1. Sarva-Sara Upanishad

[ Sutra 0 ]

ॐ सह नाववतु ॥ सह नौ भुनक्तु ॥ सह वीर्यं करवावहै ॥ तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

oṃ saha nāvavatu ॥ saha nau bhunaktu ॥ saha vīryaṃ karavāvahai ॥ tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

· · ·

[ Sutra 1 ]

कथं बन्धः कथं मोक्षः का विद्या काऽविद्येति । जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तितुरीयं च कथम् । अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमयकोशाः कथम् । कर्ता जीवः पञ्चवर्गः क्षेत्रज्ञः साक्षी कूटस्थः अन्तर्यामी कथम् । प्रत्यगात्मा माया चेति कथम् ॥ १ ॥

kathaṃ bandhaḥ kathaṃ mokṣaḥ kā vidyā kā'vidyeti । jāgratsvapnasuṣuptiturīyaṃ ca katham । annamayaprāṇamayamanomayavijñānamayānandamayakośāḥ katham । kartā jīvaḥ pañcavargaḥ kṣetrajñaḥ sākṣī kūṭasthaḥ antaryāmī katham । pratyagātmā māyā ceti katham ॥ 1 ॥

· · ·

[ Sutra 2 ]

आत्मेश्वरजीवॊऽनात्मनां देहादीनामात्मत्वेनाभिमन्यते सोऽभिमान आत्मनो बन्धः तन्निवृत्तिर्मोक्षः ॥ २ ॥

ātmeśvarajīvaॊ'nātmanāṃ dehādīnāmātmatvenābhimanyate so'bhimāna ātmano bandhaḥ tannivṛttirmokṣaḥ ॥ 2 ॥

· · ·

[ Sutra 3 ]

या तदभिमानं कारयति सा अविद्या । सोऽभिमानो यया निवर्तते सा विद्या ॥ ३ ॥

yā tadabhimānaṃ kārayati sā avidyā । so'bhimāno yayā nivartate sā vidyā ॥ 3 ॥

· · ·

[ Sutra 4 ]

मन आदिचतुर्दशकरणैः पुष्कलैरादित्याद्यनुगृहीतैः शब्दादीन्विषयान्स्थूलान्यदोपलभते तदात्मनो जागरणम् । तद् वासनासहितैर्चतुर्दशकरणैः शब्दाद्याभावेऽपि वासनामयाञ्छब्दादीन्यदोपलभते तदात्मनः स्वप्नम् । चतुर्दशकरणॊपरमाद्विशेषविज्ञानाभावाद्यदा शब्दादीन्नोपलभते तदात्मनः सुषुप्तम् । अवस्थात्रयभावाभावसाक्षी स्वयम्भावरहितं नैरन्तर्यं चैतन्यं यदा तदा तुरीयं चैतन्यमित्युच्यते ॥ ४ ॥

mana ādicaturdaśakaraṇaiḥ puṣkalairādityādyanugṛhītaiḥ śabdādīnviṣayānsthūlānyadopalabhate tadātmano jāgaraṇam । tad vāsanāsahitaircaturdaśakaraṇaiḥ śabdādyābhāve'pi vāsanāmayāñchabdādīnyadopalabhate tadātmanaḥ svapnam । caturdaśakaraṇaॊparamādviśeṣavijñānābhāvādyadā śabdādīnnopalabhate tadātmanaḥ suṣuptam । avasthātrayabhāvābhāvasākṣī svayambhāvarahitaṃ nairantaryaṃ caitanyaṃ yadā tadā turīyaṃ caitanyamityucyate ॥ 4 ॥

· · ·

[ Sutra 5 ]

अन्नकार्याणां कोशानां समूहोऽन्नमयः कोश इत्युच्यते । प्राणादि चतुर्दशवायुभेदा अन्नमयकोशे यदा वर्तन्ते तदा प्राणमयः कोश इत्युच्यते । एतत्कोशद्वयसंसक्तं मनादि-चतुर्दशकरणैरात्मा शब्दादिविषयसङ्कल्पादीन्धर्मान्यदा करोति तदा मनोमयः कोश इत्युच्यते । एतत्कोशत्रयसंसक्तं तद्गतविशेषज्ञो यदा भासते तदा विज्ञानमयः कोश इत्युच्यते । एतत्कोशचतुष्टयसंसक्तं स्वकारणाज्ञाने वटकणिकायामिव वृक्षो यदा वर्तते तदानन्दमयः कोश इत्युच्यते ॥ ५ ॥

annakāryāṇāṃ kośānāṃ samūho'nnamayaḥ kośa ityucyate । prāṇādi caturdaśavāyubhedā annamayakośe yadā vartante tadā prāṇamayaḥ kośa ityucyate । etatkośadvayasaṃsaktaṃ manādi-caturdaśakaraṇairātmā śabdādiviṣayasaṅkalpādīndharmānyadā karoti tadā manomayaḥ kośa ityucyate । etatkośatrayasaṃsaktaṃ tadgataviśeṣajño yadā bhāsate tadā vijñānamayaḥ kośa ityucyate । etatkośacatuṣṭayasaṃsaktaṃ svakāraṇājñāne vaṭakaṇikāyāmiva vṛkṣo yadā vartate tadānandamayaḥ kośa ityucyate ॥ 5 ॥

· · ·

[ Sutra 6 ]

सुखदुःखबुद्ध्या श्रेयोऽन्तः कर्ता यदा तदा इष्टविषये बुद्धिः सुखबुद्धिरनिष्टविषये बुद्धिर्दुःखबुद्धिः । शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः सुखदुःखहेतवः । पुण्यपापकर्मानुसारी भूत्वा प्राप्तशरीरसंयोगमप्राप्तशरीरसंयोगमिव कुर्वाणो यदा दृश्यते तदोपहितजीव इत्युच्यते ॥ ६ ॥

sukhaduḥkhabuddhyā śreyo'ntaḥ kartā yadā tadā iṣṭaviṣaye buddhiḥ sukhabuddhiraniṣṭaviṣaye buddhirduḥkhabuddhiḥ । śabdasparśarūparasagandhāḥ sukhaduḥkhahetavaḥ । puṇyapāpakarmānusārī bhūtvā prāptaśarīrasaṃyogamaprāptaśarīrasaṃyogamiva kurvāṇo yadā dṛśyate tadopahitajīva ityucyate ॥ 6 ॥

· · ·

[ Sutra 7 ]

मन आदिश्च प्राणादिश्च इच्छादिश्च सत्त्वादिश्च पुण्यादिश्च एते पञ्चवर्गाणां धर्मीभूतात्मज्ञानादृते न विनश्यत्यात्मसन्निधौ नित्यत्वेन प्रतीयमान आत्मोपाधिर्यस्तल्लिङ्गशरीरं हृद्ग्रन्थिरित्युच्यते ॥ ७ ॥

mana ādiśca prāṇādiśca icchādiśca sattvādiśca puṇyādiśca ete pañcavargāṇāṃ dharmībhūtātmajñānādṛte na vinaśyatyātmasannidhau nityatvena pratīyamāna ātmopādhiryastalliṅgaśarīraṃ hṛdgranthirityucyate ॥ 7 ॥

· · ·

[ Sutra 8 ]

तत्र यत्प्रकाशते चैतन्यं स क्षेत्रज्ञ इत्युच्यते ॥ ८ ॥

tatra yatprakāśate caitanyaṃ sa kṣetrajña ityucyate ॥ 8 ॥

· · ·

[ Sutra 9 ]

ज्ञातृज्ञानज्ञेयानामाविर्भावतिरोभावज्ञाता स्वयमाविर्भावतिरोभावरहितः स्वयंज्योतिः साक्षीत्युच्यते ॥ ९ ॥

jñātṛjñānajñeyānāmāvirbhāvatirobhāvajñātā svayamāvirbhāvatirobhāvarahitaḥ svayaṃjyotiḥ sākṣītyucyate ॥ 9 ॥

· · ·

[ Sutra 10 ]

ब्रह्मादिपिपीलिकापर्यन्तं सर्वप्राणिबुद्धिषु अवशिष्टतयॊपलभ्यमानः सर्वप्राणिबुद्धिस्थो यदा तदा कूटस्थ इत्युच्यते ॥ १० ॥

brahmādipipīlikāparyantaṃ sarvaprāṇibuddhiṣu avaśiṣṭatayaॊpalabhyamānaḥ sarvaprāṇibuddhistho yadā tadā kūṭastha ityucyate ॥ 10 ॥

· · ·

[ Sutra 11 ]

कूटसथॊपहितभेदानां स्वरूपलाभहेतुर्भूत्वा मणिगणे सूत्रमिव सर्वक्षेत्रेष्वनुस्यूतत्वेन यदा काश्यते आत्मा तदान्तर्यामीत्युच्यते ॥ ११ ॥

kūṭasathaॊpahitabhedānāṃ svarūpalābhaheturbhūtvā maṇigaṇe sūtramiva sarvakṣetreṣvanusyūtatvena yadā kāśyate ātmā tadāntaryāmītyucyate ॥ 11 ॥

· · ·

[ Sutra 12 ]

सत्यं ज्ञानमनन्तमानन्दं सर्वोपाधिविनिर्मुक्तं कटकमुकुटाद्यपाधिरहितसुवर्णघनवद् विज्ञानचिन्मात्रस्वभावात्मा यदा भासते तदा त्वं पदार्थः प्रत्यगात्मेत्युच्यते । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । सत्यमविनाशि । अविनाशि नाम देशकालवस्तुनिमित्तेषु विनश्यत्सु यन्न विनश्यति तदविनाशि । ज्ञानं नाम उत्पत्तिविनाशरहितनैरन्तर्यं चैतन्यं ज्ञानमित्युच्यते । अनन्तं नाम मृद्विकारेषु मृदिव स्वर्णविकारेषु स्वर्णमिव तन्तुविकारेषु तन्तुरिव अव्यक्तादिसृष्टिप्रपञ्चेषु पूर्णं व्यापकं चैतन्यम् अनन्तमित्युच्यते । आनन्दं नाम सुखचैतन्यस्वरूपोऽपरिमितानन्दसमुद्रोऽवशिष्टसुखस्वरूपश्चानन्द इत्युच्यते ॥ १२ ॥

satyaṃ jñānamanantamānandaṃ sarvopādhivinirmuktaṃ kaṭakamukuṭādyapādhirahitasuvarṇaghanavad vijñānacinmātrasvabhāvātmā yadā bhāsate tadā tvaṃ padārthaḥ pratyagātmetyucyate । satyaṃ jñānamanantaṃ brahma । satyamavināśi । avināśi nāma deśakālavastunimitteṣu vinaśyatsu yanna vinaśyati tadavināśi । jñānaṃ nāma utpattivināśarahitanairantaryaṃ caitanyaṃ jñānamityucyate । anantaṃ nāma mṛdvikāreṣu mṛdiva svarṇavikāreṣu svarṇamiva tantuvikāreṣu tanturiva avyaktādisṛṣṭiprapañceṣu pūrṇaṃ vyāpakaṃ caitanyam anantamityucyate । ānandaṃ nāma sukhacaitanyasvarūpo'parimitānandasamudro'vaśiṣṭasukhasvarūpaścānanda ityucyate ॥ 12 ॥

· · ·

[ Sutra 13 ]

एतद्वस्तुचतुष्टयं यस्य लक्षणं देशकालवस्तुनिमित्तेष्वव्यभिचारी तत्पदार्थः परमात्मेत्युच्यते ॥ १३ ॥

etadvastucatuṣṭayaṃ yasya lakṣaṇaṃ deśakālavastunimitteṣvavyabhicārī tatpadārthaḥ paramātmetyucyate ॥ 13 ॥

· · ·

[ Sutra 14 ]

त्वं पदार्थादौपाधिकात्तत्पदार्थादौपाधिकभेदाद्विलक्षणमाकाशवत्सूक्ष्मं केवलं सत्तामात्रस्वभावं परं ब्रह्मेत्युच्यते । १४ ॥

tvaṃ padārthādaupādhikāttatpadārthādaupādhikabhedādvilakṣaṇamākāśavatsūkṣmaṃ kevalaṃ sattāmātrasvabhāvaṃ paraṃ brahmetyucyate । 14 ॥

· · ·

[ Sutra 15 ]

माया नाम अनादिरन्तवती प्रमाणाऽप्रमाणसाधारणा न सती नासती न सदसती स्वयमधिका विकाररहिता निरूप्यमाणा सतीतरलक्षणशून्या सा माया इति उच्यते । अज्ञानं तुच्छाप्यसती कालत्रयेऽपि पामराणां वास्तवी च सत्त्वबुद्धिर्लौकिकानामिइदमित्थमित्यनिर्वचनीया वक्तुं न शक्यते ॥ १५ ॥

māyā nāma anādirantavatī pramāṇā'pramāṇasādhāraṇā na satī nāsatī na sadasatī svayamadhikā vikārarahitā nirūpyamāṇā satītaralakṣaṇaśūnyā sā māyā iti ucyate । ajñānaṃ tucchāpyasatī kālatraye'pi pāmarāṇāṃ vāstavī ca sattvabuddhirlaukikānāmiidamitthamityanirvacanīyā vaktuṃ na śakyate ॥ 15 ॥

· · ·

[ Sutra 16 ]

नाहं भवाम्यहं देवो नेन्द्रियाणि दशैव तु । न बुद्धिर्न मनः शश्वन्नाहङ्कारः तथैव च ॥ १६ ॥

nāhaṃ bhavāmyahaṃ devo nendriyāṇi daśaiva tu । na buddhirna manaḥ śaśvannāhaṅkāraḥ tathaiva ca ॥ 16 ॥

· · ·

[ Sutra 17 ]

अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो बुद्ध्यादीनां हि सर्वदा । साक्ष्यहं सर्वदा नित्यश्चिन्मात्रोऽहं न संशयः ॥ १७ ॥

aprāṇo hyamanāḥ śubhro buddhyādīnāṃ hi sarvadā । sākṣyahaṃ sarvadā nityaścinmātro'haṃ na saṃśayaḥ ॥ 17 ॥

· · ·

[ Sutra 18 ]

नाहं कर्ता नैव भोक्ता प्रकृतेः साक्षिरूपकः । मत्सान्निध्यात्प्रवर्तन्ते देहाद्या अजडा इव ॥ १८ ॥

nāhaṃ kartā naiva bhoktā prakṛteḥ sākṣirūpakaḥ । matsānnidhyātpravartante dehādyā ajaḍā iva ॥ 18 ॥

· · ·

[ Sutra 19 ]

स्थाणुर्नित्यः सदानन्दः शुद्धो ज्ञानमयोऽमलः । आत्माहं सर्वभूतानां विभुः साक्षी न संशयः ॥ १९ ॥

sthāṇurnityaḥ sadānandaḥ śuddho jñānamayo'malaḥ । ātmāhaṃ sarvabhūtānāṃ vibhuḥ sākṣī na saṃśayaḥ ॥ 19 ॥

· · ·

[ Sutra 20 ]

ब्रह्मैवाहं सर्ववेदान्तवेद्यं नाहं वेद्यं व्योमवातादिरूपम् । रूपं नाहं नाम नाहं न कर्म ब्रह्मैवाहं सच्चिदानन्दरूपम् ॥ २० ॥

brahmaivāhaṃ sarvavedāntavedyaṃ nāhaṃ vedyaṃ vyomavātādirūpam । rūpaṃ nāhaṃ nāma nāhaṃ na karma brahmaivāhaṃ saccidānandarūpam ॥ 20 ॥

· · ·

[ Sutra 21 ]

नाहं देहो जन्ममृत्यु कुतो मे नाहं प्राणः क्षुत्पिपासे कुतो मे । नाहं चेतः शोकमोहौ कुतो मे नाहं कर्ता बन्धमोक्षौ कुतो मे इत्युपनिषत् ॥ २१ ॥

nāhaṃ deho janmamṛtyu kuto me nāhaṃ prāṇaḥ kṣutpipāse kuto me । nāhaṃ cetaḥ śokamohau kuto me nāhaṃ kartā bandhamokṣau kuto me ityupaniṣat ॥ 21 ॥

· · ·

[ Sutra 0 ]

ॐ सह नाववतु ॥ सह नौ भुनक्तु ॥ सह वीर्यं करवावहै ॥ तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

oṃ saha nāvavatu ॥ saha nau bhunaktu ॥ saha vīryaṃ karavāvahai ॥ tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥