या अहमर्थ आत्मैवेति- यथा भ्रान्तदष्ट्या इदमर्थस्सर्प एव तद्वत्। किंच यद्यहमर्थ एवात्मा तर्हि नियमेन स्थूलोहमित्येव किमिति प्रतीयात्- स्थूल अत्मेति किमिति न प्रतीयान्। तस्मादहङ्कारावच्छिन एवात्माऽहं- शब्दार्थों न केवल इति। यदुक्तम्-'देहेन्द्रिथमनःपराणधीभ्योऽन्योऽनन्यसाधनः। नित्यो व्यापी प्रतिक्षेत्रमात्माऽभिन्नस्स्वतस्सुखी ॥' इति तत्र पूर्वार्थमनवद्यम् । उत्तरार्थस्य त्वयमर्थ :- आत्मा नित्यः कुतः- प्रतिक्षेत्र व्यापी प्रतिशब्दः कार्त्न्यपर :- सर्वमपि क्षेत्रजात व्याप्य स्थित इत्यर्थः । आत्मभिन्नं सर्वमपि क्षेत्रमेवेति सर्वव्यापीति यावत्। सर्वव्यापित्वं च देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदराहित्यम्। तथा- चापरिच्छिन्नत्वादात्म। नित्य इति सिद्ध- परिच्छित्स्य घटादेरनित्यत्वदर्शनात्। एतेन-आत्मा न विभु: किंतु सूक्ष्म इति परोक्तं-प्रत्युक्तम्। अभिन्न इति छेदः । स्वतो वस्तुतोऽभिन्न: व्यवहारतस्तु

** 141 **

१२२

उपाधिवशाद्भिन्न इव प्रतिभातीत्यर्थः। सुखी सुखस्वरूपवान् - सुखस्वरूप इत्येतत् । सुखधमवानिति तु नार्थ :- अन्तःकरणधर्मत्व/त्सुखस्य निर्धर्मकव्वाच्चात्मनः । अस्यार्थस्य परिग्रहे उत्तरार्थमपि निरवद्यमेव। अन्यथा तु सावद्यमेव-इति। नच जीवस्य व्यापित्वं न स्वरूपत :- किंतु धर्मज्ञानद्वारेति वाच्य, धर्मज्ञानस्यैवामावात्। तत्सत्त्वेपि तस्य सर्वव्याप्त्यभावात्- व्याप्तिसंकोचस्य चायुक्तत्वात् इति। प्रत्यक्षस्य आगमबाध्यत्वोपपत्तिः। अथ भेदप्रत्यक्षस्य शास्त्रमाध्यत्वमस्ति वा नवा इत्यंश इह विचार्यते-अताह रामानुज :- यदु्क्त दोषमूलतचेनान्यथासिद्धिसम्भावनया सकलभेदावलंविप्रत्यक्षस्य शास्त्रवाध्यत्वमिति कोर्य दोप इति वक्तव्यम्- यन्मूलतया प्रत्यक्षस्यान्यथासिद्धि :- अनादि मेदवासनैव दोप इति चेत्, भेदवासनायास्तिमिरा- दिवदथावस्थितवस्तुविपरीतज्ञानहेतुत्वं किमन्यत् ज्ञातपूर्वम्- अनेनैव शास्त्रविरोधेन ज्ञास्यत इति, चेन्न-अन्योन्याश्रयणात् -शास्त्रास्य निरस्तनि खिल वि शे षप वस्तु्बो धिित्वनिश्रयेसति,भेव सनाया दोषत्व - निश्चयः, दोपत्वनिश्चये सति शास्त्रस्य ताद्शवस्तुबोघित्वनिश्रय इति, नैतत्सारम्-अपौरुपेयत्वेना- सम्भावितभ्रमप्रमादादिपुंदोषतया वेदः प्रमाणमिति भवत्यास्तिकस्य निश्चयः । तन्र च 'एकमेवाद्वितीय ब्रह्म' 'तत्सत्यं'- 'अतोन्यदार्तम्'- 'मृत्योस्समृत्युमाप्नोति' 'य इह नानेव पश्यति'- 'नेह नानास्ति किश्चन' इत्यादिवाकयैरद्वैतसत्यत्वस्य द्वैतासत्यत्वस्य च प्रतिपादितत्वाद्रज्जुसर्पवन्मिथ्याभूतमिर्द द्वैत कस्माच्चिद्दोपादेव जातमिति निश्चीयते। सच दोषोऽनादि भेदवासनासहकृताविद्यैवेति। तत एवाव- गम्यत इति नात्रान्योऽन्याश्रयः। नच शास्त्रादप्यद्वैतसत्यतवनिश्चये सत्येव द्वैतमिथ्यात्वनिश्चयः, द्वैत- मिथ्यात्वनिश्रये सत्येवाद्वैतसत्यत्वनिश्चय इत्यन्योन्याश्रय इति वार्च्य, अद्वैतसत्यत्वनिश्चयाद्द्वैतमिथ्यात्व- निश्चयो भवति। द्वैतमिथ्यात्वनिश्चयादद्वैतसत्यत्वनिश्चयो भवतीति यदुच्यते तर्द्यन्योन्याश्रयात्कस्या- प्यनुत्पत्तिरित्यस्तु- नैवमुच्यते, किंतु शास्त्रादेव तदुभयं भवतीत्युच्यते-अतो न तदुत्प्त्त्यनुपपत्तिरिति। तथा अनादिभेदवासनासहकृताविद्यादोपस्य विपरीतज्ञानहेतुत्व स्वप्ने दृष्टमेव । एक एव हि सुप्तः पुरुष: स्वस्मिन्नेव रथगजादिद्वैतमविद्यादोषात्पश्यति- जाग्रति चाविद्यादोषादेकस्यामेव रज्ज्वा सर्पदण्ड- भृच्छिद्रादिभेदान्पश्यति। कि बहुना तिमिरादिदोपस्य विपरीतज्ञानहेतुत्व सम्प्रतिपन्नम्- तत्र तिमि- रादिदोष एव न तद्धेतुः, किंतु तत्सहकृताSविद्यैव सर्वत्र लाघवादविद्याया एव दोषत्वेन स्वीकर्तव्यत्वात्, अविद्यां बिना यस्य कस्यापि त्रमस्यानुदयात्, अनात्मन्यात्मभ्रमहेतुरविद्येति त्वयाप्युक्तत्वात्। एवं अम- मात्र प्रत्यविद्याया दोपत्वस्य रज्जुसर्पादौ ज्ञातपूर्वत्वादभेदे ब्रह्मणि भेदभ्रमोप्यविद्यादोपजन्य पवेति निश्चीयते। नच ब्रह्म न निर्भेदमिति वाच्य, 'एकमेवाद्वितीयं ब्रझ्े'ति मुक्तकर्ण्ठ स्रुत्यैवोक्तत्वाद्। नच द्वैतभ्रमहेतुरविद्येति शास्त्रे क्वापि नोक्तमिति वाच्य, 'इन्द्रो मायाभि: पुरुरूप ईयत' इत्यादिशास्र- सद्धावात्। एवं रज्जुसर्पपरत्यक्षवदविद्यादोपजन्यत्वाद्द्वैतपरत्यक्षस्य अ्रमत्वाह्वाध्यत्वम्। नच रज्जुसर्प- प्रत्यक्षस्यापि बाधकं रज्जुज्ञानमेवेति न शास्त्रमिति वारच्य, आप्तवाक्यरूपशब्दस्यैव तत्नापि बाघकला- भ्युपगमात्। नायं सर्प: किंतु रज्जुरित्याप्तवाक्यं हि सर्पश्रमं बाधते- तथा नेद द्वैतं कि सवद्वैतमेवे-

** 142 **

प्रत्यक्षस्य आगमवाध्यत्वोपपतिः । १२३

त्यागमाद्द्वैतअमो बाध्यते। नच रज्जुसर्पप्रत्क्षस्येव द्वैतपत्यक्षस्य कर्थ अ्रमत्वसिद्धिरिति वाच्य, रज्जु- सर्मप्रत्यक्षस्य कर्थ भ्रमत्वसिद्धि: ? आप्तवाक्यम्रदीपालोकादिना रज्जुज्ञानवाध्यत्वादिति चेत्तयैवेहाप्यस्तु, श्रश्णमननादिना ब्रह्मज्ञानवाध्यत्वादिति। अतस्मिस्तद्बुद्धित्वादिति चेत्तत एवेहाप्यस्तु रज्ौ सर्पस्या- विद्यमानत्वादिति चेत्तथैव ग्रह्मणि द्वैतस्याविद्यमानत्वादित्यस्तु। कि बहुना-चथा यथा स रज्जुसर्प- परत्यक्षस्य अ्रमर्त्वं साधयसि, तथा तथा वर्य ह्वैतप्रत्यक्षस्य भ्रमखव साघयामः । साधिते च तस्मिन् शास्त्र- मत्यन्ताक्ेश्वरवाक्यत्वेन प्रमाणत्वात्सर्पप्रत्यक्षमासवाक्यमिय ह्वैतप्रत्यक्ष बाघत एव। नचैवे प्रत्यक्षमात्रस्य शास्त्रवाध्यत्वेसति सन्मान्रावगाहिमत्यक्षमपि शास्त्रवाध्य भवेदिति वार्च्य, न वर्ष प्रत्यक्षमात्र शास्त्रवाष्य- मिति बदाम:, शासत्रस्यापि प्रत्यक्षज्ञानजनकरवात्। किंतु भ्रमपत्यक्ष शास्त्रबाध्यमिति बदामः । नहि सर्पप्रत्यक्ष रज्जुसर्पपत्यक्षवदापवाययवाधित भवति- सन्मात्रावगाहिपत्यक्ष च सर्पपरत्यक्षवत्पमैवेति न तस्व कुतोपि बाघः। अवाधितार्थविषय ज्ञान हि प्रमा। सन्मा्त्र चावाधितार्थविषय :- यथा याबद्यवद्दार सर्पोडयाधितार्थविषयः । तक्ष्मात्सन्मान्रावगाहि प्रत्यक्ष साख्जन्यमेवेति न शासत्रषाध्यव तस्य। एतेन म्रत्यक्षान्तराणां दोषमूळत्वमनुमीयये चेत्, शब्दत्वाच्छास्स्यापि दोषमूलतमनुमीपतामिति-श्रुतप्रका- शिका परास्ता। अ्रमपत्यक्षस्यव दोषमूळत्ानुमान, न तु प्रमाप्रत्यक्षस्पेति कृत्वा प्रमामत्यक्षजनकत्वा- च्छास्तमदोषमूर्ल प्रमाणमेवेति। न च शास्त्रस्य प्रमामत्यक्षजनकत्वेपि घटपत्यक्षमिब शासपत्यक्षमपि दोषमूलकरवेन भ्रमभूतमेवेति वाच्च, इष्टापत्ते :- अ्रहमिस् हि सर्वैं मिथ्या। नवैव अ्रमभूतस् शास्त्रस्य फर्य-प्रमाजनकत्वमिति वाच्यं, रजसोपि कातकस्य रजस्स्वलजलनिर्म उत्वहेतुत्दशना्। वस्तुतस्तु शास्त्रं, तत्कर्ता ईश्वर:, तदध्येता जीवः, तज्जन्यं ज्ञानं, तत्साध्य ह्ैते चेस्येतत्स्वें मिथ्वैव, नभमिन्नखवात्। ततश्र मिथ्यामृत शासत्रं मिथ्र्याभूतमेय प्रमाज्ञान जनयतीति न कश्धिद्दोषः। ननैव भ्रमज्ञानवत्पमाज्ञानस्यापि मिथ्यात्वेन बाघितत्वे सति भ्रमप्रमयोरविशेष इति वार्च्य, नहि ज्ञानस्या- बाधितरवं प्रमात्वमयोजर्क वृत्तिरूपज्ञानस्य त्रैकालिकत्वाभावेन वाधितत्वाकिकि तर्हि अवाधितार्थविषयत्वमेव, तथ भमस्य नास्तीति। एवं प्रमाजनकत्वादेव शार्सतर मिथ्याभूतमपि प्रमाणमित्युच्यते। चक्षुरादीनि तु एतत्प्रमाजनकानि न भवन्तीत्यप्रमाणान्येब। सदयप्येवं तथापि याबव्यबहारमवाधितार्थविषयज्ञान- जनकत्वातान्यपि भ्रमाणानीत्युच्यन्ते। वस्तुतस्तु प्रमाणाभासा एव तानि। एवं शाख्रम्य प्रमाणत्वादेवादोपमूलत्वमित्युच्यते- न स्वमिथ्यात्वात्- शार्सतर सयविद्याजन्यत्वान्मिध्यैव। यद्वा अ्रमप्रमादादिपंदोषरहितत्वाच्छाखमदोषमूल- मित्युच्यते। तस्माच्छा सरमेव प्रमाण तज्न्य निर्विकल्पक ज्ञानमेय प्रमा, सविकल्पकं सर्वे ज्ञानजात अरम.एव1 ततस्सर्वस्य द्वैतभ्रमस्य शास्त्रवाध्यत्वं निर्विवादमिति। यदुक्त सुदर्शनेन-आयुर्वेदे दोपाणां स्वरूप तन्निवृत्त्युपायादिरक च निरूपितं सर्वप्रत्यक्षाणां दोषमूळत्वानुमान तदिरुदमिति तदयुक्तम्-पर मार्धकत्त्वघेदनपरे वोदान्तशाखरे कामकर्मादिसहकताया अविद्याया दोषत्वस्योत्तत्वादायुर्वेदे रोगादिस्वरूपप्रतिपादनपरत्येनाततपरे तदनुफेरकिन्तित्करत्वाच ।

** 143 **

१२४

तरम:जीवानां सहजससतवेन परमाप्भूतेश्वरपणीत प्रमाणराजवेदान्तक।सम पौरपेयत्वादसम्भावितसकल- पुदोषगन्ध सर्वतो बलाधिक सत् कमकर्मादिसहक्कृताविद्यादोपजन्य द्वैतभमं दुर्बळ बाघत एक- आसवावयमिव रज्जुसर्पअ्रमम् । एतेन-शाखपत्यक्षयोसतुल्पदोपतं तुल्यमलतव चेत्येतदुमय प्रत्युक्त्तम्। नच दथा प्रत्यक्षमविद्याजन्य तथा वाास्त्रमपीति तुल्यदोपत्मिति बारच्य, प्रत्यक्ष शासत्रादपि भक्तीति न कासपलयक्षयोस्तुल्यकक्ष्यता, किंतु प्रल्यक्षज्ञानजनकस्य शास्स्य चक्षुरादेश तुल्यकक्ष्यता वाच्या। नच तैय बदाम :- यथा चक्षुरादिपमाणमविद्याज्न्य तथा शासत्रं प्रमाणमप्यविद्याजन्यमेवेति तुल्यदोपत्चमिति 4 वाच्य, अविधाजन्यत्वांशे समेपि अपोरूपेयत्वपौरुपेयत्वप्रयुक्त निर्दोषतसदोषत्ाम्यां मैदादिति। नच शा रवश्क्षुरादिकमपीश्वरसृष्टत्वादपौरुपेयमेवेति बाच्य, ईश्वरसष्टत्वेपि चक्षुरादे: पुरुषतन्त्रत्वेनापौरुपेयत्ा- मावात्। नच शास्त्रमपि पुरुपेणाधीयत इति पुरुपतन्त्रमेवेति वाच्य, पुरुषेण वेदस्य भारतादिवजिजेच्छया उधधारयितुमयुक्तल्वात्। गुरुचारणानचारणविपयो हि वेदः । अत एवानुश्रव हत्युच्यते। एयमीश्- राद्िरण्यगर्भो यथा श्रुतवान्वेद तयैव मरीच्यादिभ्यस्स प्रोवाच। तेच स्वशिष्येभ्यः। स चेश्वरः कल्पा- न्तरस्थवेदसजातीयमेवेति वेदस्यापौरुपेयावम्। अत एव नित्यल्ं च 'अनादिनिघना नित्या वागुत्सष्टा स्वयम्भुरवेति। तस्माच्छाखक्य चक्षुरादेश अविद्यादिसाधारणदोषतौल्येपि अ्रमपमादादिपदोषतौल्याभावान्न तुल्यदोपत्वम्। एवमसाधारणदोपवत्त्वाच्क्षुरादिपमाणानां प्रमाणाभासत्वेन दुर्यर्त्व, तद्रहितस्याचच शासस्य मावल्यम्। झार्सतर च येद एव प्रमाणम्, न पाशरात्रागमादिक तस् नारदादिपुरुपविशेष- कृतत्वेनाश्रमाणस्ात्। स्वतः प्रमार्ण हि वेद :- अपौरुषेयन्वात्। स्मृत्यादयस्तु नदनुरोषिन एव प्रमाणानि, इति विरोधाधिकरणे स्थापित जैमिनिनैव। पाश्चरात्रागमादयस्तु श्रीताह्वैतमतविरुद्धार्थपतिपाद-

प्रत्यक्षस्य ज्येष्ठत्वं बाध्यत्वे हेतु: । किंच अपच्छेदन्यायेन परत्यादपि शासतरं द्वैतपत्यक्षस्य बाधकम्। नच दोषमूलस्य शासत्रस्य

च वाध्ययाधकयोस्तुत्यरवेन असाधारणदोपरहित शाखत्र तद्ुक हैत प्रत्यक्ष परत्वादपि बाघत एव। एते नोपकमाधिकरणन्मायेन परस्यापि शसस्य पूर्वमेव प्रत्यक्ष वाधकमस्त्यिति-परास्तम्। निर्दोषमेव पूर्वे परनाधरक नतु सदोपमिति। नचवं निर्दोषत्वादेव शाखरं प्रत्यक्षनाधकमित्यस्त किमिति परत्वा- च्चेत्युक्तमिति वाच्य, शास्त्रस्य प्रत्यक्षवाघकत्वदार्ढर्घार्धमिति। परत्वादागमस्य वाधकत्वोपपत्ति: । य द्ा शास्स्य चक्षरादिवदोपमूलस्याभयुपगमेपि परत्वादस्ति बाधकलवे। नच परत्वमकिख्वित्कर- मिति वास्य, पूर्वमपि रज्जौ सर्पअ्रम परो दण्डश्रमं बाधते हि- नहिं सर्पभ्रमो रज्जुज्ञानादेव निवर्तत इति दवते शघयते -- दण्डभमादपि तनिवृत्तिदर्द्नान्। तस्माल्तास्त्यत्रपकमाधिकरणन्यायप्वृचिरिति भाव: ।

** 144 **

आगमस्य प्रमाणत्ोपपतिः । १२५ ननु यदि पूर्वश्रमं परभ्रमो बाधते तर्हि सचापि परश्रमः यथार्थज्ञानेन बाध्यत एव, यद्वा ततोपि परश्रमेण बाध्यते- एवं शास्त्रमपि प्रत्यक्षबाधक पर तत्ञोपि पर: कश्धिद्वाघत एवेति चेन्मैवम्-तस्यैव सर्वपरत्वेन ततः परस्णभावात्। अधीतवेदान्तः पतिपन्चत्रम्मात्मसाक्षात्कार: कृतकृत्यस्सर्वविद्गससीभूतः पुरुमो हि न शास्त्रान्तरमध्येति, नापि ज्ञानान्तरं प्रतिपद्यते नाह ब्रहमोति, येन ब्रझ्माहमस्मीति शाम- जन्य ज्ञान पूर्वमुदितं पर ज्ञानान्तर बाघेत। सर्वाण्यपि ज्ञानान्तराणि सविकल्पकान्युपमूद्य हि शास्त्रा- निर्विकल्पकमहै अक्ेति ज्ञान जातम्। तस्मान्न वेदान्तक्षजन्यज्ञानस्यास्ति याधर्क परं ज्ञानान्तरम्। ननु परमपि झार्स निर्दोषत्वात्ममाणमिति निश्रये सत्येव तज्जन्यज्ञानस्य संसारनिवर्तकल्वम्- नतु तदभावे तत-रज्जुसर्पभ्रान्तिमान्हि नारयं सर्पः, किंतु रज्जुरेवेति बदति परस्मिन् प्रामाणिकत्वनिश्चये सत्येव तह्वाकयात्सवभ्रान्ति जहाति नतु तदभावे- शास च सदोषमिति न तत्र प्रामाण्यनिश्चयः पुरुष- स्येति। न तज्जन्यज्ञानात्पुरुपस्य संसारनिवृतिरिति, मैवम्-शासतकर्तर्यास्तिकस्य प्रामाणिकत्वनिश्य- सत्वात्। परमेश्वरकर्तृके च शासते निर्दोषत्यात्मामाण्यनिश्धयसत्त्वाथ्च। नचाविधक शाखत कर्थ निर्दोषमिति वाच्य, तदतिरिकतश्रमप्रमादादिपुदोषरहितत्वस्यैव निर्दोषत्वरूपत्वान्। तस्माइनादिकाव- दारम्य द्वैतअर्म प्रतिपत्न: पुरुषः परमेश्वरानुग्रहादुत्पन्नग्रह्मजिज्ञासस्सन् पश्चाद्गुरूपदेशादिना बेदान्त- शास्त्रार्थमधिगत्व मननादिना ब्रम्मात्मसाक्षात्कारत अर्म परित्यजतीति चिद्धन्मार्गात- पूर्व प्रत्यक्ष पर झवाखं बाघत एव। झासत्रस्याविद्यादोषजन्यर्त्वं तु न भ्रमवाधकत्वप्रतिक्षेपक अ्रमस्यापि तथात्वात्। अपौरुषे-

आगमस्य प्रमाणत्वोपपचि: । ननु इर्द शास्त्रमसम्भाव्यमानैतद्दोषमिति, मरत्यक्षादिक तु सम्भाव्यमानदोषमिति च केनावगतै! स्यया न तावन्निर्विशेषाऽनुभूतिरिममर्थमवगमयति- तस्या निर्विशेषत्वाच्छा रपक्षपातविरहाच। नाप्यैन्द्रि यिके प्रत्यक्ष- दोषमूळतेन विपरीतार्थत्वान्। नाप्यनुमानादीनि- तेषां प्रस्यक्षमूललवात्। अतः स्वपक्ष-

पुदोषमिति मया शाम्रादेवावगतम्- शारूकर्ता हीशरासर्वज्ञस्सकलपुंदोपविधुरः। तथा प्रत्यक्षादे- रसम्भाव्यमानदोपखव च शास्रादनुभवाच्यावगतमिति। नच प्रत्यक्षस्य दोपमूलतवेसति प्रत्यक्षमूत्ा- च्छव्दोपि दोपमूल एवेति विपरीतार्थ एवेति वाच्चं, अपौरुषेयत्वेन झालत्रस्यादोषमूलत्वस्योक्तल्ाव्। शासस्य पृथवप्रमाणत्वेन स्वतः प्रमाणत्वेन च प्रत्यक्षमूललाभावाच्च। ननु शार्सत्रनाम वैदिकशब्दराशिः, सच घटवद्देर्यादिशब्दवच चक्षुस्थोत्रपत्यक्षविषय एवेति कृल्वा मत्यक्षमूमेष शास, तथाच प्रत्यक्षस्यैव विपरीतार्थत्वे तन्मूळस्य शारस्य कथमविपरीतार्थस्वमिति, मैवम्-यद्यपि अक्षैव चक्षुपा स्वामाविकदोषवशाचछासव्वेन गृहीत रज्जुरिव सर्पेर्वेनागन्तुकद़ोपवशान्- 'ब्क्मार्परण ब्रक्ष हवि'रिति गीतावचनात्। तथापि शास्त्रमविपरीतार्थकमेव-शास्तरेणैवास्यार्थस्योक्तत्वात्। नच चक्षर्मदयस्य शारत्य कम चक्षःप्रामाण्यमतिक्षेपकतेति वाच्य, दीपावमास्यस्य घटस्य दीपप्रकाश- ** 145 **

१२६

प्रतिरोधित्वदर्शनात्। नच चक्षुपोऽपमाणते तदुम्राव्स्य शासस्य कथ प्रमाणत्वमिति बाच्य, अक्मा- जनकर्वेन चक्षुषोऽयमाणत्वेपि प्रमाजनकत्थेन शाखस्य प्रमाणलात्। अग्निजनकस्य काछस्यापकाश- कत्वेपि काष्टजन्यस्याग्ने: प्रकाशत्वदर्शनात्। नच चशषुर्मह्यत्वेन मिथ्याभूत शास कर्थ प्रमाजनक भबे- दिति वाच्य, पमाषा अपि जन्यत्येन मिथ्यात्वात्। यज्र्न्य तद्धि नश्यत्वेन मिथ्या। नच यथार्थ- ज्ञानस्य कर्थ मिथ्यात्वमिति बाच्यं, सापेक्षगेव ज्ञानस्य जन्यस्य याथार्थ्य नतु निरपेक्षमिति भ्रमापेक्षया हि ममा सत्या, ऋदष्ट्या तु सर्वमसत्यमेवेति। नच शाखतर कथे स्वस्यैव मिथ्यातं वयादिति वार्च्य, झाखस्य जडस्य बचनायोगात्। नच साक्ष्कर्तापीश्वरः कथ स्वस्ां मिथ्येति नयादिति वाच्य, स्वश्ञा- सस्ब ज्रह्मभिन्नर्वेन मिथ्यात्वादेव। नच मिथ्याझासतकर्तृत्वमीश्वरस्य सर्वशकेर्न युक्तमिति वाच्य, कार्यमात्रस्य मिथ्यात्वेन सत्यस्याकार्यश्वेन व मिथ्याशाखस्यैवेश्वरेण कर्तन्यत्वात्। नचैवं शास्त्रकता- पीध्वरो मिथ्र्यैवेति वाच्य, इष्टापतेः। नचेश्वरः स्वमिश्यात्वं कर्थ प्रतिपादयेदिति वाच्य, बलैवाहँ वस्तुतो माय्या तु ममेश्वरत्वमागत तच् मिथ्येतीश्वरः प्रतिपाद्येदेवेति। नच ममेश्वरतं मिथ्येतीश्वर एव कध प्रतिपादयेदिति वाच्य, स्वप्नोस्थितः पुरुषो न्राह्मण एव स्वप्ने मम क्षत्रियत्वमागत तच मिथ्येति प्रतिपाद्यतीति दर्शनात्। नय ग्राह्मण एव मम ब्राह्मणतवं मिथ्येति कर्थ हयादिति वार्च्य, नाक्मण एव स्वस्थ देहतादातम्याध्यासविगमेसति नाह त्राक्मण इति निश्चीय मम ब्राक्मणत्वं मिथ्यैधाभूदिति वपत्येवेति। नच तत्र ब्राह्मणाहेहादन्यो जीव एव बक्तेति बाच्य, जीवस्य यागिन्दियाभाचेन सुखा- भावेन च वक्तृत्वायोगात्। तस्माद्वस्ण एव सतो मम मायया ईश्वरर्त्व जीयत्वे चागतमितीश्वरो गुरुर्बा शास्त्रणोपदेशेन वा शिष् प्रतिबोधयेदेव। यावववदार गुरुश्षिष्येश्वरादिसवद्वैतसत्वात्। परमार्थ- तस्तु 'न शास्ता न झास न शिप्यो न शिक्षा नच त्वं नचाह नचाय प्रपश्न:'- 'नेह नानासि्ति किंचने'- स्यादिक्यासात्। तथाच ऐन्द्रियकत्वेन मिथ्याभूतमपि झाखं प्रमाजनकत्वाद्यायदयवहार पर प्रमाणमेव। सद्भ्राह्कमिन्दिरय तु विपरीतार्थग्राहित्वादप्रमाणमेव- यथा ग्रहकस्वान्तःकरणस्यानित्यत्वेपि ब्रह्यस्य ब्रम्मणो नित्यत्वं तद्धत्। नचैवं चक्षरादेः प्रमाणत्वप्रसिद्धिमङ्गमस्ञ :- यावदावहारमवाधितार्थविषय- ज्ञानरूपप्रमाजनकत्वेन तेपां प्रमाणत्वपसिद्धेः। शारं त्वत्यन्तावाधितायविपयज्ञानजनकरवेनात्यन्त प्रमा- णम्। तस्माद्वेदान्तशास्त्रमेकमेव प्रमाणम्- अन्मानि चक्षुरादीनि प्रमाणानि तु प्रमाणामासा एब-इति।

स्षव प्रमितिः ! तत्साधन वा अस्ति? उत नास्ति अस्तिचेल प्रमाणादिभत्नः, नास्तिचेत् तत एव न प्रमाणादिमङ्ग:। अस्तयेय तद्याबहारिकमिति चेत, किमिदं व्याबहारिकत्व किं परमार्थसवे उतापरमा- धत्यम्: अपरमार्धमूर्त प्रमार्ण किं साघकमुवासाधकम्: साधर्क चेदपरमार्थसंजितमन्येषां च प्रमार्ण तत्पक्षसाधकमेव स्यात्। अथासाधर्क ततो नितरां वाधयन्तराभ्युपगतप्रमाणादिक साधक भवेत्, खदुक प्रमाणादिक परमार्थमूत चेद्द्वैती विजयी स्यात्, तथा स्वपक्षपरपक्षमेदः कि परमार्थ उतापरमार्य:

** 146 **

आगमस्य प्रमाणत्वोपपततिः । १२

परमार्थश्रेन्न मेदमिथ्यात्वम्। अपरमार्थश्रेत्रपक्ष एव त्वयाडड्गीकृतस्स्यादिति मेदपारमार्थ्य सवमैवोक् स्यादिति, तदयुक्तम्-प्रमितितत्साघनादिक सर्वमपि व्यवहारदशायामेवास्ति, नतु परमार्यंदशायाम्। नहि तथापि सुषुप्त्यादिपु शास्त्रादिकमस्ति। सथा च न्रैकमेव पारमार्थिक तद्विल सर्वमपि व्याबहा- रिकमेव्रेति स्थिते व्यावहारिकर्त्वं कि परमार्थश्वमुतापरमार्थत्वमित्यनुन्मतः कोपि न विकल्पयेत्। नचैवे व्यावहारिकत्वादपरमार्थभूतं ममाणमसाधकमेवेति वार्च्य, साध्यस्याप्यपरमार्थभूतत्वेन तत्साघकत्वसम्भवा- हमाणस्य। नच तथासति त्वच्छाखँ सवदभिमतार्थमिव शास्त्रान्तर पराभिमतार्थमपि साघयेदेवेति वाच्य, अभिमतमपि दुस्साधमर्थे शाखं न साधयत्येवेति। नव यक्कास््रोक्ार्थस्स सुसाध एवेति वाच्य, असच्छा स्रोक्तार्थस्य दुस्साधखवात। नहि बौद्धादिशास्रो क्देहारमादिवादम्सुसाथः। नचाभेदवादोपि दुस्साध एवेति वार्च्य, सस्य सुसाधस्वात्। नच सति पाण्डित्यातिशये बौद्धेनापि स्ववादस्साध्यत इति वाच्य, यधेर्य यादिदौर्भल्यमेव न वाददौर्पल्यं त्हि व्यथोंय तवाह्वैतविजयार्थककोलाहलः। किंच- मार्गे गच्छन्दखयः पुरुषा एकमेव स्ारणुं दष्ट्रा स्ाणुरिति, न खाणुः किंतु पुरुष इति, न स्थाणुन पुरुषः किंतु पिशाच इति च विप्तिपद्यन्ते- कि तल वादतयस्य तुल्यवलतवं वभु सकपते। अपि तु स्थाणुरिति चाद: परवल इति-कुतः- यथावस्थितार्थविषयत्यातद्वादस्य। तथा च यथाभूतार्थप्रतिपादकमेव शाखं प्रमार्ण, तदन्यानि तु प्रमाणाभासा एव। एवं सति प्रमाणभूतशास्त्रमेव मदभिमत व्वदमिमर्त पराभिमर्त वा अर्थ साधयति, नाप्रमाणभूतमिति-सिद्धम्। नच शास्त्रसाध्यो मिथ्याभूतार्थः कथ यथाभूतार्थ- सस्यादिति वाच्य, यथाभूतार्थप्रतिपादकं हि शास्त्रमयमेव यथामूतार्थ इति यथाभृतमर्थे साधयतीत्यमि- प्रायेण शाखसाध्यत्वं यथाभूतार्थस्योक्त नतु शास्त्रकार्यव्वेनेति न तस्व मिथ्यात्वमिति। तस्मात्सर्वमपि शास्त्रजात स्वस्वकत्रभिमत यथाभूतमयथामूर्त वाञ्यें प्रतिपादयन् साधयति- तल यथाभूतार्थसाधकमेव शाखं प्रमारणं, योर्थस्सर्वज्ञेश्वराभिमतस्स एव यथाभूतार्थः। किंचिद्जजीवाभिमतास्तु अययाभुता एवार्थाः। अत एव गीतासु श्रीकृप्णेन स्वोक्तार्ये प्रामाण्याय 'मम भत'मित्युक्कम्। सच परमेश्वराभिमतोर्थः परमे- श्वरप्रणीते शाख्र एव वर्तत इति कृत्वा अपौरुपेयें शास्मेव प्रमार्ण, नतु पौरूपेया भगमादय :- तचा- पौरुपेय झाखं वेद एव- 'तक्ष्य महतो भृतस्य निश्धसितमेतय्यदग्वेद' इत्यादिशासत्रात्। स एवर्थसाधक :-- सच व्यवहारदशायामेय वर्तत इति प्रमाणभर्त शासत्रं व्यावहारिकमेब। यथा अपमाणभुतान्यपि सासत्रा- न्तराणि व्यावहारिकाणि तहूत्। नच म्रमाणमुतस्य कर्थ व्यावहारिकत्वमिति बार्च्य, प्रमाणमतस्य प्रातिभासिकत्वमेव विरुद्ध, नतु व्यावहारिकत्वमिति। नचैवं पारमार्थिकस्य ब्र्षणोऽममाणभुतत्वमागत- मिति वार्च्य, इष्टापते: । नहि निष्किय बझ् प्रमाजनकम्। नचापमार्ण बव्म मिथ्यैवेति बाच्य, ब्रम्म प्रमार्ण न भवतीत्यस्मामिरुच्यते, नतु ब्रह्मणि प्रमाण नास्तीति- शाखयोनिस्वद्रम्णः । यह्ा- 'यतो वाची निवर्तन्त' इति श्ुतेरपमेये श्रह्मणि प्रमाणपचारो मास्तुनाम- न तावता अममाणस्यापि प्रम्मणो मिथ्यात्व- यस्य प्रतीतिबाधौ तदेव मिध्येति- त्रझ् च न प्रतीयते, नापि बाध्यत इति न मिथ्वेति। नचैव शशशूङ्गवचून्यमेव भेद्धमेति वाच्य, प्रतीतित्वादेव न्रणो न शून्यत्वमिति।

** 147 **

१२८ श्री शकराशरभाष्यविमर्शः ।

किंच शून्यं व्रक्नेति या सविपया प्रतीतिस्तस्यास्सकाशाद्विपयापाकरणे यदवशिष्यते सदेव शुद्धं ज्ञाने ब्झ्मेति। अपिच् शूर्न्य न्क्षेति यो मन्यते तस्य मन्तुर्यत््वरूप तदेव ब्रक्षेति न शून्यं त्रक्ष। एवं व्यवहारदशायां यथामूतमर्थमस्मम्पं बोधयति वेदान्तशास्त्रमिति कृत्वा तदेव पर प्रमाणं न शास्त्ान्तर- मिति न शास्त्रान्तरस्य तत्तदभिमतार्थसाधकत्वेपि न अथाभूतार्थसाधकत्वमिति प्रमाणखमिति। एवं परमार्थभतम्रह्मप्तिपादकत्वेन पर प्रमाणममि शासत्रं व्यावहारिकतवेन/परमार्यभृतमेवेति। न तेन त्रम्मणो ह्वैतमिति न ह्ैतिनो विजय:, नापि तदूद्वारा सथ-किन्त्वद्वैतिन एव इति। यदुर्क्त -स्वपक्षपरपक्ष मेद स्यापरमार्थरवे परपक्ष एव ्या्ीकृतरस्दित तन्तुचछम्-स्वपक्ष परपक्षमेदवतस्वपक्ष: परपक्षश्र मिथ्यैवेति मयोच्यमानत्वेन कथ परपक्षोङ्गीकृतः। नच स्वया स्वीकृतो यः पक्ष: तस्य च परपक्षस्य च मेदामावे परपक्ष एव त्यया स्वीकृतो भवतीति वार्च्य, यावझयवदार स्वपक्षपरपक्षादिभेदसत्यान्मया व्यवहारदशायां स्वीकृतो य: पक्षस्स परपक्षाद्विन एवेति। नच स्था व्यवहारदशायां स्वीकृत: पक्षः कि वस्तुतः परपक्षाद्गिन उतामिन्न इति वाच्ये, वस्तुतः स्वपक्षा्य परपक्षस्य वाडमावेन तद्विकल्पापसरात्। एतेन मेदपारमार्थ्य त्वयंधोर्क स्यादिति निरस्त, व्यावहारिक एव सर्वोपि मेदो मैदी चेति मयोच्यमानत्वात् इति। ननु आपातमतीतिसिद्धो युक्तिमिर्निरूपितो न तथावस्थितोर्थों व्यावहारिक इत्युच्यते, तेन च न किमपि प्रयोजनं- प्रमाणतथा प्रतिपनलेपि यौक्तिक- बाघादेव ममाणकार्यामायादिति-रामानुजः, मैवम्-तदुक्तार्थस्य म्रातिभासिकत्वात्- यावव्यवहारें वर्तमानस्यैवार्थस्य व्यावहारिकल्वात्। तेन च व्याबहारिकपमाणेन यद्यत्सार्ध्य तत्तत्साध्यते- साध्यसा- धनमयोजनलयस्यापि व्यावहारिकत्वात्। यस्य यौकतिकवाघरस प्रमाणतया नैव प्रतिपन्न इति कृप्वा सर्वमपि व्यावहारिक प्रमाणं यौक्तिकवाधरदितमेव। नद्यम्ुधमो यहिसाधकपमाणतयाम्युपेतो येन तस्य यौकतिकवाध इति सुदर्शनोक समीचीन भयेत्। तस्माद्यावहारिकममाणेन व्यावहारिकप्रमातु- कर्थायहारिक कार्य भवेदेव। परमार्थतस्तु न परमाणादिकमित्यलम् । प्रमाणादेर्व्यावहारिकत्वे प्रयोजक तु बाघितत्व मेव- अवाधित दि परमार्थम्-इति। ननु अवाधितमपि दोषमूळकमपरमार्थमेव-अवाधितस्यापि दोपमूलकस्य तैमिरिकद्विचन्द्रज्ञानस्य मिथ्या- दर्शनात, मैवम्-वस्य तैमिरिकदोषो नापगच्छति तदीयद्विचन्द्रज्ञानस्यावाभितत्वेपि अन्यत्र तस्य बाघिनत्वदर्यनात्। अवाधितमपि बाधयोग्यमपरमार्थमित्याश्रयणात्। यद्वा तैमिरिकदोषानपगमादनि- वृत्तमपि द्विचन्द्रज्ञानमात्वाक्यादिना बाध्यत एव। आसवाक्यादिना हि तैमिरिकपुरपश्चन्द्रहध्य पद्यल्पि मच्कुष एवारयं दोषश्रन्द्रस्त्वेक एवेति प्रत्येति। तस्माद्यददोपमूलक तत्तह्वाधितमेव-व्यवहा्ाविद्या- दोषमूल्त्ाद्वाधित एवेत्यपरमार्थ एव। किंच नक्तमिनस्य नस्तयवाधितर्तवं, सर्वस्यापि दवैतस्या नित्यरचेन बाधितत्वात्। नच रज्जुज्ञानवाधितसर्पयद्ज्ञानवाधितरथैव मिथ्यात्वमिति वाच्य, नसज्ञानेन द्वैतज्ञानस्य वाधितत्वात्। नच ब्रह्मविदपि ह्वैत पश्यतीति न नगज्ञानेन ह्वैतमाध इति वाच्य, द्वैतदर्शनवेल्र्यां ब्रग्मदर्शन, ब्रह्मदर्शनवेलायां द्वैतदर्शनं च न सम्भवत्येवेति न तहविद्द्वैव पश्पति, न या द्वैतरशी ब्रक्म

** 148 **

१७ आगमस्य म्रमाणत्वोपपत्तिः । १२९

पश्यतीति। यद्वा ब्रह्षविद्द्वैत पश्यन्पि त्रह्मेत्येव पश्यति- 'ब्रम्मार्पणं ब्रम्महवि'रिति न्यायात्। यथा घटतत्त्वविद्घर्ट पश्यत्रपि मृत्तिकेत्येव पश्यति तद्वत्-इति। नच त्रह्मज्ञानेन द्वैतज्ञानस्यैव बाधो न द्वैतस्येति वाच्य, समूलस्य द्वैतज्ञानस्य बाधेसति तत एव द्वैतस्यापि बाघात्। तस्माड्वाघितत्वादेव द्वैन- मपरमार्थमबाधितत्वादेवाद्वैतं त्रम्म परमार्थमृतम्-इति। यदुक्तं दोषो ह्ययथार्थज्ञानहेतुरिति तद्युक्तमेव्र। न चैवम विद्यादोषमूलतवेन त्रम्मज्ञानमप्ययथार्थज्ञानमेवेति वाच्य, इष्टापते:। सर्वे हि जन्य ज्ञानमयथार्थ- मेव, नित्यमजन्य चैतन्यमेकमेव हि यथार्थज्ञानं- 'तत्सत्य'मिति श्रुतेः, यज्जन्य तदसत्यमिति व्यासेश। याथार्थ्ये हि सत्यत्वम्। नचैवं दोषमूलत्वादयथार्थभूतेन म्रवाज्ञानेन कथ द्वैतज्ञानस्य बाघ इति वाच्य, दण्डन्रमेण सर्पश्रमस्य बाधदशनात्। नन्वेवँ चेहण्डज्ञानस्य मिथ्यात्वाद्यथा तद्विपयदण्डस्य मिथ्याखं तद्वद्वमज्ञानस्यापि मिथ्यात्वे तद्विपयस्य ब्रक्षणोपि मिथ्यातवं स्ादिति, मैवम्-यदि सत्यज्ञानविपयस्य वस्तुनस्सत्यत्वं तर्हि मिथ्याज्ञान- विषयस्य वस्तुनो मिथ्यात्व मित्यस्तु। नतु तदस्ति-सविषयस्य सत्यज्ञानस्यैवाभावात्। आत्मस्वरूपज्ञानस्य च सत्यस्य निर्विषयत्वात्। किंतु योडवाधितोर्थस्स एव सत्यः, यश्च वाधितस्स मिथ्यैव- यथा अवाधि तत्वाद्रज्जुस्सत्यार्थ:, सर्पस्तु बाधितत्वान्मिथ्यार्थः तद्वत्। ब्रझ्म च घटवन्मिथ्याज्ञानविषयोपि अवाधि- तत्वात्सत्यम्। यद्वा अविषये ब्रह्मणि मिथ्याज्ञानविषयत्वमपि न सम्भवतीति न मिथ्याज्ञानविषयत्वाड्ल मिथ्येति वक्तु शक्यते। नचैवं निर्विषयस्य ब्रह्मणः कर्थ ज्ञेयत्वमिति वाच्य, ज्ञयत्वस्यापि तत्र कल्पि तत्वात्। नच घटेपि ज्ञेयत्व कल्पितमेव- अकल्पितज्ञेयत्वस्याभावादिति वाच्य, ब्रझ्णि घट एव कल्पित इति कृत्वा न घटे पुनर्ज्ेयत्वस्य कल्पनावसर :- ज्ञेयस्यैव घटस्य कल्पितत्वात्। ब्रम्मणि तु ज्ञेयत्व घटव- त्कल्पनीयमेवेति मेदात्। एवं जन्यं ज्ञानमात्रमविद्यामूलत्वाय्यद्यप्प्रसत्यत्वेनायथार्थमूर्त तथापि यद्विप- योर्थोऽबाधितस्तद्ज्ञनं यथार्थभूत, यद्विपयस्तु बाधितस्तद्ज्ञानमयथार्थभूतमिति व्यपदिश्यते- यथा वल्मीक- सर्परज्जुसर्पयोद्वयोरप्यनित्यत्वेनासत्यत्वे समेपि व्यवहारदशायामवाधितत्वाद्वल्मीकसर्पस्सत्य इति, तत्र बाधितत्वाद्रज्जुसर्पोऽसत्य इति च लोके व्यपदेश: तद्वत्। एतेन मूलाज्ञानपदवाच्याविद्यारूपदोपस्य अ्रमप्रमारूपज्ञानद्वयसाधारणहेतुत्वे सत्यपि भ्रमासाधारणहेतुत्व नास्तीति कृत्वा तदतिरिक्तदोष एवाय- थार्थज्ञानहेतुरिति सिद्धम्। यच्चात्नोक्तं रामानुजेन-सन्ति चात्र प्रयोगा :- विवादाध्यासित ब्रम्म मिथ्या, अविधयावत उत्पन्नज्ञानविषयत्वात्- प्रफ्ख्वत्। ब्रह्म मिथ्या- ज्ञानविषयत्वात्प्रपश्चवत्, ब्रह्म मिथ्या- असत्यहेतुजन्य- ज्ञानविषयत्वात्मपश्चवत् इति, तदयुक्तम्-निर्विशेषस्य वक्षणोऽस्मन्मते ज्ञानाविषयत्वात्। ज्ञेयस्य च सोपाधिकस्य ब्रह्मणो मिथ्यात्वस्येष्टत्वात्। तत्रापि यद्द्वारा ब्रझ्मणो ज्ञेयत्वमागत तम्यैवोपाधिभूतस्यार्थस्य मिथ्यात्वं नतु विशेष्यस्य ब्रह्मण इति सिद्धान्ात्-इति। यद्वा ब्रम्म न मिय्या- फलव्याप्यत्वलक्षग- ज्ञानविषयत्वाभावात्। यत्फलव्याप्यत्वलक्षणज्ञानविषयत्वयद्धवति तदेव मिथ्या- यथा प्रपश्च इति। अथवा त्रक्ष न मिथ्या- अखण्डाकारवृतिज्ञानविपयत्वायद्खण्डाकारवृत्तिज्ञानविपयो न भवतति तदमिया

** 149 **

१३०

न मयति- यथा व्यतिरेकदृष्टान्तेन जगदिति। यद्वा ब्रह न मिथ्या- मिथ्यात्वसाधकज्ञानविषयत्वनय ब्रह्मणि कक्पितत्व।दत्र त्वकल्पित ज्ञानविषयत्व वर्तते तदेव मिथ्या यथा जगदिति। ननु भवतु बाम ब्रझ्म सत्यं, तथापि असत्यस्य शास्त्रस्य परमार्थभूतब्रह्मपतिपत्तिहेतुत्वं न युक्मिति, मैवम्-असत्यस्यापि स्वाप्नस्य हस्त्यादिविज्ञानस्य परमार्थभूतशुभाशुभप्रतिपतिहेतु- भावदर्शनादिति। नच खामज्ञानस्य सत्यत्वमेव, तत्र विषयाणामेव मिथ्यात्वं तेपामेव हि बाधो दश्यते, न ज्ञानस्य- नहि मया खम्नवेलायामनुभूर्त ज्ञानमपि न विद्यत इति कस्यचिदपि प्रत्ययो जायत इति वाच्य, मिथ्याविषयमिथ्येन्द्रियसन्निकर्पजन्यस्य स्वापज्ञानस्यामिथ्यात्वायोगात्। मच यथार्थविषये- न्दियसन्निकर्षजन्यं ज्ञानमपि त्वया मिन्येत्येवोक्तमिति वाध्यं, व्यावहारिकसत्यमिति तदर्थात्। स्वम्ावस्थायां जातस्य क्षत्रियोहमिति ज्ञानस्व जायत्कालिकेन ब्राह्मणोऽह्मिति ज्ञानेन बाघदर्शनात्। म्राह्मपोहं स्वप्नेषि क्षत्रियो नैवासें, किंतु तथा मम मिथ्यैव प्रतीतिरासीदित्यनुभवाच। यदि ज्ञानमात्न सत्य, बर्हि भ्रमज्ञानमयि सत्यमेव भवेदिति अ्रमप्रमयोरविशेप एव भवेत्। नच सत्यत्वे तुल्येपि स्वविष्यवाधाबाधाम्यां. भ्रमप्रमयोर्विशेष इति वार्च्य, ्रमस्सत्यः अ्रमविषयस्त्वसत्य इति वावर्य श्रुत्वा बाला अपि परिहसेयुरिति। अपिच किमिदं श्रमप्रमयोस्सत्यत्वम्: कि प्रातिमासिकम् : किं वा व्याचहारिकम् : कि वा पारमार्थिकम्? नाद्य :- अमस्य प्रतिभासिकसत्यत्वेपि प्रमाया व्यावहारिक- सत्यत्वात्। न द्वितीय :- प्रमाया व्यावहारिकसत्यत्वेपि अ्रमस्य प्रातिभासिकसत्यत्वात्। न तृतीय :- द्योरपि पारमार्थिकसत्यत्याभावात्। नच प्रमाव्रमोपि व्यावहारिकसत्य एवेति वाच्य, स्वम्रकाल एव अ्रमो नतु जाम्रति व्यवहारकाल इति। किंच तस्मिस्तद्वुद्धिरिवातस्मिस्तद्बुद्धिरपि सत्या कर्थ स्थात् -- लोकोपि अयथाभूतार्थवचनमसत्यमित्मेव प्रत्येति, एवमयथाभूतार्थज्ञानमप्यसत्यमेव। अपिच यदा स्वाप्वो सथादिविपयोस्ति तदैव तद्विपयप्रतीतिरप्यस्तीति करथ विषयस्यैत मिथ्यार्त्व नतु तद्ज्ञानस्य। मच जञाम जातत्वादमिभ्या विषयस्त्वजातत्वान्मिथ्येति वाच्य, विषयस्याजातत्वे तत्सन्निकर्षजन्यज्ञानस्य कथ सभ्भव इति। तस्मात्स्वम्रकालजन्य ज्ञान स्वचिपयेणसह स्वग्राह्केणसह मिथ्यैव। यद्वा ज्ञाना- तिरिक्क ज्ञेय नास्त्वेव- ज्ञानसत्त्वे ज्ञेयसत्त्व ज्ञानाभावे ज्ञेयाभाव इत्यन्वयव्यतिरेकव्याप्तिन्यायसद्भाबात्। बथा सृत्सत्वे धटसत्व मृदभावे घटाभाव इति न्यायान्मृदतिरिक्तधटासत्त्वं तद्वत्। तथाच स्वामज्ञान- स्यैव स्वाम्रविषयतवात्स्वम्विषयस्य मिथ्यात्वमभ्युपगतवता त्वया स्वामज्ञानस्यापि तदभ्युनगतमेव। मच स्वाम्रज्ञानातिरेकेण स्थामविषयासत्त्वादेव स्वाम्रविपयस्थ मिथ्यात्वं- यथा सुदतिरेकेण घटस्यासत्त्वा- देव मिथ्यात्वं तहत्- स्वामज्ञामं तु स्वामविषयातिरेकेणास्त्येवेति न मिथ्या- यथा घटातिरेकेण सतो मृदुद्रव्यस्व न मिथ्यात्वं तद्वदिति वाच्य, घटव्यतिरेकेण मृद इव स्वाम्विपयव्यतिरेकेण स्वामज्ञाना- नुपलम्भात्। नच दर्शनं विद्यते, अर्था न सन्तीति हि वाघकप्रत्यय इति वाच्य, स्वापविगमे घाघकप्रत्ययकाले खाम्रदर्शनस्यावर्तमानत्वात। नच दर्शन जातमर्था नाकन्निति बाघकपत्यय इति वाच्य, व्यवहारक्षमार्थामावाभिप्रायकत्वादर्था नासन्निति प्रत्ययस्य। अर्थाभावे तदधीनज्ञानोत्पत्त्पसमभवस्योक्त

** 150 **

आगमस्य प्रमाणत्वोपपत्तिः । १३१

त्वाद। नच रज्जौ सर्पामावेपि सर्पज्ञानं जातमिति वाच्य, रज्जौ सर्पस्य ज्ञानसमकालमेव आसत्यात्। नच विषयाभावेपि विपयस्य प्रतिभासमानत्वमात्रेण तद्वुद्धिर्जायत इति वाच्य, अनूत्ष्य विषयस्य प्रतिमासमानत्वायोगात्। तथासति शशश्ृव्वस्याप्यविद्यमानस्य प्रतिमासस्स्यादेव। एतेन दोषवशा- दसतोपि विषयस्य प्रतिभास इति-प्रत्युक्तम्। असन्नपि विपयो दोपवशाधयुगपदेव जायते प्रतीयते चेति नहि दोपस्य ज्ञानजनकत्वमेव, नतु विपयजनकत्वमिति नियन्तु शक्यते- ब्रक्मणि दोषस्य जगद्वेतुत्व- दर्शनात्। यदि तु ब्रह्मणि दोपवशाज्जगत्मतीतिरेव नतु जगदुदय इति मतं तर्हि तन्ममेष्टमेव जग- न्मिथ्यात्ववादिन:, तव त्वनिष्टमेव जगत्सत्यत्ववादिनः । नच निद्रादोपवशाङ्गमण्यसत एव नगतः प्रतीतिः, स्वप्ने, जाग्रति तु तदभावात्सत एवेति चाच्य, जाग्ति निद्रादोपाभावेप्यविद्यादोपसत्त्वादसत एव जगतः प्रतीतिरिति। नच ब्रह्मणि जगदस्त्वेवेति वाच्य, 'नेह नानास्ति किंच'नेति श्रुतेः । यदि पन्नणि नग- त्सतर्हि न बाध्येतैव-नच यद्सत्तहि न प्रतीयेतैवेति वाच्यं, अत एव मिथ्येत्युच्यते। सदसदनिर्वा- च्यत्वं हि मिथ्यात्वम्। तत्माद्यथा व्यवहारकाले जाग्रति जगदस्ति, तथा स्वप्ने मतीतिकाले बगवस्त्वे- वेति प्रातीतिकस्य स्वामस्य स्थगजादेव्यवहारिकस्य जाग्रतस्य रथगजादेरिव नात्यन्तासत्व शक्षभ्रूङ्गादि- वत्। एवं प्रातीतिकत्वेन खामरथगजादेरेव मिथ्मात्वे कर्थ स्वाप्नप्रतीतेरमिथ्यात्वं भवेस्। नच स्वप्नसमये प्रतीतेरसत्वान्न मिथ्यात्वमिति वाच्य, तथासति प्रतीतिसमये स्वाप्नपदार्थानी सत्त्वाज् मिथ्यात्वमिति वक्तव्यत्वात्। नच प्रतीत्यतिरेकेण स्वप्ने विषयाणामसत्त्वान्मिध्यात्वमिति वाच्य, जागरेपि व्यवहारात्मकप्रतीत्यतिरेकेणासत्त्वाद्विपयाणां मिथ्यात्वमेवेति। नच स्वप्ने विषयाणां निद्रा- दोपजन्यत्वान्मिथ्यात्वं, जागरे तु तदजन्यत्वादमिथ्यात्वमिति वाच्य, दथामति तदजन्यस्म शुक्तिरज तादेरमिथ्यात्वं स्यादिति। नचाविद्यातिरिक्तदोपजन्यत्वं मिथ्यात्वपयोजकमिति वाच्य, अविधाजन्यत्व सत्यस्य काप्यदर्शनात्- मायामयं जगत्सत्यमिति चचनस्य व्याहतत्वाच। नच मायामयं जाअ्रतं जग- त्सत्यमेव दृष्टमिति वाच्य, तत्सत्यत्वस्यासम्प्रतिपन्नत्वात्। अज ब्रम्मैके बिना जन्यं सर्वमपि मिशनचैये- त्यस्मत्सिद्धान्तात्। तस्मात्स्वाप्नज्ञानमपि स्वाप्नवियतवज्जन्यत्वान्मिथ्यैव। नचैवं जायदुज्ञानमषि मिथ्यैव भवेदिति वारच्य, इष्टापत्ते :- नहि वर्य जाग्रद्ज्ञानं तद्विपयजगद्वा सत्य ब्रमः। नचवें नाग्र- तस्वप्नयोस्तद्विपययोश्चाविशेप एव मवेदिति वाच्य, इष्टापत्ते :- नहि मिथ्यात्वे तयोः कोपि विशेषः । नच तर्हि अवस्थाद्वयत्वेन तद्वर्णनमयुक्तमिति वाच्यं, अवान्तरविशेषसत्त्वात्। कोसाववान्तरविशेप इति चेदुच्यते-अस्थिरप्रतीतिः स्वप्नः, स्थिरपतीतिर्जागर :- अस्थिरविपयाः स्वाप्नाः, स्थिरविपयास्तु जाग्रता :- जीवान्त्रै्द्रष्टुमशक्याः स्वाप्नाः, शक्यास्तु जागताः निद्रायां दृश्या स्वाप्नाः, निद्रापगमे हृश्या जाम्रता :- व्यवहाराक्षमास्स्वाप्नाः, व्यवहारक्षमा: जायता :- इत्यादिर्वेद्यः । एवमवान्तरविशेपसत्त्व।देव रज्जुसर्पवल्मीकसपयोरिव स्वम्रविषयजात्द्विपययोर्मिथ्यात्वसत्यत्व- प्रयुक्तो भेदस्सार्वलौकिकस्सङ्गचछते। नच स्वामविषयस्यैव मिथ्यात्वं लोकप्रसिद्ध, नतु स्वाप्नज्ञान- स्येति वाच्यं, मिथ्येव मम स्वप्ने मृत-पितृदशीनमासीदिति प्रतीतिविरोघात्। तस्मात्स्वाप्नज्ञानं

** 151 **

१३२

मिथ्यैव- रज्जुसर्पज्ञानवन्मिथ्याविषयविषयकत्वात्। किंच प्रमाणवृत्तिरप्माणवृत्तिरित्यस्ति वृत्तिद्वयम्- तत्र अन्तःकरणवृत्तिः प्रमाणवृतिः, अविद्यावृत्तिस्त्वप्रमाणवृत्तिः- तत्र व्यावहारिकविषयाकारा, पारमा- र्थिकविषयाकाराचान्तःकरणवृत्तिः प्रमाणवृत्तिः, प्रातिभासिकविषयाकाग सौपुपिकविषयाकारा चाविधा- वृत्तिरप्रमाणवृत्ति :- तत्र प्रमाणवृत्तिः प्रमा- अप्रमाणवृतिस्त्वप्रमा- प्रमा सत्या, अप्रमात्वसत्येति सर्वलोक- प्रसिद्धोयमर्थः । ततश्राप्रमामूर्त स्वाप्नज्ञानमसत्य मिथ्यैवेति। एवमसत्यमपि स्वाप्नज्ञान सत्यशुभा- शुभहेतु भवत्येव । तथा असत्यमपि रज्जुसर्पज्ञानं सत्यमयकम्पादिहेतुमवत्येवेति कृत्वा शास्त्रस्याप्यस- त्यस्य सत्यत्रह्मप्रतिपत्तिहेतुत्वं भवत्येव। वस्तुतस्तु परमार्थमूतव्रह्मप्रतिपततिहेतुत्वमित्यस्य कोर्थ :- किं परमार्थभूतस्व ब्रह्मणः प्रतिपत्तिर्ज्ञानमिति ? यद्वा प्रतिपतिः प्राप्तिरिति : अथवा परमार्थभूता ब्रह्मणः प्रतिपततिर्ज्ञानमिति ? अहोस्वित् प्रतिपतिः प्राप्तिरिति? आदे जन्यं तदसत्यमेवेति तद्धेतुत्वमसत्यस्य शास्त्रस्य युक्तमेव। द्वितीयेपि नित्याप्तस्य ब्रक्मणः पुनःप्रापतिर्मिश्यैवेति वद्धेतुत्वमपि तरय युक्तमेव- तृतीयतुरीयौ तु न युक्तौ कल्पौ- उक्तहेतुवशादेव तयोर्मिश्यात्वेन परमार्थमूतत्वाभावादिति। नचैवं सर्वस्यासत्यत्वे त्वं त्वन्मत च मिथ्यैवेति वारच्य, मम त्रम्मामिन्नस्यामिथ्यात्वान्मन्मतस्य च नभिन्नस्य मिथ्यात्वस्य मदिष्टत्वाच्च। नच मिथ्याभूत त्वन्मतमग्राह्यमेवेति वार्च्य, मिथ्यामृतमपि मन्मत यावद्यव- हारं सत्यत्वात्सत्यार्थप्रतिपादकत्वाच्च ग्ह्यमेव । यद्यपि मतान्तराण्यपि यावद्यवहार सत्यान्येव, तथापि सत्यार्थप्रतिपादकानि न भवन्तीति नैव ग्राह्याणि। लोकेपि सत्यार्थप्रतिपादक हि वाव्य आ्रह्यम्। तस्मात्स्वयमसत्यमपि शास्त्रं सत्यमर्थ प्रतिपाद्येदेव स्वाप्नज्ञानमिव शुभाशुमादिकमिति-संक्षेपः। दर्पणादौ मुखादिप्रतिभासस्य व्यावहारिकसत्यत्वनिरूपणम् । यदुक्त वस्तुभूत एव जलादौ मुखादिमतिमास इति तत्र वक्तव्यम्-कि जलादौ मुखादि- प्रतिफलन वस्तुभूत ? यद्धा जलादौ मुखादिप्रतिबिम्बदर्शनम्! आद्ये तव प्रतिज्ञामङ्ग: । द्वितीये जलादौ मुखादिप्रति विम्बस्यैवानुदये क्थ दद्दरीनम्: नहि कुड्यादौ मुखादिप्रतिफलनमनुदित दृश्यते- येन जलादावप्यनुदितमेव दृश्येत। विग्वेन्द्रियसन्निकर्षादिव प्रतिविग्वेन्द्रियसन्निकर्षाद्धि विम्वज्ञानवत्प्रति- विम्वज्ञानं जायते। नच रज्जुसर्पवत्प्रतिविम्वस्यापि प्रातिभासिकत्वेन ज्ञातसत्ताडयोग/न्नेन्द्रियसन्निकर्ष इति वाच्यं, प्रतिबिम्वस्य व्यावहारिकत्वेनाज्ञातसत्तासद्धावात्। दर्पणादौ प्रतिफलित हि स्तम्भादिक पुरुपे- णादश्यमानमपि विद्यत एव। नहि रज्जुसर्पवत्प्रतिबिम्बः पुरुपतन्त्रः- नहि रज्जौ सत्यां नियमेन तत्र सर्पो जायते, यथा दर्पणे पुरस्थितेसति नियमेन तत्र मुखादिप्रतिबिम्बो जायते दद्वत्। नापि नाय सर्प इति ज्ञानेन रज्जुसर्पस्थेव प्रतिबिम्बस्य केनापि ज्ञानेन निवृत्तिः, किन्तूपाधिभूतदर्पणादिविगमादेव। तस्माज्जलादौ मुखादिप्रतिबिन्ब औपाधिकोपि यावद्यवहारं वस्तुभूत एव। अतएव तद्ज्ञानमपि तथा वस्तुमूतमेव। नहि सुप्तोत्थितरखवप्ने मम जात हस्त्यादिज्ञान मिथ्येति यथा मन्यते तथा दर्पणे मम मुखप्रतिबिम्बज्ञान जात मिथ्येति नहि कोपि प्रत्येति। ** 152 **

प्रकारान्तरेण ज्ञानस्य सत्यावादक्कां तन्निरासश्। १३३

प्रकाशन्तरेण ज्ञानस्य सत्यत्वाशक्का तवनिरासथ। यच्चोक्तम्-उत्पत्तिमत्त्व दर्क्रियाकारित्वाच्च ज्ञानं सर्वें सत्यमिति तत्तुच्छम्-मिध्यात्वेन सम्पतिपन्े रजुसपेपि भयकम्पाच्यर्थकियाकारित्वदर्शनात्, उसतिदर्शनाच्। नच ज्ञानमेव सत्रोक्षन् मर्थकरियाकारि चेति वाच्चे, जन्यस्थ निर्विपयज्ञानस्यैयाभावात्। नत मिथ्याविषयविषयकमेव तत्र ज्ञानं न निर्विषयमिति वार्च्य, कि तत्र मिथ्याविपयोरिति, यद्ा नास्ति? आदे-अजातस्य नस्य कर्थ सता, नव्मिननं सर्वे जात सदेव सनालामें भजते। अतएय जन्मानन्तरभाविविकारत्वमस्तित्वमपि सङच्छते। द्वितीये कथमसतस्तस्य ज्ञानविपयत्वम्। तस्मादुत्पद्यतएय रज्जुसर्पस्तद्ज्ञानवत। अर्थकियाकारिस्वं च न सर्पज्ञान्य, कितु ज्ञायमानसर्पस्यैव-घटादिविषयस्ैँव जलाहरणा यर्थक्रियाकारित्ं, नतु घटादिज्ञानस्पेति, तत्साम्यादिहापि। किंच यदुक्तमुस्त्तिमत्त्यमर्थक्ियाकारितं चेति हय सत्यत्वप्रयोजकमिति, तदसत्-असस्दतव प्रयोजकत्वाद्द्यस्य। अन्यथा उत्पत्तिरदितस्य निष्कियस्य च त्रक्मणो भवेदसत्य- त्वम्। नच वक्षमिन्नस्य सर्वस्यापि सत्यत्वे तदुमर्यं प्रयोजकमिति वार्च्य, न्रक्मभिन्नस्य सर्वस्याप्यसत्व- त्वात्- 'तत्सत्यम्'- 'अतोन्यदार्त'मिति क्षुतेः। नचार्तमित्यस्यासत्यमिति नार्थः, कित्वनित्यमित्यर्थ इति वाच्य, 'दतसक्य'मिति सदयपदप्रतियोगितया निर्दिष्ठस्यातशब्दस्यासत्यवाचित्वात्। अन्यथा तन्नित्य- मतोन्यदार्तमित्येव नयाद्वेदः । सत्यस्यानित्यत्वं नित्यस्यासत्यत्वं च व्याहतमिति प्रागेवोकतम्। नच उत्पत्तिमतोर्थ क्रिया कारिणश् पारमार्थिकससयत्याभवेपि व्यावहारिक सत्यत्वम स्तीति वाच्य, तथैब प्राति मासिकसत्त्वमप्यरतीति सुदचरवात्। नच यद्यदुस्पत्तिमदर्धकियाकारि च तत्तत्सर्ं व्याहारिकसत्य- मिन्युच्त इति वाच्यं, र्जुरूपदरपि व्यावहारिकसलत्वापचेः। नच तत्र तदुमये नास्तीति वार्च्य, तत्सत्त्वस्य स्वापितत्वादिति। ननु व्यावहरिकवसतुनोडर्थक्रियकारिरवे सत्यपि प्रातिमासिकवस्तुनो नार्थक्रियाकारित्व, किंतु तद्ज्ञानस्द-नहि र्जुसर्प: के चिदशति, किंतु रज्जौ सर्पभ्रमातपुरुपो िमेति कम्पते विलपति चेति रज्जुसर्दज्ञानमेव भयकम्पाद्र्थकियाकारीति, मैवम्-यदि प्रातिभासिकज्ञानमर्थकियाकारि, तर्हि व्याच- हारिक ज्ञानमप्यर्थ क्रिया कार्येय-समें सर्पज्ञानम्यापि भयकम्पादिहेतुत्वदशनात्। नच व्यावहारिकयो- र्विषयतव् ज्ञानयो हयोरप्यसत्यर्थकरियाकारित्व, प्रातिमासिकस्य तु ज्ञानस्यैवार्यकियाकारिखं, न तु विषय- स्येति यार्च्य, प्रातिभासिकस्य स्वाप्नस्य सर्पगजनार्यन्रादेदशनवहनमैधुनक्षनिवारणादर्थक्रियाकारित्व धर्नान्। सुसो हि रप्ने सुर्वेण दष्टो रक पश्यति, मू्छी च प्रतिपद्यते, गर्ज चारदा प्रयाति, नारीं च रमति, भर्सं च भुवत्वा तृप्यति- तक्मादर्थकियाकारित्वमस्त्येब स्वाप्नस्य विषयज्ञातस्य। य्य दुक्क्क सुदर्शनेन अविद्यमानो विपयो ज्ञानस्य न हेतुतयाऽपेक्षितः किंतु विषयतयैव- विद्य- मानसतु हेतुतया विषयत्या च। तस्मादविद्यमानस्य विषयस्य ज्ञानहेतुत्वायोगाद्दोप एव ज्ञानदेतुरिति तनमनदम्-अदिद्यमानविपयस्य ज्ञानहेतुत्यमिय ज्ञानविपयत्चमपि नास्त्येव- तथासति शशशृक्रदेरपि ज्ञानदिपयादइसङ्गाच्। किंतु विद्यमानविषयस्यैय ज्ञानविषयरल ज्ञानहेतुलवत्। दोपस्तु विषयस्योतपति

** 153 **

१३४

प्रति हेतु :- यथा प्रतिभासमानत्वं प्रति। नच दोषवशाद्विषयस्य जन्मनोप्यभ्युपगमे गौरवमिति वार्च्य, तदनभ्युपगमे विषयप्रतिभासस्यैवायोगाव्। ननु भ्रान्तो हि आ्रन्त्यपगमे नात सर्प आसीत किंतु केवळमई सर्प इति आन्त आसमिति प्रत्येति, ततश् अ्रमकालेपि विषयस्यासत्त्वमेव निश्चीयत इति, मैवम्-नात्र सर्प आसीदिति निषेधस्य व्यावहारिकसर्प एव विषयो नतु प्रातिभासिक इति। यदुक्क सुदर्शनेन-सत्यभूतहस्त्याद्यालम्बनावच्छिन्नानि स्वप्ने हस्त्यारोहणादिज्ञानानि सत्या- नीति, तदयुक्तम्-स्वाप्नज्ञान।लम्बनहरत्यादीनां मिथ्यात्वस्य रामानुजेनेवोक्तत्वात्। नच स्वाप्न हस्त्यादीनां मिथ्यात्वेपि तद्गत ज्ञानालग्वनत्ं सत्यमिति बाच्य, बन्ध्यापुरुषस्य मिथ्यात्े सति कि तद्गतै सौन्दर्य सत्यं भवेत्। नच रामानुजेन परमतमाश्चित्य मिथ्यात्वमभ्युपेत्य तथोकत स्वमतेन तु स्वांप्नाः पदार्थाः सत्या एवेति तदाशय इति वाच्य, स्वाप्नार्थानां मिथ्यात्वस्य सार्वलौकिकल्वात्। नच लोक- स्तन्न आ्रान्त इति वाच्य, अत्यैव तस्योक्तलात्। 'न तत्र रथा' इत्यादिश्ुतिर्हि स्वप्नदशायां वस्तुतो रथाध्मार्व प्रतीतितस्तव्सत्त्वं च प्रतिपाद्यति- नथाविधोक्षथों मिथ्याभूतो रज्जुसर्पवत्। नच 'अथ रधान् रधपथरसृजत' इति अतेरीश्वर एव तत्सष्टेति वाच्य, निद्रादोषसहकृताविद्याया एव तत्सष्टल्वात्। ईश्वरवष्टत्वेपि व्यवहाराक्षमत्वेन शुक्तिरजतवत्स्वप्नरथादेरमिथ्यात्वाच। नचार्यक्ियाकारित्वेन स्वदमि- मतस्य प्रातिभासिकस्य वस्तुनः कर्थ व्यवहाराक्षमत्वमिति वार्च्य, न्ययहाराक्षममप्यर्थक्रियाकारि भवत्ये- वेति। यद्धस्तु प्रतीतिकाल एवास्ति नतु तत्पूर्वोत्तरकालयोस्तद्धि व्यवहाराक्षमम्। यत्तु कालवये तव्यवहारक्षमम्-रजत हि कटकादिवस्तुनिर्माणादिपर्यन्तमवति्ठत इति व्यवहारक्षमम्- शुक्तिरजत तु न तथेति व्यवहाराक्षमम्। एवं जायता गृहपश्चादयः पदार्था यावद्यवहारमवतिष्ठन्त इति व्यवहारक्षमाः, स्वाप्नास्तु न तथावतिष्ठन्त इति व्यवहाराक्षमाः। तम्माच्छुक्तिरजतादिवतस्वाप्नपदार्धा मिथ्याभूता एव। नच शुक्तिरेव दोषवशाद्रजताकारेण भातीति शुक्तिरजतस्यास्तु मिथ्यातं- स्वप्ने तु रथादय उद्भूता एव स्थादिरूपेण मान्तीति न तेपां मिथ्यात्वमिति वार्च्य, स्वप्नेपि अन्तःकरणमेव जामरतसस्कारक्शा- लिद्रादोपवशाच स्थादिरूपेण भातीति तुल्यत्वान, अन्तःकरणसस्कार सहकृताविधैव निद्रावशाद्रथादिरूपेण भातीति वा, अव्द्यिादिवशादात्मैव तथा भातीति वा सर्वधापि शुक्तिरजतसाम्यमेव स्वमरथादेः। नचा- निर्वचनीयख्यातिवादिनस्तव नैतदुपपद्यत इति बाच्य, अनिर्वचनीयस्य रजतस्य शुक्कावुक्षन्नस्वेपि वस्तुत- दशुक्केरेव रजताकारेण भानम्- यथा मृदि धटस्योत्यन्वेपि वस्तुतो मृद एव घटाकारेण मान तद्वस्। नचैवं शुक्तावपूर्व रजतमनुदितमित्यत्रैव तव मते पर्यवसितमिति वाच्य, वस्तुतस्तथैव त्रान्त्या तूदित- मिति- नहि आ्रन्तिसिद्धोथों वतुतस्सिद्धो भवति। नच वस्तुतरशुक्तिरपि नास्तीति वाच्य, इषापते:। नचव शुक्तिरजतसत्यर जतयो्नास्ति विशेष इति वाच्य, व्यावहारिकवस्तुसिद्धत्यभ्नान्तिसिद्धत्वपयुक्त- विशेषसत्त्वाद्जतश्युक्तिरजतयोरिति। अयम्भाव :- वस्तुतस्सिर्द्ध, व्यवहारतस्सिर्द्ध, भ्रन्तितस्सिद्धमिति त्रिबिध वस्तु- तन्र आर्य वक्ा, द्वितीयं जगत्, तृतीयै शुक्ति जतादिक, स्वमरधादिक चेति। तत्र वस्तुस्सिद्धमज्जमेव। उयवहारतस्सिद्ध तु तह्षणि मायया जातम्। आन्तितस्सिद्ध तु मायामये वस्तुनि

** 154 **

प्रकारान्तरेण ज्ञानस्य सत्यत्वाशक्का तननिरासश्र। १३५

• पुनरपि दोपवशाज्ातमिति। द्विविधमपीदं जात वस्तु वस्तुतोऽजमेव-इति। तम्मादीध्रसृष्टमपि आ्रान्तिसिद्धं स्वाप्न वस्तु शुक्तिरजतयन्मिध्यैव। नचेश्वरासष्टत्वाच्छरुक्तिरज्त मिध्यैव- स्वाप्नं तु नेति वारच्य, शुक्तिरजतस्यापीश्वरसष्टत्वाभ्युपगमे बाधकामावात्। नचेश्वरस्सत्यमेय सुजेन तसत्य, सर्वशक्ति- स्वेनैन्द्रजालिकव तत्राशकिकल्पनायोगादिति बार्च्य, स्त्यं सृजतीत्यस्य वाक्यस्य व्याहतल्वात्-कालनय- वर्ति हि सत्यम्- सृष्टे: भागसतरसत्यत्व।योगात्सतश्र सुष्टभ्रयोगात्। नचेश्वरसर्ए व्यावहारिकसत्यमिति बाच्य, तधासति स्वाप्नस्य जगतः प्रातिभसिकसत्यस्येश्वरसष्टतवासिद्धेः। नच स्वाप्नजगद्यावहारिक- - स्यमिति वाच्य, तस्य व्यषहाराक्षमरवेन व्यावहारिकसत्यत्वायोगात्। नहि स्वमलया नार्यां कोपि गृहमेधी सयति। तथासति जामति तस्य पुनर्विवाहार्थमुद्यमायोगादिति। यदुक्तमयाधिता हि बुद्धिस्सत्यैवेति रामानुजेन तद्युक्तमेव-चैतन्यरूपाया अवाधितबुद्धे- मसत्यत्यास्। नचायाधित स्वमज्ञानं सत्यमेवेति वार्च्य, विशेषणासिद्धेः। जामदूज्ञानेन हि स्वम्ज्ञान र बाध्यते। नच जाम्दुज्ञानेन स्वम्बिपयस्यैव बाधो न स्वमज्ञानस्येति वार्च्य, मम शिरश्छलमिति रवमज्ञानस्य जायत्कालिकशिरोदर्शनेन वाधितत्वात्। नच तन्नापि छिन्न शिर एव वाधितमिति वार्च्य, भिन्नशिरसो ज्ञानात्मागेब निवृत्तव्वात्। निद्धापगमसमकालैव हि छिलशिरसो निवृत्तिः, ततः पश्चात्तु अच्छिलशिरोदशनमिति। जामत्यपि ऋमाहमस्मीति ज्ञानेनाहं मनुष्य इत्यादि म्रान्तिज्ञानस्य बाघितत्वं दश्यत पवेति प्रमाज्ञानेन समज्ञान बाध्य्त एव। स्वामज्ञान च अ्रम एवेति क्थ तस्यावाघितत्वम्। तस्माद्यावद्यवहारमयाधितत्वात्ममैव स्या। एनेन विमतिपन्नास्सवेंपि प्रत्यया बथार्था :- प्रत्ययत्वा- रसम्प्रतिपक्नवदित्यनुमान परोकं प्रत्युक्तम्। यधाभृतार्थविपयत्वस्य तत्नोपाधित्वात्। रजते रजतमत्ययो यथार्थः, यथाभूतार्थविषयत्वाद्धतिरेकेण शुक्तौ रजतपत्ययथदिति। शुक्तौ रजतमत्ययोडयथार्थ: अयथा- भूतार्थ विषयत्वाय्यतिरेकेण रजते रजतप्रत्ययवदिति च । = य अथ यथार्थख्यातिवादी प्रत्यवतिष्ठते- ननु शुक्ती रजतसत्त्वासत्पत्ययोपि यथाभूतार्थविषयत्वाद्यथार्थ एवेति, मैवम्-शुक्तौ रजता- भावात् तन्सच्चे शुक्तिज्ञानेन रजतवाघायोगात्- शुक्ाविद रजतमिति ज्ञानस्पैवाश्रमच्वेन नेदं रजत- मिति ज्ञानस्य अ्रमभूतस्य तद्ाधकत्वायोगात्-कटकायर्ये रजतार्थिनः पुरुषस्य शुक्तिग्रह्णपरसङ्गाच। ज्ञानमात्रस्य यश्ामृतार्थविषयस्वे शुक्ताविद रजतमिति नेदं रजतमिति च बिरुद्धयोई्वयोर्ज्ञानयोस्सत्यरव 6 यथाभूतार्थविषयत्व लक्षणँ कर्थ भवेत्। न ननु शुकी शुक्यवयवा रजतावयवाश्च सन्ति। तल शुक्त्यवयवाभिप्रायेण शुक्तिरिय न रजत- मिति, रजतावयवामिप्रायेण रजतमिति च प्रतीतिद्वर्य सत्यमेव जायते, मैव्रम्-अन्यस्मिन्नन्याकयवस्थि- त्ययोगात्। नच प्रदेशभेदेन तय्योग इति वाच्य, एकस्यामेव शुक्तावत्र शुक्यवयवास्सन्ति- अत्र तु रजता- वयया इति कल्पनस्यायुक्तत्वादपमाणस्वदनुभव विरु्द्धत्वाघ। अग्नौ गुक्कौ निक्षिप्ायां सत्याँ शुवतव- यवस्य भस्मीभुतरवे सति रजतावयवानामभष्मीभृतववेन द्रवीभावापवेश्। नच झुक्ी विधमान रजो न

** 155 **

१३६

प्रसिद्धरजततुल्यं, किंतु तद्विलक्षणमेवेति वार्च्य, तथासत्यनिवचनीबख्यातिपसङ्गात्। नच तब मसे शुक्तावपूर्व रजतमुत्यक्ष सद्वतते न त्वनुत्पल्न, मम मते त्वनुत्पन्नमपि बर्तत इति भेद इति वाच्य, अनुत्पन्नस्य रजतस्य शशशुङ्गस्येव तल्न स्थित्ययोगाव्। नचोत्पत्तेः परागपि तदस्तीतयमिपायेणानुत्पन्न- मस्तीश्युक्तमिति वाच्य, उत्पत्षेः प्रागपि तव्सत्ये तदुत्पत्तिवैय्ध्यात्। नचामिव्यक्तिमात्रमेवोत्पच्तिरिति वारच्य, सत एव वस्तुनोऽनभिव्यक्तस्य याऽमिव्यक्तिरम्युपेता सापि किमुत्तेः प्रागस्ति? उत नारित ! आधे-उत्पत्त्ययोगः, द्वितीये त्वसतकार्यवादापतिरिति। तत्मात्ससढपातिवादोडयुक्त एव। नच तव मतेपि शुक्तौ रजताक्यवाभावास्क्य रजतोत्पतिरिति वाच्यं, छोकसिद्धसामग्रीविलक्षणैय सामभ्री प्राति- भासिककार्यस्येति। तम्माद्भ्रमज्ञानं तद्विपयश्चेत्युमयं मिथ्यैव बाधितत्वादिति-संक्षेपः । ननु असत्याच्छा वात्सत्यस्य ब्रह्मण: प्रतिपततिरित्यत्र रवप्रज्ञाना चुमाशुभप्रतिपतिर्दष्टान्ततयोयसास्कय-न तदुक शुभाशुभयोस्तव मते मिथ्यात्वान्मन्मते सम्नज्ञानत्म सत्यत्वाश्तेति, मैवम्-मम मते व्यवहार- दश्यायां शुभाशुभयोस्सत्यत्वादिति। वस्तुतस्तु सत्य बरह्म शाखान्त ज्ञायते सत्यत्वादेव, यद्धि ज्ञायते तदसत्यमेव, यथा शुकतिरजत- मिति। किंच निस्यापरोक्षत्वाङ्गा न ज्ञायते-नहपरोक्ष: पटः पुनर्ज्ञायते। नच न ब्र्म नित्यापरोक्षमिति वार्च्य, 'यत्साक्षादपरोक्षाङ्ग'सेति झुतेः । अपि च यश्यान्त्राङ्वन्न जिज्ञासति स आत्मैव प्रक्षेति न ऋ ज्ञायते- कर्मकर्तृभावविरोधात्। नचैवे ज्ञातृत्वमात्मन आगतमिति वार्च्य, यावव्यवदार तस्व तदागमन- स्पेष्टलवान्। वस्तुतातु ज्ञानमेवात्मा ज्ञातुरात्मनरस्वरूरप ज्ञानमेवेति। नचैवं शासतर व्य्थमिति वाच्य,

वार्च्य, अमिमानस्पासत्यत्वान्। अनाधविद्याकामकर्मादिदोपजन्योअन लमन्यात्मामिमानः पुरुपस्य । नच कथ स्वस्मित्रप्यन्य इति ग्रम इति वार्च्य, स्वप्ने तथा दर्शनात्। नच दृष्टोप्यनुपपन् एवेति वार्च्य, न हि दृष्टेऽनुपपत्र नामेति न्यायात्। अनुपपत्नत्वं च अ्रमस्य युक्तमेव, उपपन्नस्य अ्रमत्वायोगात्। मायायां सर्वानुपपन्नार्थोपपततिसम्भवाघ्ेति। तस्मादसत्यात्सत्याद्वा नास्ति सत्यस्य प्रतिपत्तिः । अतएतर सत्योऽनन्यसिद्ध आत्मेति-सिद्धान्तः । अथ यदुर्क्त रामानुजेन सत्ययैव रेखया सत्यम्यैव वर्णस्य प्रतिपतिरिति तदसत्-अ इत्येकस्पैव वर्णस्य बहुपु लिपिपु यह्चो व्यक्षकरेखास्सन्ति- ताश्र परस्पर स्यादृता इस्यसस्या एव। अ इति बर्णस्तु सर्वत्रैक एवेत्यव्यादृत्तत्वात्सस्य इति। वद्यपि रेखासं सर्वत्रा नुवर्तमानत्वातसस्य तथापि रेखाकारविशेषो न्यावर्तमानस्वादसत्य एव। नचैवमकारादिवर्णा अपि परस्पर्र व्यावर्तमानत्वादसत्या वर्णत्वन्त्वव्याबत- मानत्यास्सत्यमिति वार्च्य, हष्ापते :- वर्णटए्चा इ्यसत्या रेखेत्युचगते, किंच वर्णश्शब्दान्मक एव न तु रेखात्मक इति कृत्या रेखायां वर्णवुद्धि रस्मिस्तद्बुद्धित्वाद्धम पवेति वर्गवुद्धि विषयत्वेना सत्यैव रेखा, रेखात्वरूपेण तु सत्या-रेखायां रेखावुद्धे: प्रमात्यात्। नचैव शुक्तौ रजतबुद्धेरअ्रमत्वाचद्विषयलेन शुक्तिरप्यसत्यैवेति वाच्य, इष्टापते :- शुक्तियुद्धया गृहीतैय शुक्तिस्सत्या रजतबुद्धया गृहीता तु शुक्ति-

** 156 **

१८ पकारान्तरेण ज्ञानस्य सस्यत्याशक्का तन्निरासश। १३७

रसत्पैव। अत एव शुक्काविर्द रजतमिति प्रत्ययस्य भ्रमत्वम्। नच रजाश्रमकाले शुक्तिपतिमसो नास्तीति याच्य, तद्वदिहापि व्कारादिवर्णभ्रमकाले रेखापतिमासो नाहतयेवेति। हन्ततहि शुकिद- द्रिखैब सत्या-तश्नोत्पच्रजतवह्ण एवासस्य इति प्रार्प्त, मैन्रम्-शब्दातमको वर्णस्सत्य एव रेखात्मक स्त्वसत्य इति। यथा शुक्तिरजतस्यासत्यत्वेपि कान्ताचरणगतरजतस्य सत्यर् तहषद्रेखागतवर्णस्यासव्य- स्वेि ध्वनिगतवर्णस्य सस्यत्तमिति। एतेन रेखा सस्या वर्णश्र सत्य: रेखायां वर्णबुद्धिस्त्वसत्या तस्या- विपयश्र न रेखा नापि वर्ण, किंतु रेखावामुत्पस्सोऽपूर्वश्युक्तिरजदितुप: पातिमासिको वर्ण एवासत्य इति-सिद्धम्। नवव रेखाऽसत्येति वर्णस्सत्य इति च कथमुक्तमिति वाच्प, रेखोसपत्वर्णस्य मिथ्या- सवाद्रेखा5सत्येति ध्वन्यात्मकवर्णस्य सत्यत्वाद्वर्णस्सत्य इति चोकतमिति। यद्वा रेखायारसत्यत्वरपि तत्रो- स्पन्नाया असत्याया एवं वर्णवुद्धेरवर्णप्तिपतिहेतुत्वमित्यसत्यान्सत्यप्रतिपचतिरित्यत्राय समीचीन एव हृष्टान्तः । नच रेखारया वर्णबुद्धिस्सत्पवेति वार्च्य, अतर्स्मिस्तद्युद्वेर्त्ज्र्पत्वेनासत्यल्वात्। अथ या रेखा सत्पैव, तत्र वणबुद्धिस्त्यसत्या, तथाच- असत्यात्सत्यप्तिपततिः कथमित्यत् यथा सत्यादसत्यपतिपति-

आपि व्यस्तकरेखवाया त्यक्ष्यवर्णस्य च विषमसत्ताकत्वमेव शसतत्रप्मणोरिवेति न कश्िद्दोपः। ननु रेस्ाथर्णयोद्योगि व्यावहारिकत्वेन समसत्ताकतवमेवेति चेन्मैन्रम् - रेखावुन्िवर्णतुद्धचोरन्यतया अन्यतरया वाधात्समसताकत्वाभावान्। यदा रेयायां वर्णबुद्धिस्तदा न रेसावुद्धियदातु रेखाबुृद्दिस्तदा न वर्णबुद्धिरिति युगपद्बुद्धिद्यसामनाधिकरण्याभावात्। नच रेखेयमिति ज्ञानतोपि तत्र वर्णनुद्धि- रभवतीति नान्पतरबुद्धियाध इति वाच्य, अन्यतरबुद्ध यत्राधेप्यन्यतरविपयव्ाधोस्तयेवेति। सृचिकेति जानतोपि मृदि घटवुद्धी भवन्त्यामपि घटस्यास्त हि बाधः । कथमन्यथा 'मृतिकेत्येव सत्य'मिति क्षुति- रुपपधेन। वस्तुतस्तु - मृद एव घटात्मना परिणतत्वान्मृद्बुद्धिघटतुद्धधोर्यगपत्सामानाधिकरण्ये सम्भवत्यपि रेखाया वर्णात्मना परिणतत्वाभावान्त रेखावुधिवर्णवुद्धयोस्तत्सम्भवः। नच रेखैत्र बर्णात्मना परिणतेति वाच्य, वर्णस्य ध्यन्यात्मकत्वाद्रेखायाश्र नीलादिरूपात्मकत्वात्। अनएव हि वर्णइश्रायण- प्रत्यक्षविषयो रेखा तु चाक्षुपमत्यक्षविपयः । सृदुघटयोस्तु द्वयोरपि चाक्षुपत्वमेवेति न तद्दृश्टन्त हह प्रचारणीयः। तस्माङ्टिलेन्दियमद्ययोर्मिन्नस्वरूपयो रेगावर्णयोमैद्घटयोरिव परिणामपरिणामिभावा- योगाल्न समसत्ताकत्वम्-हति। ननु रेखा किं विदयम नश्ासतना वर्ण नतिपत्तेरपायमूना, उताविद्यमानय बौक्मना? अधे रेव्वा- ह्मनेव वर्णारमनापि रेखा सत्यैव। द्वितीये एकस्या एव रेखायास्सर्वव्णप्रतिपत्त्युमयर्व स्यादिति रामानुजः, तन्मन्दम्-रेखाविशेपो5विद्यमानवर्णविशेषालमना वर्णविशेषप्रतिपत्युवायभूनेति द्विनीय कल्पस्यैवाश्रयणाव्। नचैतद्रेख विशेष एतत्वर्णविशेषप्रतिपत्युपाय इति कध नियम इति वाच्य, अर्य शब्द एतदर्थप्रतिपादक इति नियमस्य यथा सिद्धिस्तवैवेति। नच लोकन्यवहारचत्सिद्धिरिति वाव्यं, तयैवास्यापीति। नवैव रेखायास्तर्त्सकेतस्य च सत्यत्वातकयमसत्यात्सत्यप्रतिपतिरिति बाच्य, तहुनपस्ब

** 157 **

१३८

व्याबहारिकसत्यत्वेपि रेखाया वर्णात्मकरव नास्त्येवेति वर्णात्मना रेखा हासत्या-इति। नदि सैकेन- वशादष्यतद्स्तु तद्वस्तु भवति-येन रेखाया वर्णात्मता भवेतसत्या। नहि सांकेतिकाप्यतस्मिस्तद्बुद्धि: प्रमा भवति- येन तद्विपयो वस्तु स्त्य स्यात्। अन्नं व्रमेत्युपासनायामप्यत्रे व्रमुद्धिराहिता हि ग्रभ एव-आहार्यत्वात्। अनाहार्या हि बुद्धिस्सत्या। तम्मादेखार्यां वर्णबुद्धिराहयत्वदस त्यैवेति वर्णात्मना गृद्यमाणा रेखाप्यसायैय । यदु्क्त रेखागवयादपि सत्यगवयुद्धिस्साष्टश्यनिपन्धना-साद्य व सत्यमेवेति, तदपि मन्दम्- अचेतनरेखागव ये चेतनगवयबुद्धेरसत्यत्वात्। अतर्स्मस्तद्वुद्धिर्हि सा। यदि तु रैखागबये गयय- सदृशोयमिति बुद्धिस्यातर्हि सत्यसादृश्यनिबन्धना सा बुद्धिसत्या भवेत्, न तु भपति- किंतु गचय हत्येब बुद्धिर्मयतीति। किछ् भेदवस्सादश्यमपि दुर्निरूपत्वान्मिथ्यैत्र- सति सादृइ्ये तेनाय सदश् इति प्रतीतिः, सत्यां च प्रतीतो साहृयमित्यन्योन्याश्रयात्। साहृस्व च मेदनिवन्धन, मेदश्च दुर्निरूप इति भेदमूलकत्वाच साहस्य मिथ्या। नच भेदस्सुनिरूप इति वाच्य, सति घटपटयोगेंदे घटः पटाडिल इति प्रतीति:, स्यां च प्रतीतौ घटपटभेद इत्यन्योन्याश्रयान्। नच मेदिनो घटपटो तद्धेर्व च चक्षु- गह्धातीति चाक्षुपप्त्यक्षबिपयस्थ मेदस्य कर् मिथ्बात्वमिति वार्च्य, रूपस्य रूपवद्द्रव्यस्य च चक्षुर्मद- स्वेन मेदस्य तद्माह्यत्वामाबात्। नहि मेदो रूप रूपयन्द्ध्य वा, नापि श्ोव्ादिविषयो भेद :- भेदस्य शब्दल्वाय्यभावात्। नापि सुखवन्मानसपत्यक्षविषय :- गनसो बहिरस्वातन्त्यात्। नच घटः पटादिलो दूयोराकारभेदसत्वादिल्यनुमानेन भेदो गृद्यत इति वाच्य, आकाशयोरपि मेदासिद्धे: । ईदृशानुमाना- नवतारेपि भेदज्ञानसग्भवाच। नच शास्त्राद्वेदसिद्धिरिति वार्च्य, शास्त्रविदो मेदज्ञानायोगाच। सार्व- जनीनभेदप्रतिपादकत्वे शासस्यामामाण्यापरेश्-अनधिगतार्थप्रतिपादकत्वेन हि शासत्र प्रमाण भवति। एतेन परमते काखस्यामामार्ण्य सिद्धम्। नच विशिष्टाह्वैतस्यानधिगतत्वेन तद्बोधके झासे ममाण- मेवेति वाच्य, शाखरे कापि विशिष्टाह्वैतपरस्यैवादर्शनात्। विशिष्टयोरद्वैतायोगेन अद्वैतस्य विशिष्टस्वा- योगेन च विशिष्टाद्वैतपदार्थासिद्धेः। अरपचितमेनन्मया सिद्धान्तसिन्धौ। ननु सार्वजनीनस्य भेदस्य कथमपलाप इति चेन्मवम्-न वर्यं भेद शशश्द्गतुत्य बद़ामः, येनानुभवविरोधसस्यात्- किन्तु शुक्ति- रजतवन्मिध्येति जूमः, ततो नानुभवविरोधः । यद्धि अनुभूयते विचार च न क्षमते तब्स्तु हि मिथ्या। नचैवं भेदस्य मिथ्यात्वेपि भेदिनोर्षटपटयो: कर्थ मिथ्यात्वमिति वाच्य, भेदस्य मिथ्यास्वे तद्वानपि मिथ्यैवेति। बन्च्यापुत्रवत्तयुक्तोपि मिथ्यैय सह। तम्माव्वेदमूर्ल साहस्य च मिथ्यैव। तस्मादसत्या-

पादैवेति-संक्षेपः । न्रम्मण: मिध्यात्वाशक्कानिरासः । यदप्युक्तत रामानुजेन-मिथ्र्याभूतशास्तजन्यज्ञानस्य मिथ्यारबेन तद्विपयस्प अणोपि मिथ्यातं यथा घूमबुद्धयया गृहीतनाष्पजन्याम्निज्ञानस्य मिथ्यात्वेन तद्िपयस्याग्नेरपि मिथ्यात्व तद्दिति, तदेत-

** 158 **

ब्रह्मण: मिथ्यात्वाशङ्कानिरास: १३९

त्प्रत्युक्तमेव पूर्व ब्रह्मणो ज्ञानविषयत्वामावमतिपादनेन-मिथ्याभूतस्यापि अ्रमज्ञानस्थव विषयो मिथ्या न तु प्रमाज्ञानस्येति वचनेन च। नच घटादिज्ञानमपि प्रमैवेति वाच्य, वस्तुतस्तस्यापि त्रमत्वमेवेति। अवाधितार्थविषयक हि ज्ञानं प्रमा ब्रह्ममिन्नं च बाधितार्थ एवेति। नचैवं घटादिज्ञानस्य कर्थ प्रमात्व- मिति वाच्य, यावद्यवहार घटादेरवाधितत्वेन तद्ज्ञानस्य प्रमात्वमिति। एतेन धूमजन्याग्निज्ञानस्य प्रमात्वेन तद्विपयाग्नेरमिथ्यात्वेपि वाष्पजन्याग्निज्ञानस्याप्रमात्वेन तद्विपयाग्नेर्मिथ्यात्वमेवेति-सिद्धम् । ननु शास्तजन्य ब्रह्माहमस्मीति ज्ञानं कि मिथ्या ? उत सत्यम् ? आद्ये नाहं व्रह्ेति ज्ञानस्य सत्यत्व- मागतम्। द्वितीये- तेनैव अ्रह्मणस्सद्वितीयत्वं व्रह्ममिन्नं मिथ्येति स्वप्रतिज्ञामङ्गश्वेत्यादिक प्राप्त, मैवस्-ब्रह्माहमस्मीति ज्ञानस्य मिथ्यात्वेपि प्रमात्वान्नाहं व्रम्मेति ज्ञानमसत्यमेव्र त्रमत्वादिति। नच मिथ्याज्ञानस्य कर्थ सत्यत्वं सत्यं ह्यमिथ्येति वाच्य, वस्तुतो सत्यत्वेन मिथ्याभूतमपि प्रमाज्ञान व्यव- हारतस्सत्यमेवेति। तस्माद्वह्ममिन्नं सर्वे मिथ्यैवेति निर्विशेष ब्रहमैकमेव सत्यम्- 'एकमेवाद्वितीय ब्रह्म तत्सत्य मिति श्रुतेः । ननु वस्तुतो मिथ्यामूतमपि ब्रह्माहमिति ज्ञानं व्यवहारकाले ज्ञानेन केनाप्यवाधितत्वात्सत्यमिति यदुक्त तद्युक्तम्-शून्यमिति ज्ञानेन तस्य बाधितत्वादिति रामानुजः, तत्तुच्छम्-भेदवादमिव शून्यवादमपि बाधित्वैध व्रम्माहमिति ज्ञानस्य जातत्वात्। नच कर्थ- 'असद्व। इदमग्र आसी' दिति श्रुतिसिद्धस्य शून्यवादस्य वाधितत्वमिति वाच्यं, 'असन्नेव स भवति असद्वकेति वेद'चेदिति भ्रुत्ैव शून्यवादस्य दूपितत्वात्। 'अस्ति व्रम्मेति चेद्वेद सन्तमेनं ततो विदु'रिति- श्रुत्यैव ब्रम्मवादस्य स्तुतत्वाच्च। किंच किं शून्यमस्ति उत नास्ति ? नाद :- शून्यस्य सत्ताऽयोगाच्छशशङ्गवत्। द्वितीये- कथ शून्य- वादसिद्धिः, शून्यस्यैवासत्वादिति। अपिच यश्शून्यवादी स किमस्ति, उत न? आद्ये-कर्थ शून्य- वादसिद्धिः । द्वितीयेपि वादिन एवाभावे कर्थ वादसिद्धिः? नचायं दोषरव मतेपि प्रसरति- किं ब्रह्मवाद्यस्ति उत नास्ति? आद्े कर्थ निर्विशेषत्रझ्मसिद्धिर्वक्तुस्सत्वात्। द्वितीये- बादिन एवाभावे कर्थ वादसिद्धिरिति- इति वाच्य, व्यवहारतो ब्रह्मवाद्यस्तीति वादसिद्धिः, वस्तुतो ब्रह्मवादी नास्तीति निर्विशेषन्रम्मसिद्धिरिति। नच क्थ र्वामावस्तवस्येष्ट इति वाच्यं, ब्रह्मरूपेण स्वस्य सद्भावेन स्वाभावा- भावात्। तस्मात्स्वस्यैव ब्रह्मत्वात्स्त्वाच्च न शून्यवादसिद्धिर्नापि ब्रह्मवादासिद्धिरिति न शून्यबोधेन ब्रह्मयोधस्य बाघ: । ननु शो। वेदोऽनृतो बुद्धक्ृतागमोऽनृतः ग्रामाण्यमेतस्थ च तस्य चानृतम्। बोद्धाऽनृतो बुद्धि- फले तथाऽनृते यूयं च बौद्धाश्र समानसम्पदः ॥' इति, मैवम्-व्यवहारदशायामस्मन्मते- वेदस्सत्यः, तत्मामाण्यं च सत्य, बोद्धा च सत्य:, बुद्धिश्र सत्या, फलं च सत्यमिति बौद्धानामस्माकं च महद्वैषम्य- मिति। प्रत्युत- थो॥ आत्माहमर्थस्स च देह एव प्रमाणमत्नागम एव भाति। वेदोऽप्रमाण नच शुद्ध- चिततिर्ययं च बौद्धाश्च समानसम्पदः ॥' अहक्कारस्य सूक्ष्मदेहस्यैवात्मत्वाम्युपगमाद्देह एवात्मा। पाश्रात्रागमस्यैव श्बलप्रमाणतवा भ्युपगमश्रैतन्मते वेदाप्रामाण्यस्य लिङ्रम्। 'चतुर्षु वेदेप्विदं श्रेयोऽलध्वा-

** 159 **

शाण्डिल्य इदमधीतवा'निति तद्वचनात्। चित्तिश्चैतन्यं ब्रहम। यदुक्त अहं ब्रम्मेति ज्ञानमपि आ्रान्तिमूलमिति त्वयैवोक्तमिति तदसत्-वेदान्तमूलत्वेन तस्याभ्रान्तिमूलत्वात्। नचाविद्यामूलत्वेन तस्य आ्रन्तिमूलत्वेन मितिवाच्य, अविद्यामूलत्वेन आ्न्तिमूलमपि त्रम्मज्ञान तस्मिस्तद्बुद्धित्वेनाभ्रान्तित्वात्ममैवेत्युक्तत्वात्। तम्मा- न्प्रमाजनकत्वेन वेदान्तशाख्रमेव प्रमाणम्। अन्यानि तु प्रमाणाभासा एवेति। यदुक्त विषयसत्यत्वं दुर्वरच सत्यतयाभ्युपेतस्य ब्रह्मणः प्रमाणविपयत्वानभ्युपगमादिति सुद्शनेन, तन्मन्दम्-वस्तुतः प्रमाणाविषयेपि ब्रझ्मणि व्यवहारतः कल्पितस्य प्रमाणविपयत्वस्य सत्यत्वात्। विपयस्य प्रमाणस्य प्रमेयस्य प्रमातुश्च क। वस्तुतस्सत्यत्वं हि दुर्वचं, व्यवहारतस्तु सर्व सुवचमेवेति। यदुक्त शाखत्र न प्रत्यक्षविरुद्धार्थप्रतिपादन- क्षममिति, तदसत्-प्रत्यक्षेण सूर्यमण्डलं कूश्माण्डम्रायं दृश्यते, शास्त्रेण तु भूमण्डलादधिक प्रतिपाद्यते, तत्र कि शास्त्रेण प्रत्यक्षस्य न वाघ: ? तथा प्रत्यक्षेण जीवस्य लोकान्तरगमनं न दृश्यते शास्त्रेण तु प्रतिपादते तत्र कि शास्त्रेण प्रत्यक्षस्य न वाघ: ? प्रत्यक्षेण परलोको नोपलभ्यते, शास्त्रेण तु प्रति- पादते तत्र किं शास्त्रेण प्रत्यक्षस्य न बाघ :! प्रत्यक्षेण जले गन्धो दृश्यते, शास्त्रेण तु पृथिव्येव गन्ध- वतीत्युच्यते- तत्र किं शास्त्रेण प्रत्यक्षस्य न वाध: ? प्रत्यक्षेण गगने नीलं दृश्यते, शास्त्रेण तु नीरूपमि- न्युच्यते- तत्र कि प्रत्यक्षस्य शास्त्रेण न बाघ: ? अज्ञस्य स्थूलोहमिति प्रत्क्ष वर्तते- शास्त्रेण तु न लवं स्थूल: किंतु देह एवेत्युच्यते- तत्र तु शास्त्रेण कि प्रत्यक्षस्य न बाघ: ? आ्रन्तस्व रज्ौ सर्पप्रत्यक्ष दर्तते- आप्ेन तु नायं सर्प: किंतु र्जुरित्युच्यते- तत्र किं शब्देन प्रत्यक्षस्य न बाघः ! नच भ्रम- प्रत्यक्षस्यैव शास्त्रेण बाधो नतु प्रमाप्त्यक्षस्येति वाच्य, तथासति द्वैतप्रत्यक्षस्य भ्रमत्वेन शास्त्रेण तस्य वाधसस्यादेवेति। नच द्वैतप्रत्दक्ष न भ्रम इति वाच्यं, रज्जुसर्पप्रत्यक्षस्य रज्जुप्रत्यक्षेणेव द्वैतप्रत्यक्षस्या- द्वैतपतथकक्षेण बाधितत्वेन अ्रमत्वादिति। नचाद्वैतप्रत्यक्ष शून्यप्रत्यक्षेण वाधितमिति भ्रम एवेति वाच्य, किं शून्यप्रत्यक्ष कस्यापि जातमुत न ! आद्े-यस्य तज्जातं तस्य सत्वात्कर्थ शून्यसिद्धिः। द्वितीये- अजा- तस्य तस्य कथमभ्युपगमः । नचाद्वैतप्रत्यक्ष कस्यापि जातमुत न ? आदे- यस्य जात तस्य सत्त्वात्कथ- मद्वैतसिद्धिः । द्वितीये- कथमजातस्य तर्याभ्युपगम इति वार्च्य, यस्याद्वैतप्रत्यक्षे जात तस्यैवाद्वैतत्वा- दिति। नच जातेन तेन प्रत्यक्षेण तस्य सद्वैतरवमेवेति वाच्य, जातस्य तस्य मिथ्यात्वादजं ह्यमिथ्ये- त्युक्तम्। नचाद्वैतप्रत्यक्षं कस्यापि न भवतीति वार्च्य, सत्यप्रतिबन्धे श्रवणादौ साधने च साध्यस्य तस्यानुदयायोगात। नच मम न भवतीति वा्च्य, तव प्रतिबन्धसत्त्वात्तदनुदयः । नच तवापि न भदतीति वाच्य, परहृदयरयापत्यक्षत्व,त्। तस्माद्विद्ववपत्यक्षाविरुद्ध एवारय शास्त्रोक्ताद्वैतवाद इति

वेदान्तशासत्र न निर्विशेषत्रह्मग्रतिपादकमिति रामानुजमतं-तन्निराकरणम्। यद त्रोक्त रामानुजेन-वेदान्तश स्त्रमप ननिर्विशेषत्रप्र ति पानर विज्ञानेन सर्वविज्ञान- प्रतिपाद नमु खेन सच्छव्द्वाच्यस्य व्रक्मणो जगदुपादानतवं जगन्निमितत्वं सर्वज्ञता सर्वशक्तियोगस्सत्य- सद्कस्पर्त्व रर्वन्तिरत्वं सर्वाधारत्व सर्वनियमनमित्याद्यनेवकल्याणगुणविशिष्टतां कृत्स्नस्य नगतस्तदात्

** 160 **

ब्रक्षण: मिथ्यात्वाशङ्कानिरासः १४१

कतां च प्रतिपाध एरवंभृतव्रह्मात्मकस्त्वमसीति श्वेतकेतुं प्रत्युपदेशाय प्रवृत्तत्वात्प्रकरणस्य-इति, तदसत्-व्यवहारदशायामेव ब्रह्मण्युक्तगुणसद्धावो न परमार्थदशायामिति। वस्तुतो निर्गुणत्वादेव ब्रह्मण :- यो।। 'व्रम्मन् ब्रह्मण्यनिर्देश्ये निर्गुणे गुणवृत्तयः । कथे चरन्ति श्रुतयस्साक्षात्सदसतःपरे' इति प्रश्नस्य- यो॥ 'श्रुतयस्त्वयि हि फलन्त्यतन्तिरसनेन भवन्निधना' इति दत्तमुत्तर भागवते। कथमन्यथा सकलकल्याणगुणपरिपूर्णे ब्रह्मणि श्रुतयः कथ चरन्तीति प्रश्नस्स्यात्। कर्थ वा असन्निरसनेन भवन्निधना हत्युत्तरमपि भवेत्। 'नेति नेतीत्येष आदेश' इति निषेधविधया ब्रह्मापतिश्च कथ श्रुत्योपदिश्येत- 'न नामरूपे गुणकर्म एव वा। निपेधशेषो जयतादशेपः' इति च व्यासेन कथमुच्येत : तादृशगुणव- द्रम्मात्मकत्वं च निर्गुणस्य जीवस्य कथ सम्भवेत्। 'यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा स'हेति वाऊनसागोचरस्य ब्रक्ाण: क्थ सच्छव्दवाच्यत्वं भवेत्। सति च सच्छन्दरवाच्यत्वे- 'नाय गुणः कर्म न सन्नचास'न्निति भागवते ब्रह्मणस्सच्छ्दवात्यत्वं कथ प्रतिषिध्येत। 'ज्ञेर्य यत्तत्प्रवक्ष्यामि न सत्त- वासदुच्यत' इति भगवता च कर्थ गीतम्। सच्छव्द्वाच्ये ब्रह्मणि श्रुत्यप्रवृत्तिश्र क्थ सम्भाविता। ब्रमणो वाड्मनसविपयत्वे 'थो॥। यद्यन्निरुत्त वचसा निरूपित घियाक्षमिर्वा मनसोत यस्य। माभूत््वरूरप गुणरूपवृहितं स वै गुणापायविसर्गलक्षणः' इति कथमुच्येत व्यासेन! अथ एकविज्ञानेन सर्वविज्ञान- प्रतिज्ञानमपि तव मते नोपपद्यते-प्रकृतिपुरुपयोर्बअ्मिन्नत्वेन ब्रह्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानासिद्धिः ।

तद्ज्ञानस्यैकविज्ञानत्वाभावात्। नच विशिष्ट ब्रह्ैकमेवेति वाच्य, विशिष्टज्ञानस्य विशेषणविशेष्य- ज्ञानद्वयाधीनत्वेन विशिष्टव्रह्मज्ञानस्यैकविज्ञानत्वाभावात्। नच जगतो ब्रह्मपरिणामत्वाङ्गमज्ञानाजग- द्ज्ञानमिति वाच्यं, कि प्रकृतिर्व्रक्षण: परिणामः, यद्वा आकाशादिकं, अथवा पुरुषः ! नाद् :- ब्र्- बदनाद्यनन्तस्य नित्यस्थ प्रकृतिद्रव्यस्य ब्रह्मपरिणामत्वायोगात्। न द्वितीय :- तस्य प्रकृतिकार्यत्वेन प्रकृतिपरिणामत्यात्। न तृतीय :- अनादेरनन्तस्य पुरुषस्य ब्रह्मपरिणामत्वायोगाद्। एवं परिणामित्वे च ब्रह्मणोऽनित्यत्वमेव भवेत्। यत्परिणमते तद्धि विकारित्वादनित्यं मृद्धत्। नच सर्वस्य ब्रभ्मशरी- रत्याद्र्षज्ञानात्सर्वज्ञानसिद्धिरिति वाच्य, मृद्घटदष्टान्ताननुरोधादस्यार्थस्य न हि मृदस्तद्विकारो घटादि- दशरीरम्-किंच शरीरभूतस्य सर्वस्य शरीरिभूतव्रम्माप्रकृतिकत्वेन ब्रह्मज्ञानात्सर्वज्ञान च न सम्भवति। प्रत्युत सर्वज्ञानादेव तच्छरीरकत्रम्ज्ञानसिद्धिः। अपिच अचेतनवर्गस्य ब्रम्मशरीरत्वेपि चेतनस्य ब्रह्मशरी- रत्वमयुक्त व्रम्मांशत्वात्तस्य, 'ममैवांशो जीवलोक' इति गीतावचनात्- 'अंशो नानाव्यपदेशा'दिति सूत्राच्च। नचांशिनोंशश्शरीरमिति वारच्य, अंशिनः पटस्य तन्तुरंशो हि शरीर न भवति। नचांशी अंशे एव तिष्ठति, पटस्य तन्ताचेव स्थितिदर्शनादतोंशी ब्रह्म जीवेंशे तिष्ठतीति जीवश्शरीरं ब्रह्मण इति वाच्यं, तथासति अंशातिरिक्तांश्यमावाज्ीवातिरिक्त ब्रह्म नास्त्येवेति पटवद्रक्मणो सत्यत्वमेव भवेत्। सन्तुवत्पटोपि सत्य एवेति दुराग्रहे च पटस्य तन्तुकार्यत्वमिव जीवकार्यत्वं त्रम्मण: स्यात्। ब्रम्मांशानां जीवानां ससारित्वेन च तर्दशयुक्त ब्रक्ष जीवापेक्षयात्यधिकससारि भवेत्। सांशत्वे च ब्रह्मणस्सावयव- ** 161 **

१४२

स्वेनानित्यत्व भवेन्निरवयवत्वे च निर्रशत्वमेव भवेत्। अस्मन्मते व्वंशांशिमावो जीवत्रअगोर्मायय्रा युज्यते। किंच यदि जीवो त्रभांशस्तर्हि अंशभूतजीवज्ञानादेवांशिभूतव्रम्मज्ञानसिद्धिरिति न ब्रभमज्ञाना- त्सर्वज्ञानप्रतिज्ञानसम्भवः। अंशभूतजीवानां चानन्तत्व।त्तदुज्ञानं च न सम्भवति कस्यापि जीवस्य। एवं प्रकृतेवत्मशरीरत्वेपि शरीरभूनप्रकृतिज्ञानं विना शरीरिभूतत्र्मज्ञानस्यासम्मव एव। तस्मात्तव मते श्रुतिदर्शितदृष्टान्तानुरोधेन एकविज्ञानात्सर्वविज्ञानं न सम्भवत्येव। नच तव मतेपि न सम्भवतीति वाच्य, मम मते सर्वस्य ब्रह्मविवर्तत्वेन व्रम्मज्ञानात्सर्वज्ञानसिद्धिरिति। नच जीवज्ञानं कथमिति वाच्य, जीवस्यैव ब्रह्मत्वात्। नच प्रकृतिज्ञानं कथमिति वाच्य, तस्या अपि ब्रम्मविवर्तत्वात्। नच जगतो न्क्षविवर्तत्वमश्रौतमिति वाच्यं, 'सच्च त्यच्चाभव'दिति श्रुत्यैव तस्योक्तत्वात्। नच सा श्रुतिर्नगतो ब्रम्म- परिणामं बत इति वाच्य, नित्यस्य कूटस्थस्व ब्रह्मणः परिणामित्वायोगात्। नच कथे श्रुत्युभ्रपततिरिति वाच्यं, मायया ब्रह्म सर्वमभव दित्येवंपर त्वाचछ तेः। नच परिणामपरैवेयं श्रुतिरिति वाच्ये, परिणामा- नुपपत्तेदर्शितत्वात्। नच मायया परिणाम उपपद्यत इति वाच्य, मायशा ब्रह्मण: परिणामो नाम विवर्त एवेति। मायया हि रज्जुस्सर्पातमना परिणमते- स्वस्वरूपापरित्यागपूर्वकरूपान्तरप्रतिमासो हि विवर्तः । स एव मायामय: परिणामश्च। नच मृदपि माययैव घटातमना परिणमत इति वाच्य, विचार्यमाणे एवमेव मृदि मृद्रूपापरित्यागपूर्वकमेव घटरूपग्रतिभासदर्शनात्। परन्तु दण्डचक्रसलिलादिसामग्रीजन्यो घट इति मृदो घटरूपेण परिणामो न मायामयः, किंतु लौकिकसामग्रीजन्यः। रज्ौ सर्पस्तु माययैव जायते, नतु लौकिकसाम्येति रज्जोस्सर्पपरिणामो माध्रमय एवेति। एवं ब्रह्मणि जगच माययैव भवति, नतु लौकिकसामम्येति त्रह्मणो जगदुरूपेण परिणामो मायामय एव। तस्मान्मायया ब्रम्म सर्व- मनुभवदित्यस्य ब्रह्मतिवर्तभूत जगदित्येवार्थः । एवं सर्वस्य न्रम्मविवर्तत्वेन ब्रह्मणः पृथगभावादेव ब्रह्म- ज्ञानात्सर्वज्ञानसम्भवः । ननु अधिष्ठाने ब्रह्मणि ज्ञाते सति जग्मो न भवत्येवेति कर्थ ब्रहमज्ञानात्सर्वविज्ञनसिद्धिस्तव मते, उच्यते-अधिष्ठाने ब्रह्मणि ज्ञाते सति यन्मयेतः प्राग्जगदिति प्रतीत तद्गलैवेति सर्वस्य ब्रह्मत्व- ज्ञान भवतीति तदर्थात्। नच दष्टान्ताननुरोध :- दृष्टान्तेपि मृदृतिरिक्तघटाभावादेव मृद्ज्ञानाद्घटादि- विकारज्ञानसिद्धिरिति। नचैव त्रह्मणो जगत्पकृतित्वं माययैव नतु वस्तुत इति सिद्धम्, तच्चायुक्त 'प्रकृति'श्वेति सूत्रविरोघादिति वाच्यं, तत्सूत्रस्याप्यत्रैव तात्पर्यात्। ननु तर्हि मम मत इच तव मतेपि मायाविशिष्ट ब्रहैव जगताकृतिरिति कृत्वा विशिष्टन्नम्मज्ञाना- देव सर्वज्ञानसम्भव इति विशिष्टस्य चैकत्वाभावात्कथमेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानसिद्धिरिति चेदुच्यते-मायाविशिष्टस्येश्वराख्यस्य व्रह्मणो जगत्परिणाम्युपादानत्वरूपप्रकृतित्वं, पस्त्रह्मणस्तु जग- द्विवतोंपादानत्वरूपप्रकृतित्वमिति कृत्वा परत्रह्मण एकस्यैव ज्ञानात्तद्विवर्तमृतसर्वविज्ञानसम्भव इति। नच परत्रह्मणो जगद्विवर्तोंपादानत्मपि माययैवेिकृतवा ायोहितमे ब जाव्यमिति वाचय

** 162 **

अ्रम्मण: मिथर्यास्वाशङ्कानिरासः । १४३

रज्ो: काचकामलादिदोषसहकृताविद्या वशात्सर्ववियर्तोंपादानत्वेपि रज्जुः केवलैव ज्ञात्या न त्वविधा- सहिता रज्जुरिति। यद्वा मायाया न्रम्मशक्तित्वाचद्दैशिष्टधेन प्रम्मणोनेकत्वं न सम्भवति- नहि दृष्टान्तेपि

मते तु मायानाम नक्षवन्नित्यमनन्ते चानादि किंचितत्त्त्वमेव्रेति तद्वैशिष्घेन भवेदेवानेकतवं ब्रह्मणः । अपि च तव मते सूक्ष्मचिदचिद्धिशिष्टं व्रम्म स्थूलचित्चिद्धिशिष्टमभवदिति कृर्वा यदि सूक्ष्मचिदचि- दविशिष्ट न्रम्म एक तर्हि स्थूलच्दिच्चिद्विशिष्टमपि जम्मैकगेव्रेत्येकविज्ञानादेकविज्ञानमिरयेव सिद्धम्। अथ यदि तदनेकें तर्हीदमप्यनेकमेवेत्यनेकविज्ञानादेवानेकविज्ञानमिति सिद्धमिति नैफविज्ञानादनेक- विज्ञानपतिज्ञानसिद्धिरिति । किंच तब मते त्रम्मणः प्रकृतित्यमेव न सेस्यति, तथाहि- सूक्ष्मचिदचिद्धिशिष्ट ब्रम्म स्थूल- चिदचिदचिद्विशिष्टस्य ग्रह्मणः प्रकृतिरितयुक्ती किं त्रम चिदचितोः प्रकृतियद्धा न्रहणः? नाच्य: सूक्ष्म वेन चिद्चितोस्सऐ: प्रागपि सत्त्यान्। न द्वितीय :- अ्ज्स्याद्वमणः, सस्य स्वहेतुत्वायोगाच्च। नच विशिष्ट विशिष्टस्य प्रकृतिरिति वार्च्य, विशिष्टस्याव्तुववास् हि विशेषणविशोष्याम्यामन्यहिशिष्ठ- मिति किथिद्वसत्वरति। तस्मात्सूक्ष्मयोशििदचितोरेव स्थूलचिदचितवेन रूपेण परिणाम इति वक्तव्य, तच्च न युज्यते- चिति निर्विकारायां सूक्ष्मत्वस्थूलयोरयोगात्। अचितः परिणामस्त्वम्मत्पक्षपतित- एव। माया हि जगद्रूपेण परिणतेत्यस्मामिरच्यते। नच मायापरिणामत्वे जगतस्साङचषादापति :-- स्वसन्त्रमायापरिणामख्व एव स दोषः । साभासमायापरिणामस्वे तु नेति सामासस्य हि मायास्यस्य ईक्षतिरसम्भवति। प्रधानस्य ईक्षतययोगाद्ि प्रधानपरिणामव।दनिरासरसृप्रकारेण कृतः। तस्माव्सर्वस्य अह्मविवर्तभूतस्व।देव न्भ्ज्ञान तसर्वज्ञानसिद्धिः । नच न ब्रह्मविवर्तमृता मायेति वाच्य, तम्या अपि तथात्यात्, 'माया चाविय्ा च स्वयमेय भव'तीति श्रुतेः । नच मायापरिणामभूतत्वान्मायाज्ञानात्सर्व- ज्ञानसिद्धिरिति बार्च्य, मायाया अततत्वस्वात्। ग्रक्मण: पार्थवयेन तस्या दुर्शेयत्ाच। नच मार्या बिना प्रक्षापि दुजेदमिति वाच्य, यस्य अ्रम्म दुजेयं तस्यैध स्वरूप अक्षेति। यां बिना न्रम्न दुर्ज़ेय तस्याश् स्वरूप न्रक्वेति। नच निस्तत्वाया मायायाः कर्थ ब्रह्मस्वरूपवत्त्वमिति वाच्य, न्रम्मणि कल्पितायास्तस्या अधिष्ठानभूतवभ्स्वरूपातिरिक्कस्वरूपामायादेव निस्तत्व त्वमिति। एतेन-सर्वस्थापि अगतस्स्व रूप त्रक्षैवेति-सिद्धम् । अत एव स्वरूपमूते न्रह्मण्येकस्मिन्विदिते सति सर्वस्थापि विज्ञान सम्भवति। नच यदि सर्वस्यापि अ्रजथ स्वरूप तर्हि सर्वमपि सच्चिदानन्दात्मकमेव भवेदिति वाच्य, इष्टापते :-- 'सर्वे खस्विद न्र' सेति अयते। नचैदमनृतजडदुःखात्मकस्य जगतः कर्थ सचिचिदानन्दाह्म- कत्वमिति यारच्य, जगतसवेन रूपेणानृतजडदु:खात्मकर्त्व स्वाधिष्ठानरूपेण तु सचिदानन्दात्मकत्वमि- त्यविरोधात्। यथा घटः स्वेन रूपेणानृतः स्वोपादनमृदुरूपेण तु सत्यस्तदृदिति। नच घटोपि सत्य एव स्वेन कम्युग्रीवादिरूपेणेति वार्च्य, 'वाचारम्र्ग विकारो नामघेर्यं मृतिकेत्येव सत्य'मिति भ्ुतिविरोधात्। ज्यवह्ारार्थ मृदि घटादिनाममात्रमेव कल्पितमिति घटादिविकारजात मिथ्यैव सृत्तिकैव सस्येति श्ुत्ब्थः ।

** 163 **

१४४ श्री शकराशहरमाष्यविमर्शः ।

ननु मृत्तिकैव सत्येत्यनुकवा मृत्तिकेत्येव सत्यमित्युक्तत्वादितिशब्दस्वारस्येन घटादिविकार- जातमपि मृद्दव्यत्येनैव प्रामाणिकमित्यर्थातद्पि सत्यमेवेति, मवम्-मृद्दव्यत्वेन प्रामाणिकमिर्यने- नैव घटादिविकारजादर्य र्वेन रूपेणामामाणिकत्वमिति सिद्धत्वात्-प्रामाणिकत्वाप्ामाणिकन्वयोरेब सत्यत्वासयत्व रूपतादिति। तसमाधया घटादयो मृतिकाल्वेन सत्यास्तथा जगदपि न्रह्मत्वेन सत्यमेव -- यथा ते स्वेन रूपेणासत्यास्तथा जगदपि वेन रूपेणसत्यमेवेति। किंच व्यवहाराथ सृततिकया नामरूपे सपृश्येते इति तब बचनादपि व्यवहारर्थ कल्पिते एव मृदि घटा दिनामरूपयोरसत्यरवमेव सिद्धूम्। नच सत्येएव नामरूपे मृत्तिका स्पृदतीति बार्च्य, स्पर्शाव्याक्तयोरसत्वेन सत्यत्वाभावात्। सत्य हि सद्वस्तु कदाचिदपि न भजतेऽसत्वम्। नचैव सृदपि जन्मप्र्ध्वसवत्वादसत्यवेति वारच्य, घटादिविकारहृष्या मृत्सत्येत्युर्क्त- स्वकारणभृतजलदएया तु साप्यसत्यैव- सर्वत्रापि कारणत्व सत्यत्वप्रयोजकं कार्यवे तु मिथ्यात्वमयोजकम्। तथासति कारणतवदिवक्षायां मृतिका सत्या कार्यत्यविवक्षायां त्वसत्या। कब पुनः काणस्य सत्यत्वं का र्यस्यासत्य्वमिति चेदुच्यते-कार्यातिरेकेण सत्त्वात्कारणस्य सत्यत्वं, कार- णातिरेकेणासत्व।त्कर्यस्यासत्यत्वमिति। नच कारणाज्जातत्वात्कार्यमपि सत्यमेवेति बाच्य, जातत्यादेव कार्यस्यासत्यत्वात्। सत्यै हि वस्तु न जायते, नापि नश्यति-'जातस्य हि धृवो मृत्यु'रिति भगकता गीतम्। नहि विनाशि वस्तु सदित्युच्यते-सतो बिनाशायोगात्-'नाभायो बिद्यते सत' इति हि गीतम्। नच सतो जन्मनाशामावेपि सत्यस्य जन्मनाशौ स्त इति वार्च्य, सत्सत्यश्षब्दयोरेव भेद:, नार्थभेद इति। अतएव 'सदेव सोम्येदममअ्सी'दिति सदरूपस्य व्रक्षण एव तत्सत्यमिति सत्यत्व- मुक्तम्। नवाममेयस्य ग्रक्मणः कर्थ सच्छव्दयाच्या्ष्मिति वार्च्य, व्यवहारार्य तत्र तस्य कल्पितखव्रा- दिति। तस्मात्सर्वस्यापि जगतस्समूलस्य परमकारणन्रझ्मानन्यत्वाट्रगगज्ञानातत्कार्यस्वज्ञानसिद्धिः । ननु यदि कारणं बक्ष सत्य नर्हि न्रक्षगतकारणत्वमपि सत्यमेय, तब कार्यसत्यत्वाधीन, कार्यस्य मिथ्यात्ये तत्पतियोगिककारणत्वमिथ्यात्वाययम्भावादिति, सत्यम्-निर्धर्मक दि ब्रम्म, न तस्य कार- वात्यधर्मसद्धाबः । अत एव तक्षय कार्यमपि किश्चिन्नास्ति- 'न तस्य कार्य करण च विद्यत' इति श्ुतेः। यद्प्येवं तथापि मायया अ्र्मणि जगरकारणत कल्पितं तनस्तद्स्तुतस्तस्य नास्तयेय। नचैर्व कार्य जगदिब कारणं ब्रम्माप्यसत्यमेघेति वाच्य, विशेषणस्यैवासत्यर्त्वं नतु विशेष्यस्येति। नच कारण ब्रक्ष सत्यमिति कर्थ कुत्योक्तमिति वाच्य, व्यवहारदृष्चा तया तथोकमिति- याबव्यवहार हि ब्रह्म जगत्कारणं भवति। नचैवं याचव्यावहारमेव ब्रह्म सत्यमपीति बाच्य, व्यवहाराभावे जगत्कारणत्वाभावेपि अन्नासतये- येति। नच व्यवहारकाल एव ज्रस्ाप्यस्ति न खन्यदेति वार्च्य, किमन्यदा व्रक्मासत्त्व केनापि विदितमुत न? आधे येन विदित तस्यैव स्वरूप न्रक्ेति न ब्झासत्त्वसिद्धिः । द्वितीये अविदितव्वे नासाक्षिकस्य प्रभासत्त्वस्य शक्षशम्दसिद्धिरेवेति। तस्पाद्गलैकमेव सत्य, तदन्यत्सर्वे तु ब्म्मेत्येव सत्यं स्वरूपेण त्वसत्यमेव। नचावान्विपयं नमम कर्थ सत्यश्षन्वार्च्य स्यादिति वार्च्य, याबद्यावहार वाग्विषयत्वाङ्गअण :- परमार्शतस्तु वाचामेवाभावे कर्थ तद्विपयर्त्व त्राम्मणः । नच नित्यस्व वेदस्य कथ ** 164 **

१९ प्रकारान्तरेण त्रव्ाणस्सविशेपत्वाक्षेपः तरक्षमाधार्न थ। १४५

परमार्यदशायामभाव इति वाच्य, व्रहि एवं नित्यवेदवादिनं, नाह नित्यवेदबादी ब्रह्ममिन्नस्य वेदस्यापि मिथ्यात्वात्। नचैव बौद्धवत्तवापि वेदोऽपमाणमेवेति वार्च्य, यावदबहार परमाजनकतवेन वेदस्य प्रमाणत्वादिति। प्रकारान्तरेण त्रह्मणस्सविशेपत्वाक्षेप: तत्समाधान च। ननु बदि तब वेद: प्रमाणं त्हि तत एव न निर्विशेषवभ्नसिद्धि :- 'सदेव सोग्येदमग्र आसी'- दिति श्ुतावप्रशब्दो हि सष्ठे: पूर्वकाळं चक्तीति तेन कालेन व्रमणो विजातीयमेदसिद्धि:, वैषम्यनैर्ज्य-

द्गुणगणसाहित्यराहित्याभ्यां स्वगत्तभेदसिद्धिरिति भेदत्रयवत्वात्सविशेषमेव प्रक्षेति, मैवम्-इदानी स्थितिकाल: माक्तु सूष्टिकाल: पश्राल्मयकाल इति कालवासनया युत शिर्ष्य प्रति शुस्याम्र इत्युपदिष्- मिति। यद्धा कि त्वं परमाथतः कालसद्भावममिप्रैषि, यद्वा व्यवहारतः ? नादः- एकमेवेति श्रुति- विरोधात। द्वितीय इषएव। सृष्टिकाकात्मावमलयकालो अ्रवर्तत- दिनयामिन्याविव प्रपश्पलयकालौ विपरिवतेंते- दिनान्ते निशा, निशान्ते दिनमितिवत्पच्चान्ते भलयः प्रलयान्ते प्रपश्च इति- तत्र च अयमादिरिति वक्तु न सक्यते- अतएवानादित्वं 'नानादित्वा'दिति सूत्रेणैधोक्तम्। एवं च प्रकृत- प्रपश्ञसूष्ट: प्राक्मलय आसीत्-तस्माच् मलवात्माक््पश्वान्तरमासीत्-सचान्यः मपच्ः पकृतमपश्रतुल्य एव- 'धाता यथापूर्वमकल्पय'दिति श्रुतेः। तस्मान्च प्रपश्चान्तरात्मावमलयान्तरमासीदित्येतस्य प्रबाहस्य

श्रानादित्वम्। ब्रह्णस्तु नैतादशमनादित्वं, किंतु जन्माभावप्रयुक्तमेवेति। एवं स्थिते-अग्रेपीदानी- मिथ प्रश्म सविशेषमेव मलयेपि जीवादष्टादिसहकृताविद्यास्याचेतनवस्तुनः चेतनजीवस्य च सतत्येन तत्प- युक्तमेदसत्वाद्गक्रणः । यद्यप्येवं कारणवाक्येपु सर्वेष्वपि सविशेषमेव ब्रम्माश्रयणीय, तथापि- 'एकमेवा- द्वितीर्यं ऋ्रक्ेति श्रुतिर्जगरकारणस्य ब्रह्मणो वास्तर्व रूपममिमैतीति तद्वावयेन निर्विशेषमेव त्रम्म प्रति- पाघते। निर्विशेषत्यं च त्रह्मण: परमार्थदशायामेव, व्यवहारदशार्यां तु सविशेषत्वमेव। प्रपश्चव- समलयोपि व्यवहारदशैव-बथा जागरवत्सुपुतिश्र व्यव हारदशैव। तथापि जागरवत्सुपुप्तौ मन इन्द्रिय- व्यापारामावात्सुपुपति: परमार्यदशेत्युपचर्यये, एवं प्रलयोपि तथा सृतिर्मुर्छा च। नैतायन्मान्रेज परल- यादेः परमार्थदशारवे मन्तर्व्य, परमार्थतो ब्रह्मणि प्रलयाधमावात्। नच प्रपश्चाभावे पलयः, प्रख्याभावे प्रपश्चध्धेति सर्वदापि ह्योरन्यतरस्य सत्त्वातकदा पुनः परमार्थदशेति वार्च्य, मुक्तेरेव परमार्थदश्ाल्ात्। नच मुक्तावपि ब्क्ष निर्विशेष भषिष्यतीति कथे निश्चेयमिति वार्च्य, सदापि ब्रक्ष निर्विशेषमेव नतु मुक्तौ निर्षिशेषमिदानी तु सविशेष, तथासति सविशेपत्वनिर्विशेषत्वाम्यां प्रश्मणो विकारित्वम्रसङ्गात्। किंतु वयमेबाज्ञानादिदानीं ब्रह्म सविशेष मन्यामहे- मुक्तौ च निर्विशेष भविष्यतीति, तदानीमज्ञानापा- -मात्। वस्तुतो निर्विशेषस्यापि त्रम्मणोऽज्ञानाङ्गवति सविशेषतव, रजोरिव सर्पत्वमिति। तम्माद्वस्तुतो निर्विशेषमेव मम्म, व्यवहारतस्त्वज्ञानवद्यात्सविशेषमिय भातीति। ** 165 **

१४६

ननु वस्तुतो जीवस्वाज्ञानस्य चामावार्त्ससारनितृत्तये मोक्षसाघनानुष्ठान वपर्थमिति चेन्-किं प्भ्मविदस्तव्यथमिति मन्यसे उतान्रम्मविदः१ आय इए एव, तस्य मुकलात्। न द्वितीयः- सुमुक्षो- स्तस्य गज्ञान बिना स्वस्मिन्तव्वम्रान्त्यनपगमात्। तदपगमाय हि मोक्षसाधनानुष्ठानम्। ननु मुक्ता- बज्ञान मास्तुनाम, कि जीवोस्ति उत न? आधे- तेनैव ब्रम्मणस्सविशेपतं, द्वितीये- मुक्तेरपुरुपार्थता, मैवरम्-मुक्तौ जीवस्य नवारूपेणैयायस्थानात्। अज्ञान हि जीवन्रग्ममेदर्क, तज्नाशे सति जीवो ब्रशैव भवति- 'ब्रमविद्धैब भब'तीति अ्षतेः । व्रम्मैव सास्धिया जीवभावमापननं सद्विधया विमुच्यत इति सिद्धान्तात। नचैथमेकजीवाश्रयविद्ययैव व्राम्माश्चिताSविद्यानिवृत्तौ जीवान्तरस्य मोक्षसाधनानुप्ान व्यर्ष- मिति वार्च्य, एकजीववादिन प्रति नैतचोद्यमवतरति। नानाजीवबादे तु एकमेव ब्रह्म दहीमिरविया- मिर्वहुजीवमारव प्रात, तत्र यदविधया यज्जीवमावं ब्रम्म प्राप्नोति तदविद्यायाः तज्जीवविद्यया नाद इति न जीवान्तरस्य मुक्त्यर्थ मोक्षसाधनानुष्ठानवैयर्थ्ययसङ्ग: । एकमेयाज्ञानमपीति मते तु तच्छक्तिनानात्वा दुपपचिर्योद्धव्या। तस्माद्वस्तुतो नास्ति अ्द्णस्सजञातीयविजातीयस्यगतमेदः । सति च तदेदे क्रा देशतः काळतो वस्तुतध् परिच्छिमं सदनित्यमेव भवेदिति न नित्यानन्तत्रभ्सिद्धिः। नच नानन्त ब्रद्देति वाच्य, 'स्त्यं ज्ञानमनन्त'मिति क्ुतेः । नापि न नित्वं व्रक्षेति वाच्य, 'नित्य विम सर्वगत- मिति श्रुतेः। नच परिच्छिन्नमपि ब् नित्यमनन्त च भवत्विति वाच्य, परिच्छिन्स्य कोके कस्वचि- दपि वस्तुनो नित्यानन्तत्वादर्यनात्। ननु सविशेषतवेपि ब्रह्मणो भवत्येवानन्त्य, तथाहि- यथा देशतः कालवश् परिच्छेदाभावो नाम सरवेंपु देशेपु सर्वेंषु कालेपु च स्त्व, तथा वस्तुतः परिच्छेदाभावी नाम सर्वेपु वस्तुषु सत्त्वमेव। तब सर्ववस्तुसद्धाव एव सम्भवति, नतु तदसद्धाव इति सविशेषमेव त्रम्मानन्ते निर्विशेष तु ब्र नास्त्येवेति, मैत्रम्-यवि सर्वयस्तुसत्त्यमेब वस्तुतः परिच्छेदाभावस्तर्हि स देशतः परिच्छेदाभावरूप एयेति तत एव तत्सिद्धौ ततः पृथग्वस्तुतः परिच्छेदाभावकथन व्यर्थमेव भवेत्। नच घटपटादिषु सर्वेषु बस्तुपु सत्त्वमेव वस्तुपरिच्छेदाभाव इति वाच्य, किमाकाशे स्त्त्व वस्तुपरिच्छेदाभाव उत देशपरिच्छेदाभायः? आद्ये वस्तुपरिच्छेदामावास्पृथम्देश्यपरिच्छेदाभावासिद्धि :- आकाशस्यैव देशत्ात्। त्वितीयेपि आका- शस्य वस्तुख्वारस एव दोषः । नच नाकाशो देशः किंतु भूरेवेति बारच्य, तथापि भुवो बस्तुत्वात्स दोपस्तदवस् एव। किंच यदि सर्ववस्तुपु तिष्टत्येव ब्रम्म, नतु सर्ववस्तूनि अ्रम्म, तर्हि 'सर्वैं खल्बिद ननम, पैतदात्म्यमिव सर्व'मिति श्रुतिबिरोषः । 'जगतः प्रकृतिव' द्वति सूत्रविरोधः । त्र्रैव जगदूपेण परिणतमिति स्वम्तिज्ञाविरोधश्च। व्रद्म हि जगतः परिणाम्युपादान तव मते। नच चिदचिद्विशिष्मेव ब्रह्म जगदुपादानमिति वाच्य, तथासति चिदचिद्विशिष्टेन त्रझ्णा व्यासन्पस्य वस्तुन एयामाबाङ्रद्ण- रसर्वव्यापित्वमेव न भवेत्। न चेष्टापत्तिः- 'अन्तर्वहिश्ध तत्सर्व व्याप्य नारायण: स्थित' इति श्रुतेः । नचात एव श्रुतेर्वस्व्याप्य चेतनाचेतनातमकं जगदस्तीति वार्च्य, ब्रह्ममिन्नस्वाणुमात्रस्थापि वस्तुनस्सत्वे ब्ह्मणस्सर्वकारणत्वायोगात्। त्रह्म हि सर्वस्योपादान घटादेस्सर्वस्य मार्तिकस्य मृदिव, तकश्च यदि

** 166 **

प्रकारान्तरेण ब्रम्मणस्सविश्येपत्याक्षेप: तत्समाधान च। १४५

मृत्कार्यमूतो घटादिर्मद्धिनस्सयाच्तर्हि न्रम्मकार्यभूर्त जगद्ूदमिसन स्यात्, यदि च सृद्धिल्तः पट इय जग- दा्मभिन्नं स्यातर्हि पटस्य सृदिव जगतो ब्रह्म नोपादान स्यात्-तक्माद्वा्मिन्नं जगन्नास्त्मेवं। नचैव शुत्युपपततिः कथमिति वाच्य, कारणभूतमृदा कार्यभूतो घटादिर्यथा व्याप्स्तथा न्रक्णा जगदिति अ्ुत्यर्थात्। नचैतावन्मात्रेण व्रक्षमिन्नं जगस्सिद्धमिति बार्च्य, यदि सृद्धिल्ो घटर्सिद्धधेत्तहि नभ्ममिन्नं जगत्सिद्धघेदेव। एवं कार्यस्य कारणातिरेकेणासत्त्यमेव कारणव्याप्त्वम्। नच कार्यस्य कारणातिरेके- जाभावे कर्थ कार्यकारणव्यवहार इति वाच्य, घटः कार्यें मृर्कारणमिति व्यवहारमात्रमेवेति। तक्मा- यदि व्रश्न जगतः परिणाम्युपादानं, यदि वा विवर्तोपादानमुभयथापि वमिर्नन किमपि नास्त्येवेति न ब्रक्णी वस्तुपरिच्छेदसिद्धिः । अर्य च वस्तुपरिच्छेदाभावो देशपरिच्छेदाभावात्पृथग्भूत एवेति नान्यतर- वैयर्थर्यम्। ननु यदि अ्रशमिन्न किमपि नास्ति तर्हि न्रम्ममिन्नं मिथ्येति कुतस्त्योच्यत इतिचेदत एवेति विद्धि-यदि अश्ममित्नमस्ति तर्हि कर्थ तस्थ सतो मिथ्यात् भवेत्- यद्धस्तु म्रान्त्या नक्षमिन्नमिति गृहीतें तहस्तुतो ब्रभैष- यथा सर्प इति आन्त्या गृहदीत वस्तु चस्तुतो रजजुरेव तहूत्। एवं वस्तुत- स्सर्पस्येव जगतोऽमाबादेव मिथ्यास्यमिति। तम्मान्निर्विशेष बकषैकमेव सत्यम्। तत्र जीवेश्वर-

निर्विशेष ब्रक्ष । यदुक्तम्-'सदेव सोम्येदमम आसीदेकमेवाद्वितीय त्रहेति वावयस्य कारणयाययलवेन न विजातीयादिमेदनिरासपरत्व, तथासति कारणपरत्वामावेन अक्षाकारणत्वमप्रमाण स्यादिति सुदर्शनेन, तन्मन्दम्-जगत्कारणन्रक्षयाथ्रात्म्यप्ततिपादनपरत्वा चद्धाकयस्य-ब्रह्मणो याथात्म्यं च एकत्वादिकमेवेति। अथवा भक्तु तद्वावयस्य कारणवाक्यत्वेन कारणत्रह्मपर्त्वं, तथापि न तवेष्टसिद्धि :- किं अ्म सर्वस्य कारण, यद्ा कतिपयवस्तूनामेव/ आधे-ब्रह्मकार्यस्व सर्वस्य स्वकारणवक्मणः कर्थ भेदजनकत्वे-नहि घटः स्व्रतियोगिकमृद्ेदजनको हृष्टः नहि कोपि घटमृततिकयोस्सजातीय विजातीय बा भे पश्यति मनीपी -- तम्माव्सर्वस्य कारण ज्रम्मकारणत्वादेव निर्विशेषम्। द्वितीये- कर्थ त्रह्मणस्सर्वकारणत्वसिद्धिः । नन्वेव कार्यकारणयोस्सजातीयस्य विजातीयस्य या भेदस्यायोगेन त्रव्षजगतोरपि तदभावेपि स्वगतभेव- रत्याङ्गश्रण :- ब्रझ्म हीदानीं नामरूपविभागार्हचिदुरूपं आाव्तु तदनई चिदचिद्रूपमिति स्वगतमेदसत्त्वाङ्गम्ण इति, मैवम्-चिद्रूपस्य नश्मणश्विदचिद्रूपत्याभावात्। नच चिद्रूर्प ब्रक्ष सुष्ठेः प्रागबिमक्कनाम- रूपजगद् रूपमासीदिदानी तु विभक्तनामरूपजगदुरूप भवतीति स्वगतभेदो ब्रह्मण इति वाच्ब, चिद्रू- पस्य ज्व्ण: किं चिद्रूपपरित्यागेन जगदरूपमासीकिक तदपरित्यागेन? नायय :- श्रक्षणो जाढ्यादि- मसक़ात। न द्वितीय :- युगपदेकत्र विरुद्धयोश्विदचिद्रूपयोस्सामानाधिकरण्यायोगात्। नव चिद्रूप- स्पैव ब्रझ्षणो मायमा जगदूरूपमासीदिति वाच्य, अस्मन्मतपवेशपसङ्गात्तव। ननु तचसकालमेदेन अक्णरसष्टृत्व मर्तृत्वसद्दर्तृत्वरूपगुण मेद/तस्चगतभेद इति, मैवम्-माया- गणमतरजासत्वतमोवशादेव ब्रग्मणस्तादशगणबत्त्वप्रतीतिन व स्वत इति। नच सदापि त्रक्षणस्समा- ** 167 **

२४८ श्री शह्राशब्रभाष्यविमर्शः ।

य्यत्वाव्सगुणस्वमेवेति वाच्य, परमार्थदशायां निर्मायरवेन वस्तुतो निर्गुणसथात्। अतएव-सत्त्व रजस्तम इति 'निर्गुणस्य गुणास्य' इति भागवतम्। नच दोषगुणराहित्य निर्गुणल न तु कल्याणगुणराहिल्य- मिति वाच्य, कि सत्त्वादमसतयो गुणा ब्द्मणरसन्ति, उत प्रकृते :? आद्ये- दोषगुणराहित्यमपि न्रक्षणो भवत्येथ- रजस्तमसोर्दष्टगुणत्वात्तत्कार्ययोश्च दुर्गुणत्ात्। द्वितीये प्रकृतेरेव सुगुणदुर्गुणवत्व नतु त्रक्षणः, नहि सत्त्वादिगुणरहितस्य प्रक्षणो दयादिसद्गुणानां करोधादिदुर्गुणानां बा प्रसक्तिमवति- 'सत्वारसक्जा- याते ज्ञान रजसो लोम एव च । पमादमोहौ तमस इति गीतावचनात्। नच न्ह्णश्शुद्धसत्यात्मिका पकृति: जीवस्य तु मलिनसत्त्वालिमिका, तथासति ब्रक्मण: कल्याणगुणयोग एवेति, मैवम्-दर्शित- विभागो जीवेशयोरेव नतु जीवनक्णो :- व्रैकमेव शुद्धप्रकृतियोगादीश्वरोऽशुद्धपकृतियोगाच्च जीवो अवतीति। नचेश्वरातिरिक्त न्रमम नास्तीति वाच्य, यस्य शुद्धपकृतियोगदीश्वरत्व जात तस्य चैतन्यस्पैव वसत्ाव्। ननु यदि ब्रम्मतय स्याच्तर्हि तत्रैकस्य न्रम्मण्शुद्ध प्रकृतियोगदीश्वरत्वमन्यस्याशचुद्धमक्ृति- योगाजीवत्यमित्ययं विशेषस्सिद्धच्यतु- नतु ब्रम्मद्यमस्ति- 'एकमे'वेति श्रुतेः । यद्वा यदि ब्रह्म सांशष स्याच्तर्हि तत्र कचिवशे शुद्धपकृतियोगादीश्वरत्वं कचित्युनरशुद्धपकृतियोगाज्जीवत्वमित्ययं विशेषस्सिद्धध्य- तु- नतु बझ् सांश, किंतु निरक्षमेवेति कथ तव मतस्याप्युपपचतिरिति चेदुच्यते-एकमेव न्रम्म- तब्व यद्यपि निरश तथापि मायय। सांशमिव भवति- 'पादोस्य विश्वा भूतानि, त्रिपादस्यामृत दिवी'ति कुतेः । तथाच त्रम्मण एकस्मिन्नशे जीवोन्यस्मिन्नंशे ईश्वर: परस्मिननशे जगब वर्तते मायया। जीवे- श्वरजगद्धहित तु मुक्तपाष्य शुद्ध ब्रह्म च वर्तत इति मायायां सर्वसम्भवाकात्रानुपपततिः। यद्यनुपपत्ति- रेवेत्यामहस्तर्हि सास्माकमिष्टैव- अनुपपत्नार्थस्यैव मायामयत्वात्। उपपन्नोदर्थो न मायामयः, प्रसिद्ध चैतदिन्दजालादौ। उर्कक च भागवते व्यासेन-'सेयं भगवतो माया यक्ष येन विरुद्धयते'-इति। यद्धा व्रझ्णि तावदीश्वर: कल्पितः, तत्रैवेश्वरे पुनर्जीव: कल्पितः तत्रैव जीवे पुनर्जगत्कल्पित मययेति किद्दि- चैतन्य ज्रम्म-तदेव मायाबच्छिनं सदीध्वरो भवति, तदेवेश्वरीभूतमन्तःकरणावच्छिन सज्जीवो भवति, तदेव जीवभूत भूतमौतिकावच्छित्रं सज्जगद्गवतीति भावः । नच यदि जीवे जगत्कल्पित स्वमवतहि जामत्यप्यन्तरेव दृश्येत जगदिति वाच्य, मायया वदिरिवोद्भूत दश्यते- सप्नेपि हि चहिरेव दशयते- नहि स्वमहमधादीन् स्स्मिन्पश्मति किंतु बहिरेव भूमाबिति- अस्याप्यर्थस्य मायामयत्थाद्विचारा- सहर्त्व युक्तमेवेत्यलम्। सदेवेति वार्क्य असद्वादनिरासपर मेव नतु विजातीयभेद निरासपरमिति सुदर्शनमर्त तन्निराकरणम्। 'सदेव सोम्येदमत्र आसी'दिति वाक्ये सदेवेल्यनेन असद्वादनिरास एव, नतु विजातीयमेद- निरास इति यदुक्त सुदर्शनेन, तदयुक्तम्-असतर्रद्विजाजीयस्बादिति। नच सद्विरोधित्वरूपेणा- सज्वादनिरासोय नतु सविजातीयत्य रूपेणेति वार्च्य, सद्विरोचित्वमपि सदविजातीयत्व।दनतिरिक्तमेवेति। र.दि तु सजातीयमपि वस्तु कस्यचिद्विरोधि भवति यथा शुनकस्य शुनक:, विजातीयमपि वस्तु कस्य- **. 168 **

सच्छव्दस्य सुदर्शना म्युपगतमकृतिपुरुषका लश्षरीरकपरमास्मार्थकत्वनिराकरणमू। १४९

चिद्विरोधि भवति- यथा शुनकस्व महिपः, ततो विरोधितवं विजातीयत्वादतिरिक्तमेबेत्युच्यते- तहिं सद्विरोधिभूत तद्वस्तु सत्सजातीयमपि भवेदेवेति कथमसद्वादव्युदास :- नहि सद्विरोषि वस्तु सदविजातीय मेवेति नियम :- सद्विजातीयभेदनिरासे कृते तु असद्वादनिरास: कृतो भवति-असद्वस्तुनासद्विजातीयक्ष्ा- व्यभिचारास्, असनुस्तुनरसद्विरोधित्वं हि व्यमिचरितमित्युक्तम्। वस्तुतस्तु नेद वाक्यमसत्कार्यबाद न्युदासपर, नापि सत्कार्यवाद्पतिष्ठापकम्- तथा दि कार्यमुत्यत्तेः पराङ्नास्ति प्रागपि तःसत्वे कारक- व्यापारवैयर्थ्यादित्यसत्कार्यवादस्तार्किकाद्यभिमतः। कार्यमुत्पत्तेः प्रागप्यस्त्येव- किन्तनमिव्यक्तं सबूर्तते सकारणे- कारकव्यापारात्ु तदमिव्यक्तिर्मवतीति सत्कार्यवादस्साङ्चाभिमतः, इद तु वाक्य कार्ये जग- दुत्पते: प्राग्नक्षैवेति प्रतिपादयतीति नासरकार्यवादनिरासपर, नापि सत्कार्यवादस्थापनपर, किंतु जगतो बय्मभावपतिपादकमेव। अतएब भगवानाह भागवते ब्रम्माणम्पति-'अहमेव/समेकोमे नान्यध्यत्सद- सत्परम्। पश्चादह यदेतच योवशिष्येत सोस्म्यहम्'-इति। यथा घटस्याथ्यन्तरयोर्मृतिकेव, मध्येपि सैव घट इति तु आ्न्तिमात्रम्- तथा जगत आदयन्तयोर्भशैष मध्येपि जहैव, जगदिति तु अ्रन्तिमात्रमेव- इत्येय परमेवेर्द वाक्यम्। तस्माद्रस्नणस्सजातीयं विजातीय या वस्तु सूष्टे: प्राङ्नास्त्येव । यथपीदानी- मपि नास्ति तथापि भ्रान्तदख्ठचा अस्तीय भाति- इति विवेक: ॥ सदेवेतिवाक्यस्थस्य सच्छव्दस्य सुदर्शनाम्युपगतप्रकृतिपुरुपय उशरीरक- परमात्मार्थकत्वनिराकरणम्। यदुर्क्त सुदर्शनेन सच्छव्दो विशेष्यभूतपरमारमयाचकोपि प्रकृतिपुरुषकालशरीरक परमात्मान- मुपस्यापयति, सच्छब्दो दि मानर्संवन्धयोग्यतालक्षण सत्च प्रवृत्तिनिमित्तीकृत्य परमात्मनि वर्तत इति, तद्सत्-यदि प्रमाणसम्बन्धाहैं जक्ष तर्हि न सत्तकासदुच्यत इति भगवता कथ गीयेत। किश् कि बभेदानी मानसम्बन्धाहै, यद्वा सृष्टेः प्राक् आये सृष्टेः प्राक्रर्थ तस्य सच्छळ्दवाच्यता। द्वितीये सृष्टे: पराक्ममाणस्यैवामावे कर्थ तत्सबन्धार्ईता ग्रह्मणः । नच प्रळयेपि मान शाखत्र नित्यवेदरूसमस्तीति वार्च्य, ध्वन्यात्मकस्य तरव प्रलमे सत्त्वायोगात्, नहि तदा व्यन्यमिव्यज्जकशरीरादिरस्ति, तदा अकृतिपुरुपकालशरीरकत्वं परमात्मनो युक्तम्-मकृत्यतिरिक्तकालाभावात्। परमात्मन एवोपाध्यन्तरवैशि- षवासुरुपत्वमिति पुरुषश्रीरकत्वामावाच्च। प्रकृतिकरीरकत्व तु सम्मतमेय। -नय प्रकृतिवत्पुरुषोपि परमात्मव्याप्तत्वात्तलनियाम्यत्वाघ्व परमात्मनशशरीरमेघेति वार्च्य, पूर्णस्य स्वतं्त्रस्य च पुरुषस्व तदुभया- योगाव्। परिच्छिनस्वपारतनत्र्ययोस्त्वनुमवसिद्धयोरनातमगतयोरेव तवादाम्या्यासेनातमगयोरिती यमानतवाच। किंच कारणेन कार्य व्यारस हर्ष्ट लोके- बथा मृदा घटः, नैव परमात्मना जीवात्मा व्याप :- परमात्माSकार्यत्वाज्जीवातमन :- 'अजो नित्य' इति कुतेः। परमात्मनसकाशाज्जीवा जायन्त इति पाश्स्त्रागमोक्कार्थस्यापमाणत्वाय। नचाकारणेनाकार्यमपि व्याप्तमस्तीति वार्च्य, तददर्शनान्। नच गगनेन घटो व्यापत इति वार्च्य, परम्परया गगनकार्यत्वाद्घटस्य। नच मनसा विषयो स्यास इति बाच्यं, मनोमयस्वाद्विपयस्ष्य। नचाचेतनेन घटो व्याप् इति वार्च्य, परम्परया तेजःकार्यत्वाद्घटस्य। ** 169 **

१५० श्री शङ्कराशकरभा्यविमर्शः ।

एतेन जलेन घटो व्यास इत्यपि प्रत्युक्तम्। (नच तैलेन घटो व्याप्त इति वाच्य, तैलस्यापि द्रब दरव्यत्वेन जललात्) नच तिरुमणिद्रव्येण मुर्ख व्याप्तमिति वाच्य, मुखस्य पार्थिवत्वातिरुमणिदन्यस्ष्य + परथिवीत्वादिति। यदि तु- येन पार्यिवांशेन मुस जाते ततो मिन्नेनैव पार्यिवाशेन मुर्खं व्याप्मित्यका रणेनैव कार्य व्याप्तमित्युच्यते- तईि कि सर्वात्मना पुरुषः परमात्मना व्याप उत्तैकदेशेन? आये- अकारणेन कार्य सर्वात्मना व्यास न भवस्येव। द्वितीये तु. परमालमनस्सर्वन्यासिमङ्गमसङ्ग इति। तक्मा यदि जीव: परमात्मव्यासत्वार्थमात्मनकशरीर वर्हि परमात्मकार्यत्वाद्ओ न भवत्येब। नचैवं मकृतिः रप्यजत्वात्परमात्मा कार्यक्वेन परमात्मशरीर न भवत्येवेति वार्च्य, प्रकृते: परमात्मन्यध्यस्तत्वेन पर मात्मकार्यल्वात्। 'माया चाविद्या च स्वयमेव भबतीति श्ुतेः। तस्पा अजत्वं तु निमितान्तराजन्यत्व प्रयुक्कमेव। माया हि खयमेव भवति, नतु निमिच्ान्तरात्। अगत्तु ब्रह्मणि स्वयं न भवति, कि द्व मायावच्चादिति भवति नाजम्। एकमेवाद्वितीयं ब्रह्मेति श्रुतौ एकपदस्य सुदर्शनाम्युपगतकारणावस्थात्मक- ब्रह्मबोधकतानिराकरणम्। अथ यदुक्त सुदर्शनेन-'एकमेवाद्वितीय जरक्ेति श्रुतौ एकमेवेतयनेन अविभक्तनामरूर्य कारणावस्थ न्रम्मोच्यत इति, तदप्ययुक्तम्-अविभिक्तयोरपि नामरूफयोर्बझणि सत्त्चे निरुपचरितै- कत्व स्थित्ययोगात्। निरुपचरितैकरवे सम्भयति सति साक्षणिकैकत्वस्वीकारायोगाच्च। किंच नामरूपे अविभके मूत्ा कुत्र तिष्ठतः-'न ग्रक्षणि- तस्य नामरूपरहितत्ात्। यदि त्विभक्ते नामरूपे ब्रक्षाणि सः, तर्हि बिभक्के च ते तत्र भवत एवं। तथाच सर्वदापि जक्ष नामल्सानिर्मुक्तमेव भवेत्। यदि त्वव्यक्के सर्हि त्रम्मण्येकत्वं निरुपचरितमेव। अविभक्कनागरूपस्य अव्यक्तत्वेन अम्मत्वाभावादिति। नच अविभक्तनाम रूपाव्यक्तोपहितव्वाङ्गम न भवत्येकमिति वार्च्य, किं प्रळयदशायां म्म तथाविधमिति बदसि? किं या परमार्थतः? आध हए एव। न द्वितीय :- परमार्थतोऽज्ञानस्यैवाभावादिति। किच कारणावस्थ ऋवोत्युक्तिरयुक्ता- सृद इव ऋ्रम्मणो यदि कार्यकारणावस्थे तर्हि तद्वद्विकारिखेनानित्यत्वमेव वेत्-नह्मवस्थावानविकारी नित्य:, कचिद्द्दष्ट उपपन्नो बा । नच सकलकारणस्य ज्रम्मणः कर् कारणावस्थाडमाव इति वार्च्य, सफलकारणस्य ब्रम्मण: कर्थ कार्यावस्थासद्ाव इति। नच माछू म्क्षण: कार्यावस्था, कारणावस्थात्वस्त्येवेति बाच्यं, कि तक्मणः कारणावस्था सर्वदा वर्तते। उत सुष्ठे परगेय: आधे- कर्व जगसपळ्यसम्भवः । द्वितीये- इदानी प्रपञ्चसमये ब्रह्म कारणं न भवत्येव्र। नय न्म्मणोस्ति कारणावस्थान्रयं- तत्रैका सृष्टिकारणावस्था, अन्या स्थितिकारणावस्था, अपरा ठयकारण बस्था। अत एव 'यतो बा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति, यत्यन्त्यमिसंविश्ञ न्तीदि जगज्जन्मस्थिति्यकारणत्य त्रक्मणः अ्रयत इति वाच्य, पूर्वपूर्वावस्थापरित्यागेनोत्तरोकरावस्थास्व्री कारेप

जीवस्येव नास्ति अद्यणोपि विकारित्वमिति बाच्य, तत्र देहस्यैंव तत््वीकारशालिलं तत्मयुन

** 170 **

अव्यक्तस्य जगत्कारणत्वे साङ्गयवादापततिरित्याक्षेपः, तत्समाधानं च। १५१

विकारित्वमनित्यत्वं चेति। नच जागदाद्यवस्थापरित्यांगपूर्वकस्वमाद्यवस्थास्वीकारशालिनो जीवस्येव ब्रह्मणो भवत्यविकारित्वमिति वाच्य, तत्राप्यवस्थावतस्साभासाहृक्कारस्य प्रमातुरेव तत्स्वी कारशालित्वा- दिक, नत्ववस्थात्रयसाक्षिणस्तुरीयस्य कूटस्थस्य जीवस्येति। तस्माद्यददवस्थावत्ततत्सर्वमनित्यमेव । नच घटत्वादवस्थावन्मृद्द्रव्यं नित्यमेवेति श्रुत्यैवोक्तमिति वाच्य, घटाद्यपेक्षया व्यावहारिकमेव तन्नित्यत्वमित्युक्तत्वात् । नच वृक्षस्य बीजवज्जगतो मूलभूत ब्रह्म कारणावस्थमेवेति वाच्य, अव्यक्तमेव जगतो मूल नतु ब्रक्षेति। नच ऊर्ध्वमूलमिति गीतया ऊर्घ्वस्य ब्रह्मण एव जगन्मूलत्वमुक्तमिति वार्च्य, अव्यक्तोपहितं ब्रह्ैव तत्रोर्ध्वशव्देनोक्त, नतु शुद्धं ब्रह्मेति कृत्वा अव्यक्त एव जगन्मूलत्वविश्रान्तिरिति। 'अव्यक्तमूलप्रभव' इति पुराणवचनानुसाराच्। तस्मात्परत्र्ण उपाधिभूतस्याव्यक्तस्यैव कारणावस्था कार्यावस्था चेत्यवस्थाद्वयं नतु ब्रह्मण :- यथा बाल्यायवस्था देहस्यैव न जीवस्य तद्वत्। तथापि अज्ञास्तु त्रक्षैव कार्यावस्थं कारणावस्थ चेति मन्वते, यथा ततोप्यज्ञा जीव एव बालो युवा स्थविरश्रेति मन्वते तद्वदिति। अव्यक्तस्य जगत्कारणत्वे साङ्मयवादापत्तिरित्याक्षेपः, स्वतन्त्रस्य तस्य जगत्कार- णत्वाभावात् तद्वैलक्षण्यमिति समाधानं च। ननु यद्येवमव्यक्तमेव जगन्मूलं तर्हि साङ्गयवादी जय प्राप्त इति, मैवम्-स्वतन्त्रमव्यक्तत जगन्मूलमित्यस्माभिरनुक्तत्वात्। ब्रह्मण्यध्यस्तं सामासमव्यक्त हि जगतो मूलं। यद्वा अव्यक्तोपहित ब्रह्म जगतो मूलमिति। नच सदेव सोम्येदमिति वाक्ये जगन्मूलं त्रह्मैव सच्छन्देनोक्तमिति वाच्य, उक्त भवतु- तथापि न शुद्ध ब्रह्म जगतो मूलं, किंतु अव्यक्तोपहितमेवेति। नचाव्यक्तोपहितस्य ब्रझ्णः कथमेकत्वादिकमिति वाच्यं, अव्यक्तस्य ब्रह्मशक्तित्वेन ब्रम्मान्यत्वेन परिगणनायोगात्। नहि लोके अग्निरेकस्तच्छक्तिर्द्वितीयेति भवति परिगणना। भवतु वा अव्यक्तं ब्रह्मणोन्यत्वेन परिगणनीर्य तत्त्वान्तर, तथापि न तेन मिथ्यामूतेन त्रम्मणोSनेकत्वं- यथा मिथ्याभूतेन नैल्येन गगनस्य न रूपित्व तद्वत्। अव्यक्त नामरूपविभागानहै। सूक्ष्मावस्थ व्यक्तिमनापन्नं पलयकालगोचरमचिद्दव्यं, तदेव- नामरूपविभक्त स्थूलावस्थ व्यक्त प्रपश्चकालगोचरं जगदित्युच्यते- यथा बीजस्यैव तरुत्व तथा अव्यक्त- स्यैव जगत्वम्। जगतोSचिद्द्रव्यत्वात्तत्परिणाम्युपादानं ह्यचिद्द्व्यमेव भवितुमर्हृति, नतु चिद्दन्- मुपादानोपादेययोस्सालण्यनियमात्। मृद्घटादिषु तथा दर्शनाच। ब्रह्म तु जगतो विवर्तोपादानमेव सर्पस्य रज्जुवत्। तत्र च न कार्यकारणयोस्सालक्षण्यनियम इति, चिद्रूपादपि ब्रम्मणोSचिज्जगदुत्पद्यत एव। एर्वस्थिते त्वें तु ब्रहैव जगतः परिणाम्युपादानमिति जूषे! सच्छिदानन्द ब्रम्म जगत्त्वचिदिति च वदसि ! अतः कथ तव व्याहतवादाभावः। नच प्रकृतिविशिष्टं ब्रह्मैव जगतः परिणाम्युपादानमि- स्यस्मामिरुक्तमिति वाच्य, तर्हि कि शुद्धं ब्रम्म जगतः परिणाम्युपादानं न भवतीत्यभ्युपेतम् ! ओमि- त्युक्तौ जितमेवास्माभिः। यदि वाम्युपेत तर्हि कर्थ दर्शितदोषातिवृत्तिरिति । तस्मान्नामरूपविभागानरह- कारणावस्थं तद्विमागार्हकार्यावस्थ चाव्यक्तमचिद्द्व्यमेव, नतु चिद्दव्यं, ब्क्म तदेव बोधकवावये एक- ** 171 **

१५२

मेवेत्यनेनोच्यते। निरुपचरितैकत्वस्य तत्रैव विश्रान्तत्वात्। एतेन-सदेवेति वाक्यमेव कारण- वाक्यं, एकमेवेति तु न कारणवावयं, किंतु बोधकवाक्यमेवेति कृत्वा कारणवाक्ये कर्थ शुद्धब्रह्मप्रति- पादनमिति शङ्कापि प्रत्युक्ता। यदुक्तम्- 'तद्धदें तर्थ्यव्याकृतमासीत्तन्नामरूपाभ्यां व्याक्रियत' इति श्रुत्यन्तराच्चायमेवार्थ इति तदयुक्तम्-तस्यापि श्रुत्यन्तरस्य मदुक्कार्य एव पर्यवसानात्, तथाहि- नामरूपे व्याकरवाणि इति सक्कल्प्य नामरूपे यो व्याकरोत्स किं व्याकृतनामरूपाद्वस्तुनः पृथग्मूतः! यद्वाऽपृथग्भूतः! आद्ये- यद्याकृतनामरूप तद्वस्तु नामरूपव्याकरणात्मागव्याकृतनामरूपमेव्रेति तदेवा- व्याकृतशब्दवाच्यम्-तदेव ब्रह्मणा व्याकृत सृष्टेः प्राक्वेद जगदव्याकृतात्मनैव स्थित-तदेतदेवोक्तं श्रुत्या- 'तद्गेद तद्यव्याकृतमासी'दिति। सृष्टेः प्रागिदं जगदव्याकृतात्मना स्थितमिति हि तदर्थः । तच्चाव्याकृतमव्यक्तमेव। नामरूपव्याकरणाभावेन हि तस्याव्यक्तत्वम्- तस्माद्वह्मणोऽन्यदव्याकृतमेव वस्तु जगतो मूल न ब्रह्मेति न ब्ह्मपरिणामभूतजगत्सिद्धिस्तवानया श्ुत्या। द्वितीये कर्तृकर्मविरोध :- नहि व्याकरणक्रियाकर्तैव तत्क्म भवेत्.। नच 'आत्मानमेवाकुरु' तेति श्रुतेः, 'आत्मन्येवात्मनात्मान सृज- स्यवसि हंसि'चेति स्मृतेश्र ब्रह्मैवाव्याकृतमात्मानमेव नामरूपाभ्यां व्याकरोदिति वाच्य, अजस्याव्य- यस्यानन्तस्य नित्यस्य परस्य ब्रह्मण: स्वतो वा परतो वा जन्मस्थितिलयायोगात्। स्वस्मादेव स्वं जायत इति विरुद्धूं स्वजन्मनः प्राक् स्वस्यैवाभावेन स्वजन्महेतुत्वस्य निराश्रयत्वात्। एतेन बौद्धाद्यमिमत- स्स्वभावकारणवादः प्रत्युक्तः। एवं स्वनाशहेतुत्वमपि स्वस्य न सम्भवति- स्वनाशकाले स्वस्थित्ययो- गात्। तस्मादुक्तश्रुतिस्मृत्योर्माययेत्येव परिहार :- मायया हि नित्यमजमनन्तमव्यर्य चिन्मात्रं शुद्धं बुद्ध- मानन्द सदैकरूपमपि ब्रक्ष नानारूपेण प्रतिभाति- गगनमिव नीलादात्मना। तस्माङ्वह्मणाऽ्व्याकृता- द्विन्नेनैवाव्याकृत नामरूपाभ्यां व्याक्रियते, नतु ब्रह्म। यदि तु ब्रहैवेत्याग्रह: तर्हि अव्याकृतोपाधिर्क ब्रह्म नामरूपव्याकृतोपाधिकमभूदिति वक्तव्यम्। नच तथैव वदाम :- सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्ट ब्रम्म स्थूल- चिदचिद्विशिष्टमभूदित्यस्माभिरुच्यमानत्वादिति वाच्यं, तथासति ब्रह्मण उपाधिरेव पूर्वमव्याकृतमिदानी नामरूपाभ्यां व्याकृतं च भवतीति ब्रह्मणस्सिद्धमेव जगत्प्त्यपरिणाम्युपादानत्वमिति संक्षेपः ॥ अद्वितीयमिति पदं निमित्तकारणान्तराभावं बोधयति, नतु द्वैतसामान्याभाव- मिति सुदर्शनमतनिराकरणम्। अद्वितीयमित्यनेन निमित्तान्तराभाव उक्त इति सुदर्शनः, तदयुक्तम्- निमित्तान्तराणां कालादृष्टादीनां सत्त्वात्। नचैकमेवाद्वितीयमित्यनेन ब्रह्मावोपादानं निमित चेत्युच्यत इति वाच्य, ब्रझमो- पादानवादस्य पराकृतत्व।दक्रियस्य ब्रह्मणो जगत्कर्तृत्वरूपनिमित्तत्वायोगाच्च। नचामिन्ननिमित्तोपादान- वादी शक्कराचार्योपीति वाच्य, सायाविशिष्टमीश्वराख्य ब्रह्मैव जगत उपादान निमित च, नतु शुद्ध ब्रक्षेति तदाशयात्। यद्वा माययैव ब्रह्म जगत उपादानं, निमित्त च नतु वस्तुत इति। किंच ब्रह्म जगतो विवर्तोपादानमेव, नतु परिणाम्युपादानमिति स्थापितम् 1. तथाच ब्रह्मणो जगद्विवर्तोपादानत्वं प्रति निमित्त मायास्त्येवेति कथमद्वितीयमित्यनेन निमित्तान्तरनिषेध:। अपिच- अचिदव्यक्तमेवाचि-

** 172 **

२० कारणवाक्यस्य, तत्स्वरूपशोधकवाकयस्य रामानुजाम्युपगतार्थनिराकरणम्। १५३

ज्जगत उपादानम्। अक्षत्वीश्वराख्यं तत्र निमित्तमेव। अव्यक्तस्य स्वतो जगद्रूपेण परिणन्तुमशक्त- त्वाज्जर्ड हि तत्। तस्मादव्यक्तं जगद्रूपेण व्यक्त विदधत ईश्वरस्यैव निमित्तत्वमिति कथममिन्न- निमित्तोपादानसिद्धि: । तव मते हि प्रकृतिरन्या ईश्वरोन्यः, अस्मन्मते तु प्रकृतिविशिष्टस्य ब्रह्मण एवेश्वरत्वात्तत्सिद्धिः। तस्मादेकमेवाद्वितीयमिति पदत्रयं भेदलयनिरासपरमेव ।। कारणवाक्यस्य, तत्स्वरूपशोधकवाक्यस्य रामानुजाम्युपगतार्थनिराकरणम्। रामानुजमते तु एकमिति पदेन त्र्मोपादानमिति, अद्वितीयमितिपदेन ब्रह्म निमित्तमिति च सिद्धे, एवेति पद व्यर्थमेव। नच नामरूपविभागरहितकारणावस्थव्रद्मप्रतिपादनपर एवकार इति वार्च्य, एकपदेनैव तल्ाभात्। नच वैशेषिका दिमिर्नित्यत्वेनामिमतानामकाशादीनामपि संहाराभिप्राय एवाकार इति वाच्य, तथासति त्वया नित्यत्वेनाभिमतानां प्रकृतिकालादीनामपि सहारामिप्राय एवकारः किं न स्यात्- न्रक्षव्यतिरिक्तनित्यवस्तुनिरासपर एव भवेदेवकार इति। नचास्य कारणवाक्यत्वात्कारणावस्थायां चाव्यक्तादीनां सत्त्वान्न तत्संहार एवकाराभिप्रेत इति वार्च्य, एकमेवेति वाक्यस्य कारणस्वरूपशोधक- वाक्यत्वेन कारणवाक्यत्याभावादिति। नचैंव जगत्कारणस्याव्यक्तस्यैव कारणवाक्येन ग्रहणे तत्स्वरूप- शोघकवाक्यमिद ब्रह्मपर नैव भवेदिति वाच्य, न्रक्षति कण्ठत एवोक्ततात्। नच ब्रह्मशव्द: प्रकृतिपर एव -- 'मम योनिर्महङ्गमे'ति गीतापयोगादिति वाच्य, माता मे वन्ध्येतिवद्दलशव्दस्य ब्रह्मपरत्वाभाव- कथनस्यापह्यास्यत्वात्। गीतायां तु प्रकरणादिवशादर्थान्तरपरिग्रह इति। भवतु वा अव्यक्तस्वरूप- शोधकमेवेद वाक्य, तथापि नास्म्क क्षति :- व्यक्ताव्यक्तयोस्स्वरूपं ब्रह्मैवेति ब्रम्मपरत्वस्यैव सिद्धत्वात्। कल्पितस्य अ्यघिष्ठान स्वरूप, ब्रह्मणि च व्यक्ताव्यक्ते कल्पिते- अतएव- जगतः परिणाम्युपादानत्वेन जग- स्कारणभूतायाः प्रकृतेरपि विवर्तोपादानं व्रह्मैवेति न्रह्मैव जगतः परमकारण- जगत्कारणकारणत्वात्। यथा जगत्कर्तुर्हिरण्यगर्भस्यापि कर्तृत्वाज्जगतः परमः कर्ता नारायण एवेत्युच्यते तद्वदिति। एवं परम- कारणत्वादेव सदेवेति वाक्येन ब्रह्मवोच्यते नत्वव्यक्तम्। तस्य च परमकारणस्य ब्रह्मण एकत्वादिक युक्तमेव। व्यक्तोपादानभूताव्यक्ताध्यासात्म्राम्क्षमित्नस्य कस्याप्यभावात्। एवं चैकमेवेति वाक्यस्य कारणवाक्यत्वेपि न मेदत्रयनिरासपरत्व।नुपपततिरिति सिद्धम्। नचाव्यक्ताध्यासस्यानादित्वात्ततः प्रागिति वचनमयुक्तमिति वाच्य, कालनिर्णयाभावादेवानादिख, नतु जन्यत्वाभावादिति। अत्र च पक्षे सदेवेति वाक्ये इदंशब्देन व्वक्तमव्यक्त चेति द्विविध- मचिद्द्रव्यं गृह्यते प्रपश्चकालगोचरं प्रलयकालगोचर चेति बोध्यम्। ननु यदि ब्रह्म जगतो नोपादान तर्हि बहुस्यामित्यस्य कथमुपपतिः ! उच्यते-बहुस्यामिति सक्कल्पः किं परस्य त्रक्मण: ? उत मायाविशिष्टस्य ईश्वराख्यस्यापरस्य ? नाध :- तस्य सक्कल्पाद्ययोगात्। द्वितीय इष्ट एव- मायिन ईश्वरस्य जगदुपादानत्व, जगन्निमित्तत्वं चास्माभिरभ्युपेतमेवेति। मायाया जगदूपेण परिणामान्मायी ईश्वरोपि जगद्रूपेण परिणत इव भवतीतीश्वरस्य जगदुपादानत्वं, स्वोपाधिभूतमायाया जगद्रूपेण परिणमयितृत्वादीश्वरस्य जगन्निमित्तत्त्वं च सम्भवतीति। किं बहुना-यद्यत्कल्याणगुणयोग भवन्तो ** 173 **

१५४ श्री शक्कराशङ्करमाष्यविमर्शः ।

ब्रुवन्ति ब्रक्षणस्तत्तत्कल्याणगुणयोगं वर्यं बदाम ईश्वरस्य- ततो नास्माक कस्यच्विदप्यनुपपतिः काचि- दपि। निगुणं ब्रह्म तु युष्माभिरनभ्युपगनमिति न्यूनता युष्माकमियमिति। अथ जीवेनात्मनेत्यस्य जीवशरीरेण मयेत्यर्थवर्णन तु अयुक्तमेव- जीवेश्वरयोद्शरीरशरीरिभावायोगस्योक्तत्वात्। जीवेनेति- पदस्य जीवशरीरेणेत्यर्थस्य लाक्षणिकत्वेनायुकतत्वाच। नच 'सिंहेन भूत्वा बहवो मयात्ता' इतिव दयुक्त तदिति वाच्य, तल्नापि सिंहात्मभूतेन मयेत्येवार्थात्। मनुष्येण मयेति प्रयोगवत्सिहेन मयेति प्रयोग- स्यापि देहात्मनोरन्योन्याध्यासम्रयुक्तत्वेन सिंहशरीरेणेत्यर्थालामात्। स्वशरीरे जीवे स्ववुद्धेर्त्रान्तिभूताया ईश्वरस्य भावनायोगाच। सर्वज्ञो हीश्वरः । नचात एव जीवे ईश्वरस्य नास्त्यहम्बुद्धिः, किंतु मच्छ- रीरमित्येव बुद्धिस्तस्माज्जीवेनेत्यस्य जीवशरीरेणेल्यर्थ उपवर्णित इति वाच्य, तर्हि सिंहेन भूत्वेति दृष्टा- न्तोपन्यासोडयुक्तएव। किंच यदि जीव ईश्वरस्य शरीरमेव न त्वीश्वरः, तर्हि अणुभिरपि जीवैर्ये ये भागा व्याप्तास्ते ते ईश्वरेण नैव व्याप्ता इति श्रुत्युक्ता सर्वव्याप्तिरीश्वरस्य नैव सिद्धचेत्। अपिच जीवस्यान्तस्थित्या जीव ईश्वरस्य शरीरं यथा भवति, तथा ईश्वरस्यान्तस्थित्या जीवस्यापीशरश्शरीर स्यादेव। नचेश्वरस्यान्तर्जीवो न तिष्ठतीति वाच्य, 'अन्तर्थहिश्र तत्सर्वे व्याप्य नारायणसस्थित' इति श्रुत्या चेतनाचेंतनयोर्बहिरपीश्वरो दर्तत एवेति। निर्वयवाणुपरिमाणजीवस्यान्तरीश्व रस्यावस्थितिरपि न सम्भवति- निरवयवस्य वस्तुनो निरवकाशत्वात्। नच निरवयवं गगन सावकाशमिति वाच्य, गग- नस्य सादित्वेन सावयवत्वात्। नच निरवयवमपि व्याप्तुमस्तीश्वरस्य शक्तिरिति वाच्य, दृष्टविपरीत- शक्तिकल्पनायोगात्। लोके व्याप्तस्य सर्वस्य सावयवत्वदशनात्। नच 'यस्यात्मा शरीर'मिति जीव- स्येश्वरशरीरत्व श्रुत्युक्तमिति तन्न नातिशक्कनीयमिति वाच्य, 'अन्धो मणिमविन्दत्' इतिवच्छौतस्या- प्यसम्भावितार्थस्य स्वीकारायोगात् । श्रुतिगतात्मशव्दस्य च बुद्धिपरत्वात्पाठान्तरे 'य आत्मनि तिष्ठ' न्निति पर्याये 'यो विज्ञाने तिष्ठन्नि'त्येव दर्शनात्। यद्यात्मविज्ञानशब्दयोजीव इत्येवार्थ इत्याग्रहस्तर्हि स जीव: साभासाहक्कारः प्रमातैवेति तदन्तःकूस्ात्मवस्थितिस्स्भत्येव। अनतःकरणवच्छिन्नैन्ये शुद्धचैतन्यस्य सामासान्तःकरणे बिम्बचैतन्यस्य च स्थितियोगादिति। एतेन जीवस्येवेश्वरस्याप्यन्त- श्र्वैतन्यमस्त्येव मायावच्छिन्नचैतन्ये शुद्धचैतन्यस्य स्थितत्वादिति कृत्वा जीववदीश्वरोपि चैतन्यभूतत्रद्मव्याप्त एवेति-स्थितम् । यदि तु- यदेव ब्रह्मचैतन्यं तदेव मायावच्छिन्नं सदीश्वरो भवतीति ब्रझ्ैवेश्वरो नतु ब्रह्मव्याप्त इत्युच्यते, तर्हिं तथैव-यदेव ब्रह्मचैतन्यं तदेवान्तःकरणावच्छिन्नं सज्जीवो भवतीति ब्रहैव जीव इति नतु ब्रह्मव्याप्त इति वक्तव्यम्। तस्मात् यदीश्वरो ब्रह्मशरीरं तर्हि जीवोपि ब्रझ्मशरीरमेव। यदि स्वीश्वरो व्रक्म तर्हि जीवोपि ब्रह्मैव। यदित्वीश्वरे त्रह्मबुद्धया ब्रह्मशरीरं जीवमीश्वरशरीरमिति बदामीति बदसि, तर्हि जीवे ब्रह्मबुद्धया ब्रह्मशरीरमीश्रं जीवशरीरमित्यहमपि वदामि- कल्पनायामविशेषात्। नच 'ईश्वरस्सर्वभूतानां हृद्देशेर्ऽर्जुन तिष्ठ' तीति गीतावचनाज्जीवानामन्तरीश्वर एव तिष्ठतीति वाच्य, तत्र सूतशब्दस्य कार्यकरणसङ्कातपरत्वादीश्वरस्य च जीवरूपेण तदन्तस्थितिरुवतेति। प्रत्यगात्मा हि सर्व-

** 174 **

कारणवाक्यस्य, तत्स्वरूपशोधकवाक्यस्य रामानुजाभ्युपगतार्थनिराकरणम्। १५५ भूतान्तरः । नच प्रत्यगात्मनो भूतम्रामर्ण न सम्भवतीति वाच्य, अयस्कान्तलोहन्यायेनाविकृतस्यापि प्रत्यगात्मनस्तत्सम्भवात्। मायया हि सर्व सम्भवति। नच परमात्मन एव मायास्ति नतु प्रत्यगात्मन इति वाच्यं, प्रत्यगात्मन एव परमात्मत्वात्। परमात्मा हि बुद्धावुपलभ्यमानः प्रत्यगात्मेतयुच्यते। तस्माज्जीव ईश्वर एव न त्वीश्वरशरिरं, परमात्मन एव बुद्धौ प्रविष्टत्वेन जीवत्वस्य जातत्वात्। नच प्रवेशाल्मागेव बुद्धौ स्थितस्य परमात्मनः क: पुनः प्रवेश इति वाच्य, प्रतिबनिम्वरूपेण पुनः प्रवेश इति, यद्वा अवच्छिन्नत्वरूपेणेति, अथवा- परमात्मनो बुद्धितादात्याध्यास एव बुद्धौ प्रवेश इति। नच परमात्मन: कथमध्यास इति वाच्य, पृच्छ! मार्या- इति। तस्माज्जीवस्य यन्निष्कृष्ट स्वरूप सचिदानन्दलक्षणं तदेव ब्रझ्म, तदेव चेश्वर इति कृत्वा जीवस्याभ्यन्तर ईश्वर इति कचिदुच्यतां नाम, न तावता जीव ईश्वरशरीरमिति अ्मितव्यं, किंतु जीव ईश्वर एवेति ज्ञातव्य, तत्त्वमसीति श्रुतिपरामाण्या- दिति संक्षेप: । • यदुक्त शरीरवाचिशब्दस्य शरीरिपर्यन्तत्वं मुख्यतयोपपत्रमिति तदयुक्तम्-अह मनुष्य इति म्रत्ययस्य आ्रान्तिप्रयुक्तत्वेन शरीरवाचिमनुष्यादिशव्दानां शरीरिपर्यन्तत्वं न मुख्यमिति। किंच शरीर- वाचिनश्शव्दाश्शरीरकायदेहाङ्गादयो देह एव रूढा नतु देहिनीति, न शरीरिपर्यन्तत्वं तेषाम्। अपिच मनुष्यत्वसिंहत्वपशुत्व।दिजात्याश्रयतया मनुष्यसिंहप्धादयश्श्दाश्शरीरवाचिनो भवन्तु नाम, क्थ पुनर्जीवशव्दश्शरीरवाची भवेत्- जीवो हि शरीरधारी नतु शरिरं- मनुष्यत्वादिजात्यनाश्रयत्वात्। नच जीवत्वजात्याश्रयत्वाज्जीवश्शरीरमिति वाच्य, जीवत्वस्याजातित्वात्। अन्यथा ईश्वरत्वस्यापि जातित्वादीश्वरशब्दोपि शरीरवाच्येव भवेत्। जातिर्हि जायमानस्य धर्मः न त्वजस्य- अजस्य जाति- रिति हि विप्रतिषिद्धम्। नचाचेतनत्वमिव चेतनत्वमपि जातिरेवेति वार्च्य, तथा सति चेतनत्वजातिमा- नीश्वरोपि शरीरमेव भवेत्। नचेश्वरश्ेतनो न मवत्यचेतनोपि न भवति, किं तूभयविलक्षण इति वाच्य, 'चेतनश्रेतनाना मिति थ्ुतेः। विलक्षणत्वेपि चेतनत्वाचेतनत्वयोरिव तद्विलक्षणत्वस्यापि जातिरूपत्व दुर्वारमेव भवेत्। तस्मादीश्वरशब्द इव जीवशन्दोपि न शरीरवाचीति। यदुक्तम्-'स आत्मा तत्त्वमसी'त्यनेन कृत्सस्य उगतस्स आत्मा एवंभूतव्रह्मात्मकस्त्वमसीत्युच्यत इति, तत्तु खामिप्रायेण विरुद्धं, तथाहि- ईश्वरस्य जगदिव जीवोपि शरीरमिति कृत्वा जीवस्य ब्रह्मात्मक्त्वं नाम ब्रह्मशरीरत्व- मिति हि तवामिप्रायः । स नोपपद्यते- ्वं तदसीति मुख्यसामानाधिकरण्ये थ्रयमाणे तद्धञ्जनायोगात्। त्वं तच्छरीरमसीति, स्वं.तच्छरीरिकोसीति वा विपरीतार्थवर्णनस्यायुक्तत्वात्। स आत्मेत्यत्रात्मशब्दस्य स्वरूपवाचित्वेन शरीरवाचित्वायोगात्। घटस्य मृदात्मेयुक्तौ कि घटश्शरीर मृद इत्यर्थ आयाति ? किंतु घटस्य मृत्स्वरूपमेवेत्यर्थ आयाति। नचाहमर्थस्यात्मनशरीरित्व।दात्मशब्दश्शरीरिवाचीति वाच्य, तथासत्यात्मशव्दोहमर्थजीववाच्येव नतु शरीरिवाचीति। नच जीवश्शरीरयेवेति वाच्य, भचतु वा न शरीरित्वघर्मपुरस्कारेण जीवे आत्मशब्दः प्रयुज्यते, किंतु स्वत्वादेव। आत्मा हि स्वं- अनात्मन- सस्वान्यत्वात्। मन्मते तु जीवजगतोरस्वरूप ब्रह्मैवेति कृत्वा स्वरूपस्य स्वशब्दार्थत्वेनात्मत्वाज्जग-

** 175 **

१५६

ज्जीवयोरात्मा व्रझ्ैवेति जीवस्य ब्रह्मात्मकत्वमुपपद्यते ब्रह्मस्वरूपत्वलक्षणम्। एवं व तत्त्त्वपदयोर्मुख्य- सामानाधिकरण्यमपि सम्भवति- त्वं ब्रह्मासीति। सम्भवति च मुख्ये अमुख्याश्रयणस्यान्याय्यत्व लोक- शास्त्रसिद्धम्। तस्मात्त्वदुक्तार्थस्त्वदमिप्रायेणानुपपत्नोपि मदमिप्रायेणोपपत्न एवेत्यलम्। यदुक्त सुदर्शनेन-जगच्छरीरकत्वमित्यनेन वस्त्वपरिच्छेदसिद्धि :- सर्वगतत्वमित्यनेन देशापरिच्छेदसिद्धिरिति, तद्दान्तप्रलपितमेव-जगच्छरीरकत्वस्यैव सर्वगतत्वरूपत्वात्। सर्वस्मिन् जगति व्याप्य वर्तमानत्वं हि जगच्छरीरकर्त्वं सर्वगतत्व च। किंच यस्य जगच्छरीरमेव, न तु स्वरूप स स्वशरीरेण तेन परिच्छिनः कर्थ न स्यात्, शरीरिणो जीवस्य हि शरीरेणास्ति परिच्छेदः, किंच परमात्मनो जगच्छरीरमेव नतु परमात्मा जगदित्यत्र वदन् सुदर्शनएव- श्रुतिपु तदात्मानं स्वयमकुरुतेति- नतु व्यवर्ततेति- परिणामादिति सूत्रात् नतु विवर्तादिति- 'कटकमकुटकर्णिकादिमेदैः कनकममेदमपीप्यते यथैकम्। सुरपशुमनुजादि कल्पनामिर्हरिरखिलाभि- रुदीर्यते तथैक' इति विष्णुपुराणाच ब्रह्मपरिणाम एवं जगदिति वादो निरवद्य इति कर्थ पूर्वमुदा- जहारेति न वर्य विद्य :- नहि कनकस्य कनकमकुटादयरशरीरं, नापि शरीरिणश्शरीराकारपरिणाम:, नहि जीवस्य मनुष्यादिदेहाकारपरिणामः, तस्माज्जगच्छरीरकस्य परमात्मनः परिणामो जगदिति वाकय मनुष्यशरीरकस्य जीवस्य परिणामो मनुष्यशरीरमितिवदपहासास्पदमेव। श्रुतिसूत्रादयस्तु कूटस्थ त्रझ्मैक- मेव मायया जगद्रूपेण परिणतमिव भवतीत्यभिप्रायवन्तः। प्रपश्चितश्चायमर्थः प्रागेवेतीहोपरम्यते। यच्चोक्तं जीवगतहेयगुणा ब्रह्मणो न सन्तीत्येवपरं निर्गुणवाक्यमिति तदप्ययुक्तम्-हेया उपादेया वा गुणा: प्रकृतिगता एव, नतु जीवगता नापीश्वरगता इति। नच प्रकृतिगता एव गुणाः प्रकृतिसंसर्गाज्जीवगता भवन्तीति वारच्, तथासतीश्वरस्यापि प्रकृतिसंसर्गोस्त्येवेति जीववदीश्वरस्यापि प्राकृतगुणयोगोऽवर्जनीय एव। नच जीवस्य प्रकृतिसंसर्गादागता गुणा हेयास्तत्पकृतेरशुद्धत्वात्। ईश्वरस्य तु प्रकृतिसंसर्गादागता गुण। उपादेयास्ततप्रकृतेश्युद्धत्वादिति वाच्यं, कि प्रकृतिसंसर्गानिर्गुणस्य गुणा आगताः १ यद्वा सगुणस्य आद्ये- जितोसि त्वम्। द्वितीये- जीव ईश्वसश्र प्रकरृतिसंसर्गा- त्मागेव सगुण इति कृत्वा कथ जैवा गुणाः प्राकता इति, ऐश्वरा गुणा अप्राकृता इति चोच्यते। किंच केते अप्राकृता ऐश्वरा गुणाः। नच सर्वज्ञत्वसर्वकर्तृत्वसवोपादानत्वसर्वाधारत्वसर्वान्तरात्मत्व- सर्वनियन्तृत्वादय उक्ता एवेति वार्च्य, ते सर्वेपि प्राकृता एवेति। प्रकृत्यमावे सर्वस्याप्यभावात्कथ सर्वज्ञत्वादिगुणा ईश्वरे प्रकृतिसंसर्गाताम्भवेयुः। नच नित्यत्वशुद्धत्वादयो प्राकृता इति वाच्य, नित्यत्व कालत्रयावाध्यत्वं, तच्च कालत्रयस्य प्राकृतत्वेन प्राकृतमेव। शुद्धत्वं मलास्पर्शित्वं, सच मलः प्राकृत एव। ज्ञानत्वं च प्रकाशकर्त्व, तच्च प्रकाश्याभावेन भवत्येवेति प्राकृतमेव। आनन्दत्वमानन्दयितृर्त्व न तच्चानन्दयितव्याभावेन न भवत्येवेति प्राकृतमेव। यद्यानन्दस्वरूपतवादानन्दं ब्रम्मेत्युच्यते तर्हि आनन्दो गुणो न भवत्येव। किं बहुना यं ये गुणं कल्याणमकल्याणं वा त्वं ब्रह्मणि सम्भावयसि, स सर्वोपि पाकृत एवेति ब्रह्म निर्गुणमेव ।

** 176 **

१५७

सत्यं ज्ञानमित्यादिश्ठतेः निर्विशेषत्रह्मपरत्वोपपत्तिः । अथ सत्यं ज्ञानमनन्तं व्रम्मेति वाक्य विमृश्यते-अत्ाह रामानुजः-सामानाघिकरण्यस्यानेक विशेषणविशिष्टैकार्थाभिधानव्युत्पत्त्या नात्रापि निर्विशेपवस्तुसिद्धिरिति, तदसत्-अतएव सत्यमिति वाव्य लक्षणया ब्रह्म प्रतिपादयतीत्युक्तमिति। नच मुख्यार्थवाधरूपलक्षणावीजामावान्नान्र लक्षणोदय इति वाच्यं, बीजस्य सत्चात्- तथाहि लोके ज्ञानस्य जन्मनाशप्रसिद्धेर्ज्ञातृज्ञेयाभ्यां परिच्छिन्नत्वप्रसिद्धे- स्सत्यमनन्त च ज्ञानं नास्ति। यद्यपि परमते सत्यमनन्त च वस्तु गगनमस्ति, तथापि तस्य ज्ञानत्व नास्तीति- ज्ञानमनन्त च सत्यं वस्तु नास्ति- अर्थक्रियाकारित्वेन सत्य ज्ञानं यद्यप्यस्ति तथापि तदनन्त न भवति अन्तवत्वदर्शनात्तस्येति सत्यज्ञानसम्भवेपि सत्यानन्तज्ञानासम्भवः। एवं सत्यत्वज्ञानत्वा- नन्दत्वानां सामानाधिकरण्यासम्भव एव लक्षणाबीजमिति। नीलं महत्तुगन्ध्युत्पलमिति स्थले तु नीलत्व- महत्त्वसुन्धित्वानां सामानाधिकरण्यसम्भवात्तत्राभिधाया एव प्रवृत्तिरन्न तु लक्षणाया इति तद्वाक्य विशेषण- विशिष्टवस्तुपरत्वेन सविशेषविषयमेव। प्रकृतवार्क्य तु विशेषणविशिष्टवस्तुपर न भवतीति निर्विशेष- विषयमेवेति प्रकृतवाक्याल्लक्षणया निर्विशेषत्रह्मसिद्धिरिति। ननु सत्यत्वानन्तत्वविशेषितज्ञानस्य, ज्ञानत्व- विशेषितसत्यानन्तस्य वा वस्तुनो लौकिकस्याभावादेव सत्ये ज्ञानमनन्तमिति ब्रह्मलक्षणवाक्यस्य कापि नातिव्यापतिः। तथाच सत्यत्वज्ञानत्वानन्तत्वविशेषणविशिष्ट ब्रहैव प्रकृतवाक्यात्सिद्धं न निर्विशेष- मिति, मैवम्-किमत्र वाक्ये सत्यादिपदत्रयं विशेषणभूत! यद्वा तत्रान्यतम विशेष्यमूतम् ? आद्े ब्रह्मणो विशेष्यस्य स्वरूपं प्रकृतवावयेन नैवोक्तं भवेत्। नचेष्टापत्ति :- प्रकृतवाक्यस्य ब्रह्मस्वरूपलक्ष- णत्वाद्यतो वेत्यादि वाक्यं हि तस्थलक्षणम्। द्वितीये- कतम पर्द तत् विशेष्यम्? न तावत्सत्य- मितिपद-ज्ञानत्वानन्तत्व विशेषितसत्यपदार्थामावात्। नापि ज्ञानं सत्यत्वादिविशेषितज्ञानपदार्थाभावात् -- नाप्टनन्तमितिपद, सत्यत्वादिविशेषितानन्तपदार्थाभवात्? एतादृशानुपपत्तिवशादेवेर्द वाक्य लक्षणया ब्रह्मस्वरूपपरमिति। नच ब्रह्मणस्तवरूप ज्ञानमेवेति ज्ञानपदमत्र विशेष्यमिति वाच्य, लोके सत्यत्वा- नन्तत्व विशेषितज्ञानपदार्थाभावेन सत्यमनन्तं च ज्ञानं त्रक्षेति शुत्वा कोपि ब्रम्मास्तीति न प्रतीयात्। किंतु वन्ध्यापुत्रोतिसुदर इति वावयं श्ुत्वा वन्ध्यापुत्राभावमिव प्रकृतवाक्य श्त्वापि त्रम्माभावमेव प्रती- यादिति। नचैवं ज्ञानपदस्यैव लक्षणास्तु कुतः पुनरसत्यानन्तयोरिति वाच्य, सत्यानन्तपदसम्बन्धादेव ज्ञानपदस्य लक्षकत्वं नतु स्वत इति। ननु सत्यानन्तत्वाभ्यां विशेषितमिंद ज्ञानपर्द यदि लक्षणया ब्रह्म बोधयति, तर्हि ब्रक्मण: स्वरूप ज्ञान नैव भवेदिति चेत्तदिष्टमेव। नहि वर्य घटज्ञानवत्सत्यानन्त, किंचिद्ज्ञानमस्ति तद्रक्ेति बूमः । नच तर्हि ब्रह्मण: स्वरूपं किमित्युच्यते त्वयेति वाच्य, अवा- अनसगम्य निर्विशेषं ब्रह्मस्वरूप कथमहमिदमिति प्रतिपाद्येयम्। नच ज्ञान त्रह्मस्वरूपमिति बहुश उद्घोपितं त्वयेति वार्च्य, ब्रक्ष सर्वावभासकमिति कृतवा मासकत्वधर्मपुरस्कारेण ब्रह्म ज्ञानस्वरूपमित्युक्तं, ज्ञान हि लौकिक भासक, नचैवं भासकत्वधर्मेण सविशेषं ब्रक्षेति वाच्य, परमार्थतो भास्यामावेन ब्रझ्णो भासकत्वाभावादिति। ** 177 **

१५८ विज्ञानमानन्दमिति श्रुतेनिविशेपत्रह्मपरत्वोपपत्तिः । ननु विज्ञानमानन्दं व्रह्मेत्येतद्रद्मस्वरूपलक्षणमिति कृत्वा ज्ञानत्वानन्दत्वविशिष्टमेव व्रम्म नतु निर्विशेषमिति चेन्मैवम्-तत्रापि ज्ञानत्वविशेषितानन्दस्य आनन्द्त्वविशेपितज्ञानस्य चामावेन मुख्यार्था- नुपपत्त्या लक्षणयैव निर्विशेपन्रह्मसिद्धिरिति। नच व्रक्षण आनन्दः स्वरूपमिति वाच्य, सगादिविषय- भोगनन्यस्य लौकिकस्यानन्दस्यानित्यस्य ब्रह्मस्वरूपत्वायोगात्। नच नित्य एवानन्दो त्रद्ा भवेदिति वाच्य, लोके नित्यस्यानन्दस्यैवाभावात्। नहि ज्ञान नित्यमिति आनन्द नित्यमिति च कोपि प्रत्येति। नच त्वयैव ब्रम्मण आनन्दः स्वरूपमेव नतु गुण इत्युक्तमिति वाच्यं, वक्षणो यद्यानन्दः स्वरूप तर्हि तस्य किमित्यवाब्बनसगम्यत्वं भवेत्। नच कर्थ स्वोकतिव्याघातपरिहार इति वाच्य, यथा सर्वावभासकत्वाड्गक् ज्ञानस्वरूपमित्युक्तं तथैव सर्वानन्दयितृत्वादानन्दस्वरूपमित्यप्युक्तमिति। तर्हि ब्रम्म किं सर्वे नानन्द- यति- आनन्दयत्येव परन्तु सर्वमेव न भवति वस्तुत इति कर्थ सर्वानन्दयितृत्वम्। ननु यदि ब्रह्म सर्वे व्यवहारदशायामानन्दयति तर्हि स्रगादिवद्रह् न भवेदानन्दः, अपितु जड एव भवेत्। नचेष्टापतति :- 'आनन्दो व्रह्मेति व्यजाना'दित्यादिश्ुतिविरोघादिति, मैवम्-सगादयो नानन्दयितार:, किंतु स्रगादिविषयभोगेन सगादिविषयेच्छाया निवृत्तौ मनस्यन्तस्सुखे सति न्रम्मानन्दस्तन्न प्रतिबिम्बतीति ब्रक्षैवानन्दयितृ। किंच वैषयिकमानन्दमनुभवतो जीवस्य तत्क्षणे यादृशी स्थितिस्तादृश्येव ब्रम्मानुभवसमयेपि त्रह्मविद इति कृत्वा ब्रम्मानन्द इति व्यपदिश्यते। वस्तुतस्तु न ज्ञानमानन्दो वा ब्रह्म तयोरनित्यत्वाङ्रह्मणश्च नित्यत्वादिति। यदि तु लौकिकौ क्षणिकौ ज्ञानानन्दौ ज्ञानानन्दौ नैव भवत :- अलौकिक नित्यं ब्रहैव ज्ञानमानन्दं चेति मतं तर्हि लौकिकज्ञानानन्दवाचिनोर्ज्ञानानन्दशव्दयोः कथ- मलौंकके ब्रह्मणि लक्षणां विना प्रवृत्तिस्स्यात्। नच लौकिकज्ञानानन्दशव्दयोर्वह्मण्यपवृत्तावपि वैदिकयो- स्तयोसतत्र प्रवृत्तिर्भवेदिति वाच्य, वेदस्यापि लौकिकत्वात्। लोके हि भवति वेदः। तस्माद्ज्ञाना- नन्दयोर्बूह्मस्वरूंपलक्षकत्वादेव ब्रह्मस्वरूपत्वव्यवहार इति निर्विशेषत्रह्मसिद्धिः । ननु भास्याभावादानन्दयितव्याभावाच्च ब्रह्मणो ज्ञानत्वमानन्द वा वस्तुतो मास्तुनाम किं ब्रह्म वस्तुतस्सत्यमुतासत्यम् ? आद्ये- सत्यत्वरूपविशेषवत्वान्न निर्विशेषत्रह्मसिद्धिः । द्वितीये- असत्यमेव त्रम्मम भवेदिति कथ पारमार्थिकसत्यत्वं ब्रक्षणस्त्वयोच्यत- इति, मैवम्-लोके यद्वस्तु सद्बुद्धिविपयस्तत्सत्य- मिति दष्टम्। सद्बुद्धिविषयत्वं च घटादेर्न्तिप्रयुक्तमिति कृत्व। ब्रह्मैव सद्बुद्धिविषय इति स्थापितम्। एवं वस्तुतस्सद्बुद्धिविषयत्वाह्वह्म पारमार्थिकसत्यमित्युक्तम्। ततश् सत्यशब्दोपि ब्रह्मणि लक्षणयैव प्रवर्तते न स्वभिघया। वस्तुतस्सद्वुद्धेरेवाभावेन कर्थ पुनस्तद्विपयत्वं ब्रह्मणो वस्तुतो भवेत्। तस्मा- द्वस्तुतस्सत्यत्वरूपविशेषाभावान्निर्विशेषव्रम्मसिद्धिरिति। व्यवहारदशायामेव ब्रह्म सत्यमिति ज्ञानमिति आनन्दमिति अनन्तमिति नित्यमिति शुद्धमिति चोच्यते- नतु परमार्थदशायामिति कृत्वा परमार्थतो ब्रम्म निर्विशेषमेव व्यवहारतस्तु सविशेषमेवेति पूर्वमेवोक्तो मयारयं विेक-इत्यलम्। यदुक्तम्-सर्वविशेप- निषैधे स्वाभ्युपगतारिसिाधयिपिता नित्यत्वादयश्र निषिद्धास्स्युरिति रामानुजेन, तत्परास्तम्। व्यव- हारदशायां विशेषसाधन परमार्थदशायां तन्निषेध इति। ** 178 **

विज्ञानमानन्दमिति श्रुतेर्निर्विशेषत्रह्मपरत्वोपपत्तिः । १५९

ननु ज्ञानानन्दादिकल्याणगुणविशिष्टत्वान्न निर्गुणं ब्रह्ेति न निर्विशेषत्रक्मसिद्धिः । नच 'यतो वाचो निवर्तन्त' इति श्रुत्या ब्रम्म निगुणमिति वाच्य, तच्छतेः गुणानन्त्यपरत्वात्। तथाचोक्तम्- 'सङ्यातु नैव शक्यन्ते गुणा दोपाश्च शार्ङ्गिणः। आनन्त्यात्पथमो राशिरमावादेव पश्चिमः ॥ यथेपवो निवर्तन्ते नान्तरिक्षक्षितिक्षयात् । तथा वाचो निवर्तन्ते नाच्युतस्य गुणक्षया' दिति च। अत एव 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वा'निति, स एको ब्रह्मण आनन्द' इति च- व्रह्मण आनन्दगुणश्श्रयत इति, नैत- त्सारं-व्यवहारदशारयां मायाविशिष्टस्य विष्ण्ाख्यस्य परस्य ब्रह्षण ईश्वरस्य सर्वज्ञत्वादयो गुणा असह्गचेया एवेत्यस्माभिरप्युक्तमेव । परमार्थतस्तु निर्गुणं ब्रह्म निर्मायत्वादित्युच्यते। एवं च निर्गुणसगुणक्नुत्यो- र्विरोध एव नास्ति, विभिन्नदशाविपयत्वादिति कृत्वा नात्रापच्छेदादिन्यायावतारः। सर्वास्वपि शाखा- स्वेवमेवेति सर्वशाखाप्रत्ययन्यायोऽस्मदनुकूल एव। 'आनन्द न्रश्मण' इत्यत्र तु ब्रह्मणस्स्वरूपभूतमानन्द- मित्यर्थ: । राहोश्शिर इति वदिति न ब्रह्मगुणत्वमानन्दस्य- यतो वाच इति श्रुतौ यच्छन्दो ब्रह्मपर एव, न ब्रह्मणः कल्याणगुणपर इति न खवदुक्तार्थसिद्धिः। वाचश्र मनसा सह कल्याणगुणान्माप्त एवेति नाप्राप्येत्येतत्त्वन्मते सङ्गच्छते। नच यत इत्यस्य यदीयकल्याणगुणादित्यर्थमुपवर्ण्य अपाप्येत्यस्य यदीयकल्याणगुणगणास्तमप्राप्येत्यर्थ उपवर्ण्यत इति वाच्यं, तस्यार्थस्यायथाश्चुतार्थत्वेनागह्मत्वात्। 'स एको न्रह्मण आनन्द' इत्यत्र ब्रह्मशब्द: प्रजापतीनां पितास्ति यो हिरण्यगर्भस्तत्पर एव तदानन्दस्यैव परिच्छिन्नत्वेन एकत्वसङ्गयायोगित्वात्- अपरिच्छित्नानन्दश् ब्रह्मस्वरूपभूत एवेति ब्रह्मैव। नच परस्य ब्रझ्मणो गुणमूतो प्यानन्दोऽपरिच्छित्नोस्तु, इति वाच्यं, यस्यानन्दो गुण इत्युच्यते तेन स परिच्छित्न एवेति गुणाद्गुणी हि मिन्न: शुक्काद्घट इव, यो यस्माद्भिन्नस्स तेन परिच्छिन्न एव- यथा घटाद्धिन्न: पटो घटेन परिच्छितस्तद्वत् । एवं च यदि ब्रह्मण आन्दो गुणस्स्यात्तर्हि आनन्दो परिच्छित्रो मास्तु- नाम- ब्रह्माप्यपरिच्छिनं नैव सिद्धयति। नच परिच्छित्मेव ब्रह्मापि भवत्विति वाच्य, अनन्तमिति पूर्ण इति च श्रुतिविरोधात्। किंच त्वदभि्रेता ब्रम्मगुणा ज्ञानानन्दादयः किं ब्रह्मभिन्नाः१ उताभिन्नाः? आध्ये-ब्रह्ममिन्नास्ते कि ब्रह्मणा व्याप्ता उताव्याप्ताः १ आदे- गुणव्यापि बूह्ष निर्गुणमेव- यथा घटस्यापि गगनं निर्घटं- यथा वा शरीरव्यापि ब्रह्म अशरीरम्। द्वितीये- ब्रह्मणस्सर्वव्याप्तिमङ्गसङ्ग: । यदि ते ब्रह्मामिन्नास्तर्हि गुणस्य निर्गुणत्वाद्गुणाभिन्नं ब्रह्मापि निर्गुणमेवेति। अपिच यदि गन्धवतीव पृथिवी गुणवद्धह्म तर्हि गन्धः पृथिवीमिव गुणो त्रह्म सर्वात्मना व्याप्यावतिष्ठेतेति-त्रह्म व्याप्तमेव भवेत्। नचेष्टापत्तिः- सर्वान्तरत्वं सर्वव्यापित्व च त्रझ्मणः प्रतिपादयन्ती श्रुतिर्वाधिता भवेत्। किंच ये ज्ञानादयो गुणास्तेषां किं ब्रह्मस्वरूपमुतान्यत् ? आध्ये- निर्गुणमेव ब्रह्म द्वितीये ब्रह्मणस्सर्वात्मत्वप्रतिपादकश्रुति- व्याकोप: । सर्वस्यात्मा व्रह्मेति श्रुत्योद्घुष्यते- 'स आत्मेति, ऐैतदातम्यमिद सर्वमिति च। किंच यदि ब्रम्मानन्दवदेव नत्वानन्दः तर्हि ब्रह्मापाप्त्या जीवस्यानन्दावाप्िन स्यात्। नचेष्टा- पत्तिः- 'रसो वै सः रसग ह्येवायं लब्ध्वाSऽनन्दी भवतीति श्रुतेः, विद्वदनुभवस्य सुप्तसर्वजनानुभवस्य च भङ्गमसज्गात्। नच अनन्दिन्रह्मपाप्त्या जीवस्याप्यानन्दित्वमिति वाच्य, आनन्दिचैत्रप्राप्त्या मैत्रस्या- ** 179 **

१६०

प्यानन्दित्वभसज्ञत्। नचेष्टापतिः, आनन्दिचैत्रपाप्त्यैव मैत्रस्यानन्दित्वे आनन्दार्थ मैत्रस्य पुनः प्रय- तनायोगात्- ब्रह्मचारिणोपि गृहमेधिपाप्त्यैव सुखितत्वेन सुखार्थमुद्धाहविपयेच्छाऽयोगाच्च। प्रत्युत सुखिन गृहमेधिन प्राप्य ब्रम्मचारी खिद्यत एव मम मार्या नासीदिति। नच ब्रह्म आनन्दि आनन्द च भवति- यथा ज्ञानि ज्ञान च तद्वदिति वार्च्य, दृष्टान्तासम्प्रतिपत्तेः। ब्रम्मज्ञानमित्येव खलु सम्प्रति- पत्नोंशः । किंच यदि ब्रह्मणो ज्ञानमानन्दश्चेत्युमयं स्वरूप, तर्हि ज्ञानस्वरूप ब्रह्मैक, आनन्दस्वरूप ब्रम्मान्यदिति ब्रह्मद्वय स्यात्- एकस्यैव ज्ञानस्वरूपस्य ब्रह्मण आनन्दस्वरूपत्वायोगात्। ज्ञानमानन्द च मिन्ने हि। मिन्नयो: स्वरूपयोरेकत्वमयुक्तम्। नच तव मतेप्यस्त्ययं दोप इति वाच्य, मन्मते ज्ञाना- मिन्नमेवानन्दमित्यदोषात्। नच कथ ज्ञानस्यानन्दामिन्नत्वमिति वाच्य, जन्यज्ञानस्य जन्यानन्दा- भिन्नत्वानुपपत्तावपि नित्यज्ञानं नित्यानन्दादमिन्नमेवेति। नित्यज्ञानं हि ब्रह्म तदेव नित्यानन्द चेति। एकमेव ब्रह्म प्रकाशकत्वाद्ज्ञानमिति, आनन्दयितृत्वादानन्दमिति च व्यपदिश्यत इत्युक्त हि प्रागेव। तस्माद्वमानन्दमेव नत्वानन्दगुणकमिति निर्विशेषमेव ब्रह्म वस्तुत इति ॥ त्रह्मविदाप्नोति, सोश्नुते सर्वान् कामान्, ब्रह्मणा विपश्चितेति ञ्रुतेनिर्विशेषत्रह्मपरत्वोपपत्तिः । ननु 'ब्रह्मविदाप्नोतिपर'मिति ब्रह्म तद्वेदनं तत्पाप्तिः प्राप्यं चेति, चतुष्टयमुक्त श्रुत्या-तत्र 'सोश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिते'ति ब्रह्मवेदनफल दर्शितम्। कौम्यन्त इति कामाः कल्याणगुणा: ब्रह्मणा सह तद्गुान् सर्वान्प्राप्नोतीति श्रुत्यर्थात्सकलकल्याणगुणपरिपूर्ण त्रह्मेति न निर्गुण- ब्रह्मसिद्धिरिति, मैवम्-ब्रह्मविदाप्नोतिपरमित्यत्र प्राप्यतया निर्दिष्टं वस्तु परं ब्रह्ैव न त्वन्यत्, पर- मित्युक्तत्वात्। परं हि सर्वापेक्षया न्रम्म, ब्रह्मापेक्षया सर्वस्यापरत्वात्। यद्यप्यपूर्वमनपरमिति श्रुत्या ब्रह्म न पर, नाप्यपरं, तथापि व्यवहारतस्तत्परमेव। वस्तुतस्तु न परं, नाप्यपर-तदपेक्षयान्यस्य सत्वेहि तद्दृष्ट्या तत्परमपरं वा भवेत्। अतएव 'ब्रह्मविद्दलैव भव'तीति श्रुत्यन्तरप्रसङ्गतिः। ब्रक्ष- प्राप्तिर्हि बूह्ाभावः न त्वप्राप्तस्य बक्षण: प्राप्तिः, परिपूर्णस्य वूक्षणो नित्याप्तत्वेन प्राप्तव्यत्वाभावात्। नित्याप्तमपि बूक्ष ज्ञानादप्राप्तमिव भूत्वा तदपायात्प्राप्तमिव भवति। तस्माङ्वम्मज्ञानात्माप्यं वहैव -- तदे- वेह परमिन्युक्तम्। अस्य च बूह्षविदः प्राप्तबूक्षभावस्य स्वरूपभूतेन बह्ाचैतन्येन युगपदेव सर्वकामा- वाप्तिरिति सोश्नुत इति श्रुत्यर्थः । अर्य च स्तुतिभूत एव। बह्मभाव प्राप्तस्य निर्मायस्य मायामय- कामप्राप्त्ययोगात्। 'यवाग पिब शिखा ते वर्थिष्यत' इति वद्हमप्राप्तस्य तव सर्वकामप्राप्तिर्मवेदिति वचन प्ररोचनारूपमेव। यद्वा यावत्सर्वमुक्तिमुक्तस्य ईश्वरभावापत्तिरेवेति मते ब्रह्मविदीश्वरसायुज्यं प्राप्य स्वरूपभूतबूह्मचैतन्येन युगपदेव सर्वान् कामान्प्रप्नोतीति श्त्यर्थः। अथवा बह्मविद्रह्मसायुज्यमेव प्राप्नोतीति मतेपि यावद्यवहारं पुरुषान्तरदृष्ट्या बूह्भूतस्य बूह्षविन्मायाविशिष्ट ईश्वर एव। यथा वह्मा- भूतोपीश्विरो भवतीश्वरः तथा च तस्येश्वरस्य बूह्मविदः सर्वकामावाप्तिरुचितैवेति। सर्वथापि वह्मा- वित्माप्यं पर बूह्ौवेति न बूह्मविदः कामप्राप्तिः कापि। ते च बूह्मवित्पाप्यतत्रेन तवाभिमताः कामा ऐशरा एव, न ब्राह्मा इति नानया श्रुत्या निर्गुणबूष सिद्धिरिति। ** 180 **

बह्मविदाप्नोती त्यादिश्चुतीनां निर्विशेषत्रह्मपरतवोपपचिः । १६१

ननु विविध पश्यच्चित्वं विपश्चित्वं, तद्धि सार्वश्यं, तद्गुणयुक्तन त्रणा सह स सर्वा- न्कामानश्नुन इति श्रुत्यर्थात्कथ न निर्गुणत्रह्मासिद्धिरिति, मैवम्-पुत्रेण सहागतः पितेतिवतसहयुक्त्ते- डपधान इति यद्यत् सहशन्दयोगादप्धाने तृतीया तर्हि सर्वकामावाप्तावीश्वरस्याप्राधान्य, जीवस्यैव प्राधान्ये च भवेत्। नचेष्ठापततिः, जीव एव सर्वान्कामानश्नुते, ईश्वरस्तु तान् प्राधान्येन नाशनुत इति जीवापेक्षया ईश्वरस्य न्यूनतावगमात्। किंच ईश्वरेण सम जीव: कामानश्नुत इत्यस्य कोर्थ :- ईश्व- रेण सह स्थित्वा कामानशनुत इति ? यत्र कापि स्थित्वा ईश्वरेण सहाश्नुत इति ? आधे ईश्वरव- ज्ीवस्यापि विभुत्वमागतं, तत्तवानिष्टम्। द्वितीये ईश्वरेण सह तिष्ठतः कथमीश्वरेण सहाशर्न-नहि पुत्रेण सहातिष्ठन् पिता पुत्रेग सहाक्नाति- किंच अप्राप्तान् कल्याणगुणान्जीवः प्राप्नुयान्नाम। कथ पुनः प्राप्तानेव तानीश्वरः पुनः प्राप्नुयात्। नच कामाशनमित्यस्य कामप्राप्तिरिति नार्थ:, किंतु काम- भोग इत्यर्थ: । तथाच ईश्वर: स्वीयानेवानन्दादीन् कल्याणगुणान्यथा भुंक्ते तद्वज्ीवोपीत्यर्थ इति वाच्यं, तथासत्यानन्दस्य भोग्यत्वेपि ज्ञानादीनामभोग्यत्वमेवेति कर्थ सर्वकामाशनस्य सर्वकामभोग इत्यर्थः । अपिच ईश्वरेण सहेत्यस्य ईश्वरवदित्यर्थोपि लाक्षणिकत्वादुपेक्ष्यः। भवतुनामैतद्वाकय विप- श्वित्वादिगुणकज्नह्मपर, तथापि नास्माकं क्षति :- यावद्यवहारं सर्वज्ञत्वादिगुणकस्येश्वराख्यस्य व्रणो- स्माभिरभ्युपेतत्वात्। नच ब्रह्मवित्ाप्य परं ब्रझ्म सकाममीध्राख्यमेवेति न मुक्तस्य निर्विशेषत्रह्मभावा- पततिरिति नास्ति निर्विशेष ब्रह्मेत्ति वाच्य, यदि ब्रह्मविद ईश्वरभावकामः तर्हि तेन कामेन स ईश्वर- भावमेव प्राप्नोति, न ब्रह्मभावमिति- यथा ब्रह्मविदोपि ब्रह्मलोकप्राप्तिकामश्चेत्तेन कामेन ब्रह्मलोकस्य हिरण्यगर्मस्वामिकस्यैव प्राप्तिर्न तु परत्रक्षणः। निष्कामस्य तु ब्रह्मविदः परवह्मभावापत्तिः कामस्य बह्ा- प्राप्तिप्रतिबन्धकत्वात्-इति। अथवा सोश्नुत इति श्रुतिगतन्रह्मशब्दो हिरण्यगर्भवाच्येव भवति- पुलिङ्गब्रद्मशव्दस्य तत्र रूढत्वात्। तथा च ब्रह्मविदपि पुरुपः ब्रम्मलोककामी चेद्रह्मलोके प्राप्य तत्र हिरण्यगर्भेण सह सर्वान् कामानश्नुत इति श्रुत्यर्थः। तेच कामा: ब्रह्मलोकोपभोग्या विषयविशेषा इति बोध्यम्-इति। ननु 'सोश्नुत इति' वाक्य 'ब्रह्मविदाप्नोति पर'मिति श्रुतिगतपरशब्दविवरणपरम्। तथाच परशब्दवाच्यं ब्रम्मवित्त्ाप्य फल ब्रह्मण। सह सर्वे कामा इत्येतत्। ब्रह्मणा सहितास्सर्वकामाः, फलमूता इत्यर्थ:। सर्वकल्याणगुणविशिष्ट व्रक्ष फलमिति यावत्। गुणग्राधान्यं वव्तु सहशब्द इति, मत्रम्- यदि गुणविशिष्ट बह्मैरक, निर्गुण ब्रह्मान्यदिति ब्रह्ाद्वय स्यात्तर्हि गुणविशिष्ट ब्रझ्म सोश्नुत इति यक्तु युर्क्त, नतु तदस्तीति व्यर्थमेवेद वचन, गुणविशिष्ट ब्रह्म प्राप्नोतीति -- स त्रह्माश्नुत इत्यनेनैव समुण ब्रक्म स प्राप्नोतीति सिद्धखवात्। नच निर्गुण व्रक्षेति शङ्काव्युदासायैवमुक्तमिति वाच्य, एवमुक्तेपि निर्गुण ब्रम्मेत्येव सिद्धत्वात्। तथाहि- यद्वस्तु गुणविशिष्टमित्युच्यते, तर्रिक निरगुण : यद्वा सगुणस् ! आद्ये-निर्गुणत्रम्मसिद्धिः । द्वितीये सगुणस्य कुतः पुनर्गुणविशिष्टत्वं -यैगणैर्विशिष्टमिद सगुण वस्तु तेभ्यः पृथम्मूताः के ते गुणार्सगुणवम्तुगताः, तेच सगुणवस्तुगता गुणाः कि निगुणे स्थिताः ? उन ** 181 **

१६२ श्री शह्राशक्करभाष्यविमर्शः ।

सगुणे ? आध्े- व्याघातश्र। द्वितीयेऽनवस्था । यदुक्त गुणप्राधान्यं वक्तुं सहशब्द इति तद- प्ययुक्तम्-ब्रह्मस्वरूपा पेक्षया ब्रह्मगुणानां माघान्याभावात्। गुणाः खलु परतन्त्रा :- परतन्त्र चाप्र- धानम्। एवमप्रधानत्वादेव गुणेपु गुणशब्दप्रयोग: । नच गुणानां स्थितौ पारतन्त्रय्रेपि भोग्यत्वे प्राधान्यमेवेति वार्च्य, आनन्दरूपतवेन ब्रह्मण एव भोग्यत्वेपि प्राधान्यात्। ज्रह्मण आनन्दरूपत्वोपपत्तिः । तथाहि स्रक्चन्दनवनितादयो लोके भोग्यत्वेन प्रसिद्धाः, ते कि सुखप्रदत्वेन भोग्या इत्युच्यन्ते! यद्वा स्वरूपत एव? आद्ये- सगादिजन्य सुखमेव भोग्य, नतु स्गादय इति कृत्वा प्रधानं भोग्य- मानन्दमित्येव सिद्धम् । द्वितीये तु प्रतिकूला अपि वनितादयो भोग्या एव भवेयुः, तस्मादानन्दमेव प्रधान भोग्यं तदर्थमेव सर्वविषयसम्पादनात्तदर्थमेव सुपुप्त्यनुधावनात्तदर्थमेव समाध्यनुष्ठानान्मोक्षकाम- नाच। अत एव- सुखमेकमेव पुरुपार्थ :- पुरुषेण हि सुखं प्रार्थ्यते, धर्मादीनां चतुर्णा पुरुषाथत्वव्यव- हास्थ्- पुरुषार्थसुखहेतुत्वप्रयुक्तत्वा दौपचारिक एव- यथा नेत्रानन्दहेतौ चन्द्रे नेत्रानन्दश्चन्द्र इति प्रयोग: तद्वत्। नच दुःखामावोपि पुरुषार्थ एव- पुरुषेण तस्याप्यथ्यमानत्वादिति वाच्य, अभावस्या- वस्तुत्वेन पुरुषार्थत्वायोगात्। भावत्वे सति पुरुषेण अर्थ्यमानत्वं पुरुषारथत्वमिति वा लक्षणात्। यद्वा यथा बनितादीन् भावपदार्थानानन्दार्थमेव पुरुषः कामयते तथा दुःखाभावमप्यानन्दार्थमेवेति कृत्वा दुःखाभावजन्यं सुखमेव पुरुषार्थः। अत एव सर्वो लोक: सुखं मे भूयादिति प्रार्थयते, नतु दुःखाभावो मे भूयादिति। प्रत्युत दुःखं मे माभूदिति दुःखस्य भावस्यैव निवृत्तिं कामयते नामावस्योत्पत्ति- अभा- वत्वादेवामावस्योत्पत्त्ययोगात्। एवमनुकूलविषयभोगात्प्रतिकूलविपयभोगाभावाच्, यत्सुखं भवति तदेव पुरुषार्थ इति स्थिते तादृशसुखसरूपस्य ब्रह्मण: कर्थ भोग्यत्वे अप्राधान्यम्। नच ब्रह्म न सुखमिति वाच्य, तथा सति कर्थ वनितादिविषयान्हित्वा वनमाश्रित्य कायवलेश प्रसद्य दुर्लममपीन्द्रियजय सम्प्राप्य ब्रह्मचर्ये स्थित्वा मुनयो निर्विकल्पकसमाधिमभ्यसेयुः। कर्थनाम प्राकृता अपि जना: सर्वे धनधान्यगृह- पशुपुत्रकलत्नादिक विहाय सुपुति भजेयुः। नच ब्रह्मसवरूपानन्दापेक्षया ब्र्मगुणभूतानन्द उत्कृष्ट इति वाच्य, तस्यैवासम्प्रतिपन्नत्वात्। तदभ्युपगमेपि ब्रम्मगुणभूतानन्दभोवतृत्वं जीवस्य नैव सम्भवति- जीव- ब्रक्मणोर्भेदात्तव मते। नहि चैत्रेण भुज्यमानश्चैत्रगुणभूत आनन्दो मैत्रेण भुज्यते, एवं ब्रम्मगुणभूत ज्ञानमपि जीवेन न भुज्यते, चैत्रज्ञानस्य मैत्रभोग्यत्वादर्शनात्। येतु पृथिव्यादिषु वर्तमाना गन्धादिगुणा इव बूक्षणि वर्तमाना जीवोपभोग्या गुणास्ते चानन्दजनकत्वादेव भोग्या नतु स्वत इति कृत्वा जीव- भोग्यानां बूक्षगुणानां न बूक्षापेक्षया प्राधान्य, नापि तादृशगुणास्सन्ति। तथासति बक्षणो रूपादिगुण- वत्वे अतीन्द्रियंत्व नैव भवेत्। नच बूह्ष नातीन्द्रियमिति वाच्य, अव्यक्तत्वात्- 'न संदशे तिष्ठति रूपमस्ये'त्यादिश्रुतेश्व। एतेन-जगतो बक्षपरिणामवादः-परास्तः। यदि कनक कटकाद्यात्म- नेव बूक्ष जगदूपेण परिणत तर्हि दृश्यमानं जगद्गल्मैवेति कर्थ बह्मणो रूप चाक्षुप न भवेत्- इति। नच बह्मणो रूपादयस्सन्ति, ते तु मांसमयचस्षुराद्यगोचरा इति वाच्य, 'अशब्दमस्पर्शमरूपमव्यय

** 182 **

बह्मण: आनन्दरूपत्वोपपतिः ।

तथाऽरस नित्यमगन्धवच्च यत् इति श्रुतेः। नच प्राकृतशब्दादिगुणाभावेप्यप्राकृतशब्दादिगुणास्सन्ति ब्रह्मण इति वाच्यं, शव्दादिगुणानां प्राकृतत्वेनाप्राकृतत्वस्यैवासिद्धेः । प्रकृतिकार्या काशादिपञ्चमूतगुणाः खलु शब्दादयः । नच तेजोम्य व्रह्मेति वाच्य, ज्ञानस्वरूप इति तदर्थात्। वायुकार्यतेजोभूतमयत्वा- योगाच्चाकार्यस्य सर्वकारणस्य ब्रह्मणः । कि बहुना जीवस्यैव शव्दादिगुणाभाचे कर्थ ब्रह्मणः परस्य तत्सत्वशङ्का। तस्माज्जीवोपभोग्या गुणा त्रह्मणि न सन्त्येव। अ्रह्मस्वरूपानन्दमेव मुक्तजीवोपभोग्य, तेदेव परशब्दप्रतिपाद-मित्यलम् । नन्वेवं गुणानां प्राधान्याभावाङ्रल्णश्च प्रधानतवाङ्णेत्यप्रधाने तृतीया मामून्ाम- ब्रक्मणः प्रधानत्वेपि कामैस्सह ब्रह्म फलमिति कृत्वा न निर्गुणब्रह्मसिद्धिरिति, मैवम्-कामशब्दसयात्र ब्रद्मगुण- वाचित्वाभावात्- काम्यन्त इति कामा इति व्युत्पत्त्यैव विषयाणामेव कामत्वात्। नच ब्रह्मविदो ब्रह्मपाप्तिरस्तु, कथ पुनर्विपयप्राप्तिरिति वाच्य, ब्रक्म परिपूर्णत्वाद्गगनमिव सर्वव्यापीति सर्वान्कामानांप- वदेव। ततः ब्रह्मपाप्तो ब्रह्मविदः ब्रह्मैवेति कृत्वा सर्वान् कामानाप्तवानेवेति। यद्वा सर्वान् कामा- नश्नुत इत्यनेन पूर्णकामो निप्काम इत्युच्यते। ततश् ब्रह्मपाप्तस्य ब्रह्मविदो नास्ति प्राप्तत्यकामावशेष इत्यर्थ: । अत एव कृतकृत्यत्वं ब्रह्मविदस्स्मर्यते। ब्रह्मण: पूर्णकामत्वं च सर्वात्मत्वप्रयुक्त, ब्रम्म हि सर्वस्यात्मभूत, ततो ब्रह्मवित् सर्वात्मा भवतीति शत्यमिप्रायः । इद च पूर्णकामत्वं, सर्वात्मत्वं च माय- यैव त्रह्मणो नतु वस्तुत इति कृत्वा बद्धपुरुषद्ष्टयैव ब्रह्मविदो ब्रह्मभृतस्य सर्वकामाप्रात्तिवचनमिति बोद्धयम्। अत्र च पक्षे ब्रह्मणा सह कामानशनुत इत्यस्य यदा त्रमाश्नुते तदैव सर्वकामानश्नुत इति सहशब्दस्य सार्थक्यं बोध्यम्। यथा शत्रो राज्येन सह कोशमाप्तवानित्युक्ते राज्यकोशयोरेकदैव प्राप्ति- रमिहिता भवति तद्वदिति। ननु मायातरणाड्रल्विदो ब्रह्मप्राप्तिर्मायया तु सर्वकामावाप्तिरिति कर्थ युगपद्गल् कामजातयोः प्राप्तिरिति मैवम्- ब्रह्मण एव माययाऽवाप्तसमस्तकामत्वे सम्भवति सति का पुनरनुपपततिबह्विदो ब्रह्मभाव प्राप्तस्येति। नच ब्रह्मविदः कर्थ मायेति वार्च्य, यथा ब्रह्मणस्तथैवेति। नच मायां तीर्णवा- नेव ब्रह्मविदिति वाच्य, किं ब्रह्म मायामतीर्ण: नचेष्टापत्तिः- ब्रक्मण एवातीर्णमायित्वे कर्थ तद्ज्ञानाह्रस्- वित्तीर्णमायो भवेत्। यदि ब्रह्माऽतीर्णमार्यं तर्हि तदमेदमापन्नो ब्रह्मविदप्यतीर्णमाय एव भवेदिति नास्त्ये- वानुपपत्तिवह्मपाप्तस्य सर्वकामप्रास्तौ। तस्मादज्ञानमेव ब्रह्मणीव ब्रह्मभाव प्राप्ते ब्रह्मविद्यपि प्राप्तसमस्त- कामत्वादिगुणजात कल्पयतीति सिद्ध निर्गुणं ब्रह्ष । ननु ब्रह्मवित्म्राप्यं तत्परं ब्रह्म विपश्चित्वगुणकमेवेति न निर्गुणन्रम्मसिद्धिरिति, मैवम्-सर्वाव- भासकत्वलक्षणसर्वज्ञत्व मेव तद्विपश्चित्वं न तु ज्ञातृत्वलक्षणमिति। नच सर्वावभासकत्वमपि गुण एवेति वाच्यं, सत्यं गुण एव, परं तु व्यावहारिक एव स गुणः, वस्तुतस्सर्वस्यैवाभावात्। यद्गभ व्यवहारत- स्सर्वावभासक तदाप्नोतीति अ्रुत्यर्थाद्वस्तुतो निर्गुणमेव परं ब्रह्म, त्रह्मविदाप्नोतीति निर्गुणन्रह्मसिद्धिः । थो॥ अ्रमेण गगन नीलं नीरूप वस्तुतो यथा। मायया ब्रह्म सगुणं निर्गुर्ण वस्तुतस्त्रथा ॥ इति-

** 183 **

१६४

सिद्धान्तः । एतेन-उपास्यत्वाद्ज्ञेयत्वाच्च ब्रम्म सगुणमिति-प्रत्युक्तम्। उपास्योपासकोपासन- रूपाया ज्ञातृज्ञेयज्ञानरूपायाश्र त्रिपुट्या व्यावहारिकत्वेन वस्तुतस्तदभावादिति। नच मोक्षोपि व्यावहारिक एवेति वांच्य, इष्टापत्ते :- 'न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साघकः । न मुमुक्षुन वै मुक्त इत्येपा परमार्थ'तेति श्रवणात्। नच मोक्षो ब्रह्मस्वरूपत्वात्पारमार्थिक एवेति वार्च्य, मोक्षस्य फलत्वमेव च्यावहारिकं तत्स्वरूप बृह्म तु पारमार्थिकमेवेति ।। निर्गुणस्य ब्रह्मणः उपास्यत्वोपपत्तिः। ननु मोक्षो बह्षज्ञानाद्भवति, ज्ञानं चोपासनात्मकमेव, उपास्य च बह् सगुणमेवेति सगुण- ब्रह्मज्ञानादेवाभीष्टमोक्षसिद्धौ मुमुक्षोनिर्गुणत्रह्मज्ञानं व्यर्थमिति तद्विधायकशास्तस्याप्रमाणत्वानतिर्गुण्रम्मा- भ्युपगमो व्यर्थ:, मैवम्-तत्कतुन्यायात्सगुणत्रद्मोपासकास्सगुणन्रह्मसायुज्य, निर्गुणत्रम्मोपासका निर्गुण- बश्ञसायुज्यं च गच्छन्तीति न निर्गुणब्रह्माभ्युपगमस्य वैयर्थ्यम्। यदुक्तमुपास्य ब्रम्म सगुणमेवेति तद्युक्तम्-निर्गुणब्रह्मणोप्युपास्यत्वात्। नचोपास्यत्वगुणयोगे सति तद्वल सगुणमेव स्यादिति वाच्य, एवं ज्ञेयत्वगुणयोगे सति तद्वल् सगुणमेव स्यादिति सुवचत्वात्। तस्माद्ज्ञेय त्रम्म यथा निर्गुणमुपास्य च ब्रहमा तथा निर्गुणमेव। नच निर्गुणस्योपासन दुष्करमिति वाच्य, यस्य दुष्करं स सगुणमेव त्रलमो पासीत, यस्य तु सुकरं स पुरुषरधौरेयो निर्गुणमेवोपासीतेति। नच कस्यापि सुकरं निर्गुणोपासन नेति चाच्य, तथासति निर्गुणोपासनविधिवैयर्थ्यात्। नच तद्विधिरेव नास्तीति वाच्य, 'आत्मेत्येवोपासीते'- स्यादिवचनसत्त्वात्। नच निर्गुणत्रह्मणो ज्ञानादेव मुक्तिसिद्धौ उपासनविधिव्यर्थ इति वाच्य, यस्य श्रवणादिना निर्गुणत्रह्मसाक्षात्कारानुदयस्तस्य निर्गुणबूह्मोपासनं विहितमिति वैयर्थ्यानवकाशात्। नच बह्मज्ञानमात्रान् मोक्ष:, किंतु तदभ्यासरूपादुपासनादिति वाच्य, बह्मोपासनरूपज्ञानाभ्यासजन्यवह्म- साक्षात्काररूपज्ञानादेव मुक्तिर्न तूपासनादिति। तस्माच्छूवणादिना निगुणब्रह्मोपासनेन वा यथाव- स्थितब्ह्मसाक्षात्कारे सत्येव मुक्तिरिति निर्गुणबूह्म सिद्धम् ।। त्रह्मणो विदिताऽविदिताभ्यामन्यत्वोपपत्तिः । ननु 'अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधी'ति श्रुतेर्यद्विदित तद्रम नैत्र भवतीति कथे त्रम्म- साक्षात्कारसिद्धि :- ब्रह्मसाक्षात्कारो हि ब्रह्मवेदनम्। नच ब्रह्मसाक्षात्कारसिद्धिरस्तु को दोप इति वाच्य, ज्रह्मसाक्षात्कारं विना मोक्षामावान्मुमुक्षोर्मोक्षासिद्धिरेव दोप इति, अलोच्यते-यथा विदित ब्रद्म न भवति तथा उपासितमपि ब्रह्म न भवति- 'तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासत' इति श्रुतेः। तथा न मोक्षसाधनत्वेन भवदमिमतस्य त्रह्मोपासनस्याप्यसिद्धः कर्थ मोक्षसिद्धिस्तव मतेपीति। अथ दुषट भवतु मम मत, तव मतस्य कथमदुष्टत्वमिति चेदित्थम्-तथाहि- विदितं ब्रह्मा न भवति, अविदित बक्ष न भवति, उपासित च बह्म न भवति- किंतु विदितादिभिन्नं वेदनमेव बह्म। तच्च वेदितुरात्मन- सस्वरूपभूतमेव। अतएव 'यत्साक्षादपरोक्षाद्ग'हवेति श्रूयते। स्वस्य स्वयं हि नित्यापरोक्ष :- बूक्ष च स्वयमेव आत्मत्वात्- आत्मा हि स्वयम्- 'अयमात्मा ब्र'ह्ेति श्रुतेः। अस्मादेव बक्षज्ञानान्मोक्ष :-

** 184 **

१६५

इद च बूह्ज्ञानं सुलभमेवेति नास्ति मोक्षस्यानुपपततिर्मम मते। नचैव विदितमेंव भवेद्रह्ेति वाच्य, किमात्मा विदितः ? उताविदित: १ आद्े- किमात्मना बिदित उतान्येनानात्मना : नादः- स्वस्य स्वविदितत्वायोगात्। कर्मकर्तृव्याघातो हि सः। नान्त्य :- अनात्मनो जडत्वात्। नाप्यविदित :-- स्वस्य सवपारोक्ष्यायोगात्। तथाच विदिताविदिताभ्यामन्य एवात्मा। एवं ब्रह्मापि, त्रह्मात्मनोरमेदात्। तथासत्यात्मभूतमिद ब्रह्म कर्थ विदित भवेत्कर्थ वा अविदितं भवेत्। इंद च ज्ञानं वेदान्तशास्त्रा- ध्ययनं विना दुर्लममिति न शास्त्रस्याप्यानर्थक्यम्। अपिच ब्रह्म विदित भवतु मा नाम अविदितं पुनर्माभूदिति तदर्थ वेदान्तशास्त्रमिति न शास्त्रानर्थक्यम्। एवं ब्रह्मणोSविदितत्वाभाव एव मोक्षसाधक- इति सएवेह ब्रम्मज्ञानमित्युच्यते। तस्माड्वम स्वेन विदित मामून्नाम, अविदित पुनर्माभूदिति कृत्वा सर्वोपि लोको यथा ब्रह्माऽविदित न भवति तथा यतेत। तब् यतन वेदान्तश्रवणमनादिरूप, निर्गुण- ब्रह्मोपासनरूप वा भवति। तत्राद साङ्कयमित्युच्यते। द्वितीये तु योग इति। 'तत्कारणं साङ्ग्य- योगाभिपत्र मिति श्रतेर्त्रह्ममाप्ताविद द्वयमेवोपायभूतम्। अतएव 'यत्साङ्गयैर्गम्यते स्थान तद्योगैरपि गम्यते, एकं साङ्कर्य च योगं च यः पश्यति स पश्य'तीति भगवता गीतम्-इति। नच यदि ब्रह्माविदित न भवति, तर्हि विदितमेव भवेदिति वाच्य, केन विदित भवेत्- न तावड्रह्मणा, कर्मकर्तृ- व्याघातात्। नाप्यात्मना- उक्तदोषादेव ब्रह्मण एवात्मत्वात्। नाप्यन्येन- जडत्वादिति। नन्वेवं ब्रह्माविदितं यथा न भवति तथा यतितव्यमित्युक्तं- तत्र केन यतितव्यं-न तावड्रक्षणा- तस्य निष्क्रियत्वान्नाप्यात्मना -- तस्य व्रम्माभिन्नत्वान्नाप्यनात्मना- तस्य जडत्वादिति, मैवम्-येन ब्रझ्माविदित, तेन यतितव्यमिति। नच स क इति वा्च्य, यो वा को वा भवतु, किं तेन तव। नच मयैव ब्रह्माविदितमिति वाच्य, तर्हि जानास्येव त्वं ते येन ब्रह्माविदित। नच मया ब्रम्माविदितमिति जानामि, परं तु कोहमिति पृच्छामीति वाच्य, किं त्वामेव त्वं न जानासि, ओमिति न वाच्य, मयेति त्वयोच्यमानत्वात्- अहमितिच। नच ममैव ब्रह्मत्वात्कथ मया यतितव्यमिति वाच्य, तर्हि मा थतस्व -- अहमेव ब्रह्मेति निश्धयार्थ हि यत्न: कर्तव्य इत्युक्तम्-इति। एतेन 'यस्यामत तस्य मत मत यस्य न वेद सः', 'अविज्ञात विजानतां विज्ञातमविनानता' मिति श्रतिर्व्याख्याता। योहं ब्रम्म जानामीति मन्यते स ब्रह्म नैव जानाति- ब्रह्मणो ज्ञानस्वरूपत्वेन ज्ञानकर्मत्वाभावात्। ज्ञानकर्म हि जड वस्तु, यस्तु ब्रह्माहं जानामीति न मन्यते, किंतु त्रक्षैवाहमिति मन्यते स ब्रम्म जानात्येवेति तदर्थात्। नच योहं ब्रह्मति मन्यते तेनापि ब्रह्म कर्थ ज्ञातं भवति- ज्ञाताज्ञाताभ्यां पृथम्भूतं हि ब्रह्मेति वाच्य, योहं ब्रह्मेति मन्यते स ब्रह्मैवेति कृत्वा ब्रह्मणो ब्रह्मपारोक्ष्यायोगातेन ब्रह्म ज्ञात भवतीति व्यपदिश्यते, न तु वस्तुतो ज्ञारत भवतीति। अस्याश्श्रुतेर्य उक्तो रामानुजेनार्थ :- ब्रक्षैतावदिति ब्रम्मपरिच्छेदज्ञानवर्ता ब्रक्षा विज्ञातममतमित्युत्कमिति, स दुष्टएव-तस्यार्थस्यायथाश्रुतत्वात्- नहि मूलादयमर्थ आयाति, किंच यस्य ब्रह्म परिच्छिन्नमिति मत तस्य ब्रह्मवेदनं मास्तुनाम, ब्रह्मापरिच्छिन्नमिति यस्य मत तेनापि त्रक्ष कर्थ ज्ञायेत- अपरिच्छित्रतवं हि देशकालवस्तुत्रयकृतपरिच्छेदाभाव :- तत्र सर्वकाएवर्तित्वात्सर्वंदेश- ** 185 **

वर्तित्वाच् ब्रह्मणो देशकालकृतपरिच्छेदाभावेपि ब्रह्ममित्रयोः प्रकृतिपुरुषयोस्सत्त्वात्कर्थ वस्तुकृतपरिच्छेदा- भाव :- प्रकृतेर्वह्मणि कल्पितत्वेन पुरुषस्य ब्रम्मानन्यत्वेन च, यदि वस्तुकृतपरिच्छेदाभावस्तर्हि तदपरि- च्छिनं ब्रद्म पुरुष एवेति कृत्वा कथ ब्रझ्म ब्रह्मणैव ज्ञायेत- कर्मकर्तृमावव्याघातात्। तस्मादपरिच्न्नि ब्रद्दोति यस्य मत स व्रश्ैवेति न तेन ब्रह्म ज्ञायते-घटवद्रह्मणस्स्वान्यत्वाभावादिति मयोक एवार्थ- श्श्रेयान्। ननु विदिताविदिताभ्यामन्यत्ड्रह न वेदनमात्र किंतु वेदितृ 'सलिल एको द्रष्टा'- 'नान्योतोस्ति द्रष्टा' इत्यादिश्रुतेः, 'वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन। भविष्याणि च भूतानि मान्तु वेद न कश्च'नेति गीतायाः, 'आत्मानमन्य च स वेद विद्वा नपिप्पलादो नतु पिप्पलादः' इति भागवताच। नच 'न दष्टर्द्रष्टार पश्ये'दिति श्रुतिर्ज्ञानव्यतिरिक्त ज्ञातारं प्रतिषेधतीति वाच्य, सा हि श्रुतिरागन्तुक- चैतन्यगुणयोगितया ज्ञातुरज्ञानसवरूपतां कुतर्कसिद्धां मत्वा न तथा आत्मान पश्ये:, किं तु द्रष्टारम- प्यात्मान दृष्टिरूपमेव पश्येदित्यमिप्रायवतीति। यद्वा दृष्टे्द्रष्टारं जीवात्मानं परिहृत्य परमात्मानमेवो- पास्वेति श्रुत्यर्थ इति, नैतत्सारम्-किं ज्ञानमात्रे ज्ञातृ भवतीति त्वयोच्यते! यद्वा, जीवब्रह्मणोः स्वरूपभूत ज्ञानमेव ज्ञातृ भवतीति ? नाद :- ज्ञाता घर्मी ज्ञानं तु तद्धर्म इति लोके व्यवस्थायास्सिद्धाया अक्षमसङ्गात्, ज्ञातृज्ञानयोरेकत्वे ज्ञातृज्ञानज्ञेयाख्यन्निपुट्यमावप्रसङ्गाच्च, ममेदानी घटज्ञान जातमिति प्रतीतिलोपपसङ्गाच। द्वितीये- ज्ञातुस्तस्य जीवव्रम्मस्वरूपस्य कर्थ ज्ञानत्वव्यपदेश :- ज्ञातुर्हि मिन्नं ज्ञानम्। यदि जीवब्रह्मणो: स्वरूपं ज्ञात्रित्येव।ग्रहस्तर्हि तस्य ज्ञानत्वाभ्युपगम: कर्थ, नहि लोके ज्ञातुः स्वरूप ज्ञानमिति व्यवहार:, येन शास्त्रेपि तस्य प्रचार: स्थात्। किंच यदि लौकिकज्ञानाद्वित्नमेव जीवब्रम्मणो: स्वरूपं, तर्हि तद्ज्ञानमिति कस्मादुच्येत, कर्थ वा ज्ञानशब्दस्तत्र प्रवर्तेत, तस्माद्ज्ञातृ- मूतयोर्जीवब्रह्मणो: स्वरूपं ज्ञान नैव भवति। नच सत्यं ज्ञानमिति श्रुतिविरोधः, अत एव न ज्ञानपद- वाच्य ब्रझ्म किंतु तल्लक्ष्यमित्युक्तम्। नचैवं ब्रह्मणो ज्ञानस्वरूपत्वाभावे अज्ञानस्वरूपत्वं स्यादिति वाच्य, ज्ञातुर्वह्णोऽज्ञानस्वरूपत्वायोगात्। अज्ञानस्वरूपो हि घटो ज्ञाता न भवति। ननु यदि ज्ञातृ ब्रक्ष तर्हि ज्ञानं तस्य धर्मो भवेत्, तच् धर्मभूत ज्ञानमनित्यमेवेत्यागन्तुकचैतन्यगुणयोगि भवेद्रहेति चेद्भवतु। यथा जीवस्तथा न्र्मापीति। नच नित्यं ब्रह्मणो ज्ञानमिति वाच्यं, तस्यापि तत्तदवसरे तत्तत्सृष्टयादि- कार्योपयोगिज्ञानानां जन्मश्रवणात्। अन्यथा यदि सृष्टिज्ञान नित्यं स्याद्वलणस्तर्हि सदापि सृष्टिरेव भवेदिति प्रलयानुपपत्तिः। एवं यदि प्रलयज्ञान नित्यं स्यात्तर्हि सदापि प्रलय एव भवेदिति सृष्टयनुप- पत्तिरिति। नच तत्तद्विपयज्ञानस्य जन्यत्वेपि निर्विषयं ज्ञानमजन्य नित्यमेवास्ति जीवब्रझ्मणोर्धर्मभूतमिति वाच्य, निर्विषयज्ञानानभ्युपगमात्तव मते- लोके च निर्विषयस्य ज्ञानस्यादर्शनात्- नहि घट इतिव- द्ज्ञानमिति कश्चित्दार्थ उपलभ्यते, किंतु घटाभाववद्घटज्ञानमिति कश्चिदुपलभ्यते- तस्मादयदि जीवब्रह्मणी ज्ञातृभते तर्हि तयोरवश्यमागन्तुकमेव ज्ञान धर्मभतमाश्रयणीयम्। नच जीव ज्रह्मणोस्सूर्यस्येव प्रकाशो नित्यमेवास्ति धर्मज्ञानं तच्व यदा यदा येन येन विषयेण सम्बध्यते, तदातदा त ते विषयमव- ** 186 **

ब्रह्मणो विदिताSविदिताम्यामन्यात्वोपपतिः । १६७

भासयतीति वाच्ये, तथासति विषयावभासकं तद्वस्तु जीवत्रम्मणोः स्वरूपमृतमित्येवास्तु, सूर्यस्य प्रकाश- वदेव किमिति धर्मभृतमित्युच्यते। यद्येवं जीवेश्वरयोस्स्वरूपमेव सर्वावभासकमित्युच्यते तर्हि सर्वाव- भासकत्वाद्ज्ञानमेव तद्धवति, नतु ज्ञातृ - ज्ञानस्य हि घटादिविषयावभासकत्वं सम्प्रतिपत्रम्। एवं जीवो ब्रह्म च ज्ञानस्वरूपत्वेन ज्ञानमात्रमिति सिद्धे कर्थ न ज्ञानमात्रमिति त्वयोक्त निर्व्धढं भवेत् । ननु यद्येव सर्वावभासकत्वाज्जीवो त्रम्म च ज्ञानशव्देन व्यपदिश्येते, तर्हि द्रष्टृत्वं कर्थ तयो- शध्रुत्युक्तमुपपद्येत, उच्यते-सर्वस्यावमासनकर्तृत्वादेव द्रष्टेति श्रुतिमिरुच्यत इति। लोके च ज्ञानरूप- भासनकर्ता हि द्रष्टेत्युच्यते- 'तस्य भासा सर्वमिदं विभा'तीति श्रुतेश्र ब्रम्म सर्वावभासक स्वरूपचैतन्येन न्क् सर्वमवभासयतीति अत्यर्थ:। इद च सर्वावभासकत्वं त्रह्मणि मायया कल्पितमेव वस्तुतर्सर्वस्यै- वाभावादित्युक्तम्। ननु वस्तुतो ्रम्म दर्शनं मामृत् द्रष्ट च मामूत, किमप्यनिर्वाच्यमेव भवतु- व्यव- हारतस्तु किं द्रट्भूतम् ? यद्वू। दर्शनभूतम् ? आध्ये- ज्ञानं ब्रह्मेति श्रुतिविरोधः । द्वितीये द्रष्टेति क्रुति- विरोध:। नच द्रष्टभूर्तं दर्शनमूत चेति वाच्य, असम्भवात्- नहि द्रष्टा दशन भवति, द्शन वा द्रष्टट भवति, अत्रोच्यते-्रुतिगतो ज्ञानशब्दो द्रण्ट्रशव्दश् सर्वावभासक वस्तु बदत इति। ननु किमिर्द सर्वावभासकतवं- यद्योगाज्जीवो व्रम्म च द्रष्टेति दृष्टिरिति चोच्यते श्रुत्येति, उच्यते-सर्वे भातीति सर्वस्य भानव्यवहारविषयत्वापादनमेवेति। ननु जीवस्यानुभवसिद्धं ज्ञातृत्वमिति कर्थ तस्यापलाप इति चेन्मैवम्-सामासाहङ्वारस्यैव तद्नुभवसिद्धं नतु कूटस्थजीवस्येति। एवं सामासमायामयेश्वरस्यैव ज्ञातृत्वानुभवो न कूटस्थस्य ब्रक्मण :- आत्मानमन्यं चेति शोकेन अपिप्पलाद ईश्वरः, पिप्पलादस्तु चिदा- मास इति न तन्र ब्रह्मकूटस्थयोर्ग्रहणम् -- कूटस्थस्य कर्मफलरूपपिप्पलादनायोगात्, ब्रह्मणश्च वेदना- योगादिति। नच सर्वज्ञ त्रक्षोति वाच्य, ईश्वराख्यं न्रह्मौव सर्वज्ञ न तु शुद्धमिति। यदुक्त न दृष्टे- र्द्रष्टारं पश्येदिति श्रुतिर्द्ष्टारमप्यात्मान दृष्टिरूपमेव पश्येदित्यमिग्नायवतीति तत्सत्यमेत्र-व्यवहारतो द्रष्टाप्यात्मा वस्तुतो दृष्टिरेवेति। नचात्मा वस्तुतो ज्ञानमपि न भवतीति त्वयोक्तमिति वाच्यं, सत्य- मुक्तं तथापि ज्ञानशब्दलक्ष्यत्वादात्मा वस्तुतो दृष्टिरेवेत्युच्यते। यद्वा यदात्मनः स्वरूप चैतन्य तदेव ज्ञानं। यत्तु लौकिक जन्यं वृत्तिज्ञानं तदुपचारादेव ज्ञानमित्युच्यते- वृत्तौ ज्ञानत्वोपचारादित्याचार्य- वचनात्। ततश्र वस्तुतो दृष्टिरेवात्मेति। नचैवं ज्ञानशब्दवाच्यत्वाङ्गह्मणस्सविशेषत्व स्यादिति वारच्य, यावद्यवहारं व्रह्मणस्सविशेषत्वकल्पनाभ्युपगमादिति। एवं च ज्ञानमेवात्मा, नतु ज्ञानादन्यः कश्िद्ज्ञातास्त्यात्मेति श्रुत्यमिप्रायवर्णनमुचितमेव। वस्तुतस्तु श्रतेरयमर्थ :- दृष्टिश्क्षुरिन्द्रिय दृश्यं पश्यति, दष्टेद्रष्टारन्तु न पश्यति, एवं मतिर्बुद्धिर्मन्तव्यं मनोति- मतेर्मन्तारं तु न मनोति-इति। तथाच अतीन्द्रियत्वं सर्वान्तर्वहिरिन्द्रियावभासकत्वं चात्मनस्सिध्यति। ननु दृष्टेर्द्रष। मतेमन्ता चात्मेति ज्ञातृत्वमेवात्मनः प्राप्तमिति चेत्सत्य, तदेव प्राप्तव्यमिह 'विज्ञातारमरे केन विजानीया'दिति ज्ञेयत्व- परिहारायात्मनो ज्ञातृत्वस्यैव स्थापनीयत्वात्। नचैवं ज्ञातैवात्मा भवेन्न तु ज्ञानमिति वाच्य, स्थूला- रुन्धतीन्यायेन शास्त्रमात्मबोधने प्रदृत्तम्-तथाहि- अरुन्धतीं जिज्ञासुना अस्मिन्ज्योतिर्मण्डले काडर- ** 187 **

१६८

न्धतीति पृष्टस्तम्प्रति बोधयति विद्वान्सप्तर्षिमण्डले वशिष्ठाख्यां स्थूलामेव तारां तावदरन्धतीति, पश्चात्तु नासावरुन्धती किंतु तत्पतिर्वशिष्ठ एव, या त्वस्य सविधे लसति सूक्ष्या तारा सैवारुन्धतीति सत्यामे- वारुन्धती बोधयति- एवं शासत्रं च दश्ये अनात्मनि देहादावेवात्मप्रत्ययवन्त लोक तावततत्रात्मपर्त्यया- न्रिवर्तयितु न दृश्य: पदार्थ आत्मा किंतु द्रष्ैवेति प्रतिपादयति। ततो देहादेद्दश्याद्यतिरिक्तो द्रष्टै- वात्मेति निश्धयवन्त प्रति द्रष्टाप्यात्मा न भवति- अहं पश्यामीति मन्तुरहक्कारत्वेनानात्मत्वात्कि तु सर्वावभासकं ज्ञातुः सरूपभूरत यद्ज्ञानं तदेवात्मेति प्रतिपादयति, अनन्तरं तु ज्ञानमप्यात्मा न मवति, कि त्वनिर्वाच्यमेवात्मस्वरूप निर्विशेपमिति प्रतिपादययि। तत्राद्यपक्षे द्रष्ट्त्वमात्मनः प्रतिपादयन्त्यः द्रष्टेत्यादयः ्रुतयश्चरितार्थाः, द्वितीयपक्षे ज्ञानमित्याद्याः । तृतीयपक्षे यतो वाचो निवर्तन्त इत्याद्या इति विवेक:। तत्र द्वैतमते तु प्रथमपक्षप्रतिष्ठापकमिति नात्यन्तं तत्रानादर: कार्य :- एकदेश्यह्वैतमत तु द्वितीयपक्षप्रतिष्ठापकम्-प्रथानाद्वैतमतं तु तृतीयपक्षप्रतिष्ठापकमिति बोध्यम्। शाङ्करमतस्य अचलमतसाङ्कयशङ्कानिरासः। ननु तृतीयपक्षरिशवरामदीक्षिताद्यभिमतमचलमतमेव, तत्र हि सचिदानन्दनिरसन कृतम् -- अह मर्थस्य ज्ञातुरात्मनो नाश एव मोक्ष इत्यमिहितम्- ब्रह्मणस्सकाशाज्जगन्नैव जातमिति प्रतिपादितमिति तदशाक्करमतमेवेति, मैवम्-शङ्कराचार्यैरप्येतत्त्रयमभ्युपेतमेव- पर तु अहंशव्दवाच्यार्थस्य ज्ञातुरात्मत्व नाभ्युपेतं, किंतु तल्लक्ष्यार्थस्य चैतन्यस्यैवात्मत्वमभ्युपेतं, तदेव ब्रह्म तदेवाचलं परिपूर्णतवादक्रियत्वाच्च्ति नात्मनाशरूपोऽदोपो त्रास्ति। नचाहमिति यो मन्यते स मुक्क्ौ न भविष्यत्येवेति विद्यत एवात्रा- प्यात्मनाश इति वारच्य, नात्रात्मनाशोस्ति, किं त्वहद्कारनाशएव-नगहमित्यमिमन्यमान साभासाहक्कारं वयमात्मेति प्रतिपादयामः । ननु यस्सर्व जानाति, यच ज्ञात्रा ज्ञायते, तदुमय मायामयत्वाल्तास्त्येव- ब्रहमैकमेव त्वस्तीत्यचलमताभिप्रायः- त्वदमिप्रायोपि स एव- ततः कथ तव मते आत्मनाशामाव इति, चेन्मैव्रम्-ब्रह्मण एवात्मत्वान्नह्यचलमतेपि ब्रम्मनाशोभ्युपगतः। ननु अहंपदलक्ष्यार्थस्य चैतन्यस्य ब्रह्माभिन्नात्मत्वं त्वयोच्यते- अचलमतानुयायिनां तु न तदुच्यत इतीयानेत्र भेद :- सच नाह्त्येव- वस्तु- तोहंपदलक्ष्यार्थत्वस्याप्यमावच्चैतन्ये- ततस्तवापि मतमच्चलमतमेवेति चेत्सत्यम्-अशेपविशेषविधुर-

प्रतिपाद्याभेदादिति । नच न्रह्मणस्सकाशान्मायया जगज्जातमित्यद्वैतिनो वदन्ति- जगन्नैव जातमित्य- चलमतानुयायित इत्यस्ति महान् भेद इति वाच्य, गौडपादाचार्यैजगन्न जातमित्येवोक्तत्वात्, मायया जातमिति बदतामपि वस्तुतो न जातमित्यत्रैव तात्पर्यात्। नचैवमवान्तरभेदोपि दुर्वच इति वाच्य, ब्रह्मप्नतिपादनप्रकारभेदसत्त्वात्। तस्माद्यया कयापि विधया यत्र निर्विशेषत्रह्मावशेषसिद्धिस्तन्मतमुपा- देयमेव- साच शक्करमत इव दीक्षितमतेप्यस्तीति तदप्युपादेयमेव- रामानुजादिमतेपु तु सा नास्तीति तान्यनुपादेयान्येव।

** 188 **

आनन्दशव्दस्य रामानुजाभिमतार्थनिराकरणम्। १६९

दष्टे्द्रष्टारमित्यत्र रामानुजाभिमतार्थनिराकरणम्। अथ यदुक्तमथवेति पक्षान्तरं रामानुजेन तदप्ययुक्तमेव-यो दृष्र्द्रषा जीवात्मा सएव पर- मात्मेति- जीवात्मना जीवात्मनः परिहरणायोगाच्- नहि स्वयं स्वस्य परिहर्तुमुपादातु वा योग्यो भवति, अन्येन ह्न्य: परिहवियते स्वीक्रियते वा, यथा घटः पुरुषेण। परमात्मोपासन च दुप्करं 'तदेव ब्रह्मत्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासत' इति श्रुत्या परमात्मन उपास्यत्वामावस्योक्तत्वादिति। किंच दृष्टेर्दर्शनस्य द्रष्टेति हि एवाभिप्रायः- सचायुक्त :- दृश्यस्यैव द्रष्ट भवति न तु दर्शनस्येति- नहि दर्शनं कोपि पश्यति, तथासति दर्शनमपि दृश्यमेव भवेदिति दृश्यदर्शनयोरमेदप्रसङ्ग:। यदिच दृश्यविषयकमिव दर्शनविषयकमपि दर्शनं भवेतर्हि दशीनविषयकदशनविषयकमपि दर्शनान्तरं भवेदेवेत्यनवस्था। तस्मा- द्द्रष्ट्रा दृश्यमेव दृश्यते न तु दर्शनम्। एवं मन्तव्यमेव मन्यते मन्त्रा नतु मनन मन्यते- तथा थ्रोतव्यमेव श्रयते श्रोत्रा, नतु श्रवण श्रयते। नच द्रष्टा चक्षुः पश्यतीति कर्थ त्वयाप्युक्त द्रष्टाहि चक्षुपा दृश्यमेव पश्यति नतु चक्षुरिति वाच्यं, 'चक्षुपश्चक्षुशश्रोत्रम्य थ्रोत्र'मिति श्रुतेः। चक्षुरप्यात्म- भास्यत्वाद्दृश्यमेव। मम चक्षुरिति पुरुषः प्रत्येति। नच चक्षुर्व्यापारस्य द्शनस्य कथ चक्षुर्मित्र- व्यापारत्वमिति वाच्यं, चक्षुः पश्यतीत्यस्य चक्षुर्दर्शनस्य चक्षुःकर्मकज्ञानमित्येवार्थ इति। पुरुषश्चक्षुषा घर्ट पश्यति, चक्षुश्र मनसा पश्यति, मनश्र बुद्धया पश्यति, बुद्धिं च स्वयं पश्यति, स्वं तु स्वस्य नित्यापरोक्ष एवेति न स्वस्मिन्दर्शनक्रियाकर्मत्वम्- इदमेव हि स्वयम्प्रकाशत्वं पुरुषस्य इति। तस्मा- ज्ीवस्य दर्शनद्रष्टृत्वंमसम्भव्येव। आनन्दशव्दस्य रामानुजाभिमतार्थनिराकरणम्। यदुक्त रामानुजेन-अनुकूरल ज्ञानमेवानन्द इति, तदसत्-अनुकूलत्वप्रतिकूलत्वे विषयगते एव, नज्ञानगते इति। अनुकूलविषयरक हि ज्ञानमनुकूलमिति, प्रतिकूलविषयर्क च ज्ञानं प्रतिकूल- मिति च व्यपदिश्येते- न तु ज्ञानमान्र कस्यचिदनुकूल प्रतिकूर्ल वा भवितुमहति। किंच अनुकूल- ज्ञानादानन्दो जायते पुंस इति नानुकूलज्ञानमानन्दः। अपि च अनुकूलविषयज्ञानमात्रादपि न भव- त्यानन्द: पुरुषस्य, किंतु अनुकूलस्य स्रक्चन्दनवनितादिलक्षणस्य विषयस्य भोगादेव। नहि ज्ञानमात्री भोग :- नहि ओदन भुक्ते इत्युक्तौ ओदन जानातीत्यर्थः। नच शव्दस्पर्शादीनां ज्ञानमेव भोग इति वाच्य, तत्रापि सुखपर्यन्त दुःखपर्यन्त वा ज्ञानमेव भोगो नतु ज्ञानमात्रमिति। सर्वथापि भुज्यते अनु- भूयन इति भोग इति व्युत्पत्या सुखं दुःख च भोगशव्दवाच्यम्। भुज्यते अनेनेति व्युत्पत्त्या तुं भोगशव्दस्सुखदुःखानुभवरूपज्ञानपर इति विवेकः । एवं चानन्दस्य सुखशन्दवाच्यस्य ज्ञानाद्वित्त्वा त्कथमनुकूल प्रतिकूलं वा ज्ञानमानन्दो भवेत्। यद्येवमनुकूल ज्ञानमानन्दस्स्यात्तर्हि प्रतिकूल ज्ञान दुःख स्यात्। प्रतिकूलज्ञानस्य च दुःखरूपत्वमयुक्त, प्रतिकूलविषयभोगजन्यान्तःकरणवृत्तेरेव दुःख= रूपत्वादिति। किंच यद्यनुकूलज्ञान ब्रहम तहि प्रतिकूलज्ञानमपि त्र्म भवेदेव। ज्ञाने हि स्वप्रकारी व्रम्मणि अनुकूला इव सगादयः प्रतिकृला अपि उयाधादयो विषया भवन्त्येव। ननैम्नम्य कोपि ले।, ** 189 **

१७० श्री शह्कराशक्करभाष्यविमर्शः ।

यथा सवितृप्रकाशस्य घटादिमिर्विषयैः प्रकाश्वैरिति। अतएव 'सत्य ज्ञानमनन्त त्र'ह्मेति ्रतिर्ज्ञानमात्र- मेव ब्रह्मेति प्रत्यपादयत्। नच 'विज्ञानमाननदं ब्रह्मे'ति श्ुतिरनुकूल ज्ञानमेव ब्रह्मेति प्रत्यपादयदिति वाच्य, ज्ञानस्यानुकूलस्य प्रतिकूलस्य वा आनन्दत्वाभावस्योक्तत्वात्। कस्तर्हि विज्ञानमानन्द ब्रह्मेति श्रुत्यर्थ इति चेदुच्यते श्रुणु- सर्वावभासकत्वाद्विज्ञान सर्वस्यात्मत्वेन परम्रेमास्पदत्वादानन्द च ब्रह्मेति। नच सरगादिविषया एवं प्रेमास्पदभूता न त्वानन्द इति वाच्य, आनन्दजनकत्वेनैव स्गादिविषयेपु प्रेमास्पदत्वं नतु स्वत इति कृत्वा अनन्दस्यैव प्रेमास्पदत्वमिति। दुःखे द्वेपस्सुखे प्रेमा च सर्वस्यानु- भवसिद्धो हि-। नचैवं प्रेमास्पदभूतत्वेनानुकूल ज्ञानमेवानन्द इति वाच्य, ज्ञाने प्रेमास्पदत्वाभावात्। नच ज्ञाने सर्वस्य प्रेम दृश्यत इति वार्च्य, ज्ञानजन्यानन्दविषयक एव स प्रेमेति। शास्त्रार्थपरिज्ञानाद्धि विद्वानानन्दति- प्राकृतश् कुलालादिः कर्तव्यघटादिपदार्थज्ञानादानन्दति- तम्मान्निरुपाधिक परमप्रेम लोकस्यानन्द एव दृश्यत इति तादशप्रेमाम्पदत्वादात्मभूर्त ब्रह्मानन्दमित्युच्यते। नच विज्ञानामिन्न- मानन्दमानन्दामिन्न विज्ञान वा ब्रह्मति श्रुत्यर्थ हति वार्च्य, विज्ञानानन्दयोरमेदायोगात- नहि वनितेय- मिति ज्ञान वनितानिधुवनजन्यं सुखं चामिन्नमिति कोप्यनुन्मत्तः प्रत्येति। नच इद सुखमिति ज्ञानं सुखं चाभिन्नमेवेति वाच्य, तथासति घटोयमिति ज्ञानं घटामिन्नमेव भवेत्- नहि विषयविषयिणोरैक्य स्वप्नेपि सम्भावयितु शक्यते- ज्ञानं विषयि, आनन्दस्तु विषय इति कर्थ तयोरैक्यम्। किंच आनन्दं भोग्यं, शानं तु सद्भोग इति कथ तयोरैक्यम्। नचैवं भोम्यस्यानन्दरूपस्य त्रश्मणो भोकतुरात्मनश्च कथमैक्यमिति वाच्य, अभोवतृत्वादात्मनः यस्त्वानन्दभुक्- स सामासाहह्कार: प्रमातैव। सच विका- रित्वाद्गस्लभिन्न एव। भोक्तृत्वं हि विकारः । अतएव 'तयोरेक: पिप्पल स्वाद्वत्यनक्षन्नन्योऽमि- चाकशीति' इति अत्या विकारिचिदाभासस्य कर्मफलसुखदुःखभोक्तृत्वमविकारिकूटस्थस्य परमात्मन- स्तद्राहित्यं चोक्तम्। ननु कूटस्थस्य जीवभुज्यमानसुखदुःखसाक्षित्वरूपज्ञातृत्वस्य कथ सम्भव :- शातृत्वं हि विकार इति तव मतमिति- मैवम्-कूटस्थस्य सुखदुःखावभासकत्वमेव तत्साक्षित्व, नतु सुखदु:खज्ञानक्रियाकर्तृत्वमिति भोगक्रियाकर्तृत्वमिव ज्ञानक्रियाकर्तृत्वमपि विकार एव हि। नच भासनकर्तृत्वमपि विकार एवेति वाच्य, आरमसन्निधानमात्रादेव सर्वमपि जगद्धातीति व्यवहारास्पर्द भवति- यथा सूर्योदयमात्रादेव घटादिवस्तुजातं तद्वदिति। तावतैव कूटस्थस्य सर्वावभासकत्वमुक्त सूर्यस्येवेति, न भासनक्रियाकर्तृत्वं- यथा वा लोहआ्रामणक्रियामकुर्वन्नप्ययस्कान्तस्स्वसन्निधिमात्रेण लोहे अ्रमति सति लोहम्रामक इत्युच्यते तद्वदिति। आत्मनो भोक्तृत्वज्ञातृत्वे तु नैतादशे इति विकारावेव। तस्माज्जीवोपभोग्यमानन्दमूत ब्रह्म न ज्ञानाभिन्न, नापि जीवाश्रितमानन्दाभिन्न ज्ञानमनुभवरूपमिति। ननु किं बद्धजीवोपभोग्यमानन्द व्रक्ष ? किं वा मुक्तजीवोपमोग्यम् ? नाद्य :- तथासति ससारदशाया- मेव सर्वस्य ब्रह्मानन्दोपभोगसम्भवाम्नोक्षशसस्य ब्रम्मानन्दफलकस्य वैयर्थ्यप्रसङ्गात्। नान्त्यः- मुक्तौ द्वैतामावेन भोकतुर्जीवस्य भोग्यस्य व्रम्मानन्दस्य भोगस्य चावस्थित्ययोगादिति, मैवम्- यद्वद्धजीवै- रनुकूलविषयभोगदशायां भुज्यते आनन्द तदपि ब्रक्षैव- ब्रम्मानन्दस्यैव वृत्तौ प्रतिफलनात्। परं तु

** 190 **

आनन्दशव्दस्य रामानुजाभिमतार्थनिराकरणम्। १७१

तद्धृत्ते: क्षणिकत्वार्क्षणिक वैषयिकं तत्सुखं नैव पुरुषार्थ इति नित्यसुखार्थ मोक्षशास्त्रमावश्यकमेव। मुक्तजीवस्तु ब्रह्मत्वादानन्दमेव न त्वानन्दभुगिति मुक्तौ नाद्वैतक्षतिः। ननु वैषयिक सुखं त्रम्मानन्दा- दन्यदेव- जन्यत्वान्त्रश्यत्वच्चेति मैवम्-अपरिच्छिन्नत्रह्मानन्दांश एव वैषयिकसुख, यथा अपरि- च्छित्समुद्रोदकांश एव कूपोदकम्- 'एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ती'ति थ्रुनेः। नच निरंशस्य ब्रह्मानन्दस्य कथमंशसिद्धिरिति वाच्य, यथा निरंशस्य गगनस्य घटघुपाधिवशाद्घटाकाशा- दंशसिद्धिस्तद्वदिति। नच तव मते गगनं सावयवत्वात्सांशमेवेति वा्च्य, तर्हि मायया निरशस्यापि ब्रम्मानन्दस्यांशसिद्धिः। यद्वा विम्बभूतन्रह्मानन्द एव अपरिच्छिन्नः, वृत्तौ तत्प्रतिबिम्बभूतवैधयिका- नन्दस्तु परिच्छित् एवेति।

फलितं ब्रह्मैव ज्ञानं चेति कृत्वा ज्ञानाभिन्नमानन्दमानन्दामिन्न ज्ञान च ब्रहैवेति 'विज्ञानमानन्द ब्रमे'ति श्रुतेरस्मदुक्त एवार्थ इति, मैवम्-कि त्वया विज्ञानानन्दशव्दाभ्यां वृत्तिज्ञानवृत्तिसुखे विवक्षिते ! यद्वा नित्यज्ञाननित्यसुखे ? नाद्यः- तयोरमेदायोगात्। न द्वितीय :- ज्ञानस्य सुखस्य वा नित्यस्याभा- बात्। नच नित्यज्ञान नित्यसुखं च ब्रह्मैवेति वाच्य, तथासति ब्रझ्मवाचिनोर्नित्यज्ञाननित्यसुखशब्दयोः पर्यायत्व स्यात्, घटः कलश इतिवत्। नचेष्टापत्ति :- अन्यतरवैयर्थ्यादन्यतरप्रयोगायोगात्- विज्ञान ब्रह्ोति आनन्द ब्रम्मेति वा वक्तव्यं, नतु विज्ञानमानन्द ब्रह्ोति। किंच अनुकूलं ज्ञानमेवानन्दमिति तव मते आनन्द ब्रह्मेत्यनेनैवेष्टसिद्धौ विज्ञानमिति पद व्यर्थमेव, विज्ञानमनुकूलविज्ञानं ब्रह्मेति वाक्य- स्यायुक्तार्थत्वात्। ननु विज्ञानमानन्द व्रम्मेत्यस्य अनुकूलविज्ञानमानन्द व्रम्ेत्यर्थः । तथा च आनन्द पदवाच्यमनुकूलविज्ञानं ब्र्मेति फलितं, यद्वा अनुकूलविज्ञानरूपमानन्द ब्रक्षेति, मैवम्-अनुकूल- पदाध्याहारस्य स्वकपोलकल्पितत्वेनाप्रमाणत्वात्। अनुकूलविज्ञानं ब्ह्ेत्यनेन आनन्द ब्रह्मेत्यनेन वा दिवक्षितार्थ सिद्धावन्यतरपद्वैयर्थ्यस्य तदवस्थत्वादिति। तस्माद्विज्ञानमानन्द च यद्धस्त्वस्ति तदेव ब्रह्ोति शुर्दर्थ :- सत्य ज्ञानमिति श्रुत्या विज्ञानं ब्रह्षेति, आनन्दो ब्रह्मेति श्रुत्या आनन्द व्रह्मेति च प्रतिपादि- तत्वाद्विज्ञानमानन्द ब्रम्मेति श्रुतिर्विज्ञानमानन्द च ब्रह्मेति प्रतिपादयति श्रुतिद्वयोक्तमर्थ संगृह्मेति भावः । नचैव ज्ञानरवरूपमानन्दस्वरूर्प च ब्रम्षेति ब्रह्मणसस्वरूपदय प्राप्तमिति वाच्य, एकमेव ब्रम्म विज्ञानशब्दे- नानन्दशव्देन च प्रतिपाद्यत इति तदर्थात्। नच किं स्वरूप ब्रह्मेति वाच्य, ब्रह्मस्वरूपस्य वाडानसा- गोचरत्वेनानिर्वाच्यत्वात्। नच ब्रह्मणो ज्ञानं स्वरूपमिति सम्प्रतिपन्नमिति त्वयोक्तं प्रागिति वाच्य, ब्रह्मणो ज्ञानशब्दप्रतिपाद्यत्वेन ज्ञानं स्वरूपमित्युक्तमिति। यद्वा ब्रह्मणो ज्ञातृत्वनिपेघार्थे तत्र तथोक्त मिति। तस्मात्सर्वावभासकत्वात्परमप्रेमास्पदत्वाच्च ब्रम्म विज्ञानमानन्दमित्युच्यते। तादशत्रम्मभूत- चैतन्यावच्छेदकत्वाद्वृच्तर्ज्ञानत्वोपचारः, तादृशब्रह्मभूतानन्दप्रतिफलनादेव वृत्तौ सुखित्वोपचार इति। ननु वृत्तौ ब्रह्मप्रतिफलने समाने सति कथमे कस्या वृच्तर्ज्ञानत्वेनान्यस्यास्सुखत्वेन च व्यवहार इति, उच्यते ब्रक्मपतिफलनशालिनी शुद्धसत्त्वमयी अन्तर्मुखमनोवृत्तिस्सुखमित्युच्यते, ब्रह्मपतिफलनशालिनी

** 191 **

१७२ श्री शङ्कराशङ्करभाप्यविमर्शः ।

मलिनसत्वमयी बहिर्मुखमनोवृत्तिर्ज्ञानमित्युच्यते-इति। यद्वा ब्रह्मणि सर्वावभासकत्वं परमप्रेमास्पद्त्वं चेत्यस्त्यंशद्वयं मायामयम्- तत्र काचिद्वृवत्तिस्सर्वावभासकत्वमभिव्यञ्ञयति ज्ञानमिति चोच्यते-काचित्तु परमश्रेमास्पदत्वमभिव्यज्ञयति सुखमिति चोच्यत-इति। अथवा ब्रम्मानन्दादन्यदेव वैपयिकमिद सुखम्- इद हि विषयेन्द्रियसयोगादिनाऽन्तःकरणे जायते दुःखवत्- यदा सुख जायते तदैव सुखा- कारान्तःकरणवृत्तिर्भवति, तत्र च ब्रह्म प्रतिफलति, ततस्सुखसाक्षात्कारो जायते, यथा घटा कारान्तःकरण वृत्तौ ब्रह्मप्रतिफलनाद्घटसाक्षात्कारो जायते तद्वत्- सुखं हि घटवद्ज्ञाने विपयः। नन्वस्मिन्नक्षे 'एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ती'ति श्रुतेः का वोपपततिरिति चेत् उच्यते-सुपुप्तौ सर्व- भूतोपभोग्यं यदानन्दं तद्रमानन्दस्य मात्रैवेति। तद्धि विषयेन्द्रियसंयोगाद्यजन्यत्वादवैषयिकम्- एव- मानन्दस्यान्तःकरणजन्मसुखवाचित्वादेव नानन्दपदेन ब्रझोच्यते, किंतु रक्ष्यत इत्युक्तम् -- यथा घटादि- विषयेन्द्रियसंयोगजन्यवृत्तिज्ञानवाचिना ज्ञानशव्देन ब्रम्म लक्ष्यते तद्रदिति। ननु वृत्तेज्ञानत्वमौप- चारिकमिति मतस्य कथमुपपादनम्, उच्यते-ज्ञायते भास्यते सर्वमनेनेति सर्वावमासके त्रम्म ज्ञान- शन्दस्य मुख्यार्थः, स्वस्मिन् त्रझ्मचैतन्यप्रतिफलनवशादेव स्वसंसृष्ट विपर्य वृत्तिरवभासयतीति वृत्तिर्ज्ञान- शब्दस्यामुख्यार्थ इति। एवमानन्धते सर्वमनेनेति व्युत्पत्त्या आनन्दशव्दो मुख्यो त्रह्मणि 'एप हेवा- नन्दया'तीति श्ते: वैषयिकसुखे त्वमुख्य एव- तस्य स्वकाले स्वससृष्टस्य कस्यचिदेवानन्दनत्वादिति । नन्वल पक्षे ब्रहैव ज्ञान ब्रह्मैवानन्द चेति कृत्वा विज्ञानमानन्दं च ब्रह्मेति ज्ञानानन्दशव्दवाच्यस्य न्रग्मण: क्थ वाचामगोचरत्वमिति, उच्यते-इद तदिति निर्देष्टमशक्यत्वादेव ब्रह्म वाचामगोचर- मित्युच्यते, नतु सुतरां शब्दाविपयत्वादिति। अन्यथा जिह्रा मे नास्तीतिवद्रल शब्दाविपयमिति वचन हज्ाकरमेव भवेत्। नचाप्मेयस्य ब्रह्मणः क्थ प्रमेयत्वमिति वार्च्य, वस्तुतोऽपमेयस्यापि ब्रह्मणो व्यवहारतः प्रमेयत्वमिति- अलं शाखाचक्रमणेन, अनुकूलज्ञानमानन्दमित्युक्तिरयुक्तव। ब्रह्मण: आनन्दरूपत्वोपपत्तिः, त्रल्मणः आनन्दगुणकत्वनिराकरण च। यदप्युक्त ब्रम्म नानन्दमात्र किं त्वानन्दीति तच्चायुक्तम्-यथा न ज्ञानमात्र ब्रहा किंतु ज्ञानी- स्ुक्तिरयुक्ता तह्देव। तथाहि वद्यानन्दमानन्दवत्तर्हि तदपि मतुन्तश्दगतमानन्दमानन्दवद्धवेदेवा- नन्दत्वाविशेषादित्यनवस्थापातः । यदि तु मतुचन्तशव्दगतमानन्दमनानन्द तर्हि प्रथममेवानन्दमना- नन्दमस्तु- किं तोनापरादम्। नच स्वरूपभूतमानन्दमानन्दवत्- धर्मभूतमानन्दं तु नानन्दवदिति वाच्य, धर्मभूतस्याप्यानन्दस्य स्वरूपमानन्दमेवेति तदपि स्वरूपभातानन्दमेवेति। नच ब्रह्मस्वरूपानन्दमेवानन्दवन्न तु ब्रह्मधर्मानन्दमिति वाच्य, तथा नियन्तुमशक्त्रत्वात्, स्वरूपानन्दादेव सर्वेष्टसिद्धौ धर्मानन्दाभ्युप- गमस्य वैयर्थ्यादप्रमाणत्वाच्च। नच ब्रह्मण एवानन्दाभावे कर्य जीवस्यानन्द मवेदिति वाच्ये, ब्रझ्मणो जीवस्य वा स्वरूपमेवानन्दमिति किमानन्दान्तराभावेन न्यूनत्वम्। ननु यदि त्रैवानन्द तर्हि जीव- स्य.नन्दिनो धर्म एव भवेद्रह, मैवम्-जीवस्याप्यानन्दत्वात्। हन्त तर्हि आनन्दरूप आनन्द- गुणकश्च जीव इति सिर्द्ध, न. जीवोप्यानन्द एव नत्वानन्दी। नच सुख्यहमिति प्रत्यक्षात्क्य जीव-

** 192 **

त्रक्मण: आनन्दरूपत्वोपपत्ति:, ब्रक्मण: आनन्दगुणकत्वनिराकरणं च। १७३

स्यानन्दित्वाभाव इति वाच्यं, सुखघर्मकान्तःकरणतादारम्याध्यासमयुक्तैव सा प्रतीतिरिति। नच जीव- र्सुपुप्तावानन्दभुगिति भवत्येवानन्दीति वारच्य, तदा जीवः स्वरूपानन्दभुगेवेति। नच स्वेन स्व कर्थ भुज्यत इति वाच्य, उपाधिवशादेवैकस्यैव भोवतृत्वं भोग्यत्वं चागतमिति। यद्वा कारणशरीरी प्राज्ञो ब्रम्मानन्द भुंक्त इति:न विरोधः । नचैवं प्राज्ञस्यानन्दित्वं सिद्धमिति वार्च्य, तत्सिद्धिरस्माकमिष्टैवेति- विश्वतैजसपाज्ञानामानन्दित्वं ज्ञानित्वं च सङ्गच्छत एवं। तुरीयस्य हि तदुमयमसङ्कतम्। नन्वेव प्राज्ञस्य ्रिह्मानन्दिनो धर्म एवानन्दो ब्रह्मेति सिद्ध, मैवम्-अविद्यावृत्तिप्रतिविम्बभूतन्रम्मानन्द एवं प्राज्ञोपभोग्यो न तु बिम्वभूत इति। नच समाधौ जीवेन ब्रम्मानन्दो भुज्यत इति समाहितस्य जीवस्य धर्म एव ब्रम्मेति वारच्य, समाधावपि ब्रम्माकारान्तःकरणवृत्तिप्रतिफलितमेव ब्रम्मानन्द विद्वाननुभवति न तु विम्बानन्दमिति। नच मुक्तस्य विम्वत्रम्मानन्दानुभवोस्तीति मुक्तधर्मो व्रह्ोति वार्च्य, मुक्तस्य ब्रह्मानन्दरूपत्वेन ब्रम्मानन्दभोवतृत्वस्यैवामावात्। नचाभुज्यमान आनन्दोऽपुरुषार्थ एवेति चाच्य, आनन्दगाप्तेरेव पुरुषार्थत्वात्। नच मुक्त आनन्द न प्राप्तवानिति वाच्य, 'ब्रह्मविदाप्नोति पर'मिति श्ुतत्वातपरं ब्रह्म द्यानन्दम्। नच मुक्तौ प्राप्यप्राप्तृप्राप्तिरूपत्रिपुटीसत्त्व कथमिति वाच्य, नास्माभिर्मुक्तौ जीव आनन्द प्राप्नोतीत्युच्यते, येनोक्तदोपस्स्यात्। किंतु ब्रह्मानन्द प्राप्तो जीवो मुक्त इत्युच्यत इति। तथा च मुक्तजीव आनन्द त्रह्ैयामूदिति न कश्िद्दोष :- 'ब्रह्मविद्लैव भव'तीति थ्रुतेः। नच ब्रह्मविद्वस् भूत्ा आनन्दवान्भवतीति श्रुतितात्पर्यमिति वाच्य, तर्हि ब्रम्मापेक्षया तद्गुण आनन्द एवो- क्कृष्टरस्यात्। नचेष्टापत्ति :- 'नतत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यत' इति श्रुतिविरोधात्। किंच- 'आनन्दो ब्रह्मेति व्यजाना'दित्येव श्रयते, नत्वानन्दि ब्रह्मेति। तस्मादानन्दमेव ब्रझ्म नत्वानन्दि। ननु ब्रह्मानन्द नाप्यानन्दि किं तु आनन्दनमेव-'एप ह्येवानन्दयाती'ति श्रुतेः, मैवम्-यदि ब्रह्म लगादिवदानन्दकर तर्हि जडमेव भवेत्। नन्वत एव ज्ञान व्रह्षेत्युक्त लोकेपि ज्ञानं हि ज्ञातुरानन्दकर तस्माद्ज्ञानस्वरूप ब्रक्ष नानन्दरूर्प किं त्वानन्दकरमिति, अत्ोच्यते-यथा सूर्य एव प्रतिसूर्य करोति नासूर्य: तद्वदानन्द एवानन्दप्रतिबिम्वं करोति नत्वानन्दादन्य :- अन्तर्मुखमनोवृत्तावानन्दः प्रतिबिम्वतीति वैपयिक सुख- मानन्दप्रतिबिम्ब एव- अन्तःकरणे सुखे जायत इति पक्षेपि आनन्दादीश्वरादेव तज्जायते- 'आनन्दाङ्येव खल्विमानि भूतानि जायन्त' इति श्रुतेः। सर्वभृतकर्तृत्वे एव सत्यानन्दस्य सुखकर्तृत्व न स्यात्किम्। तस्मादानन्दकरत्वादपि ब्रह्म आनन्दमेव भवति। नचैवमानन्दस्य ब्रह्मणः कर्थ ज्ञानस्वरूपत्वमिति वाच्य, यथा आनन्दकृत्वादाननदमित्युच्यते ब्रह्म तथा आनन्दकृत्त्वाद्ज्ञानमित्यप्युच्यत इति। घटाद्याकार- वृत्तिप्रतिफलितचैतन्यं हि ज्ञान, ततश् वृत्तावानन्दप्रतिबिम्वकृत्त्वाड्गलानन्दमिति, ज्ञानप्रतिफलनकृत्त्वालु ज्ञानमिति चोच्यत इति कृत्वा विज्ञानमानन्दं ब्रह्मोत्युक्त श्रत्या। नचैकमेव ब्रह्म कथमेकस्यां वृत्ता- वानन्दप्रतिबिम्बमन्यस्यां पुनश्चैतन्यप्रतिबिम्ब च कुर्यादिति वाच्यं, वृत्तिद्वये प्रतिफलितमेकरूपमेव ब्रम्म वृत्त्याकारवैजात्यात्कचिद्विपयावभासक सद्ज्ञानमित्युच्यते, करचित्तु प्रमान्रानन्दकर सत्सुखमित्युच्यत इति। इद च ब्रह्मणो विषयावभासकत्वमानन्दयितृत्वं च मायाकृतमेव, नतु वास्तवमिति निर्विशेष- ** 193 **

१७४

ब्रह्मसिद्धिरिति संक्षेपः । ननु यदुक्तमानन्दर्त्व श्रुत्या न कण्ठोक्त्तमिति, तदसत्-'स एको त्रक्मण आनन्दः'- 'आनन्द ब्रह्मणो विद्वा' निति व्यतिरेकनिर्देशेन कण्ठोक्तत्वात्। किंच ज्ञातृत्वमेवानन्दित्वं ज्ञातृत्वं च कण्ठोक्तमेवेति रामानुजः, तदसत्-स एक इति श्रुतिगतत्रम्मशब्दो हिरण्यगर्भार्यकार्य- ज्रह्मपर एव- एक इत्यानन्दपरिच्छेददर्शनात्। अपरिच्छित्रो हि परत्रम्मानन्द :- आनन्द ब्रक्मण इत्यत्र तु ब्रह्मणस्स्वरूपमानन्दमित्यर्थान्न त्वदिष्टसिद्धिः । अन्यथा आनन्दो ब्रह्मेति सामानाधिकरण्य श्रुत्युक्तं हन्येत। ज्ञातृत्वादानन्दित्व मिन्नमेवेति सर्वलोकविदितम्- नहि घटोयमिति ज्ञानवत्त्वमेवानन्दवत्त्त्व ज्ञानानन्दयोर्भेदात्। अन्यथा ज्ञानपर्यायेप्वेव कोशेष्वानन्दशब्दः पठयेत। किंच ज्ञानेन ज्ञेयमव- भास्यते-नत्वानन्देन। प्रत्युत पुरुषमानन्दो मोहयत्येवेति न ज्ञानस्यानन्दत्वं, येन ज्ञातृत्वमेवानन्दित्वं भवेत्। किंच अनुकूल ज्ञानमनन्दमित्युक्तमितः प्राकत्वया, इदानीं तु ज्ञातृत्वमेवानन्दित्व मित्युच्यते- ज्ञातृत्वं चानुकूलप्रतिकूलज्ञानक्रियाश्रयत्वमिति कर्थ ज्ञातृत्वमात्रमानन्दित्वम्। नचानुकूलज्ञातृत्वमेवा- नन्दित्वमिति वाच्य, श्रत्या ज्ञातृत्वमेव कण्ठोक्त. नानुकूलज्ञातृत्वमिति। नच सापि श्रुतिरनुकूलज्ञातृत्व- परैवेति वाच्य, तर्हि अनुकूलज्ञातैवात्मा भवेन्न तु प्रतिकूलज्ञातेति। ननु ज्ञातृत्वमात्र जीवेश्वरसाधा- रणधर्म :- अनुकूलज्ञातृत्वरूपमानन्दित्वमीध्रधर्म :- अनुकूलज्ञातृत्वरूपमानन्दित्व प्रतिकूलज्ञातृत्वरूप दुःखित्वं च जीवधर्म इति, मैवम्-यदीश्वरस्यानुकूलज्ञातृत्वमेव न तु प्रतिकूलज्ञातृत्वं, तर्हि कथ सर्वज्ञत्वमिति। नचेश्वरस्य सर्वमप्यनुकूलज्ञानमेव, नतु प्रतिकूलज्ञान किश्चिदस्तीति वाच्य, नथास- तीश्वरस्य भक्तरक्षणं रक्षोहरण च न स्यादिति। नच तस्य भक्ता अनुकूला रक्षांसि प्रतिकूलानीत्येव नतु तद्ज्ञानमिति वाच्य, सर्वत्रापि तथैवेत्युक्तत्त्वात्- ज्ञानमात्र हि सर्वस्यानुकूल विषयावभासकत्वादिति। नच यदि ज्ञानमात्मनुकूल तर्हि अनुकूलत्वादेव ज्ञानमात्रमानन्द भवति-अनुकूलो द्यानन्दः- तथाच ज्ञातृत्वमेवानन्दित्वमिति वाच्य, आनन्दो विषयावभासकत्वादनुकूल इति न- आनन्दस्य विषयावभास- कत्वाभावात्। किं तर्हि भोग्यत्वादेवानुकूल: । भोग्यत्वं च भोकतुमिष्टत्वं, नतु भोगविषयत्वमात्रं, तथा- सति- भोग्यं दुःखमप्यनुकूलमेव भवेत्- एवमनुकूलं भोग्यमानन्दं तद्धोगस्तु ज्ञानमिति न भोग्यभोगयो- रानन्दज्ञानयोरैक्यं, येनानन्दित्वज्ञातृत्वयोरैक्य भवेत्। नच भोकतृत्वमेवानन्दित्वं तदेव ज्ञातृत्वं चेति वाच्य, किं भोक्तृत्वमात्रमानन्दित्वं ? किं वा आनन्दभोक्तृत्वमानन्दित्वम् ? आद्े दुःखभोक्तृत्व- मप्यानन्दित्व भवेत्। द्वितीये तदानन्दभोक्तृत्वमानन्दज्ञातृत्वमेवेति कथ ज्ञातृत्वमेवानन्दित्वमित्युच्यते। अपितु- आनन्दज्ञातृत्वमानन्दित्वमिति वक्तव्यं। नच तथैव वदाम इति वाच्य, तथासति- आनन्द ज्ञेयमेव भवति नतु ज्ञानमिति कथ ज्ञानमेवानन्दमित्युक्तम्। ननु भवतु ज्ञानानन्दयोर्भेद: तथापि ज्ञातृत्वानन्दित्वयोरमेद एव- आनन्दज्ञातुरेवानन्दित्वादिति, मैवम्-यद्यानन्दज्ञातैवानन्दी तर्हि घट- ज्ञातापि घटी भवेत्। नच दुःखज्ञाता दुःखी भवत्येवेति वाच्य, दुःखज्ञातुरपि दुःख्यहमिति प्रतीति- ्र्न्तिरेवेति- यधेन ज्ञास्ते तत्तस्य धर्मो नैव भवतीति सिद्धान्तात्। नहि ज्ञय ज्ञातुर्भवति धर्मः । नच बाह्यस्य ज्ञेयस्य ज्ञातृधर्मत्वामावेपि आन्तर्र ज्ञेर्य शातुर्धमों भवत्येवेति वार्च्य, किमपेक्षया आन्तरस्य

** 194 **

ब्रह्मण: आनन्दरूपत्वोपपत्तिः, ब्रक्षण: आनन्दगुणकत्वनिराकर्णं च। १७५

ज्ञैयस्य शातृघर्मत्वम् : यदि देहापेक्षया तर्हि ज्ञेयं चक्षुरादीन्द्रियं ज्ञातृघर्म एव भवेत्, तथा प्राणश्र पञ्च- वृत्तिको शातृघर्म एव भवेत्, यदि तु देहमाणेन्द्रियापेक्षया तर्हि अन्तःकरणमात्मधर्मो भवेत्, तद- प्यात्मना शायते हि- यदित्वन्तःकरणापेक्षया तर्हि तदान्तर वस्तु शञातृभूतमेवेति न ज्ञेयम्। नचा- न्तःकरणापेक्षया आन्तरे सुखदुःखे ज्ञैये ज्ञातुर्धर्मभूते इति वाच्य, तयोरन्तःकरणधर्मत्वात्। नच दुःख- मेवान्तःकरणधर्मो न तु सुखमिति वार्च्य, द्वयोरन्तःकरण एव जन्मनाशदर्शनेन अन्तःकरणघर्मत्वा- विशेषात्। तस्मादानन्दज्ञातृत्वादैव जीवात्मा परमात्मा वा नानन्दी भवति। नचानन्दभोक्तृत्वा- दानन्दी भवतीति वाच्य, भोग्यस्य भोवतृघर्मत्वाभावात्- नहि भोग्यं स्रक्चन्दनवनितादिविषयजात भोक्तृधर्मो भवति। नच सुखदुखे एव भोग्ये, सगादयस्तु भोग्यावच्छेदका एवेति न सगादीनां भोक्तृघर्मत्वं, किंतु सुखदुःखयोरेवेति वा्च्य, तर्हि भोग्यत्वादेव सुखदुःखे भोकतृधमौ न भवतः- किं त्वन्तःकरणधर्मावेव। नच सुख्यहं दुःख्यहमिति प्रतीतेर्भोवतृधर्मावेवेति वा्च्य, सुखदुःखाकारपरिण- तान्तःकरणतादात्याध्यासप्रयुक्तैव तत्प्रतीतिरिति। नचैवमन्तःकरणधर्मस्य सुखस्य कर्थ ब्रह्मस्वरूपत्व- मिति वाच्यं, केनोक्तमन्तःकरणधर्म: सुखं ब्रक्षेति। नचानन्दो ब्रह्ोति श्रुत्यैवोक्तमिति वाच्य, अन्त :- करणधर्मसुखादन्य एव स आनन्द।इति। कोसौ सुखादन्य आनन्द इति- उक्तमेव ब्रह्ेति। ननु किं तद्ग्ेति- उक्तमेव आनन्दो ब्रक्षेति। ननु आनन्दपदार्थज्ञान विना ब्रक्मपदार्थज्ञानस्य, ब्रह्मपदार्थविज्ञानं विना आनन्दपदार्थज्ञानस्य चानुदयादन्योन्याश्रय इति, मैवम्-ज्ञानं व्रम्मेति श्रुत्या ब्रह्मपदार्थस्य सुज्ञेयत्वात्। ननु तत्राप्यय दोपोस्त्येव, तथाहि- किं तद्ज्ञान-ब्रम्म, किं तड्झ-ज्ञानमिति, यद्वा-किं तद्रस-ज्ञानं, कि तद्ज्ञानं- आनन्द, किं तदानन्दं-ब्रम्म, किं तद्लज्ञानं, किं तद्ज्ञानं-आनन्द इति चक्रकापतिदोपः । नचेष्टापत्ति :- ब्रश्मज्ञानस्यासिद्धेरिति, उच्यते-सर्वोपि लोकोऽनुकूलविषयसेवया सुखं, प्रतिकूलविषय- सेकया दुःखं च प्रपद्यते हि, तत्र कि तत्सुखं दुःखं चेति प्रश्षस्य किमुत्तरम्-न किमपि, कर्थ तर्हि तयोस्सिद्धि :- अनुभवैकवेद्यत्वात्तयोस्सिद्धि:, कर्थ तर्हि तदनुभवस्य सिद्धि :- आत्मवेद्यत्वात्, किं तदात्मवेद्यत्व-आत्मकर्तृकज्ञानविषयत्व, कर्थ तदात्मकर्तृकज्ञानस्य सिद्धि :- ज्ञानान्तराच्चदनवस्था, स्वतश्रे- ससुखदु:खानुभवेन किमपराद्म् ! तस्यैव स्वतस्सिद्धत्वमुच्य्ता, यद्यात्मत एवानुभवस्य सिद्धिस्तर्हि कर्थ तस्यात्मनस्सिद्धि :- स्वत एव, कुतः- ज्ञानस्वरूपत्वात्, कि तद्ज्ञान-आत्मैव, कस्स आत्मा- ज्ञातृ- मूर्त ज्ञानमेव, किं तद्ज्ञातृभूतं ज्ञानं-आत्मैव, हन्त तर्धन्योन्याश्रयदोपस्तवापि प्राप्तः। अपिच ज्ञानपदार्थज्ञानाधीन ज्ञान्यात्मपदार्थज्ञान, ज्ञान्यात्मपदार्थश्ञनाधीन च ज्ञानपदार्थशानमित्यन्योन्याश्रयः यद्वा ज्ञान्यात्मपदार्थज्ञान स्वाश्रयपदार्थज्ञानाधीनमित्यात्माश्रयः। नच ज्ञाने शाते सति तद्वानात्मा शायत इति न दोष इति वाच्य, आरमनोपि ज्ञानत्वात्। ननु आत्मस्वरूपभूते ज्ञाने ज्ञाते सत्यात्मापि ज्ञात एव भवेदिति, तर्हि ब्रूहि- किं तदात्मस्वरूपभूत ज्ञानं-नाह वयतु शक्नोमीतिचेरिक तव तदशक्तिरात्मस्वरूपापरिज्ञानात्? यद्वा तस्य वागगोचरत्वात्ः नादयः- तवैवात्मत्वात्। द्वितीय

** 195 **

१७६

इष्ट एव। नन्वेवमात्मसिद्धावपि कर्थ ब्रह्मसिद्धिरिति चेदुच्यते-आत्मन एव ब्रह्मत्वादात्मनि सिद्धे ब्रह्मापि सिद्धमेव। नच ब्रग्मणस्सिद्धावपि तद्शानमसिद्धमिति वाच्यं, अश्ञातस्य त्रह्मणस्सिद्धययोगा- द्रलसिद्धया तद्ज्ञानमपि सिद्धमेवेति। ननु आत्मत्वात्सर्वभूतानां सिद्धं ब्रह्म भवत्वपि तु- 'तत्स्वरूप तु किं ज्ञानं किमानन्दं नु कि परम् तस्माद्वह्मस्वरूपमसिद्धमेतावतापीति, मैवम्-ब्रह्मणस्सिद्धौ कर्थ पुनस्तत्स्वरूपस्यासिद्धि :- नहि घटे सिद्धे घटस्वरूपासिद्धिः, नापि निस्स्वरूप किश्विद्वस्तु सिद्धयति। तथासति शशश्ृतस्यापि निस्स्वरूपस्य सिद्धिप्रसक्कात्- सर्व हि सिद्धधद्वस्तु सस्वरूपमेव सिद्धयति न तु स्वरूप बिना। तस्मा- ददि तव ब्रम्म सिद्धं तर्हि तत्स्वरूपमपि सिद्धमेव। तर्हि मम ब्रह्मस्वरूपज्ञानामावादसिद्धमेव ब्रक्ष, मैवम्-आत्मत्वाद्रक्षण :- आत्मा हि सिद्धः। नचात्मस्वरूपपरिज्ञानाभावान्ममात्माप्यसिद्ध एवेति वाच्य, तवैवात्मत्वात्कर्थ तवैव त्वमसिद्धो भवेः। नच नाहमात्मेति वारच्य, कि त्वमनात्मा- न, अनात्मापि नाहं, तर्हि कस्त्व-ज्ञाताऽहं, ज्ञातैवात्मा- न- ज्ञाता न भवत्यात्मेति त्वयोक्तलवात्। ननु त्वं ज्ञातैव भवसि, तथापि ज्ञातुस्तव स्वरूप किं ्वं वेत्सि- ओम्, किं तत्- ज्ञातृत्वमेव- न- तद्धि शातुस्तव धर्म :- तर्हि जानं मम स्वरूप, तदेवात्मनोपीति त्वमात्मैव। तक्माद्ज्ञानमेवात्मा। नन्वेर्वचेत्- क आतमा ज्ञानं, कि ज्ञानं आत्मा- इति पूर्वोक्तान्योन्याश्रयदोपस्य कः परिहार इति, उच्यते- आत्मज्ञानानन्दसत्यानन्तपरत्रह्मपुरुषोत्तमादिशव्दा एकार्थवाचका एव- पर्यायत्वाद्घटकलशकुम्भादिशब्द- वदिति। एवमेकार्थवाचित्वे सत्यपि तेषां परवृत्तिनिमित्तमेदोस्त्येव- अत्त्यतत्याप्नोतीति वा आत्मा, ज्ञायतेऽनेनेति ज्ञानमित्यादिव्युत्पत्तेः । तस्य च स्वरूपमिदमिति निर्देष्टुमशक्यमेव- 'यत्तदद्वेश्यमग्राद्य'- मित्यादिश्रुतेः । ज्ञानानन्दशब्दौ च आत्मन्रह्मादिशब्दवङ्गअमप्रतिपादकावेव, नतु ब्रह्मस्वरूपवाचकौ -- नहि घटादिविपयेन्द्रियसंयोगजन्यं ज्ञानमानन्दं वा ब्रह्मस्वरूपं भवति। नच नित्यं ज्ञान नित्यमानन्द च ब्रह्मेति वाच्य, नित्ययोर्ज्ञानानन्दयोरभावात्। एवं स्वरूपेण ब्रह्मणो दुर्वचत्वेपि स्वभावेन ब्रश्म सुवच- मेवेति न शास्त्रयोनित्वाधिकरणविरोध:, नाप्यौपनिषदत्वश्रुतिविरोध:, नापि 'वेदैश्र सर्वैरहमेव वेद्य' इति गीताविरोधः । कः पुनर्वह्मणस्स्वभाव इति चेदुच्यते-सर्वावभासकत्वसर्वानन्दयितृत्वसर्वाधारत्व- निराधारत्वसर्वव्यापित्वसत्यत्व नित्यत्वादिरूप इति। नच ब्रह्मण एव स्वभाववत्त्वे सविशेषत्वमेव भवे- दिति निर्विशेषत्रक्मासिद्धिरिति वाच्यं, यावद्यवहारं त्रक्ष सविशेषमेवेत्युक्तत्वात्। परमार्थतो हि सर्वाव- भासकत्वादयो ब्रह्मणि न सन्तीति ब्रह्म निर्विशेषमित्युक्तम्। तस्माद्ज्ञानमानन्द वा न ब्रक्षणः स्वरूपम् । ननु माभूदानन्दस्य न्र्मस्वरूपत्व ब्रक्ष तु भवत्येवानन्दि, मैवम्-कि सर्वमानन्दयतीति ब्रक्ष आनन्दीत्युच्यते ? यद्वा स्वयमानन्दशालीति- आद इष एव। नतु द्वितीय :- ब्रक्मणो जीवस्येव सुखित्वादिविकारायोगात्। नच दुःखित्वं मास्तुनाम- सुखित्वमस्तीति वाच्य, यदि ब्रह्मापि सुखव- तस्याचर्हि सुखस्यानित्यत्वात्कदाचिद्वक् सुखयुक्त कदाचित्तु सुखरहितमिति विकार्येव भवेदिति। नच ** 196 **

२३ ब्रह्मण: आनन्दरूपत्वोपपत्तिः, ब्रह्मण: आदन्दगुणकत्वनिराकरणं च। १७७

जीवस्य सुखमेवानित्यं त्रह्मणस्तु सुखं नित्यमिति वाच्य, गगनारविन्दवन्नित्यसुखस्यैवाभावात्। सर्व हि सुखं विषयेन्द्रियसंयोगादिजन्यत्वादनित्यमेवेति- ब्रह्मणश् विषयेन्द्रियाद्यभावान्नास्त्येव सुखमिति। नचैवं विपयोपभोगविधुरस्य समाहितचित्तस्य सुखाभावप्रसङ्ग इति वाच्य, तस्य ब्रम्मानुभवादस्ति सुखित्व- मिति 'रसमा ह्येवायं लब्ध्वाSSनन्दी भवती'ति ्ुतेः। ननु ब्रह्मण आनन्दित्वादेव तदनुभवाज्जीव- स्यानन्दित्वमिति, मैवम्-स्रगादिविषयस्यानानन्दित्वेपि तदनुभवाज्जीवस्यानन्दित्वदर्शनात्। नचैव ब्रह्मण आनन्दत्वादेव तल्ामाज्जीव अनन्दी भवतीति वाच्य, आनन्दे लव्या आनन्दी भवतीति वाक्यस्य पुनरुक्तिदोषअ्रस्तत्वात्। आनन्दलाम एव खल्वानन्दिभावः । नच 'रसो वै स' इति श्रुति- व्रक्मण आनन्दरूपत्व वक्तीति वाच्य, तत्र रसशब्दस्यानन्दवाचित्वाभावात्। नच तर्हि रस एव ब्रह्मेति वाच्य, रसस्य जिह्ाग्राद्यस्य अग्राह्यत्रह्मत्वायोगात्। तर्हि कः श्रुतेर्थ इति चेदुच्यते-यथा रस: पुरुषेण भुक्तरसन्पुरुषमानन्दयति तथा ब्रम्मापि जीवेनानुभूत सज्जीवमाननदयतीति रसो ब्रह्मेत्युक्त- मिति। नचानन्दो ब्रह्मेति श्रुतिर्वह्ण आनन्दरूपत्वं वक्तीति वाच्य, तल्ापि आनन्दयितृत्वादेवोच्यते आनन्द इति न्रम्म। ननु विदुषा समाधावानन्दमेवानुभूयते नतु तदतिरेकेण किमपीति कृत्वा आनन्द ब्रह्मस्वरूपमेव- अत एव 'आनन्द ब्रह्मणो विद्वान्न विभेति कुतश्चने'ति थ्रूयते। ब्रक्षणस्त्वरूपभूत- मानन्दमिति हि तच्छ त्यर्थ इति त्वयाप्युक्तमिति, मैवम्-स्थूला रुन्धतीन्यायेन ब्रह्मणि बुद्धिप्रवेशं जन- यितुमानन्दं ब्रह्णो रूपमित्युक्तं, नतु वस्तुत आनन्द ब्रह्मण: स्वरूप, यथा ज्ञान तद्वत्। किंतु न्रक्षण- स्स्वरूप दुर्वचमेव। तथ् दुर्वचमपि ब्रम्मण: स्वरूप भासकत्वानन्दयितृत्वव्यापित्वादिनिमिंत्तवशादज्ञाना- नन्दात्मादिशव्दैः प्रतिपाद्यत इत्युक्तम्। निर्विकल्पकसमाधौ तु जीवो नानन्दमनुभवति, नापि ब्रह्मानु- भवति-अनुभवित्रनुभाव्यानुभवसत्त्वे त्रिपुटीप्सङ्गेन समाधेनिर्विकल्पकत्वस्यैवासिद्धेः । किंतु जीवो ब्रम्म- रूपेणैवावतिष्ठते। साच स्थितिस्सर्वसंसारदुःखप्रहाणात्परमानन्दमयीति व्यपदिश्यत इति। नचैवं नैयायिकोक्तविधया दुःखध्वंसएव मोक्ष इति सिद्धमिति वाच्यं, जीवस्य ब्रह्मात्मनावस्थितिरेव मोक्ष इत्यु- कत्वात्। 'ब्रह्मविद्दभ्ैव भव'तीति हि श्रत। ननु यदि मुक्तावानन्दो नाहित दुःख्ध्वंस एवास्ति, तर्हि पाषाणकल्पया तया मुक्त्या कि जीवस्येति, मैव्रम्-यदि निर्विशेष ब्रह्म पाषाणतुल्यं तर्हि मुक्तिः पापाणकल्पा स्यात्- निर्विशेषत्रम्मभावापत्तिर्हि मोक्षः। नच निर्विशेषत्रम् पाषाणतुत्त्यमेवेति वाच्य, पाषाणस्य भास्यत्वानृतत्वादिबहुविशेषवत्त्वात्। यदि तु दुःखशून्यत्वेन ब्रह्म पापाणकल्पमित्युच्यते, तर्हि तत एव हेतोस्त्वदभिमत ब्रम्मापि पाषाणकल्पमेव भवेत्। नच मदभिमतस्य। ब्रह्मणासविशेषत्वा- दस्ति तक्ष्य पाषाणाद्विशेष इति वाच्य, पाषाणस्य सविशेषत्वान्निर्विशेषस्य ब्रह्मणोस्त्येव पाषाणाद्विशेष इति। नच निर्विशेषस्य विशेष इति वचन व्याहतमिति वाच्य, सविशेषस्य विशेष इति वचनमप्या- त्माश्रयान्योन्याश्रयादिदोषग्रस्तमेवेति। किंच मन्मते निर्विशेषस्य ब्रह्मणो निर्विशेषत्वादेव पाषाण- कल्पत्वायोग:, तव मते तु सविशेष ब्रह्म सविशेपत्वादेव पापाणभूतमेव- ब्रह्म हि कनक कटकादिरूपेणेव चेतनाचेतनजगढूपेण परिणतमिति तव मर्त, तथाच बह्ा पापाणमेवेति सिद्धम्। तस्मान्निर्विशेषवझ्मभाव- ** 197 **

१७८

एव मोक्ष:, स एव सर्वैराशास्य इति। ननु आनन्दमव सर्वैराशास्यते-ताद्टशानन्दकर त्वेन ाुकूल विषय आशास्यते, वूक्ष च नानन्वं, नाप्यानन्दकर निर्विशेषत्वादेवेति कर्थ पुरुषस्य मुमुक्षासिद्धि: इति, मवम्-यदासास्यते पुरुषैरानन्द तर्दिक निर्विशेषमुत सविशेषम्? आध्े- निर्विशेषानन्द इव निर्वि- शेषव्न्मप्यपि पुरुषस्य कामो भवेदेव। द्वितीये कैर्विशेषैविशिष्ट तदानन्द त्वं तहि। नचानुकूलत्व- प्रेमास्पदत्वमोम्यत्वादयो विशेषारसन्तयानन्द इति वाच्य, नित्यद्रव्यवृत्तयो व्यावतका विशेषा इति विशेष- रक्षणात्। आनन्दस्य च गुणत्यादनित्याबच्व नानन्दवर्तिनः ते अनुकूलतवादयो विशेषा भवन्तीति। ननु न व्यायर्तकधर्ममालमेव विशेष इत्यस्मार्क मतम्-अनुकूलत्वादयश्च व्यावरतकधर्मा एवेति सविशेषमेवानन्दमिति, मैचम्-तथासति निर्विशेषेपि ब्रझ्मणि निर्विशेषत्वरूपधर्मोन्तीति तदपि सविशेषमेव भवेदिति, सन्रापि पुरुषस्य मुमुक्षा सिद्धिचत्येवेति। वस्तुतस्तु आनन्दमनुभूतबन्त पुरुष प्रति त्वयानुभते आनन्दे कोस्ति विशेष इत्युक्त्त न कोपाति स परतिवक्ति- न व्वस्मिन्तानन्दे अय दिशेषोस्तीति। आनन्दजनकेप्वेव विषयेषु विशेषसद्धायः, नतु तज्जन्ये आनन्दे सर्वेपामप्यानन्दानामान- न्दत्व।विझ्ेषात्। तथाच निर्विशेष एव जन्यानन्दे यथा पुरुषस्य कामः, तथा निर्विशेषेपि जक्षणीति बोध्दम्। नन्वेव दुःसहेतुविशेषसत्त्वेपि दुःएं सर्वत्र सममेवेति निर्विशेषमेव- तत्साम्याननिर्विशेष- ब्रह्मणि द्वेषः किमिति माभूत, मैवम्-यदि निविशेष बक्ष तवात्ममिन्नं स्याचर्हि तत्र द्वेषः पक्षान्तरेण भवेदेव-नत्वात्ममिन कि त्वात्मव- आत्मनि हि कस्यापि द्वेषो न भयति- प्रत्युत परमा प्रीतिरेव भवतीति। नचै्व परमप्रेमास्पदत्वादानन्दमेव प्र्येति वाच्यं, केनोक्तमानन्द त्क्ष नेति- किंतु यकोके आनन्दशन्देन पसिद्धं तद्स्तु ब्रम्म नेत्युच्यते- परमशेमास्पदत्वादानन्दशब्दवाच्यमेव ब्रह्म, नत्वानन्दरूप- मिति हि प्रतिपादितम्। नचायमात्मा परानन्दः परप्रेमास्पर्द यत इति विद्यारण्यस्वामिमिरेव परमा- नन्दरूपत्य त्रम्मणस्साधितमिति वार्च्य, परपेमास्पदत्व।त्परमानन्दशब्दप्रतिपार्च संविदूपं त्रक्मेति तदर्थात्। नचानन्दरूपत्वाभावे ब्ह्मणस्सविद्रूपत्वमपि कथमिति वाच्य, सविद्रूपत्वमपि न्रम्मणस्सविच्छन्दप्रति- पाय्यत्वप्रयुक्तमेवेति। नच संविदात्मेति तै: कण्ठत एवोक्तमिति वाच्य, आत्मा ज्ञाना न भवति किंतु ज्ञानमेवेति स्थूलारु्धतीन्यायमाशिक्य तैस्तत्र तथोकत्वादिति। तक्मातकस्यचिद्धर्ममूत ज्ञान आानन्द वा न ब्रक्ष- स्वतन्त्रत्वाङ्गकणः, धर्मस्य च परतन्त्रत्वादिति संक्षेपः । ननु 'कोशेवान्यात्कः प्राण्यायदेष आकाश आनन्दो न स्या'दिति अ्तेः कर्थ अ्म्ण मनन्द- स्वरूपत्वाभाव:, मैवम् -- यद्याननन्दस्वरूप तक्ष तर्हि आनन्द ब्रक्ेति सुवच, सुज्ञेयमेवेति कृत्वा कर्थ वाच्मनसाविषयं भवेद्रस्, कि मनोवेद्यमानन्द मनोऽविषयं स्यात्- 'यद्यलिरुक्त वचसा निरूपित धियाS- क्षमि्वा मनसोत यस्य। माभूत्स्वरूप गुणरूपनृहित स वै गुणापायविसर्गलक्षण' इति कथमुच्येत। नच तंत्नैव 'ज्ञानारमने भगवते नम ईश्वराये'स्ुक्तमिति वार्च्य, यत्य स्वरूप स्वयम्प्रकार्श स ज्ञानात्मे- स्यर्थात्। एवमेव निर्वाणसुसानुभूतिरित्य त्रापि बोध्यम्। यस्य स्वरूप निरतिशयप्रीतिपात्र मुक्तोप- भोर्म्य च तबुच्यते निर्वाणसुखमिति। ननु क्षतिज्ञतसंवादात्स्मृत्यादिरसंवादान् सर्वधापि ज्ञानानन्दा-

** 198 **

ब्रह्मण: निर्विशेषत्वप्तिपादनम्। १७९

वात्मन: स्वरूपभूतावेव, विद्वदनुभवोप्यत्र प्रबर्ल प्रमार्ण विद्वांसो हि समाधौ स्थिरमानन्दमनुभवन्ति- यद्यानन्दो बम्म न स्यातर्हिं बिद्ववविस्तन्र कथमानन्दोऽनुमूयेत- नहि तत्र विषयसेवास्ति येन वैषयिका- नन्दस्स इत्युच्येत इति, मैवम्-यदि शुत्यादीनां ज्ञानानन्दयोरात्मस्वरूपत्वे तात्पर्य तहिं नेतिनेतीति सर्वनिषेधावित्वेन ब्रह्मपतिपादनं तासां नैव सम्भवेत्। मागवते चोक्तम्-'निषेधशेषो जयतादशेष'- इति। नच कतिपयविशेषनिषेध एव तह्वाक्यानां तात्पर्यमिति वार्च्य, तथा संकोचनस्यायुकलान्। यद्यन्निषेद्धु शर्क्य तत्सर्व निषिद्ध हि निषेधवावयैः। नचान्तकरणधर्मभूतावेय ज्ञानानन्दौ निषिद्धौ, न त्वात्मस्वरूपभूताविति वार्च्य, अन्तःकरणधर्मभूतज्ञानानन्द/तिरिक्तामस्वरूपभतज्ञानानन्दयोरेवाधुना- प्यसिद्धेः। यदुक्त विद्वदनुभवोत्र प्रमाणमिति तद्पि न-समाधौ येन विदुपा आनन्दमनुमूयते स विद्वानात्मैव नक्षेति कथमानन्दस्य न्अत्व, अन्तःकरणं दि सगादिविषयसेवयेव अम्मध्यानेनापि सुखा- कारेण परिणमते, तच्च सुखं समाहितेन ज्ञायत इति न समाधावनुभूयमानस्य स्थिरस्याप्यानन्दस्य महलवं परिच्छिनत्वादिति। नचापरिच्छिवित्तमानन्दं ऋ्रक्मेति वाच्य, तस्यैवामावात्-नह्परिच्छित्रा- नन्दसत्त्चे विद्वदनुभव: प्रमाणं- विहूद नुभवविषयत्वापरिचछ्लस्योरेकत्रयोगात्- यद्यद्नुभवविपय तत- त्परिच्छित्मेव घटवदिति। नापि शास प्रमाणं-अपरिच्छिन्न त्रम्मसत्वे, शा ्रमार्ण नतु ा्शानन्दसत्वे इति। नचानन्दवल्षी तत्र प्रमाणमिति वार्च्य, सुसलोभाद्विपयसकानां संसारिजीवानां विषयवैतृष्णय- जननार्थ तस्यास्तथा प्रवृत्तत्वात्। विषयसेकया तव यद्धवति सुखं ततरिच्छित्रमत्यक्प तम्मात्तत्पाज्यमेव दुःखहेतुत्वात्- सुखं दि क्षणिकत्वाद्भोगदश्ायामेव नाश्मीत्या दुःखकर, भोगासपरागलब्ध सद्हुमयत्- प्रयासकरं च सद्दुःखकर, भोगादनन्तर्र नष्ट दुःखकरं, 'सुखस्याननतर दुःख'मिति स्मर्यते। एवं सुखस्य दुःखकरत्वादेव सुखहेतवोर्था अपि दुःखकरा इति त्याज्या एव- 'अर्थानामार्जने दुःखं तथैब परिपालने। नाशे दुख व्यये दुःखं विगर्थान् क्लेशकारिण' इति हि स्मृतम्। एवं गुरुणा विषय- वैराम्ये उपदिष्टे सति शिष्यस्तं प्रतिवक्ति- 'त्याज्य सुखं विषयसक्गमजन्म पुसा दुःखोपसृष्टमिति मूर्ख विचारणैया। ब्रीहीन् जिहासति सितोत्तमतण्ड्रलाट्धान् कोनाम भोस्तुपकणोपहितान् हितार्थी' इति, नास्ति वैषयिकसुखादन्यत्सुखमिति च। ततो गुरुणा बक्तव्यमेवं शिर्ष्य प्रति- सोम्य मैर्य वादी :- अस्ति विषयसुखादन्यच्ित्यसुखं न्रम्मेति, सच शिष्यस्तन्नित्यसुखलोमेन विपयासक्ति परित्यज्य अझ्मनिष्ठो भूला सर्वसंसारदुःखं परित्यज्य व्रझैव भयति। एतदमिप्रायेणापरिच्छिन्ानन्द एव ऋ्रक्ेति श्रुत्योर्क यशा उष्णरोगातुरस्य वालस्य तदुपशमनार्थे यवागूपानोपदेशे कर्तव्ये 'ब्वागू पित्र शिखा ते वर्धिप्यत' इति भिषजोच्यते तदूदिति॥ ब्रह्मण: निर्विशेपत्वप्रतिपादनम्। वस्तुतस्तु नात्मा सुसरूपो नापि दुःसूपः, कि त्वनिर्वाच्य एवेति। ननु यदि ब्रक्ष सचि- दानन्द न भवति तहिं तत्काये जगति सवाचित्त्यानन्वानामनुगतिन भवेत्-अनुगतिस्त हश्यते- जगदस्ति माति मियं चेति- तस्माज्जगत्कारणं न्रद्य सत्यज्ञानानन्दरूपमेवेति कृत्या तनिरसनमयुक्तमिति,

** 199 **

१८०

मैवस्-यो ब्रह्मणस्सकाशाज्जगज्जातमिति बूते ते प्रतीद चोर्धं कर्तव्यं, न तु मां प्रति- मया हि न व्रह्म जगत्कारणमिति प्रतिपाद्यते- 'न तस्य कार्य'मिति श्रुतेः। नचैव सति त्वं त्वन्मत च नास्त्येवेति वार्च्य, इष्टापत्ते ;- आ्रान्त्या हि ब्रह्ममिन्नस्य सत्त्वं नतु वस्तुत इति। नचैवमसता त्वया त्वन्मतेन च कि ममेति वाच्यं, तव त्वन्मतस्य चासत्वात्। नच सर्वामावे शून्यवादापततिस्तवेति वाच्य, ब्र्मवाद्येवाहं न शून्यवादीति। ननु तद्रक्ष किमस्ति उत नास्ति : आद्ये-कर्थ सत्तानिरसन, द्वितीये- कर्थ शून्यवादानापत्तिरिति, मैवम्-कि शून्यमस्ति? उत नास्ति? नाद्य :- मम मते कस्यापि सत्तानङ्गी- कारात्। द्वितीये- शून्यस्यैवाभावात्कर्थ शून्यवादापततिरिति। ननु त्हिं कर्थ त्वं त्रझ्मवादी भवसि, उच्यते-सर्वनिषेधावधित्वेन सर्वामावसाक्षित्वेन च ब्रह्मणोभ्युपगमात। हन्तैवं तस्य सद्रूपत्व चिद्रूपत्वं च प्रारप्त- भवतु प्राप्तम्। नच सत्त।चित्त्यानन्दास्त्वय निरस्ता हि, सत्यं निरस्ता एव। परमार्यत :- यदि निषेधस्सत्यस्स्यात्ताहँ निषेधावधित्वं त्रह्मणस्सत्यं स्यात्, नतु निषेधस्सत्यः- निषेद्धा निषेध्य निषेधश्चेति त्रिपुट्या अद्वैते ब्रह्मण्ययोगात्। एवं यदि साक्ष्यं सत्य स्यात्तहि साक्षित्व ब्रह्मण- स्सत्यं स्यात्, नतु साक्ष्य सत्य, सक्षी साक्ष्य साक्षात्कारश्रेति त्रिपुट्या अद्वैते ब्रम्मण्ययोगात्। तम्माद्वस्तुतः निषेघावधित्वेन सर्वाभावसाक्षित्वेन च न ब्रह्म सद्रूपः, नापि चिद्रूप इति। ननु ब्रह्मणो यदि न सत्ता तहि ब्रह्मास्तीति कथ प्रत्येतव्यं, मैचम्-यदि ्रह्मज्ञानं तहिं कथं तत्प्रत्येतव्य, नहि ज्ञान ज्ञेय भवति। सिद्धान्ते तु न ब्रझ्म सत्तावत्, नाप्यसत्तावदिति कृत्वा अस्तीति नास्तीति वा न तत्पत्येतु शक्यते। एवमस्तिनास्तिपत्प्रयाविषयत्व।देवाप्रमेये ब्रह्म। नचाप्रमेयत्वेसति ब्रम्म निर्विशेष न भवे दिति वाच्य, न वय त्रक्मण्यप्रमेयत्वमस्तीति न्म :- किंतु प्रमेयत्वं नास्तीत्येवेति न निर्विशेषत्वव्याहतिः । नच प्रमेयत्वाभावोपि विशेष एवेति वाच्यं, तथासति विशेषाभावोपि विशेष एव भवेत्, नचेष्टापतति :- नहि घटाभावो घटो भवेत्, किंच ब्रह्माप्रमेयमिति निर्विशेषमिति अनिर्देश्यमिति चायमपि व्यवहार एव-यथा घटोयमिति पटोयमिति च प्रतीति र्यवहार: तद्वत्। तथाच व्यवहारस्सर्वोपि मायामय एव। वस्तुतस्तु न कोपि व्यवहार :- मायाया एवाभावादिति कृत्वा कथ ब्रह्म वस्तुतो प्रमेय निर्वि- शेषमनिर्देश्य वा भवेत्। अतएव हि श्रयते-'अवचनेनैव प्रोवाच सहि तूष्णी वभू'वेति। एवं वस्तुतो यस्यकस्यापि व्यवहारस्याभावादेव वस्तुतो ब्रह्म न सन्नाप्यसत्, न चिन्नाप्यचित्, नानन्द नापि दुःखं, न निर्विषेष, नापि सविशेष, न प्रमेय नाप्यग्रमेयं, न निर्देश्यं नाप्यनिर्देश्य, न शून्य नाप्य- शून्य, नान्नवन्नाप्यनन्त, न सत्यं नाप्यसत्यमिति। नचैवं ब्रह्म सत्यं गजन्मिथ्येति सिद्धान्तोपि परास्त इति वाच्य, सच सिद्धान्तो व्यावहारिक एव, न पारमार्थिक इति नहि परमार्थदशायामस्ति स सिद्धान्तः । नचैव निर्विशेपत्रह्मपरिशेषोपि तव न सिद्ध इति वाच्य, वस्तुतो ब्रह्मणि यस्यकस्यापि विशेषस्याभावान्निर्विशेष ब्रम्म परिशिष्टमेव-सच निर्विशेषत्रह्म परिशिष्टमिति निश्चयो व्यावहरिक एव, नतु पारमर्थिक :- परमार्थदशायां तस्यापि निश्चयस्यामावादिति कृत्वा ब्रह्म न निर्विशेषमित्यस्मभिरधु- नोक्तमिति। कि बहुना वस्तुतो यस्य कस्यापि प्रत्ययस्याभावात्सर्वप्रत्ययाविषयमेव त्रह्मेति। अत ** 200 **

नेह नाना इत्यत्र रामानुजाभिमतार्थनिराकरणम्/। १८१

एव तस्य दुर्वचत्वादुक्त थ्रुत्या 'अवचनेनैव प्रोवाच सहि तूष्णी बभू'वेति। तस्मादानन्दमपि ब्रह्मणः स्वरूप न भवत्येवेति कृत्वा कर्थ पुनरानन्दि ब्रह्म भवेन्न कथमपीति संक्षेपः ।। 'नेह नाना' इत्यत्न रामानुजाभिमतार्थनिराकरणम्। अथ यदुक्त रामानुजेन-नेह नानेत्यादिश्ुतिभि :- कृत्नस्य जगतो ब्रह्मकार्यतया तदन्त- र्यामिकया च, तदातमकत्वेनैक्यात्तत्प्रत्यनीकनानात्वं प्रतिपिध्यते- न पुन र्बहुस्यां प्रजाये'येति बहुभवन- सङ्कल्पपूर्वक ब्र्षणो नानात्वं श्रुतिसिद्धं प्रतिषिध्यत इति, तद्युक्तम्-यदीद जगद्ह्मकार्यतया ब्रह्मा- त्मकत्वेन ब्रझ्मामिन्नं तर्हि जगतो विलक्षणं ब्रह्म नैव भवेत्- यथा मृत्कार्यतया मृदात्मकत्वेन सृदभिन्ना- द्घटाद्विलक्षणा मृदभिन्ना भवति तदत्। नचेष्टापति :- चिदचिद्विलक्षण ब्र्ोत हित म् नहि चिदचिद्विलणस्येश्वरस्य चिदचिद्रूपजगदार्मना परिणामस्सम्भवति-नहि स्वाभिमते परिणामवादे कार्य- कारणयोर्वैलक्षण्यं सम्भवति- सति च वैलक्षण्ये कार्यस्य कारणात्मकर्त्व कथ सम्भवति- अचेतनस्य दारु- पाषाणादेर्जन्यत्वेन तत्कारणत्वं ब्रह्मणोस्तु नाम, कर्थ पुनरजस्य चेतनवर्गस्य कारणं ब्रह्म भवेत्- येन कार्यकारणयोश्र्वेतनत्रह्मणो: कार्यकारणभावप्रयुक्तमैक्यं स्यात्। नच सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्ट ब्रह्म जगद्रूपेण परिणतमिति कृत्वा कार्यकारणयोरस्ति सालक्षण्यमिति वार्च्य, तथासति स्थूलचिदचिद्विशिष्ट ब्रझ्ैव कार्यमपीति कृत्व। जगच्छब्दवाच्य ब्रह्मण: कार्यभू्तं वस्तु नास्त्येवेति कस्य ब्रह्मणा सहैक्यमुच्येत। नच स्थूलचिदचिद्विशिष्ट ब्रह्ैव कार्यभूतजगत्पदार्थ:, सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्ट ब्रह्म तु कारणमूतब्रह्मपदार्थ इति वाच्य, तथासत्यविशेषात्सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्ट ब्रक्षैव कारणभूतजगत्पदार्थ इति वक्तव्यत्वात्। नच कार्य भूतमेव वस्तु जगन्छव्दवाच्यमिति वाच्य, जगति कार्यभूतानां कारणभूतानां च बहनां वस्तूनामुपलम्भात्। किंच सृष्टे: प्राम्यदासीत् सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्ट ब्रह्म तदेवेदानी स्थूलचिदचिद्विशिष्टमभूदिति तव मते -- न ब्रह्मण: कोपि परिणामः, किंतु चिदचितोरेव- तयोरेव सर्गात्मावसूक्ष्मरूपेण स्थितयोरिदानी स्थुलरूपेण परिणतत्वात्। यथा सूक्ष्मस्यैव बीजस्य स्थूलवृक्षरूपेण परिणतिस्तद्वत्। ततश्र ब्रह्मपरिणामत्वाभावान्र जगतो ब्रह्मात्मकत्वसिद्धिः, किंतु स्थूलचिदचिदात्मकस्य जगतः सूक्ष्मचिदचिदात्मकजगत्परिणामत्वा- स्सूक्ष्मचिदचिदात्मकत्वस्यैव सिद्धि :- यथा अंकुरस्य बीजात्मकत्वसिद्धिः। इदानीं स्थूलयोर्हि चिद- चितोस्सृष्टे: प्राक् सूक्ष्मत्वमासीत्- यथेदानीं स्थूलस्य तरोरुदयात्माग्वीजात्मना सूक्ष्मत्वं तद्वत्। तस्मा- त्सूक्ष्मचिदचिदात्मकाव्यक्तपरिणाम एवायं स्थूलचिदचिदात्मको व्यक्तः प्रपश्च इति कर्थ अगतो कारण- अ्ह्ैवयम्। एवं ब्रह्मणो जगदकारणत्वादेव न ब्रह्मण: किमपि कार्यमस्तीति श्रयते- 'न तस्य कार्य करणं च विद्यत' इति। ईश्वरस्य बहुभवनं च स्वोपाध्यव्यक्तस्य व्यक्तरूपेण बहुघा भूतत्वादेव न तु स्वत :- अविकृतस्येश्वरस्य बहुभवनायोगात्। यद्वस्तु बहुघा भवति तद्धि विक्रियमाण दृष्टम्- यथा घटपटादिरूपेण बहुधा भूता विक्रियमाणैव मृत्तिका तद्वत्। अव्यक्तं तु मृद्दव्यव देवाविकारि न भव- तीति तस्य बहुमवन सङ़गच्छते। नचैवं बहु स्यामिति सङ्ल्पपूर्वकमीश्वरस्यैव चेतनस्य बहुभवन श्रुत्यु्क्त कथमुपपद्येतेति वाच्य, यथा जीवस्य देहतादातम्याध्यासाद्रमनसङ्कल्पस्तथेश्वरस्याप्यव्यक्ततादात्याघ्यासा- ** 201 **

१८२ श्री शङ्कराशङ्करमाष्यविमर्शः ।

दिति। नचातत्त्वविदो जीवस्यास्तु अनात्मतादातम्याध्यासः कथ पुनस्सर्वज्ञेश्वरस्येति वाच्य, 'आत्मान मानुर्षं मन्ये राम दशरथात्मज, राज्यनाशो बने वासो नष्टा मार्या द्विजो हतः। ईदृशीर्य ममालक्ष्मी- निर्दहेदपि पावकम् इत्यादिवाग्व्यवहारः कथमीश्वरस्य श्रीरामस्येति। नच लीलया रामस्य तदुपपद्यत इति वाच्य, माययेश्वरस्यापीदमुपपद्यत एव। नच कथ सर्वज्ञेपीधरेऽज्ञान मायाद्यज्ञानमिति वाच्य, कथ परमानन्दमयेपीश्वरे सीतावियोगदु:खविलासः ? लीला हि विलासः । नच श्रीरामस्य खदष्ट्या नास्ति सीतावियोगादिदुःखं, किंतु दुःखीव भात्यस्माक्मिति वाच्य, परमेश्वरस्यापि स्वदृष्टया नास्ति बहुभवन- सक्कल्पादिक, किंतु जीवानां तथा प्रतिभाति- बहुस्यामिति सङ्कल्पितवानिव बहुधाभूत इव चेति। वस्तुतस्तु परमेश्वरस्येव बहुभवनं श्रीरामस्य सीतावियोगादिक च माययैव सम्पद्ते, नतु लीलया- 'ब्रह्मन् कर्थ भगवतश्चिन्मात्रस्याविकारिणः । लीलया वापि युज्येरन् निर्गुणस्य् गुणा: क्रियाः' इति भागवतात्। तत्रैव परिहासश्राभ्यधायि- 'सेरय भगवतो माया यत्रयेन विरुध्यते। ईश्वरस्य विमुक्तस्य कार्पण्यमुत बन्घनम्' इति। अध्यात्मरामायणे च- 'रामो न गच्छति न तिष्ठति नानुशोच त्याकांक्षति त्यजति नो न करोति किश्वित्, आनन्दमूर्तिरचलः परिणामहीनो मायागुणाननुगतो हि तथा विभाति' इति। तस्मादीश्वरस्यापि मायमा अव्यक्ततादात्याध्यासाद्वहुस्यामिति सङ्कल्प उपपद्यत एवेति। ननु अव्यक्तमेव मायेति कर्थ माययैव मायातादात्याध्यास इति वाच्य, कात्रानुपपति :- परमेध्वरस्योपाधिभूता मायैव परमेश्वरस्य स्वस्मिन् स्वतादात्म्याध्यास जनयतीति। एवं ईश्वराधिष्ठित- मायाकार्यत्वादेव जगत ईश्वरकार्यत्वं त्रुवन्ति अुतय इति कृवा मायाया एव परिणामभूतमिद जग- तत्सालक्षण्यात्, ईश्वरस्य तु विवर्तभूतमेव तद्वैलक्षण्यात्- सच्चिदानन्द हि त्रम्म, अनृतजडदुःखात्मकं तु जगत्, माया चानृतजडदु:खात्मिकैवेति। तस्माद्वल्मपरिणामतया ब्रम्मभिन्नं जगदिति वचनं नैव युक्तम्। नापि ब्रह्म।न्तर्यामिकतया ब्रह्मामिन्नमिति वक्तु शक्य-जीवान्तर्यामिकतया देहोपि जीवामिन्न इति वक्तव्यत्वात्- जीवो हि देहे स्थित्वा देहं यमयति। नचाचेतनस्य देहस्य कर्थ नियाम्यत्वमिति वाच्य, समानोय दोषस्तवापि जगत्खलु भवत्यचेतनम्। नच चेतनवर्गभूतजगत एव। नियाम्यत्वमुच्यत इति वाच्य, तथासति अचेतनजगतो ब्रह्मान्तर्यामिकत्वाभावेन कर्थ व्रद्मैक्यमुक्तमुपपद्येतेति। नच ब्रह्म- कार्यतया अचेतनवर्गस्य त्रहम्मान्तर्यामिकतया चेतनवर्गस्य च ब्रह्मैकयमुच्यत इति वाच्य, अचेतनवर्ग- स्याचेतनत्व।देवाचेतनप्रकृतिकार्यतया बह्मकार्यत्वाभावस्योक्तत्वात्- चेतनस्य च सर्वान्तरत्वेन बह्ान्तर्यामि- कत्वायोगात्। नच 'ईश्वरस्सर्वभूतानां हृद्देशेर्जुन तिष्ठति'- 'केनापि देवेन हृदि स्थितेन यथा नियु- क्ोस्मि तथा करोमि' इत्यादिवच नवलाज्जीवस्यान्तरीश्वरस्तिष्ठतीति वाच्य, निष्प्रदेशस्य जीवस्य हृद्देशा- भावात्-शरीरैकदेशो हि हृद्देशः। नच हृतपुण्डरीक नात्र हृच्छब्दवाच्य, किंतु मन एव, तथा च जीवस्य मनसीश्वरस्तिष्ठतीति वाच्यं, तथासति मनस एवान्तर्यामी भवतीश्वरो नतु जीवस्येति कर्थ जीव- स्येश्वरान्तर्यामिकत्वादीशवरामेदः। नच जीवस्य हृद्देशो नाम जीवस्यान्तर्देश इति वाच्य, सूक्ष्मस्याणो- र्जीवस्य निरवयवस्यान्तर्देशाभावात्। नच 'अणोरणीया' निति श्रुतेर्जीवादपि सूक्ष्मस्येश्वरस्य जीवान्त- ** 202 **

नेह नाना इत्यत्र रामानुजाभिमतार्थनिराकरणम्। १८३

स्थितिर्सम्भवतीति वारच्य, तथासति जीवस्य प्रदेशत्वात्सावयव एव भवेदिति। किंच चेतनभूत स्याचेतनमतस्य वा जगतः कि चिदचिद्विशिष्टव्रम्मान्तर्यामिकत्वमुच्यते? कि वा शुद्ध्रम्मान्तर्यामिकत्वम्? नाद :- चिदचितोश्चिदचिद्विशिष्टत्रम्मान्तर्यामित्वायोगात्। द्वितीये- विशिष्टाद्वैतमतमङ्ग :- सदापि विशिष्ट हि ब्रह्म। यदि तु मतमङ्गमभ्युपैत्य शेदमेव ब्रह्म चिदचिदन्तर्यामीत्युच्यते, तर्हि तस्य कर्थ जगत्कार- णत्वं- चिदचिद्विशिएं हि बूक्ष जगद्रूपेण परिणतम्। नच विशिष्ट त्रम्म जगत्कारणं, शुद्धं ब्रह्म तु जगदन्तर्यामीति वार्च्य, तथासति ब्रह्मद्वयाभ्युपगमादेकमेवेति श्रुतिविरोधः। नच यदेव विशिष्ट त्रझ्म तदेव शुद्धं ब्रह्मापीति वाच्यं, विशिष्टत्वशुद्धत्वयोस्सामानाधिकरण्यायोगात्। अविशिष्टत्वं हि शुद्धत्वम्। ननु चेतनाचेतनयोरन्तस्थितत्वादेव ब्रम्मोच्यते चिदचिद्विशिष्टमिति, तथाच चिदचिदन्तस्थितस्येश्वरस्य चिदचिदन्तर्यामित्वमुपपद्यत इति, मैवम्-तथासति चिदचितोरन्तःस्थितस्य कर्थ चिदचित्कारणत्व- मिति। नच चिदचिद्द्वयं सृष्ट्टा तस्यैवान्तःप्रविश्य व्रम्म स्थितमिति वाच्य, तर्हि चिदचिद्द्यसृष्टेः प्राग्त्रह्माविशिष्टमेवेति ब्रह्मातिरिक्तस्य सर्वस्यापि जन्यत्वेनानित्यत्वादेकमेव ब्रह्म नित्यमिति च स्वमत- विरुद्धार्थसिद्धः । ईश्वरवत्पकृतिपुरुषावपि नित्यौ हि तव मते, यद्यनित्यो जीव; नर्हि कृतहानाकृता- भ्यागमप्रसङ्ग: मोक्षानुपपत्तिश्र। नच प्रकृतिपुरुपावन्तः प्रविश्य स्थिर्त ब्रम्म, भूतमौतिकजात तु सृष्ट्ा अन्तः प्रविश्य स्थितमिति वाच्य, प्रकृत्यतिरिक्तमूतमौतिकपदार्थाभावान्न हि मृदतिरिक्तघटादिपदार्थ- सत्त्वम्- अस्तु वा प्रकृत्यतिरिक्तत्वं भूतभौतिकमयस्य जगतः, कर्थ तथासति कार्यकारणयोर्भेदवादः कुतर्कसिद्ध इति त्वयोच्येत ? कर्थ नाम ब्रह्मजगतो: कार्यकारणभावमयुक्तमेदामावो भवितुमर्हति? कर्थ वा प्रकृतिपुरुषयोर्बूद्मकार्ययोर्बमामेदः? ननु प्रकृतिपुरुषयोरजत्वेन ब्रह्मकार्यत्वादाकाशादिजगतश्र प्राकृतत्वेन ब्रझ्मकार्यत्वात्कार्यकारणमावप्रयुक्तोऽमेदो ब्रह्मणा सह प्रकृतिपुरुपजगतां मामून्नाम त्रमान्त- र्यामिकत्वप्रयुक्तस्त्वमेदो भविष्यति, मैवम्-तदन्तर्यामिकस्य वस्तुनस्तदन्तर्यामिकत्वादेव तदभिन्नतव न सम्भवतीत्युक्तत्वात्। ननु नेह नानास्तीति श्रुत्या न जगद्रह्मणोरैक्यमुच्यते, किंतु अब्रम्मान्तर्यामिक- मत्रझ्मकारणकं च वस्तु नास्तीत्युच्यत इति, मैवम्-ब्रम्मान्यस्य सर्वस्याप्यत्रम्मकारणकत्वेन तादृशवस्तु- प्रतिषेधस्यायुक्तत्वात्। अथान्रम्मान्तर्यामिक वस्तु नास्तीत्येतदप्ययुक्तमेव, तथाहि- अव्रम्मान्तर्यामिकस्य चिद्स्तुनस्सत्त्वात्। अचितश्र जडत्वेन प्रेर्यत्वायोगादव्रह्मान्तर्यामिकत्वादिति। तथा अव्रान्तर्यामिर्क वस्तु कुत्र नास्तीत्युच्यते। ननूक्तमेवेहेति- उक्तमेव तर्हि मामुदिह तादर्श वस्तु भवति त्वन्यत्र। नचेहशव्दस्य लोक इत्यर्थ इति वाच्य, लोके तादशवस्त्वमावेपि अलोके ताहशवस्तु भवेदेव- लोकश्च तादृशवस्त्वेव भवेदिति। यदि त्विहशव्दस्य ब्रह्मणीत्यर्थ:, तर्हि निरवकाशे परिपूर्णे त्रम्मणि कर्थ ब्रम्मान्तर्यामिकस्यापि वस्तुनस्सत्त्वम्? कर्थ नाम अनन्तरमवाह्यमिति श्रुत्युक्ते अनन्तरे अवा्ये च ब्रह्मणि आन्तरत्ववाद्यत्वयोस्सम्भवः? सतिद्यान्तरत्वे ब्रह्मणोन्तर्यामित्वं सिध्यति, सति च बाह्यत्वे ब्रह्मणि ब्रक्षान्तर्यामिकवस्तुस्थितिस्सिद्धयतीति। ननु नेह नानेति श्रुत्या अन्रल्ात्मकस्वतन्त्रवस्तु निपिध्यत इति. नैतदपि यक्तम-ब्रद्मकार्यत्वेनाजयोः प्रक्रतिपरुषयोस्सत्वेन तन्निषेधायोगात। नच अन्र- ** 203 **

१८४

हात्मकत्वस्वतन्त्रत्वरूपविशेपणद्वयविशिष्टं वस्तु निपिध्यत इति वाच्य, अब्रम्मात्मकस्य स्वतन्त्रस्य चातम- वस्तुनरसत्वात्। नच पारतन्त्र्यमात्मनोऽनुभवसिद्धमिति वान्च्यं, तस्यानात्मतादात्म्याध्यासप्रयुक्तत्वा- दनात्मा हि परतन्त्र :- अचेतनत्वात्। सर्व ह्यचेतनं वस्तु चेतनपरतन्त्रं दृश्यते- आत्मा तु चेतन इति न परतन्त्रः । नच चेतना अपि भृत्या राजपरतन्त्रा इति वाच्य, तत्र मृत्यशब्दवाच्यो नातमा देह एव राजपरतन्त्रः न त्वात्मेति। ननु यथा देहस्य देही जीव आत्मा, तथा आत्मनोपि भवति ब्रम्म आत्मा-तथाच ब्रझ्माम- कत्वेनास्वतन्त्र एवात्मा- आत्मतन्त्रं हि सर्व वस्तु, मैवम्-यद्यात्मनोपि भवत्यात्मान्तर्र तर्हि तस्या- प्यात्मान्तरस्य भवेदेवात्मान्तरान्तरमिति ब्रह्मणोपि भवेदेव कश्िदात्मा- तस्याप्यन्य आत्मा भवेदेवेत्न- वस्था। यदित्वनवस्थामिया ब्रह्मणो नास्त्यन्य आत्मेत्युच्यते तर्हि किमपराद्धमात्मना- येन आत्मनो भवति ब्रह्म आत्मेत्युच्यते। नच ब्रह्मकार्यत्वादात्मनः व्रह्म भवत्यात्मेति वाच्य, ब्रम्माकार्यत्ादज- स्यात्मनः । नच आत्मान्तर्व्रह्मसत्त्वादात्मा ब्रम्मात्मक इति वार्च्य, ्रह्मणोप्यन्तः कश्िदात्मात्त्येवेति ज्रह्माप्यन्यात्मक एव भवेदिति। नच ब्रह्मणोन्तः कोपि नारतीति वाच्यं, आत्मनश्चान्तः कोपि नास्तीति तुल्यत्यात्। नचा तिसूक्ष्मत्वान्नारि्ति ब्रह्मण आन्तर वस्त्विति वार्च्य, ब्रह्मणि ब्रह्मातमकारवतन्त्रवसव- स्तीति त्वयेवोच्यमानतवात्। नच त्रम्मणि जगदस्ति, तन्र जगति पुनर्वभ्मास्ति, तस्मिस्तु ब्रम्मणि किमपि नास्तीति कृत्वा जगदन्तस्स्थवह्मण आन्तर वस्तु नास्तीत्युच्यत इति वारच्य, वक्षण्यचेतन वस्तु जातमहिति, तन्र चेतन आत्मास्ति, तस्मिन्नात्मनि किमपि नास्तीति सर्वान्तर आत्मेत्येवोच्यतामिति। नच तस्मिन्न- प्यात्मनि ब्रह्मास्तीति वारच्य, तस्मिन्नपि ब्रह्मण्यात्मास्तीति वक्तव्यत्वात्। किंच यद्यनात्मेवात्मापि ब्रझ्मा- त्मकस्स्यात्तर्हि आत्मशव्दवाच्यत्वमेवात्मनो भज्येत। तस्मादात्मन्र्मशब्दावेकार्थवाचिनावेव- सर्व- न्यापित्व निरतिशयव्रद्धत्व रूपप्रवृत्तिनिमित्तमेदादिति नात्मन्रक्मभेदसिद्धिः । अतएव 'तत्सत्यं स आत्मा तत्वमसी'ति श्रूयते। नच तत्तव्यष्टिदेहावच्छिन्नस्व सूक्ष्मस्यात्मनो जीवस्य कर्थ सर्वव्यापित्वादिकमिति वाच्य, तत्तद्घटावच्छितस्याप्याकाशस्य विभुत्वदर्शनात्। नाचात्मनो जीवस्य चैदन्यमेव स्वरूप, ब्रम्म च चैतन्यमेवेति व्रभ्मात्मक एवात्मा चैतन्यरूपत्वादात्मन इति वाच्यं, तथा सति ब्रम्मणोपि स्वरूप चैतन्य- मेव, आत्मा च चैतन्यमेवेति ब्रह्मापि भवत्येवात्मात्मकमिति- चैतन्वरूपत्वाङ्गल्लणः। एवमात्मनो जीवस्य चैतन्यरूपत्वादेव चैतन्ये आत्मनि चैतन्यस्यैव ब्रम्मणस्सिद्धिर्नोपपद्यत इति बोध्यम्। नच जीव चैतन्ये जीव चैतन्यं मास्तुनाम त्रक्मचैतन्यन्त्वस्त्येवेति वार्च्य, तथासति ब्रह्मचैतन्ये ब्रह्मचैतन्यं मास्तु- नाम, जीव चैतन्यं भवेदेवेति। तथा यदि चैतन्येपि चैतन्यान्तरस्त्व तर्हि तस्मिन्नपि चैतन्यान्तरे चैत- न्यान्तरान्तरमित्यनवस्था। तस्माचैतन्यमेकमेवेत्यम्युपेयम्। नच जीवचैतन्ये ब्रम्मचैतन्यमस्ति, तत्न चैतन्यान्तरं नास्तीत्यनवस्थापरिहार इति वाच्यं, चैतन्यत्वाविशेषात्तत्रापि चैतन्यान्तर भवेदेवेति। किंच व्यष्टिदेहन्यापि व्यष्टिदेहावभासक च जीवचैतन्यम्-ब्रम्माण्डमूतसमष्टिदेहव्यापि, समष्टिदेहावभासक च ब्रह्मचैतन्यम- यथा घटमात्रव्यापी घटाकाश: ब्रभ्माण्डव्यापी महाकाशः तद्त। एवं सति महाकाश-

** 204 **

२४ नेह नाना इत्यत्र रामानुजाभिमतार्थनिराकरणम् । १८५

घटाकाशयोरिव ब्रह्मजीवचतन्ययोः कथमन्तर्वहिर्यावः, कर्थ वा व्याप्यव्यापकभावः, कथ नाम कार्य- कारणभावः, कथ नु तदात्मत्वतदात्मकत्वभाव इति। ननु जीव चैतन्यमीश्वरचैतन्यस्यांश इति कृत्वा- जीव ईश्वरात्मक इति, मैवम्-तथासति अंशांशिनोरिव जीवेश्वरयोर्भेंदायोगात्। नहि घटाकाश- महाकाशयोरस्ति भेदः । एवं यदेव सर्वव्यापकमीश्वरचैतन्यं तदेव व्यष्टिदेहव्यापकमपीति कृत्वा ईश्वर एव जीव इति स्थिते कथमुच्यते जीवस्यान्तर्यामी भवतीश्वर इति। नहशस्य अशी भवत्यान्तरः, प्रत्युत अंशिन एवांशो भवेदान्तर :- यथा पट्यांशिनस्तन्तुरंश आन्तर :- तथा। तस्मादीश्वरांशत्वादपि न जीवस्येश्वरान्तर्यामिकत्वसिद्धिः । नहि विष्ण्शस्य रामस्य कृष्णस्य वा विष्णुर्भवत्यन्तर्यामी। एवं अव्रह्मकारणकस्य अन्रह्मान्तर्यामिकस्य अ्रझ्मात्मकस्य च स्वतन्त्रस्य च सत्त्वादात्मनः कर्य तन्निषेध: कर्ते शक्यते। ननु मास्तु तादृशात्मनिषेध:, अन्रह्ान्तर्यामिकस्याव्रम्मात्मकस्य च स्वतन्त्रस्य प्रकृतिवस्तुनो निषेध: क्रियत इति, मैवम्-किं तादृशं प्रकृतिवर्वस्ति ? उत नास्ति ? आध्ये कथ न निषेधः । द्वितीये अप्रसक्तस्य कुतो निषेधः। नच आन्त्या प्रसक्तस्य निषेध इति वाच्य, मन्मतप्रवेशापत्तेस्तव । ननु प्रकृतिरिति वस्तु किश्विदरत्येव- तत्तु ब्रक्मान्तर्यामिक, ब्रह्मात्मकमस्वतन्त्रं च- तस्य स्वतन्त्रत्ादिक भ्रान्तिसिद्धमिति तन्निषेधशश्रुत्या क्रियत इति चेत्, मैवम्-तथासति इह प्रकृतिरस्ति, परन्तु सा त्रम्मा- न्तर्यामिका, बह्ात्मिका, अस्वतन्त्रा च भवतीत्येव वक्तव्यत्वाचछुत्या कस्मादुक्तं 'नेह नानास्ति किश्व'-

कल्प्यमिति वार्च्य, पारमार्थिकाद्वैतप्रतिपादकश्रुतिविरोध: कथ व्यावहारिकद्वैतपतिपादकक्ुतेर्मवितु- मर्हतीति। ननु यदि मेद: कश्चित्पारमार्थिकः कश्चित्पुनरपारमार्थिकश्च भवेत्तर्हि द्वैतप्रतिपादक- श्रुतेर्व्यावहारिक मेदपरत्वं भवेत्स एव नास्तीति, मैत्रम्-किं घटो नित्यः ? उतानित्य: ? नाद्यः- तस्य जन्मनाशदर्शनेनानित्यत्वात्। न द्वितीय :- यदि नित्यो घटः कापि कश्चिदस्ति तह्य घटोऽनित्य इत्युच्येत, नतु सोस्तीति कथमनित्यो घट इत्युच्येत। नच घटम्य जन्मनाशदशनादनित्यो घट इति वक्तु शक्यत एवेति न तद्वादस्य नित्यघटसद्वावाधीनत्वमिति वाच्यं, तथासति मेदस्य व्यवहारदशाया- मेवोपलम्भाद्वेदो व्यावहारिक एवं, नतु पारमार्थिक इति वयतुं शक्यत एवेति न तद्वादस्यापि पारमा- र्थिकमेदसद्गावाधीनत्वमिति। नच परमार्थदशायामपि द्वैतमस्ति- 'जक्षन्क्रीडत्रममाणस्स्रीमिर्वा यानैवे'-

मुक्ति: परमार्थदशा। किंच वम्मान्तर्यामिका ब्रह्मात्मिका चास्वतन्त्रा प्रकृतिरस्तीति वदता त्वयेद वक्त- व्यम् -- सा कुत्रास्तीति। नच ब्रह्मण्येवेति वार्च्य, तथासति न्क्णः प्रकृतिव्याप्यत्वप्रसङ्गाद्वाद्यत्वपरसङ्गाच। मच मृदि घटादिदिकारसत्त्वेपि यथा घटादिव्याप्यतवं घटाटिबादत्वं च मृदो न भवति तद्वङ्वम्मणि प्रकृति- स्चेपि तदुभयं न भवतीति वारच्ये, दष्टानदार्ष्टान्तिकयोवैलक्षण्यात्। नहि घटस्व मृद्िकारचरिव प्रकृतेर्व्रम्मविकारत्वमस्ति, येन तथोच्येत-प्रकृतिर्यना, नम्म च कृटम्शमविकारि। यदि तु मकृतिन्न ब्रह्मप्यस्ति किं त्वन्यत्रैवेत्यच्येत. तर्हि ब्ह सर्वध्यारक न भवेत. सर्वाधारत्वं च त्रम्मणो न भवेत सर्वा- ** 205 **

१८६

त्मत्व तु ब्रझ्मणो दूरापास्तमेव- तच्च प्रकृत्यधिष्ठानं त्रह्मणोन्यद्वस्तु स्वतन्त्रमेव भवेदिति त्वदमिमतार्था- सिद्धिश्चेति। तथा ब्रह्मकार्यभूतायाः प्रकृतेर्वम्ात्मकत्वमप्ययुक्तमेव कार्य हि कारणात्म्क दषं लोके- यथा दृर्ष्ट हि कल्प्यम्। नचैतत्सर्वदोपपरिह्ाराय प्रकृतेर्वह्वकार्यत्वमुच्यत इति वाच्य, तासति प्रकृति- रजा नित्या चेति स्वमतप्रच्युतिप्रसङ्गात्। नच ब्रह्मणस्सकाशात्प्रकृतिससवत एव जातेति हेतोरजेत्युप- चारादुच्यत इति वाच्यं, तथासति प्रकृतिरनित्यैव भवेत् -- 'जातस्य हि धृवो मृत्यु'रिति गीतावचना- ज्न्मवतो नाशाव्यमिचारदर्शनाच। नच प्रकृतेरनित्यत्वमप्यस्त्विति वाच्य, तथासति मुक्तौ प्रकृत्यभा- वात्तत्कार्यामावाज्जीवस्यैव ब्रह्मत्वाच्च सिद्धमेकमेवाद्वितीयं व्रह्ोति कृत्वा नेह नानेति श्तेर्वकार्थवर्णनमिर्द स्वमतिदोषसूचकमेवेत्यलम् ।। अद्वैतसिद्धान्ते सुदर्शनाचार्यमतनिराकरणम्। योऽत्राकारि सुदर्शनेन कोलाहलस्तत्र प्रतिवत्तव्यं, तथाहि- सुदर्शन :- सद्गुणस्य दुर्गुणेन जगता सहैक्यं श्रुतिरन प्रतिपादयति, व्याहतत्वादित्यचोचत्, तत्सत्यम्- अत एव न्रम्मपरिणामभूत जगदिति तव वादोडयुक्त :- परिणामपरिणामिनोर्हि सालक्षण्येन भवितव्य, मृद्घटयोस्तथा दर्शनात्। मम मते तु सद्गुणस्य ब्रह्मणो दुर्गुणजगदाकारविवर्तस्सम्भवत्येव- रज्जुसर्पयोरिव। विवर्तवादे कार्य- कारणयोस्सालक्षण्यानपेक्षणात्। नन्वपारमार्थिकेनापि हेयेन जगता सह ब्रह्मणस्सम्ब्धो हेयपरत्यनीकस्य नोपपद्यत इति चेत्सत्यम्-तवैव मते हेयेन जगता सह ब्रझ्मणस्सम्बन्धः- सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्ट ब्रहौव स्थूलचिदचिद्विशिष्टमिति त्वन्मतात्। मन्मते तु सम्बन्धिजगतो हेयस्यापारमार्थिकत्वात्तत्सम्बन्धो- व्यपारमार्थिक एवेति- नहि कपेरैन्द्रजालिकत्वेन मिथ्यात्वे तत्सयोगस्सत्यो भवेद्वृक्षस्य। नचैव सम्बन्धसम्बन्धिनोर्मिथ्यात्वे नेह नानेति तन्निषेधो न युक्त इति वाच्य, मिथ्यात्वादेव तन्निषेधो युज्यते- नहि सत्य वस्तु निषेद्धुं शक्यते, भ्रान्त्या प्रतीयमानस्य जगतस्तत्सम्वन्धस्य च ब्रह्मणि निषेध: करियते खल श्रत्या- सत्यस्येवाप्रसक्तस्यापि निषेधायोगात् । तस्माच्छुक्तिरजतयोरिव ब्रम्मजगतोरैक्यं श्रुतिः प्रतिपादयेदेव। यच्चोक्तं सर्वज्ञस्येश्वरस्य स्वेच्छया स्वस्मिन् हेयापादनमयुक्तमिति, तदपि सत्यमेव- सच दोषस्तवैव मते पतितः- ईश्वरो हि सक्कल्पपूर्वक हेय जगत्स्वस्मिन्नेव निर्मितवान्। किंच बहुस्या- मिति सङ्कल्प्य स्वयमेव हेयजगद्ढूपोऽभूत्-यथा शारीरान्प्राणिहिंसादीन्दोषान्विघाय जीवो भवति स्थावरप्रायः तद्त्। अहो! महत्कष्टमीश्वरस्य यत्स्वयं सच्चिदानन्दरूपो भवन्नपि हेयजगद्रूपोडमूदीश्वरः। मम मते तु नेश्वरः स्वेच्छया परेच्छया वा स्वस्मिन्जगन्निर्मितवान्, नापि जगद्रूपोडमूत्, किंतु माययास्माक तथा प्रतिभाति रज्जुसर्पवत्, नतु वस्तुत इति न काप्यनुपपत्तिः- ईश्वरस्य स्वस्वरूप- परित्यागाभावाद्रूपान्तरप्रप्त्यभावाच्च, असङ्गस्य तस्यान्येन सम्बन्धाभावाच्च, त्रिविधमेदशून्ये तस्मि- न्वस्त्वन्तरामावाच्चेति। यदप्युक्तम्-ईश्वरस्य सार्वज्यं स्वाभाविकमेव नत्वाविद्यकमिति तदसत्- सर्वस्याविद्यकत्वेन सर्वज्ञत्वस्याप्याविद्यकत्वात्- अविद्याया एवाभावे सर्वस्यैवाभावात्कर्थ सर्वज्ञत्वसद्धावः, 'स्वाभादिकी ज्ञानघलक्रिये'ति श्रतिस्तु मायावच्छिन्नतयेश्वरस्य गुरूपदेशादिकं विनैव भवति सर्वश्ञत्व-

** 206 **

अद्वैतसिद्धान्ते सुदर्शनाचार्यमतनिराकरणम् । १८७

मित्येवपरा, नतु निर्मायस्य व्रम्मणस्सार्वज्ञं स्वाभाविकमित्येवं परेति। हिरण्यगर्भस्य तु न स्वाभाचिक सर्वज्ञत्वं, किंतु ईश्वरानुग्रहप्युक्तमेव- 'तेने ब्रह्महृदाय आदिकवय' इति भागवतात्। नच तदनुग्रहा- द्वेदार्थमधिगम्य यथापूर्व प्रपथ्वं निर्मितवानितीममेवार्थ श्रुतिराह-'घाता यथापूर्वमकल्पय'दिति । यच्चोक्तम्-सर्वज्ञस्येश्वरस्य अ्रमापादनमयुक्तमिति, तच्च सत्यमेत्र- सर्वज्ञ ईश्वरो त्रान्त इति हि विप्रतिपिद्धं, किंतु वयमेवात्र भ्रान्ता रज्जु दृष्ट्रा सर्प इतीव ब्रक्म दृष्ट्ा जगदिति। ननु जीव स्यैवेध- रत्वात्तव मते जीवो भ्रान्त इत्युक्तपीश्वरो भ्रान्त इत्येव सिद्धमिति, मैवम्-अभ्रान्तस्यैव जीवस्य वयमीश्वरत्वं वदामो नतु आ्रान्तस्येति। ननु ईश्वर एव जीवभावमापत्न इति कृत्वा जीवमूतस्येश्वरस्यैव आ्रन्तत्वं सिद्धमिति चेत्सत्यम्-जीवभूतस्येश्वरस्य आ्रन्तिरुचितैव- यथा तव मते जगद्मूतस्येश्वरस्य हेयगुणवत्त्वं तद्वदिति। नच हेयाज्जगतस्सकाशादत्यन्तं भिन्न एवेश्वर इति वाच्य, तथासति जगतः परिणाम्युपादानमीश्वरो नैव भवेदिति। नच चिदचिद्विशिष्ट बल्ैव जगदरूपमभून्न तु शुद्धमिति वाच्यं, मायाविशिष्ट एवेश्वरो जीवभूतो नतु शुद्धं व्रह्मेति- तुल्यत्वात्। नच मायाविशिष्टस्य सर्वज्ञस्येश्वरस्य कर्थ किंचिद्ज्ञजीवत्वमिति वाच्यं, चिदचिद्विशिष्टस्य परमानन्दस्य परमात्मनः कर्थ हेयजगत्त्वमिति । नचेश्वरो जगद्रूपो नैवासीत्किंतु जगदन्तर्यामी भवतीति वाच्य, ईश्वरस्संसारिजीवो नासीरिकतु, संसारिजीवस्य सामासाहक्कारस्य प्रमातृनामकस्य यत्साक्षिमूरत कूटस्थचैतन्यमात्मशब्दवाच्यं तदेवेधवरो भवतीति। नचैव जीवतत्साक्षीश्वरयोर्भेद एव प्राप्त इति वार्च्य, एकमेव चैतन्यमन्तःकरणावच्छिन्नं सज्जीव इति, तदुपहितं सदीश्वरसाक्षीति चोच्यत इति तद्वेदाभावात्। यद्वा एकमेव चैतन्यं बिम्वमूर्त सदीश्वर इति, अन्तःकरणप्रतिबिम्वभूत सज्जीव इति चोच्यत इति। ननु सर्वज्ञमसंसारीश्वरचैतन्यमेव अन्तःकरणावच्छिन्नं तत्प्रतिबिम्यित वा भूत्वा जीवभार्व प्रपद् कर्थ किश्चिदूज्ञं संसारि च भवेदिति, मैवम्-अनुपपत्रोप्यर्थो मायया सवत्युपपत्रः- तथा चोक्त भागवते- 'भगवानेक एवैष सर्वक्षेत्रेष्ववस्थितः । अमुष्य दुर्भगत्वं वा क्लेशो वा कर्मभिः कुतः ॥' क्षेत्रज्ञरूपेण स्थित इत्यर्थ: । 'सेये भगवतो माया यत्नयेन विरुध्यते । ईश्वरस्य विमुक्तस्य कार्पण्यमुत बन्धनम् ॥' इति। किंबहुना सच्चिदानन्दं ब्रह्म मायया असज्जडदुःखजगद्धावमेव प्राप्तमिति कृत्वा तस्य संसारि- चेतनमावापत्तौ कानुपपत्तिरिति। तस्मादीश्वरस्यापि मायया जीवमावापत्तिस्तत्पयुक्तं अ्रमश्चेति द्यमुपपद्यत एवं। वस्तुतस्तु नेश्वरस्य जीवभावो नापि जगद्भावः, किंतु सदापि ब्रह्मभाव एवं। अतएव नित्य- मुक्त ईश्वर इत्युच्यते। तच ब्रह्म एकमेवाद्वितीयमिति भेदत्रयविधुरमेवेति कृत्वा नेह नानेति श्रुत्या ब्रह्मभिन्नं किमपि नास्तीति सर्वद्वैतनिपेध: करियते। यदप्युक्तम्-हेवं स्वगतत्वेन जानतस्सर्वशक्तेस्सत्य- सक्कल्पस्येश्वरस्य सहसा स्वगतहेयानिरासकत्वमपि नोपपद्यत इति, सच दोषस्तस्थैव शिरसि वजम्रहारव- त्पतति। चिदचिद्विशिष्टस्य सर्वज्ञस्य सर्वशक्तेस्सत्यसळ्कल्पस्येश्वरस्य कुतो चिद्वैशिष्ट्यापरित्यागः, कुतो बा संसारिजीवभूतचिद्वैशिष्टयापरित्याग इति। विशिष्टेश्वरगतं हीदं द्विविध हेयम्। किंच अचि- ** 207 **

१८८

द्विशिष्ट ईश्वरो दुःखविशिष्ट एव भवति- दुःखस्याचित्त्वात्। एवं च दुःखविशिष्ट ईश्वरस्सर्वशक्ति- त्वादिगुणक: किमिति स्वनिष्ठ तद्दुःखं न निर्मलयेत्। स्वदु:खनिर्मूलनाक्षमस्स ईश्वरस्स्वाश्रितपरदुःखं वा कथ निर्मलयेदिति। मन्मते तु नायं दोप :- निर्गुणे ब्रह्मणि हेयोपादेयगुणदोषयोरभावात्- हेयोपा- देययोस्तयो: प्रकृतिगतत्वेनेश्वरगतत्वाभावादिति। यदुक्तम्-'मृत्योस्स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति' इति ख्ुत्या मेदज्ञानस्य संसारहेतृत्वमुन्यते, 'जुष्ट यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीत- शोक' इति भेदज्ञानस्य मोक्षहेतुत्वमपि श्रुत्यैवोच्यते, एवं द्वयोर्विरोधे प्राप्ते मदुक्तविधया अव्रझ्मात्मक- स्वतन्त्रवस्तुभेदज्ञानमेव संसारहेतुरित्यास्थेयमिति, तच्चायुक्तम्-अहमेवेश्वर इति। यस्सवस्मात्पर- मीश्वरं पश्यति स वीतशोको भवतीति जीवेश्वरामेदज्ञानमेव मोक्षहेतुतवेन अ्त्युक्तमिति। कथमन्यथा 'द्वितीयाद्वै भयं भवती'त्युच्यते। किंच लोकेपि राजस्सकाशात्म्रजाया भीतिदष्टा- एवं अ्ुत्यापि लोक- स्येश्वरात्सकाशाद्धीतिरुपदिष्टा- 'भीपास्माद्वातः पवत' इत्यादिना। एव भयहेतावीश्वरादहमन्य इति यदि जीवस्य प्रत्ययस्तर्हि भयमेवावश्यं भवेत्, नत्वमयम्। मुक्तस्य चामयप्राप्तिश्भ्रयते- 'अभयं वै जनक ग्राप्तोसीति । एवं भयहेतोर्मिन्नेश्वरज्ञानस्य नास्त्येव मोक्षहेतुतवम्। नच ईश्वरान्तर्यामिकोहमिति भेदज्ञानं मोक्षहेतुरिति वार्च्य, 'ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्ग वा श्वभ्रमेव' वेति तस्य भयहेतुत्वात्। नच दासोहमिति ज्ञानादभयप्राप्तिरिति वाच्यं, दासस्य राज्ो मयदर्शनात्- उरक्त हि- 'राजसेवा मनुष्याणामसिधारावलेहनम्' इति। नचेश्वरसेवा नैतादृशीति वाच्य, अस्या अप्यतीव कष्टैवेश्वरसेवा- मनसा स्वाम्यनर्थचिन्तनं स्वार्थचिन्तनं च भृत्यस्य नानर्थकर, ईश्वरसेवायां तु मनसापि ममायमर्यो भयादिति नैव चिन्तयेत्। 'विगीश्वरममु बहुनापि कालेन मदिष्टादायिन'मित्यादिविधया मनसापीश्वर्र न निन्देदिति। नच 'नह्मच्युत प्रीणयतो बहायासो सुरात्मजा' इति प्रह्ादेनोक्तत्व।दीश्व रसेवा सुलभैवेति वाच्यं, आत्मभूतेश्वरसेवैव सुलभा, नतु मिन्नेश्वरसेवा, अतस्तत्रैवोक्तमुत्तरार्थेन- 'आत्मत्वा- त्सर्वभूतानां सिद्धत्वादिह सर्वतः' इति। नच पत्रपुष्पफलाद्यल्पद्रव्यार्पणेनापीश्वरस्तुष्यतीतीश्वरसेवा सुलभेति वार्च्य, पताद्यर्पणाविषयत्वादीश्वरसय-नहीश्वर इन्द्रियम्राह्यः, येन तस्मै पत्रादिकमर्पयितु शक्यते। नच अर्चारूपेश्वर पत्रादिमि: पूजयेदिति वाच्य, 'अर्चार्यां मजते मौठयाद्स्मन्येव जुहोति स' इति तस्य निन्दितल्वात्। नच सर्वधर्मपरित्यागपूर्वकेश्वरशरणागतिस्सुलमेति वाच्य, अज्ञस्य जीवतस्सर्व- धर्मपरित्यागस्यैव्रासिद्धया कुतः पुनस्तत्पूर्वकेश्वरशरणागतिसिद्धिरिति। नच प्राज्ञस्य जीवतस्तत्सिद्धि- रिति वाच्यं, 'योन्यां देवतामुपास्ते अन्योSसावन्योहमस्मीति न स वेद यथा पशु'रिति श्रुत्यैव ईश्व- रोहमन्योहमिति भेददर्शिनोऽज्ञत्वस्योक्तत्वात्। नच 'आत्मेत्येवोपासीते'ति श्रुतेरीश्वरं स्वात्मत्वेन य उपास्ते स भाज्ञ एवेति वाच्य, इष्टापतेः। अतएव जीवेश्वरभेद: पराक्रियते- जीवस्येश्वरो भवति द्यातमा चैतन्यस्वरूपत्वादीश्वरस्य, जीवस्यापि हि चैतन्यमेव स्वरूपम्। तम्माज्जीवेश्वरभेददर्शिनो न संसरातिकान्तिरिति। नच 'यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुपोत्तम' मिति भेददर्शिनो सम्मूढत्वं स्मर्यत ** 208 **

अद्वैतसिद्धान्ते सुदर्शनाचार्यमतनिराकरणम्। १८१

इति वा्च्य, पुरुषोत्तम परमात्मानमात्माभेदेन यो जानाति स एवामेददर्शी, असम्मूढ इति तदर्थात्। यदुक्तम्-मेदस्य लोकसिद्धत्वान्निपेघार्थ भेदानुवाद इत्येत नु प प न -े भे दस्य शास्त्रसिद्धत्वादि ति , तदयुक्तम्-नाहमीश्वर इति जीवेश्वरभेदस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वेन लोकसिद्धत्वात्। नहि निरीश्वरवादी सेश्वरवादी वा कोप्यज्ञ ईश्वरोहमिति प्रत्येति। नच प्रत्यक्षसिद्धस्य भेदस्यापलापोप्ययुक्त इति वाच्य, आ्रान्तिप्रत्यक्षसिद्धस्य तस्यापलापो युक्त एवेति। नच 'द्वाविमौ पुरुषौ लोके, ज्ञाजौ द्वावजावीशानीशौ, गुहां प्रविष्टौ परमौ, द्वासुणा सयुजा सखाया' इत्यादिवचनानि भेद प्रतिपादयन्तीति भेदरशास्त्रसिद्ध एवेति वाच्य, लोकतस्सिद्धस्यैव मेदस्य साघक- चेच्छासरं तर्हि व्यर्थत्वादेवाप्रमाणमेव भवेत्- अनधि- गतावाधितार्थबोधक हि प्रमाणम्। नच जीवेश्वरभेदस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वेपि तत्स्वरूपस्वभावादिभेदस्य प्रत्यक्षासिद्धत्वात्तदर्थ भेदमपि शास्त्रं बोधयेदेवेति वार्च्, तथापि भेदबोधनांशे शास्त्रमप्रमाणमेव भवे- दिति। नच निषेधार्थ भेदो नानूदते शास्त्रेण, किंतु विशेषवचनार्थमिति वाच्य, भेदस्य मुखत एव निषिद्धत्वात्। ननु अभेदोपि सोयं देवदत्त इति लोकत एव सिद्ध इति तत्पतिपादनादपि शास्त्रस्य प्रामाण्य न भवेदिति, मैवम्-सर्वस्यापि व्यवहारस्य भेदमूलकत्वेन लोकतोऽमेदासिद्धे। अस्मिन् समये दृश्यमानस्य देवदत्तस्य पूर्वकालदष्टदेवदत्ताभेदे सत्यपि यज्ञदत्तादिभ्यो भेदोस्त्येवेति नैकान्ते- नाभेदप्रतिपादकं तद्वचनम्। किंच ब्रह्मणरसजातीय विजातीयस्वगतभेदाभावरूपोडभेदश्शास्त्रेण प्रतिपाद्यते, स च न लोकतस्सिद्ध इति। ननु घटपटादिभेद एव लोकतस्सिद्धो न जीवेश्वरभेद इति, मैवम्- नाहमीश्वर इति तद्वेदस्थापि लोकतस्सिद्धत्वस्योक्तत्वात्। ननु जीवेश्वरभेदमात्रस्य लोकतस्सिद्धत्वेपि जीवेश्वरयोर्नियाम्यनियामकत्वव्याप्यत्वव्यापकत्वशेषत्वशेपित्वादिरूपो भेदो न लोकतस्सिद्ध इति तत्पति- पादक शास्त्रं प्रमाणमेवेति, मैवम्-सर्वोप्यज्ञ आस्तिकः मत्तोन्यः कश्िदीश्वरस्सर्वज्ञोस्ति, सतु स्वतन्त्र:, मम तत्पारतन्वत्र्यस्यानुमवसिद्धत्वात्, तम्मादीश्वरो नियामकः, अहं तु तन्नियाम्यः, सच सर्वज्ञत्वादेव सर्वव्यापक:, अह तु किंचिद्ज्ञत्वात्परिच्छित्न एवेति वेत्त्येवेति तादृशभेदप्रतिपादनमपि व्यर्थमेव। किंचानुवादवाकयैः खलु विहित स्तूयते, निषिध्य निन्धते, एवं विधिस्तावकान्निषेध- निन्दकत्वादेव तेषां सार्थकत्वं, नतु स्वत इत्यर्थवादािकरणे निर्णीतम्। अर्थवादा ह्यनुवादव।क्यानि। एवंसति जीवेश्वरयोर्लोकप्रसिद्धो यो भेदस्स एवानुवादवाक्यै: स्तूयते, स्तुतिर्नाम स्तोतव्यवस्तुगत- विशेपकथनम्। जीव ईश्वराद्धिन्न एव- जीवस्य नियाम्यत्वादीश्वरस्य नियामकत्वान्नियाम्य हि वस्तु नियामकाद्भिन्नमित्येवं जीवेश्वरमेदरस्तूयते। तथाचानुवादवावयानां तेषां लोकप्रसिद्धजीवेश्वरमेद एव तात्पर्ये, नतु स्वार्थे इति कृत्वा जीवेश्वरभेदरूपप्रधानप्रतिपाद्यस्य लोकत एवावगतत्वात्तत्प्रतिपादक शास्त्रमप्रमाणमेवेति- नहि जीवेश्वरयोर्नियाम्यनियामकत्वादिरूपभेदज्ञानाजीवेश्वरभेदादन्यस्य सिद्धिः। सच लोकत एव सिद्ध इति। तस्माज्जीवेश्वरभेदनिपेधार्थमेव जीवेश्वरभेदोऽनूदितशश्रुत्या सयुक्तिकम्। यथा सिद्धान्तिना पूर्वपक्षस्सयुक्तिकमनूद्यते निरसनार्थ तद्वदिति। यच्चोक्तम्-जीवेश्वरभेदज्ञान मोक्षफलकमिति, तत्प्तिपादकं मोक्षशास्त्रं प्रमाणमेवेति, तदप्ययुक्तम्-मोक्षफलकस्य जीवेश्वरभेद- ** 209 **

१९० श्री शङ्कराशक्करभाष्यचिमर्शः ।

ज्ञानस्य लोकत एव सिद्धत्वेन तत्प्रतिपादनार्थ मोक्षशास्त्रस्यानावश्यकत्वादिति। नच जीवेश्वरभेदज्ञान- मात्रान्न मोक्ष: किंतु भिन्नेश्वरोपासनरूपाद्ज्ञानादिति कृत्वा तदुपासनविध्यादिप्रदर्शनार्थ मोक्षशासत्रमाव- श्यकमिति वाच्य, मिन्नेश्वरोपासकः पशुरेवेति श्रुत्यैव निन्दितत्वात्, जीवेश्वरभेदज्ञानस्य भयहेतुत्व- श्रवणाच्च। 'य उदरमन्तरं कुरुते, अथ तस्य भयं भव'तीति हि श्रुतिः । ईश्वरोहि जीवाद्भित्स्सन् भयहेतुर्भवति- 'भीषास्माद्वातः पवत' इत्यादिश्ुतेः, 'द्वितीयाद्वै भय भव' तीति श्रतेरलोकप्रसिद्धेःश्र। नच अनुपासित एवेश्वरो भयहेतुन तूपासित इति वार्च्यं, वायुसूर्यादीनां महानुभावानां लोकस्थिति- हेतूनां जन्मान्तरे ईश्वरोपासनां विना तत्तदधिकारासिद्धेः । नचाधिकृतानामेवेश्वरो भयहेतुर्नानधि- कृतानामिति वाच्य, य ईश्वरेण।धिकृता यमादयस्त एव जीवानां भयहेतव इति कृत्वा कथ यमादि- भयहेतुरीश्वरो भवेन्न मयहेतुः- नहि राज्ञो भीतः पुरुषो राजराजाद्भीतो न भवतीति वक्तु शक्यते। किंच नियामकादीश्वरात्कर्थ नियाम्यजीवानां मयाभावः। ननु 'सकृदेव प्रपन्नाय तवास्मीति च याचते। अभय सर्वभूतेभ्यो ददाम्येतद्वतं म'मेति रामायणादप्रपत्नस्थैवेश्वरो मयहेतुः, प्रपत्रस्य तु सर्व भूतसकाशादमयप्रद एवेति, मैवम्-वायुसूर्यादीनां प्रपन्नानामेवेश्वराद्गयश्रवणात्-न हीश्वरमुपा- सितवन्त ईश्वरमप्रपत्ना इति वक्तुं शक्यते। रामायणशोकस्तु प्रपत्नस्य सर्वमूतेभ्यस्सकाशादीश्वरोडमर्य प्रयच्छति, नतु स्वस्म।दित्येवंपर एव। तथा च ईश्वरप्रपत्नस्य न जीवान्तराद्गी:, कि त्वीश्वरादेव- ईश्वरमप्रपन्नस्य तु जीवान्तरादपि भीतिरिति विशेषस्सिद्धः । नच भर्तारं सर्वधा प्रपन्नाया मार्याया भर्ता यथाऽभयहेतुस्तथैव जीवस्येश्वरोपीति वाच्यं, सीताया अपि श्रीरामाद्भयस्य जातत्वात्। किंच नात्र भर्तृभार्यान्यायस्य प्रवृत्ति :- भर्ता भार्याया इव मार्यापि भर्तुर्भयहेतुरेव प्रकृते तु- जीवस्यैवेश्वरो भयहेतुर्न त्वीश्वरस्य जीव इति वैषम्यात्। नचानन्दयितृत्वादीश्वरोऽमयहेतुरिति वाच्य, जीवकृतकर्मानुसारेण दुःखकरत्वाद्धयहेत्तुरिति वक्तव्यत्वात। किं बहुना सर्वोपि लोक ईश्वराद्गीत्यैव साधु करोति, असाधु न करोति-नृशंसोपि मात्रादिहिंसां न करोति सार्वभौम:, ईश्वरं प्रपद्यमानोपि प्रमादादि्बभेतीश्वरो मां किमपि कुर्यादिति भीत्यैव। तस्मान्नास्ति मिन्नेश्वरज्ञानिनोऽभयप्राप्तिः। नच भयमक्तिभ्यामीश्वर्र सेवमानस्य शरीरपातानन्तर्र वैकुण्ठगमनेऽमयप्रासतिर्भविष्यतीति वाच्य, तत्रापीश्वरसेवा भयहेतुरेवेति। नच वैकुण्ठं प्राप्तस्य न पुनरावृत्तिरसंसारायेत्यभयप्राप्तिरेवेति वाच्य, जयविजययोयैकुण्ठं प्राप्तयोरपि पुनरावृत्तेर्जातत्वात्। सर्वस्या अपि गतेरगतिफलकत्वाच्च। भवदभिमतमुक्तिक्षेत्रमूतवैकुण्ठस्थयोजय- विजययोर्सनकादिजीवसकाशादेव भयप्रात्तौ सत्यां कर्थ पुनरीश्वरान्मुक्तस्य भयाभावः, कर्थ नामेश्वरं प्रपन्नस्य सर्वभूतेभ्यो भयाभावः। तस्माद्भिन्नेश्वरज्ञान भिन्नात्मज्ञानं च भयहेतुरेवेत्य ्वै तज्ञा नमेव - भयहेतुरिति ॥। द्वैतज्ञानस्य मोक्षफलकत्वाभावेन तच्छास्त्रस्य अप्रमाणत्वोपपत्तिः । ननु यद्यद्वैतमभविष्यत्तर्हि तद्ज्ञानं मोक्षहेतुर्भविष्दति, तदेव नास्ति- प्रत्यक्षानुमानागमत्रमाण- वशाद्द्वैतस्यैव सिद्धत्वात्- जीवस्येश्वरेऽहमिति बुद्धिः, चैत्रस्य मैत्रेऽहमिति बुद्धिश्च नैव भवति, यदि ** 210 **

द्वैतज्ञानस्य मोक्षफलकत्वाभावेन तच्छासस्य अप्रमाणत्वोपपतिः । १९१

कर्थचिद्धवति तर्हि सा अ्रममतैव- अतर्स्मिस्तद्बुद्धित्वात्। तथा च तत्त्वज्ञानस्यैव मुक्तिहेतुत्वं न सम्प्रतिपन्नमिति कृत्वा प्रमामूतं द्वैतज्ञानमेव मोक्षफलकत्वाच्छासत्रतिपाद, अ्रमभतमद्वैतज्ञान त्वमोक्ष- फलकत्वाच्छास्त्राप्रतिपाद्यमेवेति शास्त्रमद्वैतपर यद्यप्रमाणमेव भवेदिति, मैनम्-अनात्मान एव नाना -- आत्मात्वेक एव- आत्मनानात्वे मानामावात्- 'स आत्मे'त्यादिश्ुतेः । नच जीवात्मानो नाना- पर- मात्मात्वेक एवेति वार्च्य, 'परमात्मेति चाप्युक्त' इति गीतावचनाज्जीवात्मन एव परमात्मत्वात्। नच 'जीव प्राणधारण' इत्यनुशासनात्माणघार्येव जीवात्मा, परमात्मा तु 'अप्राणो हयमनाश्यु्र' इति ्े एवेति वाच्यं, अन्तःकरणोपाधिप्रयुक्तमेव प्राणभृज्जीव त्वमात्मनो न स्वाभाविकमिति कृत्वा स्वतस्तस्या- प्राणत्वमेवेति। नच परिच्छिन्नो जीवोऽपरिच्छिन्न ईश्वर इति वार्च्य, जीवस्याप्यपरिच्छिन्नत्वात्परि- च्छिन्नत्वे सति घटवदनित्यत्वापत्तेः। नच नियाम्यो जीवो नियामक ईश्वर इति वाच्य, 'अविका- र्योयमुच्यत' इति गीतावचनादविकार्यस्य जीवस्य नियाम्यत्वायोगात्- नियाम्यं हि वस्तु विक्रियते। नच व्याप्यो जीव: व्यापक ईश्वर इति वाच्य, जीवस्यापि व्यापकत्वदर्शनात्- 'येन सर्वमिद तत'मिति हि मभगवता गीतम्। नच शेपभूतो जीवश्शेषी रवीश्वर इति वाच्य, सर्वस्याप्यनात्मवर्गस्यात्मार्थी प्रियत्वेनात्मशेषत्वात्। नच सर्व प्रति शेष्यपि जीव ईश्वर प्रति शेष एवेति वाच्य, आत्मार्थमेवात्मा प्रियो भवति न त्वीश्वरार्थमिति प्रत्यक्षात्, प्रत्युत यदीश्वर आत्ममिन्नसस्यात्तर्हींश्वरोप्यात्मार्थमेव प्रियो भवति- पश्वादिवदितीश्वरस्यैवात्मशेषतवं भवेत्। नच जीवो धार्य ईश्वरो धारक इति वार्च्य, जीवेनैव शरीरादेर्धियमाणत्वात्, जीवस्य केनाप्यध्रियमाणत्वाच्च। नच व्यष्टिदेहधारी जीवस्समष्टिदेहधारक ईश्वर इति वाच्य, समष्टिदेहवद्यष्टिदेहोप्यन्तर्भवतीति समष्टिदेहघार्येव व्यष्टिदेहघार्यपि भवतीति। अत एवोक्तं प्रहादेन- 'सर्वगत्वादनन्तस्य स एवाह्मवस्थित' इति। एतेन -- ईश्वरस्य सर्वव्यापित्वादेव तस्मादमिन्नो जीव इति-सिद्धम्। नच जीवः किश्विद्ज्ञ ईश्वरस्तु सर्वज्ञ इति वाच्य, ज्ञानकर्तृत्वस्य द्वयोरप्यसम्भवात्सर्वावभासकत्वस्य द्वयोरप्यविशेषाच। नच जीव: स्वर्ससृष्टमेवावभासयति, ईश्वरस्तु सर्वमिति वाच्यं, असन्पुरुषस्य जीवस्य केनचित्सह संसर्गा- योगात्। नच जीवस्ससारी ईश्वरग्तु नित्यमुक्त इति वाच्य, अज्ञ एव जीवस्ससारी, नतु विज्ञ इति- उक्त हि भागवते-'योऽविद्यया युक्स तु नित्यबद्धो विद्यामयो यस्स तु नित्यमुक्त' इति। नच भीति प्राप्तो जीव: भीतिहेतुसत्वीश्वर इति वाच्य, अनात्मतादात््याध्यासादेव जीवस्य भीतिम्राप्तिसस्वतस्तु अभय एवेति। एवमनात्मतादात्म्याध्यासवन्तं प्रत्येव भयहेतुरीश्वरः, स्वतस्तु अभय एवेति। नच अध्यासवान् जीवस्तद्रहित ईश्वर इति वार्च्य, अतत्वविज्जीवस्यानीश्वरत्वेपि तत्त्वविज्जीवस्येश्व रखात्। नद्यस्माभिरतत्त्वविद ईश्वरामेद: प्रतिपादयते, किंतु तत्त्वविदएव-तत्त्वविदेव हि अरह ब्रह्मास्मीति स्वस्ये- श्वरामेद प्रत्येति। नचैक एव जीव: कथमीश्वराद्भिन्नोऽमिन्नश्च भवितुमर्हतीति वाच्य, अविद्यादशायां मिन्न:, विद्यादशायां त्वभिन्न इत्यविरोधात्। यथा तव मतेपि एक एव जीवो ज्ञानोत्पत्ेः प्राग्देह- तादाल्याध्यासात्स्थूल: कृशश्र भवति, पश्चात्तु अस्थूलोडकृशश्र तद्वदिति। ननु मम मते ज्ञानोदया-

** 211 **

१९२ श्री शह्राशक्रमाष्यविमर्शः ।

त्ागपि जीवो स्थूलो कृशश्ध भवत्येव, किंतु स्थूलोहं कृशोहमिति आ्रन्तिमात्मेवेति चेद्धन्त! तर्हि ज्ञानोदयात्मागपि जीव ईश्वर एव, नाहमीश्वर इत्यज्ञपतीतिस्तु भ्रन्तिमात्रमेव। नवेश्वरादभिन्नस्य जीवस्य नाहमीश्वर इति प्रत्यक्षं कथमिति वार्च्य, देहाद्विलस्य जीवस्य स्थूलोहमिति प्रतीतिवदिति । ननु यथा जीवस्य देहतादाल्याध्यासातथूलोहमिति प्रतीतिस्तथा ईश्वरतादात्म्याध्यासादेवेश्वरोहमित्यपि प्रतीति:, स्वतस्तु जीवो नेश्वरो नापि देहः, किंतु तदुभयविलक्षण एव, चिदचिदीश्वराः खलु परस्परै विलक्षणा इति, मैवम्-सचचिदानन्दरूपस्य जीवस्य सच्चिदानन्दरूपादेवेश्वराद्वैलक्षण्यस्य दुर्वचत्वात्- अचिद्वैलक्षण्यं तु भवत्येव । तथाच जीवस्य सच्चिदानन्दरूपे स्वस्मिन्नीधरवुद्धि: परमैव। ईश्वरस्यापि सच्चिदानन्दरूपत्वात्। किंच तत्त्वज्ञानात्परागेव जीवस्याध्यास इति कृत्वा तत्त्वज्ञानेन तन्निधृत्तौ कर्थ पुनरीश्व रतादात्म्याध्यासो जीवस्य भवितुमर्हति, किंतु ईश्वरतादात्म्यप्रमैव। नच यदि जीवेश्वरयोरैक्य तर्हि 'अन्नं ब्रह्मेत्युपासीते' तिवदहंत्रझास्मीतयुपासना श्रुत्या किमिति विधीयेतेति वाच्य, विसंवादि- संवादि्रमयोरिवानात्मव्रह्मोपासनात्मन्रह्मोपासनयोर्भेदात्। अनादिकालादारभ्य स्वस्मिन्वर्तमानां नाह व्रह्मेति भ्रान्ति निर्मलयितुमहन्रष्षेत्युपासनस्य विहितत्वादिति। नचानन्दवल्ल्यां जीवानन्दस्य परिच्छेद- श्रवणादीश्वरानन्दस्यापरिच्छिन्नत्वाच जीवेश्वरमेद इति वाच्यं, 'श्रोत्रियस्य चाकामहतस्ये'ति तत्त्ववि- ज्ीवानन्दस्यापरिच्छिन्नत्वकथनादिति।न िज्ञानमयो जीव,द श्वर इति वार्च्य,विज्ञान- मयानन्दमययोः कोशत्वेन जीवत्वेश्वरत्वाभावात्। ज्ञानमानन्दं च खलु जीव ईश्वरश्च। नच वश्य- माय ईश्वर:, मायापरवशस्तु जीव इति वाच्यं, तत्त्वविज्जीवस्य मायापारवश्याभावात्। नच 'मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते' इति गीतावचनान्मायातरणार्थ प्रपत्तव्य ईश्यरः, प्रपतिकृत्तु जीव इति वाच्य, मायाकल्पितजीवेश्वरमैदस्यास्माभिरपि व्यवहारार्थमभ्युपेतत्वात्। स्वतन्तु न माया, नापि तत्- रणं, नापि तदर्थमीश्वरपपदनं चेति। एतेन नित्यमुक्त ईश्वरो बद्धमुक्तस्तु जीव इति भेद इति- परास्तम् , बन्धमोक्षयोर्द्वयोरपि व्यावहारिकत्वेनापारमार्थिकत्वादिति। कि बहुना स्वं ये ये जीवे- श्वरभेदप्रयोजकं धर्म कल्पयसि, स सर्वोपि व्यावहारिकत्वेनापारमार्थिक एवेति वम्तुतो न जीवेश्वर- भेद:, यावद्यवहार तु अविद्यादशायां स भेदोस्माभिरभ्युपेत एवेति कृत्वा नास्ति वस्तुतो जीवेश्वर- भेदसाधकं किमपि प्रमाणम्। एवमात्मभेदोप्यतात्त्विक एव- तथाहि न तावचैत्रस्य नाहं मैत्र इति प्रत्यक्षमात्मभेदे मानम् -- आत्मनि चैत्रत्वमैत्रत्वयोरयोगात्- अनामरूपः खल्वात्मा- देहस्य हि चैत्र इति मैत्र इति च नाम कृतम् देहतादात्म्याध्यासाच्च जीवोऽहं चैत्र इति प्रत्येति । अह मनुष्य इतिवत्। मृते चैत्रदेहे दग्घेपि चैत्रो दग्ध इत्येव लोक: प्रत्येति। तस्माद्देहस्यैव चैत्र इति मैत्र इति च नाम। नीलपीतादिरूर्प च देहस्यैव, करचरणाद्यवयवसंस्थानविशेषश्र देहस्यैव। अतएव 'अशव्दमस्पर्श- मरूपमव्ययमिति' श्रयते। नच चैत्रस्य काणोहैं मैत्रस्तु पटुदृटष्ठिरिति भेदम्रत्यक्षान्नात्मभेद इति वार्च्य, काणत्वदर्शनपटुत्व योरिन्द्रियधर्म त्वेनात्मधर्मत्वामावादन्यधर्मस्यान्यभेदप्रयोजकत्वाभावाच्च। नच सुख्यर्य मत्रो धन्य: धिष्मां दुःखिनमिति चैत्रपत्यक्षादात्मभेद इति वारच्य, सुखदुःखयुक्तान्तःकरणतादाल्या-

** 212 **

ऐक्यश्रुतेरुपासनापरत्वनिराकरणम्। १९३

ध्यासप्रयुक्तत्वात्तत्प्रत्यक्षं भ्रम एवेति। ननु एक एवात्मा सर्वव्यापी निरवयवश्च, तस्य नानान्तःकरण- तादात्याध्यासान्नानाविकारवत्त्वमिति कृत्वा एकस्यैव चैत्रस्य युगपदेव सुखदुःखादिसर्वविकारप्रत्यक्षा- पत्तिरिति, मैवम्-सर्वव्यापिनस्सचिदानन्दलक्षणस्य कूटस्थस्यात्मनो नानात्मतादाल्याध्यासो, नापि तत्प्रयुक्तसुखदुःखादिविकारजातम्। यस्त्वन्तःकरणतादातम्याध्यासाद्विकारान्मजते स चिदामास एच साभासाहक्कारलक्षण: प्रमाता- चिदामासश् नैकः प्रत्यन्तःकरणमेकैकचिदाभाससत्त्वात्। अमी च चिदाभासास्ससरन्तो जीवा इत्युच्यन्ते। एते ईश्वराद्वित्रा एव। एतेषां साक्षिमूतः कूटस्थ आत्मा तु ईश्वरादमिन्न इत्युच्यते, सचैक एवेति नात्मभेदावकाश इति। अवच्छेदवादे च, यस्मिन्तन्तःकरणे सुखं जायते तदन्तःकरणावच्छिन्नचैतन्येनैव तद्गृह्यते नान्यान्तःकरणावच्छिन्नचैतन्येनेति कृत्वा चैतन्यस्यात्मन एकत्वेपि तदवच्छेदकान्तःकरणनानात्वान्न सुखदुःखादिसाङ्कर्यमिति। वस्तुतस्तु एकरयैत्र चैत्रस्येत्यप्ययुक्तम्- चैत्रत्वादेव नात्मधर्मत्वेन चैत्रस्यानात्मत्वादनात्मना च नानात्वात्। चैत्रोहमित्यमि- मन्यमानस्याज्ञस्य तादृशात्मत्वाभावात्- आत्मनः कूटस्थस्य सर्वावभासकतवेन, युगपदेव सर्वविकारजाताव- भासकत्वरूपसर्वविकारजातप्रत्यक्षसत्त्वाच्च-इति। तस्मात्सर्वथाप्येक एवात्मा सत्यज्ञानानन्दानन्त- लक्षण: तद्धेदस्त्वौपाधिक एवेति न वस्तुतोऽस्त्यात्मभेद :- नापि जीवेश्वरभेद इति स्थितमद्वैतम्। ननु एक एवात्मा सचेश्वर इत्यस्तु, तथापि आत्मानात्मभेदसत्त्वान्नाद्वैतसिद्धिरिति, मैनम्-कि वस्तुत आत्मानात्मभेदोस्तीति बरूषे ? यद्वा व्यवहारतः ? नाद्यः- वस्तुतोऽनात्मनोऽमावात्। द्वितीय इष्टएवेति। किंच आत्मनि कल्पितत्वादनात्माप्यात्मामिन्न एव, यथा शुक्तिकायां कल्पित रजत शुक्त्यभिन्नं तद्वत्। कल्पित ह्यघिष्ठानादनतिरिक्तम्। एवमद्वैतस्यैव सत्यत्वाद्वैतस्य मिथ्यात्वादद्वैद- ज्ञानमेव तत्त्वज्ञानमिति कृत्वा तदेव मोक्षफलकमिति तत्प्रतिपादनादेव शास्त्रं प्रमाण भवति। द्वैतज्ञानं त्वतत्त्वज्ञानमिति कृत्वा तन्नैव मोक्षफलकमिति तत्प्रतिपादनाच्छास्त्रमप्रमाणमेव भवेदिति संक्षेपः ॥

यदुक्तमुपासनार्थ श्रुतिभिर्जीवेश्वरयोरैक्यमुपदिरष्ट, भेदस्तु तात्त्विक एवेति, तदयुक्तम्-उपास्यो- पासकयोरभेदोपदेशस्यायुक्तत्वात्-उपास्ययोस्तु अन्नन्रम्मणोर्मनोब्रह्मणोरभेद उपदिश्येत- किंच लोक- विरुद्धश्रायमुपदेश :- लोके हि राजानमुपासमानः पुरुपः राजाहमिति नोपास्ते, किंतु कृपणोहमन्यः, राजा तु महाप्रभुरन्य इत्येवोपास्ते। तस्मादुपासनार्थ जीवेश्वरयोरैक्योपदेशो व्यर्थः प्रत्युतानर्थकश्चेति। नचाहमीश्वर इत्युपासनाज्जीवस्येश्वरसाम्यं भवति- 'निरञ्जनः परम साम्यमुपैती'ति श्ुतेरिति वाच्य, 'न तत्समश्चाभ्यधिकः कुतोन्य' इति श्रुत्या ईश्वरसमस्य वस्तुनोन्यस्याभावात्। यदि मुक्ता ईश्वरसमा- स्तर्हीतः प्रागनेकमुक्तजीवसत्त्वात्कथमुच्यते, न तत्सम इति। परमं साम्यमिति श्रुतौ च परमशब्दस्वा- रस्यात्परम साम्यमभेदरूपमेव। यद्वा प्रत्ययस्याविवक्षितत्वात्साम्यं सर्वत्र सम परम ब्रम्मोपैतीति श्रुत्य्थ :- 'निर्विशेषाय साम्याय नमो ज्ञानघनाय च' इति भागवते च साम्यशब्दो हि ब्रह्मविशेषणतया प्रयुक्त:। अन्यत्र च तत्साम्यमजमद्धयमिति न हि समन्य कत्यचिद्धावा्सम्प व्रम्त भवितुरईते, ** 213 **

१९४

अस्याश् श्रुतेरेवंपरत्वे 'ब्रह्मविद्धहैव भवती'ति श्रुतिरेव प्रमाणम्। तत्र हि न त्रह्मसाम्यप्राप्तिर्जीवस्योक्ता, किंतु ब्रह्ममावपाप्तिरेव। नच त्रम्मोपैतीति तत्रोक्त ब्रह्मैव भवतीत्यत्रोक्तमिति कथमव्याहतिरिति वारच्य, ब्रह्मोपैतीत्यस्य ब्रह्मैव भवतीत्येवार्थ :- नित्याप्तस्य ब्रह्मणः पुनःप्राप्त्ययोगादिति। तस्मादुपासनार्थमेव जीवेश्वरभेदः कल्पितः- उपास्योपासकोपासनरूपत्रिपुट्या अभेदेडयोगात्। अभेदस्तु तात्त्विकएव। भेदस्तु मिथ्याभूत एव, परमार्थदशायां भेदाभावात्। नच मुक्तावपि भेदोस्तीति वाच्य, त्वदभिमत- वैकुण्टलोकप्राप्तिरूपमुक्तावेव मेदसत्त्वं, नत्वस्मदुक्तनिर्विशेषत्रम्ममावापत्तिरूपमुक्ता विति । ननु निर्विशेषं ब्रह्म नास्त्येव यद्धावापतिस्तव मोक्षस्स्यात्। नच नेह नानेति श्रुत्या सर्व-

स्यान्याय्यतवात्। नच समानाधिकरणवावयेनैक्यविधानाद्विन्नविशेपणामिधा यिशव्दानामेकविशेष्यवृत्ति त्वस्य सामानाधिकरण्यरूपत्वात्प्रकारभेदे तिष्ठति सति कृत्तभेदनिषेधो नोपपद्यत इति वाच्य, समा- नाधिकरणवाक्यं लक्षणया निर्विशेषवस्तुबोधकमित्युक्तत्वात्। नास्ति ब्रह्मणि केवले कश्चिदपि प्रकारभेद इति। यच्चोक्तं सामान्येनावगतो भेदनिपेधसवतन्त्रवस्तुरूपमेदविशेषनिषेधे पर्यवस्यति छागपशुन्याये- नेति तदप्ययुक्तम्-सति बाधके मेदसामान्यनिषेधो भेदविशेषनिषेधे पर्यवस्यतु नाम, प्रकृते तु वाधकाभावान्न तथा पर्यवस्यतीति। नच भेदप्रत्यक्षमेव तह्वाधकमिति वाच्य, भेदप्रत्यक्षस्य अ्रमत्व- स्योक्तत्वात्। नच जीवेश्वरभेदप्रतिपादकश्रुतयस्तद्वाधिका इति वाच्यं, व्यावहारिकजीवेश्वरमेदपरत्वा- तासां पारमार्थिकत्वाच्चाभेदस्य। नच परस्रविलक्षणयोर्जगद्गह्मणोर्भेदस्तात्त्विक इति वाच्य, जगत एवातात्त्विकत्वेन तत्प्रयुक्तमेदस्याप्यतात्त्विकत्वात्। नच जगत्तातत्विकमेवेति वाच्य, कृतकत्वेनानित्यस्य जगतस्तात्त्विकत्वायोगात्- अकृतकं नित्यं हि वस्तु तात्त्विकम्। नच नित्यमेवेद जगत्- प्रलयेपि सूक्ष्मरूपेण सत्त्वादिति वाच्यं, सृष्टेः प्रागपि जगतस्सत्त्वे पुनर्जगतस्सृष्ट्ययोगात्। 'तत्तेजोऽसृजते'- त्यादिसृष्टिश्रतिविरोधात्। नच बीजस्यान्तरिवांकुरो जगदिद सृष्टे: प्रागव्यक्त सत् स्थित- तत्पुनरीश्व- रेण व्यक्त कृतमिति न श्रुतिविरोध इति वाच्यं, तर्हि 'अव्यक्ताव्यक्तयस्सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे, रात्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसंज्ञिते' इति गीतावचनात्। जगतोऽव्यक्ताज्जन्म तत्रैव लयश्र भवत इति कर्थ जन्मनाशवतो जगतो भवेन्नित्यत्वम्। नच कारणे कार्य सूक्ष्मरूपेणानभिव्यक्त सदूर्तते तदेव स्थूटरूपे- णामिव्यक्तं सत्कार्य जातमित्युच्यते, तदेव भूयरसूक्ष्मरूपेणानभिव्यक्तं सन्नष्टमित्युच्यत इति न कार्यस्य सर्वात्मना जन्मलयाविति वाच्य, तथासति कि सूक्ष्मरूपमनभिव्यक्तं जगन्नित्यमित्युच्यते? यद्वा स्थूल- रूपमभिव्यक्त जगत् ? नादः- तस्येदानीमभावान्नित्यस्य चाभावायोगात्। न द्वितीय :- तस्य प्रलयेS- भावादिति। नच यदेव सूक्ष्मरूपमनभिव्यक्त तदेव स्थूलरूपमभिव्यक्तमिति न दोष इति वाच्य, सूक्ष्मत्वानभिव्यक्तत्वयोस्स्थूलत्वाभिव्यक्तत्वयोश्च परस्परविरोधेन सामानाधिकरण्यायोगात्। नचै- कस्मिन्नेव वस्तुनि कालमेदात्सूक्ष्मत्वस्थूलत्वे, अभिव्यक्तत्वानभिव्यक्तत्वे च सम्भवत इति नाच्य, ** 214 **

ऐक्यश्चतेरुपासनापरत्वनिराकरणम् । १९५

तथासति सूक्ष्मत्वादीनां विशेषणानां व्यमिचाराद्विशिष्टस्यापि व्यमिचारित्वेनानित्यत्वेपि विशेष्यांशोड- व्यभिचारी नित्य इत्युक्त भवति। कोसौ विशेष्यांश इति अचिदस्त्येव, मैवम्-यद्यचिद्वस्तु चिद्धस्त्विवाजमनन्त नित्यं च तर्हि किंपति कारणं भवेङ्रल। नचाचित्परिणामभूतभूतजातं प्रतीति वारच्य, तथासति मृत्परिणामभूतघटादिविकारजातं प्रति कुलालस्येव त्रह्मणोपि निमित्तकारणत्वमेव भवेन्न तूपादानत्वमिति। नचेष्टापत्ति :- प्रकृतिश्चेति सूत्रविरोधात्। नचाचिद्विशिष्ट ब्रम्म जगदुपादानमिति वान्यं, तथापि विशेषणभूताचिदंशस्यैव जगदुपादानत्वं, नतु विशेष्यभूतत्रह्मणः- उपादानोपादेययोस्साल- क्षण्यनियमादिति। किंच 'मृत्तिकेत्येव सत्य'मिति श्रुतेः कारणसत्यत्वनिश्चयाज्जगच्छव्द्रवाच्यभूत- भौतिकजात प्रति कारणभूतमचिद्वस्त्वेव सत्यत्वान्तित्यं भवेन्न तु कार्यभूत जगत्- तद्धयसत्यत्वादनित्यमेव न हि सत्यत्वनित्यत्वयोवैयधिकरण्यम्। नचैवं जगतोऽनित्यत्वेपि नित्यत्वादचिद्वस्तु तात्विकमेवेति तत्प्रयुक्तभेदस्तात्त्विक एवेति वाच्य, अचिद्वस्तुनो दृश्यत्वेन रज्जुसर्पवन्मिथ्यात्वादनित्यत्वमिति- नहि मिथ्याभूतमचिद्वस्तु नित्यं भवितुमर्हृति, नित्यत्वासत्यत्वयोस्सामानाधिकरण्यायोगात्। नच दृश्यो वल्मीकसर्पस्सत्य एवेति न दृश्यत्वं मिथ्यात्वप्रयोजकमिति वारच्य, वल्मीकसर्पस्यापि मिथ्यात्वात्। नच दृश्यं ब्रह्म सत्यमिति वाच्यं, ब्रह्मणोऽदृश्यत्वात्। 'छत्तददेश्यसग्राह्य'मिति थ्रुतेः। नच चिद्वस्तुन- स्सत्यत्वात्तत्प्रयुक्तभेदस्तात्त्विक इति वार्च्य, न्रह्मण एव चिद्धस्तुत्वात्। नच चिदचिद्विलक्षगं ब्रह्मेति वाच्य, ज्ञानस्वरूपस्य ब्रक्षणश्चिद्वैलक्षण्यस्य दुर्वचत्वात्। नच ब्रह्म न ज्ञानस्वरूपमिति त्वयोक्तमिति वारच्य, तथासति जीवोपि न ज्ञानस्वरूप इत्युक्तमेवेति- जीवब्रह्मभेदासिद्धेः। ननु जीवन्रह्मणोस्सचचिदा- नन्दलक्षणत्व।दस्त्वभेद :- कर्थ पुनरचिद्दक्णोरन्योन्यविरुद्धलक्षणयोरभेद इति, उच्यते-विलक्षणयोरप्यधि- छानारोप्ययोरभेदस्सम्भवतीत्युक्तमेवेति। नच जगदधिष्ठानं न व्रम्मेति वाच्यं, ब्रह्मण्येवेर्द वर्तत इति त्वयाप्युक्तत्वात्। 'तज्जला' निति श्रुतेश्र, कार्यस्य कारणे स्थितिदर्शनाच। नच जगत्कारणमव्यक्त- मिति त्वयोक्तमिति वाच्य, तस्याप्यव्यक्तस्य त्रह्मण्येव स्थितत्वादव्यक्तस्थमपि जगद्रह्मण्येव स्थितमिति। नचाव्यक्तं ब्रह्माकार्यमिति वाच्य, ब्रम्मकार्यमव्यक्तमिति स्थापितत्वात्। नच निरवयवे ब्रह्मणि कर्थ जगस्थितमिति वाच्यं, वल्मीकवन्नीरन्ध्रायामपि रज्जौ यथा सर्पस्तिष्ठति तथैवेति। नच रज्जौ वस्तुत- स्सर्पो नास्त्येव, किंतु तत्र सर्पप्रतीतिर्ध्रान्तिरेवेति वाच्य, तथैव ब्रह्मण्यपि वस्तुतो जगन्नास्त्येव, किंतु तन्र जगत्प्रतीतिर्श्रान्तिरेवेति तुल्यत्वात्। नच रज्जुसर्पयोरिव ब्रह्मजगतोस्सादृश्याभावात्कर्थ ब्रह्मणि जगद्म्रान्तिरिति वार्च्य, गगनेपि नीलम्रान्तिदर्शनात्। नहि गगननीलयोरस्ति सादृश्यम्। ननु अधिष्ठानसामान्यज्ञानादघिष्ठानविशेषज्ञानाभावाच् रज्वादौ सर्पादिभ्रान्तिर्मवतु नाम, कर्थ पुनर्ननिर्विशेषे ब्रह्मणि जगद्भ्रान्तिर्भ वितुमर्ति- निर्विशेषत्व।देवाधिष्ठानव्रह्मणस्तत्सामान्यज्ञानसद्धावस्य तद्विशेषज्ञाना- सद्धावस्य चायोगादिति, मैनम्-अध्यस्थमाये सविशेष एव ब्रह्मणि जगदध्यास इति। नच निर्विशेषे ब्रह्मणि कर्थ मायाध्यास इति वाच्य, यावन्मुक्ति सविशेषमेव व्रह्मेति। नच मायाध्यासात्ाक्कर्थ ब्रम्मणस्सविशेषत्वमिति वाच्य, मायाध्यासस्यानादित्वेन तस्मात्प्रागिति वक्तुमयुक्तत्वादिति। तस्मान्न

** 215 **

१९६

चिता नाप्यचितास्ति ब्रझ्मणो मनागपि भेदः । ननु एवं ब्रह्मणस्सजातीयविजातीयभेदाभावेपि स्वगत-

वस्तुतोऽमावात्कर्थ वस्तुतो त्रह्मणस्सविशेपत्वमिति। तस्मान्निर्विशेपमेव ब्रह्मेति भेदोऽताच्तिरिक एव।। 'एकमेवेति' श्रुतेः रामानुजाभिमतार्थनिराकरणम्। यदुक्तं कार्यनानात्वस्य प्रकारनानात्वस्य च विहितत्वात्कारणं प्रकारि च ब्रैकमेवेति 'एक- मेवाद्वितीयं ब्रभ्मे'तिश्त्यर्थ इति तदयुक्तम्-कुतर्कसिद्धः कार्यकारणभेद इति बदता त्वया कार्य- नानात्वेऽम्युपगते सति, कारणनानात्वमप्युक्तपायमेवेति क्थ कारणैक्यसिद्धिः । नच कार्याणां घटा- दीनां परस्पर भेदेपि स्वकारणेन मृदा सहाऽमेद एवेति कृत्वा कार्यनानात्वेपि कारणैकत्वमुक्तमिति वारच्यं, तथा सति- मृदतिरिक्तघाटादिविकाराभावाद्यथा मृत्तिकैव, नतु घटादिप्रयुक्तं मृदो नानात्वं तद्व- ज्गत्कारणभूत ब्रह्मातिरिकजगद्पकार्यामावादेकमेव ब्रह्म, नतु जगत्प्युक्त ब्रह्मणो नानात्वमित्यम्युपेयम्। अभ्युपेते च तथा- कर्थ तव स्वामीष्टभेदसिद्धिरिति। नच मृदि घटादिविकारवद्रह्णि जगदस्तीति न निर्विशेषत्रह्मसिद्धिस्तवेति वाच्य, मृदतिरिक्तघटादिपदार्थव द्रज्जव तिरिक्सर्पादिपदार्थवच्च ब्रह्मातिरिक्त जगत्पदार्थामावान्न जगता त्रह्मणस्सद्वितीयत्वमिति। एवं कारणत्रम्मातिरिक्तकार्यजगदभावादेव तत्ष्म- युकसर्वज्ञत्व।दिप्रकारमेदस्याप्यमावात्कर्थ प्रकारनानात्वमुच्यते- प्रकारख चामावे कार्यस्य कारणातिरेकेण चामावे कर्थ प्रकारि कारणं च व्रह्ैकमिति वक्तु शक्यते, तस्मादकारणमकार्य निष्प्रकार च ब्रक्ेति

'नेह नानास्ति किंच' नेति श्त्यर्थविचारः। यदुक्ततं रामानुजेन-प्रत्यक्षादिसकलपमाणानयग्त ा्ा् नानारत्ाा दुरारोह ा रहमाण : प्रतिपाद्य तदेव वाध्यत इत्युपहास्यमिदमिति, तदसत्-अ्रमप्रत्यक्षसिद्धमसच्छार्ादिसिद्ध च त्रह्मणो नानात्वमनूद श्रुत्या निषिध्यत इत्यदोपात्। यच्चोक्तम्-'तज्लानिति शान्त उपासी' तेति श्रुतेर्वह्मनानात्वानुसन्धानं शान्तिहेतुरिति, तत्तुच्छम्-तज्जत्व।तह्लत्वातदनत्वाच्च सर्वमिद व्रह्मेत्यनुसन्दधानस्य शान्तिश्त्रुत्युक्ता, तद्धि न ब्रह्मणो नानात्वानुसन्धानं, किंतु जगतो ब्रह्मत्वानुसन्धानमेव, तदस्माक्मिष्टमेव, तदेव च शन्तिहेतु: यथा सर्पम्य रज्जुजातत्वा द्द्रज्जुस्थितत्वाद्रज्जुलीनलाच रज्जुत्वानुसन्धान सर्पश्रमनिवर्त-

व्रम्मत्वानुसन्धान जगङ्भमनिवर्तकत्वेन तज्जन्यससारनिवर्तकत्वाच्छान्तिहेतुरेवेति। ननु यथा मृद्द्व्य- मेकमेव घटादिरूपेण नाना्त्वं प्राप्ति तथा ब्रहैकमेव जगद्रूपेण नानात्वं प्राप्तमिति व्रम्मणो नानात्वानु- सन्धानं कर्तव्यमेवेति, मैत्रम्-कूटस्थन्रह्मणो जगद्रूपपरिणामानुपपत्तेरुक्तत्वात्। नच ब्रह्म मायया जगद्रूपेण परिणतमित्यनुसन्धेयमिति वाच्य, तथासति तव स्वमतमङ्गमसन्वात्। यदि स्मदीय इद पृच्छति तर्हि त्रूम :- ब्रक्मणो मायया जातं यन्नानात्वं तनानुसन्धे्य संसारहेतुत्वात्- 'मृत्योस्स मृत्यु- माप्नोति य इह नानेव पश्य'तीति श्रुतेः, जीवस्यानादिकालादारम्थ तदनुसन्धानस्य सत्त्वेन विधेयत्वा- ** 216 **

नेह नानास्ति किंचनेति श्रुत्यर्थविचारः । १९७

भावाच्। किंतु मायया नानात्वेन प्रतीयमानस्व ब्रह्मण एकत्वमेवानुसन्घेयम्। एकत्वदर्शनस्यैवा- भयहेतुत्वात्- यथावस्थितवस्तुदर्शनं ह्यमयहेतुः । अतएवोक्तम्- 'नैतादृशं ब्राह्मणस्यास्ति वित् यथैकता समता सत्यता चे'ति। एक समं सत्यं ब्रह्माहमिति ज्ञानेन समं वित्तं ब्राह्मणस्य नास्तीत्यर्थः । तस्मा- द्वक्षणि निर्विशेषे मायया कल्पितमिदं द्वैते। वस्तुतस्तु त्रैकमेवाद्वितीयमित्यनुसन्धान कर्तव्यं मुमु- क्षुणा। नच ब्रह्मणो नानात्वं न मायिक किंतु तात्त्विकमेवेति वाच्यं, सचचिदानन्दलक्षणस्य त्रम्रणो सदचिद्दुःखलक्षणजगद्रूपत्वं कर्थ तात्त्विकं भवितुमर्हति। नच जगदपि सच्चिदानन्दलक्षणमेवेति वाच्यं, 'विज्ञानमानन्द ब्रह्म', 'सत्ये ज्ञानमनन्त ब्रम्े'ति ब्रह्मलक्षणस्व जगत्यतिव्याततिप्रसङ्गात्, जग- दचिदिति म्वाभ्युपगमविरोघाच्। नच विचित्रशक्तिकत्वादवक्ष सचचिदानन्दमपि समिन्नलक्षणजगद्रूपेण परिणतमिति वार्च्यं, तस्यास्मन्मत एव पर्यवसानादर्थस्य- माया खत्दु ब्रम्मणो विचित्रशक्तिः। नच वस्तुत एव परिणतमित्युच्यत इति वाच्यं, निर्विकारस्य परिणामायोगाङ्गह्मणः । नाह दृष्टविपरीतकल्पन- मुचित- नहि लोके परिणामिवस्तुनो निर्विकारत्व दृषं, परिणामपरिणामिनोवैलक्षण्य वा। नच चिद्चिद्विशिष्टस्य ब्रह्मणो नानात्वं तात्त्विकमिति वार्च्य, ब्रह्मणश्िदचिद्वैशिष्ट्यस्यैव नानात्व रुपत्व। त्स्ै - वातात्त्विकत्वाच्त। नच ब्रह्मणरसूक्ष्म चिदचिद्वैशिष्ट यमेकत्वं स्थूलचिद चिद्वैशि्याा नाना ्मिति वारच्य, विशिष्टस्यैकत्वं व्याहतमिति- येन यद्विशिष्टं तेन तद्धवति हयनेकम्। नच ब्रह्मद्वयाभावादेकं व्रश्नेत्युच्यते, नतु ब्रह्मणश्चिद्चिद्वैशिष्टयाभावादिति वाच्यं, ब्रह्मणश्चिदचिद्वैशिष्टये सति जीवादप्यचिकससारित्वापतेः। बद्धमुक्तजीवस्यैव प्रकृतिविनिमुक्तत्वे स्वाभ्युपगते सति नित्यमुक्तस्य ब्रझ्मणः प्रकृतिशब्दवाच्याचिद्विशि- षटत्वम्य दुर्वचतवाच्च। अनञ्जनत्वशुद्धत्वप्रतिपादकश्रुतिविरोधश्र- नहि विशिष्ट शुद्धं भवति। किंच यद्येन विशिष्टमित्युच्यते तत्तेन कढाचिदविशिष्टमेव भवेत्- विशिष्टत्वस्य जन्यधर्मत्वेन नित्यत्वाभावात्- सयोगो हि विशिष्टत्वं, संयोगस्य च विप्रयोगोऽन्त एव- 'सयोगा विप्रयोगान्ता' इति न्यायात्-आदिश्र स एव- वियुक्तयोरेव संयोगो न त्ववियुक्तयोरिति। आपि च 'असङ्गो ह्यय पुरुप' इति श्रुतेरसङ्गस्य कथ वैशिष्टचम्। नच जीव एवासङ इति वाच्य, संसारिजीवस्य कथमसङ्गत्वम्। नच मुक्तजीवोड- सक् इति वाच्य, नित्यमुक्तम्रह्ण एवासङ्गत्वे कर्थ मुक्तजीवस्यासङ्गत्वं भवेत्। नच नित्यमुक्त ब्रम्मेति वाच्यं, तर्हि किं बद्धमुक्त न, न वद्ध नापि मुक्तमिति। ननु यदि मुक्तजीववड्गल प्रकृति- विनिर्मुक्त न भवति, तर्हि बद्धजीववत्प्रकृतिसंसृष्टमेवेति कृत्वा कथ ब्रह्म बद्धूं न भवतीति चेन्मैवम्- प्रकृतिसँसर्गमात्र न बन्धावहं किंतु प्रकृतिपारवश्यमेव। तथा च ब्रह्मणः प्रकृतिसंसर्गसत्त्वेपि प्रकृति- पारवश्याभावान्न बन्धः । हन्त तर्हि मुक्तजीवस्यापि प्रकृतिपारवश्यामावादेव मोक्ष इति ववतव्यं, किमिति प्रकृतिसंसर्गाभावादित्युच्ते। नच मुक्तस्य प्रकृतिविनिमुक्तत्वात्नास्ति तत्संसर्ग इति वार्च्य, कि मुक्तस्य ब्रह्मणा सह संसर्गोस्ति? उत न आदे- प्रकृतिसंसृष्टव्रह्मसंसर्गान्मुक्तस्यापि प्रकृति- संसर्गोस्त्येव। द्वितीये- कर्थ चिद्धैशिष्टयं त्रक्षणः । नचाशुद्धप्रकृतिविनिर्भुक्तिरेव जीवस्य मुक्तिः, शुद्धम्कृतिसंसर्गस्तु जीवस्य मुक्तावप्यस्तीति वाच्य, तहि किं ब्रह्म शुद्धप्रकृतिविशिष्टम्! यद्वाऽशुद्ध-

** 217 **

१९८ श्री शङ्कराशङ्करभाष्यविमशः ।

प्रकृतिविशिष्टम् ? उत शुद्धाशुद्धप्रकृतिद्वयविशिष्टम्? आधे-नित्यमुक्तमेव ब्रह्म भवेत्। द्वितीये बद्धू- मेव भवेत्। तृतीयस्तु- न सम्भवति- एकस्मिन्नेव वस्तुनि विरुद्धप्रकृतिद्वयवैशिष्ट्यायोगात्। किंच यदि शुद्धा अशुद्धा वा प्रकृतिर्वष्मणा युक्ता न भवेचर्हि ब्रह्मणस्सर्वव्याप्तिस्सर्वान्तरत्वं च न सिद्धधेत्।

विशिष्ट इति वाच्य, निरंशे व्रक्मणि भागकल्पनायोगात्। कल्पिते च भागद्वये अशुद्धमेकं शुद्धमन्य चेति ब्रह्मद्वयं स्यादेव शुद्धाशुद्धत्रह्मणोरेकत्वायोगात्। किच चिदचिद्विशिष्ट व्रम्मेत्युक्तं तत्र चिदचितो- मेंदात्- यत्र ब्क्षप्देशे निद्वैशिष्टयमस्ति नव नाचिद्वैशिष्टयमिति कृत्वा चिद्धिशिष्ट ब्रम्मैक, अचि- द्विशिष्टं त्रम्मान्यदित्यपि नहद्वय सवेत्, तथा चिन्नानात्व।च्चैत्रचिद्विशिष्टं ब्रैक, मैत्रचिद्विशिएं ब्रम्मा- न्यदित्यप्यनन्तानि व्रम्माणि भवेयुः। तत्मावदि ब्रभ्मैकमेवेति मत तर्हि तदविशिष्टमेवेत्यकामेनाप्यवश्य- मभ्युपेय, सति वैशिष्टये त्रममानेकत्वप्रसङ्गात् इति। एवमेकस्य ब्रह्मणो नानात्वायोगाट्रह्मणः प्रतीयमान नानात्वमतात्त्विकमेव- मायिकत्वादिति कृत्वा मिथ्यामूतत्रम्मनानात्यानुसन्धानस्य मोक्षाहेतुत्ात्मत्युत भयहेतुत्व।च्चाकर्तव्यत्वमिति स्थितम्। अत एव 'य उदरमन्तरं कुरुते, अथ तस्य भयं भवा'तीति त्रम्मणि जीवेश्वरादिभेददर्शिनो भयप्राप्तिश्श्रयते। ननु तस्थाश्श्रुतेर्न त्वदुक्तोर्थ:, किंतु ब्रह्मध्यानस्य मनागपि व्यवधान यः कुरुते, तस्य भयं भव- तीत्यर्थः। तथा च सर्वदापि मुमुक्षुणा ब्रह्म ध्यातव्यमिति फलितम्। अतएव 'यन्मुहूर्ते क्षणं चापि चासुदेवो न चिन्वते। सा हानिस्तन्महच्छिद सा त्रन्तिस्सा च विक्रियेति- स्मर्यत इति रामानुजः, तन्मन्दम्-'यन्मनसा न मनुते येनाहुर्मनो मत, तदेव ब्रह्म तं विद्धि नेर्द यदिदमुपासते' इति भ्ुतेर्यन्मनसा चिन्त्यते तद्वस्तु ब्रह्म न भवत्येवेति कर्थ ब्रह्मध्यानसिद्धिः। स्मृतिस्तु विरोधाधिकरण- न्यायेन श्रुतिविरोधादन्यथा नेया- तथाहि-यस्साङ्गचेऽनधिकृतोल्पवुद्धिस्तेन योगोनुष्ठेयः, सच योगोऽहब्रह्मास्मीत्युपासनात्मकः, तस्य च मध्ये विच्छेदे सति मनुष्योहमित्याद्यनात्मतादातम्याध्यास- प्राप्तिर्भवति। स चाध्यासस्संसारहेतुत्वान्न कर्तव्यः, तस्माद्योगिना निरन्तर ब्रह्मध्यानं कर्तव्यमिति स्मृत्यर्थः । यद्यपि य उदरमिति श्रुतेरेवंपरत्वेपि नास्माकं कापि क्षतिः- तदापि प्रकरणादिवशाद्वेद- दर्शिनो भयप्राप्तिर्थ इत्युक्तमिति वेद्यम्। नच ब्रह्मध्यानमेवामयहेतु्न तु ब्रह्मज्ञानमात्रमिति वाच्यं, यस्याह ब्रह्मास्मीति सत्तानिश्वयरूपमपरोक्षज्ञानं नास्ति तस्व ब्रह्मध्यानमेवाभयहेतुः, वस्य तु तदस्ति सकिमित्यहंब्रह्मास्मीति प्रत्ययाव्टत्िरूप ध्यान विदध्यात्। नचाहं मनुष्य इत्यादिविपरीतज्ञानानुदयार्थ- मिति वाच्यं, तादृशविपरीतज्ञानं बाधित्वैव तस्याहंत्रम्मास्मीति निश्चयज्ञानस्य जातत्वादिति। नच ब्रम्ष- विदापि ब्रह्म ध्यातव्यमेव, स्वस्मादुत्कृष्टत्वाड्रह्मण इति वाच्य, ब्रह्मविदएव ब्रह्मत्वात्- 'ब्रह्मविद्वशवैव भव'- तीति हि श्रयते। नच परमानन्दत्वाङ्गल ध्यातव्य त्रह्मविदेति वा्च्य, 'विष्णुं ध्यायतु धीवेद्वा, तभ्षा- नन्दे विलीयतां। साक्ष्यहं किश्चिदप्यत्र न कुवे नापि कारये' इति वचनाया ब्रह्म ध्यायति सा धीरेव, ब्रह्मवित्तु साक्ष्येवेति कथ कूटस्थस्य साक्षिण: ब्रह्मचिन्तनं सम्भवेत्- चिन्तनं हि विकारः। छत एव

** 218 **

'यत्र हि द्वैतमिव भवती'ति श्रुत्यर्थविचारः । १९९

'ध्यायतीव लेलायतीवे'ति श्रयते। बुद्धौ ध्यायन्त्यामात्म। ध्यायतीव तस्यां चलन्त्यामात्मा चलतीव भाति, नतु वस्तुतो ध्यानं चलन वा भवत्यात्मन इति श्रुत्यर्थः । एवं ब्रह्मविदः कर्तव्याभावादेव कृत- कृत्यत्वं स्मर्यते- 'एतद्बुध्धा बुद्धिमान् स्यात्कृतकृत्यश् भार'तेति। किंच निरन्तरत्रह्मचिन्तनादभय- प्राप्तिरिति मतेपि ब्रह्मभिन्नचिन्तनं भयहेतुरिति सिद्धत्वेन व्रश्मणो नानात्वानुसन्धानेन कर्तव्यमेवेति सिद्धमिति कृत्वा प्रकृतिस्मृत्युदाहरणं रामानुजस्य बुद्धिदौवल्यपयुक्तमेव। नच ब्रह्मचिन्तर्न नाम ब्रह्म जगद्रूपमभवदिति चिन्तनमिति वाच्य, तस्य ज्ञानत्वात्। नच ब्रम्म जगद्रूपमभवदित्येतदेवासक- दावर्तित सद्धयान भवतीति वाच्यं, तादृशध्यानस्य कर्तव्यत्वानुपदेशात्। नच सर्व ब्रभ्मेत्युपासीतेति तदधूयान विहितमेवेति वार्च्य, ततापि सर्वस्य ब्रह्मत्वमेव ध्यातव्यं, नतु ब्र्मणस्सर्वत्वमिति। तरमात् अहै ब्रह्मास्मीति सर्वे न्रह्मेति वा ब्रक्षैव प्राधान्येन ध्येयं न त्वन्यत्। अपिच सविकल्पसमाधावेव 'अह ब्रह्मास्मीति' 'सर्व ब्रह्मोति' 'प्रज्ञानं ब्रह्मेति' वा वृत्तिसद्धावः, निर्विकल्पकसमाधौ तु अखण्डत्रक्माकारैव धृत्ति :- चित्तं हि भावनावशा्येयाकारं प्राप्नोति। यथा विष्णुमूर्ति ध्यायदपि चित्त क्रमेण परिपकवं सद्विप्णुमूर्त्यमिन्नमेव भवति भ्रमरकीटन्यायात्- तदवृत्। नच त्रह्मणो निराकारत्वाच्चित्तस्य ब्रम्माकारावृति- दुलमेति वारच्यं, निराकारगगनाकारचित्तवृत्तिदर्शनात्। अपिच चित्तस्य लयविक्षेपराहित्यमेव दुर्लमें, तद्धि लव्घे ब्रह्माकारता स्वंयमेव भवति। नतु व्रम्माकारत्वसम्पादने चित्तस्य कोप्यस्ति प्रयासः । तथाचोक्तम्- 'यदोपरामो मनसो नामरूपरूपस्य दृष्टस्मृतिसम्प्रमोषात्। य ईयते केवलया स्वसंस्थया हैसाय तरमै शुचिषदने नम' इति-तस्मान्मुमुशुश्चित्तस्यानात्माकारतामेव नापादयेत्। अर्य च योगमार्ग एव। आत्मानात्मविचारस्तु साङ्गयमार्ग:, स सूक्ष्मवुद्धिविषयः । इद च मार्गद्गयं, ब्रह्मसाक्षात्कार- द्वारा मुक्तिहेतुरेव- 'तत्कारणं साङ्कययोगाभिपन्न'मिति अ्ुतेः- 'यत्साङ्गयैगग्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यत' इति गीतायाश्र्चेति संक्षेप । 'यत्र हि द्वैतमिव भव'तीति श्ुत्यर्थविचारः । अथ यदुक्त सुदर्शनेन-'यत्र हि द्वैतमिव भवती ति शुतेरयमर्थः- ज्ञातृज्ञेयज्ञानसाधनेषु किश्वि- दपि स्वनिष्ठ नास्तीति- तथा च लौकिकप्रतीतौ द्रष्टृदृटश्यादिक प्रकारिमूतपरमात्माप्रतिपत्तेस्तत्सामा- नाधिकरण्यमन्तरेण स्वनिष्ठतया भाति- योगदशार्या तु प्रकारिणः प्रतीयमानत्वात्परमात्मन :- अहशब्द- वाच्यपरमात्मा सामानाधिकरण्येन प्रकाशत इति वैषम्यं, नतु द्रष्ट्ृदृश्यादिनिवृत्तिरित्यभ्युपगन्तव्यम्। अन्यथा 'तद्दैतत्पश्यन् ऋषिर्वामदेवः प्रतिपेदे अहं मनुरमवं सूर्यश्चेति वानदेवादिदर्शनस्य भ्रान्तित्व- प्रसक्गादिति, तदयुक्तम्-परमात्मानं साक्षात्कुर्वतापि वामदेवेन जीवेन म्रयुक्तस्य अह मनुरभवमिति वाक्यगतस्याहैशव्दस्य परमात्मवाचकत्वयोगात्। परमात्मसाक्षात्कारदशायां वाक्पयोगायोगाच। नच वामदेवेन तदा अहमनुरमवमिति वावप्रयुक्ता, किंतु अहमनुरभवमिति ज्ञानं तस्य जात- मिति वाच्य, तथापि वामदेवस्य जीवस्यैव परमातमान साक्षात्कुवतो अरह मनुरभवमिति ज्ञानं जातमिति कृत्वा तत्राहंशव्दस्य जीववाचकत्वमेव युक्त, नतु परमात्मवाचकत्वमिति। किंच परमात्मसाक्षा-

** 219 **

२००

त्कारदशायां कर्थ वामदेवस्य तद्धिन्स्य स्वस्य मनुसूर्यादेर्वा साक्षात्कारोपपत्तिः। नच मन्वादिशरीरक- स्यैव परमात्मनस्साक्षान्कारो जात इति वाच्य, तथासति स साक्षात्कारो मन्वादिशरीरसाक्षाक्कार एव, नतु परमात्मसाक्षारकार:, तस्य च योग विनैव सम्भवाद्र्थ एव योग इति। नच योगे मन्वादिशरीरक- परमात्मसाक्षात्कारः, अयोगे तु मन्वादिसाक्षात्कार इति वाच्यं, अयोगे योगे वा मन्वादिजीवसाक्षात्कार एव न भक्तीति कृत्वा कर्थं मन्वादिजीवशरीरकपरमात्मसाक्षात्कार :- मन्वादिजीवाधिष्ठितशरीराणि हि साक्षात्कर्ते योग्यानि योगिनोऽयोगिनो वा, अतीतान्यनागतानि च मन्वादिशरीराणि योगी पश्यति, वर्तमानान्येव सन्निहितान्ययोगी पश्यतीत्येतावानेव विशेषः । मन्वादिशरीरगतजीवांस्तु न कोपि पश्यति। न हस्मदादिमिर्द्ृश्यमानादेवदत्तादयो भवन्ति जीवाः, किंतु देहा एव। नहिं जीवस्म जीवान्तरसाक्षात्कारो भवति। अत एव जीवो द्रष्टैव, नतु दृश्य इत्युक्तम्। एवं स्वमित्रजीवसाक्षा- त्कारस्यैवामावे कर्थं खमिन्नजीवशरीरकपरमात्मसाक्षात्कारो भवितुमर्हति। नच श्रुतिपामाण्याद्ववती- त्यभ्युपेयमिति वाच्यं, तच्छू तेरन्यार्थत्वात्सचान्यार्थोनुपदमेव वक्ष्यते। ननु विद्वान्घटं पश्यन् घट- शरीरकोयं परमात्मेति वेत्ति, अविद्वांस्तु घटोयमिति वेत्ति, ततः लौकिकप्रतीत्यपेक्षया योगिप्रतीति- र्मिन्नवेति चेन्मैवम्-विद्वान् घट पश्यन्तपि नायं घटः किंतु ब्रम्मेत्येव पश्यति, त्रमणि घटनःमरूपयोः कल्पितत्वात्। सर्व व्रह्मेत्यादिश्रुतेश्च। भवतुनाम ब्रह्मणस्सर्वान्तरत्वात्परमातमनश्शरीरभूतो्यं घट इति ज्ञान विदुषस्तथापि न तवेष्टसिद्धिः। घटदर्शनसमय एव तद्ज्ञानोदयः, नतु योगदशायामिति। एवं सूर्यचन्द्रादिदर्शनसमये सूर्योडयं परमात्मशरीरं चन्द्रोयं परमात्मशरीरमिति ज्ञानोदयः, नतु योगदशायाम्। यदि योगदशायामप्येतद्ज्ञानरयैवोदयस्तर्हि व्यर्थ एव योगः। नच योगे सर्वजगच्छरीरकपर मात्मसाक्षा- त्कारो भवति:नव्वयोग इति वाच्य, तत्रापि किं परमात्मशरीरभूतसर्वजगत्साक्षात्कारः उत सर्वजग- दन्तर्यामिपरमात्मसाक्षात्कारः? आद्ये-स साक्षारकारो परमात्मशरीरसाक्षात्कार एव, नतु परमात्मस क्षात्कार :- परमात्मशरीरस्य विश्वस्य परमात्मत्वायोगात्। अन्यथा जीवात्मशरीरस्य मनुष्यादेरपि जीवात्म्त्व भवेत्। नतु द्वितीय :- अन्तर्यामिणरसाक्षात्वर्तुमयोग्यत्वात्- 'नान्योतोस्ति द्रष्टति श्रुतेसर्थवर्णनसमये रामानुजेनैव नास्त्यन्तर्यामिणो द्रष्टेत्युक्तल्वात्। अन्तर्यामिण ईश्वरस्य धर्मादिवत्पारोक्ष्यैकस्वमावत्वाच्च। यथा जीव: स्वानुभव सिद्धसुखदु खबशान्मया सुखहेतुर्धर्मः प्राकृतः दुःखहेतुरधर्म: प्राकृत इत्युनुमिनोति, तथा पराधीनया रवप्रवृत्त्या आस्तिकोपि मत्पेरक ईश्वरोन्र्यामीत्यनुमिनोति, नतु तें साक्षात्पश्यतीति। अतएव 'सर्व पुमान्वेदगुणांश्च तद्ज्ञो न देद सर्वज्ञमनन्तमीडे' इति भागवतमुपपद्यते। नहि भृत्येन रवप्रेरको राजेव केनापि स्वप्रेरकोन्तर्यामी दृष्टः। नच भक्तैर्वासुदेवो दृष्ट एवेति वाच्य, तत्रापि शङकचक्रादिधारी विष्णुदेह एव दृष्टो नतु तदन्तर्गतः परमात्मेति। एवं सर्वज्ञेश्वरस्य नित्यपरोक्षत्वा- िंकचिद्ज्ञनीवस्य नित्यापरोक्षतवा चैक्यायोगादेव तत्त्वमसीत्यादौ भागत्यागलक्षणा स्वीकृता। ननु मास्तु जीवस्य जीवान्तरसाक्षात्कार ईश्वरसाक्षात्कारश्र, तथापि योगी सर्वे परमात्मनिष्ठ पश्यति- अयोगी तु स्वनिष्ठमिति चेत्सत्यम्-तथापि योगिपु तरतमभावो वर्तते- तथाहि कश्ि-

** 220 **

यत्र हि द्वैतमिव भवतीति श्रत्यर्थविचारः । २०१

दयोगवित् ब्रह्मणि जगदस्ति, जगति च त्रह्ास्तीति पश्यति; कशिदोगवित्तरस्तु जगदिदं ब्रह्मैवेति पश्यति; योगवित्तमस्तु जगन्नैव पश्यति, किंतु त्रह्मैव भवति। नच योगवित्तमो ब्रह्ैव पश्यतीति वाच्य, तस्यैव त्रह्मत्वेन स्वस्मिन्कमकर्तृमावविरोधात् इति। ननु अहशव्दवाच्यः परमात्मा नेति यहुक्तं त्वया तदयुक्तम्-अपृथविस्थितविशेपणवाचि- शब्दानां विशेष्यपर्यन्तत्वनियमाच्चिदचितोर्बहणो पृथक्सिद्ध विशेषण त्वाच्च चिच्छरीरकपरमात्मावाचयेवा्ह- शब्द इति, मैवम्-अहं मनुरभवमित्यत्र अहमित्यस्य मच्छरीरक: परमात्मेति, मनुरित्यस्य मनुशरी- रक: परमात्मेति चार्थवर्णनेपि अभवमित्युत्तमपुरुपक्रियान्वयायोगात्। अभवदिति हि प्रयोक्तव्यं सत्यां तद्विवक्षायां। नचाहमित्यस्य परमात्मशरीरभूत इत्यर्थ इति वाच्य, तथासति परमात्मशरीरस्य वामदेव- जीवस्य कर्थ परमात्मशरीरमन्वभेदः- शरीरिण एकत्वेपि शरीरनानात्वं हि तवापि सम्मतम्। ननु अहंशव्दसामानाधिकरण्यादभवमित्युत्तमपुरुषप्रयोगेपि प्रथमपुरुपार्थ एव, मैवम्-अहं गच्छामीत्यस्य मच्छरीरक: परमात्मा गच्छतीन्यर्थवर्णनस्योपहास्यत्वात्। उपहास्यत्वेपि परमात्मनः पूर्णस्याचलस्य गत्य- सम्भवेनायुक्तत्वाच। नच परमात्मशरीरिकोऽहं गच्छाभीति तदर्थ इति वाच्य, जीवस्यापि स्वतो गमना- सम्भवात्। नच परमात्मशरीरिकजीवशरीरं गच्छतीत्यर्थ इति वाच्य, एतादशाथस्य केनाप्यविवक्षि- तत्वात्। नचाविवक्षितत्वेपि स एवार्थो योग्यत्वाद्वाच्य इति वार्च्य, योग्यत्वेप्यनुभवविरुद्रलवात्। नच परमात्मशरीरभूतम्य जीवस्य शरोरे गच्छतिसति तत्तादात्म्याध्यासादहं गच्छामीति जीवस्यानुभव इति वाच्य, गच्छता स्वशरीरेण सह तादात्याध्यासादेव तादशेऽनुभवे सिद्धे परमात्मशरीरभूतस्वशरीरेणेति विशेषणवैयर्थ्यात्। नच स्वस्य परमात्मशरीरत्वात्परमातमनो पृथक्सिद्धविशेषणत्वाच्च व्यर्थमपि स्वरूप- प्रदर्शनार्थ स्वशव्दस्य परमात्मशरीरत्वविशेपणं देयमिति वाच्यं, यदीश्वरस्य जीवो पृथविसिद्धविशेषणं तर्हि जीवस्यापीश्वरो पृथक्सिद्धविशेषणमेव भवेदिति। नचेश्वरशरीरत्वाज्ीव एवेश्रस्यापृथक्सिद्ध- विशेषणमिति वाच्यं, जीवशरीरित्वादीश्वर एव जीवस्यापृथक्सिद्धविशेषणमिति वक्तव्यत्वात्। नच शरीराच्छरीरी पृथक्सिद्धत्यत्येव, शरीरं तु न शरीरिण: पृथक्सिद्धच्यतीति वाच्य, शरीराच्छरीरिणि पृथवकृते सति शरीरत्वमेवापैतीति कृत्वा न शरीराच्छरीरिण: पृथक्सिद्धि :- प्रत्युत शरीरिणि जीवे शरीरादपगलेपि शरीर तस्मात्पृथरवतिष्ठत एवेति शरीरिणश्शरीरमेव पृथक्सिद्धं भवतीति। विशेषण,धीना हि विशिष्टस्य स्थितिः, विशेषगज्ञानाधीन च विशिष्टज्ञानमिति। ननु जीवात्पृथग्देहस्सिद्धयतुनाम निर्जीव देहदर्शनात्- ईश्वरातपृथव्तु न जीवह्सिद्धयति, नापि देहस्सिद्धयति, निरीश्वरस्य जीवस्य देहरय वाडभायादिति कृत्या ईश्वरस्यापृथक्सिद्धविशेषणभूनावेव जीव देहौ चिदचिच्छव्दवाच्याविति, मैवम्-चिदचिदविशिष्टत्येश्वरस्यैवामावेन चिदचिन्ां पृथगीश्वरस्या- प्यसिद्धेः- विशेषणमूतचिदचिद्धीनैव विशिष्टेश्वरसिद्धिरिति। नच विशेषणस्यास्वतन्त्रत्वाद्विशोप्यस्व च

अस्वतन्त्रोपि मृत्यस्स्वामिनः पृथक्सिद्धो ह। अचतनत्वादलतन्त्रय वास्यादिस्क्षकादेः पृर्ववत्द्ध ** 221 **

२०२

एव, किंच यद्यद्विशेषणं तत्तदस्वतन्त्रमित्यपि व्यापिन- राजविशेपणभूतानामप्यमात्यादीनां स्वदारा- पत्यादीन्प्रति स्वतन्त्रत्वात्। नच यद्यस्य विशेषणं तत्तस्य परतन्त्रमिति व्याप्तिरिति वाच्य, घटाभावव- द्भूतलमित्यत्र विशेपणस्य घटाभावस्य मृतलाधीनत्वेपि मूतले घटाभाव इत्यत्र विशेष्यघटामावाधीनर्त्व नास्ति विशेषणस्य भूतलस्येति। यद्यपि विशेषणभूता गुणक्रियादयः गुणक्रियादिविशिष्टद्रव्यादपृथ- क्सिद्धास्तत्परतन्त्राश्च, तथापि न द्रव्य द्रव्यादपृथक्सिद्ध भवितुमहृति। यद्यप्यचेतन द्र्व्य द्रव्यात्पृथ- किसिद्धमपि स्वतन्त्रं न भवति, तथापि चिदूद्रव्यं तु द्रव्यात्पृथक्सिद्धास्वतन्त्रं च सवत्येव । तम्मात्- अस्व- तन्त्र चिद्द्रव्यं स्वतन्त्रमम्वतत्त्रं या निद्दल्यमीश्रविशेषणभूनमपीश्वरयृथक्निद्धमेव। किंच जगती- श्वरोस्तीत्यत्र ईश्वरस्य विशेष्यत्वेपि ईश्वरे जगदस्तीत्यत्र विशेषणमपीश्वरो भवत्येवेति न नियमेनेश्व- रम्य विशेष्यत्वम। नचेश्व्रराधीनस्थिति कत्वाचचिदचितो रीश्रात्पृथक्सिद्ध विशेषणत्वमुच्यत इति वाच्यं,

तावदीश्वरे वतमानत्वं- तथासत चित्थपि वर्तमानवादीश्वरस्यापि भवेदचिद्धीनत्वम्। नापीश्वरसृष्टत्त्व- मचिद्दव्यस्य नित्यत्वेनाजत्वात्। नापीश्वररक्षितत्वम्- रक्षणफलस्य चेतनगामितया अचितो रक्षितत्वा- योगात्। पशुपुत्रादिचेतनवर्गों हि तृणान्नदानादिना पोपितस्सन् रक्षित इत्युच्यते। यदि तु तल्नापि जीवाधिष्ठितशरीरमचिद्द्वव्यमेव पोपितमिति मन्यसे, तर्हि तत्पोषकद्रव्यमप्यचिदेवेति मन्यस्व, पृथिव्या- दीनि भूतान्येव स्वभौतिकानि मनुष्यादिशरीराणि पोपयन्ति सस्यादिमिरिति। नापि कूर्मेण मन्दरव- दीश्वरेण विधृतत्वम्- यदीदमचिद्वस्त्वीश्वरेणाविधुर्य तर्हि किं भविप्यति। नच नष भविष्यतीति वाच्य, नित्यस्याचितो नाशायोगात्। नच जगत्लयो भविष्यतीति वाच्य, भवतु जगतः प्रलय :-- तद्वारणार्थ चेश्वरेण जगद्विधृत भवतु- न ताचता अचिद्द्रव्यस्य कोपि लाभो नाशो वा- नहि मृत्परि- णामघटादिविकारजातस्व नाशे वृद्धौ वा मृदः कोपि नाशो लाभो वा भवति, तद्वदचित्परिणामजग- द्धृद्धिक्षयाभ्यामचिद्दव्यस्यापीति। नापीश्वरपरतन्त्रत्वादीश्वराधीनत्वमचित इत वा्च्,योय र्तु- मर्कर्तुमन्यथाकर्तु च शक्नोति स तत्परतन्त्र इत्युच्यते- यथा कुलालो घटं कर्तुमकर्तुमन्यथाकर्तु च शक्नोतीति कुललपरतन्त्रो घट :- नित्यं तु वस्तु कस्यापि न परतन्त्रं- नहि नित्य केनापि कर्तुमकर्तु- मन्यथाकर्तु वा शक्यते- नहि घटवन्मृत्तिका कुलालस्य परतन्त्रा भवति। नच मृत्तिकाप्यनित्यैवेति वाच्य, कुलालद्टया नित्यखवात्। अचिद्वस्तु च नित्यमेवेति नेश्वरपरतन्त्रय। नचाचिद्दव्यं सूक्ष्म स्थूलं कर्तु, स्थूलं च सूक्ष्म कर्तुमीश्वररशवनोतीति. वाच्य, अचिद्वस्तुगते स्थूलसूक्ष्मावस्थे एवेश्वरपर- तन्त्रे, न त्वचिद्वस्त्विति यथा। मृद्धतघटकपालाद्यवस्था एव कुलालपरतन्त्राः, नतु मृद्रस्तु तदूदिति। तस्माद्यया कयापि विथया नित्यस्याचिद्दव्यस्य नैव भवतीश्वराधीनत्वम्। मन्मते तु प्रकृतेरनित्यत्वा- दीश्वरपारवश्यमुपपद्यत एवेत्यलम् । एवं नित्यानां चिदचिदीश्वराणां परस्परापृथक्सिद्धविशेषणत्वामावान्न चिदचिद्धाचिशव्दानां विशे- व्येश्वरपर्यवसानत्वम्। तरमान्ताहंशन्दवाच्यं परमात्मा, किंतु प्रत्यगात्मैव। श्रुतेरर्थस्त्वयम्-वामदेवः

** 222 **

तैत्तिरीरश्रुत्यन्तर्गत अदृश्ये इति पदार्थविचारः । २०३

प्रत्यगमिन्रं ब्रह्म साक्षात्कृत्य त्रग्मण एव सर्वत्वात्म्वस्वैव व्रश्मत्वाच्च सर्वमहमिति प्रतिपेदे इति। नच कथ ब्रह्मणस्सर्वत्वमिति वाच्यं, माययेत्युक्तत्वात्। एवं माययैव त्रम्मणि द्रष्टृटृश्यदर्शनात्मकसर्वजगतः कल्पितत्वाद्वस्तुतो ब्रह्मणि द्रष्टदृश्यादीनि न सन्त्येवेति सिद्धमेकमेयाद्वितीर्य त्रम्म। नहि यथाश्रुतार्थ विहाय लाक्षणिकापार्थकल्पन न्याव्यमसत्यामनुपपत्ती। एवं च नेह नानेति श्रत्यापि मेदमात्रस्य मुखत एव निषिद्धत्वात्स्व निष्ठादि मेदविशेषो निषिद्ध इति वादोडयुक्त एव ।। तैत्तिरीयश्चत्यन्तर्गत 'अदृश्ये' इति पदार्थविचारः। यदुक्तम्-अदृश्य इृत्यचिद्यावृत्तिरिति तदसत्-तब मते चिदीश्वरयोरपि दृश्यत्वेन अद्ृश्य इत्येनानाचिद्यावृत्त्यमावात् । तथा अनात्म्य इत्यनेन बदव्यावृत्तिस्स हि परमात्मना व्याप्य इत्यप्युक्तम्-मुक्तनित्यजीवयोः परमात्मान्याप्यत्वे परमात्मनस्सर्वव्याप्तिभङ्गमसङ्गात्। तथा अनात्य इत्यस्य कर्मकृतशरीररहित इत्यर्थवर्णनमप्ययुक्तम्-विद्यादशायां जीवस्यैवाशरीरत्वे कर्थ सर्वज्ञेश्वरस्याकर्म- कृतस्यापि शरीरस्य सद्धावः- सर्वजगच्छरीरकस्य परमात्मानः कर्थ वा कर्मकृतशरीरराहित्यं- जीवकर्म- कृतमनुष्यादिशरीराण्यपीश्वरशरीराण्येव खल ।। अनिरुक्तपदार्थविचारः । तथा अनिरुक्त इति मुक्तव्यावृत्तिरित्यप्ययुक्तम्-मुक्तस्यापि तव मते सशरीरत्वेन निर्वा- च्यत्वात्- दिव्यं हि मुक्तस्य शरीर- यथा देवमनुष्यादिशरीरसद्धावाह्वद्वो देवमनुष्यादिशव्दनिर्वाच्यः, तथा दिव्यशरीरसद्धावान्मुक्तोपि दिव्य इति, अप्राकृत इति, वैष्णव इति वा निर्वक्तु शक्यत एवेति। अनिलयन इति नित्यमुक्तव्यावृत्तिः, तेषां हि भगवानाधार इत्यप्ययुक्तम्-ईश्वरादन्यस्य नित्यमुक्त- स्यैवाभावात्। नच अनादिकालादारभ्य ये वैकुण्टलोके वसन्ति अनन्तगरुडविप्यवसेनादयस्ते नित्य- मुक्ता इति वाच्यं, ते किं स शरीराः? उताशरीराः ? आद्ये-न ते मुक्ता :- प्रियाप्रियस्पर्शामावो हि मुक्ततत्वं-अशरीरस्यैव तदमाव :- 'अशरीर' वा वसन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशत' इति श्रुतेः । न द्वितीय :-- शरीरामावे अनन्तगरुडा दिनामरूपभेदायोगात्। नच भगवानिवाप्राकृतदिव्यमऋलवित्रहविशिष्टा अनन्ता- दय इति वाच्यं, ब्रह्ममिन्नस्य सर्वस्यापि प्राकृतत्वेनाप्राकृतवस्तुन एवाभावात्, अनन्तगरुडादीनां सर्प- पक्ष्यादिजातीयत्वेनाम्राकृतत्वस्य दुर्वचत्वाच्च। यदि वैकुण्टलोकस्था नित्यमुक्तास्तर्हि ब्रह्मरुद्रादिलोकस्था अपि नित्यमुक्ता एव भवेयुलोकरथत्वाविशेषात, लोकातीत हि वस्तु नित्यमुक्तम्। किंच नित्य- मुक्तास्ते कि भगवति स्थिता :? यद्वा भगवलोके? नाद :- सर्वस्यापि जीववर्गस्य भगवत्येन स्थितत्वेन तदविशेषात्। द्वितीये- भगवलोक एव तेषामाधारः, नतु भगवान् भगवतश्र स एव लोक आधारः, तत्रैव लोके भगवतर्शङ्कचकरा दिधारिणरश्रीमहाहिप्णोसस्थितत्वादिति न नित्यमुक्तानां भगवानाधारः । अपि च यदि भगवान्निव्यमुक्तानामाधाससतर्हि नित्यमुक्ता भगवत आधेया इति नित्यमुक्तव्याप्य एव भगवान्भवेत्। नच नित्यमुक्त्तानां भगवदाधारकत्वं नाम न भगवति स्थित्त्वं किंतु राजा प्रजाना- माधार इतिबद्धगवत्पोष्यत्वमिति वाच्य, क्षुत्पिपासाजन्ममरणसुखदु:खमयादिलक्षणसंसारामावेन तेपां ** 223 **

२०४ श्री शहराशङ्करभाष्यविमर्शः ।

पोप्यत्वाभावादिति। नच परमानन्दसागरे भगवति निर्मामास्सन्तो नित्यमुक्ता वर्तन्त इति कृत्वा तेषां भगवानाघार इत्युक्तमिति वार्च्य, भगवानपि परमानन्दसागरे आत्मनि निर्मन्न एवेति भगव- तोि नित्यमुक्त आत्मा भवत्येवाधार इति। नच भगवान्स्वानन्द एव निर्मम इति वाच्ये, मुक्तोपि तथैवेति। नच मुक्तस्य स्वापेक्षया भगवानेव परमप्रेमास्पदभूत इति भगवत्येव मुक्तो मज्जतीति वाच्य, भगवतोपि मुक्त एव परमप्रेमास्पदभृत इति तुल्यत्वात् 'प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमह स च मम प्रिय' इति गीतावचनाद। नच ज्ञानिन एव तथात्वं नतु मुक्तस्येति वाच्य, मुक्तस्याज्ञत्वायोगात्। ज्ञानिन एव तथात्वे ज्ञानफल मुक्ति प्राप्तस्य तथात्वं किंपुनर्वाच्यमिति कैमुत्त्न्यायान्च। तस्मान्तित्य- मुक्तो भगवानीश्वर एव, स एव मायया बद्ध इव भवन्मुक्त इव भवतीति मुक्तोपि स एव- तस्य च भगव तो भगवानेवाधारो न त्वन्य :- 'स्वे महिम्नि व्यवस्थित' इति श्रुतेरिति। नच वढ्धो मुक्तश्र जीवो त्रक्ममिन्न एवेति वाच्य, अनार्तस्य सत्यस्य जीवस्य ब्रक्ममिन्नत्वायोगात्। 'तत्सत्यमतोन्यदार्त'मिति श्रुतेर्वक्षमिन्नस्यार्तत्वेनासत्यत्वात्। नच सर्वमपि ब्रह्मैवेति ब्रह्मभिन्नं किमपि वस्तु नास्त्येवेति वाच्य, असच्चिदानन्दस्य सर्वस्य सचचिदानन्दन्रह्मत्वायोगात्। नच सर्व चिदचिद्विशिष्टव्रप्ैवेति वाच्य, चिदचि- द्विशिष्टग्रम्मातिरिक्तस्य सर्वपदवाच्यस्याभावात्। नच स्थूलचिदचिद्विशिष्ट ब्रम्म सर्वपद्वाच्य, तस्य च सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टत्रह्माभेद उच्यत इति वाच्यं, ब्रह्मणो ब्रह्माभेदवचनत्य व्यर्थत्वात्। नच ब्रम्मान्तर्यामि- कत्वात्सर्व ब्रह्मैवेति वार्च्य, तथासति सर्वस्यान्तर्यामि त्रक्ैव सत्य, तदन्तर्यामिक सर्वे त्वसत्यमेव भवेत्- 'एष त आत्मान्तर्थाम्यमृतः', 'अतोऽन्यदार्त'मिति श्रुतेः। नचेष्टापतिः- जीवस्यान्तर्यामिमिन्नत्वे सत्या- तत्वप्रसङ्गात्। नच भवत्वार्तत्वं जीवस्येति वारच्य, 'अजो नित्य' इति श्रुतिविरोधात्। नच जीवान्त- र्यामी कर्थ जीवो भवेदिति वाच्य, जीवस्यात्मैवान्तर्यामीति। 'एप त आत्मान्तर्या'मीति श्रुतेः । नच जीवस्यात्मा न जीव इति वाच्य, स्वरूपवाचित्वादात्मशव्दस्व जीवस्य स्वरूपं च सच्चिदानन्द तदे- वान्तर्यामि ब्रह्मणोपीति कृत्वा प्रत्यगात्मैवान्तर्यामी सत्यत्वात्। अन्तर्यामिमिन्नत्वेसति प्रतीच आर्तत्व- प्रसङ्गात्। तथा च अन्तर्यामि ऋ्रश्ैव सत्यं, विशिष्ट ब्रह्म त्वसत्यमेव- महाकाशस्य नित्यत्वेपि घटा- काशम्यानित्यत्वात्। तस्माङ्रम्मणो विशिष्टत्ववादः, जीवस्य न्रम्मान्तर्यामिकत्ववादश जीवत्रह्मणोरार्तत्वा- पादक एवेति त्याज्य एव। जीव एवान्तर्यामी ब्रह्म चेत्यभेदवाद एव स्वीकार्य :- तस्वाभयप्राप्तिहेतुत्वात्। भेदवादस्तु भयजनकत्वाद्दूरतस्त्याज्य एव- तथा च श्रुति :- 'यदा सेवैष एतस्मित्नदश्येऽनात्येऽनिरुक्तेड- निल्यनेऽमय प्रतिष्ठां विन्दते, अथ सोऽमय गतो भवति, यदा ह्ोवैष एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते, अथ तस्य भयं भवति।' (आनन्दवल्ल्यां द्वितीयाध्याये सप्तमानुबाकः)। 'अभयं प्रतिष्ठां विंदते' इल्यादिश्वत्यर्थविचारः। ननु 'रसो वै सः रसगँ श्लेचार्य लब्घ्याSनन्दी भवति, कोहेवान्यात्कः प्राण्याद्यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्, एपहेवाननदयाति'- इति, 'भीषाऽस्माद्वातः पवते, भीषोदेति सूर्य:, भीषास्मा- दग्निश्चेन्द्रश्न, मृत्युर्धावति पश्चम' इति च पूर्वोत्तरवाचययोरभेंदस्यैव प्रतिपादितत्वान्मध्यवाक्ये मेदनिषेधो

** 224 **

अभयं प्रतिष्ठां विंदते इत्यादिश्ुत्यर्थविचारः । २०५

न युक्त इति, मैवम्-जीव ईश्वरमात्मत्वेन लब्ध्वा आनन्दी भवति सचेश्वरो जीवेनात्मत्वेन विदि- तस्स न् जीवमानन्दयतीति पूर्ववा।क्यार्थः । कुतोयमानन्दयतीत्यत्राह -- यदाहीति द्वितीयवाक्य, निर्विशेषे ब्रह्मणि यदार्य जीवो निर्भयं यथातथा आत्मत्वेन स्थितिं प्राप्नोति तदाऽमय गतो भवति। निर्वि- कल्पकसमाधावभयेपि केचिद्धर्य पश्यन्ति, अभये भयदर्शन इत्युक्तत्वात्। यस्तथा भयमपश्यन् सन् खात्मभूते ब्रह्मणि तिष्ठति सोऽभयं गतो भवति। एवं ब्रह्मनिष्ठाया अभयपाप्तिहेतुत्वाङ्गम्मण आनन्दयितृ- त्वम्। अमयं गतो द्यानन्दः । नच ब्रह्मणि तिष्ठतीति जीवब्रह्मणोराधाराधेयभावदर्शनात्कथमभेद इति वाच्यं, स्वे महिग्नि व्यवस्थित इति वत्तदुपपत्तेः। अनन्याधार इति हि तदर्थ: । एवं ब्रम्मण्यात्मत्वेन स्थितस्याभयमाप्तिमुकत्वा अथ तद्गेददर्शिनो भयप्राप्तिं वदति- यदाहीति। एप एतस्मिन् प्रकृते अह- श्यत्वादिगुणके त्रह्मणि अरमुदल्पमप्यन्तर मेर्द कुरुते यदा तथा तस्य भर्य भवति, अह ब्रह्मणोन्यः मत्तोन्यद्रश्लेति मेददर्शिनो भयप्राप्तिर्भवतीत्यर्थः। ब्रह्मात्मनोरमेददर्शी अमर्य प्राप्नोतीत्यस्यार्थस्य स्थिरीकरणाय भेददर्शिनोऽभयमाप्तिरुक्ता। अभेददर्शने सत्यमयप्राप्तिस्तदभावे तदभाव इति, भेददशने सति भयप्राप्तिस्तदमावे तदमाव इति चान्वयव्यतिरेकन्यायातिदि भावः। कस्माद्वेददर्शिनो मयमित्यत आह- 'भीषास्मा'दिति, आत्मभिन्नत्वेन विदितस्सन्नीश्वरो जीवस्य भयहेतुर्भवति, आत्मत्वेन विदितस्संस्तु अभयहेतुरानन्दकारी भवतीति फलितार्थः। नच भयहेतुत्वेन प्रसिद्धस्येश्वरस्य कथमात्मत्वेन दर्शन- मात्रादमयहेतुत्वं स्यादिति वाच्यं, वस्तुतो जीवस्यात्मैव भवन्रपीश्वरोऽज्ञानादात्ममिन्नत्वेन विदितस्स- न्भयहेतुरासीत्- सच भयहेतुरीश्वरो जीवस्याज्ञानापाये पुनरात्मैव भवत्र भयहेतुर्भवति। आतमा हि सर्वस्यामयहेतुः। नक्षात्मान दृष्टा कोपि विभेति। एवं जीवस्य भयामयहेतुत्वं प्रतीश्वरस्य परोक्ष- त्वापरोक्षत्वप्रयोजकानात्मत्वात्मत्वे एव साधके भवत इति कृत्वा अय यियासुर्जीय ईश्वरमात्मत्वेनैव पश्येदिति स्थितम् । ननु अत्रापि पक्षे निरन्तरमपि जीव ईश्वरेऽवतिष्ठेत, नतु कदाचिदपीश्वरादन्यत्रेति कृत्वा- प्रतिष्ठाया विच्छेदो न कर्तव्य एवेति, मैवम्-किमविदुषा जीवेन सर्वदापीश्वरे प्रतिष्ठा कार्येत्युच्यते! किं वा विदुषा ! नाद्य :- अविदुप ईश्वरे आत्मत्वेन स्थातुमशक्यत्वात्-अविद्वान् खलु नो जानात्यहं ब्रह्मास्मीति। नान्त्य :- तस्य विदुषः कदाचिदपीश्वर आत्ममिन्नो न भवत्येवेति त प्रतीश्वरे सर्वदा प्रतिष्ठा कार्येत्युपदेशायोगात्- विद्वानात्मा हीश्वर एवेति स सर्वदा स्वमहिमस्थित एवेति च। तस्मा- दभयमानन्द च जिगमिषुः पुरुष ईश्वरमात्मत्वेनैव पश्येन्नत्वेवमनागप्यात्मेश्वरयोरन्तरं पश्येदात्मेश्वर- भेददर्शनस्य भयहेतुत्वादित्येव प्रकरणसिद्ध: श्रुत्यथोऽनवद्यइति। ननु अन्तर कुख्त इति प्रयुक्त न त्वन्तर पश्यतीति, तथा च अन्तरशव्दस्यात्र विच्छेद एवार्थ :- विच्छेदो हि कर्तु शक्यते, मेदस्तु ज्ञातुमेव न कर्तुमिति तस्मादन्तरं कुरुत इत्यस्य विच्छेदं कुरुत इत्ये- वार्थः। कस्य विध्छेद इत्याकांक्षायां सन्निहितत्वात्पतिष्ठाया इत्येवेति, मैवम्-प्रतिष्ठाया इत्यस्या- ध्याहारादिक दिनैवान्दयसिद्धौ तत्कल्पनरयायुक्तत्वात्। द्वँधीभावलक्षणस्य मेदस्य कर्तु शक्यत्यात्।

** 225 **

२०६

जीवेश्वरभेदवादिना हि एकधावस्थित एवात्मा जीवेश्वररूपेण द्विधा कियते। यद्वा धातूनामनेका- र्थत्वात्करोति: अत् दर्शनार्थकः। अथवा अन्तरमित्यस्य मेदज्ञानमित्यर्थः। ननु प्रतिष्ठाया इत्वस्या- ध्याहारादिकं विनाप्यस्मत्पक्षस्सिद्धच्यत्येव -- एतस्मिनित्यस्य लिक्विभक्तिविपरिणामेनैतस्याः प्रतिष्ठाया इत्यर्थादिति, मैवम्-पूर्वोक्तादृश्यत्वादिगुणकनिर्विशेषत्रम्मपरामशार्थमेतस्मिन्निति पदस्यावश्यकत्वादिति। ननु यदार्य ब्रह्मणि प्रतिष्ठां लमते तदा प्राप्नोत्यमयमित्यन्वयमुखेनोक्तार्थस्य यदा्यं ब्रह्मणि प्रतिष्ठां न लभते, तदा नामय प्राप्नोतीति व्यतिरेकमुखेन दाडर्व कर्तव्यम्- तथा च अन्त्र कुर्त इत्यस्य प्रतिष्ठां न लमत इत्यर्थो वाच्य :- भये भवतीत्यनेन अभर्य न प्राप्नोतीत्यस्योक्तत्वात्-अभयपाप्त्यभावो हि भयपात्तिः, प्रतिष्ठाया अलाभश्र विच्छेद एव- स्थितिविच्छेदो हि स्थित्यलामः। तस्मादन्तर कुरुत इत्यस्य स्थितिविच्छेदं कुरुत इत्यर्थवर्णनमेव न्याय्यमिनि, मैवम्-जीवस्सर्वदापि ब्रह्मण्येव स्थितस्सर्वा- धारत्वाद्गक्मण इति कृत्वा जीवो यदा ब्रम्मणि प्रतिष्ठां विन्दत इति वचन व्यर्थ प्रतिष्ठायाः स्थितिमाल्र- परत्वे, यदि तु प्रकृष्टा स्थिति: प्रतिष्ठा सा च ब्रह्मण्यभेदेनावस्थानरूपेति विवक्ष्यते तर्हि तद्वचन सार्थकमेव भवति- तथा च ब्रह्मणि प्रतिष्ठामयं यदा लभत इति वावयेनान्वयमुखेनोक्तस्य ब्रम्मात्म्यैक्यदर्शी अमय प्राप्नोतीत्यस्यार्थस्य तद्वेददर्शि नाडम्यं प्राप्नोतीति व्यतिरेकमुखेन स्थापनस्य कार्यत्ाड्रह्मण्यन्तर कुरु्त इत्यस्य ब्रह्मात्मभेददर्शीत्येवार्थो वाच्य इति। नच दृढ़सम्वन्ध एव प्रतिष्ठा- राज्ये प्रतिष्ठित इति प्रयोगादिति वाच्य, येन विना यन्न भवति तत्तस्मिन्प्रतिष्ठितमित्युच्यते- यथा मृद विना घटामावान्मृदि घटः प्रतिष्ठित इति, तथाच कारणे कार्य प्रतिष्ठितमिति सिद्धम्। अतएव पृथिव्यप्सु प्रतिष्ठितेत्यादि- स्सङ्गच्छते। एवं च सर्वस्यापि ब्रह्मकार्यत्वात्सर्वमपि साक्षात्परम्परया वा ब्रह्मण्येव प्रतिष्ठितं भवति। तच् ब्रह्म कस्यचिदकार्यमिति कृत्वा स्वस्मिन्नेव प्रतिष्ठितमित्युच्यते- 'स्वे महिम्नि प्रतिष्ठित'मिति श्रुतेः। जीवश्च ब्रह्मव्यतिरेकेणाभावाड्रह्मण्येव प्रतिष्ठित इत्युच्यते। नच जीवस्य ब्रम्माकार्यत्वाङ्ग्णि कथ प्रतिष्ठितत्वमिति वाच्य, त्रह्मस्वरूपत्वादेवेति। राज्ये प्रतिष्ठित इत्यत्रापि कि राजा पतिष्ठितः ! उतान्य: ? आद्ये- अप्रतिष्ठितराज्यस्य कथ राजत्वम्। द्वितीये राजेतरस्य कथ राज्यप्रतिष्ठितत्वम्। तथा च चक्र- वर्मा राज्ये स्थापित इत्येवार्थ: । भवतु वा दृढसम्बन्धोपि प्रतिष्ठा, तथापि नास्माकं कापि क्षति :- यथा ब्रझ्मण: स्वमहिग्ना सह दृढसम्बन्धः, यथा च कार्यस्य कारणेन सह दृढसम्बन्धः तथा जीवस्य स्वात्मभूतेन ब्रह्मणा सह दढसम्बन्ध इति। तस्माज्जीवस्याहं त्रह्माम्मीति स्वस्य ब्रम्माभेदानुसन्धानमेव त्रह्मणि प्रतिष्ठा, नतु खस्माद्विन्ने वस्तुनि चित्तस्य स्थापनमिति बोध्यम्। यदुक्त प्रतिष्ठाशव्दस्यैक्यार्थपरत्वे मुख्यार्थहानि- रिति, तत्सत्यम्-नह्यस्माभिरैक्यमित्युक्त किंतु एकत्वेनावस्थानमित्युक्तम्- तच् धात्वर्थानुगमान्मुख्यार्थ एवेति। एतेन एतस्मिन्निति सप्तम्यस्वरसा, तृतीयापश्चमीपष्ठीनामेव स्वारस्यमित्यपि प्रत्युक्तम्। स्थित्यपेक्षया अधिकरणे सप्तम्या एवं विधेयत्वादिति- प्रतिष्ठापदस्याभेदस्थितिपरतवेसति, तत्प्रतियोगि- भूतान्तरपदस्य भेदस्थितिपरत्वादिति। यद्वा अन्तरं कुरुत इत्यस्य भेद कुस्त इत्यर्थेपि भेदेन स्थितिं कुरुत इत्यर्थात्सिद्धयति।

** 226 **

गीतास्मृतेः निर्विशेषत्रह्मपरत्वोपपत्तिः । २०७

वस्तुतस्तु एतस्मिन्निति विपयसप्तमीति नास्वारस्यम् । अदृश्य इति बावये त्वधिकरणसप्तमीति विवेकः । यद्यपि शास्त्रदृष्ट्या विषयसप्तम्यप्यधिकरणसप्तम्येव, तथापि लोकटप्टयेदमुक्तम्। अथवा भेदप्रतियोगित्वादिविवक्षया तृतीयादिस्वारस्येपि भेदाधिकरणत्वविवक्षया सप्तमी स्वरसैवेति बोध्यम्।

भवति। नच 'आनन्द त्रह्मणो विद्वान्न विभेति कुतश्च'नेति सविशेपं त्रह्मोक्तमिति वाच्य, ब्रह्मणः स्वरूपभूतमानन्द विद्वानिति तदर्थों नतु गुणभूतमित्युक्तत्वात्। यच्चोक्तम्-ब्रह्मविदाप्नोतीति विध्युपक्रमाच ब्रह्मणि प्रतिष्ठावेदनमेव न त्वैक्यमिति, तद्युक्तम्-यदुपक्रान्त त्रक्षवेदन त्तिक परोक्ष- मुतापरोक्षम् ? नाद :- परोक्षब्रह्मज्ञानस्व ब्रम्मप्राप्त्यहेतुत्वात्। द्वितीये- यो परोक्षत्रझ्मवित्स ब्रह्ैवेति कृत्वा तस्य स्वात्मभूते ब्रह्मण्येव प्रतिष्ठा सम्भवति, न त्वन्यत्रेति कर्थ वेदनं प्रतिष्ठा स्यात्। किंतु ब्रझण्येकत्वेन स्थितिरेव प्रतिष्ठा। नच ब्रह्मण्येकत्वेन स्थितिर्नामैक्यमेवेति फलितमिति वार्च्य, तस्य चैक्यस्य ब्रह्मेत्येव फलितमिति। नहि ब्रह्मविद्यथा त्रह्मणि न तिष्ठति तथा व्रहैक्यमपि गच्छति, किंतु ब्रह्मैव भवति- 'त्रमविद्लैव भव'तीति श्रुतेरिति- स्वपक्षे च हढसम्बन्धवाचिनः प्रतिष्ठाशव्दस्य विद्धयुप- क्रमाननुगुण्य स्पष्टमेव। प्रतिष्ठाशव्दस्योपासनार्थपरत्वं च लाक्षणिकमेवेति दुष्ट एव रामानुजोक्तार्थः । किंच यदा व्रझ्मोपासनरूपन्रह्मप्रतिष्ठाया विच्छेदस्तदा भयमित्युक्तौ तदनुरोधेन सर्वदा ब्रह्मप्रतिष्ठाकृदेवाभय प्राप्नोतीति वक्तव्ये यदेत्युक्तिरयुक्ता- नहि यदा त्रह्मण्यस्य प्रतिष्ठा तदैवास्याभयप्राप्तिस्तथासति प्रतिष्ठा- नैरन्तर्यस्यानावश्यकत्वादिति बोध्यम्। अथ यानि रामानुजेनोपन्यस्तानि सविशेषत्रअ्मपराणि स्मृतिवाक्यानि पुराणवाक्यानि च तानि मायया सविशेष त्रह्मेति वदतामस्मार्क नैव विरुद्धानि- वस्तुतो निर्विशेपं ब्रह्मेति वादस्याविरोधित्वात्तेपाम्। तथापि तत्र तत्र यत्किश्चिद्विचारयामः ॥ गीतास्मृते: निर्विशेपत्रह्मपरत्वोपपत्तिः । 'यो मामजमनादि च वेति लोकमहेश्वर'मिति गीतावचनमीश्वरस्य त्रिविधचेतनवर्गादचितश्च वैलक्षण्य दर्शयतीति परोक्तमयुक्तम्-ईश्वर एव नित्यमुक्तो नतु जीव इति चेतनवर्गत्रैविध्यस्यैवा- भावात्-बद्धादेव विलक्षण ईश्वरो नतु मुक्तादितीशरस्य मुक्तवैलक्षण्यस्याप्यमावात्। नच मुक्तस्य जगद्यापारो नास्ति, ईश्वरस्य तु सोस्तीति वैलक्षण्यमिति वाच्य, ईश्वरसायुज्यं प्राप्तस्य मुक्तस्यापि तत्सद्वावात्। नच 'जगद्यापारवर्ज'मिति सूत्रविरोध :- तस्य हिरण्यगर्भलोकमाप्तमुक्तपरत्वात्। यद्वा माययैवेश्वरस्य जगद्यापारो न तु वस्तुत इति न तत्प्रयुक्त मुक्तेश्वरयोर्वैलक्षण्यम्। मुक्तस्येश्वरस्य च ब्रममत्वाविशेपात्। नच मुक्तस्य न न्रह्मसायुज्यमिति वाच्य, 'यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक तादगेव- भव'तीत्यादिश्ुतेः। तथा वद्धस्यापि अ्रल्त्वाद्वद्ववैलक्षण्यमपीश्वरस्य दुर्वचम्। नच बद्धस्ससार्येव नतु ब्रह्मेति वाच्यं, ब्रह्मण एव मायया बदूत्वात्। न चेदमप्रमाणमिति वाच्य, 'ब्रह्ैव सन्त्रह्माप्ये'तीति

** 227 **

२०८

श्रुतेः, ब्रक्षण एव देहे जीवरूपेणानुप्रवेशश्रवणाच्च। किंच कि ब्रह्म चिद्रूपमुत न ! आद्ये- कर्थ चिद्वैलक्षण्यं ब्रक्षणः । द्वितीये- कर्थ सत्यज्ञानमित्यादिश्रुत्युपपत्तिः । तस्मादचिद्विलक्षण एवेश्वरः । यदुक्तं सुदर्शनेन-अजमित्यनेन बद्धजीवव्यावृत्तिरिति तद्सत्-बद्धस्यापि जीवस्य जन्मा- भावात्। नच देहसम्बन्धाज्न्म तस्येति वाच्यं, तहींश्वरस्यापि देहसम्बन्धोस्त्येवेति कथमजत्वम्। अनादिमित्यनेन मुक्तव्यावृत्तिः, मुक्तस्याजत्वं ह्यादिमदित्यप्ययुक्तम्- अजत्वस्याप्यादिमत्वेसति तस्यादि- मत्त्वस्याप्यादिमत्त्वं स्यादित्यनवस्थादोपात्। न ह्यजत्वं जायते, जायमान वा भवत्यजम्। लोकमहे- श्वरमिति नित्यमुक्तव्यावृत्तिरित्यप्ययुक्तम्-मुक्तस्यानीश्वरत्वमिति व्याघातात्। यदि बद्धवन्मुक्तो- पीश्वरपरतन्त्रस्तहि बन्धतुल्यैव मुक्तिरपि स्यात्- पारतन्व्यमेव बन्धः, नहि पारतव्व्यादन्य: कश्िद्वन्धो विद्यते- पारतन्त्यमेव दुःखहेतुः- बन्धश्र दुःखहेतुरिति न चन्धपारतन्त्र्ययोर्भेदः। नच स्वतन्त्रस्यापि सार्वभौमस्यास्ति बन्ध इति वाच्यं, तस्य स्वपाल्यविषय एव स्वातन्त्र्यं नतु रोगजरामरणादि्विति। किंच वस्तुतरस्वतन्त्रोपि नित्यनिरवयवात्मा देहाद्यनात्मतादात्म्याध्यासान्मायाप्रयुक्तात्परतन्त्र इवाभवत्-ज्ञानेन तदज्ञाने नाशिते तु पुनः स्वाभाविकस्वातन्त्र्यमेव प्रपद्यत इति कर्थ मुक्तस्यात्मनः पारत्न्व्य, येन मुक्तानां परमात्मा महेश्वरो भवेत्। नच न मुक्तानामीश्वर: स्वामी किंतु लोकस्यैव, मुकतस्तु न लोकस्येश्वर इति वैलक्षण्यमिति वाच्य, यदि मुक्तानां परमात्मा न भवतीश्वरस्तर्हीश्वरस्य सर्वेश्वरत्वमेव लुप्येत। यदि च मुक्तस्य नेश्वरभावापत्तिस्तर्हि जीवन्युक्त :- 'मत्तस्सर्वमह सर्वे मयि सर्व सनातन' इति न प्रतिपद्येत। जीवन्मुक्तस्यैवेश्वरमावापतौ कि पुनर्मुक्तस्येत्यभिपायः । किंच लोके स्वतन्त्रं वस्त्वेकमेव भवितुमर्हति, नतु नाना- बहूनां स्वातन्त्र्यायोगात्। यद्धि स्वतन्त्र वस्तु तस्य सर्वमपि स्वभिन्नं परतन्त्रमेवेति कृत्वा कर्थ स्वतन्त्रस्य मुक्तस्व सर्वलोकमहेश्वरत्वा- भावः। तस्माद्दुष्ट एव प्रकृतगीतायास्त्वदुक्तार्थः । अनवद्यस्त्वर्थः कथ्यते मया क्रुणु-यः सर्वस्यापि लोवयत इति लोक: दृश्य: प्रपश्चः, तस्य महेश्वरं अनादिमादिः कारणं यस्य न विद्यते सोनादि: तं-अत एवार्ज-जन्मरहित मां परामात्मानं वेति प्रत्यगमिन्नत्वेन साक्षात्करोति- प्रत्यग्मेदे सति परमात्मन ईश्वरस्य परोक्षत्वप्रसङ्गादिति भाव :- इति। नच यो मां वेत्तीति वेतुरात्मनः परमात्मा वेद्यो मिन्न एव- घटद्रष्टुर्घटवदिति वाच्यं, तथासति तद्वदेव परमात्मनो जडत्वपसज्गात्। परमात्मा हि सर्वे पश्यतीति द्रष्टैव नतु दृश्य :- 'वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन। भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चानेति गीतावचनादेव, नचवं परमात्मनो द्रष्टुस्सकाशाद्दृश्य आत्मा भवति मिन्न इति वा्च्य, दृश्यत्वे सत्यात्मनो घटवज्जडत्वप्रसज्ञात्, द्रष्टृत्वस्यात्मनस्सर्वानुभवसिद्धत्वाच। तस्मादूद्ष्टुरात्मनस्सकाशद्द्रण्टुः परमात्मनो नास्ति भेदः । अत एव- 'एक एव द्रश, 'नान्योतोरिति द्रष्टेति भ्तम्। ननु यद्यात्मपरमात्मनोरमेदस्तर्हि यो मां वेत्तीत्यस्य य आत्मानं वेत्तीत्यर्थस्सिद्ध :- सचायुवत :- स्वात्मनि क्रियाया योगात्कर्मकर्तृभावव्याघाताच्चेति, मैवम्-आत्मन्यवमासके आत्माव- मासनलक्षणकियाया एवायोगो नतु आत्माकारान्तःकरणवृतिलक्षणक्रियाया इति। कथमन्यथा- 'सर्व-

** 228 **

गीतास्मृते: निर्विशेषत्रह्मपरत्वोपपत्तिः । २०९

मूतस्थमात्मान सर्वभूतानि चात्मनि। ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शिन' इति गीतावचन सशच्छेत। अनेनैव गीतावचनेन जीवस्याणुत्ववाद :- परास्तः। सर्वभूतस्थमिति सर्वध्यापित्व- स्योक्तत्वात्-आत्मन एव सर्वाधारत्व चोक्तं, ततश्र सर्वव्यापी सर्वाधारश्रात्मैव परमात्मा, नतु ततोन्य इत्यद्वैत सिद्धम्। एतेन-'मत्स्थानि सर्वमूता'नीति सर्वमूतधारक ईश्वरो जीवाद्विलक्षण-इत्यपास्तम्। नच 'मतस्थानि सर्वभूतानि नचाहं तेप्ववस्थित' इति वचनेन तु परमात्मनः प्रत्यगभिन्नस्य सर्वभूता- घारत्वं सर्वभूतान्तसस्थत्वं च मायिकमेव, नतु तात्त्विकमित्युक्त भवति; अन्यथा पूर्वोत्तरव्याघातात्। नच 'पश्य मे योगमैश्वरमित्युक्तत्वात् मम आ्रान्ति पश्येत्यनुक्तत्वाद्धारकत्वं पारमार्थिकमेवेति वाच्य, ईश्वरस्यासाधारणशक्तियोगमिति त्वदुक्तार्थस्वीकारेपि मायिक्रमेवेति सिद्धत्वादीश्वरस्य ह्यसाधारणशक्ति र्माया। यदुक्त- 'ममात्मा भूतभावन' इत्यत्रात्मशव्दो बुद्धिवाचित्वातसङ्कल्परूपज्ञानवाचीति, तदसत्- बुद्धिवाचिन आत्मशव्दस्य बुद्धिगुणसक्कल्पवाचित्वायोगात्- 'अहं सर्वस्य जगतः प्रभव: प्रल्यस्तथा । मत्तः परतर्र नान्यत्किंचिदस्ति घनंजय इति वचन जीवेश्वरद्वैतवादिनस्स्वस्य कण्ठपाशायितमेव; तर्थाहि- आकाशादिभूतानां मनुष्यादिभौतिकानां च जगच्छन्दवाच्यानां भूतानां परमात्मकार्यत्वात्कार्यस्य च कारणव्यतिरेकेणाभावादीश्वरात्परतरमचिद्वस्तु मास्तुनाम- कर्थ पुनश्िद्वस्तुनोऽजस्य नित्यस्य परमात्मा- कारस्य भवेदभाव :- तस्माज्जीवस्येश्वराभिन्नत्वाज्जगतश्चेश्वरकार्यत्वेनेश्वरात्पृथगभावात्- 'मतः परतर्र नान्यत्किंचिद'स्तीति भगवदुक्त सक्च्छते। किंचेदमेव वचनं निर्विशेषत्रह्स्थापकमपि भवति- सर्वक्य जगत ईश्वरे कल्पितत्वेन मिथ्यात्वादीश्वरव्यतिरिक्तस्य कस्यापि वस्तुनोऽमावाननिर्विशेपमेव ब्रमेति। सति हीश्वरात्पृथग्वस्तुनि तत्प्रयुक्तो विशेष ईश्वरस्य भवेदिति। मयि सर्वमिद प्रोतमिति वाक्यमपि मायया परमात्मनि जगत्कल्पितमिति परमात्मातिरेकेण जगद्भावमेव प्रतिपाद्यति- यथा तन्तुर्वोतः प्रोतश्र पटस्तन्तुव्यतिरेकेण नास्ति तद्वदिति। नच 'सूत्रे मणिगणा इ'वेति हष्टान्तानुरोधादस्ति जग- दीश्वराद्भिन्नमिति वाच्यं, तथासति तदनुरोधादेव सूत्रवदीश्वरस्य जगदन्तर्व्याप्तिरेव भवेत्र तु जगद्वहि- रव्याप्तिः । नचेष्टापत्तिः- ईश्वरस्य सर्वव्याप्तिभङ्गमसङ्गात्-'विष्टभ्याहमिद कृत्समेकांशेन स्थितो जग'- दिति वाक्यमपि परमात्मनो निरवयवस्य निरवकाशस्य निरंशस्य माययैव जगदात्मकैकांशवत्त्त्व नतु वस्तुत इति निर्विशेषपरमेव। नच एकांशेनेत्यस्य सङ्कल्पैकदेशेनेत्यर्थ इति वाच्य, सङ्कल्पपदाभाबात्। अहमिदमवष्टभ्य तिष्ठेयमिति सक्कल्पस्यैव तादृशस्थितिहेतुत्वेन सङ्कल्पैकदेशस्य तद्वेतुत्वायोगाच। किंतु सङ्कल्पेन विष्टभ्येत्युक्तौ भगवत्सङ्कल्प एव जगद्विष्टम्य स्थितं नतु भगवत्स्वरूपमित्यप्यर्थसत्यात्- यथा जीवो धर्मभूतज्ञानेन सर्वे व्याप्य स्थित इत्यत्रेति- 'क्षरस्सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते। उत्तमः पुरुष- स्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृत' इति वाक्यमपि जीवेश्वरामेदप्रतिपादकमेव- अक्षरशव्दस्याव्यक्ताख्यजगत्कारण-

जगज्जीवाभ्यामन्यो विलक्षण: परमात्मेति वाच्य, जीवस्यैव परमात्मत्वात्- 'परमात्मेति चाप्युक्तो देहेस्मिन् पुरुषः पर' इति वचनानुरोधात्। देहादयो अयनात्मानस्सन्तोप्यविद्यावशादातत्वेन प्रतिपत्रा इत्यालामासाः

** 229 **

२१०

जीवस्त्वात्मैवेति नात्माभास इति परमात्मा। ईश्वसथ्वातमैव- 'स आत्मे'ति थ्रुतेः, 'अहमात्मा गुडाकेश' इति गीतावचनाच। यदि क्षराक्षरशन्दौ बद्धमुक्तजीवपरौ तहि तृतीयस्य नित्यमुक्तजीवस्य का गति :- कर्थ पुरुपोत्तमस्य बद्धमुक्ताभ्यामिव नित्यमुक्तादपि सिद्धस्व वैलक्षण्यस्येहाकथनम्। यदुक्तं नारायणानुवाकोत्र संगृहीत :- सच जीवेश्वरमेदप्रतिपादनपर इति, तदसत्-'तस्या- शिशखाया मध्ये परमात्मा व्यवस्थितः, स ब्रह्म स शिवः स हरिस्सेन्द्र: सोक्षरः परमः स्वरा'डति परमा- त्मनो न्र्माद्यमेदस्य प्रतिपादितत्वात्। नहि तत्र जीवा ब्रम्मादयः परमात्मनियम्या इत्युक्तम्। किंच एकस्थैव मायिन ईश्वरस्य मायागुणभूतसत्वादिमेदेन विष्णवादिनामभेद इति श्रत्यादिप्रसिद्धत्वात्कर्थ न्रम्मशिवौ जीचौ, कर्थ वा तत्सहपठितो हरिरीश्वरः, कर्थ वा त्रिमूर्तिमध्ये मूर्तिद्वयस्य जीव त्वमेकमूर्ते- रीश्रत्व, कर्थ नु 'अहं त्रझ्मा च शर्वश्र जगतः कारणं पर'मिति जगत्कारणयोर्वमशर्वयोर्जीवत्वम्। यदुक्त 'विश्वमेवेदं पुरुप' इति, सामानाधिकरण्यं 'पति विश्वस्यात्मेश्वरं', 'व्याप्यनारायण- सिस्थित' इति नियन्तृत्वनियाग्यत्वव्याप्यत्वव्यापकत्वादिनित्रन्धनमिति, तदसत्-कार्यकारणभाव-

तवापि सम्मतत्वात्। विश्वेश्वरयोः कार्यकारणभावामावे ईश्वरस्य विश्वस्यान्तर्वहिर्व्याप्त्ययोगात्। कारण हि कार्यमन्तर्वहिश् व्याप्य वर्तते मृदू घटमिव- तच्च कार्यस्य कारणेन सर्वात्मना व्याप्तत्वं कार- णातिरेकेणाभावादेव। ततश्च 'विश्वमेवेदं पुरुप' इति सामानाधिकरण्यं घट एवारय मृदितिवदैक्यरूप- मेव। नच विलक्षणयोजगदीश्वरयोः कथमैक्यमिति वाच्यं, यथा कार्यकारणभावस्तथैवेति- विश्व- स्यात्मत्वादीश्वरो जीवाभिन्न एव- आत्माचासावीश्वरश्रात्मेश्वर इति समासात्। नचेश्व्ररो विश्वस्य नात्मेति वाच्य, 'स आत्मे'ति श्रुतेः। नचात्मनां जीवानामीश्वर आत्मेश्वर इति समास इति वार्च्य, नित्यस्यात्मनः पारतन्व्यायोगादिति। तस्मान्नारायणानुवाकोपयद्वैतपर एव। 'यो लोकत्रयमाविश्य विभर्त्यव्यय ईश्वर' इति वचनं चेश्वरस्य चिदचिद्वैलक्षण्यं न प्रतिपादयति, कि त्वचिद्वैलक्षण्यमेव- भगवान्हि जीव रूपेणान्तःप्रविश्य लोकत्रयं विमर्ति, लोकशव्दश् भुवनवाचीसन् लक्षणया तद्गतजनमभिधत्ते- 'लोकस्तु भुवने जने' इत्यनुशासनात्। सच लोकत्रयवर्ती जनः कार्य- करणसङ्गातरूप एव- सच सङ्कातः स्थावर इति, जङ्गम इति च द्विविघ :- एवं द्विविधस्यापि देहस्य जीवधार्यत्वमनुभवसिद्धम्। जीवे उत्क्रान्तेसति शरीरस्य मरणोत्पातदर्शनात्। अत एव देहस्य भरणा- द्धेतोर्जीवस्य देहमृदिति देहीति च व्यवहारः। एवं सर्वव्यापकस्सवेश्वर एक एवं तत्तनन्तःकरणभेदा- न्ानाजीवमार्व प्रपन्नस्सन् लोकत्रयं चिमर्तीति न जीवेश्वरमेदः। अतएव- 'क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्वि सर्वक्षत्रेषु भारते'ति भगवता गीतम्। 'भगवानेक एवैप सर्वक्षेत्रेप्ववस्थित' इति च भागवते व्यासे- नोक्तम्। नच जीवस्य नास्तीश्वरसंज्ञेति वार्च्य, 'शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्कामतीश्वर' इति गीता- वचनात्। तस्मादीश्वरस्यैवाविद्यया माणधारणाजजीव इति संज्ञेति नेश्वरातिरिक्तोस्ति कश्िजीव इति। 'न तदस्ति बिना यत्स्यान्मया भृतचराचर मिति वचनमपि भगवदतिरिक्तवस्त्वभावपरमेव। 'पतः

** 230 **

पुरुपवचनानां निर्विशेषत्रझ्मपरत्वोपपत्तिः । २११

परत्रं नान्यत्किश्चिदस्ति धनलये ति वचनानुगुण्यात्। नच विनाशव्दस्य सम्बन्धविरह्परत्वाद्गगवदविना- भूर्त भगवदसङ्गतं वस्त्विति तदर्थ इति वाच्य, 'असङ्गो न हि सज्यत' इति श्रुतेरसङ्गभगवत्सङ्गतं वस्त्वन्तरं कथ सिद्धयेत्। नच भगवदसङ्गर्तनाम भगवदव्याप्तमित्यर्थ इति वाच्ये, तथापि व्याप्येन व्यापकस्य कथमसङ्ग: । नच घटेनासङ्गतमेव गगनमिति वारच्य, घटधर्मैरेवासङ्गो गगनस्य नतु घटेनेति। नच मृदो घटेनेव परमात्मनो जगता सम्बन्ध इति वार्च्य, मृद्तिरिक्तघटाभावेन मृदो घटेन सह सम्ब- न्ाभावात्- वस्तुद्वयनिष्ठो हि सम्बन्धः। नच मृदो घटनामरूपाभ्यां सह सग्बन्धो यथा, तथा पर- मात्मनो नामरूपाभ्यामिति वार्च्यं, मृदि घटनामरूपयोरसत्यत्वेन ब्रह्मणि जगन्नामरूपयोरप्यसत्यत्वात्- चाचारम्मणश्रुतेः। तस्माङ्गगवदविनाभूतं जगन्मिययैव, यथा मृदविनामूतो घटो मिय्या तद्वदिति। पुरुपवचनानां निर्विशेपत्रह्मपरत्वोपपत्तिः । अथ 'स सर्वभूतप्रकृति विकारान् गुणादिदोपांश्च मुने व्यतीतः। अपेतसर्वावरणोऽखिलात्मा तेनास्तृत यद्भुवनान्तराले इति पुराणवचनमपि निर्विशेषत्रह्मपरमेव; तथाहि-स परमात्मा अपेतसर्वा- वरण :- प्रकृत्यादिसर्वावरणरहितः, तत्र हेतु :- सर्वमूतमकृति प्रधान विकारन् महदादीस्तत्कार्यभूतान् गुणान् दयाक्षमादीन्, यद्वा नीलपीतादीन्, यद्वा सत्त्वादीन्, आदिशव्दात्कर्मादिग्रहणम्- दोपांश्च विशेपेणातीतोव्यतीत इति। एवं वस्तुतो निर्विशेपोपि मायया भवति सर्वात्मेत्याह- अखिलात्मेति, तत्र हेतुमाह- तेनेति, भुवनान्तराले लोके यत्किश्चिद्वस्त्वस्ति तत्सर्व तेन परमात्मना आस्तृतमासमन्ता- द्याप्तमिति समस्तकल्याणगुणात्मक इति शोकस्तु मायिनं परमात्मान वर्णयतीति नाम्माक कापि क्षतिः। स ईश्वरो व्यष्टिसमष्टिरूप इति तु व्यष्टिशरीराभिमानिनां जीवानां समष्टिशरीराभिमानिहिरण्यगर्भजीवस्य च, ईश्वराभेदं प्रतिपादयतीत्यद्वैतपरमेव। नच रूपशन्दोत्र शरीरवाचीति वाच्य, तथापि व्यष्टिदेहा मनुष्यपश्वदयस्समष्टिदेहो ब्रह्माण्डात्मकश्च भगव तश्शरीरमिति पूर्वोक्तार्थ एवास्यापि पर्यवसानम्। नच व्यष्ठिसमष्टिजीवशरीर इत्यर्थ इति वाच्य, जीव ईश्वरस्य स्वरूपमेव नतु शरीरमिति प्रागेव साधितत्वा- दिति। अव्यक्तमतीन्द्रियत्वादगोचरं स्वरूपं यस्य सोऽव्यक्तस्वरूप:, नैतावता शून्यं तदिति मन्तव्य- मित्याह- प्रकटस्वरूप इति। विदुषामस्य स्वरूप प्रत्यक्षमिति प्रकटमेव, आत्मत्वादित्यमिप्रायः । संज्ञा- यत इति शोकोप्यसगदनुकूल एव। अस्तदोपं शुद्ध पर निर्मलमेकरूपमित्यनेन निर्विशेषस्य ब्रह्मण उक्तत्वात्।' नहि सविशेष त्रह्मौकरूपं अवितुमर्हति, नापि मायाि न्रम्म शुद्ध निर्मलमस्तदोपं च भवितुमर्हृति- ब्रह्मणि माया हि प्रथमो दोप :- तज्जन्यत्वादतिरिक्तसर्वदोषाणाम्। नापि सगुणं वस्तु शुद्धं भवति, येनेद निर्विशेषं ब्रम्म ज्ञायते, तदेव ज्ञानमन्यत्वज्ञानमेवेतयुदपाचद्वयार्थः। नच निर्विशे- पस्य कथ ज्ञेयत्वमिति वाच्चं, निर्विशेषे व्रम्मणि ज्ञेयत्वस्य कल्पितत्वात्, निर्विशेषत्रह्माकारान्तःकरण- वृत्िसद्धाचेन निर्विशेपत्रह्मणो ज्ञेयत्वसम्मवाच्च-इति। यदुक्तम्-शुद्ध इत्यनेन सकलचेतनव्यावृत्तिः नित्यशुद्धानामपि शुद्धत्वस्य भगवन्नित्येच्छा- यत्ततवादिति तदसत्-यदि नित्यमुक्तानां शुद्धत्वमीश्वरायतत तर्हि तदनित्यमेवति करृत्वा नित्यशुद्धत्व-

** 231 **

२१२ श्री शङ्कराशङ्करभाप्यविमर्श:

रहितास्ते नित्यमुक्ता नैव भवेयुः, येपां शुद्धत्वं नित्यं तेपामेव मुक्तत्वं नित्यं शुद्धत्वमुक्तत्व योस्सामा- नाधिकरण्यात्। यश्शुद्धर्स एव मुक्तः, यो मुक्तस्स एव शुद्ध इति। नहि कस्यचिदायत वस्तु नित्य भवितुमर्हति- स्वतन्त्रस्यैव नित्यत्वात्। यज्न्यं तद्धि परतन्त्रमनित्यं, यदि त्वीश्वरेच्छाधीनं तत्तह्यनित्यमेव भवेत्। नचेश्वरनित्येच्छाधीनत्वान्नित्यं तदिति वाच्यं, सा किमीश्वरेच्छाजन्या ? उता- जन्या? आदे- नैव नित्या; न द्वितीय :- अजन्यानामिच्छादीनाममावात्-भावे वा अनेकपरस्पर- विरुद्धनित्येच्छानां युगपदेकस्मित्नीखवरे स्थित्ययोगात्। नच इमे अनन्तगरुडादयो नित्यं मुक्ता एव सन्तु, इतीश्वरेच्छावशात्ते नित्यमुक्ता इति वाच्यं, तादृशेच्छायाः प्राक्कि ते मुक्ता उत न? आद्ये- व्यर्थैवेच्छा। द्वितीये- न ते नित्यमुक्ताः, किंतु मुक्ता एव। अपि च मुक्ता अपि 'ईश्वरानुग्रहादेव पुसामद्वैतवास'नेति भगवदिच्छावशादेव मुक्ता इति न मुक्तेभ्यो नित्यमुक्ता विलक्षणा भवितुमर्हन्ति। नच मुक्ता भगवदिच्छावशात् पुनर्वन्धं प्राप्तुमर्हन्ति, नित्यमुक्तास्तु न तथेति वाच्य, आप्ततमस्य भगवतो बद्धमोचकस्य मुक्तबन्धकरत्वरूपनृर्शंसत्वकल्पनायोगात्। नित्यमुक्तत्वेनाभिमतगरुडादीनामपि

लीलया भवितुमर्हन्तीति वाच्यं, तर्हि न तेषां मुक्तत्वं नित्यं, किंत्वनित्यमेव, अपि च 'न पुनरावर्तत' इति श्रतेः । 'अपुनरावृत्तिश्शव्दा'दिति सूत्राच्च। यदि मुक्ता अपि पुनरावर्तन्ते तर्हि सा मुक्ति- स्स्वर्गादितुल्यैवेति मुक्तिरेव न भवेत्। नच लील्या सर्वानुपपत्तिपरिहार इति वाच्यं, लीलयापीश्वर- स्यानीश्वरत्वं, मुक्तस्य बद्धत्वं च नैव सम्भवतीति। किंच 'व्रक्मन् कथ भगवतश्चिन्मात्रस्याविकारिणः। लीलया वापि युज्येरननिर्गुणस्य गुणा: क्रियाः ॥ क्रीडायामुद्यमोर्भस्य कामश्िकीडिपाऽन्यतः । स्वतस्तृप्तस्य च कर्थ निधृत्तस्य सदाऽन्यत' इति कर्थ नित्यतृप्तस्य निष्कामस्य भगवतो लीलोदयः । नच तव मते कथमीश्वरस्य जन्मादिकमिति वाच्यं, 'मायागुणाननुगतो हि तथा विभा'तीति मन्मते कथितत्वा- दुपपत्तेः। तस्मादेक एवेश्वरो नित्यशुद्धवुद्धमुक्तस्वमावो मायया श्रीरामादिरूपेणावतीर्ण इव यथा प्रतिभाति, तथैव नानाजीवरूपेण संसरत्निव च भातीति न जीवेश्वरभेदावकाश इति। अथ वस्त्वपरि- च्छेद इत्यस्य नित्यत्वविभुत्वव्यतिरिक्तगुणैस्समाभ्यधिकरहितत्वमिति योर्थ उपवर्णितरसुदर्शनेन स विदुपां हासायैव भवति- स्वसमाधिक्वस्तुभ्यामिव स्वन्यूनवस्तुतोपि स्वस्य परिच्छेदसत्त्वात्, नित्यत्व- विभुत्वव्यतिरिक्तगुणैरिति च स्वकपोलकल्पितत्वेनाप्रमाणत्वात्। किंच नित्यत्वविभुत्वगुणाभ्यां स्वस- माधिकवस्तुसत्त्वेपि नेश्वरस्य तत्कृतपरिच्छेद इति कथमभ्युपगन्तु पार्यते- नापीश्वरादन्यो नित्यत्वविभुत्व- गुणद्वयवानस्ति कश्चिदर्थ: । नचाकाशोस्तीति वारच्य, तस्वानित्यत्वात्। नापि जीवोस्तीति वाच्य, तस्य तव मतेऽणुत्वात्। नापि कालोस्तीति वाच्य, तस्य नित्यस्य कालस्येश्वरानन्यत्वाज्जन्यस्य च कालस्यानित्यत्वात्। नापि प्रकृतिर्विभ्वनित्या चेति वाच्य, विभुखं व्यापकत्वं, तद्धि कारणस्यैव सम्भवति, कारणं हि स्वकार्यव्यापकं, तच्च कारणमीश्वर एवेति तस्यैव सर्वव्यापकत्वं न प्रकृतेः। नच प्रकृतिर्जगदुपानमिति वाच्यं, 'प्रकृति'श्चेति सूत्रविरोधात्, तब मतविरोघाच्च। नचेश्वराविष्ठित-

** 232 **

पुरुपवचनानां निर्विशेषन्रम्मपरत्वोपपत्तिः । २१३

प्रकृतिर्जगदुपादानमिति वाच्य, तथासति प्रकृतिरीश्वरेण व्याह्तैचेति न बिभ्वी। नच ईश्वरातिरिक्त-

द्विभ्वीति वाच्यं, तथापि घटादिसव विकारजातव्यापकत्वान्मृततिकापि विभ्वी भवेदेव- कतिपयपदार्थव्या- पित्वाविशेषात्। तस्मात्सर्वध्यापको जीवामिन्न ईश्वर एकएव विभु: विभुत्वात्स एव नित्य इति कृत्वा कथमुक्त नित्यत्व विभुत्वव्यतिरित्तगुणैर्समाभ्यधिकरहितत्वं वस्त्वपरिच्छेद इति। अथ यदुक्तम्-इदमिद न भवतीति वस्त्वपरिच्छेद इति, तद्युक्तमेव। परन्तु तत्स्वमते न सम्भवति- प्रकृतिपुरुपयोरीश्वराद्भित्त्वेन प्रकृतिरीश्वर इति पुरुष ईश्वर इति वतुमशक्यत्वात्। नच ईश्वरशरीर्वात्प्रकृतिपुरुषयोरीश्वरत्वमिति वाच्य, तथासति जीवशरीरत्वान्मनुप्यादिदेहोपि जीव एव भवेदिति। यच्चोक्त स्वनिष्ठवस्त्वन्तराभावी वस्त्वपरिच्छेद इति, तदप्ययुक्तम्-स्वस्मिन्वसत्वन्तर- सत्त्वस्यैव वस्तुपरिच्छेदत्वात् -- गृहे घटोस्ति चेत्तेन घटेन गृहं परिच्छित्मेवेति। किंच यद्यस्वनिष्टमपि जगत्परमात्मनि भवेत्तर्वि बहुहेयवत्वात्तद्रह् शुद्ध नैव भवेत, तस्मान्निरविशेपस्यैव त्रह्मणो वस्तपरिच्छेदः, निर्विशेषे त्रह्मणि मायया कल्पिताः खलु सर्वे विशेषा न्ह्ममात्रमेव कल्पितस्याधिष्ठानानतिरेकात् इति। रूपवर्णादिनिर्देशविशेषणविवर्जित इति वचन तु निर्विशेषत्रह्मपरमिति मतिमतां विदितमेव। कर्मकृत- रूपादिरहित इत्यर्थवर्णनं तु परस्य गत्यमावप्रयुक्तमेव। ननु यस्सदास्तीति केवलं वक्तु शक्यत इति वाक्यादस्तित्वविशेपसत्वान्न ब्रह्म निर्विशेपमिति, मैचम्-'अरतीत्येवोपलव्घव्य' इति श्रुतिमाश्रित्य तथोक्ं। ततश्र त्रह्मणि सत्त्तातिरिक्तास्सवें विशेषा: परिह्ृता भवन्ति। एवं सन्मात्रत्रह्मावशेपे सति 'न सत्तन्नासदुच्यत' इति सत्ताया अपि निषेघस्सुकर इति तदाशयः। नच 'असद्रह्षेति वेदचेदसल्नेव स भवे'दिति वार्च्य, नायमसद्गह्मेति वेति, किंतु ब्रह्मसन्न भवत्यसन्नपि न भवतीति वेत्तीति। नचास्ति ब्रह्मेति योवेत्ति तमेव सन्तं विदुरिति वाच्य, सन्तमसन्त वा ब्रह्मविद गा विदन्तु इति। यदुक्तमनि- स्यत्वव्यापर्क कर्म कृत रूपादिमत्त्वं ब्रह्मणि नास्तीति तदयुक्तम्-कर्मकृतरूपादिमतोपि जीवस्य नित्य- त्वसत्वात्, जीवस्यानित्यत्वे प्रवाहनित्यकर्माश्रयत्वायोगाच, 'अजो नित्य' इत्यादिशास्त्रविरोधाचच, कृत- हानाकृताभ्यागमरूपदोपप्रसङ्गाच्च। नच जीवकर्मकृतदेहस्यानित्यत्वादनित्यो जीव इति वार्च्य, तथासति रामकृष्णादि देहस्या नित्यखवादीश्वरोप्यनित्य एव भवेदिति- 'प्रकृतिर्या मयाख्याता व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी। पुरुषश्चाप्युभावेतौ लीयेते परमात्मनी'ति वचनं तु प्रकृतिपुरुपयोर्नित्यत्ववादिनस्सस्य कण्ठपाशायितमेव । किंच कार्यस्यैव कारणे लय इति कृत्वा अजयो: प्रकृतिपुरुषयोः परमात्माकार्यत्वात्परमात्मनि लयश्रा- नुपपन्नः । अस्मन्मते तु प्रकृतेरनित्त्वा्युपगमात्परमारमन्यव्यस्तत्वाभ्युपगमाच्च परमात्मनि लय उप- पद्यते- पुरुषस्य परमात्मनि लयो नाम परमात्माभेदापतिरेव, नतु नाश इति न नित्यत्वहानिरिति जीवपरयोर्विमेदजनकेऽज्ञाने ज्ञानानाश गते सति जीव: पर एव भवतीति भावः। यदिर्द वचन न युक्तिपरं, किंतु महाप्रलयपरं तर्हि पुरुषोपाध्यनत.करणरय मकृतौ निलीनत्वात्तस्वाश्च प्रकृतेर्वक्षणि स्थित- त्वादुभयो: परमात्मनि निलीनत्वोक्तिरिति बोध्यं, अय च परमात्मा न ब्रक्मविष्णुरु्दादिप्वन्यतमः, किंतु

** 233 **

२१४

मायी महेश्वर एवेति। 'कार्योपाधिरयं जीवः कारणोपाधिरीश्वर' इति शुतेः कार्य शरीरं हि नेश्वर- स्योपाधि:, ईश्वरस्य तु बृहत्वादर्वुंहणाच्चैव त्रम्मेति आनन्दरूपत्वाच्छित इति व्यापकत्वाद्विष्णुरिति पर- मेश्वरत्वादिन्द्र इति च नामानि। अतएव विष्णुनामेत्युक्तमिहैवेति। सत्यं ज्ञानेति श्ुतौ अनन्तपदस्य अर्थविचारः। यदुक्त सत्यं ज्ञानमनन्तमिति वाक्ये यो वेदेत्युक्ततवादनन्तमिति द्वितीयान्तर्पुलिद्गशब्दो विष्णु- देवतावाचीति तदयुक्तम्-विशेष्यस्य न्रह्मशव्दस्य वलीवत्वेन तद्विशेपणस्यानन्तशव्दस्य च चलीयत्वेन भाव्यत्ात्। नच व्रह्मेति विशेषणमिति वाच्य, तर्हि अनन्तमित्यस्य विशेष्यतवे ब्रम्माणमित्येव तद्विशेपणं भवितव्यं, नतु त्रक्षेति। नच परत्रम्मव।चित्रम्मशन्दस्य चलीवत्वाड्रस्म ब्रह्मभूतमित्यर्थ :- बेदाः प्रमाणमितिवदिति वार्च्य, त्रक्ममूतमिति समस्तपद्गतो ब्रहाशव्दः किं विशेष्यमुत विशेषणम्? आधे-विशे- व्यस्य तस्यैव ब्रह्मशव्दस्य कस्मादिह विशेषणखेन गहणम्। नतु द्वितीय :- विशेषणत्वाभावात्। किंच मृत्युज्जयश्शिव इतियद्धिशेप्यस्य पुनर्विशेप्ये सति विशेषणत्वमेव भवेदिति न्यायादननत ब्रह्मेतयत्न अनन्तपर्द विशेप्यभृतमपि सति त्रक्षेति विशेप्ये विशेषणमेव भवेत्। ततश्र अन्तरहितमित्येत्रार्थो न त्वन्तरहितविष्णुरिति । यत्तु 'अक्षरं तत्पर ब्रह्म क्षरं सर्वमिद जग'दिति वचनस्य मुक्तस्वरूपक्षमर, बद्धस्वरूर्प क्षरमित्यर्थवर्णनं, तदसुङ्गतमेव-परं व्रक्ति साक्षात्परमात्मवाचिपदस्य मुक्तस्वरूपमित्वर्थवर्ण- नायोगात्। किंच यथामुक्तस्यात्मनश्रैतन्यलक्षणं पर न्रम्म स्वरूपं तथा वद्धस्यात्मनोपीति न बद्धस्य स्वरूपं क्षरमिति वक्तु शक्यते। अपिच यदनित्यं तत् क्षरति नश्यतीति क्षरमित्युच्यते- यथा मुक्तस्तथा बद्धूश्च जीवो भवति नित्य एवेति कथं बद्धस्य स्वरूप क्षरं भवेत् । अपि च य इदानीं बद्धस्स एव कालान्तरे ज्ञानान्मुक्तो भविप्यतीति बद्धस्यैव मुक्तत्वात्कथ बद्धस्य स्वरूपं क्षरं- तस्यैव मुक्तस्य स्वरूपमक्षर भवेत्। नच जीवस्य बन्धः क्षरो मोक्षस्त्वक्षर इति कृत्वा यद्ध: क्षरो मुक्तसत्वक्षर इत्युच्यत इति वाच्यं, तथासति बह्धस्य स्वरूप क्षरमिति वव्तुमयुक्तत्वात्किन्तर्हि वद्धस्य सवमावः क्षर इति वक्तव्यम्। नहि बद्धस्य बन्धः स्रूपम्। तस्मान्नित्यं पर ब्रह्म प्रत्यगमिन्नमेकमेवाक्षरं तद्विनन सर्वे जगत्परकृतिमहत्कालादिरूपमनित्य क्षरमेवेति शोकस्यार्थः। तथाच ब्रह्मौकमेवाक्षरं नित्यं सत्यमन्यत्सर्व क्षरमनित्यमसत्यं मिथ्यैवेति सिद्ध- मद्वैतम् ।। 'एकदेशस्थितस्याग्नेः' इति शोकार्थविचारः। अथ 'एकदेशस्थितस्याग्नेर्ज्योतस्ना विस्तारिणी यथा। परस्य नग्मणश्यक्तिस्तथेदमखिल जग- दिति शोकस्यार्थो विचार्यते-जोक्नाशव्दस्वारस्यादत्राग्निशव्दध्चन्द्रपरः । यद्वा अग्निश्दस्वारस्या- ज्ज्योत्साशब्दः प्रभापरः । यथा एकदेशस्थितस्याप्यानेः प्रभा विस्तारिणी सर्वजगदमिव्यापिनी, तथा परस्य ब्रक्मणश्शक्तिर्माया इदमखिलं जगद्विस्तारिणी गवति। प्रभावतस्सूर्यस्य चन्द्रस्याग्नेश्र प्रमा यथा सर्वमभिव्याप्य स्थिता तथा शक्तिमतः परत्रह्मणश्शक्तिस्सर्वममिव्याप्य स्थितेत्यर्थः। अत्र अग्निज्योल्ना

** 234 **

एकदेशस्थितस्याग्नेः इति शोकार्थविचारः । २१५

एवेति वेद्यम्। अन्यथा सर्वव्यापिनः परमात्मनः कथमेकदेशस्थिताग्निसाम्य, कर्थ वा सर्वजगदुपादान- भूताया ब्रह्मशक्तेरतथामूताग्निज्ज्योत्सातौल्यमिति। किंच अग्नेर्ज्योत्सा सरूपमेव नतु शक्तिः, ब्रह्मणस्तु शक्तिरेव माया, नतु स्वरूपमिति नाग्निज्योत्सान्रह्मशकत्योससमीचीनो दृष्टान्तदार्टान्तिकमावः। नच ज्योत्साशव्देन शक्तिरेव ग्राह्येति वाच्य, अग्निशक्तेर्विस्तारित्वाभावात्। नचाग्निप्रभां सर्वामभिव्या- प्याग्निशक्तिरस्यैवेति शक्तिरपि प्रभेव विस्तारिण्येवेति वाच्य, अग्निज्वालायामेव दाहस्फोटजननादि- शक्तिरस्ति, नतु प्रभायामिति। नच ब्रह्मणश्क्तिरपि अग्नेर्ज्योस्नेव स्वरूपमेव नतु शक्तिरिति वाच्य, ब्रह्मशक्तिर्वक्षणो न शक्तिरिति व्याघातात्। ननु चन्द्रस्य चन्द्रिका भार्यैव नतु स्वरूप नापि शक्ति:, तद्वड्वहगो मायापि शक्तिशन्दवाच्या भार्दैव नतु स्वरूपं नापि शक्ति :- 'हीश्र ते लक्ष्मीथ् पल्या'बिति श्तेः लक्ष्मया एव मायात्वाच्चेति, मैत्रम्-मर्तृत्वमार्यात्वे देहधर्मवव नात्मघर्माविति। भगकुचादिस्त्रीलिकवान्देह एव शिक्षादिपुंलिङ्गवतो देहर्य मार्या भवति, तस्य च स भर्ता भवतीति आला तु न कम्यचिद्ार्या, नापि भर्ता- तस्य स्त्रीपुं- लिङ्गामावात्। अतएव 'न स्त्री न पण्डो न पुमान्र जन्तु'रिति स्मर्यते। अहं पुरुपोहं नारीति प्रत्ययस्तु स्त्रीपुंदेहतादात्म्याध्यासप्रयुक्त एव मनुष्योहमित्यादिवत्। श्रतिस्तु विष्णोर्देहस्यैव शह्चक्रादिमतो मर्तु- लक्ष्मी: कमलादिधारिणी श्री व्यञ्ञनवती तनुर्भार्यत्येवंपरा। चन्द्रचन्द्रि कयोर्मतृमार्याभावस्तु पुंवाचक- स्त्रीवाचकशव्दप्रयुक्त एव, नदीसमुद्रयोरिव। यद्वा परिदश्यमानचन्द्रमण्डलाधिष्ठाता कश्चिचन्द्रनामा पुरुषदेहोहिति, तस्य च भार्याभूतश्चन्द्रिकानामा कश्चिल्वीदेहोस्तीति बोध्यम्। ननु चन्द्रस्य चन्द्रिका धर्म एव, नतु स्वरूपं, तथा त्रह्मणशशक्तिर्मायापि धर्म एवेति, मैतम्-ब्रह्मणरशक्तिर्धर्मो भवतु नाम- चन्द्रस्य चन्द्रिका तु न धर्म :- निस्तत्वं कार्यगम्यं हि धर्म :- यथा स्फोटादिकार्यग्म्य, निस्तत्वमौपण्- मग्निधर्म :- चन्द्रिका तु न कार्यगम्या, किंतु स्वरूपसत्येव। तहमादग्निज्योत्सान्रशकत्योर्विस्तारित्वांश एव दष्टान्तदार्शान्तिकमावो न त्वन्यत्रेति कृत्वा नायं समीवीनो दृष्टान्तः । इदमखिल जगत्परत्रह्मण- दशक्तिरेवेति व्याख्याने तु सुतरां दृष्टान्तदार्टान्तिकमावानुपपततिः- शक्कतकार्यत्वेन जगतश्शक्तिशन्- वाच्यत्वं तूपपद्यत एव। ननु ज्योत्साया विशीर्णावयवत्वेनाग्निकार्यत्वाज्जगतश् ब्रह्मकार्यत्व।दग्निज्योत्सात्रशपत्यो- र्दष्टान्तदार्ान्तिकमावस्समीचीन एवेति, मैयम्-निविडावयवपुओ्ोऽग्निर्विरलावयवपुज्तः प्रभेति सिद्धा- न्तान्नाग्नेः कार्य ज्योत्सा, किंच जगतो ब्रह्मकार्यत्वेपि न शक्तेस्तत्कार्यत्वमिति। नच जगदाकारपरि- णतशक्तिस्तत्कार्यमिति वाच्यं, तदानीमपि कार्यत्वस्य विशेषणांश एवं पतितत्व्रादिति। ननु शक्ति- रशक्तादपृथग्भूत कार्योपयोगिशक्तस्य विशेषणं वस्तु- ज्योत्सा च अग्नेरपृथम्मतविशेषणमेवेति अग्नि- ज्योर्सान्रद्मशवत्योस्समीचीन एव दष्टान्तदार्टान्तिकमाव इति, मैत्रम्-शक्तेश्शवतादपृथम्मूतत्वं नाम शक्तात्पृथग नुपलभ्यमानत्वं; यथा वह्वेश्शक्तिर्दाहादिजननलक्षणा न ततः पृथगुपलभ्पते तदूत्। ज्योत्स्ना तु ज्योत्स्नावतोऽग्नेः पृथगुपलभ्यत एवेति न शक्तितुल्येति। नचापृथकिस्थितत्वं नामावियुज्यावस्थितमिति

** 235 **

२१६

वाच्ये, तथासति गगनमवियुज्यैव सर्वमवतिष्ठत इति सर्वमपि गगनस्या पृथवस्थतविशेष्ण स्यात्। तस्मा- ड्ूझणशशक्तिर्नाग्नेजयोंरस्नातुल्या। यदुक्त सुदर्शनेन कार्य न कारणस्यापृथम्मतं विशेपणं- कार्यकार- णयोरनन्यत्वादिति, तदसत्-कार्यकारणयोस्सुतरामनन्यत्वे कार्यमिद कारणन्तिविदमिति मेदव्यवहारस्यैव लोपप्रसङ्गात्, कारणव्यतिरेकेण कार्यस्यानुपलम्मेपि कार्यव्यतिरेकेण कारणस्योपलम्भाच्, कारणस्या- पृथक्सिद्ध विशेषणमेव कार्यमिति। अथ 'विष्णुशक्ति: परा मरोक्ता क्षेत्रज्ञाख्या तथाऽपरा। अविद्या कर्मसंज्ञान्या तृतीया शक्ति- रिप्यते' इति झोकवशान्त्राद्वैतसिद्धिरिति यदुच्यते, तद्युक्तम्-परपक्षपतिक्षेपणार्थमिदं वचनमुद्रा- हृतवता भवता स्वपक्ष एव निर्मलित इत्याहो बैदुपी ! परस्य ब्रह्मण: परा शक्तिर्विष्णुरपरा शक्तिर्जीवोडन्या शक्तिरविद्येत्यभ्युपगमे परं ब्रह्मैय विष्णुरिति स्वमतस्य नष्टत्वात्। नच परत्रम्मणश्यक्तिर्विशिष्णुः परत्रह्मणोऽनन्य एवेति वाच्य, तथासति परत्रणश्शक्तिर्जींवोडविद्या च ततोऽनन्य एवेति वक्तव्यत्वात्। नचेष्टापत्ति :- विष्णुरेव परमात्मा, नतु ब्रह्मरुद्रादय इति स्वमतस्य दग्घत्वात्। असमन्मते तु न का- प्यनुपपत्तिः- परमात्मनो या मायाख्या शक्तिस्तदवच्छित्स्यैवेश्वरत्वेन मायाया एवेश्वरत्वादीधरो विष्णुः परत्रम्मणश्शक्तिरेव। तथा परमात्मनो या अविद्याख्या शक्तिस्तदवच्छित्स्यैव जीवत्वेन अविद्याया एव जीवत्वाज्जीव: क्षेत्रज्ञोपि परत्रह्मणश्शक्तिरेव। शुद्धसत्त्वप्रधाना प्रकृतिर्माया, मलिनसत्त्वप्रधाना प्रकृति- स्त्वविद्येति विवेक: । कर्मापि परत्रह्मणशशक्तिरेव क्रियत इति कमेति व्युत्पत्त्या कर्म जगत्- तद्धेतुभूता तामसी प्रकृतिश्चोपचारात्कर्मेत्युच्यते। नच जीवादष्टं कर्मेति वाच्य, तस्याविद्यान्त:पातित्वादिति। एवं यावद्यवहारं परत्रह्मणस्तिस्रशक्तयस्सन्ति, परमार्थतस्तु निर्विशेपमेव परं व्रक्ेति। ननु विष्णुशक्ति- रित्यत्र विष्णोश्शक्तिरिति पष्टीसमास :- 'शक्तिर्सापि तथा विष्णो'रित्युत्तरवाक्यानुरोधात्तथा च नास्मार्क मतस्य कापि क्षतिरिति, मैवम्-का सा विष्णोश्शक्तिरिति प्रश्नस्य शोकाक्षरैस्समाधानामावात्- क्षेत्रज्ञस्य शक्तित्वेन विष्णोरपि शक्तित्वव्यपदेशौचित्याच्च। वस्तुतस्तु शोकस्यायमर्थः- विष्णुशब्दः परमात्मवाची- परमात्मनः क्षेत्रज्ञः पराशक्तिः, अविद्या तवपरा शक्तिः, शक्तिश्र प्रकृतिः- 'महाभूतान्यह- क्वारो बुद्धिरव्यक्तमेव च। अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृति विद्धि मे पराम्।। जीवभूतां महाबाहो ययेद धार्यते जग'दिति गीतावचनानुरोधात्। यद्यपि कर्माविद्या चेत्युभयमेकैव प्रकृतिस्तथापि अवान्तरभेद- माश्रित्य द्वेधा निर्दिष्टमिति बोध्यम्। नचैवमीधरस्य शक्तिरेव जीवो न त्वीधर इति सिद्ध द्वैतमिति वाच्य, ईश्वरस्य स्वरूपभूता या चिच्छक्तिस्सैव जीवः, स्वभावमूता त्वचिच्छक्तिरविद्येति कृत्वा अविद्येश्वरयोर्भेदेपि जीवेश्वरयोरमेदात्। ननु यदि जीव एव विष्णुशक्तिस्तर्हि विष्णुशवत्या प्रधानपुरुपौ वृतावित्युत्तरवाक्यानन्वय इति, मैवम्-तत्र गत्यन्तरस्य वक्ष्यमाणत्वात्।। 'यया क्षेत्रज्ञशक्ति'रिति शोकार्थविचारः । अथ 'यया क्षेत्रज्ञशक्तिस्सा वेष्ठिता नृप सर्व'गेति श्लोकार्थश्र परस्य कण्ठपाशायित एव- विष्णो: पराशक्तिः क्षेत्रज्ञाख्या सर्वगतेति जीवस्य विभुत्वस्योक्तत्वेन स्वाभिमताणुत्वस्यासिद्धेः, जीवभूत- चिच्छवतेरेकत्ववचनेन जीवानेकत्वासिद्धेश्र- इति ॥

** 236 **

तया तिरोहितत्वादित्यादिशोकार्यविचारः। २१७

'तया तिरोहितत्वा'दित्यादिश्लोकार्थविचार: । तथा 'तया तिरोहितत्वाच शक्ते: क्षेत्रज्ञसंज्ञिता । सर्वभूतेपु भूपाल तारतम्येन वर्तन' इति शोकश् एकस्यैव क्षेत्रज्ञस्याविद्यावेष्टनवशास्सर्वभूतेपु तरतममाचेन स्थितिरिति जीवैकत्वमेव्र बोधयति। अन्यथा हि क्षेत्रज्ञास्तारतम्येन स्वस्वनियतदेहेपु वर्तन्त इति वक्तव्यं स्यात् ।। अथ 'प्रधान मिन्यादिशोकार्थविचारः । अथ 'प्रधान च पुर्मांव्वैव सर्वभूतात्मभूतया। विष्णुशवत्या महावुद्ध वृतौ संश्रयधर्मिणौ॥ तयोस्सैव पृथग्मावकारणं संश्रयस्य च। यथासक्त जले वातो विभर्ति कणिकाशतम्॥ शक्तिस्सापि तथा विष्णो: प्रधानपुरुपात्मनः' इति शोकार्थविचारः क्रियते-सवेंपां भूतानामात्मभूतेयें विप्णुशक्तिन दिष्णो- श्शक्तिर्माया- तस्यास्सर्वात्मत्वाभावात्। नहि निस्तत्वा माया करयचिदात्मा भवितुमर्हति, किंतु ब्रहैव सर्वस्यात्मा 'स आत्मे'ति श्रुतेः । 'आत्मत्वात्सर्वभूतान।' मिति भागवताच। ब्रम्म च न विष्णोशशक्तिः, किंतु विष्णुरेव- तथा च विष्णुशक्तिर्नाम सर्वव्यापिनी चिच्छक्तिरेव। तया च प्रधानपुरुपौ व्यसौ- प्रधानस्य चित्यध्यस्तत्वात्, पुरुपस्य च चित्प्रतिविम्बत्वादिति। विष्णुश्रासौ शक्तिश्व विष्णुशक्तिस्तया विष्णुशक्त्येति समासः । विष्णोशशक्तिरिति विग्रहेपि विष्णोरस्वरूपभृतशक्तिरित्येवार्थः। सैव सर्व- मूतात्मभूता सर्वव्यापिनी चिच्छक्ति: प्रधानपुरुपयो :- पृथग्मावे कारणं पुरुषस्य ज्ञातृत्वं चिद्धीनमिति कृत्वा चिच्छक्तिः पुरुषं ज्ञातार निधाय, ज्ञेयात्पधानान्त पृथम्मूतमकरोदित्यर्थः। संश्रयस्यापि सैव कारणं- पुरुषो हि चिच्छवत्या प्रधानमिदं मम भोग्यमिति ज्ञात्वा तत्संश्रयत इति। यद्वा सर्वभूताना- मात्मनि परत्रह्मणि भूतया स्वत एवोदितया विष्णुशवत्या मायया प्रधानपुरुपौ वृतौ। तया मोहितत्वादेव पुरुष: प्रधानं संश्रयते। एवमन्योन्यतादात्म्याध्यासेन क्षीरनीरवदन्योन्याविवेक गतयोः प्रधानपुरुषयो: पुनः परस्पर पृथम्मावे च मायैव कारणं, विद्याया अपि मायाकार्यत्वादिति भाव :- इति। यथा जले सक्ते कणिकाशत वातो विभर्ति तथा सा प्रधानपुरुपात्मनः प्रधानपुरुपयोरात्ममूतस्य विष्णोश्यकि- श्विच्छक्तिरथ वा मायापि जगदिति कर्मणरशेषः विमर्तीति। ननु मायाव्यतिरिक्त किमिर्दं प्रधान- शब्दवाच्य वस्तु- नच साङ्मयामिमतमिति वाच्य, तस्याशब्दत्वेन प्रत्युक्तत्वाद्यासेनैवेति, उच्यते-पर- मात्मनः प्रकृतिरेव तमोमयी वियदादिपपञ्चोपादानं प्रधानमिति मलिनमत्त्वमयी जीवोपाधिमूता अवि- धेति, शुद्धसत्त्वमयी ईश्वरोपाधिभूता मायेति चोच्यत इति। ईश्वरानधिछ्ठितं प्रधान जगतकारणमिति साङ्खयवादस्तु व्यासेन पराकृत इति न किश्विदवद्यमिति ॥ 'तदेतदक्षय मित्यादिशोकार्थविचारः। अथ 'तदेतदक्षय नित्यं जगन्मुनिवराखिल। आधिर्भावतिरोभावजन्मनाशविकल्व'दिति शोको

त्वायोगात्। शोकस्य त्वयमर्थ :- तदेतत्मत्यगभिसं परत्रमप् अक्षर्य, क्षय इत्युनलक्षग जन्तादिविकाराणां; निर्विकारमित्यर्थः। अतएव नित्य गवति- नद्वितमखिल जगत्तु आविर्मावतिरोभावनन्तनाशविकशव-

** 237 **

२१८

द्धवति तस्मादनित्यमनित्यत्वादेवासत्यं चेत्यर्थः । यदि तु वाक्यमेदो निर्दिष्टस्तर्हि- खवत आविर्मा- बादिमदखिल जगत्कारणात्मना स्वक्षय नित्यमित्यन्वयो वेद्यः। यथा घटस्स्वतोऽनित्योपि मृद्रूपेण नित्यस्तद्वदिति मावः। एतेन- मिथ्या हि बाध्यत्वेनानित्यं नित्यत्वात्तु जगदवाध्य सत्यमेवेति सुदर्श- नोक्ं प्रत्युक्तम्। जन्मनाशवत्वम्यैव बाध्यत्वलक्षणत्वात्तद्वज्जगदिद वाध्यत्वान्मिथ्यैवेति। नच जगतो जन्मनाशौ न स्त इति वाच्य, प्राकृतवाक्यस्यैव तत्र प्रामाण्यात्। 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्से' 'आत्मन आकाशस्सम्भूत' इत्यादिश्रुतिप्रामाण्याच्च। ननु सत्कार्यवादिनामस्माकं मते सत एव वस्तुनोवस्थान्तरस्वीकारपरिहारावेव जन्मनाशौ न त्वतिरिक्ताविति कृत्वा न प्रागविद्यमानं जगज्जायते, नापि विद्यमान जगत्पश्चान्नंक्ष्यतीति, मैवम्- नामरूपातिरिक्तजगत्पदार्थामावान्नामरूपयोश्च्वेश्वरेण कृतत्वश्रवणादस्त्येव जगतो जन्म- सति च जन्मनि नाशोऽवश्यम्भाव्येव- यथा नामरूपातिरिक्तघटपदार्थभावात्तामरूपयोश्च कुलालेन कृतत्वदर्शनादस्त्येव घटस्य जन्म तत्पूर्वको नाशश् तद्त्। पिण्डावस्थास्थितायां मृदि अविद्यमानैव घटावस्था जायते नश्यति चेति न ते सत्कार्यवादसिद्धिः । नच तदानीमपि घटावस्था विद्यत इति वाच्य, विरोधात्- दिण्डावस्थां परित्यज्य हि मृद्घटावस्थां भजत इति। ननु घटवज्जगदिद भूतमौतिकात्मकमनित्य- मससुनाम, मृद्धदचिद्वस्तु तु भवत्येव नित्यमिति कथमवाध्यस्याचिद्वस्तुनो मिय्यात्वं, जगच् वस्तुतो चिदेव, यथा घटो वस्तुतो मृदेव। अत एव जगदक्षर्य नित्यमिति पराशरेणोक्तमिति, मैत्रम्- चित्परतन्त्रस्याचिद्वस्तुनो नित्यत्वायोगात्। यन्नित्यं तद्धयपरतन्त्रं-लोके परतन्त्रस्यानित्यत्वदर्शनात्। ज्ञानमेकमेव स्वतन्त्रत्वान्नित्यं- तस्यापि परतन्त्रत्वेऽनवस्थादोपात्। अत एव- 'ज्ञान यथा सत्यमसत्य- मन्न्रदिति पराशरेणैवोक्तम्। नच ज्ञानं ज्ञातृतन्त्रमिति वाच्यं, ज्ञातुः स्वरूपमेव ज्ञान नान्यदिति। किंचेदमचिद्धस्त्ववस्थावत्वेन विकारित्वादेव मृद्धदनित्यं, नहि विकारिणो भवति नित्यत्वम्। नच कालत्रयवाध्यत्वमनित्यत्वं, तब् नास्त्यचिद्वस्तुनः प्रलयेपि तस्य सत्त्वादिति वाच्य, ज्ञानोत्तरकाले तस्यासत्त्वात्। तदानीमपि तत्सत्वे जीवस्यानिर्मोक्षमसङ्गात्। अचित्संसर्गमुक्तत्वं हि मुक्त्त्वं जीवस्य तवापि सम्मतम्। नच मुक्तावचिदस्ति, तत्संसर्ग एव जीवस्य नास्तीति वाच्य, जीवसंसर्गप्रयुक्त एवाचितस्सत्तालाभ इति कृत्वा जीवासंसृष्टाचिद्धस्तुसत्त्वायोगात्। तस्माद्वाध्यत्वादिर्द जगन्मिथ्यैव। अत एव रङ्गरामानुजेनोपनिषद्धाप्ये जगतो वाध्यत्वलक्षणं मिथ्यात्वमभ्युपेतमिति संक्षेप: ॥ रामानुजाभिमतक्षेत्रज्ञस्वरूपनिर्वचननिराकरणम्। यदुक्त रामानुजेन-चिद्धस्त्वचिद्वस्तुमिश्रित सत् क्षेत्र ज्ञरूर्पांे व ति तत त त त् -- ज्ञान्ञय य ो - श्िविदचितोर्मिश्रणायोगात्। ज्ञातैव चिदिति पक्षेपि ज्ञातृज्ञेययोस्तयोर्मिश्रणं न सम्भवत्येव- नहि घट- देवदत्तौ मिश्रितावन्योन्यं भवतः । नच क्षेत्रयुक्त एव जीवः क्षेत्र जानन् सन् क्षेत्रज्ञो भवतीति वाच्य, क्षेत्रात्पृथगवस्थितस्सन्नेव क्षेत्र नानाति जीव इति न जीवस्य क्षेत्रमिश्रणम्। नच जीवः क्षेत्रे स्थित इति भवति तयोर्मिश्रणमिति वाच्यं, घटे तिष्ठतोपि गगनस्य धटमिश्रणादशीनात्। अत एवासङ्ग्त्वं

** 238 **

आस्मन: सवर्सबेद्यतानिराकरणम्। २१९

जीवस्य झूयते। नय मुक्त एवासङ्ो नतु बढू इति वा्च्य, बदूस्यैब मुक्तलात्। सदैकरूपे जीवे कदा चित्ससङगत्वस्य कवाचिदसक्तत्त्वस्य च भावायोगात्। बद्धस्यापि जीवस्य निर्वयवत्वेन केनचि- न्सक्रायोगाच। नय 'क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगा'दिति गीतावचनादस्ति जीवस्याचित्सयोग इति वाच्य, गीतो- कस्स सयोगो भवत्याध्यासिक एव, नतु तात्त्विक इति। अन्यथा श्रुतिसमृतिन्यायविरोधादप्रमाणमेय गीतावचनै भवेत्। तक्ष्माचिद्वस्तु सर्वदाप्यचिदमिश्चितत्व्ाचछुद्धमेव। यदप्युक्त क्षेत्रज्ञावस्थायां चिद्स्तु पुण्यपापास्मककर्मरूपा विद्यावेष्टितमिति, तदप्यसत्-तव मते मुक्तस्य सर्वज्ञत्वेन क्षेत्रज्ञावस्था वर्तत एव, क्षेत्रत्वात्सर्वस्व। ततः कर्थ क्षेत्रज्ञावस्थायां कर्मवेष्टनसम्भवः। नच क्षेत्रज्ञावस्थानाम वद्धा- बस्थेति वार्च्य, तत्पदात्तदर्थालामात्। नच क्षेत्रमात्रज्ञः क्षेत्रज्ञः, मुक्तस्तु न क्षेत्रमालज्ञः, किंतु सर्वज्ञ इति षाच्य, सर्वस्यापि जगतः क्षेत्रमातत्वस्य गीतास्वेव प्रतिपादितत्वात्। नच क्षेत्रमातमत्वेन जानातीति क्षेत्रज्ञो बद्ध पवेति बाच्य, नाहं क्षेत्र किंतु क्षेत्रादन्य: कर्ता भोका संसारीति जाकतो मुक्तप्रसङ्गात्, नच क्षेत्रमात्मीयत्वेन यो जानाति स क्षेत्रज्ञो बद्ध एघेति वाच्य, क्षेत्रमिर्द सर्व जगदात्मीयत्वेन जानत ईश्वरस्थापि क्षेत्रज्ञस्य बद्धत्वमसङ्गात्। नच व्यष्टिदेहलक्षण क्षेत्रमात्मत्वेनातमीयत्वेन वा यो जानाति स क्षेत्रज्ञो बदध इति वाच्य, सुप्तजीवस्य बद्धत्वाभावप्रसम्भान, पम्गे वदूजीयामावभ्रसङ्गाच, तस्माद्य: क्षेत्र शयमवमासतिसाकृोमिमरवि।क्षरक्षेतरी तथा कृलने प्रकाशयति भारतेति गीतावचनात। सच क्षेत्रज्ञ ईश्वर एव- 'क्षेत्रज्ञ चापि माँ विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत' इति गीताचचनात्। ईश्वरश् यावव्यवहार क्षेत्रज्ञ:, परमार्थतस्तु क्षेत्रस्ैवामाबान् क्षेत्रज्ञः, किंतु निर्विशेष जझैवेति सिद्धूं निर्विशेष न्रम्म इति। यदप्युर्क्क शरीरगतमेदर हितत्वादा त्मनरस्यरूपं अत्यस्तमितमेदमिति, तदसत-तथारवे घटपटादि- गतभेदरहितत्वाच्छरीरमपि प्रत्यस्तमितमेर्द भवेदेवेति। नहि भेदसामान्यवाचिमेदशव्दस्य कतिपयमेद- विशेषपरत्व वर्णन न्याय्यं- तथा संकोचे मानामावात्। तस्मात्सर्वविशेषनिषेधावशिष्टमा त्मस्वरूप निर्षि- शेषमेवेति। आत्मन: स्वसवेद्यतानिराकरणम्। यचोक्त ज्ञानसततैकलक्षण स्वसवेद्यमात्मवसस्वरूपमिति, तदप्यसत्-युगपदेकल आब्त्वमाह- कत्ययोरयोगेन स्वसवेद्यत्याभावादात्मनः कर्मकर्तृभावो हि विरुद्ध :- ज्ञानत्य ज्ञैयत्व चायुर्क्क, तथासति ज्ञानज्ञेययोस्सार्ड्र्यप्रसङ्गादनवस्थाप्रसक्ाच्। किंच परमात्मज्ञेयस्यातमनः कर्थ तब मते स्वसवेद्व, स्वेनैव संबेर्द हि स्वसवेद्यम्। अपि च तब मते ज्ञातृत्वादात्मनः कर्थ ज्ञानसतैकलक्षणत-न खातमा ज्ञानन्वेनैव सन्, विंतु ज्ञातृम्वेनापीति तब मसात। किंच ज्ञानत्वेन सत्ता यद्यात्मवक्षण तर्हि तल्क्षण धर्मभूतज्ञा ने 5तिव्यासमेव, तस्यापि ज्ञानत्वेन सत्तावत्त्थादिति। आत्मसवेद्यमिति मूलपर्द तु अनन्य- वैथमात्मस्वरूपमित्येतत्परमिति बेद्यम् ।। ** 239 **

२२०

'प्रत्यस्तमितभेद'मिति पुराणवचनस्य प्रपश्चनिषेधपरत्वप्रतिपादनम् । यदप्युक्तं प्रत्यस्तमितमेदमिति न प्रपश्चापलाप इति, तदप्ययुक्तम्-'प्रपश्चोपशर्म शान्त'- मिःयादिश्रुत्यनुरोघेन पुराणवचनम्य नेयत्वादन्यथा श्रुतिविरोधातपुराणस्याश्रमाणत्वमसङ्गात्। नच सत्यस्य प्रपश्चस्यापलापो न युक्त इति वाच्य, 'तत्सत्यमतोन्यदार्त'मिति श्रुत्यैवार्तत्व प्रपश्चस्योक्तमिति। नच ब्रम्ममिन्नत्वेन प्रपश्चस्यासत्यत्वेपि व्रम्मात्मना सत्यत्वमेवेति वाच्यं, तर्हि सर्पोपि रज्जवात्मना सत्य एवं, घटोपि मृदात्मना सत्य एव। नचेष्टापत्ति: रज्जुसपों मिथ्येति लोकव्यवहारस्य वाचारम्मणश्तुतेश्व दत्तजलाञ्लित्वापत्तेः, कारणात्मना कार्य सत्यमिति वचनस्य स्वात्मना कार्ये मिथ्येत्यत्रैव पर्यव- सानाच्च-इति। मूर्तामूर्तपदार्थविचारः। यदुक्तं मूर्तममूर्तमविद्या चेति विष्णोरस्ति शक्तित्रयं, तत्र मूर्त क्षर बदूजीवः, अमूर्तमक्षर मुक्त- जीवः, अविद्या तु कर्मेति, तदयुक्तम्-यदि बद्धमुक्तौ विष्णुशक्ती तर्हि नित्यमुक्तः कि विष्णुरुत तच्छक्तिः: नादयः जीवेश्वराभेदानङ्गीकारात्तव। न द्वितीय :- अनुक्तत्वादिह तदर्थस्य। तथा-चितः कर्मणश्च विष्णुशक्तित्वे कर्मातिरिक्तमचिद्वस्तु किं विष्णुरुत तच्छक्तिः ? नाथः विष्णोरचित्त्वायोगात्। न द्वितीय :- तथाऽनुक्तत्वात्। नच नित्यमुक्ता अचिद्वस्तूनि च न विप्णुर्नापि तच्छक्तिः, किं त्वति- रिक्ता एव पदार्था इति वाच्य, तथासति अविष्ण्वात्मकस्वतन्त्रपदार्थानां सिद्धत्वात्तत्सिद्धेस्तवानिष्टत्वाच्च। किंच अमूर्तस्याक्षरस्य जीवस्य बन्धावस्थायामपि मूर्तत्वक्षरत्वे दुर्वचे एव। ननु 'द्वे रूपे ब्रह्मणस्तस्य मूर्ते चामूर्तमेव च । क्षराक्षरस्वरूपे ते सर्वमृतेषु च स्थिते' इति वचनान्मूर्त क्षर बद्धजीवः, अमूर्तमक्षर मुक्त- जीव इति, मैवम्-'अक्षरं तत्पर ब्रह्म क्षर सर्वमिद जग' दिति मूलकर्त्रैव व्याख्यातत्वात्क्षराक्षरपदयोः। नच पर ब्रह्म मुक्तजीव एवेति वाच्य, जीवेश्वरभेदवादिना त्वया तथा वव्तुमशक्यत्वात्। नच पर- ब्रम्मशब्दोपि मुक्तपर एवेति वाच्य, किं लक्षणया परंत्रभ्मशव्दो मुक्त बोधयति? यद्वा अभिधया? आदे सम्भवति मुख्यार्थे कथमिह लाक्षणिकार्थाश्रयणं, न द्वितीय :- परंत्रम्मशब्द: परं ब्रह्म नाभिधया प्रतिपाद- यति, किंतु मुक्तजीवमित्यस्य व्याहतत्वात्। किंच जीवत्रम्मभेदात्क्थ बद्दमुक्तौ ब्रह्मणो रूपे भवितु- मर्हतः। नचात्र रूपशब्दशशरीरवाचीति वाच्य, रूपशब्दम्य शरीरवाचित्वाभावात्, चिद्रूप त्रह्मेत्यादौ तथाऽनङ्गीकारात्। अङ्गीकारेपि बद्धमुक्तौ द्वौ जीवावेव न ब्रह्मणश्शरीरे, किंतु नित्योपि शरीरमेव। तथा प्रकृतिरपि शरीरमेवेति कृत्वा कथ द्वे रूपे त्रम्मण इति निर्देश: कृतो मुनिना। अपिच बद्धस्य मुक्तम्य चाणोर्जीवस्य कथे सर्वभृतस्थितिरुपपद्यते। उर्क्त हि सर्वभूतेषु च स्थिते इति- तस्मान्नासौ श्लोकस्थार्थ: । किंतु: ब्रक्मणो द्वे रूपे स्थ :- तत्रैक मूर्ते क्षर मायिक जगत्, अन्यत्वमूर्तमक्षरं तातत्विक चैतन्यमेवेति श्लोकस्यार्थ:। परमेव हि ब्रह्म मायया जगद्रूपेण प्रतीयत इति जगदपि परत्रह्मणस्स्वरूप- मेव, चैत्रन्यं तु परं त्रह्मणस्स्वरूपमेव- चैतन्यस्यैव परत्रह्मत्वात्।

** 240 **

योगस्य सगुणव्रह्मैकविपयत्वेन तत्प्रकरणस्थशोकानां न निर्विशेषपरत्वमिति रामानुजशक्का-तननिरासश्२२१

ननु ब्रक्षणसस्व रूपमक्षरं, तव्चाक्षर ्रह्मोति वचनमसङ्गतार्थकमिति, मैवम्-ब्रह्मणस्स्वरूप ब्रहौव न त्वन्यदिति वचनस्य सुसङ्गतार्थकत्वादिति। नच षष्ठीसारस्यद्वसमिन्नमेवेहाक्षरमिति वाच्य,घटस्य स्वरूपं कम्बुग्रीवादिमत्त्वमित्यत्रापि षष्ठीस्वारस्याद्घटभिन्नमेव कम्युग्रीवादिमत्त्वमिति वक्तव्यत्वापतेः । नहि स्रूप रवस्मादतिरिच्यते इति। क्षरस्य मूतेर्तव च नामरूपवत्त्व, तदभाव एवाक्षरस्यामूर्तत्वम् -- नामरूपात्मक हि जगत् जन्मनाशोपेतत्वाव्क्षरं, नामरूपरहितं तु परं ब्रभ्म जन्माद्यमावादक्षरं- तथा च क्षर दृश्यमिद सर्वमेक: पदार्थः, अक्षर दृक्तु अन्यः पदार्थ इति द्वान्रेव पदार्थौ स्थः।। अतएव 'द्वे रूपे ब्रह्मणस्तस्ये'त्युक्तम्। तत्र दम्रूप न्रह्ैव मायया दृश्य भवतीति परमार्थसत्ये हमूपे ब्रम्ैवेति सिद्ध- मद्वैतम्। नन्वेवं चेत्सर्वभूतेपु च स्थिते इत्यनुपपत्रं- ब्रह्मरूपस्यैव सर्वभूतशब्दार्थत्वादिति, मैवम्- यद्ह्मणस्स्वामाविकमक्षर रूपं चैतन्यं तत्सर्वव्यापित्वात्सर्वभृतेषु स्थितमेव। यत्तु मायिक क्षर रूप तद्यक्ताव्यक्तमेदेन द्विविधं, तत्राव्यक्त व्यक्तेपु सर्वभूतेपु तिष्ठति, अव्यक्तोपादेयत्वाद्यक्तस्येति। तस्मा- दक्षरं तत्पर ब्रम्म क्षर सर्वमिद जगदित्युत्तरव।क्यानुरोधात्। 'क्षर प्रधानममृताक्षर हर' इति श्रुत्यनु- रोधात्। नामरूपात्मकमृर्तिसद्धावासद्धावाभ्यां च ब्रह्मणः पारमार्थिक स्वरूप चैतन्यमेवामूर्तमक्षर, मायिक तु मूर्त क्षरं जगदित्येव शलोकस्यार्थः। जगच्छव्दश्र कार्यकारणरूपावस्थितप्रकृतिपर इति कृत्वा जगत्कारणमव्यक्त प्रधानं तरकार्य व्यक्त जगच्वेत्युभयमपि मूर्त क्षरमेव। नचाव्यक्स्य नाशा- भावात् क्षसत्वमिति वाच्य, 'अव्यक्तमक्षरे लीयते' इति श्रुतेः; 'एतदमृतमेतदभय'मिति अ्तेर्वह्मण एकस्यैवामृतत्वेनाक्षरत्वात्। नच मुक्तजीवोऽक्षर इति वाच्यं, बन्धजीवस्याप्यक्षरत्वात्, व्रह्मैवाविद्यया बद्धमिव विद्यया मुक्तमिव च भवतीति सिद्धान्तात्-इति ॥। योगस्य सगुणत्रह्मैकविपयत्वेन तत्प्रकरणस्थशलोकानां न निर्विशेषपरत्वमिति रामानुजशङ्का- तन्निरासश। यदुक्त रामानुजेन-योगस्संसारैक मेपज, तदवयवधारणा च शुमाथ्रये गवद्रूपे कर्तव्या, बद्धात्मनसस्वरूपमशुभाश्रयभूतं, मुक्तामनस््वरूप तु सतश्शुद्धिविरहै, योगप्रकरणस्थत्वात्प्रकृतश्लोको न निर्विशेषपर इति, तद्युक्तम्-ज्ञानमेव संसारैकभेपजं- साक्षात्ससारनिवतकत्वात्। योगस्तु ज्ञान- द्वारेति न ससारैकभेपजम्। यदि तु साङ्कयवद्योगतोपि नमात्मसाक्षात्कारजननद्वारा संसारैंकभेपज- मित्युच्यते, तर्हि योगस्ससारैकमेषजमिति ववतु कथ शक्यते, किंतु योगस्ससारमेपजमित्येव वक्तव्यं- संसारभेषजस्य योगादन्यस्य सांख्यस्य सत्त्वात्। तथा भगवद्रूप शुभाश्रयमित्यप्ययुक्त- भगवद्रूपस्य शुभत्वेन शुभाश्रयत्वाभावात्। नच भगवत्स्वरूपस्य शुभत्वेपि तद्विग्रहस्य शुभाश्रयत्वमिति वाच्य, अश- रीरत्वाद्धगवतः। अन्तर्यामिणश्च सर्वशरीरकत्वेन सर्वमपि जगद्भगवच्छरीरमेवेति कृत्वा अशुभाश्रय- वशुनकादिरपि भगवद्विग्रह एव भवेत। ननु यद्यपि विराट्पुरुपस्य सर्वमपि जगच्छरीरमेव, तथापि लीख्या तस्य केचिच्छुमाश्रया विग्रहा वन्ति- रामकृष्णादयः, तत्र धारणा चेतसः कर्तव्या योगिनेति, मैवम्-आत्मैव ध्येयों न तवनात्मा- ईश्वसध् सर्वस्थात्मेतीश्वरे चित्तप्रणिधानात्मको योग: कर्तव्यः, ईश्वरचिअिहस्तु खदुक्तो नारमैव ततो नात्मनीध्वरदिग्रहे चेतःप्रणिधानमयोगत्व,त्रैव कर्तव्यमिति।

** 241 **

२२२ श्री शङ्कराशक्करमाप्यविमशः ।

ननु प्रकान्तयोगस्यादावेवात्मनि चेतःप्रणिधानस्य दुष्करत्वाद्योगाम्यास चिकीर्पुरादौ विश्वरूपे चेतःप्रणिधान कुर्यात्, पश्चाद्रामकृष्णादिरूपे, तदनन्त्र तु भगवत्यान्तनीति, मैवम्-आत्मानात- विवेकविधुरस्य मन्दमतेरेवमस्तु योगाभ्यासः, यस्तु देहादन्य एवात्मा न तु देह आत्मेति वेत्ति तस्य तु रामकृष्णादयो देहा अनात्मानो नैव ध्येया: किं त्वातमैव ध्येयः । अत एव- 'आत्मा चाडरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य' इति श्रयते। तदेवात्मध्यान योग इत्युच्यते- ईश्वरपणिधानस्य योगत्वादीश्वरस्य चात्मत्वात्। स एव योगोऽमसनीय इति कृत्वा योगाभ्यासं चिकीर्पुरपि परिशुद्ध- मात्मस्वरूपमेव शान्त शिवमद्वैतं परिचिन्तयेत्। नच दुष्करस्स इति वाच्य, सुकरत्वात्तस्व- चित्तस्य ल्यविक्षेपयोर्निरोधे हि आत्मस्वरूपं स्फुरति। अत एव 'योगश्चित्तव्ृतिनिरोध' इत्यप्युक्तम्। चितधृत्ति- निरोधेश्वरपणिधानयोरेकार्थत्वादिति। यत्ष्यैवमार्मध्यान दुष्कर स पुनर्वह्माहमम्मीत्येव चित्तवृत्तिमावर्त- येत् 'अहं ब्रह्मास्मीत्युपासी'तेति श्रुतेः। तयदुक्तविग्रहध्यानं तु वित्रहाचनवदिति मूढविषयमेवेति सन्तुष्टो भव। यदुक्त्त वद्धात्मस्वरूपमशचुभाश्रयभूतमिति तद्सत्-यद्यशुभदेहाश्रयत्वेन बद्धात्मनस्स्वरूपमशुमा- अ्रयमूत, तर्हि सर्वव्यापीश्वरस्यापि स्वरूपमशुमदेहाश्यत्वेनाशुमाश्रयमूतं भवेदेव। यदि तु अशुभदेह- तादात्याध्याससत्त्वादद्धात्मनस्स्वरूप तथाभूतमित्युच्यते, तर्हि वस्य तत्तादातम्याध्यासोस्ति तस्य भवत्वशुभा- श्रयत्व- आत्मत्वरूपस्य तु तदध्यासाभावात्कथमशुभाश्रयत्वम्। आत्मरवरूप तु सत्य ज्ञानमानन्दमेवेति कर्थं तरयाशुभाश्रयत्वम्। मुक्तात्मनसस्वरूप स्वतश्शुद्धिविरह्मित्यप्ययुक्त- आत्मस्वरूरप स्वतशशुद्धमेवा- विकारित्वेन नित्यत्वात्। वद्धस्तु आ्रान्त्या अशुद्धोहमिति प्रत्येति- 'पापोह पापकर्माहं पापात्मा पापसम्भव' इति वचनात्। विद्वांस्तु स्वतस्सिद्धशुद्धबुद्धमुक्तपरिपूर्णज्ञानानन्दव्रभाभिन्नोहमिति प्रत्येतीति कृत्वा विदुप एवात्मत्वादात्मा स्वतर्शुद्ध एव । नच उपाधिपरित्यागान्मुक्तात्मा भवति शुद्ध इति वाच्य, परिपूर्णेन निष्कियेण चात्मना नेतःप्रागुपाधि: कश्चन स्वीकृतो, नेदानी त्यज्यते च। किंच तब मते मुक्तस्यापि नित्यमुक्तगरुडादिवदस्त्येवोपाधिरिति कर्थ उपाधिपरित्यागः । नच मलिनोपाघि- परित्यागादात्मा भवति शुद्ध इति वाच्यं, तर्हि परमात्मनरसर्वदापि मलिनोपाघिसम्वन्धसत्त्वादशुद्धत्वमेव भवेत्। परमात्मा हि चिदचिद्विशिष्ट :- तस्माद्य एवेत ्स एवेदानीं मुक्त ्मुक्तयो - स्वरूपभेदः। तच स्वरूपमीश्वर एवेति न जीवेश्वरभेदः। तस्य चेश्वरस्य ध्यानमिह विहितमिति न प्रकरणविरोध :- योगप्रकरणे निर्विशेपस्यैवेश्वरस्य वक्तव्यत्वात्। नच निर्विशेषं ब्रद्मैव न त्वीश्वर इति वार्च्य, ब्रक्षण एवेश्वरत्वादीश्वरस्य स्वरूपं हि ब्रम्म। नच निर्विशेषं ब्रम्म निष्पन्नयोगिध्येयमेव, नतु प्रक्रान्तयोगिध्येयमिति वाच्य, प्रक्रान्तयोगेनापि निर्विशेपं ब्रह्ााहमस्मीति ध्यातु शक्यत्वात्। यद्दा 'ओमित्यात्मान युद्जीते'त्याधकरीत्या निर्गुणत्रह्मध्यानात्मको योगस्तुकर एवेति। अत्र परिशुद्धात्म- स्वरूपस्य शुमाश्रयतानर्हतां ववतु 'प्रत्यस्तमितमेद यदि'त्युच्यत इति यत्तदसत् - यथा परिशुद्धमपि परमात्मस्वरूप सकलव.ल्याणगुणाश्रयतवेन शुमाश्रयस्तथा परिशुद्धमप्यात्मस्वरूप किमिति शुभाश्रयो न स्यात्- नहि कल्याणगुणानां शुमत्वं नास्तीति ववतु शक्यते। नच निर्गुणमेवात्मस्वरूपमिति वार्च्य,

** 242 **

योगस्य सगुणन्रक्ैकविषयतवेन तत्पकरणस्थयोकानां न निर्विशेषपरत्वमिति रामानुजशक्का-तच्निरासश् २२३

सत्यज्ञानादिगुणसत्त्वादात्मनः। न द्यात्मनो निर्गणत्वे ततोप्यान्तरः परमात्मा सगुणो भवेत्, किंच आत्मस्वरूपस्य परिशुद्धत्वं नाम वैशिष्टयाभावः- विशिष्ट ह्यशुद्ध- येन यद्विशिष्टं तेन तद्वयशुद्धम्। तथासति सदापि चिदचिद्विशिष्टत्वादपरिशुद्ध एव परमात्मा, तस्यैवाशुद्धत्वे कर्थ तदुपासनया जीवात्मन: परिशुद्धिस्सयात्। जीवोप्यान्तरेण चिद्धस्तुना वाह्येनाचिद्वस्तुना च विशिष्ट एव। नच जीवान्तर ईश्वर एव नतु चिद्धस्त्विति वाच्य, ईश्वरस्य ज्ञानस्वरूपत्वेन चिद्धस्तुत्वात्। अथवा अन्तरेणेश्वरेण विशिष्ट- त्वाज्जीवो शुद्ध इति वक्तव्यम्। ननु विशिष्टत्वमात्रं नाशुद्धत्वं, किंतु अशुद्ध विशिष्टत्वमशुद्धतवं, तथाच ईश्वरस्य परिशुद्धत्वात्तद्विशिष्टो जीवश्शुद्ध एव, अचिद्वैशिष्टयं तुन मुक्तजीवस्यास्ति तस्य देवादिवेह- ियुक्तत्व।दिति, मैघ्रम्-संसार्यशुद्धचिदचिद्विशिष्ट्त्वेनाशुद्धस्येश्वरस्य परिशुद्धत्वाभावात्, मुक्तजीव- स्यापि देहेन्द्रियादिसद्धावेनाचिद्विशिष्ठत्वसत्त्वाच्च। एतेन-देवमनुष्यादिदेहभेदामावो मुक्तात्मन इति प्रत्युक्त-दिव्यदेहभेदसत्त्वात्- यथा पशुपक्षिमनुष्यादयो बद्जीवा:परस्पर िन्नाः ता ुक्ता अपि शुकवामदेवादयो वैकुण्ठलोकस्था मिन्ना एवेति। ननु देवमनुष्यादयो देहभेदा एव, नात्मभेदा इति कृत्वा देहेपु परस्परं मिन्नेष्वपि नात्मा मिद्यत इति प्रत्यस्तमित भेदमित्युच्यते आत्मखवरूपमिति, मैवम् --- आत्माभेदानभ्युपगमात्तव। देहानामात्मभेदकत्वाभावे आत्मभेदकाभावेनात्मभेदसिद्धेश्च। न चात्मानः

नात्मभेदकत्वाभावात्। नचाकारभेद आत्मभेदक इति वाच्य, ज्ञानैकाकारत्वादात्मनः। अत एव नात्मपरमात्मभेदोपि। ननु यथा प्रकाशैकाकारा अपि प्रदीपा: परस्पर मिन्नास्तथा ज्ञानैकाकारा अप्यात्मान: परस्पर मिन्ना इति, मैवम्-वर्त्यादिभेदप्रयुक्त एव प्रदीपभेदो नतु प्रकाशभेदप्रयुक्त इति। नच ज्ञानानि स्वत एव भिन्नानीति वाच्य, जन्यज्ञानान्येव वृत्तिलक्षणानि मिन्नानि, न त्वजन्य नित्यं ज्ञानमिति। नच नासिति नित्यमजन्यं ज्ञानमिति वाच्य, आत्मनो ज्ञानसरूपस्य नित्मत्वाभ्युपगमाज्जीवस्य धर्मभूत ज्ञान नित्यमिति तव मताच्च। नच नित्यमपि ज्ञान नैकमिति वार्च्य, नित्यस्य ज्ञानस्य मेद्यत्वायोगेन नानात्वायोगात्। नहि देशतः कालतो वस्तुतश्च मिन्नं वस्तु नित्यं भवितुमर्दति- अनन्तस्यैव नित्य- त्वात्, त्रिविधपरिच्छेदरहितस्यैवानन्तत्वाच्च; तस्मान्निर्भेदमेव ज्ञान तदेवात्मेति सिद्धमद्वैतम्। ननु ज्ञानमपि ज्ञेयाज्जडाद्भिन्नमेवेति कृत्वा कर्थ तस्य वस्त्वपरिच्छेद इति, मैत्रम्-मरीचिकोदकेन भूमे: पंकिलत्वमिव, ज्ञेयेन ज्ञानस्य नास्ति परिच्छिन्नत्वमिति। नच ज्ञेयं सत्यमेवेति वाच्य, 'ज्ञानं यथा सत्यमसत्यमन्य'दिति विष्णुपुराणवचनादेव ज्ञेयस्यासत्यत्वावगमात्। नच सतो ज्ञेयस्य कथमसत्यत्वमिति वाच्यं, असत्त्वादेव ज्ञेयस्य। सत्त्वं तु आ्रन्तिप्रयुक्तमेव। तत्र च विष्णुपुराणवचनमेव मानम्- 'तस्मान्न विज्ञानमृतेस्ति किंचित्कचित्कदाचिदि्दूज वस्तुजात'मिति अस्य चान्यार्थवचनमप्रामाणिकमेव । तस्मात्- यद्यात्मा ज्ञानाकार: यदि च नित्योऽनन्तः तर्हि निर्विशेपमेवात्मस्वरूपम्-तदेव प्रत्यस्तमि- भेद यदित्युच्यत इति-स्थितम् ।

** 243 **

२२४

'ज्ञानस्वरूपमखिलम्' इत्यादिश्लोकस्यापि प्रपश्चमिथ्यात्वपरत्वप्रतिपादनम्। अथ 'ज्ञानम्वरूपमखिल जगदेकत्ववुद्धयः । अर्थस्वरूप पश्यन्तो आम्यन्ते मोहसम्प्लवे' इति श्लोकस्य ज्ञानस्वरूपस्यात्मनो देवमनुष्याद्यर्थाकारेणावभासो आ्ररन्तिरित्येतावन्मात्रमर्थ इति यत्तदसत्- ज्ञानस्वरूपमात्मानमिति श्लोके अनुक्तत्वात्। नच जगच्छब्दस्य आत्मेत्यर्थ इति वाच्य, जगतो नात्मत्वात्। नच चिदचिदात्मक जगत्तत चिज्जगद।तमैवेति वाच्य, अखिल जगदित्यनेन चिदचिदुभ- यात्मकस्यैतर जगत उक्तत्वात्, जगतश्चित्यध्यस्तत्वेनैव चिदात्मकत्वं; स्वतस्तु अचिद्रूपत्वमेवेति सिद्धा- न्ताच। नच चेतनाचेतनातमक जगत, तन्र चेतन आत्मेति वाच्य, जगदन्तर्गतचेतनपदस्य प्राण्यर्थकत्वेन आत्माथकत्वामावात्। नच प्राण्येवात्मेति वाच्य, 'अप्राणो ह्यमनाश्शुभ्र' इति श्रुतेः। तस्मादिहाखिलं जगदात्मभिन्न सर्वमनात्मवस्त्वेवेति नास्य श्लोकस्य त्वदुक्तार्थपरत्वं सम्भावयितुं शक्यम् । ननु ज्ञानस्वरूपे परब्रह्मणि जगदध्यस्तमविद्ययेत्यतो मिथ्येति यदुच्यते त्वया तदयुक्तम्- निदोंपे न्रझमण्यविद्याख्यदोषायोगात्- विहितस्य च अगतो परमाथत्वायोगादिति, मैवम्-कौशिकेनातपे तम इव ब्रह्मण्यज्ञेनाविद्यास्तीति कल्पितमिति कृत्य। वस्तुतो ब्रह्मण्यविद्याऽमावान्न काचिदनुपपत्तिः। एवं न्रह्मणोSविद्याभावादेव ब्रह्म आ्रान्तमिति नोकत, किंतु भ्रम्यन्ते जन्तव इत्युक्तम्। नच ब्रह्मैव जीव इति कृत्वा जन्तवो आन्ता इत्युक्तेपि ब्रह्मैव आ्रान्तमिति सिद्धमिति वाच्य, अभ्रान्तस्य ब्रह्मविद एव जीवस्य ब्रह्मत्वमुच्यते- 'ब्रह्मविद्गलैव भव'तीति नतु त्रान्तजीवस्येति । नच भ्रान्तोपि जीवो वस्तुतो ब्रह्मैवेति वाच्य, तथासति आ्रान्तस्यापि जीवस्य वस्तुतो भ्रन्तिरेव नास्तीति- तम्मादब्रह्मविद एवाविद्यायोगो नतु ब्रझ्मविदो, नापि ब्रह्मण इति निर्दोपमेव ब्रह्म। यदुक्त विहितत्वात्परमार्थभतमेव जगदिति तदयुक्तम्- प्रत्यक्षस्य जगतो विष्ययोगात्। नच जगतः प्रत्यक्षत्वेपि तस्य मगवद्धिभूतित्व प्रत्यक्ष नेति कृत्वा जगतो भगवद्विभूतितवस्य विहितत्वान्नापरमार्थतेति वाच्य, जगदपरमार्थ इत्यस्मामिरुच्यते, नतु जगतो भगव द्विभृतित्वमपरमार्थ इति- भगवान्हि मायया जगद्रूपेण विविधो भवतीत्यस्मामिरुच्यते। अर्य चार्थो वक्तव्य एव शास्त्रेण गुरुणा वा स्वतो ज्ञातुमशक्यत्वादतोस्य कथनमावश्यकमेव- नैवं कथनमात्रा- ज्गत: पारमार्थ्यसिद्धिः, किंतु मिथ्यात्वसिद्धिरेव- कथ पुनर्मिथ्यात्व जगतः प्रत्यक्षस्येत्यत उक्त शुत्या यतो वेत्यादिना ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं; लोके कारणं सत्यं कार्य हि मिथ्येति स्थितम् -- मृत्सत्या घटो मिथ्येति दर्शनात् । एवं विष्णुपुराणेपि जगड्वह्मणो विमूतिरिति वर्णनेन जगन्मिथ्यात्वमेव प्रतिपादितम्। अत एव यन्मयं जगदिति प्रश्नर्य जगच् स इत्युत्तरं दत्तमित्युक्तं- मायया त्रहौव जगदूपेण भातीति कृत्वा वम्तुनो जगद्गझैवेति प्रतिवचनार्थ :- यथा रजत शुक्तिरेवेति। 'सोह'मित्यदि विष्णुपुराणवचनानां जगन्मिध्यात्वपरत्वोपपत्तिः । ननु जगड्रह्मणोस्सामानाधिकरण्येनैकयप्रतिपादन बाधासहमविरुद्धूं च, तथाहि- 'सोहमिच्छामि धर्मज्ञ श्रोतुं त्वतो यथा जगत्। बभूव भूयश्र यथा महामाग भविष्यति॥ यन्मयं च जगद्वह्वन् यतश्चैत-

** 244 **

सोहमित्यादि विष्णुपुराणवचनानां जगन्मिथ्यात्वपरत्वोपपतिः । १२५

धराचरम्। लीनमासीधथा यत्र लयमेष्टति यत्र चे'त्यादिना, अन्न ब्रह्मस्वरूपविशेषतद्विभूतिभेदप्रकार- तदाराघनस्वरूपफलविशेषाश्च पृष्टा :- ब्रह्मस्वरूपविशेपप्रशनेपु यतश्चैतचराचरमिति निमित्तोपादानयोः पृष्टत्वाद्यन्मयमित्यनेन सृष्टिस्थितिलयकर्मभूत जगत्किमात्मकमिति पृष्टं, तस्य चोत्तरं जराच स इति। इद च तादातम्यमन्तर्यामिरूपेणात्मतया व्याप्तिकृतं, नतु व्याप्यव्यापकयोर्वस्त्वैवयकृतम्- यन्मयमिति प्रक्ष- स्योत्तरत्वाज्जगच्च स इति सामानाधिकरण्यसय। यन्मयमिति मयडत्र न विकारार्थ :- पृथकपक्षवैयर्ध्यात्, नापि प्राणमयादिवत्स्वार्थिक :- जगच्च स इत्युत्तरानुपपत्ते :- तदा हि विष्णुरेवेत्युत्तरमभविष्यत्, अतः प्राचुर्यार्थ एव-तत्प्रकृतवचने मयडिति मयट् कृतनं च तच्छरीरतया तत्प्रचुरमेव तस्माद्यन्मयमित्यस्य प्रतिवचनं जगच्च स इति सामानाधिकरण्यं जगड्रह्णोश्रीरात्मभावनिबन्धनमिति निश्चीयत इति, मैवम्-यन्मयमिति खार्थिक एव मयट्; यद्रूपमित्यर्थः । अतएव जगच्च स इत्युत्तरं; स एव जग- दित्यर्थः । चकार एवार्थक :- विष्णुस्वरूपं जगदिति फलितारथः। तथा च विष्णुरेवेत्युत्तरस्योक्तत्वा- धन्मयमित्यत्र स्वार्थिक एव मयट्। यद्दा यन्मयमिति विकारार्थ मयट- यद्विकारभूत जगदित्यर्थः । अतएव जगच स इत्युत्तर- विष्णुमयमेव जगदिति तदर्थ :- यथा घटो मृदेवेत्युक्ते मृण्मयो घट इति सिद्धयत्यर्थसतद्वत् । अतएव 'सर्व विष्णुमयं जग'दिति स्मृत्यन्तरसंवादः। अत्रापि पक्षे विष्णुविका- रत्वादिद जगदविप्णुरूपमेव- यथा मृद्विकारत्वाद्घटो मृद्रूप एव तद्वदिति पूर्वोक्त एव भावस्सिद्धयति। नच निमित्तोपादानयोः पृष्टत्वात्पृथवप्रश्नवैयर्थ्यमिति वाच्यं, यतो वभूव भविष्यतीत्यनेन पृष्टस्यैवार्थस्य यतो लीनमासील्यमेष्यति चेति पुनः पृष्टत्वात्- यद्यस्माज्जायते तत्तस्मिन्नेव हि लीयते, यथा मृदो जातो घटो मृदि लीनस्तद्वदिति। नच यदेव यस्य जन्मकारणं तदेव तस्य लयकारणमिति व्याप्तिमि- दुषोयं प्रश्नो न व्यर्थ इति वाच्य, तथासति यस्य यदुपादानं तम्य तदेव स्वरूपमिति व्याप्तिबिदुषोयं प्रश्ष इति तुल्यत्वात्समाधानस्य। किंच जगतो विष्णुरुपादानमेव घटस्य मृदिव नतु कुलालवन्निमिस- मिति यद्युच्यते, तर्हि विष्णुम्वरूप जगदिति सुज्ञेयमेव, नतु तथोच्यते- किंतु जगतो विप्णुरमिन्ननिमि- त्तोपादानमित्युच्यते अतोर्य प्रश्नस्सार्थक एव- कार्य निमित्तामिन्नोपादानस्वरूपमित्यस्यार्थस्याविदितत्वा- दिति। सर्वदापि जगज्जन्मस्थितिलयकारणं किमित्येक: प्रश्नः, जगतरस्वरूपं किमित्यन्यः प्रश्नः, अतएव प्रश्षानरूपमुत्तर जगच् स इति। जगतः स्वरूपं विष्णुरेवेत्युत्तरार्थ: । इदं चोत्तरं जगन्मिथ्यात्वे पर्यव- सितं-कार्यस्य कारणसेव स्वरूपं, घटस्य मृदिवेति कृत्वा कारणातिरिक्तकार्याभावात्। अतएव 'वाचा- रम्मण विकारो नामधे्य मृततिकेत्येव सत्य'मिति कार्यमिथ्यातवं कारणसत्यत्वं च श्रुतमिति। अथना वभूय भविष्यति लीनमासीह्यमेप्यतीति च प्रश्नवशादिदं जगन्सूष्ट: प्राक्कि रूप, लयात्पश्राच् कि रूप- मिति सिद्धम्। स्थितिकालेपि तम्य स्वरूप ज्ञातुं पृष्ठ वन्मर्य जगदिति। अप एव प्रक्नस्यानुूमुत्तर्र जगच स इति-स्थितिकाले हि नगद्भवति -- यथा घटम्स्वकालेपि सृदुरूप एवं जगदपि स्वकालेपि विष्णुरूप एव- तथा च जगतः कालनयेपि विष्णुस्वरूपत्वान्मिथ्यात्वमेवेति सिद्धम् । यदुक्त यन्मयमिति प्राचचुर्यार्थे मयडिति तदसत्-यज्ञे अन्नत्य प्राचुर्येण सत्त्वादत्मयो यज्ञ ** 245 **

२२६ श्री शहराशहरमाष्यविमर्शः ।

इति प्राचुयर्थि मयड्भवति- जगति विष्णुस्तु न माचुर्येगास्तीति कथमत्र प्राचुर्यार्थे मयड्भवेत्। नच जगति विष्णुरपि प्राचुर्येणास्तीति वाच्य, तर्हि जगति कि पुनरषाचुर्येणास्ति- न अन्यस्यापाचुर्येण स्त्व विना एकस्य प्राचुर्येण सत्व. सम्भवति। यज्ञेपि- अन्नमिन्नवस्तुनामप्राचु्येण सत्त्वादेवात्नक्ष्प प्राचुर्येण सत्त्वममिमेल्य अन्नमयो यज्ञ हत्युच्यते। नच जगति विष्णोरन्यश्धेतनो जीवोस्तीति वार्च्य, तस्वापि जगदन्त:पातित्वात्- चेतनाचेतनात्मक हि जगत्। न प्रकृतिरस्तीति वाच्य, तस्या अप्यचेतनत्येन जगत्यात्। नच कालोस्तीति वाच्य, तस्यापि जगत्वात्- चिदचिदीध्वरासयो हि त्रीणि तत्वानि, तत्र चिदचित्पदार्थवूर्य जगदित्युच्यते, ईश्वरस्तु सर्व जगव्याप्य तिप्ठत्येवेति न जगतीश्वरादन्यस्य कस्यचिदपाचुर्येण सत्त्मिति कथ्मीश्वरो जगति प्राचुर्येणास्तीति बक्तुं शक्यते। किंच यदीश्वरो जगति माचुर्येण स्वावर्हि कचिकदाचित्र स्यादेवेति भवेदीश्वरस्य सर्वव्यापकत्वाभावः- तच्ानिष्ठम्- 'अन्तर्वहिश्ध तत्सर्वे व्याप्य नारायण: स्थित' इति श्ुतेः । बधयेवं प्राचुर्ये मयट् पश्ने स्वात्, तहिं उत्तरमपि जगतत्पचुरमिति तन्मयमिति वा अभविष्यत्- नतु स इति-नहि तत्पचुर वस्तु तदेव भवति -- नहि अन्नपचुरो बजो अन्मेव भवति- तहर्प तदिकारभूतं वा वस्तु पुनस्तदेव भवति। नच अन्तर्या- मिणा विष्णुना व्यास जगद्विष्णुरेवेत्युच्यत इति वार्च्य, तर्हि जीवेन व्यास शरीरमपि जीव एवे- न्युच्यताम्। नचेष्टापति :- बौद्ध एव भवान्भवेत्। तथा शरीरक्षरीरिणोजगद्विष्णोरक्योपदेशोपि भ्रम- मूल एव भवेत-अहँ मनुष्य इतियत्-किंच यद्यस्प शरीरं तत्तत्मचुरमिति व्यापिरपि लोके नास्ति, कितु स्वकपोलकल्पितैवेत्यपरामाणिषयेव। अपि च- कार्यकारणमावनिबन्ध्न सामानाधिकरण्य लोके हृश्यते, नतु शरीरात्मभावनिबधनमिति कथमप्रसिद्धस्याभ्युपगमः । नचाहँ मनुष्य इति तदपि दशयत इति वाच्य, तस्य श्रन्तिभूतत्वात्, आत्मानात्मतादात्म्याध्यासप्रयुक्तो हि सः, शरीरात्ममाचेऽमिप्रेते तु मम शरीरमित्येथ प्रत्येति लोक:, शरीरे हि शरीरिणोऽहन्ताममते भवतः। तत्रातिमृढस्याहन्ता, किचिन्मूढस्य तु ममतेति विवेक: । यधेर्य देहदेहिनोइरीरात्मभावनिवन्धन सामानाविकरण्य प्रमामूत सम्मवेत्तर्हि गेहगेहिनोरपि स्वस्वामिमावादिनिबन्धन सामानाधिकरण्यमपि सम्भवेदेव-गेहमयो गेहीति गेहिमय गेहमिति बा। अपिच- बध्ेव शरीरात्मभावनिबन्धनं सामानाधिकरण्यमश्रममूत सम्भवेत्तर्हि जगतो दिष्ण्भेव इब विष्णोर्जगदभेदश् भवेत्, तचानिष्ट- विष्णोर्जडदुःखस्वरूपत्वपसन्गात्। किंच कार्यकार णयोर मेदात्कार्यकारणाभावनिवन्धन सामानाधिकरण्ये घटो मृतिकेत्यत्रेव जगथ स इत्यत्रापि भवितुमर्रृति- शरीरशरीरिणोस्तु मेदात्कर्थ शरीरशरीरिमावनिचनधन सामानाधिकरण्यं भवेन्। म्रस्युत वैयधिकरण्यमेव भघेत्। शरीरशरीरिणोरभेदप्रतीतिस्तु आ्रान्तिरिति सर्वास्तिकजनसम्मता। तद्भान्ति- प्रयुक्त एवायें संसार इति मुमुक्षुणा शरीरविलक्षणं शरीरिस्वरूपमेव ज्ञातव्य, त्द्रानतयगमायेति कृत्वा अनर्यकर एव भवेदर्य शरीरशरीरिणोरमेदोपदेशः । नच जीवदेहयोमेदोपदेशोऽनकरो व्यर्थो भबतु नाम, जगदीश्वर्योरमेदोपदेशो न तथेति वार्च्य, करीरदिलक्षणात्मज्ञानमिव जगद्विरक्षणविष्णुज्ञानमेव परमपद्मापकमिति। नच जगहिप्णोदशरीरमिःयुक्ते जगद्विरक्षण एव विप्णुरिति सिद्धू चतीति वाच्य,

** 246 **

सोहमित्यादि विष्णुपुराणवचनानां जगन्मिथ्यात्वपरत्वोपपतिः । २२७

तर्हि वैलक्षण्यार्थे जगच्च स इति सामानाधिकरण्यं मैवोपदिश्यतां, विप्णुशरीरत्वाज्जगद्विष्णुरिति सागा- नाधिकरण्योपदेशस्य निष्फलत्वात्, आ्रन्तिप्रयुक्तत्वश्चति। नच जगद्विप्णुरिति ज्ञानादसकृदावर्तिता- न्मुक्तिर्मवेदिति वाच्य, विष्णुशरीरे अनात्मनि विप्णुरात्मेति बुद्धेरपरमात्वेन मुक्त्यमयोजकत्वात्, नह्यतत्वज्ञानान्मुक्तिर्मवेत्। यद्यपि सर्व जगदविप्णोश्शरीरमिति ज्ञानं प्रमा, तथापि सर्व जगद्विप्णुरिति ज्ञ.नं तु ग्रम एव- अतस्मिस्तद्वुद्धित्वात्। नच अन्नं त्रह्मेत्युपासनादन्नप्राप्तिरिव, अगद्विप्णुरित्युपासना- द्विप्णुप्राप्तिर्भवतीति सफल एचायमुपदेश इति वारच्य, तत्त्वज्ञानपकरणत्वादस्य- तत्त्व ज्ञार्तु हि पपच्छार्य 'यन्मयं जग' दिति, तदेव तत्त्वं बोधयितुं प्रत्युवाच- 'जगच् स' इति, नक्षेतदुपासनाप्रकरण-तत्त्वे च जगतो विष्णुशरीरत्वमेव, नतु विष्णुत्वमिति कृत्वा कथमुक्तं जगच्च स इति। नच जगच स इत्यस्य जगत्तस्य शरीरमित्यर्थ इति वाच्य, वालानामपि परिहासपात्रत्वात्तद्वचनस्य । तस्मात्- जगच्च स इति सामानाधिकरण्यं कार्यकारणभावप्रयुक्तं, व्याप्टव्यापकयोर्वस्त्वैकयकृतमेव, नतु शरीरात्मभावनिबन्धनमिति निश्चीयते। अथ यदुक्त निर्विशेषवस्तुप्रतिपादनपरे शास्त्रेऽ्युपगम्यमाने सर्वाण्येतानि म्श्नप्रतिवचनानि न सङ्गच्छन्ते- तद्विवरणरूप कृतनं च शाखर न सङ्च्छते- तथाहि- सति प्रपश्चभ्रमसय किमधिष्ठानमित्येवं- रूपस्यैकस्य प्रश्नस्य निर्विशेषज्ञानमात्रमित्येवंरूपमेकमेवोत्तरं स्यात् जगद्रत्मणोरेकद्रव्यत्वपरे च सामा- नाधिकरण्ये सत्यसङ्कल्पत्वादिकल्याणगुणैकतानता निखिलहेयप्रत्यनीकता च वाध्येत- सर्वाशुभास्पर्द च श्रझ्म भवेदिति, तदप्ययुक्तम्-'अध्यारोपापवादाभ्यां निष्प्रपश्व पर्पच्यत' इति न्यायान्निर्विशेषवस्तु- प्रतिपादनपरमपि शास्त्रं तावत्सविशेपवस्तुम्तिपादकमेव भवति- प्रष्टुर्रममात्रमिद जगदिति ज्ञानाभावा- त्प्रपश्चभ्रमस्य किमघिष्ठानमिति प्रश्नस्यानुदय :- यथाप्रश्नमुत्तरस्य वक्तव्यत्वान्नैकमेवोत्तरं- जगतो ब्रह्म विवर्तोपादानमिति वदतामस्मार्क मते न जगद्रमणोरेकद्रव्यत्वप्रसन्नः, किंतु जगतो ब्रह्म परिणाम्युपादान- मिति बढ़तो भवतो मत एव जगड्ूझणोरेकद्रव्यत्वप्रसन्न इति त्वद्दर्शितदोपास्त्वामेव बाधन्ते-यथा स्वकरगतदण्ड: स्वनेत्रम्। प्रपश्चितश्वायमर्थः प्ागेवेतीहोपरम्यते। तस्मात्कनक कटकमकुटाद्यातमनेव हरिर स्विलजगदात्मना परिणत इति स्वपूर्ववादस्य जगद्रह्मणोनैकद्रव्यत्वनित्याधुनिकवादस्य च व्याघाता- द्दुष्टे रामानुजश्रीभाप्यम्। एवमत्यन्तदुष्टत्वादेवास्य श्रीमाष्यमिति व्यवहार :- श्रीर्हि विष; श्रीकण्ठ इत्यादिप्रयोगदर्शनात्। विषस्य दुष्टत्वं मोहतापमरणादिप्रदत्वेन प्रसिद्धमेव। प्रकृतमाष्यस्य च तथैव मोहतापादिप्रदत्वेन दुषटत्व- मिति कृत्वा श्रीरिव माप्यं श्रीमाष्यमिति समासः। यद्वा श्रीप्द विषप्रदं भाष्यं श्रीमाव्यं- नेदममृत- प्रद; मिन्नात्मज्ञानस्यामृताप्रदत्वासिकि तु विषप्रदमेव- संसारहेतुत्वातसंसारय च तापत्रयहेतुत्वेन विपत्वा- दिति। तस्मात्मकृतप्रश्नप्रतिवचनवशादेव निर्विशेषवस्तुसिद्धिः। कथम् ? उच्यते-इद जगद्विष्णो- रुपादानालिमित्ताच जातं विष्णावेव लीनं रवये च विप्णुरेवेति हि सिद्ध: प्रश्नप्रतिवचनार्थः । यदि दिष्णुर्ज्ञानाननदादिमि: कैश्रिद्विशेषैविशिष्टरतर्हि जढ्यादित द्विपरीतविशेपविशिष्ट: गत्सामानाधिकर्ण्य ** 247 **

२२८ श्री शह्राशक्करभाप्यविभशः ।

तस्य न स्यादिति निर्विशेषत्र्ैव दिष्णुः । मायया तु तस्व सविशेषजगदूपत्वमिति तदाशयः । नच दिप्णुरेव जगदिति नोकं, किंतु विणुप्रचुर जगदित्युक्तमिति वाच्य, जगच्च स इत्युक्तत्वात्। नच दन्मयमिति प्रक्षानुरोधादुत्तरस्य तम्य मदुक्तार्थ इति वाच्य, प्रश्स्याप्यन्यार्थकत्वात्। कोसावन्यार्थः ? उक्त एव यद्रूपमित्दर्थ इति-स्वार्थिको हि मयट्। नच तर्हि मयटो वैयर्थ्यमिति वाच्य, वायसराक्ष- सादिवद्चर्थस्याप्यत्यन्तस्वार्थिकस्य प्रत्ययस्याभ्युपगमात्। एवं यन्मयमित्यस्य य एवेत्यर्थस्याभ्युपगमे सति 'यस्मिन्निदं वतश्चेद येनेद य इद स्वय' मिति भागवतमप्यनुसृत भवति। नच जगद्रूपस्य ज्ञातत्वा- ददूरूप जगदिति परश्नो व्यर्थ इति वाच्य, नामरूपयोरेव जगच्छव्दार्थत्वात्तयोश् ब्रम्मणि कल्पितत्वा- IF प्रश्नस्य वैयर्थ्यम् -- नहि नीलपीतादिक जगतर्सवरूप, येन ज्ञातत्वात्तस्य प्रश्नो व्यर्थस्यादिति। किंतु नीलपीतादिरूपादन्यदेव जगतरस्वरूपम्। नात रूपशब्दो नीलपीतादिरूपयाची, किंतु स्वरूपवाची। अतएव स्वार्थिकमयिट्प्रयोग: । स्वमेव हि स्वरूपं नीलपीतादिरू्प तुन स्वं, किंतु स्वकीयम्। जगतः कार्यत्वेन ततस्वरूपं तु कारणमेव -- यथा घटस्य मृत्तिका- तस्मादज्ञातजगतस्वरूपज्ञानार्थ यन्मय- मिति प्रश्नस्सफल एव- यत्स्वरूपमिति तदर्थात्। अतएव तदनुरूपमुत्तर जगच्च स इति। विष्णु- स्वरूपमेव जगदिति तदर्थः। यदि मयटोऽर्थवत्वसम्पादनाय प्राचुर्ये मयडाश्रीयते, तर्हि प्राचुर्यस्येहा- सङ्गतत्वान्मूलस्यैवाप्रामाण्य भवेत्। तस्मात् यन्मयमिति स्वार्थिक एव मयट्। यदुक्त सुदर्शनेन-शुक्कगुणस्याश्रयः क इति प्रश्नस्य शुक्क: पटइत्युत्तरवद्यन्मयमिति प्रश्नस्य जगच स इत्युत्तरमिति, तद्सत्-गुणगुणिनोरिव शरीरशरीरिणोर्जगद्दह्मणोस्तादात्म्यायोगात्। अन्यथा यदि शरीरशरीरिणोस्तादारम्यं, तर्हि गुणगुणिनोरिव शरीरशरीरिणोवियोग एव माभृत्। नहि गुणव- द्द्व्यं विहायान्यत्र गुणो वर्तते- शरीरिणं विहाय तु शरीरं वर्तत एव- निर्जीवशरीरोपलम्भात्। एवं शरीरशरीरिणोसतादाल्यायोगादेवा हमनुप्य इति तादारम्यमध्यास इत्युच्यते। तस्माज्जगच्च स इत्यस्य जगदन्तर्यामी स इत्सर्थवर्णनमयुक्तमेव- नहि जगदन्तर्यामी जगदमिन्नो भवितुमर्हति, येन जगच्च स इत्युच्येत- नहि सम्भदति सामानाधिकरण्ये वैयधिकरण्याश्रयणं न्याय्यम्। नच जगड्रह्मणोस्सामा- नाधिकरण्यं दुलममिति वाच्य, यद्रजतं सा शुक्तिरिति रजतशुक्तिकयोरिव यज्जगत्तद्ल्ेति जगद्ूक्षणो- स्सामानाधिकरण्यसम्भवात्। नचैवमपि जगदघिष्ठानमेव ब्रह्म नतु जगद्रह्य- यथा रजताथिष्टानमेव ब्रम्म, नतु रजते तदवत, तथाच न जगह्कणोर्सामानाधिकरण्यमिति वाच्यं, कल्पितस्याधिष्ठानानतिरेकित्वेन जगतो ब्रह्मानतिरिक्तत्वादिति। नचैवं द्ह्मामिन्नं जगत्कर्थ मिथ्येति वार्च्य, जगज्जगत्वेन मिथ्या न्रम्- त्वेन तु सत्यमेवेति। शुक्तिकायां प्रतीतं रजतमापि रजतत्वेनैव मिथ्या, शुक्तित्वेन तु सत्यमेवेति। नच रापस्य व मीकस्थस्य सर्पत्वेनैव जगती जगरवेन सत्यावमेव- नतु मिथ्यालमिति वाच्य, तस्यापि सर्पस्य ब्रह्मर्वंनैव सत्वत्वमर्मदिष्टमिति। नय वह्मीकसर्पर ज्ुसरदरोरविशेष इति वारच्य, व्यहारार्थ कल्पित विशेषरय सत्त्वादिति। नच यदि जगज्जगर्वेन मिथ्या सर्हि ब्रक्मापि त्रह्मत्वेन मिथ्यैवेति वाच्य,

** 248 **

अविकाराय शुद्धाय इत्यादिश्लोकस्यापि निर्विशेषत्रह्मपरत्वोपपतिः । २२९

ब्रह्मण: कुत्रचिदकल्पितत्वेन सत्यत्वादिति। नच तदपि कल्पितमेवेति वाच्य, अनवस्थादोषात्।

नाधिकरण्यमयुक्तमिति वाच्यं, मृद्घट इति दर्शनाव्। नच घटोपि सत्य एवेति वाच्य, श्रुत्यैव तदस- त्यत्वस्योक्तत्वात्। सर्वत्रामि सत्यासत्ययोरेव सामानाघिकरण्य, नतु सत्ययोरिति-नहि मृत्तन्तुकनका- दीनां सत्यानां सामानाधिकरण्यमस्ति मृत्तन्तुमृत्कनक तन्तुः कनकमिति । तस्माज्जगच्च स इति सामानाधिकरण्यं मुख्यमेव; नतु शरीरशरीरिभावनिबन्धनं गौणमप्रामाणिक वैयधिकरण्यपर्यवसायीति- संक्षेपः । स्वेनैव रूपेणावस्थित नतु प्रकृत्यादिविशिष्टमित्यर्थ इति यत्तदसत्-तव मते पकृत्याद्यविशिष्ट- स्यैवामावात्। प्रपश्चदशायीं प्रलयदशायां मुक्तिदशायां च चिदचिदीधरत्रयस्य सत्त्वात्तदापीश्वरचिदचि- द्विशिष्ट एवेति। अत एव हि विशिष्टयोरद्वैतं विशिष्टाह्वैतं; सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टस्य स्थूलचिदचिद्विशि- षटस्य चेश्वरस्यैक्यमिति तदर्थः । यद्वा शरीरशरीरिभावविशिष्टमद्वैतं विशिष्टाद्वैतमिति। तथा च शरी- रिण ईधरस्य सर्वदापि शरीरवैशिष्ट्यमस्त्यैवेति कथमविशिष्टेश्वरसिद्धिस्तव मते? यदि तु प्रकृत्याद्यविशिष्ट: परिशुद्ध ईश्वरोस्ति, तर्हि सोडद्वैत एव। किंच किमेक एवेश्वरः प्रकृत्याद्यविशिष्टस्तद्विशिष्ट्श्र भवति ? यद्वा द्वावीश्वरौ? आधे किं कालभेदादुत युगपत् १ न द्वितीय :- व्याघातात्। नाद् :- अस्मिन् काले ईश्वरः प्रकृत्यादिविशिष्टः, पुनरस्मिन् काले नेति वक्तु तवाशक्यत्वात्। यदि त्वविद्यादशायां विशिष्ट: विद्यादशायां पुनरविशिष्ट इत्युच्यते, तर्ह्यस्मन्मतप्रवेशस्ते स्वमतप्रच्युतिश्र। न द्वावीश्वराविति विकल्प- स्समीचीन :- ईश्वरत्वस्यानेकनिष्ठत्वायोगात्, अनेकेश्वरसत्त्वे सृष्टयादिनियमायोगाच्च। एक एवेश्वरो नारायण इति तवाप्यभ्युपगमाच्च। तस्माद्यदि प्रकृत्याद्यविशिष्टः स्वरूपेण स्थित ईश्वरस्तर्हि सिद्धमे- वाद्वैतं- वैशिष्टचस्य मिथ्यात्वादिति। ननु प्रकृत्यादयरसर्वदापि सन्त्येवेति नाद्वैतसिद्धिः, किंतु सद्विरपि प्रकृत्यादिमिरीश्वर: कदा चिदविशिष्टरसन् स्वरूपेण स्थितो भवतीति, मैवम्-यदीश्वरः कदाचित्वरू- पेण स्थितः, कदाचित्पुनः पररूपेण स्थितस्तहिं विकार्येव भवेत्- विकारिणश्चानित्यतं प्रसिद्धम्। नित्यस्त्वीश्वर: । किंच रज्जोस्सर्परूपेण स्थितेर््रन्तिमूलत्वाद्वस्तुनः पररूपेण स्थितिर्मिथ्यैव। तथाच ईश्वरस्य पररूपेण स्थितिमिथ्यैवेति सर्वदापि स्वरूपेणैव स्थित ईश्वरः। तचश्वरस्य स्वरूप प्रकृत्या- धविशिष्टमिति त्वयैवोक्तमिति कथ विशिष्टेश्वरस्य सत्यस्व सिद्धिः। अपि च 'असङ्गो नहि सज्यत' इति श्रुतेः कथमसङ्गस्येश्वस्य प्रकृत्यादिवैशिष्टय सग्मवेत्, कथ वा ईश्वरवियुक्तानां मकृत्यादीनां सिद्धिः, ईश्वरस्यापृथक्सिद्धविशेषणभूता हि प्रकृतिपुरुपकालादयः । यदीश्वरः प्रकृत्याद्यविशिष्टस्तर्हि प्रकृत्यादय ईश्वरस्यापृथ विसद्धविशेषणं नैव भवेयुः। तस्माद्याहतमेवेद परस्य वचनमिति ॥ 'अविकाराय शुद्धाय' इत्यादिशोकस्यापि निर्विशेपत्रह्मपरत्वोपपत्तिः । अथ 'अविकाराय शुद्धाय नित्याय परमात्मने। सदैकरूपरूपाय विष्णवे सर्वजिष्णवे' इति श्लोकस्याथों विचार्यते-तथाहि- स्वयं कस्थ चित्कार्य न भवतीत्यविकार इति यत्तदसत्-स्वयं

** 249 **

२३० श्री शक्कराशङ्करमाष्यविमर्शः ।

कस्यचितकारणमपि न भवत्येव परमात्मेति कथ कार्यमेव न भवतीत्युच्यते- 'न तस्य कार्य करण च विद्यत' इति हि अ्तम्। नच यतो वेति क्रुतेर्जगत्तस्य कार्यमेवेति वाच्य, किमव्यक्त जगत्परमात्मनः कार्यमित्युच्यते? यद्वा व्यक्तम्? नादः- तस्याकार्यत्वादव्यक्तं प्रधानप्रकृत्यादिपदवार्च्य ह्वज 'मूल प्रकृतिरविकृति'रिति वचनात्। न द्वितीय :- व्यकतस्य महदहक्कारादिलक्षणस्याव्यक्तकार्यत्वेन परमात्मा- कार्यत्वात्। त्वयाप्युक्तमविकारायेति कार्यकारणरूपोभयावस्थाचिद्यावृत्तिरिति। नच न विद्यते विकार: कार्य यस्य सोऽविकार इति बहुव्रीहिसमासस्याप्याश्रयणात्परमात्मा कस्यचित्कारणमपि न भवती त्युच्यत इति वार्च्य, यधेव परमात्मा कस्यचित्कारणं च न भवति, अत एवं कार्यकारणोभयावस्था -- चिद्यावृत्त च भवति, तर्हि 'एकमेवाद्वितीय ब्रक्मे'ति वावयव्याख्यानसमये त्वयैव एकमेवेत्यविभक्तनामरूप कारणावस्थ ब्रह्मोच्यत इति पूर्वमुक्तं कथम्? क्थ वा रामानुजेनापि सच्छव्द्रवाच्यस्य त्रह्मणो जगदुपा- दानत्वं जगन्निमित्तत्वं चेत्युक्तम्: तथा बहुस्यामिति सङ्कल्प्य परमात्मैव जगदभूदिति कृत्वा कार्यावस्थ- मपि ब्रह्मैवेति कर्थ प्रागुक्त त्वयैव? नच चिदचिद्विशिष्ट व्रह्ैव कार्यकारणोभयावस्थ, नतु शुद्ध ब्रक्मेति वाच्यं, तव मते शुद्धब्रक्मण एवामावात्प्रकृतिपुरुपाभ्यां नित्याभ्यां नित्ये हि ब्रह्म सदापि विशिष्टमेवेति। नच नित्येनापि नित्यं कदाचिदविशिष्ट भवेदिति वाच्य, सर्वव्यापि नित्येश्वरस्य कदाचित्केनचि- द्वैशिष्ट्यामावस्य दुर्वचत्वात्। नच सर्वव्यापि नित्यगगनस्य धटेनेव नेश्वरस्य प्रकृत्यादिवैशिष्टयमिति वाच्यं, तर्हि गगनवदीश्वरोपि सर्वदापि प्रकृत्याद्यविशिष्ट एव भवेत- नहि गगन कदाचिद्घटेन विशिष्ट कदाचित्पुनरविशिष्ट भवति-यदि गगनवदीश्वरस्सर्वदा सर्वेणाविशिष्ट इत्यम्युपैषि, तदा तव कथ विशिष्टाद्वैतसिद्धिरिति। यतो वेति श्रुतिस्तु मायया ब्रह्म जगज्न्मादिकारणमित्येवंपरा। अविकारायेति पद तु ब्रह्मणस्सर्वविधविकारविधुरत्वप्रतिपादनपरं, नतु ज्ञातृत्वादिकविपयविकारसद्भावप्रतिपादनपर- तथा संकोचने मानाभावादिति। तथा शुद्धायेत्ति बद्धव्यावृत्तिरित्यप्यसत्-बद्धस्यापि शुद्धतात्- नहि संसारदशायामशुद्धो जीवो मुक्तिदशायां शुद्धो भवति, तथासति विकारित्वापत्ते :- 'अविकार्योयमुच्यत' इति हि गीतं भगवता। नचैव बद्धस्यापि शुद्धत्वे कथे संसारित्वमिति वाच्य, शुद्धेप्यात्मनि संसारित्वं अ्रमप्रयुक्तमेवेति। अनात्मतादात्म्याध्यासेन हि भवत्यात्माऽशुद्ध इव। नच मलेनादर्श इव प्रकृत्या जीवो विशिष्टस्सन्नशुद्धो भवतीति वार्च्य, निरवयवासङ्गजीवस्य प्रकृतिसङ्गायोगात्। आदर्शो हि सावयवस्ससङ्गश्व। यदि तु शुद्धायेत्यनेनाध्यासिकाशुद्धिरहितायेत्युच्यते तथाच वद्धव्यावृत्तिस्सिद्धे- त्युच्यते, तर्हींष्टापत्तिरेव। नित्यायेति मुक्तव्यावृत्तिरिति यत्तदप्यसत्-मुक्तस्य च नित्यत्ात्। नच शुद्धत्वेन नित्यायेत्यर्थान्मुक्तव्यावृत्तिसिद्धिरिति वाच्च, मुक्तत्यापि नित्यं शुद्धत्वात्। नच मुक्तो मुक्ते: प्रागशुद्ध इति वाच्यं, मुक्ते: प्रामक्तस्यैवाभावात्। नच य इदानीं मुक्तस्स इतः प्रागशुद्ध इति वाच्य, त्वद्दृष्ट्या तस्य तदा तथात्वेगि तद्दृ्या स तथाविधो नैवेति। आत्मस्वरूप साक्षा- क्कृतवान्हि मन्यते सदाप्यहं नित्यशुद्धबुद्धमुक्तखमाव एव, बद्धर्त्वं तु भ्रन्तिप्रयुक्तमेव ममेति। अथ परमात्मन इति न नित्यमुक्तव्यावृत्ति :- परमात्मनो नित्यमुक्तत्वात्। नच यस्मात्परो

** 250 **

अविकाराय शुद्धाय इत्यादिश्लोकस्यापि निर्विशेषत्रह्मपरत्वोपपत्तिः । २११

नास्ति स परम आत्मा परमात्मा; नित्यमुक्तास्तु न परमा :- तदपेक्षया परस्येश्वरस्य सत्त्वादिति वाच्य ईश्वरस्यैव नित्यमुक्तत्वातदन्यस्य नित्यमुक्तस्यैवाभावात्वदभिप्रेतानन्तगरुडादीनां नित्यमुक्तत्वाभावाच। अशरीरो हि नित्यमुक्त:, यरसशरीरस्स नैव मुक्त्त:, 'सह वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ती'ति श्रुतेः प्रियाप्रियापहतेरेव मुक्तित्वाच्च। एतेन सशरीरस्य विष्णोरीश्वरत्वमित्यपि परास्तम्-त्रह्मादिव- द्विप्णोरपि देवताविशेषत्वस्य स्वाभ्युपेतत्वात्। देवत्वं हि मनुष्यत्वादिवज्जातिः, जातिश्व देहधर्म एन नात्मघर्म:, अजस्यात्मनो जात्ययोगात्। प्रकृतश्लोकस्थविष्णुपदं सर्वव्यापिपरं विश्वं वेवेष्टि व्याप्नो: विष्णुरिति व्युत्पत्तेः। सर्वव्यापिन एव परमात्मत्वाच् न वैकुण्ठैकदेशस्थो विष्णुदेव: परमात्मा भवितु- महति। विलक्षणविग्रह्वत्तयापि समस्तवैलक्षण्यमाह- सदैकरूपरूपायेति, यत्तदसत्-अशरीरस्य परमात्मनो विलक्षणविग्रहायोगात्, विलक्षणवित्रहवतः परिच्छित्त्वेन परमात्मत्वायोगाच्च। मायया सर्वस्यापि परमात्ममिन्नस्य परमात्मशरीरन्वेन परमात्मनो विलक्षणविग्रहवैशिष्टचायोगाचच। नच मनु- ष्यादिजीवशरीरापेक्षया दिप्ण्वास्य परमात्मशरीरं दिलक्षणमिति वार्च्य, विष्णुशरीरन्मनुष्यादिशरीराणामपि परमात्मशरीरत्वात्। नच मनुष्यादय ईश्वरशरीराण्यपि जीवशरीराणि च भवन्ति- विष्णुस्तु ईश्वरशरीर- मेवे नतु जीवशरीरमिति विप्णोरीश्वरविलक्षणविग्रहत्वमिति वार्च्य, किं विष्णुशरीरं समाणमुताप्राणम्? आंधे यो विष्णुशरीरे प्राणभृदस्ति स जीव एव- 'जीवत्वं प्राणधारणा'दिति स्मरणात्। न द्वितीय :- मृतत्वापत्ते:। तस्माद्वह्मरुद्रादिविलक्षणविग्रहैष्वहमित्यमिमन्यमाना यथा जीवा स्तथा विष्ण्ाख्यविल- क्षणविग्रह प्यहमित्यभिमन्यमानो जीव एव- 'कर्योपाधिरयं जीव: कारणोपाधिरीश्वर' इति थ्रुतेः। शरी- रेन्द्रियादिक हि कार्ये, कारणं तु मायैव। नच कर्मजन्यशरीरवानेव जीवः, मायामयशरीरवांस्त्वीश्वर एवेति वाच्य, मायामयमीश्वरशरीरमित्यस्य कोर्थ :- किं मायाजन्यमित्यर्थः ? यद्वा मायैवेति ? नाद :- जीवशरीरस्यापि मायाजन्यत्वात्। द्वितीय इष्ट एव। तस्मान्माययैवेश्वरशरीरीव भाति, नतु वस्तुत इति कृत्वा नास्ति विलक्षण: कोपि विग्रह ईश्वरस्य। किंच ईश्वरम्य विलक्षणविग्रहाभ्युपगामेपि न स विग्रहस्सदैकरूप :- मत्स्यकूर्मवराहनरसिंहादिमेदेन नानारूपत्वात्। नच विष्णुवित्रहस्सदैकरूप इति वार्च्य, तस्याप्यनित्यत्वेन सदैकरूपत्वाभावात्। नच स नित्य एवेति वाच्य, 'कालेन पश्चत्वमितेषु कृत्सशो लोकेषु पालेषु च सर्वहेतुषु। तमस्तदासीद्वहनं गभीरं यस्तस्य पारेडमिविराजते विभु'रिति भागवतात्। नच स विभुर्विष्णुविग्रह एवेति वार्च्य, तस्य मौतिकस्य तमःपारविराजमानत्वायोगात्। नाचाभौतिकरस इति वाच्य, रूपादिमतस्तस्यामौतिकत्वायोगात्। नचादित्यवर्णस्स इति वा्च्य, नीलस्य विष्णोरादित्यवर्णत्वायोगात्। रक्तत्वेपि तस्य तैजसत्वेन भौतिकत्वात्। नचाग्न्यादेरपि तेजःप्रदत्वेन न स भौतिक इति वाच्य, स्वयँतेजोवान् सन्नेवाग्न्यादेरपि तेजःप्रदो भवतीति कृत्वा कर्थ तेजोवतस्तस्य रूविणो भवेदभौतिकत्वम्। भवतु नाम तस्यामौतिकत्व तथापि तेजोमयत्वं दुर्वारम्- तेजश्र भूतमेवेति कथ तमशशेषदशायां तेजोभूतसत्त्वं। किंच यदि विष्णुस्तेजोमयस्तर्हि तस्य कर्थ तमसः पारे विराज- मानत्वं- नंहि तेजसि सति तमस्सिथितं स्यात। तस्मादज्ञानसरूप: परमारमैव विभुः ।आकाश दिभूता-

** 251 **

२३२ श्री शङ्राशक्करमाष्यविमर्शः ।

नामेवाभावे कर्थ रूपवतो विष्णुविग्रहस्य सत्त्वमिति। किंच विष्णुविग्रहस्य सदैकरूपत्वमपि दुर्वच,

ददर्थः । यदुक्त 'विष्णवे सर्वजिष्णव' इति नृपनभोव्यावृत्तिरिति तद्युक्तम् -- विष्णोस्सर्वजीवसरक्षकत्वेन नृपत्वात्तव्यावृत्तिरयुक्तैवेति। नभोव्यावृत्तिस्तु नित्यायेत्यनेनैव सिद्धेति। अत्र श्लोके एकैकमेव विशेषणं सकलेतरव्यावृत्तं परब्रह्म बोधयति-तथाहि अविकाराय आत्मैक एवाविक्रियः, अन्यस्त्वनात्मा सर्वोपि विक्रियावानेव- प्रकृतिमहदादीनां महदहक्कारादिरूपेण विक्रियमाणत्वदर्शनात्। नच जीवोप्यवि- कार एवेति वारच्यं, जीवस्यैव ब्रह्मत्वेन ब्रक्षविशेषणस्य जीवे प्रसङ्ग इष्ट एवेति। तथा शुद्धाय आरमैक एव शुद्ध: गुणदोपरहितत्वात्, अन्यस्त्वनात्मा अशुद्ध एव तद्वत्वादिति। तथा नित्याय- आत्मैक एव सत्यत्वेन नित्यः, अन्यस्त्वनात्मा- आतत्वेनानित्य एवेति। तथा परमात्मने- अत्मैक एव.परम आत्मा अन्यस्त्वनात्मा अपरमात्मैव- अनात्मस्वात्मत्वस्य कल्पितत्वेनापरमत्वादात्मन्यात्मत्व- स्याकल्पितत्वेन परमत्वाच्चेति। सदैकरूपरूपायेति- सचिदानन्दलक्षणमारमखवरूपमेकमेव सदाप्येकरूप तद्िन्नस्यानात्मनसस्वरूपं तु नानारूपमिति। विष्णव इति- आत्मैक एव परिपूर्णत्वात्सर्वव्यापी, तदन्यस्त्वनात्मा परिच्छित्नत्वादविष्णुरेवेति। सर्वजिष्णव इति- आत्मैक एव नित्यनिरवयवत्वा- तस्वतन्त्रर्सर्वश्चानात्मा तत्परतन्त्र इति सर्वजिप्णुरात्मैव, अनात्मा तु तत्परतन्त्रस्तज्जित एवेति।

भावैर्निर्विशेष ब्रम्मापि लक्षितमेव श्लोकेनेति संक्षेपः ॥ ब्रह्मरुद्र विष्णुपदानामर्थविचारः। यदुक्तं विष्णवाख्यावतारविग्रहद्वारा भगवत्पर्यन्तो हरिशब्दः, हिरण्यगर्मशङ्करशब्दौ तु जीव- द्वारा भगवत्पर्यन्ताविति तद्युक्तम्-यद्यवतारविग्रहस्य विष्णुरिति नाम तर्हि तड्डित्थडवित्थादि- शब्दवदव्युत्पन्नमेव भवेत्- नहि वैकुण्ठलोकैकदेशस्थो विष्णुविग्रहस्सर्वव्यापित्वलक्षणावयवाथवा- न्भवितुमर्दति- यथा हरिशब्दस्तथा विष्णुशव्दोपि भगवद्धाच्येव- हरिशब्दश्र हरतीति हरिरिति व्युत्पत्त्या साक्षादेव परमात्मवाची, नतु शङ्मचक्रादिमद्विग्रहविशेषवाची । यदि तु चतुर्मुजत्वा- घ्ुपलक्षितवित्रहविशेषवाच्येव विष्णुशब्द इत्याग्रहः, तर्हि चतुर्मुखत्वाद्युपलक्षितवित्रहविशेष- वाच्येव हिरण्यगर्भशब्दः, त्रिलोचनत्वाद्युपलक्षितविग्रहविशेषवाच्येव शह्करशब्द्श्चेति तुल्यमेव। यदि तु हिरण्यगर्मशक्करशब्दौ चतुर्मुखत्वत्रिलोचनत्वादिविशेषविशिष्टवित्रहयुक्तजीवद्वारा भगवत्पर्यन्ता- वित्युच्यते, तर्हि हरिशब्दश्च चतुर्मुजत्वादिविशेषविशिष्टवित्रह्युक्तजीवद्वारा भगवत्पर्यन्त इति तुल्यमेव। नच विष्णुशरीरविशिष्ट ईश्वरः, हिरण्यगर्मशक्करशरीरविशिष्टौ तु जीवाविति वाच्य, यो यश्शरीरविशिष्टस्स स ईश्वरो न भवत्येवेति व्याप्तेर्विष्णुशरीरविशिष्टोपि जीव एवेति। तस्माङ्गलविष्णु- रुद्राख्यमूर्तित्रयं समानसम्पत्कमेव। अतएव 'ब्रझ्मविष्णुशिवा ब्रह्मन् प्रधाना ब्रह्मशक्तय' इत्युक्तप् --

** 252 **

२३३

ब्रक्मण: परमात्मन ईशनशक्तयो हि त्रम्मविष्णुरुद्रारयः। अत्रद बोध्यम्-मायावच्छित्ं चैतन्य- मीश्रः स चैकोपि मायानिष्ठसत्त्वादिगुणल्यभेदाद्विण्ण्ादिशब्दत्रयप्रतिपादो भवति- तत्र ब्रह्मणो या निर्माणशक्तिस्सा ब्रह्मेति, या रक्षणशक्तिस्सा विप्णुरिति, या संहरणशक्तिस्सा रुद्र इति चोच्यते -- तासां च शक्तीनामुपासनार्थ मूर्तित्रय कल्पितमिति। यदित्वकल्पितमेव मूर्तित्रयमस्तीत्याग्रहस्तर्हि ता एव ब्रह्मशक्तय एतन्मूर्तिल्य स्वीकृत्य तिष्ठन्तीति मन्तव्यम्। अथापि यद्यसन्तोषस्तर्हि ब्रह्मविण्णादिमूर्ति- श्रयवन्तस्त्रयस्ते जीवा ब्रक्मण ईश्वरस्य शक्तय इति विज्ञेयम्- ईश्वरस्य चिच्छक्तिर्हि जीवः, जीवेपु च तेपां त्रयाणां प्रधानत्वादुक्त प्रधाना व्झ्मशक्तय इति। तम्माद्यदि विष्णुरीश्वरस्तर्हि ब्रह्मस्दरावपीश्वरा- चेव। यदि विप्णुर्जीवप्रधानस्तर्हि ब्रह्मरुद्रावपि जीव प्रधानावेवेति न ब्रम्मरुद्रापेक्षया विष्णोरुत्कृष्टव स्वप्नेपि सम्भावयितुं शक्यते । ननु विष्णुः पिता ब्रम्मा तत्पुत्रः शर्वस्तु तत्पौत्र इति पुत्रपौत्रापेक्षया विष्णुरुत्कृष्ट इति, मैनम्- मूर्तित्रयस्य परस्पराजन्यत्वात्। अन्यथा शिवः पिता ब्रह्मा पुत्रः विष्णुः पौत्र, ब्रझ्मा पिता रुद्रः पुत्रः विप्णुः पौत्र इत्यादिप्रतिपादनपुराणान्तरविरोघात्। भवतुनाम पुत्रपौत्रदेहापेक्षया पितृदेहस्योत्कष्टत्वं तदवच्छिन्नं चैतन्यमीश्वराख्यमेकमेवेति नात्रातिशङ्कनीयमित्यलम्। यदुक्तं ज्ञानस्वरूपमिति श्लोक: क्षेत्रज्ञव्यष्टयात्मना स्थितस्य परमात्मनस्स्वमावमाहेति तदयुक्तम्-क्षेत्रज्ञविलक्षणद्रव्यस्य परमा्त्मन :े क ्षे त्र ज्ञात्मना स्थित्ययोगात्- नहि मृद्घटात्मना तिष्ठतीतिवतन्तुर्घटातमना तिष्ठतीति वक्तु शक्यते- इति॥ शास्त्रस्य निर्विशेषत्रह्मपरत्वे 'निर्गुणस्याग्रमेय स्येत्यादिश्लोकोक्तप्रश्नप्रतिवचना- नुपपत्तिशङ्का- तननिरासश्। यदुक्त यदि निर्विशेषज्ञानरूपत्रह्माविष्ठानश्रमप्रतिपादनपर शास्त्रं तर्हि-श्लो॥। 'निर्गुणस्याप्रमेयस्य शुद्धस्याप्यमलात्मनः। कर्थ सर्गादिक्तृत्वं ।ह्मणोऽभ्युपगम्यत।।'इति चोद्यम्- श्लो॥ शक्तयस्सर्वभावाना- मचिन्त्यज्ञानगोचराः । यतोऽतो ब्रह्मणस्तास्तु सर्गादा मावशक्तयः ॥ भवन्ति तपता श्रेष्ठ! पावकत्य यथोष्ण' तेति परिहारश्र न घटते, इति तदप्यसत्-प्रकृतप्रश्नप्रतिवचनाभ्यां शास्त्रस्य निर्विशेषज्ञान- रूपव्रह्माधिष्ठानभ्रमप्रतिपादनपरत्वमेव निश्चीयत इति- तथाहि- जगत्सर्गस्थितिलयकर्तृत्वं रजस्सत्त्वतमोगुण- बत एव सम्भवति न तु निर्गुणस्य- रज आदिगुणकार्यत्वातसर्गादीनाम्। ब्रह्म तु निर्गुणमित्युक्त, कथ तस्य सर्गादिकर्तृत्वाभ्युपगम :? तथा यत्पमेयं तत्त्ष्टृत्वादिधर्मयुक्त भवतु नाम- ब्रह्मत्वप्रमेयमिति कर्थ तस्य सर्गादिकर्तृत्वाभ्युपगमः१ तथा यद्विकारि तत्त्रष्टृत्वादिविकारवद्भवेत्, व्रश्मत्वविकारि शुद्धमिति कथ तस्य सर्गादिकर्तृत्व।भ्युपगमः! कथ ब्रम्म शुद्धमत आह- अमलात्मन इति; निर्मलस्वरूपस्येत्यर्थः । नच निर्गुणस्येत्यनेनैवालमप्र मेयस्येत्यादिविशेषणान्तराणि व्यर्थानीति वाच्य, निर्गुणमपि ब्रम्म सर्गादिकर्तृ न भवति कि पुनरप्रमेयमपीत्येवपरत्वाद्विशेषणान्तरप्रयोगस्य। यद्वा निर्गणं बरम्मेत्युक्त; निर्गुणत्वे हेतु- रप्रमेयत्वमप्रमेयत्वे हेतुश्शुद्धत्व, शुद्धूत्वे हेतुरमलात्मत्वमिति व्तुमनेकविशेषणोपन्यसः। अथवा त्रम्म निगुणं निगुणत्वादेवाप्रमेयमप्रगेयत्वादेव शुद्धं शुद्धत्वादेवामलात्मेति ववतुमिति। सर्वघापि निर्विशेष- ** 253 **

२३४

चिन्मान्रम्य ग्रश्ण: कर्थ सर्गादिकर्तृत्वमभ्युपगम्यत इत्येव प्रभ्नार्थ: । एवमेब भागवतेपि बिदुरेणायमेव मैत्रेय: पृष्ट :-- इको।। 'ब्रह्मन् कर्थ भगवतश्चिन्मात्रस्याविकारिणः । लील्या वापि युउेरनिर्गुणस्त्र गुणा: किया' इति। यदि न्रम्न त्वदुक्तविधया सगुण प्रमेय च, तर्हि तस्य सर्गाविकर्तृत्वें सम्भवर्ये- वेति कृत्वा प्रभ्स्यैवानवसरमस्ततेति। अर्थपुनः प्रतिवचनशलोकार्थ :- केके तचद्स्तूनां तास्ता- शशवतय: प्रृथवपृथवसन्ति- ताथ्र वस्तुशकतयः कार्यलिङ्गकानुमानगम्या एव नतु चिन्तयितुं शकया :- या पाचकस्य उप्णता, अलस्य झीतता, यथा च मृदी घटजननशक्तिस्तन्तो: पटजननशविसिश्, यधा वा भेषजस्य रोगहरणशक्तिश्वस्य क्षुनिवारणशक्तिरिति। एवं अ्रग्णश् जगनिर्माणशक्तिजगद्रक्षणशक्ति- जगद्धननशक्तिश्धेति शक्नित्रयमस्ति- अवशिष्टावशवतयोडजैवान्तर्मृताः । यद्यप्येकैव ब्रक्मशक्तिर्माया तथापि सत्वा दिगुणप युक्तरक्षादिका र्थमेदादेकापि मायशक्िदशकितित्यमिति व्यवहता। अतएव। 'मार्या तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वर'मिति मायैक्यम्। 'इन्द्रो मायामि: पुरुरप ईयत' इति मायानेकत्वै च श्ुन्युक्तमविरुद्ध भवति। तथाच- र्वदुक्तविधया न निर्विशेष चिन्मात्र व्रक्म जगरकर्तृ भवति, किंतु मायावीश्वरास्य सविशेष त्रक्षैवेति प्रतिवचनश्लोकार्यः । तवश् निर्विशेषमपि जक्ष मायया सविशेष- मिव भूत्ा सर्गादिकर्त्रिव भवनि; वस्तुतस्तु निर्विशेषमेवेति न सर्गादिकत्रिति भावः । ननु कि सविशेषत्रम्मणि मायास्ति? उत निर्विशेषे? आद्े. कर्ष निर्विशेष नभ्म मायया सविशेष भवेत्- नहि निर्विशेषे ब्रह्मणि मायास्ति; न द्वितीय :- निर्विशेषे मायेति व्याघातादिति, मैत्रम्-माया किं मायिनि वर्तते? उत निर्माये? नाद :- मायास्थितेः प्राक्तस्व मायित्वस्वैवायोगाव्। नान्त्य: व्याघातादिति। ननु शिप्योहमस्मि भोस्तव सदुत्तरमुच्यताम्। शरृणु सोम्य! तर्हि वच्मि- यल गन्घस्सा पृथिनी; पृथिवी च गन्ववतीतियत्। यत्र माया तद्वक्- प्रम्म च सविशेषमिति तब्च अक्मणरसविशेषसं माययैव, नतु वस्तुत इति निर्विशेषत्रह्मसिद्धिरिति। केत मायाशब्दार्थ इति? उच्यते- व्यवहार इति-वस्तुत इत्यस् प्रतियोगिखान्-माया हि व्यावहारिकी कार्यगम्यस्वारकार्यस्य च व्यावहारिकल्वादतो माययैवेत्यस्य व्यवहारत एवेत्यर्थः। मायिन- मित्यत्न तु मायाशब्ददशक्तिवाचीति विवेक:। तम्मानिनिर्गणन्रम्मणो जगत्कर्तृत्वाद्ययोगेपि मायिन ईश्व- शरयस्य सगुणन्क्णस्तदोग उचित एवेति प्रतिवचनाभिप्राय इति॥ मायाया ब्रह्मशक्तित्वोपपत्तिः । ननु यदि वम्म सशक्तिक तर्हि सदापि सशक्तिकमेव, नतु कदाचित्सशक्तिक, कदाचितपुन- रशक्तिकमिति वक्त शक्यते; नहि बहिः बदाचिह्दाइस्फोटदिजननसमर्थः, कदाचित्तु नेति बकत वाक्यमिति, मैयम्-दाहस्फोटादिजनने शक्तोपि वहिः कदाचिन्मणिमन्त्रादिसमवधानेसति भवत्येवा- शक इति। नय शक्त: कदाचिदशक्तो भवतुनाम- मशक: पुनरशकस्तु न भवत्येवरेति वार्च्य, दारु- गतो हिरशक्तोपि मथनाहारुपमृतस्सन् शक्तो भवतीति दर्शनात्। किंच सृष्टिकाले लयकरणाशकमपि ब्ह्म लयकाले तच्छक्तमेव भवति। नच सृष्टिकालेपि लयकरणशक्तमेव नक्ेति वाच्य, तदानीमपि

** 254 **

मायाया अश्शक्तित्वोपपततिः । १३५

तच्छक्तरवे वयप्रसजात। नच सृष्टिशकतिपतिषद्धासती रशक्तिरसृष्ठिकाले ब्रक्षणि वर्तत इति वाच्य, प्रतिबद्धायास्तस्यास्सत्वे मानामावात्। नच वहौ मण्यादिसमवधानपतिबद्धा दाहादिजननशक्तिरस्त्येव सथेति वाच्य, तत्सत्त्वस्याप्यनभ्युपेयत्वात्-शक्तिर्हि कार्यगम्या कार्याभावे शवत्यभाव एवेति। सस्मान्मप्यादिसमवधानदशार्यां वहौ शक्तिर्नास्त्येय। अत एव तदा व हिर्दोहाफोटादिजननासमर्यो भवति। सामर्थ्य हि शक्ति: सामर्थ्याभावस्तु शवत्यभाव एवेति। एवं च तकर्काले सा सा शक्ति- रस्ति ब्रक्णि नतु सर्वदापि सर्वाक्शवतय इति कृत्वा यथा सत्तच्छितिरहिते ऋक्णि तचककाले सा सा शक्तिरुदेति, तथा सर्वशक्तिरदितेपि ऋ्रक्मणि शक्तिरुदेत्येव। अत ए 'माया चाविधा च स्कयमेव भव'तीति अयते। एवं जन्मवत्वादेव मायाया नायोप्यस्ति- 'जातस्य हि धृवो मृत्यु'रिति गीताबचनाव्। एवं जन्मनाशवत्वादेव माया मयत्यनित्या, एवमनित्यत्ादेवासत्या- मदनिर्त्य तद्धयसत्ये रजुसपबत्। एवं मायाया मिथ्यात्वादेव तस्कार्यमिदमखिळमपि जगन्मिथ्यैय नहि मिथ्यावस्तुनमसकासात्सत्य बस्तु भवति। एवं वक्ममित्तस्य सर्वस्य मिथ्यात्वादेव श्क्षैक निर्विशेष सत्यमिति निर्विशेषत्रह्मसिद्धि :- इति। नच तथासति निर्गणस्प न्रक्मण: कर्थ सर्गादिकर्तृत्वमिति प्रक्षस्य न ग्रह्षणः पारमार्थिकस्सर्ग:, अपि तु आ्न्तिपरिकल्पित एवेत्युत्तरर स्यादिति वाच्य, निर्गणश्रक्मणो भ्रान्तिपरिकल्पितसर्गस्याप्ययोगेन कस्यापि नास्त्येव- पारमार्थिकसर्गस्ैवामावान। व्यावदारिकसर्गादिकर्तृत्वे तु न निर्गुणनम्मणोस्ति- व्याघातात्, किंतु सगुणत्रक्मण एवेति समीचीनमेवोत्तरमुक्तमिति। यदुक्त- उत्पत्यादिकायें सत्या दिगुणयुक्त। परिपूर्णकर्मवश्येषु दष्टमिति, सत्त्थादिगुणरहितस्प परिपूर्णस्याकर्मय शयस्म कर्थ सर्गादि- कर्तृत्वमभ्युपगग्यत इति बोरध्य, हृष्टसकळयिसजातीयस्य ग्रह्मणो यथोदितस्वमायस्यैव जलादिविस- जाती यस्याम्न्यादेरौष्ण्या दिशक्तियोगबत्सर्वशक्तियोगो न विरुव्यत इति परिद्वार इति, तदयुक्तम्- रजासत्वतमोगुणलयमेव सृष्टिस्थितिउपक्षक्तित्रयमिति कथ गुणत्रयरहितस्य शक्तित्रययोगः। नच प्रकृति- गुणा एव सत्त्वादयो, नतु शक्त्य इति वाच्य, सत्त्यादीनां गुणत्वं पारिमाषिकमेवेति न नीरूपीतादिय- स्सत्वादयो गुणा:, किंतु प्रकृतिपरिणामत्वेन शककय एव। प्रकृतिहि शक्ति :- सत्त्वादीनां गुणत्वा- भ्युपगमेपि मकतेरीश्वरशक्तित्वात्म्रकृतिगुणास्ते ईश्वरगुणा एवेति कथमीश्वरस्य निर्गुणत्यम्। नच प्रकृतिर्नेश्वरशक्तकिरिति वाच्च, प्रधानपुरुषयोरीश्वरशक्तित्वस्य ववयैवोक्ततवात्। यदि तु प्रकृतेरेव सत्त्यादयो गुणा नेश्वरस्येति मत, तर्हि प्रकृतेरेव सर्गादिक्िया नेशवरस्व, नापि जीवस्येति सर्गादि- क्रियाणामकर्त्रैवेश्वरो जीवश्च। नच परकृतिसंसर्गाज्जीवो निर्गुणोपि सगुणो भवतीति वाच्य, तहिं तथे- वेश्वरोपि भवत्येय। नचेश्वरस्य नास्ति प्रकृतिसंसर्ग इति वाच्यं, 'यहच्छयैवोपगतामभ्यपद्यत लीक' येति मागवतादीश्वरोपि प्रकृति स्वीकृतवानेव, त्वयापि चिदचिद्विशिष्ट न्रक्षेत्युच्यते। अचिद्वस्तु दि प्रकृतिः। तथाच जीववदीश्वरोपि प्रकृतिरसंसष्टत्वात्सगुण एव। यदि तु प्रकृतिविविक्त ईसवरो निर्गण एवेत्युच्यते तहिं प्रकृतिविविक्तो जीवोपि निर्गुण एव। नम जीवस्य प्रकृतिविषेको दुर्कम ** 255 **

२३६

इति वा्च्य, अज्ञानात्मकृत्यवियेकमापन्नः खलठ जीव: प्रकृतिविवेर्क माप्नोत्येव, ज्ञानात्कथमन्यथा तक्ष्य मुक्तिसिद्धि :- प्रकृतिविनिर्मुक्तमात्मसरममिति त्वयापि दधुच्यते। देहाय्ाकारपरिणतमकृत्यविवेकेन, अविद्यारूपपकृत्यविवेकेन च मनुप्बोह स्थूछोई काणोह वचिरोहं मूकोह सुर्यह दुःहमजोहमि क्यमिमन्यमानो हि जीवस्तद्विवेके सति देहेन्द्रियादिविलक्षणासचिवानन्द आत्माहमिति प्रत्येति। प्रस्युत ईश्वरस्यैव प्रकृतिविवेको दुर्लय: नहीश्वरस्याज्ञानादितःप्राक्मकृत्यविवेक: प्राप्तः, येनेदानी तस्य ज्ञानात्मकृतिविचेको भवतीति बन्तु शक्यते- सर्वज्ञस्सन्नेव हीश्वर: पकृतिर्सतष्टः। किंच सत्त्व विष्णो- गुणो रजो न्रझ्मगुणस्तमो रुदस्य गुणः । - एवं गुणविवेकात्सत्त्वस्य सर्वोक्कृष्टत्वाद्विप्णुरसत्वगुणवान्सर्वोत्कृष्ट इति बदतस्तव कथमीधरस्प गुणाभावः। नच विष्णोस्सर्त्व शुद्धमप्ाकृतमिति वाच्यं, अमाकृतसत्त्वस्पैवाभावाङ्गगनारविन्दवत्। पकृतिगुणरवेन प्राकृतमेव हि सत्वम्- रजस्तमोभ्यामनभिभूतसत्व विष्णोरस्तीति हि शुद्धसत्वो विष्णु- रिस्युच्यते। किंच न विष्णोस्सत्वमेकमेवास्तीति वक्तु न शक्यते- दैव्यान्तकस्य हिरण्यगर्मोत्पादकस्प च तस्य तमोरजोगुणवत्त्वेनापि भाव्यत्वात्। नहि सत्यात् सृष्टिपलयौ भवतः- विष्णुश्ध सुष्टिस्थित्यन्त- कारणमिति कर्थ तद्वेतुगुणन्रयरहित :- नहि कारणं बिना कार्ये भबति 'स्थितिसंयमफर्तासौ जगतोस्ये'ति हि पराकरेणोक्तम्। तस्मादयदि विष्णुस्सर्गादिकर्ता तर्हि तद्वेतुभृतगुणन्रयव।न् गुणन्रयात्मि कमकृतिवानिति वा भवत्येवेति न सत्त्वादिगुणन्रयरहितस्प तस्य सर्गादिक्यक्तियोग इति। यदुक्तमश्रमेयस्य परिपूर्णस्येश्वरस्मैव सर्वकक्तियोगो, नतु परमेयस्यापरिपूर्णस्य जीवस्येति, तदसत्-जीवस्यापरिपूर्णवे सति परिच्छिन्नत्वेनानित्यत्वमसङ्गात्। नचान्त:करणोपहितो जीवो मवति- परिच्छिन पयान्तःकरणस्य परिच्छिनत्वादिति बाच्य, तर्हि अन्तःकरणस्यानित्यत्वात्सोप्यनित्य एव मवतीति तुल्पम्। किच परिपूर्णक्क्तियुक्त इस्यप्ययुक्तम्- येनाय युक्त: तस्यानेनाव्याप्तत्वेन परि- पूर्णत्वामाबात्। तस्मानिर्विशेष जह्ैंव परिपूर्णे, सविशेषत्रक्मण: परिपूर्णत् त्वौपचारिकमेव गगनवदिति। 'परमार्थस्त्वमेवैंक' इत्यनेनापि जगतः अपारमार्यत्वोपपत्तिः । यदुक परमार्थस्त्वमेवैंक इल्याद्यपि न कृत्सस्यापारमार्थ्यें वदति, अपितु कृत्स्य तदार्मकतया तव्मति रेकेणाव स्थितस्यापारमार्थ्यमिति, तद्सत्-परमात्मैक एव परमर्व इत्यनेन परमात्मशरीरभूतस्य जगतो Sपारमार्थ्यस्योक्तलात्। यदि तु जगदपि परमार्थ: परमास्मवत्तर्हि स्वमेक एवेत्यवधारणमयुक्त स्यात्। नच परमार्मव्यतिरेकेणायस्थितमेव जगदपारमार्यः, परमात्मात्मक जगत्तु परमार्य एवेति वाच्य, परमात्मव्य तिरेकेण स्थितमेर्क जगत, तदव्यतिरेकेण स्थितमन्यज्जगदिति यदि जगद्दय स्याचतर्हि तत्रैक परमार्थमू तमन्यदपर मार्थभूतमिति वक्तु शक्यते- नतु तबूदयमस्तीति। नच परमात्मात्मकमेव जगदरिति, न तु परमात्मानात्मर्क जगदर्तीति तदर्थ इति बाच्य, परमार्थसत्वमेवैंक इत्युक्त नतु परमार्थ: परमा- मात्मके उगदिति। नच परमारमन: परमार्थवादेव तदात्मक जगदपि परमार्थ एवेति वा्च्य, तथासति परमात्मनरसविदानदरूपत्यत्तदात्मके जगदपि सचिदानन्दरूपमिति वक्तव्यत्वाद। तथा नित्मला-

** 256 **

तवैष महिमा इत्यादिविष्णुपुराणान्तर्गतस्लोकानां जगन्मिथ्यात्वपरत्वपतिपादनम्। २३७

दात्मनस्तच्छरीरत्येन तदात्मर्क शरीरमपि स्थूर्ल पाच्चभौतिक नित्यमिति बक्तव्पत्वाच। तस्मान्चीवस्य नित्यत्वेपि तद्देदस्या नित्यत्ववत्परमातमनः परमार्थत्वेपि तच्छरीरस्य जगतोऽपरमार्थत्मे। नच देहस्या- नित्यत्ये विम्रतिपतिः- तस्य जन्मनाशमत्यक्षेणानित्यत्वे विप्रतिपत्यमावात्-जन्मनाशवर्त्व अनित्यतवम्। एवं परमात्मशरीरतया परमात्मात्मकस्य जगतो परमार्थत्वादेव परमार्थसत्वमेबैको नान्योस्तीत्युक्तम्।

न स्या, नहि कोपि चेतनाचेतनातमकाद.खिल ज्गजस्तसका रणात्परमात्मनश्रान्य: कश्ित्दार्थोस्तीति मन्यते, येन तलिषेथार्थमिद वचनं स्यात्- चिद्चिदीश्वराख्तरयस्सन्ति, नतु तदतिरिक किश्िदस्तीति- नहि परगात्माने पति ववमेवैंकः परमार्थ इस्युक्तेन वचनेन चिदचिदीधरायः परमार्था इति प्रतिपा- दितमिति कोष्यनुन्मतः प्रस्येति। नच चिदचिच्छरीरकस्त्वमेव परमार्थ इति प्रतिपादितमिति वार्च्य, तथाऽनुक्तत्वात्, अपरमार्थस्यान्यस्याभावेन तन्निपेधायोगाच्चेति। किंच तद्यतिरेकेण किमपि नास्ती- स्यप्ययुक्तम्-परमार्मजगतोरन्योन्यविलक्षणत्वेन सत्वाव्तिरेकस्य। शरीरशरीरिणौ हि परस्पर व्यति- रिक्तौ-अविवेकिन्तु तयोर्यतिरेक पश्चन्ति, विचेकिनस्तु शरीरव्यतिरिक्तमेव शरीरिणं, शरीरिव्यति- रिक्त च शरीरं पशयन्ति- आत्मानात्मविवेक एव खल विवेकः । 'तवैष महिमा' इत्यादि विष्णुपुराणान्तर्गतशोकानां जगन्मिथ्यात्वपरत्ववर्णनम्। ननु 'तबैंष महिमा येन व्याप्तमेतचराचर'मिति जगतः परमात्मव्याप्तत्वात्परमात्मव्यतिरेकेणाभाव एवेति, मैवम्-कि परमात्मा स्वमेव व्यापवानुत सव्यतिरिकत वस्तु? नादः- स्वस्य स्वज्यापकदव।- योगात्-नहि गगन गगनमेव व्याप्नोति। द्वितीये कथ परमात्मव्यतिरेकेण जगदभाव :- परमात्म- व्याप्तव्वेन परमात्मव्यतिरिक्तत्वाज्जगतः । किंच आत्मतया परमात्मना जगद्याप्तमिति तयोच्यते- तथाच मात्मतया जीवेन व्यास शरीरं किमात्मव्यतिरेकेण नास्तीति वक्तु शक्यते, बेन परमात्मना आत्मतया व्यार्स जगत्परमात्मव्यतिरेकेण नास्तीतयुच्येत। तस्मात्परमार्थस्त्वमेवैंक इत्यनेन परमास्मशरीरस्य पर- मात्मव्याप्यस्य या जगती पारमार्थ्यमेवोच्यते। ननु जगच्छरीरक:, जगव्यापकश् परमात्मेति त्वयाप्यम्यु- दस, तथाच जगतोऽसत्यत्वे तच्छरीरकस्य तद्यापकस्य व परमात्मनः कथे सत्यक्षमिति, उच्यते- अनित्यख्व/ज्गतोसत्यव्वेपि नित्यत्वात्परमारमा तु सक्य एवेति। शरीरत्वाद्याप्यत्याच्त जगदनित्य-शरीरे धनित्यं, व्याप्यन्ध घटादिरनित्य एवेति। अतएव नित्यो जीवो नेश्वरस्य शरीर, नापीध्वरेण व्याप्तः, कि स्वीश्वर दवेत्युच्यते। अन्दथा हि जीवस्यानित्यत्वं स्यादिति। एवं नित्यत्वात्परमात्मन एकस्वैव 'परमार्थस्त्वमवैंको नान्योस्ति जगतः पते' इन्युवतम्। एतेन 'तवदारमकमिद सर्व'मिति, त्वदन्यः कोपि नास्ति सर्वोत्मतया स्वमेब परमार्थ इति दोकस्यार्थ इति प्रत्युक्तम्। यदीद सर्वे जगन्न परमात्मा, किंतु परमात्मशरीसतया परमात्मात्मर्क, तर्हि परमालमनोऽन्यदेव जगदिति कर्थ वकतु शक्पते- ल्वदन्यः कोपि नारतीति- सर्वात्मतया स्वमेब परमार्थ इति बचने तु स्यामिमायेणायुक्तमपि वस्तुतस्समीचीनमेव। सर्वस्यामनि कस्पिततवेन सर्वस्यापि परतवीय स्वरूपमिति कृत्वा परमात्मनस्सर्वातमतया पारमार्थ्यमुचित-

** 257 **

२३८

मेवेति-सर्वस्थान्तरात्मतया त्वमेव परमार्थ इत्यर्थवर्णनेपि सर्वान्तरात्मतया परमात्मैक एव सत्य: अ्य रसर्व त्वसत्यमेय- 'एप त आत्मान्तर्याम्यमृतः', 'अतोन्यदार्त'मिति अुतेः- अमृतो हि नित्यत्यात्सत्यः, आारते खनित्यत्वादसत्यम्। तस्मातसर्वस्यादमा परमाहमैव परमार्थः। तदन्यत्सर्वे व्वपरमार्य एवेति। अत एबोकत 'परमार्थस्त्वमेवैंक' इति। ननु हे भूपते! त्वदन्यः कोपि नास्तीस्युक्ते न भुवो मिथ्यालं, किंतु तत्तुल्यराजान्तरस्पैव, तद्वद्वे जगतःपते! त्वदन्यः कोपि नास्तीतुक्के न जगतो मिथ्यासं, किंतु तत्तुल्यवस्त्वन्तरस्वैवति, मैन्रम्-दष्टन्तवावये अन्यशन्दस्य तुल्यार्थकत्वादन्यथा तह्ाक्यस्पैवाप्रमाणववादिति। यद्वा शेषपूरणेन वाक्यस्यान्वयः- त्वदन्यः कोपि मद्रक्षको नास्तीति। ननु जगतःपते! त्वमेव परमार्थ इति बचनान्न जगतो पारमार्थ्ये, तथासति जगतःपते! इति समुद्धिरयुक्ता स्यादिति, मैम्-नहि जगन्रविपाण- तुल्य, किंतु वयवहारक्षममेय- तथा च जगत्पतित्वमीश्वरस्य याबद्यवद्वारमरयेवेति कृत्वा हेजगतःपतेः इति सम्बोधन कृतम्। परमार्थदशायां जगदभार्व तु नान्योस्तीत्यनेनोक्तमिति। यदुक्तम् -- एकशब्द: प्राधान्यपरः, तथाच परमात्मैव प्राधान्येनास्ति, अपाधान्येन तु जगदस्तीति तहूचनार्थ इति तदसत्- कि दमेवैकः परमार्थ इत्वन्वयः यद्ा एकस्त्यमेव परमार्थ इति आधे-जगतोऽमुयमेव पारमा्वमिति व्यावहारिकत्वमेव सिद्धम्। द्वितीये- प्रधानस्य परमात्मन एव पारमाथ्यमिति कृत्वा अप्रघानस्य जगतोडपारमार्थ्ट्यमेव सिद्धमिति। यदुक्त जगतस्सत्यत्वे 'तवैंष मदिमा येन व्याप्तमेतचराचर'मिति न वक्तरव्य, किंतु तवैषा भ्रान्तिरिति वक्तव्यमिति, तदप्ययुक्तम्-ईश्वरस्य आ्रान्त्ययोगात्- ईश्वस्राचरं व्याश्षवानिति आ्रन्ता मन्यन्ते न त्वीश्वरः, आरन्तदृष्टधैवमुक्तमिति। यद्रा बिद्वांसोपि व्यवहारदशाया- मीध्वर चराचर व्यास्वन्तमेव मन्यन्त इति तद्दृष्टयेदमुक्तमिति। यच्चोक्त लीळया महीमुद्रतो चराहस्य स्तुतिपरकरणविरोध इति, तदप्यसत्-सगुणस्यापीश्वरस्य वस्तुतो निर्गुणत्व/रसगुणेश्वरस्तुतौ निगुणशक्मयाथार्थ्यकथनमुचितमेचेति। भगवन्त स्तुतवन्तो हि भक्ता विद्वांसस्वस्तुतिपु भगवते अपार- मार्थिक व्यावहारिक घ रूर्प अधितवन्तः- यथा मागवते दक्ष :- 'स वै ममाशेषविशेषमायानिषेधनिर्वाण- सुखानुमूतिः । स सर्वनामा सच विश्वरूपः परसीदतामनिरुषतातमशक्तिः इति। गजेन्द्रश्- 'न बिद्यते यस्य च जन्म कर्म या न नामरूपे गुणदोष एव वा। तथापि लोकाप्ययसम्भवाय स्वमायया तान्यनु- कूळमृच्छति' इति। अथ 'यदेतद्दृयते मूर्तमेतद्जानातमनस्तव। आ्न्तिज्ञानेन पश्यन्ति जगदूपमयोगिन' इत्यस्य श्लोकस्य यतः कृत्स्न जगदूज्ञानात्मना त्या आतमतया व्याप्तत्वेन तब मूर्त तस्मात्त्वदार्मकत्वानुभव- साघनयोगविरहिण एतत्केवळदेवमनुप्यादिरूपमिति आन्तिज्ञानेन पश्यन्तीत्वर्थ इति यत्तदसत्-शोका- क्षरेम्यरतदुक्ताथासिद्धे :- यथाश्ुतार्य बिहायापार्यकल्पनस्पायुक्तत्वात्। क्लोकस्य त्वयं यवाभ्रुतार्थ :- तधाहि- यदेतन्मूर्त मूर्तिविशिष्ट भृतमौतिफात्मक वस्तु हृइयते तदेतासर्वे ज्ञानात्मनस्तव रूप सवरूपमेव- अयोगिनस्तु भ्रान्तिज्ञानेन जगत्पश्चन्ति- 'इद सर्वे यदयमात्मा, ऐतदात््यमिद सर्वे, सर्वे खस्यिद भ्रझ्म, वासुदेवरसर्व'मिन्यादिश्युतिस्मृतिवशाद्दृश्यमिद सर्व स्वमेद- व्वं घ ज्ञानस्वरूप एव। अयोगिनस्तु

** 258 #*

तवैष मिमा इत्यादिविष्णुपुराणान्तर्गतश्लोकाना जगन्मिथ्यात्वपरत्प्रतिपादनम्। २३९

न्झेदमित्यविदित्या जगदिदमिति पश्यन्ति- विज्ञास्तु सर्व ब्रह्ेत्येव पश्यन्तीति तदाशयः- रज्जौ सर्पज्ञान- मिव म्रह्णि अगद्ज्ञानं आन्तिज्ञानमेव, नतु प्रमेति फलिताथः इति। यदुक्त न केवलं वस्तुतस्त्दा- समर्क जगहेवमनुष्याद्यात्मकमिति दर्शनमेव अ्रमः, किंतु ज्ञानाकाराणामात्मनां देवमनुष्याधर्थाकारव्- दर्शनमपि भ्रम एवेत्याह- 'ज्ञानस्वरूपमखिल जगदेतदवुद्यः । अर्थस्वरूप पश्ष्यन्तो आ्रम्यन्ते मोह- विप्वे' इति, तदप्यसत्-परमात्मशरीरख्वेन परमात्मात्मकस्व जगतो देवमनुष्यादिदेहरूपल्वेन देव- मनुष्याद्यास्मकत्वदर्शनमपि प्रमैय, नतु भ्रमः। नच जीवशरीरस्वदर्शन अ्रम इति वार्ष्य, देवमनुष्य- पश्चादीनां जीवशरीरत्वेन सदर्शनस्यापि प्रमात्वात्। तथा ज्ञानस्वरूपमसविकं जगदित्यस्प ज्ञानाकारा आरमान इत्यर्थवर्णनं चायुक्तम्-सर्वस्थानातमयर्गस्यासिळं जगदिति कण्ठा एवोक्तलात्। ननु "त्रिमिरगुणमयैर्भा वैरेभिरसर्वमि्द जगत्। मोहित नाभिजानाति मामेभ्यः परमन्यय'मिति गीतावचनादत अगच्छन्दश्रेतनवाची- चिदचिदात्मक हि जगदिति, मैघम्-गीतायां मोहित नामिजानानीति सत्वा- दचेतनस्य ज्ञानमसकत्यभावेन ज्ञाननिषेधा योगान्मुख्यार्थानुपपत्या इगच्छव्देन लोकवाचिना तहतो जनो लक्ष्यते, अत्र तु सादृशानुपपत्त्यभावास जगच्छन्दस्य चेतनलक्षकस्वमिति। नच जडस्वरूपस्य जगतो5 नात्मनः ज्ञानत्वरूपत्यानुपपत्तिसत्त्वादलापि लक्षणया जगच्छद्दश्ेतनपर इति वार्च्य, ज्ञानेऽ्व्यस्तस्य जगतो वस्तुतो ज्ञानस्वरूपत्वेनानुपपत्यभावात्। यच्चोक्त देहातमभ्रमस्संसर्गकृतो जलमुष्णमितियदिति, तदयुक्तम्-असङ्स्वात्मनो देहेनसह संसर्गायोगात्कि तहि तादात्म्याध्यासकृत एवेति। यद्प्युक्तम्- येतु ज्ञानसरूपात्मविदः ते दैवमनुष्यादिमकृतिपरिणामविशेषशरीररूपमिदमखिलं जगत् शरीरातिरिक- ज्ञानस्व रूपात्मर्क त्वच्छरीर च पश्यन्तीत्याह-'येतु ज्ञानविदरशुत्चेतसस्तेऽखिविलं जगत्। ज्ञानास्मक प्रपश्यन्ति त्वद्रूपँ परमेश्वर!' इति, तदप्यसत्-ज्ञानस्वरूपमिति इलोकोक्तम्रान्तिदर्शनविपरीतमिद दर्शन प्रमाभूत प्रकृतश्लोकोक्तम्। तथाच पूर्वश्लोके अखििल जगदित्यनेन यदुक्त तदेबेह्ाप्यसिल जगदित्यनेनानुदित, न तु तद्धिलमिति कृत्वा पूर्वश्लोके अस्थिल जगदित्यस्य सर्वे आत्मान हत्यर्थमुफवर्ष्य अस्मिन् इलोके तस्यैव देवमनुष्यादिशरीररपमित्यर्थस्य वर्णन स्याहतमिति। तस्माद्ज्ञानस्वरूपमखिल्ध जगस्परमात्मरूर्प ये पश्यन्ति ते तत्त्वविद हत्येघ प्रकृतश्लोकस्य यथाक्यतार्थः- ज्ञानसवरूपमखिलं जगदर्भ- रूप ये पद्यन्ति ते भान्ता इति पूर्वश्लोकेनोक्तत्वात्। नच ज्ञानसरूपस्य जगतोऽर्थस्वरूपस्वदशनमिव परमात्मस्वरूपत्वदर्शनमपि आ्रान्तिरेयेति वार्च्य, परमात्मनो ज्ञानस्वरूपत्वादिति। ननु ज्ञानात्मकमखिळ जगदिति प्रकृतश्लोकपदानामपि ज्ञानस्वरूपास्सरवें आत्मान इत्येवर्थ:, तेषां च परमात्मशरीरत्वदर्शनमभ्रान्तिरित्यव्याहतोऽर्थ इति, मैन्रम्-अर्थस्वरूप पश्चन्त इस्वस्प प्रति- योगित्वेन लवदूर्प प्रपश्यन्तीत्युक्तरवात्त्थवुरूपमित्यस्य परमातमसरूपमित्येवार्थ:। एतेन त्वच्छरीर च पक्ष्य- न्तीति प्रत्युक्तम्। तथा पूर्वश्लोकस्थज्ञानस्वरूपपद्समानार्थकतयेह ज्ञानात्मकपदस्य युक्ततवात्तवनु- रोघेनेहापि ज्ञानस्वरूपमित्येवार्थो वर्णनीय इति कृत्वा ज्ञानस्वरूपजीयशरीरकमित्यर्थवर्णन च व्याहतमेव- तस्षमाव्दुष्ट एव रामानुजीय: पक्षः ।

** 259 **

२४०

विशिष्टाद्वतापेक्षया द्वैतस दुष्टत्वशक्का-तिासक। ननु क्स्ापारमार्थ्य विवक्षितमिति तव पक्षोपि दुष एव -- कलोकानां पौनस्वस्य, पदानां लक्षणा, अर्थविरोघः, प्रकरणविरोधः, शासततासर्यविरोधध्ास्तीति-तथाहि ज्ञानस्वरूपमस्न्तेति, यदेतद्दृश्यव इति, ज्ञानस्वरूपम खिलमिति च कलोकत्रयेण यधकैव भ्रान्तिरुक्ता, तर्हि पौनरुवत्यं; मन्मते तु यदैतदिति श्लोकेन स्वातन्त्यभ्रमः, ज्ञानात्मकमिति इलोकेन देहात्मभ्रमश्चेति न पौनरुवत्यम्। परमेश्वर, जगतःपते, तब महिमा, व्वमित्यादिशब्दानां लक्षणा- प्रत्यक्षादिमिरचाव्यत्वेन सिध्यतो जगतोऽसत्यत्वे प्रमाणविरोष स्तिरोघानानुपपस्यादिस्तर्कविरोध हत्यर्यविरोध:, प्रकरणविरोध: स्तुतिविरोध :- 'रोमान्तरस्था मुनयः स्तुवन्ती ति हि प्रकृतम्- स्तोतणामद्वैतज्ञानवर्वे स्तुत्यनुपपत्तिः, तदभाये च नितरामिति, उपकमो।

पुनरुकैवेति न पौनस्वत्यदोपातिपातस्तवापि- अथक्ष्य दुर्वोधतवादौपनिषदस्य उक्तमेथार्थ पुनःपुनर्वदन्ति प्रायेण मुनय: स्पषठश्ायमर्थो गीतायां। तत एकस्या अपि म्रन्तेश्श्लोकत्रयेण प्रतिपादनं न दुषट। नच अन्तिदवर्य श्लोकत्रयेणोंरक्त नैका आ्रन्तिरिति वाच्यं, प्रमाया एकेनैव इलोकेनैकस्या एवोक्तता- ज्धान्तिरप्येकैवेति- ज्ञानस्वरूपस्य जगतोडर्थरवरूपेण दर्शन भ्रान्तिः, ज्ञानस्वरूपस्य जगतो ज्ञानस्वरूपेण दर्शन पमेति हि सिद्धोर्थ: इलोकचतुष्टयर्य। अथ पदानां च लक्षणादोप :- परमेश्वरादिशब्दा याव- द्यवहार सविशेषमेव व्रक्ष बोधयन्तीति लक्षणानबकाशात्-तम्म हि व्यवहारदशायां परमेध्वरत्वजगत्पति- स्वादिगुणविश्िष्टमेवेति। नापि म्माणविरोधादय :- प्रत्यक्षादिपमाणानां व्यावदारिकजगद्विपयक्ररवेनोप क्षीणत्वात्- चक्षुरादीनि हि व्यावहारिक जगद्माह्यन्ति, नतु स्वप्राद्यस्य जगतः पारमार्थ्यमावेदयन्ति- नहि चक्षुर्माओो घटः पारमार्थिक इति वक्तु वक्यते- चक्षुप एवापारमार्थिकत्वात्-तिरोधान चासत्य- स्यापि जगत उपपद्यत एव आ्रान्त्या सत्यत्वाज्जगतः- अत्यन्तासतो हि शशभक्रदेस्तिरोधानानुपपत्तिः तब। तत एव नित्यस्य जगतस्तिरोधानानुपपतिरुत्पत्त्यनुपपचिश्ेति प्रकरणविरोधः परिहृत दव। नच स्तोत- णामद्वैतज्ञानवत्वे स्तुत्यनुपपततिरिति वाच्य, जीवेश्वरयो: पारमार्थिकमेवाह्वैत, रयवहारतस्तु ह्ैतमेवेति कृत्या व्यवहारदशायां तत्त्वविदामपीश्वरस्तुतिरुपपद्यत एव-यथा दैहातिरिक्ताक्मज्ञानवतोपि तब गन्तृस्व- वक्तृस्वाधुपपत्तिस्त द्वदिति । निर्विशेषं बझ्षबोपकान्तमुपसहतं चेति न शास्त्रतात्पर्यविरोधोपीति। विष्णुपुराणस्य पड्घतात्पर्य लिङ्गैनिर्विशेषत्रह्मपरत्वप्रतिपादनम्। तथाहि- 'परः पराणां परमः परमात्माऽडत्मसस्थितः । रूपवर्णादिनिर्देशविशेषणबिवर्जितः' इति विष्णुपुराणपारम्भस्लोक :- १ अशे ₹ अध्याये १० आदिशव्देन कियाद्रव्ये गृद्येते, निर्देश- स्सज्ञा जातिगुण किया दव्यनामाएयै:कल्पनाहेतुमिर्विषण्णैर्विवर्जित, इति विष्णुचित्तीयव्याखया। अनेन निर्विशेष अ्रोपकान्तमिति सुस्थम्। विशेषोहि विशेषणम्- 'अहँ ममेत्यविध्येयं व्ययहारस्तथाऽनयोः। परमार्थसयसलाप्यो गोचरो बचसां न यः ॥ ६-७-१०० इत्युपसहृतम्। यचसामगोचरो हि निर्वि- शेपे मक्ष- सविशेषस्य अ्रक्षणो वचोडगोचरत्यायोगादिति। तथा- 'विष्णोस्सकाशादुइमूर्त जगवन्नैव च

** 260 **

विष्णुपुराणस्य पङ्धतात्पर्यलिहगैनिर्विशेषन्रमपरत्वमतिपादनम्। २४१

स्थितम्। स्थितिसंयमकर्तासौ जगतोक्ष्य जगथ सः ॥।' (१.१-३१) इति वक्ष्यमाणपुराणार्थसंग्रह् एक- श्लोकेन संक्षिप्य दर्शितः प्रथमतः । 'इति विविधमजस्य यस्य रूप प्रकृतिपरात्ममर्य सनातनस्य। प्रदि- शसषु भगवानशेपपुरसा हरिरपजन्मजरादिकां स सिद्धिम्'-(३-८-६४) इति ग्रन्थान्ते मङ्गलइलोकेन चोक्त- पुराणार्थसग्रहस्सक्षिप्य दर्शितः । तथाचेदमुक्क भवति -- प्रकृतिपुरुषेश्वरास्मक सवैं जगत्परमासमैव -- सर्वस्म परमास्मन्यध्यस्तत्वात्। नतु ततोरिक किश्विदपि वस्स्वस्ति- एवं वस्त्वन्तराभावादेव- एकमेवा-

चाभावादिति। एवमुपक्मोपसहारैकरूप्य लिङ्ग दर्द्वितम्। अथ लिङ्गान्तराण्यपि पदर्श्यन्ते- 'परमार्थस्त्वमेवैको नान्योस्ति जगतःपते। तवैवर महिमा येन व्यास्तमेतच्चराघरम्॥ यदेतव्दृटश्यते मूर्तमेतदूज्ञानात्मनस्तव। आ्रन्तिज्ञानेन पश्पन्ति जगदरूपमयोगिनः ॥ ज्ञानस्वरूपमखिरिळं जगदेतदबुद्धय: । अर्थस्वरूप पश्यन्तो आम्यन्ते मोहसंपवे ॥ येतु ज्ञानविद: शुद्ध- चेतसस्ते5सिलं जगत्। ज्ञानात्मक प्रपश्यन्ति स्वद्रूरप परमेश्वर ॥' इति मथमांशे चतुर्षाध्यामे इलोकचतुष्क पूर्वमेव व्याख्यातम्। 'न स्थूलं नच सूक्ष्म यज विशेषणगोचरम्। तत्पर्द परम बिप्णो: प्रणमाम सदाऽमल्म् ॥ (१-७-५२) आधो यज्ञः पुमानिज्यो यः पूर्वेपा च पूर्वजः । तै नतास्त्म जगस्स्नष्टुः स्रष्टारमविशेषणम् ॥६१॥' मायायास्स्रप्टृत्वादिविशेषणयुक्तमपि वस्तुतोऽविशेषणमित्यर्थः । 'नमो नमो विशेषसतव स्वं ग्रझ्मा त्वे पिनाकधृत् । इन्द्रस्त्वमग्निः पवनो वरुणस्सविता यमः ॥६७॥' स्वतस्त्वविशेष:, मायया तु ज्रह्ादिरूपधृदित्यर्थः । 'गुद्धस्संलक्ष्यते आ्रान्त्या गुणवानिव योडगुणः । तमात्मरूपिर्ण देव नतास्स्म पुरुषोत्षमम् ॥ (११-१४-३७) अविकारमर्ज शुद्धं निर्गुणं यततिरज्जनम्। नतारस्म तत्पर्द बक्ष दिष्णोर्येतपररम पदम् ॥३८।। मदीरघह्खमस्थूलमनण्वश्यामलोहितम्। मनेह- चछायमतनुमसक्तमशरीरिणम्॥३९॥ अनाकाशमसंस्पर्शमगन्धमरस च यतु। अचक्ष्वश्रोत्रमचल- मवाक्पाणिममनसम् ॥४॥ अनामगोत्रमसुखमतेजस्कमह्ेतुकम्। अभय आ्रन्तिरहितिमनिद्मजरा- मरम् ॥४१॥ अरजोऽशव्दममृतमप््व यदसंवृत्तम्। पूर्वापरे न वै यस्मिन् तहिप्णो: परम पवम् ।'४२।। एमिदश्लो कैससर्वविशेपरहित ्रद्मेत्युक्तम्। 'तस्माच् सूक्ष्मादिविशेषणानागगोचरे यत्परमार्थरूपम्। किमप्यचित्त्य तब रूपमस्ति तस्मै नमस्ते पुरुपोत्तमाय॥ (१-१७-७५) याऽतीतगोचरा वाचां मनसां चाविशेषणा। ज्ञानिज्ञानपरिच्छेया सां बन्दे चेश्वरी पराम्।। ७७।।' ज्ञानी जीवः, ज्ञानं बुद्धिः, ते परिच्छेदये यस्यास्ता ज्ञानिज्ञानपरिच्छेय्या। 'ओं नमो वासुदेवाय तस्मै भगवते सदा। व्यतिरिक न यश्यास्ति व्यतिरिक्तो5सिलस्य य: ।।७८। नमस्वसमै नमस्तरमै नमस्तस्मै महालमने। नामरूप न यस्यास्ति बोडस्तित्वेनोपलम्यते ॥७९॥' नचारितित्वं नम्मणो विशेषणमेवेति वार्ष्य, निर्विशेषसामान्य- रूपायास्सचाया विशेषणत्वाभावाड्रझमस्वरूपत्ाच्चेति। 'नित्यानित्यपशचात्मनिष्पप ्चामलाम्षित। एका नेक नमस्तुभ्यं वासुदेवादिकारणम् ॥' (१-२०-१२) चस्तुतो निष्मपश्चोपि मायमा मपश्रूप इत्यर्थः । 'निर्व्दापारमनार्येयं व्याप्तिमात्रमनृपमम्। आत्मसम्बोघविषयं सत्तामात्रमलक्षणम् ॥ (१-२२-५०)

** 261 **

२४२

मशान्तममय शुद्ध दुर्विभाव्यमसंश्रयम्। विष्णोर्ज्ञानमयस्योर्क्त तद्ज्ञानं ब्रह्मसंजञितम् ।५१। एवं प्रकारममर्ल निर्त्य व्वापकमक्षयम्। समस्तमेदरहितं बिष्ण्बार्यं परम पदम् ॥'५३। समस्त मैदरहित सजातीयविजातीयस्वगतमेदशून्यमनारूयेये ववतुमशव्य दुर्विमाव्यं मनसोप्यगोचरमलक्षण लक्षणरहित सतामार्व सत्यज्ञानानन्दादिविशेषशून्यं ऋ्रह्मेत्यर्थः । 'अह हरिस्सर्वमिद जनार्दनो नान्यतत: कारण- कार्यजातम् । ईदध्पनो यस्य न तस्य मूयो मयोद्वा दन्हगढा मबन्ति ॥' म्रथमांशस्योपसंहारक्ोकोऽयं- अत्राद्विती यत्रभ्ात्मज्ञानिन:संसारमोक्षरूप फलममिहितमिति वेधम्। एवं प्रथमाँशे अभ्यासफले दर्शिते। 'तम्माद्दु:खात्मक नास्ति न च किश्चित्सुखात्मकम्। मनसः परिणामोर्य सुखदुःखादिलक्षण: ।। (२- ६-४९) ज्ञानमेव पर ब्रह्ा ज्ञान बन्धाय चेप्यते। ज्ञानात्मकमिद सर्व न ज्ञानाद्वियते परम् ॥५०॥ अत्र ज्ञानातिरिक्तं किमपि नास्तीति ब्रमणो निर्विशेष्ं सिद्धं- ब्राग्मैव हि ज्ञानं-सुखदुःखयोरनात्मधर्मत् च सिद्धम् । रामानुजेन हि तयोरात्मधर्मत्वमुच्यते। 'तह्मम परम धाम सदसत्ततपर यदम्। यस्प सर्वमनेदेन जगदेतचराचरम् ॥ (२-७-४१) स एव मूलपकृतिर्व्यक्तरूपी जगच्व सः । तह्मिलेव लये सरवैं याति तन्न च तिष्ठति ॥४२। कर्ता क्रियाणां स स इज्यते कतुस्स एव तत्कर्मफर्ल न तस्ब। सृगादियत्साधनमप्यशे्प हरेर्न किश्िद्यतिरिक्तमस्ति ॥४ ३॥' अल सर्वे ब्रश्ैष अ्हमिन्नं किमपि नास्तीति ब्रह्मणोऽद्वितीयत्वमुर्क्त- मायया च ब्रदाणरसविशेपत्वमिति। 'ज्योतीपि विष्णुर्भुवनानि विष्णु- र्वनानि विष्णुर्णिरयो दिवय्। नव्यस्समुद्राश्च स एव सर्वे यदस्ति यत्रास्ति च विप्वर्य । (२-१३-३८) ज्ञानस्वरूपो भगवान्यतोऽसावशेषमृर्तिन तु वस्तुभूतः । ततो हि शैकब्विघरादिमेदान् जानीहि विज्ञानदिजम्भितानि ॥३७॥ यदा तु शुद्ध निजरूपि सर्वे कर्मक्षये ज्ञानमपास्तदोपम्। तदाहि सङ्कल्प- तरो: फवानि भवन्ति नो वस्तुषु अतुभेदाः ॥४०॥ वस्त्वस्ति कि कुत्रचिदादिमध्यपर्यन्तहीन च सदैक- रूपम्। यचान्यथा ववं विज याति भूयो न तत्तथा तत्र कुतो हि तत्त्वम्॥४१॥ मही घटत्व घटतः कपालिका कपालिका चूर्णरजस्ततो णुः। जनैसस्वक्मस्तिमितात्मनिश्यैरावक्ष्यते बूहि किमन्र वस्तु ॥४२ ॥ तस्मानन विज्ञानमृतेस्ति किश्वित्कचित्कर्थचिदिद्ज वस्तुजातम्। विज्ञानमेक निजकर्म मेदविमिन्नचित्ै्षहु- धाडम्युपेत्म् ॥४३। ज्ञाने विशुद्ध विमलं च नित्यमशेपशोकादिनिरस्तसज्गम्। एकस्सदैक परमः परेशर्स वासुदेवो न यतोऽन्यदस्ति ॥४४॥ सद्वाव एपो भवतो मयोक्तो ज्ञान सधा सत्यमसत्यमन्यत्। एतस्तु यर्संव्ययहारभूर्त तत्रापि चोर्क भुवनाश्रितं ते ॥४५॥' अत्र ज्ञानस्वरूप बझैकमेब परमार्थस्त्यें, सर्व: प्रपश्चस्तन्न मायाकल्पितत्वादपरमार्थ एव। विशुद्धज्ञानिनः अपश्चभेदप्रतीतिन भवत्येव-यत्सदैक- रूपे तदेव वस्तु- धत्तु परिणमते तह्स्तु न भवत्येव- तच्च सदैकरूप वस्तु विज्ञानमेव-तदन्यत्सर्वमवस्त्वेच, भ्रान्तास्तु एकमेव तहस्तु अक्ष नानाखवेन गृहन्ति, तच ब्रक्ष अवाच्पनसगोचरत्वादव्यवहार्थमेव- मायामर्य ब्रम्म तु सपपश्चत्वार्त्सव्यवहार्यमिति निर्विशेर्ष नश्म परमाथसर्त्य, व्यवहारतस्तु तदेव सविशेषमिव माति माययेति-सिद्धम्। 'विषम्बाधारं यथा चैतसत्त्रैळोकर्य समवस्थित। परमार्थश्र मे प्रोक्तो बथाज्ञान प्रधानतः।।'

** 262 **

विष्णुपुराणस्य पड्डिघता्पर्यलि ैनिविशेषत्रक्षपरत्वप्तिपादनम् २४३

(२-१३-२) अत्र ज्ञानमेकमेव परमार्थसत्यं तदन्यन्मिथ्येति स्फुटम्। 'एवं न परमार्थोस्ति जगस्यन्न न- चाघिप (२-१४-१३) परमार्धस्तु मूपाल संक्षेपाच्छ यरतां मम ॥२८॥ एको व्यापी समश्युद्धो निर्गुण: प्रकृते: परः । जन्मवृद्धयादिरहित आत्मा सर्वगतोऽ्ययः ॥ २९॥ परमज्ञानमयो सद्विर्नामजात्यादिमि- विभुः । न योगबान्न युक्कोडमूत्रैय पार्थिब योक्ष्यते॥ ३०॥ तस्यात्मपरदेहेपु सतोप्येकम्य हि यत्। विज्ञानं परमार्थो वा द्वैतिनो तथ्यदर्शिनः ॥ ३१॥ वेणुरन्धविमेदेन भेदप्पड्जादिसजितः । अभेद- व्यादिनो वायोस्तथा तस्य महात्मनः ॥ ३२॥ एकत्व रूपमेदस्तु वाझ्यकर्मप्रशृतिजः । देवादिभेदेऽप- व्वस्ते नास्त्येवावरणे हि सः ॥'३३॥ अब तरौकमेव परमार्थः, तदन्यत्सर्वे जगदपरमा । तचक निर्गुण ज्ञानात्मकमारमभूर्त नामजात्यादिविशेषरहितं निर्मेदम्। एवसति ये द्वैते पश्यन्ति ते मिथ्या- ज्ञानिन एवेति प्रतिपादितम्। 'पुमान् सर्वगतो व्यापी आकाशयदय यतः । कुतः कुत्र क गन्तासी- स्थेतदस्यार्थवत्कथम्।। (२-१५-२८) सोहं न गन्ता नागन्ता नैकदेशनिकेतनः । खव चान्ये च नच स्वै च ल्ै नान्येनाहमप्यहम् ।I' २५॥ अत्र रामानुजाभिमतमात्मनोडणुलं पराकृतम्-अत्मन आकाश- वत्सवंग तत्वव्यापित्वयोरुक्तत्वात्। नच पुनरुक्ति :- वायुव कक्रामेण सर्वगत्त्व व्यावतयितु व्यापीत्युक्ततवान्। यद्धा सर्वान्तर्व्यापितव, सर्वगतत्व, सर्वव्रहि्ध्यापित्व तु व्यापित्वमिति न पुनरुक्तिः। त्वै चेव्यस्यायमर्थ :- म केवलमह्मेवैव मूतः, किंतु तं चान्ये च सर्वेपि। ननु मम तवान्येपां च परिच्छेदगमनादिपतीते: कय पत्यक्षविरुद्धमुच्यते, तताह-न च स्वमिति; बस्तव लौकिक: परिच्छिनः प्रतीयसे स एप स्वं न भवसि, येनान्ये प्रादेशिका: म्रतीयन्ते तथाबिधास्ते अन्ये न भवन्ति, अहमपि वादशस्तवया रृष्टो न तादशोह, किंसु अहमित्यादिव्यव हारगोचर: परमात्मैव- 'आतमैवे्द सर्ब'मिति कुतेः । अतो न प्रत्यक्षविरोध :- देहाद्युपाधिमेदादेव त्वमह्मादिमेदप्रतीतिर्नात्ममेदाव। आत्मा ल्ेकमेवाद्वितीयं प्रक्ेति परमार्थ: । 'एकमेवमिर्द यिद्धि न मेदि सकल जगत्। वासुदेवाभिधेयस्य स्वरूप परमा क्षमनः II' (२-१५-३५) इद सकळे जगदेकमेव परमात्मस्वरूपमूत विद्धि- मेदि मिल तुन इति प्रति- पादितमद्वैतमेवात्र। 'तदेतदुपदिष्टं ते संक्षेपेण महामते। परार्थसारमून यत्तदह्वैतमशेषतः।।(२-१६-१८) एवमुक््वा बयौ विद्वान्निदाघ स ऋभुगुरुः। निदाघोप्युपदेशेन तेनाहवैतपरोऽमबत् ।।१९। सर्वभूता- न्यभेदेन ददश स तदाऽडल्मनः । तथा व्मपरो मुक्तिमनाप परमा दविजः ॥ २०॥ अत्र मद्वैत ब्रक्षैव परमार्थ:, तदशनादेव मुक्तिरिति स्फुटमित्यभ्यास: फल च दर्शषिते। 'सितनीलादिमेदेन यबैक दश्यते नमः। आन्तदृष्टिभिरात्मापि तथैकस्सन् पृथवकृतः ॥ १२॥ एकस्समस्त यदिहास्ति किश्वितदच्युतो नास्ति परें ततोन्यत्। सोहं स व र त्वं स च सर्वमेतदात्मस्रूप त्यज भेदमोहम् ॥ २३॥ इतीरित- स्तेन स राजवर्थस्तत्याज भेद परमार्थदृष्टिः । सचापि जातिस्मरणाप्तबोधस्तत्रैव जन्मन्यपवर्गमाप॥'२४॥ ममत्र एक एवात्मा आत्मनानात्वमास्मपरमात्ममेदश्च आन्तिसिद्ध एव, जीवो जगन्न सर्वे त्रक्षैव त्रम्मणो- न्यत्किमपि नास्ति ततो भ्रान्तिसिद्धो भेदमोहस्त्यक्व्य इस्यद्वितीय न्क्ष प्रतिपादितम्। वाहशाहवैवज्ाना- मुनिश्र फलमिति द्वितीरयाशोपि निर्विशेषवरक्यपर एव। 'एवमेप जगत्सर्य करोति परिपाति च । हन्ति ** 263 **

२४४

चान्तेप्यनन्तासमा नास्त्यस्माक्तिरेकि यन् ॥(३-२-६०) ज्ञातमेतन्मया सवतो यथा सर्वमिद जगत्। दिष्णुर्विष्णौ रिष्णुतब्ध न पर बिद्यते ततः ॥।' (३-३-१) अत्र विष्णतिरिक्तवरत्वन्तराभाव वचना- दद्वितीय अ्रक्षति सिद्धम् । 'एतड्रदा त्रिया भेदमभेदमपि स प्रभुः । सर्वभूतेष्यभेदोसौ मिद्यते मिन्न- बुद्धिमि: ॥'२९॥ अत्र दस्तुतो निर्भेदमपि बक्ष म्रान्त्या मिन्नमिय प्रतीयत इति स्फुटम्। 'कटक- मकुट कर्णिकादिभेदै: कनकमभेदमपीप्यते दधैकम्। सुरपशुमनुजादि कल्पनामिर्हरिरखिल्ा मिरुदीर्यते कथैक: ॥' (३.७-१६) अत्र एकमेवाद्वितीये ब्रम्म कनकवत्सव्यम्। तन्र द्वैत तु कटकादिवत्कल्पि- सस्वेनासत्यमिति प्रतिपादितम्। 'सकलमिदमई च वासुदेवः परमपुमान् परमेश्वरस्स एकः । इति मति- रचल भवत्यनन्ते हृदयगते वज तान्बिह्याय दूरात् ॥' (३.७-३२) अत्र जीवजगतोब्झाऽमिल्सवा- देकमेवाद्विती्य प्रमोति प्रतिपादितम्। एवं ज्ञानिनो न यमभटाकर्षणमिति फल चोक्तम्। 'भूतानि सर्वाणि तथाऽन्मेतदह च विष्णुन यतोन्यदस्ति। तस्मादहँ मूतनिकायभूतमन्न मयच्छामि भवाय तेपाम्'(३-११-५४) अत्र सर्वस्यापि विष्णुत्वेन विष्णतिरिक्तामाबादद्वितीय व्रमेति स्फुटम्। 'शुक्का- दिदीर्घादिधनादिहीनमगोचर यथ विशेषणानाम्। शुद्धातिशुद्ध परमर्षिहृर्श्य रूपाय तस्मै भगवत्र- तासमः ॥ (३-१७-३२) बनददरीरेपु यदन्यदेहेप्वशेषयस्तुप्यजमव्य्थ यत्। यस्माच् नान्यव्तिरिक्त्त महिति नमस्वरूपाय नतास्स तस्ने॥ ३३॥ मत्र निर्विशेषमेक्रमेवाद्वितीय अक्षेति स्फुटम्-इति। तृतीयांशोपि निर्विशेषत्रह्मपर एव- 'यर्सृज्यते सर्गकृदास्मनैव यः पाल्यते पालयिता च देवः । विश्वा- हमना सहियतेन्तकारी पृथवलयस्यास्य च योडल्ययामा ॥ (४-२-८९) सस्मिन् जगदो जगदेतदाघयो यचाश्ितोह्मिन् जगति स्वयम्भूः ॥' ९०॥ अत्र सर्वस्व त्रह्मत्वभुक्तमिति त्रभमिन्नस्व मिथ्यात्वेन त्रक्मा- द्वितीयमिति मतीयते। 'मरदक्षतारकाचित्रगगनाम्निजलानिलाः। अहं च विषयाश्चैव सर्वे विष्णुमयं जगत् ।।' (५-१-२०) अह भूमि :- 'त्वमस्य कमनिर्वेश्यम चिन्त्यानामदर्णवत्। अपाणिपादरूप च शुद्ध नित्यं परात्परम् ॥ (५-१-४०) एकं तथा््यं परमं पद मत् पश्न्ति सवां सूरयो ज्ञानहरयम्। तवतो नान्य- रिकिशिदस्ति स्वरूप यद् भूत दच मर्व्य परात्मन् ॥I' (५-१-४६) अत् निर्विशेष ब्रम्माद्वितीयमिति स्फुटम्। 'सन्मालरू पिणेडचिन्त्यम हिग्ने परमात्मने। व्यापिने नैकरूपैकस्वरूपाय नमोनमः ॥ (५-१८- ४८) मूतत्मा चेन्द्रियात्मा च प्रधानात्मा तथा मवान्। आत्मा च परमात्मा च खवमेकः पच्चधा स्थितः ॥५०॥ न यत्र नाथ विद्यन्ते नामजात्यादिकलपनाः। तड्व परम निक्यमविकारि भवानज।।५३॥। अना र्येयस्वरूपात्मन्रनाख्येयपयोजन। अनार्येयामिधार्न स्वां नज्ोस्मि परमेश्वर ॥५२। न कल्पना- मृत्तेऽर्थस्य सर्वस्याधिगमो बतः। ततः कृष्णाच्युतानन्तविप्णुसंज्ञामिरीडयते ॥५४॥ सवोर्थास्त्यमज- विकल्पना भिरेतर्देयधिर्मबति हि वैरनन्तविश्वम्। विश्वात्मा त्वमिति विकारही नमेतत्सर्वस्मिन्नहि भव्तोस्ति किविदन्यत् ॥' ५५॥ अत्र एकमेव पर ब्रझ्ष मायया पक्रधाऽ्चन्धितम्। तथ सन्मात्ररूप, नाम- जात्यादिविकन्परहितत्वानिर्विशेषम्- ततो वाचामगोचरम् सर्व जगतकाल्पनिकमेव- बम्मणोन्यत्किमपि नास्तीति एकमेवादिंतीय निर्विशेष बक्ष स्फुट प्रतिपादितम्। 'मूर्तामूर्ते तथा चापि स्थूल सूक्ष्मतर्र

** 264 **

विष्णुपुराणस्य पड्घतात्पर्यलि हैनिर्विशेपत्रक्मपरत्वपतिपादनम् २४५

तथा। तत्सवैं त्वैं जगत्कर्ता नस्ति किश्वित्वया बिना ॥ (५-२३-३७) अन्रापि सर्व व्रकेति प्रति- पादितम्। 'सितदीर्घा दिनिदशेषकल्प नापरिवर्जित। जन्मादिमिररसस्पृष्टस्व म्रादिपरिवर्जिता।' (५-२९-८) अल् निर्विकल्प न्रक्ेति स्फुटम्। 'योह सत्त्त्वं जगने्द सदेवासुरमानुप। मत्तो नान्यवशेष यत्तव ज्ञातु- मिहाईसि ॥ (५-३३-४८) अविद्यामोहितात्मानः पुरुपा मिन्नदर्शिनः। बदन्ति भेद पश्यन्ति चावयो- रन्तर्र हर ॥४९॥' कृष्णवाक्यमिदम्- अत्र एकमेयाद्वितीयं ब्झ्म अविध्या तु मिन्नमिब प्रतिमातीति स्ुटम्। 'निष्पपश्े महामाग संयोज्यात्मानमास्मनि। तुर्यावस्थस्सलीकै च शेते स्म पुरुपोत्तमः ।।' (५.३७-६९) अत् निष्मपश्चत्वानिर्विशेषं ऋ्रक्ेति स्फुटम्। 'गते तस्मिन् स भगवान् संयोज्यात्मान- मात्मनि। बह्ममूतेऽ्यये5चिन्त्ये वासुदेवमयेऽमले ॥ अजन्मन्यमले विष्णाबप्रमेयेऽसिलातमनि । तत्याज मानुपं देहमतील्य त्रियिधां गतिम् ॥।' (५-३७-७१-७५) अत्र अचिन्स्यमप्मेये च निर्विशेष नक्षेति स्थितम्- इति पश्चमांशोपि निर्विशेषत्रह्ममतिपादनपर एव। 'न सन्ति यत्र सवेशे नामजात्यादि- कल्पना: । सत्तामात्रात्मिके ज्ेये ज्ञानात्मन्यात्मनः परे ॥' (६-४-३७) अत् निर्विकल्पक सन्मान्न ज्ञानस्वरूमें वक्ेत्ि स्फुटम्। 'इस्वदीर्धप्ुतैर्यत्तु किशिनिद्वस्त्यमिधीयते। यच वाचामविषय तत्सर्वे विष्णुरव्ययः ॥' (६-४-४४) अन्न एकमेवाद्वितीयं प्रक्मेति प्रतिपादितम्। 'यत्तदव्यक्तमजरमचिन्त्य- मजमव्यर्थ। अनिर्देश्यमरूप च पाणिपादाघ्यसंयुत्म् ॥ (६-५-६६) विभु सर्वगत नित्यं भूतयोनि- रकारणम्। व्याप्यव्यातं यतस्सवैं यह्नै पश्यन्ति सूरयः ॥६७॥ तङ्रह्न तत्पर घाम तदूयेयें मोशष- कांक्षिमि: ॥६८। अशब्दगोचरस्यापि तस्य वै त्रह्मणो द्विज । पूजायां भगवच्छन्दः कियते अपचा- रतः ॥७१॥' अ अवाध्मनसगोचर निर्विशेप ब्रह्नेति प्रतिपादितम्। 'संज्ञायते येन तदस्तदो्ष शुद्ध पर निर्मळमेकरूपम्। संदृश्यते वाष्यवगम्य ते वा तद्ज्ञानमज्ञानमतोन्यदुक्तम्।७८॥' अत्र निर्वि- शेषग्रकज्ञानमेव ज्ञान; अन्यत्तु सविशेयत्रम्मज्ञानमज्ञानमेवेति प्रतीत्म्। 'अक्षीणेपु समस्तेपु विशेप- ज्ञानकर्मसु। विश्वमेतत्पर चान्यद्वेदमित्नटटश्ां नृणाम् ॥ (६-७.५२) प्रत्यस्तमितभेद यत्सतामात्र- मगोचरम्। वचसामात्मसवेद्य तद्ज्ञान बार्संजितम् ॥५३॥ तब विप्णोः पर रूपमरूपार्यमनुतमम्। विश्वस्व रूपवैरूप्यलक्षण परमात्मनः ॥।५४॥' अत्ष भ्रान्तानामेव त्रम्मणोन्यद्विध्मिति मेदप्रतीतिः ज्ञानिनस्त निर्मेद यागगोचर सत्तामान्र ज्ञानस्वरूप ऋक्ेति पश्यन्ति, तदेव परमामनो नीरूप पर स्वरूपमिति सिद्धमद्वैतम्। कि चात्र ग्रम्णोस्ति रूपत्रय-तत्नैरक विश्वमर्य, अन्यद्ज्ञानस्वरूप, अपर त्वरूपमिति प्रतीयते- तथा चोक ज्ञानवाशिष्ठे- 'आयं हि मायामयदिव्यगान्नं द्वितीयमानन्दचिदेकरूपम्। तृतीयमत्यन्तमरपगेर्व क्मेण शर्भु त्रिविर्ध मपधे इति। अतएव सत्यज्ञानानन्दानि्विशेष ब्रम्म लक्षयन्तीति मयोकं प्राक्। नचैवमरूपे ब्रह्मणि सत्ताया अप्यमावे शशम्ृङ्त कल्पमेव तक्ष्यादिति वार्च्य, तद्दसताया अध्यमाबात्- असररवल शशशृङ्धम्- अरूप तु ब्रम्म असदिलक्षण सदविलक्षण च। अत्तपब तदस्तीति नास्तीति च ववतु न शक्यते, तथापि अस्तीत्येव तत्पतिपत्तव्यम्- तदुकक ज्ञानयाशिष्ठे- 'अतोस्यालक्षणत्वेन सदसन्पर- वास्त्यपि। काशशुङ्धसमानत्व निदाघशक्यमीरितुम्॥ विशेषसनताभावेपि सत्तासामान्यता यतः। ** 265 **

₹४६

निर्दन्द्वत्वेन संसिद्धा ततस्सवादिक मवेत् ॥ बहुभुत्यन्तगदित सर्वातीतमरूपकम्। तद्मान्यत्कये नास्तीस्यहूँ ध्यां बिधे बद' इति, 'तस्पैव कल्पनाहीन स्वरपम्रहण हि यत्। मनसा ध्याननिप्पाय समाधिस्सोमिधीयते ॥' (६-७-९२) अत्र त्रक्मणः स्वरूप निर्विकल्पमित्यु्क्त भबति। 'तद्वावभाव- मापनस्ततोसौ परमारमना। भवत्यमेदी भेदश् तस्याज्ञानकृतो भवेत् ।९५॥ बिभेदजनकेउज्ञाने नाश- मात्यन्तिक गते। आत्मनो त्रक्षणो मेदमसन्तः कः करिप्यति ॥९६।। अत्र आतमपरमात्मनोरैक्यमेब, तद्वेदस्त्वज्ञानमयुक्त एव, तस्मिध्ाज्ञाने विज्ञानेन नष्टे सति अद्वैतमेय सिद्धघतीति स्फुटम्। अनेन च अज्ञानस्य सकार्यस्य नाशाजीवात्मपरमात्मनोरक्याट्रम्णस्सजातीयविजातीय स्वग तमेदाभावा निर्विशेपलव सिद्धम्। 'विष्ण्वार्ये निर्मले नमण्ववाप नृपतिर्लयम् ॥१०८। आत्यन्तिको विमुक्तियों लयो म्रहणि शाश्ते' (६-८-१) अत्र जीवस्य त्रक्मणि रयो मोक्ष इत्युक्ततवेन सायुर्ज्य मुकिरिति सिद्धम्। कार्यस्य कारणे रूयो नाम कारणसायुज्यं हि, इर्द च सायुज्य रामानुजेनानभ्युपगतमिति तन्मत दुष्टमेव। नचाकार्यस्य जीवस्य कर्थ त्क्म कारणमिति वार्च्य, स्वतो जीवस्य ब्रव्यर्वेन प्रभ्माकार्यरवेपि यदुपाधेरवभ- कार्यत्वादिति- यथा घटे नष्टे सति घटाकाशो महाकाशे लीयते, एवमज्ञानान्तःकरणोपाधिनाशेसति जीवो ब्रह्मणि लीयते- नझांशो दि जीवः घटाकाश इव महाकाशस्यांशः । एतेन मोक्षदशायां जीव- स्पैब नाशात्कस्य मुक्तिरिति प्रत्युक्तम्-जीवस्य त्रम्मात्मनावस्थितिरेव न नाशो मुक्काबिति। 'खत्- सादान्मया ज्ञात ज्ेयमन्यैरल द्विज। यदेतदखिर्क विष्णोर्जगन्न व्यतिरिच्यते॥' (६-८.८) अत्र विष्णुरेब जगन्न तु ततोनयदिति सिद्धमद्धितीय ब्रह्म। 'स सर्वस्सर्ववित्सर्वस्वरूपो रूपवर्जितः ॥२॥ अत वस्तुतोऽरूपमपि त्रा्म मायया सर्वस्वरूपमिति स्फुटम्। कथमन्यथा सर्वस्व रूपत्वारूपतयोस्सामा नाधिकरण्यं भवेत्। 'यज्ञैयज्ञविदो यजन्ति सतते यज्ञेशरं कर्मिणो ये वै त्रम्ममव परापरमर्य व्यायन्ति च ज्ञानिनः । ये सचिन्त्य न जायते न मियते नो वर्धते हीयते नैवासन्नच सद्भवत्यपि तनः कि वा हरे श्रयताम् ॥"८।।' अत्र सदसद्धावनिर्मुक्त बम्म निर्विशेषमिति स्फुटम्। 'इति विविधमजस्य यक्ष्य रूप प्रकृतिपरात्ममय सनातनस्य। प्रदिशतु भगवानशेषपुंसां हरिरपजन्मजगदिकां स सिद्धिम् ॥६४॥ पुराणचरमशलो कोयमाशीर्वादात्मक :- अत्र सचिदानन्दारमक यस्य स्वरूपमेकमेवादवितीयं त्र्मापि मायबा जगज्जीवेश्वरमयं विविधमिन प्तिमाति- रज्जुस्सर्पदण्डभृच्छिद्रादिमयीवेति स्फुटमवगम्यते। नहि मकृत्या- धतीत ब्रम्म प्रकृत्यादिस्वरूपं भवितुमरदति मायां बिना। नच नषैव जगदादिरूपेण परिणतमिति न मायावादाश्रय इति वाच्य, परिणामित्वेसति विकारित्वेन/नित्यत्व।परतोर्वकण :- अविकारि त्रक्षोत्यश्रैव पुराणे बहुश उक्तल्वाव्। एवमविकारित्वेन नित्यत्ादेव ब्रह्ष परमार्थ इत्युच्यते। 'अनाशी परमार्बश्र प्राज्ैरमयुपगम्यत' इति। तस्माद्यदि बरक्ष परिणमत इत्येव तवाम्रहस्तहि मायाद्वारेति बिद्धि। एवमभ्यासफले दर्शिते- तथा च पषांसोपि निर्विशेषत्रह्पर एव। एवं पुराणं सर्वमपि निर्विझेपत्रझ्मपरमेवेति सिद्धम्। नव 'उपक मोपसहारावभ्यासोड्पूर्वता फलम्। अर्थवादोपपती च लिङ्ध तात्पर्यनिर्णय ।' इति लिकपट्कमध्ये

** 266 **

श्रीमाप्ये अद्वैतमतविरुद्धांशखण्डनम्। २४७

लिङ्गत्रयमेव दर्शितमिति वार्च्य, अतिरिक्तमपि लिङ्गनयें मदर्श्यत एव- सर्वस्य तर्कादिशासतरस्य च ह्ैत- परत्वादह्वैतमपूर्वमेवेति सिद्धैय तावदपूर्वता। निदाघखाण्डिकयकेशिध्बजभरतादिच रित्ल वर्णनादर्थवादध्योक्क एव। म्क्षणो देशादिपरिच्छेदाभावादिरूपा उपपत्तिश्चोकैवेति। तस्मात्म्रमाणतया सम्प्रतिप्न विष्णुपुराण निर्विशेपत्रह्मपरमेव। एवं पुराणान्तराण्यप्येतत्पराण्येव। नच तान्यपमाणानीति वाच्ये, सर्वेषां पुराणानां व्यासकर्तृकरवेनापामाण्यायोगात्- 'अष्टादशपुराणानां कर्ता सत्यवतीसुत' इति स्मरणात्। 'प्रमाणानां प्रमाणं स्याद्यासवाक्य जगव्तये। प्रामाणिकेषु सर्वेषु व्यासस्वैव महामतेः ॥ प्रामाणिकत्व सुतरां सर्वदा निश्चित या।' इति ज्ञानवाशिष्ठे स्मरणात्। नच विष्णुपुराण पराशरेण फृर्त नतु व्यासेनेति वार्च्य, अष्टादशपुराणान्तर्गतत्वादस्य। किंतु पराशमैन्नेयसंवरूपतयाव्यासेनै अधितमिति कृत्वा पराश्रसंहितेत्युच्यते विष्णुपुराण- यथा सूतशौनकर्सबादरूपतया व्यासेनैव सचितः- स्कान्दपुराणै- कदेशरसूतर्सहितेत्युच्यते- तदत्। साच सूतर्सहिता सर्वा निर्विशेषन्रझपरैव। तब परस्तास्द्शयिष्यते। अधुना तु श्रीमाष्ये रामानुजेन कृतस्य कोलाहलस्य खण्डनमेवानुलियते। श्रीभाष्ये अद्वैतमतविरुद्धांशखण्डनम् । तथाहि- यदुक्त रामानुजेन- 'तस्यात्मपरदेहेषु सतोप्येकमय'मित्यत्र सर्वेप्वात्मसु ज्ञानका- कारतया समानेषु सत्सु देवमनुष्यादिपकृतिपरिणामविशेषरूपपिण्डससर्गकृतमात्मसु देवाद्याकारेग ह्वैत- दर्शनमतध्यमित्युच्यते- पिण्डगतमान्मगतमपि ह्वैतं न मतिषिध्यते- देवमनुप्यादिबिबिधविचित्रपिण्डेपु वर्तमान सर्वमारमवस्तु सममित्यर्थः । यथोर्क्त भगवता- 'शुनि चैव श्वपाके च पण्डिता: समदर्शिन' इति 'निर्दोषं हि सम बरझ्मे ति च। तस्यात्मपरदेहेपु सतोपीति देहातिरिक्ते वस्तुनि स्वपरविभागस्योक्ततवा- दिति, तदसत्-एको व्यापीति पूर्वश्लोके आत्मन एकत्वस्य कण्ठोक्तत्वात्-आत्मपरदेहेषु सतस्तस्यैक- मय यद्विज्ञानं तत्परमार्थ इत्यास्मैक्यज्ञानस्य परमार्थत्वेन हैतिनोऽतथ्यदशिन इति दवैतज्ञानस्यापरमार्थत्वेन चोकतत्वात्। य एवमात्मैक्य जानाति स तथ्यदर्श्यपि ममातैय, प्रमातारथ् भिन्ना इति पमातृदृष्या स्वपरविभाग उक्तो न व्वात्मदष्ट्या- आत्मन एकस्योपकान्तर्वादेकत्व मित्युपरसहतत्वाच। इहाप्यातमपर- देहेषु सतस्तस्येत्यात्मन एकस्वमेव निर्दिष्ट, तदुपाधिदेहानामेव नानाखवमिति नात्मभेदसिद्धिः। यदि मूळवर्तुरिय विदक्षा तहहिं- 'तेषामास्मान्यदेहेषु सतामेकमर्य हि यत्' इत्येव शलोकः क्रियेत, भगवता च समदर्शित्यनाम एकात्मदर्किद्य मेवाभिमर्त- एकस्यैवात्मनः ब्रह्मामिन्नस्वात्-निर्दोष हि सम जहेत्युक्तम्। तस्मादनेकपिण्डाव स्थितिमयुक्तमात्मनानाव्यमेब निषिध्यत इति सिद्धमात्मकस्वम्। न चारमैकरवे प्रकाराद्वैतमिति वारच्य, आत्मनस्स्वतत्रस्य सर्वकेषिणः कस्यचित्पकारत्वायोगात्। नच ब्रक्षण: प्रकारिण: प्रकारभूत आस्मेति वाच्य, ब्रक्षणो निर्गुणस्य प्रकारिस्वाभाषाड्मात्मनोरभेदशवणाच। एतेन-प्रफार्यहैत मकाद्वैतमिति प्रत्युक्तम्-आत्मत्रभ्माभेदस्पैव ब्रह्माद्वैतत्वात्। नच नानात्मनां कथमेकमझाभेद इति वार्च्य, आतमन एकत्वात्- एको व्यापीति हधुक्तम्। नच जात्येकव तत्र विवशितमिति वाच्य, सिद्धे आात्मनानात्वे जात्येकवं विवक्ितमिति वक्तु सक्रये, नतु तदेयाधुनापि 7 ** 267 **

२३८

सिद्धमिति। नच त्वमहमयमिति भेदपरस्यक्षादाह्मनानात्वसिद्धिरिति वार्च्य, तम्योपाधिगतत्यात्-तचोक्तं दि विष्णुपुराण एव- 'स्वैं चान्ये च नच ववं घ ववं नान्ये नाहमप्यह'मिति। लोको हि देहादिसङ्ञात- मात्मव्वेन प्रतिपद्य ससद्ातमहमिति स्वपुरोवर्तिनं स्वमिति तदुभयव्यतिरिकमयमिति च प्रत्येति, तथा व सङ्कातविषय एव त्वमहमादि मेदमत्यक्षानुभवो नतु तदतिरिक्शुद्धास्मविषय इति। नच सुखदुःखादि- भेदप्रत्यक्षादात्मभेदसिद्धिरिति वाच्यं, तस्याप्यतःकरणविषयत्वान्। अन्तःकरणपरिणामौ हि सुखदुःखे तच्व विष्णुपुराण एवोक्तम्- 'मनसः परिणामोयं सुखदुःखादिरक्षण' इति। अम्तःकरण चानेकमिति सुखदुःसयवस्थासिद्धि: । किंच लोकसिद्धमेव यदि जीवनानाख, शासतर वदेउद्यज्ञातार्थप्रतिपादकत्वा- मावाच्छास््मनर्थकत्वेनाप्रमार्ण भवेत्। नच औपाधिकजीवनानात्वस्य लोकसिद्धत्वेपि निरुपाधिकपरि- शुद्धात्मनानास्वस्य तयसिद्धत्वात्तम्प्रतिपादनेन शासत्रमर्थवदिति वार्च्य, निरुपाधिकात्मनानात्वस शास- सात्पर्याविषयत्वस्य दर्सषितत्वात्। नच 'नित्यो(5)नित्यानां चेतनश्ेतनानामेको बहनां यो विदधाति कामा'निति ख्ुत्या तदुक्तमिति वाच्य, कामिनां चेतनानां सोपाधिकारमरवेन निरुपाधिकात्मत्वाभावाव्। कामो अन्तःकरणधर्म :- 'कामस्सङ्क्प' इति प्रकृत्य 'सर्व मन ए'वेति श्ुतेः। नच सोपाधिकानां जीवानां कर्थ नित्यत्वमिति वार्च्य, अनित्यानामिति पदविभागात्। यद्धा देहापेक्षया निल्यानामिति। यदुक्तम् -- एकमयमित्यत्र प्राचुर्यार्े मयट्- एकशब्दश् भावमधान इति एकप्चुरमित्यर्थ इति क्रुत- प्रकाशिकायां, तदयुक्तम्-भावार्थबोधकप्रत्ययाभावात्। एक्यानैव्ययोः प्रचुर्याप्राचुर्याम्यामात्मनि स्थिते: काप्यमतिपादनात्। विरुद्धधमयोस्तयोरेकत्र स्थित्ययोगाच्च। यच्चोक्तमेकशवइ्स्समानवाचीति तदप्ययुक्तम्-एको व्यापी सम इति एकत्वस्प समत्वात्पृथगुक्तरवाल्। यदुक्त 'द्वैतिनोऽतथ्यदर्शिन' इति सामान्येनोके द्वैतनिपेधे कथमात्मव्वैतनिषेधसिद्धिरिति तदसत्-तस्यात्मपरदेहेपु सत इत्यात्मन एव प्रकृतलवात्। नच म्रामाणिकस्यात्मद्वैतस्य कर्य निषेध इति वाच्य, अप्ामाणिकत्यादात्मव्वैतस्य- नहि प्रस्यक्षादय आत्महवते प्रमाणानि भवन्ति- तेषामनास्मह्वैते पर्यवसन्नत्व।त्- प्रत्युतात्मैक्यमेब मामाणिक स्वदभिमतविष्णुपुराण एव तस्योक्ततवाच्। यदुक्त रामानुजेन-'यद्यन्योस्ति पर: कोपि मत्त: पार्थिवसत्तम' इत्यत्र परशब्दान्पशब्दयो: प्रयोगयोगान्नात्मैक्यं प्रतीयत इति, तद्सत्-सजातीयविज्ञातीयपरस्वेन शब्ददयप्रयोगात्। न चासमन एकत्वेन सजातीयमेदामावेपि देहावेर्विज्ञातीयस्य सत्त्वात्कर्य विजातीयमेदामाव इति वाच्य, विजा- तीयवस्तुन आत्मनि कल्पितत्वेन कल्तिस्याघिष्ठानानतिरिकत्यादिति। एवं मेददया मेदेनाड्वैते मति- पादितेपि श्तुस्तन् निष्ाऽनुदया्पुनस्सजातीयाभावें प्रतिपादयति, यदेति- 'यदा समस्तदेहेषु पुमानेको व्यवस्थित इति सत्यपि देहभेदे नात्मभेद इत्यर्थः । एवं पुरुषैकत्वस्य कण्ठोक्ततवादात्मैक्य न प्रतीयत इत्ययुक्तमेव। यह्ा मत्तोन्य: अहमिय प्रकृते: परश् कोपि पुमान्यदस्तीति तदर्थः। अयवा 'अव्यक्तासुरुषः पर' इति, 'पुरुषान्न पर किञ्चि'दिति च क्ुतेः किश्विस्पत्यपरत्वरहितस्सर्वें प्रति परत्व- वांश्र पुरुषः पर इत्युच्यते, तथाच- मत्तोन्यः कोपि परः पुरुपो यद्यस्तीति तदर्थ: । अस्मिन् पक्षे यदीति

** 268 **

श्रीमाप्ये अद्धैतमतविरुद्धांशखण्डनम्। २४९

पूर्वद्लोकस्थ, यदेत्युत्तरश्लोकस्य च सङ्गतिर्समीचीना। तथाच- समस्तदेहेपु ममैकस्यैव पुरुषस्यावस्थित- रेन मतोन्यस्य पुरुषस्यभावाद्यमह्मन्य इति वक्तुमशक्यत्वेन को भवान् सोइमित्येतटवचो विफलमिति क्लोकद्धयश्यार्थ: सम्पतिपत्र इति सिद्धमातमैकत्वम्। नच प्रतिशरीरमेकैकः पुरुषोस्तीति तात्पर्यमिति वाच्ये, तस्य सवैर्विदितत्वेन वक्तव्यत्वाभावात्। पुरुषमेदे सति को भवान् सोहमिति च सफळत्वेन बिफलस्वाभावाथ्। कि च समस्तदेहेपु पुमानेक इति कण्ठोक्स्य देहनानात्वस्य जीवैकत्वस्य या कथ- मन्यधास्वं ववतु शक्यमनुन्मतस्य। नच य इदानीं मनुष्यदेहै स्थितस्स इतः प्राम्गोदेहै, ततः पाक्तु महिषदेहै हत्येव सर्वदेहे्येक एवात्मा स्थित इन्युच्यत इति वार्च्य, सर्वास्तिकश्षनविदितत्वेनास्यार्थस्या- वककव्यत्वात्। आस्तिको हि देहव्यतिरिक्तमात्मानं मन्यते। किंच वर्तमानकालामिप्रायेणैव व्यवस्थित इत्युर्क्त, नतु कालतयापेक्षया- यदा तदेत्येककालस्यैवोक्तल्ात्। अपिचैर्व वर्णने समस्तशब्दस्वारायं च भज्येत। सर्वेधु देयशरीरेषु सर्वेंपु मनुष्यशरीरेषु सर्वेषु पश्शरीरेंण्तित्येवें समस्तेपु देहेप्तेक आत्मा- स्तीति बणने हि समस्तशब्दस्वारस्य सिद्धधति- अन्यथा तु एकस्मिन्ेव देवशरीरे एकस्मिन्ेव मनुष्य- शरीरे एकस्मिलेव पशुशरीरे चैक आत्मास्तीति बर्णने समस्तशब्दो स्वरसो भवेत्तामादातक्य सिद्धू- मेवैतच्छोकद्वयेनेति स्वादेतत्। ननु आत्मनानास्वेपि को भवान् सोहमिति प्रश्नपतिबचने व्यर्थे एव- सर्वेषामप्यात्मात्मत्या- दिति, चेन्मैवम्-तथासति देहात्मवादेपि ते व्पर्ये एव- सर्वेपामपि देहलात्। यह। मनुलोके सर्वेपामपि मनुष्यत्यात्। नच नामज्ञात्यादिविशेषसत्वाहदेहात्मवादे प्रभपतिवचने युग्बेते इति वाच्य, देहातिरिक्तात्मवादिनामपि असौ नामाहमिति व्यवहारदर्शनात्। केवलदेहस्य नामनास्याय्यमावाच्च। नहि मृते देवदतदेहै भुवि वर्तमाने सति देवदत्तो वर्तत इति कोपि प्रत्येति, किंतु देबदचो मृत इत्येव प्रत्येति। तस्माडेवदत्त। दिना मब्राह्मणस्वादिजानि: बह्चारित्वाद्याश्मध् देव्यात्मगत एवेतति कृलया आतम- नानात्ये सत्येव देवदतोहं ब्राह्मणोह यज्ञदच्ोय क्षत्रियोयमित्यादिव्यबह्ारस्समभव्नतीति को भवान् सोइ- मिति प्रश्नप्रतिवचने युज्येते, आत्मैकत्वे तु नैत्रेति कृतया प्रश्नप्तिबचनानर्यवपनिरूपणेनापि सिद्धमे- बातमैकत्वमिति। यदुक्त सुदर्शनेन-पुमानेक इत्यजैकशब्द आकारैवनपर इति तदसत्-तथासति पुर्मास एकाकारा इति दफव्यसवात्। तवदुक्कस्यायथाश्ुतार्थस्ाच। एवं यथाभुतार्थै विद्यायापार्य कल्पयतस्तव कशश रता वैवस्वताहते। किंच सर्वेपामप्यात्मनां ज्ञानैकाकारतवे सति व्यावर्तकदेवाद्याकाराभावे च सति कि प्रयुक्त आगभेदः ? नच व्यक्तिभेदमयुक्त इति वार्च्य, आ्यक्तिमेदपयोजकात्माकारमेदाभावात्, सिद्धे व्यक्तिभेदे आन्ममेदसिद्धिः, सिद्धे आत्ममेदे व्यक्तिमेदसिद्धिरित्यन्योन्याश्रयाच हृति। यदुक्त रामानुजेन वेणुरन्धविमेवे सत्यत्रापि आत्मस्वरूपैक्यमुर्क्त, नत्वात्मैक्यम्-दष्टन्ते च वाय्वैशानां स्वरू- पैक्यमुक्त, नत्वशैकयमिति, तत्तुच्छम्-अमेदव्यापिनो वायोरिति वायोरेव अ्हणेन वार्य्वशानामप्रइ- णान्- घेणुरन्धाणां नानाव्वेपि सव्यापिनो वायोरमेदो यथा तथा देहानां नानात्वेपि तद्यापिन आस्मनोडमेर

** 269 **

२५०

इति हि यथाश्ुतार्थ :- तत्ष्परित्यागोस्यायुक्त एव। यदयपि वायुस्सावयवत्वात्साश एव, तथापि तद्गत सांझस्व नेह गृहीतें, किंतु अमेदव्यापित्वमेव- अमेदव्यापिन इति कण्ठोक्तखात्। कचिविदेवांशे दि कश्िदर्थ: कस्य चिद्दृष्टान्तीकियते- सर्वोद्साम्ये दष्टान्तदार्ान्तिकमावासिद्धे :- बायोरमोदव्यापित्व गीतास्वप्युक्तम्-'वायुरसवत्रगो महा'निति। एतेन स्वत एकाकाराणामुपाधिवझादवान्नरमेदसड्बावे दष्टान्तोपन्यास इति प्रत्युक्तम्-एकसयैव बायोरुक्तलवेन बहनां वार्य्यग्ानामनुक्तत्वादिति। यदुर्क सुदर्शनेन -- 'सितनीलादिमेदेन यथ्षेक दृश्यते नमः । आ्रान्तदृष्टिभिरात्मापि तयैकस्सन् परथवपृथ'गित्य- तापि नमसः प्रदेशमेदाङ्गीकारेणात्ममेद एवोक्त इति, तत्तुच्छम्-नभो विभु निश्वयव चेति नैयायि- कादिमतमाश्चित्य निरक्यवस्य व्यापकस्यात्मनो नमोदृष्टान्तोपन्यासान्। अन्यथा दष्टान्तानुरोघान्तम इवा- स्मापि सावयत एव भवेत्। मक्तु वा नमरसावयवमात्मा निरक्यवः, तथापि नात्मैक्ये काचिक्क्ति :- सावयवस्यापि नमस एकत्वात्। एकमपि नभो यथा आ्रान्तदृष्टिमिरनेक्वेन गृद्यते, तथा एक पवाता- पीति विघक्षितखवात्। नहि नमोवदात्मनस्सावयवत्वं, निर्वयवत्वं वेह विवक्षित, कि त्वेकत्वमेव- ।तच नभसर्सम्प्रतिपल्रम्। अतएव विमतिपने अत्मकल्वार्मे तद्दृष्टन्ततयोपन्यस्तम्। तम्माह्वायुवत्तमोव- चामेदव्याप्येक एवात्मेति सुस्थम्। यदुक्त 'घटध्वसे घटाकाशो न मिन्नो नमसो यथा। अ्रक्षणा हेयविध्वसे विष्ण्ार्येन तथा पुमानिति शौनकवचनमपि नमस्येशमेदाभिमायेण जीवस्य परस्मादात्मन औपाधिकवैषम्यविरहे दृष्टान्तसमर्पणपर वेदितव्यमिति, तद्सत्-यो नमसः प्रदेशो घटे्वस्थितस्सन् घटाकाश इति व्यवदियते- सः घटे ध्वस्तेसति कि स्वस्मादेवामिन्नो भवति? यद्ा परस्मानमःप्रदे- शात् ? उत प्रदेशिनो नभसः ? नाथः षटर्ध्वंसातमागपि स्वस्मादमिन्नत्वस्य सत्त्वात्। न द्वितीय :- मिन्नमदेशयोरैक्यायोगात्। न तृतीय :- ध्वंसास्पागपि तस्य सत्त्वान् - नहि मदेशिनस्सकाशात्मदोश्षो मिधते। नच घटस्य वक्त्रेपि हिते सति प्रदेशिनो नमसस्सकाशातम्रदशो मिय्यते- घटान्तर्गतनमःप्रदेशस्य घटबहिर्गतमदेशिनभर्सम्यन्धाभावादिति वाच्य, यदि घटान्तर्गत नमः प्रदेशि न भवति किंतु प्रदेश एव तर्हि घस्महिस्सन्तिहितमपि नमः प्रदेशि न भवेदेव- तस्यापि नमःप्रदेशाविशेषादिति। नवेष्टा- पचि :- ध्वस्तेपि घटे तत्पदेश्ाकाशस्य प्रदेशिनम ऐक्यासिद्धेः। तस्मादर्शितशौनकवचन नमस्यशमेवामि- प्रायम्रयुक्त न, किंतु अपरिच्छिन्न नम इस्यमिप्रायकृतमेव- घटे ध्वस्ते सति घटपरिच्छित नमः परि- चेदकाभावेनापरिच्छितं महाकाशमेव भवतीति तदाशयात्। एवमन्तःकरणाध्युपाधौ नष्टेसति तत्परि- च्छिल चैतर्न्य जीवसज्ञ परिच्छेदकामावेनापरिच्छििल परमात्मचैतन्यमेव भवतीति सिद्धम्। मुक्ति- दक्षायां जीवनक्णोस्सायुज्यं शौनकवचनादेव। नच मुक्तिदशार्याँ भवतु व्यवहारदशायां तु जीव लझ्ममेद एयेति वार्च्य, व्यवहारदशायामपि जीवन्रश्ामेद एव- नहि घटे सत्षयपि घटाकाशो महाकाशादतिरिच्यते। एवमन्त:करणाद्यवच्छिलमपि नैतन्ष न पूर्णचैतन्यादतिरिच्यते, तवतिरिकतस्यप्तीतिस्तु, भ्रान्तिपयुक्केति

कर्तव्यैवेति न ब्रग्ममीमांसाया आनर्थक्यम्।

** 270 **

श्रीमाष्ये अद्वैतमत विरुद्धांशखण्डनम्। २५१

मिति, तदप्यसत्-तत्र समानत्वमित्यस्यैकत्वमित्यर्थात्- नक्यग्निरग्नौ निक्षेपातमागग्न्यसमानः, येन निक्षेपादग्निसमानत्वमग्नेरुच्येत। नच समानपदस्यैक्यार्थवर्णनमयुक्तमिति वाच्य, 'तत्पुरुषस्समानाधि- करण: कर्मधारय' इत्याद्यनुशासनानुरोधात्। सामानाधिकरण्यमित्यत्र समानपदस्य एकमित्येवार्थात्। जले जलनिक्षेपादयुदाहरणान्तरानुरोधाच्च। यदुक्त रामानुजेन-'सोह स च त्वं स च सर्वमेतदात्म- स्वरूपं त्यज मेदमोह'मित्यत्र स इति अहमिति त्वमिति सर्वमिति च भेदनिर्देशान्नात्मैक्यमिति तदसत्-व्यावहारिकमेदमनूद्य पारमार्थिका मेदस्योक्तत्वात् यद्रजत सा शुक्तिरितिवत्। नच परमा- र्थोपदेशसमये व्यावहारिकभैदानुवादोऽयुक्त इति वाच्यं, भेदानुवादाभावे अभेदोपदेशायोगात्-भेद- ज्ञानपूर्वक ह्यभेदज्ञानं- इयं मृदयं घट इति भेदज्ञाने सत्येव मृदमिन्नो घटइत्युपदेष्टुं गुरोज्ञाु च शिष्यस्य शक्यते। यदुक्तं भेदमोहमित्यस्य देवाद्याकारप्रयुक्तात्मभेदम्रान्तिरिति, तदसत्-विशेषवाचिपदा- भावात्। ऐतदात्म्यमिद सर्वमिति प्रक्रान्ताभेदविरुद्धस्यैव भेदस्येह त्यक्तव्यत्वेनोपदेष्टव्यत्वाच्च। तव मम सर्वस्य चैकात्मस्वरूपत वेनाभेदात्त्वमहमिदमिति भेदमोहं त्यजेति यथाश्रुतार्थप्रहाणस्यायुक्तत्वच्चति। सच यथोपदेशमकरोदित्याह- तत्याज भेदं परमार्थदृष्टिरिति। परमार्थश्रोक्त एव परमार्थस्त्वमेवैको नान्यो- स्तीति एकमय विज्ञानं परमार्थ इति। एको व्यापी समश्शुद्ध आत्मा परमार्थ इति। 'परमार्थस्त्वसं- लाप्यो गोचरो वचसां न य' इति, 'परमार्थश्च मे प्रोक्तो यथाज्ञानं प्रधानत' इति। तस्मात्सच्चिदा- नन्दलक्षण प्रत्यगभिन्नं ब्रह्मैव परमार्थ इति तद्ज्ञानमेव परमार्थदर्शनं, तदन्यद्वेदज्ञानं तु म्रान्तिज्ञानमेव। नचात्मसु देवमनुष्यादिभेदं तत्याजेत्यर्थ इति वाच्यं, भेदान्तरात्यागस्यानुक्तत्वात्। सति विशेषाभावे सामान्ये एव शब्दस्य पक्षपातात्। नच देवादिभेदेऽपध्वस्ते इति भेदविशेष उक्त एवान्यत्रेति वारच्य, 'रूपभेदस्तु बाह्यकर्मप्रवृत्तिजः। देवादिभेदेऽपध्वस्ते नास्त्येवावरणे हि स' इति श्लोकस्य देवादिभेदे देवादिभेदहेतौ आवरणे अहक्कारे अपध्वस्ते सुपुप्त्यादौ न्टेसति वाह्यकर्मप्रवृत्तिजः सरूपभेद: देवादिभेदो नास्त्येवेत्यर्थः । तथा च बाह्यकर्मप्रवृत्तिज इति विशेषणात्तत्र रूपभेदो देवादिभेदमात्रपर एवास्तु । नहि वयमात्मनो देवादिरूपभेदाभार्व व्यासेथामः- आकाशवद्वायुवच्चाभेदव्यापित्वादात्मनस्स्वत एकत्वमस्तु नाम घटादिवेणुरनध्राद्युपाधिवशादाकाशवद्वायुवच्चात्मनोपि देवादिशरीरोपाधिवशादनेकतवं भवेदिति शंकोत्तरत्वेनोक्तोयं श्लोक :- तथा च उपाधिकृतस्य भेदस्य उपाधिनाशेऽभावादौपाधिकस्स भेदोऽकिश्चि- त्कर एवेति कृत्वा निर्भेद एवात्मेति सिद्धम्। तदेव हध्ुपक्ान्त-एको व्यापीति, तदेव चोपसहत एकत्वमिति च। तस्मादन्यत्र देवादिभेदविशेपाभावस्योक्तत्वेपीह भेदसामान्याभाव एवोक्त इति नात्र तस्यैव ग्रहणमुचित- नहीह भेदविशेषाभाव उक्तः, किंतु भेदमात्रस्यैवाभावः। तथाहि- 'परमार्थस्तवो- दितः । एकमेवमिद विद्धि न भेदि सकलं जगत् ॥I परार्थसारभूतं यत्तदद्वैतमशेषतः। निदाघोप्युप- देशेन तेनाद्वैतपरोऽभवत् ॥ सर्वभूतान्यभेदेन ददर्श स तदात्मन' इति। नच सर्वमतानि सर्वानात्मनः सुरनरत्वादिभेदराहित्येन स्वात्मनोऽभेदेन समत्वेन/पश्यत्- नत्वेकत्वेन- तथासति सर्वभूतान्यात्मन इति ** 271 **

२५२

पदवैयर्थ्यप्रसङ्ग इति वाच्य, भवन्तीति भूतानीति व्युत्पत्त्या भूतशब्दः प्राणिपरः, नतु शुद्धात्मपर :- तस्य भूतत्वाभावात्। नहि शुद्ध आत्मा कस्यचित्कार्य भवति- 'अजो नित्य' इति शास्त्रात्। 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ती'ति भ्रुतावपि भूतशब्दः प्राणिपर एव। प्राणिनश्च ब्रह्माद्यास्तम्यपर्यन्ताः प्रसिद्धाः। ते सर्वे सर्वभूतानीत्युच्यन्ते- तानीमानि सर्वाणि भूतानि सचिदानन्दलक्षणे परिपूर्णे आत्मनि मायया कल्पितत्वात्कल्पितस्य चाघिष्ठानानतिरेकादात्मनोड- भिन्नान्येव। यद्वा सर्वभूतानामात्मकार्यत्वात्कार्यस्य च कारणामिन्नत्वात्सर्वभूतान्यात्मामिन्नान्येवेत्यात्मा- भेदेनापश्यदित्युक्तम्। नच ब्रह्मण्येव सर्वभूतानि कल्पितानि नात्मनीति वाच्य, ब्रह्मण एवात्मत्वात्। एतेन-ब्रह्म चातमनोऽभैदेन तादात्म्येनापश्यदिति प्रत्युक्तम्-अभेदेनेत्यस्य तादात्म्येनेत्यर्थवर्णनस्या- युक्तत्वात्। किंच ब्रह्मात्मनोस्तादातम्यं न सम्भवत्येव तव मते- भिन्नद्रव्यत्वादुमयो :- चिदचिदीश्वरा हि परस्परविलक्षणं द्रव्यत्रयं, न ह्येकद्रव्यस्यान्यद्रव्यतादात्म्य भवितुमर्हति। 'मिथ्येतदन्यद्द्व्यं हि नैति तद्दव्यतां यत' इति विष्णुपुराणात्। नच जीवेश्वरावुभावपि चिद्द्रव्यमेवेति वाच्यं, खमतमङ्गमसङ्गात्। तथासत्यभेदसम्भवाच्च। नच जीवेश्वरयोर्भिन्नद्रव्यत्वेपि कार्यकारणमावसत्त्वात्तादाल्यसिद्धिरिति वाच्य, जीवस्याजत्वेन कार्यत्वाभावात्, परिणामवादिनस्तव मते मिन्नदवययोः कार्यकारणमावस्यैवायोगात्- एकद्रव्ययोर्हि घटमृत्तिकयो: कार्यकारणभावायोग :- कारणं हि कार्यात्मना परिणमते। तस्मात्कार्यकारणयो- रेकद्रव्यत्वे सत्येव कार्यस्य कारणात्मक्त्व सिद्धमिति न मिन्नद्रव्ययोर्जीवेशयोस्तादाल्ययोगः। नच भिन्नद्रव्ययोरप्याकाशवाय्यो: कार्यकारणभावोस्तीति वाच्य, द्योरप्यचिद्द्रव्यत्वेनैकद्रव्यत्वात्। चिदिति अचिदिति ईश्वर इति च द्रव्यत्यमेव हि तद मते। येतु नैयायिकादयो नवद्रव्यवादिनस्ते आकाशा- द्वायुर्जात इति न वदन्ति, किंतु आकाशदय्वादीनि नवापि द्रव्याण्यजानि नित्यानि चेति सङ्गिरन्ते। तस्माचिदचिदीश्वराणां नान्योन्यतादात्म्यसिद्धिः। नच मनुष्योहमिति चिदचितोस्तादात्म्यं प्रत्यक्ष दृश्यत इति वाच्यं, तस्य भ्रान्तिप्रयुक्तत्वात्- अनात्मनि देहादावात्मेति विपरीतप्रत्ययो हि भ्रान्तिरिति सम्प्रति- पन्नम्। नचैव जीवस्य त्रम्माहमिति ब्रह्मतादात्यवुद्धिश्च आ्रन्तिरेवास्तिवति वाच्य, भ्रान्तिज्ञानस्य मोक्षाहेतुत्वात्- सम्यग्ज्ञानाद्धि मोक्ष :- नहि ऋमूपदिष्टतत्त्वज्ञानो निदाघो भ्रान्त्या त्रह्माहमिति सर्व- भूतान्यहमिति च मेने- किंतु तत्त्वतएव। नापि- 'मत्तस्सर्वमह सर्व मयि सर्व सनातने' इति मतिमान् प्रह्ादो वा अज्ञ इति वक्तु शक्यते। तस्माच्चिदीश्वरयोरेकद्रव्यत्वादभेद एव, नतु तादात्म्यम्-तद्गेद- रयोपाधिप्रयुक्तत्व।दुपाघेश्र नष्टत्वात्- तदुक्तम्- 'विभेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते। अत्मनो ब्रक्षणो भेदमसन्त क: करिष्यति' इति। ननु 'पिण्डः पृथग्यतः पुंसश्शिर:पाण्यादिलक्षण' इति प्रक्रमाद्देहात्मविवेकविषयोयमुपदेशः, नतु जीवत्रहैक्यविषयः, नाप्यात्मैक्यविषय इति चेन्मैवम्- आत्मतत्त्वोपदेशपरत्वात्प्रकरणस्य- तच्चात्मतत्त्त्व न पिण्डाव्यतिरिक्तत्वमात्रस्वरूपं, किंतु एकत्वरूपमपि। अत एव पिण्ड: पृथगिति श्लोकेन देहादातमा विवेचितः । 'यद्यन्योस्ति, यदा समस्तदेहे'ष्विति श्लोकाभ्यां तु तदेकवं निरूपितमिति। अत एवोक्तमत्रैव प्रकरणे परमार्थो न भेदवानिति। एवममे-

** 272 **

जीवब्रह्मभेदपरत्वेन रामानुजामिमतानां श्रुतीनामर्थविचारः । २५३

दस्य परमार्थत्वादेव मेदस्यापरमार्थत्व सिद्धं, तच्च स्फुटमाह- 'एवं न परमार्थोस्ति जगत्यत्र नराघिपे'ति। ननु न जीवब्रह्मणोरैक्यमत्र प्रकरणे प्रोक्तं, प्रत्युत तद्वेद एवोक्त :- 'परमात्मात्मनोयोंग: परमार्थ इती- ष्यते । मिथ्यैतदन्यद्दव्य हि नैति तद्द्रव्यतां यत' इति स्मरणात्, मैत्रम् -- ये द्वैतिनः परमा- त्मात्मनोरैक्योपासनया तादात्म्यलक्षणो योग: परमार्थ इतीच्छन्ति तन्मतमपि मिथ्यैव-तथाहि तयो- र्भिन्नयोरभिन्नयोरवा योगसस्यात्- भिन्नत्वे गवाश्वयोरिव नैक्यसम्भवः । अभिन्नत्वे च विम्वमतिबिम्बयोरिव उपाधिव्युदासमात्रं दिना योगशब्दार्थों नास्तीत्यर्थ इति तदर्थस्य श्रीघरस्वामिभिरुक्तत्वात्। गया तु परमात्मात्मनोस्तादात्म्य न सम्भवतीति पूर्वमेव प्रतिपादितम्। एवं तादात्यासम्भवादेव परमात्मात्मनो- रभेद एव परमार्थ:, उभयोश्चिदुरूपत्वेनैकद्रव्यत्वादुमयोश्चिदुरूपत्वं च पूर्व बहुशः प्रपश्चितमितीदानी- मुपरम्यते। यदुक्तं रामानुजेन-विभेदजनक इति श्लोकेन परस्माड्रह्मण आत्मनो देवमनुष्यादिविविध- भेदस्य नष्टस्य पुनरावृत्तिं क: करिष्यतीत्युच्यत इति, तदसत्-आत्मनो देवमनुष्यादिभेदं क: करि- व्यती त्यनेनैवेष्टसिद्धौ ब्रह्मण इति व्यर्थत्वादनन्वितत्वाचः भेदं प्रत्यनुयोगिश्रतियोगिनोरात्मत्रझ्णोरुक्तयो-

जीवत्रह्मभेदपरत्वेन रामानुजाभिमतानां श्रुतीनामर्थविचारः। अथ जीवब्रह्मैक्यमप्रमाणमित्यस्मिन्नर्थे यानि श्रुत्यादीनि रामानुजेन प्रदर्शितानि तानि विचा- रयन्ते-तथाहि- 'द्वासुपर्णा सयुजा सखाया' इति मन्त्रो जीवब्रह्मभेदपर इति, तथा 'ऋतं पितन्ता'- विति मन्त्र:, एवं 'अन्तः प्रविष्टश्शास्ता जनानां सर्वात्मे'ति मन्त्रश्चेति रामानुजः, तदयुक्तम्-एषां मन्त्राणां जीवेश्वरभेदपरत्वेपि जीवब्रह्मभेदपरत्वाभावान्। नचेश्वर एव न्रक्षति वाच्यं, तर्हि कि जीवो न ब्रह्म? सोपि ब्रह्मैव। नच शोकादिदुगुणवान्जीवः कथ व्रक्ष भवेदिति वाच्य, सत्यकामत्वादिसद्गुणवा- नीश्वरो वा कथ ब्रह्म भवेदिति तुल्यत्वात् निर्गुणं हि त्रह्म 'साक्षी चेता केवलो निर्गुण'श्चेति श्रुतेः। विष्णुपुराणेपि निर्गुणं ब्रम्मेत्यसकृदुक्तत्वाच्च। नच हेयगुणरहितमिति तदर्थ इति वाच्य, ग्राह्मगुणरहितमिति तदर्थ इति वक्तुं शक्यत्वात्- गुणमात्ररहितमिति शब्दसभावसिद्धस्यार्थस्य परित्यागस्यायुक्तत्वाच्। तस्मादन्त:करणमायोपहित योर्व्यावहारिकयोर्जीवेशवरयोरन्योन्यं भेदेपि सोपाधिकनिरुपाधिक चैतन्ययो्जीव- ब्रह्मणोर्जीवेश्वरयोर्वा नैव भेद :- घटाकाशमहाकाशवन्मठाकाशमहाकाशवच्चेति। वद्यपि घटाकाशमहा- काशयोरपि वस्तुतो महाकाशत्वेनैक्यमेव, तथापि यावद्यवहारं द्वैतमेव, एवं जीवेश्वरयोरपीति बोध्यम्। एवं व्यावहारिकजीवेश्वरभेदानुवादिन एते मन्त्रा न पारमार्थिक प्रत्यग्न्रह्माद्वैत वाधितुं शवनुवन्ति । विभेदजनक इति श्लोकेन च पारमार्थिकमद्वैतमुक्तम्- अज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गत इत्युक्तत्वात्। अज्ञाननाशो हि परमार्थदशा- नव्यज्ञानेऽत्यन्त नष्टे जीवेशवरादिव्यवहारस्सम्भवति। अज्ञाने निष्कार्यतवेन बीजमात्रात्मना स्थिते सत्येव सुषुक्तौ न कोपि व्यवहार इति कृत्वा कि पुनर्निश्शेषमज्ञाने नष्टे व्यव- हाराभावो वक्तव्य इति। ** 273 **

२५४

यद्वा- प्रमातृप्रत्यगात्मपरास्ते मन्त्रा :- अन्त.करणावच्छित्नत्वेन सगुण: कर्ता भोक्ता च प्रमाता, तत्साक्षित्वेन निर्गुणोSकर्ताडमोक्ता च प्रत्यगात्मा- तत्र प्रमातैव सामासान्तःकरणं सत्त्वमित्युच्यते- प्रत्य- गात्मैव क्षेत्रज्ञ इति। अतएव पैङ्गिरहस्यब्राह्मणेनैवं व्याख्यातो द्वासुपर्णेति मन्त्र :- तयोरन्यः पिप्पल स्वाद्वत्तीति सत्त्वम्- अनश्षन्नन्योऽमिचाकशीतीति ज्ञः- तावेतौ सत्त्वक्षेत्रज्ञाविति। नचान्तःकरणस्य करणत्वाद्भोक्तृत्वं न सम्भवति- भोक्ता हि कर्तेति वार्च्य, सामासान्तःकरणस्य अहङ्कारात्मकस्य प्रमातु: कतृत्वेन करणत्वाभावाद्भोक्तृत्वं सम्भवत्येवेति। नच क्षेत्रज्ञः परमात्मैवेति वाच्य, इषापतेः। नहि च्य परमात्मनस्सकाशात्क्षेत्रज्ञ मिन्नं ब्रूमः, किं त्वमिन्नमेव- 'क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धी'ति गीतावचनात्। नचान्त:करणोपहितस्य जीवसाक्षिण: परिच्छिन्नस्य कथमपरिच्छिन्नपरमात्मत्वमिति वाच्यं,अज्ञानादेव क्षेत्रज्ञस्यान्तःकरणपरिच्छिन्नत्वं, नतु सत इति। अत एवोक्तं 'विभेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिर्क गत' इति। यच्चोक्तं अस्मित्नपि शास्त्रे- 'स सर्वभूतप्रकृति विकारान् गुणादिदोषांश्च मुने व्यतीतः। अतीत- सर्वावरणोSखिलात्मा तेनास्तृतं यद्भुवनान्तराले ॥ समस्तकल्याणगुणात्मकोसौ परः पराणां सकला न यत्र। क्लेशादयस्सन्ति परापरेशे, अविज्ञा कर्मसंज्ञाऽन्या तृतीया शक्तिरिष्यते। यया क्षेत्रज्ञशक्तिस्सा वेष्टिता नृप सर्वगे'ति भेदव्यप्रदेशादिति तदप्ययुत्तम्-यावत्पर्यन्तमविद्यावेष्टितः क्षेत्रज्ञस्तावत्पर्यन्त सावरणत्वेन तस्य सर्वात्मत्वनिर्दोषर्ववलेशरहितत्व।द्यभावेपि अविद्यानाशानन्तरं तत्सर्वसत्वेन तस्येश्व- रैक्यसिद्धेरिति। नह्यज्ञाने आत्यन्तिक नाश गतेसति जीवस्य सावरणत्वं वक्तु शक्यत इति। यद- प्युक्तम्-'उभयेपि हि भेदेनैनमधीयेते- 'भेदव्यपदेशाच्चान्यः' 'अधिक तु भेदनिर्देशा'दिति सूत्रेपु जीवेश्वरभेद उक्त इति तदस्मा के न विरुद्धम्- व्यादहारिकजीवेश्वरभेदस्यास्माभिरभ्युपगतत्वात्। एतेन य आत्मनि तिष्ठन्नित्यादिषु नियाम्यनियामकत्वाभ्यां जीवेश्वरयोर्भेद उक्त इति प्रत्युक्तम्। नियाम्य- नियामकत्वयोर्व्यावहारिकत्वेन वस्तुतरतदभावात्। अज्ञ एव जीव ईश्वरेण नियम्यते, नष्टे त्वज्ञाने जीवो नास्तीश्वरो नास्तीति किमाश्रयस्स्यादयं नियाम्यनियामकमावः। नच निर्मुक्ताविद्यस्यापि जीवस्य परेण स्वरूपैक्य न सम्भवति- अविद्याश्रयत्वयोग्यस्य तदनर्हत्वासम्भवादिति वाच्यं, अविद्याया विष्णु- शक्तित्वेनेहैवोक्तत्वाच्छक्तेश्र शक्ताश्रयत्वाद्विष्णुमेवाश्रितव तीयमविद्येति कृत्वा विप्णोरविद्याश्रयत्वार्त्वमेव नानर्हत्वमिति। नचाविद्यावेष्टितत्वयोग्यस्य तदनर्हत्वासम्भवादिति वाच्य, मुक्तस्याविद्यावेष्टितत्वयोग्य- रवस्याप्यभावात्। सति तद्योग्यत्वे भवेदेव यदा कदापि पुनरतद्वेष्टनमिति मुक्तस्यापि पुनरावृत्तिप्रसङ्ग इति। नच मुक्तस्य योग्यत्वमस्ति वेष्टनं तु न भविष्यतीति वाच्य, तर्हि परमेश्वरस्यापि तद्योग्यत्व- मस्तीति कल्पयितु शक्यत्वात्। नहि कदाचिदपि वेष्टनासम्भवे तद्योग्यत्वसम्भवः कल्पयितुं शक्यते। नच मुक्तस्य मुक्ते: प्राक्तदस्तीति वाच्यं, मुक्ते: प्राठ्यक्तस्यैत्राभावात्। वस्तुतरतु चित्त्वाविशेषाज्जीवददीश्वरोप्यविद्यावेष्टनार्ह एव, परं तु अविद्याविरोधिविद्याशक्ति- सत्त्वादीश्वरस्य तदभावः । एवं मुक्तस्यापि विद्याशक्तिरस्त्येवेति तदभाव एव। नच जीवस्य चित्त्वे-

** 274 **

जीवब्रह्ममेदपरत्वेन रामानुजाभिमतानां श्रुतीनामर्थविचारः । २५५

पीश्वरस्य न चित्त्वं नाप्यचित्त्वं, किं त्वीश्वरत्वमेवाचित सकाशादिव चित्सकाशादपीश्वरस्य मिन्नद्रवयत्वादिति वाच्य, 'चेतनश्चेतनाना'मिति श्रुत्या जीवेश्वरयोद्वयोरपि चेतनत्वस्योक्तत्वेन चिद्द्न्यतवात्। नच चेतनोपीश्वरो जीवाद्िन्न एवेति वार्च्य, चेतना अपि जीवा यथा परस्परं भिन्नास्तथा जीवेधरौ मिन्नौ भवतां नाम- यथा भिन्नानामपि जीवानां चेतनत्वेनैकद्रव्यत्वं तथा भिन्नयोरपि जीवेश्वरयोश्चेतनत्वेनैक- द्रव्यत्वमेवेति। नच 'परमात्मात्मनोर्योगः परमार्थ इतीष्यते। मिथ्येतदन्यद्दव्यं हि नैति तद्द्रव्यतां यत' इति स्मरणान्न तयोरेकद्रव्यत्वमिति वाच्य, तत्र योग इत्यस्य सम्यन्धस्तादात्म्यलक्षण इत्यर्थस्य दर्शितत्वात्। ननु दर्शित एवार्थशश्रीधरस्वामिमिस्तथापि स न युज्यते, तद्द्रव्यतामित्यनेन तदभेदस्योक्ततवा- तदनुरोधेन योग इत्यस्याप्यभेद इत्येवार्थो वक्तव्यः। तथाच परमात्मात्मनोरमेदः परमार्थ इतीव्यत इति यत्तदेतन्मिथ्यैव यतोन्यद्द्रव्यं तद्द्व्यतां नैतीति श्लोकस्यार्थस्साधीयान्सिद्धयति, ततश् जीवेच- रयोर्भिन्नद्रव्यत्वं सिद्धमिति, मैवम्-योगशव्दाद भेदार्थासिद्धे :- तेन युक्तो भवतीति वाक्यस्य तदभिन्नो भवतीत्यर्थ इति नहि कोपि विद्वान्वक्ति। नच तद्द्व्यतामित्यस्य तद्द्रव्यतादात्यमित्थर्थवर्णनमप्ययुक्त- मिति वाच्यं, तदभेदरूपार्थ इव तत्तादातम्यरूपार्थेपि त्वतलो:प्रयोगदर्शनात्। यद्वा केचिद्धक्ता भ्रमर- कीटन्यायमाश्रित्य जल्पन्ति, यथा अभ्रमरोपि कीटो भ्रमरेण गृहीतो भयेन भ्रमर निरन्तर चिन्तयन्श्रम- रतां याति, तथा ईश्वराद्विन्नोपि जीव ईश्वर्र निरन्तर ध्यायन्नीश्वरत्वं प्राप्नोतीति तदेतन्मत प्रत्याख्यात- मनेन श्लोकेन-।अत्र चः पक्षे योग इत्यस्याभेद इत्येवार्थः । कीटस्य अ्रमराभेद इवात्मनः परमात्मा- भेद: परमार्थ इति कैश्रिदिष्यते तदेतन्मिथ्या- अन्यत्तुल्यम्। एतन्मतरीत्या जीवेश्वरयोर्भिन्नद्रव्यत्वा- दन्यद्रव्यस्य तद्द्व्यत्वप्राप्त्ययोगान्न जीवस्येश्वरत्वप्राप्तिरिति कृत्वा जीवस्य परमात्माभेदः परमार्थ इत्येतन्मिथ्यैव। नच भिन्नजातीययोरपि कीटश्रमरयोरभेदो हृष्ट इति वाच्यं, तत्रापि अ्रमरसारूप्यमेव कीटस्य न भ्रमरत्वमिति । ननु योगस्तादात्म्यमिति पक्षे अन्यद्रव्यस्य तद्द्व्यत्वत्राप्तिसत्येत्र- कीटस्य भ्रमरतादात््यप्राप्ति- दर्शनादिति कृत्वा कर्थ तस्य मिथ्यात्वमिति चेन्मैवम् -- कीटम्रमरयोर्मिन्नजातीवत्वेपि मिनद्रयत्वा- भावात्- मिन्नद्रव्यत्वाभ्युपगमेपि न कीटस्य अ्रमरतादात्म्यप्राप्तिः, किंतु भ्रमरसारूप्यप्राप्तिरेवेति न कश्चिद्दोप: । ननु तादात्म्यतादूप्याभेदानां को विशेष इति चेदुच्यते-यत्र व्यवहारमात्राद्वेदप्रतीतिस्तत्र तादातम्य-तचा कार्यकारणयोः। यत्र तु स्वरूपभेदेऽसत्यपि द्वावपि विविच्य गृहीतुं शक्येते तत्र तादूप्यं -- तच्च समानाकारयोरेककारणकयोः कार्ययोः । यत्र तु मनागपि न भेदप्रतीतिस्तत्राभेद :- सच सोपा- धिकनिरुपाधिकयोरुपाधिनाशेसति- इति। यदि परमात्मात्माभेदो परमार्थ इति मूलकर्तुर्विवक्षा-तर्हि परमातमात्मनोरैक्य परमार्थ इती- प्यते इत्येव स श्लोकं कुर्याद्- यदि तथा श्लोक: क्रियेत तर्हि अ्रन्थकृदवैदिक एव भवेत्- वेदे हि

** 275 **

२५६

तत्त्वमसीत्यादिपु बहुस्थलेपु जीवत्रह्मणोरैवयं भ्यते। नच प्रकृतवाक्यविरोधात्तत्राप्यर्थान्तर कल्प्यमिति वाच्यं, प्रकृतवाक्यस्याद्यापि द्वैतपरत्वनिश्चयानुदयात्, तदुदयेपि श्रुतिस्मृत्योर्विरोधे तु श्रुतिरेव बलीय सीति शास्त्रात्स्मृत्यनुरोधेन श्रुतेरर्थान्तरपरत्ववर्णनस्यायुक्तत्वात्। नच 'इद ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्य- मागता' इति गीतावचनात्सायुज्यमप्रमाणकमिति वार्च्य, ब्रह्मविद्गल्मैव भवतीत्यादिश्रुतिविरोधेन गीता- वाक्यस्यैवाप्रमाणत्वात्। वस्तुतस्तु साधम्यमित्यस्य तत्राभेदमित्येवार्थ :- 'मामुपेत्य तु कौन्ते'येत्यादिनैकार्थ्यात्। यद्रा तत्न साधर्म्ये सायुज्यं मामून्नाम- न तावता सायुज्याभावसिद्धि :- मामुपेत्येत्यादिपु सायुज्यस्य प्रतिपादि- तख्वादिति। नच मामुपेत्येत्यस्य मत्सालोक्यं मत्सारूप्यं मतसामीप्यं वा प्राप्येत्यर्थ इति वाच्य, तस्यायथाथ्ुतार्थत्वेनाग्राद्यत्वादिति। नच 'आत्मभार्व नयत्येनं तद्वक्म ध्यायिनं मुनिम्। विकार्यमात्मनश्शकत्या लोहमाकर्षको यथा' इतीहापि मुक्तस्य भेदप्रतिपतिरुक्तेति वाच्य, मुक्तपरत्वा- भावादस्य द्लोकस्य- यथा आकर्षकोऽयस्कान्तमणिरात्मशक्त्या लोहमात्मभावमात्मप्राप्तिमात्मसयोगमिति यावत्, नयति, तथा ्रह्मापि ध्यायिनमेनं मुनिमात्मभाव नयति- लोहायस्कान्तयोरिव ध्यायिब्रह्मणो- स्सयोगो भवतीत्यर्थः । तमेव संयोगमुत्तरश्लोकेन दर्शयति- 'आत्मप्रयत्नसापेक्षा विशिष्टा या मनोगतिः । तस्या ब्रह्मणि संयोगो योग इत्यमिधीयते' इति। नच मनोगतेरेव ब्रह्मसंयोगो न जीवस्येति वाच्य, मनोवच्छित्नस्यैव जीवस्य स्वतः तन्मनसो ब्रझ्मसंयोगे सति ध्यातुर्मुनेरपि स जात एवेति- मुक्तस्य ब्रक्म- सायुज्यमिद शास्त्रं साक्षादेव प्रत्यपादयत्। 'विष्णार्ये निर्मले ब्रह्मण्यवाप नृपतिर्लय'मिति, आत्य- न्तिको विमुक्तिर्या लयो ब्रह्मणि शाश्वते' इति च। ब्रह्मणि जीवस्य लयो हि ब्रम्मसायुज्यप्राप्तिः । नच 'जगद्यापारवर्ज'मित्यादिसूत्रविरुद्ध मुक्तस्य ब्रम्सायुज्यमिति वाच्यं,'तत्सूत्राणां हिरण्गर्भलोकरूप- सगुणमुक्तिक्षेत्रगतजीव विषयत्वात्। यदुक्त द्रविडमाष्यकारेण- देवतासायुज्यादशरीरस्यापि देवतावत्सर्वार्थसिद्धिरिति, तत्सत्यमेव्र -- हिरण्यगर्भलोक गतस्य तथैवेति। 'य इहात्मान' मिति श्रुतिश्र सगुणमुक्तिविषयैव- 'ब्रम्मविदाप्नोति पर'- मिति श्रुतिर्विचारितपूर्वैव। 'एतमानन्दमय' मिति श्रुतिश्व न मुक्तपरा। 'स तत्र परे'तीति श्रुतिश्व सगुणमुक्तपरा। 'रस घ्येवाय'मिति श्रुतिश्च समाधिनिष्ठपरा- नतु मुक्तपरा। 'यथा नध' इति श्रुति- र्सायुज्यमेव प्रतिपादयति। तथापि द्वाविति श्रुतिरपि तथैव। परम साम्यमित्यस्य सायुजयमर्थ इति पूर्वमेव निर्णीतत्वात्। ननु 'पुरुषमुपैति दिव्य'मिति कर्मकर्तृभावप्रतीतेर्न मेदनिवृत्तिं 'यथा नद्' इति श्रुति: प्रतिपादयतीति चेन्मैत्रम्-नदीसागरदृष्ठान्तानुरोधेन परमात्मनि जीवनिलयनस्यैव पुरुषपापि- रूपत्वेन कर्मकर्तृभावाभावात्। ननु परमं साभ्यमिति नामेद उच्यते, किंतु तत्समतापततिरेवेति, मैवम्-यथा नद इति दृष्टा- न्ताननुरोधात्- नहि समुद्रं गता नद्यस्समुद्रसाम्य प्रपदन्ते, किंतु तदभेदमेव। नच मधुरजला नय्यस्समुर्द्र प्राप्य क्षारजला भवन्ति समुद्रवदिति वाच्य, यदि समुर्द्र प्रविष्ठासु सतीवु नदीयु इदं नदीजलमिदे तु

** 276 **

जीवत्रक्ममेदपरत्वेन रामानुजाभिमतानां श्रुतीनामर्थविचारः । २५७

समुद्रजलमिति पृथकप्रतीतिस्तर्हि नदीजलस्य समुद्रजलसाम्यं वव्तुं शक्यते, नतु सास्तीति नह्यपृथवप्रती तयोस्साम्य, कचिद्दृए्मुपपत्न वा। एतेन यदुक्त लयशब्दो न स्वरूपैक्यपर इति तत्प्रत्युक्तम्। अरतं गच्छन्तीत्यस्य लयपरत्वात्समुद्रे नदीनामस्तंगमनरूपस्य लयस्य समुद्रस्वरूपैक्यपरत्वस्योक्तत्वात् । नच नित्यनैमित्तिकमहाप्रलयेपु लयशव्दप्रयोगो दृश्यते- सच लयो न स्वरूपैक्यम्- अन्यथा तेषु ज्ञान विनैव सर्वमुक्तिप्रसङ्गादिति वाच्यं, ऐक्यमेव लयशब्दस्य मुख्यार्थः। अत एव मोक्षस्यात्यन्तिकलयत्वेन व्यवहार :- 'आत्यन्तिकोपि मुक्तिर्या लये ब्रह्मणि शाश्वत' इति विष्णुपुराणात्। लयो हि चतुर्विधं नित्यादिषु तेषु लयशब्दप्रयोग औपचारिकः । श्रयते हि सुपुप्त प्रति प्रलीन इव भवतीति। घटादि- कार्य च स्वकारणमृद्दव्यभूतचूर्णपुल्ेनैक्य प्रपन्न सदेव नष्टमित्युच्यते। नाशो हि लय :- नहि नष्टो घटो मृदैक्यमप्राप्य मृत्समस्सन् दृश्यते-मृदिति घट इति च सति पदार्थद्वये तयोस्साम्यं वक्तु शक्यते- नहि घटनाशानन्तर घटपदार्थोस्ति- विरोधात्। तथा च आत्यन्तिकप्रलये स्थूलसूक्ष्मात्मक सर्व जग- स्व कारणेनाज्ञानेन सह विनष्टमेवेति कृत्वा तस्य परमकारणे ब्र्रणि मुख्यो लय उपपद्यते। नित्यादिषु तु न सूक्ष्मप्रपश्चनाश इति न तस्य ब्रह्मणि लयः। नच आत्यन्तिकपलये जीवस्यैव लय इत्युक्तमिति वाच्य, जीवस्य नित्यस्य लयायोगात्- जीवोपाध्योस्सूक्ष्मकारणयोर्लयेन जीवलयव्यपदेशान्- जीवो हि मुक्तौ सूक्ष्मादयुपाधिद्यं परित्यज्य केवलब्रह्मात्मनाऽवतिष्ठते। तस्माज्जीवोपाधेर्जीवस्य वा मुक्तौ न साम्येन स्थितिर्वह्मणि, किं त्वमेदेनैव- जीवोपाधे: प्रध्वंसाभावाज्जीवस्य च ब्रहाभेदकोपाध्यभावेन ब्रक्षणः पृथविस्थत्यभावाच्च। तदेव हयुक्तम्-'विभेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिक गते' इति। यथा आर- म्भकवादे परिणामवादे चाकार्यस्य कारणे लयो नाम कारणस्वरूपैक्ये, तथा विवर्तवादेपीति कृत्वा रज्जु- सर्पवत्पपश्चोप्यज्ञानेऽपगते सति रजुना- ब्रह्मणा स्वरूपैवयमेव प्रतिपद्यते। नतु तत्साम्टम्- नहि रज्ज दृष्टा सर्प इति भ्रान्त: पुरुष आप्तोपदेशादिना रज्जुरियमिति ज्ञात्वापि रज्जुसमस्सन् सर्पोत्ष वर्तत इति मन्यते, किंतु सर्पो रजुरेव भवतीति। नच कालत्रयेपि सर्प एवात्र नारतीति प्रत्येतीति वाच्य, इष्टापत्ते :-- कारणस्वरूपातिरिक्त नास्ति हि कार्यस्य किश्चित्स्वरू्प यस्मिन् कस्मिन्नपि वादे। एवं कार्यस्य मिथ्या- त्वादेव ब्रह्मण्यात्यन्तिकलय उपपद्यते -- नहि सत्यस्य लयस्सम्भवति- सत्यत्वादेव, नाप्यसत्यस्यासत्यत्वा- देव- किंतु मिथ्याभूतस्यैव। नचैवं ब्रह्मणि जीवस्य लयश्रवणाज्जीवो मिथ्यैवेति वाच्य, इष्टापते :- 'जीव ईशो जगन्वे'ति सर्व हि मिथ्या ब्रह्ममिन्नत्वात्। जीवस्वरूपस्य सत्यत्वेपि जीवोपाधेमिथ्यात्वान्न काप्यनुपपत्तिः । तस्माल्लयो नाम कार्यस्य कारणेनैक्यप्राप्तिरेव। जीवस्य च सोपाधिकस्य ब्रम्मकार्यत्वा- द्रक्षणैक्यप्राप्तिरेव लयः। तथ जीवस्य व्रह्मैवयमुपाधिपरित्यागमात्रमेव, नत्वपूर्वमिति सिद्धम् । ननु कार्यस्य कारणैक्य न लयशब्दार्थ:, किंतु विसदृशावस्थाप्रहाणेन कारणत्वघर्थिणा द्रव्येण विभागस्यापादानभूतेन संश्लेपो लय इति, मैवम्-कार्यस्य निमित्तकारणेन सह संयोगविभागसत्वेपि उपादानकारणेन सह तदभावात्- नहि मृदा वियुक्तरसन् घटो दृश्यते, येन मृदा सैश्लिष्टो घटो नष्ट इत्युच्येत। नच पत्रस्य वृक्ष इव घटस्य मृदपादानं दृश्यते, नहि दृक्षाल त्रमिव मृदम्सकाशाद्घटः पनति। ** 277 **

२५८

यद्यपीदं पत्रमर्य वृक्ष इतिवदिय मृदरय घट इति घटाकारपरिणतमृदतिरिक्तमृदः पृथवत्वेन घटो विविच्य गृहीतुं शक्यते, तथापि घटाकारपरिणतमृदस्सकाशान्न शक्यत इति कृत्वा कथं मृद्घटयोस्सयोगवियोग- भाव: । किंच यदि घटः विसदृशां कम्बुग्रीवाद्यवस्थां प्रजह्यात्तर्हि मृत्स्वरूपपरस्स्यादिति कृत्वा घटस्यैवा- भावात्कस्य कारणेन सह संश्लेष:, सतोर्हि वस्तुनोद्वयोस्संश्लेषः। कपिवृक्षयोरिव सम्भवति न त्वन्य- तरासत्त्वे। अपिच सत्कार्यवादिना त्वया सतो द्रव्यस्य पूर्वावस्थाम्हाणेनोत्तरावस्थास्वीकारःकार्योदय:, तत्परित्यागेन पुनरवस्थान्तरस्वीकार: कार्यनाश इत्युक्तं प्राक्, तदिदानी विरुध्यते कार्यकारणपदार्थ- द्वयाभ्युपगमात्। नहि तस्यैव द्रव्यस्य तदेवापादानं भवति, तदेव तेन च संश्लिष्ट भवति। ननु महत्या मृदरसकाशात्कियतीं मृ्द विच्छिद्यादाय कुलालो घटमकरोदिति कृत्वा कारणभूतादपादानान्महतो मृद्दव्यात्सकाशाद्विभक्त एव विसदृशावस्थो मृण्मयो घटः- सच मुद्गरेण विध्वस्तस्सन् मृद्विसदृशावस्थां परित्यज्य अपादानभूतेन मृद्दव्येण महता संश्लिष्टस्सन्नष्ट इत्युच्यत इति कृत्वा कार्यस्य कारणेन सश्लेष एव लयो न त्वैक्यमिति, मैवम्-यां कियतीं मृद विच्छिद्यादाय कुलालो घटमकरोत्सैव मृद्घटस्योपादानतया कारणं भवति, नतु तदतिरिक्ता महती मृत्- अतिरिक्ताया घटस्यारम्भकत्वाभाव- त्परिणामित्वाभावाच्च। तथाच घटस्य नामरूपप्रहाणे सति स्वोपादानमृर्दशेनैक्यमेव। यद्यपि घटोपा- दानमृर्दशस्य तदितरमृदा संश्लेषस्सम्भवति, तथापि न तयोः कार्यकारणभाव इति। यदुक्तमाकाश- स्यापि प्रदेश मेदाभ्युपगमाद्घटाकाशादिदृष्टान्तोपन्यासश्रौपाधिकवैषम्याभावनिबन्धन इति, तदप्यसत्- निरवयव गगनमिति लोकप्रसिद्धिमाश्रित्य तद्दृष्टान्तोपन्यासात्- यथा सनुद्रवदपारमिति नहि समुद्रस्य पाराभावोस्ति, परं तु लोकस्समुद्रमपार मन्यते- तद्वदिति । तस्माद्घटे नष्टे सति घटाकाशो महाकाशे- नेव-समुद्रप्रवेशे सति नदी समुद्रेणेव अज्ञाने नष्टे सति जीवो ब्रक्मणा सायुज्यापरपर्यायमैक्यमेव प्रपदते। तदेव परम साम्यमित्युच्यते। सायुज्यप्रतिपादकश्षुत्यैकार्थ्यात्परमत्वविशेषणाच्च साम्यस्येति। ननु सायुज्यं नाम नाऽमेद:, किंतु समानगुणयोग एव- समानगुणयुक सयुक् ; तस्य भाव- स्सायुज्यमिति व्युत्पत्ते: । सच समानगुणयोगस्सत्येव भेदे सम्भवतीति नाभेदसिद्धिरिति, मैवम्- समानगुणयोगस्य सार्ष्टितारूपत्वेन सायुज्यस्यैक्यपरत्वात्। सालोक्यं सारूप्यं सामीप्यं सार्थटित्व सायुज्य- मिति पश्चविधा हि मुक्त्तय:, तत्र समानलोकवासितवं सालोक्यं, यस्मिन् लोके सेव्योस्ति तस्मिन्लोकेनेव कस्यापि सत्त्व सालोक्यमित्यर्थः । समानलोकत्वं अ्यमिन्नलोकत्वं, नतु तुल्यलोकर्त्व- नहि विष्णुमुपासीना वैष्णवा विष्णुलोकाद्वैकुण्ठादन्यं तत्तुल्यलोकं गच्छन्ति, किंतु तमेवेति। एतेन समानशब्दो नैवयपर- इति प्रत्युक्तम्-यद्यपि समानशब्दस्य तुल्यत्वं मुख्यार्थस्तथाप्यैक्यमपि कचित्स्वीकर्तव्यमेवेति बोध्यम्, समानरूपत्वं सारूप्यं- सेव्यतुल्यरूपत्वमित्यर्थः। सेव्यसमीपवर्तित्वं सामीप्य- सेव्यसमानैश्वर्यत्वं सार्थटिर्त्व एताश्रतस्त्रोपि मुक्तयस्सगुणपरा एव- सायुज्यमुक्तिस्तु निर्गुणपरा- तथ सायुज्यमभेद एव- दर्शितप्रकार- चतुष्टयातिरिक्तत्वात्- समानस्थितियुक् सयुक् तस्य भावस्सायुज्यमभेदेनावस्थानमित्यर्थः । समानभावयुक् सयुगिति वा ब्रह्मणा सहाभेदेन युक्ते तिष्ठतीति वा सयुक धातूनामनेकार्थत्वात्- इय च सायुज्यमुक्ति:

** 278 **

जीवब्रह्मभेदपरत्वेन रामानुजाभिमतानां श्रुतीनामर्थविचारः । २५९

स्फुट प्रतिपादिता सूतसहितायाम्- 'अन्या सायुज्यरूपोक्ता सत्यविज्ञानरूपिणी। केवल ब्रम्मरूपोक्ता सर्वदा सुखलक्षणा ॥। सर्वेषां प्राणिनां साक्षादात्मभूता स्वयंप्रभे'ति। नच तत्र सार्थ्टित्वस्यानुक्तत्वा- त्सार्ष्टित्वमेव सायुज्यमिति वाच्य, सार्षटित्वस्य दर्शितसायुज्यलक्षणाभावात्। तत्र सामीप्यसार्ष्टित्वयो- रेकत्वेन गृहीतत्वाश्चेति। एतेन- अज्ञादिसायुज्यं प्रत्याख्यातम्। निर्गुणत्रम्मपाप्तेरेव सायुज्यत्वात्। अत एव- 'काश्चिच्छक्करसारूप्यरूपा: प्रोक्ता विमुक्तय' इत्यादिना सारूप्यसालोक्यसामीप्यमुक्तय एव विष्ण्वादीनां प्रतिपादिता नतु सायुज्यरूपाः । ननु एतासामेव देवतानां सायुर्ज्य सार्ष्टितां समान- लोकतामाप्नोतीति सगुणमुक्तिरपि सायुज्यरूपा श्रयते, मैवम्-तत्र सायुज्यमित्यस्य समीप्यादर्थान्तर- परत्वात्। तस्मादयथा नद्य इति श्रुतौ परम साम्यं नामाभेद एव। यदुक्त रामानुजेन-परविद्यासु सर्वासु सगुणं त्रह्मैवोपास्यमिति कृत्वा तदेव मुक्त्तै: प्राप्यमिति निर्गुणत्रक्मपाप्तिविषया काचिदपि श्रुतिर्नास्तीति तदयुक्तम्-'अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यत' इत्यादिना निर्गुणत्रह्मविषयाया एव परविद्यायाः प्रतिपादितत्वात्। नच निर्गुणं ब्रह्मापि ज्ञानानन्दादि- गुणवत्वेन सगुणमेवेति वार्च्यं, ज्ञानानन्दयोरात्मस्वरूपत्वेन तद्गुणत्वाभावस्य पूर्व बहुश उक्तत्वात्। सगुणन्रम्मोपासकानां चार्चिरादिक्मेण ब्रह्मलोकावाप्तिरेव, नतु सायुज्यमिति कृत्वा तेषां मुक्तौ भेदश्रवण युक्तमेव। संयद्धामत्वसत्यकामत्वादिमिर्वह्मणरसगुणत्वं भवति-ज्ञानानन्दादिभिस्तु न ब्रझणो निर्गुणत्व- हानि: तेषां ब्रह्मधर्मत्वात्। तदुक्तम्- 'आनन्दादय: प्रधानस्य, प्रियशिररवाद्यप्राप्तिरुपचयापचयौ हि भेदे, इतरे त्वर्थसामान्या'दिति सूत्रत्रयस्यायमर्थ :- ब्रह्मस्वरूपप्रतिपादनपरासु थ्रुतिपु ब्रह्मण आनन्दरूपत्वं, विज्ञानघनत्व, सर्वगतत्वं, सर्वात्मकत्वमित्येवंजातीयका धर्माः कचित्केचिच्छू यन्ते, ते सर्वे सर्वत्र प्रति- पत्तव्या :- सर्वाभेदादेव सर्वत्र हि तदेवैक प्रधानं विशेष्यं ब्रक्ष न मिद्यते- परियशिरस्त्वादीनां तु नास्त्य- न्यत्र प्राप्ति :- तेषां कोशधर्मत्वेना ब्रह्मधर्मत्वादुपचित।पचितरूपाहिते उपचयापचयौ च भेदे सति सम्भवतः -- ब्रह्म च निर्भेदम्- 'एकमेवाद्वितीयं ब्रह्मे'ति श्ुतेः। इतरेत्वानन्दादयो धर्मा ब्रह्मस्वरूपप्रतिपादनायै- बोच्यमाना अर्थसामान्यात्प्रतिपाद्यस्य त्रम्मण एकत्वात्सर्वें सर्वत्र प्रतीयेरन्निति वैषम्यं प्रतिपत्तिमात्रप्रयोज- नाहिते- इति। यदुक्त 'ब्रक्ष वेद ब्रहैव भव'तीत्यत्रापि- 'नामरूपाद्विमुक्त: परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम्'- 'निर अनः परमं साभ्यमुपैति'- 'परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत' इत्यादिमिरैकार्थ्यात्माकृतनाम- रूपाभ्यां विनिर्मुक्तस्य निरस्ततक्कृतमेदस्य ज्ञानैकाकारतया ब्रह्मपकारतोच्यते। प्रकारैक्ये च तत्त्वव्यव- हारो मुख्य एव, यथा सेयं गौरिति, तत्तुच्छम्-'पुरुषमुपैती'त्यनेन सायुज्यस्यैवोक्तत्वात्। नच सामीप्यादिकमुक्तमिति वाच्यं, पुरुपसामीप्यमुपैतीत्यादेरनुक्तत्वात्। पुरुषशब्दस्य पुरुषसामीप्याद्यर्थ- वर्णनस्य लाक्षणिकत्वेनायुक्तत्वात्। नच पुरुषप्राप्तिर्नाम पुरुषसंयोग इति वाच्य, निरवयवेन निष्क्ियेण च परमात्मना सह तथाविधस्यैवात्मनस्सयोगायोगात्। एवं निरञ्जनश्रुतिरपि सायुज्यपरैव। तथा परं- ज्योनिरिति श्रुति: पुरुषः परंज्योतिः परंब्रम्मोपसम्पद्य सम्प्राप्य स्वेन रूपेण सचिदानन्दात्मना अभिनिष्पद्यते

** 279 **

२६० अवतिष्ठत इति तदर्थात्। तथा च दर्शितश्रुतिसमन्वयाड्रह्म वेदेति श्रुतिरपि यथा श्ुतार्थैव, नतु लाक्ष- णिकार्थपरा। ब्रह्मैव भवतीत्यस्य ब्रह्मतुल्यो भवतीति, ब्रह्मप्रकारत्ववर्णनं खलु लाक्षणिकम्। किंच सेय गौरिति प्रत्यभिज्ञायामपि तदिदन्तयोर्विरुद्धयोः म्रहाणाद्वौरित्यखण्डार्थ एव प्रतीयते- 'ब्रह्म वेद ब्रक्षैव भव' तीति तुन प्रत्यमिज्ञेति, न तदिह दृष्टान्तीकरणीयम्। आकारसाम्यप्रयुक्तस्तु तत्त्वव्यवहारो भ्रान्तिप्रयुक्त एव। देवदत्तयज्ञदत्तयोः खल सोदरयोराकारसाम्ये सति देवदत्त दृष्ट्रा यज्ञदत्त इति कश्चित्प्रत्येति, सा हि प्रतीतिर्भ्रान्तिः । एवं व्रक्षत्रझ्मविदोराकारसाम्यप्रयुक्ता हि ब्रह्मविदि ब्रह्मप्रतीति- ्रन्तिरेव भवेत् सा च भ्रान्तिर्मगवत्या उपनिषदो भवतीति वक्तु न शक्यते। तम्मान्मुक्तस्य ब्रम्मा- भेद एव- भेदकोपाध्यभावात्। नच अप्राकृतनामरूपात्मकमेदकोपाधिरस्तीति वाच्य, नामरूपात्मकसर्व- द्वैतस्य प्राकृतत्वेन अप्राकृतनामरूपसत्त्वे मानाभावात्। नच वैकुण्टलोकोमाकृत इति तद्गतनामरूपे अप्राकृते इति वाच्यं, तस्यापि दृश्यत्वेन मायामयत्वात्। नच शुद्धसत्त्वमयत्वात्तस्याप्राकृतत्वमिति वारच्य, मलिनस्येव शुद्धस्यापि सत्त्वस्य प्रकृतिपरिणामत्वाविशेपात्। यद्यपि मर्त्यलोकापेक्षया देव- लोकस्य, देवलोकापेक्षया ब्रह्मलोकस्य च सुखरूपाल्पत्वानल्पत्वप्रयुक्तं तारतम्यमस्ति, तथापि प्राकृतत्वा- प्राकृतत्वात्मकस्तु भेदो नास्त्येव- सर्वस्थापि म्राकृतत्वात्। नच 'तद्विष्णोः परम पद'मप्राकृतमिति वाच्य, इष्टापततेः। नच तत्पदं वैकुण्ठलोक एवेति वाच्यं, स्वरूपवाचित्वात्तत्र पदशव्दस्य। तच स्वरूप सचिदानन्दलक्षण ब्रह्मैव। तदेव जीवस्यापि स्वरूपम्। अज्ञानात्तु तदविदित्वा मनुष्योहमित्याद्यध्यारस प्राप्य संसारी भवति ज्ञानात्तु तद्वदित्वा अध्यास विहाय स्वरूपेणैव तिष्ठतीति सिद्धं मुक्तौ जीव त्रम्मा- द्वैतम्। सगुणमुक्तौ तु जीवत्रह्मभेदोस्त्येव । यच्चोक्तं रामानुजेन-अत्रापि- 'विज्ञानं प्रापर्क प्राप्ये परे ब्रह्मणि पार्थिव। प्रापणीयस्तदै- वात्मा प्रक्षीणाशेषभावनः ॥' कर्मभावना, ब्रह्मभावना, उभयमावनेति, भावनात्रयरहितः प्रापणीय इत्य- भिधाय, 'क्षेत्रज्ञ: करणी ज्ञानं करण तस्य तेन तत्। निष्पाद्य मुक्तिकार्य हि कृतकृत्यं निवर्तते ॥' इति करणस्य परत्रझ्ध्यानरूपस्य प्रक्षीणाशेषभावनात्मस्वरूपप्राप्त्या कृतकृत्यत्वेन निवृत्तिवचनाद्यावत्सिद्धयनु- ष्टेयमित्युक्त्वा। 'तद्धावभावमामन्नस्तदासौ परमात्मना। भवत्यमेदी भेदश् तस्याज्ञानकृती भवे'दिति मुक्तस्य स्वरूपमाह- तद्भावो ब्रह्मणो भावः; स्वभावः । नतु स्वरूपैक्यम्। तद्धावभावमापन्न इति द्वितीयभावशब्दानन्वयात्। पूर्वोक्तार्थविरोघाच। यद्ह्मण: प्रक्षीणाशेषभावनत्वं तदापत्तिस्तद्धावभावा- पत्ति :- यदैवमापन्नस्तदासौ परमात्मना अभेदी भेदरहितो भवति, तस्य भेदो देवादिरूप :- कर्मरुपाज्ञान- मूल:, नतु स्वरूपकृत :- इति, तदप्यसारम्-विज्ञानमात्मानं ब्रम्म नयतीति ममेष्टमेव- ज्ञानादेव कैवल्यमिति वादिन: ज्ञानमेव मुक्तिरूपं कार्य निप्पाद्य कृतकृत्यं सन्निवर्तत इत्येतद्रक्त्यैव कैवल्यं न तु ज्ञानादिति वादिनस्तवानिष्टमेव- ज्ञानादज्ञानस्य सकार्यस्य निवृत्त्या, तस्य च ज्ञानस्य वृत्तिरूपस्य स्वत एव निवृत्त्या, सिद्ध मेकमेवाद्वितीयं ब्रम्मेति न द्वैतावकाशः । यावत्पर्यन्तं विज्ञानं वर्तते तावत्पर्यन्त माप्यमापकमापणीयरूपः द्वैतमस्तुनाम, नतु विज्ञाननिवृत्त्यनन्तर तत्सत्त्वम्। नच आापकज्ञानामवेपि

** 280 **

जीवत्रह्मभेद्परत्वेन रामानुजाभिमतानां श्रुतीनामर्थविचारः।

प्राप्यप्रापणीयद्वयमस्तीति वाच्यं, प्रापकस्यैवाभावे कर्थ प्राप्यप्रापणीययोस्सत्त्वमिति। प्रापर्क हि यद्य- त्मापयति तत्प्राप्यं, तच्च प्रापणीय भवति। कि च प्रापक हि प्राप्य प्रापणीय म्रापययैव निवर्तत इति कृत्वा म्रापणीय: प्राप्येणैव्यं प्राप्त एव। नच प्रप्येण संयोगमेव गत इति वाच्य, संयोगायोगस्योक्त- त्वादेवात्मनः ज्ञानेन प्रापित ब्रह्मैक्यमाह- परमात्मनाडमेदी भवतीति। ज्ञानात्कथमात्मत्रह्मणोरमेदसिद्धिः? तत्नाह भेदश्चेति- तस्य जीवस्य परमात्मना सह भेदः अज्ञानकृतः । यत एवं ततो भेदजनकस्याज्ञानस्य ज्ञानेन सति नाशे अभेदस्सिद्धचत्येव । एवं यथाश्ुतार्थ विहाय देवादिभेद इत्यपार्थकल्पनमयुक्तमेव। परमात्मना अमेदीति अभेदं प्रति यः प्रतियोगितया निर्दिष्टस्तस्येव प्रकृतस्य सन्निहितस्यैव परमात्मनः भेद प्रत्यपि प्रतियोगितया ग्रहणस्य युक्तत्वात्, परमात्मप्रतियोगिकात्मानुयोगिकामेदसिद्धः, परमात्म- प्रतियोगिकात्मानुयोगिकभेदनाशपूर्वकत्वाच्च। नच तद्धावभावमापन्न इति द्वितीयभावशब्दानन्वयानात्रा- भेदोर्थ इति वाच्यं, तव मतेपि तद्धावमापन्न इत्यनेनैव विवक्षितार्थसिद्धौ द्वितीयमावशब्दस्य वैयर्थ्यात्। नच तद्भावः परमात्मघर्मस्तस्य भावः प्राप्तिस्तमापन्न इत्यर्थ इति वाच्य, परमात्मधर्ममापन्न इत्यनेनैवेषट- सिद्धौ परमात्मधर्मप्राप्तिमापन्न इति पुनरुक्तत्वात्। नच द्वितीयभावस्य सत्ताडर्थ इति वाच्यं, तथापि वैयर्थ्यस्य तदवस्थत्वात्। तर्हि मतद्वयं दुष्टमस्त्वितिचेन्मैवं, मम मतस्य निर्दुष्टत्वात्। कथः उच्यते- तद्धावभावमापन्नः तस्य परमात्मनो भावस्सत्यः यो भावः सच्चिदानन्दलक्षण स्वरूप तमापन्न इति। अस्ति हि परमात्मन: स्वरूपद्वयं सत्यमसत्यं चेति, तत्र सत्यं सच्चिदानन्दमसत्यं तु मायामयम्। तत्र यत्सत्यं तदधिगत इत्यर्थ:। तस्माद्यथाश्रुतस्य परमात्मना भवत्यभेदीत्यस्य वाक्यस्य परमात्मैव्यलक्षणार्थस्य प्रहाणमन्यार्थकल्पन च रामानुजस्य दुष्टमेव । यद्प्युक्तं मुक्तस्य देवादिरूपो भेदो नास्तीति तदप्यस्य दुर्वचमेव। एतन्मते मुक्तस्य विग्रह- कतत्वेन तत्प्रयुक्तस्यापि भेदस्य सत्त्वात्। नहि मुक्तानामात्मनां स्वरूपकृत एव भेद:, येन स्वरूपभेदा- तिरिक्तो देवादिभेदो नास्तीत्युच्येत। नच 'देवतिर्यष्मनुष्यास्यस्तथैव नृप नारकः। चतुर्विधोपि भेदोयं मिथ्याज्ञाननिबन्धन' इति शौनकवचना-मुत्तस्य च चतुविधमेदो नास्तीति वाच्य, अनात्म- न्यात्मबुद्धिरनात्मीये आत्मीयबुद्धिश्च्ातस्मिस्तद्बुद्धि तवान्मिथ्याज्ञानमिति सम्प्रतिपत्रम्। तन्निबन्धनश भेदश्तुविध एवेति नियन्तु न शक्यते। तदतिरिक्तक्रिमिपक्षिस्थावरादिभेदानामपि सत्वात्। वैकुण्ठ- लोकस्थानामप्यनन्तगरुडविप्ववसेनादिनित्यसूरिणां तलोकगतानां च मुक्तानां सशरीराणां 'सहस्रानन- शशेषोहं, कनकपक्षो गरुडोह'मित्यादिमिथ्याज्ञाननिबन्धनभेदसत्त्वात्कर्थ मुक्तानां स्वरूपभेदातिरिक्त- भेदाभावः। किंच शेषस्सर्पः, गरुत्मान्पक्षीति कथ चतुर्विधस्यापि भेदस्याभावः । अपिच ब्रह्मविष्णु- रुद्रलोकस्थाः पाणिनो देवा एव। त्रह्मणससुरज्येष्ठ इति, विष्णोर्वासुदेव इति, रुद्रस्य महादेव इति च व्यपदेशसत्वात्- अपितु वसाद्यपेक्षया इन्द्रादय इव इन्द्राद्यपेक्षया ब्रह्मादय उत्कृष्टा भवन्ति। नैतावता न्रक्मादीनां देवत्वमपैति अनिमेषत्वास्वम्रत्वादिदेवधर्मसत्त्वात्। तथा च ब्रम्मादयस्ततलोकस्थाश्च देव- जातीया एनेति कृरधा कर्थ चतुर्विधमेदवस्तिाम्।दितु े देवत्वा तेरु्कृष्टया कया चिद्धात्व

** 281 **

२६२ श्री शङ्कराशक्करमाष्यविमरशः ।

वैष्णवत्वादिरूपया जात्या आलिङ्गिता इत्युच्यन्ते, तर्हि ब्राम्मवैष्णवादिभेदान्तरसत्त्वेन देवादिरूपश्चतु- विध एव भेद इति नियन्तु न शक्यते- साच ब्राम्मोहं वैष्णवोह शैवोहमिति मतिर्देवोहं मनुष्योहं नार- कोहमिति मतिवन्मिथ्याज्ञानमेवातस्मिस्तद्वुद्धित्वादनात्मनि हि ब्राह्मादिदेहे अहमित्यात्ममतिस्सा । नच तल्लोकस्थानां देहेऽहंमतिर्नास्तीति वाच्यं, तथापि त्रह्मलोकस्थाः प्राणिनो ब्राह्मा इन्द्रलोकम्था देवा भूलोकस्था मनुष्या इत्यादिप्रतीतेरस्माकं सत्त्वात्तदन्यथानुपपत्त्यापि चतुर्विधमेदनियमो न सिद्धय- स्येवेति। किंच विष्णुलोकस्थप्राणिनां स्त्रीपुरुषभेदोस्ति वा? नवा? आदे अह स्त्री अहं पुरुप इति प्रतीति- स्तेषामस्त्यैवेति न मिथ्याज्ञानस्यापायः, मिथ्याज्ञानप्रयुवतो हि तडेदः । न द्वितीयः- विष्णुः पुरुषः तत्पत्नी लक्ष्मी: स्त्री इति प्रसिद्धिविरोधात- 'हीश्र ते लक्ष्मीश् पल्यौ' इति श्रुतिविरोधाच्च। नचैवं तावुभावेव स्त्रीपुरुषाविति वाच्य, अन्येषां प्राणिनां नपुंसकत्वे मानाभावात्। विष्ववसेनादीनां सस्त्रीकत्व- दर्शनाच्च पुराणेषु। नच स्त्रीपुरुषभेदो न मिथ्याज्ञाननिबन्धन इति वाच्य, देहधर्मत्वात्तस्य- न ह्ात्मा देहातिरिक्त्तः स्त्री पुरुषो नपुंसको वा भवति- 'न स्त्री न पण्डो न पुमान्न जन्तु'रिति स्मरणात्-स्त्रीपुरु- पादिचिह्ानां भगशिश्नादीनां देहावयवत्वाच्च। तस्मान्मुक्तस्य विष्णुलोकं गतस्य देवादिभेद:, तदन्तर्गत- वैष्णवादिमेद:, तदन्तर्गतस्त्रीपुरुषादिभेदः, तदन्तर्गतमार्याभर्तृपुत्रादिभेदश्चेति बहुविधो भेदोस्त्येवेति कृत्वा न मिथ्याज्ञानस्यापाय इति कर्थ मुक्तत्वं तस्य? कर्थ वा मुक्तस्य स्वरूपभेदातिरिक्तभेदाभाव इति त्वया निर्णीयेत। नच 'एकस्वरूपभेदस्तु वाह्यकर्मप्रवृतिजः । देवादिभेदेऽपध्वस्ते नास्त्येवावरणे हि स' इति विष्णुपुराणान्मुक्तस्य स्वरूपमेदातिरिक्तदेव।दिमेदाभाव इति वाच्य, आत्मनः स्वरूपं तावदेकमेव-ज्ञान- स्यैवात्मस्वरूपत्वात्तस्य चैकत्वात्। 'सत्यं ज्ञानमनन्त ब्रह्म', 'एकमेवाद्वितीय ब्रह्मो'ति श्रतेः, 'तत्सत्य स आत्मेति' श्रुतेश्च। तद्भेदस्तु बाद्यकर्माधृतिपजः, बाह्यमात्मन आन्तरत्वात्तदपेक्षया बाह्य कर्म जीवा- दृर्ष्ट लक्षणया तदाश्रितमज्ञानं कर्मेत्युच्यते- तत्कृतमावरण वाद्यकर्मावृतिः, ततः प्रकर्षेण जायत इति तत्परज: । अज्ञानेनात्मस्वरूपस्यावृतत्वादात्मभेदभ्रमो जात इत्यर्थः। उक्त हि गीतासु -- 'अज्ञानेनावृत ज्ञानं तेन मुहयन्ति जन्तव' इति। एवमज्ञानावरणजन्य आत्मभेदस्तदावरणनाशान्नश्यतीत्याह-देवादीति- देवादिमेदे देवादिमेदहोतावावरणे अज्ञानावरणे अपध्वस्ते सति प्रत्यगमित्नव्रह्मज्ञानादज्ञाननाशे सति तदा- वरणमपि नश्यतीत्यर्थः। स आत्ममदो नास्त्येव देवादिभेदोनाम देवमनुप्यतिर्यड्नारकाख्यचतुर्विधमेद इति न- तस्यात्राप्रकृततवात्। किं तु देवमनुष्यादिलक्षणः श्रीपुसादिलक्षणः जीवेश्वरलक्षण: चेतना- चेतनलक्षण: भूतभौतिकलक्षण: त्वमहमित्यादिलक्षण: घटपटादिलक्षण: देवदत्तयज्ञदत्तादिलक्षणः नील- पीतादिलक्षणश्च- किं बहुना सर्वविधोपि मेद उच्यते- आदिपदखारस्यात्। भेदमात्र स्यज्ञानकृत तत्कथमज्ञाननाशे तिष्ठेत्। तस्मान्नास्ति मुक्तस्य स्वरूपभेदः । कि च मुक्तस्य स्वरूपभेदोस्तीति वादिनं त्वामहं पृच्छामि- किं सुक्तस्य स्वरूपमेव मेद :? उत स्वरूपातिरिक्त कश्िद्वेदपदार्थ? आधे इष्ट।पति- रेव- मुक्तस्य स्वरूपं यत्सचिचदानन्दलक्षण मेकमेवाद्वितीयं ब्रक्म तदेव भेदशब्देन व्यवहियत इति भेदस्य न्रक्पर्यायत्वापतेः। न द्वितीय :- स्वरूपातिरित्तस्य भेदस्य दुर्निरूपत्वान्- नहि मुक्तस्वरूपातिरिक्तः

** 282 **

जीवब्रह्ममेदपरत्वेन रामानुजाभिमतानां श्रुतीनामर्थविचारः । २६३

कश्िद्धेद इति पदार्थोस्ति। ननु किं मुक्तो बद्धाद्विन्न? उताभिन्नः? आधि- सिद्ध एव भेदः । द्वितीये बन्धमुक्तिव्यवस्थाऽसिद्धि :- मुक्त्यर्थोपायानुष्ठानवैयर्थ्याच्छास्त्रवैयर्थ्य च, मैवम्-परमार्थदशायां मुक्तौ बद्धस्यैवामावेन तत्प्रतियोगिकमेदाभेदविकल्पकरणायोगात्। व्यवहारदशायां तु अज्ञानावरण- सत्त्वात्त्वं त्रवीषि शुको मुक्तो वामदेवो मुक्तो बद्धोहमिति यावद्यवहारमात्मन्यज्ञानकल्पितो हि मिथ्या- भृतोस्ति भेदः। ननु किमिदानीं मुक्तः पूर्व मुक्ताद्विन्न उतामिन्नः? आदे भेदस्सिद्धः । द्वितीये प्रागुक्तदोष इति, मैवम्-अज्ञानावृतत्वद्दृदष्टयैव कालादिसत्त्वं न तु मुक्तदष्ट्येति। तदुक्त 'न विरोधो नचोत्पत्तिरन बद्धो नच साधकः । न मुमुक्षुरन वै मुक्त इत्येपा परमार्थ'तेति। एतेन कि मुक्तो मोचकाद्विन्न :? उताभिन्न: १ अद्ये भेदसिद्धि: । द्वितीये दर्शित एव दोष इत्यपि प्रत्युक्तम् । पर - मार्थतो मुक्तमोचकयोरभावादात्मन एकस्यैव सत्त्वादिति। तस्मादात्मभेदस्याज्ञानकृतत्वादज्ञाननाशे सति मुक्तिदशायां नात्मभेद इति सिद्धमद्वैतम्। अत एवोक्तम् -- 'विभेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते। आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं क: करिष्य'तीति। असन्तमिति कारणनाशान्रष्टमित्यर्थः । यद्वा अज्ञान- प्रयुक्तत्वान्मिथ्याभूतमित्यर्थः । यदुक्त सुदर्शनेन-असन्तमनित्यमित्दर्थ :- तथाच नित्यभेदोस्त्येवेति, तदसत्-यद्यात्मव्रह्मणोर्नित्योSनित्यश्रेति मेदद्वयमस्ति तर्हि अनित्यं भेद कः करिष्यतीत्यनेन नित्यं भेदं सर्योपि करिष्यत्येवेति गम्यते- तच्चायुक्त नित्यं क्रियत इति हि विप्रतिषिद्धं- यत्कृतर्क तदनित्य- मिति व्यासे: । किं च विभेदजनक इति सामान्येनोपातस्यानित्यभेदजनक इति विशेषार्थवर्णनं चायुक्त। अपि च यदि मूलकर्तुरियं विवक्षा तर्हि अनित्य कः करिष्यतीत्येव बयात्। किं च यो ब्रह्मात्मनो- र्नित्यो भेद इत्युच्यते- त्वया स किं ब्रह्ममिन्नः उतामिन्नः? आधे- 'तत्सत्यमतोन्यदार्त'मिति श्रुतेर्न तस्य नित्यत्वम्- द्वितीये त्रम्मात्मनोस्स्वरूपमेव भेद इति सिद्धमिति कृत्वा चैतन्यपर्यायो भेदशब्द इत्या- पतितम्। ब्रह्मात्मनोस्स्वरूप हि चैतन्यम्- तच्चेष्टमेव चैतन्यमेकमेवाद्वितीयं व्रम्ति आत्मेति चागम- दभ्युपगम/त्तस्यैव नित्यत्वाच्च सिद्धमद्वैतमिति। यदुक्तमनेन- अर्यं श्लोको मृषावादिनामत्यन्तास्वरस: तथाहि- विभेदजनक इत्यत्र जनकशब्द उत्पादके स्वरसः न खवध्यासहेतौ- अज्ञानशब्दस्यानिर्वचनीयपरत्वं लोकतश्शास्त्रतश्वाप्युत्पन्नं कर्मवाचित्व- व्युत्पत्तिरस्मिन् प्रबन्ध एव दर्शिता अविद्याकर्मसंज्ञेति- नाशशव्दस्य वाधवाचित्वममुख्यं-असन्तमिति पदच व्यवच्छेद्याभावादफलं- सतो भेदस्यानभ्युपगमात्। तदभ्युपगमे हि तत्साफल्यं करिष्यतीति पदम- प्यस्वरसमध्यासवाचित्वाभावादिति, तच्चासत्-भेदाध्यासस्याज्ञानजन्यत्वेन तद्धेतोरज्ञानस्य विभेदजन- कत्वं स्वरससिद्धमेव। अध्यासहेतुः खल्वध्यासोत्पादक :- अज्ञानस्य सदसदनिर्वाच्यत्वेन अज्ञानशब्द- स्यानिर्वचनीयपरत्वं शास्त्रसिद्धमेव। अज्ञान च कर्माश्रयान्तःकरणोपादानमेव, नतु कर्म- 'अविद्ा कर्मसंज्ञान्ये'ति श्लोकस्य च अविद्यायाः कर्मेति संज्ञेति नार्थ:, किंतु अविद्येति कर्मेति च द्विविधा तृतीया- शक्तिरित्यर्थ: । नाशोऽदर्शनम्- 'नाश अदर्शन' इति स्मरणात्। तच्चाद्शन वाधितस्यैव- रज्जुज्ञान- बाधितस्यैव सर्पस्य नाशदर्शनात्। तस्मान्नाशशब्दस्य बाधो मुख्याथ एव। असन्तमिति परढ च यदि

** 283 **

२६४

भेदस्सन् स्यात्तर्हि तस्य निवृत्तिर्माभून्नाम, किंत्वसन्नेवेति कृत्वा तस्य निवृत्तिस्सम्भवत्येवेत्येतदर्थज्ञापक- मिति न व्यर्थम्। असन्त भेरद कः करिष्यतीत्यस्य मिथ्याभूर्त भेदाध्यारस क: करिष्यतीत्यर्थान्त किंचिदप्यस्वारस्यं- इति। यदुक्त रामानुजेन-क्षेत्रज्ञस्य स्वां्तर्याम्यैक्यं न सम्भवति- अत एव- 'उत्तम: पुरुषः स्तवन्य इति भगवता गीतमिति, तदसत्- 'क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धी'ति भगवता क्षेत्रज्ञस्य ब्रह्मैक्यं कण्ठत- एवोक्तमिति। शोधितत्वंपदार्थस्य प्रत्यगात्मन एव सर्वान्तरत्वेनान्तर्यामित्वाच्च क्षराक्षराभ्यां व्याकृता- व्याकृतप्रपश्चाभ्यामन्यः पुरुषोत्तम अत्मेति गीतार्थाच्च। नच पुरुपोत्तमः परमात्मैव न त्वात्मेति वाच्य, 'परमात्मेति चाप्युक्त' इति गीतावचनात्, 'स आत्मे'ति श्रुतेश्र, परमात्मन एवात्मत्वादात्मन एव परमात्मत्वाच्च । नच 'ईश्वरस्सर्वभूताना' मिति गीताव चनादीश्वरो जीवान्तर्यामीति वाच्य, तत्र प्रत्यगा- त्मन एवेश्वरत्वात्। ईश्वरशव्दस्य प्रत्यगात्मनि गीतासु प्रयुक्तत्वाच। अय गीताश्लोको मया श्रीशाङ्करभगवद्गीताभाष्यार्कप्रकाशे विस्तरेण विवृत इतीहोपरम्यते। नच 'य आत्मनि तिष्ठ'न्निति श्रतिरात्मनि परमात्मास्तीति ब्रत इति वाच्यं, तत्रात्मशब्दस्य विज्ञानवाचित्वाद्यो विज्ञाने तिष्ठन्नित्येव कैश्ितच्छु ते: पठ्यमानत्वाच्। यदुक्त रामानुजेन-भूतशब्द आत्मपर्यन्तदेहवचन, इति सुदर्शनेन च ह्द्देश इत्यस्य हद्देशस्थे आत्मनीत्यर्थ इति, तदुभयं तुच्छम्-यथाश्चुतार्थ विहाय लाक्षणिकार्थकल्पनस्पायुक्तत्वात्। सर्व- भूतानां सर्वात्मनां हद्देशे आत्मनि तिष्ठतीति वाक्यार्थस्यायुक्तत्वाच्च। सर्वेष्वात्मसु तिष्ठतीति वचनादेव विवक्षितसिद्धावात्मनामात्मनीति वचन हि पुनरुक्तम्। यच्चोक्तं सर्वेषामात्मनामयमात्मेति तत्स्वाभिप्राया- दयुक्तमपि मदभिप्रायाद्युक्तमेव-सर्वेषां जीवानां स्वरूप परमात्मैव चैतन्यलक्षण इति मद भिप्रायात। यच्चोक्तं न तदस्ति विना यत्स्यादित्यस्य भगवत्सम्बद्धूमेव सर्वमित्यर्थ इति तदयुक्तम्-भगवतोऽसङ्गस्य सर्वसङ्गित्वायोगात्। तस्मात्सर्वस्य भगवति मायया कल्पितत्वेन जीवेश्वरजगदूपद्वैतस्य वस्तुतोSमावात्सिर्द्ध निर्विशेपं त्रह्म। सूतसंहितायाः निर्विशेषत्रह्मपरत्वप्रतिपादनम् । न केवलमुपनिषद्धय्ो विष्णुपुराणाच्च निर्विशेषत्रह्मसिद्धिः, किंतु पुराणान्तरादपि- तथाहि स्कान्दपुराणान्तर्गतायां सूतसंहितायाम्-'अहमेको जगद्धातुरासं प्रथममीधरः । वर्तामि च भविप्यामि न मत्तोन्योडस्ति कश्न ॥I मन्मायाशक्तिसंकृत जगत्सर्व चराचरम्। सापि मत्तः पृथम्माया नास्त्येव परमार्थतः ॥' १ खण्डे २ अध्याये ८-९ श्लोकौ। अत्र सर्वस्य मायामयत्वान्मायायाश्चेश्वरातपृथगसत्त्वा- स्सिद्धमद्वितीय ब्रक्म। 'आत्मार्य केवलस्वच्छश्शान्तस्सूक्ष्मस्सनातनः। अस्ति सर्वान्तरस्पाक्षी चिन्मात्रससुखवित्रहयः॥ अय स भगवानीश: स्वयंज्योतिस्सनातनः ।' (२-१०-३६) अत्र प्रत्यक्परयोरभेदस्सफुटः । 'अपूर्वमपरं ब्रह्म स्वात्मानं सत्यमद्वयम्। प्रज्ञानघनमानन्द यः पश्यति स पश्यति ।।' (११- ६-४) अत्ाह्वैतं स्फुटम् ।

** 284 **

सूतसंहिताया: निर्विशेषत्रक्मपरत्वप्रतिपादनम्। २६५

'विभेदजननेऽज्ञाने नष्टे ज्ञानवलानमुने। आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्त क: करिप्यति ॥' ६० स्पष्टोडर्थ: । 'आत्मैवेद जगत्सर्वमिति जानन्ति पण्डिताः । अज्ञानेनावृता मर्त्या न विजानन्ति शक्करम् ।' (१६-६१) अत्र ऐतदात्म्यमिद सर्वमित्यद्वैतं स्फुटम्। 'देहाद्यात्ममति विद्वां त्समाकृष्य समाहितः । आत्मनाSडत्मनि निर्द्वन्द्वे निर्विकल्पे निरोधयेता.' (१७-१६) अत्र निर्विकल्पकमद्वितीयं ब्रक्ष प्रत्यगभिन्नमिति स्फुटम् । 'इर्दतया न देवेशममिध्यायेन्मनागपि। ब्रमणससाक्षिरूपत्वान्तिदं यदिति हि श्रुतिः ॥' (१९- ३०) अत्र प्रत्यग्बम्माभेद: स्फुटः । 'यदि जीवात्पराद्गिन्नः कार्यतामेति सुत्रत। अचित्त्वं च प्रसज्येत घटवत्पण्डितोत्तम ॥। (२०२) विनाशित्वं भयं च स्यादिद्वतीयाद्वा इति श्रुतिः। नित्यरसर्वगतो ह्यात्मा कूटस्थो दोपवर्जितः ॥ एक- स्सन् भिद्ते आ्रान्त्या मायया न स्वभावतः । तस्मादद्वैतमेवास्ति न प्रपश्चो न ससृतिः॥ यथाऽडकाशो घटाकाशो मठाकाश इतीरितः। तथा अ्रन्त्या द्विधा प्रोक्तो ह्यात्मा जीवेश्वरात्मना ॥' (५) अत् आत्मा स्वाभाविकमेदशून्य इति द्वैतमसत्यमिति अद्वैतमेव सत्यमिति च स्फुटम् । 'यथा फेनतरङादिसमुद्रादुत्थितं पुनः। समुद्रे लीयते तह्ज्गन्मय्येव लीयते ॥ तग्मान्मतः पृथङ्नास्ति जगन्माया च सर्वदा। इति बुद्धिस्समाधिस्स्यात्सा समाधिरिति श्रुतिः ॥ यस्यैवं परमात्मायं प्रत्यम्मूतं प्रकाशितः । स याति परमं भावं स्वरयं साक्षात्परामृतम् ।I यदा मनसि चैतर्न्य भाति सर्वत्रग सदा। योगिनोऽव्यवधानेन ब्रह्म सम्पद्ते तदा ॥ यदा सर्वाणि भूतानि स्वात्मन्येवाभिपश्यति। सर्व- भूतेषु चात्मानं ब्रह्म सम्पद्यते स्वयम् । यदा सर्वाणि भूतानि समाधिस्थो न पश्यति। एकीभूतः परे- णासौ तदा भवति केवल: ॥l' (२०-२५) एषु जीवेश्वराभेद: स्फुटः । 'यथा सर्पेदमंशस्य तत्वं दण्डादि केवलम्। अस्य संसारिणस्तत्त्वं तथा ब्रह्ैव केवलम् ।' (३-३-१०) अत्र एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म सत्यं जीवस्तु तत्र कल्पितत्वान्मिथ्यैवेति सिद्धमद्वैतम्। 'चण्ड।लदेहे पश्चादिशरीरे ब्र्विग्रहे। अन्येषु तारतम्येन स्थितेषु पुरुषोत्तम ।। व्योमवत्सर्वदा व्याप्तरसर्वसम्बन्धवर्जितः । एकरूपो महादेव: स्थितरसोहं परामृतः ॥ इति यो वेद वेदान्तैः सोति- वर्णाश्रमी भवेत् ।' (५-२६) अत्र एक एवाद्वितीय आत्मा ब्रह्माभिन्न इति स्फुटम् । 'न देहो नेन्द्रियपराणो न मनोबुध्यहंकृतिः। न चित्त नैव माया च न च व्योमादिक जगत् ॥ न कर्ता नैव भोक्ता च नैव भोजयिता तथा। केवलं सचिदानन्दत्रहैवात्मा यथार्थतः ॥ जलस्य चलना- देव चश्चलत्वं यथा रवेः । तथाऽहक्कारसम्बन्घादेव संसार आत्मनः ॥'(३४) एु निप्प्रपच्चत्राभिन्नः प्रत्यगात्मेति स्फुटम् । 'एवमात्मानमद्वन्द्वं निर्विकल्प निरज्नम्। नित्वं शुद्धं निराभास चिन्मात्रे च परामृतम् ।।1 (४०) अत्र निर्विशेषं प्रत्यगमिनं ब्रह्ोति स्फुटम् ।

** 285 **

२६६

'संसारित्वेन भासोहं स एव परमेश्वरः । सोहमेव न संदेहः स्वानुमूतिप्रमाणतः ॥ (४७ १२) चिच्छेषत्वं च नास्त्येव चितश्चिन्न हि भिद्यते। मिद्यते भेदचिच्चित्स्याचितो चित्त्वं दिरुध्यते ॥ (२८) पूर्णोहं सर्वसाक्षित्वात्सर्वदा परमार्थतः। संसारवर्जितस्साक्षात्सर्वदा परमेश्वरः ॥ अहं संसारसाक्षित्वा- त्सदा संसारवर्जितः ॥ (२३) एषु चिद्रूपं पूर्णमसंसारि प्रत्यगभिन्नं ब्रह्मेत्यद्वैतं स्फुटम् । 'तस्माच्छिवस्य पूर्णस्य प्रणवो वाचकः स्मृतः । वाच्यवाचकमावाच्च लक्ष्यलक्षणतापि च ।। अन्योन्यतापि नास्त्येव परमार्थनिरूपणे। अभावादेव सर्वस्य शिवादन्यस्य सर्वदा ॥ अस्ति नास्ति मृषा भाति न भातीत्यादि मायया। कल्पितं चित्सुखानन्दे परमार्थे शिवात्मनि॥ माया तत्कार्य- मप्यस्माच्छिवात्सत्यादिलक्षणात्। प्रत्यक्षसिद्धान्नास्त्येव परमार्थनिरूपणे । अथ कि बहुनोक्त्तेन शिवा- दन्यं न विद्यते। शिवस्वरूपमेवाहुजगदेनद्रिचक्षणाः ॥ सर्वस्वरूपमज्ञानाद्दृश्यते नच वस्तुतः । एप एव हि मन्त्रार्थस्सत्यं सत्य न चान्यथा ।।' (८-२२) एपु एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म तत्सत्यमिति स्फुटम्। वेदास्सर्वे पुराणानि स्मृतयो भारतं तथा। अन्यान्यपि च शास्त्राणि तथा तर्काश्र सर्वशः ॥ शैवागमाश्च विविधा आगमा वैष्णवा अपि। अन्यागमाश्र विदुषामनुभूतिम्तथैव च॥ अस्मिन्रथे स्वसंवेद्ये पर्यवस्यन्ति नान्यथा ।' (२४) अत्र सर्वेषामपि वेदपुराणादीनां निर्विशेपब्रह्मपरत्वमेवेति स्फुट प्रतिपादितम् । 'भेदाभावाच भेदस्य भ्रमत्यादेव वस्तुतः ।' (९-३) अत्र भेदस्य मिथ्यात्वादभेदस्सत्य इति स्फुटम् । 'प्रत्यम्भूतश्शिवो ज्ञातुं न शक्यस्सर्वजन्मभिः । प्रत्यगात्मा शिवस्साक्षन्र परागर्थ आस्तिकाः ॥ (१०-३४) अत् प्रत्यग्रह्माभेद: स्फुटः- शिवस्य ब्रह्मत्वात्। 'आत्मभेदस्तथैवात्मन्रह्मभेदश्य सुत्रताः । उपाधिनैव क्रियते न स्वतो मुनिपुङ्गवाः ॥ घटादयुपा- धिसम्पर्कादाकाशस्य यथा भिदा।' अत्र स्ामाविको ब्रह्मात्मभेद आत्ममेद्श्र नास्तीति स्फुटम् । 'आत्मनोपि खतो भेदमाहुः केचिन्मुनीश्वराः । तन्न सङ्गतमेव स्यादात्मभेदस्य साधकः ॥ भेद- साक्षी शिवोद्यात्मा कर्थ मिन्नो भवेदिद्ूजाः । अत आत्मनि भेदस्तु भ्रान्तिसिद्धो न वस्तुतः ॥' (४७) अत्रात्मनस्स्वाभाविकभेदो भ्रान्तिप्रयुक्त एवेत्युपपादितम् । 'स्रूपत्वेन वा विप्रा धर्मत्वेनैव वा मिदा। अपि वर्षशतेनापि वस्तुतो न निरूप्यते॥ अन्यतोन्यस्य भेदस्स्यान्नैकस्यैव सदा खल। अन्यत्वं वस्तुतो भेदे सिद्धे सिद्धयति यौक्तिकम् ॥ एक- मेवाद्वितीय स्यादित्याह श्रतिरादरात्। मायामात्रमिद द्वैतमिति चाहापरा श्रुतिः ॥ एक्त्वं पश्यतो मोहः कश्शोक इति चाह हि। द्वितीयाद्वै भय नाल्पे सुखमित्यपि चाह हि । अतस्तर्कप्रमा- णाभ्यां वस्त्वेकतवं सुनिश्चितम्। वस्त्वेकत्वं महावाक्यादेव जानन्ति ये जनाः ॥ ते मुच्यन्ते हि संसाराधथा खम्नप्रबोधनात्। मेददर्शनमास्थाय मुक्तिं वांछन्ति ये नराः ॥ ते महाघोरसंसारे पतन्त्येव न संशयः ।' (५९) अत्र एकमेवाद्वितीय ब्रह्म तत्सत्यं तद्ज्ञानादेव मुक्ति: भेदज्ञानात्ससारपात एवेति म्फुटम्। ** 286 **

सूत्सहितायाः निर्विशेपत्रह्मपरत्वप्रतिपादनम्। २६७

'उक्तलक्षणमात्मानमुक्तलक्षणमीश्वरम्। एकं पश्यन्ति ये विभरास्तर्कतश् प्रमाणतः ॥' (११- ३६) अत्र जीवेश्वरैक्यं स्फुटम्। 'ब्रह्मसत्यपरानन्दप्रकाशानन्दलक्षणम्। अप्रच्युतात्मभावेन संस्थित सर्वदैव तु।। आत्मशक्ति- समायोगादनाद्यन्तादतकिंतात् । अप्रतीतमिवाभाति स्वयं भातमपि द्विजाः ॥ सदप्यसदिव प्राज्ञो सदैकमपि भिन्नवत्। तादृशाकारमापन्नः संसारीवावभासते ॥' (१२-४) अत्र ब्रहैव मायया जीवत्वं प्रप्तमिव भवतीति जीवत्रह्माद्वैतं स्फुटम् । 'अतश्र संक्षेपमिमं शृणुध्वं जगत्समस्तं चिदचिद्विभिन्नम्। स्वशक्तिकुत शिवमात्रमेव न देव- देवात्पृथगस्ति किश्चित् II' अत्र एकमेवाद्वितीयं ब्रक्मेति स्फुटम्। स्वपूर्णात्मातिरेकेण जगज्जीवेश्वरादयः । न सन्ति नास्ति माया च तद्धि शुद्धात्मवेदनम् ॥ स्पूर्णात्मशिवानन्दनिष्ठामासाद्य मानवः । तथैव लभते मुक्तिं खपूर्णात्मशिवात्मकम् ॥' (३-४६) अत्र एकमेवाद्वितीयं त्रम्मेति तत्सायुज्यमेव मुक्तिरिति च स्फुटम्। 'वैदिको लौकिकश्चापि व्यवहारस्तु कल्पितः । भेदविज्ञानिनो मोहाद्वासते न तु योगिन: ॥ (५३) अत्र व्यावहारिकमेदज्ञानं भ्रान्तिरिति स्फुटम् । 'निर्भेदे निर्मले नित्ये निराधारे निरखने। दासस्सोहमहँ सोपीत्यात्मन्येव कर्थ भवेत् ॥ (१४-३८) अत्र जीवेशयोस्सेव्यसेवकमावो आ्रन्तिसिद्ध एव- एकमेव निर्विशेषं त्रम्मेति स्फुटम्। 'शिवस्समस्त परमार्थतस्तथा शिवस्समस्त व्यवहारतोपि च। इति प्रजातं यदि वेदन नृणां तरन्ति ससारमहोदधि तु ते ।।' (६१) अत्र एकमेवाद्वितीयं ब्रक्मेति तद्ज्ञानादेव मुक्तिरिति च स्पष्टम्। 'तस्मात्सत्ताऽतिरेकेण विशेषार्थो न विद्यते। विशेषार्थप्रतीतिस्तु भ्रन्तिसिद्धा न संशयः ॥' (१५-७) अत्र निर्विशेषं सत्तामात्र ब्रह्मेति स्पष्टम्। 'भूतानि शम्भुर्भुवनानि शम्भुर्वनानि शम्भुर्गिश्यश्च शम्भुः । स एव सर्व न ततोतिरिक्त ततस्स एक: परमार्थमेतत् ।। (१८) सर्पादिभावेन विभासमाना रज्जुर्न सर्पादि सदैव रज्जुः। तदूतपपश्चात्मतया विभाति शिवो न विर्ध्वसिन एव सत्यम् ॥' (२७) अत्र एकमेवाद्वितीय त्रम्म सत्य तत्र कल्पितं तद्धिन्नं सर्वमपि मिथ्येति स्पष्टम्। 'तस्माज्ज्ञातं विजानाति विमुक्तश् विमुच्यते । निवर्तते निवृत्तिश्च श्रुत्यर्थस्यैप संग्रहः ॥ (१६- ४६) अत्र ब्रह्म प्रत्यगमिन्नमेवेति कृत्वा प्रतीचो मुक्त्यादयो न परमार्था इति स्पष्टम्। 'मत्यग्न्रहमैकताऽज्ञानाद्वैतव स्तुसमुद्रतम् ।' (१७-२) अल प्रत्यम्न्रहैक्यं स्वाभाविकमिति स्पष्टम्। 'आत्मनस्तु स्वरूपं हि सुखं नान्यद्विचारतः ।' (७०) अनेन सुखमात्मनो धर्म इति रामानुज- मत परास्तम्। 'साक्षिमात्रतया भेदाभावेप्यस्यैव साक्षिणः। विशेषाकारतो मेदं वदन्ति भुवि मानवाः ॥ ते महामोहसर्पेण दष्टा एव न संशयः। विशेषरूपं चिद्ूप जडरूप तु वा भवेत् ।। न रूपान्तरमेव स्या-

** 287 **

२१८

तहशस्यानिरूपणात्। चिद्पं साक्षिमात्रे स्यान्नचान्यत्परमार्थतः। जडरूप तु नास्त्येव साक्षिण: परमार्थतः ॥ चिद्रूपस्य जडाकारो विरोधान्नैव सिद्धयति। प्रकाशस्य तमोरूप यथा लोके न सिद्धयति॥ अतो विशेषाकारेण भेद ये सर्वसाक्षिणः । वदन्ति ते महाभ्रान्ता निमम्राश्च भवार्णवे ॥ आात्मनस्सर्वसाक्षित्वमेकत्वं च तथैव च। नित्यत्वं चैव शुद्धत्वं भूमानन्दत्वमेव च। ब्रह्मत्व च द्विजा वेदा वदन्ति श्रद्धया सह ॥ स्मृतयश्च पुराणानि भारतादीनि चास्तिकाः ।, (१९-२६) एपु आत्मनो निर्विशेषत्वमेकत्वं व्रम्मत्वं सर्वेषां पुराणादीनामेतत्पर्त्वं च स्पष्टम् । 'वेदान्ताश्शङ्करं साक्षान्निर्विशेषाद्वयात्मना। वक्तुं मार्गान्तरान्नैव ततो विद्या तु वेदजा ॥ अपोमार्गान्तराज्ञाता मतयो मुनिसत्तम। अविद्या नैव विद्यास्त्युरिति सम्यडि्नरूपणम् ॥ (२२-१८) अत निर्विशेषत्रह्मप्रतिपादनपरैव विद्या, अन्या अविद्या एवेति स्पष्टम् । एकरूपा परा मुक्तिस्ततस्तद्विषया मतिः। एकरूपा भवेननैव नानारूपा भविष्यति ॥' (१७) अत्र मुक्तौ निर्विशेषत्वं ब्रक्मणः तद्विपयज्ञानस्य च निर्विशेषत्वं स्फुटम्। 'व्यावहारिकदष्ट्यार्य विभागः परिकीर्तितः । प्रमाणदृष्ट्या वस्त्वेक नित्यमेव न संशयः ॥' (२७-१८) अत्र निर्विशेषं ब्रह्मैव परमार्थ इति स्फुटम्। 'विकल्परहित तत्त्वं ज्ञानमानन्दमद्यम्। ये पश्यन्ति विमुक्तास्ते जीवन्तोपि न संशयः ॥ (२५) नच नामानि रूपाणि शिवस्य परमात्मनः । तथापि मायया तस्य नामरूपे प्रकल्पिते ॥' (२८) अत्र नामरूपात्मक सर्वे द्वैतं मायामयमेव निर्विकल्पर्क ब्रह्ैकमेव सत्यमिति स्पष्टम्। 'चिद्रूप हि सदा सत्य नाचिद्रूपं कदाचन। असत्यत्वस्य दृष्टत्वादचिद्रूपस्य वस्तुनः ॥ शुक्तिकारजतादीनामसत्यत्वं हि सम्मतम्। अचेतनानामन्येषामसत्यत्वे निदशनम् ॥ (२८-२५) शुंक्तिकारजतं विप्रास्सत्य एव ततश्शिवः II' (२६) अत्र ब्रह्मभिन्नं सर्वे मिथ्येति स्पष्टम्। 'जीवत्रह्मैक्यविज्ञानं विशुद्ध वेदसम्भवम्। देवदेवस्य विप्रेन्द्रा महाप्रीतिकरं सदा।।' (३२-२) अत्र जीवत्रझ्ाद्वैत.स्पष्टम् । 'यस्य विज्ञानसम्पन्नाः प्रत्यग्ज्योतिषि संस्थिताः । तमेव प्रत्यगात्मानं वन्देSहन्ताविवर्जितम् ।' (३८-६८) अत्र प्रत्यम्त्रझाभेदः स्पष्टः प्रतीचोहरूपत्वाभावश्च । 'तक्मादुक्तपकारेण मुक्तिस्सायुज्यरूपिणी। ज्ञानलभ्या क्रियामात्रान्न लम्या न समुच्चयात् ।।' (९८) अत्र ब्रह्मसायुज्यं मुक्तिन तु त्रह्मसामीप्यादिकमिति तद्धेतुश् ज्ञानमेव न कर्मादिकमिति च स्पष्टम्। 'सत्यमेव सदाऽद्वैतमसत्य द्वैतमास्तिकाः । द्वैतस्यापि च सत्यत्वं वर्णयन्तीह केचन॥ तदसज्ञत- मध्यस्तं द्वैते यस्मात्परात्मनि। अध्यस्तं हि सदा द्वैतं दृश्यत्वाच्छुक्तिरूप्यवत् ।। दृश्यत्व द्वैतजातस्य सग्मत सर्वदेहिनाम्।' (३९-५) अत्र एकमेवाद्वितीयं ब्रम्म सत्यं तद्धिन्नं सर्वे द्वैतमसत्यमिति स्पष्टम्। 'प्रत्यक्षादेरगम्यत्वादद्वैतस्य तु सर्वदा। तत्रैवार्थवती साक्षादद्वैतशश्रुतिरास्तिकाः ॥ अन्तरेण श्रुति भेदो लोकसिद्धरसदैव हि। तेन नार्थवती तत्र श्रुतिर्मानातिगामिनी॥ प्रमाणान्तरसंवादापेक्षा नास्ति श्रुतेस्सदा।' (१७) अत् श्रुतेरर्थवत्त्वाय अद्वैतमेवाभ्युपेयमिति स्पष्टम् । ** 288 **

सूतसंहितायाः निर्विशेषत्रह्मपरत्वप्रतिपादनम्। २६९

'अतः प्रयोजनाभावाद्द्वैत न प्रतिपाधते। अनूध द्वैतम्वैतं प्रतिपादयति श्रुतिः ।' (२२) अत्र अद्वैतपरैव श्रुतिरिति स्पष्टम् । 'स्मृतीनां च पुराणानां भारतादेस्तथैव च। अद्वैतनिष्ठतैवोक्ता न द्वैतपरता सदा ॥' (२४) अत्र वेदोपबृहणपुराणेतिहासयोरप्यद्वैतपरत्वमेवेति स्पष्टम्। 'केनचित्साधनेनैव मुक्तौ शिवसमो भवेत्। इत्येवं केचिदिच्छन्ति वादिनो मुनिपुङ्गवाः ॥ चार्तामात्रमिद प्रोक्तं सर्वदा न तदर्थवत्। एकदेशेन वा जीवः किं वा सर्वात्मना समः॥ एकदेशेन चेत्सर्वे शिवास्संसारवर्तिनः। एकदेशेन सर्वेषामस्ति साम्य शिवेन हि ॥ सर्वात्मना चेत्साम्यं तत्सर्वदा शिव एव सः। भेदकारणशून्यत्वाद्वेदाभावाच्च वस्तुतः ॥ कि च मुक्तौ शिवेनैव समो जीवो भवेदयदि। किश्वित्कालं हि तत्साम्यमागत खलु गच्छति ॥ तम्माज्जीवः स्वतस्साक्षाच्छिवस्सत्यादिलक्षणः । अप्र- च्युतात्मभावेन स्थितस्सन् परविद्यया॥ स्वाज्ञान तत्प्रसूत च संसारं स्वात्मना ग्रसन्। सम्पूर्णशिवरूपेण स्वयमेवावशिष्यते ॥ शुक्तिकाकलधौतं तु शुक्तिकावेदनेन तु। शुक्तिकामात्ररूपेण यथा लोकेऽव- शिप्यते ॥' अत्र मुक्तस्य ब्रह्मसाम्यमिति पक्षो निरस्तः ब्रह्माऽमेदो जीवस्य स्थापितश्रेति स्पष्टम् । 'एकत्वबोधकस्यास्य वेदवाक्यस्य सुन्नताः । वाक्यान्तराणि सर्वाणि शेषभूतानि सन्ततम् ।' (६०) अल्र अद्वैतवाक्यमेव शेषि द्वैतवाक्यानि तु तच्छेषभूतानीति स्पष्टम्। 'वेदान्तवावयज ज्ञान ब्रम्मात्मैकत्वगोचरम्। बुद्धिपूर्वकृत पाप कृतस्न दहति वहिवत्।। सर्व- साक्षिणमात्मानं सर्वहीन तु वस्तुतः । आत्मानमीश्वरं पश्यन् कथं वध्येत कर्मणा ॥ (४२-२०) अत्र ब्रक्मात्मैक्यमात्मनो निर्विशेषत्व च स्पष्टम्। 'अतो जीवेश्वरैकत्वज्ञानादेवात्मवस्तुनः । विशुद्धिः परमा प्रोक्ता कर्मणा न कथश्न ॥' (४४- २१) अत्र जीवेश्वराद्वतें स्पष्टम्। 'चिद् रूपस्यात्मनस्साक्षाङ्गल्मतामाह हि श्रुतिः।' (४७-५०) अत्र प्रत्यम्ब्रह्माभेद: स्पष्टः। 'आत्म। तु परमात्मापि कर्मभिर्वध्यतेऽवशः। कर्मभिर्व्यवहारे तु बद्धोपि स्वीयमायया॥ वस्तुतः परमात्मार्य खल तैर्न हि बध्यते।' अत्र जीव एव पर इति स्पष्टम्। 'परमार्थो द्विधा प्रोक्तो मया हे स्वर्गवासिनः। एकस्स्वमावतस्साक्षात् परमार्थस्सदैव तु।। स शिवस्सत्यचैतन्यसुखानन्तस्वलक्षण:। अपरः कल्पितस्साक्षाद्वह्मण्यध्यस्तम यया्पिाास्तु ना मध्ये केचन मायया। परमार्थतया कुप्ता व्यवहारे सुरर्षभाः ॥ व्यवहारे तु संकृप्ताः केचनापरमार्थतः। आकाशादिजगच्छुक्तिरूप्याद्याः कथिता मया ॥' ब्रगीतायां २ अध्याये २० श्लोकः। अत्र पार- मार्थिक ब्रह्म व्यावहारिक जगत् प्रातिभासिकं शुक्तिरूप्यादीति स्पष्टम्। चैतन्या पेक्षया चेत्यं व्योमादिसकलं जगत्। असत्यं सत्यरूप तक्ुम्भकुड्याद्यपेक्षया। कुम्भ- कुख्यादयो भावा अपि व्योमादयपेक्षया। असत्यास्सत्यरूपास्ते शुक्तिरूपाद्यपेक्षया ।!' (२६) अत्र ब्रह्म- मिर्न सर्वमसत्यमिति स्पष्टम्।

** 289 **

२७०

'यदा घ्येवैष एतस्मिन्नदृश्यत्वादिलक्षणे। निर्भेद परमेक्त्वं विन्दते सुरसत्तमाः ॥ तथैवाभय- मत्यन्त कल्याणं परमामृतम्। स्वात्मभूतं परं ब्रह्म स याति स्वर्गवासिनः ॥' (३-५२) अत्र जीव- ब्रह्माभेदः स्पष्टः । 'यतो वाचो निवर्तन्ते निमित्तानामभावतः। निर्षिशेषे शिवे शब्द: कथ देवाः प्रवर्तते॥' (६.५) अत्र निर्विशेपमशब्दगोचरं ब्रम्मेति स्पष्टम्। 'तद्म्मानन्दमद्वन्दवं निर्गुणं सत्यचिद्घनम्। विदित्वा स्वात्मरूपेण न विभेति कृतधन।।'(६८) अत्र पत्यगभिन्नं निर्गुणं त्रह्मेति स्पष्टम् । 'एवमात्मानमद्वैतमात्मना वेद यः स्थिरम् ॥ (१०७) अत् आत्माउद्वैत इति स्पष्टम् । 'वेत्तापि विद्यासम्बन्धात्सविशेषो भवेद्धृवम्। निर्विशेषं परं त्रह्म ततो विद्वान्न चात्मवित्। (४-२४) अत्र निर्विशेषं त्रक्षेति स्पष्टम् । 'व्यावहारिकद्ष्टयेयं विद्याडविद्या च नान्यथा। तत्त्वदृष्ट्या तु नास्त्येव तत्वमेवास्ति केवलम्।।' (३०) अत्र अद्वितीयं ब्रह्मैव परमार्थ इति स्फुटम्। 'बद्धो मुक्तो महाविद्वानज्ञ इत्यादिभेदतः । एक एव सदा भावि नानेव खप्नवत्स्वयम् ।' (४७) अत्र आत्मैक्यं स्पष्टम्। 'ब्रह्मणोन्यत्सदा नास्ति वस्तुतोऽवस्तुतोपि च ।' (५५) अत्र अद्वितीय त्रक्षेति स्पष्टम्। 'मेदस्सर्वत्र मिथ्यैव धर्म्यादेरनिरूपणात्। भेदानिरूपणादेव धर्म्यादेरनिरूपणम् ।। भेदे ज्ञाते हि धर्म्यादिविभागस्य च वेदनम्। विभेदेनैव धर्म्यादौ विज्ञाते भेदवेदनम् ॥' (२९) अत्र भेदस्य मिथ्यात्व स्पष्टम्। 'चिद्रूपस्य तु सत्यत्वं युक्तमेवास्तिकास्सदा । अचिद्रूपा हि रज्ज्वादेर्मृषात्वं सम्म्त खलु ॥।' (३६) अत्र जगन्मिथ्यात्वं स्पष्टम् । 'तस्मादज्ञानमज्ञानकार्य च सुरपुङ्गवाः । एतद्रहैव नैव।न्यदिति मे निश्चिता मतिः ॥' (९९) अत्र ब्रह्मण्यध्यस्तं सर्वे न्रह्ैवेति निर्विशेषं ब्रह्म सिद्धम्। 'शिव एवास्ति नैव।न्यदिति यो निश्चयः स्थिरः । सदा स एव सिद्धान्तः पूर्वपक्षस्तथा परः ॥ (१२७) अत्र ब्रक्म सदिति ज्ञानमेव सिद्धान्त इति त्रह्मैकमेव सदिति स्पष्टम्। 'द्वौ सुपर्णौ शरीरेस्मिन् जीवेशाख्यौ व्यवस्थितौ। तयोर्जीवः फलं भुक्ते कर्मणो न महेश्वरः॥ केवलं साक्षिरूपेण विना भोगं महेश्वरः। प्रकाशते स्वयम्भेद: कल्पितो मायया तयोः ॥ यथाSS- काशो घटाकाशमहाकाशपभेदतः । कल्पितः परचिज्जीवः शिवरूपेण कल्पितः ॥ तत्त्वतथ्चिच्छिव- स्साक्षाच्चिज्जीवश्र स्वतरसदा। चि्चिदाकारतोडभिन्ना न भिन्ना चित्त्वहानितः ॥ चितथ्चिन्नचिदाकारा- द्वियते नडरूपतः । मिद्यते चेज्जडे भेदाश्रदेका सर्वदा खल ॥ तर्कतश् प्रमाणाच चिदेकत्वे व्यव- स्थिते। अपि पापवतां पुसां विपरीता मतिभवेत् ॥ भौतस्मातसदाचारैविशुद्धस्प नहात्मनः। प्रसा-

** 290 **

सूतसंहितायाः निर्विशेपत्रम्मपरत्वप्रतिपादनम्। २७१

दादेव रुद्रस्य चिदेकतवे मतिर्भवेत् ॥ चिदेकत्वपरिज्ञानान्न शोचति न मुद्यति। अद्वैतं परमानन्द शिवं याति तु केवलम् ॥।' (७.५६) एषु चैतन्यमेकं तदेव जीव ईशश्चेति स्पष्टमद्वैतम्। 'चिन्मात्रं हि सदारूपमुभयोशशिवजीवयोः। तथासति कथ साम्यं चिन्मात्रे भेदवर्जिते। अतर्साम्य तयोस्साक्षादैक्यमेव न चेतरत् ।' (७३) अत्र जीवेश्वरयोरैक्यं प्रतिपादितम् । 'आकाशमेकं सम्पूर्ण कुल्चिन्नैव गच्छति। तद्वत्वात्मविभुत्वज्ञः कुत्रचिन्नैव गच्छति ॥।' (८०) अत्र एको विभुश्चात्मा न तस्य गतिः कापीति ब्रह्मविदर्सगुणब्रह्मलोकभाप्त्यभावः स्फुटः । 'स न जीवश्शिवादन्यो यो भुंकते कर्मणां फलम्। भेदाभावाच्चितश्चेत्यं न कर्मफलम्दति ॥' (८-२७) अत्र बद्धजीवोपि शिव एवेत्यद्वैतं प्रतिपादितम् । 'जीवरूप इव स्थित्वा यः क्रीडति पुरत्रये। स न जीवस्सदा शम्भुस्सत्यमेव मयोदितम् ।।' (३५) अत्र ईश्वरस्यैव जीवत्वं मायया जातमिति स्पष्टम्। 'स जीवो जीववद्धाति साक्षाड्रहैव केवलम्। अज्ञानाज्जीवरूपेण भासते न स्वमावतः।।' (३८) अत्र ब्र्ैव जीव इति स्पष्टम्। 'स्वतस्सिद्वैकताऽज्ञानं व्युदस्य श्रुतिरादरात्"। खवभावसिद्धमेकत्वं बोधयत्यधिकारिणः ॥' (४३) अन्र जीवेशरयोरभेद एव स्वाभाविक इति स्पष्टम्। रामानुजादेरत्रानधिकारित्वादेव तत्त्व- मस्यादिश्रुतेनीद्वैतबोधो जात इति च प्रतीयते-'एवं विदित्वा परमात्मरूर्प गुहाशय निष्कलमद्वि- तीयम्। समस्तमास सदसद्विहीनं प्रयाति शुद्धं परमात्मरूपम् ।।' (५३) अत्र ब्रह्मविदो निर्विशेष- ब्रहापाप्ति: स्फुटा ।

'परमाद्वैतविज्ञानात्संसारः प्रविनश्यति। स्वतस्सिद्धाद्वयानन्दस्स्वयमेव विभाति च ।' (१९) अत्र अद्वैतज्ञानान्मुक्तिरिति स्पष्टम्। निर्विकल्पे परे तत्त्वे विद्यया बुद्धिविश्रमः । सहि संसारविच्छिततिर्नापरा पुरुषाधिकाः॥।' (२३) अत्र निर्विशेषं ब्रह्म स्पष्टम् । 'श्रुतिस्मृतिपुराणानि प्राहुरेकत्वमात्मनः । तथापि परमाद्वैतं नैव वांछन्ति मानवाः ॥' (३९) अत्र आत्मैक इति स्फुटम्। 'द्वैतमेव हि सर्वत्र प्रवदन्ति हि केचन । इमे मनुष्याः कीटाश्र पतङ्गाश्र घटाहि ते ॥' (४७) अत्र द्वैतवादिनिन्दा स्फुटा। 'अस्ति सर्वान्तरस्साक्षी प्रत्यगात्मा स्वयंत्रभः । तदेव ब्रम्म सम्पूर्णमपरोक्षतम सुराः ॥' (१०-१) अत्र प्रत्यग्न्रम्ाद्वैतं स्पष्टम्। 'योयमात्मा स्वयं भाति सत्तयान्यविवर्जितः । स एव साक्षात्सर्वेषामन्तर्यामी नचापरः ॥'(२०) अत्र प्रत्यगात्मैवान्तर्यामीति स्पष्टम्।

** 291 **

२७२

'तस्मादध्यस्तमज्ञानं तत्कार्य चात्मरूपतः । एकधैव महायासाद्द्रष्टत्यो हि मुमुक्षुमिः॥' (३६) अत्र सर्वे ब्रह्मणि कल्पितत्वाङ्गम्ानतिरिक्तमेवेति सिद्धमद्वितीयं ब्रम्मा। 'शरीरभृत्कर्मफलं भुक्ते भोजयिता शिवः। प्रतीतितो विरुद्धौ तौ मेदस्त्वौपाधिकस्तयोः ॥, (११-१५) अत्र जीवेश्वरयोस्स्वाभाविकमेदाभावस्सपष्टः । 'क्षरं माया चाक्षरं जीवरूप क्षरात्मना भिद्यते जीव एकः ।' (६१) अत्र आत्मैक्यं स्पष्टम्। 'अस्ति तावदहं शव्दप्रत्ययालम्वनं सुराः। सर्वेषां नः परं ज्ञानं स एवात्मा न संशयः ॥सोयं स्वाविद्यया साक्षाच्छिवस्सन्नपि वस्तुतः। स्वशिवत्वमविज्ञाय संसारीवावभासते ॥' (१२-२) अत्र ईश्वर एव जीवो जात इत्यद्वैतं स्पष्टम् । 'ब्रह्मैव केवलं शुद्धं विद्यते तत्त्वदर्शने। नच विद्या नचाविद्या न जगच्च नचापरम् ।।' (१२- १९) अत्र निर्विशेषं ब्रह्मैवास्तीति स्पष्टम्। 'वेदार्थ परमाद्वैतं नेतरतसुरपुङ्गवाः ।' (५२) स्फुटोथः । ऐश्वरं परमानन्दमनन्त सत्यचिद्घनम्। आत्मत्वेनैव.पश्यन्तं निस्तरङ्गसमुद्रवत् ॥। निर्विकल्प सुसम्पूर्णम्।' सूतगीतायाम्- १ अध्याये १ श्लोक :- अत्र निर्विशेषत्रह्माभिन्न आत्मेति स्पष्टम्। 'देहेन्द्रियादिसङ्कातवासनाभेदभेदिता। अविद्या जीवभेदस्य हेतुर्नान्यः प्रकीर्तितः ॥ घटाकाश- महाकाशविभाग: कल्पितो यथा। तथैव कल्पितो भेदो जीवात्मपरमात्मनोः ॥' (२-१०) अत्र जीवभेदः जीवेश्वरभेदश्च न स्वामाविक इति स्पष्टम्। 'शिवादन्यतया भातं शिव एव न संशयः ।' (७२) अत्र अद्वितीयं ब्रह्मेति स्फुटम् । 'अथवा देवदेवस्य सर्वदुर्घटकारिणी। शक्तिरस्ति तया सर्वे घटते माययाऽनघाः ॥' (३-२७) अत्र अद्वैतेपि ब्रम्मणि मायावशादद्वैतं सम्भवतीति प्रतीयते। 'परमाद्वैतविज्ञानमेव ग्ह्यं यथास्थितम्। नान्यतर्कैश् हन्तव्यमिदमान्नायवाक्यजम् ॥' (५४) अत्राद्वैतज्ञानमेव सम्पादनीयमिति स्फुटम्। 'तस्मान्नास्तीश्वरादन्यत्किश्चिदप्यास्तिकोत्तमाः ।' (५७) अत्र निर्विशेषमेकमेव ब्रम्मेति स्पष्टम्। 'एकत्वमेव वाक्यार्थो नापरः परमास्तिकाः ।' (६१) अत्र अद्वैतमेव वाक्यार्थ इति स्फुटम्। 'भोक्तार: पशवस्सर्वे शिवो भोजयिता परः । सुखदुःखादिसंसारो भोगस्सर्वमिद बुधाः ॥ स्वप्नवद्देवदेवस्य माययैव विनिर्मितम्। मायया निर्मितं सर्वे मायैव हि निरूपणे॥ कारणव्यतिरेकेण कार्ये नेतीह दर्शनम्। मायापि कारणत्वेन कल्पिता मुनिपुन्रवाः ॥ अधिष्ठानातिरेकेण नास्ति तत्त्व- निरूपणे। व्यवहारदृशा माया कल्पिता नतु वस्तुतः ॥ वस्तुतः परमाद्वैतं ब्रैवास्ति न चेतरत्। मायारूपतया साक्षाद्वलैव प्रतिमासते ।। जगज्जीवादिरूपेणाप्यहो देवस्य वैभवम् ।' (४-३६) एषु ब्रझ्मातिरिक्त सर्वे कल्पितत्वान्मिथ्या एकमेवाद्वितीयं ब्रम्म सत्यमिति स्पष्टम् । 'एकत्वेपि पृथवत्वेन व्यपदेशोपि युज्यते। अन्तःकरणभेदेन साक्षिण: प्रत्यगात्मनः ॥ आत्माहं-

** 292 **

भागवतस्याप्यद्वैतपरत्वप्रतिपादनम् । २७३

प्रत्ययाकारसम्बन्धभ्रान्तिमात्रतः। कर्ता भोक्ता सुखी दुःखी ज्ञायते प्रतिभासतः ॥I' (५-२५) अन्र आत्मभेद आत्मसंसार्श्रौपाधिक एवेति स्पष्टम् । 'अतोर्य प्रत्यगातमैव स्वानुभूत्येकगोचरः । शास्त्रसिद्धं परं ब्रम्म नापरं परमार्थतः ॥' (४८) अत्र प्रत्यान्वैर्क्य स्पष्टम्। 'निस्यमुक्तस्य संसारो भ्रान्तिसिद्धस्सदा खलु। तस्माद्ज्ञानेन नाशस्स्यात्ससारस्य न कर्मणा ॥, (५-७३) अत्र अनन्तगरुडादयो नित्यमुक्ता वर्य तु बद्धा इति रामानुजमत प्रत्युक्तमिति स्फुटम् । 'परत्त्व परं ब्रह्म जीवात्मपरमात्मनोः। औपाधिकेन भेदेन द्विधाभूतमिव स्थितम् ॥' (६-१५) अत्र जीवेशरयोस्स्वाभाविकभेदभावः प्रत्युक्त: । 'सदेहे परदेहे वा न कुर्यादक्कनं नरः। यदि कुर्यात्तु चक्रायैः पतत्येव न सशयः ॥ अतक् भोगमोक्षायी शरीरं देवतामयम्। स्वकीय परकीय च पूजयेत्तु विशेषतः ॥' (७-२८) अत्र रामानु- जाभिमत तप्तचकराङ्कन प्रत्युक्तम् । 'तत्त्वज्ञानेन मायाया बाधो नान्येन कर्मणा। ज्ञानं वेदान्तवाक्योत्थ ब्रह्मात्मैकत्यगोचरम् ।' (८-६) अत्र प्रत्यगभिन्नव्रह्मज्ञानादेव संसारकारणज्ञाननिवृत्तिरिति स्फुटम्। भागवतस्याप्यद्वँतपरत्वप्रतिपादनम् । एवं भागवतपुराणमप्यद्वैतपरमेव-तथाहि- 'सम्पद्यमानमाज्ञाय भीष्मं ब्रम्रणि निप्कले। सर्व बभूवुस्ते तूष्णी वयांसीव दिनात्यये ।I' अत्र भीष्मस्य जीवस्य निष्कलब्रह्मसम्पत्तिरूप सायुज्यमुक्तमिति स्फुटमद्वैतम्। 'स वै किलायं पुरुषः पुरातनो य एक आसीदविशेष आत्मनि।' अत्र निर्विशेषं ब्रश्मेति स्फुटम्। 'तदिद भगवत्नाजन्नेक आत्माSडत्मनां स्वहक्। अन्तरोऽनन्तरो भाति पश्य त्वं माययोरुधा ।.' इति आत्मैक्यं स्फुटम्। 'विशुद्ध केवलं ज्ञानं प्रत्यवसम्यगवस्थितम्। सत्य पूर्णमनाद्यन्त निर्गुणं नित्यमद्वयम् ।' अत्र प्रत्यगात्मन: पूर्णत्वैकत्वादिकमुक्तम् । 'शश्वत्मशान्तममयं प्रतिबोधमात्रं शुद्ध समं सदसतः परमात्मतत्त्वम्। शब्दो न यत्र पुरुकारक- वान् क्रियाथों मायापरैत्यभिमुखे च विलज्माना ॥' अत्र मायातत्कार्यसर्वविशेषरहित चिन्मात्र ब्रम्म प्रत्यक्तत्वमिति स्फुटम्। 'अहमेवासमेकोमे नान्यद्यत्सदसत्परम्। पश्चादरह यदेतच्व योऽवशि्येत सोस््यहम्।। ऋतेऽर्थ यत्प्रतीयेत न प्रतीयेत चात्मनि। तद्वियादात्मनो मायां यथा भासो यथा तमः ॥ यथा महान्ति भूतानि जूतेषूचावचेष्वनु। प्रविष्टान्यप्रविष्टानि तथा तेषु न तेष्वहम्॥ एतावदेव जिज्ञास्यं तत्त्त्रजिज्ञासुनाSS- त्मन:। अन्वयव्यतिरेकाभ्यां यत्स्यात्सर्वत्र सर्वदा ।।' इति चतुश्लोकात्मकं भागवतमिद ब्रह्मैव त्रिकाल सत्ये जगन्मायामयमिति प्रतिपादयति। इर्द च विस्तरेण मया व्याख्यातमन्यत्र ।

** 293 **

२७१

'ब्रह्मन् कथं भगवतश्चिन्मात्स्याविकारिणः । लीलया वापि युज्येरन्निर्गुणस्य गुणाः क्रियाः ।' अत्र निगुणं निष्क्रियं च चिन्मात्रें ब्रम्मोति स्पष्टम्। 'भगवानेक एचैष सर्वक्षेत्रेष्ववस्थितः । अमुष्य दुर्भगत्वं वा क्लेशो वा कर्मभिः कुतः ॥' अत्र ईश्वर एव जीव इति स्पष्टम्। 'सेयं भगवतो माया यत् येन विरुध्यते। ईश्वरस्य विमुक्तस्य कार्पण्यमुत बन्धनम् ॥' अत्र ईश्वरम्य जीवत्वं मायामयमिति स्पष्टम् । 'यथार्थेन विना पुंसो मृषैवात्मविपर्ययः। प्रतीयत उपद्रष्टुः खशिरच्छेदनादिना ॥ यथा जले चन्द्रमस: कम्पादिस्तत्कृतो गुणः । दृश्यते सन्नपि द्रष्टरात्मनोऽनात्मनो गुणः ॥I' अत्र ईश्वरस्य जीवत्वं मिथ्यैवेति स्फुटमुदाहरणप्रदर्शनपूर्वकमुक्तम्। 'तथा पुरुष आत्मानं केवलं प्रकृतेः परम्। निरन्तरं स्वयंज्योतिरणिमानमखण्डितम् ॥' अत्र परिपूर्ण: केवलं प्रत्यगात्मेति स्पष्टम्। 'अनादिरात्मा पुरुषो निर्गुण: प्रकृतेः परः । प्रत्यग्धामा स्वयंज्योतिर्विश्वं येन समन्वितम् ॥' अत्र विश्वव्यापको निर्गुणश्च प्रत्यगात्मेति स्फुटम्। 'न जायते न म्रियते सहृदेहाद्युपाधिमिः । निमित्तैरात्मतद्धर्मा यथा स्वप्ने तदीक्षिता ।। तदस्य संसृतिर्बन्धः पारतन्व्र्यं च तत्कृतम्। भवत्यकर्तुरीशस्य साक्षिणो निर्वृतात्मनः ॥' अत्र ईश्वरस्यैवोपा- धिवशात्संसारादिकमित्युक्तम् । 'सर्वभृतेपु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । ईक्षिताऽनन्यभावेन भूतेष्वपि तदात्मताम् ॥' अत्र आत्मैक्य स्पष्टम्। 'आत्मा हि केवलं ज्ञानमर्थो देहादयसज्जडः । सुखदुःखादयो भावा न देहस्य न चात्मनः ॥।' अत्र ज्ञानस्वरूप एवात्मा नतु सुखदुःखज्ञानगुणक इति स्पष्टम्। 'ज्ञानमात्रे परं ब्रह्म परमात्मेश्वरः पुनान्। दृश्यादिभिः पृथम्भावैर्भगवानेक ईयते ॥' अत्र चिन्मात्र ब्रह्मैकमेव जीव ईश्वरो जगच्चेति स्फुटमद्वैतम्। 'शुद्धं सधाग्न्युपरताखिलबुद्धयवस्थ चिन्मात्रमेकमभय प्रतिषिध्य मायाम्। तिछ्ठंस्तयैव पुरुषत्व- सुपेत्य तस्यामास्ते भवानपरिशुद्ध इवात्मतन्त्रः II' अत्र चिन्मातस्य ब्रह्मण एव पुरुषत्व मायावशा- ज्जातमिति स्पष्टम् । 'विशेषबुद्धेर्विवर मनाक्च पश्यामि यन्न व्यवहारतोन्यत्। क ईश्वरस्तत्र किमीशितव्यमाथापि राजन् करवाम किं ते I' अत्र वस्तुतो निर्विशेष त्रह्मैवेति प्रतीतम्। 'यथाऽनिल: स्थावरजङ्गमानामात्मस्वरूपेण निविष्ट ईशेत्। एवं परो भगवान्वासुदेवः क्षेत्रज्ञ आत्मेदमनुप्रविष्टः II' अत्र ईश्वर एव जीव इति स्पष्टम् । 'ज्ञानं विशुद्ध परमार्थमेकमनन्तरं त्ववहिर्बक्ष सत्यम्। प्रत्यकपशान्त भगवच्छव्दसंज्ञ यद्वासुदेव कदयो वदन्ति ॥' अत्र प्रत्यगभिन्नं ब्रह्म चिन्मात्र सत्यमिति स्फुटम् ।

** 294 **

मागवतस्या प्यद्वैतपरत्वपरतिपादनम्। २७५

'नित्य आत्माऽव्ययश्शुद्धस्सर्वगस्सर्ववित्परः । धत्तेऽसावात्मनो लिङ्गं मायया विसृजन् गुणान् i' अत्र व्यापी सर्वज्ञश्रात्मेत्युक्तम् ।। 'प्रत्यगात्मस्वरूपेण दृश्यरूपेण च स्वयम्। व्याप्यव्यापकनिर्देश्यो द्यनिर्देश्यो विकल्पितः ॥' अत्र निर्विकल्प ब्रम्मैव जीवजगदूपेण विकल्पितमिति स्फुटम्। 'केवलानुभवानन्दस्वरूप: परमेश्वरः ।' माययान्तर्हितैश्वर्य ईयते गुणसर्गया ॥ अत्र चिदानन्द- रूप एव परमात्मा, नतु चिदानन्दगुणवान् स एव मायया जीवोडमवदिति स्फुटम्। 'आत्मा नित्योऽव्ययशशुद्धो ह्येक: क्षेत्रज्ञ आश्रयः । अविक्रियः खद्दग्घेतुः व्यापकोऽसङ्गयना- वृतः ॥' अत्र आत्मैक्यमात्मविभुत्वं च स्फुटम् । 'मनोमयत्वात्सर्वेऽर्थास्स्वम्रजागरयोस्समाः । दृष्टा नष्टा अपि ध्यातुश्शोकमोहभयप्रदाः ॥' अत्र जगन्मिथ्येति स्फुटम् । 'अहम्भवान्नचान्यसत्व त्वमेवाहं विचक्ष्व भो। न नौ पश्यन्ति ककयशिछिद्र अतु मनागपि।।' इति जीवं प्रतीश्वरवचनम्- अत्र जीवेश्वराभेद: स्फुटः । 'तस्मिस्तदा लब्धरुचेर्महामते प्रियश्रवस्य स्खलिता मतिर्मम। यया ममैतत्सद्सत्स्वमायया पश्ये मयि ब्रह्मणि कल्पित परे ।।' अत्र प्रत्यगभिन्नं ब्रह्मेति स्पष्टम् । 'न नामरूपे गुणकर्मजन्ममिर्निरूपितव्ये तव तस्य साक्षिणः ।' अत्र निर्विशेष ब्रक्षेति स्पष्टम्। 'रूपं यत्तत्प्राहुरव्यक्तमायं ब्रह्म ज्योतिर्निर्गुणं निर्विकारम्। सत्तामात्र निर्विशेषं निरीह सत्त्त्वं साक्षाद्विष्णुरध्यात्मदीपः ॥।' अत्र निर्विशेषं श्रम्मेति स्पष्टम् । 'तस्मादिंद जगदशेषमसत्स्वरूपं स्वमाभमस्तधिषणं पुरुदुःखदुःखम्। त्वययेव नित्यसुखबोध- तनावनन्ते मायात उद्यदपि यत्सदिवावभाति ॥ एकस्त्वमात्मा पुरुषः पुराणः सत्यः स्वयंज्योतिरनन्त आद्यः।' अत्र जगदसत्यमिति प्रत्यगभिन्नं ब्रह्मैकमेव सत्यमिति च स्पष्टम् । 'प्रपर्थ्वं निष्प्रपश्चोपि विडम्बयसि मायया।' अत्र निष्प्रदश्व ब्रह्म वस्तुत इति स्पष्टम् । 'वस्तुतो जानतामत्र कृत््न स्थास्नु चरिष्णु च । भगवद्रपमखिल नान्यद्वस्त्वस्ति किश्चन ॥' अन्राद्वितीय ब्रह्मेति स्पष्टम्। 'आत्माहिक: स्वयंज्योतिर्नित्योऽन्यो निर्गुणो गुणैः। आत्मसृष्टैस्तत्पदेपु देहेषु बहुघेयते ।।' अत्र आत्मैक्य स्पष्टम्।

निर्विशेष न्रक्षेति स्पष्टम् ! 'न्रह्मन् व्रम्मण्यनिर्देश्ये निर्गुणे गुणवृत्तयः । कथ चरन्ति श्रुतयः साक्षातसदसतःपरे ॥' अत्र

'निर्गणे केव ले साक्षादात्मनो यद्विपर्ययः । सैपा भगवतो माया ययेद निर्ममे विभुः ॥' अत्र वस्तुतो निर्गुणमद्वितीयमपि ब्रह्म मायया सगुण सद्वितीथमिव भवतीति प्रतिपादितम्। 'नैतन्मनो विशति वागुत चक्षुरात्मा प्राणेन्द्रियाणि च यथानिलमर्चिषः स्वाः। शब्दोपि बोधक- निषेघतयात्ममूलमर्थोक्तमाह यहते न निषेधसिद्धिः ॥' अत्र सर्वनिषेधावधिभूतत्वेन निर्विशेषं ज्रक्म सिद्धम्।

** 295 **

२७६ श्री शहकराशङ्करभाष्यविमशेः ।

'वस्तुनो यदनानात्वमात्मनः प्रश्न ईदृशः । कर्थ घटेत वो विप्रा वक्तुर्यामेक आश्रयः ।' अत्र वस्त्वैक्य स्पष्टम्। 'आत्मा यदि स्यात्सुखदुःखहेतुः किमन्यतस्तत्र निजसवमावः। नह्यात्मनोन्यददि तन्मृषा स्या- रकृष्येत कम्मान्न सुखं न दुःखम् ॥' आत्मैक एव सत्यं तदन्यत्सर्वे मृषेति स्पष्टमत्रोक्तम्। 'तन्मायाफलरूपेण केवलं निर्विकल्पकम्। वाड्मनोऽगोचर नित्यं द्विधा समभतद्बृहत्।' अत्र निर्विकल्पक ब्रझ्म स्पष्टम्। 'यस्तु यस्यादिरन्तो वै स वै मध्यं च तस्य तत्। विकारो व्यवहारार्थो यथा तैजसपार्थिवाः ॥' अत्र जगत्कारणमेव सत्यं जगत्तु व्यवहारमात्रतान्मिथ्येति स्पष्टम् । 'कि भर्द किमभद्रं वा द्वैतस्यावस्तुनः कियत्। वाचोदित तदनृत मनसा ध्यातमेव च ।।' अत्र वाउ्मनसगोचरं सर्वे द्वैतमसत्यं, तदगोचर ब्रह्मैकमेवाद्वैतं सत्यमिति स्पष्टम्। 'समन्वयेन व्यतिरेकतश्व येनैव तुर्येण तदेव सत्यम्। न यतपुरस्तादुत यत्र पश्चान्मध्येपि तन्न व्यपदेशमात्रम् ।I' अत्रापि पूर्ववदेव। 'एतावानात्मसम्मोहो यद्विकल्पस्तु केवले।' अत्र निर्विकल्पे आत्मनि विकल्पो आ्रन्तिसिद्ध इति स्पष्टम् । 'विसृज्य स्मयमानान् स्वान् दशं त्रीडां च दैहिकीम्। प्रणमेद्दण्डवद्भूमावाश्वचण्डालगोखरम्।। ईश्वरो जीवकलया प्रविष्टो भगवानिति ।' अत्र ईश्वर एव जीव इति स्फुटम् । 'सुषुप्तवच्छून्यवदप्रतर्क्य तन्मूलमूत पदमामनन्ति।' अत्र निर्विशेष ब्रह्मेति स्फुटम्। 'मायामात्रमिर्द राजन्नानात्वं प्रत्यगात्मनि।' अत्र. आत्मैक्य स्पष्टम्।

अत्र प्रत्यम्बह्वैरक्य स्पष्टम्। 'घटे मिन्ने यथाSSकाश आकाशस्स्यधथा पुरा। एवं देहे मृते जीवो ब्रम्म सम्पद्यते पुनः ॥।'

एवं पुराणान्तराण्यप्यद्वैतपराण्येव- अलमतिविस्तरेण तत्तत्पुराणश्लोकोदाहरणेन। अविद्याया निर्विशेषत्रह्माश्रयत्वे रामानुजाक्षेप:, तत्परिहारश्र। यदुक्तं रामानुजेन-ननु निर्विशेषे स्वर्यं प्रकाशे वस्तुनि मायावशाज्जीवेश्व रजगन्ग्रम इति यदुच्यतेऽद्वैतिभिस्तन्नोपपद्यते, तथाहि- माया किमाश्रित्य भ्रमं जनयति-न तावज्जीवमाश्रित्य अविधा- परिकल्पितत्वाज्जीवभावस्य । नापि ब्रह्माश्रित्य- तस्य स्वप्रकाशज्ञानस्वरूपत्वेनाविद्याविरोघित्वात्। साहि ज्ञानवाध्याऽभिमता- ब्रह्मण: स्वरूपभूत ज्ञान नाविद्याविरोधि, किंतु ज्ञानस्वरूपं ब्र्ेति ज्ञान- मित्यपि न वाच्य, उभयोरपि ब्रह्मस्वरूपप्रकाशे सत्यन्यतरस्याविद्याविरोधित्वमन्यतरस्य नेति विशेषानव- गमात्। ज्ञानस्वरूप ब्रह्मेत्यनेन ज्ञानेन ब्रह्मणि यस्त्वभावोऽवगम्यते स ब्रह्मणः स्वयम्प्रकाशत्वेन स्वयमे- वावभासत इत्यविद्याविरोधित्वेन न कश्रिद्विशेष: स्वरूपतद्विषयज्ञानयोः। किंच अनुभवस्वरूपस्य ज्रह्मणोडनुभवान्तराननुभाव्यत्वेन भवतो न तद्विपर्य ज्ञानमस्ति- अतो ज्ञानमज्ञानविरोधि चेत्स्वयमेव

** 296 **

अविद्याया निर्विशेषत्रम्माश्रयत्वे रामानुजाक्षेप:, तत्परिहारथ्। २७७

दिरोधि भवतीति नास्य ब्रह्माश्रयत्वसम्भवः । शुक्त्यादयस्तु स्वयाथात्म्यप्रकाशे स्वयमसमर्था स्वाज्ञाना- विरोधिनस्तन्निव तने ज्ञानान्तरमपेक्षन्ते, ब्रझ तु स्वानुभव सिद्धस्वयाथात्म्यमिति स्वाज्ञानविरोध्येव। तत एव निवर्तकान्तर च नापेक्षते। अथोव्येत- ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य मिथ्यात्वज्ञानमज्ञानविरीधीति, न- इद ब्रह्मव्यतिरिक्तमिथ्यात्वज्ञानं किं ब्रह्मयाथात्म्याज्ञानविरोधि : उत प्रपश्चसत्यत्वरूपाज्ञानविरोधीति विवेचनीयम् -- न तावड्रल्मयाथा- त्याज्ञानदिरोधि- अतद्विपयत्वात्- ज्ञानाज्ञानयोरेकविषयत्वेन हि विरोध :- प्रपश्चमिथ्यात्वज्ञान तत्सत्यत्व- रूपाज्ञानेन विरुध्यते- तेन पपश्चसत्यत्वरूपाज्ञानमेव बाधितमिति ब्रह्मस्वरूपाज्ञानं तिष्ठत्येव। ब्रह्मस्वरू- पाज्ञानं नाम तस्य सद्वितीयत्वमेव। तत्तु तद्यतिरिक्तस्य मिथ्यात्वज्ञानेन निवृत्त स्वरूपं तु स्वानुभव- सिद्धमिति, चेत्- न- ब्रह्मणोऽद्वितीयत्वं स्वरूपं स्वानुभवसिद्धमिति तद्विरोधि सद्वितीयत्वरूपाज्ञान तद्ाधश्च न स्याताम्। अद्वितीयत्वं धर्म इति चेत्, न- अनुभवस्वरूपस्य ब्रह्मणोऽनुभाव्यधर्मविरहस्य भवतैव प्रतिपादितत्वात्। अतो ज्ञानरूपस्य ब्रह्मणो विरोधादेव नाज्ञानाश्रयत्वम्- इति। अत्ोच्यते -- अविद्या हि त्रझ्मशक्तित्वाच्छक्तं ब्रम्माश्रित्यैव भ्र्मं प्रमां च जनयति- अतस्मिस्तद्बुद्धि- श्रमः तस्मिस्तद्ुद्धिस्तु प्रमा दवयमपीर्द वृत्तिरूपमेव। वृत्तिर्नामान्तःकरणपरिणामः- सच वस्तुतो जडोपि चित्पतिफलनवशादजडो भवति। तथा च घटादिविषयाकारपरिणता वृत्तिर्घटादिविषयमवभासयन्ती सत्यपि स्वयं चैतन्येनावभास्यते। एवं वृत्तिरिव वृत्तिमदन्तःकरणं तत्परिणाम्युपादानमविद्या च चैतन्येनावभास्येते। एवं ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य सर्वस्यापि मायातत्कार्यरूपद्वैतस्य ब्रह्मणाSवमास्यमानत्वादेव ब्र्म सर्वावभासक- मित्युच्यते -- 'तस्य भासा सर्वमिद विभा'तीति श्रुतेः। तत्तु ब्रह्म नान्येन भास्यते- अनवस्थादोषात्। किं तु स्वयमेव भासते। अत एव ब्रह्म स्वयम्प्रकाशमित्युच्यते। स्वपरत्यवहारहेतुप्रकाशत्वं स्वयम्प्रका- शत्वम्। एवमविद्याया ब्रह्मावभास्यत्वान्न ब्रह्माविद्याविरोधि। नच ब्रह्म स्वानुभवसिद्धस्वयाथात्म्यमि- त्यविद्याविरोध्येवेति वाच्य, निर्विशेषज्ञानस्वरूप त्रम्मेति पूर्वमसकृत्सिद्धान्तितत्वेन तस्य स्वयाथात्म्यानु- भवरूपविशेषायोगात्। कि च ब्रह्मण एवानुभवत्व।त्तस्य कथ पुनर्याथातम्यानुभवरूपमनुभवान्तरमनवस्था- दोषात्। नहि ब्रक्म ज्ञान्रिति वयमभ्युपगच्छाम :- येन ब्रम्मात्मयाथात्म्यमनुभवतीति वक्तुं शक्येत- यथा शुक्तियाथात्म्यानुभवस्तथा ब्रह्म याथातम्यानुमदध् पमैव- साचान्तःकरणवृत्तिरेदेति प्रमातुरेवायमनुभवो, नतु साक्षित्रह्मणः । नचानुभवरूप ब्रम्म कर्थ प्रमात्ना नुभूयेतेति वाच्य, प्रमात्रा त्रह्मयाथात््यमेवानुभूयते, नतु ब्रक्षेति। प्रमाता हि सच्चिदानन्दं प्रत्यगभिन्नं ब्रक्षेति जानाति श्रवणादिवशाद्। नच समाहितस्य दिदुषो ब्रद्मानुभवोप्यरतीति वाच्यं, विदुष आत्मन एव ब्रह्मत्वेन कथ खस्य स्वानुभवः- कर्मकर्तृभाव- विरोधात्। परन्तु विद्वान् समाधौ द्वैतानुभवाभावात्केवल ब्रह्मरूपेण तिष्ठतीति कृत्वा ब्रह्मानुभवतीति व्यपदिश्यते। एवं मुक्तावपि। नहद्वैते ब्रक्षणि अनुभवित्रादित्रिपुटीसद्वावः- 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत- त्केन के पश्ये'दित्यादिश्रुतेः। तस्मान्नास्त्यनुभव रूपस्य व्रक्षणोऽनुभवान्तरम्। नच ब्रझ्मणो याथातम्यं नाम मत्यकत्वाद्वितीयापूर्णत्वादिक, तम्ब स्वरूपमेव। निर्धर्मकम्य ब्रक्षणो धर्मायोगात्। तथाच- बझ्मयाथा-

** 297 **

२७८ शर शङराशक्करमाण्यविमर्श:

तम्यानुभवाभ्युपगमे ब्रह्मानुभवोप्यभ्युपगत एवेति वाच्यं, निर्धर्मकेपि ब्रह्मणि व्यवहारतः पूर्णत्वाद्वितीय- त्वादिधर्मसद्धावादिति। परमार्थतो हि निर्थर्मकं ब्रम्मेत्युक्तमस्माभिः। यदुक्तं ब्रह्मणः स्वभावस्स्वयमेव प्रकाशते- स्वयम्प्रकाशत्वादिति, तदसत्-ब्रह्मस्वरूपस्याविद्याSSवृतत्वेन तत्स्वमावस्याप्रतीयमानत्वात्। नच स्वयम्प्रकाशस्य कथमावृतत्वमिति वाच्यं, ब्रह्माविद्ययोरविरोधस्योक्तत्वात्। नच विरोध एवेति वारच्य, तस्याद्याप्यसिद्धत्वात्। तर्पाङ्रम्मणः स्वरूपभूर्त ज्ञानमज्ञानाविरोध्येव, किं पुनस्तद्विरोधीतिच- दुच्यते -- यद्विपयं यदज्ञानं तद्विपर्य तद्ज्ञानं तद्विरोधीति- यथा घटाज्ञानस्य घटज्ञानम्। नच त्र्म- स्वरूपतद्विपयज्ञानयोरविद्याविरोधित्वे न कश्षिद्विशेष इति वाच्यं, विषयज्ञानत्वस्यैव विशेषत्वमिति। तद्विषयज्ञानं हि तद्विषयाज्ञानं निवतयति। नच तत्स्वरूपज्ञानमपि तत्स्वरूपाज्ञानं निवतयेदिति वाच्य, तत्रापि तत्स्वरूपविषयज्ञानमेव तत्स्वरूपविषयाज्ञानं निवर्तयतीति कृत्वा न स्वरूपभूतज्ञानस्य स्वरूपविष- याज्ञाननिवर्तकत्वमिति। तम्मादखण्डब्रझाकारवृतिज्ञानमेव ब्रह्मावरकाज्ञाननाशक, नतु ब्रमस्वरूपभूर्त ज्ञानम्। ननु यदेव चैतन्यं स्वत एवाज्ञान न नाशयेत्कर्थ तद्वृत्त्युपारूढं सत्तताशयितु शानुयादिति चेदुच्यते-यथा सूर्यप्रकाशः स्वयं तृणयूगं शुष्कं नाशयितृमशवनुवानोपि दर्पणविशेषम।रूढस्सन् ते दहति तद्वदिति। नन्वेवं प्रमारूपाद्वृततिज्ञानाष्रमरूपस्य वृत्तिज्ञानस्य निवृत्तिर्भवतुनाय, कथम्पुनरज्ञानस्य स्वकारणस्य ? यद्यनिवृत्तिरज्ञानस्य तर्हि वृत्तिज्ञानस्य कथमविद्याविरोधित्वमिति, मैवम्-कार्यादपि कारणस्य नाशो भवेदेव- अग्निकार्याज्जलादग्निनाशदर्शनात्। काष्ठजन्यादग्ने: काउ्ठनाशदर्शनाच। ब्रक्म नास्ति न भातीत्यनुभवसिद्धं ब्रह्माज्ञानं ब्रह्माहमस्मीत्यनुभवेन बाध्यत एव-ज्ञानाज्ञानयोस्समानविषयत्वस्य विरोधप्रयोजकत्वात्। नच समानाश्रयत्वेसति समानविषयत्वमेव तन्त्रमिति वाच्य, इषटापत्तेः। नच जीवस्य कथमज्ञानाश्रयत्वमज्ञानकार्यस्येति वाच्य, मूलाज्ञानस्य ब्रह्माश्रयत्वेपि दर्शिततूलज्ञानस्य जीवाश्र- यत्वात्। नचैवमह ब्रह्मास्मीत्यनुभवेन दर्शिततूलाज्ञानस्यैव निवृत्तिर्न मूलाज्ञानस्येति वाच्य, इष्टापतेः। अत एव नैकमुक्तौ सर्वमुक्तिप्रसङ्ग:। व्यष्टयज्ञानानि तृलाज्ञानपद्वाच्यानि, समष्ट्यज्ञानं त मूलाज्ञान- मिति विवेक: । नचैवं कथमात्मैक्यसिद्धिरिति वाच्यं, तत्तदज्ञानोपाधिभेदादेवात्ममेदो नतु स्वत इति।

वृतिज्ञानं विरोधि।. ननु वृततिज्ञानस्य नाशकाभावात्तत्सत्यमेवेति तेन ब्रह्मणो हैतं स्यादिति, मैवम्-वृत्युपादान- नाशेन वृत्तेरपि नाशादिति। ननु देवदत प्रति ब्रह्मस्वरूपावरकाज्ञानस्य देवदत्तान्तःकरणपरिणामभूतया ब्रह्मास्मीति प्रमया बाधितत्वेपि यज्ञद्त्त प्रति ब्रह्मावरकाज्ञानस्य सत्चेन तेन द्वैतं स्याङ्रह्ण इति, मैवम्-विद्वद्दृदष्ट्या ब्रह्माद्वैतमेव ब्रह्ाण्यज्ञानतत्कार्ययोरमावात्। अविद्वद्दृष्ट्या तु ब्रक्ष सद्वैतमेव तद्धावादिति। ननु यदा विदुषो ब्रम्मात्मसाक्षात्कारस्तदैव विदेहकैवल्यं स्यादिति नास्ति जीवन्मुक्तिरिति, मैवम्-ब्र्माश्रिताविद्याया आवरणशक्तिरिति विक्षेपशक्तिरिति च शक्तिदयमस्ति। तत्र आवरणशक्ते-

** 298 **

अविद्याया निर्विशेषत्रम्माश्रयत्वे रामानुजाक्षेपः, तत्परिहारश्र। २७९

र्वक्मसाक्षात्कारसमये नाशे सत्यपि विक्षेपशर्क्तियावत्पार् वर्तत एवेति न तदैव विदेहकैवल्यमिति न जीवन्मुवत्यनुपपत्तिः- 'तस्य तावदेव चिरं यावन्र विमोक्ष्ये, अथ सम्पत््ये' इति थ्रुतेः। नच कर्थ ज्ञानादज्ञानस्यैकांशेन निवृत्तिरन्यांशेनानिवृत्तिरिति वाच्य, यथा मेहवातात्मकस्यैकस्यैय रोगस्य भेषजेन मेहांशनिवृत्तावपि न वातांशनिवृत्तिस्तद्वदिति। नच विक्षेपशक्तर्ज्ानादेवानिवृत्तौ कर्थ प्रारब्घनाशा- तत्निवृत्तिरिति वाच्य, प्रारब्घनाशसचिवाद्ज्ञानादेव तन्निवृत्तिरिति। तम्माङ्वह्मस्वरूपावरकमज्ञान

नच ब्रह्मण एव ज्ञानत्वात् कथ तस्य पुनर्ज्ञानमिति वाच्य, नित्यज्ञानस्य ब्रम्मणोSनित्यवृततिज्ञान- सद्धावात्-नच ज्ञानमेकमिति तव मतमिति वाच्य, एकं नित्यमपि ज्ञान वृत्तिवशादनेकमनित्यं च भवतीति वृत्तयो द्यनित्या अनेकाश्। ननु ज्ञेयाकारा वृत्तिर्भवतु नाम- कर्थ पुनर्ज्ञानाकारेति चेदुच्तते- सर्वस्यापि ज्ञानमेवाकारो न केवलं वृत्तिरेव। एवं ज्ञानस्वरूपं सन्तमपि सर्वमर्थस्वरूप मन्यन्ते भ्रान्ताः तदुक्त विष्णुपुराणे-'ज्ञानस्वरूपममलं जगदेतदवुद्धयः । अर्थस्वरूप पश्यन्तो आ्रम्यन्ते मोहविश्ववे ॥' इति। तस्माद्धृत्ति: स्वत एव ज्ञानाकारा, तस्या अर्थाकारत्व तु भ्रान्तिप्रयुक्तमेव। यदुक्तं ब्रक्म- व्यतिरिक्तस्य मिथ्यात्वज्ञानात् ब्रह्मरूपाज्ञान तिष्ठत्येवेति तदसत्-ब्रह्मस्वरूपज्ञानाह्गअस्वरूपाज्ञान नश्यति- यथा रज्जुस्वरूपज्ञानाद्रज्जुस्वरूपाज्ञानम्। ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य मिथ्यात्वज्ञानं च ब्रह्मन्यतिरिक्तत्व- ज्ञानाधीनं- न्रम्मव्यतिरिक्तज्ञानं च ब्रह्मस्वरूपज्ञानाधीन- नहि ब्रह्मस्वरूपमजानानः पुरुष इद ब्रह्मव्यति- रिक्तमिति जानीयात्- तस्माङ्गल्लव्यतिरिक्तस्य मिथ्यात्वज्ञान ब्रह्मस्वरूपाज्ञानवाघकमेव। वस्तुतस्तु अहं ब्रह्मास्मीति ज्ञानमेव बह्मस्वरूपाज्ञानविरोधि। नचेदं बुक्षेति ज्ञानमिति वार्च्य, बक्षण इ्दप्रत्यया- विषयत्वात्- 'तदेव बूह्त्वं विद्धि नेद'मिति थ्रुतेः । इृदम्प्रत्ययविषयस्य घटादेर्जडत्वदर्शनेन बूह्षणोपीदं- प्रत्ययविषयत्वे जाड्यपरसक्त्ेश्र। नच 'सत्य ज्ञानमनन्तं बूझे'ति शानं बह्मस्वरूपाशानविरोधीति वाच्य, वस्त्वावरकमज्ञानं द्विविधम्- असत्त्वापादकमभानापादकं चेति। तत्र असत्त्वावरणान्नास्तीति, अमाना- वरणात्तु न भातीति च प्रतीतिर्लोकस्य। एवं सति 'सत्यं श्ञानमनन्तं बूक्षे'ति ज्ञानाद्वल्णो सत्त्वा- वरणस्य निवृत्तावपि अभानावरणं न निवर्तते। तत्तु प्रत्यगभिन्नबूह्मज्ञानादेव प्रत्यगभेद विना बह्मणः पारोक्ष्यानाशात्- प्रत्यगात्मा ह्यपरोक्ष :- तदभेदादेव बूह्षणः प्रत्यक्ष्त्व श्रूयते- 'यत्साक्षादपरोक्षाङ्रले'ति। ननु घटवदात्मनो ब्रझ्मापि प्रत्यक्ष स्यादिति वाच्यं, तर्हि घटवदेव ब्रम्मापि जर्ड भवेदेवेति। तस्माङ्रम- स्वरूपविषय ज्ञानाङ्वलस्वरूपावरकाज्ञानस्य वाधो भवत्येवेति कृत्वा ब्रह्मविषयज्ञानमेव ब्रह्माज्ञानविरोधि, नतु ब्रक्मण: स्वरूपभूरत ज्ञानमिति। नन्वविद्यया प्रकाशरूप ब्रह्म तिरोहितमिति वढ़ता ब्रम्मण: स्वरूपनाश एवोक्तसस्यात्-प्रकाशतिरो- धानं हि प्रकाशनाशः प्रकाशश् ब्रह्नैवेति, मैवम्-ब्रम्मणस्तिरोधानं नाम अस्ति भातीति व्यवहारा- विषयन्वापत्तिः- अस्वि भातीति व्यवहाराविषयो हि घटादिरज्ञानावृत इत्यच्यते। एवं ब्रमाप्पस्ति

** 299 **

२८०

भातीति व्यवहाराविषयत्व।दज्ञानावृतमित्युच्यते। ततः अविद्यावरणाद्घटवद्गम्मणोपि न स्वरूपनाशः । नच घटस्य जडत्वान्मास्तु, ततो नाश :- ब्रह्मणस्तु प्रकाशत्वाद्गवेदिति वाच्य, ब्रह्मस्वरूपज्ञानस्याविद्या- याश्च दिरोधाभावस्योक्तत्वात्। अत ए'वाज्ञानेनावृतं ज्ञान'मित्युक्तं, नतु नाशितमिति। वस्तुतस्तु घटाद्याव रणस्थलेपि घटाद्यवच्छिन्नं ब्र्मैवावृत, नतु घटादि, स्वत एवसतो ज्य घटादेरस्ति भातीति व्यवहाराविषयत्वसिद्धय्या तदर्थमज्ञानावरणाभ्युपगमायोगादिति। वस्तुतस्सचिचिदूय ब्र्म न सर्वत्र सर्वदा- प्यस्ति भातीति व्यवहारविषयो भवतीति यतो व्यवहियते ततो ब्रह्माशानावृतमित्युच्यते- अज्ञानावरण- वशाङ्ह्मणो न स्वरूपनाशः, किंतु अस्तिभातीतिव्यवहारयोग्यत्वनाशः। इद च व्यवहारदृष्टिम:श्रि- त्योक्तम्। परमार्थतस्तु नाशानं, नापि तत्कृतावरणं, नापि तन्नाश इति बोध्यम्। नन्वेतावता अविद्यादशायामज्ञानावरणसत्त्वादेव ब्रम न स्फुरतीति सिद्धम्- तथा च अज्ञाना- वृतत्वाद्गक्षणः स्फुरणाभाव इति कृत्वा स्फुरणरूपस्य ब्रह्मणः स्वरूपनाश एव प्राप्त इति, मैवम्-अज्ञा- नावरणापगमप्रयुक्त व्रह्मास्ति भातीतिव्यवहारात्मक स्फुरणं न ब्रम्मस्वरूपचैतन्यं, किंतु तस्मादन्यदेव- दर्शितव्यवहारहेतुप्रकाशत्वाड्रक्णः। ननु तथापि स्वपरव्यवहारहेतुप्रकाशत्वं स्वप्रकाशत्व ब्रह्मण इति कृत्वा कर्थ ब्रह्मण: स्वरूपनाशं विना ब्रझास्ति भातीति व्यवहाराभाव इतिचेत् मैव्म्-व्रश्मास्ति भातीति व्यवहारस्येव ब्रह्म नास्ति न भातीति व्यवहारस्यापि ब्रह्मणो हेतुत्वं वक्तव्यम्। तथा च ब्रह्मस्वरूप- भूतप्रकाशप्रलयस्य ब्रह्म नास्ति न भातीति व्यवहारस्य, जगदस्ति भातीति व्यवहारस्य च सत्त्वात्कथ ब्रम्म- स्वरूपनाशः । नच सुपुप्तौ यस्यकस्यापि व्यवहारस्याभावाङ्गल्स्वरूपनाश इति वार्च्य, सुपुप्तौ यस्य कस्यापि वा व्यवहारस्याभावो ब्रम्मणैव भास्यत इति कृावा भास्यस्य सत्त्वान्न भासकस्य स्वरूपनाशः । नचैव मुक्तौ भास्यस्याभावाद्धासकस्य स्वरूपनाश इति वार्च्यं, भास्याभावस्ससाक्षिः? उतासाक्षिकः ? आध्ये- यस्या- भावस्य साक्षि ब्रह्म कर्थ तन्नाशः । द्वितीये- असाक्षिकस्य तस्य कथमभ्युपगमः। तम्मादविद्यावरणावभास- कस्य ब्रह्मस्वरूपप्रकाशस्य नाविद्यावरणान्नाशः । नन्वेवं- सर्वावभासक ब्रम्म स्वमपि भासयेदेवेति कि वृत्तिज्ञानेनेति ? उच्यते-यदज्ञान यच्ा- ज्ञानेन विषयीकृतं यद्धृत्तिज्ञान यच तेन विपयीकृत तत्सर्वे वस्तुसामान्येन ब्रम्मावभासयत्येव। अत एवोक्तं ज्ञातमज्ञातमपि सर्व वस्तु साक्षिचैतन्यस्य विषय इति। साक्षिचैतन्यं हि त्रह्म- तत्र अज्ञात वस्तु ब्रह्मणाऽवभासितमपि भातीति व्यवहाराविषयत्वादभासितमित्येव व्यपदिश्यते। तस्य भातीति व्यवहार- विषयत्वं तु ज्ञानेन विषयीकृतत्वेसति सम्भवति। एवं सति वृत्त्युपारूढं सदयद्वस्तु ब्रम्मस्वरूपचैतन्यं विशे- पाकारेण भासयति तदेव भातमित्युच्यते। वृत्त्यनुपारूढं सदद्वम्तु मास्याकारेण भासयति तदभात- मित्येवोच्यते। सामान्येन सर्वावभासकमपि ब्रक्ष वृतिज्ञानभाम्यं चेति कृत्वा सामान्येन स्वपरावभासक- स्यापि ब्रह्मण: विशेषेण रवपरावभासनार्थ वृत्तिज्ञानमावश्यकमिति। तम्माङ्रह्मणः स्वरूपभूतात्प्रकाशा- दन्यदेवेद व्यवहारात्मकं स्फुरणमिति न कश्चिद्दोषः ।

** 300 **

पज्ञानस्व रूपं ब्रह्मस्वरूपातिरेकेण संकोचाविकासात्मकावस्थाद्वयशालीति सुदर्शनमत-तन्निराकरणं २८१

ज्ञानस्वरूपं त्रह्मस्वरूपातिरेकेण सङ्कोचविकासात्मकावस्थाद्वयशालीति सुदर्शनमत-तन्निराकरणं च। यदुक्तं सुदर्शनेन ज्ञानं हि नित्यं द्रव्यं, तस्य स्वरूपातिरेकेण सकोचविकासात्मकमवस्थाद्वय- मन्युपेत, ततस्तत्िरोधानं कर्मणा संकोचः, तन्निवृत्तिस्तु प्रसरः, स एव प्रकाशः- स चानित्यः- अवस्थ :- द्वयस्यागमापायित्वाद्द्व्यं नित्यमेवेति, तदसत्-अवस्थावतो द्रव्यस्य ज्ञानस्य मृदादेरिव नित्यत्वा- योगात्। अवस्था हि विकार :- विकारि चानित्यमिति। तस्माद्यदि ज्ञानस्य संकोचविकासौ स्यातां, तर्हि भवेदेव।नित्यत्वं यथा संकोचविकासवतः घटस्य। किं च यदि ज्ञानं निरवमवं तर्हि सकोच- विकासानुपपत्तिः, यदि सावयवं तर्हि नित्यत्वानुपपत्तिः- सावयवस्य घटादेरनित्यतवद्शनात्- इति। निर्विपया निराश्रया च अनुभूतिस्स्वाश्रयदोपादनन्ताश्रया अनन्तविषया भवतीति रामानुजमतं-तत्खण्डनं च। यदुक्त रामानुजेन-अपि च निर्विषया निराश्रया स्वप्रकाशा चेयमनुभूति: स्वाथ्ररदोष- वशादनन्ताश्रयमनन्तविषयमात्मानमनुभवतीति, अत्र किमयं खाश्रयदोष :- परमार्थभूतः ? उतापरमार्थ- भूत: ? इति विवेचनीयम्-न तावत्परमार्थ :- अनभ्युपगमात्। नाप्यपरमार्थ :- तथा सति हिं द्रष्टृत्वेन वा दृश्यत्वेन वा दृशित्वेन वाऽम्युपगमनीयः । नतावद्दृटशि :- दृशिस्वरूपभेदानभ्युपगमात्। भ्रमाधि-

दशे: काल्पनिकत्वेन मूलदोपान्तरापेक्षयाSनवस्था स्यात्। अथैतत्परिजिहीर्षया परमार्थसती अनुभूतिरेव ब्रह्मरूपा दोष इति चेत्, ब्रहैव चेद्दोषः प्रपश्चदर्शनस्यैव तन्मूल स्यात्। कि प्रपञ्चतुल्याविद्यान्तर- परिकल्पनेन- म्रक्मणो दोपत्वे सति तस्य नित्यत्वेनानिर्मोक्षश्र स्यात्। अतो यावद्रह्मव्यतिरिक्तपार- मार्थिकदोषानभ्युपगम :- न ताकद्र/न्तिरुपपादिता भवति- इति, अतोच्यते-न वयं निराश्रया निचें- घया चानुभूतिराश्रयदोपात्साश्रयं सविपरय चात्मानमनुभवतीति जूम :- निराश्रयानुभूतेराश्रयदोपायागात्। किं तर्हि अज्ञानान्तःकरणावच्छिन्नचैतन्यलक्षणः प्रमाता स्वाश्रयाज्ञानदोषान्निराश्रयां निर्विषयामध्यनु- भूतिमनन्ताश्रयामनन्तविषयां च प्रतिपद्यत इति बूम :- इद चाज्ञानं प्रमातृदृश्यत्वेन प्रमातृस्वरूपभूताया- मनुभूतौ सवत एवाध्यस्तं- 'माया चाविद्या च स्वयमेव भव'तीति अ्रुतेः। अतो नानवस्थादोपः । नव दोषस्य स्वतस्सिद्धत्वे सति ब्रह्मवन्नित्यत्वं स्यादिति वाच्य, जन्यत्वेन जडत्वेन च दोषस्य स्वतस्सिद्धत्वा- भावात्- अजन्यं ज्ञानं हि स्वतस्सिद्धम्। अत एवायमविद्यादोषोऽपरमार्थः। यदि ब्रह्मवदर्य पारमा- र्थिकस्स्यात्तर्हि तद्वदेवास्य नित्यत्वादनिर्मोक्ष एव स्यात् । अविद्यानिवृत्तिहिं मोक्षः। नहि नित्य कचि न्निवर्तते- तस्माद्गल्लातिरिक्ते पारमार्थिके दोपे अभ्युपगतेसति मोक्षस्यैवासिद्धेरसर्वमपि मोक्षशसरं व्यर्थमेव भवेत्। अतएव ब्रह्मातिरिक्तस्य सर्वस्याप्सत्यत्वमाह श्रुति :- 'सत्सत्यम्'- 'अतोन्प्रद्षार्त'- मिति। नचाविद्याया अपारमार्थिकत्वे आ्रन्त्यनुपपत्तिरनेति वाच्यं, तस्या अपारमार्थिकत्वादेव तज्न्य- प्रपश्चस्य भ्रान्तित्वोपपत्तिरिति ।

** 301 **

२८२ श्री श्राशङ्करमाष्यविमर्शः ।

प्रपश्चस्याविद्याकल्पितत्वपक्षे सुदर्शनोद्धाटितदोपस्तन्निराकरणं, तस्य तत्कल्पितत्वनिरूपणं च । ननु यदि ब्रक्षण्यविद्यया प्रपश्चः कल्पितः, तर्हि सापि केनचिदन्येन कल्पितैव, अकल्पितत्वे पारमार्थ्यप्रसङ्कात्तस्या :- स चाविद्याकल्पकः पदार्थ: पुनरन्मेन कल्पित एवेत्यनवस्था- जीवाज्ञानवादिना बीजांकुरण्यायादविद्यया जीवो जीवादविद्येति प्रवाहानादित्वेन परिता। अस्मिन्पक्षे जीव नित्यत्व- श्रुतिभि:, अकृताभ्यागमकृतविप्रणाशादिरूपश्वुत्यर्थापत्त्या च आमोक्षाज्जीवस्य स्थायित्वमिष्ट हीयेतेत्यरुचि- मभिप्रेत्य, ब्रम्माज्ञानवादिना अविद्याथाः स्वरूपादित्वं स्वीकृत्य दर्शितानवस्था परिहृता- इदमप्ययुक्तमेव- स्वरूपानादित्वेपि मूलदोषापेक्षायास्सत्त्वात्- जीवस्यानादित्वेप्यविद्यापरिकल्पितत्व स्य भवद्भिरङ्गीकृतत्वात्। नचैवं दुर्घटत्वादेवाविद्याया नानवस्थेति वाच्य, दुर्घटत्वस्यानुपपन्नत्वात्, दुर्घट्त्वं नामोपपत्तिनिरपेक्षत्व- तदपारमार्थ्यसाधर्क, चेदपरमार्थस्य प्रपश्चस्य दुर्घटत्वेन उपपत्तिनिरपेक्षत्वान्मूलदोष।पेक्षा च न स्यात् -- निवर्तकज्ञाने सत्यपि साऽवतिष्ठेत। विरोधान्न तिष्ठतीतिचेत् तर्ह्चपपत्त्यनुवर्तिन्यविद्या स्यादिति। किंच अविद्याया दुर्घटत्वं चेन्मुक्तान्परब्रह्म चाश्रयेदविद्या शुद्धखरूपं ब्रह्म, अशुद्धसरूपा अविद्या नाश्रयति विरोधादिति चेत्, तर्हध्रुपपत्तिमव्यविद्या । अपि च मोक्षेपि ब्रम्माश्रयेदविद्या- बाघकज्ञाने सत्यपरमार्थ- भूाता अविद्या न तिष्ठतीति चेत्, तर्हि वाधकसन्निधौ न बाध्यसिद्धिरित्येवंरूपोपपत्तिमत्येवाविद्या। तस्मान्नानवस्थापरिहार इति सुदर्शनः, अत्ोच्यते-अविद्या कर्मेति तव मतेपि जीवाश्रययोः कर्म-

सम्भवः, देहाद्यमावे वा कर्मसम्भव :- जीवो हि देहादिमान् सन् सुकृत दुष्कृतं च कर्म कुरुते, सुकृत- दुष्कृतकर्मवशाच् मनुष्यपश्ादिदेहवान्भवति- अतो न देहकर्मणोरन्यतरस्यानादित्वं वक्तु शक्यते- यथा बीजांकुरयोः । यद्ययमन्योन्याश्रयदोघस्तव प्रवाहानादित्वाभ्युपगमेन निवृत्तस्तर्हि जीवाज्ञानवादिमतेपि जीवादविद्या अविद्यातो जीव इत्यन्योन्याश्रयदोष: प्रवाहानादित्वाभ्युपगमात्कुतो न निवर्तेत। नच जीवस्यानित्यत्वं अत्यादिविरुद्धमिति वाच्यं, अविद्याजन्यस्य जीवस्यानित्यत्वं श्रुत्याद्यभिमतमेवेति। यज्जीवस्य तत्त्वं चैतन्यं, तद्धि नित्यमिति श्रुत्यादिभिरुच्यते। नच जीवस्यानित्यत्वेऽकृतागमकृतविप्र- णाशादिदोषास्स्युरिति वाच्यं, यावद्यवहारं नित्यत्वाज्जीवस्य परमार्थतो जीवस्य दर्शितदोषाणां चासत्वात्। तस्मात्कर्मणो देहो, देहात्कर्मेतिवदविद्यातो जीवो जीवादविद्येति युक्तमुक्तम्। अय त्वत्र विशेष :- कर्माणि देहाश्र नाना- अविद्याजीवौ तु द्वावेव- अतः अविद्यातो जीवः जीवादविद्या च एकदैवाभूतां, न तु अविद्यातो जीव: जीवादविद्या, तस्याः पुनर्जीवस्तस्मात्पुनरविद्येति सम्प्रदायाविच्छेद :- यथा कर्म- देहयोर्यथा च बीजांकुरयोरिति। एवमविद्याजीवयोरसकृदितरेतरकार्यकारणभावाभावात्मवाहानादित्व- मप्यौपचारिकमेव। वस्तुतस्तु यस्य देहस्य चत्कर्म कारणं तदेव कर्म तस्माद्देहासपुनर्न जायते, किंतु कर्मान्तरमेव । यस्य कर्मणो यो देहः कारणं स एव देहस्तस्मात्कर्मणः पुनर्न जायते, किंतु देहान्तर- मेव। एवं- यस्य वृक्षस्य यद्वीजं कारणं तदेव बीजं तस्माद्वृक्षान्न जायते, किंतु बीजान्तरमेव। यस्य बीजस्य च यो वृक्ष: कारणं स एव वृक्षस्तस्माद्वीजान्न जायते, किंतु वृक्षान्तरमेव। तथा च

** 302 **

प्रपश्चस्याविद्याकल्पितत्वपक्षे सुदर्शनोद्घाटितदोपस्तन्निराकरणं, तस्य तत्कल्पितत्वनिरूपर्ण च २ ८३

बीजांकुरस्थले कर्मदेहस्थले च द्वयोरेवान्योन्यं कार्यकारणभावः- यथा जीवाविद्ययोः। तत्र च किमादौ बीजादकुर जात, यद्वा अंकुरादूबीजं जातम् ? किमादौ कर्मणो देहो जातः, यद्वा देहात्कर्म जातम्? किमादौ जीवादविद्या जाता, यद्वा अविद्याया जीवो जातः १ इति प्रश्ना निरुत्तराः। अनयोरिदमादौ जातमिति निरूपयितुमशक्यत्वात्। अत एव द्वयोरप्यनादित्वमिष्यते। श्रुतिरप्याह- 'अजो ह्येक' इति, 'अजामेका' मिति च द्वयोरनादित्वम्। अजत्वं हयनादित्वम्। नच सुतरां जन्माभावोऽजत्वमिति भ्रमितव्यं, तथासत्यनन्तत्वापत्तेः । यस्यादिरस्ति तस्यैव ह्यन्तः। तस्मा- दन्योन्यकार्यकारणभूतावपि अविद्याजीवावामोक्षं स्थायिनावेवेति न जीवाज्ञानवादिमते कश्चिद्दोपः । ब्रम्माज्ञानवादिमतमपि निर्दुष्टमेव- जीवस्याविद्याकार्यत्वेप्यविद्याया जीवकार्यत्वानुक्त्या अन्योन्याश्रयदोपा- भावात्। एवमविद्याजन्योपि जीवोनादिरेव जन्मकालनिर्वचनासम्भवात्। न ह्यस्मिन् काले एतदविद्या- वशादेष जीव असीदिति निरूपयितुं शक्यते। साचाविद्या ब्रह्मणि स्वत एवासीदिति न मूलदोपापेक्षा। अतीन्द्रियार्थे आस्तिकानामस्माकं श्रुतिरेव मानं साच- 'माया चाविद्या च स्वयमेव भब'तीति वक्ति -- ततो नानवस्थेति। एतेन-ब्रह्ैव प्रपश्चस्य हेतुरस्त, किमविद्यापरिकल्पनेनेति प्रत्युक्तम्। श्रत्यै- वाविद्याया उक्तत्वेनास्माभिरपरिकल्पितत्वात्। न मोक्षेपि ब्रह्मण्यविद्या स्यादिति वाच्यं, विद्यया तस्या निवर्तितत्वात्। नच कारणदोषं विना स्वत एवोदेतुं क्षमायास्तस्याः कथ मोक्षे पुबरनुदय इति वाच्य, अविद्याप्रागभावस्य सान्तत्वेन ब्रह्मणि तावदविद्या जाता- अविद्याप्रध्वंसाभावस्य त्वनन्तत्वेन न पुनरविद्योदयावकाशो मोक्ष इति। नच या नष्ाऽविध्वा सैब पुभर्मा जायतां नाम अविद्यान्तरं तु जाये- तैव मोक्षे इति वाच्यं, अविद्यान्तरप्रागभावस्य अ्रक्ण्वभावात्। नय सत्कर्थ खया विदितमिति वाच्य, 'न स पुनरावर्तते', 'मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यत' इृत्याविद्यास्त्ान्मुक्तस्य पुनरावृत्त्यभाव- दर्शनादिति। ननु यदि मुक्तौ ब्रह्मण्यविद्याप्रध्वंसाभावोस्ति तर्हि तेन सद्वितीयतवं स्वाङ्रम्रण इति, मैवम्- तथासति द्वैताभावेनापि ब्रक्ष सद्वैतं स्यादिति। नचेष्टापत्ति :- द्वैतेन सहितं सद्वैतं भवतुनाम कथम्पुन- द्वैतेन रहितमपि सद्वैतं भवेत्। नहि घटेन सहित इव घटेन रहितोपि सघटो भवेत। तस्माद्वावेनैव भावस्य सद्वैतत्वं नाभावेनेति। वस्तुतस्तु दृश्यस्य प्रपश्चस्य कार्वत्वान्यथानुपपत्या तत्कारणं वस्तु किश्ि- दभ्युपेयम्- तच् कारणं वस्तु साज्ञानमेव भवितुमर्दति- समाध्यादौ ज्ञानेनाज्ञानस्य नाशेसति प्रपश्चानुप- लम्भात्। एवं ज्ञानवाधितत्वादेवाज्ञानमध्यस्तमित्यभ्युपेयम्। तथाच प्रपश्चरूपकार्यलिङ्गादध्यस्ताज्ञानस्यैव ब्रक्मण: कारणस्य सिद्धिः। यद्वा- तच्च कारणं वस्तु शक्तमेव भवितुमर्हति- नाशक्तिकम्-अशक्तस्य लोके कारणत्वादर्शनात्। सा च कारणनिष्ठा शक्ति: कार्यगम्येति कृत्वा कार्याभावे शकत्यभाव एव। एवमभावप्रतियोगित्वाच्छक्तिर नित्यैवेत्यध्यस्तैव। लोके अध्यस्तसर्पादेरनित्यत्वदर्शनात्। तथा च प्रपश्- रूपकार्यलिङ्गादध्यस्तशक्तिकस्यैव ब्रह्मणः कारणस्य सिद्धि :- 'मायी सृजते विश्वमेतत्'- 'देवात्मशक्ति स्वगुणैर्निगूढा'मित्यादिश्रुतयोत्र मानम्। एतेन ब्रम्मणश्क्तिरेवाज्ञानमिति मायेति अविद्येति प्रकृतिरिति चोच्यत इति सिद्धम्।

** 303 **

२८४

एवमज्ञानावच्छितं शक्तमेव ब्रहा प्रपश्वहेतुरिति कृत्वा ब्रह्मैव प्रपश्नहेतुरस्तु- किमविद्यापरिकल्पने- नेति प्रत्युक्तम्। नच प्रपश्चरूपकार्येण शक्तिरिव शक्तिरूपकार्येण ब्रह्मणि कारणान्तर्र कल्प्यतामिति वाच्य, अववस्थादोषात्। किंच दाहस्फोटादिकार्येणाग्नौ शक्ति: कल्प्यते- तस्या अपि शक्त: किं कारणान्तर कर्प्यते। ननु यदि ब्रह्मशक्तिरविद्या तर्हि ब्रह्मवत्सा नित्यैव भवेदिति न निर्मोक्ष:, मैवम्-अविद्याया ब्रह्मणि जाताया ब्रह्मण्येव लयश्रवणात्। 'तमः परे देव एकीभव'तीति। मृदि जातो घरो हि मृदेव लीयते। नचाग्निशक्तिरग्नौ न निलीयत इति वाच्य, तस्या अपि स्वकारणाग्नावेव लयदर्शनात्. कार्याग्निज्वालागता हि शक्ति: कारणाग्नौ लीयते ज्वाल्यासह। काष्ठादिव्वभिव्यक्तस्सन् सि्थितो वहिः कारणाग्निः, मथनादिनाऽभिव्यक्तस्तु कार्याग्निरिति विवेकः। नचैवं नष्टापि शक्ति: पुन- रुदीयादिति वाच्य, निश्शेषमनाशितैव शक्ति: पुनरुदेति मूर्छाद्यपगमेषु- नतु निश्शेष नाशितेति। तस्मात् ज्ञानाग्निदग्धशक्तिकं ब्रह्मवीजं पुनः प्रपश्चवृक्षपरोहाय नार्हतीति न मुक्तस्य पुनस्संसारः। नचैव- मेकमुक्तौ सर्वमुक्तिप्रसङ्ग :- एकजीववादे जीवान्तरस्यैवामावेन प्रकृतचोद्यानवकाशात्। नानाजीववादे च विद्वद्दृष्ट्या सर्वेषामपि मुक्तत्वेन बद्धस्यैवाभावाच, अविद्वद्दृष्ट्या ब्रह्मशक्ेरदग्धत्वेन सत्त्वाच्ेति। वस्तुतस्तु सचिदानन्दे केवले अद्वितीये ब्रह्मणि जीव इति ईश्वर इति बद्ध इति मुक्त इति जगदिति च दुर्घटमेव भ्रममविद्या जनयति- तदुक्त-'मायादुर्घटकारिणी'ति। ऐन्द्रजालिकमायापि लोके दुर्घटमेव गगनगन्धर्वनगरादिश्रमं जनयतीति प्रत्यक्ष- किम्पुनर्वह्ममायेति। साच माया ब्रह्मणि दुर्घटैव वस्तुतो निर्विशेषत्ाङ्रह्णः । अतएव या मा सा मायेति निरुक्तं मायेतिपदमभियुक्तैः। नहि निर्विशेषे ब्रक्षणि मायार्य: कश्चिद्विशेषो वस्तुतो भवितुमर्हति। एतेनाविद्याया दुर्घटत्वमनुपपन्नमिति प्रत्युक्तम्। अविद्यायास्तरकार्याणां जीवेश्वरजगतां च निर्विशेषे ब्रह्मणि स्थित्ययोगादिति। नच दुर्घट्त्वं नामोपपति- शून्यत्वं तदविद्याया न सम्भवति उपपत्तिमत्त्वादुपपत्तीनां च दर्शितत्वादिति वाच्यं, तथासत्यनुपपत्तिर- प्युपपत्तिमती भवेदेवेति। नचेष्टापत्ति :- व्याघातात्- अनुपपत्तेरुपपत्तिम्त्वं हि व्याहतम्। न वयमवि- दयाया ब्रह्मज्ञानवाध्यत्वं प्रपञ्चध्यासहेतुत्वमपारमार्थिकत्वं वा दुर्घटमिति नूमः, किं तु अविद्याया अनृत- जडदुःखात्मिकायाः त्रिगुणात्मिकाया अनन्तविशेषायास्सच्चिदानन्दे निर्गुण निर्विशेषे ब्र्ाण्यवस्थान, तस्य च जीवेश्वरजगद्धावापादनं च दुर्घटमिति बूम :- यदीदं सुघटमिति मत ते तर्हि बृहि तत्रोपपत्तिम्। नचैवं दुर्घटेयमविद्या मुक्तावपि ब्रह्मणि तिष्ठेदिति वाच्य, प्रतीतिसमये एव अविद्यायास्तत्कार्यस्य वा दुर्घट्त्वं, नाप्रतीतिसमये- तदानी तस्याश्शशश्रङ्वदत्यन्तासत्त्वात्। मुक्तौ च सकार्याया अविद्याया न प्रतीतिरिति शशशृङ्गवदत्यन्तासत्येवेति कर्थ सा दुर्घटा स्यात्कर्थ वा मुक्तौ ब्रह्मणि तिष्ठेदिति। निर्वि- शेषेपि ब्रह्मणि सकार्याया अविद्यायाः प्रतीत्यन्यथानुपपत्या हि दुर्घटमप्यवस्थानमभ्युपगच्छामः- यदि तस्या न प्रतीतिस्तर्हि कुतस्तदभ्युपगमः । तस्मान्निवृत्ताविद्यस्य मुक्तस्य न पुनरविद्यासम्बन्धः । ननु यथा ब्रक्षण्यविद्या दुर्घटा तथा जगदपि दुर्घटमेवेति कृत्वा दुर्घटत्वादेव जगदपरमार्य इत्यु- च्यर्ता, किम्पुन्जगतोऽदिद्याकार्यत्वकल्पनेनेति, मैवम्-न वयं जगतोऽपरमार्थत्वायाविद्याकार्यत्वं

** 304 **

प्रपश्चस्य सत्यत्वाक्षेपपूर्वक - तन्निराकरणम्। २८५

अूम:, किं तर्हि जगतो दुर्घटत्वादेव। अविद्या हि दुर्घटमपि कार्य घटयति। नचैव दुर्घटजगद्घट- नायाSविद्येव दुर्घटाविद्याघटनाय दोपान्तर कल्प्यतामिति वाच्य, अनवस्थादोषात्। ततोSविद्यैव दुर्घट- मप्यात्मानं घट्यति, स्वपरनिर्वाहकत्वात्तस्याः। नच जगदेव दुर्घटमात्मान घटयत्त्रिति वार्च्य, जगतः स्थूलस्य वृक्षस्येव केनचित्सूक्ष्मेण वीजेन कारणेन भवितव्यमिति कृत्वा तच्च जगत्कारणं सूक्ष्म बीज- स्थानीयं त्रिगुणात्मकमव्यक्तायपरपर्यायमज्ञानमेवेति तत एव जगदुपपतिर्न तु खत इति। अत्र च न केवलं तर्क:, किंतु श्रुतिरपि मानम्- 'अव्यक्तान्महानिति, महतः परमव्यक्त'मिति च। नचैवमव्यक्त- शब्दवाच्या प्रकृति: तत्कार्ये जगन्ब परमार्थ एवेति वाच्यं, प्रकृतेर्जगतश्च परमात्मन्यवस्थानस्य दुर्घट- त्वस्य दर्शितत्वेन तत्र तत्प्रतीतेरपरमार्थत्वात्। गगने दुर्घटस्य गन्धर्वनगरस्य प्रतीतिः खल्व परमार्था। नच प्रतीतेरपरमार्थत्वेपि विषयस्य परमार्थत्वमेवेति वाच्यं, विषयस्य प्रतीतिमात्रशरीरल्वेन प्रतीतेर्मिध्यात्वे तद्विपयोपि मिथ्यैवेति। विषयस्य दुर्घटत्वादेव विषयप्रतीतेरमिथ्यात्वमिति कृत्वा दुर्घटत्वेन विषयस्य मिथ्यात्वमेवेति च। प्रपश्चस्य सत्यत्वाक्षेपपूर्वकं- तन्निराकरणम् । नन्वविद्या ब्रक्षशक्तिरित्युक्तम्- तथात्वे तस्याः कथ ब्रम्मण्यवस्थान दुर्घटम्- किमग्नावग्निशक्ते- रवस्थान दुर्घटं भवति, मैवम्-कि निर्विशेषब्रह्मशक्तिरविद्या? यद्ा सविशेषत्रह्मशक्तिः ? नाद :-- निर्विशेषत्रह्मणशशक्तिरूपविशेषायोगात्। द्वितीये- सविशेषत्रह्मणि शकत्यवस्थान तत्कार्यजगदवस्थान च सुघटमेव। नचाविद्यावस्थितेः प्राक्क्थ ब्रह्मणरसविशेषत्वमिति वाच्य, कालस्याविद्याजन्यत्वेनाविद्यावस्थिते: प्रागिति प्रश्नस्यायुक्तत्वात्। अतएवानादिरविद्येत्युच्यते। नन्वनाद्यविद्यया सविशेषं ब्रह्म सविशेषब्रह्म- शक्तिरनाद्यविद्येत्यन्योन्याश्रय इति, मैवम्-अतएव ब्रझ्मणम्सविशेषत्वं दुर्घटं मिथ्येत्युच्यते- एवं ब्रह्म- भिन्नस्य सर्वस्याप्यविद्यातत्कार्यलक्षणस्य द्वैतस्य मिथ्यात्वादेव एकमेवाद्वितीय ब्रह्म 'तत्सत्यम्' 'अतोन्य- दार्त'मिति श्रुतिर्गर्जति। तस्मादविद्यावशादेव ब्रह्मण्यविद्यायाः प्रपश्चस्य च प्रतीतिरिति स्वपरनिर्वा- हकोडविद्याख्यदोष इति। नचाधिष्ठानमेव स्वपरनिर्वाहकं भवतु, किं दोषकल्पनेनेति वार्च्य, केवला- दधिष्ठानादोषाद्वा लोके अ्मोदयादर्शनात्- नहि रज्जुमात्रं दोपमात्र वा सर्पम्रमहेतुर्भवति- किंतु दोषसहितमधिष्ठानम धिष्ठानसम्प्रयुक्तो दोषो वा भ्रमहेतुर्भवति- निरधिष्ठानस्य निर्हेतुकस्य वा विभ्रमस्या- योगात्। नचाविद्याध्यासस्येव प्रपश्चाध्यासस्याप्यधिष्ठानमेव हेतुरस्तु, कि प्रपश्ाध्यास प्रत्यविद्याया हेतुत्वकल्पनेनेति वाच्य, अविद्याध्यास प्रत्यप्यविद्या हेतुरेवेत्युक्तत्वात्। तस्मादविद्यायास्तत्कार्यस्य जगतो वा ब्रह्मण्टध्यासो नाविद्यामन्तरेणोपपद्यत इति कृत्वा अविद्यैव स्वपरनिर्वाहि का, न त्वधिष्ठान ब्रम्म। अतएव मुक्तौ अविदयाया अभानाद्टहमण्यध्यासानुदय इति मुक्तस्यापुनरावृत्तिस्सम्भवतीति। तस्माङ्वक्णि मपश्चभ्रान्तिहेतुरपारमार्थिकोSविद्याख्यो दोष एव- स्यादेतत्। ननु अतम्मिस्त द्बुद्धिर्भ्रान्ति: तम्या हेतुरविध्येत्यस्तु- प्रपश्ववुद्धिस्तु न भ्रान्ति: प्रपश्चे एव प्रपश्च- बुद्धिदर्शनात्। घटादिपगथ हि घटादिप्रपश्चाकारेण प्रत्येति लोक:। घटोर्य पटोयमिति। एवं प्रपश्- ** 305 **

२८६

बुद्धेर्श्रान्तित्वाभावादेव न तद्धेतुत्वमविद्यायाः। या तु शुक्तिरज्वादौ रजतसर्पादिवुद्धिस्तस्या भ्रान्तित्वा- तद्धेतुत्वमविद्यायास्सम्भवति। एवं मपश्चप्रतीतेरत्रान्तित्वात्तद्विपयः प्रपश्चोपि न मिथ्येति न प्रपश्चत्य रज्जुसर्पादिवद विद्याकार्यत्वं, किंतु ब्रह्माश्रितपारमार्थिकम्रकृतिकार्यत्वमेवेति सत्य एव प्रशश्च इति, मैवम्-'अपूर्वमनपरमनन्तरमवाय'मित्यादिश्रुतेः । 'तस्मान्न विज्ञानमृतेऽस्ति किश्चित्' 'हरेर्न किश्चि- द्यतिरिक्तमस्ती'त्यादिस्मृतेश्व। ब्रह्मैकमेवास्ति तत्र प्रपश्चवुद्धिस्तु अतसि्ंमिस्तद्वुद्धित्वाद्धान्तिरेव। रज्जुसर्पादिबुद्धयपेक्षा रज्ज्व।दिवुद्धेस्सत्यत्वा त्रमात्वेन व्यवहारमाल्रमेव। तथा च ब्रह्मणि प्रपश्चत्रमस्य हेतुरविद्यैवेत्यसत्य एव प्रपश्च :- अविद्याया एव प्रकृतिपदार्थत्वेन तस्या अपारमार्थिकत्वेन च, तत्कार्यस्य प्रपश्चस्य मिथ्यात्वादिति। नच प्रकृतिपुरुषेश्वरास्त्रयोपि सत्या एवेति वाच्यं, चिद्धिन्नस्य सर्वस्याप्यस- त्यत्वात्- 'ज्ञानं यथा सत्यमसत्यमन्य'दिति विष्णुपुराणवचनात्। चिद्रूपस्य ब्रह्मण एव 'तत्सत्य'मिति सत्यत्वश्रवणाच्। एतेन यदीश्वरश्विद्धिन्नसस्यात्तर्हि प्रकृतिवदसत्य एव स्यादिति- सिद्धम्। एवं चिद्रू- पत्वादेव जीवेश्वरयोरद्वैतम्। अचिद्रूपत्वात्प्रकृतेर्मिथ्यात्वम्। जीवेशयोश्िद्रूपत्वं प्रकृतेरचिद्रूपत्वं

प्रत्ययव दिति वार्च्य, दर्शितश्रुतिस्मृतिविरोधेनैतदनुमानस्य पराहृतत्वात्। रज्जुसर्पस्य मिथ्यात्वेपि तत्म- त्ययस्सत्य एवेति त्वदभिमतेः, सर्पोयमिति भ्रमगतसर्पाशस्यासत्यत्वेपि सर्प्रमप्रम।नुगतचिन्मात्रस्य सत्यत्व मस्माभिरभ्युपेतमिति हतोश्र दृष्टान्तासम्प्रतिपत्तेरिति। कि च यत्साध्यं तन्मिथ्या- यथा रज्जुसर्पः । रज्जुसर्पो हि भ्रमात्मागसन् भ्रमसमये त्रमेण साध्यते। यत्सिद्धं तत्सत्यं यथारज्जुरित्यनुमानाद्ज्ञान- साध्यस्य ज्ञेयस्य प्रकृतितत्कार्यलक्षणद्वैतस्यासत्यत्वम्। ज्ञानस्य तु स्वतस्सिद्धस्य सत्यत्वमिति ब्रहैकमेव ज्ञानरूपं सत्यम्। न केवलं जडत्वादिमिरेवाविद्याया मृषात्वं, किं तु अनिर्वचनीयत्वादपीति । अविद्यायाः सदसद्विलक्षणत्वेन अनिर्वचनीयत्वोपपत्तिः । ननु किमल्ानिर्वचनीयतवममिप्रेतं- सदसद्विलक्षणत्वं चेत् तथाविधस्य वस्तुनः प्रमाणशून्यत्वे- नानिर्वचनीयतैव स्यात्- सर्वे हि वस्तुजातं प्रतीतिव्यवस्था्यं सर्वा च प्रतीतिस्सदसदाकारा-सदसदा- कारायाः प्रतीतेस्सदसद्विलक्षणं विषय इत्यम्युपगम्यमाने सर्व सर्वप्रतीतेर्विषयः स्यादिति रामानुज:, मैवम्-सर्व ज्ञेय वस्तुजातमेव प्रतीतिव्यवस्थाप्यं-ज्ञानसाध्यत्वाद्ज्ञेयस्य। ज्ञानं तु न प्रतीतिव्यव- स्थाप्य- ज्ञानस्य प्रतीतिपदवाच्यस्य स्वतस्सिद्धत्वात्। नच ज्ञानमपि परतः सिद्धमिति वाच्य, किं तद्ज्ञानसाधरक परं किं ज्ञेयं, यद्वा ज्ञानम् नाद :- ज्ञानाधीनसिद्धिकस्य ज्ञेयस्य ज्ञानसाधकत्वायोगात्। द्वितीये- किं तत्साध्या द्ज्ञानाद्विन्नमुतामिन्नम् ? आदे- तस्याप्यन्यत्साधर्क ज्ञान क्ल्प्य तस्याः पुनरन्य- दित्यनवस्था । द्वितीये- स्वत एव ज्ञानं सिद्धमिति न ज्ञानस्य परसाध्यत्वम्। तथाच- प्रतीतिरेव स्वतस्सिद्धत्वेन बाध्यत्वाभावात्सतीति निर्वचनिया। नच वाध्यत्ववदपि वस्तु सदिति निर्वचनीयमेवेति वाच्य, 'नाडसतो विद्यते भावो नाडमावो विद्यते सत' इति गीतादिरोधात्। अभावो हि बाधः, प्रतीतिविषयं वस्तु बाध्यत्ववत्त्वातसदिति निर्वयतुमशक्यं ज्ञेयस्य वाध्यर्त्वच साध्यत्वादेव सिद्धम्।

** 306 **

अविद्यायाः सदसद्विलक्षणत्वेन अनिर्वचनीय त्वोपपत्तिः । २८७

यत्साध्य तद्वाध्यमिति व्याप्तेरुक्तत्वात्। साध्या हि घटादयो लोके वाध्यमाना दृश्यन्ते- सिद्धाया मृदस्तु न कोपि बाघ: । अत एव- 'वाचारम्भण विकारो नामधेय मृत्तिकेत्येव सत्य'मिति भ्रूयते। नचैवमसतीति निरुच्यतामविधेति वाच्यं, यद्वस्तु प्रतीतिव्यवस्थाप्यं न भवति तदेवासदिति सिद्धान्तात्। नहि शशश्ङ्गादिक प्रतीतिव्यवस्थाप्यं भवति- अरय घट इतिवदिद शशश्ृङ्गमिति प्रतीत्यभावात्। तस्माद्वधप्रतीत्योस्सत्व।तसदसद्विलक्षणैवेयमविद्या। सतो ज्ञानादसतश्शशश्रङ्गादेश विलक्षणत्वादिति । नच- 'नासत्प्रतीतेर्वाधाच न सदित्यपि यन्न तत्। प्रतीतेरेव सत्किं न वाघन्नासत्कुतो जग'दिति वचनात् अज्ञानं तत्कार्ये जगच् प्रतीयमानत्वान्नासत्, बाध्यमानत्वान्न सदिति कृत्वा सदसद्विलक्षणमिति किमि- त्युच्येत- प्रतीयमानत्वात्सत्- बाध्यमानत्वादसदिति सदसदाकारमित्येव न वक्तव्यं किमिति, इति वार्च्य, यत्सत् तत्प्रतीयते इत्यत्र दृष्टान्ताभावात्। नच ब्रम्म दष्टान्त इति वाच्यं, तस्य ज्ञानत्वेन ज्ञेयत्वा- भावात्। नहि ज्ञान ज्ञेयं भवति। नच घटादिर्द्ष्टान्त इति वाच्यं, घटादिसत्यत्वस्यासम्प्रतिपत्नत्वात्। प्रत्युत यत्प्रतीयते तन्मिथ्या, यथा रज्जुसर्प इति निरवद्यात्प्रयोगात्प्रतीयमानत्वादिदमज्ञानं जगच्च मिथ्यै- वेति सिद्धम्। रज्जुसर्पस्य प्रतीयमानत्वं मिथ्यात्वं च सम्प्रतिपन्रमेव। तथा यद्वाध्यमानं तदसदिति प्रयोगो दुष्ट एव- अप्रतीयमानस्य बाध्यमानत्वायोगात्। न हि शशश्ृङ्गं केनचिद्वाध्यते- प्रतीयमानस्य हि रज्जुसर्पादे: रज्जुज्ञानादिना बाध्यमानत्वं-न ह्यपसक्तस्य निपेधर्सम्भवति- प्रत्युत यन्न प्रतीयते तद- सत्- यथा शशशङ्गमिति प्रयोगो निरवद्यरसम्भवति- शशश्ङ्रस्याप्रतीयमानत्वं हि सम्प्रतिपत्नं- नहि शशशङ्गं प्रतीयत इति कोप्यनुन्मत्तो वक्ति- तस्मात् प्रतीयमानत्वाद्धेतोरज्ञानं नासत्, व्यतिरेकदष्टान्तेन शशश्रङ्गवत्। बाध्यमानत्वद्धितोन सत्- तेनैव दृष्टान्तेन ब्रह्मवदिति सिद्धं सदसद्वैलक्षण्यमज्ञानस्य। सदसदाकारत्वं तु नैव सेतस्यति- एकस्य वस्तुनः विरुद्धोभयाकारायोगात्। सद्विरुद्धाकारमसत्, असद्विरुद्धाकारं हि सत्- यथा तेजोविरुद्धाकारं तमः, तमोविरुद्धाकारं तेजश्र तद्वत्। एवं तेजस्त्व- तमस्त्वयोरिव सत्त्वासत्त्वयोरेकत्र स्थित्ययोगान्न सदसदाकारवस्तुसिद्धिरिति कृत्वा प्रमाणशून्यमेव सदस- दाकार वस्तु। नच सदसदाकारप्रतीत्या सदसदाकारवस्तुसिद्धिरिति वा्च्यं, एकस्याः प्रतीतेस्सदसदा- कारवत्त्वायोगात्। सदाकारप्रतीतेरन्यैवासदाकारप्रतीतिर्भवति, नत्वनन्या। एवं प्रतीतिद्वयस्य मिन्न- त्वादेव नैकल समावेशः । नहि घटस्सन्निति प्रतीतिर्घटोऽसन्निति प्रतीतिश्चैकेति वक्तु शक्यते। नवा घटर्सन्नारसश्चेत्येका प्रतीतिरुमयाकारा कदापि कस्यापि जायते। तस्मात्सदाकारा प्रतीतिरसदा- कारा प्रतीतिश्र परस्परं मिन्ने एव। सदसदाकारा प्रतीतिस्त्वसम्भवदोषग्रस्तैव। एतत्प्रतीतिद्वयादपि मिन्नैव तृतीया प्रतीतिः सदसद्विलक्षणाकारा। नच सा प्रमाणशून्येति वाच्य, मिथ्येति प्रतीतेस्सार्व- जनीनत्वेन तथा वक्तुमशक्यत्वात्। सदसद्विलक्षणत्वं हि मिथ्यात्वम्। पामरोपि रज्जुसर्प सतस्सर्पा- दसतो शशशृद्काच्च विलक्षणं मन्यते। तस्माद्रज्जुसर्पादेस्सदसद्वैयक्षण्यमस्तीति कृत्वा सदसद्विलक्षणं वा्तु न प्रमाणशून्यम्। प्रत्युत सदसदाकारं वस्त्वेव प्रमाणशून्यम्। ननु अज्ञानं सत्, जगत्सत्, आकाशस्सन, घटस्सन्, पटस्सन् इत्येवं सदाकारप्रतीतिविषयत्वमेवाज्ञानादेरस्तीति कृत्वाऽसद्वैलक्षण्ये

** 307 **

२८८

सत्यपि न सद्वैलक्षण्यमिति, मैवम्- अज्ञानादेः पारमार्थिकसत्त्वाभावादस्माभिस्सद्वैलक्षण्यमुच्यते, नतु व्यावहारिकसत्त्वाभावादिति। यद्वा कारणत्रह्मसत्तायाः कार्येऽज्ञानादावनुगमादेवाज्ञान सदित्यादिव्यवहार: स्वतसत्वज्ञानादेरसत्वं नेति कृरवा अज्ञानादेस्सद्वैलक्षण्यमुक्तमिति। वस्तुतस्तु ज्ञानमेकमेव सदिति कृत्वा अज्ञानादौ सद्वुद्धिर्भ्रान्तिरेव। नचैवमज्ञानादौ शश- शङवदसद्बुद्धिर्सत्यैवेति कथमसद्वैलक्षण्यमज्ञानादेरिति वाच्य, यद्पि 'वन्ध्यापुत्रेण नागेन्द्रो मृतेश् ज्जगदस्ति तत्' इति अ्त्यैवाज्ञानादेशशशश्रङ्गवदसत्त्वमुक्तं, तथापि यावद्यवहारं जगन्भ्रमसत्त्वात्दन्यथा- नुपपत्या अज्ञानादेश्शशश्ङ्गाद्यसद्वैलक्षण्यमुक्तम्। श्रुतिस्तु परमार्थबोधनपरा, नहि परमार्थतः किमप्यहि्नि ब्रम्मणि- 'नेह नानास्ति किश'नेति श्रुतेः। तस्मात्परमार्थसतो ब्रह्मणः व्यवहारतोप्यसतश्शशश्रृङ्गादेश्व विल्क्षण मेवेदमज्ञानं परमार्थतो सद्यवहारतश् सदिति कृत्वा सदसद्विलक्षणत्वात्सदसच्छव्द्राभ्यामनिर्वाच्य- मेव। एवमनिर्वाच्यत्वादेवेद मिथ्येति स्थितम्। नच व्यवहारतरसत्त्वात्परमार्थतोऽसत्वाच्च सदस- च्छब्दाभ्यां निर्वाच्यमेवेद कुतो न स्यादिति वाच्य, यत्सर्वदा सर्वधाप्यसत्त्व विधुर तदेव सत्, यत्सवंदा सर्वधापि सत्त्वविधुरं तदेवासत्, इति सदसच्छन्द्रार्थनिर्णयात्- 'नाडसतो विद्यते भावो नाऽभावो विद्यते सत' इति हि गीत भगवता। अथापि यदि व्यवहारतस्सत्त्वात्परमार्थतोऽसत्त्वाच्च सदसच्छ्दनिर्वाच्य- मज्ञानमित्यभिमान: तर्हि तत एवाज्ञानं मिथ्येति विद्धि। ब्रह्ममिन्नस्य मिथ्यात्वे एव खल्वस्माकमभि- निवेशः। नच व्यवहारतस्सतो मिथ्याखं न दृष्टमिति वाच्य, रज्जुसर्पादेद्टष्ट्त्वान्मिथ्यात्वस्य। नच प्रतिभासत एव रज्जुसर्पादिस्सन्नतु व्यवहारत इति वार्च्य, व्यवहारस्यापि प्रतिभासत्वात्। यदि तु व्यव- हारप्रतिभासयो: स्थिरत्वास्तिरत्वलक्षणं भेदमाश्रित्य प्रतिभासतस्सत एव वस्तुनो मिथ्यात्वं, नतु व्यवहा- रतस्सतः, नापि परमार्थतस्सत इति तवाभिमतिः, तर्हि त्रिविध वस्तु- पारमार्थिकसत्, व्यावहारिकसत्, प्रातिभासिकसदिति। तत्र आद्यं ब्रह्म, द्वितीयमज्ञानं तत्कार्य जगच्च, तृतीय रज्जुसर्पस्वम्पपश्चादिक- मित्यभ्युपगतमेव भवता। नचेष्टापत्तिः- त्र्व्यतिरिक्तस्य सर्वस्याप्यपारमार्थिकत्वेन त्रह्मव्यतिरिक्तपारमार्थिक- दोषोऽभ्युपगन्तव्य इति स्ववचनव्याघातः, ब्रह्मैकमेव सत्यं, ततोन्यदार्तमित्यस्मन्मतपवेशश्। तम्मादज्ञान- स्यार्तत्वान्न सत्त्वं प्रतीयमानत्वान्नासत्त्वमिति स्थित सदसद्वैलक्षण्व- स्यादेतत्। ननु अस्तीति प्रत्ययविषयत्वं सत्त्वं, नास्तीति प्रत्ययविषयत्वमसत्त्वम्- अज्ञानादिक च कदाचि दस्तीति प्रत्ययस्य कदाचिन्नास्तीति प्रत्ययस्य च विषयो भवतीति न सदसद्विलक्षण, किंतु सदसदाकार- मेवेति, मैवम्-कालमेदेनाकारद्वयलामेपि युगपन्न तल्लाभ इति न सदसदाकारमज्ञानादिक, किंतु सदसद्विलक्षणमेव। तथ् प्रागेवोपपादितमिति। नच कदाचिदस्तिप्रत्ययविषय, कदाचिन्नास्तिपत्ययविषर्य च कर्थ सदसद्विलक्षणं भवेदिति वाच्य, अस्तिनास्तिमत्ययविषयत्वस्य कादाचित्कत्वादेव। यत्सदाप्यस्ति- प्रत्ययविषयस्तत्सदेव स्यान्न तु सद्विलक्षण, य सदापि नास्तिप्रत्ययविषयस्तदसदेव स्यान्न त्वसद्विलक्षर्ण, तत्र यत्सदाप्यस्तिप्रत्ययविषयं तद्रलैव। 'अस्तीत्येवोपलव्वव्य' इति श्रुतेः। घटोस्तीत्यादिष्वपि घटा- धनुगतसन्मान्नस्पैवास्तिपत्ययविषयत्वमित्युक्तत्वाच। नच ब्रह्मापि ज्ञानात्माक नास्तिपरत्ययविषयमेवेति

** 308 **

अविद्याया: सदसद्विलक्षणत्वेन अनिर्वचनीयत्वोपपतिः ।

वाच्य, आत्ममिन्नत्वेनावगतस्यासत्यस्य ब्रक्मणो नास्तिप्रत्ययविषयत्वेपि आत्मस्वरूपस्य ब्रह्मणस्तथात्वा- भावात। नहि मृढोपि नाहमस्मीति प्रत्येति, येन ब्रह्मण आत्मभृतस्य कद।चिदसत्त्वं स्यात्। तस्मा- त्पत्यगमिन्नं ब्रह्मैकमेवास्तिप्रत्ययविपयरसदापीति सत्, तद्विलक्षणमेवेदमज्ञानादिक कदाचिदस्तिपत्यय विषयत्वात। एवं यत्सदापि नास्तिप्रत्ययविषयं तच्छशश्रृङ्गादिकमसत्- तद्विलक्षणमेवेदं कदाचिन्नास्नि- प्रत्यददिषयकिति सिद्धमज्ञानादेस्सदसद्विलक्षणत्वमिति। एतेन सतोपि ब्रह्मणस्सदसद्विलक्षणत्व मस्तीति व्रक्मापि मिथ्या भवेटिति सुदशनोक्ति: परास्ता-सतो ब्रह्मणोSसद्विलक्षणत्वे सत्यपि सद्विलक्षगत्या-

द्विन्न च सदसदातमकमेकं वस्तु स्पात्तर्हि तद्वैलक्षण्य त्रद्णो भवेत। नच सद्विन्नमसद्विन्नं च मिध्याव सवस्तति वाच्यं, तस्य सदसदात्मकत्वाभावात्। नहि सदसद्भिन्ने वस्तुनि सदसदात्मकत्वं सम्भवति। तस्माद्घटस्य घटपटवैलक्षण्टमिव सतो ब्रह्मणससदसद्वैलक्षण्य सम्भवतीति वक्तुं न शक्यते- दृष्टान्ते घट- पटविलक्षणस्य कटादेवस्तुनस्सत्त्वात्। वस्तुतस्तु दृष्टान्तेपि घटपटविलक्षणं घटपटोभयात्मक च दा्तु नास्त्येवेति घटस्य पटवैलक्षण्यं च दुर्निरूपमेव। यदि तु सद्धित्नमसदविन्नं च वस्तु सदसदात्मकरेव भवेदिति न नियम:, किं तु सदसद्विलक्षणमेव भवतु- तथाच घटस्य घटपटवैलक्षण्यमिव सतरसदसद्वैलक्षय सम्भदतीत्युच्यते, तर्हि यत्सदसद्विलक्षणं वस्तु तस्यैव सदसद्वैलक्षण्य भवेत्तद्वर्मत्वात्। नतु सद्रगतुन इति विद्धि। ननु घटपटद्वयादेव घटो विलक्षण :- नतु तदतिरिक्तात्कटात्- एवं सदसद्वयादेव सद्विलक्षण नतु सदसदतिरिक्तादिति कृत्वा ब्रह्मणरसदसद्वैलक्षण्य सिद्धमेवेति, मैचम् -- अवयवातिरिक्तावयव्यभावेन घटपटरूपावयवातिरित्तस्य द्वयरूपावयदिनोSभावाच्तथा सदसदुरूपावयवातिरिक्तस्य दयस्याभावाचच। नच घटपटाभ्यां घट इव सदसव्ां सद्विलक्षणमित्युच्यत इति वाच्यं, द्न्द्वरयोभयपदार्थप्रधानत्वाद्घटस्य पट- वैलक्षण्ये सत्यपि घटवैलक्षण्यसत्वं विना घटपटवैलक्षण्यासिद्धः । एवं दार्टान्तिकेपि बोध्यम्। तम्- तसदूरूपं ब्रझ्म असद्रूप शशश्रङ्गादिकं वा न सदसद्विलक्षणं भवितुमर्हति- कि तु सदसद्रूपरहितमज्ञा- नादिकमेव। नच सदसदाकारमज्ञानादिक सदसद्विलक्षणं भवेदिति वाच्यं, मिथो विरुद्धयोस्सदसदाका- रयोरेकत्र समावेशायोगादित्युक्तत्वात्। एतेन एकस्यैव सत्वासत्वविरोधस्सदसद्विलक्षणत्वकल्पक इत्यपास्तम्-एकस्मिन् युगपदेव सत्त्वासत्त्वयोर्विरुद्धधर्मयोः स्थितिरेव न सम्भतीति। नहि दर- मज्ञानादौ सत्त्वासत्वे बतेंते इति ब्ूमः, किं तु सत्त्वासत्त्वे न वर्तेते इति बमः। अतएवाज्ञानादेरन सदसदाकारत्वम्। एवं सदसदाकाराभावादेव सदसद्विलक्षणत्वमिति सिद्धमज्ञानादेरनिर्वचनीयत्वम्। ननु अस्तीतिप्रत्ययविषयत्वेन प्रतीयमानत्वाद्वहा न सत्- प्रतीतिर्हि सतीति पूर्व त्वयोक्तम्- अत एव नाप्यसदिति, सदसद्वैलक्षण्यं ब्रह्मणस्सिद्धमिति, मैवम्-प्रत्ययस्यैव ब्रमत्वाद्रम्रणि ज्ञेयत्वस्य च यावद्यवहारमविद्यया कल्पितत्वाधेन ब्रह्म प्रतीयत इति मत तस्य प्रत्येतुरात्मन एव ब्रह्मत्वाद्ज्ञातु- श्रात्मनो ज्ञानस्वरूपत्वाच्। अतएव 'प्रज्ञानं व्रह्मे'ति क्रयते। नच ज्ञानमपि ब्रह्म ज्ञेयं भवत्येव- 'ज्ञेय यततावक्ष्यामी' ति गीतावचनादिति वाच्यं, कि ज्ञान स्वेन ज्ञायते? उतान्येन? आधे- कर्मकर्तृभाव-

** 309 **

२९० श्री शक्राश्करभाष्यविमर्शः ।

विरोध: । द्वितीये- किं तदन्यद्वस्तु ज्ञानमुत ज्ञेयं, यद्व। ज्ञाता? नादः अनवस्थादोषात्। न द्विनीय :-- असम्भवात्। न तृतीय :- ज्ञातृस्वरूपस्यैव ज्ञानत्वात्। तस्माद्ज्ञाने ब्रक्षणि ज्ञेयत्वं ज्ञातृत्वमित्र कल्पित- मेव। एवं ज्ञानस्यैव सत्त्वाद्गलैकमेव सत्। तदन्यत्सर्व मिथ्वैव। तत् च यावद्यवहारं व्योमादिक सत्यमिति कल्प्यत इति शिवम्। त्रह्मणि जगत्कल्पनायाः अन्यथाख्यातित्व्शङ्गा-तन्निरापथ्। ननु ब्रह्मणि जगत्कल्प्यते रज्जौ सर्पवदविद्ययेति यदुक्तं तदयुक्तम्-दष्टन्तम्यासम्प्रतिपन्न लवात्- नहि रज्जौ दोषवशादपूर्वस्सर्पो जायते, कि तर्हि अन्यत्र स एव सर्पस्यान्यत्र रुातत्वमित्यन्यथा ख्यातिरेव। म्रमापगमानन्तरं हि लोक: प्रत्येति 'रज्जुं दृष्ट्रा सर्पोयमित्यहं आ्रन्तोऽमव नतु तत्र सर्प- आसी' दिति- अतस्मिस्तद्वुद्धिर्हि भ्रान्तिः। तथा च रज्जुसर्पप्रत्ययस्य अ्रमत्वाद्रज्जावेव सपत्रुद्धिर्जातेति कृदा नानिर्वचनीयर्यातिरभ्युपगन्तव्येति, मै्रम्-इन्द्रियार्थसन्निकर्षजन्य ज्ञानं प्रत्यक्षमिते प्रत्यक्ष- अ्रमग्रमासाधारणं लक्षणमन्यथाख्यातिवादिभिरुक्तम्- तथाच वल्मी कादिस्थसपथ्य गृद्याक्कगगनदेवदत्त- चक्षुरिन्द्रियस्य च सन्निकर्षाभावेन रज्जौ सर्पोयमिति अ्रमस्योत्पत्त्ययोगात् न तत्र सर्प असीदिति प्रश्ययस्य तु लौकिकपारमार्थिकत्वावच्छिन्नसरपों विषयो न तु प्रातिभासिक सपः- प्रातिमासिकसरपे व्यावहारिकसप- बुद्धिस्तु अतस्मिस्तद्वुद्धित्वाद्भान्तिः- रज्जुसर्पप्रत्ययस्य तु रज्वध्यस्तसप एव विषयो नतु केवलाज्जुः नापि देशान्तरस्थसर्प :- तस्मादन्यत्र सतोऽन्यत्र ख्यातत्वायोगान्नान्यथाख्यातिसिद्धिः, कित्वनिर्वच- नीयख्यातिरेवेति। एतेनान्यत्र सतोन्यत्र ख्यातत्व दोपवशादिति सुदर्शनोक्ति: परास्ता-अर्थ- स्येन्द्रियसन्निकर्षाभावे ख्यातत्वायोगात्। नच दोषवशाद्यवहितेनाप्यर्थेनेन्द्रियं संयुन्यत इति वारच्य, दोषशतवशादपि चक्षुरिन्द्रियस्यापुरोवर्तिविषयसंयोगायोगात्तत्कल्पनस्य चानुभव विरुद्धत्वात्। नच दोष- वशादपि कर्थ रज्जौ सर्पस्योदय इति वाच्यं, लौकिकसर्पोदयस्यासम्भावितत्वेपि दुष्टसर्पोदयस्य सम्भावित- त्वात्। निद्रादोषवशात्किमात्मनि रथगजादिप्ातिभासिकपदार्था नोत्पद्यन्ते। नच तत्राप्यन्यथाख्याति- रेवेति वाच्यं, 'अथ रथान् रथपथस्सृजत' इत्यादिश्रुतिविरोधात्। अन्यथाख्यातेरसिद्धत्वाच्च। एतेन दोषस्यानिर्वचनीयख्यातिहेतुत्वं न कचिद्दृष्टमिति सुदर्शनोक्ति: प्रत्युक्ता-स्वप्ने तद्दर्शनात्। नच साम्राः पदार्था ईश्वरेणैव सृष्टाः- नतु दोषवशादिति वाच्यं, ईश्वरेण सृष्टत्वेपि दोषवशादेव सृष्टा इति नहीश्वर: स्वतो जगत्सृजति; किं त्वविद्यादिदोषमवलम्ब्येव- 'ययेद निर्ममे विभु'रिति स्मरणाद्। नचेश्वरसृष्टत्वाविशेषे दोषजन्यत्वाविशेषे च सति को मेदो जात्रतस्वाम्नप्रपश्चयोरिति वाच्य, निद्रादोषर्सप- युक्ताविचाजन्यः स्वामपपश्चः तदसंशयुक्ताविद्याजन्यस्तु जात्रत इति भेदात्। तस्मादन्यदाख्यातिम तम वर्लंव्य रज्जौ सर्पाख्यातिवाधयोरुपपततिर्वव्तुं न शक्येति कृत्वा अनिर्वचनीयख्यातिरेव तदुपपत्तयेऽम्युपगन्तव्या। अख्यातिमतनिराकरणम्। नचाख्यातिमते तदुपपत्तिरस्तीति वाच्य, स्मर्यमाणानुमूयमानयोस्सर्परजज्वोर्भेंदामहात्सर्पप्रतीति :- नदेहग्रदाल्त सर्पवाध इत्यर्यातिमत. तब्व यक्तिशन्यमेव- सति रज्जवनभवे सर्पश्रमस्यैवानदयत्रसक्कत ।

** 310 **

असत्ख्याति आत्मख्यातिमतयोः निराकरणम्। २९१

आन्तरस्य स्मर्यमाणस्य बाक्मस्य दृश्यमानस्य चाभेदग्रहायोगाच्च। रण्जुसर्पद्वये पुरोवर्तिनि सति तत्र रज्ज्वां सर्पाभेदग्रहस्सरपें रज्ज्वभेदग्रहश्च साम्यात्सम्भवेदिति। नापि यथार्थख्यातिमते तदुपपततिः- रज्जौ सन्नेव सर्प: अ्रतीयते रज्जुपाचुर्यात्सर्पबाध इति तन्मत, तचामत-रज्जौ पूर्व जातस्य सर्पश्रमस्य पश्चाज्ातेन दण्डभ्रमेणापि वाधदर्शनात्। रज्जौ रज्जुमाचुर्यस्य सर्पदण्डमृच्छिद्रादिलेशस् च सत्त्यादर्शनात्।ा नहि रज्जौ दिने सुचिरं चक्षषि प्रणिहितेपि कुशलस्य सर्पादिलेशसाक्षात्कारो भवति- किंतु रज्वारम्भकाणां तन्तूनामेव साक्षात्कारो भवति- सतो बाध इति च विप्रतिपन्नम्। असत्ख्याति, आत्मख्यातिमतयोः निराकरणम्। नाप्यसरख्यानिमते तदुपपत्तिः- शशश्रृङ्गवदत्यन्तासतः ख्वात्ययोगात्। नाप्यात्मख्यातिमते तदुपपत्ति :- आन्तर एव सर्पो दोषवशाहू हय इव प्रतिभातीत्येतन्मतं-एत्च्चायुक्तम् -- वल्मी क दिस्थस्य सर्प- स्यान्तस्सत्वे मानाभावान्। नच वासनारूपेण हृदयस्थ एव सर्प इति वाच्य, यदि हृदयस्थ एव सपो बह्मवदवभासेत तर्हि बाह्यरज्ज्वपेक्षा व्यथैंवरेति कृत्वा वाह्यरज्ज्वभावेि सर्पश्रमो जायेत। नच वाह्यरज्जु- दर्शनसहकृत एवान्तरसर्पो ब्ाह्यददवभासत इति वाच्य, सति बाह्यरज्जुदर्शने सर्पश्रमस्वैवानुदयमसङ्गात्। नचान्तर विज्ञानमेव वहिरसर्पवदवभासत इति वार्च्य, सर्पवदेवेति कोर्य नियम: रज्जुवदप्यवभासत एव - विज्ञानवादिमते सर्वस्याप्यान्तरत्वेन ब.ह्यर्थस्यैवाभावात्-इद च मतं तव सुतरां प्राणान्तर्क वाद्यार्थस्वै बापलापात्। नच तवापीदमेव मतमिति वाच्यं, न वयं वाद्यार्थमपलपामः, किंतु मिथ्येति प्रतिपादयाम इति। नच विज्ञानवादिमिरपि बाह्यार्थापलापो न क्रियते, किंतु विज्ञानमेव जगदाकारेण भातीत्युच्यते ततो यूय तत्तुल्या एवेति वाच्यं, यदि पराशरो भवेत्तत्तुल्यो वयमपि भवाम एव-पराशरव्यासादि- पारम्पर्यायातं हीदमद्वैतमत नतु नाधमुनिना कल्पित विशिष्टाद्वैतमतमिव। नचास्मन्मतमपि न नाघकलित मिति वाच्य, 'नाधोपज्ञं प्रवृ्त बहुमिरुपचित यामुनेयप्रवन्धैस्स्ात सम्यग्यतीन्द्रैरिदमखिलतमःकर्मसन्दर्शन नः इति वेदान्तदेशिकेनैवोक्तत्वात्। नच पराशरो नैवमवोचदिति वाच्यं, 'ज्ञानस्वरूपमखिलं जग- देतदबुद्धय: । अर्थस्वरूप पश्यन्तो भ्राम्यन्ते मोहविप्ठवे ॥' इति तेनैवोक्तत्वात्। 'तम्मान्न विज्ञान- मृतेस्ति किश्वि'दिति ज्ञानातिरिक्तवस्त्वभावस्याप्युक्तत्वात्। नचैवं विज्ञानवादियौद्धपु तव प्रद्वेषो व्यर्थ- इति वाच्य, तैर्विज्ञानं क्षणिकमित्युच्यत इति हेतोरेव तेप्वस्मार्क प्रद्वेव इति। नहि क्षणिकं विज्ञान- माकल्पस्थायि- गगनादिजगद्रपं भवितुं क्षमते, नापि मुक्त्यन्वयि जीवरूरप भवितुमहृति, नापि त्रिकाला- बाध्यमुक्तोपसप्यब्रह्मरूपं भवितुं युज्यते। तस्माद्विज्ञान सदिति वादिनः पराशरादयो वर्य न बौद्धतुल्याः कि तर्हि दृश्यमानजगत्सत्यत्ववाचिनो यूयमेव भाण्डाः। एवमनिर्वचनीयग्यात्याश्रयण बिना प्रतीति

रज्जौ दोषवशात्सपों जातस्तथा ब्रक्मणि दोषवशाज्जगजातमिति सिद्धम् । यथेर्द जगसथाSविद्यापि ब्रम्मण्यध्यस्तैवेति कृत्या सदसद्विलक्षणत्वान्मिथ्यैव। अध्यस्तं हि यस्तु सद्विलक्षणमसद्विलक्षणं चेति सदसद्विलक्षणमिति।

** 311 **

२९२ श्री शहराशक्करमाप्यविमशः ।

अज्ञानस्य भावरूपत्वप्रतिपादनम् । यदुक्तं रामानुजेन-अज्ञानमिति भावरूपं किश्विद्वस्तु नास्त्ये -ेंयस्मन् स त त अ ्रान ं स असद्वा सदसद्विरक्षणं वेति विचारस्सावकाशो भवेत्, कितु उभयसम्प्रतिपत्नो ज्ञानमागभाव एवाडज्ञान- मिति, तदयुक्तम्-किमज्ञानामाववादिना त्वया अज्ञानशव्दवाच्य ज्ञानपागभावातिरिक्तं वस्तु नास्ती- त्युच्यते ? यद्वा यद्रस्त्वज्ञानशब्दवाच्यमित्वभिमत तस्य अज्ञानमिति नामकरणमयुक्तमिति? नाद्य :- तादृशवस्तुनः प्रकृतिमायाSविद्यादिपर्यायस्य स्त्त्व सम्पतिपत्रमिति। न द्वितीय :- मोहकत्वादिना तस्य तन्नामकरण युक्तमेवेति। कि च ज्ञानस्य ब्रअ्मत्वाद्रक्षमिन्नमिद वस्तु अज्ञानं भवेदेव- यथा चिद्धिन्नत्वा - दचिद्वति- अचिद्वस्तु च त्वयाप्यभ्युपंतम्। चिदचिदीश्वरात्मकतत्त्वत्रयस्य त्वन्मतसिद्धत्वात्। ननु यद्यस्मदु क्तोऽचित्पदार्थ एवाज्ञानमिति मत तर्हि अज्ञान परमार्थ एव गवेदचिद्वस्तुनः- परमार्थत्वादिति वाच्यं, चिदेक एव परमार्थ :- चिद्धिन्नं त्वपरमार्थ एवेति श्रुतिस्मृतिपुराणादिभिरुद्ुष्यमाणत्वात्। नचाज्ञान क्थ ज्ञानसरूपन्रम्माश्रितं स्यादिति वाच्य, अचिद्वस्त्वपि कथ चिद्रूपत्रम्माश्रितं स्यादिति तुल्यत्व,बोदस्य। नच ब्रह्म न चिद्रूपमिति वाच्य, 'चिद्धीर्द सर्व' मित्यादिश्रुतेः। त्र्मणश्चिद्वित्तत्वे

चिद्धिन्नत्वाद चिद्धदितीध्रत्वस्याप्यचित्त्वानतिरेकात्। नच ईश्वरो नाचिन्नापि चित्, अचितश्चितश्च मिन्नत्वादिति वाच्य, दृष्टान्ताभावात्। नच व्यतिरेकद्ृष्टान्तोस्तीति वाच्य, व्यतिरेक्यनुमानस्य शिष्टै- रपरिगृहीतत्वात्। किंच य ईश्वरो न भवति न स नाचिद्धवति- यथा घटः य ईश्वरो न भवति स न विद्धवति यथा जीव इति व्यतिरेकट्ष्टान्तसत्त्वेपि, य ईश्वरो न भवति न स नाचिद्धवति, नापि न चिद्धवतीत्यत् नास्त्येव दृष्टान्तः। ननु चिदित्यस्य पुरुष इत्यथ :- अचिदित्यस्य प्रकृतिरित्यर्थः । प्रकृति- पुरुषविलक्षणस्वादीशरश्चिदचिद्धिन्न इत्युच्यते, मैतम्-'चिती संज्ञाने' इति धातोनिष्पन्नस्य चिच्छ व्दस्य ज्ञानवाचकत्वात्पुरुपस्य ज्ञानस्वरूपत्वेनैव चिच्छव्दवाच्यत्वात्सम्भवति योगे केवलरूढ्याश्रयणस्या- युक्तखान। नच चिच्छन्दो योगरूत्या ज्ञानस्वरूपं पुरुपमेव वक्तीति वाच्य, पक्कजादे: कमलादाविव चिच्छव्दस्य जीवे योगरूढ्यदर्शनात्। भवतु वा विच्छब्दो जीवारः, तथापि ज्ञानस्वरूपाज्जीवात्क्थ ज्ञानम्वरूप एवेधरो विलक्षणसस्यात्। विलक्षणत्वं हि विषमलक्षणत्वं-मिन्नस्वरूपत्वम्। एवं जीवेधरयो रस्वरपमेदाभावादेव नेश्वरो जीवाद्विन्नः, नाप्यचिद्रूप इति कृत्या कथमचिद्वस्तु चिदुरूपत्रम्माश्रितं स्यादिति तुल्यमेव चोद्म्। यदि तु न्रह्मचितोन विरोध इत्युच्यते, तर्हि ब्रम्माज्ञानयोरप्यविरोध इति तुल्य: समाधि:। तस्मात् चित्मागमावव्यतिरिक्ततया भवदमिमतमचिद्वस्त्वेव ज्ञानमागभावव्यतिरिक्त्- उगाऽम्मदभिमतमज्ञानमिति कृत्वा न त्वदीय: कोलाहलोत्र प्रसरति। अथ श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहास- काच्यनाटकमसिद्धतमश्शव्दपयोगान्यथानुपपत्या व तमश्शव्दवाच्य भावरूपमज्ञान सिध्यति- यथा तम- रशव्दवाच्यो मावरूपोऽन्धकारः। नच दष्टन्ते विवदित्व्य, नील तमश्चलतीति नैल्यगुणयोगाचलन- कियायोगाश्च न तेजो भावरूपत्वमन्धकारग्य, किंतु भावरूपत्वमेव नव्रभावो गुणवान् क्रियावान्वा भवितु

** 312 **

अज्ञानस्य भावरूपत्वप्रतिपादनम् । २९३

मर्हति। अभावत्वादेव निरुपाख्यो ह्यभावः । एवमज्ञानमपि न ज्ञानाभावः मोहावरणादीनां महदहक्कारा- दीनां च हेतुत्वादज्ञानस्य। नह्यभावः कस्यचित्कार्य कारण वा भवितुमर्हति- नह्यभावः कुतश्चिज्जात- स्सन् जन्मना सत्तायोगी भवितुमर्हति- अमावत्यादेव। अमावोद्यसत्ता- असनायाश् सत्तायोगित्व विप्रतिपिद्धम्। एवं सत्तायोगाभाव।देव कस्यचित्कारणमपि न भवति, कारणं हि सत्- असतोऽसत्त्वादेव कारणत्वायोगात्। कारणत्वं हि भावधर्मः । एवमसतः कारणत्वायोगादेव 'नह्यसतस्सज्जायेते'ति श्रुत्या- प्यसत्कार्यवादो निरस्तः। नचाज्ञानस्य मोहादिहेतुखं नास्तीति वाच्य, 'अज्ञानेनावृत ज्ञान तेन मुह्यन्ति जन्शव' इति गीतावचनात्। नच तन्राज्ञान मायेति वाच्य, अत्राप्यज्ञानस्य मायाल्ात्। नच अज्ञानं तम हत्युक्तमिति वाच्यं, तमसोपि मायात्वात्। नचान्धकारातिरिक्तं तमोऽपसिद्धमिति वाच्यं, 'तम अ.सीत्, तमसा गूढ, अक्षर तमसि लीयते, तमोमत्रमिर्द सर्वे, तमस्तदासीदहन गमीर, तमोमहदर्ह- खचराग्निवार्भसंवेष्टितांडघटसप्वितस्तिकाय:, अखिलतमःकर्शनम्' इत्यादिशत्यांदिप्रसिद्धत्वात्तमसः । नच तम: प्रकृतिगुणविशेष इति वा्च्यं, तमोगुणस्याकाशादिसृ्हितुत्वे सत्यपि महदादिसृष्टिहेतुत्वा- भावात्। महतः कारणमिद तमः प्रकृतिरेव, नतु प्रकृतिगुणविशेषः। नच महदादिकारणस्य तमसः प्रकृतित्वेपि मोहादिकारणं तमः प्रकृतिगुण एवेति वाच्यं, प्रकृतेः स्त्रिगुणात्मकत्वेन प्रकृतिपरिणामविशे- षस्य तमसोपि प्रकृतित्वात्- नहि नीलपीतादिवत्सत्त्वादय: प्रकृतेगुणाः, तथा च प्रकृतिगुणभूततमसा मोहिता अपि प्रकृत्या मोहिता इत्युच्यन्ते। अतएवोभयथा प्रयोग :- 'प्रकृतेर्गुणसम्मूढा' इति, 'मन्मा- यामोहिता' इति च भगवद्गीतासु। एवं तमसः प्रकृतित्वे प्रकृतिगुणविशेपत्वे वा नाभावरूपत्वमिति कृत्या तमरशव्दवाच्यमज्ञान भावरूपमेव। एवमज्ञानस्य भावरूपत्वादेवाज्ञानेनावृतो लोक आत्मान मन्यते- अहमज्ञो मामहं न जानामीति। नचायमनुभवो ज्ञानाभावविषय एवेति वाच्य, किमय ज्ञाना- मावो वृत्तिज्ञानाभाव: : उत चैतन्याभाव :: आधे- वृतिज्ञानानामानन्त्यात्तदभावा अध्यनन्ता एव स्युरिति नैका ज्ञानसिद्धिः । द्वितीये त्वसम्भव :- चैतन्यस्य नित्यत्वेनाभादप्रतियोगित्वायोगात्। ननु प्रकृतिवाचकाज्ञानस्यैकत्वेपि ज्ञानाभाववाचकाज्ञानानेकत्वमेव। तथा च मामह न जाना- मीःयत्र आत्मज्ञानाभावरूपमज्ञानमनुभूतम्। घर्ट न जानामीत्यत्र घटज्ञानाभावरूपं ब्रह्म न जानामीत्यत् ब्रह्मज्ञानाभावरूपमित्येव मन्यत्राप्यूद्यम्। तस्मादहमज्ञो मामह न जानामीत्यनेन प्रत्यक्षेण न भावरूपा- ज्ञानसिद्धिरिति, मैवम्-ज्ञानरूपकार्यकल्पस्य ज्ञानमागभावस्यानुभवविषयत्वायोगात्- ज्ञानसामान्यस्य चैतन्यरूपत्वेन तत्प्रागभावायोगात्। ज्ञानविशेषभागभावानां च ज्ञानविशेषोत्पत्तेः प्राग्विविच्यानुभवा- योगात्। नहि घटादिकार्यविशेषोत्पत्तेः पराक् अर्य घटमागमावोडये तु शरावप्रागभाव इति विविच्य ग्रहणं सम्भवति। नच प्रागभावसामान्यमनुभूयत इति वाच्य, निप्पतियोगिकाभावस्यैवासिद्धेः। नच ज्ञानमागभावसामान्यमनुभूयत इति वाच्य, अयं ज्ञानपरागभावः, दुअ्यमर्थपागभाव इति विवेकायोगात्। अपिच मामहै ने जानामीति मद्ज्ञानप्ागभावः, कर्थ मयैवानुम्वेत पटमई न अनामीति घटज्ञानपागभावो मयानुनूयतां नाम- अनुभवितुर्मत्तस्सकाशाद्टस्य गिन्नत्वात्। नच त्वद्ज्ञानमागमावरस्त्वद्धित्न एवेति

** 313 **

२९४

वार्च्य, मयि सति कर्थ मद्ज्ञानप्रागभाव इति। नच त्वयि सति त्वत्पागभावो माभून्नाम त्वद्ज्ञानपा- गभावस्स्यादेवेति वाच्य, ज्ञातुर्ममैव सतः क्थ मत्कर्मकज्ञानमागमावो भवेत्। नच ज्ञातुस्सतोपि तव तदा ज्ञानं नासीदिति वाच्य, किं मत्कर्मकं ज्ञान नासीदुतान्यकर्मकम्? नादयः असम्भवात्। नान्त्य :- मामह न जानामीति प्रत्यक्षे मदन्यस्याविषयत्वात्। अपि च मम मद्ज्ञान नास्तीतीदं किं मद्ज्ञान- मुतान्यज्ञानम् ? आदये-कथ मम मद्ज्ञानप्रागभावः । न द्वितीयोन्यविषयानुल्लेखात्। तस्मान्मामहं न जानामीति स्वानुभवादेव स्वानुभवामावस्य कल्पयितुमशक्यत्वात्स्वाज्ञानानुभवोऽवश्यमभ्युपेयः । नच स्वस्यैव कथं स्वाज्ञानानुभव इति वार्च्य, ज्ञांनतदभावयोरिव ज्ञानाज्ञानयोरविरोधात्। किंच घर्ट न जानामीत्यनुभवेपि न घटज्ञानपागमावो विषयो, नापि घटपागभावः, किंतु घटाज्ञानमेव- नैयायिककुमति- परिकल्पिस्य प्रगभावस्याप्रामाणिकत्वेनानभ्युपगम्यत्वात्। प्रागभावाभ्युपगमेपि न ज्ञानपागनावविषय ज्ञानं भवितुमर्हति तस्मिन्नेव तदभावस्य विषयत्वायोगात्। नच ज्ञानान्तरे ज्ञानान्तरप्रागभवो विषयो भवेदिति वार्च्य, ज्ञानरयैकत्वेन ज्ञानान्तराभावात्। नच वृतिज्ञानानि नानेति वाच्य, तत्रापि विषय- भेदमयुक्तमेव ज्ञाननानात्वं नतु स्वत इति। नच वृत्तीनां क्षणिकतवेन वृत्तिज्ञानानि नानेति वाच्य, वृत्तीनां क्षणिकत्वेपि तत्प्रतिफलितचैतन्यरूपज्ञानस्यैकत्वादिति। भवतु वा ज्ञानभेदः तथापि न तवेष्ट- सिद्धि :- ज्ञानस्वरूपे आत्मनि ज्ञानभागमावस्य स्थित्ययोगात्- नच चैतन्ये ृतिज्ञानपागभावस्तिष्ठेदेवेति वाच्य, वृत्तिज्ञानानामसङ्गयेयत्वात्परस्परविरुद्धत्वाच्च तत्परागभावा अपि तथाविधा एवेति प्रतिपत्तव्य, तथा च एकस्मिन्नात्मनि परस्परविरुद्धासङ्गचेयज्ञानप्रागभावसत्त्वकल्पनमयुक्तमप्रमाण च। किंच भावरूपे आत्मन्यभावस्थितिरप्ययुक्ता। नच भावरूपे वायौ रूपाभावस्तिष्ठतीति वाच्य, तत्र रूप न तिष्ठतीत्येव प्रतिपत्तव्यं, नतु रूपाभावस्तिष्ठतीति- अभावस्य स्थितिक्रियाश्रयत्वायोगात्- भावो हि कियाश्रयः। अपि च घटपटादिविषयासङ्कयेयप्रागभावकल्पनापेक्षया घटपटादिसर्वविषयकैकाज्ञानस्वीकारो ज्यायान्लाघवात् । नच ज्ञानप्रागभाववदज्ञानान्यपि नानेति वाच्यं, घटादिविषयनानात्त्वमेव नाज्ञाननानात्वमिति। नचैव ज्ञान- प्रागभावोष्येक एव तद्विषयाणामेव नानात्वमिति वाच्य, अभावस्य प्रतियोग्यधीनसिद्धिकत्वेन ज्ञानप्रा- गभावप्रतियोगिज्ञाननानात्वेसति ज्ञानप्रागभावैकत्वस्य दुर्वचत्वात्। नच प्रतियोगिभूतं ज्ञानमप्येकमेवेति वाच्य, तथासति ज्ञाने ज्ञानपागभावस्य विषयत्वं न सम्भवतीति प्रागुक्तदोष: प्राप्तएव। तस्मान्न जानामीत्यनुभवे अज्ञानमेव विषयो नतु ज्ञानाभावः। अवाह रामानुज :- अहमज्ञो मामन्यं च न जानामीत्यत्न केवलेनोपपत्तिसहि तेन च प्रत्यक्षेण न भावरूपमज्ञानं प्रतीयते । यस्तु ज्ञानपागभावविषयत्वे विरोध उक्त: अहमश्ञ इत्यस्मिन्ननुभवे अहमित्यात्मनोऽमावधर्मितया ज्ञानस्य च प्रतियोगितया आत्म- नोऽवगतिरस्ति वा ? नवा ? अस्तिचेद्विरोधदेव, न ज्ञानानुभवसम्भवः। नोचेद्धर्मिप्रतियोगिशानस- व्यपेक्ष: ज्ञानाभावानुभवससुतरां न सम्भवति। ज्ञानाभावस्यानुमेयत्वे अभावार्यप्रमाणविषयत्वे चेयमनुप- पत्तिस्समानेति सहि भावरूपाज्ञानेपि तुल्यः । तथाहि- विषयत्वेनाश्रयत्वेन चाज्ञानस्य व्यावर्तकतया प्रत्यगर्थ: प्रतिपन्रो वा ! अप्रतिपत्रो वा प्रतिपन्नश्चेसतवरूपज्ञाननिवर्त्य तदज्ञानं नस्मिन् प्रातेपन्ने

** 314 **

अज्ञानस्य भावरूपत्वप्रतिपादनम्। २९५

कथमिव तिष्टति। अप्रतिपत्रश्चेद्यावर्तकाश्रय विषयज्ञानशून्यमज्ञानं कथमनुभूयेत। अथ विशदस्रूपाव- भासोऽज्ञानविरोधी अविशदसरूपं तु प्रतीयत इत्याश्रयविषयश्ञाने सत्यपि नाशानानुभवविरोध इति, हन्त तर्हि ज्ञानप्रागभावोपि विशदस्वरूपविषय :- आश्रयप्रतियोगिज्ञानं त्वविशदस्वरूपविषयमिति न कश्िद्विशेषोऽन्यत्रामिनिवेशात्- इति। आह च सुदर्शनः-अश्ञाननिवर्तकामिम तप्रमाणज्ञानाभाव- स्तावत्वयाऽभ्युपगन्तव्यः- अन्यथा प्रमाणज्ञाननिवर्त्याज्ञानानुभवासम्भवात्। ततश् त्वदभ्युपगतः प्रमाण- ज्ञानाभाव एव अहमज्ञ इति प्रतीतेर्विषयो भवितुमहतीति नाभावग्रहणानुपपत्त्या भावरूपत्व कल्प्य- मिति, तदिदमयुक्तम् -- तथाहि- किमजानमेवास्माभि: परिकल्पितमित्युच्यते ? यद्वा अनादिसिद्ध- स्याज्ञानस्याहमज्ञ इत्यनुभवदिषयत्वं कल्पितमिति ? नाद्यः- द्रुतिस्मृतिपुराणादिसिद्धत्वादज्ञानस्य। न द्वितीय :- उक्तानुभवे अज्ञानमेव विषय इति स्थापितत्वात्। प्रत्युन त्वयैव ज्ञानपागभावः कलितः तःय च दर्शितानुभवविषयत्वं कल्पितमिति। नच अज्ञाननिवर्तकाभिमतप्रमाणज्ञानामावस्त्वयाडप्यभ्युपगत इति वाच्य, मया प्रमाणज्ञानस्यानुत्पत्तिरेवाभ्युपगता न तु तत्मागभाव इति। नच कार्यस्यानुत्पतिरेव प्रागभाव इति वाच्य, तर्हि ज्ञानोत्पत्तिपागभाव एव न ज्ञानभागभाव इति। ननु कश्चित्कुतश्चित्किश्चिदननुभूतपूर्व विदित्वा ममेतः प्रागिद ज्ञान नासीदिति प्रत्येति ततो ज्ञानप्ागभावसिद्धिरितिचेदुच्यते- तर्हि स ज्ञानमागमावः किं कुतश्रिज्न्यः? उताजन्यः? आधे. कि तद्ज्ञानप्रागभावजनकं ब्रझ्म उतान्यत्- नाद् :- त्रश्णः किश्चित्प्ति अकारणत्वादकार्यत्वाच्च। 'न तस्य कार्य करणं च विद्यत' इति, 'अपूर्वमनपर मिति च थ्रुतेः । द्वितीये- तदज्ञानमेव ज्ञानाज्ञानातिरिक्त- पदार्थाभावात्। अजन्यत्वपक्षे अनादेस्तस्यानन्तत्वमेव भवेत्। नचेष्टापतिः- प्रमाणज्ञानमागमावे सति प्रमाणज्ञानोदयायोगेनानिर्मोक्षपसङ्गात्। प्रमाणज्ञानरूपकार्यानुदये प्रमाणज्ञानानुमेयप्रागभावासिद्वेश। तस्मादहमज्ञ इति ज्ञाने ज्ञानप्रागभावस्य विषयत्वेपि तद्धेतुत्वेनाज्ञानं सिध्यत्येवेति कृत्वा अहमश इत्यनु- भवादप्यज्ञनसिद्धिर्भवत्येव। वस्तुतस्तु सत्कार्यवादिना त्वया प्रागभावो नाभ्युपगन्तव्य एव-कार्यस्योत्पत्ते: प्रागपि कारणात्मना सत्त्वेन कार्यप्रागभावायोगात्। नच कार्यस्य कार्यरूपेणासत्त्वमेव कार्यपागभाव इति वाच्य, अपूर्वस्य कार्यरूपस्याप्युत्पत्त्यभ्युपगमे सत्कार्यवादासिद्धे:, अपूर्वकार्यरूपोत्पत्त्यभ्युपगमापेक्षया अपूर्वकार्योत्पत्तेरेवाभ्युपगन्तव्यत्वाच्च। यद्यवें शानमुत्पत्तेः प्राक्स्वकारणाज्ञानरूपेणावतिष्ठत इत्येवं रूरप सत्कार्यवादमपि स्वाभ्युपेत परित्यज्य ज्ञानपागभावे एव बलवन्तं पक्षपात भवानातनोति, तर्हि स शान- प्रागभावोप्यज्ञानं विना न सिध्यतीति तुष्यतु भवान्। नच ज्ञानस्य ज्ञानाभावस्य वा कथमज्ञानकार्यतव- मिति वाच्य, 'सत्त्वात्सज्जायते ज्ञान रजसो लोभ एव च। प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च ॥' इति गीतावचनादज्ञानस्य च त्रिगुणात्मकत्वात्- 'दैवी ह्वेषा गुणमयी मम माया दुरत्यये'ति हि गीतम्। मायैव दज्ञान- तस्मादज्ञानपरिणामभूतसत्त्वकार्य ज्ञानम्। अज्ञानपरिणामभूततमःकार्ये ज्ञानाभावः । नच तत्राजानशब्दो विपरीतशानवाचीति वाच्य, पुरुषस्य निद्रादिषु तमोभिभवे सति शानाभाव- स्यैव सम्भवेन विपरीतज्ञानानुदयात्। ज्ञानहीनस्सुप्तो हि तमोभिमूत इत्युच्यते। यदि तु तमःकार्य

** 315 **

२९६

तदज्ञानं भावरूपमिति वदसि तर्हि तदेव भावरूपमज्ञानमहमश इत्युनुभवविषयो भवेदिति सिद्धपज्ञ इत्यनुभवाद्धावरूपमश्ञानम्। नच त्वया कारणभूतमेव वस्त्वज्ञानमित्युक्तमिति वाच्य, अज्ञानं द्विविर्ध मूलाज्ञान, तूलाज्ञानगिति; तत्र मूलाज्ञानमेव कारणभूतमेकं च तूलाज्ञानं त्वनेकविध प्रतिपुरुष निद्रादि- मेदादिति। तस्मात्कार्यभूर्त कारणभूतं चाज नं भावरूपमेव नाभावरूपमभावस्य निरुपाएयस्य कार्यत्व- कारणत्वरूपधर्मायोगात्। नचैवमकार्यमकारणं चाभावो ब्रह्मैवेति वाच्य, तर्हि शशशक्वादिकमपि ब्रम्म भवेत्। नचेष्टापत्ति :- सचिदरूपस्य ब्रह्रणोऽमावत्वायोगात्। नचाभावोपि सचिदू। इति वार्च्य, अभावस्य सत्त्वचित्त्वयोरयोगात्। न ह्याभावः कस्यचित्सत्ता/प्रदः स्फूर्तिप्रदो वा किममावसम्बन्धात्किथ्वि- द्वस्तु सत्ताशालि स्फुरणशालि वा दृष्ट- प्रत्युन सत्तास्फुरणशून्यमेव। तस्मान्नाभावस्सत्यज्ञानानन्तलक्षग ब्रह्म भवति। ननु गुरूपदेशात्माक्तवाहं ब्रह्मास्मीति ज्ञानं किमस्ति? उत नास्ति? आधे- गुरूप- देशवैयर्थ्य मोक्षशास्त्रवैयर्थ्य च। द्वितीये- ज्ञानमागभावस्सिद्धः, मैनम्-गुरूपदेशात्म्राऊाम नाह ब्रमे- त्यज्ञाननेवास्ति भावरूर्प नतु ज्ञानपागभाव इति। ज्ञानं हि स्वोदयात्मावस्वकारणाज्ञानरूपेणैव्र तिष्ठाते न त्वभावरूपेण- यथा घटः स्वोदयात्मावस्वकारणमृत्पिडरूपेणैव तिष्ठति, न त्वभावरूपेणेति। नच नाहं व्रम्मास्मीत्येतदपि ज्ञानमेवेति वा्च्यं, हन्त! तर्हि इतः प्राञ्ममेर्द ज्ञान नासीदित्येतदपि ज्ञानमेव्रेति कथ ज्ञानाभावसिद्धिः। नच मदुक्तानुभवे ज्ञानाभावो विषय इति वाच्य, मदुक्तानुमवे अज्ञानं विषय इति तवदुक्तानुभवेष्यज्ञानं विषय इति च मयोच्यमानखवात्। नच ज्ञानमागभावस्त्वयाऽम्युपेन इति वाच्यं, श्रौढ्यैव नतु वस्तुत इति। तस्माद्यत् यत्रानुभवे त्वं ज्ञानाभावो विषय इति बषे तत्र तत्राह भावरूपाज्ञानमेव विषय इति ब्रवीमि- अनुभवस्य तुन ज्ञानाभावरूपत्वं विरोधात्। अज्ञानरूपत्वं तु सम्भवति- वृत्तिज्ञानरूपानुभवस्याज्ञानजन्यत्वात्। तस्मादहमज्ञः मामह न जानामि अन्यमई न जानामि नाहं व्रहमेत्यादिष्वनुभवेषु अज्ञानमेव विषयः तत्कारणं चाज्ञानमेवेति कृत्वा अहं ब्रह्मास्मीते प्रमाणज्ञान- निवर्त्ये नाहं ब्रह्मास्मीत्यज्ञान भावरूपमेव, नतु अह ब्रह्मास्मीति ज्ञाननिवर्थ: कश्िद्ज्ञानप्रागनावोहित। एतेन प्रमाणज्ञानाभावानभ्युपगमे प्रमाणज्ञाननिवर्त्याज्ञानानुभवासम्भव इति- प्रत्युक्तम्-नाहं ब्रह्मास्मी- त्यनुभवसिद्धस्याश्ानस्याह ब्रह्मास्मीति प्रमाणशाननिवर्त्यत्वसम्भवेन मध्ये प्रमाणज्ञानाभवाभ्युपगनस्य गौरवपराहतत्वात्। नच घटशानादिनिवर्त्यानि घटाजानादीन्यनेकानि कल्पनीयानि स्युरिति वाच्य, परमतेपि घटशानादिनिवर्त्यानि घटपरागभावादीन्यनेकानि कल्पनीयानीति तुल्यत्वात्। घटादिविषय- भेदेप्यश्ञानैक्यमेवेत्युपपादितत्वेन मन्मते तत्कल्पनानव काशाच। तस्मादुभयसम्प्रतिात्रम वरुपाज्ञानादेव सर्वेष्टसिद्धिस्सर्वानिष्टपरिहासश्र भवतीति कृत्वा ज्ञानपागभ/वकल्पन तव व्यर्थमेव। माया तुस नैवा- भ्युपेयते। नच भावरूपमशानमस्माभिर्नाभ्युपेतमिति वाच्यं, शव्दान्तरेणाभ्युपेतत्वात्। अचिदिति अव्यक्तमिति प्रकृतिरिति मायेति च व्यवहरन्ति हि भवन्त इदमेवाशानम्। अथ यदुक्तम्-अशानस्य विषयत्वेनाश्रयत्वेन च प्रत्यगर्थस्य प्रतिपतौ तत्स्वरूपशञाननेवर्त्या- ज्ञानस्य कर्थ तत्र स्थितिरिति, तत्नोच्यते-इदमशान नातमस्वरूपचैतन्यनिवर्त्य- तयोरविरोधस्योक्त

** 316 **

अज्ञानस्य भावरूपत्वप्रतिपादनम् । २०७

त्वात्। किं तर्हि ब्रमाकारान्तःकरणवृत्तिप्रतिफलित चतन्यरूपत्र्साक्षात्कारनामकवृतिज्ञाननिवत्य, तयोरेव विरोध इत्युक्तत्वादिति। अथ यदुक्तं रामानुजेन-भावरूपस्याश्ञानस्यापि य्यज्ञानमिति सिध्यतः प्राग- भावसिद्धाविव सापेक्षत्वमस्त्येव- तथाहि अज्ञानमिति ज्ञानाभावस्तदन्यस्तद्विरोधी वा त्रयाणामपि तत्स्व- रूपज्ञानापेक्षाऽवश्याश्रयणीया। यद्यपि तमस्स्वरूपप्रतिपत्तौ प्रकाशापेक्षा न विद्यते, तथापि प्रकाश- विरोधीत्य नेनाकारेण प्रतिपत्तौ प्रकाशप्रतिपत्त्यपेक्षास्त्येव, भवदमिमताज्ञान न कदाचित्स्वरूपेण सिध्यति। अपि त्वज्ञानमित्येव। तथासति ज्ञानाभाववत्तदपेक्षत्वं समानम्- ज्ञानपागभावस्तु भवताप्यभ्युपगग्यते- प्रतीयते च तत उभयाभ्युपेतो ज्ञानप्रागभाव एव। अहमज्ञो मामन्यं च न जानामीत्यनुभूयत इत्य- भ्युपगन्तव्यमिति, तदयुक्तम्-यथा ज्ञानपागभाव इति प्रागभावस्य ज्ञानसापेक्षत्व, तथा ज्ञानादन्यदिति नाज्ञानस्य ज्ञानसापेक्षत्वम्। अज्ञानं हि तमः किमज्ञानमित्यनमिज्ञेन पृष्ट्ोऽिज्स्तमोऽज्ञानगिति वक्तीति न तस्य तद्वचने ज्ञानापेक्षा- किं ज्ञानमागभाव इत्यनभिज्ञेन पृष्ठस्त्वभिज्ञः अरय ज्ञानपागभाव इति साक्षाद्वचनायोगादिदं ज्ञानमस्य प्रागभावो ज्ञानपागभाव इति वक्तुं ज्ञानमपेक्षेत। तस्माद्ज्ञनपा- गमावस्यैव ज्ञानसापेक्षत्वं- यथा घटप्रागभावस्य घटसापेक्षत्वम्। अज्ञानस्य तुन ज्ञानसापेक्षतव- यथाऽनत :- करणादेरिति। यद्यपि तमसोऽज्ञानशब्दवाच्यत्वं कथमिति प्रश्ने अज्ञानशब्दावयवार्थ निर्ववतु ज्ञाना- पेक्षास्ति, तथापि इदमज्ञानमिति वक्तु न ज्ञानसापेक्षत्वमिति बोध्यम्। नच ज्ञानविरोधीत्यनेनाकारेण ज्ञातुमज्ञानस्यापि ज्ञानसापेक्षत्वमस्तीति वार्च्य, तथासति सर्वस्यापि सर्वापेक्षा स्यात्। घटस्यापि पट- मिन्नत्वाकारेण ज्ञातुं पटसापेक्षता स्यात्। चितोप्यज्ञानमिन्नत्वाकारेण ज्ञातुमज्ञानापेक्षा स्यात्। ईश्वर- स्यापि जीवभिन्नरवेन जीवाभिन्नत्वेन वा ज्ञातुं जीवापेक्षा स्यात्। नचेष्टापतति :- अभावस्यैव प्रतियो- ग्यधीनसिद्धिरिति सिद्धान्तव्याकोपात्। तस्माद्ज्ञानप्रागभाववदज्ञानस्यापि ज्ञानसापेक्षत्वमस्तीत्ययुक्त- मुक्तम्। ज्ञानप्रागभावस्तु न मयाभ्युपेयते, नापि प्रतीयते- अमावस्य प्रतीयमानत्वायोगात्। प्रतीय- मानत्वं हि भावधर्म :- नहि शशशृङ्गादिरभावः प्रतीयते। नहि प्रागभाव एवामावश्शशश्रङ्गादिस्तु नाभाव इति वक्तु शक्यते, नापि शशश्ृद्गादिरभावो न प्रतीयते प्रागभावस्तु प्रतीयत इति नियन्तु शक्र्पते- अमावत्वाविशेषात्। अपि च घटाभाव यद नुपलन्धिरूपपष्ठप्रमाणगोचरस्य ज्ञानाभावस्य कथमहमज्ञ इति प्रत्यक्षविषयत्वम्। अहं सुखीतिवदहमज्ञ इति हि प्रत्यक्षम् । नच घटवद्धटाभावोपि प्रत्यक्ष इति वाच्य, अभावस्य चक्षुस्सन्निकर्षायोगात्। नहि नीरूपेण चक्षुम्सयुज्यते। एतेन येनेन्द्रियेण यो भावो गृय्यते तेनैव तदभावोपीति प्रत्युक्तम्- ननु घटाभावस्तथाSSस्ताम्- ज्ञानाभावस्तु सुखामाववद्दुःखाभाववच् मानसप्रत्यक्षविषय इति, मैवम्-सुखाभावस्य दुःखत्वेन दुःखामावस्य सुखत्वेन चाभावत्वाभावान्सानस- प्रत्यक्षविषयत्वसम्भवेपि ज्ञानाभावो न तद्विपयः, किं च तत्रापि सुखप्रागभावो दुःखभागभावो वा न मानसप्रत्यक्षविषयः, किंतु तत्प्रध्वंसाभाव एव, सच दर्शितविधया भावरूप एवेति। नच ज्ञानाभावोपि ज्ञानान्तरस्वरूप एवेति वार्च्यं, तथासति ज्ञानप्ागभाव एवासिद्ध इति। नच ज्ञानान्तरमेव ज्ञानपा- गभावशब्देनोच्यत इति वाच्य, घटज्ञानस्य पटज्ञानपागमावशव्देनाव्यवहियमाणत्वात्। नच मृदेव

** 317 **

२९८

घटप्रागभावशव्देनोच्यते, म्रान्तैर्यथा तथा मृद्ज्ञानमेव घटज्ञानपागभाव इत्युच्यत इति वाच्यं, मृदूटयो- रिव मृद्ज्ञानघटज्ञानयोर्नियतपौर्वापर्यामावात्। नहि घटोदयात्मागिव मृत् घटज्ञानोदयात्मागपि मृद्ज्ञानमेवास्तीति वक्तुं शक्यते, पटज्ञानानन्तरमपि घटज्ञानोदयदर्शनात्। तस्मादल कुमतिमतिपरि- कल्पितपरागमावसाधनायासेन व्यर्थेन तव। नच प्रमाणज्ञानस्य प्रागभावाभावादनादित्वेन तन्निरसनीय- भावरूपाज्ञानानुदयप्रसङ्गाद्ज्ञानप्रागभावस्त्वयाऽभ्युपगतप्राय एवेति व्यर्थ एवायं तव प्रागभावदूषणायास इति वार्च्य, प्रमाणज्ञानस्य प्रागमावाभावेपि जन्यत्वेन सादित्वात्तन्निरसनीयभावरूपाज्ञानोदयससम्भव- त्येवेति। नच प्रागसत एवं जन्यत्वमिति कर्थ जन्यस्य प्रमाणज्ञानस्य प्रागभावाभाव इति वाच्य, असतो जनिक्रियाथ्रयत्वायोगात् । यद्यसदपि जायते तर्हि शशश्ृङ्माद्यपि जायेत- असत्त्वाविशेषादिति । नच जन्मनः प्रागेव सतः कथ जन्यत्वमिति वाच्य, तद्दोषस्येष्टत्वात्। नह्यस्माभिरसत्कार्यवाद इव सत्कार्यवादोऽप्यभ्युपगतः, वर्य हि मिथ्याकार्यवादिनः। एतेन प्रागभावो भवताऽप्यभ्युपगत इति प्रत्युक्तम्-असत्कार्यवादिभिरेव तस्य कल्पितत्वात्। नचैवं सत्कार्यवादिभिरस्माभिरपि प्रागभावो नाभ्युपेत इति वार्च्य, भवताप्यभ्युपगम्यत इति उभयाभ्युपेत इति च भाष्ये कण्ठोक्तत्वात्। सम्प्रति- पन्नेन ज्ञानाभावेनेति सुदर्शनेनाप्युक्तत्वाच। एतेन न हयुमयाभ्युपगत इत्युक्तं किं तु भवताप्यभ्युप- गम्यत इत्युक्तम्- इति सुदर्शनव्याख्यानं स्वोक्तिविरोधाद्धाष्यविरोघाच्ासङ्गतमिति सिद्धम् । यदुक्तं सुदर्शनेन-अभावशव्दवाच्यत्वेन कश्िदर्थ उभाभ्यामप्यभ्युपगतः, सच भावरूप: तदतिरिक्त इतीयदेव विमत, अत्र भावत्वेन यः स्वाभिमतः यश्च तदतिरिक्तत्वेन "अभावशब्दवाच्यतया पराभिमतः तयोरन्यतरेणाहमज्ञ इति प्रतीत्युपपत्तेस्तदुमयातिरिक्तार्थकल्पनमनुपपन्नमित्युक्त भवतीति भाष्याभिप्राय इति, तदसत्-उभयाभ्युपेतो ज्ञानपागभाव इति वाक्यादुक्ताभिपायासिद्धेः । तत्सिद्धौ वा सोभिप्रायो दुष्ट एव। तथाहि- अज्ञानशब्दवाच्यत्वेन कश्चिदर्थस्त्वया मयेत्युभाभ्यां, मया तार्किके- णेति द्वाभ्यां वा अभ्युपगतो न त्वभावशब्दवाच्यत्वेनेति। तत्र भावत्वेन मया योऽमिमतः अभावत्वेन त्वया तार्किकेण वाडभिमतो यश्र तयोरन्यतरेणैवाहमज्ञ इति प्रतीत्युपपत्तिरुक्तेतःप्रागिति न तदतिरिक्तार्थ- कल्पन कृर्त त्वया मयाडन्येन वेति। अहमज्ञ इति प्रतीतौ भावरूपमज्ञान विषय इति मया ज्ञानपा- गभावो विषय इति त्वया च स्वाभिप्रायेण तर्कपिशाचग्रहपारवश्येन वा विवादः प्रवर्तित इतःप्रागिति कृत्वा कोत्रोभयातिरिक्तपदार्थकल्पकः । अहो! सुदर्शन किमिद दुर्दर्शन ते। किंच खसत्कार्यवाद- स्थापनाय सुदर्शनेनैव शक्कररामानुजोभयाभ्युपेतं ज्ञानज्ञानपागभावातिरिक्तः पदार्थः कल्पित इति। तत्कल्पन तस्यायुक्तमेव। तथाहि- आह सुदर्शन :- ननु भावान्तरमभावमिच्छता त्वया ज्ञानपागभाव- शब्देन भावरूपाज्ञानमङ्गीकृत स्यात्, नैवम्-सिद्धान्तद्वयानमिज्ञानकृतं हीदं चोदं-स्वर्यप्रकाशस्यैव ज्ञानम्य संकोचरूपमवस्थान्तरं प्रागभावशब्दवाच्यतयाऽस्मद्भिमतम्। स्वप्रकाशश्ञानव्यतिरैकेण भावरूपमश्ञान परा- भिमतम्। अतस्तयो: कथमैक्यमिति। अत्र भावरूपाज्ञानाद्ज्ञानमागभावाच्च मिन्नएव ज्ञानसंकोचरूप: पदार्थ- स्सुदर्शनेन परिकल्पित इति स्फुटम्। नच परिकल्पितत्वेपि युक्तमेवेदमिति वाच्यं, अयुक्तत्वात्-तथाहि यस्य

** 318 **

अज्ञानस्य भावरूपत्वप्रतिपादनम्। २९९

संकोचस्तदिद ज्ञानं किं नित्यम्? यद्वाऽनित्यम्? आद्े किं तत्सावयवम्? यद्वा निरवयवम्! न तावत्सावय- सावयवस्य नित्यत्वायोगात्। सावयवं हि वस्तु स्वावयवोपचयापचयाभ्यां विक्रियते- विकारि खल्वनित्यम्। इदच सावयवस्यानित्यत्वं रामानुजवेदान्तदेशिकादिभिरभ्युपगतमेवेति सम्प्रतिपन्रमेव। नापि निरवयव -- निरवयवस्य वस्तुनस्संकोचाद्ययोगात्। सावयवस्य हि पटस्य संकोचविकासौ भव्त :- स्वावयवसंहृति- वैरल्यवशात्। तस्मान्नित्यज्ञानस्य संकोच इति विप्रतिषिद्धम्। ज्ञानमनित्यमिति पक्षे तु जन्यज्ञानस्य प्रागभावो भवतापि स्वीकर्तव्य एव। यदि त्वसत्कार्यवादापत्तिभयात्तदस्वीकारः; तर्हि तज्जन्यं ज्ञानं स्वोत्पत्तेःप्रावसत्त्वरूपेण तिष्ठतीत्यज्ञानमभ्युपेयम्। अज्ञानपरिणामविशेषो हि सत्त्वम्। एवमज्ञानज्ञान- प्रागभावयोरन्यतरस्वी कारेणैवाहमज्ञ इत्यनुभवोपपत्तौ व्यर्थमप्रमाणमयुक्त चेद ज्ञानसंकोचपरिकल्पनमिति। किंच ज्ञानस्य संकोचस्तत्प्रतियोगिविकासो वा किं नित्यः१ उतानित्यः ? आदे- संकोचस्य विकासस्य वाऽनिवृत्तिरेव भवेत्; युगपदेकत्र संकोचविकासयोः स्थितिश् विप्रतिपिद्धा। द्वितीये- तस्य सको- चस्य प्रागभाव: कारणमज्ञानं वा स्वीकर्तव्यमेव त्वया। ननु मयेव त्वयापि ज्ञानमुत्पत्तेः प्राकारणरूपेण तिष्ठतीति सत्कार्यवाद एवाभ्युपगत इति कथ तव मिथ्याकार्यवादत्वमिति- उच्यते-कालत्येपि ज्ञान वा कार्यान्तर वा स्वकारणरूपेणैव तिष्ठति नतु पूर्वोत्तरकालयोरेव। तथाच- कार्यस्य कारणव्यतिरेके- णासत्त्वान्मिथ्यात्वम्। यद्धि यद्यतिरेकेण नास्ति तन्मिथ्या, यथा- रज्जुव्यतिरेकेणासन् सर्पः। एवं मृदादिकारणव्यतिरेकेण घटादि कार्यस्यासत्त्वादेव- 'वाचारम्भण विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्य'मिति भ्रूयते। एवं सर्वस्याप्याकाशादिप्रपश्चस्य कार्यस्य स्वकारणाज्ञानव्यतिरेकेणासत्त्वान्मिश्या्त्वं, तस्य चाज्ञानस्य स्वकारणन्रम्मव्यतिरेकेणासत्त्वान्मिथ्यात्वं, तच ब्रह्म न कस्यापि कार्यमिति सत्यमेव। अतएव 'तत्सत्यं अतोन्यदार्त'मिति श्रयते। नच ब्रह्मापि कस्यापि न कारणमिति पूर्वमुक्तमिति वाच्य, परमार्थदष्टयोक्तत्वात्- परमार्थतो ब्रह्मव्यतिरिक्तस्याभावाङ्गल् न कस्यापि कारणं, नापि कार्यमित्युक्तम्। व्यवहारतस्तु ब्रक्र सर्वकारणमेव- 'यतो वे'त्यादिश्रुतेः । यद्व। ब्रह्म परिणाम्युपादानकारणं न भवतीति न कस्यापि कारणमित्युक्त, विवर्तोपादानकारणं भवतीतीह सर्वस्यापि कारणमित्युक्तमिति न विरोधः । तस्मात् यत्कार्य तन्मिथ्या, कारणव्यतिरेकेणासत्त्वाद्यथा रज्जुसर्प इति मिथ्याकार्यवादसिद्धिः। अथ नित्यज्ञानस्य संकोचस्यासम्भावितस्याभ्युपगमेपि स संकोचः कस्माद्धवतीति निर्णेतत्यं-कर्मवशादिति चेत् तत्कर्म कस्माद्धतो: कृतं- आत्मस्वरूपापरिज्ञानादिति चेत्तर्हि तत्संकोच एवेति कृत्वा संकोचा- त्कर्म, कर्मणस्सकोच इत्यन्योन्याश्रयः । इदानीं मनुप्योहं सोमं पीत्वा देवो भवेयमिति देहात्मभ्रमा- त्कर्म कृतमिति चेत्तर्हि, स भ्रमोपि ज्ञानसंकोचकृत एवेति चक्रकापत्तिः- संकोनाङ्गमः, भ्रमात्कर्म, कर्मणस्सकोच इति। भ्रमस्तमःप्रयुक्त इतिचेत्तर्हि तम पवाज्ञानमिति त्वयाप्यज्ञानमभ्युपेतम्। अभ्यु- पेते च तस्मिस्तत एवाहमज्ञ इति प्रतीत्युपपत्तौ नित्यज्ञानसंकोचादिकल्पनं तव व्यर्थमप्रामाणिकं च। नच माष्यकारैरेवोक्तमिदमिति वाच्यं, खमिव सोपि भण्ड एवेति। नच 'न विज्ञातुरविज्ञातेर्विपरिलोपो व्रिद्यत' इत्यादिकुतिमिस्कमिति वाच्य, आत्मर्वरूपमूत्ज्ञनस्य न लोप इति तदर्थात्। नच 'अप्राण- ** 319 **

३००

वरसुस्दल्पा'सेत्यारभ्य, 'हिरण्यगर्भोतितरां पुसश्शक्त्युपलक्षित' इत्यन्तस्मृतिसिद्धमिति वाच्य, अन्तःकरण- धर्मभूतज्ञानतारतमयप्रतिपादकत्वात्तत्स्मृतेः। नच भावरूपाज्ञानमपि कल्पितमप्रामाणिकमेवेति वाच्य, तम आदिशब्दवाच्यस्याज्ञानस्य श्रुतिस्मृत्यादिसिद्धत्वात्। नच अज्ञानश्दवाच्यत्व तम आदिशब्द- वाच्यस्यार्थस्य नास्तीति वाच्य, 'विभेदजनकेऽज्ञाने, विज्ञानमज्ञानभिदापमार्जन, अज्ञानसाक्षिण्यरविन्द- लोचने, अज्ञानेनावृतं ज्ञानं, ज्ञानेन तु तदज्ञान, येषां नाशितम्' इत्यादिप्रयोगानुरोधात्। नच सर्वत्रा- प्यज्ञानशब्देन ज्ञानपागभावो ज्ञानसंकोचो वाडमिधीयते नतु भावरूपाज्ञानमिति वारच्य, अभावस्य भेद- जनकत्वादिभावधर्मायोगात्- ज्ञानसकोचस्य च ज्ञानावरकत्व।योगात्। तस्मात्सच्चिदानन्दे त्रह्मणि अनृत- जडदु:खात्मकजगदध्यासानुपपत्तिसिद्धं श्रुतिस्मृत्यादिप्रमाणसिद्धं च भावरूपमज्ञानमेवाहमज्ञ इत्यनुभवे दिपयो भवतीति कृत्वा ज्ञानपागभावस्य ज्ञानसंकोचस्य वा पदार्थस्य परिकल्पनं तार्किकम्य तव चाद्वैत- मतविद्वेपप्रयुक्तं, यद्वा बुद्धिजाड्यपयुक्तमिति संक्षेपः ।। स्वप्रकाशचैतन्यस्वरूपस्य ब्रह्मणः अज्ञानानुभवाभावनिरूपण, ईश्वरस्य तु तत्प्रतिभास- रूपतत्साक्षित्वनिरूपणं च, जीवस्य अज्ञानानुभवत्वनिरूपणं च । अथ यदुक्त रामानुजेन-नित्यमुक्तस्वप्रकाशचैतन्यैवरुस्य ्रमाणोज्ञानानुम्म- वति-स्वानुभवस्वरूपत्वात्-स्वानुभवस्वरूपमपि तिरोहितस्वस्वरूपमज्ञानमनुभवतीति चेत्, किमिद तिरो- हितस्वस्वरूपत्वम्- अप्रकाशितस्वरूपत्वमिति चेत्, स्वानुभवस्वरूपस्य कथमप्रकाशितस्वरूपत्वम् ! स्वानुभवस्वरूपस्याप्यन्यतो प्रकाशितस्वरूपत्वमापद्यत इतिचेत्, एवं तर्हि प्रकाशाख्यधर्मानभ्युपगमेन प्रकाशस्यैव स्वरूपत्वादन्यतः स्वरूपनाश एव स्यादिति पूर्वमेवोक्तमिति, तत्नोच्यते-ब्रह्मणोऽज्ञानानु- भवस्सम्भवतीति केनोक्तं- ब्रह्मैव ह्यनुभव :- अनुभवस्य च नानुभवितृत्वं, नाप्यनुभाव्यत्वं-विरोधादि- त्युक्तम्। जीवस्य त्वज्ञानानुभवस्सम्भवति ज्ञातृत्वात्, अहमज्ञ इति प्रतीतेश्च। किंच जगदूरूपकार्य- लिङ्गगम्यमज्ञानं तच् जगद्यावहारिकमेवेति व्यवहारदशायां बद्धस्यैव जीवस्याज्ञानानुभावित्व न मुक्त- स्येति कृत्वा क्थ नित्यमुक्तस्याज्ञानानुभवो ब्रह्मणः। नच जीवो ब्रह्मैवेति तव मतमिति वार्च्य, वस्तुत एव जीवो ब्रक्ष नतु व्यवहारत इति। ननु गानाम भूद्धह्मणोऽज्ञानानुमव :- ईश्वरम्य तु नित्यमुक्तस्याज्ञा- नानुभवोरत्येव ज्ञातृत्वात्स च न सम्भवतीति, चेन्मैवम्-सर्वज्ञस्येश्वरस्याहमज्ञ इत्यज्ञानानुभवोस्तीति किं त्वं स्वुदृष्टान्तेन कल्पयसि ? किं वा तवेशरानुभवसाक्षात्कारात् नाद्य :- किञ्विद्ज्ञस्य तव सर्वज्ञ- स्येश्वरस्य च साग्यायोगात्। नान्त्य :- परहृदयस्यामत्यक्षत्वादीश्वरस्य च नित्यपरोक्षत्वात्। नचैव- मीश्वरस्यापि जीवः पर एवेति कृत्वा जीवहृदयज्ञानमीश्वरस्यापि नास्त्येवेति कथमीश्वरस्सर्वज्ञ इति वाच्यं, दद्यप्यज्ञजीवस्येश्वरः परस्तथापि प्राज्ञेश्वरस्य जीवो न परः, किं तु स्वयमेव ईश्वरांशस्यैव जीवत्वे- नांशांशि नोर मेदात व्यष्टिजीवर्य समष्टिजीवभूतेश्वरानन्यत्वाच्च। किंच सर्वजीवबुद्धिवृत्तिवासनोपरक्ताज्ञा- नोपाधिकत्वादीश्वरणय सर्वज्ञत्वसम्भव :- तदुक्तम् -- 'स सर्वधीवृत्त्यनुभूतसर्व आत्मा यथा स्वमजनेक्षितैकः' इति। सरमादीशवरस्थाहमज्ञ इस्नुभवोस्तीति ववतुं न शक्यते। प्रत्युत सर्वज्ञोहमित्यनुभवोस्तीति

** 320 **

स्वप्रकाशचैतन्यस्वरूपस्य त्रश्मणः अज्ञानानुभवाभावादिनिरूपणम् । ३०२

वधतु शवयते- 'वेदाहं। समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन। भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन' इति गीतावचनात्। 'स सर्वज्ञस्सर्ववि' दिति श्रुतेश्च। ननु यदीश्वरस्य अज्ञानानुभव एव नास्ति कर्थ सर्वज्ञत्वमिति, चेन्मैवम्-अहमज्ञ इत्याकार- काज्ञानानुभव ईश्वरस्य नास्तीत्युक्त, न त्वशानज्ञानरूपाश्ञानानुभवो नास्तीति। उक्त्त ह्यध्यात्मरामायणे -- 'अज्ञानसाक्षिण्यर विन्दलोचने मायाश्रयत्वान्न हि मोहकारण' मिति। अज्ञानसाक्षितव वयज्ञानानुभवः । न केवलमज्ञानस्यैवेश्वरस्साक्षी किंतु तत्कार्यस्य सर्वस्यापि। अतएव 'अनश्नन्नन्योऽमिचाकशीति, साक्षी चेता केवल इति च भ्यते। तस्मादिदमशानमित्यज्ञानानुभव ईश्वरस्यास्त्येव सोपाधिकत्वेन ज्ञातृत्वात्। निरुपाधिक चैतन्यरूपस्य ब्रह्मणस्तु येन केनापि रूपेण नाशानानुभव इति। नचान्तःकरणपरिणामरूप- स्येदमश्ञानमिति वृत्तिज्ञानस्य कथमन्तःकरणरहितेश्वराश्रयत्वमिति वाच्य, ईश्वरोपाधिभूताज्ञानगुण- विशेषसत्त्वपरिणामरूपत्व।दीश्वरीयज्ञानस्य सुपुत्तौ जीवस्याप्यविद्यावृत्तिरूपज्ञानाङ्गीकाराच्चान्तःकरणस्ये- वाज्ानस्यापि वृत्तिर्शानरूपास्त्येव । ननु प्रमाणश्ञानेनाज्ञान निवर्त्यते न वा ? आद्े किमीश्वरस्य प्रमाणज्ञानमस्ति न वा? यद्यस्ति तर्हि कथमीश्वरस्याशानानुभवः । यदि नास्ति तर्हि कथमीश्वरस्य सर्वशञत्वम्। द्वितीये- व्यर्थमेव शास्त्र- मशानानिवर्तकपमाणशञानजनक मोक्षाहेतुत्वादिति, मैवम्-प्रतिबन्धरहितमेव प्रमाणशञान सर्वात्मनाSश्ञान निवर्तयति, सति तु प्रतिबन्धे प्रमाणज्ञानादज्ञानस्यैकदेशेनैव निवृत्ति :- तथाहि प्रमाणज्ञानं द्विविध- परोक्षमपरोक्ष चेति। तन्निवर्त्यमज्ञानं च द्विविधमावरक विक्षेपकं चेति। आवरक च द्विविध- सत्ता- वारकं, भानावरक चेति। तत्र नास्ति ब्रह्मेत्यज्ञानं सत्ताSSवरकं, तदस्ति ब्रह्मेति परोक्षज्ञानान्निवर्तते। न भाति ब्रह्मति मानावरकं, तदहं ब्रम्मेत्यपरोक्षज्ञानान्निवर्तते। अज्ञानतत्कार्यप्रतिभासजनक विक्षेप्क तत्मारब्धरूपप्रतिबन्धरहितापरोक्षज्ञानान्निवर्तते। तत्र जीवन्मुक्तस्यावरकाज्ञानमात्रनिवृत्तिः। विदेह मुक्तस्य तु द्विविधाज्ञाननिवृत्तिः । तस्मातप्रारब्धप्रतिबन्धरहितादेव प्रमाणज्ञानात्सर्वात्मनाऽज्ञाननिवृत्तिः । ईश्वरस्य तु प्रतिबन्धसत्त्वान्न सर्वात्मनाऽज्ञाननिवृत्तिरिति। नच कथमीश्वरस्यापि प्रारब्धप्रतिबन्ध इति बाच्य, ईश्वरोपाधिभूताज्ञानात्मककारणदेहसत्वेन देहित्वादीश्वरस्यापि पारब्धप्रतिबन्ध इति। ननु देहारम्भकं कर्म प्रारब्धमित्युच्यते, कर्मकर्तृत्वात्तत्फलभोक्तृत्वाचच जीवस्य प्रारब्धमस्तु, कथम्पुनरकर्तुरभोक्तुश्चेश्वरस्य प्रार्घसत्त्वमिति, उच्यते-सृष्ट्यादिकर्तृत्वादीश्वरस्य तत्प्रयुक्तविलास- फलभोकतृत्वाच्वेति। नचाज्ञानार्य ईश्वरदेहोऽनादित्वात्कर्मणाऽनारब्ध इति वाच्य, जीवावरण- शरीरस्यापि तथैव कर्मणाऽनारव्घत्वात्। तर्हि कः प्रतिवन्ध ईश्वराज्ञाननिवृत्तेरिति, चेदुच्यते-यथा जीवाज्ञाननिवृत्तेर्जीवस्थूलदेहारम्भकं कर्म प्रतिवन्धः, तथा ईश्वराज्ञाननिवृत्ते- रपि सर्वर्जावस्थूलदेहारम्भकाणि कर्माण्येव। तत्माद्यावत्सर्वजीवमुक्ति नेश्वरस्य विदेहकैलल्यसिद्धिः। जीवस्य तु रवदेहारम्भककर्मनाशे सति ज्ञानाद्विदेदकैवल्यसिद्धि :- 'तस्य तावदेव चिर'मित्यादिश्रतेः । नचैदमीघरऐक्षया जीव एवोत्कृष्टोऽचिरादेव मोक्षसिद्धेरिति वाच्यं, यथेन्द्रपजापतिब्रम्मादिदेवोत्तमापेक्ष-

** 321 **

३०२ यापि मनुष्यस्य ज्ञानिन उत्कृष्टत्त्वं तथैवेति। नहि ब्रम्मात्मापरोक्ष्यवन्तोपि ब्रक्ेन्द्रादयो यावतस्वदेहपात कैवल्थ प्राप्नुयुः। नच आधिकारिकपुरुषत्वात्तेषां तथैव न त्वीश्वरस्य स्वतन्त्रस्येति वाच्य, ईश्वरस्यापि जीवानां तत्तत्कर्मानुरूपदेहादिसृष्टयाद्यधिकारसत्त्वात्। नचेश्वरः केनात्ाधिकृत इति वाच्य, स्वेनैवेति। नच स्वाज्ञानं निर्मलमुन्मूलयितुमशक्तः कथमीश्वरो भवेदिति वाच्य, गगनारविन्द स्रष्टुमशक्त: कथ- मीश्वरो भवेदिति वक्तव्यत्वात्। तस्मान्नित्यजीवन्मुक्तस्येश्वरस्य अज्ञानावरणाभावेपि अज्ञानविक्षेपसत्त्वा- दज्ञानादिप्रतिभासोस्त्येव- यथा जीवन्मुक्तस्य जीवस्थ। एतेन नित्यमुक्तस्येश्वरस्य कथमज्ञानानुभव इति प्रत्युक्तम्-नित्यजीवन्मुक्त एवेश्वरो नतु नित्यविदेहमुक्त इति ।. नचेश्वरस्य जीवत्वाभावात्कर्य जीवन्मुक्तिरिति वाच्यं, स्थूलसूक्ष्मशरीरद्यसद्धावप्रयुक्तविश्वतैजसनामकजीव त्वामावेपि कारणशरीर- सद्भावप्रयुक्तप्राज्ञनामकजीवत्वसत्त्वात्। नच प्राज्ञजीव एवेश्वरोस्त्विति वाच्यं, आनन्दमयकोशोपाधिकस्य प्राज्ञस्य अज्ञानावरणसत्त्वाद्विक्षेपाभावाच्च नेश्वरत्वं- ईश्वरस्य हि नाज्ञानावरणं, किंतु तक्कृतविक्षेपदर्शन- मेव। अतएवेश्वरस्याज्ञानसाक्षित्व मुक्तम्। ननु अज्ञानसाक्षात्कारतदनुभवयोरीश्वरजीव विपययो: को विशेष इति चेदुच्यते-इदमज्ञान- मित्यज्ञानदर्शनमज्ञानसाक्षात्कारः, अहमज्ञ इत्यज्ञानदर्शनमशानानुभव इति-सुखदुःखान्यतरोपहित ज्ञान- मनुभवस्तदनुपहित तु साक्षात्कार इति विवेकः । अहमज्ञ इत्यश्ानतादाल्यानुभवे सति मनुष्योहमितिव तत्प्रयुक्तं सुरखं दुःखं चात्मनस्स्यात्। एतेन-भावरूपस्यात्मनः शानाभावेन सरमं तादाल्यायोगाच्च अहमज्ञ इत्यज्ञानानुभव एवेति सिद्धम् । अस्य चाशानानुभवो जीवस्य अश्ञानेनात्मस्वरूपस्यावृतत्वा- देव। ईश्वरस्य स्वरूपं तु नाशानावृत- तस्य स्वभाव सिद्धप्रमाणश्ञनवत्त्वात्- तथाच श्रुतिः- 'सवाभाविकी शानबलक्रिया'चेति। जीवस्य तु प्रमाणं ज्ञानं श्रवणाद्यनन्तरजन्यमिति न स्वाभाविकमतो जीवस्याज्ञाना- वरण युज्यते। एवमज्ञानावरणाभावादेव नित्यमुक्त ईश्वर इति व्यपदिश्यते। नतु सुतरामज्ञान- दर्शनाभावात्। नन्वेकभेव चैतन्यं निरवयवमित्युक्तं-तत्र जीवचैतन्यमज्ञानावृतमिति, ईश्वरचैतन्यं तदनावृतमिति, ब्रह्मचैतन्यं त्वश्ञनावरणविक्षेपशून्यमिति च भेदकल्पनमयुक्तमिति चेन्मैवम्-अज्ञानेनैव सर्वे कल्पित न मया। 'जीवेशावाभासे न करो'तीति थ्ुतेः। नच तल त्वयोपपततिर्वाच्येति वाच्य, अज्ञानपरिकल्पित- स्यार्थस्य सर्वस्याप्यनुपपत्नत्वेन तत्रोपपत्त्त्यपेक्षाजभावात्। तदुक्त 'सेयं भगवतो माया यन्न येन विरुध्यते' इति। एवमज्ञानपरिकल्पितपदार्थस्याज्ञानस्य चानुपपत्रत्वात्खल्वस्माभिर्मिथ्यात्वमुच्यते। न चाज्ञानं तत्कृतोर्थश्र सन्नेव न मिथ्येति वाच्य, 'यथार्थेन विना पुसो मृषैवात्मविपर्यः। प्रतीयत उपद्रष्टु; स्शिरच्छेदनादिना ॥ यथा जले चन्द्रमसः कम्पादिस्ततकृतो गुणः । दृश्यतेऽसन्नपि द्रष्ट्रात्मनोऽ- नात्मनो गुण' इति भागवतादसत एवार्थस्य मिथ्यामयी अ्रतीतिर्न तु सत इति। तस्माद्वस्तुतो ब्रम्म- ण्यज्ञानं जीव ईशो जगच्ेति सर्व नास्त्येव, व्यवहारतस्तु तत्सर्वमज्ञानपरिकल्पितमनुपपत्रमस्त्येव। अत एवोक्तं वशिष्ठेन- 'आख्यायिकासु भगवालजनोदितेव' इति। समर्यतेन्यत्रापि- 'मृगतृष्णाम्भसि

** 322 **

स्वप्रकाशचैतन्यस्वरूपस्य ब्रह्मण: अज्ञानानुभवाभावादिनिरूपणम् । ३०३

स्नातो खपुष्पकृतशेखरः। एष वन्ध्यासुतो याति शशश्रृङ्गधनुर्धर' इति। कल्पितां मिथ्याभूतामप्या- ख्यायिकां श्रुत्वा 'निश्चय स ययौ बालो निर्विचारणया घिया।' सुप्तोपि हि स्वप्ने अत्यन्तासम्भावित- मप्यर्थ पश्यन् सत्यमेवेति मन्यते, प्रबुद्धस्संस्तु मया स्वप्ने दृष्ट मिथ्यैवेति प्रत्येति। एवमज्ञो जीव: ब्रह्मण्यज्ञानमस्ति तेन जीवेश्वरजगन्ति कल्पितानीति श्रुत्वा सत्योयमर्थ इति मन्यते- प्राज्ञस्तु न ब्रम्म- व्यज्ञानं नापि जीवेश्वरजगन्तीति मिथ्यैवेय कल्पनेति मन्यते। अत एव वस्तुस्थितिरुक्ता अ्रुत्यैव- 'नेह नानास्ति किंचन' 'एकमेवाद्वितीयं ब्रम्मे'ति। तस्माद्वक्षातिरिक्तस्सर्वोष्यर्थो मिथ्यात्वाद नुपपन्र एव। न तत्र मिथ्यावादिना मयोपपतिर्वाच्या। जगत्सत्यत्ववादिना त्वयैवोपपत्तिर्वाच्या। यद्यस्ति शक्तिस्तर्हि ब्रहि क्थ निरवयवस्य ब्रह्मणः पादकल्पना श्रौती सङ्गच्छेत- 'पादोस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृत दिवी'ति? क्थ वा निरवयवेश्वरस्य जीवोंशो भवेत्? जीवस्येशांशत हि स्मर्यते 'ममैवांशो जीवभूत' इति। कर्थ नु नाम सर्व विष्णुमयं जगदिति पौराणिकस्यार्थस्य भवेत्सिद्धिः? अनृतजढदुःखात्मकस्य जगतस्सच्चिदानन्दविष्णुमयत्वायोगात्। इत्यलं विस्तरेण। प्रकृतमनुसरामः- जीवस्यैव बद्धस्याज्ञा- नानुभव :- ईश्वरस्य त्वज्ञानसाक्षित्वमेव, ब्रह्मणस्तु नाज्ञानानुभवो, नापि तत्साक्षित्वं किंत्वनु- भवरूपत्वमेवेति सिद्धान्तसंग्रहः। यदुक्त खानुभवरूपत्वाद्वह्मणोऽज्ञानानुभवो न सम्भवतीति, तद- सत्-अनुभवरूपत्वमेव ब्रह्मणो नतु स्वानुभवरूपत्वं नापि परानुमवरूपत्वमिति कृत्वा खपदविशेषणा- नर्थक्यात्। यः स्वस्यानुभवो यश्च परस्यानुभवस्तत्स्वपरविषयकानुभवद्वय वृत्तिज्ञानमेव। तच न ब्रह्मणः स्वरूपमिति विरोघाच्च। नच स्वस्येति कर्तरिषष्ठीति वाच्य, तथासत्यपि स्वकर्तृकानुभवः सवानुभव इति वृत्तिज्ञानमेव सिद्ध, नतु चैतन्यं नापि स्वरूपभूतोऽनुभवः- खानुभावश्चैतन्यं, तत्स्वरूपत्वं, स्वानुभवरूपत्व- मिति वाच्य, स्वरूपभूतानुभवस्वरूपत्वमिति व्यर्थविशेषणात्। नहि स्वरूपभूतानुभवः स्वरूपेतर भवति, नाप्यस्वरूपभूतानुभवः स्वरूप भवति- येन यद्यावृत्यर्थ तथोच्येत। तस्मादनुभवस्वरूपत्वादिति चतन्य- स्वरूपत्वादिति वा वक्तव्यं नतु स्वानुभवस्वरूपत्वादिति। यदि तथैव वदामीत्युच्यते तर्हि तस्याज्ञानानु- भवसम्भव इष्ट एवेत्युक्तमेव। एतेन- स्वानुभवस्वरूपमपि ब्रह्मतिरोहितस्वस्वरूपमज्ञानमनुभवतीति चेदिति शङ्का न कर्तव्यैवेति सिद्धम्। अस्मामिर्व्रक्मज्ञानमनुभवतीत्यस्यानुक्तत्वादर्थस्य। ननु ब्रैव जीवभूतं सदज्ञानमनुभवतीति त्वयोक्तमिति चन्मैवम्-अज्ञानकृत एव ब्रह्मणो जीवभावो नतु वास्तव इत्युक्त- त्वात्। नचाज्ञानादपि कर्थ ब्रक्मणो जीवत्वमिति वाच्य, अज्ञानान्मरुमूमिरप्यनूर्ष भवतीति। गगन- मपि नीलं भवति, अच्छित्नशिरा अपि विच्छिन्नशिरा भवति, असदपि सदिव प्रतिभाति। एवं ब्रह्मापि जीवो भवत्यज्ञानात्। अत्यल्पमिदमुक्त जीवो भवतीति- जगदपि भवत्येवेति। तस्माद्यद। अज्ञाना- ज्जीवंभूत सद्गक्षाज्ञानमनुभवतीत्युच्यते तदा जीव एवाज्ञानमनुभवतीति सिद्धं, नतु ब्रम्मानुभवतीति। यथा तैजसस्सन्विश्वः स्वममनुभवतीत्युक्ते तैजस एव स्वम्रमनुभवति, नतु विश्व इति सिध्यति तद्वूत्। यथा वा देवदत्तो ब्रह्मराक्षसो भूत्वा मनुष्यान्मक्षयतीत्युक्ते व्रह्मराक्षस एव मनुष्यभक्षको नतु देवदत्त इति रिध्यति तद्च। जीवस्याज्ञानानुभवस्तु सम्भवत्येव- जीवस्वरूपस्याज्ञानावृतत्वादित्युक्तमेव ।

** 323 **

३०४

नन्यज्ञानावृतस्वरूपत्वाज्जीवोऽज्ञानमनुभवतीत्येतदपि न सम्भवति-स्वरूपावरणं नाम स्वरूप- तिरोधानं तच स्वरूपाप्रकाशः, ब्रह्मणश्र प्रकाशाख्यधर्मो न भवद्धिरभ्युपेत इति प्रकाशस्यैव स्वरूपत्वा- दज्ञानात्स्वरूपनाश एव स्यादिति, मैवम्-जीवस्य स्वरूप चैतन्यं ब्रह्मैव। यद्यपि तत्सर्वावभासक, तथापि तत्स्वभास्येनाज्ञानेनावृतं सदज्ञात भवति- प्रमाणज्ञानेन तदावरणाज्ञाननिवृत्तौ स्वत एव भासमार्न सद्ज्ञातं भवति। एवं जडस्येव चैतन्यस्यापि ज्ञातताऽज्ञातते स्तः। इमे च चैतन्ये स्वप्रकाशे अज्ञानकल्पिते एव। ततो मिथ्यामूते तेनैव विचारक्षमे इति न तत्रातिशङ्कनीयम्ं। एवं च अज्ञात- मपि चैतन्यमस्त्येवेति नाज्ञानवरणाच्चैतन्यस्वरूपनाशः- अज्ञानं हि, चैतन्यमात्ृणोति मेघो गगनमिवेत्युक्त नतु नाशयतीति। नचाज्ञातचैतन्यसद्धावे नास्ति प्रमाणमिति वाच्यं, चैतन्यानुग्रहादेव चैतन्यमज्ञान- मिति व्यवहारसिद्धिर्न त्वन्यथा। नहि प्रकाशकचैतन्याभावे किंचित्कचित्कदाचित्मकाशेत। ननु चैतन्यस्याज्ञातत्वं नाम अप्रकाशितत्वं तच्चाप्रकाश एव। चैतन्यं च प्रकाशः तथा च प्रकाशस्याप्रकाशः प्रकाशाभाव इति चैतन्यस्वरूपनाश इति, मैवम्-चैतन्यस्याज्ञातत्वं नाम नास्ति न भातीति व्यवहारविषयत्वं, अस्ति भातीति व्यवहाराविषयत्वं वा। ज्ञातत्वं तु अस्ति भातीति व्यवहार- विषयत्वम्। व्यवहारश्ान्तःकरणघर्म :- वृत्तिज्ञानरूपत्वान्न तु ब्रह्मस्वरूपम्। तथा चैतन्यमस्ति भातीति व्यवहारामावे चैतन्यं नास्ति न भातीति व्यवहारभावे वा न चैतन्यस्वरूपनाशः, चैतन्यातिरिक्तव्यवहार- रूपप्रकाशगतत्वाद्धावाभावयोः। तस्माद्यवहाररूपप्रकाशस्य भावेडभावे वा न चैतन्यस्वरूपनाश इति। ननु माभूदज्ञानावरणाच्चैतन्यस्वरूपनाशः- चैतन्यस्याज्ञानावरणमेव न सम्भवति- ब्रह्मस्वरूप- तिरोधानहेतुभूतमेतदज्ञानं स्वयमनुभूतं सद्रह्म तिरस्करोति, ब्रह्म तिरस्कृत्य च स्वयं तदनुभव विषयो भवतीत्यन्योन्याश्रयणादिति, मैवम्-ब्रह्मावृत्य स्थितमेव तदज्ञानं जीवेनानुभूयत इत्यन्योन्याश्रयाभावात्। ब्रह्मावृत्य स्थितमज्ञानं ब्रह्मणा भास्यत इति वादेप्यदोषात्। ननु अवभासनात्प्रंक्कथमज्ञानसिद्धि :- येन स्थितमज्ञानं भास्यत इति वक्तु शक्येत, नैप दोप :- यदा ब्रह्मण्यज्ञानं स्थितं तदैव ब्र्मणा भासितमिति स्थितिभासनयोस्समकालत्वस्य विवक्षितत्वात्। नच सत्ताधीन भान मानाधीना सत्तेत्यन्योन्याश्रय इति वाच्य, बीजांकुरवददोषात्। तस्मादज्ञानावरणसम्भवाच्चैतन्यस्य अज्ञानावृ्त जीवचैतन्यमेवाज्ञानमनुभव- तीति सिद्धम्। एतेन यद्यतिरोहितस्वरूपमेव ब्रह्मज्ञानमनुभवति तदा तिरोधानकल्पनाऽज्ञानस्वरूप- कल्पना च निष्प्रयोजना स्यादिति प्रत्युक्तम् । त्रह्मण: अज्ञानसाक्षित्वाक्षेप: तत्परिहारश्र। ननु जीवस्याज्ञानानुभवस्सम्भवतु नाम, ब्रमणः पुनरज्ञानसाक्षित्व न सम्भवत्येव- तथाहि ब्रम्मणोऽज्ञानानुभव: किं स्वतोऽन्यतो वा? स्वतश्ेदज्ञानानुभवस्य स्वरूपप्रयुक्तत्वेनानिर्मोक्षसस्यात्, अनु- भूतिस्वरूपस्य ब्रझ्मणोऽज्ञानानुभवस्वरूपत्वेन मिथ्यारजतवाधकज्ञानेन रतानुभवस्यापि निवृतिवत्। निवर्तकज्ञानेनाज्ञानानुभूति रूपब्रह्मस्वरूपनिवृत्तिर्या स्यात्। अन्यतश्रेत्- किं तदन्यत्- अज्ञानान्तरमिति चेदनवस्था स्वात्। ब्रक्म तिरस्कृत्यैव स्वयमनुभवविपयो भवतीति चेत्- तथासतीदमज्ञानं काचादिव-

** 324 **

सष्मण; अज्ञानसाक्षित्वाक्षेप; तत्परिहारश्र। ३०५

त्वसत्तया ब्रम्म तिरस्करोतीति ज्ञानवाध्यत्वमज्ञानस्य न स्यात्। अथेदमज्ञानं स्वयमनादि ब्रक्मणसस्वसा- क्षित्वं, ब्रह्मस्वरूपतिरस्कृतिं च युगपदेव करोतीति नानवस्थादयो दोपा इति, नैतत्-स्व।नुभवस्वरू- पस्य ब्रह्मण: स्वरूपतिरस्कृतिमन्तरेण साक्षित्वापादनायोगात्। हेत्वन्तरेण तिरस्कृतमितिचेत्- तर्षस्याना- दित्वमपास्तम्। अनवस्था च पूर्वोक्ता। अतिरस्कृतस्वरूपस्यैव साक्षित्वापादने ब्रह्मण: स्वानुमवैकता- नता च न स्यादिति रामानुज:, मैवम्-किमत्र ब्रह्मशव्देन मायावीश्वरारय चैतन्यममिप्रेतं? यद्वा निरुपाधिकम् ? आध्ये-स ईश्वरो जीववदज्ञानोपहित एवेति कृत्वा नानुमूतिमात्रस्वरूपः । यद्यपि जीवस्येश्वरस्य वा वस्तुतश्रैतन्य्मेव स्वरूप, तथापि व्यहारतो न चैतन्यमात्ररूपत्वमुपाधिसत्त्वादिति वेद्यम्। द्वितीये- न तस्याज्ञानसाक्षित्वरूपोप्यज्ञानानुभव इति पूर्वमेवोक्तम्। अथ ईश्वरस्याज्ञान साक्षित्वं च स्वत एव। तदज्ञानसाक्षित्वं न बन्धकमिति नेश्वरस्य नित्यमुक्तव्याहतिः जीवस्यै वाज्ञानसाक्षित्वेन मुक्तत्वे कि पुनरीश्वरस्य। नच जीवो नाज्ञानसाक्षीति वाच्य, अज्ञजीवस्याज्ञान- भोक्तृत्वेपि प्राज्ञजीवस्य तत्साक्षित्वात्। अज्ञो हि बीवोऽज्ञानतत्कार्यदेहादितादात्म्याध्यासाद्भोक्ता भवति, प्राज्ञस्तु तदभावात्साक्षी भवति। अत एव प्रतीचस्साक्षित्वं अ्यते। विद्वान्जीवो हि प्रत्यगात्मा- विदुष: प्रत्यगात्मन्येव देहादिविलक्षणे अहम्बुद्धिसत्त्वात्। अहमर्थो ्यात्मा। अविदुषस्तु देहादा- वहम्बुद्धिरस्ति स चानात्मेति अविद्वान् जीवो न प्रत्यगात्मा, किंतु भोक्तैव। तस्मादज्ञानतत्कार्यसर्व साक्षित्वादेवेश्वरस्य न नित्यमुक्त्यनुपपत्तिः। जीवोपि स्वरूपचैतन्येनैवाज्ञानं साक्षात्पश्यति विद्यादशाया- मिति जीवस्यापि नानिर्मोक्षपसङ्गः। यदुक्तमनुभूतिस्वरूपत्वाङ्गन्न अज्ञानानुभवस्वरूपमिति तत्तुच्छम्- चैतन्यस्वरूपमेव ब्रम्म न वृत्तिज्ञानस्वरूपं वृत्तिज्ञानं चाज्ञानानुभव इति। ननु स्वरूपचैतन्येनैवेश्वरो- ज्ञानमनुभवतीत्युक्तत्वादीश्वरीयोऽज्ञानानुभवश्चैतन्यमेव, नतु वृतिज्ञानमिति, मैवम्-अज्ञानाकारवृति- प्रतिफलितस्वरूपचैतन्येनैवेश्वरस्य विदुषो जीवस्य वा अज्ञानानुभवः, नहि वृत्ति विना चैतन्येनार्थस्याष भासन स्वरूपचैतन्येनार्थानुभव इत्युच्यते, किंतु वृत्तिनिर्गमं विना। अत एव सुखादेरन्तरस्य पदार्थस्य साक्षिमास्यत्वमुच्यते। यदि तु वृतिज्ञानानुगत चैतन्यमनुभव एवेति कृत्वा अज्ञानानुभवरूप ब्रष्मेत्युच्यते तर्हि अज्ञानानुभवनिवर्तकप्रमाणज्ञानेपि तदनुगतं सद्वतत एवेति कर्थ चैतन्यनिवृत्ति :- शुक्तिज्ञानेनापि रजतज्ञानमेव निवर्तते नतु तदुभयानुगत ज्ञानसामान्यमिति। तस्मान्न ब्रह्मस्वरूपनिवृत्तिरज्ञानानुभव निवृत्त्येति। एवमीश्वरः स्वत एवाज्ञानमनुभवतीति पक्षस्य साधिततवादन्यतोऽनुभवतीति पक्षसाधन मम मन्दप्रयोजनमेव, तथापि साधयामि विदुषां प्रमदाय- ईश्वरोऽज्ञानमज्ञानेनैवानुभवति अज्ञानोपाध्यमावे ईश्वरस्य शुद्धब्रम्मरूपतवेन साक्षित्वस्यैवाभावत्। जीवस्य भोक्तृत्वमिव ईश्वरस्य सक्षित्वमप्पज्ञ.नोपाधि- प्रयुक्तमेव। तथाच अश्ञानोपहित ईश्वरः अज्ञानवृत्त्युपारूढचैतम्येनैवाशानं जानातीति नान्यत इति पक्षेपि कश्चिद्दोष:। नचानवस्थादोष :- तेनैवाज्ञानेन तदेवाशानमनुभवतीति। नचैकस्यामेव जानाति- क्रियायामज्ञानमेकमेव करणं कर्म च कर्थ भवेदिति वार्च्यं, वृत्त्यात्मना परिणतमज्ञान करणं तथाSपरिणतजु कर्मेति भेदात्। नच निरवयवस्याज्ञानस्य कर्थ युगपत्परिणामतदभावसम्भव इति वाच्य, सावयवस्त्रा-

** 325 **

३०६

दज्ञानस्य- कथमन्यथा तस्य जगदात्मना परिणामोपि भवेत्। एवं सावयवत्वादेवेदमज्ञानमनित्यमिति । ननु यद्वस्तु यदूर्प तस्य नद्धित्नरूपेण स्थिति: परिणामः, यथा पिण्डरूपेण स्थिताया मृदो घटरूपेण स्थितिः। एवं सति अज्ञानरय व्योमाद्याकारेण सुखाद्याकारेण वा परिणामोस्तु नाम कथ पुनरशाना- कारेणैवेति, उच्यते-ईश्वरोपाधिभूतस्य शुद्धसत्त्वप्रधानस्याज्ञानस्य मलिनसत्त्वप्रधानाविद्यादिरूपेण परिणामो भवेदिति। नन्वेवमीश्वरस्य शुद्धसत्त्वप्रधानमायासाक्षात्कारः कर्थ तदाकारवृत्त्यभावादिति चेन्मैयम्- - तदज्ञानं यदा आकारान्तरशून्यं सद्वर्तते तदा स्वाकारेणैव तिष्ठतीति तदेव स्वाकारेणावस्थानमज्ञानत्य वृत्तिरित्युपचर्यत इति। नचैवं करणकर्मभावविरोध :- स्वेनैव स्वं वेत्सीत्यादौ तदविरोधदर्शनात्। यद्वा वृत्त्याकारवृत्त्यन्तरानभ्युपगमादनवस्थादोषेण यथा वृत्तिः स्वोपहितचैतन्येनैव भास्यते, एवमज्ञाना- काराजानवृत्त्यभावेपि पराकाररहित तदज्ञानं स्वोपहितचैतन्येनैव भास्येत। अथवा अज्ञानस्याप्यज्ञाना- कारादौ चिद्वृत्तिरस्तु, यथा चैतन्यस्थापि चैतन्याकारः प्रतिबिम्बः, यथा च सूर्यस्यापि सूर्याकारः प्रतिबिम्बः । तस्म/ज्जीववदीश्वरोपि सर्वे वृत्तिज्ञानेनैव पश्यतीति सिद्धम्। ननु यधेवं जीवस्येवेश्वरस्यापि ज्ञानं वृत्त्य- धीनत्वेन व्यवहितं तर्हि जीववदीश्वरोपि ज्ञातैव भवेन्न तु साक्षी साक्षाद्दष्टत्वं हि साक्षित्वं 'साक्षाद्दष्टरि संज्ञाया' मित्यनुशासनादिति, मैतम् --- सत्यप्यविद्यावृत्तिव्यवधाने अन्तःकरणवृत्तिव्यवधानाभावेन साक्षित्व- मीश्वरस्य व्यपदिश्यत इति। श्रूयतेहि- 'अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुस्स श्रृणोत्यकर्ण' इति। नचैवं जीववदीश्वरस्यापि ज्ञातृत्वेसति भोक्तृत्वमपि स्यादिति वाच्य, जीववद्धोग्यतादात्म्याध्यास प्रयुक्तयोर्भोग्यविषयाहंममाभिमानयोरभावेनेश्वरस्याभोक्तृत्वात्। न च जीववदीश्वरस्याप्यज्ञाने सति कर्थ तदभाव इति वाच्यं, जीववदीश्वरस्याज्ञानावरणाभावात्। अत एवोश्वरो वश्यमाय इति, जीवो मयावश इति च व्यवहियते। ननु यदीश्वस्य साक्षित्वं व्यपदिश्यते तर्हि मुख्यः साक्षी क इति, उच्यते- प्रत्यागात्मैव साक्षीति तेन हि सर्वे बस्तु ज्ञातमज्ञातमपि स्वरूपचैतन्येन भास्यते- नहि तद्भासितस्य कस्यचिदपि वस्तुनस्सिद्धि :- तस्य हि सर्वावभासने विषये वृत्त्यपेक्षा नास्ति। एवं तस्य साक्षादेव सर्वावभासकत्वात्साक्षित्वं मुख्यमिति। नन्वन्तःकरणोपहितत्वात्परिच्छिन्नस्य जीवसाक्षिण: प्री:कर्थ सर्वावभासकत्वं, किंतु अज्ञानोपहितस्य ईश्वरसाक्षिणो ब्रह्मण एवेति, मैवम्-नित्यस्य प्रतीच: परिच्छि- त्रत्वायोगात्। साक्षिमेदस्याप्रामाणिकत्वात्पत्यगात्मैवाज्ञानोपहितो जीवेधरयोस्साक्षी, तस्यैव ब्रम्मेति नाम। प्रत्यग्व्रह्मणोर्हि नाममात्रभेदः। अन्तःकरणे प्रतीच उपलम्भादन्तःकरणोपहितत्व व्यवहार ः । वस्तुतस्त्वज्ञश्नोपहित एव- सर्वगतत्वात्प्रतीच :- 'येन सर्वमिदं तत'मिति हि गीत भगवता प्रत्यगात्मान- मुद्दिश्य- अज्ञानं अपरिच्छिन्नत्वात्सर्वगतं- साक्षिण एकत्वं च श्रुतिस्मृत्यादिसिद्धम्। तस्मात्मत्यगभिन्नं ब्रह्ैव साक्षि न जीवो, नापीश्वरः । तच सर्वे स्वत एवावमासयति न त्वन्यतः । इद च सर्वावभास- कत्वं प्रतीचो न ज्ञातृत्वं, किंतु सर्वस्याप्यस्ति भातीति व्यवहारविषयत्वापादकत्व, नास्ति न भातीति न्यवहारविषयत्वापादकत्वं वा। अत एवेद साक्षिचैतन्यं खवप्रकाशमित्युच्यते- सर्वध्यवहारहेतुप्रकाशरत्व

** 326 **

अज्ञानस्य ज्ञाननिवर्त्यत्वोपपतिः। ३०७

हि स्वप्रकाशत्वम्। इर्द च साक्षिचैतन्यमज्ञानोपहितत्वान्नास्ति न भातीति जीवानुभवविषयत्वाच्ाज्ञा- नावृतमिति व्यपदिश्यते, नतु वस्तुतस्तस्यावरणं, तथासति जगदान्ध्यप्रसङ्गात्। अहमज्ञ इत्यनुभवबला- ज्जीव च्चैतन्यमेवाज्ञानावृत न त्वीश्वरचैतन्यं, नापि साक्षिचैतन्यं, जीवदष्ट्या तु तत्सर्वमावृतमिव भवति, यथा बालदष्टया गगनं नीलमिव भवति तद्वत्। एतेनाज्ञान ब्रम्म तिरस्कृत्येत्यपास्तम्- ब्रह्मणोडज्ञान- तिरस्काराभावात्। अज्ञानस्य ज्ञाननिवर्त्यत्वोपपत्ति:। यदुक्तमज्ञानस्य काचादेरिव ज्ञानवाध्यत्वं न स्यादिति, तदसत्-दश्टन्तासम्प्रतिपते :-- जाग्रदनुभवसिद्धः, काचादिदोपः स्वमानुभवेन, समानुभवसिद्धश्च जाग्रदनुभवेन वाध्यत एवेति। नच जाग्रति काचाविदोषो न ज्ञानेन बाध्यते, किंतु भेषजसेवादिरूपकर्मणैवेति वार्च्य, कर्मणा दोषो निवृस इति ज्ञान जायते, तेन ज्ञानेन न दोषो बाध्यत इति, नच कर्मगा दोषे निधृते सत्येव तद्ज्ञान जायत इति वाच्य, ज्ञाानाधीनसिद्धिकस्य ज्ञेयस्य ज्ञानात्म्राविस्थत्ययोगात्। नहि केनाप्यज्ञांत वस्त्वस्तीति प्रतिपत्तु शक्यते- तस्माद्ज्ञेयस्य यदा प्रतीतिस्तदैव सत्त्वं, यथा रज्जुसर्पस्य- जाग्रति ज्ञेयस्य प्रतीतिसत्त्वादेव सत्त्वं सुपुप्तौ प्रतीत्यभावादेवासत्त्वम्। ननु यदा घटप्रतीतिस्व्दा घटसत्वं यदा तत्प्रतीतिनाशस्तदा घटनाश इति, प्रतिदिनमनन्ता घटा जायेरन्नश्येयुध्। नचेष्टापतिः- सोयं घट इति प्रत्यभिज्ञाविरोधादिति, मैवम्-अतिसादृश्यात्प्रत्यभिज्ञासिद्धिः- सेयं दीपज्वालेतिव्रदिति। ननु अन्तः- करणस्य चक्षुर्घटसन्निकर्षाद्धटाकारवृत्तिर्जायते, ततो घटश्ञन जायत इति कृत्वा शानात्माग्घटस्य सत्त्वं वाच्यमिति, मैवम्-यथा भ्रमस्थले युगपदेवाविद्याश्ञानाकारेणार्थाकारेण च परिणमते तथैत्र प्रमास्थले- प्यन्तःकरणमिति। तस्मात्सर्वे ज्ञेय प्रातीतिकमेव रज्जुसर्पकत्। भवतु वा काचादिदोषस्य कर्मण। निवृति :- न तावता अज्ञानस्य श्ञावान्निवृत्तौ काचिदनुपपततिः- नहि कचित्कश्चिद्दोपः कर्मणा निवृत्त इति सर्वत्र सर्वे दोषा: कर्मणैव निवर्त्या इत्यस्ति राजाशा। नच सत्यदोषः कर्मगैव निवत्यत इति वाच्यं, सत्यस्य निवृत्त्ययोगात्। नहि सत्यं ब्रह्म केनापि निवर्त्थते- निवर्त्थमानो वा रज्जुसर्पह्सत्यो भवति। ननु प्रासिभासिकदोषस्य ज्ञानान्निवृत्तावपि व्यावहारिकदोषस्य न ज्ञानान्निवृत्तिः, किंतु कर्मण एवेति, मैवम्-व्यावहारिकदोषाणामपि कामक्रोधादीनां ज्ञानान्निव्ृतिदर्शनात्। नचान्तरदोपाणां ज्ञानान्निवृत्तावपि बाहयदोषाणां ततो निवृत्तिरिति वाच्य, अज्ञानस्याप्यान्तरदोपत्वात्। आन्तर्र तमो- हयज्ञानम्। नच दोषाणां कामक्रोधादीनां गुणैरेव शमदमादिभिर्निवृतिन तु ज्ञानेनेति वाच्य, दोषस्या- ज्ञानस्य गुणेनैव ज्ञानेन निवृत्तिरिति तुल्यत्वात्। ज्ञानं अ्वन्तःकरणपरिणामत्वादन्तःकरणगुणः । नच ज्ञानं द्रव्यमेव न गुण इति वाच्य, तर्हि अज्ञानमपि द्रव्यमेव न तु दोष इति। नच द्रव्यस्य कर्मणैव निवृत्तिरन तु द्रव्येणेति वाच्य, द्रव्यस्य काष्ठत्य द्रत्येणाग्निना निवृत्तिदर्शनात्। नचाग्निसयोगक्रिययैव तत्र काष्ठनाश इति वाच्यं, अत्ापि ज्ञानसंयोगक्रिययैवाज्ञाननिव्वततिरिति। नच ज्ञानतत्ागभावयोरेव ** 327 **

३०८

विरोधो न तु ज्ञानाज्ञानयोरिति कृत्वा विरोधाभावेन न ज्ञानादज्ञाननित्ृतिरिति वाच्य, अज्ञानकर्मणो- रप्यविरोधस्य तुल्यत्वात्। अज्ञानप्रयुक्त हि कर्म, प्रत्युत ज्ञानकमणोरेव विरोध :- 'ज्ञानाग्निस्सर्वकर्माणि मस्मसात्कुरुतेर्डर्जने'ति गीतावचनात्। नचापवित्रकमणोSज्ञानानिवर्तकत्वेपि पवित्र कर्म तन्निवर्तक- मेवेति वाच्य, 'नहि ज्ञानेन सदशं पवित्रमिह विद्यत' इति परमपवित्रस्य ज्ञानस्यैवाज्ञाननिवर्तकत्वमिति। प्रत्युत पवित्रकर्मणोपि देवादिपवित्रशरीरहेतुत्वेनाज्ञानप्रवर्तकत्वमेव। नच परमपुरुषाराधनरूप कर्म देवादिशरीराहेतुत्वादज्ञानाप्रवर्तकमिति वाच्य, तस्यापि वैष्णवशरीरहेतुत्वात्। विष्णुमाराधितवन्तो हि वैकुण्ठं प्राप्य वैष्णव देहं प्रतिपद्न्ते। नच तच्छरीरमज्ञानाप्रभवमिति वाच्य, त्रिगुणात्मकत्वेन सत्त्व- मयत्वेन वा तस्याप्यज्ञानप्रभवत्व।दिति। किंच शुद्धात्कमणोऽशुद्ध कर्म निवर्ततांनाम तच्न शुद्धं कर्म कुतो निवर्तते। यदि फलभोगात्तर्हि सशरीरस्यैव कर्मफलमोगः 'अशरीर वा वसन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशत' इति अशरीरस्य सत्कर्मफलभूतप्रियभोगायोगात्। यदि सशरीरत्वं जीवस्य तर्हि विष्णुलोके सत्कर्मफल सुखमनुभूय कर्मक्षये पुनस्तत आवर्तत एवं। सत्कर्मक्षयेसति दिव्यदेहस्थित्ययोगात्। नच तत्कर्म तज्जन्यं शरीरं तत्कृतप्रियफलानुभवश्चेत्येतत्त्रयं नित्यमिति वारच्यं, कृतकर्य कर्मणो जन्ययो- शशरीरफलयोश्च नित्यत्वायोगात्। तस्मात्सत्कर्मणा दुप्कर्मनिवृत्तावपि जन्मादिलक्षणसंसारानिवृत्ते- स्तत्कारण।ज्ञानस्याप्यनिवृत्तिरेवेति कृत्वा ज्ञानादेवाज्ञानस्य सकार्यस्य निश्शेषनिवृत्तिः। तथाच प्रयोग :- अज्ञान शानान्निवर्तते- अध्यस्तत्वात् रज्जुसर्पवदिति। नच दृष्टान्ते प्रमाशानान्भ्मज्ञानस्यैव निवृत्तिर्नतु कस्यचिदर्यस्यासत्त्वादिति वाच्य, दार्ष्टान्तिकेपि तथैवेति। नहि भ्रान्ति विना ब्रक्मण्यज्ञानमिति कथ्ि- त्पदार्थोस्ति। नच ज्ञानादज्ञान निवर्तत इत्यत्र नास्ति मानमिति वाच्यं- 'तरति शोकमात्मवित्' 'शात्वा मां शान्तिमृच्छती'त्यादिश्रुतिस्मृतिपरामाण्यात्। 'घटाशानं घटज्ञानादथा लोके विनश्यति। तथाऽत्मज्ञानमात्रेण नश्यत्यज्ञानमात्मनः ॥ रज्जज्ञानविनाशेन रज्जुसर्पो विनश्यति। तथाऽडत्मा ज्ञाननाशेन संसारस्स विनश्यति' इति पुराणाच्च। कमणोऽज्ञानाबाघकत्व च पुराणे स्फुटमुक्तम्। 'अश्ञानवाधक कर्म न भवेदम्बुजेक्षण' इति। ननु सर्वत्रापि शानादशानस्य श्ञानाभावरूपस्यैव निवृत्तिरुक्ता तयोरेव विरोधात्- कर्मणा च तस्यैतानिवृत्तिरुक्ता तयोरविरोधात्- संसारश्वात्मस्वरूपापरिशानमूलकस्तस्य शानान्निवृत्तिरुचितैद- ज्ञाना- दशानाभावे नष्टे सति तत्कार्यस्य स्थित्ययोगात्। तस्माद्धावरूपाज्ञानस्य न ज्ञान/न्निवृत्तिरिति, मैवमू- कि कृतोयमात्मसरूपज्ञानाभावो यस्ससारस्व मूलं- यद्यशुद्धकर्मकृतस्तर्हि शुद्धकर्मणा तन्निवृत्तिर्भवेदिति कथ कर्मणो मुवत्यहेतुत्वम्। नच कमणो मुक्त्यहेतुत्वं कापि नोक्तमिति वाच्य, 'न कर्मणा न प्रजया धनेन, नास्त्यकृतःकृतेन, तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति, नान्य: पन्था विद्यतेयनाय, ज्ञानादेव तु कैवल्य, 'ज्ञानमेव महाविष्णो मोक्षसाधनमुच्यते। अत्मनः परमा मुक्तिर्ज्ञानादेव न कर्मणा ॥ तस्मान्न कर्मणा मुक्ति: कल्पकोटिशतैरपि। संसारदुःखतप्तानामात्मज्ञानामृताम्भसा॥। तापशान्तिर्नचान्येन सत्यमेव न संशयः। तत्न सायुज्यरूपाया मुक्तेम्साक्षात्तु साधन।। सम्यग्ज्ञानं न कर्मोक्तं न तयोश् समुच्चयः' इति। एतेन फर्म-

** 328 **

अज्ञाननिवृत्तिरेव मुक्ति: नतु वैकुण्ठलोकप्राप्तिरित्युपपादनम्। ३०९

ज्ञानसमुच्चयान्मुक्तिरित्यपि प्रत्युक्तम् । यदि तु प्रकृतिकृतस्तर्हि किं सा प्रकृतिस्सत्या उतासत्या ? आद्ये-प्रकृतेरनिवृत्तेरनिर्मोक्ष एवं । द्वितीये- भावरूपमज्ञानमभ्युपेतमेव या,असत्या प्रकृतिर्हि तत्। तस्याश्र न कर्मणा निवृत्तिरविरोधात्। नचाशुद्धायाः प्रकृतेश्शुद्धं कर्म विरोध्येवेति वाच्य, कर्मणIS- शुद्धप्रकृतिनिवृत्तावपि शुद्धप्रकृत्यनिवृत्तेः। नच संसारस्याशुद्धप्रकृतिकृतत्वात्कर्मणा तन्नाशे संसारनाश एवेति वाच्य, अशुद्धप्रकृत्यतिरिक्तशुद्धप्रकृतेरभावात्। नचास्ति शुद्धप्रकृतिर्दिव्यदेहादिहेतुरिति वाच्य, तर्हि संसारोप्यस्त्येव। देहवतः प्रियाप्रियापहृतिलक्षणमुक्त्यभावश्त्रुत्युक्तः खलु। ननु शुद्धप्रकृति- रीश्वरस्याप्यस्ति शुद्धसत्त्वप्रधानमायाया एव शुद्धप्रकृतित्वात्स च नित्यमुक्त इति कथ शुद्धपकृतिलामे जीवस्य मुक्त्यलाभ इति, मैवम्-ईश्वरस्यापि सायुज्यमुक्तिर्नास्तीति। नचैवं प्रियाप्रियाभ्यामपहत- स्येश्वरत्वं कथमिति वाच्यं, ईश्वरस्य देहवत्वाभावादशरीरो हीश्वरः। नचेश्वरो विष्णुर्दिव्यमङ्गलविग्रह एवेति वाच्य, तस्य विग्रहिणोऽनीश्वरत्वात्। नचैवमीश्वरवज्जीवोपि देहं विनैव शुद्धप्रकृत्युपहितो वर्तते मुक्ताविति वाच्यं, तर्हि सा परमा मुक्तिरनैव भवति, निरुपाधिकत्रह्मस्वरूपेणावस्थितिर्हि सायुज्य- लक्षणा परमा मुक्तिः, साच शुद्धप्रकृतिनिवृत्तिं विना न सम्भवति शुद्धप्रकृतेश्र शुद्धेनाशुद्धेन वा कर्मणा न निवृत्तिरिति, ज्ञानादेव तन्निवृत्तिः। अतएवोक्तं 'विदेहजननेऽज्ञाने ज्ञानान्नाशमुपागते' इति । न शुद्धप्रकृतेस्सत्यत्वाद्ज्ञानेन कर्मणा वा न निवृत्तिरिति वाच्य, यदि सा ब्रह्ममिन्ना तर्द्यसत्यैव। यदि म्रक्ाभिन्ना तर्हि तदनिवृत्तावपि न कैवल्यानुपपत्तिरिति। किंच अशुद्धप्रकृतेरपि न शुद्धकर्मणा निधृत्ति: अशुद्धप्रकृतिर्नाम मलिनसत्वप्रधाना। अविद्या अहमज्ञ इत्यनुभवसिद्धा- तस्याश्च भ्रमहेतुत्वेन प्रमाण- ज्ञानेनैव निवृत्ति:, प्रमाणज्ञान हि भ्रमं, तदुपादानमज्ञान च निवर्तयति- यथा रज्जुज्ञान प्रमाणजनितं निवर्तयति सर्पश्रमं तद्धेतुमज्ञानं च। नहि कर्मणा त्रमनिवृत्तिः- भ्रमस्यानिवृत्तौ तद्धेतोरज्ञानस्य वा निवृत्ति :- तस्माद्ज्ञानमेव भावरूपाज्ञानस्य निवर्तकं, नतु कर्मेति स्थितम्। अज्ञाननिवृत्तिरेव मुक्ति: नतु वैकुण्ठलोकप्राप्तिरित्युपपादनम्। ननु जीवस्य अशुद्धप्रकृतिसंसर्ग एव बन्धः शुद्धप्रकृतिसंसग एव मोक्षः। तत्र देवादिचतु- विधदेहाकारपरिणता प्रकृतिरशुद्धा- सा ब्रह्माण्डे वर्तते। वैष्णवदेहाकारपरिणतप्रकृतिश्शुद्धा, सा ब्रम्माण्डादुपरि विष्णुलोके वैकुण्ठे वर्तते। शुद्धप्रकृतिपाप्तिश्च विष्ण्वाराधनरूपकर्मणस्सम्भवति। वैकुण्ठं प्राप्तथ् न पुनरावर्तते- 'आव्रह्मभुवनालोकाः पुनरावर्तिनोर्जु'नेति गीतावचनादपुनरावृततिश्शब्दादिति सूत्राथ। तस्मात्कर्मैव परमपदप्रापक, नतु ज्ञानमिति, मैवम्-देवदेहाकारपरिणतप्रकृतिश्शुद्धा, मनुष्याद्याकारपरिणतप्रकृतिरशुद्धा, सा मर्त्यपाताललोकयोरस्ति खर्गेतु शुद्धा, ब्रह्माण्डादुपरि किमपि नास्ति। सर्वेषां लोकानां ब्रह्माण्डान्तःपातित्वात्। सच सवर्गलोको ज्योतिष्टोमादिविहितकर्मणा प्राप्यत इति मीमांसका एव जयिनो भवेयुः। यदि विष्णुलोक इन्द्रलोकवत्कर्मणा प्राप्यते, तर्हि सोऽनित्य एव भवेत्- 'तधथेह कर्मचितो लोक: क्षीटते एवमेवामृत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयत' इति थ्रुतेः। तस्मा- त्कर्मक्षये रूनि तं तं लोक गतास्ततस्ततः पुनरावर्तन्त एव। 'आव्रह्मभुवना'दिति गीत हि ब्रह्मलोकएव

** 329 **

३१० श्री शङ्कराशक्करभा्यविमशः ।

ब्रह्मविष्णुरुदनामकत्रिमूर्तिनिवासस्थानम्। तद्धतस्यापुनरावृत्तिस्तु ज्ञानात्कैवल्यप्राप्तौ सत्येव, यथास्मिन् लोके विदुषः। अतएवापुनरावृत्तिश्शब्दादिति स्मर्यते- सर्वाहि गतिरागतिफलितैव। नचैवं ब्रह्म प्राप्तोपि पुनरावर्ततेति वाच्यं, सर्वव्यापिनो ब्रह्मणस्सकाशादागत्ययोगात्। नचैवं ब्रह्मपाप्तिरपि दुर्वचैवेति वाच्य, इष्टापत्ते:। अज्ञानादप्राप्तमिव स्थितं ब्रह्मज्ञानात्प्राप्तमिव भवतीति मुख्यप्राप्त्यभावात्। अतएव ज्ञाना- त्राप्यमाणस्य कैवल्यस्य नानित्यत्वदोष :- कैवल्यसत्त्वे प्रमाणादीनि च दर्र्शितानि। यद्यपि दुक्तविधया वैकुण्ठपापक कर्मैव, तथापि न तत्प्राप्तिर्मुक्ति :- अज्ञानान्मुक्तेरेव मुक्तित्वा- द्वैकुण्ठे च शुद्धप्रकृतिरूपाज्ञानसत्त्वात्तत्निवृत्तेः कर्मणाऽजातत्वादिति। नच ज्ञानाभाव एवाज्ञान, स बैकुण्ठे नास्तीति वाच्यं, किं वैकुण्ठगतानां लक्ष्मीविष्णुगरुडादिविषयकविशेषज्ञानानि सन्ति उत न? आद्ये तत्तद्शानप्रागभावाभावे कर्थ तत्तद्शानोदयसिद्धिः। नच तानि नित्यज्ञानानीति वाच्यं, युगपदेकस्मिन्नेव पुरुषे नानाविषयकशानस्थित्ययोगात्। इश्वरेपि तादृशनित्यश्ञानसत्त्वस्य विप्रतिपत्र- त्वात्। नच ज्ञानसंकोचरूपज्ञानप्रागभावोस्ति मुक्ताविति वाच्यं, ज्ञानसंकोचस्य मुक्तावभाव एवं भवद्धि: प्रतिपादित इति तद्विरोधात्। तस्माद्ज्ञानप्रागभावनिवृत्तिरपि कैवल्यं प्राप्तस्यैवेत्यलं शाख/चंक्रमणेन। तस्माद्यावहारिकसत्यस्याज्ञानस्य निधृत्तिर्व्याव हारिकसत्यात्प्रमाणज्ञानाद्गवति- यथा व्यावहारिकसत्याग्नि- निवृत्तिर्व्यावहारिकसत्यजलादिति ॥ चिद्ूपस्य ब्रह्मणः अज्ञानेन स्वरूपतिरस्कृत्यभावनिरूपणम्। अथ यदुक्तं खानुभवस्वरूपस्य ब्रह्मण: स्वरूपतिरस्कृतिमन्तरेण साक्षित्वापादनायोगात् अतिर- स्कृतस्वरूपस्यैवासाक्षित्वापादने ब्रह्मणः ानुभवैकतानता च न स्यादिति, तदसत्-अज्ञानानुपहितस्य अज्ञानावृतस्य च ब्रह्मण: साक्षित्वायोग :- अज्ञानोपहितमज्ञानानावृत तु प्रत्यग्रूप ब्रह्म साक्ष्येवेति। सच सर्वावभासकः प्रत्यगात्मा अनुभवरूप एव- अनुभवेनैव सर्वस्य मास्यमानत्वात्- स्वानुभवेत्यत्र स्वपद तु प्रागेव प्रत्युक्तम्। अथ यदुक्त अपिच अविद्यया ब्रह्मणि तिरोहिते तद्गक् न किश्चिदपि प्रकाशते? उत किंचित्प्रकाशते? आद्ये- प्रकाशमात्रस्वरूपस्य ब्रह्मणो प्रकारी तुच्छतापत्तिरसकृदुक्ता। द्वितीये -- सचिचिदानन्दैकरसे ब्रह्मणि कोयमंशस्तिरस्क्रियते, को वा प्रकाशते, निरंशे निर्विशेषे प्रकाशमात्रे वस्तु- न्याकारद्वयासम्भवेन तिरस्कार: प्रकाशस्य युगपत्र सङ्गच्छेते इति, तदप्यसत्-ब्रह्म प्रकाशते न वेति विकल्प एव तावद्दुष्कर :- प्रकाशरूपत्वाङ्गह्मणः । नद्यनुन्मत्तः कोपि प्रकाशः प्रकाशते वा नवेति विकल्पयति, तथा निर्विशेष ब्रह्म अज्ञानावृत सत्किश्िदपि प्रकाशते नवेति विकल्पोप्ययुक्तः, निर्वि- शेषस्याज्ञानावृतत्वस्यैवासम्भवात्। निर्विशेष ब्रझ्माज्ञानावृतमिति हि विप्रतिषिद्धम्। तथा निरंशे ब्रह्मणि कोंशस्तिरस्कृतः, कश्चांशः प्रकाशते इति विकल्पनमप्ययुक्त- ब्रह्मणो निरंशत्वादेव। नहि निरंशं निर्विशेष प्रकाशमात्रं च ब्रह्माज्ञानावृतमित्यम्गाभिरुक्त, येन त्वमेवमस्मान् प्रष्टुमर्हसि, परं तु यावद्यवहारं सविशेषमेव * ब्रम्मसाज्ञानत्वाद्वस्तुतस्तु निर्विशेषम ज्ञानाभावादित्युक्तम्। सविशेषस्य च त्रक्षण: कचित्कस् चिद्धिशेषस्य प्रकाशः कस्यचित्तिरस्कारथ् भवेतां युगपदेव। यदा यस्य विशेषस्य

** 330 **

शून्यवादप्रसक्ति :- तन्निराकरणं च। ३११

प्रतीतिस्तदा स विशेष: प्रकाशत इति, यदा तु यस्य न प्रतीतिस्तदा स तिरोहित इति च प्रत्ये- तव्यम्। एवं सति सुपुप्तौ सुखाज्ञानसाक्षिव्यतिरिक्तानां सर्वविशेषाणामावृतत्वमेव, जाग्रति तु अहमज्ञ ईश्वरो न भाति घटो न स्फुरतीत्याध्यनुभववलात्तत्तद्विशेषस्याज्ञानावृततवं बोध्यम्। यद्यपि अज्ञानावृत्तत्वं ब्रह्मण एव नतु विषयविशेषस्य, तथापि तत्तद्विषयविशेषावच्छिन्नस्यैव ब्रह्मण आवृतत्वं, न निर्विशेषस्येति वेद्यम्। ननु सविशेषं चैतन्यमावृतमिति पक्षेपि विशेष्यांशस्य चैतन्यस्यैवावृनत्वच्चैतन्यस्य च प्राकशत्वा- त्तुच्छत्वमेव प्राप्तं ब्रह्मण इति, मैवम्-यो विशेषो न भाति तद्विशेषावच्छिन्नचैतन्यस्यावृतत्वेपि यो भाति तद्विशेषावच्छिन्नचैतन्यस्यानावृतत्वेन चैतन्यतुच्छत्वाभावात्। वस्तुतस्तु घटो भातीति व्यवहारो यथा अनावृतघटावच्छिन्नचैतन्यानुग्रहप्रयुक्तः, तथा घटो न भातीति व्यवहारश्रावृतघटावच्छिन्नचैतन्यानु- गहप्रयुक्त इति कृत्वा अनावृतमिवावृतमपि चैतन्यमस्त्येवेति न चैतन्यतुच्छता चैतन्यस्वरूपातिरिक्तत्वा- व्यवहारात्मकप्रकाशस्येत्यसकृदुक्त प्राक्। तस्मादेकमपि चैतन् यमज्ञान ुा वििनं ् चि शे (विषये) अज्ञानावरणादप्रकाशं, कचित्तदभावात्प्काशमानं च भवति। तदुक्त पराशरेण- 'विज्ञानमेक निजकर्म मेदविभिन्नचित्तर्बहुधाऽभ्युपेत'मिति। एतेन- अविषये निर्विशेषे प्रकाशमत्रे ब्रह्मणि स्वरूपे प्रकाशमाने तद्वतकतिपयविशेषा प्रतीतिरूपमवैशधं नामाज्ञानकार्ये न सम्भवतीति प्रत्युक्तम्-याव- व्यवहारं सविशेषमेव ब्रम्मेत्युक्तत्वात्। ननु सविशेषे ब्रह्मणि तद्गतकतिपय विशेषाप्रतीतिरूपमवैशधमविद्याकार्य सम्भवतु नाम- इदमवै- शघं किं तत्त्वज्ञानान्निवर्तते नवा? अनिवृत्तावपवर्गाभावः। निवृत्तौ च वस्तु किरूपमिति विवेचनीयम्- विशदस्वरूपमिति चेचद्वस्तु प्रागस्ति नवा? अस्तिचेदविद्याकार्यमवैशर्धं तन्निवृत्तिश्र न स्यातां- नोचे- न्मोक्षस्य कार्यतयाऽनित्यता स्यात्, मैवम्-तत्त्वज्ञानात्सविशेषत्रह्मगतास्सर्वेपि विशेषा निवर्तन्ते- विशेषहेतोरज्ञानस्यैव निवृत्त्वात्। अतोपवर्गसिद्धिः। तच निर्विशेषं ब्रम्म ज्ञानाआगप्यस्ति, अज्ञा- नात्तु तत्सविशेषमिव प्रतिभाति, तस्य च निवृतिर्ज्ञानादिति न निर्विशेषत्रह्ममावरूपमोक्षस्य कार्यत्वम्। नच निर्विशेषे ब्रह्मणि कथमज्ञानसत्त्वमिति वार्च्य, अज्ञानादेव गगने नीलवदिति। नचाज्ञानस्यैव कथमज्ञानहेतुत्वमिति वाच्य, अज्ञानस्य स्वपरनिर्वाहकत्वस्योक्तत्वादिति। नचाज्ञानस्य कश्चिदाश्रयो न सम्भवतीति वाच्यं, यस्सर्वस्याप्याश्रयस्स एवाज्ञानस्यापीति। नच सर्वस्याज्ञानावच्छिन्नं ब्रम्माS्डश्रय इति वाच्यं, अज्ञानस्यापि तदेवेति। नचाज्ञानोत्पत्तेः प्राक्कर्थ ब्रसाज्ञानावच्छिन्नं भवेदिति वाच्य, अज्ञानस्यानादित्वेन प्रकृतप्रश्नासम्भवात्, कालस्याज्ञानकार्यत्वेनाज्ञानात्प्रागिति वक्तुमशवयत्वाच्। एतेनाश्रयानिरूपणादज्ञानस्यासम्भव इति प्रत्युक्तम् ॥ अविद्यारूपदोपस्यापरमार्थत्वे तादृशदोषमूलभ्रमाधिष्ठानस्य ब्रह्मणोऽपि अपारमार्थ्य- प्रसक्त्या शुन्यवादप्रसक्तिरित्याक्षेप :- तन्निराकरणं च। अथ यदुक्त-अपरमार्थदोषमूल्रमवादिना निरधिष्ठानम्रमासम्भवोपि दुरुपपाद :- भ्रमहेतुभूत- दोषदोषाश्रयत्ववदघिष्ठानापारमार्थ्येपि भ्रमोपनत्तेः। ततश्र सर्वशून्यत्वमेव स्यादिति, तदप्यसत्-

** 331 **

३१२

अपरमार्थयोरपि दोषदोष।श्रयत्वयोस्सतोरेव भ्रमोपपत्तिरिति कृत्वा दोषदोषाश्रयत्वाभाववदधिष्ठानाभावेपि भ्रम उपपद्यत इति वक्तु न शक्यते। नच पारमार्थिकाघिष्ठानाभावेपि भ्रमस्सम्भवति-पारमार्थिकदोष- दोषाश्रयत्वाभाववदिति वदाम इति वाच्य, इष्टापत्ते :- नहि वयमधिष्ठाने पारमार्थिके सत्येव भ्रमस्सम्भव- तीति ब्रूम :- अपारमार्थिकरज्ज्वाद्यधिष्ठाने सर्पविश्रमोदयदर्शनात्। किं तु निरधिष्ठाना विश्रान्तिर्न सिध्यतीति ब्रम :- नहि रज््वाद्यधिष्ठानाभावे सर्पादिश्रमस्सम्भति, तस्मान्निरधिष्ठानभ्रमासम्भवस्सूपपाद एवास्माकम् । ननु सर्पाध्यासाधिष्ठानरजोरिव अज्ञानाध्यासाधिष्ठानव्रक्मणो्यपारमार्थ्यमेव वेदध्यासाधिष्ठा नत्वाविशेषात्। ततश्र सर्वशून्यत्वमेव स्याड्रह्णा सह सर्वस्याप्यपरमार्थत्वेनासत्यत्वादिति, मैवम्- अधिष्ठानसत्तयैवारोप्यस्य सत्तालाभो नतु खतः- तथाचारोप्यस्य.ज्ञानादेजगतः प्रतीयमाना सत्ता अज्ञानं सत्-जगत्सत्-जीवस्सन् ईश्वरस्सन्नित्येवरूपा अधिष्ठानब्रह्म सत्तैव-ब्रम्मणश् सा सत्ता स्वाभाविकी- ब्रह्मणोन्यत्राध्यस्तत्वस्याश्रवणात्, अनवस्थादोषेणासम्भवाच्च। तस्मादधिष्ठानस्य ब्रह्मण: पारमार्थिकस्य सद्रूपस्य परिशेषान्न सर्वशून्यत्वप्रसङ्गः । नच शून्यमेवाज्ञानादेरधिष्ठानमस्त्विति वाच्य, शून्यस्य शश- श्रृङ्गादेः कमप्यध्यासं प्रत्यधिष्ठानत्वादर्शनात्, अधिष्ठानत्वस्य भावघर्मत्वाच्छून्यस्य चाभावरूपत्वादिति। यद्यसदुरूपं शून्यमेवाधिष्ठानं भवेत्तर्हि असदित्येवाध्यस्त प्रतीयेत, नतु सदिति। नचाधिष्ठानस्यासत्त्वे- प्यध्यस्त सद्धवेदिति वाच्यं, तथा लोकेऽदर्शनात्। नचाध्यस्तस्य मिथ्यात्वमपि लोके न दृष्टमिति- वार्च्य, रज्जुसर्पादेरध्यस्तस्य मिथ्यात्वं सम्प्रतिपत्नमेवेति। नच सन् सर्प इति प्रतीयमानस्य रज्जुसर्पस्य कथ मिथ्यात्वमिति वाच्य, नार्यं सर्प इति ज्ञानेन तस्य वाघसद्धावादेवेति। नचैवं जगतो ज्ञानेन बाघा- दर्शनात्कथ मिथ्यात्वमिति वार्च्य, अद्वैतव्रह्मसाक्षात्कारेण जगद्वाघदर्शनात्। तथा च श्रुतं- 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन के पश्ये'दिति। समाधौ विदुषामनुभवसिद्धोक्ययमर्थः। तस्माद्विघादशायां ब्रक्रमण एकस्यैव सत्त्वात्तद्धिन्नस्याभावाच्च, ब्रह्मैकमेव पारमार्थिक सदिति न शून्यवादसिद्धिः, नापि द्वैतवादसिद्धिः । यदत्रोक्तं सुदर्शनेन-दोषदोषाश्रयत्वयोरपारमा्थ्ये न अ्रमोपपत्तिरिति, तदसत्-रज्जुसर्पादौ तयोरपारमार्थ्येपि भ्रमदर्शनात्- नहि रज्जुसर्पजनकाविद्यादिदोषा: परमार्थाः। नचाघिष्ठानमप्यपरमार्थ एवेति वाच्य, रज्जुमात्रं न सर्पाध्यासाधिष्ठान, किंतु रज्जववच्छित्नं चैतन्यम्। तत्र विशेषणस्यापार- मार्थ्येर्पि विशेष्य परमार्थ एवेति कृत्वा सर्वत्राप्यध्यासेप्वधिष्ठानं परमार्थ एवेति-चैतन्यस्यैवाधिष्ठानत्वात्। तच् सर्पाध्यासाधिष्ठानं चैतन्यमज्ञानोपहितमेव-निर्विशेषस्याधिष्ठानत्वायोगात्। तस्माज्जगदूपकार्याध्यासा- न्यथानुपपत्त्यापि साज्ञानमधिष्ठान ब्रह्म सिद्धमित्यज्ञानस्य भावरूपस्य सिद्धिः । 'न किंचिदवेदिष' मिति सुप्तोत्थितपरामर्शादपि भावरूपाज्ञानसिद्धिरिति निरूपणम्। किंच सुप्तोत्थितस्य न किंश्चिदवेदिषमिति परामर्शादपि मावरूपाज्ञानसिद्धिः- तथाहि- अवेदिष- मिति भूते लडप्रयोगाननेदं ज्ञानमनुभवः, कि तु अद्राक्षमिति वत्स्मरणमेव- स्मरणेचानुभूत एवार्थो विषयो भवति, नत्वननुभूत :- अनुभवजन्यसंस्कारजन्यत्व नियमात्स्मृतेः। नचानुभूतोर्थोडज्ञान मावरूपमेव स ** 332 **

न किश्चिदवेदिषमिति सुप्तोस्थितपरामर्शादपि भावरूपाज्ञानसिद्धिरिति निरूपणम्। ३१३

तस्यैव स्मर्यमाणत्वात्। नच ज्ञानाभाव एवेति वाच्यं, अज्ञानानुभवरूपज्ञानसत्त्वरेन ज्ञानामावस्थित्ययो- गात्। नचाज्ञाने सत्यपि ज्ञानस्थितिरयुक्तेति वाच्य, कि चैतन्यरूपज्ञानस्थितिरयुक्ता ? यद्वा वृविरूप- ज्ञानस्थिति: ? नादः- चैतन्याज्ञानयोरविरोधस्योक्तत्वात्। द्वितीये- किमविद्यावृत्तिस्थितिरयुक्ता ? यद्वा अन्तःकरणवृत्तिस्थितिः ? नाद्यः- अविद्यावृत्त्यविद्ययोरविरोधात्। द्वितीये-किमन्तःकरणस्य प्रत्यगमिन्न- बभ्ाकारावृत्तिन स्थातुमर्हा ? यद्वा अज्ञानाकारा ? उत अज्ञानजन्ययत्किश्वि द्विषयाकारा ? नादय :- तद्वृत्तौ सत्यामज्ञानमेव न स्थातुमर्हमिति। न द्वितीयतृत्तीयावविरोधात्। सुप्तौ चान्तःकरणवृत्तिर्ना- स्त्येव। अविद्यावृत्तिरेवास्ति तम्याश्राज्ञाने सत्येव स्थितिर्यक्तेति। अज्ञानस्य चानुभविता तदवच्छिन्नः प्राज्ञएत, प्राज्ञस्य चोपाधिरन्तःकरणसंस्कारविशिष्टमज्ञानं, सच संस्कारात्मतां विहाय पुनः सख्भानं प्राप्तेनान्त:करणेन विशिष्टमज्ञानमुपाधीकृत्य विशस्सन् सुप्तौ स्वानुभूतमज्ञानं स्मरतीति न स्मरणानुपपत्तिः। सौपुतिकाज्ञानानुभवस्य निर्विकल्पकत्वं च तदा त्रिपुट्या स्फुटमप्रतिमानादेव। वम्तुतो निर्विकल्पर्क ज्ञान चैतन्यमेव्रेति प्रागेवोक्तम्। एतेन निर्विकल्पकस्य कर्थ प्रतिसन्धानमित्यपास्तम्। ननु सुप्तौ अज्ञानविषयक ज्ञानमिव ज्ञानाभावविषयक ज्ञानमपि सम्मनति, विशेषज्ञानाभाव- विषयकसामान्यज्ञानसम्भवादिति, मैवम्-विशेषज्ञानाभावस्य ज्ञानविशेपरूपपतियोगिसापेक्षत्वांत्मति- योगिनश्च सुप्तौ सत्वे सुप्तिव्याघातादिति। नचैवमज्ञानमपि प्रतियोगिसापेक्षमिति वाच्य, घटादिविशेषा- ज्ञानस्य प्रतियोगिसापेक्षत्वेपि अज्ञानसामान्यस्यातथात्वात्। यदुक्त सुदर्शनेन-अज्ञानस्य ज्ञाना- न्यत्वाद्ज्ञानसापेक्षत्वमिति, तत्प्रागेव प्रत्युक्तम् -- अज्ञानशब्दव्युत्पत्तर्ज्ञानसापेक्षत्वेपि तदर्थस्य न तदिति। तस्मान्न किश्विदवेदिषमिति स्मरणादपि भावरूपाज्ञानसिद्धिः। यदतोक्त सुदर्शनेन-न किश्चिदवेदिषमिति ज्ञान न स्मरणं, किं तु अस्मरणलिज्ञकं ज्ञानाभावविषयमनुमितिरूपम्। नचास्मर- णस्याननुभवव्याप्यत्वाभावात्पथि गच्छता स्पृष्टतृणाद्यस्मरणे न व्यभिचार इति वाच्य, अन्यव्यासङ्गादि- संस्कारविरोध्यभावविशेषितस्यास्मरणस्य व्यभिचाराभावात्- 'तदन्यधीरतात्पर्ये पटुत्वविरहो धियः । दुःख्ातितीत्रमुन्मादो नाभ्यासो दीर्घकालता॥ एतैश्चादृष्टवैगुण्यं कल्प्यं संस्काररोधिषु। एतेप्दस- त्स्वस्मरणाद्ज्ञानाभावोऽनुमीयते ॥' इति, नैतयुक्तम्-घटमहमद्राक्षमित्यस्येव न किश्विदहमवेदिषमित्यः्य च ज्ञानस्यानुमितिरूपत्वाभावात्। व्यापिज्ञानजन्यं ज्ञानं हनुभवः- नात्र किश्विद्यापिज्ञान दश्यते स्मर्यते वा, नहि सुप्तोत्थितः सुप्तौ मम यस्य कस्यापि विषयस्यानुभवो नासीदस्मरणादित्यनुमिनोति, कि तर्हि न किश्चिदवेदिषमित्येव प्रत्येति। नच सुप्तोत्थितो स्मरणाल्लिङ्गादेव सुप्तौ न किश्विदहमवे- दिषमिति प्रत्येतीति कृत्या अनुमितिरेवेयमिति वाच्यं, अनुभूतस्यैव संस्कारविरोधिसत्त्वादम्मर्ण, नत्वननु- मूतस्येति नियमासिद्धया अस्मरणस्यानुमितिलिङ्ग त्वाभावात्। नच संस्कारविरोध्यभावविशेषितमस्मरण- मनुभूतम्यैवेति वार्च्य, अननुभूतस्याप्यर्थस्य संस्कारविरोध्यभावविशेषितमस्मरणमस्त्येवेति। नचाननु- भूतार्थस्य सस्कारस्यैवाभावो न तु संस्कारविरोध्यभाव इति वाच्यं, संस्कारस्यैवाभावे कुनः पुनस्तद्विरो ध्यमावाभाव इति। भवतुनाम अनुभूतस्यैवास्मर्ण स्मरणजनकम्यानुभवजन्यस्य संककारस्य वयामक्गादिना ** 333 **

३११ श्री शङ्कराशक्करभाष्यविमर्शः ।

प्रतिवद्धत्वात्तथापि न तवेष्टसिद्धि :- ज्ञानं नासीदित्यनुमितिगम्यस्य शानामावानुभवस्य सुत्तौ सत्त्वात्। तदभावे ज्ञानाभावस्याननुभूतत्वादेवास्मरणमिति कृत्वा अस्मरणलिङ्गेन ज्ञानाभावोऽनुमातुमशक्य एवं। ज्ञानाभावानुभवस्य सत्त्वाभ्युपगमे तुन सुप्तौ ज्ञानाभावसिद्धिः- ज्ञानाभावानुभवस्य ज्ञानत्वात्ं। नच सुप्तौ सामान्यज्ञानसत्त्वेपि विशेषज्ञानस्यासत्त्वाद्विशेषज्ञानाभावोऽनुभूतोस्त्येवेति वाच्य, कि सर्वेषां विशेष- ज्ञानानां प्रागभावास्सर्वेपि सुप्तावनुभूताः ? उत कतिपयविशेषज्ञानपागभावा एव? नाथः- असर्वज्ञस्य जीवस्य सर्वानुभवायोगात्। द्वितीये-के ते कतिपये? यानि विशेषज्ञानानि यस्य जीवस्य भवितुमर्हन्ति भूतपूर्वाणि च तस्य जीवस्य तेषां प्रागभावाः कतिपये इतिचेतर्हि विविधप्रागभावगोचराणि तानि विशेषज्ञानान्येवेति कर्थ सुप्तौ विशेषज्ञानाभावोऽनुमातुं शक्यते। कि च सुप्तौ विशेषज्ञानपागभावा एव सन्तीत्ति कर्थ वक्तुं शवयते। विशेषज्ञानप्र्ध्वसाभावाश्च सन्त्येव- प्रध्वंसाभावाः खलु नित्याः । एवं विविधप्रध्वंसाभावगोचराण्यपि विशेषज्ञानानि सुसौ सन्ति। एवं ज्ञानप्रागभावज्ञानप्रध्वसाभावविषय- नानाविधविशेषज्ञानसत्त्वे सुप्तेरेव व्याघातः- सर्वेषामप्यभावानाममावत्वादेकत्वमितिचेत्तर्हि सर्वेषां शनानां ज्ञानत्वादेकत्वं किं न स्यात्, यदि ज्ञानाभावसत्त्वेपि न तद्विपयज्ञानसत्त्वमित्युच्यते तर्हि ज्ञानाभावस्यासत्त्वमेव भवेत्। नह्यशायमानं वस्तु अस्तीति प्रतिपत्तु शक्यं, तथासति शशशङ्गमप्यस्तीति प्रतिपत्तुं शक्येत। किंच जाम्रत्यपि प्रागभावस्य कार्यलिङ्गगम्यत्वेनानुभावाविषयत्वे कथ सुपुप्तौ ज्ञान- प्रागभावानुभवस्स्यात्। अनुभूतस्य हि ज्ञानाभावस्यास्मरणलिङ्गेनानुमितिस्सम्भवतीत्युक्तम्। नच शानप्ध्वसाभावो जाम्रत्यनुभवविषय एवेति कृत्वा स एव सुपुप्तावनुभूत इत्युच्यत इति वाच्य, जाग्रति मम घटशानं नष्टमिति प्रतीत्या ज्ञानप्ध्वसस्यानुभूतत्वं वव्तुं शक्यतां नाम सुपुततौ तु तादृशपरती- त्यभावात्तत्सत्वे सुषुप्तिव्याघातान्न जानप्रध्वंसाभावोऽनुभूत इति वक्तु शक्यते। नच शान नष्टमिति सामान्यप्रतीतिरस्तीति वाच्यं, ज्ञान नष्टमिति शानस्यापि सत्वे सुषुप्तौ श्ञानाभावासिद्धेः। तस्मा- दस्मरणात्सुप्तौ ज्ञानाभावोऽनुमातुं न शक्यते। ननु तर्हि सुप्त्यपगमक्षणोदितज्ञानरूपकार्यलिङ्गेन सुप्ौ ज्ञानाभावोऽनुमीयते, नतु सुप्तावनुभूत- इत्युच्यते, अनुभवित्रनुभाव्यानुभव रूपत्रिपुटीसत्त्वे सुपिव्याघातादिति। नैतदपि युक्तम्-न किंचिदवे- दिषमिति ज्ञानेन सुप्त्यपगमक्षणोदितेन कार्येण लिङ्गेन तद्ज्ञानपागभावोऽनुमीयतांनाम कर्थपुनस्सर्वेषां ज्ञानानां प्रागभावानुमानमिति। किंच न किंचिदह जानामीत्येव ज्ञानमुदेतुमर्है नत्ववेदिषमिति-अनुभवस्य तत्कालीनत्वेन भूतकालवाचिधातुप्रयोगायोगात्। तस्मातसुप्तावज्ञानानुभवोस्ति- स एवोत्थितेन प्रत्यमि- ज्ञायते न किंचिदवेदिषमित्येवमवश्यमभ्युपेयमकामेनापि गत्यन्तराभावात्। नच सुप्तावनुभवसत्त्वे सुपि- व्याघात इति वाच्यं, सुखाज्ञानातिरिक्तविषयानुभवसत्त्व एव सुप्तिव्याघातः, नतु सुखाकाराज्ञानाकार- सामान्यानुभवसत्त्व इति। किंच अनुभवितुरहक्कारस्य सत्त्व एव सुप्तिव्याघातो नतु प्राज्ञस्य सत्त्वे। नच प्राज्ञोप्यनुभवितैवेति वाच्यं, अनुभवितैव प्राज्ञः परंतु न तस्याहंग्रहः। अत एवाहमज्ञानमनुभवामीत्यनुभव- समये प्रतीत्यभावः। एतेनानुभवसमये एवाविदितस्याज्ञानत्य कर्थ स्मरणमिति प्रत्युक्तम्। तरमा-

** 334 **

भावरूपाज्ञाने अनुमानस्थापि प्रमाणतयोपपादम्। ३१५

दसुपुप्तौ प्राज्ञेनानुभूतत्वादेवाज्ञानस्य सुप्त्यपगमे विश्वेन न किचिदवेदिपमिति स्मरणोपपत्तिः- अननुभूता- अस्य स्मरणायोगात्, ज्ञानामावस्यानुभ्तत्वानुपपत्या स्मरणायोगाचचति सिद्धमनुभवनलाइ्ववरूपमज्ञानम्॥ भावरूपाज्ञाने अनुमानस्यापि प्रमाणत्वोपपादनम् । न केवलमनुभवादेव, किंतु अनुमानादपि भावरूपमज्ञानं सिध्यत्येव तथाहि- प्रमाणज्ञानं स्वविष-

दनुमानेनाज्ञानस्य न सिद्धिः, किंतु मरागभावस्पैचेति वा्च्य, परागभावस्य परपरिकल्पितस्य विषयावारकरवा- योगात, अभावर्वेन शशशृङ्गवदवस्तुत्याच्च इति। ननु दुष्टमिदमनुमानं-अज्ञानेष्यनभिमताज्ञाना- न्तरसाधनेन विरुद्धत्वाद्वेतोः । तत्नाज्ञानानतरासाधने हेतोरनैकान्यं, साधने च तदज्ञानमशानसाक्षित्व निवास्यति- ततश्राज्ानकल्पना निष्फला स्यात्। दृष्टान्तश्र साधनविकल :- दीपप्माया अप्रकाक्षितार्थ-

घटो न प्रकाशते। दीपेनान्धकारस्येव ज्ञानेनाज्ञानस्य नाशे सति तु प्रकाशते। अज्ञान तु नैवे केनचिदावृतत्यान्त प्रकाशते, किंतु स्वाभाबिक एव तस्याप्रकाशः । यथा अन्धकारोन्येनावृतोपि खत एव न प्रकाशते-नहि घटोन्धकारेणेवान्घकारोन्येनावृत इति वक्तु शकपते। यद्यप्पन्धकारोप्पशाने- नावृत एव तथापि लोकदष्टघेदमुक्तमिति बोध्यम्। किंच चैतन्याज्ञानयोरविरोधेपि प्रमाणज्ञानाज्ञानयो-

तदज्ञानावरणमज्ञानान्तर कल्प्येत। किंतु प्रमाणज्ञानमज्ञाननाशकमेव । पूर्व दर्शितोऽज्ञानानुमवस्तु अविद्यावृत्तिज्ञानकृत एव । अहमज्ञ हत्यनुभवोपि अविद्यावृत्तिकृत एव। बद्धा अविद्याकारपरिणतान्तः- करणवृत्तिकृतो भवतु, तथाप्यप्रमाणज्ञानमेव। अत एव न तक्ष्मादज्ञाननिवृत्तिः। नग्ज्ञानस्य निृताबहमज्ञ इति प्रतीतिरुपपदेत। तस्मात् मदीपप्रभयान्धकारदर्शनमिव प्रमाणज्ञान्नाज्ञानानुभवस्सम्भवति। किंतु यथान्धकाराकारपरिणतचक्षुवृत्या अन्धकारानुभवः, तथा अज्ञानाकारपरिणताविद्यावृत्त्याऽज्ञानानुभवः । एतेनान्धकार: प्रभां बिना यथा चक्षुषैव मास्यते, तथाऽज्ञानमपि प्रमाणज्ञानं बिना साक्षिणैव भास्यत इति सिद्धम्। नचैवमप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वादिति हेतुस्साक्षिण्यतिव्यास्तमिति बार्च्य, भास्यत्वे सतीति- हेतोविशेषणात्। नचान्घकारेन भास्यत्वमिति वाच्यं, ज्ञेयत्वादन्धकारस्य। नच साक्ष्यपि प्रमाणज्ञानेन वेदत इति बार्च्य, स्वयम्मानरूपस्य साक्षिणो मास्यत्वायोगान्। नच प्रमाणश्ञानमप्यभास्यमेवेति वाच्य, तस्ष्य साक्षिमास्यत्वादिति। यद्वा विशेषतो प्रकाशितार्थप्रकाशकत्वादिति हेतुर्विवक्षितं, साक्षी हि सर्व सामान्यतोऽवभासयति। नच दृष्टान्ते हेत्वनन्ययः- अन्धकारस्थघटस्यापि सामान्येन साक्षिणा मासि- तत्बात्। वस्तुतस्तु अप्रकाशितार्थस्वैव प्रकाशकत्वमिति हेत्वर्थः। तथाच प्रकाशितार्थस्यापि प्रकाशके साक्षिणि नातिव्यापि :- श्ञातमशातमपि वस्तु साक्षिचैतन्यस्य विषयो ह। नचाश्ञातमपि साक्षिचैनन्य- प्रकाशितमेव वस्तु प्रकाशयति प्रमाणज्ञानमिति वाच्यं, नातत्वस्यैवेह प्रकाशितत्वेन विवक्षितल्ात्। एवं प्रकाशकत्वमपि ज्ानञ्नकरवमेवेति कृत्वा अज्ञातार्थज्ञापकत्वस्य चैतनयेऽसत्वान तत्र हेतोरतियातिः। ** 335 **

२१६ श्र्री शक्राशक्करमाप्यचिमशेंः ।

नम दृष्टन्तरसावनविकल इति वा्च्य, तन्रापि प्रमाणज्ञानजननद्वारा अज्ञाता्थेज्ञापकत्वस्य सतत्ान्। तथा हि ममाणज्ञानं पमेयं पकाशयतीति सम्पतिपत्रम्। तत्र कि प्रमाणज्ञान कोबा तकृतः प्रमेयपकाश! इति विवेचनीयम् ममाकरणं प्रमाणमिति सम्पतिपन्नंतत्र कि प्रमा्ण च तदज्ञान पमाणज्ञान: किया प्रमाणजन्य ज्ान प्रमाणज्ञानम्। प्रकाशश् कि घात्वर्थवाच्या किया यद्ा फममिति विचारबीर्ज संय :- तत्न प्रमार्ण च तद्श्ानमिति पक्षे आलोकस्थस्य घटस्य चक्षुस्सन्निकमें सति चक्षरिन्द्रियद्धारा वहिनिर्गता सामासा यान्त करणववतिस्सा ममाणज्ञानमित्युच्यते। प्रमाणज्न्य ज्ञानमिति पक्ष तु प्रदीपचक्षरादिसटकृत- मन्तःकरण प्रमार्ण, तत्परिणामत्वेन तज्जन्यावृत्ति: प्रमाणज्ञानम्। पक्षद्वयेपि चक्षुरादिवत्प्रदीपभ्रमाया अपि ज्ञानसाघनत्वमरत्येव प्रकाशश फलमेव-दर्शितान्तःकरणधृतैरेव क्रियात्वादिति निर्णयः । तम्मादन्ध कारस्याप्यज्ञातार्थज्ञापकत्वमस्त्येव : नचैवं ज्ञानस्यार्थप्रकाशकत्वे ज्ञानद्वाराडर्वप्रकाशकस्यैव प्रदीपम्थ

जायत इति लोकपसिद्धेश्। अतएव 'यथा प्रकाशयत्येकः कृतनं लोकमिम रविः। क्षेत्र क्षेत्री नथा कृर्नं प्रकाशयति भारत ।I' इति गी्त भगवता। नहि सूर्यकृतो लोकस्य प्रकाशोनाम अज्यलन गृहादे- रग्निकृत इव प्रकाश:, किं तु ज्ञानमेव-सूयें उदिते हि सर्वो लोक: म्वं स्व व्यवहारमनुतिष्ठति, अय घटोये पट इति प्रत्येति। तम्माद्यवहारजनकत्वमेव सूर्यस्य प्रकाशकतवम्। एतेन प्रदीपस्थ प्रकाश- कत्ये गीताप्रसिद्धमिति नात्र कुचोद्यावकाश इति सिद्धम्। यदुर्कत अज्ञानान्तरेणावृत तदज्ञानमावृतख्वाङ्गम्णा न साक्षाल्कियत इति, ब्रणोऽज्ञानसालिस् न स्यादिति तत्प्रत्युक्तम्-अज्ञानान्तरानभ्युयगमात्। अभ्युपगमे प्यज्ञानान्तरावृतमज्ञानं अ्रक्षणा भास्यत प्वेति, न ग्रक्षणस्साक्षित्वभङ्ग :- अज्ञानावृता हि घटान्यस्साक्षिणा मास्यन्ते। अतएव घटो नास्ति न भातीति पतीतिः । एवमज्ञानान्तरावृतमप्यज्ञान साक्षिणा भास्येतैवेति। तम्मात् अज्ञानाषृतत्ववेन हेतुना विशेषाकारेणानवभासमान सर्वमप्यर्थज्ञातं तवज्ञानावरणनिवारणद्वारा विशेषतः भकाशयति ममाणज्ञानम्। अन्यकारे विशेष। कारेणानवमासमान सर्वमप्यर्वजारत तदन्धकारनिरसनद्वारा विशेषतः प्रकाशयति- प्रदीपप्रभा यथा तथेति निरकधमनुमानम्। नचान्वकारे सामान्यतोप्यर्था न भान्तीति वाच्य, केचनार्था इह सन्तीत्यन्धकारेपि लोकस्य सामान्यज्ञानसत्वादिति । अल रामानुज :- दीपस्याप का शिताथप्रकाशकत्वामवादिति कदलनेय प्रकाशकक्षानोत्पता व्यामि- यमाणचक्षरिन्द्रियोपकार कहेतुत्वमपेक्ष्य दीपस्य प्रकाशकत्वव्यवहार, इत्यवोचित्यहो ! अस्य विप्र- लम्भकता-यदपेक्ष्य त्या दीपस्याप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वमुच्यते, तदपेक्ष्य तस्य तत्सिद्धवकृत्य मया दीपो दृष्टान्ततयोपनिबद्ध इति।

अथ रामानुजदर्शिताः प्रतिप्रयोगा दृव्यन्ते- तथादि- विवादाध्यासितमशान न ज्ञानमात्र- नह पररमतानबा-छुक्तिका वज्ञानव द्आात्राश््मं हि तदिति, नैतदयुक्म्-शुकिकाद्यशानस्यापि शुक्किका-

** 336 **

यर्वच्छित्ग्रममाश्रयत्वेन टृष्टान्तासम्भतिपत्तेः। नचाज्ञानस्य ज्ञानाश्रयत्वविरोध :- तस्य परिहृतसवात्। नच ज्ञात्राश्रर्य शुक्तिकाज्ञानं- शुक्तिकाया अज्ञानं शुक्तिकाऽज्ञानमिति पष्ठीसमासवशादज्ञानाश्रयत्व शुक्ति- काया एव न ज्ञातुरिति। नच शुवस्यज्ञाननाम शुकतिज्ञानाभाष इति कृत्वा स ज्ञात्राश्रय पवेति वाच्य, क् नाम,षोऽज्ञानमित्यस्ष्य प्रत्युक्तस्वात्। नच नाहं शुक्ति ज्ञानामीति प्रतीतेश्शुक्तिविषय तबज्ञन शाल्ा- श्रयमेव- यथा शुक्तिमहं ज्ानामीति शानस्य शात्राअपत्व तद्वत्- ज्ञानाशानबोर्हि समानविषयाश्रयत्व तन्त्रमन्यथा वाध्यवाधकमावायोगादिति वार्च्य, प्रमेयावच्छित्त्रम्ाश्रयमज्ञान प्रमान्नवच्छिन्नजमअये श्ानमिति कृत्वा नशैव ज्ञानाज्ञानोभयाश्रितमिति। एतेन ज्ञान्ाश्रयमज्ञानमिति पक्षेपि शात्रवच्छिन्न- ब्रक्माअयमेवेति कृरवा सिद्धमेवाज्ञानस्य ब्रक्षाश्रयत्वं-नाहं शुक्ति ज्ञानामीति प्रतीतौ तु शुकयज्ञानमेव विषयः, नहि शुक्तिविषय तदज्ञानं-नाहं शुक्ति जानामीति प्रतीतेर्ज्ञानतेनाज्ञानवायोगात्, ताहश- पतीतिविषयत्वेन शुक्तेरशानविषयत्वीयोगाच। नव शुकति जानामीति मतीताविव शुकि न जञाना- मीति प्रतीतावपि शुक्तिरेव विषयो न तु शुकत्यशानमिति वाच्य, नञ्रो वैयर्थ्यपसङ्गात्। यथा शुकि जानामीति वाक्याचत्रुक्तिज्ञानवानिति बोधस्तथा शुक्ति न जानामीति वाक्याच्छुकत्यशानबानित्येव बोधस्सम्मयति। नच शुक्तिज्ञानाभाववानिति बोधो भवेदिति वाच्य, ज्ञानामावस्य प्रत्युकत्वावसकृ- स्माक्। तमालुकत्यशान शुवत्याश्रयमेव न ज्ञाताश्रयम्। यथा देवदवाज्ञानं देवदत्ताश्रयमेय, न यज्ञ दवाश्रयमिति। अथ अज्ञानं न ज्ञानमात्रजआावरणमज्ञानस्वाच्छुक्तिकायज्ञानवत् विषयावरर्ण दि तव, नैत- दपि युक्तम्-दद्टन्तासम्प्रतिपसे :- शुक्तिकाद्यज्ञानमपि न शुक्तिकाय्यावरणं जडे शुक्तिकादाबारण- कृत्याभावेनांवरणकल्पनस्य व्यर्थल्वात्। कि तर्हि शुक्तिकायवच्छिननभावरणमेव। नच विषयावरण- स्याज्ञानस्य प्रम्मावरणतवमयुक्तमिति वार्च्य, अज्ञानावृत्तस्य ऋक्षण एव विषयरवात्। नव ज्ञानस्थाज्ञा- नावरणमसम्भावि्तिमिति वार्च्य, तयोरविरोधस्योक्तत्वाद्तिति। अथ अज्ञानं न ज्ञाननियत्ये ज्ञानविषयानावरणत्वान्-यत् ज्ञाननिवर्त्यमज्ञान तव् ज्ञानविषया- बर्ण, यथा शुक्तिकाद्यज्ञान, नैवम्-पक्षे हेत्वसिद्धे :- ज्ञानविषयस्य ज्ञेयस्याज्ञानेनावृतत्वात्। नापि रष्टान्तसिद्धि :- पक्षविपक्षयोरक्यात्- शुकतिकाद्यज्ञानमप्यज्ञानं हि। नच ब्रम्माज्ञान पक्ष इति वाच्य, तस्य प्रम्मावरकत्वाद्टव्णश्च ज्ञानविषयत्वाद्ज्ञानविषयानावरणवं नास्त्यज्ञानस्येति हेखसिद्धिरेव पक्षे। नव ज्ञानमेव ज्रझ्म न ज्ञानविषय इति वार्च्य, नैतन्यमपि न्रम्म वृततिज्ञानविषय एवेति। नच चैमन्यमज्ञाना- नावृतमिति वाच्य, चैत्न्यं न भातीति प्रतीत्या तस्याप्यज्ञानावरणमस्तीत्युक्ततवात्। अतएव ब्रझावर- काज्ञाननिवृत्त्यर्थ मक्षा कारान्तःकरणवृत्तिरूपप्रमाणज्ञानमावश्यर्क, निवृत्तेत्वावरणे व्रक्ष खत एव भाति न रवन्येन मास्यते- घटादिस्तु आवरणनिवृत्तायन्येन भास्यत इत्येतावान्विशेषः । अथ नम्म नाज्ञानास्पर्द ज्ञानृत्वविरहानूटादिवदिति, बम्ष नाज्ञानावरण ज्ञानाविषयत्वात्-यदज्ञा- नावरगं तवुज्ञानविषयमूर्त यथा शुचिकादि, अ्रक्ष न ज्ञाननिवत्याज्ञानं- ज्ञानाविषयत्वात्- यद्ज्ञान- ** 337 **

३१८ निय्त्याज्ञान तद्ज्ञानविपयभूरत- यथा शुक्तिकादि, इति प्रयोगत्नयमप्ययुक्तम्-घटादेर्ज्ञातृत्व विरहे सत्यपि जडत्वस्य सत्त्व।दज्ञानानास्पदर्त्व- घटाधवच्छिननं ग्रहैयाज्ञानास्पर्द नतु घटादीत्युक्ततवात्। तथाच सपक्षे साध्य साधयित हेतोरपुष्कलवाद्दुषं प्थमानुमानम्। व्रम्माज्ञानास्पद ज्ञातृत्वजडत्वविरहाद्यति- रेकेण घटादिवदिति प्रतिपयोगमहतं च ज्ञानविपयार्व ब्रम्मणरसाधितमिति कृत्वा द्वितीयानुमान पक्षे हेख्सिद्धय्ा दुष्टम्। तथैव तृत्षीयमपीति। अथ पमाणज्ञान समागमावातिरिक्ताज्ञानपूर्वर्क न भवति प्रमाणज्ञानल्वात्-भवदभिमताज्ञान- साधनपमणज्ञानवदिति, ज्ञानं न वस्तुनो विनाशक शक्तिविशेषोपर्वृहणविरद्देसति ज्ञानखात्- यद्- स्तुनो बिनाशक तच्छक्तिविशेषोपुहितं ज्ञानमज्ञानं च हर्ष्ट- यथेश्वरयोगिपभृतिज्ञान, यथा च मुद्गरादि- भावरूपमज्ञानें न ज्ञानविनाश्य भावरूपन्यानूर-दिवदिति, एवत्प्रयोगतयमप्यसत्-आध्ये दष्टन्ता- समपतिपति :- ममाणज्ञानेनाज्ञान साध्यत इत्यस्माभिरनुक्तत्वान। ज्ञानमागभवस्य व त्कया मयाप्यन- भ्युपगतत्वेन सभागभावातिरिक्त्ति विशेषणमयुक्तम्। यदि ज्ञानसंकोचात्मकः प्रागभावो मयाभ्युपगत इत्युच्यते, तहि स च मयाभ्युपगत इति तद्विशेपणमयुक्तमेव। किंच प्रमाणज्ञान प्रमाणज्ञानसेकोचपूर्वक भवतीति दुर्वचम्। कथ तम्यैध ज्ञानस्य तद्ज्ञानसंकोच एव पूर्वः स्यात- नञ्ञनुत्पन्नस्प ज्ञानस्य सकोच- स्सम्भवति- उत्पननस्य हि पटादेस्सकोचो विकासो वा, नहि पटसकोचपूर्वकः पट इति वक्तु शकयते। नापि ज्ञान ज्ञानान्तरसकोचपूर्वकमिति वाच्य, स्वमागभावेपि सपदेन विशेषणात्, पटस्य पटान्तरसकोच- पूर्वकत्वादर्शनाच्च। नच पूर्वोत्पलस्य घटज्ञानस्य संकोचे सत्येव पश्चात्परज्ञानमुत्यत इति वार्च्य, पटज्ञाने जातेपि घटज़ञान संकुचित सतिष्ठतीत्यत्र मानाभावात्, वृनतिज्ञानस्यास्थिरत्वाच्च। ननु प्रमाणज्ञाननाम प्रमाणज्ञानविकासः, स च प्रमाणज्ञानसंकोचपूर्वको भवितुमर्द्तीति, मैत्रम्-स च सकोचः किं सपूर्वः! उत्तापूर्व: १ आध्ये कि विकाशपूर्वकः उत सकोचपूर्वक :? विकासपूर्वक इति पक्षे स विकास: कि प्रथम एव ? उत तद्विन्नः ? यदि प्रथमसर्हि अन्योन्वाश्चयः, यदि तद्भ्िलस्तानवस्था। एवं संकोच- पूर्वक इति पक्षेपि बोध्यम्। द्वितीये अनादेस्सकोचस्यानन्तत्वमेव भवेदिति न विकासोदयप्रसङ्ग: । तस्मात्ममाणज्ञानं ज्ानसकोचपूर्वक न भवत्येब। यदुक्तम्-ज्ञानं न वस्तुनो विनाशकमिति, तद्सत्-रज्जुज्ञानस्य सर्पवस्तुविनाशकत्व- दर्शनात्। नच तत्र सर्पो नास्त्येवेति वार्च्य, भ्रमसमये सर्पस्व सत्त्यात्, प्रयोषज्ञानस्य स्मार्थविनाश- कत्वदर्शनाच। स्वामाः पदार्था ईश्वरेणैव निर्मितास्सत्या इति हि तब मतम्। नच ज्ञान प्रतिभासिक- वस्तुन एव नाशरकं, नतु व्याबहारिकवस्तुन इति वदाम इति वार्च्य, सवमसूपुप्तिसमाधिज्ञानानां व्याब- हारिकवस्तुनाशकत्वस्थापि दर्शनात्। नच देवदत्ते सुप्े समाहिते मृते मूर्छिते वा नाकाशादिपपश्चस्य नाश इति वाच्य, अन्यट्ष्टचाडनाशेपि देवदतदष्ट्या नाश पवेति। नच स एव सुप्तोत्थितः पुनस्तमेव पपथं पश्यतीति बाच्य, अन्य एवार्यं प्रपश्चसादश्यात्तु प्रत्यमिज्ञेति। तस्मादघिष्ठानज्ञानमारोप्य वस्तुविनाशरकं भवति- अधिष्ठानज्ञानत्वाद्रज्ज्वधिष्ठानज्ञानवदिति प्रतिप्रयोगपरहत द्वितीयानुमानम्। नच

** 338 **

३२० श्री शङ्कराशक्करभाष्यविमर्शः ।

रूपमेवेति वार्च्य, शानाभावस्याभावत्वेनैव निवर्त्यत्वायोगात्। नक्यमावश्शशश्रङ्गादिर्निवर्त्यमानो दृष्टः ध्ुतो वा। ननु अज्ञानस्य जानाभावरूपत्वाभावेपि ज्ञानाभावो नास्तीति त्वया व्तु न शक्यते- शार्न नास्तीति प्रतीतेनिर्विषयत्वायोगादिति तार्किकः, अतोच्यते-ज्ञान नास्तीति प्रतीतेरशानविषयत्वेन निर्विषयत्वाभावात्। ननु किं त्वया ज्ञानाभाव एव नास्तीत्युच्यते? यद्वा अभावमात्रमेव नाग्तीति? नाद्य: घटाभावादिसत्त्वे शानामावस्यापि सत्त्वमेवेति। न द्वितीय :- घटो नास्तीते प्रतीतेर्निर्विषयत्वा- पत्तेः। नहि ज्ञानं नास्तीति प्रतीतावशानमिव घटोनास्तीति प्रतीतावघटो विषयो भवनीति वक्तु शक्यते- अघटार्यभावरूपपदार्थाभावात्- अन्यथा अपटादिभावरूपबहुपदार्थकल्पनपरसङ्गादिति, मैत्रम्- नास्तीति प्रतीतिपरिकल्पितस्याभावस्यास्तीति प्रत्ययविषयत्वायोगादभावोस्तीति तावद्रक्तुं न शक्र्य- घटो नास्तीतिप्रतीतौ च भूतलमेव विषयः- अभावस्याधिकरणात्मकत्वात्- नह्यधिकरणस्वरूपातिरिक्तमभावस्य किमपि स्वरूपमस्ति, अतिरिक्तस्वरूपसत्वे तेनैव स्वरूपेण न स्वरूपस्य तस्य भावत्वमेव भवेत्- स्वरूप- रहितो ह्यभाव :- यथा शशशरृङ्गादिः । ननु भूतलमस्तीति प्रतीतावेव भूतलं विषय :- भूतलग्रथितत्वात्तत्प्रतीत्याकारस्य। घटो नास्तीति प्रतीतौ तु न भूतलं विषयः- भूतलम्रथितत्वामावात्तत्प्रतीते:। किंच त्वमभावाख्यं कंचित्पदार्थमभ्युपेत्य तस्याधिकरणात्मत्वं ब्रवीषि वा ? यद्वाऽनभ्युपेत्य? आद्ये- अभावपदार्थस्सिद्ध एव। द्वितीये- अभावपदार्थस्यैवाभावे कस्य त्वमधिकरणात्मत्वं न्रवीषीति, मैवम्-किं घटवद्धटाभाव इति कश्ित्पदार्थ: केनचित्कचिद्दृश्यते- निस्स्वरूपत्वादभावस्य। नह्यभावस्येद स्वरूपं नियतमिति त्वं वर्तु शवनोषि, परं तु अभाव इति नाममात्रं कल्पितं- यथा शशशृङ्गादिनाममात्र तच्च कल्पनं नेतित्यवहारान्यथानु।- पत्तिकृतम् । तथाच भूतलस्यैव घटाभाव इति नाम कल्पितमिति कृत्वा अभावस्याधिकरगात्मत्वमिति मयोर्क्त, एवं भूतलस्य कल्पितमेव घटाभाव इति नाम गृहीत्वा घटो नास्तीति प्रत्येति लोकः । तथाच घटो नास्तीति प्रतीतौ घटाभावनाम्ना भूतलमेव विषयः, भूतलमस्तीति प्रतीतौ तु स्वनाग्नेति विवेकः । एवं ज्ञानं नास्तीति प्रतीतौ ज्ञानाभावनान्ना अज्ञानं विषय :- अज्ञानमस्तीति प्रतीतौ तु स्वनाग्नैव। तस्मादज्ञानस्यैव ज्ञानाभाव इति नाममात्रं परिकल्पितं, नतु ज्ञानाभावाखयः कश्िदज्ञानातिरिक्त: पदार्थोस्ति। नच घटाभाव इव ज्ञानाभावोप्यधिकरणस्वरूप एवास्तु कथमज्ञानस्वरूपो भवेदिति वाच्,

घटाभावस्य स्वरूपम्। एवं ज्ञानाधिकरणमशानं ज्ञानाभावस्य स्वरूपमिति। अमावस्य हि स्त्पत योग्यधिकरणं स्वरूपं स्वाधिकरणमिति पक्षेपि यदेव घटम्याधिकरणं तदेव घटाभावः्यापीति कृत्वा स्वप्रतियोग्यधिकरणमेव स्वाधिकरणं भवेत्। ननु यदि भूतलस्यैव घटाभाव इति नाममात्रं तर्हि भूतलं घटामावाधिकरणं, घटाभावपतियोगि घटाधिकरणं वा कर्थ भवेत् ? स्वस्यैव स्वाधिकरणत्वायोगादिति, मैवम्-अभाव इति नाम्न इव अमा- वाधिकरणत्वरूपधर्मस्यापि भूतले कल्पितत्वादिति। अभावनामाश्रयत्वेनाभावाधिकरणत्वं भूतलस्येति

** 340 **

उपादानोपादेययोस्सालक्षण्येपि भावरूपाज्ञानसिद्धिः । ३२१

घा। नचाभावस्य नाममात्रत्वे कर्थ प्रतियोगित्वमिति वाच्यं, किं घटाभावामावो घटस्यैव नाममालम्! यद्वा घटातिरेकेण घटाभावातिरेकेण च कश्धित्पदार्थोस्ति? आधे- यथा नाममातस्य घटामावाभावरय घटाभावप्रतियोगित्वं तथैव घटाभावस्यापि घटप्रतियोगित्वमिति। न द्वितीय :- घटाभावाभावो घटस्वरूप इति स्वसिद्धान्तविरोधात्। तस्मात्सर्वत्राप्यभावो नाममात्रमेव। नचात्र विस्मयः कार्य :- भावत्वेन मददभि- मतस्य घटादेरपि नाममात्रत्वात्- नहि मृदतिरेकेण कश्चिद्धट इति पदार्थोस्ति- एवं विकारस्य नाम- मात्रत्वादेव मिध्यात्यमाह वाचारम्भणश्रुतिरित्यलं तर्कप्रतिक्षेपेण। अथ भयादीनां भावरूपाणां ज्ञाननिवर्त्यत्वदर्शनाथ तृतीयानुमानमवद्यम्। नच भयादीनां स्वत एव विनाशः, तथासति भयनिवृत्त्यर्थ प्रवृत्त्यनुपपत्तेः। नच भयस्य क्षणिकत्वेन स्वतएव निवृत्तावणि, भयहेतोर्व्यघ्रादे: स्थिरत्वेन पुस्भयोदयशक्कया भयहेतुनिवृत्त्यर्थ लोकः प्रवर्तते नतु भयनिवृत्त्यर्थमिति वारच्य, रज्जुसपनाशानन्तरक्षणेपि भयकम्पाद्यनुवृत्तिदर्शनेन भयादीनां यावत्वहेतुनाशं्ास्थित्वा्ज्ञा न न भयादिहेतो रज्जुसर्पादेर्नाशेसति पश्चाद्मयादिनाशसम्भवाच्च। नहि वर्य ज्ञान क्षणिकमिति वदामः, किंतु वृत्त्यन्तरोदयपर्यन्तं स्थायीति वदाम :- तथा भयाद्याकारान्तःकरणपरिणामोपि तद्विरोध्याकारान्तःकरणपरि- णामपर्यन्त स्थाय्येव। तम्माद्धयादीनां सवविरोधिज्ञानोदये सत्येव नाशो नतु स्वतः, तेच भयकगपा- दयोऽज्ञानादेव सम्भवन्ति- तचाज्ञानं भावरूपमेव- एवं प्रत्यक्षानुमानाभ्यां भावरूपमज्ञानं सिद्धम् । उपादानोपादेययोस्सालक्षण्येपि भावरूपाज्ञानसिद्धि:। किंच मिथ्यार्थस्य मिथ्यैवोपादानं भवितुमर्हतीति युक्त्यापि भावरूपमज्ञानं सिध्यति। नच न विलक्षणाधिकरणन्यायविरोध इति वाच्य, चेतनं ब्रम्म जगतः कारणं प्रकृतिश्र्ेति हि तन्न्याय :- तेन चाचेतन प्रधान जगत्कारणमिति साङ््चमतस्य प्रतिक्षिप्तत्वेपि नास्मन्मतप्रतिक्षेप :- तथाहि कि जगत्कार- णत्वेनाभिमत चेतन ब्रह्म निर्विशेषम् ? यद्वाऽज्ञानावच्छिन्नम्ः नाद्यः- तस्य जगत्कारणत्वायोगात् -- 'न तस्य कार्ये करण च विद्यत' इति अुतेः । द्वितीये सिद्धमेव मिथ्याभूतं ब्रम्माश्रितमज्ञानं मिथ्या- भूतस्य जगतः कारणमिति। नच सचिदानन्दं ब्रह्ैव जगत्कारणं तद्धर्माणां सत्ताज्ञानानन्दानां जग- त्यन्वयदर्शनात्, जगदस्ति भाति प्रियं चेति प्रत्यक्षादिति वार्च्य, अज्ञानावच्छिनं ब्रह्मैव सचचिदाननद, न तु निर्विशेर्ष ब्रह्म- तस्मिन् सत्ताज्ञानादिविशेषायोगादिति पूर्वमुक्तत्वाद्। ननु तथापि ब्रह्मण एव धर्मास्ते, नाज्ञानस्येति चेत्सत्यं, अतएव अनृ्त जड दुःखं च जगदिति प्रत्यक्षा अनृतत्वादयोऽज्ञानधर्मा इत्युच्यन्ते- तेहि न ब्रम्मधर्माः एवमज्ञानावच्छित्स्य ब्रक्मणो जगत्कार णत्वादेव जगति तदुभयधर्मान्वयः । नह्यस्माभि: केवलाद्वह्मणः केवलादज्ञानादूा जगज्जतमित्युच्यते, किं त्वज्ञानावच्छित्नाद्वक्षणः ब्रम्माश्रितादज्ञानाद्वेति। अतएव जगत्कारणस्य जगतश्च नास्ति वैलक्षण्पम्। अत्नार्य प्रयोग :- सच्चिदानन्दात्मकमनृतजडदुःखातमर्क चेदं जगत्तथाविधकारणजन्यमेव भवितुमर्दति -- कार्यकारणयोस्सालक्षण्येन भवितव्यत्वात्- मृद्धटवत्। तथादिधं च कारणं ब्रह्माश्रितमज्ञानमज्ञ नावच्छिन्नं ब्क्ष वेति। यदि तु कार्यकारणयोर्वैलक्षण्यमभ्युपेत्यैव स न्यायः प्रवृत्त इति मर्त, तर्हि सचिदानन्द ब्रम्ष ** 341 **

३२२

अनृतजडदुःखात्मकस्य जगतः कारणमज्ञानादेव भवति, नतु स्वत इति कृत्वा तथाप्यज्ञानं सिध्यत्येव। नच स्वतएव भवतीति वाच्य, किं ब्रह्मणो जगज्ननादिसामर्थ्यमस्ति ? उत न ? यद्यस्ति तर्हि तदे- वाज्ञानमित्युच्यते- ब्रह्मशक्तिरेवाजानमित्युक्तत्वात्। यदि नास्ति तर्ह्यसमर्थ तदकारणमेव भवेत्। नच यदि ब्रह्मशक्तिरज्ञानं तर्हि मिथ्या न भवेदेवेति वा्च्य, शक्तेश्शक्तात्पृथवसत्वेनासत्त्वेन वा दुर्नि- रूपत्वादेव मिथ्यात्वं- दुर्निरूपमनिर्वाच्यं हि मिथ्या- रज्जत्पन्नसर्पवत्। नन्वेवमपि जगतो ब्रह्मैवोपादानमिति कृत्वा मिथ्यार्थस्य मिथ्यैवोपादानमिति न्यायस्य न सिद्धि- रिति, मैवम्-अज्ञानावच्छिन्नं ब्रह्मोपादानमिति पक्षे, ब्रह्माश्रितमशानमुपादानमिति मते वा, अज्ञाना- द्रक्षोपादानमिति पक्षे वा अज्ञानांशस्यैव जगदुपादानर्तव न ब्रह्मांशस्येति। विवर्तवादे परिणामवादे वा अज्ञानस्यैव जगत्परिणाम्युपादानत्वं, नतु त्रह्मणो निर्विकारस्येति। तस्मात्मतीतियाधाभ्यामसदिति सदिति वा निर्ववतुमशक्यत्वेन मिथ्यामूतस्य जगतस्तादृशमनिर्वाच्यमज्ञानमेवोपादानं, ब्रह्म तु विवर्ताधि- ष्ानमेव। एवं ब्रह्मणोऽज्ञानाजगद्विवर्तोपादानत्वमज्ञानावच्छिन्नत्वादेव जगत्परिणाम्युपादानत्वं वा युज्यत इत्यमिप्रेत्य न विलक्षणन्वाधिकरणं प्रवृत्तमिति नास्माकं तन्न्यायविरोधः । अथ यदुक्तम्-अनिर्वचनीयाज्ञानविपया न काचिदपि प्रतीतिरस्ति- प्रतीतिभ्रान्तिबाधैरपि न तथाभ्युपगमनीयं- प्रतीयमानमेव हि प्रतीतिभ्रान्तिवाघविषयः- आमिः प्रतीमिः प्रतीत्यन्तरेण चानुपलब्ध- मासां विषय इति न युज्यते कल्पयितुं- शुक्त्यादिषु रजतादिप्रतीतेः प्रतीतिकालेपि तन्नास्तीति बाधेन चान्यस्यान्यथामानायोगाच्च। सदसदनिर्वचनीयमपूर्वमेवेदं रजत दोषवशात्परतीयत इति कल्पनीयमिति चेत, न-तत्कल्पनायामप्यन्यस्यान्यथाभानस्यावर्जनीयत्वात्। अन्यथामानाभ्युपगमादेव ख्यातिपवृत्ति- वाघभ्रमत्वानामुपपत्तेरत्यन्त। परिदृष्ट।Sकारणकवस्तुकल्पनायोगाच। कल्प्यमानं हीदमनिर्वचनीयं न ताव- दनिर्वचनीयमि प्रतीयते, अपितु परमार्थरजतमित्येव। अनिर्वचनीयमित्येव प्रतीतं चेद्धान्तिबाधयोः प्रवृत्ते- रप्यसम्भवः। अतोन्यस्यान्यथामानविरहे प्रतीतिप्रवृत्तिवाघभ्रमत्वानामनुपपत्तेस्तस्यापरिहार्यत्वाच्च शुक्त्यादि- रेव रजताद्याकारेणावभासत इति भघताभ्युपगन्तव्यम्। ख्यात्यन्तरवादिनां च सुदूरमपि गत्वाऽन्यथा- वभासोऽवश्याश्रयणीय :- असत्व्यातिपक्षे सदात्मना, आत्मख्यातिपक्षेऽर्थात्मना, अख्यातिपक्षेप्यन्यविशे- षणमन्यविशेषणत्वेन शानद्वयमेकत्वेन च, विषयासद्धावपक्षेपि विद्यमानत्वेन इति, अतोच्यते- यदयन्यथाखव्यात्यैव शुक्तिरजतप्रतीतिनिर्वाहः, तर्हि तयैव मृद्धटादिप्रतीतिनिर्वाहोपीति घटादिकार्योत्य- त्यभ्युपगमोपि व्यर्थ :- यथा शुक्तिका रजतात्मना भासते, तथा मृदेव घटाकारेण भासत इति तुल्यत्वाद्। नहि शुक्तिव्यतिरेकेण रजतमिव मृद्यतिरेकेण घटोस्ति। यद्यप्ययं वाद: कार्यमिथ्यात्ववादिनो ममेष्ट- स्तधापि कार्यसत्यत्ववादिनस्तव वज्रपहारायते। नच मृदेव घटरूपेण न भाति, किंतु मृदि घटो जात इति न साम्थमिति वाच्य, तथासति शुक्तिरेव रजतरूपेण न भासते, किंतु शुक्तौ रजरतं जातमिति तुल्यम्। नच मृदि घटोत्पत्तौ दण्डचक्रसलिलकुलालादिकारणसामग्री वर्तते- शुक्तौ रजतोत्पत्तौ तु नेति वाच्यं, अत्रापि रजतसंस्कारचाकचक्याविद्यादिकारणसामग्रीसत्त्वात्। नच घटस्सन्नित्येव प्रतीयत इति

** 342 **

उपादानोपादेययोस्सालक्षण्येपि भावरूपाज्ञानसिद्धिः । ३२३

वार्च्य, शुक्तिरजतमपि प्रतीतिसमये सदित्येव प्रतीयते- नहि प्रतीतिसमयेप्यसतः प्रतीतिः। नचानि- र्वचनीय शुक्तिरजतमनिर्वचनीयमित्येव प्रत्येतव्यं, नतु सदिति वाच्यं, प्रतीतिसमये तस्यानिर्वचनीयत्वा- भावात्- नहि स्वोत्पत्तेः प्रावस्वनाशात्पश्चाच्ासन्नपि घटः स्वकालेप्यसन्निति प्रतिभाति। नचैवं प्रतीति- काले सत्त्वादन्यकालेऽसत्त्वाच्च सदिति असदिति च निर्वक्तुं शक्यत एव-शुक्तिरजतं घटवदिति क्थ तस्यानिर्वचनीयत्वमिति वाच्यं, सतो बाधायोगादसतः प्रतीत्ययोगाच प्रतीयमानस्य बाध्यमानस्य चानि- र्वचनीयत्वमित्युक्तत्वात्। किंच प्रतीतिकालेपि शुक्तिव्यतिरेकेण रजतं नास्त्यैव- यथा मृद्यतिरेकेण घटः, ततः सदिति वक्तु न शक्यते नाप्यसदिति प्रतीयमानत्वात्तस्मादनिर्वचनीय शुक्तिरजतं घटादिक च। नच घटादिनिर्वचनीय एवेति वाच्यं, मन्मते तस्याप्यनिर्वचनीयत्वमेव मिथ्यात्वादिति। शुक्तिरजता- द्रजतस्य वैलक्षण्याय व्यावहारिकसत्यत्वं हि रजते कल्पितं, पारमार्थिकसत्यत्वं तूभथत्रापि नास्तीत्युभयं मिथ्यैव। नच शुक्तौ रजतमुत्पद्यत इति मतेप्यनन्यस्यान्यथामानमवर्जनीयमिति वाच्य, तन्मते उत्पन्न- रजतस्यैव रजताकारेण भानं, नतु शुक्तेरित्यन्यस्यान्यथामानाभावात्। नच शुक्तावुत्पन्नमपरमार्थरजत तत्तु परमार्थरजतरूपेण प्रतिभातीति कृत्वा अन्यस्यान्यथामानमस्त्येवेति वाच्य, परमार्थापरमार्थरजतयो- राकारमेदाभावात्। आकरमेदे सति भ्रमस्यैवोत्पत्त्यसम्भवात्.। नचापरमार्थरजत परमार्थरजतमिव भातीति कृत्वा अपरमार्थरजतस्य परमार्थरजतत्वेन भानादन्यस्यान्यथामानमस्तीति वाच्य, शुक्तिकायां परमार्थरजतसदृशं रजतमुत्पन्नं सत्परमार्थरजतसदृशाकारेणैव भातीति नान्यथाख्यातिसिद्धिः । एवं परमार्थरजतसदृशाकारेण प्रतीतत्वादेव तस्मिन्नपरमार्थरजते परमार्थरजतबुद्धया प्रवृत्त्युपपत्तिः। तत्याश्र वुद्धेरतस्मिस्तद्बुद्धित्वेन भ्रान्तित्वोपपतिः। नन्वेवं शुक्तिशकलस्यैव परमार्थरजतसदृशत्वात्तदेव परमार्थ- रजतसदृशाकारेण भातीत्यभ्युपगम्यतां- किं तत्नापरमार्थरजतोत्पत्तिकल्पनेन, मैवम्-शुक्तिकायां नील- पृष्ठत्रिकोणत्वादिरूपरजतविसदृशाकारस्यापि सत्त्वात्। नच शुक्तिकागतस्य रजतविसदृशाकारस्याभाना- ततत्सदृशाकारस्यैव भानाद्रजतसदृश एव शुक्त्यंशो रजतसदृशाकारेण भातीति वार्च्य, शुक्तिरजतयोस्साह- श्यस्य सत्त्वादत्रैवमुच्यतां नाम गगननीलान्धकारपिशाच्रमादिषु तु तदभावान्नैव वक्तु शक्यम्। तथाच तत्र गगनान्धकारादावपरमार्थनीलपिशाचादय: परमार्थनीलपिशाचादिसद्ृशा उत्पन्ना इत्यम्युपेयम्। अभ्युपेते च तत्र यथा, अन्यत्रापि तथैवाभ्युपेयमिति। तस्मात्परमार्थरजतसदृशमपरमार्थरजत शुक्तिकाया- मुत्पन्नमेवेति नान्यस्यान्यथाभानमित्यनिर्वचनीयर्यातेरेव सिद्धिर्न त्वन्यथाख्यातेः। यद्वा शुक्तिकायां दोषवशाद्रजतमुत्पन्नं सद्रजतमित्येव प्रतिभाति, नतु परमार्थरजतमिति नाप्यपरमार्थरजतमिति- भ्रमसमये पुरुषस्य परमार्थापरमार्थविचाराभावात्। ततो रजतस्य रजतत्वेनैव ख्यातत्वान्नान्यथाख्यातिः। एतद्रजतबुद्धे- र्रान्तित्वं तु शुक्तिज्ञानबाध्यत्वादेव, न त्वतस्मिस्तद्बुद्धित्वात्। रजत एव हीर्यं रजतबुद्धिः। नचा- परमार्थरजतविषयेयं परमार्थरजतबुद्धिरतस्मिस्तद्बुद्धिरेवेति वाच्यं, रजतविषयैवेयं रजतबुद्धिरित्युक्तत्वान् -- इति। ननु इर्द रजतमिति यत्र भ्रमस्तत्रैवं निर्वाहो भवतुनाम- इदं परमार्थरजतमिति भ्रमस्थले कथ निर्वाह इति चेत्, उच्यते-कूटरजतव्यावर्तकमेव तत्र परमार्थविशेषणं, नतु शुक्तिर्तव्यावर्त्कं- नहि

** 343 **

३२४

शुक्ति दप्टा नेदं शुक्तिरजत किं तु परमार्थरजतति प्रत्येति भ्रान्तः। यद्वा शुक्त्युदित रजत टट्टा नापि कूटरजतवच्छुक्तिरजतमिति किश्विद्वस्तु व्यवहारक्षम वर्तते, येन तद्यावर्तक परमार्थविशेषण भवेत् -- इति। वस्तुतस्तु-अन्यस्यान्यथामानं नाम अन्यरूपेण स्थितस्यान्यरूपेण भान, तब रूपमेदप्रयुक्त मेव, नतु धर्मभेदप्रयुक्त- रूपं नाम स्वरूप, धर्मस्तु स्वमाव इति विधेकः। तथा च कूटरजतस्य सत्य- रजतरूपेण भानमिव शुक्तिरजतस्यापि सत्यरजतरूपेण भानं नान्यथाख्याति :-- नहि शतवारं नेद सत्य- रजतमित्याप्तोपदिष्टमंपि कूटरजतं सत्यरजतरूर्प परित्यजति- यदेव सत्यरजतरूप तदेव कूटरजतस्यापीति। यदि तु रूपमेदाभावेपि धर्ममेदे सत्यन्यस्यान्यथाख्यातिरवर्जनीयेति मन्यसे- तर्हि विशेषणगतमेव तदन्यथामानं नतु विशेष्यगतमिति कृत्वा विशेषम्वरूपभाने नान्यथाख्यातिः- नहि दुष्टपुरुषे शिष्टपुरुष इति ज्ञानं अ्रम इत्युक्ते पुरुषे पुरुषज्ञानं भ्रमो भवति, किंतु दुष्टे शिष्टाज्ञानमेव। तस्मादपरमार्थरजतस्य परमार्थरजतात्मना ख्यातत्वेपि रजनमेव रजतात्मना ख्यातमिति कृत्वा नान्यथाख्यातिसिद्धिः। एतेनापर- मार्थरजतबुद्धिदिषयस्य शुकतयुत्पन्नरजतस्य परमार्थरजतबुद्धिविषयत्वेन भानमन्यथाभानमित्यप्यपास्तम्। तत्रापि स्वमावमेद एव नतु स्वरूपमेद इति। किंच अपरमार्थरजत परमार्थरजतरूपेण भातीति वदता वक्तव्यं-किं पुरोगतपरमार्थरजतरूपेण भाति ? यद्वा विपणिगतपरमार्थरजतरूपेण? नाद्यः- परामार्थरज- तस्य पुरोगतत्वाभावात्। नान्त्य :- तस्य चक्षुस्सन्निकर्षाभावात्। नच दोषवशाच्चक्षुस्सन्निकर्षस्तस्येति वारच्य, दोषशतवशादपि चक्षुषः परोक्षविषयसन्निकर्षालाभात्। यदि त्वपरमार्थरजतं परमार्थरजतमिव भातीत्युच्यते, तर्हि परमार्थरजतसादृश्यमपरमार्थरजतस्यास्त्येवेति नान्यथामानसिद्धिः। नचैव शुकिरेव रजतमिव भातीत्युच्यतां, किमपूर्वरजतोत्पत्तिकल्पनयेति वाच्यं, नास्मामि: परमार्थरजतमिवापरमार्थरजत भातीत्युच्यते येनैवं शङ्येत, किंतु अ्रमसमये शुक्तावुदितं रजतमेव इद रजतमिति प्रतिभातीत्युच्यते। ततो नास्मान्प्रति तदाशब्कनीयम्। एतेन इद रजतमिति भ्रमस्थले शुक्ती रजतमिव भातीति वाद: परास्त :- तथासति इद रजतसदृशमित्येव प्रतीतेर्भवितव्यत्वात्। अतएव अपरमार्थरजत परमार्थरजत- मिव भातीति वादोपि परास्त :- इद परमार्थरजतसदृशमिति प्रतीत्यभावात्। ननु शुक्तौ रजत- सादृश्यमरत्येव दोषवशात्तदप्रतीतिः, तत इदं रजतमिति प्रतीतिः दोषाभावे तु इर्द रजतसद्शमित्येव प्रतीयेतेति, मैवम्-शुक्तिगतरजतसादृश्यस्य दोषवशादप्रतीतावपि किं शुक्तेः प्रतीतिरस्ति? उत न? आधे-अ्रमानुदयप्रसङ्ग :- नहि बाघके शुक्तिज्ञानेसति तद्वाध्यरजतज्ञानसम्भवः- नहि लोकश्शुक्ति शुक्ति- रिति ज्ञात्वा रजतमिति आ्रम्यति। द्वितीये इदंपदस्य निर्विषयत्वापतिः। तस्मादिदंपदप्रयोगविषयतया शुंक्तावपूर्व रजतमुत्पन्नमित्यभ्युपेयम्। ननु घटेनसह चक्षुस्सन्निकर्षाभावे यथा घटोयमिति प्रतीतिन भवति, तथा अनिर्वचनीयरजतेनसह चक्षुस्सन्निकर्षाभावे इदं रजतमिति प्रतीतिर्नैव भवेत्। तेनसह वक्षुषरसन्निकर्षस्तु नास्त्येव- प्रतीतेः प्राग्विषयस्यैवामावात्- विषयप्रत्ययौ हि समसमयसंजातौ, मैवम्- संस्कारादिसहकृताविधैव रजताद्यर्थाध्यासाकारेण, ज्ञानाध्यासाकारेण च परिणमत इति अमस्थले विष-

** 344 **

उपादानोपादेययोस्सालक्षण्येपि भावरूपाज्ञानसिद्धिः । ३२५

येन्द्रियसन्निकर्पानपेक्षणात्। न चक्षुषो वैयर्थ्य-पुरोवर्तिवस्तुसामान्यज्ञानार्थ चक्षुष आवश्यकत्वात्। चक्षुषा पुरोवर्तिवस्तुनि सामान्याकारेण गृहीतेसत्येव भ्मस्सम्भवति नान्यथेति। अतएवान्धस्य शुक्तौ नेदं रजतममिति भ्रमसम्भवः। तस्मादनिर्वचनीयख्यातिवादिमते रजतस्यैव रजतात्मना मानान्नान्यथामान- सम्भवः। ननु अतस्मिस्तद्वुद्धिरध्यास इति वदद्विश्शक्कराचार्यरेवान्यथाख्यातिरभ्युपेतेति ,मैम् - अर्थवद्ज्ञानस्याप्यनिर्वचनीयस्यैवाविद्यया जातत्वात्। शुक्त्यध्यस्तरजतविषयप्रत्ययत्वादिदरजतमिति प्रत्ययस्याध्यासत्वं, नतु शुक्तिविषयप्रत्ययत्वादिति। नहीदं रजतमिति ज्ञाने शुक्तिविषयो भवति, किंतु शुक्त्यध्यस्तं रजतमेव। नचैवमनिर्वचनीयज्ञानोत्पत्त्यैवालं, किमनिर्वचनीयरजतोत्पत्त्येति वाच्य, अनिर्वच- नीयरजतोत्पत्ति विना तद्ज्ञानोत्पत्त्ययोगात्- नचैवमर्थोत्पत्यैवालं, ज्ञानं तु पश्चाद्विपयेन्द्रियसन्निकर्षा- द्वविष्यतीति वाच्यं, ज्ञानात्मागपूर्वार्थस्य सत्त्वे मानाभावात्- इति। केचित्तु अनिर्वचनीयख्याति- वादिनोपि स्वमते अन्यथाख्यातिरप्यस्तीति वदन्ति- तानहमनुज्झिततर्कपिशाचान्मन्ये। तम्मान्नास्म- न्मतेऽन्यथाख्यातिः। एवं सत्ख्यातिमतेपि नान्यथामानं- शुक्तौ सत एव रजतस्य रजताकारेण भानमिति तद्वादात्। सच रामानुजाभिमत एव। तमेव स इहैवोपपादयिष्यति। नाप्यात्मख्यातिमते- सत्य- प्यान्तरत्ववाह्यत्वप्रयुक्ते स्वभावभेदे रजतस्यैव रजतात्मना भानमिति। नाप्यसत्ख्यातिपक्षे- सत्यप्यसत्त्व- सत्त्वप्रयुक्तस्वभावभेदे रजतस्यैव रजतात्मना भानमिति। नाप्यख्यातिमते- स्मर्यमाणं रजतमेव रजत- भ्रमे विषयो भवतीति। ननु ज्ञानमेवार्थस्वरूपेण भातीति वदतो विज्ञानवादिन आत्मख्यातिमते ज्ञानमेवार्थस्वरूपेण त्रान्त्या पश्यन्तीति पराशरो वदतीति वादिनस्तव मते च कथमन्यस्यान्यथामाना भाव इति, मैवम्-आन्तरस्य ज्ञानस्य रजताद्याकार: स्वामाविक एव- तस्य बाह्यत्वमेव अ्रन्तिसिद्ध- मित्यात्मख्यातिवादिमते नान्यथामानसम्भवः। पराशरमते तु वस्तुतो ब्रहैव आ्रन्त्या जगद्ूपेण भातीत्यस्य ब्रह्मण्यज्ञानादुत्पन्नं जगदेव इद जगदिति प्रतीतिविषयो भवतीत्येवार्थः। नचायमप्रमाण :- यतोवेत्यादि श्रुतिमामाण्यात्। नच वस्तुत एव त्रह्मणो जगदुदितमिति वाच्यं, ज्ञानस्वरूपाट्रमणोऽर्थतरूपस्य जगत उदयायोगात्। नच न विलक्षणत्वाधिकरणन्यायेन तद्योग इति वाच्य, तन्न्यायस्याप्यज्ञानादेव त्रह्म जग- स्कारणमित्यत्रैव तात्पर्यात्। अन्यथा 'एकमेवाद्वितीयं ब्रम्मे'त्यादिश्रुतिविरोधात्। नचाज्ञानादपि ब्रह्मणस्सकाशाज्जगन्नैवोदितमिति वाच्य, अविद्यादशायां प्रतीयमानस्य जगतोऽत्यन्तापलापायोगात्। नच 'शशश्रङ्रेण नागेन्द्रो मृतश्रेज्गदस्ति त'दिति श्रुतेर्जगच्छशश्रब्गतुल्यमेवेति वाच्यं, विद्यादशामधि- कृत्य तथोक्तत्वात्- नहि विद्यादशायां ब्र्णि जगदस्ति। किंच अविद्यादशायां प्रतीयमानस्यापि जगतो ज्ञानमेव स्वरूपं- ज्ञाने ब्रह्मण्येवार्थस्य जगतोऽध्यस्तत्वादव्यस्तस्य चाघिष्ठानमेव स्वरूपमिति। एतदेवाभि- प्रेत्य पराशरेण तथोकतं । तस्माङ्कल्म्यज्ञानान्मिथ्याभूत जगदुत्पन्नमेशुक्तिकायामनिर्वचनीयमिव रजतम् । ननु ब्रक्षणि जगदुत्पद्यतांनाम यथाकथचित्-शुक्तिकायां रजतं तु नैवोत्पन्न- तथाहि अनिर्वच- नीयम पूर्वरजतमत्र जातमिति बदता तस्य जन्मकारणं वक्तव्यं- न तावत्तत्प्रतीति :- तस्यास्तद्विपयत्वेन तदुत्ते: प्र.गातमलाभायोगात्- निर्विषया जाता प्रतीति: तदुत्पाद्य तदेव विपयीकरोतीति महतामिद- ** 345 **

रामा नुजाभिमतयथार्थख्याति सिद्धान्तखण्डनम्। १२७

काध्यनुपपत्तिः। जत्यम्युपगमेपि शुक्तिरजतज्ञातिरपरमार्था शुक्तिरजतान्वययोगिन्येध परमार्थ- रजतान्वयवती तु परमार्थजातिरेवेति न दोष इति बोध्यम्। नचापरमार्ये शुकतिश्नते कर्थ परमार्थरजतबुद्धिशब्दयोनिर्वाह इति वार्च्य, म्रान्त्या तन्निर्वाहात्। अपरमार्थरजते परमार्थ- रजतमिति प्रत्ययो हि ग्रमः । यद्वा शुवत्युत्यन्नेषि रजते शुकतिगतः पारमार्थ्याशः प्रतिभासते -- ततर्शुक्तिरजते परमार्थरजतमिति शब्दप्रत्ययौ भवतः । तम्माच्छुक्तावनिर्वचनीय रजत परमार्थरजतसहर्श दोषवशादुरपन्नमेव-इद रजतमिति प्रतीत्यन्यथानुपपततरित्यल दुर्वादिबिवादेन। यदुक्त सुदर्शनेन- अपरमार्थभूतजातेः परमार्थभूतुद्धिशब्दनिर्वाहकत्वायोग इति, तदपेशलम्-जातेरपारमार्थ्ये सति

एव। नच बुद्धिशब्दयोर्बोधकादर्शनात्पारमार्थ्य सिद्धमिति वार्च्यं, नेद रजतमिति ज्ञानेन शुकिरजतरयेव तद्विषयकबुद्धिशब्दयोरपि वाधितत्वात्। नहि विपयस्य रजतस्यापारमाथर्यें रजतमिति युद्धिशब्दयोः पारमार्थ्ये सम्भवति- नहि बुद्धिमा्त्र परमार्थ, किं तु सत्यवस्तुविषयैव बुद्धि: परमार्था, असत्यवस्तुविषया तु सुद्धिरपरमार्यैय। अन्यथा अ्रमप्रमयोस्साक्कर्यमेवे भवेत्- प्रमाद्यवाधिताथविपया बुद्धिः स्रमस्तु बाधि- तार्थविषय: प्रमया च त्रमो वाध्यते- अयाधितत्वे भ्रमानुत्ृततिमसङ्गात्। नच विषयनाधादेव अ्रमाननु- वृत्तिरिति वार्च्य, निर्विषयत्वादेव अमस्य बाधोपीति। तस्माद्जतवत्तद्विपयबुद्धिसव्दावप्यपरमार्थावेव, रजते च दोपवशादुत्पन्नमेव। एवं त्रह्मणि जगदप्यज्ञानादुत्पन्नमिति जगदपरमार्थमेव। तद्विषय्ुद्धि- शब्दावप्यपरमार्थावेवेति सिद्धम्। अ्रक्षण एकस्यैव परमार्धतर्वं तद्धि- श्ुतिसमृतिपुराणादिगिरभिमेत-तथा च दर्शितमिति संक्षेप: ।।

अथ यदुक्त रामानुजेन-यथार्थख्याति मेव सिद्धान्तत्वेन वलग्व्य-द्थार्थ सर्वविज्ञानमिति बेदविदां मतम्। श्रुतिम्मतिभ्यस्सर्वस्य सर्वात्मत्वपतीतितः॥ बहुस्यामिति सद्कल्पपूर्वसृष्टयाद्युपकमे। तासां त्रिवृतमेकैकामिति श्रुत्यैव दर्शितम् ॥ त्रिवृत्करणमेव हि प्रत्यक्षेणोपलभ्यते। यदग्नौ रोहित रूप तेजसस्तदपामपि॥ शुबल कृष्ण पृथिव्य,ब्धत्यम्रावेव त्रिरूपता। श्रत्यैव दर्शिता तस्मात्सर्वे सर्वप्रसङ्गताः॥ पुराणे चैवमेवोक वैष्णवे सृष्टधुपकमे। नानावीर्याः पृथम्भूतास्ततस्ते सहृति बिना॥ नाशयनुषन्प्जा- स्लष्टुमसमागम्य कृत्लशः । समेत्यान्योमजयोगं परम्परसमाश्रयाः ॥ महदायया विशेषान्ताझण्डमित्या- दिना ततः। सूत्रकारोपि भूतानां त्रिरूपत्वे तथाऽवदत्॥ त्र्वात्मकत्वात्तु भूयस्वादिति तेनामिदाभिदा। सोमाभावे च पूतीकम्रहर्ण श्रुतिचोदितम् ॥ सोमावयवसङ्गावादिति न्यायविदो विदुः। त्रीघ्यमावे च नीवारमहण त्रीहिमावतः ॥ तदेव सदशं तस्य यद्यद्दव्यैकदेशभाक। शुकरत्यादौ रजतादेश् भावश्रुन्यैव योधितः ॥ रूप्यशुवत्यादिनिर्देशभेदो भूयसवहेतुकः। रूप्यादिसदृशधारय शुक्त्यादिरुपलम्पते ॥ अतस्तस्यात्र सद्वावः प्रतीतेरपि निश्चितः । कदाचि्क्षुरादेस्ु दोपाच्छुकत्यश्वर्जितः॥ रजतांशो गृहीतोऽतो रजताथीँ प्रवर्तते। दोपहानौ त शक्त्यशे गडीते तत्तिवर्तते॥ अतो यथार्थ रप्याति-

** 347 **

१२८

विज्ञान शुक्तिकादिषु। वाध्यवाधकभावस्तु मूयस्त्येनोपपद्यते॥ शुक्तिभूयस्त्ववैंकल्यसाकल्यमहरूपतः । नातो मिथ्यार्थसत्यार्थविषयत्व निबन्धनः ॥ एवं सर्वस्थ सर्वत्र व्यवहारव्यवस्थितिः ।' इति, तदयुक्तम्- "बझैकमेव सकलात्मकमित्यखण्डमुद्धोपयत्सु भुबने श्रुतिमस्तकेषु। सर्व च सर्वमयमित्यवद- र्क्थन्नु रामानुजः फणिपतेरवतारभूतः ॥ सर्व मुकुन्दमयमित्यभिभाषमाणे श्रीमत्पराकरकृतेपि पुराणरत्नै। सर्वे च सर्वमयमित्यवदत्कथन्नु रामानुजः परमवैष्णवसार्वभौमः ॥ लोकस्तविवृत्कृतपराजलपावकाश भूत- त्रयात्मकमिति प्रतिपन्नमेव। नैतावता च सकलं सकलात्मक स्यात्स्वर्णात्मकः किमु घटो भुवि मार्तिक स्स्यात्॥ सर्प: पशुश्च मकरः पुरुषो महीजो ग्रावा घटश् कनर्क रजत किमु स्यात्। तस्पादतदविषय तद्धिषणा यथार्था नवेति सर्वधिषणा नु कर्थ यथार्था॥ नैवान्यगाऽक्यवसन्ततिरन्यगा स्यात्तत्सलिभावय- बसन्ततिरन्यदीया। सोमो यथा परिपुनाति अन तथैव पूतीक इत्यभिमत मतमागमस्य॥ शुकत्यां वसन्त्यवयवा यदि राजतास्तर्वग्निस्थशुक्त्यवयवः पलयेपि तेषाम्। नाश विना दवपर्द समुपागतानां दश्येत दाहविरमे ननु पिण्डभाव: ॥ रूप्ये च शुक्त्वक्यवा यदि तर्हि वहौ तेषां क्षयादजतमल्पतर भवेच्च। नैवाद्रुताद्द्ुतमिद भजतेऽल्पार्व तस्मान्मृपैव रजते ननु शुक्तिसत्वम् ॥ कि नीळगा अवयवा गग- नेज्परूपे तिष्ठन्ति येन गगन मलिन विभायात्। शुक्त्यम्मरादिरजतासितमुख्यमासा मिथ्यैव सत्यमतिमिः परिवाधितत्वात् ।I' अयमर्थ :- शुक्तशिवृत्तकृतमूतकार्यत्वाच्तत्र भूतत्रयावयवास्सन्तीति भूततयशव्दवाच्यत् मूततयात्मत्वं च तस्या अस्तुनाम- नैतावता तस्या घटपटकनकशुनकरजतरजकाङ्रमृङ्गमृङ्गराजादि- सर्वोत्मत्वप्रयुक्तततच्छब्दवाच्यर्त्व सम्भवति- विरोधात्। तथाहि- कि शुक्ती शुक्त्यवयवा रजतावयवश्चव सन्ति ? यदा घटाकययाः ? पटावयचा: ? कनकावयवाशशुनकावयवा रजतावयवा अङ्गारावयया भृन्गाव-

तदतिरिक्तघटपटाद्यात्मत्वासत्त्वान सर्वात्मत्वसिद्धिः । द्वितीये- शुक्तो रजतप्रतीतिबद्धटपटादिपत्ीतिरपि भवेत्। नच रजताबयवानां बाहुल्याद्रजतपतीतिः, घटपटादयवयवाना तु स्वल्पत्वाद्धटपटाद्यपतीतिरिति वाच्य, इदं रजतमिति भतीतिवलेन शुक्ती रजतावयवान् कल्पयितुस्तव घटपटादिमतीत्यमावे कर्थ शुक्तो घटपटाधवयवकल्पना स्यात्। किंच रजताद्यवयवैरेव शुक्केरवयवित्वे शुक्त्यवयवा नैव स्युः । नच शुकत्यक्यवैर्वहुभी रजताधव यवैरल्पैर्पतरैर्पतमैश् शुक्तिरूपावयविसिद्धिरिति वाच्य, अवयवसमु- दायसयोगात्मागवयविन एवासत्वेन कर्य शुकत्यवयवसिद्धिः। शुक्तरवयवा हि शुवत्यवयवाः। नच

शशुकिरिति व्यपदेश इति बाच्य, तर्हि शुकिरूपावयवानां शुक्तिशब्बाच्यत्वमेव्र भवेन्न रजनादिशं्द- थाच्यत्वमिति कृत्या कर्थ सर्वस्य सर्वशब्दवाच्यव स्यात्। क्थ वा शुक्तिरूपावयबविषय्क रजतरूपाद- यमज्ञान यथार्थ स्यात्। अपि च शुक्कतौ चूर्णितायां यथा शुक्त्यणय उपलम्पन्ते तथा रजताणवोषयुप- लम्पेरन्। नचाल्पव्वादनुपलब्धिस्तेषामिति वच्च, अल्पत्वेनैवोपल ब्धिर्म वे देवेटि। नच गुक्तिचूर्णगतानां ावस्यणनां रज्ताणनां चातिसाहशयाद्रिवेकेनानूपलम्म :. अविवेकेन तु तदुपलम्मोस्वैवेति वाच्च, तर्हि

** 348 **

रामानुजागिमतयथाथर्याति सिद्धान्तखण्डनम्। ३२९

शुक्तिचूर्णपुजे कनकावयवास्ताम्रवयवाश् सन्तीति तेपां वा सादश्यादुपलम्भः किमिति नासीन्। नच सर्वस्य सर्वात्मत्वप्रतिज्ञां यथार्थ सर्वविज्ञानमिति प्रतिज्ञां च विहाय शुक्तो रूप्यविज्ञानमेव यथार्थ-शुक्तो रूप्याक्यवसत्त्वेन शुकेरुप्यात्मत्वादित्युच्यत इति वार्च्य, तथासति दाहाद्युपायेन शुक्तिसमदाया- त्सकाशा द्रजताथीं रजत प्राप्नुयादेवेति कृत्वा शुक्तिज्ञानाचत्मवृततिवाधो मामूत्। कि कनकाणुपचुरं मधुपिष्ट परित्यजन्ति कनकार्यिनः । अपि च शुक्ताविद रजतमिति ज्ञानस्य यथार्थत्वे नेद रजतमिति ज्ञानमयथार्ये स्यादिति कथ सर्वविज्ञानं यथार्थ स्यात्। ननु शुक्तिग्त रजतमार्ग गृहीत्वा इद रजतमिति ज्ञानं यथार्थ शुक्तिमार्ग गृह्दीत्वा नेद रजत- मिति ज्ञानं च यथार्थमिति चेन्मैवम्-शुकिसाक्षास्कारानन्तरमपि पुरुषशशुक्तिगतं रजतांश गृहीत्वा रजत- मिदमित्येव किमिति न प्रतीयात, नेद रजतमितयेव नियमेन किमिति प्रतीयात्। नच रजतांशस्याग्रह- णादिति वाच्य, अनिपुर्ण चक्षुषि शुक्तौ न्यस्तेपि यस्य ग्रहणमासीत्तस्य कथ सुनिपुर्णं चक्षुषः प्रणिधानेपि महर्ण न भवेदिति। हठादर्शनाविषयोपि दि मण्यादिगतरसूक्ष्मोर्थ: चक्षुःप्रणिधानास्पतिभाति। तस्मा रकालात्ययापदिष्टमिद वचनम्। शुवत्यादौ रजतादिसद्धावध्य्ुतिबोधित इति वचनं तु श्रुतितदर्थानमिज्ञ-

यदुर्क यय्यरसदश तत्तदेकदेशभागिति, तदसत्-अनयद्र व्यस्यान्यव्यैकदेशमाकत्वायोगास्- नव्न्यद्रव्यैकदेशस्ततो विच्छिलो भूताऽपरदर्व्य भजत इति कल्पयितुं शक्यम्। नच रजतैकदेशसमवेतैर शुकतिर्जतिति वाच्यं, एवं शुकत्येकदेशसमवेतमेव रजतं जातमिति वक्तव्यलात्। तथैव बदाम इति चेत्- तर्हि शुकसुद्यारप्रामजतं शुकत्येकदेशभाक न मवति, तथा रजतोदयात््राक् शुक्तिश् रजतैकदेशभाकू न मवति। नचेष्टापत्तिः, किमादौ शुक्त्येकदेशरहित रजतमस्ति यद्ा रजतैकदेशरहिता शुक्तिरस्ति ? नतु पक्षद्वयमपि सङ्गतं- अन्यतरस्य निर्धारणायोगात्। नच द्वयमप्यनादि- जन्यत्वात्। नच हयमपि युगपदेव जातमिति वार्च्य, शुक्तिसमवेत सद्रजत रजतसमवेता च सती शुक्तिर्यगपदेव जज्ञे इत्युक्तौ समवेतयोश्शु किरजतयोरुयात्मागसमचेतयोस्तयोससत्त्व मम्युपेयम्। नवेष्टापचिः, तदानी शुकतिरजत-

त्रिवृत्करणमिव शुक्तिरजतयोर्द्विवृत्करण कापि श्षर्तं स्मृ्त हृष्ट वा- येन द्विवदकृतशुक्तिरजकार्यत्ाच्छुक्कौ शुभपशाधिक्योपलम्मः, रजते रजरताशाधिक्योपलम्भः, शुक्की रजतांशाल्पत्वोपलग्भः, रजते शुवयशारप- त्वोपलम्म्धति वक्तु वक्यते। तस्माद्यत्सदश तत्तदेकदेक्षमागित्ययुक्तम्। किं तु यद्यत्सहर तत्तदय- यवसदकाक्यवविशिष्टमिति वक्तर्व्य-अन्यथा रजतावयव शुक्तिका वयवयोर्मिथा्साद्श्य च न स्पान्। अक्यवेऽनवस्थादोपेणाव यवान्तरानड्गीकारादजतावयवे शुकत्यवययकदेशस्थितिः, शुक्त्यवयवे रजनद्य- वैकदेशस्थितिश्व नास्तीति। यदुक्त शुकिगतास्तैजसाणव एव रूप्याक्यवा इति, तदप्यसत्-रूप्यस्यापि त्रित्ृन्कतमूत- कार्यरवेन तैजसाणव एव रूप्यावयत्रा इति वयतुमशक्यत्वात्-नहि रूप्य केवकतजसम्। नच शुक्तिगत

** 349 **

२३०

चाकचवयं शुक्ती रूप्यांशसद्वावमरयुक्तमिति वाच्य, रूप्यगत चाकचक्यं किमंशसद्वावप्रयुक्तमिति। नच स्वाभाविकमिति वाच्य, तथा शुक्तिचाकचक्यस्यापि स्वाभाविकत्वात। यदि तु तैजसाशभयुक्तमित्युच्यते, तर्हि तथे शुक्तिचाकचक्यमपि तैजसांशपयुक्तमित्येबोच्यतां किमिति तत्न रूप्यांशसद्भावपरिकल्पनेन। यदुक्त शुक्ती शुक्त्यंशभूयस्वपयुक्त:ः शुक्तिव्यपदेश इति, तदप्ययुक्तम्-शुक्त्यशस्य कर्थ शुवत्यश इति नाम । नच शुवत्यंशत्वादेवेति वाच्य, अंशिद्रव्यस्य शुक्तिरिति नाम्नि सिद्धे हि तवशस्य शुकत्यंशत्वं सिध्यति, तदेव न सिद्धमिति। अंशिद्रव्यस्य शुक्स्यंशभूयरत्वे सिद्धे शुक्तिव्यपदेशसिद्धिः । अशिद्व्यस्य शुक्तिव्यपदेशे सिद्धे तरदशस्य शुवर्त्यशत्वसिद्धिरित्यन्योन्याश्रयात्। यच्चोक्तम्-शुक्ति-

इति, तदप्यसाधु-शुवती शुकरत्यशभूयसत्वाच्छुक्तिरिति ज्ञान वाधर्क, रजतांशत्ल्पत्बाद्रजतमिति ज्ञानं वाध्यमिति वक्तु न शक्यते-बहुषु ताम्रखण्डेप्वेकस्यां रूपिकयां सत्यामपीरय रूपिकेति ज्ञानस्य ताम्रखण्डज्ञानेन वाघादर्शनात्, ज्ञानमा्त सत्यमिति बदता स्वया ज्ञानयोर्बाध्यवाधकमावस्य दुर्वचत्वाना। तक्मारपत्यार्थविषयज्ञानेन मिध्यार्थविषयज्ञानं सहैव विषयेण बाध्यत इति न सत््यातिबादसिद्धिः । सुदर्शनस्तु-साधारणकारमहण भेदादोष।टन सर्ववादिमियुपेयानि शुक््यादिु प्रतीयमा नाना- मवयबानां रजताधव यबक्र्वे सम्प्रतिपन्नरजताद्यवयवसुसदशाकारत्वमेव, नतु रजतादिम्य आनीय निवेशि- तः्वम्। एवमेव पूतीकादिषु प्रतीयमानानां सोमलताध्वयवानामपि सोमादवयव्त्व नाम सम्पति- पत्नसोमलताधवयवसौसादश्यमेव। तब स्फुटतरप्रतीतिसिद्धमवाचितं च- नहिं झुक्तिशकलपूती कादिपु रजतसोमलतादिसादृश्य नास्तीति बाधकमव्यय उदेति- शुक्त्ययवेषु शुक्तित्वतव्यवहारावुपपत्री तत्र विरुद्धजात्यन्वयाभावात्- इति, मदुक्कार्यमेवोक्त्वापि शुक्तौ रजतमल्पमस्तीति शुक्तौ रजतबुद्धिर्यधार्येति चोपसज्जहारेत्यहो ! भण्डत्वमस्य। यदुक्तमेतेन-नेद रजतमित्यत्र नगर्थ: शुकतित्वमेव-यदाकारगहणेन पूर्वप्रतिपनायाः प्रतृुत्ते- र्निवृत्ते्वा निवारणं स एवाकारो नवर्थ :- सचाकारः प्रतियोगिसापेक्ष: नेद रजतमित्यादिशब्दैः तदनपेक्षै- दशुकत्यादिशव्दैश् व्यवह्यत इति, तत्नोच्यते-कि नवशशुक्तित्वमर्य इत्युच्यते? यहा नेद रजतमिति वाक्यस्थनञः? अथवा नेद रजतमिति पदत्रयात्मकवाक्यस्य? नाय्य :- न घट इत्यादावपि शुक्तिर्घट इत्याद्यर्थापते: । न द्वितीय :- नैव रजतमिति वाक्यस्य इर्द रजत शुक्तिरित्यर्थापतेः। नचेष्टपति :- इय शुकतिरिति पुरोवर्तिद्रव्यमेव शुक्तित्वेन प्रतिपद्यते- पुरुषो न तु रजत शुकितेन- तथासति शुक्कौ रजतज्ञानस्येव रजते शुकिज्ञानस्याप्ययथार्थत्वापतेः। नच रजतत्वेन प्रतिभातमिद वस्तु शुकतिरेवेति तदर्थ इति वाच्य, कि तद्रजतत्वेन प्रतिभातं वस्तु- कि रजत यद्ा शुक्तिः? आदे नेद रजतमित्यामैव भ्रमत्व स्यात्। द्वितीये- र्वमप्यन्यथाख्यातिमतमविष्ठ एवासि- शुक्तिरेव रजतन्वेन रूपातेश्यम्युपगमात्। तृतीये- वाक्यार्थज्ञानस्य पदार्थज्ञानसत्यपेक्षतवाद्बूदि तावत्पदतयस्य प्रत्येकमर्य-कि नञपदस्य सादृश्य- मर्थ :? किं वा अन्यत्वम्ः यद्वा अल्पत्वम्? अथवा विरोधित्वम्? उत अप्राशस्त्यम्? अहोस्बर-

** 350 **

रामानुजाभिमतयथार्थरव्यातिसिद्धान्तखण्डनम्। ३३१

भाव:१ एते षडेव हि नअ्पदार्था :- 'तत्सादृटश्यमभावश्र तदन्यत्वं तदल्पता। अभाशस्त्य विरोधश्च नलर्थाष्पटप्रकीर्तिता' इति स्मरणात्। नाद्याश्चत्वारः- रजतसदृर्श रजतादन्यत्- रजतादल्प रजतविरोधि वा वस्तु शुक्तिरेवेति नियमाभावेन शुक्तित्वरूपवाक्यार्थासिद्धेः। नान्त्यौ द्वौ- तव मते अमावानभ्युप- गम।दश्ना शस्त्यस्यापि प्राशस्त्याभावरूपत्वेनाभावत्वाच्च। ननु इदशब्दस्य शुक्तित्वमर्थ :- नजस्सादृश्यमर्थ :- तथा च इर्द न रजतमिति वाक्यस्य रजत- सदृशी शुक्तिरित्यर्थः । तथाच रजतामेदेनेतः प्राग्य।आसीच्छुक्तिग्रहः तस्य बाधोऽनेनेति, मैवम्- नवशशुक्तित्वमर्थ इति स्वोक्तिव्याघातात्। इदम्पदस्य च पुरोवर्तिवस्तुसामान्यवाचिनशशुक्तिरूवपस्तु विशेषवाचकत्वायोगाच। नहि शुक्तिर्न रजतमिति वाक्यप्रयोग:, येनोक्तार्थलाभस्स्यात्। तक्माच्छुक्त दृष्ट्रा रजतमिति भ्रान्तस्य पुरुषस्य नेद रजत, किंतु शुक्तिरेवेति शुक्तिपदघटिताप्तप्रयुक्तवाक्यश्रवणादेव पुरोवर्तिवस्तुनि रजतभ्रान्तिनिवृत्तिपूर्वकशुक्तिप्रमोदयः । यदा तु चक्षुःप्रणिधानादिना खयमेव शुक्ति- रिति प्रतिपद्यते भ्रान्तः, तदापि नेदं रजतमिति न प्रतिपद्यते, किं तर्हि नेद रजतं, किंतु शुक्तिरित्येव प्रतिपद्यते। तस्मात्प्रतियोगिसापेक्षैनेदंरजतमित्यादिशव्दैश्शुक्त्यादयो व्यवहियन्त इत्ययुक्तम् । नवर्थप्रतियोगिनो रजतस्य सत्त्वेन नेदरजनमितिवाक्यस्य प्रतियोगिसापेक्षत्वाभावाच्च। तत्मान्नश्शु- क्तित्वं नार्थ: । अथ यदुर्क्त रामानुजेन-तत्तत्पुरुषा नुभाव्या : खामा : ार्था श्रेरेणैव सृष्टा इति,तदर्ा- ड्रीकारविषयमेव-तथाहि 'पुरत्रये क्रीढति यस्तु जीवस्ततस्तु जातं सकलं विचित्रम्। आधार- मानन्दमखण्डबोध तस्मिन् लयं याति पुरत्रयं' चेति श्रुतेर्जीवस्यैव सृष्टिकर्तृत्वश्रवणात्। 'नीवस्येश्वर- कर्तृत्वं ज्ञानकर्मतपोबला'दिति स्मरणात्। यावत्पर्यन्त जीवस्याज्ञान वर्तते तावत्पर्यन्तमविद्यादशायामेव जीवेश्वर जगद्ू पद्वैतप्रतीतिरिति कृत्वा जीवाज्ञानसृष्टमेव सर्वमीश्वरेण सह। नच जीवानां नानात्वातकेनेदं सृष्टमिति वाच्यं, एक एव जीवस्तदन्ये जीवाभासा एवेति। नच अनेकेषु जीवेषु मध्ये को मुख्यो जीवः, केचाभासजीवा इति वाच्यं, यथा स्वमप्नपश्वद्दगेक एव मुख्यो जीवः अन्ये त्वाभासाः तथा जाग्रत्पपश्चद्गपीति। नच स्वप्ने स्वमद्दगेक एव खमप्रपञ्वं स्वैकानुभाव्य पश्यतीति युक्तम्। जाग्रप्रप- शवस्तु अनेकानुमाव्यत्वात्कथमेक एव पश्यतीति वक्तु शक्यत इति वार्च्यं, खप्नेपि स्वदृष्टप्रपश्चमन्येपि पश्यन्तीत्येव खवमदन्यते, नतु न पश्यन्तीति। एवं जाग्रत्यपि जाग्द्दष्टा खदृष्टप्रपश्चमन्ये पश्यन्तीति मन्यते, नतु वस्तुतस्ते पश्यन्तीति। तस्माज्जीव एव खमजागरयो: खाज्ञानवशाज्ीवाभासानीश्वरं जगच्च सृजति। यदा तु ज्ञानेनाज्ञाननाशस्तदा सचिदानन्दाद्वयत्रह्मरूपेणावशिष्यत इति कृत्वा जीवाज्ञानमयः स्वमप्रपश्वो मिथ्यैव- प्रतीतिसमनियतत्वाद्रज्जुसर्पवदिति। प्रतीतिसमयनियतत्वं च जगतः प्रतीतिमात्र- शरीरत्वमेव- नहि प्रतीतिव्यतिरेकेण कश्ित्पदार्थोस्ति। अत एवोक्तं बादरायणेन- 'यथारडर्थेन विना पुसो मृषैवात्मविपर्ययः ॥ प्रतीयत उपद्रष्टुः खशिरच्छेदनादि'नेति। नच खम एव जगदभावः प्रती्ति विना जाश्रति तु ज्ञानव्यतिरेकेण ज्ञेयमस्त्यैवेति वाच्य, 'तस्मान्न विज्ञानमृतेस्ति किंचि'दिति विष्णु- ** 351 **

३३२

पुराणात्। नच शुक्तिरजतस्येव सत्यरजतस्यापि प्रतीतिव्यति रेकेण।सत्त्व वचनमनुभवविरुद्धमिति वाच्य, जाअत्म्रपश्चस्येव स्वम्नपरपश्चस्यापि सत्यत्ववचनमनुभवविरुद्धं न भवति कि नहि लोक: स्वमद्ृंष्ट वस्तु यथार्थमिति मन्यते- स्वमप्रपश् ईश्वरसृष्ट इति मतेपि जीवसृष्टेश्वरसृष्ट एवेति न जीवसृष्टत्वहानि :- यथा विष्णुपुत्रम्रक्षसृष्टस्यापि जगतो विष्णुसृष्टत्वव्यवहार: तद्वदिति- अतो न श्रुतिसूत्रादिविरोधः । नचेश्वर- परतन्त्रजीवसृष्ट्त्वमीश्वरस्य कथमिति वाच्यं, यथा प्रजा एव स्वान्यतम कश्षित्भूकृत्य तेन नियम्यन्ते, तथा जीव एव स्वसृष्टेश्वरपरतन्त्रो भवति- मातुः स्वपुत्रपारतन्त्यं न दृश्यते किम्? नच किश्विद्ज्ञ- जीवस्य कर्थ सर्वज्ञेश्वरस्त्रष्टृवत्वमिति वाच्य, मूर्खस्य पितुः पण्डितपुत्रस्ष्टृत्वदर्शनात्। नचासर्वशक्ति- र्जीव: कर्थ सर्वशक्तिमीश्वरं स्रष्टुं शवनुयादिति वाच्यं, अल्पनलस्यापि पितु: प्रबलवलपुत्रस्ष्टृत्वदर्शनात्। किं बहुना- सर्वमपि दुर्घटं जीवाज्ञानं घटयत्येव तद्धचघटितघटनापटीयः। नचेश्वरमायैव तादृशीति वाच्यं, ईश्वरमायाया एव ताद्शत्वे ईश्वरस्ष्ट् जीवाज्ञानं कीदश भवेदिति। नचाकाश दिभूतस्त्रष्टृत्वं जीवस्य न श्रूयत इति वाच्य, 'आत्मन आकाशस्सम्भूत' इति श्रुतेः। वस्तुतस्तु जीव ईश्वरश्र नित्य आत्मैक एवेति कृत्वा न जीवस्येश्वरस्रष्टृ्त्वं नापीश्वरस्य जीव- सृष्टत्वं, किं तु जीवदेहा ईश्वरदेहाश्र सर्वे जीवाज्ञानसृष्टाः- एतदभिप्रायेणैव जीवेनेश्वरः सृष्ट इत्युक्तम्। नच देवमनुष्यादयो जीवदेहा एव- तत्तत्कर्मानुगुण्येनेश्वरेण सृष्टा इति वाच्य, रामकृष्णादय ईश्वरदेहा एव स्वपुण्यकर्मादिसहकृताज्ञानेन जीवेन सृष्टा इति। कि जीवः स्वशिल्पनैपुण्येनेदानीमीध्वरविग्रहान्न निर्माति, मृच्छिलादारुमि: ? किं वा तानभ्यर्च्य भवाहशाः स्वस्वकामान्न लगन्ते ? तस्माद्धोषत्रा जीवे- नाज्ञानात्स्वकर्मानुगुणं सर्वे भोग्यजातं निर्मित, न त्वीश्वरेण- तस्याभोक्तुः सृष्टया प्रयोजनाभावात्- 'प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोपि प्रवर्तत' इति हि न्यायः । किं पुनस्सर्वज्ञ ईश्वरः । किं च यथा जीवस्य शेषिण: पुत्रभार्यादिदेहजात शेषभूत भोग्यत्वात्तथा ईधरदेहोपीति कृत्वा सर्वशेषिणा जीवेनैव खशेषभूतं सर्वे सृष्टमीश्वरेण सह। नचेश्वरदेहो जीवमोग्यो न भवतीति वाच्यं, गोपिकामिः कृष्णदेहस्य भुक्त- त्वात्। अन्ये च नन्दादयस्तद्देहं दृष्ट्रा स्पृष्टा च प्रमुदिता इति दर्शनात्। इदानीमपि ईश्वरीयार्चा- विग्रहस्य वैष्णवैरन्यैश्र मूदैर्दर्शनस्पर्शनादिन। भुज्यमानत्वात्। नच ते न मूढा इति वाच्यं, 'यो मां सर्वेपु भूतेपु सन्तमात्मानमीधरम्। हित्वाची भजते मौडयाद्वस्मन्येव जुह्ोति सः' इति भागवता- दर्चार्चका मूढा एव। अलं शाखाचंक्रमणेन- सर्वमपि जगदीश्वरेण सह जीवाज्ञानकार्यत्वान्मिथ्यैवेति स्थिते किंपुनः स्वामार्थस्य मिथ्यात्वं वक्तव्यं, शुक्तिरजतरज्जुसर्पादीनां वेति संक्षेपः ।। पीतश्शङ्कः तिक्तो गुडः इत्यादीनामपि अयथार्थज्ञानत्वोपपादनम्। अथ पीतश्शङ्क इति ज्ञानमपि यथार्थमेव-नयनवर्तिपित्तद्व्यसम्मिन्नाा नायनमयश्श्द्वन यु- ज्यन्ते- तत्र पित्तगतपीतिमाभिभूतश्शङ्गगतशुक्लिमा न गृह्यते- अतस्सुवर्णानुलितशङ्गवत्पीतश्शङ्ग इति प्रतीयते- पित्तदव्यं न्दतपीतिमा चातिसौक्ष्म्यात्पार्श्वस्थैर्न गृह्यते। पित्तोपहितेन तु स्वनयननिष्क्रान्त- तयातिस मीप्यात्सूक्ष्ममपि गृह्ते- तद्ग्रहणजनितसंस्कारसचिवनायनरश्मिमिर्दरस्थमपि गृह्यत इति

** 352 **

पीतश्शङ्क: तिक्तो गुडः इत्यादिनामपि अयथार्थज्ञानत्वोपपादनम्। ३३३

तदपि मन्दम्-यदि पित्तोपहतदेवदत्तनयनरश्मिभिः व्याप्तत्वात्सुवर्णानुलिस इव शङ्कः पीतस्स्यात्तर्हि शङ्कसमीपवर्तिनो देवदत्तसमीपन्यस्तदशो वा यज्ञदत्तस्यापि चक्षुर्दोषरहितस्य शङ्: पीत इति प्रतीति- र्भवेत्। नचातिसौक्ष्म्यातच्छङ्गमावृत्य स्थितोपि पीतिमा सन्निहितेनापि यज्ञदतेन न गृह्यत इति वार्च्य, तथादिधस्यातिसूक्ष्मस्य पीतिन्नः कर्थ शङगतशुक्लिमाभिभावकत्वमिति। अथ कर्थ पित्तोपहतनयनस्य शङ्गः पीत इति भ्रमोदय इति, उच्यते-शङ्गपतिस्फालितानां नायनरश्मीनां नयनगतपित्तद्रव्यपीतिमग्रहणेन तदुपपत्तेः। यच्चोक्त रक्त: स्फटिकमणिरिति ज्ञानमपि यथार्थमेव- जपाकुसुमप्रभाभिभूततया तस्य रक्तत्वादिति, तद्पि न- जपाकुसुमसन्निधानरूपदोषप्रयुक्त एव स्फटिके रवततावभासो थथा जिह्ादोषप्रयुवतो गुडे तिक्ततावभास इंति- नहि दोषजन्य ज्ञान यथार्थ भवति। नचानुभवसिद्धं स्फटिकरक्तत्वं, गुडतिक्तत्वं वा कथमयथार्थ स्यादिति वाच्यं, प्रमाणजन्यानु- भवसिद्धमेव यथार्थ, नतु दोषजन्यानुभवसिद्धमिति सिद्धान्तात। नचानुभवमात्रसिद्धं सर्वमपि यथार्थ- मेवेति वाच्यं, पुत्रस्ते मृत इति विप्रलम्भकवाक्यश्रवणजन्यज्ञानसिद्धजीव त्पुत्रमरणस्यापि यथार्थत्वप्सङ्गाद्। नचाप्तवाक्यश्रवणजन्यज्ञानसिद्धं यथार्थमिति वारच्य, तर्हि दोषसम्प्रयुक्तचक्षुरादि कारणजन्यज्ञानसिद्धम- प्ययथार्थमेवेति स्थितम्। तस्मातफटिके रक्ततावभासो दोषकृत इत्ययथार्थ एव। तथा मरीचिकाजल- ज्ञानमप्ययथार्थमेव। न च तेजःपृथिव्योरप्यम्बुनो विद्यमानत्वादिन्द्रियदोषेण तेजःपृथिन्योरग्रहणाददृष्ट- वशाच्ाम्बुनो ग्रहणाद्यथार्थ तदिति वार्च्य, भूतत्रिवृत्करणसिद्ध तेजसि वहचादौ जलपृथिव्यंशद्वय पृथिव्यां तेजोजलांशद््य जले तेजःपृथिव्यंशद्वयं च नैव ग्रहीर्तु शक्यते पामरैः पशुभिश्च। तथासति तेजःपृथिव्यो- स्तेज:प्रथिर्व्यंशावगृहीत्वा जलांशं गृह्न्ति दोषवशात्पामराः पशवश्चति महतामुपपादनमिद- नहि तेजः पृथिवीगत सूक्ष्मांशभूतमम्बु वीचीतरङ्गादियुक्तकासारजलम्। मध्याहसमये मरीचिकामिर्व्याप्तायां मरु- भूमौ जलवीचीतरङ्कादियुक्तं कासारतटाकादिजलं प्रतीयते- आ्रन्तश्र मरुभूमि गत्वा तत्र सूक्ष्ममप्यम्बु न पश्यति- तस्मान्मरीचिकासंपृक्तमरुभूमौ जलज्ञानं मिथ्यैव। यदुक्त अलातचक्रेप्यलातस्य द्रुततरगमनेन सर्वदेशसंयोगादन्तरालाग्रहणात्तथा प्रतीतिरुपपद्यते -- चकप्रतीताव प्यन्तरालाग्रहणपूर्वकत त्द्देशसंयुक्तत तद्वस्तुग्रहणमेव-कचिदन्तरालाभावादन्तरालाग्रहर्ण -- क्चि. च्छैध्यादग्रहणमिति विशेष :- अतस्तदपि यथार्थमिति, नैतत्-अलातस्य द्रुततरगमनेपि तत्तदेशं विहा- यैवान्यान्यदेशं गतमलातमिति कृत्वा नैकदा सर्वदेशसयोग :- नहि चक्रस्येवालातस्य सर्वदेशसंयोगित्व, येन चक्राकार: प्रतीयमानम्तस्य सत्यो भवेत। अलातस्य दण्डाकारोहि सत्यः, अन्तरालस्य सत्वेपि शैध्यादग्रहणमिति यदुक्तं तत्र सतोप्यग्रहणमयथार्थज्ञानमेव- तत्र शैध्यदोषस्तु हेतुरस्तु। अत्राहुर्व्यास- पुत्रशुकशिष्यगौडपापादाचार्या :- 'ऋजुवकादिकाभासमलातस्पन्दितं यथा। अहणग्राहकाभारस विज्ञान- स्पन्दित तथा॥ अस्पन्दमानमलातमनामासमजं यथा। अस्पन्दमान विज्ञानमनामासमज तथा॥ अलाते स्पन्दमाने वै नामासा अन्यतो भुवः। न ततोन्यत्र निप्पन्दावालातं प्रविशन्ति ते॥ न निर्गता अलातापे द्रव्यत्वाभावयोगतः । विज्ञानेपि तथैव स्युरामासस्याविशेषतः ॥I' इति- अयमर्थ :- यथा लोके अलात- ** 353 **

३३४

विज्ञानस्पन्दितं- विज्ञानस्य निरवयवर्य विभुनोSचलस्याप्यविद्यया कृत स्पन्दनं ग्रहणग्राहकाभासं विषयि- विषयाभास भवति- यथा अस्पन्दमान स्पन्दनवर्जितं तदेवालातमनाभासमनमृज्वाद्याकारेणाजायमानं भवति, तथा अविद्यया स्पन्दमानमविद्योपरमेऽस्पन्दमानं विज्ञानं जात्याद्याकारेणानामासमजमचल भविष्यति। कि च यदा खल्वलातं स्पन्दमानमवतिष्ठते तदा तस्मिन्नन्यतो देशान्तरादागत्य आभासा भवन्तीति न शक्यं ववतु- ऋजुक्कराद्याभासानां देशान्तरादागमनस्यानवगमात्। यदा तदेवालात निष्प- न्दनं स्पन्दनवर्जितं वर्तते तदा ततोन्यत्राभासा भवन्तीत्यपि वक्तु न शर्क्यं- अनुपलम्भाविशेषात्। नचा- भासास्तस्मिन्नेवालाते लीयन्ते- तदनुपादानत्वात्। यदि हि स्पन्दननिमित्तमलातमुपादानं तदा निमित्ता- भावमात्रान्नैमित्तिकाभावादर्शनादजुककाद्याकाराः स्पन्दनाभावेप्यलाते भवेयुरित्यर्थः। कि च ते आभासा द्रव्यत्वाभावयोगतः द्रव्यत्वाभावयुक्ते: वस्तुत्वाभावादित्यर्थः । अलातान्न् निर्गता: वस्तुनो हि प्रवेशादि सम्भवति नावस्तुनः । विज्ञानेपि जात्याद्याभासास्तथैव स्यु :- आमासस्याविशेषतः तुल्यत्वात्। यथा असत्सु ऋज्वाद्याभासेपु ऋज्वादिबुद्धिर्द्ष्टा अलातमात्रे तथा असत्स्वेव जात्यादिषु विज्ञानमात्रे जात्यादि- बुद्धिर्मृषैवेति समुदायार्थ: । अथ यदुक्तम्-दर्पणादिपु निजमुखादिप्रतीतिरपि यथार्था-दर्पणादिप्रतिहतगतयो हि नायन- रश्मय: दर्पणादिदेशग्रहणपूर्वकं निजमुखादि गृह्न्ति- तत्राप्यतिशैध्यादन्तरालाग्रहणात्तथा प्रतीतिरिति, नैतदपि युक्तम्-ग्रीवास्थनि=मुखस्य दर्पणगतत्वेन सव्यदक्षिणभागयोर्दक्षिणसव्यभागत्वेन चान्यथा- अहणात्। अन्यस्यान्यथाग्रहणं ह्ययथार्थज्ञानम्। अन्तरालाग्रहणस्य श्र्परान्तित्वं प्रागेवोक्तम्। यच्च दिस्मोहेपि दिगन्तरस्यास्यां दिशि विद्यमानत्वाददृष्टवशेनैतद्दिगंशवियुक्तो दिगन्तरांशो गृद्यते- अतो दिगन्तरप्तीतिर्यथार्थवेति, तन्न-प्राच्यां दिशि पश्चिमा दिग्वर्तत इति वाक्यं श्रुत्वा बाला अपि परिह- सेयुः। नच सर्वत्र सर्वदिक्सद्धावेपि प्राच्यादिव्यवहारः प्रतियोग्यपेक्षयेति वाच्य, प्राचदिव्यवहारात्मा- ग्दिग्मेदस्यैवाभावेन सर्वत्र सर्वदिकसद्धावेपीति ववतुमशक्यत्वात्-आकाशो हि सर्वत्रास्ति तस्य सूर्योदया- स्तमयाद्युपाधिवशात्माक्पश्िमादिदिग्व्यवहारः । तथा च प्रागादिदिक्षु सर्वत्राकारसत्त्वेपि न पश्चिमादि- दिगन्तरसत्त्वमिति कृत्वा प्राच्यां दिशि पश्चिमादिदिवप्रतीतिरयथार्थैव। अत एव तस्या दिङ्मोह इति व्यवहारः। दिड्मोहो हि दिश्भ्रम :- भ्रमस्यापि प्रमात्वं साधयतस्तवाहो! साहसिकता। यच् द्विचन्द्र- ज्ञानादावपि अंगुल्यवष्टम्भतिमिरादिभिर्नायनतेजोगतिभेदेन सामग्रीभेवात्सामग्रीद्वयमन्योन्यनिरपेक्षं चन्द्र- अहणद्वयहेतुर्भवति, तत्रैका सामग्री स्वदेशविशिष्टं चन्द्रं गृह्याति- द्वितीया तु किंचिद्वकगतिश्चन्द्रसमीप- देशग्रहणपूर्वक चन्द्रं स्वदेशवियुक्तं गृह्ाति- अतस्सामत्रीद्वयेन युगपद्देशद्वयविशिष्टचन्द्रग्रहणे त्रहणभेदेन आद्याकारभेदादेकत्वग्रहणाभावाच्च दौ चन्द्राविति भवति प्रतीतिविशेष :- देशान्तरस्य तद्विशेषणत्व देशान्तरस्यागृहीतस्वदेशचन्द्रस्य च निरन्तरग्रहणेन भवति- तत्र सामग्रीद्वित्वं पारमार्थिक-अहणद्वितेन चन्द्रस्यैव आद्याकारद्वित न्व पारमार्थिक- तत्र विशेषणद्वयविशिष्टचन्द्रग्रहपाद्वयस्यैक एव चन्द्रो ग्राह्य इति

** 354 **

पीतश्शङ्ग: तिक्तो गुड: इत्यादिनामपि अयथार्थज्ञानत्वोपपादनम् । ३३५

ग्रहणे प्रत्यमिज्ञानवत्- केव लचक्षुषस्ससामर्थ्यामावाच्चाक्षुपज्ञानं तथैवावतिष्ठते, द्वयोश्चक्षुषोरेकसामध्यन्त- र्भावेपि तिमिरादिदोपमिन्नं चाक्षुषं तेजस्सामग्रीदयं भवतीति कार्यकल्पं- अपगते तु दोषे स्वदेशविशिष्ट- चन्द्रस्यैकग्रहणवेद्यत्वादेकश्चन्द्र इति भवति प्रत्यय :- दोषकृतं तु सामग्रीद्वित्वं, तत्कृत ग्रहणद्वित्वं तत्कृत आद्याकारद्वित्वं चेति निरवद्यम्। अतस्सर्वे विज्ञानजातं यथार्थमिति सिद्धं- इति, तन्न-नास्मामिर्श्रमः प्रमा वा कारणं विना न जायत इत्युक्तं, येन त्वयैवमुपन्यासः क्रियेत। एवमेवमयमर्य त्रमो जायत इति। किंतु ज्ञानकारणतयाऽभिमततत्तत्कारणसामव्यतिरिक्तदोपरूपकारणजन्यं ज्ञानं भ्रम इत्युच्यते। त्वया च द्विचन्द्रज्ञानादेर्दोषसहकृतकारणसामग्रीजन्यत्वमभ्युपेतमिति भ्रमत्वं सिद्धम्। तथा यावद्यवहारं योर्थस्सत्यः तद्विषयज्ञानं यथार्थमित्युच्यते। चन्द्रद्वित्वादिकं तु प्रतीतिकाले एव सत्यमिव भवति, नतु यावद्यवहारं-नहि द्वौ चन्द्रौ सत्यौ रज्जुसर्पस्सत्यः, शुक्तिरजतं सत्यं, खमरथादयस्सत्या इति कोप्यनुन्मतः प्रत्येति। भ्रमेऽपगते सति मया दृष्ट द्विचन्द्रादिकं मिथ्यैवेति लोकः प्रत्यभिजानाति। तस्माचन्द्र- द्वयादेरयथार्थत्वात्तद्विप्य ज्ञानमप्ययथार्थमेव। दोषकृतं तु सामग्रीद्वित्वमिति वदन्नेव सामग्रीद्वित्वं पार- मार्थिकमिति यदवोचतेन तस्य स्ववचोव्याघातानभिज्ञताऽप्राकाशि- नहि दोपकृतः पारमार्थिको भवति, किंतु स्वाभाविक एव पारमार्थिकः । एतेन ग्रहणद्वित्वं ग्राह्याकारद्वितं च पारमार्थिकमिति प्रत्युक्तम् -- दोपकृतत्वेन सामग्रीद्वित्वस्यैवापारमार्थ्ये कथ सामग्रीकृतग्रहणद्वित्वस्य तत्कृतचन्द्रद्वित्वस्य च पारमार्थि- कत्व भवेदिति। नच दोषस्य तिमिररोगादिरूपस्य सत्यत्वात्तत्कृतं सर्व सत्यमेव स्यादिति वारच्य, न वयमविबादशायां तिमिरादिदोषो नास्तीति तत्प्रयुक्तद्विचन्द्रादि्रमो नास्तीति वा बूमः- किं तु द्विचन्द्रादि नास्तीति बरूम :- तथा हि-किं तिमिरादेः दोषत्वं पारिभाषिकः? यद्वा यथार्थ- ज्ञानजनकत्वप्रयुक्तम् : अथवाऽयथार्थज्ञानजनकत्वप्रयुक्तम्? आधे- तिमिरादेस्वतो दोषत्वाभावात्तन्नि- वृत्त्यर्थमौषधसेवादिकं कोपि न कुर्यादेव। वितिमिरनेत्र एकमेव चन्द्रं पश्यति अहंपुनश्चन्द्रद्वयमिति कृत्वा सुकृतवशान्मम सम्प्राप्तोयं तिमिरदोपस्सदाप्येवमेव तिष्ठत्विति स्वाभीष्टां विष्ण्ादिदेवतां प्रार्थयेतैव तिमिरदूषितनेत्रः । अन्योपि तस्येव ममापि तिमिरदोषो जायतामिति कामयेतैव। न द्वितीय :- यथार्थ- ज्ञानजनकस्य दोषत्वं कालात्ययापदिष्टमिति। अतः परिशिष्टस्तृतीयः । एवं तिमिरादेरयथार्थज्ञानजनक- त्वेन दोषत्वादेव तज्जन्य द्विचन्द्रादिज्ञानमयथार्थज्ञानमिति सिद्धम्। नच चन्द्रद्वित्वादिद्वचन्द्रज्ञान सत्यमिति वाच्य, चन्द्रदवित्वस्य प्रत्यक्षादिविरुद्धत्वात्। नच देशदयविशिष्टत्वेनैकोपि चन्द्रो द्वेधा भवतीति वार्च्य, तथासति सश्वारवशाच्चन्द्रोऽनन्तदेशविशिष्टो भवतीत्यनन्ता एव चन्द्राः स्युः। नच युगपद्देशद्वयविशिष्टत्वेन चन्द्रद्वित्वमिति वार्च्य, एकस्य चन्द्रस्य युगपद्देशद्वयवैशिष्टयासम्भवात्- यस्मिन् प्रदेशे यदा चन्द्रसस्थित- स्तदैव स कथ प्रदेशान्तरे भवेत्। नच सामश्रीभेदाचन्द्रदेशभेद इति वाच्य, चक्षुर्गतसामग्रीद्वित्वस्य गगनगतचन्द्रदेशभेदाप्रयोजकत्वात्। एतेन- एका सामग्री चन्द्र स्वदेशविशिष्ट गृद्दाति, द्वितीया तु स्वदेशवियुक्तमिति प्रत्युक्तम्-एकस्यैव चन्द्रस्य एकस्मिन्नेव क्षणे स्वदेशविशिष्टत्ववियुक्तत्वयोरयोगात्। किंच या स्वदेशवियुक्त चन्द्रं गृह्ाति सा कि देशान्तरविशिष्टं गृह्ाति? उत निर्देशमेव? ** 355 **

३३६

आधे- कथमन्यदेशविशिष्टस्यान्यदेशविशिष्टत्वेन ्रहणम्। द्वितीये-कर्थ निराधाराधेयग्रहणम्। कर्थ वा देश विना चन्द्रस्य सत्त्वम्। तस्मादेकस्य चन्द्रस्य चन्द्रद्वयत्वेन स्वदेशविशिष्टचन्द्रस्य खददेश- वियुक्तत्वेन अन्यदेशविशिष्टत्वेन च ग्रहणमयथार्थज्ञानमेव। अतएव तस्यैकश्चन्द्र इति ज्ञानवाध्यत्वम्। तस्मादवाधितार्थविषयं ज्ञानमेव यथार्थ तस्यैव ज्ञानवाध्यत्वाभावात्। नचैवं ब्रह्मण एकस्यैव अवाधि- तार्थत्वात्तद्विषयं ज्ञानमेकमेव यथार्थमिति वार्च्यं, इष्टापतेः। नच घटादिज्ञानस्य कर्थ यथाथज्ञानत्व- व्यवहार इति वार्च्यं, यावद्यवहारं घटादेरवाधितार्थत्वादिति। नचैवं यावत्प्तिभासमवाधितार्थत्वाद्रज्जु- सर्पादेस्तद्विपयं ज्ञानमपि यथार्थमेव भवेदिति वाच्यं, इष्टापत्तेः। अत एव खलु वस्तु त्रिविधमित्युक्तं- पारमार्थिकं, व्याव्हारिक, प्रातिभासिकं चेति। तत्र पारमार्थिक ब्रह्म, व्यावहारिक जीव ईशो जगच्च, प्रातिभासिकं रज्जुसर्पादि खम्रथादि चेति विशेक:। तत्न पारमार्थिक परमार्थसत्य, व्यावहारिक पर- मार्थतोSसत्य-व्यवहारतस्सत्यं, प्रातिभासिकं तु परमार्थव्यवहाराभ्यामसत्य- प्रतिभासतः केवल सत्यम्। एवं व्यावहारिकप्रातिभासिकपदार्थयोरौपाधिकसत्यत्वेसत्यपि निरुपाधिकसत्यत्वाभावान्मिथ्यार्त्व, ब्रह्मण एकस्यैव सत्यत्वं- तच श्रुत्यैवोक्त्त- 'तत्सत्यं अतोन्यदार्त'मिति। एवं ब्रह्मान्यस्य सर्वस्य मिथ्यात्वादेव ब्रह्मान्यसर्वविषयर्क सर्वे ज्ञानजातमयथार्थमेव। तत्र व्यावहारिकवस्तुज्ञानस्य सत्यत्वमापेक्षिक- प्राति- भासिकवस्तुज्ञानद्ष्टया तस्य सत्यत्वात्। तथा मिथ्यात्वमप्यापेक्षिकमेव-ब्रह्मज्ञानदष्ट्या मिथ्यात्वात्। प्रातिभासिकवस्तुज्ञानस्य तु यत्किश्चिदप्यपेक्ष्यसत्यत्वाभावान्मिथ्यात्वमेव। ब्रम्मज्ञानस्य तु यत्किश्चि- दपेक्ष्यमिथ्यात्वाभावात्सत्यत्वमेवेति विवेकः । तस्मादयथार्थवस्तुविषयक सर्वे ज्ञानमयथार्थमेवेति स्थितम्। निर्दुष्टप्रमाणभूतागमगम्येन त्रह्मणा सृष्ाः भोग्यपदार्थास्सर्वेपि सत्याः इति रामानुजसिद्धान्त :- तत्खण्डनम् । अथ यदुक्तम्-प्रत्यक्षानुमानागमास्यं प्रमाणजातं-आगमगम्यं च निर्दोषं सगुणं सत्यसङ्कल्पं च परं ब्रह्माभ्युपगच्छतां नः कि न सेत्स्यति, किं वा नोपपद्यते- भगवता हि परात्परेण क्षेत्रज्ञपुण्यपपानु- गुणं तद्धोग्यत्वायाखिलं जगत्सजता सुखदुःखोपेक्षाफलानुभवानुभाव्याः पदार्थाः सर्वसाधारणानुभवविषयाः केचन तत्तत्पुरुषमात्रानुभवविषयास्तत्तत्कालावसानास्तथातथाऽनुभाव्याः सृज्यन्ते- तत्र बाध्यबाधकभाव- स्सर्वानुभवविषयतया तद्रहिततया चोपपद्यत इति सर्वे समञ्जसमिति, तदयुक्तम्-एकस्याज्ञा नस्यान- भ्युपगमे अभ्युपगतस्य सर्वस्याप्यसिद्धः । तथाहि- अज्ञानानुपहितस्य निरुपाख्यस्य अरूपस्य, यद्वा, चिद्रूपस्य ब्रक्षण: न तावदागमगम्यत्वं सिध्यति- 'यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह', 'अन्य देव तद्विदितादधो अदिदितादधि', 'दद्धाचानभ्युदित येन वागम्युद्ते तदेव ब्रम्म', 'अवचनेनैव प्रोवाच स हि तूप्णी ममूब', 'नेतिनेतीत्यादेशः' इत्यादिश्रुतिपामाण्यात् । किंच येन रद्गम्यते तेन तद्धास्यते- ब्रम्म च सर्वावभासकत्वान्न केनापि गम्यते- तथाच श्रुतम् -- 'तस्य भासा सर्वमिद विभा'तीति। रमृतंच- 'शिवेन गम्यते सर्व शिवो नान्येन गम्यते। जड हि गम्यतेऽन्येन नाजड मुनिपुङ्गवाः ॥ शिवो नैव जडस्साक्षातस्वप्रकाशैकलक्षणः ।' इति शिवस्य ब्रह्मणः

** 356 **

भोग्यपदार्थार्सर्वेपि सत्याः इति रामानुजसिद्धान्तः - तत्खण्डनम्। ३३७

स्वप्रकाशचिद्पर्त्व च सम्प्रतिपत्रम्। तस्माद्ज्ञानं व्रम्म न जडागमगम्यम्। एरवविर्ध अेति ज्ञानाय त्वागम आवश्यक :- एतदमिपरायेणैव वेदवेद्यत्वं ब्रह्मण: श्रयते, स्मर्यतेच। हर्द चागमगम्यत्वमज्ञानेन प्रम्मणि कल्पितमेव, आगमस्यैवाज्ञानपरिकल्पितत्वे कि पुनस्त्म्यत्वस्य। नहि विद्यादशायामागमोस्ति- 'नेह नानास्ती'ति क्ुतेः। आगमस्यैवाभावे कथमागमगम्यत्व न्रह्मणः । तस्मादज्ञानान=्युपगमे ब्रम्मण भागमगम्यर्त्व नैव सिध्यति- निर्दोषत्व तु यद्पि सिध्यति, तथापि निर्दोषे ऋ्र्ेति प्रतीतिस्त्ज्ञाना- भ्युपगम बिना न सिध्यति। सगुणत्वं नैव सिध्यति- निर्गुणत्वाद्गक्षणः 'साक्षी चेता केवलो निर्गुणथे'ति क्रुतेः। अज्ञानाभ्युपगमे तु सगुरण त्रश्म सिध्यति- अज्ञाना द्रम्मणस्तत्त्वादिगुणलामात्। नित्यसब्कल्त्तव न सिध्यति- सककन्पस्याज्ञानकार्यत्वात्। ईश्वरस्य सष्टव्यवस्त्वाकारपरिणताज्ञानवनतिर्हि सङ्ल्प :- यथा शीवस्य अन्तःकरणपरिणामस्सुङ्कल्प :- तथा च क्षुतिः 'कामस्सङ्ल्प' इत्यारम्य 'सर्व मन ए'वेति। एवं सकल्पासम्भवादेव तत्मयुक्तसष्टचनुपपत्ति :- 'तदैक्षत बहुस्यां प्रज्ञायेय', 'सच्च त्यच्चाभव'दिति हि क्रयते। एवमज्ञानानभ्युपगमे जामतमपश्चलप्टृत्त्वमेव ब्रह्मणो न सम्भवतीति सिद्धे कि पुनस्स्वामपपश्चादिलष्टटव- सिद्धिः। एवं त्रम्मण: सष्टृत्वे5सिद्धे तत्सुष्टस्व जगत एवासिद्धिरिति कृत्वा क्थ तदेकदेशभूतमत्य- क्षादिप्रमाणत्रयसिद्धिः। तस्मादयदि तव स्वाभ्युपेतदर्शितसर्वार्थसिद्धाविच्छा, तर्हि तत्साधकं न्राथित मिथ्याभूतमनिर्वचनीयम ज्ञानमम्युपगच्छ। ननु नाहमज्ञानमभ्युपगच्छामि- तत्सत्वे श्षतिपरमाणाभावात्। नच अनृतेन दि प्रत्यूढा इति श्रुतिसिद्ध तदिति वाच्य, तत्र ऋतेतरविषयोऽनृतशब्द :- ऋतमिति कर्मवाचि- 'ऋत पितन्त।'बिति बचनात्। फलाभिसन्धिरहित परमपुरुषाराधनवेर्ष तत्प्राप्तिफलर्क कर्म ऋतम्। तथ्यतिरिक सांसारिक- फलके ब्रह्मपाप्तिविरोधि कर्म अनृतम् । 'एतं व्रम्मलोक न विन्दन्ति अनृतेन हि मत्यूढा' इति बचनात्। नापि- 'नासदासीनो सदासी'दिति श्रुतिसिद्धम्-तत्र सदसच्छब्दरौ चिदचिद्धष्टिविषयों-उत्पत्तिवेलायां सत्त्यच्छब्द्रामिहितयोशिद चिद्याष्टिमूतयोर्वस्तुनोर्ययकाले अचित्समष्टिभूते तमशशब्दामिधेये वस्तुनि पलयप्रतिपादनपरत्वादस्य वाकयस्य। नात्र कस्प चित्सदसदनिर्वचनीयतोच्यते- सदसतोः कालविशोषे असद्धायमान्नवचनात्। तम 'आसीतमसा गृढमि'ति तदनन्तरवाक्ये तमरशब्दामिहितिस्य श्रत्यन्तरादचि- त्समष्टित्वमयगम्यते- 'अन्यक्तमक्षरे लीयते अक्षर तमसि कीयते' इति। नच तमइशब्देनाचित्समष्टि- रूपायाः प्रकृतेस्सूक्ष्मावस्थोच्यते। तस्यास्तु- 'मार्या तु प्रकृति विद्या'दिति मायाशदेनामिधानादनि- रवचनीयत्यमिति बाच्य, मायाशब्दस्यानिर्वचनीयवा चिर्त्व न दष्टमिति। मायशब्दस्य मिथ्यापर्यायस्रेनानि- र्वचनीयत्यमिति चेत् तदपि नास्ति- नहि सर्वत्र मायाशब्दो मिथ्याविषय :- असुरराक्षसास्त्रादिषु सा्ये- व्वेब मायाशब्दपयोगात्। यथोक्तम्- 'तेन मायासहस तच्छम्वरस्वाशुगामिना। मालस्य रक्षता देह- मेकैकश्येनसूदित मिति। अतो मयाशब्दो विचित्नार्थसर्गकरामिधायी। प्रकृतेश मायाशब्दाभिध,न चिचि- लार्यसर्गकरत्वादेव। 'अस्मान्मायी सृजते विश्वमेतत्तरिंगश्चान्यो मायया सन्निरुद्ध' इति मय,शब्द- वाच्याया: प्रकृतेर्विचित्रार्थसर्गकरतव दशयति। परमपुरुषस्य च तद्वनामात्रेग मायित्वमुच्धते-नाज्त्वेन।

** 357 **

३३८ श्री शज्राशहरमाष्यविमर्शः ।

जीवस्यैव हि मायया निरोध: क्रयते- 'तस्मिश्चान्यो मायया सन्निरुद्ध' इति, 'अनादिमायया सुप्तो यद। जीवः मनुष्यत' इति च, 'इन्द्रो मायामिः पुरुरूप ईयत' इत्यत्रापि विचित्राश्शक्तयोऽमिधीयन्ते। अत एव हि 'भूरित्वष्टवे राज'तीत्युच्यते। नहि मिथ्याभिमूतः कश्विद्विराजते- 'मम माया दुरत्यये'त्यन्रापि गुणमयीति वचनात्सैव त्रिगुणात्मिका प्रकृतिरुच्यते- ततो न क्रुतिमिस्सदसदनिर्वचनीयाज्ञानपतिपादन- मिति रामानुजः, तदेतत्तुपपुन्जप्रायम्-तथाहि- 'वितर्थ त्वनृतं बचः। सत्वं तथ्यमृत सम्य'गि- न्यमरकोशात्- ऋरत सत्ये तद्विन्नमनुतमसत्यमेव। तथैबासत्ये अनृतशब्दस्य- 'सत्यमेव जयति नानृत'मिति वेदे प्रयोग: भ्रयते- तथा लोकेपि प्रयोगो दृश्यते ऋतशव्दस्य च सरये। नच सत्यानृतशब्दौ लोके सथार्थायथार्थकचसोरेव प्रयुज्येते- दर्शितकोशवशादिति बाच्य, सत्यानृतबचोविषयत्बादेवार्थयोरपि सत्यान तत्वव्यवहार इति। यहा अर्थगतयथार्थत्वायधार्थत्वपयुक्त एव बचसोस्सत्याननत्वव्यवहार इति। सर्वथापि सत्यः शब्दोऽसत्यः शब्दः, सत्योरथोऽसत्योर्थ इति शब्दार्थयोद्वयोरपि सत्यानृतशब्द- प्रयोगरसम्भवति। तस्मादनृतेनेति श्रौतशब्देनासस्यमेव वस्त्वमिधरीयते, नतु सत्य काम्यकर्मादिकम्। तथा 'ऋत पिकतौ सुकतस्य लोके' इति वाक्ये ऋतशब्दः फलवाची-सुकृतम्थ कर्मणः ब्ते फलमि- त्यन्वयात्। यद्यपि ऋतशव्दरसत्यवाची, तथापि न तस्येहमहणमनन्वयात, किंतु ऋगताविति घातो- रनिष्पणोयमृतशब्दः फलवाची, फल हि म्रार्सत भवति। ऋतं प्राप्तं फलमित्यर्थः । तम्मात ऋतशब्दस्य निष्कामपरमपुरुषाराधनकर्मपरत्व स्वकपोलकल्पितत्वादप्रमाणमेव। तम्मात्- ऋताव्सन्याद्रवाणोन्य- वनृतमसत्यमज्ञानमेव- 'तत्सत्य'मिति क्तेः, 'सर्त्य ज्ञान'मिति भ्रुतेश्र। निरपेक्ष सत्य हि बम्, तद्धिन्नं सर्वमसत्यत्वादनृतमेव-अतोन्यदार्त मिति श्रुतेः। अनेनानृतसर्वोपादानेनानृतेनाज्ञानेन प्रत्यूढत्वादेव ब्रह्म न विन्दन्तीति शुत्यर्थान्त्र तद्वाक्येनापि रामानुजोक्तार्थसिद्धिः । प्रत्युतास्मदभीष्टसिद्धिरेव। एनेन अनृतेन हि प्रत्यूढा इति वाक्यहूयमपि क्रुतिगतमनि्वचनीयाज्ञानसाधकमिति स्थितम्। ननु अनृतशकदेन सत्यत्रक्मभिननं वस्तूच्यतां नाम, तदज्ञानमेवेति कर्थ निर्णेतु शक्यमिति मैत्रम् -- पशाज्ञाननामकहव्दृशय दयातिरिक्तपदार्थाभावात्। नच जगदस्तीति वाच्य, तस्याज्ञानकार्यत्चेनाज्ानस्वान -- मृत्कार्ये घटः खलु मृत। नच जीवोस्तीति वार्च्य, तस्य चिद्रूपस्य व्रक्षाभिन्नल्वात्। नच प्रकृति- सस्तीति वाच्य, तस्या एवाज्ञानपदार्थत्ाव। एतेन-श्रुतिषु प्रकतिशब्दश्रवणादप्यज्ञान सिद्धमिति सिद्धम्। नच प्रकृतिस्तम एव नाज्ञानमिति वाच्य, तमस एवज्ञानत्वात्-यथा बाहं तमो घटादिक- माषृणोति, तथाउज्ञानमपीति कृत्वा अज्ञानस्य आान्तरतमस्त्वेन व्यवहार इति। नच प्रकृतिर्मायैव 'मार्या तु प्रकृति विद्या'दिति श्रुतेरिति बाच्य, मायाप्पज्ञानमेवेति। नचानिर्वाच्याज्ञानपरा न मायेति वार्च्य, मायाशब्देनानिर्वचनीयम्यैवार्थस्य प्रतिपाद्यमानत्वात योर्डर्थो निरूपयितु न शबयते विस्परष् च मासते, सोथों मायामय इति सर्वसम्प्रतिपनेः । विचित्नार्थसर्गकर वस्तु मायेति बदता त्वयापि भङ्गधन्तरेण मायाउज्ञानमिति पतिपल्मेव- विचित्रार्थसर्गकर वस्तु सवल्वज्ञानम्। नचाज्ञानमवस्त्वेवेति वाच्य, वस्तुतोऽवस्तुत्वेपि याबदयवहार सत्यत्वेन वस्त्वेवेति। नच मिथ्याभूताज्ञानस्य कथ विचित्रार्थ-

** 358 **

भोभ्यपदार्थास्सर्वेपि सत्याः इति रामानुजसिद्धान्तः - तसण्डनम्। ३३९

सर्गकरत्वमिति वार्च्य, विचित्रार्थानामपि मिथ्यामूतत्वात्। नवासुरराक्षसास्त्रादिषु सत्येष्वेव मायाशब्द: प्रयुक्त इति बाच्य, तेषामप्यसत्यत्वात। नच व्यवहारतस्सत्यान्येव तानीति बार्च्य, मायापि तथवेति। नच व्यवहारसत्याया मायायाः कर्थ मिथ्यामिति वार्च्य, परमार्थसत्यत्वाभावादेव माया मिथ्या-रज्जुसपवदिति। नच मायाशब्दस्य मिथ्याविषये नास्ति प्रयोग इति वार्च्य, नहि सर्वत्र मायाशब्दो मिथ्याविषय इति त्वहूच- नादेव तत्सिद्े :- कचिन्मायाशब्दस्य मिध्या विषयर्त्ं हि तेन गमितम्। नच मायाशब्दस्य पतारणा- धर्धपरत्वमेव-'न येषु जिक्षमनृत न माये'ति क्षुतेरिति वाच्य, मायापि प्रतारयत्येव जीवमिति। नच मिथ्याभूतमिन्द्रजा लादिक न मायाशब्दवाच्यमिति वाच्य, माया तु शाम्बरीति कोशाचत्र मायाशब्द प्रयोगस्य सार्वत्रिकत्वाघ्। नच मायानाम विचित्रार्थकरी काचिच्छक्तिरिति वार्च्य, शक्तिरेवज्ञान- मिति। नच शक्तिस्सस्यवरेति वार्च्य, कार्यगम्यायास्तस्यास्सत्यत्वायोगात्-बद्गम्यते तदसत्य, यथा शुक्तिरजतमिति प्रयोगात्। नच विचित्नार्थकरी सा कथमसत्येति वाच्य, विचित्राथस्याप्यसत्य:वात्। नवेश्ष्वरसामर्थ्यस्य मायापद्वाच्यस्य कयमसत्यत्वमिति वाच्यम्, मायिन ईशवरस्याव्यसत्यत्वात्। नदि विद्यादशायामीश्वरो माया जगह्वा विद्यते- 'नेह नानास्ती' त्यादिश्रुतेः। नवेश्वरस्ैव न्क्मत्वातकथमसत्यत्ष- मिति वाच्यम्, जीवत्वेश्वरत्वजगत्त्वविनिर्मुकतं शुद्ध चैतन्यमेव ब्रक्ष न स्वीश्वर इति। नच मायाया एवा- ज्ञानत्वे मायायुक्त ईश्वरोपि जीववदश्ञ एव मव्रेदिति वाच्यम्, मायाया अज्ञानातिरिकत्वेपि मायायुक्तो जीव: कथमीश्वरवत्सर्वज्ञो न भवति। नच वश्यमायत्वादीश्वरस्सर्यज्ञो मायावशत्बाज्जीवोऽन इति वाच्यम्, तथैव वश्याज्ञानत्वादीश्वरो नाज्ः, अज्ञानवशत्वज्जीवोउज़ इति सुबचत्वात्। एतेन 'अस्मान्मायी सुजते विश्वमेतचरिमश्चान्यो मायया सलिरुद्ध' इति श्रतिरप्पज्ञाने प्रमाणमिति सिद्धम्। नच मायाशब्दवाच्यं वस्तु कथमनिर्वाच्यमिति वाच्य, या मा सा मायेति निरुकतया वस्तुतोऽविद्यमानस्य व्यवहारत एव विद्यमानस्य वस्तुनस्सदसदनिर्वाच्यस्य मायाशव्दवाच्यलात्। नच एकस्यां वशायां सतोऽन्यस्यां दशयामसतच कथसदस- म्छब्दवा च्यत्वमिति वार्च्य, सतां च कस्यां चिद्ध्यवस्थायामसत्त्वायोगादसतथ कस्यां चिद्दशायामपि सत्त्च।- योगाच- 'नासतो बिदते भावो नाजमावो बिद्यतेऽसत' इति हि गीत भगयता। एतेन कालविशेषे सनः का लविशेषेऽसतर्च कर्थ मिथ्रत्वमिति प्रत्युक्त- सतः कालविशेषेऽमावायोगदसतः कालविशेषे भावायो- गोच्च कालत्रयाव्यापर्क सदसदनिर्वाच्यं वस्तु मिध्यैवेति। आकाशदिपपश्तो मिथ्या- मध्यकाले सत्त्वेसति म्रागूर्थ्वकाल्योरसत्त्वा द्रज्जुसर्पव दिति। शशश्ृक्तादिवारणाय विशेषणम्। नचाज्ञानस्य स्वजन्यकालपरिच्छेदा- भावात्कर्य मिथ्यात्वमिति वाच्यम्। अज्ञानं मिथ्या प्रयोधकालासमागेव सत्वात्स्वमवदिति प्रयोगाद्। यद्वा मज्ञान मिथ्या व्यवहारदशायामेव सत्त्वादाकाशादिप्पश्चवत्। दृष्टन्तस्य मिथ्यात्वन्तु पूर्वानुमानेन साधि- तम्। अनादिमायया सुप्त इति तु जीवस्याज्ञानाभिभूततवमेवोच्यते। इदमेवोर्क गीतायाम्- 'अज्ञानेना- वृत ज्ञान तेन मुदन्ति जन्तव' इति 'इन्द्रो मायाभि'रिति क्षुतिरप्यज्ञा नसाधिकैव-अज्ञानशक्यएवात्र माया हस्युच्यन्त इति। भरित्वष्टेव राजतीत्यपि नास्माकं प्रतिकूरल वचनम्-ईश्वरस्य मायानभिभूतत्वेन राजत्व- सम्भवात्-नहि मायावत्वमात्र विराजनविरोधि मायया लो्क मोहयनैनद्रजलिको दि विराजति मायानी।

** 359 **

३४०

मायाभिभूतत्व तु विराजनविरोधि- तत्तु मायाविनीश्वरे न सम्भवति- एैन्द्रजालिकबत। जीवे तु सम्भ- बति तस्य मायादित्वाल्ोकवदिति। 'मम माया दुरत्यये त्यत्नापि गुणमयी प्रकृतिशब्दवाच्या च मामा' भज्ञानमेव त्रिगुणातमकत्वादज्ञानस्य। तस्माद्रामानुजोदाहृतश्वति भिरप्यज्ञानमनिर्वचनीये सिद्धमेव। अर्थ'दूरमेते विपरीते बिपूची अविद्या याच विद्येति बित्ता' इति श्रृतिरज्ञाने मानम्-विद्या ज्ञानमविधा अज्ानम्। 'महतोऽ्यक्कमुत्तम'मिति श्षतिश्र- अन्य्क हि कारणावस्ध मूलाज्ञानम्। 'त्व हि नः पिता योस्माकमविद्यायाः परंपार तारयसी ति श्रतिश्र- अविद्याशबदवाच्यमज्ञान भावरूपमेवेति प्रति- पादयति। अभावस्य तर्तव्वत्वाभावाद्धायो हि तर्तव्यः समुद्रबदिति। 'सोऽविद्याअन्धि विकिरतीह सोभ्य'- इति क्षुतिश्र- अविद्यापदवाच्यस्यांज्ञानस्य अन्थिवद्धावरूपल्वमुक्तवती। 'मायामात्रमिद हवैतमह्वैत परमा- थत' इति श्ुतिश्च- द्वैतस्य मायाकार्यतवेन मिथ्यात्वं बोधवन्ती तद्धतोर्मायाया मिथ्यात्वं सूचयति। 'तम- सस्तु पारे' 'तमसः परस्ता'दिति च अ्तिरज्ञाने हि मान- तमःखल्वज्ञान- बाद्यतमोबदावरकत्वगुण- योगादित्युक्त्तम्। महावाकयोपदिष्टजीवत्रझ्माऽमेदान्यथानुपपच्यापि मिध्याभूताज्ञानसिद्धि :- इत्युपपादनम्। अथ तत्यमसीत्यादिमहावावयानि जीवपरयोरैक्यं बोधयन्ति सन्ति तव्वेदस्य पारमार्थिकत्वे ऐययोपदेशानुपपत्या तस्याज्ञानप्रभवत्वेन मिथ्यात्वं सूचयन्तीत्यतोपि मिथ्याभूताज्ञानसिद्धिः। ननु तत्वमसीति जीव परयोरैक्योपदेशे सति सर्वज्ञे सत्यसहल्पे सकलजगत्सर्गस्थिति विनाशहेतुमूते तच्छब्दाव- गते प्रकृते ब्रह्मणि विरुद्धाज्ञानपरिकल्पनहेतुभूता कानिदप्यनुपपतिर्नास्त्येव- ऐक्योपदेशस्तु स्वशवदेनापि जीवशरीरकस्य ब्रह्मण एवािधानादुपपल्लतर :- 'अनेन जीवेनात्मनानुमविश्य नामरूपे व्याकरयाणी'ति सर्वस्य वस्तुनः परमात्मपर्यन्तस्यैव हि नामरूपभाक्त्वमुक्त- अतो न त्रम्माज्ञानपरिकल्पन इति, मैवम्- चिदूपस्य ऋरक्षणरसर्वज्ञर्व सत्यसङल्पत्व सकलजगत्सर्गस्ितिनाशदेतु्त्वा नि नाज्ञानोपाधि चिना सम्भन्तीति ब्रम्माज्ञानयोविरोधो नास्तीति च पूर्वमेवोक्तम्। तक्माङ्ववणससर्वज्ञत्वाद्युपपत्तये ब्रह्मण्यज्ञान परिकल्पनीय मेव। तस्य चाज्ञानस्य निवृत्ति बिना न जीवपश्योरैक्य सम्भवति- 'विमेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिक गते। आत्मनो ब्रह्दणो मेदमसन्तं क: करिष्यती'ति पुराणात्। सा चाज्ञाननिवृत्तिरैक्यज्ञानादेव सम्भ- वति-अमेदज्ञानस्यैव मेदजनकाज्ञानविरोधित्वात्। अत एवोक्तम्- 'बिमेदजनकेऽज्ञाने ज्ञानानाश मुपागते' इति। तच्ब ज्ञानं तत्त्वमसीत्यैक्योपदेशादेव भवति- 'तत्त्वमसीति गुरूपदेश प्राप्य हि अह मक्षास्मीति प्रत्येति शिष्यः। तस्मान् जीवन्नक्यज्ष ननिवत्यजीव्रमेदकाज्ञानानभयुपगमे जीवम क्योपदेशो व्यर्ष प्वेति कृत्वा तह्वैयर्थ्याऽन्यथानुपपत्त्याSवश्यमभ्युपेयमज्ञानम्। एतेन तत्त्वमसीतिवाक्य- गतस्य त्वम्पदस्य जीवशरीरक अ्रप्मेत्यर्थ इति प्रत्युक्तम्- तथासति जीवशरीरक ब्रक्षेति ज्ञानारफलाभावे- नोपदेशवैयर्थ्यप्रसद्गात्। नच तद्ज्ञानाज्जीवो ब्रक्षणशशरीर न भवतीति बिपरीतज्ञाननिवृत्ति: फलमिति वाच्यम्, तन्निवृत्त्यापि फलाभाबात्। नाहं नरम्माणशशरीरमिति ज्ञानसद्भावदशायां, वर्तमानस्य संसारस्य अक्षणदशरीरमहमिति ज्ञानसद्भावदशायामप्यनितृत्तेः। प्रत्युत स्वशरीर इब शरीरे स्वस्मिन्नप्यनित्य

** 360 **

महावाक्योपदिष्टजीवत्रह्मा5भेदान्यथानुपपत्त्यापि मिथ्याभूताज्ञानसिद्धि: - इत्युम्पादनम्। ३२१

त्वादिबुद्धिरेव भवेदिति संसाराधिक्यमेव। नच ब्रह्मणश्शरीरमहमिति ज्ञानाज्ीवस्य खस्मिन् स्वातन्त्र्य- भ्रमनिवृत्ति: फलमिति वाच्यं, अज्ञस्य जीवस्य पारतन्त्र्यमेवानुभवसिद्धमिति- नहि सुखदुःखरोगाद्यभिभूतः कोपि संसारी जीव: स्वतन्त्रोहमिति मन्यते। तस्मादविद्यमानस्वातन्रपभ्रमनिष्वतिर्न फलम् -- असत्त्वा- देव तस्य निवृत्त्ययोगात्। नच स्वतन्त्रोहमिति भ्रमोस्त्यद्वैतिन इति वार्च्य, सम्यग्ज्ञानजनितस्तस्य सोनुभव: प्रमैव नतु भ्रम इति। नचास्वतन्त्रस्य जीवस्य कर्थ स्वातन्त्यं यथार्थ स्यादिति वार्च्य, खतन्त्र एव जीव इति। नच ब्रह्मशरीरं जीव: कर्थ स्वतन्त्र इति वाच्यं, जीवस्य ब्रह्मशरीरत्वमेवाद्यापि न सिद्धमिति। नच ब्रझ्मान्तर्यामिको जीव: कर्थ सवतन्त्र इति वार्च्य, जीवस्य ब्रह्मान्तर्यामिकत्वमप्यद्या- प्यसिद्धमेवेति। नचान्तर्यामित्रल्मणा तदुभयसिद्धिरिति वाच्यं, प्रत्यगात्मपरमेव तद्राझणमित्युक्तत्वात्। नच प्रत्यगात्मन एव जीवत्वात्कर्थ सवस्यैव स्वान्तर्यामिकत्वमिति वाच्यं, एकमेव चैतन्यमन्तःकरणावच्छिनं सज्जीव इति तदुपहित सत्प्रत्यगात्मेति च व्यपदिश्यत इत्युक्तत्वात्। एतेन स्वातन्तयं जीवस्य प्रत्यक्ष- विरुद्धमिति प्रत्युक्तम्-देहादितादात्याध्यासप्रयुक्त एवास्वातन्त्र्यानुभव इति। तम्माधरशोधितत्वम्पदार्थ: प्रत्यगात्मा सचिदानन्दलक्षणः स परस्य न शरीरम। नच नियाम्य, नापि भोग्यः, नापि शेषः, किं तर्हि सर्वस्थात्मा नियामकः, साक्षी, शेषी च। तत एव परामिन्नः- स्वरूपतः स्वमावतश्व परोप्येव विध एव हि- किंच तत्त्वमसीतिवाक्यस्य त्वदुक्तोऽर्थोप्ययुक्त एव-तथाहि- हे श्वेतकेतो तत्त्वमसि- तत्सर्वशरीरक परं ब्रह्म त्वं त्वच्छरीरकं परं ब्रह्म असि भवसि- अस्मिन् पक्षे असिपदानन्वयस्तावत्सफुट एव-अस्ति भवतीति वक्तव्यत्वात्। त्वमित्यस्य त्वच्छरीरकं ब्रह्मेत्यर्थवर्णनमप्ययुक्तं इवेतकेतोर्जीवत्वेन तम्प्रत्युक्तत्वच्छब्दस्य श्वेतकेतुनामकजीववाचित्वमेव सम्भवति न ब्रह्मवाचित्वमिति। नच 'अनेन जीवे'- नेति अ्तेस्सर्वस्य वस्तुनः परमात्मपर्यन्तस्यैव नामरूपभाकत्वमिति वाच्य, तच्छुतेस्तदर्थाप्रतिपादकत्वात्। परमात्मा जीवरूपेण देवादिदेहजातमनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति सक्कल्पितवानिति हि तदर्थ :- तथाच देवमनुष्यादिनाम्नां नीलपीतादिरूपाणां च देहगतत्वमेव न जीवगतर्त्वं, तत्तादात्म्याध्यासात्तु जीवस्य देवोहं मनुष्योहं नीलोहमिति व्यवहार :- तादृशव्यवहाराश्रयणेपि नामरूपयोजीव पर्यन्तत्वमेव, न परमात्मपर्यन्त्त्वं-नहि परमात्मनोस्ति जीवेनसारक तदधिष्ठितदेहेनसाकं वा तादात्म्याध्यासः, येन नाम- रूपयो: परमात्मपर्यन्त्त्वं स्यात्। जीवेनेत्यस्य जीव शरीरपरमात्मनेत्यर्थवर्णने श्रुतिस्थपदानामनन्वय एव भवेत्। अनेन जीवेन जीवशरीरपरमात्मना आत्मनाऽनुप्रविश्येति ह्यनन्वितं वाक्यम्। तस्माज्जीवेनात्म- नेत्यस्य जीवस्वरूपेणेत्येवार्थः। परमात्मा हि जीवो भूत्वा देहं प्रविष्टः । अथ हेश्वेतकेतो त्वं पर- मात्मशरीरभूतो जीवः, तत्पर ब्रह्मासीत्यर्थवर्णने तु परमात्मशरीरस्य जीवस्य परमात्मना शरीरिणा सम- मभेदोपदेशो नैव युज्यते- देहस्य जीवाभेदोपदेशवत्। नच देहदेहिनोश्शरीरात्मभावनियन्धनोस्त्यभेद इति तदुपदेशो युज्यत इति वाच्यं, देहात्मनोरमेदस्तादात्म्याध्यासनिवन्धन एव, नतु शरीरात्मभावनिय- न्धन :- अभेदस्य शरीरात्मभावनिबन्धनत्वायोगात्। शरीरात्मभावप्रयुक्तो हि भेद: इदं शरीरमह- मात्मेति- सचाध्यासो न सर्वज्ञस्य कल्पयितुं शक्य :- नहि सर्वज्ञस्ससंसार्यहमिति जीवोहमिति वा प्रत्येति --

** 361 **

३४२

नहि प्रत्ययो भ्रमः- सर्वज्ञो आ्रान्त इति तु विप्रतिषिद्धम्। नापि जीवस्य ईश्वरोहमित्यध्यास :- प्रत्यक्ष- विरोधात्। नचाद्वैतिनोस्ति तादश प्रत्यक्षमिति वाच्यं, सहीश्वराभेद्दनिवन्धन एवं, नत्वीश्वरशरीरत्वनिव- न्धनः। नचास्मारक वैष्णवानामस्तीति वाच्य, दासोहमिति वोऽनुभवः- स्वस्मिन् स्वामिबुद्धिरनिष्टेति हि भवतां राद्धान्तः । नच प्रह्ादवामदेवादय ईश्वरोहमिति प्रतिपेदिरे इति वाच्य, तेषामद्वैतित्वात्। नच द्वैतिन एव ते इति वाच्य, ईश्वरोहमिति बदतो द्वैतित्वायोगात्। नच जीवस्येश्वरशरीरत्वाभिप्रायेण ते तथाऽयोचन्निति वार्च्य, तस्यैवाद्याप्यसिद्धेः। नच सर्वगत्वादनन्तस्य स एवाहमवस्थित इति सहे- तुकमुक्तत्व/तसर्वगत ईश्वरो मद्गतश्वापि भवतीति स एवाहमित्युक्तवान् प्रह्राद इति वाच्यं, सर्वेष्वपि शरीरेपु क्षेत्रज्ञात्मना भगवत एकस्यैव स्थितत्वादहमेवेश्वर इति तदमिप्रयात्। 'भगवानेक एवैष सर्व- क्षेत्रेष्ववस्थितः । क्षेत्रज्ञश्वापि मां विद्धीति स्मृत्यनुसारात्। नच तत्रापि मां मच्छरीरकं विद्धीत्येवार्थ इति वाच्य, तर्हि जीव ईश्वरशरीरमित्यत्रापि जीवशब्दस्य परमात्मपर्यन्तत्वनियमात्। जीवशरीरक ईश्वर ईश्वरशरीरमित्येवार्थस्स्यात्। नचेष्टापति :- ईश्वरस्येश्वरश्शरीरमित्युक्तौ किमीध्रान्तरस्येश्वरश्शरीरम् : यद्वा तस्यैव ? आद्ये-अनवस्था। द्वितीये न्याघातः- एकस्यैव शरीरत्व शरीरित्वं चेति। एतेन स एवाहमिति प्रहादवाक्यस्यापि ईश्वरो मच्छरीरक इत्यर्थ इति प्रत्युक्तम्। किंच जीव ईश्वरस्य शरीरं न त्वीश्वर एव किश्चिद्ज्ञसर्वज्ञयोर्जीवेश्वरयोरैक्यायोगादिति त्रुवाणस्य तव वाक्ये योहित जीवशन्दः स किं परमातमपर्यन्तः ? उत न? आद्ये- जीबशरीरक ईश्वरः कथमीश्वरस्य शरीरं स्यात्। जीवशरीरकेश्व- रस्य कथ वा ईश्वरैक्यायोग:। द्वितीये- कर्थ सर्वेषां शब्दानां परमात्मपर्यन्तत्वमिति स्वप्रतिज्ञानिर्वाहः। ननु त्वमहं स घटः पट इत्यादीनां व्यवहारे प्रयुज्यमानानां शब्दानां न परमात्मपर्यनत्त्व, किं तु शास्त्रगतानामेवेति, नैतदपि-'भागो जीवस्स विज्ञेयः', 'यदा जीवः प्रबुध्यते', 'समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नोऽनीशया शोचति मुह्यमानः । विश्वो हि स्थूलभुडिनत्यं तैजसः प्रविविक्तभुक' 'आनन्द- भुक्तथा प्राज्ञः', 'विद्वान्नामरूपाद्विमुक्त: परातपरं पुरुषमुदैति दिव्यम्'. 'बीजनिद्रायुतः प्राज्ञः' इत्यादिपु जीवपुरुषविश्वविद्धदादिशब्दानां परमात्मपर्यन्तत्वाभावात्। नहि जीवशरीरक ईश्वरो वालाग्रशतभाग- शतभाग इति जीवशरीरक ईश्वरोऽनादिमायया सुप्तः प्रबुध्यत इति, पुरुषशरीरक ईश्वरो निमम इति, विश्वशरीरक ईश्वरः स्थूलभुगिति, तैजसशरीरक ईश्वरस्सूक्ष्मभुगिति, प्राज्ञशरीरक ईश्वर आनन्दभुगिति, विद्वच्छरीरक ईश्वर ईश्वरमुपैतीति, प्राज्ञशरीरक ईश्वरो बीजनिद्रायुत इति च वक्तु शक्यते। नच तत्र तत्र लक्षणया मुख्यार्थकदेशपरित्याग इति कृत्वा जीवपुरुषादिशब्दा जीवमात्रवाचिन इति वाच्य, अप्रसिद्धमर्थ मुख्यत्वेन स्वीकृत्य प्रसिद्धऽर्ये लक्षणां कल्पयितुरहो ! तव पाण्डिती- सर्वेषां शब्दानां व्याकरणकोशादिसिद्ध। ये ये प्रातिस्विका अर्थास्तेते सर्वेपि लाक्षणिका एव, ये तु येतु प्रातिस्विकार्थ- विशिष्टान्यार्थास्ते सर्वेपि शक्या एवेति बदतां भवतां कश्शास्ता। नच तर्हि श्रुतिस्मृतिसिद्ध सर्वशब्द- वाच्यतवं परमात्मनः कर्थ सिध्येदिति वाच्यं, सर्वस्य परमात्मत्वादेव सर्ववाचिशब्दाः परमात्मवाचिन- स्स्युरिति। सर्वस्य परमात्मत्वं च 'सर्वे खल्विद ब्रम्मे'ति श्रुतिसिद्ध, 'सर्वे विष्णुमय जग'दिति पुराण-

** 362 **

महावाक्योपदिष्टजीवम्रम्माऽमेदान्यथानुपपत्यापि मिथ्याभूताज्ञानसिद्धिः - इत्युपपादनम्। ३४३

सिद्धूं च। नच सर्वस्य परमात्मशरीरत्यात्परमात्मशरीरभूतसर्वपदार्थवाचिसर्वशब्दानां परमात्मवाचकत्व- मिति वाच्यं, तथासति शब्दशवत्या तत्तत्प्रातिस्विकार्थपरा एव तत्तच्छब्दराः, लक्षणया तु तत्तच्छरीरक- परमात्मपरा इति प्रतिपद्यस्व। तथासति न व्याकरणकोशादिविरोधस्तव। सा च लक्षणा मुख्यार्थबाधे सत्येव सम्भवति, नान्यथा। अत एव दर्शितश्रुतिवावयेषु मुख्यार्थबाधाभावात्प्त्युत लाक्षणिकार्थस्यैव बाधितत्वान्न लक्षणास्वीकारः। तस्मान्न जीव पुरुषविश्वादिशब्दानां परमात्मपर्यन्तत्वममिधया लक्षणया वा सम्भवति। ननु अन्यत्र यथा कथ वा भवतु महावाक्येषु तदनुसारिस्मृतिपुराणवाक्येषु च त्वमहमादि- शब्दानां परमात्मपर्यन्तत्वमेवेति नियम :- लक्षणाबीजस्य मुख्यार्थानुपपत्तेस्सत्त्वादिति, चेत्तर्हि तव मम च लक्षणैव गतिरिति कृत्वा लक्षणाश्रयणं दोषस्तव मते इति कर्थ त्वयोक्तं प्राक्। किंच लक्षणाश्रय- णेपि मम मतमेवोपपद्यते नतु तव मतं- मायावच्छिन्नचैतन्यं तत्पदवाच्यार्थः, अन्तःकरणावच्छिन्न- चैतन्यं त्वम्पदवाच्यार्थः, तयोरसिपदव।च्यैक्यानुपपत्त्या वाच्यार्थैकदेशे चैतन्ये लक्षणेति मन्मते न काप्यनुप- पत्ति :- तत्पदस्येश्वरस्सर्वज्ञोर्थः, त्वम्पदस्य जीवः किंचिद्ज्ञोर्थः, तयोरैक्यानुपपत्त्या त्वम्पदस्य जीवशरीरक ईश्वरोर्थ इति तव मते अनुपपत्तिरदर्शितवेति। किंच कि त्वं श्वेतकेतुशरीरकेश्वरस्य सर्वशरीरकेधरे- णैक्यं बदसि? किंवा श्वेतकेतुशरीरकेश्वरेण, यद्वा जीवान्तरशरीरकेश्वरेण ? अहोस्व्रिच्छुद्धेनेश्वरेण ? नाद :- विशेषण भेदाद्विशिष्टस्यापि भेद इति- नहि श्वेतकेतुशरीरकस्सर्वशरीरको भवति। न द्वितीय :-- तस्य तत्पदवाच्यत्वलक्ष्यत्वायोगात्। न तृतीय :- प्रथमकल्पोक्तदोषात्। न चतुर्थ :- तव मते शुद्ध- स्येश्वरस्यैवाभावात्। भावे वा अस्मन्मतप्रवेशापत्तेः। श्वेतकेतुशरीरकेश्वरस्याशुद्धस्य शुद्धेश्वरैक्या- योगाच्च। तत्रापि लाक्षणिकेर्थे श्वेतकेतुशरीरकत्वरूपविशेषणपरित्यागे तु अभेदस्सिद्धचत्येव। परं तु लक्षणायामपि लक्षणेति विदुषामपहासपदम्। तस्मादयुक्त एवायं रामानुजपरिकल्पितो महावाक्यार्थः । यदुक्त मन्त्रिणंप्रति त्वं राजासीति वाक्यवज्जीर्वंप्रति तत्त्वमसीति वारक्यं स्तुतिपरमिति तदप्ययुक्तम्- प्रधानतात्पर्यवतो महाफलस्य महावाक्यस्य अर्थवादत्वकल्पनायोगात्- ऐक्यज्ञानाद्धि महत्फलं श्रयते- 'तत्र को मोहः कश्शोक एकत्वमनुपश्यत' इति भेदज्ञानस्य महाभयहेतुत्वं च अ्रयते- 'य उदरमन्तरं कुरुते, अथ तस्य भय भव'तीति। तस्मान्महाफलिकाभेदविधायकमिद महावाक्य महाभयप्रदभेदज्ञाननिन्दक- वाक्योपवृहदित च सन्नर्थवादवाक्यवद्यर्थ भनितुमर्हति। एतेन- तत्त्वमसीत्यस्य श्वेतकेतो त्वं तत्सदृशो- सीत्यर्थ इति द्वैतमतै प्रतिक्षिप्तम्। सदृशवा चिपदाभावात्कण्ठोक्तक्यपरित्यागायोगाच्चेति। ननु तवापि मतमयुक्तमेव-पदलयेपि लक्षणाऽम्युपगमात्-अखण्ड ब्रक्षवाक्यार्थो महावाबयेन लक्ष्यत इति भवदीयव चनादिति, नैवम्-प्रकृष्टप्रकाशश्रन्द्र इति वाक्यव तसर्वपदलक्षणास्वीकारस्य युक्त- त्वात्। वस्तुतस्तु न मम लक्षणास्वीकारावसर :- तथाहि- नात्र तच्छन्दससर्वज्ञमी धरमभिधते किंतु निर्गुणं ब्रह्मैव- तेनैव खलु सच्छव्दवाच्येन सुपुप्तौ जीवस्सम्पद्यते- 'सना सोम्य तदा सम्पन्नो भव'तीति तत्रैवोक्तत्वात। ततो निर्गणब्रम्मप्रकरणपठितस्तच्छन्दोयं न सगणब्रम्मवाची तत्सत्यमिति पर्ववाक्यान्-

** 363 **

३४४ रोघाच। नहि मायामय ईश्वरस्सत्यो भवति। तथा च हेश्वेतकेतो जीवस्त्वं तद्रसैवासि। कर्थनु नाम जीवस्य ब्रह्मत्वमत आह-स आत्मेति। जीव आत्मेति सम्प्रतिपन्नम्। अहम्प्रत्ययालम्बनत्वा- दात्मन: ब्रम्म चातमैवेति जीवब्रह्मणोरेकात्मप्रत्ययविषयत्वात्। तथा च जीवस्यैवात्मत्वादातमन एवं ब्रह्मत्वाच्च जीवस्य ब्रह्मत्वमुपपत्रमिति। नच सत्यप्यात्मतवे जीवस्य संसारित्वात्कथमसंसारिब्रम्माभेद इति वाच्य, जीवेऽध्यस्तस्य संसारस्य बुद्धच्यादिगतत्वेन जीवगतत्वाभावात्। तत्माद्बुद्धयादिवियुक्तो जीवो ब्रह्माभिन्न एवेति कृत्वा श्वेतकेतोस्तत्त्वमसीति ब्रम्माभेदोपदेशो युज्यत एव। तदनुपपतौ दि ननु अन्तःकरणोपहितचैतन्यस्य प्रत्यगात्मनस्त्वम्पदवाच्यत्वाभ्युपगमे मायोपहितचैतन्यस्य पर- मात्मनस्तत्पदवाच्यत्वाभ्युगमे च कृतेपि अन्तःकरणोपहितत्वमायोपहितत्वयोर्मेदालक्षणाश्रयणीयैव, मैवम्-मायोपहितं महाकाशस्थानीयं पूर्णमेव चैतन्यं, घटस्थानीयेन्तःकरणे उपलभ्यत इति कृत्वा घटाकाशशब्देन महाकाशवत्प्रत्यगात्मशब्देन परमात्मवोच्यत इति लक्षणास्वी कारावसराभावात्। तक्ष्मा- दन्तःकरणे उपलभ्यते यज्जीव चैतन्यं तदेव व्रक्रेति महावाक्यस्यार्थोडभिधयैव सिद्ध इति नास्माक लक्ष- णाश्रयणरूपदोषोपीत्यलम् ।। अनिर्वचनीयभावरूपाज्ञानसिद्धौ विष्णुपुराणान्तरसंवादत्वोपपत्ति:। ननु श्रतिसिद्धमस्तुनामाज्ञान-अ्रुत्यर्थोषबृहणकरपुराणेतिहाससिद्ध तु न भवति- तथाहि- न तावद्विष्णुपुराणे ब्रह्माज्ञानवादो दृश्यते। ननु 'ज्योतीपि विष्णुरिति, बहैकमेव तत्त्व'मिति प्रतिज्ञाय-'ज्ञान- स्वरूपो भगवान्यतो सा'विति शैलाब्धिघरादिभेदमिन्नस्य जगतः ज्ञानैकस्वरूपब्रह्माज्ञानविजम्भितत्वमभिधाय, 'यदा तु शुद्धं निजरूपी'ति ज्ञानस्वरूपस्यैव ब्रम्मणः स्वस्वरूपावस्थितिवेलायां :व स्तुमेदाभावदर्शनेनाज्ञान- विजृम्मितत्वमेव स्थिरीकृत्य 'वस्त्वस्ति कि महीघटत्व'मिति श्लोकद्वयेन जगदुपलव्धिप्रकारेणापि वस्तु- भेदानामसत्पत्वमुपपाद् 'तस्मान्न विज्ञानमृत' इति प्रतिज्ञांत ब्रह्मत्यतिरिक्तस्यासत्यत्वमुपर्सहृत्य विज्ञान- मेकमिति ज्ञानस्वरूपे ब्रह्मणि भेददर्शननिमित्ताज्ञानमूलं निजकर्मैवेति स्फुटीकृत्य 'ज्ञानं विशुद्ध'मिति ज्ञानस्वरूपस्य ब्रह्मण: स्वरूपं विशोध्य, 'सद्भाव एवं भवतो मयोक्त' इति ज्ञानस्वरूपस्य न्र्ण एवं सत्यत्वं नान्यस्य, अन्यस्य चासत्यत्वमेव- तस्य भुवनादेस्सत्य्त्व व्यावहारिकमिति तत्त्वं तदोपदिष्टमिति हय्युपदेशो दृश्यते, नैतदेवम्-अत्र भुवनकोशस्य विस्तीर्ण स्वरूपमुवत्वा पूर्वमनुक्त रूपान्तर सक्षेपतः श्यतामित्यारभ्यामिधीयते- चिदचिन्मिश्रे जगति चिदंशो वाञ्मनसागोचरस्वसंवेद्यस्वरूपभेदो ज्ञानैका- कारतया अस्पृष्टप्राकृतभेदोऽविनाशित्वेन सत्यशब्दवाच्य;। अचिदशस्तु चिरदशकर्मनिमित्तारिणा- मभेदो विनाशीति नास्तिशब्दामिधेयः, उभयं तु परत्रह्ममूतवासुदेवशरीरतया तदात्मकमित्येतद्रूपं संक्षेपेणात्रामिहितं-तथाहि- 'दम्बु वैष्णवः कायस्ततो विप् वसुन्धरा। पद्माकारा समुद्भूता सचत्रा- वध्यादिसंयुते ॥' त्यम्बुनो दिष्णोश्शरीरत्वेनाम्त्रुपरिणामभूतं त्रझ्माण्डमपि विष्णोः कायः, तक्ष्य च विष्णु- रात्मेति सकलश्रुतिगततादात्म्योपदेशोपवृहणरूपस्य सामानाधिकरण्यस्य ज्योतीषि विष्णुरित्यारम्य वक्ष्य- ** 364 **

अनिर्वचनीयमावरूपाज्ञानसिद्धौ विष्णुपुराणान्तरसंवादत्वोपपतिः। ३४५

माणस्य शरीरात्मभाव एव निबन्धनमित्याह- अस्मिन् शास्त्रे पूर्वमप्येतद्सकृदुक्तम्- 'तानि सर्वाणि तद्वपुः, 'तत्सर्वे वै हरेस्तनुः', 'स एव सर्वभूतात्मा', 'विश्वरूपो यतोऽव्यय' इति। तदिद शारीरात्म- भावायसं तादात्यं सामानाधिकरण्येन व्यपदिश्यते- ज्योरतीषि विष्णुरिति। अत्रास्त्यात्मर्क नास्त्यातमकं च जगदन्तर्गतं वस्तु विप्णोः कायतया दिष्ण्वात्मकमित्युक्तम्। इदमस्त्यात्मर्क- इद नास्त्यात्मक- अस्प च नास्त्यात्मकत्वहेतुरयमित्याह- 'ज्ञानस्वरूपो भगवान्यतोसा'विति। अशेषक्षेत्रज्ञातमनावस्थितस्य भगवतो ज्ञानमेव स्वाभाविकं रूपम्। न देवमनुष्यादिवस्तुरूपम्। यत एवं तत एव- 'अचिदूपदेवमनुप्य- शैलान्धिधरादयश्र' तद्विज्ञानविनम्भिताः तस्य ज्ञानेनैकाकारस्य सतो देवाद्याकारेण स्वात्मवैविध्यानु- सन्धानमूला :- देवाद्याकारानुसन्धानमूलकर्ममूला इत्यर्थः। यतथ्वाचिद्वस्तु क्षेत्रज्ञकर्मानुगुणपरिणामास्प्द ततस्तन्नास्तिशव्दाभिधेयमिति वदन्ति- शब्दामिधेयमित्यर्थादुक्त भवति। तदेव विवृणोति- 'यदा तु शुद्ध निजरूपी'ति। यदैतद्ज्ञानाकारमात्मवस्तु देवाद्याकारेण स्वात्मनि वैविध्यानुसन्धानमूलसर्वकर्मक्षया- न्निर्दोष परिशुद्धं निजरूपि भवति, तदा देवादयाकारेणैकीकृत्यात्मकल्पनामूलकमफलभूतास्तद्रोगार्था वस्तुषु वस्तुभेदा न भवन्ति- ये देवादिपु वस्तुष्वात्मतयामिमतेषु भेग्यभूता देवमनुष्यशैलान्धिघरादि- वस्तुभेदाः ते तन्मूलभूतकर्मसु विनष्टेषु न भवन्तीत्यचिद्वस्तुनः कादाचित्कावस्थाविशेषयोगितया नास्ति- शब्दामिधेयत्व-इतरस्य च सर्वदा निजसिद्धज्ञानैकाकारतयाऽस्तिशब्दाभिधेयत्वमित्यर्थः । प्रतिक्षण- मन्यथाभूततया कादाचित्कावस्थायोगिनो चिद्धस्तुनो नास्तिशब्दाभिघेयत्वमेवेत्याह- वस्त्वस्ति किमिति। अस्तिशब्दाभिधेयोह्यादिमध्यपर्यन्तहीनः स तथैकरूपः पदार्थ :- तस्य कदाचिदपि नास्तिवुध्यनर्हत्वात्। अचिद्वस्तु किश्चित्कचिदपि तथाभूतं न दृष्टचरम्। ततः किमित्यत्नाह- यच्चान्यथात्वमिति। यद्वस्तु प्रतिक्षणमन्यथात्वं याति तदुत्तरोत्तरावस्थाप्राप्त्या पूर्वपूर्वावस्थां जहातीति तस्य पूर्वावस्थम्योत्तरावस्थायां न प्रतिसन्धानमस्ति- अतस्सवदा तस्य नास्तिशब्द।भिधेयत्वमेव। तथाह्युपलभ्यत इत्याह- 'मही घटत्व' मिति। स्वकर्मणा देवमनुष्यादिभावेन स्तिमितात्मनिश्चयैः स्वमोग्यभूतमचिद्वस्तु प्रतिक्षणमध्यन्यथाभूतमालक्ष्यते अनुभूयत इत्यर्थ:। एवं सति किमप्यचिद्वस्त्वस्ति-शन्दार्हमादिमध्यान्तहीनं सततैकरूपमा लक्षि त म स्स्त किं; न ह्यस्तीत्यभिप्रायः। तस्माद्ज्ञानस्वरूपात्मत्र्यतिरिक्तमचिद्वस्तु कदाचित्क चित्के वलास्त्रि शाव्दवार्च्यी न भवतीत्याह- तस्मान्न विज्ञानमृत इति। आत्मातु सर्वत्र ज्ञानैकाकारतया देवादिभेदपरत्यनीकस्वरूपोपि देवादि शरीरप्रवेशह्देतुभूतस्वकृत विविधकर्ममूलदेवादिभेद भिन्नात्मबुद्धिभिस्तेन तेन रूपेण बहुधानुसहित इति। तद्वेदानुसन्धानं नात्मखवरूपप्रयुक्तमित्याह-विज्ञानमेकमिति। आत्मस्वरूप तु कर्मरहितं, तत एव मल- रूपप्रकृतिसंस्पर्शरहितं ततश् तत्प्रयुक्तशोकमोहाद्यशेपहेयगुणासङ्ग उपचयापचयानर्हतयैक, तत एच सदैकरूपं, तथ वासुदेवशरीरमिति तदात्मकम्। अतदात्मकस्य कस्यचिदप्यमावादित्याह- ज्ञानं विरुद्धमिति। चिदंशस्सदैकरूपतया सर्वदास्तिशब्दवाच्यः, अचिदंशस्तु क्षणपरिणामित्वेन सर्वदा नाशगर्भ इति सर्वदा नास्तिशब्दाभिधेयः । एवरूपचिदचिदात्मकं जगद्वासुदेवशरीरं तदात्मकमिति जगद्यायातम्य सम्दमुक्तमित्याह- 'सद्भाव एव'मिति। अत् सत्यमसत्यमिति, यदस्ति यन्नास्तीति प्रक्रान्तस्योपसंहार :- ** 365 **

३४६

एतदूज्ञानैकाकारतया समशव्दगोचरस्वरूपभेदमेवाचिन्मिश्रं भुवनाश्रितं देवमनुष्यादिरूपेण सम्यग्यवह।- रार्हभेदं यद्वर्तते तत्र हेतुः कर्मैवेत्युक्तमित्याह- एतत्तु यदिति। तदेव विवृणोति- 'यज्ञ: पशु'रिति। जगधाथाल्यज्ञानप्रयोजन मोक्षोपाययतनमित्याह- 'यश्चैत'दिति। अत्र निर्विशेषे परे ब्रह्मणि तदाश्रये सदसदनिर्वचनीये चाज्ञाने जगतस्तत्कल्पितत्वे वाऽनुगुणं किश्चिदपि पद न दृश्यते- अस्ति नास्ति शब्दाभिधेयं चिदचिदात्मकं कृतनं जगत्, परमस्य परेशस्य परस्य ब्रह्मणो विष्णोः कायत्वेन तदा- तमर्कं-ज्ञानैका कारस्यात्मनो देव।दिवि विधाकारानुभवेऽचित्परिणामे च हेतुर्वस्तुयाथात्म्यज्ञानविरोधिक्षेत्रज्ञानां कर्मैवेति प्रतिपादनात्। अस्तिनास्तिसत्यासत्यशब्दानां च सदसदनिर्वचनीयव स्त्व भिधानासामर्थ्याच्च। नार्तसत्यश्दौ अस्तिसत्यशब्दविरोधिनौ- अतश् ताभ्यामसत्त्वं हि प्रतीयते नानिर्वचनीयत्वम्। अत चाचिद्वस्तुनि नास्त्यसत्यशब्दौ न तुच्छत्वमिथ्यारवपरौ प्रयुक्तौ। अपि तु विनाशित्वपरौ। वस्त्वस्ति किं महीघटत्कमीत्यत्रापि विनाशित्वमेव हय्रुपपादितम्। न निष्प्रमाणकत्वं ज्ञानवाध्यत्वं वा एकेनाकारे- णैकस्मिन्कालेऽनुभूतस्य कालान्तरे परिणामविशेषेणान्यथोपलब्ध्या नास्तित्वोपपादनात्। तुच्छत्वं हि प्रमाणसग्बन्धानहर्त्व- वाधोपि यद्देशकालादिसम्बन्धितया यदस्तीत्युपलब्धं तद्देशकालादिसम्बन्धितया नास्तीत्युपलब्धि :- नतु कालान्तरेऽनुमूतस्य कालन्तरे परिणामादिना नास्तीत्युपलब्धि :- कालभेदेन विरोधाभावात्, अतो न मिथ्यात्वम्। एतदुक्त भवति- ज्ञानस्वरूपमात्मवस्त्वादिमध्यपर्यन्तहीन स तथैकस्वरूपमिति स्वत एवास्तिशब्दवाच्यम्। अचेतनं तु क्षेत्रज्ञमोग्यभूर्तं तत्कर्मानुगुणपरिणामविना- शीति सर्वदा नास्त्यर्थगर्भमिति नास्त्यसत्यशब्दाभिधेयमिति। यथोक्तम्-'यत्तु कालान्तरेणापि नान्यसंज्ञा- मुपैति वै। परिणामादिसम्मूतां तद्वस्तु नृप तच्व किम् ॥ अनाशी परमार्थश्च प्राज्ञैरभ्युपगम्यते। तत्तु नास्ति न सन्देहो नाशिद्रव्योपपादितम् ।।' इति देशकालकर्मविशेष।पेक्षया अस्तित्वनास्तित्वयोगिनि वस्तुनि केव लास्तिबुद्धिबोध्यत्वमपरमार्थ इत्युक्तम्। आत्मन एव केवलास्तिबुद्धिबोध्यत्वमिति स परमार्थ इम्युक्तम्। श्रोतुश्र मैत्रेयस्य- 'विप्ण्वाघारं यथाचैतत्रैलोक्यं समवस्थितम्। परमार्थश्च मे प्रोक्तो यथा ज्ञानं प्रधानतः ॥I' इत्यनुभाषणाच्च । 'ज्योतीषि विष्णु'रित्यादिसामानाधिकरण्यस्यात्मशरीरभाव एव निवन्धनम्। चिद चिद्वस्तुनोश्चास्तिनास्तिशब्दप्रयोगनिबन्धनं ज्ञानस्याकर्मनिमित्तसवाभाविकरूपतवेन प्राधान्यमचिद्वस्तुनश् तत्कर्मनिमित्तपरिणामित्वेनाप्राधान्यमिति प्रतीयते इति- रामानुजः । तदिदं सर्वे तूलादपि तृणादपि लघुतरमिति नैतत्प्रतिक्षेपणे मयाऽथुना यत्नः कार्यो यद्यपि तथापि लोकाराधनाय क्रियते- तथाहि- 'अनित्यमस्त्वसत्यं चास्त्ववरत्वपि भवेदिदम्। जगन्मिथ्या तु नैवेति वादिन कोनु जेष्यति। अतुच्छत्वादिदं मिथ्या नेतिचेत्किन्नु तुच्छकम्। प्रमाणसम्बन्धा नर्ह तच्चेकिक प्रमित नवा॥ आद्ये व्याहतिरेव स्याद्वितीये तन्न सिध्यति। शशश्रक्काद्यसत्तुच्छमितिचेत्त द्विलक्ष णम् किं जगत्परमार्थ सड्रह्मवन्नु तथा यदि। पुराणव्याहता वाक्ते मिथ्यैव न तथा यदि।। जगद्दस्त्वितिचेद्बूयाः पुराणानि हत वचः । यत्रान्यराज्ञ तद्वस्त्वत्युदितं हि पुराणके॥

** 366 **

अनिर्वचनीयमावरूपाज्ञानसिद्धौ विष्णुपुराणान्तरसंवादत्वोपपतिः। ३२७

परमार्थस्त्वमेवासीत्यन्यस्यापरमार्थता। प्रोक्तातो परमार्थस्य जगतस्त्यान्न वस्तुना । यत्सदाप्यस्ति तद्वस्तु यत्सदा नास्ति नैव तत्। जगन्नास्ति सदा यस्मात्ततो वस्तु कर्थ भवेत् ।। कदाचित्सदपि स्याच्चद्वस्त्वसत्यमृषेर्वचः । पुराणसंहिताकर्तुर्भवेदेव महाधिय: ॥ अवस्तुत्वादिदं नोसदतुच्छत्वाच्च नाप्यसत्। सत्त्वासत्त्वानिरूप्यत्वादिदं मिथ्या गुणाहिवत्।। अचिद्वस्त्विति न त्रया अचितो यदवस्तुता। चिदेकमेव तद्वस्तु परमार्थमितीप्यताम्॥ विष्णुश्िद्रूपवस्त्वेव चिद्धित्नश्रेदचिद्धवेत् । ततोऽवस्त्वेव स भवेत्तन्नेष्ट हि महामुने: ॥ हरेरचिच्छरीरं स्याच्चिच्छरीरमचिद्यतः। चितस्तु चिच्छरीर स्यात्कथ वा त्वं विचारय ।। चिदन्तरं तु नास्त्येव चिदेकमिति हि स्मृतम्। विज्ञानमेकमित्यत्र श्रुत्याप्यर्थोयमुच्यते॥ आत्मस्वरूपमेदस्तु वाक्चितागोचरोपि ते। स्वानुमूत्यैव सिद्धश्चेच्छशशृङ्गव्व सिध्यतु॥ देहाययुपाध्यवस्थानादात्ममेदो भवेद्यदि। घटाद्युपाध्यवस्थानाद्त्योममेदो भवेदपि ॥ कर्मभेदादात्म मेदो भवेश्वेत्तन्न युज्यते। कर्मणो नात्मगामित्वात्त्वयैवोक्त्त झकर्म चित् ।। कर्मणाऽनात्मगेनापि यदि स्यादात्मनो मिदा। देहस्थयापि जरया जीर्ण आत्मा भवेदपि॥ विभेदजनकेऽज्ञान इति वाक्येन बोधितात्। आज्ञानादेवात्मभेदस्ते ज्ञानात्तस्मिन् क्षरयं गते । नैवात्मभेदो भासेत ज्ञाते द्वैतं न विद्यते । इति थ्रुतेः स्मृतेश्रापि तस्मादज्ञानमिष्यताम् ॥ र्वानुभूतिप्रसिद्धात्मभेदलिङ्गबलेन हि। भेदकारणमज्ञानं तन्मिथ्या यचितः परम्॥ अचित्त्वं यत्र तत्सर्व मिथ्यैवावस्तु भावतः । इति प्रयोगः कुत्रापि व्यभिचारं न गच्छति ॥ सामानाधिकरण्यं तु देहदेहितया भवेत्। नैव प्रपश्चपरयोः परस्याध्यासहानितः ॥ जीवोहं मर्त्य इतिवदहं सर्वमितीश्वरः । तादारम्याध्यासमागच्छेन्नैवाज्ञानविमोहितः ॥ विप्णुयाथात्म्यवेत्ता वा तादातम्याध्यासमाश्रितः । सर्व विष्णुरिति जयादज्ञानस्य परिक्षयात् । ज्ञानस्वरूपं जगदित्येतद्वावयेन विष्णुताम्। जगतो मुनिरेवौचत्सर्पस्य गुणतामिव । जगतो दिष्णुकायतवं जगत्यनुगमाद्धरे: । सर्पे रज्जोरिव भवेद्टे मृद इवाथ वा ।। आदिमध्यावसानेषु जगतो विष्णुसस्थितेः । जगद्विष्णुरिति प्रोक्ततं कार्यकारणभावतः ॥ आदिमध्यावसानेषु हेतु: कार्यस्य तिष्ठति। नैवास्ति कारणात्कार्ये व्यतिरेकेण कुत्रचित् ।। व्यतिरिक्तं हरे: किंचिन्नास्तीत्यत्रैव बोधितम्। इदमेवाभिसन्धाय स्पर्ष्ट भागवतेप्यदः ॥ अहमेवासमेकोग्े नान्यद्यत्सदसत्परम्। पश्चादहं यदेतच योवशिष्येत सोसगहम् ।। हरेर्जातमिद सर्वमिति सम्प्रतिपचिभाक्। यज्जातं तत्तु गिच्बेति श्रुत्यैव परिचोदितम् ।। असत्यत्वं हि मिथ्यात्वमनित्यत्वं च तद्भवेत्। सत्यं नित्यं न मिथ्येति श्रतिस्मृतिविदां मतम् ॥ विष्णुमायाकृतमिद न गिथ्येति वदेददि। दृष्टान्तस्तत ते नास्ति पक्षत्वात्सकलस्य च।। विष्णुमायाकृतत्वेन सर्व मिथ्येति वच्म्यहम्। व्यतिरेकमुखेनाल दृष्टान्तो विष्णुरेव मे॥ विष्णुमायापि मिथ्यैव विष्णुमिन्नत्वहेतुतः । दृष्टान्तसतत्र सकलं शुक्तिरौप्यादिकं च मे ।। ** 367 **

३४८

परमार्थस्त्वमेवको नान्योस्तीति वदन्मुनिः । पराशरः प्रमाणं मे मिथ्याह्यपरमार्थकम् ॥ परमार्थोपि न भवन्प्रपश्चो यदि नो मृषा। परमार्थस्तदा विष्णुर्मिथ्या भवतु नश्शिवम् ॥ चिद चिद्देह ई शश्ेत्परमार्थस्ततो परम्। नास्त्येवापरमार्थारव्यं परमार्थपर्द वृथा । एवंविधेश्वरज्ञानं परमार्थमितः परम्। ज्ञानस्त्वपरमार्थ चेन्नैतदप्युपपद्यते॥ ईश्वरस्यैव देहत्वात्तच्वापि परमार्थकम्। सर्वस्येश्वरदेहत्वे तद्ज्ञानस्येशदेहता ।। तस्माच्छरीरादखिलादचिद्रूपात्पर: पुमान्। ईश्वरः परमार्थोन्यस्तस्मादपरमार्थकः ॥ यदीश्वरस्थ देहस्स्याज्जीवो न परमार्थताम्। प्राप्तमीष्टे त्वनिष्टं तन्मोक्षपाप्तुरभावतः ॥ मोक्षस्य परमार्थत्वात्तत्समाप्ति: कर्थ भवेत्। जीवस्यापरमार्थस्य तस्माज्जीव: पराभिदः ॥ जीवस्य परमार्थत्वं मुनिनापि समीरितम्। सति जीवेशयोमेंदे तन्न सिध्येत्कथश्चन। अचितो परमार्थत्वं चितोर्जीवेशयो: पुनः । परमार्थत्वमित्युक्तिरपि सङ्गच्छते नहि ॥ परमार्थस्त्वमेदैंक इति निर्धारणाबलात्। एकस्य परमार्थत्वं न द्वयोरिति विस्फुटम् ॥ अचितोऽपरमार्थस्य प्रतीति: कुत इत्यसौ ॥ शक्का परिहृता ज्ञानविजुम्भितमितीरिणा ॥ अलातब त्स्वन्दमाने विज्ञाने सत्यविद्यया। आमासा इव भूग्याद्या जायन्त इति हीरितम्।। विज्ञानस्याचलस्यापि स्पन्दस्समुपपद्यते। अज्ञानाद्गगनस्येव नीलिमेत्यवगभ्यताम् ।। विज्ञाने स्तिमिते तस्मिन् विलयं यान्ति ते समे। अतो मिथ्यैव ते भावा विज्ञानेन विजम्भिताः ॥ ईश्वरस्यैव सङ्कल्पो यदि विज्ञानमुच्यते। स ईश्वरोपि मायी तत्सङ्कल्पो माययोदितः ॥ मायासाळ्कल्पिर्क ज्ञानमिति नैघण्टकोक्तितः । माया सङ्कल्प इति न- व्यपदेशवचो हि तत् ।। ज्ञानस्य तु विरोध्येतदज्ञान तत्कृतो यतः । अनात्मन्यात्मतादात्म्याध्यासोजज्ञानं रुणद्धि नः ॥ कर्मजो देहमेदो न ज्ञानरोधक्षमो भवेत्। मर्त्यदेवादिदेहा यद्ज्ञानप्रप्त्युपयोगिनः ॥ मर्त्यादिदेहदं कर्म ज्ञानस्य न विरोधि तत्। अध्यास: कर्मण: स्याच्चेत्कर्मैवाज्ञानमिष्पताम्। अनात्मन्यात्मधीहेतुर्यत्तदज्ञानमित्ययम्। सिद्धान्त औपनिपदः कर्मा नात्मनिमित्तकम् ॥ अनात्मनामुपादान त्वज्ञानं त्रिगुणात्मकम्। त्रिगुणात्मकता यस्मादनात्मखव गम्यते।। मुक्तदष्ट्या तिवदं तुच्छपाज्ञदष्टया तु दुर्वचम्। वास्तव मूढदृदष्टया तु सविशेष विभासते॥ (सविशेषं सकार्यमिदमज्ञानम्) जगन्मिथ्येति बादो नः प्रबोधयितुमेव वः । विजयाय तु नो यस्मात्किमज्ञविजयात्फलम् ॥ अनुकम्प्या हि मूढाश्च प्राज्ञस्य समदर्शिनः। शक्तस्योपेक्षणे दोषो यस्माच्छासत्रेषु घुष्यते॥ तस्मात्सर्वमिद सत्यमिति मूढधियं त्यज। सत्य आत्मैक एवेति स त्रह्मेत्यवधारय ।। 'पर मार्थस्त्व सलाप्यो गोचरो वचसां न यः ॥ परमार्थस्त्वमेवैको नान्योस्ति जगतः पते॥ तस्माच्व सूक्ष्मादिविशेषणानामगोचरे यत्परमार्थरूपम्। किमप्यचिन्त्यं तव रूपमस्ति तस्मै नमस्ते पुरुषोत्तमाय॥

** 368 **

अनिर्वचनीयभावरूपाज्ञानसिद्धौ विष्णुपुराणान्तरसंवादत्वोपर्पतिः। ३४९

ज्ञानस्वरूपो भगवान्यतोसावशेषमूर्तिर्न तु वस्तुभूतः । तर्मान्न विज्ञानमृतेस्ति किश्चित्ववचित्कदाचिदि्द्वज वस्तुजातम्।। परमार्थश्र मे प्रोक्तो यथा ज्ञानं प्रधानतः । एवं न परमार्थोस्ति जगत्यत्र नराधिय ॥ परमार्थस्तु भूपाल संक्षेपाच्छू यतां मम। एको व्यापी समश्शुद्धो निर्गुण: प्रकृते: परः ॥ जन्मवृद्धचादिरहित आत्मा सर्वगतोऽव्ययः । विज्ञानं परमा्थोसौ द्वैतिनो तत्त्वदर्शिनः ॥ तदेत्दुपदिष्टं ते संक्षेपेण महामते। परार्थसारमूत यत्तदद्वैतमशेषतः ॥ इतीरितस्तेन स राजवर्यस्तत्याज भेदं परमार्थदृष्टिः। अनाशी परमार्थश्र प्राज्ञैरभ्युपगम्यते।' एतेषु मुनिवाक्येषु स्फुटोर्थोय मयोदितः ॥ एकस्य परमार्थतवं मुनिना समुदीरितम्। जीवेश भेदेऽन्यतरोऽपरमार्थस्तयोर्भवेत्॥ तदनिष्ट तु जगतो परमार्थत्वमीरितम्। विष्णुदेहमयस्यापि परार्थानेकनेष्टितः ॥ (नेष्टितः इष्ट्यभावात् अनिष्टत्वादित्यर्थ: ।) वस्तुमेदा न वस्तुष्वित्यनेकपरमार्थता। प्रोक्तेति नैव मन्तव्यं वस्तुत्वं व्यावहारिकम्। भूग्यादीनामभिप्रेतं तत्रेत्यध्यव सीयते। पूर्वापरविरोधस्स्यादन्यथा मुनिवाक्ययो: ॥ देहिन: परमार्थत्वे देहो सत्यः कर्थ भवेत्। इति नैव यतो देहोऽनित्यो नित्येपि देहिनि ॥ विष्णुरेव जगत्स्याच्चेत्परमार्थः क्थ नु सः। नैवं रज्जुस्सर्पभूता परमार्थैव लोकतः । न विष्णुर्जगदित्युक्तं मुनिनेति यदीर्यते। ज्ञानात्मकं जगत्सर्व सर्वमेतज्जनार्दन: ॥ यस्य सर्वमभेदेन जगदेतच्चराचरम्। स सर्वमेव जगत्सर्वे विप्णुरिद जगत् ।। इत्यादिमुनिवाक्यानां निर्गतित्वं प्रसज्यते। विष्णोश्शरीरं जगदित्ययुक्त त्वर्थवर्णनम्॥ एकमेवमिदं विद्धि न भेदि सकलं जगत्। वासुदेोवाभिधेयस्य स्वरूपं परमात्मनः ॥ अजस्य विविध यस्य रूपमित्यादिमापितैः । चिद्रूपस्य हरेरेतद्रूप स्यान्नु कथ जडम्॥ इतिचेद्वदसे विद्धि मायावशत इत्यये। वस्तुतोऽरूपमप्यम्रं भाति नीलं हि मायया H विष्णोर्मायामयं रूप जगदित्यक्न भावयन्। जगद्विष्णोर्वपुरिति कचित्माह मुनीश्वरः ॥ स्वरूपवाची भवति वपुश्शव्दोपि कुत्रचित्। विज्ञानवपुरित्यादिप्रयोगपरिदर्शनात्। दिप्णो: स्वाभाविक रूपं ज्ञानं मायामयं त्विदम्। जगदित्येतदत्रैव पुराणे स्फुटमीरितम् । यदेतद्दृश्यते मूर्तमेतद्ज्ञानात्मनस्तव। भ्रान्तिज्ञानेन पश्यन्ति जगद्रूपमयोगिनः ॥ ज्ञानस्वरूपमखिलं जगदेतदवुद्धयः । अर्थस्वरूप पश्यन्तो आ्रम्यन्ते मोहसम्प्रवे॥ ये तु ज्ञानविदश्शुद्धचेतसस्तेऽखिलं जगत्। ज्ञानात्मक प्रपश्यन्ति त्वद्रूप परमेश्वर। एवं ज्ञानसवरूपत्वाज्जीवो दिष्णुवपुर्भवेत्। जीवोऽज्ञानान्मनुष्यादिसवरूपो वस्तुतो हरि: ॥ मुनिराहामुमेवार्थ सोह स त्वमहं हरिः। ज्ञानं सत्यं यथाऽसत्यमन्यदित्यपि कण्ठतः॥ जीवेश्वरखरूपस्य ज्ञानस्याहापि सत्यताम्। मायामयस्य जगतो सत्यतां चाह धीनिधि: ॥

** 369 **

३५० श्री शङ्कराशह्रभाप्यविमर्शः ।

जगतोपि स्वरूप तद्ज्ञानमेव विचारिते। ज्ञाने हि कल्पिंत ज्ञेयमज्ञानेनेति द्शनाद्॥ एवं जीवेशजगतां सत्य ज्ञानमयं वपुः। अर्थात्मकमसत्यं हि यत्तद्भान्तिप्रक्पितम्। अत एवोक्तमृषिणा ज्ञानमेकं सदित्यतः । अन्यन्नास्तीति विविधो भेदोऽज्ञानकृतस्त्विति ॥ असत्यमिदमज्ञानमित्यप्यत्रैव वर्णितम्। विभेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते॥ विनाशप्रतियोगित्वभेदहेतुत्वधर्मयोः । ज्ञानाभावेऽनुपारूये तु भवतो नेति निश्चयः ॥ भेदहेतुस्तु कर्मेति वादोप्येतेन नाशितः । भेदहेतुत्वमज्ञानस्यात्र यत्स्फुटमीरितम् ।। तद्भावभावमापन्नस्ततोसौ परमात्मना। भवत्यभेदी भेदश्र तस्याज्ञानकृतो भवेत् । इत्यादिवाक्यसंबादादविद्याज्ञानमेव हि। अविद्यामोहितात्मानः पुरुषा भिन्नदर्शिनः ॥ इति वावये च नो कर्म तदज्ञानं प्रमाणवत्। असत्यत्वेन मिथ्यात्वमप्यस्य स्फुटमीयते। (प्रमाणवत् प्रमाणासिद्धमित्यर्थः, ईयते गम्यते) अस्मिन्काले सतोन्यस्मिन्कालेऽसत्त्वेपि वस्तुनः। मिथ्यात्वं नेतिचेद्ब्रषे तत्र दृष्टान्तमीरय॥ तादृशस्य च मिथ्यात्वे दृष्टान्तोस्माभिरुच्यते । अन्वयेन गुणाह्यादिर्व्यतिरेकेण केशवः ॥ शास्त्रमस्ति प्रमाणं चेत्तदुदाहर धीर भो। नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यतेऽसतः ॥ इत्यसत्ताऽनर्हमार्व सतो नः प्राह माधवः। कालान्तरपरं वार्क्य तदित्युक्तिन युज्यते॥ सतस्तथैव सत्ताया असत्तायास्तथाऽसतः। अभावं कोऽनुमन्येत येन तत्सफल वचः ॥ ज्ञानवाध्यस्य मिथ्यात्वं नेतिचेत्तत्र का प्रमा। ज्ञानवाध्यो गुणाह्यादिर्मिथ्या हि परिदृश्यते। (प्रमा प्रमाणम् ।) सत्यवन्धस्य विज्ञानवाध्यत्वं कथमित्यसौ। शङ्का परिहृतानेन बन्धासत्यत्वनिर्णयात्।। बन्धः प्रतीयमानोयं कर्थ मिथ्येतिचेद्वदेः । प्रतीयमानत्वादेवेत्यवेहि गुणसर्पवत् ।। ज्ञेयत्वादेव मिथ्येदं सर्वमित्यवगत्य सः। असत्यं मुनिराहास्मान्विज्ञानात्सकलं परम्॥ ज्ञानं ज्ञेयं च भवतीत्येवं मा ब्रूहि दुर्मते। व्याघातादनवस्थातोऽनयोन्याश्रयवशादपि ॥ ज्ञानादन्योस्त्यपि ज्ञाता सत्य इत्यपि मावदेः। परमार्थो हि विज्ञानमेकमित्युक्तवान्मुनिः ॥ ज्ञातुः स्वरूपं ज्ञानं हि जीवस्येशस्य सम्मतम्। जीवेश्वरस्वरूपान्यन्न किश्वित्सत्यमस्ति तत् ।। जगदेवमसत्यं च सत्यमेवात्मरूपतः । रज्जुसर्पस्स्वतोऽसत्यस्सत्यो हि गुणरूपतः ॥ व्यवहारदशायां च सत्यमेतज्जगत्स्मृतम्। एतत्तु यत्संव्यव हारात्मकश्चेति दर्शनात्। विष्ण्वाघारत्वकथनाज्जगतस्सत्यतेति न। रज्वाघारस्य सर्पस्यासत्यत्वपरिदर्शनात्। अन्याधारस्य सत्यत्वे दृष्टान्तस्तव नास्ति हि। दृष्टान्तस्तस्य चासत्वेऽनन्याधारं बृहन्मम ॥ असत्याधारता दिप्णोर्न स्यादिति न मन्यताम्। असत्याधारता विष्णोरज्ञानादेव सम्भवेत्॥ अज्ञानं चापि तत्कार्य विष्णौ नैवास्ति वस्तुतः । एकमेवाद्वितीयं हि सद्गक्षेति अ्ुतीरितम्। मरमार्थस्त्वमेवैक इत्यत्रपीदमीरितम्। तद्रलाज्ञानवादोयं पुराणे वैष्णवे स्थितः ॥

** 370 **

अनिर्वचनीयभावरूपाज्ञानसिद्धौ स्कान्दादिपुराणान्तरसंवादप्रदर्शनम्। ३५१

अत्नायं संग्रह.श्लोफ :- 'अस्तीत्येवोपलब्धव्यः परमार्थ: परात्परः । अस्ति नाम्तीति विज्ञेयो परमार्थस्ततः परः ॥ आत्मन एकस्यैव केवलास्तिबुद्धिविषयत्वमचितस्तु बुद्धिद्वयविषयत्वमिति तवापि मर्त- बुद्धिद्वय- विषयत्व।देव तस्याचितो मिथ्यात्वमस्माभिरुच्यते। शुक्तिरजतादिकं हि वुदिद्वयविषयत्वेन मिथ्या भवति- प्रतीतिकाले तस्यास्तिवुद्धिविषयत्वं वाघकाले तु नास्तिबुद्धि विषयत्वमिति । यदुक्तमस्तित्वनास्तित्वयोमिनि वस्तुन्यचिति केवलास्तिवुद्धिबोध्यत्वमपरमार्थ इति, तदप्य- स्माकमिष्टमेव-आ्रान्तिज्ञानस्यापरमार्थत्वात्। पराशरस्य तु न खदुक्तोभिप्रायः- प्रदर्शितेभ्यस्तद्वाक्ये- भ्यस्त्वदुक्तार्थानागमनात् ।। अनिवचनीयभावरूपाऽज्ञानसिद्धौ स्कान्दादिपुराणान्तरसंवाद प्रदर्शनम्। अथ प्रकृतार्थसंवादाय पुराणान्तरवा्यान्यप्युदाहियन्ते, तथाहि- स्कान्दपुराणे सूनसंहितायाम् -- मन्माया शक्तिसंकृप जगत्सर्वे चराचरम्। सापि मत्तः पृथञ्चाया नास्त्येव परमार्थतः ॥ विभेदजनकेऽज्ञाने नष्टे ज्ञानवलान्मुने। अज्ञानेनावृता मर्त्या न विजानन्ति शङ्करम् ॥ एकस्मिन् मिद्यते भ्रान्त्या मायया न स्वमावतः । तस्मान्मत्तः पृथडनास्ति जगन्मया च सर्वदा ॥। अस्ति नास्ति मृषा भाति न भातीत्यादिमायया। कल्पित चित्सुखाननते परमार्थे शिवात्मनि॥ मायातत्कार्यमप्यस्माच्छिवात्सत्यादिलक्षगात्। प्रत्यक्षसिद्धान्नास्त्येव परमार्थनिरूपणे।। शिवस्वरूपमेवाहुरजगदेतद्विचक्षणाः । सर्वस्वरूपमज्ञानाद्दृश्यते न च वस्तुतः ॥ मायामात्रमिदं द्वैतमिति चाहापरा श्रुतिः । स्वपूर्णात्मातिरेकेण जगज्जीवेश्वरादयः ॥ न सन्ति नास्ति माया च तद्धि शुद्धात्मवेदनम्। अचेतनानामन्येषामसत्यत्वे निदर्शनम्॥ शुक्तिका रजते विप्रास्सत्य एव ततश्शिवः। अध्यस्तं हि सदा द्वैत दृश्यत्वाच्छुक्तिरूप्यवत्। स्वाज्ञानं तत्प्सूत च संसारं स्वात्मना असन्। कर्मभिर्व्यवहारे तु बद्धोपि स्वीयमायया॥ वस्तुतः परमात्मार्य खल तैर्न हि बध्यते। व्यावहारिकदष्ट्येय विद्याडविद्या न चान्यथा॥ तत्त्वदृष्ट्या तु नास्त्येव तत्त्वमेवास्ति केवलम्। तस्मादज्ञानमज्ञानकार्य च मुनिपुङ्गवाः ॥ एतद्रलैव नैवान्यदिति मे निश्चिता मतिः । अज्ञानाज्जीवरूपेण भासते न स्वभावतः ॥ तस्मादध्यस्तमज्ञानं तत्कार्ये चात्मरपतः ॥i' इति 'अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुझन्ति जन्तवः ॥I' इत्यादिगीता चाज्ञाने मानम्।

अथ यदुक्तं रामानुजेन- यदुक्त निर्विशेषत्र्विज्ञानादेवाविद्यानिवृत्ति वदन्ति श्रुतय इति तदसत्- 'वेदाहमेतं पुरुष महान्तमादित्यदर्ण तमसः परस्तात्'- 'तमेवं विद्वानमृत इह भवति, नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय', 'सवे निमेषा जज्ञिरे विद्युतः पुरुपादधि, 'न तस्येशे कथ्न तस्य नाम महदशः', 'य रनं विदुरमृतास्ते भवन्ती'त्याद्नेकवाव्यविरोधात्। ब्रह्मणरसविशेपत्वादेव सर्वाण्यपि वाक्यानि सविशेष- ** 371 **

३५२ श्री शक्कराशङ्करभाष्यविमर्शः ।

ज्ञानादेव मोक्ष वदन्ति, शोधकवाक्यान्यपि सविशेषमेव त्रह्म प्रतिपादयन्तीत्युक्तमिति, तदयुक्तम्- आदित्यवत्प्रकाशकत्वेन चैतन्यस्यादित्यवर्णत्वोक्तिर्न तु भास्वररूपवत्वात्, भास्वररूपं हि तेजोभूतगुण:, स आकाशादेरेद नास्तीति कर्थ परमात्मनस्स्यात्- 'अशव्दमस्पर्शमरूपमव्ययमिति', 'न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य', 'न चक्षुषा पश्यति कश्चनैन'मिति च श्यते हि। नचाप्राकृतं रूपमस्ति तत्तु दिव्येन चक्षुषा दृश्यत इति वाच्यं, तदमाकृत रूप चैतन्थमेव- चैतन्यातिरिक्तस्य सर्वस्य प्राकृतत्वात्। तच्च दिव्यं चक्षु- र्ज्ञानमेव येन ज्ञानेन ब्रम्म ज्ञायते तद्ज्ञानं हि दिव्यं चक्षुः। इद तु न चैतन्यं, किंतु तत्प्रतिफलन- सहिता अ्रझमाकारान्तकरणवृत्तिः । एवं विद्युतः पुरुषादधीत्यत्रापि पुरुषस्य चैतन्यरूपस्य विद्युद्धल्पकाश- कत्वादेव विद्युच्छव्दव्यपदेशः । यद्वा विशेषेण द्योतत इति विद्युदिति स्वप्रकाशचैतन्यमित्येवार्थः । नचेदं चैतन्यम्य मानमादित्यस्येव, विद्युत इव वा प्रकाशपदवाच्यं, तमोविरोधिद्रव्यरूपं- तमसोपि चैतन्येन भासमानत्वात्। न हिं तेजसा तमो भास्यते, किंतु नाश्यते। नचैवं तमसः परस्तादिति कथमुक्तमिति वाच्यं, तत्र तमश्शब्दस्याज्ञानपरत्वात्। नचाज्ञानमिति कश्िद्धावरूपः पदार्थो नास्तीति वाच्यं, तस्य स्थापितत्वात्। न तस्येति श्रुतिरपि निर्विशेषचैतन्यपरैव- चैत्न्यं हि स्वतन्त्रमिति न तस्येश: कश्र नास्ति- मायया तु तस्य नामरूपे कल्पिते इति कृत्वा तस्य नामेति श्रुतिरपि न निर्वि- शेषविरोधिनी। ब्रह्मणरसविशेषादेवेत्ययुक्त- मायया सविशेषत्वेपि वस्तुतो निर्विशेषत्वाड्रह्मणः । एतेन-सविशेषत्रम्मज्ञानात्सालोक्याद्यपरममुक्तिसम्भवेपि न सायुज्यलक्षणमुक्तिसिद्धि :- तस्या निर्विशेष- न्रह्ज्ञानाधीनत्वादिति सिद्धम्। सायुज्यं नाम निर्विशेषं ब्रह्ैव- ब्रह्मणस्सविशेषत्वे सायुज्यलक्षणाभेदा- योगात्। निर्भेद हि निर्विशेषम्। नच सायुज्यं श्त्यनमिप्रेतमिति वाच्य, 'ब्रझ्विद्गदैव भवति- तत्र को मोहः कश्शोक एकत्वमनुपश्यत' इत्यादिश्रुतेः । नच जीदेशयोरैक्यं श्रुतिषु क्वापि नोपदिष्टमिति वार्च्य, तत्त्थमसीत्यादिमिर्महावावयैरुपदिष्टत्वात्। तत्त्वमसीत्यादीनि हि शोधिततत्त्वम्पदार्थयोरैक्यमुप- दिशन्तीति निर्विशेषत्रम्मपराणि। तत्त्वंपदार्थशोधनं च- 'सत्यं ज्ञानमनन्त ब्रभ्न, योयं विज्ञानमय' इत्यादिश्रुतिवावयैरेव कृतम्। एतेन- शोधकवाक्यान्यपि सविशेषप्रह्मपराणीति प्रत्युक्तम्-चैतन्य- मात्रपरत्वात्तेपां- शुद्ध चैतन्यें हि निर्विशेषं ब्रक्ष। ननु तत्त्वमस्यादिवावयेषु सामानाधिकरण्यं न निर्विशेषवस्त्वैक्यपर, दत्त्वम्पदयोस्सविशेषत्रक्षा- मिधायित्वात्- तत्पर्द हि सर्वज्ञ, सत्यसङ्कल्पं, जगत्कारणं, त्रम्म परामृशति- तदैक्षत बहुस्यामित्यादिपु सस्यैव प्रकृतत्वात्- तत्समानाधिकरणं त्वग्पदं चाचिद्विशिष्टजीवशरीरक ब्रक्ष प्रतिपादयति- प्रकारदवया- वस्थितैकवस्तुपरत्व।रसामानाधिकरण्यस्य। प्रकारद्वयपरित्यागे प्रवृत्तिनिमित्तभेदासम्भवेन सामानाधिकरण्य- मेव परित्यक्तं स्यात्- दयो: पदयोर्लक्षणा च. सोयं देवदत्त इत्यत्रापि न लक्षणा भूतवर्तमानकालसम्बन्धि- तयैक्यप्रतीत्यविरोघात्। देशभेदविरोधश्र कालभेदेन परिहृतः । 'तदैक्षत बहुस्या'मित्युपक्मविरोषश्र -- एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानपतिज्ञानं च न घटते- ज्ञानस्वरूपस्य निरस्तनिखिलदोपस्व सर्वज्ञस्य समस्त- कल्याणगुणारमकरयाज्ञाने तत्कार्यानन्तापुरुपार्थाशत्व च गवति- बाघार्थत्वे च सागानाधि करण्पस्य त्वे

** 372 **

श्रुतीनामविद्यानिवर्तक निर्विशेषंत्रप्मज्ञा नपरत्वोपपततिः । ३'३

तत्पद योरध्ष्ानलक्षणा, निवृत्तिलक्षणा चेति लदणादयस्त एव दोषाः। इयास्तु विशेष :- नेद रजत- मितिवदप्रतिपन्नस्यैव बाघस्यागत्या परिकल्पनम्। तत्पदेनाघिष्ठानातिरेविनुपस्थापनेन वाधानुप- पततिश्र। अधिष्ठानं तु प्रात्तिरोहितमतिरोहितस्वरूपं तत्पदेनोपस्थाप्यत इति, चन्न-प्रागधिष्ठानप्रकाशे तदाश्रयत्रमवाधयोरसम्भवात्। भ्रमाश्रयमविष्ठानमतिरोहितिमिति, चेत्- तदेवाधिष्ठानस्वरूपं त्रमदिरोधीति तत्प्रकाशे सुतरां न तदाश्रयश्रमवाधौ- ततोधिष्ठानातिरेकिपारमार्थिकधर्मतत्तिरोधानानभ्युपगमे भ्रान्ति- वाधौ दुरुपपादौ- अधिष्ठाने हि पुरुषमात्राकारे प्रतीयमाने तदतिरेकिणि पारमार्थिके राजत्वे तिरोहिते सत्येव व्याधत्वग्रमः राजत्योपदेशेन च तन्निवृत्तिर्भवति- नाधिष्ठानमात्रोपदेशेन-तस्य प्रकाशमानत्वेना- नुपदेश्यत्वात्- भ्रमानुपमर्दित्वाच्च। जीवशरीरकजगत्कारणत्रस्मपरत्वे मुख्यवृतं पदद्यम्। प्रकारद्वय- विशिष्टैकवस्तुप्रतिपादनेन सामानाधिकरण्यं च सिद्धम्। निरस्तनिखिलदोपस्य समस्तकल्याणगुणात्म- कस्य ब्रझ्णो जीवान्तर्यामित्वमप्यैश्वर्यमपरं प्रतिपादितं रुवति। उपक्रमानुकूलता च- एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञोपपतिश्र- सूक्ष्मचिद चिद्धसतुशरीरस्यैव ब्रह्मण: स्थूलचिदचिद्वस्तुशरीरत्वेन कार्यत्ाद्। 'तमीश्वराणां परम महेश्वरम्', 'परास्य शक्तिर्विदिघैव श्रयते', 'अपहृतपाप्मा', 'सत्यकामस्सत्यसङ्कल्प' इत्यादिश्चुत्यन्तराविरोधश्च- इति, अत्ोच्यते-तत्पदमभिधया सर्वज्ञ ब्रह्म प्रतिपादयितु नाम- त्वम्पद त अचिद्विशिषजीवशरीरक ब्रक्ष नाभिधया प्रतिपादयति- त्वम्पदस्य तत्नाशक्तत्वादित्यवोचाम। सति विशेषणमेदे विशिष्टैक्यं च दुरुपपादं- नहि रक्तदेवदत्ताभिन्नद्श्यामदेवदत्तो भवति, नापि काशीस्थदेव- दत्तामिन्नो रामेश्वरस्थदेवदततो भवति, नापि तरुणदेवदत्तामिन्नो वृद्धदेवदत्तो भवति। नच काल मेदा- द्रवतीति वाच्य, कालस्यापि मेदकत्वात्। न हि तरकालावच्छिन्नदेवदत्तामिन्न एतत्कालावच्छिन्नदेव- दत्तो भवति। नच य एव पूर्व रक्त: काशीस्थस्तरुणश्र स एवेदानीं श्यामो रामेश्वरस्थो वृद्धश् भवती- त्यैक्यसिद्धिरिति वार्च्यं, किं दत्तत्पदार्थयोरैक्यसिद्धिः ? किं वा पूर्वेदानीम्पदार्थयोः रक्तश्यामपदार्थयोः कशीस्थरामेश्वरस्थपदार्थयोस्तरुणवृद्धपदार्थयोश्वैक्यसिद्धि: ? आद इष्ट एव। द्वितीयस्तु विरुद्ध :- सचादः पदार्थो विशेष्यमात्र शुद्धदेवदत्त एव- तस्य चोपस्थितिस्सोयंपदयोर्लक्षणाधीनैवेति सोयं देवदत्त इत्यत्र लक्षणाSवयमाश्रयणीया। एवं प्रकृतेपि सर्वज्ञत्वकिश्चिद्ज्ञतवादि विशेषण मेद।द्विशिष्टजीवेशवरयोरै क्या- सिद्धेश्वैतन्यमात्रे पदद्वयस्य लक्षणाश्रयणीयैव। नचैकस्मिन्रेव पदे लक्षणाश्रयतां तावतैव विरोधपरिहारा- दिति वाच्यं, अत्र लक्षणा, अन्र तु नेति निर्णेतुमशक्यत्वादुभयत्नापि लक्षणैव। किं च शुद्धवस्तुविशिष्ट- वस्तुनोरपि सामानाधिकरण्य न सम्भदति- शुद्धत्वाशुद्धत्वयोर्विरुद्ध धर्मयोरेकत्रायोगात्। एतेन शुद्ध- ब्रक्षण: अचिद्विशिष्ट्जीवशरीरकत्रह्मासामानाधिकरण्य न युज्यत इति सिद्धम्। अपिच त्वन्मते शुद्ध ब्रहैव नास्तीति कृत्वा तत्पदस्यापि विशिष्ट ब्रह्मैवार्थो वाच्य :- तच विशिष्ट ब्रम्म यदि त्वम्पदवाच्य- मचिद्विशिष्टजीवशरीरकं ब्रश्मैव तर्हि पदद्वयस्याप्येक एवार्थ इति मत्पक्षोक्तदोषस्त्वत्पक्षेपि पतितः । यदि तु त्वत्पदवाच्याद्गिन्न तर्हि विशिष्टयोर्विरोधात्सामानाधिकरण्यायोग एव- नहि मुक्तचिच्रीरक चश्न बद्धचिन्छरीर कत्रामिन्नं भवति-नाप्येतदुपदेशेन किश्वित्फलम्- 'य आत्मनि तिष्ठ'न्निति

** 373 **

३५४

श्रुत्यन्तरादेव त्रह्मणो जीवशरीरकत्वसिद्धेः । एतेन जीवान्तर्यामित्वरूपैश्वर्यमुक्त भवतीत्यपास्तम्- तस्यान्यत एव सिद्धत्वेनापूर्वत्वाभावात्। कि च कि त्वं तत्पदवाच्य सर्वज्ञत्वादिगुणकं ब्रह्मा अशरीर- मिति बूषे ? यद्वा सशरीरम् ! आद्ये- अशरीरसशरीरयोरैक्यानुपपत्ति :- नह्षशरीरं सशरीरं भवति- सशरीर वा अशरीरम्। द्वितीये- किं तच्छरीरम् ? कि शुद्धप्रकृतिः! किमुताशुद्धप्रकृतिः ? किं वा शुद्ध- प्रकृतिविशिष्टचित् ? किं स्विदशुद्धपरकृतिविशिष्टचित् ? किन्नु शुद्धचित्? आध्ये- शुद्धप्रकृतिशरीरक ब्रम्म कथमशुद्धप्रकृतिविशिष्टजीवशरीरकब्रम्माभिन्नं भवेत्। द्वितीये- केवलाशुद्धप्रकृतिशरीरक ब्रम्म कथमशुद्धप्रकृतिविशिष्टजीव शरीरकब्रझ्माभिन्नं स्यात्। तृतीये- शुद्धमकृतिविशिष्टचिच्छरीरकं ब्रहा कथ- मशुद्धप्रकृतिविशिष्टचिच्छरीरकब्रह्माभिन्नं स्यात्। चतुर्थे- अशुद्धप्रकृतिविशिष्टस्स चित् कि तम्पदवाच्य एव ? यद्वा तदन्यः ? आद्ये- पदार्थद्वयाभावात्कथ सामानाधिकरण्यं तवापि मते। द्वितीये- अशुद्ध- प्रकृतिविशिष्टतज्जीवशरीरं ब्रक्म अशुद्धप्रकृतिविशिष्टतदन्यजीवशरीरकं कर्थ स्यात्। पञ्चमे- असम्भव एव- त्वन्मते प्रकृतिवियुक्तस्य शुद्धस्य चित एवाभावात्। तद्धावे वा शुद्धचिच्छरीरकं ब्रह्म कथ- मशुद्धप्रकृतिविशिष्टजीवशरीरकत्रह्माभिन्नं स्यात्। तस्मात्तत्त्वम्पदयोः सामानाधिकरणयं त्वन्मते नैव सम्भवति- तत्त्वम्पदार्थयो रैक्यासिद्धेरिति। ननु तद्विशेषणविशिष्टत्वेन तदन्यविशेषणविशिष्टत्वेन च एकमेव वस्तु स्थितमिति कृत्वा प्रकारद्वयावस्थितैकवस्तुपरं सामानाधिकरण्यं सिध्यत्येवास्मार्क तत्त्वम्पदयोरिति, मैवम्-एवंसति विशेष- णानां विशेषणत्वमेव हीयेत- विशेषणत्वं हि व्यावर्तकत्वं-तद्धि विशेष्यं व्यावर्तयति- यथा नीलमुत्पल- मित्युक्ते प्रकृतमुत्पलं रक्त्तोत्पलाद्यावर्तयति नीलमिति विशेषणम्। यथा च घटाकाश इत्युक्ते प्रकृत- माकार्श मठाकाशाद्यावर्तयति घट इति विशेषणम्। एवं तद्विशेपणविशिष्ट ब्रम्म तदन्यविशेषण- विशिष्टाद्वह्मणो व्यावर्तयत्येव तद्विशेषण विशिष्टत्वरूपविशेषणम्। अथापि यदि कपिमुष्टिवद्वद्वाभिनिवेश न त्यजसि, तर्हि मायावच्छिनेश्वरस्वरूपावस्थितं तच्छव्दवाच्य ब्रह्मैवाविद्याव च्छिन्न जीवस्वरूपेणावस्थित- मिति मन्मतेपि लक्षणां बिना मुख्यं सामानाधिकरण्यं तत्त्वम्पदयोरसुपम्पादमेव। नच निर्विशेपत्रम्मा- सिद्धि :- आकाशस्य मठावच्छिन्नत्वघटावच्छिन्नत्ववच्चैतन्यस्य ्रमाणो मायावच्छन्नतवाविद्यावच्छन्वे ज्ञानकृते व्यावहारिके एव, नतु पारमार्थिके इति कृत्वा वस्तुतस्तत्सिद्धेः । नच परमार्थमूतनिर्विशेष- ब्र्माप्रतिपादनान्महावावय्त्व न स्यात्तत्वमस्यादिवाक्यस्येति वार्च्य, जीवेश्वराद्वैतरूपमुख्यतात्पर्यप्रतिपा- दनसम्भवेन सर्वसंसारविनाशरूपमहाफलजननाच्च महावाक्यत्वसम्भवात्। त्वन्मते तु तत्त्त्रमस्यादि- वाक्यस्य जीवशरीरकं ब्रम्मेत्यर्थलाभेन जीवत्रभ्माभेदरूपमुख्यतात्पर्यासिद्धया न संसारनिधृत्तिरूपमहाफल- सिद्धिरिति न महावाक्यत्वसिद्धिः । नहि घटवदहमपि ब्रक्मणश्शरीरमिति ज्ञानाज्जीवस्य किमपि फलं -- प्रत्युत महदेव भयं च 'द्वितीयाद्वै भर्य भवतीति' श्रुतेः। जडत्वानित्यत्वादिपसङ्गमर्य च। किंच त्वम्पदार्थस्य जीवशरीरकं ब्रह्मेत्यस्य ज्ञानादेवाभीष्टसिद्धौ तदसिपद्वैयर्थ्यमेव चिदचि- द्विशिष्ट चिदचिच्छरीरकं ब्रह्ेति हि तव मर्तं- तत्तु त्वम्पदेनैव सिद्धं- त्वम्पदस्य अचि-

** 374 **

३५५

द्विशिष्टजीवशरीरकन्रह्मवाचित्वात्। अचिद्विशिष्टेत्यनेन हि ब्रह्मणो जीवशरीरकत्ववदचिच्छरीरकत्वमपि सिद्धम्। नच 'तत्त्वमसि श्वेतकेतो' इत्यनेन त्वम्पदस्य श्वेतकेतुतद्देहयोरेव ब्रह्मशरीरत्वं सिद्धम् । नत्वन्येषां जीवानां तद्देहानां चेति तदर्थस्तत्पदनिर्देश इति वाच्यम्, अन्येषां जीवानां तद्देहानां च ब्रम्म- शरीरत्वज्ञानान्न किमपि फल श्वेतकेतोरिति। नच मदेकशरीरकमेव न ब्रह्म, कि तु सर्वशरीरकमपीति ब्रह्मण: परमैश्वर्यज्ञानं श्वेतकेतोः फलमिति वाच्यम्, 'ऐतदात्म्यमिद सर्व' मित्यनेनैव तत्सिद्धेः। नच तव मतेपि क्थ न पुनरुक्तिरिति वाच्य, 'ऐतदात्म्यमिद सर्व'मित्यनेन दश्यं सर्वे जगड्गलमैवेति प्रतिपा- दितं, तत्त्वमसीत्यनेन तु द्रष्टा जीवो ब्रह्मेति प्रतिपादितमित्यपुनरुक्तेः। एतेन तत्त्वंपदयोरुमयोरपि चैतन्यपरत्वे एकेनैवालमिति प्रत्युक्तम्- उद्देश्यविधेयसमर्पकत्वेन पदद्वयस्यावश्यकत्वात्। अत् च तन्त्रेण जीवत्रम्मणोद्वयोरप्युद्देश्यत्वं विधेयत्वं च- तत्त्वमसि त्वन्तदसीत्यन्यत्न व्यतिहारदर्शनात्। ननु प्रकारहयं परित्यज्य पदद्वयस्यापि चैतन्यपरत्वेऽभ्युपगते सति सामानाधिकरण्यमेव त्यक्त स्यादिति यदुक्तं तत्र कस्समाधिरिति, उच्यते-तत्परित्याग इष्टएवेति- घटाकाशो मठाकाशो भवतीत्युक्ते विरुद्धूयोर्घटाकाशमटाकाशयोस्सामानाधिकरण्यायोगाढ्टमठरूपविशेषणांशद्यं परित्यक्तम्। तत्त्यागे तु आकाश एक एव सिद्ध:, नतु द्वावाकाशौ- आकाशमेदकोपाध्यमावात्। तदा आकाशदयाभावादाकाश आकाशो भवतीति न सामानाधिकरण्यं तयोरिष्यते, किं तु तत्परित्याग एव आकाश इत्येवोच्यते -- तथा जीवचैतन्यमीश्वरचैनन्यं भवतीत्युक्त विरुद्धयोजावेश्वरचैतन्ययोस्सामानाधिकरण्यायोगाजीवेश्वर- रूपविशेषणांशद्वय परित्यक्तम्। तत्त्यागे तु चैतन्यमेकमेव सिंद्ध, नतु द्वे चैतन्ये- चैतन्यमेदकोपाध्यमा- वात्। तदा चैतन्यद्वयाभाव।च्चैतन्यं चैनन्यं भवतीति न सामानाधिकरण्यं तयोरिप्यते, किं तु तत्परित्याग एय चैतन्यमित्येवोच्यते इति। अयमेव महावाक्यस्याखण्डार्थो नाम- तस्मात्त्त्वम्पदयोरसिपद बोधितस्य सामानाधिकरण्यस्यानुपपत्तिर्विशेषणांश त्याजयित्वा सामानाधिकरण्यमपि त्याजयति- अय सामानाधि- करण्यपरित्यागः पदद्ूये लक्षणा च तवाप्यस्त्येव- तत्तच्छरीरविशिष्टयोर्बूह्मणोस्सामानाधिकरण्यायोगा- त्पदयोः केवलब्रह्मणि लक्षणा, केवलस्य ब्रक्मण एकत्वेन सामानाधिकरण्यपरित्यागश्चेति। यदि तव रक्षणां विनापि विशिष्टव्रह्मैक्यं सिध्यति, तर्हि ममापि तां विना विशिष्टचैतन्यैक्यं सिध्यत्येवेत्युक्तमेव। यदुक्तमुपक्रमविरोध इति, तन्न्-जगत्कारणं ब्रह्मैव- तत्पदवाच्यार्थ इति मयोच्यमानत्वात्। लक्ष्यार्थ- पक्षेपि यन्मायया जगत्कारणं ब्रह्म तदेव वस्तुतश्शुद्धं ब्रह्मेत्यमिधीयमानत्वात्। मायोपहित हि शुद्धं ब्रह्म तत्पदस्य लक्ष्यार्थः तदेव जगत्कारणत्वेनोपलक्षितं चेति- ब्रह्मणस्तटस्थलक्षणं हि जगत्कारणत्वम्। तवैव 'सता सोम्य तदा सम्पन्नो भव'तीति पूर्ववाक्यविरोधः। नहि देहो देहिना सम्पद्यते- येनेश्वर- शरीरं जीव ईश्वरेण सम्पद्येत। यदुक्तमेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं च न घटत इति, तन्न-एकस्मि- श्रचवैतन्ये ज्ञातेसति तस्मिन्नध्यस्तमज्ञानं तदवस्थाविशेषौ मायाSविद्ये तदवच्छिन्ने ईशजीवचैतन्ये- माया- परिणामसत्वादिगुणत्रयावच्छिन्नं ब्रझदिष्णुरुद्रार्यमूर्तित्रयं- तमोमयाज्ञानशब्दवाच्यप्रकृतिपरिणामभूत सर्व भूतभौतिकात्मकं जगच् ज्ञायत इति जीवेश्वरयोः ब्रम्मामिन्नत्वादज्ञानस्य ब्रह्मशक्तित्वाज्जगतो

** 375 **

₹५६

त्रह्माज्ञानकार्यत्वाच्च। ब्रह्मणि विदिते सर्वे विदितं भवतीत्यर्थः। तव मते तु नैतदुपपद्यते- चिदचि- दीश्वराणां त्रयाणामन्योन्यविलक्षणत्वेन ईश्वरस्य ब्रक्मण एकस्य ज्ञानेन चिदचितोस्तद्विन्नयोर्ञानासिद्धेः । नैकज्ञानत्वाभावातसवशब्दवार्च्य च चिदचिच्छरीरक ब्रक्ैवेति कृत्वाऽनेकविज्ञानातदनेकविज्ञानस्यैव रिद्धिरिति ! नाप्यस्मात्किमपि फलं- यद्ेकस्मिन्नेव ज्ञाते सति सर्वमपि ज्ञायेत तदा महत्फल भवति सवज्ञ नपयासाभावरूपम्। अनेकज्ञानादनेकज्ञानसिद्धिस्तु नैव फलाय। कि च यद्धेतुभूतमनेकज्ञाने तदेव फलमूतं चेति। नच सूक्ष्मचिद चिच्छरीर कन्रह्मविज्ञानात्स्थूलचिदचिच्छरीरकब्रह्मविज्ञानसिद्धि: फरमिति वाच्य, तदपि सूक्ष्मत्वस्थूलत्वांशकृत एवेषद्वेद इत्यकिश्चित्कर एव स :- म्रलयकालिकयो:

स्थूलावस्थचिद चिच्छरीरकत्रझ्मविज्ञानमपि न सम्भवति- सूक्ष्मस्थूलयोर्मेंदात्, अमेदस्य च विरुद्धत्वात्।

सम्भवति- विलक्षणत्वात्। तस्मात्तव मते एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानं नैव घटते। यदुक्त तव मते ज्ञानस्वरूपस्याज्ञानाश्रयत्वं, निर्दोषस्य सगुणस्य चानन्तापुरुषार्थाश्रयत्व च दोष इति, तन्न- ज्ञानाज्ञानयोरविरोधस्योपपादितत्वात्- निदोंपं निर्गुण च व्रम्मेति स्थापितत्वात्। यदि सदोषं तर्हि अनन्तापुरुषार्थाश्रयं स्यात्। यदि तु सगुण तर्हनन्तपुरुषार्थाश्रय स्यान्न तु सदो्ष, नापि सगुणमिति कथ तत्पसक्तिः। नचाज्ञानदोषाश्यमिति वाच्यम्, अस्मान्प्रत्येवाज्ञानं दोषायते नतु ब्रम्मप्रति- 'माया- मेधो जगन्नीरं वर्षत्येव यथा तथा। चिदाकाशस्य नोहानिर्न वा लाभ इति स्थिति:' इत्युक्त हमियुक्तैः। कौशिकदष्टया मेघाद्यावरणरहितेपि दिने तम इव अज्ञदष्या ब्रद्मण्यज्ञानमस्तीत्युच्यते, न तु चस्तुतोऽस्तीति सिद्धान्तात्। एवमज्ञानाभावादेव तत्कृतं जगदपि वस्तुतो नास्त्येव ब्रह्मणीति न मशणो दुष्टादुष्टाश्रयत्वम्। अत एव खलु 'एकमेवाद्वितीयं ब्रम्मेति निर्विशेष ब्रम्म श्थते। तक्मा- ननिर्विशेष व्रक्षति वादिष्वस्मासु भवता नायं दोष: पातयितुं शक्यते, प्रत्युत त्वय्येव पतति- अशुद्ध- चिदचिच्छरीर कत्वेनानन्तापुरुपार्थाश्रयत्व हि व्रक्मणस्सम्भवति। नचाकाशस्येव न सम्भवतीति वाच्य, तस्य जडत्वादस्तु दुःखाद्यसम्भवः। ईश्वरस्य तु ज्ञातृत्वादस्ति तत्सम्भवः। अहो! एकस्मिन्नेव देहे वसन्न्रथ जीवोऽनन्तदुःखशोकतापादिससारमनुभवति- कि पुनस्सर्वदेहेपु सर्वजीवेषु च दुःखि- तेपु सन्तत्तेषु स्थितस्येश्वरस्य दुरवस्था वाच्या। नच ईश्वरः केवलं पश्यत्येवेति वाच्यम्, तदपि दुःखा- दिहेतुरेव- दुःखितदर्शनमपि दुःखकरे हि। नहीश्वरो निर्घृणः येन दु.खितदुःख पश्यन् स्वर्यं नन्देत्। एवं दुःखितान् पश्यन्पि तद्दुःख न निवास्यतीत्ययमनीश्वर एव भवतीति मन्यामहे- कि कृपावान् शक्त उपेक्षते परदुःखम्- यदि कृपाशून्यस्तर्हि सदोप एव भवेत्, यदि कर्मसापेक्षस्तर्ास्वतन्त्रएव, यदि प्रपदन- सापेक्षस्तर्हि सकामएव। तस्मात्तवैव मते ईश्वरो Sनन्तपुरुषार्थाश्रयभूत इति कृत्वा पुरुपार्थसिद्धये तदारा- धनं माकुरव्य। यदुक्त तत्वम्पदयोस्सामानाधिकरण्यस्य बाघार्थत्वेपि लक्षणादयो दोषास्त एवेति, ** 376 **

श्रुतीनामविद्यानिवर्तकनिर षि शेषत्रवज्ञानपरत्वोपपतिः। ३५७

तदयुक्तम्- यदिदं रजतं सा शुक्तिरिति रजनमायनावेन शुक्तिपरिशेषणं हि वाधसामानाधिकरण्यम्। एवं पकृते योयं जीवस्तद्रलेति जीवमाववाधेन ब्रह्मपरिशेषण तत्। अज्ञानाद्वल्षणो जीवभावः प्राप्त इति कृत्वा योय जीवस्स जीवो नैव, किंतु न्हैव। यथा व्याधकवर्धितो राजकुमारोऽज्ञानादातमान व्यार्ध मत्वा पश्चात्केनापि स्वजन्मविदुपा बोधितस्सन् राजकुमारस्तवसिति नाह व्याघ: किंतु राजकुमार एवेति प्रति- पद्यते तदत्- इति तदभिपायः। नात् लज्ञणावतर :- तत्त्वमसीत्यस्य जीवो व्रक्षेत्यर्थात्, ब्रक्मणश्च प्रकृत- ल्वेन प्रसिद्धत्वेन सर्वनामत्वेन वा तत्पदार्थख्ात, श्वेतकेतोजीवस्य त्वम्पदार्थत्वाजीवस्य ब्रह्म्त्व स्वामा- विकमेवेति मुख्यार्थानुपपत्त्यमावात्। नच जीवस्य अ्रह्त्वमनुपपत्रमिति मुख्यार्थानुपपत्तिरस्तीति वाच्यं, ब्रह्मण एव सतो जीवत्वमज्ञानात्माप्तस्य पुरुपस्य न्रह्मत्वमुपपत्तमेवेति। नच राजपुत्रस्य खजन्माज्ञाना- द्याघत्वमस्तुनाम- क्थ पुनर्वह्षण एव स्वस्वरूपाज्ञानाज्जीवत्वमिति वार्च्य, 'ब्रम्मव सन् ब्रम्माप्नो'तीति श्रुतिसिद्धेऽर्यें तर्कस्यानवकाशात्। 'नैषा तर्केण मतिरापनेये'ति श्रतेश्। अथापि यदि तर्कापेक्षा तर्हि श्रृणु- ब्रह्मणों न स्वस्रूपपरिज्ञानं नापि तदभावः, किं तु ब्रण्यज्ञानमध्यस्तमस्ति- तत्र च ब्रह्म प्रति- बिम्बित, स एव चिदाभास इत्युच्यते, सच स्वोपाध्यज्ञानतादात्याध्यासवशात्ससारी जात इति। नच प्रतिबिग्यानुपपत्तिरिति वाच्यं, 'रूपं रूपं प्रतिरूपो चभूव', 'तदस्य रूपं प्रतिचक्षणाय' इत्यादि श्रुतिभिरुक्तेर्थेऽतीन्द्रिये अनुपपत्तिकल्पनायोगात्। नच ब्रह्ाप्रतिबिम्ब एव जीवो न ब्रह्षेति वाच्यं, बरिम्ब- स्यैव प्रतिविम्बत्वमिति। यद्वा न ब्रह्मणः प्रतिबिम्नो जीवः, कि तु त्रैवानाद्यविद्ययाऽडवृतनिजरूप सत् जीवोऽमदिति कृत्वा तस्य ज्ञानादज्ञाननिवृत्त्या जीवत्वापगमपूर्वत्रम्मत्वप्राप्तिर्भवति। नच सर्व ज्ञस्य ब्रह्मण एव कथमविद्यावृतत्वप्रयुक्तजीवत्वमिति वाच्य, नेद सर्वज्ञं ब्रह्म तद्धीधरः, सच जीवकल्पित एव सम्नवत्। इदं ब्रह्म तु सर्वावभासकमेव, एवमज्ञानावभासकत्वादेवाज्ञानाविरोधि। अतो ब्रम्मणोS- ज्ञानावृतत्व सम्भवति। अत्र च नाहं ब्रम्म जानामीति ब्रम्मावारकाज्ञानानुभवस्सार्वजनीनः प्रमाणम्। तस्माद्रहैवानादविद्ययाSSवृतत्वेनानादिजीवत्वं प्राप्य सवस्वरूपाज्ञानवत्सत्यं सरतीति जीवस्य ब्रम्मर्त्व नानुपपन्नम्। एवं जीवभूतस्य ब्रह्मणो विद्यावशातस्वस्वरूपज्ञानलाम इति कृत्वा विद्याडविद्याप्रयुक्ते एव ब्रह्मण: स्वस्वरूपज्ञानाज्ञाने, नतु स्वाभाविके स्वतम्तु तदुभयविशेषशून्यमेव। नतु धर्म मेदप्रयुक्तं- रूपंनाम स्वरूप, धर्मस्तु स्वमाव इति विवेक:। तथा च कूटरजतस्य सत्यरजतरूपेण मानमिव शुक्ति- रजतस्यापि सत्यरजतरूपेण मान- नान्यथाज्योतिः, नहि शतवारं नेर्द सत्यरजतमित्याप्तोपदिष्टमपि कूटरजत सत्यरजतरूर्प परित्यजति, यदेव सत्यरजतस्य रूप तदेव कूटरजतस्यापीति। यदि तु रूपभेदा- भावेपि धर्मभेदे सत्यन्यस्यान्यथाख्यातिरवर्जनीयेति मन्यसे, तार्हे विशेषणगतमेव तदन्यथामानं न तु विशेष्यगतमिति कृत्वा विशेष्यसरूपमानेनान्यथाख्यातिः। नहि दुष्टपुरुषे शिष्टपुरुष इति ज्ञानं भ्रम इत्युक्त्ते पुरुसे पुरुषज्ञानं भमो भवति, किंतु दुष्टे शिष्टज्ञानमेव। तस्मादपरमार्थरजतत्य परमार्थरजतात्मना ख्यातत्वेपि रजलमेव रजतात्मना ख्यातमिति कृत्वा नान्यथाख्यातिसिद्धिः। एतेन अपरमार्थरजतबुद्धि- विष्यशय शुषायुत्पन्तरजतस्य परमार्थरजतबुद्धिविषयत्वेन मानमन्यथाभानमित्यपास्तम्। तत्रापि स्वभावभेद

** 377 **

३५८ श्री शभराशङ्करमाप्यविमर्शः :

एव, नतु स्वरूपभेद इति। किंच अपरमार्थरजत परमार्थरजतरूपेण भातीति वदता वक्तव्यं-किं पुरो- गतपरमार्थरजतरूपेण भाति यद्व। विपणिगतपरमार्थरजतरूपेण? नाद्यः- परमार्थरजतस्य पुरोगतत्वा- भावात्। नान्त्य :- तस्य चक्षुस्सन्निकर्षाभावात्। नच दोषवशाच्चक्षुस्सन्निकर्षस्तस्येति वाच्य, दोषशत- वशादपि चक्षुषः परोक्षविषयसन्निरिकर्षालाभात्। यदि त्वपरमार्थरजत परमार्थरजतमिव भातीत्युच्यते, तर्हि परमार्थरजतसादृश्यमपरमार्थरजतस्यास्त्येवेति नान्यथामानसिद्धिः। नचैवं शुक्तिरेव रजतमिव भातीत्युच्यतां, किमपूर्वरजतोत्पत्तिकल्पनयेति वाच्य, नास्माभि: परमार्थरजतमिवापरमार्थरजत भाती- त्युच्यते, येनैवं शङ्कयेत- किंतु भ्रमसमये शुक्तावुदित रजतमेव इद रजतमिति प्रतिभातीत्युच्यते -- -तो नास्मान्प्रति तदाशङ्कनीयम्। एतेन इद रजतमिति भ्रमस्थले शुक्ती रजतमिव भातीति वाद: परास्त :- तथासति इद रजतसदृशमित्येव प्रतीतेर्भवितव्यत्वात्। अत एवापरमार्थरजत परमार्थरजनमिव भातीति वादोपि परास्त :- इदं परमार्थरजतसदृशमिति प्रतीत्यभावात्। ननु शुक्तौ रजतसादृश्यमस्त्येव दोप- वशात्तदप्रतीतिः । तत इद रजतमिति प्रतीति: दोषाभावे तु इद रजतमद्दशमित्येव प्रतीयेतेति, मैवम्-शुक्तिगतरजतसादृश्यस्य दोषवशादप्रतीतावपि किं शुक्कत; प्रतीतिरस्ति? उत न? आध्े अ्रमा- नुदयप्रसङ्ग :- नहि शुक्तिज्ञाने वाधके सति तद्द्ाध्यस्य रजतज्ञानस्य सम्भवः। नहि लोकशशुक्ति शुक्तिरिति ज्ञात्वा रजतमिति आ्राम्यति। द्वितीये इदपदस्य निर्विषयत्वापतिः। तस्मादिरदंपदपयोग- विषयतया शुक्तावपूर्व रजतमुत्पन्नमित्यभ्युपेयम् । ननु घटेन सह चक्षुम्सन्निकर्पामावे अय घट इति प्रतीतिर्भवति, एवमनिर्वचनीयरजतेन सह चक्षुस्सन्निकर्षेसत्येवेद रजतमिति प्रतीतिर्भवति, नतु तस्य चक्षुस्सन्निकर्प :- प्रतीतेः प्राग्विषयस्यैवाभावात्। विषयप्रत्ययौ हि समसमयसज्जातौ, मैतम्-संस्कारादिसहकृता विद्यैवार्थाध्यासाकारेण ज्ञानाध्यासाकारेण च परिणमत इति भ्रमस्थले विषयेन्द्रियसन्निकर्षानपेक्षणात्। नन्वतस्मिस्तद्बुद्धिरध्यास इति शक्कराचार्य- रेवान्यथाख्यातिरभ्युपगता, मैवम्-अर्थवद्ज्ञानस्याप्यनिर्वचनीयस्यैवाविद्यया जातत्वात्- शुकत्यध्यस्त- रजतविषयप्रत्ययत्वाद्रजतप्रत्ययस्याध्यासत्वं, न तु शुक्तिविषयप्रत्ययत्वादिति। तस्मादनिर्वचनीयख्याति- वादिमते रउतस्यैव रजतात्मना भानान्नान्यथामानसग्भवः। एवं सत्ख्यातिमतेपि नान्यथामानं- शुक्तौ सत एव रजतस्य रजताकारेण मानमिति तद्वादात्। नाप्यात्मख्यातिमते- सत्यप्यान्तरत्वयाह्यत्प्रयुक्ते स्वभावभेदे रजतम्यैव रजतात्मना भानमिति। नाप्यसत््यातिपक्षे- सत्यप्यसत्त्वसत्त्वप्रयुक्तस्वभावभेदे रजतस्यैव रजतात्मना भानमिति। ना्यख्यातिमते- स्मर्यमाण रजतमेव रजतभ्रमे विषय इति। नचैवं त्रह्मणो घटादितौल्यप्रसङ्ग :- स्वप्रकाशत्वात्। तस्मात् जीव: विद्योदयातमागज्ञानावृतं व्रश्ैव सन् पश्चा- दज्ञानानावृत ब्रह्ैव भवतीति त्रह्ैव सन्त्रह्ाप्नोतीति श्रत्यर्थः। ब्रह्मविद्धहैव भवतीति श्रुत्यन्तरसंवादात्। एतेन जीवस्य बन्धावस्थातो मुक्त्यवस्थाया न वैलक्षण्यमिति परास्तम्- अज्ञानावृत्तन्रह्मरूपेण स्थिति- र्जीवस्य बन्धावस्था, शुद्धब्रम्मरूपेण स्थितिर्मुकत्यवस्थेति । नन्वेवमपि त्वम्पदार्थस्य अज्ञानावृतब्रह्मणो जीवस्य ततपदार्थेन शुद्धेन ब्रह्मणा सममैक्यमनुपपत्रमेन,

** 378 **

३५९

मैवम्-यद्दव हारतोऽज्ञानावृतं ब्रम्म तद्व/तुतश्शु द्धमेवेति दशाभेदेनैक्योपपततः। त्वयापि सोयं देवदत्त- इत्यत्र लक्षणां विना कालमेदेनैक्योपपत्तिरभ्युपेताहि। तस्मात् वस्तुतश्शुद्ध ब्रह्मैव व्यवहारादज्ञानावृत ब्रह्म भवति- व्यवहारादज्ञानावृतं ब्रम्ैव वस्तुतश्शुद्धं ब्रक्म मवतीति द्वेधार्थस्तत्त्वमसीत्यस्य तन्त्रेण सिद्धरति- अन्यत्र तत्त्वमसि त्वें तदसीति व्यवहारदर्शनात्। अतोऽज्ञानात्माप्तस्य ब्रह्मणो जीवभावस्य बाधेसति स्वाभाविको ब्रह्मभाव एवावशिप्यत इति वाक्यार्थसम्भवाय तत्त्व्रमसीति वाक्ये लक्षणा नैवाश्रय- णीया। एवं लक्षणाया अनावश्यकत्वादेव नाधिष्ठानलक्षणाया निवृत्तिलक्षणाया वा सम्भवः। नच तत्पदस्य जीवाध्यासाधिष्ठानं ब्रम्म लाक्षणिकार्थ :- त्वम्पदस्य च ब्रह्मण्ध्यस्थो जीवो लाक्षणिकार्थ :- अध्यासनिवृत्त्या तु द्योरसामानाधिकरण्यमिति निवृत्तिलक्षणया सिद्धोर्थ इति द्वयोरपि लक्षणयोरिह सम्भव एवेति वाच्यं, तत्पदस्य ब्रम्म वाच्यार्थः तदध्यासाधिष्ठानमेवेति नाधिष्ठानलक्षगा। त्वम्पदस्य जीवोर्थ:, सच ब्रह्मण्यध्यस्त एवेति नाप्यारोप्यलक्षणा- अधिष्ठानातिरेकेणारोप्यस्याभावादारोप्यस्याधिष्ठा- नात्मत्वं स्वत एवास्तीति नापि निवृत्तिलक्षणा। तथा च तत्त्वमसीति वाक्येन आरोप्यजीवस्याधिष्ठान- ब्रझ्मात्मत्वमभिधयैवोपदिष्टमिति न लक्षणाश्रयणीया। नह्यारोप्यस्याधिष्ठानाभेदोऽनुपपन्रः, येन तदुपपत्तये लक्षणा। नचारोप्यं निव्ृतं सदेवाधिष्ठानात्मकं भवतीति वाच्यं, प्रतीयमानस्यैव्ाधिष्ठानात्मत्वं, नतु निवृत्तस्य- निवृत्त ह्यमावरूप तस्य च भावरूपरूत्वमयुक्तमेव। नचारोप्यं निवृत्तं सदधिष्ठानमवशेष- यतीति वाच्यं, आरोप्यस्याधिष्ठानावशेष एव निवृत्तिरिति- 'अधिष्ठानावशेषो हि नाश: कल्पितवस्तुन' इति बचनात्। नचैवं तत्त्वमसीति महावावयं लक्षणयैव ब्रह्मणो जीवभावनिवृत्तिं बोधयतीति वाच्य, अभिधयैव जीवस्य ब्रह्मभावं बोधयतीत्यपि ववतुं शक्यत्वात्। नच जीवस्य जीवभावनिवृत्ति बिना ब्रह्म- भावो न स्यादिति वाच्यं, जीवस्य ब्रह्ममावबोधनादेव जीवभावनिवृत्तिसिद्धेः। शुक्तिरियमिति बोधेसति हि रजतस्य रजतभाववृत्तिः । तस्माद्रजतं शुक्तिरिति वाक्यवज्जीवो ब्रह्मेति वाक्येपि न लक्षणावकाश :- तत्त्वमसीति वाक्य हि जीवो ब्रम्मेति वाक्यस्थ पर्यायभूत वाक्यम्। नच रजत शुक्तिरिति वाक्ये मुख्यार्थानुपपतिरस्ति- रजतत्वशुक्तित्वयोस्सामानाधिकरण्यायोगादिति वाच्यं, व्यावहारिकरजतत्वशुक्ति- त्वयोस्सामानाधिकरण्याभावेपि प्रातिभासिकरजतत्वशुक्तित्वयोस्तत्सत्वादिति । नच प्रातिभासिकरजते शुक्तित्वं शुक्तौ च प्रातिभासिकरजतत्वं नाहिति, किंतु प्रातिमासिकरजते प्रातिभासिकरजतत्व शुक्तौ च शुक्तित्वमस्तीति वाच्यं, शुक्त्यध्यस्तरजते मातिभासिकरजनत्वमस्तीति कृत्वा शुक्तावपि तदस्त्येत्र परम्परया प्रातिभासिकरजते तु शुक्तित्वमस्त्येव- अनुवर्तमानत्वाच्छुक्तेरिति। एवं जीवत्वत्रअ्मत्वयोरपि सामानाधि- करण्यसम्भवाज्जीवो ब्रक्षेत्यत्र न लक्षणा। अथवा रजत शुक्तिरित्यत्र रजतपदस्य रजताधिष्ठानशुक्तौ लक्षणा। तथा तत्त्वमसीत्यत्र त्वम्पदस्य जीवाधिष्ठानत्रह्मणि लक्षणा चेत्यस्तु। नच लक्षणाश्रयणं दोष:, यथा तव त्वम्पदस्य अचिद्विशिष्टजीवशरीरकत्रअणि लक्षणाश्रयणं न दोष: । नच सर्वेषां शब्दानां पर- मात्मपर्यन्त्त्वं मुख्यमिति वाच्य, तथा सर्वेषामध्यस्तवाचिशव्दानामधिष्ठानपर्यन्तत्वमपि मुख्यमेवेति तुर्यत्वात्। नचाधिष्ठानलक्षणाडयुक्तति वाच्यं, शरीरिलक्षणाप्ययुक्तवेति। नच मनुष्वशब्दस्य मनुष्य-

** 379 **

३६०

शरीरिणि जीवे इव जीवशव्दस्य जीवशरीरिणि ब्रह्मण्डप्यमिधयैव प्रवृत्तिरिति वाच्यं, अहं मनुष्य इति आ्रान्तप्रतीत्या तत्र तत्कल्पनेपि अन्यत्र तथा कल्पनायोगात्। नच अहं त्रक्षेति प्राज्ञपतीत्या तथा कल्प्यतामिति वाच्यं, तथासति अहम्पदार्थो जीव एव ब्रह्मशरीरकस्स्यात्- यथा अहं मनुष्य इत्यत्र अहम्पदार्थो जीव एव मनुष्यशरीरक :- अहमर्थो ध्वात्मनि जीवे रूढ :- किंच मनुष्यशब्दोपि मनुष्यशरीर- विशिष्टजीदशरीरकब्रह्मामिधाय्येव तव मत इति कृत्वा मनुष्यशव्दस्य मनुष्यशरीरिणि जीवेभिधया- प्रवृत्तिरित्यपि त्वया ववतु न शक्यते। यदि परमतरीत्या स दृष्टान्त उक्त इत्युच्यते, तर्हि स्वमतरीत्या दृष्टान्तो नास्त्येवेति सिद्धम्। नचेष्टापत्ति :- निर्दष्टान्तस्य वाक्यस्याप्रमाणत्वेन ग्रहणायोगान्। एतेनाहं- ब्रह्ेत्यत्राहमित्यस्य मच्छरीरकं व्रक्षेत्यर्थ इति परास्तम्-अहं मनुष्य इत्यत्र मच्छरीरकं ब्रह्मेत्यहंशब्द- स्यार्थाभावात्, तथा कल्पनस्य च कालात्ययापदिष्टत्वादिति। तस्माह्वाघसाधारण्ये न काप्यनुपपततिः । ननु शुक्तिरेव रजतमित्यत् प्रमाणान्तरेण नेद रजतमिति वाघस्य प्रतिपन्नत्वाद्वाधकल्पन युज्यतांनाम अत्र वाघस्याप्रतिपन्नत्वेप्यगत्या वाधकल्पनं न युज्यत इति, मैतम्-अहं जीव इत्यत्रापि प्रमाणान्तरेण नाहं जीव इति वाघस्य प्रतिपन्नत्वात्। नच नेदं रजतमिति वन्नाह जीव इति कस्यापि जीवस्य प्रमाणज्ञानं नोदीयादिति वाच्यं, नाहं मनुष्य इति प्रमाणज्ञानं कस्यापि मनुष्यस्य नोदीयादिति वदन्बौद्ध एव तव शृङ्गमञ्जको भवेत्। नच सर्वेषामप्यास्तिकानां नाहं मनुष्य इत्यनुभवोस्तीति वाच्य, विदुरषां सर्वेषामपि नाहं जीव इत्यनुभवोस्तीति। नच संसारिण: कथ नाह संसारीति प्रत्यय इति वाच्य, असंसारिणो नाहं संसारीति प्रत्ययो भवेदेवेति। नच जीवरसंसार्येवेति वाच्य, अर्ससार्येतर जीव इति। नच जीवस्य संसारोऽनुभवसिद्ध इति वाच्यं, जीवेन संसारस्यानुभूयमानत्वादेव न जीवस्संसारीत्युच्य- मानत्वात्। नच जीवस्य संसारस्स्वाभाविक इति वार्च्य, तर्हि अग्नेरौष्ण्यवज्जीवस्य संसारो नैवाप- गच्छेत्। नचेष्टापतिः- मोक्षशास्त्रवैयर्थ्यात्- 'तरति शोकमात्मवि'दित्यादिश्रुतिविरोघाच्च। अथ यदि जीवस्य संसार आगन्तुकस्तर्हि संसारस्सोऽन्यनिष्ठ एव जीवंप्रत्यागत इति कृत्वा न जीव: स्वतस्संसारी। नचागतोपि सत्य एवेति वार्च्यं, यदागत तदसत्यं, यत्सत्यं तदनपाय्येवेति। एवं संसारस्यागन्तुकत्वादेव सुपुप्तौ जीवस्य संसाराननुभव :- समाधौ च विदुषाम्। तस्माज्जीवज्ञेयस्य संसारस्य जीवगतत्वाभावेन जीवस्य निरसंसारत्वाङ्डक्णश्र तथात्वान्नाहं जीव इति विद्वदनुभवबलाच तत्त्वमसीत्यस्य जीवाभिन्न

ननु नेदं रजतमितिवन्न रवं जीव इति कयापि श्रुत्यानुपदिष्टत्वान्नाहं जीव इत्यनुभवो भ्रम एवेति, मैम्-इद रजतमिति आ्रान्तप्रति इयं शुक्तिरित्याप्तोपदेशवदह जीव इति भ्रान्तप्रति तत्वमसीत्युपदेश एव श्तः । नेदं रजतमिति प्रत्ययमिव नाहं जीत्र इति प्रत्यर्य बाधरूप जनयतीति पृथक्तदुपदेशानव- सरात्•। त्वै ब्रभ्मासीत्युक्ते खवं जीवोसीति अर्थात्सिद्धम्। यथा इय शुक्तिरित्युक्ते नेदं रजतमित्यर्था- सिसिध्यति। किंच न त्वं जीव इत्युक्ते जीवो ब्रक्षेत्यर्थो नियमेन न सिध्यति, देहादीनां सत्त्वात्- तथा- सति न त्वं जीवः, नापि देहः, नापीन्द्रियाणि, नापि प्राणः, नापि मनः, नापि बुद्धिः, नाप्यव्वक्तमित्येवं

** 380 **

४६ ३६१

बहु दकव्य स्यात्। ब्रम्मातिरिक्तस्य सर्वस्यापि निषेधे कृते हि जीवो ब्रह्मेति सिध्यति। तत्त्व मसीन्युक्तौ न वत्तव्यं वहस्ति। तस्मात्तत्त्वमसीत्यनेनैव न त्वं जीव इत्युपदेशस्सिद्धः । ननु शुक्तिरेव रजतमित्यत्र शुक्तित्वरूपं विरुद्धघर्म शब्द एवोपस्थापयतीति तत्र बाघकल्पन युक्त- तत्त्वमसीत्यत्र तु अधिष्ठानमात्रं क्षयता तत्पदेन शुक्तित्वव द्विरुद्धर्मानुपस्थानाद्वाधकल्पन मयुक्तमिति, मैवम्-तत्पदस्य नाधिष्ठानमात्रमर्थस्त्वम्पदस्यापि नामासमात्रं, किंतु तत्पदस्याघिष्ठानं ब्रह्मार्थ:, त्वम्पदस्याध्यासो जीवोर्थः। तथा च व्रम्मत्वरूपविरुद्धूधर्मोपस्थापकत्वाद्ाधकल्पनमिति। इर्द चाभ्युपगम्योक्तम्। वस्तुतस्तु- तत्पदस्य ब्रत्मेत्येवार्थः 'ओं तत्सदिति निर्देशो ब्रम्मणस्तरिविध: स्मृन' इति गीतावचनात्। ब्रह्मशब्दवत्तच्छव्दोप्यमिधयैव ब्रह्म बोधयति। तथा च शुक्तिशव्दवत्तच्छन्दोपि विरुद्धघर्ममुपस्थापयतीति वाधकल्पनं युक्तम्। अत एवोक्तं तत्पदस्य नाधिष्ठाने लक्षणेति। तम्पदस्य तु जीव एवार्थ इति न तत्नापि लक्षणा। ननु मास्तु तत्पदस्याधिष्ठानलक्षणा- तत्पदस्य जीवाध्यासाघिष्ठानं ब्रह्म वाच्यार्थ एवास्तु- तथापि न ब्रह्मणो जीवाध्यासाधिष्टानत्वसिद्धि :- किमधिष्ठानं ब्रह्म प्रकाशते ? उत न अदये जीवत्वविरोधि ब्रझ्मत्वे स्फुरति सति कथं जीवाध्यासोदयः। यद्यविरोधादुदयः तर्हि कथ ब्रह्मत्वज्ञानाजीवाध्यास- निवृत्तिः । द्वितीये अधिष्ठानस्यैवास्फुरणे कथमध्याससिद्धिः । नच सामान्याकारेण स्फुरदपि ब्रम्म विशे- पाकाेण न स्फुरतीति तत्सिद्धिरिति वाच्य, निर्विशेषे ब्रम्मणि सामान्यविशेषभावायोगादिति, मैवम्- अज्ञानावच्छिन्ने सविशेषे ब्रम्मण्येव जीवाध्यासोदयः । तथा च जीवत्वाविरोधिभिरेवास्तित्वादिमिरंशै- रुपलक्षितं ब्रह्म जीवाध्यासाधिष्ठानम्। तद्विरुद्वैर संसारित्वादिमिरं शैरुपलक्षितस्याघिष्ठानस्य ब्रमणो ज्ञानात्तु जीवाध्यासनिवृत्तिः । एवं सति सामान्याकारेण प्रकाशमान विशेषाकारेणापकाशमनं च ब्रहाजीवांध्यासाविष्ठानमिति न काचिदनुपपत्तिः । तत्वमसीत्यत्र तत्पदस्य तु विशेषाकारविशिष्ट व्रममार्थः । तच ब्रह्मत्व जीवत्वविरोध्येवेति बाधकल्पनं युज्यते। ते च त्रह्मणस्सामान्यविशेषधर्मा अज्ञानपरिकल्पिता एवेति न ब्रम्मणो निर्विशेषत्वव्यघात इति। एतेन अधिष्ठानस्याप्रकाशे प्रकाशे वा अ्रमवाधयोरसम्भव इति प्रत्युक्तम्-अधिष्ठानातिरेकिपारमार्थिकधर्मततिरोधानानभ्युपगमे आ्रन्तिवाधौ दुरुपपादाविति च प्रत्युक्तम्। नच अ्रमविरोध्याकारस्यापारमार्थिकत्वे अध्यस्तरूपमेव स्त्य स्यात्। यथा शुक्तित्वापार- मार्थ्ये रजतत्व सत्यं भवतीति वार्च्य, भ्रमाकारः प्रातिभासिकः तद्विरोध्याकारस्तु व्यावहारिक: सच यावद्यवहार पारमार्थिक इति कृत्वा भ्रमविरोध्याकारस्य लौकिकपारमार्थिकत्वान्नाध्यस्तस्य सत्यत्वं स्यान्। यथा शुक्तित्वस्य वस्तुतोSपारमाथ्येपि व्यवहारतः पारमाथ्यान्न रजतत्वसत्यत्व तद्ूदिति। अयमर्थ :- ब्रह्मणो निर्विशेषतवं पारमार्थिर्क, सत्यज्ञानानन्दादिलक्षणत्वं व्यावहारिकं, जीवत्व तु प्रातिभासिक- तन्न व्यावहारिकपत्यगभिन्नज्ञानाज्जीवाध्यासनिवृत्तिर्भवतीति पक्षे तत्त्वमसीतिवावये लक्षणानवकाशः। पार- मार्थिकब्रह्मज्ञानादेवेति पक्षे लक्षणाSSवश्यकी- इदं च पारमार्थिक ब्रम्मज्ञानं नैकपदलक्षगया सिध्यतीति दयो: पदयोलक्षगा। जीवेशरार पमातिभासिकव्यावह रिकरूपद्वयरहित हि निर्विशेषत्रभ्म- प्रातिभासिक-

** 381 **

३६२

स्यापि जीवस्य प्रातिभासिकत्दव्यावहारिकत्वपारमार्थिकत्वमेदः पुनः कल्पितः- तत्र तैजसः प्रथमः, विश्वो द्वितीय :- प्राज्ञस्तृतीयः। नैतावता प्राज्ञः पारमार्थिक व्रक्मेति भ्रमितव्यमज्ञानादिमतः प्राज्ञस्य निर्विशेपब्रह्मत्वायोगात्। नचेश्वरोपि प्रातिभासिक एवेति वाच्यं, प्रतिबिम्बरूपेश्वरस्य प्रातिभासिकत्वेपि मायोपहितचैतन्यरूपेश्वरस्य व्यावहारिकत्वात्। एवं प्रतिबिग्वरूपजीवस्य प्रातिभासिकत्वेपि अन्तःकर- णोपहितचैतन्यलक्षणजीवस्य म्रत्यवपदवाच्यस्य व्यावहारिकत्वमेव। तथाच जीवेश्वराख्यः प्रतिबिम्बः प्रातिभासिकः, प्रत्यम्रह्माख्यसतत्साक्षी व्यावहारिकः, निर्विशेषं ब्रह्म तु पारमार्थिकमिति सिद्धम्। पक्षन्तरे तु जीवेश्वराख्यमवच्छिन्नचैतन्यं प्रातिभासिकं, प्रत्यग्रह्माख्यमुपहितचैतन्यं व्याव्हारिकं, अनुप- हितं तु शुद्धं पारमार्थिकम्। तृतीयपक्षे तु संसारिचैतन्यं प्रातिमासिकं, असंसारिचैतन्यं व्यावहारिक, निर्विशेषं तु पारमार्थिकमिति। ब्रह्मैव स्वाविद्यया संसरति व्याधकुलवर्धितराजकुमारदृष्टान्तेनेति तृतीय: पक्षः सर्वधापि निर्विशेषब्रह्मबोधस्तत्त्वमसीति वाक्याल्लक्षणयैवेति।

विशेषनिवर्तकामावान्न निर्विशेषत्रह्मसिद्धिरिति, मैवम्-प्रमाणज्ञानादध्यासस्य समूलं निवृत्तिर्भवति, अध्यासमूलं चाज्ञानं, तन्निवृत्तौ ब्रह्मणर्सविशेषत्वमपि निवृत्तमेव-अज्ञानकृतत्वात्सविशेषत्वस्य। ततो निर्विशेषत्रह्मपरिशेषसिद्धिरिति। नचान्तःप्रविष्ट इत्यादिसविशेषश्चतिविरोध :- यावद्यवहारं सविशेप- ब्रह्माभ्युपगमादिति अतोस्मत्पक्षो निरवद्यः। रामानुजपक्षे सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानासिद्धयादिदोषा दर्शिता एव। नच सूक्ष्मचिद चिद्धस्तुशरीरकब्रह्मकार्यत्वं स्थूलचिद चिद्धस्तुशरीरकब्रह्मण इति प्रतिज्ञानसिद्धिरिति वाच्य, एकस्यैव ब्रह्मण: कार्यकारणभावामावात्, मृद्धदवस्थाभेदात्तदुपपत्तौ तद्वदेव परिणामित्वेनानि- त्यत्वपसङ्गात्, चिदचितोरेव परिणाम इत्युक्तौ तदनित्यत्वस्यास्मदिष्टत्वेपि तवानिष्टत्वात्, अचिद्वस्तु नित्यमिति हि तव मतं- नहि नित्यं परिणमते, एवमादयो दोषा: पूर्वमेव दर्शिता इतीहोपरम्यते। किंच यदि त्वम्पदस्य अचिद्विशिष्टजीवशरीरकं ब्रह्मार्थः, तर्हि तत्पदस्यापि ब्रह्मैवार्थ इति कृत्वा उद्देश्य- विधेयविभागासिद्धिस्तव । ननु नात्र किश्चिदुद्दिश्य किमपि विधीयते- 'एतदात्म्यमिद सर्व'मित्यनेनैव प्राप्तत्वात्। अप्रापे हि शास्त्रमर्थवत्- इदं सर्वमिति सजीव जगन्निर्दिश्य- 'एतदात्म्यमिति, तस्यैष आत्मे'ति तत्र प्रतिपादित -- तत्र च हेतुरुक्त :- 'सन्मूलारसोग्येमास्सर्वा: प्रजास्सदायतनास्सत्प्रतिष्ठा' इति, 'सर्व खल्विद ब्रम्म तज्ज- लानिति शान्त' इतिवत्। तथा श्रुत्यन्तराणि च ब्रह्मणस्तद्यतिरिक्तस्य चिदचिद्वस्तुनश्च शरीरात्मभाव- मेव तादात्म्यं वदन्ति- 'अन्तः प्रविष्टश्शास्ता जनानाम्', 'यः पृथिव्यां तिष्ठ'न्नित्यादीनि, मैवम्- इदमित्यनेन दृश्यमेव निर्दिष्ट, नतु हग्जीव :- तस्य खत्वेनाहत्वेन त्वन्त्वेनात्मत्वेन च निर्देशाहस्य घटव- दिदन्तवेन निर्देशायोगात् । तथा च सर्वस्य दृश्यस्य ब्रह्मत्वे- 'एैतदात्म्यमिद सर्व'मित्यनेन प्राप्तेपि जीवस्य ब्रम्मत्वं तेनापराप्तमिति कृत्वा तत्त्वमसीत्यनेन तद्विधानमर्थवदेव। जगतो ब्रम्मत्वे हेतुस्तु सन्मूला इत्यादिनोक्तः। जगत्खलु ब्रह्मणस्सकाशाज्जात ब्रह्मण्येव स्थित ब्रह्मण्येव लीयत इति ब्रह्ैव- कार्यस्य

** 382 **

३६३

कारणात्मत्वात्। जीवस्य ब्रह्मत्वे तु न स हेतु :- जीवस्य नित्यस्याविनाशिनोऽजस्य ब्रक्षणि जन्मस्थिति- लयायोगात्- नहि ब्रह्मकार्य जीवः । नच जीवदेहस्य ब्रह्मकार्यत्वात्तद्विशिष्टो जीवोपि ब्रह्मकार्यमिति वाच्य, देहघर्माणां देहिनि भ्रान्ति विना सम्बन्धायोगात्। किं देहे जाते वृद्धे क्षीणे मृते ररणे वा देही जातो वृद्ध: क्षीणो मृतो रुग्णश् भवति । 'अजो नित्यश्शाश्तोयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे' इति थ्रुतेः। एवं जीवस्य ब्रह्माकार्यत्वादेव जीदव्रह्मभेदव।दिमते व्रक्षविज्ञानात्सर्वविज्ञानासिद्धिः। 'सर्व खल्विद ब्रक्म तज्जलानिति शान्त उपासी तेत्यत्रापि सर्वपदं जीवभिन्नजगत्परमेव- जायते लीयते अनिति चेति जलान्- जगत्तु ब्रम्मतो जायते लीयते अनिति चेति तज्जलान्भवति- तत्पदस्य ब्रह्मवाचि- त्वात्। एवं तज्जलान्त्वादेवेदं सर्व जगड्रह्म• जीवस्तु न ब्रह्मतो जायते, नापि लीयते, नाप्यनितीति न तज्जलान्भवति। तस्मान्न जीवस्य ब्रह्मत्वं प्राक्माप्तमिति कृत्वा तत्त्वमसीत्यनेन विधेयमेव। तथा च त्वत्पक्षे उद्देश्यविधेयविभागासिद्धेर्विधिरेव परित्यक्तः स्यादिति महानयं दोषः । यदुक्त्तं ब्रह्मणो व्यतिरिक्त चिदचिद्धस्त्यिति तदसत्-एकमेवाद्वितीयं वक्षेत्ि ब्रह्मव्यतिरिक्ता- भावस्य श्रुत्या कण्ठत एवोक्तत्वात्- 'हरेर्न किश्चिद्यतिरिक्तमस्ती'ति विष्णुपुराणाच्। नच चिदचिच्छरी- रकब्रह्मव्यतिरिक्त नासतीति तदर्थ इति वाच्यं, तादृशस्य वस्तुनश्शशविषाणायमानस्य निपेधायोगात्- प्रसक्तरस हि निषेध: । किंच किश्विदचिद्धस्तुनी ब्रह्मव्यतिरिक्ते ? उताव्यतिरिक्त्ते ? आधे- ब्र्मव्यति- रिक्तयोस्तयोर्निषेध एव श्रतिपुराणादिभिरुदितः । द्वितीये- ब्रम्माव्यतिरिक्तयोश्चिदचितो: कर्थ ब्रह्म- व्यतिरिक्तर्त्वं त्वयोक्तमुपपद्येत। यचचोक्तं चिदचितोर्ब्ह्मणश्च शरीरात्मभावमेव तादातम्यं वदन्ति श्रुतय इति, तदप्ययुक्तम्- शरीरात्मभावस्याधाराधेयरूपत्वेन तादात्म्यरूपत्वाभावात्, अहं मनुष्य इति शरीरात्मनोस्तादात्यस्य अध्यासनिबन्धनत्वेनासत्यत्वात्, उपनिषद्देव्या भ्रान्तिकल्पनायोग्राच्च, अह जीवस्सुखी दुःखी चेति ब्रह्मणो आ्रान्तिकल्पनायोगाच, तत्प्रत्ययस्याभ्रान्तित्वे ब्रह्मणः संसारित्वप्रसङ्गाच, प्रत्यक्त्वेन सर्वान्तरस्य जीवस्य बाह्यत्वकल्पनायोगाच, अन्तर्यामिव्राक्मणस्य प्रत्यगात्मंपरत्वमेवेति स्थापितत्वाच्च। नच एष सर्वभूता- न्तरात्मेति श्रतिर्जीवान्तरत्वं ब्रह्मणो वक्तीति वाच्यं, तत्र भूतशब्दस्य जीवातिरिक्तकार्यवस्तुपरत्वाद्- भवन्तीति भूतानीति भूतशब्दो हि कार्यवाची- तेषां च भूतानामन्तरात्मा प्रत्यगात्मैवेति। नचेश्वरपरा सा श्रुतिरिति वाच्य, प्रत्यगात्मन एव स्वतन्त्रस्येश्वरत्वात्। नच 'तत्सृष्ट्रा तदेवानुपाविश'दिति श्रुति- रीश्वरस्य चिदचिदनुप्रवेशं ब्रत इति वाच्यं, जीवसृष्ट्ययोगेन जगत्सृष्ट्ा जगदनुशाविशदिति तदर्थाद्। नच 'अनेन जीवे'नेति श्रुतेर्जीवेपीश्वरस्य प्रवेश इति वाच्यं, जीवस्वरूपेण जगतीश्वरः प्रविष्ट इति तदर्थात्। नच 'तदनुप्रविश्य सच त्यच्चाभव'दिति ्रुतेर्नीवे ईश्वरस्य प्रवेशोऽवगम्यत इति वाच्य, यत्सृष्ट जगत्तदेवेह तदनुप्रविश्येत्यत् तचव्दार्थो न तु जीव इति। नच जीवे प्रविष्टरसन्नीधरस्स- दभवत्; जगति प्रविष्टस्सन् त्यदभवदिति वाच्यं, सच्छन्दस्यात वाय्वाकाशवाचित्वात्, तच्छव्दख न तेजोजलमूमिवाचित्वादिति- ईश्वरो हि जीवो भूत्वा भूतपच्चके प्रविश्य तथादात्म्याध्यास प्रपद्य

** 383 **

३६४ तदेवाभवदिति तदर्थात्। तस्मान्न जीवस्य ब्रह्मानुप्वेशाद्गसत्वं जगत इव, किंतु ज्ञानात्मकस्वरूपैक्यादेव- ज्ञानं हि जीवत्रम्मणो: स्वरूपं तच्कं परिपूर्ण चेति। यदुक्त नामरूपे व्याकरवाणीत्यत्नापि ब्रह्मपर्यन्त नाम रूपव्याकरणमेव विवक्षितमिति कृत्वा सा श्रतिश्चिदचिद्विशिष्टस्यैव ब्रक्षणस्तत्तन्नामवाच्य्त्व प्रतिपाद- यतीति, तदयुक्तम्-चिदचिद्विशिष्टस्येति समासगताभ्यां चिदचिच्छन्दाभ्यां कि चिदचिद्वस्तुनी केवले उच्यते? यद्वा चिदचिद्विशिष्ट ब्रम्म? आध्ये- ब्रह्मणस्सर्वपदवाच्यत्वासिद्धिः । द्वितिये- चिदचि- द्विशिष्टमिति तत्समासान्तरगतचिदचिच्छव्दाभ्यां किं केवले चिदचिद्वस्तुनी अभिधीयेते? यद्वा चिदचिद्विशिष्ट ब्रम्म : आध्ये- दोप उक्त एव । द्वितीये- त्वनवस्थादयः। ननु चिदचिद्वस्तुविशेष- नामानि ब्रलेन्द्रप्रजापतिवरुणाकाशवाय्यग्न्यादीनि तत्तच्छरीरकब्रह्माभिधायीनीति विवक्षितमिति, मैवमपि- ब्रह्मेन्द्रप्रजापत्यादिनामानि ब्रम्ेन्द्रप्जापत्यादिशरीरकब्रह्माभिधायीनि भवन्तीति वाक्ये द्वितीयसमासगत- ब्रह्मादिशब्दाः किं केवलं ब्रह्मादिवाचीनि ? यद्वा ब्रह्मादिशरीरकब्रह्मवाचीनि? उमयत्रापि पूर्वोक्ता दोषा इहापि मिथ्याः । ननु ब्रल्ेन्द्रादिनामानि ब्रझ्ेन्द्रादिजीवशरीरकब्रह्माभिधायीनीति कृत्वा द्वितीयसमासगता ब्रझ्मा- दयोर्था एव न नामानीति, नैतत्-ये ब्र्मणश्शरीरतया भवदमिमता अर्थाः ते कि ब्रह्मादिशब्दै- र्जीवादिशव्दैर्वा उच्यन्ते? उत न ? आदे- सर्वेषां शब्दानां विशिष्टब्रह्मामिधायित्वमिति प्रतिज्ञाऽसिद्धिः। द्वितीये के ते अर्था: ? ब्रह्मादय इतिचेद्धन्त ! तर्हि सिद्धं ब्रह्मादिपदवाच्यत्वं तेषाम्। तस्म।द्भूग्या- दीनि नामानि प्रातिस्विकमेवार्थ बोधयन्ति- परमात्मा हि भूरादीनि नामानि तावन्निर्माय ततो भूरादि- पदार्थान् ससर्ज रूपवाच्यान् 'भूरिति व्याहरत् ततो भूस्समभव'दिति श्षतेः। 'नामानि रूपाणि विचिच्य धीर' इति श्रुतेश्र- 'नामरूपे व्याकरवाणी'ति सक्कल्पो हि नामरूपसृष्टिसङ्कल्पः- नतु नामरूपविशिष्टोहं स्यामिति सङ्कल्पः- बहुस्यामिति सङ्कल्पोपि नामरूपात्मकोहं स्यामिति सङ्कल्प एव, नतु नामरूपविशिष्टोहं स्यामिति। तथा च नामरूपसृष्टिसङ्कर्प एव सः- नामरूपात्मना भवनं हि बहुभवनम् । यदि तु नाम वाच्यतया रूपशरीरकतया च नामरूपविशिष्ट परमात्मेत्युच्यते, तर्हि नामरूपयोः परमात्मानात्मकत्वमेव भवेत्। नचेष्ठापति :- बहुभवनश्रुतिविरोधात्- नहि नामानि रूपाणि च परमात्मा न भवन्तीति वक्तु शक्यते- 'पुरुष एवेदं सर्वे यद्भूत यच्च भव्यं, ऐतदात्म्यमिद सर्व, सर्व खल्विद ब्रह्म, सर्वे विष्णुमरय जगत्, जगच्च सः, वासुदेवस्सर्वमिति, स महात्मा सुदर्लभः' इत्यादिश्रुतिस्मृत्यादिविरोधात्। 'हरेन किश्चिद्यतिरिक्तमहिति, मत्त: परतरं नान्यत्किश्चिदस्ति घनञ्तय' इतिः परमात्मव्यतिरिक्तनामादिसत्त्व- निपेधाच्। तस्मात्परमात्मैव मायया नामात्मा रूपात्मा च भवति- नामरूपातिरिक्तजगत्पदार्थाभावात्। इदमेवोक्तं श्रत्या 'तन्नामरूपाभ्यां व्याक्ियते'ति। एतेन नामविशिष्ट्त्वमेव ब्रह्मणो नतु नामकर्तृत्वमिति परास्तम्। रूपस्यैव नामवाच्यत्वेन नामविशिष्टत्वं ब्रह्मणस्तु नामरूपव्याकर्तृत्वमेवेति। नच ब्रह्मापि नामविशिष्टमेवेति वाच्यं, मायया रूपात्मना जातस्य ब्रह्मणो नामविशिष्टत्वं नास्तीति न वर्य बूमः, किं तर्हि नामात्मनापि ब्रह्म जातमिति ब्रमः । नच नामरूपयोर्व्याकर्त्रेव त्रक्मेति प्रागुक्तमिति वाच्य, ** 384 **

श्रुतीनामविद्यानिवर्तकनिर्विशेषत्रक्ज्ञा नपरत्वोपपतिः । ३६५

आत्मानमेव नामरूपात्मना व्याचकार ब्रम्म माययेति तदर्थात्। 'तदात्मानम्ँ स्वयमकुरुत', 'आत्मन्ये- वात्मनात्मानं सृजत्यवति हन्ति' चेत्यादिश्तिस्मृतिवशात्। नहि न्रम्मव्यतिरिक्तं किमपि वस्त्वस्ति, यला मरूपाभ्यां ब्रह्मणा व्याकियेत। अत एव तन्नामरूपाभ्यां व्याक्रियतेति ब्रक्षण एव व्याकृतत्वं भ्यते। नच निर्विशेष ब्रह्म कर्थ स्वेन नामरूपात्मना व्याक्रियतेति वाच्य, अज्ञानावच्छिन्रं सविशेषमेव ब्रम्म व्याकृतमिति। यद्यप्यज्ञानावच्छिनं ब्रम्म नामरूपात्मना व्याक्रियतेत्युक्तौ ब्रह्मोपाधिभूतस्याज्ञानस्यैव व्याकृतत्वं, नतु ज्रह्मण इति सिद्धम् , तथापि ब्रह्मशक्तितया अज्ञानस्य ब्रह्मगः पृथवसत्ताSभावाड्गह्मणा अज्ञानं व्याकियतेति नोक्तमिति बोध्यम्। एवं ब्रझ्णि मायया नामरूपयो: कल्पितत्व।देव नामरूपरहितं ्ह्मेत्युच्यते- 'न नामरूपे गुणदोष एव वे'ति भागवतात् । अत एव वाच्मनसयोरगोचर ब्रह्म- 'यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सहेति श्रुतेः ! एवंविधस्यापि ब्रम्मणो नामविशिष्टर्त्व वदतस्तवाहो! साहसम्। नच ब्रह्म नामरूपविशिष्टमिति त्वयाप्युच्यत इति वाच्य, मया मायया ब्झ्म नामरूपात्मक- मित्युच्यते- वस्तुतस्तु नामरूपरहितमेवेति। तस्मान्नामरूपस्रष्टृत्वमेव त्रम्मणो नामरूफ्याकर्तृत्वं, नतु नामरूपविशिष्टत्वम् । ब्रह्मणो नामरूपव्याकृतत्वं च नामरूपातमना जातत्वमेव मायया, नतु ब्रम्मपर्यन्त- नामरूपव्याकरणमिति। एतेन ब्रम्मव्यतिरिक्तस्य कृत्सस्य तच्छरीरत्वेनैव वस्तुत्वात्तस्य प्रतिपादकोपि शब्दस्तत्पर्यन्तमेव स्वार्थमभिदधातीति श्रीमाष्यं प्रत्याख्यातम्-ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य ब्रम्मशरीरभूतस्य चस्तुन एवाभावात्, भूम्यादिमिथ्याप्दार्थव।चिश्दस्य जक्मपर्यन्तत्वाभावाच् नहि लोके भूग्यादिशव्दानां भूम्यादिशरीरके ब्रह्मणि व्युत्पत्तिरस्ति । ननु सर्वेपि भूम्यादयश्शब्दाः लोकव्युत्पत्त्यवगतभूम्यादिपदार्थविशिष्टव्रम्मामिायिन एव। नात्र व्युत्पत्तिविरोध :- व्युत्पन्नार्थापरित्यागत् । ब्रह्मणो लौकिकप्रमाणागोचरतया ततपर्यन्तव्युत्पत्त्यमावः, न त्ववाचकतया। यथा लिडादेरपूर्ववाचित्वं वेदव्युत्पत्याऽवगम्य लोकतो व्युत्पत्त्यभाव: परिह्वियते- कार्यवाक्यार्थवादिमि: तद्वत्-इति, मैवम्-वेदव्युत्पत्त्यापि भूम्यादिशब्दानां भूम्यादिविशिष्टब्रल्माभि- घायित्वाभावात्। तथाहि- 'आत्मन आकाशस्सम्मूतः', 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते', 'पृथिव्यप्सु परलीयते' इत्यादिषु आकाशादिशब्दानां कोर्थः। नचाकाशादिशरीरकं ब्रह्मार्थ इति वाच्य, आत्मनस्सकाशादाकाशशरीरक: परमात्मा सम्भूत :- आत्मनस्सकाशादेतत्सर्वभूतशरीरक ब्रक्ष नायते- अप्सु परृथिवीशरीरक ब्रह्म लीयते इत्यर्थवर्णने मुख्यार्थानुपपत्तेः स्फुटत्वात्। नहि ब्रक्षणो जन्मल्यौ स्त :- यदि तु 'सति विशेष्यबाधे विधिनिषेधौ विशेषणमुपसंक्रामत' इति न्यायाद्विशिष्टन्रक्षणः प्रोक्तौ जन्मलयौ विशेषणमाकाशादिकमेवोपसंक्रमत इत्युच्यते, तर्हि आकाश- स्सम्भूत इत्यत्र आकाशशब्दस्य आकाशविशिष्ट ब्र्मेत्यर्थमुपवर्ण्य तस्य सम्भवायोगाद्विशेष्यांश परित्यज्य आकाश एव सम्भूतो नतु ब्रक्षेति वदतस्तव घट्टकुटीप्रभातवृत्तान्तस्समजनि। ततेज ऐक्षतेत्यादौ तु केवलस्य तेजस ईक्षणारम्भवालक्षणया तेजोविशिष्ट ब्रम्मेत्यर्थ उपवर्ण्यतां- तत्ापि न तेजःपदस्य तेजोव- च्छिर्ल ब्रक्ष मुख्यार्थ :- तेजशशब्दस्य तत्र शक्त्यभावात्। अस्य श्दस्यास्मिन्नर्थे शक्तिरिति व्याकर-

** 385 **

३६६

णोपमानकोशाप्तवाक्यव्वहारादिभि: खलु व्यवस्था सिध्यति- तेजश्शब्दस्य चामावेव शक्तिरिति तैस्सिद्धम्। तस्मातेजश्शबदस्य तेजोविशिष्टे ब्रह्मणि लक्षणैव- यथा छलाणि गच्नतीत्यत्र छत्रशब्दस्य छत्रविशिष्टपुरुषे। किं बहुना- तच्छव्दस्य तदथेSभिषा, तद्विशिष्टार्थे तु लक्षणैव। तस्माद्यधदर्थप्रतिपादको यो यश्शब्दस्तत्तदर्थ एव तस्य तस्य स्वार्थ:, तद्विशिष्टान्यार्थस्तु नैव स्वार्थः। इद च तस्य प्रतिपादकोपीति स्वार्थमिति च श्रीमाष्यवाक्यवशादेवावगम्यते। अतो भूम्यादिशब्दानां भूम्यादिविशिष्टबक्मव।चकत्वमयुक्तमेव । ननु तर्हि 'वचसां वाच्यमुत्तमम्' 'हरिरखिलाभिरुदीर्यते तथैक' इत्यादिवचसां का गतिरिति, उच्यते-ब्रह्ैव मायया सर्वात्मनावस्थितमिति कृत्वा सर्वेपि शब्दा ब्रह्मवाचिन एवेति। एतेन 'ऐत- दास्यमिद सर्व'मिति प्रतिज्ञातार्थस्य तत्त्वमसीति सामानाधिकरण्येन विशेष उपसंहार इति प्रत्युक्तम्- ब्रह्मणि कल्पितस्य सर्वस्य जगतो ब्रह्मात्मत्वमैतदाल्यमिदमिति प्रतिपादितम्। तत्त्वमसीत्यनेन तु जीवस्य ब्रह्मस्वरूपभेद उक्त इति कृत्वा नात्र सामान्यविशेषभावावकाश इति। नच जीवोपि ब्रह्मणि कल्पित- इत्येव भवदीयप्रलाप इति वाच्य, जीवोपाधिरेव त्रक्षणि कल्पितो नतु जीव :- तस्य चैतन्यरूपत्वादिति। उपाधितादात्म्याध्यासवशात्संसरचैतन्यं हि जीव इति व्यपदिश्यते- तस्मत्तत्त्वमसीति महावा्क्य जीव- ब्रह्मणोश्शुद्धमैक्यमेव बोधयति, नतु शरीरशरीरिमावविशिष्टमिति कृत्वा न विशिष्टाद्वैतशिद्धि :- तच शुद्ध- मद्वैतं निर्विशेष ब्रह्ैव। ननु निर्विशेषवस्त्वैक्यवादिनस्तव वैयधिकरण्येन सामानाधिकरण्येन च व्रम्मात्ममावोपदेशास्सर्वे परित्यक्ता भवेयुः- एकस्मिन्वस्तुनि कस्य तादातम्यमुपदिश्यते, तस्यैवेति चैत्- तत्स्ववाक्येनैवावगतमिति न तादातम्योपदेशाव सेयमस्ति किश्चित्। कल्पितभेदनिरसनमिति चेत्, तत्तु न सामानाधिकरण्य- तादातम्यावसेयमित्युक्तं- सामानाधिकरण्यं तु ब्रह्मणि प्रकारद्वयप्रतिपादनेन विरोधमेवावहेदिति, मैवम्- निर्विशेषवस्तुतादात्म्यं तत्त्वम्पदार्थयोर्जीवेश्वरयोरुपदिश्यते महावाक्येन- नहि निर्विशेषवस्तुनि उपदेशादि- विशेषसद्धावः, इद च जीवेश्वरयो निर्विशेषवस्तुतादात्म्य न वाक्यान्तरात्सिद्धमिति कृत्वा महावाक्योप- देशावसेयमेव। नच जीवेश्वरयोरन्योन्यतादात्म्यमेव महावावयादवसीयत इति वाच्य, जीवेश्वरतादात्म्य- रूपस्य तस्य मुख्यार्थस्यानुपपन्नत्वात्। नच जीवेशवरयोश्शरीरशरीरिमावनिबन्धन तादात््यमुपपन्नमेवेति वाच्यं, कार्यकारणयोरेव तादात्यमुपपद्यते नतु शरीरशरीरिणोरिति तादात्म्यस्य शरीरशरीरिभावमूलत्वा- योगात्। नच ब्रझ्मणि: कल्पितजीवेश्वरभेद निरसन न जीवेश्वरसामानाधिकरण्यतादात्म्यावसेयमिति वाच्य, ब्रह्मणि कल्पितस्य जीवेश्वरभेदस्य जीवेश्वरयोरधिष्ठानत्रह्मात्मनैक्यमेवेति ज्ञानेनैव निरसनीयत्वात्। ननु जीवेश्वराधिष्ठानव्रझ्ज्ञानादेव जीवेश्वरभेदनिवृत्तिर्भवतीति कृत्वा ब्रक्मणि कल्पितयोर्जीवे- श्वरयोस्तादातम्यज्ञान व्यर्थमेवेति तदुपदेशो महावाक्यकृतो व्यर्थ एव, मैवम्-ब्रह्मणि कल्पितयो-

इति वार्च्य, तस्यानुपपन्नत्वात्। नच जीवशरीरकचैतन्यस्येश्वरतादात्म्यमुपदिश्यत इति वाच्य, जीवव- दीश्वरस्यापि चैतन्यं प्रति शरीरत्वेन शरीरिणश्चैतन्यस्य शरीरभूतेश्वरतादात्म्यायोगात्। नवेश्वरश्रैतन्य

** 386 **

३६७

मेवेति वाच्य, जीववत्कल्पितस्येश्वरस्याकल्पितचैतन्यरूपत्वायोगात्। तस्मात् यज्जीवशरीरक ब्रक्ष त्वम्पदार्थभूतमिति भवदभिमत, तदन्तःकरणावच्छिन्नं चैतन्यमेव- उपहितस्य खलूपाधिश्शरीरभूत :-- सुखदुःखादिधर्मविशिष्टान्तःकरण एव खलु भवतो जीवबुद्धि :- मायावच्छिन्नं चैतन्यमीश्वरस्तु तत्पदार्थः, इर्द च ब्रह्मणि प्रकारदय प्रतिपादितमैक्पविरोध्येवेति लक्षगया तत्परित्यागः कृत इति निर्विशेपत्रह्मण्येव महाव।क्यस्य तात्पर्यम् । यदुक्तं निर्विशेषवस्त्वैक्यवादिनम्तव वैयधिकरण्येन सामानाधिकरण्येन च ब्रह्मात्मभावोपदेशा- स्सर्वे परित्यक्तास्स्युरिति, तदविवेकप्रजल्पितमेव-कल्पितस्याधिष्ठानमेव स्वरूपमिति कृत्वा 'एप त आत्मेति' वैयधिकरण्येन ब्रझमात्मभावोपदेशस्य नास्माकं मते कापि क्षतिः। निर्विशेषं ब्रम्म हि जीवेश्वर- जगतामधिष्ठानरवेन स्वरूपत्वादात्मा भवति- आत्मा हि स्वरूप- अतएव स आत्मेति श्रयते, सामानाधि- करण्येनोपदेशस्तु समर्थित एव। तस्माद्रजतं शुक्ति: रजतस्य शुक्तिरात्मेतिवदस्मन्मते सर्वमप्युपपद्यते, त्वन्मते तु न किमपि- शरीरशरीरिणोर्जीवपरयोस्सामानाधिकरण्यायोगात्सामानाधिकरण्येन ब्रह्मात्म- भावोपदेशानुपपतिः। शरीरस्य शरीरी स्वरूप न भवतीति कृत्वा न वैयधिकरण्येनेति। नच एप त आत्मेत्यत्रात्मशब्दस्य शरीरीत्यर्थ इति वाच्यं, अनन्वयादनभिधानाच्च-इति । ननु सत्यं ज्ञानमित्यादिस्वरूपपरवाक्यप्रतिपादितार्थापेक्षयाधिकत्यार्थस्य प्रतिपादकत्वं महावाक्य- स्यास्ति? नवा : आद्ये- सविशेषपरत्वं महावाक्यस्य। द्वितीये- वैयर्थ्य, मैवम्-अधिष्ठानस्वरूप- मात्रप्रतिपादकं सत्यादिवाक्यम्। अध्यस्तस्याधिष्ठानतादात्योपदेशस्तु महावाक्येन क्रियत इति। नच सविशेषपरत्व अध्यस्तस्य, बाधितत्वेनाधिष्ठानमात्रस्यैवावशेषणादिति। नचाधिष्ठानं सविशेषमेवेति वाच्यं, व्यवहारतस्तथात्वेपि वस्तुतो निर्विशेषत्वात्- नहि वस्तुतोऽध्यस्तस्यैवामावे ब्रझ्मणोघिष्ठान्त्व सम्भवेत्। तस्मात् सत्य ज्ञानमित्यादि वाव्य ब्रह्मस्वरूपप्रतिपादनद्वारा निर्विशेपपरम्। तत्त्वमसी- त्यादिमहावाक्य तु जीवत्रह्मैक्यबोधनद्वारा निर्विशेषपरमिति न महावाक्यस्य वैयर्थ्य निर्विशेषपरत्वे। यदुक्तं केवलभेदवादिनां च केनापि प्रकारेण जीवेशयोरत्यन्त मिन्नयोरैक्यासम्भवादेव ब्रम्मात्म- भावोपदेशा न सम्भवन्तीति सर्ववेदान्तपरित्यागस्स्यादिति रामानुजेन, तदिदं स्वकण्ठस्य स्व्रयमेव पाशबन्धनम्-तथाहि किं सवैर्वेदान्तैरैक्यं प्रतिपाद्यते? उत न? आधे. तव मतमप्रमाणमेव। द्वितीये- द्वैतिनां कर्थ सर्ववेदान्तपरित्यागः । नच द्वैतिभिरद्वैतवादिन्यश्श्रतयः परित्यक्ता अद्वैतिमिस्तु द्वैतवादिन्य :- अस्माभिस्तु द्विविधा अपि न त्यक्ता इति सर्ववेदान्तापरित्यागिनो वयमेव, द्वैतिनस्तु कतिपयवेदान्तपरित्यागेपि सर्ववेदान्तपरित्यागिन एव सर्ववेदान्तास्वीकारादिति वाच्य, द्वैतिभिरद्वैत- स्ुतयस्त्यवक्ता अद्वैतिभिर्द्वैतश्रतयस्त्यक्ता युष्माभिस्तु द्विविधा अपि अ्तयस्त्यक्ता इति सर्ववेदान्त- परित्यागिनो यूयमेवेति सुवचत्वात्। तथा कि युष्माभिर्जीवेशयोर्भेद उच्यतेः यद्वाऽमेदः१ उतामेदाभेद :? आहोस्विद्वेदामेदाभाव :? आधे- यूर्य भेदवादिन एवेति कृत्वा तेषु युष्माभि: पातितो दोषः पतत्येव युप्नासु। द्वितीये-जितमद्वैतिभिः। तृतीये- त्वया कृता मेदाभेदवादिनिन्दा त्वामेव स्पृशति। चतुर्थ-

** 387 **

३६८ स्त्वसम्भवी। नचास्माभिर्विशिष्टाभेद उच्यत इति वाच्य, केनापि प्रमाणेन तस्यानुपस्थाप्यमानतवा्। अपि च जीवपरयोश्शरीरशरीरिमाव, नियाग्यनियामकमाव, शेषशेषिभाव चाभ्युपगच्छन्त्येव द्वैतिन :- परं तु शरीरशरीरिभावनिवन्धन तादात््यं तु नाभ्युपगच्छन्ति- तदनभ्युपगमस्तेषां गुण एव- तादातम्यस्था- तन्निबन्धनत्वात्। यदि शरीरशरीरिणोश्शरीरशरीरिभाव निबन्धनं तादात्य भवेत्तर्हि गेहगेहिनोरपि गेह- गेहिमाश्रनिबन्धन, पटपटिनो: पटपटिभाव निबन्धन, वादिप्रतिवादिनो: वादिप्रतिवादिभाव निबन्धन, वध्य- घातुकयोर्वध्यघातुकमावनिबन्धनं, स्वामिमृत्ययोस्स्वस्वामिमावनिबन्धनं, दम्पत्योर्दम्पतिभावनिबन्धनं च तादात्यं भवेत्। अनिष्ट हि तदिद यद्द्वयोस्सतोरैक्यम्। किंच अत्यन्त मिन्नौ जीवेशाविति युष्माभि- रप्युच्यतें- जीवेश्वरयोर्गिन्नद्रव्यत्वं हि भवदभिमतम्- तथा च कर्थ तयोः केनापि प्रकारेणैक्य भवेत्- सति हि द्रव्यैक्ये घटशरावादीनां सत्यपि प्रकारमेदे मृत्त्वेनैक्य भवति। नच कम्बुग्रीवाद्याक।रंलक्षण- प्रकारैक्ये सति द्रव्यैक्यामावेपि मार्तिकसौवर्णघटयोर्घटत्वेनैक्य भवत्येवेति वार्च्य, पाषाणार्दिवज्जाम्बू- नदस्यापि मृद्धिकारत्वाविशेषात्। काठिन्यं हि पृथ्वीगुणः, सुवर्णे च कठिन-अतः कार्ष्णायसादिलोहव- स्सुवर्णलोहमपि मृ्देव। तेजोधातुम्तु तत्न प्राचुर्येग वर्तते । एतेन सुवर्णे तैजसमिति परास्तम्। भवतु वा सुवर्णस्य तैजसत्वं- मार्तिकसौवर्ण घटयोरचिद्दव्यत्वेन द्रन्यैक्य वर्तत एवेति न द्रव्यैक्याभावः । अपि च प्रकाराभेदो नामाकाराभेदः सच निराकारयोर्जीवेशयोः कथ भवेत्। नचोमयोरपि ज्ञान- स्वरूपत्वेनैक्यमिति वाच्य, तव मते जीवस्वरूपाद्ज्ञानाचिद्द्रव्याद्विलक्षणमेवेश्वरसरूपं ज्ञानमिति। तस्मात्च्छन्नद्वैतिन एव यूयमिति कृत्वा न युष्माभि्द्वैतिनो निन्दनीयाः। एतेनाद्वैतिना द्वैतिमिस्सइ विवादे प्राप्ते विशिष्टद्वैतिनो मध्यस्थतया नाङ्गीकर्तव्या इति सिद्धम्। यदुक्त रामानुजेन-निखिलोपनिषत्प सि्द्धूं कृत्सस्य बरशरीरमावमातिष्ठमा नैः कृत्लस्य ब्रझ्मात्म मावोपदेशास्सवें सम्पगुपपादिता भवन्तीति, तदेतच्छवणानन्दम्-त्रह्मशरीरस्य कृत्लत्य ब्रभ्शरी रत्वेनैव ब्रम्मात्मत्वायोगात्। नहि जीवशरीरभूतानां मनुष्यपश्व्ादीनां जीवात्मत्व भवति। नच जाति- गुणयोरिव द्रव्याणामपि शरीरमावेन विशेषणत्वेन गौरश्वो मनुष्यो देवों जातः पुरुषः कर्ममिरिति सामानाधिकरण्य लोकवेदयोमुख्यमेव दृष्ट्चरमिति वाच्य, यथा गवाश्वमर्नुष्यदेवादिशरीरविशिष्टत्वेन जीवो गव।श्वमनुष्यदेवादिशब्दवाच्यो भवति, तथा कृत्सशरीरक ब्रम्म कृत्सपदवाच्य मवतुनाम नैतावता कृत्सस्य ब्रम्मात्मत्वसिद्धि :- नहि गोशरीरको जीव इत्युक्ते गोर्जीवात्मत्व सिध्यंति- कि च गवाश्वादिशरीरविशिष्टत्वातपुरुषो गौरश इति नौच्यते -- कि तर्हि गवश्ादिशरीरतादा- ल्याध्यासविशिष्टत्वादेव। अत एवं 'पुमान्न देवो न नरो न पशुर्न वे पादप) इति विन्ुपुराणे प्रोक्तम्। नहि देवादिशरीरविशिष्टः पुरुषो देवादिर्नेति ववतु शक्पते। अपि चे गौरशवो मनुष्यो देहो जातः पुरुषः अकर्ममिरित्यत्र तथास्तुनाम कर्थ चित्- गोशरीरकोऽश्वशरीरकों मेनुष्य- शरीरको देवशरीरकथ जातः पुरुषः कर्मयशादित्यत् कर्थ गवादिगव्दानों विशिष्टजीवार्य=तत्वे संङ्- च्छेत। किंच गवाश्वादिशब्दाः कि गन्राश्वादिशरीरमात्रवाचिनः मुख्यया वृत्या? येद्वा विशिट-

** 388 **

४७ ३६९

जीववाचिन: ? आधि- जात एव वः श्ृङ्गमङ्गः। अन्त्ये- 'गामानयत् अश्वमानय' दित्याधैतरेयोप- निषद्याकोप :-- तत्र हि किं शरीरं तवेष्टमिति जीव प्रष्टुं गवाध्वादिशरीरानयनमेवोक्तम्। तस्मात् मनुष्यो जीवो ज्योतिष्टोमेन देवो भवतीत्यादौ शरीरव।चिनोर्मनुष्यदेवपदयोर्जीव सामानाधिकरण्यानुप- पत्यैव लक्षणया मनुष्यदेवपदयोर्मनुष्यदेव देहविशिष्टपरत्वमिति वक्तव्यम्। तथापि मनुप्योह देवोहमिति सार्वजनीनानुभवविरुद्धमिद कल्पनं -- अनात्मनि मनुष्यदेवादिदेह एव हि अहमिति म्त्थयो मूदस्य । तस्मादेहदेहि नोस्सामानाधिकरण्यमध्यासपयुक्तत्वादमुख्यमेव। नैव महावाक्येप्यमुख्यमेव सामानाधि- करण्यमिति वक्तुं युज्यते- सकारणस्य सकार्यस्य चाध्यासस्य निवृत्त्यर्थे महावाक्योपदेशत्य क्रियमाणत्वा- दुपनिषद्देव्या भ्रान्तिकल्पनाऽयोगाच। यदप्युक्तम्-अपृथक्सिद्धप्रकारव।चित्वमेव मत्वर्थीयप्रत्यय- निरपेक्षसामाधिकरण्यपरयोजकमिति, तदप्यसत्-दण्डी कुण्डलीत्यत्र दण्डकुण्डले यथा पृथकनतिपरि- स्थित्यर्हें द्रव्ये भवत इति कृत्वा तत्र दण्डः कुण्डलः पुरुप इति न सामानाधिकरण्यप्रत्ययः । तथा ईश्वरा स्पृथग्जीवस्य जीवात्पृथग्देहस्य च प्रतिपत्तिस्थिती भवत एवेति नापृथक्सिद्धप्रकारवाचित्वं जीवदेहयो :-- जीवापेत हि शरीरं जीवात्पृथक्तिष्ठतीति सर्वेषां नः प्रत्यक्ष, मम देह इति जीवात्पृथवप्रतिपद्यते च। एवमहमीश्वरस्य भृत्य इतीश्वरात्पृथग्जीवः प्रतिपद्यत एवेति दण्डकुण्डलयोर्मत्वर्थीयप्रत्ययनिरपेक्षत्वाभावे तु ततात्मभ्रमाभाव एव हेतु :- नहि दण्डकुण्डलयोर्देह इवाहमिति ममेति च प्रत्ययद्वयमस्ति, किंतु ममेत्येव। तस्मादहमध्यासविषयत्व मेव मत्वर्थी यप्रत्ययनिरपेक्षसामानाधिक रण्यप्रयोजकमिति। ननु तदेकाश्रयत्वं तदेकप्रयोजनत्वं विशेष्यप्रतीतिसम्भवे पृथवस्थितत्वेनाप्रतीतत्वं चापृथक्िद्ध- विशेषणमेव देहः, जीवविश्लेषे देहविनाशा्देहस्तावज्जीवैकाश्रयः, जीवकर्मफलभोगार्थत्वाज्जीवैकप्रयोजन, देवो मनुष्य इत्यात्मविशेषणतयैव प्रतीतेः पृथकिस्थितत्वेनाप्रतीतश्रेति, मैवम्-देहस्तावन्न जीवैकाश्रयः- 'द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानवृक्ष परिषखजाते' इति श्रुत्या देहतरोर्जीवेश्वराख्यपक्षिद्वयाश्रयत्वेन जीवैकाश्रयत्वाभावात्। नापि जीव विश्लेषमात्रा द्वेहस्य विनाश :- तैलादिक्षिप्स्य मृतस्यापि देहस्य बहु- कालस्थितिसम्भवात्। किं तर्हि अग्निसंयोगादिनैव देहनाश :- तथा देहो न जीवैकप्रयोजनः- ईश्वर- लीलाया अपि देहनिवर्त्यत्वेन देहस्येश्वरपयोजनत्वस्यापि सद्धावात्। देवो मृतो मनुप्यो मृन इति जीवाविशेषणतयैव देहस्य प्रतीतेर्न पृथकिस्थितत्वेनाप्रतीतत्वं च- नहि जीवस्य मरण भवति। यद्वा मम देहः स्थूल इति जीवास्पृथग्देहः प्रतिपद्यत एव । तस्मान्न जीवस्यापृथक्सिद्धविशेषणं देहः। अथ ईध- रस्य जीवो पृथक्सिद्धविशेषणमिति तु वक्तुमनुन्मत्तः कोपि नोत्सहते- उक्तपयोजकत्रयस्य तत्र सुतरा- मसम्मवात्। नच जीव ईश्वरैकाश्रय इति वाच्यं, देहवज्जीवस्य विनाशायोगात्। नापि जीव ईश्वरैक- प्रयोजन :- ईश्वरकर्मफलभोगार्थ जीवस्य देहवदसृष्टत्वात्। नापि जीव ईश्वरप्रतीतिसम्भवे पृथकिस्थितत्वे- नाप्रतीत :- अहमीश्वरं ध्यायामीत्या्यनुभवविरोघात्। एवं देह ईश्वरस्यापि नापृथक्सिद्धविशेषण- देह- स्येश्वरविश्लेषप्रयुक्तविनाशाभावेन ईश्वरैकाश्रयत्वामावात्- ईश्वरो हि सर्वव्यापकः कथ तेन देहस्य दिश्लेषो भवेत्- ईश्वरकर्मफलभोगार्थ देहस्यासृष्टतवेन ईश्वरैकप्रयोजनत्वाभावात्- ज्ञानानन्दस्वरूपेश्वर-

** 389 **

३७०

प्रतीतिसम्भवेपि देहस्य पृथकिस्थितत्वेन प्रतीतत्वाच्च। एवं जगतोपि बोध्यम्। तस्माद्दहो देहिनो नापृथक्सिद्ध विशेषणम्। अतेदं तत्त्वम्-यद्यस्मात्पृथक् न प्रतीयते नापि तिष्ठति तत्तदेव भवति, नतु तद्विशेषणं, तद्विशेष्य वा- नीलपीतादिरूपं द्रव्यात्पृथगस्थितमपि पृथवप्रतीयत एवेति द्रव्यविशेषणं भवति- रूपी घट इति। एवं फलात्पृरथगस्थितमपि पृथकपतीयत एव माधुर्यमिति फलविशेषण भवति- मधुर फल- मिति। नच रूपरसादिकमपि द्रव्यात्पृथक् न प्रतीयत इति वाच्य, चक्षुषा फल गृह्यते, जिहया तु तद्रस इति प्रतीतिभेदसत्त्वात्। तथा च यदीधरात्प्रथवप्रतिपत्तिस्थित्यनहों जीवः प्रपश्चश्चेति मत, तर्हि जीवः प्रपश्चश् ब्रह्ैव भवति, नतु ब्रह्मविशेषणम्। तच्ास्माकमिष्टमेव-इति। यदुक्त-गवा- ध्वादिशव्दा यथा गोत्वाश्वत्वादिविशिष्टव्यक्तिवाचिनस्तथा देवमनुष्यादिशव्दा देवमनुष्यादिशरीरविशिष्ट- जीववाचिन:, जीववाचिनश्र शब्दा जीवशरीरकपरमात्मवाचिन इति, तदसत्-गवादिशव्दा व्यक्तिवा- चिनस्सन्त एव जाति लक्षयन्ति- जातिरहितव्यक्तयभावात्, नैतत्तौल्य देवादिशव्दानां जीववाचिशब्दानां च जातिव्यक्तयोरिव देहजीवयोर्जीवपरयोर्वSविनाभावामावात्। किंच यथा जातिमात्रवाचिनश्शन्द्रा गोला- दयस्सस्ति, तथा शरिरमात्रवाचिनो जीवमात्रवाचिनश शब्दा: कि सन्ति? उत नः आदे-तान् पठ! नच शरीरं देहो वपुरित्यादिशव्दान् पठामीति वाच्यं, ते हि शरीरसामान्यवाचिशव्दाः, शरीरविशेषण- वाचिशब्दान्पुनः पठ! यदि देवो नरः पशुरिति पठसि तर्हि जित एव- देवादिशब्दाश्शरीरविशिष्ट- जीववाचिन इति खवमतर्भ्रशात्। नच देवत्वं नरत्वं पशुत्वमिति पठामीति वाच्यं, तेषां देहघर्मवाचित्वा- च्छन्दानाम्। तथा जीवमात्रवाचिशब्दान् पठ! नच जीवः पुमान् पुरुष इति पठामीति वाच्य, तेषां जीवसामान्ययाचित्वाद। जीवविशेषवाचिनशशब्दान् पुनः पठ! यदि त्वमहं स इति पठसि तर्हि जित एव- त्वमादिशब्दाजीवविशिष्टन्रह्मवाचिन इति खमतम्रंशात्। द्वितीये- सर्वव्यवहारलोपः । तस्मा- देवमनुष्यादिशब्दाश्शरीरविशेषवाचका एव- शरीरधर्मत्वाद्देवत्वमनुष्यत्वादीनाम्। तत्तादात्याध्यास- वशान्तु जीवस्यापि तच्छन्दवाच्यत्वमिति स्थितम्। तस्मान्महावाक्ये त्वम्पदस्य जीवशरीरकं ब्रम्मेत्यर्थ- वर्णनमयुक्तमेव। ब्रह्म- जीवशरीरकत्रझ्ाभिन्नमित्युपदेशस्य व्यर्थत्वच्चति। किंच एवं दुष्टा महावाक्यस्य स्वेच्छया विपरीतार्थान् कल्पयिष्यन्नीति योगद्ष्ट्या विदित्वैव भगवान्बादरायण: खयमेव महावाक्यार्थ- मुपवर्णयामास स्कान्दे काशीमाहात्म्ये- तथाहि- 'प्रत्यम्बोधो य आभाति सोहूयानन्दलक्षणः। अद्वया- नन्दरूपो यस्स प्रत्यम्बोधलक्षणः ॥ इत्थमन्योन्यतादात्म्यप्रतिपत्तिर्यदा भवेत्। एक्यज्ञान यदोत्पन्न महा- वाक्येन चात्मनोः ॥ तत्त्वमस्यादिवाक्येषु लक्षणा भागलक्षणा। सोयमित्यादिवाक्यस्य पदयोरिव मापरे'त्यादिस्सप्तदशाव्याय इहानुसन्धेयः। सूतसंहितायां च- ब्रह्मगीतायां पञ्चमाध्याये- 'तवं शब्दार्थो य आभाति सोहं शब्दार्थ एव हि। योहं शब्दार्थ आभाति सर्वशब्दार्थ एव हि॥ त्वमहंशब्द- लक्ष्यार्थ: साक्षात्मत्यक्चितिः परा । तच्छब्दस्य च लक्ष्यार्थः सैव नात्र विचारणा ॥ त्वमह शब्द- वाच्यार्थस्यैव देहादिवस्तुनः। न तच्छब्दार्थतां वक्ति श्रुतिस्तत्त्वमसीति सा ॥ तदर्यैक्यविरुद्धांशं त्यकत्ा

** 390 **

३७१

वाच्यगत श्रुतिः। अविरुद्धचिदाकार लक्षयित्वा त्रवीति हि॥ तदर्ये च त्वमर्थैक्यविरुद्धांशं विनैव तु। कारणत्वादिवाक्यस्थ लक्षयित्वातु केवलम् ।। चिदाकारः पुनस्तस्य त्वमर्यक्यं श्रवीति च। तत्त्त्वं- शब्दार्थलक्ष्यस्य चिन्मात्रस्य परात्मनः ॥ एकत्वं यत्स्वतस्सिद्धं स.हि वाक्यार्थ आस्तिकाः । इतोन्यथा यो वाक्यार्थस्स वाक्यार्थो न सशयः ॥' इति। अष्टमाध्याये च- 'यस्त्वंशव्दस्य लक्ष्यार्थः स तच्छ- ब्दार्थ एव हि। तत्त्वंशब्दौ खवतस्सिद्धे चिन्मात्रे पर्यवस्यतः ॥ यः पदद्वयलक्ष्यार्थस्तस्मिन् भेदः प्रकल्पितः। मायाऽविद्यात्मकोपाधिभेदेनैव न वस्तुतः ॥ स्वतस्सिद्धैकताऽज्ञानं व्युदस्य श्रुतिरादरात्। स्वभावसिद्धमेकत्वं बोधयत्यधिकारिणः ॥' इति। विश्वामित्रश्वाध्यात्मरामायणे प्रोवाच- महावाक्यार्थ- मियमेव। नचाध्यात्मरामायणं न पुराणमिति वाच्यं, 'पुराणोत्तममध्यात्मरामायणमिति स्मृतम्।' इति ब्रम्माण्डपुराणे व्यासेनैवोक्तत्वात्। मनुपराशरबादरायणादिवद्विश्ामित्रस्यापि ग्राह्यवाक्यत्वं श्रत्यैव खलूकं- तत्र श्रीरामहृदजे- 'अवच्छितस्य पूर्णेन एकत्वं प्रतिपादते। तत्त्वमस्यादिवावयैश् सामासस्याहमस्तथा॥। ऐवयज्ञानं यदोत्पन्नं महावाक्येन चात्मनोः। तदाऽविद्यास्वकार्यश् नश्यत्यैव न संशयः ॥' इति। 'आदौ पदार्थावगतिर्हि कारण वाक्यार्थविज्ञानविधौ विधानतः। तत्त्वंपदार्थी परमात्मजीवकावसीति चैकात्य- मथानयोर्भवेत्। प्रत्यवपरोक्षादिविरोघमात्मनोर्विहाय संगृद्य तयोश्चिदात्मताम् ॥I संशोधितां लक्षणया च लक्षितां ज्ञात्वा स्वमात्मानमथाद्वयो भवेत्। एकात्मकत्वाज्जहती न सम्भवेत्तथाऽजहल्लक्षणता विरो- धतः ॥ सोयं पदार्थाविव भागलक्षणौ युज्येत तत्त्वम्पदयोरदोषतः ।' इति, उत्तरकाण्डे पश्चमसगें। एतेन-महावाक्यस्याद्वैतवर्णनं शङ्कराचार्योपज्ञमिति-प्रत्युक्तम् ।

समाप्तश्चायमुपलब्धो ग्रन्थः । इति श्रीकृष्णाकावेरीमध्यवर्ति गुण्ट्रुमण्डलान्तर्गत नरसरायपुरसन्निहित पमिडिपाडुनामकाम्र-

तुन्दिलमिन्दायमानमानससरोजातेन, भारद्वाजसगोत्जातेन, निर्मित श्रीकृष्णलीलातरङ्गिणी समुद्रमथन वेदान्तकौस्तुभादि शता- धिकमन्थजातेन श्रीवेलङ्कोण्डोपनामक रामराय- कवींद्रेण विरचितः श्रीशङ्कराशङ्कर- भाष्यविमर्शः समाप्तः ।

** 391 **

श्री वेलङ्कोण्ड रामरायकविकुलतिलककृत ग्रन्थानां पट्टिका ।

श्रीभगवद्गीताभाष्यार्कप्रकाशिका । मोक्षप्रासादः । रुक्मिणीपरिणयचम्पूः सव्याख्या। लोकायतादि योगान्तमतखण्डनम्। कृष्णलीलातरङ्गिणी काव्य सव्याख्यं। अद्वैतान्यमतखण्डनम्। भागवतचम्पृव्यारया। सिद्धान्तसिन्धुः, दशश्लोकी सिद्धान्तविंदु समृद्रमथनचम्पूः सव्याख्या १८ मज्जर्यः। व्याख्य वेदान्तमुक्तावली सच्याख्या। अद्वैतामृतम्। कन्दर्पदर्पविलासभाणः । वेदान्तदीपिका। शारीरकचतुस्सूत्रीविचार: वाक्यग्रन्थः । वेदान्तदिनकर: । शङ्कराशङ्करभाष्य विमर्शः । वेदान्ततत्वामृतम् । वेदान्तकौस्तुभम् । विष्णुविजयः । अद्वैतविजयः । समस्यारताकर: । मुरारिनाटकव्याख्या। शरद्राति :- सिद्धान्तकौमुदी व्याख्या। भागवतचतुश्लोकीव्याख्या।

विवर्णादि विष्णुसहसत्रनामावली सव्याख्या- कृष्णोद्धवसंचादव्याख्या। नियोगिवैदिकजनहितोपदेशः । नामावलीसहिता। ब्राह्मणशब्दविचारः । हकारादि हयग्रीवसहस्त्रनामावली" वैजयन्ती। परमात्मसहस्रनामावली मुक्ताहरिलता। हयग्रीवाष्टोत्तरम् । विश्वरूपगद्या। हयवदनशतकम् । ह्यग्रीवनवरतमाला। दशावताराष्टोत्तराणि १० हयग्रीवपञ्चचिशतिः। धर्मप्रशंसा । स्वीकारनिर्णयः । धनवर्णनम् । सुमनोमनोरजनम्। काममीमांसा। वीरराघवस्तुतिः । त्रिमतसम्मतम् । विद्यार्थविद्योतनम्। रमावल्लभराजशतकम् । रामायणान्तराथः । कविभृपणम्। त्रिपुरासुरसंहारान्तरार्थः । शुद्रधर्मदर्पणम्। भारतान्तरार्थः । देहदेहिभावविनिर्मलनम्। रमावल्लभराजस्तुतिः । वेदान्तसंग्रहः। गङ्गाष्टकादयष्टकाः विशिष्य १४३ ग्रन्था । वेदान्तनिश्चयः। अद्वैतविजयः । एपु ग्रन्थेषु केचन ग्रन्थाः अनुपलब्धाः ।

** 392 **

पुट पंक्ति अशुद्धम् शुद्धम्

४ २९ विचार्यश्र विचारश्र

६ १६ धर्मजिज्ञासेति ब्रभ्मजिज्ञासेति

८ २४ जिज्ञासति जिज्ञासते

१० २० सन्दर्शादि सन्दशादि

११ ३ जिज्ञासतीति जिज्ञासत इति १४ इच्छाहि दृढेच्छाहि

२८ इत्युक्तमीमांसा। इत्युक्तम् । मीमांसा १२ ५ शास्त्रस्य। मीमांसा शास्त्रस्य मीमांसा

२० जिज्ञासति जिज्ञासते

१७ १ कर्मस्वरूपे कर्मस्वरूपस्य

२५ अन्यपेक्षित अनपेक्षित

१८ २१ अविच्छिद्धमात्माकाथ अविच्छिन्नमात्माकार

२९ ब्रम्मात्माहरक ब्रह्मात्मावरक

२२ १२ रामानुजेनोक्त्तप्रायणात् रामानुजेनोक्तमाप्रायणात् १८ जन्मान्तर एवं जन्मान्तर एव

२५ २ प्रतीतेरात्म प्रतीतेरनात्म २७ ५ शाखाच्छादने शाखाच्छेदने

२९ १२ चाभावरूपम् च भावरूपम्

२२ निह्ेतुम् निहोतुम् ३२ १४ ब्रह्मनित्यम् ब्रह्मानित्यम्

३४ ७ प्रत्यक्षप्रमाणानाम् प्रत्यक्षप्रमाणाम् अनुमित्यादिप्रमाणाणाम् अनुमित्यादिप्रमाणाम् ३५ २९ प्रकृतिप्रत्ययो: प्रकृतिप्रत्यययो:

३३ ३ किन्तु तत्तु ३८ १० पदार्थाभिधायीतीति पदार्थामिधायीति २५ हीयतेत्यस्य हीयेतेत्यस्य २६ हीयतेत्यपि हीयेतेत्यपि ४0 १५ विशेषौ सतः विशेषौ नस्तः

२६ नन्वेवमच्छिन नन्वेव मवच्छिनन

** 393 **

(२)

पुट पक्ति अशुद्धूम् शुद्धम्

४२ १ जन्यस्य जनस्य

१२ प्रतियोगिकाभावः सप्रतियोगिकाभावः ४५ ११ ब्रह्मैव ब्रक्षेव

४६ ५ नतु अभाव इति। तन्निरपेक्षत्वेन नतु अभाव इति तन्निरपेक्षत्वेन ४७ १८ सर्वस्यापि सर्पस्यापि

२६ अन्तःकरणवृत्तिरूपाध्यास अन्तःकरणवृत्ती रूपाध्यास

४८ १७ एकत्व एकत्र २० ब्रह्मणा भवत्यभेदी ब्रक्षणो भवत्यमेद: २२ सुसिरूपः सुनिरूप: ५१ २२ ननु वयम् ननु न वयम् ५३ २५ न दृष्ट इति न दुष्ट इति ५५ ३० स्वयमेव जानाति स्वमेव न जानाति

६० २ जगदन्तःपाति त्वात् जगदनन्तःपातित्वात् ११ भवत्येवं सर्वस्य त्रह्मभिन्नत्वम् भवत्येव सर्वस्य ब्रह्माऽमिन्नत्वम्

६२ २५ घटशब्दस्य घटशब्द्श्र

६४ ८ क्रियारित्वम् क्रियाकारित्वम्

१५ सच्छब्दवाच्यम् न सच्छब्दवाच्यम्

६५ १८ भण्यये भण्यते

७३ ९ नाघट वाघट

७५ ६ तस्मात्करणभूतम् तस्मान्न करणभूतम्

१४ परामर्शस्यैव सिद्धिः परामर्शस्यैवाSसिद्धि:

७७ ६ परमार्थतस्सतस्तस्य परमार्थतस्तस्य

८१ २ नाप्यनेनानुभबेन नाप्यन्येनानुभवेन

१४ दशेनिर्थर्म कता न हशेनिर्थर्मकता

८२ १६ यदभावरूपस्य तदभावरूपस्य

८८ ३ ज्ञातार्थम् ज्ञातारम्

२९ इत्यत्रेव

८९ ५ इत्यत्रैव चैतन्यस्वभावस्य आत्मा चैतन्यस्वमावस्स आत्मा

९२ १७ तदव्यभिचरितसत्ताकम्

** 394 **

(३)

पुट पंक्ति अशुद्धम् शुद्धूम्

९४ बोधो नास्त्येन बोधो नास्त्येव 6

९६ १३ देहेन्द्रियविवचनेतु देहेन्द्रियविवेचनेतु १५ मनस्सन्याक्रान्ते मनस्यन्याक्रान्ते

९७ २९ शङ्कराचायैरेवोमिति शङ्राचायरेवोक्तमिति १०० २ प्रमातुरेवोपलब्धत्वात् प्रमातुरेवोपलब्धृत्वात् २४ ज्ञात एवेति सूत्र ज्ञोऽत एवेति सूत्र १०२ ६ कृत्वानात्मनोपि कृत्वाSडत्मनोऽपि १०३ ८ तत्कर्तृत्वमन्यस्य तत्कर्तृत्वमप्यस्य ३० अचाक्षुषश्चापि अचाक्षुषस्यापि १०४ १७ द्रव्यत्वात्स चित्प्रतिफलनंसत् द्रव्यत्वात् सचित्प्रतिफलनंसत् १०६ सकार्याहक्कार स्वकार्याहद्कार १०९ २० दर्पणादिवस्तु दर्पणादिस्तु " दर्पणादेरजडत्वात् दर्पणादेर्जडत्वात् ११० ५ अहक्कारस्थत्वस्यापि युक्तत्वात् १११ ६ अप्रबोधात् आप्रबोधात्

२४ अवतिष्ठ इत्येवम् अवातिष्ठ इत्येवम् ११९ २ मैवं-सर्वस्य मैवम्-न सर्वस्य १२ जीवोनात्मानम् जीवोऽनात्मानम्

२५ इत्यन्यस्मिन्नर्थे इत्यस्मिन्नर्थे १३४ ७ वन्ध्यापुरुषस्य वन्ध्यापुत्नस्य १४८ ४ ब्रह्मणो भवत्येव ब्रझ्मणो न भवत्येव १४९ २२ परमात्मनो युक्तम् परमात्मनोड्युक्तम् ३० न चाचेतनेन नच तेजसा १५१ २९ यदि वाभ्युपेतम् यदि नाभ्युपेतम् १५९ २१ घटस्यापि घटव्यापि

२८ ब्रह्माप्राप्त्या ब्रह्मप्राप्त्या १६३ ११ ब्रह्मप्राप्तो ब्रह्मविद: ब्रह्मप्राप्तो ब्रह्मविद् १६४ २३ ब्रह्मसाक्षारकारसिद्धि:

** 395 **

(४)

पुट पंक्ति अशुद्धम् शुद्धम्

१८३ अजत्वेन ब्रझ्मकार्यत्वात् अजत्वेनाSत्रक्म कार्यत्वात् १८ प्राकृतत्वेन ब्रझ्म प्राकृतत्वेनाSब्रह्म

३० ब्रह्मकार्यत्वेनाजयो: अब्रह्मकार्यत्वेनाऽजयो:

१८७ २ सच

२०० २३ प्राकृत: प्राकूकृत: २०२ १६ ईश्वरेणाविधुयम् ईश्वरेणाविधृतम् २०३ ९ इत्यप्युक्तम् इत्यप्ययुक्तम् २०५ ११ मेददर्शिनोऽभमय मेददर्शिनो भय

२०९ ५ नच 'मत्स्थानि 'मदस्थानि १८ तन्तुर्वोत: तन्तुप्वोतः २११ २६ अन्यत्वज्ञानम् अन्यत्त्वज्ञानम् २३१ ३ 'सह वै सशरीरस्य 'न ह वै सशरीरस्य

२४० २७ विषण्णैः विशेषणैः २"६ ११ यदुपाधे: तदुपाधे: २५८ २३ तस्मिन् लोके नेवकस्यापि तस्मिन् लोके सेवकस्यापि २६८ ८ अपो मार्गान्तराज्ञाता अतो मार्गान्तराज्जाता २८३ १६ जायतैव जायेतैव २९६ २६ माया तु मया तु ३०७ १० ज्ञानेन न दोषो ज्ञानेन स दोषो ३१० २३ तिरस्कार: प्रकाशस्य तिरस्कार: प्रकाशश्र ३१२ ३० नचानुभूतोर्थो सचानुभूतोर्थो ३३६ ९ विशोक: विवेक: ३४३ २४ सन्नर्थवाद सन्नार्थवाद ३४६ ३० पुराणानिहत पुराणनिहत

** 396 **

& BgoB'od த ூல் சில்oதe

BELLAMKONDA SRINIVASA BELLAMKONDA VENKATA

VAJAPEYA YAJI SUBRAMANYA SARMA.

BELLAMKONDA CHAKRADHAR KUMAR.

GRAND SON'S AND GREAT GRAND SON OF SRI BELLAMKONDA RAMA RAYA KAVINDRULU.

ஆ கழவிற சக்ச்கள்கக: லலஜ்

கoரலு்கக் 'இஜ்ச்ன வங்ககலைஸில் ககனல், கலசக்வச் சகக்சு்க் 'க கக்க்' மலலல், மூவ, இகுலலல் கத் 'மூவல் doன்' க கதபகில்சக் வரிலல்,

க கறவரகி ஸ ஃகீ க் ககஸகிக 'கிஸ்லை' இகை ல்ஸ்

கில்வ் குலே கி்குல்' ஸ்.

லதல சச் லனகல்

பகுழலபித கில்ககழவ