1. Sarasvatirahashya Upanishad

प्रतियोगिनिविनिर्मुक्तब्रह्मविद्यैकगोचरम् । असङ्डनिन्दितकल्पं तद्रामचन्द्रपदे भजे ॥ ॐ वाङ्मये मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रतिष्ठितम् ॥ आविरावीर्म एधि वेदस्य म आणीस्थः: श्रोतं मे मा प्रहासीः अननेनाभिकेनाहोरात्रान्सन्धामि ऋतं वदिष्यामि सत्यं वदिष्यामि ॥ तन्मामवतु तद्वाकामवतु वाकारम् ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ हरिः ॐ ॥

१

ऋषयो ह वैं भगवन्तमाश्वलायनं सम्पृज्य स्प्रच्छुः: केनोपायेन तज्ज्ञानं तत्त्वदार्थावभासकम् । यदुपासनया तत्त्वं जानामसि भगवन्वद ॥१॥

२

सaras्वतीदशश्लोकोक्ता सद्रक्षा बीजमिश्रया । स्तुच्वा जस्त्वा परां सिद्धिमलभ्यं मुनीपुङ्गवैः ॥२॥

३

ऋषयः ऊचुः । कथम् सारस्वतप्राप्तिः केन ध्यानेन सुप्रत । महासरस्वती येन तुष्टा भगवती वद ॥३॥

स ह्योवाचाश्वलायनः । अस्य श्रीसरस्वतीदशश्लोकीमकोमहमन्त्रस्य । अहमाश्वलायन ऋषिः । अनुष्टुप् छन्दः । श्रीवागीश्वरी देवता । यद्याग्निकी बीजम देवीं वाचमिति शक्तिः । ॐ प्रणो देवीति कीलकम । विनियोगस्त्रिप्रीत्यर्थ्य । श्रद्धा मेधा प्रज्ञा धारणा वाग्देवता महासरस्वतीत्येतैर्न्यासः ॥ नीहारहारधनासरसुभाकाराभां कल्याणां कनकचम्पकदामभूषाम । उत्तुङ्गपीठानिकरुन्मिमत्पनाहाराढ्यां वाणीं नमामि मनसा वचसा विभूत्यै ॥१॥

१

ॐ प्रणो देवीत्यस्य मन्त्रस्य भरद्वाज ऋषिः । गायत्री छन्दः । श्रीसरस्वती देवता । प्रणवेन बीजशक्ति: कीलकम । इष्टार्थे विनियोगः । मन्त्रेण न्यासः ॥ या वेदान्तार्थतत्त्वेकस्वरूपा परमार्थतः । नामरूपात्मना व्यक्ता स मां पातु सरस्वती ॥१॥

धीनामविज्यवतु ॥१॥ आ नो दिव इति मत्रस्य अत्रिक्रेष्टिः । त्रिष्टुप् छन्दः । सरस्वती देवता । ह्रींमिति बीजशक्ति: कीलकम । इष्टार्थे विनियोगः । मन्त्रेण न्यासः ॥ या सार्ङोपाङ्ग वेदेशु चतुरंशकेव गीयते । ऐक्याता ब्रह्मणः शक्तिः सा मां पातु सरस्वती ॥ ह्रीं आ नो दिवो ब्रुहुतः पवंतादा सरस्वती यजतागं तु यज्ञम । हवं देवी जुजुपाणं घृताची शग्मां नो वाचमुशती शृणोतु ॥२॥

२

पावका न इति मन्त्रस्य मधुच्छन्द ऋषिः । गायत्री छन्दः । सरस्वती देवता । श्रीमिति बीजशक्ति: कीलकम । इष्टार्थे विनियोगः । मन्त्रेण न्यासः ॥ या वण्पदवाक्यार्थस्वरूपेणैव वतते । अनादिनिधनानन्ता सा मां पातु सरस्वती ॥ श्रीं पावका नः सरस्वती वाजेभिर्वाजिनीवती । यज्ञं वष्टि धिया वसुः ॥३॥

३

चोदयित्रीति मन्त्रस्य मधुच्छन्द ऋषिः । गायत्री छन्दः । सरस्वती देवता । ह्रूंमिति बीजशक्ति: कीलकम । मन्त्रेण न्यासः ॥ अध्यात्ममधिदेवं च देवानां सम्प्रगीश्वरी । प्रत्यगास्ते वदन्ती या स मां पातु सरस्वती ॥ बृं चोदयित्री सुन्नतानां चेतन्ती सुमतीनाम । यज्ञं दधे सरस्वती ॥४॥

४

महो अर्ण इति मन्त्रस्य मधुच्छन्द ऋषिः । गायत्री छन्दः । सरस्वती देवता । सौंरिति बीजशक्ति: कीलकम । मन्त्रेण न्यासः । अन्तर्याम्यास्तु विंशं त्रैलोक्यं या नियच्छति । रुद्रादित्यादिरूपस्थि यस्त्यामविश्रयेत पुमान् । ध्यायन्ति सर्वरूपेका सा मां पातु सरस्वती । सौः महो अर्णः सरस्वती प्रचेतयति केतुना । धियो विश्वा विराजते ॥५॥

५

चतुरुप इति मन्त्रस्य उचध्युपुऋषो दीर्घतम ऋषिः । त्रिष्टुप् छन्दः । सरस्वती देवता । ऐंमिति बीजशक्ति: कीलकम । मन्त्रेण न्यासः । या प्रत्यग्रुष्टिभिर्व्यज्यमजमानानुभूयते । या वेदान्तार्थतत्त्वेकस्वरूपा परमार्थतः । नामरूपात्मना व्यक्ता स मां पातु सरस्वती ॥१॥

॥ ६ ॥

व्यापिनी वागीश्वरीपैका सा मां पातु सरस्वती ॥ ऐं चत्वारि वाक् परिमिता पदानि तानि विदुर्ब्राह्मणा ये मनीषिणः । गुहा त्रीणि निहिता नेङ्गयन्ति तुरीयं वाचो मनुष्या वदन्ति ॥ ६ ॥ यद्वागवदन्त्यविचेतनानि राष्ट्रे देवानां निषसाद मन्त्रा । चतस्र ऊर्जे दुदुहे पयांसि क्व स्विदस्या: परमं जगाम ॥ ७ ॥ देवीं वाचमित्थं मन्त्रस्य भागंव ऋषि: ऋषिभ्यो वागिति कीलकम । मन्त्रेण न्यास: । नामजात्यादिमिमं देवरषभा या विकल्प्यता । निर्विकल्पतया वाचो सा मां पातु सरस्वती ॥ की यद्वागवदन्यविचेतनानि

॥ ८ ॥

सौ: देव्या वाचमजनयन्त देवास्त्वा विश्वरूपा: पशवो वदन्ति । sa नो मन्त्रेभूर्ज दुधाना धेनुर्वागस्मानुपसुष्टुते । ॥ ८ ॥ उत त्वा इति मन्त्रस्य वृहस्पतिरङ्घ्र्षि: । ऋग्भि: छुन्द: । सरस्वती देवता । सामिति बीजशक्ति: कीलकम । मन्त्रेण न्यास: । या वदित्याश्विल वन्धं निमेध्याश्विलवत्सना । योगी या इत्य पारं स्थानां सा मां पातु सरस्वती ॥ sं उत त्वा पश्यजन्न दर्शं वाचमुत त्व: श्रवणग्र श्रवोत्येनाम् । उतो त्वस्मै तन्वं३ विसृये जायेव पत्य उशती सुवासा: ॥ ९ ॥ अश्मितम इति मन्त्रस्य गृत्समद ऋषि: अनुष्टुप् छन्द: । सरस्वती देवता । ऐंमिति बीजशक्ति: कीलकम । मन्त्रेण न्यास: । नामरूपात्मकं सर्व यस्यामावेश्य तं पुन: ध्यायान्ति ब्रह्मरूपैका सा मां पातु सरस्वती ॥ ऐं अम्बितमे नदीतमे देवितमे सरस्वती । अप्रहास्मा इव स्मसि प्रहस्मितमभ् नस्कृधि ॥ १० ॥ चतुर्मुखमुखाम्भोजवनहंसवधूर्मनम् । मानसे रमतां नित्यं सर्वशुक्रा सरस्वती ॥ १? ॥ नमस्ते शारदे देवी काश्मीरपुरवासिनी । twामहं प्रार्थये नित्यं विद्यादानं च देहि मे ॥ २ ॥ अक्षसूत्राद्यशस्त्रा पासुपुस्तकधारिणी ।

॥ ३ ॥

मुक्ताहारसमायुका वाचि तिष्ठतु मे सदा ॥३॥ कम्वुकुण्ठी सुता मोक्त्री सर्वाभरणभूषिता । महासरस्वती देवी जिह्वाग्रे सन्निविश्यताम् ॥ ४ ॥ या श्रद्धा धारणा मेधा वाग्देवी विधिवत्क्रभा । भक्तिजृम्भप्रसाद् श्रामादिगुणदायिनी ॥ ५ । नमामि यामिनीनाथलेखालंकृतकुन्तलाम् । भवानीं भवसन्तापनिर्वापणसुभानदीम् ॥ ६ । y: कवित्वं निरातङ्कं भक्तिमुच्यै च वाज्छ्यति । सोडभ्ये चैन्नां दशश्शोक्यो नित्यं स्तौति सरस्वतीम् ॥ ७ ॥ तस्यै स्तुवता नित्यं समभ्यर्च्य सरस्वतीम् । भक्तिश्रद्धाभियुक्तस्य प्रणमासात्प्रत्ययो भवेत् ॥ ५ ॥ ततः प्रवर्तते वाणी स्वेच्छया ललिताक्षरा । gadāpadyātmakaḥ śabdairpremeyairviniścityateḥ ॥ ९ ॥ aṣṭam uto budhyate granthaḥ praiṣaḥ sārassvataḥ kavīḥ । इत्येवं निश्चयं विप्राः सा होवाच सरस्वती ॥?०॥ आत्मविद्या मया लक्ष्मी ब्रह्मैव सनातनी । ब्रह्मात्वं मे सदा नित्यं सच्चिदानन्दरूपत: ॥?१॥ prakṛtitvaṃ tataḥ śuddhaṃ satyādiguṇasāmyataḥ । satyamābhāti cicchāyā darpaṇe pratibimvavat ॥ ?२ ॥ tena citpratibimbena trividhā bhāti sa punar । prakṛtyavacchinnaratayaḥ puruṣatvena punarṣṇu ते ॥?३॥ शुद्धसत्त्वप्रधानायां मायायां विम्बितो हृद्ज: । sत्त्वप्रधानां प्रकृतिमयीत प्रातिपद्यते ॥?४॥ sā māyā svacchhopaadhịḥ sarvasyeśvarasya hi । vश्यमायत्वमेकत्वं सर्वज्ञत्वं च तस्य तु ॥?५॥ sāttvikatyātasamṛṣṭisthitatvāsaktvajāgatāmapī । jagatkṛtaṃkatumīśate va canyathā katumīśate ॥?६॥ y: स ईश्वर इत्युक्तः सर्वज्ञत्वादिभिर्गुणैः । शक्तिद्वयं हि मायाया विक्षेपावृतिरूपकम ॥?७॥ विक्षेपशक्तिरलङ्कादिविभ्र्राणान्तं जगत्सृजेत । अन्तर्दृग्दृश्ययोगेन्द् बहिद्ध ब्रह्मसगंयोः ॥?५॥ आवृणोत्यपरा शक्तिः सा संसारस्य कारणम् । sākṣīṇaḥ purato bhāti likhyatehane संyुतम ॥?९॥ चिच्छायया समावेशाज्जीवः स्वाङ्गाविहारिकः । अस्य जीवत्वमारोपात्साक्षिण्यप्युपभासते ॥ २० ॥ आवृतिं तु विनाश्यायि भेद भेदोयपद्यते तत् । tathā सर्गब्रह्माणोऽपि भेदमावृत्य तिष्ठति ॥ २१ ॥ yā śaktistadyaadbrahma विकृतत्वेन भासते । aatrāpyāvr̥tināśena विभाति ब्रह्मसगंयोः ॥ २२ ॥ भेदस्तयोर्विकारः स्यात्सर्गो न ब्रह्मणि रचितः । अस्ति भागित प्रियं रूपं नाम चेत्यशपञ्चकं ॥ २३ ॥ आव्यत्रयं ब्रह्मरूपं जगद्रूपं ततो द्वयम् । apekṣya नामरूपे द्वे सच्चिदानन्दतत्परः ॥ २४ ॥

२५

समाधिं सर्वदा कुर्योदृश्ये वाऽव बहिः । सविकल्पो निर्विकल्पः समाधिद्विविधो ह्यदः ॥ दृश्यशब्दानुबोधेन स विलक्पः पुनर्दृढा । कामाद्याश्रितगा दृश्यास्तत्साक्षित्वेन चेतनं ॥ ध्येयेदृश्यानुविद्धोऽयं समाधिः सविकल्पकः । असदृक् सच्चिदानन्दः स्वप्रभो द्वैतवर्जितः ॥ अस्मीतराशब्दविद्धोऽयं समाधिः सविकल्पकः । स्वानुभूतिरसावेशादृश्यशब्दावयवेक्षितः ॥ निर्विकल्पः समाधिः स्यात्त्रिवातस्थितदीपवत् । हृत्पद्मे वाग्देव्येशि यन्मिन्कस्मिंश्च वस्नु तन् ॥

२६

ध्यायेदृश्यानुविद्धोऽयं समाधिः सविकल्पकः । असदृक् सच्चिदानन्दः स्वप्रभो द्वैतवर्जितः ॥

२७

अस्मीतराशब्दविद्धोऽयं समाधिः सविकल्पकः । स्वानुभूतिरसावेशादृश्यशब्दावयवेक्षितः ॥

२८

निर्विकल्पः समाधिः स्यात्त्रिवातस्थितदीपवत् । हृत्पद्मे वाग्देव्येशि यन्मिन्कस्मिंश्च वस्नु तन् ॥

२९

समाधिराजासनमात्रात्रामरुपृथक्ृकृतिः । स्तब्धीभावो रसास्वादातुरतेयः पूर्ववन्मतः ॥ एतैः समाधिभिः शड्भननयेत्कालं निरन्तरम् । देहाभिमाने गलिते विज्ञाते परमात्मनि ॥

३०

यत्र यत्र मनो याति तत् तत् परामृशतं ॥ ३१ ॥

३२

भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्म्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे ॥

३३

म्रिय जीवत्वमीशत्वं कलिप्तं वस्तुतो नहि । इति यस्नु विजानाति स मुक्तो नात्र संशयः ॥

ॐ वाङ्‍ मों मनसी प्रतिष्ठिता । मनो मे वाचि प्रतिष्ठितम् । आविरावीरं एधि । वेदस्य म आणीस्थः । श्रुतं मे मा प्रहासीः । अननेनाधीतेनाहोरात्रान्सन्धामि ।

कर्त्तं वदिष्यामि । सत्यं वदिष्यामि । तन्नामवतु । तद्वाक्कारमवतु । वाङ्‍कारमवतु । वाङ्‍मामवतु ।

॥ इति सरस्वतीरहस्योपनिषत्समाप्ता ॥