1. Sankshepa Sariraka Sarvajnatma Sarsangrama Vyakhya Madhusudana Saraswati Shastri B.U. Sita Rama Shastri Part 2 Chowkambha

हरिदाससंस्कृतग्रन्थमालासमाख्य- काशीसंस्कृत सीरिज़पुस्तकमाला या ः १८ वेदान्तविभागे (४) चतुर्थपुष्पम् ।

॥। श्रीः ।। संक्षेपशारीरकम् श्रीमत्सर्वज्ञमुनिविरचितम्

व्याखयासमलङ्गतम् ।

तस्येमे द्वितीयातृतीयचतुर्थाध्याया द्वितीयो भाग: ।

न्यायतीर्थ-साङथयोगाचार्यादिपदवीभृता केलकर इत्युपनामकेन पं० सीतारामशास्त्रिणा घझे इत्युपनामकेन भाऊशास्त्रिणा च संशोधितम् ।

वाराणस्याम् सेठश्रीहरिदासगुपपुत्रेण चौखंबासंस्कृतसीरीज काशी संस्कृतसीरीजाद्यनेकपुस्तकप्रकाशकेन सेठजयकृष्णदासगुप्तमहाशयन स्वकीये 'विझ्ञावलास" यन्प्नालय माहता।

१९८२.

हमारे यहां हर तरह की छपाई तथा जिल्दसाजी का कार्य भी होता है। हर तरह के संस्कृत ग्रन्थ तथा भाषा भाष्य पुस्तकों के मिलने का पता- जयकृष्णदास-हरिदासगुप्त चौखम्बासंस्कृतसीरीज आफिस, विद्याविलास मेस, गोपालमंदीरलेन, बनारस सिटी।

S.No .4

KASHI-SANSKRIT-SERIES; ( HARIDAS SANSKRIT GRANTHAMÂLÂ. ) 18 Vedanta Section No 4.

SANKSHEPA-SÅRİRAKA BY SARVAJNATMA-MUNI,

With a Gloss called Sarasangraha. BY SRI MADHUSUDAN SARASVATI.

Vol. I1 Containing 2nd, 3rd & 4th Adhyayas.

Edited by BHAU SASTRI VAJHE. & P. SITARAM SASTRI KELKAR Nyaya-Tirtha & Sankhya-Yogacharya.

BEN ARES

Printed-Published and sold by JAI KRISHNA DAS-HARI DAS GUPTA, he CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES OFFICE Vidya Vilas Press, Gopal Mandir Lane.

1925. Registered According to Act XXV. of 1867.

Printed-Published & sold by JAI KRISHNA DAS GUPTA, The Chowkhamba Sanskrit Series Office, VIDYA VILAS PRESS, Gopal-Mandir-Lane, BENARES.

*श्री: * भूमिका

अयि ! निसर्गतः सततं सुखसाधनासक्तस्वान्ताः !! इतस्ततः सुखोपायाभासानेव स्वसाधनत्वेन गवेषयन्तो भवन्तोऽतएव वास्त- विकं सुखमुपलभ्य सुखिनो न भवितुमर्हन्ति। यद्यपि वस्तुत

नोडनर्थ प्राप्नोतीव तदुक्तमाचार्यपादः-स्वतश्चिदानन्दाद्वितीय- म्रह्मात्मरूपोऽप्यात्मा स्वाश्रयया स्वविषययाऽविद्यया स्वानुभवग- म्यया साभासया स्वाभाविकचित्सदानन्दाद्वितीय ब्रह्मात्मभावा- त्मच्युतोSनात्मनि देहादावात्मभावमापन्नोऽप्राप्ताशेषपुरुषार्थः प्राप्ता- शेषानर्थो Sविद्याकाम कर्मपरिकल्पितैरेव रिहर्ति चाकाङ्न् लौकिवैदिकसाधनैरनुष्ठितैरपि परमपुरुषार्थ मोक्षाख्यमलभमानो मकरादिभिरिव रागद्वेषादिभिरितस्तत आकृष्य- माण: सुरनरतिर्यगादिप्रभेदभिन्नासु नानायोनिषु परिवर्तमानो मोमुद्मान: संसरन् कथश्चित् पुण्यवशाद्वदोदितेनेश्वरार्थकर्मा-

विरागो वेदान्तेभ्यः प्रतीयमानं ब्रह्मात्मभावं बुभुत्सुर्वेदोदितशमद- मादिसाधनसम्पन्नो ब्रह्मविदमाचार्यमुपेत्याS5चार्यानुसारेण वेदान्त- श्रवगादिनाऽहृंब्रह्मास्मीति ब्रह्मात्मतत्त्वमवगस्थ निवृत्ताज्ञानत- स्कार्यो ब्रह्मरूपोऽवतिष्ठत इति। तथापि तत्र तत्नोक्तहेत्वाभासैरौप- निषदसिद्धान्तविरुद्धं प्रतिपाद्यते युज्यते चाऽधिकारिभेदेन तत् ।

परिपालनायैव भगवान् बादरायण अथातो ब्रह्मजिज्ञासेत्यारभ्या- उध्यायचतुष्रयीं प्रणिनाय। पुनः कालपरिपाकेन श्रुत्यर्थविलुण्ठन- दत्तमतिभिबौद्धादिभिस्तेषु भगवत्वादमरणीतेषु सूत्रेष्वावृतेषु कृपा- सागरो धर्मरक्षणतत्ार: श्रीशङ्करो भगवान् शङ्करनाम्नैवाऽव- ततार। तेन भगवता किल बौद्धबुद्धिपङ्कमग्नमद्वैतसिद्धान्तं समुददिधीर्षुणा यत्र तत्र वादकथायां बौद्धादिकरीन्द्रानू निपात्य "एकं

2 भूमिका।

्रह्मवाSद्वितीयं समस्तं सत्यं सत्यं नेह नानास्ति किश्चित् "इत्थोप- निषदः सनातनः सिद्धान्तः पुण्यात्मनि भारतदेशे पटहघोषेण प्रख्या- पयामासे। तद्योगक्षेमाय च संसारिषु कृपालुतया ब्रह्मस- त्रभाष्यं प्रणिन्ये, येन तावद्दुःखजिहासवः संसारसागरनिमज- नशीलास्ततः पारं यान्ति। परन्तु तम्याऽतिदुरूहत्वेन मन्दम- तयस्तदाकलनेऽकमतया दयया श्रीसुरेश्वरादि-मुख्यशिष्यान्यतमं सर्वज्ञनामानं मुनिमुद्दिश्य कञ्चनाऽद्रैतसिद्धान्तदीपकं नातिदीर्घमति मञ्जुलं ग्रन्थं प्रणयेत्याज्ञापयामास भगवान शङ्ड:।सचाऽन्वर्थनामा सर्वज्ञमुनिः पद्यात्मकं ग्रन्थं सङ्क्षेपशारीरकं नाम प्रणिनाय । अस्मिन् ग्रन्थे सम्यक्तयौपनिषदः सिद्धान्तः परमतनिरसनपुरःसर सङ्क्षेपेण प्रतिपादितोऽनुषङ्गतश्चाऽन्येऽपि व्युत्पादका: पदार्था:, यान् जञात्वा परमतदर्शिता साधु भवेत् । अस्य बह्नयटीका: श्रीनृसि- हादिभि: कृताः सन्ति। तास्वद्वैतसिद्धयादिकर्ता प्रसिद्धतरः सर्वतन्त्र- स्वतन्त्र: पूर्वकाले न्यायशास्त्रे कृतभूरिपरिश्रमःश्रीभगवतः कृष्ण- चन्द्रस्य परममक्तोऽपि वेदान्तनिष्ठः शारीरकसारसङग्रहनाम्नी टीकां यथार्थनाम्नी चकार। अस्य सङ्क्षेपशारीरकरत्नम्य शारीरकसार सङग्रहामिघटीकाकाश्चनयोगोऽयं पण्डितमण्डलीमण्डनाय साधु समजनि। अतो नातिदीर्घेण कालेन वेदान्तरहस्यंतदरिवादे च प्रावीण्यमीप्सवो भगवतः सर्वज्ञस्येमां श्रीमधुसूदनसरस्वतीपरि- रक्षितां कृर्ति परिशीलयन्तु। सम्पूर्णस्याऽस्य ग्रन्थस्थ प्रायः शोधतेन गृहीतपरिश्रमेषु विद्वद्वरेषु शाधिताऽनेकवेदान्तग्रन्थेषु "र्के" इत्युपनामकेषु श्री पं० भाऊशास्त्रिमोदयेपु केनचिन्ननिरसनीय- कार्येणेतो (काशीतो) बहिर्गतेषु किश्चिदवशिष्शोधनकार्ये तद- नुमतो यथामति तत्कार्यमकरवम्। अस्य शोधने श्रीमता ग्रन्थ- प्रकाशनद्वारा लोकसहायेन बाबूगोविन्ददासमहादयन सुद्रित- पुस्तकं सहायकमभूत् । यथामति शोधितेऽप्यत्र पुन्दोपसुलमतया सीसकाक्षरयोजनप्रमादेन न नायमानानि स्वलितानि सहन्तां सहृदया इति सादरं प्रार्थयते।

केलकरोपाभिध-न्यायतीर्थ-साङ्गयोगाचार्यादिपदवीभृत् श्री (पं०) सीतारामशासत्री।

संक्षेपशारीरकस्य श्लोकाद्यचरणप्रतीकवर्णानुक्रमः। श्रलोकप्रताानि अ०शो० श्लोकप्रतीकानि अ० श्लो० अ अज्ञानानि बहून्यसंख्यवपुष २ १३२ अकार्यस्वरूपस्य कार्यत्वमिषं २४७ अज्ञानि ब्रह्म जीवो भवत्ति भवति च २ १६४

अकृतागमश्च कृतनिप्फलता अज्ञानि ब्रम्म बुद्धीरनुसरति ततः ३0 २ १२६ nY अक्षत्यक्तिर्विर्भतीत्यास्पदत्वं अज्ञनित्वं जीवभाषो न तस्मात् २ २०६

अखण्ड मेवाद्रयमात्मतत्त्वं २ अज्ञानित्वं ब्रक्मणश्चानभीष्ट २ १९६

२ ९६ अरज्ञानित्वं ब्रम्मणो जीवता चेतू २ १९५ अगि: क्षितोडन्युल्मुकेन प्रदेश- २ १६१ अज्ञानिनो भवति मोहविज़म्भितंतत् २ १९१

१ अज्ञानिनो भवति दुःखमनेन क्लतं २ १७३

भज डकारगभाव नि बन्धनं १ ३२५ अज्ञानं जडशक्तिमात्रवपुषा २. १६५०

अज्ञस्तावत्मत्यगात्माSह मज्ञः २ १२९ अज्ञानं जडशक्तिमात्रवपुष्रा ३. ९९:

अज्ञातताऽप घटतेऽत्र दशोऽनुभूतेः १ ३१६ अज्ञानं सकलभ्रमोङ्गवनकृत्पिण्डेषु २ १३२ अज्ञातलवे यानवोचाम दोषा २ १४२ अज्ञो विनश्यति पुमानतिमूढभावात् १ २६८४

अज्ञातमर्थमवबोधयतः प्रमार्या १ ११३ अज्ञोऽहमित्यवगतिन परस्य पुंसः २ १७८

भज्ञातमर्थमवबोधयदेव मानं २ ८ अतोऽनपोह्यैव च तत्त्वसंविदु- २ ९४:

अज्ञातमर्थमवबोधयितुं न शक्तं २ २१ अतो विरोधस्य निराससिध्धै २ ९८

AY अज्ञानकस्पितमनिर्वचनीयमस्मिन् १ अतो न वेदान्तवच:सु विद्यते १ ४४८. AY अज्ञान कल्पितमनिर्वचनीयमिष ११८ अतः परत्वं श्रवणस्य तुल्यं AU

२ २०० अतः प्रसज्यप्रतिषेधसम्भवात् १ ४४५

भज्ञानतजघटना चिदधिक्रियाया १ अत्यन्तानुपलब्धवस्तुनि पुनः

भज्ञानतजमाखलं जगदात्मभासा २ १८५ अत्राप्यसौ दृतिहरिः पशुरित्यखण्डः ४ २३

अज्ञानतज्मतिहीनतया सुपुपे ३ १२७ अत्राह यद्यपि किमप्युपनेयमत्र १ १२९

अज्ञानदाह इति नेकपदं समासात् ४ २२ अत्राह वाच्यशबलान्वितवस्तुनीयं १ २०२

अज्ञाननाशपद्मत्र हि मुख्यमिष्ट २१२ अश्राह सद्ठयमहं मम रूपमीच

अज्ञानमप्यविदुषोस्य न तुस्वतोऽस्ति? ५१ अश्रैव जन्मनि भवेदपवर्गदायि ₹ ३४९

अज्ञानमत्र यदि नानुभवात्प्रसिद्वं ३ १२२ अत्रव वस्तुनि दृढं व्यवातेष्ठमानः २ १९१

अज्ञानमन्यसदभावतया पसिद्धू: १२१ अश्रोच्यते न खलु वेदशिरांसि मुक्त्वा २ 9

अज्ञानमस्ति सकलं हि सुपुप्तिकाले १३३ अथ कलख्जपदार्थगभक्षणं १ ४१८

अज्ञानमात्मविषय भवजेतुभूत १ ३०३ अथ केनचिदात्मनैकता १६८

अज्ञानमावरणमावरण च माया १०८ अथ तदीययोगनिवर्तनं १ ४१९

१ ३१७ अथ तमोमयविश्वविकल्पना ४ ३७

अज्ञानमेव च भविष्यति शक्तिरेषा अथ ययुपक्रमणमल्पतरं २१२१. AY अथ यद्युपक्रमणमल्पमपि १ १२२ AY भज्ञानमेव तु तदाऽवगतं त्वदीयं १२१ अज्ञानवर्जिततया पर मेश्वरोऽसी २ १८३ अथवा चितिरेव केवला १५ 20

AY ३४२ अथवा चितिवत्पतीयतां १७६ AY भज्ञान मंशयविवर्यपरपकाणि भज्ञानात्मकवस्तु नाश्रयतया २ २०९ अथवाऽनुवादमुपलभ्य ततः १. ५३६

२ संक्षेपशारीरकस्य-

श्लोकप्रतीकानि शरो० श्लोकप्रताकानि अ० श्लो० ole

अथवा मितियोग्यताऽस्तिता -१ ४९४ अन्ये वदन्ति निरुपाधिनियोगरूपं १ १३० अथ शब्दसूचितमुमुक्षरिमं २ ८५ अपरोक्षरपविषयभ्रमधी- अथवा स तत्र परमात्ममति:ः अपि च कर्तुरनुस्मरणे भवेत् ३ २६२ अदृष्टदोषं परिहृत्य श.उतः ४२९ अपि च किचिदपि प्रतिपादकं २५९ अद्याप्यवान्तरवच:परिणामबोध- ३११ अपि तु वदिकवाङ्मनसालिगा- २६५ AY अद्वैतबाधकमभून्मम यद् द्वितीय- ४ ५६ अपि च परमहंसस्त्यक्तसर्वेषण: सन् ४ अद्वैतमप्यनुभवामि करस्थबिल्व- ४ ५९ अपि च पुरुषकर्मोद्धूतिकानीन्द्रियाणि ३ २५० अद्वैतमात्मपदमाहुरनन्यमानं १ १११ अपि च प्रतिषेधचोदना २५१ अपि च प्रतिषेधचोदना ४०१ अद्वैतेऽयें प्रत्यगर्थोऽस्ति तद्रतू १ १६२ अपि च बन्धनहेतुतया श्रुतं ३५६ भरद्वैतं परिशोधितं भगवतो विष्णो: १ २६९ अपि च भाष्यकृदेव तदबवी- ४० अधममध्यमशुद्धिनिरूपणे ६०७ अपि च रूपितगाचरताविधे- ६० अधिकारिणं च विषयं च विना AY २ २४६ अपि च विश्वमनुप्विवेश ११ अधिष्ठात्रधिष्ठेयभावेन योनि १ ५२९ अपि विशिष्टविधी वचनान्तरात् अधिष्ठानमाधारमान्रं यदि स्यातू. ३२ अपि च लौकिकमानबलाश्रयातू २६१ अध्यक्षगोचरमनर्थमवैमि वाक्यं २ ३१८ AY अध्यस्तमल्पवपुरस्य न घा १ अपुनरुक्तपदानि विना यतः ३१४ अध्यस्तमेव हि परिस्फुरति भ्रमेषु १ अप्पातमप्पात्रगतत्वमेव २८० अध्यात्ममेवमधिभूतमथाधिदैवं अबुध्यमानो न हि संविदं तत् अनधिकारिणि शुद्धचिदात्मके १ ५५२ अबोधनाश श्वितिरित्यमुष्मिन् २१२ अनधिकारितया दृगवस्थिता १ ५५४ अब्र क्षणा धर्मगिरनजेष १ ४०१ अनवबुद्धमतः श्वतिमस्तकैः १ २३५ अभयं सनातनमनातुरधी: २ २२४ अनादिवृद्ध व्यवहार लक्षयो २५४ अभिचारकर्म विधयो हि यथा २ २४ अनायजग्धेश्व निवृत्तिनिष्ठा १ ४२६ अमिदधाति करोति च लिङ्पदं १ अनायविद्यापटनेप्रबन्धनं ४५४ प्रमिनयेन करिषर्यति चेदयं २१० अनुपपत्तिबलेन विधेस्तयो: १ ५०५ अभिन्न एवैष पटः समीक्ष्यते २ १०४

अनुभूतियुक्त्यनुमितित्रितय। १ अित्नता भिन्नतया विरुद्धा १९.४ अनुमानमागमविरुद्धमिदं २ १७२ अभिन्नहेतुर्विषये समान २२१ अनुवददिदमेव वाक्यमर्थात् ५३४ अभिमतपशुपुत्रवृष्टिनाक १९१ अनृतजडविभक्कदुःखतुच्छास हनवपुः १ २६६ अमिहित घटनाऽथवान्विताना अनृतजडविरोधिरूपमन्त- १ 3 अभिहितघटना न चोपपत्रा ३८३ अन्तरङ्गबहिरङ्गसाधने अमिद्वितघटना यदा तदानी ३८४ AY

अन्तरङ्गमपवर्गकाङक्षिभिः ३२८ अभीष्टहेतुत्व लिङ्र्थ पृष्ठतः ४४१ अ-तर्गुणा भगवती परदेवतेति २२१ अभेदिनो निर्विकृतेरनेक- २ अन्यदेव यदि कारणं भवेत् ३३४ अमेदिन: सावयवस्य सत्यं २ अन्यस्य विभ्रमकरी पुरुषस्य ३ ९२ अयमपि परमात्मा पत्यगात्मस्त्रभावः ४ २१ अन्ये पुनर्विधिवचोजनितात्मबुद्धि- १ २५७ अयं तु मायेति न शब्द एव

३

श्लोकप्रतीकानि अ० श्रा० श्लोकप्रतीकानि अ० शरो० अर्थवादगतमभ्युपेयते आग्नेय इत्यायपि तद्धितान्त- ३०८ अर्थस्य मूलं निकृतिः चषमा च ३६६ १ ४९० अहाघर्थे च कृत्यस्मरणम- आच्छाय विक्षिपति संस्फुरदा- १ २० अर्हेकृत्यतृचश्र पाणिनिवचः २ ५१ १ १३१ अल्पं रूपं बन्धन मत्यगात्मा ५० आज्ञायर्थ: मेरकः वीरुषेये १ १८७ अवगतिगतमेवापेक्ष्य पूर्वापरत्व- २४० १३८ अवितथ मिद मेवमेनत् 4०८ आत्मन्येव समस्तवस्तु यदि वा २ ११४ शविरलपदर्पक्ति: पअ्मनाभस्य पुण्या आत्मानं नतुकर्मतामुपनयञ्छब्दः १ २४१ १ आत्मा प्रसाधयति वेद्यपदार्थजातं १ ५४ अव्युन्पत्तिं बिधती भाति संवित् २१४ आत्माSमूढ: स्वप्रकाशो यथाऽयं २ १४५ २९२ आत्रेयवाक्यमपि संव्यवहारमात्रं AY 3 २१० अशुनः प्रतिषेधशाखतः ८० आदाय नानाविधकारणानि २११ असज्जनः मेत्युप्वार्यमानं २० १०४ असत्यसूनिर्न घ सत्यमूति: २ १८९ आदाय मुख्यगुणलाक्षणिकपवृत्ती: ४८५ अमदपि कलवनामश्तुत सुष्मदिच्छा २ २३५ आदियां शिनाणुमात्रेऽपि भेदो १ १३१ अमन्कार्य गगनपसून- १९९ आये सूबे त्वंपदस्योितत्वात १ ५५२ असान्पृतिर्न च मन्नितुि: २ १०८ आधिक्यसुत्मृजति शब्दगुणो निजेऽर्ये १०५ १ ४९३ आननदत्वे सत्यता सत्यतायो १८८ अस्यम्म्यमीनन निडन्तपदानि सततिा ४९१ प्ान-दविग्रहमपास्तसमस्त १ २६ असत्यस्म्यमीति च गद मचुर कियाया ? २८३ अन्ये भिन्नस्वभावं विविधमभिदधत्यानु- भसथूल दिवच नेरस्तनसिलद्वेतमपर्रा । २६४ रुप्येया १ ११९ अस्थूल दिवचानिवेधकतया भेदस्य आत्ती क्तत्व प्रत्यये मानभावः २०० सं शोधनातू २५६ आबोधतः सकलमेव हि सत्यमिथ्या २ २२ अन्थूलादिवचः समुस्थितमतिर्नाकार आारम्भणादिवचनं सकल प्रवृत २ ५५ मादास्पते २५४ आरम्भसादिवचसा खलु निर्विकल्प ४५ अस्येव तत्यविनिवेदनशक्तिभाज: २५९ आरम्भवादमुपगम्य तदीययुक्त: २ अईं प्रजापेय बहु स्वर्यं स्या २ आरम्भवाद: कगाभक्षपक्ष: आरम्भसंहतिवविकारविवतेवादान् २ आरुत्य भूमिमधरामितरSधिरोद २ ६0

आक हदववत योग्यतान्त! आरोपदट्टिरपवाद कदृट्टिरेवं २

आकाह्वितं भवत पूग्णशनियुक १ आरोपद्टिरुदिता परिणामदृष्टिः ८२

अ काशा दायस्तिता नावदेका १ १८४ अलम्बनं च विरहय्य न विभ्रमस्य १४०

आकाशादी नित्यता तावदेका १८१ आवापोद्वापहे तो: पदामेदममुकस्याभि भ काशादी शुज्धता ताबदेका १८२ धाने समर्थ ५ १३५

अकाशादै सत्यता ताबदेका १५८ आवृत्त्या वा तभ वृत्त्याऽथ वेदं १ ५६९

आकाश विइगोडास्त नाक्ति च यथा २ १३४ आश्चर्ममद्य मम भाते कर्थ द्वितीयं *

आयपातमेष सदिद भवतीति नाभ १ १०९ १११

संक्षेपशाररिकस्य-

श्लोकप्रतीकानि अ० इलो० श्लोकप्रतीकानि अ० श्रो० आसन्रवस्तुविषयेण यथाऽक्षजेन २ १२३ आसीदहंकरय मात्मतमोनिमित्त ३ १२८ आास्तामत्र वचःपवृत्तिविरहः ईशितव्यमनपेक्ष्य नेश्वरः ३ १८८ १ २४० ईश्वरत्वमपि तत्परश्रुतिः ३ १६२ उ

उक्तसाधनसमुद्धवा सती १ इच्छायामिति सूत्रकारवचनं ३ ३३९ इतरेतराध्यसननेव ततः उक्तं साधनजातमत्र सकलं ३ ३५८ ३७ इतरेतराध्यसननस्त्वनयोरुभयो: उच्यते न तमसो निवृत्तितः ४ २३८ उच्यते शृणु विविच्य साधनं AY ३ १२९ इतञ्च निर्भेदकमात्मतत्त्वं १९८ उत्थानलिङ्गकृतकल्पनयैतदेवं १२० AY इति कामुकस्य तव संसरणं ५३ AY उत्पत्तिरप्यस्य निरूप्यमाणा २०१ इति केचन वर्णयन्ति तत् १ ८३ उत्पत्तिरेव हि धिया स्वफलं प्रदातुं ४ २६ इति तु केचिदुशन्ति मदाधियः २ ९१ ४ १९ इति न धर्मविशेषसमर्पणं ६२ उत्सर्गत: सकलकर्मनिवृत्ति नि षठ ा १ ८४ इति परस्परसंश्रयता यदा ३ २२७ इति बहुध्रतभाषितमुच्चके: उत्सृज्य तत्र वितर्थाशमथेतरस्मिन् १ २८८ ५१ उदासतीनता च श्रुता नञूप १ ४३० इति योजय सर्वमीदशं ८२ उदितपक्षपरिग्रहकारिण। १ ४२१ इति वच:परिणाममुदीरितं ३१७ १ ४५७ इति वाजपेयगतनीतिवशा ४६२ उददिश्यमानं तद्नूधमान- ४५९ इति विशेष इह प्रतिपादितः ६२१ उद्ग।तृप्रतिहर्तृकर्तृकतया जातौ २ ११७ AY इनि श्रतिः कारणसाक्षिभाव ३ १८६ उद्यन्निरस्यति तमञ्च तदुङ्गवं च ४ २४ इति श्रतिः शास्ति निषिद्धकर्मणि १ ४३२ उपचितापचितानि न निर्गुणे ३ ३१६ इत्थं जगत्कारणवादिवाक्यं ५४९ उपनिषद्वचसा परमात्मधीः ३०० इत्युक्त्ते गुरुणा स पृच्छति पुनः १४३ ३०१ इत्युक्त्वोपरते गुरा पुनरयं ५० उपनिषदिति वेद इत्यपीदं ३ २९७ इत्येवं कथयन्ति केचिदपरे २२९ उपनिषदितिशब्दो वेदशब्दञ्च तस्मात् २ २९८ इदमर्थवस्त्वपि भवेद्रजते ३४ उपसत्तिवाक्यमधिकारिणि १. ५५६ इदमुपेत्य किमप्युदित मया २३० उपसदनवचो विचारमार्गात १ १५८ इयमेव सर्वजननी पकृति- २ १६७ उपससाद चतुष्ट्यसाधनो १ ६५ इयं घटव्यक्तिितीदि शेषु च २७५ उपादानता चेतनस्यापि दृष्टा १ ५४५ इष्टाभ्युपायवचनो लिडिति स्थितौ च १ ४७४ उपादानता सच्चिदानन्दमूर्ते: १ ५४४ इट्टाभ्युपायस्य च कार्यभाषः ४७७ उपादानतः संख्यया संगतिः स्यात ? ५०६

इष्टाभ्युपायो विधिरात्मनीच्छा १ ४७५ उपाधिना सार्धमुपाधिजन्य २४९

इड कलञ्ज्पदेन नन्वय: ४२० उपाधिमौपाधिकमान्तरं च २७५ AY इह जगति हि सव एव जन्तु- १ ६६ इह तावदक्षदशकं मनसा २० उपाधिरन्तःकरयं त्वमर्थे २८

२ ९५ उपाध्यभावेन भवेदुपाधिमत् १ ११५

श्लोकप्रनीकानि अ० शला० श्लोकप्रतीकानि अ० श्रा०

उपायमातिष्ठति पूर्वमुच्चे: २ ६२ एवं विज्ञाय तापत्रयमतिगहनं ५६

उपेत्य वाद परिगृद्य चोच्यते १ ४४९ एवं वेदशिरःपमाणमुदितं उभयमपि परात्मनः स्वरूपम् १ ६८ प्रत्यकस्वरूपे तव २४९ उभयव्यतिमिश्ररूपतां २ एवं वेदान्तवाक्यैरवगतपदवी २ २४८ एवं शब्दान्तराणां नयनिपुणमत्तिः १ १४१ एवं सतीदमपि तत्त्वममीति वाक्य ? १५१

एकत्वमेकवचनादवगम्यमाने ५०१ एवं सतीदमविवेकनिबन्धनं ते AY एकत्व मेकवचनेन समर्पित यत् १ १०९ एवं सतीह तमसी न विविच्य वस्तु १३४

एकत्र शक्तिग्रहणोपपत्ता १ २०१ एवं सतीह यदि वदाशरो न मान १ २९९

एकत्र वृत्तिरिति लक्षणमत्र मुख्यं १ २२१ एवं सतीहाषि विरुध्यमानं २८७

एकदेशमुपलभ्य धर्मिण: ३०८ एनं समन्वयनिरूपणय: अववाध २

एकाज्ञानविकल्पितं सकलमे २ १७. एवं समन्वयविरोधनिरासविद्या ४ ५२

एका या प्रकृति: समस्तजननी १ ५१० एवं स्फुरत्यांपे दृगात्मनि तत्स्वरूपे १ ४९

एकाहाहीनसत्रद्वयविधिविहिता ६४ एकेन वाक्येन धियो विधान- ४५८ ऐदम्पर्यमखण्डवस्तुविषयं २ एको देवः सर्वभूतेषु गूढठः १८३ ए३वर्यमज्ञानतिरोहितं सत् คง १७५ RY एकोपाधावस्तिता नास्तिता च २ १९९ १९२ एकोपाधावेकवस्तुपसिद्धो २ १५२ ऐकार्षमस्य परमात्मन उक्तमन्यैः १५१ एकं चतनमस्य यत्प्रकृतिता- ऐश्वर्यवस्तु परिगृह तदत्यजन्तः ३ १७२ एक: शत्रुन द्विनीयोडस्ति शघु: ३२१ ऐशवर्थवर्णनमतिस्फुटमेव कृत्वा १९३ एतत्त्वंपदलक्ष्यवस्तु भवता ३ १४२ ऐक्वर्यवर्णनमिह द्विवधेन वेदे १६९ एतत्समन्वयनिरूपणमेवमस्मिन् ५६३ एतदप्यहमवैतुमुत्सहे एतद्धि सोऽयमितिवाक्यमखण्डनिठं अत्पत्तिकी शक्तिर शेष- ११० एतस्माच्च न जाग्रतस्तत भवत् औत्पत्तिके हि भगवानयमप्बुद्धे- ८३ ४८ AY एतावता न च तमोऽपि सुषुप्तिकाल २ १२४ आदा सन्यप्रच्युतिपापकेडर्थे १८६

एवमात्मनि तमोनिवृत्तितो औदासी-यमच्युतेः प्रापकी च ४ ६ एवमेव तु तमोनिवृत्तिगी: औदामीन्यविशेषमेव दि परत्र- ४ १८ एवं तमोऽपि न बभूव सुषुततिकाले १२६ ह्यात्मीजन्मन

एवं तावत्तत्त्वमर्था विशुद्धी श्रे.दसीन्ये बोधधिते शास्त्रवन्दे- ३ ३०९ १

एवं तावदखण्डवस्तुविभये १ ३१६ औदासीनयं पुरुषगतमेवाविशेषा- १ ४१९

एवं तावल्लव्णावृत्तिहेतो: २०८ औदासीनयं बोधयच्छार्मेततू

एवं तावल्लोकग्सिद्धा न माया १०४ क AY एवं न तत्त्वविनिवेदनशक्तियोग: २ ४४ कणभुनभिमतिर्वा कल्पनोया तदानी ३ २४५

एवं न वा अर इतिश्ुतमेव तावत् १६८ करणमिह लिङदिर्ज्ञान मेवाङ्गभाग: १ ३८९

एवं पुरानाधगत यदि नानुभूतं २ २० कगमुष्टिनिविष्ठसुन्तमे पवं प्रमाणमखलं बाहेसर्थनिशठं २ १२ कर्तृकर्म परहित्य नव्यते

संक्षेपशारीरकस्य-

श्रोकप्रतीकानि श्रलोकप्रती कानि अ०

कर्तृत्वमाह मम कर्मविधिर्नियोग: ४ किंचानृतद्वयमिहाध्यसितव्य- ३३ कर्तृ त्वादि क दृझ्यवगपतितं ८२ किंचाप्रसिद्धमिदमत्र जगत्रयेSपि १ १२० कर्त्रादिसंनिधिबलेन तवापि कर्तृ किंचाऽSम्नायवचःपरमेयबलतः २ १२४ कर्तादेरवभासकत्वमगम: ६१ किचिज्ज्ञताऽस्य तमसाSडवृतनित्यद्ष्टे२ कर्मकाएडकृतबुद्धिशुद्धित- ६९ किंचैतक्कि बन्धमोक्षव्यवस्था २ २१६ कर्मपध नेऽतिगते च काएडे ४८८ रकि तु त्वंपदलक्ष्यमर्थमधुना कर्मेन्द्रियाणि खत्टु पञ्च तथा पराणि रे १६ किंते धनेन किमु बन्धुभिरेरव वाते ३े ३६५ कष्टः कष्टः कल्पितब्रह्मवाद: १९८ ककि द्वेतानुभवो विरोधपदभाक् २ २१९

का किं निरस्तसहकारिकारणा ४ २ किं सपपञ्चमिदमस्त्वथ वा समस्त १४४ nY

३ २१८ कुडयं गृहस्य सरसोऽम्बुजमस्य वरं? २२४ कादाचित्कात कल्पना कारणस्य २ २०२ कुरु परापरवाक्यविवचनं ३ ३१९ कामादि तत्र क भवेदितरत्र चेति २७७ कुर्वत्कारणपक्षमाश्रितवतः २३४

कारकस्य करणेन तत्क्षणात है ३३२ कूटस्थनित्येव तु मुक्तिरेषा ४ २९

कारयत्वमपि चित्सुखादिवत् १८१ कृपणधी: परिणाममुदीक्षते ८९

कारणत्वमुपलक्षणं चिते १२२ कृपणमध्यमपक्क धेयां नृर्णा ३ २४० कारत्स्य हीष्षमबाधनं न खलु ततू ८४ क्रियानुपवेशं विना पागभावः १ ४२५ AY कार्यत्वमिच्छावशवर्ति किचित् १ क्रियापदं वेदशिरःस्वपीष्यते ev ४७८ २८२ कार्यप्रधानमखिलं च पदं सुबन्त- ४८९ क्वचिदभ्युपेत्य कथनं कुरुते २ कार्यवस्तु विरहय्य कारणं १८९ क्षितिजलदहनानिलाम्बरार्णा १ ४९६ तरे कार्यानुमानपरतन्त्रमर्द हि शास्तरं ५३९ क्षितिजलदहनेषु तत्मदेशान् १ ४९७ कार्यान्वयान्वयनि वस्तुनि शब्दशकति? १३० क्षरं प्रधानममृताक्षरं हरः ४ ४६ कार्यान्वयान्वायनि बस्तुनि शब्द शक्ति:। ३४९ क्षीरस्य पूर्णे चषके नियुक्तो ६४ कार्यान्वयान्वायाने शक्तिरिति: स्थितो च ६५२ ख

कार्यान्वितार्थविषया यदि शब्दशक्ति:१ ३४५ खमपि ख.दति प्कण्डितमीक्षते है १९७ कालस्वभावपरमाण्वसुभृत्प्रधान- १२९ ग

कालोऽनादिस्तत्र मुक्त्त: शकादि: २ १३१ काठैः स्थाल्यां पचति वि।वव: गङ्गापदं हि निजमर्थमपास्य तारे १५५ १ ३६२ किंच क्रियापदमपक्ष्य पदानि वाक्य- गन्धच्छा यालेशसंस्कारभाषा ४२ १०८ गुणतया हि पदानि परात्मनः ३२५ AY वि.च प्रती चे सक्लोपनिशत्पवृत्ता २ १७२ AY किंच प्रमान्तरमपेक्ष्य गिर: प्रवृत्ति: गुगतो गुणवृ त्तरिष्यते १०१ गुणं क्षिपत्कारणमर्थवत्त्वं २१२ १ १११ गुरुचरणसरोजसंनिधाना- १ ९ १ ११२ toru किंच स्वयंप्रभमलुप्तचिदेकरूपं गुरुशिष्यसंगतिरतो न भवेतू ३६

किचाज्ञानं ब्रह्यणोऽव्यस्ति नास्ती- १ १०६ गोवत्सादौ मुक्त्तता तावदेका १८ جر १ १५९/ प्राहयमाहकयोः स्थिरत्वगमनी

श्लोकप्रतीकानि अ० शरो० श्लोकप्रतीकानि अ०शरो

घ जाग्रद्भूमौ या प्रसिद्धह माया १०५

धन्ट एव गच्छति नभस्त्वचल २८ जाडयं जगत्यनुगतं खलु मावरूपं १ ३२२ RY घटात्पटो मिन्न इतीष्यते यदि २ २०५ जातः सुतः रकलवंशविवर्धनस्ते २६९ जानात्यर्थे लिङ्पदं गौणमाहुः ४७९ च चलने हुपाध्यभिमतस्य भवेत् जानात्यरये श्रेयसो हेतुभाव- ४८० ३१ AY चिच्छक्ति: परमेक्वरस्य विमला जीवत्वमेव तु तदाश्रयमध्यपाति १५ ३ २२८ वच् तिगतजडशक्केराय इट्ो विवर्त: जीवन्मुक्तिगतो यदाह भगवान् २ AY २५ चितिभेदमभेदमेव व जीवन्मुक्ति प्रत्ययं शास्त्रजातं ३९ ४ १४ जवन्मुक्तिव्यापृतेः पापको यः ४ चितिवस्तुबुद्धिजनकस्य पुनः २ २०१ ४२ ४ चितिवस्तुन: स्वमहिमस्फुग्णे ४३ २ ९९ चितिशक्तिबाधितवपुः जीवस्य कार्यकरणाधिपतेरविद्या २ १६८ २ १७५

चित्रादिवद्भवाि साधनजातमस्य जीवा एते स्वपकाशस्वभावा २ 1४७

चित्रायाग: पशुफल इति जीवाज्ञतावचन मेवमिदं समस्तं ३३२ २ १८८ १ चिद्धस्तुनाश्चति भवेत्तिमिरं तमरं ३१८ जीवाः सर्वे त्वां प्रति प्रस्फुरन्तः २ १४९

च्ेतसस्तु चितिमात्रशेषता जीवेश नजगद्विभागजननी ३४५ २ १९०

चैतन्यमेब तु तमस्वि तदमबुद्धूं १८९ ज्ञप्-युत्प त्योर्यद्वदेवं प्रवृत्तौ २५२ २ tU

चैतन्यवस्तुविषयाश्रय एव मोह: ज्ञातेऽप तावति ततोऽनतिरिक १३ ४४ AU चतन्यस्याज्ञानशक्तेरनादे- ज्ञात्वा देवं सर्वपाशापहानि: २ १९२ ज्ञानमस्ति खलु बाद्यगोचरं १६* ज

जगत्कारणत्वं पुनर्यत्र दृष्ट ज्ञानस्य मागभावाद्परमभहहितं AY ५३१ जगदुदयनिमित्तं चेतनं किंतु नाना १ ४९९ ज्ञानात्मकस्यामलसत्त्वराशे: २ १८६ जगन्महिस्रा न जगत्पसिद्धि ३ २३१ ज्ञानोत्पतति वामदेवस्य गर्मे १५० जडत्वहेतोर्न जगन्मिम्रम ज्ञानं निवर्तेकमापि द्वितयस्य तस्य AY ३ २३२ १०९ जडप्रमाणस्य फलानिरूपणा २ ११३ ज्ञानं विधातुं नहि शक्यमेततू ४५०

जडशक्तिमात्रवपुषा १६६ ज्ञायन्ते चेदू ब्रह्मणा जीवभेदा २ १४६ जडशक्तिरस्ति च परस्य विभो: ४४ ज्योतिर्द्वयान्तरत एव हि कर्मजातं ३ जडार्थसंवित्रहि कुर्वतः फलं AY २ ११० १४१ जनयत्यसाविह मृषा वपुषा २ २२९ ज्येष्यात्समर्थमथव। क्षजमेकमेव जनिमदभवदेतच्चेतनादेव हेतोः ४९८ जन्मादिलक्षणमिंद जगतो यदुक्कं ५३८ त

जन्मादिषड्भावविकारहीना ४ ३० तच्छन्दवाच्यगतमद्यभागमेकं १६० जन्मान्तरेष यदि साधनजातमासीतू २ ३६१ तच्छन्दादषगतमद्वितीयमासीत ३०५

जन्या न मुक्तिर्घेटते कुतश्चित् ३२ तच्छेषभावमनपेक्ष्य च तत्फलं स्याव १ जहतीह च लक्षणा मता १९१ ५३० जाग्रत्स्वमसुषुत्तिधर्मकमिदं १४० ततो वियन्मुख्यमदो जगज्जर्डं २३५ AY १३९ तनोऽस्तु रूपादिविद्ीनरूपे

संक्षेपशारीरकस्य-

शलोकप्रतीकानि अ० शलो० श्लोकप्रतीकानि अ० इलो तत्परःश्रुतिवच: प्रमाणकं ३ १५८ तस्मात्प्रमाणफलमत्र निरुप्यमाणं १ १२९ तत्र सत्यमनृनं च भेदत: २ ३७ १ ३१५ तत्रापि दुर्घटमवैति यदा तु तत्त्व- ४७ तस्मादखण्डमवबेधयितुं समर्थः १ १९९ तत्रापि पूर्वमुपगम्य विकारवादं २ ५८ तस्मादखण्डविषया न वच प्रवृत्तिः १ 200 तत्वा वेद कमानदृष्टिरधमा २ ८३ तस्मादखण्डविषये वचने विवादं २७३ तत्त्वपदार्थविषयो नय एप योज्य: १७७ तस्मादध्यम्तमेतत्मकलमापि दृशौ तत्त्वं पदार्थविषयं तम इत्यपीद ३४२ तस्मादभिव्यक्तिकरी न हेतु २१४ तथा तम:संभवमच्छमन्तः ६५ तस्मादशेषजगंदकनिदानभूत- ३ १३१ तथा त्वमर्थेऽपि चतुष्टयं तत् २७६ तस्मादसंगतमिदं प्रतिभाति यन्मे १ १४४ AU तथा श्रता नेतिवच:सु नाम्रि १ ४२४ तस्मादसङ्गतममेदं यदुशन्ति केचित् १ ३५६ तथा सचचिदानन्दशब्दास्तदर्थ २३६ तस्मादाध्वं निराशा: श्रुतिशिरसि न १ १४३ तथा हि नाग्रे करणी तिनाम्ना ४२३ तस्मादेतल्लक्षणं चिह्नमाहुः १ ५४८ तथा डि सम्बन्धयुपमर्दबुद्धये ४४४ तस्मादेषा स्वप्रयुक्तपमाण- २७१ तथा ह्यजक्षीरविधे: समीपे ३ २८६ नस्माद् ब्रह्मण वाच्यवाचकयुजा ५२६ तदन्वयात्पागसतः कथं स्यात् २०५ तस्मादू ब्रह्माविद्यया जीवभावं २ १६२

४२८ तस्मान्न मानफलना निरुपा- २३७ तदसुन्दरमात्मसंविद: ९५ ताटस्थ्येनोपा धिमादाय मोह: २ १५९ तद्दुर्घटं न खलु किंचिदपि प्रमाणं ३७१ ताटध्येनोपाधिरङ्गं यदि स्यात २ १६० नद् दुघटं न खलु सेविदियं स्वयं ग्यार २८५ तान्येव कार्यकरणानि बहुप्रकारं ३ ६६ तद्धि द्विधकाधिकरण्यमुक्तं १ २१८ तिसृषु भूमिषु तस्य च तिष्ठतः २ ९२ तद् बुद्धिमात्रफ लतैव च. तत्परत्वं ४६६ निस्त्रोऽपि चिद्घनतनोस्तवद्श्यभूता३ १३६ तद्वदत्र पदजातबुद्धिभि- ३७८ तीर्थेन तं विविदिषन्तमनन्यभक्तं ९२ तन्न भाति चतुरस्त्रमुच्चकैः १५७ त्यक्तः क र्यान्वितार्थ वदितुमलमयं १ २३१ तन्पायावि ब्रह्म चेत्स्वपकाशं २ १४४ ४ ५८ तमप्ता बिनिर्मितमिदं सकल २ २९ त्वमतः स्वमोहरचितं गहन २ २३३ तयोस्तु बाय्या विधिशास्त्रलभ्या १ ८७ त्वय्येव कल्पितमहकरणं बिभ.र्ते १३७ AU तर्कप्रतीतिसमयेऽपि तदद्वितीयं ३०६ त्वम्पदस्थ दृशिमद्दूये १ ५६? तथ गाढमूढतमस्ता रचितं २ २२२ त्वंषद र्थविषयं समन्वयं ५६० तव चित्तमात्मतमस्ता जनितं २ २२५ तेन सत्यमिह जागरं विदु: २ ३६ तव नित्यमुक्तसुखचिद्वपुषः २२ तेषां भेद स्वप्रकाशो यदीष्ट २ १४८ तष बोधजन्मनि पुरा २ २३९ तय बोधमात्रमुपनेयमतः २ २३८ द. तव रूपभेव तव दुखकरं २ २३७ दहरस्थगुणोपसंहते: ₹ १७6 तस्माज्जीवन्मुक्त रूपेण विद्व:न् ४ ४५: दुहरादुप संहृत र्गुणैः १७९ AN तस्मात्कर्म समस्तमेव तु भवत् ३४० दीपस्तमस्तिरयतीह भवन्कुतश्चित् २५ ३ २९१ दृतिहरणकरत्वं पुंसि चान्पत्र चेदं ४ २० तस्मात्मध नपदमङ्गभपाद् गुणाना ५२२ दशो विराट्सूत्रशररिगोचरं १ ४५२

श्लोकप्रतीकानि अ० शरो० श्रलाकप्रतीकानिः अ० शलो० दृश्यत्वजाडूयपरतन्त्रचिदाश्रय- २ १६९. न च तथाऽयमभिन्नसमाश्रयः ३ २२३ दृष्श्व रज्जुविधिनाऽवगतार्थवस्तु ? २५८ न च तमोमयजन्म विमुक्तता ४ ३६ देवयानपितृयानयो: पथो: ५२ न चन्द्रप्रकाशप्रकर्ष प्रकाशात् १ २३५ दवादीनां नास्ति कर्माधिकार: ४९ न च प्रमणान्तरयोग्यतायां १ २७६ देशकालपुरुषैरवस्थया २ ३४ न च पसतद्धार्थपदान्तराणां AY ९५ देहव्यक्तिविपतीत्यास्पदृत्वं ३ ६८ न च भवति विरोध्धस्यास्थितस्या- द्रष्ट्व्य इत्यपि विधिर्न विधिप्रमेय- २ ५० पनीतिः द्वारं तमोन्वयमपेक्ष्य दशा हि दृश्यं १६६ ५२ AU द्विजं न हन्यान्न कलञ्ज्मय्यात् न च मादृशजनधी कृतरचनं २६७ ४०८ न च वर्णपूगमपहाय भवेत् २ २३१ द्वेषव्यक्तिर्विप्रतीत्य स्पदत्व ३ द्वैताद्व्रत निवेशिनोऽनुभवना न च वर्सित दपरमत्र भवान ३ २०७ २ २२० न च विनिगमनायां कारणं। केंचिदस्ति१ १६३ द्वणुकत्पणुक यपश्रयं २ ७४ न च शक्तिरस्ति सहजा यदि वा ८९ nY द्वणुकस्य जन्मपरमाणुयुगात् न च शुक्रशोणितसमागमने ३ ९०

घ. न च सोमयागपदर्य रुभयो: १ ३५२

धर्म नर्णयनिमित्तमिष्यते न चवं विधि: कश्विदत्रेति न स्यात् १ ७० धर्मे इपि तत्त्वमतिरेव तु नोदनायाः २ ५४ नञः प्रपञ्चपतिपादकस्य च २९२

धातो: कर्मण इत्युदीरितमिदं ३३८ नञः स्वसम्बन्धिपदार्थवस्तुनः १ ४०२ न तथाऽन्तरङ्गमुपलब्धिजनेः ३ ३५३ AU धातो: कर्मण इत्युवाच भगवान् ३२७ AY धात्वर्थताऽन्या नच भावनाडस्तिं ३९९ न तथा न्तरङ्गफलसन्यसनं ३५५

धात्वर्थाख्यानशक्तो यदि भवति न तदत सम्भवति युक्तिवशात् २०९ ny

गुणाद्दू्तिंतुं १४० न तदात्मनः स्फुरणमेव निजं २ २०४

धूमे सत्ता स्यादसत्ता च तस्मिन् २०१ न तमोऽपि पूर्वमभवत्र २ २ २४० न तमः परिहृत्य लभ्यंत २ २४१ न तव कचिद्गमनमस्ति विभो: nY न.

T कर्म काण्डेऽपि ततो नियोग: १ ४०० न तव प्रतचिकरणानि बहिः ४२

न खलु कारणकार्यसमन्वयः ३ २२२ न तस्य कश्वित्पतिरस्ति लोके १८५

म खलु जगति श्रयोहेतुपतीत्युदयादते? ३६४ न तस्य कार्य करणं च वियते १८४ AU

न खलु निगुणवस्तुपरं वचः ३ २९० नव्ास्तीरे फलमिति गिर: १०२

न खलु पाणिनिपिङ्गलसंज्ञया ३ २६ न नामयोगो न चधातुयोग: .४१२ न खलु संश्रुतसंहृतशब्दयो: ६२४ २२८ AY न खल्वीदृशं कारणं योगसिद्धं ५३३ न नीलोत्पलादि प्रदशेषु किंचित् १ २२९

न च किमषि नः कार्ये नाम प्रमाण- न नीलोत्पलाया गिरो व्यक्तिनिष्ठाः १ २२७

पथानुगं ३६३ ननु कल्पितं यदिह जागरितं २. ३२ न च किचिदन्यदसतो वदितुं २०६ ननु च डित्थडवित्थप दादिवत्सकलमेवर २९२

न च क्रियाकारितमंहतानि २८० ननु चाद्रयाश्रयतमः स्फुरणं २ २१० न च गतार्थमिंदं प्रति भाति नो ६९ ननु चकरूपचितिवस्तुगतं २ २०३

१० संक्षेपशारीरकस्य-

श्लोकप्रतीकानि अ० इ्लो० श्लोकप्रतीकानि अ० श्रो०

नतु निवृत्तिपरत्वमुदीरितं १ ४१६ मृ्टिरिश्ष २४९ RU

ननु मातृमानविषयावगती २ २७ न हि चित्तदृश्यमप सत्यमिति २ २२६

ननु लौकिकवचसा नरमति- ३ २६६ न हि भूमिरुषरवती मृगतृड्जल ३ ननु शाक्यभिक्षुसमयेन समः २ २५ न हि विभक्त्यभिधेयपदार्थगं- १ ५०२ ननु सच्चिदादिवपुषा जगतः १ ५४३ न ह्यर्थवांदा विधिभिर्विरुद्धा ३ २८५

ननु सदृशमिंदं वश्चोधमस्मासु नाखवण्डवस्तुविषया वचसः प्रवृत्तिः १ १०३

कस्मात ३ २४ नाज्ञाततामनवगम्य पुरा प्रवेशात् २

ननु समीहितसाधनता लिडो १ ४२७ नाज्ञ।ततावगतये स्वयमेव बाह्यं २ ननू द्विदादेर्यदि नाम लोके ३ ९७ नाज्ञाततावगतिरस्ति जडेषु पूर्व- २ १६ न न्वज्ञयमिद भवेदि मम भत्यवस्व- नाज्ञानमद्वयसमाश्रयमिष्टमेवं २ २११ रूपं ततः २४४ नाज्ञानपस्ति च सुषुत्िग- नन्वन्यो मदून्धमोक्षादिभागी २ २१८ १२६ नन्वेवं चद्ून्धमोक्षव्यवस्था २१५. तस्य पुंसः RU २ नाथापि वेदम्यहमनिर्वचनीयभा्षा १०२ १२८ नन्वेवं सति रज्जुखण्डलकम- नायां न हन्यां न विबेयमित्यपि ४०९ नन्वेवं स्याद्दुर्निवाराऽनवस्था २ १५४ नानाविधर्बहुभिरेव निमित्तभदः १ २२२ न पाल्यत्वयोगादलंभूष्णुभाव- १ ४३६ नान्वेति तत्तव चित व्यतिरेकित च३ १३८ न पुरान्वयश् तव चिद्ूपुष: ३२ नापूर्वमर्थ मुपलम्भ यितुं पदानां १ १०९ न पुरान्वयोऽत उपपत्तिसह: ३ ३७

न पुराष्टकेन रहितस्य तव २१ नाभावताऽस्य घटते वरणात्म- कत्वात् ३२० न प्रधानमपहाय वेदने २३४ नामधातुमहितो नञिष्यते १ ४०५ AU

न प्रधानमिह वेदनं भवेत् ३ ३३५ नावेदिन्मनुते पुरुष बृद्दन्तं २९६ न प्रमातरि सति प्रबाध्यते २ २३ नासंसृष्टपदार्थबुद्धिपदयो: ३७२ न प्रमेयमपहाय मातृता १९१ नासंसृष्टमतो वदन्ति वचना- ३८१ nY नभसः प्रदेशविरद्वान्नभसः नाहङ्कृति च परिहृत्य तमस्विताधी: २ १८० DY nY न भेदबुद्धिर्घटत प्रमाणतः २ १०६ नाहं प्रकाश इति तावदनेन माया ११० ३६५ न योग्यतामात्रनिबन्धनी भवेत् २३४ नांश: परस्य न च तस्य nY नरकपानविवर्जनवर्त्मना '४३० विकार एष १०

न रविशार्वरसख्यकृदीक्ष्यते १९६ निजमायया परिगतः पुरुषः २ ३० ny नं शक्यमुत्पाद्यमिति पशस्यते २ ११२ नित्यबोधपरिपीडित जगत् २ ३८

न संङ्करो नापि च संयुति- नित्या च कारणगरास्य सती

स्तयो: २३२ पवृात्तिः ३ २१९ AY न स्थानतोऽ्यस्ति परस्य कश्वित् ३ १४६ नित्यापरोक्षमपि वस्तु परोक्षरूपम् १ १२३ न स्थानतोऽ्यस्ति परस्य तस्मात ३ २८२ नित्यं प्ियादिषु सुखं प्रतिबि- न स्वाध्यायवदाप्यता न च पुनः ३०६ म्बितं सत् १५२ न हि कल्पनाविरचितं वितयं ३ २४ नित्यः शुद्धो बुद्धमुक्तस्वभावः १ १७३ न हि खलु मतिपूर्वा ब्रक्मण: निमित्तं च योनिश्व यत्कारणं तत् १ ५२

श्रोकाद्यवर्ण प्रतीकवर्णानुक्रमः । ११

श्लोकप्रतीकानि अ० श्लाकप्रतीकानि अ०शरो० नियोग एवैष पुमान्नियुज्यते ४२४ पदार्थबाधेन कृतार्थता न ते १९४ नियोगकोटूयापि नरी न कश्ित् ४७६ पदार्थबोधं परिहृत्य वाक्य ३ ३०४ निरतिशयसुखं च दुःजात- १ ६७ परपचनिषेधमाचरन् ७८ निरभिसंधिसमर्पितमच्युते ४ ८ परमात्मपर्द पराकृतदद्वितयं १ ३०६ निरूपणायां नयतोऽस्ति कश्चित् ३ २१० परमात्मभागप रिवेश्वनकृत ३४ AU निवृत्तिनिऐे तु निषेधवाक्ये १ ४४२ परमात्म संश्रयत मोजनितं २ २८ निवृत्तिरस्ति द्विविधा बहि :- परंमव तत्त्वमगृहीतमभूत् २ २३६ स्थिता ८६ परमेश्वरता गुगोऽप्यतः ३ १८० निवृत्तिसिध्याऽपि नियोगसिद्धिः १ ४२३ परमेश्वरेण विभुना रणयन् ४७ RU निषिद्धक्रिया दुःखनिष्पन्तिहेतु: १ ४४१ परशब्दवृत्तिरपरत्र भवेत १ निषिद्धक्रिया प्रत्यवागाय नेति १ ४३८ पर्यायता न खलु तत्त्वमसीति वाक्ये? २२५ निषिद्धक्रिया मत्यवायाय नो चेतू १ ४३९ परस्पराभावधिया न भेदधी: २ 300 निषिद्धकक्रिया चोदितस्याक्रियां वा १ ४४० परस्पराभावमुपाददानो १ २१० निष्कारयं श्रतिशिरोवचनस्य भङ्गं. १ ५४२ परस्पराभावविहीनभावात् २११ निष्पन्नमेव यदि वा पुरुषप्रयत्न- १ २९ पराञ्चि खानि व्यतृसत्स्वयंभू: २ १३ निष्पादिता सकलकारक वर्गसाध्या ३ ११८ परिकल्पितोऽपि सकलज्ञतया २ २२७ निःश्रेयसं न खलु साध्यमतः परिच्छित्रवस्तुत्यवच्छेदसिध्धै १- ५२० क्रियाभि: १ ३१४ परिणति च विवर्तदशाद्रूयं ३ २४३ निःसंधिबन्धनामैदं चिदचि- परिणाम इत्यथ तिवर्त इति २ ८६ त्स्वरूपं १९८ परिणामर्धियो विवर्तधी: २ नीलैकगोचरतया नियतं न चक्षुः १ २९६ परिणामबुद्धिमुषमृय पुमान् २ ८४ नीलं सुगन्धि महदुत्पलमम्बुशायी २२० नैतत्वलृप्तनिभित्ततोपि घटते परिणामविवर्तयोरतः २०४ AU

नैतत्पमाणमपनेतृसतो न तावत् १२६ परिपूर्णचिद्रसघनः ४० परिणामवादमुपगम्य तथा २ नैतत्सारं सत्त्वमिष्टं यदि स्यात २ २०० नैतद्वस्तुनि कल्पितस्य जगतो पशुने तिपदे तृतीयया ५०४

२४५ पक््यत्र पश्यति गिरा कथयां बभूव ३ १६० वाक्यपसूतप्रमा नैतादृशं ब्राह्मणस्यास्ति वित्तं ३६३ वश्यामि चित्रमिक सर्वमिदं द्वितीयं ४ AU नैवं भ्रान्तिनिमित्तकारणमये १ ३८० १०३ पदार्थ न पृथकप्रमाणमपरं १ नोधन्तमित्यत्र नञेकणार्थ- पारम्पर्य प्रगतिकगति कारयादा- ३७६ १ ४८० पारम्पर्य शुद्धिहेतुत्वहेतो :- ४ ५० पारोक्ष्यं च ब्रह्मणि प्रत्यगर्थे १ २३८ प पित्रा तत्त्वमसीति बेधनमनु २९९ AU

पदजातबुद्धिजनिता भवति १ ३०४ पुरधर्ममात्मनि विकल्प्य तथा ३ ३९

पदवाक्यमाननिपुणा. १ ११ पुरमेव गच्छति चितिस्त्वचला ३ २९

१ ५५१ पुरवेष्टितं न तव चिद्ठलयं ३

पदान्तरस्यागमनादिहान्यतः ३६७ पुरवेष्टितः पुरवशानुगतः ४८

१२ रुक्षपशारीरकस्य-

श्लोकप्रतीानि अ० श्लो० श्लोकप्रतीकानि अ पुरहेतुकं तब यथा च वपुः ३ ४५ प्रत्यक्षकर्मवचसोरुभयोः सभूहः २ ५ पुरहेतुकं यदभवच्च विमो: ३ ४३ प्रत्यक्षलिङ्गवचनानि हि दर्श- १ २२ पुरहेतुरूपघटितस्य दग़ेः ३ ४६ प्रत्यक्षसूत्र इदमेव निवेदयष्यन् ४ २९ पुरुशमेदवशाद्विविधा भवेत् २ ९० पत्यक्षादेरेष दोषस्तनोयं १०२ पुरुषमतिनिवेशो नास्ति वेदपमेये ३ २४८ १३५ AU पुरुषमेकमपेक्ष्य च भूमिका २४२ पत्यग्भावस्तावदेकोडस्ति बुद्धी १५९ पुरुषा पराधमलिनाधि १४ प्रत्यग्रूपमतो न शब्दविषय: १ २४३ पुरुषापराधविगमे तु १५ प्रत्ययपकृतिशब्दवो बहि: ३९३ पुरुषापराधविनिवृत्तफलः १ १६ पत्यग्वस्तुन एव तत्र विषये मा - पुरुषापराधशतसंकुल १ १७ प्रत्ययार्थविषयं हि कर्मणा २३३ पुरोपलब्धो विषयो न दृश्यते ३ २५ प्रत्यये सनि न चापवादकं २३६ पुर्यश्टकं तदिदमप्यभवाद्धि लिङ्गं १९ प्रत्यासन्ना परिणतिरियं २ ८० AU पुर्यटकं भवति तस्य परस्य मोहात २ प्रथमचरमभावो निर्याये कारणं चेतू १ १६४ पुरं पुरस्थत्वमथो पुरस्थं २८१ प्रथमत्रिकं यजिनिगय गतं ४ ४६' nY पुंलिङ्गताऽपि घटते क्रतुगामिनोडस्य १ ४७३ प्रभुरेष सर्वविदह कृपणो २ २२३ पूर्वक्षणे भवति वाच्यपद,र्थभाग- २०४ प्रमाणतो नास्ति निषिद्धकर्मेणः १ ४३१ पूर्वाण्यदृ ए्टप रिपन्थि निबर्हणानि ३४७ प्रमाण मिच्छन्पतिषेधचोदना ? ४४७ BY पूर्वपरान्वयबलेन हि कारणत्व- ३७३ प्रवर्तकोत्थाननिबन्धने ततः १ ३६६ १ ४९२ १ ४२६ पूर्वापर्ये पूर्वदौर्बल्यभाह प्रवर्तकं वाक्यमुवाच चोदनां २ ११६ प्वर्तक वाक्यमुवाच चोदर्ना १ ४११ पूर्वोत्पन्न मृगाम्बुविभ्रमधियः २ ११५ प्वृत्तिशास्त्रण समेऽपि संमते ८९ पूंर्व विकारमुपवर्ण्य शनेः प्रवृत्त्यभावस्य विराधिकार्य १ शनैस्तत् २२० प्रवृद्धरागस्य निवृत्तयोऽ्थिरा ४२६ ar पृष्ठात्परसपरयुजा पतिपत्तिरेषा १ प्र,ज्ञे मुखं समनुभूय समुत्थि- १ २३ पृष्ठेन पूर्णवपुषा क्रियते प्रतीति १ २५० पाणोत्क्रान्तिर्नास्ति मूर्धनययैषां ४ ४८ प्रकर्ष: प्रकाशातिरिक्त्तो न चात्र २३४ प्रातिपदिकान्यनतिरिक्त विषयाणि १ २०४ पकृष्टपकाशतवजासी हि लोके १ २३१ प्रानिपदिकार्थगतमव वचनानि १ ५०३ पकृष्टप्रकाशधवनी व्र्यक्ति में कां १ २२६ पारम्भा: फलिन: प्रस- प्रक्षालनेन ववलं किमिदं बभूव २ १९ पाणदुकैरपि तथैव तदेषितव्यं १३० मच्यावि वस्तु यदिहास्ति प्रियशिरस्त्वकथा खलु यादशी निजस्वरूपात् १२ प्रतिषेधवाक्यवदतः सकलं प्रेमानुपाधिरसुखात्मनि नोप- २५ १ ४०१ मत्यक्त्वादिगुणान्वयेन यदि वा १७0 ब.

मत्यक्पमाणकमस- वहिर ङ्गसाधनमशेषगुरो: ३ ३५२ प्रत्यक्त्वमात्रविषयाश्रयता १ २१ बहु निगध् किमत्र वदाम4हं १ ३३१ २ २१२ बाह्य ध्यात्मिकवस्तुजातजननी २ १३७ प्रत्यक्तत्व लक्षयेत् त्वंपदार्थ: *. २३० ३ ७६

श्लोकाद्यचरणप्रतीकवर्णानुक्रम+। १३

श्लाकप्रतीकानि अ०श्रो० बिम्बस्य नापि तमसि प्रतिबिम्ब- २ १७९ श्लोकप्रतीकानि अ० श्रलो० भव्यप्रतीतावुपभोगभाओ बुद्धिव्यक्तिर्विपती त्यास्पदत्वं १. ४८३ भव्यप्रतीतौ न हि कव्िदर्थों RY बुद्धिः समस्तविषयावगमे प्रवृत्ता ११ भव्याय भूतमिति किंच विधिपधाने बुद्धवृत्तो ज्ञानता तावदेका १ १७९ भव्याय भूतमुपदिश्यत इत्यवोचन् १ बुद्धवृन्ता तावदानन्दतैका १ १८० भळ्ळातकादिर सयोगनिबन्धनं च १४९ बुध्धादिकार्येष्वपि चतनोरऽयं १ भावनाद्वय मतोऽवबाध्यत ३९४ बुध्धा तत्त्वंपदार्थावनुभवविषयं ३ ११० भिन्नाभिन्नरवी घटादिवचसा बोधस्वभावकमबुद्ध मनुष्णमुष्णं २०९ १ ११४ भुजङ्गभोगं सुकुमारशीतलं बोधात्मत्वे निर्निभि्ते प्रताचो १ ४३३ १९० भुजङ्गमाङ्गशायिने ब्रह्मज्ञानं जानता ब्रह्मबुद्ध: १ ४५१ भूतस्य भव्याय यर्थापदेशः ४८२ ब्रह्मज्ञानं ममाणं भव्ति दृढमिदं भूतानि पञ्च तव मोहसमुङ्गवानि AU ब्रह्मज्ञानं ब्रह्मणि ज्ञायमाने ४५२ भूतार्थनिश्ठ्वचनादपि शब्दशक्ति: १ ३६० न्रह्मज्ञानं सूचयन्सूत्रकारो १ ५६ भून्वा राग: कारणं पुंस्प्रवृत्ते: १३४ २ १२० भूयस्त्ववत्तनुगुणावयवक्रि- २९ ब्रह्म प्रमेयमथनष्टमिह प्रमायं १ ११९ भेदश्ुतिस्त्वन्यपरा समस्ता २८४ ब्रह्मस्वयंभुपरमात्मपदस्य वेदो २६८ भेदश्रुतिः कल्पितमेव भेद- २८८ ब्रह्म स्वयं प्थमतः शबलेषु तस्य १ २८९ भेदादिरूपमवबोधयितुं समर्थ १ २ १२६ १ २१९ ब्रह्माज्ञाने ह्यद्वितीयत्वमेकं १५८ भेदं च भेघं च भिनत्ति मेदो १ ५९ ब्रह्यात्मत्वं सान्तरायं पुरस्तात् ४ ४४ भोक्ता भोगं प्रेरितारं च मत्वा २९३ मंझात्मवस्तु निरवर्द्यचदेकरूपं ३४१ भोक्तादिसूत्र परिणामवाद अझ्मादीनार्मस्ति मुक्तिश्रुतिम्यः ४० श्रमादनर्थस्य निदानमादरा- बझ्माश्रयं नें हि तमोडनुभवेन लभ्यं १४ श्रान्तिज्ञानाङ्क्ण: सिद्धिपक्षे २ १४१ प्रह्मास्मीतिवचो निविष्टपद्योमन २९३ भ्रान्तिप्रतीतिविषयो न च सन्नचासन् १ ३३९ अ्रक्मेतिशेषिपदमत्र हि लक्ष्यमेकं १ १ ७६ भ्रान्त तथोपचरित च यथाविभाग- २ २१४ अ्रझ्मव सन्निति गिरं प्रति शेषिताय १ ३१० अभ्मैव सन्निति ततोऽपि बलि- म.

ष्ठमेतत् ३१२ मज्जत्यलाबु सहसाप्तु शिला: २

अ्रह्नंव समिति ततः प्रथमश्रुतं सत् १ ३११ मणिमन्त्रमहै।षधमितीदशकं ९१

ब्रह्मव सन्नितिवच: प्रथमश्चुतत्वात् १ ३०७ मतिमतां पवरो वृषभध्वजः २६४

ब्रह्मैव संसरति मुच्यत एतदेव ३ मनोबगम्येऽ्यपरोक्षता बला-

अक्षिवाज्ञानि तस्मादिह भवितुमलं २ २०८ मन्त्रार्थवादगतमध्ययनं तदर्थ मन्त्रार्थवादवचसामपि गोचरेषु मन्त्रो हीन: स्वरतो वर्णतो वा २ २२०

भगवाननादिनिधना कृपया ३ ३५४ मलिनं नभो नहि कदाचिदभूत् ... भङ्क्त्वा कथचिदनुमानवशेन सिद्धे: १, ५४२ मलं निरस्यार्थवदिष्यते चेव. २१३ भवति च पुरुषाथकर्मकेयं १३९१ मडामहिम्नामपि वश्रिकी-

m

सक्षपशाररिकस्य-

श्रलोकप्रतीकानि अ० श्रलो० श्रलोकप्रतीकानि अ० शो० महीभुजोध्यं पुरुषो मनस्वी १ २८१ यत्कर्मभावमनपास्य निजपमेये १ ११७ यत्केचिदाहुरभिधाय निजान्पदार्थान् १ ३७ मानान्तराधिगतगोचरगामिनीस्याव १ १५२ यस्तु प्रमाणमनुभूततिरिति प्रमाण-१ २८१ मानान्तराधिगतता हि न लक्षणायां १ १५३ यत्तु प्रमाणमपधीर्य निजप्रमये २ १५ मानान्तरानधिगतं त्ववगम्यमानं १ २९० यत्रापि दैवगतितोऽस्त्यतिरिकभा- १ ४५ मानान्तरानधिगतं परिनिष्ठितं यत् १ २९४ यत्राविशेषकनिमित्तकतावरोधे १ ३४८ मानेन मेयावगतिश्न युक्ता १ ४८० यत्रेव काक इदमेव तु देवदत्तवेक्ष्मेति १ २०६ मानं न कारकमिति प्रथितं पृथिव्यां । यथा च यागाधनुबन्धमेदा १ ४२२ मायानिर्वचनीयमेव तु तमो १०० यथा विशिष्टस्य विधानतोऽर्थात् १ ५३५ मायानिविष््वपुरीश्वरबोध एष १५३ यथा ह्ययं ज्योतिरात्मा विवस्वान् ३ १५० मायामयत्ववचनादखिलं मृषेति ९३ यदपि किचिदुपासननिष्ठितात् ३ २८९ मायामयी बाह्यनिवृत्तिरिष्टा ८८ मायामसी वितनुते विभुखमेनां यदि कृत्स्त एव परमः पुरुष: २ ३५ मायामात्रमतः समस्तमभवत्त्वप्ने ₹ ११२ यदि तन्न पश्यासि हर: परमं ₹- ५५ मायामेनां जागरे लोकसिद्धां ३ ८५ यदि परिणतिरेषा चिद्विवर्तो ऽथवा स्यातू २४१ ३ १४८ यदि बोध एव परमार्थवपुः २ २६ मायाविनो न मणिमन्त्रमथाषध वा ३ यदि भाव्यभागविलये न भवेत् १ २४५ मायाश्रुतिस्मृतिवच: सकलं तथा च २ ६८ यदि वा समुच्यवशात्पुरुष: ५० AY मिथ्याज्ञानाज्जीवभेदपरसध्ध यदि सत्यमित्यवगति कुरुते मिथ्याज्ञानाद्वक्मणः सिद्धिपक्षे २ १४३ यदिह किंचिदबोधससुद्रूवं यदिह साधनमात्मधियः श्रतं ३३२० AY मिथ्या सुषिः सवितृमएडलमध्यवती १ ३३७ मीमांसितव्यमनयैव सदद्वतीयं ५८ यदीयसंपर्कमवाप्य के- मुक्तामुक्तौ विद्वदन्या त्वदन्या १२८ यद्दादरायणमतं परिगृक्ष पूर्व १९० मुकेऽज्ञानं ब्रक्षमित्येतदेवं १५६ यघत्र पशयसि विरोधमुदीरिय त्वं १ ९४ मुक्तो मह्यं स्वपकाशश्रकास्ती- २ १५८ १ ११८ मूर्तामूर्ततदुत्थलिङ्गपुरुषव्यामिश्र- २३० यद्वस्तु सद्वयतयाऽवगतं स्वशब्दात१ ९६ मोक्षस्वरूपे विकलक्रियोऽस। यद्वाक्यजातमथ वेदाशरोनिविष्ट १ १४८ Ay AY

य यद्रा विद्वशोचरं योजनीयं ४०

यच्छतं विविदिषादयाय तत् यश्क्जकं किमपि लौकिकमीचितंतन् र १० ३ ३३० यद्धि-कारकतयाऽवगम्यते ३३४८ यमनियमविधानेर्वाङ्मन: कायचेष्टा ३३१ यज्ञादिक्षपितिम्रमस्तकल्मषाणा यत एवमत्र न विरोधलवो २२१ यमस्वरूपा सकला निवृत्ति: १ यतः एवमेतदुपपसिपथं ३ ३८ यस्मात्कृपापरवशो मम दुश्चिकित्सं ४ ५९ यतो महावाक्यत एव पुत्रो ३०२ यस्य प्रयोगविधिरस्ति परिग्रहीता ४ ११ यतो यतो निवतते ३६४ यस्यापि विभ्ुषि कृतार्थतया निषण्णा: १ ३०२: यतः प्रपश्यत्नपि भदिन: स्वं यागाघर्थे मुख्यता यद्धदस्य १ ४८१ यत्कर्मकाण्डनिपुणैरुदितं पुरस्ताल१ १४६ या नान्यमुद्िश्य कृति: प्रवृत्ता १. १३३:

१५

श्लोकप्रतीकानि अ० श्लो० श्रलोकप्रतीकानि स० शरो० या फलश्रुतिरिहाप व्णता १५९ वक्ष्यामि वत्स तववाक्छितमत्यवस्थ-१ AY ९३ यावत्वंपदलक्ष्यवस्तुविषया ६० वचनार्थविभक्तिवाच्ययो- AY १ ५११ यावद्दृशोऽन्यदिह संमृतिकारयं तत्१ ३२४: वस्तुस्वभाव इति सत्त्वमतो गृहाण २ २८७ योग्यत्वमत्र नव तत्त्वमसीति वाक्ये१ ९८ वस्तुस्वरूपकथने ननु नास्ति पुंस: १ ३०० योग्येतरान्विततया न चवाच्यताऽस्य१ ३६९ योग्येतरान्वितपदार्थगतैव शब्द- वस्त्वस्तु नित्यमपरोक्षमिदं तु वाक्यं १ १२४ ३५४ वाक्यप्रवृत्तिमनुमृत्य च सूत्रकार: २ ५६ योग्येतरान्वित निमित्तकशन्दशक्ति 3 ३४० १ १२२ योग्येतरान्वितपदार्थनिवेदने तु. १ ३४४ २ ३४३ यो यः शब्दो यत्कृतेऽर्ये निरूढ: वाक्यांत्मवर्ततकनिवर्तकरूपभाजः १८५ वाक्याद्भूतार्थनिष्ठाङ्रवति तु नृणां १ १४२ वाक्यार्थान्वाय तत्पदार्थकथनेनेतीति २६२

र. वाक्येषु नञ्ूधत्सु निवृत्तिमामं ४२०

रजतपतीतिरिदमि प्रथत मनु वाक्योत्थापितबुद्धिवृत्तिरमला २४८ १ ३५ रज्ज्वज्ञानविजम्भितस्य फणिनो २५५ वाक्यं मुक्तिफलो धियं जनयति स्प्ष्ट १ २५३

रागद्वेषप्र शाखं विषयगुणासमुद्ध- वागादे: खलु बाह्यवस्तुविषयो नात्मा १ २ १२६ २४२ वाग्विस्तरा यस्य बृहस्त- AY रूपं तावकमुज्झितद्रयमभूद्द्वेत- १ २६९ वाचको हरणकर्तुरिष्यत

रूप्यज्ञानं रजतामेदमित्येवमुत्पयमानं १ ४६५ ३५९

रूप्यादिविभ्रममपेक्ष्य हि शुक्तिकादी २ ५२ विकारवार्द कपिलादिपक्ष- २ ६४ विदितता परमात्मन इष्यते ६१ ल. विदिते पदे भगवतः परमे २ २४२

लडादिशब्देडपगते लिडादी १ १६८ विद्येति हि वाक्यमेव मिह च स्पष्ट १८

लक्ष्यस्य लक्षणमिह तिविध प्रसिद्धं ५१४ विद्या च विश्वविषयानुभवोत्थपूर्व-

लक्ष्यस्व्ररूपकथनाय न लक्षणाय ५२३ विद्याविग्रह्मग्रहेण पिहितं ४ ५३

लक्ष्यस्वरूपमपि सव्दमुष्य साक्षात १ ६२६ विद्वासो यदि मम दोषमु- १२

लक्ष्यस्वरूपमुपलभ्य तदेकनिष्ठ ५२४ विधयश्न कर्मविषयाः स्वतमः २ २४२ विधिनिषेधवचःपरिखामतः १२६

लक्ष्यार्थवाचि पदमत्र हि लक्षणार्थे २ ५२१ विधिनिष्ठवाक्यमपि बोधयति ५१२

लिड्ड लोडादिर्भावकस्तत्रभाव्या ३८८ विधिपदानि हि भागसमर्पणात् २१४ लोके प्रसिद्धपदगोचर तानिमिन्त- १ २८ विधिमुखेन परस्य निवेदकं ३१२

लोके प्रसिद्धपदगोचरताऽस्तिकार्ये १ २०९ विधिरिह गुणभूतः प्रत्ययार्थोगपे लोकप्रसिद्धार्थपदाभ्नराणा १ २९० नित्यं

लोके हि मायाधिगता म माया तिधिवचस्युभयं तु पदे पदे ३ ३१९ विनाि शक्तिग्रहणं पदाना १ २९१ व. बिना महावाक्यमतो न कक्ित् ३ ३०३ वकारमासाययमेवनित्या विरुद्धत्रिकस्य द्रयापत्तिदोषात् ४५६ वक्तृत्वमेव घटते यदि लिङ्पदस्य ३९० विवर्तवादस्य हि पूर्वभूमि: २ ६१ वक्तृशानविवक्षयै।रपि भवेच्छ- ३५० िशेश्णानामसती प्रकृन्तिर्न दृश्यते ३ २०

संक्षेपशारीरकस्य-

शोकप्रतीकानि अ० श्रलो० श्लोकप्रतीकानि अ० शो०

विश्वोद्रवस्थितिलयपकृतित्वरूप- १५२० शब्दशक्तिविषयं निरूपणं ३४४

बिश्वं- विष्णारुस्थितं नामरूपं शब्दस्य लाक्षणिकमुख्यविभागमिन्रा १ १९४ २०३ विषयकरगादोषात् भ्रमः संविदि स्या-१ शब्दस्य लाक्षणिकवृत्तिरपि त्रिधेषा १ १५४ ३० विषयकरणदोषात्र भ्रमः संविदि स्या : शब्दार्थसङ्गतिविदामथ सत्त्वशुद्ध: १ १९९

विषमदुर्गमदेशसहर्रगः शब्दो गकार इति लोकिकमरिति वाक्य १ २७१ विस्पष्टमात्ममतमव हि सर्वधर्म- २१८ १९४ शब्द: प्रवृत्तिजनको न तु बोधकश्चेत् १ ३१५. विज्ञाते ब्रह्मणि स्याद्विधिरयमफल: १ ४५५ शशाङ्काभिधानाभिधेये हि पृष्टे २३२

6८ शशांङ्काभिधानाभिधेयों न चेष्टः '२२३ वेदवाक्यवषयस्य सत्यता २. शश्वत्स्वयं प्रथमलुप्तचिदात्मभूत ३५८ वेदान्तवाक्यगतिरत्र प्रहुपकार ३. १४५ शास्त्रदवयेन परिदर्शितसाधनेन ९०

वेदान्तवाक्यजनिता मतिवृत्तिरेव २८ ०३

वेदान्तवाक्यजनितां परमात्मवुद्धि- २ ५३ शाखतं तावन्तत्परं नेष्यते त- २१७

वेदान्तवाक्यमिह कारणबोधे ३४१ शास्त्रं प्रवृत्तिषु निवृत्तिषु तुल्यरूपं वेदान्तवाक्यमिह येन यथापवृत्तं. १४० शिष्योपसत्तिवचनानि समन्वितानि वेदारतवादिसमयेऽपि समानमेतत् ₹. २१६ शुक्ति काविषयबुद्धिजन्मना १६

वेद्रेऽपि लाक्षणिकवृत्तिरियं त्रिधैषा ३६२ २. शुक्तीदमंशात्पृथगप्रतीता ४६ वदरे वक्तुरभावस्तदुभयं नाहतीह, १ ६५१ शुद्धत्वार्थ ब्रह्मणस्त्यज्यते चेतू २ १९७ वेदकमम्यामति कार्यमभीष्टमास्मिन् ३५७ शुद्ध: परो न खलु वाङ्मनसव्यतीत: ३ वरास्यस्य दृढत्वमेकमपरं ३. शुद्धे वस्तुनि यद्यपि प्रविशति ध्वानं २ २३६ AY वैररयं विषयेषु पूर्वमपि मे. ५८ शुध्धुत्थतर्करजनितं चिदचिद्विभागं १ २०० RY १ षिडप्यूह्यं न्यायसाम्यादशेष- १ १८९ AY व्यवहारगोचरमतः सकलं. २. २४७ श्रद्धत्स्व सौम्येति हि शास्ति शाखं १ २६७ व्यवहारनिर्वहण शक्किमसी १७० श्रवणमननबुध्योजातियोर्यत्फलं ३ ३४६

व्यापारं सकलस्य भासयति यो ३ ६२ श्रवणादिकं शमदमादिपर: ३

२ ४.३ श्रवणेन्द्रियं च किल कर्णगतं २ २३२ व्युत्प ऋस्य हि बुद्धिज़नमस- श्रीदेवेश्वरपादपङ्कूजरजः ६२

श. श्रतपदेरुपसंहृतिशालिभि: ३२२

शक्तकिव्याप्तिपत्यया कारयष्यन् श्रुतिवचनमनेकं वक्ति तस्येक्षितृत्वं १ २५१ ₹- शक्क्तो गुरोश्षरणयोर्निकटेनिवासा १ श्रुतिवचनविशेषच्चेतने कारणेडस्मिन् १ ५०० ११० श्षतिवचास मुनिस्मरणानि च २ ९३ शक्नोति सिद्धमवबोधयतुं च वाक्यं१ ५६२ श्रुतिवरचासि मुनिस्मरणानि च ३ २४१ शबलता कबली कृततावशात् १. ३२९ श्रतेश्व तात्पर्यमखण्डरूपे २८३ शबलतापरिधानसमन्वयातू ३३० शरृत्वा Sविरोधमुपपन्नसमन्वयोऽथ३ शबलमात्मपदेन निगधते. १ ३२६ शेयोहेतुत्ववाची.यदि भवति तदा १३९८ झष भजातिव चनो न हिशब्दशब्द्:१ २०२ श्रेय:साधनतामिहोअ्रनिलये सत्येति १८.

श्रोकाचरणप्रतीकवणांनुक्रम: । २७

श्लोकप्रतीकानि अ०श्लो० श्लोकप्रतीकानि अ० श्ो०

१ ४७२ स परिपृच्छति कोऽहमसा च क: ९१ श्रेय-साधनता लिङर्थ इतिच प्रागुक्त-१ ४७१ सपयोजनकबुद्धिकारणं ४६९ श्रभादिजन्यमतिवृत्तिषु बाह्यशन्दा ३ समवायिकारणगणेन तथा ३ २०८ ३ १७४ समविषमसमुच्चयो न युक्त्तो शवेतिमानमभिपश््यतः पुरः समीहितोपायतया लिऊन्वयालू ४४३ ष. समुपसंहृतशब्दसमन्वितः ₹ यत् २१९ षष्ठी जातिगुणक्रियादिरहिते २३९ सम्यगज्ञानबलेन तं विरहितं १०१ सम्यग्ज्ञानविभवसु: सकल- 70 सकलशक्ति विकल्पनयान्वये २२६ AY सम्यग्ज्ञानांज्जीवभेदपसिद्धा २ १५० सकलवदशिरःसु परात्मधी- ३१३ सम्यग्ज्ञानादुब्रह्मणः सिद्धिपक्ष AY २ १४० मकृदुचरन्यजतिरेष गुणं ४६१ २ १५७ सगुणवाक्यमपीह समन्वितं ४६३ सर्वत्र वस्तुषु जडेष्वजडपकाशं 306 सधित्सुखाद्वयवपुः कथयन्ति कचित १ १७४ सर्वतर माराफलभूतसमस्तसंवित १८४ सती न संवित्क्रियते हि सत्त्वा- सर्वश्रुतिस्मृतिवचाभिरयं परिव्राटू १६० सती हि सन्ताऽस्य पदस्य दृष्टा २०३ संर्व पराण्विषय मेव हि मानजातं सतोऽपि कार्यत्वमयुक्त मेव २११ सर्वं यदर्थमिह वस्तु यदस्ति कि- रभ सतः प्रमाण्पाभिमतेषु पञ्चसु २५५ सर्व सर्वमुद्दधाय घटते २२५ सत्यतो यदि मृषा न भिय्यते ४० सत्यप्यलुप्तचिति यत्त्वाय नास्ति कर्त-३ ११२ साक्षादिहाभिम तमेव विवर्तवाद- सत्यप्येवं ज्ञातिरेकावकाशः १८ साक्षिताऽपि परमात्मनो भवेत् ३ १८२ सस्यपतिज्ञ नयनोत्थधियो घटादे: ४८ साक्षित्व मात्मत मसामतिक्चु केन १३२ सत्यमेवमनृत च दुर्लभं २ ३९ साक्ष्यवस्तु परिहृत्य साककषिता ३ १९० सत्यमेवमनृत च भेदतः २ ४२ सा चोपनेयरहिते विषायण्यनन्तेड १ ३४२ सत्यासत्यवपुस्तथाहि सगुण १ ४६४ सादृश्यधीप्नभृति न त्रिलयं नि- स्त्येष्यस्ति ज्ञानता ज्ञानतायाम् १८६ सापेक्षावुदिता यदा तु भवतःपूर्वापरी २ ११९ सत्य ज्ञानमनन्तमित्यभिह्विते संभावना नयत साभासज्ञानवाची यदि भवति पुनः २६३ १ १.६९

सत्यं न गत्यन्तरमस्ति तत्र साभासमेतद्डुपजीव्य चिदद्वितीया ९८ सामगानमथ जक्षणं जगत् ३:२३ १६४ सत्य यदाह गुरुमान्यदि वाक्यगम्यं 3. १४९ सामगानमथ जक्षण जगत् सत्ये यदाह पितृम न्व्यवहारदृष्टि २. ४९ सामगानमपि तत्स्वरूपता. १६०: सत्संपयोग इति जैमिनिष्युवाच २ ४६ सामर्थर्यमस्य मशिमन्त्रनिमित्तमस्ति २ सदसत्सदसद्विक ल्पित- १२ सामानाधिकरण्यमत्र पदयो: सदसत्सदसद्विकल्पितप्रतिबद्धा १३ सामानाधिकरण्यमत्र सवति प्राथम्य१ १९६ सदसदुङ्गवनं न विमुक्तता सामानाधिकरण्यमन्वयगिरा हेतु:१२१ सदृशसाशपराग्विषयेषु चद् सामान्यतः प्रथममेष पदार्थपिण्डो २ ३६र सदूपमावरणतानुमवादमीटं सामान्य न विशेवस्युकिहा 2 ३ १९३

१८ संक्षेपश्ञरीरकस्य-

श्रलोकप्रतीकानि अ०शलो० श्रलाकप्रतीानि अ०:शो० सायुञ्यादि न मोक्षपक्षपतितं ३४ संसिद्धा सविलासमोहविषये ३ २३९ सिद्धान्वितं यदि लिडादिपदानि कार्य १ ३४६ संस्कारभ्रमसंतातें प्रतिनरं भिन्नां २१३८ सिद्धार्थवादिवचनेषु न गौणतादि १ ४८६ स्पष्टानुभूतिविषयो न तमस्तदानी स्पष्ट तमःस्फुरणमत्र न तन्र १२३ सिंहभ्ुतिर्न घटते यदि शूरतास्य १७३ २ १७६

सुकृतदुष्कृतकर्मणि कर्तृतां १ ३२७ स्फुरणास्फुरणे च नाऽडत्मन: स २ २०९

सुकृतदुष्कृतकर्मवशादयं : ३. ४९ स्मृतिसमपदजन्यबुद्धियुग्मा ३८५ सुकृतदुष्कृतयोः शबला यथा १ ३२८ १-३०१ सुपा जन्तुः स्वल्पमत्रSपे काले २ १३० स्वकारणैस्तन्तुभिरवमस्य २०४ सूंतरं तन्तु समन्वयादितविधव्यापार- २६? स्वतोऽपरोक्षा चितिरत्र विभ्र- ४२ सृजति रक्षति सहरति प्रभुः २६९ स्वपदृष्टमिह रज्जुसर्पव- सृष्टिस्थितिपलय संयमनप्रवेश- २६० स्वपभ्नमोऽपि सुकृतादिनिबन्धनत्वात् ३ ११७ सोपाधीश्वरता निषधनपरा १६२ स्वपञ्च जागरितमप्युभयं तवव ३ ११९; AU सोषयंमित्यपि पदार्थरूपकं १ स्वभे तप्शिलाधिरोहण्पगता निःश्रे- १ २३ मोडयंगिरोरि न लक्षणयाऽपि वृत्ति: १ ९९ स्वने न जागरितमस्ति मृषात्वहता: ३११५: सोऽयं पुमानयमसाविति पौरुषेये १. १६५ रवपेडप्यव स्वमदृङूमाहमात्रातू ३: १०६ सो5यं पुमानिति वचस्युभयप्रकारा १ १६६ स्वपोपलब्धमखिलं वितर्थं तथाऽपि २. ११६ सोड़यं पुमानितिहि मुख्यपदार्थयुक्त-१ १४९ स्वम: शुभाशुभफलागमसूचक:स्यातं १ ३३८ सोडवच्छेदोऽप्यर्ति नास्त्यम्बरे चेव् २ ३ १४७ सङ्गल्पपूर्वेक मभूद्रघुनन्दनस्य. १८२ स्वभावतो यन्मिथुनं विरुद्धं १९५ सक्केपशारीरक मेव मेतत् सङ्गातवादमुपगम्य तु. तत्र पक्षे ४ ६० स्वराडिति च विद्यते श्रुतिः ३ १५६

संज्ञासंज्ि समन्वयावगतये स्वाज्ञानकल्पितजग-

सम्बन्धजातविरहान् च लक्षणाडस्मिन्र स्वाज्ञानान्वयिनी चिदेव भवति २५२ A AU

सम्बन्धिता भवति लाच्राणकप्रवृत्त: १ स्वातन्त्र्यमीश्वरगिरा गुणमार्गवृत्ति ३ १०१

सम्बन्धिरूपं यदि वस्तु लक्ष्य- २०३ स्वात्मानमेव जगतः प्रकृति यदेक- १ ५५0

सम्बंन्धः संमवाय इत्यपि पदे २७० स्वाध्यायधर्मपठित निजवेदशाखा, १ ३ २९५

संवित्तिभेदतदभावतदीयजन्म २३६ स्वाध्यायवन्र करणं घटते-।

सविद्द्वरं वहति तद्विषयापयुक्त् स्वानुरक्तमतिजन्मकारणं १. ५१७ ५३ ६९ १ ५१८

संविन्धुत्पादकं यद्वचवनमभमंत कर्म स्वाभाविकी हि वियदन्वित्तता घटादे: ₹ ०९

मीमोसकाना स्वाभाविकी हुतंभुजः खलुनोष्णता तं३ ११४ संवित्परिस्फुरति न स्फुरतीति तम्या २ २१३ २४६ स्वाया विद्याकल्पिताचार्यवद २ १६३ संवित्ममाणघटना पति योग्यता चेव् १ २८६ स्वेच्छाविनिर्मितवपुर्वर मन्तरेण २ १८१ संवेदनं यदिंह मानफलं प्रसिद्धं ३८० ह. AU संसारदाषमवधारयतो यथावत् हित्वा न वाक्यएदते प्रतिपनतिहेतुः १ ११० संसाररूपमवगच्छ विविच्यमानं ह्स्वाणुत्वे कारणद्वित्वहेतो: संसिद्धा सविलासमाहविषये: १ ३१ हस्वारब्धं त्रयणुकमणुभिस्तददारब्धमेतत् २ १ : समाप्तोऽयं संक्षपशारीरकश्य ्ोकादचरणप्रतीकवणानुक्रमः ।

॥ श्री:।। संक्षेपशारीरकद्वितीयतृतीयचतुर्थाध्यायाना विषयानुक्क्मणिका।

विषयः पृष्ठः पत्यक्षादिविरोधेन समन्वयाक्षेप: भिन्नविषयत्वेन न प्रत्यक्षादिविरोध: वेदान्तानामात्मविषय त्वसाघनम् ९ ममाणस्य न अनात्मग्राहकत्वम् ११ सर्वस्यापि दृश्यस्य मिथ्यात्वसमर्थनम् १३ सर्वस्य कल्पितत्वेऽपि न विज्ञानवादिमतसाम्यम् १५ जाग्रत्स्वप्नयोः साम्ये शङ्कापरिहारी १९ परमते सत्यासत्यविभागासिद्धि: २५ अनात्मपत्यक्षस्य न तान्विकमामाण्यम् .२७ परिणामवादो न श्रुतिसंमतः परिणामवादाभ्युपगमतात्पर्यम् ३५ विवर्तवादस्यैव साक्षादभिमतत्वम् ३९ संघातवादखण्डनम् ४१: वैशेषिकमतखण्डनम ४३ आरोपादि दृाष्ट्रत्रयनिरुपणम् ५७ पसक्षादेर्न तश्वावेदकत्वम ६१ पौर्वापर्ये पूर्वदौर्बल्पन्यायः ७१ संसारस्य ज्ञानैकनिवर्त्यत्वम ७९

( २ )

विषयः पृष्ठः बन्धमोक्षव्यवस्थानिरूपणम ८१ ब्रह्मण एत अज्ञानाश्रयत्वम् १०५ १०७ जवत्वस्य वस्तुभूतत्वाभावः १२५ १२९ कल्पितस्यापि तत्त्रबोधकत्वसंभव: १३३ कल्पितस्यापि तश्व्रबोधकत्वम १३७ मुक्ती विशेष: १३९ १४१ मानान्तराविरोधोपसंहार: १४३ ब्रह्मविद्यासाधननिरूपणमू १४७ जीवस्य देहान्तरसंसरणवचार: १५१ त्वंपदलक्ष्यपश्नः १८१ त्वंपदलक्ष्य निरूपणम् १८३ ततपद लक्ष्यनिर्पणम् २३५ गुणोपसंहारः ३२५ अन्तरङ्गवाहेरङ्गसाधननिरूपणम् ३३५ गृहस्थादीनामप्य धिकार: ३४९ ज्ञानफलनिरूपणम ३५५ मोक्षे कर्मणामनुपयोग: ३७९ जीवन्मुक्तेरर्थवादत्वम् ३८१

• इति *

।। श्री: ।। सटीकसंक्षेपशारीरकस्य द्वितीयोऽव्यायः ।

एवं वेदान्तानां सत्यज्ञानानन्दाद्ये ब्रह्माण समन्वयो निरूपित:। नन्वेवं सति अद्रये समन्त्रिततयाऽगतवाक्यादेव तदबगमसंभवा सिद्ध- मेव सर्वेविवक्षितमिति किमुत्तरलक्षणेनेसाश्क्का, तेनादये मानाभाच प्रयुक्तासंभावनायां निरस्तायामप्यनादिभवसमुद् भूतद्वैतग्राहिमत्यक्षा- दिदृढ मामाण्याभिमानेन प्रमेयासंभवं मन्वानस्य जातोऽपयवगमोर्जर्थ- साधको न मनति, ततश्च भेदग्राहिमयक्षाद्विरोधनिरुपणायाध्या- यान्तरमारम्भणीयमित्याशयेन पथममुक्तसमन्वयमाक्षिपति- एवं समन्वय निरूपणयाऽबोघो जातोऽप्यखण्डचिषयो ननु वाक्यजन्यः ।। मानान्तरेण परिपीडित एव जातो भेदप्रकाशनकृताक्षनिबन्धनेन ।। १। एवं समन्वयेति । नन्विति चोधे। पथममापाततो वाक्यज- न्योडनन्तरं समन्वयनिरूपणयाSखण्डविषयनिश्चयो जातोऽपि माना- न्तरेण परिपीडित एव संजात इति संबन्ध:। विरोधार्थ मानान्तरं विशिनाष्टि-भेदप्रकाशनकरृतेति। भेदमकाशकेन, अक्षं मत्यक्षम ।. तच्चातुमानादेरप्युपलक्षणम्, तन्निबन्धनं कारणं यस्य तेन ।। १ ।। नतु मानान्तरविरोधस्फूती शाब्द्रबोध एव न जायते, तदस्फू सिदशायां तदुत्पत्तिश्चेत तर्हि समन्त्रयात्रगमानन्तरं सकृदुत्पभादेव ततः पुरुषार्थसिद्धेः कि लक्षणान्तरेणेत्याशका अयोग्यतानिश्यस्य

२ सटीके संक्षेपशारीरके

उपेक्षामूलकवाक्यादपि तदर्थपतीतिदर्शनादित्याशयेनाह- मज्जत्यलावु सहसाडप्सु शिला: प्वन्त इत्यादिकादभिहितादिय वाक्यजातात्।। ज़ातापि बुद्धिरपबाधितगोचरैव- मद्ैतबुद्धिरपि भेदधियाऽऽत्मनि स्थात् ॥२ ॥ मज्जतीति। अलाबु शुष्कम्। वाक्यजाताद् वाक्यसमू- हाव। दार्ष्टान्तिकमाह-एवमिति। अद्वैतबुद्धिरपि वेदान्तजन्या भेदधियारऽपबाधितगोचरैव ह्यादित्यथेः ॥ २ ॥ नन्वेकस्मिन् विरुद्धधमद्यग्राहक चेव ममाणदयं स्या तदै केन बलवताऽपर दुर्बलं बाध्येत। न चौपनिषदात्मनि श्रुतिगम्ये पसक्षादिपवटत्तिः संभवतीति कथं तेन श्रुतिबाघः स्यादित्याशक्का जीवस्वरूपे प्रत्यक्षादिप्रट्टत्ति: संभवतीत्याशयेनाह- अरध्यक्षगोचरमनर्थमवैौि चाक्यं निर्मुक्तमाह मम रूपमनर्थहेतोः ॥ एवं च वेदशिरसोऽक्षनिबन्धनेन ज्ञानेन बाधनमतीव हि दुर्निवारम्॥ ३॥ अध्यक्षगोचरमिति। ममाहमिति म्रत्यक्षसिद्धं स्वरूपमनर्थ- मत्रैमि चछामि। "योऽशनायापिपासे शोक मोहं जरां मृत्युमत्येति" "न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः" "अनन्वागतस्तेन भवत्यसंगोऽहं पुरुषः तत्वमसि" इत्येवमादिवाक्यं मम रूपमनथेहेतोरविद्यातत्कार्ययोगा- ननिर्मुक्तमाह।न चैवं विरुद्धतत्रिषयं दयमपि सत्यं भवितुमर्तीति सक- लमहाजनसंमतेन प्रथमप्ट्टत्तेनाध्यक्षादिनिबन्धनेन ज्ञानेन वेदशिरसो- तीव बाधनं दुर्निवारमेव। यद्यापे ब्रह्म सत्यज्ञानानन्दात्मकं मानान्त- रायोग्यमेत्र, औपनिषदत्वश्रुतेः। तथापि पत्यक्षादिसिद्धपपञ्चसत्यत्व- विरोधेन न तस्यानन्त्यं सिद्धेन्। एतमतुभवसिद्धममात्रादिस्वभावभे- दोऽपि तस्य न सिद्धयेदिति तत्रापपि विरोधो दुर्निवार इति भावः।।३।।

२ अध्याये प्रत्यक्षादिविरोधेन समन्वयाक्षेप:। ३

ननु श्रुतिविरोधे परमार्थसत्यत्वांशेन तदतुपजीव्पं प्थमपद्टत्त- मपि प्रसक्षादिकमेव्र रजनाभावज्ञानेन रजतप्रत्यक्षमित बाध्यते इति चेत न। स्वसमकक्षकर्मकाण्डविरोधेन स्व्रविषयेऽपतिष्ठितस्योपनिष तपमाणस्य प्रत्यक्षादिवाधकत्वायोगादित्याशयेनाह- कर्तृत्वमाह मम कर्मविधिर्नियोग- संबन्धपूर्वकमपास्नसमस्तभेदम् ।। मामाह वेदशिरसो चचनं तथा च सत्यस्य दुस्थितमिचापतति प्रमात्वम् ॥४॥ कर्न्तृत्वमिति। दर्शपूर्णमासादिकर्मचिधिर्मम नियोगसंबन्धपृ- रवैक कामिनो जीवनादिमतो वा मम नियोगा्वयप्रतिपादनपूर्वक तदतुपपश्या कर्तृत्वमाहेत्यर्थः। कर्तृत्वग्रहणं भो कृत्वस्याप्युपलक्ष- णमू। नन्वेतावता कर्मविधिना को विरोध उक्त इते तमाह- अपास्तेति । कर्तृत्वादिविशेषरहितं निर्विशेषमित्यर्थः । अस्य वेदशिरोवचनस्य। प्रत्यक्षाद्यनुग्रहलब्घपावल्यकर्मव चन वि रोधे श्रुति - शिरःमभवज्ञानस्य मामाण्यमतन्तं दुस्थितमेव स्यादित्पर्थः ।४॥

विरोधेन निरुपितमामाण्यस्य क्थ तेन बाध इसाशक्ा, एकस्य वस्तुनो युगपद् द्वैरप्यायोगादन्यतरार्थस्य बाधे वक्तव्ये मत्यक्षादि समुदायस्यैव श्रुतिवाधकत्वं युक्तम्। दृश्यते हि समबलसेनयोरपि रा-

प्रत्यक्षकर्मवचसोरुभयो: समृहः सामर्थ्यवानुपनिषद्विषयापहारे॥ एककमेव तुन पारयतऽपहतु स्वार्थप्रकाशनविधावुभयो: समत्वात् ॥५॥ प्रत्यक्षेति। पारयते शक्रोति। कुती न पास्यति तत्राह- स्व्रार्थेति। उभयोर्वेदातस्य प्रत्येकं मत्यक्षादेश्वेत्पर्थः ॥५॥

सटीकें संक्षेपशारीरके

नतु भमाणसमुदायो न पृथक् ममाणं न वा मत्यक्षादे युग पदेव स्वंस्वमर्य साधयति, अत एत्रोक्तष्टान्तो विषम इत्याशङ्कय कर्मकाण्डसमुपबृंहितं परत्यक्षमनेन श्रतिशिराबाधकं प्रत्यक्षाद्युपोद्धलि- तकर्मवाक्यं वा तदस्त्वत्याशयेनाह- ज्यैष्ठयात् समर्थमथवाऽक्षजमेकमेव तस्यैव कर्मविधिरस्तु सहायभृत:। प्रत्यक्षमेव विधिवाक्यसहायमेवं ब्रह्मात्मवस्त्वपहरिष्यति को विरोध: ॥ ६॥ ज्यैष्ठयादिति । अनपेक्षतया मथममट्ृत्तेरित्पर्थः। अथ वेति। समूहपक्ष उक्तमस्वारस्यं द्योतयति-सहाथभूत इति।

भवतीति कर्मिधिस्तत्सहायभृत इत्यर्थः। एवमेव प्रत्यक्षादेरपि विधि- वाक्यसाहाययं द्रष्टव्यम। उभयथा्युक्तसमन्त्रयबाघ एवेत्याह- एवमिति॥ ६ ॥ उच्यते-प्रत्यक्षादेः खलु व्यवहारोपयुक्तार्थनिवेदनशक्ततया व्यावहारिकमेव मामाण्यं न त्त्वावेदकत्वरूपं, तदर्थस्य वक्ष्यमाणयु क्तिभि: श्रुतिमिश्च बाध्यमानत्वात। वेदान्तानां त्वव्यवहार्यब्रह्मविष- याणां तत्वावेदकत्वमेव प्रामाण्यमिति तैः मसक्षादिविषयसत्यत्ववा- धेडपि न तद्वयावहारिकत्वं बाध्यते येन श्रुसा संमते तेषां विरोधो भवेत,अतः कर्तृत्वादिमपश्चस्प परत्यक्षादिसिद्धत्वेडपे तस्य व्यावहा-

क्षतिरित्याशयेन समाधत्ते- अत्रोच्यते न खलु वेदशरांसि मुक्का किंचित् प्रमाणमिह तन्वनिवेदनाय।। शक्कोति येन भवतीह विरोधशङ्का वेदान्तवाक्यमुखतोऽवगते प्रतीचि ॥ ७ ॥

२ अध्याये भिन्नविषयत्वेन न प्रत्यक्षादिषिरोध:। ५

अत्रोच्यत इति । इह पतीचीति संबन्धः। मुखतस्तात्पर्यत इत्यर्थः । ७॥ प्रत्यक्षादेरनात्मग्रा हिणस्तत्त निवेद नाशक्तत्वमेवोक्तमुपपाद्यति - अज्ञातमर्थमबबोधयदेव मानं तच्च पकाशकरणक्षममित्यभिज्ञा:। न प्रत्यगात्मविषयादपरस्थ तच्च मानस्य संभवति कस्यचिद्त्र युक्कया॥८॥ अज्ञातमिति । अभिज्ञा भद्टपादा ब्रह्मविदश्च। अनधिगता- रथबोधकं पमाणमिति हि ते संगिरन्ते। युक्तं चैतव। साधकाभाव- निमित्तां मेयासत्त्वशङ्गां यद् व्यवच्छनत्ति तदेव मानं, तच्चानधिग- तगोचरमेव। अत एव "मानाधीना मेयसत्ता" इत्याहु:। अन्यथा पमाणोपन्यासवैयर्थ्य स्याित्यनधिगतमेयगमेवर प्रमाणमिति। ततः कि तत्राह-न प्रत्यगिति। तव अनधिमतबोधनम्। अत्र जगत्यनात्म- नोडज्ञातत्वासंभवान्र तन्मानं तथाविधमित्यर्थः । इदमिहाकूनम-न तावत मत्थक्षादिपमाणानां मामाण्यं विद्यमा- नार्थत्वम, शुक्तिरजतादिपत्यक्षेऽपि तत्सच्वात। नापि सदर्यकत्वम, अर्थक्रियायोग्यत्वस्य सत्पदार्थत्वेऽनिर्वचनीयमपश्चेऽपि तत्संभवेन

व्यवाध्यत्वं पपश्चस्य सच्म्, तात्कालिकाबाध्यत्वस्य स्वमदष्टेऽपि सच्ाव, बाघाभावस्य चक्षुराधममेयत्वाच्च। अत एत जैकालिकाबा- ध्यत्वं सत्वमित्यपि न। अनागतवाघाभावस्येदानीं ग्रहीतुमशक्पत्वाच्च। पपश्चोऽपि न सख:, दृश्यत्वांदिभ्य: शुक्तिरजवतदिसाद्यनुमानैरद्वैन श्रुतिश्रुतार्थापत्तिम्यां च तस्य वाध्यमानत्वाच्। तस्मादज्ञातार्थग्रा हकत्वं ममाणानां प्रामाण्यं वाच्यम्। अज्ञानं चात्मनि माडू निर- पितमिति नासभत्रः । न वा पढादिपमाणेष्वव्पाप्तिस्तस्यापि तदव चिछन्माज्ञा तात्मगोचरस्य वदंशे ममाणत्वाद। न चैकस्मिन ज्ञाने स

६: सटीके संक्षेपशारीरके

ति तद्गोचरज्ञानान्तरसच्चे प्रंमाणमस्तीति न तत्राप्यव्याप्ति:।अज्ञान- निवृत्तिव्यातिरेकेण प्रमाणफलासंभवाच्च व्यवहारस्य ता विनाऽसं भवाव। परोक्षज्ञानेपि संशययोग्यतादिनिवृत्ति: फलमस्त्येव। सा चाजातता चिदात्मन एव न जड़स्येत्युक्तमिति न जड़ग्राहकं प्र- माणमस्ति ततो नात्मैकत्वश्रतेः मत्यक्षादिवाध इति। तदिदमुक्तं युत्ेति॥८ ।

दिपमाणविरोधादात्मनो नित्यमुक्तत्वादिग्राहकश्षुतेरबाध इति चेत्त- त्राह- सर्व पराग्विषयमेव हि मानजातं वेदावसानवचनानि तुष्जयित्वा। यद्भौतिकं किमपि भौतिकगोचरं त- दूपप्रदीपकनिदर्शनतः प्रसिद्धम् ॥ ९।। सर्वमिति। वेदावसानवचनानि वर्जयित्वा वेदान्तातिरिक्तं सर्व कर्तादिविषयं मानजातं पराग्िषयमेव, अनात्ममात्रविषयं वेदा- न्वातिरिक्तानुभवकारणत्वाद् घटादिप्रत्यक्षवत । न चैवं बाधः कर्तृच्वादिधर्मकाहङ्कारस्य तद्विशिष्टस्य च शुद्धात्मनि कल्पिततया पराक्त्वात् तत्साक्षिण एव शुद्धस्यात्मत्वात। न च तस्मिन स्वम- काशे भेदग्राहकं किं चिदस्तीति न तच्कुतिविरोधः। अत एव दष्टा न्तेऽपि तत्तद्विशिष्टचैतन्यविषयत्वेऽपि न साध्यवैकल्यमिति भावः। तुशब्देन वेदावमानस्याध्यक्षादितो विशेषमाह। तच शुद्धात्मतच्वा- वेदनं स्पष्टम । कि च मत्यक्षादिकं भौतिकमात्रगोचरं भौतिकत्वे सति प्रकाशकत्वाव, रूपादिमकाशकमदीपादिवदिसाशयेनाह- यद्गौतिकमिति। यत्किमपीति संबन्धः। रूपप्रदीपकः पकाशक स्तदूदृष्टान्तत इत्यर्थः । न च सिद्धान्ते वेदान्तवाक्यानामपि शब्द- मयत्वेन भौतिकत्वात्तत्र व्यभिचार इति वाच्यम। आतुपूर्वीस्वरा

२ अध्याये भिन्नविषयत्वेन न प्रत्यक्षादिविरोध:। ७

भौतिकत्वात्+नापि सिद्धान्ते मनासे व्यभिवारः। तद्ग्राह्स्य धटादेरपि भौतिकत्वादात्मनः स्वमकाशस्य तत्साक्षिणस्तदग्राह्यत्वा- दिति॥ ९॥

नमित्याशड व्यड्घव्यअ्ञकयो: साजासनियमं सदष्टानतमाह- यदू व्यञ्जकं किमपि लौकिकमीचितं तद् व्यङ्गयेन तुल्यमवलोकितमत्र जात्या ।। दीप: प्रकाशकतया विदितो हि लोके रूपेण तैजसतया सदशः प्रसिद्धः ॥१० ॥ यद्यञ्जकमिति। अत्र लौकिक व्यञ्ञकमिति वेदान्तातिरि- कप्रमाणमिति दशितम। अनो न वेदरान्ते व्यभिचारः। अत्र लोके। जासा व्यड्चेन तुल्यंव्यडसजातीयमिसर्थः। पकाशकतया रुपस्येति शेषः। तैजसतया तेजस्त्वेन, सर्वे हि रूपं तेज एवरेति वेदान्तमर्या- दयैवमुक्तं तेजःप्रकृतित्वात साङ्गयमतेन वा॥ १० ॥ नतु मनोग्राहयं सर्वे न च तत्सर्वसजातीयमेकस्य तदसंभ वादि त्याशक्ाह- वुद्धि: समस्तविषयायगमे पवृत्ता सापि प्रकाशविषयेण समानजातिः।। बुद्धिश्च भौतिकतया श्रुतिषु प्रसिद्धा तेनास्तु सापि खत् भौतिकगोचरैष ॥ ११ ॥ बुद्धिरिति। मन इत्यर्थः । बाह्यकरणादिसहायेन बुद्धि: सम- स्तविषयाचगमे पव्टत्तेत्यर्थः। पकाशविषयेण स्वजन्यप्रकाशविषयेण। तस्या: प्रकाश्यसाम्यमेवाह-बुद्धिश्चेति।श्रुतिषु "अन्नमयं हि सोम्य मनः" इत्यादिषु। अस्त्विति समर्थने लोद। श्रुतिषु भौति- क्लवेन प्सिद्वेर्भौतिकगोचरत्वमेव तस्याः समर्थनम्। सा बुद्धिर्भौति-

सटीके संक्षेपशारीरके

कगोचरैत्र न तु परेषामित्रात्मसुखादिगोचरेत्पर्थः। एवं च सर्वस्यापि मनोग्राहस्य भूनात्मत्वान्मनसोऽपि तथात्वाव प्रकाश्यसाम्यमि- त्पर्थ: ॥ ११॥ अ एतमात्मन एवाज्ञातत्वादज्ञातगोचराणामेव प्रमाणत्वास् मप- अ्वंस्य प्रमाणगम्थत्वं संभवति, प्रत्यक्षस्य रूपादिविशेषनत्येव पतृत्ते निर्विशेषे चात्मनि तदयोगादनुमानादेश्च प्रत्यक्षोपजीवितया सविशे- षमात्रविषयत्वांत् सामान्यतो हृष्टस्य विशिष्य वस्तनिश्चायकत्वाच्चा-

एवं प्रमाणमखिलं बहिरर्थनिष्ठं वेदान्तवाक्यमपहाय यथोक्तहेतोः । न प्रत्यगात्मविषयं श्रुतिरप्युवाच स्पष्टं पराश्चिवचसाऽर्थमिमं यथोक्तम्॥१२॥ एवमिति। यथोक्तहेतोः वेदान्तातिरिक्तानुभवकरणत्वादिहे- तोः। न प्रसगात्मविषयमिति। तथा च भिन्नविषयत्वान्न तस्प तद्वाधकत्वमितर्थः। श्रुतिरप्येतदू दर्शयतीत्याह-अ्ुतिरिति। पराश्चिवचसा पराञ्चीतिवचनेन ।। १२।। तामेव श्रुति पठति- पराश्चि खानि व्यतृणत् स्वयंभू- स्तस्मात् पराङ् पशयति नान्तरात्मन्।। कश्रिद्वीर: प्रत्यगात्मानमैक्ष- दावृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन् ।।१३। पराश्चीति। पराग्त्रिषयाणीत्यर्थः। खानीन्द्रियाणि। व्य- तृणद्धिसिनवान्, नानाविधानर्थोपेतपराग्विषयत्वमेत्र तेषां हिंसा। स्वयंभू: प्रजापतिः। इन्द्रिषादिपमाणानि परागूविषयाण्येन सष्टवा- नित्यर्थ:। पराङ पराश्चम। नान्तरात्मन्नान्तरात्मानम्। कश्चिदाराधि- तेशवरः अत एव घियमीरयतीति धीर:, अमृतत्वं मोक्षमिच्छन्नावृत्त

२ अध्याये वेदांनानामात्मविषयत्वसाधनम्। ९

चक्षु:, चक्षुर्ग्रहणमुपलक्षणं निगहीतसर्वेन्द्रिय इत्यर्थः! प्रत्यगात्मान मैक्षदपश्यव पश्यतीत्यर्थः। तथा च मंत्यगात्मा नेन्द्रियगोचरोऽत एत नानुमेयोऽपि, अत्यन्तातीन्द्रियेडर्ये व्याप्त्याद्यसंभवादिति भाव: ॥ १३ ॥ कि च करत्रादिपसुखप्रपश्चस्य दश्यत्वं सर्वाविवादम। एवंच यव प्रत्यक्षादि मानं निजपमेये कर्मभावं दश्पत्वमनपास्येह जगति संवित्तिसाधनतया पसिद्धं तज्जडार्थविषयमनात्मविषयमभ्युपेयं नय- नादिवदिति नियममभिपेत्याह- यत् कर्मभावमनपास्य निजप्रमेये संवित्तिसावनतया जगति प्रसिद्धम् ॥ मानं जडार्थविषयं तदिहाम्युपेषं न प्रत्यगात्मविषयं कथितोपपत्तेः ॥१४॥ यत् कर्मेति। फलितमाह-न प्रत्यगिति ! तन्मानमित्यनु-

युक्तेः। दृश्यस्यानात्मत्वनियमेन तन्मानस्यानात्मविषयत्वादात्मनोड दृश्यत्वात् तदिदमभ्युपेयमिसनेन सूचितमिति ॥१४॥ अस्त्व्रेवं ततः किमित्याशङ्कयात्ममात्रपवटत्तवेदान्तानां भिन्नविष- यतया न पत्यक्षादिबाघ इत्याशयेन तेषामात्मविषयत्वं साघयति- यत्तु प्रमाणमवधीर्य निजप्रमेये कर्मत्वमर्थमवबोधयितुं प्रवृत्तम्। ततू प्रत्यगात्मविषयं भवितुं चमेत तत्तत्वमादिवचनं न ततोऽन्यदस्ति ॥ १५॥ यत्तु प्रमाणमिति। वेदान्ता हि स्त्रमकाशे प्रत्यगात्मनि घटादावित्र चक्षुरादिस्फुरणमनाधायैव तदविद्यानिटत्तये तदाकारां वृत्ति जनयन्तीर्ति न्पायत उपपादितम्। तदिदमाह-अवधीर्येत्या- दिना। क्षमेत युज्येत। कि तत्ताटशं मानमियत आह-तत्तत्व- मादीति ॥ १५॥ २

१० सटीके संक्षेपशारीरके

नन्वज्ञातार्थबोधकं मानमज्ञातत्वं चात्मन एवेत्युक्तमयुक्तम्। इदं न जानामीत्यनात्मन्यपि तदवगतिदर्शनादिसाशङ्य कि घटादौ चक्षुरादिपवृत्ते: पूर्वमेव तजू ज्ञायते कि वा मानेन तस्मिन् पमिते तदन्यथानुपपच्या तज् ज्ञायते। नाद इसाह- नाज्ञाततावगतिरस्ति जडेषु पूवे मेथेषु तत्स्फुरणकारणवर्जितत्वात्॥ मानोद्यान्न हि पुरा किमपीह मानं नापि प्रमेयबलतो जडता हि तस्य । १६ ।। नाज्ञाततेति। कुतो नास्तीसत आह-तत्सफुरणेत। चक्षु- रादिमट्टत्ते: पूर्व ततस्तजूज्ञानासंभवाव, परमते तदा तत्साधकसाक्षि णोऽभावाच्चेसर्थः ॥ १६ ।। नन्वात्मवद् घटादिकमेत स्वनिष्ठाज्ञानप्काशकमासत्वसाशङ्कयाह- नाज्ञातंतावगतये स्वयमेव बाह्यं मेयं समर्थमवबोधविलक्षणत्वात्।। नापि प्रमाणमवबोधकमस्ति किश्चित् मानोदयात् पुर इति स्फुटमभ्युपेथम्॥ १७ ॥ नाज्ञाततेति। कि चं न तावच्चक्षुरादिना तदवगतिः संभवति अज्ञानस्य तदयोग्यतात। नापि मनसा, तव्यापारविरहेऽपि सुषुप्त्यादौ तदवगमाव। नाप्यनुपानादिना, तदनुभवस्य प्रत्यक्ष- तयाऽतत्फलत्वाह्वित्याशयेनाह-नापीति। स्फुटमपरोक्षं यथा स्यात्त- थाऽवबोधकमिति संबन्धः । पुरः पृथक्। नापि घटादो भमिते तद- न्यथानुपपच्या तद्वगतिः । घटादेरज्ञातत्वज्ञानं विना तजूज्ञाने पमात्वासिद्धया तत्ममितत्वस्यैवासिद्धेररिति भावः ॥ १७ ॥ किं च प्रागू घटादेरज्ञातताज्ञानाभावे तत्ममित्सापूर्व प्रमाण- मृत्यसंभवेन मेयावगतिर्न स्याद। न. हि ममातुः भमित्सां बिना तत्ममितये चक्षुरादिव्यापारयितृत्वं संभवति। अपि च भागू घटा-

२ अध्याये प्रमाणस्य न अनात्मग्राह्कत्वम्। ११

देरज्ञातताज्ञानाभावे तत्स्फुरणस्य मानफलत्वं न सिद्धयेव तस्प घट।-

नाज्ञाततामनवगम्य पुरा प्रवेशात् मानस्य किं चिदृपि मानवलेन बोद्धुम् ॥ शक्कोति कश्चिदपि मानबलेन बुद्धं किं वा स्वभाध इति निश्चयहेत्वभाषात्।१८। नाज्ञाततामिति। मानस्य प्रवेशाद् व्यापाराव पुरेति संबन्धः। मानवलेनेदं बुद्धमिति बोद्धुमियनुषङ्गः । कुतस्तत्राह- मानबलेनेति। स्वभाव इति। अस्य स्फुरणमिति शेषः । न च चक्षुरादिव्यापारानन्तरभावितया ज्ञानस्य तज्जन्यत्वनिश्चय इति वाच्यम्। माकू ममेयस्याज्ञातत्वज्ञानाभावे चक्षुरादिव्यापारानन्त- ्यंस्यापि दुर्बोधत्वादिति भावः ॥१८॥ उक्तार्थे दृष्टान्तमाह- प्रचालनेन धवलं किमिदं बभृव किं वा पुरापि धवलं स्वयमेव वस्त्रम्॥ इत्येवमेष न विवेक्तुमलं कदाचिद यो दष्टवान्न मलिनं वसनं पुरस्तात् ॥ १९॥ प्रधालननेति सुबोधम्॥ १९॥ दाष्टान्तिकमाह- एवं पुराऽनधिगतं यदि नानुभूतं मानेन बोधितमिदं प्रतिभाति मेयम्॥ न स्वप्रकाशमिति शक्यमिद विवेक्तुं केनापि नैव तदवस्थतयैव दष्टेः ॥ २० ॥ एवं घुरेति। इदं मेयं रनेनैव बोधितं मतिभाति न तु स्वपकाशमिति केनाप विवेक्तुं नैव शक्यमिति संबन्धः। विवेक्तुं कुतो नैत्र शक्यमिसत आइ-तद्वस्थेति। स्फुरदवस्थतयैवे-

१२ सटीके संक्षेपशारीरके

त्यर्थ: ॥ २०॥ ननु सिद्धान्ते घटाद्यज्ञाततायाः सा्षा्त्वसंभवाद् घाि ग्राहकमपि प्रमाणं किंन स्वादिति चेत, न ।जडस्य तदयोगात। तत्सच्वे Sप्यज्ञानादेः साक्षिण्यध्यस्तत्वं वाच्यम। साक्षिणो वस्तुतः साक्ष्यसंबन्धासंभवात न वा साक्षी स्वासंबद्धमप्यनुभवितुं शक्रोतीति नानात्मग्राहकं प्रमाणमस्तीसाशयेनोपसंहरति- अज्ञातमर्थमचबोधपितुं न शक्त- मेवं प्रमाणमखिलं जडवस्तुनिष्ठम्। किं त्वप्रबुद्धपुरुषं व्यवहारकाले संश्रित्य संजनयति व्यवहारमात्रम्॥२१॥ अज्ञातमथमिति। जडवस्तुनिष्ठं जडवस्तुविषयम्। ताहें

श्रिस विषयीकृत्य व्यवहारकाले तदज्ञाननिव्टत्तावभिव्यक्तचिद्भा स्यघटादिव्यव हार जननान्न तृर्दांनर्थक्यमित्याह-किं त्वित्यादिना। अथवाऽपबुद्धपुरुषसंज्ञं व्यवहर्त्तारमित्यर्थः। अत्रापि पागुक्तमार्गे- णैव व्यवहारजनकत्वं द्रष्टव्यम। तस्मात सर्वमेव जड़विषयं चक्षु राि न प्रमाणमिति कुतस्वतो वेदान्तवाध इति भाव: ॥२१॥ नन्वेवं सर्वजड़ानां मिथ्यात्वे घटादीनां शुक्तिरजतादीनां सत्प- मिथ्याविभागः सकलमहाजनसिद्धो न सिद्धयत्। एवं तद्भानानां प्र-

त्व्रेप सर्वस्य तथातथा पूर्वतासनादिजन्यत्वावान्तरविशेषेण तदुपपद्यत इति दृष्टान्तेनाह- आबोधतः सकलमेव हि सत्यमिथ्या- भ्रान्तिप्रमाणचिनिवर्त्यनिवर्त्तकत्वम्।। स्वप्नेऽपि दृष्टमिद्मेवमिहापि जाग्र- त्काले भवत्वरिलमापरमात्मबोधात्॥ २२॥

२ अध्याये सर्वस्यापि दृशपस्य मिथ्यात्व्रसमर्थनम्। १३

आबोधत इति। जाग्रत्पर्यन्तमित्यर्थः। आबोघतः सत्यमि- थ्यादि सकलं दृष्टमेव्रेति सम्बन्धः । दार्ष्टान्तिकमाह-इदमिति। इ- दमखिलमिहापीति सम्बन्धः। इहापीत्यस्य विचरणं-जाग्रत्कालेऽपी- ति। नतु कथं जाग्रत्कालीनपटादेरर्थक्रियाकारिणः स्वम्नतुल्यत्व- मिति शङ्गां तुशब्देनाशद्य निषेधात-न त्विति। खमेऽपि ह- प्ृस्य तत्काले व्यवहारदर्शनान कोपि जाग्रते दृष्टघटादेविशष इ- त्यर्थः। कालेऽप न त्विति पाठे एवं योजितः। काले भवत्वित पा- ठस्तु सुगमः। नतु "यत्र त्वस्य सर्वमात्मैत्राभूसत्केन कं पश्येत" इति श्रुतिः सर्वमपि दर्शनादिव्यवहारं प्रतिषेधाते तत कथादमखिळ्ठ- मिहापीत्युच्यत इति वेत, सत्यम। आत्मसाक्षात्कारे सति तथैव, तावत्पर्यन्तं तु व्यवहारोऽनुवर्तत एवेत्याशयेनाह-आपरमा- त्मबोधादिति ॥ २२॥ स्वप्नदष्टान्ते उक्तमेत्र विभागमुदाहरणविशेषमाश्रित्य विशदयति- रवने तसतशिलाधिरोहयगता निःशेयसोपायता मिथ्या ब्राह्मणतर्पणादिनिलया सत्या तथा लौकिकी॥ -स्त्रंकु सत्या तदहिरमृषैव विदितो निद्रानिवृत्तौ पुनः रवप्े दृष्टमशेषमेव वितर्थं ग्राह्यं तथा जागरे ॥ २३॥ स्वप्न इति। तस्तशिलाधिरोहणेति बार्ह्यागमपरसिद्धमु- क्म। तत्नैव लौकिकमापे विभागमाह-तथा लौकिकीति। न- न्वेवं यथादर्शनं तदपि सत्यमस्तु, न । प्रबोधे सति सर्वस्यापि बा- धादित्याशयनाह-निद्रानिट्टत्ताचितिं। दार्ष्टान्तिकस्य सङ्केपाभिर्धा नं-ग्राहं तथा जागर इति ॥ २३॥ सदेव पपश्चयति- श्रेय:साधनताऽग्निहोत्रनिलया सत्येति संगृह्यते मिथ्या तप्तशिलाधिरोहणगता शिष्टैः परित्यज्यते॥

१४ सटीके संक्षेपशारीरके

रज्जुः सत्यतया स्थितैव तद्हिर्मिथ्यैव तावद् भवेद् यावन्मूलतमोविदारणपटुर्विद्योदयो नागमत् ॥ २४॥ अय:साधनतेति। सुबोध:॥२४॥ नतु सर्वस्यापि वियदादिमपश्चस्य स्वप्नतुल्यत्वे तद्वाद्विज्ञानात्म- कमेव सर्वे वक्तव्यं ततश्च विज्ञानवादिसमयपवेशापत्तिशिति शङ्कते- ननु शाक्यभिक्षुसमयेन समः प्रतिभात्ययं च भगवत्समय: । यदि बाह्यवस्तु वितथं नु कथं समयाविमौ न सदशौ भवतः ॥२५॥ नन्विति। शाक्यो जिनबौद्धो विज्ञानवादी ततिसिद्धान्तेनेत्य- र्थः। भगवतो व्यासभगवत्पादादेः समय इत्यर्थः । ननु विज्ञानवा- दिना वेदपामाण्याद्यनभयुपगमाव कर्थं तदभ्युपगन्तृभगवत्समयस्य ततसमयतुल्यतेति चेव सत्यम्। तथापि विज्ञानातिरिक्तविज्ञेयानभ्यु पगमे कथं न ततौल्यं, तेनापि तथैवाङ्गीकारादित्याह-यदीति। बाहयां विज्ञानातिरिक्तं वस्तु वितथमलीकं कथं न्विति सम्बन्ध:।२५।।

यदि बोध एव परमार्थवपु- ने तु बोध्यमित्यभिमतं भवति॥ ननु चाश्रितं भवति बुद्धमुने मेतमेव कृत्स्नमिह महकरिभिः ॥२६॥ यदि बोध इति। अभिमतमिति। भवतामिति शेषः । मस्करिभिरेकदण्डिभिः ॥ २६ ।। विज्ञानवादिनो हि ज्ञयं ज्ञाने प्रतिभासमानत्वाज् ज्ञानाभिन्नमेव ज्ञानवत। अन्यथा ज्ञानज्ञेयसम्बन्धासंभवेन ग्राह्यग्राहकतानुपपततेरि- ति ज्ञानमेत्र सत्यं तदतिरिक्त्तं ज्ञेयं त्वनादिवासनामापितमळक्क्िं ज्ञा- नात्मकमिति वदन्ति। एवं भवदव्विरप ज्ञानस्वभावात्मनि तदन्यव

२ अ० सर्वस्य कल्पितत्वेऽपि न विज्ञानवादिमतसाम्यभू१५

सर्वमध्यस्तं तदभिन्नमित्युच्यते चेव कथं नोभयोः साम्यमिति। ज्ञा- नात्मानि दृश्यस्य कल्पितत्व्रोक्तिमात्रेण ब्रह्मवादिसमयस्य बौद्धमत- साम्प चेत सर्वेषाँ मतानां तत्साम्यपसंङ्गः । अस्ति हि सौत्रान्तिक- वैभाषिकाभ्यां बाह्यार्थाभ्युपगमेन न्यायवैशेषिकादेः साम्यम्। वि- ज्ञानस्याशुविनाशित्वाभ्युपगमेन विज्ञानवादिनाऽपि। सर्वसाम्यं तु नास्माकमापे तेनारिति, तेन हि पदीपद्ृष्टान्तेन ग्राह्यग्राहकग्रहणानाम- भेदो वस्तुतोऽभ्युपेयते। ब्रह्मवादिना तु कर्तृकरणक्रियाकर्मणाम- न्योऽन्यचिरुद्धस्वभावानामभेदासम्भवादहं चक्षुषा रूपं पश्यामीति

न प्रदीपपकाश्यत्वं तस्यैव प्रकाशात्मत्वात् पदीपसाध्यतमोनिषत्ते- स्तत्रासम्भवाच्चेति मातृमानविषयादीनां परस्परं धर्मिसमानसत्ताको विभागोऽभ्युपगम्यते ज्ञानं चाद्यमिति न कथमपि सर्वसाम्यमित्या- श्यनाह-

ननु मातृमानविषयावगती- रपरस्परं प्रति विभागवतीः ॥ उपयन् भदन्तमुनिना सदशः कथमेष वैदिकमुनिर्भवति॥२७॥

नन्विति निश्चये। माता अन्तःकरणविशिष्टः पमाता, मानं चक्षुरादि, तरिषयो रूपादिः, अवगति: रूपाद्याकारा चक्षुरादिजन्याड- न्तःकणवृत्तिस्ता इत्यर्थः। अपरस्परमन्योऽन्यम्। उपयन्नङ्गीकुर्चन्। भदन्तो बौद्धस्तन्मुनिना विज्ञानवादिनीत यावत। वैदिकमुनिर्वेदो- क्सन्यासी श्रीशङ्कराचार्य इतिं यावव ॥ २७॥

ननु भवताऽपि परस्परं मातृमानादिमपश्चोऽ्भ्युपगतश्षेत कथ- मात्मनो निष्मपश्चाद्वपत्व्रमित्याशड् तस्यात्मनि तदज्ञानकल्पितत्वा- न् चाद्वैतक्षतिर्न वा विज्ञानवादादविशेष इत्याशयेनाइ-

सटीके संक्षेपशारीरके

परमात्मसंश्रयतमोजनिंतं प्रचिभक्तमेव तु परस्परतः॥ स्थिरमभ्युपेतमिह नः समये ननु मातृमानविषयप्रभृति ॥ २८ ॥। परमात्मेति। तुशव्देन पराभिमतात्मादेरत्र सूचितं विशे- षमाह-प्रविभक्तमिति। स्थिरमिति च मात्रादेर्ज्निस्य च स्था- यित्वमपि ततो विशेषान्तरं सूचितम्। अन्रापि नन्विति निश्चये। पभृतिशब्देन प्रमितिग्रहणम् ॥२८॥ नतु यदि ममात्ादिचतुष्टयं परस्परं विभिन्नं व्यवहाराङ्गमभ्यु- पेयते तहि प्रमात्रादिव्यव हारार्थमपि तदभ्युपेयमित्यप्रामाणिक तदान- न्यं मसज्येत। न हि तेनैव प्रमात्रादिना तद्ग्रहणं संभवति कर्तृकर्मा- दिभावविरोधादित्याशख् प्रमाणव्यापारेण यद् वस्त्ववभासते त- त्रैव अमात्रादिचतुष्टपापेक्षा, पमात्रादिकं तु सुखदुःखादिवच्छक्तिर- जतादिवच्चा विद्याविनिर्मितत्वात साक्षिमावभास्यं, साक्षी चोदासीन बोधाद्वयात्मस्वरूप एवेति नं करणादि किंचिदपेक्षत इत्याशयेनाह- तमसा विनिर्मितमिदं सकलं चतुरः स पश्ति पर: पुरुष:॥ अविकारिबोधवपुरद्ठूयक: करणैर्विना सकलसाक्षितया॥ २९॥ तमसेति। इदं सकलमिसस्य विवरणं-चतुर इति। ममात्रा- दिचतुष्टयात्मकं सर्व जगदित्वर्थ:। चतुर इति पुरुषविशेषणं वा। तदेव विव्ृणोति-अविकारीति। यः परः पुरुषोऽविकारिबोधव- पुरदूयकः स करणैश्चक्षुरादिभिविनदें सकले पश्यतीति सम्बन्ध:।

हत्वमुक्तम् । ननु दर्शनक्रियायाः करणसाध्यत्वेन कर्थं तैर्विना पश्यतीत्युच्यते, कथं वा तत्कर्तुरौदासीन्यमिति तत्राह-सकलेति।

२ अ० सर्वस्य कल्पितत्वेपिन विज्ञानवादिमतसाम्यस्१७

उदासीनस्यैव लोके साक्षित्वमसिद्धेरनिर्व्यापारनित चैतन्पेनैव तसय

नतु लोके भमातुरेव साक्षित्वं दृश्यते, ममातृत्वं च पमाणव्या- पारसाध्यमिति कथं करणेर्विना पश्यतीत्युक्तमिसाशक्ा, लोकेऽपि हि यत्र यः साक्षी व्यवहियते स तदसङ्ेत तदकर्तृतया प्रसिद्ध, अन्यथा तत्कर्तृत्वेन तत्साक्षित्वव्यवहारायोगाव। एवमिहापि साक्ष्यमा- तृत्वादिपपश्चशन्यस्यैव साक्षित्वं, तच्च स्वरूपचतन्येनाविद्यावत्या वेक्षणेनेति न प्रमाणव्यापारापक्षेत्याशयेनाह- निजमायया परिगत: पुरुष: परतन्त्रया तुनिजया प्रभया।। परिकल्पितं सकलमाकलयन् स हि साक्षितासुपगतो भवति॥ ३० ॥ निजमाययेति। स्वविषयमाययेसर्थः। मायायाः स्वातन्त्रये-

वारयंस्तां विशिनष्टि-परतन्त्रयेति। निजया प्रभया स्वरूपप्रका- शेन प्रपश्चाकाशविद्यावृत्तौ स्वीयचिदाभामेनेति वा। यः पुरुष: स हि स्त्राध्यस्तमायया शबलतया स्वस्मिन् परिकल्पितं सकलं दश्यं निजया प्भयाऽडकलयन् साक्षितामुपगतो मववीति संबन्ध:। इदं चे- उवरस्य सर्वज्ञनारूपं सर्वसाक्षित्व्रमुक्तम्। जीवस्य सुखादिसा्षित्वं त्वविद्याशवलस्पैवान्त:करणोपधानेनेति द्रष्टव्यम, अन्यथाऽतिमस- ङ्रावू ॥३०॥ ननु "स्थिरमभ्युपेतमिह नः समयः"इति दशयस्य स्थायित्वमुक्तं तदसङ्गतम। तन्न ताव मत्यक्षेण सिद्यति, स्व्रसमये स्व्रविषयग्राहि

तत्सिद्धिरिति वाच्यम्। स्वपक्ाशात्मनि तदसंभवाज्ज्वालामसभि ३

सटीके संक्षेपशारिके

ज्ञायाश्च स्थायित्वाविषयत्वादन्यत्रापि तस्यास्तदविषयत्वात। न वा मसभिज्ञायाः करणं कि चिदस्ति, चक्षुरादेवर्ततमानस्वसन्निकृष्टमात्र ज्ञाने कारणलेन तत्तांशेऽसमर्थत्वाव। संस्कारस्य स्पृतिमात्रजनक- त्वादिदमोऽनुभवेऽसमर्थत्वाव। अभिज्ञास्मृतिजनने परस्परमनपेक्षयो- स्तयोश्रक्षु:संस्कारयोर्मेलनायोगाच्च। नापि तद्विषयः संभवति, तत्ते- दन्ताविशिष्टयोयौगपद्यायोगेनाभेदासभवाव। तत्स्वरूपं चैकं न संभ- वति, सः अयमित्याकारमेदे रूपरसादिज्ञानवदेकत्वायोगादिति प- माणाभावान् पमात्रादे: स्थायित्वमित्याशङ्कयाह- ग्राह्मग्राहकयोः स्थिरत्वगमनी तत्प्रत्यभिज्ञा प्रमा नोपापत्स्यत चेदसेत्स्यदृपि नौ' सिद्धान्तयोस्तुल्पता।। सा निर्वक्ष्यति सिध्यतीति जगतः स्थैय स्वरूपात्मकं चैतन्यस्य च भङ्गुरत्वभिव मे सर्वस्य ते दर्शने॥ ३१॥

लस्थायित्वरं गमयतीति स्थिरत्वगमनी तयो: प्रत्यभिज्ञा तत्मत्यभिज्ञा। नोपापत्स्पत चेव उपपन्ना न भविष्यति चेतू। असेत्स्यव सिध्येद। किं तदिसत आह-नौ आवयो: सिद्धान्तयोस्तुल्यता । यदि प्रमान्नादिस्थायित्वविषयिणी प्रत्यभिज्ञा त्वदुक्तपकारेण न स्यात, सा यदि वाऽममाणं स्यात तदा सर्वस्य क्षणिकत्वादावयो: सिद्धा- न्तसाम्यं स्या। न च सातस्या: पमात्वं वा न निर्वहतीति जगतः स्थायित्वमपि सिद्ध्यतीसाह-सा निर्वक्ष्यतीति। पत्यभिज्ञारूपा भमा निर्व्यूढा भविष्यति, उपपन्ना भविष्यतीति यावतू।सा निर्वक्ष्य- सीति मे मम जगतः स्थैर्य सिध्यतीति संबन्धः। न च ज्वालादौ व्यभिचार इत्यव्रापि सा तद्विषयिणी न भत्रतीति वाच्यम् । बाघा- बाधाभ्यां विशेषात । अन्यथा स्वजीवनानुपपत्तेः। तदुक्तम्- उत्प्रेक्षते हि यो मोहादज्ञातमपि बाघनम् । स सर्वच्यवहारेषु संशयात्मा क्षयं त्रजेव॥ इति। न च तत्कार-

२ अध्याये जाग्रत्स्वप्रयोः साम्ये शंका-परिहारौ।१९

णासंभव एव तद्ाघः। इन्द्रियसंस्कारयोरेव मिलिनयोस्तद्वेतुत्वाव। अभिज्ञायां स्मृतौ चान्योऽन्यानपेक्षयोरपि कार्यविशेषे तदपेक्षोपपतेः। दृश्यते हीन्द्रियालोकयोग्रह्मिसंयोगे तमोनिष्टत्तौ चान्योऽन्यनिरपेक्ष- योरपि रूपज्ञानेऽपेक्षा, ततः कारणसंभवा परत्यभिज्ञास्वरूपैक्यमपि संभवतीति भावः। यत्तु तत्तेदन्ताविशिष्टाभेदासंभवात्तदात्मकस्थैयें तद्विषयो न संभवतीति, तत्राह-स्वरूपात्मकमिति । तत्तेदन्तो- पलक्षितवस्तुस्वरूपात्मकस्थैयमित्यर्थः। थत्तु स्पकाशचैत्े तस भवान् च स्थायित्वं सिद्धयतीति,तन्न्, तव तस्थ न जायते म्रियते वे- सादिश्रुतिसिद्धत्वादित्याशयेनाह-चैतन्यस्य चेति। स्वरूपात्म्क स्थैय सिद्धयतीत्यनुषङ्गः । स्थैर्यस्य वस्तुस्वरूपत्वे तत्संमतं दृष्टान्त- माह-भङ्गुरत्वमिति। क्षणिकत्वरमिसर्थः । न हि क्षणिकत्वं तव मते विज्ञानादिरिक्तम, विज्ञानमात्रत्वमतहानातू। अत एवाकारभे- दातू प्रत्याभेज्ञाभेद इति निरस्तम्। ज्ञानं क्षणिकमिति ज्ञानाकारभेदे- डपि तव तदैक्यवत् तदुपपत्तेरिि। न चैवं क्षणिकत्वस्थायित्वयो- रवस्तुस्वरूपमात्रत्वे मतद्वयाविशेषापत्तिः । स्वरूपविशेषादेव तद्विशे- षोपपत्तेः। स्थायित्ववादे हि कालद्वयोपलक्षितभेदाभावात्मकं व्रस्तु- स्वरूपम्। क्षणिकत्व्रवादे तु ताददशभदात्मक वस्तुस्त्ररूपप इति म- हानू विशेष इति भाव: ॥ ३१॥ एवं सर्वस्य कल्पितत्वेऽपि विज्ञानना दिमतसा्परिह्म इ नी "स्वप्नेऽपि दृष्टमिद्मेवमिहाि"इत्यत्रोरक्तं स्वप्नसाम्थमनुपपनं, जा- ग्रत्स्वप्तयोः परस्परवैलक्षण्पानुभवा् "वैध्म्यच् नस्वप्नादिव"इति सुत्रकारेणपि जाग्रदृदृष्टघटादेस्ततो वैलक्षण्पोक्तेश्षेति स्वपनेविल क्षण तत सत्यमेत्रेत्याशङ्गने- ननु कल्पितं यदि हि जागरितं वद कीहशी खलु विलक्षणता।। सवपनादमुष्य भवतोऽभिमता परिकल्पित्तत्व मुभोस्तु संमम् ॥ ३२॥

२० सटीफे संक्षेपशारीरके

नन्विति। तद्रिलक्षणत्वाभावे "ननु कल्पतम्" इत्यनुवादो- क्मेत्र हेतुमभिपेत्याह-परिकल्पितत्वमिति। उभयोजग्रत्सव- प्नयोः ॥३२॥

न्यतया व्यावहारिक्त्वं, स्वप्नस्य तु निद्रादिजन्यस्याविद्यातिरिक्त दोषजन्यत्वेन प्रतीतिकत्वमिति नातुभवादिविरोध: । तत्र यद्पि व्यावहारिकत्वं न व्यवहारजनकत्वं तदवस्थायां स्व्रप्नेऽपि तद्दर्श- नाव। अवस्थान्तरे जाग्रद्वटादेरपि तदभावाव। नाप्यविद्यातिरिक्त कारणाजन्यत्वम, गगनादेरप कर्मादिजन्यस्य तदभावात्। तथापि प्रमातरि सति अबाध्यमानत्वं व्यावहारिकत्वं, तस्मिन् सति बाध्यत्वं प्रातीतिकत्वमिसाशयेनाइ- न प्रमातरि सति प्रबाध्यते जागर: स्वपनट्टष्टवस्तुवत् ।

साकमेव तमसो निराकृते:। ३३॥ न प्रमातरीति। अन्तःकरणविशिष्ट इत्यर्थः । अत्र जडत्वे सतीति विशेषणं द्रष्टव्यम। अतो नात्मन्यतिव्याप्तिः। खपनेति वै धर्म्यनिदर्शनम्। यथा स्व्प्नी जाग्रति पमातरि सत्येव बाध्यत न तथा जाग्रद्धठादिः । कर्थं ति तद्वाघस्तत्राह-मातृमानेति। माता च मानं च विषयश्चोपलब्घिश्व ताभिरित्यर्थः। ब्रह्मात्मैक्यसा- क्षात्कारेण ह्वविद्या तत्कायमात्रदीभ सहैत्र निवर्त्यते न तु स्वप्न इवान्त:करणविशिष्टे सत्यवेत्येतदेव स्वप्नवैलक्षण्यं जाग्रदूदृष्टस्यानु भवसूत्राभ्यां सिदध्यति। ननु बाधो यदि निदृत्तिमात्रं तदा भमा- तरि सति स्वप्नवद्धटादेरपि तदस्त्येव । नापि ज्ञानान्निष्वत्तिः स इति वाच्यम्। जाग्रद्वटादेरपीश्रज्ञाननिवत्यत्वात्।स्वप्नस्यापि सुषु- पत्यवस्थायामिच जाग्रत्यप्यन्यतो नाशसंभवेन ज्ञानानाश्यत्वाच्च। ना-

२ अध्याये जाग्रत्स्वप्रयोः साम्पे शंका-परिहारौ। २१

प्यविद्यया सह ज्ञानानिवठत्तिर्वाधा, स्वप्नेऽरविं तदभावाव। ब्रह्म ज्ञाने सयेव जाग्रति स्वप्नस्य निटत्तेः । न च ब्रह्मगोचरसमानका लीनाज्ञानद्वय एकस्य ममाणमस्ति प्रयोजनं वा। न वा स्त्रप्नसाक्षि- व्यप्यज्ञानं संभवति। नापि मिथ्यात्वनिश्चयो बाघः, घटादेरन्तःक- रणमिथ्यात्वनिश्चयाभावेऽपि तन्निश्वयसम्भवेन स्वप्नवत् ममातार सति वाध्यमानत्वांव तस्माद यत किचिदेतदितति चेव । उच्यते। जाग्र काले पमातारे सति स्वप्नो मिथ्योति ज्ञायते इति सर्वाविवां- दम। तथा च प्रमातरि साते विरोधिज्ञानाधीनमिथ्यात्वनिश्वपयो- ग्यत्वं स्वप्नशुक्तिकारजतादेः भातीतिकत्वम्। यत्र दैवाज्जाग्रति भ्र- मानन्तरं निद्रा भवत तत्संग्रहार्थ योग्यत्वमित्युक्तम्। एतदभावो यत्र तत्प्रमातरि सति अबाध्यम,जाग्रद्घटादौ चैतदस्तीति स व्यावहा- रिक इति भाव: ॥ ३३ ॥। एवं देशे कालादौवा सति यद् बाध्यते तव भातीतिकम, यन्न वाध्यते तद् व्यावहारिकमिति लक्षणान्तरमभिपेत्याह- देशकालपुरुषैरवस्थया जागरस्य खलु कारणं तमः ॥! साकमेव सहसा निरस्यते वेदवाक्यजनितात्म संविदा।।३४।। देशकालेति। अत्र देशकालमात्रं वितक्षितमिति स्वप्नष्टदे शादिबाधऽर्पि न तन्रातिव्याप्तिः। पुरुषो जीव, अवस्था जाग्रदा- द्या:, सदमा युगपत कार्येण सहैवेत्यर्थः। एतच्वाविद्यातत्कार्य- योयुर्गपदेव ज्ञानान्निरास इति मतेनोक्तम्। बाघपरिहाराय वेदन- क्येत्युक्तम। तथा च मुख्याधिकारिणो वेदान्तजन्यात्मज्ञानाव समू- लसंसारो नितततिष्यत- इति नेदानी बाघ इति भाव:॥३४॥ "स्वपनदष्टवव"इत्युक्तं वैध्म्यदष्टान्तं व्यावहारिकलक्षणस्वाति- व्याप्तिपरिहाराय विद्ृणोति- स्वप्नदृष्टमिह रज्जुसर्पवद् देशकालपुरुषेषु बाध्यते॥। जागर:पुनरयं तथाविधं बाधकंन लभतेऽसमीक्षणात्॥३५।।

२२ सटीके संक्षेपशारीरके

स्वप्नटृष्टमिति। पुरुषषु पमातृषु संत्स्व्रति शेषः। एवं च मिथ्यात्वाविशेषे जाग्रत्मपश्चस्य स्वप्नवैलक्षण्यं सुस्थमित्याशयेनाह- जागर इति। तथात्रिधं देशकालयो: सतोजीयमानम्। अस- मीक्षणादिति। प्रत्यक्षण तद्न्येन वा प्पश्चस्य तथाविघबाधा- नतुभवादित्यर्थः । ३५ ।।

वस्थितव्यतहार उपपन्न इति हश्यस्य पपश्चस्य सत्यत्वं ततः सि- द्धय ती त्याशयेनोपसंहरति- तेन सत्यमिह जागरं विदु: स्वप्रविभ्रमविरुड्धर्मकमू ॥ आपरात्मपरमार्थदर्शनात् तेन बाधितवपुर्न सत् क्वचित् ॥ ३६ ॥ तेनेति। उक्तव्यावहारिकलक्षणयोगनेत्यर्थः। दर्शनावधौ नि- मित्तमाह-तेनेति। न सव काचदिति। यथा स्वप्नस्य बाितस्यापि पुनर्दर्शनं प्रमातुर्विद्यमानत्वाव, नैवं तत्वज्ञानवाधितजागरस्य सहैव ममात्रा बाधितत्वादित्यर्थः । ३६ ।। एवं व्यवस्थितव्यवहारोपपादनेन सर्वस्यापि दश्यस् मिथ्यात्व समर्थनफळमाह- तत्र सत्यमनृतं च भेदतः प्रत्यगात्मतमसा विकल्पितम्॥ प्रक्षिणोति परमात्मवस्तुगा बुद्धिवृत्तिरविचालिनी सती॥ ३७॥ तत्रति।जाग्रदूदृश्यस्य स्वप्नवैलक्षण्वेऽपि मिथ्यात्वे सती- त्यर्थः। सत्यमनृतं चेति लोकदाष्ट्रिमाश्रित्योक्तम्। उक्तवैलक्षण्यमा श्रित्य वा विकल्पितं परस्परविरुद्धनयो कल्पतम। पक्षिणोति प्- कर्षेण मूलाह्ानेन सह नाशयति। अविद्याततकार्पदश्यजातमुक्तव

२ अध्याये परमते सत्यासत्यविभागासिद्विः। २३

भागेनात्मनि कल्पितं मिथ्यात्वाद् वाक्यजन्पात्मसाक्षारकारो नाश- यतीत्यर्थः ।। ३७।। नन्वविद्याया अनादिकालमारभ्यात्मनि स्थितायास्तत्का- र्यस्य च चिरकालहितदृढ़वासनाभ्ो रूढ़मूलस्य कथं क्ष- णमात्रस्थायिवाक्यजजडसाक्ष त्करेणविद्याकार्येण निवृात्तः संभव- तीत्याशख्ा न चिरकालवत्तित्वाद्यनिवर्त्यत्वे निमित्तं, परमते प्राग- भावस्य निवत्पत्वाद। न वा चिरस्थत्वादि निवर्तकत्वे, कि तु स त्यत्वमनिवर्त्यत्वे निमित्तम् आत्मनस्तथादर्शनाव्। अज्ञातविषयत्वं च ज्ञानस्य निवर्तकत्वे, अज्ञानस्य स्वविषयगोचरज्ञाननिवर्सत्वाद्। अवि- द्यातत्कार्य चादूयबोधात्मनि वस्तुतोऽसंभवादध्यस्तमिति तन्भोचरज्ञा- नव्यक्तचैतन्येन निवर्तयतुं शक्यमेवेसाशयेनाह- नित्यबोधपरिपीड़ितं जगद्विभ्रमं नुदति वाक्घज़ा मतिः। वासुदेवनिहतं धनञ्जयो हन्ति कौरवकुलं यथा पुनः।।३८।। नित्यबोधेति। नित्योऽ्दयो यो बोधस्तेन परिपीड़ितमपह- तसध्तमित्पर्थः। एवंभूतं जगद्विभ्रमं वाक्यजा मतिरहं ब्रह्मेति वा-

वत तत्स्वभावमापभा नुदति नाशयति । वाक्यजन्व हि ज्ञानं स्व्रनिवर्सस्यानिर्वचनी पत्वमपेक्षते, तच्च तस्य तदषिष्ठानचि :- द्वयत्वकृतमित्याशयेनैत्रमुक्तमिति द्रष्टन्यम्। ईश्वरसामर्थ्येन पीड़िन- स्यागन्तुकनिमित्तेन स्त्रकार्येणापि बाधे दटटान्तमाह-वासुदेवेति। कालात्मनेश्वरेण ग्रस्तं धनञ्जपोर्ऽर्जुनः कुरुवंश्पोपि पुनर्यथा हनति तथाऽव्रापि।उक्तं च भगवता- मयैवैते निहता: पूर्वमेव निमित्तमात्रं भत्र सव्यसाचिन्। इति ॥ ३८ ॥ एवं स्वमते सत्यं चानृतं च सत्यमभवदितिश्रतेर्लोकमसिद्धिस- त्यासत्यविभागं तस्य ज्ञानान्निव्वत्ति च दर्शयित्वा परमतेऽयं सत्यासतप-

२४ सटीके संक्षेपशारीरके

विभागो न सिद्धय ती त्याह- सत्यमेवमनृतं च दुर्लभं ब्रह्मवादिसमयाद् बहि: पुनः। सत्यतो यदि मृषा पृथम् भवेत् सत्यमेव तदपि प्रसज्यते ॥३९ ॥ सत्यमेवेति। बहिरन्यत्र, सत्यपपश्चमत इति यावत्। कुनो दुर्लभमिति चेव, कि मृषावस्तु शुक्तिरजनादि सत्याद् वस्तुतः पृथक् उतापृथक आहो पृथगपृथगात्मकम, अनिर्वचनीयस्य परानङ्गीकारा- दिति विकल्प्यादं दूषर्यात-सत्यत इति। सत्यमेवेति। अन्यथा

द्वितीयतृतीयकल्पौ दृषयति- सत्यतो यदि मृषान भिद्यते सत्यभेव सुतरां तदिष्यताम्।। न दयात्मकतयाऽनृनं मतं पक्षयोः कथितदृषणद्यात्॥४०। सत्यतो गदि मृषेति। सत्याभिन्नस्य मृषात्वायोगात तदवि सत्यमेत्र स्याव, तदभिन्नस्येतरस्य वा मृपात्वापत्तेर्द्वितीयकलपे सत्या- सत्यविभागो न स्यात। द्रयात्मकतया पृथगपृथगात्मतया। पक्षयोः मत्येक भिन्नाभिन्नत्वपक्षयोः । एकैकपक्षोक्तदोषस्य समुच्चयेऽयं शतः प्राप्तेरित्यर्थः। एतच्वोपलक्षणम। विरोधादय पक्ष एवनुपपन्र इति भाव: ॥ ४० ॥ एवं शुक्तिद्रजनादेः सर्वपसिद्धमत्यासत्यविभागो लौकिकः परपक्षे न सिद्ध्यनती त्युक्त्वा एवमन्योऽि तत् तद्व्यवहारो न सिध्ये- दित्याह- वेदवाक्यविषयस्य सत्यता बुद्धवाक्यविषयो सृषा भवेत्।। इत्यतः कथवितुं न शक्तुयादू ब्रह्मवादिसमयाद् बहिर्सुखः॥४१॥

२ अध्याये परमते सत्यासत्यविभागासिद्विः। २५

वेदवाक्येति। अग्निहोत्रादेशिति शेष: । बुद्धेति चैत्यवन्द- नादिरिति शेष: । इतीत्थम। अतः पूर्वोक्त विकल्पदूषणाद्धेतो।। ब्रह्म- वादिसमयाददयब्रह्मणो बहिरन्यत्र मुखमभिनिवेशो यस्थ, सत्यप्रप- श्चाभिमानीसर्थः ॥४१॥ "ब्र ह्मवादिसमयाद् व हिर्मुखः" इत्यनेन सूचितमुक्तमकारेण सत्या- सत्यविभागं कथयितुं ब्रह्मवादी शक्तुयादित्येतद् विव्ृणोतति- सत्यमेवमनृतं च भेदतः कल्पितं भवतु वर्णितान्नयात्।। तत्र तद् घटधितुं हि शक्यते नेतरत्र कथितोपपत्तिभि:४२॥ सत्यमेवमनृतमिति। भवतु भवेद। तत्र ब्रह्मवादे, तव भे- देन सत्यासत्यकल्पनं वर्णितान्नयाद् घटयितुमिति संबन्ध:। इतरत्र मतान्तरे एवं नेति संबन्धः ॥ ४२ ॥ एवं मसक्षादिपमाणविषयस्य तत्तदुचितव्यवहारसमर्थस्यापि मिथ्यात्वाव तदोधकपरसक्षादेव्यविहारिकममाणत्वमेव न तु वेदान्त- वत् तान्विकमवाधितानधिगतबोधनलक्षणं प्रामाण्यं, वेदान्तैरेवाद्रयव्र-

रपमेयमुपसंहे रति- व्यावहारिकमतोऽवगम्पतां मानजातमखिलं न तान्विकम् ॥ बाह्यवस्तुचिषयं विरोधतो-

व्याचहारिकमिति। व्यवहाराङ्गमित्यर्थः। यतो बाह्यवस्तु- विषयमखिवलं मानजातं न तात्विकम् अत व्यावहारिकं गम्यतामिति संबन्धः। अतातत्विकत्वे हेतुमाह-विरोधत इति। पराचि खा- नीति श्रुतिषिरोधादित्यर्थः । अबुद्धबोघेति छेद: ।। ४३ ॥। इदानी साधितमर्थ हेतुत्व्रेन मनसि निधाय तदनुवादेन परमम-

२६ सटीके संक्षेपशारीरके

कृतमुपसंहरति-

संभाव्यतेऽनधिगताधिगतेरयोगात्॥। मानान्तरस्य सकलस्य ततश्च तेन बाधस्न्नपीशिरसि वर्णयितुं न शक्यः ।४४।। एवमिति । सुबोधम् ॥४४ ॥

प्रस्यापामाण्यं वत्तुमयुक्तम् । यतः सूत्रकृता "तदनन्यत्वमारम्भ- णशब्दादिभ्यः" इति सूत्रेण विकारविकल्पवुद्धेरेवाभासत्वं प्दर्श्य मृदादिकारण निर्विकल्पकबुद्धे: मामण्यमङ्गीकृतम्। अंन्यथा घटादे.

त्याशदय तदाशयमाह- आरम्भणादिवचसा खलु निर्विकल्प- प्रत्यक्षवुद्धिमनुसृत्य विकल्पबुद्धेः।। आभासतां सुनिरुवाच तदास्य भावो विज्ञायते स्फुटतरो गुडजिहिकायाम्॥ ४५॥ आरम्भणादीति। निर्विकल्पस्य कारणमात्रस्य प्रत्यक्षबु द्धिमनुसृत्य प्रामाण्यमङ्गीकृत्येत्यर्थः। विकल्पस्य घटादिविकारम्य बुद्धेराभासतां मिथ्वार्थविषयत्वमित्यर्थः। मुनिर्वादरायणः । भाव आशयः। जगन्मूलकारणनिरूपणाय पत्तोऽयं मुनिर्यदा घटादि बुद्धेरपाम:व्वं सूचयन् मृदादिबुद्धौ पामाण्यमुनाच तदा गुडजिद्ि कायामस्य स्फुटतरो भावो विज्ञायते। यथा माता बालहितैषिणी तमतितिक्तरसाद्यपधं पाययन्ती पिचैनदौषधं तव जिह्ायां गुडं स्थाप- विष्यामीति तं पलोभयति,एवं सूत्रादिभिरपि त्यजतु तावदयं घटादि- विकलवुद्धिपामाण्यमङ्गाकृतम्। घटादिबुद्धे: कारणस्यानिर्वचनी-

बुद्धेराभासत्वस्योपपाद्यितुमशक्यत्वादिति भावः ॥४५।।

२ अध्याये अनात्मप्रत्यक्षस्य न तात्विकप्रामाण्यम्।२७

ननु "सत्संपयोगे पुरुषस्येन्द्रिपणां बुद्धिजन्म तत्पत्यक्षं विद्य

त्मविषयोश्च प्रत्यक्षयोः साधारणमेत्र लक्षणमत्रोचत। तत्र च सदिता र्थस्य सचताभिधानात सर्वमेत्र पत्यक्षं तर्त्वावेदकमिति तन्मतमिति बादरायणस्यापि तदनुमारेणैवाशयो वर्ण्पतामित्याशदाइ- सत्संप्रयोग इति जैमिनिरप्युवाच यल्लक्षणं तदुभयो: सममेव विद्यात। आपाततस्तदथ युक्तिनिपीड़ितं सतु सन्मात्रसंविदि निषीदति निर्विशङ्कम् ॥४६॥ सत्संप्रयोग इति । लक्षणं प्रत्यक्षस्येति शेषः। उभयोः सविकल कनिरविकल्पक योक्चात्मानात्मविषययोर्वा आपाततोSिचा रितमेतर सम विद्यादिति सम्बन्धः । अविचारदशायामेव घटादेः पृथकतच्वातुभवात्। कुन एवं तत्राह-अथेति । अर्थान्तरे । यु- क्तिनिपीडितं युक्त्याSSलोचितं सत तल्लक्षण सन्मात्रस्य सत्सामान्या- त्ममात्रस्य साविि निषीदति पर्यवस्याते। सर्वपरपश्चाधिष्ठानसत्तयैव घटादेः सद्बुद्ध्युपपत्तेसतस्य न ततः पृथकत्वं कल्पनीयमिति

क्षित इति प्रपश्चसतत्रमापातदृष्ट्येव प्रतीयत इति न तद्वलाच्छुति- न्यायमूलं बादरायणसूत्रमन्यथायेतव्यमिति भावः॥४६॥

तत्रापि दुर्घटमवैति यदा तु तत्व- बोधं विवचति विसृत्न विकल्पजालम्। किं कारणं वदति येन स तत्वगाभि- विज्ञानमर्थमवबोधयदप्रवुडम्॥४७॥ तन्रापीति। आपेरवधारणे । जैमिनि: खल्नापातदृष्ट्या प्रत्यक्षमावस्य सत्संपयोगजन्यत्वमभिधाय यदा तत्र मसक्षमात्र इदं लक्षणं दुर्घटमवैति तदा विकल्पजालमनात्ममत्यक्षं विसृज्य तत्ववो

सटीके संक्षेपशारीरके

धमेव विरक्षतीति सम्बन्धः। नन्वेतव् किवलाजू ज्ञातमिति पृष्छ- ति-किं कारणमिति। कस्मात् कारणादित्यर्थः। उत्तरं-चदती- ति। स जैमिनिर्येन हेतुनाऽपबुद्धमर्थ बोधयद् विज्ञानं तत्वगामीति वदतीति सम्बन्धः । एवं चाज्ञातार्थविषयबोधस्यैत प्रमाणत्वं तत्सं मतमिति प्रत्यक्षसूत्रे आपातदृष्ठ्यैवानात्ममत्यक्षलक्षणाभिधानम्/आत्म-

ननु जैमिनिनाSप्रबुद्धार्थज्ञानं प्रमाणामेति कुत्रोक्तमत्याकाङ्गा यामाह - आत्पत्तिके हि भगवानयमप्रबुद्ध मथे प्रमाणविषयं कथयांबभूत ।। अत्राह तत्र ननु धर्मगतं प्रमाणं तत्वार्थगामि कथितं न परात्मगामि।।४८।। औत्पत्तिक इति।अय जैमिनिर्भगवान् औत्पत्तिकसूत्रे "अर्थेड- नुपलब्धे तत्प्रमाणम्" इति भागेनापबुद्धपर्थ ममाणविषयं कथयांचभू हीति संबन्धः। नव्वनेन सूत्रेण धर्मपमाणस्य चादनाया एचाज्ञाता थबोधकतया तच्त्रावेदनपामाण्यमुक्तं, धर्मस्यैव जिज्ञास्पतवेन प्रक्रा- नतत्वाव, न तु परमात्मप्रमाणस्य, तस्य तत्रानुपक्रमािति राङ्कते- अत्राहेति। तत्र औत्पत्तिकमूत्रे। नन्विति प्सिद्धौ।। ४८ ।! सत्यं, तत्सूत्रं धर्मचोदनाविषय नतु तावन्मात्रगोचरं तदापे व्यावहारिकदृष्ट्येव मुख्याज्ञाततायाः स्त्रप्काशात्मनोऽन्यत्रासम्भ वाद। एतदपि तन्र जैमिनिसम्मतमेत "अर्पेडतुपलब्धे तव ममाणं बाद- रायणस्य"इति तस्प बादरागणसम्मनत्वमदर्शनाव।तस्य चोक्तन्यायेना-

हरति- सत्यं यथाह पितृमान् व्यवहारदष्टि माश्रित्य तत् कंथितवात् प्रकृतोपयोगात्।। दूरप्रसारितनिसष्टनिगूढभाव स्तदूबादरायणमतानयनात् प्रतीम:।४९।।

२ अध्याये अनात्ममत्यक्षस्य न तात्विकप्रामाण्यम्। २९

सत्यमिति। पितृमानू पित्रादिशिक्षितबुद्धि: प्रकृतोपयोगाव प्रस्तुतधर्मविचारोपयोगाद् व्यवहारदृष्टिमाश्रिय जैमिनिस्त कथित- वानिति वर्य प्रतीमः। कुतस्तत्राह-तद्वादुरायणेति। तत्र सूत्रे बादरायणमतस्यनयनादाकर्षणादिति सम्बन्धः। ननु बादरायण- स्थापि चोदनायास्तत्त्रावेदनमामाण्यं सम्मतमेनरेति सूचनार्थ तत्र तदुपन्यासः कि न स्यादियाशड्याह-दूरप्रसारित इति । दूरे उत्तरमीमांसायां प्रसारितः परकटीकृतो योरऽर्थस्तास्पन्नसटो नितरा क्षिप्तो नैसर्गिको निगूढो भावोभिपायो यहय जौमनेः स तथा। आरम्भणाधिकरणादौ निरुपितात्मतत्वस्य श्रुतिन्यायसम्मनतयाऽन्य थाभावासम्भवेन न बादरायणस्य चोदनातच्वावेदकत्वं संमतम, अ जैिनेरपि तदुदाहरणन तथैव मात्रो यद्यपि,नथापि, कर्मसु मृत्त्यङ्ग- तया सामान्येनैत्र तदभभिधानमिति भावः ।। ४९।। ननु "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः"इति वेदान्तेषु विधिश्रतणाज्जैमिनेरिव

साशब्ाह- द्रष्टव्य इत्यपि विधिर्न विधिप्रमेय- मात्मानमेव विनियच्छति तत् कुतरवेत्।। अज्ञातता च परमात्मन एव यस्माद् यस्माच कर्तृवशवर्ति न दर्शन तत् ॥ ५०॥ द्रष्व्य इति। एतद् वाक्यमपि न विधिरित्यर्थः। किंपरं सहीद वाक्यमित्याशङकाह-विधिप्रमेयमिति। विधीयते ज्ञाध्यते- ज्ञातोऽर्थोडनेनेति विधि: परमाणं तस्यात्मानमेव भमेय तद् वाक्य विनिय- चछति विशेषेण नियमयनी सर्थ:तदेव शाङ्कगापूर्व कमुपपादयाति-तत कुत- श्रेदित्यादिना। यदज्ञातं तदेव पमित्सापूर्वकं ममाणेन ज्ञायते संवे:वि शेषतो मुमुक्षुणाऽज्ञातं चात्मतत्वमेवेति तदेव प्रमाणानां विषय इत्पेतद् वाक्यं दर्शयतीत्पर्थः। नतु तव्यप्रत्ययाद् विध्यर्थतैव तस्यास्त्वत्या- शङ्ा तस्याः प्रथमाध्याय एव निरस्तत्वात् तद्वाक्यस्य न तदर्थत्व-

३० सटीके संक्षेपशारीरके

मित्याह-पस्माच्चेति। कर्तृवशवर्ति कर्त्रधीनं कर्तृव्यापारसाध्यमि- नि यावत। चकार उक्तशङ्कानिवृत्त्ये ।।५० ।।

नतु कथं तस्य वाक्यस्यात्मपमेयतानियामकत्वम, "कृसाश्च" इति सव्यस्य विध्यर्थतासूत्रविरोधादित्यत आह- अर्हे कृत्यतृचश्च पाणिनिवचः स्पष्ट विधत्ते यत- स्नस्मादू दर्शनयोग्यतां वदति नस्तव्यो न तत्वान्तरम् ॥ तस्मादात्मपदार्थमात्रनियतं मेयत्वमेकान्तलो द्रष्टव्यादिवचो वदत्यनुभवादज्ञात आत्मा यत: ॥५१॥

अह इति। चकाराव परतः इतिशब्दो द्रष्टव्यः। विधत्ते "अर्हे- कृत्यतृचश्र"इत सूत्रमहार्थे कृत्यादिपत्ययमिति शेषः। यत एवं तस्मात् कृत्यात्मकतव्यपत्ययो नोऽस्मान् प्रति आत्मनोऽज्ञातत्वपुरुषार्थत्वाभ्यां दर्शने योग्यतां वदाते न तच्वान्तरं विधिरूपमर्थान्तरमितर्थः। त- स्मान्न बादरायणस्य चोदनातात्विकपामाण्यं समतम्, किं त्वात्ममा-

वच आत्मानद्रष्टुं योग्य इत्यनया वचोभड्या मेयत्वमात्मपदार्थनि- यतामेनि निश्चित्य वदतीति सम्बन्धः। नन्वज्ञातता घटादेरप्यतु- भूयत इत्याशदत तदवच्छिन्नात्माज्ञाततत्र तत्रानुभूयत इत्याशयेना- है-अनुभवादिति। यतो मामहं न जानामीत्यनुभवादातमैव्ना- ज्ञातोऽतं उक्तरीसाऽन्यस्पाज्ञातत्वे प्रमाणाभाव इसर्थः ॥११॥

किश्च सत्संपयोगसूत्रपर्यालोचनयापि नानात्मपत्यक्षस्य ता्त- कमामाण्यं लभ्यते, तत्र हि विद्यमानोपलम्भनादित्यर्थस्य विद्यमान- तामात्रं हेतुः प्रतीयते। न तु परमार्थसच्तम। यद्यपि शुक्तिरजतादेर पि विद्यमानताऽस्त्येव तथाSप्यर्थक्रियाविशेषयोग्यताविशिष्टं विद्यमा नत्वं तत्र नास्तीति तदपेक्षया शुक्तिका सतीति तत्मत्यक्षं सत्संमय

२अध्याये अनात्मप्रत्यक्षस्य न तात्विकप्रामाण्यम् ३१

गजन्य मित्युक्तमित्याशयेनाह- रूप्यादिविभ्रममपेक्ष्य हि शुक्तिकादौ सत्संप्रयोगजनितैव तुबुद्धिवृत्ति:॥ तामप्यपेक्ष्य सति संहतसवेंभदे सत्संप्रयोगजनिता मतिरभ्युपेया ॥ ५२॥ रूप्यादीति। शुक्तिकादौ हि बुद्धिद्टत्ती रुप्यादिभ्रममपेक्ष्यैव्र सत्संपरयोगजनितेति सम्बन्धः। तुशब्दोऽपमुमेत्र विशेषं शुक्तिका-

मुच्यते परमार्थतत्र किं न स्थात, तत्राह-तामपीनि। शुक्तिका-

ति या मतिः सा तां शुक्तिकामप्यपेक्ष्य सता निरतिशयसता तेन सं- प्रयोगजनिवाऽभ्युपेयेति सम्बन्धः । अत्रात्ममतेः सत्मप्योगजन्यत्वं पररीत्योक्तम्। एवं च जैमिनीयमत्यक्षलक्षणबलादपि नानात्मपमाण- स्य ताचतकत्वं सिद्ध्यति भावः ॥ ५२॥ ननु सद्रूपशुक्तिकादेशप सापेक्षं चेत सत्वं तर्हात्मापि सचताव तद्धन सापेक्षसत्त्र एव स्वादिनयाशङ,अिद्यातत्कायन्थतरत्वं तत्रो- पाधिरित्याशयेनाह- वेदान्तवाक्यजनितां परमात्मवुद्धि- वृत्ति व्यपेक्ष्य पुनरत्र न काचिद्स्ति॥ सत्संप्रयोगजविता भुवनन्नयेऽप वुद्धिस्तमोविरचितं हि जगत् समस्तम् ॥५३॥ वेदान्तेति। तन्नास्तित्वे हेतुमाह-तमोिर चितमिति। तथा च सर्वस्यात्मज्ञाननिरस्पत्वादात्मैव सन्न ततोऽ्पत सदस्ती- त्यर्थ: ॥५३॥ एवं धर्मेऽपि चोदनामामाण्यं व्यात्रहारिकमेतर न तु तासत्तिक-

३२ सटीके संक्षेपशारीरके

मित्याशयेनाह- धर्मेडपि तत्त्वमतिरेध तु चोदनायाः सत्वादिवस्तुनि यथाऽक्षनिबन्धना घी:॥ अज्ञानताऽपि सदशी व्यवहारकाले तत्वावबोघसमये न तु तत्ववुद्धि:।५४॥ धर्मेऽपीति। सतो भावस्य मातः सच् तदादिर्यस्याभावस्य तदूपं यद् वस्तु तस्मिन। सच्वमिति भावो न विवक्षितः। भाताभाव- वस्तुन्यक्षादिजन्या धीर्यथा यादृशी स्वममेयवस्तुतच्वशुन्या, तुशब्द- स्तथार्थे, तथा चोदनायाः सकाशाद्धर्मेपिं तक्वमतिरेव धर्मे स्वरूप मतेरेव भवति न तु घर्मस्य तावता तच्वं सिद्ध्यतीत्यर्थः । ननु ध. र्मस्य ब्रह्मवदज्ञाततवात कर्थ तत्पमाणस्य घटादिपमाणसास्पमित्य-

ल्याज्ञाततायोगाद् घटादितुल्पैव तस््य साऽपीति भावः । धर्मपमाण- स्थापि घटादिपमाणतुल्पत्वे हेतुमाह-तत्त्व्रावबाधेति। तत्व- बुद्धि: परमार्थत्ववुद्धि: धर्मस्पेति शेषः । तत्त्रविचारसमये धर्मस्यापि घटादिवत तत्तबुद्धिरिति तत्ममाणयोन कोऽपि विशेष इति भावः ॥५४॥

ननु सच्च त्यच्चाभवदिति तावत सत्परिणाम: प्पश्चः श्रूयते, अन्यथा अभवदितयोगाव। परिणामश्च परिणामिममानसत्ताक इति मपश्चो ब्रह्मपत्सन्नवेति कर्थ तत्ममाणं तच्वावेदकं न भवेदित्याशख्ा अन्यथाभावमात्रं तत्र भवनशब्दार्थः। अन्यथाभावश्च विवर्तत्वेऽप्प- स्ति, अन्यथा ससंचानृनं च सत्यगभवदिति तद्राक्यशेषे सत्यस्थानृत- भवनोत्तयतुपपत्तेः । कि च वाचारम्भणं विकारो नामघे पमित्या- दिश्लुतिरवि मागुक्तन्यायेन विवर्तवादमाश्रित्य सत्यपरिणामनिवार-

२ अ० परिणामवादो न अ्रुतिसंमतः। ३२

रोधादपि न परिणामवादः श्षतिसंमत इत्याशयेनाह- आरम्भणादिवचनं सकल प्रधृत्तं

तत्वं यथोदितनघेन विवर्तषाद- माश्रित्य सत्यपरिणामनिवारणेन ॥५५॥ आरम्भणादिवचनमिति। वाचारम्भणं विकारो ना- मधेयमिति श्षतिर्हि विकारस्य घटादेः शब्दालम्बनमात्रत्वमाह। मृत्तिकंत्येव्र सत्यमित्युत्तरवाक्यं चैवकारेण विकार व्यावर्त्य कारणमात्रस्य मृदादेः सत्यत्वे/त्या प्रत्यक्षादिविषयात्तत्वम- पहराती। ततो घटादेः श्रुत्या विवर्तत्वमाश्रितं सत्यपरिणामित्वं च निवारितमिति तद्धलादक्षादेरे विवर्तमात्रविषयत्वसिद्धेर्नाक्षादे-

ननु सदनन्यत्वमिति सूत्रेण सूत्रकार: कार्यस्य कारणाभेदमांह। कारणं च सत्यमिति तदभिन्नं कार्यमप तथैवेति ताच्विकान्य- थाभावं दर्शयता तेन परिणाम एवाश्रितस्ततः "सत्यपरिणामनिवार- णेन"इत्येतदसङ्गतमिति चेत्तत्राह- वाक्यप्रवृत्तिमनुसृत्य च सूत्रकार: सिद्धान्ततामनयदत्र विवर्तवादम्।।

मारम्भणादिवचनादपर प्रमायाः ॥ ५६।। वाक्यप्रवृत्तिमिति। सूत्रकारो हि येनाश्रुतं श्रुतं भवतीत्या- दिनैकविज्ञाने सर्वविज्ञानपनिज्ञया सर्वात्मत्वविषयवाक्योपक्रममनु- सत्यारम्मणादिवचनादनात्मपमायास्तत्पमाणस्य तच्वपकाशनोतपा दनशक्तमपहस विवर्तवादं सिद्धान्ततामनयदिति सम्बन्धः । सूत्र- कारो हि तदनन्यत्वे कार्यस्यारम्भणशब्दादिभ्य इति हेतुं वाचार- म्भणादिश्रुत्यर्थमेवाह। तस्याश्च विकारमृषात्वमर्थ इत्युक्तं, ततश्च त- दनन्यत्वं न तदभिन्नत्वं किं तुततः पृथक् सच्वाभाव एव,स च परिणा- ५

३४ सटीके संक्षेपशारीरके

मवादेऽतुपपन्रः, तत्रेषद भेदेSपि कार्यकारणयो: पृथकत्वस्थापि सच्वात्। विवर्तस्य तु न ततः पृथक््वमिति मतीयमानभेदस्य मृषात्वमेव सू- त्रकारस्याापि संमतमिति विवर्तवाद एव सिद्धान्त इति भाव: ।५६।। नतु भोक्त्ापत्तरिति पूर्वसूत्रे स्याल्लोकवदिति समुद्र इव वीची- तरङ्गबुद्बुदादिविकाररुपेण ब्रह्मान्योऽन्पविलक्षणचेतनाचेतनविचि- त्रमपश्चात्मनाऽनेकरसमिति दशितमिति तेन समम,एवं सति विरोध: स्यादिति चेव, ससं विरोध: स्पा,उभयस्यापि तत्संमतत्वेन चैतदापे तत्संमतं भवति विरुद्ध पोस्तदयोगाव। अत एकमभ्युपगमवादेनेति व- क्तव्यम्। तत्राप्यद्वैतविरोधिपरपक्षव्याटत्तये स्वसिद्धान्तानुकूलतया च पूर्व विकारवादोऽभ्युपगत इति न तेनास्य सिद्धान्तस्य विरोध इसाशयेन वादिनां कार्यविषयाभ्युपगमपकारचातुरविध्यमाह- आरम्भसंहृतिविकारविवर्तवादा- नाश्रित्य वादिजनता खलु वावदीति। आरम्भसंहतिमते परिहत्य वादी द्वावत्र संग्रहपदं नयते मुनीन्द्रः ।।५७।। आरम्भेत्यादिना। कारणात्तनत्वादे सकाशादसन्तभिन्न- स्योत्पत्ते: मागसतः कार्यस्य समवाय्यसमवायिनिमित्तेनोत्पत्तिरि- त्यारम्भवाद: । अणूनां समुदाय एव घटादिलक्षणं कार्य न तु तदुत्पन्ं वस्त्वन्तरमिति संहतिवाद: । मृदादेस्तान्विकोऽन्यथाभावो घटादिरिति विकारवादः। अतान्विकोऽन्यथाभावो रज्जोरिव सर्पादिरिति विवर्तवाद: । तानेतानाश्रित्य वादिजनता तत्समृहो वावदीति अतिशयेन वदति मुखराभवतीति यात्रत, खल्विति सम्बन्धः । एत- न्मतभेदभदर्शनस्य पस्तुतमुपयोगमाह-आरम्भसंहतिमते इति। एतन्मतद्वयमुपेक्ष्याद्वयब्रह्मणो जगत्कारणवािसमन्व्रयस्यात्यन्तिक-

२ अध्याये परिणामवादाभ्युपगमतात्पर्यम्। ३५

भेदेपषिद्वेदेन कार्यकारणभाव उपपद्ते, लोके तथादर्शनादिति ना- सन्तभेदस्तद्वलात्सिध्यतीति पराश्रितपरिणामवादं, सिद्धान्ततया वितर्तवादं च द्वयं सूत्रकृत्संग्रहपदं नयते संगृद्धातीत्यर्थः॥५७॥ ननु परमतनिवृटत्तये तिकारवादोऽपि संगृहीतश्रेव ताह सोडप्या- वश्यक एवेति कथ तस्याभ्युपगमवादत्वमिति चेत, न। एवं विवर्तेनापि तत्परिहारसंभवाव। किमिति तहि तत्संग्रह इति चेव, मन्दजनपतीतिवि- रोधं परिहर्तुमित्युक्तमत्र विद्ृणोति- तत्रापि पूर्वसुपगम्य विकारवादं भोकूत्रादिसृत्मवतार्य विरोधनुत्यै।। प्रावर्तत व्यव्हते: परिरक्षणाय कर्मादिगोचर विधावुपयोगहेतोः ॥५८॥ तत्रापीति। तत्राप त्रिकारविवर्तयोर्मध्येऽपि विवर्तवादात्पू र्वमद्ये जगदयोनौ वेदान्तसमन्वयस्य भोक्तृभोग्यादिभेदग्राहिपमाण- विरोधशङ्गापतुत्यै विकारवादं परकीयमभ्युपगम्य तद्विषयं "भोत्करा- पत्तेरविभागश्चेत्स्याल्लोकवत"इति सूत्रमवतार्य मुनीन्द्रः सूत्कार: प्रा- घरतत विरोधपरिहारे पदत्तवानिति सम्बन्धः। नतु कि विवर्ततादे- न सा शङ्का परिहर्तुमशक्येत्याशङा पक्कमति मति तेन सा सुपरिंह- रापि मेदाभिनिविष्ठचित्तं मति विकारवादेनैव तत्परिहार: सुकर इ- त्याशयेनाह-व्यवहतेरिति। लोक उदकाहरणादितत्तदर्थिनो नियमेन घटादौ प्रवृत्यादिव्यवहारस्य दृष्टस्य संरक्षणात्कर्मकाण्डाव-

योगाच हेतोर्विकारवादसुपगम्येत्यनेन सम्बन्धः । तत्र हि भेदाभे दसत्वाल्लोकपससिद्धभेदो न निषिध्यते कारणाद्यत्वं चोपपादितं भ वतीि भगवता सोऽभ्युपगत इति भाव: ।। ५८ ।। ननु पथममुक्तत्वादपेक्षितत्वाच्च परिणामवाद एव सिद्धान्तो- डस्तु अन्यथा स्वाभिमतविवर्तस्पैव पथमाभिधानं कि न स्यादित्य

३६ सटीके संक्षेपशारीरके

त आह- साक्षादिहाभिमतमेव विवर्तवाद माहृत्य सूचयति पूर्वमपेक्षमाण: ।। आरम्भणादिवचनेन विवर्तवादं शक्रोति वक्तुमुदिते परिणामवादे ॥५९॥ साक्षादिति। इहास्मिन्शास्त्रे विवर्तवाद: साक्षादभिमतः स्व्र- पतिज्ञातशुद्ध द्वैतसमन्वयोपपादकत्वाद। विकारस्तु नैवमिति विवर्त मेव सूत्रकार आहत्य सुखत एव सूचयति। तत्रापि परिणामवादमु- खेन कार्यकारणयोरत्यन्तभेदं निराकृत्य ततसंमतमापि भेदं निराकुर्ज- न्विकारवादमप्युपेक्षते। अन्यथा स्वस्थैतोभयत्र व्यापारे गौरवाद्वि- वर्तवादस्य विकारपूर्वकत्वाच्च पाक्तनयुत्तयवायं वक्त्तव्य इति स मागभ्युपगतोऽतो न तस्य प्रागुक्तिमात्रेण सिद्धान्तत्वमित्याशयेना- इ-पुर्वमपेक्षमाण इति। एतदेव विद्टणोते-आरम्भणेति। प्थमं परिणामवाद उदिते उक्ते सति आरम्भणादिवचनेन विवर्त- वादं वक्तुं शक्ोति नान्यथा, कार्यकारणस्वरूपस्यापतीता तस्य मि-

आरुह्य भूमिमधरामितराऽघिरोदुं शक्येति शास्त्रमपि कारणकार्यभावम्।। उक्त्वा पुरा परणतिप्रतिपादनेन संप्रत्यपोहति विकारमृषात्वसिद्धयै ॥ ६० ।। आरुह्येति। यथा मासादमारुरुक्षुणा तदुपायसोपानस्याघ रामघास्थितां भूमि पदन्यासस्थानमघस्तनसोपानपर्वेति यावत्। तामारुह्येतरोपरितना भूमिरधिरोढुं शक्येति प्सिद्धमिति शेष: । एवं शास्त्रमपीत्यादिना सम्बन्धः । परिणतिमतिपादनेन भोकूत्रादिसूत्रे- णोति शेषः । संप्रति आरम्भणाधिकरण इत्यरथेः । विवर्तत्वव्युत्पादनं हि कारणात्कार्यस्य भेदादिसत्यत्वनिषेध एव स्याद।स च ब्रह्मणि

e २ अ० परिणामवाभ्युपगमतात्पर्यम्।

अपश्चभेदपसङ्गे सत्येव भवतीति भेदपसख्जकपरिणामवादस्य तन्निषे- धकविवर्तवादस्य च क्रमो युज्यते।श्रुतावप स्टिवाक्येनारोपित- प्रपश्चस्थ ब्रह्मण नेतिनेतिवाक्येन निषधादिति भावः ॥६० ॥ परिणामविरवतवादयोर्दश्टन्तसाम्यं दर्शयन्तुक्तमर्थ विशदयाति- विवर्तवादस्य हि पूर्वभूमि वेदान्तवादे परिणामवाद्:।। व्यवस्थितेऽस्मिन् परिणामवादे स्वयं समायाति विवर्तवादः ॥६१॥ विवर्तवादस्य हीति। वादे शास्त्रे। परिणामवादे व्यवस्थिते मसक्ते सति विवर्तवाद: स्वयं समायातीति भेदाभेदाश्रयणेनात्य- न्तभेदाद्विमुखचित्तस्य वक्ष्यमाणन्यायेनानायासेनैव तदपे निराकर्तु शक्यमित्यर्थः ॥ ६१॥ नतु "कथ तु भगतः स आदेशो भवति" इति श्रुतिरेकवि- ज्ञानात्सर्वविज्ञानमाक्षिपन्ती शुद्धाद्वैतमाक्षिप्य मृदादिदृष्टान्तोपादानेन परिणामं विवक्षति। एकस्मिन् वाक्ये च पूर्वातुरोधेनैवोत्तरं नेतव्यमू। अतस्तन्मूलं सूत्रमपि तदाशय कि न स्यादित्याशब् कथ न्विति वाक्यस्य पूर्वपक्षतया शुद्धाद्वयस्य वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यमित्यादिना विकारमृषात्ववर्णनेनोपपद्यमानतया घ न विकारवादस्य प्रथमं श्रवणेऽपि संमतत्वं किं तूक्तविधया वि- वर्तत्वव्युत्पादनहेतुतया पूर्वपक्षतया च श्रुतिसूत्रकाराभ्यां मथमं स आदृत इति द्ष्टान्तान्तरेणाह- उपायमातिष्ठति पूर्वमुचचैरुपेयमाप्तुं जनता यथैव ।। श्रुतिर्मुनीन्द्रश्च विवर्त्तेसिच्धौ विकारवादं वद्तस्तथैव ।।६२।। उपायमिति। आतिष्ठति अनुतिष्ठति करोतीति यावत्। उपेयं फलम्। जनता जनसमूहः ॥६२॥ कस्य तहि विकारवाद: संपतो य इहाभ्युपगत इत्युध्यत इसा-

३८ सटीके संक्षेपशारीरके

आरम्भवाद: कणभक्षपक्ष: संघातवादस्तु भदन्तपक्ष:।। सांख्यादिपक्ष: परिणामवादो वेदान्तपक्षस्तु विवर्त्तवादः॥६३॥। आरम्भवाद इति। कणभक्षो वैशोषेकस्तदिष्ट इसर्थः । भ· दन्तो बौद्ध:, सांख्य: कपिलः । आदिपदाद पतअ्ञलि: । ६३।। विकारवादस्य परकीयमतत्वकीर्तनफलमाह- विकारवाद कपिलादिपक्ष- सुपेत्यवादेन तु सूत्रकारः। श्रुतिश्च संजल्पति पूर्वभृमौ स्थित्वा विवर्त्तप्रतिपादनाथ ॥ ६४॥ विकारवादमिति। उपेसवादेन अभ्युपगमसिद्धान्तेनेसर्थः । अन्यत्सपष्टम् ॥ ६४ I। नतु कारणस्य रूपान्तरापत्ति: परिणामो यथा मृदो घटादा- त्मता, सा च विवर्तेऽप्यस्ति, रज्ज्वादेः सर्पाद्यात्मतादर्शनात्तत्कथ तयोर्भेंद इसाशङ्का विवर्तविलक्षणं परिणामस्वरूपमाह- अभेदिन: सावयवस्य सत्य- विचित्नरूपान्तरदर्शकत्वम । वदन्ति धीरा: परिणाममस्या वसुन्धराया इव सस्यसष्टिम् ॥ ६५॥ अभेदिन इति। एकस्थेत्यर्थः । एतच्चारम्भवादवैलक्षण्यार्थमु-

यवस्थेति ब्रह्मविवर्तवैलक्षण्याय। सत्त्रादयो हि गुणाः पधानाव- यवतया परस्परसंसष्टा एक सत्पानमित्े दि सस्ेत्युक्त मू। एवं यथा कारणं तथा महदादेरेपे परिणामिन: स्वरूपं द्रष्ट- कयमू। निरवयवस्य परिणामो न सम्भवति, लोके तथा दर्शनादि-

२ अध्याये विवर्तवादस्यैव साक्षादभिमतत्वम्। ३९ ति, नैतदसम्भवि। सत्येति कार्यस्वरूपतोऽपि शु्तिरजतव्यावृत्तय उक्तम्। विचित्रेति तत्स्व्ररूपकर्तिनम, विव्तपरिणामयोरुमयत्र सम- त्वाव।रूपान्तरेति संघातव्यावृत्त्यर्थम,संघातस्य संहन्तृभ्यो रूपान्तर- त्वाभावात। अथ वाडभेदिन इत्यनेन संघातस्यापि व्यादृत्ति:, संह- न्तृणामनेकत्वाद। दर्शकत्वमिति तत्र ममाणाभिमायम्। कारणस्य ता चवककार्णत्मत्वं परिणामः, सावषव्रस्य सतः कार्यात्मत्वं वेति त- छक्षणं द्रष्टव्यम। धीरा इति विरुद्धत्त्व्रयोस्तत्वतो भेदाद्यसंभवापह्- वधाष्ट्य सूचयति। तदुदाहरति-वसुन्धराया इति ॥६५॥ विवर्तस्य विकाराव्यावृत्त स्वरूपमाह- अभेदिनो निर्विकृतेरनेक- मृषा खरूपान्तरदर्शकत्वम्।। विवर्तशब्दार्थ इह प्रसिद्ध- स्तरङ्गभेदादिव चन्द्रभेद: ॥६६॥ अभेदिनो निर्विकृतेरिति। निर्विकृतेरित्यनेन पूर्वरूपपरि- त्यागलक्षणो विकारो निषिध्यते। अनेकेति च ब्रह्मविवताभिनायम, अन्यत्र तदनियमात। इह सिद्धान्ते कारणस्य पूर्वेरुपापरित्यागेना- भिन्नं रूपान्तरम् अतात्विकरूपान्तरभेदो वा विवरतवाद इति विव- क्षितम्। परिणामे आरम्भे च पसङ्गवारणाय पूर्वरूपेत्यादि। उदा- हरति-तरङ्गेति ॥ ६६ ॥ एवं पसङ्गागतं विचारं समाप्य 'श्रुतिर्मुनीन्द्रश्च विवर्तसिद्धयै विकारवादं वदतस्तथैव"इत्यनेन या श्रुतिरभ्युपगम्थ परिणामवादं व- दतीत्युक्तम। तत्रापातदृष्ट्या सष्टिविषया श्रुतिः सेसभिेत्याह- अहं प्रजाेय बहु स्वयं स्था- मित्यादिनाSSदौ परिणाममुकत्वा।। विकारमिथ्यात्वमथ बुवाणा विवर्तवादं श्रुतिरानिनाथ ॥६७॥

४० सटीके संक्षेपशारीरके

अहं प्रजायेयेति। बहुस्यां मजायेवेत्यादिश्रुतेरयमर्थतोऽनु- वाद:। अहं स्वयं भपश्चात्मना मजायेय अतो बहु स्यामिति योजना। अहमिति च सतो मूलकारणस्योक्तिः । विकारमथ्यात्वमथ ब्रुवा- णोती। अथेत्यर्थान्तरे "यद्ग्ने रोहितं रूप तेजसस्तदूपं यच्छुवलं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्यापागादग्नेरग्नित्वं" "वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम्" इसग्न्यादर्मिथ्यात्वं ब्रुवाणा परिणामद्योतकाभावादियं परिणामश्रुतिरिति परस्य भ्रान्तिरेव। न व सत एवेक्षणपूर्व्रकं का- र्यात्मना जनिश्रवणाद्यं परिणाम इति वाच्यम्। विवर्तत्वेपि तदु- पपत्तेः। "सत्यं चातृतं च सत्यमभवदृश सथान् रथयोगान् पथः सजते" इति विवर्नेऽपि तच्छरवणात। तत उत्तरत्र विकारमिथ्यात्वपतिपा- दनात्संसुग्धारेण तस्यैनेयं सृाष्टिश्रुतिः, अन्यथा तदेकवाक्यतायोगादिति ग्रन्थकारः परभ्रान्तिमाश्रित्य परिणाममुक्तत्यवोचत्। अत एत सिद्धान्तं निषेधन्ती कथ तु भगव इत्याद्या श्रुति: पूर्वपक्षतया परि- णामपरेत्यवोचाम, तस्माव सैवात्र द्रष्टव्या ॥ ६७॥।

एव पामाणिक इत्युक्तम्। इदानीमेतत्फलम्, एवं सति तत्पर्यायमाया- मयत्वदि मपश्चस्य ब्रुवतः श्रुसादिवचनस्य मामाण्यमुपपन्नं भवती- त्याह - मायाश्रुतिस्मृतिवचः सकलं तथा च वस्तुत्वमर्दनपरं घटते विवर्ते।। सर्वस्य कारणविकारविभागभाज: प्रागादृतस्य घरमार्थतया प्रतीतेः ॥६८ ॥ मायाश्रुनीति। "इन्द्रो मायािःपुरुरूप ईयते" "माचां तु प. कृति विद्याव" 'ज्ञानस्व्ररूपमत्यनतं निर्मलं परमार्थतः। तदेवार्थस्व्र- रूपेण भ्रान्तिदर्शनतः स्थितम्"॥। इत्यादि मायाश्रुतिस्मृतिवच इत्य-

२ अध्याये संघातवाद्खंडनम्। ४१

र्थः। तथा च विवरतवादे आश्रिते सति सन् घट इत्यादिपतीतिब- लात्मागविचारदशायां परमार्थतयाऽऽदृतस्प कारणविकारविभाग- भाजः कार्यकारणात्मना विभक्तस्य सर्वपरपश्चस्प वस्तुतत्वमर्दनारं सकलं मायाश्रुतिस्मृतिवचो घटत इति पक्षयोरित्याशयेन सर्वस्ये- त्यादयुक्तम् ॥ ६८ ।। किंच तयो: संघातारम्मवादयोर्युत्तयसहतया सूत्रकारेण निर- स्तत्वादपि तत्वजिज्ञासुना तौ दूरतो वर्जनीयाविअभिपेत्य सकल- शिष्टैः परित्यक्तत्वात्संघातवाद प्रथमं दूषयति- संघातवादमुपगम्य तु तत्र पक्षे संहन्त्रभाष इति सृत्रकृदाह दोषम्।। स्थायी भदन्तसमये न हि कश्िदत्र संघातसंजननशक्तिसमन्वितोऽस्ति ॥ ६९॥ संघातवादमिति। उपगम्यानूद्य । संहन्तुः संहन्यमानानां मलकस्याभाव: । एतदुक्तं भवति-सौत्रान्तिक वैभाषिकाभ्यां हि बुद्धशिष्याभ्ा बाह्याभ्पन्तरपदार्थाः क्षणिकाः सन्तीत्यभ्युपगतम् । तत्र भृतं पृथिव्यादिचतुष्टयम, भौतिकं रुपादि चक्षुराि च, भूत- भौतिके च खरस्नेहोष्णोरणस्वभावानां सकृदेव कार्यजनकतया क्ष- णिकानां चतुर्विधपरमाणूनां संघातरूपे न तु वैशेषिकाणामिव ततो- डन्ये सदारब्धे। तत्र खरः पृथित्रीपरमाणु:स्नेहोष्णौ प्रसिद्धौ, ईरणो वायुपरिमाणुः। तथा रूपविज्ञानवेदनासंज्ञापंस्कारसंज्ञितानां च पञ्च- स्कंधानामपर आध्यात्मिक: संघातः सकललोकयात्रावहः।रुप्यनते एभी रूप्यन्त इति च व्युत्पत्या सविषयाणीन्द्रियाणि रूपस्कन्धा, अहमिसाकारं रूपादिविषयं वा ज्ञानं विज्ञानस्कं्ध, चित्तस्य या

यतेऽसौ वेदनास्कन्धः, सविकल्पकमत्ययः संज्ञास्कन्धः, रागादयः

४२ सटीके संक्षेपशारीरके क्लेशा उपक्लेशाश्च मदमानादयो धर्माधर्मा च संस्कारस्कन्घः। तदि- दमतुपपन्नं समुदायिनामचेतनत्वेन स्वतः समुदायायोगाव। लोके चे- तनव्यापारं विनाऽचेतनेषु तददर्शनाव। ननु तन्मतेऽपि चित्तं चेत- नमस्ति, तज् ज्ञात्वा संयोजयिष्यतीति चेव, न। शरीरादिसंघातोत्पत्तेः पूर्व तस्य ज्ञातृत्वायोगाव। नन्वालयविज्ञानमहंकारास्पद तदेव सकल- व्यवहारे कारणमिति चेव, न। तस्यापि विषयविज्ञानादते तदयोगाव। विषयविज्ञानं चन संघातं चिनेत्युक्तम। किं चालयविज्ञानं स्थायि चेत, नामान्तरेणास्मदात्मैव्र स्याद्। क्षणिकं चेव, तेनापि कथ संघातो ज-

कुलालादय एकेनापरं संयोजयन्ति वियोजयन्ति च। ज्ञानादीनां चै- काश्रयाणामेत्र कार्यकारणभावो लोके सिद्ध इति कथं क्षणिका- त्मनि तदुत्पत्ति: स्यात। एवं क्रिया विभागाद्याश्रयानेकक्षणस्थायिन एवैकस्यापरेण संयोग: सेभवतीति न क्षणिकानामणूनामन्योऽन्यसं बन्धोऽपि सिध्येत। यत्तु सकृदेव कार्यजनकत्वादणूनां क्षणिकत्व- मिति, तन्न। असिद्धे:,एकस्यांपि सहकारिसम वधानक्रमेणाने कका र्षज- नकत्वस्य लोकेऽनुभवात। अतोऽत्यन्तमयुक्त एवायं पक्ष इति "समुदाय- उभयहेतुकेऽपि तदपाप्तिः"इतिसूत्रेण तत्र दोषं सूत्रकार आहेति संह- न्त्रभावमेवाह-स्थायीति। उक्तरीत्या ज्ञानाद्नेकक्षणावस्थायी संघातजननशक्तिसमन्वितो भवतीति बौद्धमते स न सिद्धयेदि- त्यर्थ: ॥ ६९॥ वैशेषिकास्तु-स्व्रमनीषाविलसितानणून् जगत्कारणान्याहु:। त- न्तवो हि पटसमानजातीयानेकसंवलिता एव पटमारभन्ते। एवंविधे- भ्य एव सर्वत्र कार्यद्रव्यदर्शनाव। कारणगतगुणाश्च सजातीयान् कार्ये गुणानारभन्ते, तन्तुरूपादौ तथा दर्शनाद। कार्यगतमहत्वं च कारणगतबहुत्वमहत्परिमाणादृढसंयोगारब्धम्, न्यूनाधिकसंख्यत- न्त्वारब्धयोः पटयोः समसंखयादिमत्स्थूलसूक्ष्मतन्त्वार्धयोः शिथि

२ अध्याये वैशेषिकमतखंडनम्। ४३

लाशिथिल संयोगवसूलपिण्डारब्धापेण्डयोश्च महत्त्वविशेषस्योक्तहेतुक- त्वात्। एवं कार्यपरिमाणान्यूनपरिमाणापकर्षपर्यवसानभूमयः परमा- णवः सिध्यन्ति व्वणुककारणानि। अ्वणुकपरिमाणे च परमाणुद्वित्व- मसमवायिकारणं तयणुकपरिमाणे तु व्यणुकबहुत्वमिति तत्पक्रिया। एवं च कथमद्वितीयात्परममहतश्षेतनाङ्रह्मणः परिच्छिन्नजडवियदादिका- र्यद्रव्यस्योत्पत्तिरितीममापेक्ष सूत्रसूचितयुत्त्या दूषयति-

आरम्भवादमुपगम्य तदीघयुक्ते- स्तत्प्रत्रियामनुसरत् व्यभिचारमाह।। वैशेषिकं प्रति महद्वदिदं हि योज्यं यह्ाऽपि दीर्घवदिदं जडमित्यनेन । ७० ॥

आरम्भवादमिति। तदीययुक्तेवैशेषिकस्य कारणगुणारम्भ कत्वविषययुक्तेस्तत्म क्रियामनुसरन्नेव त्मक्रिैव वैशेषिक तति सूतर- कारो व्यभिचारमाहेत्यर्थः । तत्मक्रियायां व्यभिचारं दर्शयन्नेव स्व- मतेSविरोधपरं सूत्रमर्थतः पठति-महद्वदिति। कि कारणगुणा- नामविशेषेण कार्ये समानजातीयगुणारम्भकत्वं कि वातद्विशेषगुणा- नामू। नान्त्या, चित्ररूपादिमदवयव्यारम्भकावयवरूपादौ तदभा वाद विशेषगुणत्वानिरूपणस्य वृद्धैदशितत्वाच्च। नाप्याद्या, व्णु- कैस्त्रणुकस्थ महत आरम्भ इति वैशेषिकैरभ्युपगमाव।न च तत्र स- मवायिगवं परिमाणं सजातीयं वदारभते, तद्रदिदं चेतनं ब्रह्मापि जडं जगज्जनयतु न तु तच्चैतन्यान्तरमिति योज्यसुपपादनीयम।किं च तानि व्वणुकानि हस्वानीति वैशेषिकसंमतं उयणुकं च दर्घिमिति। एवं च यथा कारणगतं हखपरिमाणं त्रयणुके स्वसमानपरिमाणं न जनयति तद्वदपीदं ब्रह्म जड जनयिष्यतीसपि योज्यमिखनेनैतदर्थेन "महद्दीर्घनद्वा हस्वपरिमण्डलाभ्याम्" इति सूत्रेण व्यभिचारमाहेति संबन्धः। एतच्च चकारार्थेन सौत्रवाशब्देन सूचितम्। परमाणु-

४४ सटीके संक्षेपशारीरके

पारिमाण्डल्यस्य व्वणुके सजातीयानारम्भकत्ववदित्पेतासुपलक्षय तीरतति द्रष्टव्यम ॥ ७० ॥ महद्वदित्यादि विद्ृणोति- हस्वारब्धं त्र्यणुकमणुभिस्तद्वदारब्धमेतद् ह्रस्वं नो तन्न च तद्णुवत्संमतं तद्ददेतत्॥ सर्वे कार्य गगनधरणीमध्यगं चेतनोत्थं निश्चित्कं नो जडिमघटितं युक्तमित्याचचक्षे ।।७१।। हस्वारव्धमिति। 5पणुकं हि दीर्घ हस्वैर्द्धणुकैररब्धं तद्ददे- तदेव महदणुभिर्वणुकैरार्वं तथापि तत् उपणुक नो हस्वं, दस्वं न भवति, न च तदणुवत् अणुसददशमणुपरिमाणं, नतु परमाणुद्यणुकयो: परिमाणं व्वणुकतयणुकगतपरिमाणारम्भकसामग्यां तत्समतमेवमेतद- संमतमपि। एतदेव विद्ृणोति-सर्वमित्यादिना। ननु परमाणुद्य

रिमाण्डल्यादिव्यणुकादौ सजातीयं नारभत इति चेत, न। वैपरी- त्यस्यापि संभवात्। अणुत्वादिसामग्रीमाबल्यकथनं तु तथात्वादभ्यु- पगमायत्तमिति भाव:। नोडस्माकं निश्चित्कम अत एव जडिमर्घाट- तं जाड्यविशिष्टमित्यर्थः ॥ ७१॥ सूत्रस्थवाशब्दसतमुच्चितं व्यभिचारं दर्शयन व्यणुकत्पणुकप- रिमाणपोस्तदभितं कारणमाह हरस्वाणुत्वे कारणद्वित्व हे तो- रजाते नैते पारिमाण्डल्यहेतोः ॥ दीर्घत्वं यदू यच् दीर्घे महत्वं द्रव्ये ते द्वे कारणत्रित्वहेतोः॥ ७२॥ हरस्वाणुत्वे इति। अ्यणुकगतहस्वत्वाणुत्वे इत्यर्थः । का- रणद्वित्वह्ेतोः परमाणुसमचेतद्वित्वाद्वेतोजाते भवतार,र नैे ा

२ अध्याये वैशेषिकमतखडनम्। ४५.

माण्डल्याद्वेतोरिति। पारिमाण्डल्यस्य परमाणुपरिमाणस्यानारम्भक- त्वाङ्गीकाराव। अन्यथा व्वणुकस्यापि परिमण्डलत्वापत्तेरिति हि तेषां मतम्। एवं दीर्घे द्रव्ये त्यणुके यद दीर्घत्वं यच्च मह्त्वं ते द्वे व्व णुकगतबहुत्वादेव हेतोर्जाते इत्यपि तेषां मतम्। तथा च कुतस्तदुक्त्तो नियम इति भाव:।।७२॥। किंच एकत्राभ्युपेतमन्यत्राभ्युपगन्तव्यमति न तेषामप्यस्ति नियम:। तथा सति हि परमाणुद्रयादिव द्यणुकं अ्णुकद्वयाद- पि किंचिव कार्य स्थाव। न च तदप्पण्वेत्र स्यात्। इत्यारम्भे्यर्था- द् द्णुकद्यमारम्भकं नेति वाच्यम्। द्वित्वसंख्या हि परमाणुग- ता स्वाश्रयपरिमाणादधिकपरिमाणमास्भत इति क्लृपम । एवं च व् णुकद्वित्वं च ताद्शमेव परिमाणमारभेत, तच्च महत्व्रमेव स्थातू। न हि वणुकपरिमाणादधिकपरिमाणं महत्वादन्यव सम्भवति। ए वमपि यदि कारणबहुत्वमेव कार्यमहत्वारम्भकमीति तदीयो निय- मः स्यात तदतन्न स्याद। न च सोऽस्ति, व्वणुकतषणुकपरिमा- णातिरिक्तकार्यपरेमाणे तैरापे कारणसंख्याविशेषनियमानभ्युपग- माठू। तथा च तद्रदेवेदमपि कि न स्मादित्याशयेनाह- झ्वणुकस्य जन्म परमाणुयुगात परिमण्डलादिति कणादमतम्॥: झ्णुकत्रयात् त्रयणुकजन्म पुन- र्नियमं न कश्यपसुतो वदति॥ ७३॥ झ्णुकस्थ जन्मेति। परिमण्डलादिति परिमाणुविशेषण- म्। तद्दद्वित्वारब्धं परिमाणं तदधिकमिति तन्मते मसिद्धि दर्शयितुमि- तीति द्रष्टव्यम । पशुकजन्मेत्यत्रापि कणादमतमित्यनुषअ्नीय- मू। पुनः पश्चात। ततोऽन्यत्र कार्यपरिमाणेषु कश्यपसुतो वैशे- षिकः। एवं च तन्तुरूपादिसाम्येन ब्रह्मचैतन्यत्य तत्कार्थसजाती- यारम्भकत्वमापादयितुं कर्थ स शवतुयािति भावा।। ७३।।

४६ सटीके संक्षेपशारीरके

तस्मादू वैशेषिकेण कारणगुणारम्भकत्वविषयनियमेन न ब्र- ह्मकारणवाद: प्रक्षेप्तुं शक्य इत्याशयेनाह- झ्वणुकपणुकव्यपाश्रयं परिमाणं प्रति कारणाश्रय: ।। न तु कारणमिष्यते गुणस्तद्यष्टम्य वर्यं जिगीषवः ।७४।। द्वणुकेति। कारणाश्रयो गुण इति सम्बन्धः । गुण: परिमा- णम्। तथा सति तब किं स्यात तदाह-तदवष्टभ्पेति। तदाश्रित्य तं वयं जिगीषचो जतुमिच्छामः। तद्वच्चेतनकारणत्वं तदाक्षेपं निरा- कृत्य वयं समर्थयितुं समर्था इत्यर्थ: ॥ ७४॥ यदि पुनर्वशेषिको ब्रह्मकारणताप्द्वेषादुक्तदोषपरिहाराय तत्रा पि कारणपरिमाणादेव कार्ये परिमाणारम्भं ब्रूयात् तत्राह- यदि कारणसंश्रयाद् गुणादू द्यणुकादे: परिमाणमिच्छाते ह्वणुकादिसमाश्रये तदा परिमाणेऽतिशयो विरुध्धते।७५। यदि कारणेति। गुणाव परिमाणगुणाद । परिमाणस्य सजातीयपरिमाणारम्भकत्व्रनियमेन अ्वणुकञ्यणुकयोरपि पारि मांडल्यमेव स्था। न तु ततूपरिमाणे ततोऽतिशयः स्याद। ततश्च 5पणुकादेरप्यतीन्द्रियतापत्तिः। नित्यपरिमाण- स्यानारम्भकत्वनियमोऽप तदीयो विरुध्येत। वस्तुतस्त्वयं व्वणुका- दिकल्पनैव निष्पमाणा। न तावद् व्वणुकादि प्रत्यक्षेण सिध्यति, अमह. सवाठ। नतु 5यणुकं कार्यद्रव्यावस्थं जन्यमहत्त्वाधिकरणत्वात पटवदि ति व्वणुकसिद्धौ तत्कारणतया परमाणुरपि सिध्यतीति चेव, न / अ- पयोजकत्वात। मह्त्वाशानर्थक्याच्च। तस्य व्यणुकव्यावृत्त्यर्थत्वे चान्योऽन्याश्रयाव। ननु त्यणुकस्य कार्यद्रव्यतेन तन्न्यूनपरिमाण- कारणसिद्धौ तस्यातीन्द्रियस्यामहच्वादणुद्रव्यं तावत सिद्धम। तदू यदि सावयवं तर्हि सिद्धमेव ्वणुकम। अथ निरवयवं तहि परमा- णवः सिद्धाः। तथापि तन्तुद्ृयचत तहूयमपि किंचिद् द्रव्यं जनये- दिति तदेव वणुकं सिध्यतीति अणुकपरमाण्वोः सिद्धिरिति चेदू,

२ अध्याये वैशेषिकमतखंडनम्। ४७

भवत्वेवं तत्सम्भावना, तत्सत्ता तु प्रमाणं विना न सिध्यतीति। त्रयणुके कार्यत्वं चासिद्धामिति केचित । अस्मन्मते तु यद्यापे नासिद्धं तथाप्यमयोजकम्। आत्मन आकाशः सम्भूत इत्युपक्रम्य अदूभ्यः पृथिवीति श्रुताया एवापरिच्छिन्नाया एकस्पा: पृथिव्यास्त- दारम्भोपपत्तेः । न चैवं सर्वत्र तदुपलम्भापत्तिः। घटशरावपिण्डत- दवयवकपालादिषु तद्विकारेषु तस्या उपलभ्यमानत्वात। न हि घट- शरावाद्यात्मना मृन्नोपलभ्यते। न च यत्र कार्य नाहत तत्रापि सा विद्यते चेव कथं नानुभूयेत, न चेत,कथं सका स्यादिति वाच्यम्। तत्र सत्वेपि तस्याः पराभिमतजातिवदनुपलम्भसम्भवात, कार्यग-

नैव तस्याः प्रत्यक्षत्वात। परेषामपि उयणुकोपादानगतोद्भूतरूपा- दौ पमाणाभावाव। अन्यथा तस्पैव लाघवेन प्रत्यक्षत्वनिमित्ततया व्यणुकादेरपि प्रतक्षत्वापत्तेः। तयणुकादौ त्वदृष्टवशादुद्भृतरूपाि भविष्यति। दृशयते हि श्यामावयवारब्घेऽपि घटादौ पाकालौहित्यम। 5धणुककारणैकत्वानङ्गीकारे चानन्तव्यणुकान्यनन्ताक्ष परमाणनः। तत्र च पृथिवीत्वमेकजातिरित्यनेककल्पनागौरवमसङ्गातू। अस्म- नमते तु प्रकृतिरेकैव सर्वविकारानुगता मृच्छराव इत्यादिबुद्लाल म्बनमिति सैव सामान्यमित्युच्यते न ततः पृथक् पृथिवीत्वमस्ति। सर्वमुक्तौ पाकृते वा अलये न हि तत्सत्वे किचिन्मानमस्ति पेन तदिदानीमसत्याः प्ृथव्यास्तदतिरिच्येत, पत्युत धर्मिणं विना ध. र्मासम्भवेन तदानीं तदभावश्च। परमाण्त्रादेरवि विभक्तस्य तदा सच्तासम्भवाव। सदेव सोम्येसादिश्रुतिविरोधाच। एतेनाप्त्वादि- कमपि व्याख्यातम्। नतु त्रयणुककारणस्थान्यत्न दर्शनातुरोधेने तद- ल्पपररिमाणत्वमनेकत्वं चेति कथमेलदिति चेव,न । यत्कारणं तन्महदिति

तुरोधिनो वलवत्तया तद्विरोधिनः कार्यक्षुद्रारन्घत्वनियमस्य बा-

४८ सटीके संचेपशारीरके

घितत्वाद। अत एवानेकारब्धत्वमपि न ग्राह्यम। उक्तरीत्या कय- णुकेSसंभवात। कि च लोके समुद्रावयनिन एकस्मादतिक्षुद्रो बुद् बुदादिर्द्श्यते, त्वन्मते च दीर्घेभ्यस्तनतुभ्यो हस्वः पटो भवति, दी- घािकस्मादपि सूत्रादल्पं त्रिवृत्सूत्रं लोकशास्त्रसिद्धम। अस्मन्मते तु विवर्त एवेति न कोपि नियमः । अपिच प्राक् सदसद्वा खवसा- मग्रीतो जायमानं यथाऽनेककारणे समवैति तथैकस्मित्नपि तत्समधाये किं बाघकम्, अनेकत्र तत्समवायदर्शनस्य सावयवसमवायदर्शनतु ल्यत्वाद। अनेकावयवत्वसावयवत्वयोरविशेषात् सहकाररिसतन्निधक्र मेणकस्मादप्युपादानाव क्रमकार्योपपत्तेः। तननाशश्रादृष्टनाशायत्त इतति न कि चिदवद्यम् । किंच विश्वयवपरमाणुसंयोगासंभवादपि न तेषां कारणता भवेव। न हि विश्लिष्टा एव ते जगज्जनयेयु:। सं- योगश्चाव्याप्यवृत्तिरेव लोके समधिगतः। न हि कुड्यादेर्वस्त्वन्तरेण संयोगसतस्य परभागस्थमपि व्याप्नोति।नच निरवयवसंयोगः स्वाश्रयं व्याप्तुयादिति वाच्यम्। तथा सति कर्णशाष्कुलसिंयोगो गगनमात्रवृत्तिरिति तन्मात्रं श्रोत्रं सर्वदेशस्थानपि शब्दातुपलम्भयेव।

स्यादिति न तत्कार्ये परिमाणोपचयो भवेद। अव्याप्यवर्तनं च सं- योगस्य निरवयवे न संभवति विरोधादित्यन्यत्रोपपादितम्। एवं कार्यस्य मागुत्पत्तेरसच्वे नरशृङ्गादविशेषादुत्पन्तिर्न स्यातू । भाग- भावप्रतियोगित्वादि तद्विशेषणं तदाऽसतोऽनुपपन्रम्। धर्मकाले विद्यमानस्यैव धर्मिणोSतदधिकरणत्वेन यदा कदाचिव स तद- धिकरणमिति तु बालभाषितम्। एवमसतः कारणविशेषसम्बन्धा- नतरासम्भवादपि न तदर्थ कारणतरिशेषे पेक्षावत्पत्तिरुपपत्नेत्यार- म्भवादोऽतुपपन्र एवेति भाव:।। ७५॥ अस्तु ताईि परिणामवादः, तत्र च मृद् घट इति मत्यक्षं प्रमाण- मू। मृद्घटयोरत्यन्तभेदे गवाश्वयोरिव सामानाधिकरण्यमर्तीत्यनुप-

२ अध्याये वैशेषिकमतखंडनस्। ४९

पत्तेः। एवमत्यन्ताभेदेऽपि न हि भवति घटो घट इति घी:, तस्माव कार्यकारणयोर्भेदाभदस्तात्वििक इति परिणामवादः मामाणिक इति तत्राह- परिणामवादसुपगम्य तथा रचनाद्यसंभवमुघाच मुनिः ॥ परमेश्वरं नहि विना घटते जडरूपवस्तुपरिणाम इति॥७६॥ परिणामवादमिति। यथा सङ्गातादिवादस्यासंभवमुवाच, तथा "रचनानुपपत्तेश्च नानुमानपू"इत्यादिभिः सूत्रैःपरिणामवादेऽपि रचनाद्यसंभवं मुनिरुवाचेत्यर्थः। रचना कार्यगतावयवविन्यासः, आदिपदेन कार्योत्पादनादिलक्षणमवृत्यादिरुच्यते। कुतस्तन्मते रचनाद्यसंभवस्तत्राह-परमेश्वरमिति। लोके हि कुलालादिश्वेत- नोऽचेतनमृदादि परिणमयति। साङ्गयमते च जगत्परिणामकर्ता पर- मेश्वरो नास्तीति कथं लौकिकन्यायसिद्ध परमेश्वरं बिना जडरुपव- स्तुनः पधानस्य जगत परिणामो वटेत। न हि जीवास्तत्परिणमयि- •तारः तेषां निर्विशेषाणां तन्मत उदासीनत्वातू। न हि किचिदपि वस्तु स्वयमेव परिणममानमुभयसंप्रतिपत्नमिति, अतः स वादोऽनुप- पत्न एव। घटादेः कार्यस्य वस्तुतो मृदादिकारणाभेदे मृदादिरिव कुलालादिव्यापारात माकू सोऽपि किमिति नोपलभ्यते, कुलाला- दिव्यापारो वा किमर्थः। नतु मृदादिगतपिण्डद्यवस्थयाSडवरणाव तदा विद्यमानोऽपि घटादिर्नानुभूयते, आवरणभङ्गर्थश्च कुलालाि- व्यापार इति चेन्न। सर्वस्थापि तत्कार्यस्य सर्वदा तत्कारणात्मना सच्वेन सर्व सर्वस्थावरकमिति तदा किमप नानुभूयेत। वक्तव्यो वा घटादेः स्थित्यवस्थातः मागवस्थायां विशेषः। पिण्डाद्यावरणभङ्गे पि पाकू सन्नेव जन्यत इति कृतं कुलालादिव्यापारेण। असंश्रेदस- तोऽप्युत्पत्त घटादिरपि तथैत्र भवितुमदतीति कि प्राकू स्त्वकल्प- नया। यत्तु मृद घट इति मतीत्या तयोर्भेदाभेद इति। तन्, तयोः

७

५० सटीके संक्षेपशारीरके

कश्चिदतुभवाती। नतु भेदो नाभावः कि तु व्याटत्तघटादिस्वरूप- मेव, अभेदस्तु घटपटादौ सर्वत्रानुगता पृिवीति पृथिव्यात्मना घट- पटाद्यभिन्नं घटाद्यातमना च भिन्नमिति मेदाभेदव्यवहार इति चेव, भवत्वेवं सर्वत्र पृथिव्येका घटादेस्तस्याश्च भेद एत चेद् भेदवादिम- तमेव समर्थतं स्पाद। तथा च मागुत्पत्तेर्घटादे: सच्वासच्वाद्याश्रि- तदोषस्तदवस्थ एव, अमेदे च तस्या: पागुत्यत्तेरुपलम्भपसङ्गादि- दोषो न निवर्तेत। सर्वस्य पृथिव्यात्मनेव घटादयात्मनाऽप्यभेद: स्याद। पटाद्यभिन्नपृथव्यभिन्नत्वादू घटादेस्तयोर्भेदभेद इत चेव, तस्यैवेदानीं दुर्निरूपत्वाव। तस्मान्नास्त्येव भिन्नाभिन्नं वस्तु। एवं च कारणाभिन्नकार्यस्य कारणातिरिक्तसत्ताशून्यत्वमेव कारणतादा- त्म्यम्, तदेव च मृद् घट इत्यादिसामानाधिकरण्यप्रतीत्यालम्बन- मिति विवर्तवाद एव प्रमाणसिद्धो न वादान्तरमिति भाव:। ७६॥ नन्वारम्भादिपक्षत्रयनिराकर्तु: सूत्रकारस्य कि सर्वत्राविशिष्ट एवाशयः कि वा कचिद् विशेषोऽस्तीति जिज्ञासायामाह- क्वचिदभ्युपेत्य कथनं कुरुते परपक्षदूषणकथावसरे।। निजपक्षदोषपरिहारपरः कचिदृभ्युपेत्य वंदतीह मुनि:७७॥। क्वचिदभ्युपेत्येति। परदूषणकथावसरे परपक्षदूपणपधाने तर्कपादे कवाचद् वैशेषिकाधिकरणे तदुक्ताणुकारणपक्रियामभ्यु- पेत्य तेनैव न्यायेन चेतनब्रह्मकार्ये जगदिति सवपक्षे वैशेषिकोक्त- कारणगुणारम्भदोषपरिहारपरः सन् महद्दर्िवदित्यादिना कथनं कु- रुते। कचिद् रचनातुपपत्याद्यिकरणे तन्मतं केवलमुपेत्योपन्यस्येह शास्ते मुनिर्दूषणमात्रं वदतीति विशेष इत्यर्थः । वैशेषिकाणां हि का- रणगुणारम्भाश्रयं दोषं तदभ्युपगमेनैव्र व्यभिचारेण परिहर्तु पथममे- वाधिकरणं विरच्य "उभयथाऽपि न कर्मातस्तदभावः" इत्य- धिकरणान्तरेण तदयिं मसं दूषयामास न तथेतरयो:, केवलतन्मत- दूषणस्यैत्र तत्र कृतत्व्रादिति भावः।।७७।।

२ अध्याये आरोपादिद्ृष्टित्रयनिरूपणम्। ५१

उक्तमेव विवेचयति- परपक्षनिषेधमाचरन् क्वचिदङ्गीकरणं करोति सः।। परदर्शितदोषनुत्तये कचिदित्येष विशेष ईरितः ॥ ७८ ।। परपन्तेति।- परिणामादिपक्षनिषेधमित्यर्थः । आचरन्निति हे- तौ शतृपत्ययस्तेन परपक्षनिषेधहेतोस्तदर्थमङ्गीकार: कचिव परोक्त- दोषपरिहारार्थमित्यर्थः। अङ्गीकरणं करोति परपक्षस्यातुवादमात्रं करोति, न तु तद्दृष्टान्तमाश्रित्य स्वपक्षे कं चिद् दोषं परिजिहीषती- त्यर्थः । उत्तरार्द्धे क्विदितति वैशेषिकाधिकरण इत्यर्थः ॥ ७८ ॥ यस्मादेवं सूत्रकार: संघातादिवादामित्र परिणामवादमपि नि- राचकार तस्मादू भोक्तापत्तेरविभागश्चेदित्यादिसूत्रे यद् वादिभिर- द्वैतसमन्वये भोक्तृभोग्यादिसांकर्य मसञ्वितं तत् परििहीरषुर्भेदाभे- दघटितं परिणामत्रादमभ्युपगम्य स्थाल्लोकवदिति तत्परिहारं मुनिराह न तु स्वसिद्धान्ततया, तथा सति तत्पतिषेधायोगाव ।स्वसिद्धान्तसि- द्धिस्तृत्तरत्र "तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः" इत्यत्र द्रष्टव्येयह- भोक्त्ादिमृत्रे परिणामवाद- माश्रित्य तद्वादिभिरुक्तदोषन्। समादधानो मुनिराह तस्मात् सिद्धान्तसिद्धि: पुनरुत्तरत्र॥ ७९॥ भोकूत्रादीति॥ ७९॥ ननु निरसिष्यमाणस्यापि विकारवादस्यैव तत्मसासच्याडङ्गी- कारश्वेदारम्भवादोऽपि स्वभाववादादिमतनिराकरणेन कार्यकारण- त्वादिममर्थनाथ किमिति नाङ्गीकृत इत्याशङ्कय तन्न। न हि कार्य- कारणादिरिह प्रतिपिपादयेषितः तस्य मायामात्रत्वात, कित्वद्वैत ब्रह्म। तत्र च भेदाभेदाश्रयः परिणामवादोडभेदांशनाद्वैतसमर्थन उपकरोति, भेदांशेन च प्रत्यक्षादिकं चानुसरतीति प्रथमं मत्यक्षादिपामाण्याश्र यणेऽपि नाद्वैतसमन्त्रये कश्चन वाघोडस्तीति दर्शयितुं विकारवाद प.

५२ सटीके संक्षेपशारीरके

वासमतोऽप्याश्रित इत्याशयेनाह- प्रत्यासन्ना परिणतिरियं विप्रकृष्ठस्तु पूर्वः संघातादि: सकल उदितो वेदसिद्धान्तसिद्धेः॥ एतावत्वादियमभिमता सूत्रकारस्य भाति भ्रान्तिभ्रष्टस्फुटनिजमनःकौशलानां नराणाम्।।८०।। प्रत्यासन्नेति। वेदसिद्धान्तस्रिद्धेवदान्तसिद्धान्तससिद्यर्थमियं परिणतिः परिण्ामवादः प्रत्यासन्ना, विवते पत्युपायत्वात। पूर्व उ- दितः पूर्वपक्षत्वेनोक्त:। पूर्वसुदित इति वा पाठः। संघातादिस्तु वि- पकृष्टो व्यवहारमात्रोपयुक्तत्वाद् वेदार्थनिर्णयानुपयोगी। अयमेत्र तुशब्दसूचितो विशेष:। इयमिति विशेषणेन परिणामस्य प्रत्यक्ष- सिद्धत्वाद् व्यत्रहारोपयुक्तत्वमप्यस्तरीति दर्शयति। नतु सूत्रव्या- ख्यातृभि: कोश्रव परिणामवाद: सूत्रकारसंमत इति स्त्रग्रन्थे लि- खितं तव कथं तत्र तदसंमतिरिति चेत्, लिखन्तु नाम तेषां सूत्रकृ- त उक्ताशयानभिज्ञतया अ्रन्सिव तदित्पाशयेनाह-एतावत्वादि- ति। सिद्धान्तप्रतासन्नत्वादित्यर्थः । सूत्रकारस्थेयमभिमतोती भा- तीति सम्बन्धः। सविशेषाद्वैतमेव सूत्रकृत्संमतमिति आ्रन्त्या भ्रष्टं स्फुटं निःसदिग्धं निजमन:कौशलं विचारदक्षत्वं येषां तेषामि- त्यर्थः ॥ ८० ॥ न केवलं श्रौताद्वयप्रसासच्या परिणामवादाभ्युपगमः किंतु तेन विना शिष्यं प्ति शुद्धाद्वयोपपादनासम्भवादपि सोडभ्युपेत इत्यामायेनाह- आरोपटृष्टिरपवाद कदृष्टिरेवं व्यामिश्रदृष्टिरिति दृष्टिविभागमेनम्।। संग्ह्य सूत्रकृदयं पुरुषं मुमुक्षुं सम्यक् प्रबोधयितुसुत्सहते क्रमेण॥ ८१ ॥ आरोपदृष्टिरिति। क्रमेणैनमुक्तदृष्टिविभागं संग्रह्यायं सू.

२ अध्याये आरोपादिदृष्टित्रयनिरूपणम्। ५३

त्रकृत सम्यगबाधितं पुरुषं परमात्मानं सुमुस्षुं परं पति बोधयितु- सुत्सहत इति सम्बन्धः । सम्यगक्केशेनोति चा ॥ ८ । उक्तदष्टिव्रयं परस्परं विभज्य दर्शयति- आरोपदृष्टिरुदिता परिणामदृाष्टिर- द्वैतापशान्तिरपवादकदृष्टिरन्त्या।। मध्ये विवर्तविषया द्वयमिश्रद्टष्टि

आरोपदृष्टिरिति। पूर्वश्लोकोदिता याऽडरोपटष्टिःसा परि- णामदृष्टि्व्रह्माण पपश्चाध्यारोपितर्दाष्टिस्तया हि ब्रह्मणः पपश्चात्म- त्वं विषयीक्रियते। एवं तत्रोदिता या अपवादकदृष्टि: साऽन्त्या च- रमा कार्यरूपा द्वैतोपशान्तिः सविलासाविद्योपशमकाद्वैतब्रह्मसाक्षा- त्कारः। एवं तत्रैवोदिता या व्यामिश्रदृषषटिः सा मध्ये परिणामद्वैतो- पशपटष्टयोर्मध्ये विवर्त्तविषया द्वयमिश्रदृष्टिः, अत्च्वतोऽन्यथाभाव- रूपवेवर्त्तत्वविषयाया दृष्टेत्रह्मणि प्रपश्चतदभावद्र्य विषयत्वाव सा दू- यविमिश्रदाष्टिर्भववतीत्यर्थः। अन्समध्यादिपदेन सूचित एतद्दृष्टीनां क्रमे हेतुमभिपेत्याह-अधरोत्तरेति। निकृष्टमध्यमोत्तमभूमित्वादि सर्थः ॥ ८२॥ तद्दृष्टीनामधरोत्तरभावमेव विद्ृणोति- तन्वावेदकमानदृष्टिरधमा तत्त्वक्षतिर्मध्यमा जीवैकत्वमुमुक्षु भेदगतितो व्यामिश्रदृष्टिर्द्विधा

तत्वावेदकेति। पत्यक्षादेस्तत्वावेदकमानत्वदाष्ट्रधमा भर्व- ति, अविवेकादिमत्पुरुषसाधारणत्वात पुरुषार्थानुपयोगित्वादनर्थ- हेतुत्वादनात्मसत्यत्वविषयत्वाञ्च साऽघमेत्यर्थः । तच्वक्षतिः पपश्च- सत्यत्वक्षतिकरी या विवर्ताष्टीः सा मध्यमा, ब्रह्मविचारायधीनविं-

५४ सटीके संक्षेपशारीरके

वर्तदृष्टेरविचेकादिमत्पुरुषाश्रयत्वाव परम्परया मोक्षोपयोगित्वादात्म- तत्वविषयत्वाच्च सा पूर्वदृष्टयपेक्षयोत्तमा, तावत्या द्वैतोपशान्त्यसम्भ- वाद द्वैतोपशान्त्यपेक्षया जघन्येति मध्यमेत्यर्थः। या पुनरन्त्या द-

भ्रमत्वगोचरा या विवर्तदृष्टिस्तस्याः क्षतिकरी, अतः सोत्तमपुरुषा- श्रयत्वात् सकलद्वैतभ्रमनिवर्तकतया साक्षान्मोक्षसाधनत्वान्निरतिश- यानन्दात्ममात्रविषयत्वाच्च सर्वोत्तमा मतेत्यर्थः । अथवा तत्व- स्थानारोपितरूपस्य केवलचिदानन्दस्य प्रच्युतिस्तिरस्कारो लेशतो- इपि ब्रह्मान्यवस्तुदर्शनरूपा या विवर्तदृष्टिः सा चातत्त्वतोऽन्पथाभा- वत्वेन भ्रमरूपा तस्याः क्षर्ति बाघं करोतीति सा तथा। तत्र तासां मध्येऽन्त्या परां काष्ठां प्राप्ता एवंभूताऽपवादद्ृष्टिर्मता संमता वाक्या- र्थावग्ति प्रससन्तं संनिकृष्टत्वादित्यर्थः । विवर्तदष्ट्वेरपि जीवैकत्वना- नात्वविषयतया द्वैविध्यमाह-जीवैकत्वेति। बहवो जीवास्ते च क्रमेण सुमुक्षवोऽनादनन्तश्च संसारमोक्षमार्ग इति विवर्ते प्रथमा दृा्टि:द्धितीया च अहमेक एव सर्वकार्यकरणेष्वन्तःसाक्षी मदविद्याकलिपत च मुक्तामु- क्तविद्वदज्ञानेकजीवेशादिभिन्नं जगदवभासते मद्धोघाच्च निव्त्तिष्यत इति। गतितोऽवगतितः । उक्तदृष्टीनां कालतोऽप्यघरोत्तरभावं द रशयति-तत्र चेति। दृष्टीनां मध्य इसर्थः। चोऽवधारणे। पूर्व- पूर्व दृष्टिविलयादेवोध्वोर्ध्व ृष्टिलब्धिर्मवेन्नान ्यथेति तासा पूर्वापरीभा- वः। यद्यप्युत्तरोत्तरदष्ठयैव पूर्वपूर्वविलयो भवेत, तथापि परिणामा- देर्युक्तितोऽसम्भवबुद्धिदशायामेत्र विवर्तत्वादि दाष्टर्भवतीति पूर्वपूर्ववि- लयादित्युक्तममिति ॥ ८३ ॥ पूर्वपूर्वतिलया दित्युक्तमेवोपपादयति- परिणामबुद्धिसुपमृद्य पुमान् विनिवर्तयत्यथ विवर्तमतिम्।। उपमृद्य तामपि पदार्थघिया परिपूर्णदृष्टिसुपसर्पति सः८४।। परिणामेति। कूटस्थस्थ त्त्वतोऽन्यथाभावस्यासम्भवाव तां

२ अध्याये आरोपादिदृष्टित्रयनिरूपणम्। ५५

बुद्धिमुपमृद्य विलाप्य पुमान् श्रवणाधिकारी अथानन्तर विवर्तमातिं वि- निवर्त्तयाति विशेषेण निश्चित्य वर्तयत्युत्पादयति। तां विवर्तमतिमू। पदाथधिया शुद्धतत्वरंपदार्थनिश्चयेन, परिपूर्णहाष्टि निष्पपश्चमत्यग् ब्रह्माभेददृष्टिम ॥। ८४ ।। ननु मुमुक्षो: श्रतणाधिकारिणो मोक्षमाघनसाक्षात्कार एव सा- धनीयः, किं परिणामादिदृष्ठ्या ! सत्यम् । स एव ताभ्यां बिना न सम्भवतीत्याशयेनाह- अथशब्दसृचितमुमुक्षुरिमं खल दृष्टिभेदमुदितक्रमतः । उपढौकते विगलिताखिलधीरवतिष्ठते निजमहिम्नि ततः८५ अथशन्देति। अथातो ब्रह्मजिज्ञासिति सूत्रस्थाथशब्देन सू- चितो यो वित्रेकवैराग्यादिमान्मुमुक्षु: श्रवणाधिकारी खल्विमं दृष्टि- भेदं क्रमत उपढौकते पाप्तोतति यदा ततस्तदा विगलिताखिलधीः स. नू निजमहिम्नि अवतिष्ठते स्वस्वरूपे स्थितो भवतीत्यर्थः । सूत्रकार- स्थाप्पयं क्रमिकदृष्टिभेदः समत इति घोतनायाथशब्देत्युक्तम्॥८५॥ नतु मुमुक्षो: परिणामादिधियं विना शुद्धब्रह्मसाक्षात्कार: क

परिणाम इत्यथ विवर्त इति बहवोऽहमेव च मुमुक्षुरिति॥ परिपुष्कलं च परमं पदमि- त्यवगत्य तिष्ठनि महिम्नि निजे ॥ ८६॥ परिणाम इति। अथशब्दोक्तोऽधिकारी प्रथमं सृष्टिवाक्या- दिसमन्त्रयालोचनेन ब्रह्मैव प्रपश्चोपादानं मृदिव घटस्येत्यवग- च्छति, उपादानतैव अत्र परिणामगिरा विवक्षिता। अथ

सृष्टिवाक्यार्थो विवत इत्यवगच्छति पूर्वबुद्धि बिना ब्रह्मणि पपश्चस्य वि- वर्तत्वनिश्चयासम्भवाव। यत्र यदवगतं तत्रैव तन्निषेधे तस्प मि.

५६ सटीके संक्षेपशारीरके

थ्यात्वनिश्चयेन तस्य विवर्तत्ं निश्चीयेतेति ब्रह्मणि पपश्चासअ्जक- परिणामधीरपेक्षितैव। न वा प्रपश्चस्य विवर्तत्वधियमन्तरेण शुद्धा- त्मसाक्षात्कारो भवेद। एवमविचारावस्थायां जीवबहुत्वज्ञानमपि ट. ष्टादष्टद्वारेण सुसुक्षाद्वारा तत्रोपयुज्यत इसाशयेनाह-बहव इति। मुमुक्षव इति विपरिणतानुषङ्ग:, जीवा इसर्थः । इति चोति सम्बन्धः। इसनेन प्रकारेण परिपुष्कलं पूर्ण परमं शुद्ध पदं स्वस्वरूपमिति चा- वगत्य निजे महिम्नि तिष्ठुति, अतः परिणामादिधियोऽप्यस्ति सा- क्षात्कार उपयोग इत्यर्थ: ।। ८६।। "मध्ये विवर्तविषया द्वयमिश्रदृष्टिः"इत्युक्तं विवर्तधियो मध्यस्थ- त्वमुपपादयति- परिणामधियो विवर्तधीरपवादात्मतया व्यवस्थिता।। सकलद्धयमर्दिनीं धियं प्रति साऽरोपगिराऽडभिधीयते।८श। परिण्णमधिय इति। ब्रह्मणः भपश्चात्मत्वधियो विवतधी- स्तत्र तदत्यन्ताभावमपि विषयीकुर्वाणाSपवादतयाऽवस्थिता भवतीति सा तदुत्तरा। एवं सकलद्टयमरदिनीं शुद्धाद्वयात्मधियं पति सा विव- तैधीरारोपगिराऽभिधीयत इसारोपस्य निषेधपाग्भावित्वात्सा तत्पृ र्वाऽपीति मध्यमेत्यर्थः। यद्यपि परिणामबुद्धिमुपमृद्येत्यनेनार्थादयम- र्थः सिद्धः, तथापि स एवानेन विद्ृत इति दृष्टव्यम । अथना पूर्व- श्रोके विवर्तधियो निष्पपश्चात्मसाक्षातकार उपयोगातुक्तेरितरानु- वादेन स एवानेन दशित इति द्रष्टव्यम् ।। ८७।

उभयव्यतिमिश्ररूपतां भजते तेन विवर्तधीरियम्॥ प्रथमोत्तमयोर्दयोः पुनर्व्यतिमिश्रीभवनं न विद्यते ॥८८।। उभयेति। परिणामोपशान्तदृष्टिद्रियव्यतिमिश्र रूपतामिसर्थः। प- पश्चसंसर्गविषयत्वेन तदभावतत्त्वविषयत्व्रेन च तस्या उभयव्यामि- श्ररूपत्वमित्यर्थः। येनैवरं तेनेत्यादौ योजनीयम्। पथमोत्तमयोरा-

२ अध्याये ५७

धन्तयोर्द्ष्टयोरित्पर्थः । न विद्यत इति। एकैकमात्रस्वरुपवि- षयत्वादित्यर्थः ।। ८८ ।। एवं परिणामादिदृष्टीनामेकाधिकारिणि क्रमवर्तिनीनां मोक्षोप- योग उक्तः । संपति विरुद्धदृष्टीनामेकपुरुषाश्रयत्वासंभवाद्घममध्य- मोत्तमाधिकारिभेदाश्रयत्वं ये वदन्ति तन्मतमनुवदति- कृपणधी: परिणाममुदीक्षते क्षपितकल्मषधीस्तु विचर्तताम्।। स्थिरमतिः पुरुषः पुनरीक्षत व्यपगतद्वितयं परमं पदमू । ८९॥। कृपणधीरिति। मपश्चादविरक्तवुद्धि:, पपश्रः सर्वोऽपि ब्रह्मणस्तान्विकः परिणामोऽहं च वस्तुतः कर्ता भोक्ता तमेवाराध्य तत्प्रसादाच्क्रेय: माप्स्यामीत्युदक्षित इसर्थः। क्षपितो निरस्तः क ल्यषः पापं यस्या घियस्तद्युक्तस्तु संसाराद्विरक्तो ब्रह्मशासत्र शृण्व- नसंसारस्य विवर्ततामुदीक्षते ।श्रवणमननध्यानादिभि: परिपक्ैः स्थि- रमतिनिश्चलीकृतबुद्धि: पुरुषः पुनर्व्यपगतद्वितयं शुद्धं परमं पदम ई- क्षत इत्यर्थः। स्थितमतिरिति पाठे स्थितमज्ञो जीवन्मुक्त इत्यर्थ:।८ जीवैकत्वानेकत्वधीरपि पुरुषभेदेनैत्र भव्ेदित्यपि तन्मतामित्याह- पुरुषभेदवशाद् विविधा भवेत् क्षपितकल्मषधीरपि मध्यमा। जगदनेकमुमुक्षु कमीक्षते पुरुष एकतरो न तथेतरः॥। ९० ॥ पुरुषभेदवशादिति । मध्यमोत्तमाधिकारवत्पुरुषभेद रशा दित्यर्थः। क्षपितकल्मषस्य धीरियर्थः। तद्द्वैविध्यमाह-जगदिति । एकतरः पुरुषो जगदनेकमुमुक्षुकमीक्षते, इतरोऽपरो न तथा, बहुमुसु- क्षकं नेक्षत इत्यर्थ: ॥ ९० ॥ V

५८ सटीके संक्षेपशारीरके

एवं परपक्षसुपसंहरन् दूषयति- इति तु केचिदुशन्ति महाधिय- स्तदृपि सम्भवतीति न दुष्यति। इह तु सूत्रकृताऽथगिरोदित: पुरुष एकविधस्निविधा न तु॥९१॥ इसीति। महाधिय इत्युपहासः। अपिरवधारणे। नैव तत्स- म्भवति यतो दुष्यतीति सम्बन्धः । अथवा तदपि न सम्भवतीति हेतोर्दुष्यतीत्यन्व्रयः। भिन्नाश्रयाणां हि तासां दष्टीनासुपकार्योपका- रकभावायोगात्तदाश्रयणं व्यर्थे स्यादितर्थः । वस्तुतस्तु सूत्रकारा- संमतमेव्र तन्मतमित्याह-इहेति। तुरवधारणे। एकव्रिध एवैंक ए- वेति सम्बन्धः । अथवा उक्तमतमङ्गीकरोति-इति त्विति। संभा- व्यन्त एवैतादृशाधिकारिणो मतिशुद्धितारतम्यदशापन्ना इसर्थः। अथशब्दसूचित एकविध एवाधिकारी तस्य क्रमभावविन्य एता दष्टप इत्यस्मन्मतमित्याह-इहेति ॥ ९१॥ कुत एतदित्यत आह- तिसृषु भूभिषु तस्य च तिष्ठतः क्रमवशात् ख्वयमुत्तमभूमिका॥ समुपसपति तत्र च तिष्ठतः समुपशाम्थति कारणकार्थघीः ॥९२॥ तिसृष्विति। परिणामादिदृष्टित्वयमुददिश्य क्रमेण प्रवृत्तस्य

तं प्राम्नोति। तव्र साक्षात्कारभूमौ तिष्ठतश्र कारणादिसमस्तभेदधी: शाम्यतीसर्थः। सूत्रकारो हेकमेवाधिकारिणमाश्रित्य शास्त्रमारभमाण- स्तस्यैव दांष्टत्रयं विवक्षति,सृष्ट्यादिवाक्यसमन्वयव्वचारेणम्भदि न्यायेन "प्रकतैतावत्वं हि पतिषेधति"इत्यादिना निषेधवाक्यतात्पर्यनि- रूपणेन "आनन्दादय:मधानस्य"इति ब्रह्मवाक्यपरिमितिनिश्चयेन"संप-

२ अध्याये ५९

द्याविर्भाव: स्वेन शब्दात्"इति मोक्षस्वरूपनिरूपणेन च दृष्टित्रयस्या- प्येकस्मिन् सम्पादितत्वात। अन्यथा सृष्टयादिवाक्येन ब्रह्मण्यप्रसक्ते पपश्चे कस्य विवर्तत्वं न्यायत उपपाद्येत, निषेधवाक्येन कि वा प्तिषे- धयेद। विनर्तत्वधियं बिना च कथं शुद्धात्मपतिपादकपदेयत्तां नि- रूपयेव, कथ वाडन्ते चिन्मात्रस्वरूपावस्थानं निरुपयितुं वक्तुयादिति भाव: ॥ ९२ ।।

श्रुतिवचांसि मुनिस्मरणानि च द्वयविशारदगीरपि सर्वेशः। त्रयमपेक्ष्य दशात्रितयं विना न हि घटासुपयान्ति कदाचन ॥। ९३ ॥ श्रुतिवचांसीति। सृष्टितत्प्तिषेधादिविषयश्रुतिवचांसी सर्थः। सुनिस्मरणानि संपरत्युपन्यस्तानि सूत्राणि, चकारः आ्रागुक्त- न्यायसमुच्चपार्थः। द्वयस्य श्रृतिसूत्रयोरर्थनिर्णयो विशारदा ये भाष्प- कारादय एतेपां गीरपि सर्वश इति माचुर्याभिपायम्।एकस्मिन्दृष्टित्रय- मपेक्ष्य घटां घटनामुपयान्ति। एतदेव व्यतिरेकमुखेन द्रढयति-दशा- त्रितयमिति। तत्तद्दृष्टयवस्थादशात्रितयं विनोक्तश्रुत्यादयः क- दापि न हुपपन्ना इत्यर्थ: । ९३ ।। तस्मद्विदान्तानामद्ये समन्वयेऽि पत्यक्षादीनामविवेकिमहाज- नसिद्धं तात्विकमामाण्यं सिध्यतीति न समन्वयस्य तेन वाध इत्या- शयेन सूत्रकारो भोक्कादिसूत्रे स्थाल्लोकवदिति लोकसिद्धदेहात्मभाव- तुल्यतां लोकग्रहणेन परिणामस्य दर्शपंस्तदङ्गीचकार न तु सिद्धा- न्ततयेति तदुपपादनमुपसहरति- अतोऽनपोदैव तु तत्वसंवि दुत्पादनेऽध्यक्षमितेः पुरस्तात् ॥

निवारयामास समन्वयस्य ॥९४॥

६० सटाके संक्षेपशारीरके

अत इति। यत एवं परिणामवादस्याप्यत्रोपकारिताडतो

निवारयामसिति संबन्ध: ॥९४ ॥. कि चोत्तराघिकरणे कार्यस्य कारणाद्वस्तुतो भेदाभावे वाचा- रम्भणं विकारो नामधेयमिसादिश्रुरति हेतुतया वदन विकारमृषा- त्वस्य मामाणिकत्वं दर्शयतीति विवर्त्तवादमेव सूत्रकार: सिद्धान्त- तथा मेने नाक्षादिमानस्य तत्वावेदकत्वमियभ्युपगम परियजति स इसाशयेनाह- इहाधुनारम्भणशब्दशक्तिं संश्रित्य तत्त्वावगतिक्षमत्वम्॥ अक्षादिमानस्य निराकरोति समन्वयस्यापनयन् विरोधम ॥ ९५॥ इहेति। "तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः" इत्युत्तरस्मिन्न- धिकरणे इत्यर्थः। अधुना शिष्यस्य मागुक्तविशेषादिभि: परिणामस्यासाधुत्वपतिसंधाने, आरम्भणशद्धशक्ति वाचारम्भणं विकार इसादिवाक्यस्थारम्भणादिशक्तिम। तेन हि वाक्पेन विकारो नामधेयमिति विकाररय घटपदादे: शब्दमात्रत्वं दर्शयता घटपटादिविकारस्य सत्ता निवारिता, अत एव मृत्तिकेत्येव संत्यमिति वाक्यशषेणवकारेण विकारासत्यत्वमनूद्य कारणमात्रस्य सत्यत्वाशयेन मृत्सत्येत्युक्तम्। अत एतद्लादव्यक्षादिमानस्य तच्वा- वगतिक्षमत्वम् अद्वयसमन्वयस्य विरोधमपनयन्निराकरोतीति विवर्त एव मामाणिक इति भाव: ।९५ ।। नतु परिणामवादाश्रयणेड़पि समन्वयविरोधपरिहारः सेत्स्यती- त्युक्त्ते किं तदर्थ विवर्ताश्रयणेनेति चेत्सत्यं, समपश्चाद्वयस्तमन्वयस्य पराभ्युपेत्तस्य तेनाक्षादिविरोध: परिहियेत।तं पुनरखण्डाद्वयसमन्व-

२ अध्याये प्रत्यक्षादेर्न तत्वावेदकत्वम्। ६१

यक्य स्वसमतस्थेति समन्वयविशेषं श्रत्यादिसंमतं दर्शयन्राह- अखण्डवाक्यार्थमनुव्रजन्ती

अक्षादिभिस्तत्वनिवेदने हि सद: परिम्लायति निर्विशङ्कम् ॥ ९६॥ अखण्डेति। अनुव्रजन्ती विषयीकुर्वाणा परिम्लायति बाध्य-

दर्शयतीत्यर्थः ॥ ९६॥ ननूभयप्रामाण्यातुरोधेन सविशेषमेवाद्रयं कि नाङ्गीक्रियत इति चेतू न मृषा तवेन श्रुत्युक्त विकार दिविशेषस्य श्रुतिसमन्वय गोच रत्वा- योगात। किंच "एकमेवाद्वितीयम्, अपागादग्नेरग्नित्वं,नेह नानास्ति'इ- त्यादिवचनैः "प्रकृतैतावत्वं हि प्रतिषेधति" इत्यादिसूत्रैस्तव्यार्यातृ-

प्रथमाध्यायोकं स्मारयन्नाह- अखण्डमेवाद्थमात्मतत्वं त्रयीशिरोवाक्यमनुप्रविष्टा:।। वदन्ति शब्दा इति शब्दशक्तिनिरुपणे पुर्वमुदीरितं हि।९७।।

कतां गताः सत्यज्ञानानन्दादिशब्दा: शब्दशक्तिनिरूपणे अखण्डमेव वदन्तीति पूर्वे प्रथमाध्याये निरुपितमित्यर्थः ।।९७।। ततः किमित्याशङ्गयाह- अतो विरोधस्य निराससिद्धै निरस्यतेऽक्षादिषु तत्त्वभाग: ।। संरक्ष्यतेSसंव्र्यवहारशक्ति- भाग: पुनः सर्वमतोऽनवद्यम् ॥९८॥ अत इति। विरोधस्याखण्डार्थसमन्वयविरोधस्य अक्षादिम- माणेषु यस्तत्व्रभागः तत्वनिवेदनसामर्थ्यभागः। तहि तेषामपामाण्य-

६२ सटीके संक्षेपशारीरके

मेव स्वादित्याशङ्गयाह-संरक्ष्यत इति। एवमप तेषां सांव्यव- हारिकपामाण्यमविरुद्धमित्यर्थः। तस्पाद्वेदान्तानामखण्डब्रह्मसमन्वये न प्रत्यक्षादिसिद्धभेद्यवहारापलाप इत्यभिप्रेत्योपसंहरति-सर्व- मिति॥ ९८ ॥ कि च पत्यक्षादि न तत्वावेदकं दोषजन्यज्ञानकरणत्वाव शु.

नस्य ।न चात्रिद्याया विश्वजनन्याः कथ दोषत्वमिति वाच्यम्। स्म-

पपत्तरित्याशयेनाह- चितिवस्तुनः स्वमहिमस्फुरणे स्वयमेव कारणमिति प्रगतम् ॥ प्रतिबध्य तचितिगताग्रहणं

चितिवस्तुन इति । चिद्धस्तुनः इत्यर्थः । स्वमहिम्नोऽदूया- नन्दब्रह्मस्वभावस्य स्कुरणे स्वयमेवोपचाराव कारणमिति मगतं स्वप्रकाशत्वावेदकश्रुत्यादिसिद्धम्। अत्र "स्वयं दासास्तपस्विनः"इति- वत्स्वयमेव कारणमित्यन्याव्यावृत्तिमात्रपरमिति वा द्रष्टव्यम। ततश्च तस्य स्वत एव पकाशमसक्तावापे तदभानात्तत्पतिबन्धक मज्ञानमेव व- कव्यममिसाह-प्रतिबद्धेति। चितिगताग्रहणं तु चितिवस्तु प्रतिब- द््य यथावत्स्फुरणमाच्छाद् विपरीतबुद्धिं द्वैतमपश्चबुद्धिमुपढौकयति पापयतति। अतोऽधिष्ठानतच्वपकाश पतिबद्धय तदविपरीतभ्रम- जनकत्वादविद्यादोष एत, अतस्तज्जन्यज्ञानकरणत्वमक्षादेनासिद्धमिति भाव: ॥ ९९॥ एवं तहिं तस्य व्यवहारिकमामाण्यमपि न स्यादिसाशङ्कय आवे- दया व्यवहारयोग्यपपञ्चजननात्तद्विषयाक्षादेन तद्विहन्यत इत्याश-

२अध्याये प्रत्यक्षादे्न ततत्वावेदकत्वम्। ६३

येनाह- व्यवहारनिर्वहणशक्तिमसौ न चिदग्रहोऽस्य विनिवारयति॥ परमार्थवेदनविधिक्षमता- मवखण्डयन्नपि मनःप्रभृतेः ॥१०० ॥ व्यवहारेति। अस्य मनःप्रभृतेरिति संबन्धः । तस्य तहि तद्ूत्तव्वाचेदनमपि मा निवास्यतु, तत्राह-परमार्थेति। विधिरुत्पा- दनं तवक्षमतामित्यर्थः । दोषजन्यस्य सदयोगादिति भावः॥१००॥ नन्वविद्या चेड्रह्मप्रकाशपतिबन्धिका तहि तस्याँ सत्या तत्व- मादिवचनाट्रह्मसाक्षात्कारो न भवेदिति चेव, दूरस्थत्वादिदोषे च- क्षुरादिना तर्वादितत्त्व्रज्ञानप्रतिबन्धके सत्यप्याप्तवाक्यात्तत्वज्ञानोद- यदर्शने नात्मस्व रुपपयुक्ता त्म त्त्व ज्ञा नस्य तया प्रतिबन्धे तद्ि यशाब्दज्ञाने तस्या अमतिबन्धकत्वादित्याशयेनाह- चितिवस्तुवुद्धिजनकस्य पुन- र्वचसी न खण्डयति शक्तिमसौ। स्वनिबन्घनस्फुरणमेव चिंतः प्रतिबद् तिष्ठति न वाचनिकम् ॥१०१॥ चितिवस्त्विति। न खण्डयति प्रतिबघ्नाति, शक्तिम् आ- त्मसाक्षात्कारजननसामर्थ्यम।असौ चिद्ग्रहः । कि ताहै स भतिब- हनाति ? तत्राह-स्व्रनिबन्धनेति। चैतन्यस्य स्वतःपाप्तपकाश- मेव निगमयाति, न वाचनिकम, वेदान्तवाक्यजन्यसाक्षात्कारमि- त्यर्थः ॥ १०१ ॥ नन्वेवमप्यविद्याया दोषत्वे तत्वरमादिवाक्यजन्यब्रह्मपाक्षात्का- रो भ्रमः स्याद दोषजन्यत्वात् संमतवदित्याशख तद्दोपत्वाधिष्ठान- जन्यत्वस्य हेतुत्वे शुत्त्यादिगतरजताादिसादृश्यप्रत्यक्षममार्या व्यभि- चारः।न च दोषत्परयुक्ततज्जन्यताश्रयत्वं हेतु:, असिद्धेरिसानयेनाह-

६४ सटीके संक्षेपशारीरके

प्रत्यक्षादेरेव दोषस्ततोऽयं वेदान्तानां नैव दोषानुबन्ध: ।। सत्यं वस्तु छादयन्नद्वितीयं द्वैतं यस्मादानयत्येष दोष:॥ १०२॥ प्रत्यक्षादेरिति। अयं चिदग्रहः। ताहि मपश्चज्ञानस्य कर्थ

दोषतया मपश्चज्ञानस्य दोषजन्यत्वम्। पपश्चज्ञानस्य दोषत्वप्रयुक्तत- ज्जन्यताश्रयत्वाद्रजवज्ञानवद् भ्रान्तित्वमित्याशयेनाह-सत्यमि- ति। अथवा नतु करणदोषानुबन्घश्चक्षुरादिष्विव न वे- दान्तेष्वपि इत्यत आह-प्रत्यक्षादेरिति। परतिज्ञाते- डर्ये हतुमाह-सत्यमिति। यस्मात्सत्यमद्वितीयमाच्छादयन्नसत्यं द्वैतमानयत्येष दोषश्चक्षुरादिष्वेव दृश्यते ततोऽयं दोषानुबन्धो वेदा- न्तानां नैवेति सम्बन्धः । कार्योननयधर्माणां यथाकार्यसुन्नयनादि- ति प्रत्यक्संविदवच्छन्मज्ञानं प्रमाणाकारेण विवर्तते, तत्राज्ञानपा- धान्येन चक्षुरादिविवर्तः, संवित्माधान्येन वेदविवर्त इति भावः॥१०२।

दान्तवाधकत्वं सम्भवतीत्युक्तम । इदानी तस्यानात्ममात्रविषयत्वा- द्वेदान्तानां चात्ममावे प्रदटत्तेर्भिन्नववषयतयाऽपि न पत्यक्षादिवाध्यते- त्याशयेनाह- किं च प्रतीि सकलोपनिषत् प्रवृत्ता मानान्तरं सकलमेव तु तत्पराचि॥ प्रत्यकपराग्यिषयगोचरयोश्च बुद्योः स्पर्द्धा न सम्भवति भेयविभागसिद्वेः॥१०३।। किचेति। तत्पराचि अनात्मनि। ततः किं तत्राह-प्रत्यगि- त। स्पर्द्धा विरोधः। तत्र हेतुः मेयेति॥ १०३ ॥ कि च पत्यक्षादिप्माणं कि निरपेक्षसन्मात्रपटादिविषयं तदु-

२ अध्याये प्रत्यक्षादेर्न तत्वावेद्कत्वम्। ६५

कसमन्त्रयविरोधीत्युच्यते किं वा घटादयं भिन्न इति, तत्र ततो भे दविषयमपि? आद्य आह - अभिन्न एवैष पटः समीक्ष्यते न भेदगन्धोऽपि पटे समीक्ष्यते ।। पटेऽपि भेदो यदि कल्प्यते तदा पटो विदीर्येत कुतस्तदा पट: ॥ १०४॥ अभिन्न एवेति। अयं पट इत्याद्यनुभवेन स्त्रतो भेदाभावो- पलक्षितस्वरूप एव सोऽनुभूयते न त्वल्पीयान्भदोऽपि पटे दृश्यते, अयं पट इस तुभवे तदुल्लेखाभावादित्यर्थः। द्वितीयमुत्थापयति-पटेऽपी- ति। पटस्वरुपेऽपि घटादिपतियोगिको भेदो गृह्यने चेत स कि पटा- दिस्तरूपमेव्र तदन्योवा? आद्य आह-पटो विदीयेतेति। तदा हि घटा दिसापेक्षतया पतीथमानस्य तस्य तन्निनिरपेक्षपटादिस्रुपत्वं नोप- पद्येत, सापेक्षनिरपेक्षयोरमेदायोगाव। ततः पटाद्यपेक्षयैव तस्य मेदा- त्मत्वं कल्प्येत, तदा विदारणात्मा भेद: पट एवेति पटः स्वस्मादेव विदीर्येत, अन्यथा तस्य भेदात्मत्वायोगाव। एवं च कुतस्तदा पट: सिध्येद, विदारणस्याभावात्मतया भावस्व्रूपविरोधित्वादितति भावः ॥। १०४ ॥ घटाव पटो भिन्न इति पतीयमानो भेदस्ततोऽन्य इति पक्षान्तर- मुत्थाप्य पतिक्षिपति- घटात् पटो भिन्न इतीष्यते यदि स्फुटं प्रसज्यत विकल्पिता भिदा। न सत्यमापेक्षिकमीक्षितं क्वचित तथा च यत्नेन निरूपयिष्यते॥ १०५॥ घटात्पट इति। यदि मिदा घटादिसापेक्षा पट इष्यते सा ताई स्फुटं विकलयता आरोपिता मसज्येत। कुत इति चेव, तत्राह-न सत्यमिति। आपेक्षिक सापेक्ष वस्तु कचिदपि सत्यं नेक्षितम आपे

६६ सटीके संक्षेपशारीरके

तु मिथ्यैव, रज्जुसर्पादेः सापेक्षस्य नियमेन कलिउतत्वदर्शनाद्यत्ससं न सत्सापेक्षं यथात्मेति व्यतिरेकपरं वाऽसतु, यथा चैतत्तथा यत्नेनैव तृ तीये निरूपयिष्यते। ततः स्वरपातिरिक्तोऽ सापेक्षो भेदोऽली क एव स्यादिति भाव: ॥१०५ ।। किं च परस्पराश्रयपसङ्गाद् भेदबुद्धिरपि मामाणिकी न सि- द्यतीत्याह- न भेदबुद्धिर्घटते प्रमाणतो विना च धर्मिप्रतियोगिसंविदा॥ न भेदबुद्धिं विरहृय्य कल्पते तथैव धार्मप्रतियोगिधीरपि।। १०६॥ न भेदबुद्धिरिति। धर्मी भेदस्याश्रयः पतियोगी तदवधि: धर्मिप्रतियोगिसंविदा विना पमाणतो भेदबुद्धिर्न घटते, न चैव घटत इत्यर्थः। ततः किं तत्राह-न भेदवुद्धिमिति। तथैत भेदबुद्धिं वि- रहय्य धर्मिप्रतियोगिधीरपि न कल्पते न युज्यते परस्परापेक्षत्वान्न भेदबुद्धेः पमाणतैकस्या अपि बुद्धेरन्यतो असिद्धेः। न तावदिदम स्माद्भिन्मित्यवधित्वविशिष्टा व्वेदज्ञानमवधित्वज्ञानं विना सम्भवति, तज्ज्ञानं च भेदज्ञानं बिना न भवाति। भेदावधित्वस्य भेदनिरुप्यत्वा- त, अन्यथा धर्मिणोऽपि स्वस्मान्वग्रहमसङ्गाच्च।अस्ति च तन्निष्ठमेदे- जपे तत्प्रतियोगिकत्वमेकस्यैव भेदस्य विभागादिवद्धर्मिप्रतियोग्या- श्रयत्वसम्भवे तदुभयव्टत्तिमेदे ममाणाभावात्। नचैवं घटे घटभेद- ज्ञानं भ्रमो न स्यार्दिति वाच्यम्। तद्धर्मित्वविशिष्टे तत्पतियोगि- त्वाभावेन तन्र तद्गोचरभेदज्ञानस्य विभागादिज्ञानवद् भ्रन्तित्वसम्भ वाद्। धर्मिप्रतियोगित्वज्ञानात्पूर्व भेदज्ञानानङ्गीकारे तयोरभेदभ्रम एव स्पात।दोषस्यापि भेदघीविघटनद्वारेणेवाभेद भ्रमहेतुलात्तस्य सा- क्षादू भ्रमहेतुत्वे माणाभावाद। तस्माद्धर्मिप्रतयोग्यादिज्ञानस्य मे- दज्ञानस्य च परस्परापेक्षत्वान्न प्ामाणिकी भेदधीरिति भावः॥१०६॥ नन्वस्तु वैलक्षण्यं भेदस्तच्च तयोविरुद्धो धर्मः, न च तदाश्र-

२ अध्याये प्रत्यक्षादेरन तत्त्वावेदकत्वम्। ६७

यभदेज्ञानं विना तद्धर्मपोर्विरोधज्ञानं न स्यादिति पुनरप्यन्योन्पाश्रयते- ति वाच्यम् । धर्मिणोः परस्परामावज्ञानादेव धर्मयोर्विरोधज्ञानोयप ते:। न चैवं परस्पराभाव एव भेदोऽस्त्विति वाच्यम्। इदमस्मान्भि- न्रमिति भेदज्ञानादिदमिद न भवतीति ज्ञानस्य विलक्षणतवेन तद्वि- घयपरस्पराभावस्यापि ततो विलक्षणत्वादिति नोक्तान्योऽन्याश्रय इति चत्तवाह- परस्पराभावधिया न भेदधी- र्विनोपपत्ना न तथा विनेतरा॥ इतीदमन्यान्यसमाश्रयं यतो मतिद्वयं तेन तदस्तु कल्पितम्॥१०७ ॥ परस्पराभावधियेति। तया भेदधिया, इतरा परस्पराभावनी:। इदमिदमपि मनिद्रियम् । फलितमह-तेनेति। न तावत्परस्परा- भावो भेदाद्विलक्षणो भवति। उक्तपतीतिविषययोवैलक्ष्स्य परैर व्यनभ्युपेतत्वाद। अस्तु वा स यादृशस्वादृशस्तथापि त्वदुक्तमेद्धियं विना स दुर्ग्रह एव, न हि वैलक्षण्पज्ञानादने इदमिदं नभवतीति ज्ञानं भनति, अन्यथा शुक्तिरजतादेरप तद्ग्रहमसंङ्गन क्वाप्यभेदभ्रमो न स्याद।दोषस्यापि वैलक्षण्यधीविघटनेनैव तद्धेतुत्वाव। तस्मादेतयो- रपि परस्परसपिक्षत्वान्न ममाणत्वमिति भेदज्ञानमात्रं भ्रान्तिरिति भाव:॥। १०७॥ कि चानात्मप्रमाणम्य फलानिरुपणादपि न तत्मामाण्यं युज्य- ते, न हि फलरूपमतिशयं बिना कस्यचित्ममाणता सम्भवीत। तत्र न तावत्संशयादिनिद्ात्त: प्रमाणफलम, असतः सतो वा सदसदात्मनो

असन्निवृत्तिर्न च सन्निवृत्तिन चोपपन्ना सदसत्निवृत्तिः ॥ जड प्रमाणस्य फलं ततोऽपि न तेन वेदान्तजवुद्धिबाघ:१०८ असन्निवृत्तिरिति। असतो निषृत्तिरित्यरथः। एवमुत्तर-

६८ सटीके संक्षेपशारीरके

न्रापि। असतः खपुष्पादेः कस्यापि निवृत्यदर्शनादसंभवाच्च।नापि सद्वस्तु ज्ञानान्निवर्तते आत्मनि तददर्शना। निवृत्यनन्तरमपि सत्स्व- रूपस्यासत्स्वरूपत्वायोगे निवतकानर्थक्यपरसङ्गाच्च। नापि सदसदा- तमकं किश्चित्संभवति, तदभ्युपगमेऽपि पक्षद्वयोक्तूषणानपायाद। न वा परपक्षे तदुभयविलक्षणं किं चिद्स्ति यत्ममाण निवर्तयेव। तस्मादक्षादिपमाणात्मागवस्थातो विषये निव्टात्त रुपातिश्यासम्भववन भामाण्यायोगान्न तेन वेदन्तबाध इति फलितमाह-ततोऽपी- ति॥ १०८ ॥ अक्षादिप्रमाणात स्व्रविषये संशयादिनिव्ृत्त्ति: फलं भवति किं वा माकव्यादिरुपातिशयोत्पत्तिशिति विकल्प्यादयं निरस्य द्वितीयं पूर्ववद्धिकल्प्य निरस्यति- असत्प्रसूतिर्न च सत्प्रसृति- र्न चोपपन्ना सदसत्प्रसूतिः । जडपरमाणस्य फलं ततोऽपि न तेन वेदान्तजबुद्धिबाघः ॥ १०९॥ असत्प्रसृतिरित्यादिना। अप्तः शवाशृद्गादेः सत आत्म- नः पसूत्यदर्शनात असम्भवाच्च। नापि तदुभयात्मक किंचित्संभ वति यस्य प्रसृतिर्जडममाणस्य फलं भवेत्ततोऽध्यक्षादेः ामाण्या- सम्भवेन न वेदान्तबाधकतेति भावः॥१०९॥। किं च तत्माकट्यादि जड़रूपं स्वपकाशं वा, आद्येऽपि तदनुकू- लव्यापारवतश्रक्षुरादेस्तत्फलम उतोदासीनस्य। नादय:, जड़ेन प्रमाण- फलेन साक्षाद्विषयावभासायोगेन तह्वैयथ्यीज्जड़त्वाविशेषेण विषय- स्यापि फलावभासकत्वमसङ्गाव। एवं तत्कुर्वतो व्यापारवतश्चक्षुरादे ने फलं, व्यापारस्यापि कुर्वत्का र्यत्वमसङ्गेनानवस्थापाताद। नापि द्वितीय:, निर्व्यापारातकारणातफलोत्पत्तेः काप्यद्शनेनात्र तामुदीरि यन् मन्दमतिर्येतोऽर्भकैरप विहस्यते। एवच कुर्वच्वादि विकल्पदूषणं

२ अध्याये प्रत्यच्तादेर्न तत्वावेद्कत्वम्। ६९

पाकव्यादि स्वरमकाशमिति पक्षेऽपि समानमिसाशयेनाह- जडार्थसचिन्न च कुर्वतः फलं तदा हि कुर्वत्वमर्पीृशं भवेत्।। अकुर्वतस्तत्फलमित्युदीरयन् विहस्यते दुमतिरभैकैरपि॥ ११०॥ जडार्थसंविदिति। जडेति संविद्विशेषणम ॥ ११० ॥ ननु पमाणफलस्य म्वप्रकाशत्वं भवतोऽपि सम्मतमिति कथं तस्य प्रमाणादुत्पत्तिनिशाकक्रियत इति चेन्न। अनिर्वचनीयधीवृत्तेरेव चक्षुरादेरुत्पत्तेः। पमाणफलं तु स्वमकाशचैतन्पं तन्नित्पसिद्धमपि धीवृत्यवच्छिन्ं तथा व्यवाहपते न तु वस्तुतस्तदुत्पत्तिरस्तीयाशयेन पूर्ववद् दूषयति- सती न संवित् क्रियते हि सत्त्वा न्न चासती तद्ेदसत्वहेतोः ॥ न चोपपन्न सदसत््वमस्था- स्ततो न कार्यत्वसुनैति संवित ॥१११ । सतीति। संवितस्त्रमकाशरूपा। अस्या: संविद:। फलितमा- ह-तत इसि ॥१११ ॥ किंच यत्किंचित्परमाणफलमस्तु ततिकमुत्पादयितुं शक्यं स- त्पमाणनोताय्यतेशक्यं दा नोकयथापि संभवतीसाह- न शक्यमुत्पाद्यमितति प्रशस्थते तदा हि शक्तेरपि जन्यताऽडपतेत् ।। अशक्यमुत्पाद्यातीष्यते यदि दुतं नभइचूर्णय सूगरादिना ॥ ११२ ॥। न शक्यमिति। शत्तिवाशष्टामित्यर्थः। शक्तेरपीति। तस्पा अप्युत्पत्तिपसंगैन शक्तिविशिया: शक्तेरुतपादता मसज्येत तथा चानवस्था। द्वितीयं पसाहअशक्यमिति। यत्केनापि कर्तु न शक्यते तत्कथमुत्पादनीयं, न मिभसो सुद्गरादिनाऽतिकुशलोऽपि

७० सटीके संक्षेपशारीरके

चूर्णनं कुर्यादित्यर्थः॥११२। तस्माज्जडप्माणफलानिरूपणान् तत्मामा्यं संभवाति, ततो ज- ढस्य तदधीनमेकत्वमनेकत्वं वा तच्व न ततः सिध्येत्ततश्वाक्षादिना घटादिस्व रूपासिद्धावद्वितीयात्मसमन्विवतवेदान्ताना मर्थादाघ इसनुप-

जडप्रमाणस्य फलानिरूपणा- ज्डस्य तत्वं न निरूपणत्तमम् ॥ अतो न मानान्तरमर्थतोऽपि न- स्त्नर्याशिरोवस्तु निराकरिष्यति ॥११३॥ जडप्रमाणस्थेति। १२३।। एवमात्मनोऽन्यस्य भावरूपाज्ञानविषयत्वासंभवेन तत्र पतृत्ता- ध्यक्षादीनां भामाण्यं न संभवति अनधिगतार्थत्वाभावाद।घटादिभप- शस्य स्वरूपेण कल्पितत्वात् फलानिरूपणाच्ेत्युक्तम। ननु ज्ञानाभाव- रृपाज्ञातताया: ममाणपवृत्तनिमित्तस्य सर्वत्र सुलभत्ान्वत्वक्षादेर पि तान्विकं मामाण्यमू।न हि शुक्तिरजतादेरि घटादेरपि विथ्या- त्वं केन चिदनुभूयते।/ भावरूपाज्ञानमापि घटपटाद्यवच्छिन्नमात्मानमा- वृणोतरिते ततोऽप्यक्षादेर्घटादौ मामाण्यमविरुद्धम्। एवं चावचेद्यावच्छे-

रिति चेत्तत्राह- आत्मन्येव समस्तमस्तु यदि वा मानान्तरं तेन च स्पषटं वेदशिरोविरुडमिति च वीकुमेहे कामतः ॥ एवं सत्यपि पूर्वभावि सकलंगनान्तरं बाधते पश्चात् कस्यचिदेव वेदशिरसंजाता परज्रह्मघीः॥।११४॥ आत्मन्येवेति। प्रपश्चात्मन्येयर्थः । यदि वेत्यादौ योज- नीयम। मानान्तरमध्यक्षादिमानं वेव्ारो निष्पपश्चात्मग्राहक्कं वेदा- न्तवाक्यं कामतस्त्वदिच्छातः।अनेनानाभावरूपाज्ञानस्य कल्पितेऽ

२ अध्याये पौर्धापर्ये पूर्वदौर्बल्पन्यायः। ७१

पि व्यवहारसंभवेन न तदर्थस्य तान्विकत्वे निमित्तमिति तदङ्गीकार- स्तदिच्छयेति सचितम। एवं तहि कर्थं त्वदभिमतब्रह्मसिद्धिस्तत्राह- एवं सत्यपीति। अध्यक्षादेर्वेदान्तस्य च विरोधे सतपीत्यर्थः । पूर्वभावि संगतिग्रहादिसापेक्षवरेदान्तात्पूर्वभावि मानान्तरं पश्चादध्य- क्षादिपवृत्यनन्तरं कक्य चिद्धिशिष्टाधिकारिणो जाता परब्रह्मधारे- वेति संबन्धः। यद्यापे पत्यक्षादीनामपि मामाण्यमभ्युपगत तथाप्य- नपेक्षतया वेदान्ताव मागेव तैरर्थस्य बोधितत्वान पश्चाज्जाता पर- ब्रह्मधीरेव तेषां बाधिका, एकत्र विरुद्धयार्युगपत मामाण्यायोगादि- स्पर्थः ॥ ११४ ॥ नन्वेवं सति अस्षंजातविरोधितया पूर्वस्पैव मवलत्वादू चिपरीतमेव कि न स्यादित्याशङ्ा लोके पश्राद्वाविन एव विरुद्धविषयज्ञानस्य बाधकत्वदर्शनान्मैवमित्याह- पूर्वोत्पन्नमृनाम्वुविभ्रमधियो बाधं विना नोत्तरं विज्ञानं समुदेतुमूषरभुवो वाथात्म्यमावेदयत् ।। शक्ोतीति यथा मृगाम्बुधिषणामुन्मद्गदुत्पद्यते तद्द्वेदशिरोवचोजनितर्धीर्भेदभ्रमं ब्रह्मणि॥ ११५॥ पूर्वोत्पन्नंति। मृगाम्बुविभ्रमधियो मरुमरीचिकासु कल्पितो- दकधिय इत्यथ: । तत्र हि पूर्वोत्पत्नतोयवुन्दिबाधमन्तरेणेयसृषर- भूरिति तद्याथात्म्यमवेदयद विज्ञानं समुदेतुं न शक्रोति, न हि पूर्वंचपरीतज्ञानडबाधिते तदविपरीतइ नं संभवतति यथा मृगाम्बुधि-

धीर्भेद भ्रमं निराकुर्वयवोत्पद्यते न्यायस्य तौल्याित्र्थ:॥११५।। जैमनरपि वेदाथीवचारदक्षस्येदं समतमित्याह- पीर्वापर्ये पूर्वदौर्बल्यमाह षष्टेऽध्यायऽवस्थिता जैमिनिर्यत्॥ वक्ष्पामस्तत्सर्वमानीय तुभ्यं बुद्धिं स्वीयां सम्यगत्रावधत्स्व ॥ ११६।।

७२ सटीके संक्षेपशारीरके

पौर्यापर्य इति। यत्पूर्वदौर्बल्पमिति सम्बन्ध: ॥ ११६ ॥

तत्सर्वे वक्ष्याम इत्युक्तमेव माङ्गन्यायमदर्शनेन वदति- उद्गातृप्रनिहर्तृकर्तृकतया जातौ वियोगौ क्रमादू यस्मिन् कर्मविधिप्रयोगसमये तत्रैष नः संशयः ।। किं मर्षद्रचिणव्ययो भवतु वा संस्थापनं दक्षिण- हीनस्पेति तदा परं बलवदित्यूचे मुनिर्जैमिनिः॥११७॥

उद्गात्रिति। उद्गातृपनिहर्तारौं ज्योतिष्टोमे सामगौ ऋ- ह्विजौ प्रसिद्धौ तत्कर्तृकतयेत्यर्थः । ज्योतिष्टामे हयघ्वरयर्वादीनामृत्वि- जामन्योऽन्यं सम्बध्य बाहिः पतमानस्तोत्रार्थ बहिनिर्गच्छता यदुद्गा- तृकर्तृकः प्रतिहर्तृकर्तृको वा वियोगो भवेत्तत्र तद्वियोगनिमितं वि० रुद्धमायश्चित्तमर्दाक्षिणस्य प्रस्तुतमयोगस्य समाप्तिः सर्वस्वदक्षिण- स्प च श्रूयमाणमेकैकवियोग उपपन्नमेव। युगपदुभयवियोगेऽपि निमित्तयोस्तौल्यात्तन्निमितं प्रायश्चित्तमाप यजमानच्छपा विकल्पे नानुष्ठेयम्। यत्र पुनरेवं क्रमात्तयोरवियोग: सोर्ऽनेन विषयो दर्शि- तः। विचाराङ्गसंशयमाह-तत्रैव इति। तमेवाभिनीय दर्शयति- किं सर्व इति। अत्र श्रोकोक्त्तयथासंख्यक्रमो न विवाक्षितः, "य- दुद्गाता विच्छिन्दाददक्षिणां यज्ञः सन्तिष्ठते, यदि पतिहर्ता सर्वस्वं दर्द्याक" इति श्चुतिपाठविरोधादिति द्रष्टव्यम। मतिहतृर्विच्छेदनिमि- नं सर्वस्त्रदक्षिणं प्रस्तुतप्रयोगसमापनं वोचितं किं वोद्गातृ विध्छेदनिमित्तमदक्षिणं प्रयोगस्य संस्थापनं समापनमित्येष नः संशय इति सम्बन्धः । असंजातविरोधितया पूर्वनिभित्तं बल- वदिति पूर्वपक्षं सिद्धवत्कृय सिद्धान्तमाह-तदेति। परम उत्तरं निमित्तम् ऊचे "पौवािर्ये पूर्वदौर्बल्पं प्रकृतिवत" इति सूत्रेणोक्त वानिसर्थः। अन्यथा प्रथमसंजातविरोधिनोत्तरस्पोदयासंभवात्तत्त- द्वामानमेवोदेति पूर्वजन्मसमये तूचरस्याजातत्वान् तत्तन्वाधमानमुदि-

२ अध्याये पौर्ापर्ये पूर्वदौर्बल्यन्यायः। ७३

सामेति विशेष इति भाव:। तदुक्तम्- पूर्व परमजातत्व्रादवाघित्वैव जायते। परस्थानन्यथोत्पादान्न त्ववाधेन संभवः ॥ इति ॥११७ ॥ तत्र पौर्वापर्ये पूर्वदौर्बल्यमिति भाग व्याख्याय प्रकृतिवदितिसू- त्रभागसूचितं वैदिकं दृष्टान्तं विद्ृणोति- यदत प्राकृतवैकृतावतित रामन्योन्यसंस्पर्धिनौ धर्मो वाध्यनिवर्तकाचभिमतौ बुडी क्रमेणान्वयात।। पाठव्यत्ययसंभवेऽपि च तयोर्बुद्धिक्रमो विद्यते पूर्वा प्राकृतधर्मधीरितरधीरन्त्या तथैवोत्थितेः ॥११८॥ यद्धदिति। प्राकृतवैकृतौ माकृतं सर्वामामिष्टीनां प्रकृतिभूनयोः स्वप्रकरणे एव सर्वाङ्गसंपूर्णयोर्दर्शपूर्णमासयोरुपदिष्टं कुशमयं बर्हिः, वैकृतं विकृतौ विकलाङ्गतया विहित शयेने उपदिष्टं शरमयं बर्हिः, तौ धर्मावेकवैद्यास्तरणार्थत्वे निरपेक्षतयान्योन्म ंसपर नौ भृत्वा वाध्यनिवर्त्तकावभिमतौ। अत्राप्युन्तरेण पूर्वो बाध्यतया- डभिमत इत्यर्थः । कुतः! बुद्धौ क्रमेणान्वयाद् बोधकप्रमाणक्रमेणादौ कुशमपव्हिषः, पश्चाच्छरमयवार्हिषो वैकृतभावनयाऽन्वयाद। नतु विक्कृतावुपदिष्टस्य शरमयबहिषः सन्निधानाव प्रथमान्वयसंभवे कथं भाकृतस्यासंनिहितस्य प्रथममन्वय इत्यत आह-पाठेति। पाठव्य- त्यय: सन्निधावसन्निधौ च पाठस्तत्संभवेSपीयर्थः। यतस्तयोः कुशम-

द्विक्रमः। तमेव क्रमं सहेतुमाह-पूर्वेति। पकतिवाद्विकृतिः कार्येति प्रकृतिवच्छव्दस्य वैकृतिविधिशेषत्वादित्यर्थः । तथैवोत्थितेः भाकृ- तस्य पूर्वमाकाङ्ित्वाद्वैकृतस्यातथात्वादित्यर्थः । यद्यपि वैकृतभाव- नासनिधौ शरा उपदिष्टा न कुशास्तथापि प्रकृतावुवदिष्टकुशानां प्रथमं तत्र वेद्यास्तरणसुपकार: क्लप्: वैकृवंभावना च कत्ृप्तत्वात् प्रथमं तमेवोपकारमपेक्षत इति तद्द्वारा कुश्ानां पूर्वतमाऽन्वयः म्स १०

७४ सटीके संक्षेपशारीरके

ज्यते न तु सन्निहितानामपि शराणां तेषां तदुपकारस्य भागवलृप्त त्वादित्याकाङ्गातुराधेनातिदेशेन कुशानामेव प्रथममन्व्रय इति मथ- मभावित्व्रान्निर्वकाशचरमभाविशरान्त्रयप्रतीत्या कुशा बाध्यन्ते

च्छदो बाध्यत इत्यर्थः ॥ ११८॥ ननूच्चैऋर्चा क्रियत उपाशु यज्ुषेत्यादौ विध्युद्देशगतमपि पा- दबदमनतदिवाचकमृगादिपदं त्रयो वेदा अजायन्तेत्यर्थवादोपक्रमग- तमन्त्रब्राह्मणसमुदायवाची वेदशब्दः स्वार्थात मच्याव्य ऋगादिवे- दपरतया स्थापयतीति "वेदो वा पयदर्शनाव" इत्यत्र निर्णीतम्। तत्कथं चरमेणात्र पूर्वबाध इत्याशङ्कय ततो विशेषमाह- सापेक्षावुदितौ यदा तु भवतः पूर्वापरप्रत्ययौ पूर्वस्तत्र निवर्तको भवति तत्रान्त्यो निवत्यों यथा।। वेदोपक्रमजा मतिर्बलवती नर्गादिमंहारजा वेदोपक्रममुख्यभाग् भवति तत्रर्गादिवाणी गुणात् ११९।। सापेक्षाविति। विरुद्धयोर्बुद्ध्योः परस्परनैरपेक्ष्ये परेण पू र्वबाधः। यदा तु पूर्वापर पत्ययो सापेक्षावुदितौ भततस्तत्र तदा तथो: मत्ययपोर्मध्ये पूर्वप्रत्ययो निवर्तकोऽन्त्यस्त निवर्त्य इति निर्णयः । परमपि यत्पूवेसापेक्षं न तत्पूर्वस्य बाधकमुपजीव्यत्वेन पूर्तस्य बल- वत्वात तद्वाधे स्वस्थाप्यभावादिति पूर्वेणैव तत्र परस्प बाध इत्य- र्थः। यथेत्यादिना तत्रोक्तं दृष्टान्तमाह। संहार उपसंार:। पश्रा - त्पाठतऋगादिशब्दजन्येत्यर्थः। प्रथमपाबल्ये फलितमाह-वेदोप- क्रमेति। उपक्रमगतं वेदपदं मुख्यम, उपमंहारस्थमृगािपदं तु गुणा- ल्वाक्षणिकमित्यर्थः । एकस्मिन् वाक्ये ह्युपक्रमं पर्यालोच्य तदतुरो- धेनोत्तरं नेतव्यम, अन्यथा संजातविरोधितया सदुपस्थितमुख्या- र्थेनास्यान्विताभिधानसंभवात। तथा च प्रथमस्य चरमापेक्षितत्वे सति तद्विरोधित्वं तद्धाधकत्वे निमित्तम्। न च प्रसक्षादीनां तच्वावेद-

२ अध्याये पौर्धापर्ये पूर्वदौर्बल्यन्यायः। ७५

कत्वं वेदान्तैरपेक्ष्यते रद्गतव्यावहारिकमामाण्येनैव्र वेदान्तानां च- रितार्थत्वादित्यर्थः ॥ ११९॥ इदानीं बादरायणन्यायसिद्धमपि प्रथमबाधकत्वे मसक्तानुमस कत्योदाहरणमाह- ब्रह्मपुच्छ मिति वाक्यगाभिनो- र्ब्रह्मपुच्छमिति शब्दयोईयोः ॥ ब्रह्मशब्द्बलवत्तरत्वतः पुच्छशन्दपरिपीडनं मतम् ॥ १२०॥ म ब्रह्मपुच्छमिति। तैत्तिरीयके ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठ्ति वाक्यग- तयोरित्यर्थः। शब्दयोर्मध्ये। तत्र हि वाक्येऽसन्नेवेत्यादिवाक्यशेषग- तब्रह्मशब्दाभ्यासानुरोधन ब्रह्मशब्दस्य स्वपधानाद्वितीयब्रह्मणि नि० णीततात्पर्यानुरोधेन पुच्छादामेदं पुच्छमिसादिमायपाठमाप्ादव- यवार्थाव मच्याव्य सर्वाधिष्ठानत्वलक्षणया नीयते। न चात्र तद्वव प्रत्यक्षादीनां तत्वावेदकत्वकल्पकं किं चिदस्तीति भावः ॥१२०। ननु पथमश्रुतस्यैव चरमबाधकत्वमिति न बादरायणनयेन नि- यतम्। अस्य लोकस्य का गतिरिति पठनोत्तरे आकाश इति होवा- च सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पध्यन्त इत्यत्र सर्वा णिह वा इत्यादिवाक्यशेषावगतानेकप्माणातुरोधेनाकाशपद भूता- काशाव प्रच्याव्य ब्रह्मपरतया बादरायणेन"आकाशस्तल्िङ्गाव"इति सूत्रेण निर्णीतं तद्रत्मत्यक्षादयनेकानुरोधेन वेदान्तमात्रबाधः किन

अथ यदुपक्मणमल्पतरं भवति प्रभूतमुपसंहरणम् ।। बलवसदा चरममेव भवे. दुभयोर्विरोधसमये नितराम् ॥१२१॥ अथेति। पभूतं बहु। तत्र ह्स्य लोकस्येति पाथामिकमतिपि-

७६ सटीके संक्षेपशारीरके

पादयिषित जगरकारण विषय प्रश्नोपो्द्धलिता नेक लिङ्ब लाद काशश्रुत्ि: प्रथमावगताप्यन्यथा नीता। न चात्र परत्यक्षादीनां प्रावल्यनिमित्त किं चिदुपोद्धलकमस्ति थेन तद्वद् भूयसामनुग्रहन्पायेन वेदान्तैकप- माणवाधो भवेदित्यर्थः ॥ १२१॥ ननु अथ यदतः परो दिवो ज्पोतिर्दीप्यत इत्यादिवा क्ये एकेनेव यच्छ्देन ज्योतिरादिश्रुतिलिङ्गानामनेकेषां बाधो हष्ट। न च त्र तस्योपोदलकं किं चिदस्ति तद्वदुपोद्वलनाभावेपि,मत्यक्षादि, बाघ- कं किं न स्यात्तत्राह- अथ यगुपक्रमणमल्पमपि प्रतिपाद्यवस्तुविषयं भवति।। अविवक्षितार्थविषयं चरमं भवति प्रभूतमपि बाध्यमद्ः ॥१२२॥ अथ यदीति। तन्रह यच्छव्दस्य गथमात्रगतार्थगोचरतास्वभावा- नुराधेन स्वचाक्ये प्रथमावगत्यभाव्रेऽि पूर्वत्र गायत्रीवाक्ये पादोडस्य विश्वा भूतानीति प्रतिपादितवरह्मपर तयापि निर्णीतस्य प्रतिपाद्यवस्तुवि- षयताबलेन तद्विरोिज्योतिरादिश्रुतिलिङ्गान्यन्यथा नतिने।न चात्र मत्यक्षादेः पतिपाद्यविषयत्वरं निणतमति न वेदान्तवाधकत्वमि- ति भाव:॥१२२ ।।

एत्रमखण्डब्रह्मिषयवेदान्ताः प्रत्यक्षादिवाघकास्तदनपेक्षत्वे स ति तद्विरोधिविषयो त्तरप्माणत्वाद् यदेवं तदेवं यथोत्तरभाच्युद्गाव्ा- दिविच्छेदनिमित्तपायश्चित्तोपदेशः। न चासिद्धिवेदान्तानां पत्य- क्षादिगतच्याव हारिक मामाण्यांशेक्षत्वेपि ीतत्वावेदकत्वान पेक्षत्वाव। नगपे तत्प्रामाण्यासिद्धि: प्रथमाध्यायोक्तन्यायेन तत्ता- त्पर्थविषयाखण्डब्रह्मणो वाघाभावेन तत्सिद्धेः। पत्यक्षादीनां व्याव- हारिकत्वेनापि भामाण्यव्यवहारोपपत्तेरित्युक्तम्। मसङ्गाच कचित

२ अध्याये पौर्वापर्ये पूर्वदौरबल्यन्यायः। ७७

पूर्वस्थाप्युत्तरवाधकत्वं जैमीनिसंमतं प्रदर्श्य तदनुपवकत्या पुच्छब्र- ह्ादिन्यायोऽपि दर्शितः। इदार्नी तु वेदान्ताः पत्यक्षादिवाघका आसन्नविषयत्वाद्यदेवं तदेवं यथाऽनुमितिविरुद्धवविषयपत्यक्ष पित्या - शायेनाह- आसन्नवस्तुविषयेण यथाक्षजेन

प्रत्यक्त्वमात्रीवषयेण तथाऽSगमेन

आसन्नेति। अव्यवहितवस्तुविषयेणत्यर्थः । प्रत्यक्ष हि प- मित्सितविशेषदत्तिद्वारा पमातृचैतन्याव्यवाहतं साक्षादेव गृहाति त. दिन्द्रिय संनिकर्षादिसामग्रीजन्यत्वाद। अनुमानं तु सामान्यव्याप्िपु- रस्कारेणोत्पन्ं सामान्यकारणसाध्यं पक्षे विषयीकुर्वद्धेतोः पक्षधर्म- तानुपपत्या साध्यविशेषं विषयीकरोतिते व्यवहितत्रिषयं सद् वि- रोधेन यथा बाध्यते, एवं प्रत्यङ्मात्रविषयत्वादत्यासन्नविषयं वेदा- न्तवाक्यम, अध्यक्षादिकं तु पपश्चस्वरुप विषयीकुर्बदर्थादात्मगत भेदं विषयीकरोतीति तस्य तेन वाधो युक्त इति भाव: ।।१२३ ।। कि च मायुक्तं वेदान्तवाक्यं प्रत्यक्षादिवाघकं तद्विरोितदुप- जी व्यार्थ कत्वात्संमतवदित्याश्रयेनाह- किं चास्नायवचाप्रमेयबलतः सर्वे प्रमाणान्तरं स्वार्थ साधयतीति तत्सकलमेवायत्तमस्मिन्भवेत् ।। यदू यत्रायतते विरोधसमये तेनास्य तद्ाधने सामथर्य न थ विद्यते श्रुतिवचोबाधे यथा हि स्मृते: १२४। किंचान्नायति। आत्मैवास्य ज्योतिरित्यादिवेदान्तवचसो यत्पमेयं स्वपकाशात्मा तद्बलादित्वर्थ:। आयत्तमधीनम, अस्मि- श्राम्नायममेये कूटस्थानुभने तव सकलमत्रेतरत् ममाणजातम उक्ता- नुभवोपजीवकं मानान्तरं भवेदित्यर्थः। मत्यक्षादिहि स्व्रसामर्थ्या-

सटीके संक्षेपशारीरके

त्परमेयाकारां धीवृत्तिमुत्पादयति। न चैनावता तदर्थः सिध्यति ज- डदटत्ते रूपादिवदर्थासाधकत्वादिति तदवच्छिन्नं स्व्प्काशचैतन्पं म- मेयसाधनायापेक्षते, स्वप्काशचैतन्यं चाखण्डं ब्रह्म तच् तत्परवदा- न्तादेव सिध्यतीत तदुपजीव्यं पत्यक्षादिकं च तदायत्तपामाण्यम्। सतः किं तत्राह-यद्यन्नेति। आयतते आयत्तं भवति, यद् यदुप- जीवीत्यर्थः । तेन उपजीव्येन विरोधसमये तद्बाध सति अस्य उप- जीवकस्थ प्रत्यक्षादेः सामर्थ्य तद्वाघने नैव विद्यते। तत्र दृष्टान्तमा- इ-श्रुनीति। औदुम्बरीं स्पृष्टरोद्गायेदिसादिश्ुतितरचोबाधे यथौ- दुम्बरी सर्वा वेष्टयितव्येति स्मृते: सामर्थ्ये नैवर विद्यते इति स्मृतेः

एवं प्रत्यक्षादेर्वदान्तवाधितविषयत्वेन सविषयस्य तस्याविद्य- कत्वं साधितमिदानी, तत्फलमाह- ब्रह्माज्ञानसमुद्वं ग्रहगणं सातिग्रहं ब्रह्मणः स्वाकारग्रहणेन वेदशिरसो जाता मतिर्बाधते॥ विद्या वस्तुबलेन जन्म लभते माया तु निर्वस्तुका सा तामुद्भवमात्रतः क्षपयति ध्वान्तं यथा भास्कर: १२५।। ब्रह्माज्ञानेति। ग्रहगणं हस्तो वै ग्रह इत्यादिश्रुंतसिद्धेन्द्रि- यसमूहं सातिग्रहं स कर्मणातिग्रहेण गृह्ीन इत्यादिश्रतिसिद्धतत्तदि- न्द्रियगोचरख्यातिग्रहसहितं सकलसंसारामीते याव। वेदशिरसो- 5हं ब्रह्मास्मीति महावाक्याज्जाता मतिरज्ञानसमुद्धवं बाघते। ननु जडाया मतेः कथं बाधकत्वमित्यत आह-ब्रह्मण इति। ब्रह्म- णः पपच्चाषिष्ठानस्य या स्वाकारः सत्यज्ञानपत्यगद्यानन्दस्वरुपं तद्ग्रहणेन तद्धलेनेत्यर्थः। नतु पपश्चस्यापि प्रमाणविषयस्य कथम- परप्रमाणेन बाघस्तयोः प्रमाणत्वाविशेषादित्याशड्ा तद्विशेषमाह- विद्योति। वस्तुनोऽबाघितविषयस्थ बलेन ब्रह्मिषया हि विद्या व स्तुनिर्णीततात्पर्येण वाक्येन जन्म लभत इति सा वस्तुबलजा वलन

२ अध्याये संसारस्थ ज्ञानैकनिवरत्यत्वम्। ७९

ती प्रसक्षादितद्विषयप्रपश्चकारणमाया तु निर्वस्तुका वस्तुत्वरहिता अतः सा विद्या ता मायाम् उद्भवमात्रतः स्वोत्पत्तिमात्रेण क्षपयति

वर्त्यत्वदर्शनाद। दृष्टान्तान्तरमप्याह-ध्वान्तमित्यादिना ॥१२५।। नन्वेवं सति हिरण्यगर्भाद्यनेकविधसुखभोगाढ्यस्ष्य देवष्यद्यने- काश्रितस्य संसारस्य विरोधित्वे ब्रह्मसाक्षात्कारे प्रेक्षावतामुपेक्षैव्र यु- क्ता स्थादिसाशक्निकविधरागद्वेपानिदानो हि ससार:, अथो खल्बा- हुः काममय एवायं पुरुष इति श्रुतेः।अत एत मिथ्याज्ञानमूलोऽपि रागा-

सुमुक्षादियुक्तस्य तन्नाशार्थ ज्ञानान्वेषणमेवोचितमित्याशयनाह- रागद्वेषप्रशाखं विषयगुणसमुद्भासि वीवृत्तिशाखं

छिन्दा: संसारवृक्षं निशितमतिमहाशस्त्रनिचेपदक्षः प्रत्यकत्वरस्थलीगं निबिडतमतमोमूललब्धप्ररोहम् १२६।। रागद्वेषेति। अनुकूलेपु रागः मतिकूलेषु द्वेष:, रागद्वेषौ पर- कृष्टे शाखे स्थलातटपौ यस्य संसारटक्षस्य तम्। विषयाणां शब्दादीना

क्षुद्रा शाखा यस्य तम। उक्तशाखोपशाखाफलमाह-धर्माधर्मोते। धर्माधर्मरूपा या: पवृत्तयः एतच्ाधर्मानितसेरप्युपलक्षणं, तज्जन्यौ प्रचुरौ सुखममुद्ंगौ समुद्रेगो दुःखम, एनदपि निवृत्तिसाध्यदुःखाभा- वोपलक्षणं, ने प्रवालानि पल्लवा यस्य तम्। प्रवालग्रहणेन सांसारिक- भोगस्यात्यन्तिकमदढत्वं दर्शयाति। अथ वा धर्माधर्माभ्यां प्रवृत्ति- हृद्धिर्षस्य, प्रचुरा असंखयाताः सुखसमुद्रेगभोगा सुखदुःखानुभवाः पवाला: पत्राणि यस्य, धर्माधर्मपट्टासतश्वासौ पचुरसुखदुःखभोगपवा- लक्षेतति तथा तमिति निग्रहः। छिन्या इति सूचितं छेत्तारं विशिनाषट।

८० सटीके संक्षेपशारीरके निशिता निश्चला मतिब्रह्मात्मसाक्षारकार: सैव महत्पाशुपतास्त्रिकल्पं शस्त्रं छेदनसाधनं तस्य निक्षेपे समुत्यादे दक्षस्त्वं छिन्दा इति सम्ब- न्धः। तस्य ब्रह्मात्मसाक्षात्कारनिवत्यत्वाय तं विशिरनाषटि-प्रत्यक्- तच्वेति। प्रत्यक्तत्वं स्थली स्थलमधिष्ठानं तत्राधयस्तमित्यर्थः । ज्ञाननिवर्त्यत्वमात्रे हेतुमाह-निविडेति। अनादिकालानेकवास- नानुबन्धत्वान्निबिडतमम्, अति महाजड़ं यत्तम आवरणचेक्षेपश- क्िमदज्ञानं तदेव मूलमाधारस्ततो लब्घ: परोहोडक्कुरीभावो येन तम। अनेन ज्ञानाभावेऽनुच्छेद्यत्वं तस्य दर्शितम्। अत्र वृक्षरूपका- लङ्ारेण संमारवर्णने वृक्ष इव मूलोच्छेदे समूलाविद्योच्छेदे संसार उच्छद्यत इति दर्शितम ॥ १२६ ।। ननु मार्या तु मकृति विद्यादिसादिश्रुत्या मायैव संसारकारणं सिद्धं न त्वज्ञानमिति कथं तस्य ज्ञाननिवर्सत्वमित्याशङ्कय मायाS- ज्ञानयोरभेदस्य तृतीये वक्ष्यमाणत्वान्न तयोर्भेदः । एवं च यथा अज्ञानमेत्र तमः कारणमित्यादिशब्दैरभिधीयते एवं मायाशब्देनापीते न तस्य ज्ञाननिवत्यत्वानुपपत्तिरित्याशयेनाह- प्रत्यग्वस्तुन एव तत्र विषये माया तमः कारणं ध्वान्तं बीजमबोध इत्यपि गिराऽविद्यैव संकीर्त्यते॥। तस्या एव विलास एष भवता गुर्वादिभेदान्वितः संक्लप्तो न तु विद्यते पृथगसौ संध्ये यथा धामनि १२७। प्रत्यग्वस्तुन इति । आत्मतत्वस्य सम्बन्धिनी पत्यक्चैत न्याश्रितेति यावत्। तत्र प्रत्यग्त्रस्तुनि विषषे याऽविद्या सैव मा यादिगिरा संकीर्त्यत इति सम्बन्धः। अज्ञानात्मकमायाकार्यत्वे भेद प्पश्चस्यात्मनोऽपि नानात्वायोगात्तदद्वितीयत्वमपि सिध्येदित्या- शयेन सदष्टान्तमाह-तस्य इति। अविदयाया एवैप विलासो विपरिणामो गुर्वादिमेदान्त्रितो भवता अविद्यावता त्वया संकलृप्ो- उध्यस्तोडत आत्मन: सकाशादसौ पृथगू नैव विद्ते इत्यर्थः ।

२ अध्याये बन्धमोक्षव्यवस्थानिरूपणम्। ८१

सन्ध्ये र्वन्े। सन्ध्यं स्वप्नस्थानमिति श्रुतेः।यथा स्वम्नस्थाने रवपताह- छृथ्चे तनाचेतनात्मकमपश्चस्ततो न पृथगस्तीति उत्थानानन्तरमदर्शनावू। न हि सतः समयान्तरे अदर्शनं भचति, एवं गुर्वादिपपश्च आत्मनो न मिद्यते इत्यर्थः। त्रिमतः संसारः अविद्याविलसितः अविद्यावस्थाया- मेव विभाव्यमानत्वाव स्त्रम्ंत्रदित्वर्थः ॥१२७॥ ननु स्वमस्य निद्रादिदोपजन्यस्य युक्तोऽविद्याध्यासत्वेन त- दूद्र टुः पृथगसद्भावस्तेन कर्थं जागत्मपश्चस्य साम्यम्।अत एव "वै- धर्म्याच्च न स्वप्नादिवत"इति स्व्प्ननवैषम्यं सूत्रकार आहेत्याशङ्ा प्रमा- तरि सति बाघावाघाभ्यां स्वप्रजागरितयोवैधर्म्येऽप्पध्यस्तत्वेन त्रिका- लासच्वे न कोऽपि विशेष इत्याशयेनाह- मुकामुक्तौ षिद्दज्ञौ त्वदन्या- वाकाशादि क्ष्माऽवसानं च विशम् ॥ स्वाविद्योत्थस्वान्तनिष्पन्दन तद् विज्ञातव्यं मा ग्रहीरन्यथैतत् ॥१२८।। मुक्तेति। शुकादिर्मुक्तश्रैत्रा दिरमुक्त:, एवं गुर्वादिरविद्धान् देव- दन्तादिरज्ञः। क्ष्मा पृथित्री अवसानेऽन्ते यस्य विश्वस्थ तदेतत सर्वे स्वाविद्योत्यं यत स्वान्तमन्ताकरणं तद्गतत्रासनानिमित्तत्वात्तभि पन्दनं तच्चेष्टामात्रमत्निद्याकार्याऽन्त:करणपिणाम इतिवा ज्ञातव्यम्, अन्यथा स्वमत्रेलक्षण्येन सत्यतया मा ग्रहीर्मा जानीही सर्थ:। अथवा एवं हेयं संसारं पपश्चमाव्रिद्यक निरुप्प यत्माग्िवर्तटऐ्टेवेरेकाने- जीवविषयत्वेन द्वैविध्यमुक्त तत्र खुको मुक्तो नास्मदादिशिति वैदिक- लौकिकव्यतरहारानुरोधेन जीवनानात्मेवेत्याशड्ा दाष्टिरिमात्रं तथा स्वम- वत्, न तु वास्तवो व्यावहारिको वा जीवभेदोडस्त। तथाहि, अविद्यार्या प्तिविम्तितं हि चतन्पं जीत्: अनिधा च लाघानुगृही- तया अजमेकामित्यादिश्रुत्या तदनुभवेन तज्जेदे ममाणाभावाचचैका मिध्यतीत्येक एव जीव:, स चाविद्याकार्यानेकान्त:करणच्छेदेना- ११

८२ सटीके संक्षेपशारीरके

नेक रूप प्रमातृकर्तृभोक्तृभावं प्रतिपद्यव इति लौकिकवैदिकव्यव- हारो निखिलोपि यथायथमेकस्मिननपि जीव उपपन्न एवेति नान- न्तजीवकल्पना युक्ता, अनन्यथासिद्धममाणाभावाद् गौरवाच्च। अन्तःकरणनानात्वं चैकजीववादेऽपि पसिद्धव्यवस्थितव्यवहारातुरो- धेन कल्प्यमानं न लोहगन्धितामावहतीत्याशयेनाह-मुक्तामुक्ता- विति ॥ १२८॥ नन्वेवमपि सुक्तामुक्तादिव्यवस्था कथं? न हेकाज्ञाने तस्य नि- वृत्तावन्यत्र बन्धः संभवति। न ह्यतीतप्राक्काले कोपि न सुक्त इे वक्तुं शक्यम्। एवमू आगामिकालेऽपि मुक्तामुक्तमेद: स्थास्यतीति न जीवकत्वमिति शाङ्कामनूदय दष्टान्तेन निराचष्टे- कालोऽती तोऽनादिरेष्पन्ननन्तो मुक्तामुक्तौ तत् पूर्व तथोध्वम्॥ तस्मादेनद् दुर्घटं शङ्कसे चेन् मा शङ्गिष्ठा: स्वप्नदष्टान्तदृष्टेः ॥१२९॥ कालोऽतीत इति। अनीतः कालोऽनादि:, एष्पन भत्रि- ष्यंश्र कालोऽनन्त इति योजना। तत्र तयोः कालयोमुक्तामुक्ती सर्वतः प्रसिद्धाविति शेषः । यस्मादयमर्थः प्रामाणिकः तस्मान्मदुक्तं दुर्घटं शङ्कसे चेदित्यतुवादः । उत्तरं मा शङक्किष्ठा इति। लोकपसि- द्वेभ्रान्तिमात्रत्वात्तत्पसिद्धानुवादित्वाच्च श्रुसादेने विरोध इत्याह- स्वप्नेति। तथा चाविद्यामात्रविवर्तस्वप्नव्न्मिथ्याभूतस्यापि व्यवहा- रास्पदत्वोपपत्तेर्न दुर्घटमिति भावः ॥ १२९। दृष्टान्तं विद्ठण्वन्दारष्टान्तिकेऽपि तद्दर्शयति- सुप्ो जन्तुः स्वल्पमात्रेऽपि काले कोटी: पश्येदृत्तसंवत्सराणाम्।।

जाग्रत्काले योजयेत्सर्वमेतत् ॥ १३० ॥

२ अध्याये बन्धमोक्षव्यवस्थानिरूपणम्। ८३

सुप्त इाते। सुबोधम ॥ १३० ॥ दार्ष्टान्तिकमपि विद्णोति- कालोऽनादिस्तत्र मुक्तः शुकादि: कालोऽनन्तो मोक्ष्यते तत्र चान्य:।। इत्येवं ते बन्धमोक्षव्यवस्था- संसिद्धि: स्यादापरात्मप्रबोधात्॥ १३१॥। कालोजनादिरिति। आपरात्ममवोधाद् ब्रह्मात्मैक्यसाक्षा-

तिदुर्पा मिध्यति, विवेकिना तुक्तन्यायेन जीवेकत्वमेव संमतमिति भाव: ॥ १३१ ॥ एवं स्वसंमतजीवैकत्व्रमुक्त्वा तत्र मतान्तराणि दर्शयन् पथमं ब्रह्मपतिविम्त्ानन्तजीवाश्रयं विम्बरूपव्रह्मविपयं सकलपपञ्चभ्रमो- उतकारणमझग्ननेकम्। यथाऽनेकपिण्डेषु गवादिव्यक्तिष्वाश्रितं गो- त्वादिमामःन्यम्।तच्च ब्रह्मसाक्षात्कारवन्तं पुरुपं जहाति "जहात्येनां भुक्तभोगाम"इति श्रुतेः। विद्याविहीनमजं नर भजते "जुषमाणोऽनु- शेते" इति श्ुतेः। यथा गोत्वादिजातिरिदानीं नष्टामात्मनो व्यक्तिं विह्ायानष्टां विद्यमानामाश्रयते तद्वदिति बन्धमोक्षव्यवस्था ये जगु- स्तन्मतमाह- अज्ञानं सकलभ्रमोद्भ्वनकृत पिंडेषु सामान्यव- जजीवानां प्रतिबिम्बकल्पनपुर्षा विमबोपमे ब्रह्मणि। विद्रांसं पुरुष जहाति भजते विद्याविहीन नरं नषानप्मिवात्मपिण्डमधुना जातिस्तयेके जगु: ।१३२। अज्ञानमिति! उक्तार्थम ॥१३२ ॥ इदं चानुपपन्नम्। न होकस्मित्रज्ञान एकस्य ब्रह्मणोऽनेके पतिवि- म्बा: संभवन्ति, लोके तथाSदर्शनावा न चाजाने विद्यमाने तत्पतिबिम्बा- नां प्रतिबिम्बत्वापगमः सम्भवतीति न मुक्तिरुपपदते। न च ज्ञानमवि-

८४ सटीके संक्षेपशारीरके

द्यासमानविषयं तन्न निवर्तयतीति युक्तं, येनेदानीमज्ञानां संसारो भवेद। अन्यथाऽज्ञानस्य कदापि निषटत्तिरन स्याव। न हि दृष्टान्तमात्रेण किित् सिध्यती त्यरुच्याऽज्ञानानन्त्यमादाय बन्धमोक्षव्यवस्थाविषयं मता- न्तरमाह-

अज्ञानानि बहुन्यसंख्यवपुषो जीवान् मुमुक्षूनपि ज्ञानाज्ञानसमाश्रयाननुयुगं तेषां च निःशेयसम्॥ मायामीश्वरसंश्रयामनुगमात् संसारसंवर्त्तिनीं केचिदू दैवविघातनिप्नमनसः स्व्रीचक्ुरल्पश्रुता:।१३३।।

अज्ञानानीति । अस्मिन पक्षे ज्ञानेनाज्ञानस्य निवृत्तिप्मि- द्विर्न बाध्यते, अज्ञानसमानाश्रयविषयकज्ञानेन लोकेऽपपज्ञाननिदृत्ते र्द्ष्टत्वादित्यर्थः। आध्यात्मिक प्रमातृत्व कर्तृत्वसुखदुःखादिजनकाज्ञाना- नि बहून्यपरे स्वीचकुरिति सम्बन्धः । एवमसंख्यवपुषो जीवानपि स्वीचक्रुरिति योजना। जीवानां विशेषणं सुमुक्षानसाद्याश्रयानित्य- नम। अनुयुगं प्रतियुग तेषां जीवानां निशश्रेयमं च स्वीचकुरित्य नुषङ्ग:। नतु वियदादेरप्यज्ञानकार्यत्वे कर्तृत्वादिवत सर्वजीवसाधा- रण्यं न स्यादित्याशध्ाह-मायामिति। वियदा दिपपश्रहेतुरज्ञा- नादन्या माया सा चश्वराश्रया सकलबाह्यकार्यसाधारणकारणमित्यापे स्वीचक्रुरित्यन्वयः। तथा च श्रुतिः-माया तु मकृति विद्यान्मायिनंतु महेश्वरमिति। इदं च मतमत्यन्तमनुपपन्नम, अज्ञाननानात्वादेरसम्भवा- दित्यनुवादसमय एव तस्य फल्गुत्वं सूचयन्नाह-केचिदित्या- दिना। दैवं दुरदष्टं तत्कृतविघातेन पतिबन्धेन निन्नं वशीकृतं विप- रयहतं मनो येषां ते तथा। अल्पश्रुतत्वादपि तेषां तन्मतं दुष्टमिसाइ- अल्पश्रुता इति ॥१३३ ॥

एवं नानाजीवाश्रयमतद्येन सवानभिमतमुक्तामुक्तव्यवस्था द-

२ अध्याये बन्धमोक्षव्यवस्थानिरूपणम्।

शिता। इदानीं तत्रारुच्या मतान्तरमाह- आकाशे विहगोऽस्ति नास्ति च यथा तद्वत् परब्रह्मणि स्वच्छे चिद्धपुषि स्वभावविमलेऽसड्गे शिवे शाइवते॥ निर्भेदऽनुद्यव्यथेऽनवयचेऽविद्या भवेन्नो भवे- दित्येवं निरवद्यमाहुरपरे पक्षव्यवस्थार्थिनः ॥ १३४॥ आकाश इति। आकाशे पक्षी संचरतीति यदैकेन भमीयते तदैव स्थलान्तरे परेणाकाशे विह्ङ्गो नेति ममीयते। न चाकाशस्यां- शमेदोडस्नीति युगपदेकस्य विहगस्यैकत्र भावाभावावङ्गीकर्तव्य। एवं परे ब्रह्मण स्वच्छचैनन्यादिस्वभाव एकस्या अवविद्याया भावा- भावावचिरुद्धाविसेकमेत्र ब्रह्माविद्याश्रयः संमरति,तदैवं तदेव ब्रह्मा- विद्याशून्यं मुक्तमिति मुक्तामुक्तव्यवस्थां स्वपक्षतया केचनोचिरे इसर्थः । ब्रह्मविशेषणानामेपोडर्यः । स्वच्छे निर्मले। अन्यकृतनै- र्मल्पं वारयति-स्वभावविमल इति। तत्र हेतुश्चिद्वपुषीति। स्व्रभावविमलत्वेऽप्यागन्तुकमलयोगं वारयति-असङ्ग इति। तत् साधयाते-शिव इत। निर्गुण इसर्थः । शिवमद्वैतं चतुर्थ म- न्यन्त इति श्रुतेः । तरिनाशं वारयति-शाश्वत इति। शाश्त्रतत्वं

त्वाच्च स्तत उदयव्ययशून्य इत्यर्थ: । तथाप्यविद्याभावाभावयोरेक- न् विरोधात्तदाश्रपत्वाय कथचिद् भेदोभ्युपेय इति चेनेत्या- निर्भेद इति। स्वभावतो निर्भेदत्वं साधयति-अननयव इति। मे- दाभावेऽप्याकाश इव भावाभावाश्रपत्वं न विरुध्पत इति भाव:। निश्वद्यम अविद्याया दुर्घटत्वस्यालङ्गारत्वादेकत्र भावाभावविरोध दोपहीनमित्यर्थः ॥ १३४॥ अत्रापि वक्ष्यमाणरीत्याऽरुचे: सच्ताव पक्षान्तरमाह- शुद्ध वस्तुनि यद्यपि प्रविशति ध्वान्तं मनः कारणं स्वीकृत्येत सथापयुपाधिमपरं ब्रह्मस्वरूप विशेत्॥ तबान्त:करणं सुसृक्ष्मयपुषा तिष्ठव् बहिः सवेदा वैतन्ये तमसो नियामकमिति स्वीचकुरन्ये पुनः॥१३५॥

८६ सटीके संक्षेपशारीरके

शुद्धे वस्तुनीति। यद्प्युक्तश्रुत्यादिना शुद्धे ब्रह्मण्येच का- रण जगत्कारणं ध्वान्तमविद्या तिष्ठति, तथापि निरंशे तस्मित्रज्ञा- नस्य युगपद् भावाभावयोरसंभवादवच्छेदकभेदेन तद् वक्तव्यमित्य- परमाश्रयातिरिक्तं मन उपाधिद्वारमत्रच्छेदकमिति यावत। स्वी कृत्यै- व सृष्ट्रेत्यर्थः। तदू ब्रह्मस्वरूपे विशेत, न तु निद्वरिमित्यर्थः । त- च्वान्त:करणं यद्यपि सुषुप्त्यादौ लीयने, तथापि सूक्ष्मवपुषा तदा- पि तिष्ठसेव। तदपि न तदाश्रपस्प ब्रह्मणो विशेषणं तदाऽज्ञानस्य तत्रापि वृत्तिपसङ्गाव।नच कार्यस्य स्वकारणाश्रयत्वरंसंभवाति अतो वहिस्तदुपाधिरेव सद् दतिहरिशब्दार्थे पशुत्वमित्र सर्वदा चैतन्ये तम- सो वृत्तिनियामकमित्यन्ये पुनः स्व्रीचक्रुरित्यर्थः । एवं चान्तःकरणा- वच्छिन्ने चैतन्ये तदानीमेव तदभाव उपपद्यत इत्युक्तरीया मुक्तामु- क्तव्यवस्थोपपद्यत इति भाव:॥। १३५॥ एवमपि ज्ञानाज्ञानसाध्यमुक्तामुक्तव्यवस्था नोपपादितेयपरितो षण पक्षान्तरमाह- अज्ञानि ब्रह्म बुद्धीरतुसरति ततः स्थावरं जङ्गमं च स्वाज्ञानादेव भूत्वा क्चिदयगतितो मुक्तगन्यत्र बडमू।। तच्चाज्ञानं विनष्टं स्थितमथ च तदेवांशभेदोपपत्ते- रेवं सर्वव्यवस्था परमपुरुषगा जाघटीतीति केचित् १३६।। अज्ञानीति । यद्यप्यज्ञानमेकमिति श्रुतिसिद्धं तथापि व्यन- स्थिता नेककार्यवशात्तत्कार्याण्यन्तःकरणानि बहूनि स्वीकर्तच्यानि, ततश्च तदज्ञानि ब्रह्म यस्माद् बुद्धीरन्ताकरणान्यतुमरति तत्र प्- तिबिम्बितं भवति, ततः स्वाज्ञानादेव स्थानरं जङ्गमं च तद् भूला कचित् मनुष्यादिशरीरोपाधौ वितेकनैराग्यादिसाधनेन ब्रह्मावग

अन्यत्र विद्याभावादविद्यया बद्धमिति तव्तरस्थोपपद्यते। नतु निर-

२ अध्याये बन्धमोक्षव्यवस्थानिरूपणम्। ८७

च तदेव स्थितमिति संबन्धा। अयमाशयः। यस्यां बुद्धौ विद्योत्प-

पाध्यन्रोपादानांशद्वारेण तु तिष्वतीत्येत्रमंशभेदो विवक्षित इाति। अनिर्वचनीयाज्ञाने निरंशत्व्रनिर्णयदूषणासंभवेन सांशत्वकार्यसंभ- वादेकाज्ञानमतेऽपि परमपुरुषाश्रिता मुक्तामुक्तव्यवस्थाऽतिशयेन घटन इति केचिदाहुरित्यर्थः॥ १३६॥ यद्यज्ञानस्याप्यवयवास्तेषु च मत्यवयवं प्तिबिम्बभूता जी- वास्तेषां ब्रह्मण्पज्ञानावरणानि चानन्तानिस्व्रीक्रियन्ते ताहि नाना- Sज्ञाननानाजीववाद एवाश्रित इति नैकाज्ञानैकजीवमाश्रित्य बन्धा- दिव्यवरस्थोपपादितेति तदपि परित्य्प केषांचिनपतमाह- बाह्याध्यात्मिकवस्तुजातजननी माया हरेर्बन्धनी शक्तिदाशकजालवत् प्रसरणं प्राप्तोत्यविद्यावतः।। जीवान् संकुचतच्छया भगवतः सत्याऽस्तु मिथ्याय वा संकोचश्र विलक्षणश्च भवतः स्व्ाभाविकावित्यपिं॥१३७।। बाह्येति। अस्मिनू मने ह्यज्ञानमनात्मन्यात्मभ्रान्तिस्त्रद्रासना च रदुभयमपि संसरणे निमित्तमेव नोपादानं, गुणस्य तदयोगाव। तदुपादानं तु बाह्यस्य वियदादेराध्यात्मिकस्याहंकारतद्धर्मपमुखस्य च वस्तुनातस्य जननी मायाशब्दवाच्या बन्घनी जीवसंसारहेतुईरे- रीश्वरस्य शक्तिरेव्रेत्यर्थः । माया तु प्रकृति विद्यान मायिनं तु महे- श्वरमिति श्रुतेः ।सा च दाशकस्य मत्स्यघातकस्य जालवत् मत्स्यबन्धनार्थवागुरावदविद्यावतः प्रति प्सरणं प्राम्ोतीशवर श्रिता मायैव सर्वान् बघ्नातीत्यर्थः । भक्त्या चावर्जिनभगवत्परसाद- वशान् मुक्तान जीवान् पति मङ्कुचत तानू न बन्नाति, यथा दाश- केचछया जालम्। ननु सा यदि सत्या तहि ज्ञानान्न निवर्तेत यद- सत्या सैवानाद्यज्ञानमिति न ततो भेद इत्याशदय न, सत्यत्वेSि म- पञ्चस्येशरज्ञानादिवत्तद्विषयज्ञानादपि निषृत्युपपत्तेः। असत्यत्वेऽपी

८८ सटीके संचेपशारीरके

झरशक्तेस्तस्या अज्ञानत्वानुपपत्ेः। कस्मिन सते कि स्यादित्याश- येनाह-सत्येति। नतु जीवे तत्संको चविकासयोविकारत्वाद्रज्जुस- पवत मिथ्यात्वे कर्थं तदधीनसंसारस्य सत्यत्वमित्याशड तयोस्त- त्स्वाभाविकत्वेन रज्जुसर्पवद्दोषाजन्यतया सत्यत्वमिति नोक्तदोष इत्याशयेनाह-संकोचश्चेति। विलक्षणः पसारः, एकश्रकारो Sत्रधारणे स्वाभाविकावेवोति सम्बन्धः। द्वितीयस्तु तत्कार्षसमुच्च- यार्थः। इसपि केचिदित्यनुषङ्ग। तौ च संकोचत्रिकासी स्व्राभाविकौ केवलमीशरेच्छानिबन्धनौ न विद्यानिबन्धनः संकोचो नाप्यविद्यानि बन्धनो विकास इसर्थः ॥ १३१॥

नाश्रपत्वसंभवान्नेदं मतं युक्तमिति समुच्चयवादिनां मतमाह- संस्कारभ्रमसन्ततिं प्रतिनरं भिन्नां परब्रह्मणि स्वीचकुर्विषये प्रवाह्वपुषानादिं तमः केचन॥ तामुच्छिद्य समुच्चयेन बटते मोक्षाय कश्रिन्नरः कश्चित्तद्विरहेण संसरतिना जीवाश्रया सेति च १३८।। संस्कारेति। आत्मनो बाह्याध्यात्मिकसंसारो नाज्ञानजन्यः किं तु परब्रह्मणि विषये देहाद्यतिरिक्तव्यापकात्मविषये अहं मनुष्य इति पूर्वपूर्वभ्रमतत्संस्कारन्निमित्तादात्मन एवानादेश्चोपदानाव सखादू भवति भ्रमादयश्च प्रतिनरं भिन्ना एव,अज्ञानमपि भ्रमादिरेव। तच्च प्रवाहवपुषाऽनािभावं भ्रमादिसंतर्ति कर्मसमुच्चितेन ज्ञानेनो- च्छिद्य कश्चिनरो मोक्षाय लिङ्गशरीरविलयायात्यन्तिकदुःखनिवृत्तये वा घटते, अन्यः कश्चित समुच्चयाभावाव संसराते तमोरूपा सा संस्करारादिसंततिश्च जीवाश्रयेति ब्रह्म नाज्ञानि, न वा न जानामी- त्यनुभवस्य काचन क्षतिरिति केचन स्वरीचक्रुरित्यर्थः ॥ १३८ ॥ इदमप्यतुपपन्नम,असङ्गस्यातिकारिणः प्रत्यगात्मनो भ्रमतत्सं- र्कारादरसंभवात। समुचयं च चतुर्थे निशाकरिष्यति। कि च इतोSप्येते सपापि पक्षा न सङ्गच्छन्ते, तेषां जीवानां परस्परं ब्रह्मणश्च भेदवि-

२ अध्याये बन्धमोक्षव्यवस्थानिरूपणम्।

पयत्वात, तृतीयचतुर्थी तु विशिष्य निराकरिष्याति। भेदश्च किका- ल्पनिक: पारमार्थिको वा। नाद:, स्वम्नवदेकस्यापि जीवस्य कलपि- सभेदेन सर्वव्यवहारोपपत्तस्तदानन्सस्यापामाणिकत्वात्। द्वितीये चा- ज्ञातं ब्रह्म वाच्यमात्मवदननुभवात्तस्याज्ञातत्वं च युष्माकं कुतः सि- ध्येदिति विमृशति-

अज्ञस्तावत् प्रत्यगात्माहमज्ञ इत्येवं नः सिध्यति स्वप्रकाशात्। अज्ञातं तुब्रह्म मिध्येत कुतो वः सम्यग ज्ञानाद् भ्रान्तितः स्वपकाशात् ॥१३९।। अज्ञस्तावदिति। वक्ष्यमाणापेक्षया तावच्छन्दः। अहमज् इत्यनुभूयमानमात्माज्ञानं नोउस्मारक मते स्व्रप्रकाशाव साक्षिण: सि- ध्येित्युपपारदितम्। तो युष्माक मते जीवातिरिक्तमज्ञातं ब्रह्म कुतः सिध्येत्। किंशब्दोऽभिपेतविकल्पानाह-सम्यरज्ञानादिति। घटा- दिवदित्यर्थः। भ्रान्तितः रण्वव स्वप्काशादात्मवत्र कुतोडपी- त्यर्थः। एतंमत विशेषं तुशब्देन दर्शयति ॥ १३९॥

तत्रादं प्रत्याह- सम्यरज्ञानाद ब्रह्मण: सिद्धिपक्षे जाउ्यं नस्य स्याद् घटादेयथैव।। सम्यगज्ञानादू ब्रह्मणोऽज्ञानसिद्धौ तस्यापि स्थात् सत्यता तद्रदेव ॥ १४० ॥ सम्यरज्ञानादिति। ब्रह्मणो ज्ञातस्योति शेषः। ज्ञानविषय- स्प जडत्नियमाद् ब्रह्मणोऽपि तथात्वं स्यादेवेत्यर्थ:। द्वितीयायं नाजानाश्रयं दोपान्तरमाह-सम्यगिति। ब्रह्मणोऽज्ञानसिद्धावज्ञा तत्वसिद्धी तस्याज्ञानस्यापि पमाणसिद्धत्वाव सत्यता स्थाद।तद्रवेत् ब्रह्मवदेव न च दश्यस्याज्ञानस्व ससतोपपत्रति भावः।। १४० १२

९० सटीके संक्षेपशारीरके

आ्रान्तिज्ञानादिति द्वितीयं कल्पं प्रताह- भ्रान्तिज्ञानादु ब्रह्मण: सिद्धिपक्षे तस्यापपि स्यात् कल्पितत्वं तमोचत्॥। अज्ञातं चद् ब्रह्म न: स्वप्रकाशं मा भाषिष्ठा नानुभूतिस्तथा नः ।। १४१ ।। भ्रान्तीति। भ्रान्तिविषयस्याज्ञानादेरिव ब्रह्मणोऽवि बाध्य- तया कल्पितता स्यादिसर्थः। सपरकाशादिति तृतीयं पक्ष प्रत्याह- अज्ञातमिति। मा भाषिष्ठाः मा कथय। तत्र जीवातिरिक्तस्य सर्व- ज्ञादिस्वभावस्य ब्रह्मणो विना वेदान्तवाक्यमस्माकं तथाऽननुभवादिति हेतुमभिपेत्याह-नानुभूतिरिति ॥१४१॥ ब्रह्मण: परमतेऽज्ञातत्वाश्रयमुक्तं दोषं मायावित्वपक्षेऽरपि सा- मान्य तोऽतिदिशति- अज्ञातत्वे यानवोचाम दोषान् मायावित्वे ब्रह्मणस्तानवेहि॥ मिथ्याज्ञानात् स्वप्रकाशात प्रमाणात् संसिद्धिः स्यात्तस्य तत् कथ्यतां नः ॥१४२॥ अज्ञातत्व इति। विशिष्य तं दर्शययतुं तानेव विकल्पानाह- मिथ्याज्ञानादिति । तस्य ब्रह्मण: तव मायावित्वमिसर्थः॥१४२। तदेव दूषणमाह- मिथ्याज्ञानाद् ब्रह्मण: सिद्धिपक्षे मायेव स्यात् कल्पितं तच् तद्त्।। मानादिष्टं ब्रह्म मायावि चेदू वा मायायाः स्थात् सत्यता जाड्यमस्य ॥१४३॥ मिथ्याज्ञानादिति । मायायाश्च दृश्यत्वेन मिथ्यात्नं ससिद्ध मिति सा दृष्टान्तीकृता। अन्त्ये दोषमाह-मानादिष्टमिति । मा- वि।शष्टस्य मानाविषयत्वरे विशेषणस्य सत्यत्वम। अत एव माया- स्थाद सत्यतेत्युक्तम्। अस्य ब्रह्मणश्च विशेष्यस्य मानविषय-

२ अध्याये ९१

त्वेन पूर्ववज्जाड्यमपि स्थादित्यर्थ: ।१४३ ।। इदानीं द्वितीय विकल्प दृषयति- तन् मायावि ब्रह्म चेत स्वप्रकाशं मायापि स्याद् ब्रह्मवत् स्वप्रकाशा। मायां पछपेद् ब्रह्म चेत् स्वप्रकाशं तत्रापि स्यात् स्वानुभूत्या विरोध:॥१४४ ॥ तन् मायावीति। मायानिशिष्टस्य स्वमकाशत्वे मायाऽपि स्वपकाशा स्थात्तथा च स्वमकाशत्वे चिद्रूपत्वरात सत्यत्वाच्च मायात्व- व्याकोप इत्यर्थः । ब्रह्म स्व्रपकाशं माया तु सद्वद्यति स्वरीकारान्नो- क्दोष इति चेत्तत्राह-मायामिति। पूर्ववत स्वातुभूत्या विरोध इति भाव:।।१४४ । नतु यथाऽज्ञश्चात्मा स्वप्रकाशत्वरृपेणाज्ञानं पश्यति तथा मा- थावि ब्रह्मापि माया पश्यत्वित्याशद तस्य प्रतीच: स्वानन्यत्वात्त- द् युज्यते न तु तदतिरिक्तमायाविनस्तत्वमन्यस्य तथा सिध्यती- साशङ्कापूर्वकमनुभवविरोधं सपष्टयति- आत्मा मूढ: स्वप्रकाशो यधाऽयं नैवं माथि ब्रह्म न: स्वप्रकाशम्॥ अज्ञादन्यद् ब्रह्म चेतु स्वप्रकाशं द्वे विस्पष्टे स्वप्काशे स्फुरेताम् ॥ १४५॥ आत्मेति। नः अस्मान् प्रति। द्वे जीवब्रह्मणी। न च जीवातिरिक्तस्य ब्रह्मणस्तथा स्फुरणमस्तीति यत्किंचिदेतदिति भाव: ॥ १४५ ॥ एवं जीवातिरिक्तस्याज्ञातत्वं प्रमाणाभावेन दूषपित्वा तज्जेदम- पि विकल्प्य दूषयति- ज्ञायन्ते चद् ब्रह्मणा जीवभेदा जाडयं तेषां कुउ्वत्निर्विवादम्।! न ज्ञायन्ते ब्रह्मणा चेत्तदानीं सर्वज्ञत्वव्याहतिर्दुर्निवारा॥१४६ ॥।

९२ सटीके संक्षेपशारीरके

ज्ञायन्ते चेदिति। ब्रह्मणा स्वस्माज्जीवानामन्योऽन्यं च भे० दा ज्ञायन्ते चेत्तत्प्रतियोगित्वादिना तेषाम्पि दृश्यत्वापातादनात्म- त्वप्सङ्ग:, दृश्यस्य तन्नियमादेतदुक्तम्। निर्विवादमिति। अथैत- दोषपरिहाराय ते न ज्ञायन्ते चेत्तदानी ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वहानिर्वज्चले- पैवेत्यर्थः ॥ १४६ । इदानीं जीवानामपि भेदासिद्धिं दूषयितुं तेषां स्वमकाशत्वं प- थममनुजानाति- जीवा एते स्वप्रकाशस्वभावा निर्भासन्ते ब्रह्मणश्चेद् विभक्ता: । तेषां भेद: स्वप्रकाशो न वा स्यादू दोषं बूमो दुर्निवारं द्विधाऽपि॥ १४७॥ जीवा इति। तेषां भवतु स्वप्रकाशत्वं तद्जेदस्तु कथ पका- शात इति वक्तव्यम्। सौऽपि कि स्वप्रकाश उत नेति विकल्प्य पक्ष- द्वयेऽप दूषणं संभावयाति-तेषामिति ॥१४७॥ तत्रादं दूषयति- तेषां भेद: स्वप्रकाशो यदीष्टः सत्यत्वं स्याशस्य तेषां तथैव वेद्योऽभीष्टस्तद्विभागो यदि स्थात्। तानज्ञात्वा तद्विभागो न वेद्य: ॥ १४८ ।। तेषां भेद: स्वप्रकाशो यदीति। तस्य भेदस्य। अतियो- ग्यादिससतां विना कर्थ तस्य सा स्यादित्याशद् जीवानामापि स्व्र- पकाशत्वे सत्यत्वरनियमात्तस्य सा दुर्वारेत्याह-तेषामिति। तेषाम- पीत्पर्थः । द्वितीयं दूषयति-वेद्य इति। तेषां जीवानां विभाग इत्यर्थः। तान प्रतियोगिभूतान् जीवान्। धर्म्यादिज्ञानं बिना भेद- स्य ज्ञातुमशक्यत्वाज्जीवा आपे ज्ञातव्या इत्यर्थः ॥ १४८॥

२ अध्याये बन्धमोक्षव्यवस्थानिरूपणम। ९३

ततः कि तत्राह- जीवा: सर्वे त्वां प्रति प्रस्फुरन्तः सम्यग ज्ञानात् प्रस्फुरन्ति स्वतो वा। यद्ा मिथ्याज्ञानसामर्थ्यतोऽनी पक्ष: कस्ते रोचते ब्रूहि तन्मे। १४९ ॥ जीवा इति। व्यक्तम ॥१४९ ॥ आद्यं पक्षं दूषयति- सम्यग ज्ञानाजीवभेदप्रसिद्धा- वद्वैतत्वं ब्रह्मणो न प्रसिद्धयेत्। जीवा: सर्वे मां प्रति स्वप्रकाशा इत्युक्तिस्ते स्वानुभूत्या विरुद्धा ॥१५० ॥ सम्यग ज्ञानािति । पामाणिकस्य ब्रह्मतव सत्यत्वनियमे- न तदद्वैतप्रमाणसिद्धं न सिद्धयेदिसर्थः । द्वितीयं पक्षं दृषयति- जीवा इति। तथा सत्यन्येषामापे सदेव स्वतः सरवेजीवातुभवपस- ङ्ग:। भिन्नत्वात्तेषां स न भवतति चेत्तवापि सन भवेदिति भावः।१५०।। तृतीयपक्षे त्वेक एव जीव: स्यान्न तन्ेद इताशयेन तं दूषयति- मिथ्याज्ञानाजीव भेदप्रसिद्धी सम्यग्ज्ञानाद् बाघ एवाभ्युपेय: ।। मिथ्याज्ञानाद्रज्जुसर्पः प्रसिद्धः सम्याज्ञानात्तस्य बाधोऽपि सिद्धः ॥ १५१ ॥। मिथ्याज्ञानादिति। अभ्युपेय एवेतिं सम्बन्धः । सम्य- ग्वानवाध्यत्वे च तेषां मिथ्यात्वाद् बन्घमोक्षभावत्वं न स्याद तथा चत- दवयवस्थापनाय पक्षोन्भावनं तत निरर्थकमति भावः। कुत इसाश- क्कय मिथ्यात्ववाध्यत्वयोः समनियतत्वादित्याशयेनाह-मिथ्या ज्ञानाद्रज्जुसर्प इति। तथा च कथमपे न जीवभेदसिद्धिरिति भाव: ॥१५१ ॥

९४ सटीके संक्षेपशारीरके

एवम् "अज्ञानं सकलभ्रमोद्नवनकृत" इसायुपन्यस्तेषु भेदपक्षेपु साधारणं दूषणमभिधायैकोपाधाविति श्लोकोक्ततृतीयपक्ष एकस्यैक- त्रैकदा भावाभावौ न सम्भवत इति तत्पक्षस्यात्यन्तासम्भवमेवाह-

भावाभावौ नेक्षितौ क्वापि लोके।। पक्ष्यादीनामस्तिता नास्तिता च

एकोपाधाविति। एकस्मिन्नधिकरण इत्यर्थ: । प्रसिद्धावि- त्येतदनन्तरं सत्या तत्र तदभावो न सिद्धेदिति द्रष्टव्यम। कुत इत्याशङ्कय भावाभावयोविरुद्धत्वाल्लोके क्वापि तथा भानादर्शना- च्चेत्याशयेनाह-भावाभावाविति। काप्येकोपाधावित्यनुषङ्ग:। अथवैकवस्तुनः प्रतियोगिभृतस्य सम्बन्धितया परसिद्धौ भावाभावौ लोके कापि नेक्षिताविि योजना। न चोक्तं गगने पक्षितदभावयो- युगपदस्तित्वमिति शङ्क्यम। तद्दृष्टान्तासम्मतेः। न चानुभवविरो- धः, न हि यत्र पक्षी दश्यते सवैव तदभावोडप, किं त्वन्यवैव। न च गगनस्येकत्वान्निरशत्वाच्च नास्ति तदाश्रयभेद इति वाच्यम्।

पक्ष्यादीनामिति। अवच्छिन्न एत्, केन चिदुपाधिनति शेष:।।१५२।। न च तदवच्छेदकसम्बन्घोऽपि तत्रैव तदानीं नास्तीति वक्त- व्यम्। अन्यथा केवलगगनस्येवाव्च्छिन्नस्यापि तस्यैकत्वान्न पक्ष्पा- दीनां युगपत्तत्र भावाभावी स्याताम। तथा च न स एव दष्टान्तो- Sस्त्वित्याशङ्कावकाशः, यतस्तद्धिकरणेऽि केन चिदव्रच्छिन्नत्व- मिष्यत एवेत्याह- सोडवच्छदोऽप्यस्ति नास्त्यम्बरे चेतु तत्रान्वष्य: कोऽप्यवचछिन्नभावः।। सोऽवच्छेदोऽप्यस्ति नास्त्यम्बरे चेतू बाढं तस्मिन्सोऽप्यवच्छिन्न एव ॥ १५३॥

२ अध्याये बन्धमोक्षव्यवस्थानिरूपणम्। ९५

सोऽ्वच्छेद इति। तत्राप्युपाध्यन्तरावच्छिन्न एव नभसि तौ स्तो न केवल इति। परिहरति-तत्रान्वेष्य इति। अच्छि- न्नभावोऽवच्छेदकान्तरेणावच्छिन्नत्वमित्यर्थ: । तत्र मभावयवानां बहुत्व्रात्तत्तदे का वपत्रा वच्छिन्नेऽवच्छेदान्तरभा व्रा ्न्न्कककतो ्य

सोऽवच्छेद इति ॥१५३॥

नन्वेवमनवस्था दुर्निवारा स्यादित्वाशङ्कय तत्र मायावादिनां सा नानिष्टा प्रकाशन्तरेणानुपपन्नस्यापि प्रतीतिमात्रेणानिर्वचनीय- शुक्तिरजतादिव त्तदङ्गी कारादित्याशयेनाद- नन्वेवं स्याद् दुर्निवाराऽनवस्था बाढं का नो हानिरिष्टैव सापि। कर्मोद्भूनं नः शरीर शरीरान् कर्मोद्भूतिस्तत्र किं नेष्यते सा । १५४ ।। नन्वेवमिति। साडनवस्था। कि च वर्त्तमानं देवदत्तशरीर तदीयकर्मोन्जनं, तद्विना माणिनां विचित्रशरीरनुपपत्ते: । तच्च मा- क्तनदेवदत्तकरीरादुत्पनं शरीरं विना कर्मासम्भवात्तदपि शरीरं त- न्पूर्वस्मात्कर्मणस्तदपि तत्पूर्वस्माच्छरीरादिति यथाकर्म शरीरानन्त-

अतः संसारस्थानादित्वाद् द्ष्टन्ते प्रवाह उपपद्यते नात्रावच्छेदमवा- होऽनादिरितिदृपणं यत्किं चित,अनिर्वचनीयवादे तदभावादिति।व- स्तुतस्तु परमतेऽपि सयोगाधिकरणतावच्छेदकस्य सर्वस्याप्यव्या- प्यवृत्तित्वादयं दोप: समान इति नास्मान्मत्युद्धावनीय इति द्रष्ट- व्यम॥ १५४ ॥ एवमसम्भवेन तृतीयं पक्ष दूषयित्वा ममाणाभावादपि तं

९६ सटीके संक्षेपशारीरके

दूषयति- किं चाज्ञानं ब्रह्मणोऽस्यास्ति नास्ती- त्येतत्कस्मात्वं विजानासि हेतोः॥ सूढोऽस्मीति प्रत्ययादस्ति वुद्धि मुक्ते दाहान्मोहनास्तित्वयुद्धि: ॥१५५॥

किं चेति। अस्य प्रागुक्तानरंशचैतन्यात्मनः । कस्माद्विजा- नासीति। पूर्वोक्तयुत्या न कुतोऽपि ज्ञातुं शक्यत इसर्थः । पूर्वपक्षी शङने-मूढोऽस्मीति। अस्मदादीनामज्ञानस्योति शेषः। अस्तिबुद्धि: अस्तिताबुद्धिरित्यर्थः । मुक्त्ते नित्यमुक्ते ब्रह्मणि दाहादभावान्मुक्त- जज्ञाननास्तिता ॥ १५५॥

ज्ञानोपायं प्रश्नपूर्वकं पूर्ववद्विकल्पयति-

मुक््ेऽज्ञानं दग्धमित्येतदेवं कस्माद्वेतोर्वेतिस तत् कथ्यतां न: ।। मिथ्याज्ञानात् र्वप्रकाशात्प्रमाणा- न्मुक्तेऽज्ञानं दग्धमित्यस्य सिह्धिः ॥१५६ ॥

मुक्तेऽज्ञानमिति। दग्धमितीति। नास्तीत्यर्थः ॥१५६।। कल्पत्रयमापे पूर्ववद् दूषयत सम्यग्ज्ञानादित्यादिना दूपेन-

सम्यगज्ञानान्मुक्तिसिद्धिर्यदीष्ठा नूनं मुक्त: कुउ्वत्ते जड: स्थात्॥। मिथ्याज्ञानान्मुक्तसिद्धिर्यदीष्ठा स्रगसर्पादिपरय एवैष मुक्त:॥ १५७ ।। मुक्तो मह्यं स्वप्रकाशश्रकास्ती त्येषा वाणी स्वानुभूत्या विरुद्धा॥

२ अध्याये बन्घमाक्षव्यवस्थानिरूपणम्। ९७

नह्यश्रुत्वा शास्त्रमेतन् मनुष्य: कश्चिञ्ञानात्येष मुक्तः शुकादिः।।१५८।। स्व्ानुभूतिविरोधमेव्र व्यतिरेकसुखेन पपश्चयति-न हीति। शास्त्रं खुकादिमुक्तिपतिपादकं शास्त्रम्, मुक्त इत्यनन्तरमितिशब्दो द्रष्टच्यः । शुकवामदेवादिर्मुक्त इत्येतन्न हि जानातीत्यर्थः ॥१५७।। । १५८ ॥ नन्वन्त:करणोपाध्यवच्छिने अज्ञानमिति चतुर्थपक्षमनूदय तत्र भागुक्तं दूषणमतिदिशति- ताटस्थ्येनोपाघिमादाय मोह- श्चैतन्येऽस्मिन् स्वप्रकाशे प्रविष्ठः ॥

त्युक्तं यत्प्राग्दूषणं तस्य विद्धि॥ ९५९ ॥ ताटस्थ्येनेति। तेनेति। उपाधिनेत्यर्थः । इह अस्मिन्मते। व्यवस्थेत्यन्तं पूर्वपक्षानुनादः। उक्तमित्यादि तस्यापि पक्षस्य पूर्तो-

न वियदादिभूतभौतिक प्रपश्चोपादानत्वं संभवतीत्पस्योपलक्षणतयाS- न्यत्राप तत्सत्त्र उपाधेस्तदधिकरणतानवच्छेदकत्वादानर्थक्यम्।नन्व- न्तःकरणमज्ञानस्य तत्र मवेशे द्वारतयाऽडश्रीयते, न त्व्रधिकरणता- वच्छेदकतया, यथाSग्नेर्गृहपवेश उल्मुकं द्वारमित्याशकका तहे तद्द्वारा पविष्टपज्ञानम् अनिरित गृहमात्रं पूर्णे ब्रह्म व्याप्तुयादिति न तद- भावस्तत्र स्पादित्याशयेनाशङ्कानुवादपूर्तक व्यततिरेकमुखेना- ताटस्थ्यनोपाधिरङ्ग यदि स्थान् मोहाविष्ठे ब्रह्मणि स्वप्रकाशे ॥ अग्निक्षेपस्पोल्मुकं यद्देवं मोहस्य स्यान्न प्रदेशस्थितत्वम् ॥ १६० ॥ १३

९८ सटीके संक्षेपशाररिके

ताटस्थ्येनेति। आविष्ट आवेशे। यद्वदित्यन्तं शङ्कानुवाद:, एवमित्यादि दूषणम्। एवमग्निवदित्यर्थः। न पदेशस्थितत्वम्। तथा च ब्रह्मणि न त्वदुक्तस्तदभाव इत्यर्थ: ॥१६०॥ उक्तमेव सदष्टान्तं दार्ष्टान्तिक विशदयाते- अग्नि: क्षिप्तो हल्मुकेन प्रदेश- मात्रव्यासतिं वर्जयित्वा समस्तम्॥ वे इम व्याप्नोत्येवमेवेह कृत्लं ब्रह्म व्याप्ोत्याधिनास्तं तमोऽपि ॥१६१।। अग्निः क्षिप्त इति। इहास्मिनपक्षे। आधिनोपाधिना द्वारे- णाडस्तं क्षिप्ं प्रविष्टमिति यावत् ॥ १६१। तस्मादुक्तपक्षाणां दुष्टत्वान्मुक्तामुक्तेयादिनोक्तैव बन्धमोक्षव्यव-

तस्मादू ब्रह्माविद्यया जीवभावं प्राप्यासित्वा ताचके तु स्वरूपे॥ त्वच्चित्तेन स्पन्दितं जीवजात- माकाशादि क्ष्मावसानं च पठ्येत् ॥१६२॥ तस्माङ्गह्मेति। तावके स्वरूपे आसित्वेति त्वत्स्वरूपेण स्थ त्वेत्यर्थः । शेषं स्पष्टम ॥ १६२।। नव्वस्म्यहमेव मदविद्यया जीवः क्थं तहि मम जीवभावान्निट- त्तिः, सा हि ब्रह्मविद्यया विना न भवति, तमेव विदित्वेत्यादिश्कुतेः। सा च गुर्वाद्युपाय विना न सम्भवति, आचार्यवान्पुरुषो वेदेतिश्रुतेः । ततकथं मदन्यजीवाभावे ब्रह्मविद्या मन्मुक्तिवेति प्रायुक्तविस्मरणशी- लं प्रति तदेव स्मासयति- स्वीयाविद्याक ल्पिताचार्यवेद- न्यायादिभ्यो जायते तस्य विद्या॥ विद्याजन्मध्वस्तमोहस्य तस्य स्वीये रूपेऽवस्थिति: स्वप्रकाशे॥ १६३॥।

२ अध्याये बन्धमोक्तव्यवस्थानिरूपणभ्। ९१

स्वीयाविद्येति। प्रत्यगाश्रयविषयाऽविद्येत्यर्थः।न्यायो ब्रह्ममीमांसा, नस्य संसारिब्रह्मणः। उक्तं पुरस्तदिकाज्ञानपतिबिम्ब- जीवैकत्वेऽपि तत्कार्यानन्तान्त:करणवांच्छन्नस््ता दिभाव इति। तत्र यदन्त:करणाव्छिन्ने श्रवणमननादिसंप्पा नि- श्वयरूपापि ब्रह्मविद्याSपरोक्षा भवाते स गुरु: अत एवानन्तान्त :- करणावच्छिन्नानां युगपत्सवस्व्रगुरोविद्याप्तये पृथग् यत्न उपपद्यते। न चैतावता जीवभेद आयाति। अविद्यापतिबिम्बस्यैकस्पैव जीव स्य तत्तदुपाधिना युगपत्क्रमेण वा तदुददेशेन पवते: सम्भवाद् गुरुरपि स्त्रोपाधौ ब्रह्मापरोक्षाभावात्तदर्थ श्रेयांसमधिकारिणं पाप्योपदिश- ति त्वमेव त्वदविद्याकल्पिताचार्याद्वियां माप्स्यसीति न कि चिदव दयम। एवं वेदान्तादिरप त्वदविद्याकल्पितोऽस्तीि ोिो त्पत्तिरुपपद्त इति भावः। एकजीववादे विद्यासमर्थनफलमाह- विद्याजन्पेति। जातविद्ययेत्यर्थः। स्व्रीये रूपे स्वस्वरूपे। यदन्त :- करणमेकमेत्र तत्र च ज्ञानाज्ञानव्यवस्था स्वप्न इवेति मतं तदुक्तषि-

धेन स्वस्यैकस्य जीवत्वं जानतः परत्मिन्नात्मसाक्षात्काराकल्पना- सम्भवात्कल्पितस्यापि विदुषः स्थाणुपुरुषनदुपदेशासम्भवाच्चेति भाव: ॥ १६३ ॥ ननु स्वीयाविद्या स्वीये रूपेऽवस्थिति: स्वमकाश इति च स्वमकाशे सर्वज्ञे निसमुक्ते ब्रम्मण्यज्ञानविषयत्वमाश्रयत्वं चोंक्तम- नुपपन्नं, स्वमकाशादिस्त्रभावरे तस्मिंस्तदयोगातू । किं चाहमज् इति- जीवस्यैवाजत्वानुभवास्तदाश्रयत्व युक्तम। भाष्यकारादिभिस्तत्र- तत्राधिकरणादो जीवाज्ञानाभिधानाच तदयुक्तमित्याशख्ाह- अज्ञानि ब्रह्म जीवो भवति भवति च स्पष्टमज्ञानमस्य प्रागस्पष्टं सदन्त:करणनिपतितज्योतिराभासयोगात्।। चैतन्यैकप्रतिष्ठ स्फुरति न हि तमस्ताहशं याइशं तद् वुद्धिस्थाभासनिष्ठ स्फुरति तदुचितं जवमौढ्याभिधानम्

१०० सटीके संक्षेपशारीरके

अज्ञानीति। स्वप्रकाशादिस्व्रभावं ब्रह्म स्वविषयाज्ञानाश्रय- स्तत्र प्रतिबिम्बितं जीवो भवति न तु जीवो भृत्वा, अज्ञान्यहङ्कार- स्याज्ञानकार्यतया सदवाच्छन्े जीवे तदाश्रयविषयत्वासम्भवस्याश्र- यत्वविषयत्वभागिनीत्यत्र पथमाध्याय उक्तत्वाद। अहामोति तस्य स्पष्टपतीतिश्व नाज्ञानविषयत्वम। अज्ञानावच्छिन्ने तु तदुपरिष्टान्नि- राकरिष्यति। ततः परिशेषाद्रह्मैत्र तदाश्रयो विषयश्च। कि च न तावत्मकाशतेन ब्रह्मणस्तदुभयासम्भवः । जीवस्थाप्यविकृतब्रह्म- स्वभावतया तदनपायाद। न च पकाशमानस्य स्वचिषयाप्रकाशा- श्रयत्वं विरुद्ध, परमते प्रमेयत्वादिना मकाशमाने पे घटत्वादिना तदज्ञानवत्पकृतेऽप्यविरोधात्फ लबलकल्पनस्य तद्विरोधित्वस्य चै- तन्ये सम्भवाव। अत एव जीवस्तदाश्रय एव ब्रह्मैव तु तदन्यत्त- द्विषय इति निरस्तम। स्वपकाशस्य तदाश्रयत्वायोगे तस्प तदयो- गाव। नापि सर्वेज्तया तस्याज्ञत्वानुपप्तिः। न ह्यावृतस्वरूपतारूप- मजत्वं सर्वज्ञस्याङ्गीक्रियतेऽस्माभिः। जीव मति तु ब्रह्मावरकमज्ञानं तत्र न विरुध्यते, उपपादयिष्यति चैतत्। नापि निखमुक्ते तदतुपप- तिः। कल्पितस्य तस्य रज्जुसर्पादेरिव वस्तुतः स्वाश्रयासस्पर्शितवेन तस्य नित्यमुक्तत्वाविरोधात। तस्माद् ब्रह्मैवाज्ञानाश्रयो विषयश्चे ति। कथं तहहमज् इति प्रतितिर्गिशिते चेततराहभवित। चोऽवधारणे। अस्य जीवस्यैव मागन्त:करणाध्यासात पूर्व सुषु- पत्यादावस्पष्ट प्रकाशमानं सज्जाग्रदादावन्त:करणे निपतितं प्ति- विम्बितं यज्ज्योतिश्चैतन्यं तस्य तंद्रूपाभासयोगाव स्पष्ट भवाते। जाग्रदादावहमज्ञ इति तदनुभवाव सुषुप्ते च तस्मिन सखपि तथा-

नाश्रयत्वेऽप्यहङ्गारस्य ज्ञाने तथातुभवोपपत्तरिति तद्वलात्तस्य तदा- श्रयत्वसिद्धिरिति भावः । तर्हज्ञाते प्रकारन्तरेणातुभवासम्भवेन क- थं तस्य ब्रह्माश्रयत्वसिद्धिरियावाङ्मसिद्धो हेतु:, सुषुप्ते ाना-

२ अध्याये

दित्याशयनाह-चैतन्यैकेति। चैतन्पैकस्मान्स्थतमित्यर्थः। तद- ज्ञानं बुद्धिमतिविम्बितचैतन्यनिष्ठं सद् यथा स्फुरति तादृशं चैतन्यै कमतिष्ठं न हि स्फुरति किन्तु पकारान्तरेणेति न तत्र प्रमाणाभा-

मित्याशयेनाह-तदुचितमिति॥१६४ ॥ यादशं तादृशमित्युक्तमेव विशदयक्जीवर्माठ्याभिधानाशयं विद्ृणोति- अज्ञानं जडशक्तिमात्रवपुषा जीवाद् बहिः सिध्यति जीवारूढमहं न जान इति तु ज्ञानापनोद्यात्मना।। संसिद्धिं प्रतिपद्यते तदुचितं जीवाज्ञताभाषितं द्वैरुप्घे सति रूपमेकमनिशं भात्येवमन्यन्न हि॥ १६५ ॥ अज्ञानमिति। जडरूपा या शक्तिर्वह्मपरतं्त्रा माया तन्मा- त्स्व रूपेणत्यर्थः । बहिरहङ्कारानवच्छिन्नचैतन्यात्मनि ब्रह्मण, जी वारूढं जीवाश्रितम्। जीवाश्रितस्य तस्याहं न जान इत्यनुभवविष- यत्वे युक्तितया तद्विषयमाह-ज्ञानापनोद्यात्मनेति। न जान इस- ज्ञानं ज्ञाननिवर्त्यत्वयोग्यस्वरूपेण भाति तस्मिन् ज्ञानविरोधित्वस्य तत्रैव पर्यवसानाव। तच्च ज्ञानमतुभवितृनिष्ठमेव वक्तव्यं परज्ञा- ननिवत्ये तस्मिन् परस्य तथाननुभवाठ।अत एव ब्रह्मण तस्य न तथानुभवः सम्भवाति कि तु जडशक्तिमात्ररूपेणेति तत्र सथैत्र सा सिध्यति। जीवे तु जीवगतज्ञाननिवत्यत्वेन ज्ञानापनोद्यात्मना सेसि- द्धि प्रतिपद्यते ज्ञातं भवाते, ततश्च भाष्यकारादेजीवाज्ञताभाषितमु- चितमिति मात्र:। नन्वेवं जडशक्तित्वेनापि जीवे तव किमिति न भायात्तत्राह-दवैरुप्य इति। अज्ञानस्योक्तपकारेण द्विरुपत्वे सत्ये- कें ज्ञानापनोधत्वरूपं तदाप नियसिद्धसाक्षिणैवममीत्वाययेनाह- अनिशमति। भाति जीव इते शेष:DONAअन्यजडशाक्त त्वरूपम् ॥ १६५ ।।

१०२ सटीके संक्षेपशारीरके

अन्यन्न हीत्यत्र हेतुतपा ब्रह्मण्येव तथा तदनुभतो युक्त इसा- शयनाह- जडशक्तिमात्रवपुषा गगन- इवसनादिकार्यजननी भवति॥ पुरुषोत्तमस्य वशवतरितया प्रकृतिः परस्य जगदेकगुरोः ॥ १६६ ॥ जडशक्तिमात्रेति। अज्ञानं हि जडशक्तिमायास्वरृपेण गगनादिमपश्चस्य जननी भवाते। न चैव पराभिमतपधानसाम्यं ततयेत्याह-पुरुषोत्तमस्थेति। देवात्मशक्तिं स्त्रगुणैनिगूढ़ामिति परमात्मशक्तितया मस्तुताया माया तुप्रकृति विद्यान्मायिनंतु महेश्वर- मिति श्रुत्या मायात्वेनेश्वराश्रितत्वेन च द्शितत्वेन न सा सांख्ी- यमकृतितुल्येश्वराशश्रिता च प्रकृति: सा भवतीति जगत्कारणे ब्रह्म- पयेव सातथा भातुं युक्तेति भावः ।। १६६।

त्याशक्ा नानालक्षणत्वस्थैकस्मिन्नप संभव्त्वरोधस्य चास्मत पत्तेरित्यभिप्रेत्य वक्ष्यमाणं तदभेदानुमानं हृदि कृत्वाSSह- इथमेव सर्वजननी प्रकृति- वशिनी शरीरिणमिमं पुरुषम्॥ अधिरुह्य जावमहमज्ञ इति स्फुरणैकगोचरवपुः स्फुरति ॥ १६७॥ इयमिति। प्रस्तुतेत्यर्थः । वशिनी स्ववश कुर्वाणा। अधिर- ह्याSSश्रित्य। जीवस्य जगत्मकृतितयाऽज्ञानं तत्र जडशक्तरुषण न भातुमईतीत्याशयेनाह-अहमज्ञ इति। स्फुरणैकगोचरं वपुर्थथा स्यातथा स्फुरतीतयर्थ: ॥ १६७॥ जीवगतज्ञाननिवर्त्यत्वादज्ञानस्याहमज्ञ इति जीवे बद्भाति न

२ अध्याये बन्धमोक्षव्यवस्थानिरूपणम्। १०३

त्वीश्वर इत्युक्तं तत्रोपपच्यन्तरमांह- चितिशक्तिबाधितवपुः परमं पुरुषं प्रति स्फुरति सा प्रकृतिः । चितिशक्तिबाधकवपुः पुरुषं पुरवर्तिनं प्रति पुनः स्फुरति ॥ १६८ ॥ चितिशक्तीति। अज्ञानं हि यं मति वस्तुस्तरूपमादृणोति तेनैव तभ जानामीत्यनुभूयते, परमेश्वरं भति च तद्स्तु नावृणोति यतः परम निसमर्वझं परमात्मानं प्रति तस्य स्त्राभाविकचितिशत्त्या स्वरूपचैतन्पेन बाधितत्रपु: स्फुरति, तेन तुच्छतया ज्ञायते अनस्तं प्ति तत्स्वरूपं नावृणोतीत्वर्थः । जीवं प्रति तु नैव्रमित्याह-चि- तिशक्तिवाधकेति। पुरवर्तिनं स्थूलसूक्ष्मशरीरावाच्छन्म्। मायया- डपहतज्ञाना इति स्वृतेने जानामीत्यनुभवाच्चैतत प्रति स्वरपावर- कतया स्फुरतीत्यर्थः ॥१६८॥ इयमेत्र सर्वजननीति श्लोकेन सूचितं मायाऽविद्याडभेदानुमा- नमाह-

मयिशवरस्य तमआत्मतयानुमेया ॥ स्वम्रपपश्चरजतभ्रम लिङ्गदेह- दिकचन्द्र विभ्रमरीचिजलोपमानै: ।१६९॥ दृशयत्वति। चैतन्यभास्पत्त्रेत्यर्थः-जाउ्येति। अस्त्रमका- शेत्यर्थः। पारतन्कर्यं स्वातिरिक्तचेवनाधीनव्यापारवस्तम। ईश्वर- स्येति स्वरूपकीर्तनम्। लोोककमायाविगतस्य मायात्वन भसिद्धम- न्त्रादेव्यघच्छेदार्थ वा। माया न तममो भिद्यते दृश्यत्वादिभष: स्व- मपपञ्चादिवत्स्वप्रपपश्चादेन वस्तुतोऽज्ञाना्वेद इति न साध्यवैक- ल्यम। मायायाश्चाकार्यतया वस्तुतस्तद्वदाभावे तात्मत्वमेव सत - ध्यतीत्याशयः लिङ्गदेहस्य भ्रान्तित्वपसिध्यभावाद् दृष्टान्ततानुप-

१०४ सटीके संक्षेपशारीरके लिङ्गस्थाविद्यामयत्वस्वीकाराद्वा व्याप्तिग्रहाङ्गभूय:साह चर्यदर्शनम- दर्शनायानेकदष्टान्तोपादानम्। एवं च वियदादिकमज्ञानकार्यमिति सिध्यतीति भाव:॥ १६९॥ इदानी मायाकार्यत्वेन प्रसिद्धवियदादिपक्षकमपि हेत्वन्तरेण त- दभेदानुमानमाह- एकाज्ञानविकल्पितं सकलमेवाकाशपूर्व जगदू बाध्यत्वादिह यद्यदीदृशमदस्तादग् मतं स्वप्नवत् ॥ बाध्यं चेदमभीप्सितं भवति वस्तस्मादिदं तादृशं शुद्धं धूमवदेव साधनमिदं तत्पाश्चरूप्यान्वयात् १७० एकाज्ञानेति। ईदशं बाध्यम। अदस्तत्ताटक्। एकाज्ञानवि- कल्पितमिदमाकाशादि वो युष्माकमपयौपनिषदानामू। निगमयति- तस्मादिति। न चात्रास्यासिद्धयादिदोषशङ्का कार्येत्याशयेनाह- शुद्धमिति। निर्दुष्टत्वे धूमत्रदिति निदर्शनम्। शुद्धत्वे हेतुमाह- तत्पाश्चरूप्पेति। तस्य पपश्चध्य स्व्प्नादेश नेह नानेत्यादिश्रु- आदिना बाधितत्वाद्विपक्ष आत्मनि बाघितत्वाभावाच्चास्यानुमानस्या - स्ति पाञ्चरूप्यम, साघनस्य पक्षधर्मत्वादिपाश्चरूप्यं तेनास्य साधन- स्यान्यात। अतोऽसिद्धयादिहेत्वाभासराहित्यादिद मनुपानं शुद्धामे- त्यर्थः। वियदादिकमेकाज्ञानकार्य बाध्यत्वात संमतवत् ततश्च तत्का- रणतवेन प्रसिद्धा मायाऽज्ञानमेत्र सिध्यतीसाशयः । एकपद च स्व- रूपकी र्तनम्। नानाज्ञानेनार्थान्तरतानिवृत्तये च ॥ १७० ॥ ननु तदैक्षत बहु स्यामित्यादिश्रुतिर्ब्रह्मणः कारणत्व प्रतिपाद बति, न चैकस्य विलक्षणानेकोपादानत्वं संभवतीत्यज्ञानस्य वियदा- दिकारणत्वाद्यनुमानं श्रुतिविरुद्धमित्याशङ्कामनूद निराकरोति- अनुमानमागमविरुद्धामेदं प्रतिवादिनो यदि मतं तदसत्।। न तमोऽतिरिच्य जगतो जनक- प्रतिपादकं वचनमस्ति यतः ॥ १७१॥

२ अध्याये व्रह्मण एव अज्ञानाश्रपत्वम्। १०५

अनुमानमिति। प्रतिव:दिनो ब्रह्मपरिणाममपश्चवादिनो माया सत्येतिव्रादिनश्चेत्यर्थः । अथ वा मायाऽज्ञानशब्दयोरपर्याय- त्वात्तदर्थयोर्मेद इतति मार्या तु प्रकृनिमित्यादिश्रुतिविरुद्धमिदमनुमा- नमित्याशक्काभिमायः। तत्कुतो न रूतित्यत आह-न तम इति। असङ्गष्य ब्रह्मण: कूटस्थस्य साक्षाज्जगत्परिणामायोगाव इन्द्रो माया-

दुपादान वे न श्रुतिविरुद्रम। एवं भूषश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिरिति मायाका अपि ज्ञाननिवत्यत्वश्रवणेनाज्ञानाभेद एव। पर्थायशब्दभे- दास्तु एकस्मिन्नि पटटनिनिमित्तमेदादुपपद्यन्त इति नागमविरुप- नुमानमिति भावः ॥। १७१ ।। नतु पपञ्चस्याज्ञानकार्थत्वे शुक्तिरजनादितुल्यतया तत्समसाम- ग्रीजन्यत्वं वाच्यम। न च तत्सर वतीसाशक्कदापि तदस्तीलाशयेन मागुक्तं भ्रमकारणं सदष्टान्तं स्माशयति- विषयकरणदोपान भ्रनः संविदि स्पा- दपि तु भवत मो:हातू केवलादेवमेव ।। भगवति परप्रात्मन्यद्वितीये समस्त- द्यमतिरियमस्तु भ्रान्तिरज्ञानहेतु: ।।१७२।। विषयेति। भागवोक्तार्य: ।। १७२।। ननु ब्रह्मण एवाज्ञानाश्रयत्वे करथं दुःखादिसंसारस्य सर्वज्ञत्वा- देश्वाविद्याकार्यस्य लोकवेदयोर्व्यवस्थापसिद्धि:, अविद्याकार्याणं तदाश्रयत्वस्य चैकतरेवोचितत्व्रादित्याशकवाह- अज्ञानिनो भवति दुःखमनेन क्लसं सर्वेश्वरस्य न खस्तु प्रतिभासतोऽपि। सर्वज्ञतादिगुणजातमसुष्य नास्थ संसारिण: स्फुरप्ति मोह्समन्वितस्य ॥।१७३।। अज्ञानिन इति। निअरमुक्तनिरतिवयानन्दस्वस्वरुपस्फुरण- १४

१०६ सटीके संक्षेपशारीरके शुन्यस्य जीवस्येत्यर्थः। अनेनाज्ञानेन प्रतिभासतोऽपि तद् दुःखं न खल्विति सम्बन्धः । अपिशब्देन प्रमाणान्तरमनूद्य निरस्तं सूचि- तम। सर्वज्ञतादीत्यादिशब्देन सर्वकारणत्वादि वित्रक्षितम्। अमु- व्येश्वरस्य सर्वज्ञतादीति सम्बन्धः। जीवस्य सर्वज्ञत्वाद्यभावे हेतुतया

युक्तमिति सतम्। संमारिनित्यमुक्तयोरप्येकचैतन्यमाव्नत्वेन पकते5 पि तत्सच्वात, परं तु दुःखित्वादिक भ्रमससिद्धमधिष्ठानविशेषस्फुरण- शुन्ये प्रतिबिम्बात्मना जीवभावमापन्ने तस्मिन्युज्यते। सवज्ञत्वाि तु श्रुत्यादिबलादनाव्टतस्वरूपे बिम्बब्रह्मण्येव युक्तमित्युपपत्तितोऽतुभ- वादितश्च तव्यवस्थाऽस्मिन मतेऽपे न विरुध्यत इति भाव: ।।१७३॥ एवं भाष्यकारादीनां जीवाज्ञतावचनस्य स्वमतेनाशयं वर्णित- सुपसंहरति- जीवन्मुक्तिगतो यदाह भगवान् सत्संप्रदायप्रभु- र्जीवाज्ञानवचस्तदीदगुचितं पूर्वापराSSलोचनात्।। अन्यत्रापि तथा बहुश्रुतवचः पूर्वापरालोचना- न्नेतव्यं परिहत्य मण्डनवचस्तद्यन्यथा प्रस्थितम् १७४ जीवन्मुक्तिगत इति। नित्यमुक्त इत्यर्थः । अन्यत्रापि भा- ष्ये। कथं तर्हि मण्डनमिश्रादपो जीवस्याज्ञानाश्रयत्वमभिदघुरित्या- शाङ्ा तद्धि मतान्तर, भाष्यकारीयमतं तन्नेत्याह-परिहृत्येति । मण्डनवचो. नोक्ताशयेन वर्णनीयमियर्थेः। तत्र हेतुस्तद्धीति। अन्य- था उक्तवैलक्षण्येन ॥ १७४॥ अन्यत्रापीत्युक्तं भाष्यकारोक्तमेव दर्शयति- जीवस्य कार्यकरणाधिपतेर विद्या- दोषान्वितस्य तमसावृतमन्ददृष्ट्ेः ॥ ज्ञानं निरावरणमैश्वरमित्यपीदं भाष्याक्षरं कथितनीतिवशेन योज्यम्॥१७५॥

२ अध्याये जीवेश्वर पोर्वैलक्षण्यम्। १०७

जीवस्थेति। कार्य स्थूलशरीरं करणं लिङ्गशरीरं तदधिपते स्तदवच्छिन्स्येत्यर्थः । अव हेतुतया जीवं विशिनष्टि-दोषेति। पूर्वपूर्व भ्रमका र्यसंसारवासना रयदोषान्वितस्य। तवापि हेतुस्तमसेति।

निरावरणमानरणशुन्यम्।ऐश्वरमिति कल्पितभेदाभिभायम।जानाति रिक्तेश्वराभावाठ।भाप्याक्षरम अक्षरब्राह्मणे भाष्यकारेणोक्तम"अ- विद्याविशिष्टः कार्यकरणोपाधिरात्मा जीव उच्यते नित्यनिरतिशयज्ञा- नशक्तयुपाधिरात्माऽन्तर्यामीश्वर उच्यते"। तथाऽन्यत्र गीताभाष्येऽपि "तवं न जानीपे धर्माधर्ममतिवद्धज्ञानशक्तित्वात, अहं तु नित्यशु- द्धबुद्धमुक्तस्वरभावत्वादनावरणज्ञानशक्तित्वादवेद" इत्यादि। नीतिवशे- न अहमज्ञ इत्यनुभवादिवशेनेत्यर्थः ॥ १७५॥ नीतिमेव विशदयति- स्परष्टं तमःस्फुरणमत्र न तत्र तद्त सर्वेश्वरे तदिति तत्र निषिध्यते नत् ॥ बिम्बे तमोनिपतिते प्रतिबिम्बके वा देहद्रपावरणवर्जितचित्स्वरुपे ॥१७६्।। स्पष्टमिति। तमास्फुरणमित्येकं पदम, अत्र जीवे, तत्र सर्वेश्वरे, तत तमःस्फुरणं तद्ूजीववस्नेति तत्तत्र निषिध्यत इति सम्ब- न्धः। एकात्मव्रादे जीवेश्र वरिभागासम्भवादत्र तत्रेति कथमित्या- शङ्ा तत्प्रकारमाह-बिम्ब इति। उपाधिनिमित्तस्व्रप्रततियोगिक- व्याप्यवृत्तिमेदाश्रपत्वे मत्योपाधिकपरिच्छेदरहितत्वम विम्वत्वम, तद्विशिष्ट इत्यर्थः । प्रतिविम्बाचच्छिन्नादिव्यावृत्तये विशेषणानि। अ- र्थात प्तिबिम्वत्वातशिष्टचैतन्यं जीव इत्युक्तं भर्वति। ईश्वरे मता- न्तरमाह-तमानिपतित इति । अज्ञानान्वायनि पतिबम्बके स्व्रार्थे कः। उपाधिनिमित्तस्वपतियोगिक व्याप्पटत्तभेदवर्वे सत्यु- पाधिपरिच्छिन्नत्वं पतिबिम्बत्वम्। अत्र चाज्ञानमात्रपतिषि-

१०८ सटाके संक्षेपशारीरके म्वत्वमीशवरत्वं विवक्षितय। अहङ्गारतादात्म्यापन्नाज्ञानप्तिविम्बत्वं च जीवत्वमिति द्रष्टव्यम। ईश्वरे तमो न स्पष्टमित्यत्र हेतुतया प- क्षद्रयेि साधारणमीइरस्वरुपमाह-देहद्येत । स्ूूमेह द्यलक्षणं यदावरणमवच्छेदकं तद्विवजिंतं तदभिमानरहितं यचित्स्व- रूपं तस्मित्नित्यर्थः । ईश्वरस्यानहङ्कारतयाऽहमज् इत्यादि स्पष्टं त- दनुभवो नेत्याचार्याणां तत्र तन्निषेध इति भाव: ॥१७६ ।। अत एव भाष्पकारादेर्जीवेश्वरयोः किचिजवार्व्ञाचन मध्यज्ञानावृतस्वस्वरूपत्वतदभावपर न तु किचिज्ज्ञत्वसर्वज्ञत्वमूल- तया जीवेश्वरयोस्तयोरज्ञानतदभावपरमित्याशयेनाह- किंचिजूज्ञताऽस्य तमसावृतनित्यदृष्टेः सर्वज्ञता पुनरसुष्य परस्य पुंस: ॥ अज्ञानतज्जकरणादिचिवर्जितत्वा- दित्येतदेवसुपपन्नतरं हि भाष्यम् ॥ १७७ ॥। किंचिज्ज्ञतेति । अस्य जीवस्य। तमसेसहङ्कारादेरुपल- क्षणमिति कृत्वैतदेवं रूपार्थपरतिपादकं भाष्यमिति सम्बन्धः ॥१,७७।। अज्ञानतज्जकरणराहित्यमीश्वरस्य, किंचिज्ज्ञता च जीवस्यो- क्ता तयोस्तद्विपरीततामनुभवेन द्रढयति- अज्ञोऽहमित्यवगतिर्न परस्थ पुंसः सर्वज्ञतावगतिरात्मनि नास्य पुंस: ॥ अत्रापि कारणमहङ्कृतिवर्जितत्वं तद्वद्वता च परभेऽल्पतरे च पुंसि॥ १७८॥ अज्ञोऽहमिति। आत्मनि स्वस्मिन्। अत्रोक्तानुभवाभावे, तद्वद्वता तत्तादात्म्यमिति यावत। अल्पतरे परिच्छिने जीव इ- ति यावव् ।। १७८ ॥

वक्तव्यं, तस्य चाहङ्कारयोगाव कथमीशस्याहङ्कारवर्जितत्वमित्याश-

२ अध्याये जीवेश्वरयो्वैलक्षण्यम्। १०९

द्वासिद्धो हेतुरित्याशयेनाह- बिम्बस्य नापि तमसि प्रतिबिम्बकस्य संघटन क चिदहङ्करणेन शक्यम् ।। वक्तुं प्रभो: सकललोकहितावतार- स्वेच्छाविनिर्मितवपुर्षरमन्तरेण ॥। १७९ : विम्यस्थेति। अनेनेश्वरविषयं भागुक्तं पक्षद्वय दर्शितम्। क चित्कस्मिवनपि पक्षे। अहङ्गारो ह्यहमिहैवेत्यनुभवाठ परिच्छिन्न एत वाच्य इति न सर्वात्मकेश्वरे तत्सम्भवः । न चेश्वरस्याहङ्कारो व्यापकोऽस्त्विति वाच्यम्। तन्र प्रमाणभावाच्छरीरयोगस्य शुद्ध- सच्माययाऽहङ्कारस्येव तेन विनोपपत्तेर्न तस्याहङ्कारगमकत्वम् ।

न वा दुःखादिधर्मिणोऽहक्कारस्पेशवरे सम्भवोडस्ति, मसिद्धाहङ्कार- विलक्षणस्याहङ्गारत्वासम्भवाच। अहमात्मा गुडाकेशेसादौ चाह- शब्दस्य शुद्धात्मनि लक्षणा। एवं सति मुरुयया वृत्या नेश्वरस्या- हङ्कारसम्बन्धः सम्भवतीति भावः । विम्बस्य तमास प्रतिविम्बस्य वा प्रभोः क चिदप्यहङ्गरणेन सङट्टने वक्तुं न शक्यमिति सम्बन्धः । ननु कथमेत्रं सति तस्य शरीरयोगोऽपि, तस्पाहङ्कारघर्मकर्मायत्त त्वा्दत त्पाशक्काह-सकलोती। कंसादेरसुरस्य रावणादेवा राक्षसस्य वधन सकललोकहितार्थ योजवतारस्तस्यैन विचरण स्वेच्छेति। वपुर्वरं श्रेषठं वपुः। ईश्वरस्य हि शरीरं न भोगार्थे येन तत्कर्मार्जितं स्यादिति तदभावे न भवेत कि तु ब्रह्मादीनां प्रार्थनयाऽमुककुले प्ादुर्भविष्यामीति या तस्येच्छा तद्विनिर्मितमेव तस्य वपुःश्रेष्ठं न त्वस्मदादिशरीरवत कर्मायत्तमिति नोक्तदोष:। अत्र स्वेच्छत्यनेन शरीरपरिग्रहे स्वातं्त्रपं सूचयति। अत एव प्रभोरित्युक्तम। स्त्री- यानां स्वभक्तानामिच्छया वेत्यर्थः। अव्यक्तव्रह्मानुशीलनं ह्वतिदु- एकरामेति स्वमक्त्तवाञ्छापूरणायाशरीरस्यापि भगवतस्तव्जनं मायये-

११० सटीके संक्षेपशारीरके

पपन्नमिति भावः।। १७९ ।। एवं प्रमाणाभावादनुपपत्तेश्चेश्वरस्य नाहङ्कतियोग इत्युक्तम । इदानीं तदभावेऽननुभूयमानमापे तस्य स्वरूपावरकमज्ञानं किं- बलात्सिध्येन्न वा तदन्यत्तादृगज्ञानकार्य तस्मिन्रस्तीत्याशयेनाह- नाहङ्कूतिं च परिहत्य तमस्विताधी: सम्भाव्यतेऽपहृतपाप्मनि नित्यमुक्ते।। तामन्तरेण घटते न च मूढभाव- सम्भावनाऽपि परमेशितरि प्रसन्ने ॥१८०॥ नाहमिति । चकारेण कार्यान्तराभावं सूचयति। तत्र हेतु: अपहतेत्यादि। तमस्विताबुद्ध्यभावे फलितमाह-तामिति। अह- मज्ञ इति तमस्विताधियमिसर्थः। मूदभाव आदतस्व्रस्वरूपत्वम्, तत्सं- भावनापीसर्थः। मानाभावे मेयासिद्धेरित्याशयः। नाहङ्गतिमित्यनेन द्योतितमर्थ विशदयति-प्रसन्न इति। अनवच्छिन्नतया मकाशमा- न इत्यर्थ: ॥ १८० ॥ नन्वीश्वरस्यापि शरीराभयुपगमेSज्ञत्वमवइयं वाच्य शरीरित्वस्या ज्ञत्वव्याप्तत्वात,अन्यथा मुक्तेSपि तत्मसङ्गादिति चेतू।सत्यम। अस्त्ये- बेश्वरेऽपि जगन्निदानमज्ञानं तथापि न तस्याज्ञत्वमित्युक्तम्। मुक्ते तु सदपि नास्तीति विशेषः। तत्र च निमित्तं सर्वज्ञतया तद्दशित्व्रम्। जी- वस्तु विपरीततया तद्वश्य इत्येकमेवात्मतत्वं तदभिभावकं तदभिभूत चेत्याशयेनाह- स्वेच्छाविनिर्मितवपुर्भज तोऽपि तस्थ नाज्ञानितावगतिरस्ति वशित्वहेतोः ।। वश्यत्वहेतुकमिदं स्कुरणं नराणां नाहं विजान इति नास्ति तदीशवरस्य ।१८१॥ स्वेच्छेति। वशित्वहेतोः, अज्ञानं प्रतीति शेषः। मायािय- न्तृत्वादिति भावः । वश्यत्व तदावृतस्वरुपतया तत्परतन्त्रत्वम्।

२अध्याये जीवेश्वरयोवैलक्षण्यम्। १११ इदंशन्दार्थमाह-नाहं विजान इतीति। नन्वज्ञानाश्रयत्वे तस्य तदवश्यत्वमेव्र स्यादित्याशडा मायिनो महेश्वरत्वश्रुतेर्नेशस्य तदस्ती- त्याह-नास्तीति। तद्वश्यत्वरम् ॥ १८१। नन्वेवं सति रघुनाथादे: कथमज्ञत्वादि पुराणमसिद्धमुपपद्येते- त्याशङ तस्मिन्नेव पुराणे तस्य निरवग्रहैश्वर्यश्रत्रण।त्तस्य सर्वज्ञत्वे- एपपि स्व्रीकृतमनुष्यनटनां प्रदर्शयितुं विषयिणां गतति च स्वेच्छयैवाहं कं चित्कालं न विजान इति सङ्कल्पपूर्वकमज्ञत्वाभिनयः सीतापहारा- दिनिमित्तशोकादिप्रकटनं चेत्वाशयेनाह- सङ्कल्पपूर्वक मभूद्रघुनन्दनस्थ नाहं विजान इति कं चन कालमेतत्। व्रह्मोपदेशसुपलभ्य निमित्तमात्रं तच्चोत्ससर्ज स कृते सति देवकार्ये॥ १८२॥ संङ्कल्पेति। नन्वेवं सति तस्य ब्रह्मोपदेशाद्यनर्थकम। न हि सर्वज्ञ उपदेशोऽर्थवानित्याशङा, सोऽपि तस्य स्वेच्छास्व्रीकृतमतुष्य- व्यापार इत्याशयेनाह-ब्रह्मति। देवकार्ये देवादिहितार्थपतिज्ञात- रावणाढिवधे कारये। तच्चोत्ससर्जेयज्ञानविसर्जने स्वातन्त्रयं दर्शयन माकृतस्पेवाज्ञतानटनमेवेति दर्शितम् ॥१८२ ।। "अज्ञानादिकमीशस्य नटनम्" इत्यत्र हेतुतया रघुनाथादेः पारमेश्वरं स्व्रभावं दर्शयन तदभावाज्जीवस्य तद्वैपरीत्यमाह- अज्ञानवर्जिततया परमेश्वरोऽसौ सर्वेज्ञ एव यद्हृद्कतिबन्धहीन: ॥ ज्ञानं निरावरणमिष्टममुष्य यस्मा- ज्ीवस्थ सावरणमेव यतोऽनभिज्ञ: ॥१८३॥ अज्ञानेति। स्पष्टम ॥ १८३ ॥ ईश्वरः सर्वज् इत्यस्य सम्भावनां दर्शयन तद्भावाजीवोऽन-

११२ सटीके संक्षेपशारीरके

भिज्ञ इत्याह- सरवेप्रमाणफलभूतसमस्तसंवि- ज्ातं विभर्ति परमः पुरुषो न जीव:।। ज्ञानं निरावरणमैश्वरमस्तु तस्मा- ज्ैवं च सावरणमस्य विशेषहेतोः ॥१८४॥ सर्वप्रमाणेति। सर्वेषां देवमनष्यतिर्यगादिप्रमातृणां चक्षु- रादिसर्वप्रमाणाभिव्यक्ततया तत्फलभूतायाः समस्तपमेयजातस्य सं- विदः तज्जातं तत्ससूहम। परमेवरो ह्वनन्तचिद्रपत्वात सर्वेपां स- रवप्रमाणाभिव्यक्तसर्वप्रमेयावच्छिन्नचित्स्वरूप इति तदीयं स्वरूपं नि- रावरणं भवेव। जीवस्तु परिच्छिन्नत्वान्नैवं, तस्मात्तस् स्वरृपज्ञानमा- तमेवातोऽज्ञानस्य चिन्मात्राश्रयस्य जीवेश्वरयोः सच्वेऽयस्माद्धेतो- रीश्वरः सर्वज्ञो न जीव इति सम्भवतीत्यर्थः ।।१८४। किं च तस्य भासा सर्वमिद विभातीतीश्वरस्य स्व्रत एव स- र्वावभासकत्वं श्रूयते। न चावृतमसत्कल्पं ज्ञानमर्थ प्रसाधयितुमईती- त्यतोऽनावृतस्वस्वरूप ईश्वरः सर्वज्ञ इत्यवश्यमभ्युपेयम्। जीवस्तु नैवमित्याशयेनाह- अज्ञानतजमखिलं जगदात्मभासा नित्यं प्रकाशयति सन्निहितः सदात्मा ॥ जीवस्तु नैवमिति सावरणं तदीयं ज्ञानं निरावरणमैश्वरमुच्यते हि॥ १८५॥ अज्ञानेति। नन्वनावृतोऽपि प्रकाशः मकाश्यासन्निहितो व्यवहितदीप इव तज्जं न पकाशयेदिति कुनस्तस्य तावता सर्वज्ञता- सिद्धिस्तत्राह-सन्निहित इति। सर्वप्रपश्चाधिष्ठानतया तत्र सन्नि- हित इत्यर्थ:। उक्तरूपेण तस्य सन्निधाने हेतुतया तं विशिनष्टि- सदात्मेति। उक्तविभागप्रयोजनमाह- सावरणमिति। अनु· भवसिद्धं तदावरणं न केनचित्र म्रत्याख्येयमित्यर्थः ।१८५ ॥ ईश्वरोऽनादतस्व्रस्वरूपेण सर्वत्र स्निहितत्वान्नित्यसर्वज्ञ इत्पत्र

२ अध्याये जीवेश्वरयोर्वेलक्षण्यम् । ११३

विष्णुपुराणस्थं पद्य पठति- ज्ञानात्मकस्थामलसर्वराश- रपेतदोषस्य सदा स्फुटस्य॥ किं वा जगत्पत्र समस्तपुंसा- मज्ञातमस्यास्ति हृदि स्थितस्थ ॥ १८६ ॥। ज्ञानात्मकस्पेति। अमलः सतराशिर्यस्य रजआद्यमंपृ- क्ताखण्डसत्वात्मकाज्ञाने प्तिविम्वितस्य अएवापेतो दोप आवरणा- दिर्यस्यात एव मदा स्फुटस्य नित्यापरोक्षस्य, यत्साक्षादपरोक्षादिपति श्रुतेः। अस्य श्रीकष्णस्य। अर्थादनेन जीवस्तद्विपरतिरुष इति द्रष्ट- व्यम ॥ १८६ ॥ ईश्वरस्प मायावशित्वं जीवस्य च तद्शपत्वमित्यत्राप पौराणं पदमाह- मायामसी वितनुने विभुरेवमेनां सर्वेश्तरः सततमेव वशीकरोति॥ इत्यादिवाक्यमुपपन्नतरं पुराणे त्वज्ञानमस्य हि वशे विद्धीत भावात्॥१८७॥ मायामिति। वितनुते व्रह्मादिष्तिति शेषः। एनां मायामू। नन्वेवं मायावशित्वमेवेश्वरस्य नाज्ञानवशित्वमिति, कर्थ तावता त- स्व तदनभिभव इसाशशाइ-स्व्राज्ञानमिति। अज्ञानमाययो- रमेदादज्ञानस्यापि तच्छत्तितया तदधीनत्वात्तदशित्वमेत्र तस्यानेन दर्शिनमिति नोक्तदोष इति भाव:।। १८७।। ननु भाष्पकारादिभिस्तत्तत्र जीवेज्ञत्वस्पेश्वरे ेस्या

दचनानामुक्त एवार्थो द्रष्टव्य इत्यतिंदिशति- जीवाज्ञतावचनमेवमिदं समस्तं सर्वत्र योज्यमितरत्र व तन्निषेध:॥।

११४ सटीके संक्षेपशारीरके

तस्मात् समञ्जसमिदं मतमस्मदीय- माचार्यवाक्यमुपपन्नतरं हि तन्र ॥ १८८ ॥ जीवेति। इतरत्रेश्वरे तन्निषेधस्तस्याज्ञानस्य निषेधोऽप्येवं योज्य इति विपरिणतानुषङ्ग:। यस्मादज्ञानस्य चिन्मात्राश्रपत्वे भाष्यकारस्य तत्रतत्र जीवाज्ञतावचनमविरुद्ध तस्मादिति फलितमु- पसंहराते। हि यस्मात्तत्राज्ञानस्य चिन्मात्राश्रयत्वे ॥ १८८॥। अस्मदीयमित्युक्तं तत्स्वमतमेव दर्शयति- चैतन्यमेव च तमास्वि तदप्रबुद्धं सर्वज्ञमेतदिह विश्वमिमं विभाग्॥ जीवेश्वरौ च जगदित्यपि निर्मिमीत इत्येव वेदशिरसः प्रथितः प्रचारः॥१८९।। चैतन्यमिति । अखण्डचैतन्यमित्यर्थः। तमस्वि अज्ञा- नाश्रयः। तव चैतन्यम। एतत्तमस्व्रि चैतन्यम्। इहास्मिन् तम- स्विनि चैतन्ये। विश्वं समस्तम्। तमेवाह-जीवेइवराविति । न केवलमिदमस्मदिच्छपा कल्पितं मतं कि तु समस्तवेदान्तसमतामे- त्यापायेनाह-इस्येवेति ॥१८८ ॥ ननु-मायिनं तु महेश्वरम, मम माया दुरत्ययेआदिश्जतिस्मृ- तिभ्यामीश्वरस्य मायावित्व प्रतीयते, तत्कथं तमस्वित्वम, माया- उज्ञानयोरेकत्वं वा। उपपन्नं चैतव। ईश्वरो हि जीवान् संसारेण यो- जयन् मोहयति, व्यामोहकत्वं च मायाविन एव लोके दष्टं न त्वज्ञ- स्य, अज्ञस्तु व्यामुह्यत्येव, अत एवेश्वरसष्य सर्वज्ञत्वं न विरुद्ध्यते जीवस्य चाजत्वमित्याशक्का जीवेशादिसमस्तभेदनिदानं वैष्णवी जड़शक्तिर्धेकापीश्वराश्रया सती मायाशब्दवाच्या भवति सैव जी- वावधिर्जीवाश्रया भूत्वा मोहोऽज्ञानमिति गीर्यस्या: साडज्ञानशब्द- वाच्या भवति, तथैव दृद्धानां व्यवहाराव। पसाधायेष्यति च तद- भेदं तृत्तीये। अत एवेश्वरस्य व्यामोहकत्वादिर्जीवस्प व्यामोहादि-

२ अध्याये जी वे श्वरयोवैलक्षण्यम्। ११५

श्चोपपद्यत इत्याशयेनाह- जीवेशानजगद्विभागजननी शक्तिर्जड़ा वैष्णवी मायेशानगता सती भवतति सा जीवावधिमोहगीः। जीवानीइवर एष मोहपति ते जीवा विमुह्यन्त्यतः शश्वद्विश्वद्टगीश्वरो भवति ते जीवा विमूढा मुहः॥१९०॥ जीवेशानेति ॥ १९० ॥

एवं वियदादेलोंके मायिकत्वं जीवगतदुःखित्वादे: संसारस्पा- विद्यकत्वमिति वेदान्तनिष्णातानां पसिद्धिरप्युक्तविधया तदेकत्वे- 5प्युपपन्नलाह- अज्ञानिनो भवति मोहविजृम्भितं तु दुःखं जगज्जनकता परमेश्वरस्थ ॥ मायामयी भवति तेन विलक्षणत्व- मेकान्ततः अ्रुतिशिर:सु तथो: प्रसिद्धम्॥१९१॥

अज्ञानिन इति। जीवस्पेति शेषः। नन्त्रखण्डब्रह्मण एव तमस्वित्वे यस्याज्ञानं तस्यैव संसार इति कुत उक्तविभाग: सिध्ये- दिति चेव। सत्यम। तमस्वपेव ब्रह्म पागुक्तमतिबिम्बात्मना दुःखा- श्रयो जीवो बिम्बात्मना तु जगज्जनकः परमेश्वर इति श्रुतिषु त- द्वैलक्षण्यव्यवहार इत्याशयेनाइ-तेनेति। तयोर्जीवेशवरयोः श्रुति- शिरस्सु पसिद्धमेकान्ततो विलक्षणत्वं तेन चिन्मात्राश्रयाSज्ञानेनोप- पश्नमिति शेषः । एवमज्ञानस्य चिन्मात्राश्रयत्वसुपपन्नमिति भाव:१९१।। चिन्मात्राश्रयाज्ञानस्यापि न जानामीत्यनुभवाद्यतुरोघेन, जीवं पत्येव नित्यमुक्तब्रह्मस्वरूपावरकत्वात्तस्यैव तन्नेश्वरस्येति भाष्य- कारादेर्जीवाजतावचनमीश्वरे च तनन्निषेधवचनं तत्पर मित्युक्तम। इ- दानीं जीवत्वस्वाज्ञानव्यञ्जकत्वादपि चिन्मात्रनिष्ठमपि तजजीवग- ततया मतीयते। अनुभवानुरोघेन जीवतं हि तव्वञ्ञकम्। यथा

११६ सटीके संक्षेपशारीरके

र्जीवत्वं तु व्यअ्कं कल्पयन्त:।। जीवारूढं व्यक्तमज्ञानमाहु- र्जौवो मूढ: कथ्यतेऽतो बहुजैः ॥ १९२॥ चैतन्यस्येति। फलितमाह-जीव इति। तस्मान्नित्यमु-

विभागोडहङ्गारादिसम्बन्धेन जीवे ईश्वरवैलक्षण्यं संसार इत्युपपत्रम्। अतः स्वस्वरूपब्रह्मममन्वयय न केनापि भेदग्राहकेण बाघ इति भाव:॥ १९२॥ नन्वात्मनोऽविद्यानिमित्तों न संसारो येन संसारिणोऽप्यसंसा- रिब्रह्मैक्यं भवेत, किंतु ब्रह्मपरिणामतया स वास्तव एच, न च तत्परिणामत्वासिद्धि:, वेदान्तहृदयवेदिना श्रीवादरायणेन भोकत्त्रा- दिसूयें तथा दशितावाय, इसाशध्ानिर्वचनीयपपश्चस्य व्यावहा- रिकतया स्वमादिवैषम्यमात्रेण तदभिधानं न तु वस्तुतत्त्वराशयेन,

अत्रैव वस्तुनि दृढं व्यवतिष्ठमानः प्रोढिप्रदर्शनपरः पुनरन्यदन्यत्॥ भाषापर्दं किमपि निक्षिपति स्फटं त- दस्मा भिरेवसुपपादितमञ्जसैव ।।११३।। अत्रैवेति। आत्मा सदाऽदयो मुक्तः । पपश्चस्त्वनिर्वचनीय इसतैव वस्तुन्यर्थे, एतमेवार्थ प्रतिपद्यमान इत्यर्थः। प्रौढिमदर्शनप- रोऽभ्युपगमवादी। अन्यदन्यदिति वीप्सया ब्रह्मण: परिणामित्वं जीवेशवर वोर्मिन्नत्वमियादिसू त्रकारीयवचनं परामृशाति। भाषापदम् उक्तार्थविषयं तत्तत्सूत्रम्। ननु किमिसस्याभ्युपगमवादत्वं, तत्संम- तत्वमेव कस्मान्न भवेदित्यंत आह-स्फुट तदिति। एवमसत्रैव

२ अध्याये ११७

वस्तुनीत्यनेनोक्तार्थपरम। न च तदुषपादनं क्ेशेनेत्याह-अञ्जसैवे- ति। प्रत्युत परमत एव केशः । आरम्भणाद्यधिकरणविरोघस्य त- त्र दुष्परिहरत्वाव। लोकवदित्युक्तेरन्यथाप्युपपत्तेरिति भात्र:॥१९३।। किश्च सर्वधर्मोपपत्तरिति सूत्रेण जगत्कारणत्वतन्मूलसर्वेज्ञत्वा दिकारणधर्माणां ब्रह्मण्युपपर्त्ति दर्शयन सूत्रकारस्तस्य तिवर्त्ताधि- प्वानत्वमेवाभिमति, अन्यथा निरवयवे कूटस्थे निर्विकारे तस्मिन कारणत्वादेरसंभवादित्याशयेनाह- विस्पष्टमात्ममतमेव हि सर्वधर्म- सूत्रेण सृत्रकृदिदं दृढमाचचक्षे।। सर्वज्ञतादिपरिपालनतत्पर: सन् तत्रैव भाष्यकृदपीदमुवाघ पत्रात्।। १९४,।। विस्पष्टमिति।इदं मागस्माभिरुपपादितम्। विस्पष्ट मसिद्धमा- त्मन: स्वस्य मतमेव दृढ थथा स्यात्तथा आचचक्षे हीति सम्बन्धः। दार्ढ्चे चानन्यमान:। तदाशयमाह-सर्वज्ञतेति। यद्यपि सर्वज्ञ- त्वं सर्वशक्तित्वं च लोके कारणगततया न मसिद्धम। सथापि कु लालादेरित तदभिज्ञत्वादिमात्रं तस्मिन सिध्यञ्जगत्कारणस्य तस्य: सर्वज्ञत्व्रादी पर्यवस्यतीति तत्परिपालनायेत्रमुक्तवानू। तच्च मार्या विनाऽनुपपत्रीमति विवर्तत्राद एव तत्संमत इवि भाव:। अत एव त- त्मूत्रव्याख्याने भाष्यकारोऽपि सर्वजञं महाशक्ति महामार्य ब्रह्मेत्यवो- चदित्याह-तत्रैपति ॥। १९४।। एवं चिन्मात्नाश्यनिषयमज्ञानं समस्तमसारनिदानमिति स- मतमुक्तम। इदानी तदू द्रठयन् जीवस्याज्ञानमिति मत दूषपति- अज्ञानित्वं ब्रह्मणो जीवता च- साज्ञानित्वं तत्र जीवस्य युक्तकम्॥ अज्ञानित्वे चान्यदप्यभ्युपेत- मज्ञानित्वं यथ्यहो कष्टपिषि:॥१९५॥ अज्ञानित्वमिति। ब्रझ्मणो जीवभावो हि न स्वाभाविको

११८ सटीके संक्षेपशारीरके

युज्यते, तस्य ब्रह्मनापतिपादकक्षतिविराधाव। नाप्युपाध्यन्तरम- युक्त: सः, अद्वैतमते वास्तवोषाध्यन्तरासम्भनाद। अतोऽज्ञानित्व- मज्ञानावच्छिन्नत्वमेव्र ब्रह्मणो जीवभावो वाच्यः । ततः किं तत्रा- ह-नाज्ञानित्वमिति । तत्र मते जीवस्याज्ञानित्वं न युक्तम । कु- तो न युक्तमिति चेव, कि जीवभावपयोजकमज्ञानं तद्दृ्त्पज्ञाना- दन्यदुत तदेव। आद्यं पत्याह-अज्ञानित्व इति। ब्रह्मणोऽज्ञा- नावच्छिन्नत्वे तस्यापि जीववृत्तित्वे तदाश्रयावच्छेदकत्वेनाप्यज्ञाना- न्तरं वाच्यम, एवं तस्यतस्यापीत्यनवस्था स्यादित्याशयेनाह-अहो इति। तस्पैवं विवर्णं कष्टापेष्टिरिति। शुद्धस्प ब्रह्मणोऽज्ञानाश्र- यत्वमनुपपन्नमिति हि तस्य त्वया जीवृत्तित्वमिष्यते। अत्रापि सा- डनुपपात्तः कथं न स्थाद। अवच्छिनस्यापि जीवस्य शुद्धब्रह्मभावा-

नमालाऽम्युपगमोऽतिक्रिष्ट इति भाव: ॥ १९५ ॥ अतस्तदज्ञानं शुद्धब्रह्माश्रयमिति त्वदनिष्टमप्यभ्युपेयममिति तेनै- वालं कि तदर्वच्छिनवत्तिनाSज्ञानान्तरेण, एवं तवन्मतासिद्धिमसङ्ग श्रत्याह-

अज्ञानित्वं ब्रह्मणश्चानभीष्ट- मस्मिन् पक्षे दुर्निवारं प्रसक्तम्॥ अज्ञानित्वं ब्रह्मणश्चेदभीष्ट- मस्मत्पन्तस्त्यज्यते कस्थ हेतोः १९६ ॥ अज्ञानित्वमिति। अस्मिन्नज्ञानावच्छिन्नेऽज्ञानमित्यत्र। अन- भीष्टम, जीवाज्ञानवादिन इति शेषः । कस्य हेतोरित्यनेन शुद्धब्र- हमाश्रयादज्ञानादन्येन कि प्रयोजनं साधनीयमिति सूचितम्॥१९६।। कस्य हेतोरित्यस्य प्रश्नार्थत्वं मत्वा शाङ्कते- शुद्धत्वार्थ ब्रह्मणस्त्यज्यते चे- दस्मत्पक्षेऽप्यस्ति शुद्धत्वमस्य।।

२ अध्याये जीवेश्वरयोवैलक्षण्यम। ११९

अस्मतपक्षे शुद्धता वास्तवी चेदू युष्मत्पच्ते कल्पिता शुद्धता किम् ॥१९७ ॥ शुद्धत्वार्थमिति। ब्रह्मण्यध्यासेऽपि तस्प तदधिष्ठानब्रह्म- णः शुद्धिर्नापैति, लोके रजताद्यध्यासाधिष्ठानस्य तत्कालेऽपि त- त्सभावापच्युतितर्शनादित्याशयेन सिद्धान्साह-अस्मत्पक्ष इति। ननु ब्रह्माज्ञानवादे तत्कल्पिताशुद्धेः सच्वात्तत्र वास्तव्येव तदभा- वरूपा शुद्धिर्वाप्येति न सर्वप्रकारशद्धिस्तस्य सिध्यतीति शङ्कते-अ- स्मत्पक्ष इति। सिद्धाउतपक्ष इत्यर्थः। सर्वपपश्चाषिष्ठानस्य क- ल्पिताशुद्धनिराकर्तमशक्यत्वाद। त्वत्पक्षेपि तादृश्येव तस्य शुद्धि- वक्तव्येति काकाऽडह-युष्मशक्ष इति ॥ १९७ ॥

येन भकतनिराकरणमुपसंहरति- कष्ट:कष्टः कल्पितो ब्रह्मवाद: श्रेयोमार्गाद् भ्रश्यतो भ्रान्तवुद्धेः।। त्यक्तव्यस्ते सज्जनैरस्मदीय: श्रयोपार्गः श्रेयसे चाभ्युपेयः॥ १९८ ॥ कष्ट इति। वीप्सयाउत्यन्तानुपपन्नत्वं सूचयति। स्वोत्मेक्षित- त्वं कल्पितत्वं ब्रह्मवादस्य। ब्रह्माश्रिताज्ञानानङ्गीकारे संसारस्य नाविद्यकत्वं सिध्यतीतति न मोक्ष: स्यादित्याशयेनाह-श्ेयोमा- गादिति। अत एव जीवाज्ञानबुद्धिभ्रान्तिरेवेत्याह-भ्रान्तेति। फलितमाह-त्यक्तव्य इति। ननु तत्रापि बहूनां वेदान्तव्याख्या- तृणामङ्गीकारो दृश्यते इत्याशङ्काभिनिवेशमूलस्तेषां सः, न विवे- कमूल इत्याशयेनाह-सज्जनैरिति। अनभिनिविष्टैर्विवेकिभरि- त्यर्थः। ब्रह्मव्यावृत्तरूपेण जीवस्य त्वयाऽज्ञानाश्रयत्वमभ्युपेयत इति तव्याटत्तेरज्ञानाव मागसत्वं वाच्यम्। अन्यथा तस्याज्ञानाश्र- पतापयोजकतायोगाव।सा चाविद्याधीनसत्ताकेति कर्थं पर-

१२० सटीके संचेपशारीरक

स्य दोषत्वमप्युत्पद्यमानसत्ताद्वारेणैव्रेति न ततोऽस्य विशेष:। एवं च शुद्धाश्रयत्वं जीवाश्रयत्वं चेतनुपपन्नद्यं परपक्षे स्याज्जीवस्यापि शुद्धब्रह्मस्वभावत्व्रादिति द्विीयपरिहाराय सदेव वस्तुतो विचारा- सहमपि तिवेकिभिरम्युपेयमिति भावः ।। १९८।। ननु यदि ब्रह्मण्यज्ञानमुपपादितं तर्हि तदेवानवच्छिन्नं संसरतु किमवच्छिनजीवकल्पनया। न च बद्धत्वादेर्नित्यमुक्तत्वादेश्च पयो- जंकतया जीवब्रह्मतिभागो वाच्य इति वाच्यम्। अविद्याश्रयस्या- पि तदभावचच्वेन तद्विभागश्वत्युपपत्तेः। न चैकत्रैकस्य युगपद्धा- वाभावानुपपन्नाविति वाच्यम् । एकस्मिन्नपि व्योम्नि पक्ष्यादीनां

एकोपाधावस्तिता नास्तिता च मूढत्वस्य स्वीकृता चेत परस्मिन्। व्योम्न्येकस्मिन्नस्तिता नास्तिता च पक्ष्यादीनां यद्धदिष्टा तथैव ॥ १९९ ॥ एकोपाधावितति। तथैत्र मूढत्वस्य परम्मिन्नेकोपाधाविति सम्बन्ध: ॥१९९॥ यद्यविद्यादीनां मिथ्यात्वप्योजको त्युच्येत तांह काममस्तु, तदवच्छिन्नस्य नित्यमुक्त्तत्वा- दिव्यवहारालम्बनत्वे बद्धमुक्तयोः परस्परविरहोपाघिद्यावच्छि- नतयाऽन्योन्यं व्यावृत्तिर्वाच्या। तत्र च विम्बपतिविम्बपक्ष एव श्रे- यानू। अनर्वच्छन्नमेव संसरत्विति तदा त्वदुक्तितरिरोधश्च। अथा- विद्यादिसमानसत्ताकस्तदभावस्तत्रास्तीत्युच्येत त्त तयोरविरोधेना-

नैतत् सारं सत्वमिष्टं यदि स्या- दस्तित्वादेरिष्ठहानि: प्रसक्त्ता ।। एकोपाधावस्तिता नास्तिता च स्पादित्येवं स्वीकृतेऽस्मिन् हि पक्षे ॥ २००॥

२ अध्याये १२१ नैतंत् सारमिति। इष्टहानिरिति। अनर्वाच्छन्नमेव संसर- त्वित्यादेरहानिरित्यर्थः। दृषणान्तरं वक्तुं तत्पक्षमतुवदाति-एकोपा धाविति॥२०० ।। दृषणमाह- धूमे सत्ता स्यादसत्ता च तस्मिन् धूमस्यैवं कारणं कल्प्यते किम् ।। कादाचित्कं कारणं नान्तरेण स्यादित्येवं तस्य क्लप्ति: कुतो वः॥ २०१।। धूम इति। सत्ता पर्वतादिटत्तित्वम। तस्मिन् धूमादौ। अ- स्मिनू पक्षे धूमादेरप सुगपत्पर्वतादौ भावाभावी स्पातामित्यर्थः । गगने पक्षिण इन साऽप्बस्त्वित्याशका दष्टान्तासमति मत्वा प्रकृते दूषणमाह-धूमस्पेति। एवमिति। एवं सतीत्यर्थः। कारण कल्पनामेव समकारां दर्शयस्तदाक्षेपसुपपादयति-कादाचित्कमि- ति। कार्यमित्यर्थः । तस्य कारणस्थ। कुतो, न कुतोऽपीत्यर्थः । धूमकालेप तत्र तदभावसच्े घूमाभावनिश्चयदशायामित्र तत्का- लडि धूमादिमत्तापयोजकहन्यादिसत्ता न कल्पेत, कल्पन कामावस्य निश्चितत्व्रादिति न धूमादिना चहूस्याद्यनुमानं परस्प सिध्येदिवि भाव:॥ २०१॥ नन्त्रभावे सत्यपि धूमादिनिश्चयात्तत्कारणं क्थ न कल्प्येते- त्याशङा गगने पक्ष्यादेरिव धूमादेरपि तदाश्रमे भावस्य त्वन्मते तदा निश्चितत्वेन तत्पतिवन्धान्न तदा तत्कल्पना युक्त्तेत्या- शयेनाह- कादाचिस्कात् करूपनां कारणस्य पत्याचक्षीताविरोधं बुवाण:।।

तस्मादेषा कष्टक्लप्तिर्न कार्या ॥२०२॥ १६

१२२ सटीके संक्षेपशारीरके

कादाचित्कादिति । कार्यादित्यर्थः । अस्तिनास्तित्वयो- रेकोपाधावविरोधंत्रुवाण: कादाचित्कादिति सम्बन्धः । तह्मादे- ष पक्षोमामाणिक इत्युपसंहरति-तस्मादिति ॥ २०२॥ नतु भवन्मते चैतन्यं स्फुरदपि तन्मात्राद्वयानन्दस्वरूपेण न स्फुरतीत्यभ्युपगतं, तथाऽविद्यादेर्युगपदेकत्र भावाभावावविरुद्धाविति दृष्टान्तमात्रमवलम्व्य शङ्कते- ननु चैकरूपचितिवस्तुगतं स्फुरणं तदस्फुरणमेव चवः॥ अविरुद्धमभ्युपगतं द्वितयं तदिवास्तिनास्तियुगलं भवतु ॥ २०३॥ ननु चेति। स्फुरणास्फुरणयो रूपभेदे नैकस्मिन्नपि यौगप- दमविरुद्धमिि शङ्कामपनुदति-एकरूपेति। तदस्फुरणं चेति द्वित-

दिवेति। तद्वदित्यर्थः। अविद्यादेरिि शेषः ॥ २०३॥ नैतत्सारम, चैतन्ये हि स्फुरणं स्वाभाविकमस्फुरणम विद्याकृतमारोपितं न तु निजम्, स्वाभाविकारोपितयोश्च न विरोधः, तथा सत्यारोपमात्रस्यैव विलोपमसङ्गात। समानसत्ताकभावाभाव- योस्तु नैव, लोके नियमेन तयोविरोधस्य दर्शनादित्याशयेन सिद्धा- न्ती दूषयति -- न नदात्मन: स्फुरणमेव निजं परतोऽप्रकाशनमबोधवशात्।। न च किं चिदन्यदनयोरुभयो- रविरोधसिद्धिकृदुदाहरणम्॥२०४॥। न तदिति। परत इत्यस्य विवरणमबोधेति। अतस्तद्दृष्टा- न्तो विषम इति भावः। नन्वेवमपि यथा संयोगादेरेकस्मिन्नेव स- पसत्वं तदूदिदमस्त्विसाशङ् प्रतीत्यनुरोधेन तयोरि भिन्नमदे-

२ अध्याये जीवेश्वरयोवैलक्षण्यम्। १.२३

शदृत्तित्व्रमेव। न च गगनेनवच्छिन्नात्मननि वा स्वतः पदेशभेदोडस्ती ति न तदूदृष्टान्तवलादपि त्वन्मतसिद्धिरित्याशयेनाह-न चेति २०४।। नतु न स्फुरतीति नञ्ा स्फुरणाभाव एव प्रतीयते, स चावि- द्यानिमित्तश्चेत्, अस्तु नाम। न चैतावतैकस्य युगपद्भावाभावौ परिहर्चतु शक्येते इति दृष्टान्तसमर्थनं पूर्ववादिन आशखकाह- स्फुरणास्फुरणे च नात्मनः सद्सद्गावतया मनीषिते।। स्फुरणं चितिरात्मवस्तुन- स्तदविद्याऽस्फुरणं च कथ्यते ॥ २०५ ॥ स्फुरणेति। सदसन्भावतया भावाभावतया मनीषिते इष्टे अ- ड्रीकृने इति याव। कीदशे त्हि ते इत्याकाङ्गायामाह-स्फुरण- मिति। तस्पाऽडत्मनोSविद्याSSत्मविषयाSविद्येत्यर्थः । तथा च ववि- द्याविरोधित्वाद्भावरुपमप्यस्फुरणं नेक्षेतेत्या विवेक्षणविरोधि संकल्पा दिनवाडभिधीयत इति न तदभावरूपं न वा स्वरूपस्पाभावः सम्भ वतीति दृष्टान्तासिद्धिरेवोति भाव: ।। २०५ ।। अतो नाज्ञानित्वमेव जीवत्वं येनाज्ञानाश्रपानवच्छिन्नमेव ब्रया जीव: स्याद, कि त्वविद्याया मागुक्तचित प्रतिबिम्ब एव, तत्र च जीवत्वेनान्यदप्यज्ञानसुपाधितया प्रयोजकमिसाशयेनोपसंहरति- अज्ञानित्वं जीवभावो न तस्मा- जीवत्वादे: कारणं युक्तमेनत्।। प्राणोपाधेवाचको जीवशब्द- श्चैतन्यस्य स्थात् प्रसिद्धो हि तत्र ॥ २०६ ॥ अज्ञानित्वमिति। आदिपदेनेश्वरत्वादि गृह्यते। ननु सुधु- प्यादानप चैतन्ये प्रतिबिम्बत्वस्य सत्वाव कथं न तदा जीवव्यव- हार इत्याशड लिङ्गशरीरोपाधिरहि जीवव्यवहारालम्बनं ् सुपुप्त्यादावभावात् तदा स्वस्य परस्य वा जीवव्यवहार इसाशा-

१२४ सटीके संक्षेपशारीरके

येनाह-प्राणोपाधेरिति। तत्र सकलमहाजनप्रसिद्धिं 'जीव पा- पधारणे' इति शाब्दपसिद्धिं चाभिपेयाह-प्रसिद्ध इति। तव पाणोपाधिचेतन्ये जीवशब्द इत्पनुषङ्ग: ॥ २०६ ॥। मसिद्ध इत्येतदेव विद्ृणोति- अज्ञानजन्यकरणप्रतिबिम्बवाचि जीवाभिधानमिह वृड्जनप्रसिद्धम् ॥ तत्रैव निर्वचनमस्ति च तस्य तस्मा- जजीवो भवेत् करणपूगवशीकृला चित्॥ २०७ ।। अज्ञानेति करणमन्तःकरणादि। तत्राज्ञानादिपतिबिम्बे, निर्वचनं धातुकारादेर्जीवशब्दार्थकथनम ॥२०७॥ तस्मादज्ञाना तिरिक्तजडस्य सर्वस्ा ज्ञानका र्यत्या तदात्मत्वार्जजी वस्याप्युक्तवविधया तथात्वात परिशेषाड्रह्मैवाज्ञानाश्रम इत्याह- ब्रह्मैवराज्ञानि तस्ष्मादिह भवितुमलं नापरं वस्तु किं चिल् तस्याज्ञानात्मकत्वान्न च तमसि तमसन्निवृत्तेरंयोगातू ।। नाज्ञानोत्थस्य विद्याजनिरिह घटते तां विना लव्नवयी न्र ह्यज्ञानं विनश्येदवगतिजनकज्ञानजन्मान्तरेण॥२०८।। ब्रह्मेति। तस्मादित्यादौ योजनीयम । इह वेदान्तसिद्धान्ते+

दिसर्थः । किं च तस्य नडाश्रयत्वे तत्तदावरणमेव वात्यम्। लोके तमसः स्वाश्रयमात्रावरकत्वदर्शनातू। न च तद्ुज्यते, स्वत एवाम-

म इति। कि च तदा तन्निववत्तिरवि न भवेत्, स्वसमानाश्रयवि- द्यानिवर्सा सा वाच्या, अन्यथातिपसङ्गाव। नच जडस्य मका- शरूपा विद्या सम्भवतीत्याशयेनाह-तन्निवृत्तेरिति। अगोमे हे- तुमाह-नेति। त्हि क्रिययैवोपसिनया तन्रिवृत्तिरस्तिसाशडह ता विनेति। तदज्ञानम। शक्तिकादेहज्ञानं शुक्तिज्ञानादेव नश्प-

२ अध्याये जीवत्वस्य वस्तुभूतत्वाभावः । १२५

तीसन्त्रयव्यतिरकाभ्यां सिद्धम। एवं चात्माज्ञानस्याि तद्वन स्व- विषयज्ञाजेन नाइयत्वमेवोचितममिति तेन बिना तत वयेदित्याहन न ह्यज्ञानमिति । अवगतिरविषयाभिव्यक्तिस्तज्जनकं यदश्तभ करणदृत्तिरुपं ज्ञानं तस्य जन्म विनेत्पर्थः ॥ २०८॥ ननु ताह जीवलं वस्तुभृतमेत्रास्तु बाचकामावांत, तथा सति तद्विशिष्टम्व जीवस्याज्ञानाश्रयत्वादि सम्भवतीत्याशद्कोक्तातुवादेनो- क हे तोरसिद्धि माभिमे= माह - अज्ञा नात्मकवस्तु नाश्रयतयाऽज्ञानस्य सम्भाव्यते नाज्ञानात्मकताबहिष्कृतमिदं जीवत्वसङ्गीकृतम्।. नाज्ञानाश्रयमध्यपाति घटते जीवत्वमेतेन व्र. व्वैतन्याश्रयमेतदस्तु घटते नत्रैव हीदं तमः ॥ २०१॥ अज्ञानात्मकेति। नाक्षीकृतमिति सम्बन्धः । तत्वमस्यादि श्षतिवाधाज्जीवत्वं वस्त्विति नाङ्ीकर्तु युक्तमिरपर्थः। फलितमाह- नाज्ञ:नेति। आश्रयमध्यपाहीति। जीवत्वविशिष्टस्याश्रायत्वे तद- व्याश्रयकोटौ मचिशतीसेनमुक्तम्। अतः परिशेषाचैतन्यमेव तदा- श्रय इत्युपसंदरति-एतेनेति: उक्तोपपादनेनेलर्थः। वः वोऽपि! उक्तोपपांदनमेव स्मारपति-घटत इति ॥ २०९ ॥ मन्त्रखण्डचैतन्य स्याइ मब्रह्मात्ममो नाज्ञानायाश्रपत्वंनाका वि= पपत्वं सम्भवति, तथा सत्यत्ानसवैव्र ज्ञानायोगाव। न चाद्याश्र यविषयतया तमः स्फुरति, जीवाश्षयत्व्रेन तल्फुरणाद्रित शंङकते

न कथं चिद्व् न हि तत स्फुरति। सफुरदाश्रयस्य तमस:स्फुरणं घटते न चादयंमिह स्फुरति ॥ २१०॥- नन्विति । आश्रयेति वरिषयस्यायुपलक्षपाम्। न कथं चित सम्भवाते, तथा सति न धन्त इयबुपङ्ग।अज्ञानस्यादयाश्रयत्वेन

१२६ सटीके संक्षेपशारीरके स्फुरणं न युज्यत इत्यर्थः। न केवलं तदयोगोऽपि तु स्वरूपतोऽपि तन्नास्तीत्याह-अन्रेति। अदूयात्मनीत्पर्थः। अद्याश्रयविषयत- मास्फुरणं च न घटत इत्यत्र युक्तिमाह-स्फुरदिति। आश्रये वि- चये च स्फुरति खलु तस्येच्छादिवत् स्फुरणं वाच्यं, न चाद्वयव- स्त्वविद्यादशायां स्फुरतीति न तत्तदाश्रयमित्यर्थः ॥२१०॥ यद्यप चस्तुतोऽट्यमेव चैतन्यमज्ञानाश्रयो विषयश्चाज्ञानकार्य- भेदविरोधिस्वरूपस्यैव तदाश्रयविषयत्वस्य वक्तव्यत्वाव। तथापि तेन रूपेण न तत्तदाश्रयो न वा विषयः, तथा तदप्रतीतर्द्वेताभावात्मतया सस्य तदुभयात्मत्वायोगाच्च। किं तु वस्तुतोऽदय प्रत्यक्चैतन्यात्म- ना तदाश्रयो विषयश्चेति न कि चिद्विरुध्यते, प्रथमानस्यैवाग्रथमाना- नन्दाद्यात्मना प्रकाशविषयत्वेन साश्रयविषयतत्स्फुरणोपपत्तेरिया- रयेनाह-

नाद्वैतवस्तुविषयं निशितेक्षणानाम्i नानन्दनित्यविषयाश्रयमिष्टमेतत् प्रत्यक्त्वमात्रविषयाश्रयतानुभूतेः ।।२११॥ राज्ञानमिि। ताहि कि भावरूपानन्दाद्याश्रयविषयं तदि- ङ्य तदपि नोक्तदूषणानपायादित्याशयेन चैतन्यमात्रस्य त- यविषयत्वातुभृतेरित्याह-नानन्देति। एतदज्ञानम् । अनुभू- मामहं न जानामीत्यनुभूतेरित्यर्थः ।।२११।

प्रत्यक्त्वमात्रविषयाश्रयमोहहेतोः प्रत्यक् तिरोहितमिति प्रतिपादयाम: ॥ प्रत्यश्चमेव खलु वेझि न वेधयि चेति॥ प्रत्यक्षमस्ति ननु वेदनमस्य पुंसः ॥ २१०॥ प्रत्यकत्वमात्रेति। मोहहेतोः, मोहाद्वेतोरित्यर्थः। नन्वयमनु-

२ अध्याये जीवत्वस्य वस्तुभूतत्वाभायः। १२७

वाद एतानुपपन्रः, सविषये हि ज्ञानादावाश्रयविषयभेदो टष्टस्तत्कर्थ तदाश्रपमतीच एव तद्विपयत्व्रमेसाशङ्गयाह-प्रत्यकतिरोहि- तमिति। ज्ञातुः स्व्रात्मनि वृत्तिविरोधादस्तु ज्ञातृज्ञेयभेद:, नै- वमत्र बाधोडस्तीति लाघवेन तदुभयैक्यं युक्तमिति भावः। तत्रो- क्तानुभवमप प्माणयति-प्रत्यक्चमिति। प्रत्यक्षवेदनमस्ति नन्वि- ति सम्बन्ध: ॥ २१२ ।। नन्वकस्यैत्र निरंशचैतन्यस्याज्ञानसाघकतया तदाश्रयस्य स्फुरणं तंदैव तद्विपयतया विरुद्धमित्याशकता स्वपकाशसंविद्वादिनाऽषि त- त्सव परकाशत्वादिविम्रतिपत्यनुरोधेन स्फुरत्यामपि तसयामज्ञातत्वमत्र- श्यं स्वीकर्तव्यं तद्रदवापि स्पादित्याह -- संवित् परिस्फुरति न स्फुरतीति तस्यां वैयात्यदूषितधियस्तु विसंदन्ते ।। अज्ञानतस्तदपि तद्रदिहाद्वयत्वं भादप्यभादिव विमूदधियो वदन्ति ॥ २१३॥ संविदिति। वैयात्यं धाष्टर्थ "घृष्टो धृष्णुग् वियातः स्याठ" इत्यमरः। तद् त्रिमंबदनम् ॥ २१३ ।। ननु क्फुरत्यप ता्मित्रज्ञानं चेदविरोधेन कदापि ज्ञानात्तम नश्येदिवाशक्का स्वरूपचैतन्यस्य तदाश्रपतयाSविरोेपि वेदान्त- जवत्तिव्यक्तस्प तन्नििवर्तकत्वं घटत इत्याशयेन सदष्टान्तमाह- अतर्युत्पत्ति विभ्रती भाति संवित्

अव्युत्पत्ति नाशयद्भाति वेय्यं तस्मादेतच्चोग्यमस्मासु नास्ति ।। २१४ ।। अव्युत्पसतिमिति। स्त्रपकाशत्वाद्यव्युत्पादनम्। भाति, अज्ञाततयोती शेपः। ब्रह्माप्यव्युत्पतति विभ्रव स्वरूपेणाविचारितं वद्रद्वातीत्यनुपङ्गः। बेधं वेदान्तजवस्पभिव्यक्तम, यथा संवित स्व-

१२८ 1सटीके संक्षेपशारीरके

मकाशत्वेने पमिता तदज्ञातिता नाशयति, एवं ब्रह्मापि वेधं सत्तां नाशपतीत्वर्थ। एवं स्वपक्षस्य निर्दोषसमर्थनमुपसंहरति-तस्मा- दिति। एवं नित्यमुक्ताद्वय चैतन्यात्मकं ब्रह्म स्वाश्रयाज्ञानपतिषि- म्वित जीवरूंपेण संसरति स्वज्ञानाच मुच्यत इति सिद्धम्॥२१४।। नन्वेवं शुकवामदेवादेर्वरह्मविदो मुक्तिरन्पेर्षा व तदज्ञानाव सं- सार इति काण्डदूयात्मकबन्धमोक्षव्यवस्थाशास्त्रमममाण स्यादिति शङ्कत- नन्वेव चेद बन्धमोक्षव्यवस्था- शास्त्रं कुप्येन्नाप्रबाघात् प्रवृत्तेः॥ बद्धो मुक्तो ज्ञानवानज्ञ इत्य- व्येतत् सर्वे यावदज्ञानमिष्टम्॥ २१५ ।। नन्वेवमिति। स्वप्न इव यावदज्ञानं बन्धमोक्षादिव्यवस्थैक- जीववादेऽप्यविरुद्धेत्याशयेन समाधते-नाप्रबोधादिति। मट- त्ेः, तव्यवस्थाशास्त्रस्येति शेषः। एतदेव विृणोति-बद्ध इति। शुकादिर्मुक्तोऽन्यो बद्धोडन एवं सं ज्ञानवानितरोडज्ञ इत्यादि सर्व- मप्यस्मिन् सिद्धान्ते यावदज्ञानमिष्टमुपपन्नमित्यर्थेः। यथा स्व्रप्नद्र- हंटुरेकस्यैव सववेपि तदा तद्दृष्टपुरुषाणां स्थाणुपुरुषदविद्याक- ल्पिततयाSविद्यातदधीनसंसाराभावेपि केचित्तदा विद्वत्तया सु. क्ततया च तेन व्यवाहगन्तेडन्ये च तद्विपरीततया न तु वास्तवस्त- स्य तद्व्यवहारस्तदा सम्भवति। एवं जागरणेऽप शुकादेस्तद- न्यस्य च तद्व्यवहारो यावदज्ञानं युज्यते। न हि स्वप्नजागरितयो- रज्ञानकृतव्यवहारे किश्चित् वैषम्यमस्तीति प्रागेवोक्तमिति भावः॥।२१५।। कि चाध्ययनविध्युपात्तस्य वामदेवादिमुक्तिशासस्याध्येतृपु- रुषाथपयेवरसाथिनस्तस्य ब्रह्मस्वरूपतामात्रपर्यवसायित्वान्न निष्पयो- जने शूषमाणकथामबन्धे तात्पर्यमिति न तत इदानींतनसंसारोपल- स्यविरुद्धा एकादिमुक्ति: सिध्यति, मानान्वरविरोषेऽन्थपरादर्थवा-

२ अध्याये बंधमोक्षव्यवस्थाशास्त्रपामाण्यम्। १२९

दात्तदर्थासिद्धेरिति वक्तुं त्रिमृशति- - किं चैतत् किं बन्धमोक्षव्यवस्था- शास्त्रं यत्नात्तत्परं सत् प्रवृत्तम्।। किं वाऽन्यस्मात् प्रास्तमेवानुभाष्य तस्या रूपं ब्रह्मतंत्वं विदध्यात् ॥ २१६॥ किं चेति। यत्नादिति। मानान्तरवाघनेऽि तस्य व्यापारपस- ङ्ं सूचपति-अन्यस्मादिति। अनादिवृद्धव्यवहारादित्यर्थः । त- स्या मुक्त्तेः ।।२१६।। आद्यं दूपयाते- शास्त्रं तावत्तत्परं नेष्यते त- दानर्थक्यासत्स्वरूपप्रतीतेः ॥

वक्तुं युक्तं तच नोऽभीष्टमेव ॥ २१७॥ शास्त्रमिति। तद्वाक्याध्येतृपुरुषस्यास्मदादेः शुकादिमुक्ति ज्ञानेन साक्षात कस्यचिद् दृष्टार्थस्पादर्शनादितरार्थवादवन्नायमापे तत्पर इत्याशयेनाह-आनर्थक्यादिति। अतो द्विनीय एव कल्पो वक्तुमुचितः, वामदवादेर्वरह्मसाक्षात्कारात्तद्वावरूपमुक्तौ मतिपादि- तायामिदानीतनमुमुक्षोरपि तदुदेशेन पट्टत्तिर्भवतीति तस्य तत्परत्व-

Sविद्वदृदृष्टयैव वन्धमोक्षादिव्यवस्थाव्यवहार इति भावः ।२१७।। नतु मदन्यजीवाभावेन बन्धमोक्षादिव्यवस्थाभावेऽनुभ व वविरोघ: स्यादिति शङ्गने- नन्वन्यो मद्न्धमोक्षादिभागी भूनो भावी वर्त्तत वा न कश्चित्। इत्युक्तार्थ स्वानुभृत्या विरोधा न्नाहं जातु प्रोत्सहै संग्रहीतुम् ॥ २१८॥ १७

१३० सटीके संक्षेपशारीिके

नन्विति। मद् मत्तो भूतो वा भावी वेसत्वरयः ॥। २१८ ।। यदतुभवेन बन्धमोक्षादिव्यवस्थाभावोक्तिविरुध्यत इत्युच्यते तमनुभवं दूषाितुं विकल्पयति- किं द्वैतानुभवो विरोधपदभाक् कि वा परोडस्मीत्ययं यद्वा कश्चिदिहापरोऽस्त्यनुभवो यस्ते विरोधावहः॥ नाद्वैतानुभवः क्षतिं वितनुते तस्पेति युक्ततं वचो नापि द्वैतमुपोल्लिखन्ननुभवस्तेनास्य बाधो यतः ॥२१९।। किं द्वैतेति। बन्धमोक्षादिव्यवस्थाभावेऽतुभवविरोधं वदत- स्तव कोऽनुभवः संमतः, किं कर्नृत्वादिद्यविषयोऽतुभवस्तद्विरोधी, कि वाऽद्वय: परोऽस्मात्यभेदानुभवः, अथ वा द्वैताद्वैतविषयः कश्िद यः सविशेषाद्वयवादिभििष्यते। न चैभ्योऽपर: कश्चिदनुभवोऽस्ती- त्येतन्मध्ये कोऽनुभवः प्रककृतविरोधीत्यर्थः । दूषणे विकल्पक्रमाना- दरेऽपि न कश्चिदर्थो दुष्यतीति मत्वा प्रथमं द्वितीयं दूषयति-नादे- तेति। तस्य जीव्रेषु बन्धमोक्षादिव्यवस्थाभावस्य। अद्वितीयः पर- मात्मास्मीत्यनुभवे मुक्तिमात्रस्थैव भानादिदानीतनबन्धपतीतेः स तद्वाधक इति वचो न युक्तमित्यर्थ: । एवमेव द्वैतातुभवो न तस्य वाधक इत्याह-नापीति। पाकू कस्यचिन्मुक्ती अस्माभिरुच्यमा- नायां खल्विदानीतनबन्धानुभवोऽसमन्मते बाघको भवेद। न चैवम- हित आविद्यकसंसारस्य माग् निवृत्यनभ्युपगमादस्माभिरित्यर्थः । कल्पितविषयत्वेनास्यैव बाध्यत्वाच्च न बाधकतेत्याह-तेनेति ॥२१९॥ द्वैताद्वैतानुभवेन बाघ इति चेन्न, शास्त्राद्विरुद्धभेदाभिदाननुभवा- दित्याशयेनाह-

तादड् नानुभवोऽस्ति कस्य चिदपि स्थानत्रये जीवतः। भास्वच्छार्वरगोचर ह्रनुभवं बिभ्रजजनो दृश्यते नास्मिन् संसृतिमण्डले सनभवत् कस्मादयं चेदूभवेत्

२ अध्याये बंधमोक्षव्यवस्थाशास्त्रपामाण्यम्। १३१

तादगिति। स्थानत्रये भूम्यन्तरिक्षादौ जाग्रदादौ वा। वि. रोधादसम्भवे दृष्टान्तमाह-भास्वदिति। सूर्यस्यान्धकारस्य चा- भेदमनुभवन् जनोऽस्मिन संसारमण्डले न दृश्यते यथा, तथा भेदा- भेदमपि न कोऽप्यनुभवतीत्यर्थः । नतु माभूद सूर्यतमसोरभेदातु- मनो भेदाभेदयोस्तु स कि न स्यात्तत्व्मादिश्रुतेरित्याशद् विरोधा- विशेषाच्छुतेश्राखण्डार्थत्वादत्रापि न भवेदित्याशयेनाह-स न भबे. दिि। स न भवेच्चेदिति सम्बन्धः ॥ २२० ।। तस्माद्रह्मैत्रैकेनैत्र प्रतिविम्बरुपेण स्वाविद्यया ससरति स्वाचि- दययैन मुच्यत इति पक्षस्यावाधितत्वाद्ह्मवित्संपरदायागतः स एव पक्षो सुमुक्षुभिराश्रयणीय इत्युपसंहरनि- यत एवमत्र न. विरोधलवोऽ प्युपढौकते कथितनीतिवशात्॥ उपगृह्यतां मतमिदं सुदृढ गुरुसंप्रदायवचनानुगतम् ॥२२१॥ यत इति। एवमित्यस्य विवरणं कथतेति। अविरोधसमर्थ- नफ लवच नमुपगृह्यतामित्यादि ।। २२१।। एवं नित्यमुक्तब्रह्मस्वभावोऽप्यात्माऽविद्यया संसरतीत्युक्तम्। इदानीं तत्फलं ज्ञानमात्रात सकलानर्थनिवृत्तिरधिकारिणस्तव सि- ध्यताति शिष्यं मसाह- तव गाढमूढतमसा रचितं जगदीशजीववपुषा सकलम्॥। प्रतिभाति तावद्दृढं दृढवत् समुदेति यावदवबोधरविः ॥२२२।। तचेति। ब्रह्मज्ञानाततिरिक्तोपायानिवर्त्यत्वाद् गाढं दृढप। अवाधितमिव यथा स्यात्तथा ऊढ पाप्तं यत्तमस्तेनेत्वर्थः । तत्पाति- भानस्योत्तरावधिव्याजेन तन्निवर्त्तकमाह-ताव्रदित्यादिना। अदृढ-

१३२ सटीके संक्षेपशारीरके

मिति। तस्पानिर्वचनीयतया ज्ञाननेवर्सत्वयाग्यतामाह-दढवत्- प्रतिभातीतति सम्बन्धः ॥ २२२ ।। ननु सर्वेषामविप्रतिपत्नानुभवसिद्धस्यश्वाि मपश्चस् कर्थ शु-

दनुभवान् शुक्तिरजतादेस्तस्याध्यस्तत्व्रे कोऽपि विशेष इत्याश- येनाह - प्रभुरेष सर्वविद्हं कृपणो जगदेतदद्भुतवितानमिति।

यदिहोद्रवन्ति न तद्द्भुतकम् ॥ २२३ ॥ प्रसुरिति । सुबोधम् ॥। २२३।। नतु किंबलादेनस्य महाजनानुभवविरुद्धमनिर्वचनीयत्वं कल्प्य- त इत्याशक् श्रुतिन्यायसिद्धमापे तद्विद्वदनुभनबलादाह .-- अभयं सनातनमनातुरधी- रवलोकथत्निजमनन्त सुखम्। न मुनिः प्रपश्यति किमप्यसुखं सकलं जिघत्सति जगत् स्वचिता ॥ २२४॥ अभयमिति। अनातुरधीधीरः, जिघत्सति अन्तुमिच्छति नाशयतीति यावत् ॥ २२४ ।।

विदुषामनुभवः सिध्येदित्याशङ्माविद्यकस्य व्यावहारिकस्य तस्प सच्वात्ोक्तदोष इत्याशयेनाह- तथ चित्तमात्मतमसा जनितं परिकल्पयत्यखिलमेव जगत्॥। तव कल्पनाविरचित: स गुरु- इतव रूपमद्यमुदाहरति ॥ २२५॥

२ अध्याये कल्पितस्यापि तत्त्व्रबोधकत्वसंभवः। १३३

पवेति। ततः किं तत्राह- तव कल्पनेति ॥ २२५॥ नन्वसत्यस्य शुक्तिरजनादेः स्वोचितकार्यजनकत्वाभावाद् गु. र्वादिरपे कल्पितत्वे तन्न स्पात्। यदि तन स्यात सत्य एन स्यादि- त्याशद्ार्थक्रियाजनकस्य सत्यत्वासंपतिपत्तेर्दश्यस्य च शुक्तिरज- तदमिथ्यात्वस्य दष्टत्वाद् गुर्वादेरपि तथैवरेत्याह -- न हि चित्तदृश्यमपि सत्यमिति प्रतिपन्नमस्ति भुवि किं चिदपि॥ रशनाभुजङ्गसदृशं सकलं जगदिन्द्रजालमिति सिद्धमतः ॥ २२६॥ न हीति। दृश्यस्य सत्यत्वाभावे फलितमाह -रशनेति । अतो रशनोते सम्वन्धः । तत्सादृश्यमेवाह-इन्द्रजालमिति । मा- पिकमित्यर्थः ।। २२६ ।। ननु गुर्वादे: परिकल्पितत्वे स्थाणुपुरुषवत्र तत्तोपदेष्टत्वं स्था- दिखाशङ्का व्यावहारिकगुर्ादिशरीरावच्छिन्नजवस्य घटााविव ब्रह्मण्यपि ममातृतया तन्निश्चयसम्भवन तदुपदेश उपपद्यते नैवं स्था- जुपुरुपस्पेसाशयेन सदष्टान्तमाह- परिकल्पितोऽपि सकलज्ञतया गुरुरेव पुर्णमवबोधयति ॥ परिकल्पितोऽपि मरणाय भवे- दुरगो यथा न तुनभो मलिनम् ॥२२७॥ परिकल्पित इति। एतकारेण स्थाणुपुरुपादि व्यावर्त- पति ॥ ३२७॥ ननु पूर्वक्षणे सत एव कारणत्वाव कर्थं सद्विलक्षणस्य तत स्पादित्याशक्ा किं कारणस्य सत्तामात्रं तत्तत्कार्यविशेषजनने भ- योजकमुन तन्मृच्ादिकमापे। तत्रादं दुपयति ---- यदि सत्पमित्यवगतिं कुरुते घटते पदादपि हुताशनघी:।।

१३४ सटीके संक्षेपशारीरके

यदि चानृतं न जनयेतू प्रममितिं ननु चोदनापि जनयेन्न घिथम् ॥ २२८ ॥ यदीति। गुर्वादिप्रपश्चो यदि सत्यतयैवावगति कुर्यान्न तु स्वस्वासाधारणरूपसामर्थ्येन तदा पटादेरापे धूमादेरिव हुताशनज्ञा- नादिकार्य स्यादित्यर्थः। द्वितीये चासद्विलक्षणपपश्चस्य तावन्मात्रा- देब कार्यविशेषजनकत्वोपपत्तौ न श्रुतिन्यायविरुद्धं सत्वं कल्पनी- यमिति द्रष्टव्यम्। किं च भ्रमविषयस्य प्रमादिकार्याजनकत्वं निय- मेन परेणापि वक्तुं न शक्यमसाशयेनाह --- यदि चेति। नन्विति वितर्के, चोदनेति वाक्यमात्रं द्रष्टव्यम् ॥ २२८ ॥

इष्टापत्तिमाशखाह- जनयत्यसाविह मृषावपुषा करणीयवस्तुनि मतिं सुदृढाम्॥ ध्वनिधर्मभद्घटितो हि मृषा स्वरसेन सन्नपि तु वर्णगण: ॥। २२९॥ जनयतीति । असौ चोदना, इह लोके च मृषावपुषा

स्वममेये। नतु स्वरादिवैशिष्ठ्यं तस्याः स्वाभाविकमिति न मृषेत्यत आह-ध्वनीति। एतच्च वर्णक्रमस्याप्युपलक्षणम। अवर्णात्मकश- ब्दो वायुवी व्वनिस्तस्य धर्मा उदात्तादयो न वर्णधर्मा वर्णानामे- कत्वान्नित्यविभुत्वाच्चोदात्तादे: पौर्वापर्यस्प चासम्भवाव। वीणा- दिध्वानिधर्मतया कपस्य तस्य वर्णधर्मत्वे प्रमाणाभावाच्च।अत उदा- त्तोकार इत्याद्यनुभवस्य तत्कालनियतध्वनिधर्मविषयस्य वणाशे

त्सम्भवाव अतः स्वरूपेण सत्यापे वर्णसमूहस्वरूपा चोदनोक्तविशिष्ट- रूपेण मृषैवेत्यर्थः ॥२२९॥

२ अध्याये क ल्पितस्थापि तत्त्वबोधकत्वसंभवः।१३५

नतु तर्हि वर्ण स्वरूपमेवार्थप्रतिपत्तौ कारणमस्तु न मृषास्वरवै- शिष्ठ्यं पौरतापर्य चत्याशद्य स्व्ररादिभेदेऽर्थप्रतीति विशेषदर्शनात्तद- पि कारणमेवेत्याशयेन नैरुक्तं वचनमाह- मन्त्रो हीन: स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह॥ स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशत्ु: स्वरतोऽपराधात्॥ २३० ॥ मन्त्र इति। मिथ्यामयुक्त: स्व्राभाविकस्वरादिविलक्षणस्तरा- दिमत्तया पमादादिना पयुक्त:। तं तात्पर्यविषयीभूतम्। प्रत्युत विप- रीतार्थबोधकतया यजमानं नाशयत्येवेत्याह-स इति। उदाहरति- यथेति। वृ्रमुत्पादयता त्वष्टरा इन्द्रस्य शत्ुरिति ततपुरुषस्व्ररमन्त्रा- र्थमभिमेत्य प्रमादेन बहुव्रीहिस्वरः पयुक्त इतीन्द्र एव तस्थ शत्ुर्ब भूत्र यथा, एवं चोचितस्वरोऽपि वाक्यार्थज्ञानहेतुरित्यर्थः। एवं पौ- वापयव शेषस्थाऽप्पर्थविशेषधीजनक्त्वं वाच्यम, अन्यथा राजा जारे- तिपद्राभ्यामविशेषेणार्थधीमसङ्ग इत्याशयः ॥ २३०॥ ननु तहि सत्यस्फोट एव चोदनाऽस्तु न तस्यापि स्वरसतः स्व- रादिवैशिष्ठ्यासम्भवेन तत्र तस्य मिथ्यात्वानपायाव। वर्णसमूहाति- रिक्ते चानुभवादेरभावादमामाणिके न चोदनात्वमित्याशयेनाह- न च वर्णपूगमपहाथ भवे- दिह चोदनेत्यभिमतं विदुषाम् ॥ यदि सत्यमेव गमकं भवति स्फुटम प्रमाणमियमप्युदिता । २३१॥ न चेति। परमतनिराकरणमुपसंहरति-यदीति। अपिशब्देन चोदनामात्रपामाण्यतादिनं प्राभाकरं पति तदपि न सिध्येदिति सू- चयति। उदिता उक्ता चोदना, प्रमाणं स्यादिति शेष: ॥२३१॥ वैशेषिकादीनां मते वर्णव्यक्तीनामानन्त्यादुत्पत्तेश्च स्ाभावि-

.........

१३६ सटीके संक्षेपशारीरके क्येवातुपुर्री स्वरश्चोपपद्यत इति न वर्णानां तद्वैशिष्टथं मृषेत्यलीक- स्य सत्यबोधकत्वे नायं द्ष्टान्त इति मत्वा तन्मते श्रोतेन्द्रियं तत्र दृष्टान्तमाह- अ्रवणेन्द्रियं च किल कर्णगतं परिकल्पनोपचरितं नभस:।। वलयं प्रकाशयति शब्दगणं परमार्थमित्यपि कणादमतम् ॥। २३२।। अ्रवणेति। तत्स्वरुपमाह, कर्णगतं कर्णशष्कुलीमध्यस्थम । नतु नभमः सर्वगतस्य कथ कर्णगतत्वं वलयत्वं चेत्याशखाइ- परिकल्पनया, कर्णावच्छेदेन हेतुनोपचरितं नभसो वलयतद्धलयं वलपसदशोंडशः श्रवणेन्ट्रियमित्यन्वरयः । वैशेषिकादिमते हि श्रो-

कर्णशष्कुत्यवच्छिन्नं नभोवलषं श्रोत्रमित्युपेयस्। न च नभसो वलपत्वं मुख्यं संभवतीति तदलीकमेव वाच्यम। तथापि शब्दं पकाशयतीति तन्मतेऽप्यलीकस्य सत्यबोधकत्वं दृष्टमितर्थः। किले- त्यनेन स्वमते श्रोन्रस्थारब्यत्वेन तदसंमर्ति सचयति ॥ २३२॥ तस्माव कल्पितगुर्वादेरपे तत्वबोधकत्वसंभवाद् वाक्यो- त्थतत्वसाक्षात्कारादा।ध्यकबाधनिवृत्ति: सतिध्यतीति स्व्रमतमु- पसंहरति -- त्वमतः र्वमोहरचितं गहनं भवसागरं तर परावगते: ॥ परिकल्पितद्वयनिबन्धनतः परमार्थसंविदुदये सति भो:॥२३३ ॥ त्वमिति। कल्पितं द्वयं गुर्वादिनिबन्धनं यस्या: परावगतेट- चतिरूपायाः परमार्थसंविद उदयेऽभिव्यक्ताविति गोजना ।।२३३। नतु परमते चोदनाद्यातुशूर्व्ांदेरलीकत्वमसिद्धं, तमतेननर्

२ अध्याये कल्पितस्थापि तत्वबोधकत्वम्। १३७

चनीयाभावात। एवं श्रत्रेन्द्रियमपि नालीकं किंतु प्रसिद्धवलप- सदशं ननः, ततक्च सतमेव परमते बोधकमिति तद्दृष्टान्तासिद्धिमाश- ङूय केसुतिकन्यायेनानिर्वचनीयस्य बोधकत्वमाह- भ्रान्तं तथोपचरितं च यथाविभाग- मङ्गीकृतं कणभुगादिमुनीन्द्रमुरुनैः । यन्नास्ति तत्फलनिबन्धनमस्मदीये तन्त्रे तमोविरनितं न फलाय करमात् ॥२३४।। भ्रान्तमिति। चोदनायाः स्वरादिवैशिष्ठ्ं भ्रान्तं श्रोत्रेन्द्रि- यमुपचरितं वलयम। यथाविभागं यथामतन। ततः किं तत्राह-य- न्नास्तीति। भ्रान्तमुपचरितं परमते नात्येव, न ह्वपरिच्छिन नभसि वस्तुतो वलयमादश्यमस्ति, तथापि त्ससवोधनदेतुश्चेदस्मन्मते अ- विद्याकल्पितमनिवचनीय कस्मात फलाय न भवेदित्यर्थः ।२३४।। ननु भ्रमविपयादेरपे तन्मतेऽन्यत्र सच्वाद्यनास्तीत्यासिद्धमि- त्याशङ्कयोत्तरार्द्ध विटृणोति- असदृपि फलवत्तामश्नुने युष्मदिच्छा- मनुसरदथ कस्मान्मायया निर्मितं सत् ।। न भवाते फलवत्ताभाजनं चित्रमेतद् वयमर् न समर्धा यूयमत्यन्तशक्ताः॥ २३५ ।। असदिति। यद्यपि स्वरादि ध्वन्यादौ वर्त्तते तथापि न त- तस्वरूपण शाब्दवोघहेतुः किं तु श्दनिष्ठतया ज्ञायमानम, तस्य तद्वै- शिष्डयं चासदेव, तस्य सच्चे तज्ज्ञानस्य भ्रान्तित्वायोगाद। एवं नभसो

द्विलक्षणम्। अत्र लौकिकीं रीति दर्शयति-वयमत्यादिना। इह उक्तेडर्ये केवलं भवतां धाष्ठ्यमस्माक च उदभावो निमित्तं न त्वन्पव किंचिदित्यर्थः ॥ २३५।। १८

१३८ सटीके संक्षेपशारीरके एवं परमतेनापि कल्पितस्य सत्यबोधकत्वमुपपादितं स्वमते त्व- सत्यस्यैव गगनादेनिखिलपपश्चस्य मायाभि: पुरुरूप ईयत इति श्रु- त्यनुसारेण कारणत्वाभ्युपगमाद् गुर्वादेरपि तथाविधस्य तदुपप-

परमेव तत्वमगृहीतमभू- दखिलस्य कारणमनर्थकरम्। परमेव तत्वमवबुद्धमतः परितृप्तये भवति पुष्कलतः ॥ २३६ ॥ परमेवेति। अगृहीतमज्ञातम। सर्वस्य बन्धस्याज्ञातसद्विवर्त- त्वे फलितमाह-परमेव तत्वमनबुद्धमिति ॥ २३६ ॥ ननु यदि मदूपमेवावबुद्धं मम तृप्तये भवाते ताहें मागपि तथ्व- मादिवाक्यादिश्रवणसंभवाव कथमितः पूर्व मम तृ्तिनाभूदित्याश-

धिकाराभावेन भाकू तच्वसाक्षात्कारानुदयादित्याशयेनाह- तव रूपमेव तव दुःखकरं यदि तन्न पशयास बहिमुखधीः॥ तव रूपमेव तव तृ्तिकरं यदि तत प्रपश्यास निवर्त्य तभः॥२३७॥ तव रुपमिति। बहिर्मुखधीरित्यनेन वैराग्यशमदमाद्यभावं सूचयति। इदानीं तु तव विवेकादधिकारसंपसेस्तत्वसाक्षात्कारस- म्भवाव परिवृप्तता सिध्यतीसाशयेनाह-तव रूपमिति। तम इ. त्यज्ञानकार्याविवेकरागादिरुच्यते ॥ २३७ ।। नन्वेवमपि न ज्ञानमात्रान्मम कृतकृत्यता, "कर्मणैत हि संसिद्धि- मास्थिता जनकादयः" इत्यादेः कर्मणो मुक्तिहेतुत्वावगमादित्याशङ्का अन्तःकरणशुद्धिलक्षणां सिरद्धि प्रति कर्मणो हे तुत्वं ्ा्ार्:,अन्यथा "नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय। ज्ञानादेव तु कैवल्यम्"इत्पादिशास्त्र-

२ अध्याये मुक्ती विशेष:। १३९

विरोधादतो ज्ञानमावात कृतकृत्यता भवेदित्याशयेनाह- तव बोधमात्रमुपनयेमत- स्तव मोहमात्रमपनेयमपि ।। तव बोधमोहजनिहानिकरं वचनं त्रपीशिरस तत्त्वमिति ॥२३८॥ तव बोधेति। कि चाविदानिटत्तेरेवात्र साध्यत्वाद्विघैवापे- क्षिमा न कर्मेत्याशयेनाह-तव मोहेति। ननु सकलप्रमाणावे- द्यव्रह्मणि कर्थं मम बोधस्तमोनिकृत्तिता स्यादित्याशख्माह-तव बोधमोहेति-बोधजनिद्वारा मोहहानिकरं वचनमित्येव युक्तं त- ववामिति वचनममिति सम्बन्धः ॥२३८ ॥

ननु मुक्तिमंसारयोरविशेषायोगादू तरिशेषो वाच्य:, म चेन्मु- क्तावपि कश्चिदागन्तुकोडस्नि तहि तव बोधमात्रमुपनेयमित्यसङ्गस- मित्याशक्का आविद्यकसंसारनिवृत्तिरव तत्र विशेष:, सा च तव मोहे-

तय बोधजन्मनि पुरा न पुन- स्तव कश्चिदप्पतिशयो भवाति॥। तम एव पूर्वमभवत्र भव- त्यवबोधजन्मनि ततो न परम्॥२३९॥

तब बोधति। बोधोऽवोधस्तजन्मनि ततः पुरा पश्चाच्य न कशिदतिशयोऽस्तीत्यर्थः। तर्हि निव्त्याभावात् किं निवर्तकेन ज्ञा- नेनेत्यत आह-तम एवेति। पूर्व, ज्ञाना पूर्वम्। अवबोधजन्म- नि सति तमो न भर्वात परं तुन ततः परमन्यत कि चिदस्ती- त्यर्थ: ॥ २३० ॥ नन्वेवं भाक् तमसैवात्मा सद्वितीयः स्वादित्याशक्ा तस्य त-

१४० सटीके संक्षेपशारीरके

स्मिन्रध्यस्तत्वान्न ततः पृथक् तमोऽसतीत्याशयेनाह- न तमोऽपि पूर्वमभवन्न भव- त्यवबोधजन्मनि तमोऽभिभव:। तम एव केवलमिदं सकलं न तमो विनाऽऽत्मनि किमप्यभवत्॥२४० ॥। न तमोऽपीति। अभवद् वस्तुत इति शेषः । तथापि तन्निनि- वृत्येवात्मा सद्वितीय इत्याशड्ा तन्निषटत्तेरपि तावन्मात्रत्वान्नैवमिसा- ह-न भवतीति। तद्व्रिन् इति शेषः। तहहिं वियदादिपपश्चत- त्निव्ृत्तिभ्यां तस्य सद्वितीयतेसाशडाह-तम एवेति। तम आसीत्त- मसा गृढमग्र इति श्रुतिमुक्तेऽर्थे प्रमाणमभिसंघायाह-न तमो विनेति। नतु भवतु तमस्तत्कार्ययोरात्मन्यध्यस्तत्वात्ताय- न्मान्रत्वं न तु तान्नवत्तेरपे तथात्वं युज्यते सुक्तावप्पध्यासतत्कार- णावस्थानायोगादनव्यस्तायास्तस्या ज्ञानसाध्यतया आत्मताडयो- गाचेि चेन्न। साध्यत्वेपि हि तस्या आत्ममात्रत्वं चतुर्थाऽध्याये वक्ष्यति। अस्तु वा पश्चमप्काररूपा सा ततोऽतिरिक्त्ता तदुपपादनं च तन्नैव द्रष्टव्यम् ॥ २४० ॥ नन्वेवमपि न तस्यास्तमोमात्रत्वमित्याकाध्ाह- न तमः परिहृत्य लभ्यते तमसो हानिगता निरुपणा॥ इति सा तम इत्युदीरिता न निवृत्तिस्तमसस्तमोमयी ॥। २४१ ॥। न तमः परिहत्येति। हानिविषया निरूपणेत्यर्थः । अ- विद्यादशायामेव हि तन्निरूपणं क्रियते प्रतियोगितया च तन्निवत्ति- रविद्यामपेक्षत इत्युपचाराव सा बन्धवत्तम इत्युदीरिता। न तु त- मोनिवृत्तिवियदादिवत्तमोमयी भवति न हि घटादिनिवृत्तिर्घटम- यीत्यर्थ: ॥ २४१।

२ अध्याये यावजीवादिश्रुत्यविरोधः । १४१ नन्वेमपि तव बोधमात्रसुपनेयमित्युक्तमयुक्तं, विदुषोऽपि नित्याद्यनुष्ठानसच्वात,अन्यथा यावज्जीवािश्रुतिविरोधादित्याश- इ्वा विहूद्विपया सत्याशयेनाह- विधयश्च कर्मविषया: स्वतमः- पटलावृते त्वयि बहिर्मनासि॥ कुत एव सम्यगवबांधहते तभसि प्रवृत्तिरिह सम्भवति ॥ २४२॥ विधय इति। ननु किमिति तमःपटलावृतगोचरत्वं तेषा- मित्याशङ्ा त्वयीत्युक्तं तदधिकारिणं विशिनाषटि-बहिर्मनसीति। आत्मनो बाहये पापक्षयादौ मनो यस्य तस्मिन्नित्यर्थः । मत्यवाया- दिपरिहारकाम प्रत्येव नित्यादिवििपटटत्तेः पत्यवायततपरिहार- कामादेश्चाविदुष एव संभवादविदृदधिकारा एव नित्यादिविधयो

मानादौ त्वयि न तत्पवृत्तिरित्याशयेनाह-कुत एवेति ॥ २४२॥ उक्तमेवार्थ विट्टणोति विदिते पदे भगवतः परमे परिपुष्कले परमतृप्तिमतः ॥ तव तृष्णया विरहितस्य करथं विधिषु प्रवृत्तिर पवर्गवतः२४३ विदित इति। परिपुष्कले सजातीयादिभेदरहिते, अनेनोक्तरुपे ब्रह्मण्यपि स्वात्मतया विदितेऽनुष्ठाननिमित्तब्राह्मण्यादेस्तदभिमाना- देश्वाभावो द्शितः । परमतृस्तिमत इत्यस्य विवरणम् अपवर्गवत इति। अनेनाप्यकामस्यापवृत्तिदर्शिता ॥ २४३ ।। नन्वेकस्य विधेरेकत्रैव दशाभेदेन भवटत्तेरपवृत्तेश्वायोगादिदम- युक्तमित्याशङ्क्य तत्परिहारं सदष्टान्तमाह अभिचारकर्मविधयो हि यथा फलभागबाघमतु बाधयुज: करणादि भागनिरुपाख्यतया विधयस्तथैव परमात्ममतेः। अभिचारेति। वैरिहिंसाफलकश्येनादिकर्मविधयो न हिं

१४२ सटकके संक्षेपशारीरके

स्याव सर्वाभृतानीति सत्फलांशहिसाया बाघमतु पश्ादिदं वलवद- निष्टसाधनमिति स्वस्य बाधयुक्ता भवन्तीत्यर्थः। शयेनादेहिंसासा- धनस्य विहितत्वादाहत्य निषेधादर्शनाच्च फलभागवाधमित्याधु- क्तम्। अत एवाग्नीषोमीयादस्य विशेष, तसष्य फलद्वारा साक्षा- द्वा कथमप्यनिषेधाद।इयेनेनाभिचरन् यजेतेत्यादिविधयो हि ती- त्ररोषाद् ब्राह्मणादिवर्धं बलवदिष्टं मत्वा भवर्त्तमाने प्रवर्तन्ते, स एव यदि न हिंस्यात सर्वा भूतानीति शयेनादिफलभागस्य हिंसा- या बाधकं शास्त्रमर्थतः परामृशति तदा विगतरोषो भवति, इयेनादि- विधयश्च तदा स्वभाव्याभावात्तस्मिन्न पवर्त्तनते। न हि बलवदन- ष्टसाधनत्वं हिंसादेर्जानन्तं तदुपाये विधयः प्रवर्त्तयेतुं शक्तुवन्ती- ति तेषां यथा दशाविशेष एव तस्मिन् पवृत्तिः । एवं ब्रह्मसाक्षा- त्कारेण शरीरादिसमस्तप्रपश्चनिवृत्तौ भावनायाः करणाद्यंशत्रय- स्यापि निरुपाख्यतया अभावात कथ विधयः प्रवर्तेरन्निति न किं चिदत्रायुक्तामेत्यर्थः ॥ २४४॥ अनेन द्योतितं कैमुतिकन्यायं विशदयति- यदि भाव्यभागविलये न भवेत् फलभावना कथमिहोत्सहते। करणादिभागविलये भवितुं विधिरन्तरेण घटते न च ताम् ॥ २४५॥ यदीति। भाव्यरूपभागमात्रस्य विलय इत्यर्थः । फलभाव- ना हिंसारूपफलोददेशेन या भावना। करणादीत्यादपदेन सर्वस्यैव भावनांशत्रयस्य तदन्यस्यापि तद्धेतोरभावं दर्शयति। नन्वर्थभाव- नाभावेऽपि लिङादिव्यापारो विधि: किममिति न भवेदित्याशका तस्यार्थभावनाभाव्यकत्वात्तामन्तरेण सोऽपि न घटत इत्याह- विधिरिति ॥२४४।

२ अध्याये मानान्तराविरोधोपसंहारः। १४३

एवं भावनावाक्यार्थत्रादेSवगतहिंसा दिपतिषधशास्त्रार्थे कयेना- दिविधीनामप्रवृत्तिमुक्त्वा नियोगवाक्यार्थमतेऽपि तामाह- अधिकारिणं च विषयं च विना = न बिना तमस्तदुभयं घटते विदितात्मनश्च न तमो घटते ॥ २४६॥

अधिकारिणं चोते। नियोज्यमित्यर्थः । विपयं कृतिनिरूप- णद्वारा नियोगनिरूपकं घात्वर्थम। माभाकरमते हि मत्ययार्थो नि- योगः फलकामनादिमता नियोज्येन साक्षात्कृतितिपयेण घात्वर्थे- न चास्यात्र नियोग इति निरुप्पते, हिसादिनिषेधशास्त्रार्थविदश्व न शयेनादिविधिनिर्याज्यत्वं तदनिष्टत्व्वाज्ञाननिवृत्या तत्कामनादेरसं- भवान श्येनादेस्तत्कृतिसाध्यत्वमिति विषयनियोज्यौ विना इयेना- दिनियोगबुद्धिस्तस्य तदा न घटते। एवं विदितात्मतत्वस्य तमसो निदृत्ते विषय नियोज्यात्मकमुभयं नियोगापेक्षितं तन्न घटत इसर्थः । तहि तस्य तमोऽप्यस्तु तत्राह-विदितेति ॥२४६ ॥

इत्याशका वस्तुतस्तदर्थस्य वेदान्ततन्मूलन्यायवाघपि व्यावहारि- कमेत्र भामाण्यं, न वेदान्तानामित तान्विकमित्याशयेनाह- व्यवहारगोचरमतः सकलं विधिवाक्यमित्य वगतिं मनसि।। उपनीय वेदशिरसांविधिभिन विरोध इत्यपि समाकलय।। व्यवहारेति ॥ २४७ ॥ एवमदरयब्रह्मपरवेदान्तानां भेदग्राहिमानान्तरविरोधनिरासस- मर्थनं द्वितीयाध्यायार्थमुपसंहरति- एवं वेदान्तवाक्यैरवगतिपद्वीमदये नीयमाने प्रत्यकूतत्वे समस्तवयकृति तमसि चीयमाणे च सद:।।

१४४ सटीके संचेपशारीरके

स्वाराज्यं त्वय्यवासे परमसुखभुि स्वच्छचैतन्यमात्रे लेशो मानान्तराणामपि दुरधिगमस्तत्र दूरे विरोध:२४८।।

इति श्रीसर्वज्ञात्मसुनिविरचित संक्षेपशारीरके Sविरोघलक्षणं नाम द्वितीयोऽध्याय:॥

एवमिति। अदूये प्रत्यकूतच्वरे वेदान्तैः स्फुटं मतिपाद्यमान इति विरोधविषयसमन्व्यार्थो दाशितः। अविद्यात्मकभेद विषयत्वा न्मानान्तरस्य न तेन समन्वयार्थो विरुध्यत इति भागुपपादितं मन- सि निधाय समस्तद्यकृतीत्युक्तम्। क्षीयमाणे चेत्यादिना ज्ञानमा- तराव परितृप्ततासुपपादितामनुनदाति। विचारदशायामय वेदान्ता- नां न मानान्तरविरोध: सम्भावितस्तदा किमु वक्तव्यमवगते तच्वे इत्याशयेनाह-लेश इति। लेशोपीत्यर्थः ॥२४८॥

ष्य श्रीमधुसूदनसरस्व्रती श्री पादकृतर्संक्षपशारीरकव्याख्या - नरूपसारसङ्गहाख्यटीकार्या द्वितीयोऽध्यायः।।

।। श्री:।

तृतीयोऽ्ध्यायः ।

"अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" इत्यनेन कि ब्रह्मस्व्ररूपम, किं च सत्र भमाणम, का च तद्नुग्राहिका युक्ति, किं च सयुक्तिकपमाणज- न्यायाः फलवन्मतेः साधनमितिकर्तव्यतारूपं सामवायिकमारादु- पकारकं च, किं च सेतिकर्त्तव्यताकपमाणजन्याया: फलनन्मतेः फलम, कर्थ वेति पतिज्ञापश्चकसंपिण्डनं कृतम्। तत्राद्वयब्रह्मस्व- रूपं तटस्थस्वरूपलक्षणाभ्यां लक्षयित्वा तत्र समन्व्रिता वेदान्ता:। ते च तत्रैव मानमेव्रेति समन्वयलक्षणे व्पुत्पादितम्। अथाद्ये ब्रह्म- णि वेदान्तसमन्वये द्वैतग्राहिमानवविरोधोद्धारयुक्तयो निबद्धा अवि- रोधलक्षणे। ततो निर्विरोघवेदान्तसमन्वयजन्याया मोक्षफलपर्य- न्ताया मतेरुंत्पत्तौ साधनं वेदान्तवाक्यप्रमाणेतिकर्त्तव्यतारुपमन्त- रङ्गवहिरङ्गभावेन स्थितं साधनलक्षणे निरूपितम। ततोऽन्तरङ्गव- हिरङ्गसाधनकलापसंपन्नववे दान् त परमा ण जन्याया मतेः फैदयानिट न्युपलक्षितमखण्डानन्दस्वरूपं यच्च यादशं चेति चतुर्थे फललक्षणे निर्णीतम्। एवं पश्चावयववरिचारात्मिका चतुर्लक्षणी मीमांसा। त- स्या: प्रकरणमिदमपि तादशमेव्रेति साधनप्रतिज्ञां निरुपायेतुं तृती- योऽध्याय आरभ्यते।

ननु द्विविधं साधनम्, ममायाः करणमितिकर्त्तव्यता च। नत्र करणं वेदान्तवाक्यम्, तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामीति श्रुत्या- SSत्मन औपनिषदत्वकथनात्। इतिकनव्यता चायामाण्यशङ्का १९

१४६ सटीके संक्षेपशारीरके

निरासितर्कातुसरणम्। तदुभयमापे प्रथमाद्वितीयाभ्यामेव संपादि- तामति किं तृतीयेन। अज्ञाननिवर्त्तके च ज्ञाने प्रमाणतदितिकर्त्तव्य- ताऽतिरिक्त साधनं नापेक्षितमिति वक्ष्यते। शुक््याद्यज्ञाननिषत्तौ तावन्मात्रदर्शनाच्च। उच्यते। सत्यं, प्रमाणमितिकर्त्तव्यता चेति द्वि- विधं साधनम, इतिकर्तव्यतायां त्वस्ति विशेष:, प्तिबन्धकवैचि- त्याव। तथाहि। ब्रह्मज्ञाने साक्षात्काररूपे बाघायोग्ये जातेऽप्येते पुरुषापराधाः फलं प्रतिबध्य जिज्ञासामुत्पादयन्ति। एका विषय- भोगवासना, वेदान्तानां ब्रह्मण्यबोधकत्वकल्पना, बोधितेऽपि ब्रह्म- णि बाधितत्वकल्पना, अबाधितेऽपि ब्रह्मणि साक्षात्काररूपायां त- त्मपितावसाक्षात्कारत्वकल्पना, प्रमितिफले च पुरुषार्थेऽप्यज्ञानान- वृत्त्युपलक्षिते मोक्षे पुरुषार्थत्व्राभावकल्पना चेति। तत्र विषयभो- गवासना शमदमादिसंपत्या श्रतणाङ्गभूतया निवत्थते। द्वितीया म- माणगतासम्भावना श्रवणाख्यविचारपदर्शकेन समन्वयाध्यायेन। तृतीया ममेयगतासम्भावना विरोधाभावरूपमननाख्यविचाराङ्गप- दर्शकेन द्वितीयाध्यायन। मामाण्यनिश्चयविरोधित्वादुभयामिदमस- म्भावनेत्युच्यते। निश्चितेऽपि भामाण्ये यत्फलविरोधिकल्पनादवयं तद्विपरीतभावनेत्युच्यते। तच्व निदिध्यासनाख्यविचाराङ्गमदर्शकेन तृतीयेन चतुर्थेन चाध्यायेन निवसत इति पागुक्तमेत्र। तत्र साक्षा- त्कारस्यासाक्षात्कारत्वकल्पनानिवर्त्तकं मामाण्यनिश्चयानुपयोगिसा- धनजातं तृतीयार्थः, पुरुषार्थेऽव्यपुरुषार्थत्वकल्पनानिवर्त्तकं तु चतु- र्थार्थ इति विवेक:। तेन यद्यपि वेदान्ता ब्रह्म बोधयन्सेव, ब्रह्म व केनापि मानेन न बाधितम्, तथापि तदहं न साक्षात करोमि किं तु तन्मम परोक्षमेत्र भतीति भ्रन्तितत्संस्कारपरंपरारूपा विपरीत- भावना यावदनुवत्तते तावन्न ब्रह्मविद्या फलं मसूत इतितन्निवर्तनाय वेदान्तैबोधितं सर्वमानाबाधितं च सच्चिदानन्दाद्वयलक्षणं ब्रह्मैवा- डहमस्मि तच्च सर्वदा साक्षाव करोम्पेवेत्येतावत्फलपर्यन्तसोपकर-

३ अध्याये ब्रह्मविद्यासाधननिरूपणस्। १४७

णध्याननिरूपणाय शिष्यपश्नमवतारयाति-

ब्रह्मात्मनामतिरपं पुनरप्युवाच।। ब्रह्मात्मताफलशिरस्कमतिं प्रसूते यत् साधनं तदखिलं प्रतिपित्समान:।।१। ्रुत्वेति। अय शिष्योऽविरोधं श्रव्वेति वृत्तं द्वितीयाध्याया- र्थ हेतुत्वेन कथयति। अविरोधन्यायैरुपपन्नाबाधितत्वेन निश्चिता प्रथमाध्यायोक्तसमन्वयोत्था ब्रह्मात्मतामतिरस्येति समननश्रवणफलं सिद्ध दर्शयति। अह ब्रह्म भवामि ब्रह्मरूपेण च सर्वदा भामीत्येव- ममानावरणनिृत्तिरूपं ब्रह्मात्मताफलं शिर इच यस्या मतेरन्त :- करणवृत्तेर्यदभावे शिरोहीनेव निष्फला भवाते मतिस्तादृश्या: फल- पर्यन्ताया मतेर्यत साधनं ध्यानमौनिदिध्यासनादिशब्दः प्तिपा- दितं तदखिलं कृत्स्नं सोपकरणं प्रतिपित्समानः प्रतिपत्तुमिच्छन्निति वर्त्तिष्यमाणं हेतुमत कथयाति। पुनरप्युवाच पृष्टवान् गुरुम। श्र- वणमननाभ्यामहं ब्रह्म न भवामीसेवंविधासत्वावरणनिदृत्तावप्यहं ब्रह्मरूपेण न भामीत्येवंविधाऽमानावरणस्य स्थितेस्तन्नाशाय फल- वन्मतिसाधनाकाङ्काSस्तीति दर्शितम्। तदविना वेदान्तानां प्रयोज

इदानीं शिष्यस्य द्वितीयाध्यायकृतशङ्गानिवृत्तिमतुवदन् तदी- य जिज्ञासितगोचरभश्नमाह- ऐदंपर्थमखण्डवस्तुविषयं वेदान्तवाक्स्य यत् पूर्व वर्णितमस्य भूदपहतिर्मा नाम मानान्तरैः ।। किं त्वस्या: परिनिष्ठितस्वरविषयध्वान्तच्छिदो जन्मने विद्याया वचनाटृते किमपरं कृत्यं भवेत साधनम्॥२॥ ऐदंपरयमिति । वस्तुतोऽखण्डत्वं त्रिविधपरिच्छेदशृत्यत्वं प- त्यगभिन्नत्वं च । प्रथमपत्ये प्स्तुतत्वाद विद्याया अस्या इति परा-

१४८ सटीके संक्षेपशारीरके

मर्शः। विद्यासमानविषयस्य ध्वान्तस्याऽभानावरणस्य परििष्ठितत्वं नाम विविधनिबिडवासनामेः सहानादिकाले निरुदत्वम। अथ वा परिनिष्वितेति विषयस्य ब्रह्मणो विशेषणं बाधावधित्व्रकथनार्थम्। वचनाद्वेदान्तवाक्यात, कृसमनुष्ठेयस्। यते: कृत्स्नकर्मत्यजोऽनन्य गतिकस्योति शेषः। ननु वचनादृत इत्युत्यैवाऽनुष्ठेयसाधनस्य तद- न्यत्वमवगतं किमपरमिति विशेषणेनेति चेव, सत्यम्। नाऽयमपरश- व्दोऽन्यत्वपरः किंतु पधानभृतवेदान्तवाक्योपकारितया साधना- न्तरस्य तद्गुणत्वपर इत्यनवथम ॥२॥

यानि त्वया पृष्टानि साधनानि तानि तृतीयाध्यायनिविष्टैश्चतु- र्मिः पादैः क्रमण निरूपितान्येवेत्यभिमेत्याहाचार्य :- वैराग्यस्य दृढत्वमेकमपरं तत्वंपदार्थज्ञता वाक्ये निर्गुणनिष्ठिते च सकले न्यायादियत्तामतिः॥

वाक्यार्थप्रतिपत्तिसाधनमिदं यत्नेन कृत्यं यतेः ॥ ३॥ वैराग्यस्थेति। नन्वादावेव जिज्ञासासूत्रगताथशब्दोपात्त- न्यायैवैराग्यस्य दष्टाटष्टद्वारा तत्वबोधोपकारिताया उक्तत्वात कृत- मत्र तदभिधानेनेत्याशङोक्तं हढत्वमिति। तत्रैहिकामुष्मिकविषय- भोगेष्वनिच्छालक्षणवैराग्यमात्रस्य साधनत्वमुक्त्तम। अत्र तु जीवस्

मयसंसारनिरूपणन तज्जिहासारूपस्य तद्दाढर्यस्य विवक्षितत्वान्न पु. नरुक्तता। अत एव रंहतिपादविषयभूतवाक्यशेषे तस्माज्जुगुप्सतेत्य- न्यकर्मचिपाकेषु सर्वात्मना जिहासा कार्येत्युक्तम्। एकम्, वाक्या- र्थम्रतिपत्तिसाधनमिति सम्बन्धः । त्र द्वितीयपादे "संध्ये सष्टिराह हि"इत्यारम्य"'न स्थानतोऽपि" इत्यतः माक्तनेन ग्रन्थेन वस्तुतोऽवस्था- त्रयसंसर्गहीनस्तत्साक्षी चिदेकरसस्त्वंपदार्थो निरूपितः। तत आर- भ्याऽडपरिस मासेस्तत्पदार्थो वस्तुतः सर्वोपाधिरहितः सत्पज्ञानादि

३ अध्याये ब्रह्मविद्यासाधननिरूपणम्। १४९

रूपो निरुपितः। तत्पतिपत्तिर वाक्यार्थपत्यग्ब्रह्मैक्यपतिपति- कारणामित्याह-अपरं तत्वंपदार्थज्ञतेति। गुणोपसंहारपादे नाना. शाखागतोपनिषत्पतिषाद्यब्रह्मविदयैक्यं निरुप्य "आनन्दादयः प्रधान-

करूपैव जायत इति न्यायागमाव्या निराितम्। तदनुसन्धानमप्य- न् साधनममित्याह-वाक्य इत्यादिना। सकले समस्तोपनिषद्- गते, चशब्देन मन्दाधिकारिणां सगुणोपासनं तदपेक्षितोपास्यगुणो- पसंहारन्यायपरिशीलनं च उत्वसाक्षात्कारसाघनमिति विवक्षितम्। सदुक्तं कल्पतगै- निर्विशेषं परं ब्रह्म साक्षात कर्तुमनीशवरा: । ये मन्दाप्तेऽनुकम्प्यन्ते सविशेषनिरूपणैः ॥ वशी कृते मनस्येषां सगुणब्रह्मशीलनात। तदेवाविर्भवेत् साक्षादपेतोपाधिकल्पनम्।। इति। यमेवैष व्ृणुते तेन लभ्य इति श्ररिरप्युक्तार्थपरा। पुरुषार्थपा-

दान्त इत्यादिवाक्येन शमादीनां तत्वसाक्षात्करोद्देशेन विधानाद- स्मिनेव जन्माने यावत्साक्षात्कारननुष्ठेयत्वाव समीपभवत्वेनान्तर- दृत्वम्। वेदातुवचनादीनां विविदिषोद्देशेन विधानात्तदवाधिकम- नुष्ठानमति दूरभवत्वात्तिषां व हिरङ्गत्वमिति विवकज्ञानेनापोह्य वहि- रङ्गमन्तरङ्गानुसरणमपरं साधनमित्यर्थः। तदेतव साधनजात परम-

त्वंपदार्थविवेकाय संन्यासः सर्वकर्मणाम्। श्रुत्या विधीयते यस्मात्तकयागी पतितो भवेव । इत्यादिव चनैस्तस्य तदकरणे प्रत्यवायश्रवणत्तेनैव चैतदनुष्ठातुं

१५० सटीके संक्षेपशारीरके

शक्यम। तस्य कर्मानुष्ठानादिकृतविक्षेपाभावादिति यत्रेन यते- रिति पदद्टयाभिपेतम् ॥३॥ नतु सर्वेषां दृष्टश्रुतविषयभोगविषयस्य रागस्याज्ञानसिद्धम्येष्य- माणविषयपाप्त्यैव निवृात्तः स्वानुभवसिद्धा, तथा चैहिकस्यामुष्मि- कस्य च हिरण्यगर्भान्तस्य विषयभोमस्याप्रास्तौ कथ ततो वैराग्यम, तदभावे च कथंतरां तद्दार्ढ्यम, कथंतर्मां चेष्यमाणविषयसिद्धये लौकिकवैदिक कर्मातुष्ठानव्यग्रचित्तस्य तत्वंपदार्थपरिशोधनावकाश इति, तत्राह- संसारदोषमवधारयतो यधावदू वैराग्यमुङ्गवति चेतसि निष्पकंप्यम्।। वैराग्यजन्मनि दढे च सति प्रवृत्ति- स्तत्वंपदार्थपरिशोधनकर्मणि स्यात् ॥४ ॥ संसारेति। यद्यपि विषयभोगपरितृप्तस्य भोगसामर्थ्यपति- बन्धाद्रागोत्कलिकोपशमो भवति, सथापि वप्तेरनित्यत्वाव पुनरप- तिबद्धसामर्थ्यस्य भुक्तसजातीयभोगगोचरोऽभ्यधिको रागः समुद्भ- वतीत्याप सर्वातुभवसिद्धम । तथा चाहुः पौराणिका :- हविषा कृष्णवर्त्मेब भूय एवाभिवर्द्धत इति।। ततश्च विषादियुक्तान्नादाविव वक्ष्यमाणदोषदर्शनमेव रागनि- वृत्तिहेतु:, पुनः पुनस्तदतुसन्धानं च तद्दा्यहेतुरित्येवमुत्पन्नैरा- ग्यदाढ्यस्प सकलकर्माणि त्यक्तवतस्तत्कृतविक्षेपाभावात्तस्ंपदा- थशोधनमनन्तरं सुकरमित्यर्थः। अत एव पथमद्वितीयपादयोः क्र- मोऽप्युपपन्न इति भावः ॥४ ॥ नतु कर्मफलेषु पुत्रवित्तादिषु स्वर्गादिषु च स्वरससुन्दरेषु दो- षमेवोक्तदष्टान्तवत्र पश्यामः, क्थ ततो विराग इत्याशङ्का मिथ्या-

त्वं च कर्मफलरूपसंसारे मया क्रमेण विविच्योच्यमानमवधारय,

३ अध्याये जीवस्य देहांतरसंसरणविचारः। १५१

तत एव ततो वैराग्यादि सुलभमिसाह- संसाररूपमवगच्छ विविच्यमानं यस्मिन् श्रुने भवति तद्िषया जुगुप्सा।। बेद: प्रकाशयति संसरणं यथाऽस्य जीवस्य जन्ममरणे व्रजतः क्रमेण ॥ ५॥ संसाररूपमिति। त्वद्वचनस्य पौरुषेयतया मूलप्रमाणापेक्ष- स्य स्वतःमामाण्यायोगाव कर्थ तदर्थे विश्वासो भवेदित्याशख्ाह- वेद इति। यथा यथावज्जन्ममरणे क्रमेण निरन्तर त्रजत इति स- म्बन्यः। ऐहिककर्मफ लेष्वनर्थप्रचुरत्वं प्रत्यक्षानुमानाभ्यामेव विमर्श- वतामनगतम्। आसुष्मिकेष्वपि तेषु तस्मिन् यावत्संपातमुित्वाऽ्थ तमेवाध्वानं पुरनानवर्त्तन्त इत्यारभ्य-तद्य इह रमणीयचरणा अभ्या- शोह यत्ते रमणीयां योनिमापदयेरन् ब्राह्मणयोनिं वा क्षत्रिययोनि वा वैश्ययोनिं वाऽथ य इह कपूयचरणा अभ्याशो ह यत्ते कपूयां यो- निमापदयेरत् श्वयोनि वा सूकरयोनिवा चण्डालयोनिं वेत्यादिश्रु- त्येष्टादिकारिणामपि पुण्यक्षये पुनः पूर्वसंचितशुभाशुभकर्मवशान्ना-

वता-"एवं त्रयीधर्ममनुमपन्ना गतागतं कामकामा लभन्ते" इति। "कर्मणां परिणामित्वादाविरिञूच्यादमङ्गलमू" इति च । ततः सर्वत्र जिहासा युक्तेसर्थः ॥५॥ नन्वात्मन्यनादिकालप्रट्टत्तस्य कर्मतत्फलात्मकसंसारस्य स्व्रा- त्मवद् दुष्टस्पापि तस्याशक्यं हानं कर्तुमिति शङ्गां निराकुर्त तस्प

शुद्ध: परो न खलु वाङ्मनसव्यतीत:

स्वाविद्यया हि पर एव स जीवभाव- मागत्य संसरति लिङ्गसमागमेन। ६॥

१५२ सटी के संक्षेपशारीरके

शुद्ध इति। स्वतः कामकर्मादिदोषहीन इत्यर्थः । तव हेतु :- पर इति। वस्तुतो निर्विशेषनिरतिशयानन्दपरमात्मैव स इति न तत्र कर्मतत्फलस्पर्श इत्यर्थः। ननु संसारितयाऽनुभूयमानस्य जीव. स्य परमात्मभावोऽसम्भावित इत्याशङ्ा, इन्द्रो मायाभि: पुरुरुप ईय- त इत्यादिवचनात स्फटिक लौहित्या दिव द निर्वचनीया विद्योपाधिनि- बन्धनत्वेन जीवत्वादेर्मिथ्यात्वान्न विरोध इत्याह-स्वाविद्यधेति। ताहें सुषुप्त्यादाववि संसारपसङ्ग इत्याशडा वक्ष्यमाणाविद्यकलिङ्गदे- हस्यापि तत्रोपाधित्वमाह-लिङ्गेति। सुषुप्त्यादौ च लिङ्गस्य ली- नत्वान् संसारप्रसङ्ग इति भाव: ॥६।। नतु निरुपाधिकात्मन एत्र मुक्तिभाकत्वात्तस्यैव बन्धरूपसंसार- भावत्वं वाच्यम, बन्धमोक्षयोरेकाश्रयत्वनियमाद। ततश्च बन्धस्य वास्तवत्वमपरिहार्यमिति तत्राह- ब्रह्मैव संसरति सुच्यत एतदेव दौवारिक भवति संसरणं तु तस्य। मुक्तिः पुनर्भवत चिद्धपुषैव तस्य स्वाज्ञानतः स्वमहमप्रतिबोधतश्र ॥७॥ ब्रह्मैवेति। अविद्यादशायां यस्तदघीनभ्रान्त्यैव संसार- मनुभवति स एव स्त्राभाविकब्रह्मभावसाक्षात्कारात्तस्या: समूलाया निरासान्मुच्यत इति ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति, विमुक्तश्च विमुच्यत इसादिश्जतिभि: पतिपादनाद्, दशाद्वयऽपि जीवस्प ब्रह्मभाव एक- रूप एव। न हि स्थाणो: स्थाणुत्वं चोरभ्रमतांन्नवत्तिदशयोविशेष- वद्भवति। न चैतावता तत्राज्ञानकल्पितं चोरत्वं वास्तवं भवति। एवं

त्वसुपेयमित्यर्थः। तहिं विद्याया अप्याविद्यकतयाSनिर्वेचनीयत्वाद् बन्धवन्मुक्तेरपि तदधीनाया मिथ्यात्वं स्वादित्याशङ् तयो- वैषम्यमाह-दौवारिकमित्याढिना। तस्य मिथ्यैतर जीवस्वभावमा

३ अध्याये जीवस्य देहान्तरसंसरणविचार:। १५३

पन्नस्य ब्रह्मणो यदनिर्वचनीयलिङ्गसम्बन्धद्वारकं संसरणम्, तव स्वरूपाज्ञान विजृम्भितभ्रान्तिमात्रसिद्धत्वान्मिथ्यैव्रेति युक्तम । तरपैन

तिरूपा या मुक्तिस्तस्यास्तत्वावेदकमानसिद्धब्रह्ममात्रतया बाघा- याग्यत्वाद् वास्तवत्वमिति वैषम्यमित्यर्थः ।।७॥। ननु मिथ्यातत्व्रज्ञानयोविषयवैषम्येऽपि "यस्याज्ञान अ्रमस्त- स्य भ्रन्तः सम्यकू न वेत्ति सः" इति न्यायादज्ञानभ्रान्तितत्ववो-

स्यात, तथा च लिङ्गोपाधिकजीवे प्रमातृत्वादिबन्धाभ्युपमविरोध इति तत्राह- स्वाज्ञानान्वयिनी चिदेव भवति स्वज्ञानमस्या: पुन- र्नास्त्यन्तःकरणोपरागशबलीभावं बिना युक्तित: । कूटस्थे न तमस्विता न घटते नो विक्रिया तत्र न. स्तस्मादेष विशेष ईषदुचितः स्वीकर्तुमेते प्रति ॥८ ॥ स्व्राज्ञानान्वयिनीति। अनादिसिद्धाज्ञानस्व तत्कार्यलिङ्ग- तदुपहितचिदाश्रयत्वानुपपत्तेः शुद्धा चिदेव तदाश्रयो विषयश्चेति यु-

भमातृरूपं उपेयते। ज्ञानेच्छादे्हि म्रमातृधर्मत्वमनुभवसिद्धमविप्ाति- पन्नं च परीक्षकाणाम। प्रमातृत्व च प्रमाकर्तृत्वम्, तच्च स्त्रातन्त्रये- णेतरतत्कारकपयोकतृत्वम्, तच्च चेतनस्य विकारवत एव सम्भ-

तसंवलितधर्मत्वं युक्तमित्यर्थः। तर्हिं शुद्धचैतन्यस्य कूटस्थास- झाद्वितीयादिरूपत्वात्तत्राज्ञानसम्बन्धो युत्ा न घटत इत्पाशका- ह-कूटस्थ इति। द्वाभ्यां नजभ्यां तद्टनाऽवधार्यते। अज्ञानस्या- नादित्वेनाविकारत्वान्न तदाश्रयस्य कौटस्थ्यविरोधः। एवं तस्य ज्ञानबाध्यत्वेन मिथ्यात्वात्तत्सम्बन्घस्यापे तदधीनसत्ताकस्य तथा २०

१५४ सटीके संक्षेपशारीरके

त्वान्न वास्तवासङ्गत्वादिविरोधो नोऽस्माकं मत इति भावः । एवं सहि प्रमातृत्वाद्यपि शुद्ध एव घटते, तस्ष्य मिथ्यात्वेन तत्कौटस्थ्या- विरोधित्वात कृतं शबलधर्मत्वेनेति तत्राह-नो विक्रियेति। तस्यागमापायित्वेन विकारत्वात्तद्धर्मिणा परिणामिना भवितव्यम, न चात्मा परिणामी, कौटस्थ्यहाने:। न चाज्ञानपरिणामस्य तस्या- तमन्यारोप इति वाच्यमू। केवलाज्ञानपरिणामत्वे सुषुप्त्यादावपि प- सङ्राव। लिङ्गरूपेण परिणताज्ञानपरिणामत्वे चास्मदिष्टसिद्धिरि- ति भावः। एवं तह्यज्ञानभ्रान्त्यादीनां भिन्नाश्रयत्वमन्याय्यं भापत मिति शङ्गामुपसंहारव्याजेन निराकरोति-तस्मादिति। एते ज्ञा- नाजाने प्रति ध्मगत एव विशेष उपहहितानुपहितत्वाधीनभेदरूप ई- षत्तदभेदाविरोधी पूर्वोदितन्यायात स्वीकर्त्तुमुचित इसर्थः । कार्य-

वक्तुं युक्तत्वान्न तदाश्रितानां वैयधिकरण्यम्, स्वतन्त्रोपाधिभेदभि- न्नधर्मपोरेव तत्मसिद्धेरिति भावः ॥८ ।

मलीकममित्युक्तं तदयुक्तम। अनादिभावत्वेनात्मवदज्ञानस्य सत्यत्वा- त्तत्कार्यलिङ्गस्यापि तदभिन्नतया सततवेन तदधीनसंसारस्य मिथ्या- त्वानुपपत्तिशिति चेव, नेयाह- पुर्थष्टकं भवति तस्प परस्य मोहा- त्तेनान्वितस्य तु नभोमलवद् व्यलीकम् ।। दुःखं त्रिधा भवति संसरणाभिधानं नान्य: परादधिकरूपभृदस्ति जीव: ।। ९ ॥ पुर्यष्टकमिति। "कर्मेन्द्रियाणि खलु पञ्च"इत्यादिना वक्ष्प- माणमज्ञानतत्कार्यात्मक पुर्यष्टकं तम्य जीवस्य वस्तुतः परस्य सतो मोहादेव भवति भ्रान्तिमात्रकल्पितमित्यर्थः। अज्ञानस्वरुपस्य मा-

३ अध्याये जीवस्य दहान्तरसंसरणविचारः। १५५

पि तदात्मकतया तथात्वात्तदधीनमाध्यात्मिकादिभेदभिन्नदुःखात्मकं संसरणं तस्य नभोनैल्यवदलीकमियाह-तेनेति। ननु परादभिन्न- स्यापि जीवस्य, य आत्मनि तिष्ठन, द्वा सुपणेयादिश्रुतिभिर्भेदस्यापि प्तिपादनात्तत्प्रयोजकं संसरणं वास्तवमित्याशख्माह-नान्य इति।

द्रष्टा, उदरमन्तरं कुरुत इयादिश्रुतिभिर्निषेधाच्च तत्र न वास्तवभेदा- युपेयत इसर्थः ॥९॥ ननु पादोऽस्य विश्वा भूतानि, ममैवांशो जीवलोके इत्यादि-

च सक्य परविकारत्वप्रतिपत्तेश्र तयोमैदभदावुपेयौ, अन्यर्थाशा- शिभावाद्यनुपपत्तेरिति, नेत्याह- नांशः परस्य नच तस्य विकार एष नात्यन्तमेव च विभिन्नवपुः परस्मात्॥ जीयोऽयमभ्युपगतः कुत एतदैवं

नांश इति। तृतीयपक्षनिषेधो दृष्टानतार्थः। मतान्तरनिषेधा- थों वा। सर्वत्राकांक्षापूर्वकं हेतुमाह-कुत इत्यादिना। निष्कलं निष्क्रिय शान्तम, अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराण इत्यादिश्रुत्यांS शिनो विकारस्य चानित्यत्वाद्यापादकयुत्तयनुगहीतया विरोधात्, अ- शित्वादे: सत्यत्वायोगाद्, वचनान्तरस्य घटाकाशादिवदौपाधिकाल्प- त्वाद्यनुवादेन ब्रह्मानन्त्यपरत्वात, अखण्डपरतत्वमादिवाक्यसमन्व- यविरोधाच्च नैते पक्षा उपादेया इत्यर्थः ॥ १० ॥ इतोऽपि जीवस्य वस्तुतोंऽशत्व्रादिकल्पना न घटत इत्याह- अपि च विश्वमतु प्रविवेश तत परममेव पदं परमात्मन:।। इति वदत्सु सुहत्स्वव तत्पर- श्रुतिवघ:सु कथं स ततोऽधिक:॥ ११।।

१५६ सटीके संक्षेपशारीरके

अपि चेति। स एष इह प्रविष्ट आनखाग्रेभ्यः, तत सष्टा तदेवानुमाविशत, अनेन जीेनात्मनाऽनुमत्रिश्येत्यादिश्रुतिवचने- धु सूर्यस्य स्व्रसृष्टजलभेदेष्वविक्कृतस्य पवरेशवदविकृतपरमपुरुषार्थप- रमात्मस्वरूपरयैव स्वसृष्टसमाष्टिव्यष्टिरुपसर्वोपाधिषु प्रविष्वस्य जीव- भावम अत्यन्तहितकारिमातृत्त्तात्पर्येणोपादेशत्सु सत्सु कथं तस्य त- द्विरुद्धविकारादिभावो भवेत्। न चात्रान्तयाममिभावेनैव परमात्मनः प्रवेशोडभिहितो न जीवभावेनेति सांप्रतम्। प्रविषृस्य प्राणन्रेव प्रा- थो नाम भवर्तीत्यादिश्रुत्या प्राणनादिव्यापारवत्वपतिपादनविरो- धाठ। अत एव चोपमा सूर्यकादिवदित्याद्यधिकरणोक्त्याय वव रो - घाच् श्रुतितो जीस्य परेणासन्ताभेद एव वास्तवः, विपरीतं त्वा- विद्यकमिति स्थितमित्यर्थ। ॥११।।।।

इदनीं युक्तितोऽपि जीवस्य ब्रह्मात्मतैव वास्तवीत्याह- प्रच्यावि वस्तु यदिहास्ति निजस्वरूपा दशच्युतैकरससंविद्धानमस्य ।। प्रच्यावितास्फुरणमित्यवगत्य तत्र तत् कल्पितं सकलमाकलयानुमानात् ॥१२॥ प्रच्यावीति। भिन्नो जीवः किं स्व्रतो जडो विकारी च, किं या कूटस्थचिदात्मा ? आद्ये निजस्वरूपात कूटस्थचेतन्याव पच्या- व्युद्रिक्तं जडं विकारि च यद् बुद्ध्यादि वस्त्विह व्यवहारदशायामस्ति तस्पोक्तरूपस्य यत मच्यावित्वस्फुरणं तव कूटस्थैकरससंविदूपसा क्ष्यधीनमिति नियमावगमाज्जीवस्यापि तथात्वावगमेन दृश्यत्वमपरि- हार्य स्याद। तथा च तस्य बुद्ध्यादिसहितस्य साक्षिणा वास्तवस- म्बन्धानिरूपणाद्रज्जुसपादिवत्तत्र साक्षिण्यविद्याक ल्पितत्वमनुमाना -र दापदयेत, न चैतदिष्टम। न हि तत्ववोधाधीनमुक्तिभाजो जीवस्य स्वरूपं कल्पितमिति कैश्चिदुपेयते। द्वितीये तस्प कूटस्थचिदूपव्रह्म- णो भेदे मानाभावात एको देव इसादिश्यतिविरोधाच न ससभेदावका-

३ अध्याये जीवस्य देहान्तरसंसरणविचारः। १५७

श इति भाव: ॥ १२॥ ननु जीवब्रह्मणोरत्यन्ताभेदे ब्रह्मणोऽपि स्वरगोचराज्ञानाश्रय- तया संसारित्वं स्यादित्याशङ्ा, किं ब्रह्मशब्देन चिन्मात्रं विवक्षि तमुत जगदुपादानत्वादिविशिष्टं चैतन्यमिति विकल्पमभिमेत्याद्यम ीकरोति- चैतन्यवस्तुविषयाश्रय एव मोहो

वुद्ध्यादिवेष्टितचितो न तमस्वितेति ब्रह्माश्रयत्वमुदितं तमसः पुरस्तात् ॥ १३ ॥।

चैतन्येनि। द्वितीये तस्य चिन्मात्रतया तदाश्रयत्वादिसंभ- वेडपि जीवव्यावटत्ताविद्यकेश्वरत्वरूपेण नाजञत्वादिसंभव इत्याह-ना- द्वैनेति। तहि ब्रह्मैत्र संसरतीत्यादि कथमुक्तमित्याशक्का, बुद्धयाध्ु-

दूध्यादीति ॥ १३ ॥ जीवव्यावृत्तेश्वररुपेSज्ञत्वाद्यभावं मानाभावेन पपश्चयति- ब्रह्माश्रयं न हि तमोऽनुभवेन लभ्यं नाप्यागमान्न च किमंप्यपर प्रमाणम्॥ ब्रह्माश्रयत्वविषयं तमसस्ततश्र प्रत्यक्प्रफाशविषयाश्रयमेतदस्तु ।। १४ ।।

ब्रह्माश्रपमिति। अनुभवेन प्रत्यक्षेण। तमसो ब्रह्माश्रुय- त्वविषयमिति प्रमाणविशेषणम। परिशषात स्वपकाशीचन्मात्राश्रय-

ननु जीवत्वमेवाज्ञानाश्रयताव्च्छेदकमुपेयं न तु चिन्मात्रत्वं जीववदीश्वरस्यापि इतरथाऽज्ञत्वादिदोपपरसभ्गादतो जीवाश्रितैवावि

१५८ सटीके संक्षेपशारीरके

द्या ब्रह्मतिषयेति, नेत्याह- जीवत्वमेव तु तदाश्रयमध्यपाति नेच्छन्ति युक्तिकुशला न हि युज्यते तत्।। अज्ञानमेव खलु तन्न तमस्तमस्वि चैतन्यवस्तु पुनरस्तु न तद्विरोधः ॥१५॥ जीवत्वमेवेति। तदाश्रयमध्यपाति, अज्ञामाश्रयवशेषण- मिति यावद। न ह्यज्ञानाश्रयत्वमात्रमज्ञत्वं रज्जुतत्ववोघदशायां कालान्तरभाविसर्पादिभ्रमहेत्वज्ञानशालिनोऽपि चैत्रस्य तव्ाजत्वाभा- वाद, तदा तस्य रज्जुनच्तावारकत्वाभावाद। तदाश्रयस्यापि नाज्ञ- त्वमिति चेतहिं ब्रह्मणश्चिद्रपतपाऽविद्याश्रयत्वेऽपि सर्वज्ञत्वसर्वनिय- न्तृत्वादिरुपेण श्रुयादिसिद्धत्वात्तत्पत्यज्ञानस्य वस्त्वावारकत्वायो- गात्तत्राज्ञत्वभ्रान्तत्वादिशङ्का दूरापास्ता । जविस्य तु स्वात्मानं भ-

नमावाश्रयत्वपक्षेऽप्युपपद्यते, एतदभिपेयोक्तं युक्तिकुशला इति / प- रमते जीवत्वस्याश्रयविशेषणत्वेऽनुपपत्ति पतिज्ञापूर्वकमाह-न ही- त्यादिना। तज्जीवत्वमज्ञानाधीनसत्ताकत्वादज्ञानमेव, तथा चाज्ञा नश्य तद्रिशिष्टाश्रयत्वे स्वाश्रितत्वमपि स्थात, तच्च विरुद्धम। न च जीवत्वस्याज्ञानाश्रयोपाधित्वान्नक्तदोष इवि वाच्यम्। तस्य चि- न्मात्रधर्मत्वे मतभदायोगादवित्राद:, अतिरिक्तधर्मत्वे च तस्याति।रि- क्तस्य मुत्त्यन्वयित्वमपि स्थात। न च तथोपेयते, शुद्धचैतन्यस्य तु तदाश्रमत्वे न कोडप विरोध इत्यर्थः ॥ १५ ॥

विस्व रूपत्वाद ज्ञत्वं जीवत्वं चत्युक्तम। तस्पैत नानाविधदुःखादिमत्वरू- पसंसरण तु मोहकल्पितपुर्यष्टक्योगादिति पुरोक्तम्, तत्र किं तव पु- यष्टकमिति वीक्षायामाह- कर्मेन्द्रियाणि खलु पश्च तथाऽपराणि बुद्धीन्द्रिषाणि मन आदिचतुष्टयं च।।.

३ अध्याये जीवस्य देहान्तरससंरणविचारः। १५९

प्राणादिपञ्चकमथो वियदादिकं च कामश्र कर्म च तमः पुनरष्टमी पूः ॥१६॥ कर्मेन्द्रियाणीति । वचनादानगमनविसर्गानन्दरूपक्रया- Sसाधारणकारणानि कर्मेन्द्रियाणि पञ्च खलु प्रसिद्धानि, उक्तक्रि- या रूपकार्यलिङ्गानुमानैस्तेषां प्रसिद्धेः। सत्स्वाप तत्तदिन्द्रियाधारा- वयवेषु तेषामभावादेव मूकादिषु वचनादिक्रियाभात्रदर्शनाव। ता- नि च व्यष्टिसमष्ठ्यात्मकान्येको गण एका पुरी, पुरवत स्वामिनो भोगहेतुत्वाव। अपराणि शब्दस्पर्शरूपरसगन्धोपलब्धिष्वसाधार णकारणानि श्रोतत्वक्चक्षूरसनाघ्राणाख्यानि तथा पश्च पसिद्धा- नि सोडपि गणो द्वितीया पुरीत्येवमग्रेऽि द्रष्टव्यम्। एकमप्यन्तः- करणं मनो बुद्धिरहंकार्रित्तमिति संकल्पाध्यवसायाभिमानस्फूर्ति- रूपट्ट्तिमेदेनानेकधोच्यमानमेको गण: । एवमाध्यात्मिक एकोऽपि वायुः श्वासपश्ासादिवृत्तिभेदेन माणापानव्यानोदानसमानशब्दै: पश्चघोच्यमान एको गणः। एवमपश्चीकृतभूनकार्य लिङ्गदेहं भोगो- पकरणं गणचतुष्टयात्मना निर्दिश्य स्थूलभूतैः सह तत्कार्य भोगा- यतनं भोग्यांथ् विषयानेकीकृत्यैकं गणमाह-अथो इति। विय- दादेरुक्त्तवैलक्षण्पार्थोडयं निपातः। इदानी संसारे मुख्य प्रयोजकं कार्यकारणरूप गणद्वयमाह-कामश्र कर्म चेति। उक्तसप्रपुरी- णां निदानमज्ञानमेव्राष्ट्रमपुराकाङ्गायां तत्वेन गृहाणेत्याह-तम इति। एवं च तत्ववोधादविद्यानिवृत्या सर्वसंसारोपशम इति भाव: ॥१६॥ ननु तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वभज्ञा चेति श्रुतौ विदापू- रवपज्ञयोरपि संसारहेतुत्वप्रतिपत्तेः कथ पुर्षष्टकस्पैवोक्तस्य तद्धेतु- त्वम्, कर्थ वा विद्ाहेतुके त्मित्नविद्याया हेतुत्वमिति तत्राह-

प्रज्ञा च कर्मेवचसैव तु संगृहीते॥।

१६० सटीके संक्षेपशारीरके

बन्धप्रयोजकतया सदशत्वहे तो- रेकत्र च श्रुतिवचस्युपसंग्रहेण ॥ १७ ।। विद्या चेति। द्विनीयाऽशङ्कानिराकरणाय विशिनष्टि-वि- इवविषयेति। नात परब्रह्मविद्या विद्यापदेनोपात्ता, इति नु कामय- मान इति संसारपकरणं समाप्य, अथाकामयमान इत्यादिना प्रकर- णान्तरेण परब्रह्मभावस्यैव परब्रह्मवद्याफलस्य वक्ष्यमाणत्वात। किं तु वक्ष्पमाणं चातुर्विध्यमाविद्य कपपश्चगोचर ज्ञानममंह विद्यापदो पात्तमति तत्फलसंसारस्थाविद्याहेतुत्वं नानुपपन्नमिसर्थः । पूर्वाने- कजन्मसु संचिता भोगवासना पूर्वप्रज्ञा, पूर्वपदनिविष्टकर्मपदेनोक्त- विद्यापूर्वपज्ञयोर्यजहल्लक्षणया संगृहीतत्वाव त्रयाणामेकगणत्वस्य विवक्षितत्वान्नाद्यचोद्यावकाश इत्यर्थः । कर्मवचसा तयो र्लक्षणाया मुख्यार्थसम्बन्धं स्व्रगतं प्रमाणद्वारकं चाह-बन्धपयोजकतयेति।।१७।। कि तदेकं श्रुतिवचो येन विद्यादित्यं बन्धहेतुनयोक्तमिति वी- क्षायामाह- तं विद्येति हि वाक्यमेकमिह च स्पष्टं त्रयं कीर्ततितं तस्मात् कर्मवचस्तयोरपि भवेत् संग्राहकं कारणात् ॥ विद्या चात्र चतुर्विधाप्यभभिमतैवारम्भिका कर्मचत् संस्कारोऽपि तथा चतुर्विध इति ज्ञेयस्तथा संभवात् ॥१८।। तं विद्यति। तस्माद कारणादिति सम्बन्धः। नतु पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति पापः पपेनेति शुभाशुभकर्मण एत्र संसारहे- तुत्वप्रतिपत्ते: कर्थ विद्यापूर्वप्रज्ञयोस्तद्धेतुत्वमित्याशदा तत्र कर्मव तद्धेतुरित्यश्रवणादेतदूचनबलाव त्रयाणामपि संसारहेतुत्वमव्रिशिष्ट- मिति वदन् तेषु चातुर्विध्यमाह-विद्या चेत्यादिना। का चन विद्या शासत्रविहिता देवताद्यपासनरूपा, अपरा तन्नििद्धा- Sसच्छास्त्रविषया, अन्या बिहितसमा विषिं विनापि यह चयोपपत्ा गङ्गादिदर्शनरूपा श्ेयस्करी, का चित्निषिद्धसमा

३ अध्याये जीवस्य देहान्तरसंसरणविचारः । १६१

बीभत्सितशवादिविषया सदो दुःखकरीति विद्यायाश्चातुर्विध्यमू। एवं कर्मणां यागवधाहारविहारादिरूपाणामपि विहितप्रतिषिद्धा- Sविहिताप्रतिषिद्धभेदेन चातुर्विध्यं द्रष्टव्यम। एवं पूर्वपज्ञाख्यसंस्का- रोऽपि मूलानुभवाद्यतुरोघेन चतुर्विधो बन्घहेतुरित्यर्थः ।। १८ ॥। ननु विद्यादीनां त्रयाणां संसारहेतुत्वेऽपि तदूद्वारा लिङ्गस्यैव तद्धेतुत्वमुपेयं न पुर्यष्टकस्य, तदेव सक्तः सह कर्मणैति लिनं मनो यत्र निषिक्तमस्येत्यादौ लिङ्गस्यैव तद्धेतुत्वश्रुतेरित्याशक्क, स वा अयमात्मा ब्रह्म विज्ञानमय इतादिश्रता भूतभौतिकादिसर्वमयत्व्रम- तिपत्तस्तदेकदेश वाचि लिङ्श्षतिलक्षणया पुर्षष्टकविषया नेत- न्येत्याह- पुर्यष्टकं तदिदमप्यभवड्धि लिङ्गं तेनोच्यते तदपि लिङ्गगिरा क्वचित्तु॥ पुर्षष्टकं न खल लिङ्गगिरोऽभिधेयं मुख्यं तु सप्तदशकं प्रथितं हि लिङ्गम् ॥ १९ ॥ पुर्यष्टकमिति। तुशब्दः शङ्काव्याटृत्पर्थः। पुर्यष्टकमेत त- दभिधेय किं न स्पाद कृतं लक्षणयेसाशङ्, लिङ्गयतति नियमेन स्वधर्म ज्ञापयति तद्विलक्षणात्मनीति व्युत्पत्या तस्य लिङ्गपदाभिधे- यत्वायोगाद् वक्ष्यमाणसप्तदशकगण एव तदभिघेय इत्याह-पुर्थ- ष्टकामोति ॥ १९ ॥ कि तत सप्तदशात्मकं मुख्यं लिङ्गमिति वीक्षायामाह- इह तावदक्षदशकं मनसा सह बुदद्धितत्वमथ वायुगण: ।। इति लिङ्गमेतदमुना पुरुष: खळ सङ्गतो भवति जीव इति॥ २० ॥ इह तावदिति। इह पुर्यष्टके, तावत प्रथमोक्तम। कर्म- बुद्धीन्द्रियदशकं चित्ताहंकारौ बुद्धावेकीकृत्य मनो बुद्धिरित्पन्त :- २१

१६२ सदीके संक्षेपशारीरके

करणद्यम्, माणादयो वायवः पञ्चेत्येतव सप्तदशात्मकं सुख्यं लि- ङ्रम, अमुना माणप्धानेन लिङ्गेनावच्छिन्नशिदात्मा जीवपदवा- च्य इत्यर्थः ॥ २० ॥ ननु हिरण्यगर्भादीनामधिकारिपुरुषाणां सत्यपि पुर्यष्टके दुःख- स्वरूपसंसाराभावात करथ तस्य तद्धेतुत्वमत्याशङ्ा, तेषामपि सो- डविभेव स वै नैव रेमे, इन्रोऽपाप्यैव देवानेतद्भयं ददशेसादिश्युति- निर्भयारत्यादिमतिपादनात्तस्य तद्धेतुत्वं निरपवादमिस भिेत्य सर्वे- वामपि शरीरत्रयात्मकपुर्यष्टकाभावे संसाराभाव इति अशरीरं वाव सन्ते न प्रियामिये स्पृशत इति श्रुत्युक्तं व्वतिरेकमाह- न पुराष्टकेन रहितस्य तव क्व चिद्स्ति संसरणदुःखयुजा।। न पुराष्टकेन सहितस्य तथा क् चिदस्ति दुःखविगमश्च तव॥२१॥ न पुराष्टकेनेति। न ह वै सशरीरस्य सतः प्रियापिययोरप- हतिरस्तीति श्रुया सति पुर्यष्टकात्मके शर्रीस्त्रये संसारो नास्तीति न, किं त्वस्तेवेसन्वयोऽप्युक्त। ततोऽपि तस्य तद्धेतुत्वमुपेयमि- साह-न पुराष्टकेन सहितस्येति ॥ २१॥ स्वाभाविकत्वा त्तदधीनसंसारस्तत्र वास्तवः स्यादित्याशङ्याह-

न कदा चिदस्ति पुरसङ्गमनम्॥। तव मायया विरचितं सकलं पुरसङ्गतिप्रभृतिकं वितथम् ॥ २२ ॥ तव नित्येति। स पर्यगाच्छुक्रमकायमत्रणमर्नाविरं शुद्धम- पापविद्धम, स यत्तत्र किं चित पश्यत्यनन्वागस्तेन भ- वति, असङ्गो हवायं पुरुष, अप्राणो हमना: शुभ्रा, स एप नेति

३ अध्याये जीवस्य देहान्तरसंसरणविचारः। १६३

त्वश्रवणात्तस्प पुर्यष्टकाव्वयो वास्तवो न शङ्गनीयः । न चोक्तवा- क्यजातं परमात्मविषयमिति वाच्यम्। तथापि-ब्रह्मदाशा ब्रह्मदासा ब्रह्मेमे कितवा इमे। त्वं स्त्री त्वं पुमानसि त्वं कुमार उस वा कुमारी॥ नान्योSतोऽस्ति द्रष्टेत्यादिश्रुतिभिर्जीवस्थापि नि- समुक्तादिरूपब्रह्ममात्रपतिपत्तेस्तस्य पुर्षष्टकायोग उपेय इत्यर्थः। कथं तहिं जीवे तदन्वयातुभवः, कथं वा पुराष्टकेन सहितस्येतिपा-

शरीरद्वयस्य गुक्तमिसाशङ्कयाह-तव माययेति। उक्तरुपे आत्मनि स्थूलसूक्ष्म- भूतभौतिकात्मनोऽनिर्वचनीयमायाविलसितत्वात्तस्य तदन्वयो मिथ्यैवावभासते, असङ्गाद्वितीय सपकाशचिदात्मनि माया- न्वयस्यापि वास्तवस्यायोगाव। सोऽपि तदधीनसच्ताकतया तत्म- युक्तो न स्वाभाविक इसर्थः ॥२२॥ आत्मनो निमुक्तत्वे यस्त्वविज्ञानवान् भवत्यमनस्क: सदा- डशुचिः। न स तत पदमाप्नोति संसारं चाधिगच्छति। यस्तु विज्ञा- नवान् भतरति समनस्कः सदाशुचिः। स तु तव पदमाप्नेति यस्माद् भूयो न जायत इति श्रुतिपतिपादितं बन्धमुक्तिकादाचितकत्वं क-

तिः। तत्वतस्तु-न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः । न मुमुक्षुर्न वे मुक्त इसेषा परमार्थता॥ इत्यादिश्रुतिपर्यालोचनया न बन्धो न वा मोक्षस्तस्यास्तीत्येतद् दृष्टान्तेनाह- मलिनं नभो न हि कदा चिदभूद् विमलं कदा चिद्भवन्न नभः॥ उभयं नभस्यभवदेवमिह त्वयि नित्यमुक्तचितिसंसरणम् ॥२३॥ मलिनमिति। मालिन्यं वैमल्यं वा नमासें कदा चिदपि व- स्तुतो नाभूत्तथापि व्यवहारदष्टथा दुर्दिनादावुभयमभूद। एवं ब्रह्म- भूते त्वयि संसरणं तननिवत्तिश्वेत्यर्थः ॥ २३॥

१६४ सटीके संक्षेपशारीरके

नन्वाविद्यकोऽपि बन्धो यदाडक्ति तदाऽडरमनो बन्घस्य च प- रस्परसम्बन्धस्यावश्यकत्वेन तत्र बन्धाभावायोगाव कथं नित्यमुक्त- ता तस्येत्याशबाह- न हि कल्पनाविरचितं वितयं परमार्थवस्त्ववितथं स्पृशति । परमार्थवस्तु च तथा तमसा परिक्पितं न किमपि स्पृशति ॥२४ ॥ न हि कल्पनेति। कल्प्यतेऽनयेति कल्पनाऽनिर्वचनी याऽवि- द्या तत्कार्यमिति यावद। येन सम्बन्धेन यत्र यव मतीयते तेन स- म्बन्धेन तत्र तस्य त्रैकालिकनास्तिताया एव मिथ्यात्वलक्षणत्वाद बन्धवैतथ्यस्य चोपपादितत्वादात्मनि बन्धदशायामपि बन्धात्मनो- रितरेतरस्पर्शाभावात्तस्य नियमुक्ततोपपदत इत्यर्थः ।। २४।। ननु यदाऽडत्मननि बन्धो वर्त्तते तदैव कथं तत्र तदभावो घटेत भावाभावयोरकदैकत्र विरोधादित्याशङ्कां पररिहरन पूर्वपदोक्तमर्थ दृष्टान्तेन स्पष्टयति- न हि भूभिरुषरवती मृगतृड्- जलवाहिनीं सरितमुद्ृहति॥ मृगवारिपूर परिवारवती न नदी तथोषरभुवं स्पृशति ॥ २५॥ न हि भूमिरिति। मृगतृड्जलवाहिनीमिति। मृगैस्तृषावशा- दारोपितजलमापणीमित्यर्थः । अत्रोपाधिनाऽडत्मारोपितं बन्घनं न स्पृशतीत्यत्र दष्टान्तः प्रथमेनार्द्धेन दर्शितः। द्वितीयेन त्वारोपितो बन्धस्तं न स्पृशतीत्यत्रोते द्रष्टव्यम्। इदमत्राभिप्रेतम। मरुभूम्पादौ जलाद्यारोपदशायामप्यदुष्टा- क्षाणां विशेषदर्शनवता तदा तत्र जलाद्यभावस्य पमितत्वाद भा- वाभावयोः समसत्ताकयोरेकदैकत्र विरोधो न विषमसत्ताकपोरित्य-

३ अध्याये जीवस्य देहान्तरसंसरणविचारः । १६५

भ्युपेयेम्। तथा चात्माने बन्धस्य मिथ्यात्वात्तदभावस्य त्रैकालिक- स्प वास्तवत्वात्तयोरेकदैकत्र न विरोध इति ॥ २५॥ नन्वेष आत्मा उत्क्रामतीसादिश्ुत्या जीवस्योत्क्रान्तिगत्यागति- भिः संसारमतिपादनाव कर्थं तस्य मृषात्वमिसाशङ्कय, युक्तिभिस्ता- वत्तदसम्भवमाह -- न तव कवचिद् गमनमस्ति विभो- ने पुराष्टकस्य जडरूपभृत: ॥

गमनक्षमं किमपि संभवति ॥२॥ न तवेत्यादिना। कि चिदात्मनो गत्यादिरुपः संसारो वास्तव:, किंवा जडस्य देहस्य, उत तृतीयस्य चिज्डात्मकस्प।नाद्यः, तस्याणु- मध्यमपरिमाणायोगेन सर्वगतस्प वास्तवगत्यादेरसम्भवा। न द्वि- तीयः, तस्य पुर्यष्टकान्तःपातिनो घटकुड्यादिवज्जडस्योक्तसंसारायो- गातु। न तृनीयः, चिज्जडात्मकस्यैकस्य वस्तुनो विरुद्धलेनासम्भ- चात, कस्य गत्यादि स्यादित्यर्थः। जडचिद्रपु्षोर्मध्यवतति ताभ्याम- न्यव तृतीयं चिज्डात्मकं वास्त्वति यावत् ॥ २६ ॥ जीवस्य ब्रह्मात्मना विभुत्वेऽपे लिङ्गावचछित्नतया परिच्छिन्न- त्वाद् गत्यादयुपपत्तिरित्याशड् तथाऽप्युपाधेरेत्र गमनं स्यान्नात्मन इति दृष्टान्तेना- पुरबेष्टिनं न खलु चिद्धलयं परलोकमार्गमनुसर्त्तुमलम्। घटवेष्टितं न हि नभोवलयं व्रजति व्रजत्यपि घटेऽचितते। २७॥ पुरश्रेष्टितमिति । चिद्लयम्, चितः परिच्छिनरूपम् । घ- =

१६६ सटीके संक्षेपशारीरके

घट एव गच्छनि नभस्त्वचलं वजता घटेन तु ततञ्च ततः॥ परिवेष्टनेन घटखं क्रियिते घटखानि तत्र सुधहूनि ततः ॥ २८॥ घट एवेति। नतु शुद्धस्य नभसोऽचलत्वेऽपि घटावच्छिन्न नभसो यत्रयत्र घटो गच्छति तत्रतत्र दर्शनाव तस्यापि गमनसुपेय- मिति तत्राह-व्रजतेति। तुशब्दः शङ्कानिरासार्थः। घटतत्क्रिया- संतत्या घटनभसोरन्योऽन्यसंयोगस्य जायमानत्वादवच्छेदकभेदेना- वच्छिन्ननभसोऽप नानाभूतस्य जायमानत्वात सर्वत्र तस्यैकस्य द- र्शनात्तद्गमनं मानहीनमित्यर्थः ॥ २८। सर्होत देवास्त्वात्मनः परलोकगमनं य्लिङ्गगमनप्युक्तं तदवच्छ- न्चैतन्यस्य तत्र जन्मेति शाङ़ते- पुरमेव गच्छति चितिस्त्वचला वजता पुरेण यदि सापि चिति:॥ परिवेष्ठ्यते तु सुबहूनि तदा वलयानि पूर्वचदुपाश्रयसे ॥ २२॥ पुरमेवेति। यद्युपाश्रयस इति सम्बन्धः । तुशब्दो मुख्यग-

दूषयति- अकृतागमश्च कृतनिष्फलता फलतः समापतति कत्रगतेः ॥ अपरस्थ भोक्तुरुदयाच्च दिवि व्यसनस्य संततिरहो विषमा॥ ३० ॥ अकृतागम इति। भूभागे सुपाधिपरिच्छिन्नचैतन्यस्य सुक्ृ. तादिकर्तृत्वम, तस्यास्मिन पक्षे परलोकगमनाभावान् तत्फलभो-

३ अध्याये जीवस्य देहान्तरसंसरणविचारः। १६७

चतृत्वम। यञ्च परलोकगाम्युपाध्यवच्छिनं चैतन्पं फलभोक्तृत्वेना भिमतम् , न तस्य तत्कर्तृत्वमित्यकृताभ्यागमःदि देहात्मवाद इवा- पद्येत। नन्विहलोकपरलोकयोश्चैतन्यस्य स्वस्वरूपेणैकत्वाव कथं देहात्मवादसमदोषापत्तिरिति तत्राह-फलत इति। युद्धचिदात्मनः कर्तृत्वायोगादुषाध्यव्छिन्नस्य तदुपेयम्, तस्य चेह कर्मकर्तुः पर-

तो देहात्मवादसमतन्यर्थः। नन्ववच्छिन्नचैतन्यानामन्यत्वेऽपि स- न्तानैक्यादुक्तदोषानवकाश इसाशाडा, तह बौद्धमतापात इत्यभिमे- त्याह-त्र्यसनस्थेति ॥ ३० ॥ नतु घटे चलति तदवच्छिन्नाकाशस्य तन्निहितद्रव्यस्येव सर्वत्र पत्यभिज्ञायमानत्वादवाधितप्रत्यभिज्ञया तस्यैकत्वे सत्यवश्यमुपेयम- न्यत्र गमनम। एवं पुरोपहितचेतन्यस्थापि परलोकगमनामेत्याशङ्का, उपाधिसंयोगस्य नानालवेन तद्धटितोपहितनानाल्वस्योभयन्नापरिहा- यत्वादुत्तरजन्मसमये पूर्वनाशस्यावश्यकन्वात्तत्मत्यभिव्वामामाण्यायो- गाद् वास्तवगमनायोग इत्याह- चलने स्युपाध्यभिमतस्य नवे- ज्नितस्य तेन विगम: सुदृढम् । ननु कुण्डलापमरणे पुरुषा- दथ न प्रणश्यति न कुण्डलिता ॥ ३१ ॥ चलन इति। उपाध्यभिपतस्य, उपाधित्वेमाभिमतस्य। तत्र विशेषणसंबन्धापगमे वििष्टापममं दष्टान्तपति-नतु कुण्डलेति। न अणश्यतीति न, किं तु मणश्यतीत्यर्थः ।।३१॥। चिदात्मनः परसम्बन्धमङ्गीकृत्य तद्गमनाद् वास्तवं गमने नेत्युक्तम। इदानी तस्थ तत्संबन्ध एव विभोर्दुर्निरूपः कृतस्तदधीनं गमनमित्याह- न पुरान्वयश्च तव चिद्धपुष: परमार्थतो भवति तर्फसह:॥

१६८ सटीके संक्षेपशारीरके

नभसो यथा घटसमागमनं न ततोऽपि लिङ्गघटितो व्रजसि ॥ ३२ ॥ न पुरान्वय इति। चोऽवधारणे। नभसो निरवयत्वरमते- नोदाहरणमाह-नभस इति। समागमनं संयोगो यथा न नर्क- सह इत्यनुषङ्ग: ।। ३२।। विसुद्रव्यस्य सकलमूर्त्तद्रव्यसंयोगित्वाद् घटसंयुक्तस्य नभ-

नभसः प्रदेशविरहान्नभसो न घटः प्रदेशपरिवेष्टनकृत्। न नभः समस्तमपि वेष्टयते नभसोऽवशेषविरहापतनात् ॥ २३ ॥ नभस इति। घटसंयोगः कि नभसः पदेशसमत्रायी तम- वच्छिनत्ति, कि वा नभोव्यापी सन् कृत्सं नभोऽ्वच्छिनत्ति । नाद:, तस्य परमतेऽयवपर्यायप्रदेशस्याभावाद। घटावच्छिन्नभा- ग एव तत्पदेश इति चेन्न। परस्पराश्रयापत्तेः। तत्संयोगे साते नभसस्तदवीच्छन्नभागसिद्धिस्तत्सिद्धौ च तदाश्रितसं योगससिद्धिरि- त्यन्योऽन्यापेक्षणाद। न द्वितीयः, परि्छिन्नद्रव्यसंयोगस्य विभुद्र- व्यव्यापित्वासंभवेन नमोमात्रस्य तदवच्छिन्नत्वायोगात्। इतरथा

सोऽसव्वेन नभसि तमः कदाऽपि न स्पाद। स्पाच्च देहसंयोगस्या- त्मव्यापित्वात्तदधीनदुःखादेरपि तव्यापित्वम्। न चैतदिष्यते इति नभसो घटावच्छिन्त्वं वास्तवं न घटत इत्पर्थः ॥। ३३।। तथापि स समानः सन्नुभौ लोकावनुसंचरत सघी: स्वप्नो भृत्वेत्यादिश्रुतिसिद्धत्वादात्मनः पुरावच्छिन्नत्वं वस्तुसदेवत्याशङ्कय पूर्वोक्त विकल्पदोषयोरत्रापि तुल्यत्वादाविद्यकार वच्छिन्नत्वाद्यनुवाद्

३ अध्याये जीवस्य देहांतरसंसरणविचार:। १६९

नीयं श्रुतिरिति वक्ष्पते, ततो नैतद् वस्तुसदित्यभिमेत्याह- परमात्मभागपरिवेष्टनकृन्न पुरं तथाऽनवयवो हिपरः ॥ न च कृत्लमेव परमं पुरुषं पुरतस्तु वेष्टयितुमुत्सहते।।३४।। परमात्मेति। पूर्वपद्योक्त विकल्पदूषणातिदेशार्थस्तथाशब्द: । आत्मानतयत्रत्वस्य श्रुतियुक्तिम्पां मसिद्धिर्हिशब्दार्थः ॥ ३४ ॥

चिदात्मनः सर्वात्मना घटत इत्याशङ्कय, तथापि तदवच्छिन्नः कि जीव उतेश्वरः, आद्ये सर्वज्ञादिरुत ईश्वरो न लभ्पेत। तथा च य: सर्वज्ञः स सर्वचित् य आत्मनि तिष्ठन्निसादिश्रुतिविरोध इत्यभिये-

यदि कृत्स एव परमः पुरुष: पुरवेष्टितो भवति जीवतया।। न तदेश्वरो भवितुमुत्सहते न च जीघजातमपरं सकलम्॥ ३५॥ यदि कृत्स इति। द्विवीय ईश्वरादपकृष्टजीवाभावो जीव- नारतम्याभावश्च स्पादित्याह-न च जीवजातमिर्ति ॥३५॥ ईश्वरासच्े दोपान्तरमाह- गुरुशिष्यसङ्गतिरतो न भवे- न्न च बन्धमोक्षनियमो घटते ॥ विषयं विना सकलमापतति स्फुटमत्र वेदवचनं च वृथा॥ ३६॥ गुरुशिष्येति। न च जीवस्येत्र हिरण्यगर्भादेः सर्वज्ञत्वादू गुरुत्वममिति वाच्यम्। यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्र महिणोति तस्पै इसादिश्रुतिभिः तद्विद्याया अपीश्वराधीनत्वपतीते- स्तस्यापि स्व्रतस्तदसंभवादिति भावः । जीवभेदाभावे दोषमाइ - न च बन्धेति। कि च ज्ञानकमणोरीश्वरस्थानधिकाराचदतिरिक्त

१७० सटीके संक्षेपशारीरके जीवाभावेऽघिकार्यभावाव कर्मज्ञानकाण्डात्मकः सकलो वेदो व्यर्थः स्यादित्याह-विषयं विनेति॥३६ ॥। दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोरुपाध्यवच्छिन्नत्वं वास्तवं दुर्निरुपमित्यु- क्त्मुपसंहरति- न पुरान्वथोऽत उपपत्तिसहः परमार्थतोऽस्ति परनार्थदृशेः॥ वियतो घटान्वयवदेव ततः परिकल्पितं पुरसमागमनम्-। ३७॥ न पुरान्वय इति। करथं तर्हयुभपत्र तत्परिच्छिन्नत्वधीरित्या- राद्, असंभावितम्यानु भूयमानस्यापि नभोनैल्यादिवत कल्पितत्व्र- सुपेयमित्याह-तत इति ॥ २७ ॥ ननु "तद=तरपतिपत्तौ रंहति संपरिष्वक्तः पश्ननिरूपणाभ्याम" इत्यादिना सूत्रकारेणैव जीवस्य भूतपरिष्यङ्गतदधीनगत्यादे: श्रुतिप- तिपनस्य न्यायेरुपपादितत्वाठ कर्थं तदपद्रव इत्याशड, घटाकाश- स्येव तस्योक्तवरिधया वस्तुतो गत्यादेरसम्भवात्तस्यापाधिकत्वननिरुप- णेन मिथ्यात्वमेव तदभिपेतं न सत्यत्वमित्यभिपेत्याह- यत एवमेतदुपपत्तिपथं न तव प्रयाति विरहृय्य तमः। परलोकमार्गगमनं स्वतमः- परिकल्पितं चलनवन्रमसः ॥ ३८ ॥ यत एवमिति। एतव पुरसमागमनम। परलोकपदान् माकू तत इति पूरणीयम् ॥ ३८ ॥

कथमहङ्कारादिरूपे पुरे चैतन्यानन्दादिरूपात्मस्त्रमावपरतिभासः स्पात्। न हाकाशोपाधौ घटे तत्स्वमात्रो नीरूपत्वामूर्तत्वादि: प्रतिभासत

३ अध्याये जीवस्य देहांतरसंसरणविचारः। १७१

ावव्यत्यासः। घटाकाशयोस्तु परस्पराभेदाध्यासाभावात्तदभाव इसभिपेत्याह- पुरधर्ममात्मनि विकल्प्य तथा स्वचिदात्मतां च पुरधर्मतया॥ स्वपुरं स्वयं च दृढमेकतया परिकल्पयन् व्रजसि गृढमतिः ॥ ३९॥ पुरधर्ममिति। जाड्यगतिदुःखादिसंसारमित्यर्थः । चशब्द आनन्दादे: रुमुचयार्थः। पुरधर्मतया, विकल्प्येत्यनुषज्य व्रजसी- ति योजनीयम। धर्मव्यत्यासकल्पनार्या धर्म्यभेदाध्यासं हेतुमाह- स्वपुरमिति। तत्रापि हेतुमाह-मूढमतिरिति। मोहाटटतस्वया - थात्म्यानुभव इस्पर्थः ॥ ३९ ॥ कल्पितस्यापि संसारस्यानादित्वादात्मनो न नित्यमुक्ततेत्याश- द्व, कल्पितराहित्यस्य वास्तवस्याधिप्ठाने तत्कालेऽप्युपपादितत्वाव सदा नित्यशुद्धादिरूप आत्मेगि फलितमाह- परिपूर्णा चंद्रसघनः सततं स्यमहिस्ति तिष्ठसि ननरस्नमले ॥ न तथापि तत्वगितिवाक्यकृता मतिमन्तरेण तव केवलता ॥ ४० ॥ परिपूर्णोंनि। ताह रुमुक्षूणां शमादिपूर्वकश्रवणाद्यायासो ट- थेत्याशङ्का, अविवादशायामनर्थस्पैव तत्र प्रतिग्सपयू तत्पतिभास-

ज्ञानाय सुमुश्षुव्यापारोरऽर्थवानित्या्:मेत्याह-न तथापीति॥४०। ननु वाक्यकतामिति विशेषणमयुक्तम, अविद्यादिनितर्तकसषा- क्षात्कारत्यात्मन्यन्पथैव सम्यवादित्याशक्ा- न तव प्रतीचि करणानि बहि- र्विषयाणि येन करणानि सदा ॥।

१७२ सटीके संक्षेपशारीरके

सहजं च गाढमतिमूदतमं तम इत्यतः पुरमनुव्रजास ॥४१॥ न तवेति। कि बाह्याभ्यन्तरकरणानामन्यतमजन्यो ब्रम्मा- त्मसाक्षात्कारस्द्जननिवर्त्तक इत्युच्यते, कि वा स्वरूपसाक्षात्कार एत। नादः। पराश्चि खानि व्यतृणन स्वयंभूरितिश्रुतेरतुभवाच्च। येन स्वभावतोऽज्ञस्य त सर्वाणि करणानि पराग्त्रिषयाणि तेना- विषयस्त्रमका/शचिद्रवे प्रतीचि तानि न प्रवरततितुं समर्थानीत्यर्थः । द्वितीये स्वरूपचैतन्याज्ञानयोः सहभावस्यानादिकालेऽविरलमनुव- रसमानत्वान्न स्वरूपचैतन्यसष्य तन्निवर्त्तकत्वोपपात्तिः। तस्मात्तत्र वा क्यकृत एत साक्षात्कारोऽभयुपेय इत्यभिप्रेत्याह-सहजामेति । एवं परासङ्गिकं चोदं निरस्य, कल्पितपुरोपाधिनाSडमनि कल्पितं संसरणीमति प्रकृतमुपसंहरति-इत्यत इति ॥ ४१॥ नन्वाविद्यकोपाधिकल्पितमात्मनः संसरणमिति स्व्रकपोलक- स्पितयुक्तिभिर्मा प्रतारयसि, न त्वन्न कि चिन्मानमस्तीति तत्राह- स समान इत्युपनिषद्वचनं प्रतिपाद्यत्युदितमर्थमतः ॥ स्वमनीषिकेति न कदा चिदपि प्रतिपत्तिरत्र भवतो भवतु ॥ ४२ ॥ स समान इति। सा, योडयं विज्ञानमय इत्यादिना बुद्ध्या दिभ्यो विवेचितश्चिदात्मा से समानः सन्-माध्यन्दिनशाखायां वा- कपशेषे स धीरिति श्रव्णाद् बुद्धैयक्यमापन्नः सन्तुभौ लोकौ इह- लोकपरलोकौ बुद्धिमतुसंचरति। एतच्च तदीयप्तकलच्यापारानुकर- णोपलक्षणार्थम्। तस्य मिथ्पात्वमाह-ध्यायतीव लेलायतीव चल- तीत्र वस्तुतो न ध्यानादि करोति किं तु तक करोतीव भ्रान्त्या भातीतीवशब्दाव पतीतेरत्मनि संसरणं कल्पितमितीदं वचनं प्रति- पादयतीत्यर्थः । तत्कल्पितत्वस्य प्रामाणिकत्वे फलितमाह-अत इ- ति। अत्र, संसारमिथ्यात्े ॥ ४२।।

३ अध्याये जीवस्थ देहांतरसंसरणविचारः । १७३

एवं घटाकाशदष्टान्तेनात्मनो गमनाि कल्पितमित्युक्तम् । इदानी रूप रूप मति रूपो बभूवेखादिवचनाज्जलसूर्यादिपतिबिम्ब- दृष्टान्तेनापि तदुपपादयति- पुरहेतुकं यदभवच्च विभो: परिकल्पितं किमपि चित्सटशम्॥ जलपात्रहेतुकमिव शुमणे- स्तदसंततं भवति तद् व्रजति ॥ ४३ ॥ पुरहेतुकमिति। तदधीनसत्ताकमिति यावत्। विभो: शुद्ध- चिदात्मनोऽपरि्छिन्नस्य। किमपे केवलजडरुपेण केवलचिदृषेण वा दुर्निरूपमत एव चित्सदशमुपाध्युपरागद्धर्मविशेषविशिष्टं चिदा- भासाख्यं जीवपद्वाच्यं यदू्षं परिकाल्पतमभवत तदसंततमव्याप भत्रति, ततस्तदेव मिथ्यागमनादिवद्भवति, तत्तदात्म्या्चिदात्म- न्यपपि तद्भ्रान्तिरित्पर्थः । प्रतिविम्बस्य कल्पितेऽपि बिम्बविपरीत- रूपे दष्टान्तमाह-जलपात्रेति। एवं च चित्मतिबिम्बस्य चिज्जडा- त्मत्व्रेऽपि चित्माधान्येन पतिबिम्बव्यवहारः, कलपतजडपाधान्येना- भासव्यवहार्षेति प्रतिबिम्बस्य बिम्बाभेदाभिधानम, आभासस्य तु मिथ्यात्वाभिधानं सर्वत्रोपपद्यतं इति ॥ ४३ ॥ ननूक्तोपाधरेव परलोकगमनमनुपपन्नं कुतस्तदुपाधिकं तदा- त्मनि स्पात। बुद्धयदेर्जडस्य चेतनानिष्टितस्य सवतो गमनादिप- वृत्त्ययोगाव, जीवस्प चोत्क्रान्तिकाले संपिण्डिनकरणतवेन विशेषबो- धरहितस्य सत्पेरकत्व्रायोगाव, परमात्मनोऽपि कूटस्थचिन्मात्रतय। तत्मेरणायोगादित्याशक् परमेश्वरस्य मायाशक्तिमतस्तदधीनव्या- पारेण पुरतदवच्छिन्नजीवाधिप्ठातृत्वसम्भवाव पुरादिगमनोपपतति- रिति वक्तुं तस्य तच्छाक्तिमतत्वमाह- जडशक्तिरस्ति च परस्य विभो: परमात्मनस्तम इति प्रथिता॥

१७४ सटीके संक्षेपशारीरके

पुरमष्टकं तव यधा भवति श्रुतितः प्रसिद्धमिद्मप्घखिलम् ॥।४४॥ जडशक्तिरिति। चशब्दस्तदधी नप्रेरणाव्यापारसमुच्चयार्थः। सा च जीवं प्रति तमोवद् वस्तुतत्वावरकत्वेनाविद्यायामन्तरे वर्तमा- ना:, अहमज् इत्यादिश्रुत्यनुभवासिद्धेत्याह-तम इति। अस्तीत्यभिधा-

ष्टकमिति। अष्टकमष्टसङ्गयाकम् । परस्य तच्छक्तिमत्वे कि मा- नम। सम्बन्धे सति सा तमपपि जीववत किमिति न व्यामोहयेत? त- स्य तन्न्नियन्तृत्वेन तत्कूटाभिज्ञत्वान्न व्यामोह इति चेत, अत्रापि किं मानमित्याशदाह-श्रुतित इति। मायिनं तु महेश्वरम, प- रास्य शक्तिरविविधव श्रूयते स्वामाविकी ज्ञानबलक्रिया च, यो यो- निंयोनिमधितिष्ठत्येक इत्यादिश्रुतिभ्य उक्तार्थसिद्धिरित्यर्थः ॥ ४४॥

ननु न तस्य कार्य करणं च विद्यत इत्यादिश्रुतेः परमा्त्मनः कृतिक र्तव्याभावपतीते: कथ माययापि तस्य पुराद्यघिष्ठातृत्वसम्भव इसाशङा तस्य स्वरूपेण वस्तुतस्तदभाव्रेऽपि कल्पितरूपेण तदुपप-

शिष्टात्मकं परमात्मनो मायिकमीश्वरत्वाख्यं रूपमाह- पुरहेतुकं तव यथा च वपु- भवतीह जीववचसो विषय: । जडशक्त्युपाधिकमसुष्य तथा परमेश्वरत्ववपुरुद्ववति ॥४५॥ पुरहेतुकमिति । स्वरूपाचरकाज्ञानप्रयुक्तमति यावतू । च- शब्दोऽवधारणे, स च पद्याद्यपदेन सम्बध्यते। इहाविद्यादशायाम्। जडशक्त्युपाधिकमिति। स्वरूपानावरकेश्वरपरतन्त्रमाया पयुक्त्कमि

३ अध्याये जीवस्य देहांतरसंसरणविचारः। १७५

त्वर्थ:। अमुष्य कल्पितपारोक्ष्यपरमात्मन इति यात्रव। उद्धवति भकटीभवाते, जगत्सृष्ठ्यादिनेत्यर्थः ॥४५। ईश्वरस्प मायिकोक्तरुपवच्वेऽपि जीवस्य तदभिन्नत्वाव कथ तद्धिष्ठेयत्वमिताशङ्ा तदज्ञानाद् विपरीतरूपाभिमाननित्वाचच तद- धिष्ठेयतया जीवस्य कर्माधीनसंसारानर्थसिद्धिरिति फलितमाह- पुरहेतुरूपघटितस्य दशे- जडशक्त्युपाधिपरमेश्वरतः ॥ भयमुद् भवत्यनवबोधवशा- दिति च त्रयीशिरसि राजपथ: ॥ ४६ ॥ पुरहेतुरूपेति। ईश्वरमेरितो जीवः संसरतीतत्र य आत्म- नि तिप्ठनात्मानमन्तरोऽयमयति, एष उएव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीपत इत्यादिश्रुतिर्मानमित्याह-इति

त्थर्थ: ॥ ४६ ॥ जवस्पैहिकामुष्मिक: कर्मफलभोग: परमेशवरदातृक इत्येताव- द् न तु जीवस्तदि्ठितो गच्छतीति के चिव, तानू मरोधयन् तद्- थाऽनः सुममाहितमुत्सजैद् यायादेवमेवायं शारीर आत्मा माझेना- त्मनाऽन्तारूढ उत्सर्जन यातीति श्रुत्यर्थ दर्शयनि- परमेश्वरेण विभुना रणयन् परिवृंहित: शकटवद् व्रजास। शकटं हि शाकटिकयोगवशादू व्रजति स्वयं न परतन्त्रतया॥ ४७ ॥ परमेश्वरेणेति। विभुना पभुणा, रणयन्नूदूर्ध्वोच्छूत्रासद- शायां दुःसहवेदनावशाच्छव्दं कुर्वन, एनच उत्सर्जीन्नति श्रुतिपदो- क्तम, तदुक्तिश्व वैराग्यार्थम्। परिवृंहितोिष्ठितः। शकटस्य पर-

१७६ सटीके संक्षेपशारीरके

ति। स्वयं न व्रजतीत्यनुषङ्ग: । परतन्त्रतयेति हेतुर्व्रजतीत्यत्र।पि योजनीयः॥ ४७ ॥ नतु शकटस्याचेतनतया पारतन्त्रयं युक्तं चेतनस्य तु जीवरय तदयुक्तमित्याशड चेतनस्याप्यज्ञस्य दुर्बलस्य च बहुज्ञपबलपारत-

पुरवेष्टितः पुरवशानुगतः पुरतन्त्रचिन्निभविभिन्नवपुः॥ दिवि यातनां भुवि च कर्मफला- न्यनुभूय भूय इह सम्भवति॥४८॥

पुरवेष्टित इति। तमसाSऽवृतस्त्रूप इत्यर्थः । पुरवशातुगतः बुद्धयादिगतकतिपयशक्तियुक्तः। बुद्धयादौ चित्पतिबिम्बोि जी- व इति मतनापि तदाह-पुरतन्त्रेति। चिन्निभों Sशत्वादिविशिष्टरुपश्चि- दाभासस्तद्भिन्नस्वरूपो जीवोऽन: पारतंतरपमिसर्थः। ईश्वरपेरणया जीवस्य स्वर्गनरक्योर्गमनसम्भवेऽपि तत्र सुखदुःखभोगाभ्यां पुण्प- पापयोः क्षीणत्वात्तावताऽज्ञस्यापि संसारोपरमः स्पादित्याशड्ा- नादिभतरपरंपरासंचितकर्मणां बहुत्वादभुक्तफलपुण्यपापाभ्या पुनर्मतु-

वि यातनामिति। इदं पददयं संयमिन्या: सुखस्थ चोपलक्षण- मू। भुवि भारतवर्षातिरिक्तेलावृट त्तादिवषेषु। पश्ाद्ि जा्तिस मु च्ृ०ाप्त्ा र र्थश्चशब्दः । इह भारतवर्षे मनुष्यजातौ ॥ ४८ ॥ स्वर्गनरकादिशब्दानां सुखदुःखमात्वाचित्वात्तदनुभवस्य चे- हैव सम्भवाव कर्मवशादू गन्तव्यदेशविशेष एव नारित, तत्ममाणा-

क्षितस्तुतिनिन्दामात्रपरतया स्वार्थे मामाण्याभावादिति के चित,

३ अध्याये जीवस्प देहांतरसंसरणविचारः। १७9

तान् मत्याह- सुकृतदुष्कृतकर्मवशादयं दिवमथो धमसादनमेव वा। अनुभवेन समाप्य पुनर्मही-

सुकृतद्रुष्कृतेति। पद्याक्षराणि स्पष्टार्थानि। अयं भाव: । मन्त्रारथवादोतेहासपुराणानां स्वार्थे भामाण्यस्पौत्सर्गिकस्य देवताधि- करणोक्तन्यायैवाधाभावेनावश्यमभ्युपेयत्वात्तेषु च कर्मफलभोगापे- क्षिनदेशोपकरणादिविशेपमािपादनाव। इतरथा पुण्यपापतारतम्या धीनसुखदुःखतारतम्यानुपपत्तेः । ततश् गत्यादिपूर्विका तत्माप्ति- रीत तद्ूपसंसारस्येश्वराधीनत्वं युक्तमिति॥४९ ॥ ननु केवलेष्टादिकारिणामनिष्ठादिकारिणां चाज्ञारना चन्द्रलोकं संयमिनीं वा गत्वा कर्मफलं भुक्तवताम् अथतमेवाध्वानं पुनर्ननिवर्च- न्ते इत्पादिव चनादिहावरोहादुक्तविधया संसारानुपरमेSपीष्टादिसमु चितसूत्राधुपासनावशादचिरादिमार्गेणापरं ब्रह्म मापानां विनाडप्या- त्मत्वानुभवं न तेपामिह पुनरावृ्ति:, एतेन मतिपद्यमाना इमं मा- नवमावर्ते नावर्चन्त इति वचना दिहावरोहाभावाव संसारोपरमपि- द्धिरिति, नेत्याइ- यदि वा समुचयवशात् पुरुष: कमलासनं व्रजति कामुकधीः॥ पुनरेव मानवभिमं तु विना परिषर्त्तमाव्रजति मूढमतिः॥५०॥ यदि वेति। कामुकधी केवलब्रह्मलोककामो मानवं मनु- वंशगं मनुष्यदेहम इमं वर्त्तमानं बिना परिवर्त पुनः पुनः परिवर्च- मानं जन्मादि निरन्तरं व्रजति यतो सूढमतिरज्ञानी, क्रममुक्तिमापकद- इरायुपासनारहितानां पुण्यविशेषादू ब्रह्मलोकं गतानामिह नाट- २३

१७८ सटीके संक्षेपशारीरके

त्तिः, इमं नावर्त्तन्त इति चैतत्कल्पविशेषितावृत्तिनिषेधाव कल्पा- न्तरीयावृत्ति: सूच्यते। इतरथा तेषामावते नावर्तन्त इत्येतावतैवा-

तसर्वकर्मक्षयायोगेन कर्मान्तराधीनावृत्तेरावश्यकत्वाच्च। ब्रह्मलोक- गतानां न नियताऽनावृत्तिरित्यथ: ॥ ५० ॥

धिकरणविरोध ब्रह्मलोकंगतानां पुनरावत्तौ "अनावृत्ति: शब्दाव" इत्य- इसाशद् क्रममुक्तिफलकोपासनाभिर्ब्रह्मलोकं गतानां "कार्यात्यये तदध्यक्षेण सहातः परमभिधानाव"इत्यत्रोक्तन्या-

तद्वलान्मुक्तिरित्यन्साधिकरणं ज्ञानादेव कैवल्यमित्येतद्विषयमित्य- भिपेत्याह- अथ वा स तथ् परमात्ममतिः परिमुच्यते सकलबन्धनतः ।। क्रमयोगमुक्तिरुदिता श्रुतिषु प्रतिशाखमेवसुपपन्नतरा॥५१॥ अथ वेति । परम आत्मेति मतिर्यस्य स परमात्ममातिः । तत्र मानमाह-क्रमयोगेति। कार्यब्रह्ममाप्तिपूर्वकपरब्रह्मपाप्तिरुपा मुक्तिः, ब्रह्मलोकमभिसंपद्यते न स पुनरावर्त्तत इत्यादिश्रुतिषु यो- दिता सैवमुपपन्नतरेत्यर्थः ॥५१॥ एवं केवलेष्टादिकारिणां समुच्चयकारिणां चोत्कृष्टलोकमासाव- पि जन्ममरणादिसंसारानुपरम इत्युक्तम। इदानीं मनुष्येषु माकृ- तजनबाहुल्यादिष्टादिकर्मानुष्ठानमेव दुर्लमं तदभावे तदधीनदेवया- नपितृयाणमार्गद्वयप्राप्तिरहितानां तेषां रागादिपरवशानां दुरितिबाहु- ल्यसम्भवात्तद्वलाव पुनःपुनः कीटपतङ्गादिक्षुद्रजन्तुभावरूपतृतीय- पथपाप्तानामत्यन्तं कष्टपाप्तिरपरिह्ार्येति वैराग्यार्थ वदन् अथैतयोः पथोरन कतरेण च न तानीमानि क्षुद्राण्यसकृदावर्तीनि भृतानि भव्-

३ अध्याये जीवस्य देहांतरसंसरणविचारः। १७९

न्ति जायस्व त्रियस्वत्येतनृतीयं स्थानमिति श्रुत्यर्थ दर्शयति- देवयानपितृयाणयो: पथो-

नैकमप्यनुसरन्ति ये पुनः क्षुद्रजन्तव इहो्द्वंति ते ॥५२॥ 0 देवयानेति। स्पष्टार्थः श्लोकः ॥ ५२ ॥ एवं पुण्यपापफले संसारे वैराग्यार्थ मिथ्यात्वानित्यत्वजन्मम- रणानुपरमदुःखबाहुल्यादिदोषं प्रदर्श्य पुण्यादरेपि भयोजकं कामानू यः कामयते मन्थमान इत्यादिश्रुत्युक्तं दर्शयन्तुपसंहरतिं- इति कामुकस्य तव संसरणं शतशो बभूव बत मृढमतेः ॥ इह विप्रजन्मनि विरक्त्तमतिः कुरु साधनं यदपवर्गकरम् ॥ ५३॥ इति कामुकस्थेति। यथा संसारहेतुपयोजको रागस्तथा मुक्तिहे तुपयोजकं वैराग्यम्। परीक्ष्य लोकान कर्मचितान ब्राह्मणो निर्वेदमायादित्यादिश्रुत्योक्तं वदन् विरक्तस्यापि न कर्मत्यागमात्रा- दभीष्टसिद्धिरित्यभिमेत्याह-इहेति ॥५३॥ अपवर्गस्य ब्रह्मभावस्यासाध्यत्वात्तत्साधनमेव नास्तीत्याश-

अवणादिकं शमद्मादिपर: परमात्मन: परमभागवतः।। कुरु तावता परममेव पदं परमात्मनस्त्वमवलोकयासी ॥५४॥ अ्रवणादिकमिति। कस्य श्रवणादीति वीक्षायामुक्तम परमात्मन इति। यस्य देवे परा भक्तिरित्यादिवचनाव

१८० सदीके संक्षेपशारीरके

इति। श्रवणादीनामप्रमाणत्वात्ततः कथं तत्वसाक्षात्कारोदय इ- त्याशदत अवणपदार्थस्य वेदान्तवटितत्वात्तत्पमाणात्तदुपपत्तिरित्य- भिमेत्याह-तावतेति। आत्मनस्तव परमविद्याततकार्यातीतं स्व- रूपं परमं निरतिशयानन्दं ब्रह्मैवावलोकयसति साक्षात्करोषीति सम्ब- न्यः। उक्तविशिष्टाधिकारिणा ब्रह्मसाक्षातकारे विलम्बाभावपरो वर्त- मानत्वव्यपदेशः ॥ ५४॥ परमपदावलोकनेऽपि किं स्यादित्याशख् य एनद्विदुरमृतास्ते भवन्ति, एतावदरे खल्वमृतत्व्रमिति श्रुतेः सर्वदुःखरहितसुखात्मकब्र- हभावरूपाSमृतत्वं ततो भवतीसभिपेत्य तदभावे दुःसहदुःखानुपर- मम, अथेतरे दुःखमेवापियन्तीत्यादिश्रुत्युक्तं सदष्टान्तमाह- यदि तन्न प्यसि हरे: परमं पद्मम्बुशीतलमिवेद्धशिरा: ॥ न खल्ु प्रदीप्शरसोऽस्ति सुखं तय दुःखपावकशिखाभिरहो॥५५॥ यदि तन्न पश्यसीति। इद्धशिरा: मदीप्रशिराः। दुःखसं- भिन्नसुखस्यापिं दुःखत्वात्सुखं नास्तीत्युक्तम। दुःखसामान्यात्मक- पावकस्य आध्यात्मिकादितापविशेषा: शिखा: ताभि: मरदीप्षशिर-

मध्युक्तसंसारिदर्शनाधीनं खंदं धोतयाते-अहो इति॥५५॥। ननु प्रदीपशिरसोऽपि शीतलाम्बुदर्शनमात्रेण तत्तापानिवृत्ति-

पायान्तरस्यापि तत्राभावाद्ययाशक्ति दुःखं परिहृत्य दुःखेि संसारे वैषयिकसुखमेवर विवेकवतापि मार्थनीयमिति कुतस्ततो वैराम्यमि-

स्यत्वाभावेऽपि संसारतापस्य नित्यशुद्धादिरूपात्माज्ञानविलसितत्व-

.३ अध्याये त्वंपदलक्ष्यप्रश्नः । १८१

शयसुखब्रह्मभावानुभवलक्षणमोक्षस्य ज्ञानमात्रायत्तत्वात्तदर्थिनो वि-

एवं विज्ञाय तापत्रयमतिगहनं मोहमूलं परस्मि- न्नात्मन्यात्मप्रकाशे त्वयि परमसुखे निष्कले निष्कलङ्के।। सत्ये नित्यस्वभावे परिहृतसकलद्वैतकूटानुषङ्गे सम्यरज्ञानानुरागं कुरु विषयगतं भिन्द्ि निर्बन्धमेनमू६॥। एवं विज्ञायेति। अतिगहनमतिनिविडम। आत्मनि ताप- त्रयस्य मोहविलसितत्वे हेतु :- परिहनेति। तत्र वस्तुतो द्वैतानुषङ्ग- परिहारहेतुत्वेनात्मानं विशिनाषटि-आत्मप्रकाश इत्यादिना। सत्ये बाघायोग्यस्वरूपे। नित्यस्व्भावे कूटस्थस्वभावे। स्व्रभावपद विपरीतमतीतिविरोधपरिहाराय, सर्वविशेषणेषु योजनीयम्। निर्ब- न्धं नितरां बन्धकम्। एनमतुरागम्॥ ५६ ॥ एवं रंहतिपादार्थ वैराग्यस्य दृढत्वमेकम'इति संमृहीतं शिष्यवै- राग्यदाढ्ये सोपपत्तिकसुपपाद्यानन्तरपादार्थम "अपर त्च्ंपदार्थज्ञता" इति संग्रृहीतं प्रपश्चािष्यन्, नापृष्टः कस्य चिद् ब्रयादिति शास्त्रार्थ शिक्षयन् प्रथमं गुरुपरमं शिष्यमश्नं चावतारयति- इत्युक्तोपरते गुरौ पुनरयं जिज्ञासया प्रेरित- स्तच्वंशब्दनिगद्यलक्ष्यविषयं शिष्यो गुरुं पृच्छति।। वैराग्येऽतिदृढीकृते सति यतः प्राज्ञो यतिर्मन्यते संदीसं शिरसीध पावकमिदं संसारदु:खं महत्॥५७॥ इत्युक्त्वेति। अत्यन्तं विरक्तस्य कुतः प्श्नोद्यम इति वीक्षा- यामाह-जिज्ञासयेति। तत्वमिति। तत्वंपदयोर्वाच्यलक्ष्यात्मको यो विषयस्तमित्यर्थः । त्त्वशब्दवाच्याभ्यां लक्ष्यं विषयमिति वा । जिज्ञासोरप्यत्रिलम्बेन पश्नोदमे हेतुमाह-वैराग्य इति। शिरास संदीपं पावकमित महत्संसारदुःखं यतो मन्यतेडतो गुरुं पृच्छतीति योजना ।५७ ।।

१८२ सटीके संक्षेपशारीरके

उक्तं रंहतिपादार्थ श्रुतवन्तोऽपि के चित्संसाराद्वैराग्यं तद्दार्ढ्ये वा न लभन्ते, तथा किमयमपि तथा च तच्वोपदेशानई इति शङ्कां निराकुर्वन् स्वस्यात्यन्तिकं वैराग्यं सामग्रीमदर्शनपूर्वकं शिष्यो ज्ञा- पयति- वैराग्यं विषयेषु पूर्वमपि मे जातं हरेरर्चनादू यज्ञादिक्करियया निरस्तफलया किं त्वद्य दाढ्य गतम्। संसारस्य निरूपणेन धिगिद कर्मादिजन्यं फलं विश्वं नश्वरमम्बुबुद्बुद्समं पद्मासनान्तजगत् ।५८।। वैराग्यं विषयेष्विति। निरस्तमनपेक्षितं फलं यस्या: सा तथोक्ता तयेत्यर्थः। यज्ञाद्यनुष्ठायिनामपि केषां चिद्वैराग्यादर्शना- दीश्वरार्पणबुद्धयैत्र तदनुष्ठानं तत्साधनमित्यभिपायेण हरेरर्चनादि- त्युक्तम्। तेनापि पूर्व ब्रह्मलोकावधिक कर्मफ लेष्वनिच्छात्मकमेव वै राग्यं जातम्, इदानीं तु तेष्वतितरां जिहासालक्षणं तद्ाढ्य भाप- मित्याह-किं त्विति। तद्दाढ्यमेवाभिनयेन दर्शयति-धि- गिति ॥५८॥ तर्हि सर्वतो विरक्तस्य संन्यासिनः कृतकृत्यस्य तवेदानी कुत्र वाञ्छेत्याशङ्ा 'त्वंपदार्थविवेकाय संन्यासः सर्वकर्मणाम इति वच- नातू त्वंपदवाच्यस्य लोकत एवावगतत्वाव सर्वानर्थशून्यतल्लक्ष्पज्ञाने मम वाञ्छत्याह- किं तु त्वंपद्लक्ष्यमर्थमधुना कर्तृत्वभोक्तृत्वयो- ज्ाग्रदूभूगतयोर पोहमुखतो वाञ्छाऽवगन्तुं सम॥। कर्तृत्वादिकमस्य किं निजमभृत् स्वाभाविकं जाग्रतः किं वा तत् परतः कुतश्रिदभवच्चैतन्यधातोरिति॥५९।। किं त्विति। सव्भूगतकर्तृत्वादेर्मिथ्यातवेन तदपोहस्यात्म- नि निश्चितत्वाज्जाग्रद्भूगतयोरित्युक्तम। तामेव वाञ्छां समकारां दर्शयति-कतृत्वादिकमिति। प्रमातृत्वभोक्तृत्वादिकमादिपदा-

३ अध्याये त्वंपद्लक्ष्यनिरूपणम् । १८३

र्थः। निजमित्यनेन स्वरूपेणानादीति पृष्टमिति राक्कोत, तन्निवा रणाय स्वाभाविकमित्युक्तम् । अनन्यप्रयुक्तमित्यर्थः । परतः रुफ- टिकलौहित्यादिवदुपाधित इत्यर्थः। चैतन्यधातोरिति। चैतन्यैकर- सस्येति द्वितीयकोटौ बीजम। कर्तृत्वादिमद्वस्त्वन्तरादर्शनमाद्य- कोटौ बीजमिर्ति द्रष्टव्यम ॥ ५९॥

ज्जीवस्य कर्तृत्वादि न स्वाभाविकमिति गम्यते। तथा स यत्तत्र किं चिद पश्यसनन्वागतस्तेन भवससङ्गो ह्व पुरुष इत्याद्यवान्तरवा- क्यैरपि कर्तृत्वादिसंसगरहिततया स्पष्ट जीवस्वरूपपातिपादनाव कथं तत्र जिज्ञासा तवेति तत्राह यावत्वंपदलक्ष्यवस्तुविषयो बोधो न मे वर्त्तते तावन् मे बधिरेषु गीतमिव तच्छ्ौतंवचोऽनर्थकम्॥ तस्मात्वंपद्लक्ष्यवस्तुविषधः कर्तृत्वभोक्तृत्वयो- जाग्रद्भूगतयोरपोहमुखतो बोधो मर्मोत्पाद्यताम्॥६०।। यावदिति। इदमहं करोम्पदोऽकरवम अग्रे च करिष्यामी- त्याद्यनुभवैः प्रत्यक्षादिपमाणाधीनैः, शास्त्रफलं पयोक्तरीतिन्याया- नुगनहीतया स्वर्गकामो यजतेत्यादिश्रुत्या चात्मनि त्रैकालिककर्तृत्वा-

ष्ण इति वाक्येनेवायोग्यतानिश्वयान्निर्विचिकित्सो बोध एव न जा- यते, तेनात्मनोऽसङ्गत्वादिप्रतिपादकं श्रुतिवचो वधिरेषु श्रोतृषु स- ङ्रीतामिवानर्थकं प्रतिभाति, ततस्तत्र जिज्ञासा मम समुल्ळसतीसर्थः । रहि तब चित्तदोषासद्वोघानुदये श्रुत्या मया वा कि कर्तव्यमि त्याशद त्वर्येन युक्तितस्तद्दोषापनयेन स बोध: सम्पादनीय इ- त्याह -- तस्मादिति॥ ६॥ एवं शिष्येण प्रार्थितो गुरुः प्रत्यगात्मनि संसारित्वममितिविरो- घादसंसारित्वं दुरवगमामेत्युक्त निराकुर्वन्नात्मनि कर्तृत्वादिबुद्धेर्देह

१८४ सटीके संचेपशारीरके

तादात्म्यादिबुद्धेरिव प्रवलानुमानविरोधाद् भ्रान्तितं तावदाह- कर्त्रादेरवभासकत्वमगम: शुद्ध: स्वयंभास्थर श्चैतन्यन निजेन तेन भवतः कर्त्रादिवुद्धिर्भ्रम्ः॥ कूटस्थस्य चिदात्मनस्तव कुतः कर्तृत्वभोक्तृत्वयोः शङ्का जागरितेऽपि कारकगणं कर्त्रादिकं पशयतः ।६१॥ कत्रादेरिति। आत्मा कत्रादिरूपो वस्तुतो न भवति, तद्वभासकत्वाद् यो यदवभासकः स तदात्मा न भवति, यथा घट- द्रष्टा घटानात्मा, कत्रादि: स्व्रव्यतिरिक्तद्रष्ट्टको दृश्यत्वाज्जडत्वा- द्वेत्यादिपयोगाणां प्रबलत्वात्तद्विरोघात्तवाहं कर्त्ता भोक्तेत्यादिबुद्धि- अ्रमस्ततस्त्वं शुद्धः नियमुक्तः। नन्व्रवभासकत्वमवभासक्रियाकर्तृ- त्वमेव, ततश्च प्रतिज्ञाहेतुवचनयोर्व्याघात इति चेत्तत्राह-चैतन्येन निजेनेति। अस्य कर्त्रादेरवभासकत्वमित्यनेन सम्बन्धः । निजेन स्वरूपतया नित्येनेत्यर्थः । तथा चात्मनस्तत्र कर्तृत्वासंभवात्तद्वले- नात्मनः कर्त्रादिमत्तापकारकसंशयादिविरोित्व्रमेत्र तदवभासक- त्वामेति नोक्तव्याघातः । तर्ह्यात्मनो ज्ञानगुणकत्व्रात्तस्य तद्रूपत्वमेत्र नेत्याशद्ाह-स्वयंभास्वर इति। आत्मनः स्व्रयंभकाशचिदूप- त्वस्य पूर्वसुपपादितत्वादंग्रे वक्ष्यमाणत्वाच्च चैतन्यं तदात्मकमेवे- त्यर्थः। एतेनात्मन्येव दृश्यत्वहेतोरनैकान्तिकतेतति निरस्तम्। चिदा- त्मनि तस्मिश्चतन्यविषयत्वरूपदृश्यत्व्रस्यैवाभावािति भावः । चि. दूपस्यात्मन: कादाचित्कक्रियाकर्तृत्वं तदधीनभोकतृत्वं च स्यादि- त्याशख्काह-कूटस्थस्थेति। न तस्य कार्य करणं च विद्यते, कू- टस्थमचल घ्रुवमित्यादिवचनैरात्माने सर्वव्यापारप्रतिषधाद् विज्ञानं यज्ञं तनुतं इत्यादिना सर्वव्यापारस्य बुद्धिकर्तकत्वाभिधानाव सा- क्षी चेता केवलो निर्गुणश्चति श्रुतेः कत्रादिसाक्षिणस्तदात्मत्वायो गादात्मनः स्वतः कर्तृत्वादिशङ्क कदाप न कार्येत्यथः ॥ ६१॥ किं च योऽयं व्यापारमवभासयति स तत्र न कर्त्ता, यथा

३ अध्याये त्वंपद्लक्ष्यनिरूपणम्। १८५

दिविष्ठो भास्करो भूमिष्ठसकलजनवा तेंगमनादिव्यापारावभासको न तत्कसेति व्याप्ि: माकृतानामपि सुमसिद्धा, ततश्च चिदात्मापि

करत्तेति निष्पत्यूहमतुमानोदयात्तस्य स्वतः कर्तृत्वमेवासम्भावित- मित्याह- व्यापारं सकलस्य भासयति यो भास्वत्करो भास्करो नासौ कर्तृतया जनस्य विदितो भूमौ गुलोकस्थितः। एवं स्वे महिमन्यवस्थितवतः संघातमुत्पश्यतः स्वव्यापारसमन्वितं तव कुतः कर्तृत्वसुत्प्रेक्ष्यते ।।६२।। व्यापारमिति। सकलस्य जनस्पेति सम्बन्धः। भास्करस्य द्युलोकस्थित इति विशेषणमतिव्यवधानेन तस्य भूमिष्ठजनव्यापारे कर्तृत्वसम्भावनैव नेति वक्तुम। एवं पक्षेऽरपि। सव्रे महिमन्यवसस्थित- चत इति कूटस्थासङ्गानतिशयानन्दस्वरूपभूते महिमनि स्थित्युत्या नैऋत्रापि व्यापारे कर्तृत्वसम्भावनेत्युक्तम्॥ ६२।। नन्वात्मनः स्त्रतःकर्तृत्वाद्यभावे यथाकारी यथाचारी तथा भवतीत्यादिश्रुतेः, कर्त्ता शास्त्रार्थत्तादिति सूत्रस्य च पीडा स्यादि- त्याशइत, श्रुतेरेवंजातीयकाया औपाधिककर्तृत्वाद्यनुवादतादात्मन्यौ- पाधिकमापे कर्तृत्वं नेत्येतन्मतनिराकरणपरत्वाच्च सूत्रस्य नोक्तदोष इत्यमिप्रेत्य, तर्हि कोऽयं कर्तृत्वादिमातुपाधिरिति वीक्षायाम, "एते- भ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय, प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्व- शः, मक्सैव च कमाणि क्रियमाणानि सर्वशः, इत्यादिवचनाव कार्यकरणसंघाताकारपरिणताविद्यकभृतसंघात एव कर्तृत्वादिमानु- पाधिरित्याह- भूतानि पञ्च तव मोहसमुद्धवानि संघातरूपपरिणाममुपागतानि।। कुर्श्रन्ति कर्मफलमश्नुवते च तेषां साक्षी त्वमन्तरविलुसचिदेकरूपः ॥६३॥ २४

१८६ सटीके संक्षेपशारीरके

भूतानीति। कर्तसंघातमध्यप्रवेशमात्मनो वारयति-तेषा- मिति। अन्तः साक्षीति सम्बन्धः । तत्र हेतुरत्रिलुप्तेति ॥ ६३॥ ननु स्फटिके लौहितवच्चिदात्मनि कर्तृत्वादेरौपाधिकत्वे लोहि- तद्यबत कर्तृद्रयं विविक्तमेकदेहे प्रतीयेत, तथाSडलक्तकादौ स्फार्ट कत्वादिवत कार्यकरणसंघाते चेतनत्वादि न परतीयेतेसाशड्य चि- च्छायाग्राहिणि संघाते चिदमेदारोपानोक्तदोषद्व य मित्यभिपवेत्य त- च्छायाग्राहिणि तदाकारारपि दष्टान्तमाह- क्षीरस्थ पूर्णे चषके निरस्तो मणिर्यथा मारकतो महाह:॥ क्षीरं समस्तं क्षणमात्रतस्तत् करोति तच्छायमनूनतेजाः ॥ ६४॥ क्षीरस्थेति। क्षीरेणेति यात्रत । निरस्तः परीक्षणाय प क्षिप्तः। तव समस्त क्षीरामोति सम्बन्धः। अनूनतेजा अनभिभूतपभा- युक्त इत्यर्थ: ॥ ६४॥ दाष्टान्तिकमाह -- तथा तमःसम्भवमच्छमन्त-

जगच्चिदेकच्छवि चित्स्वरूप: करोति सान्निध्यवशेन विश्वम् ॥ ६५ ॥ तथेति। चित्स्वरूपोऽन्तरात्मा तमस्तत्सम्भवं वि्व जगच्च सांनिध्यवरशेन व्यापाररहहितस्वसत्तामातेण चिदेकच्छव चिदत्रिवि- कच्छायाकारं करोतीतति सम्बन्धः ।नतु साव्चिकस्य स्वच्छस्या- न्तःकरणदेश्चिच्छायाग्राहित्वेऽवि सूनभौतिकात्मकस्य तामसस्य जगतोऽस्वच्छध्य क्थं तच्छायाग्राहिता तदभावे वा चित्सम्बन्धा- योगाव कर्थं तत्स्फुरणं कथं वा तस्य तत्र स्थूलदेहे आत्मत्वाभि- मान इत्याशाड् जगद् विशिनाष्टी-अच्छमन्तरित्यादिना। ब-

३ अध्याये त्वंपदलक्ष्यनिरूपणम्। १८७

हिः बुद्धेवाहर्भूनं बुद्ध्युपरागरहितं जडिम्ना तमसाऽस्वच्छभावेना-

जाड्यं चसर्थः। इदमत्राभिमेतम । तत्तद्देहस्य तत्तदन्तःकरणसं सा्त्रकान्त:करणसम्बन्धादभिभूत- जाउघस्य तस्प तद्देव स्वच्छतवन चैतन्यविम्बोदग्राहितया तदात्मना पतीति: क्षीरदृष्टान्सेनोपपद्यते, ततो वहिर्भूतघटादेरपि ममाणाधीन- चिच्छायावदन्तःकरणोपरागादभिभूतजाड्यस्य चिच्छायावतस्तद्- धीनस्फुरणं चोपपदते। एवं पृथिव्यादिष्वाप तत्तद्देवतान्तःकर- णतादात्म्यवत्सु तत्तद्देवतानामात्मत्वाभिमानः । एवं विराजोऽपि

पद्यत इति सर्वमवदातमिति॥ ६५ ॥ ननु 'नानात्मानो व्यतस्थात' इत्यक्षपादसूत्रवचनादात्मनि वस्तुतो नानात्वस्य तल्लिङ्गभृतकतृत्वादिव्यवस्थाया न्यायतः सि- द्धत्वाद पूर्वोक्तं सर्वमतुपाद्यमिति चेन्न, "एको देव: सर्वभृेषु गूढ:" "इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते" "यथा ह्यर्ष ज्योतिरात्मा विवस्वानपो मिन्ना बहुधैकोऽनुगच्छन्" "उपाधिना क्रियते भेद- रूपो देवः क्षेत्रेप्वेवमजोऽयमात्मा" इसादेकात्म्यपरश्रुतिविरोषान्नि र्मूलत्वाव सौत्रस्य हेतोर्व्यधिकरणसिद्धत्वाच्च तदेव सूत्र सुगता- दिसूत्रवदनुपादेयमित्यभिप्ेत्य कथ तर्यात्मनि देवमनुष्यतिर्यगादि भेदप्रतिभास इति वीक्षायां तस्याप्यौपाधिकत्व्रसुपाधिनिर्देशपुर :- सरं सदष्टान्तमाह- तान्घेव कार्यकरणानि बहुप्रकारं भेदं च बिभ्रति भवानपि तत्र लगन: । भेदेन भाति जलपात्रनिविष्टमूर्ि- मार्त्तण्डमण्डलवदन्वयमन्तरेण॥ ६६ ॥। तान्येवेति। कर्तृत्वाद्युपाधितयोक्तान्येवेत्यर्थः। बहुमकारं

१८८ सटीके संक्षेपशारीरके

देवमतुष्यादिलक्षणम। चशब्दः कर्तृत्वसमुच्चयार्थः। तत्र कार्यक- रणसंघाते। लग्नो मिथ्पातादात्म्यसुपगतः । अन्वर्यं वास्तवसम्ब- न्धम्। अन्तरेण बिना। भिन्नोपाधिपरामर्शमन्तरेणापतीयमान- त्वादू भेदानां मिथ्यात्व्रम, जलतात्रेषु रविभेदवत, इतरथा रवेरपि स्वतो नानात्वं स्यादिति भाव: ॥ ६६ ॥ तहि चिदात्मनः प्रमातृत्वं स्वाभाविकमन्यस्याचेतनस्य सदस- भवादिति शङ्गां निराकुर्वन् सर्वशरीरेष्वात्ममेदस्यौपाधिकतया मि- थ्यात्वप्रतिपादनफलं तदैक्यसिद्धिमाह- अध्यात्ममेवमधिभृतमथाधिदैवं सृत्रं विराजमपि पश्यस साक्षिभूत: ॥

मज्ञानमात्मचिद्वज्वलितं सदैव ॥ ६७ ॥ अध्यात्ममिति। अहमित्यात्मतया भासमानं शरीरादिकं तद्धर्मश्चेत्यर्थः । अधिभूतम इदन्तया पराक्तेन भासमानानि सवि- काराणि आकाशादिभूतानीति यावत। अधिदैवम् आध्यात्मिककर- णाद्यनुग्राहकं सपरकरमादित्यादिदेवताजातम्। सूत्रं प्राणमधाः नसर्माष्टििङ्गोपाधिकम, विराजं स्थूलसमष्ट्युपाधिकं च त्वमे सा- क्षिभूतः पश्यासे कूटस्थस्वरूपचैतन्येनव तद्गोचराभिज्ञादिन्यवहारं पवर्तयसि न तु अमातृतया, मातृमानादिसाक्षिणि तदम्भवात्तस्या: कर्तृत्वादिसमानयोगक्षेमतया साभासबुद्धिधर्मत्वोपपत्तेक्ष। आत्मनि तदवभासस्तदुपाधिनिबन्धन इति न तस्य स्वतः भमातृताऽपिति भातः। ननु कूटस्थासङ्गचैतन्यात्मनः केनाप सम्बन्घाभावात कथ साक्ष्यप्रतियोगिकं सर्वसाक्षित्वामित्याशङ, अघटितघटकाज्ञानमयु-

साक्षित्वकारणमिति । सदैवात्मचिद्वज्वलितं यावत्सच्वमात्म- चैतन्यावभासितमित्यर्थः ॥ ६७॥

३ अध्याये त्वंपदलक्ष्यनिरूपणम्। १८९

नन्त्राज्ञानादप्येकस्पिन्नेव देहेऽहंममाभिमानाव मम तेनैव स म्बन्धो न देहान्तरैस्तत्र तदनतुभवान्मानान्तराऽभावाच् ततो न युक्तं सर्वदेहसाक्षित्वं ममेत्याशडय तत्तत्समस्तदेहाभिमानिनस्त्वदभिन्न- त्वान्मैवमित्यभिमरेत्य सर्वशरीरेषु तत्व्रतो जीवाभेदेऽनुमानान्याह- देहव्यक्तिरित्यारभ्य सप्ताभि: श्रोकै :- दे हव्यक्तिर्विप्रती त्यास्पदत्वं याता सर्वा तावकी तावकीव।। दे हव्यक्तिर्देहताका रणेन तस्मादात्मा सर्वभूतस्थ एक: ॥ ६८ ॥ विप्रतीतिः विप्रतिपत्तिः, तदास्पदत्वं तद्रोचरः। ताव की त्वदीया। त्वया ममायं देह इति निश्चितदेहातिरिक्ताः सर्वे दे- हास्त्वदात्मना सात्मकाः, तवैव भोगायतनानीति वा, देहत्वाव त्वया तथानिश्चितस्वदेहवदित्यर्थः । तर्हि मम सर्वदेहवत्तिभोगातुसंधानं स्यादित्पाशङ्ौतदन्तःकरणविशिष्टस्य तव परिच्छिन्नतवेन सर्वभो- गसम्बन्धाभावाद् न तदनुसंधानम, तदुपलक्षितचिन्मात्रुपस्य तव सर्वसाक्षितया सर्वातुसंधानमिष्टमेत्र, ततस्तस्य सर्वशरीरष्वैक्ये न किं चिद् बाधकमित्यभिन्नेत्य तदुपसंहराते-तस्मादिति। एवमुत्त- रव्ापि योज्यम । ६८ ।।.

दितरेषु तज्जातीयेष्वनेकात्मसम्बन्धित्वन विप्तिपन्नेषु वस्तुषु तज्जा- तीयत्वहेतुना तदेकात्मसम्बन्धित्वमतुमेयम्, ततश्ष सर्वेष्वात्मीयेषु विप्रतिपन्नमात्मैक्यं वास्तवमवशयमुपेयमित्यभिपरेत्य धर्म्युपस्थितिक्र- मेण कतिपयानुमानानि दर्शयति- संविद्यक्तिर्विप्रतीत्यास्पदत्वं याता सर्वा तावकी तावकीव।। संविद्यक्ति: संविदात्मत्वहेतो- स्तस्मादात्मा सर्वमूतस्थ एक: ॥ ६९ ॥

१९० सटीके संक्षेपशारीरके

संविद्यक्तिरिलयादिना। वैदिकाभिमतस्वपकाशस्फुरणं सं. विच्छब्दार्थः । अन्यत समानम् ॥ ६९ ॥

याता सर्वा तावकी तावकीय।।

तस्मादात्मा सर्वभूतस्थ एक:॥७0 ॥ साङ्गययोगवेदान्त्यभिमता बुद्धिबुद्धि शब्दार्थः ॥७0 ॥

याता सर्वा ताचकी तावकीव।। अक्षव्यक्तिस्त्वक्षताकारणेन तस्मादात्मा सर्वभूतस्थ एक: ॥।७१॥

क्तिरित्युक्तम् ॥ ७१ ॥ ज्ञानव्यक्तिर्विप्रतीत्यास्पदत्वं याता सर्वा तावकी ताबकीव ज्ञानव्यक्तिज्ञानताकारणेन तस्मादात्मा सर्वभृतस्थ एक: ॥ ७२॥ जडज्ञानं ज्ञानशब्दार्थः ॥ ७२ ॥ रागव्यक्तिर्विप्रतीत्यास्पदत्वं याता सर्वा ताकी तावकीव।। रागव्यक्ती रागताकारणेन तस्मादात्मा सर्वभृतस्थ एकः ॥ ७३॥ इच्छा रागशब्दार्थः ॥७३॥ द्वेषव्यक्तिर्विप्रतीत्यास्पदत्वं याता सवा ताबकी तावकीव।।

अध्याये त्वंपदलक्ष्यनिरूपणस्। १९१

द्वेषव्यक्तिर्दवेषताकारणेन सस्मादात्मा सर्वभूतस्थ एक: ॥७४ ॥ द्वेषशब्दार्थस्तु स्पष्टः। एवं सुखदुःखमयन्नवमधमादि च प क्षीकृत्यात्मैक्यमतुमेयमिति भावः ।।७४॥ ननूक्तविधयैकस्यवात्मनो रागद्वेवादिमख्वेन तन्नियतकर्तृत्वा- दिसर्वसंसारोऽपि तस्यैव स्यादिति शान्तिकर्मणि वेतालोदयन्पाया- पातः। न चाहङ्कारस्यैव रागादयो धर्मास्तन्निरियतसंसारस्तस्पैव न त्वसङ्गस्य तत्साक्षिणशश्िदात्मन इति वाच्यम्। तथा सत्युक्तानुमानै- स्तस्यैव सर्वत्रैक्यं साधितं स्यान्न तदतिरिक्तात्मन इत्यसमञ्जसं स्प- दियाराड् वस्तुत उत्तरुपस्याप्यात्मनोऽविद्याकृतरागादिमदहक्कार तादात्म्याधीनरागाद्यन्वयः प्रातिभासिक उपेयते। तथा चोक्तानुमानै- स्तादृशरागादयन्वयातुवादेन तत्साक्षिण एवैकत्वं साध्यते। अहङ्कारस्य तु प्रतिशरीरं स्वसमानसत्ताकमेदवत्वरस्यानन्यथासिद्धानुभवादि- सिद्ध तयोक्तातुमानानां तद्विरोधेन न तत्र मत्तिरिति वैषम्यमभिमेस साक्ष्येकत्वसाधन फलमाह एवं सतीद्मविवेकनिबन्धनं ते कर्तृत्वमात्मनि विभाति न वस्तुभृतम् ॥ बालेन कल्पितमतीव विशुद्धरूपे व्योम्नीव भूम्नि मलिनत्वमबोघहेतोः ॥ ७२॥ एवं सनीति। सर्वभृतस्थसाक्ष्यक्ये सतीत्यर्थः । भून्नीति विशेषणमात्मनि व्योम्नि च योजनीयम। कर्वृत्वादिभेदस्याश्रय- भेदसापेक्षत्वाच्चिदात्मनंश्चोक्तविधिया सर्वैक्पात्ता श्रयताS्योगा ्त्ततत्र त्दानं भ्रम आकाशनैल्यभानवदित्यर्थः।७५॥ ननु कार्यकरणसंघातातिरिक्तः सर्वसाक्षी चिदातमैत्र नास्ति यस्मिन कर्तृत्वादिसंसार: कल्पितः स्याद। न च स्व्रतो घटकुड्य- दितुल्यसंघातस्य चित्मकाशाधीनचैतन्यभावं विना बाह्याभ्पन्तरस

१९२ सटीके संक्षेपशारीरके

र्वकर्मकर्तृत्वातुपपत्ते: स्वतन्त्रश्चिदात्मोपेय इति वाच्यम। आदिता-

त्याशङा तदभावेऽपि स्व्रम्मनोरथसमाध्यादिगतव्यवहारदर्शनाव संघातगतचिदाभासद्वारेण तदीयसर्वव्यवरहारप्योजक एकश्चिदात्मा सर्वत्राभ्युपेय इत्यभिपेत्याह- बाह्यैरसौ रविनिशाकरवद्वियाग्भि- ज्योंतिर्गणैरुपकृतोऽपि हि कर्मजातम् ॥ निर्व्तयन्न खलु तावकमन्तरेण चैतन्यसन्निधिबलं पुरुषः करोति॥ ७६॥ बाह्यैरसाविति। उपकृतः पुरुषः संघातो निर्वर्तयन्नपि क चित् कर्मणि समर्थोऽपि तावकं त्वत्कृतं चैतन्यसान्निध्याधीनचिदाभा- सरूपं बलमन्तरेण कर्मजातं सर्वकर्माणि न करोति खल्विति सम्ब- न्धः। उक्तोपपत्तिसूचनार्थ: खलुशब्दः। अस्तमित आदित्ये या- ज्ञवल्क्य चन्द्रमस्यस्तमिते शान्तेऽयौ शान्तायां वाचि किंज्योतिरे- वायं पुरुष इत्यात्मैवास्य ज्योतिर्भवतीत्यात्मनैवायं ज्योतिषाSडस्ते पल्ययते कर्म कुरुते त्रिपल्येतीति श्रतिसूचको हिशब्दः ॥ ७६ ॥।

या तदन्तर्भूनमेवास्तु तस्य स्व्रातन्त्रयानुपलम्भाव ततो न तदात्मा श्रतिस्त्वीश्रवर विषयेत्याशङाह- ज्योतिर्द्वयान्तरित एव हि कर्मजातं सर्वे करोति पुरुषोऽन्रमयः सदैव ॥ कर्मादिकारणविनिर्मितभस्य बाह्यं ज्योतिस्त्वनित्यमनिमित्तकमान्तरं चित् ।। ७ ।। ज्योतिर्द्येति। जडाजडज्योतिर्मध्यवरर्ती वस्तुतस्तदसंसृष्ट इति यावव। जडज्योतिरसंसर्गो दृष्टान्तलेनोक्त:। अन्नमयोSन्नोपल- क्षित भूनमयरैचतन्यं न संघातान्त:पाते तदुपकारकज्योतिद्टाव, आदि-

३ अध्याये त्वंपद्लक्ष्य निरूपणम् । १९३

त्यादिव। इतरथा तदानन्त्यप्रसङ्गेन गौरवापत्तेः, उदाहृतश्रुतिवि- रोधश्च। न च सेशरविषया। कतम आत्मेति योऽयं विज्ञानमयः पाणेषु हृद्यन्ा्यतिः पुरुष इसादिवक्शेषसम्स्यसङ्ग् ततश्चैतन्यस्य स्वातन्त्र्याक्षत्यनुरोधेन स एवात्मेत्यर्थः । तथापि तस्य चैतन्यस्य संघातोपकारकत्वादादिसादिवद नित्यत्वं स्वादित्याशखाह- कर्मादीति। आदित्यादिपद पापकोपासना आदिशब्दार्थः । किंत- दान्तरमिति वीक्षायामुक्तं चिदिति। आदित्यादेः कर्मादिसाध्य- त्वात्तन्नाशे नाशस्यावश्यकत्वात्कर्मसाध्यत्वं तत्रोपाधि:। चैतन्यस्य त्ववस्थात्रयानुयायिनसतदभावादुक्तलाघवाच् नित्यमेवेत्यर्थः ।।७9।। ननु शब्दादिविषयम्फुरणस्य कादाचित्कत्वात्सुखादिहेतुत्वा- च्च तदात्मकचैतन्यं कथ न कर्मजन्यमिति तत्राह- श्रोत्रादिजन्यमतिवृत्तिषु बाह्यशब्दा- दयर्थाकृतिर्विशति कर्मवशेन कर्तुः॥ बोधाकृतिस्तु तव सन्निधिमात्रहेतु- ्धीवृत्तिषु प्रविशति स्वरसेन नित्यम्॥७८॥ श्रीत्ादीति। जन्यत्वं वत्तिविशेषणम्। अथीकृतिरर्थपति बिम्बः। धीवृत्तिषु मत्यक्षामत्यक्षसर्वबुद्धिवृत्तिषु। सन्निरेव क - रमाधीन इत्याशङ्क्योक्तं स्वरसेनेति। व्यापिचैतन्यस्वभावेनेत्यर्थः । शब्दादयाकारबुद्धिृत्तीनां स्वरूपेण कादाचित्कत्वात्सुखादिहेतुत्वरा- ञ्च कर्मजन्यत्व्रमावश्यकं, तासु चैतन्यपतिविम्बरूपस्फुरणस्थापि क मोधीनत्वे कदा चित्सती ष्वपि तासु स्फुरणं न स्यात् । न चैवम- स्ति। तस्माद् वृत्त्युत्पत्तिमात्रमेव तत्र चैतन्यपतिफलनेऽपेक्ष्यते न क- मेति न तत्साध्यं स्फुरणम, न वा स्वरूपेण कादाचित्कं तव, स्वरू- पचैतन्यस्य सदा सच्वादिति भाव: ॥७८ । वृत्तिषु चिदाकार: कर्मनिमित्त: तद्गतान्यान्याकारत्वात तद्गत-

२५

१९४ सटीके संक्षेपशारीरके

स्पष्टयति- स्वाभाविकी हि वियदन्वितता घटादे: क्षीरादिवस्तुघटना पुनरन्यहेतुः॥ एवं धियामप चिदन्वितताSनिमित्ता शब्दादिवस्तुघटना खलु कर्महेतुः॥७९ ॥ स्वाभाविकीति। घटना अन्वितता। अन्यहेतुः भोक्तुः क- र्महेतुका। अनिमित्तेति छेदः।। ७९ ।। ननु प्रमाणजन्यानिसज्ञानव्यीतरेकेण तदुपाधिकं बोधाकृति- शब्दितं संवेदनमेत्र नास्ति यस्या निमित्तत्वं नित्यत्वं च स्पादित्या- शघ्वाह- संवेदनं यदिह मानफलं प्रसिद्धं तच्च प्रमातरि विकारिणि निष्ठितं नः ॥ तस्य प्रमातुरपि साक्षितयाऽन्तरात्मा सर्वस्थ तिष्ठति भवानविकाररूप: ।। ८० ॥। संवेदनमिति। इह व्यवहारभूमौ यन्मानफलं प्रसिद्धं तदेव स्वपकाशं संवेदनं जडज्ञानस्येच्छादिवत्स्वपरव्यवहारा समर्यस्य मा- नफलत्वायोगाव स्वयंप्रकाशं मानफलमुपेयमिति तदेव संवेदन- मियर्थः। तथापि ममातृव्यापाराहिता विषयगता स्वमकाशज्ञाततैव संवेदनादिपदाभिलप्या मानफलं तच्चानित्यमिति नेत्याह-तच्चति । स्वपकाशे मानफले स्वतोऽ्यतो वोत्प्यादेरसिद्धेर्जडघर्मस्य रूपा-

दात्म्यात्तद्द्वारा प्रमातृनिष्ठत्वमेव अहमुपलभ इसाद्यनुभवातुरोघादि- त्यस्मन्मतं युक्तमित्यर्थः । तर्हि ममातुरेव स्वनिष्ठसंवेदनेन सर्वसाध- कत्वसम्भवात किं तदतिरिक्तसाक्षिणेत्याशख्ा मातृमानादौ मातृ- मानान्तरासम्भवात स्वस्य स्वस्मिन्वृत्तिविरोधात्तत्साघकं वस्तुतः स्वतन्त्रं नित्यमेकं मानफलत्वादिकल्पनारहितं स्वमकां संवेदनं स०

३ अध्याये त्वंपद्लक्ष्यनिरूपणम्। १९५

वसाक्षिभूतमुपेयं तदेवैष त आत्मा सर्वान्तर इसादिश्रुत्युक्तं त्वत्-

ननूक्तरूपसाक्षिसन्ावेपि न तन्मम स्वरूपम, अहंमत्यये म- काशमानस्यैव मवस्वरूपत्वात्तत्र कर्त्रादिरूपस्यैव प्रकाशमानत्वादि- साशङ्गय वस्तुत उक्तरूपस्यैव तवाहंपसये :विपर्यस्ततयाऽन्यथाम- काशमानत्वात्तद्गोचरकर्त्रादिरुपं स्थूलादिरूपवत्तव नैवास्तीत्यभि- भेत्याह- कर्त्रादिसंनिधिबलेन तबापि कर्त- भोक्तृप्रमातृवपुरापतति भ्रमेण ॥ तद् वुड्डिसंश्रयमनात्मगतं प्रतीचि शुद्धेऽपि पश्यसि तम:पटलावृताक्षः।।८१।। कश्रादीति। ननु स्थौल्याद्याश्रपदेह्वद स्वतःकर्तृत्वादिम- दात्मनोऽन्यप्रास्ति यत्संनिधिवलेनात्मनि तद्भ्रमः स्यादित्याशक्का विज्ञानं यज्ञं तनुते, अहमिहैवास्मतिपादिश्ुत्यनुभवसिद्धा साभासवु- द्विरेव तद्वती, तदविवेकादेवात्मनि कर्तृत्वादिभ्रम इत्याह-तद्बुद्धि- संश्रयमिति। तत्कर्त्रादिवपुः कर्तत्वादीति यावद। किं च कर्तृ- त्वादिन तावदात्मपरिणामो निरवयवस्य तस्य हेतूपरागायोगेन प- रिणामायोगाव स्वत एत तत्परिणामित्वे मुत्त्यभावपसङ्गादविका- रित्वश्रुतिविरोधाच्च। नाप्यात्मनि मनःसंयोगजो गुण:, निरवयवे म- देशवत्तिसंयोगायोगाठ। अत एव न मनस्तत्र तत्साधर्कं, न चान्य- सत्साधकमा्ति, तस्मादात्मनो निर्गुणत्वश्रुतेः कामसङ्कल्पादेर्मनोध र्मत्वश्रुवेश्च तन्नियतकर्तृत्वादेरपि मनोधर्मत्वादात्मनि तद्धीर्भ्रम इस-

किं च कर्तृत्वादि वस्तुतो नात्मा तद्धमश्च दृश्यत्वात्पर्वतादि- बत। न चापयोजकत्वम्। तस्य स्वरूपत्वे आत्मधर्मत्वे च तेनाकारेण दृशयत्वायोगाढ। अनाश्रयस्य तस्य कदाप्यमतीतेश्च ।.तस्य दश्यत्वा-

१९६ सटीके संेपशारीरके

नुपपत्तेरेत्र विपक्षे बोधकत्वादित्यनुमानादपि तस्यात्मतद्धर्मत्वाभाव- सिद्धौ तत्पतीतिर्भ्रम इत्यभिपेत्याह- कर्तृत्वादि च दृश्यवर्गपतितं द्रष्टु: स्वभावः कथं सम्भाव्येत तव प्रसन्नविमलस्वच्छप्रकाशात्मनः।। यद्यद् दृश्यतया जगत्यभिमतं सर्वस्य तत्तद्वेद् दूरं द्रष्टुरिति प्सिद्धमखिलं भृभृत्समुद्रादिकम् ॥८२ ॥ कर्तृत्वादि चेति। द्रष्टुः साक्षिणः । आत्मत्वादौ व्यभि- चारमाशडा तदेवासम्पतिपन्नमित्यभिपेत्य, सामान्यव्याप्तिमेवाह-

षण्यादिवत स्वाभाविकम्। नाद:, पूर्तोक्तविधया सद्धेतोर्दुर्निरुपत्वाव, नहि निर्हेतुकमागन्तुकं सम्भवति आगन्तुकत्वे वा तस्य रज्जुसर्पादि- वन्मिथ्यात्वापत्तेश्चेत्यभिपेत्य द्विनीयं निराकरोति- एतस्माच न जाग्रतस्तव भवेत् स्वाभाविकी कर्तृता यद्येषा स्वत एव किंन भवति स्वम्नंऽपि ते तिष्ठनः । यत् रव्रपे परिपशयसि त्वमखिलं त्वन्मायया निर्मितं कर्तृत्वादि न सत्यमत्र घटते कात्स्यानभिवर्यक्तित: ॥८३।। एतस्मादिति। वक्ष्यमाणहेतोरित्यर्थः। चशब्दः प्रथमपक्ष- प्रतिक्षेपसमुच्चयार्थः। एतस्मादित्युक्तं विशदयति-घद्येषेति । अ- उन्योष्णयस्य यावदग्निरूपानुद्टत्तिवत कर्तृत्वादेशत्मनः स्वाभाविक- सव्रे यावदात्मस्वरपं तदसुदृत्ति: स्थात्। न च साऽस्ति, रवने सत्यप्या- त्मनि तदभावादित्यर्थः । ननूक्तहे तुरसिद्धो जाग्रतीव स्व्रमेऽपीदं क- रोमीदं भुञ् इत्याद्यनुभवेनात्मनि तदापि कर्तृत्वादेः सच्त्रादित्यत आह-यत्स्वप्र इति। रवप्ने यत्कर्तृत्वादि त्वं परिपश्यसि तद- खिलं मायया निर्मितमिति सम्बन्धः। कात्न्यानभिव्यक्तित: पर मार्थवस्तूचितदेशकालसाधनसंपत्ति: कार्ये तत्पूर्विका याऽभि

३ अध्याये त्वंपदलक्ष्यनिरूपणम्। १९७

व्यक्तिस्तद्रहितत्व्रादित्यर्थः 1 स्वरे शरीरे यथाकाम परिवर्तत इति वचनात्स्वशरीर एव स्वमवस्तु दृश्यते, तत्र च वास्तवस्तानभोजनग- मनाद्युचितदेश काल साधनसंपत्तेरसम्भवात्तद भावेऽ्य भिव्यक्स्य तस्यै न्द्रेजालिकसष्टवस्तुवद निर्वचनीयमाया मा ्रवि ्ंतत्वान्मथ्यात्वमान 5यकम। तदुक्तम-"मायामान्रं तु कात्स्न्येनानभिव्यक्तस्वरूप त्वात" इति। ततो न जागरितकर्त त्वादेः सवंप्नऽतुद्ृत्तिरिति सिद्ध- मित्यर्थः ॥ ८३.॥ कात्स्न्यशब्दस्यार्थान्तर वदन्स्वपस्य तदभावेनासत्यत्वमाह- कात्स्न्ये हीष्टमबाधनं न खल तत् स्वपनस्य जाग्रद्विया बाघाद् बाघितमेव सत्यमिति चेन्नैवं विशेधान्मिथ: ॥ सत्यत्वे न हि बाधितत्वघटना बाधे च सत्यं कुतः सत्यं बाधितमित्यतीव पदयोः सम्बन्धिता दुर्घटा॥८४॥ कात्स्न्ये हीति। भाष्यकारादिसंमत्यर्थो हिशब्दः। जाग्र- द्विया वाघादिति। यद्यपि सिद्धान्ते स्वपस्य मूलाज्ञानकार्यस्य जा- ग्रदिया अ्रमान्तररूपया सविलासाविद्यानिषततिरुपवाघो न सम्भ

जाग्रद्धिपा स्व्रप्दषव स्तुनस्तदाप्यभावनिश्चयेन,तन्मिथ्यात्वनिक्चयरूप- वाधनं तदधीनमभिप्रेत्य तथोक्तमिति द्रष्टव्यम। अथ रथान् रथयो गान्पथः सृजत इति श्रुतेः। स्वप्नटष्टस्य जाग्रदिया निषटत्तमात्रं बाघशब्दार्थ मन्वानः शङ्कते-वाधितमेवेति। पूर्वोक्तमिथ्यात्वनि- श्चयं बाधमभिप्रेत्य परिहरति-नैवमिति। मिथो विरोधमेव्र पकट- यति-सत्यत्व इति ॥ ८४॥ नतु मा्याँ तु मककति विद्यादित्यादौ वियदादिसत्यवस्तुपकृति- त्वेन मायास्व्ररूपनिश्चयात्सूत्रकारेण च. स्वप्रस्य मायामात्रत्वाभिधा- नात्सोऽपि जाग्रतुल्यस्तदभिपेत:, तथा च नतत्र रथा इत्यादिश्रुति- जाग्रद्रथाद्यमावपरोते न तस्पालीकत्वमित्याशङ्का, लोकेSनिर्वचनी-

१९८ सटीके संक्षेपशारीरके

याविद्याया एव मायापदार्थत्वाद्वैदिकमायाशब्दस्यापि तदर्थत्वात्त

त्पातीतिकत्वं जटिति बाघश्चोपपद्यत इसभिश्रेत्य वक्ष्यमाणमर्थजातं पतिजानीते- मायामेनां जागरे लोकसिद्धा मुक्त्वा तद्त स्वनमायां विविच्य।। शक्तिव्याप्ती तत्र मिद्धे गृहीत्वा मायासिदं जागरं साधयाम: ॥.८५। मायामेनामिनि। लोकसिद्धाम पेन्द्रजालिकादौ पसिद्धा- सुक्त्वा अविद्यामात्रतया प्रततिपाद स्वप्रमार्या सूत्रकारोक्त्ममूल- मार्या विविच्याविद्यात्मतया निरुप्य तत्राविद्यायां रवम्े वा सिद्धे दृद्धपयोगभूयोदर्शनाभ्यामवगते शांक्तव्याप्ती मायाशब्दस्य श्क्ति कार्यत्वादिह तोर विद्याकारणकत्व्रेन व्याप्ति च गृहीत्वाSविस्मृत्य जा- गदवस्थागतं वियदादिमपत्रमपि मायासिद्धमविद्याकार्य श्रुतियु कयनुमानैरनुपदमेव साधयिष्याम इसर्थः ॥८॥ तत्र तावल्लोके मायायास्तम:शब्दिताऽविद्याऽभेद साधयितुमु- पक्रमते- लोके हि मयाऽधिगता न माया तमोऽतिरिक्ताऽस्ति निरुप्यमाणा । व्यात्तिश्च शक्तिश्च निरुप्यमाण भविष्यतीहैव तु नेतरत्र ॥ ८६ ॥ लोके हीति। लक्षणादिना निरुप्यमाणा माया नाऽविद्यावि- लक्षणा शक्या निरूपयितुमिति वक्ष्यमाणत्वात् तरुया अविदामात्रतवे फलितमाह-व्यासिश्चेति । इह अविद्यायाम्। तुरव्रधारणे। इत- सत्र सत्यरुपमायायामू। नैव भविष्यतीत्यतुषङ्ग।।. ८६ ।

३ अध्याये त्वंपद्लक्ष्यनिरूपणम्। १९९

ननु मणिमन्त्रौषधादिसत्यवस्तुमति पुरुषविशेषे लोके माया- विशब्दपयोगनियमात्त द्विशेषणी भूतमायाऽपि सत्यभूतैवेत्याशड्ा सा किं मन्त्रादिरुपसत्यवस्त्वेव तत्कृतः पुरुषशीक्तविशेषो वा, नाध इस्ाह- मायाविनो न मणिमन्त्रमथाषर्य वा मायेति शक्यमिह वर्णयितुं कुतश्चित्। सत्यं हि तत सकलमिष्टमिय त्वसत्या माया ततोऽन्यदिह कि चन वर्णनीयम्॥८७॥ मायाविन इति। मायाशब्दस्य मण्यादिवाचकत्वे बाधका- भावमभिमेत्य शङ्कते-कुत इति। बाधकाभावोऽसिद्ध इति परिह- रति-सत्य हीति। किं मण्यादीनां स्वस्वरूपेणैव मायाशब्दवा- च्यत्वम् उत मिथ्याकार्यसंवलितरूपेण ॥द्यः, केवलमण्यादिसम्ब- न्धावगमेऽपि तद्धति मायाविशब्दायोगाव। द्वितीयेऽपि मासाभाप्- विवेकेनानिर्वचनयिगजतुरगादिकार्यसम्बद्ध एव मायाशब्दगोचर इति तदेव मिथ्याकार्य मायाशन्दवाच्यमुपेयम्। तस्य च स्वरूपेण नानाजातियुक्त स्पैकशब्दवाच्पावरायोगात्ता दृश का र्य कल्पयं तस्मिन्सर्व स्मिन्तुपादानतयाऽनुगतम निर्वचनीयमज्ञानमेव माया लृब्दवाच्यरू । त- न्ादातम्माद् घटादौ मृदादिनब्द्वन-कार्ये मायाशब्दर, तद्योगातपुरुषे- 5पि मायाविशब्ते सु्यत इति न मन्त्रादिर्मायाशब्दार्थ इति भाव:।।८७॥ पुरुषे शक्तिविशेषे मायेति पक्षमनूद प्रतिक्षिपति- सामर्थ्यमस्य मणिमन्त्रनिमित्तमस्ति माया भविष्यन जनभ्रमहेतुरेषा।। इत्युच्यते यदि तदप्पतिफल्गु कस्मात् सामर्थ्यमप्यवितर्थं हि तदिष्टमस्य ।। ८८।। सामर्थ्यमिति । तस्या: पारश्वस्थजनभ्रामकतवानुपपत्तिकल्प्प-

२०० सटीके संचपशारीरके

त्वात्कस्मादतिफल्णु नति शङ्कते-कस्मादिति। तत्किं सामर्थ्य कार्यानुरोधेनामत्यं कल्प्यते कि वा सत्यम् नाधः, तदिष्टविघातापातात अस्मदिष्टापत्ते श्रेयाशयेनाह-सामर्थ्यमिति। तदपीति सम्बन्ध: पुरुषस्थ प्रतिवादिनो वा । द्वितीये कार्यस्यापि स- त्यता स्पात्सत्यसामथ्यधीनकार्यस्यापि सत्यत्वनियमात, ततश्च तत्र मायाशब्दपत्ययावतुपपन्नौ, भ्रमगोचर एव तयोः पसिद्धेरिति हि- शब्हार्थः ॥ ८८ ।। नतु काचकामला दिगतसामर्थ्र्यस्य सत्यत्वेऽपि तदधीनकार्य-

कार्ये मिथ्या कि न स्वादित्याशङ ताह दोषगतसामर्थ्र्यतपुरुषे सा सहजा उत चक्षुरादौ भ्रपसामर्थ्यवदागन्तुकीति विकल्प्योभयथाऽप दुर्निरूपत्वात्तस्या: सत्यत्वनिव्रहणमवक्यमित्याह न च शक्तिरस्य सहजा यदि वा जनिताऽस्ति केन चिदिति बुवत: ॥ परिपुष्कलं स्वमतनिवहणं भवितुं क्षम तदनिरूपणतः ।८। न च शक्तिरिति। दोषादारवाप सत्यसामर्थ्यासंप्रतिपतति- समुच्चयार्थश्चशब्दः । केन चिद् गुरुरपेण पुरुषेण । परिपुष्कलं पक्षद्वयेऽप्यनवद्यम् ॥ ८९॥ तत्रादकलूपस्थ दुर्निरूपत्वमुपपादयति- न च शुकशोणितसमागमने न च गर्भशायिन इयं विदिता॥ न च मातृयोनिविवरादुदरा दपसर्पतो चहिरियं घटते ॥ ९०॥ न च शुकेति। पुरुषस्य सतो :जन्मभावा तच्छक्ते ः सह

३ अध्याये त्वंपद्लक्ष्प निरूपणम्। स्वं तच्छरीरेण सह जन्मेति वक्तव्यम् तत् किं गर्भाधानसमये शुक्रशो- जितससर्गादेव भवति किं वा गर्भ एव करचरणादिमत्पिण्डरूपपारी- थामान्मातुरूद्राद तिकष्द्वारेण वाहिनिर्गमनाद्ा? न सर्वथापि, तत्तत्स- मयानन्तरमेव मायाकार्यादर्शनेन तच्छक्तिकल्पकाभावाव, तत्सर्वा सिद्धौ तस्या जन्मासिद्धेरित्यर्थः ॥ ९० ॥ द्वितीये गुरु: किं शिष्ये मण्यादिक्मेत्र समपर्यत्युत तद्द्रारा श- क्तिविशेषमपि। आछ्ये न त्वदिष्टयक्तिसिद्धि:। न द्वितीयः, मण्यादे

थ्याकार्योपयोगोपपत्तौ पुरुषे शक्ादिकल्पकाभावेन तदयोगादिस- भिप्नेत्याह- मणिमन्त्र मौषधमितीहशकं विरहृय्य नापरमिहार्पयति। पुरुषोऽपि कश्िदत एवमियं परतोऽपि नास्य घटनामटति ॥९१॥ मणीति। पुरुषो गुरुभूतोऽपरं सामर्थ्यमिह शिष्ये नार्पयतीति सम्वन्धः। आगन्तुकी पुरुषशक्तिर्मायोति पक्षासम्भवसुपसंहरति-अत एवमिति। इयं शक्तिरस्य पुरुषस्य घटनां सम्बन्धसम्भावना नाठति न गच्छतीत्यर्थः । ९१ ।। ननु मायां तु प्रकृति विदयाव, दैवी ह्वेषा गुणमयी मम माया दुरययेत्यादिव चनादिसिद्धा मायाशक्तिरीशरे तावदङ्गीकर्त्तव्या । न च साऽज्ञानमेत्रोते वाच्यम्। तस्य स्वाश्रयव्यामोहकत्वादू भ्रान्ति- विषयसदशवस्त्वपेक्षयैव रज्ज्वादौ सर्पादिभ्रमहेतुत्वाच्च । ईश्वरमा- या तु ततो विलक्षणा, न हि सा स्वाश्रयमीश्रं मोहयति, यः सर्व- ज्ञः सर्ववरित योनिं योनिमधितिष्ठत्येक इत्यादौ तस्य सर्वज्ञत्वमाया- नियन्तृत्वश्रवणेन तन्मोहितत्वायोगाद। न च तस्या वियदादिभ्रम- जनने तत्सददवस्त्वन्तरापेक्षाऽहित, तदकार्यकष्य तस्त्याभावाद। सैव च मन्त्राद्युपासितेश्रप्रेरिता योगिमभृतिजीववश्या सती इतरान्भ्रामयतीति

२०२ सटीके संक्षेपशारीरके

सर्वत्र माया न जन्या ततो नोक्तदोष इति मायाSविद्याभेदवादिन- मेकदेशिनं प्रत्याह-

अन्यस्य विभ्रमकरी पुरुषस्य शक्ति- राकारमन्यमनपेक्ष्य मनीषिता चेतू ।। वाच्येह लौकिकजनव्यवहारभूमी मायागिरस्तदृपि दुर्घटमिष्टहानेः ॥३२॥

अन्यस्थेति। स्वाश्रयादन्यस्येत्पर्थः । अन्यमनध्यस्तम् । आकारं भ्रमविषयाकारं तत्सदशमिति यावत। इहेत्येतद्विवणोति- लौकिकेति। मायागिरो वाच्या मनीषिताऽभिमता चदिति सम्ब- न्धः। दूषयति-तद्पीति। किमुक्तरूपा मायाऽनिर्वचनीया उत सत्या, न प्रथमो घटते, अनिर्वचनीयत्वस्याविद्यास्त्ररूपलक्षणत्वेन मायाया अपि तथात्वे मायाऽविद्याभेदस्त्वदिष्टो न लभ्येत। न चा- निर्वचनीयत्वाविशेषेऽपि स्व्रपरव्यामोहकत्वतदभावाभ्यां भेद इति वाच्यम्। अविद्याया अपि द्विचन्द्रकेशोंड्रादिभ्रमहेतोस्तन्मिथ्यात्व- निश्चपवत स्व्ाश्रये व्यामोहकत्वाभावात। तदुक्तरीत्या मायिनां जी- वानामीश्वरार्पिततदीयमाययेतरव्यामोहकत्ववत्तयैव वियदादिसत्य- त्वभ्रमहेतुभूतया तेषामपि व्यामूढत्वोपगमान्मायाया अपि स्वाश्रप- व्यामोहकत्वस्य समानत्वाद। एनेन कर्तुरिच्छया कार्यकरी माया, अविद्या तु नैवमिति तन्देद इति निरस्तम्। मायाक्षाभकमन्त्रादिम- योगवदविद्याक्षोभकालातचक्रभ्रमणदेरपि कर्तुरिच्छया निष्पाद्यमा- नत्वाद। क्षुब्धायां मायाषां तत्कार्यस्य तदनिच्छायामप्यविद्याकार्य- वदुत्पद्यमानत्व्ादुभयत्रापि कार्यस्येच्छा न तु विधानस्यापि तुल्प- त्वात। तरत्यविद्यां विततां हृदि य्मित्निवेशिते। योगी मायाममेयाय तस्मै विद्यातमने नमः ॥ इत्यादिवचनान्मायाडविद्यपोरभेद एव युक्त इति भाव: ।। ९२।।

३ अध्याये त्वंपदलक्ष्यनिरूपणम्। २०३

माया सत्येति द्विनीयकल्पमपसिद्धान्तमसङ्रेन दूषयति- मायामयत्ववचनादखिलं मृषेति यहू भाष्यकारवचनं तद्सङ्गतं स्थात्। पत्यन्तमुत्सृजसि कारणमन्यदन्यद् यतिकश्चिदानयसि कष्टमतः किमन्यत् । ९३ ।। मायामयत्वेति। मायायाः सत्यत्वे तत्कार्वस्यापि सत्यत्व- मावश्यकं स्पाव, ततश्च मायैव सन्ध्ये सष्टिर्न परमार्थगन्धोऽप्यस्ती- त्यादिभाष्यकारवचनमप्रमाणं स्थाव। मायाकार्यस्यापि सत्यत्वे मा- यामात्रं स्वितिसिद्धान्तसूत्रमप्यसङ्गतं स्यात। सन्ध्ये सष्टिराह हीत्यु-

रपि विरुद्धः स्यात, तस्यासत्यत्वेनैव व्याप्तत्वाव। मायायाः सत्यत्वे तस्या ज्ञाननिवर्सत्वायोगाद् भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः, मायामेता तरन्ति त इसादिवचनमप्यपमाणं स्यादिति भाव: । किं च मायाद्र- ष्टटणां तत्तत्वविषयाज्ञानमनुभवसिद्धमस्त्येव, ततश्च तस्यैवान्वयव्य- तिरेकाभ्यां दृश्यमानयोर्हेतुत्वशब्दवाच्यत्वयोः सम्भवे सति तदतिरि- का शक्ति: शक्तिमती वा माया न कल्पनीया कल्पकाभावात्तदभा वेऽपि कल्पनेऽतिप्रसङ्गादित्याह-प्रत्यक्षमिति ॥९३॥ ननु सर्वज्ञेश्वरेऽज्ञत्वपयोजकाज्ञानासम्भवात्तास्मन् श्रतिस्मृति- पसिद्धा माया ततोऽन्यैव जगत्पकृतिरूपाऽभ्युपगन्तव्येत्याशद्ा चि- न्मात्राश्रिताज्ञानस्य तदात्मकेशरेसच्ेऽपि तस्य तं पतति स्वरूपाना-

अतिरिक्तमायाकल्पनयत्यभिप्रत्य परिहरति- अज्ञानमेव च भविष्यति शक्तिरेषा सर्वप्रपश्चजननी परमेश्वरस्य । मायाश्रुतिस्मृतिव चोभिरुदीर्यमाणा शक्तिग्रहो हि परविभ्रमहेतुशकौ॥९४॥

२०४ सटीके संक्षेपशारीरके

अज्ञानमेव चेति। श्रुतिस्मातवचोभिरुदीर्यमाणा सर्वप्रपञ्च- जननी परमेश्वस्य मायाशक्तिरेषाऽज्ञानमेव भविष्यतीति सम्बन्धः । न त्वतिरिक्तेति चशब्दार्थः । नतु मायाद्रष्टृणामनुभवसिद्धाज्ञानस्यै- व मायात्वेन तदज्ञाने तेषु च मायामायाविशब्दपयोगः स्पादित्या-

ब्दस्य शक्तिग्रहात्पश्चात्तत्रैत्र तत्पयोगस्तथ तद्वत्यभ्रान्ते मायाविश- व्दपयोगो नाजानमात्रे तद्वन्मात्रे वा तथोः प्रयोग इति व्यवस्थो- पपत्तेमनैं मित्याभेमेत्याह-शक्तिग्रह इति ॥९४॥ ननु यूपाहवनीयादिशब्दवव मार्या तु पकृतिं विद्यादित्यादि- वाक्ये मायाशब्दस्य प्रसिद्धार्थितरपदसमभिव्याहारादलौकिकेश्वर- शक्तौ जगदुपादाने सङ्गतिग्रहसंभवात स्वाश्रयातिरिक्तव्यामोहक्तत्व- विशिष्टाज्ञानेऽस्थ शक्तिग्रहकल्पना न युक्तेति, नेत्याह- न च प्रसिद्धार्थपदान्तराणां प्रयोगसान्निध्यवशेन शक्ति: । ग्रहीष्यतेऽस्थेति समञूजसं स्था- दलौकिके शब्द इदं हि युक्म् ॥ ९५॥ न च प्रसिद्धेति। ननूक्तं यूपाहवनीयादिशद्वदितति तत्रा - ह-अलौकिक इति। लोके वृद्धव्यवहारे यूपादिशब्दपयोगाभावा- नदधीनसङ्गतिग्रहस्थासम्भवाद्वेदे परयुक्तयूपादिशबदस्य सङ्गतिग्रहं विना तघुक्तवाकयस्याबोधकत्वात्तत्सङ्गतिग्रहे चोपायान्तराभावा- तमसिद्धार्थपदसमभिव्याहार एव तदुपायो युक्त इत्यर्थः ॥ ९५॥ मायाशब्दे ततो वैषम्यमाह- अथं तु मायेति न शब्द एव- मलौकिको लौकिक एव तस्मात् ।। यदर्थवाची जगति प्रसिद्ध- स्तमेव वेदेऽपि स वक्ष्यतीह॥ ९६॥

३ अध्याये त्वंपद्लक्ष्यनिरूपणम्। २०५

अयं त्विति। एवं यूपादिशब्दवव मायेत्ययं शब्दोडलौकि- को न, कि तु लौकिक वेति सम्बन्धः । तु कि त्वर्थः । तम्य लौ- किकत्वे फलितमाह-तस्मादिति। इह मार्या त्वित्यादिवाक्ये लौ- किकदृद्धव्यवहारे प्रयुज्यमानमायश्दस्य परभ्रमहेत्वनिर्वचनीय एव वस्तुन्युक्तविधया सङ्गतिग्रहात्तयोरेव शब्दार्थयोरवेदे प्रत्यभिज्ञायमा- नत्वात्तमर्थमादायैव वाक्यार्थरमतीत्युपपत्तौ तत्र पृथकसङ्गतिग्रहे गमा- णपयोजनयोरभावात्सोऽ्युक्त, अन्यथा व्रीह्यादिशन्दानामपि त्वदु- क्विधया वेदे पृथक् सङ्गतिग्रहमसङ्गादिति भावः ॥९६॥ ननू द्विच्चित्रादिशब्दानां लोके खनित्राद्यर्थवाचिनामपि वेदे उ- द्विदा यजेत पशुकाम:, चित्रया यजेत पशुकाम: इत्यादिपयोगेषु

तन्त्रे। लौकिकार्थपरित्यागेन कर्मविशेषनामधेयतदर्थत्वं निरुपितं मथमे

तथाहि-तत्र यजतेत्यस्य यागेनेष्टं भावयेदित्यर्थे सति खानेत्रा- दिवाचकोद्विदापदश्य न तावत्सामानाधिकरण्येनान्वयः अ्िय गपदयोरेकार्थत्वासंभवाव। न चोद्धिदेति पदेन तद्वनेति विवक्षित- त्वान्तदुपपत्तिरिति वाच्यम। तथा सति मत्वर्थलक्षणापसङ्गातू। नापि वैषधिकरण्येन, तदा हिं दध्यादिवदन्यतः माप्तयागानुवादेन गुणविधिर्वा स्यात, सोमेन यजेतेतिवद्विशिष्टविधिर्वा स्यात्।नाद्

णविव्यसंभवात्। नापि द्वितीयः, तदा हि उद्भित्साध्ययागेन पशुं भावयेदिति वाक्यार्थ: स्यात, सतु न संभवति, यागेन पशुं भावयोदः

पटन्याथेन उ्दिदोपि वाक्यार्थपवेशे योग्यतानुसारेण उद्भिदा या- गं यागेन च पशुं भावपेदिसेवान्वयः स्यात। ततश्च सकच्छुते यागे वाजपेयाधिकरणोक्त्तन्यायेन गुणविधानायोद्देश्यतया सिद्धत्वं फले विधेयत्वादनुष्ठेयत्वम् उद्देश्यत्वादेवानुद्यत्वं विधानादेवा-

२०६ सटीके संक्षेपशारीरके

ज्ञातत्वं गुणसाध्यतया प्राधान्यं फलसाधनतया च गुणत्वम इसेवं विरुद्धत्रिकद्रयापत्तिः स्याद। सोमेन यजेतेत्वस्य तु द्रव्यविशिष्टया-

त्पदार्थस्य लोक्ससिद्धस्प खनित्रादेः कथमपि वेदवाक्यार्थेऽन्वयायो- गाहि्डत्थादिपद वतसमभिव्याहृतकर्मनामधेयत्वकल्पनया वैदिकोष्दि- दादिपदस्य तत्र पृथक् शत्तिरिति सिद्धप। तथा मायाशब्दस्यापि वेदे पृथगर्थवतत्वमिति शङ्कते- ननृद्भिदादेर्यदि नाम लोके प्रसिद्धमर्थान्तरवाचकत्वम् । तथापि भाषार्थनिपीडितस्य विजानते कर्मण शक्तिमस्य ॥९७॥ ननूद्विदादेरिति । भावार्थनिपीडितस्थेति। भावा र्थवाचियजिसामानाधिकरण्येन त्याजितलौकिकार्थस्येसर्थः ॥९७॥ उक्तन्यायेन वैदिको्विदादिपदस्य पृथगर्थवत्वसुपेत्य दार्ष्टा- न्तिके मायाशब्दे ततो वैषम्यं वदन् परिहरत- सत्यं न गत्यन्तरमस्ति तत्र ततस्तथा निश्चितमत्र नैवम्॥ मायागिरोऽज्ञाननिवेदनेऽपि न का चिदत्रानुपपत्तिरस्ति ॥ ९८॥ सत्यमिति। अङ्गीकृतमेवाह-न गत्यन्तरमिति। तत्र वैदिकोद्विदादिपदे कर्मनामधेयत्वं विना लौकिकार्थर्पणेन वाक्या- र्थप्रतिपत्युपयोगित्वं यतो नास्ति ततः कर्मनामतया वेदे पृथकूशक्ति- त्वं निश्चितमियर्थः। मायाशब्दे वैषम्यमाह-अत्र नैचमिति। तत्र हेतु :- मायागिर इति। अत्र मार्या तु भकृति विद्यादिसादिवा- क्ये मायाशब्दस्य लोके तदर्थत्वेनावगतस्याज्ञानस्य निवेदनेप न का चिदनुपपत्तिरस्ति, तस्यानिर्वचनीयजगत्मकृतित्वयोग्यत्वादि- सर्थ: ॥ ९८ ॥

३ अध्याये त्वंपदलक्ष्यनिरूपणम् । २०७

मापाशब्दस्य लौकिकाज्ञानार्थत्वे यद्यपिमायां तु प्रकृति विद्या- दिसत्र न का चिदनुपपत्ति: तथापि माथिनं तु महेश्वरमितत्र साS- स्त्येव सर्वज्ञादिरूपमहेश्वरस्याज्ञानित्वानुपपत्तेरित्याशङ्कय स्वतः कू.

वच्वेऽपि तस्य तं प्रति जीववत्स्वरूपतत्वा वारकत्वाभ वेनश्व रस्याजत्वा

न काचिदतुपपत्तिरिसाह- अज्ञानं जडशक्तिमात्रवपुषा सर्वेश्वरस्येष्यते सर्वज्ञत्वविराधि तन्न च भवेदुक्तप्रकारेण नः । सर्वज्ञेश्वरसंश्रया भवति सैवाज्ञानमाया श्रुतौ तस्मादुद्भिदिवेति वर्णनमिदं वैषम्यदुष्टं तव ॥९९॥ अज्ञानमिति । मात्रचा सर्वेश्वरं प्रसज्ञानस्य तच्वावारकत्वं निवारयति। श्रुतौ मायिनमित्यादिश्रुतौ सैव लोकसिद्धाज्ञानरूपा माया सर्वज्ञेश्वरसंश्रया विवक्षिता भवतीति शेषः । वैदिकमायाश-

रयुक्तेति फलितमाह-तस्मादिति ॥ ९९॥ नतु लोके मायाशब्दोऽज्ञानताचीति कथं येन वेदेऽपि तदर्थः स्पात, न तावन्मायाविनोऽज्ञानं तदर्थः, तस्य विशेषदर्शनवतो भ्रमा- भावेन तन्मूलाज्ञानायोगाव । पार्श्वस्थानां तद्विषयाज्ञानवर्वेऽपि तेषु

इसाशाङ्कय द्रष्टृणां भ्रमोपादानभूताज्ञानमेव लोके मायाविनो मायेति गीयते तच्च चिन्मात्राश्रयविषयं मूलाज्ञानमेवेति गूढाभिसन्धिः परि- हरति- मायाऽनिर्वचनीयमेव तु तमो मायाविनो गीयते द्रष्टटणां भ्रमकारणं विषयता मायाविता तस्य तु।। तं हस्त्यादिविकल्पनाघटितवन्सूढाशया जन्तवो रज्जुं सर्पतथैव तद्विरहितं जानन्त्यबुद्धत्वतः॥१००।।

20८ सटीके संचेपशारीरके

मायाऽनिर्वचनीयमिति । एवेति तमसः ससत्वं वारयति। तुरधारणे तम एेति तदर्थः। ननु मायाविनि व्याघ्रादिभ्रमकार- णमज्ञानं न तस्यास्ति किं तु द्रष्टृणामेव सत, मायावी तु तद्विषय एव न तदाश्रय:, ततश्चान्याश्रिताज्ञानस्य मायात्वे तदनाश्रयः स कथं मायावी स्थादित्युक्ताभिसन्धिमजानतः शङ्कामङ्गी कुलैकदेशि- भिरुक्तं परिहारमाह-विषयतेति। तुरवधारणे। तस्याज्ञानस्य वि- षयतैव मायाचिता न तदाश्रयत्वं लोके मायाद्रष्टभिरज्ञात एव पुरुषे मायाविशब्दपयोगप्रत्ययनियमादित्यर्थः । पुरोऽवस्थितस्य मायावि- नस्तैरज्ञातत्वमेव कथमित्याश तस्यान्यथा तैर्दश्यमानत्वाद्यथावद- ज्ञातत्वं रज्ज्वादाविव कल्प्यमिताह-तं हस्त्यादीति। व्याघ्रादि- रादिपदार्थः। हस्त्यादय एव विकल्पना विविधरचनात्मिकास्तद्घ- टितवत्तद्वावमापन्नवज्जानन्तीति सम्बन्धः। वतिना सूचितं स्पष्ट- यति-तद्विरहितमिति। वस्तुतो हस्त्यादिभावरहितं तं मायाधि- नं तदात्मना भ्रान्त्या यतो जानन्ति ततस्तस्य याथातथ्येनाज्ञातत्व- मावश्यकमिति तदेव तस्य मायावित्वमित्यर्थः ॥ १००॥ नतु सूर्यादौ नभोगततेवन यथावत्मतिभासमानेऽज्ञातत्वाभावेड पि जलादिगतत्वादिरूपेण प्रतिबिम्बभ्रमदर्शनान्न अ्रमाधिष्ठानस्या- ज्ञातत्वं नियतं, तथा च कथ तेन मायाविनोऽज्ञातत्वमिद्धिरित्याशख्ा सोपाधिक भ्रमाणसुपधिपतिबद्धाषिष्वानतत्त्व बधनिवर्त्यत्वाभावे् निरुपाधिकभ्रमाणां नियमेनाधिष्ठानतत्व्रबोधनिवर्त्यानां तदज्ञातत्वा- पाधित्वे न विवाद इत्वभिमेत्य तस्याधिष्ठानतत्त्रवोधयोग्यत्वसुपपा- दयि- सम्यग ज्ञानबलेन तं विरहितं हस्त्यादिभिर्यत्क्षणे जानीयुस्तद्नन्तरं न स भवेद्स्त्यादियुक्त: पुमान्।। तेनास्मत्तम एव तत्र विषये मायाऽस्तु मायाविनः सोऽज्ञातो वयमज्ञकोटिपतिता मायी स तेनोच्यते॥१०१॥

३ अध्याये त्वंपदलक्ष्यनिरूपणम्। २०९

सम्यरज्ञानंति। मायाविना मन्त्राधयुपमंहारे कृते द्रष्टटणां ने- तादिप्रतिबन्धाभावाद प्रतिबद्धसंनिकर्षादयममुको मम रथहस्त्यादिरू- प इति तें मायाविनं यदा तच्वतो जानीयुः पार्श्वस्थास्तदनन्तरं तेषां पूर्वव तद्रोचरभ्रमाभावात्स तच्तबोधयोग्य इत्यर्थः । तत्ववोधनिवर्त्य- भ्रान्त्यधिष्ठानस्याज्ञानविषयत्व्रनियमे फलितमाह-तेनास्मदिति । येन मायाविगोचरमज्ञानं द्रष्ट्टणां सिद्धं तेनेत्यर्थः । तत्र विषये तद्वि- षयमिति यावद। उभयसम्बन्ध्यज्ञानस्य मायात्वे कथ तद्विषयस्यैव मायावित्वं न तदाश्रयस्येसाशक्ा तदाश्रयस्याजञत्वभ्रान्तत्वादिमतो मायावित्वस्य काप्यदर्शनादज्ञत्व्रादिरहितस्य तद्विषयस्य लोकवेदयो- र्मायावित्वेन व्यवहाराच् स एव तथोच्यते इति निगमयति-सोऽ- ज्ञात इति ॥ १०१ ॥

एचमज्ञानात्मकमायाया आश्रयविषयभेदमङ्गीकृत्य तद्विषयस्यैव मायावित्वं यदेकदेशिनोक्तं तदाक्षिपति- नन्वेवं सति रज्जुखण्डलकमप्पज्ञातमज्ञानिभि- र्मायावीति गिरोच्यतां न तुतथा लोके प्रस्तिद्धि: क चित्।। तेनाज्ञातविलक्षणत्वसुचितं मायाविनो लौकिका मायावीति पुमासमेव निपुणं घेनाहुरत्यादरात्॥१०२।।

नन्वेवमिति। अज्ञानविषयस्य मायावित्वे सतीत्यर्थः । ख- णडलकं खण्डः । अपिशब्दः स्थाणुत्वेन भ्रमविषयपुरुषसमुच्चयार्थः । उच्यनाम उच्चेत। पससिद्धिर्व्यवहारः। येनाज्ञातत्वमतिमसङ्गि तेन मायाविनो मायान्नित्वस्याज्ञातविलक्षणत्वम अज्ञातत्वादन्यत्वमेव व- क्तुमुचितमिसर्थः। मायामयहस्त्यादिभावं बिना तटस्थतया स्वरूपे- ण दृश्यमानेऽपि नरेऽज्ञातत्वरहिते मायावित्वं येन तेनापि नाज्ञातत्वं मायावित्वमित्याशयेनाह-लौकिका इति ॥ १०२ ॥ एवमेकदेशिमते पूर्वपक्षिणा दूषिते स्वाशयं पकटयत्राह सि- २७

२१० सटीके संक्षेपशारीरके

द्धान्ती- नैवं भ्रान्तिनिमित्तकारणमयं संगृह्य सर्वक्षणे मन्त्रादिप्रचुरं प्रयत्नजनितं तज्जीवनो वर्त्तते॥ तेनात्रैव तु लोकरूढिरभवन्मायाववितागोचरा यद् द्रा ह्मणताप्रसिद्धिर भवन्मुक्त्वा परिव्राजकानू॥१०३।। नैवमिति। यथैकदेशिनोक्तं नैवं किं तु शुद्धचिन्माव्ाश्रयविष- यं मूलाज्ञानमेव्र लोकेऽपि माया, सैव लौकिकमायोपादानं, तदधीना- ज्ञत्वादिरहित: परमेश्वर एव तथाऽज्ञान् भ्रामयन्सर्वत्र मुख्यो माया- वीति भावः। तर्हि कथं लोके जीवविशेषे मायावित्वप्रसद्धिरिसाश-

तव्यामोहाभावाच्च मुख्यमायात्रिसदृदशत्वादज्ञातमुख्यस्य तस्मिन्मुख्य-

मित्तेति। अयं मतारक: पुमान्मन्त्रादिप्रचुरं मन्त्रषधादिप्रधानं भ यत्रजनितं यत्नेन प्राप्तं, पयत्नगुणितमितिपाठे तेन वर्धितं प्रतिघातर- हितमिति यावत्। एतादृशं भ्रान्तिनिमित्तकारणं संग्रह्य तज्जीविनस्त- दूपजीवनोपायवानयं सर्वक्षणे वर्त्तते इति सम्बन्धः । तेन मागया स- होक्तसम्बन्धविशेषेण, तुशब्दोऽवधारणार्थोSनेन सम्बध्यते। अत्र मा- याक्षोभके पुंसति मायावितागोचरा लोकरूढिर्मायाविशब्दस्यायं मु- र्योऽर्य इति लोक प्रिद्धिरभवदित्यर्थः। ननु मायाविशब्दस्य यौ- गिकत्वाद्योगस्य मायासंबन्धस्य द्रष्टृष्वपि सच्वात्करथं तत्क्षोभक एव

त्ययवशादेकत्रैव तौ भवतो नान्यत्रेसेतद् दष्टान्तेनाह-यद्धदिति। यत्र परित्राजका अपि विवक्षितास्तत्र के वलब्राह्मणशब्दात्तदपराप्ति- रिति परिव्राजकशब्दस्यापि पयोगदर्शनात्केवलब्राह्मणशब्दात्परि- ब्राजकमसिद्धिर्यथा नेत्यर्थः। यद्रा अज्ञातमुख्यानां गौणे मुख्यवद्य- वहारे दष्टान्तमाह-यद्वदिति। अमौनं च मौनं च निर्विद्ाथ ब्रा

३ अध्याये त्वंपद्लक्ष्पनिरूपणम्। २११

ह्मण: स ब्राह्मणः । शिखा ज्ञानमयी यस्य उपनीतं च तन्मयम्। ब्राह्मण्यं सकलं तस्य इति ब्रह्मविदो विदुः ॥ इतादयुक्तान्ब्रह्मतिद: परिव्राजकान्मुख्यब्राह्मणान्त्रहाय शिखा- दिमत्स्वेव तत्प्रसिद्धिवदीश्वरं सुख्यं मायाविनं विहाय लोके माकृ- तेषु परभ्रामकेषु मायावित्वप्रसिद्धिरिसर्थः ॥ १०३॥ एवं मायाऽविद्ययोरभेदं तत्र बाधकाभावं चोपपाद् तदनुवा देन फलितमाह- एवं तावलोकासिद्धा न माया

शक्तिव्यासतिप्रत्थयौ वर्णयित्वा

एवं तावदिति। लोकसिद्धमायातत्कार्ये अविद्यातत्कार्या- भ्यां न भिद्येते इत्यर्थः । चोऽवधारणे। तत्र लोके मायाशब्दस्यावि- द्यायां शक्तिपत्ययं यन्मायाकार्य तदविद्याकार्यमिति व्याप्तिपसयं च निर्वत्य वैदिकमायाशब्दाद्वियदादिद्वैतप्रकृतस्ततकार्यद्वैतस्य च कार्य- त्वलिङ्गान्मिथ्यात्वं साधयेदित्यर्थः ॥ १०४॥ शुक्तयाद्यज्ञाने मायात्वमसिद्धयभावात्कर्थ तयोरमेद इत्याशक्का तथापि नाज्ञानादन्पत्र तत्मसिद्धि: मूलाज्ञानस्यैवोक्तरीत्या तथा मं- सिद्धत्वाित्याशयेनाह- जाग्रद्भूमौ या प्रसिडेह माया सा निर्णाता तावदज्ञानमेव।। तस्यां शक्तिव्याप्तिविज्ञानासद्धे- विज्ञातव्या सैव वेदानुमानात ॥ १०५ ।। जाग्रदूभृमाविति। ततश्च जाग्रत्मपश्चस्य मायाकार्यत्वश्रुते- रुक्तविधया तन्मिध्यात्वसिद्धिरिति फलितं निगमयति-तस्यामि-

२१२ सटीके संक्षेपशारीरके

यदि मूलाज्ञानमेत्र माया तर्हि स्वप्रस्य झटिति बाध्यमानस्य तत्का- रयत्वायोगात्कथं तत्र सूत्रकारस्य मायामात्रत्वव्यपदेश इत्याशकका शु-

व तस्यावश्यमुपेयम्। अत एव तस्य जाग्रत्प्रत्ययेन न सविलासा- विद्यानिवृत्तिरूपो बाधो भवति कि तु मिथ्यात्वनिश्चयमात्ररूपः स च प्रसिद्धमायाकार्येऽपि समानः, तथा च स्वरमे सूत्रकारस्य माया- मात्रत्वनिर्देशो युक्त एवेत्याशयेनाह- स्वप्नेऽप्येवं स्वप्रद्ृङ्मोहमात्रा- दन्या का चिन्न प्रसिद्धाऽस्ति माया॥ तत्रैवायं सृत्रकारस्य तस्मान् मायाशब्दो वर्त्तते नापरत्र ॥१०६॥ स्वप्नेऽपीति। तदुपादानभृताऽपीत्यर्थः। शुद्धचैतन्याज्ञानं मो- हमात्रशब्दार्थः । अवच्छिन्नचैतन्यगोचराज्ञानमन्यपदार्थः। तस्मात्त त्रैवेति संबन्ध: ॥। १०६ ।। मोहमात्रं तत्रेत्युक्तम् । तथापि स्वप्रद्ृष्टुर्व्यामूढत्वादन्यस्य च तत्र भ्रामकस्यादर्शनाव सूत्रकार: केनाशयेन तत्राविध्ाशब्दं विहाय मायाशब्दं मायुङ्केति वक्षिायां तदाशयमाह- शक्तिव्यासतप्रत्ययौ कारयिष्यन् स्वप्ने स्थित्वा प्रत्यगज्ञानमात्रे।। मायावाचा लोकवत्सूत्रकारो वेदं लिङ्गं चोपनेतुं प्रवृत्तः॥१०७॥ शक्तिव्याप्तीति। सूत्रकारः प्रत्यगज्ञानमात्रे स्वप्ने स्थि- त्वा तमाश्रित्य शकत्तिव्याप्तिपत्ययौ कारयिष्यन्मायाशब्दस्याज्ञाने शक्तिं मायामयत्वलिङ्गस्य दृश्यत्वकार्यत्वादेराविद्यकत्वेन व्याप्तिश्च लोके ग्राहयन् लोकवत्तत्सिद्धस्वप्नादिवज्जाग्रत्मपश्चस्याविद्यकत्वे मा-

३ अध्याये त्वंपदलक्ष्यनिरूपणम्। २१३

यामात्रमित्यादिदृश्यत्वादिलिङ्गं च मानतया घटयितुं मायामात्रत्वम- तिज्ञया स्वप्नं निरूपितवानित्यर्थः ।। १०७ । एवमाविद्यकत्वेन लोकसिद्धस्व्रप्ने सूत्रकारस्य मायामयत्वन- देशसामथर्यान्मायाऽविद्ययोरभेदमुपपाद्य मायायामज्ञानासाधारणघर्म- प्रतिपादकभगवद्वचनसाम्थ्यादपि तयोरभेदे विमतिर्न कर्तव्येत्याह श्लोकत्रयेण। तत्र प्रथमं चिदात्मतत्वावारकत्वमव्रिद्यालक्षणं माया- यामपि भगवतोक्तं तद्विजानतां तयोरेकत्वनिश्चयोऽवश्यंभावीसाह- अज्ञानमावरणमावरणं च माया सर्वेश्वरेण हरिणा दृढमभ्यधायि।। चैतन्यवस्तुन इति प्रतिपद्यमाना- स्तत््वं तदेकमिति निश्चयतः प्रतीमिः ॥ १०८ ॥ अज्ञानमावरणमिति। चैतन्यवस्तुन आवरणमिति संब- न्धः। तदभिधानं प्राकृताभिधानवत्न मन्तव्यमित्याशयेनोक्तं सर्वेशवरे- णेति। दृढं कुतकैरन्पथा कर्त्तुमशक्यं यथा स्यात्तथेसर्थः। तदभिधा- यकं भगवद्वचनं तृतीयपदे वक्ष्यति। तन्मायाSविद्यात्मकं त्त्वं स्व्र- रूपम् एकमभिन्नं स्व्रपकाशपरत्यगभिन्नवस्तुनोSनिर्वचनीयाज्ञानव्यति रेकेणावरणसंभवात्तदावारकत्वेन भगवतोक्ता माया अज्ञानमेव्रेति निश्चिनुम इत्यर्थः ॥ १०८ ॥

तदप्यज्ञानस्यैव लक्षणं तच्व मायायामपि भगवतैवोक्तं, ततोऽपि त योरभेद: श्रद्धया ग्रह्य इत्याह- ज्ञानं निवर्त्तकमपि द्वितयस्य तस्थ गीतागतः करुणया भगवानुवाच।। तेनापि तत्वभिदमेकमिति प्रतीति- रानयिते कधितलक्षणतुल्यभावात् ॥ १०९।। ज्ञानं निवर्तकमिति। तस्य मायाऽज्ञानात्मकस्य। द्वितय-

२१४ सटीके संक्षेपशारीरके

स्य भ्रमादवगतस्य। गीतागतो भारतसारभूतगीतायां प्रवकतृत्वेन म- वृत्त: प्राकृतवत रुपासाद्यर्थ प्रवृत्तिशङ्कां निवारयितुं करुणयेत्यु- क्म्। तेनापीत्यस्य कथितेत्यनेन सम्बन्धः । तेन भगवद्वचनेन। इदम मायाऽविद्यात्मकम्। तत्वं स्वरूपम। एकमभिन्नम ॥१०९॥ कानि तानि भगवद्दचनानि यैर्मायाज्ञानयोस्तच्वावारकत्वं त- ववबोधनिवर्त्यत्वं चोक्तमिति वीक्षायां तानि निर्दिशनि-

नाहं प्रकाश इति तावदनेन माया- जज्ञानेन चावृतमितीतरदप्यभाणि। मामेव ये तु परमं पुरुषं प्रपत्ना ज्ञानेन तु प्रभृतिना च घिया निवृत्तिः ॥११०॥ नाहं प्रकाश इति। नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृत इत्यनेन मायावारकत्वेनाभाणि। एतमज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुहयन्ति जन्तव इत्यनेनाज्ञानमप्यावारकमंभाणि, तेन चिदात्मतत्व्ावारकत्वमु- भयोः समानमिसर्थः । एवं मायाऽज्ञानयास्तत्वज्ञाननिवर्त्यत्वमतिपा- दकं भगवद्चनं दर्शयति-मामेवेति। मामेव ये प्रपदन्ते मायामेतां तरन्ति त इत्यनेन मायाया ब्रह्मज्ञाननिवरत्षत्वमुक्तम। न चानेन व- चनेन भक्त्या मायातरणमात्रं न तु तत्वबोधात्तन्नवत्तिरिति वा- च्यम्। ज्ञानी त्वात्मैत मे मतमित्यादिवाक्यशेषे ज्ञानस्पैव मशंसादर्श- नेन अपद्यन्ते इसनेन तस्यैव विवक्षितत्वात। मायाया मुख्यतरणासंभवे- न तरति ब्रह्महत्यामिसादिवत्तरन्ती्यनेन तन्नित्तरेव विवक्षितत्वा- च्च।ज्ञानेन तु तदज्ञानं येर्षां नाशितमात्मन इत्यनेनाज्ञानस्यापि ज्ञा- ननिवर्त्यत्वमुक्तमिति तदप्युभयोस्तुल्यमित्यर्थः ॥ ११०॥ ननु सर्वत्राज्ञानपदस्थनञा ज्ञानाभाव एवोच्यते। सच परिशेषा त्तत्मागभाव एव, माया च भावरूपा कर्थं तदभिन्ना स्यादित्याशड्क अ- धर्मासुरादिपदानां धर्मादिविरुद्धभावरूपदुरितादिपतिपादकत्ववदज्ञा-

३ अध्याये त्वंपदलक्ष्प निरूपणम्। २१५

नपदस्यापि ज्ञानविरुद्धभावरूपमायापतिपादकत्वोपप तमवेमित्याह- ज्ञानस्य प्रागभावादपरमनिहितं प्रत्यगज्ञानमेत- त्संसारव्याधिबीजं कथितनयवशादेव वुध्यस्व बुद्या।। ज्ञानेनाज्ञाननाशङकथयति भगवानेष गीतागतः स. न्नज्ञानात् प्रागभावक्षय इति घटते तत्क्षये तत्प्रसृतेः १११॥ ज्ञानस्थेति। कि च तत्त्ज्ञाननिवर्त्यतया श्रुतमंसारस्यानि- रवचनीयं प्रत्यगज्ञानमेवोपादानमित्यनेकघा मानयुक्तिबलेनोपपाितं ततोऽपि न तदभावरूपमित्याह-प्रत्यगज्ञानमिति। कि च सर्वज्ञ: श्रीहरिरेव ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मन इत्यनेनाज्ञाननाशे हेतुं ज्ञानं कथयति स्म, तदज्ञानस्य ज्ञानपागभावत्वे नैव घटते। ज्ञा- नस्य स्वपागभावनाशरूपतया तद्धेतुत्वायोगाव। येषां मते प्राग- भावनाशः प्रतियोगिनोऽन्य इत्यभ्युपगमस्तेषां सोऽनुपपन्नः ज्ञानपा- गभावस्य तदन्यनाशस्य प्रागभावात्मत्वानुपपत्तेरागन्तुकनाशप्राग- भावोऽन्योऽभ्युपेयः स्यात्ततश्च तस्याध्यन्यो नाशस्तस्याध्यन्य: प्रा-

तन्मते ज्ञानसामग्यैव तदन्यनाशोत्पत्ययोगाजू ज्ञानमेत्र स्वपागभा- वनाशहेतुर्वक्तव्यः स न सम्भवति ज्ञानस्य स्वमागभावसमये जन्मा- सम्भवात्तन्नाशसमयोत्पन्नस्य तद्धेतुत्वायोगाच्च तन्नाशानन्तरमेव ज्ञा- नजन्म वाच्यं, ततश्च पश्चाद्भाविज्ञानस्य पूर्वभाविनाशहेतुत्वं सुतरा- मनुपपन्नमिति ज्ञानमागभावरूपाज्ञानस्य कथमपि भगवदभिहितज्ञान- निवर्त्यत्वासम्भवात्तन्निवर्त्यमज्ञानं भावरूपमेवोपेयमित्यभिमेत्याह- ज्ञानेनेति ॥१११॥ उक्तविधया मायाया अज्ञानात्मत्वे सति स्वप्नावस्थागतकर्तृत्वा- दिप्रपश्चस्य सूत्रोक्तं मायामात्रत्वमज्ञानमात्रत्वमेव ततस्तन्मिथ्यात्वसि- द्विरिति फलितमाह -- मायामात्रमतः समस्तमभवत् स्वप्ने प्रसिद्धं दशः कर्तृत्वादि तमोमयं वितथमेवाज्ञानमात्रं यतः॥:

२१६ सटीके संक्षेपशारीरके

तस्माज्जागरितेऽपि नैतद्भवत् स्वाभाविकं यत् पुन- स्तादृक्षं तव सर्वेदैव तु भवेत् खप्नेऽपि चैतन्यवत् ।११२।। मायामात्रमिति। अतो मायाया अज्ञानत्वाद दशो हगा- तमनो यत्स्वप्ने समस्तं कतृत्वादिमायामात्रं प्रसिद्धमभवत्तत्तमोमयं वितथमेत्रेति सम्बन्धः । तद्द्रष्ट्ृत्वादीनामवस्थोपाधिर्माणां व्यभ- चारेऽपि न तटस्थरूपस्य सवत्राव्यभिचाराव्यभिचारित्वम् । एवं सति तस्य कुनस्तत्र व्यभिचार इति भाव:। स्वाभाविकत्वे बाधकमा- ह-यत्पुनरिति। तादृक्षं स्व्राभाविकम। कर्तृत्वादे: स्वाभाविकत्वे स्वप्नेऽप्यनुद्टात्ति: स्यात, चैतन्यवदित्यर्थः ॥ ११२ ॥ कादाचित्कमपि स्वाभाविकमस्तु पक्कामघटगतरक्तत्वश्यामत्व- वदिति चेन्न। विकारिणि तस्य संभवेऽपि कूटस्थात्मन्यसंभवा- दित्याह- सत्यप्यलुसतचिति यत्त्वयि नास्ति कर्त- भोक्तृप्रमातृमुखमन्यदपीह किं चित् ॥ जाग्रद्दशाऽवगतमप्यखिलं न तत्ते स्वाभाविकं भवितुमुत्सहते विरोधात् ॥ ११३ ॥ सत्यपीति। न ह्यलुप्रचिद्रपस्यागन्तुकं कर्तृत्वादि सहजं स्यादित्यर्थः । हेतोरदृष्टत्वे फलितमाह-अप्यखिलमिति। तद- खिलमपि ते स्वाभाविकं परमार्थसन्भ्रवितुं नोत्सहत इति सम्बन्धः । अपयोजकत्वमाशङ्कयाह-विरोधादिति। सतोऽपि व्यभिचारिते तस्य कदा चिदसचं स्थान्न च तत्संभवति पच्वासच्तयोरेकत्वे वि- रोधाव। तदुक्त श्रीकृष्णेन- नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ॥ इति। तस्माव्यभिचारि सर्वमनिर्वचनीयमेवेत्यर्थः ॥ ११३॥ किं चासन्नभिन्नयोर्गवाश्वादिमद्धर्मध र्मभावानुपपत्तेस्त त्सत्यत्व - वादिना तयोरभेदोऽपि वास्तवो वक्तव्यः, ततश्चैकस्यानुवृत्तावपर-

३ अध्याये हवंपदलक्ष्यनिरूपणम् । २१७

स्य व्याटत्तिर्दुर्घंटेति सदष्टान्तमाह- स्वाभाविकी हुतसुज: खलु नोष्णता तं जातु प्रमुश्चति न तामपि जातवेदा:। एवं भवन्तमपि जागरितोपलब्धं स्वप्ने भवानपि च जागरितं न सुश्चेत ॥ ११४॥ स्वाभाविकीति। जागरितोपलब्धं कर्तृत्वादि समे न मुश्चेदित्यनुषङ्ग: । मुश्चति च, तस्मात्कर्तत्वादेरात्मनश्र धर्मधर्मिया- वो न वास्तव इति शेषः ॥११४।। नतु सवप्नेऽवि जागरितवदेव व्यवहारदर्शनाज्ाग्रतकर्तृत्वादि मु- श्वतीति कथमुक्तमित्याशङ्ा तदुपपादयति- स्वप्ने न जागरितमस्ति मृषात्वहेतोः स्वप्नस्य सत्यमिति जागरितं वदन्ति॥ स्वप्नस्य वाधनबलादमृतत्वमुक्तं तस्माचचिदेव तव रूपमतोऽन्यदार्त्तम् ।। ११५।। स्वप्न इति। खप्नस्य मृषात्वहेतोस्ताद्विलक्षणजाग्रत्कर्तृत्वा- दि न तत्रास्तीत्यर्थः। नतु सिद्धान्ते जागरितस्यापि मृषात्वात्कर्य स्वप्नवैलक्षण्यं तस्येत्यत आह-सत्यमितीति। जागररितोपलब्घव- स्तूनामनिर्वचनीयत्वे समानेऽप्यविद्यातिरिक्तदोषाजन्यतया स्वोचि- तार्थक्रियासामर्थ्यरूपव्यावहारिकसत्यत्वस्य नियतान्वयव्यतिरेकवि-

त्तत्सत्यत्वं जाग्रत्कृतदुरितष्वंसाय मायश्चित्तविधायका धर्मशास्त्रका- रा वदन्ति। स्वप्नस्य तु निद्रादिदोषजन्यस्य प्राकृतैरपि मिथ्या- त्वेन निश्चितस्योक्तविपरीतत्वादनृतत्वमेव रज्जुसर्पादितुल्यं सूत्रका- रादिभिरुक्तम। ततश्र स्वप्नप्रपश्चस्य जाग्रदुपलब्धादन्यत्वात्स्वप्ने

ह-तस्मादिति। रूपं वास्तवस्वरुपम्। आत नश्वरं तत्वधीवाध्य मिति याचव ॥ ११५ ॥।

२१८ सटीके संक्षेपशारीरके

जाग्रदवस्थागतस्यापि मृषात्वे तद्गतश्षुतेरपि तथात्वाद्वाष्पधू- मादेरिव ततस्तश्वबोधो न स्यादित्याशक्क सूचकश्च हि श्रुतोरति- सूत्राभिनेतं परिहारमाह- स्वनोपलब्धमखिलं वितरथं तथापि तत्सूचयत्यवितथं परमार्थवस्तु।। जाग्रदूदशावगतमप्यनृतं तथापि तद्त्तद्प्यवगतिक्षममेव भून्न:॥ ११६ ॥ स्वप्नोपलब्धमति। तत्सप्नोपलब्धं कुश्जरारोहणादि अ- वितथं स्वप्नमाप्ततद्धाधरहितम्। परमार्थवस्तु अर्थक्रियासमर्थेष्टवस्तु तदपि जाग्रदृगतमनृतमपि श्रुत्याचार्यादि। मिथ्यात्वाविशेषेऽपि तच्व- मादिवाक्यस्य सर्वथा विषयाबाधात्तक्तावदनसामय्यात्तव्त्रबोधहेतु- त्वं घटते, न तथाऽन्यस्य, तद्विषयस्य श्रुत्यादिबाध्यत्वादिति भाव: ॥ ११६ ॥ ननु जाग्रवस्वप्नयोर्मृषात्वे कथं तयोः पूर्वोक्तं वैषम्य भवेत, यद्यविद्यातिरिक्तनिद्रादिदोषजन्यत्वात्स्वप्नस्य प्रातिभासिकत्वं तद्- दोषापगमे वाघश्चोपपद्यते, जागरितस्य तदभावाव्यावहा।रिकत्वमिति वैषम्यमुच्यते, तर्हि यावा्निद्रा तावत्स्वप्न एव स्पादिति सुपुप्तिन स्थात, स्व्रप्नचैचित्रपं च न स्यात्तद्वेतोनिंद्राया एकरूपत्वादित्वाशखा

त्यामपि निद्रायां तदुपरमे स्वप्नलयात्सुपुप्ति: स्यात्कमवैचित्र्याच्च

स्थप्नभ्रमोऽपि सुकृतादिनिबन्धनत्वा- न्ावत् पररिस्फुरति यावददृष्टमस्ति ।। क्षीणे तु तत्र लयमेति जगन्निदाने गाढे तमस्यनुभवावगते प्रताचिः ॥११७।। स्वप्नभ्रम इति। तत्रादृष्टे क्षीण इति सम्बन्धः। मतीचस्त-

३ अध्याये त्वंपद्लक्ष्यनिरूपणम्। २१९

मसीति सम्बन्धः। गाढे सर्वविशेषप्रकाशशून्ये जगन्निदाने त- मसि स्वप्नस्य लयं वदतो ग्रन्थकारस्य सूलाविद्याकार्यत्वं तस्या- भिमतम् ॥ ११७ ॥ नन्वाशुतरविनाशिन्याः पुण्यपापक्रियायाः कालान्तरभाविस्व- पनादिहेतुत्वमेव्ानुपपन्नं कुतस्तदुपरमात्स्वप्नोपरम इत्याशङ्का कदा- चित्सुकृतं कर्म कूटस्थमिव तिष्ठतीतिवचना द्विधिनिषेधशास्त्रपतामर्थ्या च्च कारकाश्रितक्रियायास्तत्कारकाणा च याववूफलावसानं स्था- यिसूक्ष्मरूपं कल्प्यते, नाशशब्दस्याप्यदर्शनवाचिनः सूक्ष्मरूपसत्वा- नुकूलतान्न तावता तदसच्वापत्ति: । तथा चाटष्टसूक्ष्मरूपेण स्था- पिन्या: क्रियायाः शास्त्रावगतस्वप्नादिहेतुत्वादि युक्तमेवेत्याशयेनाह- निष्पादिता सकलकारकवर्गसाध्या सर्वेण कारकगणेन सहैव तावत्। तिष्ठेत् क्रिया परमसूक्ष्मतयेक्ष्यमाणा सर्वेश्वरेण पुरुषः फलमेति यावत्। ११८ ॥। निष्पादितेति । तथापि जडस्य तस्य कथं कालविशेषे फलारम्भाय पवृत्तिश्वेतनस्याप्यज्ञस्य तत्मेरणाशक्तेरित्याशडय फल- कालाभिज्ञेश्वरेक्षणपेरित नियमेन तत्र व्यापियत इत्यभिमेत्याह- ईक्ष्यमाणा सर्वेश्वरंणेति। पुरुषः कर्मकर्ता। अर्थात्फलावसाने सूक्ष्मरूपमपि नश्यतीति द्रष्टव्यम ॥। ११८॥ नतु विचित्रस्प्मस्य विचित्रवासनावदज्ञानादेवोत्प्तिसम्भ- वात्तत्र कर्मणो नोपयोग इत्याशदा वासनोद्वोघद्वारा तन्र तदुपयोग इत्याशयेनाह- स्वप्नञ्च जागरितमप्युभर्य तवैव मोहप्रसृतमपि कर्मफलं विभाति॥ कर्मक्षये तदखिलं परमात्ममाया- माश्रित्य सृक्ष्ममवतिष्ठत एव लीनम् ॥। ११९ ॥ स्वप्नश्रेति। दष्टानतार्थ जागरितग्रहणमू। यथा ज्ञानकार्य-

२२० सटीके संचेपशारीरके

मणि जागरितं यत्कर्म कुरुते तदभिसम्पद्यते इयादिवचनात्क- मैकार्यम् एवमाविद्यकोऽपि स्वप्न उक्तवचनादेव कर्माधीन उपेय इत्य- थः। तर्हिं स्वप्रारम्भकवासनानां स्वम्नानुभवावसाने नाशात्पुनः रवप्रो न स्यादित्याराख् स्प्नस्यापि निरन्वयनाशाभावात्तद्वासना- श्रान्या: पुनः स्वप्नहेतवः सुलभा इत्यभिमेत्याह-कर्मक्षय इति। तव कर्मारब्धम्। अखिलं जाग्रत्स्वप्नदृश्यम् ॥ ११९। नतु किमिदं सूक्ष्मरूपं! वासनेति चेत, सा कि पराभिमतभावना- संस्कारस्ततोऽन्या वा? नादयः, तस्यानुभवमात्रजन्यस्य स्मृतिमात्र-

त्वासम्भवाच्च। न द्वितीयः, तदनिरूपणान्मानाभावाच्च। सा कि- मनुभूयमानस्थूलवस्त्वभिन्ना भिन्ना वा ! नाद्या, नष्टस्य स्थित्यवस्था- तो विशेषाभावमसङ्गादवस्तुनो नित्यत्वापत्तेः, स्थूलसूक्ष्मरूपयोर्हेतुहे- तुमद्भावानुपपत्तेश्चेति। द्वितीये स्थूलस्य नाशे सूक्ष्मरूपेणावस्था- नोक्तिविरुध्येत, वस्तुनो निरन्वयनाशोऽसतश्चोत्पत्तिरित्यापे मसज्ये- त। न चैतदिष्टम्। मानमपि तत्र न तावत्पत्यक्षमस्ति, अननुभवात्। अन्यथा तत्र विशीतपत्यभावपसङ्गाव। नाप्यन्यन्मानमस्ति, तत्र लि- ड्रादनिरूपणादिति तत्राह- उत्थानलिङ्गकृतकल्पनयैतदेवं विज्ञायते न तु तथावगतं तदानीम् । अज्ञानलीनमखिलं जगदस्ति सृक्ष्मं तन्नेति नानुभवनादवगम्यते हि॥ १२० ॥ उत्थानेति। यद्यप्याविद्यककार्याणां वासनापरपर्यायं सूक्षम- रूपं तभ्यस्तत्कारणाच्च भेदाभेदाभ्यां सत्वासत्त्वाम्यां च दुर्निरुपमनि- वचनीयत्वादेव, तथापि कार्याणामुत्यते: पाकसच्चेSसच्चे वा तदयो- गातसैवानुपपद्यमा ना Sनिरुपितविशेषसूक्ष्मरूपं तेषां कल्पयाति। न चानु- पलब्धिविरोध:। तस्य तदपिलम्भायोग्यत्वावू। नैवेह किं चनाग्र आ-

३ अध्याये त्वंपदलक्ष्यनिरूपणम्। २२१

व्याक्रियते, अव्यक्ताव्यक्तयः सर्वाः पभवन्त्यहरागमे इत्यादिश्रुति स्मृतिपर्यालोचनयाऽपि तदुपेयमति भावः। तहि जागरितादाविव स्वप्नेऽपि सर्वोपाधिसच्त्रे सता सोम्य तदा संपन्नो भवतत्यादिनोच्य- माना सत्सपत्िर्विरुध्येतेआशदा तदा तदतुपलम्भेन तदधीनविक्षे-

अज्ञानलीनमिति। तत्र सुपुप्तौ। इतिर्हेतौ। सतोऽपि सूक्ष्मस्या: नुपलम्भो लोके प्रसिद्ध इति हिशब्दार्थः ॥ १२०॥ ननु सुषुप्तावज्ञानमेत्र नास्ति तत्साधकाभावाव, यत्र लीनं ज- गत्सूक्ष्मरुपेण तिष्ठेत न तावत्तवेन्द्रियव्यापारोऽक्ति तेषां तदोपरमा- त्दधीनलिङ्गादिधीरपि तत्र न सम्भवति।न च साक्षिणैव तत्सि- द्वि:, केवलस्य तत्साघकत्वेSतिमसङ्गादित्याशद्ा केवलसाक्षिणा त- दाऽज्ञानमेत्रानुभूयते तदान्यस्य तद्ये।ग्यस्याभवादित्यभेत्याह- अज्ञानमेव तु तदावगत त्वदीयं येनोत्थितो वदसि नावगतं मयाऽ्य्य॥ सुप्तेन किं चिदृपि गाढतमस्यभवं च्िप्तः समस्तविषयावगमासमंर्थः ॥१२१॥ अज्ञानमेवेति। अनगतमेत्रेति सम्बन्धः । तुशब्दोऽन्यावग- तिनिरासार्थः। तदाऽज्ञानावगतिरपि नेत्याशङ्ाह-येनेति। सु- प्तेन मयेति सम्बन्धः । किं चिन्नावगतमित्यत्र हेतुमाह-गाढेति। असमर्थोऽभूवमिति सम्बन्धः । स्वापकालीनाऽज्ञानव्यवहारस्य व्य.

रातुमानादेवोक्त्यवहारोपपत्तेः कथमनेन स्व्रापे त्वदभिमताज्ञानत- दनुभवसिद्धिरिति चेन्न। सत्यपि ज्ञाने कालान्तरे तस्प तदविषयस्य वा स्मरणानुदयस्य बहुशो दर्शनेन व्यभिचारिणोऽस्मरणस्य ज्ञाना-

२२२ सटीके संक्षेपशारीरके

न च स्वापे तदनुभवाभावे तत उत्थितस्य तत्स्मरणं घटते, नापि स- त्स्मरणं तन्मूलानुभवश्च ज्ञानाभावगोचराविति युक्तम । परमते तदा धर्म्यादिज्ञानाभावे तदयोगात्तदङ्गीकारे च सुषुप्तिभङ्गपसङ्गात, न किं चिद्वगतमित्यनुपपत्तेश्र। सिद्धानत्यभिगतसाक्षिणापि विशिष्य प्रतियोग्युपस्थितिं बिना ज्ञानाभावग्रहणासम्भवात्तत्स्परणस्याप्यनुप- पत्तेः। तस्मात्समस्तसत्तागोचरभावरुपाज्ञानमेव तदा साक्षिणाऽनुभूतं पश्चाच्च स्मर्यत इति वक्तव्यमित्यभिमेत्य विपक्षे बाधकमाह-

अज्ञानमत्र यदि नानुभवात् प्रसिद्धं नाज्ासिषं त्विति कुतस्तव निश्चयोऽभृत्॥ अज्ञानमस्त्यवगत च सुषुप्तिकाले तनेति निश्चितु तवानुभवप्रमाणात्॥१२२।।

अज्ञानमन्रेति। तवोत्थितस्पेति शेषः। सर्वकार्यलयस्थानं तदनुभवं च साधितमुपसंहरति-अज्ञानमस्तीते। तेन नाज्ञासिषमिं तिनिश्चपेन। नतु स्वापे न किश्चित्पमाणं पवर्तते कथमज्ञानातुभवं निश्चिनुयाम ? तत्नाह-ाुा्ष्ारत्र्मि धकत्वेन क्लृप्तत्वात्तत्सिद्धं नापह्ववमर्हतीत्पाशयेन ममाणादित्यु- कम ॥ १२२ ॥

हं तदा किं चिदवेदिषमितपि परामर्शदर्शनात्तदाहंकारतदनुभवाव पि कल्प्येयाताम्। न चैतदिष्टमुपपन्नं वा। तदा सकलकार्यलयाभा- वाद्िशेषविज्ञानभावाच् सुषुप्तिभङ्गमसङ्गादिसाशक्ा तदा सत्संपत्ति- पतिपादकवचनविरोधादहंकारस्तदतुभवश्च नैवास्ति, सति संपद न विद्ुरित्यादिवचनादज्ञानमात्रं तत्परामर्शबलात्तन्मान्रातुभ वश्चोपेयते,

३ अध्याये त्वंपद्लक्ष्यनिरूपणम्। २२३

ततो नोक्तदोष इत्याशयेनाह- स्पष्टानुभृतिविषयो न तमस्तदानी मासीदहंकरणहीनतथाऽधुना तु। निष्पाद्य कार्यभिदमंशमहं न जाने मूढोऽस्मि चेत्थवगतेर्विषयत्वमागात् ॥१२३ ।। स्पष्टानुभूतीति। अहं न जानामीति सविकल्पकातुभववि- षयो नेत्यर्थः । तर्हि जागरितादौ कथं तादृशसविकल्पकातुभव्रगो- चरत्वं तस्पेत्याशङ्ा तदाघिष्ठानचैतन्याभेदेनैवावविद्यया तस्पोत्पा- दितत्वात्तत्संसर्गगोचरतया तदतुभवस्य सविकल्पकत्वापत्तिरित्याह- अधुना त्विति। तमोविषयत्वमागादित्यनुषङ्ग:। एवं चोत्थितस्य नाहमवेदिषमिति परामर्शेऽ्यहंकारस्तदानींतन एव दैवगत्या तदा- श्रयकोटिनिक्षिप्ततयाऽनुभूयते साक्षिणा न तु परामर्शविषयतया स्मर्पते ततश्चाहं नावेदिषमित्यस्याहंकारांडशे परामर्शत्वाभावात्तद्वला- त्स्वापेऽहंकारतदतुभवकल्पना नेति भावः ॥ १२३ ।। ननु सुषुप्तेऽज्ञानमनुभूतं चेत, किंचिदपि नान्वभूवमति सर्वा- नुभवनिषेधोऽनुपपन्नः स्यात, ततोऽवगच्छामि तदा नाज्ञानं तदतु- भवो वाजसतीति। किं च तद्वा अस्यैतदतिच्छन्दा अपहृतपाप्माऽभय- रूपामेत्यादिश्रुतिसमाश्रयणेन तम्पदार्थशोधनाय पवटत्ता भाष्यका- रादय: सुप्तावज्ञानमापि नास्तीति वदन्ति स्म, ततोपि तदा नाडसत्य ज्ञानमित्यावाख्ाह- एतावता तव तमोऽपि सुषुपिकाले नास्तीति बुद्धिरुदितं गुरुभिश्च कैश्चित्।। स्थाने क चित् क्व चिद्तो द्वयमुच्यमानं ग्राह्यं विविच्य भवता विषयं विभज्य ॥ १२४ ॥ एतावतेति। तदा तत्सपष्ट सविकल्पकेन नानुभूयत इत्येत- वतैव न कि चिदन् भूत्रमिति व्यपदेशेपपत्तेस्तव तदाउज्ञानादि ना.

२२४ सटीके संचेपशारीरके स्तीति बुद्धिरप्येतावता विपर्यस्ता जायते। भाष्यकारादिभिश्चाचायै: क चित क चितंपदार्थशुद्धिपकरणे तदा स्पष्टमनुभवाभावादेवाज्ञानं नास्तीत्युदितं न तु तस्पैवाभावात, तैरेव एतं ब्रह्मलोक न विदन्त्यनृ- तेन हि प्रत्यूढाः सति संपद्य न विदुरियादिश्रुत्यर्थतया तदाऽज्ञान- स्य निरूपितत्वादित्यर्थः। कथ ताह विरुद्धार्थानां तद्चनानामुपा- देयता, तत्राह-अतो द्वयमिति। यतो विरोधधीरापाततोऽतो ववि- चार्य वचनद्वयस्याविरुद्ध विषयं विभागेन कल्पयित्वोभयमप्युपादे- यमित्यर्थः ॥ १२४ ।। कि तदाचारयैविरुद्धवदुक्तकं दयमिति वीक्षायामाह- नाज्ञानभस्ति च सुषुसतिगतस्थ पुंसो गाढे तमस्ययमभूत् पुरुष: सुषुपत:।। इत्युच्यमानमविरुद्धतया विविच्य ग्राह्यं त्वयाऽनुभवयुक्तिनिरपणेन ॥१२५॥ नाज्ञानमिति। स्पष्टमनतुभवादभवोक्तिर्न किं चिदवेदिप मितिपरामर्शकल्प्यातुभवात्तदाऽज्ञानाभावे पुनरुत्थानाद्यनुपपतत्तिरि- ति युक्तेश्व तद्दावोक्तिराचार्याणामिति तदुभयोपादेयत निगमयाते- अविरुद्धतयेति ॥१२५॥

च्च तदाऽज्ञानाभाव उच्यते, तदापे स्वष्ट तदनुभवाभावादेव न तद भावादित्याह- एवं तमोऽपि न बभृव सुपुप्तिकाले भाषान्तरेण पुरुष: पर एव जीव: ।। निर्बीजतामुपगतः स निरन्वयेन न स्पष्टमत्र तमस्ोऽनुभवोऽस्ति यस्मात् ॥१२६॥ एवं तम इति। भाषान्तरेण शब्दान्तरेण । तदा जीव: परः पुरुष एवत्यनेनार्थादज्ञानाभावः सूचितः ।स जीवस्तदा निरन्त्रयेन दुःखरागादिसंसारसम्वन्धाभावेन निर्बीजतां संसारकारणंरहिततामु-

३ अध्याये त्वंपद्लक्ष्यनिरूपणम्। २१५

पगत इति वाक्यान्तरम। अन्र स्वापे तमसः स्पष्टमतुभवो नास्ति यस्मात्तस्मादेतानि वाक्यान्युक्तानीत्यर्थ: ॥ १२६ ॥ नयाऽप्येतादृशवाक्यान्युच्यन्ते, न चैतावता मम तदाऽज्ञत्वाभा- चोऽभिमेतः, कि त्वहं न जानामीत्येवें स्पष्टमतुभूयमानं विद्यमान- मापे तदविद्यमानपायं बुक्वादिकार्यराहित्यादिष्टमेवेति ततरत्वं शुद्ध इत्यादि मदीरपापे वचनं ग्राह्ममित्याशयेनाह- अज्ञानतज्जमतिहीनतया सुषुस्तै शुद्धः परोऽसि भगवानास नित्यमुक्त:।। कामख् कर्म सकलं च तदा कुतस्तयं चित्सागरेऽनवकरे त्वधि तायमाने ॥ १२७॥ अज्ञानतत् मतिहीनतयेति। अहंकारघटिताज्ञानगोचर- सविकल्पकमातहीनसर्थ:।सकलं कामादेकार्यम्। अनवकरे अ- वच्छेदकरहिते। तायमाने विस्तीर्णे त्रिविधपरिच्छेदरहिते इते या- वतू। चित्सागर इत्याददिसतमीचतुष्टयं समानाधिकरणम् ॥१२७॥ ननु सुपुप्तावुक्तरी त्याउ्ड्मनो भवतु शुद्धतादि, नित्यमुक्कता तु न

दा दुःखादिबन्धपतिभासेधे तस्याध्यन्योपाधिकतया स्फटिके-

ज्जाग्रदादावपि नस्तुती मुक्त शुद्धश्र भवत्यवात्मा, सुषसौ तु तत्म-

आसीदहंकरणम :मतमोनिमित्त तज्जाग्रतश्च भवतः स्वातश्र दुःखम॥ आनीय दर्शयति तन्न सुषुप्तिकाले बीजक्षयादिति भवानतिनिर्मलोऽभूत्॥१२८॥ आसीदिति। आनीय मिथ्यैव प्राप्य। तः दुःखम्। सुषु- सिका ले नेत्यत्र हेतु :- बीजक्षयादिति। उपाधितयाSत्मनि दुःस्मसञ्ज- २९

२२६ सटीके संक्षेपशारीरके

कोर्ऽहंकारस्तद्वीजं ततक्षपादित्यर्थः । इतिर्हेतौ। अतिनिर्मल: नित्य शुद्धादिरूपः ॥ १२८ ॥ नतु किं तदात्मतमो यदहकारादिकारणं स्पात, अज्ञानमेवेति चेन्न। स्व्रपकाशचिद्रपात्मनि ज्ञांनाभावरुपस्य तस्या संभवाव, तस्ाहं - कारादिकारणत्वायोगाच्च, अनादिभावरूपं चाज्ञानं मानहीनम,

सदूपमावरणतानुभवादभीष्ट- मज्ञानमात्मचिति नैशतमोवदेतत्।। ज्ञानं दिवाकरवदस्य जडप्रकाश- रूपं निवर्तकमिति प्रवदन्ति धीराः॥ १२९॥ सदूपमिति।भावरूपमित्यर्थः । एतदज्ञानमात्मचिति आवरण- तानुभवात्सदरूपमिति सम्बन्धः । स्वमकाशात्मतच्वेऽ्द्यातिवाया नन्द - ब्रह्मणि वन्नास्ति न प्रकाशन इति विपरीतव्यवहारदर्शनेन तदो- ग्यतारूपावरणपयोजकतयाऽहं ब्रह्म न जानामीत्यतुभूयमानाज्ञान- मेव कलृपम। भगवता चोक्तप-अज्ञानेनावनं ज्ञानमिति। तच भाव- रूपम् आवरकत्वात परसिद्धतमोवदित्यनुमानाद्भावरुत्वसतिद्वेस्त्स्या हेंकाराछुपादानत्वे न का चिदतुपपत्तिः। नापि तन्निवर्त्तकानिरूप-

महावाक्यजनितब्रह्मभावसाक्षात्कारादावरणनाशे प्रतिबन्धशन्यस्य तस्य दिवाकरवज्जडमकाशरूपवृत्तिसाक्षात्कारस्यैव वा तन्निवर्तक- त्वोपपत्तेरित्यादि भागेवोपपादितं, ततो न किं चिदवद्यमिति भाव:॥ १२९ ॥

माकू नदस्फुरणरूपं तदज्ञानमङ्गीक्रियते तद्भावरूपमेत्र तैरवश्यमभ्यु- पेयं, संविद्विषयस्य स्वमकाशस्य जडरूपस्य वा ज्ञानस्व तन्मतेडभावे- न. तदभावरुपाज्ञानस्यासम्भवाव। वस्तुतस्ेषां संविदुत््या दिभ्रा -

३ अध्याये त्वंपद्लक्ष्यनिरूपणम् । २२७

न्तिमूल तयाSपि तद्योचरभावरुपाज्ञानसिद्धि, उक्तविधया तन्मते त-

प्रावादुकैरपि तथैव तदेषितव्यं संवेदनेऽस्फुरणमप्युपय द्भरग्रे।। संवेदनं न ख् संविदभावरूप- मज्ञानमभ्युपगतं न च वुडड्यभावः। १३०।। प्रावादुकैरिति । अग्रे उत्पत्ते: भाकू संवेदने अस्फुरणमुपय- दविः प्रावादुकैरपि तदज्ञानं तथैव भावरूपमेवैषिनव्यमिति सम्बन्धः। एवकारोक्ताभावरुपाज्ञानाभावे हेतुमाह-संघेदने न खल्विति। वु- द्धयभावः संवेदने जडबुद्धयभावश्च नाभ्युपगत इति योजनीयम॥१३०॥ एवमनादिभावरूपाज्ञानमुक्तमेव विस्मरणशीलं मत्युपपाद्यास्थ जगदुपादानत्वं फलितं वदन्सुषुप्ती तद्भावाभावत्रादिश्रुसाचार्यवचसा- मविरोधं पायुक्तमुपसंहरन्नात्मनो नित्यशुद्धत्वादि फलितमाह- तस्मादशेषजगदेकनिदानभृत- मज्ञानमात्मविषयं न विरुद्धम्चु:॥ वेदावसानवचनानि मुनीश्वराश्र स्थानेषु भूरिषु ततोऽवकरो न कश्चित् ॥ १३१ ॥। तस्मादिति। आत्मविषयमधिकृत्य विरुद्धं नोचुरित्यर्थ:। वेदावसानवचनानि-सता सोम्य तदा संपन्नो भवाते सति सम्पद्य न विदुरित्येवमादीनि। तव्यारूयातारो मुनीश्वराः । भूरिषु बहुषु। स्थानेषु प्रदेशेषु। अनकरोऽशुद्ध्यादिबन्ध: ॥ १३१॥ एवम्-अज्ञानमस्त्यवगतं च सुषुप्तिकाल इत्यत्रोक्तमज्ञानसत्वमुप- पाद तथापि तदवगतिन सम्भवति, तदा अवगन्तु: ममातुरभावाद। भावे वा तद्ुपाधेरहङ्कारस्यापि तदा सच्वापत्तेः सुपुप्त्यभावापाता- व। न च साक्षिणैतदवगतमिति वाच्यम्। लोके ममातुरेव साकषित्वा वगमाव। विनाडहङ्कारं कूटस्थास्ङ्गचैतन्यस्य साक्ष्यसम्बन्धायोगेन सा- सषित्वासम्भवाचयावाड् सुषुप्तावज्ञानमात्रस्य साक्ष्पत्वा तत्सम्बन्ध-

२२८ सटीके संक्षेपशारीरके

रस्य तत्रानुपयोगादसम्भवाच्चाज्ञानोपहित एव चिदात्मा तदाडज्ञा- नसाक्षी तद्द्वाराऽज्ञातवस्तुसाक्षी च, स एव चान्पदाहङ्गारेणा यु- पहितोऽहङ्गारतद्धर्मसाक्षी अन्यथाऽतिपसङ्गात। तदुभयोपहित एव मानजन्यवृत्तिमपेक्ष्य ज्ञातवस्तुसाक्षी भवतीति प्रमातुः साक्ष्पस्या६-

साक्षित्वमात्मतमसा मतिकञ्चुकेन मातृत्वमेतदृपि नेह सुषुप्तिकाले।। यद्धेतुकं भवति यन्न हि तद्िना तत् सम्भाव्यते न च तदत्र सुषुपिकाले ॥ १३२ ॥ साक्षित्वमात्मतमसेति। तहि साक्षिणैव सर्वप्रतीतिसम्भ- वात कि प्रमान्रेत्याशङा लोकसिद्धममावादिव्यवहारस्य निविषय- त्वायोगात्तदभावे कर्तृत्वाद्ययोगाच्च स एव बुद्धितादात्म्यापन्न्नः पमाश्रयतया पमाता जागरिते भवतति । सुषुप्ते तु बुद्धेरेवाभावान्न स-

दाममातृत्वं किं न स्यादित्याशड् पमाया बुद्धिपरिणामविशेष-

ननु सुषुप्ती बुद्धयभाव एव कुतो येन तदधीनममातृत्वं न भ- वेव, न हि तदा बुद्धिर्नष्टेत्यनुभवोडस्ति। न चाननुभवादेव तदभा- वः कल्प्त इति वाच्यम। तथा समज्ञानस्यापि स्पष्टमननुभवाद् नि- विकल्पकमात्रस्य च तदसच्वशङ्कऽनिवर्तकत्वादज्ञानस्याप्यभाव: स्याव, तत्र लीनं कार्यजातं सूक्ष्मरूपेण तिष्वतीत्पेतदष्यननुभवादेव न सिद्धयदिति चेत्तत्राह- अज्ञानमस्ति सकलं च सुषुपतिकाले तत्र प्रलीनमिति यद्यपि नास्ति पुंसः।।,

३ अध्याये त्वंपदलक्ष्यनिरूपणम्। २२९

स्पष्टानुभूतिरपवर्गविलक्षणत्वा- देष्टव्यमेव तु सुषुप्तिभुवस्तथात्वम् ।१३३।। अज्ञानमस्तीति। बुद्धेः सविकल्पकतया यावत्सच्वं साक्षि- भास्यत्वात्सुपुपते तदपतिभासात्तत्सच्वे सुषुप्तिभङ्गपसङ्गाच् तदा बु द्वेरभाव आवश्यकः। अज्ञानादेस्तु स्पष्टमतुभवाभावेऽपि तदस्तिता मात्रमुपेयम्। इतरथा कारणमात्राभावान्मुक्तिरेव तदा स्यादिति पुनरुत्थानं न स्याद। तस्मात्तदवस्थाया मुक्तिविलक्षणत्वाज्जाग्रदा- दिविलक्षणत्वाच्च समस्तकार्ये तदा लीनमज्ञाने सूक्ष्मरुपेणावतिष्ठुत इत्युपेयम। अन्यथाऽसत उत्पत्यनुपपत्तेः । यदा सुप्तः स्वप्नं न कं चन पश्यसथास्मिन्माण एवैकधा भवति तदैनं वाकू् सर्वैनाममिः सहाप्पेति सुषुप्तिकाले सकले विलीने तमोऽभिभृत इसादिश्यतितोऽप्यु क्तमेष्टव्यमिति भावः । अक्षरार्थ: सपक्टः ॥१३३ ॥ ननु सुषुप्तेऽज्ञानं स्वरूपेणास्ति चेसिं जाग्रत्सप्नयोस्तदस्ति-

स्याद। ततक्च स्वभावात्तमसो विवेचने निदशनाभावात्ततो विवेका- सिद्धानशुद्ध एवात्मा स्यादिति शङकते- एवं सतीह तमसो न विविच्य वस्तु साक्षान्निवेद्धितुमस्ति निदर्शनं चेत् ॥ नैतत् परागवगतेर्विषयो विभाति गाढं तमो न तु तथाऽवगति: प्रतीचि ॥ १३४।। एवं सतीति। इहावस्थात्रये। मुक्त्यवस्थायाः परोक्षत्वाद्वि- पतिपन्नत्वाच्च न तन्निदर्वनमित्यभिमेत्योक्तम्-साक्षादिति। ना स्तीति चेदितीतिशब्दो द्रष्टव्यः। यदाऽज्ञानं स्पष्टमतुभूयते तदा प्रमात्राज्ञानमस्तीते पराग्भावेन दृश्यते, आत्मा त्वहमिति दृश्यविल- क्षणतयाऽपरोक्षद्यूपपरत्यवत्वेन सवयं पथते ततश्चाज्ञानस्य घटादिव- त्परावत्वेन तद्विरुद्धमत्यकखवभावता नेतिविवेचनादात्मनि शुद्ध्युप-

२३० सटीके संक्षेपशारीरके

पत्तिमाह सिद्धान्ती-नैतदिति ॥ १३४॥ तथापि सुषुप्तौ तयोः स्पष्टं मत्यक्पराग्भवेनानतुभवा्ता त द्विवेचनं दुःशकमित्याशङ्कगयोक्तरीत्या जागरितादौ विवेचितानन्य- त्वात्तयोस्तत्रापि विवेचनं सुकरमित्याशयेनाह- प्रत्यक्पराग्विषय वस्तुविवेचनाय क्लेशो न सम्भवति कस्य चिद्त्र जन्तोः ॥ दृश्यं तमो घटपटादिवदेष तस्य द्रष्टा सुषुप्तिभुवि चिद्घनचिग्रहोऽभृत् ॥१३५॥ प्रत्यक्परागिति। अत् सुषुप्तौ तस्य तमसश्चिद्घनविग्रह एष आत्मा द्रष्टा साक्षी अभूदिति सम्बन्ध: ॥ १३५॥ तथाप्यवस्थान्नयस्य चेतनधर्मत्वानुभवात्तत्कलुषितस्यात्मन: कु. तः शुद्धत्नमिति चेचत्राह- तिस्नोऽपि चिदूघनतनोस्तव दृश्यभूता दूरे चकासति मतेर्बहिरेव तावत्। आविस्तिरोभवनधर्मतया ह्यवस्था: कः सङ्करो विमलचिद्धपुषस्तवाभिः ॥ १३६ ॥ तिस्रोऽपीति। तिस्रोऽव्यवस्थाः चिदेकरसस्य तव तावद् दृश्यभूतास्ततो घटादिवद्धहिरेव त्वद्धर्मत्वरहिता इति यावव । कि.

द्धिसम्बन्धिन्यस्ताः स्वरूपनिरूपणदशाया दगात्मनो दूरे तव संसर्गानहदेशे भासन्ते, ततः कथं तासां तद्धर्मत्वमित्याह-दूरे च- कासतीति। तासामागमापायितया रज्जुसर्पेतन्मिथ्यात्वादपि तदधी- नोऽथुद्धिरात्मनो नेवाशयेनाह-आविस्तिरोभवनेति । संकरो वा स्तबः संश्लेषः ॥ १३६ ॥

• ३ अध्याये त्वंपदलक्ष्यनिरूपणम्। २३१

उप्यवस्थावच्वं दुष्परिहरममिति तच्छुद्धिर्दुर्घेटेत्याशक्का अहङ्गारतत्संब- न्धयोरप्यद्वितीयासङ्गचिदात्मन्यविद्यया कल्पितत्वात्तदभावे च तौ वस्तुतो न स्तः, कुतस्तदधीनाSशुद्धिरित्यभिमेत्याह- त्वय्येव कल्पितमहंकरणं बिभरति तिस्नोऽपि ता: सहितमेव तु तच ताभिः ॥ त्वच्चित्प्रकाशविषयत्वसुपेत्य भाति स्वाज्ञानवत्तव न रूपमतश्चतुष्कम् ।।१३७ ।। त्वय्येवेति। ताः अनस्था।। ननु योऽवस्थावान्स एवात्मा कुतस्तस्य कल्पितत्व्रमिति प्राकृतशङ्गां निराकुर्वन दश्याहङ्कारादिसा- क्षिणो दगात्मनस्ततो विवेकमनेकधोक्तं स्मारयति-सहितमिति। मिलितमित्यर्थः । तदहङ्करणम । चशब्द उक्तशङ्गानिरासार्थः । फ- लितमाह-तवेति। अहङ्करोऽस्थाश्चेत्येतच्चतुष्कं वस्तुतस्तव स्व्र- रूपं त्वद्धर्मश्च नेत्यर्थः । १३७॥ उक्तचतुष्टयस्यात्मनः पृथकत्वे तस्याद्वयत्वं न स्यात, स्याच्च सां- र्या दिमता नुमतिरिसा शबाह- नान्वेति तत्तव चिता व्यतिरेकिता च दूरे न सम्भवति तस्य चतुष्टयस्थ।। नाभावरूपभजनाथ समर्थमेत. देवं चिदेव तु चतुष्टयमेतदासीत्॥ १३८॥ नान्वेतीति। तच्चतुष्टयम्। तत चिता त्वत्स्वरूपचैतन्ये- न। तस्प किं सत्तमसत्वं वा, आद्येऽपि किं चिदभेदेन सत्वमुत भे- देन भेदाभेदेन वा। नाद: जडाजडयोव्यभिचार्यव्यभेचारि णोश्च वस्तुतोऽमेदासम्भवाव। न द्वितीयः, भेदस्यैव द्वितीयाध्यायो- क्तविधया दुर्निरूपत्वेन सत्वायोगाव। किं च सस्यापि भेदेन सचे Sनवस्थापाताव, तदभेदस्य चोक्तविधयाऽसम्भवाव। न तृतीया, पक्षद्वयोक्तदोपापत्ते: विरोधाच्चैकन ेदाभेदासभवाा। नप्यस

२३२ सटीके संक्षेपशारीरके

वं नरशृङ्गवदपरोक्षत्वानुपपत्तेः, सदनुभवविरोधच्च। तस्मादन्व- यव्यतिरेकाभावपरिहारेणाविद्यातत्कार्यातमकद्वैतस्य चिदेकता न सः न्मात्रत्वे पर्यतरसानात्देव तत्तत्वं तद्विपरीतं त्वनिर्चनीयं तत्वबोधेन बाधितमुक्तस्वरूपणैवावशिष्यते तत उक्तदोषट्यमसङ्गो नेति भाव: । १३८ ॥ स्यादेतदेवं यदि जाग्रदादीनां मिथ्यात्वं चैतन्यस्यैव सत्यतया तदधिष्ठानत्वं च स्याव। न त्वेतदस्ति साधकाभावाव्यभिचारित्वस्य स्वापमूर्छाद्यवस्थासु चैतन्येऽपि सच्वादित्याशद् न हि द्रष्टुद्दष्ट- विपरिलोपो विद्यते इत्यादिश्रुतेः मत्यभिज्ञापामाण्याच्च तदापि त- दागमापायस्य साक्षिचतन्यमनुगतमस्त्येव, इतरथा तत्तदवस्थापराम- र्शानुपपत्तिः, ततश्च तस्य सत्यत्व्रव्यभिचार्यवस्थाधिष्ठानत्वं युक्तमि- साशयेनाह-

च्चैतन्यं व्यभिचारिवस्त्वनुगतं तत्सत्यमेवात्मन: ।। यत्किंचिद्यभिचारि तन्ननु मृषा स्त्रक्सर्पदण्डादिव- न्नानुस्सूतचिदात्मवस्तु वदितुं शक्यं सृषा रज्जुवत्॥१३९। जाग्रत्स्वम्नेति। तनूनिष्क्रान्तिः र्थूलशरीरान्निर्गमनं मरण- मिति यावत। एतच पुनः शरीरमाप्त्यवस्थोपलक्षणमू। तथाप्यवस्था नां मृषात्वे व्यभिचारित्वममयोजकमित्याशद् सतोऽसतो वाऽगमा- पाषित्वासम्भवात्तदनिर्वचनीयत्वमावश्य कमिति व्यभचारित्वस्य

दिति। नन्विति निश्चय। किंच चैतन्यं मिथ्या मिथ्यासम्बन्धित्वा- न्मिथ्यावस्तुवदित्याशक् तत्र व्यभिचारित्व्रमुपाधि:। न च साध- नव्यापकता, पक्षे तदभावादिति सदष्टान्तमाह-नानुस्यूतेति । । १३९॥। ननु स्नकसर्पादे रज्ज्वज्ञानविलसितत्वात्सैव तत्तत्त्वं तदविपरीतं तु मिथ्येति युक्तम । नैवमवस्थाधर्मितयोक्तमन्तःकरणमात्माज्ञानविल-

३ अध्याये त्वंपद्लक्ष्य निरूपणम्।

सित येनातौव तत्वं स्यात् तस्यानादिलात, अन्यथा तद्गतकर्मत- त्फलपवाहस्यानादित्वायोगात् आत्मन्यवस्थात्रयेऽपि साक्षितया भासमानेऽज्ञानासंभवाञ्य तत्त्द तद्विलसतितत्वायोगादिति तत्राह- जाग्रत्स्वप्रसुषुप्तिधर्मक्रमिदं चित्तं त्वदज्ञानतः प्रादुर्भूतमतसत्वनेव सततं त्वत्तो न तद्दिद्यते ।! स्वाज्ञानं च तवानुभूतिबलतः सिद्धं मृषा तत्वतो नासीदस्ति नविष्यतीति भवतः पूर्णा चिति: शिष्यते१४०

जाग्रत्स्वप्रसुनवुत्तिधर्मकमिति। न तावदन्तःकरणस्य व्यक्तरूपेणानादित्वम, तन्मनोऽकुरुत, एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि चेत्यादिश्रुनौ जन्मश्रवणात साक्षिमात्रगम्यस्य तस्या- गमापायित्वमन्तरेण कादाचित्कातुभवायोगाच् "तदापीतेः संसार- व्यपदेशाव"इत्यत्रोक्तन्यायेन सुषुप्त्यादावपि सूक्ष्मरूपेण विद्यमान- त्वादनादिकर्मादिम:हस्पैकाश्रयत्शोपपतिः। यत्तु भासमानात्मन्य- ज्ञानमेव नेति: न भासमाने तम्मिन्ननतशयानन्दादयब्रह्मारमताज्ञा नस्यानुभवयुक्तिसिद्धत्वाव। जडस्य स्वातन्त्रयेण स्वरतःस्फुरणायी- गाच्चिदात्मन्यविद्याकल्पितं तदिति स एव सर्वावस्थामहितचितिस- तच्वमिति भाव:। तर्हयज्ञानस्याज्ञानविलसितत्वाभावान्मिथ्यात्वासि

शचिदात्मनि तस्य वस्तुतोSसंभवाज्जाड्यदृश्यत्वाभ्यां तस्मिन्मि- व्यात्मत्वसिद्ध: कालत्रयेपि स्वतः सत्हीनस्य तस्य सविलासस्य पतिभाके पि वास्तनत्वेन पूर्णा नन्दचिदात्माऽवशिष्यत इत्यर्थ:॥१४

ननु सर्वेडपि वादिन: स्तस्वमते यु्तिजालं वदन्ति, तावता मम न तत्र श्रद्धा भगति। एवं युक्तिभिरूपपादितायामप त्वमर्थशुद्धौ सा कथ भवेदित्याशङ् युक्तिमात्रस्यापतिष्विनत्वात्तावता तत्र श्रद्धातुद- थो युक्त:, इह तु युक्त्युपोद्धलितागमतावयेरेव स्पष्ट प्रतिपादनादु- ३०

२३४ सटीके संक्षेपशारीरके

कत्वमर्थशुद्धौ श्रद्धा तिधबेवाह ज्योनिर्वराह्मणवाक्यमानबलतः संपूर्णरूपा चिति- ्जाग्रत्स्वप्रसुषुप्तिघर्मरहिता मोक्षाय निश्चीयते॥ तस्मादस्मदुदीरितं स्वकवपुः श्रद्धत्स्व मान विना नारमाभि: प्रतिपादिताचितिरियं वाक्यार्थसंबन्धिनी १४१ ज्योतिर्ब्राह्मणेति। मोक्षाय तद्धेतुवाकयार्थवोधाय। तत्र हादित्यादिनां व्यवहियमाणवस्तुप्रकाशकज्योतिषामभावे स्वप्नमनो- रथादौ व्यवहारहेतुभृतं ज्योतिः किमित्यभिपेत्य किज्योतिरवायं पुरुष इतिप्रश्नस्यात्मैवास्य ज्योतिरित्युत्तरं भ्रुत्वा देहादीनां बहूना- महमितिप्रतिभासात्तत्रा साधारणात्मरूपजिज्ञासया कतम आत्मेति पुनः प्रशे तस्योत्तरमुक्तं, योऽयं विज्ञानमयः माणेषु हद्यन्त्ज्योति: पुरुषः

लक्षणमात्मानपुवत्वा तस्य समानः सन्तु्भो लोकानानुसंचरतीति बुद्ध्युपाधिकं समारं निर्दिश्य तस्य ध्यायतीवेत्यादिना मिथ्यात्वमु- क्तम्। पुनः सधी: स्व्रमो भूत्वेत्यादिना जाग्रवस्वप्मरणजन्मना प- र्यायेण पराप्तिमनूद तेषां व्यपिचारिणामतत्स्वभावतवं प्तिपाद्य पुनः स वा एष एतस्मिन्संपमाद इत्यादिना क्रमिकावस्थानुवादपुरःसरं स यत्तत्र कि चित्पश्यत्यनन्वागतस्तेन भवत्यसङ्गा हा्यं पुरुष इत क्रियाममिहारेण तत्तदवस्थागतवस्तुसाक्षिमात्रत्वेन तदसङ्गत्वमुप- पादाननरं यत्र सुपो न कं चन काम कामग्रते न क चन स्वयं पश्यतीति सुघुप्तिमततार्य तद्वा अस्यतदतिच्छन्दा अपहृतपाप्माSभयं

दानन्दात्मकत्वंपदलक्ष्यं पृष्टात्मरूपं निरूषितम्। एवं स पर्गगाच्छ- क्रमकायमत्रणमस्नाविरं शुद्धमपापविद्धम्। दिव्यो ह्ममूर्तः पुरुषः स बाह्याभ्यन्तरो ह्यजः । अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो ह्वक्षरात्परतः पर इत्या- दिश्लुतिभिरप्युक्तरूप एव त्वमर्थो निरूपित: । ततोऽस्मिन्रिरुपितेऽये नाश्रद्धाकारणमस्तीति भाषः ।।१४१।

३ अध्याये २३५

त्वंपदार्थयुद्व्यर्थप्पदति श्रतव्यामान मातिं निराकुवरसतन्निरगय- मुपसंहरति- एतस्त्रंपद्लक्ष्यवस्तु भवरता यत् पृष्टमासीत् पुरा तन्निर्णीतमतोऽन्यदस्ति यदि ते चित्तस्थितं पृच्छ तत्॥ बुद्धिस्थं कुरु पूर्वमुक्तमखिलं यद्क्ष्यमाणं च तद् वोद्धुं, धारय ते मनः स्थिरतरं श्रद्धाधनाद्याश्रय:।।१४२।। एतदिति। तत्पदलक्ष्य प्रश्नपकरणे शंङ्कितचित्तं प्रति सामान्येन तदनुज्ञां सूचयति-अतोऽन्यदिति। अ्तस्थाविस्मरणं श्रोतव्ये चित्तैकसपं च श्रनणस्य फलवच्वाय शिष्यस्यावश्यक्तमित्याशयेववाह- बुद्धिस्थमिति। यत पूर्वमुक्तं तदखिलं बुद्धिस्थं कुरु यच्च वक्ष्यमा णं तद्वोद्धुं लौकिकधनादि विद्ाय श्रुत्युक्तश्रद्धारूपधनाढ्यबुद्धि: सन् मनः स्थिरतरम अत्यन्तमेकाग्रं यथा स्पात्तथा धारयोति संब- न्घः ॥ १४२ ॥

एवं गुरारेनुज्ञां माप्य शिष्यो निःशङ्क: सत्नुदितेऽर्ये जिज्ञासा-

तत्पृच्छतीत्याह - इत्युक्ते गुरुणा स पृच्छति पुनस्त्वंशन्दलक्ष्यं मम ज्ञानं न्यायवलेन पूर्वसुदितावस्थात्रयापोहनाव ।। तच्छव्देन तु लक्ष्यमर्थमधुना बोद्धुं मनो मामकं धावत्याशु तमप्यपाह्य सकलद्वैतप्रपश्चं वद ॥१४३॥ इत्युक्त इति। पृच्छनीत्यस्य वदेत्यतदुपरीतिपदमध्याहृत्य संबन्धो ज्ञेयः । यदपि पूर्व द्वैतमपञ्चमिथ्यात्वमुक्तम, तथाधि वाक्या- र्थान्वयितत्पदार्थनिर्णयं चिना तद् दद न भवतीत्याशयेनापोह सकल-

२३६ सटीके संक्षेपशारीरके

रारम्भ: कार्य इत्याह- किं सप्रपश्चमिदमस्त्वथ वा समसत द्वैतप्रपश्चरहितं परिपूर्णरूपम्। यद्ोभयात्मकमिदं परमार्थतोऽस्तु विष्णोः परं पदमिताह विचारणीयम् ॥ १४४॥ किं सप्रपश्चमिति। इदं सा काष्ठा सा परा गतिरित्यादिश्रु त्यवगतं विष्णोः परमं पदमिति सम्बन्धः। परमार्थत इत्येतत्कोटिद्िये- डपि योजनीयम, इतरथा कोटीनां विरोधानभिव्यक्तेः ।।१४४।। ननु ब्रह्मणोडलौकिकत्वाद्वेदान्तानां च दोषरहितत्वात्कुतस्ते तत्रोक्तसंशय इत्याशङ्कय सम्भावितासम्भावितविषय विविधवेदान्त वाक्यश्रवणसमुपजातमदयचित्तदोषादेव स इत्याशयेनाह- वेदान्तवाक्यगतिरत्र बहुप्रकारा का चित्कथश्चिदिति संशय उस्थितो मे।। तत्वं प्रकाशय निवतय मोहमृल मत्संशयं मम हिताय भव प्रसीद ॥१४५ ॥ वेदान्तवाक्येति। गतिः पवृत्तिः। अत्र ब्रह्मणि। बहुम- कारत्वमेवाह-काचिदिति। सृष्ठ्यादिवाक्यगतिःसपज्चे नेतिनेत्य स्थूलादिवाक्यगतिर्निष्प्रपञ््चे तदेजति तन्नेजति परपसक्षुः स शृणो- त्पकर्णः आसीनो दूरं व्रजति शयानो याति सर्वत इत्यादिवाक्य- गतिर्विरुद्धोभय रूपे ब्रह्मणि दृश्यते इत्यर्थः । इतिर्हेतौ । तारहि मया कि कर्तव्यमिति गुरोराशयमाशङ्य तत्पतिज्ञां स्मरन् स्वाभीष्टि पार्थ- यते-तत्वमिति। तत्समन्वयाध्याय एतोपनिषदब्रह्मनत्वरं पका-

यस्य तम्। मया प्रष्टुमपि न ज्ञायते त्वयैव मद्धितं जानता तद्विघेय- त्याशयनाह- मम हिताय भवेति। कथमयमेवरं निर्बन्धं करो- तीत्येवमपि न मन्तव्यमित्यभिमेत्याइ-प्रसीदेति ॥ १४९॥

३ अध्याये तत्पदलक्ष्य निरूपणम् । २२७

एवं प्रार्थितो गुरु: "न स्थानतोवि परस्थोभर्यालक्ग सर्वत्र हि" इत्यादिसूत्रसूचितन्यायनिर्णीतत्वाद्स्तुनो निष्पपश्चं ब्रह्म वेदान्तवेध्य मित्युपपादयति- न स्थानतोऽप्य्ति परस्य कश्रिद विशेषयोग: परमार्थरूप:॥ स्वतः पुनर्दूरनिरस्त एव परस्य तत्त्वस्य विशेषयोग: ॥ १४६। न स्थानत इति। उपाधितोऽपीत्यर्थः । कि सविशेषत्वं नि- विशेषत वं च ब्रह्मणः स्वाभाविकम, उतान्यतरदापाधिकम्। नाघ:, वस्तुनः स्वभावतो विरुद्धकपद्रयायोगात्। द्वितीये कि निर्विशेष- रप सोपाधिकम, करिंवा सविशेषरूपम। नादः, वियदादुपाधीनां सर्वेषां सविशेषत्वेन स्वतः सविशेषे तदधीननिर्विशेषत्वायोगाव, अन्यथा प्रपश्चस्यैव तदुपाधिकं निर्विशेषत्वं किं न स्थात्। न द्वितीय: औपाधिकरूपस्य स्फटिकलौहित्यादिवन्मिथ्यातवेन स्वाभाविकत्वा- योगाव् स्वभावतो निर्विशेषमेव ब्रह्मेत्यस्मदिष्टसिद्धेः ।न च वस्तुतः सविशेषमेव ब्रह्म, निर्विशेषत्वरं तस्य स्वाभाविकं वौपाधिकं वा नैवा- स्तीति वाच्यम। तत्परानेकश्षत्यादिविरोधाव, तत्रैव च. श्रुतिस- मन्वयस्योपपादितत्वादिति भाव: ।१४६ ।। नतु "अन्तस्तद्धर्मोपदेशाव"इत्यादिसूत्रैःसगुणं ब्रह्म निरूपितम्। न च न स्थानतोऽपीत्यनेन विरोध:, सगुणत्वस्यौपाधिकत्वेन तत्प रिहारादित्याशङ्क्यपाधिकस्थापि सत्यत्वरे तत्परिहारायोगात्तन्मि

स्व भावतश्चिद्घनविग्रहस्प मृषा हुपाधिप्रभवा विशेषा:॥ यथा जपापुष्पनिबन्धन: स्थान् सृषा मणेरलोहितिमा तथैव ॥ १४७ ।

२३८ सटीके संक्षेपशारीरके स्वभावन इति। कि च विमतं मिथ्या औपाधिकत्वात

ति। न च स्फटिकमणावपि तदा सत्यमेव लौहित्यमुत्पन्नमिति सा ध्यवैकल्यमिति वाच्यम्। तद्गतशुक्कलरूपे स्थिते तदुत्प्ययोगात, तन्नाशस्य च तदा रूपनाशे क्लृपकारणाभावेनासम्भवाव। एवं

पुष्पतद्रूपाभ्यामविवेकमात्रात् स्फटिके लौहित्यव्यवहारस्य तदूपस्यैव वा स्फटिके भ्रन्त्या प्रतिभासो न तत्रानिर्वचनीयं लौहित्यान्तर- मस्तीति वाच्यम। नेदं जपापुष्पं तल्लौहित्यं च स्फटिके नास्तीति स्पष्ट विवेकदर्शनात्। तस्मिन्सति स्फटिके तदूपारोपासम्भवाच्चे- त्यादि प्रपश्चेन पद्मपादाचार्यादिभिरेवोपपादितम। तस्मान्मिथ्या- लौहित्यमेव स्फटिके भातीति न साध्यवैकल्यमिति भाव: ॥१४७। नन्वीश्वरत्वजीवत्वयोरनादित्वेन स्फटिक लौहित्य व दौपाधिक- त्वायोगाद्वास्तवत्वमुपेयम्, ततश् वस्तुत एवात्मनः सविशोषत्व- मित्याशङ्गयाह-

कार्योपाधेजीवता च प्रतीच:। मिथ्यैव स्याद् बन्धुजीवप्रसून संपर्कोत्था रक्ततेवाभ्रकादेः ॥१४८॥ मायोपाधेरिति। ईश्वरत्वं हि जगत्सष्टयादौ निरङ्कशं सा- मथ्यप, तच्च कूटस्थासक्राद्वितीयस्य स्वतो न घटत इति तत्समर्थस्वा- भासमायाप्रयुक्तमेव ब्रह्मण ईश्वरत्वं तदुपाधिकमेत्र, अनादेरपि तस्य मायासम्बन्घवत्तदधीनसत्ताकतया तत्पयुक्तत्वोपपतेः। तेन तस्प व्यावहारिकत्वेऽपि मिथ्यात्वमपरिहार्यम्। यद्यपि जीवत्वमप्यज्ञत्वरू पमनादि, तथापि बुद्ध्यादिकार्ये सति तदुपहितस्य कर्तृत्वादिविक्षेपरू- पानर्थरूपेणापि भवीति तेन रूपेण तस्य कार्योपाधिकत्वच्यपदेशः,

३ अध्याये तत्पदलक्ष्यनिरूपणम्। २३९

स्वरूपेण तु तदप्यविद्यापयुक्तत्वादविद्योपाधिकमिति तदपि कर्तृ- त्वादिना सह मिथ्येति स्वतो निर्विशेषं ब्रम्मेत्यर्थः । औपाधिक- त्वस्य मिथ्यात्वेन व्यभिचारशङ्गानिरासायोदाहरणान्तरमाह-बंधु- जीवेति। तत्मसूनं वर्तुलमारक्तं प्रसिद्धम । अभ्रकं स्वच्छधातु- विशेष:, आदिपदेन तत्तुल्यमन्यदुपादीयते ॥ १४८ ॥

याबद्वस्त्राद्यपायमपायादर्शनात्तत्र तस्य सत्यत्वसुपेयम, तंतक्च तत्रौ- पाधिकत्वं मिथ्यात्व व्यभिचरतीति नेत्याह- भल्लातका दिर सयोगनिबन्धनं च वस्त्ने कलङ्कितमनेन यथा निरस्तम्॥ तस्यापि पक्षपतितत्वमभ्ीष्टमेव तस्मादसौ न भवति व्यभिचारभूमिः॥१४९॥ भल्लातकादीति। कलङ्गितमिति भावपधानं, कालिमेति यात्रत। पटादिगनस्वाभाविक शौक्ल्यनाशे कलप्कारणाभावेन तन्ना- शायोगात, स्थिते च तस्मिन् वास्तवरूपान्तरोत्पत्ययोगात् तदुत्पत्तौ क्लृप्तकारणाभावाच्च तत्र तद् वस्तुतो न घटते, तदिदमुक्तमनेन यथा निरस्तमिनि। एवं च तदपि स्फटिके लौहियादिवदेव मिथ्येति कल्प्यते। तत्र स्वाभावे सत्येव भावात, तत्रोपाधिभूतद्रव्यसंसर्गस्य मधुरोदके लवणसंसर्गवद् दुर्निवारत्वात्तत्पसजितस्य मिथ्याभृत- स्याांप कालिम्रो यावद्दव्यमत्त्वं स्थित्युस्पत्तेश्र। ततश्रोक्तहेतो-

पीति ॥ १४९ ॥ नन्वद्वितीयात्मनि जीवेश्वरत्वादिविशेषस्य मिथ्यात्वेऽपि तस्यौ- पाधिकत्वं कुतः सिध्येदिसाशङ्कय तत्र श्रति ममाणयति- यथा ह्वर्य ज्योतिरात्मा विचस्ा नपो भिन्ना बहुधैकोऽनुगच्छन्।।

२४० सटीके संक्षेपशारीरके

उपाधिना क्रियते मेदरूपो देवः क्षेत्रेष्वेवमजोऽयमात्मा॥१५०॥ यथा ह्ययमिति। अयं नभस्येकत्वेन म्रत्यक्षो ज्योतिरात्मा तदूपो वित्रस्वान् सूर्य: पात्रभेदेन बहुधा भिन्ना आपः स्तोकासतोका- दिरुपेण भिन्नासप्सु एक एवातुगच्छन्प्रततिबिम्बभावेन प्रविशन्तु- पाधिना स्वतः प्रकारतश्र भिन्नातुरुपोपाधिना मेदरूप: क्रियते, भेदो रूप्पतऽनेनेति भेदरुपस्तस्य धर्मी प्रतियोगी च स्त्रमतियोगि- कमिथ्याभेदवान् ज्ञाप्यत इति यात्रत। एवं देवः स्वरूपप्रकाशन दीप्पमानोऽयमात्माऽजोऽपि क्षेत्रेषु महाभूतान्यहद्कार इत्यादिना भगवतोक्तेषूपाधिषु प्रतिबिम्बभावेन प्रविष्टो मिथ्षैत भेदरूप: क्रिय- ते, स्वस्तस्तु शुद्धबुद्धाद्वितीयानन्दरूप इत्यर्थ: ।। १५० ।। एव मीशितव्यजीवभेदस्यौपाधिकत्वा त्तद पेक्षमीश्व रत्वमप्यौपा- घिकत्वान्मिथ्या, साक्षी चेता केवलो निर्गुणशेयादिश्रुतिसिद्धशुद्ध- चिदात्मानन्दाखण्डात्मस्वरूपमेव सत्यमिति स्वमतमुक्त्वा मतान्तर- मुत्थापयति- ऐश्वर्थमस्य परमात्मन उक्तमन्यैः साच्षात् स्वरूपमवबोधसुखादितुल्यम्।। तेनेशते किल यथायथमीशतव्यान् भृत्यान् प्रतीश्वरतया जगतीभृतोऽपि ॥ १५१॥ ऐश्वर्थमिति। साक्षादुपाधि बिना। ऐशर्ये द्विविधं स्व्ाभा- विकमौपाधिक चत, तत् निरुपाधिकस्य परमात्मनः स्वरूपभूत- मैश्वर्य स्वाभाविकमेकरूपं च । अन्तर्याम्यादिषु तु तदीश्वरत्वं मा- योपाधिक तरतमभूतं च, तत्राद्यं दृष्टान्तेन दर्शयति-अवबोधेति । सत्ताSSदिशब्दार्थः । नतु ब्रह्मादीनामधिकारिणां सविशेषाणामेवै- शवर्यं शास्त्रादिना पसिद्धं, तत्कर्थ निर्विशेषात्मनि स्यादिसाशङ्कय तेषामपि परमात्मस्वरूपभृतैश्वर्येणैव्र स्वेशितव्यान् भतीश्वरत्वं तच्चै-

३ अध्याये तत्पद्लक्ष्य निरूपणम्। २४१

तन्येनैव बोद्धृत्ववदित्यमिप्नेत्याह-तेनेति। ईशते नियामका भर्वन्ति, किलेत्यस्वारस्यं सूचयति ॥१५१ ॥ नतु तेषामैश्वर्य ज्ञानकर्मादिमाध्यं तारतम्पान्वितं च तत्कर्थं परात्मस्वरूपात्मकं स्थादित्याशङ्य न तत्तेष्वपि ज्ञानकर्मादिजन्यं कि तु तदभिव्यड्यं व्यञ्ञकतारतम्याच्चौपाधिक तारतम्यं ना नात्वं चति सुखादिदृष्टान्तेन वदन् द्वितीयं दर्शयति- नित्यं प्रियादिषु सुखं प्रतिबिम्बितं स- लोके वदन्ति विषयेन्द्रियसंप्रयोगात्। उत्पन्नमन्यदित्ति तद्वदिहेश्वरत्वं मायातदुत्थमतिषु प्रतिबिम्बितं सत् ॥१५२ ।। नित्यमिति। पियमोदपमोदा अभीष्टवस्तुदर्शनलाभोपभोग- जन्या: स्वरुसुखा भिव्यञ्जका अन्तःकरणवृत्तिविशेषा: । प्रतिवि- म्वितं सत् प्रतिविम्बभूतमित्यर्थः । अन्यदिति। नानेति चेत्यर्थः। इह लोकागमयोः, प्रतिविम्बितं सदीशरत्वमुत्पन्नमन्यदिति च व- दन्तीत्यनुषङ्गः । यथा सुखस्य चैतन्यस्य च वस्तुतः कूटस्थैरुरस- स्व्र रपत्व्रे ऽप्यन्तःकरणपरिणामरुपोपाधिषु, प्रतिबिम्बनात्तदुपाधिका उत्पत्तिनाशनानात्वतारतम्यव्यपदेशाः, एवमैश्वर्थस्यापि स्व्रतो निरपे-

पन्ना इत्यर्थ: ॥ १५२ ॥

मायोपाधिकानि, समष्टिव्यष्टिबुद्ध्युपाधिक हिरण्यगर्भाद्यैश्वर्यस्य चोत्पत्तिनाशतारतम्यादि बुद्ध्युपाधिकमिसाशयेन पूर्वपद्यस्प चर- मचरणार्थ विभजते-

सर्वेश्वरो भवति सवेमपेक्षमाण: । ३१

२४२ सटीके संक्षेपशारीरके

बुद्धि प्रविष्टवपुरेष तथेश्वर: स्या- दात्मीयभृत्यजनवर्गमपेक्षमाण: ॥ १५३।। मायानिविष्टवपुरिति। ईश्वरबोधः स्वतो निरपेक्षैश्वर्यरु पबोधात्मा एष परमात्मा मायापतिवि्वितः सन्समस्तमीशितव्यम- पेक्ष्य निरङ्कशैशवर्यवान् भवाति, एप एव परमात्मा बुद्धिपतिबिम्वित- हिरण्यगर्भादिरूपः सन्कतिपयेशितव्यान्परति तारतम्यान्वितकादाचि- त्कैश्वर्यवान्स्या।दित्यर्थः ॥ १५३॥ तहिं निरुपाधिकपरमात्मस्वरूपात्मकैश्वर्य तृथा, तस्याकिश्चि त्करत्वाद् बुद्ध्युषाधिकजीवैः प्राप्तुमशक्यत्वाच्चेत्याशङ्ा, ताद्दशप- राभेदसाक्षातकारवतो बुद्धयाद्युपाधिबाधे तत्पतिबिम्बितभावरहितस्प

तस्व रूप भू त निर पेक्षैश्वर्यस्यापि लाा्स्ा रूपापकामत्व सि दर्न वृथेत्याह- सम्यर्ज्ञानध्वस्त सर्वप्रपश्च: स्वीये रूपे निर्गुणे निर्विशेषे॥ पूर्णेश्वर्ये स्वप्रकाशस्वभावे स्वाराज्येऽस्मिन् स स्वराड़ेव तिष्ठेत् ॥ १५४।।

विशेषत्वशङ्कानिरासाय निर्विशेष इत्युक्तम । १५४।

ज्ञात्वा देवं सर्वपाशापहानि: क्षीणैः क्लेशैर्जन्ममृत्युप्रहाणिः॥ तस्थाभिध्यानानतृतयिं देहभेदे विश्वैश्वर्थ केवल आप्कामः ॥१५५ ।। ज्ञात्वा देवमिति। तस्येश्वरस्याभिध्यानादाभिमुख्येन प्- सक्त्वन ध्यानानं देवं ज्ञात्वा साक्षात्कृत्य देहे सत्येत सर्वेषां पाशा-

३ अध्यायं तत्पदलक्ष्यनिरूपणम्। २४.३

नामविद्यास्मितादिरूपक्केशानांमपहानिः क्रियते, तैः क्षीणैः क्ेशैः क- र्मानारम्भात्तन्मूलजन्मपर णयेरत्यन्तिकहानिर्भंवति, ततः मारब्घ कर्मणां भोगान्नाशेन देहस्य भेदे जाते सति केवलो निर्विशेष एव उक्तापेक्षया तृतीयं विश्वैश्वर्य माप्याप्कामस्तिष्ृतीत्वुक्तश्रुत्यर्थाव- गमान्मुक्तावै त्र्यसिद्धिरिति तदभिमानः ॥१५५।। ननु पूर्वार्द्धेन ज्ञानाद्वन्धनिवृत्तिरूपा मुक्ति: स्पष्टमेवोक्ता, उत्तरा- षेन तु तस्याभिध्यानादिति सगुणाहंग्रहोपासनमनूद्य तत्फलं तृतीयं बन्धमोक्षापेक्षया तृतीयं तदुभयविलक्षणं विश्ैशवये समस्तस्थूलसू- क्षमोपाधिकेशितव्यविषयं हिरण्यगभैशवर्यम् । तत्र च न बन्धो दु :- खाभावाव, नापि मोक्षो द्वैतविषयत्वादविद्याकार्यत्वान्मुक्तिहेतुषि- द्यानधीनत्वाच्च, तस्मात्ततृतीयं तत्माप्य स्थितस्तत्रैव विवेकवैरग्या- दिमानू स्व्रयंप्रतिभातवेदान्तवाकयोदिततत्वसाक्षात्कारादेव तद्देह- क्षये केवल आप्तकामो नित्यशुद्धादिरूपब्रह्मैव भवतीति क्रममुक्तिरेवा- भिग्नेता, ततः कथमियं श्रुतिः परमुक्तावैश्वर्यसच्े मानमित्यरुच्या तत्र छान्दोग्यश्रुति दर्शयति- स स्वराडिति च विद्यते श्रुति- वर्णितेश्वरवपुः प्रकाशिनी।। तेन सत्यसुखबोधवद् भवे- दीश्वरत्वमिति के चिदूचिरे ॥ १५६ ॥

पसिद्वेरुक्तश्रुत्या तत्र तत्सिद्धिरिति भाव:। एतमेकदेशिमतं सदष्ान्त- सुपपाद्य तदुपसंहरति-तेनेति ॥१५६॥ तद् दूषयति- तन्न भाति चतुरस्रमुच्चकै- स्तत्प्रमाणविरहादिह श्रुतौ।। सत्यबोधसुखवन्न तत्परा सत्युवाच यत ईश्वरं श्रृतिः ॥ १५७॥

२४४ सटीके संक्षेपशारीरके तन्न भातीति। चतुरसरं सुन्दर नैव भातीत्यर्थः । कि पर मात्मनशचिदेकरसात्मक स्वरूपपंव्र वास्तवमैशर्ये यत्तततत्व्रविदा माध्यम् किं वा सर्वज्ञन्वसर्वनियन्तृत्वादिरूपो धर्मः। नादयः, अख- णड चैतन्यैकरसस्प मुक्तोपसप्पस्य सिद्धान्तिनाSप्यङ्गीकारान्मतभेदा- योगेन तत्रैश्वर्यपरिभाषाया अनिवार्यत्वात। द्वितीये कि धर्मघ- र्मिणोरसन्तमभेदः, उत भेदः, भेदाभेदो वा। नादः, धर्मधर्मिभा- वानुपपत्तेः, सापेक्षनिरपेक्षयोर्वास्तिवाभेदासम्मवाच्च । नद्वितीयः, असन्तभिन्नयोरपि गवाश्वादिवद्धर्मधमंभाव्वानुपपत्ते:, मुक्तावपि

दुर्निरूपत्वेन तत्सत्यत्व्रायोगाच्च। एतेन तृतीयोऽपि विकल्पो भिरस्तः । कि च भेदस्याभेदाभावात्मत्वेन तयोरेकत्र विरोधादयं पक्षोSसम्भवी, अभेदाविरुद्धवस्त्वन्तरत्वे च भेदग्रहात्कःप्यभेदभ्र- मनिरासो न स्वात्तस्य तदविरोधात्, तत्सरवेऽपि स्तम्भकुम्भादी- नामित्र धर्मधर्मिभावाभावाच्च। कि चोक्तमै्वर्ये दृश्यमदृश्यं वा, आधे न तस्य सतत्वं दृश्यस्य मिथ्यात्व्रनियमात्, तद्गोचरदर्शनतत्संब- न्धानिरूपणेन तदसम्भवश्च। द्वितीये तत्स्वमकाशसुपेयमन्यथा तद- सच्पसङ्गात। तथा च तस्यात्ममात्रत्वमिति कुतस्तद्धर्मत्वम्। कि चोक्तेश्व रत्वस्योशितव्या पेक्षत्वान्मुक्ति तदभावात्त पेक्षशरत्वमप न स्यात। पूर्वमपि तत्सापक्षत्वान्मायिकमवेति त्दुक्तं तद्द्रैविध्यमस- म्भवीति भावः । कि च लोके वैदे च तच्वसाक्षात्कारवताँ सुक्ताव-

नतु सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेन्यादिश्रुतर्षथा ब्रह्म- णः सत्याद्यात्मत्वसिद्धिरेवरं सर्वस्य वशी सर्वस्थेशान इत्यादिश्रुते- स्तस्येश्वरत्वसिद्धेस्तद्वास्तवं ब्रह्मणः, ततश्च तद्भ्ावमापन्नस्य विदु- पस्तदैर्य दुर्निवारमिसाशाड् तत्पराऽतत्परश्रुतिमतिपत्नत्वेन दष्टरा न्वदाष्टान्तिकयो वैषम्यान्मैवमिसा शयेनाह-सत्यबोधेति ॥ १५७॥

३ अध्याये तत्पद्लक्ष्यनिरूपणम् । २४५

उक्तमेव वैषम्यं स्पष्टमति- तत्परश्रुतिवच:प्रमाणकं सत्यबोधसुखविग्रहं परम्। ब्रह्म तद्दिह नेश्वरत्वभाक् तत्परश्रुतिवच:प्रमाणकम् ॥१५८॥ तस्परश्रुतीति। इह विचारदशायां तद्वत्ससादिरुपवत्तत्प रक्षतिवच:प्रमाणकं नेति सम्बन्धः। सत्ये ज्ञानमनन्तमिसादिवाक्या-

सताद्यात्मत्वस्य वास्तवत्वामवे तल्लक्ष्यब्रह्मत्वायोमात्तज्ज्ञानान्मु- क्तिश्रुतेरनन्तरसंदर्भेण तदानन्त्यादेः प्रतिपादनात्तस्यासत्वादिज्ञानें निन्दाश्रतणाच तत्मकरणस्यार्थान्तरागोगातेपां सत्याद्यात्मव्रह्मणि तातय युक्तम्। सर्वस्य वशीत्यादेस्तु सापेक्षेश्वर्याभिघायित्वात्तस्या- विद्यादशायामेव सम्भवात्तन्मान्नस्य कार्यलङ्गकानुमानगम्यत्वेनापू-

योजनत्वादननतरं.स एप नेतिनेसात्मेत्यादिनिषेधश्रुतिविरोधाच्च सा न तदैश्वर्यपरा किंतु तदनुवादेन तदुपलक्षिनस्य प्रत्यगभेदपरा। स- वा एत महानज आत्माऽजरोऽमरोडमृनोडमयो ब्रह्मेति तस्यैवोपसंहा रादिति भाव: ॥ १५८ ॥ ननु स स्वराड् मवतीति निरपेक्षसाम्रज्यस्य तत्वज्ञानफलत्व- प्रततिपत्ते: कर्थ तदपह्रत्र इत्याशख्ाह- या फलश्रुतिरिहोपवर्णिता सान तत्परतयाऽवगम्पते।। तत्वमादिव चनं हि तत्परं तत्परा न तु फलश्रुतिः क चित् ॥१५९।। या फलश्रुततिरिति। स्वाराज्यं यदि निरतिशयानन्दानुंभवे नैस्पेक्ष्यलक्षणं स्वातन्त्रयं तदिष्टमेव, तदावरणापगमे तादशब्रह्मभूतर्य

२४६ :सटीके संक्षेपशारीरके

तदवश्पंभावाद। यदि तु सर्वस्य तदिच्छावशवर्तित्वादिरुपं स्त्रातन्यं स्वाराज्यं, तन्न, तस्य तदाऽसम्भवातू। यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्पेदियादिश्रुत्या द्वैतगोचरसर्वध्यवहारमतिषेधात, आविद्यकस्प द्वैतस्याविद्यानिवृत्तौ निवृ त्तेरवश्यंभाव्वाचच। तदपेक्षस्य तस्ष तदा- Sनुपपत्तेः । सापेक्षस्य तत्कल्पितत्वाच् स्वाराज्यश्षतिर्न तत्परेत्य र्थः। किं चार्थवादावगतफलस्य मधानवाक्यापेक्षितत्व्रनिबन्धनं प्रतिति- प्न्तीत्याद्यर्थवादस्य स्वार्थपरत्वमङ्गीक्रियते। प्रकृते तु स्चिदानन्दा- नन्तब्रह्मात्माभेदपरतत्वमादि महावाक्यैः प्रधानभूतैनोक्तरुपस्वाराज्यं फलमपेक्षितं प्रत्युत तदर्थविरोधि तत फलमिति तत्परता तदर्थवाद- इय नैवोपपद्यत इसाशयेनाह-तत्वमादिवचनमिति ॥ १५९॥

सामगानमपि तत्स्वरूपतां जक्षणं च जगतश्च सर्जनम्॥। अश्नुवीत फलवाक्यतः श्रुतं तत्स्वरूपमिति यद्युपेयते ॥ १६० ॥ सामगानमिति। फलवाक्यतः श्रुतं तवस्वरूपमिति यध्ुपे यते तदा सामगानमित्यादौ योजनीयम्। तदेतत्साम गायन्नासे हा- बु३ जक्षत्क्रीड़न् रममाण: यं कामं कामयते सोऽस्य सङ्कल्पादेव समु. पतिष्ठुति इति फलश्षत्यवगतं सामगानादि। अिचशब्दैः सूचितमि- माँल्ोकानू कामान्ीकामरूप्यनुमंचरन तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचा- रो भवत्ति मनसैतान्कामान्पश्यन् रमन इत्यादिश्रुतिगतं कामान्नादि च तव स्वरूपं स्यादित्यर्थः । मुक्तिर्मुक्तो वा तच्छब्दार्थः ॥१६०॥ नतु सिद्धान्तेऽर्थवादगतं देवताविग्रहादि यथोपेयते एवं मुक्त- स्य सामगानाद्यभ्युपेयतां, तथा चोक्तातिमसङ्गोऽपीष्ट एवेत्याशड

इय स्वतः म्रामाण्यस्योत्सर्गतः मापस्यानपायातदुपगमो युक्त:, सा

३ अध्याये २४७

मगानादेस्तु शरीरादिसापेक्षत्वानू मुक्ता च अथायमशरीरोडमृन: अ० शरीरं वाब सन्तं तथा विद्वानामरूपाद्विमुक्त इत्यादिश्रुतिभि: शवरी- रादि प्रतिषेधा त्तदपेक्षसामगानादिररर्थवादादन्यपराद वगनोऽभयुपगन्तु- मयुक्त इत्याह- अर्थवादगतमभ्युपेयते न प्रमान्तरविरोधि यन् मतम्। सामगानमथ जक्षणादि वा तत्परश्रुतिचिरुद्धमिष्यते ॥ १६१॥ अर्थवाद्गतमित्यादिना। स्पष्टार्थान्यक्षराणि ॥ १६१॥ तर्हीश्वरत्वस्य परमात्मनि शरीराद्यनपेक्षत्वादुक्तश्रुतिविरोधा- भावादर्थवादावगतं तदुपेयिखाशक्का तथापि निर्विशेषपरश्रुत्यन्तर- विरोधात्तदपि सामगानादितुल्यमित्याशयेनाह- ईश्वरत्वमपि तत्परश्रुतिर्नेतिनेति परिदुःखिता सती॥। वार्यत्यवशिनष्टि के वलं चित्स्व रूपमनवद्यविग्रहम्॥१६२॥ ईश्वरत्वमपीति। नेतिनेत्यस्थूलमनणु अतोऽन्यदार्तमित्या- दिश्रुतिर्भेददर्शनाद्भादिभाजः संसारिणो दृष्टा दुःिता सती आत्मातिरिक्तं सर्व निराकृत्याभयानन्दानुभूतिमात्रमातमानं परिशे- षयति, तद्विरोघादीश्वरत्वमपि तदा नोपेयमित्यर्थः ॥१६२ ।। ननूदाहृतश्रुतिर्मायोपाधिकमेव्रेश्वरत्वादिविशेषं निषेधति न तु स्वाभाविकं भगवतो भगशब्दादीरित तत्र भगवत्मापतिरुपायां मु. क्तौ तदुपेयमत्याशङ्गते- सोपाधीशवरतानिषेधनपरा सा नेतिनेति श्रुतिः साक्षादृ भागवतं निरस्तनिखिलोपाधिस्व्ररूपं पुनः। विश्वैश्वर्यमिहोच्यमानमधुना मोक्षे ततस्तत्परै- र्वाक्यैरस्य विरुद्धतानवसरो मुख्यं ततो गृह्यताम्॥।१६३।। सोपाधीति। साक्षादित्यस्य विवरणं निरस्तेति। पुनःशब्द-

२४८ सटीके संचेपशारीरके

स्तुशब्दसमानार्थः। इह सस्वराडित्यादिवाक्ये मोक्षे उच्यमानं विश्वै- शवर्य तु निरस्तनिखिलोपाधिस्वरूपं भागवतमिति सम्बन्घः । निषेध- श्रुवीनां सोपाधिकविशेषनिषेधपरत्वे फलितमाह-तत इति।अ- स्य निरुपाधिकैशवर्यस्य। अविरोधे फलितमाह-मुख्यमिति॥१६३॥। सिद्धान्ती सोपाधिकैशवर्यातिरेकेण निरुषाधिक स्वरूपभूनै३र्ये मानाभावादुक्तविभागो न युक्त:, निरपेक्षपरमात्मवस्तुनः सापेक्षेश्- र्यस्वरूपत्वं चायुक्तम, अत एव भगवच्छब्दोऽपि मायिकैशर्यादिसम्व- नधं निमित्तीकृत्य तत्र वर्तते, यदि मुक्तिदशायामुदि तत्वात्तस्प नि- रुपाधिकत्व्रं स्वरूपत्वरं चास्थीयेत निषेधश्चतीनां च सोपाधिकस्वरूप- विषयत्वं तदाSतिप्रसङ्ग इत्याशयेन दूषयति- सामगानमथ जक्षणंजग त्सर्जनं च निरुपाधि गृह्यताम।। नेतिनेति वचसा निषिध्यते

सामगानमिति। स्पष्टार्थान्यक्षराणि ॥ १६४॥ सामगानादौ मानाभावाद्युक्तं द्वैविध्यमिति यधुच्पेत तदैश्व- येडपि तुल्यमिति स्व्राशयं परमतानुवादेनाविष्करोति- सामगानमथ जक्षणं जग- तसर्जनं च न खलु द्विधेष्यते॥। तत्प्रमाणविरहादिहति चे- दीश्वरत्वमपि न द्विधा भवेत् ॥ १६५ ॥। सामगानमथेत्यादिना। इहात्मनि लोकवेदयोिति वा। न द्विधा भवेदित्यत्रापि तत्ममाणविरहादियनुषङ्ग: । १६५।। यनतक्तम् "ऐश्वर्यमस्य परमात्मन उक्तमन्यैः साक्षाव स्वरूप- मत्बोधसुखादितुल्यम" इति तत्र दृष्टानतमुपेत्य दार्ष्टान्तिके वैषम्यं वक्तुं ज्ञाने तावदू द्वैविध्यमुपपाद्यव्ि-

३ अध्याये तत्पदलक्ष्यनिरूपणम्। २४९

ज्ञानमस्ति खळु बाह्यगोचरं निर्विशेषमविनाशि च द्विधा। बाह्यगोचरमपोह्य केवला स्थापमोचसमये चिति: स्थिता ॥ १६६ ।। ज्ञानमस्तीति। बाह्यगोचरम्, इन्द्रियादिसन्निकृष्टार्थविषयं तज्जन्यं चेखर्थः। एक्मन्तःकरणटत्तिरुपमेकं ज्ञानमुक्त्वा तत्साधक- मपरं साक्षिरुपमस्तीत्याह-निर्विशेषमिति। षयकरणादनपेक्षमि- त्यर्थः । तस्थैवाविनाशित्वं विशेषणम। इति ज्ञानं द्वियास्ति खल्वि- ति सम्बन्धः। तत्राद्ं सापेक्षतवादागमापायित्वाच्च नात्मन स्वरूं किं त्वोपाधिकमलीकं च, द्वितीपं तु सदाभावान्निरपेक्षत्वाच्च पर- मार्थात्मस्वरूपमेत्र, तस्य ततो भेदे मानाभावात, ज्ञानोत्पच्याद्यनुभ-

न मिदध्यनीति चेन्न। अहङ्कारतद्धर्मकाममङ्कल्पादीना धारावाहिक- पसपानां स्वप्मनोराज्यसुपुप्तीनां च स्वमकाशनित्यचैनन्यं विना ्वकाले पतिभाभायोगात्तेपु च मानपवृत्तेरसकृत्निरस्त्त्वात्स् का- ले प्रतिभासानङ्गीकारे च तेषां कालान्तरे परामशायोगात्तदा त- तसाधकं नित्चैतन्यमावश्यकमत्भिेत्योक्ज्ानदये वैदिक मति श्रुरति भमाणयति- पश्यन्र पशयति गिरा कथयांवभूव साक्षादनइवरविननव रचिद्धिभागम् ।। तात्पर्यतः श्रुतिचच: स्फुटमेव नैव- मैश्वर्यवस्तुनि विभागवचाश्रुतिर्नः ॥ १६७ ॥ पठ्यत्र पशयतीति। साक्षानमुख्यवृत्या। उक्तमपि तात्पर्षही- नमुपेक्ष्यं स्यादयं तु न तथेसाह-तात्पर्यत इति। तेन पदद्येन स्फुटमेवेत्येतद्रिटतं सुपुप्तिमधिकृत यद्धै तन् पश्पति पश्यन्वै तन्न ३२

२५० सटीके संक्षेपशारीरके

पश्यति न हि द्रष्टुर्द्ष्ट्रविपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान्न तु तद्द्विती- य्मस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्येदिति श्रुतिवाक्यं तदा द्वैतं न पश्यतीति यन्न तत्सर्वथा ज्ञानाभावात्किं तु पश्यन्वै तन्न पश्यती- सनया गिरा स्त्रमकाशस्वरूपज्ञानं प्रतिपादयदेव द्वैतविषयमिन्द्ि- याद्यधीनं सविकल्पकज्ञानं निषेधति, तदा स्वपकाशस्रुपज्ञानसब्वे हेतुं चाह-न हीति। द्रष्टुरात्मन: स्वरूपभूताया टऐ्टेट्रष्टुरहङ्कारस्य या दृ्टिः साक्षिरूपा तस्या वा दष्टे्विपरिलोपो न तिद्यो, अविना- शित्वात्सर्वविनाशसाक्षित्वेन तदनर्हत्वादित्येवं नित्यदृष्टिसुपपाद्य

इय च श्ुसिरुक्तार्थपरा यद्वै तन्न जिघ् ित्याद्यननरसन्दर्भेणास्थैवा- र्थस्याभ्यासात, ततश्रोक्तज्ञानद्वैविध्यादौ तिमतिर्न कार्येत्यर्थः । एवं ज्ञानदष्टान्वं समभाणकमङ्गीकृत्य दार्श्ान्तिकमश्रामाणिकत्वादनङ्गी- कार्यमिसाह-नैवमिति ॥ १६७ ॥ इदानीं सुखदष्टान्तादपि दार्ष्टान्तिके वैषम्यं वक्तुं ज्ञानवत्सुख- द्वैविध्यं पामाणिकतवादुपेयत इत्याह- एवं न वाअर इति श्ुतमेव तावत् पुत्राद्युपाधि पुरुषस्थ सुखं विनाशि।। नित्यं निरन्तरमनन्तमपारमुकतं ब्राह्मं सुखं वचनकोटिशतैश्च यत्नात्॥ १६८। एवं न वाइति। स्नकचन्दनवस्तालङ्कागदिविषयजन्यं विनाशि सुखपदवाच्यमकमतुभासिद्धम, विपयाद्यभावदशायामपि परपेमास्प- दत्वेनानुमीयमानमात्मरूपं नित्यं चापरं सुखं सिद्धम । तथा श्रुति- तोपि तद्द्रैविध्यमुपेयम। न वा अरे पुत्राणां कामाय पुत्रा: मिया भवन्तीत्वादिश्रुतिर्यात्मसुखशेपतया पुत्रादीना परियत्वं वदन्भी तदधीनमनित्यं सुखं दर्शयति। एवं यो वे भूमा तत्सुखं विज्ञानमानन्दं ब्रह्म एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजी-

३ अध्याये तत्पद्लक्ष्यनिरूपणम्। २५१

वन्ति आनन्दरूपममृन यदिभाति आनन्दं ब्रह्मणो विद्वानत्यादि- श्रुतिभिः, प्रशान्तमनसं ह्वेनं योगिनं सुखमुत्तमम्, उपैति शांतरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम, सुखमात्यन्तिक यत्तद्बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम, यं लब्घा चापरं लाभं मन्यते नाघिकं तत इत्यादिस्मृतिभिश्च निय- निरतिशयाद्वितीयपूर्णब्रह्मस्वरूपसुखं च तात्पर्पेण दर्शितम्। आ- नन्दादय: मधानस्थेति सूत्रमपि तद्विपयमेव, तथा च तद्द्वैविध्यं युक्तमिति भाव: ।१६८।। इदानी "नैवषश्वर्थचस्तुनि विभागवचःश्रुतिर्नः" इत्युक्तं चिछ- णन्मुखदपि वैपम्यं दार्द्टान्तिकस्याह- ऐश्वर्थवर्णनामह् द्विविधं न वेदे नित्वं क चित् क चिदनित्यमिति प्रतीम: ॥ ऐकवर्थमात्रकधनं पुनरस्ति मोक्षा- दर्वाक्षु मोक्षरमये च न तत्परं तल् ॥१६९।। ऐस्वर्थवर्यानमिति। न ताबदिह लोके नित्यादिरृपेण

नैकत्रानेकुत्र वा तच्छुन येन विश्ेपनिरषेध्रश्ुतिरोपाधिकविपया कल्प्येत्पर्थः। नन्वेप सौश्वर इत्यादिना भोक्षवशार्या श्रूषमाणताव, तथा ब्रह्मा देवानां प्रथमः सम्बभूत विश्वस्य कर्ता भुवनस्य गोप्ता इन्द्रो दिव इन्द्र ईशः पृिव्या: वैवस्वतं सङ्गमन जनानां यमं राजानमिसादिना मोक्षादर्वाग्भूमिष्यपि शूवमाणत्वान्तित्यानित्यभा- वेन द्विविधमप्यैशर्य प्रामाणिकमित्याशङ्कय मोक्षदशार्या तदभभिधा- यकार्थवादस्य शुत्यन्तरविरोधादिना सामगानादिश्रुतिवदतत्परत्व-

ननु पारमेश्वरं निरक्कुशमैश्वर्थ नतीत्यादिश्रुया न निषेद्धुं शक्यम, तस्यान्यतोऽमाप्स्य निषेधायोगाव। न च श्रुतिपाप्तस्यैव तस्य निषेध इति वाच्यम। श्रतेस्तत्परत्वाभावे तत्मापकत्वायो-

२५२ सटीके संक्षेपशारीरके

गात, तस्यास्तत्परत्वे वा तद्विरोधादेव निषेधकश्रुत्या तन्निषेद्धुम- शक्थम्। न च सिद्धे वस्तुनि विकल्पोऽवतरति, ततश् निषेधश्रुतिस्त- दतिरिक्तविषयेति तदिराधामावादैशवर्यश्रुतिस्तत्परेसाशङ्कय "मिय. शिरस्त्वाद्यमाप्तिरुषचयापचया हि भेदे" इतिसूत्रावष्टम्भेन परि हारमाह- प्रियशिरस्त्वकथा खलु यादशी भवति तादृशमेव तदीरणम्॥ तदनु नेति च नेतिवचः श्रुते र्यदृपि मोक्षगतं स्तुतये हि तत् ॥ १७० ।।

प्रियशरस्त्वेति। आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वपक्षे विज्ञानमयको- शगतप्िय मोदादिकमुपासनार्थमानन्दमयावयवत्वेन प्रापयन्ती तस्य मियमेत शिर इत्यादिका श्रुतिर्न तत्परा, तस्यास्तथोपासनपरत्वाद।

श्वरेऽनुमानावगतमुपासनार्थे मापयन्ती न तत्परा उपसनाविधि- परत्वात्तस्थाः। तथा तत्पदवाच्यव्यावहारिकेश्रेन्ता्पर्येण श्रुतिमापितमनुमानपापित वा ऐश्वर्य मुक्तावपि स्तुतर्थेमनूद्य सृष्टया

क्तावैश्वर्यसिद्धिरित्यर्थः । एष सर्वेश्वर इत्यादिश्रुतेः स एष नेतिने- त्यात्मेतिश्रुतिसमभिव्याहारेणैकवाक्यत्वादपि तन्निषेध आवश्यक इत्याह-तदन्विति। नतु निषेध्यं चेत्तन्न मोक्षे कीर्तनीयं पङ्गपक्षा-

ननु क चित्निषेधवाक्यसमभिव्याहारं विनाऽप्यैश्वर्य परमात्मनो निर्दिशयते। यथा इदं सर्वमसृजत भीषाSस्माद्वातः पवते इत्यादौ, तत्क्थं न वासवमित्याशङ्कय तद्ाक्यानामपि निर्विशेषत्रस्तुपरत्वं भाष्यकारोक्तरीत्या स्वीकार्यमन्यथा तत्परबहुश्रुतिविरोधापरिहारा-

३ अध्याये तत्पदलक्ष्य निरूपणमू। २५३

दित्याश्ञयेनाह- स्वातन्त्रयमीश्वरगिरा गुममार्गवृत्ति माश्रित्यपूर्वगुरवः प्रतिपादगन्ति॥ सिंहस्य शौर्धगुणवत् परमेश्वरस्प स्वातन्त्घलक्षणगुणोऽव्यभिचारिरूप: ॥१७१॥ स्वातन्त्रयमिति। अपारवश्यमिसर्थः । गुणमार्गवृत्ति गौणट- त्तिम। भाष्यकारा हि "कारणतवेन चाकाशादिषु यथा व्यपदिष्टो क्े:"इत्यधिकरणे इदं सर्वमसजनेतिवाक्यं स्वातन्त्रपं दर्शयन् परमात्मा- नमपरपयोजपत्वनशरमत्रबीदित्याहुः। तथा चश्वरशब्दस्य गौण्या वृक्ष्या तत्स्वातन्त्रमात्रपरत्वात्तदेव सष्टयादिवाक्याभिपेतमिति भा- वः। ननु स्ववाच्याव्यभिचारिगुणयोगमभिपेयान्यत्र गौण: शब्द: पयुज्यते स्वालं्त्रयं त्वीश्वरशब्दवाच्ये राजपुत्रादौ व्यभिचरतीत्या शङ्कय मुख्यमैशवर्यमीश्वरस्यैवेति स एवेश्वरशब्दवाच्पस्तत्र च स्रा तन्त्र्यमव्यभिचारीति तद्विषयगौणपयोगो युक्त इति सदष्टान्तमाह- सिंहस्येति ॥ १७१ ॥ ननु परमात्मन्येवेश्वरशब्दो गौण इति भाष्यकारैरुक्तं ततः कथं स एव तद्ाच्य: कर्थं वा स्वातन्त्र्यमित्याशङ्कयाविद्यादयार्या तच्छवलस्पैश्वर्य निरङ्कुवामिति स एवेश्वरशब्दवाच्यस्तद्वलादेव च तस्य स्व्रातन्त्रपं सिद्ध्यति स एव निरुपाधिकस्तस्य मौणोऽर्थ इति तत्रापि तत्मयोगोपपत्तिरित्याह -- ऐश्वर्यवस्तु परिगृह्य तदत्यजन्तः सामर्थ्यसिड्धिसुपपादयितुं क चिच्च ।। सर्वेश्वरश्रुतिवचः समुदाहरन्ति स्वातन्त्र्यलक्षणगुणस्य तमस्वितायाम्॥१७२॥। ऐश्वर्यवस्त्वति। पूर्वगुरवस्तमस्वितादशायां स्वातन्लक्ष

१५४ सटीके संक्षेपशारीरके

पाधिकं मुख्यमैश्वर्ये स्वीकृत्य तदत्यजन्तस्तदनिराकृत्यैव क चित्सगुणपकरणे सर्वेश्रत्वविषयश्रुतिवचः समुदाहरन्तीति स- म्बन्ध: ॥| १७२॥।

न्तमाह- सिंहन्नतिर्न घटते यदि शूरताऽस्य न स्थास्थव परमेश्वरताश्रुतिश्च॥ नैइवर्यलक्षणगुणः परमात्मनश्र दित्यर्थलब्धिमभिसंदधते महान्तः ॥। १७३।। सिंहश्रुतिरिति। ऐश्वर्ये लक्षणं गमकं यस्य स्व्रातन्त्रपल- क्षणगुणस्य स तथोक्तः। यथा मिंहत्वव्यापकत्वात् सिंहशव्देनानुक्त माप शौर्य तदर्थेऽर्थात्सि्ध्यत तथा यस्थ यं प्रत्यैश्वर्य तस्य तदपार- वश्यमिति व्याप्तेः सर्वावश्यत्वलक्षणस्त्रातन्त्रयं विना सर्वेश्वरत्वायो-

ननु श्रुतार्थापत्तिगम्यस्य श्रुतत्वाभावादीशवरे श्रुत्यविरुद्धवस्तु- त्वादिलिङ्गकपारतं्त्रयशङ्का दुर्निरामा स्थादित्याशङ्कय श्रुतार्थापत्ति- गम्पं विना श्रुतार्थस्यैवानिर्वाहाचकुतिमूलार्थापत्तेः श्रुतितुल्यत्वं श्रुत्यैव पापितमिति न्यायवित्संमतम्, तथा च तद्विरोघेऽप्यतुमानमुदेतुं नाई- तीत्याशयेनाह- औतार्थवृत्तिबललभ्यमपीह वस्तु औतं वदन्ति निकटत्वमनुस्मरन्त:।: आसन्नवृष्टिमपि देवसुदरियन्ति वर्षन्तमेव हि जना भुवि तादृगेतत् ॥ १७४ ॥ औतार्थेति। मुख्यार्थे शब्दस्य या वृत्तिस्तत्सामर्थ्यलभ्यमि- त्यर्थः। तद्व्यवहितस्य तच्छ्देन व्यवहारं दृष्टान्तेनोपपादयति- आसन्नेति। देवं पर्जन्यम्। अत्रेशरश्रुतिलक्षितस्व्रातन्त्रपस्य

३ अध्याये तत्पद्लक्ष्यनिरूपणम्। २५५

शुद्धात्ममात्रतया विवक्षितत्वान्न तेन तस्य सगुणत्वापत्तिरित्यपि द्रष्टव्यम् ॥ १७४ ॥ नतु सूत्रकार एव "पराभिध्यानात्तु तिरोहितं ततो ह्वस्य बन्धवि- पर्ययै।"इतिसुव्रेण जवस्य स्व्राभाविकमेवैशर्यमत्रिद्यादशारयां देहाद भिमानवशात्ति रोहितमी शव रध्यानान्मुक्ता व भिव्यज्यते इत्याह । तत्कथ मुक्ता निर्विशेषत्वमात्मन इति शङ्गां सूत्रकाराभिमायप्रदर्शनेन परिहरति-

ध्यानादभिव्यज्यत इत्यवोचतू।। शरीरिणः सूत्रकृदस्य यत्तु

ऐश्वरयमिति। अस्य शरीरिण इत्यादौ योज्यम्। यत्ववो- चदिति सम्बन्धः। तत्र हि स्तम्रथादेः क्लृप्तकारणाभावेऽपि जीव- स्येश्रांशत्वात्स एन स्वकीयैशनयवशाद्ास्तवमेव स्व्प्नपरपश्चं स्रक्ष्प- तीिशङ्कायां विद्यमानस्याप्यैशवर्यस्य तदा तिरोहितत्वाज्जीवस्य तद्न्न

सिद्धान्ततया, न स्थानतोऽपि परस्येसादिनोक्तश्रुतिन्यायविरोधा- पाताव, तन्निरोधाभावादेदुर्निरुप्त्वाच्चत्यर्थः ॥ १७५॥ कि च सूत्रोक्तमित्येतावता न वास्तवमैशवर्यमभ्युपेयं, तस्प श्रु- तिवत्स्वतःप्रमाणत्वाभावात्पमा णपेक्षितन्यायमा त्रसूचकत्वाच । न च जीवस्य स्वाभाविकैश्वर्ये कि चित्ममाणं न्यायो वा शक्यते वक्तुम। न चेश्वरांशत्वाज्जीवे तदैशवर्यमस्तीति वाच्यम। तस्यैव भेदोदिना दुर्निरूपत्वेनासिद्धेः। अंशस्यांशिगतसतामर्थ्पवच्वानियमाच। ईश्वरैश्व- र्यस्यापि स्व्रभाविकत्वे मानं नेत्युक्तमित्याशयेनाह- अथ वा चितिवत् प्रतीयतां पुरुषस्थेश्वरतापि वास्तवी॥

२५६ सटीके संक्षेपशारीरके

यदि किं चन कारणं भवे- न्न विना सा तदिहाभ्युपेयते ॥ १७६ ॥ अथ वेति। एतदनास्थायाम्। कारणं ममाणम् ॥ १७६ ॥। कि च "कामादीतरत्र तन्र चायतनादिभ्यः" इति सूत्रे छान्दोग्ये अथ यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोस्मिन्नन्तराकाश इंति प्रस्तुतदहराकाशस्य य आत्माऽपहतपाप्मा बिजरो विमृत्युवि शोको विजिघत्सोऽपिपास: सत्यकामः सत्यसङ्कल्प इत्युक्त्तसत्यकामा- दिगुणानां, बृद्ददारण्यके स वा एष महानज आत्मा योडयं विज्ञान- मयः प्राणेषु य एषोऽन्तर्हरदय आकाशस्तस्मिच्छेते सर्वस्य वशी सर्व- स्येशान इति परात्मन्युक्तशित्वादिगुणानां चेतरेतवोपसंहारो वर्ण- तः। तत्र दहर उत्तरभ्य इत्युक्तन्यायादू दहराकाशो ब्रह्मैत तथापि वद्विद्या सगुणब्रह्मविषया, तद् इहात्मानमनुविद्य व्रजन्त्येतांश्च स- त्यान्कामानिति कामादिशुणानामापे वेदत्श्रवणाद् बृहदारण्यकेड- पि अत ऊ्ध्व विमोक्षायैव ब्रूद्ीति मश्नोपक्रमात्स एष नेति नेसात्मे- त्युपसंहाराच्चर तद्विद्या निर्गुणविषया, तथा च भिन्नविद्ययोरुपसंह- तानामेतेषसुपासनं ममितिर्वान प्रयोजनम, ततश्चोपसंहृतैः कामादि- गुणैः सगुणत्वं बृहदारण्यके न विवक्षित सृत्नकारस्य। एवं वशि- त्वादिभिरप्युपसंहनैरिव श्रुतैरपि सगुणत्वरं ब्रह्मणो न विवक्षितमिति गम्यत इत्याशयेनाह- कामादि तत्र च भवेदितरत्र चेति यत् सूत्रकारवचनं तदुदीक्षमाणा: ।। कामादिकेन दहरस्थगुणेन तुल्यं सर्वेठवरादिशुणजातमिति प्रतीम: ॥१७७॥ कामादीति। उदीक्षमाणा उक्तरीत्या विचासयन्तो वय मित्यर्थः॥ १७७ ॥ तर्हि तेषामितरेतरत्रोसंहारस्य कि फलमित्याशाङ्ञय बृहदारण्य-

३ अध्याये तत्पद्लक्ष्यनिरूपणम् । २५७

के सत्यकामादिगुणोपसंहारस्य परिशेषाव स्तुतिमात्रं फलमिति तावदाह- दहरस्थगुगोपसंहनेः स्तुतिमात्रं विरहृय्य नापरम् ।। फलभस्ति परात्मनिष्ठिते चचने वाजिभिराटते महत् ॥ १७८ ॥ दहरस्थेति। महत साक्षात्पुरुषार्थपर्यवसाये॥ १७८॥ तथापि वशित्वादिगुणानां वस्तुतत्वब्योधप्करणे अ्रतत्वाद्वस्तु- विशेषकत्वमित्याशङ्क्य सूत्रकारेणैत तेषां सत्यकामादिगुणसमान- योगक्षेमत्वाभिधानादुपसंह्वनानामित्र श्रुतानामपि स्तावकत्वमुक्तविध या स्वातन्त्रयोपलक्षकत्वं चोपेयं न वस्तुस्त्रभावत्वं केनापि भकारेणे- त्याशयवानाह- दहरादुपसंहतैर्गुणैः सदशाइचेद् वशितादिलच्षणा:॥ न तदा परमात्मरूपतां प्रतिपत्तुं कलयाऽपि शक्तुयु:।१७९' दहरादुपसंहतैरिति। स्पष्टार्थान्यक्षराणि॥ १७९॥ नतु तस्य मकृतिलीनस्य य: पर: स महेव्वर इति श्रतावव्या कृताव परस्य शुद्धस्य परमेश्वरत्वाभिधानात्तस्य तद्ास्तवमित्या-

नत्वास्तस्य च पूर्वोक्तवरिधया स्तावकत्वादिदमापे तथैवरेत्याह- परमेश्वरतागुणोऽप्यतः स्तुतये तस्य परस्य वस्तुनः ॥ परिकीर्तित इत्युपेयताभविशेषाद् वशितादिलक्षणैः॥१८० परमेश्वरतेति। अतःशब्दार्थ विशदयति-अविशेषा- दिति॥ १८० ॥ नन्वीश्वरत्वं पतिवेदान्तं बहुशः श्रुतत्वात्तद्वास्तवं स्वरूपमित्या- श्ाइ कारणतसाक्षित्वप्रतिबन्द्या परिहरति श्लोकदयेन- कारणत्वमपि चित्सुखादिव नत्स्वरूपमिति किंन गृह्यते।। ३३

२५८ सटीके संक्षेपशारोरके

ईश्वरत्वविषये विपश्चितां पत्तपातकरणे न कारणम् ॥ १८१। कारणत्वमपीति। कारणत्वस्य सापेक्षत्वान्निरपेक्षात्मस्व- रूपं तदिति न गूह्यत इत्याशङक्येश्वरत्वस्यापीशितव्यापेक्षत्वरं तुल्य- मित्याशयेनाह-ईअरत्वविषय इति ॥१८१॥ साक्षितापि परमात्मनो भवे- दीश्वरत्ववदियं न संशयः।।

दरृपमेव निरुपाधिकं विभो: ॥१८२॥ इय श्रुतियुक्तिसिद्धा। साक्षितायाः साक्ष्यसापेक्षत्व्रान्न परमा- त्मस्वरूपत्वमित्यपप न शङ्गनीयम, उक्तोत्तरत्वादित्याशयेनाह-न संशय इति। इयं साक्षिताऽपि विभो: परमात्मनो निरुषाधिकं रू. पमेव भवेदिति सम्बन्धः ॥ १८२ ॥। साक्षित्वं कारणत्वं च ब्रह्मण: श्रुत्या नैवोक्तमिति वैषम्यमाश- क तत्र मन्त्रातुदाहरति त्रिभि :- एको देव: सर्वभृतेषु गूढ्: सर्वेव्यापी सर्वभृतान्तरात्मा।। कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च ॥ १८३।। एको देव इत्यादिना। ब्रह्मतिष्णादिभेदनिरासाय एक इत्युक्तम। तस्य जडत्वनिरासाय देव इति। द्योतनस्वभावशश्चिदूप इत्यर्थः । तस्य ब्रह्माण्डाद्वहिरवस्थितिशङ्गां निराकरोति-सर्व भूते - ष्विति। तवातुपलम्भविरोधं परिहरति-गूढ इति। तर्हि परिच्छि- न्नत्वं, नेत्याह-सर्वव्यापीति। तथाप्याका शादिवत्पराक्त्वशङ्गां वारय- ति-सर्वभृतान्तरात्मेति। ताहिं जीववत्क्तृत्वादिसंसारी स्यात, नेत्याह-कर्माध्यक्ष इति। कर्मसु बुद्ध्यादिव्यापारेषु क्रियमाणेषु

३ अध्याये तत्पद्लक्ष्यनिरूपणम्। २५९

स्वयं संनिधिमात्रेणाध्यक्ष एव न तुतद्वानित्यर्थः । ततोऽन्यस्य ज- गदुपादानत्वशङ्गां वाश्यति-सर्वभृताधिवास इति । सर्वोणि भूनान्यध्यस्ततया वसन्त्यस्मित्निति स तथोक्त:। जगदाकारेण परि- णामित्वं निराकरोति-साक्षाति। साक्ष्यवस्तुनः साक्षिधर्मत्वायो- गादाध्यासिकसम्बन्धेनैव तत्साक्षीत्पर्थः । तर्हि साक्षादीक्षणात्सा- क्षीतीक्षणव्यापारवच्नान्न कौटस्थ्यमिति नेत्याह-चेता, स्वरूपभूत- चितैवाभामको न व्यापारद्वारेणेत्यर्थः। तत्र व्यापारभावे हेतूपरा गाभावं हेतुमाह-केवलः, असङ्ग इत्यर्थः । तर्हिं सुखादिगुणस. म्वन्घादसङ्गत्वं कथमित्याशङ्ा तस्य तत्स्वरूपलान्न गुणगुणिभा- वोऽस्तीत्याइ-निर्गुण इति। सर्वसाक्षित्वादेव तस्यान्योऽपि भावो- डभावो वा वास्तवो धर्मो नेति चशब्दार्थ: ॥ १८३ ॥ जीववद्देहद्वय परिच्छिन्नत्वं वारयति- न तस्य कार्ये करण च विद्यते न तत्समश्चास्पधिकश्च दृशयते।। परास्य शक्तिर्विविधैव भ्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च ॥ १८४।। न तस्थेति। तहिं तदधीनत्वात्कर्तृत्वादेस्तद्रहितस्य सर्वक- र्तृत्वं सर्वज्ञत्वं वा कथं स्यात्तदभावे वा कथमीश्वरत्व्रमिति चेत्तत्राह- न तत्समश्चेति। देहादिपरिच्छेदाभिमानिन एव सर्वज्ञत्वादि दुर्घटं तद्रहितस्य तु स्वातन्त्रपं ज्ञातृत्वादौ, सम एत न कुतोऽभ्य- धिकः, अतः स एत सर्वज्ः सर्वकर्ता चति सस्य कारणत्वमीश्वर- तवरं च सिद्धमित्यर्थः । देहादिहीनस्य किश्चित्कर्तत्वमाे न सम्भ- वति, कुतः सर्वकर्तृत्वमित्याशदा यस्य देहाद्यधीनं सामर्थ्य तस्य तदभावे सामर्थ्याभावान्मास्तु कतृत्वादि, यस्य तु स्वतःसिद्धा मा- यारुपा परा निरतिशया विविधा विचित्रकार्यानुकूला शक्तिस्वस्य देहादिना बिना किं हीयत इत्याह -- पराडस्ेति। श्रूयते, मायिनं

२६० सटाके संचेपशारीरके

तु महेश्वरमित्यादौ। तथापि जडया तथा कथं सर्वज्ञत्वसिद्धिरित्यत आह-स्व्राभाविकीति। ज्ञानस्य स्वरूपभूतस्य यद्धलमनावृतत्वं ते

व्यक्ति:, स्वाभाविका देहादिनिरपक्षैव सिद्धा यः सर्वधिदित्या- दिश्रुतौ, तत ईश्रत्वादि नानुपपन्नमित्यर्थः ॥ १८४ ॥ तथापि तस्य सर्वेश्चरत्वं सर्वकारणत्वं च कथं, तस्यापि सत्रा- म्यन्तरादेः संभवादित्याशख्गाह- न तस्य कश्चित् पतिरस्ति लोके न चेशिता नैव च तस्य लिङ्ग्म् ॥ स कारणं वे करणाधिपाधिपो न चास्य कश्चिजनिता न चाधिप: ॥१८५।। न तस्य कश्चिदिति। पतिः स्त्रामी। ईशिता नियन्ता। तदभावे हेतुमाह-नैव चेति। लिस्घने चेतनोऽनेनेति कार्यकार- णसंघातो लिङ्गम। यो हि देहादिपरिच्छिन्नोSशनाया दिमान्त तस्पैव स्वाम्यादि: संभाव्यते, ईश्वरस्य तु तद्भावादेव स्वाम्यन्तरा- द्यसंभवात्स्वयं सर्वेश्वर इत्यर्थः । सर्वकारणत्वसुपपा्यति-स का - रणमिति। सर्वकार्यस्येति शेषः। न तस्य कश्चित्पतिरस्तीसत्र हे- त्वन्तरमाह-करणेति। चक्षुरादिकरणानामधिपा: सूर्यादयस्तेषामप्य घिष्ठाय पालयिता, अनो न तस्य कश्चित्पतिरस्तीसर्थः। सर्वकार- णत्वादि निगमयति-न चास्य कशश्चिदिति । यतोऽस्य कश्चिज्जनि- ता नास्ति ततोडयमेव मूलकारणम, यतश्चान्थोऽधिपो नास्ति ततोड- यं सर्वेश्वर इत्यथ: ॥॥ ईश्वरत्ववत्कारणत्वादेः श्रौतत्वं निगमयति- इति अ्रृति: कारणसाक्षिभाव- मैशवर्यवद् वक्ति परस्थ पुंसः ॥ अतत्परत्वान्न तदिष्यते चेदु द्वयं तृतीयं न तथैषितव्यम् ॥ १८६।

३ अध्याये तत्पद्लक्ष्यनिरूपणम् । २६१

इति श्रुतिरिति। कारणत्वरं साक्षित्वं चेति द्वयमन्यपरमन्त्रादि समर्पितत्वाद्वस्तुस्वमाव्रतया नोपेयत इत्याशडा तृतीयमीशरत्वं म न्त्रादिना तेन सहैवोक्तत्वात्तद्वदेव न ग्राह्यमित्याह-अतत्परत्वादि त्यादिना ॥ १८६ ॥

त्वं चेदीश्वरत्वश्रनणस्यापि तत्तुल्यम, तेन त्रयमपि वर्जनीय- मित्याह- अनत्परत्वं श्रवणस्य तुल्यं त्रिषु त्रयं तेन विवर्जनीयम्।। अथेष्टमेकं त्रयमेषितव्यं विशेषहेतोर निरूपणेन ।। १८७ ।। अतत्परत्वमिति। इश्वरत्वस्याखण्डस्वरूपमात्रत्वान्न श्रृत्य- न्तरविरोधश्चेत्कारणत्वाद्यपि तथेष्यताम्, तस्य सापेक्षत्वान्न निर- पेक्षवस्तुमात्रत्वं चेदीशरत्व्रस्यापि तत्तुल्यमित्याश्ञयेनाह-अथ- ष्टमिति ॥१८७ ॥ तहिं त्रयमपि वस्तुरूपं सत्यं च भवत्विरित्याशङ् तत्र तावदी- शवरेशितव्ययोः परस्परापेक्षत्वेन तद्भावस्य मिथ्यात्वं वदस्तस्याख- डवस्तुस्वरूपत्वमयुक्त मित्याशयवानाह- ईशितव्यमनपेक्ष्य नेश्वरो नेशितव्यमपि तद्दाश्वरम् ।। अन्तरेण घटते ततो मृषा मोहमात्रपरिकल्पितं द्यम् ॥ १८८ ॥ ईंशितव्यमिति। ईश्वरो न घटत इति सम्बन्धः । ईश्वरत्वं न सम्भवतीति यात्रतू। तद्वदीश्वरत्ववदीशितव्यमपीश्चरमन्तरेण न

योरपि प्रमितनुपपत्तेरुभयं भ्रान्तिमात्रसिद्धत्वादनिर्वचनीयमित्य- र्थः । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् ।। १८८ ।।

२६२ सटीके संक्षेपशारीरके

एवं कारणत्वमपि सापेक्षत्वात्कार्यवत्कल्पितम्, तथाहि, कार- णत्वस्य कार्यान्नियतपूर्वभावात्मत्वात्कार्यत्वस्य च कारणान्नियत-

क्षत्वाददियाह- कार्यवस्तु विरहृय्य कारणं न क चिद् घटयितुं क्षमेमहि॥ नापि कारणमपोह्य केवलं कार्यवस्तु परिकल्पयेमहि॥१८९॥ कार्यवस्त्विति। कारणं तत्वम, तथा च तदपि न वस्तु- स्वरूपमिति भावः ।। १८९। इदानीं साक्षिताया अपि सापेक्षत्वेन कल्पितत्वान्न वस्तुरूपत्व्र- मित्यभप्साह- साक्ष्यवस्तु परिहत्य साक्षिता साक्षिणं च परिहत्य साक्ष्यता।। नेष्यते न घटते च तेन तत् सव्यपेक्षमुभयं परस्परम् ॥ १९० ॥ साक्ष्यवास्त्विति। एकैक परिहृत्योभयस्याप्यसम्भवे फलि- तमाह-तेनेति। परस्परापेक्षत्वे फलितमाह-न घटत इति। तदु- भयं वस्तुतो न घटते, ततः कल्पितत्वात्साक्षित्वमपि न वस्तुरूप- मिति चशब्दार्थः ॥ १९०॥ ननु मातृमेयादे: परस्परसव्यपेक्षत्वेऽपि सत्यत्व्रवदीशरत्वादे- रवि तर्तिक न स्वादिसाशङ्का दृष्टान्तासिद्धिमभिपेत्य तत्राप्युक्त न्यायेन कलल्पितत्वं साधयति- न प्रमेयमपहाय मातृता नापि मातृविरहे प्रमेयता ॥ मातृमेयरहिता न च प्रमा न प्रमाणराहितं प्रमाफलम् ॥ १९१॥

३ अध्याये तत्पद्लक्ष्य निरूपणमू। २६३

न प्रमेयमिति। प्रमारहिते च न मातृमेये इति चशब्दार्थः । एवं प्रमाया: प्रमाणपेक्षत्वं तस्य च प्रमापेक्षत्तवमिति परस्परापेक्षत्वास- र्वमेतत्कल्पितमित्याशयेनाह-न प्रमाणति। प्रमैव फलमू ।१९१।। एवं कर्मादिकारकमेरकस्य कर्तृत्वात्कर्तुरीप्सिततमस्य कर्मत्वा- त्तयोरपि परस्परापेक्षत्व्रम्। एवं क्रियाकारकयोः क्रियातत्फलयो- श्र परस्परापेक्षत्व्रेन कल्पितत्वान्न सयत्वमिसभिभेत्याह- कर्तृ कर्म परिहृत्य नेष्यते कर्म कर्तृरहितं न च क्वचित्॥ कर्तृकर्मरहिता न च क्रिया न क्रियाविरहितं क्रियाफलम् ॥१९२॥ कर्तृ कर्मेति! क्रियाफलं कार्यम ॥ १९२॥ एवं सामान्यविशेषयोरप्यनुट्टत्तव्यावृत्तस्वरूपयोः परस्परापेक्ष- त्वान्मृषात्वमित्याह- सामान्यं न विशेषवस्तुवविरहे तस्मादू विना तन्न च स्वातन्त्रय्ेण घटासुपाश्चति ततः सापेक्षमेतद् दयम् ॥ यत् सापेक्षमहेक्षितं भवति तन्मायामयं स्वप्नव- त्तस्मादीइवरतादि कल्पित वपुः स्व्रीकुर्महे न्यायत:।।१९३। सामान्यमिति। तस्माव सामान्याव। तद् विशेषस्तु। घटां घटनाम्। उपाश्चति उपगच्छति। आस्ता तावद् यत्परस्परा- पेक्षं तत् मिथ्येति यदेव यत्किचित्सापेक्षं तत्सर्व मायिक्कं किमु पर- स्परापेक्षमित्याशयेनाह-यत्सापेक्षमिति । फलितं निगमयात-त- स्मादिति॥ १९३॥ किं च कि भिन्नयोरीइरेशितव्यभाव:, उताभिन्नयोः, भिन्ना- भिन्नयोवा। नादा, भिन्नस्येश्वरस्य जीवेः सह सम्बन्धानिरुपणेन तस्य तत्प्रेरणादिरुपेशनातुपपत्तेः तदभेदपरश्रुत्यादिविरोधाच्च। न द्वितीय:, अत्यन्ताभिने तद्भावायोगादित्यभिमेत्य तृतीयेपि पक्षे

२६४ सदीके संचेपशारीरके

्वतोऽभिन्नयोर्जीवेशवर योर्भेदः किमौपाधिक उत निरुषाधिकः। आद्येपि स कि सत्योऽसत्यो वा, सत्यत्वपक्षेषि भेदस्यौषधिक ववं किमभेदेनाविरोधायोच्यते तत्सत्यत्ाय वा। नान्त्य, व्याघाता- दित्यभिमेत्य विरोधायेतिपक्षं दूषयति पादत्रयेण- अभिन्नता भिन्ननया चिरुद्धा विभिन्नताऽभिन्नतया तथैव।। उपाधिभेदे परिकल्पितेऽपि विना पुनस्तं किसुदीरंणीयम् ॥१९४॥ अभिन्नतेत्यादिना। वस्तुतोऽमिन्ने वस्तुनि सत्यस्यपाधिकभे- दश्य काय्पदर्शनात्तस्याध्यभदेन विरोधोऽपरिहार्थ इत्यर्थः । औपा- धिकभदस्यासत्यत्वपक्षे तद्धीनेशवरत्वेशितव्यादिभावस्यापि: तथा.

भेदेन विरोधं वरदस्तयोरेकत्रासम्भवमाह-विनेति। तमुपाधिम, यदा सोपाधिकस्यापि विरोधस्तदा निरुपाधिक मेदस्याभेदेन विरोध इति कि वक्तव्यम, ततोऽयमषि पक्षो न सम्भवतीत्वर्थः।॥ १९४।। ननु स्वभावतः शीतेऽपि जलेऽग्निसम्बन्धादौषण्यं सत्यमेत्र हृष्टं ततोयि दाहादिदर्शनाव, एतमौपाधिकोऽपि भेद: सत्यः कि न स्यादित्याशङ दष्टान्तासंपतिपत्या परिहरति- स्वभावतो यन् मिथुनं चिरुद्धं न तन्निमित्तान्तरतः कदा चिद्। उपैति सख्यं परमार्थवृक्त्या भ्रमादलभ्यं न च किंचिदस्ति ॥ १९५ ॥ स्वभावत इति। सख्यं सामानाधिकरण्यम। तत्रा- पि जलगताउन्यौष्ण्यस्यैव दाहादिहेतुत्वं संभवति जलगतससौ- इण्यादौ मानाभावान्न तत्र शैत्यौष्ण्ययोः सामानाधिकरण्य- परित्यर्थ: वाई कथं जलगततयौषण्यादिपतीति, शैत्यं च

३ अध्याये तत्पद्लक्ष्य निरूपणम्। २६५

सद्गतं किमिति न मतीगत इति तत्राह-भ्रमादिति । स्वत उ- ष्णाग्निरूपोपाधिसम्बन्धाव स्फटिकलौहित्यादू भ्रमादेव जलादावौ- षणयादे: प्रतिभासः, तदीयशैत्यस्य च स्फटिकशौक्ल्यवदुपाध्यभिभ- वदोषादप्रतिभासश्र घटते, इतरथा जलगतौष्ण्य शैत्ययोरुत्पत्तिविना- शयोः कलृप्तकारणानिरुपणात्तयोः प्रतिभासापतिभासौ न स्याता- मिति भावः ॥ १९५॥ ननु त्वन्मत इव भेदाभेदयोः साहित्यं परमतेऽपि किं न स्था- दित्याशद मन्मते वास्तवाभेदे सत्यपि भेदस्यानिर्वचनीयाविद्याप- युक्तत्वेन मिथ्यात्वात्तयोः समसत्ताकत्वाभावेनाविरोधाच्छुक्तौ र- जनतदभावयोरिव साहित्यं घटते। एवं त्वन्मतेऽप्यनिर्वचनीयमोहो- पाधिको भेद: स्वाभाविकस्त्वमेदो जीवेश्योरिति यद्भयुपगम- स्तदोमिति न्रमः । यदि तु मोहातिरिक्तसत्योपाधिकृतो भेदो वास्तव इत्यभ्युपगमः, स न सम्भवति समसत्ताकयोर्विरुद्धयोरेकत्रैकदा साहियायोगा त्तद्वटकोपाधेरेवासम्भवादिति दष्टान्तेनाह- न रविशार्वरसख्यकृदीक्ष्यते जगति कश्वचिदुपाधिरमोहतः । यदि भवेत स भवेद् भवत मतः स न भवेद् यदि सोऽपि न सम्भवेत् ॥ ११६ ।। न रवीति। शार्वरं तमः । अमोहतो मोहातिरेकेण । रवि- शार्वरयोः साहित्यहेतुरुपाधिरदर्शनादेव मा भूदभिन्ने वस्तुतो भे- दघटक उपाधि: किन स्यादित्याशङ्ा तस्यापि कुत्राप्पदर्शना- त्तत्समानयोगक्षेमत्वमाह-यदि भवेदिति। सोऽपि त्वदभिम- तोऽपि॥ १९६॥ मोहोऽपि कथमात्मवस्तुन्यनुपपन्रं भेदं घटयेदिसाशख न हि दृष्टेऽनुपपन्नं नामेति न्यायेन परिहरति- खमपि खादत्ि ख़ण्डितमीक्षते ३४

२६६ सटीकें संक्षेपशारीरके निजशिरो नयमेन करार्पितम् । किमपि दुर्घटमस्य न विधयने॥। यदि विभूढमतिर्भवति स्वयम् ॥ १९७ ॥ खमपीति। खादतीत्यादिक्रियाद्रयं स्व्प्नोन्मदादिदशायामि- ति द्रष्टव्यम्। एवं जागरितेऽवि नभोनैल्यचन्द्रमादेशिकत्वादि व स्तुतोऽघटितं मोहादेव घटितमित्यभिनेत्याइ-किमपीति ॥१९७।।

त्वादिकमावे तथेति स्वतो निर्विशेषमात्मतत्व्रममत्युक्तम्। इदारनी यंतो वा इमानि भूतानि जायन्त इत्यादिश्रुतिभिर्जगत्कारणत्वम- तिपनेः कथं निर्विशेषत्वमित्याशक्य कारणत्वादेरवि वक्ष्षमाणविध-

वह्त्वत्याह- उतञ्च निर्भेदकमात्मतर्वं निरूपणे कारणकार्यतादेः॥

दसम्भवादस्य तु वस्तुघृक्या ॥ १९८ ॥ इतश्रेति। तमेव हेतुं विद्ृणोति-कारणेति। तद्विशेषो- पादानोपादेयत्वादिरादिपदार्थः । मायामात्रनिबन्धनत्वे हेतुरसम्भ- वादिति। अस्य कारणकार्यतादेर्वक्ष्यमाणरीसा निरुपणे वस्तुृक्या Sसम्भवादेवेति सम्बन्धः । तुरवधारणे ॥ १९८ ॥ तत्र कार्यताया दुर्निरुपत्वात्तात्निरूपितकारणताऽपि तथेति म- न्वानोऽसतः सतो वा कार्यत्वमिति विकल्प्प प्रथमं दूषयति असभ्र कार्यमित्यारभ्य सतोऽाप कार्यत्वमयुक्तमित्यन्तेन ग्रन्थेन- असन्न कार्य गगनभ्सून- वन्ध्यासुतादेः करणाप्रसिद्धेः । न प्रागसत् कार्यमिति प्रवाद:

३ अध्याये तत्पद्लक्ष्यनिरूपणम्।

प्रशस्यते तस्य विरोधहेतोः॥१९९॥ करणमुत्पत्तिरुत्पादनं वा, तदमसतिद्धेरित्यर्थः । ननृत्पत्ते: पूर्व- मसतोऽवि कार्यस्थाभावपततियोगित्वं वन्ध्यासुनादेविशेषोऽस्ति तत इतदुत्पच्याद्युपपद्यत इती चेत्न्, निःस्वरूपेऽसति धर्मभृतस्य स्वस्वरू- पात्मकस्य वा सतोऽमावमतियोगित्वस्थाप्यसंजवाठ, तस्याप्यसच्ेड सतः कार्यस्य तेन विशेषेण विशेषवत्वं न स्यात। इतरथा वन्ध्यासु- तादेरषि तेन विशेषण तद्ृत्वपरसङ्गात।तर्हाभाव एवासतः कार्यस्य विश्रेष इति चेन्न्, तस्यासता सम्बन्धाभावेन विश्ेषत्वायोगाद। न चाभानस्वरूपमेत्र तत्सम्बन्ध इति वाच्यम। तथा सति वन्ध्यासुतादे- रपि स विशेष: स्यात, अभावमात्ररष तदूपसम्बन्धस्य च सर्वास- त्साधारणत्वात्। कि चासतः कार्यस्याभाव एव वन्ध्यासुतादेरिवा- संभवी यस्तस्य विशेष: स्यादिति भावः। ननु वन्ध्यासुतादेरत्यन्ता- सच्वात्तस्योत्पत्तिरभावो वा मास्तु, कार्यस्य तृत्पत्ते: भागेवासत्वाद त्यन्तासत्त्वाभावात्तदुत्पच्यादयुपर्पात्रिति नेत्याह-न पागिति। तत्र र कि कार्यस्य सत्वासच्वे धर्मो स्वरूपं वा आद्येऽपि कि भिन्नयोधर्मिणोसे धर्माेकस्यैव वा । आधे नासतः कार्यत्वसिद्धिः। उत्पन्नस्य सतः कार्यस्य ततोऽन्यत्वाव् कार्यस्याप्युत्पचेः परागसत्वं न स्याद। तदा अमतस्तस्य ततोऽन्यत्वाव। न द्वितीयः, धर्मिणं बिना कादाचित्क- धर्माभावेनासत्वका ले तद्धर्मिकार्यसत्वस्यावश्यकत्वेन तत्र तद्विरोध्यस- स्वस्यानुपपत्तेः सत्कार्यवादापातात्। नाप्याद्यद्वितीयः, सच्वामन्व-

वस्तुस्व्ररूपत्वे वा नासतः कार्यत्वसिद्धिरित्यादिनोक्तदोषोऽपरिहार्य: श्याद। तस्मादसतः कालान्तरसत्वायोगाद्यदसत्तत सर्वदाSसदेवेति नासतः कार्यत्वमंभावनेत्यर्थः ॥१९९॥ कि चासतः कार्यस्योत्पनेः पागसदिति माकालविशेषितत्वमेव न घटते येन तदत्यन्तासतो व्यावत्येत, न हि निरुपाख्यस्यासतः

२६८ सटीके संक्षेपशारीरके

केन चिद्विशेषणेन योग उपपद्यतेऽङ्गीक्रियते वा। इतरथा निरुपा- ख्यत्वव्याघातात्। पत्यक्षादिपमाणानामन्यतमस्य तत्साघकत्व्ायो- गात्ततसाधकान्यपमाणापतेश्षेत्यभिपेत्यासतो विशेषणमात्रासंभवं स. दष्टान्तमाह- विशेषणानामसति प्रवृत्ति- ने दृश्यते क्वापि न युज्यते च॥ युधिष्ठिरात् प्रागभवत्नरेन्द्रो वन्ध्यासुतः शूर इतीह यद्त् ॥ २००॥ विशेषणानामिति। स्पष्टाथन्यिक्षराणि॥ २००॥ एवमसतः कार्यत्वासम्भवमुकत्वा तदुत्वत्तेरप्य संभवमाह उत्पत्तिरप्यस्य निरुप्यमाणा न का चिदागच्छति युक्तिमार्गम्॥ खसत्तया स्वैः समवायिकारणै- रपीह या स्यात् समवाधिताऽस्य॥२०१॥ उत्पत्तिरपीति द्वयेम । अस्यासत उत्पत्तिर्निरृप्यमा णास- त्कार्यवादिभिरनेकघोच्यमाना का चिदपि न युक्तिसहेत्यर्थः । तैरु यमानां तामनूध तदसंभवं प्रतिजानीते। स्वमत्तयेत्यादिना । अस्य कार्यस्य स्वसत्तया या समवायिता स्यात्कार्ये सत्तायाः समनाय इ- वियावत। इह कारणेवु स्वैः समत्रायिकारणैः सह या वा समवायि- ता स्यात, वार्थोडपिशब्दः, समवायिकारणगतबहुत्वं न विवक्षितम, स्वस्य समवायिकारणसमवायितिति यावव ॥ २०१॥ असज्जनिः सेत्युपवर्ण्यमानं सुदुर्घटं न ह्यसतो युजैभि:॥ सदेव सद्गिः सह सर्ववस्तु सङ्गच्छते न त्वसदेव सन्भिरिः ॥ २०२॥ साऽसज्जनिरित्युपवर्ण्यमानं निरुच्यमानमसज्जन्मात्यन्तमसम्भ-

३ अध्याये तत्पद्लक्ष्यनिरूपणम्। २६९

वीत्पर्थः । तत्र हेतुः-न हीति। जन्मनः मागसतः केनापि सम्ब- न्धानर्हस्योक्तसत्तादिभिर्युजा सम्बन्धो न युज्यत इत्यर्थः । असतः सम्बन्धानईत्वे युक्तिमाह-सदेवेति। सम्बन्घस्य सत्सम्बन्धिद्वयपा- रतन्त्रयनियमात्तस्या सत्पारतं्त्रवायोगात्स सतोरेव घटेन न सदस- तोरित्यर्थः ॥ २०२ ॥ ननु तवन्मने सतो ब्रह्मणोडमङ्गतया केनापि सम्बन्धाभाववत्तद्वू- तां च जड़ानां सच्ाभावात्करयं सदेव वस्तु सद्भिः सह सङ्गच्छत इ- त्युक्तमित्याशङ परमतेनेदमुक्तमित्यभिप्रेत्य तन्मते सम्बन्धिनः सः वनियमं दर्शयंस्तद्रहितकार्यस्य सम्बन्धासम्भवमाह- सती हि सत्तास्य पटस्य टष्टा तथैव सन्तः पटतन्तवोऽपि।। तथा च तैश्चास्य कथं पटस्य सम्बन्धिता स्यादसतो वदैतत् ॥ २०३ ॥ सती हीत्यादिना। एतद् एतदुत्तरं वदेत्यर्थः ॥२०३॥ सहि जन्मना लब्घसत्ताकस्य कार्यस्य कारणैः सत्तया चान्व- यो भवत्वित्याश् तदन्वय एव तज्जन्मेति त्वयोक्तत्वादात्माश्रयः तापत्तेर्जन्मैवानुपपन्नं स्थादित्याह- स्वकारणैस्तन्तुभिरेवमस्य स्थसत्तया चान्वय एव जन्म।। तवेष्टमेवं सति जन्म तस्य न शक्यते वर्णयितुं पटस्थ ॥ २०४ ॥ स्वकारणैरिति। अक्षरार्थ: स्पक्टः ॥ २०४ ॥ ननु कार्यस्य जन्मनः पूर्वमसच्वेऽपि जन्मक्षणे सत्वात्तदैव सत्तादिनाऽन्वयात्सदेव सन्द्रिरन्वेतीति नियमोऽत्रापि घटन इत्याशख्ा कि तदसतो जन्म तत्क्षणे तत्सत्वं किं वा सचादन्वय एव तदुभय- मिति चेचई सत्ताद्यन्वयक्षणे सत्ताद्यन्वयनतः सत्तादयन्वय इत्युक्तं

२७० सटीके संक्षेपशारीरके

स्यान्नैधुक्तम। अमत्यतुपपत्नस्पैव जन्मादेःस्वोपपादकत्वायोगादि- सभिमेत्य प्रागुक्तमसतः सदन्वयायोग्यत्वं सोदाहरणं स्मारयति- तदन्वयात् प्रागसतः कथ स्था- त्तदन्वयो न ह्यसदन्वयाय।। सता समर्थ न हि वन्ध्यया त- त्पुत्रः समन्नेति कदा चिढत्र॥ २०५ ॥ तदन्वयादिति । सत्ताकारणे तच्छ्दृभ्पां परामृश्येते । अमत्सता सहान्वयाय न हि समर्थ योग्यमित्यन्वयः । अत्र जगति। किं च कार्यस्य न केवलं सत्तादिसमवाय एव जन्म, तस्य सदा स- व्वेन तदर्थकारणवैफल्यापातात। नापि कार्योपलक्षितस्तत्समवायः, उक्तदोषापरिहाराव। तस्मात्कार्यविशिष्टः सत्तादिसमनायः कार्यज- न्मोते वाच्यम्। तच्चासतः कार्यस्यानुपपन्नम्। आगन्तुकविशेषण- विशिष्टस्य विशेषणसाध्यत्वात्मागसतश्च कार्यस्य तत्साधकत्वायो- गांव । तस्मादुक्तं जन्मलक्षणमसम्भवीति भावः ।। २०५ ।। ननु पटस्थादसमयसम्बन्ध एत जन्म न सचादिसंमवायस्तस्य द्वितीयादिक्षणेऽपि सच्वादिति नवनास्तत्राह- न च किं चिदन्यदसतो वदितुं पटवस्तुनोऽत्र शकनीयमित:। जनिशब्दवाच्यमनवद्यतया तद्युक्तमेवमसदुङ्गवनम् ॥ २०६॥ न च किं चिदिति। असतः सत्तादिनेवोक्तविधया न चा- दक्षणेनापि सम्बन्धः सम्भवी। किं चासतः कार्यस्य तेन संयोग- स्तावन्न सम्भवति तस्य संयोगिहेतुकत्वादसनस्तद्धेतुत्वायोगाद। ना- पि समवाय, अस्य परेणाप्यनङ्गीकारात। नापि स्वरूपसम्बन्ध:, अ- सच्े निःस्वरूपत्वेनोक्तरीत्या स्वरूपासम्भवेन तदूपसम्बन्धस्थापवस- म्भवात, परैनष्टानष्टयोरपि स्वरूपसम्बन्धाङ्गीकरादू द्वितीयादिक्षण-

३ अध्याये तत्पदलक्ष्य निरूपणम्। २७१

वर्त्तिकार्यरूपमध्याद्यक्षणेन सह सम्बन्धः स्यादिति तदापि तदुत्पच्या- पत्तेश्र ।स्व्ररूपसम्बन्धस्वान्यत्रापि दुर्निरुपत्वाच्च। कि च सवक्षण- स्प स्त्रपूर्वक्षणोत्तरभाव्वित्वेन तदादयत्वं चासम्भवि। न च तत्तदुत्प- चिक्षण एव तदादक्षण इति वाच्यम्। परस्पराश्रयापाताव। नतु स्वसमानकाली नपदार्थमतियोगिकध्वंसानाघारक्षण आघ्यक्षण: का- र्यस्येति चेन। स्वशब्देनाद्यक्षणवच्छिन्ना र्या भिवाने पर्पाश्रय- पासाद। तत्तत्कार्यमात्राभिधाने च द्वितीयादिक्षणवतिकार्यस्यापि स्वशब्दार्थत्वं स्थात्ततश्व द्विनीयादिक्षणवर्तिकार्यसमानकालीनपदार्थ- पतियोगिका ध्वंसास्तृतीयादिक्षणेष्वेव सम्भावितास्तदनाधारत्वं द्वि- तीयादिक्षणेष्वप्यस्तीति तेऽप्याद्या: क्षणा: स्युस्ततश्र जन्मलक्षणें आद्यविशेषणं व्यर्थ स्यात, स्याञ्त द्वितीयादिक्षणसम्बन्घेष्वतिव्या- पिः। कि च स्वसमानकालीनेत्यादिलक्षणे कि ताटृशयत्किश्श्चिद्वस्तुम- तियोगिकध्वंसानाधारत्वं विवक्षितमुत स्वसमानकालीनयावदस्तुप्रति- योगिकध्वसानाधारत्वम्। नादः, पटममानकालीनस्य कस्य चिद्धस्तु- नो मासाद्यनन्तर व्वंससम्भवात्तदनाधारत्वं पटसम्बन्धिद्वितीया दिक्ष णेष्वप्यस्तीति तत्रातिव्याप्ति: स्याव। द्विनीये यावत्त्वं वस्तुविशेषणं वा स्याद् ध्वंस विशेषणं वा। नाद:, पटसमकालीनाका शादि ममस्तवस्तू ना परमते ध्वंसाभावेन तद्घटितलक्षणासम्भवाव। न द्वितीय:, पटस- मानकालीनदशद्वादशादिव स्तूनां कालान्तरभाविनो यावन्तो ध्वं- सास्तदनाधारत्वं पटीयद्वितीयादिक्षणेष्वप्यस्तीत्युक्तदोषतादवस्थ्या- त्। चरमध्वंसममकालीनस्य कस्यापि वस्तुनो ध्वंसाभावेन तदीया-

नाम किं तदाधारमिन्नत्वं कि वा ध्वंसासन्ताभाववत्चम् । आद्ये

पटीय सर्वक्षणेष्वप्यस्तीति स दोषस्तदवस्थ एव। द्वितीयेऽपि वर्णित- ध्वंसात्यन्ताभावानां त्रैकालिकत्वेन पटीयद्वितीयादिक्षणेष्वावश्यक्र-

२७२ सटीके संक्षेपशारीरके स्वेन तत्रातिव्यासेरपरिहारादित्यलमतिधिकारेण। एसदमिेसोक्तम्- अन्यज्निशब्दवाच्यमनवरद्यतर्या वदितुं न शकनीयं न श्रावषि- तन्यमिति। एवमसदुत्पत्तेर्दुर्निरुपत्वमुपपाद् फलितमाह-तद्यु- कमिति ॥ २०६॥ पद्यपि वैशेषिकादिभिर्वर्णितप्रकारेण कार्योत्पत्तिदुर्निरुपा, तथा-

दनङ्गीकारात्। अगत्याऽडड्गीकारे वा सत्कार्यवादापतेः स्व्रसिद्धान्त- हानि: स्यादित्याह- न च वर्णितादपरमत्र भवा- ननुमन्यते जनिवचोऽर्थेमितः। यदि वर्ण्यते किमपि तत्र भवेत् स्वमतम्हाणमलिनीकरणम् ।। २ ॥ न चेति। चोऽवधारणे। इतो वैशेषिकादिमिवर्णणितादपर ज- निवचोर्ऽर्य जन्म भवानसत्कार्यवादी नैवातुमन्यत इति सम्बन्धः । किमपे तत्र सत्कार्यवाद्युक्ते ेकमपि लक्षणं यि त्वया वर्ण्पते त- दा स्वमतमहाणरूपं मलिनीकरणं दोषस्तव भवेदित्यर्थः ।। २०७।। तदा कणादोक्तिविरोघादपि सिद्धान्तहानिरित्यभिप्रेत्य तन्नि मिंतजन्मलक्षणमाह- समवाधिकारणगणेन तथा सह सत्तया च पटवस्तिवह यत्।। समवैति तत् कणभुगिच्छति त. ज्निशब्दवाच्यमिति नान्यदितः ॥२०८।। समवाधीति। इह जगति पटत्स्तु समतायिकारणादिना सह समवेतीति यत्तत्तज्जनिशब्दवाच्यं तस्य पटस्य जन्म इतो ना- न्यदिति कणभुगिच्छतीति सम्बन्धः ॥ २०८॥

३ अध्याये तत्पदलक्ष्य निरूपणम्। २७३

तर्हातीव तपस्त्रिना तेन महामुनिनोक्तमादरणयमित्याशक्का त.

न्यायमावसूचकत्वात्तन्न्यायानां चोक्तरीत्या बलवत्पतिन्यायपराह-

न तदत सम्भवति युक्तिवशा दुपवर्णितं तद्तिविस्तरतः ॥ न च किं चिदन्यदुचितं भवतो वदितुं स्वपच्तमपरित्यजतः ।। २०९ ।। न तदत्रेति। अत्र कार्ये तदुक्तं जन्म न सम्भवतीति द्वितीय तच्छब्दार्थः। तहि तदुक्त त्यकत्व्राऽन्योक्तमेवाद्रियतामित्या-

त्याह-न च किं चिदिति ॥ २०९ ॥ जन्मनः प्रागसतः कार्यस्य जन्मेति पक्षस्योपपादितां दु्निरु- पतामनूद् फलितमाह- निरूपणार्यां न यतोऽस्ति कश्ि- दुत्पत्तिशब्दार्थ इह त्वदीये। पक्षे ततो दुर्घटताप्रसिद्धि रसज्जनेरुक्तनयेन तावत् ॥ २१० ॥ निरूपणायामिति। दुर्घटतामसिद्धि: सा सिध्येदिसर्थः । तावदित्यनेनानन्तरं पक्षान्तरनिराकरणारम्भं सूचयति ॥।२१०।। इदानीमुत्यत्तेः ागपि सत एत कार्यस्पोत्पत्तिरितिमतं का- र्कव्यापारवैयर्थ्यापत्या दूषयति- सतोजि कार्यत्वमयुक्तमेव निरूपणे कारणकृत्यहाने:। न कारणव्यापृतिरत्र शक्या सतः स्वरूपे वदितुं फलाय ॥ २११॥ ३५

२७४ सटीके संक्षेपशारीरके सतोऽपीति। कार्यसिद्धिरेव कारणव्यापारसाध्येति चेव सा कि कार्यसत्तैव तद्गुणसत्ता वा तदावरणनिवृत्तिर्वा तदाभि- व्यक्तिर्वा तदनभिव्यक्तिनिरासो वा। नाद्यः, तन्मते कार्यस्व- रुपस्य कारणव्यापाराव परागि सच्वेन तदसाध्यत्वादिसाह- न कारणेति ॥ २११॥ द्वितीयं शाङ्को- गुणं क्षिपत् कारणमर्थवत्त्वं लभेत चेन्नात्र गुणस्य भावात्॥ न चेदू गुणोऽसत्करणं प्रसक्त्तं निरर्थकं कारणकर्म तस्मात् ॥ २१२ ॥ गुणमिति। क्षिपत्साधयत। कार्यवत्तद्गुणोऽपि तत्र पाकू सन्नसन्वेति विकल्प्याद्ये कार्यवदसाव्यतेसाह-नात्रेति । द्वितीयमनूद्यापसिद्धान्तापातेन दूषपति-न चेद् गुण इति। कारणव्यापाराव प्रागिति शेषः।उक्तपक्षद्वये कारणव्यापारवैयथ्य फलितमाह-निरर्थकमिति ॥ २१२॥ तृतीयमनुवदति- मलं निरस्थार्थवदिष्यते चेन् मलोऽपि सन्नैव निरस्य इष्: ॥ सतोऽविनाशादस तोऽजनेश्र वृथा ततः कारणमत्र पक्ष ॥ २१३ ॥ मलमिति। अर्थवत्कारणममित्यनुषङ्ग, असतः सच्वतत सतोऽप्यसच्वानङ्गीकारात्तव मते तन्निरासोप्ययुक्त इसाह मलोड पीति। सन्मलो निरस्योऽपि नैवेष्ट इति सम्वन्धः, अविनाशादि- ति च्छेद: । कि च विनाशोऽपि भागसन्सन्वा, नाद:, असज्ज- नेस्तवाडनिष्टत्वादित्याह-असत इति। अजनेरिति च्छेदः। न द्वितीयः, मागेव सति मलविनाशे कारणकर्मवैय्थ्र्यादिति चार्य: । मलनिरासेऽव्यनुपयोगे फळितमाह-वृथेति॥२१३॥

३ अध्याये तत्पद्लक्ष्यनिरूपणम्। २७५

अभिव्यक्यनभिव्यक्तिनिरासयोरपि कारणव्यापारात्माक् सचे तद्वैयर्थ्यम् असच्वे चापसिद्धान्तापत्तिरिति प्रागुक्तदोषादेव

तस्मादभिव्यक्तिकरी न हेतु- प्रवृत्तिरत्रार्थवती घटेत।। न चानभिव्यक्तिनिराससृत्या तस्मान्न सत्कार्थवचः प्रशस्तम्॥ २१४॥ तस्मादिति। उक्तदोपादिसर्थः । तर्हि कारणव्यापारस्या नुपयोग एवास्तु कार्यजन्मनीत्याशङ््य स्वपक्रियाव्याघाताव सत्कार्यवाद एव त्याज्य इति फलितमाह-तस्मान्नेति ॥२१४॥ कि च सतः कार्यस्थाभिव्यक्तिरेव जन्मेति पक्षे तदभिव्यअ्ञ- ककारणव्यापारस्य सत्वं कि सदातनमुत कदा चिदेव, आध्ये सर्वाभिव्यञ्ञकानां नित्पत्वात्तदधीना सर्वकार्याभिव्यक्तिरपि सदा स्यादित्पाह- नित्या च कारकगणस्य सती प्रवृत्ति- रनित्यं व्यनक्ति सकलं फलमित्यवश्यम्। वक्तव्यमत्र न लयो न सुपुप्तिमच्छे नो चेत्न सृष्टिरिति कष्टमुपस्थितं वः ॥ २१५॥ नित्या चेति। द्वितीये कारणव्यापृतेरपि कार्यत्वात्तत्स ववस्य कादाचित्कत्वेSपसिद्धान्तापात इति चार्थः। फलं कार्यम्। ओमिति चेत, तत्र वक्तव्यं किं कार्याभिव्यक्तिस्तदुपलब्घेरन्या कैत्र वा, तत्रादे कार्यतदभिव्यक्त्योः सदा सच्चापातात्मलय कालेपि लयो न स्यादित्याह। अत्रेति। अभिव्यक्तेरपि निस- त्वोपगम इत्यर्थः। तदुपलब्धिरेवाभिव्यक्तिरिति पक्षे तस्या अपि सर्वस्या उक्तरीखा नित्यत्वापातात्सर्वप्रकारज्ञानोपरमात्मके सुषु- सिमूछे न स्पातामिसाह। सुपुसीति। लयाभावे ज्ञानज्ञेयात्मक-

२७६ सटीके संक्षेपशारीरके

पपश्चस्य सृष्टिरपि न स्यात्सदा सत्वादेव ततश्र कस्य चिदुत्प- तये नाशाय वा पेक्षावतः मवृत्ययोगात्सत्कार्यवादिनोऽचलस्य जीवनमपि दुर्घटं स्यादित्याशयेनाह-नो चेदिति ॥ २१५ ॥ ननु वेदान्तिभिरप्यसत उत्पन्याद्यनङ्गीकारादर्थात्सत एव तद्वक्तव्यं ततश्च स्वपक्षेऽप्युक्तदोषपसक्तेः स परं पति नोद्ावनीयः, "यत्रोभयोः समो दोष" इति न्यायादित्याशङ्गयास्माभि: सतोड

वेदान्तवादिसमयेऽपि समानमेत- बोदं परैरन खलु वाच्यमिहाप्रसक्ेः ॥ अस्मन्मते न खलु संव्यवहारमात्रे मायामये किमपि दूषणमस्ति यस्मात् ॥२१६। वेदान्तेति। तर्हि दृश्यमानमुत््यादि कस्येत्याशङ्कय सच्वादिना दुर्निरूपतयाऽनिर्वचनीयस्य नमोनैल्यादिवद्व्यवहार- मात्रालम्बनस्य तदिति वदन पक्षद्वयोक्तदोषाप्रमक्तिसुपपाद्यति । अस्मन्मत इति। यस्मादस्मन्मते पूर्ववर्णितपक्षद्वयोक्तदोषाण- ममसक्तिस्तस्माव ॥२१६।। छान्दोग्यवाक्यकारेण ब्रह्मनन्दिनापि पूर्वपक्षेऽसतः सत- ोत्पत्तौ दोषमुक्त्वा सांव्यवहारिकमायामयत्वपक्षेण समाधा- नमुक्तम्। नासत उत्पत्तिरनिष्पाद्यत्वान्नापि सतः पवृत्यानर्थ- क्यात्सत्वाविशेषात, अभिव्यक्यर्थमिति चेन्न, तस्या अपि सच्वात्पवृत्तिनित्यत्वाच्च सदाऽभिव्यक्तिमसङ्ग:, न संव्यवहार- मात्रत्वादिति तद्वचनं चोक्तन्यायोपोद्वलितवाचारम्भणादिश्रुति- मूलकमवश्य मुपादेयमित्याशयेनाह- आत्रेयवाक्यमपि संव्यवहारमात्रं कार्ये समस्तमिति नः कथयाम्बभृत् ॥ सत्कार्थवादविषयो न हि दोषराशि- र्मायामये भवितुसुत्सहते विरोधात्॥ २१७ ॥

३ अध्याये तत्पद्लक्ष्य निरूपणम् । २७७

आत्रेयवाक्यमिति। अस्मिन्मते सत्कार्यवादोक्तदोषा प्रसक्तिं तावदुपपादयति-सत्कार्येति। सद्विलक्षणत्वपक्षे सच्व- निबन्धनदोषराहिस स्थावश्य कत्वा त्तद्विरोघातदोषापस्तिरित्यभि- पेत्य विरोधादित्युक्तम ॥। २१७ ।। का र्येऽसद्वैलक्षण्यस्थाप्यङ्गीका रादसत्कार्यवादपक्षोक्तदोषाण

का णाददर्शनसमाश्रयदोषराशि- दूरात्निरस्त इह संव्यवहारमात्रे॥ वेदान्तभूमिकुशलो सुनिरत्रिवंश्य- स्तेनाह कार्यमिह संव्यवहारमात्रम्॥२१८॥ काणादेति। सत्कार्यवादिभि: कार्यकारणयोरत्यन्तभेदा- नङ्गीकारात्स वादोउद्वैतवादस्येषदासन्नस्तथापि तत्रत्यदोषा यदाऽन्र निरस्तास्तदा दूरनिरस्ता अत्यन्तभेदगर्भासत्कार्यवाद- गतदोषा इत्याशयेन दूरादित्युक्तम । येनात्र सदसत्पक्षद्वयोक्त दोषासम्भवस्तेन ब्रह्मनन्दी सिद्धान्तत्वेन कार्यत्वाद्यनिर्वचनीय- स्पैवाहेति प्रकृतं निगमयति-वेदान्तेति॥ २१८॥ ननु व्रह्मनन्दिनाऽनेकपक्षाणामुक्तत्वात्तत्र विवर्त्तपक्षादरणे को

चारम्भणं विकारो नामघेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्" इत्यादिश्रुतिमुप- जीव्य विवर्त्तवादस्य तेनोक्तत्वात्स एव तदभिमतसिद्धान्त इति स एवादरणीय इत्यभिमेत्या- षष्ठप्रपाठकनिबद्धमुदीरितं य- त्तत् सत्यमेव खलु सत्यसमाश्रयत्वात्।। तत्रैव यत् पुनरुवाच समुद्रफेन- दृष्टान्तपूर्वकमदो व्यवहारदृष्टथा॥।२१९॥ पष्प्रपाठकेति। नतु तत्रेव समुद्रफेनतरद्रादिदष्टान्तेन परि-

२७८ सटीके संक्षेपशारीरके

णामवादस्यापि तेनोक्तत्वात्कर्य सोऽपि नादरणीय इत्याशङ्ा तैनैव सत्कार्यवादस्योक्तरीत्या दूषितत्वाच्द्वास्तवत्वं नाभिमतं कि तुव्यव

ननु सर्वभेदरहितमुख्याद्वैतसंभावनाय विवर्तवाद एव सन्नि हित इंति स एव वर्णनीयो न भेदससत्वाविरोधी परिणामवादो व्यवहारदृष्टिपालनाय वर्णनीय इत्याशड्यात्यन्तभेदसत्यत्वेभिनि- विष्टचित्तस्य प्रथमत एव निवर्त्तवादे प्रवेशो दुर्घट इति तदभिनि- वेशत्याजनाय व्यवहारटृष्टिं रक्षता परिणामवाद: प्रथमतस्तसुपपा- दित: पश्चात्तद्दृष्टिमपि युक्तयसहत्वेन शनै स्त्याजयित्वा ततोऽपि निकटं विवर तवाद मुंपवर्ण्य शुद्धाद्वैतं रक्षति रम ब्रह्मनन्दी, ततस्तस्य परिणामोक्तिरपि युक्त्तेव सूत्रकारस्येवेत्याशयेनाह- पूर्व विकारसुपवर्ण्य शनैःशनैस्तद्- दृष्टिं विसृज्य निकटं परिगृह्य तस्मात् ॥ सर्व विकारमथ संच्यवहारमात्र- मद्रैतमेव परिरक्षतति वाक्यकार:॥२२०। पूर्व विकारमिति। विसटज्य परित्यज्य तस्माद्विकारवा- दानिकटं मुख्याद्वैनसिद्धपेSन्तरङ्गं सर्वमपि विकारं संव्यवहारमात्रं विवर्त्तवादमथ पश्चात्परिगृह्य सिद्धान्तत्वेनोररीकृत्याऽपवाद दृष्टि- विषयं सुख्याद्वैतमेव सर्वानुपपत्तिपरिहारेण साघयतीत्यर्थ:॥२२०।। ब्रह्मनन्दिराचतवाक्यानां सूत्ररूपाणां भाष्यकर्ता द्राविड़ा- चार्योऽप्यट्वयब्रह्मणः पत्यगमेदो वाक्यकाराभिमेत इति कथयति स्म ततो व्यवसीयते ब्रह्मनन्दिनो विकारवादोऽनभिमत इसाह- अन्तर्गुणा भगवती परदेवतेति प्रत्यग्गुणेति भगवानपि भाष्यकारः । आह स्म यत्तदिह निर्गुणवस्तुवादे सङ्च्छते न तु पुनः सगुणप्रवादे॥ २२१॥

३ अध्याये तत्पद्लक्ष्यनिरूपणम् । २७९

अन्तर्गुणेति। सेयं देवनैक्षतेतिश्रुतिमतुसतत्य परदेवतेति ब्रह्मैनोच्यते। अन्नर्गुणेत्युक्तं विशदयति। पत्यगगुणेति। गुण- शब्द: स्वरूपपरः, अन्या देवताः पराूपा: परदेवता तु प्रत्यगा- त्मरूपा अपरोक्षचिदेकरसेत्पर्थः । निर्गुणवस्तुवादे विकारदिसम- स्नविशेषरहितं परमार्थत आत्मवस्त्व्र्ति मते ॥ २२१॥ एवं सतोऽसतो वा कार्यत्वासंभवादनिर्वचनीयस्पैव तदिति तन्निरुप्य कारणत्वमप्यनिर्वचनीयं न वास्तवमित्युक्तम्, किंच

पेत्य भिन्नयोस्तव्वावं निराकरोति- न खलु कारणकार्थसमन्वयो भवति जातु चिदत्र विभिन्नयोः॥ किमिह सागरसह्यसमाश्रयो भवति कारणकार्यसमन्वयः ॥ २२२ ।। न खल्विति। कारणकार्यशब्दौ भावपरौ जातु चित्कदा चिदषि। खलुशब्दसूचितां भेदस्य तदभावेन व्यासिं दर्शयति- किमिहेति। न च सह्यसागरयोरेकस्य नियतपूर्ववर्तित्वाभावादेव कार्यकारणत्वाभादो न भेदमात्रादिति वाच्यम्। मेदस्य तदभावे- नापि व्याप्तत्वाद्द्रिन्नयोस्तद्भ्ावस्याप्ययोगादिति भावः ।।२२२।। एवं कार्यकारणयोरभेदेऽपि तद्भावो न युक्त इति सनिदर्श- नमाह - न च तथायमभिन्नसमाश्रयो भवितुमुत्सहृतेऽनभिचीक्षणात्।। न हि घटो विदधाति घटं क्क चि- न्न च पटः पटमित्थमनीक्षणात ॥ २२३।। न च तथेति। यथायं कार्यकारणभावो भिन्नाथ्ितो न सम्भवति तथाऽभिन्नसमाश्रयोऽपि नेसर्थः । अनभिवीक्षणमेवोभ-

२८० सटीके संक्षेपशारीरके

यसम्मतोदाहरणेन विशदयतिं। न हीति। तरिदधाति जनयति।२२३।। किं च कारणत्वेनाभिमतं वस्तु कि चिद्रयापारविशिष्टतया कुर्वद्रूपं सत्कार्यजनकमुताकुवेदुदासीनमेत्र तथा, आद्ये तव कुर्ब- दूपमपि कार्यमकार्ये वा। आधे कुर्वत्तदूपजनकतया कुर्वदूपमन्य- दुपेयमू। एवं तस्यापि कार्यत्वात्तज्जनकमन्यत्तदुपेयमित्यनवस्था- पातानैकमपि कार्य सिध्येदित्याह- कुर्वत्कारणपत्तमाश्रितवतः कुर्वच कुर्वत्कृतं तत्कुर्वच्च तधाविधान्यकृतमित्येषानवस्था भवेत्।। कुर्वदूपमकार्यमिष्टमिति चेत्नित्यं जगजायतां नित्यं मा जनि वा विशेषविर हादेतत समस्तं जगत्॥२२४।। कुर्वत्कारणेति । कुर्यदरूषमकार्यमिति पक्षमुत्थापयति। कुर्द्रूपमिति। तहि तत्मर्वकारणानामस्ति न वा, आद्ये तस्याडका- र्यस्य सदा भावात्तत्कार्य सर्व सदा जायेत, कारणानां तदभावे तु तद्रहितानामजनकत्वात्सर्व कार्य कदापि न जायेतेत्या- नित्यमिति ॥ २२४॥ अकुर्त्रज्नकमिति पक्षमतिपसङ्गेन दूषयति- सर्वे सर्वसमुद्धवाय घटते कुर्वन्न चेत् कारणं न हयस्मिन् क चिदस्ति कस्य चिद्पि व्यापारवत्ता यत:॥ तस्मात् कारणकार्थतादि सकलं मायामयं तर्वतो नासीदस्ति भविष्यतीति सकलं चैतन्यशेषं मह्॥।२२५।। सर्वे सर्वेति। घटते घटेतोपयुक्तं स्यादिति यावत, अस्पि- न्यक्ष इति शेष: । कचित कारय्ये। ननूदासीनस्याप्यन्वयव्यतिरे- काभ्यां क चित क चिदेव कारणत्वग्रहान्नोक्तातिमसङ इति चेष्न, उदासीनस्य वनस्थदण्डादेरिवान्वयादेरेवाभावात, न च व्यापार- दशायां दण्डत्वादिसामान्यावच्छेदेनैवान्वयादियहा त्त्नैवकारेण

३ अध्याये तत्पदलक्ष्य निरूपणम्। २८१

च तस्येतरकार ण स न्निधाने सत्यन्वया दिगरहा नोक्तोष इति वा चयम्। उदामीनस्य तत्सन्निधेरेवासम्भवाब्यापारवत एवान्वयादिना कारणत्वं वक्तव्यम्। व्यापारवतश्च तत्मागेवनिरस्तमिति मायिक- कतया मिथ्यैव कारणादीति फलितमाह-तस्मात्कारणेति । मायामयेनापि तेन द्वैतापत्तिरित्याशङा पारमार्थिकद्वैतस्य काल-

डद्वितीयं परिशिष्यत इत्याह । तच्वत इति॥ २२५॥ ननु कुर्चवं विनापि यस्य यत्र शक्तिस्तवकारणं यत्त यस्य शक्पं तत्तत्कार्यमिति सर्वत्र कार्यकारणभावनियमसिद्धिरित्या- शङ्याह- सकलशक्तिविकल्पनयान्वये

सकलशक्य विकल्पनयान्वये

सकलशकतीति। शक्तिशक्ययोः परस्पराधनिनिरुपण- त्वात्सकलशक्तीनां विकल्पनपेदमत्रैत्र शक्तमिति व्यवस्थयाऽन्वये सति सकलशक्यानामपे विकल्पनयेदमस्पैव वाक्यमिति वयवस्थ- यान्बयः स्पात, सकलशक्यानामुक्तव्यवस्थान्वये सति सकलश- कीनामप्युक्तंव्यवस्थयाऽन्वयो भर्वदित्पर्थ: ।। २२६।। ततः किमित्यत आह- इति परस्परसंश्रयता यदा चद कथं जगतः परमार्थता। यदि पुनर्जगतोऽपरमार्थता परममस्ति पदं परमात्मनः । २२७ ।। इति परस्परेति। शक्तिशक्यात्मककारणकार्यात्मकस्य ३६

२८२ सटीके संक्षेपशारीरके

जगतः परस्पराधीनसिद्धिकतया वस्तुतोऽसम्भवान्मायामात्रत्व- सिद्धिरित्यर्थः । कार्यकारणात्मकद्वैतस्य मिथ्यात्वे तद्धिष्ठानमा- त्मतच्तं नित्यशुद्धादिरूपं श्रुतिप्रमाणात्सिध्यतीते फलितमाह। यदि पुनरिति॥.२२५॥ एवं विवर्तवादेनाविद्यातत्कार्यात्मकजगतोऽपरमार्थत्वादद्व- यानन्दं ब्रह्मैव वास्तवमित्युक्तम, परास्य शक्त्तिर्िविधैव श्रूयते इति श्रुतेः, जडाजडात्मकानेकशक्ति प्रतिपत्तेर्जडात्मका विद्याशक्रे- सच्वेऽपि चिच्छक्तेः सत्यत्वात्तच्छक्तिमद्धह्मापि सत्यमेव तत्परि- णामश्च जगदिति ये मन्यन्ते तन्मतमनुतदति- चिच्छक्ति: परमेठ्वरस्य विमला चैतन्यमेवोच्यते सत्यैवास्य जड़ा परा भगवतः शक्तिस्त्वविद्योच्यते॥। संसर्गाचच मिथस्तयोर्भगवतः शकत्योर्जगजायते- Sसच्छ त्या सविकारया भगवतश्चिच्छाक्तरुद्रिच्यते२२८ चिच्छ्तिरिति। विमला स्व्रतोविकारा चिच्छ्तिरिति मत वारयति। चैतन्यमिति। तस्या अपीतरशक्तिवदसत्यत्वमा- शङ्य चैतन्यस्य सत्यत्वात्तदूपा सापि तथवरेत्याह। सत्यैवेति। ननु चिच्छक्ते: कूटस्थत्वादपरायाश्च जडत्वात्कर्थ ताभ्यां जगज्जनिरि- त्यत आह। संसर्गादितति। तथापि कूटस्थायाश्चिच्छक्ते: कथ तिकार इत्याशङ्ा स्वतस्तदभावेऽप्यौपाघिक: सम्भवतीत्याह। असच्छक्त्येति। उद्रिच्यते कथं विकागत्मनोद्रेकं गच्छती- त्यर्थः ॥ २२८॥ तन्मत निगमयति -- इत्येवं कथयन्ति के चिदपरे अ्रडालवस्तत पुनः कस्यां चिद् सुवि समतं च विदुषां नेष्टंतु भूम्यन्तरे ॥ कर्मौपास्तिविधानभूभिषु तथा सत् संमतं निर्गुणे तत्त्वे तत् परवेद्वाक्यविषये त्वालोचिते नेष्यते॥२२९॥

३ अध्याये तत्पदलक्ष्यनिरूपणम्। २८३

इत्येवमिति। प्रकारित्रकारनुवादायेदं पददयम। तेषामुक्तेऽये न किश्चिन्मानमस्ति कितु स्वगुरुवाक्येषु श्रद्धा- मात्रेणैवं वदन्तीत्यभिप्ेस के चिदिति। उक्तानेव विशदयांत। अपर इति। पराऽस्य शक्तिविविधेति श्रुतिस्त्वकस्या एव परा- या मायाशक्ते: कार्यभेदेनैव विविधत्वं वदति। देवात्मशक्ति स्व- गुणैनिगूढ़ामिनि तस्या एन सच्वादिगुणमयत्त्रोक्ते्श्चिच्छक्तिनैवात्र अ्रयते नाप्यन्यवोति भावः । कि च यैरिदं मतं प्रवर्तितं तेषामपि पूर्वो क्त तिकारदृाष्टिद शायामेवेदमभिमतं शक्तिशक्तिमतोर भेदे वस्तु तद्भावायोगाव, भेदे च ब्रह्मणो जड़त्ापत्तेरविज्ञानमानन्दमित्या- दिश्रुतिविरोधाच्च, तस्मादुक्त दृाषष्टिदशायामिदं युक्तं न चिवर्तदृष्टि दशायामिसाह। तत्पुनरिति। कस्यां चिदित्युक्तं विशदयति। कर्मेति। नेष्टमित्युक्तं वित्रिणोति । निर्गुण इति। निर्गुण तत्चपरवाक्यवविषयालोचनं न स्थानतोप परस्येत्यत्र प्रदर्शित मिति भाव: ।। २२९॥ र्कि च प्रकृतैताषचं हि पतिषेधति ततो ब्रवीति च भूष

परमार्थतया निर्धारितत्वादुक्तपरिणामनादस्तच्वतो न ग्राह्य इत्या- शयेनाह-

र्वीष्मापूर्वकनेतिनेतिव चनप्रध्वस्तसर्वदया ॥ संपूर्णे परमे सुखे परिहताशेषे शिवे शाइवते नित्ये शुडधम हिम्नि तायिनि परे भृम्न्यक्षरे तिष्ठात॥२३०॥ मूर्तामूर्नेति। तायिनि व्यापके, द्वे वाब ब्रह्मणो रुपे ूर्त चैवाऽमूत चत्यादिनाऽध्यात्ममधिभूतं च पृथिव्यप्ेजासि मूर्न वाय- काशे अमूतमति सर्व जगद द्वैगश्येनोपपाद्य अध्यात्ममधिदैवं चा-

२८४ सटीके संक्षेपशारीरके

मूर्तरस्तातमकं लिङ्गात्मक पुरुषं चोक्तत्वा तस्थ हैतस्य पुरुषस्य रूपं थथा माहारजतं वास इत्यादिना तद्वासनामयं स्वप्नादिपपश्चमुप- न्यस्य अथात आदेशो नेतिनेतीसादिना वीप्सया मकृतममस्तद्वैतं साक्षात्मतिषेधन्ती श्रुतिस्तस्य सर्वस्य मिथ्यात्वमेव्र दर्शयाति। न ह्यतस्पादित्यादिना च मतिषेधातधिभूतं रूपि ब्रह्म वास्तवं प्रति- पादयति। ततो न परिणामतदो युक्त इत्यर्थः ॥ २३० ॥ नतु सत्यत्वेन पसिद्धस्य प्रपश्चस्य श्रुत्याप प्तिषेधो न शक्यः कर्तु ससत्वानुभवविरोधादित्याशङ्कय स्वतः परतो वा त- रिसिद्धेरसम्भवात्स्वतः सिद्धचैतन्ये तादाम्येनाध्यासादेव तथातु- भव इत्यभिप्रे प्रकाशन्तेण तत्सिद्धय्यनुपपत्तिमाह- जगन्महिम्ना न जगत्प्रसिद्धि- नं चिन्माहम्नाऽपि जगत्प्रसिदद्धि:॥ न च प्रमाणाजगतः प्रसिद्धि- स्ततोऽस्य मायामयताप्रसिद्धिः ॥ २३१॥ जगदिति। जड़मेयवस्तुसा मर्थ्येनत्यर्थः । तर्हि स्वपकाश- चैतन्यसामर्थ्यात्तत्पसिद्धिर्न हीत्याह । न चिन्महिम्नेति। तथाSप प्रसक्षादिमानबलात्तत्पसिद्धिनेत्याह। न प्रमाणादिति। अव्र सर्वत्र हेतूननन्तरमेव वक्ष्यति। कथं ताईं तत्पथेत्याशङ्कय स्वप्तवद् भ्रान्तिरेव सेत्यभिप्रेत्य तदुपपत्तये जगतोऽनिर्वचनीय- मायाविलसितत्वमाह। तत इति ॥ २३१॥ इदानीं प्रतिज्ञातान् अर्थान् हेतुभि: साधयति क्रमेण- जड़त्वहे तोर्न जगन्महिम्ना न चिन्महिम्ना तद्सङ्गभावात्॥ न च प्रमाणात्तदकारकत्वात् कृतस्य जाड्याद्जड़ाऽजनेश्र् ॥ २३२॥ जड़त्वेति। त्रिष्वपपे नकारेषु जगतः प्रतिद्विरिसनुप-

३ अध्याये २८५

अनीयम। जड़ानां स्वतः परस्परतया वा सिद्धौ स्वसत्तायां संशयाद्यतुपपत्तिः स्यात्ततो न जगन्महिम्ना तत्सिद्धि, नापि स्वपकाशचिन्महिम्ना तस्याः कूटस्थासङ्गात्मरूपतया वस्तुतो जड़सम्बन्धासम्भवेन तत्साधकत्वायोगात, प्रमाणानामापे स्व- रूपेण साधकत्वायोगाज्जडमजड़ वोत्पाद्य फलं तत्साघकत्वं वाच्यम, न च तद्युज्यते तेषां व्यअ्कत्वेन कारकत्वायोगात्। न च स्वपकाशसंविज्जनकत्वमेव व्यञ्जकत्वमिति वाच्यम्, जन्यस्य घटादिवत्स्वपकाशत्वायोगाव स्वपकाशवस्तुनः कूटस्थ तया जन्मायोगच्चियर्थः॥ २३२।। ननु स्वपकाशचिन्महिम्नैव जड़मसिद्धि: सत्स्यति, न च तयोः सम्बन्धाभावः, विषयवषयभावरूपस्य तस्य सम्भता

न्यस्तपोरसाधारण: सम्बन्धो वक्तव्या, तादात्म्यं संयोगः सम- वायो वा दम्दश्ययोन सम्भवति, न चान्यो मुखुयः सम्बन्धोडस्ति यस्तयोविषयविषायिभावसम्बन्धे सूलं भवेदिति तदपेक्षविषयविष- िभावोऽपि नेत्यभिमेत्याह- न सङ्करो नापि च संयुतिस्तयो- न चास्ति तद्त् समवाघसम्भवा।। ततो न चिच्चेत्यसमन्वयं प्रति प्रतीयते का चन मूलसङ्गातिः ॥ २३३॥ न सङ्कर इति। भेदाभेदयोः सङ्करस्तादात्म्यामेति याबत्। दृशा दश्यस्याऽडविद्यकं तादात्म्यं चदोमिति ब्रमः, वास्तनं तु तादात्म्य मत्यक्पराग्भावेन विरोधान्र सम्भ- वति, मेदाभेदयोरपि परस्परं विरोधात्सङक्करात्मकं न तत कुत्रापि सम्भवति, एवमद्रव्यत्वाद् दशस्तया संयोगोऽपि न घटते, गुणादीनामपि दश्यानां तद्योगाच्च, नापि सर्वस्प हश्यस्य

२८६ सटीके संक्षेपशारीरके

दृशा समवायः केन चिदङ्गीकियते, तस्यापामाणिकत्वेन

विषयविषयित्वसम्भव इति भावः ॥। २३३ ।। नतु दृग्दृश्ययोविषयविषयिभावे योग्यतैव सूलसम्बन्ध इसा- शङ्गयाह- न योग्यतामात्रनिबन्धनो भवे- ज्जडात्मनोरत्र विवक्षितोऽन्वगः । तदा हि तस्या अनपायिरूपन: सदात्मन: स्यादनपायिसंसृतिः॥२३४।। न योग्यतेति। सा किं तत्स्वरूपमेव तदतिरिक्ता वा, द्वितीयेऽपि सा नित्याऽनित्या वा। न द्वितीयः, तत्कारणा- निरुषणात, कूटस्थासङ्गरूपाया दशः स्त्रतः परतो वा तदमम्भ- वाच्चेत्यभिपेत्येतरपक्षयोः सदा दश्यदर्शनापत्ेस्तदधीनमंसतेः कदाप्यपायो न स्यादित्याह-तदा हीति। तस्या यो- ज्यताया: ॥ २३४॥ ननु स्वरूपसम्बन्ध एव दृग्दश्ययोविषयविषयिभावनिया- मक इति चेन्न। तस्य ज्ञानस्त्ररूपमात्रत्वेSतिप्रसङ, घटादिरुपज्ञेय- विशेषस्वरूपत्वे चान्यस्य तद्विषयत्वं न स्यात, तस्य जेयमात्र- स्वरूपत्वेऽप्यतिमसङ्गस्तुल्यः।अत एव न ज्ञानज्ञयोभयस्तररप- त्वम्, तथात्वे उक्तदोषापरिहारात। नतु सम्बन्धान्तरमन्तरेण विशिष्टप्नस्ययविषयत्वमेव स्वरूपसम्बन्ध इति चेन्न । विशिष्ट पत्ययत्वस्य सम्बन्धघटितत्वेनात्माश्रयत्वापातातू। किय र वणत- विषयत्वं प्रति विशिष्टप्रत्ययो विशेषणमुपलक्षणं वा स्यात। आधे विशिष्टपत्यय वविशिष्टविषयत्वरूपसम्वन्धा व गाहि विशिष्ट पत्ययस्य विशेषणगोचरत्वमपि स्थात न च तदुपपद्यते न वा परस्तदुषेयते, द्वितीये विषयत्वमात्रं स्वरूपसम्बन्ध इत्युक्त स्था, तथा चाति-

३ अध्याये तत्पद्लक्ष्यनिरूपणम्। २८७ मसङ्गोऽपरिहार्यः स्यात, तस्मादाविद्यकानिर्वचनीयस्वरूपसंबन्धा- देव वियदादिजड़प्रपश्चस्य चिन्महिम्ना पसिद्धिर्वेक्तव्येति जड़स्य सर्वस्य चिद्धिवर्तत्वमावश्यकमित्याह- ततो वियन्मुख्यमदो जगज्ज्ड़ चिदात्मनोऽस्यैव विवर्त्त इष्यताम्।। अनाद्यविद्यापटसंवृतात्मन- स्तदोपलभ्यत्वमसुष्य कल्प्ते ॥ २३५॥ ततो वियदिति। तर्हि सर्वस्यैव ित्यध्यासात्सर्वै सदा

भामकत्वं दूरापतम्, यस्य तु पमाणजवृत्तिज्ञानेऽनावृतचित्सम्बन्धः सम्भवांत तदेव तदा तथा भासत इति तांत्रयमोपपत्तिरित्याशये- नाह-अनाद्यविद्येति ॥२३५ ॥ ननु संविदो मानफलत्वेन मेदाभावोत्पत्तिनाशादयोडनुभू यन्ते ततः सा कर्थ सर्वाधिष्ठानं स्यात, वियदादिक वा कथ नद्विवर्त इत्याशङ्कय तद्भददरूपाधिपरामर्श विनानवगमात् स तत्रोपाधिकल्पित एव आ्रन्त्याऽनुभूयते न तु ममाणत इति पूर्वमवरोपपादितम, ततः सैव कूटस्थाऽ्यादिरूपा सर्वविवर्ता- विष्ठानमिति नोक्तदोष इत्यभिमेत्याह-

नाशादयों न खल मानवलेन लभ्या:। न हयस्ति मानमिह कि चन तद् यदस्या धर्मस्वरूपविषयीकरणे समर्थम् ॥२३६॥ संवित्तीति। कि च स्वमकाशरूपायाः संविद: प्रका- शान्तरागोचरत्वात्सा स्वरूपेण भिदादिधर्मित्वेन वा मानान्त- रान्न सिध्यांत, स्त्रयं तु स्वसत्तामात्रस्य साधिका न भेदादेरपीति साधकामावादेव सवित्िमेदाद्यसिद्धिरित्याह। न ह्यस्तीति॥२३६।।

२८८ सटी के संक्षेपशारीरके

कथं तर्हिं संविदो मानफलत्वमित्याशङ्गय निरुपाधिकाया: संविद उक्तविधया कूटस्थत्वादिसिद्धौ तद्विरोघाद्वस्तुतो न मानफ- लत्वमपीसाह- तस्मान्न मानफलता निरुपाधिकस्य संवेदनस्य घटतेऽविषयत्वहेतोः । एवं च मानफलसिद्धिसमन्वयेन सिद्धिजड़स्य जगतो न कदा चिदस्ति ॥२३७॥ तस्मादिति। तच्छब्दार्थमेवाह-अविषयत्वेति। उत्प- क्यादिसाधकमानाविषयत्वादित्यर्थः। उक्तरीत्या स्व्प्काशसंवे- दनक्य मानफलत्वायोगान्मानस्य जड़त्वे च जगदान्ध्यमसङ्गाव परमते मानफलभूतसम्वेदनविषयत्वेन या जड़स्य सिद्धिस्तदसच्वा- दिशङ्कानिवृत्तिरङ्गीकृता सा नैव घटत इति फलितमाह-एवं चेति॥ २३७॥ नतु सिद्धान्तेऽपि प्रत्यक्चैतन्ये पराचो जड़स्य सम्बन्धायो- गात्कथं चैतन्यमहिम्ना जड़पसिद्धि: स्थात, न चासम्बद्धमेवर चै-

चिज्जडयो: परस्परतादात्म्याभ्यासोपगमादाध्यासिकसम्बन्धादेव जड़ंसाधय चैतन्यं वृत्तिविशेष संस ष्टवविषया भिव्यक्तंसत्तमप रोक्षतयाS • चभासयति, केवलतदाकारवृत्यभिव्यक्तंसत्परोक्षतया तमवभास-

इतरेतराध्यसनमस्त्वनयों- रुभयारतो दगदशोरनिशम्॥ अपरस्परव्यतिकरानभवा- दिह शुक्तिकारजतविभ्रमवत् ॥२३८॥ इतरेतरेनि । सम्बन्धान्तरासम्भवोSतःशब्दार्थः । तथा- व्येकतराध्यास एत्र भवतु नेतरेतराध्यास इत्याशख्ाध्यस्तमेव हि

३ अध्याये तत्पद्लक्ष्यनिरूपणम्। २८९

परिस्फुरति भ्रमेष्ित्यादिनोक्तं स्मारयन् घटः स्फुरति सन घट इत्याद्यनुभवं सदष्टान्तं तत्सिद्धौ हेतुत्वेना - अपरस्प- रेति ॥ २३८॥

तत्वं इयादिति यदि कश्िदुक्तातुसन्धानाचतुरः शङ्कने, तं प्रथमा- ध्यायोक्तं परिहारं स्मारयति। संसिद्धा सविलासमोहविषये वस्तुन्यधिष्ठानगी- र्नाधारेऽध्यसनस्य वस्तुनि ततोऽस्थाने महान् संभ्रमः।। केषां चिन् महतामनूनतमसां पाण्डित्यगर्वादय- मन्योन्याध्यसने निरास्पदमिदं शून्यं जगत् स्यादिति१३९ संसिद्धति । सर्वभ्रमेष्वघिष्ठानावारयोरमेदादज्ञा वविशेषां शस्याधिष्ठानत्वात्तदध्यस्तसमानाधिकृततया प्रतिभासमानसामा- न्यांशस्याधारत्वादाधारस्यैव पतीत्यतुरोधेनाध्यस्तसंसष्टरुपेण त- त्राध्यस्तत्वोपगमात्तेन रूपेण तस्य मिथ्यात्वेऽपि तद्विशेषस्याज्ञात

दिरुपस्य परमात्मनः परमार्थत्वेन परिशेषान् शून्यवादमसङ्ग:, तदज्ञानादेव केषां चिदस्मन्मते तदापादनमित्पर्थः ॥ २३९॥ किं च द्विती याध्याये पुरुषबुद्धयवस्थाभेदेन जगतः परिणा-

शुन्यवादमसङ्ग इत्यभिप्रेत्य तत्रोक्तं श्लोकचतुष्टयमनुवदति- कृपणमध्यमपक्कधियां नृणां मतिविलासविधा्रितयं क्रमात्॥ परिणतिर्बहुजीवतमस्विरिता परमपुंसि तम:परिकल्पना ॥ २४० ॥

संसारयेवोते ये दरीनधियस्ते कपणधिय, अत्यनतभेदवादे कार्यका- 3७

सटीके संक्षेपशारीरके

रणभावाद्यनुपपत्तेस्तं परित्यज्य ब्रह्मपरिणाम एत जगदिति ये मन्यन्ते ते मध्यमधियः, विरोधाद्यनुसन्धानेन तमपि परित्यज्य ब्रह्मणि माययाऽध्यस्तमनिर्वचनयिं जगदिति ये मन्यन्ते ते पक्क- धियः, एतेषां बुद्धिद्टत्तिंत्रैविध्यमपेक्ष्य क्रमेणात्यन्नभेदर्धीत्याजनाप परिणामवाद:, परिणामधीत्याजनायानेकजीवाज्ञानकल्पनया विव- तवाद:, तस्यापि त्याजनेन शुद्धचिदानन्दरूपः परमात्मैव स्वावि- द्यया स्वप्नादितुल्यं बन्धमनुभवति स्वविधया सुच्यत इत्य- द्वितीयब्रह्मससतोपपादिता ततो न शून्यतामसङ्क इत्यर्थ:॥।२४०॥ परिणामादिसृष्टिकल्पनायां कि मूलमित्याड्का सच्च सचा- भनत् वाचारम्भणं विकारो नामधेयमित्यादिश्तिः, भोक्तापत्ते-

सूत्राणि, उक्तश्रुतिसूत्रविषयभाष्याणि चात्र मूलमित्याशय- येनाह- अ्रुतिवचांसि मुनिस्मरणानि च द्वयविशारदगीरपि सर्वेशः॥ त्रयमपेक्ष्य विधात्रितयं विना न हि घटासुपयान्ति कदा चन ॥ २४१ ॥ श्रतिवचांसीति। त्रयमपेक्ष्य पवृत्तानीति शेषः । एतदेव व्यतिरकेमुखेन द्रढ़पति। विधातरितयमिति॥२४१॥ आसां सष्टीनां विरुद्धवविषयाणां नानापुरुषनिष्ठाना कथ

सम्भवस्योक्तत्वादेषा शङ्का मागेव निरस्तेत्याशयेनाह- पुरुषमेकमपेक्ष्य च भूमिका- त्रितयमस्ति पुरोदिनमेव तत् ।। तदनुसारवशादखिलश्रुति स्मृतिवचांसि वयं घटयामहे ॥ २४२॥

३ अध्याये तत्पद्लक्ष्यनिरूपणम्। २९१

पुरुषमेकमिति। तदतुसा रवशादेक पुरुषर्ी्तक्रम कदटाष्ट्र भेदातुरोघाद॥ २४२॥ ननु सूत्रकारस्यैव परिणामादिद्ृाष्टित्रयसूत्रणे कि मूल मिसाशद्का ततः श्रुतिवचांसीत्यनेन सूचितं सूत्रमूलं विदृण्वत्रि- गमयति- परिणर्ति च विवर्तदशादयं स्थितमनुक्रमतः श्रुतिशासने॥। अनुशशास मुनिप्रवर: सुधी: पुरुषवुद्धिमपेक्ष्य यथाक्रमम् ॥ २४३॥ परिणतिं चति। सच्च त्यच्चाभनात, इन्द्रो मायाभि:पुरु- रूप ईपते, अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णामित्यादिश्कुतिवाक्यार्थ- निर्णयायाद्वैतधी पर्यवसायिदृष्टत्रयं सूत्रयामास सूत्रकार इसर्थः २४३ ननु नामरूपात्यक्तपपश्चस्य ब्रह्मपरिणामत्वे तद्विरवतत्वे वा-

स्यात, ततश्च कुनस्तदर्थनिर्णयाय सूत्रमणयनमिति मीमांसकं- मन्यः शाङूते- यदि परणलिरेषा चिद्धित्तोंऽ्य वा स्थाद् भवति ननु तदानी वेदशास्त्रे विरोध: ।। न हि खलु कृतकत्वेऽपौरुषयत्वहेतु- भचिदुमलमियं नो मानता स्वप्रयुक्ता॥ २४४॥ यदि परिणतिरिति। नन्विवित्येतदादौ द्रष्टव्यम, वेद एव शास्त्रं वेदशास्त्रं तत्र विरोधस्तत्मामाण्यानुपर्पात्तरित्यर्थ:। नतु पौरुषेयत्वेडापे वेदस्य प्रामाण्यं तार्किकै: प्रतिष्ठापितं ततः कथं तद- मामाण्यापात इत्याड्का तन्मतस्य निरसिष्यमाणत्वादस्माीभर्वैदि कै- रपौरुषेपत्वहेतुका स्वतः प्रमाणतैव वेदस्यास्थीयते सा न तत्पौ- रुषेयत्वे घटत इसाह । न हि खल्विति ॥ २४४ ॥

२९२ सटीके संक्षेपशारीरके

ननु सूत्रकारेणैव ब्रह्मणः शास्त्रयोनित्वाभिधानाद्वेदस्य तत्का- यंत्वमपरिहार्यमित्याशदा तर्हि परतः प्रामाण्यापाता वैशेषिका- दिमतप्रवेशः स्यादित्याह। कणभुगभिमतिर्वा कल्पनीया तदानीं सुरगुरुमतमेवोपास्थमाहोखििदुच्चैः॥ इति निपतति चोधं ब्रह्मणो विश्वसृष्टि- रयदि भवति न चेदू वा नित्यमायाति विशवम् ॥२४५॥ कणभुगिति। तन्मते वेदवाक्यरचनामूलभूतप्रमाणानिरूप- णात्तदपि नाङ्गीक्रियत इत्याशङा ताि वेदाप्रामाण्यापत्तेलोका- यतादिमतप्रवेशः स्यादित्याह। सुरगुरुमतममिति। वृहस्पतिना राजपुत्राणां विमोहनाय कामशास्त्रस्य रचितत्वात्सुरगुरुमतमित्यु- क्म। नामरूपात्मकपपश्चस्य व्रह्मकार्यत्वे वेदस्य पौरुषेयत्व- चौदं निगमयति। इतीति। ताहं वेदस्य ब्रह्मकार्यत्वमेव त्यज्यत

न स्यादित्याशयेनाह। न चेदरिति॥ २४५॥ याद पुरुषनिर्वर्तितत्वमात्रं वेदस्य पौरुषेयत्वं सद्ाट्वाना प्रा भाकराणां च तुल्यं ततश्च तदस्मन्मते दोषत्वेन नोद्भावनीय- मिि परिहति। ननु सदशमिदं वश्चोद्यमस्मासु कस्मादू विनिहितमुभयेषां पूर्वमीमांसकानाम्। अवगतिकृतमेतदू वाचकत्वं पदाना- मवगतिरियमिष्ठा नश्वरी तत्वणेन ॥ २४६ ।। ननु सदशमिति । नन्विति निश्चये। अनादिपदसंदर्भस्य वेदत्वाङ्गीका रान्मीमांसकमते तस्य कथं पुरुषनिर्वतित्वं तुल्यमित्या राक्म-अवगतीति। एकस्यानेकस्य वा वर्णमात्रस्य पदत्वायो- गादू वाचकत्वमेव पदत्वं वर्णानाम, तच क्रमविशेषवद्वर्णवेशेषेषु

३ अध्याये तत्पद्लक्ष्यनिरूपणम् । २९३

वर्णानां वित्यावभूनां स्व्रतःक्रमायोगात्पत्येकवर्णातुभवगतक्रमारो- पवता तेषां पदत्वं वक्तव्यम्। तदारोपस्य चानित्यतया पुरुषनि- वर्तितत्वात्तद्रघटितं पदमपि तथोती न पदानामनादितेत्यर्थ:।।२४६।।

वेदत्वं वक्तव्यम, न च मीमांसकमते पदेषु स्वतः क्रमोडस्ति तेन पत्येकपदगोचरधीगतनियतक्रमारोपगतैव पदानां वेदतेति न वेदस्य नित्यत्वम, पदेष्वानुपूर्वीविशेषारोपस्यानित्यत्वात्तद्घ- टितवेदस्यापि तदवक्यम्भावात्तदधीनापामाण्यमपरिहार्ये स्यादि- त्याह- अवगतिगतमेवापेक्ष्य पूर्वापरत्व- प्रतिनियममियं वो वेदता वेदराशेः ॥ क्षणिकमभवदित्थं वेदशास्त्रं समस्तं कथमिव तदिदानीं वेदशास्त्रं प्रमाणम्॥ २४७॥। अवगतिगतमिति। पदावगतिगतमित्यर्थः। पूर्वापरत्व- पतिनियमं नियतपूर्वापरीभावम्। इयं प्रतिभासमाना। वेदराशेः पदसन्दर्भस्य ॥ २४७॥ उक्तविधया वेदस्यानित्यत्वेऽपि खपमेयधर्माधर्मादिगोचर-

मपारुषेयत्वं चति तत्मामाण्यस्य स्व्रतस्त्वसिद्धि, उक्त्तं च-पत्न- तः पसिषेध्या नः पुरुषाणां स्वतं्त्रतेसाशयेन शङ्के- पुरुषमतिनिवेशो नास्ति वेदप्रमेये विषय इतति यदीष्ठा मानता स्वप्रयुक्ता।। सदशमिद्मिदानीं कारणं मानतायां परमपुरुषसष्टे वेदशास्त्रेऽप्यभीष्टम्॥ २४८॥ पुरुषमतीति । कार्यस्पापि वेदस्य स्वतः मामाण्यप्यो

२९४ सटीके संक्षेपशारीरके

नकतया थदुक्तं स्वार्थप्रवृत्तमानान्तरानपेक्षत्वादि तत्तस्य ब्रह्मका- रयमतेऽपि तुल्यं तदस्य तन्मते तदपामाण्यापादनमसङ्गतमित्याह- सदशमिदमिति। इदानीमविद्यादशायाम् ॥ २४८॥ सदशमित्येतदेवोपपादयति- न हि खलु मतिपूर्वा ब्रह्मण: सप्टिरिष्टा निगदितुरिव सृष्टिवेदविद्यासु नित्यम्।। भवति तु पुनरेषा तस्य निशूश्ासकल्पा श्रुतिषचनमपीदं वस्तु वक्ति स्फुटं नः ॥२४९॥ न हीति। वैदविद्यासु सष्टिरिति सम्बन्धः । ब्रह्मण इति पश्चमी षष्ठी वा, द्वितीये ब्रह्मणो मतिपूर्वेति योजनीयम्। तदनिष्टत्वस्य वादिमसिद्धत्वं निपातदवयार्थः । ब्रह्मणः सर्वज्ञतया वेदार्थाभिज्ञत्वाव तत्कता वेदसष्टिः कथ तन्मतिपूर्वा न भवेदित्या- शङ्कय तन्मते तस्य तत्सृष्टावपयोजकत्वात्सा न तत्पूर्विकेत्यत्र दष्टान्तमाह। निगदितुरिति। यथा कस्य चिद्धेदार्थाभिज्ञस्पाप्यु पाध्यायस्य वेदवाक्योच्चारणं न तदर्थज्ञानाधीनं कि तु पूर्वम- धिगतवेदस्मरणमात्राधीनं केवलपाठकेषु तथैत्र दर्शनादेवं ब्रम्म- णोऽपि तदर्थज्ञानं विद्यमानमपि तत्सृष्टावप्रयोजकमित्यर्थः । नित्यं सर्वकल्पेषु। तदीयज्ञानन्तत्र तत्पयत्नोऽप्यनुपयुक्त इत्या- शयेनाह- भवतीति। अस्य महतो भृतस्य निशश्वमितपेवद्य- दग्वेदो यजुर्वेद इत्यादिश्रुतिरुक्तार्थे मानमित्याह। श्रुतिवचन- मिति। अनादिनिधना नित्या वागुत्सष्टा स्वयंसुवेत्यादिस्मृतिव- चनमप्यर्थः॥ २४९॥ पुरुषनिर्वर्तितत्वमात्रेण वेदस्य स्वतः मामाण्याभावे परमतेऽपि सदापत्तिरिति पूर्वमुक्तम, इदानी मीमांसकं प्रति तसष्य हेतोरि- न्द्रियेषु व्यभिचरितत्वेनाभासत्वमभिपेत्येन्द्रियवदेव वेदस्यापि स्वतः मामाण्यं दुर्निवारमित्याह-

३ अध्याये तत्पद्लक्ष्यनिरूपणम्। २९५

स्फुटमवगमयन्ति स्वंस्वमन्यानपेक्षम्।। विषयमिति हि दष्टं तद्दिष्टं च तस्मा दिह् किमषि न चोधं वाच्यमेतदू भवद्भिः२५० अपि चेति । अदष्टद्वारा पुरुषकृतानि श्रोत्रादीनीन्द्रियाणि शब्दादिरुपं स्वस्व्रासाधारणविषयमन्यमानानपेक्ष यथा स्यात्त- थाऽवगमयन्तीति कार्यवशादेव हष्ट्, तथा तदिष्टं च भवताम, ततश्च वेदस्यापि तथा स्वत एव मामाण्योपपत्तेर्मवदीयचोद्यायोग इत्यर्थः ॥ २५० ॥ तदैक्षत बहु स्यां मजायेय सोऽकामयत बहु स्ामित्या दिश्रुतयो वीक्षणपूर्वकं ब्रह्मणो मानसष्टिमाचक्षाणा मानान्तरा- पेक्षां वेदसष्टि सूचयन्ति, मानं विनेक्षणानुपपत्तेरिति शङ्कते- श्रुतिवचनमनेकं वक्ति तस्पेक्षितृत्वं मतिमदिति ततस्तन्नेष्यते कस्य हेतो:॥ इति यदि मनुषे तन् मैव मंस्था: कुतश्चेत् सकलकरणहनिं ब्रह्म नः शास्ति शास्त्रमू।२५१।। श्रृतिवचनमिति। उदाहृतश्रुतिषु मानाधीनेक्षणाश्रवण- त्न्न शङ्गनीयमित्याह-तन्मैवेति। तथापि तस्यानुपपत्या मानान्तराधीनमीक्षण मित्युक्तत्वात्कुतस्तस्मिन्निषेध इति शङते। कुतश्रेदिति। न तस्य कार्य करणं च विद्यते अचक्षुष्कमश्रो- त्रमवागमनः अम्राणो हमना: शुभ्रः अपङ्गो ह्वर्ष पुरुष इत्या- दिशास्त्राड्रह्मण: कार्यकरणराहित्यप्रतिपत्तेर्मानाधीनमीक्षणं तस्पा- युक्तमित्याह-सकलेति॥ १५१॥ तहि तदैक्षतेत्यादिश्रुतिर्निरालम्बना स्यादित्याशङ्कय सा- भासमायावृत्तिरेव तत्रेक्षणं विवक्षितं नास्मदादेरिव मानाधीना

२९६ सटीके संक्षेपशारीरके

चितिगतजड़शक्ेराय इष्टो विवर्त-

श्रुतिशिरसि निषण्णैरीक्षणं कथ्यते त- न्न तु परमपदस्यापीक्षणं वुडधिवृत्तिः ॥२५२॥ चितिगतेति। मायाटत्तेर्ब्रह्मधर्मत्वं कथमिति वीक्षायामा- ह। चितिनिकटेति। चित्यध्यासादित्यर्थः ॥ २५२ ॥ एवं वेदस्य ब्रह्मजत्वेऽपि स्वार्थगोचरमानान्तरानधीनत्वाद् ब्रह्मणस्तदीयस्व्ररानुपूर्व्यादौ स्वातत्त्यभावाचच निरपेक्षत्वापारू- षेयत्वाभ्यां स्वत एव प्रमाणं वेद इति भ्रुत्वोपरते मीमांसके तद सहमानस्ार्किक: प्रत्यवतिष्ठुते- ननु च डित्थडवित्थपदादिवत् सकलमेव तु सामयिकं पदम्।। अनुमिमीमाहि पूर्वनिदर्शना- दनुमितिर्भवतीति किमद्भुतम्॥ २५३॥ ननु चेति। करचरणादिमत्पिण्डविशेषमुत्पनं दृष्ट्रा तव् वहाराय तज्जनकादिना स्वबुद्धिरचिर्ताडत्थादिपदं तत्र सङ्के- तितं तदभिधायकं दृष्ट्म, ततश्च विवादास्पदं गोघटादिपद केन चित्सवार्थे सङ्केतितं पदत्वाव डित्थादिपदवदित्यनुमानेन सर्व- पदार्थसम्बन्धस्य मानान्तरापेक्षत्वसिद्धौ तादृशपदसंदर्भात्मकवे- दस्यापि तदपेक्षा दुर्वारेति कथं तस्य निरपेक्षतालक्षणं पामाण्य- मित्यर्थः । काचित्कदर्शनमात्रेण कथमेतदनुमानमतिप्रसङ्गादित्या- शङ्क्य व्यभिचारादर्शनादिदमनुमानमुक्तदष्टान्तेन कस्य न भवे- दित्पाह-पूर्वनिदर्शनादिति॥ २५३॥

च साधनव्यापकता इदानीं व्यवहियमाणगवादिपदार्थसम्बन्घस्यै- चानादिदद्धव्यवहारगोचरत्वेन तस्पानादित्वाव सर्गाद्यकालीनोड

३ अध्याये तत्पदलक्ष्य निरूपणम्। २९७

हारवदित्यनुमानाव, ततः कृतयुगस्पादौ ब्रह्मपूतो महयशाः सर्वज्ञो धृतिमानृषिः पुनराजायते स्मरन्नितात्यादिवचनात्सर्गा- दिसुवां हिरण्यगर्भादीनामीशवरानुगृहीताना कल्पान्तरीयपदार्थ- सम्बन्धानुसन्धानोपपत्तंश्र तत्सम्बन्धस्यानादित्वनिश्चयात्ताद्वेरो- घात्तस्य सर्गकालेऽपि कृतकत्वं वक्तुमशक्यमित्याशयेनाह- अनादिवृद्धव्यवहारलक्षणे कथं प्रमाणे परिपन्थिनि स्थिते।। गवादिशब्दे समयोऽनुमास्यते डवित्थशब्दादिवदेतदुच्यताम् ॥ २५४॥। अनादिवृद्धेति। दृद्धव्यवहारो लक्षणं लिङ्गं यस्य पदार्थ- सम्बन्धानादित्वानुमानस्य तत्तथोक्तम् ॥। २५४।। कि च सर्वपदानां तदर्थेषु सङ्गेनकतरि मानाभावाच्च तदसिद्धिः, तथाहि, स न तावत्मत्यक्षेण सिद्धयति, अनतुभवात, इतरथा तद्विप्रतिपत्यनुपपत्तेः, नाप्यनुमानेन, तस्य सोपाधिकलेन दूषितत्वाद, उपमानं तु साहश्यादिव्यवस्थितवस्तुविषयं तत्र न शाङकनीयम, नाप्यागमेन, सर्वपदार्थसम्बन्धानां केन चित्सङ्के तितत्वप्रतिपादकवचनादर्शनात, नाप्यर्थापत्या, तेन विनानुपपपद्य-

व्यवहाराधीनताया उपपादितत्वात । तस्मान्भावसाघ कमाणे्वे कस्याप्यभावात्तत्सन्भरावो दुर्लभः प्रत्युत भावसाधकमानपश्चका- नुद्यरृपाभावमानात्तदभाव एवेति निशीयत इत्याड- सतः प्रमाणाभिमतेषु पञ्चसु प्रमाणमक्षादिषु किं चिरदाक्ष्यते॥। नहीह सम्बन्डरि तेन तस्प वः ३८

२०८ सटीके संक्षेपशारीरके

खवपुष्पकल्पत्वमभावमानतः ॥२५५।। सत इति। भावस्येत्यर्थः। सप्तमी निर्धारणार्था, तेन मानपञ्चकानुदयेन, एतत्वभावमानत इसेताद्विशेषणम्, तृतीयार्थे च तमि: ॥ २५५ । नतु रात्री विद्यमानान्यपि कानि चिद्धस्तूनि कथमपि नोप लभ्यन्ते, एवं दिवसेऽ तारकादीनि, तदूत्सतोऽपि सङ्केत- यितुरतुपलम्भोपपत्तेस्तावता कर्थ तदभावासिद्धिरिसाशङ्कय दष्टान्ते

तदनुपलम्भो युक्त इत्याह- पुरोपलब्धो विषयो न दृश्यते यदा प्रमाणैरिह भावगोचरैः॥ तदा तु तत्रानुपलब्धिकारणं किमप्यभावादपरं हि मृग्यते ॥ २५६॥ पुरोपलब्ध इति। एतच पश्चादुपलभ्योपलक्षणम, अनु- पलब्धिकारणं तत्पयोजकम्, उपलब्धिपतिबन्धकमिति यावव। किमपि दृष्टमदष्टंवा ॥ २५६ ॥ सर्चपदसङ्केतकरतरि तु कदापि भावपमाणस्य कस्याप्यनुद- वात्तदभाव निश्चयोऽव्यभावीति सदष्टान्तमाह- अत्यन्तानुपलब्धवस्तुनि पुनर्यः पञ्चकानुद्भव- स्तस्याभावनिमित्तकः सन पुनस्तत्रापरं कारणम् ।। अन्विच्छन्ति मनीषिणो न हिशशेऽदष्टा विषाणा्तितां

अत्यन्तेति। तस्यात्यन्तानुपलब्धवस्तुनः समानपञ्चकातु द्रवः, स एव तत्रेति परामृश्यते, अदृष्ट्रति छेदा, तत्र शशे, अदर्शनस्य शृङ्गादर्शनस्य, कारणान्तरपरा अभावातिरकिपयो- जकार्थिन: सन्तस्तज्जिज्ञासवो न हीति सम्बन्धः ॥ २५७ ।।

३ अध्याये तस्पदलक्ष्यनिरूपणम्। २१९

कि चादौ सङ्केतकर्त्रा तानि तानि पदानि स्वमुखेनोच्चार्य आतयित्वा तेषां तत्तदर्थविशषेषु स्वकृतसाङ्कतकसम्बन्धो ज्ञापनी- यः। न च बिना शरीरमुच्चारणादि सम्भवति। न च सङ्कत- कर्तृत्वादेव शरीरमपि तस्यानुमीयत इति वाच्यम । तथापि ना नाशरीरे मानाभावाद् दष्टानुरोधेन तस्यैकमेव शरीरं भवद भवे- व। न चैकेन श्रीरेण सर्वासु शब्दव्यवहारभूमिष्वतीवोच्चनी चासु गिरिनदीसमुद्रादिभिदुर्गमासु युगपव क्रमेण वा कश्चित्कर्थ गन्तुमलम्, अगच्छन्वा तत्तद्देशवासिनः स्वकृतं साङ्केतिकं सम्बन्धं ग्राहपेव, तदग्रहे च तेषां शाब्दव्यवहारो न स्वादित्य- भिप्रेत्याइ- विषमदुर्गमदेशसहस्त्रगः कथमिवैष नरः समयक्रियाम्।। सकलशब्दतदर्थनिवेशिनी वद विधातुमलं स्वयमेकलः ॥ २५८॥ विषमेति। नरदृष्टान्तातुमितस्य नरपाम्पमभिपेत्यैष नर इत्युक्तम ॥ २५८॥ कि च लोके सङ्कतयिता ख्वुतेन शब्दान्तरेण कं चिदर्थ नि- दिश्यायं डित्थ इति व्यवहर्तव्य इति सङ्केनं कुरुते, सगाध्यकाली- नानां जनानां तु स्तनन्धयकल्पानामेकत्रापि पदे व्युत्पत्यभा- वात्तान्मति पदान्तरेणार्थविशष निर्देशायोगादज्ञाते तस्मिन्पदवि- शेषस्य सङ्केतोऽशक्यो ग्राहयितुमिसाह- अपि च किं चिद्पि प्रतिपादकं न हि यदा पद्मस्ति जगनमुखे।। अनभिधाय पदं न तदा करथं समयमेष करिष्यति शङ्करः॥ २५९.॥ अपि चेति। जगन्मुखे सर्गाध्यकाले। शङ्कर आनुमा-

३०० सटीके संक्षेपशारीरके

निक ईशवरः ॥ २५९॥ नन्वव्युत्पन्नान्प्रति गोघटादिकमङ्गल्यादिव्यापारविशेषरू- पाभिनयेन निर्दिश्य तत्र गवादिपदाना सङ्केत ग्राहयिष्पतीश्वर इति शङ्कापनूद्यापनदति- अभिनयेन करिष्यति चेदयं समयमेतदतीव हि दुर्घटम्॥ न हि पदार्थसहस्त्रविभिश्रिते गचि तदाऽभिनयात् समयो भवेत् ॥ २६० ॥ अभिनयेनेत्यादिना। हिशब्दसूचितं हेतुमाह-न ही ति। गवादेर्नानाविधावयवगुणक्रियासामान्यादिभिः सङ्कीरण-

सबन्धो दुर्बोध:, शब्दार्थविशेषयोरुपस्थितावपि तयोर्वाच्यवाच- कभावरूपसम्बन्धविशेषोपि दुरवबोध:, ततनिरुपकाभावादिति भाव: ॥ २६०. ॥ कि च शब्दानुगते वस्तुनि शब्दसङ्कनस्य परस्पराश्रयापाते- न ग्रहीतुमशक्यत्वान्मानान्तराधिगतेऽर्ये तद्ग्रहो वक्तव्य:, ततश्ञ

क्ेतग्रहासमभत्रात्तेषां पदानामबाधकत्वं स्यादिसाह-

दधिगते विषये समयो भवेत् ॥

प्रभृतिकार्थगतः समय: कुतः ॥२६१॥ अपि च लौकिकेि। सपष्टार्थान्यक्षराणि॥ ३६१॥ किं च सङ्केताधीनव्यवहारस्य तत्कर्तृस्मरणं व्यापकं ष्टं गवादिशब्दार्थसम्बन्घव्यवहारे तु तदभावान्नायं सङ्केताधीन इंस्पाइ-

३ अध्याे तत्पद्लक्ष्यनिरूपणम्। ३०१

अपि च कर्तुरनुस्मरणं भवेद् यदि चकार पुमान् समयं गिराम् ।। न खलु कर्तृगवुद्धिबलं बिना व्यवहतिर्भवा व्यवहर्तरि॥२६२॥ अपि च कर्तुरिति। तस्य व्यापकत्वं विपक्षबाधक- पदर्शनेनोपपादयति-न खल्विति। संङ्कतकर्तुराप्त्वस्रणं तदधीनव्यवहारस्य मूलम। इतरथा मतारकाँदिकृतत्वाशङ्कया तदधीनव्यवहारो न त्यादिसर्थ: । २६२।। उक्तां व्याप्तिमुदाहरणनिष्ठतया विशद्यति- न खलु पाणिनिपिङ्गलसंज्ञया व्यवहरन्ति तयो: स्मरणं विना॥ पदपदार्थपरस्परसङ्गतिं निरमिमीत ततो न जगदगुरुः ॥ २६३॥ मतिमतां प्रवरो वृषभध्वज: कणभुगादिमुनिप्रवरः प्रभु: । ननु धरादिजगद्रचनाबला-

न खल्विति। पाणिनिकृता वृद्धिरादैजित्याद्या, पिङ्गल- कृता धी श्री स्त्रीमित्याद्या। ननु कार्यलिङ्गकानुमानादेव स्वतः सर्वज्ञः सर्वशक्तिरीश्वरः सिध्यति, स एतर स्वेच्छया कायव्यूह कृत्वात्तममध्यमवृद्धभावं पाप्य स्वपयुक्तपदेभ्यः स्वकृतसङ्केतातु- सारेण व्यवहरति स्म, तत्कालीनास्तदृव्युत्पन्ना जनास्तव्ववहा- रदषर्शनादेव सस्मिन्पवर्तकज्ञानंमनुमाय तत्तद्वेषयेषु व्यवहियमाण चस्तुषु सामान्यतो विशेषतश्चावापोद्वापार्भ्या पदसम्बन्धं ज्ञात्वा स्वयमपि तथैव व्यवहरन्तोऽत्येष्वप तद्रयवहारं पवर्तयन्तीति क- रपपता पण्डितानां सङ्केतकर्तुरनुस्मरणमिद्दाप्यस्तीति शङ्कां नि०

३०२ सटीके संक्षेपशारीरके

राकुर्जन्प्रकृतं निगमयति सार्द्वेन-पदपदार्थेत्यादिना। इदमत्राकृतम, न तावत्कार्यलिङ्गकानुमानात्सर्वज्ञसिद्धिः, पक्षी कृताङ्कुर हिमात्रगोचरज्ञानवतस्ततः सिद्धावापे तस्य सर्वगो- चरज्ञानासिद्धेः, क्षितिगिरिसागरादीनां कार्यत्वमेवाभिद्धं कुतस्त- त्कर्तृसिद्धि, न च तेषां सावयवत्वेन कार्यत्वमनुभीय-

नापि मध्यमपरिमाणतवं तत्कार्यतवे लिङ्गम, महत्वस्येवापयोजक- त्वाू। नन्वक्कुरादिकार्याकुमितं ज्ञानं लाघवादेकं नित्यं च सि- धयदू विनिगमकाभावात्तर्वगोचरं सिध्यतीति तद्वतः सर्वज्ञत्व्रसि द्विरिति चेन्न, लाघवेव कृतिमातस्तत्कर्ृत् सम्भवेन त- दूगोचरज्ञानस्थैव्रासिद्धिमसङ्गाद। न च ज्ञानेच्छयोि प्रतेक कारणत्वेन सिद्धौ तयोनित्यत्वसरवविषयत्वादेरपि लाघवादेव, सिद्धेर्नित्यकृत्याश्रयस्य सर्वज्ञत्वादिसिद्धिरितत वाच्यम्। तथा सति शरीरेन्द्रियादेरपि प्रत्येकं कारणत्वेन सिद्धौ तस्थाषि नित्य- त्वादिमसङ्गात, तस्याध्यङ्गीकारे चनह वै सशरीरस्य सतः पियामिययोरपहतिरस्तीति श्रुतरभोगायतनस्यैव शरीरत्वाच्च तदूत ईश्वरस्य संसारोऽपरिहार्य: स्यात। न तस्य कार्य करणं च वि- दते अकायमत्रणमित्यादिश्रुतिविरोघाच्च नेश्वरस्य वास्तवशरी राधङ्रीकार: कर्तु शक्य:, शरीरादेस्त्च्वावच्छेदेनानित्यत्वाव- he नेच्छाकृतीनामपि लाघवेन ज्ञानत्वाद्यवच्छेदेनानित्यत्वावधारण- प्रद्विरोधात्तन्नित्यत्वमप्यतुमातुं दुर्लभमिति कुतः सर्वज्ञत्वादिसि द्वि:, सुपपबुद्धन्यायेन कल्पान्तरीयशब्दार्थसम्बन्धव्यवहारभव रतकेषु हिरण्यगर्भादिषु श्रुतिस्मृत्याद्यवगतेषु सत्सु नेश्वरस्य का- यव्यूहादिकल्पनया तत्मवर्तकत्वकल्पनमुचितिम्। तत्कल्पनेSि

३ अध्याये तत्पद्लक्ष्यनिरूपणम्। ३०३

रस्य कल्प्यता नापूर्वसङ्केतादिकरणमपि, कल्पनागौरवापाताव, तस्मात्सर्वपदार्थसन्बन्धसङ्केतकर्तारे मानाभावान्मोहमात्रादेव तदभ्यु- पगम इत्यानुमानिके्वरे परपरिकल्पितं जगद्गुरुत्वादि वणणितरीत्या दुर्घटमित्यभिप्रायेण जगद्गुरुरित्यादीनि तद्विशेषणान्यनूदि- तानि ॥ २६३ ॥ २६४ ॥

तन्निराकरणमित्याशख्यास्माभ: कूटस्थमच्चिदानन्दैकरसस्य प- रमात्मनः शास्त्रवशान्मपया विचित्रजगदभिव्यक्तिहेतुत्वाङ्गीका- रात्तेन मानान्तरेणार्थमुपलभ्य रचितत्वाभावाद्वेदस्यापौरुषेयतया स्वतः पामाण्यसिद्धिरियाशयेनाह- अपितु वैदिकवाङ्मनसातिगा नुदितलुप्तचिदेकरसात् प्रभो: ॥ अभवदानकदुन्दुभिनन्दना- दमतिपूर्वमिदं सकलं जगत् ॥ २६५ ।। अपि त्विति। वैदिकश्चासौ वाङ्मनसातिगश्चासावन्तुदि- तालुप्तचिदकरसश्च तस्मादिति विग्रहः। तस्यैवावतारित्वमख्याप- नायानकन्दुदुभिनन्दनादित्युक्तम् । तस्प सर्वज्ञत्वादि यद्यपि श्रत्यादिसिद्धमस्ति, तथापि वेदाद्यभिव्यक्तौ न तत्पयोजकमित्य- मतिपूर्वमत्युक्तम् ॥ २६५ ॥

ङ्गकानुमानात्तत्सिद्धिरिति वर्दस्तदङ्गभूतां व्यारसति तावदर्शयति- ननु लौकिकवचसां नरमतिपूर्वकरचना परिदृश्यत इति वैदिकवचसामनुमिनुम: ॥ वचनं श्रुतिशिरसामपि नरधीकृतरचनं वचनत्वत इव लौकिकजननिर्मितवचनम् २६६ नन्वित्यादिना। वैदकवचसां नरमतिपूर्वकरचनामनुमि-

३०४ सटीके संक्षेपशारीरके

तुम इति विपरिणतानुषङ्र:। इदानी तदनुमानमाह-वचनमि- त्यादिना। श्रुतिशिरसामिति वैदिकमात्रस्थोपलक्षणम, वैदिक- वचसामित्युपक्रमादिवशब्दोऽन्ते योजनीयः ॥२६६॥ तथाप्यसर्वज्ञमतिपूर्वकत्वमादायार्थान्तरतया न सर्वज्ञेश्वरसि द्धिरित्याशद वेदार्थस्य भूतभविष्यदादिरूपस्यापरिमितस्य धर्मा धर्मादिरूपस्य च स्वतः सर्वज्ञत्वं विना मानान्तरैर्ञातुमशक्यत्वा- चदधीनजीवपूर्वकरचनाया वेदे बाधाद्वाक्यत्वहेतोः पक्षधर्मताब- लात्स्वतः सर्वज्ञ एव वेदरचनाकर्तृत्वेन सिध्यतीत्याह- न च मादृशजनधीकृतरचनं श्रुतिवचनं भवितुं क्षममिति वैदिकरचनाबलमिषतः ॥ अनुमीयत इह शूलभृदिति चेदिदमशुभं न हि वैदिक वचसामभिभवनास्पदमनुमार६७ न च मादशेति। इतिर्हेतौ। अस्मदाद्शक्यरचनस्यापि-

ममाण्यशङ्काया दुर्निवारत्वाव न तत्मामाण्यायासरचितत्वं वक्तव्य- मित्यभिमेत्याह। वैदिकेति। वैदिक वाक्परचनासामर्थ्यव्याजेन स्वतः सर्वज्ञादिरूप ईश्वरोऽनुमीयते इत्यर्थः । दूषयति-इदमशुभमिति अनुमितेश्वरज्ञानस्य मूलाभावेऽप्यनादित्वात्मामाण्यं यथोपेयते तद्व-

दिशङ्काशून्पस्य स्वतः पमाणत्वोपपत्तः कृतं तत्कर्तृमर्वज्ञत्वादि- साधयितुम, अलमित्यादिकल्पनयेसर्थः। वेदस्पार्पोरुषेयत्वपतिपा- दकश्रुतिविरुद्धं चेदनुमानं स्वयमेत्रापमाणं सद्वेदपौरुषयत्वादि न साधयितुमलमिसाह। न हीति ॥ २६७॥ कासौ श्रुतिर्वेदस्यापौरुषेयत्वपतिपादिकेति वीक्षायामाइ- ब्रह्म स्वयम्भु परमात्मपदस्य वेदो निःवासकल्प इति चापरमामन्ति।।

३ अध्याधे तत्पदलक्ष्यनिरूपणम्। ३०५

वाक्यं तदस्य मतिपूर्वकताऽनुमानं सदो निरस्थति न चेदपबाधितं स्थात ॥२६८॥ ब्रह्मेति। वेद इसर्थः । परमेष्ठिब्रह्मण इति पूर्ववाक्ये हि- रण्यगर्भस्यापि वेदादेव विद्यापाप्िमभिधाय वेदस्यापि लौकिक- वाक्यवन्मानान्तराघीनार्थत्वशङ्कानिरासाय ब्रह्म स्वयम्भु न केन चिद्रचितमिति श्रुतिः स्षष्टमेत्र वेदापौरुषेयत्वमाह। तथाऽस्य म- हतो भूतस्य निःश्रवसितमेतद्यदग्वेड इसादिश्रुतिरप्युपक्रमोपसंहा- शाम्यां पुरुषनिःश्वासवद्वेदानां मतिपूर्वकतां निराकुर्वती तेपां म- तिपूर्वकत्वानुमानं बाधते, तदवाधे स्व्रपामाण्यायोगादियर्थ:।२६८।

तु इष्ट हुतं प्राशितं पायितमयश्च लोक: परश्च लोक: सर्वाणि च भूनान्यस्थैवैतानि सर्वाणि निःश्वसितानीति श्रुतेः सर्वस्पैव कार्यजातस्य जन्मादयः सर्वे विकार निःश्वासवदमतिपूर्वका एव सतश्च परेषा कार्यलिङ्गकानुमानमपि श्रुतिविरुद्धार्थतवादपमाण- मित्याह-

सृजति रक्षति संहरति प्रभु: सकलमेव निविशय नियच्छति। अमनिपूर्वमिति श्रुतिशासने वद कथं मतिपूर्वकताऽतुमा ॥ २६९ ॥

सृजती्यादिना। निविश्य चिदाभासद्वारा सम्बन्धं मा. प्य। नियच्छति नियमयति ॥ २६९ ।।

क्तत्वमन्तरेण वेदपामाण्यमित्याशड् किमापोक्तत्वं तस्यानुमानि- के तद्विधायकश्रुतिगम्यं वा, नादा, तस्य निरस्तत्व्रादित्यभिमेत्य द्वितीये त्व्रमाणतया शङ्कितश्रुत्या तदसिद्धेस्तत्मामाण्यमादौ ज्ञा- 3R

३०६ सटीके संक्षेपशारीरके

त्यम्, ततश्च परस्पराश्रयापातादेकमपि न सिध्येदित्याह- आसोक्तत्व प्रत्यये मानभावों वेदस्यास्य ज्ञायते मानभावे।। विज्ञाते सत्यापपूर्वत्वसिद्धि- रित्यन्योन्यापाश्रयत्वप्रसङ्ग: ।। २७० ।। आप्ोक्तत्वैति। स्पष्टोऽर्यः ॥२७० ॥ वेदस्याप्तप्रणीतत्वाभावे तदुत्थविद्याक्षाः करथं प्रामाण्यसिद्धि- रिताशद्य किं सिद्धिशब्दोदिता तज्ज्ञप्ति: पर्यतुयुज्यते तत्सत्ता

मामाण्यशङ्कानवकाशात, तदुत्पन्नविद्या यदा गृह्यते तदा ममाण- त्वेनैव गृह्मते इति ज्ञानस्य मामाण्यज्ञसौ स्वतस्त्वसिद्धिरित्याशयेनाह- तस्मादेषा स्वप्रयुक्तपमाण- भावज्ञाना विद्विद्याभ्युपेया।। प्रामाण्यं स्यात् स्वप्रयुक्तं च तस्पा वस्तुस्थित्या ज्ञतपतिवन्नान्यतस्तत् ॥ २७१.॥ तस्मादषेति। न द्वितीयः, अपौरुषेयवेदस्यानामाण्यपयो- जकाभावात्तदुत्थज्ञानपामाण्यस्य ज्ञानजनकमात्रप्योज्यत्वेन हे- त्वन्तरानपेक्षत्वादुत्पत्तावपि स्वतस्त्वसिद्धेरिति तजज्ञपिद्ृष्टान्तेनाइ। प्रामाण्यमिति। वस्तुस्थित्या वस्तुस्वभावेन, एतदज्ञानविजृ- म्भिततत्मामाण्यस्य परतस्त्वकल्पनमिति भावः ॥ २७१॥ एवं वेदोत्थपरमाया उत्पत्तिज्ञपूत्योः स्वतस्तमुक्का तद्रदेव चै- सन्पाभिव्यक्तिरुपफलेऽपि हेत्वन्तरानपेक्षत्वलक्षणं स्वतर्वमाह- ज्ञपत्युत्पत्योर्यद्वदेव प्रवृत्ता- वस्या युक्ता मानता र्वम्नयुक्ता।। वेदोत्थाया बुद्धिवृत्तेर्न हीथ- मुत्पद्यान्यत् संविदे काङ्कनीति॥२७२॥

३ अध्याये तत्पद्लक्ष्यनिरूपणम्। ३०७

ज्ञपत्युत्पत्योरिति। पटत्तौ फलजन्मनि। विद्योत्पत्ति- नान्तरीयकतथा तत्फलसिद्धेस्तन्नान्यापेक्षा न घटत इसाह-न हीति। संविदे अभिव्यक्तचिते ॥। २७२ ।। नतु वेदपौरुषेयत्वानुमानविरोधेन तन्निनिःश्वसितत्वादिश्रुतिरे वान्यथानीयतामित्याशड्ा निरपेक्षत्वे सत्युत्तरभावित्वाच्ुनेः प बलत्वाद्वरणितन्यायेन वेदस्य पुरुषमतिपूर्वकत्वासंभवाच तदनुमान- स्पैवाभासत्वमुपेयमित्युक्तानुवादपूर्वकं निगमयति- विश्वं विष्णोरुत्थितं नामरूपं निःश्वासादिप्रख्यमित्याह वेद:॥ यत्तत्तथ्यं वर्त्मना वर्णितेन तस्मान्मिथ्या पौरुषेयानुमानम्॥२७३॥ विशवमिति। यदाह वेदस्तत्तथ्यमिति सम्बन्धः॥२७३॥। एवं वाक्यत्वलिङ्गकानुमानं निराकृस वेदस्य ब्रह्मपरिणा- मत्वे तद्रिवर्चत्वे वा पौरुषेयत्वेनाऽनपेक्षत्वक्षतिरिति चोदस्या- पि बुद्धिपूर्व्ररचितत्वाभावादिनोक्तं परिहारं निगमयतत - परिणामविवर्त्तयोरतः परिक्लृस्तावपि वेदगोचरः॥ न च चोदयलवोऽपि विद्यते कथितेनैव पथाऽनपेक्षतः ।२७४।। परिणामेति।अत इत्येतद्विृणोति-कथितेनेति।२७४॥ एवं तत्वंपद लक्ष्यशुद्धवस्तुपदर्शनाथ नामरूपात्मकमपश्चस्प ब्रह्म विवर्त्तत्वमुत्का तत्प्रसङ्गागतां वेदपौरुषेयत्वशङ्गां निरकृत्ये- दानीं तत्वंपदवाच्ययो्हैयोपादेयविभागप्रदर्शनाय पदद्वयवाच्या- र्थाननिर्दिशति दयेन- उपाधिमौपाधिकमान्तरं चि- दाभासनं चित्पतिबिम्बकं.च.।।

३०८ सटीके संक्षेपशारीरके

चिद्धिम्बमेव चतुरः पदार्थान् विविच्य जानीहि तदर्थभाजः ॥२७५॥ उपाधिमित्यादिना। चिदाभासस्य सत्यत्वं स्फटिकलौ- हित्यवदुपाधेर्वहिर्भावश्च व्यावर्त्तयितुमौपाधिकमान्तरमिति विशे- षणद्ूयम्। तदर्थभाज इत्यत्रार्थशब्दो भावमधानः । तत्पदवाच्य त्वलक्ष्यत्वोपेतानित्यर्थः ॥ २७५॥ तथा त्वमर्थेऽपि चतुष्टयन्तद् विवेचनीयं निपुणेन भूत्वा।। मतिश्चिदाभासन मेवमस्यां बिम्बन्तदीयं प्रतिबिम्बकं च ॥२७६ ॥ यथा तत्पदार्थचातुर्विध्यं तथा त्वमर्थेऽपीत्यर्थः। तदुपाध्या- दिरूपम्। विवेचनीयमित्युक्तं विशदयति। मतिरित्यादिना । मतिरन्तःकरणम् ॥ २७६ ।।

शयति- उपाधिरज्ञानमनादिसिद्-

तदन्विता चित् प्रतिबिम्बकं स्या- दुदीर्यते शुद्धचिदेव बिम्बम् ॥ २७७॥ उपाधिरिति। अज्ञानगतचित्पतिबिम्ब एवेश्वर इति म- तेनाज्ञानरुपोपाधेरपि तत्पदवाक्यताभिमता, चित्पतिबिम्बस्या-

विम्बे चिदाभासव्यवहारालम्बनम, तस्यौपाधिकत्वेन मिथ्या त्वाद, उक्ताभासान्विता च चिति: स्वप्ाधान्येन चित्पतिबिम्ब- मिति कथ्यते, वस्तुत उपाधिसंसर्गादिरहिता शुद्धचिदेव विम्ब- मित्युच्यत इत्यर्थः॥२७७॥

३ अध्याये तत्पदलक्ष्य निरूपणम् । ३०९

त्वंपदवाक्यमप्युपाध्यादिचतुष्टयस्तरृपं विशेषेण दर्शयति- उपाधिरन्तःकरणं त्वमर्थे जीवत्वमाभासनमत्र तद्त् ।। तदन्विता चित् प्रतिबिम्बमेव- मनन्वितां तामिह बिम्बमाहुः॥ २८॥ उपाधिरन्तःकरणमिति।प्रमातृत्वादिदशायामेव त्वमि- सभिलापदर्शनात्तस्य चान्त:करणोपाधिकत्वात्तदपि त्ंपदवाच्य मध्यपातीति भावः। जीवतं लिङ्गोपाधिकं कल्पितसंसारित्वं तस्य स्वरूपेण मिथ्यात्वादाभासत्वम्। तदव तत्पदवाक्यनिवि- ऐश्वरत्ववत। तदन्वितेत्याद्युक्तार्थम ॥२७८॥ एवं पदद्वये वाक्यार्थविभागमुकत्वा तत्र मिथ्याभूतमर्थ वि

उपाघिना सार्द्वसुपाधिजन्य- मौपाधिकं सर्वमवेहि मिध्या।। भागं मृषा चित्प्रतिबिम्बकेऽपि विम्बं पुनः सत्यमशेषमेव ॥। २७९ ॥ उपाधिनेति। अद्वितीयासङ्गमकाशचिदात्मनि वास्तवाज्ञा- नासम्भवात्तत्तावन्मिथ्या। एवं तत्कार्यमन्तःकरणं तदुभयोपा-

मिथ्येति निर्द्धारयेत्यर्थः। चित्पतिबिम्बे ततो विशेषमाह। भाग- मित। चित एव चिदाध्यासविशिष्टतया चित्पविम्बपदाभिलप्य- त्वात्तत्र विशेषणांशमेवाज्ञानं मिथ्येत्यव्रेहीत्यनुषङ्ग: । बिम्बस्वरूपे तु न भागस्यापि मृपात्वं तस्य निर्भागशुद्धचिन्मात्रत्वात, पति-

बेहत्याह। बिम्बमिति। एवं च तत्त्वंपदाभ्यां मिथ्या भूतमर्थ

३१० सटीके संक्षेपशारीरके

विहाय सत्यभूतशुद्धचिन्मात्रमेकदेशलक्षणयोपादाय सामानाधि- करण्यबलेन तदभेदं पतिपादयत्तद्राक्यमखण्डार्थमिति भावः॥२७९।। तत्वंपदवाच्ययोरुक्त चातुर्विध्य मलौकिकत्वादसम्भवीति शर्ङ्कां निराकुचन्नुपाध्यादिचतुष्टयं लोकेऽपि प्रसिद्धमित्याह- अप्पात्रमप्पात्रगतत्वमेव- मप्पात्रगोऽप्पात्रगताद् बहिश्च। दिवाकरो दिव्यवतिष्ठमानो न शक्यतेऽपोहितुमिद्धतेजाः॥२८०॥ अप्पात्रमिति। सजलं शरावादीत्यर्थः । अप्पात्रगतत्वं पतिविम्बे कल्पितधर्मजातोपलक्षणार्थम्। तदन्वयी दिवाकरप्रति-

हेतुर्दिवि आकाशेऽवतिष्ठमानः यथावत्मकाशमानः, तत्रापि हेतु- रिद्धतेजा इति। तस्याप्पात्रगतत्वादिकल्पितधर्मजातस्याभासपद- वेदनीयस्य मिथ्यात्वेन हेयत्वेऽपि स तु स्वरूपेण वस्तुभृतो न हेय इत्यर्थः ॥ २८०॥ ननु दृष्टत्वादेव दिवाकरे भवतूक्तो विभाग:, नतु परमा- त्मनि, तथा दर्शनाभावादिसाशद् यथा ह्वर्थं ज्योतिरात्मा विव- स्वान् एक एव हि भूनात्मा भृतेभूते व्यवस्थित इत्यादिशास्त्रा-

पपादनीयं न त्वन्यथा कर्तु शक्यमिआह- पुरं पुरस्थत्वमथो पुरस्थं पुरादू बहि: शुद्मवस्थितश्र॥ तथा परं ब्रह्म सुसूक्ष्मयाऽपि धिया निराकर्तुमशक्यमेव॥२८१॥ पुरमित्यादिना। अज्ञानमन्तःकरणं च पुरम, पुरस्थत्वं चिदाभास:, पुरस्थं चित्प्रतबिम्बम। तथा पुराद्धाहदरवस्थितमतः

३ अध्याये तत्पद्लक्ष्यनिरूपणम्। ३११

शुद्धचिद्धिम्बस्वरूपं परं ब्रह्म चोक्तविधया निराकर्तुमशक्यमि- त्यर्थ: ॥। २८१॥ ननूक्तविभागाङ्गीकारे ब्रह्मणो दिवाकरस्येव सद्यत्वं स- विशेषत्वं च स्यादिसाशङ्ा तत्रोक्तविभागस्यानिर्वचनीयाज्ञान- मूलकत्वेन मिथ्यात्वात्तदपोहेनैव महावाक्यप्रमितशुद्धविम्बस्व- रूपेऽखण्डचिदेकरसे नोपाधितोऽपि विशेष: सम्भावितो दूरस्थ एव स्वाभाविको विशेष इति परिहरन्तुपपादितं निगमयति- न स्थानतोऽप्यस्ति परस्य तस्मादू विशेषयोग: परमार्थरूप: ।। स्वतः पुनर्दूरनिरस्तमेव परस्य तत्त्वस्य विशेषयत्त्वम् ॥२८२।। न स्थानत इति। तस्मादित्यादौ योज्यम् ॥ २८२ ॥ किं च समन्वयाध्याय एव सकलवेदान्तानामद्वितीयाखण्डै- करसे ब्रह्मणि तात्पर्यतन न्यायनः प्रतिपादनात्तद्विरुद्धं वास्तवं सद्वयत्वादिकं तत्र न शङ्कनीयमित्याह- श्रुतेश्च तात्पर्यमखण्डरूपे परे पुरस्तादुपवर्णितं च।। ततोऽपि तस्याद्वयरूपतोऽन्य- दूपान्तरं कल्पयितुं न शक्यम् ॥ २८३॥ श्रुतेश्चेति। रूपान्तरं चेतनमचेतनं च ॥ २८३।। ब्रह्मणो जगत्कारणत्वनियन्तृत्वादिमतिपादकभेदश्रुतिविरो धाद्वैपरीत्यं कि न स्यादित्याश तद्दौर्बल्पे हेतुं तावदाह- भेद्श्रुतिस्त्वन्यपरा समस्ता समस्तवेदेषु न तत्पराSसौ।। अतत्परा तत्परवेद्वाक्यै- विरुद््यमाना गुगवाद एव ॥। २८४।।

३१२ सटीके संक्षेपशारीरके

भेदख्षतिरिति। अरूपदेव हि तत्प्धानत्वादिति सूत्र- कारेणैव ब्रह्मणो निर्विशेषत्वस्याभेदश्रृतीनां तत्परत्वस्य च नि- र्धारितत्वाद् भेदस्यान्यतः सिद्धत्वादपुरुषार्थत्वान्निन्दितत्वात्त- त्रोपक्रमादितात्पर्यलिङ्गाभावाच्च तच्छुतिरतत्परेसर्थः । केल्पित- त्वमाह-अतत्परेति। न विधौ परः शब्दार्थ इति न्यायेन तत्प- रक्षुतेरन्यथा नयनायोगात्तद्विरुद्धाऽतत्परतया दुर्बला भेदश्रुतिरेव लक्षणया ब्रह्मपशंसापरा कल्पनीयेसर्थः ॥ २८४॥ कि चाभेदश्रुतेः स्वार्थपरत्वेन प्रधानत्वात्तत्सन्न्निधिपठित- भेदश्षतिस्तद्गुणभूता न तद्वाधिका किंतु तद्नुगुणतया सा नेतव्येति वक्तु दृष्टान्तं तावदाह- न हयर्थवादा विधिभिर्विरुड्डा विध्यर्थसङ्कोचकरा भवन्ति॥ किं तु प्रधानानुगुणं धदेषा- मालम्बनं तत् खल कल्पनीयम् ॥२८५।। न हर्थवादा इति। तर्हि तेषां निरालम्बनत्वं तदपि नेसाह। किं त्वित्यादिना। प्धानानुगुणं : विधेयमशंसारू- पम ॥२८५॥ प्रधानविरोध्यर्थवाद एव नास्ति यो दृष्टान्तो भवेदित्याश- इ तमुदाहृत्य तत्रोक्तमर्थ दर्शयति- यथा ह्मजक्षीरविधे: समीपे यज्जर्तिलादे: परिकार्तनं तत्॥

स्वमर्थमासीदू गुणवाद एव ॥। २८६ ।। यथा हीति। जर्तिलयवाग्वा जुहुयाद् गवीधुग्यवार्तरा वा न ग्राम्यान् पशुन् हिनस्ति नारण्यानित्यनेन माणिहिसारहित- तयारण्यतिलादिद्रव्यकोपि होम: पशस्त इत्युक्त्वा, अशो ख-

३ अध्याये तत्पद्लक्ष्यनिरूपणम्। ६११ खवाहुरनाहुतिर्वे जर्तिलाश्च गवीधुक्चेति तन्निन्दापूर्वकमजक्षीरेण जुहोतीति विशिष्टहोमविधानात्तत्परतयेदं सर्वमेकं वाक्यम। तत्र यदर्थवादगतजतिलादिद्रव्यं विधेयं स्यात्तदा प्रधानवाक्यविहिता- जक्षीरस्य विकल्पापत्या तद्विध्यर्थसङ्कोच: स्या। तदयुक्तं गु- णानुगेधेन प्रधानसङ्कोचायोगात। तस्मात्सर्वदोषरहिततयाज- क्षीरहोम: प्रशस्त इत्येवं तत्स्तुरति जर्तिलेसादर्थवादो लक्षणया बोधयतीसर्थः ॥२८६ ।। उक्तदृष्टान्ते पधानानुरोधनार्थवादस्यान्यथा नयने सतीहा-

रोधाय लक्षणया ब्रह्मपशंसापरो नेय इत्याह- एवं सनीहापि विरुध्यमानं वचो यद्द्वैतपरैर्वचोभिः।। तदस्तु गौणं यदि वा परस्य मायाप्रसृतद्यवादि मुख्यम् ॥२८७॥ एवं सतीति। गौणं गुणकीतर्नपरं स्तावकमिति पावव। पकाशन्तरेण तदविरोधमाह-यदि वेति। परस्प मायातत्म सुतद्वयवादि सन मुख्यमस्त्वसर्थः ॥ २८७॥ सृष्टयादिवाक्यं हि इन्द्रो मायाभि: पुरुरूप ईयत इसादिना समभिव्याहारान्मायिकं सृष्टयादि बोधयत्निषेध्यसमर्पणेन निषेध- वाक्पशेषभूनमिति तदीयसुख्यार्थस्वीकारेऽि न वास्तवाद्वैतविरो- पिता तस्येति चतुर्थचरणार्थमेव विशदयति- भेदश्रुति: कल्पितमेव भेद- मालम्व्य मुख्यार्थवती भषित्री। अतत्परा तत्परवाक्यभङ्ग- सित्वतोऽन्यथा याति विना निमित्तम् ॥२८८।। भेदशुतिरिति। सृष्ट्यादिवाकयस्य मायिकद्वैविषपत्वे

३१४ सटीके संक्षेपशारीरके

कथं तश्वावेदनरूपं प्रामाण्यम, तदभावे वा क्थं तत्त्वावेदकब्रह्म- वाक्येनैकवाक्यतेसाशङ तस्य निष्मयोजने स्वार्थेतात्पर्याभावान्नि- षेध्यसमर्पणेन निषेधवाक्यैकताद्वारिण तात्विकाद्वयब्रह्मपरत्वात्तत्र

वं प्रणाड्या सृष्टयादिवाक्यस्याद्वितीयब्रह्मणि तात्पर्य कल्प्यते साक्षात्स्वार्थ एव तत्किं न स्यादिसाशड्ा तथा सति शेपिविरोध: स्यात, सचान्याय्यः नपधानादु गुणो यत इति स्थितेरित्यभि- पेत्याह-तत्परवाक्येति। आयाति आपतेव। भेदश्रुतेरभेद-

मित्तम्। अतत्परश्रुतिविरोधात्तत्परश्रुतिभङ्गो निर्निमित्त इ- त्याशयेन विना निमित्तमित्युक्तम् ॥। २८८॥ एतमद्वैतपकरणगतभेदश्रुतेरतत्परतया मायिकद्वैतविषयत्वेन वा तदविरोधं तत्परा द्वैतश्रुनेरपपाद्योपासनापकरणगतभेदख्रुतेर- व्यतत्परत्वातकर्मकाण्डवन्मायिकविषयत्वं वदस्तद्विरोघोऽवि नेस. भिमेत्याह- यदृपि किं चिदुपासननिष्ठिताद् वचनतः प्रतिभाति परात्मनः। सकलगन्धरसादिमयं वपु- स्तदपि कल्पितभेदसमाश्रयम्।२८९॥ यदपीति। उपासनापकरणपठितमप्युपासनां विधाय म- नोमयः प्राणशरीरो भारूपः सत्यमङ्कल्प आकाशात्मा सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरस इत्यापोदिनास्यसमर्पणात्तदवाक्यमुपा- सतविधिपर न वस्तुपरम। उपासनं च वाचं धेतुमुपासीतेत्या

पेयमिति न ततोऽपि वस्तुतः सविशेषत्वमित्यर्थः ।।२८९।

३ अध्याये तत्पद्लक्ष्पनिरूपणम्। ३१५

ननु सगुणवाक्यवलान्निर्गुणक्मेंसपता तगुणाभावािषयतया वाडन्यथा नीयतामित्याशङ्का सगुणना-

पराणां प्रवलत्वाद् दुर्बलातुरोधेन पबलस्पान्यथा नयनं न क. स्यापि संपतमित्याह- न खलु निर्गुणवस्तुपरं घच: सगुणवाक्यविरोधनिमित्ततः। स्व्रविषयादपसारयितुं बला- दतिबलिष्ठपदान्वयभिष्यते॥ २९० ॥ न खल्विति। निमित्ततो बलादिति संबन्धः । न ताव- निर्गुणवाक्यं ब्रह्मपशंमापरतया नेतुं शक्यम, सर्वगुणनिषेधेन स्तोत्रापरपर्यायप्रशंसायाः कत्तमशक्यत्वाव, वस्तुनः सगुणस्य गुणपतिषेधे निन्दाया एव प्रतीतेश्च। नापि तत्पाकृतगुणाभावपर- मिति वक्तुं शक्यम। सर्वेषां गुणानां प्राकृतत्वेन विशेषणायो- गाव। न च सर्वगन्ध: सर्वेरस इत्यादिवचनैरपाकृतगुणसिद्धे- विशेषणोपपत्तिरिति वाच्यम्। तत्र गुणानामपाकृतत्वापतीतेः, पृथिव्यादिगतगन्धादिभिरेव तत्कारणब्रह्मणः सर्वगन्धादिमच्े

तरथा सर्वशब्दात्तत्रामाकृतदुर्गन्धादिरपि भवेद। तस्मात्केवलो निर्गुण श्वेत्यादिवाक्यमन्यथा नेतुमशक्यम्। तदिदमभिमेत्योक्त मतिबलिष्ठपदान्वयमिति ॥ २९० ॥ निर्गुणवाक्यानां तत्परत्वादन्यथा नेतुमशक्यत्वाच्च तद नुरोधेन सगुणनाक्यानामारोपितद्वैतविषयत्व्रे सति तत्पदवाध्ये भागत्यागलक्षणयोपादेयस्वरूपं दर्शयन्पदार्थशोधनमुपसंहरति- तसष्मात्तत्परवेदृवाक्यगतिभिर्न्यायन चात्मप्रभं वंद्वैतविवर्जितं विगलितध्वान्तं शिवं शाश्वतम्।।

३१६ सटीके संक्षेपशारीर के

प्रत्यग्रूपमरूपगन्धर सकं तच्छन्दवाच्यं स्थितं वाक्यार्थान्वयि लक्षितं भगवतो विष्णोः पदं गृह्यताम९१ तस्मान्तत्परेति। प्रवृत्तिर्गतिशब्दार्थः। उपाधीनामौपा- घिकानां च मिथ्यात्वसाधको न्यायो न्यायेनेत्युक्त, शिवं सुखै- कतानम्। तस्य परोक्षत्वं निवारयति-प्रत्यग्रूपमिति। अरू- पगन्धरसकमिति शक्मानसमस्तगुणराहित्योपलक्षणार्थमू। उ- करूपस्य तत्पदलक्षितत्वे हेतुर्वाक्यार्थान्वयीति ॥ २९१॥ निर्गुणवस्तुबोधादेव परपुरुषार्थलाभात्तदेव वेदान्तगम्यमि- सत्र कठश्ुति प्रमाणत्वेनोदाहरति- अशब्दमस्पशमरूपमव्ययं तथाSरसं नित्यमगन्धवच्च यत् । अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचायनीयं पदमीृशं हरेः ॥ २९२॥ अशब्दमिति । अव्ययम् उपक्षयरहितम् । नित्यं सदा। महतः समष्टिबुद्धिरुपहिरण्यगर्भाव। घुवं कूटस्थम्। निचाय्य तं मृत्युमुखात्मसुच्यत इतिमन्त्रगतचतुर्थचरणस्य तात्पर्यार्थमाइ-नि चायनीयमिति ॥ २९२॥ जीवजगदीशराणां शुद्धब्रह्ममात्रत्वात्तदेव सतमभिनेत्य तत्र

भोक्ता भोज्यं प्रेरितारं च मत्वा सर्व प्रोक्तं त्रिविधं ब्रह्ममेतत्। जीवे शानी सृज्यमानं जगच्ब शुद्वं ब्रह्मेत्याह वेदान्तवाक्यम्॥। २९३।। भोक्तेति। द्वितीयार्थे प्रथमा। मत्वा युक्तितोऽसत्यतया निश्चित्य। ब्रह्ममिति च्छान्दम। अथ वा मे मया तत्रििर्ध सर्व बझ्म मोक्तमिति मन्त्रदशो वचनम्। अस्य मन्त्रस्य तात्पर्यार्थ

३ अध्याये तत्पद्लक्ष्यनिरूपणम् । ३१७

माह-जीवेशानाविति ॥ २९३॥ नतु ब्रह्मविदाप्नोति परमितिवचनात्तत्पदलक्ष्यसत्यज्ञानान- न्दानन्तात्मकब्रह्मबोधादेव सत्यादिवाक्यसिद्धान्मोक्षसंभवात्कृतं तथ्वमादिवाक्यैरिति तत्राह- पदार्थबोधेन कृतार्थता न ते मतिः परोचा हि पदार्थगोचरा॥ अतो महाचाक्यनिबन्धनैव घी- रवोधविच्छेदकरी भविष्यति ॥ २९४॥ पदार्थबोधेनेति। अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः अनीशया शोचाती मुह्यमान इत्यादौ संसारस्यात्मनि ब्रह्मभावाज्ञानाचीन- त्वश्रवणात्समूलस्य संसारस्यापरोक्षाध्यासरूपत्वादात्मनो ब्रह्मा- भेदसाक्षातकारं विना तन्निवृत्ययोगात्सत्यादिवाक्यजनितबोघस्य

वियदादिवज्जीवस्वरूपबाधयाप्युपपत्तेस्तद् बलेना पि तदभें दसाक्षा- त्कारायोगादात्मानं चेद्विजानीयादयमस्मीति पूरुषः य एत वेदाहं ब्रह्मास्मीति स इदं सर्व भवतीसादिश्रुतौ प्रत्यगभिन्नब्रह्म- बोधस्यैव मोक्षहेतुत्वश्रवणाच्च तज्जनकमहावाक्पैर्िना कृतार्थत्वा योगात्तट्रैयथ्य नं शङ्कनीयमित्यर्थः ।। २९४।। तथापि समानार्थकमहावाक्यबाहुल्यं तृथेत्याशङ्कय नियमा

पनाय सर्वशाखासु महावाक्यानि पठ्यन्ते इसभिमेत्याध्ययनाने- यमसंस्कृतम हावाक्यमेवापतिबद्ध साक्षा रकारहेतुरित्याह- स्वाध्यायधर्मपठितं निजवेदशाखा- वेदान्तभृमिगतमादरपालितं च।। संन्यासिना परदशा गुरुणोपदिष्टं साक्षान्महावचनमेव विमुक्तिहेतु: ॥२९य।

३१८ सटीके संक्षेपशारीरके

स्वाध्यायेति। ब्रह्मचर्यगुरुशु भूषाद्ङ्गानुष्ठानपूर्वकमधीनाे- त्वर्थः। तत्र नियमाध्ययनपाप्तये पुनर्विशिर्नाषट। निजवेदेनि। स्वशाखाध्ययने नियमविधानात्तन्मध्यपातिमहावाकयमप तथैवा- ध्येतव्यमित्यर्थः । नियमेनाधी तमपि विस्मृतं चेन्न फलायेत्याश- येनाह-आदरेति। आचार्यवान् पुरुषो वेदेति वचनात्तत्स्ववय- मेव विचारित न फलवदित्याशयेनाह-सन्न्यासिनेनि। ब्रह्म- निष्ठायाः संन्यासिन एव संभवादेवमुक्तम। साक्षाद्विमुक्तिहतुरि- त्यन्वयः, विसुच्यतेऽनेनेति विमुक्तिस्तथ्वसाक्षात्कारः ॥२९५।। नतु कथं महावाक्यात्तत्व्रसाक्षात्कारोदयः, शब्दस्प परोक्ष-

इत्यभिप्रेतमुत महावाक्यात्परोक्षधीमात्रोत्पत्तस्तत्साक्षारकार एन. नेति विकल्प्याद्यमपवदाते। नावेदविद्धि मनुते पुरुषं बृहन्त- मित्याह वेद्वचनं कथमन्यथैतत।। वाक्यान्तरं च कथमाह पुमांसमेनं साटोपमौपनिषदत्वविशेषगेन ॥२९६॥ नावेदावदिति। अवेदविदः परमात्मनि मतिनिषेधात्तस्य मानान्तरायोग्यत्वप्रतिपत्तेस्ततस्तत्साक्षातकारः क्थं स्यादित्वर्थः । न द्वितीयः, तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामीति श्रुत्या पुरुषस्यौपनि- षदत्वविशेषणे नोप निषदेकपमाणकत्वावगतेर परक्षव्रम्मात्मनि परो- क्षज्ञानस्य मामाण्यासम्भवाच्छ्दजन्यस्यापि ज्ञानस्यापरोक्षविषय- त्वेनापरोक्षत्वसम्भवाच्च तत्रोपनिषदद्धि: साक्षात्कार एुक्त इतरथोक्तश्रुतिः कदर्थिता स्यादिसाशयेनाह-वाक्यान्तरमिति। साटोपमौपनिषदात्माभिज्ञेन सह तदनभिज्ञस्य विवरादानर्हतापकट नमाटोपस्तत्सहितं यथा स्यात्तथेत्यर्थः ।।२१६।। ननु नावेदविदित्यनेन वेदमात्रस्यौपनिषद मिस्पनेन चोपनि

३ अध्याये तस्पद्लक्ष्यनिरूपणम्। ११९

षन्मात्रस्य ब्रह्मात्मनि प्रामाण्योक्ते: कथ महावचनमेव विमुक्तिहे- तुरित्युक्तमित्याशब् वेदोपनिषत्पदाभ्यां महावाक्यस्यैवाभिधा- नान विरोध इत्याह। उपनिषदित्ति वेद इत्यपीदं समभितदन्ति महावचो महान्त:।। फलवदवगतिः स्यादन्तरेणैतदेकं वचनमिति न शक्यं वक्तुमित्यादरोडस्मिन् २९७ उपनिषदिति। वेदशब्दास्तावद् वेदयतीति व्युत्पच्थाऽ- नवगतव्रह्मात्मतत्वावेदकमहावाक्यस्पैव वाचक:, योगवत्यैव पद्ट- सतिसम्भवे रूढेरकल्प्यत्वाद। उपनिषच्छन्द्ो यद्यापि वक्ष्यमाणव्यु-

पया तदर्यों न वेदान्तमात्रमिति तत्वत्रिदा व्येवहार इत्यर्थः। ननु वेदयतीतिव्युत्पत्तर्वेदमात्रे संभवात्करथं महावाक्यमेत्र वेद इति तेषामादर इति तत्राह। फलवदिति। फलवती परमपुरुषार्थहेतु- भूनाऽवगतिस्तत्व्र साक्षात्कार एकमेकत्वगोचर मेतद्ववचनं महावाक्य मन्तरेणापि स्यादिति वक्तुं न शक्यमिनि यस्मात्तस्मात्तेषां महा- वाक्ये वेद इत्यादर इत्पर्थः। एकस्मिन्नपि श्लोके पूर्वोत्तराधयो- मिन्नत्वाच्छन्दोभेदो न दोषाय, त्त्व्रनिरूपणचित्तत्वाद्वा छन्दो- भदो नालोचित इति द्रष्टव्यम ॥२९७।। वृद्धमसिद्धया वेदोपनिषत्पदयोर महावाक्यविषयत्वे सिद्धे फलिनमाह- उपनिषदिति शब्दो वेदशब्दश्च तस्मा- कुतिशिरासि निविष्टो योज्यतामत्र वाक्ये।।

रिह समभिनिविष्टं तद्विरो वाच्यमासीत् ॥२९८। उपनिषदिति शब्द इति। तस्मादित्येतदादौ योज्यम्। श्रृतिशिरत्ि औपनिषदं पुरुपमिति नावेदविदिति च वाक्य इ-

३२० सटीके संक्षेपशारी रके

त्यर्थः। अत्र वाक्ये मकृते महाचाकये। र्थ तहहिं महावाक्यव्य- तिरिक्तपदसंदर्भेऽपि लोकवेदयोर्वेदोपनियत्पदपयोग इत्वाशद् तत्र साक्षात्परम्परया वा महावाक्पशेपत्ा ेषिणाडमेदोपचारात्त- ऋापि तत्पदपवृत्तिरित्याह-अपरमिति। वाच्यं विषय इति याबत्। २९८।। महावाक्यमेव्र तत्वसाक्षात्कारहेतुरिसम शत लिङ्गमाह- पित्रा तत्वमसीतिबोधनमतु स्पष्ट विजज्ञाविति चान्दोग्ये यदवोचदेतदिह नो लिङ्क भवेज् ज्ञापकम्। सर्वत्रैव महागिरामुपनिषच्छन्दो अवेद् ग्राहको वेदश्ायमतोऽन्यदस्य निकट सेलाज वेदादिगीः।२९९॥ पित्रेति। छान्दोग्ये वछ्े नवमे प्याये ल्वमसि श्वेतकेतो इत्येतदनन्तरं तद्धास्य विजज्ञावित्यननास्य पितुरुपदेशात्तदुपादेष्टं तच्वं विजज्ञौ विस्पष्टं साक्षादेव ज्ञातवानित्युक्तत्वान्महावाक्यमे- वाविद्यानिव र्त्तकबोधहेतुरिति गम्यते, इतरथा तदुक्तिवैयथर्यादि- त्यर्थः। लिङ्गमित्येतद्विवरणं ज्ञापकमिलि। महावाक्यानामेवर फल- वत्पमितिहेतुत्वे फलितमाह-सर्वत्रेति। अत इसादौ योज्यम। वेदो वेदशब्दः । अन्यत्र वेदादिपदपयोगस्य गतिमुक्तां स्मारय- ति। अन्यदिति॥ २९९॥ ननु वार्तिककारैरत्र चोपनिषच्छद्दो ब्रह्मविद्यैकगोचर इत्यु- पक्रम्य उपनीयेममात्मानं ब्रह्मापास्तद्वयं यनः निहन्त्यवदया त

त्युक्तत्वात्कथम्महावाक्यं तदर्थ इत्पाशक्का तदुक्तमप्यङ्गीकरोति- उपनिषद्चसा परमात्मघी: सहजशक्तिवशेन निगधते॥ तदुपचर्य्य महागिरि कर्तते निकटभावपेक्ष्य तु मुख्यगी:॥३००॥

३ अध्याये तत्पदलक्ष्यनिरूपणम्। ३:१

उपनिषद्वचसेति। अवयवगतशक्तिः सहजशक्तिपदाः र्थः। कथं तई महावाक्यं तदर्थस्तत्राह। उपचरय्योति। महा- वाक्पस्योपनिषत्पदवाच्यतत्वधीहेतुत्वेन तदभेदोपचाराल्लक्षणपा वा तदर्थतेत्यर्थः। तरहि महावाक्यमुपनिषत्पदस्य मुखयोऽर्य इति कथमुक्तमित्पाशङ तस्य मुख्यार्थभूतधीहेतुतया तदपेक्षया त-

ननु महावाक्यस्यावान्तरवाक्यस्य चोपनिषत्पदवाच्यत्वा- भावे समाने कथं तत्रोपनिपत्पदस्य मुख्यामुख्यत्वव्यवस्थेत्या- शद्त वाच्यार्थेन साक्षात्संवद्धे महावाकये मुख्यवदुपस्थापक- त्वात् तस्य सुख्यत्वव्यपदेशोऽन्यत्र तु तदभावादमुख्यत्वव्यपद्रे श इसाशयेन निकटभावमपेक्ष्ेत्युक्तं विद्ठणोति- उपनिषद्वचनाभिहितात्मघी- निकटवर्तति महागिरि मुख्यवत्॥ उपनिषद्वचनं तदवान्तरे वचसि गौणवदत्र विवक्ष्यते॥। ३०१ ।। उपनिषद्वचनमिति। अत्र लोकवेदयोः ॥ ३०१ ॥ महावाक्यस्यैव कथं तत्वधीनैकव्यमितिशङ्कार्या पित्रा तत्व- मसीसादिनोक्तं स्मारयन् फलितमाह- थतो महावाक्यत एव पुत्रो विजज्ञिवानस्थ पितु: सकाशात्। इति ञ्चतं तेन स एव वेद- स्तथा च सैवोपनिषच सिडा॥ ३०२।। यत इति। स सैवेति महावाक्यं परामृष्य विधेयापेक्षया लिङ्गान्तरनिर्देशः । २०२ ।। एवं नावेदवित तं त्वापनिषद पुरुषमिति श्रतिबलाच्क्कौत- लिङ्रवलाच्च महावाक्यमेव फलवत्ममितिहेतुरित्युपपादितमनूध ४१

३२२ सटीके संक्षेपशारीरके

फलितं महावाक्यवैयर्थ्यचोद्यनिरासं निगमयति- विना महावाक्यमतो न कश्चित् पुमांसभद्वैतमवैति जन्तु:॥। ततः पदार्थावगमान्न सुक्ति घंटिष्यते तस्य परोक्षभावात् ॥ ३०३ ।। विना महावाक्यमिति। पुमासं शोघितत्वमर्थम् । अट्वै- तं ब्रह्माभिन्नम। तस्य केवलपदार्थावगमस्य॥ ३०३ ॥। नतु तत्वरमादिमहावाक्यस्यैव मुक्तिहेत्वपरोक्षधीहेतुत्वात्ते- नैथालं कि ससं ज्ञानमिताद्यवान्तरवाक्येन परोक्षधीहेतुना, तत- इतदरयों वथा निरूपित इति नेत्याह- पदार्थबोधं परिहत्य वाक्यं न शक्तमात्मानुभवावसानाम्।। घियं समानेतुमपेक्षितत्वा- दतः स यत्नेन निरूपितोऽभूत्॥ ३०४ ॥ पदार्थबोधमिति। आत्मानुभवावसानामू आत्मतच्वा भिव्यक्तिफलां साक्षात्काररूपामिति याव। पदार्थधियो वा- क्यार्थधियो हेतुत्वेनापेक्षितत्वान्न कस्यापि वैयथ्यमिसर्थः ॥३०४॥ तथापि त्त्वंपदाभ्यामेव तदर्थावगतेः कृतमवान्तरवाक्यैरि आशड्ा तन्मात्रेण वाक्यार्थान्वययोग्यार्थासिद्धेस्तदर्थशोधका- वान्तरवाक्यापेक्षया ताभ्यां तादृशार्थोपस्थितेर्नावान्तरवाक्यवैय- थ्यमित्यभिप्रेत्य तद्धलावमतौ पदार्थो निर्दिशति-

प्रत्यक्ककं समधिगतं त्वमित्यनेन ।। प्रत्यक्कं न खलु विना द्वितीयमेवं नाहैतं भवितुमलं विना पतीचा। ३०५।। तच्छन्दादिति। तयोरपि परस्परं भेदे वाक्यार्थेऽनुपयोगं

अध्याये तत्पद्लक्ष्यनिरूपणम्। ३२३

मत्वा युक्तितस्तदभेदे सम्भावयति-प्रत्यक्कमिति। अद्वितीय- ब्रह्मणः सर्वाधिष्ठानतया सर्वान्तरत्वात्तदभेदं बिना त्वंपदसमर्पित भत्त्कं सर्वान्तरसाक्षिचैतन्यात्मक न घटने, सर्वान्तराद्वहिर्भूतस्य सर्वान्तरत्वायोगात। एवं तत्पद्समर्पितमप्यद्वितीयं वर्णितपत्यग- भेदं बिना न घटत इति युक्तितसतावभिन्नावपि सम्भावितावि- त्पर्थ: । ३०५ ।।

श्चयसम्भवात किं महावाक्यैित्याशङ् युक्त्े: सम्भावनाधीहे- तुतया प्रमाणानुग्राहकत्वेन स्वतो निर्विचिकित्सधीहेतुत्वायोगा-

महावाक्यानि भवन्ति तावदर्थवन्तीयाश्ययेन यौक्तिकपतीतितो वाक्यजाऽनुभवस्य विशेषमाइ- तर्कप्रतीतिसमयेऽपि तदद्वितीयं प्रत्यक् परिस्फुरति तत्प्रतिविम्बितं सत् ।। वे दान्तवाक्यजनितादयवुडिभूमि- निष्ठं पुनः स्फुटतरं भवतीति भेद: ॥ ३०६॥ तर्कप्रतीतीति। तत्पतिबिम्बितं प्रत्यक्षवत्तस्यां स्व्राका- रार्पकं सव स्फुरति न त्वपरोक्षवदनावृतमित्यर्थः । भेदो विशेषः ॥ ३०६॥ नन्वेकमेव शुद्धं वस्तु पदार्थज्ञाने यौक्तिकज्ञाने वाक्पजन्य- ज्ञाने च प्रतिबिम्बितं सत स्फुरति चेत् तत्र स्फुटत्वास्फुटत्त्रवरि- शेष: कुत इत्याशख्ा तदभिव्यञ्ञकज्ञाननिष्ठयोग्यतारुपस्वाभा- व्यतारतम्पनिबन्धनः स इति सदष्टान्तमाह- अधममध्यमशुद्धिनि दर्पणे परमशुद्धिनि चाननमात्मन: ।।

३२४ सटीके संक्षेपशारीरके

तरतमक्रमतः प्रतिभासते तदिव तत्वमिह प्रतिपत्तिषु॥ ३०७ ॥ अधमेति। दर्पणे शुद्धिर्वैमल्यम। क्रमतो व्यवस्थातः । तािव आननवत्। तच्वमात्मतत्वम्। इह आसु ॥ ३०७॥ नतु शोधितयोस्तत्वमर्थयोः प्पैक्ष्ङ्गेने नुमानसम्भवात्तस्य प्रमाणत्वेन निश्चायकत्वातिक महावाक्येने- स्पत आह- एकदेशसुपलभ्य धर्मिण- खचैक देशमपरं विजानते।। धर्मिधाव्यवधिकारणादतो नानुमा ह्यनुभवाय वस्तुनः । ३०८॥ एकदेशमिति। धर्मिणः पक्षस्य व्याप्यविशिष्टरूपैकदेश- दर्शनात्तदूव्यापकविशिष्टैकदेशान्तरं सर्वत्रानुभिन्वते, तदुक्त शब- रस्वामिना, एकदेशदर्शनादेकदेशान्तरे बुद्धिरतुमानमिति, ततश्च सदर्थस्य पक्षीभूतस्य परोक्षत्वेन तद्धीद्वारोत्पद्यमानानुमितेरापे त- द्विशेषणाभेदगोचराया: परोक्षत्वेन तदपरोक्षानुभवत्वाभावात्तत- स्तदविद्याद्यनिव्ट त्तेस्तन्नि र्त्तका ख् स्तु सा क्षा त्काराय तत्त्वमादि वाक्यमर्थवदियर्थः ॥ ३०८॥ एवं महावाक्यानामर्थवत्वं निरूप्य पदार्थशोधनमकरणमुप: संहरति- एवं तावत्तत्वमर्थी विशुद्धौ बोद्धव्यं चेदन्यदप्पस्ति पृच्छ ॥ यद्यदू बुद्धं तत्तदादाय तिष्ठे- र्यच्चाबुद्धं तत्र चाधत्स्व चेतः || ३०९ ॥ एवं तावदिति। वाक्ये निर्गुणनिष्ठिते च निखिले न्या यादियत्तामतिरित्यत्र संक्षिपं तृतीयपादार्थ पशश्चयितुं तत्पश्ना-

३ अध्याये गुणोपसंहारः। ३२५

यानुमातै ददाति। बोद्धव्यमति। यद्यदियादयुंक्तार्थम ।३०९। यद्यपपि द्वैतसत्यत्वादिनिरासेनाद्वयं वस्तु तत्पदलक्ष्यं निरू- पितं त्वंपदलक्ष्यमपि सर्वोपप्लवरहितं विज्ञानघनरूपं प्रत्यङ्मा- त्रमित्युक्तम, तथापि तदुभयवाचकपदानां नानाशाखागताना- मेकत्रोपसंहारेण तल्लक्ष्येयत्तानिर्द्धारणं विनाऽभेदरूपवाक्यार्थे

बुद्ध्वा तत्वंपदारथावतुभवविषयं कर्तुकामस्तदैक्यं.

तच्छेषा पन्नमस्मिञुछुतिशिरसि वचो जातमन्यद्यदर्ति सस्येयत्तावुसुत्साक्कुलितनिजमतिः पृच्छति स्मैष भुय:।। बुद्ध्वां तत्त्वमित्यादिना ॥ ३१०॥ प्रतिपित्सितेऽनगते भूय: कथ प्श्न इसाशक तद्ीजं सका रणं दर्शयति- अद्याप्यवान्तरवचः परिमाणबोध घैकल्यमस्ति मम तेन महावचोऽपि। वाक्यार्थबुद्धिमनुमूतिफलावसानां नोत्पादयत्यहरह: श्रुतमप्पशक्ते ।। ३११।। अद्यापीति । अशक्तेरुक्तकारणन शक्तिपतिबन्धादि त्यर्थः । ३११॥ इदानी प्रश्नस्वरूपं प्रकटयति- विधिमुखेन परस्य निवेदकं वचनजातमवान्तर संजितम्।। यदपि भेदनिषेधमुखेन त- त्परिमितिं प्रतिपादय मे प्रभो ॥ ३१२॥ विधिमुखेनेति। ज्ञानानन्दादिभावस्वरपसमर्पणेनेसर्थः।

३२६ सटीके संक्षेपशारीरके

यदित्येतदवापि योजनीयम्। निषेधमुखेन परस्य निवेदकमि- त्यनुषङ्ग:। तत्परिमिति तदुभयेयत्ताम ॥ ३१२ ॥ कर्मतङ्रह्मणोऽपि सर्ववेदान्तपत्ययत्वात्तेषु वेदान्तेषु सगुण- निर्गुणपरत्वविभागं कृत्वा निर्गुणपरेषु तेष्वानन्दादयः मधानस्पे-

आखागतेषु तेषुतेषु श्रूयमाणानानन्दनित्यसर्वगतविभ्ुपूर्णामृता-

वाक्येधूपसंहरंस्तदियत्तां स्वयमेव ज्ञास्यसीत्याहाचार्य :- सकलवेदशिर:सु परात्मधी परवच:सु परापरबोधत:।। अपुनरुक्तपदान्युपसंहरन् परिमिति स्वयमेव तु वेत्स्यसि ॥। ३२३ ॥ सकलेति। सकलवेदशिरस्सु परापरबोधतः सगुणनिर्यु. णपरत्वविवेकेन परात्मधीपरवचासु अपुनरुक्तपदानीति म्बन्ध: ॥ ३१३ ॥। नतु यत ससादिवाक्यावगतं वस्तु तदेव किमुपसंहतान- न्दादिपद समभिव्याहाराव प्रतीयते कि वा ततोर्थान्तरमपि, आ- वे तदुपसंहारवैयथर्यम, द्वितीयेत्व्रखण्डार्थत्वं तस्य न स्यात, उप संहृतपदार्थवैशिष्टचस्य ततः पतीतेरित्याशख्ाह- अपुनरुक्तपदानि विना यतो न परिपुष्कलवुद्धिसमुद्रयः। अपुनरुक्तप दानि ततस्तत• स्त्वमुपसंहर तत्ववुभुत्सया॥ ३१४॥ अपुनरुक्त्तेति। अपुनरुक्तानन्दादिपद लक्षितानन्दादिव्य- तवभिन्नब्रह्मधी: परिपुष्कलबुद्धिशब्दार्थः, सैव हि तस्मिन् तद्वि- परीताकारसंशयादिविरोधिनी, ततक्च न पदान्तरोपसंहारवैय-

३ अध्याये गुणोपसंहार:। ३२७

थर्यम्। नाप्यखण्डार्थत्वहानिः, ब्रह्मणि सत्यादिपदलक्ष्यभेदबोधे- डपि विशिष्टार्थाबोधकलवेन तदुपपत्तेशिति भावः॥। ३१४।। नन्वेवं सति भाववस्तुपरप्रकरणे तस्य पियमेत्र शिर: मोदो. दक्षिण: पक्ष: प्रमोद उत्तरः पक्षः आनन्द आत्मेति प्रियादीनां

रः स्पादित्याशद तन्निवारणाय मुखयामुखयब्रह्मताक्यविवेक कृत्वा तत्र मुख्यब्रह्मवाक्यगतपदानामेवोपसंहार: कार्य इति ता- वदाह- कुरु परापरवाक्यविवेचनं तदनु शब्दसमाहरणं कुरु॥ प्रियशिर:प्रभृतीनि च यत्नवा- नुपचितापचितानि परित्यज ॥ ३१५ ।। कुरु परापरेति। एवं चानन्दमयस्याब्रह्मत्वात्तद्वाकयगत- पियशिरस्त्वादीनां मुख्यब्रह्मवाक्येषूपसंहारो न कर्तव्य इत्याहं- प्रियशिर इति। तेषामब्रह्मधर्मत्वे लिङ्गं चाह-उपचितेति। तत्र पियं नामेष्टवस्तुदर्शनमात्राद्य ईषत्संतोष:, तस्य स्त्रत्वेन पाप्तौ ततोपीषदधिक: स मोद:, तदुपभोगेन ततोऽप्यधिक: स प्र- मोद:, तस्मात्सामान्यमात्रमानन्द इति । ३१५॥ तेषासुपचितादिरुपत्वेऽपि ब्रह्मधर्मत्वं कि न स्पादित्याश झामुपचयापचरया हि भेद इति सूत्रावयवावष्टम्भेन परिहरति- उपचितापचितानि न निर्गुणे प्रियशिर:प्रभृतीनि कदा चन ।। निपुणधीरपि कश्चन योजये- दृपि तु कोशगुणा: कथिता हमी ॥ ३१६ ॥ उपचितापचितानि न निर्गुण इति। निर्गुणे वस्तु-

३२८ सटीके संक्षेपशारीरके

भासबुद्धिधर्मत्वा त्तदभेदात्तत्कारणानन्दमयकोशे ते कथिता इत्या ह-अपि त्विति॥३१६॥ निरूपितमुपसंहरनू वक्ष्यमाणं पस्तौति- इति वच:परिमाणमुदीरितं विधिवच:सु निषेधगिरां शृणु॥ बहु निषेध्यमसूष्यपि तेन ता- स्वपि समाहर पूर्ववदेव तत् ॥ ३१७ ।। इतीति। विधिमुखेन वस्तुबोधवाक्येषूपसंहार्षपदेयतो- क्ेत्यर्थः । निषेधगिरां परिमाणमित्यनुषङ्ग: । निषेघस्य नञ्ञर्थ- स्यैकरूपत्वात्तदुपसंहारो वृथेत्याशङ्क्य निषेधप्रतियोगिभेदेन त- द्वेदात्तदियत्तानिरूपणं कार्यमत्याह-बहु निषेध्यमिति। तांन्नषेध्यम्॥ ३१७॥ -निषेध्योपसहारो वथेत्यांशङ्क्प तदुत्तयभिगेतं विदृणोति- अपुनरुक्तनिषेध्यनिषेधकृ- इहुपदाहरणं कुरु तास्वपि। यदि पुनर्न समाहरणं भवेत् परिमितप्रतिषेधनमायतेत्॥ ३१८॥ अपुनरुक्तेति। नतु प्रतिषधानामात्मस्वरूपत्वाभावात्तदु पसंहरणं वृथेत्याशङ्क्य स्थूलादिपतिषेधाभावे तत्तदात्मत्वशाङ्का-

त्निषेध्यात्मत्वशङ्काया अनिराकरणाच्च सर्वप्रतिषेधोपसंहार आ- वश्यक इसाशायेनाह-यदि पुनरिति ॥ ३१८॥

स्थूलादिनिषेधवाक्यस्थपदानामपि निर्विशेषवस्तुबोधित्वात्कुतो विधिनिषेधविभाग इत्याशख् विधिवाक्यस्थपदानां साक्षाल्ल-

३ अध्यापे गुणोपसंहारः। ३२९

क्षितभावरूपस्वार्थसमर्पणमर्था त्तद्विरोधिक ल्पित रूपव्या वर्त्तनं चेति कृत्यद्रयमा्ति निषेधवाच्यस्थपदानां तन्नेति वैषम्यात्तद्विभागो-

विधिव चस्युभयं तु पदेपदे भवति संग्रहवर्जनरूपकमू॥ स्वकवपुः परिकल्पितरूपयो- नं तु निषेधवचःसु तथा मतम् ॥ ३१९। विधिवचसीति। पदेपदे पतिपदम, स्व्रकवपुः साक्षाव

सपतात्मजडादिरूपस्य च यथाक्रमं संग्रहादिरूप द्वय भवतीति सम्बन्धः ॥ ३१८॥ चतुर्थचरणार्थमेव विद्ृणोति- यदिह किं चिद्बोधसमुद्धवं- तदखिलं प्रतिषेधति केवलम्।। न तु क्रिमप्युपगृह्य परे पदे भगवतो निविशेत निषेधगीः॥ ३१९॥ यदिहेति। पतिषेधतीत्यत्र निषेधगीरिति योजनीयम, किमप्युपगृह्य भावात्मकं किमपि स्वरूपं समर्प्य भगवतः परे पदे शोधिततदर्थे कल्पितनिषेधमात्रेणाधिष्ठाने भावरूपविशे- पानवगमादिति ॥ ३१९ ॥ विधिनिषेधयारुक्तवैपम्यमुपसंहरनू केन चिदशेन साम्य- मप्पाह- इति विशेष इह प्रतिपादितो विधिनिषेधगिरोरुभयोरपि।। अपुनरुक्तपदाहरणं पुन- र्विधिनिषेधवच: स्वविशेषतः॥ ३२०।। ४२

३० सटीके संक्षेपशारीरके

इति विशेष इत्यादिना। स्पष्टोऽर्यः ॥ ३२० ॥ सर्वेषां निषेधपदानामेकवाक्यत्वमापन्नानां दृश्यमात्रनिषेध- पराणामजहल्लक्षणया अताश्षुतविषयत्वं विधिपदानां तुश्रुवार्थ- मात्रस्वरूपं समर्पपता तदभाव इतिं वैषम्यान्तरमाह दपेन -- श्रुतपदैरूपसंहृतिशालिभि-

तदपि पूर्यमिहाभिमतं श्रुतेः श्रुतपदान्युपलक्षणमेव हि।। ३२१॥ श्रुनपदैरित्यादिना। पूर्य समुच्चेतव्यम्। इह श्रुतनि-

यद्यपि नेह नानास्ति कि चनेत्यादिना सामान्येन दृश्यमात्र- निषेध: श्रुतः, तथापि तं कर्णो पिधायाशृण्वतेत्र कतिपयविशेष- निषेधकैरस्थूलादिपदैरेव कल्पितसरवनिषेध उक्तरात्योपपादित इति द्रष्टव्यम् । अथ वा नेतिनेत्यादेरपि लोकपसिद्धदृश्यमात्रनिषे-

षसतमवायादिपतिषघसंग्रहार्थ श्रतपदान्युपलक्षणमित्युक्तमित्यवि- रोध:।।३२१ ।। सत्यादिपदानामपि लक्षकत्वं तुल्पमित्याशङ्ा तेषां स्व्रार्थे- कदेशलक्षकत्वेऽपि श्रुवार्थापरियागनाश्रुतलक्षकत्वं नेति वैष- म्यमाह --

श्रुतपदैर्विधिवाक्यगतैः पुनः ॥ समुपलक्ष्यतया न परात्मनः किमपि रूपमिहाभ्यधिकं मतम् ॥ ३२२ ॥ समुपसंहतेति। स्पष्टोऽक्षरार्थः ॥ ३२२ ॥

३ अध्याये गुणोपसंहारः। ३३१

छव्रह्म रूप मुप लक्ष्यता मित्याशड्वशिषटु्यैवा वनैमित्ा- न खलुं संश्रुतसंहतशब्दयो- रविषय: परमात्मन इष्यते।। किमपि रूपमसुत्र हिनास्ति नः किमपि मानमतो न तदस्ति नः ॥ ३२३॥। न खल्विति। तस्य निष्पमाणत्वे तत्साधकमानाभावे हेतु- माह-असुत्रेति। तस्मिन रूप इत्यर्थः । किमपि शासत्रं मत- क्षादि वेत्यर्थः । रूपान्तराभावं निगमपति-अत इति। अश्रु- समतिषेध्यमाप्तिमात्रेण तत्पतिषेधसंभवात्तदुपलक्षकत्वं प्रतिषेधक- पदानां युक्तम, पारमार्थिकव्रह्मरूपस्य तु वेदैकवेद्यतया मानान्त- रात्तदमिद्धेस्तत्परवेदवाक्यानां च श्रुतस्तररुपबोधनेनैव निराकाङ्ग त्वान्न तदुपलक्ष्यं रूपान्तरमस्तीति भावः ।। ३२३ ।। ननु कर्मकाण्डे भधानपरतन्त्रत्वादितिकर्तव्यतानां नाना- शाखागतानां तत्पयुक्तिवलादुपसंहारो युक्त:, ब्रह्मणि तु विधिनि- पेधपदानामनितिकर्त्तव्यत्वात्कर्थं तदुपसंसा र सिद्धिरियाशङ् तथा- पि तेषां परमात्मप्रतिपत्तिपयोजनकत्वेन प्रत्येतव्ये तस्मिन् प्रधाने गुणभूतत्वाद् च गुणानां च गुणिपरतन्त्रत्वाव स गुणी प्रधानभूतो यत्रयत्र श्रुतो भवति तत्रतत्र गुणभूतपदजातं पुष्क-

गुणतया हि पदानि परात्मनो विधिनिषेधवचः स्ववतस्थिरे।। गुणगणो गुणितन्त्रतया गुणी भवति यत्र हि तत्र भवत्यसौ ॥ ३२४॥ गुगातयेति। यत्र गुणी भवाति तत्रासौ गुणगणो गुणितन्त्र- तया भवतीति सम्बन्ध: ॥ ३२४।। उपसंहारपकारमुपसंहरन् पुनः शिष्य मति पश्नायानु-

३३२ सटीके संक्षेपशारीरके

मर्ति ददाति- विधिनिषेधवचः परिमाषत- स्तथ मया कथितं नयवर्तर्मना ॥ यद्परं तव वस्तु वुभुत्सितं तदिह नः पुरतः प्रकटीकुरु: ३२५॥ विधिनिषेधेति। वचः कथितमिति सम्बन्ध:। प्रकटीकुरु म. श्नेनेति शेषः ॥ ३२५ ॥। सम्यग्ज्ञानसमीपदूरभवयोर्है त्वोर्विवे कज्ञतेत्युक्तच तुर्थपादार्थ- पपश्चयितुं तद्विषयपश्नमवतारयति-

भेदतः कथय तद्भुत्सितम् । ज्ञानजन्मन इदं जिघृक्षितं हेयमेतदिति चोपपत्तिभि: ॥ ३२६॥ अन्तरङ्गेति। ज्ञानजन्मन इत्येतत्प्रथमं च योज्यम। त- दन्तरङ्गादिसाधनम्। तद्बुभुत्सा निष्पयोजनेति शङ्गा निवार- यति-ज्ञानजन्मन इति। जिघृक्षित ग्रहीतुमिष्टमनुष्ठेयमिति यावव । इति यन्मयापाततोवगतं तच्चोपपत्तिभिः कथये- त्यर्थ: ॥ ३२६ । कि त्वया कार्यत्वेन साधनमवगतमिति वीक्षायां तदेव विशदयति-

कार्थमेव यतिभिः प्रयत्नतः॥ त्याज्यमेव बहिरङ्गसाधनं यत्नतः पत्तनभीरुभिर्भवेत्॥ ३२७ ॥ अन्तरङ्गमिति। अपवर्गो ज्ञानम ॥ ३२७ ।। पृष्टं साधनजातं श्रतिन्यायानुसारेणैवोच्यते त्वयाप श्रद्धया

३ अध्याये अन्तरङ्गबहिरङ्गसाधननिरूपणम्। ३३३

श्रोतव्यमितिगुरुरह- उच्यते शृणु विविच्य साधनं ज्ञानजन्मनि यदूचिवान् गुरु:॥ अन्तरङ्गबाहिरङ्गभेदतः शब्दशक्तिमनुसत्य वैदिकीम् ॥३२८॥ उच्यते इति। गुरु: सूत्रकारः ॥ ३२८॥ वैदिकीं शब्दशक्तमनुस्टत्यैतद्विवृण्वनू लक्षणभेदेन पृष्टं सा- धनभेदं दर्शयति- यच्हुनं विविदिषोदयाय तत् सर्वमेव बहिरङ्गसाधनम्॥ अन्तरङ्गमवगच्छ तत् पुन येत् परावगतिसाधनं श्रुतम् ॥ ३२९ ॥ यच्ुनमिति। यत्परमात्मनो विविदिषासाधनतेन विहितं तत्तत्वज्ञानं प्रति बहिरङ्गसाधनम, तच्च तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्म- णा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेनेति श्षतिविहितं निसं वेदानुवचनादि, तस्येह जन्मन्यतीतंजन्मनि वा विविदिषार्थ- तया पाग्भावित्वेन ज्ञानं प्रति विप्रकर्षाद्धहिरङ्गत्वम, यत्त परमा- त्मसाक्षात्कारोद्देशेनैव विदितं तदन्तरङ्गसाघनम्, तच तस्मादेवं विच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः श्रद्धावित्तो भूत्वात्मन्येवात्मानं पश्येदिति दर्शनोद्देशेन विहितं शमादि श्रोतव्य इत्यादिश्रुति- विहितं श्रवणादि च, तस्य विविदिषानन्तरमेव ज्ञानोदयपर्यन्तमतु- छ्ठेपत्वेन प्रत्यासन्नत्वादन्तरङ्गत्वम्। तदुभयं चोक्तश्षुतिपमाणक- मित्यर्थः ॥ ३२९॥ विविदिषावाक्येन सर्वेषामपि कर्मणां संयोगपृथकूत्वेन वि- विदिषासाधनत्वं विधीयते इति मते तयोर्लक्षणान्तरं वदन् बहिर-

३३४ सटीके सक्षेपशारीरके

इत्वादि स्पष्टपति- यद्धि कारतयाऽवगम्पते दूरतस्तदह साधनं घिय:॥ अन्तरङ्गमखिलंतु तत् पुन- व्र्यक्षकं भवति यत् परात्मनः ॥ ३३०॥। यद्धीति। अदष्टद्वारेणैव फलोत्पादकं कारकम, जन्मा- न्तरीयमपि यज्ञादि तदूद्वारा विविदिषासुत्ादयद्धीहेतुरितिदू- रस्थत्वात्तद्वहिरङ्गम। दृष्टद्वारेण तु त्त्वधीहेतुरभिव्यज्जकमू, शमा- दिकं श्रवणादिकं च दृष्टपतिबन्धनिव्ठीत्तद्वारा तद्धेतुरिति तत्प- रात्मनो व्यज्जकं तद्धियो निकटभावित्वादन्तरङ्गमिसर्थः॥३३०॥ एवमन्तरङ्गवहिरङ्गविवेकमुक्का यदुक्तं यतिभिरन्तरङ्गमवश्यं कार्य बहिरङन्तु त्याज्यमिति तद्विपक्षबाधमुखेनोपपादयाति। कारकस्य करणेन तत्क्षणाद् भिक्षुरेष पतितो भवेद् थथा॥ व्यञ्जकस्य परिवर्जनात्तथा सध एव पतितो भवेदसी ॥ ३३१॥ कारकस्पेति। यज्ञादिरूवस्य तस्याग्निपतनीवित्यादिसा- पेक्षत्वात् सन्यासिनश्च तद्भूतस्य तु नातन्भाव इत्यादिनोक्तन्या- येन सतसंग्रहे पातित्यं यथाऽवश्यंभावि, एवं व्यञ्ञकश्रतणाद्यकर- णेऽपि तस्य तत्तुल्यम्, अरुन्मुखान् यतीन् त्वंपदार्थतिवेकाये- त्यादिवचनपामाण्यादित्यर्थः ॥। ३३१॥ नतु विविदिषन्तीत्यत्रेष्यमाणतया वेदनमेव्र प्रधानं पतीयते, ततश्च यज्ञादिकर्मणां तत्रैव विनियोगस्तस्मिन्वाक्ये विधीयते न विविदिषायामपधानभूतायां तथा सते तेषु प्रथमोक्तवहिरङ्गल- णाभाताच्छमादिव दन्तर ङ्गलक्षणभावाच्चोक्तान्तर ङ्गादिविभागानु-

३ अध्याये अन्तरङ्गबहिरङ्गसाधननिरूपणम्। ३३५

पपात्तरिति तत्राह- प्रत्ययार्थविषयं हि कर्मणा- सुच्यते विविदिषेयुरित्यितः॥ न प्रकृत्यभिहितार्थवेदने वेदवाचि विनियोगशासनम्॥ ३३२॥ प्रत्ययार्थेति। वेदवाचि विविदिषन्ति यज्ञेनेत्यादिवेदवाक्ये कर्मणा यागादीनां मत्पयार्थविषयं सन्प्त्ययार्थेच्छाविषयं विनि- योगशासनं विविदिषयुरित्यत उच्यते कथ्यते न प्रकृत्यभिहि- तार्थवेदने तदुच्यत इति सम्बन्धः । विवििषन्तीत्यस्थापूवर्थत्ा- द्विधौ परिणतं रूपं विवििषेयुरित्युक्तम्। हिशन्दो वक्ष्यमाण- न्यायसूचनार्थ: ॥ ३३२॥ तत्सूचितं न्यायमेव दर्शयति- न प्रधानमहाय वेदने- नान्वयं व्रजति कर्म साधनम् ॥ सङ्गतिर्भवति वेदनेच्छया वेदनेन न तु कर्मेणां क्चित ॥ ३३३॥ न प्रधानमिति। यद्यपि वेदनस्येष्यमाणतयार्ऽर्तः माधा न्यमस्ति, तथापि विविदिषन्ति वेदितुमिच्छन्तीति शब्दतः प्० कृत्यर्थवेदनस्य विशेषणतया मत्ययार्थेच्छायाश्च विशेष्यतया तथोर्गुण पधानभावमतीतस्तत्र मधानतयाऽवगतेच्छां विहाय गुण- तयाSवगतवेदनेन यज्ञादि कर्म साधनतयाऽन्वपं न प्राप्नोति, कि तु तस्य प्रधानभूनवेदनेच्छपैत्र तथा संगतिर्भवितुं युक्ता, यथा राजपुरुषमानयेत्युक्ते शब्दतः मधानतयावगतपुरुषेणैवान्वेत्यानयन- क्रिया न त्वर्थतः प्रधानेनापि राज्ञा तद्वत्पकृतेऽि पज्ञादिकर्मणां

३३६ सटीके संक्षेपशारीरके

नतु शाब्दं पाधान्यं वेदनेपि तुल्पमिति नेत्याह- न प्रधानमिह वेदनं भवेत प्रत्यघार्थविषयां प्रधानताम्।। उतससज भगवान्निरङ्गकुशं धेन पाणिनिरलङ्ध्यशासनः॥ ३३४ ॥ न प्रधानमिहेति। तत्र गमकमाह। प्रत्ययार्थविषया- मिति। तनिष्ठामित्यर्थः। उत्ससर्ज उत्सर्गतः सर्वप्रत्ययार्थेषु ज्ञापितवान्। येन पाणिनि: प्रत्ययार्थपधानतासुत्ससर्ज तेन वेदनं न पधानमिति सम्बन्धः । स ि सर्वत्र मकृतेरुपरि पत्ययमर्थि- शेषे विदधानस्तदर्थस्य मकृत्यर्थिक्षया प्राधान्यं सूचयति। उक्तं च कात्पायनेन, प्रकृतिपत्ययौ पत्ययार्थ सह ब्रूतः प्राधान्येने- ति। ततो वेदनस्य न शब्दं माधान्यमित्यर्थः ॥ ३३४॥ तथापि तस्योत्सर्गस्य सन्पत्ययार्थेऽपवादादन्यथात्त्रमि त्याशदा निरङ्कशमित्यनेन सूचितमपत्रादाभावं विशद्यति- प्रत्यये सनि न चापवादकं किं चिदत्युदितवानसौ सुनिः । थेन तन्र गुणभावमुद्हेत प्रत्ययाभिहितमर्थवस्तु नः ॥ ३३५ ॥। प्रत्यये सनीति। तदर्थ इत्यर्थः । तत्र विविदिषन्तीतिप- दे। प्रत्ययामिहितं सन्पत्ययोक्तमर्थवसत्वच्छारुपं वस्तु नाड- समानू प्रति मुनिरपवादकं न चोदितवानिति सम्बन्ध: ॥ ३३५॥ ननु धातोः कर्मणः समानकर्तृकादिच्छायाँ वेति सूत्रे धात्वर्थस्य सनर्थपरति कर्मत्वेन पाधान्योक्तेरपवादानु ्तिसिद्धेत्या- शघाह- धातोः कर्मणइत्युवाच भगवान् यत् पाणणिनस्तत् पुन- द्धत्विर्थस्य न वेदयत्यभिमतं प्राधान्यमायुष्मतः।

३ अध्याये अन्तरङ्रबहिरङ्गसाधननिरूपणम्। ३३७

किन्त्वार्थ न तु शब्दगम्यमवदत्तेनापि तद् योक्ष्यते नोत्सर्गस्य विना निभित्तमपरं संकोचनं युज्यते॥३३६॥ धातो: कर्मण इति। आयुष्मतस्तवाभिमतमितरान्वय- योजकत्वेनेष्टं घात्वर्थस्य वेदनस्य माधान्यं न वेदयतीति सम्बन्धः। नतु कर्मत्व्रविशेषणत्तत्माधान्यं मतीयते मधानेन चे- तरान्त्रयो युक्त इत्याशका शब्दप्राधान्यस्यान्वयप्रयोजकत्वा- दत्र मदभावान्मैवमेत्याशपेनाह। किं त्विति। आर्थमिष्यमा- णत्वरसामर्थ्यलभ्यम्। नतु मतीयते चेत्तत्माधान्यं शाब्दमेव कि न स्पादित्याशक्य तत्मतीतेरन्यथोपपत्तौ सत्या विनापवादकं मत्य- पार्थपाधान्यविषयोत्सर्गस्य सङ्गोचायोगासस्य शब्दत्वं न कल्पनी

कर्मत्वमयुक्तमाधान्यम, पोक्ष्पते युक्तं भविष्यतीत्पर्थः ॥३३६।। ननु सूत्रगतकर्मपदेन घात्वर्थस्य शाब्दत्वरूपमेव प्राधान्यं पतीयते कर्मत्वस्येप्सिततमत्वस्य प्राधान्यार्थत्वादियशख्ा तस्प

धातो: कर्मण इत्युदीरणमिदं साधारणं दृशयते शाब्दार्थत्वविशेषसृचकतया न ह्यत सृत्रे पदम् ।। धार्षर्थस्य तु कर्मतावचनमत्रोच्चारितं केवलं तत्त्वार्थेऽप्युपपद्यमानमधुना नोत्सर्गपीडाकरम्।३३७।। धातो: कर्मण इत्युदररिणमिति। तस्थार्थत्वरूपविशे- पसूचकाभावोक्तिर्दष्टन्तार्था। सूचकपदाभावमेव विशदयति- धात्वर्थस्थेति। तथापि तस्यार्थिकत्वाभयुपगमः किनिबन्धन इत्याशबा मत्ययार्थपाधान्यविषयोत्सर्गपीडापरिहाराय तथाभ्यु- पगम इत्याह। तच्वेति ॥ ३३७॥

४३

३३८ सटीके संक्षेपशारीरके

र्गतस्तत्सिद्धिमभिपेत्यात्रापि तद् गमकमस्तीत्याह- इच्छायामिति सृत्रकारवचनं प्रधान्यपक्षे भवे- दिच्छार्थस्य समञ्जसंन खलु तत सन्प्रत्ययार्थे गुणे।। धात्वर्षे ननु सन् भवेदिति वदेदिच्छा गुणश्रेद् भवे- दिच्छायामिति वक्ति तेन वद्ति प्राधान्यमिच्छागतम्।। इच्छायामितीति। इच्छार्थस्येच्छारूपपत्ययार्थस्य मा- धान्यपक्षे इच्छायामिति सूत्रकारवचनं भवे, सन्पत्ययार्थे तस्मिन गुणे सति तद्वचनं न खलु समञ्जसमिति सम्बन्धः। इच्छायामिति सप्तम्या तस्याः सनूपत्ययविषयत्वनिर्देशात्तस्या एव प्राधान्येन तदभिधीयत इति गम्यत इत्यर्थः । यदीच्छागुणकघात्वर्थ एव पाधान्येन विवक्षितः स्यात्तदा सूत्रमन्यथा स्यादित्याह-घात्वर्थ इति। इष्टापत्तिराङ्डां परिहरन्निगमयति। इच्छायामिति॥३३८। इच्छामाधान्वस्य श्रौततत्वसाधनफलगाह- तस्मात् कर्म समस्तमेव तुभवेदिच्छाजने: साधनं शास्त्रेणोक्तमतः समस्तमपि तद् यत्नेन हेयं यतेः॥ द्रष्व्यत्वमनूद्य साधनतया यत्तत् प्रतीच: श्रुतं वेदान्तश्रवणादिकं भवति तत्कत्तैव्यमावश्यकम् ।।३३९।। तस्मादिति। विविदिषन्तीत्पत्र प्त्ययार्थेच्छाया: प्राधा- न्येन श्रवणात्पधानपदार्थशेषतया चेतरपदार्थानामन्वयादूँ वेदा- नुवचनादिक समस्तं शास्त्रीयं कर्म त्रितिदिषामात्रसाधनं न त्वि- व्यमाणवेदनमाधनमित्येतटचनबलाव सिद्धमित्यर्थः । एवं च

वात्मत्यवायहेतुत्वाच्च तद्वहिरङ्गसाघनं सर्वात्मना हेयमिति फलि- तमित्याह। अत इति। किं सहि तेन कर्त्तव्यमिति वीक्षया पूर्वो-

त्याह-द्रष्टव्यमिति। प्रतीच इत्यस्यानेनान्वयः तें । श्रोतश्रु-

३ अध्याये अन्तरङ्गबहिरङ्गसाधननिरूपणम्। ३३९

नतु वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्था इत्यादिवचनादात्मतत्वनि- श्चये वेदान्तानां हतुत्वावगमात्तषां चाकर्तव्यत्वात्स्वतः प्रमाण-

तद्धेतुकधीसाधनत्वमेव नास्ति तत्र कुतोऽन्तरङ्गत्वादिविभागसिद्धि- रिखाशङ्म् ससं वेदान्तवाक्यमेव निरपेक्ष तत्कारणं तथाऽपि प्रति- वन्धनिरासितया एनेषामपि तत्रोपयोगात्साघनत्वादिव्यपदेश इसाह- वेदान्तवाक्यमिह कारगमात्मबोधे हेत्वन्तराणि परिपन्थिनिवर्हणानि।। यज्ञादिकानि दुरितं क्षपन्ति बुद्धे- स्तत्वंपदार्थविषयं तम उत्तराणि । ३४०॥ वेदान्तेति। तथापि कर्थं तेष्वन्तरङ्गत्वादिविभाग इत्याश दू तत्र विशेषमाह। यज्ञादिकानीति। बुद्धेर्दुरितमिति सम्बन्धः । कर्मणां विंविदिषार्थत्वश्रवणात्तस्याश्च विषयसौन्दर्यलभ्यायाः

तेषां विविदिपायासुपयोगाद्वहिरद्ृत्वम, विशिष्टाधिकारिकर्तृकश्र-

णाज्ञान एवोपयोगादन्तरङ्ग्त्वमित्यर्थः ।। ३४० ।- नन्वज्ञानमेकमेव तच्च शुद्धपरत्यगभिन्नाद्वितीयब्रह्मगोचरं वा- क्यार्थबोधादेव च तन्निद्टत्तरती प्रागुक्तम, ततश्च तर्वंपदार्था- ज्ञाननिवृत्तिः श्रवणादिसाध्येत्येतदयुक्तमित्याशब् नानाडविद्या- कल्पकमन्दप्ज्ञजनदृष्टयतुरोधेनेदमुक्तम्, वस्तुतस्त्वविद्या पूर्णब्रह्म- गोचरेकैव तन्निवर्तिका विद्याऽप्येकैवेति प्कृष्टपज्ञानां समतमिलाह- तत्वंपदार्थविषयं तम इत्यपीद-

अज्ञानमुत्तमदशा पुनरेकमेव संसारमूलमपवर्गफला च विद्या॥ ३४१॥

३४० सटीके संक्षेपशारारके

तत्वंपदार्थेति। विद्या चैकैवेति योजनीयम॥ ३४१॥ कि तर्ह्र्मिन्मते श्रत्णादिकृत्पमिस।शबााह-

ब्रह्मात्मवुड्धिजननप्रतिबन्धकानि ॥ तत्वं पदार्थविषयाणि निवर्त्तयन्ति ह्यावृत्तिमन्ति मननश्रवणादिकानि॥। ३४२। अज्ञानसंशयति। विशेषदर्शनाभावोऽज्ञानशब्दार्थः । श्र- वर्णं वेदान्ततात्पर्यगोचराज्ञानसंशयादिमतिबन्धं निवर्त्तयति, मननं तु मतान्तरादिविरोधधीपयुक्तपमेयासंभावनादिरुपं प्रतिबन्धं नि- वर्त्तयति, निदिध्यासनं तु चित्तचाश्चल्यादिरूपं प्रतिबन्धं निव- रततर्यतीति विशेषो द्रष्टव्यः। दृष्टफलत्वादेव तेषामवहननादिवद्या-

श्रवणादेरुक्तप्रतिबन्धनिवर्त्तकत्वयोग्यतामर्थाज् ज्ञापयंस्तत्स्व- रूपमाह-सार्द्धन- शब्दशक्तिधिषयं निरूपणं युक्तित: श्रवणमुच्यते बुघैः॥ वस्तुधटृत्तविषयं निरूपणं युक्तितो मननमित्युदीर्थते ॥ ३४३ ॥ शब्दशक्ती त्यादिना। शक्ति शब्देनात्राधिकारिजिज्ञासि तवस्तुबोधनसामर्थ्यरूपतात्पर्य वाक्यगतमभिधीयते, पदगतशक्तीनां लोकत एवावगमाद्युक्तितो निरूपणानपेक्षत्वात्तत्सार्थक्याया पौरू- षेये वेदे पुरुषाभिपायरूपतात्पर्यनिरासाय च तत्र शक्तिशब्दस्ता- दृशतात्पर्यविषयः प्रयुक्त:, तद्विषयनिरूपणं तन्निर्णयातुकूलो मानसव्यापार उपक्रमोपसंहारादिविविषयस्तर्कसहितः श्रवणमि- त्युच्यत इत्यर्थः । तथा च तस्य तात्पर्थनिर्णयद्वारा सदज्ञानसंश- पादिनिवर्तकत्वसंभव इति भाव:। तत्वंपद्लक्ष्यं वस्तु, तदैकप-

३ अध्याये अन्तरङ्रबहिरङ्गसाधननिरूपणम्। ३४१

याथात्म्यं वस्तुट्टत्तम, युक्तितस्तद्विषयं निरुपणं भेदादिपपश्चमि-

हेतुभूनमानसव्यापारो मननम्, तच्च तदसंभावनादिनिवर्त्तकमि- त्यर्थ:॥ ३४३ ॥ निदिध्यासनस्वरूपमाह- चतसस्तु चितिमात्रशेषता ध्यानभित्यभिवदन्ति वैदिकाः॥ अन्तरङ्गमिदमित्थमीरितं तत् कुरुष्व परमात्मबुद्धये॥३४४॥ चेतस इति।समस्तजडविषयाकारत्वत्यागेन चेतसशश्चिदेकः रसात्माकारतयाऽवस्थानं ध्यानं तदेव निदिध्यासनम, तेन/ च

निवर्सते, ततश्च तेषां पूर्वोक्तपतिबन्धनिवर्तकत्वं युक्तमिति भाव:। एवं श्रवणादीना फलवत्तं मसाध्य तन्निरपणमुपसंहरन् फलि. तमाह-अन्तरङ्ग्मिति। प्रतिबन्धनिवृत्तिं बिना परमात्मतत्व्र-

र्थः ॥ ३४४ ॥ पूर्व श्रवणादिवदतुष्ठेयं निदिध्यासनपदाभिधेयमुक्तमिदानीं वार्तिक कारैरुक्तमर्थान्तरमाह-

त्निपुणमतिभिरुच्चैरुच्यते दर्शनाय ।।

श्रुतमननसमाप्ती तन्निदिध्यासनं हि॥ ३४५॥ श्रवणेति। आदरेण निरन्तरं श्रवणमननात्मकबुद्धयोदर्श-

भिर्वार्तिक कारैरुच्चैप्तात्पर्येण निदिध्यासनमुच्यते शत सम्बन्धः । तदेवान्तरालिक फलं विशदयति-अनुभवनेति। उक्तरीया

३४२ सटीके संक्षेपशारीरके

श्रुतमननसमाप्तौ तदुत्कर्षे सत्यनुभवनविहीना ब्रह्मात्मत्वापरोक्ष्य- रहिताहं ब्रह्मैवेत्येवमाकारनिर्विचिकित्सा या बुद्धि: सा तत्फलं तन्निदिध्यासनमित्यर्थः । हिशब्दस्तदुक्तयु्क्तिसूचनार्थः । सा चे- यम, आत्मा वारे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य इत्युक्तान्येव दर्शनादीन्यात्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मसा विज्ञानेनेत्यत्रानृद्न्ते तत्र च निदिध्यासनस्य विज्ञानपदेनानुवा- दान्न तद्ध्यानं किन्तूक्तात्मनिर्णयज्ञानमेत्र, विज्ञानपदस्य निर्ण- यज्ञाने रूढत्वान्न्निविदिध्यासनपदस्यान्यत्र ध्याने प्रयोगादर्शनेन तत्र तस्य रूठिकल्पकाभावात, पकृतवाक्ये तु विज्ञानपदेनानुवाद- बलात्प्रसिद्धविज्ञानमेव निदिध्यासनमिति निश्चीयत इति।।३४५॥ तथापि ओमिअवं ध्यायथ आत्मानं तस्याभिध्यानाद्योजना- दित्यादिश्रुत्या ध्यानमप्यात्मसाक्षात्कारायानुष्ठेयमित्यभिप्रेत्य वे- दान्तवाक्यमिह कारणमात्मबोध इत्यादिनोक्तमुपसहरति-

दृष्टं हरन्ति च विरोधिनमुत्तराणि॥ वाक्यं निरस्तसकलप्रतिबन्धकं स

पूर्वाणीति ।यज्ञादीनीत्यर्थः । विविदिषामतिबन्धकं दुरि- तमदृष्टम्। प्रमाणपमेयासम्भावनादिकं दृष्टम् । उत्तराणि श्रवण- दीनि। वाक्यं तच्वमादिमहावाक्यम॥ ३४६॥ नतु यज्ञाद्यनुष्ठितवतामपि केषं चिद्धिविदिषा न जायते ततश्च व्यभिचारात्सा न तत्साध्यत्याशङयाह- यज्ञादिक्षपपितसमस्तकल्मषाणां पुत्रादित्र यगतसङ्गवर्जितानाम् ।। संशुद्धे पदयुगलार्थतत्वमार्गे प्रायेगोङ्गवति हि जन्मनीह विद्या॥ ३४७ ॥।

३ अध्याये अन्तरङ्गबहिरङ्गसाधननिरूपणम्। ३४३

यज्ञादीतति। तेषां सर्वात्मना पतिबन्धककल्मषनिव्ृत्त्यभा- वात्तदनुदग्रेऽपि समस्तपतिबन्धककल्मपक्षये तदुदयोभवेदेव, क- षाये कर्माभेः पक्के ततो ज्ञानं प्रवर्त्तत इत्यादिवचनादित्यर्थः । सत्यामि विविदिषायां पुत्रवित्तलोकैषणाविक्षिप्तचित्तानां पारि पक्विद्योदयायोगात्तदर्थमेषणात्रयसत्यागोि कार्य इत्याशये- नाह। पुत्रादीति। तावताप्युक्तविद्योद या योगान्मानमेय विचारेण तत्वंपदार्थावि संशोधनीयावित्याह-सशुद्ध इति। तश्वज्ञानो- पायत्वं मार्गशब्दार्थः । वर्णितपुष्कलसाधनसंपन्नस्य शोधिततत्वं- पदार्थस्याधिकारिणः किमस्मिन्नेव जन्मनि मुक्तिहेतुविद्योदेति कि वा जन्मान्तर इति शङ्कायामनियम इसाह-प्रायेणेति। ऐहिकमप्यपस्तुतप्रतिबन्ध इति सूत्रोक्तन्यायसूचको शब्दः॥३४७।। न्यायसिद्धार्थमेव विशद्यति- अत्रैव जन्मनि भवेदपवर्गदाधि

ज्ञानं निवारकनिमित्तव शादसुष्मिन् जन्मन्यपीति वचनादवग्यते हि॥ ३४८ ॥ अत्रैव जन्मनीति। अनुभूति: साक्षात्कारस्तत्फलमवि- द्यानिवृत्तिस्तद्वसानं तत्पर्यवसाय साक्षात्काररुपमति याव, निवारकमिह जन्मनि ज्ञानजन्मप्रतिबन्धकं निमित्तं जन्मान्तरस्य तद्दशात्तत्पावल्यादित्यर्थः। जन्मान्तरकृतश्रवणादिना जन्मान्तरे ज्ञानजन्म भवतीत्यत्र मौनमाह-वचनादिति। स्मृतिवचनाच्छ्रौ तलिङ्गाच्चेति हिशब्दार्थः ॥ ३४८॥ तत्र श्रीतं लिङ्गं दर्शयति- ज्ञानोत्पत्ति वामदेवस्य गर्भे ख्रत्वा विझ्ः साधनं प्राच्यमस्य।।

३४४ सटीके संक्षेपशारीरके

योगभ्रष्टस्मृत्यव ष्टम्भतोऽपि ज्ञातव्यं तत् साधनं प्राच्यमस्य ॥३४९॥ ज्ञानोत्पत्तिमिति । गर्भ एव शयानो वामदेव एवसुवा- चेसादिना वामदेवस्य गर्मे पत ज्ञानोत्पत्ति: श्रयते, न च तस्य तदा श्रतणादि सम्भवति, ततो जन्मान्तरयिच्क्रवणादहेतस्य गर्भे ज्ञानोदय इति गम्यते, न च तस्य पूर्वजन्मन्येव सर्वात्मक- ब्रह्मभावानुभवो जातस्तत्स्मरणादेव पुनर्गर्भेऽपि तस्य सर्वात्मभा- वोक्तिरिर्ति वाच्यम, तत्व्रसाक्षातकारे जाते पुनरगर्भवासायोगाव, न च सस्याधिकारित्वे कि चिद्गमकमस्ति, तस्माद्वामदेववदन्य- स्यापि संन्यासिन: पुष्कलसाधनानुष्ठानवतो यदि जन्मान्तरभा- पकं मबलं कर्मास्ति तदा नेह ज्ञानजन्म कितु जन्मान्तरे भवि- ष्यति, यस्य तु तादृशं कर्म नास्ति तस्यात्रैव ज्ञानजन्मेत्युत्सर्गत ऐदिकमेव ज्ञानं भवतीत्यर्थः । स्मृतिवचनं दर्शयति। योगभ्र- ष्वेति। अनुष्ष्ठितसाधनस्यानुत्पन्नसाक्षात्कारस्यैव देहपाते सति तस्य अप्राष्य योगसंसिर्द्धि का गर्ति कृष्णगच्छतीत्यर्जुनेन भा- सच्यगतिप्रशने कृते भगवता शुचीनां श्रीमर्ता गेहे योगभ्रष्टोऽभि- जायत इति तस्य पुनर्जन्मोत्का तत्र तं बुद्धिसंयोंग लभते पौर्व- दैहिकमिति विद्याभाप्यभिधानात्कस्य चित प्राचीनसाधनाज्ज- न्मान्तरेऽपि विद्योदयो भवेदिसर्थः ॥ ३४९॥ ननु श्रत्रणादेर्दष्टफलत्वात्कारीर्यादेरिवैहिकमेत्र तत्फलं युक्तं

नेति सदष्टान्तमाह-

चित्रादिवद् भवति साधनजातमस्य ज्ञानप्रसृतिकरमित्यवगच्छ सर्वम्।। अभ्यग्रशुष्यदखिलौषधिकस्य पुंसो वृष्टिप्दोष्टरधिकारवशादिहैव ॥ ३५०॥

३ अध्याये अन्तरङ्गवािरङ्गसाधननिरूपणम्। ३४५

चित्रादिवदिति। चित्रया गजेत पशुकाम: सांग्रहण्या यजेन ग्रामकाम इत्यादिना दृष्टपश्वादिसाघनत्वेन विहितचित्रा- यागस्य पशादिफलपापकत्व्रमसति प्रतिबन्धेऽस्मिननेव जन्मनि स्याव, अत्र तस्यातुपलम्भे तु पतिबन्धकवशादिहापापप्तिर्जन्मा नतरे च पाप्तिरिति यथा कल्प्यते साङ्गस्य कर्मणोऽनुष्ठितस्य फलावश्यम्भावनियमात, तथा दृष्टफलस्यापि श्रवणादेरिह वाुत्र वा विद्यापसूतिकरत्वं युक्तमिर्थः। तहि कारीयाँदिफलभूतं ट- पटथादिकमप्येवमेव स्यात्तस्यापीहानुपलम्भे सत्यामुष्मिकत्वकल्प- नादिति नेत्याह। अभ्यग्रेति। सन्निहितो वर्त्तमान इष्ट्यारम्भस- मयोऽभ्यग्रशब्दार्थः । पुंसो या इष्टिः साधिकारवशादिहैव वृ- ष्टिपदेति पम्बन्धः । अधिक्रियते अनेनेत्यधिकारो विधिपुरुषस- बन्धनिमित्तं शुष्यदोषधिसंजीवनकामना तत्काले शुष्यदोषधीनां जमान्तरभाविवृष्ट्या जीवनासंभवात्तदर्था वृ्षटिरिहैव स्याद, तद नुपलम्भे त्वङ्गवैंकल्यं कल्पनीयमिति भाव: ।३५०॥ नन्वन्तरङ्गसाधनानुष्ठानस्येह वाडमुत्र वा विद्याहेतुत्वनिय मवद्धाहिरङ्गसाधनानुष्ठानस्यापि नियतं विविदिषाहेतुत्वं वक्तव्य. म, न चैतदस्ति, अनादिभवपरम्परायां केषु चिज्जन्मसु सर्वेषां वेदानुवचनाद्यनुष्ठानवतामपि विविदिषाभावादित्याशद्या सर्वेषां समस्तपतिवन्धकदुरितनिव त्तकानुष्ठा नवविशेषाभावाद्वििदिषाभा व इ त्यभिश्रेत्य तन्निवर्तकं तदनुष्ठानविशेषमाह-

परमेश्वरस्य चरणाम्बुजयोः।। नियमात् समर्पितमशेषमघं विनिहन्ति बुद्धिनिलयं सुमहत ॥ ३५१॥ बहिरङ्रेति। मत्तः स्मृतिर्जानमपोहनं चेति भगवद्वचनात्स एव सर्वगुरुः, ततश्च तत्मीणनमवश्यं कार्यमित्यमिमेत्याशेषगुरो- ४४

३४६ सटीके संक्षेपशारीरके रित्युक्तम। क्रियमाणमात्रविषयत्वं समर्पणस्य नियमादित्यु क्म् ॥ ३५१॥

ति नेत्याह न तथान्तरङ्गमुपलब्धिजने- रुपकारकं शमदमप्रसृति ॥ तद्नुष्ठितं परमहंसजनैः परमात्मततत्वसुपलम्भयति ॥ ३५२॥ न तथेति। तथा बहिरङ्गवदीश्वरे समर्पणेनेसर्थः। अत्र च स्व्यमेव नियामकं वक्ष्यति। तथाप्यनधिकारिणातुष्ठितं श्रव- णादि न तदुपकारकं किन्तु त्रिवेकवैराग्यादिपूर्वकं त्यक्तैषणा- त्रयाधिकारिणानुष्ठितं सदात्मतत्वसाक्षात्कारकरमित्याह। तद- नुष्ठितमिति ॥३५२ ॥ कर्मणामीश्रेडर्पितानां चित्तशुद््यादिद्वारा ज्ञानहेतुत्वमित्य- त मानमाह भगवाननादिनिधनः कृपया हरिरेतदाह जगदेकहितः ॥ सकलं समर्प्य मयि युक्तमना: कुरु कर्म शुद्धिकरमित्यसकृत् ॥ ३५३ ॥

भगवानिति। यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददा- सि यद। यत्तपस्यसति कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम्। शुभाशुभफ- कैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः। संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मा- सुपैष्यसि। यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयत इत्यादिभगव- दूचनमुक्तार्यें मानमिसर्थः । तेषां वचनानामुक्तार्ये तात्पयेवश्व- ज्ञापनायासकृदित्युक्तम ॥ ३५३ ॥

३ अध्याये अन्तरङ्गयहिरङ्गसाधननिरूपणम्। ३४७

अन्तरङ्गसाधनानामीश्वरार्पणं कार्यमित्यत्र मानाभावात्तेषां तेन विनापि तत्वधीहेतुत्वं युक्तमिति वैषम्यमाह- न तथान्तरङ्गफलसंन्यसनं क्व चिदू चिवानत इदं विदितम्।। अनपेक्ष्य तत्फलपरित्यजनं परमात्मनिश्चयफलं तदिति ॥३५४॥ न तथान्तरङ्गफलेति। इदमुक्तं विवृणोति। अनपेक्ष्ये- ति। तच्छब्द्द्वयमन्तरङ्गसाधनविषयमिरतीदं विदितमिति स- म्बन्ध: ॥ ३५४। उक्तविभागे नियामिकां युक्तिमप्याह- अपि च बन्धनहेतुतया श्रुतं सकलमीक्षणकौशलशालिन:।। भवति शुद्धिकरं न च बन्धकृद् भवति कर्म तथा घटसे हि तत्॥ ३५५॥ अपि चेति। सकलं कर्मेति सम्बन्धः। पाठान्तरे ब्रह्मा- र्पणबुद्ध्यानुष्ठानं समसमीक्षणकौशलम्। यद्यपि कर्मणां स्वभा- वतो बन्धफलत्वं, पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेन धर्म- रज्जा व्रजेदू्ध्व पापरज्ज्ा व्रजेदध इत्यादिवचनादवगतम, त- थापि तानीरे समर्पितानि बन्धहेतुत्वं विहाय चित्तशुदद्धिक- राणि भवन्ति, उक्तं हि, एवं क्रियायोगपथा सर्वे संसृतिहेतनः। त एव ह्यात्मनाशाय कल्पन्ते कल्पिता: पर इति, भगवताप्युक्तम्। यज्ञार्थांत्कर्मणोऽन्यत्र लोकोयं कर्मबन्धनः। तदर्थ कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्ग: समाचरेति, तस्मादुक्तविचाराषी नेक्षण कौशलव तस्तथे - वानुष्ठितं कर्म न बन्धकृद्वति किं तु चित्तशुद्धिकरमेत्र भवतीति तथैव तदनुष्ठेयामत्यथः। नतु स्व्रभावतो बन्धहेतोः कर्मणः क थमीशवरे समर्पणेऽपि विपरीतका र्यहेतुत्वं शक्तिविपर्ययायोगादी-

३४८ सटीके संक्षेपशारीरके

त्याशध्ाह-तथा घटत इति। हिशब्दो दृष्टान्तभदर्शनार्थः । यथा दधिविषादेः केवलस्य स्वभावतो ज्वरमरणादिहेतोरपि म- धुमन्त्रादियुक्तस्य पुष्टिजीवनादिहतुत्वं तर्थेतदपि घटत इत्यर्थ:३५५।। एवं बहिरङ्गसाघनस्य यज्ञादे: स्वतो बन्धहेतोरपि वितिदि- षायां पर्यवसानायेश्वरार्पणबुद्धय नुष्ठानं कार्यमित्युक्तम, इदानी- मन्तरङ्साघनस्य तत्वधीजननाय न तदपेक्षेतिंयुक्तितो दर्शयति- यदिह साधनमात्मधिय: श्रुतं न च फलान्तरहेतुतया श्रुतम । शमदमादिकमत्र तु कौशलं किमपि काङ्गितमस्ति न सिद्धये ॥३५६ ॥ यदिहेति। यच्छमदमादगिते सम्बन्धः । इह शास्त्रे। न चेत्यस्मात्माक् तदित्यध्याहार्यम। चोऽबधारणे। शुद्धि: फला- नतरपदार्थः । अत्र शमदमाद्यनुष्ठाने। शमादिमदनुष्ठितश्रत्रणा- दीनां स्वतः फलान्तरहेतुत्वं मानाभावात्त्विघटनायेश्वरे समर्पण- स्यानपेक्षितत्वात्तदनुष्ठानमात्रमेव तत्व्रज्ञानायोपकरोतीसर्थः।।३५६।।

उक्त्तं साधनजातमत्र सकलं विद्याससुत्पत्तये यस्मिन् कर्मणि वैदिकेन विधिना नुन्नः परिव्राजक:। करन्तृत्वाध्युपमर्दनेन भवता विद्यानुकूलात्मना कर्त्तव्यं तदशेषतस्तदनु ते विद्या चिपाकं व्रजेत्॥३५७॥ उक्तमिति। तत्रान्तरङ्गसाधनेष्वधिकारिविशेषमाह। य शि्मिन्निति। वैदिकेनेति । एतमेत प्रवाजिनो लोकमिच्छन्त: मव्रजन्तीत्युक्तेन वितिदिषोः संन्यासविधिनेत्यर्थः। एतदुपलक्षणं परित्यज्यात्मानमन्विच्छेदिति स्मार्तविधेरपि । नुन्नः प्रेरितः ततः स एव तत्राधिकारीति भावः। तत्कर्तृकश्रवणाद्यतुष्वाने कर्मा- नुष्टानापेक्षया परकारविशेषमाह-कर्तृत्वादीति। अकर्त्रादिरू-

३ अध्याये गृहस्थादीनामप्यधिकार:। ३४९

दनुकूलं भवति, कर्तृत्वाद्यभिनिवेशेन तदनुष्ठाने तु तेनैव विद्या- प्रतिबन्धो भवेदिति युक्तिभिः कर्तृत्वादि बाघमानेनैव श्रव- णाद्यनुष्ठेयं ततस्तत्वसाक्षात्कारपतिबन्धो न भवेदिसर्थः ॥३५७।। नतु श्रवणादावन्तरङ्गसाघने प्रव्राजकश्चेदधिकारी तर्हन्ये- षां गृहस्थादीनां तत्र प्रवृत्तिरन स्वात्तत्र तेषामधिकाराभावेन तदधीनफलभाकक्ारयोंगादित्याशकका श्रवणादेद्दष्टफ लत्वादू दृष्टफले च कर्मणि सति सामर्थ्ये पतिषेधाभावे च सत्यधिकारस्य निर- पवादत्वाद् गृहस्थादीनामप्यावश्यककर्मकालावशिष्टसमयेषु श्रव- णाद्यनुष्ठानसम्भवाव शुद्रो यज्ञेऽनवक्ळृप्त इतिवत्प्रतिषेधाभावाच्च तेषामपि तत्राधिकारोऽस्सेव परं तु तेषां न तस्मिन् ज- न्मनि परिपकज्ञानं ततो भवति किं तु जन्मान्तर इत्याह- वानप्रस्थगृहस्थनैष्ठ्ठिकजनैरन्यैश्च वर्णाश्रमैः कर्मव्यध्वनिषेवितं भवति वै जन्मान्तरे पाचकम् । विद्याया: श्रवणादिलक्षणमिद नंह्येतदेषां क्रचित शास्त्रेण प्रतिषिद्धर्माक्षितमिदं शूद्रस्य दष्टं यथा॥३५८। वानप्रस्थेति। अन्यैः परिव्राजकातिरिक्तर्वर्णाश्रमवर्णधर्म-

वश्यककर्मरहितावकाशेषु निषेितमनुष्ठितं श्रतणादिलक्षणमिदम- न्तरङ्साघनं जन्मान्तरे विद्याया: पाचकं भवतीति सम्बन्धः। उक्तार्थसाधकन्यायसूचको वैशब्दस्तमेवाह। न हीति। एत- च्छ्रवणादि क चित श्रुता स्मृतों वा। इदं प्रतिषेधनम्। अप- शुद्धाधिकरणे हि शूद्रस्य वेदवाक्यश्रवणोच्चारणधारणपतिषेध नवलात्सर्ववैदिकविद्यास्वधिकारप्रतिषेधो निरूपिता, तद्वत्परि-

धो न दृष्ट इसर्थः ॥ ३५८ ॥

३५० सटीके संक्षेपशारीरके

ननु गृहस्थादीनामपि श्रवणादावधिकारोडस्ति चेतकथं त- ज्जन्मान्तरे पाचकमित्युक्तम। दृष्टफले सस्मिस्तदयोगादितरथा

सर्वश्रुतिस्मृतिवचोभिरयं परिव्राड् मुण्डः शुचिः परमहंस इति प्रसिद्ध: ॥ ज्ञानाय साधनधनेषु नियुज्यमान: प्रायेण बुद्धिपरिपाकमवाप्स्यतीह॥ ३५९ ॥ सर्वश्रुतीति । अथ परिव्राड् विवर्णवासा मुण्डोऽपरिग्रह: शुचिरद्रोही भैक्षाणो ब्रह्मभूयाय भवतीत्यादिषु मुण्डत्वादिविशेष- णवान्परमहंस इति प्रसिद्धोऽयं परिव्राड् वक्ष्यमाणसर्वश्रुतिस्मृ- तिवचोभिज्ञानाय तत्साधनभूतश्रवणादिरुपधनेषु वित्तेषु स्वाभी- ष्टहेतुषु नियुज्यमानस्तान्यनुतिष्ठन् पायेणेह जन्मनि बुद्धिपारि- पाकमवाप्स्यतीति सम्बन्धः। तस्यापि सति प्रतिबन्धे जन्मान्तरे तत्माप्तिशिति सूचनाय प्रायेणेत्युक्तम। इदमुक्त भवति, वह्ीषु, श्रुतिस्मृतिषु परमहंससंन्यासस्य ज्ञानपररिपाकाङ्गत्वेन विधानाव परमहंसस्य कृसान्तराभविनानन्य- चित्ततया श्रवणादिपुष्कलसाधनस्य सम्यगतुष्ठाने शक्तत्वाच्च तस्य ता्मिन्नेव जन्मन्यसति प्रतिबन्धे दृष्टफलरूपस्वात्मसाक्षा- त्कारो भवत्येव, गृहस्थादीनां त्वधिकारे सत्यप्यावश्यककर्मा- नुष्ठानविक्षिप्तचित्ततया सम्यक्साधनकलापानुष्ठानायोगत्साक्षा- त्काराङ्गसंन्यासाभावाच्च न तस्मिनू जन्मनि तत्वज्ञानपरिपाको भवति कि तु जन्मान्तरे सति संन्यासेऽल्पयन्नादेव सम्भवतीति निश्चीयते, इतरथा सन्यासविधिवैयर्थ्यापाताद। न चैत्रं सति देवादीनां संन्यासाभावात्तत्वसाक्षात्कारो न स्यादित वाच्यम। कर्माधिकारिणामेव भाप्तकर्मसंन्यासस्य दष्टादष्टद्वारा ज्ञानपरि- पाकाङ्गत्वेन विधानाव देवादीनां विनापि सन्यासं श्रवणादित-

३ अध्याये गृहस्थादीनामप्यधिकार: । ३५१

स्तत्व्रसाक्षात्कारोपपत्तिरिति ॥ ३५९ ॥। नतु मनुष्याणामेव जनकादीनामाश्रमान्तरे वर्त्तमानानामेव मोक्षहेतुवोधादेय इतिहासपुराणािषु प्रतिपाधते ततश्च कथं सन्यासस्य ज्ञानपरिपाकाङगत्वं कर्थ वा गृहस्थादानां सत्यपि श्रव्णादौ तस्मिन जन्मनि तत्त्रसाक्षात्कारानुदयनियम इसा- शखाह- जन्मान्तरेषु यदि साधनजातमासीत् संन्यासपूर्वकमिदं श्रवणादिरूपम् ॥ विद्यामवाप्स्यति जनः सकलोऽपि यत्र तन्राअ्रमादिपु वसन्न निवारयामः॥३६०॥ जन्मान्तरेष्विति। योगभ्रष्टोक्तन्यायेन तेषां भाचीन- भवे संन्यामश्रवणाद्यतुष्ठानं कार्यवलात संन्यासविधिबलाच्च क- लप्यते, जन्मान्तरीयसंन्यासस्याप्यटष्द्वारा संस्कारद्वारा च जन्मा- न्तरीयज्ञानपरिपाकाङ्गत्वोपपतेस्ता दशानामाश्रमान्तरस्थानामपि त- ववसाक्षात्कार न निवारयाम:, किं तु जन्मान्तरीयोक्तसाधनर- हितानामेव तेषां तन्निवारयाम इत्यविरोध इसर्थः ॥ ३६० ॥ सर्वश्रुतिस्मृतिवचोभिरित्युक्तानि संन्यासस्य ज्ञानाद्ृत्वि- पपाणि वचनानि दर्शयति-

संन्यासयोगाद्यतयः शुद्धसत्त्वा: ॥ ते ब्रह्मलोंकेषु परान्तकाले परामृता: परिसुच्यन्ति सर्वे ॥ ३६१॥ वेदान्तविज्ञानेत्यादिना॥ ३६१।। नैतादशं ब्राह्मणस्यास्ति वित्तं यर्धकता समता सत्यता च।।

३५२ सटीके संक्षेपशारीरके शीलं स्थितिर्दण्डनिधानमार्जवं तत्तस्ततश्चोपरमः क्रियाभ्यः ॥ ३६२ ॥ नैतादृशमिति। वित्तं हितसाधनम, एकता निस्सहायता, स- मता समदर्शिता, सतता सतभाषिता, शीलं शुभाचार:, स्थिति: मर्यादानतिक्रमः, दण्डनिधानं हिंसानिवत्तिः, आर्ज्जवमकौटिल्यम। सर्बक्रियापरमः फलम् ॥ ३६२॥ यतोयतो निवर्त्तते ततस्ततो विमुच्यते।। निवर्त्तनादवि सर्वतो वेत्ति दुःखमण्वपि॥ ३६३॥ यत इति। निषृत्तिरेव सर्वदुःखोपरमोपाय इत्यर्थ: ।३६३।। किं ते धनेन किमु बन्धुभिरेव वा ते किं ते दारैर्ब्राह्मण यो मरिष्यसि॥ आत्मानमन्विच्छ गुहां प्रविष्ट पितामहास्ते क गताः पिता च॥ ३६४ ॥ किं ते धनेनेत्यस्थार्थः । अनित्यघनपुत्रादिकं त्यतक्क्का नि- त्यात्मान्वेषणमेव हितमित ॥ ३६४ ॥ अर्थस्य मूलं निकृतिः क्षमा च कामस्य रूपं च वयो वपुश्च।। धर्मस्य यागादि दया दमश्र मोच्चस्य सर्वापरमः क्रियाम्य: ॥ ३६५ ।। इति सर्वज्ञात्ममुनिविरचितं संक्षेपशारीरके साधन- लज्ञणं नाम तृतायोऽध्याय: ॥। ३॥ अर्थस्पेति। निकृतिः शाठ्यम, क्षमा सहिष्णुता ॥ ३६५।

शिष्यश्रीमधुसूदनसरस्वतीकृतायां संक्षेपशारीरकव्यार्पान रूपसारसंग्रहदीपिकायां तृतीयोऽध्याय: ।। ३ ।।

।। श्रीः।। चतुर्थोऽध्यायः ।

साधने ज्ञानस्व्ररूपे विषयनिरूपणेन करणनिरकपणेन च त्रिभिरध्यायैर्निरुपितेऽनन्तरं तत्फलमोक्षरूपविचार: प्रस्तूयते, तत्र यद्यापे फलमनित्यं स्वर्गादि कर्मजमुपासनाजं च हेयमेव कैवल्पे तु धीफलं नित्यमात्मस्वरूपमानन्दघनविद्यातिरोधाननिट- चिमात्रेणोपादेयमेवेति प्रथम एव सूत्रे विनिर्णीतम, तथापि ज्ञा- नफले मोक्षे वादिविपतिपत्तेः संदिदानस्य शिष्यस्य स्वरूपतः साधननश्च तदवान्तरवेशेषे निर्णयं गुरुमुखेन तत्तद्वादित्रिमतिप पिनिशासेन द्रढ़यितुकामस्य प्रश्नमवतारयति-

किं प्रपच्छति फलं मुमुक्षवे॥। प्रत्यगात्ममतिरत्र मे मन- स्यर्रिता समुपजायतेऽधुना ।। १॥ उक्त साधनेति। उक्तं यत् साधनं निश्चितशक्तितात्पर्य- कमपुनरुक्तमाकाङ्गपदपूरणेन सर्वाशक्कोच्छेदि वेदान्तमहावार्क्य सदेव सम्यगमम्भावनादिनिवृतत्योद्धवः कारणं यस्यास्तथा सती निर्दोपा अदुष्टकारणत्वरेनाबाधितविषयत्वेन च परीक्षितपामाण्या मत्थगात्ममतिस्तत्त्वंपदा र्थल्क्ष्यांशोपस्थितिपूर्विका पत्यगखण्ड- ब्रह्म कारनिर्विकल्पकसाक्षात्काररूपा मतिर्वेदान्तप्रमाणकरणका

नििलफलनिस्पृहाय साधकाय कि फलं मक्छत । कि जन्य- मश्वर्यात्मकम, किवा नित्यमविद्यानिवृश्युपलक्षितकूटस्थचेत- न्यानन्दात्मकम। आद्ये तस्य स्वर्गविशेपत्वेन बन्घत्वाद्वन्धनि- वृचिकामफळत्वानुपपत्तिः, नास्त्यकृतः क्रवनेति श्रवेश्व। अनस्ये

३५४ सटीके संक्षेपशारीर के

त्वनिष्पाद्यतवेन फलत्वातुपपत्तिः, बन्धमोक्षयोरविशेषापत्तिश्च। अविद्यानिवृत्या विशेष इति चेत्तस्या अपि जन्यत्वाजन्यत्वयोरदो- षसाम्यात। तस्मादुभयथाप्यनुपपत्तिदर्शनादत्र ज्ञानफलमोक्षख्व- रूपनिर्णये मे मम साक्षिणो मनासे स्वतादात्म्येनाध्यस्तेऽन्तःक- रणेडर्यितेच्छा सम्यकू फलाव्यभिचारेणोपजायते। अधुना स- मन्वयाविरोधसाधननिरुपणानन्तरं फलनिरुणाघसरे। कामः स- कल्प इत्याद्िश्रुतेरिच्छा द्वेषः सुख दुःखमियादिस्मृनेश्चार्थिता म- नसीत्यनिदमंशात्साक्षिणो निकृष्टस्य कर्तृत्वादिसर्वानर्थबीजस्ये दमंशस्पाहङ्कारस्य निर्देशः। म इत्पह ङ्गारान्निष्कृष्टस्य साक्षिणो भेदेन निर्देशः । अत्र सतीत्यनेनादुष्टकरणजतवेन समन्त्रयः प्रथमा- ध्यायार्थः, अषाधितविषयत्वेनाविरोधो द्वितीयाध्यायार्थः, उक्त- साधनसमुद्भवेति साधनं तृतीयाध्यायार्थो द्रितः । किंफलमिति चतुर्थाध्यायार्थः पस्तुतः । मुमुक्षव इत्येकवचनादेकमुमुक्षुकजग- दूदृष्ठ्यवस्था दर्शिता। प्रत्यगात्ममतिरित्यनेन ध्यानविलक्षणा ममारूपा वृत्तिर्दर्शिता। किं फलं पयच्छतीति सिद्धस्यैव सम्ब- न्घापादनं कृतं न तु जनयतीत्यससिद्धसम्बन्धकथनम्, नित्पत्वा- नित्यत्वसन्देहे नित्यत्वाशस्योत्कटत्वाव। एवं सिद्धान्तमादाय मश्नवीजमुक्तम। वादिविप्तिपत्तयश्चात्र बहुविधाः सन्ति।

खिलमिदं शून्यमेव विपर्यासदर्शनेन तु सदात्मकमवभासते परमा- र्थतस्तु न किं चिदपि तत्त्रमस्तीति शुन्यभावनापकर्षपर्यन्तात्तकव- ज्ञानाच्छून्यभाव एवापवर्ग इत्याहु: । योगाचारास्तु क्षणिक विज्ञानस्कं्घमात्मत्वेन मन्यमाना: स्वलक्षणभावनया क्षणिकभावनया दुःखभावनया शून्यभावनया च चतुर्विधया सत्याभिधया तस्य सोपप्ुत्रविज्ञानसन्तानस्य प्दी- पनिर्वाणवदन्तोपरमं वा निरूपप्रवविज्ञानसन्तानोदयं वा सर्वक्स- न्तानान्तर्भावं वाऽपवर्गामिच्छन्ति।

४ अध्याये ज्ञानफलनिरूपणम्। ३५५

आरईतास्तु स्थिर विज्ञानं देहपरिमाणं संकोचविकाशशील- परिणामिनमात्मानमभ्युपगम्य तस्य पुर्यष्टकपरिवेष्टितस्यारईतशा- स््रोक्तेन तपसात्मैकाकारसमाधिपकर्षेण चाष्टविधकर्मबन्धप्ध्वंसे सति सुखैकतानस्य निरावरणज्ञानस्प सततोध्वगमनमलोकाका- शगमनं वा मोक्षमाचक्षते, पञ्चरमञ्जन इव पञ्चरस्थस्य शुक्स्य स्वातन्तषम्, इदमेव च स्वातन्त्रयं मोक्ष इति पसिद्धम्। काणादास्तु विसुमात्मानं नवनेशेष गुणाश्रयं कल्पयन्तो जल्प- न्ति-द्रव्यगुण कर्मसामान्यविशेषसमवायानां षण्णां पदार्थानां साध- म्यवैधर्म्याभ्यां यत्तत्व्रज्ञानं तत्पूर्वकादात्मतत्त्साक्षात्कारादीश्वरो पासनासहितान्नवानां वैशेषिकगुणानां मागभावासहवृत्तिमध्वंस आत्मनः कैवल्यमिति। नैयायिकास्तु प्रमाण प्रमेयमंशयप्रयोजनट्ष्टान्तसिद्धान्तावय- वतर्कनिर्णयवादजल्पवितण्डाहेत्वाभासच्छ लजा तिनिग्रहस्थानानामु-

क्षातकाराच्छ्रवणमनननिदिध्यासनपूर्वकाठ सवासनमिथ्याज्ञाननि- वृत्तो तत्कार्याणां दोषाणां रागद्वेषमोहारुयानां निषातः, ततस्त- त्कार्ययोः पव्ृतिपूर्वकर्योर्धर्माधर्मयोनिवृत्तिः, तनः पूर्वार्जितकर्मणा कायव्यूदपूर्वकभोगेन क्षयाच्छरीरान्तरानारम्भा, ततो वासनाल-

अपरे त्वेकभविकन्या येनात्मज्ञानमन्तरेणापि सकलकर्मोच्छेदल क्षणोऽपवर्गो निषिद्धकाम्ययोरननुष्ठानेन नित्यानामनुष्ठानेन चा

करक्ता: किशुका इति न्यायेन तदात्मगतसर्वमागभावनिवृत्या स्त्रयमेव भवतीत्याहुः । माभाकरा अपि वैदिककर्मानुष्ठानाद्विहितात्मज्ञानपूर्वकादू

३५३ सटीके संक्षेपशारीरके

चछेदलक्षणं मोक्षं मन्यन्ते । भट्टास्तु ज्ञानकर्मममुच्यादेवात्मनो जड़बोधात्मकस्य नित्य- सुखं चोदेति, ततश्च विषयविशेषानपेक्षया नित्यज्ञानेन निस-

मानमज्ञानेन नित्यसुखाभिव्यक्तिर्वा, तार्किकतद् दुःखाभात- मात्रमेव वा मुक्तिरित्याप तदीया: केचिव। सांख्यास्तु पकतिपुरुषविवेकादनाद्यविवेक निव्टत्ता तंपुरुष भते निषटनाधिकारायाः प्रकृतेरन पुनस्तन्भोगार्था पवृततिरिति त्रि विषदु:सस्यकान्तात्यन्तनिरोध एव स्वभावतः केवलस्य पुरुषस्य कैवल्यपेति। पानउजलास्तु प्रकृतिपुरुषव्रित्रे केनाभ्यासवैराग्यपरिषाकाद

काव परमेश्वरपसादजात्पञ्चविधानां चित्तवृत्तीरना निरोधादेव घर्मपेघशब्दितादसम्प्रज्ञातसमाघे: कैवल्यमिति कल्पयन्तिः। त्रिदण्डिनस्तु जीवव्रह्मणोर्भेदाभेदपभ्युपेत्य ज्ञानकर्मपमुच याभ्यामादेव कारणात्मकब्रह्मणि कार्यात्मकजीवस्य कर्मवासना- सहितभेदाशनिटत्िरूपलपो मुक्तिरिति वदन्ति। ब्राह्मेण परमैश्वर्येण योग इत्यन्ये। सत्तरजनिस्तरङ्गभेदेन समुद्रदैविध्यवत सविकारनिर्विकार- वपेणावस्थाद्रयं ब्रह्मणः परिकल्प्य ज्ञानकर्मसमुच्चयाभ्यासादेव सविकारा वस्थापरित्यामेन निर्विकारावस्थापापिरेव मोक्षइत्यपरे। पाशुपतास्तु यथोक्तपाशुपतधर्माचरणात पशुपाशचिभोक्ष- णेन पशुपतिसमीपगमनमेव पुनरावृत्तिरहितं मोक्ष इत्याहु:। एवं यथो क्तविष्णुभक्तधर्माचरणजनिता द्विष्णुपसादाद्विष्णु कोकगमनमेव मोक्ष इति वैष्णवा:।

४ अध्याये ज्ञानफलनिरूपणम्। ३५७

क्ष इति हैरण्यगर्मा: । औपनिषदास्तु निरतिशयाद्वयानन्दवोघरूप आत्मैवाना- दविद्यानिवृत्युपलक्षितो मोक्ष इत्याचक्षते। अविद्यायाश्च दुःख- जड़ा नृतरूपनिखि ल द्वैतोपादानत्वादात्म त्वसक्ष त्करेण निदृत्ता - यां तस्या तदुपादानकस्य निखिल्द्वैनपपश्चस्य नाशादनादेश्ष

निवात्तर ्युपपद्यते। तस्य च स्त्ररूपे साधनानपेक्षत्वेि व्य अकनथाSनाद्यविद्यावरणापनयेद वेदान्तमहावाक्यकरणकसत- रस्वरूपपताक्षात्कार एव प्रतिबन्धचतुष्टयरहितः साधनम् । विषय भोगवासना ममाणगतासम्भावना पमेयगतासम्भावना पमितिग तासम्भावना चेति मतिबन्धचतुष्टयम्। तत्र विषयभोगवासनाया: श्रवणाङ्गभूता: शमादयो निवर्त्का, पमाणगतासम्भावनायाः श्रवणं निवर्त्तकम, भमेयगतासम्भावनाया निवर्तकं मननम,

धिन्या निदिध्यासनं निवर्त्तकमिति शमादिसहितेन सुमुक्षुणा गु.

दिनिट्टत्तये च चतुर्लेक्षण्या मीमांसया वेदान्तवाक्यविचार साऊ्क पतिबन्धनिवृत्तिपर्यनतमावर्तनीय इति। एवंविधवादिविपतिप पिव्या कुलस्य ममेतरमतनिराकरणेनौपनिषद मतमेव सम्यगुपपच्या ज्ञापयेति शिष्याभिमायः॥१॥ ब्रह्माविद्याया: कर्मानव्गत्वेन मोक्षसाघनत्वेऽपि सा कि पा पक्षयकामस्य सेतुदृाष्टिरित्राद्ृष्टद्वारेण सहायान्तरसापेक्षा तें साघ- यति, कि वा रज्जां सर्पतया गृहीतार्यां दोषापायेन रज्जुद्ाष्टरि- वाघिष्ठानाज्ञाननिवृत्तिद्वारेण दृष्टेनैवज्ञानोपादाना प्रान्ति निवर्त- पन्ती तें साधयतीति संदिहानस्य प्रछनान्तरमवतासपति-

३५८ सटीके संक्षेपशारीरके

किं निरस्तसहकारिकारणा केवलैथ फलमर्पयेत् मति:॥ बाह्यसाधनसहायसम्पदा वाऽन्विता फलविधायिनी भवेत् ॥२ ॥ किं निरस्तेति। केवलेयस्य व्यारु्या निरस्तेति। अथ वा केवला कर्मप्रयोगानन्तर्भूता, पत्यगात्ममतेः प्रमाणवृत्तित्वेनो-

प्ाविदमुक्तम, केवलेति। कर्मानङ्गभूनैव प्रयगात्ममतिर्वाह्यया स्व- प्रामाण्यानुपयोगिन्या सहायसंपदा परिपुष्कलेन यज्ञादिना समु- चचिता मोक्षमदष्टद्वारेण विघत्ते, कि वा निरस्तबाह्यसहाया हष्टट्वा- रेणैव फलमपयेदिति शङ्कार्थः । बाह्येतिविशेषणाच्छुक्तिज्ञानस्ये- व प्रामाण्योपयोगिविचाररूपपरीक्षापक्षणेऽपि न दोषः ॥२॥ एवं साधनविशेषगतं संशयमुपन्यस्य तन्निरासाय स्वप्रयतरं ज्ञापयन् गुरुं मार्थयते- एतद्प्यहमवैतुमुत्सहे निर्णयं कुरु कृपाविधेयधी: एतदेव हि दयालुलक्षणं यद्िनेयजनबुद्धिवर्डनम् ॥।३।। एतदिति। एतत्साधनमपिशब्दाव फलं चावैतुं सन्देहनि- रसेनावधारययितुमहमुत्सहे पयते इच्छामीति वा, हे गुरो त्वं नि- णरयं संशयोच्छेदकं निश्चयं कुरु ममोत्पादय नाज्ञापयाममि किंतु मार्थये, यतस्त्वं कृपया मद्विषयया विधेयधीर्वशीकृतचित्तः । ननु दयावशात्तवाशिष आशास्या न त्वया सह वाग्व्यापार: कार्य इत्याशङ्कय गुरुं स्तुनन्महीकरति-एतदेषेति। दया- लोर्गुरोरेतदेव लक्षणं स्वभावो यद्विनेयजनस्य मद्विघस्य बुद्धित्र- र्दनं सर्वसंशयोच्छेदेन निर्पिचिकित्सतत्तत्पूर्वाज्ञातविशेषज्ञानोत्पा- दनम्। तस्मात्स्वदयास्वमावप्रयुक्त एव त्वमायासं सोट्वाऽपि ममानन्यवरणस्य ज्ञानमुत्पादयितुमईसत्यिभिमायः ॥३॥।

४ अध्याये ज्ञानफलनिरूपणम्। ३५९

एवं स्ततिपूर्वकमश्नेन परितुष्टः प्रश्नद्वयस्पाप्युत्तरं गुरु: म- तिजानीते- उच्चने न तमसो निवृत्तितः किं चिदस्ति परमात्मधीफलम्। अन्यदल्पमपि साधनान्तरं न व्यपेक्ष्य फलदाघिनी च घी। ॥४ ॥ उच्यत इति। तमसोऽनादज्ञानंस्य निवृत्तितोऽन्यदलप- मपि फलं माकव्यादि परमात्मममितर्नास्ति अज्ञाननिवृततिरेत्र स. र्वत्र धीफलम, अज्ञानकार्यनिवृत्तिस्तु कारणनिवृत्तेरिति भथम- प्रश्ने निर्णयः, धीरधिष्ठानपमाऽन्यदल्पमपि साधनमपेक्ष्प फलदा- यिनी न भवअनपेक्ष्यैव तथेसर्थः । अपिशव्दस्य भूरि नापेक्षत- एवत्पर्थः । अन्यशब्देनैव भेदे लब्धेऽननरशब्दोऽतिवैलक्षण्यमति- पादनाय, तेनातिविलक्षणमन्यत्साधनमामाण्यातुपयोगे कर्म वा मसङ्ग्यानं वा नापेक्ष्पते, मामाण्योपयोगि तु परीक्षणमसम्भाव- नादिपतिबन्धनिवृत्तयेऽवेक्ष्यत एवेति भावः । तेन मामाण्यपरी-

क्तिधीरिव दृष्टेनैव द्वारण स्वविषयाज्ञानमुत्सारयन्ती तत्कार्य म- पञ्च रजतमिव समुत्सारयतीति न यज्ञादिससुच्चिता सेति द्विती- यप्श्ने निर्णयः ॥४ ॥ ज्ञानस्थाविद्यानिद्टत्तिरेव फलं तत्र च न कर्मादिसहकार्य- पेक्षेत्युभयवार्थे स्वानुभवमनुमानं च ममाणयितुं द्ृष्टान्तमाह- शुक्तिकाविषयवुद्धिजन्मनः

नापरं किमपि दृशयते फलं नापरं च सहकारि कारणम्॥५॥ शुक्तिकेति। शुक्तिकाकाराया बुद्धेर्जातायाः शुक्तिकाव-

३६० सटीके संक्षेपशारीरके

वच्छित्चैतन्यगताज्ञाननिव्ृत्तिमन्तरेण।परं किमापे फळं न दश्य- ते, सहकारिकारणं चापरं गङ्गास्नानगायत्रीजपादिरुप त्त्र न दृश्यते। बुद्धेरितितक्तव्ये जन्मन इत्यधिकमुक्तं जन्मातिरिक्त- व्यापाराभावकथनार्थम। शुक्तिकागनतम इनि तदव्छिन्नचैत- न्याभिप्रायम, जडेष्वावरणाभावस्य प्रतिपादितत्वाव। एवं च यद्विद्याफलं तदविद्यानिवृत्तिमात्रं सहकारिनिरपेक्षं चेत्युभयत्रा- पि व्याप्ति: सिद्धेसर्थः ॥ ५।। एवं व्याप्तौ सिद्धायां शुक्तिविद्यादष्टान्तेनात्मविद्यायामपि तदुभयमनुभीयत इस्याह- एचमात्मनि तमोनिवृत्तितो नान्यदरति परमात्मधीफलम्। नाप्यपेक्ष्य सहकारि कारणम् किं चिदात्ममतिरर्पयेत फलम् ॥ ६ ॥ एवमात्मनीति। आत्मनि निर्विभागचैतन्ये यत्तमस्तदा- श्रितं तद्विषयं च यदज्ञानं तन्निव्वत्तितोऽन्यत्परमात्मियोऽखण्ड- वाक्पारथबुद्धेः फलं नास्ति। उत्तराद्धर स्पष्टम। अत्रोभियत्रापि साध्ये मतित्वमेव हेतुर्द्रष्टव्यः । तथा चात्मतत्वमातिः साधना-

क्तितक्वमतिव दिस नुमानं सूचितम्। हेत्वनुपन्यासाद्विद्वद नुभनी- डपि सूचिता, यथेयं शुक्तिरभवत तदूषेण च भातीति तदनुभव- इतथाऽहं ब्रह्म भवामि तदूपेण च भामीसमच्चामानावरणविरो- घिनो विद्वदनुभवस्य साक्षिसिद्धत्वाव ॥ ६ ॥ ननु तत्वमतित्वं तत्त्रविषयकमनःपरिणामत्वम, सर्वेषां च मनःपरिणामानामात्मचैतन्यक्रोडीकारेण त्वविषयस्वाव्यभि- चारान्मतित्वमात्रं हेतु:, स चासौ बाव लोको गौतमाग्निरित्या- दिवा क्योत्थमतायुपासनरूपायां व्यभिचारी, तस्पा आवर्त्य

४ अध्याये ज्ञानफलनिरूपणम्। ३६१

मानाया देवयानेन पथा कार्यब्रह्मलोकप्राप्तिहेतुत्वनाज्ञानानिवर्त- कत्वादाद्टांत्तसापेक्षत्वाच्च।न च प्रमितित्वं हेतुस्तथा च न व्य- भिचार इति वाच्यम। तद्धि अज्ञाननिवर्त्तकत्तित्वं वा प्रमाण- करणवटांत्तत्वं वा। आद्ये साध्याविशेषादसिद्धिः। द्वितीये तु लो- काग्न्यादिबुद्धौ वेदकराणकाया व्यभिचारः। किं च ब्रह्मविद्या नाज्ञानांनवृत्तफला शास्त्रीयविद्यात्वाव लोकाग्निविद्यावदिति- पतिरोध:, शुक्त्यादिविद्यायां च शास्त्रीयत्वाभावान्न व्यभिचा- रः। न च प्रमात्वाभाव उपाधिः। तस्यापि तेनैव हेतुना पक्षे- साधनाव। शास्त्रीयविद्यानां सर्वासामपि शाण्डिल्यदहरादिस- मारूयानां प्रमात्वाभावनियमात। तथा ब्रह्मतिद्यारऽर्चिरादिमार्गमा- प्रिपूर्वकैशवर्षफला शास्त्री यविद्या त्वात्पश्चाग्निविद्यावदित्यतुमा नबा धश्च। तस्मान्नोक्त्तसिद्धिरित्याशङ्ग्य लोकाग्न्यादिविद्यातो ब्रह्म- विद्याया वैलक्षण्यपतिपादनेन समाधते- ब्रह्मज्ञानं प्रमाणं भवति दृढमिद नात्र कश्चिद्विवादो ब्रह्मात्मा चैकरूपो न च बहुरसकस्तत्परत्वाक्ुतीनाम्॥। एवं सत्यद्वयात्मप्रमितिफलमिह द्वैतमूलापनुत्ति त्रेह्ज्ञानापनुत्तेरधिकमपि फलं किं चिदस्ति प्रमाणात् श।। ब्रह्मज्ञानमिति। न तावद् ब्रह्मविद्या न प्रमितिः शा-

ज्ञानं प्रमाणं भवति अदुष्टकरणजत्वेनाबाघितविषयत्वेन च प- रीक्षणात। दृढमपरामाण्यशङ्गान्हमिदं नात्र कशश्चिद्विवादोऽस्ति प्रथमद्वितीयाध्याययोर्महता पबन्घेन परिहृतत्व्वात्। लोकाग्न्यादि- विद्या तु नादुष्टवेदकरणिका किन्तु पुंपयत्रकरणिका बाधितवि- घया च। लोकमग्नित्वेन चिन्तयेदिति तु धीर्वेदकरणिका प्रमे- तिरेब। तथा च पमाणकरणकषृत्तित्वं वा अवाधितविषयदृत्तित्वं वा अज्ञार्तावपयव्टत्तित्वं वा अत्त्त्ाविषयकदटत्तत्वं वा पय- ४६

सर्टाके संक्षेपशारीरके

वाजन्ववधार्थवृत्त्वं वा प्रनिनित्वं हेतुरिति न व्यभिचा- क। अगी बीमकल्पयोभेंदनिर्हेशाज् ज्ञानापेक्षया मानसकर्मण- श्ं दनाधीनपुंष पत्रमाध्य त्वेन वैलक्षण्यादनिच्छोि दुर्गन्धादि- ज्ञ न दर्शनेन ज्ञानस्व वस्तुपरतन्त्रतवेन पुंपयत्रानपेक्षत्वादतो ध्या- ने मनित्वाभावेदपि भ्रमे व्यमिचारवारणाय तत्त्वपदमतच्वात्रिष- यन्बपग्म, यथार्थत्व्रपरं वा। यदि तु भ्रमस्याविद्यावृत्त्तित्वेन म० नोवृत्तिनवरुपं मतित्वं तत्र नास्तीत्युच्येन तदा तत्वपदमनादेयमेव स्मगणस्याण्यविद्या ट्तित्वान्न मतित्वमिति न व्यभिचार:। न यास्त्रीयविद्यात्वन माध्यामावसाघनं युक्तम, शास्त्रीयत्वं यदि- शाबबहिनतवं तदीमद्ध पक्षे ब्रह्मविद्यार्या पयत्रामाध्यत्वाच्छु- किविधायामित यदि शास्त्रकरणकत्वं तन्तु ज्योतिष्टोमादि- विधिजन्ज्ञानस्येव मामाण्पप्रयोजकत्वाद्विरुद्धम, अत एव

नैशर्यफ लन्वा नुमानं युक्तम् न च शास्त्रीयविद्यात्वे शास्त्र विहि तत्वस्पाससिद्धे:, शास्तकरणकनचस्य च ज्योतिष्टोमादिज्ञाने व्यभिचारा- दित्युक्तलान। तस्माद् ब्रह्मविद्या साधनान्तरानपेक्षा अज्ञान- निषृतिमात्रफला व पमितित्व्रादिति युक्तमनुमानम। तस्मै मृ- दितकषायाय तममः पार दर्शयति भगनान् सनत्कुमार, त

मामेत ये अपधन्ते मायामेतां तरन्ति ते, तरयविर्द्या विततां हदि यास्मत्रिवशत इत्यादिक्षततस्मृतिभ्यश्च।नन्वहमुकूथमस्मीति विद्या- हितिबदर्हं ब्रह्मास्मीत्यपि मानसी क्रियोपासनेवास्तुन प्रमितिरन्य- िमश्न्यदाष्टिसेपत्वात, जीवब्रह्मणोरसन्तभिन्नत्वाद, भिन्नाभिन्न- लवादा, तथा च व्रह्मवद्या नाविद्ानिषत्तिफला सम्पद्रपत्वादह- मुक्थमम्मीत्यादिमम्पद्वदिति चेन्नेत्याह-ब्रह्मात्मा चेति। बरझ्मे वात्मा जीवस्तववंपदाभ्यां लक्ष्यः शुद्धो वाक्यार्थो ब्रह्मातमा स वैकरूपो नैव भिन्नः किं त्वभिन्नः। भेदांशोऽपि तत्र स्यादि-

४ अध्याये ज्ञानफलनिरूपणम्। ३६३

ति नेत्याह। न च बहुरमक इति। नात्यन्तभिन्नो नापि भि- न्न इत्यर्थः। उभयत्र हेतुमाह। तत्पारत्ाच्ुनीनामिति। बहुतच- नं गतिमामान्यमदर्शनार्थम, तत्प्रमितिशषत्वं तत्परत्वम, सच्चीप- क्रमादिलिङ्गैगतिसामान्येन च प्रथमाध्याये निर्णीतम्। एवं स-

बन्धाया अहं ब्रह्मास्मीलखण्डवाक्यार्थबुद्धरधिष्ठानं प्रमात्वेन इ.

फलं दृषद्वारा शुक्तिज्ञानस्येव तदज्ञानापनुत्तिः, यदज्ञानस्य यो विषयस्तदाकारपमा तदज्ञानं निवत्तयतीति सर्वत्र व्यासेः। तदु क्तम-पतो ज्ञानमज्ञानस्यैव निवर्त्तकमिति। नतु सेतुदर्शनरूपा- या: प्रमितेस्तदज्ञाननिवृत्तिविलक्षणं पपनिवृत्तिरेव फलम, त- दत्राप्पज्ञानकल्पितमपश्चनिृत्तिः फलं कि न स्यादित्यत आह। न हीति। सेतुपमाया हि क्वेन रूपण सेत्वज्ञाननिवृत्तिरेवर दषटं फलम, पपनिवृत्तिस्तु पापोत्की नेनादि नियमकलापसहितायास्त- स्था विहितक्रियात्वेनादष्टं फलम्, अत एव तन्न दष्टफलनत स- र्वसाधारणम, किंतु कस्य चिदेवाधिकारिणः, ब्रह्मज्ञानफलं च शुक्तिज्ञनफलवत्साधारणप, तद्यो यो देवानां मसबुध्यत स एत तदभवत्तथर्षीणां तथा मनुष्याणामिति श्रुनेः, विहितक्रियात्वेन तत्फलस्यासाधारणते तु देवानां तन्न स्यात, विहहितक्रियान- घिका रित्वात्तेषाम्, तद्धैनत्पश्यन्तृषिवामदेव प्रतिपेद इति च गर्भ -- स्थस्य कर्मानधिकरिणो वामदेवस्य तच्छुतेः, अत एवाक्षपादा- चार्य:, तत्वज्ञानान्निश्रेयसाधिगम इत्युक्त्वा तद्दष्टद्वारा वेति-

स्थापि निःश्रेयसं फलमित्याह दुःखजन्मपदृन्तिदोषमिथ्याज्ञानाना- मुत्तरोत्तरापाये तद्नन्तराभावादपवर्ग इति, सेतुदर्शनान्त्रं ् तद् -

३६४ सटीके संक्षेपशारारके

ज्ञाननिवृत्तेरधिकमपि यत्फलं पापक्षयरूपं किं चिदस्ति तत्पमा- णान्न भवति किं त्वदषद्वारा।। ७।। किं च स्वर्गपितृलोकादिफलमनपेक्ष्यैवातुष्ठितं परमेश्वरे च समर्पितमत एव तत्फलात्प्रचलितं यद्रिशिष्टं शास्त्रीयं कर्म ततक ब्रह्मधिया मोक्षायापेक्ष्यत इत्युच्यते कि वा तदीतरिक्तममिति वि- कल्प्यादं यज्ञेन विविदिषन्ति कपायपक्ति: कर्माणि, सर्वे कर्माखि- लं पार्थ ज्ञाने परिसमा्यत इत्यादिवचनविरोधेन निराकुर्वन् कैसु- तिकन्यायेन द्वितीयमपि निराकरोति- निरभिसंधि समर्पितमच्युते विहितमिष्टफलादपि निर्गतम्॥ यद्यपि कर्म तद्प्यवधीरितं यदि घिया न तथा परमर्थ्थत ॥८॥ निरभिसंधीति। फलाभिलाषरहितमित्यर्थः। अवधीरित- मुपेक्षितमनपेक्षितमिति यावद् । ८ ।। ज्ञानकर्मणोः षड्यागवत्समप्राधान्येन •मोक्षमाधनत्वेन समु- चचय इसेकः पक्षः, तत्र कर्मेत्र प्रधानं ज्ञानं गुणभूतं पयाजाज्या- वेक्षणादिवदित्यपरः पक्षः, ज्ञानमेत्र प्रधानं कर्म गुणभूतं सेतुद- रशनादिवदित्यन्यः पक्षः, स सर्वोऽप्यसंभवीति प्रतिजानीते- समविषमसमुच्चयो न युक्तो न हि जगदस्ति धियः प्रसतिकाले ।। क्व नु बत विहित: क्रियासमूह: कथमिव तत्र समुचयोपपत्ति: ॥९॥ समविषमेति। हेतुं व्याचष्टे। न हीति। यत्र त्वस्प सर्वमात्मैवाभूत, भिद्यते हृदयग्रन्थिरित्यादिश्रुतेः सर्वद्वैतपपश्चस्य तत्वधीवाध्यत्वप्रततिस्तत्त्रधीकाले त्वदभिमतकर्मणां स्थितिरेव नास्ति कुतस्तेषां तत्र ज्ञानेन समुच्चितानां मुक्तिहेतुतेत्यर्थः ।।९॥

४ अध्याये ज्ञानफलनिरूपणम्। ३६५

किं च बहिरङ्गसाधनानि परित्यक्तवन्तः परमहंसस्यैवान्तरङ्ग साधनैर विद्या निवर्त्तकविद्योटयस्य श्रुतिनययाभ्यसुपाितत्वान्य क्तसवेष्णन्य च तस्याप्निहोत्रादिकर्मासंभवात्तस्य मोक्षमाधनत्वस म्भावनैव नाहित तत्र ज्ञानेन समुच्चयस्तु दूरापास्त इत्याशयेनाह- अपि च परमहंसस्त्यक्तसर्वैषण: न्ननुभवफलविद्यां साधनैर्यद्यवाप। कथमिव पुनरत् प्राप्तिरस्ति क्रियाया भवतु तदपवर्गो विद्ययैवैकयाऽस्थ ॥ १०॥ अपि चेति। अनुभवोऽभिव्यक्तानन्दपकाशस्ततफलां विद्यां साक्षात्काररुपामिति यावत। अत्र विद्याफले । प्राप्तिः साधनत्वसंभावना। समुच्चयासंभवे फलितमाह । भवत्विति। अस्य परमहंसस्य ॥ १० ॥ नतु सर्वत्र शास्त्रीयज्ञानस्याज्यावेक्षणादेः पुरुषार्थहेतु- भूतकर्माङ्गसंस्कारतया तदङगत्वदर्शनादात्मज्ञानस्यापि शास्त्रीयस्प तथैव ताहशकर्माङ्गत्वमेव कल्पयितुमुचितम्, ततश्च संस्कारकर्म- फलश्रुतेरर्थवादत्वात्तस्य मोक्षहेतुत्त्रमव्र नास्ति कुतस्तस्य नैरपेक्ष्य-

यस्य प्रयोगविधिरस्ति परिग्रहीता द्वारैद्मर्थ्यविनिवेदकमस्य सर्वम्॥ अ्रत्यादि मानमिह नास्ति तदात्मयुड्डी तस्मादियं भवतु न पुरुषार्थभूता ॥ ११ ॥। यस्थेति। अपूर्वपर्यवसायिशेषशेषिभावस्य मानान्तरायो ग्यत्वात्तत्र श्रतिलिङ्गादीनामन्यतम प्रमाणं वक्तव्यम्, तदापे न निरपेक्षं शेषित्वं साधयति किं तु ग्राहकग्रहणमपेक्ष्य, साङ्गे कर्मण्य- धिकारिणः प्रेरकः प्रयोगविधिरत्र फलं प्रति प्रस्ासन्नत्वेन पराघा- न्यादू ग्राहक इत्युच्यते, तत्पकरणे पठिताः सर्वे मदर्था इति सामा-

३६६ सटीके संक्षेपशारीरक

न्येन येषां तच्छेषत्वग्रहणं प्रथम भवति पुनः साक्षात्तच्छेषत्वेऽनु. पपन्ने तेषामेव तत्र द्वारभूनोपकारशेषत्वरूपद्वारैदमर्थ्य श्रुतिलि- झादि निवेदयतीति स्थितिः, तथा चौपनिषदात्मज्ञानस्य प्रयोग- विधिप्रकरणाभावाद्विष्ययोग्यत्वाच्च तत्परिगृहीतत्वमेव नास्ति कुतस्तच्छेषतवेनापि तस्य द्वारैदमर्थ्यवेदकं श्रसादि ममाणमह्ति, या तु यदेव विद्यया करोतीति तृनीयाश्चुतिः सा भ्रकृतोद्गीथ- विद्याया: कर्मफलसमृद्धिहेतुत्वपरा न तु ब्रह्मविद्यानिषया, यद्- पि पारलौकिककर्मपतृत्तेर्देहा तिरिक्तात्मज्ञानं विना नुपपत्तेर दे हाति- रिक्तात्ममात्रज्ञानस्य तत्र सामर्थ्यलक्षणं लिङ्गमा्ति, तथापि न देहातिरिक्तत्वमात्रेणात्मोपनिषत् प्रतिपाद्या कि त्वशनायाद्यती तापेतब्रह्मक्षत्रा दिभावेना दवयव्रह्मात्मनाप्युपनिषद्भस्तात्पयर्येण प्रति- पादते, तज्ज्ञानं च न कर्म मत्युपयोगि प्रत्युत तद्विरोधीति न सामर्थ्यरूपमपि लिङ्गमस्ति, नाप्युक्तरूपात्मधियः कर्मणा जुव्हा- दिवदव्यभिचरितसम्बन्धोऽस्ति येन वाक्येन पर्णतावदात्मज्ञानं कर्माङ्गं स्यात, तस्मादुक्तरूपात्मधियः कर्मशेषत्व्राभावात्तत्फलश्षु- तेस्भूतार्थवादत्वायोगात्सास्माकं परमपुरुषार्थहेतुत्वात्सर्वकेषिभूतै- वेत्यर्थः ॥ ११ ॥ नतु कोयं तत्वधीसाध्य: पुरुषार्थः, परमानन्दस्वरूपाच्छाद- काखिलानर्थनिदानाज्ञाननिवृत्तिरेवेति चेत सा तं्हिं निदृत्ति: स- ती वा स्यादसती वा सदसदूपा वा अनिर्वचनीया वा स्यात्। नादद्वितीयौ सच्ेऽसच्चे च ब्रह्मवत खपुष्षवच्च साध्यत्वायोगाव, अनिर्वचनीयाज्ञाने सत्वस्यासत्वस्याभावेन तत्प्रतियोगिकनित- त्तौ तदसम्भवाच्च, नतृतीय: सदसदात्मकत्वस्यैकत्र विरोधेना- सम्भवात पूर्वोक्तदोषापररिहाराच्च, न चतुर्थ, अज्ञानातिरिक्ता-

निर्वचनीयत्वायोगाव, स्थितौ च तननिवत्तिव्याघाताव, तसमाद-

४ अध्याये ज्ञानफलनिरूपणम्। ३६७

क्पक्षचतुष्टयातिरिक्तपक्षान्तरे स्वीकाराननैवमित्या-

प्रतिपक्षैकवपुर्निवर्त्तनम्।।

नुपपच्यापतनैकहेतुलः ॥ १२ ।। सदसदिति। सत्पक्षस्यासत्पक्षस्य सदसत्पक्षस्य तिकल्पित पदाभिलप्यानिर्वचनीयपक्षस्य च प्रतिपक्षं तद्विरुद्धमेकमसंकीण- वपुः स्त्ररूपं यस्य तत्तथोक्तम । निवर्त्तनं मिटत्तिः । यथा भमा- णबलात कस्य चित्सत्वं सदसत्मनिर्वचनीयत्वं वा स्वीक्रियते

पेय इसाशयेन हेतुमाह। अन्यथेति। पक्षचतुष्टयानुपपत्या पञच- मपकारस्यापतनं प्राप्तिः स एको मुख्यो हेतुस्ततइत्यर्थः ॥ १२॥

पक्षो हेय इत्याशद्ा कि सदसदादिपक्षचतुष्टयनिबन्धनानुपपत्तय एव पश्चममकारायां तस्यां भासन्त इत्युच्यते कि वाऽन्या अतु- पपत्तये इति विकल्पल्प्याद्यं निराकरोति- सदसत्सद्सद्विकल्पित- प्रतिबद्धा न भवन्ति वर्णिते॥ परमात्मतमो निवर्त्तनेऽ- नुपपत्तिप्रतिभासवृत्तयः ॥१३ । सद्सत्सदसदविकल्पितप्रतिबदधा इति। अस्थ पद.

ना अनुपपत्तिपतिभासा नैव संभवन्तीत्यर्थः । १३ ।। ननु पश्चममकाराप्पविद्यानिवृत्तिरात्मनो भिन्ना चेवु द्वैताप-

३६८ सटीके संक्षेपशारीरके निः, अभिन्ना चेत्तस्या आत्ममात्रत्वे तस्पानादित्वात्तत्वज्ञानवै यथ्यापत्तिः। आत्मनस्तन्मात्रत्वे च तत्वज्ञानात्मागात्मनोऽभाव- प्रसङ्गेन निराश्रयाSत्निद्यानुपपत्तौ तन्निदत्तेरप्यतुपपत्तः। भेदा- भेदौ विरोधादेवातुपपत्नौ, नापि भेदाभेदाभ्यामनिर्वचनीया सा, अविद्यां विना तदतुपपत्तदर्शितत्वाद। तस्मात्पश्चमप्काराया- मपि तस्यामन्या अनुपपत्तयः सन्तीति द्वितीयकल्पमाशख्ात्रापि

निरवकाशा इत्याह- चितिभेदमभेदमेव वा द्यरूपत्वमथो सृषात्मताम्। परिहृत्य तमोनिवर्त्तनं प्रथयन्ते खल मुक्तिकोविदाः ॥ १४ ॥ चितिभेदमिति। चितेर्भेदमित्यर्थः। मुक्तिकोविदा: इ- षृसिद्धिकाराः ॥ १४ । अविद्याघिष्ठानभूतात्मैव तन्न्नित्तिः, कल्पितानामिष्ठाना तिरिक्ताभावानिरूपणाव, ततश्च सा सद्रूपैवेति सिद्धान्तरहस्य- माह- अथ वा चितिरेव केवला वचनोत्पादित्तबुद्धिवर्त्मना ।। परमात्मतमो निवृत्तिगी- र्विषयत्वं समुपैत्युपाधिना ॥ १५ ॥ अथ वेति। केवला केन चिदविशेषिता। तर्हिं विदयोद- यात्मागपि तस्या अविद्यानितृतिव्यवहारभाक्कं स्पादिसाशक्का तद्गोचरविद्योदयस्य तत्र तव्ववहारप्वृत्तिद्वारस्य स्त्रीकृतत्वात्तस्य चास्मिन्रुपाधौ सत्येव पश्चात्तन्निमित्तव्यवहारस्य प्रवृत्तिरित्या ह। वचनेति। न चैतावता विद्याया अपे तमोनिदृत्तिशब्दार्थ

४ अध्याय ज्ञानफलनिरूपणम्। ३६९

तवं तस्या वक्ष्यमाणदष्टान्तेन तच्छव्दपयोगोपाधितया तटस्थत्वा- दिसभिप्नेत्योपाधिनेत्युक्तम। एनदुक्तं भवति, तक्ष्मादिवाकयाद- खण्डैकरमब्रह्म माक्षातकारे सत्यनिर्वचनी याSविद्यातरकार्यात्मकजड- पगश्चस्पान्त्रयव्पतिरेकामावपरिहारेणाघिष्ठ नाचिन्माव्रुपेण परिशे- षात्सैव तन्नित्तिरित्युच्यते। न चैत्र सति तमोनिवृत्तेरधिष्ठाना- त्मरूपाया विद्यासाध्यत्वायोगात्तत्फलत्वानुपपत्तिरिति वाच्यम । वस्तुतस्तस्या: साध्यत्वाभावेऽषि कूपाकाशादिवत्साध्यत्वभ्रमा- तत्साधनज्ञानसिद्धपे मुमुक्षु मतृत्युपपत्तेः । अ एत मोक्षशास्तस्पा व्यावेद्वद्विषपत्वमुक्तमाचार्यैः, अथ वा यह्मिन् सति यस्पानन्त- रं सत्वं यदभावाद्यदमावस्तदेव तत्साध्यमिति स्थितिः, न तु साध्यस्य पागसतत्वमपि साध्यत्वोपयोगि, अमतः कार्यत्वनिरा- करणाव, तथा च तत्त्रसाक्षातकारे सत्यनन्तरमव्निद्यानिवृत्तिरुपा- द्विनीयचिदात्मनः सत्वात्ततः भागुक्तनिवृ्त्त्यभावरूपाया अनि- द्याया अपे सच्ात्तत्व्रधीसाध्यत्वोपप त्तेस्तत्फल त्वमनप नाद मिति ॥ १५ ॥

स्तथात्मन्यापे किन्न स्यादित्याशक्का दष्टान्तासंपनिपत्या परिहरति-

प्रत्यगात्मचितिरेव केवला॥ शुक्तिकागतनमोनिवृत्तिरि- त्युच्यते दतिहरि: पशुर्थथा॥१६॥ शुक्तिक।विषयेति। शुक्त्यादेरपि जडतया कल्पितत्वेन

मिति सैव केवला शुत्त्याद्यविशिष्टा तत्तम:स्थितिविरोधिन्यां शु क्यादिगोचरपमायामुदितायां तामुपाधिमपेक्ष्य तत्तमोनिवत्तिरि- त्युच्यत इत्यर्थः। तच्छन्दपटृनयुपाधेस्तदवाच्यत्वे दष्टान्तमाह। ४७

३७० सटीके संक्षेपशारीरके

दतिहरिरिति॥१६ ॥ दृष्टान्तं विदृणोति- वाचको हरणकर्त्तुरिष्यते शब्द एष हि दृतेर्मनीषिभि: । केवलं तु पशुता निमित्ततां बाह्यतः स्थितवती व्रजेदियम् ॥१७॥ वाचक इति। एष शब्दो दतिहरिशब्दो दतेश्चर्मभस्त्रिका- या हरणकचुर्वाच्यस्य वाचको मनीषिभिरिष्यते, इयं पशचुता तु केवलं निमित्ततां व्रजेदिति सम्बन्धः। केवलमिसस्य विवरणं वाह्वतः स्थितचतीति। दतिहरिशब्दवाच्याद्वहिर्भूता तदवाच्यैवेति यावद। पशुनाया दतिहरिशब्दवाच्पतायामुपाधित्वे युक्तिमग्रे वक्ष्यति ॥१७॥ दतिहरि: पशुर्यथेति यत्र दष्टान्त उक्तस्तं दार्ष्टान्तिकं पपश्यति- एवमेव तु तमोनिवृत्तिगी:

बाह्यतः स्थितवतैव हेतुना प्रत्यगात्मचिति वर्त्ततेऽक्षसा।१८।। एवमेवेति। तमोनिटत्तिगी: शुक्त्यादाविति शेषः । अ- झजसा मुख्यवृत्या, योगस्यापि मुख्यव्ृत्तित्वात ॥ १८ ॥

तन्निवृत्तिव्यवहारो दतिहरिदृष्टान्तेन शुक्यादिगोचरपमोपाधिक- सतंदनन्तरमेव तत्र भवतीत्युपपाद्य तददष्टान्तेन संसारमू लात्मत - वाज्ञाननिवृत्तिरधिष्ठानचिन्मात्रुपा तत्पमितिरुपोपाधिम पेक्ष्प त- द्वयवहारत्रिषयो भवति न मागिसाह- उत्पन्नशुक्तिमतिरात्मचितिर्यथैव शुक्तेस्तमोहतिरिति प्रतिपन्रमेवम् ।।

: अध्याये ज्ञानफलनिरूपणम् । ३७१

आत्मापि जातनिजबुद्धिरबोधहानि रुच्पेत केचलचिदेकरसो न पूर्वम् ॥ १०॥ उत्पन्नेति। उत्पन्नां शुक्तिगोचरा मतिः पमितिरूपोपा- धिर्थस्था: सा तथोक्ता। एवं केवलचिदेकरस आत्मापीति स- म्बन्धः। जाता निजबुद्धि: स्वयाथात्म गोचरा धीरुपाघिरुपा यस्य स तथोक्तः ।। १९ ।। पशुताया हतिहरिशब्दपपोगोपाधितवे यु्क्ति वक्ष्पतीसना- दिष्म तामिदानीमाह- दतिहरणकरत्वं पुंसि चान्यत्र चेदं दृतिहरिरिति लोके नोच्यते वर्त्तमानम्।। अनधिकविकलं सत् कथ्यते तत् पशुस्थं दृतिहरिरिति शिष्टैर्बाह्यहेतोः पशुत्वात् ॥२०॥ दृतिहरसेति। पुंसि मनुष्येऽ्न्यत्र शकटादौ वर्त्तमानं हतिहरणकरत्वं लोके दृद्धव्यवहारे दृतिहरिरिति नोच्यत इति सम्बन्धः । तर्हि दृतिहरणकर्तृत्वादधिको न्यूनो वा तदर्थोऽस्तु नेत्याह। अनधिकेति। हरतेर्द्टतिनाथयोः पशाविति पाणिनी- य वचनार्थाभिज्ञा: शिष्टाः। पशुस्थं चेत्कथ्यते पश्युत्वमपि तद्वाच्यं स्यादित्याशङ्ोक्तम। बाह्यहेतोरिति। पशुत्वरुपाद्वाह्यहेेतोः शब्दशत्यविषयात् तत्पवृत्तिनिमित्तात्पशुस्थं कथ्यत इति सम्ब- न्धः। तस्यापि वाच्यत्वे तत्रावयवशत्तयमावाच्छत्त्यनतर क- ल्यनीयं स्यात, रस्मात्तदवाच्यमेव्रोपाधितया तटस्थं सव प. शावेव दतिवाहके तच्छ्द्रपव्ृत्तिनिमिचं भवनीअर्थः ॥ २० ॥ ननु पसगभिन्नपरमात्मरूपाऽविद्यानिव तेरेकत्वादन्यत्र तद्वा-

३७२ सटीके संक्षेपशारीरके

अयमपि परमात्मा प्रत्यगात्मस्वभावो वचनजनितबुद्धे: प्राकू स्वरूपे स्थितोऽपि॥ न खलु विषय भाषं ध्वान्तविच्छेदवाची व्रजति हि तद्ुपाधेर्बुद्धिवृत्तेरभाव्रात्त् ॥ २१॥ अथमपीति। खलुशब्दो लौकिकपसतिद्ध्यर्थः । हिशब्दो वैदिकपसिद्ध्यर्थः ॥ २१॥ नव्वज्ञानदाहे ज्ञाननाशोऽज्ञाननिवृत्तिरियादिशब्देषु दाहा- दिपदानामभाववाचकत्वात्कर्थं तेषां भावरुपे चिदात्मनि प्रवृत्ति- रित्याशड्याभाववाचकस्यापि पदस्यान्येन समस्तस्यावयवार्थ वि- हाय लक्षणया ब्रह्मण्यधर्मादिपदबद्धावरपचिदात्मनि मटतिसं- भवात्तत्रापि तत्वचोधात्माकू तद््यवहाराभावात्तदुदयं तटस्थ- मुपाधिमपेक्ष्याज्ञानदाहादिशव्दाश्रिदात्मन्येव प्रवर्त्तन्े इत्याह- अज्ञानदाह इति नैकपदं समासात पूर्वोत्तरे खल् पदे पदतासुपेतः ।। ज्ञानोदयं तटगतं समुपाददानस्त- स्मात्तमेहितिरवोऽतर चिति प्रवृत्तः।२२॥ अज्ञानदाह इति। नैकपदम, एकत्र रूढं पदं नेत्पर्थः । समासेनैकपदे फलितमाह। तस्मादिति। तमोहतिरवो ज्ञानोदयं तटगतं समुपाददान इति योजनीिम। अ्र लोकवेदयोः ॥२२॥ दतिहरिशब्दस्य समासादैकपद्यमापन्नस्य पशो यथा राढ- स्तथाSज्ञाननाशादिशब्दस्यापि यत्र वृत्तिस्तत्र रुढिरेव कि न स्यादित्याशद् दष्टानत एवासंपतिपत्न इति दतिहरिश्दस्पापि पशौ वलृपावयतार्थयोगादेव पवृत्युपपत्तेयौगिकार्थस्य मनुष्या- दिसाधारणत्वेऽपि पशुत्वोपाघिना तत्पदपवृत्तेः पशावेवनियमि-

अन्राप्यसी इतिहरि: पशुरित्यखण्ड: शब्दो न खल्वभिमतोऽवयवार्थयोगात्।।

४ अध्याये ज्ञानफलनिरूपणम् । ३७३

धातुश्च वाचकतया हरतिः प्रसिद्धो हीन्प्रत्ययञ्च हरतेः परतः प्रसिद्ध: ॥२३। अत्रापीति। पशावपीत्पर्थः । अत्राप्यवयवार्थयोगादि- त्यनेन सम्बन्धः । अवयवार्थावेव विविच्य दर्शयति। घातुरि- ति। वाचकतया हरणस्पोति शेषः । हरतेः परत इन पत्यय: कतुर्ाचकतया पसिद्ध इति शेष: ॥ २३ ॥

रा इत्युक्तम, तत्र तत्वबोधस्य घटादिवदविद्याद्यविरोधितव तानी वृत्तिव्यवहारे तदपेक्षैव न स्याततत्तस्तस्य तद्विरोधित्वं वक्तव्यम,

त्वं विना तस्य तद्विरोधित्वसुपपद्यते, आत्मरूपाडविद्यानिवृत्ति- श्वानादिकालेविद्यादिना सह वर्तमानत्वान्न तदसत्वापादिका,

कर्त्तव्यः, स एत च तद्दाहादिपदाभिलप्य इति चेन्न, आगन्तुक्: धवंसस्प प्रतियोग्यसचत्वापादकनायाः सत्कार्यवादिनां कुत्राप्पसं- पतिपन्नत्वाव, तत्र को मोह: कः शोक एकत्वमनुपश्यतः, तरस- विद्यां वितरता हृदि यस्मिन्निवेशित इत्पादिवचनादद्विवीयाखण्डै- करसात्मविदयैव साक्षादविद्यातत्कार्ययोरसच्वापादिकेति: नागन्तु- क्रध्वंसेन कृत्यमस्तीत्यभिपेत्य तथापि कि विद्या वेदान्तवाक्या- दुत्पद्यमानैवाविद्यादि बाघत उतोत्पन्नेति वीक्षायां किमनेन वि- चारेण, उभपथापि विद्याबाधिताऽविद्यादेरनन्तरं स्थित्यगोगात तया तद्वाधे यत्रान्तरानपेक्षणाच्च सर्वत्र तथा दर्शनादिलाह- उधान्नरस्थति तमश्च तदुङ्गवं च वेदावसानवचनादथ चोदित: सन् ।।

कं चित् सहायमनपेक्ष्प निवर्सकोऽसौ ॥ २४॥

३७% सटीके सक्षेपशारीरके

उद्यन्निति। ऐकात्म्यवस्तुविषयोऽनुभवो वेदावस्ानवचना- दुधन्तुदितः सन्निति सम्बन्धः । अत एव ततस्तद्वाधे तिलम्बा- भावादेव। कं चित कर्मादिरूषम। अमावनुभवः। उद्यननेव निर- स्पतीति तच्वम। असत्कार्यवादानभ्युपगमादन्यानपेक्षत्वाव्वेति द्रष्टव्पम् ॥। २४ ।। विद्याया अविदादिवाधे नैरपक्ष्पाविलम्बौ विवदान्हाविति दृष्टान्तेन स्पष्टयति- दीपस्तमस्तिरयतीह भवन्तुत स्थिद् भृत्वा क्षणव्यवधिमात्रमपेक्ष्य नात्र। काश्चदू विवादपदवीमुपयाति वादी तद्वत् प्रतीच्यवगती तमसोऽपहन्यत्ाम॥ २५॥ दीपस्तम इति। तिसयति निवर्तयाति। इह तमस्विदेशे। मवत्ुत्पद्यमानः क्षणव्यवधिमात्रमपेक्ष्य भूत्वा वा तिशयतीति स- म्बन्घः । उत्पत्तिक्षणानन्तरक्षणः क्षणशब्दार्थः । मात्रचा तृनी- यादिक्षणापेक्षा निरस्यते । अत्र अन्यानपेक्षत्वरे। प्रतीच्यवगता- विति व्यधिकरणे सप्म्यौ, मसग्विषयावगताव्रिसर्थः। तमसो Sज्ञानस्यापइन्त्यां बाघिकार्या विवादो न कार्य इति शेष:।२५॥

त्पत्यतिरिक्तानपेक्षमेव तदविद्यादयुपमर्दकं तत्वापरोक्षज्ञानत्वाव शुत्यादितत्व्रज्ञानंत्रदिति ज्ञानकर्मेसमुच्च यपक्षमपि पतिक्षिपति- उत्पत्तिरव हि घिया स्वफलं प्रदातु- माकाङ्िता न च ततोSपरमर्थनीयम्॥ मतू कारकं तदिह कादति जन्ममात्रा- दन्यन्न धी: किमपि काङति जन्म लब्वा॥२६।। उत्पत्तिरवेति । विमत स्व्रफले स्वजन्मातिरिक्तापेक्षं सा- धनत्वाव काष्ठादिवदित्याशब् तत्र कारकत्वमुपाधिः, न च सा

४ अध्याये ज्ञानफलनिरूपणम् । ३७५

धनव्यापकत्वम, तत्वज्ञानस्य व्यञ्ञकत्वेन कारकत्वाभावाद।

व्यअ्षकत्वरं तुस्वविषयेऽस्ति प्रकाशत इसादिव्यवहारप्तिबन्धकमा- त्रापनेतृत्वमिति तयोर्भेंद इत्याशयवानाह। यत्कार कमिति ॥।२६।। प्रमाणज्ञानं स्वफल स्वजन्माततिरिक्तानपेक्षमित्यत्र मत्यक्षळ क्षणपरजैमिनीयसूत्रस्थजन्मपदसामर्थ्य लिङ्गमिसाह- प्रत्यक्षसृत्र इदमेव निवेदयिष्य- न्न्यायेन जैमिनिरुवाच विदग्धवुद्धि:।। सत्संप्रयोग इति तत्र हि बुद्धिजन्म- शब्दस्य नान्यदिह किं चन कृत्यमस्ति ॥ २७॥। प्रत्यक्षसृत्र इति। इदं स्वफले जन्मातिरिक्तानपेक्षत्वम । सत्संप्रयोगे पुरुषस्यन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत्मत्यक्षमिति सूत्रम् । अत्रेन्द्रिषाणां सता विद्यमानेन विषयेण संपयोगे सति निर्दोष- सम्पयोगे सतीति वा पुरुषस्य यद् बुद्धिजन्म तत्मत्यक्षमित्यत्र ज- न्मपदस्य लक्षणेनुपयोगाट्वैयर्थ्यायोगाच्च तेन भमाणं स्वफले जन्मैत्रापेक्षते नान्यदिति ज्ञाप्पत इसर्यः ॥ २७॥ उत्पत्तिमात्रेण विद्याया अविद्यातत्कार्यबाधकत्वेऽपि स्व्र- बाधकत्वायोगात्तस्या बाधकान्तरं वाच्यम, तस्पा अवाध्यत्वे च द्वैतापत्ते:, ततश्चाननस्थेसाशक्ा स्वस्या अप्यविद्याकार्यत्वात्स्व- यमेव बाधिका ततश्चाधिष्ठानचैतन्यमात्रपरिशेषान्न द्वैतापत्तिर्न वा- Sनवस्थेत्यभि प्रत्याह- वेदान्तवाक्यजनिता मतिवृत्तिरेव- मुत्पत्तित: सकलमेव भवार्णवाम्बु। पीत्वा स्वयं च खल शाम्थति दग्धलोह- पीतं यथाम्बु चित्तिमेव तु शेषयित्वा ॥२८। वेदान्तवाक्येति। स्वपरविरोधित्वे वस्तुपरिशेषे च ₹-

३७३ सटीके संक्षेपशारीरके पन्तमाह। दग्धलोहेति। दग्धलोहे मिक्तमम्वु दाहं शामय्रतू स्वयं च शाम्यति लोहं तु परिशिष्यते तददित्यर्थः ॥ २८॥ एत्रमविद्यानिवृत्तेः पश्चमपकारत्वे चिदात्ममात्रत्वे च वि- दोदयमात्राशीनत्वपतिपादनेन मुक्तौ ज्ञानकर्मसमुचयो निराकृता उदानी ब्रह्म वेद ब्रह्मैत भवतीत्यादिशास्त्रसिद्धब्रह्मात्मतालक्षण- मुक्तावपि चतुर्विधक्रियाफलासम्भवात्कर्मानतुमवेशेन समुच्या - योग इत्पभिपेत्य तस्पाः कूटस्थनित्यतामनुमानेन साधयति। कूटस्थनित्यैव तु मुक्तिरेषा विद्याफलत्वादिह यद्यदेवम्।। तत्तत्तथा दष्टमशेषमेव यथा हि शुक्तपादिपदार्थसंवित्॥२९॥ कूटस्थनित्येति। सदा समस्ततरिकारायोग्येत्यर्थः । वि- दाया उद्देश्यफलत्वादिति हेत्वर्थः । ततश्च पश्चमपकाराऽविद्या- निवृत्तो न व्यभिचारः, शुक्तिरशनादिपदार्थाकारापरोक्षान्तःक- रणवृत्तिरुपाया विद्याया: शुत्ाद्यवच्छिनात्मरुपमंविदेवाभिव्य क्ता फलं न तु स्त्रत उत्पत्यादिमज्जर्ड़ स्वमकाश वा तत्फलं नि- रपयितुं शक्यमिति प्रतिकर्मव्यवस्थादौ निरूपितम, ततो न ह- ष्टान्ते साध्यवैकल्यशङ्केति भावः ।। २९ ॥ कि च पमाणफलभूनायाः संविद: साभिकजन्मादिववि कारसाधकाभावाच्च सा कूटस्थनितेत्याह। जन्मादिषड्भावविकारहीना शुक्त्यादिवस्तूपनिविष्ठसंवित्।। न प्रागभावाद्यनुभृतिरस्या: स्वतः प्रमाणादृपि युज्यते हि॥ ३० ॥ जन्मादीति। किं संतित्स्वयमेवर स्वजनमादिविकारसाधि- का कि वा मानानतरं तस्यास्ततसाघकं नोभयथापीत्याइ। न

४ अध्याये ज्ञानफलनिरूपणम्। ३७७

परागभावेति। अभृत्वा भवनरूपं जन्म भागभावपदार्थः। नताव- त्सविदैव स्वरजन्मसतिद्धि, अभूत्या भवनरुपजन्मनः मागभवनग्रहं विना ग्रहीतुमशक्यत्वात तदा च तस्या अपत्वादेव तथा भाग- भावस्य ग्रहणायोगात्तद्धटनस्वजन्मपग्रहासंभवात, नापि स्वध्वं- सस्यापि सा साधिका, ध्वंसकालेस्वस्या अमच्वात, स्वकाले च ध्वंसासत्वात्तया तद्ग्रहणासंभवात, संविदो जन्मनाशयोरसिद्धौ तव्याप्तित्वादान्तरालिकविकाराणां तदभावोऽपि सिद्ध एव, नापि मानान्तरंस्वपकाशसंविदो जन्मादिविका रवच्वेन साधयितुमलम् , तस्यास्तदयोग्यत्वादिति हिशब्दार्थः॥ ३० ॥ सर्वसाक्षिभूनातमैव संविज्जन्मादिसाधक इसाशङ्ा किम जामजानन्नेव तदीयजन्मादि साघपति उत जानन, नाद:, ध- मर्यग्रहे तत्र धर्म्यवौशिष्टयप्रहायोगादित्याह- अबुद्वमानो न हि संविदं त. त्संबन्धि किं चित् प्रतिपत्तुमीशः ॥ न बुद्ध्य मानोऽपि तथा तदा हि न संविदेषा विषयत्वहेतोः ॥३१॥ अवुध्यमान इति। किं चिज्जन्मादि। द्विनीये संविदो- डपि घटा दिवद् दृश्यत्व्रेSसंविस्पसङ्गान्त साक्षिगम्या संचित् कि तु स्व्रयमेव कूटस्थाडद्विवीया साक्षिभूता नातिरिक्तेसभिप्रेत्याह। न वुध्यमानोऽपीति। बुध्यमानोऽपि तत्सम्बन्धि पतिपततुमीश इति तथाशब्दार्थः । तत्र हेतु :- तदा हीति ॥ ३१॥ एवं स्व्सिद्धान्तसिद्धान्वयदष्टान्तेन मुक्त्े: कूटस्थनित्यत्वं पसाध्योक्त पतिज्ञा हेत्व नुवादेन व्यनरेकदृक्टान्ते ना तत्सार्ा जन्या न मुक्तिर्घटते कुतश्रिद् विद्याफलत्वादिति पूवहेतोः । यद्यद्ि जन्यं जगति प्रसिद्धं सत्तत्न विद्याफलमम्बरादि॥ ३२॥

३७८ सटीके संक्षेपशारीरके जन्या न मुक्तकिरिति। स्पष्टोऽक्षरार्थः॥ ३२॥ एवं ब्रह्मभावलक्षणमोक्षस्य कूटस्थनिसत्वं पसाध्य तत्र क- र्भणामनुपयोगमर्थसिद्धमपि तेनैव हेतुना साक्षात्साघयति ज्ञानक- र्मसमुच्चयावेघटनाय- मोक्षस्वरूपो विक्लक्रियोऽसौ विद्याफलत्वादिह यद्यदेवम्।। तत्त तथा दृष्टमशेषमेव

मोक्ष इति। असौ ब्रह्ममावरूपः । मोक्षसाधनविद्यार्या कर्मणासुपयोगाङ्गीकारात्स्वरूप इत्युक्तम् ॥। ३३ ॥। नतु यस्यैत अष्टाचत्वारिंशत्संस्काराक ब्राह्मणः सायुज्यं सालोक्यं च मच्छतीत्यादिस्मृते: सायुज्यदिरूपमोक्षस्य कर्मफ ळत्वप्तिपत्तेस्तद्वाघितविषयत्त्रा दुक्ता तुमा न म प्र मा णमत्याख्। सायुज्यादि विवादगोचरपदं निःश्रेयसं नो भवेत कार्यत्वादिह यद्यदीदृशमदो निःश्रेयसं नेक्षितम्। यद्वत् कुड्यघटादि तादशमिदं तस्मादिदं ताहशं युक्तं कल्पयितुं न तद्विसदृशं तादड्र न दष्टं घतः॥३४। सायुज्कादीति। कि ब्रह्मभाष एव सायुज्यं कि वा सच्छरीरेणैव शरीरित्वं सतसमानशरीरत्त्रं वा। नाद:, पूर्वरूपे स्थिते नषे क्य वस्तुतोऽन्स्न्यत्मत्व्े यर्मसस्रण साघ यितुमशक्यत्वाद, कर्मसाध्यस्यानित्यत्वनियमेन तस्ष मुक्तिता- नुपपत्तेश्र, अनादित्वे तु ब्रह्मभावस्य ब्रह्मत्रदेव न कर्मसाध्यत्वं सम्भवि। न च कर्मणां नित्यस्तिद्धबह्मभावाभिव्यअ्जकत्वात्त-

तुत्वमत वाच्यम। रुदमिव्यक्ते रनिर्वचनी या विद्यानिवृततिरुपा- या विदैकसाध्यतवेन कर्मणां तदभिव्यक्ञकत्वासम्भवाठू। तरमा

४ अध्याये मोक्षे कर्मणामनुपयोमः। ३७९

स्नित्यसैद्धव्रस्ममावाभिव्यञ्ञ कविद्यामनाड्या कर्मणा ब्रह्मभावरूप- सायुज्योपयोगित्वमुक्तस्मृत्या विवक्षितम, अत एव तत्र कर्मसु संस्कारशब्द: पयुक्त:, फलमाधनाङ्गगतातिशय हेतुकर्मण्येक सं- रकारशब्दपयोगान्न स्ृत्यतुमानयोर्विरोधः । नापि द्वितीय:, न सस्य कार्य करणं च विद्यते, अकायमत्रणम, अस्थूलमनणु, नेति- नेतीत्यादिश्रुतिविरोषेव ब्रह्मणो वास्तवशरीरासम्भवेन तदेक- शरीरत्व रूपसायुज्यायोगात, सशरीरमुक्तेनिराकृतत्वाच्च।अत- एच न तृतीय:, समानशरीरत्वस्यैव्र सायुज्यरूपत्वे तस्ष्य सारूप्य-

मिति तात्पर्यार्थः । अक्षरार्थस्तु विवादगोचर इति पदं विशेष- णतया विद्यतेऽस्पेति सथोक्तम। एतच विशेषणं नित्यसिद्धब्रह्म- भावरूपसायुज्पव्पातृत्त्पर्थम्। नो भवेत न भवेव। इह लोकवेद- योः। ईदशं कार्य सादृशमिति हिरुत्तिरपनयनिगमनार्था। तदवि- सहयं कल्पयितुं न युक्तमित्यनुषङ्गः । ताटवं निश्रेयसरूपं का- र्यमिति शेष: ॥ ३४॥ कि च कर्मसाध्या मुक्ति: कस्य विद्धावस्योत्पत्तिरुपा कि या कस्य चिन्नाशरूपा अनिर्वचनीयवस्तुरुपा वा, नाघ: उत्पधे :- माकू कार्यस्य सब्वेSसच्वे वोत्पच्यसम्भवस्योक्तत्वादित्वाशपनार- सदसदुद्गवन न विमुक्तता

सद्सतोर्नेशनं न विमुक्तता सदसतोनेशनानुपपत्तितः ॥ ३५। सदसद्ङ्गवनमिति।न द्वितीय:, नाशात्पूर्वे सतोऽसतो वा नाशासम्भवस्याप्युपपादितत्वादित्याह। सदसतोरिति ।।३५।। न तृतीय:, अनिष्टत्वादतुपपन्रत्वचित्याह-

३८० सटीके संक्षेपशारीरके

न च तमोमयजन्म विमुक्ता न हि तदिष्टमनिष्ठतरं हि तत्। न खलु कल्पितज़न्म विमुक्तता समुपगच्छति तद्वितथं यतः ॥ ३६ ॥ न च तमोमघेति। आतिद्यकस्य तच्वधीबाध्यत्ेन,मिथ्यात्वा- तदूपाया मुक्ते: केनाप्यनङ्गीका रादिति। हेतुमाह-न खल्विति ॥३६।। सतोऽसतो वा विनाशासम्भवेप्याविद्यकानिर्वचनीयबन्ध- स्यात्यन्तिकनाशो मुक्तिरिति निरुद्धगतिकस्य शङ्कामनुवदति- अथ तमोमयविशवविकल्पना-

सकलदूषणजात विवर्जितं तदिह मोक्षपदं न निवार्यते॥ ३७॥ अ्थेति । मोक्षपदं मोक्षस्वरूपम, अस्य विलयनात्मकमि- सनेन सम्बन्धः। अस्मिन्पक्षे प्रत्यगातमनो ब्रह्मभावस्प नित्य- सिद्धत्वादाविद्यकबन्धनिद त्तेश्र तत्वज्ञानमात्राधीनत्वात्कर्मणाम- तुपयोगाव समुचयासतिद्धिरितभिप्रेत्य तन्मुक्तिरूपमङ्गीकरोति। तदिति। इहासमुच्चयमते ॥ ३७ ॥ नतु न तच्व्रज्ञानमात्राद्वन्धनिवोत्तः संभवति तत्व्विदामपि

वास्य परिद्रष्टुरिमा: षोडश कला: पुरुषापणा: पुरुषं प्राप्यास्तं गच्छन्तीत्यादिशास्त्रमामाण्याल्लोके विद्याया अविद्यानिटृत्तो निरपेक्षसाधनत्वाच्च तत्वसाक्षात्कारवतः सघ एव विदेहकैवल्यं भवति यस्य तु देहादिबन्धो दृश्यते स न तत्वसाक्षात्कारवानिति निश्चीयतें इत्याशयेन सद्यो मुक्तिमतं दर्शयति- सम्यर्ज्ञानविभावसु: सकलमेवाज्ञानतत्सम्भवं

४ अध्याये ३८१

निर्लेपेन हि दन्दहीति न मनागप्यस्य रूपान्तरं संसारस्य शिनष्टि तेन विदुषः सथो विमुक्तिर्धुवा॥।३८।। सम्यगज्ञानेति। सदो दन्दहीनीति सम्बन्धः । वस्तु चि।पभूतं परमार्थसद्गम्म तद्ेव बलं तदेव वत्तिज्ञानस्याविद्यादि- दाहकत्वे पयोजकत्वात प्रवर्तनमरुन् तव्यापारो वत्तौ प्रतिफलनं ते। सन्दीपितः प्रज्वलित इत्पर्थः । शिनष्टि शेषयति ॥३८॥ ननु तच्विदः सदो विदेहकैवल्योपगमे, तस्य तावदेव चिरं या।न्न विमोक्ष्येऽ्थ संपत्स्ये, प्रजहाति यदा कामान्सर्वान पार्थ मनोगतान्, आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितमज्ञस्तदोच्यते इत्यादि- जनन्मुक्तिपतिपादकशास्त्रं निर्विषयं स्यादित्याशबा तस्यार्थ-

सयतुवादेन ब्रह्मविद्यास्तुतिपरत्वान्न तद्विरोध इत्यभिमेत्याह- जीवन्मुक्तिप्रत्ययं शास्त्रजातं जीवन्मुक्ते कल्पिते योजनीयम्॥।

सद्ो मुक्ति: सम्यगेतस्य हेतोः ॥ ३९॥ जीवन्मुक्तीति। जीवन्मुक्तेः प्रत्ययो येन तत्तथोक्तम । अर्थवत्त्रोपपत्तेः स्तुतिरूपपरयोजनवत्वोपपपतेः । एतस्य हेगोरेत- रमद्वेतोः जीवन्मुक्तिशास्त्रस्यान्यविषयत्वाद्धेतोरिति यावद ॥३९।। जीवन्मु क्तिशासत्नस्यार्थवादत्वेऽपि तदर्थस्य मानान्तराविरुद्ध- त्वेन भूतार्थवादत्वोपपत्तेस्नत्सिद्धा जीवन्मुक्तिर्न शक्पाऽपलावेतु म्।न च विद्यासामर्थ्यान्निःशेषाविद्यानिवृत्तौ तदनुपपीत्तरिति वाच्यम्। अनारब्यकार्य एव तु पूर्वे तदवधेरितिसूत्रोक्तन्यायेन विद्यागा आरब्घफलकपुण्यपापनिवर्त्तकत्वायोगेन तरिस्थितिनि मित्ततया कल्पिताविद्यालेशवशेन विदुषोऽपि यावतपारकर्म- क्षयं शरीरादिधारणोपपत्तोरते मतान्तरमाह-

३८२ सटीके संक्षेपशारीरक

यदा विद्रद्गोचरं योजनिं

तस्पाभीष्टा निर्निमित्ता निवृत्ति- र्षद्वा विद्यासन्ततिर्हेतुलेशम् ॥ ४० ॥ धद्ेति। योजनीयं जीवन्मुक्तिशास्त्रमिति शेषः । तरहि वि घाया अविद्यालेशनिवर्त्तकत्वाभवात्स न निवर्त्तेतेत्याश ख्ा प्रा- रब्ध कर्मणां भोगादेव क्षये सति प्रयोजनाभावात् स स्वयमेत्र नि- वर्त्तत इत्याह। तस्थेति। अविद्यालेशनिटृटत्तेरपि निवत्याति- रिक्तं निमित्तं वाच्यम, अन्यथा तस्प लेशस्य क्षणिकत्वापत्तेरि- त्याशडाह। यद्ोति। दृत्तिसाक्षात्काराभिव्यक्तस्वरूपचैतन्यमे- वानुवर्त्तमानं विद्यासन्ततिः, सैत प्रतिबन्धककर्मणां भोगेन क्षये जीवन्मुक्तिहेतुभूनमविद्यालेशं निवर्त्तयतीत्पर्थ: ॥ ४0 ॥ ननु विद्यया चिदात्मनि ब्रह्मात्मनाभिव्यक्ते तत्राविद्याले- शस्याप्यसम्भवात्कथं तदधीना जीवन्मुक्तिर्घटते, किं च कैश्चि- दे विद्यागन्धस्य अन्यैरविद्याछायाया अपरैरविद्यासंस्कारस्प जी- वन्मुक्तिघटकत्वमुच्यते, तद्विरोधादपि नाविद्यालेशाघीनजीवन्मु- किरिति तत्राह- जीवन्मुक्तिव्यापृतेः प्रापको य- स्तस्याविद्यालेशगन्धादिभाषा:।। नाविद्याया नापि भागस्य तस्पा- स्तस्मिन् पक्षे दुर्घटत्वाद् विमुके: ॥४१ ॥ जीवन्मुक्तिव्यापृतेरिति। अनृतेन हि मत्यूदा:, अनीश- या शोचति मुहमान इत्यादिश्युतेरविद्याया आवरणविक्षेपलक्ष- णकार्यद्रयातुरोधेनावरणशक्तिमद वि्द्याशनाशेऽपि जीवन्मुक्तस-

त्मारब्धकर्गप्रहितस्य जीवन्मुक्तिमयोजकत्वात्स एव सर्वेर्लेशग-

४ अध्याये जीवन्मुक्तेरर्थवादत्वम्। ३८३

तस्य जीवन्मुक्तिघटकत्वे न कोपि दोष इति भावः । ननु सम- ग्रैवाविद्या तदीयावरणशक्तिमद्भागो वा लेशादिश्दैरभिधी यताम, नेसाह। नाविद्याया इति। विमुक्ते: पूर्ववस्थातो विशे- षाभावात्तदा जीवतो मुक्तिरेव दुर्घटा स्थादित्यर्थ: ॥ ४१ ॥ ननु भाष्यकारादिभिरविद्यादेर्वाघितानुवृत्या जीवन्मुक्त- व्यापृतिरिति क चिवर के चित्र कथ्यते सा कि गन्धच्छायािप- दाभिलप्य लेश पक्षादर्थानतरम, नेत्या- गन्धच्छाया ले शसंस्कार भाषा विज्ञातव्या भाष्यकारीयतन्त्रे॥ स्वाविद्याया बाघिताया: प्रतीतिः पौर्यापर्येणार्थमालोच्य बु्ा।४२।। गन्धच्छायेति । अस्मिन्पदे बहुव्रीहिर्द्रष्टव्यः । भतीनिर- नुृत्तिस्तस्याः प्रतिभासमात्रशरीरत्वाद् बाधितानुद्टत्तेरंपि नि- निमित्ताया असम्भवात तन्निमित्ततयो क्ताविद्यालेशोS्यमुपेय,

इत्यर्थः ॥ ४२ ॥ ननु विदुषोऽपि द्वैवदशने तदधीनभयशोकादिरूपबं्धस्पा- वश्पकत्वात्कुतो जीवन्मुक्तिः, जीवत एव मुक्तो वा कुतो द्वैतदर्श- नमित्याशङ्कभयस्यापि विद्धदनुभवसिद्धत्वादविरोध इत्याह- जीवनमुक्तिस्तावदस्ति प्रतीते- हैतच्छाया तत्र चास्ति प्रतीते:। द्वैतच्छायारक्षणायार्ति लेश- हतम्मिन्नर्थे स्वानुभृति: प्रमाणम् ॥४३ ॥ जीवन्मुक्तिरिति। तत्रोपपत्तिमप्याइ।दैतच्छायारक्ष-

३८४ सटीके संक्षेपशारीरके

णायेति। प्रातिभासिकविक्षेपशक्तिमदविद्यांशो लेशशब्दार्थः । तत्र विद्वदनुभवं प्रमाणयति। तस्मिन्निति ॥४३॥ ननु तिदुषोऽव्यज्ञानलेशश्ेदस्ति तदा पूर्ववद्धह्म नारति न प्रकाशते च्तिं व्यवहार: स्यादिसाशख् तस्य पूर्वमविद्याकृता- वरणमयुक्तत्वादावरकांशस्य च तत्वज्ञानेन नाशादनन्तरं तदयो- गादहं ब्रह्मास्मीत्येव व्यवहारो युज्यते, तथापि मुक्तावस्थायामह- मिदं ममेदमित्यपि व्यवहारदर्शनात्तदुपपत्तये विक्षेपशक्तिवदवि- दालेशः स्वीकार्य इत्याह- ब्रह्मात्मत्वं सान्तरायं पुरस्ताद् बोधोत्पत्तौ ध्वस्तमोहान्तरायम्॥ यद्यप्येवं द्वैतलेशानुवृत्ते:

ब्रह्मात्मत्वमिति। स्पष्टोऽक्षरार्थः ।४४।। विदुषोऽप्यहमिदमित्यादिव्यवहा रोपगमे तन्निमित्तपुण्यपा-

पपतत्तिरिति शङ्गां निराकुर्वन जीवन्मुक्तिमुपमंहरति- तस्माजीवन्मुक्तरुपेण विद्वा- नारब्धानां कर्मणां भोगसिद्धै।। स्थित्वा भोगं ध्वान्तगन्धप्रसूतं भुत्क:ऽत्यन्तं याति कैवल्थमन्ते ॥४५॥

दिसर्थः। प्रारब्धकर्मक्षयमात्रमपेक्ष्य व्यवहरता विदुषा कर्मान्तरा- नारम्भाव कर्मवलाद्भवतो व्यवहारस्यापि स्वमवदात्मानुभवेन प्रतिक्षणम्बाध्यमानस्यादृष्टाजनकत्वाद् भोगेन पारबघकर्मनाशे - Sप्रततिबद्धविद्ययाऽतिद्यालेशस्थापि नाशाच्च विदुषो देहान्तरातु- पपत्तेव र्तमानदेहपाता नान्तरं विदेह कैव ल्य सिद्धिरिति भाव:।। ४५ ॥

४ अध्याये ३८५ रवर्णितोभयविधमुक्तौ श्वेताश्वतराणां श्रुति प्रमाणयति- च्षरं प्रधानममृनाक्षरं हरः चरात्मानावशिते देव एक: ।। तस्थाभिध्यानाद्योजनात्तत्व भावाद् भृयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः ॥४६ ॥ च्रम्प्रधानमिति। प्रधीयतेऽस्मिन जगदिति पधानय- व्याकुतम। तस्य नित्यतां निवारयाति। क्षरमिति। ताह नित्य- वस्त्वेव नास्तीति शङ्गायामाह।अमृताक्षरमिति। सर्वकार्यसंह- नुईरस्य संहारे कारणाभावात्स एत मरणापक्षयादिरहितं वर्त्व- त्यर्थः। सर्हि प्रधानपुरुषौ तत्संहर्त्तारौ भवेतामित्याशदा तयोस्तन्नि- यम्यत्वेन तत्पारतन्त्रयान्मैवमित्याशयेनाह। क्षरात्मानाविति। ईशने-इष्टे इति एकवचनत्वेन परिणेतव्यम। तर्हि द्वैतापत्तिरित्या-

बाध्यत्वाव पुरुषस्य च हरस्वरुपेणैवावस्थानाश्चाद्वैतमेतर वस्तु परिशिष्यत इत्यभिपेत्याह। तस्याभिध्यानादिति।तस्य हरश- व्दोदितव्रह्म आभिमुरुयेनाहं ब्रह्मास्मीत्येवंरूपाद्यानादादरेण निरन्तरं दीर्घकालचिन्तनाद् द्वैतसत्यत्त्रभ्रमहेतुभूनमायालेशो नि- वर्तने, ततो ध्यानपरिपाकसाक्षातकार।दयोजनादू द्वैते व्यावहारि- कम्वभ्रमहेतुभृतमायालेशो निवरनते, भूयश्च तत्वभावादनावृत- पूर्णब्रह्मात्मत्वरूपस्वभावादन्ते प्रारब्धकर्मणां भोगेन क्षये द्वैते

विश्वमायानिवृत्तिस्तत्वबोघाद्भवतीत्पर्थः । अत्रन्ते पारब्घकर्मा -र वसाने विश्वमायानिवृत्तिरित्युक्तत्वात मागपि सावशेषमायानित- निः प्रतीयत इतीयं श्रुतिभरुभयविधमुक्तौ मानमिति भाव: ॥४६॥ ननु सूर्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्ति, यत्रामृतःस पुरुषो हव्ययात्मा तत्र पयाता गच्छनति ब्रह्म ब्रह्मविदो जना इत्यादि ४९

३८६ सटीके संक्षेपशारीरके

शास्त्रद्विदुषामव्यर्चिरा दिमार्गेणोद्गतानामेव मुक्तिभ/त्ात्कर्थं जी- वतो विदुषो मुक्तिशिति तत्राह- ब्रह्मादानामस्ति मुक्ति: श्रुतिभ्य- स्तेषामेषा नार्चिराध्या गतिर्ष: । तस्मादस्या निर्गुणब्रह्मविद्या- सम्बन्धित्वं नैषितव्यं भवद्गिः ॥ ४७ ॥ ब्रह्मादीनामिति। तद्ो यो देवाना प्रत्यवुध्यत स एव तदभवत, ब्रह्मणा सह ते सर्वे सम्मासे प्रतिसश्चरे, परस्पान्ते कतात्मानः प्रविशन्ति परं पदमित्यादिवचनेभ्यो ब्रह्मलोकवामि- नां ब्रह्मादीनामपि परब्रह्मविद्यावतां मुक्तिरस्तयेव्र, न च तेषां मुक्तिपाप्तावचिराद्या गतिर्भवतामपीष्ा, ब्रह्मलोकादर्वागेनार्चिरा - दीनां स्थितत्वाव, तस्मादस्या अचिरादिगतेनिर्गुणब्रह्मविद्यास- म्बन्धित्वं तत्फलपाप्तिद्वारत्वं भवरनद्रिर्मनुष्येष्वपि नैषितव्य कि तु कार्य बादरिरस्य गत्युपपत्तेरित्युक्तन्यायेन सगुणविद्याफलभून- कार्यब्रह्मपाप्तिद्वारत्वमेत्र तस्या एषितव्यम, एवं च सूर्यद्वारेणेत्या- दिवचनमपि सगुणविद्यावद्विषयमुपेयमिति भावः ।। ४७।।

प्राणोत्क्रान्तिर्नास्ति मूर्दधन्ययैषां नाड तस्मादू यत्रपत्रैव विद्या॥ तत्रैव स्थान् मुक्तिरित्यभ्युपेयं गत्युत्क्रान्ती तेन विद्यान्तरेषु॥४८ ॥ प्राणोत्क्रान्तिरिति । स्व्रतोऽपरि्छिन्नस्यात्मनो वस्तुतः सुषुम्नानाड़ी द्वारोद्धगमनायोगाव माणात्मकललिङ्गगम नोपाधिकं ग- मनं वाच्यम, न च तत्परब्रह्मविद उपपद्यते, न तसष्प माणा -

४ अध्याये जीधन्मुक्तेरर्थवादत्वम् । ३८७

त्क्रामन्ति व्रह्मैत्र सन्त्रह्माप्पेतीत्यादिश्रुत्या विदुषः प्राणोत्क्रा- न्तिमतिषेधेन तदुपाधिकोत्क्रान्सादेरसम्भवात्, माप्तव्यब्रह्मणः

यत्र यत्र देशे काले च विद्या जागते तत्र तत्रैव जीवसेवदेहे सु. क्िरत्र ब्रह्म समक्षुत इति श्रुनेरम्युपेपेत्यर्थः । तहि तयोर्धमाया- तित्यादिश्रुतेनरार्थक्यम, नेत्याह। गत्युत्क्रान्तीति।तेन परब्र-

एवमर्चिरादिमार्गानपेक्षां मुक्ते: प्रसाध्य कर्मापेक्षामपि नि० राकुर्बन् तस्या: केवलनिद्याधीनत्वमाह- देवादानां नास्ति कर्माधिकारो विद्या तेषां केवला मुक्तिहेतुः। पारंपर्यात् कर्मणासुक्तहेतो- र्विद्याङ्गत्वं सर्ववर्णाश्रमाणाम्॥। ४९ ॥ देवादीनामिति। तथापि मनुष्याणां कर्मण्यधिकृतानां कर्मापेक्षा मुक्तिर्भविष्पति, इतरथा सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरिति- सूत्रविरोध: स्पादित्यन आह। पारंपर्यादिति। मनुष्याणामपि ज्ञानपरिपाकाङत्वेन संन्यासस्यावश्यकत्त्रातसति ज्ञाने कर्माधिका रवाघान्न्कर्मणेत्यादिक्षुतिविरोधाच न साक्षात्कर्मणां मुक्तिहेतुत्वं घ टते तदिदमुक्तम। उक्तहेतोरिति। मूतरं तु सर्ववर्णाश्रमविहित कर्म- ना साक्षान्मोक्षहेतुभूतविद्या पति परंपरया साधनत्वपरम, इतरथा अत एव चागीन्घनादयनपेक्षेति पूर्वसूत्रेण विरोधापतेरित्र्थ:॥। केन द्वारेण पारंपर्यमिति वीक्षायामाह- पारंपर्य शुद्धिहेतुत्वहेतो- यंज्ञादीनां श्रूपते स्मर्यते च॥ साक्षादेषां मोक्षहेतुत्वमेव मन्विच्छन्तोऽप्यागमान्र प्रतीम: ॥।५0॥

३८८ सटीके संक्षेपशारीरके पारंपरयमिति। शुद्धिपदं विविदिषोपलक्षणम। तन्र म्र- माणमाह। अूपते इति। येन केन चन यजेनापि दर्निहोमेनानुपह- तमना एव भवाति, तमेनं वेदानुचचनेनेत्यादिश्रुतिर्योगगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यत्तकात्मशुद्धये, कषाये कर्मभि: पके ततो ज्ञानं म- वर्त्तते इत्यादिस्मृतिश्चोक्तपारंपर्ये मानमित्यर्थः । उक्तविधया क- र्मणां पारंपर्येण मुक्तावुपयोग इत्र साक्षादुपयोगे मानाभावान्न स- सुच्चयसिद्धिरित्यभिमेत्याह। साक्षादिति ॥५०॥

खपातिलाभार्थमेतद्रन्थकरणमिति मति च निराकु्न् प्रकरणार्थ- मुपसंहरति- इति बहुश्रुतभाषितसुचकै: श्रुतिशिरोवचनानगतं महत ॥ समुपदिष्टमिदं कृपया मया प्रियमतीव हितं च मुमुचवे ॥५१॥ इति बहुश्रुतेति । सूत्रभाष्यटीकावार्ततिककारा बहुश्रु तास्तैरुच्चकस्नात्पर्येण निरूपितमित्यर्थः । महत्रविधपरिच्छनश्- न्यं प्रत्यगभिभं ब्रह्म।अतीव प्रिय निरतिशयानन्दरूपतवाव, अ- तीव हितं समस्तानर्थासंस्पर्रित्वाद् ॥५१।। नन्वत्र ब्रह्मैव न निरूपितं समन्वयादेरप निरूपितत्वादि- त्याशक तन्निरुपणस्य ब्रह्मपमित्यर्थत्वाद् ब्रह्मैत प्राधान्येन नि- रूपितमित्यभिप्रेत्य तत्ममितेः सदो मुक्तिफलत्वं मुख्यािकारि- शिष्यातुभवसिद्धमिति वदन् स्वातुभवरपापक तद्चनमवतारयाति - एवं समन्वयविरोधनिरासविद्या- निष्पत्तिसाधनफलानि गुरो: क्रमेण। विज्ञाय वेदफलमात्मनि सर्वमेथ पश्यन्नुवाच कृतकृत्यमतिः स शिष्यः ॥ ५२।।

४ अध्याये ३८९

एवं समन्वयेति। वेदो वेदनं तत्फलं मोक्षं सर्वद्रैतवाध-

तदुक्तीरेव्र दर्शयति षडूभि :- विद्यापिग्रहमग्रहेण पिहितं प्रत्यश्चमुच्चैस्तरा- मुत्कृष्योत्तमपूरुष सुनिधिया सुक्जादिषीकामित्र।। कोशात् कारणकार्यरूपचिकृनातु पइशमि निःसंशयं कामीदर्ति भविष्यनिकनुगन: संसारदुःखोदधि।।५३।। विद्याविग्रहमिति। स्वमकाशिदेकरसमित्यर्थः । उ नमपुरुषस्य परमात्मनः प्रतीचो भिन्नत्वादेवानवभामो नाविद्या

पिहिनमित्यनेन सम्बन्ध: । पिधानस्पोचचैस्तरत्वं यत्रसहसरैर भेय्य य - सम। मुनिधिया श्रुत्यनुकूलमनननिशितवित्रेकघिया । सुआव

सम्बन्धः। कोशपञ्चकाद्विविक्तातमनो ब्रह्मभावेन दर्शनफलं परक- टपनि। कासीदिति॥५३॥ तथाि द्वैमाभासस्यासम्भावितस्यापि मतीतेर्जीवत एव सु.

पशयामि चित्रमित्र सर्वभिद द्वितीयं निष्ठामि निष्कलचिदेकत्रपुष्यनन्ने।।

पठ्यामि दग्घरशनामिव च प्रपश्चम्॥५४ ॥ पश्यामीति। पतिभासमानद्वैतस्यार्थक्रियासामर्थ्ये निवा- रयतति। दग्धोति ॥५४ ।।

वा करथं जीवन्मुक्तिरित्याशक्काद्वैवसष्य वास्तवत्वन द्वैतप्पावास्त-

३९० सटीके संक्षेपशारीरके

अद्वैतमप्यनुभवामि करस्थबिल्व- तुल्यं शरीरमहिनिर्ल्वयनीव ीक्षे ।। एवं च जीवनमिव प्रतिभासमानं निःश्ेषसोऽधिगमनं च मम प्रसिडमू ॥५५॥ अद्वैतमिति। अद्वैंत साक्षादनुभवतः कदाचिद्भासमान- मपि द्वैनें न पूर्वनद्ातीत्यत्र निदर्शनमाह। अहिनिल्वेयनीवेति। अहिनिर्मोको हि त्यागाव पूर्वमहिनाऽहमित्येव प्रतिपत्नस्त्यागा- नन्तरं तदभिमानरहित एतर मतीयते, तथा शरीरादिरुपे द्वैते पूर्वत- दहं ममाभिमानं विहाय मिथ्यैवेदं भातीति पश्यामीत्यर्थः । मि- ध्यात्वेन निश्चतद्वैतदर्शनाुषटत्तौ फलितमाह-एवंचेति ॥ ५५॥ विद्यामाहम्रा मदपकारकं निर्मूलमेवरोच्छिन्नमिति ता प्रशंसति- अद्वैतबाधकमभून् मम यदू द्वितीय- मद्ैतमस्य बत बाधकमेव जातम्॥ मोहादू द्वितीयमपबाधकमस्य विद्या-

अद्वैतबाधकमिति। इदानीमपि पूर्वतरदेव द्वैतमेवाद्वैतबा-

कस्य र्दुबलत्वादद्वैतस्य तु परमार्थवस्त्ववगाहिविद्यासामर्थ्यावष्टम्भेन

निर्मुक्तमात्मानं दृष्ट्ा पूर्वमनुभूतसंसारं स्मरन् तत्र स्वस्यो- त्पन्मामाश्चर्यंधियं प्रकटयति- आश्चर्थमद् मम भाति कथं द्वितयिं नित्ये निरस्तनिखिलाशिवचित्पकाशे। आसीत पुरेति किमिमा: श्रुतयो न पूर्व थेन द्वितीयमभवत्तिमिरप्रसूतम् ॥५७॥ आश्चर्यमति। किमत्राश्चर्य वस्तुत उक्तरूपे परात्मन्य- ज्ञानादू द्वैतरूपानथे।पपत्तेरित्याशक्ाज्ञाननिव र्तकतत्वधीजनने नि-

४ अध्याये जीवन्मुक्त्तेरर्थवादत्वम् । ३९१

रपेक्षकारणेषु वेदान्तवाक्येष्वनादिसिद्धेधु ज्ञानाभावादज्ञाना नुदटस्या द्वैनातुद्टत्तरियेदप्पाश्चर्थमवरेत्याह। करिमिमा इति ॥५७। इदानीं पूर्व श्रुतिवाक्येषु सत्स्वप्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां तश्व- बोधाभावे कारणं निश्चित्याज्ञानादि सम्भावयन्नाश्चर्यधियं जति। स्वत्पादपङ्गजसमाश्रयणं बिना मे सन्नप्यसन्निव परः पुरुषः पुरासीत् त्वत्पादपद् मयुगलाश्रयणादिदानीं नासीन्न चास्ति न भविष्यति भेदवुद्धि: ।५८। स्वत्पादपङ्कजेति। पूर्त संसारं निर्वेदपूर्वकं त्वादृणागु- रूपसत्यभात्रात्मत्स्व्रपि वेदान्तवाक्येषु गुरुपदेशाधीनतत्त्रबोधा- भावादज्ञानाधी नद्वैनाभिनिवरेशेनाद्वैमे परमार्थे सदप्यमत्कल्पमभूव, इदानी तु गुरुपसादलब्घतत्त्रबोधेनादवैतात्मनत्वमेव सदास्ति भ्रा- न्तिमात्रसिद्धं तु द्वैनं कालत्रयेऽप्यसदिति निश्चिमित्यर्थः॥८॥ आत्मलाभात्परस्य लाभस्याभावात्तं प्ापितवतो गुरोस्तद-

कार्यम, तावतापि तत्तोषो भवेदितभिमेत्याह- यस्मात् कृपापरवशो मम दुश्चिकित्सं संसाररोगमपने तुमसि प्रवृत्तः। त्वत्पादपङ्कजरजः शिरसा दधान-

यस्मात्कृपेति ॥५९॥ साधिकांरविषयमयोजनां स्वकृततिमुपसंहरन तस्या मुमुक्षु- भिरुपादेयतां सूचयन् तस्या: सान्त्रयसंज्ञामाह- संचेपशारीरकमेव मेतत् कृतं परिव्राजकमुक्तिहेतु:। गुरुप्रसादात् परिलभ्य तत्व

३९२ सटीके संक्षेपशारीरके

संक्षपेति ॥६०॥ तां कृर्ति गङ्गासाम्पेन स्तुचन् तस्षा मङ्गलं प्रार्थयसे- अविरलपदपङ्क्ति: पद्मनाभस्य पुण्या चरयकमलधूलिग्रिाहिणी भारतीयम॥ घनतरसुपघातं श्रेयसः श्रोतृसंघातू सुरसरिदिव सधो मार्ष्टु माङ्गल्यहेतु: ।।६१।। अविरलेति। नानावृत्तात्मकत्वाद्गहु तरिधपदविन्यासक्रम- वतीत्यर्थः। पद्मनामस्य चरणकमलपोर्धूलिग्राहिणी श्रोतृसंघात् श्रेपस उपमंधानं मार्ष्टु इत्यन्तयः ।६१।। ग्रन्थस्य साम्पदायिकत्वं दर्शयितुं गुरो: स्वस्प च नाम नि- दिशन्ग्रन्थोत्पत्तिकलिं दर्शयनि श्रींदंवेश्वर पादपङ्कजरजःसंपर्कपूताशयः सर्वज्ञात्मगिराङ्गिता मुनिवर: संक्षेपशारीरकम्॥ चक्रे सज्जनवुद्धिवर्द्धनामेदं राजन्यवंशे नृपे श्रीमत्यक्षतशासने मनुकुलादित्ये भुवं शासति॥६२।। श्रीदेवे३वरेति ॥६२।। अन्तेऽपि भगवन्नमस्काररुपं मङ्गलमाचरति- भुजङ्गमाङ्गशायिने चिहङ्गमाङ्गगामिने। तुरङ्गमाङ्गभेदिने नभो रधाङ्गघारिणे॥६३॥ इति श्रीसर्वज्ञात्ममुनिविरचिते संक्षेपशारीरके फललक्षणं नाम चतुर्थोध्यायः ॥४॥ भुजङ्गमाङ्गांत ॥६३॥ इह योऽस्ति विमोहयन् मनः परमानन्दघनः सनातनः । गुणदोषभृदेष एव नस्तृणतुल्यो यदयं स्वयं जनः ।।

सूदनसरस्वतीकृतायां संक्षेपशारीरकटीकायां चतुर्थोऽध्यायः ॥ समाप्तश्वायं अ्रन्थः । शुभमस्तु सर्वजगताम्।