1. Sāṅkhya Sūtra of Kapila
Adhyāya 1
1.1
विषयाध्यायः अथ त्रिविधदुःखात्यन्तनिवृत्तिः अत्यन्त पुरुषार्थः
viṣayādhyāyaḥ atha trividhaduḥkhātyantanivṛttiḥ atyanta puruṣārthaḥ
1.2
न दृष्टात् तत्सिद्धिः, निवृत्ते ऽप्यनुवृत्ति दर्शनात्
na dṛṣṭāt tatsiddhiḥ, nivṛtte 'pyanuvṛtti darśanāt
1.3
प्रात्यहिक क्षुत्प्रतीकारवत् तत्प्रतीकार चेष्टनात् पुरुषार्थत्वं
prātyahika kṣutpratīkāravat tatpratīkāra ceṣṭanāt puruṣārthatvaṃ
1.4
सर्वासम्भवात्, सम्भवे ऽपि सत्तासम्भवात् हेयः प्रमाणकुशलैः
sarvāsambhavāt, sambhave 'pi sattāsambhavāt heyaḥ pramāṇakuśalaiḥ
1.5
उत्कर्षादपि मोक्षस्य सर्वोत्कर्षश्रुतेः
utkarṣādapi mokṣasya sarvotkarṣaśruteḥ
1.6
अविशेषश्चोभयोः
aviśeṣaścobhayoḥ
1.7
न स्वभावतो बद्धस्य मोक्षसाधनोपदेशविधिः
na svabhāvato baddhasya mokṣasādhanopadeśavidhiḥ
1.8
स्वभावस्यानपायित्वात्, अननुष्ठानलक्षणमप्रामाण्यं
svabhāvasyānapāyitvāt, ananuṣṭhānalakṣaṇamaprāmāṇyaṃ
1.9
नाशक्योपदेशविधिः, उपदिष्टे ऽप्यनुपदेशः
nāśakyopadeśavidhiḥ, upadiṣṭe 'pyanupadeśaḥ
1.10
शुक्लपटवत् बीजवच्चेत्
śuklapaṭavat bījavaccet
1.11
, पू शक्त्युद्भवानुद्भवाभ्यां नाशक्योपदेशः
, pū śaktyudbhavānudbhavābhyāṃ nāśakyopadeśaḥ
1.12
, सि न कालयोगतो व्यापिनो नित्यस्य सर्वसम्बन्धात्
, si na kālayogato vyāpino nityasya sarvasambandhāt
1.13
न देशयोगतो ऽप्यस्मात्
na deśayogato 'pyasmāt
1.14
नावस्थातो देहधर्मत्वात्तस्याः
nāvasthāto dehadharmatvāttasyāḥ
1.15
असङ्गो ह्ययं पुरुष इति
asaṅgo hyayaṃ puruṣa iti
1.16
न कर्मणान्यधर्मत्वात् अतिप्रसक्तेश्च
na karmaṇānyadharmatvāt atiprasakteśca
1.17
विचित्रभोगानुपपत्तिः अन्यधर्मत्वे
vicitrabhogānupapattiḥ anyadharmatve
1.18
प्रकृतिनिबन्धनाच्चेन्न तस्या अपि पारतन्त्र्यं
prakṛtinibandhanāccenna tasyā api pāratantryaṃ
1.19
न नित्यशुद्ध बुद्धमुक्त स्वभावस्य तद्योगस्तद्योगाहते
na nityaśuddha buddhamukta svabhāvasya tadyogastadyogāhate
1.20
नाविद्यातो ऽ प्यवस्तुना बन्धायोगात्
nāvidyāto ' pyavastunā bandhāyogāt
1.21
वस्तुत्वे सिन्धान्तहानिः
vastutve sindhāntahāniḥ
1.22
विजातीयद्वैतापत्तिश्च
vijātīyadvaitāpattiśca
1.23
विरुद्धोभयरूपा चेत्
viruddhobhayarūpā cet
1.24
, पू न तादृक्पदार्थाप्रतीतेः
, pū na tādṛkpadārthāpratīteḥ
1.25
, सि न वयं षट्पदार्थवादिनः वैशेषिकादिवत्
, si na vayaṃ ṣaṭpadārthavādinaḥ vaiśeṣikādivat
1.26
, पू अनियतत्वे ऽपि नायौक्तिकस्य संग्रहः, अन्यथा बालोन्मत्तादिसमत्वं
, pū aniyatatve 'pi nāyauktikasya saṃgrahaḥ, anyathā bālonmattādisamatvaṃ
1.27
, सि नानादिविषयोपराग निमित्तको ऽप्यस्य
, si nānādiviṣayoparāga nimittako 'pyasya
1.28
न बाह्याभ्यन्तरयोः उपरज्योपञ्जक भावो ऽपि देशव्यवधानात् स्रुघ्नस्थ पाटलिपुत्रस्थयोरिव
na bāhyābhyantarayoḥ uparajyopañjaka bhāvo 'pi deśavyavadhānāt srughnastha pāṭaliputrasthayoriva
1.29
द्वयोरेकदेशलब्धोपरागान्न व्यवस्था
dvayorekadeśalabdhoparāgānna vyavasthā
1.30
अदृष्टवशाच्चेत्
adṛṣṭavaśāccet
1.31
, पू न द्वयोरेककालयोगादुपकार्योपकारकभावः
, pū na dvayorekakālayogādupakāryopakārakabhāvaḥ
1.32
, सि पुत्रकर्मवदिति चेत्
, si putrakarmavaditi cet
1.33
, पू नास्ति हि तत्र स्थिर एक आत्मा यो गर्भाधानादिकर्मणा संस्क्रियते
, pū nāsti hi tatra sthira eka ātmā yo garbhādhānādikarmaṇā saṃskriyate
1.34
, सि स्थिरकार्यासिद्धेः क्षणिकत्वं
, si sthirakāryāsiddheḥ kṣaṇikatvaṃ
1.35
,पु न प्रत्यभिज्ञाबाधात्
,pu na pratyabhijñābādhāt
1.36
,सि श्रुतिन्यायविरोश्र्वच्च
,si śrutinyāyavirośrvacca
1.37
दृष्टान्तासिद्धेश् च
dṛṣṭāntāsiddheś ca
1.38
युगपज्जायमानयोः न कार्यकारणभावः
yugapajjāyamānayoḥ na kāryakāraṇabhāvaḥ
1.39
पूर्वापाये उत्तरायोगात्
pūrvāpāye uttarāyogāt
1.40
तद्भावे तदयोगात् उभयव्यभिचारादपि न
tadbhāve tadayogāt ubhayavyabhicārādapi na
1.41
पूर्वभावमात्रे न नियमः
pūrvabhāvamātre na niyamaḥ
1.42
न विज्ञानमात्रं बाह्यप्रतीतेः
na vijñānamātraṃ bāhyapratīteḥ
1.43
तदभावे तदभावात् शून्यं तर्हि
tadabhāve tadabhāvāt śūnyaṃ tarhi
1.44
शून्यं तत्त्वं, भावो विनश्यति, वस्तुधर्मत्वात् विनाशस्य
śūnyaṃ tattvaṃ, bhāvo vinaśyati, vastudharmatvāt vināśasya
1.45
, पू अपवादमात्रं अबुद्धानां
, pū apavādamātraṃ abuddhānāṃ
1.46
, सि उभयपक्षसमानक्षेमत्वादयमपि
, si ubhayapakṣasamānakṣematvādayamapi
1.47
अपुरुषार्थत्वमुभयथा
apuruṣārthatvamubhayathā
1.48
न गतिविशेषात्
na gativiśeṣāt
1.49
निष्क्रियस्य तदसम्भवात्
niṣkriyasya tadasambhavāt
1.50
मूर्तत्वात् घटादिवत् समानधर्मापत्तौ अपसिद्धान्तः
mūrtatvāt ghaṭādivat samānadharmāpattau apasiddhāntaḥ
1.51
गतिश्रुतिरपि उपाधियोगादाकाशवत्
gatiśrutirapi upādhiyogādākāśavat
1.52
न कर्मणाप्यतद्धर्मत्वात्
na karmaṇāpyataddharmatvāt
1.53
अतिप्रसक्तिः अन्यधर्मत्वे
atiprasaktiḥ anyadharmatve
1.54
निर्गुणादि श्रुतिविरोधश्चेति
nirguṇādi śrutivirodhaśceti
1.55
तद्योगो ऽप्यविवेकान्न समानत्वं
tadyogo 'pyavivekānna samānatvaṃ
1.56
नियतकारणात्तदुच्छित्तिः ध्वान्तवत्
niyatakāraṇāttaducchittiḥ dhvāntavat
1.57
प्रधानाविवेकात् अन्याविवेकस्य तद्धाने हानं
pradhānāvivekāt anyāvivekasya taddhāne hānaṃ
1.58
वाड्मात्रं न तुतत्त्वं चित्तस्थितेः
vāḍmātraṃ na tutattvaṃ cittasthiteḥ
1.59
युक्तितो ऽपि न बाध्यते दिङ्मूढवपरोक्षाहते
yuktito 'pi na bādhyate diṅmūḍhavaparokṣāhate
1.60
अचाक्षुषाणामनुमानेन बोधः धूमादिभिरिव वह्नैः
acākṣuṣāṇāmanumānena bodhaḥ dhūmādibhiriva vahnaiḥ
1.61
सत्वरजस्तमसां साम्यावस्था प्रकृतिः, प्रकृतेर्महान्, महातो ऽहङ्कारः, अहङ्कारात् पञ्चतन्मात्राणि, उभयमिन्द्रियं तन्मात्रेभ्यः,स्थूलभूतानि पुरुषः इति पञ्चविंशतिर्गणः
satvarajastamasāṃ sāmyāvasthā prakṛtiḥ, prakṛtermahān, mahāto 'haṅkāraḥ, ahaṅkārāt pañcatanmātrāṇi, ubhayamindriyaṃ tanmātrebhyaḥ,sthūlabhūtāni puruṣaḥ iti pañcaviṃśatirgaṇaḥ
1.62
स्थूलात् पञ्चतन्मात्रस्य
sthūlāt pañcatanmātrasya
1.63
बाह्याभ्यन्तराभ्यां तैश्चाहङ्कारस्य
bāhyābhyantarābhyāṃ taiścāhaṅkārasya
1.64
तेनान्तः करणस्य
tenāntaḥ karaṇasya
1.65
ततः प्रकृतेः
tataḥ prakṛteḥ
1.66
संहतपरार्थत्वात् पुरुषस्य
saṃhataparārthatvāt puruṣasya
1.67
मूले मूलाभावादमूलं मूलं
mūle mūlābhāvādamūlaṃ mūlaṃ
1.68
पारम्पयैऽपि एकत्र परिनिष्ठेति संज्ञामात्रं
pārampayai'pi ekatra pariniṣṭheti saṃjñāmātraṃ
1.69
समाजः प्रकृतेर्द्वयोः
samājaḥ prakṛterdvayoḥ
1.70
अधिकारित्रैविध्यात् न नियमः
adhikāritraividhyāt na niyamaḥ
1.71
महदाख्यं आद्यं कार्यं तन्मनः
mahadākhyaṃ ādyaṃ kāryaṃ tanmanaḥ
1.72
चरमो ऽहङ्कारः
caramo 'haṅkāraḥ
1.73
तत्कार्यत्वमुत्तरेषां
tatkāryatvamuttareṣāṃ
1.74
आद्यहेतुता तद्द्वारा पारम्पर्ये ऽप्यणुवत्
ādyahetutā taddvārā pāramparye 'pyaṇuvat
1.75
पूर्वभावित्वे द्वयोरेकतरस्य हाने अन्यतरयोगः
pūrvabhāvitve dvayorekatarasya hāne anyatarayogaḥ
1.76
न परिच्छिन्नं सर्वोपादानं
na paricchinnaṃ sarvopādānaṃ
1.77
तदुत्पात्तिश्रुतेश्च
tadutpāttiśruteśca
1.78
नावस्तुनो वस्तुसिद्धिः
nāvastuno vastusiddhiḥ
1.79
अबाधात् अदुष्टकारण जन्यत्वाच्च नावस्तुत्वं
abādhāt aduṣṭakāraṇa janyatvācca nāvastutvaṃ
1.80
भावे तद्योगेन तत्सिद्धिः, अभावे तदभावात् कुतस्तरां तत्सिद्धिः
bhāve tadyogena tatsiddhiḥ, abhāve tadabhāvāt kutastarāṃ tatsiddhiḥ
1.81
न कर्मण उपादानत्वायोगात्
na karmaṇa upādānatvāyogāt
1.82
नानुश्रविकादपि तत्सिद्धिः, साध्यत्वेनाऽवृत्तियोगादपुरुषार्थत्वं
nānuśravikādapi tatsiddhiḥ, sādhyatvenā'vṛttiyogādapuruṣārthatvaṃ
1.83
तत्र प्राप्तिविवेकस्य अनावृत्तिश्रुतिः
tatra prāptivivekasya anāvṛttiśrutiḥ
1.84
दुःखाद्दुःखं जलभिषेकवन्न जाड्यविमोकः
duḥkhādduḥkhaṃ jalabhiṣekavanna jāḍyavimokaḥ
1.85
काम्ये ऽकाम्येपि साध्यत्वाविशेषात्
kāmye 'kāmyepi sādhyatvāviśeṣāt
1.86
विजमुक्तस्य बन्धध्वंसमात्रं, परं न समानत्वं
vijamuktasya bandhadhvaṃsamātraṃ, paraṃ na samānatvaṃ
1.87
द्वयोरेकतरस्यवाप्यसन्निकृष्टार्थपरिच्छित्तिः प्रमा, तत्साधकतमं यत्तत्त्रिविधं प्रमाणं
dvayorekatarasyavāpyasannikṛṣṭārthaparicchittiḥ pramā, tatsādhakatamaṃ yattattrividhaṃ pramāṇaṃ
1.88
तत्सिद्धौ सर्वसिद्धेः नाधिक्यसिद्धिः
tatsiddhau sarvasiddheḥ nādhikyasiddhiḥ
1.89
यत् संबद्धं सत् तदाकारोल्लेखि विज्ञानं तत् प्रत्यक्षं
yat saṃbaddhaṃ sat tadākārollekhi vijñānaṃ tat pratyakṣaṃ
1.90
योगिनामबाह्यप्रत्यक्षत्वात् न दोषः
yogināmabāhyapratyakṣatvāt na doṣaḥ
1.91
लीनवस्तुलब्धातिशयसम्बन्धाद्वादोषः
līnavastulabdhātiśayasambandhādvādoṣaḥ
1.92
ईश्वरासिद्धेः
īśvarāsiddheḥ
1.93
मुक्तामुक्तयोः अत्यतराभावान्न तत्सिद्धिः
muktāmuktayoḥ atyatarābhāvānna tatsiddhiḥ
1.94
उभयथाप्यसत्करत्वं
ubhayathāpyasatkaratvaṃ
1.95
मुक्तात्मनः प्रशंसा उपासा सिद्धस्य वा
muktātmanaḥ praśaṃsā upāsā siddhasya vā
1.96
तत्सन्निधानात् अधिष्ठातृत्वं मणिवत्
tatsannidhānāt adhiṣṭhātṛtvaṃ maṇivat
1.97
विशेषकार्येष्वपि जीवानां
viśeṣakāryeṣvapi jīvānāṃ
1.98
सिद्धरूप बोद्धृत्वात् वाक्यार्थोपदेशः
siddharūpa boddhṛtvāt vākyārthopadeśaḥ
1.99
अन्तः करणस्य तदुज्ज्वलितत्वात् लोहवत् अधिष्ठातृत्वं
antaḥ karaṇasya tadujjvalitatvāt lohavat adhiṣṭhātṛtvaṃ
1.100
प्रतिबन्धदृशः प्रतिबद्धज्ञानमनुमानं
pratibandhadṛśaḥ pratibaddhajñānamanumānaṃ
1.101
आप्तोपदेशः शब्दः
āptopadeśaḥ śabdaḥ
1.102
उभयसिद्धिः प्रमाणात्तदुपदेशः
ubhayasiddhiḥ pramāṇāttadupadeśaḥ
1.103
सामान्यतो दृष्टादुभयसिद्धिः
sāmānyato dṛṣṭādubhayasiddhiḥ
1.104
चिदवसानो भोगः
cidavasāno bhogaḥ
1.105
अकर्तुरपि फलोपभोगो ऽन्नाद्यवत्
akarturapi phalopabhogo 'nnādyavat
1.106
अविवेकाद्वा तत्सिद्धेः कर्तुः फलावगमः
avivekādvā tatsiddheḥ kartuḥ phalāvagamaḥ
1.107
नोभयं च तत्वाख्याने
nobhayaṃ ca tatvākhyāne
1.108
विषयो ऽविषयो ऽप्यतिदूरादेर्हानोपादानाभ्यामिन्द्रियस्य
viṣayo 'viṣayo 'pyatidūrāderhānopādānābhyāmindriyasya
1.109
सौक्ष्म्यात्तदनुपलरुब्धिः
saukṣmyāttadanupalarubdhiḥ
1.110
कार्यदर्शनात्तदुपलब्धेः
kāryadarśanāttadupalabdheḥ
1.111
वादिविप्रतिपत्तेः तदसिद्धिरिति चेत्
vādivipratipatteḥ tadasiddhiriti cet
1.112
, पू तथाप्येकतरदृष्ट्या एकतरसिद्धेः नापलापः
, pū tathāpyekataradṛṣṭyā ekatarasiddheḥ nāpalāpaḥ
1.113
, सि त्रिविधविरोधापत्तेश्च
, si trividhavirodhāpatteśca
1.114
नासदुत्पादो नृशृङ्गवत्
nāsadutpādo nṛśṛṅgavat
1.115
उपादाननियमात्
upādānaniyamāt
1.116
सर्वत्र सर्वदा सर्वासम्भवात्
sarvatra sarvadā sarvāsambhavāt
1.117
शक्तस्य शक्यकरणात्
śaktasya śakyakaraṇāt
1.118
कारणभावाच्च
kāraṇabhāvācca
1.119
न भावे भावयोगश्चेत्
na bhāve bhāvayogaścet
1.120
, पू नाभिव्यक्तिनिबन्धनौ व्यवहाराव्यवहारौ
, pū nābhivyaktinibandhanau vyavahārāvyavahārau
1.121
, सि नाशः कारणलयः
, si nāśaḥ kāraṇalayaḥ
1.122
पारम्पर्यतो ऽन्वेषणा बीजाङ्कुरवत्
pāramparyato 'nveṣaṇā bījāṅkuravat
1.123
उत्पत्तिवददोषः
utpattivadadoṣaḥ
1.124
हेतुमदनित्यमव्यापि सक्रियमनेकमाश्रितं लिङ्गं
hetumadanityamavyāpi sakriyamanekamāśritaṃ liṅgaṃ
1.125
आञ्जस्यादभेदतोवा गुणसामान्यादेः तत्सिद्धिः प्रधानव्यपदेशाद्वा
āñjasyādabhedatovā guṇasāmānyādeḥ tatsiddhiḥ pradhānavyapadeśādvā
1.126
त्रिगुणाचेतनत्वादि द्वयोः
triguṇācetanatvādi dvayoḥ
1.127
प्रीत्यप्रीतिविषादाद्यैः गुणानां अन्योन्यं वैधर्म्यं
prītyaprītiviṣādādyaiḥ guṇānāṃ anyonyaṃ vaidharmyaṃ
1.128
लध्वैदि धर्मैः साधर्म्यं च गुणानां
ladhvaidi dharmaiḥ sādharmyaṃ ca guṇānāṃ
1.129
उभयान्यत्वात् कार्यत्वं महदादेर्घटादिवत्
ubhayānyatvāt kāryatvaṃ mahadāderghaṭādivat
1.130
परिमाणात्
parimāṇāt
1.131
समन्वयात्
samanvayāt
1.132
शक्तितश्चेति
śaktitaśceti
1.133
तद्धाने प्रकृतिः पुरुषो वा
taddhāne prakṛtiḥ puruṣo vā
1.134
तयोरन्यत्वे तुच्छत्वं
tayoranyatve tucchatvaṃ
1.135
कार्यात्कारणानुमानं तत्साहित्यात्
kāryātkāraṇānumānaṃ tatsāhityāt
1.136
अव्यक्तं त्रिगुणाल्लिङ्गात्
avyaktaṃ triguṇālliṅgāt
1.137
तत्कार्यतस्तत्सिद्धेर्नापलापः
tatkāryatastatsiddhernāpalāpaḥ
1.138
सामान्येन विवादाभावात् धर्मवन्न साधनं
sāmānyena vivādābhāvāt dharmavanna sādhanaṃ
1.139
शरीरादिव्यतिरिक्तः पुमान्
śarīrādivyatiriktaḥ pumān
1.140
संहतपरार्थत्वात्
saṃhataparārthatvāt
1.141
त्रिगुणादिविपर्ययात्
triguṇādiviparyayāt
1.142
अधिष्ठानाच्चेति
adhiṣṭhānācceti
1.143
भोतृभावात्
bhotṛbhāvāt
1.144
कैवल्यार्थं प्रवृत्तेश्च
kaivalyārthaṃ pravṛtteśca
1.145
जडप्रकाशायोगात्प्रकाशः
jaḍaprakāśāyogātprakāśaḥ
1.146
निर्गुणत्वान्नचिद्धर्मा
nirguṇatvānnaciddharmā
1.147
श्रुत्या सिद्धस्य नापलापस्तत्प्रत्यक्षबोधात्
śrutyā siddhasya nāpalāpastatpratyakṣabodhāt
1.148
सुषुप्त्याद्यसाक्षित्वं
suṣuptyādyasākṣitvaṃ
1.149
जन्मादुव्यवस्थातः पुरुषबहुत्वं
janmāduvyavasthātaḥ puruṣabahutvaṃ
1.150
उपाधिभेदे ऽप्येकस्य नानायोगः आकाशस्येव घटादिभिः
upādhibhede 'pyekasya nānāyogaḥ ākāśasyeva ghaṭādibhiḥ
1.151
उपाधिर्भिद्यते न तु तद्वान्
upādhirbhidyate na tu tadvān
1.152
एवमेकत्वेन परिवर्तमानस्य न विरुद्ध धर्माध्यासः
evamekatvena parivartamānasya na viruddha dharmādhyāsaḥ
1.153
अन्यधर्मत्वे ऽपि नारोपात्तत्सिद्धिरेकत्वात्
anyadharmatve 'pi nāropāttatsiddhirekatvāt
1.154
नाद्वैतश्रुतिविरोधो जातिपरत्वात्
nādvaitaśrutivirodho jātiparatvāt
1.155
विदितबन्धकारणस्य दृष्ट्यातद्रूपं
viditabandhakāraṇasya dṛṣṭyātadrūpaṃ
1.156
नान्धादृष्ट्या चक्षुष्मतामनुपलम्भः
nāndhādṛṣṭyā cakṣuṣmatāmanupalambhaḥ
1.157
वामदेवादिर्मुक्तो नाद्वैतं
vāmadevādirmukto nādvaitaṃ
1.158
अनादावद्यावदभावाद्भविष्यदप्येवं
anādāvadyāvadabhāvādbhaviṣyadapyevaṃ
1.159
इदीनीमिव सर्वत्र नात्यन्तोच्छेदः
idīnīmiva sarvatra nātyantocchedaḥ
1.160
व्यावृत्तोभयरूपः
vyāvṛttobhayarūpaḥ
1.161
साक्षात्सम्बन्धात्साक्षित्वं
sākṣātsambandhātsākṣitvaṃ
1.162
नित्यमुक्तत्वं
nityamuktatvaṃ
1.163
औदासीन्यं चेति
audāsīnyaṃ ceti
1.164
उपरागात्कर्तृत्वं चित्सान्निध्यात् चित्सान्निध्यात्
uparāgātkartṛtvaṃ citsānnidhyāt citsānnidhyāt
Adhyāya 2
2.1
, प्रधानकार्य विमुक्तमोक्षार्थं स्वार्थं वा प्रधानस्य
, pradhānakārya vimuktamokṣārthaṃ svārthaṃ vā pradhānasya
2.2
विरक्तस्य तत्सिद्धेः
viraktasya tatsiddheḥ
2.3
न श्रवणमात्रात्तत्सिद्धिः अनादिवासनायाः बलवत्त्वात्
na śravaṇamātrāttatsiddhiḥ anādivāsanāyāḥ balavattvāt
2.4
बहुभृत्यवद्वा प्रत्येकं
bahubhṛtyavadvā pratyekaṃ
2.5
प्रकृतिवास्तवे च पुरुषस्याध्याससिद्धिः
prakṛtivāstave ca puruṣasyādhyāsasiddhiḥ
2.6
कार्यतस्तत्सिद्धेः
kāryatastatsiddheḥ
2.7
चेतनोद्देशान्नियमः कण्टकमोक्षवत्
cetanoddeśānniyamaḥ kaṇṭakamokṣavat
2.8
अन्ययोगे ऽपि तात्सिद्धिर्नाञ्जस्येनायोदाहवत्
anyayoge 'pi tātsiddhirnāñjasyenāyodāhavat
2.9
रागविरागयोः योगः सृष्टिश्च
rāgavirāgayoḥ yogaḥ sṛṣṭiśca
2.10
महदादिक्रमेण पञ्चभूतानां
mahadādikrameṇa pañcabhūtānāṃ
2.11
आत्मार्थत्वात्सृष्टेः नैषामात्मार्थ आरम्भः
ātmārthatvātsṛṣṭeḥ naiṣāmātmārtha ārambhaḥ
2.12
दिक्कालावाकाशादिभ्यः
dikkālāvākāśādibhyaḥ
2.13
अध्यवसायो बुद्धिः
adhyavasāyo buddhiḥ
2.14
तत्कार्यं धर्मादि
tatkāryaṃ dharmādi
2.15
महदुपरागाद्विपरीतं
mahaduparāgādviparītaṃ
2.16
अभिमानो ऽहङ्कारः
abhimāno 'haṅkāraḥ
2.17
एकादश पञ्चतन्मात्रं तत्कार्यं
ekādaśa pañcatanmātraṃ tatkāryaṃ
2.18
सात्विकं एकादशकं प्रवर्तते वैकृतादहङ्कारात्
sātvikaṃ ekādaśakaṃ pravartate vaikṛtādahaṅkārāt
2.19
कर्मेन्द्रिय बुद्धीन्द्रियैरान्तरमेकादशकं
karmendriya buddhīndriyairāntaramekādaśakaṃ
2.20
आहङ्कारिकत्वश्रुतेः न भौतिकानि
āhaṅkārikatvaśruteḥ na bhautikāni
2.21
देवतालयश्रुतिर्नारम्भकस्य
devatālayaśrutirnārambhakasya
2.22
तदुत्पत्तिश्रुतेर्विनाशदर्शनाच्च
tadutpattiśrutervināśadarśanācca
2.23
अतीन्द्रियं इन्द्रियं भ्रान्तानामधिष्ठाने
atīndriyaṃ indriyaṃ bhrāntānāmadhiṣṭhāne
2.24
शक्तिभेदे ऽपि भेदसिद्धौ नैकत्वं
śaktibhede 'pi bhedasiddhau naikatvaṃ
2.25
न कल्पनाविरोधः प्रमाणदृष्टस्य
na kalpanāvirodhaḥ pramāṇadṛṣṭasya
2.26
उभयात्मकं च मनः
ubhayātmakaṃ ca manaḥ
2.27
गुणपरिणामभेदान्नानात्वमवस्थावत्
guṇapariṇāmabhedānnānātvamavasthāvat
2.28
रूपादिरसमलान्त उभयोः
rūpādirasamalānta ubhayoḥ
2.29
द्रष्टृत्वादिरात्मनः करणत्वमिन्द्रियाणां
draṣṭṛtvādirātmanaḥ karaṇatvamindriyāṇāṃ
2.30
त्रयाणां स्वालक्षण्यं
trayāṇāṃ svālakṣaṇyaṃ
2.31
सामान्यकरणवृत्तिः प्राणाद्याः वायवः पञ्च
sāmānyakaraṇavṛttiḥ prāṇādyāḥ vāyavaḥ pañca
2.32
क्रमशो ऽक्रमशश्चेन्द्रियवृत्तिः
kramaśo 'kramaśaścendriyavṛttiḥ
2.33
वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्टाक्लिष्टाः
vṛttayaḥ pañcatayyaḥ kliṣṭākliṣṭāḥ
2.34
तन्निवृत्तावुपशान्तोपरागः स्वस्थः
tannivṛttāvupaśāntoparāgaḥ svasthaḥ
2.35
कुसुमवच्च मणिः
kusumavacca maṇiḥ
2.36
पुरुषार्थं करणोद्भवो ऽप्यदृष्टोल्लासात्
puruṣārthaṃ karaṇodbhavo 'pyadṛṣṭollāsāt
2.37
धेनुवद्वत्साय
dhenuvadvatsāya
2.38
करणं त्रयोदशाविधं अवान्तरभेदात्
karaṇaṃ trayodaśāvidhaṃ avāntarabhedāt
2.39
इन्द्रियेषु साधकतमत्वगुणयोगात् कुठारवत्
indriyeṣu sādhakatamatvaguṇayogāt kuṭhāravat
2.40
द्वयोः प्रधानं मनो लोकवत् भृत्यवर्गेषु
dvayoḥ pradhānaṃ mano lokavat bhṛtyavargeṣu
2.41
अव्यभिचारात्
avyabhicārāt
2.42
तथाशेषसंस्काराधारत्वात्
tathāśeṣasaṃskārādhāratvāt
2.43
स्मृत्यानुमानाच्च
smṛtyānumānācca
2.44
सम्भवेन्न स्वतः
sambhavenna svataḥ
2.45
आपेक्षिको गुणप्रधानभावः क्रियाविशेषात्
āpekṣiko guṇapradhānabhāvaḥ kriyāviśeṣāt
2.46
तत्कर्मार्जितत्वात् तदर्थमभिचेष्टा लोकवत्
tatkarmārjitatvāt tadarthamabhiceṣṭā lokavat
2.47
समानकर्मयोगे बुद्धेः प्राधान्यं लोकवल्लोकवत्
samānakarmayoge buddheḥ prādhānyaṃ lokavallokavat
Adhyāya 3
3.1
वैराग्याध्या अविशेषात् विशेषारम्भः
vairāgyādhyā aviśeṣāt viśeṣārambhaḥ
3.2
तस्माच्छरीरस्य
tasmāccharīrasya
3.3
तदीजात् संसृतिः
tadījāt saṃsṛtiḥ
3.4
आविवेकाच्च प्रवर्तनमविशेषाणां
āvivekācca pravartanamaviśeṣāṇāṃ
3.5
उपभोगादितरस्य
upabhogāditarasya
3.6
सम्प्रति परिमुक्तो द्वाभ्यां
samprati parimukto dvābhyāṃ
3.7
मातापितृजं स्थूलं प्रायशः इतरन्न तथा
mātāpitṛjaṃ sthūlaṃ prāyaśaḥ itaranna tathā
3.8
पूर्वोत्पत्तेस्तत्कार्यत्वं भोगादेकस्य नेतरस्य
pūrvotpattestatkāryatvaṃ bhogādekasya netarasya
3.9
सप्तदशैकं लिङ्गं
saptadaśaikaṃ liṅgaṃ
3.10
व्यक्तिभेदः कर्मविशेषात्
vyaktibhedaḥ karmaviśeṣāt
3.11
तदधिष्ठानाश्रये देहे तद्वादत्तद्वादः
tadadhiṣṭhānāśraye dehe tadvādattadvādaḥ
3.12
न स्वातन्त्र्यात्तदृते छायावच्चित्रवच्च
na svātantryāttadṛte chāyāvaccitravacca
3.13
मूर्तत्वे ऽपि न सङ्घातयोगात् तरणिवत्
mūrtatve 'pi na saṅghātayogāt taraṇivat
3.14
अणुपरिमाणं तत्कृतिश्रुतेः
aṇuparimāṇaṃ tatkṛtiśruteḥ
3.15
तदन्नमयत्वश्रुतेश्च
tadannamayatvaśruteśca
3.16
पुरुषार्थं संसृतिः लिङ्गानां सूपकारवद्राज्ञः
puruṣārthaṃ saṃsṛtiḥ liṅgānāṃ sūpakāravadrājñaḥ
3.17
पाञ्चभौतिको देहः
pāñcabhautiko dehaḥ
3.18
चातुर्भौतिकमित्येके
cāturbhautikamityeke
3.19
ऐकभौतिकमित्यपरे
aikabhautikamityapare
3.20
न सांसिद्धिकं चैतन्यं प्रत्येकादृष्टेः
na sāṃsiddhikaṃ caitanyaṃ pratyekādṛṣṭeḥ
3.21
प्रपञ्चमरणाद्यभावश्च
prapañcamaraṇādyabhāvaśca
3.22
मदशक्तिवच्चेत् प्रत्येकपरिदृष्टे सांहत्ये तदुद्भवः
madaśaktivaccet pratyekaparidṛṣṭe sāṃhatye tadudbhavaḥ
3.23
ज्ञानान्मुक्तिः
jñānānmuktiḥ
3.24
बन्धो विपर्ययात्
bandho viparyayāt
3.25
नियतकारणत्वान्न समुच्चयविकल्पौ
niyatakāraṇatvānna samuccayavikalpau
3.26
स्वप्नजागराभ्यामिव मायिकामायिकाभ्यां नोभयोर्मुक्तिः पुरुषस्य
svapnajāgarābhyāmiva māyikāmāyikābhyāṃ nobhayormuktiḥ puruṣasya
3.27
इतरस्यापि नात्यन्तिकं
itarasyāpi nātyantikaṃ
3.28
सङ्कल्पिते ऽप्येवं
saṅkalpite 'pyevaṃ
3.29
भावनोपचयात् शुद्धस्य सर्वं प्रकृतिवत्
bhāvanopacayāt śuddhasya sarvaṃ prakṛtivat
3.30
रागोपहतिः ध्यानं
rāgopahatiḥ dhyānaṃ
3.31
वृत्तिनिरोधात् तत्सिद्धिः
vṛttinirodhāt tatsiddhiḥ
3.32
धारणासनस्वकर्मणा तत्सिद्धिः
dhāraṇāsanasvakarmaṇā tatsiddhiḥ
3.33
निरोधः छर्दिविधारणाभ्यां
nirodhaḥ chardividhāraṇābhyāṃ
3.34
स्थिरसुखमासनं
sthirasukhamāsanaṃ
3.35
स्वकर्म स्वाश्रमविहितकर्मानुष्ठानं
svakarma svāśramavihitakarmānuṣṭhānaṃ
3.36
वैराग्यात् अभ्यासाच्च
vairāgyāt abhyāsācca
3.37
विपर्ययभेदाः पञ्च
viparyayabhedāḥ pañca
3.38
अशक्तिरष्टविशतिधा तु
aśaktiraṣṭaviśatidhā tu
3.39
तुष्टिर्नवधा
tuṣṭirnavadhā
3.40
सिद्धिरष्टधा
siddhiraṣṭadhā
3.41
अवान्तरभेदाः पूर्ववत्
avāntarabhedāḥ pūrvavat
3.42
एवमितरस्याः
evamitarasyāḥ
3.43
आध्यत्मिकादि भेदात् नवधा तुष्टिः
ādhyatmikādi bhedāt navadhā tuṣṭiḥ
3.44
ऊहादिभिः सिद्धिरष्टधा
ūhādibhiḥ siddhiraṣṭadhā
3.45
नेतरादितरहानेन विना
netarāditarahānena vinā
3.46
दैवादिप्रभेदा
daivādiprabhedā
3.47
आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं तत्कृते सृष्टिः आविवेकात्
ābrahmastambaparyantaṃ tatkṛte sṛṣṭiḥ āvivekāt
3.48
ऊर्ध्वं सत्वविशाला
ūrdhvaṃ satvaviśālā
3.49
तमोविशालामूलतः
tamoviśālāmūlataḥ
3.50
मध्ये रजोविशाला
madhye rajoviśālā
3.51
कर्मवैचित्र्यात् प्रधानचेष्टा गर्भदासवत्
karmavaicitryāt pradhānaceṣṭā garbhadāsavat
3.52
आवृत्तिस्त्तत्राप्युत्तरोत्तरयोगाद्धेयः
āvṛttisttatrāpyuttarottarayogāddheyaḥ
3.53
समानं जरामरणादिनं दुःखं
samānaṃ jarāmaraṇādinaṃ duḥkhaṃ
3.54
न कारणलयात् कृतकृत्यता मग्नवदुत्थानात्
na kāraṇalayāt kṛtakṛtyatā magnavadutthānāt
3.55
अकार्यत्वे ऽपि तद्योगः पारवश्यात्
akāryatve 'pi tadyogaḥ pāravaśyāt
3.56
स हि सर्ववित् सर्वकर्ता
sa hi sarvavit sarvakartā
3.57
ईदृशेश्वरसिद्धिः सिद्धा
īdṛśeśvarasiddhiḥ siddhā
3.58
प्रधानसृष्टिः परार्थं स्वतो ऽप्यभोक्तृत्वात्
pradhānasṛṣṭiḥ parārthaṃ svato 'pyabhoktṛtvāt
3.59
उष्ट्रकुङ्कुमवहनवत्
uṣṭrakuṅkumavahanavat
3.60
अचेतनत्वे ऽपि क्षीरवच्चेष्टितं प्रधानस्य
acetanatve 'pi kṣīravacceṣṭitaṃ pradhānasya
3.61
कर्मवत् दृष्टेर्वा कालादेः
karmavat dṛṣṭervā kālādeḥ
3.62
स्वभावाच्चेष्टितमनभिसन्धानात् भृत्यवत्
svabhāvācceṣṭitamanabhisandhānāt bhṛtyavat
3.63
कर्माकृष्टेर्वानादितः
karmākṛṣṭervānāditaḥ
3.64
विविक्तबोधात् सृष्टिनिवृत्तिः प्रधानस्य सूदवत् पाके
viviktabodhāt sṛṣṭinivṛttiḥ pradhānasya sūdavat pāke
3.65
इतरैतरवत्तद्दोषात्
itaraitaravattaddoṣāt
3.66
द्वयोरेकतस्य वौदासीन्यमपवर्गः
dvayorekatasya vaudāsīnyamapavargaḥ
3.67
अन्यसृष्ट्युपरागे ऽपि न विरज्य (म) ते प्रबुद्धरज्जुतत्वस्येवोरगः
anyasṛṣṭyuparāge 'pi na virajya (ma) te prabuddharajjutatvasyevoragaḥ
3.68
कर्मनिमित्तयोगाच्च
karmanimittayogācca
3.69
नैरपेक्ष्ये ऽपि प्रकृत्युपकारे ऽविवेको निमित्तं
nairapekṣye 'pi prakṛtyupakāre 'viveko nimittaṃ
3.70
नर्तकीवत् प्रवृत्तस्यापि निवृत्तिः चारितार्थ्यात्
nartakīvat pravṛttasyāpi nivṛttiḥ cāritārthyāt
3.71
दोषबोधे ऽपि नोपसर्पणं प्रधानस्य कुलवधूवत्
doṣabodhe 'pi nopasarpaṇaṃ pradhānasya kulavadhūvat
3.72
नैकान्ततो बन्धमोक्षौ पुरुषस्य अविवेकादृते
naikāntato bandhamokṣau puruṣasya avivekādṛte
3.73
प्रकृतेराञ्जस्यात् ससङ्गत्वात् पशुवत्
prakṛterāñjasyāt sasaṅgatvāt paśuvat
3.74
रूपैः सप्तभिः आत्मानं बध्नाति प्रधानं कोशकारवद्विमोचयेत्येकरूपेण
rūpaiḥ saptabhiḥ ātmānaṃ badhnāti pradhānaṃ kośakāravadvimocayetyekarūpeṇa
3.75
निमित्तत्वमविवेकस्य न दृष्टहानिः
nimittatvamavivekasya na dṛṣṭahāniḥ
3.76
तत्वाभ्यासान्नेति नेतीति त्यागात् विवेकसिद्धिः
tatvābhyāsānneti netīti tyāgāt vivekasiddhiḥ
3.77
अधिकारिप्रभेदान्न नियमः
adhikāriprabhedānna niyamaḥ
3.78
बाधितानुवृत्त्या मध्यविवेकतो ऽप्युपभोगः
bādhitānuvṛttyā madhyavivekato 'pyupabhogaḥ
3.79
जीवन्मुक्तश्च
jīvanmuktaśca
3.80
उपदेश्योपदेष्टृत्वात्तत्सिद्धिः
upadeśyopadeṣṭṛtvāttatsiddhiḥ
3.81
श्रुतिश्च
śrutiśca
3.82
इतरथा अन्धपरम्परा
itarathā andhaparamparā
3.83
चक्रभ्रमणवत् धृतशरीरः
cakrabhramaṇavat dhṛtaśarīraḥ
3.84
संस्कारलेशतः तत्सिद्धिः
saṃskāraleśataḥ tatsiddhiḥ
3.85
विवेकान्निः शेषदुःखनिवृत्तौ कृतकृत्यो नेतरान्नेतरात्
vivekānniḥ śeṣaduḥkhanivṛttau kṛtakṛtyo netarānnetarāt
Adhyāya 4
4.1
आख्यायिका राजपुत्रवत् तत्वोपदेशात्
ākhyāyikā rājaputravat tatvopadeśāt
4.2
पिशाचवदन्यार्थोपदेशे ऽपि
piśācavadanyārthopadeśe 'pi
4.3
आवृत्तिरसकृदुपदेशात्
āvṛttirasakṛdupadeśāt
4.4
पितापुत्रवदुभयोर्दृष्टत्वात्
pitāputravadubhayordṛṣṭatvāt
4.5
श्येनवत् सुखदुःखी त्याग वियोगाभ्यां
śyenavat sukhaduḥkhī tyāga viyogābhyāṃ
4.6
अहिनिर्ल्वयिनीवत्
ahinirlvayinīvat
4.7
छिन्नहस्तवद्वा
chinnahastavadvā
4.8
असाधनानुचिन्तनं बन्धाय भरतवत्
asādhanānucintanaṃ bandhāya bharatavat
4.9
बहुभिर्योगे विरोधः रागादिभिः कुमारी कङ्कण (शङ्ख) वत्
bahubhiryoge virodhaḥ rāgādibhiḥ kumārī kaṅkaṇa (śaṅkha) vat
4.10
द्वाभ्यामपि तथैव
dvābhyāmapi tathaiva
4.11
निराशः सुखी पिङ्गलावत्
nirāśaḥ sukhī piṅgalāvat
4.12
अनारम्भे ऽपि परगृहे सुखी सर्पवत्
anārambhe 'pi paragṛhe sukhī sarpavat
4.13
बहुशास्त्र गुरूपासने ऽपि सारादानं षट्पदवत्
bahuśāstra gurūpāsane 'pi sārādānaṃ ṣaṭpadavat
4.14
इषुकारवन्नैकचित्तस्य समाधिहानिः
iṣukāravannaikacittasya samādhihāniḥ
4.15
कृतनियमलङ्घनादानर्थक्यं लोकवत्
kṛtaniyamalaṅghanādānarthakyaṃ lokavat
4.16
तद्विस्मरणे ऽपि भेकीवत्
tadvismaraṇe 'pi bhekīvat
4.17
नोपदेशश्रवणे ऽपि कृतकृत्यता परामर्शादृते विरोचनवत्
nopadeśaśravaṇe 'pi kṛtakṛtyatā parāmarśādṛte virocanavat
4.18
दृष्टस्तयोरिन्द्रस्य
dṛṣṭastayorindrasya
4.19
प्रणतिब्रह्मचर्योपसर्पणानि कृत्वा सिद्धिः बहुकालात् तद्वत्
praṇatibrahmacaryopasarpaṇāni kṛtvā siddhiḥ bahukālāt tadvat
4.20
न कालनियमो वामदेववत्
na kālaniyamo vāmadevavat
4.21
अध्यस्तरूपोपासनात् पारम्पर्येण यज्ञोपासकानामिव
adhyastarūpopāsanāt pāramparyeṇa yajñopāsakānāmiva
4.22
इतरलाभे ऽप्यावृत्तिः पञ्चाग्नियोगतो जन्मश्रुतेः
itaralābhe 'pyāvṛttiḥ pañcāgniyogato janmaśruteḥ
4.23
विरक्तस्य हेयहानमुपादेयोपादानं हंसक्षीरवत्
viraktasya heyahānamupādeyopādānaṃ haṃsakṣīravat
4.24
लब्धातिशययोगाद्वा तद्वत्
labdhātiśayayogādvā tadvat
4.25
न कामचारित्वं रागोपहते शुकवत्
na kāmacāritvaṃ rāgopahate śukavat
4.26
गुणयोगात् बद्धः शुकवत्
guṇayogāt baddhaḥ śukavat
4.27
न भोगाद्रागशान्तिः मुनिवत्
na bhogādrāgaśāntiḥ munivat
4.28
दोषदर्शनादुभयोः
doṣadarśanādubhayoḥ
4.29
न मलिनचेतस्युपदेश बीजप्ररोहो ऽजवत्
na malinacetasyupadeśa bījapraroho 'javat
4.30
नाभासमात्रमपि मलिनदर्पणवत्
nābhāsamātramapi malinadarpaṇavat
4.31
न तज्जस्यापि तद्रपता पङ्कजवत्
na tajjasyāpi tadrapatā paṅkajavat
4.32
न भूतियोगे ऽपि कृतकृत्यता उपास्यसिद्धिवत् उपास्यसिद्धिवत्
na bhūtiyoge 'pi kṛtakṛtyatā upāsyasiddhivat upāsyasiddhivat
Adhyāya 5
5.1
परमतनिर्जयः मङ्गलाचरणं शिष्टाचारात् फलदर्शनात् श्रुतितश्चेति
paramatanirjayaḥ maṅgalācaraṇaṃ śiṣṭācārāt phaladarśanāt śrutitaśceti
5.2
नेश्वराधिष्ठिते फलनिष्पत्तिः कर्मणा तत्सिद्धेः
neśvarādhiṣṭhite phalaniṣpattiḥ karmaṇā tatsiddheḥ
5.3
स्वोपकारादधिष्ठानं लोकवत्
svopakārādadhiṣṭhānaṃ lokavat
5.4
लौकिकेश्वरवदितरथा
laukikeśvaravaditarathā
5.5
पारिभाषिको वा
pāribhāṣiko vā
5.6
न रागादृते तत्सिद्धिः प्रतिनियतकारणत्वात्
na rāgādṛte tatsiddhiḥ pratiniyatakāraṇatvāt
5.7
तद्योगे ऽपि न नित्यमुक्तः
tadyoge 'pi na nityamuktaḥ
5.8
प्रधानशक्तियोगाच्चेत् सङ्गापत्तिः
pradhānaśaktiyogāccet saṅgāpattiḥ
5.9
सत्तामात्राच्चेत्सर्वैश्वर्यं
sattāmātrāccetsarvaiśvaryaṃ
5.10
प्रमाणाभावान्न तत्सिद्धिः
pramāṇābhāvānna tatsiddhiḥ
5.11
सम्बन्धाभावान्नानुमानं
sambandhābhāvānnānumānaṃ
5.12
श्रुतिरपि प्रधानकार्यत्वस्य
śrutirapi pradhānakāryatvasya
5.13
नाविद्याशक्तियोगो निस्सङ्गस्य
nāvidyāśaktiyogo nissaṅgasya
5.14
तद्योगे तत्सिद्धावन्योन्याश्रयत्वं
tadyoge tatsiddhāvanyonyāśrayatvaṃ
5.15
न बीजाङ्कुरवत् सादिसंसारश्रुतेः
na bījāṅkuravat sādisaṃsāraśruteḥ
5.16
विद्यातो ऽन्यत्वे ब्रह्मबाधप्रसङ्गः
vidyāto 'nyatve brahmabādhaprasaṅgaḥ
5.17
अबाधे नैष्फल्यं
abādhe naiṣphalyaṃ
5.18
विद्याबाध्यत्वे जगतो ऽप्येवं
vidyābādhyatve jagato 'pyevaṃ
5.19
तद्रूपत्वे सादित्वं
tadrūpatve sāditvaṃ
5.20
न धर्मापलापः प्रकृतिकार्यवैचित्र्यात्
na dharmāpalāpaḥ prakṛtikāryavaicitryāt
5.21
श्रुतिलिङ्गादिभिः तत्सिद्धिः
śrutiliṅgādibhiḥ tatsiddhiḥ
5.22
न नियमः प्रमाणान्तरावकाशात्
na niyamaḥ pramāṇāntarāvakāśāt
5.23
उभयत्राप्येवं
ubhayatrāpyevaṃ
5.24
अर्थात् सिद्धिश्चेत्समानमुभयोः
arthāt siddhiścetsamānamubhayoḥ
5.25
अन्तः करणधर्मत्वं धर्मादीनां
antaḥ karaṇadharmatvaṃ dharmādīnāṃ
5.26
गुणादीनां च नात्यन्तबाधः
guṇādīnāṃ ca nātyantabādhaḥ
5.27
पञ्चावयवयोगात् सुखसंवित्तिः
pañcāvayavayogāt sukhasaṃvittiḥ
5.28
न सकृद्ग्रहणात्सम्बन्ध सिद्धिः
na sakṛdgrahaṇātsambandha siddhiḥ
5.29
, पू नियतधर्मसाहित्यमुभयोरेकतरस्य वा व्याप्तिः
, pū niyatadharmasāhityamubhayorekatarasya vā vyāptiḥ
5.30
, सि न तत्वान्तरं वस्तुकल्पनाप्रसक्तेः
, si na tatvāntaraṃ vastukalpanāprasakteḥ
5.31
निजशक्त्युद्भवमित्याचार्याः
nijaśaktyudbhavamityācāryāḥ
5.32
आधेयशक्तियोग इति पञ्चशिखः
ādheyaśaktiyoga iti pañcaśikhaḥ
5.33
न स्वरूपशक्तिर्नियमः पुनर्वादप्रसक्तेः
na svarūpaśaktirniyamaḥ punarvādaprasakteḥ
5.34
विशेषेणानर्थक्य प्रसक्तेः
viśeṣeṇānarthakya prasakteḥ
5.35
पल्लवादिष्वनुपपत्तेश्च
pallavādiṣvanupapatteśca
5.36
आधेयशक्तिसिद्धौ निजशक्तियोगः समानन्यायात्
ādheyaśaktisiddhau nijaśaktiyogaḥ samānanyāyāt
5.37
वाच्यवाचक भावः सम्बन्धः शब्दार्थयोः
vācyavācaka bhāvaḥ sambandhaḥ śabdārthayoḥ
5.38
त्रिभिस्साम्बन्धसिद्धिः
tribhissāmbandhasiddhiḥ
5.39
न कार्ये नियमः उभयथा दर्शनात्
na kārye niyamaḥ ubhayathā darśanāt
5.40
लोके व्युत्पन्नस्य वेदार्थप्रतीतिः
loke vyutpannasya vedārthapratītiḥ
5.41
न त्रिभिरपौरुषेयत्वाद्वेदस्य तदर्थस्याप्यतीन्द्रियत्वात्
na tribhirapauruṣeyatvādvedasya tadarthasyāpyatīndriyatvāt
5.42
, पू न यज्ञादेः स्वरूपतो धर्मत्वं वैशिष्ट्यात्
, pū na yajñādeḥ svarūpato dharmatvaṃ vaiśiṣṭyāt
5.43
, सि निजशक्तिः व्युत्पत्त्या व्यवच्छिद्यते
, si nijaśaktiḥ vyutpattyā vyavacchidyate
5.44
योग्यायोग्येषु प्रतीतिजनकत्वात्तत्सिद्धिः
yogyāyogyeṣu pratītijanakatvāttatsiddhiḥ
5.45
न नित्यत्वं वेदानां कार्यत्वश्रुतेः
na nityatvaṃ vedānāṃ kāryatvaśruteḥ
5.46
न पौरुषेयत्वं तत्कर्तुः पुरुषस्याभावात्
na pauruṣeyatvaṃ tatkartuḥ puruṣasyābhāvāt
5.47
मुक्तामुक्तयोरयोग्यत्वात्
muktāmuktayorayogyatvāt
5.48
नापौरुषेयत्वान्नित्यत्वमङ्कुरादिवत्
nāpauruṣeyatvānnityatvamaṅkurādivat
5.49
तेषामपि तद्योगे दृष्टबाधादिप्रसक्तिः
teṣāmapi tadyoge dṛṣṭabādhādiprasaktiḥ
5.50
यस्मिन् अदृष्टे ऽपि कृतबुद्धिरुपजायते तत्पौरुषेयं
yasmin adṛṣṭe 'pi kṛtabuddhirupajāyate tatpauruṣeyaṃ
5.51
निजशक्त्यभिव्यक्तेः स्वतः प्रामाण्यं
nijaśaktyabhivyakteḥ svataḥ prāmāṇyaṃ
5.52
नासतः ख्यानं नृशृङ्गवत्
nāsataḥ khyānaṃ nṛśṛṅgavat
5.53
न सतो बाधदर्नात्
na sato bādhadarnāt
5.54
नानिर्वचनीयस्य तदभावात्
nānirvacanīyasya tadabhāvāt
5.55
नान्यथाख्यातिः स्ववचोव्याघातात्
nānyathākhyātiḥ svavacovyāghātāt
5.56
सदसत्ख्यातिः बाधाबाधात्
sadasatkhyātiḥ bādhābādhāt
5.57
प्रतीत्यप्रतीतिभ्यां न स्फोटात्मकः शब्दः
pratītyapratītibhyāṃ na sphoṭātmakaḥ śabdaḥ
5.58
न शब्दनित्यत्वं कार्यताप्रतीतेः
na śabdanityatvaṃ kāryatāpratīteḥ
5.59
पूर्वसिद्ध सत्त्वस्याभिव्यक्तिः दीपेनेव घटस्य
pūrvasiddha sattvasyābhivyaktiḥ dīpeneva ghaṭasya
5.60
, पू सत्कार्यसिद्धान्तश्चेत् सिद्धसाधनं
, pū satkāryasiddhāntaścet siddhasādhanaṃ
5.61
, सि नाद्वैतमात्मनो लिङ्गात् तद्भेदप्रतीतेः
, si nādvaitamātmano liṅgāt tadbhedapratīteḥ
5.62
नानात्मापि प्रत्यक्षबाधात्
nānātmāpi pratyakṣabādhāt
5.63
नोभाभ्यां तेनैव
nobhābhyāṃ tenaiva
5.64
अन्यपरत्वमविवेकानां तत्र
anyaparatvamavivekānāṃ tatra
5.65
नात्माविद्या नोभयं जगदुपादानकारणं निस्सङ्गत्वात्
nātmāvidyā nobhayaṃ jagadupādānakāraṇaṃ nissaṅgatvāt
5.66
नैकस्यानन्दचिद्रूपत्वे द्वयोर्भेदात्
naikasyānandacidrūpatve dvayorbhedāt
5.67
दुःखनिवृत्तेर्गौणः
duḥkhanivṛttergauṇaḥ
5.68
विमुक्तिप्रशंसा मन्दानां
vimuktipraśaṃsā mandānāṃ
5.69
न व्यापकत्वं मनसः करणत्वादिन्द्रियत्वाद्वा वास्यादिवच्चक्षुरादिवच्च
na vyāpakatvaṃ manasaḥ karaṇatvādindriyatvādvā vāsyādivaccakṣurādivacca
5.70
सक्रियत्वात् गतिश्रुतेः
sakriyatvāt gatiśruteḥ
5.71
न निर्भागत्वं तद्योगात् घटवत्
na nirbhāgatvaṃ tadyogāt ghaṭavat
5.72
प्रकृतिपुरुषयोरन्यत्सर्वमनित्यं
prakṛtipuruṣayoranyatsarvamanityaṃ
5.73
न भागलाभो भागिनो निर्भागत्वश्रुतेः
na bhāgalābho bhāgino nirbhāgatvaśruteḥ
5.74
नानन्दाभिव्यक्तिर्मुक्तिः निर्धर्मत्वात्
nānandābhivyaktirmuktiḥ nirdharmatvāt
5.75
न विशेषगुणोच्छित्तिस्तद्वत्
na viśeṣaguṇocchittistadvat
5.76
न विशेषगतिः निष्क्रियस्य
na viśeṣagatiḥ niṣkriyasya
5.77
नाकारोपरागोच्छित्तिः क्षणिकत्वादिदोषात्
nākāroparāgocchittiḥ kṣaṇikatvādidoṣāt
5.78
न सर्वोच्छित्तिरपुरुषार्थत्वादिदेषात्
na sarvocchittirapuruṣārthatvādideṣāt
5.79
एवं शून्यमपि
evaṃ śūnyamapi
5.80
संयोगाश्च विभागान्ता इति न देशादिलाभो ऽपि
saṃyogāśca vibhāgāntā iti na deśādilābho 'pi
5.81
न भागियोगो भागस्य
na bhāgiyogo bhāgasya
5.82
नाणिमादियोगो ऽप्यवश्यंभावित्वात् तदुच्छित्तेरितरयोगवत्
nāṇimādiyogo 'pyavaśyaṃbhāvitvāt taducchitteritarayogavat
5.83
नेन्द्रादिपदयोगो ऽपि तद्वत्
nendrādipadayogo 'pi tadvat
5.84
न भूतप्रकृतिकत्वमिन्द्रियाणामाहङ्कारिकत्वश्रुतेः
na bhūtaprakṛtikatvamindriyāṇāmāhaṅkārikatvaśruteḥ
5.85
न षट् पदार्थनियमस्तद्बोधान्मुक्तिः
na ṣaṭ padārthaniyamastadbodhānmuktiḥ
5.86
षोडशादिष्वप्येवं
ṣoḍaśādiṣvapyevaṃ
5.87
नाणुनित्यता तत्कार्यत्वश्रुतेः
nāṇunityatā tatkāryatvaśruteḥ
5.88
न निर्भागत्वं कार्यत्वात्
na nirbhāgatvaṃ kāryatvāt
5.89
न रूपनिबन्धनात् प्रत्यक्षनियमः
na rūpanibandhanāt pratyakṣaniyamaḥ
5.90
न परिमाणचातुर्विध्यं द्वाभ्यां तद्योगात्
na parimāṇacāturvidhyaṃ dvābhyāṃ tadyogāt
5.91
अनित्यत्वे ऽपि स्थिरतायोगात् प्रत्यभिज्ञानं सामान्यस्य
anityatve 'pi sthiratāyogāt pratyabhijñānaṃ sāmānyasya
5.92
न तदपलापस्तस्मात्
na tadapalāpastasmāt
5.93
नान्यनिवृत्तिरूपत्वं भावप्रतीतेः
nānyanivṛttirūpatvaṃ bhāvapratīteḥ
5.94
न तत्त्वान्तरं सादृश्य प्रत्यक्षोपलब्धेः
na tattvāntaraṃ sādṛśya pratyakṣopalabdheḥ
5.95
निजशक्त्यभिव्यक्तिर्वा वैशिष्ट्यात्तदुपलब्धेः
nijaśaktyabhivyaktirvā vaiśiṣṭyāttadupalabdheḥ
5.96
न संज्ञासंज्ञि सम्बन्धो ऽपि
na saṃjñāsaṃjñi sambandho 'pi
5.97
न सम्बन्धनित्यतोभयानित्यत्वात्
na sambandhanityatobhayānityatvāt
5.98
नाजः सम्बन्धः धर्मिग्राहकप्रमाणबाधात्
nājaḥ sambandhaḥ dharmigrāhakapramāṇabādhāt
5.99
न समवायो ऽस्ति प्रमाणाभावात्
na samavāyo 'sti pramāṇābhāvāt
5.100
उभयत्राप्यन्यथासिद्धेर्न प्रत्यक्षमनुमानं वा
ubhayatrāpyanyathāsiddherna pratyakṣamanumānaṃ vā
5.101
नानुमेयत्वमेव क्रियायाः नेदिष्ठस्य तत्तद्वतोरेवापरोक्षप्रतीतेः
nānumeyatvameva kriyāyāḥ nediṣṭhasya tattadvatorevāparokṣapratīteḥ
5.102
न पाञ्चभौतिकं शरीरं बहूनामुपादानायोगात्
na pāñcabhautikaṃ śarīraṃ bahūnāmupādānāyogāt
5.103
न स्थूलमिति नियमः आतिवाहिकस्यापि विद्यामानत्वात्
na sthūlamiti niyamaḥ ātivāhikasyāpi vidyāmānatvāt
5.104
नाप्राप्तप्रकाशकत्वमिन्द्रियाणां अप्राप्तेः सर्वप्राप्तेर्वा
nāprāptaprakāśakatvamindriyāṇāṃ aprāpteḥ sarvaprāptervā
5.105
न तेजो ऽपसर्पणात् तैजस चक्षुः वृत्तितस्तत्सिद्धेः
na tejo 'pasarpaṇāt taijasa cakṣuḥ vṛttitastatsiddheḥ
5.106
प्राप्तर्थप्रकाशलिङ्गात् वृत्तिसिद्धिः
prāptarthaprakāśaliṅgāt vṛttisiddhiḥ
5.107
भागगुणाभ्यां तत्वान्तरं वृत्तिः सम्बन्धार्थं सर्पतीति
bhāgaguṇābhyāṃ tatvāntaraṃ vṛttiḥ sambandhārthaṃ sarpatīti
5.108
न द्रव्यनियमस्तद्योगात्
na dravyaniyamastadyogāt
5.109
न देशभेदे ऽप्यन्योपादानतास्मदादिवन्नियमः
na deśabhede 'pyanyopādānatāsmadādivanniyamaḥ
5.110
निमित्तव्यपदेशात् तदव्यपदेशः
nimittavyapadeśāt tadavyapadeśaḥ
5.111
ऊष्मजाण्डजजरायुजोद्भिज्जसाङ्काल्पिक सांसिद्धिकं चेति न नियमः
ūṣmajāṇḍajajarāyujodbhijjasāṅkālpika sāṃsiddhikaṃ ceti na niyamaḥ
5.112
सर्वेषु पृथिव्युपादानं असाधारण्यात् तद्व्यपदेशः पूर्ववत्
sarveṣu pṛthivyupādānaṃ asādhāraṇyāt tadvyapadeśaḥ pūrvavat
5.113
न देहारम्भकस्य प्राणत्वमिन्द्रियशक्तितस्तत्सिद्धेः
na dehārambhakasya prāṇatvamindriyaśaktitastatsiddheḥ
5.114
भोक्तुराधिष्ठानात् भोगायतननिर्माणं अन्यथा पूतिभावप्रसङ्गात्
bhokturādhiṣṭhānāt bhogāyatananirmāṇaṃ anyathā pūtibhāvaprasaṅgāt
5.115
भृत्यद्वारा स्वाम्यधिष्ठितिर्नैकान्त्यात्
bhṛtyadvārā svāmyadhiṣṭhitirnaikāntyāt
5.116
समाधिसुषुप्तिमोक्षेषु ब्रह्मरूपता
samādhisuṣuptimokṣeṣu brahmarūpatā
5.117
द्वयोः सबीजमन्यत्र तद्धतिः
dvayoḥ sabījamanyatra taddhatiḥ
5.118
द्वयोरिव त्रयस्यापि दृष्टत्वात् न तु द्वौ
dvayoriva trayasyāpi dṛṣṭatvāt na tu dvau
5.119
वासनया न स्वार्थख्यापनं दोषयोगे ऽपि न निमित्तस्य प्रधानबाधकत्वं
vāsanayā na svārthakhyāpanaṃ doṣayoge 'pi na nimittasya pradhānabādhakatvaṃ
5.120
एकः संस्कारः क्रियानिर्वर्तकः न तु प्रतिक्रियं संस्कारभेदा बहुकल्पनाप्रसक्तेः
ekaḥ saṃskāraḥ kriyānirvartakaḥ na tu pratikriyaṃ saṃskārabhedā bahukalpanāprasakteḥ
5.121
न बाह्यबुद्धिनियमः वृक्षगुल्मलतौषधिवनस्पतितृणवीरूधादीनामपि भोक्तृभोगायतनत्वं पूर्ववत्
na bāhyabuddhiniyamaḥ vṛkṣagulmalatauṣadhivanaspatitṛṇavīrūdhādīnāmapi bhoktṛbhogāyatanatvaṃ pūrvavat
5.122
स्मृतेश्च
smṛteśca
5.123
न देहमात्रतः कर्माधिकारित्वं वैशिष्टयश्रुतेः
na dehamātrataḥ karmādhikāritvaṃ vaiśiṣṭayaśruteḥ
5.124
त्रिधात्रयाणां व्यवस्था कर्मदेहोपभोगदेहोभयदेहाः
tridhātrayāṇāṃ vyavasthā karmadehopabhogadehobhayadehāḥ
5.125
न किञ्चिदप्यनुशयिनः
na kiñcidapyanuśayinaḥ
5.126
न बुद्ध्यादिनित्यत्वं आश्रयाविशेषे ऽपि वह्निवत्
na buddhyādinityatvaṃ āśrayāviśeṣe 'pi vahnivat
5.127
आश्रयासिद्धेश्च
āśrayāsiddheśca
5.128
योगसिद्धयो ऽप्यौषधादिसिद्विवन्नापलापनीयाः
yogasiddhayo 'pyauṣadhādisidvivannāpalāpanīyāḥ
5.129
न भूतचैतन्यं प्रत्येकादृष्टेः सांहत्ये ऽपि च सांहत्ये ऽपि च
na bhūtacaitanyaṃ pratyekādṛṣṭeḥ sāṃhatye 'pi ca sāṃhatye 'pi ca
Adhyāya 6
6.1
तन्त्राध्यायः अस्त्यात्मा नास्तित्वसाधनाभावात्
tantrādhyāyaḥ astyātmā nāstitvasādhanābhāvāt
6.2
देहादिव्यतिरिक्तो ऽसौ वैचित्र्यात्
dehādivyatirikto 'sau vaicitryāt
6.3
षष्ठीव्यपदेशादपि
ṣaṣṭhīvyapadeśādapi
6.4
न शिलापुत्रवत्, धर्मिग्राहकमानबाधात्
na śilāputravat, dharmigrāhakamānabādhāt
6.5
अत्यन्तदुःखनिवृत्त्या कृतकृत्यता
atyantaduḥkhanivṛttyā kṛtakṛtyatā
6.6
यथा दुःखात् क्लेशः पुरुषस्य, न तथा सुखाभिलाषः
yathā duḥkhāt kleśaḥ puruṣasya, na tathā sukhābhilāṣaḥ
6.7
कुत्रापि को ऽपि सुखीति
kutrāpi ko 'pi sukhīti
6.8
तदपि दुःखशबलितमिति दुःखपक्षे निक्षिपन्ते विवेचकाः
tadapi duḥkhaśabalitamiti duḥkhapakṣe nikṣipante vivecakāḥ
6.9
सुखलाभाभावादपुरुषार्थत्वामिति चेन्न द्वैविध्यात्
sukhalābhābhāvādapuruṣārthatvāmiti cenna dvaividhyāt
6.10
निर्गुणत्वमात्मनो ऽसङ्गत्वादिश्रुतेः
nirguṇatvamātmano 'saṅgatvādiśruteḥ
6.11
, पू परमधर्मत्वे ऽपि तत्सिद्धिरविवेकात्
, pū paramadharmatve 'pi tatsiddhiravivekāt
6.12
, सि अनादिरविवेकः अन्यथा दोषद्वयप्रसक्तेः
, si anādiravivekaḥ anyathā doṣadvayaprasakteḥ
6.13
न नित्यः स्यादात्मवदन्यथानुच्छित्तिः
na nityaḥ syādātmavadanyathānucchittiḥ
6.14
प्रतिनियतकारण नाश्यत्वमस्य ध्वान्तवत्
pratiniyatakāraṇa nāśyatvamasya dhvāntavat
6.15
अत्रापि प्रतिनियमो ऽन्वयव्यतिरेकात्
atrāpi pratiniyamo 'nvayavyatirekāt
6.16
प्रकारान्तरासम्भवादविवेक एव बन्धः
prakārāntarāsambhavādaviveka eva bandhaḥ
6.17
न मुक्तस्य पुनर्बन्धयोगो ऽप्यनावृत्ति श्रुतेः
na muktasya punarbandhayogo 'pyanāvṛtti śruteḥ
6.18
अपुरुषार्थत्वमन्यथा
apuruṣārthatvamanyathā
6.19
अविशेषापत्तिरुभयोः
aviśeṣāpattirubhayoḥ
6.20
मुक्तिरन्तराय ध्वस्तेर्न परः
muktirantarāya dhvasterna paraḥ
6.21
तत्राप्यविरोधः
tatrāpyavirodhaḥ
6.22
अधिकारित्रैविध्यान्न नियमः
adhikāritraividhyānna niyamaḥ
6.23
दार्ढ्यार्थमुत्तरेषां
dārḍhyārthamuttareṣāṃ
6.24
स्थिरसुखमासनमिति न नियमः
sthirasukhamāsanamiti na niyamaḥ
6.25
ध्यानं निर्विषयं मनः
dhyānaṃ nirviṣayaṃ manaḥ
6.26
उभयथाप्यविशेषश्चेन्नैवमुपरागनिरोधाद्विशेषः
ubhayathāpyaviśeṣaścennaivamuparāganirodhādviśeṣaḥ
6.27
निस्सङ्गे ऽप्युपरागो ऽविवेकात्
nissaṅge 'pyuparāgo 'vivekāt
6.28
जपास्फटिकयोरिव नोपरागः किन्त्वभिमानः
japāsphaṭikayoriva noparāgaḥ kintvabhimānaḥ
6.29
ध्यानधारणाभ्यास वैराग्यादिभिः तन्निरोधः
dhyānadhāraṇābhyāsa vairāgyādibhiḥ tannirodhaḥ
6.30
लयविक्षेपयोर्व्यावृत्त्येत्याचार्याः
layavikṣepayorvyāvṛttyetyācāryāḥ
6.31
न स्थाननियमः चित्तप्रसादात्
na sthānaniyamaḥ cittaprasādāt
6.32
प्रतेराद्योपादानतान्येषां कार्यत्वश्रुतेः
praterādyopādānatānyeṣāṃ kāryatvaśruteḥ
6.33
नित्यत्वे ऽपि नात्मनो योग्यत्वाभावात्
nityatve 'pi nātmano yogyatvābhāvāt
6.34
श्रुतिविरोधान्न कुतर्कापसदस्यात्मलाभः
śrutivirodhānna kutarkāpasadasyātmalābhaḥ
6.35
पारम्पर्ये ऽपि प्रधानानुवृत्तिरणुवत्
pāramparye 'pi pradhānānuvṛttiraṇuvat
6.36
सर्वत्र कार्यदर्शनात् विभुत्वं
sarvatra kāryadarśanāt vibhutvaṃ
6.37
गतियोगे ऽप्याद्यकारणताहानिरणुवत्
gatiyoge 'pyādyakāraṇatāhāniraṇuvat
6.38
प्रसिद्धाधिक्यं प्रधानस्य न नियमः
prasiddhādhikyaṃ pradhānasya na niyamaḥ
6.39
सत्त्वादीनामतद्धर्मत्वं तद्रूपत्वात्
sattvādīnāmataddharmatvaṃ tadrūpatvāt
6.40
अनुपभोगे ऽपि पुमर्थं सृष्टिः प्रधानस्योष्ट्रकुङ्कुमवहनवत्
anupabhoge 'pi pumarthaṃ sṛṣṭiḥ pradhānasyoṣṭrakuṅkumavahanavat
6.41
कर्मवैचित्र्यात्सृष्टिवैचित्र्यं
karmavaicitryātsṛṣṭivaicitryaṃ
6.42
साम्यवैषम्याभ्यां कार्यद्वयं
sāmyavaiṣamyābhyāṃ kāryadvayaṃ
6.43
विमुक्तबोधान्न सृष्टिः प्रधानस्य लोकवत्
vimuktabodhānna sṛṣṭiḥ pradhānasya lokavat
6.44
नान्योपसर्पणे ऽपि मुक्तोपभोगः निमित्ताभावात्
nānyopasarpaṇe 'pi muktopabhogaḥ nimittābhāvāt
6.45
पुरुषबहुत्वं व्यवस्थातः
puruṣabahutvaṃ vyavasthātaḥ
6.46
उपाधिश्चेत् तत्सिद्धौ पुनर्द्वैतं
upādhiścet tatsiddhau punardvaitaṃ
6.47
द्वाभ्यामपि प्रमाणविरोधः
dvābhyāmapi pramāṇavirodhaḥ
6.48
द्वाभ्यामप्यविरोधान्नपूर्वमुत्तरं च साधाकाभावात्
dvābhyāmapyavirodhānnapūrvamuttaraṃ ca sādhākābhāvāt
6.49
प्रकाशतस्तत्सिद्धौ कर्मकर्तृविरोधः
prakāśatastatsiddhau karmakartṛvirodhaḥ
6.50
जडव्यावृत्तो जडं प्रकाशयति चिद्रूपः
jaḍavyāvṛtto jaḍaṃ prakāśayati cidrūpaḥ
6.51
न श्रुतिविरोधो रागिणां वेराग्याय तत्सिद्धेः
na śrutivirodho rāgiṇāṃ verāgyāya tatsiddheḥ
6.52
जगत्सत्यत्वमदुष्टकरणजन्यत्वम् बाधकाभावात्
jagatsatyatvamaduṣṭakaraṇajanyatvam bādhakābhāvāt
6.53
प्रकारान्तरासंभवात्सदुत्पत्तिः
prakārāntarāsaṃbhavātsadutpattiḥ
6.54
अहङ्कारः कर्ता न पुरुषः
ahaṅkāraḥ kartā na puruṣaḥ
6.55
चिदवसाना भुक्तिः तत्कर्मार्जितत्वात्
cidavasānā bhuktiḥ tatkarmārjitatvāt
6.56
चन्द्रादिलोकेप्यावृत्तिः निमित्तसद्भावात्
candrādilokepyāvṛttiḥ nimittasadbhāvāt
6.57
लोकस्य नोपदेशात् सिद्धिः पूर्ववत्
lokasya nopadeśāt siddhiḥ pūrvavat
6.58
पाराम्पर्येण तत्सिद्धौ विमुक्तिश्रुतिः
pārāmparyeṇa tatsiddhau vimuktiśrutiḥ
6.59
गतिश्रुतेश्च व्यापकत्वे ऽपि उपाधियोगात् भोगदेशकाललाभः व्योमवत्
gatiśruteśca vyāpakatve 'pi upādhiyogāt bhogadeśakālalābhaḥ vyomavat
6.60
अनधिष्ठितस्य पूतिभावप्रसङ्गान्न तत्सिद्धिः
anadhiṣṭhitasya pūtibhāvaprasaṅgānna tatsiddhiḥ
6.61
अदृष्टद्वाराचेदसम्बद्धस्य तदसम्भवाज्जलादिवदङ्कुरे
adṛṣṭadvārācedasambaddhasya tadasambhavājjalādivadaṅkure
6.62
निर्गुणत्वात्तदसम्भवादहङ्कार धर्माते
nirguṇatvāttadasambhavādahaṅkāra dharmāte
6.63
विशिष्टस्य जीवत्वमन्वयव्यतिरेकात्
viśiṣṭasya jīvatvamanvayavyatirekāt
6.64
अहङ्कारकर्त्रधीना कार्यसिद्धिर्नेश्वराधीना प्रमाणाभावात्
ahaṅkārakartradhīnā kāryasiddhirneśvarādhīnā pramāṇābhāvāt
6.65
अदृष्टोद्भूतिवत्समानत्वं
adṛṣṭodbhūtivatsamānatvaṃ
6.66
महतो ऽन्यत्
mahato 'nyat
6.67
कर्मनिमित्तः प्रकृतेः स्वस्वामिभावो ऽप्यनादिः बीजाङ्कुरवत्
karmanimittaḥ prakṛteḥ svasvāmibhāvo 'pyanādiḥ bījāṅkuravat
6.68
अविवेकनिमित्तो वा पञ्चशिखः
avivekanimitto vā pañcaśikhaḥ
6.69
लिङ्गशरीरनिमित्तक इति सनन्दनाचार्यः
liṅgaśarīranimittaka iti sanandanācāryaḥ