1. Sankhya Tattva Samasa Sutras With Sarvopakarini Vrtti (Book Extract)

सांख्यदर्शनम्

मारुतस्य योनि धीरा: परितः पश्यनन्ति। मातृबुद्धिप्रेरकमेव कारणं पश्यन्ति, तस्मिन् विश्वानि भुवनानि तस्थुः। कस्मादिदं ज्ञायते ? चतुर्दशभुवनमण्डितो जायमानोऽ्यं देह एवात्र प्रमाणम्। स्वोपकारात् यद्यधिष्ठाता न स्यात् तहि फलयोगाभावेन कोऽपि तत्त्वसमास: कर्मणि न प्रवर्त्तेत, क्रीडवोच्छिद्येत। न रागादते तत्सिद्धिः। स्वस्वरूपमाहात्म्य दर्श- नेच्छा तु न दोषाय, प्रतीत्यप्रतीतिभ्यां न स्फोटात्मक: शब्दः । अर्थानुकृतयः शब्दाः सादृश्याद्द्रवन्ति। अनुकरणेनानुकारयं स्फुटति नानुपूर्वीमात्रेणेति स्फोटोऽङ्गीकृतः । सर्वोपकारिणीवृत्तिसहितः न भूतचंतन्यं प्रत्येकादृष्टः। सांहत्येऽपि च ताम्बूलवच्चेत्,यथा खपुरं नागवल्लीदलानि यद्वाग्विभूतिरमलाखिलतत्त्वजाता- सुधा कदर एला.चतेषां सङ्काते जातेऽद्भुतः शोणिमोत्पद्यते तथा भूतसङ्काते चंतन्य- न्नानाद्यतत्त्वममलं परिबोधयन्ति। मिति चेतु, न; तत्र तेजसः प्राबल्यात्। तत्रापि खपुरादयः क्रमेणाकाशादनि भूतानि सुधा तेजसेतरेभ्यो बलवत्यस्तीति कृत्वा तस्या रङ्ग इतररङ्गोपमर्दनो रोचते न. श्रेयः करोति जगतां भगवन्तमाद्यं त्वतिरिक्तस्तदभावे तदभावात्। तं श्रीमहर्षिकपिलं प्रभुमानतोऽस्मि ॥ १॥ इति सांख्यप्रवचनपरिशिष्टे पञ्चमोऽध्यायः॥५॥ उद्दिधीषुस्तदुन्नीतसूत्रतत्त्वार्थबुद्धये। अथ षष्ठो ज्ञानाध्यायः । अस्त्यात्मा नास्तित्वसाधनाभावात्। नास्तित्वस्यापि सर्वोपकारिणीं कुवे टीकां गुणवशंवदः॥२॥ ज्ञातास्त्येव। यदा तट्वा तदुच्छित्ति: पुरुषार्थस्तदुच्छित्तिः पुरुषार्थः। सच्चिदानन्दमित्या- त्मनो रूपं तत्रास्त्यात्मेति सर्वे जानन्ति न कस्याप्यत्र संशयः। एवं चिदंशेऽपि, स्वतःसिद्धतत्वज्ञानो महर्षिर्भगवान् कपिलो द्वाविशतिसूत्राण्युपादिक्षत्। 'सूचनात् परमकृपालु: आनन्दांशे तु सर्वेषां संशयः विस्मृतानन्दा जडेन योगात्। अत एव ब्राह्मणं कुशलं सूत्रम्' इति हि व्युत्पत्तिः। तत एतस्समस्ततत्त्वानां सकलषष्टितन्त्रार्थानां च सूचनं पृच्छेदिति स्मार्तधर्मे न सच्चितोः पृच्छास्ति। अतः परानन्दलब्धये इदं शास्त्रं प्रवृत्तं भवति। इतश्चेदं सकलसांख्यतीर्थमूलभूतं तीर्थान्तराणि चतत्प्रपञ्चभूतान्येव।? सव दुःखात्यन्तनिवृत्तिरित्यनेनाभिहिता भवतीति। योऽथशब्दमादो प्रयुङक्ते तत्येश्वरो सूत्रषडध्यायी तु वैश्वानरावतारमहर्षिभगवत्कपिलप्रणीता, इयं तु द्वाविशतिसूत्री तस्या नित्यसिद्धः। अपि बीजभूता नारायणावतारमहर्षिभगवत्कपिलप्रणीतेति वृद्धाः । इति सांख्यप्रवचनपरिशिष्टे षष्ठोध्यायः ॥६॥ ॥ समाप्त: सांख्यतरङ्ग: ॥ तत्रादौ प्रथमसूत्रत्रयेण सकलप्रपश्चमूलभूतानि पञ्चविंशतितत्त्वानीति सूचयति- अष्टौ प्रकृतयः ॥ १॥ अयमर्थः- सांख्यराद्धान्ते पञ्वविशतिस्तत्त्वानि। तत्र १. मूलप्रकृतिः, २. महत्तत्वम्, ३. अहङ्कारः, ४. शब्दतन्मात्रा, ५. स्पर्शतन्मात्रा, ६. रूपंतन्मात्रा, ७. रसतन्मात्रा, ८. गन्धतन्मात्रा चेत्यष्टो प्रकृतयः सन्ति। अत्र तत्त्वान्तरारम्भकत्वं प्रकृतित्वम्। अतश्च महदादीनां सप्तानां पूर्वपूर्वविकृतित्वेऽपि न क्षतिः, लक्षण- समन्वयात् ॥ १ ॥ षोडश विकारा: ॥। २।। पश्म-बुद्धीन्द्रियाणि, पक्च. कर्मेन्द्रियाणि, मनः, गगनपवनज्वलनसलिलधारणा- ख्यानि पञ्चभूतानि चंतानि घोडश विकारा:। विकृतय एव न तत्त्वान्तरारम्भकाणि। सवं वाक्यं सावधारणमिति न्यायात् ॥ २॥

,३५६ सांव्यदर्शनम् सांज्यतरङ्ग: तदर्धोदितसूर्यमण्डलसमा प्रकृतिः, ततः पूर्ण रविमण्डलं यत्स्फुरज्ज्योति- स्तन्महतत्वं प्रकृते: कार्य विवृद्धसत्त्यम्। श्रूयत च- मात्रा स्वस्ा दुहित्रा ना न विविसक्तासनो भवेत्। बलवानिन्द्रियग्रामो विद्वांसमपि इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः । कर्षति ।

मनसस्तु परा बुद्धिबुद्धरात्मा महान् परः ॥ (भाग० १।१९।१७ ) व्यासवाक्यं च- महतः परमव्यक्तमव्यक्तात पुरुषः परः। ज्ञानिनामपि चेतांसि देवी भगववी हि सा। पुरुषान्न परं किश्चित् सा काष्ठा सा परा गतिः ॥। इति। (क० उ० १।३।९-१० ) बलादाकृष्य मोहाय महामाया प्रयच्छति॥ इति ।

तन्मात्राणि। अवधारणे मात्रशब्दः । भूतान्तरासंपृक्तानि शुद्धानि भूतानि अन्तें (भा० पु० दे० मा० १।४० )

च पुरुष इति वदता "पुरुषान्न परं किश्चित्" इति श्रुत्यर्थो दर्शितोऽस्ति। महादाख्यमाद्यं ज्ञानिनामणुरप्यपराधो नित्यकर्मत्यागजनितः सदय एव परिपच्येत, तवोऽनिष्ट- कार्य तन्मनः, चरमोऽहद्कारः। मध्यमं बुद्धिरित्यर्थंतः सिद्धम् । "ईश्वरासिद्धेः" (सां० सू० प्रसक्तिर्भवेत्। इतरकर्माणीव नित्यं कर्मापि यदीन्द्रियः संपद्येत तहिं किमेतावता १।९२) इदं बुद्धिवचित्र्यमान्रम्। प्रकृतिपुरुषयोमध्ये मुक्त इव सर्वकमंफलसंयोक्ता ज्ञानिता हता, लोकानुग्रहश्चापि सिद्धयति। तस्माल्लोकोपघातकोञ्यं पन्था नोपदेश्यः, सिद्ध एव न साध्यः । अत एव "यस्य निःश्वसितं वेदाः" (ऋ० भा० भू० १) इति महर्षिणा तु केवलं शास्त्र एवं श्रद्धाविवृद्धयेऽयं वाद उक्तः । एवमेव सर्वेष्वनुशासनेषु सिध्यति, अवाधात्। आत्मधमस्य सवंत्र सत्त्वाद् वस्तुत्वम्। उपरागात् कर्तृत्वं वादा भवन्ति, तीर्थेषु वीर्थान्तरवत्। यथेकं तीर्थ प्रधानं भवति तदा तीर्थान्तराणि चित्सान्निध्याच्चित्सान्निध्यात्। एतदुपरागे कारणं स च कतृत्वे। तदङ्गानि वर्ण्यन्ते। यद्यपि सर्वाणि समानानि तर्थापि श्रद्धाभिवृद्धये प्रधानाङ्गभावो भवति, तद्वत्। अचेतनत्वेऽपि क्षीरवच्चेष्टितं प्रधानस्य। क्षीरं जल स्वयमेव प्रवहति इति सांख्यप्रवचनपरिशिष्टे प्रथमोऽध्यायः। तद्वत्। विवेकान्निःशेषदुःखनिवृत्तौ कृतकृत्यता, नेतरात्। अवधारणार्थापि वीप्सात्र। किमर्थ प्रधानस्य कर्तृत्वं विमुक्तमोक्षार्थं स्वार्थ वा प्रधानस्य ? विमुक्तो उपसर्जनवन्निर्देशादितरेषामुपसर्जनत्वं द्योतयति। बद्धः स्वार्थो विहारः। रागविरागयोर्योगः सृष्टिः। रागयोगेन प्रृत्ति:, विरागस्य च इति सांख्यप्रवचनपरिशिष्टे तृतीयोऽध्यायः॥३॥ योगेनोपसंहारः । अध्यवसायो बुद्धिः। महत्तत्त्वं तु प्रकृतेः कार्यम्। समानकर्मयोगे अथाख्यायिकाभिश्चतुर्थो धर्माध्याय:॥४॥ बुद्धे: प्राधान्यं लोकवल्लोकवत्। लोको हि प्रथमं जानाति तत इच्छति ततः करोतीत्येवं बुद्धे: प्राधान्यम्, श्रेष्ठत्वाद्वा बूद्धिश्रियः। पञ्मेऽध्याये इतरमतानि दू्षयित्वा स्वयशः स्थाप्यते। मङ्गलाचरणं शिष्टा- चारात्। यदोडकृत्यंव श्रुतयः प्रवृत्ताः । नेश्वराधिष्ठिते फलनिष्पत्तिः, कर्मणा तत्सिद्धेः। इति सांख्यप्रवचनपरिशिष्टे द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ जडं हि कर्म प्रकृतिवच्चेतनसहायमपेक्षते। यथेह यजतां घ्नतां वाऽदृष्नि दृष्ट्वा अथ वैराग्याध्याय उच्यते। व्यक्तिभेद: कर्मविशेषात्। एकस्यां योनौ नाना- धर्मराजस्तथाफलर्जीवान् योजयति, न तु स्वत एव कर्माणि फलदानि, इत्ययौक्तिकी व्यक्तय: कर्मविशेषात्। योनिविशेषा अपि तदङ्गकर्मविशेषाद् वेदितव्याः। ज्ञानान्मुक्ति: कल्पनात्र भवितुमहति। यत्र तु कर्मणां ज्ञाता चेतनो नास्ति गर्भस्थस्य सत्त्वस्य "असङ्गोऽयं पुरुष" (सां० सू०१।१५) इति। साक्षाज्ज्ञानादेव मुक्ति: बन्धो विपर्ययात्। जननीव। यथा सा सत्त्वादृष्टानुरूपानाहारविहारान् करोति य: प्रचालितोऽन्तर्मारुतोऽ- प्रकृतिगुणः सक्तोऽयं पुरुष इत्यज्ञानाद् बन्धः। नियतकारणत्वान्न समुच्चयविकल्पौ। दष्टानुरूपं कायव्यूहं रचयति। तत्र सर्वज्ञमीश्वरमृते जनन्या बुद्धिं तादृशेष्वेवाहार- अज्ञाननाशे ज्ञानमेव कारणं नियतं तमो विनाशने तेज इव। तस्मान्न ज्ञानकर्मणोः विहारेषु कः प्रेरयति, तस्मादीश्वरोऽस्त्येध। तथा च श्रुति :- समुच्चयो नापि विकल्पः । अत्र यद्यपि ज्ञानस्यंव कारणता दृश्यते छेदने खड्गधाराया प्रजापतिश्चरति गर्भेऽन्तर्जायमानो बहुधा व्यजायत। इव, तथाप्युपरितनभागं सा यथा सहायमपेक्षते तर्थवेदं ज्ञानमप्यनुक्षणं कर्मणोद्दीपित वस्य योनि परिपश्यन्ति धीरास्तस्मिन् ह तस्थुभुंवनानि विश्वाः॥ इति। प्रबलं सदेव तम उन्मूलयितुं समर्थ भवति, तस्मात्परम्परया कर्मापि मुक्ते: साधनम्। (शु० यजु: सं० ३९।१९) अत एव पराशरादयोऽप्याहु :- "सिद्धरयति ज्ञानकर्मभ्याम्" इति। जातेऽ्पि ज्ञाने एतस्या निर्वचनम्-प्रजानां सन्ततीनां पाता प्रजापतिः। प्रबापतेर्ब्रह्मणः प्रारब्धस्व सत्त्वेनानर्थसंभावनयापि कर्म न त्यजेतु। तथा चाहु :- स्थानं नाभिस्तत उद्भूतत्वान्मारुतोऽपि प्रजापतिरित्युच्यते। गर्भस्थाने मत्स्ये चरति, अन्तर्जायमानो गर्भेण सहाप्रसवस्थायी बहुधा तत्तदङ्गरचनानुरूपाकारर्व्यजायत, तस्य

तस्वसमास: तत्वसमास: ३६१

पुरुषः ॥ ३।। बाह्यभेदद्वयमाह द्वाभ्याम्

पुस्वः पञ्ञविशतितम तत्त्वम्। अयं घ न प्रकृतिर्न विकृतिः, ताभ्यः पृथक्कृत्य अधिभूतम् ।।७।। निरूपणात्। अनेन जडत्वपरिणामित्वकतृत्वादिधर्मवद्भ्यः प्रकृत्यादिभ्यः पुरुषस्य मानुषपक्षिसरोसृपस्थावरादिभूवान्यधिकृत्य तदधिभूतमित्यर्थः॥७॥ वैलक्ष्यण्यंमपि सूचितं भवति। तथा च कारिका- मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त। अधिदैवम् ॥। ८।।

षोडशकस्तु विकारो न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः । यक्षराक्षसविनायकग्रहाद्यावेशनिमित्तमेतत्। इदं द्वयमपि बाह्योपायसाध्यत्वाद (सां० का० ३ ) इति ॥ ३ ॥ बाह्यमित्युक्तम् ॥८॥ नन्वेतेभ्योऽतिरिक्ता अन्येऽपि बहवो घटपटादय: पदार्था दृश्यन्ते, तत्कथमेषामुप- ननु सत्स्वपि विलक्षणेषु बहुषु पदार्थेषु पुरुषस्य तत्सम्बन्धाभावात् कथं ततो पत्तिरत आह- त्रैगुण्यसश्चारः ॥ १४॥ दुःखमतस्तत्सामग्रीं निरूपयिषुरादौ बुद्धीन्द्रियाण्याह-

त्रिगुणा एव त्रगुण्यं सत्त्वरजस्तमांसि तेषां सख्वारः। मत्तकपोतकण्ठन्यायेन पञ्चाभिबुद्धयः ।९॥।

प्रतिक्षणं विलक्षणपरिणामो वर्तते इति शेषः । अनेन मूलप्रकृतिस्त्रिगुणात्मिका। त्रित्वेन अभितो बुद्ध्यन्ते ज्ञायन्ते वस्तून्याभिरित्यभिबुद्धयः बुद्धीन्द्रियाणि चक्षुःश्रोत्र-

च भेदबोधकेन गुणा: परस्परविरुद्धस्वभावाः प्रीत्यप्रीतिविषादात्मकाः सश्ारेण घ्राणरसनत्वगाख्यानि रूपशब्दगन्धरसस्पशंबोधकानि । ९ ।

सङ्गतसम्यक्चरणार्थेन तेषां नित्यसहभावः। पुरुषार्थे जननीये कार्यानुसारेण अनेन च ज्ञानद्वारा योगं दर्शयितुं कर्मेन्द्रियाण्याह- परस्परसहायता घ। ततश्च प्रकृतेमहदादीनां भूतेभ्यश्च घटपटादीनां सकलपदार्थानां पश्च कर्मयोनयः ॥ १० ॥ त्रिगुणलक्षणपरिणामादेव संसिद्धिः। कार्योत्पादश्च नापूर्वः, किन्त्वाविर्भावमात्रं सूक्ष्म- कारणरूपेण स्थितस्य स्थूलकार्यक्षमरूपेण विपरिणाम इति सद्व्याप्तिवादश्च इत्येते पश् इन्द्रियाणि कर्मयोनयः कर्मणां वचनादानविहरणोत्सर्गानन्दानां योनयः

सिद्धान्तास्संसूचिता भवन्तीति बोध्यम् ॥४ ॥ करणानि। तानि च वाक्पाणिपादपायूपस्थाख्यानि। अनेन कर्मणा तद्विषयसान्निध्येन

ननु गुणानामनवरतपरिणतिस्वभावत्वात् कदाचिदपि दृश्यजातादर्शनंन स्यात्, तत्सम्बन्धः सूचितः ॥१० ॥

ततश्च प्रलयोच्छेदः: स्यात्, अत आह- अथ महदहङ्कारमनसामध्यवसायाभिमानसङ्कल्पा अप्ताधारण्यो वृत्तयस्ताभि-

प्रतिसञ्चारः ॥५ ।। र्विनेन्द्रियद्वारा विषयग्रहासम्भवात्तस्तद्ग्रहोक्त्या तासां निरूपितप्रायत्वेन वत्साधारणी वृत्तिराह यदर्थ सृष्टिप्रक्रियानिर्वाहकस्त्रिगुणपरिणामस्तथा प्रतिसश्वारः प्रतिकूलोऽपि पञ्च वायवः ॥ ११। विपरिणामोऽस्ति। तथा च प्रतिलोमपरिणामेन तत्तत्कार्याणां स्वस्वकारणे लये जाते त्रिगुणायाः प्रकृतेः साम्यस्थितिरेव प्रलय इति सूचितम्। तदा ध समानपरिणामत्वेन पश्संख्याकाः प्राणापानसमानोदानव्यानाख्या वायवः महदहक्कारमनसां

वैलक्षण्यानाविर्भाव इति भाव: ।। ५ । सत्साधारणवृत्तयो जीवनसाधनानि। तत्र प्राणो नासाग्रहृन्नाभिपादाङ्गष्ववृत्तिः। अपानः

अथ जायमानस्य सुखदुःखादेरविवेकार्थ त्रैविध्यं वत्तुमेकेनादाववान्तरमाह- कृकाटिकापृष्ठपायुपार्श्वोपस्थवृत्तिः । समानो हृन्नाभिसर्वसन्धिवृत्तिः। उदानो हृत्कण्ठ- तालुमूद्धभ्रूमध्यवृत्ति:, व्यानस्त्वगवृत्तिरिति ॥ ११ ॥ अध्यास्मम्॥६॥। पश्वानामुपयोगमाह

आतमानमधिकृत्येत्यध्यात्मम्। तद् द्विविधं शारीर मानसञ्चेति। शारीरं पञ्च कर्मात्मानः ॥ १२ ।। वातपित्तश्लेष्मवैषम्यनिमितम्। मानसं कामक्रोधलोभमोहेर्ष्याविषयविशेषदर्शन- निमित्तम् । एतदुभयमप्यान्तरोपायासाध्यत्वादध्यात्ममित्युच्यते ॥ ६ ॥ भुक्तपोताहारजलादे रसरुधिरादेश्व यथायथं प्रापणमेषां कर्म, तदेकानुमेयत्वेन तत्स्वरूपपाठ इत्यर्थ: ॥ १३॥

३६२. सांख्यदर्शंनम्: तत्व समास: ३६२

नन्वस्तु ज्ञानक्रियाद्वारा महदभिमानसर्वसङ्कल्पानां विषययोगित्वं पुरुषस्य अष्टधा सिद्धिः ॥ १६॥ स्वपरिणामितया तन्न घटते इत्याशङ्गां निवर्तयिषुराह- तद्यथा-"ऊहः शब्दोऽध्ययनं दुःखविधातास्त्रयः सुहृत्पाप्तिः ७। पश्चपर्वाविद्या ॥१३॥ दानञ् = सिद्धयोऽष्टो" (सां० का० ५१) इति।

अनात्मस्वात्मख्यातिरविद्या, सा च विद्याविरोधिनी पञ्चपर्वा भवति। तानि तत्रोपदेशमन्तरेण तत्त्वज्ञानस्य स्वयमूहाद्या असिद्धि: सा प्रथमा १। अन्य- च पर्वाणि अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाख्यानि। तथा च यदविद्यया विपययेणा- दीयशास्त्रपाठमाकर्ण्यं ज्ञानोत्पत्तो शब्दाख्या द्वितीया २। अध्ययनतस्तत्त्वज्ञाने वधारयते वस्तु, अस्मितादयस्तत्स्वभावास्तदभिनिविशते तवश्चात्मनो विवेकेन. तृतीया ३। आध्यात्मिकाधिदैविकाधिभौतिकदुःखत्रयविघातेन तत्त्वज्ञाने जाते तत्सम्बन्ध इति भावः ॥१३ ॥। सिद्धित्रयम् ६। ज्ञानवत्सुहृदो लाभेन तत्त्वज्ञाने सुहृत्प्राप्त्याख्या सप्तमी ७। धनादिनाऽराधिते ज्ञानिनि तत्त्वज्ञाने अष्टमी ८। अत्र दुःखविघातरूपाणां

विज्ञतिमशक्तिमाह- पश्ाशद्भेदेषु प्रत्ययसर्गेषु पश्चविपर्यया निरूपिताः, अधुना विशिष्टेष्वष्टा- तिसृणां सिद्धीनां मुख्यत्वमितरासां तु तदुपायत्वाद् गौणत्वं बोध्यम्। पञ्चविपर्य- यादारभ्याष्टसिद्धिपर्यन्तमेते प्रत्ययसर्गाः। तेषु प्रकृतिप्रत्ययान्यताख्यातिप्रेप्सुभिद्विंचत्वा- अष्टाविशतिधाऽशक्ति: ॥ १४ ॥ रिंशदादितो हेयाः। सिद्धयस्तु उपादेया इति वत्स्वरूपव्याक्रिययव सूचितं भवति ॥१६॥ इन्द्रियवधा एकादश, बुद्धिवधाश्च सप्तदश, इत्येता अशक्तय उच्यन्ते। इन्द्रियवधा प्रत्ययसर्गमभिधाय प्रकृतिसर्गमाह- यथा वाधियं, कुष्ठता, अन्धत्वं, जड़ता, अजिघ्रता तथा मूकता, कोण्यं, पङगुत्वं, क्लैब्यम्, उदावर्तः, मन्दता च इति। बुद्धिवधास्तु नव तुष्टीनामष्टसिद्धीनां च विपर्ययाद दश मूलिकार्थाः ॥१७॥

भवन्ति। तदित्थं जाता अशक्तयोऽषाविशतिः ॥ १४।। दश अर्थाः पदार्था मूलिकाः सन्ति। मूलं प्रकृतिः पुरुषश्च तावाश्रयत्वेन विद्येते येषामथवा मूलं स्वभावः स प्रयोजकत्वेनास्ति येषामिति मूलिकाः, मूलप्रकृतो प्रसक्ते तुष्टिसिद्धी एवाह द्वाभ्याम्- पुरुषे च विद्यमाना इति यावत्। तथा च राजवार्तिकम्- नवधा तुषिः ॥ १५॥ प्रधानास्तित्वमेकत्वमर्थवत्त्वमथान्यताः पाराथ्यं च तथा नैक्यं वियोगो योग एव च द । यथोक्तम्-आध्यात्मिक्यश्चतस्रः प्रकृत्युपादानकालभाग्याख्याः। शेषवृत्तिरकर्तृत्वं १० मोलिकार्थाः स्मृता दश ॥ बाह्या विषयोपरमात् पश् नव तुष्टयोऽभिहिताः॥ अत्रंकत्वमर्थवत्त्वं पारार्थ्यं ३ प्रधाने, अन्यत्वं प्रकृत्यपेक्षया अकतृत्वं बहुत्वं (सा० का० ५०) इवि। ३ पुरुषे, अस्तित्वं योगो वियोगश्च ९ उभयोः, शेषवृत्तिः १० । अङ्गाङ्गिभावेन अस्यार्थ :- विवेकसाक्षात्कारो हि प्रकृतिपरिणामभेदः, तंच सैव करोतीति गुणानां वृत्ति: स्थूलसूक्ष्मशरीरयोरिति। अत्र प्रकृतिपुरुषयोः साधम्यवधम्यनिरूपणेन कृतं तद्ध्यानाभ्यासेनेति केनचिद्पदिष्टे तत्र तुष्टिः प्रकृत्याख्या। १। अथ. प्रकृतेः द्वयोः पार्थक्येन ज्ञानं प्रकृतिपुरुषान्यताख्यातिबीजमिति सूचितं भवति। तथा सर्वान्प्रत्यविशेषान्न केवलं तत एव विवेकसाक्षात्कारः, किन्तु प्रव्रज्ययेत्युपदिष्टे चैतेषां धर्माणां तत्तत्स्वभावभूतत्वेन प्रकृतिसर्गताव्यवहार इति ॥ १७॥ तुष्टिरुपादानाख्या। २। प्रव्रज्यापि कालविशेषादरेणैव विवेकं जनयति, अलमुपतप्षतपात् ननु बुद्धयादिभिरेव त्रिगुणात्मकः सकलकार्यसिद्धौ किमधिकप्रकृत्य ङ्गोकारेण, इत्युपदिष्टे तुष्टिः कालाख्या। ३। भाग्येनंव विवेकख्यातिरिति तुष्टिर्भाग्याख्या।४। अत आह- इत्येताश्चतस्रः प्रकृतिव्यतिरिक्तमात्मानमधिकृत्य जायन्त इत्याध्यात्मिका उच्यन्ते। अनुग्रहः सर्गः ॥१८ ॥ विषयाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाख्याः।५। तेषु अजनरक्षणक्षयभोगहिसादोषदर्शनं बुद्धयादिभिः स्वकार्येऽहद्कारादो जनयितव्ये प्रकृतिरनुग्रहसहायोवेक्ष्यते। तत उपरमाविरतयोऽपि ५, ते च महदहङ्कारादी ननात्मन आत्मनोऽभिमन्यमानस्य अन्यथा बुद्धि: क्षीणा सती नालमहद्कारं जनयितुमिति सकलोऽपि सर्गस्तदनुगरहमूलक वैराग्ये सत्युत्पद्यन्तेऽतो बाह्या उच्यन्ते। इमाश्र नव, उक्तविपर्यया:५, अशक्तिभिः एवेत्यर्थः। अयमेव प्रकृत्यापूर इत्युच्यते। तथा च प्रकृत्यवायं सर्गो नेश्वरेण नाफि २८ सह दविचत्वारिंशत्। ४२। सिद्धौ परिपन्थित्वाद हेयाः ॥ १५ ॥ मह्मोपादानोऽप्यकारणो नेश्वराधिश्वितप्रकृतित इति सूच्यते ॥ १८ ॥।

सांख्यदशनम् तत्वसमास: ३६५

तन्मान्रसर्गमाह- त्रिविधं प्रमाणम् ।। २२ ।। चतुर्दशविधो भूतसर्गः ॥१९॥ *[त्रिविधं दुःखम् ॥ २३॥ देवतर्यंग्योनमानुष्यभेदेन भूवसर्गश्चतुर्दशप्रकारको भवति। तच्चेत्थम्- एतत् परम्परया याथातथ्यम् ॥ २४॥ -ब्राह्म १ प्राजापत्य २ ऐन्द्र ३ पंत्र ४ गान्ध्व ५ यक्ष ६ राक्षस ७ पैशाच ८ भेदेनाष्टविधो एतज्जात्वा कृतकृत्यः स्यात् ॥ २५ ॥ -देव:। पशुमृगपक्षिसरीसृपस्थावरभेदेन पक्चविधस्तर्यग्योनः १३ एकविधो मानुष्यः १४ इति ॥ १९॥ न पुस्त्रिविधेन दुःखेनाभिभूयते ॥ २६ ॥ ] असन्दिग्धा विपरीतानधिंगतविषया चित्तवृत्तिबोधश् पोरुषेयः, फलं प्रमा, ननु पुरुषार्थशिरोमणीभूतमोक्षतत्त्वाकाङक्षा सति बन्धस्वरूपज्ञान एवोप- नपद्यतेऽतो बन्धानेवाह- तस्या: कारणं प्रमाणम्, तत् निविधं प्रत्यक्षानुमानशब्दभेदात्। एतेनाधिकान्युपमानादीनि नैयायिकाद्यभ्युपगतानि प्रमाणान्येष्वेवान्तभवन्तीति नातिरिक्तान्युपयुज्यन्ते। त्रिविधो बन्धः ॥। २०।। तत्रार्थसंनिकृष्टमिन्द्रियं प्रत्यक्षम्, व्याप्यव्यापकभावपक्षधर्मताज्ञानपूर्वकमनुमानम्, विपर्ययादतत्त्वज्ञानाज्जायमानो बन्धस्त्रिविध: प्राकृतो वैकृतो दाक्षिणश्चेति ३। आत्मवचनाद्वेदादिरूपाच्छाब्दमिति विशेषत एषां लक्षणोदाहरणान्याकरादवसेयानि। तत्र पुरुषधिया प्रकृत्युपासनं प्राकृतो बन्धः १। तथा मुतेन्द्रियाहङ्कारबुद्ध्युपासनं इति शिवम्। -वैकृतः २। पुरुषतत्त्वमजानतः केवलमिष्टापूर्तकारिणो दक्षिण ३ इति त्रयाणामपि एकस्मिस्त्रिगुणात्मतत्त्वयुतितो जाता द्विता साप्यतो "पुरुषस्वरूपवेदकत्वाभावे बन्धकत्वम् ॥ २०।। द्वित्वं प्राप्य प्रकाशयत्यविरतं भोगापवगी स्वतः।

नन्वेतदज्ञानत्रयनिवृत्तौ कीदशो मोक्षो जायत इत्याह- इत्येवं परिसूचयन्मतिमते मोहापहं कापिलं सूत्राणाममलं द्विकद्वयमिदं जीयाच्चिरं चेतसि॥ त्रिविधो मोक्षः ॥। २१॥ इति सर्वोपकारिणी संक्षिप्तकापिलसूत्रवृत्ति: इष्टापूर्तादिकर्मस्वसारतां पुरुषस्वरूपोपलब्धेरेव सारतां बुध्यमानस्य प्रथम:, ततो भूतेन्द्रियादिष्वविकारवां पश्यतो द्वितीयः, ततः पृथगात्मानं जानतः प्रकृतिरूप- समाप्ता ।

स्तृतीयः यद्यपि प्रथमद्वितीयौ न तात्त्विकमोक्षो, वथाप्येकदेशिकान्यताख्यात्या तावद्बन्धापगमेन मोक्षत्वव्यहार इति द्रष्टव्यम् । अत्र बन्धमोक्षसंसाराः प्रकृतावेव न पुरुषे, सवासनक्लेशकर्माशयानामपरिणामिनि पुरुषेऽसंभवात्। भृत्यजयपराजययोः स्वामिन्युपचारवत् प्रकृतिगतानां बन्धादीनां पुरुषे उपचार एव। भोगापवर्गयो: प्रकृति- *एतत्सूत्रचतुष्टयं तत्त्वसमाससूत्राणां व्याख्यानान्तरेषु समुपल्यते। अत्र च सूत्राण।ं गतयोरपि विवेकाग्रहात् पुरुषः संबन्धसुधासाधितो भवत। एवञ् धर्माधर्माज्ञानवैरा- संख्याविषये परं वैषम्यं दृश्यते। कश्ित् "त्रगुण्यम्" "सञ्चरः" इति पृथक सुत्रे परिगणिते। ग्यावैराग्यश्वर्यानैश्वर्येस्सप्तभी रूपः प्रकृतिर्भोगापवर्गरूपपुरुषार्थं प्रत्यात्मानं बध्नाति। "अध्यात्म मधिदवमधिसूतञ्च" इत्येकं सूत्रम् केषाञ्चित्, अन्येषां च सूत्रत्रयमिदम्। एवमेव तत्त्वज्ञानेन विवेकख्यात्या एकेन रूपेण च विमोचयति। इवोदृशस्य तत्त्वज्ञानस्याभ्या- 'एतत् पसम्परया" इत्यतः "दुःखेनाभिसूयते" इति यावदेकमेव कश्चित् स्वीकृतमन्यश्चः सादादरनैरन्तयंदीर्घकालसेवितात् सरवपुरुषान्यतासाक्षात्कारि केवलं ज्ञानमुत्पद्यते। त्रीणि सूत्राणीमानि परिगणितानि। इत्थं २२, २३, २४, २५, २६ इति यावदेतेषां संख्या ततश्राध्यवसायाभिमानसंकल्पालोचनान्यान्तराणि बाह्याश्व सर्वे व्यापारा आत्मनि व्याख्याकाराणां मतेनेति विभावनीयम्। प्रतिषिद्वा भवन्ति। अयमेव मोक्ष इति सद्धान्त: ॥। २१॥ ननु पुरुषप्रकृत्यादीनामलक्ष्यालक्ष्याणां च घटपटादीनामखिलप्रमेयाणां लौकिकः न्कथमनुभवो विघेयोत आह