1. Sariraka Nyaya Sangraha Prakashatma Yati Chintamani T.R. (Brahma Sutra)

Volume IV, 1939-1940] [Part 1

ANNALS

OF

ORIENTAL RESEARCH

OF THE UNIVERSITY OF MADRAS

INDIA OFTICS

UNIVERSITY OF MADRAS

1939

CONTENTS-(Contd.) PAGES

KANNADA : PREFACE

Kavijihvābandhana By Mr. H. Sesha Ayuangar 41-58 The Sārīrakanyāyasangraha of Prakāśātman holds an impor- & tant place among the works on Advaita Vedanta. The history of i-xvi Advaita Vedanta after the days of Śankara shows that immediately aftér the great teacher there arose a schism amongst his followers. One school was headed by Padma- ARABIC, PERSIAN AND URDU : Seyda-k-Kādi Pēril Nondi Nāțakam (in Tamil) i-xix pāda, one of the pupils of Sankara and author of a commentary on the bhasya-the Pañcapādikā. The other By Dr. S. Muhammad Husayn, Nainar 1-36 & school was headed by Vacaspati Misra, another, but some-

i-iii what late commentator on the bhäsya. It is well known that the main basis for the difference in the interpretation of the philo- sophic view point of Sankera by his followers is due to the fact .that Mandana Misra-a contemporary of Sankara holding views different from that of the latter, had exerted a tremendous influ- ence on Vácaspatimiśra, whereas Padmapāđa did not in any man- ner submit to it. The cause of this difference in the attitude of the followers of Sankara is sought to be explained thus: Mandana Misra, it is said was a grhastha, and viewed with disfavour the theory that samnyasa was a necessary preliminary to the attainment of tattvajñāna. Padmapāda was a samnyāsin and cannot therefore compromise with Mandana. Väcaspati, on the other hand, seems to have remained a grhastha and never took to samnyāsa. It is natural that his attitude should be sympathetic towards Mandana's. This being the case, it is but proper that under the influence of Mandana, Vacaspati differed from Padmapāda. Padmapāda's views were clearly explained by Prakāsātman in the Vivarana, the standard commentary on the Pañcapädikā and the school, of which the originator was Padma- păda, came to be designated the Vivarana-prasthāna on account of the importance of the Vivarana; and the school following the views expounded in the commentary of Väcaspatimisra came to be desig- nated in later days as the Bhamati-prasthana after his commentary, the Bhāmati. The first complete exposition of the views of the Vivarana- prasthana is contained in the work now issued. The Pañcapādika, though according to the name should have covered the five pādas of the bhasya, stops with the Samanvayadhikarana. The Viva- rana thereon similarly stops with the Samanvayādhikarana. Be- sides this commentary on the Pañcapādikā, Prakāśātman seems to have felt the need for an elucidation of the Nyäyas contained in

3

the Brahmasutras and has accordingly composed tthe Sriraka- I - iii - 26 to 33 (1) I - iii - 26, 27. nyāyasangraha. (2) I - iii - 28. The Purva Mimamsa and the Uttara Mīmamsa sūtras have (3) I - iii - 29.

been constituied into different adhikaranas by commentators. 4) I - iii - 30. Each adhikaraņa contains a pūrvapaksa and a siddhānta. The (5) I'- iii - 31 to 33 pūrvapakșa is intended to enunciate a principle of interpretation II - i - 4 to 11 (1) II - i - 4 to 6 and the siddhanta refuting the validity of the principle under those (2) II - i - 7 to 10. circumstances states the correct procedure that should be followed (3) II - i -11. in the interpretation of the relevant and similar passages. The II - i - 14 to 20 . (1) II - i - 14. principle of interpretation stated in the Siddhanta is said to be (2) II - i - 15. the Adhikarana-siddha-nyaya. The Purva Mimamsa is divided (3) II - i - 16 to 20. into nearly a thousand adhikaranas and a thousand principles of III - i - 24 to 27 (1) III - i - 24. interpretation are enunciated therein. These rules are intended (2) III - i - 25 to 27 mainly for the intrepretation of the Karmakanda portion of the IV - i - 18 Vedas. While many of these rules could be applied to the Jñāna- .. This is not treated separately.

kănda portion also, there are several passages in the latter portion, The date of Prakāsätman cannot be definitely ascertained, where those rules cannot be satisfactorily applied. Hence the Uttara though the earlier and lower limits may be definitely fixed. Rāmā- Mīmāmsā sūtras, constituted into different adhikaranas give us nujācārya knew the Vivaraņa of Prakāśātman, for he quotes certain other rules of interpretation, applicable to the jñānakānda and criticises the famous vivaranānumāna relating to Ajñāna in his portion. Prakāsātman in the work now issued, states the definite Sri Bhasya. And we know that Ramanuja lived in the 11th cen- form of the Nyayas that could he gathered from the work of Bāda- tury (1015-1137 A.D.). Änandabodha, perhaps the pupil of rāyana. Incidentally he gives his own interpretation of the sūtras Vimuktātman,1 the author of the Istasiddhi, has commented upon also. the Sābdanirņaya of Prakāsātman; and the Istasiddhi is quoted by 'For purposes of giving the Nyāyas, Prakāśātman does not rest Sarvajñātman in his Pañcaprakriyā.2 Sarvajñātman lived in Tra- content with the traditional grouping of the sūtras into different vancore in the last quarter of the 10th century.3 In the concluding adhikaranas. Many of the adhikaranas that are treated as single, part of the third adhikarana in the Pañcapādikāvivaraņa, Prakā- have been divided by Prakāsātman. While he does not say that śatman pre-supposes the Istasiddhi. In chronological order these they are different adhikaranas. he derives several Nyāyas and for writers may be mentioned thus : that purpose takes up for discussion the gunasutras. The follow- ing table will illustrate the difference. Vimuktātman. Prakāśātman.

I - i - 24 to 27. (1) I - i - 24. (2) I - i - 251 to 27. Sarvajñātman. Anandabodha.

I - ii ~ 13 to 17 (1) I - ii - 13, 14. (974 A.D.) (probably pupil)

(2) I - ii - 15 to 17. Ramanujacarya.

I - iii - 14 to 21 . (1) I - iii - 14 to 18.2 (1015 A.D.)

(2) I - iii - 19 to 21. The earlier limit for the date of Prakāsatman is hard to fix. The only thing that we know of is that he is later than Vacaspati-

1. Citsukha bezins with this sūtra a different adhikarana in his Adhi- karanasangati .- See my edition of it in the J.O.R.M., Vol. VII, pt. i. 1. See Pramāņamālā, p. 4. 2. Here again the adhikaranas have been separated by Citsukha and 2. See Pañcaprakriya, last section followed by me in the Prakatārthavivarana, Vol. I, p. 251. 3. Travancore Archaeological Series, Vol. II, pp. 144-6.

miśra (841 A.D.). In all likelihood Prakāśātman was an younger contemporary of Vimuktätman and both might have lived about 900 A.D. It is difficult in the present state of our knowledge to narrow FRAGMENTS OF PAIȚHĪNASI DHARMASŪTRA down the limits still further. A word with regard to this edition. After the printing of By nearly the entire work, it came to my notice that there was T. R. CHINTAMANI already an old edition of this work, printed in the Pandit. For a long time no copy was available to me for use and it was late Dharma Sūtra literature is at present restricted to a few when I got access to the work to utilize it in this edition. The extant works like the Dharma Stras of Apastamba, Bodhāyana, readings found in the Pandit are given in an appendix. Hiraņyakeśin, Gautama, Vaikhānasa, Vișņu, Vasișțha, Sumantu. Other Sutra works on Dharma, if extant, are not available to us at present. Among the extant works we find sutras belonging to the Rgveda, Yajurveda and Sāmaveda. Vasistha's work belongs to the Rgveda and Gautama's to the Samaveda. The rest belong to the Yajurveda. Due apparently to the numerical strength of the followers of the Yajurveda a large number of Dharmasūtra texts belonging to that school have been preserved. Several Dharmasūtras have, in course of time, come to be remembered only in citations and many more only in name. Among the former we find works belonging to the Rgveda, Yajur- veda, Sämaveda and Atharvaveda. Among such works, mention may be made of the Sutra of Harita, belonging to Yajur Veda in the Maitrāyaņīya Sākhā, that of Sankha Likhita belonging to the same Veda in the Vājasaneya Sakhā; and others like those of Devala, Cyavana, Jātūkarņya, Marīci etc., which can- not be assigned to any śākhā in any Veda, as the material available is very scanty. The restoration, at least in a fragmentary form, of all these sūtras from the available citations in Dharmaśāstra digests is likely to shed more light on the development of social, religious and political aspects of life in ancient India. The extracts from the sutras of Sankha Likhita have been already brought together by Mr. P. V. Kane. A collection of the sūtras of Hārīta is being published by the Madras University. Those of Paithinasi are being presented now. The writings of sages of old are found to be some- times in verse and sometimes in prose. Authors of later digests do make a clear distinction between the two kinds of compositions. Gadya Vyāsa, Śloka Gautama, etc., are cited independently of Padya Vyāsa and Gadya Gautama. In several cases, we are able to note that the metrical version is a later pro- duction or recast of the prose version. Very probably for purposes

Volume I, 1936-1937] [Parts 1 and 2

IDC JOURNAL

OF

ORIENTAL RESEARCH

OF THE UNIVERSITY OF MADRAS

NDIA OFFICA

LIBRABY

UNIVERSITY OF MADRAS

1937

SARIRAKANYAYASANGRAHA

BY

PRAKASATMAYATI,

FDITED BY

T. R. CHINTAMANI. M.A .. Ph.D., Senior Lecturer in Sanskrit, Umversity of Modras

PREFACE शारीरक न्यायस ङ् ग्रहः This edition of the Sārirakanyāyasangraha of Prakāśātman is based on the following manuscripts :- प्रकाशात्मयतिविरचित:

.1. A paper transcript of the work in Devanāgari characters, now deposited in the Government Oriental Manuscripts Library, Madras (R. No. 3732). The original from which this transcript was made is an old palm leaf manuscript in Malayalam charac- प्रथमाSव्याय: ters : the original itself was secured for purposes of collation. It is designated G. प्रथम: पाढ:

2. A palm leaf manuscript of the work in Grantha characters, found in the Sarasvati Mahal Palace Library, Tanjore and desig- प्रणम्य प्रणतारतीना हन्तारं विष्णुमव्ययम्। nated T. (Burnell 9635) शारीरक्रम्य संक्षेपात् क्रियते न्यायसङ्हः ॥ 3. Another palm leaf manuscript of the work in Grantha characters, deposited in the Oriental Library, Mysore. (No. 3559) अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ॥ १. १. १।। This is designated M. अत्र विधि: खलु सर्वत्र विशिष्टाधिकार्यन्यतोप्राप्तविषयतत्माध्यफलानुबन्ध I am indebted in a very large measure to Brahmasri T. V. Ramachandra Dikshitar, Professor of Vedanta, Madras Sanskrit त्रयमपेक्ष्य प्रवृत्तिपर्यन्तो भवति, "यजेत" इत्यादिविधिर्वत् इति न्यायेन College, Mylapore for the very kind help he has rendered me in solving the textual problems that arose while the work was in the press. In this, as in similar undertakings of mine, he has, m spite तत्साधनवेदान्तवाक्यविचारविषये' अनुबन्धंत्रयविशिष्टविधौ वक्तव्ये कर्तृत्वभोक्त of several demands upon his time, exhibited a keen and scholarly interest and was kind enough to read through the proofs. I cannot त्वतच्छक्तिलक्षणम्यात्मनि बन्धम्य परनार्थसत्यतया व्रम्मात्मानुभवनिरस्यत्वा- give adequate expression to my gratitude to him. Brahmasri संभवेन फलानुबन्धाभावात्, नित्यानित्यवस्तुतिवेकायधिकारिविशेषणचतुष्टयस्या- S. K. Ramanatha Sastri and Brahmasri H. Sesha Aiyangar, my colleagues in the Sanskrit and the Kannada Departments of the त्यन्तासंभवात्, 'तत्संभवेऽपि चातुर्मम्यादिकमफलम्य नित्यतया त्र्मात्मभावानुप- University helped me in collating the first and the last manuseripts. I take this opportunity to express my grateful thanks to them. I पत्त्या च कर्माधिकारिविलक्षणाधिकार्यनुबन्धाभावात्, वेदान्तानां विधिपदरित- am much obliged to Dr. C. Kunhan Raja, my colleague in office and Editor of the Journal of the Oriental Research Institute of the Madras University for hoving ireluded this work in the first issue 9. of the. Journal. G omits विधि T adds am

२. T. अभावत्वस्य ३. T omits तत् M. कमन्यम्यस्व पमा ४. M. विचारविषी G omits तद् ५. M. नधखिविधो बकायः तत्र

2 शारीरकन्यायसइग्रहे प्रथमाध्यायस्य प्रथम: पाद ३

त्वात्, अर्थवादवाक्यवत् कर्मविचारेण विचारितत्वात्, अप्राप्तविषयानुबन्धाभावात् स चन्द्रः' 'प्रकृष्टप्रकाशः चन्द्रः' इत्युपलक्षणस्वरूपलक्षणाभ्यां विशिष्टश्चन्द्रः प्रतीयते, विधिरहिततया शास्त्रस्यानारम्भे प्राप्ते "तद्विजिज्ञासस्व" "सोऽन्वेष्टव्यः" एवं वक्ष्यमाण जगन्निमित्तोपादानकारणत्वं सिद्धवत्कृत्यँ यज्जगतो जन्मादयुपादानेनि- "श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः" "आत्मानं पश्येत्" इत्यादिविचार- मित्तर्करिणं तङ्रह्म इति मिथ्याभूतेनापि प्रपञ्चजन्मादिकारणत्वेन यद्रजतमित्यभात् विधीनां सर्ववेदान्तप्रत्ययन्यायेनैकत्वमङ्गीकृत्य तत्प्रकरणपठितानाम् "भृगुर्वे वा- सा शुक्ति:' इतिवत् त्रह्माद्वितीयानन्तशब्दानां"च स्वार्थप्रक्षेपेण अद्वितीयं जगत्का रुणि:" "परीक्ष्य लोकान्" "तद्यथेह कर्मजितो लोकः क्षीयते" "आत्मनस्तु रणं ब्रह्म इत्युपलक्ष्य पुनस्तस्य मायाविशिष्टस्य कारणत्वात् तथैव ब्रह्मत्वे प्राप्ते सत्या- कामाय सर्वे प्रियं भवति" "शान्तो दान्तः" "तरति शोकमात्मवित् " "ब्रह्म नन्दादिविशेर्षलक्षणोपादानेन विशुद्ध ब्रह्म लक्ष्यते इत्युभयलक्षणेन जिज्ञास्यब्रह्म वेद ब्रह्मैव भर्वात" इत्यादिवाक्यानां संभूय ब्रह्मण्येव प्रवृत्तिनिमित्तसाधनचतुष्टयवि- निर्णयो दर्शितः । तदुक्तं भाष्ये "तस्य च' निर्णयवाक्यम्-आनन्दाद्धयेव" इति।। शिष्टाधिकारिसमर्पकत्वोपपादनेने, वेदान्तानां कर्तृस्तावकत्वे तत्प्रतिपादने वा कर्म- प्रवृत्तिविरोधितया स्वातन्त्र्येण स्वार्थपराणां विचारं विधिविषयमन्यतोऽप्राप्तमुपवर्ण्य शास्त्रयोनित्वात् ॥ १. १. ३ ।।

तत्साध्यं च फलानुबन्धं बन्धस्य मिथ्यात्वप्रदर्शनेनोपपाद्य साधनचतुष्टयसंपन्नस्या- प्रमाणान्तरेणार्थमुपलभ्य तत्र वाक्यरचनायां वेदस्य पौरुषेयत्वापातात्, अनि- धिकारिणो बन्धविश्लेषायानुभवफलपर्यन्ते वेदान्तवाक्यविचारे अनुबन्धत्रयविशिष्ट- त्येष्टसाधनंज्ञानजन्यानित्यरागकार्यतया तद्रागलक्षणविधिविषयस्य शब्दस्य लोके विधिसमर्थनेन शास्त्रारम्भो दर्शितः । पौरुपेयतया अप्रामीण्यम् ; ब्रह्मणस्तु कृत्स्नवेदार्थलक्षणेष्टसाधनज्ञानस्य नित्यत्वात् इष्टसाधनविषयरागस्यापि नित्यतया तत्कार्यस्य" शब्दस्य नित्यरागलक्षणविधिविष- जन्माद्यस्य यतः ॥ १. १. २ ॥ यस्य सत्यपि पौरुपेयत्वे प्रामाण्यमेवेति विभागकरणे प्रमाणाभावात्, कृत्स्नेष्टसाघन-

जगज्जन्मस्थितिभज्जस्य ब्रह्मस्वरूपलक्षणत्वायोगात्, "उपलक्षणत्वे "च स्व- विषयनित्यज्ञानम्यासिद्वेः स्वज्ञम्यासिद्धत्वात्, रागो नित्य इति विप्रतिषेधाच्च;

रूपानवगमात्, सत्यज्ञानानन्दादिस्वरूपलक्षणोपादाने अद्वितीयान-तत्रम्मशव्दसम- रागतात्पर्यस्य शब्दस्य पोरुपेयतैयाप्रामाण्यम्; वेदस्तु विधितात्पर्यवत्तया

्पितस्वरूपलक्षणस्योप लक्षणत्वेन[क्षणेन] विरोधात्, तम्य मायात्मकत्वे तेन ब्रह्मोपल- पूर्वासिद्धो ब्रह्मणाभिव्यज्यते, पूर्वसिद्धिवक्तृरागतीत्पर्यवतो महाभारतस्य वाचकवत्

क्षणायोगात्', मायाविशिष्टस्य कांरणतया तथैव ब्रह्मत्वप्रसङ्गात्, न मुमुक्षुणा जिज्ञा- इति विभागकरणेडपि प्रमाणान्तरेण वेदार्थमुपलभ्य रचनायां विधिरागतात्पर्य-

स्यं विशुद्धं ब्रम्म लक्षणतः प्रतिपत्तुं शक्यत इति प्राप्तम्। तत्र यथा 'यत्र" शीखाग्रं १. T. उपलक्षणविशेषणलक्ष- M omits च

२. M. वक्ष्यमाणजग ०. T. साधनतात्पर्यज्ञानजन्य १. T and M. सर्वशाखाप्रत्यय ७. T. नन्दानन्तादि ३. M. कृत्वा ११.T. गतिप्रामाण्यं २. G adds 1 .. M. दानं ४. M omits निमित्त १२. M. येशब्दस्य ३. M. विचारविधि ९. T and M. कतवेन ५. T. न स्वार्थ १३. G सर्वज्ञत्वे ४. T. संबन्धस्य १०. r and M. लक्षणत्वायोगात् ६. M. भ्रद्वितीयज १४. T. निषेधतया ५. T. तदुपलक्षण १९. T omits यत्र ७. T and M. विशिष्ट १५. M. तात्पर्यतो ६. G omits च १२. G. शाखाग्रे चन्द्र: . T and M. विधलक्षणेन १६. r and M. विधितात्पर्य

४ शारीरकन्यायसइग्रहे प्रथमाध्यायस्य प्रथम: पाद:

विभागासिद्वेः, उपाध्यायवद्रचनायां' सर्वज्ञत्वासिद्धेः, शास्त्रजन्यज्ञानविशिष्टसंवेदनानां संबन्धः, अर्थवादोपादानम्, उक्तार्थस्य युक्तिभिरुपपादनम्-इति षडिधानि ब्रह्मर्चैतन्यतया सर्वज्ञत्वे प्रमाणान्तरजन्यसंवेदनेप्वप्यविशेषात् ; शब्दोपादानकारणैत्व- तात्र्यलिङ्गानि यस्य वाक्यस्य यस्मिन्नर्थे प्रतीयन्ने तद्वाक्यं तदर्थप्रमितिशेषं मात्रेण सर्वज्ञत्वासिद्धेः न ब्रह्म शास्त्रयोनित्वात् सर्वज्ञमिति प्राप्तम्। तत्र यथा लौकिक वैदिक च, विधिवाक्यपु तथा दर्शनात्-इति न्यायेन वेदान्तानामपि प्रदीपस्य प्रकाशनसामर्थ्य तदुपादानकारणस्यामेरपि तथाविधसामर्थ्यपूर्वकं हष्टम्, षडिधतात्पर्यलिङ्गवतां ब्रह्मप्रमितिशेषत्वं साध्यते। अधिकरणे पुनस्तादर्थ्येन ब्रह्मणः एवं सर्वशब्दानां सर्वार्थप्रतिपादनसामर्थ्य तदपादानस्य ब्रह्मणोऽपि सर्वार्थप्रकाशन- प्रमाणान्तैरायोग्यत्वात् समन्वयस्य प्रमाणान्तरसंवादविसंवादाशङ्काम्, प्रमाणान्तर सामर्भ्यपूर्वकमित्यनुमाय तच्चार्थप्रकाशनसामर्थ्य प्रकाशद्रव्यस्य साधनान्तरनिर- योग्यस्य चें तदनुत्पादे विषयाभोवात्समन्वयस्य मिथ्यात्वशङ्कां च निराकृत्य पेक्षस्य स्वसन्निहितार्थप्रकाशवत्तयैव व्यापतं प्रदीपादि्विति निदर्शनेन ब्रह्मणोडपि त्रह्मण्यनपेक्ष प्रामाण्यं 'समन्वयम्य दर्शित प्रथमेन वर्णकेन ।। सर्वार्थप्रकाशसमर्थम्य पूर्वाधिकरणसिद्धज्ञानस्वलक्षणतयां प्रकाशद्रव्यस्य अत एव साधनान्तरनिरपेक्षतया स्वसन्निहितार्थप्रकाशनसमर्थस्य सर्वगततया स्वसन्नि- द्वितीयेन 'तु वर्णकेन विधेयाभावात्, कर्तरि वा जीवे कर्मणि वा ब्रह्मणि

हितसर्ववस्तुप्रकाशवत्तापि नित्यमेव भवतीत्यनुमानेन सर्वार्थप्रकाशनसमर्थशब्दो- विधेयक्रियाफलम्यातिशयम्य "अनित्यस्य मोक्षस्यानुपपत्तेः, ब्रह्मणि च प्रमाणाभाव-

पादानस्य ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वं समर्थ्यते। तदुक्तम् "तम्यैव ज्ञानशकिः वि- प्रसङ्गात्-इत्येवमादिभिः हेतुभिः समन्वयस्य विधिवीक्यव्यवधानमन्तरेण प्रामा-

बर्तत्वात् [ शक्तिधिवर्तात्मकत्वात् ]" इति ॥ णयमुक्तम्।।

पुनश्च वर्णकद्वयार्थसिद्धघर्थ पदानां गवादिम्वरूपमात्रनिष्ठत्वे पदार्था- तत्तु समन्वयात् ॥ १ १ ४ ॥ नामेव परस्परसंसर्गप्रतिपादनसामर्थ्ये च' कल्पनागौरवात्, पदानामेव संसर्गप्रति-

यद्यपि प्रमाणान्तरानुरोघित्वाल्लोकिकस्य शब्दस्य भूनेऽप्यर्थे प्रयोगतात्पर्य पादनसामथ्ये13 कल्पनालाघवात्, संसर्गचिषयप्रवृत्त्या च शब्दस्य संसर्गविषयज्ञान-

संभवति, तथापि वैदिकस्य वाक्यस्य भूतार्थे तात्पर्याभावात्, भूतार्थस्य प्रमाणान्तर- सामर्थ्यानुमानात्, आवापोद्वापयोरपि अन्वितस्वार्थस्य व्यभिचारात्, 'देवदत्तः काष्ठैः

योग्यतया तत्संवादविसंवादाभ्यां समन्वयस्य भूतेऽर्थेडपामाण्यायोगात् विधिव्यवधाने स्थाल्यामोदनं पचति' इत्याद्यतीतीनागतवर्तमानार्थवाक्येषु निगमनिरुक्तनिघण्टुव्या-

नैव भूतस्याप्यर्थस्य यूपाहवनीयादिवत् सिद्धेः, कार्यान्वितस्वार्थे शब्दसामर्थ्याच्च करणोपदेशेषु च कार्यप्रत्ययशूँन्येपु प्रसिद्धार्थपदसमभिव्याहारेण परिशेषात् अप्रसि-

न ब्रह्मणि कार्यनिरपेक्षे वेदान्ताः प्रमाणमिति प्राप्तम्। तत्र उपक्रमोपसंहारयोः अनुसन्धानम्, मध्येऽप्यभ्यस्यमानता, मामान्तरेणानधिगतार्थत्वम्, विशिष्टफल- M. तात्पर्यवाक्यलिङ्गानि ९. T and M omit वर्णके न २. M. लौकिकविधिवाक्येषु तथा ९०. G. नित्यस्य ३. T. प्रमाणाभावायोग्य M omits अनित्यस्य १. r and M. रचनायां तु ५. T and M. प्रकाशनसामर्थ्यस्य ४. T omits च १९. M omits वाक्य २. T. विशिष्टे संवे ६. r and M. भूतेष्वर्थेयु ५. G and T. भासमन्व १२. G omits ३. G. कारणमालण S. G. अप्रामाण्यान् ६. G बह्मण्यनिरपेक्ष १३. G. सामर्थ्येकल्पना r and M उपादानमात्रेण 6 .. T. सिद्धे ७. T omits समन्वयस्य १४. T omits अतीत ४. M omits पूर्व ... सर्वार्थ . G omits तु १५. T. प्रत्ययेन

६ शारीरक्रन्यायसइग्रहे प्रथमाध्यायस्य प्रथम: पादः ७

द्वार्थपदपदार्थसंबन्धग्रहणात्, 'तत्राप्यन्वितस्वोर्थाव्यमिचवारात्, कार्यान्वितम्वार्थ न्तरानुसारेण प्रधानादौ गौर्णी वृत्तिमपबाध्य मुख्यार्थोपादानेन चेतने ब्रह्मण्येव जग- इति विशेषणादन्वितस्वार्थग्रहणस्य लाघवात्, कार्यम्य कोर्यान्तराभावात्, भावार्थ- त्कारणे समन्वयः,' न प्रधानादावित्युक्तम्। पुनस्तत्सिद्धयर्थ प्रकृतिप्रत्ययार्थयो- कार्यत्वस्य नियोगान्विताभिधाननिमित्तत्वात्, स्वरूपेण भूतत्वात् गुण- विरोधे प्रत्ययार्थस्य प्रकत्यर्थसापेक्षस्यैव परित्यागेन निरपेक्षपकृत्यर्थोपादानं युक्तम्, द्रव्यादिपदार्थानां च कार्येण क्रियाकारकान्वययोग्यत्वासावात्, शेषशेष्यन्वये स्वर्गा- प्रत्ययलाघवात्-इति न्यायेन " तदैक्षत"-'यः सर्वज्ञः" इत्यादिकमुपचरितार्थ दिफलेनैव शेषिणा सर्वपदार्थाना अन्वयप्रसक्कान्ं, लोकिकव्यवहाराविसंवादिभूतनि- कर्तृप्रत्ययमुपादाय चित्तवृत्तिविशेषितम्य उपलक्षितस्य वा स्वमावसिद्धचैतन्यप्रका- छवाक्यानामप्रामाण्यस्य कार्यपदाध्याहारम्य वा प्रतिवाक्यं पुरुषबुद्धिनिष्ठत्वे शम्य जानातिघात्वर्थेन[त्वर्थत्वेन] चित्प्रकाश ब्रह्म सुर्वज्ञादिशब्दैः दर्शितमित्युक्तम् चार्थे सामर्थ्याभावस्यवा प्रसङ्गात्, अव्यभिचारात् कार्यान्वयनियमे प्रमाणान्तर- अथवा धात्वर्थाश्रयत्वमेव तिङ्प्रत्ययाथः, न तन्निर्वर्तकत्वम्, 'सविता प्रकाशते' प्रमितकार्यान्वयप्रसञ्गात्, "आभेयोऽष्टाकपालः " इत्यादिषु संसर्गप्रमित्या नियो- इत्यादिदर्शनात्-इति न्यायेन जानात्यर्थचित्प्रेकायाश्रयं त्रम्म कारणमिति दर्शितम्, गाध्याहाराभावप्रसङ्काच् पदानामन्वितम्वार्थे सामर्थ्यमित्युक्तम् ।। चितवृत्तेः जडत्वेन अर्थप्रकाशज्ञानत्वाभावात्।

ईक्षतेनशिव्दम् ॥ १. १.५॥ आनन्दमयोऽभ्यासान् ॥ १ १. १२ ॥

गौणश्रेन्नात्मशब्दात् ॥१.१. ६॥ विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यान् ॥ १. १. १३ ।। तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात् ॥ १ १:७॥ तद्धेतुव्यपदेशाच्च ।१. १. १४ ।। हेयत्वावचनाच्च ।। १. १. ८।। मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते ॥ १. १. १५ ।।

स्वाप्ययात् ॥१ १. ९ ॥ नेतरोऽनुपपतेः ॥१ १. १६ ॥ गतिसामान्यात् ॥ १. १. १७॥। भेदव्यपदेशाच्च ॥ १. १. १७।।

श्रतत्त्वाच्च । १. १. ११।। कामाच्च नानुमानापेक्षा ॥ १. १. १८ ।।

अत्र शब्दस्य गौणमुख्यार्थप्रत्यययोः मुखव्यार्थप्रत्ययो युक्तः, बुद्धिलाघवात्- अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति ॥ १. १. १९ ॥।

इति न्यायन ईक्षत्यात्मसर्वज्ञादिशब्दानां जगत्कारणविषयाणामनुमानादिप्रमाणा- अत्रैकम्मिन् वाक्ये प्रथन चरमश्रुतशब्दयोः परस्परविरुद्धाथत्वे, तात्पर्ये च तुल्ये, प्रथमश्रुतानुसारेण चरमश्रुतं नेतव्यम्,

१. T. अत्रा ६. 7. विप्रतिपत्तिवाक्य २. T omits स्वार्थ ... दान्वित ७. M. वार्धे १. T adds विशय: ४. T. तन्निवर्तकत्व ३. T. नियोगनिमित्तान्वित ८. M. इत्यादिसंसरग २. G and r add वा ५. G omits चित्प्र ... चित्तवृते ४. T. शेष्यनुरोधे च पदार्थादिफले- ९. G omits मुख्यार्थप्रत्ययो ३.' T. तिकप्रत्ययस्याप्यर्थे न न ६. T omits दर्शितम् ५. T. अन्वययोगात् ९०. M. येनेस्यात्मसर्व

८ प्रथमाध्यायस्य प्रथम: पादः ९

मुर्यार्थबुद्धिहेतुत्वात्, चरमश्रुतम्योत्पत्तिसमये बाध्यमानत्वात्-इति न्यायेन आगमभेदत्वात्, आगमप्रामाण्यस्य च तात्पर्याधीनत्वात्। अतः पूर्वस्मादपि पुच्छशब्दानुसारेण कृत्स्नवाक्यस्यानन्दमयोपासनाशेषत्वं बाधित्वा स्वप्रधानमा- प्रमाणादुत्तरं फलादिसंबन्घितया तात्पर्यवच्चेत्, उत्तरेण तात्पर्यवता पूर्वमपि न्त्रवर्णिक त्रम्माभिघायित्रह्मशव्दानुसारेण 'पुच्छशब्दमुपचरितार्थमादायानन्दमयवाक्यं तात्पर्यहीन बाव्यत इति तत्र तत्रावगन्तव्यम्। न चेह ब्रह्मलि्गानां अर्थवाद पुच्छत्रह्मपरम्, न स्वप्रधानमित्युक्तम्। पुनस्तत्सिद्धयर्थ एकस्या अपि लिङ्वत् न्यायान्तरसव्यपेक्षत्वम् , सर्वत्र ब्रह्मणः प्रतिपिपादयिषितत्वात्', तल्ि- श्रुते: श्रुतिलिङ्गप्रकरणानि बलवन्तीति न्यायेन "मयट् च" इति सूत्रेण मयटो क्ानां तात्पर्यवत्त्वात्, स्वातन्त्र्येण प्रोमाण्योपपत्तेः । अर्थवादगतानां तु तात्पर्य- विकारेऽपि श्रुतत्वात्, विकारप्रकरणात्, उत्पद्यमानप्रियादयेवयवै रूप्यमाणावयविन हीनत्वात् न्यायान्तरसापेक्षत्वमिति विशेष: । आनन्दमयस्य मयटो विकारार्थत्वे लिक्त्वात्-इति श्रुतिलिङ्गप्रकरणः मयटः प्राचु-५e र्यार्थत्वं निराकृतम्। अत्रेदमुत्तरं सकलशास्त्रार्थन्यायावगत्यर्थमुच्यते-"श्रति- अन्तस्तद्धर्मोपदेशान् ॥१.१-२०॥

लिङ्रवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षात्"। श्रुतिः भेदव्यपदेशाच्चान्य: ॥१.१. २१।

पदान्तरनिरपेक्षः शब्दः । श्रुतसामर्थ्र्यमर्थान्तरेणाविनाभावलक्षणं लिङ्गम् ; तच्च श्रुति- अत्र प्रथमश्रुतादपि लिङ्गादविवक्षितात् चरमश्रतमपि प्रयोजनवल्िक्ं बलीयः मपेक्षते अर्थनिर्णये। अनेकपदसामर्थ्य वाक्यम्; तच्च श्रुत्यमिहितं श्रतसामर्थ्यप्राप्त तात्पर्याधीनत्वात् प्रामाण्यस्य-इति न्यायेन प्रयोजनवत्सर्वपाप्मोदयस्य ब्रह्माविना- चार्थमपेक्ष्य मुख्यलक्षणाभ्यां विशिष्टं संसर्ग प्रतिपादयतीति द्वयमपेक्षते। अन्य- भाविलिक्स्यानुसारेण सामान्यप्रवृत्तां कर्मनिमित्तशरीर्रहणश्रुति ईश्वरैविषयेऽप- तराकाङक्षया इतरेतराकाड्क्षया वा वाक्यद्वयसामर्थ्यमारभ्याधीतविषयं प्रकरणम्; वाध्य कर्माभावेऽपि रूपवत्त्वं ब्रह्मपरतया नीतम्। तच्चवाक्यद्वयसामय श्रुतार्थ श्रुतसामर्थ्यप्राप्त अनेकपदसामर्र्यप्रमितं चापेक्ष्य महावाक्यार्थ प्रतिपाद्यति। क्रमसन्निविष्टानां क्नसन्निविष्टेः यथाक्रमं संबन्धः आकाशस्तल्लिङ्गात् ॥ १ १. २२ ।।

स्थानम्; त्व वाक्यदयसा्येकरवयप्रतिपादकमपेक्षते।, सवन्धप्रतिपादने अत्र प्रथमश्रुताया अपि श्रतेः चरमश्रुतमपि प्रतिपिपादयिषितं लिझ्ं वाक्यान्तरप्रतिप्न्न्य वाक्यान्तरप्रतिपन्नेनार्थेन संबन्धनिमित संज्ञासामैर्थ्य समा- तात्पर्यवत्त्वात्® बलीयः 'अभनिरधीतेऽनुवाकम् ' इत्यत्र® दर्शनात्-इति न्यायेन रया ; त्न1 पूर्व सर्वमपेक्षते। एतानि प्रमाणानि यथासमेवमुत्तरेषूदाहर णेप्व- समस्तजगत्प्रकृतित्वावधारणाभ्यां उपबृंहितत्वमन्त [तमन्त]वत्त्वदोषपरिहारेण प्रतिपि- वगन्तव्यानि। न चैतेषां श्रुत्यादीनां प्रत्यक्षादिवत् स्वसत्तयैव प्रामाण्यमिप्यते, पादयिषितम् "स एषोऽनन्तः" इति श्रतमानन्त्यं स्वसामर्थ्यादविनाभावात् आकाशश्रुतिमपोद्य ब्रह्म आकाशशब्दार्थतया समर्पयतीत्युक्तम्। तत्सिद्धयर्थ च१२

१. T omits पुच्छएकस्याः G. संसर्ग: २. M. द्यवयवनिरु ६. G omits वाक्यदयसामर्थ्यम् T adds कृतस्वाक्यस्यानन्दम- T. तर्स्थानतद्वाक्यसामर्थ्यम् १. G omits च ७. G. ईश्वरविशेष ३. योपासनाशेषत्वं बाघित्वा स्वप्र- २. T and M. संवन्धवत्तया ८. T. तात्पर्यात् M. तात्पर्यवत् 6. संज्ञासाग्यम् T. समाख्यातकपूर्वकम्। एतानि M. सर्वब्रह्म ९. M. इस्यादौ ९. प्रह्मशब्दानुसारेण ९०. M. तत् ४. T. तत्वेन १०. T. ब्रह्मलिङ्गाकाश ५. १९. G. समर्थयती ४. T and M. अपरं C. गमकतवोपपते: ११. M. संबद्मु ६. G and T. भाव १२. T omits a 2

१० शार्रीरक न्यायसइग्रहे प्रथमाध्यायस्य प्रथम: पादः ११

भूतशब्दस्य प्राणिनिकाये महाभूतेपु च रूढस्य अन्यतरोपोदाने कारणशून्यस्य मित्युक्तम्। पुनश्च प्रमाणान्तरेण निश्चितेऽर्थे बुद्धौ संनिहितेअर्थान्तराभिधान- वाक्यार्थानिर्णायकत्वे प्राप्ते बालाक्यधिकरणन्यायेन भवन्तीति भूतानि इति वृत्त्य- मपि तत्र प्रयुज्यमानं तत्परतयैव प्रयुज्यते, यथा ज्योतिष्टोमे प्रकृते बुद्धौ सन्नि- न्तरमाश्रित्य कार्यमात्रपरत्वमुक्तम् ।। हिते "वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा - यजेत" इति ज्योनिश्शब्दो ब्रह्मपर इति

अत एव प्राण: ॥ १. १. २३।। न्यायद्वयमत्र दर्शितम् ।।

अत्र च तेनैव न्यायेन जगत्प्रकृतित्वावधारणोपबृंहितं प्रतिपिपादयिपितं छन्दोऽभिधानान्नेति चेन्न तथा चेतार्ऽर्पणनिगदात् तथा

देवताशब्दाभिहितं चेतनत्वं स्वाविनाभूतं त्रह्म प्राणशब्दाभिवेयतया समर्पयंतीति हि दर्शनम् ॥ १. १. २५ ॥

समर्थितम् । भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेशैवम् ॥१. १. २६ ॥

ज्योतिश्वरणाभिधानात्॥ :. १. २४ ।। उपदेशभेदान्नेति चेन्नोभयस्मिन्नप्यविरोधात्॥ १.१.२७।।

अत्र यच्छब्दस्य "द्युसबन्धलिक्कोपस्थापित प्रकृतं ब्रह्म अभिवयत्वेन "सम- अत्र श्त्यादिपु प्रथमैकप्रमाणात् उत्तरानेकप्रमाणं बलवत्, प्रत्ययसंवाद्म्य

र्प्यताम्,-किं वा ज्योतिशश्रत्युपस्थापितज्योतिरेवाभिधेयत्वेनै-इति विशये तात्पर्यनिमित्तत्वात्-इति न्यायेन भूतादिपादलिङ्गात् "तावानस्य" इति मन्त्रलि-

यद्यपि ज्योतिश्शव्दस्य श्रुतित्वात् तदुपस्थापित ज्योतिर्बलीयः, लिङ्गसमर्प- कात् "य्वै तद्रह्म" इति "इदं वाव तत्" इति वाक्याच्च गायत्री ब्रह्म इति निर्णातम्। तात् प्रेकृताद्वह्मणः, तथापि ज्योतिषि यच्छब्दार्थे/प्रमाणान्तरमन्वेषणीयम् ; ब्रह्म तु त्रिपात् श्रतिप्रमाणेनैव प्रकृतम्, उपासनायां "विनियोगसाकाड्क्षं च। "अतश्च माणस्तथानुगमात् ॥ १ २. २८॥

न वक्तुरात्मोपदेशात् इति नेदध्यात्मसंबन्धभूमा

लाघवादेकवाक्यतासापेक्षत्वादागमस्य-इति न्यायेन यच्छव्दस्य त्रह्म अभिधेय हम्मिन् ॥ १. १. २९ ।।

शास्त्रदृष्टया तूपदेशो वामदेववत्॥ १. १. ३० ॥

M. तरेणोपा जीवमुख्यप्राणलिद्गान्नेति चेत् नोपासात्रैविध्यात् आश्रि- १. 6 .. T. लिङ्गोपस्थापितत्वात् २. T. व्याकरणाधिकरण ९. M. प्रकृतन तत्वादिह तद्योगात् ॥ १. १. ३१॥ M. व्याकरणन्यायेन १०. M. ब्रह्म तु तत् प्रकृ ... णेनव ३. M. समन्वितम् ११. G and T omit विनियोग ४. M. स्वसंबन्ध १२. G and M. ततश् ९. G and T. मुक्तम् ४. M. क्यात् G omits सम ... यत्वेन १३. G. प्रमाणैः २. M. तदभिधा ५. G and T. निर्णीता '५.

६. M. रेवेति विशये १४. G. बुद्धुयाक्षेप . M omits all the three

७. G and M add समर्थ्यतामिति sūtras.

१२ शारीरकन्यायसस्ग्रहे

अत्रैकस्मिन्नर्थप्रतिपादनपरे वाक्ये ब्रह्मात्रम्मलिङ्रेषु संनिहितेषु अन्रह्मलिक्गानि ब्रह्मपरतया निर्णेतव्यानि, न तु ब्रह्मलिक्कानि अत्रह्मपरतया; कारणस्य अथ द्वितीय: पाद: कार्याकारेण व्यवस्थितम्य कार्यधर्मेणापि संबन्धात्, कार्यस्य परिच्छिन्नस्य कार्यान्त- रेष्वपि वर्तमानेन कारगधर्मेण संबन्धाभावात्-इति न्यायेन प्राणजीवदेवतात्मलिक्कानि सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् ॥ १. २. १ ॥। ब्रह्मपरतया निर्णातानि। अत्रेदवमगन्तव्यम्-यथा "ऐन्द्रया गार्हपत्यमुपति- पठते" इति श्रत्या मन्त्रस्य इन्द्रप्रतिपादनसामर्थ्यलक्षणं लिङ्रं वाघित्वा गार्हप- विवक्षितगुणोपपत्तेश्र ।। १. २.२।।

त्योपस्थानपरत्वमुपपाद्यते, न तथा इह श्रुत्यादीनामन्यतमेन प्रमाणेनान्यतमस्यात्य- अनुपपत्तेस्तु न शारीिः ॥ १. २. ३ ।

न्तवाध: क्रियते; किं तु क्थचित् स्वार्थमपरित्यज्यैव ब्रह्मपरतया तम्यापि वृत्तिरा- कर्मकर्तृव्यपदेशाच्च ॥ १. २ ४ ।। श्रीयते इति।। शब्दविशेषात् ॥१. २ ५॥ स्मृतेश्र ॥ १. २. ६ ॥

इति शारीरकन्यायसड्ग्रहे भगवत्पकाशात्मविरचिते अर्भकौकस्त्वात्तद्वयपदेशाच्च नेति चेन्न निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्च ॥ १. २ ७ ॥ प्रथमस्याध्यायस्य प्रथम: पादः संभोगगाप्तिरिति चेन्न वैशेष्यात् ॥ १. २.८ ॥ प्रयोजनवदर्थशून्याल्िङ्वात्' प्रयोजनवत्प्रकरणमन्यतराकाङ्क्षया चैकवाक्य- तासमर्थ बलवत्, तात्पर्यवत्वात्-इति न्यायेन "मनोमयः प्राणशरीरः " इति वाक्येन विशेष्यसाकाङ्क्षेण शमविधिशेषतया निराकाङ्क्षमपि ब्रह्म सर्वेरुपास्य- त्वेनाभिलषितप्रयोजनवत्तँयाभिलषितित्वात् अन्यतराकाङ्क्षया संबध्यते मनोमय- तवादिलिओोपस्थापित प्रयोजनशून्यं जीवं बाधित्वा-इत्ययं न्यायः अस्मिन्नधिकरणे साध्यते। कथ पुनर्लिक्गस्य प्रयोजनवदर्थशून्यत्वमिति? उच्यते। मनोमय- प्राणशरीरधर्माभ्यां न तावदुपासनार्थ जीवो लिङ््यते एकेनापि धर्मेण तत्सिद्धे:

९. M. शून्यलिङ्गात् ५. M omits प्राण ... ताब २. M. समविधि ६. G. सनायाय ५. G adds नेयानि ३. G adds एव ३. M omits वत्तया ... काङक्षया M. सनाय जीवो २. T. तृतीयाश्रत्या ४. T. गार्हपत्यपरत्वं 3. G. लिङ्गस्य अविवक्षितार्थस्वम्? M. द्वितीयाश्रत्या M. गार्हपत्योपस्थानमुप- उच्यते

१४ शारीर कन्यायसकग्रहे प्रथमाध्यायस्य द्वितीय: पाद: १५

इतेरवैयर्यप्रसञ्ञात् ; नाप्यपूर्ववस्तुप्रतिपत्तये, प्रमाणान्तरेणैव तदुभयधर्मविशिष्टस्य गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात् ॥। १. २. ११।। जीवस्यनित्यमुपैलभ्यमानत्वात् इति निष्प्रयोजनता जीवलिक्कस्य। अथवा "स विशेषणाच्च ॥। १. २. १२।। क्तुं कुर्वीत" इत्यस्य वाक्यशेषगतो जीवः सत्रन्यायेन कर्मत्वेनोषादीयतां किं वा विश्वजिन्न्यायेन सर्वाभिलषितं ्रेह्र कर्मत्वेनोपादीयतां इति विशये 'अत्र द्वित्वसंख्याश्रवणे सत्येकस्मिन् संप्रतिपन्ने द्वितीयाकाड्क्षायां संप्रति- यद्यपि सत्रन्यायेन वाक्यशेषगतं वस्तुस्वरूपमुपजीव्य तस्य कर्मत्वमात्रम- पन्नजातिमुपजीव्य विशेषपरिग्रहे बुद्धिलाघवात् विजातीये जातिव्यक्तिबुद्धिद्वया- पूर्वमुपादीयत इति लवीयसी कल्पना विध्वजिन्न्यायेन तु सर्वाभिलषित- पेक्षत्वात् संप्रतिपन्नसमानजातीयाकाड्क्षैव युक्ता, 'अस्य गौर्द्वितीयोऽन्वेष्टव्यः' ब्रह्मस्वरूपं तम्य साध्यता च इत्युभयमादेयमिति गरीयसी कल्पना, तथापि प्रयो- इत्यादिपु दर्शनात्-इति न्यायेन बुद्धिजीवसामान्यस्य कारकत्वस्य बहिरङ्गत्वात् जनशून्यात् सत्रन्यायात्प्रयोजनवान् विश्वजिन्न्यायो बलवान् तात्पर्यापेक्षत्वादाग- चेतनत्वस्य स्वभावतयान्तरक्कत्वात् संप्रतिपन्नैजीवसजाीयःपरमात्मा उपादीयत मस्य-इति न्यायेन सर्वाभिलषितं ब्रह्म विश्वजिन्न्यायेनोपादीयते-इति न्यायद्वय- इत्युक्तम् ॥

मुक्तम्। अन्तर उपपत्तेः ॥१. २. १३॥ अत्ता चराचरग्रहणात् ॥ १. २ ९ ॥ स्थानादिव्यपदेशाच् ॥ १. २. १४ ॥ प्रकरणाच्च ॥ १.२.१०॥ "एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतङ्रह्म" इति वाक्यमितिशव्दशिरस्क- "अत्र प्रसिद्धादर्थादर्थान्तरे प्रसिद्धार्थगुणलेशेन प्रयुज्यमान: शब्दः संनि- त्वात् "मनो ब्रह्म"इत्यादिवाक्यवत् अविवक्षितार्थमित्यङ्ञीकृत्य न्यायः प्रदर्श्यते; हितपदार्थानुसारेण गुणमादत्ते, तेन एकवाक्यतासामर्थ्यात्-इति न्यायेन वाक्योपक्मगतादपि एकस्मालिङ्गाद्वाक्यशेषगतानि बहूनि लिङ्गानि बलवन्ति प्रत्य- ओदनशव्देन ब्रह्मक्षत्रयोः वर्तमानेन मृत्यूपसेचनसन्निधानात् प्रतिद्धोदनगैंतो यसंवादस्य तात्पर्यनिमित्तत्वात्-इति न्यायेन वामनीत्वादि लिङ्गानुसारेण छायात्म- विनाश्यत्वगुणोऽवलम्व्यते"। तथा त्रह्मक्षत्रशब्दाभ्यामपि तत्सन्निधानात् विना- लिङ्गमुन्नीतंम्। अथ वा इतिशब्दोऽपि क्वचिदर्थविवक्षां वाक्यस्य बाधित्वा श्यवस्तुमात्रं लक्ष्यत इति कृत्स्नस्य विनाशलिक्कान् ब्रह्मात्र समर्थितम् । प्रत्ययपरो भवति यत्र प्रत्ययो विवक्ष्यते "मनो ब्रह्म" इत्यादौ ; क्वचिदर्थ- परो भर्वत्युक्तार्थावच्छेदेन वचनसंबन्धे यथा 'इति ह स्मोपाध्यायः कथ्यत' १. M. इसरधर्मवैयर्थ्य M. विश्वजिन्न्याये तु इति। अत्र पुनः 'इति होवाच' इति वचनसंबन्धात् उक्तार्थावच्छेदेनार्थपरत्वमेव २. M omits ननित्य ... इति M. साध्यता चोभयं सिद्धयतीति श्रुतिलिङ्काभ्यां केवलस्य छायात्मलिक्ञस्य बाधो दर्शितः ॥ ३. G and M. उपास्यमानत्वात् 90. T and M. स्वादादानस्य ४. G omits कर्म ... ब्रह्म ११. M omits अत्र पसिद्धात् ५. M. ब्रह्म तथोपादीयता १२. M omits चन ... सिद्धे १. G and M omit अत्र द्विस्व ५. T and M. इति बाक्यवत् ६. T. and M. स्वरूपमनुपमृद्य १३. M. दनगुणतो २. ६. G. बामनीत्यादि ७. G. कर्मता १४. T and M. गुणो लक्ष्यते M. विशेषिपरिग्रहो G. पेक्षप्रसङ्गात् ७. T and G. भवतीस्युक्तार्थ ८. G omits विश्व .. कल्पना १५. G and T. विनाश्यत्ववस्तु M. पञ्चमिव

१६ शारीरकन्यायसङप्रहे प्रथमाध्यायस्य द्वितीय: पाद: १७

सुखविशिष्टाभिधानादेव च ॥ १. २. १५ ॥ अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः ॥ १. २. २१ ॥ श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच्च ॥ १. २ २६॥ विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ ॥ १. २. २२॥ अवस्थितेरसंभवाच्च नेतरः ॥ १. २. १७ ॥ रूपोपन्यासाच्च॥१. २.२३॥ अत्र' "य एषोडक्षिणि" इति यच्छव्दम्य लिङ्गोपस्थापितेछायात्माभिधेयः, किं वा प्रकरणोपस्थापितं ब्रह्म इति विशये यद्यपि लिक्कोपस्थापितं बलीयः, तथापि द्वयोः मावारणस्य प्रमाणस्यान्यतरस्मिन्नियामकाकाङ्क्षायामविवक्षितश्रुति-

गत्यभिधानं परिशेषस्य पूर्वस्योत्तरेणैकवाक्यताकाडक्षायां सत्यां साकाडक्ष प्रकरण- प्रत्यभिज्ञानेनान्यतरम्मिन् नियमनादूरं विवक्षितलिङ्गप्रत्यभिज्ञानेनान्यतरस्मिन्नियमनम्, तात्पर्यवत्त्वात्-इति न्यायेन, भूतयोनिवाक्यगतस्य ब्रह्मप्रधानयोः साधारेणलिङ्गस्य मेव बलवत् एकवाक्यत्वविच्छेदकालिज्ञात् संभवत्येकवाक्यत्वेइति न्या- येन प्रकृत ब्रह्म यच्छव्दाभिधेयतया समर्थितम् । अक्षरात्परतः परः" इति भूतयोन्येक्षरशव्दमात्रप्रत्यभिज्ञानेन ब्रह्मणोऽर्वाचीने प्रधाने नियमनं प्राप्तम् , तद्वाधित्वा एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानाय प्रतिपिपादयिषित- अन्तर्याम्यधिदैवादिपु तद्धर्मव्यपदशात् ॥१. २. १८॥ सर्वजगत्प्रकृतित्वप्रत्यभिज्ञानेन भूतयोनिगतं अदृश्यत्वादिलिङ्गं सर्वज्ञब्रह्मपरतया न च स्मार्तमतदूर्माभिलापान् ॥ १. २. १९ ॥ नियमितम्। अथ वा "अक्षरात्परतः परः " इति भूतयोनौ प्रधानेऽप्यक्षर- शारीरक्षोभयेऽपि हि भेदनैनमधीयते ॥ १. २. २० ॥ शब्देन प्रत्यभिज्ञास्ति ; "येनाक्षरं"पुरुषं वेद सत्यम् " इति चेतनगततयाक्षरशब्दः "अस्मिन्नधिकरणे "सर्वविषयनियन्तृत्वं वाक्योपक्रमोपसंहाराभ्यां एकस्यै- प्रत्यभिज्ञायते ; द्वयोश्र शब्दप्रत्यभिज्ञयोः तुल्ययोः "सर्वज्ञभूँतयोन्येकत्वलिक्गेन वेति स्थितन्। तच्च सर्वविषयनियन्तृत्वं दहराद्युपासनासिद्धस्याप्यस्तीत्यज्गीकृत्य जगत्प्रकृतित्वप्रत्यभिज्ञानेन भूतयोनिर्व्रह्म इति नियम्यते-इति न्यायदवयमुक्तम् ॥ इदमुच्यते-क्वचिछयमाणन धर्मेण धन्युपादाने यस्यासौ धर्म: 'साधनसाध्यः स उपादेयः, किं वा यस्यासौ नित्यसिद्धः स उपादेय इति विशये, यंस्य साधनसाध्यः वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषात् ॥१. २२४॥

तम्योपादाने साधनान्तरप्रतिपत्तिपूर्वमेव स उपादेय इति बुद्धिगौरवं स्यात्, हमर्यमाणमनुमानं स्यदिति ॥ १.२. २५।।

नित्यसिद्धम्योपादाने धर्मेण धर्मिमात्रप्रतिपत्तिरेव स्यात्, न साधनान्तरपतिपत्तिरेव, शब्दादिभ्योऽन्तःप्रतिष्ठानाच्च नेति चेन्न तथा-

बुद्धिलाघवम्-इत्यनेन न्यायन सर्वविषर्यनियन्तृत्वेन त्रभैवोपादीयत इत्युक्तम् ॥ दृष्टयुपदेशात् असंभवात् पुरुषमपि चैनमधीयते॥१.२.२६॥ अत एव न देवता भूतं च ॥ १. २. २७ ।।

१. G and T omit अत्र ५. G and M omit सर्वविषय साक्षादप्या्वरोधं जौमेनि: ॥ १. २. २८ ॥ २. M omits छाया तच् G and M. परिशेषात् ६. M. साधनात् साध्या: ४. M. अस्मिन्नधिकरणे वाक्योपक- ७. M. यम्यासौ १. M omits all these sutras ५. G omits पुरुष'शब्द: मोपसंहाराम्यां सर्वविषयनियन्तृ- ८. T and M omit विषय २ .. G and M. साधारणस्य ६. M omits चेतनगततयाक्षर त्वं एकस्यवेति स्थितम्। तच्च, T omits इति ... परतः परः ७. T. योनित्वप्रत्यभि सर्वदहरा ४. M omits न्यक्षर ... पर इति M. योनिप्रस्यभि 3

१८ - शारीरकन्यायंसङ्ग्रहे

अभिव्यक्तेरत्याश्मरथ्य: ॥१. २. २९,।। अनुस्मृतेर्बादरिः ॥ १. २. ३०॥ अथ तृतीय :- पादः संपत्तेरिति जैमिनिस्तथा हि दर्शयति ॥ १. २. ३१ ॥ आमनन्ति चैनमस्मिन् ॥ १ २. ३२ ।।

वाक्योपक्रमगतेSनेकार्थसाधारण श्रतिप्रमाणे वाक्यशेषगतेनासाधारणलिक्े- धुम्वाद्यायतनं स्वशन्दात् ॥ १. ३. १ ॥।

नान्यतरस्मिन्नर्थे नियम: शक्यते कर्तुम्-इति न्यायनात्मवैध्वानरशब्दयोः जाठरभूता- मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात्।। २.३.२॥।

ग्निदेवतो जीवपरमात्मवाचकतया तुल्यवृत्तित्वेनान्यतमार्थानिश्चायकयोराहवनीयहो- नानुमानमतच्छ्दात् ॥ १. ३. ३ । माधारत्वादिकल्पनामात्रलिक्रासासेनोग्नो नियमनं बाधित्वा ब्रह्मासाधारणेन त्रैलो- प्राणभृच्च ॥ १. ३. ४ ।। क्यात्मकशरीरलिग्रेनात्मवैध्वानरशब्दौ ब्रह्मपरतया निर्णातो, विप्रतिपन्नयोः संप्रति- भेदव्यपदेशात् ॥ १. ३.५॥ पन्नेन निर्णयो युक्त इति ॥ पकरणात् ॥ १. २. ६।। स्थित्यदनाभ्यां च।। १. ३.७।। इति भगवत्प्रकाशात्मविरचिते शारीरकमीमांसान्यायसजहे प्रथमाध्यायस्य द्वितीय: पादः वाक्यशेषगतलिङ्गे नान्यतमनिर्णयं बाधित्वा विशेषश्रुत्यान्यतमनिर्णयों युक्त :- इति न्यायेन जगदाधार- त्वस्य प्रधानत्रह्मादिसाधारणस्य सेतुशव्दलिङ्गात् प्रधानादी नियमं वाधित्वात्मश्रुत्या ब्रह्मपर तया नियमः कृतः। तथा सेतुशव्देन प्रसिद्धादर्थादर्थान्तरे प्रयुज्यमानेन प्रस्ति- द्वार्थगुणलेशेऽवलम्बितव्ये अन्तर्याम्यधिकरणन्याधन नित्यसिद्धाविनाभूतपारवत्त्वमेवो- पादेयम्, न कादाचित्कं विधरणत्वमिति प्राप्ते शब्दैकदेशार्थविधरणलक्षणैव न्याय्यका नात्यन्तव्रहिरर्थपारवत्त्वलक्षण, एकदेशमुख्यर्थलमेन ुद्धिसन्नि कर्षतत् -इत न्या्यन विधरणत्वमेवोपादाय ब्रह्मपरता निर्णीता॥

१. G and M. साधारणस्य ४. M. विधरणमिति २. G. श्रतान्य ५. M. बहिरङ 1. G. धारणगतलि्गेन M. तमात्मनिश्चा ३. T and M omit जगदा ... धि- २. M. भूताम्निजीव देवतावाचक ४. T. भासानामग्नौ करणन्यायेन

२० शारीरकन्यायसङग्रहे प्रथमाध्यायस्य तृतीय: पादः २१ भूमा संप्रसादादध्यपदेशात् ॥१. ३. ८।। यद्यपि लिक्गात्प्रकरणानुगृहीताच्छंतिप्रत्यभिज्ञा दुर्बला, प्रत्यभिज्ञायाश् लिब्ं धर्मोपपत्ेश्र ॥ १. ३. ९. ॥ बलवत्, बहुबुद्धिव्यपेक्षत्वात्, तथाप्युपसंहारेणैकवाक्यतासमर्थप्रकरणानुगृहीता श्रुति- प्रकरणलिङ्गाभ्यां संभूयप्रतिपादकाभ्यां वाक्यश्रुती संभूयप्रंत्तिपादके बली- प्रत्यभिज्ञा बलीयसी, बलवत्परमार्णत्वात्-इति न्यायेनापरब्रह्मोपस्थापकं कार्यत्रेह्म- यम्यो-इति न्यायेन प्राणस्य प्रकरणमतिवादित्वलिङ्गं भूयःप्रश्नप्रतिवचनाभावलिक्ं प्राप्तिफललिङ्गं तत्प्रकरणानुगृहीतं बाधित्वा परपुरुषशब्दप्रत्यभिज्ञानादेकवाक्यता- च संभूयप्राणानुरमनप्रतिपादकं', बाधित्वा "एष तु वा अतिवदति यः सत्ये- साकाङ्क्षपरब्रह्मप्रकरणाच्च ध्यायतिकर्म परमात्मेति निर्णातम् ; अपरब्रह्म तु हेय- नातिवदति" इति वाक्यश्रुतिभ्यां अतिवादित्वनिमित्त सत्यशब्दवाच्यं प्रस्ता- तयोपन्यस्तमिति।

वितम्। तम्मिन् प्रस्ताविते भूमशब्दस्य वैपुल्यवाचकम्य धर्म्याकाङ्क्षायां सत्यां दहर उत्तरेभ्यः ॥ १. ३. १४॥ ब्रह्म इति प्रकरणात भूमेति निर्णातम्। अथवा सन्निहितप्रकरणादपि निराकाडक्षा- गतिशव्दाभ्यां तथा हि हएं, लिङ्गं च ॥ १. ३ १५ ।। द्वाक्योपकमगतप्रकरणप्रतिज्ञातस्थात्मनः प्रतिपादनं सापेक्षमेकवाक्यतासामर्थ्या- धृतेश्च महिस्रीऽस्यास्मिन्नुपलव्घेः ॥ १. ३. १६ ॥ द्वलीय :- इति न्यायेन "तरति शोकमात्मवित्" इत्युपकान्तं ब्रह्म उपसंहारगतेन प्सिद्धेश्व ॥ १. ३. १७॥ भूमशब्देन उपादीयत इति॥ इतरपरामर्शात् स इति चेन्नासंभवात् ॥ १. ३. १८ ।। अक्षरमम्बरान्तघृतेः ॥१. ३. १०। उपक्रमगताया अपि श्रुतेः लिङ्गानुगृहीतोपसंहारश्रुतिर्बलीयसी, प्रत्ययसंवादात्- सा च प्रशासनात् ॥ १. ३. ११ ॥ इति न्यायेनापहृतपाप्सेत्वादिलिङ्गानुगृहीतात्मश्रुतिबलेना का शश्रुतिर्व्रह्मपर तया निर्णी- अन्यभावव्यावृत्तेश ॥ १. २. १२ ॥ ता। तंथा प्रकृतिपत्ययार्थयोः परम्परविरोधे प्रत्ययार्थस्य प्रकृत्यर्थसापेक्षत्वात्, प्रकृ केवलाया रूढेः विवक्षितलिङ्गानुगृहीता योगवृत्तिः वलीयसी, तात्पर्यव- त्यर्थस्य तन्निरपेक्षत्वात्, निरपेक्षमुपादेयं सापेक्ष विहाय-इति न्यायन 'ब्रह्मणः पुरम्'

त्वात्-इति न्यायेन प्रश्नप्रतिवचनाभ्यां प्रतिपादिताकार्शान्तजगदावारत्वविघक्षित- इत्यत्र स्वम्वामिसंबन्धप्रतिपादकस।पेक्षषष्ठयर्थ विहाय निरपेक्षब्रह्मशब्दम्य मुख्यार्थो-

लिङ्गेन अक्षरशव्दस्य ब्रह्मणि" योगवृत्तिराश्रिता। 'तथा साधारणेऽपि जगदा- पादानेन जीवपरता निरस्ता; तथा सति भेदे साहश्ये चोपमानोपमेयभाव इति

धारलिक्रे "सा च प्रशासनात्" इति विशेषलिङ्गेन ब्रह्मपरत्वमुन्नीतम्॥ न्यायेन भूताकाशेनोपमीयमानो दहराकाशो न भूताकाश इत्युक्तम्।।

ईक्षतिकर्मव्यपदेशात् सः ॥१. ३. १३ ॥ अन्यार्थश्र परामर्श: ॥१. २. २०।।

१. T adds सापेक्ष M omits गवृत्तिर्बली अल्पश्षतेरिति चेत्तदुक्तम् ॥ १. ३. २१ ॥। २. G and M omit एष ... प्रति- ६. M. आकाशो न जग पादनम् ७. T and M omit ब्रह्मणि 9. G. प्रमाणद्वयत्वात् ४. T. and G. श्रुताया ३. T. निरपेक्षैक ८. T and M omit तथा .. मुन्नी २. M. ब्रह्मफल ५. T and G. पाप्मादि ४. G and M. गृहीत तम . ३. M omits तु ६. G and T. विरोधेन

२२ प्रथमाध्यायस्य तृतीय: पादः २३

लिङ्गस्य श्रतिलिङ्काभ्यां बाधो युक्तः, पाबल्यात्-इति न्यायेन अवस्थात्रय- तात्पर्यवैद्धाक्यं बलीयः, दूरवर्तितया संभावितदोषसर्पप्रत्यक्षात् समीपवर्तितया- संबन्धलक्षण जीवलिकं बाधित्वा "एष आत्मेति होवाचैतद मृतमभयमेतङ्रम्म" इति । संभावितदोषाप्तवाक्यस्य तात्पर्यवतः प्राबल्यदर्शनात्-इति न्यायेन जीवब्रह्मणोः भेद- श्रुतिकिङ्गाभ्यां वाक्यम्य ब्रल्मपरता 'निर्णाता ॥ प्रत्यक्ष वाधित्वा ऐक्येमुक्तम्। अथ वानूदमानगतर्धर्मस्य प्रतिपाद्यमानधैर्मवि-

अनुक्ृतेस्तस्य च ॥। २. ३. २२ ।। रोधे सति 'स बाध्यः, प्रतिपाद्यमानस्य तात्पर्यवत्त्वात्-इति न्यायन अङ्कष्ठपरिमाण- अपि च स्मर्यते ॥। १. ३. २३ ।। बाधया ईशानत्वं जीवस्योपपादितम् ।

तदुपर्यपि बादरायण: संभवात् ॥ १. ३. २६॥ र्ाध्याहारः कल्पनालाघवात्-इति न्यायेन तत्रेति सतिसप्तमीपरिग्रहे सूर्यादयो न भान्तीति वर्तमानतायाः प्रमाणान्तरविरोधात् न भास्यन्तीत्यागामिलक्षणां विहाय ब्रह्मविद्यातदङ्गविधयो न देवादीनधिकुर्वन्ति, वैदिकविधित्वात्, अभनि- कर्मणि सप्तमीपरिग्रहेण न भासयन्तीति णिजर्थमध्याहृत्य यत्सूर्यादिभिरभास्यमानं होत्रादिविधिवत्; न देवदियो जन्मान्तराधीतवेदानुस्मर्तारः, जन्ममरणाभ्यां व्य-

सूर्यादीनां च भासकं "तद्गल्म इति निर्णातम्॥ वहितसंस्कारवत्त्वात्, अस्मदादिवत् इति तेषामनधिकारः प्रातः। तत्र न्याया-

शब्दादेव प्रमित: ॥ १. ३. २४ ।। नुगृहीतमर्थवादलिङ्गं

हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात् ॥ २ सक्कोचोपपत्ते :-- इति न्यायेन अर्थित्वादिसंपन्नस्य पुरुषस्य फलवति प्रवृत्तिः अस्मदादि-

लोकिकात् सामान्यतोदृष्टानुमानात् तात्पर्यवद्वाक्यं बलीयः, वाक्यगोचर- वन् स्वाभाविकी-इति न्यायेन मनुष्यशरीरमालभ्य अर्वाचीनस्थूलशरीरहीनानां बाला-

विषयादन्यत्रैवं व्याप्तेः सावकाशत्वात्-इति न्यायेन तत्त्वमस्यानितादात्म्यप्रतिपादक- दिप्वनुप्रविष्टानां जन्मान्तराधीतवेदानुस्मर णेनोच्चारणदिदर्शनात् देवादीनामपि जन्म।-

वाक्येनानेकपदार्थसामर्थ्यलक्षणेन परस्परविरुद्धम्वभावयोजवित्रह्मणरिक्यं ।नास्ति न्तराधीतवेदानुस्मरणं सम्भवतीति न्यायानुगृहीतेन, "क्दो यो देवानां प्रत्यबुध्यत."

तम:प्रकाशयोरिव इत्याधँनुमानं बाधित्वा विरुद्धांशपरित्यागेनाविरुद्धांशलक्षणया इत्यादि ब्रह्मविद्यासंबन्धलिक्केनानुमानद्वयं बाधित्वा देवादीनां ब्रह्मविद्यातद क्रविधिष्वधि-

चैर्कत्वं प्रतिपादितम् ।। कारो दर्शितः। चिन्तायाः प्रयोजनम् "परं "पुरिशयं पुरुषमीक्षते" इत्यादि- सम्यग्ज्ञानोत्पत्तिद्वारेण क्रममुक्तिफलोपासनानुष्ठे सिद्धि: सिद्धान्ते।। अथ वा जीवब्रह्मणोरेंप्रत्यक्षयोः भेदोडप्यंप्रत्यक्षः 9'अप्रत्यक्षस्य भेदस्य प्रत्यक्षत्वमङ्गीकृत्य इदसुच्यते, संभावितदोषात् प्रत्यक्षादसंभावितदोषं ९. M. वाक्यसस्पण ९. T omits न २. T and M add प्रमाणं ९०. G. देवतादयो १. G and T. नीता . G. इत्यनुमान ३. 1. पुरोवतितया ११. G omits संस्कार २. M. उपपादनरूपात् ८. G and M. चैंकत्वमिति ४. r and M. समर्पित १२. G. दर्शनानुमानातू ३. M. श्रुताध्याहार ९ T and M. अपरोक्षयोः ५. G. एकत्व १३. r and M omit पुरुषस्य ४. M. यत्सूर्यादीनां च ९०. M. भेदेऽप्यप्रत्यक्षस्य भेदस्य ६. G omits धर्म.गत १४. T. परतरं ५. T and M omit तत् १९. G. अप्रत्यक्षे भेदस्य ७. G. मानगतधर्म १५. G and T. अनुष्ठानं सिद्धान्ते ६. G and T. प्राप्ते: १२. G, T and i add प्रत्यक्षात् ८. G. स एव बाध्य:

7

२४ शारीरकन्यायसड्ग्रहे प्रथमाध्यायस्य तृतीय: पाद: २५ विरोध: कर्मणीति चेत् नानेकप्रतिपत्तेर्दर्शनात् ॥ १. ३. २७ ॥। नुगतां जातिमङ्कीकृत्य संबन्धनित्यता दर्शिता। सुवर्णादिद्रव्याणां कुण्डलादिषु

स्वामिन: स्वत्वपरित्यागेन परस्वत्वापत्तिपर्यन्तं दानम्। यागस्यापि तदूपत्वम- क्रमभाविषु अवयवापचेयादिसंभवात् न कात्स्न्येन अनुवृत्तिरिति, तथा अनेका-

श्रीकृत्येदमुच्यते, देवादयो युगपदनेकविग्रहान्तर्धानादिशक्तियोगिनो न भवन्ति, संसा- र्थानुयायिनीनां गवादिजातीनां स्वातन्त्र्यं भवितुमर्हति, अनेकानुगतत्वात् सर्व-

रित्वात्, अस्मदादिवत् इत्यनुमानात् कारकान्तरवत् सन्निपत्योपकारकत्वायोगात् देवा गतत्वाद्वा,आकाशादिवत् इत्यनुमानेन सर्वव्यक्त्युच्छित्तावपि जाति

दिविग्रहाधिकारादिप्रतिपादकानामैर्थवादानां स्वशेषिकर्मविधिविरोधात् अनधिकारः सद्धावमङ्गीकृत्य अवान्तरप्रैलयात् ; व्यक्तीनामुत्पत्तिः पूर्वसिद्धजात्यभिधायकशब्दवि-

प्राप्तः। तत्र किशुकादिवृक्षशाखासु छिन्नप्रोहिणीपु किशुकादेरेकस्यैव युगपद- कल्पितजात्युपरक्तव्यत्तयभिसंधानपूर्विका भवितुमर्हति, बुद्धिपूर्वसृष्टित्वात्, अस्मदादि

नेकविग्रहदर्शनात् देवादीनामपि तत्समवात्-इति न्यायेन संभवत्प्रत्यक्षादिमूलेति- सृष्टिवत् इत्यनुमानेन व्यत्तयुत्पत्ते: प्रागपि शब्दार्थसबन्धनित्यता दर्शिता ; ततश्च

हासपुराणैश्र अनुगृहीतानि मन्त्रार्थवादलिक्गानि सामान्यतोदृष्टानुमान बाधित्वा देवी- संपिण्डिताडयं प्रयोग :- विवादाध्यासितः सृष्टिसमकालः शब्दार्थसंबन्धव्यवहार;

दीनां युगपदनेकवित्रहॉन्तर्धानादिशक्तियोगं दर्ययन्तीत्युक्तम्। कृत्वाचिन्तायाः पूर्वपूर्वतद्रूपव्यवहारस्मृतिनिबन्धनो भवितुमर्हति, अभिधानाभिधेयव्यवहारत्वात्,

प्रयोजनं प्राणोपासनासंभवात् उपासनानुष्ठानम् ॥ जात्यभिधानव्यवहारत्वाद्वा, इदानीन्तनव्यवहारवदिति।।

शब्द इति चेन्नातः भभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ॥ १. ३. २८॥ अत एव च नित्यत्वम् ॥ १. ३. २९ ।।

युगपदनेकत्र कार्त्स्न्येन वर्तमाना जातिरिति जातिलैक्षणात् इन्द्रादीना- वेद: पौरुपेयः, वाक्यत्वात्, अस्मदादिवाक्यवत्-इत्यस्य प्रत्यनुमानम्- मेकसन्ततिप्रवाहाणां जात्यमावादवान्तरप्रलये च सर्वव्यक्तयुच्छेदेन तत्परतन्त्रजा- विवादाध्यासितं सृष्टिसमकाले वेदोच्चारणं पूर्वपूर्वत दूपोच्चारणानुस्मृतिनिबन्धनम्, वेदो-

त्युच्छित्ते: शब्दार्थसंबन्धानित्यत्वप्रसङ्वेन वेदस्याप्रामाण्यप्रसङ्गात् शेषिविधिप्रामाण्य- च्चारणत्वात् , इदानीन्तनवेदोच्ारणवत् इति; तथा च वेदो न पुरुषप्रणीतः, चिरवृत्त-

विरोधिनोऽर्थवादप्रामाण्यस्यासंभवेन "देवताविग्रहाद्यसभवः प्राप्तः। तत्र युगपद- तया व्यवहारानुच्छेदे सत्यपि प्रतिपन्नकर्तृस्मरणशून्यत्वात्, आत्मवत्;"वेदो न स्वार्थ- नेकत्र कात्र्न्येन वर्तमाना जातिः इति ग्रहणात् वरमनेकत्र कात्स्न्येन वर्तमाना प्रवृतैज्ञानान्तरजन्यः, अनीश्वरबुद्धितत्कार्यत्वीभावे सति धर्माधर्मत्रह्मप्रमाणत्वात्, जातिः इति ग्रहणम्-इति न्यायेन इन्द्रादीनामनेकैसन्ततिप्रवाहाणां पूर्वापरव्यक्त्य- ईश्वरज्ञानवदिति॥

S.G. मन्त्रार्थवादानां ६. T. प्राणाद्युपा १. M omits दर्शिता ८. M. प्रलयव्यक्स्युत्पत्ति:

२. T and M. प्ररोहितकिंशुक ७. G omits जाति G. चयसंभ ९. M. संपन्नो यः प्रयोग:

३. G and M. सामान्यतो दर्शन ८. T and M. वेदाप्रा. ३. M omits न १०. T. कालीन:

४. T and M. तेषां ९. T. वेदादि ४. T and M omit गवादिजातीनां १९. T and M. जात्य ... त्वाद्वा

५. M. विग्रहदर्शनात् देवादीनामपि M. देवादि :५. T. सर्वानुग T and M omit बेद: न तत्संभवादित्यत्र कार्त्स्न्येन वर्त- ९०. G. धभावः ६. G. मृदाकाशादि १३ M. प्रवृत्तमानान्तर मानाजातिशक्ति ११. M. दीनामेक ७. G omits सर्व .. नुमानेन १४. T. कार्याभावे 4

२६ शारीरकन्यायसड्ग्रहे प्रथमाध्यायस्य तृतीय: पादः २७

समाननामरूपत्वाच्चावृत्तावप्यविरोधो दर्शनात् र्थता, प्रमितानामेवार्थानां प्रयोजनवशात् अन्यार्थता 'इत्यन्ये[इत्थमे]षामप्यर्थवा-

स्मृतेश्र ॥। १. ३. ३० ।। दादीनां विधिप्रकरणगतवाक्यानां प्रमितावनुवादविरोधरहितवाक्यत्वात्, प्रयाजादि-

महाप्रलये जातीनां व्यवहर्तृणां चात्यन्तोच्छेदात् अभिधानानां च साक्केति- वाक्यवत्-इति न्यायेनार्थपरता उक्ता।अथवा प्रकरणपाठात् प्रयाजार्थता ; तथा

कत्वप्रसक्गेन स्वशेषिविधिवाक्यप्रामाण्यविरोधिभिरर्थवादैः न देवतादिविग्रहपलया- प्रंमाणान्तरप्राप्तिविरोधरहितानामप्यर्थवादमन्त्राणां स्वार्थप्रमितावनन्यार्थताप्रमिताना-

दिसिद्धिरिति प्राप्तम्।तत्र यथा वर्णानां देशकालवस्तुक्रमाभावेऽप्यनित्योच्चा- मेवार्थानां प्रयोजनवशादन्यार्थतेति न्याय्यम्, अङ्गि[अतो] विधिप्रकरणपठितोऽनु-

रणादिक्रमविशिष्टानामेव पदत्वेऽपि पूर्वक्रमानुस्मृतिनिमित्ततत्सदृशक्रमरचनाक्रमसाह- [णगतानु]वादविरोधरहितवाक्यत्वात्, प्रयाजादिवाक्यवत्-इति न्यायेन अर्थपर-

श्यपरंपराया अनिदंप्रथमत्वादनित्यस्याप्यभिधानस्य नित्यता : वर्णानित्यत्वपक्षेऽप्येवमे- तोक्ता। अथवा प्रकरणपाठात् प्रयाजाद्यक्कानुष्ठानवत एवापूर्वसिर्द्धिरित्युच्यते। एवम-

वाभिधाननित्यता तथा महाप्रलये व्यक्तिवज्जात्युच्छिततवपि कारणशक्तिनियमादिमिर्भा नुष्ठानादपूर्वसिद्धिरिति कल्प्यते। प्रमेयद्वारेण च विध्युपकारो विधिप्रकरणत्वात्, प्रया-

णगताभिधानाभिधेयशक्तिप्रसूतयोः शब्दार्थयो रूप्प्रदीपयोरिव प्रकाशनशक्तिसंबन्ध- जादिवाक्यवदिति। अथवा इन्द्रादिशब्दव्यतिरिक्तासाधारणदेवतार्थ कारप्रमितिबुद्धिः

नियमात् शब्दार्थसंबन्धनित्यतासिद्धिरित्युक्तम्। पुनश्च प्रेतपिशाचादीनां जन्मा- कर्मणापेक्ष्यमाणा भवितुमहति, कर्त्रान्यतमकारकबुद्धित्वात्, कर्तृकारकबुद्धिवत्-

न्तरानुस्मृतिनिदर्शनन्यायानुगृहीताना मृषिषु स्मृत्या दिप्रमाणप्रसिद्धकल्पान्तरीय- इति मन्त्रार्थवादमामाण्येन देवादीनामधिकारः साधितः ।॥

वेदानुस्मरणलिज्ञानां तेषोमेव कल्पान्तरव्यवहारानुस्मरणं प्रति "साधकत्वमुक्तम् । शुगस्य तदनादरश्रवणात् तद़ाद्रवणात् सूच्यते हि ॥ १. ३. ३४।।

मंध्वादिष्वसंभवादतधिकारं जैमिनि: ॥ १. ३. ३१॥। क्षत्रियत्वगतेश्रोत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात् ।। १. ३. ३५।।

ज्योतिषि भावाच्च॥ १. ३. ३२ ॥। संस्कारपरामर्शात् तदभावाभिलापाच्च ॥ १ ३. ३६॥

भावं तु बादरायणोऽस्ति हि॥ १. ३. ३३ ॥ तदभावनिर्धारणे च पवृत्तः ॥ १. ३.३७॥

विधिनैकवाक्यत्वात् अवान्तरपद संसर्गव दर्थवादवाक्यानां नपृथक्पा- श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात् स्मृतेश्व ॥ १ ३. ३८॥

माण्यमिति प्राप्तम्। तन्न यथा प्रयाजाद्यक्कविधिवाक्यानां स्वार्थप्रमितावनन्या- अर्थवादलिज्जात् न्यायानुगृहीतादपि विध्यन्यथानुपपत्तिर्बलीयसी, तात्पर्यवत्त्वात्- इति न्यायेन 'अर्थित्वादिभूतः[मतः]" फलवति प्रवृत्तिः स्वाभाविकी' इति न्याया-

१. M. यत्तथा वर्णानां ८ .. T. तानां रूपिस्मृत्या प्रसिद्धू

२. T and M. युत्पत्ता M. तानां रूपिपु स्मृत्या प्रसिद्ध ७. G. अङ्ग ३. T and M omit जाति ९ T and M. तेपामिव १. G omits इत्यन्ये .जार्थता २. M. अप्रमित T and M. सिद्धिवन्मन्त्रैर प्यौत्स

४. T. सिद्धि ९०. M. साधनवत्त्व M omits वाक्य ९. M. विध्यपकारोर्य विध्यादिप्रकरण

५. r' and M. कारणता १६. M omits all these sūtras. ४. T and G omit उक्त्ता १०. T and M. ताकारकबुद्धि:

६. T and M. रूपदीपयोः १२. M. भावनैकवाक्यत्वात् ५. M omits अथवापरतोक्ता ११. T omits भूत: ७. r and M. पिशाचाना ६. T omits र्थतेति.प्रयाजा

२८ शारीरकन्यायसङ्ग्रहे प्रथमाध्यायस्य तृतीय: पाद: २९

नुगृहीतात् शूद्रशब्दलिक्कात् वैदिकविद्यायां शूद्रस्याधिकारे प्राप्ते, साङ्गाध्ययनविधि- इवि प्रसिन्द्िलिक्काकाशश्रेती भूताकाशप्रतिपादिके बाधित्वा नामरूपनिर्वहणतेद्वय- 7 रदटष्टसंस्कारवद्वेदवाक्यजनितार्थप्रमितिमत एवोत्तरविधिष्वधिकारो नान्यस्य इति नि- तिरेकामृताभयलिङ्गैः ब्रह्मात्मश्रुतिभ्यां च ब्रह्मपरत्वं वाक्यस्य निर्णीतम् ॥ यममन्तरेणानुपप्यमानो वैदिकेषु त्रह्मविद्याफलपर्यन्तसाधनविधिपु शूद्रस्याधिकारं वारयतीत्युक्तम्। अथवा यौगिकसन्निधाने सत्यप्रतिपत्नरूढय्यर्थग्रहणाद्वरं प्रतिपन्नयौगि- सुषुप्त्युत्क्रान्त्योभेदेन ।। १. ३. ४२ ।।

कार्थग्रहणम्-इति न्यायेन योगवृत्तिरांश्रिता शूद्रशब्दस्यैकस्य लिङ्गस्य बहुलिङ्ग- पत्यादिशब्दभ्यः ॥१. ३.४३॥

विरोधो वा दर्शितः ॥ एकस्मिन् वाक्ये प्रसिद्धाप्रसिद्धयोः लिक्रेपु सन्निविष्टेषु प्रसिद्धानुवादेन तैम्याप्रसिद्धात्मतैव प्रतिपाद्या, वाक्यस्यापूर्वार्थविषयत्वात्-इति न्यायेन जीवलिङ्गैः कम्पनात् ॥ १. ३. ३९।। तदनुवादेन तस्य ब्रह्मात्मता वाक्येन प्रतिपाद्यत इत्युक्तम्।। एकस्याः श्रुतेरेकवाक्यतासाकाङक्षप्रकरणानुगृहीतबहुलिङ्गविरोधे बाधो युक्त:, प्रत्ययसंवादतात्पर्यादेकवाक्यतासापेक्षत्वादागमस्य इति प्रकरणानुगृहीतजगतकम्पना- इति शारीरकन्यायसंग्रहे भगवत्प्रकाशात्मविरचिते श्रयत्वभयहेतुत्वामृतत्वसाधनत्वलिङ्गैः प्राणशब्दो ब्रह्मपरतया निर्णीतः ॥ प्रथमस्याध्यायस्य तृतीयः पादः

ज्योतिर्दर्शनात् ॥ १. ३. ४० ॥

श्रुतिलिङ्काभ्यामुपसंहारसापेक्षवाक्योपक्रमगतेन प्रकरणेनानुगृहीता श्रुतिर्वली- यसी, "एकवाक्यतासिद्वेः-इति न्यायेन शरीरा दुत्थितस्यानन्तरमुपसंपतव्यत्वमादि त्यस्य नाडीखण्डे दृष्टमिति लिङ्गानुगृहीतां ज्योतिःश्रुति वाधित्वा अपहतपाप्मादि- प्रकरणानुगृहीतोत्तमपुरुषश्रत्या ज्योतिःश्रुतिर्ब्रह्मपर तया नीता ।

आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् ॥१ ३. ४१ ।।

उपक्रमगताभ्यामपि श्रुतिलिङ्काभ्यां वाक्यशेषगतानि बहूनि श्रुतिलिक्गानि बलवन्ति, बहुसंवादस्य तात्पर्यनिमित्तत्वात्-इति न्यायेन "आकाशो वै नाम"

१. T. श्रृति बाधित्वा ४. Tradds बहूनि १. T.केष्टब्रह्म ४. G. नीतः M. श्रुती बाधित्वा M. एतस्मिन् T. सत्प्ति M omits एकवाक्यतासिद्धे: २. T and M. तदान्तरा ५. G omits तस्य ...... वादेन

३. T omits लिब्गस्य ६. T. M. संवादतात्पर्यवरवात् ३. T and M. नीतम्

प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ३१

कल्पनोपदेशाच्च मध्व।दिवदविरोधः ॥ १. ४. १० ॥।

अथ चतुर्थः पादः बहूनां गुणवाचिशब्दानां व्यवहितलक्षणापरित्रहेण गुणिशब्दस्य योगार्थ- परिग्रहो बाधनीयः तेषामेव शब्दानामव्यवहितलक्षणापरिग्रहानुगृहीतेन प्रसिद्धा-

आनुमानिकमप्येकेंपामिति चेन्न शरीर- र्थाक्वितिकल्पनया रूठिपरिग्रहेण आकृतिकल्पनाबुद्धिमात्राधिक्येन प्रत्ययलाघवात्-

रूपकविन्यस्तगृह्ीतेर्देशयति च । १ ४. १॥ इति न्यायेन रोहितादिशब्दानां रञ्जनीयत्वादिगुणसामान्यव्यवधानेन रजःसत्त्वादि-

सूक्ष्मं तु तदहत्वात् ॥ १. ४. २ ॥ व्यवहितलक्षणानुगृहीतामजाशन्दस्य योगवृत्ति वाधित्वा रोहितादिगुणसंहति प्रधानं

तद्धीनत्वाद्थवत् ॥१ ४.३॥ तेजोऽबन्नमजाकारं कल्पयित्वाजाश्दस्य रूढिववृत्ति: परिगृहीता ॥

ज्ञेयत्वावचनाच ॥ १ ४. ४ ॥ न सङ्क्योंपसंग्रहादपि नानाभावादतिरेकाथ्च ॥१. ४. ११॥ वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि प्रकरणान् ।। १: ४. ५।। पाणादयो वाक्यशेपान्। १, ४. १२ ।। त्रयाणामेव चेवमुपन्यास: प्रश्नक ॥ १. ४. ६॥ ज्योतिषैकेषामसत्यन्ने ॥ १ ४. १२ ॥ महद्वच् ॥ १. ४. ७ ॥

स्मार्ताभ्यां 'क्रमलिक्ञाभ्यामेकवाक्यतासंबन्धिनी श्रोते क्रमप्रकरणे बलीयसी, यत्र गुणिशब्दस्य षष्ठघन्तता तत्रं गुणशब्द: स्वप्रधानः, यथा पटस्य

सन्निधानात्, वाक्यैकवाक्यत्वाच्चइति न्यायेन म्मृतिपटितमहदव्यक्तपुरुपक्म- शोक्ल्यमिति ; यत्र सामानाधिकरण्यं तत्र गुणिप्रधानता, यथा शुक्क: पट इति। तथा नोपसर्जनेन पदान्तरस्यान्वयः, किंतु प्रधानेन-यथा दण्डी धावतीति।

व्यक्तमव्यक्तमिति शब्दलिक्रं च बाधित्वा प्रकृतात्मशरीरद्धिकममध्यवर्ति[त्वापादक एताभ्यां न्यायाभ्याम् "पञ्च पञ्चजनाः" इति द्वितीयपञ्चशव्दस्य जनशब्द-

क्रम] शब्देन अभिधीयत इत्युक्तम्।। प्रधानस्य प्रथमपश्चशव्देनानन्वयात् न पञ्चविशतिसंख्यासिद्धिः इत्यसमासपक्षे

चमसवदविशेषात् ॥४. ४. ८॥ १. M omits आकृति भूतस्य द्वितीयपञ्चशब्दस्य प्रथम- ज्योतिरुपक्रमा तु तथा ह्यधीयत एके ॥ १. ४. ९।। २. T and M. शब्दयोग पञ्चशब्देन ३. T and. M omit अजाशव्दस्य M. शब्दस्य यद्यसमासो जन-

१. G and T. कतु T. शब्दकमस्य वर्तिनाव्यक्त ४. T and M omit रूढि शब्देन तदा गुणी स्वप्रधानः ५. २. G and T. वाक्यत्वाच् पदस्थ ५. T omits शब्द: M. गुणस्य गुणभूतगुणशब्दस्य च द्वितीय-

३. M. सदृशी M omits वर्ति I and M. प्राधान्यम् पञ्चशब्दस्य प्रथमपञ्चशब्देन। ६. ६.

४. T omits क्रमयष्यवर्त्यव्यक T and M. घायित्वापादके G. घटस्य ननु चारं [P] पञ्चविशति- ७. M. पुरुपशब्दमध्य क्रमालिङ्गं बाधित्वा ८. T. शब्दस्य यद्यसमासो जन- ९. T omits न

८. T omits बुद्धि शब्देन तदा गुणी स्वप्रधान: गुण-

३२ शारीरकन्यायसड्ग्रहे प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पाद: ३३ दर्शितम्। समासपक्षे तु समासान्तरात् सामान्यविषयात् संज्ञासमासो विशेषविषयो कारणाभावादनिर्णये सति, क्रियत इति कर्म इति वृत्त्यन्तरेण कार्य जगदुपादाय बलीयान्-इति पश्चैव पञ्चजना इति न पञ्चविशतिसंख्यासिद्धिः इति दर्शितम्। तत्कर्तृ ब्रावधारितम्।।

कारणन्वेन चाकाशादिषु यथाव्यपदिष्टोक्त: ॥१. ४ १४ ॥ वाक्यान्वयात् ॥ १. ४. १९ ।।

समाकर्पात् ॥ १. ४. १५१।। प्रतिज्ञासिद्धेर्लिङ्गमाश्मरथ्यः ॥१. ४.२०॥

बहूनां शव्दानोमेकविषयाणां परम्परविरोधेनर्थिनिर्णयासामर्थ्ये सति प्रमा- उत्क्रमिष्यत एवंभावादित्यौड्लोमि: ॥१. ४. २१ ॥

णान्तरानुसारण सर्वशव्दलक्षणापरिग्रहाद्वरं स्वान्तर्वर्तिबहुशव्दानुसाग्ण कतिपय- अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः ॥ १. ४. २२ ॥

शब्दलक्षणा, लाघवात्-इनि न्यायेन प्रमाणान्तरंसिद्धप्रधानपरतयां सर्वशब्दलक्षणां नेह जीवब्रझ्मलिक्रेष्वेकम्मिन्वाक्ये सन्निविष्टेषु ब्रक्मणः सर्वात्मत्वसिद्धये जीव- 1 बाधित्वा असदव्याकृतादिशव्दानां चेतनकारणवाचित्रहुशव्दानुसारेण लक्षणया लिभानि ब्रम्मण्येव योज्यन्ते, प्रतर्दनाधिकरणे सिद्धत्वात्; नापि जीवलिङ्गैः प्रसिद्धं जीवम- ब्रह्मपरत्वमिति तदेव जगत्कीरणमुक्त्तम् ॥ नूद्याप्रेसिद्ध ब्रह्मता निर्णायते, सुपुप्त्युत्कान्त्यधिकरणे सिद्धत्वात्, किन्तु जीवब्रह्मणोरुदे- श्योपादेययोर्भेदोडप्येपेक्षित इति भेदाभेदपरं सामानाधिकरण्यम्-इति प्राप्ते कार्यका- जगद्वाचित्वात् ॥ १. ४. १६ ।। रणभावशून्ययोर्द्व्ययोरद्देश्योपादेयभावेन सामानाधिकरण्यमेकस्यैव सतो द्रव्यस्योपा- जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेत् तद्वयाख्यातम् ॥। १. ४.१७।। धिपेरिकल्पितमेदापेक्षम्, न तु द्रव्यभेदापेक्षम्; 'घटाकाशो महाकाशः, सोडयं देवदत्तः,' अन्यार्थ तु जैमिनि: प्रश्नव्याख्यानाभ्यामापे चैवमेके इत्यादिपु दर्शनात्-इति न्यायेन जीवब्रह्मणोरत्यन्तैक्यमेव दर्शितम्। तथा च लिङ्गम् 1 १. ४. १८ ॥ आतमशव्देनापँकान्तस्य जीवस्य धर्मिणो धर्म्यन्तरोपादानमन्तरेण 'ब्रह्मधर्मैर्वाक्य- परिसमाप्तेर्विशिष्टतया प्रतिपादनं धर्मिभेदं निरुणद्धि। भेदामेदौ तु लोकवज्जीवब्रह्मणो- एकम्य शब्दम्यानेकार्थरूढस्याभिधेयोपादान विप्रतिपत्ती सत्यामन्यतरो पादाने च विशेषाभावे तम्य वृत्त्यन्तराश्रयणेनापि वाक्यार्थप्रतिपतिर्युक्ता, तदर्थत्ीं- रप्यनुमाने सिद्धेः न शास्त्रगम्यावित्यत्यन्तैक्यमेव साधितम् ।।

दभिधानप्रयोगम्य-इति न्यायेन कर्मशब्दस्य चलनादए्टयो रूढस्यान्यतरोपादाने प्रकृतिश्र प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् ॥१४.२३॥ अभिध्योपदेशाच ॥१. ४ २४ ॥ साक्षाच्ोभयाम्नानात् ॥ १. ४. २५ ।। १. G. समासान्तात् T and 3. साधनपरतया २. T. बलवानू G. बहुल १. G. प्रसिद्धब्रह्मात्मा ६. G. साधितम् C. बलवानिति न्यायेन ७. G. बह्मैव जग . r omits अपि ७. M. शब्दोपाक्रा पन्चेवू पदार्था: इति दर्शिता: T omits जगत् ३. G omits सतः ८. G and T. धमैरेकवाक्य ३. M omits इति दर्शिता: ९. G omit च ४. T and G'omit परि . M omits न ४. M omits शब्दानां १०. T and M. तदर्थस्वाभिधान ५. T and M omit a 5

३४ शारीरकन्यायसङ्प्रह: प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ३५

आत्मकृते: परिणामात् ॥ १. ४. २६ ॥ निरस्तः । तथा "तद्वेदं तर्द्यव्याकृतमासीत्" इति कर्मकर्तरि लकारे एकस्यो

योनिश्र हि गयिते॥१. ४.२७ ॥ भयकल्पनाविरोधं प्रतिपाद्य तत्परिहारकल्पनाद्वरं कर्मणि लकारोपादानेन क्त्रक्षेप इति स्वभाववौदोऽपि न शब्दमूल इति सिद्धम्।।

नेदं जगत् चेतनोपादानम् , द्रव्यत्वे सति कार्यत्वात्, घटोदिवत् ; न त्रभ्म कार्य- द्रैव्योपादानम्, चेतनत्वात्, जीववत् ; न ब्रम्म कार्यदव्यम्योपादानम्, ईश्वरत्वात् लौकि- केश्वरवत्; इदं जगदचेतनोपादानम्, कार्यद्रव्यत्वात्, घटादिवत् इत्याद्यनुमानैन त्रह्म इति भगवत्प्रकाशात्मविरचिते शारीरकन्यायसङ्कहे जगदुपादानमिति प्राप्तम्। तत्र श्रुनिलिक्काभ्यां सामान्यतोदर्णितानुमानानि "बहून्यपि दुर्बलानि श्रुतिविषयादन्यत्र व्याप्तिसक्कोचोपपत्तेः-इति न्यायेन प्रतिज्ञादृष्टान्तलिङ्गादु- प्रथमस्याध्यायस्य चतुर्थ: पादः

पादानकारणाभिधायिपश्चमीशब्दाच्चे ब्रम्म उपादानकारणं निर्णीतम्।। समाप्तश्च प्रथमोऽध्यायः

एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याता: ॥ १. ४. २८ ।।

"एषोडणुरात्मा चेतसा वेदितव्यः" "अणोरणीयान् " "अणुः पन्थाः" इत्याद्यणुशब्दस्यात्यन्तपरिच्छिन्नाच्छवस्तुनोः साधारणम्यात्मादिनि- यतार्थशब्दसामानाधिकरण्यादच्छताभिधानेनात्मपरत्वं युक्तम्-इति न्यायेन परमा- णुवादो न शब्दभूल: ; तथा "असद्वा इदमग्र आसीत्", ""असदेवेदमग्र

सति लक्षणावृत्तिराश्रीयते, न सच्छब्दम्ये असति लक्षणा; ब्रह्मव्यतिरिक्तम्य सतोडभि- व्यक्तनामरूपतया शून्येन धर्मसारमीन्यताभावाद्गह्मणश्चानञ्ञीकरणादिति शून्यवादो

९. M. क्रमकार्यदव्यत्वात् घटवत्। ९. M omits च इदं जगत् ९०. T and M. आरमवानिन:

२. T omits आदि १५. T. रण्या .. तिसमानज्ञाताभि- ३. G. ब्रह्मात्मकार्यस्य नोपा धा ... नेनात्मपरत्वं ४. G. दव्यस्योपादानं १२. M omits अस ... सीत

५. M. क्मकार्य १३. T and M add उत्तरवाक्यगत १. G omits तथा ४. G and M. वाहोडशब्द

६. T and M. घटवत् १४. G. व्यक्तधमे 2. T and M. व्याक्रियत इति ५. G and T omit सिद्धम् ७. M omits बहुन्यपि T. स्याजातीयगुणा सति ८. T. विषयत्वाद ३. G. एकवाक्यस्य १६. G and M. साग्यता

द्वितीयाध्यायस्य प्रथम: पाद ३७

रजतमिति ज्ञानवच्च प्रमितावन्योन्यनिरपेक्षत्वात्-इति न्यायेन, "अथ तद्दर्शनोपायः

अथ द्वितीयोऽव्यायः षडङ्ो योगः" इति वाक्ये प्रकृतिर्पुरुषव्यतिरिक्तेश्वरप्रतिपादकावान्तरवाक्यबो- धेऽपि योगप्रतिपादकावान्तरवाक्यस्य प्रामाण्यं दर्शयित्वा विरुद्धांशबाघः कृतः ॥

न विलक्षणत्वादस्य तंथात्वं च शब्दात् ॥ २. १. ४ ।।

प्रथम: पादः अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम् ॥ २. १. ५॥ दृश्यते तु ॥ २. १. ६॥ स्मत्यनवकाशदोपप्रसङ्ग इति चन्नान्यस्मृत्यनवकाशदोषपसङ्गात् ॥। २. १. १।। इदं जगत् ब्रह्मप्रकृतिकं न भवति, ब्रह्मासाधारणचैतन्यस्वभावेन अननुग-

इतरेषां चानुपलब्धे: ॥२.१२॥ तत्वात् ; यत्कार्य यत्कारणस्वभावेनाननुगत तत् तत्प्रकृतिकं न भवति, यथा सुँवर्ण- स्वभावेन अननुगतः पर्टे इति ; तथा ब्रेह्म न जगत्प्रकृतिकं[प्रकृतिः] संभवँति, तुल्यबलयोः प्रमाणयोरन्यतरस्याप्रामाण्यानुपपत्तो सावकाशनिरवकाशन्सायेन तम्मिन्ननुगतस्वभावत्वात् ; यते यस्मिन्नननुगतस्वभावं न तत् तत्प्रकृतिः वथा प्रामाण्यं व्यवस्थाप्यते। प्रबलदुर्बलयोम्तु प्रमाणयोर्विरोधे प्रबलेन दुर्बलस्य बाधा एव घटस्य सुवर्णमिति साङ्ँयानुमाने। अनयोश्च घटः प्रकाशते इति जगतः चैतन्य- न्याय्यो न व्यवस्था-इति न्यायेनाभ्युदयविषयतया सावकाशयौपि स्मृत्या निःश्रेयस- गुणत्वात्, शकद्देहसामान्यादेः वृश्चिकलोमादिषु प्रत्यभिज्ञाभावात्, शास्त्रेण च विषयतयान्यत्र निरवकाशापि स्मृतिर्बाध्यत इन्युक्तम्। अथवा कपमूलया स्मृत्या ब्रह्मप्रकृतित्वावधारणात् असिद्धानेकान्तिककालात्ययापदिष्टत्वीनि साधितानि॥ केल्प्यमूला स्मृतिर्बाध्या, मूलकल्पनायां बुद्धिगौरवात्-इति न्यायन प्रत्यक्षश्रुति- मूलमन्वादिस्मृत्या साङ्रयन्मृतिर्बाध्यत इति॥ असदिति चन्न प्रतिषेधमात्रत्वात् ॥ २.१.७॥ अपीतौ तद्वत्मसङ्गादसमञ्जसम् ॥ २. १. ८॥

एतेन योग: प्रत्युक्त: ॥ २. १. ३।।

यत्रान्योन्यानपेक्षया स्वार्थप्रमापकयोवैक्ययोर्वक्यैकवाक्यभावेन एकवाक्यता १. M. पुरुपेश्वरव्यति ९. T adds हि

तत्र अन्यतरवाक्यबावेऽरप्यन्यतरवाक्येस्य प्रामाण्यं युक्त विध्युद्देशार्थवादवाक्यवत, इदं २. G omits बाधे ... वाक्य १०. T. तत्प्रकृतिकं संभवति यथा

३. M. स्वण ११. G. न भवति यथा

४. M. घटः १२. M. स्वर्णमिति

९. M. न्यायेन न ६. G. नार्यो च गौर ५. M. न व्रह्म १३.

M. प्रमापकयोव क्येकवाक्यता ६. M. प्रकृतिक: तस्मिन्ननुगतस्वभावा- M. साङ्क्यानुमानयो: घटः

2. M. नाप्युभयविषयया ७.

M. शश्रत्यापि ८. G omits अपि ब्वानुगत १४. T and M. चैतन्यसत्वात्

४. M. विषययान्यत्रानवकाश ९. T. वाक्यग्रामा ७. G. न भवति १५. T. अपदिष्टत्वादीनि

५. M omits कल्प्यमूला स्मृति: ८. G. मात्रात्

३८ शारीरकन्यायसइग्रहे द्वितीयाध्यायस्य प्रथम: पाद: ३९

न तु दृष्टान्तभावात् ॥२. १. ९, ।। भोक्त्रापत्तेरविभागश्वेत् स्याल्लोकवन् ।। २. १. १३ ।। स्वपक्षदोपाच्च ॥ २. १. १० ॥। "सन्मूला: सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः" "सदेव भेदाभेदयोर्वस्तुतोऽसंभवेऽपि प्रातिभासिक रूपमादाय भोक्तभोग्याभ्यामभिन्न-

सोम्येदमग्र आसीत्" इ्यादिसच्छन्द्रार्थम्ये घटादिप्वनुवर्तमानस्य मूलकारणत्वात् तया अद्वितीयब्रम्मपरसमन्वयम्य भोक्तभोग्यविभागप्रत्यक्षेणाबाधो दर्शितः।।

सप्रतियोगिको निपेधो नास्तीति त्रिप्वपि कालेपु कार्यमसदिति वक्तुं न शक्यते, कि तु सन्मूलकारणं कार्यमसदित्येतदवादि इति दर्शितम्ं।। तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः ॥२.१.१४।।

तर्काप्रतिष्ठानादप्यन्यथानुमेयमिति चत् अंत्राङ्गीकृतप्रपञ्चम्ये मिथ्यात्वं साध्यते। आगमेनापेक्ष्यमाणतात्, अदृष्ट-

एवमप्यविमोक्षपसङ्ग: ॥ २ १. ११ ॥ व्यमिचारित्वात्, अव्याकुलत्वात, अन्यत्रानवकाशत्वात्, पूर्वभावित्वेन प्रतिष्ठितत्वात्, पदपदार्थादिव्यवहाराविसंवादेनार्थतोऽपि मुख्यत्वाच्च तत्त्वावेदकतया स्वमावतो भेद-

कश्चित तर्को व्यवहारेण स्थाप्यते, यथा अझनिमान् पर्वत इति। प्रमापकै: प्रत्यक्षादिभिवांध्यतयोपचरितार्थः समन्वय इति प्राप्तम्। तत्र श्रत्यैव प्रत्यक्षा-

अंपरश्ागमेन रक्ष्यने, यथा कार्यकारणयोः अनन्यभावे इति। तदुभयानुग्रहशृन्यस्तुँ गमयोम्तत्त्वातत्त्वविषयतयाव्यवस्थापनात निरपेक्षप्रमाणत्वे सति उत्तरभावित्वात्, अस-

अप्रतिष्ठित इत्युक्तम् ॥ म्भावितदोपत्वात्, अद्वितीयवम्तुपरतया सिद्धमेदाश्रयकर्मवाक्यैरव्याकुलत्वात्, अन्य-

एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः ॥। २. १. ६२। त्रानवकाशत्वात्, अदष्टव्यभिचरिन्वाच्च समन्वयम्य; नेन प्रत्यक्षादेरागमेनैव मायावस्तु-

ब्रह्मचैतन्यं जगत्समवायिकारणविशेषगुणो न भवति जैगति समानजातीय- विषयतया व्यवस्थापितस्य, प्रमितावनपेक्ष्यमाणम्य, देहात्मप्रत्ययवदर्थक्रियासमर्थवस्तु-

गुणान्तरानारम्भकत्वात्, यो हि गुणो यम्मिन्कार्ये समानजातीयं गुणान्तरं नारभते, विषयतया च त्रम्मप्रमितिकार्यसमर्थम्य, भेदीभेदादिविरुद्धवम्तुविषयतया समाकुलल्य,

स तत्समवायिकारणविशेषगुणो न भवति, यथा तन्तुशौक्कयं घटस्य समवायिकारण- विशेषगुणो न भवतीति वैशेषिकाद्यनुमानस्ये पूर्ववच्चैतन्यर्गुण वत्वाज्जगतोSसिद्धानैका- सावकाशस्य, पूर्वभावितयोत्तरभाविप्रमाणवाध्यम्य देहात्मप्रत्ययस्येव सैमन्वयेन

न्तिककालात्ययापदिष्टेत्वान्युच्यन्ते शकृदवयवगतश्यामत्वादीनां रक्तवृश्चिकेऽनारम्भा- वाधान्नाद्वितीयनिप्प्रपश्चञ्रह्मप्रतिपादनपरः समन्वयो बाध्यत इत्यधिकरणार्थः। अस्या-

दिति।। र्थम्य सिद्धये द्वैतस्य प्रत्यक्षादिविषयस्य सूत्रैयथाकमें मिथ्यात्वं साध्यते। अैत्र तु

९. M. ्थंघटादि ८. T omits जगति ... भवति १. G and M omit अत्र ७. T and M. कामिलादि

२. M. कार्य सदिति M omits न भवति जगति ८. G adds

३. T. कार्यमसदित्यवादि G. मानमस्य ३. M. प्रमापेक्ष: G omits भावि

४. T and M omit इति दर्शितम् ९०. T and M. चतन ४. T. रप्यनुकूल G. पदसमन्व

G. अपरस्तु ११. M. दिष्टतामुच्यते श्याम ५. T. स्वप्रमिति M. यथाक्रमेण ५. G. अनन्यत्व १२. T omits शकृद्वय वगत M. स्वप्रमितप्रमिति १२. T. अतः M. कुतः

७. T and M शून्यश्र ६. M. भेदादि

४० शारीरकन्यायसङग्रहे द्वितीयाध्यायस्य प्रथम: पाद: ४१

वाचारम्भणशब्दार्त्, "मृत्तिकेत्येव सत्यम्" इत्यवधारणशब्दात्, "इन्द्रो तत्तथा यथा चन्द्रभेद: इत्याद्यनुमानमुक्तम्। भावाच्च [भावे च] उपलब्बे: लाके प्रति- मायाभिः" "मायां तु प्रकृति विद्यात्" इत्यादिमायाशब्दात्, "नेह नानास्ति पन्ननिरपेक्षापाधौ प्रतिपन्नम्य तत्रैवनिषेध्यमानतं मिथ्यात्वं नाम। ततश्र प्रतिपन्नस्य किश्चन" इति प्रतिपन्नोपाधौ निषेधादिशव्दात्, "यत्र हि द्वैतमिव भवति" अभावविशिष्टाधिष्ठानयाथात्म्यप्रत्यक्षज्ञानं मिथ्यात्वेडपि प्रत्यक्षमुच्यते, प्रतिपन्नोपाधी

इति इवशब्दात्, "नासदासीन्नो सदासीत्" "तम आसीत् " इति सदसद्वि- निषेधप्रतियोगितया तस्यापि तज्ज्ञानेऽवभासनात्। तथा घटोडस्ति, पैटोडस्ति,

लक्षणतमःशब्दाच्च मुख्येया वृत्त्या द्वैतम्य मिण्यात्वमुक्तम् "आरेम्सणशव्दस्तावत्" इत्यादिना भाप्येण। तथा "ऐतादात्म्यमिद सर्वम्" इत्यादिना चें भाप्येण अद्वि- स एवास्तीत्यर्थः पत्यक्षणावगम्यते-घटो नास्ति, पँटो नास्ति, कालो नास्ति इति ; न च कालभेदेन व्यवस्था, तम्यापि निषेधात्, अस्त्यर्थे कालान्तराभावाच्च; तस्मात्

दिति चेन्न कूटस्थनित्यस्यंति विशेषणात्" इति भाप्येण सत्यज्ञानानन्दकूटस्थनिर- स्वप्रतिपत्त्युपाधी घटादयभावविशिष्टास्त्यर्थप्रत्यक्षमेव्र घटादिमिश्यात्वेडपि प्रत्यक्ष- वयवापरिच्छिन्नत्रम्मणः स्वास्थ्यात् कयाचिदूँपि कलया अप्रच्युतम्वभावस्य सर्वप्रकार- मिति प्रत्यक्षोपन्यासः कृतः ॥ तद्विपरीतिकार्याकारपरिणामश्रत्यन्यथानुपपत्तिः कार्याकारम्य मिश्याविर्वततां दशयति, रजतादिविवर्ते तद्विपरीतशुक्तिकाया अर्प्रैच्युतेः घटपरिणामे तद्विपरीतपिण्डनिर्वृत्तेश्चेति सत्चाच्चावरस्य ॥ २ १. १६।।

दर्शितम्। एवं त्रीणि प्रमाणीन्युक्तानि।। असद्यपदेशान्नेतिचन् धर्मान्तरेण वाक्यशेपात् ।।२.१.१७।। युक्त्ते: शब्दान्तराच ॥ २ १. १८ ॥ भावे चोपलब्धेः ॥ २. १. १५ ॥ पटवच्च ॥ २. १. १९ ।।

कार्य सर्व स्वानुगते कारणस्वभावे कल्पितम्, तम्मिन्ननुगतम्वभावे सैत्येव यथा च पाणाद़ि॥ २. १. २ ।।

उत्पत्तिस्थि तिमत्त्वात्, यस्य यम्मिन्ननुगतम्वभावे सत्येव उत्पत्तिम्थितिमत्त्वं तत्त- म्मिन् कल्पितम्, यथा व्यो्नि कार्ष्ण्यम्। तथा हदं कार्य सवानुगने एकम्मिश्चि- "सदेव सोम्येदमग्र आसीत्" "आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत्'

द्वस्तुनि परिकल्पितम्, प्रत्येकमेकम्वभाषानुविद्धत्वे सति विभक्तत्वात्, यदेवं इति चावधारणादि[णाद्वि] प्रलयश्रत्याषि *हैवोपाधौ ब्रह्मणि सह कालेन कार्योपाघिना प्रपश्चस्याभावं प्रतिपादयन्त्या द्वैतस्य मिथ्यात्वं दर्शितम्, स्वोपाधावविद्यमानस्ये मिथ्या- त्वादिति। एवं प्रत्यक्षानुमानागमार्थापत्तिभिर्द्वैतस्य मिथ्यात्वप्रदर्शनेन समन्वयस्याबाधने १. M. इति माया- ९. M. विवर्तखं

२. M. मुख्यवृत्त्या ९०. G. अप्य च्यु

३. T omits च ११. T. पिण्डव्यावृत्ते: . M. भेदा: ७. G omits पटो नास्ति

. T omits निष्पपञ्चस्य १२. M. प्रामाण्यानि २. M adds इसि ८. M. असत्यर्थे

M. चतस्य १३. T. स्वभावे स्वोत्पसतिमत्वात् ३. G and M. निषिध्यमानता ९. M omits अपि

६. M. स्वावस्थ्य १४. M omits स्थिति ४. G omits पटोडस्ति १०. M. इत्यवधारणापि

७. G. दसकलया १५. T and M. स्वानुगतकस्मिन् M. इत्यसत्यर्थो ११. M. सोपाधौ ब्रह्मसहकालेन

८. G. विपरीताकारकार्याकार वस्तुनि कल्पितं ६. G omits पट १२. M. मानस्वादिति 6

४२ शारीरकन्यायसइग्रहे द्वितीयाध्यायस्य प्रथम: पाद: ४३

दर्शितः । नन्वेतान्यपि द्वैतविषयत्वान्न मिय्यात्वं व्यवम्थापयितुमलम् ; तेन्न, प्रपश्चो- ब्रह्म जगदुपादानकारणं न भवति, स्वव्यतिरिक्तोपकरणाधिष्ठात्रादिकारक-

पाधौ मिथ्यात्वस्य बाधाभावात् तत्र प्रामाण्यसिद्वेः। एवं वैदिकसाध्यसाधनप्रमाणप्रमेय- शून्यत्वात्, यदेवंविधकारकशून्य न तत्कार्यस्योपादानं दष्टम्, यथा केवलमृदादि ;

सम्बन्धादीनां स्वोपाधित्राधाभावादेव प्रामाण्यसिद्धेः वाध्यमानप्रपश्चधमतया मिथ्या- तथा ब्रह्म जगतो न निमित्तकारणम्, स्वव्यतिरिक्ताधिष्ठेयादिसामग्रीशून्यत्वात्,

त्वस्थाप्यनिर्वचनीयत्वात् परमार्थसत्यमेकमेव ब्रह्मेति सिद्धम्।। यँदेवंविधसामग्रीशून्यं न तन्निमित्तकारणम्, यथा केवलकुलाल ईत्यनयोरनैकान्ति- कत्वं क्षीरवरेदेवादी च आगमविरोधश्च सुप्रसिद्ध इति दर्शितम् ।। इतरव्यपदेशाद्विताकरणादिदोपपरसक्ति: ॥ २ १. २१॥ कृत्स्मसक्तिनिरवयवत्वशब्दकोपो वा ॥ २. १. २६ ॥ अधिकं तु भेदनिर्देशात् । २. १. २२ ॥। श्रतेस्तु शव्दमूलत्वात् ॥ २. १.२७। अश्मादिवच्च तदनुपपत्ति: ॥ २१. २३ ॥ आत्मनि चैवं विचित्राथ् हि॥ २. १. २८ ॥

जीवत्रह्मणोरैक्यान् जगत्स्ेष्टत्वात् हिताकरणादिदोपैयोः जीवत्रह्मगतयोः स्वपक्षदोपाच।। २. १.२९॥

एकत्र समवायेपि सत्यनुमानमुच्यते-त्रह्म अनिष्टम्य कार्यप्रपञ्चम्याकारणम्, निरवयवस्य ब्रह्मणो विकारासंस्पृष्टतयावेस्थानमाकाशाकारेण परिणामावस्थानं

अनिष्टसम्बन्धिनो वा जीवाद्भिन्न भवितुमर्हति, बुद्धिपूर्वकारितया स्वतन्त्रत्वात् ; यो पुनर्वाय्वाकारेर्ण परिणामावस्थानमिति विरुद्वार्थपतिपादकानां वेोक्यानां परस्परविरोधे

हि बुद्धिपूर्वकारी स्वतन्त्र:, सोऽनिष्टस्य कार्यप्रपस्नस्याकर्ता, अनिष्टसम्बन्धिनो वा सति श्रुतिप्रामाण्यादेव व्यवस्था कर्तव्या, "उदिते जुहोति" "अनुदिते

जीवाद्धिन्नो दृष्टः, यथोदासीनः पुरुष इति। अत्र प्रतिबिम्बघटाकाशादेः श्यामत्वाल्प- जुहोति," "आहवनीये जुहोति" "पदे जुहोति" इत्यादाविव-इति न्यायेन "मौयां तु प्रकृतिम्" "इन्द्रो मायाभिः" "नासदासीन्नो सदासीत्" " तम

स्वाभाविकावदातत्वादिधर्मवत्त्वं च यथा, तथा हिताकरणादिदोपसंसर्गिणोऽपि आसीत्" इत्यादिसदसद्विलक्षणानिर्वचनीयप्रपञ्चनिवेदकैर्वाक्यैः परिणामस्याद्वितीय-

जीवादभिन्नस्यापि त्रह्मणस्तद्धर्मासस्पर्शो जगत्स्रष्टत्वं चौपाधिकमेदेन व्यवस्थाप्यत ब्रह्मप्रतिपत्तिशेषतया स्वप्नसृष्टिनिदर्शनेन च प्रपश्चस्य सत्यमिथ्याविभागव्यवस्थया

इति हेतोरनैकान्तिकत्वम्, आगमविरोधश्च सुप्रसिद्धः-इति दर्शितम्।। विकारस्रष्टरत्वापरिणामयोरविरोधो दर्शितः ॥ सर्वोपेता च तद्दर्शनात्॥ २. १.३० ॥ उपसंहारदर्शनान्नेति चेन्न क्षीरवद्धि ॥ २ १. २४ ।। विकरणत्वान्नेति चेत्तदुक्तम् ॥ २. १. ३१ ।।

देवादिवदपि लोके॥ २. १. २५ ॥ १. M. विष्ठानतादि ७. G and M. परिणामः पुनः

२. 1' and M. कारण ८. T. कारेणावस्थानं

१. G omits तत् ४. G. श्यामाल् पकवादि ३. T and M omit थदेवं ... कारणं ९. T and M omit वाक्याना

. r and M. स्ष्टः हिताकर T. श्यामत्वादि ४. M. इत्यनुमानयो: १०. G.omits प्रपञ्चस्य

३. T. दोपापत्तिवत् ब्रह्मजीवयोः M. झ्यामाल्पत्वादिध्मतो ५. T and M omit अवस्थानं १९. T. यवस्थाविका-

M. दोषापत्ति: ब्रह्म ५. M. धर्मसंस्पर्श: G and T add १२. G and T. विकारास्पष्टत्वा ६.

४४ शारीरक न्याय सङप्रहे द्वितीयाध्यायस्य प्रथम: पाद: ४५

ब्रम्म विचित्रकार्यव्यापारतच्छक्तिमत् न भवति, चेतनत्वे सत्यकार्यकरण- सर्वधर्मोपपत्तेश ॥) २.१. ३७ ।। त्वात् ; यश्चेतनतवे सत्यकार्यकरणः, स विचित्रव्यापारतच्छक्तिमान्न भवति यथा सुप्तः पुरुष इत्यनुमानस्य पूर्वस्मिन्क्षणे कार्यकरणाभिमानहीनस्य सुपुप्तादुत्तिपठतो जीवस्य ब्रह्म नानाकार्यशक्तियुक्तं न भवति, अखण्डैकरसत्वात् ; यद्दखण्डैकरसं तत्त-

मनआदिशरीरे न्दियन्युत्थापनव्यापारतच्छक्तिमतादर्शनेनानैकान्तिकत्वम्, आगमविरो- न्नानाकार्यशक्तिमन्र भवति, यथा क्षणिकः पैदार्थः परमाणुर्वेत्यस्यानुमानस्य एक-

धश्च सुप्रसिद्धः-इति दर्शितम् । स्मिन्नेमिस्वलक्षणे स्वरक्षणान्तरघूमविशेष स्वविषयज्ञानं च देशभेदेन कुर्वाणे कर्म- संयोगात् दूधणुकहेतौ च परमाणावनैकान्तिकत्वम्, आगमविरुद्धत्वं च दर्शितम् ।।

न प्रयोजनवत्वान् ॥ २. १. ३२।। लोकवत्त लीलाकैवल्यम्।। २. १.३३।। ब्रह्म जगत्कारण न भवति साक्षाद्वा परम्परया वा स्वात्मप्रयोजनशून्यत्वात्; इति भगवत्प्रकाशात्मविरचिते शारीरकन्यायसंग्रहे

य एवंविधप्रयोजनशून्यः सः कार्य न करोति, यथा लौकिकः पूरुष इत्यनुमानस्य द्वितीयस्याध्यायस्य प्रथम: पाद:

सुखोल्लासनिमित्तक्रीडायामुच्छांसादी चानैकान्तिकत्वम्,आगमविरुद्धत्वं च दर्शितम्।।

वैषम्यनैरधृण्ये न सापेक्षत्वात्तथा हि दर्शयति ॥ २ १. ३४ ॥ न कर्माविभागादिति चेत् नानादित्वात् ॥ २. १. ३५ ॥ उपपद्यते चाप्युपलभ्यते च ॥ २ १. ३६ ।। ब्रह्म परेषामर्थानर्थहेतोः प्रपश्चकार्यस्य कार्रणं न भवति, चेतनत्वे सति निरवद्यत्वात्; यश्चेतनत्वे सति निरवद्यः स परेषामर्थानर्थहेतोः कार्यस्य न कारणम्, यथा विशिष्टो लौकिकः पुरुष इत्यस्यानुमानस्य निरवद्येऽपि रोज्ि सेवाचौर्यादिकर्मा पेक्षया परेषामर्थानर्थी कुर्वाणेडनैकान्तिकत्वम्, आगमविरोधश्र दर्शितम्।

१. G omits करण ... सत्य ६. M. स्वात्मभोजन

२. M. सुपुप: ७. G. हृत्यस्य

३. M. कारणा M. कारणातू M. राजनि १. G omits पदार्थ: M. विशेषविषयज्ञान ४. G and T. न्द्रियाद्यत्थान ३.

५. M. मत्वाद् २. M. अपि स्वल

द्वितीयाध्यायस्य द्वितीय: पाद: ४७

सुखदुःखमोहान्वितम्, चित्तानुप्रविष्टत्वे सति तत्र सुखदुःमोहावभासहेतुत्वात्, यथा

अथ द्वितीय: पाद: दर्पणानुप्रविष्टस्य तत्र मुखावभासहेतोर्मुखस्य स्वयं मुखैस्वरूपान्वय इति; तथा सव

रचनानुपपत्तेश्र नानुमानम् ॥ २. २ १ ॥ कार्यमविभक्तैकवस्तुप्रकृतिकम्, परिमितत्वात् ; यत्परिमितं तदविभक्तकवस्तुप्रकृतिकं

प्रवृत्तेश्र ॥। २. २. २ ।। दष्टम्, यथा घेट इति ; तथा जगत्तत्प्रकृती समानस्वभावे भैविदुमर्हतः प्रकृति-

पयोऽम्लुवच्चेत्तत्रापि ॥। २. २. ३।। विकारभूतत्वात, मृद्धटवत् इँति; तथा सर्व कार्यमेकवस्तुप्रकृतिकं विचित्रनानारूप-

व्यतिरेकानवस्थितेश्रानपेक्षत्वात् ॥ २ २ ४॥ त्वात्, एकबीजप्रसूतार्कुंरफलपुष्पपत्रादिवदिति ; एतेषामनुमानानामभिप्रेतघर्म-

अन्यत्राभावाच्च न तृणादिवत् ॥ २. २. ५॥ विपरीतसाधनत्वं प्रत्यनुमानं वा प्रदश्यते। नेदं जगत् स्वतन्त्राचेतनेनिर्मितम्, नींना-

अभ्युपगमेऽप्यर्थाभावात् ॥ २. २ ६॥। रूपविचित्रकार्यात्मकत्वात्, यदेवंभूतकार्यात्मकं न तत् केवलाचेतननिर्मितम्ं, यथा

पुरुषाश्मवदिति चेत्तथापि ॥ २ २.७/। विशिष्टशिल्पिनिर्मितः प्रासादः केवलेभ्य इष्टकादार्वादिभ्यो न निर्मितः ; तथा

अद्गित्वानुपपत्तेश्र ॥ २. २. ८ ।। परपस्किल्पितं प्रधानं स्वतन्त्रमेव जगन्निर्माणकारणं न भवति केवलाचेतनत्वात्;

अन्यथानुमितौ च ज्ञशक्तिवियोगात् ॥ २. २. २। यत् केवलाचेतनं न तत्स्वतन्त्रमेव विशिष्टकार्यनिर्माणकारणं हैष्म्, यथा तदेवेष्टका-

विप्रतिपेधादसमअ्जसम् ॥ २. २.२०॥ दार्वादि ; तथेदं जगद्विशिष्टवुद्धिमत्कर्तृपूर्वकं विशिष्टरचनात्मकत्वात्, प्रासादा- दिवत् ; तथा परपरिकल्पितं प्रधानं विशिष्टचेतनाधिष्ठितमेव स्वकार्यस्य कारणं पश्च महाभूतानि, एकादशेन्द्रियाणि, पञ्च तन्मात्राणि, अहक्कारमहदव्यक्त- पुरुषा: साङ्गयानां पञ्चविशतितत्त्वानि ; तेषां भूतेन्द्रियाणि प्रसिद्धानि ; आत्मा च; भवितुमर्हति अचेतनत्वात्, मृदादिवत् इति सूत्रोपात्तान्यनुमानानि। चशब्देन

महदहक्कारपश्चतन्मात्राण्याप्तोपदेशप्रसिद्धान्यलोकवेदसिद्धन्वान्न स्मर्तु शक्यन्ते इत्यु- क्तम् "इतरेषां चानुपलब्धेः" इत्यत्र ॥ दीनां द्रव्येष्वनुगतानामनुपादांनकारणत्वादनैर्कीन्तिकत्वम्, चित्तानुप्रविष्टत्वे सति

१. M. मोहवत् भास १०. T. कार्यत्वात् च्यन्ते। सर्व कार्य सुखदुःखमोहात्मकवस्तुप्रकृतिकम्, तत्स्वभावेनान्वीयमानत्वात्, २. M. मुखवत् भास १९. T and M. यद्विचित्रकार्यात्मिकं ये यत्स्वभावेनान्विताः, ते तत्स्वभाववस्तुप्रकृतिकाः, यथा घटादयः ; तथा सर्वं कारये ३. M. मुखरूपतान्वयः १२ T. निमित्तं

४. G omits इति १३. T and M add इति

५. G. घटादि १४. T and M omit कार्य

१. M. द्वेति ४. G and T. असिद्धनिका- ६. T and M omit भवितुमर्हतः १५. M omits दृष्टम् 2. G. शसिद्ध T and M omit विरु्दुत्व ७. G and M omit इति १६. T कारणं चेतनत्वास् M. प्रसिद्धा नित्यान्यलोकवेदप्रसि ६. T and M. इति ८. M. अह्कुरपत्रपुष्पफलादि १७. M. सिद्धूत्वादि M. शक्यमित्युक्तं ७. M omits कार्य ९. T. निमित्तम् १८. T and M. कान्तिकम्। चित्ता

४८ शारीरक न्यायसङग्रहे द्वितीयाध्यायस्य द्वितीय: पाद: ४९

सुखाद्यवभासहेतुत्वात्, मुखवत् सुखदुःखमोहात्मका विषया इत्यनुमानम्य कालदिगात्ममनांसि नवैव द्रव्याणि। नित्यानि पृथिव्यादिषु सावयवांश वर्जयि- विषयाणां बाह्यत्वात् सुखादीनामान्तरत्वादिति प्रत्यक्षविरोधी दर्शिनः, परिमित- त्वेति। शब्दस्पर्शरूपरसगन्धद्रवत्वस्नेहाः सप्त महाभूतविशेषगुणाः। बुद्धि- त्वादीनां प्रधानपुरुषेश्वरादिष्वनैकान्तिकत्वमिति ।। सुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयंत्नधर्माधर्मसंस्कारा नवैवात्मविशेषगुणाः। संस्कारश्र भावना- वेगस्थितस्थापकलक्षणः स्मृत्यभिघातकैटसंवेष्टनादिहेतुस्त्रिविधः। सङ्गयापरिमाण- महर्द्दीघवद्वा हस्वपररिमण्डलाभ्याम् ॥ २ २. ११॥ संयोगविभागगुरुत्वपरत्वापरत्वपृथत्तवान्यष्टी गुणाः सौधारणा इति चतुर्विशतिरगुणाः । ब्रह्मचैतन्यं जगत्समवायिकारणविशेषगुणो न भवति जगति स्वसमानजातीय- उरक्षेपणं अवक्षेपण आकुश्चन प्रसारणं गमनमिति वश्चविधं कर्म। सामान्यं द्विविध गुणान्तरानारम्भकत्वात्, घैटे तन्तुगतशोक्ल्यवत् इत्यनुमानस्य वैशेषिकप्रक्रियायामेव परमपरं च; परं सत्ता, अपरं च गोत्वादि। आत्ममनःपार्थिवाप्यतैजसवायवीयाणुषु पैटस्ववान्तरजातिभिन्नेषु प्रत्येकमेकजातीयानामितरेतरस्वान्तर्गतभेद हेतवोऽनन्तेंो। विशे-

उभयथापि न कर्मातस्तदभावः ॥ २. २. १२ ।। षाः । एक एव सर्वत्र समवायः। औकाशदिक्ालीश्र परोपाधिमेदाद्गिन्ना इव भान्ति। ते च द्रव्यादयोऽत्यन्तभिन्नाः षटूँ पदार्थाः, गुणादयश्च सर्वे तेत्र समव- समवायाभ्युपगमाच्च साम्यादनवस्थितेः ॥ २. २. १३ ॥ यन्तीति वैशेषिकाणां प्रक्रिया। तत्र परमाणुसमवायव्यतिरिक्ता लोकवेदप्रसिद्धाः॥ नित्यमेव च भावात् ॥ २. २ १४ ।। रूपादिमत्वाश्च विपर्ययो दर्शनात् ॥ २. २. १५ ॥ इदानी तदुभयं निराकरोति। तत्र परमाणुसमर्पकमनुमानम्-सर्व कार्य-

उभयथा च दोषात् ॥ २. २. १६ ।। अपरिग्रहाचात्यन्तमनपेक्षा ॥ २. २. १७। मर्हति, सावयवत्त्वात् ; यत् सावयवं तन् स्वपरिमाणादणुतरपरिमाणसंयोगसचिवस्व- समानजातीयानेकद्रव्यार्धं दैष्टम्, यथा तन्त्वार्धः पट इति। एवं यत्किश्चित् द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायाः षट् पदार्थाः। तत्र समवायिकारणं द्रव्यम्। सावयवं व्यणुकपर्यन्तम्, तत् सर्वमेवंविधद्रव्यारब्धमित्यत्यन्ताणुपरिमाणा निरवयवाः येम्य आश्रितत्वेन कार्य प्रतायते तत्समवायिकारणम्। अयोगान्ययोगव्यवच्छेदेनैकानेक- द्रव्यवृत्तिः गुणः । एकद्रव्यवर्तित्वे सति संयोगविभागहेतुः कर्म। अनेकम्र १. G adds चतुर्षु ९. T and M. वोडन्त्या: कात््न्येन वर्तमानं सामांन्यम्। अवान्तरैकजातीयनित्यद्रव्यभेदका विशेषाः । 2. G omits इति १०. G and M omit आकाश

अयुतसिद्धानामाधाराधेयभूतानामिहप्रत्ययहेतुस्समवायः । पृथिव्यपेजोवाय्वाकाश- ३. M omits कट ११. G. दिकालाकाश:

४. G. सर्वसाधा- M. दिकाली T omits साधारणा: १२. G omits घटू पदार्था:

१. M. मुखा- ६. G adds अननुगत T and M read the whole as १३. G. पञ्च पदार्था: द्रव्ये T omits तत्र

T and M. मोहविषया: ७. T. बहुत्वे one word १४. r and M. साधकं २.

३. 1 and M. अनुमानविषयाणां ८. T and M omit आगमविरुदुत्वं च ६. T and M. पन्चैव कर्माणि १५. M omits संयोग

४. M. बाध्यत्वात् दुःखा- ९. G and M. यस्यातिशय त्वेन ७. G. द्विरूपं 96. T and M omit r

५. M. पटे ९०. T and M. वर्ती ८. G. पडवान्तर 7

५० शारीरकन्यायसइग्रहे द्वितीयाध्यायस्य द्वितीय: पादः ५१

संयोगसचिवाः कार्येण पार्थिवत्वादिना समानजातीया नित्या बहवश्च परमाणवः उभयथा च दोषात् ।। २. २.२३ ।। सावयवद्रव्यारम्भकास्सिद्धाः। तत्र साध्यविशेषणानां सर्वेषां प्रत्यनुमानविरुद्धत्व- आकाशे चाविशेषात् ॥ २. २. २४ ।। मनैकान्तिकत्वं च सूत्रैः प्रदर्श्यते। तत्र न संयोगसचिवाः परमाणवः, स्वातन्त्र्येऽ- अनुस्मृतेश्व ॥। २. २. २५॥ सति तद्धेतुकर्मशून्यत्वात्, आत्माकाशवत् ; कर्मशून्याः परमाणवः, तद्वेतुप्रयत्नाभि- नासतोऽदछत्वात् ॥। २. २. २६ ।। घातादिशून्यत्वात्, आत्माकाशवत् ; तेथा परमाणवो दैव्यानारम्भकाः, निरवयवत्वेन उदासीनानामपि चैवं सिद्धि: ॥ २ . २. २७ ।। संयोगप्रचयहीनत्वात्, आत्माकाशवत्; न परमाणवो नित्याः, रूपादिमत्त्वात्, घटादिवत्; तैथा पेरमाणवो न निरवयवाः, दिग्भेदव्यस्थापकत्वात्, घटवत् ; तथा न परपरिकल्पिताः अंत्र खरस्नेहोष्णेरणस्वभावाः परमाणवो न द्रव्यस्वभावाः। ते च दूयणु- पँरमाणवः सर्व तुल्यपरिमाणाः, रूपादिगुणोपचयापचयवत्त्वात्, पृथिव्यादिवत्; कादिमहापृथिव्यादिपर्यन्तं संहन्यन्ते, नावयविनमारभन्ते; बाह्याध्यात्मशेरी- अनेकद्रव्यारभ्यत्वं घृतकाठिन्यादिनानैकान्तिकम् ; स्वपरिमाणादणुतरपरिमाणारभ्यत्वं रेन्द्रियभावेने सहन्यन्ते, स चाध्यात्मसङ्कातः रूपस्कन्धः। अहमित्यनादिप्रवृत्तो च दीर्धविस्तीर्णैर्दुकूलै: क्रियमाणै: रज्जुकार्यऽनैकान्तिकमित्यनुमानस्य कालात्ययाप- विज्ञानसन्तानो विर्ज्ञानस्कन्धः। विज्ञानस्कन्धस्य तु रूपस्कन्धसंसर्गजन्यो दिष्टत्वमनैकान्तिकत्वं च सूत्रैः प्रदर्शितम्। तीदात्म्यस्यासंबन्धित्वान्नानवस्था, विज्ञानविशेषप्रवाहो वेदनास्कन्धः । गौरिति शब्दोलिखितविकल्पविज्ञानप्रवाहः समवाये त्वनवस्थास्य-इति दर्शितम्"॥ संज्ञास्कन्धः । वेदनासंज्ञास्कन्धद्वयनिमित्तो रागद्वेषादिविज्ञानप्रवाहः संस्कारस्कन्धः ।

समुदाय उभयहेतुकेऽपि तदप्राप्तिः ॥२. २.१८॥ केचिदाशयस्यापि धर्माधर्मलक्षणस्य संस्कारशव्देनाभिधानमस्ति। तत्र अहमित्यालय-

इतरेतरप्रत्ययत्वादिति चेत् नोत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वान्।। विज्ञानमात्रं चित्तमित्युच्यते। वेदनाविज्ञानसंस्कारस्कन्धत्रयं चित्तप्रवाहान्तर्गतमपि

॥ २. २. १९,। चित्तस्य विषयविशेषोपरागे सति भवति, असति नेति कादाचित्कत्वाच्चैत्तमित्यु-

उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात् ॥ २. २. २०॥ च्यते। श्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिह्ाघ्राणानि पश्चैवेन्द्रियाणि गोलकस्थानमात्राण्यप्राप्य-

असति प्रतिज्ञोपरोधो यौगपद्यमन्यथा ॥ २. २. २१ ॥। कारीणि च; न वैशेषिकाणामिव गोलकार्द्वघतिरिक्तानि दैव्याणि प्राप्यकारीणि चेति तान्यधिपतिरित्युच्यन्ते सहकार्यालोकः निनित्तम्ं। आलम्बनं नीलादि वि्षयः । प्रतिसंख्यापतिसंख्यानिरोधामाप्तिरविच्छेदात् ।। २. २.२२।।

१. rand M. व्याणामा ८. G and M omit तर १. T and M. तत्र ८. r and M. निमित्तराग-

2. G. न M omits तथा ९. M. त्रिभि: दुकूलै: २. M. ध्यात्म च शरी ९. I. चिदाशयस्यापि

३. G. द्रव्यारम्भ १०. T and M. क्रियमाणे ३. M. न्द्वियादिभावेन १०. T and M. गोलकस्थानव्यति

४. M omits तथा ११. M. कान्तिकमिति च सूत्रः ४. G. बाह्याध्यात्म ९९. M omits द्रव्याणि

५. T and M. न परमाणवो निरवयवाः १२. M. तादर्थ्यसं ५. T omits सन्तानो विज्ञान १२. G. चेन्द्रियाणि M. च तानि

६. M omits तथा १३. G. वस्था दर्शितेति ६. M. विज्ञानस्कन्धात्मानुरूपस्कन्धः १३. G and M omit आलम्बनं नीलादि

७. T. पदार्था: ७. T. विज्ञानरूप १४. M. विषयो न इति

५२ शारीरकन्याय सड््ग्रहे द्वितीयाध्यायस्य द्वितीय: पादः ५३

मन इति समनन्तरप्रत्ययमात्रमुच्यते। तत्र बाह्याध्यात्मिकसमुदीयद्वयाकारेण जात्यभिमानः जातिः। जरामरणादयः सुप्रसिद्धाः इति। एवं घटीयन्त्रवदविद्या- चतुर्विधा: परमाणवः पञ्च स्कन्धाश्र सहन्यन्ते सर्वज्ञवशादाशयवशात् स्वभाव- दयः संसारहेतवः। तत्र क्षणिकसत्यभावनया दुःखसत्यभावनया स्वलक्षणसत्य- सामर्थ्याद्वा कार्यदर्शनोन्नेयात् कुतश्चिन्निमित्तादिति। ते च स्कन्धाः परमाणवश्च भावनया शून्यसत्यभावनया च अविद्यादिषु क्षीयमाणेषु विशुद्धविज्ञानोदयो मोक्षः क्षणिकाः । प्रत्यक्षेण हि वर्तमानार्थपरिच्छेदिना स्वविषयस्यावर्तमानाद्रयावृत्तिः इति सुगतानां प्रक्रिया। तत्र परमाणवः, तेषामचेतनानां स्वतेःप्रवृत्तिश्च् पूर्व- क्रियते; येथा नीलपरिच्छेदिना स्वविषयस्यानीलाद्वयावृत्तिः इति प्रत्यक्षण क्षणिकत्वं मेव निराकृता। इदानी संघातापत्तिः क्षणिकत्वं च कार्यकारणाभावान्निराक्रियते। सिद्धघति। तथानुमानेनापि-सर्वे भावाः क्षणिकाः, सत्त्वात्, ये क्षणिका न तत्राशयस्य वाचेतनस्य जीवस्य वा अनभिज्वलितस्य चित्तस्य वा सर्वज्ञस्य C भवन्ति न ते सन्तः, यथा शशविषाणादयः। तैथा-सर्वे भावाः क्षणिकाः, अर्थ- वा क्षणिकस्य स्कन्धपरमाणूनां वाचेतनानां स्वाभाविकानां वाप्रवृत्तेः, अेविद्यादीनां क्रियाकारित्वात् , ये न क्षणिकाः न ते अर्थक्रियाकारिणः ; स एव दष्टान्तः । घट- संघातैसिद्धयुत्तरकालभाविना प्रलयावस्थायामसंहतेस्वभावानां संहतिहेतुत्वानुपपत्तेः स्यान्त्यक्षणसत्त्वात् पूर्वपूर्वक्षणविशिष्टेसत्त्वानि स्वसत्ताक्षणादुत्तरक्षणे, विनाशीनि, नास्ति संघात इत्युक्तम्। तथा प्रत्यक्षस्यें वर्तमानवस्तुमात्रग्राहिणे: अवर्तमानाग्राहिणो घटसत्त्वात्, अन्त्यक्षणविशिष्टघटसत्त्ववत् इति। एवं क्षणिके्वपि प्रवाहेषु अविद्या- वर्तमानग्रैहणात् तद्वयावृत्तिः प्रमाकल्पना न युक्ता। क्षैणिकत्वानुमानानि च दिनिमित्तो लोकव्यवहारः। अविद्या चँ क्षणिके स्थायित्वबुद्धिः, कार्ये नित्यत्वबुद्धिः, प्रत्यभिज्ञाबीधितानीत्युक्तम्। कार्यकारणभावश्च कारणम्य कार्ये स्वभावानुगति- दुःखेपु सुखबुद्धिः, शून्यं वस्तुबुद्धिरित्यादिरूपीं। ततो रागादिदोषः, तंतः मन्तरेण पूर्वोत्तरक्षणभावित्वमत्रेण पूर्वक्षणवर्ति सैर्वमुत्तरक्षणवर्तिनः कार्यस्य 'कारणं प्रवृत्तिः, ततो धर्माधर्मसंस्कारः इत्यतत्स्वं संस्कार इत्युच्यने। संस्कारवशाद्विज्ञाना- स्यादित्यव्यवस्थितो भवतीत्यनुगतिसिद्धये कारणम्य स्थायित्वमुक्तम् ।। त्मन: गर्भाशयद्रव्ये वृत्तिलाभः विज्ञानमित्युच्यते। विज्ञानसंसर्गात् गर्भद्रव्यम्य नाभाव उपलब्धेः ॥ २. २. २८ ॥ कललपेश्याद्याकारेण अभिव्यक्ति: नामरूपमित्युच्यते। तदभिव्यक्तिक्रमेण पडि- न्द्रियायतनशरीरोत्पत्तिः षडायतनमित्युच्यते। निर्वृत्तशरीरगतेन्द्रियाणां' तद्गत- वैधर्म्याच्च न स्वमादिवत्॥ २. २. २९ ॥

विषयससर्गजन्यं विज्ञानं स्पर्श इत्युच्यते। तन्निमित्तसुखदुःखादयः वेदनेत्यु- न भावोऽनुपलब्धेः ॥ २. २. ३० ॥

ध्यन्ते। तन्निमित्ता च विषयोपादानेच्छातृप्णाः। ततश्र विषयोपादानप्रवृत्तिः १. r and M. क्षणिकत्वभावनया 6. सङ्गतानां

उपादानम्। प्रवृत्तस्य च गर्भान्निष्क्रमण' भवः। भूतस्य च मनुष्यत्वादि २. r omits दुःख ... सत्यभावनयी १०. M. क्षस्यावस्तुमात्रग्राहिणः M. शून्यस्वभावनया चाविद्या ११. M. ग्रहणादितो व्यावृक्ि

३. G. क्षीणेवु १२. G and M. प्रमापकत्वकल्पना १. I and M. समुदायाकरेण s. G and T omit a M omits क्षीयमाणेपु ५३. G omits क्षणिकत्व

२. T and M omit यथा M. स्थायित्वे ४. T and M omit सुग ... क्रिया M omits क्षणिकत्वानुमानानि व G omits तथा ९. M. सुखे सुखबुद्धि: ५. M. स्वप्रवृत्ति: १४. T. साधनानि

४. M. पूर्वक्षण ९०. G. इत्यादा ६. M omits अनभि M. प्रत्यभिज्ञाश्राधि ५. G and T. विशिष्टतन्वानि ११. M omits ततः प्रवृत्ति: 9. M. Space is left out for १५. T. भावितत्व, ६. G omits विशिष्टघट १२. M adds भङ्ग writing संघात ... भाविना १६. T and M omit सर्वे M. विशिष्टघटवदिति १३. M. ए्क्रयमाणं निर्गतस्य च ८. G. भावितया

५४ शारीरकन्यायसरूग्रहे द्वितीयाध्यायस्य द्वितीय: पाद: ५५

क्षणिकत्वाच्च ॥ २. २. ३१ ।। ज्ञानव्यवधानेऽपि उत्तरकालज्ञानहेतुर्भवति शालिबीजस्येवाङ्कुराद्यनेककार्यव्यव-

सर्वथानुपपत्तेश्र ॥। २. २. ३२ ।। धानेन पुनः शालिबीजहेतुत्वमिति। अथवा पूर्वनीलज्ञानजैन्यो विज्ञानसंतान एव

आरम्भणाधिकरणे अद्वितीयविज्ञानव्यतिरिक्तस्य विज्ञेयेप्रपञ्वस्य यत्स्वोपाधा- उत्तरनीलज्ञानं प्रति संस्कार इत्युच्यते। तम्माद्वासनानिमितं ज्ञानवैचित्यमिति

वस्तीति प्रतिपन्नम्य केनौपि प्रमाणेन नास्तीति प्रमित्यविषयत्वलक्षणं परमार्थसत्यत्वम्, वदन्तीति प्रक्रिया ॥

तन्नास्ति स्वोपाधौ बाघात्, कि त्वर्थक्रियासे।मर्थ्य सत्यत्वमित्युक्तम्। अत्र तत्र प्रत्यक्षेण विज्ञेयम्य विज्ञानाद्वेदेन सत्त्वं व्यवस्थापयेता विसंवाद केनानुमा- विज्ञेयस्यार्थक्रियोसमर्थरूपमपि सत्यत्वं नेच्छन्ति सुगताः। तान्प्रति विर्ज्ञानम्येव नानां बाधो दर्शितः। तथा अर्थविज्ञानयो: ऐक्यं नास्ति, व्यावृत्तानुवृत्तरूपत्वात्, विज्ञेयस्यापि तदभिप्रेतमर्थक्रियासमर्थरूपं सत्यत्वं पृथगेवास्तीत्युच्यते वेदान्तानां जातिव्यक्तिवत् इति प्रत्यनुमानमुक्तम्। तथा विज्ञानव्यतिरेकेणानिरूपणात् आकारा- त्रह्मप्रमितिलक्षणार्थक्रियासामर्थ्यसिद्धये। तत्र न विज्ञानाद्विज्ञयं पृथगेवारथक्रिया- द्रयानुपलम्भादिति हेत्वोरसिद्धिरुक्ता। सहोपलम्भनियमस्योपायोपेयभावेनान्यथा- समर्थ सत् विज्ञानव्यतिर्केण परमाणुतत्संघातादिरूपेण अनिरूपणात्, यद्विज्ञान सिद्धिरुक्ता। स्वप्नप्रत्ययसाम्यानुमानस्य विशेषानुमानमुक्तम्-नार्थो विज्ञानात् व्यतिरकेण अनिरूपितं न तत् पृथगर्थक्रियासमर्थम्, यथा शशविषाणम्; तथा भेदेन मिथ्या, तद्रपेणाबाध्यमानत्वात्, विज्ञानवत् इति। एवं प्रत्यक्षानुमानविरुद्ध- नीलमिति प्रतिभासो वस्तुद्वयशून्यः, आकारद्वयशून्यत्वात्, यदेवं तत्तथा, यथा परपरिकल्पितं नीलमात्रमिति ; तथा न विज्ञानादन्यद्विज्ञयमस्ति, सहोपलम्भ- रकेण विज्ञेयमर्थक्रियासमर्थ निरूपितम्।। नियतत्वात्, यत्रान्यत्वं न तत्र सहोपलम्भनियमः, यथा विज्ञानयोरिति; तथा स्वव्यतिरिक्तविज्ञेयशून्यानि विज्ञानानि, विज्ञानत्वात्, स्वाप्नविज्ञानवत् इति ऐवे तथैकस्मिन्नेव विषये चिरकालं समवहितम्य वासनानिमित्ते विज्ञानवैचित्र्ये मादिना विज्ञानव्यतिरकेण विज्ञेयम्यामावं परिकल्प्य अर्थाकारावभासो विज्ञानानां अर्थसंस्पर्शापेक्षाभावे च युगपत् नानाविधाकाराणि विज्ञानान्युत्पघयेरन्, पूर्वेषां वासना- नार्थसंस्पर्शजन्यः, कि त्वहमिति विज्ञानसततो पूर्वपूर्वनीलाद्याकारप्रत्ययलक्षणसंस्कार- नामेकत्रावहितम्यापि विद्यमानत्वात; अतः क्रमेणाथसंनिधाने सत्येव विज्ञानवैचित्र्या- जन्येः। 'से चाम्यां संततौ पूर्वोत्पन्नशचिरविनष्टश्र नीलज्ञानस्वलक्षणसंस्कारः अनेक- दर्थनिमित्तमेव नदिति सिद्धम् ।।

१. M. अद्वितीयज्ञान ९. G omits इति २. T omits विज्वेय प्रपञ्चस्य १०. T adds विज्ञानादि १. T and M omit कार्य ८. M. साम्यानुमानं श्ञायमानार्थन

३. G omits के नापि प्रमाणेन M. विज्ञानानि स्वव्यतिरिक्तविज्ञेय २. G omits इति विज्ञानभेदेन मिथ्या

४. G and M. समर्थ रूपं शून्यादीनि ३- G. पूर्वपूर्व ९. T and M add प्रश्यनुमानबाधितम्

. M. क्रियारूपं सत्यत्वं नेच्छति १९. M. स्वप्रज्ञानवत् ४. M. जन्योडपि ज्ञान ९०. T and M. विरुनदूर्वेन परानु

सुगतः । तं प्रति १२. r and M omit एवमादिना ५. M. पयता। अथ संवादेनात्ममानानां ११. M. बाधितत्वाच् ज्ञान

६. T. विज्ञानस्यापि तद १३. M. पूर्वनील .. ६. r and M. व्यावृत्तिरूप १२. M. हितवासना

७. G omits इति १४. M. रजनि तस्यां ७. G omits तथा १३. T and M omit युगपत्

८. G. नियमात् १५. T. तस्यां १४. G and M. ज्ञानवचित्र्य

शारीरकन्यायसइ्ग्रहे द्वितीयाध्यायस्य द्वितीय: पाद: ५७ ५६

नैकस्मिन्नसंभवात् ॥। २ २. ३३ ।। घटः, असन् घटः, इत्येकस्यैव सदसत्त्वमेदाभेदयोः प्रत्यक्षसिद्धैत्वात्, कालमेदो-

एवं चात्माकात्स्न्यम् ॥ २. २. ३४॥। पाधिकल्पनायां कालस्याप्यस्तिनास्तिप्रेत्ययात्, तत्राप्युपाधिकल्पनायां अनवस्थानात्

न च पर्यायादप्यविरोधो विकारादिभ्यः ॥२. २.३५॥। प्रत्यक्षमेवानैकान्तिकत्वम् इति ।।

तत्र परमाण्वारम्भस्य निरस्तत्वाज्जीवादीनां प्रसिद्धत्वाच्चानैकान्तिकत्वं

अत्रापि परर्माणव एव अवयव्यारम्भक्रमेण वैशेषिकादिवज्जगदारभन्ते। आत्मपरिमाणं चोभयं निरस्यते। तत्र यद्यपि कालोपाधिसत्त्वासत्त्वप्रतीतावपि

तेत्र जीवो नाम देहमात्रपरिमाणः चैतन्यमात्रस्वरूपः ऊर्धरवगमनस्वभावः ज्ञानेन्द्रिय- उपाध्यन्तरकल्पैनेऽनवस्थानात् नोपाधितो व्यर्वस्थापयितुं शक्यते, तथापि सत्त्वासत्व-

कर्मेन्द्रियप्राणमहाभूतान्तःकरणाविद्योकामकर्मलक्षणेन पुर्यष्टकेन कर्मप्रधानतया च भेदादीनां घटकपालादिषु सामान्यविशेषादिषु च व्यवस्थयैवान्योन्योसांकर्येणैव कर्माष्टकशब्दितेन बैन्धाद्वद्ध: वशीकृर्तेकार्यकारणसंघातः सिद्ध ; तस्माच्च मुक्तोडमुक्त प्रत्ययत्यवहारयोः प्रत्यक्षसिद्धत्वान्न व्यावहारिकं एकान्तत्वमपह्ोतुं शक्यते, निरू- इति त्रिविधः । अजीव इत्यचेतनमात्रं सामान्येनोच्यते। आस्रवत्येभिः द्वारैः पणायां तात्त्विकैत्वानुपपत्तिः अस्मामिरप्युक्तेति दर्शितम् ।। जीवस्य प्रज्ञा इत्यासवाणीन्द्रियाणि। संवृणोत्यात्मँनि ज्ञानेन्द्रियार्थानिति समाधि: संवरः। उपात्त कर्म निर्जरयतीति निर्जरं तप्तशिलाधयारोहणम्। दर्शनावरणीयमार्हतमोक्ष- पत्युरसामञ्जस्यात् ॥ २. २.३७॥।

शास्त्रापरिज्ञानम्, ज्ञानावेरणीयमतिरिक्तशास्त्रप्रामाण्यज्ञानम्, मोहनीयमार्ह तशास्त्रप्रामा- संबन्धानुपपत्तेश्र ॥ २. २. ३८॥ व्यानिश्चयः, आन्तरायिकमुभयप्रामाण्यनिश्रयः, ममावगन्तव्यमस्तीत्यभिमानो वेदनी- अधिष्ठानानुपपत्तेश्र ॥२. २ ३९।। यम्, एतन्नामास्मीत्यभिमानो नामिकम्, अस्य शिष्येवंशपतितोऽस्मीत्यभिमानो गोत्रिकम् , शरीरैयात्रानिमित्तं कर्मायुष्कम्, इत्यष्टविधो बन्धः । आर्हतमुनिप्राप्तिः करणवच्चेन्न भोगादिभ्य: ॥ २. २.४० ।।

सततोर्ध्वगमनं वा मोक्ष: । पुद्रलाः परमाणवः। सप्तभङ्गीनयेनानैकान्तिर्केत्वमदर्शन अन्तवत्त्वमसवेज्ञता वा ॥ २. २. ४१॥

सर्वस्य! कथमनैकान्तिकत्वं इति ; उच्यते-र्ंटोडस्ति, 'घैटो नास्ति, सन् विवादगोचरापन्नं जगत् स्वरूपप्रे योजनसंप्रदोनोपादानादिविषयविज्ञान- वत्कर्तृकम् भवितुमर्हति, विविधावयवविन्यासात्मकविचित्रकार्यत्वात्, यदेवंभूतं १. T omits तत्र १०. G and T. निश्रयः M. अविद्यान्नाम कार्य तत्तथाविधकर्तृकं दंष्ट यथा घटादि इति वैशेषिकानुमानम्। नैयायिकाः २. 99. T and M. अस्मिक्विति ३. M. बद्ाथर्थोवशीकृतकार्य १२. M. शिष्यवर्ग्यपति- ४. T. वशीकरण १३ M. शरीरपातनिमित्त- ५. M. अन्र त्रिधा इत्य . T and M. प्रत्यक्षात् ६. T omits सिद्ध १४. M. के तु प्रद- T and M. अस्त्यादिप्रश्ययात् ७. M. तास्विकं चानु ६. r and M. स्रवशब्दानीन्द्रि २. १५. T omits इति उच्यते ३. T. नेनानव ८. T and M. प्रयोगकरणसंप्र- ७. T. रममेन्द्रिया १६. M. पटोडस्ति M. प्रदानापादानाविषय- G. तपः M omits घटो नास्ति ४. M. प्यवस्थापयितुं ९. ८. १७ ५. ९०. M. विन्यासात्मविचित्रकार्यात्मत्वात् M. ज्ानावरणं तकयति M. अन्योऽन्यसंकर्पेणव 8

५८ शारीरकन्याय सड््ग्रहे द्वितीयाध्यायस्य द्वितीय: पादः ५९

क्षपणकाश्र अनुमिमते-कृत्सं शुभाशुभलक्षणं कर्म तेत्फलसंप्रदानादिविषयविज्ञा- त्वादिषु तरतमभूतेष्वनैकान्तिकत्वम् इति। आप्तागमस्यापि मूलप्रमाणाभावात् वेदविरो- नवत्प्रदातृकं भैवितुमर्हति, कर्मफलत्वात् सेवादिकर्मफलवदिति। सांख्ययो- घाच्चाप्रामाण्यं धर्माधर्मसेद्धावे कल्पान्तरसद्धावे ईश्वरस्य कर्मसापेक्षत्वे च प्रत्यक्षानुमा- गास्ते विज्ञानशक्त्यैश्वर्याणि तरतमभावेनोत्कृष्यमाणानि कचित् सर्ववस्तु- नाभावात्, अत एवाप्तागमप्रामाण्याभावात्, वेदप्रामाण्याङ्गीकरणे चे वेदसिद्धेश्वरप्र- सङ्गात् , प्रधानपरमाणुपुरुषैः निरवैयवैः निरवयवस्येश्वरम्य संयोगादिसंबन्धासंभवात् विषयव्यापिधर्मित्वात्, तरतमभावेनोर्कृष्यनाणविषेयव्यापिपरिमाणधर्मवदित्यनु- मिमते। एतेनैवानुनानेन सर्वज्ञमात्रमनुमिमते सुगताः । माहेश्वरदियस्तु संयोगादिपुरस्सराधिष्ठातृत्वसद्धावेषु प्रमाणाभावादस्तैषा कल्पनेति।। आप्तागमप्रामाण्येन केवलं निमित्तकारणमीश्वरं कल्पयन्ति। कार्यकारणे प्रसिद्धे। योग: समाधिः। विधिर्धर्मानुष्ठानम्। दुःखान्तो मोक्ष इति। अयं चेश्वरः उत्पत्त्यसंभवात् ॥ २. २. ४२ ।। न च कर्तुः करणम् ।। २. २. ४३।।

प्रवेर्तयतीति।। विज्ञानादिभावे वा तदमतिषेधः ॥ २. २.४४।।

तत्र वैशेषिकनैयायिकानुमाने दृष्टान्तगतकैर्तृन्वमदातृत्वपुरुषबहुत्वशरीरेन्द्रि- विभ्रतिषेधाच्च ॥। २. २.४५।।

यादिमत्त्वादभिप्रेतधर्माधर्मविपरीत धर्मजातं दार्ष्टान्तिकेऽपि साधयत इति धर्म- वासुदेवम्यैकम्यैव ज्ञानैश्चर्यबलवीर्यशक्तितेजोभिः संपन्नस्य जगन्निमित्तोपादान-

विशेष विपरीतसाधने। सांख्यानुमानेऽपि यदि ज्ञीनादीनां निरतिशयत्वमात्रं साध्यते, कारणतया सर्वात्मभावेनावस्थानाङ्गीकरणात्, वैदिककर्मानुष्ठानपूर्वमेव तान्त्रिककर्मा-

तहिं लक्षणपदार्थव्यापित्वेन निरतिशयत्वं भविप्यति, कुतः सर्वज्ञत्वादिसिद्धिः ? नुष्ठानाङ्गीकारात् "तं यथा यथोपासने" इति श्रुतिमूलनानाविधवासुँदेवादिमूर्त्यर्च-

अथ सर्वव्यापित्वं ज्ञानादीनां साध्यते, तर्हि अज्ञानमिथ्याज्ञानरागद्वेषादिदुःखगुरु- नादि निमि त्ताभ्युदयनिःश्रेयसाज्गीकरणाच्च प्रैतिपादैकदेशवाक्यप्रामाण्ये सत्यपि जीवो- त्यत्त्यादिवाक्यस्याप्रामाण्यं युक्तम्, प्रमितोववान्तरवाक्ययोरितरेतरानपेक्षत्वात्, इदं रजतज्ञानांशद्वयवत् इति योगस्मृत्यधिकरणन्यायेन गतमेतत्। अत्रायं विशेषः । १. M. क्षणिकाश्र ११. M. प्रसिद्धयोग: योगस्मृत्येकदेशस्य कर्तुरिव जीवोत्पत्त्यादिपाश्चरात्रैकदेशकर्तुः वासुदेवस्य जगत्प्रकृतेः २. M. कर्मफल संप्- १२. T and M. समाधिधर्मोऽनुष्ठान M omits भवितुमहांत दुःखान्तो श्रुत्यैव निरवद्यसर्वज्ञत्वेनाभिमतस्य विप्रलम्भग्रान्तिकल्पनायोगात् पाञ्चरात्रं प्रति ३. ४. T and M. योगाश्र १३. G सुखान्तो ५. M omits व्यापि १४. M. परमाणूनां M. पदार्थभूतानि १. G omits इति M. इत्यागमस्यापि ६. T and M omit ६. १५. T. कल्पय तीति M. धर्मवत् G and M. कर्तृप्रदानृ- मूल प्रामाण्याभावात् ७ M. देवमूर्त्यर्चनानिमित्ता ७. १६ G. भावेन देशव्यापि ८. M. प्रमितवाक्यैकदेश ८. १७. M. विशेषपरीत २. M. धर्माधर्मकार्य सद्धावे

M omits विषयव्यापिपरि G omits च ९. ९ १८. M omits ज्ञानादीना ३. M. प्रमितावान्तर

r and M. द्यश्र ४. T omits निरवयवः १०. M omits भ्रान्ति ९०. १९. M. शयित्व- ५. M. असंबन्धस्य वाधिष्ठा

६० शारीरकन्यायसइग्रहे

कर्तृत्वप्रसिद्धयपलापे सर्वप्रसिद्धयपलापप्रसञ्गात्, इतिहासपुराणप्रसिद्धजैगस्थिति- प्रयोजनस्य बौद्धाद्यागमप्रणेयनस्य विप्रलम्भकत्ववद्विप्रलम्भकत्वकल्पनायां प्रमाणा- भावाच्च जीवोत्पत्त्यादिवाक्यानां प्रामाण्ये प्राप्ते सर्वज्ञतया भ्रान्त्यभावेऽपि वेदविरुद्ध- जीवोत्पत्यादिप्रणयनान्यथानुपपत्त्यैव प्राणिनां विरुद्धप्रतिपत्तिद्वारेण दुप्कृतफल- प्रदानाय विप्रलम्भकत्वं कल्प्यते। अथवा जीवोत्पत्तिश्रतीनामिवे तदुत्पत्तिस्मृती- TATTVASUDDHI

नामप्यन्यपरत्वं नीयते, अनुत्पतिश्रुतिविरोधात् इति।। S. S. SURYANARAYANA SASTRI.

AND

इति भगवत्प्रकाशात्मविरचिते शारीरकन्यायसंग्र हे E. P. RADHAKRISHNAN

द्वितीयाध्यायस्य द्वितीय: पाद:

१. G and M. सर्वजग ३. G. लम्बकल्पनाय। २. G. प्रणयनवित्र ४. G and T omit तदुत्पत्ति

SARIRAKANYAYASANGRAHA

BY

PRAKASATMAYATI,

EDITED BY

T. R. CHINTAMANI, M.A., PI.D., Senior Lecturer in Sanskrit, University of Madras.

अथ तृतीय: पाद:

न वियद्श्रतेः ॥ २. ३. १॥ अस्ति तु ॥ २. ३. २ ॥ गौण्यसंभवात् ।। २. ३.३।। शब्दाच्च ॥। २. ३. ४ ॥ स्याच्चैकस्य ब्रह्मशब्दवत् ।। २. ३. ५।। प्रतिज्ञाहानिरव्यतिरेकाच्छब्देभ्यः ॥ २. ३. ६।। यावद्विकारं तु विभागो लोकवत् ॥ २. ३. ७॥

क्वचित् तेज:सृष्टेः प्राथम्यमवगतम् ; क्वचिदाकाशसृष्टेः ; तत्रावश्यं क्रमे- जैव सृष्टौ विवक्षितायां द्वयो: प्राथम्यानुपपत्तेः कस्यानुरोधेन किं नेतव्यमिति विशये तेज:प्राथम्योपादाने सति आकाशसृष्टिः तत्प्राथम्यं चोभयं बाध्यं स्यात् । आकाशप्राथम्योपादाने तु तेजःप्राथम्यमेव बाध्यते, ननु [न तु] तत्सृष्टिः, तस्याः "वायोरमिः" इति स्थानान्तरत्वाभावात्। तत्रें धर्मिबाधकल्पनात् उभयबाधप्रसज्जे- कात धर्मवाघकल्पनमेत्र लघीय इति न्यायेन तेजःसूष्टे: प्राथम्यं बाधित्वा आकाशसृष्टिः तत्प्राथम्यं चोपादीयत इत्युक्तम् ॥

एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः ॥। २. ३.८।।

प्रतिपिपादियिषितैकविज्ञानेन

१. G. तेज:सृष्टेः प्राथ ४. G adds श्रत

२. G omits तु ५. G. प्रसअकधमें G. बाध्यते तेजःसृष्टेः वायो: ६. G omits the entire commen- M. बाध्यते तस्या: वायो tary on this sutra 9

६२ शारीरकन्यायसड्ग्रहे द्वितीयाध्यायस्य तृतीय: पाद: ६३

सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाश्रुतिः बलीयसीति न्यायेन आपेक्षिकामृतत्वपरतया अमृतश्रुति विषययोरप्तेजसोर्द विदाहकभावेन प्रत्यक्षविरुद्धेडपि प्रकृतिविकारभावेन[भावे] प्रत्यक्षा-

बाधित्वा वायोरुत्पत्तिर्निर्णीता । गोचरयोरत्रिवृत्कृतयोरप्तेजसोः श्रत्या प्रकृतिविकारभावो दर्शितः, अप्तेजस्त्वे

अेसंभवस्तु सतोऽनुपपत्ते: ॥ २. ३.९॥ विशेषेण तत्रापि विरोधानुमानं बाधित्वा इति।।

ब्रक्ष कस्यचित्कार्य भवितुमर्हति, कारणत्वात् ; यत् कारण तत् कस्यचित्कार्य पृथिव्यधिकाररूपशब्दान्तरेभ्यः ।। २. ३. १२।। दृष्टम्, यथा आकाशः इत्यनुमानस्य ब्रह्म कार्य न भवति, सैदनिर्वचनीयादिकार- यद्यपि रूपाधिकारशब्दान्तरलक्षणेभ्यः लिक्रप्रकरणस्थानेभ्यः अन्नशब्दश्रुतिः, णशून्यत्वात् ; यतकारणशून्यं ने तत्कार्यम्, यथा शशविषाणमिति प्रत्यनुमानविरोधः, वर्षणात्ँ तद्धयिष्ठलिअं चेात्नमात्रविषयमुभयं बलवत्, तथापि लिक्रादिभिः पृथिवी- " न चाम्य कश्चिज्निता" इत्यागमविरोधः, हेतोरनवस्थापादनद्वारेण साध्य- विपरीतसाधकत्वं च दर्शितम् ।। परित्रहे श्रुतिलिङ्गयोः नात्यन्तवाघः, स्वार्थान्नापरित्यागेन तदाकारपरिणतायां पृथिव्यां वृत्त्युपपत्तेः; श्रुतिलिङ्गाभ्यामन्नमात्रपरिग्रहे लिक्रप्रकरणस्थानानां अत्यन्तबाधः

तेजोऽतस्तथा ध्याह ॥ २. ३. १० ॥ स्यात्, प्ृथिव्या अनुपादानात्। अत्र तेजसः ब्रह्मयोनित्ववायुयोनित्वयोः परस्परविरोधे प्राप्ते "तत्तेजोऽसृजत" अत्रायं न्याय :- द्वयोः प्रमाणयोरितरेतरविरोधे अन्यतरस्ष्यात्यन्तबोधनेन इति श्रुतेः निमित्तोपादानकारणत्वयोरविशेपान् "बहु स्याम्" इति बहुभवना- अन्यतरोपादानाद्वरं अन्यतरस्याल्पबाघया अन्यतरोपादानं इति। श्रतिलिङ्गयोरन्न- शासनं आत्मविषयं पुरस्कृत्य सृष्टधुपदेशः स्त्रंप्टरुपादानकारणत्वे किङ्गमिति लिङ्गसिद्ध ब्रक्मयोनित्वं तेजस :; वायुयोनित्वं तु पश्चमीश्रत्यैव सिद्धम्। तत्र श्रुत्या" लिअं बाधित्वा मात्रनिष्ठित्वं वाधित्वा लिकप्रकरणस्थानैः अन्नाकारेण परिणममाना पृथिव्येवोपादीयत

वायुयोनित्वमेव मुख्यमुपादाय लिक्ं परम्परया ब्रह्मयोनित्वविषयम्, वक्ष्यमाणन्यायेन इत्युक्तम् ॥

ब्रह्मवायुसमुच्चयविषयं वेति दर्शितम्।। तदभिध्यानादेव तु तल्लिङ्गात्सः ॥। २. ३. १३ ।।

आप: ॥ २. ३. ११ । आकाशादीनामुत्तरोत्त र भूतोपादा नत्वमन्यानपेक्षमवगत पश्चमीश्रत्या

प्रामाण्यसंभवे तथा ब्रक्मणोऽप्यन्यानपेक्षं" सर्वभूतोपादनत्वमवगतम्, "आकाशादेव समुत्प- शब्दस्य विरोधात् परित्यागो न युक्तः, 'प्रमित्यर्थत्वात् प्रयोगस्य' इति न्यायेन त्रिवृत्कृत- दन्ते" इति। तत्रान्यतरोपादाने अन्यतरपदार्थप्रसक्कात् श्रुतपदार्थबाघकल्पनाद्वरं

T omits निर्णीता ७.T and M omit सृष्टशुपदेशः १. T and M omit दाख ... तेजसो: ७. M. मर्थमात्र २; M. तेजसस्वविशेषेण २. M omits this sūtra ८. ८. ४. तत्राय

G And T. सदस दनिर्व ३. ३. T. च ९. G and T. वाधेन

४. M omits न १०. G adds एवं ४. G omits तत् ९०. G and T. निष्ठ

T and M. तम्र G. पञ्चाकृत ५. M. रवानुमानविषय ५. M. आत्म बहुभवनविषयं ११. ११. M. पेक्षसर्वे ६. M omits पृथिष्यां १२. T and M. तरबाध

६४ शारीरकन्यायसइग्रहे द्वितीयाध्यायस्य तृतीय: पाद: ६५

अर्थसिद्धनैरपेक्ष्यधर्मबाधकल्पनमिति वियदधिकरणन्यायेन नैरपेक्ष्यधर्म बाधित्वा विधेश् जन्मान्तरीयफलसाधनकर्मविषयतया उद्देश्योपादेययोः परस्परविरोधे प्राप्ते समुच्चयोपादानेन पूर्वपूर्वभूताकारपरिणत ब्रम्म उत्तरोत्तरोपादानमिति दर्शितम् ॥ विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते च ॥ २. ३. १४ ॥ महाभूतप्रलयोऽपि क्रमसापेक्षः, महाभूतोत्पततिप्रलययोः अन्यतरत्वात्, उत्प- ग्यो जन्ममरणादिशून्य आत्मा दर्शित: ।

त्तिवत्-इत्यनुमानेनावश्यवकसये प्रलयक्मे यद्यपि भूतसमवायी सृष्टिकमः नात्माश्रतेर्नित्यत्वाच्च ताम्य: ।। २. ३. १७।।

आकाङ्क्षासन्निधिभ्यामुपादेयः प्राप्तः; यथपि च सति कारणे कार्य लीयत इति "सर्व एत आत्मानो व्युञ्चरन्ति" इति श्रुतिः "सहस्रशः प्रभवन्ते लौकिको वा "जगत्प्रतिष्ठा देवर्षे" इति स्मार्तो वा विपर्ययक्रमः विप्रकृष्ट्टः ; सरूपाः " इत्यादिसमानरूपसृष्टिटष्टान्तः सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा, ब्रह्मविरुद्धस्व- तथाप्ययोग्यविषयाभ्यां आकाङ्क्षासन्निधिम्यां विप्रकष्टविषये अप्योकाङक्षायोग्यत्वे लक्षणत्वादीनि जीवकार्यत्वे लिक्नीति श्रतिलिक्कैः जीर्वैस्य कार्यत्वमवगतम् । बलवत्तरे योग्यतानिमित्तत्वात् संबन्धस्य इति न्यायेन प्रलयस्यापि विपरीतक्रमों "न जायते म्रियते वा" "तत् सृष्टा। तदेवानु प्राविशत्" इत्यादिश्रुतिलिङ्गैश्चव

दर्शितः ॥ अकार्यत्वमवगतम्। एवं विप्रतिपत्तौ, यद्यपि तत्त्वमस्यादिपधानवाक्यं खण्डो

अन्तराविज्ञानमनसी क्रमेण तल्लिङ्गादिति चेन्नाविशेषात् गौरित्यादिवाक्यवत् नित्यानित्येयोः तादात्म्ये न विरुद्धयते, तथापि जीवस्य ब्रह्मात्म-

॥ २. ३. १५।। भावं प्रतिपाद्य फलावस्थायामपि "ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" इति ब्रह्मात्मना

" एतस्माज्जायते प्राणः " इत्यादिपाठकमात् "आत्मन आकाशः संभूतः" नित्यवद्वस्थानं प्रतिपादयता प्रधानवाक्येन फलपर्यन्तेनाक्षिप्तं जीवस्य नित्यत्वमिति

इत्याधर्थक्रमो बलवान्, पाठकमस्याप्यर्थकमप्रतिपत्त्यर्थत्वात इति न्यायेन इन्द्रिया- प्रधानवाक्याक्षिप्तनित्यत्वप्रतिपादकावान्तरवाक्यानुरोधेन प्रधानवाक्यविरुद्धकार्यत्व-

द्यत्पत्त्या भूतोत्पत्तिप्रलयक्रमस्याभक्ञो दर्शितः ॥। प्रतिपादकावान्तरवाक्यानामुपचरितार्थत्वं युक्तम्, दोर्बल्यात् इति न्यायेन उत्पत्तिवा- क्यानां औपाधिकोत्पत्तिविषयत्वमुपादाय जीवस्य नित्यत्वमेव दर्शितम्

चराचरव्यपाश्रयस्तु स्यात् तद्वयपदेशो भाक्त: तद्ावभा- वित्वात् ॥ २. २. १६।। ज्ञोऽत एव ॥ २- ३. १८ ॥। आत्मा कादाचित्कज्ञानकार्यवान्, तदर्थमुपादीयमानशरीरेन्द्रियसाधनत्वात्, भेद- जातकर्ममरणेष्टी चेतनसंस्कारकर्मणी", पुरुषसंस्कारेषु पाठात् इति चेतेनजन्म- नार्थमुपादीयमानकुठारादिसाधनपुरुषवत; तथा आत्मा ज्ञानान्तरप्रकाश्यः, वस्तुत्वात् मरणोद्देशेन संस्कारकर्मविधानान्यथानुपपत्त्या चेतनजन्ममरणे प्राप्ते तैत्संस्कारकर्म- १. V. चेतनगुणयो ६ G adds अपि

९. T and M. समवायात् ५. T and M omit इति चेतन २. T and M जन्मान्तर ७. T. वाक्येन

२. T omits पाम ६. G. तत्र संस्कार्रावधे: कर्म ३. G and T. ब्रह्मणो ८. M. स्वमादाय

३. M omits अपि M. तत्र संस्कारविधेश् ४. M. जीवकार्य ९ M. बाधनस्वात्

४. T and M. करमणा ५. T and M. नित्यतया

६६ शारीरकन्यायसडग्रहे द्वितीयाध्यायस्य तृतीय: पाद: ६७

घटवत् ; तथा सर्वगतोऽयमात्मा न ज्ञानस्वभावः, स्वससर्म्यशेषवस्त्वनवभासकत्वात्; नाणुरतच्छतेरिति चेश्नेतराधिकारात् ॥। २. ३. २१।। यः प्रकाशस्वभावः स स्वससेम्यशेषवस्त्ववभासको दृष्टैः, यथा सविता इति। अत्र स्वशब्दोन्माना्भ्यां च।।२. ३. २२ ।। प्रकृतिविकास्भावाभावे द्रव्यवाचिपदयोः सामानाधिकरण्यमेकद्रव्यपर्यवसायि, सोडयं अविरोधश्रन्दनवत् ॥ २ ३. २३ ॥ देवदत्त इत्यादौ त्था दर्शनात् इति चित्स्वभावत्रह्मैक्यधर्मित्वं जीवस्य प्रतिपादयता अवस्थितिवैशेष्यादिति चेवनाम्युपगमात् हृदि च ।। २. ३.२४।। प्रधानवाक्येनाक्षिप्तजीवचित्स्वभावस्य प्रतिपादकैः "आत्मैवास्य ज्योतिर्भवति" गुणाद्वा लोकवत् ॥ २. ३.२५॥ इत्यादिवाक्यैः तात्पर्यवद्धिः अनुमानानां बाधो दर्शितः॥ व्यतिरेको गन्धवत् ॥। २. ३. २६ ।।

अथवा आत्मा प्रकाशस्वभावः, स्वसत्तायां प्रकाशत्यतिरेक्शून्यत्वात्, प्रदीप- तथा च दर्शयाति ॥ २. ३. २७ ।।

संवेदनादिवत् इत्यनुमानसिद्धचित्स्वभावस्याप्यात्मनः व्यापारव द्दव्यैराकाशस्योसंस- · पृथगुपदेशात् ॥ २. ३. २८॥

र्गितेव [गितयेव] प्रकाश्यद्रव्यैः स्वभावतोऽसंसरगितया प्रकाशकीर्यमकुर्वाणस्यापि विष- तद्गुणसारत्वान्तु तद्यपदेशः प्राज्ञवत् ॥२ ३. २९॥

यसम्बन्ध: अन्तःकरणोपरागनिमित्त: सम्भवति, स्वभावतोसंसर्गिणोरपि मुखरक्तिम- यावदात्मभावित्वाच्च न दोपस्तथा तद्दर्शनात् ॥२. ३. ३०॥

गुणयोः एकस्फटिकोपरागनिमित्ैसम्बन्धवत् इत्येवं संभाव्यनाने स्वभावचैतन्यस्यापि पुंस्त्वादिवतत्वस्य सतोऽभिव्यक्तियोगात् ॥ २ २. ३१ ॥।

विषधैसम्बन्धे किमिन्द्रियाद्युपादानस्य विषयोपरक्तज्ञानीत्पत्ति: फलम्, किं वा सिद्धस्यैव नित्योपलब्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्गोऽन्यतरनियमो वान्यथा॥

ज्ञानस्य विषयोपरागः फलमिति विशये साध्यविवृद्धयुपादानात् साध्यलेशोपादानमेव ॥ २. ३. ३२ ।।

लैषीय इति न्यायन सिद्धस्यैव ज्ञानस्य विषयोपरागनिमित्तमिन्दियादिकं दर्शितम्॥ यद्यध्यणुमहतोः तत्त्वमस्यादौ खण्डो गौरितिवत् ते।दात्म्यव्यपदेशः संभवति, उत्क्रान्तिगत्यागतीनाम् ॥ २. ३. १९ ।। स्वात्मना चोत्तरयोः ॥२३२०॥ वदे[वदित्यं]कस्य द्रव्यस्यकस्मिन्परिमाणे, शास्त्रीयत्वात् महत्त्वे च ग्रहीतव्ये तत्त्वम स्यादिमहावाक्येन जीवस्य महत्त्वं प्रतिपादयता जीवाणुत्वविषयगुणभूतवाक्यानां विरोधे सति "गुणमुख्यव्यतिक्रमे तदर्थत्वान्मुरूयेन वेदसंयोगः" इति न्यायेनाणुत्व- १. T. संसर्गशेष M. संसर्गाविशेष इति। अथ वा जीव: प्रकाशस्वभावः, श्रतिलिद्गानां औपाधिकोपचरितविषयत्वमुक्तम्॥ २. T. ससर्गाशेष स्वसत्तायां प्रकाशव्यतिरेकशून्य-

M. संग्यशिष स्वात् अथवा अर्थवादवाक्यानां लोकव्यवहारविरोधिनां लौकिकादपि न्यायात् ३. T and M omit tg: ९. M. असगितेव

४. G and T omit तथा १०. M. कार्ये कुर्वा

५. T and M add इति ११. 1. निमित्तयो: १. M. यद्यप्यन्यहेतां: ५. T. गौणमुख्य/

T and M. जीव: १२. M. आत्मस्वभावे २. M. न्यायेन नरत्व ६• M. तादर्थ्यवयप ६.

७. G. प्रदीपादिवत् १३. T and M. विषय संबन्धासंबन्ये ३. M. करण ७. T and M. अर्थवादानां

८. T adds द्विरनुमानानां बाघो दशित १४. M. बलीय: ४. T and M. एकसंभिनप रिमाणे ८. G. विलोपिना

द्वितीयाध्यायस्य तृतीय: पाद:

६८ ६९

दौर्बल्यमिति न्यायेन सकलशरीरव्यापिशैत्याद्युपलब्ध्यन्यथानुपपत्तिनिमित्तेनें महत्त्वे- भेदेनापि व्यवस्था न्याय्येति मोक्षावस्थायामकर्तृत्वम्, प्राक्तु कर्तृत्वम्-इति

नाणुत्वश्रुतीनां बाघो दर्शितः ॥ दर्शितम् ।।

कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात् ॥। २. २. ३३।। यथा च तक्षोभथया ॥२. ३. ४० ॥

विहारोपदेशाद् ॥ २. ३. ३४ ।। अत्र केवलस्यात्मनः क्रियासमवायः कि वाध्यासपरिनिष्पन्नाहक्कारसंपिण्डि- तैकत्वापन्नात्मविशिष्टद्रव्यम्येति विशये, सत्येव संपिण्डितैकद्रव्ये क्रियोसमवायदर्शनात् उपादानात् ॥ २. ३.३५ ।। असति च तम्मिन् सुपुप्ते केरवलात्मनि क्रियादर्शनात् विशिष्टद्वव्यस्य कारणत्वं व्यपदेशाच् क्रियायां न चेननिर्देशविपर्ययः ॥ २. ३. ३६ ।। तावदवगतम्। तत्र कार्य श्यन्वयव्यतिरेकवतो दव्यस्योपादानकारणस्थानगतस्या- उपलब्धिवदनियमः ॥२. ३. ३७॥। न्वयिकारणत्वमेव प्रतिपतु युक्तम्, न निमित्तकारणत्वम् अभ्यर्हितत्वादुपादान-

शक्तिविपर्ययात् ॥२. ३. ३८ ।। कारणस्येति न्यायानुगृहीतेन अन्वयव्यतिरेकप्रमाणेन अभ्यासविशिष्टमात्मद्रव्यमुपा-

समाध्यभावाच्च। २. ₹. ३९।। दानकारणस्थानगतं क्रियान्वयिकारणत्वेन कल्प्यते ब्रम्मात्मप्रतिपादकशास्त्रोपबृंहित-

अत्र यद्यपि चक्षुराद्गोचरेत्वात्, मनसः चक्षुरादिनिरपेक्षम्य प्रत्यक्षसाधन- त्वादध्यासस्य उपादानकारणत्वकल्पनायाः इत्युक्तम् ॥

त्वाभावात्, सत्येव मनसि आत्मनि कर्तृत्वोपलब्धेः असति चे सुपुपते मनसि कर्तृत्वा- परातु तच्छतेः ॥ २ ३. ४१ ॥ धयनुपलब्धेः इत्यन्वयव्यतिरेकयोः मनसः कर्तृत्वादिसत्तकारणतया अन्यथासिद्धेः कैर्तृत्वविशिष्टात्मप्रतिपत्तिहेतुत्वकल्पनायोगात्, अहं कर्तेति चे प्रतिभासम्य आत्मा- कृतप्रयत्नापेक्षस्तु त्रिहितप्रतिपिद्धावैयर्थ्यादिभ्यः।। ॥ २. ३. ४२ ॥।

न्तःकरणयोः साधारणत्वात् न प्रत्यक्षगम्यमात्मनि कर्तृत्वम् ; तथापि ममेदं कर्तव्य- मिति प्रतिपत्तिसमर्थस्य चेतनस्य विधिसबन्ध प्रतिपादयता शस्त्रेपा तस्य चेतनस्य अत्र कर्त्रात्मन: क्रियानिष्पतों अन्वयव्यद्िरेकवत्करणादिकारककलापेऽवस्थिते

विधिविषयकर्तृत्वमन्तरेण अनुपपद्यमानेन चेतनस्य कर्तृत्वं श्रतार्थापत्त्या प्रतिपादि- सति" पुनः कारणान्तरोपादानं केवलव्यतिरेकापेक्षम्। अतस्तदभावात् नेश्वरः

तम्। तथा अकर्तृत्रह्मात्मँनोः[त्मना] मोक्षेऽवस्थानं प्रतिपादयता तत्त्वमस्यादि- कर्तृत्वं प्रति कारणमिति स्थितम् । श्रुतिश्वेश्वरस्य कारणत्वं ब्रवीति। तत्र दवयो:

प्रैधानवाक्येन जीवस्याकर्तृत्वं प्रतिपादितम्। द्वयोश्च प्रमाणयो: विरोध सेति काल. प्रमाणयोः विरोधे सति सुखाद्युत्पत्तौ दृष्टकारणसंपत्तावपि केवलव्यतिरेकशून्यस्यापि

१. M. भेदेनेति ७. T and M omit प्रतिपसुं

M. निमित्तत्वेन ६. M. विधिशाखेण २. .G and M. इतरत्र ८. T and M omit अभ्यास .... स्थान-

2. T. चरत्वेन G and M. व्मनः ३. T and M. कत्वादिविशिष्ट गत

३. M omits च 6. G omits प्रधान ४. T and M. विशये एकसंपिण्डित. ९. G. कर्तुरात्मन:

४. G and T. करतृत्वादिविशिष्ट ९. T and M. विरोधेऽपि ५. M. क्रियादर्शनातू G and T add कारणे

५. M omits ६. omits केवलात्मनि क्रिया 10

७० शारीरकन्यायस ड्थ्रहे द्वितीयाध्यायस्य तृतीय: पाद: ७

धर्मदिरागमात् सुग्वादि हेतुत्वप्रतिपत्तिवत् केवलव्यतिरेकस्य दृष्टकारणकप्तिविषयतया शिभावसंबन्धायोगात्, ब्रह्मस्वरूपमात्रत्वे काल्पनिकौपाधिकमेदत्वे च जीवस्य निये- आगमस्य चाटैष्कारणक्कवप्तिविषयतया व्यवस्थोपपत्तेः ईश्वरसायेक्ष कर्तृत्वमिति न्तृनित्यनियन्तृत्वायोगात् यद्यपि सेर्वसंबन्धा न संभवन्ति, तथाप्यैकात्म्यनियन्तृनिय-

दर्शितमे।। म्यर्त्वेप्रमाणयोरितरेतरविरोधे सति प्रधानवाक्यानुगुण्येन घटाकाशमहाकाशवत् महति

अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकितवादित्वमधीयत ब्रह्मद्रव्येडल्पोपाधिपरिच्छन्नतया भागवुद्धिगोचरस्य जीवस्य ब्रैझ्म[ब्रह्मणा] अंशांशि-

एके ॥ २. ३. ४३ ॥ संबन्धमुपचरितं परिकल्प्य नियन्तृनियम्यभावापेक्षामूल संबन्धो दर्शितः ॥

मन्त्रवर्णाच्च ।। २. ३.४४।। अपि च स्मर्यते ॥ २. ३. ४५ ॥ इति भगवत्प्रकाशात्मविरचिते शारीरकन्यायसंग्र हे

प्रकाशादिवन्नैवं परः ॥ २. ३. ४६ ॥ द्वितीयाध्यायस्य तृतीय: पादः॥

स्मरन्ति च ॥। २. ३. ४७।। अनुज्ञापरिहारौ देहसंबन्धान् ज्योतिरादिवत् ॥ २. २. ४८ ।। असन्ततेश्वाव्यतिकर: ॥ २. ३. ४९ ॥ आभास एव च ।। २ ३. ५० ।। अदृष्टानियमात् ॥ २. ३. ५१॥ अभिसन्ध्यादिष्वपि चैवम् ॥ २. ३. ५२ ॥ प्रदेशादिति चेन्नान्तर्भावात् ॥ २. ३. ५३।।

अत्यन्तमिन्नयोः जीवब्रह्मणोः निरवयवयोः संयोगाभावात्, भृत्यस्वामिसंबन्धस्य च सक्ल्पक्रियादिसापेक्षस्य सर्वजीवविषयस्याभावात्, विशिष्टस्वरूपसंबन्धे विशेषणा- पाये विशिष्टापायात, भेदाभेदसंबन्धस्य कार्यकारणगुणगुणिजातिव्यक्ति [व्यक्तिकेवल- विशिष्ट]स्वरूपांशांशिभावविषयस्य ब्रम्मजीवयोः तेषामभावेऽभावात्, निरंशत्वादंशां-

M. प्रतिपत्तिहेतुस्वात् ६. M. संबन्ध ५. G. गोचरजीवस्थ

२. G and T. विषयतवेन ७. G. स्वरूपापेक्षस्य सर्वजीवविषयस्या- T. नियन्तृनियम्यत्वा M. ब्रहणोऽशाशि

M omits आगम ... विषयतया भावात् विशिष्टस्वरूपांशाशि. २. M. सर्वे संबन्धिन: संबन्धिन: संभ. ७. G. पेक्षितो मूलसंबन्धो

४. G. स्यादट ८. M omits निरश ... योगा ३. G and M. ऐकातम्ये M. पेक्षो मूल:

M. डकम् ४. G. नियम्यभावपमाण

द्वितीयाध्यायस्य बतुर्थः पाद: ५३

इयमपरा सूत्रद्वययोजना। अनेकशरीरानुयायिनो जीवस्याव्यभिचारितया अथ चतुर्थ: पादः अनुयायिनाभैनर्थहेतूनामेवेन्द्रियत्वेन कारणत्वे वक्तव्ये "प्राणमनुत्कामन्तं सर्वे प्राणा अनूत्क्रामन्ति " इति सर्वशव्दस्यानुयायिप्राणवाचिनः प्रकरणात् सपप्राण- परामर्शकत्वं प्राप्तम् । "दशेमे पुरुपे प्राणा आत्मैकादशः । ते यदास्मान्मर्त्या तथा प्राणा: ॥। २ ४. : ।। गौण्यसंभवात् ॥ २. ४ २।। च्छरीरादुत्कामन्ति " इत्यनुयायिनामेवैकादशानां प्राणानाम् "सर्वे प्राणाः " इत्यत्र सर्वशब्दः परामशकः प्राप्तः। तत्र प्रकरणोपस्थापितानुयायिसप्तप्राणपरिहारात् तत्प्राक्श्रुतेश्व ।। २. ४ तत्पूर्वकत्वाद्वाचः ॥ २ ४. ४॥ [परिग्रहात्] वरं श्रृत्युपस्थापित्तानुयाय्येकादशप्राणपरिग्रह इति न्यायेनैकादश- प्राणपरिग्रहः कृतः ॥ "एतम्माजायने प्राणः " इत्यादाविन्द्रियाणां, जन्म श्रत्यैव निर्दिष्टम्। "ऋषयो वाव तेडग्र आमन्। तदाहुः। के त ऋषय; हनि। प्राणा वा ऋपयः" अणवश्र॥ २. ४. ७॥ इन्द्रियाणि सर्वगतानि, सर्वत्र दृष्टकार्यत्वात्, आत्मवत् इत्यनुमानम्। तथा इत्युपपत्तेः[त्युत्पत्तेः] प्राक् प्राणानामवम्थानें तेषां जन्माभाचे लिक्रम्। तत्र लिक्कम्य "त एते सर्व एव समाः, सर्वेऽनन्ताः" इति श्रुतिः । तत्र श्रुत्यनुमानाभ्यामानन्त्यं श्रत्या बाघायां प्राप्तायां अन्यतरम्यात्यन्तवाधकल्पनात वरं प्रबलाविरोधेनें दुर्बलम्य प्राणानां प्राप्तम्। "अनुत्क्ामन्तं सर्व प्राणा अनूत्कामन्ति" इत्यादुत्कान्ति- विषयव्यवस्थाकल्पनं इति न्यायन वियदादिभिः सहेन्द्रियाणामुत्पत्त्याम्नानलिज्गात श्तार्थापत्त्या प्राणानां परिच्छिन्नत्वमपि प्राप्तम्। तत्र श्रुतार्थापत्तिविरोधे सति महाप्रलयविषयोत्पत्तिः अवान्तरप्रलयविषयानुत्पत्तिरिति व्यवम्थोषादानेन पाणाना- "से यो हैताननन्तानुपास्ते" ईत्याद्युपासनापरमानेन्त्याभिधानमन्यपरत्वात् ; अनुमान मुत्पत्ति: साधिता ।। च दुर्वलममिति परिच्छिन्नाः प्राणाः साघिताः ॥ सप्त गतेर्विशेषितत्वाथ् ॥२ ४.५।। श्रष्ठक्ष ॥ २ ४. ८ ॥ हस्तादयस्तु स्थितेऽतो नैवम् ॥ २ ४. ६ ॥ "एतस्माज्जायते प्राणः " इति प्राणजन्मनि श्रुतिः । "आनीदवातम्" न्यूनाधिकसंख्याविरोधे बुद्धिलाघवात् न्यूनसंख्योपदानं युक्तमिति सप्त- इत्वननं प्राणव्यापारः प्रलयावस्थायां प्रीणसद्धावे लिङ्गम्। तत्र दवयोर्महाप्रलयवि- प्राणोपादानेन प्राप्ते अधिकेसंस्योपादाने न्यूनसंर्यायास्तत्रा्तर्भवात् श्रुतस्य बाधानति पयतयावान्तरप्रलयभेदेन व्यवस्थानुपपत्तौ द्वयोरन्यतरस्य गोणत्वे वक्तव्ये श्रुतिविरो- द्धये [अबाधसिद्धये] अधिकसंख्योपादानमेव युक्तमिति न्यायेन एकादश प्राणाः कार्य- नियमान्निरूपिताः ॥ १. T and M omit इय and सूत्रद्वय . इति श्रता २. G adds ईत ७. Gi and I. अथ यो हैतान् ३. M. अर्थहेतूनां G. इत्युपासा 3. G omits ऋषयः ... आसन् ४. M. विरोधो ४ G and T. प्राणशब्द: ९. M. परंत्वाभि 2. G omits इति M omits अधिकसंखयोप। दाने ५. M. अनुवार्येक ९०. G adds अस्ति ३. T omits प्रासायi ६. G. दत्याद्श्रुता १९. M. प्राणवद्धावो

७४ शारीरकन्यायसङग्रहे द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पाद: ७५ घालिङ्गस्यैव गौणत्वं युक्तमिति न्यायेन आनीच्छव्दस्य मूलकारणविद्यमानताभिधा- न्तिकत्वात् न प्राणमहत्त्वस्य प्रतिपादकत्वमस्ति, तथापि "सम एभिस्त्रिभिर्लोकै: यित्वकल्पनया प्राणस्य ब्रम्मणो जेन्म दर्शितम् ॥ समोडनेन सर्वेण" इति श्रौतेन लिङ्रेन प्राणस्य सर्वगतत्वम्। " तमुत्क्रामन्तं ने वायुक्रिये पृथगुपदेशान् ॥ २ ४. ९ ॥ प्राणोडनूत्कामति" इति परिच्छेदेलिङ्गम्। तत्र द्वयोर्लिकयोः विरोधे/प्राणस्य स्वरू चक्षुरादिवत्त तत्सहशिष्टयादिभ्यः ॥२. ४. १०॥ पाधिदैविकरूपाभ्यां व्येवस्थाप्रदर्शनेन परिच्छिन्नत्वमुक्तम्। अकरणत्वाच्च न दोपस्तथा हि दर्शयति ॥ २. . ११ ॥ ज्योतिराद्याधिष्ठानं तु तदामननात् ॥। २. ४. १४ ।। पञ्चवृत्तिर्मनोवद्वयपदिश्यते ॥ २. ४. ६२॥ प्राणवता शब्दात्॥ २. ४. १५ ।। "यः प्राणः स वायुः " इति समानाधिकरर्णेवाक्येन प्राणस्य वायुत्वमव- तस्य च नित्यत्वात् ॥ २. ४. १६ ।। गतम् । "एतम्माज्जायते प्राणः " "से वायुर्ज्योतिः" इत्युपपत्ति[त्युत्पत्ति]- करणानां स्वप्रवृत्तो नैरपेक्ष्यमन्वयव्यतिरकसिद्धम्। "अग्निर्वाग्भूत्वा मुख भेदलिक्गात् स्वरूपभेदोऽवगतः । द्वयोश्च वाक्यलिक्गयोर्विरोधे सभीकरणस्वभावैकत्व- प्राविशत्" इत्यादि[इत्यादिना] अग्न्यादीनां चेतँनानां वागाद्यचेतनभावानुपपत्तेः वा- विषयं वाक्य व्यक्तिभेद[भेदविषयं] लिक्रमिति विषयमेदेन अविरोधकल्पनया वायोः गादि कर णेषु अग्न्यादोनामैक्याभिमानमात्रावगमात् चेतनम्य च वागाद्यभिमानः प्रवर्तक- प्राणस्य च व्यक्तिभेदो दर्शितः ॥ तयति जींव दष्टत्वादगन्यादीनां वागाधैक्याभिमानसंस्बन्धप्रतिपादकशास्त्रा यथानुपपत्या तथा वागादिप्राणानां सम्भूय शरीरचलनादि हेतु भूतसामान्यव्यापार अंग्न्याद्यधीना कैरणप्रवृत्तिरित्यवगतम्। तत्र "परात्तु तच्छतेः" इत्यधिकरणन्या- सम्भवे न प्राणपदार्थान्तरं कल्पनीयम्, कल्पनागौरवात् इनि न्यायमात्रस्य प्राण- यन केवलव्यातिरेकानपेक्षागमबलेने देवतानुगृहीतानां करणौनां प्रवृत्तौ सिद्धायां देवता संवादादौ प्राणस्य वागादीनां च इतरेतरसंवादलिक्रेन उत्पत्तिभेदलिक्गेन च प्राण- अपि चक्षुरादिजनितकर्मतत्फलसंबन्धिन्यः करणाभिमानेन प्रवर्तकत्वात् जीववत् स्येन्द्रियव्यापारेभ्यः भिन्नपदार्थत्वप्रतिपादकेन प्रमाणभूतेन बाघान् करणव्यापारेभ्यो इत्यनुमानस्य न देवताः चक्षुरादिजनित .. [कर्मफल/संबन्धिन्यः, चक्षुरादिसाधन- भिन्नः प्राणो द्शितः ॥ जन्यरूपाद्युपलव्ध्याश्रयत्वाभावात्, उदासीनपुरुषान्तरवन् इत्यनुमानेन "न ह वै अणुश ॥ २ ४. १३ ॥ देवान् पापं गच्छति" इति श्रुत्यनुगृहीतेन बाधो दर्शितः । देवतानां चे प्रदी- यद्यपि महान् प्राणः, सर्वत्र दृष्टकार्यत्वात् आकाशवत् इत्यनुमानस्य हेतोर- पवत् कैरणानुग्राहकत्वम्, न स्वयं करणतयाँ पृथक्रणवत्त्वात् इत्युक्तम् ।। सिद्धत्वात्, यत्र शरीरं तत्र सर्वत्र दृष्टकार्यत्वादिति विशेषणे शरीरतद्रपादिरषु अनैका- १. G and T add उक्म् ९०. T. अग्न्यधीना १. G. भिघायकत्व ४. G. करणव्यपदेशात् २. M. परिच्छेदे ३. G and T. कारण- M. भिधानत्व G adds सति M omits लिकयो: १२. M. गमबाधेन ४. T. प्राणस्वरूपा- २. G. जन्मादि M omits विरोधे १३. M. व्यवस्थोपदर्शनेन G. कारणाना ५. T and M. This sutra and the १४. ६. commentary thereon are G and M. समीरण ६. See foot note ३ on page 9४ G and T omit करणा .... संब- न्धिन्य:

written after the next adhi- 9. T and M. इन्द्रियनद्व्यापारेभ्यः ७. M omits चेतनाना १५. M. देवतानां न karaņa sūtra and its com- ८. M. तद्रपाधिष्ठाने ८. G. भावस्यातु १६. M. ग्हणानुग्राह mentary. ९. T and M. शाखनन्यायानुप ९७. G and M. करणितया

७६

त इन्द्रियाणि तद्वयपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात् ।।२ ४.१७॥। भेदश्रतेः ॥ २ ४. १८ ॥ अथ तृतोयोऽध्यायः वैलक्षण्याच् ॥ २ ४. १९॥ "त एतम्यैव सर्वे रूपमभवन्" इति वाक्यात् "अत एतेनाखयायन्ते प्रथम: पाद: प्राणाः " इति प्राणश्तेश्र ईन्द्रियाणां प्राणमात्रत्वे प्राप्ते प्राणसंवादादिगतैः बहुमिः तदन्तरप्रतिपत्तौ रंहति संपरिष्वक्तः प्रश्ननिरूप्णाभ्याम् ॥ भेदेलिक्रैः प्राणादर्थान्तरत्वे सति इन्द्रियाणां वाक्यं बाध्यते। प्राणश्रतिश्र नेन्द्रि- ३. १. १।। याणां प्राणत्वविधिपरा, किन्तु इन्द्रियाणां पृथक् प्राणसंज्ञाविधिपरा इत्यन्यपर। त्र्यात्मकत्वातु भूयस्त्वात् ॥ ३. १.२ ।। श्रतिश्रं बहुभिः लिङ्रैः बाध्येत्युक्तम् ॥ प्राणगतेश्र ॥ ३. १. ३ ॥। संज्ञामूर्तिक्लप्तिस्तु त्रिधृत्कुर्वत उपदेशात् ॥ २. ४. २० ॥ अग्न्यादिगतिश्रतेरिति चेन्न भाक्तत्वात् ॥ ३. १. ४ ॥। मांसादि भौमं यथाशव्दमितरयोश्॥ २. ४.२१ ।। प्रथमेऽश्रवणादिति चेन्न ता एव द्युपपत्तेः॥३. १ ५॥ वैशेष्यात्तु तद्वादस्तद्वादः ॥ २.४. २२।। अश्रतत्वादिति चेन्नेष्टादिकारिणां प्रतीतेः ॥ ३. १. ६॥ यद्यपि 'जीवेनेति' पदस्य 'व्याकरवाणि' इति प्रधानकियया संबन्धो भाक्तं वानात्मवित्वात् तथा हि दर्शयति॥३.१.७॥ युक्तः, न 'अनुप्रविश्य' इति गुणभूतक्रियया, तथापि यत्राकाड्क्षासन्निधियोग्यत्वं तेन सम्बन्धो युक्तः इति न्यायन नदीसमुद्रादिव्याकरणे योग्यतादयभावात्, "वेत्थ यथा पञ्चम्यामाहुताबापः पुरुषवचसो भवन्ति" इति यदि आप:

प्रवेशने च योग्यतादिभावात् जीवस्य प्रवेशनेन सम्बन्धः इति व्याकरणे "सैन्य- पुरुषवचसी भवन्ति इति क्रियापदेन अप्शब्दस्य संबन्धः, तथापि आहुतीनां होम-

सक्कलनवत् जीवलक्षणस्वतन्त्रकर्त्रन्तरव्यवधानाभावात् अन्याव्यवधानेन ब्रम्मकंतृकं द्रव्यापेक्षायों संनिधानात् आँप एव पञ्चानामाहुतीनां होमद्रव्यतया संबध्यन्ते ; ततश्रायं वाक्यार्थः संवृत्त :- अपां पश्चभिराहुतिभिः हूयमानानां पश्चम्यामाहुतौ नामरूपव्याकरणमित्युक्तम् ।।

इति भगवत्प्रकाशातमविरचिते शारीरकन्यायसंग्रहे द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । 2. T and M omit अपशन्दस्य हुतिभि: संबन्धे सिद्धे मध्यवर्तिनां २. r and M. पेक्षाणां समाप्तश्च द्वितीयोऽध्यायः ॥ ३. G and M. अर्थादापः स्थाविशेपतोपपत्तौ द्रव्यभेद- ४. G. पञ्चभिराहूयनानानां पञ्जम्या- कल्पनानुपपत्तेः हलोकाद्चधिकरण- माहुतौ पुरुषाकारेण परिणामः तथा भेद।देव आहुतिभेदोपपत्तेश्र पूर्वापर- "इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुष- T and M. इन्द्रियप्राणानाम् M. सव सङ्ल्पनलक्षण महावाक्यपर्यालोचनार्यां अप्शब्द-

अस्य व्यव- वचसो भवन्ति" इत्युपसंहारवाक्य- वाच्यानां त्रयाणां भूतानां पञ्रसु २. G oinits भेद ५. T. ... ध्यमेवार्थः, वाक्यसामान्यात्। ३. G and T omit च ६. M. कतृत्व स्थानेषु वाक्यप्रमाणादबगत: etc.

T. सब सङकल एवमुपक्रमोपसहारयो: अपां पक्षा- ४. 11

७८ शारीरकन्यायसङ्ग्रहे तृतीयाध्यायस्य प्रथम: पाद: ७१ पुरुषाकारेण परिणाम इति ; तथा "इति तु पश्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो अनिष्टादिकारिणामपि च श्रुतम् ॥ ३. १. १२ ।। भवन्ति" इत्युपसंहारवाक्यस्याप्ययमेवार्थः, १वाक्यसाम्यात्; एवमुपक्रमोपसं- संयमने त्वनुभूयेतरेषामारोहावरोहौ तद्गतिदर्शनात्॥ हारयोः अपामेव पश्चभिराहुतिभिः संबन्धे सिद्ध मध्यवर्तिश्रद्धासोमवृष्टघन्नरेत - सामप्यपामेवावस्थाविशेपत्वोपपत्तो द्रव्यमेदकल्पनाद्यनुपपत्तेः, धुलोकाद्धिकरणभेदादेव ।। ३. १. १३ ।।

आहुतिभेदोपपत्तेश्च पूर्वापरमहावाक्यपर्यालोचनायां अपशब्दवाच्यानां त्रयाणां स्मरन्ति च ॥ ३. १. १४ ।

भूतानां पश्चमु स्थानेपु हूयमानानां पश्चम्यामाहुतौ पुरुषाकारेण परिणामः वाक्यप्रमा- अपि च सप्त ।। ३. १. १५ ।।

णादवगतः ; तथा प्रथमाहुतिपरिणामे सोमभावे पश्चमाहुतिपरिणामे चे गर्भे अपां तत्रापि च तद्वयापारादविरोधः ॥ ३. १. १६ ।। चेतनसंबन्धावगमलिक्ञात् नियमेन भृताधारप्राणिपरिषृतस्य जीवस्य पश्चसु स्थानेषु विद्याकर्मणोरिति तु प्रकृतत्वात् ॥ ३. १. १७॥ गमनलिआ्राच्च अपशब्दवाच्यभूतपरिवृतो जीवः पश्चसु स्थानेपु रंहतीति वाक्यलि- न तृतीये तथोपलब्धेः ॥ ३. १. १८ ॥ आाभ्या न भूतोपादाने प्रयोजनमस्ति, सर्वत्र विद्यमानत्वात् इति न्यायानुगृहीत स्मर्यतेऽपि च लोके ॥ ३. १. १९ ॥ तृणजलूकादिदृष्टान्तलिअं बाधित्वा इति सिद्धम् ।। दर्शनाच्च ॥ ३. १. २० ॥

कृतात्ययेऽनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्यां यथेतमनेवं च।। तृतीयशव्दावरोध: संशोकजस्य ॥ ३. १. २१ ।।

३. १. ८ । चरणादिति चेन्नोपलक्षणार्येति कार्ष्णाजिनिः॥ ३. १. ९॥ "ये वै केचास्माल्लोकात् प्रयन्ति" इति इष्टानिष्टादिकोरिसामान्यविषयं चन्द्रलोकगमनवाक्यम् ; तथा "वैवखतं संगमन जनानाम्" इति च इष्टानिष्टादि- आनर्थक्यमति चेन्न तदपेक्षत्वात् ॥ ३. १: १० कारिसामान्यविषयं यमलोकगमनवाक्यम्। तत्राविशेषेण चन्द्रगमनवाक्यं विद्या- सुकृतदुष्कृते एवेति तु बादरिः ॥ ३. १. ११।। तृतीयस्थानगमनविषयविशेषवाक्यन इष्टादिकारिविषयविशेषे नियम्यते। तथाविशेषेण यमलोकगमनविषयं वाक्य-

ववरोहतां अनुशयाभावे लिङ्गभूतौ, तथापि रमणीयचरणाः कपूयचरणाः इति मैपीष्टादिकारिणां चन्द्रगमनविर्षेयवाक्येनानिष्टादिकारिविषयविशोषे नियम्यत इति

शब्दयोः ब्राह्मण्यादिजात्यारम्भकाणामैहिककर्मणां सद्धावे लिक्रत्वात् ऐहिका- सामान्यवाक्यद्वयं विशेषवाक्याभ्यां नियम्यानिष्टादिकारिणां यमगमनमुक्तम्।।

मुष्मिककर्मसद्धावविषयविशेषलि्रेन संकोचोपपत्तेः आमुष्मिककर्मविषयत्वात् यत्कि- साभाव्यापत्तिरुपपत्तेः ॥३. १. २२।। श्विद्यावत्संपातशब्दयोः ऐहिकभोगनिमित्तकर्मानुशयसद्ावो दर्शितः ॥

१. T and M. कारिणां सामान्य ४. M omits विषय १. T omits प्रथमा ... सोमभावे ३. G adds एव २. T and M. विशेषो ५. ४. T and M. कर्मोपभोग T and M add इस्युक्तम् २. Tomits ३ G and M omit भषि ६. T and M add तत्

८० शारीरक न्यायसड्नग्रहे तृतीयाध्यायस्य प्रथम: पादः

यद्यपि भवति धातुः जीवस्याकाशादिमेवपरिणामे श्रुतिर्भवति, तथाप्युत्तरत्र जन्मास्ति चेत्, अतस्तन्नास्तीति श्रुतार्थापत्या, तथोत्तराहुतिसंबन्धश्रुतिर्नोप- रमणीयचरणादिसंयुक्तस्य चेननस्य आकाशादितिलमाषान्तेभ्यः स्वेनैव रूपेण पद्यते व्रीद्यादिभावे तत्पचनादिना प्रवासप्रसक्वादिति श्रुतार्थापत्त्यन्तरेण जन्मश्रुते अभिनिष्क्रमणान्यैथानुपपतिलक्षणया श्रुतार्थापत्त्या अन्यस्यान्येभावानुपपत्त्य- उपचरितार्थत्वं दर्शितम्।। नुगृहीतैतया [गृहीतया] विरोधात् श्रतेरुपर्चरिततद्भावापत्तिविषयत्वमुक्तम् । अशुद्धमिति चन्न शब्दात् i। ३. १. २५।। नातिचिरेण विशेषात् ॥ ३. १. २३ ॥ रेतस्सिग्योगोड़थ ॥ ३. १. २६॥

यद्यप्याकाशादिसाम्यं गतस्यँ "अँतो वै खलु दुर्निप्प्रपतरम्" इति अतः- योने: शरीरिम् । ३.१. २७।।.

शब्दस्य प्रकृतसर्वविषयत्वात् शीघ्रनिष्क्रमणकारणं नोपलभ्यते, तथापि " त इह यद्यपि पशुहिंसनस्य प्रतिपेधसामर्थ्यात् अनर्थहेतुत्वम्, ऋतुविघिसामर्थ्याच्च व्रीहियवा ओषधिवनस्पतयस्तिलभाषा इति जायन्ते " इत्येकवांक्योपात्तव्रीह्यादिभावात् कतू्पकारश्र इत्युभयं न विरुध्यते, एकस्यापि साघनस्य लोके अर्थानर्थहेतुत्वदर्शनात्, अतःशब्दपरामृष्टात् दुःखेन निष्क्रमणं तरपप्रत्ययेन विशेष्यमाणं मिन्नवाक्योपात्तात् तथापि अनर्थ परिहृत्यैव कतूपकारद्वारेण अर्थबाहुल्यहेतुत्वाभावे विधानमनुपपन्नमिति आकाशादिवर्षणान्तात् प्रकृतात् सुग्वेन निष्क्रमणमर्थापत्या गमयतीत्युक्तम्।। अर्थानर्थहेतुतया विरोधमुद्धाव्य सावकाशनिरवकाशतया प्रामाण्यं व्यवस्थापितम्। तथा करणांशे प्रवृत्ती रागनिबन्धंनेतिकर्नव्यांशे प्रवृत्तिः विधिनिबन्धनेति अन्याधिष्ठिते पूर्ववदभिलापात् ॥ ३ २४॥ विभागं कल्पयित्वा श्येनयागे हिंसात्मके करणरूपे रागनिबन्धना प्रवृत्तिरिति तत्र

यद्यपि व्रीद्यादिभावेन जन्मश्रुतिः मुख्यमेवानुशयिनां" जन्म प्रतिपादयति, प्रतिषेधविध्यवकाशमञ्गीकृत्य पशुहिंसायां विधिनिबन्धनप्रवृत्तिकायां प्रतिषेधविधि:

तथापि न व्रीह्यादिभावेन अनुशयिनां" मुख्यं जन्म सम्भवति, अस्मिन् प्रकरणे निरस्त इति दर्शितम् ।

कर्मव्यापारसक्कीर्तनशून्यतयाभिधानात्ं आकाशादिभावाभिधानवत् इत्यनुमानात्, तथा ब्राक्मणादिजन्मनः कर्मव्यापारपूर्वकत्वैसक्कीर्तनं व्यर्थम् ; प्रागपि वीह्यादिभावेन इति प्रकाशात्मयतिविरचिते शारीरकन्यायसंग्रहे तृतीयाध्यायस्य प्रथम: पाद:।

१. T and G omit भाव ७. T adds अतो बीहयादिभावात् २. M. संयुक्तस्य आकाशादितादात्म 1 .. T. अतःशब्द. वे खलु [रम्य]भावापनौ तेभ्यश्च एतेनव १. G. अ्रल्यर्थापत्या ७. T. पापहेतुख्वम् ९. G and M omit अतःशब्दस्य ₹. Tand M add ८. G. संयुक्तस्य आकाशादि ९०. T. बीहिवाक्य G. ऋतूपकरणत्वम् ३. M. संबन्धः श्रतः नोप ९. G. क्रतूपकरणद्वारेण ३. T and M omit अन्यथा and १२. M. शययिना M. संबन्धिश्रति: T and M add पूर्वसिद्ू G. बाह्मण्याश्वादिजन्य कर्म T. ऋतुकारणाद्ा ...... नर्थमेतुस्वभावे ४. १३. ४. G. तदूननादी ५. T and M. पत्तिगृहीततया १०. M. निबन्धन: इतिकर्तव्या १४. M omits पूर्वकत्व ५. G and Tadd M. उचिततद्वाव ११. T and M omit दशितम् ६. ६. T adds इति

तृतीगाध्यायस्य द्वितीय: पादः ८३

तदभावो नाडीषु तच्छरतेरात्मनि च ।। ३. २ . ७ ॥।

अथ द्वितीय: पाद: अतः प्रबोधोऽस्मात् ॥ ३. २. ८ ॥

नाडीपुरीतद्वक्षसु प्रत्येकमधिकरणसप्तमीश्रवणात् उपाधिविशिष्टजीवाधारत्व- संध्ये सृष्टिराह हि ॥ ३. २ :- १ ।। संभवाच्च प्रत्येकमधिकरणत्वे प्राप्ते विकल्पपक्षे च अन्यतर्मवाघप्रसङ्गात् संति निर्मातारं चैके पुत्रादयश्ष॥ ३. २. २॥ सभेवे नैरपेक्ष्यधर्ममेव बाधित्वा सैमुच्चयोपादानमेव युक्तमिति न्यायेनें च नाडी मायामात्र तु कात्स्न्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वात्। ३. २. ३ ॥। पुरीततोरधिकरणसप्तमीवाधप्रसज्ञात् असंभवे प्राप्ते नाडीपुरीतङ्वह्मणों समुदाय- सूचकश्च हि श्रुतेराचक्षते च तद्विदः ॥ ३. २. ४ ॥ विषयेः श्रीतैर्लिै: नाडीपुरीतत्सप्तम्योः सामीप्यमर्थमुपादोस ब्रह्मण्यधिकरणसप्तमी पराभिध्यानात्तु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्धविपर्ययौ॥ परिग्रहेण चें नाडीपुरीतत्समीपवर्ति ब्रह्म सुप्तिस्थानं दर्शितम्॥

३. २.५॥। देहयोगाद्वा सोडपि ॥ ३. २. ६ ॥ स एव तु कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्यः ॥ ३.२. ९॥। इह उपाधिमेदाते जीवभेदो देहान्तरेषु प्रसिद्धः । सुप्स्यापि पूर्वोपाधि स्वमे द्रेष्ट्व्यतिरिक्ता: सर्वे पदार्थाः अर्थक्रियासामर्थ्यलक्षणसत्त्वोपेताः चेतने- प्रविलयात्ँ, उत्तरोपाध्युत्पत्तौ च उपाधिभेदात्, सुप्तादन्यस्य जीवम्य उत्थाने प्राप्ते नामिसन्धिपूर्वकं निर्मीयमाणत्वात्, जाग्रद्वत्, आगामिशुभाशुभविषयविज्ञानस्य स्वम्न- कर्मानुम्मृतिशब्दविधिभिः प्रतिपन्रजीवैक्योपपादनैय। अज्ञानमेवानादिमूत स्थूल- सूक्ष्मतामा्पेन्न स्वकार्यान्तःकरणावच्छिन्न सैत् जोवोपाधिरित्युक्तम्।। प्रपश्वस्थर्थक्रियाकारित्वे प्राप्ते देशकालविशिष्टार्थक्रियासमर्थप्रमात्रादिविषयबाधक प्रत्यक्षेण अर्थक्रियासमर्थरूपस्यैव बाधान्यथानुपपत्त्या, "न तत्र रथाः " इति मुग्धेर्ऽर्धसंपत्ति: परिशेषात् ॥ ३. २. १० ।।

जीवस्यावस्थाचतुष्टयप्रसिद्धिनियमात् चतसृभ्यः लक्षणभेदप्रतिभांसः मुग्घा-

दनुमानबाघो दर्शितः । पदार्थस्वरूपप्रयुक्तार्थक्ियाशून्यतयासेत्त्वेऽपि शुभाशुभादि- व्याप्तिलक्षणघर्मोपाधावर्थक्रिया कारित्वस्याक्कीकरणत् पदार्थानां स्वरूपतो मिथ्यातं १. G. अन्यतमपदार्थबाध ८. T omits च २. 1. भावे ९. T adds जीवभेदात् दर्शितम्। स्थूलशरीरोपाधावेवात्मनो व्यावहारिकवस्तुसंस्पैर्श इति दर्शयितुम्।। G. सम्भवे बाधायोगात् ९०. T. प्रलयात् . G. समुच्चयोपादानत्वमेत १९. G. प्रतीतजीवैक्य M. समुख्चयोपपादनमेव 1. M omits दष ५. .T. सममपि १२. G and T. उपपादनाय ४. २. .G. अनुमानार्थपत्तिस्वप्न G and T. न्यायस्य १३. G. सिद्धम् ६. T and M. शाभाशुभादिना ५. ३. M. प्रपज्जस्याक्रिया M. संसर्ग G. बहाससुच्चय १४. G. सूक्ष्मोत्पक्न ,७. G notes as alternative read- T. ब्रह्मणां समुच्चय ४. ings तथार्थ and तदार्थ ८. T and M add हृति T. सूक्ष्मापचन ६. T and M ज्ञातः लिन्गैः १५. T and M omit सत् ७. G. सामीप्यार्थ

८४ शागीरकन्यायसड्ग्र हे तृतीयाध्यायस्य द्वितीय: पाद: वस्थायां बलवान्, प्रसिद्धिनियमस्ये मुग्धावस्थायाः सर्वजीविविषयत्वाभावात् विरोधात् ; नापि कार्यकारणब्रह्मभेदेन कारणब्रक्मण एव, उभयाकारश्रवणात् ; नाषि सुपुप्त्युत्कान्त्योः अशसारङ्कर्यादप्युपपत्तेः। अतो लक्षणभेदात् पञ्चम्यवस्था भेग्धस- कारणत्वविमुक्तब्रअभेदेन ब्रह्मद्वयाभावात् ; एकम्यैव उभयलक्षणत्वे धर्मिभेदात् म्पत्तिरित्युक्तम् ॥ इति। यथयप्येवमसाङ्कर्येण रूपद्रयव्यवस्था न संभवति, तथाप्युभयविधश्रुति- न स्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्र हि॥ ३. २. ११ । सामर्थ्यदिवैकोपाधी उभयात्मकं ब्रह्मेति निध्िनुमः । यद्यपि निप्प्रपश्चब्रम्मपरनिषेध- न भेदादिति चेन्न प्रत्येकमतद्वचनात् ॥ ३. २. १२ ॥। वाक्यप्रकरणस्थानाम् "द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे" इत्यादीनां निषेध्यवस्तुसमर्पणेनैव अपि चैवमेके ॥ २. २ १३ ॥ उपक्षयात् न पृथक् प्रपश्चप्रतिपावने तात्पर्यम्, तथापि उपासनाप्रकरणपठितानां अरूयवदेव हि तत्प्रधानत्वात् ॥ ३. २ १४ ॥ सप्रपश्चवाक्यानां स्वशोष्युपासनविरोधानावात् तत्परनिषेधवाक्यविरोधपि स्वार्थे

प्रकाशवधावेयर्थ्यान् ॥ ३. २. १५ ॥। प्रामण्यात् सप्रपश्चं ब्रह्म इति प्राप्ते न्यायोऽवतार्यते-चेतैनस्य मेदासंसर्गिता पुरुषार्थ आह च तन्मात्रम् ॥ २. २. १६।। इति स्मृतिमुपुप्त्योः द्शनात् तत्परनिषेधवाक्यविरोधे सति अन्यपराणां सविशेष- दशयति चाथो अपि स्मर्यते ॥ २. २. १७ ॥ वाक्यानां स्वैशेषिविरोधाभवेपि दौर्वल्यात् तत्परवाक्यविरोधे सति अतत्पराणां

अत एव चोपमा सूर्यकादिवत् ॥ ३. २. १८ ॥ दौर्बल्यम् इत्येतावता स्वशेषिवाक्यविरोधेपि अन्यपरत्वमेव दौर्बल्यनिमित्तमिति अम्बुवदग्रहणात्त न तथात्वम् ॥ ३ २. १०. ॥ न्यायेन सप्रपश्वत्वमुपचरितमुपादाय निप्प्रपश्चमेव ब्रह्म इति निरूपितम् ।।

अथ वा एकस्य उभयरूपविरोधे सति "इन्द्रो मायाभिः" "नासदासीत् ॥ ३. २. २० ।। नो सदासीत् " "तम आसीत्" इति सदसद्विलक्षणानिर्वचनीयमायाव्यप्रश्रयेण दर्शनाच्च ॥ २. २. २१ । तत्त्वातत्त्वविषयभेदात् रूपद्वयं व्यवस्थापितम्।। आकाशादिकार्यमेंदेः तदुपाध्यवच्छिन्नचिद्धेदैश् कार्यकारणभावेन वा अंशां- शिभावेन वा सामान्यविशेषभावेन वा ब्रह्मणो भिन्नाभिन्नत्वं सप्रपश्चता सत्यज्ञानान- प्रकृतैतावत्वं हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति च भूयः ॥ न्दलक्षणपरापरसामान्यैत्रयावलम्वेन एकव्यक्तिमात्रात्मता निप्प्रपञ्चता तदुभयवि्ध- ३. २. २२।। मुभयविधश्रुतिप्राप्तं विकारान्तर्वहिर्देशभेदेन ब्रह्मणि व्यवस्थापयितुं न शक्यते, देश- लक्षणभेदाभ्यां बह्मभेदप्रसङ्कात् ; नापि स्थितिप्रलयकालँमेदेन ब्रह्ममात्रोपाधिश्रवण- 9. G and T. कारणं तद्विनिमुक्त २. T. उपलक्षणतद्धमिं G स्वशेष्युपासनाविधिविरोधा ८. G adds विषि M. उपलक्षणतवं वर्मि ९. १. अ. निमित्तस्य ५. ऐक्य M. प्रपञ्चसुप ३. G. प्रतिपादयितुम् ९०. २. G. मुग्धिरितयुक्तम् T omits नास ...... दासीत ६. T and M. तदुभयविधश्रुति ४. G adds अस्ति १९. ३. T and M. सम्यग्ज्ञान ७. ५. G. चतन्यस्य I. मायोपाध्याश्रयेण G omits काल १२. T adds इति ४. M. सामीप्यतयावल ६. G. श्रुति 12

८६ वृतीयाध्यायस्य द्वितीय: पाव: ८७

तदव्यक्तमाह हि ॥ ३. २ २३ ।। उपपत्तेश्र ।। ३. २.३५।। अपि संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ॥ ३.२. २४॥। तथान्यप्रतिषेधात् ॥ ३. २. ३६ ।। प्रकाशािवच्चावैशेष्यं प्रकाशश्र कर्मण्यभ्यासात् । अनेन सर्वगतत्वमायामशब्दादिभ्यः ॥ ३. २. ३७।। ३.२-२५।। अतोऽनन्तेन तथा हि लिङ्गम् ॥ ३. २. २६ ।। ब्रह्म सद्वितीयम् , सेतुव्यपदेशवत्त्वात्, प्रसिद्धसेतुवत्। ब्रह्म सद्वितीयम्

उभयव्यपदेशा ्त्व्रहिकुण्डलवन् ।३. २. २७।। उन्मानव्यपदेशवत्त्वात, गवादिवत्। ब्रह्म सद्वितीयम्, संबन्धव्यपदेशवत्त्वात्

प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्त्वात् ॥ ३. २. २८॥। रज्जुघटवत्। ब्रह्म सद्वितीयम्, भेदव्यपदेशवत्त्वात्, घटादिवत्-इत्यनुमान-

पूर्ववद्वा॥ २. २. २९।। चतुष्टयस्य "एकमेवाद्वितीयम् " "यस्मात् परं नापरमस्ति किश्चित्" इत्यागम- विरुद्धत्वं हेतूनां चोपचरितविषयत्वेन मुख्यसिद्धत्वं च दर्शितम्॥। प्रतिषेधाच्च ॥ ३. २. ३०।। फलमत उपपत्ते: ॥ २ २ ३८॥ वस्त्वन्तराभावविशिष्टवस्त्वन्तरज्ञानस्यैव निषेधवाक्याथत्वात् सति सम्भवे श्रतत्वाच्च ॥ ३. २. ३९॥ प्राप्तस्ये कवत्स्ननिषेधकल्पनायोगात् एकांशस्यैव निषेधकल्पनं लघोयः इति न्यायेने धर्मे जैमिनिरत एव ॥ ३. २. ४० ।। ब्रक्मतद्रपयोः अन्यतराभावविशिष्टतयान्यतरस्य प्रतिपत्तिद्वित्वे प्राप्ते अर्थतः पूर्व तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात् ॥ ३. २. ४१ ।। प्राधान्येडपि ब्रह्मणः शब्दतो राजवत् गुणभूतत्वात् शब्दतः प्रधानतया प्रकृत रूप- द्वयमितिशब्देन परामृश्य प्रतिषिध्यते। ब्रक्ष तु केवलं र्द्रष्ट्रमात्रं निष्प्रपञ्व परि- 'यागेन स्वर्ग भावयेत्' इति वाक्यार्थे फलभावनां प्रति यागस्य करणभा-

शिप्यत इति दर्शितम् ॥ वनया भाव्यमानस्य करणत्वमवगम्यमानं भाव्यस्वर्गादिनिर्वर्तनद्वारेण यागः फल- भावनां प्रति करणमित्यवगमयति, फलभावनाकरणस्य कुठारादेः स्वेयं फलभोवना- परमतः सेतून्मानसंबन्धभेदव्यपदेशेभ्यः ॥ ३-२. ३१.।। विषयीकृतस्य द्वैधीभावनिर्वर्तनेन फलभावनाकरणत्वदर्शनात्। ततश्र यागस्य फल- सामान्याज् ॥ २. २. ३२ ॥ भावनाकरणत्वमवगम्यमानं कालान्तरभाविस्वर्गसाधनसमर्थ यागजन्यमपूर्व नाम

बुद्धयर्थ: पादवत् ॥ ३. २. ३३ ॥। किश्विदर्थापत्त्या कल्पयति। अपूर्ववाक्यार्थपक्षऽपि लिडादिप्रत्ययेन घात्वर्थकर्तव्य-

स्थानविशेषात् पकाशादिवत् ॥ ३. २.३४ ।। तायां लोके गृहीतसम्बन्धेन वेदेऽपि स्वर्गकामस्य यागकर्तव्यतायामभिहितायाम् तदन्यथानुपपत्त्या योगस्य स्वर्गसाधनत्वं सिद्धयति। पुनश्च तदन्यथानुपपत्त्त्या

G. निषेधशब्द्थत्वात् ५० G. प्रतिपततव्यस्वे २. T. प्राप्तकृत्स्न ६. G, राजादिवत् १. M. भाव्यस्य ३. G. स्वगदरशनात् ततब् भागसाधन G. कृतस्नस्य ७. G adds प्रतिषेधादीना केवळम् २. G. स्वयं करणभावना 8. M. कामयाग ४. G. न्यायाध ८. ४. हखात्रम् स्वधर्मफलभावना ५. G omits यागस्य ... दुपपस्या

८८ शारीरकन्यायसडग्रहे अपूर्व परिकल्प्य लिडादेः तदभिधायकत्वं च कल्पयित्वा अपूर्ववाक्यार्थः पैरि- कल्प्यते। अपूर्वव्यतिरिक्तनियोगवाक्यार्थपक्षेऽपि स्वर्कामस्य यागे नियोगान्यथा- परमाणुवादनिराकरणं पष्ठम् नुपपत्त्या यागस्य स्वर्गसाधनत्वं परिकल्प्ये ततो डपूर्व परिकल्प्यते। एवं त्रिष्वपि पक्षेर्पुँ यागस्य स्वर्गसाघनेत्वान्यथानुपपत्तिः स्वर्गसाधनसमर्थ निरपेक्षमैर्थ कल्प- अनाद्यविद्यापटनेत्रबन्धना

यन्ती परमेश्वरमर्थवादप्राप्तं फलदातारं निरुणद्वीति प्राप्ते शुभाशुभव्यामिश्रकर्मफलं यमाहुर्के परमाणुविग्रहम् ।

कर्म तत्फलसं प्रदीनदेशकालनिमित्तविपा कादि विषयविज्ञानवता केनचित्प्रदीयमानं त्रयीर्शिरोवारिधिसम्भवामृतं

भवितुमर्हति, व्यवहितकर्मफलत्वात्, सेवादिकर्मफलवत् इत्यनुमानानुगृहीतश्रुत्युप- नमामि तं कृष्णमनन्तचित्सुखम्।।

स्थापितेश्वरपदार्थबोधकल्पना्द्वर अन्यनैरपेक्ष्यधर्मबाधकल्पनम्, वियदधिकरणन्यायेन सम्प्रति विचार्यने किं जगत् व्यणुकादिक्रमेण परमाणुभिरार्धं उत ब्रम्म- इत्यन्वयव्यतिरेकसिद्धशरीरेन्द्रियादिसाधन व्येपेक्षादपूर्वात् फलसिद्धिवत् ईश्वरापेक्षा- विद्याविर्वेतमिति। इन खलु तार्किका मन्यन्ते-पैटादिकार्यदव्यारम्भकम्य अनेकत्व- दपूर्वापेक्षादीशवैराद्वा ईश्ररात् फलसिद्धिः। अथवा श्रुःयनुमानप्राप्तेश्वरे 'प्राक्प्रवृत्त- दर्शनात् मूलकारणेडषि तदनुमातुं युक्तम्। तनुभुवनादिकं चैनत्कार्यम्, साव- कर्मानुसन्धानेन लौकिकैश्वर्यवत् फलदातरि ससत्यश्रुतकल्प्यापूर्वात् श्रुतमेवें बलवत्तरम् यवत्वात्, यद्यत्सावयनं तत्तत् कार्य यथा घटादिद्रव्यम्, तथा चेदं प्रकृतम् इति न्यायेन अर्थापत्तेः श्रुतेश्वरेणोपक्षयात् नापूर्वकल्पनावकाशै इति दर्शितम्। तम्मात् तथा इति सावयवत्वलिक्केन कार्यत्वं तावदध्यवसीयते। तच्चेतत् विवाद-

इति प्रकाशात्मयतिविरचिते शारीरकन्यायसंग्रहे दव्यत्वात् , यदुक्तसाधनं तदुक्तमाध्यं यथा घैटादिद्रव्यम्, तथा चेदं तनुभुवनादि- तृतीयाध्यायस्य तृतीय: पादः॥ कार्यद्रव्यम्, तम्मादुक्तकारणार्वम्-इँति। न च वाच्यम् 'एकसुवर्णपिण्डा- रवानेकहारपार्र्हिार्यादिपु अनैकान्तिकता हेतोः' इति; तत्रापि प्रतिकार्य सुवर्णावयवानां अनेकत्वात्। एनेन क्षीरपरिणामस्य दध्नोऽनेकद्रव्यारव्धत्वं

अपूर्वनरपेक्ष्य व्याग्यातम्। न च आत्मोपादानेच्छाद्वेपपियत्नादौ अनैकान्तिकत्वं आशक्कनीयम्, G. परिगृद्यते 2. G. परिकल्प्यते १२० G. साधनसव्यपेक्षादपूर्वानपेक्षादी द्रव्यत्वविशेषणेन तद्याइृत्त्युपपत्तेः ।

३. M and G. ततश्चापूर्वम् श्वरात्

४ T and M वाकयेषु १३. M. पेक्षादपूर्वादपूर्वापेक्षादीश्वरात् १. E गिरो ६. B adds भवितुमरहति

५. G. साधनस्यान्यथा फल २. B: विविक; D: ब्रह्माविद्यया विपर्तत ७. E: पटादि

६. G. निरपेक्षमपूर्व पूर्वम् १४. इति ८. D omits तनु

७. T.and M. व्यामिश्रफलकर्म १५. G. सति श्रुतकल्प्ययो: ३. A: वियदादि and D: घटादिकार्य ९. A omits इति M omits संप्रदान १६० G. श्रतस्येव बलवत्वम् दव्यारम्भस्य १०. B: एकं

९. G omits बाघ १७. M. नापूर्वकल्प्यावकाशः ४. B D: तदनुमान ११. D: एकत्वात्

G and T. द्वारम् ५. D: न तु भवना otc. १२. A D omit द्ूष 10

SAKUNTALAÇARCĀ one element is specially mentioned, when there are all the other elements ? The reply is that among the elements Nändi is the most import- ant and its importance consists in its being of the nature of a worship. The others are unimportant. They should not be discard- SARIRAKANYAYASANGRAHA ed. Mangala must necessarily be done. This is its importance. Then some very unimportant points like Nandi being capable BY

of dispelling obstacles, the meanings of the words tatah, pravi- sati and Sutradhara. Tatah means that there should be no delay. PRAKASATMAYATI,

The word enters is in the present tense, since the art is continuing among the actors through generations. The present tense means an EDITED BY

order or command also; it is something that should be done, not T. R. CHINTAMANI, M.A., PH.D., merely that is done. That the entrance is to the stage is known by the context. Sutradhara is the man who holds the sutra or Natya- Senior Lecturer in Sanskrit,

sastra. The meaning that he holds the words that express the mean- University of Madras.

ing of the sütra is a strained one. This is a summary of the introductory portion of the comment- ary. The text is very corrupt. There is only one manuscript available. Hence it is not possible to publish a readable edition.

चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः १३७

उभयव्यामोहात्तत्सिद्धेः ॥ ४. ३.५॥ वैधुतेनैव ततस्तच्छतेः ॥ ४. ३. ६ ॥

निर्देशसारूप्याल्लोकशब्दश्रवणाच्च मार्गचिह्वत्वे भोगभूमित्वे वा प्राप्ते चेतनस्य स्वप्रयत्नरहितस्य ऊर्ध्वगमनं चेतनान्तराघीनमिति लौकिकन्यायेनाह :- शुक्कपक्षोत्तरायणानां कालान्तरेषु मार्गचिह्ृत्वभोगभूमित्वासंभवात् तदभिमानिदेवता- भिरभिर्भवितव्यमिति न्यायेन चौनुगृहीतात् वैद्युतादुपर्यमानवपुरुषोत्नयनलिक्रान्मानवा- श्चेतनाश्वोन्नेतारोऽर्चिरादय इत्युक्तम् ॥

कार्य बादरिरस्य गत्युपपततेः ॥४३.७॥ विशेपितत्वाच्च ॥ ४. ३.८॥ सामीप्यात्त तद्वयपदेशः ॥ ४. ३. ९ ।। कार्यात्यये तदध्यक्षण सहातः परमभिधानान् ॥४.३१०॥ स्मृतेश्र ॥। ४. ३. ११ ।। परं जैमिनिर्मुख्यत्वात्॥ ४. ३. १२॥ दर्शनाच ॥ ४. ३. १३ ।। न च कार्ये प्रतिपच्यभिसन्धिः ॥ ४. ३. १४ ।।

यैद्यपि वृद्धव्यवहारे प्रयोगप्रत्ययाभ्यां ब्रह्मशव्दस्य परापरत्रपणोः शाब्दं/मुख्य- त्वमविशिष्टम्, तथापि शैव्दतोऽनवच्छिन्नतयार्थतोऽपि मुख्यत्वादनावृत्त्यमृततलिङ्गा- भ्यामुपबृंहितमुभयमुख्यत्वं शव्दस्यार्चिरादिना गन्तव्यं पेरें ब्रह्मेति गमयतीति प्राप्तम्। तत्र एकस्य शव्दस्यैकस्मिन्प्रयोगे रूढ्यर्थोपादाने यौगिकलक्षणार्थमुख्यत्वस्याप्युपादा- नानुपपत्तेः शब्दमुख्यत्वस्योभयत्राविशिष्टत्वात् कस्योपादानं न्याय्यमिति विशये वाज-

१. G. देवताभिरेव भवि- ४. G and M. अर्थतो २. T and M omit च ५. T and M omit परं ३. S ad Is कालान्तरेपु ६. G. अविशेषात् 19

१३८ शारीरकन्यायसंग्रहे चतुर्थाध्यायस्य तृतीय: पाद: १३९

सनेयके "ब्रह्मलोकान् गमयति" इति बअ्मलोकशब्दस्य सत्यलोके रूढस्य यौगि- कामान्" "स एकधा भवति" इत्यादिवाक्यविरोधः स्यात्। किश्च मुक्तस्य

कत्वेडपि प्रयोगबाहुल्यात् तत्रैव प्रथमतरबुद्धिहेतोः, ब्रह्मैव लोक इति व्युत्पत्ती लोक- ब्रह्मीभूतस्य पित्रादिसंकल्पैः भोगाभ्युपगमे " ब्रह्माप्तकामः " इत्यादिश्रुतिविरोघः ;

शब्दस्य भोगभूमिविशेपे प्रसिद्धम्य, "ब्रह्मलोकान्" इति बहुवचनस्य भोगभूमि- अनभ्युपगमे "तेन पितृलोकेन संपन्नो महीयते" इत्यादिश्रुतिविरोधः। किश्च वैश्वानरो

भेदेन सत्यलोके मुख्यस्य, "तस्मिन्वसति" इत्यधिकरणसप्तम्याः "तृतीयम्यामितो दिवि भूर्लोकात्" इति तृतीयलोकशव्दस्य द्युशव्दस्य च, "प्रजापतेः सैभां वेश्म प्रपेधे" योगः; तदप्राप्ती "तं यथायथोपासते" इति श्रतिविरोधः । विकारातिवर्ति-

इति सभावेश्मशब्दयोश्र, "पश्चामिविद्यायाः शुद्धः पूतः पुण्यलोको भवति" ब्रम्मप्राप्तिद्वारेण पुनर्विकारसंबन्धाभ्युपगमे विकारातिवर्तिगमनकल्पनावैयर्थ्यम् ; अनि-

इति पुण्यलोकशव्दम्य, विकारास्पृष्टे परे त्रह्मण्यत्यन्तोपचरितार्थत्वप्रसङ्गात् सरसः वृत्ताविद्यस्य चे ब्रह्मात्मापत्तिरुक्ता स्यात्। किं च ब्रह्मणो भेदेनावस्थानाभ्युपगमे

अश्वत्थम्य सोमसवनस्यापराजितायाश्र पुरः प्रभुविमितम्य च वेश्मनः अरण्यत्वारण्ये- "ब्रह्मैव भवति" इति श्रुतिविरोधः, गन्तुर्गम्येनाभेदायोगात् ; अपि च सांपराया-

त्यवर्णयोः[ त्यरत्वण्यत्वयोः] पर्यक्कविद्यागतानां चे विशेषणानां गन्तव्यत्रम्मलोकसबन्धिनां धिकरणन्यायेन मध्ये लिङ्गशरीरविलक्षणकारणाभावाद्विद्याप्रविलये शरीरत्यागात्प्रा-

विकारास्पृष्टे ब्रह्मण्यसंभवात् बहूनां शव्दानामर्थानां चोपचारकल्पनादेकस्यैव शव्दस्या- गेव तेनैव न्यायेन प्रसज्गात्, अमानवकरस्पर्शस्य लयकारणत्वे वैदयुतस्थाने विकारा-

र्थोपचारकल्पनया शब्दमुख्यत्वेन कार्यमेव ब्रह्माभिधेयमिति वरं प्रतिपत्तुमित्युक्तम्।। न्तरेडपि लयप्रसङ्गात्, सत्यप्यमानवकरम्प्शे पुप्कलकारणे विकारमतिक्रम्यैव

किञ्व पश्चाग्निविदामपि परब्रह्मप्राप्तो "तमेव विदित्वा" इत्यादिवहुशास्त्र- लयकल्पनायां प्रमाणाभावात् न कलाप्रविलयसिद्धिः । "जगद्यापारवर्जम्" " भोग्य-

विरोध: स्यात्। अप्राप्ती "स एनान् ब्रह्म गमयति" इत्यतच्छब्द्ूं! मात्रलिङ्गात्" इत्यादिसूत्राणां चात्यन्तघटनात् 'एतेन प्रतिपद्यमाना नाव-

स्यात् ; तेन च प्राधान्येन प्रकृतपश्चाग्निविद्वर्यतिरिक्तानां ग्रहणायोगात्, तेषामनिष्ट- र्तन्ते' इत्युभयोवर्तमानत्वनिर्देशात् गमनसमयेऽवृत्तेरप्राप्तप्रतिपेधात्, नावर्तिष्यत

गतिप्रसङ्गाच्च। किश्व परं ब्रह्म प्राप्तानां उपचितापचितेधर्ये ब्रह्मणः स्वश्वरत्व- इत्यश्रुतभाव्यर्थकल्पनायां यत् कृतकं तदनित्यमित्यनुमानविरोधात् क्रममुत्तयभिप्रा-

विरोरध: स्यात् ; एकरूपैश्यें गुणप्रत्यभ्नवृत्त्युपचयात्यकसाघनवैषम्यविधिवैयथ्ये येणापि वाक्योपपत्तेः, इममिहेति च विशेषणार्थवत्त्वायाम्मिन् कल्पे प्रतिपन्ना

स्यात् ; साधनोपचयापचयाभ्यां ्ं फलोपचयापचर्येंः स्यात्। किश्च पर- अस्मिन्कल्पे नावर्तन्ते, किं तु कल्पान्तर इत्यस्माकं प्रतिपत्तिः; कल्पान्तरप्रतिपत्तणा-

त्रह्मभूतस्य मनःशरीरवत्तया भोगसंबन्धे "अथायमशरीरोऽमृतोऽप्राणो ब्रह्मैव' मन्यस्मिन् कल्पे प्रतिपन्ना अस्मिन् कल्पे नावर्तन्ते, किं तु कल्पान्तर इति कल्प-

इति श्रुतिविरोध: स्यात्, कैलाप्रलयाधिकरणविरोधश्च। अशरीरत्वे "मनसैतान भेदेन प्रतिपत्तपु प्रतिपत्तिव्यवस्थोपपत्तेन सगुगोपासनमात्रेणानावृत्तिसिद्धिः ; प्रतीक- पञ्चाग्निविदामापेक्षिकामृतत्वदर्शनात् कार्यत्रह्मणोडपि तथा मूर्धन्यनाडधैव गच्छतां

१. T. प्राप्तो ७. G and T. शब्दविरोध: M. व्याप्ती ८. T. विरोधात् . T. भवतीति ७. M. वैद्यते

२. T and M. भेदे ९. T and M. ऐश्वर्येण 2. M omits आदि G omits

३. G omits सभां ..: पूतः १०. G omits च ३. M omits विकारादिवर्ति ९. M omits अस्मिन् कल्पे प्रतिपन्ा:

४. T. प्रतिपद्यते ११. G. चयदर्शनेन च विरोध: ४. G. योगादप्राप्तौ ९०. T and M add एव

५. M omits च विशेषणानां ... किञ् १२. G omits कला ... स्यात् ५, M omits च ११. G and T. प्रतिपत्तव्य

६• T and M. इति बहु; ६. G and M. प्रलये

१४० शारीरकन्यायसंग्रहे चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः १४१

सर्वगतत्वे भोगशरीरस्य व्यवहितदेशत्वात् व्रह्मणो गन्तव्यस्य सर्वत्रावशिष्टपुरुषा- भोगशून्ये निर्गुणज्ञाने स्तुतित्वेनान्वयः, विशिष्टसंबन्धिनि दहराद्युपासने फलत्वेना- र्थत्वान्नाचिरादिमार्गेण गच्छतां मुख्यामृतत्वसिद्धः[सिद्धि]। ननु परब्रह्मगम- न्वय इति ; तस्मात् सर्वश्रुतिव्याकोपपरिहाराय कार्यमेव ब्रह्म गन्तव्यमिमित्युक्तम्। नेडप्याविर्भूतत्रह्मस्वरूपस्य सर्वात्मभावापत्तेः, सर्वाणि फलभोगवचनानि "सङ्कल्पा- देवास्य पितरः" "मनसैतान् कामान्" इत्यादीनि तम्मिन् उपपद्यन्त इति॥ अप्रतीकालम्बनान्नयतीति बादरायण उभयथा दोषात् तत् क्रतुश्च ॥। . ३.१५। तत्र यदि तावन्मुक्त: स्वपित्रादिभिः कामैः प्रागनुत्पन्नं भोगमस्मदादिवदुत्पाद्य विशेषं च दर्शयति॥ ४. ३. १६ ।। मुख्यमेव भुञीत, तदा आप्तकामता निरतिशयानन्दोपलळधयात्मता च बाध्येत, पितृयाणतृतीयस्थानसम्बन्धहीनत्वात् प्रतीकविशेषणत्वेन ब्रह्मणोडप्युपास्य- प्रागनुपलभ्यमानसुखाय साधनानि लोक आदत्त इति ; भोगार्था च सृष्टिः त्वात् "ये चामी अरण्ये श्रद्धां सत्यमुपासते" इति वाक्येन तेषामप्युपादानात् स्यात् ; सुखजन्माम्युपगमे च "एतस्यैवानन्दस्यान्यानि नूतानि मात्रामुपजीवन्ति" इति नित्यसिद्धब्रह्मसुखावच्छेदानामेव विषयैरभिव्यञ्ञघतया. भोग्यत्वश्रुतिर्बाध्येत। "स एनान् ब्रह्म गमयति" इत्येतच्छव्देन प्रतीकालम्धनानामपि परामशसिद्धेः

अथ मुक्तोडपि प्रागनभिव्यकतं सुखं पित्रादिकामैरमिव्यनक्तीति ; न, सर्वज्ञत्वादिश्रुते- तानपि ब्रह्म गमयतीति प्राप्तम् ; तत्र च ब्रह्मदृष्टिविशिष्टप्रैतीकानामेवोपास्यत्वात् "ये चामी अरण्ये " इति वाक्येन परमर्शाभावात् फलान्तरनिर्देशाच्च परिश्रेषा- रनभित्यक्तवत्स्वभावात् स्वरूपावरणम्य च सम्यग्ज्ञानेनैव प्रध्वस्तत्वात्। अश मुक्तस्य सर्वजीवात्मतावाप्नेर्हिरण्यगर्भादिजीवगतानां भोगैश्वर्याणां तस्मिन्नन्वयात् दर्चिरादिसम्बैन्धो न वाक्येन; ततश्च "ये चामी अरण्ये" इति वाक्योपात्त-

मुख्यानामेव भोगैश्वर्यवचनानां तस्मिन्नुपपत्तिरिति, तर्हि तिर्यड़नारकस्थावरादिजीव- प्रकृतपरामर्शकेन "स एतान्" इत्येतच्छव्देन प्रतीकानामपरामर्शात् विद्युत्पर्यन्त- मेवैतेषां गमनमिति स्थितम् ।। पत्तेः तद्गतदुःखानैश्वर्याद्यपि मुत्तम्यापाद्यत इत्यपुरुषार्थता स्यात् ; तस्मान्मुक्तोडमुक्त- जीवगतैर्भोगैर्न सम्बध्यते। यदि मतम्, मुक्तो निरतिशयानन्दमात्मानं प्राप्नुवंस्त- दानन्दपरिच्छेदत्वाद्विषयानन्दानां तानपि प्राप्नुवन् पित्रादिभिभुङ्क इत्युपचर्यत इति; इति प्रकाशात्मविरचिते शारीरकन्यायसंग्रहे

नैतत्सारम्, एकस्य न्रह्मशव्दस्य मुख्यार्थलोभेन सर्वासां परिच्छिन्ननोगैश्वर्यश्रुतीना- चतुर्थाध्यायत्य तृतीयः पादः ॥ मुपचरितार्थत्वकल्पनायोगात् ; कार्ये तु ब्रह्मणि गन्तव्ये यथोपदेशं सर्वासां मुख्या- थत्वमुपपद्यते। ननु निर्गुणत्रह्मविद्यायामपि "मनसैतान् कामान्" "स एकधा भवति" इत्यादीनि भोगवचनानि सन्ति। सत्यम्, तेषां प्रकरणाद्वाक्यसाम- थर्याद्वा निर्गुणत्रह्मविद्यया सम्बन्धोऽवगतः, भोगैश्वर्यलक्षणादर्थसाम्यलिज्कात् भोगैश्वर्य- फलवता दहरादयुपासनेन च संबन्धोऽवगतः ; तत्रोभयविधप्रमाणानुग्रहाय शरीरेन्द्रिय-

M. मप्यमृततव ३. G. मुख्यमेव M. उपादत्ते T. मुख्यैव M. शून्य M omits प्रतीक २. ४. M. मुक इति २. T and M omit उक्तम् 8. M. संबन्धे

चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पाद: १४३

फले तद्विरोघिन: फलस्य प्रकरणात् "मनैसैतान् कामान् पश्यन् रमते य ऐते

अथ चतुर्थेः पाद:॥ ब्रह्मलोके" इति ब्रह्मलोकसम्बन्धिलक्षणादिलिङ्गस्य बलवत्त्वात् सगुणविद्ाफलेन सम्बन्धः । सर्वत्र चार्थतः साधनात् फलस्य पाधान्येडपि शब्दतः फलवचनस्य

संपद्याविर्भावः स्वेन शब्दात् ।। ४. ४. १ ।। साधनस्तुतिव्यतिरेकेण प्रयोजनाभावात् साघनवाक्यं प्रति गुणभूतत्वसिद्धिरित्युक्त्तम्।

मुक्त: प्रतिज्ञानात्॥४. ४. २ ॥ तत्त्वज्ञानेन साध्या, तत्त्वज्ञानविषयेतयैव निर्त्यासद्धत्वात् तस्याः । तादात्म्यं आत्मा प्रकरणात्॥ ४. ४. ३ ॥ तत्त्वज्ञानविषयं तावन्मात्रताफलमिति चेत्, किं तत्? तादालयं नाम भेदतावन्मात्रता- मुच्यमानस्य यन्मोक्षरूपं तदागन्तुकं भवितुमर्हति, अनुष्ठितसाधनफलत्वे विरोध:, तर्हि, तादात्म्यं तत्त्वज्ञानेन निवर्तते न वा? निवर्तते चेत्, ज्ञानस्य स्वविष- सति शरीरात् समुत्थितस्य फलत्वात्, स्वर्गादिफलवत् इत्यनुमानानुगृहीतया यनिवर्तकत्वम्, ज्ञाननिवर्त्यस्य चाज्ञानवन्मिथ्यात्वम्, ज्ञानस्य स्वविषयबाधद्वारेण निष्पत्तिश्रत्या आगन्तुकं मोक्षरूपमिति प्राप्तम् । तत्रास्यानुमानस्ये "स्वेन रूपेण" इति विशेर्षणश्रत्या बाधो दर्शितः। अभिनिप्पत्तिशब्दस्य शरीरांत् स्वेनैव बाध्यत्वं च स्यादिति सुनिरूपितं भवता वेदान्तप्रामाण्यम्। अथ न निवर्तते

समुत्थितस्य अनादिप्रवृत्तेफलान्तराभिनिष्पत्तिप्रवाहानुवादेन मुक्ति स्वेनेति विशेषण- तादात्म्यम्, कथ तर्हि, तस्मिस्तावन्मात्रे[मात्रता]विरोधिनि सति तावन्मात्रतापत्तिः?

विधिपरस्य विधीयमानविरोधे सत्युपचरितार्थत्वंच दर्शितम्।। किंच तावन्मात्रशव्देन यदि ब्रह्म जीवो वाभिधीयते, तयोरनादिसिद्धत्वान्न ज्ञानसा-

अविभागेन दृष्टत्वात् ॥। ४. ४. ४ । ध्यता ; अथ जीवस्य ब्रह्मतावन्मात्रमिति, तदपि जीवो ब्रह्मैव वा ? तत्रोक्तदोषः । अथ तृतीयं किंचित्, तस्यापि कर्मत्वे क्षणिकतापत्तिः ; गुणत्वे विज्ञानजन्यसंस्कारवदनित्य- तैदस्य स्वरूपं ब्रम्मैव न भवति, "स तत्र पर्येति" इति प्रकृते ब्रह्मण्या- धाराधेयनिर्देशात् फलवचनस्य साध्येविषयस्य तादात्म्यवाक्यात् साधनविषयादपि त्वप्रसञ्गः; संस्कारस्यापि कार्यान्तरवत्13 कर्मजन्यत्वं ब्रुवाणस्य विरम्य व्यापारशून्य-

प्रधानत्वात् बन्धनिवृत्तिव्यतिरेकेणात्मस्वरूपस्यैव पुनर्त्रह्मतावन्मात्रताप्राप्तेः "ब्रह्म ज्ञानेनीन्वयव्यतिरेकविरोधः, न द्रव्यत्वमुपादानान्तराभावात्, न जीवब्रझ्मोपादानता

वेद त्रह्मैव भवति" इत्यादिना फलान्तरस्येष्टत्वादिति प्राप्तम्। तत्राभिनिष्पत्ति- स्वरूपस्य "स उत्तमः पुरुषः " इति परमात्मभावेजवगते" तादात्म्यवाक्यानुकूले १. G. फलान्तरस्य ९. T. विषयतयेव मात्रताफल

२. M. प्रकरणात्मनः N. विषयमर्थमात्रताफल

M omits मनसा ९०. T omibs तत्

१. G and M omit फल ७. G. त्वपदस्य ४. G omits य एते १९. T and M. मात्रविरो

२. G omits अस्य ८. G adds ५. M. फलवत्वात् १२. T omits विरोध :... सति ताव

३. G adds घनस्य ९ M omits साध्य T. बलत्वात् न्मान्रता

४. M omits विशेषणश्चत्या १०. G. निष्पन ६. G. फलत्वेन M omit विरोध :... क्षणिकता

५. M. प्रवृत्ति ११. G. श्रत्यावगते ७. M omits भपि १३. M. कार्यान्तिरात्

६. T and M omit M. अधिगते ८. T. वाक्यगुण- १४. प. ज्ञानान्वय

१४४ शारीरक न्यायसंग्रहे चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पाद: १४५

ब्रह्मोपादानद्रव्यान्तरोत्पत्तौ वा ब्रह्मभावस्य सिद्धेः; तस्मात्स्वभावत एव ब्रह्मतावन्मा- शरीरेन्द्रियभावाभावयोरन्यतरोपादाने अन्यतरबाधादुभयोर्योगपद्यासम्भवाच्च त्रस्यैव सतोऽविद्यादिक्केशहान्या प्रतिभास[समान]स्वरूपावभासो ब्रेह्मभाव इति॥ सगुणविद्याफलविरोधे प्राप्ते कालभेदेन सक्कल्पभेदात् क्रमेणोपपत्तिरुक्ता।।

ब्राह्मेण जैमिनिरुपन्यासादिभ्यः ॥४. ४. ५॥ प्रदीपवदावेशस्तथा हि दर्शयति ॥ ४. ४.१५॥ चितितन्मात्रेण तदात्मकत्वार्दित्याडुलोमि:॥४. ४. ६ ॥ स्वाप्ययसंपच्यो: अन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि॥ ४. ४.१६ ॥ एवमध्युपन्यासात् पूर्वभावादविरोधं बादरायण: ।४. ४. ७।। एकस्मिन् शरीरे समनस्कायां चैतन्याभिव्यक्तौ सर्वगतस्यात्मनः शरीरेन्द्रि ऐश्वर्यचिन्मात्रावस्थानयोरन्यतरोपादाने अन्यतरबाधादेकत्रोभयासम्भवादस- येपु मनोमेदाभावाच्वैतन्यानभिव्यक्तर्मनोभेदे ोकवज्जीवमेदा्भोगाननुसन्धान- मञ्जसे विद्याफले प्राप्ते, चिन्मात्रस्येव सतः तत्त्वातत्त्वविभागापेक्षया वा मायोपाधि- प्रसक्कादेकस्मादितराणि निरात्मकानीति प्राप्तम्। तत्र विदुष एव "स एकधा वशात् ब्रह्मेश्वरविभागापेक्षया वा विद्याविद्याकृतावस्थापेक्षया वा उभयथाभावोप- भवति" इत्यादिनानेकधाभावावगमादनुपपत्त्या उपाधिभेदेनानेकधाभावे कल्प्यमाने

पत्तिरुक्ता।। सर्वेषां सात्मकत्वमन्तरेण विदुषोडनेकवाभावायोगात् स्वतन्त्रानादिमनोमेदे सत्येव

सङ्कल्पादेव तु तच्छूतेः ॥४. ४. ८ ॥ जीवाभेदाछत्यनुपपत्त्या चैतन्यो विद्वानैश्वर्य भुङ्क्त इत्युक्तम् । अत एव चानन्याधिपतिः ॥। ४. ४. ९ ।। मुक्तस्य पित्रादिभोगसाधनसम्पत्तिः, सङ्कल्पोचित प्रयत्नादिसाधनसामग्रीसव्य- जगव्यापारवर्ज प्रकरणादसन्निहितत्वाच्च ॥ ४ ४१७॥

पेक्षा भोगसाधनसम्पत्तित्वात्, अस्मदादिभोगसाधनसम्पत्तिवत् इत्यनुमानस्य सङ्कल्पा- प्रत्यक्षापदेशादिति चेन्नाधिकारिकमण्डलस्थोक्ते:

देवेत्यवधारणश्रत्या विद्याया मन्त्रौषधादिवदचिन्त्यसामर्थ्यत्वादिति न्यायानुगृहीतया । ४. ४. १८ ।।

बाधो दर्शित: । विकारावर्ति च तथा हि स्थितिमाह॥ ४. ४. १९ ।। दर्शयतश्वैवं प्रत्यक्षानुमाने ॥ ४. ४. २० ॥ अभावं बादरिराह ह्येवम् ॥।४. ४.१0॥ भोगमात्रसाम्यलिङ्गाच् ।।४. ४. २१ ।। भांव जैमिनिर्विकल्पामननात् ।।४: ४. ११ ।। अनावृत्ति: शब्दात् अनावृत्ति: शब्दात् ।। ४. ४, २२ ।। द्वादशाहव दुभयविर्ध बादरायणोऽतः ॥ ४. ४. १२ ॥ तन्वभावे सन्ध्यवदुपपत्तेः ॥४. ४. १३ ॥ "आमोति स्वाराज्यम्" इत्यादिश्रुतेः परापरब्रह्मकार्ये भूतभौतिकसष्टयादि- विषयैश्वर्येऽपि सगुणविदां प्राप्ते प्रलयादुत्थानसमये भूतभौतिकानां यः स्रष्टा तस्यैव भावे जाग्रदृतू ॥ ४. ४. १४ ॥ स्थितिनियमनादावपि कर्तृत्वनिर्देशात् सृष्टयुत्तरकालभाविनामुपासकानां प्रलये मुक्त-

T adds ब्रह्मभाव ३. T. बाधते एकत्र त्वात् भोगमात्रसाम्यलिककाच्च जगद्यापारं वर्जयित्वा स्वभोगसाधनसम्पत्तावेव सगुण- १. M. बहास्वरूप विदामैश्वर्य क्रमेण च मुक्तिरित्युक्तम् ॥ २. T. ब्रह्मात्मभावः १. M. सृष्टयनन्तर 20

१४६ शारीरकन्यायसंग्रहे चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः १४७

अत्र केचिदागमार्थसम्प्रदायहीना: स्वबुद्धया च शास्त्रार्थविभागं पर्यालोचयि मुक्तिमक्कीकृत्य न धर्मान्तरसाधनं वा दूषणं वा क्रियते, जगद्यापारवर्जनस्य सिद्ध- तुमशक्रुवन्तः परब्रह्मणि मुक्तस्यैव पित्रादिभिर्भोगविशेषं प्रकृतं सर्वमुपवर्ण्यास्याधि- त्वाददूषणत्वाच्च ; भोगेसाम्यस्याप्ाप्तेः साधयितुमशक्यत्वात्, अत एव तेनादृष्य- करणस्य शास्त्रसिद्धान्तेनासञ्जति पश्यन्तो द्वैतिनां मुक्तेरङ्गीकरणवादोऽयमिति त्वात ; तस्माद्विप्रलम्भनमात्रं द्वैतिनां मुक्तेरञ्रीकरणवाद इति। नै च वेदान्तैकदे- जल्पन्ति। तत्र किं क्रियत इति वक्तव्यम्-कि द्वैतिनां मुक्तिरित्थंभूतेति प्रकार- शिनां द्वैतिनोमेवंविधा मुक्तिः ; न च तान् प्रति साधयितुं शक्यते, जगद्यापारव- विशेष: प्रदर्श्यते, कि वा तेषां मुक्तिरित्थंभवितव्यति साध्यते, कि वा नेत्थंभवितव्ये- र्जनेडपि सिद्धसाधनत्वात्, विद्यान्तरगोचरभोगसाम्यस्य मुक्तावप्राप्तेः ; अत एव त्याक्षिप्यते, कि वा तन्मुक्तिस्वरूपमङ्गीकृत्य तैरभिप्रेतं धर्मान्तरं साध्यते दृप्यते दूषयितुमशक्यम् , अदृषणत्वादप्राप्तेश्र ; स्वरूपमक्गीकृत्य धर्मान्तरदूषणसंभवेडपि वेति। न तावत् जगद्यापारं वर्जयित्वा ब्रह्मणो भोगमात्रसाम्यं तन्मुक्तित्व- तथा। तस्मात् कार्यत्रह्मप्रार्प्तिः सगुणविद्याविषेयिकेयं इति सिद्धम् ॥ प्रकार: । गुणपुरुषयोर्द्रष्ट्रदृश्यसंबन्धलेक्षणविच्छेदलक्षणायाः सांख्यमुक्ते:, विज्ञानादि- नवगुणोच्छेदेन निःसंबोधलक्षणायाः वैशेषिकादिमुक्ते:, आलोकाकाशशरीरेन्द्रियवि- इति श्रीमदनन्यानुभवपूज्यपादशिष्यस्य श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यस्य

षयोपलन्धिशून्यतया सततोर्ध्वगमनलक्षणाया आर्हतमुक्तेः, विशुद्धज्ञानोदय- श्रीमत्प्रकाशात्मभगवतः कृतौ श्रीमच्छारीरकमीमांसाभाष्य-

प्रवोहस्य सर्वज्ञसन्ताने स्वैलक्षणमुत्पाद्य तदेकत्वलक्षणस्य सन्तानशून्य- न्यायसडग्रहे

तालक्षणस्य वा सुगतमुक्तेः, वासुदेवे कारणे प्रकृतिविकल्पलक्षणायाः पाञ्च चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थ: पाद: रात्रमुक्ते:, ईश्वरप्राप्तिलक्षणायाः शैवमुक्तेश्ानेवंप्रकारत्वात्। अथैतेषां मुक्तिरेवंभवि- तव्येति साध्यते, तदपि न, जगद्यापारवर्जनेन सिद्धसाधनत्वात्, कार्यत्रह्मणो भोग- साम्यलिङ्गानां वैदि कविद्यागतानाम वैदिकविद्यान्तरकर्मान्तरफलत्वेनार्ङ्!कृतमोक्ष- विशेषप्रतिपादने सम्बन्धाभावादनङ्गीकरणाच्च तैर्मोक्षः कार्यब्रह्मणि भोगसा- म्यस्य। न च परत्रह्मणो भोगोऽस्तीत्युक्तम् ; न च जगद्यापारवर्जनेन भोग साम्यं तन्मुक्तेर्दृषणमुच्यते, जगद्यापारस्यानङ्गीकरणादेवें तद्वर्जनस्यादूषणत्वात्, द्वैतिनां मुक्तेर्भोगमात्रसाम्यप्रापकाभावात्; न हि वेदेडपि विद्यान्तरफलं विद्यान्तरे सक्च्छते। कुतश्चावैदिकविद्याकर्मफले वैदिकफलविशेषप्राप्तिः ? अत एव द्वैतिनां १. M. वज्य ७. G adds "अनावृत्ति: शबदात् : २. T omits भोग इति च न घटते द्वैतिना ३. G. अपि च ८. ,. T omits दूष्यते वा ६. T and M. च ४. G. देशीयानां G. प्राप्तिलक्षणः

२. G omits लक्षण ७. G. मोक्षस्य ५. M. द्वेषिणामद्वतिना ९. G. विषयविपाको5यं

३. T and M. चार्वाकमुक्ते: ८. G. ह्रथ ह. G. साधनदूपणेऽपि ९०. T adds शारीरकार्णा न्यायाना सप्तन्यूनशतद्ूयम्।

४. M. प्रभवस्य ९. M. करणादेस्त दु र्ज प्रकाशात्ममुनीन्द्रेण निर्णीतं न्यायबेदिना।

५. T and M. सन्तानेश्वरलक्ष

INDEX OF SUTRAS

अ. पा. सू. अ. पा. सू.

अकरणत्वाच्च न दोपस्तथा हि २ ४ ११ अदृश्यत्वादिगुणको धर्माक्ते १२ २१

अक्षरधियां त्ववरोभ्रः ३ ३ ३३ अदृष्ठामियमात् २ ३ ५१

... १ ३ ११ अधिकं तु भेदनिर्देशात् २१ २२

अभिहोत्रादि तु तरकारयायेव ११६ अधिकोपदेशान्त बादरायण ३४ ८

अग्न्य।दिगतिश्रुतेरिति चेन्न १ ४ अधिष्ठानानुपपत्तेश्र .... २२ ३९ भङ्गावबद्धास्तु न शाखासु हि- ३३ ५५ अध्ययनमात्रवतः ३४ १२

२ २ कनभिभवं च दर्शयति ३४ ३५

अङ्गेपु यथाश्रयभावः ३३ ६१ अनवस्थितेरसम्भवाञ्च नेतरः १२१७

अचलत्वं चापेक्ष्य ४१ ९ अनारब्धकार्ये एव तु पूर्वे ४१ १५

अणवश्र २४ ७ अनाविष्कुर्वन्नन्वयात् ३४ ५०

अणुश्र २४ १३ अनावृत्ति: शब्दादनावृत्ति: ४ ४ २२

अत एव च नित्यत्वम् १३२९ अनियम: सर्वासामविरोध: ३ ३ ३१

अत एव च सर्वाण्यनु ४२ २ अनिष्टादिकारिणामपि च ३११२

अत एन चाभीन्धनाद्यनपेक्षा ३४ २५ अनुकृतेस्तस्यच १३ २२

अत एव चानन्याधिपत ४४ ९ अनुज्ञापरिहारी २ ३ ४८

अन एव चोपमा सूर्यकादिवत् ३ २ १८ अनुपपत्तेस्तु न शारीरः ... १२ ३

अत एव न देवता भूत च १२२७ अनुबन्धादिभ्यः प्रज्ञान्तर ३ ३ ५०

अत एव प्राण: ११ २३ अनुष्टेयं बादरायण: ३४ १९

अतः प्रबोघोऽस्मात् ३२ ८ अनुस्मृतेर्बादरिः १२३०

अतश्चायनेऽपि दक्षिणे ... ४ २ २० अनुस्मृतेश्र २२ २५

अतस्त्वतरजज्यायो लिग्गाच् ३४ ३९ अनेन सर्वगतत्त्रमायाम ३२ ३७

अतिदेशाख ३ ३ ४६ अन्तर उपपत्ते: १२१३

अतोऽनन्तेन तथा हि लिङ्गम् ३२ २६ अन्तरा चापि तु तद्ष्टे: . ३ ४ ३६

अतोऽन्यापि ह्येकेपामुभयोः ४११७ अन्तरा भूतग्रामवरस्वारमनः ३३ २५

अत्ता चराघरग्रहणात् १२ अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण २ ३ १५

अथातो ब्रह्मजिज्ञासा १ १ १ अन्तर्या्यधिदेवादिषु १२१८

१५० ५१

अन्तवत्वमसवेज्ञता वा ... २ २ ४१ अरूपच देव हि तत्प्रधानत्ात् ३ २ १४ ारमशब्दाच ३ ३ १५ उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात् २२ २०

१ १२० अर्चिरादिना तस्प्रथिते: ... ४ ३ १ आत्मा प्रकरणात् ... 1 ४४ 3 उत्पत्यसंभवात् २२ ४२ m m अन्स्यावस्थितेश्रोभय २२ ३६ १२ ७ भात्मेति तूपगच्छन्ति ४१ ३ उदासीनानामपि चव सिद्धि: २२२७

अन्यत्राभावाच्च न तृणादितत् २ २ अल्पथ्रुतेरिति चेत्तदुक्त्तम् १३ २१ आदरादलोप: ३३ ४० उपदेशभेदान्नेति चेलोभय. ११२७

अन्यथातवं शब्दादिति ३ ३ अवस्थितिवेशेष्यादिति २ ३ २४ भादित्यादिमतयश्चाङ्ग उपपत्तेः ४ १ ३ उपपत्तेश्र ... ३ २ ३५

अन्यथानुमितौ च जशक्ति २ २ ' अतस्थितेरिति काशकृत्स्न: ३ ४२२ आधानाय प्रयोजनाभावात् ३३ १४ उपपद्यते चाप्युपलभ्यते च २१३६

अन्यथा भेदानुपपतिरिति ३२ ३६ अविभागेन रष्टत्वात् ४ ४ आनन्दमयोऽभ्यासात् २३३०

अन्यभावव्यावृत्तश्र १ ३ १२ अविभागो वचनात् ४ २ १६ आनन्दादय: प्रधानस्य ३३११ उपपूर्वमपि त्वेके भावमशन ३४ ४२

अन्याधिष्ठितेषु ३ १ २४ अविरोधश्चन्दनवत् २ २ २३ आनर्थक्यमिति चेन्न उपमर्दे च ३४१६ 3

अन्यर्थ तु जैमिनि: अशुद्धूमिति चेन्न शब्दात् ३१ २" आनुमानिक्मप्येकेपामिति ४ उपलब्धिवदनियम: २३ ३७

अन्यार्थश्र परामर्शः ३ २० अश्मादिवच्च तदनुपपत्ति: ... २ १ २३ आप: २३ ११ उपसहारदर्शनान्नेति चेत्न २१ २४

अन्वयादिति वेतस्यादव 3 ३ 9 अश्रतावादिति चेन्नेष्टाति ३ 5 आप्रायणात्तत्रापि हि दृष्टम् ४१ १० उपसंहारोडर्थामेदाद्विघिशेष. ५

अपरिग्रहाच्चात्यन्तमनपेक्षा असति प्रतिज्ञोपरोधो योगपद्यम् २२२१ आभास एव च २ ३ ५० ३३ ४१

अपि च सप्त ३ " "" असदिति वेन्न प्रतिपेध २ १ आमनन्ति चैनमस्मिन् १ २ ३२ उपादानात् २ ३ ३५

अपि च स्मर्यते १३ २३ असध्यपदेशन्निति चेन्न उभयथा च दोपात् २२१६

२ ३ ४५ असन्ततेश्राव्यतिकरः "' ... ' २ ३ ४९ आवृत्तिरसकृदुप देशात् ४ १ ' "' ... २२ २२

"' ३४ ३० असभवस्तु सतोऽनुपपततेः २ ३ आसीन: संभवात् ४ 1 उभयभापि न कमातः २२ १२

"' "' ३४ ३७ अमार्वत्रिकी ३४ १ आह च तन्मात्रम् ३२ १६ उभय्यपदेशास्व हिकुण्डलव न र् ३२ २७

अपि चैवमेके ३२ १३ अस्ति तु ३ इनंरपरामशास्स इति चेन्न उभयव्यामोहात्तरिसद्वे: ... ४ ३ ५

अपि संराधने ३२ २४ अस्मिन्नस्य न तद्योगें शास्ति १ १ १९ ३४१७

अपीतौ तश्प्रसङ्गादसमअसम् अस्येव नोपपतिरेष ऊष्मा इतरव्यपदेशाद्विताकरणादि ऊर्ध्वरेनस्सु च शब्दे हि ... ४ २११ एक आत्मनः शरीरे भावात् ३३५३

४ ३ १" अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा. ३२ ३ ४ इतरेतरप्रत्ययस्वादिति एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः २ ३

अबाधाच ३ ४ २९ आकाशस्तलिद्कात् १ १ २२ हतरे स्वर्थसामान्यात् 3 ३ " एनेन योग: प्रत्युक्त: ३

अभावं बादरिराह द्येवम् ४ ४ १० आकाशे चाविशेपान् २२ २४ इतरेपां चानुपलब्धे: एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि २ ११२ अभिध्योप देशान् १४ २४ १३ ४१ इयदामननातू ३ ३ ३४ भभिमानिव्यप देशस्तु आचारदर्शनात् ३४ ३ एतेन सेवे व्याख्याता: ... १ ४ २८ २१ ५ ईक्षतिकर्मव्यपदेशात्स; १२ २९ ... ४३ ४ ईक्षतेरनाशब्दम् ५ ४४७ ... ३ १ अभिसंध्यादिप्वपि चःम् २ ३ ५२ आत्मकृते: परिणामात् १४ २६ उत्क्मिष्यत एवंभावात् १४ २१ एवं चात्माकात्सर्न्यम् ... २ २ ३४

अभ्युपगमेडप्यर्थाभावात् २ २ आत्मगृहीतिरितरवदुत्तरान् ३३ १६ उत्क्रान्तिगत्यागतीनाम् २ ३ एवं मुक्तिफलानियमः ३४ ५२ १

अम्बुवद्ग्रहणात्त न तथात्वम् ३२ १९ आत्मनि चैवं विचित्राश्र हि २१ २८ ३१९ ऐहिकमप्य प्रस्तुतप्रतिबन्धे ३४५१

१५३ १५२ तदनन्यत्वमारम्भण २१ १४ दर्शयतश्रतं प्रत्यक्षानुमाने ... ४ ४ २०

कम्पनात् ... १ ३ ३३ चराचर व्यपाश्रयस्तु २३ १६ तदन्तरप्रतिपत्तौ रहति ३ १ १ दर्शयति ३ ३ ४

करणवच्चेन्न भोगादिभ्यः २ २ ४० चितितन्मात्रेण ६ तदभावनिर्धाणे च १३३७ ३ ३ २२

कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात् २ ३ ३३ छन्दत उभयाविरोधात् ३ ३ २८ तदभावो नाडीपु ३३ ७ दर्शयति चाथो अपि स्मर्यते ३२ १७

कर्मकर्तृव्यपदेशाच ... ४ छन्दोडभिधानान्नेति चेन्न ११ २५ तदभिध्यानादेव तु तलिङ्गातसः २ ३ १३ दहर उत्तरेम्य: १३ १४

कल्पनोपदेशाज्ध जगद्वाचित्व्रात् १४ १६ तदव्यक्तमाह हि ३ २ २३ दृड्यते तु २१ ६

कामकारेण चैके ३४ १५ जगद्यापार व र्जे ४ ४ १७ तदापीतेः संसार्यपदेशात् ४ २ देवादिवदपि लोके २१२५

कामाच्च नानुमानापेक्षा ११ १८ जन्माद्यस्य यतः ११ तदुपर्यपि बादुरायण: संभवात् १३ २६ देहयोगाद्वा सोऽपि ३४ ६

कासाद्ीतरत्र ३ ३ ३९ जीव मुख्य प्राणलिङ्गान्नेति चेतू १ ३१ तदेकोअ्रज्वलनं ४ २ १७ घ्भ्वाद्यायतने स्वशब्दात् १३ १

का्यास्तु यथाकामं ३ ३ ६० जीवमु ख्य प्राणलिद्गान्नति चेत् १४ १७ तद्गुणसारत्वात्त तथ्यपदेश: २ ३ २९ द्वादशाहवदुभयविधं ४ ४ १२

कारणत्वेन चाकाशादिपु १४ १४ ज्ञेयत्वावचनाच् ४ ११४ धर्म जैमिनिरत एव ३ २ ४०

कार्यं बादरिरस्य गत्युपगत्ते: ४ ३ जोडत एव २३ १८ धर्मोपप तेश्र १ ३

३ ३ १८ ज्योतिरायधिष्ठानं तु तद्भूतस्य तु तातद्वावो जैमिने: ३४ ४० 6

कार्याख्यानादपूर्वम् २ ४ १४ तद्दतो विधानात् ३४ ६ पृतेश्च महिन्नोऽस्यास्मिनू १३१६

कार्यात्यये तदध्यक्षेण ४ ३ १० ज्योतिरुपक्रमान्त तथा १४ ९ ३३ ४२ ध्यानाञ् ... ४ १ ४

कृतप्रयत्नापेक्षस्तु २ ३ ४२ ज्योतिर्देर्शनात् १३ ४

ज्योतिश्वरणाभिधानात् तब्निष्टस्य मोक्षोपदेशात् न कर्माविभागादिति २१ ३५

कृतात्ययेऽनुशयवान् ३१ ८ १५ २४ ४२ ३ न च कर्नुः करणम् २२ ४३

कृतस्नभावान गृहिणोपसंहारः ३४ ४८ ज्योतिपि भावाञ्च तन्मनः प्राण उत्तरात् १३ ३२ न च कार्ये प्रतिपत्यभिसंधि: ज्योतिपकेपामसत्यन्ने तन्वभावे संध्यवदुपपत्ते: ४ ४ १३ ४ ३ ५४

कृतस्नप्रसक्तिर्निरवयव त्वशब्द २१ २६ १ ४ १३ २१११ न च पर्यायादप्यविरोध: २२ ३५

क्षणिकत्वाच्च २२ ३१ त इन्द्रियाणि तध्यपदेशात् २४१७ तर्काप्रतिष्टानादप्यन्यथा तस्य च नित्यत्वात् २४ १६ न च स्मार्तमतद्वर्माभिलापात् १२ १९

क्षत्रियत्वगतेश्वोत्तरत्र १३३५ तच्छते: ३४ न चाविकारिकमप ३४ ४१

गतिशव्दाभ्यां तथा हि दृष्टम् तानि परे तथा ह्याह ४२ १५ १३१५ तडिताऽधि वरुण: संबन्धात ४ ३ nY तुल्यं तु दर्शनम् ३ ४ न तु दृष्टान्तभावात् ... २ २१ ९

गतिसामान्यात् तत्त समन्वयात् ... १ १ ४ तृतीय शब्दावरोघ: ३१ २१ न तृतीये तथोपलब्धे: ३११८

गतेरर्थवत्त्वेमुभयथा ३ ३ २९ तत्पूर्व कत्वाद्वाचः २४ ४ तेजोऽतस्तथा ह्याह २ ३ १० न प्रतीकेन हि सः ... ४ १ ४

गुणसाधारण्यश्रुतेश्च ... ३ ३ ६४ ततप्राक्श्रतेश्च .... २४३

गुणाद्वा लोकवत् त्रयाणामेव चवमुपन्यासः १४ ६ न प्रयोजनवस्वात् .... २ १ ३२

२ ३ २५ तत्रापि च तद्यापारादविरोध: ३११६ न भावोऽनुपलब्धे: ... २ २ ३० गुहां प्रविष्ठवात्मानी हि प्र्यात्मकत्वान भूयरावात् ३१२ १२११ तथा च दरशयति २ ३ २७ दर्शनाच ३१२० न भेदादिति चेख्न ... ३ २ १२

१ ६ गोण्यसंभवात् तथा चकवाक्यतोपबन्धात् ३४ २४ ३२२१ १२९

२ ३ तथान्यप्रतिषेधात् ३२ ३६ "

२ ४ ३३ ४८ न वा तत्सहभावाश्रते: ... ३ ३ ६५ २ चक्षुरादिवत २४१० तथा प्राणा: २४१ ३ ३ ६६ न वा प्रकरणमेदाश्परोवरीय. ३ ३ ७ "' चमसत्दविशेषात् १ ४ तदधिगम उत्तरपूर्वाघयोः ४११३ ४ ३ १३ न चायुक्रिये पृथगुपदेशात् २४ ९

चरणादिति चेन्न ३१ ९ तद्धीनत्वादर्थवत् १४ 21

१५४ १५५

न वा विशेषात् ३३ २१ परात तच्छ ते: २३ ४१ प्रदीपवदादेशस्तथा हि ४ १५ भोक्त्रापत्तेरविभागश्चेरस्यात् २१ १३

न वियद्श्रतेः २ ३ पराभिध्यानान तिरोहितम् ३२ ५ प्रदेशादिति चेन्नान्तर्भावात् २३५३ ४ ४ २१

न विलक्षणत्वरादस्य २१ ४ परामर्श जैमिनिरचोदना 2 ४ १८ प्रवृत्तेशच २२२ भोगेन स्वितरे क्षपयित्वा ... ' ४ १ १५

न संख्योपसंग्रहादपि १४११ परेण च शब्दस्य ताद्विष्यं ... ३ ३ ५२ प्रसिद्धेश्च १३१७ मध्वादिष्वसंभवात् ... ... १ ३ ३१

न सामान्यादप्युपलब्धे: ३ ३ ५१ पारिप्वार्था इति चेख्न ... ३ ४ २३ प्राणगतेश्च ३ १ ३ मन्त्रवणात् ३४४

न स्थानतोऽपि परस्योभय ३२ ११ पुंस्त्वादिशब्दस्य २३ ३१ प्राणमृच ३ ४ मन्त्रादिवद्वाविरोध: ३३ ५६

२३ २१ पुरुपविद्यायामिव चेतरेषाम् ३३ २४ प्राणवता शब्दातू २४ १५ महद्दीर्घवद्वा इस्वपरिमण्डलाभ्याम् २२ ११

नातिचिरेण विशेषात् . ३१ २३ पुरुषार्थोऽत: शब्दादिति ३ ४ १ प्राणस्तथानुगमात् ११ २८ महदुच्ब

२३ १७ पुरुषाइमवदिति चेत्तथापि २२ ७ प्राणादयो वाक्यशेषात् १४१२ मांसादि भौमं यथाशब्दम् २ ४ २१

नानाशब्दादिभेदात् ३३ ५८ पूर्व तु बादरायण: ३२ ४१ प्रियशिरसवाद्यप्रास्तिरुपचय ३ ३१२ मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते

नानुमानमतच्छब्दातू १ ३ ३ पूर्ववद्वा ३२ २९ फलमत उपपत्ते: ३२३८ मायामात्रं तु का्््न्येन ३२ ३

नाभाव उपलब्धे: २२ २८ पूर्वविकल्प: प्रकरणारस्यातू ३ ३ ४५ बहिस्तूभयथापि स्मृते: ३४४३ मुक्त: प्तिज्ञानात् ४ ४

नाविशेषात् ३४ १३ पृथगुप देशात् २ ३ २८ बुद््यर्थ: पादवत् ३२३३ मुक्तोपसृप्य व्यपदेशात् ... १ ३ २

नासतोऽरष्टत्वात् २२ २६ पुथिष्यधिकरणरूप २ ३१२ मुग्धेर्धसंपत्ति: परिशेषात् ३२१०

नित्यमेव च भावात् २ २ १४ प्रकरणाच १२ १० ब्राह्मेण जैमिनिरुपन्यासादिभ्य: ४४ मौनवदितरेपामप्युपदेशात् ३४ ४९

२ ३ ३२ प्रकरणात् १३ भाक्तं वानारमवित्वात् ३ १ ७ यत्रैकाप्रता तत्राविशेषात् ४१५१

नियमाध ३४ ७ ३२ १५ भावं जैमिनिविकल्पामननात् ४ ४ ६१ यथा च तक्षोभयथा ... २ ३ ४०

निर्मातारं चैके पुत्रादयश्र ३२ ३२ २५ भावं तु बादरायणोडस्ति हि० २ ३ ३३ यथा च प्राणादि २१२०

निशि नेति चेन्न संबन्धस्य ४ २ १९ प्रकाशादिवत् नैव परः ... २ ३ ४६ भावशब्दाथ ३४ २२ यदेव विद्ययेति हि ४११८

नेतरोऽनुपपत्ते: ११ १६ प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्त्वात् ३२ २८ भावे चोपलब्धे: २११५ यावदधिकारमवस्थिति ३३ ३२

नैकस्मिन्दर्शयतो हि ४ २ प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादष्टान्तानुप १४२३ ४४ १४ यावदात्मभाववित्ताञ्ञ २ ३ ३० ६ भावे जाग्रद्वत्

२ २ ३६ प्रकृतैतावस्वं हि प्रतिषेधति. ३२२२ भूतादिपादव्यप देशोपदेशइच १९ २६ यावद्विकारं तु विभाग: २ ३ ७

नापमर्देनात: ४ २ १० १४ २० भूतेषु तच्छते: ४ २ ५ युक्त्त शब्दान्तराज्ज २११८

२४१२ प्रतिज्ञाहानिखव्य तिरेकात् २ ३ ६ भूमा संप्रसादादध्युपदेशात् ३ ३ ८ योगिन: प्रति च स्मर्यते ४ २ २१

पटवच २१ १९ प्रतिषेधाच ... ३२ ३० भूम्न: ऋतुवज्ज्यायसतवं तथा हि ३३५७ योनिश्च हि गीयते १४ २७

पत्यादिशब्देभ्यः १३४३ प्रतिपेवादिति चेतू न शारीरात् ४ २ १२ मेदव्यपदेशाच् योने: शरीरम् ३१२७

२२ ३७ प्रतिसंख्याप्रतिसख्या २२ २२ ११२१ रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम् २२ १

२२ ३ प्रत्य क्षोप देरशादिति ४ ४ १८ भेदव्यपदेशात् १ ३ ५ रश्म्यनुसारी ४ २ १८

पर जमिनिर्मुख्यत्वात् ४ ३ १२ प्रथमेऽश्रवणादिति चेन्न ३१ ५ भेदश्रते: २४ १ रूपादिमत्वाच्च २ २ १५

परमतः सेतून्मानर्सबन् ३२ ३१ दप्रानवदेव ततुक्तम् ... ३ ३ ४३ भेदान्नेति चेजनैकस्यामपि ... ३ ३ i ! इपोपन्यासाच्च १२२३

१५६ १५७

रेतःसिग्योगोऽथ ३१ २३ वेधादयर्थभेदात् ३ ३ २५ श्रृतेश्च ... .. ३ ४ ४६ ३३ ८

लिङ्गभृयस्त्वात्तद्धि बलीयस्तदपि ३३ ४४ वैद्युतेनैव ततस्तच्छतेः ४ ३ ६ श्रुतेस्तु शब्दमूलखात् २१२७ संज्ञामूर्तिक्लृप्तिस्तु त्रितृतकुर्वतः २४ २०

लिङ्गाच्च ४१ २ वैधम्याच न स्वमारिवत् २ २ २९ १२ १६ संपत्तेरिति जैमिनिस्तथाहि १२ ३१

लोकवत्त लीलाकेवल्यम् २१ ३३ वैलक्षण्याच्च २४ १९ श्रुत्यादिबलीयस्त्वाञ्च न बाघ: ३ ३ ४९ सपद्याविर्भावः स्वेन शब्दात् ४ ४ १

वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि १४ ५ वैशेध्यान्त तद्वादस्तद्वादः २४ २२ श्रेषठश्र ४ संबन्धादेवमन्यत्रापि ३ ३ २०

वाक्यान्वयात् ... १ ४ १९ वैश्वानरः साधारणशब्द १२२४ स एव तु कर्मानुस्मृतिशबद. ३२ संबन्धानुपपत्तेश्व २२३८

वाडनसि दर्शनाच्छदार्च ४ २ वैषम्यनेघृप्ये न सापेक्षत्वात् २१ ३४ संकल्पादेव तु तब्छुते: ४ संभृतिुळ्याप्त्यपि चातः ३३ २३

वायुमब्दादविशेषविशेपाभ्याम् ४ ३ २ ३ ३ ५४ सत्त्वाच्चावरस्य २११६ संभोगप्राप्तिरिति चेन्न १२८

विकरणत्वाम्नेति चेत्तदुक्त्तम् २१ ३१ व्यतिरेकानवस्थितेश्चानपेक्ष २२ ४ सध्ये सृष्टिराह हि २ संयमने त्वनुभूयेतरेषाम् ३११३

३३ ५९ व्यतिरेको गन्धवत् २ ३ २६ सप्तगतेर्विशेपितत्वाच्च २४ ५ संस्कारपरामर्शात् १३ ३५

विकारवर्ति च तथा हि ४ ४ १९ ध्यतिहारो विशिंषन्ति छीतरवत् : ३ ३१ समन्वारम्भणात् ५ १४ २५

विकारशब्दान्नेति चेन्न व्यपदेशास्च क्रियार्या न २ ३ ३६ समवायाभ्युपगमाध् २२ १३ साक्षादप्यविरोधं जैमिनि: १२.२८

विज्ञानादिभावे वा २२ ४४ व्याप्तेश्च समअ्सम् समाकर्षात् साच प्रशासनात १३ ११

विद्याकर्मणोरिति तु ३११७ शक्तिविपर्ययात् २ ३ ३८ समाध्यभावाथ २ ३ ३९ साभाव्यापत्तिरुपपत्ते: ३१२२

विदैव तु निर्धारणात् ३३ ४७ शब्ह इति चेन्नातः प्रभवात्. १३ २८ समान एवं चाभेदातू ३ ३ १९ सामान्यासु ३२ ३२

विधिर्वा धारणवत् ३४ २० शब्दविशेषात् ५ समाननाम रूपत्वाच्य १ ३ ३० सामीप्यात्त तथ्पदेशः ४ ३ ९ १ २ विपर्ययेण तु क्रमोऽतः २ ३ १४ शब्दशचातोऽकामकारे समान. चासृत्युपक्रमात् ७ सांपराये तर्तव्याभावात् ३४ ३१ ४ २ ३ ३ २७

विप्रतिषेधार्च २२ ४५ शब्दाश् २ ३ समाहारात् ३३ ६३ सुकृतदुष्कृते एवेति तु ३१ ११ ४

२ २ १० १२ २६ समुदाय उभयहेतुकेऽपि २२ १८ सुखविशिष्टाभिधानादेव १२ १५

विभाग: शतवत् ३४ ११ शब्दादेव प्रमित: १ ३ २४ सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् १२ १ ३ ४२

विरोधः कर्मणीति १३२७ सर्वथानुपपत्तेश्र २२ ३२ सूक्ष्मं तु तनईस्वात् ... १४ शमदमादयुपेत: स्यात्तथापि. ३ ४ ३० विवक्षित गुणोपपत्तेशच २ सर्वथापि त एवोभयलिङ्वात् ३ ४ ३४ सूक्ष्मं प्रमाणतश्र तथोपलब्धे: २ शारीरश्रीभयेऽपि हि ४ २ १२ २० विशेषं ज दर्शयति ४ ३१६ शास्त्रदधट्या तूपदेशो वामदेववत् १ १३० सर्वधर्मोपपत्तेश्र २१३७ सूचकश्न हि श्रनेराचक्षते न ३ २ ४

विशेषणभेदव्यप देशाभ्याम् सववेदान्त प्रत्यय सैव हि सत्याद्यः १२ ३२ शास्त्रयोनित्वात् ३३ ३८ RAS

विशेषणाच्च सोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः १२१२ शिष्टेश्च ... ३ ३ ६२ सर्वात्जानुमतिश्र प्राणात्यये ३ ४ २८ ४ २ ४

विशेषानुग्रहश्च ३४ ३८ शुगस्य तदनादरश्रवणात् १ ३ ३४ सर्वाेक्षा च यज्ञादिश्यतेरश्ववत् ३४ २६ स्तुतयेऽनुमतिर्वा ३ ४ १४

विशेषितत्वास्च ४ ३ शेषत्वारपुरुषार्थवाद ३ ४ २ सवामेदादन्यसेमे ३ ३ १० स्तुतिमात्रमुपादानादिति ३४ २१

विहारोपदेशात् २ ३ ३४ श्रवणाध्ययनार्थ प्रतिपेघात् १३ ३८ सर्वोेता च तद्दर्शनात २ १ ३० स्थानविशेषास्प्रकाशादिवत् ३२ ३४

विहितत्वास्चाश्रमकर्मापि ३३४ २ श्र तर्वा सहकरित्वेन च ३४ ३३ स्थानादिव्यप देशाच् १२१४

वृद्धिद्वासभाकत्वमन्तर्भावात् ३२ २० ३२ ३३ सहकार्यन्तरविधि: पक्षेण ३ ४ ४७ स्थित्यदनाभ्या च १३ ७/

१५८

स्पष्टो हयेकेषाम् ४ २ १३ स्वपक्षदोषाच्च २१ २९

स्मरन्ति च २३ ४७ स्वशब्दोन्मानाभ्या च २ ३ २२

स्मरन्ति च ३२ १४ स्वात्मना चोत्तरयो: २ ३ २० 1

स्मरन्ति च ४ १ १० स्वाध्यायस्य तथात्वेन हि ३३ ३

४ २ १४ स्वाप्ययर्सपतत्योरन्यतरापेक्ष. ४ ४ १६ TATTVASUDDHI स्मर्यते च स्मर्यतेऽपि च लोके ३१ १९ स्वाप्ययात् ... EDITED BY

स्मर्यमाणमनुमानं १२२५ स्वामिन: फलश्नतेरित्यात्रेयः ३ ४ ४४ S. S. SURYANARAYANA SASTRI स्मृतेश्र १२ ६ हस्ताद्यस्तु स्थितेऽतो नवम् २४ ६

स्मृतेश्र ४ ३ ११ हानौ तूपायनशब्द ३ ३ २ ६ AND

स्मृत्यनव काशदोषप्रसङ्ग इति २ १ हृद्यपेक्षया तु १३ २५ E. P. RADHAKRISHNAN स्यच्चिकस्य ब्रह्मशब्दवत् २ ३ हेयत्वावचनाच ...

स्वपक्षदोषाच् २ १ १०

Volume III, 1938-1939] Part 2

ANNALS ICE

IDC OF

ORIENTAL RESEARCH

OF THE UNIVERSITY OF MADRAS

UNIVERSITY OF MADRAS

1939

CONTENTS (Contd.)

ARABIC, PERSIAN AND URDU : Qumar-its identification By Dr. S. Muhammad Husayn Nainar 1-8

Arabic and Persian words in the Tamil Language By Dr. S. Muhammad Husayn Nainar 1-2 SARIRAKANYAYASANGRAHA Mīrzā Azfarī Gorgānī By Mr. Muhammad Husain Mahvi 1-16

Yād-i-Iqbāl BY

By Mr. A. S. Usha 1-2 PRAKASATMAYATI,

EDITED BY

T. R. CHINTAMANI, M.A., PH.D., /Senior Lecturer in Sanskrit, University of Madras.

PRINTED AT THE G. S. PRESS, MOUNT ROAD, MADRAS.

INDEX OF CITATIONS

Citation. Page. Source.

अक्षर मुद्गीथं 91 Chả. Upa., I, i, 1. अक्षराश्परतः 17 Mund. Upa. II, i, 2. अभिर्वाग्भूत्वा 75 Aita. Upa. I, ii, 4. अणुः पन्था: 34 Brh. Upa. IV, iv, 8. अणोरणीयान् 34 Katha Upa. I, ii, 20 अत एतेनाख्यायम्ते 76 Brh. Upa. I, v, 21. खतो वै खलु 80 Chā. Upa. V, x, 6. अत्यं 107 Chã. Upa. V, xii, 2. असेव समव 132 Brh. Upa. III, ii, 11. अथ तददर्शनोपाय: 37 अथ मुनि: 121 Brh. Upa. III, v, 1. अथ संपरस्ये 129 Chā. Upa. VI, xiv, 2. अधायमशरीरः 138 Brh. Upa. IV, iv, 7. अथैष ज्योतिः 89 अथो य एवं 91 अधस्तात् समिधं 94 अनुदिते जुहोति 43 अनूसकरामन्तं 73 Brh. Upa. IV, iv, 2. अनेकजन्मसंसिद्धः 122 Bhagavad Gītā VI, 45. अय ताव लोक: 106 Chã. Upa. I, xiii, 1. अविद्यया 114 Īsā. Upa. 11. अश्व इत रोमाणि '98 Chā. Upa. VIII, xiii, 1. असदेवेदम् 34 Chā. Upa. III, xix, 1. मसौ वा आदित्यः 125 Chã. Upa. II, xx, 1. अस्य सौम्य पुरुषस्य 131 Chã. Upa. VI, viii, 6. अहं ब्रह्मास्मि 124 Brh. Upa. I, iv, 10. आकाश ब्रह्मेति 125 Chã. Upa. VII, xii, 2. आकाशादेव 63 Chã. Upa. I, ix, 1. आकाशो व नाम 28 Chā. Upa. VIII, xiv, 1. प्रात्मन आकाशः 64 Taitt. Upa. II, 1. आस्मनस्तु कामाय 2 Brh. Upa. II, iv, 5. आाष्मनो वैश्वानरस्य 10 Chā. Upa. V, xviii, 2. आरमानं पश्येत् 2 आत्मा वा इद 41 Aita. Upa. I, i, 1. आर्मवास्य उयोति: 66 आदिश्यं त्रह्मेति 125 Chã. Upa. III, xix, 4.

.22

160 INDEX OF CITATIONS INDEX OF CITATIONS 161

Citation. Page. Source. Citation. Page. Source

आदित्यो ग्रह्म 124 Chã. Upa. IH, xix, 1. कलअ न भक्षयेत् आनीदवातं 73 Rg Veda, X, 129, 2. 127 काषायपक्ति: 115 Smrti.

भारम्भणशब्द: 40 Brahmasūtra Šānkara bhāșya on Bs. II, i, 14 क्षीयन्ते चास्य 99; 128 Muņd. Upa. II, ii, 8.

(M.U. p. 416). खं वायुर््योति: 74 Muņd. Upa. II, i, 3.

गता: कला: 133 Mund. Upa. III, ìi, 7

आहवनीये जुहोति 43 गुणमुख्यम्य तिक्रमे 67 Jaimini. III, iii, 9.

इतरेषां च 46 B. S. II, i, 2. Chã. Upa. V, ix, 1. चक्षुष्टो वा मूर्भो वा 132; 134; Brh. Upa. IV, iv, 2

इति तु पञम्यां 78 पाण्डाला: प्रत्थव 119 Attributed to Śātātapa.

इदमेवोबथम् 106 64 Smrti.

इदं वाव तत् 11 Mund. Upa. III, ii, 9. जगत्प्रतिष्ठा जगदवयापारवजम् 139 B.S. IV, iv, 17.

इन्द्रो मायाभि: 40; 43; 85; Brh. Upa. II, v, 9. जयतीमालोकानू 101; 107; Brh. Upa. V, iv, 1.

इममात्मनं 131 Brh. Upa. IV, iv, 2 ज्ञानमुत्पद्यते 115

इयमेव पृथिवी 106 ज्ञानाभ्ति: सर्व 99 Bhagavad Gītā IV, 37.

इयमेवर्गग्नि: 113 Chã. Upa. I, vi, 1. 107 Chã. Upa. IV, vii, 4.

उदस्मात् प्राणा: 132 Brh. Upa. III, ii, 11. ज्योतिष्मतः त इह वीहियवा: 80 Chã. Upa. V, x, 6.

उदिते जुदोति 43 76 Brh. Upa. I, v, 21.

उद्गीथमुपा 106; 125; Chã. Upa. I, i, 1. त एतस्यैव 73 Brh. Upa. I, v, 13.

100; 123; Kațha Upa. I, iii, 1 त एते सर्व एव

भतं पिबन्तौ ततस्तु तं पश्यते 115; 116; Mund. Upa. III, i, 8.

ऋषयो वाव 72 62 Chả. Upa. VI, ii, 3.

एक एवाग्रे 93 Aita. Upa. I, i, 1. तत्सृष्टवा 65 Taitt. Upa. II, vi, 1.

एकमेवाद्वितीयं 87 Chã. Up. VI, ii, 1 तदैक्षत 7 Chã. Upa. VI, ii, 3.

एकं वा संयोग 90 Jaimini, II, iv, 9. 35 Brh. Upa. I, iv, 7.

एकी भवति न पश्यति 133 Brh. Upa. IV, iv, 2. तढ्वेद तर्हि तथत् तसस्य 102 Brh. Upa. V, v, 2.

एतमितः प्रेत्य 107 Chã. Upa. III, xiv, 4 Chã. Upa. VIII, ii, 6.

93 Aita. Upa. I, iii, 12 तद्यथेह कमथितः Cha. Upa. V, xix, 1.

एतया द्वारा 103

एतस्माजयते 64: 72; 73; 74; Mund. Upa. II, i. 3. तथद्क्त 23 Bṛh. Upa. I, iv, 10.

140 Brh. Upa. IV, iii, 32 तथो यो देवान

एतस्येवानन्दुस्य 2 Taitt. Upa. III, 2.

पतेन प्रमिपथयमाना Chã. Upa. IV, xv, 6. तद्विजिज्ञासस्व 139 94

एवंविदुद्गाता आत्मने Brh. Upa. I, iii, 28. तद्विद्वास: 120 तद्दिष्णो: परमं 93 Kațha Upa. I, iii, 9.

एवंविदुद्गाता व्रयात् 120 89 Taitt. Sam. II, vi, 1.

15; 22; Chã. Upa. IV, xv, 1. तनूनपातं यजति

एप आत्मेति तम आसीतू 40; 43;85 Rg. Veda X, 129, 3.

तमुस्त्रामन्त Brh. Upa. IV, iv, 2.

एप आत्मापहत 124 Chã. Upa. VIII, i, 5. 75; 131

124 Chã. Upa. VII, xvi, 1 तमेव विदित्वा 138 Śvetā. Upa. III, 8. एष त आत्मान्तर्हदिन 20 134 Chã. Upa. VIII, vi, 6

एष तु वा 2; 20; 111 Chā. Upa. VII, i, 3.

एष वः पुण्य: 114 Muņd. Upa. I, ii, 6. तयोर्ध्वमायन्

एषोऽणुरात्मा 34 Mund. Upa. III, i, 9. तरति शोकसू तस्मिन् वसति 138 Compare Pānini IV, ii,

ऐतदात्म्यमिद सर्वे 40 Brahmasūtra Śānkara 67 and 69.

bhāșya on BS. II, i, 14 तृस्य च निर्णयवाक्यं 3 Brahmasūtra Śānkara bhāșya, I, i, 2 (M.U.

पेन्द्रया गाईपत्यं 12 p. 47).

कतमा भात्मा 93 Brh. Upa. IV, iii, 7.

162 INDEX OF CITATIONS * INDEX OF CITATIONS 163

Citation. Page. Source. Citation. Page Source.

तस्य तावदेव 128 Chã. Upa. VI, xiv, 2. निदिध्यासितव्यः 116 Brh. Upa. II, iv, 5.

तस्येव ज्ञानशक्ति 4 निरअन: परम 98 Munda. Upa. III, i, 3.

तस्योपनिषद्हं 95 Brh. Upa. V, v, 4. नेह नानास्ति 40; 123 Brh. Upa. IV, iv, 19.

तस्योपनिषदह़: '95 Brh. Upa. V, v, 3. नोत्कामन्ति मुने: 133

नं खवौपनिषदं 116 Brh. Upa. III, ix, 26 पञ् पञजना: 31 Brh. Upa. IV, iv, 17.

तं यथायथोपासते 108; 139 पढ़े जुहोति 43

114 Mund. Upa. I, ii, 1: परब्रह्मविदो न कुत 132 तान्याचरथ तावानस्य 11 Chã. Upa. III, xif+3. परस्थां देवताया 131 Cha. Upa. VI, viii, 6.

तां चेदविद्वान् 104 Chã. Upa. I. x, 10. परं पुरिशयं 23 Praśna Upa. V, 5.

तां मनसात्येति 93 Kauș. Upa. I, 4. परास तच्छते: 75 B.S. II, iii, 41.

तिस्त्र बाहुती: 89 परीक्ष्य लोकानू 2 Muņd. Upa. I, ii, 12. तृतीयस्यामित: 138 Chă. Upa. VIII, v, 3. पाण्डित्यं निर्विद्य 121 Brh. Upa. III, v, 1. तेन पितृलोकेन 139 Chã. Upa. VII, ii, 1. Chã. Upa. IV, iv, 9. पारिप्वार्थ 113

तेनैति ब्रह्मवित् 114 Chã. Upa. I, i. 10. पुरुषं प्राप्यास्त 133 Praśna, Upa. VI, 5. तेनौभौ कुरुतः 104 पुरुषाख परं 93 Katha Upa. I, iii, 11.

तेषामेकेक: 105 पूर्णाम प्रवर्तिनीं 107 Chã. Upa. III, xii, 9.

ते हैते विद्या 105 प्रजापते: सभा 138 Chä. Upa. VIII, xiv, 1.

तौ वा एतौ 104 Chă. Upa. IV, iif, 4. प्राणमनूस्कामन्त 73 Brh. Upa. IV, iv, 2.

त्रयो धर्मस्कन्धा: 112 Cha. Upa. II, xxilt. 1. प्राणस्तेजसि 131 Chả. Upa. VI, viii, 6.

दर्श पूर्णमासाभ्या 114 प्राणेन रक्षन् 133 Brh. Upa. IV, iii, 12.

दशेमे पुरुषे 73 Brh. Upa. III, ix, 4. प्राणेषु हथन्तर्ज्योतिः 133 Brh. Upa. IV, iii, 7.

देवो भृत्ा 123 Brh. Upa. IV, i, 2. 136 Kauş. Upa. I, 3. प्रवा होते 114 Muņd. Upa. I, ii, 7.

देवयानं पम्थानं बहु स्यामू 62 Taitt. Upa. II, vi, 1.

द्वा सुपर्णा 100; 123; 124 Muņda. Upa. III, i, 1. Brh. Upa. II, iii, 1. ब्रह्मलोकानू 138 Brh. Upa. VI, ii, 15.

द्वे वाव ब्रह्मणो 85 ह वेड 2; 65; 111; 142 Muņd. Upa. III, ii, 9.

न कर्मणा न प्रजया 115 Mahānārāyaņa Upa. 139 X, 5. ब्झमासतकाम: ब्रह्मेव भवति 139 Muņd. Upa. III, ii, 9

न चास्य कश्रित् 62 Śvetā. Upa. VI, 9. भवत्यस्य ब्रह्यवर्चसें 107 ·Cha. Upa. V, xii, 2.

न जायते 65 Kațha Upa. I, ii, 18. भिद्येते तासां 134 Praśna Upa. VI, 5.

न तत्र रथा: 82 Brh. Upa. IV, iii, 10. भुगुर्वै वारुणि: 2 Taitt. Upa. III, 2.

न तस्मात् प्राणा: 132; 133 भोगमात्रसास्य लिङ्गात् 139 B.S. IV, iv, 21.

न तस्य प्राणा: . 132; 133 Brh. Upa. IV, iv, 6. 114

न लिप्यते कर्मणा 127 Brh. Upa. IV, iv, 23. मनसलान् कामानू 131; 138; 140; 143 Chā. Upa. VIII, xii, 5. न ह वै देवानू 75 Brh. Upa. I, v, 3. मनुर्वैवस्वतः 113

नान्यदतोऽस्ति 123 Brh. Upa. III, viii, 11. मनो ब्रह्म 15; 108 Chả. Upa. III, xviii, 1.

नान्य: पन्था: 115 Śvetā. Upa. III, 8. मनोमय: प्राण 13 Chả. Upa. III, xiv, 2.

नान्योऽतोऽस्ति 123 Brh. Upa. III, vii, 23. मयट् च 8 Pā. IV, iii, 82.

नासदासीन 40; 43;85 Rg. Veda X, 129, 1. मार्यों तु प्रकृति 40; 43 Śvetā. Upa. IV, 10.

नास््यकृत: 115 Muņd. Upa. I, ii, 12. मासमग्निहोत्र 89; 103

नास्यास्मिन् 120 Smṛti.

INDEX OF CITATIONS 165

164 INDEX OF CITATIONS Citation. Page. Source.

Citation. Page Source. शतिलिङ्र 8 Jaimini, III, iii, 14.

मास दर्शपूर्णमासाम्या 89 श्रोतव्यो मन्तव्य: 2 Brh. Upa. II, iv, 5.

मृत्तिके त्येव 40 Cha. Upa. VI, i, 4. 99 Smrti,

मौन च निर्विध 121 Brh. Upa. III, v. 1. स ऋतुं कुर्रीत 14 Chã. Upa. III, xiv, 2.

य एवं विद्वान् 103 Cf. Cha. Upa. V. xxiv सङ्कल्पादेवास्य 140 Chã. Upa. VIII, ii, 1. 2. स आत्मा 93-94 Chã. Upa. VI, viii, 7.

य एवं वेद 91 Chã. Upa. स उत्तमः पुरुष: 142 Cha. Upa. VIII, xii, 3.

य पषोऽक्षिणि 16 Chã. Upa. IV, xv, 1 स एकधा भवति 131; 139; 140; 145 Chā. Upa. VII, xxvi, 2

यज्ञेन दानेन 118 Brh, Upa. IV, iv, 22. स एनान् ब्रह्म 138; 141 Chã. Upa. IV, xv, 5.

यज्ञेन विविदिपन्ति 115 Cf. Brh. Upa. IV, iv. 22 स एष र्साना 113 Cha. Upa. I, i, 3.

यत्र हि द्वेतम् 40 Brh. Upā. IV, iv, 15. स एषोडनन्त: 9 Chã. Upa. I, ix, 2.

132 Brh. Upa. III, ii, 11. स तत्र पर्येति 142 Cha. Upa. VIII, xii, 3. यत्रायं पुरुष: यत्साक्षात् 101 Brh. Upa. III, iv. 1. सत्येन लभ्य: 114 Mund. Upa. III, i, 5.

₾111 Taitt. Sam. VI, i, 1. सदेव सोम्य 38: 48; 93 Chã. Upa. VI, ii, 1. यदाङुक्त चक्षु यदेव विदययो 111 Chã. Upa I, i, 10. सन्मूला: सोम्येमाः 38 Chã. Upa. VI, viii, 4.

101. Brh. Upa. III, v, 1. सम एभिस्तिभि: 75 Brh. Upa. I, iii, 22. यदेव साक्षात् 11 Chã. Upa. III, xii. 5, 6. समिधो यजति 89 Taitt. Sam. II, vi, 1. य द्वै त द्ब्रह्म य स्माप्पर नापरं 57 Śvetā. Upa. III, 9. स यश्चायं 124 Taitt. Upa. II, 8.

गस्य स्थाद्धा 108; 123 Chã. Upa. III, xiv, 4 स यो हैताननन्तान् 73 Brh. Upa. I, v, 13.

यः प्राणः स वायुः 74; 104 सर्व एत आत्मान: 65

7 Mund Upa. I, i, 9. सर्वे प्राणा: 73 Brh. Upa. IV, iv, 2 यः सवेज्ञः ये चामी अरण्ये 141 Brh. Upa. VI, ii, 15. सर्वेपु लोकेपु 107 Chã. Upa. V, xviii, 1.

येनाक्षर 17 Mund. Upa. I, ii, 13. सर्वेष्वार्मसु 107 Chã. Upa. V, xviii, 1.

ये व के चास्मात् 79 Kauş. Upa. I, 2. स वायुलोक 136 Kauș. Upa. I, 3.

लिड्थें लेट 117 Pā. III, iv, 7. सहस्रशः प्रभवन्ते 65 Mund. Upa. II, i, 1.

वर्षत्यस्मे यः 120 सामोपासीत 125 Chã. Upa. II, ii, 1.

वसन्ते वसन्ते 11 सोऽन्वेष्टव्य: 2 Chã. Upa. VIII, vii, 1.

वाकानसि 130 Chã. Upa. VI, viii, 6. स्थितिगतिवत् 40 Brahmasūtra Śāńkara

वायोरग्नि: 61 Taitt. Upa. II, 1. bhāsya on BS. II, i,

विज्ञानमयः प्राणमयः 133 Cf. Brh. Upa. IV, iv, 5. 14 (M.U. p. 424).

विदुषो यज्ञस्य 96 Mahānārāyaņa Upa. 80. स्वर्गो वे लोक: 113

विद्ययामृतमश्नुते 111; 131 Īśā. Upa. 11. स्वर्गाय हि लोकाय 114 Taitt. Brā. II, ii, 5.

विर्द्या चाविदया 114 Īšā. Upa. 11. स्वेन रुपेण 142 Chã. Upa. VIII, iii, 4.

विद्वान् पुण्यपापे 127; 128 Muņd. Upa. III, i, 3. हन्ति पाप्मानं 101 Bıh. Upa. V, v, 3.

विविदिपन्ति 114; 117; 118 Brh. Upa. IV, iv, 22.

वेस्थ यथा 77 Chã. Upa. V, iii, 3.

वैवस्वतं संगमनं 79 Rg. Veda X, 14, 1.

वैश्वदेव्यामिक्षा 89

शत चका च 98 Chả. Upa. VII, vi, 6.

शान्तो दान्त: 2; 115 Brh. Upa. IV, iv, 23.

श्रद्धा सत्यं 99 Brh. Upa. VI, ii, 15.

APPENDIX 1

[Readings in the Pandit Edn.]

Page. Line. Reading.

1 12 Same as in G. in F.N. 7 14 Same as in G. in F.N. 9. 5 Same as in T. and M. in F.N. 1. 2 वेदान्तानां च कर्तृस्तावकरवे तत्प्रवृत्तिनिमिशे वा 10 Same as in M. in F.N. 3. 11 मिथ्यारवोपपादनेनोपपायय 17 स्वरूपलक्षणेन विरोधात 17 Same as in T. and M. in F.N. 9. 17-8 म्रह्मणि लक्षणायोगात् 19 Same as in G. in F.N. 12. 3 Same as in M. in F.N. 3. 5 द्वितीय जग 15 सिद्धे सर्वशत्वे 2 Same as in T. and M. in F.N. 1. 2 2 Same as in T. in F.N. 2. 12 शक्तित्रिवर्त 16 भूतार्थतात्पर्य 17 भूतार्थ प्रामा 18 कार्यान्विते शब्द 19 वेदान्ताभ्च 19-20 सहारानुसन्धानं 5 4 वैदिकं वा 8 Same as in G. in F.N. 6. 10 Same as in G. in F.N. 10. 14 Same as in G. in F.N. 12. 1.5 Same as in G. in F.N. 13. 16 आवापोद्ारयो: 6 4 Same as in T. in F.N. 3.

5 शेषशेष्यन्वयस्वर्गादि 9 Same as in M. in F.N. 8. 6

10 अध्याहार प्रसङ्गात् 7 Same as the reading suggested in brackets. 23

168 APPENDIX I APPENDIX I 169

Page. Line. Reading. Page Line Reading.

8 6 मयड़ूवा 19 Same as in T. and M. in F.N. 8.

9 उत्तरसकल 17 12-3 चेतनेऽपि भूतयोन्यक्षरं प्रत्यभि

13 विशिष्टसंबन्ध 20 Omit वैपुल्यवाचकस्य

15 वापेक्ष्य 8 सत्यं

2 Same as in G. in F.N. 1. 18-19 Same as in T. and M. in F.N. 8.

6 प्रामाण्यस्योपपत्तेः 21 13 Same as in T. and G. in F.N. 4.

12 Same as in G. and T. in F.N. 6. 15 Same as in G. and T. in F.N. 6.

16 Same as in T. in F.N. 8. 22 2 Add at the beginning उत्तराभेदिति

17 Same as the reading suggested in A Same as in G. and T. in F.N. 1. 46 brackets. 6 Omit. 19 Same as in T. in F.N. 12. 8 हारकल्पना 10 2 वाक्यार्थनिर्णा 23 2 वाक्यप्रमाण Same as in G. in F.N. 7. 45 6-7 यिषितदेवता 12-3 लिङ्गोपस्थापितान् Same as in G. in F.N. 8.

16 Same as in G. in F.N. 14. 9 होतविधिवत् 11 2 Same as in G. and T. in F.N. 1. 10 वहितत्वान् Add after इति and before,ज्योति 12 Same as in T. and M. in F.N. 13. 4

the following : ज्योतिश्शब्दवदिति 13 हीनानां प्रेतपिशाचादीनां बाला

न्यायेन यच्छव्देन संनिहिते ब्रह्मणि प्रयुज्यमानो 15 इति च न्यायाब

6-10 Read छन्दोडभिधानादित्यत्र श्रत्यादिषु 18 Same as in G. and T. in F.N. 15.

Omit इति 24 2 विरोध: कर्मणीति चेदिति 12 12 देवानां 3 Same as in G. in F.N. 1. 9-10 11 हदमप्यवगन्तव्यं उपासनाफलसंभ 6 Same as in G. in F.N. 7. 7 Same as in T. in F.N. 4. 13

14 2 Same as in M. in F.N. 1. 25 14 कालवेदोच्चारणं

न्तैररेव 26 10 Same as in T. and M. in F.N. 3. 2 Same as in G. and M. in F.N. 3 12 Same as in T. and M. in F.N. 7. 3 15 Same as in G. and M. in F.N. 1. 15-16 Omit. 4 13 Same as in T. and M. in F.N. 5. 18 इति विधिना

15-6 छायात्मनि लिह्गं बाध्यत इत्युक्तम्। अथ च इति 27 2 Same as in G. in F.N. 1.

Same as in T. and G. in F.N. 7. 5-6 Omit प्रमितानामेवार्थाना

16 2 This is not printed as a separate 6-7 पठितानुवाद sūtra. 13 मन्न्रार्थवादयोः

7 अभिधानपरिशेषात् 20 अर्थित्वादिमतश्च फलवति

14 वेति सिद्धम् 28 5

18 प्रतिपत्तिरिति 30 11 वाक्यैकरवान 12 सदशे

APPENDIX I APPENDIX I 171 170

Page. Line. Reading. Page. Line Reading

12 कमे 15 अतास्विक

13-4 मध्यवर्तिशरीरमथ्य कशब्देन 15 Same as in G. in F.N. 8

गुणशब्दस्य 16 Same as in G. in F.N. 9. 31 3

4 तेषामेव च 40 3 Omit विद्यात् 4 7 Same as in T. and M. in F.N. 2. Omit किञ्ञन

12 गुणशब्दस्य म्वप्रवानता 4 Omit भवति

32 3 Same as in G. in F.N. 2. 14 भावे चोपलब्धेरिति

10 ब्रह्मैव कारणमुक्तम् 17 काल्य

33 13 Same as in T. and G. in F.N. 4. 17 Same as in T. and M. in F.N. 15.

13 Same as in T. and M. in F.N. 5. 41 2 Same as in M. in F.N. 2.

17 अनुमानेन 4 ज्ञान

4 Same as in T. in F.N. 2. 6 Same as in G. in F.N. 6 34 5 Same as in G. in F.N. 4. 17 Omit

6 Same as in T. and M. in F.N. 6. 42 16 उपाधिमेदेन

6 इत्यनुमानाच्न 11 विकारास्पृष्ट

14 वादोऽशब्दमूल: 11 Same as in G. and T. in F.N. 6.

15 Same as in G. in F.N. 14. 11 Same as in G. and M. in F.N. 7.

17 साम्याभाव 12 Same as in T. and M. in F.N. 9 कतच्या यथा उदिते 35 3 13

4 Same as in G. and M. in F.N. 4 प्रतिपद 15-6 Omit तम आसीन

4 Same as in G. and T. in F.N. 5 18 विकारस्पृष्टस्वपरि 37 11 Same as in T. in F.N. 9. 44 3 11 Same as in T. in F.N. 10. 5 Same as in G. and T. in F.N. 4. सुपुप्

12 साङ्गयानामनुमाने 10 Same as in G. in F.N. 7. 15-16 Omit 16 कार्यस्याकारणं 38 2-3 Omi 18 दर्शित:

4 Add at the beginning असदिति वेद्वेति 45 5 स्वलक्षणान्तरं Same as in T. in F.N. 3. 46 18 Same as in T. and M. in F.N. 6.

8-9 तर्कप्रतिष्ठानादिति 47 10 Same as in T. and M. in F.N. 13

11 Same as in T. and M. in F.N. 7. 12 Omit विशिष्ट

16 पटस्य- 48 2 सुखादिवत् 17 Same as in T. and M. in F.N. 10 8 Same as in T. and M. in F.N. 8

18 स्वाशुच्यते 16 यदाश्रित

39 4 अद्धितीयाब्रह् 17 Same as in T. and M. in F.N. 10.

Same as in T. in F.N. 2. 49 7 Same as in T. and M. in F.N. 5. 6

11 मेदाश्रय: 7 अपक्षेपण

APPENDIX I APPENDIX I 173 172

Page. Page Line. Reading. Line Reading. 15 Same as in T. and M. in F.N. 13. 7 Same as in T. and M. in F.N. 6. 56 12 निर्जर तपः। दुशेन 11 आभान्ति 13-4 11 गुणादयस्तु 11 Same as in T. in F.N. 13. 57 2 प्रत्यक्षत्वात्

13 सर्वकार्य 3 अस्तिनास्त्यादिप्रत्ययात् Same as in M. in F.N. 4. 2 स्वादिसमान 2 50 अन्योऽन्यसाक्कर्येणव 3 Same as in T. and M. in F.N. 1. 8 39 Same as in T. in F.N. 6. * 9 Same as in T. in F.N. 7. 9

10 Same as in G. and M. in F.N. 8. 16 स्वरूपप्रयोगोपकरण 11 Same as in T. and M. in F.N. 10 58 7 Same as in T. and M. in F.N. 10, 13 Same as in G. in F.N. 13. 59 3 धर्माधर्मकर्मसद्भावे 51 7 Same as in T. and M. in F.N. 2. Same as in T. in F.N. 4. उष्णतेरण 5 संबन्धाभावात् 8 याह्यमध्यात्म 14 Omit आादि 9 स बाधात्म Same as in T. in F.N. 7. 19 पञ्चरात्रं 10 60 2 Same as in G. and M. in F.N. 1. 14 Omit चित्त 3 Same as in G. in F.N. 2. 18 लोकनिमित्तम् 3 विप्रलम्भकल्पनायां 52 6 व्यावृत्ति: क्रियते यथेति Same as in G. and T in F.N. 5. 5-7 Omit द्वारेण ... अनुत्पत्ति 10 Same as in G in F.N. 10. 7 Omit इति 13 61 12 Same as in G. in F.N. 2. 19 तृष्णा 12 53 Omit इति Same as in G. in F.N. 3. 2 16-17 Omit. See also F.N. 6 62 3-4 सत्वभावनया कार्यसत्त्वभावनया दुःखसरवजा 13 Same as in T. and M. in F.N. 7. वनया शुन्यसत्यभावनया च 18 समानस्य विरुद्धाये विभ्ा 63 2 8 अविदयादीनां वा 2 विकार प्रश्यक्षा 10-11 भवर्तमानग्रहणात् ततो व्यादतिप्रमा 7 Same as in G. in F.N. 4. 11 Same as in G. in F.N. 13. 18 अत्रान्यतर 12 कारणस्य कार्येः 18 Same as in T. and M. in F.N. 12. 6 सामथ्येरुपं 65 4 Same as in T. and M. in F.N. 2. 54 7 क्रियारूपं सत्यत्वं Same as in G. and T. in F.N. 3. 8 नित्यत्वविपरीतानित्यत्वप्रति 10 विज्ञानाद्वयति 66 17 Same as in T. in F.N. 7. 11 न तत पृथगेवार्थक्कियासमर्थ सत् 5 Same as in G. and T. in F.N. 4. 13 Same as in T. and M. in F.N. 13. 15 स्वप्रविज्ञानयत् 67 नीलज्ञानलक्षण 19 Same as in T. in F.N. 5. 18 उत्तरनीलाज्ञानहेतु: 19 चेदसंयोग: 55 2 3 Same as in M. in F.N. 4.

APPENDIX I 175 174 APPENDIX 1

Line. Reading. Page Line. Reading. Page. 21 Same as in T. and M. in F.N. 7. 9 Same as in G. in F.N. 3

18 10 रंहति वाक्य 68 ब्रह्मात्मना 12 जलौका 19 दयोः प्रमाणयो: 21 69 9 Same as in T. and M. in F.N. 7. कर्मोपभोगविषयसामान्य लिग्स्यैहिककर्मानुभाव-

10 Same as in T. and M. in F.N. 8 in the place of 16 Same as in G. in F.N. 9.

16 वत्कारणादि 79 13 Same as in T. and M. in F.N. 1. 17 Same as in G. and T. in F.N. 10. 4-5 अतार्थापत्या पूर्वसिद्धान्यभावानुपपत्तिगृहीतया 70 2 Same as in G. and T. in F.N. 2. 80 10 अतिदुःखेन 71 2-3 16 5 ब्रह्मणा अशांशि 81 2 Same as in T. and M. in F.N. 2. 8 इत्युर्पत्ते: 3 ब्ीझयादिभावे तस्कण्डनादौ प्रवास 9 Same as in T. in F.N. 3. 15 Same as in T. and M. in F.N. 11. 17 अबाधसिदये 82 16 Same as in T. and M. in F.N. 6 and 8. 73 2 Same as in T. and M. in F.N. 1. 83 5 Same as in G. in F.N. 1. 2 Same as in G. in F.N. 2 6 Same as, in G. and T. in F.N. 4. 7 Same as in G. and T. in F.N. 4. 7 Same as in T. in F.N. 5. 8 परिग्रहात् 11 Same as in T. in F.N. 9. 13 प्रास्तम्। प्रागमनूत्क्ामन्ति इत्या 13 Same as in G. and T. in F.N. 12. 15 Same as in G. and T. in F.N. 7. 13 ° Same as in G. in F.N. 13. 74 4 Same as in T. and M. in F.N. 3. 14 Same as in T. in F.N. 14. इत्युत्पत्ति 84 3 Same as in G. in F.N. 2. 11 व्यक्तिभेदविषयं लिङ्ग 18 Same as in T. and M. in F.N. 3. 16 Same as in T. and M. in F.N. 7. 19 अवलम्बनैकव्यक्ति 75 3 Same as in G. and T. in F.N. 1. 85 3 Same as in G. and T. in F.N. 1. 3 समुत्कामन्तं 3 डभयलक्षण्व 4 Same as in T. in F.N. 4. 7 See F.N. 3 on page 74. सप्रपञ्चं प्रतिपादने तात्पर्यमस्ति 5 9 भेदासंसर्गितया 11 च वाख्वभिमान: 10 Same as in G. in F.N. 6. 15-16 Same as in G. and T. in F.N. 14. 19 Same as in G. and M. in F.N. 17. 12 इत्येतावर्वात् 16 Same as in T. in F.N. 12 76 7 श्रति: नेन्द्रि 86 11 Same as in G. in F.N. 1. 9 Same as in G. and T. in F.N. 3. 13 Same as in G. in F.N. 5. 17 अष्य बधाने न 87 16 Same as in G. in F.N. 2. 77 12 Same as in G. and M. in F.N. 3. 18 साधनत्वसमर्थे 78 7 पुरुषाकारपरि 88 4 Same as in G. and M. in F.N. 3. प्राणपरि 24

176 APPENDIX 1 APPENDIX I 177

Page. Line. Reading .. Page. Line. Reading.

9 Same as in G. in F.N. 11. 96 2 संमृत्यादिपु

11 अपूव पिक्षादीश्वरात् फल 3 Same as in T. and G. in F.N. 3. Same as in G. in F.N. 14. 9 Same as in T. in F.N. 11.

12 लौकिकेश्वरवत् 97 2 Same as that suggested within Same as in G. in F.N. 15 and 16. brackets.

89 9 Same as in M. in F.N. 2. 9 Same as in G. and T. in F.N. 3.

11 Same as in G. and M. in F.N. 4. 10 Same as in G. and T. in F.N. 4 and 5

12 -: वैश्वदेवदैवस्ये कर्मणि वाजिगुण 11 Same as in T. in F.N. 6.

15 Same as in G. in F.N. 7. .13 Same as. in T. and M. in F.N. 9.

Omit अथेष ज्योति: Same as in G. in F.N. 10. 16 17 Same as in M. in F.N. 9. 98 6 Same as in G. and T. in F.N. 6. Same as in F.N. 7. 90 4 Same as in G. in F.N. 2. Same as in G. and T. in F.N. 9. 5 Same as in T. in F.N. 3. Same as in T. and M. in F.N. 11. 14 Same as in T. and M. in F.N. 8. 11

14 गृहीतै: प्रमीयते 99 6 प्रकरणानियम:

91 2 Same as in G. in F.N. 1. 11 Same as in T. and M. in F.N. 7. Same as in G. and T. in F.N. 3. 13 Same as in G. in F.N. 10.

4 Same as in G. and T. in F.N. 4. 14 Same as in T. in F.N. 11 and 12. Same as in G. and T. in F.N. 3. 10 Same as that suggested within 100 6

brackets. 9 Same as in G. and T. in F.N. 6. 14 Same as in T. and M. in F.N. 11. 10 मुख्यत्वादभाव 16 तथा एवं तिद्वान् 11 Same as in G. and T. in F.N. 9. 17 Same as in G. in F.N. 13. 101 5 वर्मिणोऽभ्यःसात् यजत्यभ्यासवल् वाक्य > 92 2 Same as in G. in F.N. 1. 102 10 Same as in T. in F.N. 7. 10 Same as that suggested within 13 brackets. विद्यान्तरवदितरम्रानुप 103 6 Same as in M. in F.N. 5. 11 लम्बनमेका 14 Same as in G. and T. in F.N. 11. 14 उपचितापचितरूपाण। 104 8 Same as in T. and M. in F.N. 17. Same as that suggested within 15 brackets. 93 सहरकरूप्यात् 10 Same as in T. and M. in F.N. 11. 9 Same as in T. and M. in F.N. 5. 105 12 Same as in G. in F.N. 3. 15 Same as in T. and M. in F.N. 10 14 Same as in G. and T. in F.N. 6. 94 2 Same as in T. in F.N. 1. 106 2 Same as in T. in F.N. 1. 3 Same as in G. in F.N. 4. 6 Same as that suggested within 12 प्राणविद्वद्विशेषविषय। brackets. 95 3 कतिपयविशिष्ट 7 11 Same as in T. and M. in F.N. 7. 8 व्यतिरिक्त भात्मा

178 ¥ APPENDIX I APPENDIX I 179

Line Page. Line Reading Page. Reading.

12 Same as in T. in F.N. 5. 9 Same as in T. and M. in F.N. 8. 13 Same as in T. in F.N. 7. 11 जनितं 16 Same as in M. in F.N. 9. 13 Same as in T. in F.N. 11. 17 नियम्यन्त, इति 15 Same as in G. and T. in F.N. 14. 107 2 तदालम्बनो 17 देहाचभ्यासात् 9 Same as in T. and M. in F.N. 2 117 9 वामदेव्योपासना 18 Add "एवंविदि पाप कर्म न श्लिष्यते" after 118 2 Same as in G. in F.N. 3 जयति 3 प्रसिद्धाद 108 9 संस्कार उप 7 उभयविध in both the places 13 Same as in T. and M. in F.N. 7. आख्यातस्य सचि 111 2 Same as in T. and M. in F.N. 1 119 2 Omit साध्य Same as in G. and M. in F.N. 2 3 Same as in T. and M. in F.N. 3. अन्तरेणा अ्रमधमे 4 Same as in G. and T. in F.N. 4. 7 Same as in T. and M. in F.N. 7. 9

8 Same as in T. and M. in F.N. 8 10-11 गृहधर्माणां 121 11 निष्कृष्य 112 6 कतुगमन 16 Same as in G. and T. in F.N. 6. Same as in T. in F.N. 5. 11 122 3 जन्मन्येव 12 कल्पनात् Same as in G. and T. in F.N. 2. 16 स्यपि तत् प्राधान्येन 4 कल्प्यते 113 7 Same as in G. and T. in F.N. 1. 6 Same as in T. and M. in F.N. 3 18 लिङ्गस्य बाध: 14 बहाकरूपविद्यावधारण 20 व्यतिरेकान संबन्धा: 16 चिरस्वाचिर 114 2 Same as in T. and M. in F.N. 2 123 5 Same as in T. and M. in F.N. 1. 8 Same as in T. and M. in F.N. 5. 6 Same as in T. in F.N. 3. Same as that suggested within 17 दष्ट brackets. 124 5 Same as in G. and T. in F.N. 4. 9 Same as in G. and T. in F.N. 7. 6 Same as in T. and M. in F.Ns. 9, 10, द्वित्वस्येव 13 8 and 11. 13 यथा "अहं ब्रह्मास्मि" इति 15 Same as in G. and T. in F.Ns. 11 Same as in G. and M. in F.N. 10. and 13. 14 संयोगज्ञानस्य स एप आत्मान्तर्हृदि 17 एष आरमा 19 कर्मणामनुपयोगाज्जानसाध्य 15 115 Same as in G. in F.N. 2. 125 3 Add at the end "मनो व्रशमेत्युपास्ते" 10 वचनादिवाक्य 8 विशिष्टाविशेषणतया 19 Same as in T. and M. in F.N. 12. 15 116 प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षत्रत् 17 Same as in G. and M. in F.N. 9.

181 180 APPENDIX I APPENDIX I

Page. Line. Reading. Page. Line. Reading.

126 16 Same as in G. in F.N. 7. 16 आविर्भावसिद्धे

16 Same as in G. in F.N. 8. 18 पक्षेऽपि सह भूतसूक्ष्मः ब्रह्मणि .134 2 and 3 Same as in G. and T. in F.Ns. 1, 2, 18 and 3. 19 अपरोक्षस्यापि प्रत्ययसयोप 14 127 3 कर्मनिरोध Same as in T. and M. in F.N. 7. 16 मन्दान्धकारापवरकान्तरिवोप 5 Same as in G. in F.N. 5.

14 अपहृतपाप्मादिलक्षण 17 फला म्रह्मविधेत्युक्म्

15-6 बाधकतया तन्निमिसतदुरित 135 2 पर्वस्याभाव 3 विद्याविधानान्य 128 3 4 दक्षिणायनेनापि 5 Same as in T. and M. in F.N. 1 5 6 Same as in T. and M. in F.N. 2. 136 मार्गस्य दयव्यतिरेके Same as in G. in F.N. 6. 6 Same as in T. and M. in F.N. 6. 11 89 8 12 Same as in T. and M. in F.N. 7. पन्धानमापाचय

17 वानुगृह्दीतम् वायुमागच्छति ) 18 Same as in G. and T. in F.N. 10 Omit सः before वायुलोकम् 129 2 दर्शनं वा विस 13

8 -- 9 क्षयत्वस भ्यात् 15 दिधदुपरि-

130 7-8 Omit सद्भावस्य ... नुसारेग 16 Same as in T. and M. in F.N. 8.

8 अप्रकुतौ 137 5-6 न्यायेनाडु: शुक्

9 मुख्यार्थमंभवात् 7 Same as in T. and M. in F.N. 2.

11 18 Same as in G. and M. in F.N. 4. 21 Same as in G. in F.N. 6. 13 Same as in G. in F.N. 9.

भावाभावात् 138 5-6 Omit तृतीय ... इति 14

131 6 तृतीयशब्दस्य व प्रजापते: 5 साधारण्यैवोत्क्रान्ति: Same as in T. in F.N. 4. 13 14 Same as in T. and M. in F.N. 6. 7 शब्दयो:

20 Same as in T. and M. in F.N. 7. प्रसङ्गात् तथा ऐरंमदीयस्य सरसः

8 सामान्यश्रतिस्मृतिलोक 9 अश्वत्वस्य सोम 132 9-1 अमिचाय 14 स पतानू

उत्क्रामन्ति Same as in G. and T. in F.N. 7. 10 14 समवनीयन्ते 15-6 तेषामपि निर्दिष्ट्गति

18 Same as in G. and T. in F.N. 8. 16 पर ब्रह्म

133 3 Omit इति after पुरुष: 18 पालोपचयापचयदर्शनेन विरोध: स्थात् 139 3 6 6 Omit सबन्ध Same as in G. and T. in F.N. 3. ब्रह्मणासकाम: 4-5 वैशवनराधुपास 10-11 दिति परिणाम 6 Same as in G. in F.N. 4. 12 Same as in T. and M. in F.N. 5.

182 APPENDIX I

Page. Line. Reading. 6 इति विरोधात् 10 विलयकारणभावाद्वियया प्रवि 15 समयेनावृत्ते: नावर्तिष्यन्त 16 अनुमानविशेषात् TATTVASUDDHI 19 Same as in T. and Min F.N. 10. 20 प्रतिपत्तव्यव्यवस्थो EDITED BY 20-1 Read प्रतीक ... ब्रह्मणोपि after गच्छताम् in the same line. S. S. SURYANARAYANA SASTRI 140 3 Same as that suggested within brackets. AND

मानसुखो हि सुखाय 14 Same as that in T. in F.N. 3. E. P. RADHAKRISHNAN

141 3 Same as in T. and M. in F.N. 2. ثن

7 प्रतीकविषयकत्वेन 142 6-7 गृहीताभिनिष्पत्ति 10 विवीयमानस्य Same as in T. and M. in F.N. 6. 15 Same as in G. in F.N. 10. 143 2 Same as in G. in F.N. 1. 9 तत्र तर्हि 144 2 अमिद्वे: 3 हान्या प्रतिबन्धस्वरूपा 8 Add अविध्यादिक्केशहान्या after सतः 11-16 Read this sūtra and the commentary after उपपनिरुका in line 3 on p.145 13

145 6-7 शरीरान्तरेपु 7 चैतन्याभिष्य केः 11 जीवमेदात् 146 8 ब्रह्मणा मोगमात्रसाम्यतम्मुक्तित्व 9 Same as in G. in F.N. 2 11 लक्षणायाश्र 13 Same as in T. and M. in F.N. 6. 13 प्रकृतिदिलयलक्षणाया: 17 तैर्मोक्षे 75 147 4 बिभलम्ममान