1. Sāṅkhya Kārikā of Īśvarakṛṣṇa

Section

दुःख-त्रयाऽभिघाताज् जिज्ञासा तद्-अपघातके हेतौ दृष्टे सा ^पाऽर्था चेन् नऽ ऐकाऽन्ताऽत्य्-अन्ततो .अ-भावात्

duḥkha-trayā'bhighātāj jijñāsā tad-apaghātake hetau dṛṣṭe sā ^pā'rthā cen n' aikā'ntā'ty-antato .a-bhāvāt

दृष्टवद् आनुश्रविकः स ह्य् अ-विशुद्धि क्षयाऽतिशय-युक्तः तद्-विपरीतः श्रेयान् व्यक्ताऽ-व्यक्त-ज्ञ-विज्ञानात्

dṛṣṭavad ānuśravikaḥ sa hy a-viśuddhi kṣayā'tiśaya-yuktaḥ tad-viparītaḥ śreyān vyaktā'-vyakta-jña-vijñānāt

मूल-प्रकृतिर् अ-विकृतिर् महद्-आद्याः प्रकृति-विकृतयः सप्त षोडशकस् तु विकारो न प्रकृतिर् न विकृतिः पुरुषः

mūla-prakṛtir a-vikṛtir mahad-ādyāḥ prakṛti-vikṛtayaḥ sapta ṣoḍaśakas tu vikāro na prakṛtir na vikṛtiḥ puruṣaḥ

दृष्टम् अनुमानम् आप्त-वचनं च सर्व-प्रमाण-सिद्धत्वात् त्रि-विधं प्रमाणम् इष्टं प्रमेय-सिद्धिः प्रमाणाद् धि

dṛṣṭam anumānam āpta-vacanaṃ ca sarva-pramāṇa-siddhatvāt tri-vidhaṃ pramāṇam iṣṭaṃ prameya-siddhiḥ pramāṇād dhi

प्रति-विषयाऽध्यवसायो दृष्टं त्रि-विधम् अनुमानम् आख्यातम् तल् लिङ्ग-लिङ्गि-पूर्वकम् आप्त-श्रुतिर् आप्त-वचनं तु

prati-viṣayā'dhyavasāyo dṛṣṭaṃ tri-vidham anumānam ākhyātam tal liṅga-liṅgi-pūrvakam āpta-śrutir āpta-vacanaṃ tu

सामान्यतस् तु दृष्टाद् अतीऽन्द्रियाणाम् प्रतीतिर् अनुमानात् तस्माद् अपि चा ऽ-सिद्धम् परोअक्षम् आप्ता`गमात् सिद्धम्

sāmānyatas tu dṛṣṭād atī'ndriyāṇām pratītir anumānāt tasmād api cā '-siddham paroakṣam āptā`gamāt siddham

अति-दूरात् सामीप्याद् इन्द्रिय-घातान् मनोअन्-अवस्थानात् सौक्ष्म्याद् व्यवधानाद् अभिभवात् समानाऽभिहाराच् च

ati-dūrāt sāmīpyād indriya-ghātān manoan-avasthānāt saukṣmyād vyavadhānād abhibhavāt samānā'bhihārāc ca

सौक्ष्म्यात् तद्-अन्-उपलब्धिर् ना ऽ-भावात् कार्यतस् तद्-उपलब्धिः महद्-आदि तच् च कार्यम् प्रकृति-वि-रूपं स-रूपं च

saukṣmyāt tad-an-upalabdhir nā '-bhāvāt kāryatas tad-upalabdhiḥ mahad-ādi tac ca kāryam prakṛti-vi-rūpaṃ sa-rūpaṃ ca

अ-सद्-अ-करणाद् उपादान-ग्रहणात् सर्व-सम्भवाऽ-भावात् शक्तस्य शक्य-करणात् कारण-भावाच् च सत्-कार्यम्

a-sad-a-karaṇād upādāna-grahaṇāt sarva-sambhavā'-bhāvāt śaktasya śakya-karaṇāt kāraṇa-bhāvāc ca sat-kāryam

हेतुमद् अ-नित्यम् अ-व्यापि स-क्रियम् अन्-एकम् आश्रितं लिङ्गम् साऽवयवं पर-तन्त्रं व्यक्तं विपरीतम् अ-व्यक्तम्

hetumad a-nityam a-vyāpi sa-kriyam an-ekam āśritaṃ liṅgam sā'vayavaṃ para-tantraṃ vyaktaṃ viparītam a-vyaktam

त्रि-गुणम् अ-विवेकि विषयः सामान्यम् अ-चेतनं प्रसव-धर्मि व्यक्तं तथा प्रधानं तद्-विपरीतस् तथा च पुमान्

tri-guṇam a-viveki viṣayaḥ sāmānyam a-cetanaṃ prasava-dharmi vyaktaṃ tathā pradhānaṃ tad-viparītas tathā ca pumān

प्रीत्य्-अ-प्रीति-विषादात्मकाः प्रकाश-प्रवृत्ति-नियमाऽर्थाः अन्योअन्याऽभिभवाश्रय- जनन-मिथुन-वृत्तयश् च गुणाः

prīty-a-prīti-viṣādātmakāḥ prakāśa-pravṛtti-niyamā'rthāḥ anyoanyā'bhibhavāśraya- janana-mithuna-vṛttayaś ca guṇāḥ

सत्त्वं लघु प्रकाशकम् इष्टम् उपष्टम्भकं चलं च रजः गुरु वरणकम् एव तमः प्रदीपवच् चा ऽर्थतो वृत्तिः

sattvaṃ laghu prakāśakam iṣṭam upaṣṭambhakaṃ calaṃ ca rajaḥ guru varaṇakam eva tamaḥ pradīpavac cā 'rthato vṛttiḥ

अ-विवेक्य्-आदि हि सिद्धं त्रैगुण्यात् तद्-विपर्यया2ऽ-भावात् कारण-गुणा`त्मकत्वात् कार्यस्या ऽ-व्यक्तम् अपि सिद्धम्

a-viveky-ādi hi siddhaṃ traiguṇyāt tad-viparyayā2'-bhāvāt kāraṇa-guṇā`tmakatvāt kāryasyā '-vyaktam api siddham

भेदानां परिमाणात् समन्वयाच् छक्तितः प्रवृत्तेश् च कारण-कार्य-विभागाद् अ-विभागाद् वैश्व-रूपस्य

bhedānāṃ parimāṇāt samanvayāc chaktitaḥ pravṛtteś ca kāraṇa-kārya-vibhāgād a-vibhāgād vaiśva-rūpasya

कारणम् अस्त्य् अव्यक्तं प्रवर्तते त्रि-गुणतः समुदयाच् च परिणामतः सलिलवत् प्रति-प्रति-गुणा`श्रय-विशेषात्

kāraṇam asty avyaktaṃ pravartate tri-guṇataḥ samudayāc ca pariṇāmataḥ salilavat prati-prati-guṇā`śraya-viśeṣāt

संघात-पराऽर्थत्वात् त्रि-गुणा`दि-विपर्ययाद् अधिष्ठानात् पुरुषो .अस्ति भोक्तृ-भावात् कैवल्याऽर्थं प्रवृत्तेश् च

saṃghāta-parā'rthatvāt tri-guṇā`di-viparyayād adhiṣṭhānāt puruṣo .asti bhoktṛ-bhāvāt kaivalyā'rthaṃ pravṛtteś ca

जनन-मरण-करणानां प्रति-नियमाद् अ-युगपत् प्रवृत्तेश् च पुरुष-बहुत्वं सिद्धं त्रै-गुण्य-विपर्ययाच् चऽ ऐव

janana-maraṇa-karaṇānāṃ prati-niyamād a-yugapat pravṛtteś ca puruṣa-bahutvaṃ siddhaṃ trai-guṇya-viparyayāc c' aiva

तस्माच् च विपर्यासात् सिद्धं साक्षित्वम् अस्य पुरुषस्य कैवल्यम् माध्य-स्थ्यं द्रष्टृत्वम् अ-कर्तृ-भावश् च

tasmāc ca viparyāsāt siddhaṃ sākṣitvam asya puruṣasya kaivalyam mādhya-sthyaṃ draṣṭṛtvam a-kartṛ-bhāvaś ca

तस्मात् तत्-संयोगाद् अ-चेतनं चेतनावद् इव लिङ्गं गुण-1कर्तृत्वे च तथा कर्त्^ एव भवत्य् उदासीनः

tasmāt tat-saṃyogād a-cetanaṃ cetanāvad iva liṅgaṃ guṇa-1kartṛtve ca tathā kart^ eva bhavaty udāsīnaḥ

पुरुषस्य दर्शनाऽर्थं कैवल्याऽर्थं तथा प्रधानस्य पङ्ग्व्-अन्धवद् उभयोर् अपि संयोगस् तत्-कृतः सर्गः

puruṣasya darśanā'rthaṃ kaivalyā'rthaṃ tathā pradhānasya paṅgv-andhavad ubhayor api saṃyogas tat-kṛtaḥ sargaḥ

प्रकृतेर् महांस्, ततो .अहं- कारस्, तस्माद् गणश् च षोडशकः तस्माद् अपि षोडशकात् पञ्चभ्यः पञ्च भूतानि

prakṛter mahāṃs, tato .ahaṃ- kāras, tasmād gaṇaś ca ṣoḍaśakaḥ tasmād api ṣoḍaśakāt pañcabhyaḥ pañca bhūtāni

अध्यवसायो बुद्धिर् धर्मो ज्ञानं वि-राग ऐश्वर्यम् सात्त्विकम् एतद्-रूपं तामसम् अस्माद् विपर्यस्तम्

adhyavasāyo buddhir dharmo jñānaṃ vi-rāga aiśvaryam sāttvikam etad-rūpaṃ tāmasam asmād viparyastam

अभिमानो .अहं-कारस् तस्माद् द्वि-विधः प्रवर्तते सर्गः एकादशकश् च गणस् तन्-मात्रः पञ्चकश् चऽ ऐव

abhimāno .ahaṃ-kāras tasmād dvi-vidhaḥ pravartate sargaḥ ekādaśakaś ca gaṇas tan-mātraḥ pañcakaś c' aiva

सात्त्विक एकादशकः प्रवर्तते वैकृताद् अहं-कारात् भूता`देस् तन्-मात्रः स तामसस् तैजसाद् उभयं

sāttvika ekādaśakaḥ pravartate vaikṛtād ahaṃ-kārāt bhūtā`des tan-mātraḥ sa tāmasas taijasād ubhayaṃ

बुद्धीऽन्द्रियाणि चक्षुः- श्रोत्र-घ्राण-रसन-त्वग्-आख्यानि वाक्-पाणि-पाद-पायू ऽपस्थान् कर्मऽएन्द्रियान्य् आहुः

buddhī'ndriyāṇi cakṣuḥ- śrotra-ghrāṇa-rasana-tvag-ākhyāni vāk-pāṇi-pāda-pāyū 'pasthān karm'endriyāny āhuḥ

उभया`त्मकम् अत्र मनः संकल्पकम् इन्द्रियं च सा-धर्म्यात् गुण-परिणाम-विशेषान् नानात्वम् बाह्य-भेदाच् च.1

ubhayā`tmakam atra manaḥ saṃkalpakam indriyaṃ ca sā-dharmyāt guṇa-pariṇāma-viśeṣān nānātvam bāhya-bhedāc ca.1

शब्दादिषु पञ्चानाम् आलोचन-मात्रम् इष्यते वृत्तिः वचनादान-विहरणऽओत्सर्गानन्दाश् च पञ्चानाम्. 1 रूपादिषु व्, व्, ग्(ब्, द्) य्, व् 2 -स् तु व्, व्, म्

śabdādiṣu pañcānām ālocana-mātram iṣyate vṛttiḥ vacanādāna-viharaṇ'otsargānandāś ca pañcānām. 1 rūpādiṣu v, v, g(b, d) y, v 2 -s tu v, v, m

स्वा-लक्षण्यं वृत्तिस् त्रयस्य स्^ ऐषा भवत्य् अ-सामान्या सामान्य-कऋअण-वृत्तिः प्राणा`द्या वायवः पञ्च

svā-lakṣaṇyaṃ vṛttis trayasya s^ aiṣā bhavaty a-sāmānyā sāmānya-kaṛaṇa-vṛttiḥ prāṇā`dyā vāyavaḥ pañca

युगपच् चतुष्टयस्य तु वृत्तिः क्रमशश् च तस्य निर्दिष्टा दृष्टे तथा ^प्य् अ-दृष्टे त्रयस्य तत्-पूर्विका वृत्तिः

yugapac catuṣṭayasya tu vṛttiḥ kramaśaś ca tasya nirdiṣṭā dṛṣṭe tathā ^py a-dṛṣṭe trayasya tat-pūrvikā vṛttiḥ

स्वां स्वाम् प्रतिपद्यन्ते परस्-परा`कूत-हेतुकां वृत्तिम् पुरुषाऽर्थ एव हेतुर् न केन चित् कार्यते करणम्

svāṃ svām pratipadyante paras-parā`kūta-hetukāṃ vṛttim puruṣā'rtha eva hetur na kena cit kāryate karaṇam

करणं त्रयोदश-विधं तद् आहरण-धारण-प्रकाश-करम् कार्यं च तस्य दशधा हार्यं, धार्यम् प्रकाश्यं च

karaṇaṃ trayodaśa-vidhaṃ tad āharaṇa-dhāraṇa-prakāśa-karam kāryaṃ ca tasya daśadhā hāryaṃ, dhāryam prakāśyaṃ ca

अन्तः-करणं त्रि-विधं दशधा बाह्यं त्रयस्य विषया`ख्यम् साम्प्रत-कालम् बाह्यं त्रि-कालम् आभ्य्-अन्तरं करणम्

antaḥ-karaṇaṃ tri-vidhaṃ daśadhā bāhyaṃ trayasya viṣayā`khyam sāmprata-kālam bāhyaṃ tri-kālam ābhy-antaraṃ karaṇam

बुद्धीऽन्द्रियाणि तेषाम् पञ्च विशेषाऽ-विशेष-विषयाणि वाग् भवति शब्द-विषया शेषाणि तु पञ्च-विषयाणि

buddhī'ndriyāṇi teṣām pañca viśeṣā'-viśeṣa-viṣayāṇi vāg bhavati śabda-viṣayā śeṣāṇi tu pañca-viṣayāṇi

साऽन्तः-करणा बुद्धिः सर्वं विषयम् अवगाहते यस्मात् तस्मात् त्रि-विधं करणं द्वारि द्वाराणि शेषाणि

sā'ntaḥ-karaṇā buddhiḥ sarvaṃ viṣayam avagāhate yasmāt tasmāt tri-vidhaṃ karaṇaṃ dvāri dvārāṇi śeṣāṇi

एते प्रदीप-कल्पाः परस्-पर-वि-लक्षणा गुण-विशेषाः कृत्स्नम् पुरुषस्या ऽर्थम् प्रकाश्य बुद्धौ प्रयच्छन्ति

ete pradīpa-kalpāḥ paras-para-vi-lakṣaṇā guṇa-viśeṣāḥ kṛtsnam puruṣasyā 'rtham prakāśya buddhau prayacchanti

सर्वम् प्रत्युपभोगं यस्मात् पुरुषस्य साधयति बुद्धिः स्^ ऐव च विशिनष्टि पुनः प्रधान-पुरुषाऽन्तरं सूक्ष्मम्

sarvam pratyupabhogaṃ yasmāt puruṣasya sādhayati buddhiḥ s^ aiva ca viśinaṣṭi punaḥ pradhāna-puruṣā'ntaraṃ sūkṣmam

तन्-मात्राण्य् अ-विशेषास् तेभ्यो भूतानि पञ्च पञ्चभ्यः एते स्मृता विशेषाः शान्ता घोराश् च मूढाश् च

tan-mātrāṇy a-viśeṣās tebhyo bhūtāni pañca pañcabhyaḥ ete smṛtā viśeṣāḥ śāntā ghorāś ca mūḍhāś ca

सूक्ष्मा माता-पितृ-जाः सह प्रभूतैस् त्रिधा विशेषाः स्युः सूक्ष्मास् तेषां नियता माता-पितृ-जा निवर्तन्ते

sūkṣmā mātā-pitṛ-jāḥ saha prabhūtais tridhā viśeṣāḥ syuḥ sūkṣmās teṣāṃ niyatā mātā-pitṛ-jā nivartante

पूर्वऽओत्पन्नम् अ-सक्तं नियतम् महद्-आदि सूक्ष्म-पर्य्-अन्तम् संसरति निर्-उपभोगम् भावैर् अधिवासितं लिङ्गम्

pūrv'otpannam a-saktaṃ niyatam mahad-ādi sūkṣma-pary-antam saṃsarati nir-upabhogam bhāvair adhivāsitaṃ liṅgam

चित्रं यथा श्रयम् ऋते स्थाण्व्-आदिभ्यो विना यथा छाया तद्वद् विना ^विशेषैर् न तिष्ठति निर्-आश्रयं लिङ्गम्

citraṃ yathā śrayam ṛte sthāṇv-ādibhyo vinā yathā chāyā tadvad vinā ^viśeṣair na tiṣṭhati nir-āśrayaṃ liṅgam

पुरुषाऽर्थ-हेतुकम् इदं निमित्त-नैमित्तिक-प्रसङ्गेन प्रकृतेर् विभुत्व-योगान् नटवद् व्यवतिष्ठते लिङ्गम्

puruṣā'rtha-hetukam idaṃ nimitta-naimittika-prasaṅgena prakṛter vibhutva-yogān naṭavad vyavatiṣṭhate liṅgam

सांसिद्धिकाश् च भावाः प्राकृतिका वैकृताश् च धर्माद्याः दृष्टाः करणाश्रयिणः कार्याश्रयिणश् च कललाद्याः

sāṃsiddhikāś ca bhāvāḥ prākṛtikā vaikṛtāś ca dharmādyāḥ dṛṣṭāḥ karaṇāśrayiṇaḥ kāryāśrayiṇaś ca kalalādyāḥ

धर्मेण गमनम् ऊर्ध्वं गमनम् अधस्ताद् भवत्य् अ-धर्मेण ज्ञानेन चा ऽपवर्गो विपर्ययाद् इष्यते बन्धः

dharmeṇa gamanam ūrdhvaṃ gamanam adhastād bhavaty a-dharmeṇa jñānena cā 'pavargo viparyayād iṣyate bandhaḥ

वै-राग्यात् प्रकृति-लयः संसारो भवति राजसाद् रागात् ऐश्वर्याद् अ-विघातो विपर्ययात् तद्-विपर्यासः

vai-rāgyāt prakṛti-layaḥ saṃsāro bhavati rājasād rāgāt aiśvaryād a-vighāto viparyayāt tad-viparyāsaḥ

एष प्रत्यय-सर्गो विपर्ययाऽ-शक्ति-तुष्टि-सिद्ध्य्-आख्यः गुण-वैषम्य-विमर्दात् तस्य च भेदास् तु पञ्चाशत्

eṣa pratyaya-sargo viparyayā'-śakti-tuṣṭi-siddhy-ākhyaḥ guṇa-vaiṣamya-vimardāt tasya ca bhedās tu pañcāśat

पञ्च विपर्यय-भेदा भवन्त्य् अ-शक्तेश् च करण-वैकल्यात् अष्टाविंशति-भेदास् तुष्टिर् नवधा ^ष्टधा सिद्धिः

pañca viparyaya-bhedā bhavanty a-śakteś ca karaṇa-vaikalyāt aṣṭāviṃśati-bhedās tuṣṭir navadhā ^ṣṭadhā siddhiḥ

भेदस् तमसो .अष्ट-विधो मोहस्य च दश-विधो महा-मोहः तामिस्रो .अष्टा-दशधा तथा भवत्य् अन्ध-तामिस्रः

bhedas tamaso .aṣṭa-vidho mohasya ca daśa-vidho mahā-mohaḥ tāmisro .aṣṭā-daśadhā tathā bhavaty andha-tāmisraḥ

एकादशऽ एन्द्रिय-वधाः सह बुद्धि-वधैर् अ-शक्तिर् उद्दिष्टा सप्तदश वधा बुद्धेर् विपर्ययात् तुष्टि-सिद्धीनाम्

ekādaś' endriya-vadhāḥ saha buddhi-vadhair a-śaktir uddiṣṭā saptadaśa vadhā buddher viparyayāt tuṣṭi-siddhīnām

आध्य्-आत्मिकाश् चतस्रः प्रकृत्य्-उपादान-काल-भाग्या2`ख्याः बाह्या विषयऽओपरमाच् च पञ्च नव तुष्टयो .अभिमताः 5

ādhy-ātmikāś catasraḥ prakṛty-upādāna-kāla-bhāgyā2`khyāḥ bāhyā viṣay'oparamāc ca pañca nava tuṣṭayo .abhimatāḥ 5

ऊहः शब्दो .अध्ययनं दुःख-विघातास् त्रयः सु-हृत्-प्राप्तिः दानं च सिद्धयो .अष्टौ सिद्धेः पूर्वो .अङ्कुशस् त्रि-विधः

ūhaḥ śabdo .adhyayanaṃ duḥkha-vighātās trayaḥ su-hṛt-prāptiḥ dānaṃ ca siddhayo .aṣṭau siddheḥ pūrvo .aṅkuśas tri-vidhaḥ

न विना भावैर् लिङ्गं न विना लिङ्गेन भाव-1निर्वृत्तिः लिङ्गाख्यो भावाख्यस् (तस्माद् द्वि-विधः प्रवर्तते सर्गः.)

na vinā bhāvair liṅgaṃ na vinā liṅgena bhāva-1nirvṛttiḥ liṅgākhyo bhāvākhyas (tasmād dvi-vidhaḥ pravartate sargaḥ.)

अष्ट-विकल्पो दैवस् तैर्यग्-योनश् च पञ्चधा भवति मानुष्यश् चऽ ऐक-विधः समासतो भौतिकः सर्गः

aṣṭa-vikalpo daivas tairyag-yonaś ca pañcadhā bhavati mānuṣyaś c' aika-vidhaḥ samāsato bhautikaḥ sargaḥ

ऊर्ध्वं सत्त्व-विशालस् तमो-विशालश् च मूलतः सर्गः मध्ये रजो-विशालो ब्रह्मा`दि स्तम्ब-पर्य्-अन्तः

ūrdhvaṃ sattva-viśālas tamo-viśālaś ca mūlataḥ sargaḥ madhye rajo-viśālo brahmā`di stamba-pary-antaḥ

तत्र जरा-मरण-कृतं दुःखम् प्राप्नोति चेतनः पुरुषः लिङ्गस्या ` विनिवृत्तेस् तस्माद् दुःखं स्व-भावेन

tatra jarā-maraṇa-kṛtaṃ duḥkham prāpnoti cetanaḥ puruṣaḥ liṅgasyā ` vinivṛttes tasmād duḥkhaṃ sva-bhāvena

इत्य् एष प्रकृति-कृतो महद्-आदि-विशेष-भूत-पर्य्-अन्तः प्रति-पुरुष-विमोक्षाऽर्थं स्वाऽर्थ इव पराऽर्थ आरम्भः

ity eṣa prakṛti-kṛto mahad-ādi-viśeṣa-bhūta-pary-antaḥ prati-puruṣa-vimokṣā'rthaṃ svā'rtha iva parā'rtha ārambhaḥ

वत्स-विवृद्धि-निमित्तं क्षीरस्य यथा प्रवृत्तिर् अ-ज्ञस्य पुरुष-विमोक्ष-निमित्तं तथा प्रवृत्तिः प्रधानस्य

vatsa-vivṛddhi-nimittaṃ kṣīrasya yathā pravṛttir a-jñasya puruṣa-vimokṣa-nimittaṃ tathā pravṛttiḥ pradhānasya

औत्सुक्य-निवृत्त्य्-अर्थं यथा क्रियासु प्रवर्तते लोकः पुरुषस्य विमोक्षाऽर्थम् प्रवर्तते तद्वद् अ-व्यक्तम्

autsukya-nivṛtty-arthaṃ yathā kriyāsu pravartate lokaḥ puruṣasya vimokṣā'rtham pravartate tadvad a-vyaktam

रङ्गस्य दर्शयित्वा निवर्तते नर्तकी यथा नृत्यात् पुरुषस्य तथा त्मानम् प्रकाश्य विनिवर्तते प्रकृतिः

raṅgasya darśayitvā nivartate nartakī yathā nṛtyāt puruṣasya tathā tmānam prakāśya vinivartate prakṛtiḥ

नाना-विधैर् उपायैर् उपकारिण्य् अन्-उपकारिणः पुंसः गुणवत्य् अ-गुणस्य सतस् तस्या ऽर्थम् अपाऽर्थकं चरति

nānā-vidhair upāyair upakāriṇy an-upakāriṇaḥ puṃsaḥ guṇavaty a-guṇasya satas tasyā 'rtham apā'rthakaṃ carati

प्रकृतेः सु-कुमारतरं न किं-चिद् अस्ती ऽति मे मतिर् भवति या दृष्टा ^स्मी ऽति पुनर् न दर्शनम् उपैति पुरुषस्य

prakṛteḥ su-kumārataraṃ na kiṃ-cid astī 'ti me matir bhavati yā dṛṣṭā ^smī 'ti punar na darśanam upaiti puruṣasya

तस्मान् न बध्यते .अद्धा न मुच्यते ना ऽपि संसरति कश्-चित् संसरति बध्यते मुच्यते च नाना श्रया प्रकृतिः

tasmān na badhyate .addhā na mucyate nā 'pi saṃsarati kaś-cit saṃsarati badhyate mucyate ca nānā śrayā prakṛtiḥ

रूपैः सप्तभिर् एव तु बध्नात्य् आत्मानम् आत्मना प्रकृतिः स्^ ऐव च पुरुषाऽर्थम् प्रति विमोचयत्य् एकरूपेण

rūpaiḥ saptabhir eva tu badhnāty ātmānam ātmanā prakṛtiḥ s^ aiva ca puruṣā'rtham prati vimocayaty ekarūpeṇa

एवं तत्त्वाऽभ्यासान् ना ऽस्मि न मे ना ऽहम् इत्य् अ-परिशेषम् अ-विपर्ययाद् वि-शुद्धं केवलम् उत्पद्यते ज्ञानम्

evaṃ tattvā'bhyāsān nā 'smi na me nā 'ham ity a-pariśeṣam a-viparyayād vi-śuddhaṃ kevalam utpadyate jñānam

तेन निवृत्त-प्रसवाम् अर्थ-वशात् सप्त-रूप-विनिवृत्ताम् प्रकृतिम् पश्यति पुरुषः प्रेक्षकवद् अवस्थितः सु-स्थः

tena nivṛtta-prasavām artha-vaśāt sapta-rūpa-vinivṛttām prakṛtim paśyati puruṣaḥ prekṣakavad avasthitaḥ su-sthaḥ

दृष्टा मय्^ एत्य् उपेक्षक एको दृष्टा ^हम् इत्य् उपरता ^न्या सति संयोगे .अपि तयोः प्रयोजनं णा ऽस्ति सर्गस्य

dṛṣṭā may^ ety upekṣaka eko dṛṣṭā ^ham ity uparatā ^nyā sati saṃyoge .api tayoḥ prayojanaṃ ṇā 'sti sargasya

सम्यग्-ज्ञानाऽधिगमाद् धर्मा`दीनाम् अ-कारण-प्राप्तौ तिष्ठति संस्कार-वशाच् चक्र-भ्रमवद् धृत-शरीरः

samyag-jñānā'dhigamād dharmā`dīnām a-kāraṇa-prāptau tiṣṭhati saṃskāra-vaśāc cakra-bhramavad dhṛta-śarīraḥ

प्राप्ते शरीर-भेदे चरिताऽर्थत्वात् प्रधान-विनिवृत्तौ ऐकाऽन्तिकम् आत्य्-अन्तिकम् उभयं कैवल्यम् आप्नोति

prāpte śarīra-bhede caritā'rthatvāt pradhāna-vinivṛttau aikā'ntikam āty-antikam ubhayaṃ kaivalyam āpnoti

पुरुषा1ऽर्थ-2ज्ञानम् इदं गुह्यम् परम-र्षिणा समाख्यातम् स्थित्य्-उत्पत्ति-प्रलयाश् चिन्त्यन्ते यत्र भूतानाम्

puruṣā1'rtha-2jñānam idaṃ guhyam parama-rṣiṇā samākhyātam sthity-utpatti-pralayāś cintyante yatra bhūtānām

एतत् पवित्रम् अग्र्यम् मुनिर् अअसुरये .अनुकम्पया प्रददौ अअसुरिर् अपि पञ्च-शिखाय तेन बहुधा-कृतं तन्त्रम्

etat pavitram agryam munir aasuraye .anukampayā pradadau aasurir api pañca-śikhāya tena bahudhā-kṛtaṃ tantram

शिष्य-परम्-परया गतम् इइश्वर-कृष्णेन चऽ ऐतद् आर्याभिः संक्षिप्तम् आर्य-मतिना सम्यग् विज्ञाय सिद्धाऽन्तम्

śiṣya-param-parayā gatam iiśvara-kṛṣṇena c' aitad āryābhiḥ saṃkṣiptam ārya-matinā samyag vijñāya siddhā'ntam

सप्तत्यां किल ये .अर्थास् ते .अर्थाः कृत्स्नस्य .सष्टि-तन्त्रस्य आख्यायिका-विरहिताः पर-वाद-विवर्जिताश् चा ऽपि

saptatyāṃ kila ye .arthās te .arthāḥ kṛtsnasya .saṣṭi-tantrasya ākhyāyikā-virahitāḥ para-vāda-vivarjitāś cā 'pi

तस्मात् समास-दृष्टं शास्त्रम् इदं नाऽर्थतश् च परिहीणम् तन्त्रस्य बृहन्मूर्तेर् दर्पण-सङ्क्रान्तम् इव बिम्बम्

tasmāt samāsa-dṛṣṭaṃ śāstram idaṃ nā'rthataś ca parihīṇam tantrasya bṛhanmūrter darpaṇa-saṅkrāntam iva bimbam