1. Satavata Tantra Siva Ananta Sastri Phadke Chowkambha

THE

CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES.

COLLECTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS.

(Work No. 79)

NO. 427.

THE

SĀTWATA TANTRAM

REVEALED BY NARĀYAṆA AND

COMMUNICATED TO NĀRADA

By

ŚIVA

Edited with notes etc.,

By

PANDIT ANANTA SĀSTRĪ PHADKE

VYAKARANACHARYA & MIMAMSA TIRTHA

Professor. Govt. Sanskrit College, Benares.

BENares.

JAI KRISHNA DAS-HARIDAS CUPTA,

The Chowkhamba Sanskrit Series office,

[ Registered According to Act XXV of 1867.

All Rights Reserved by the Publisher. ]

PRINTED, BY

JAI KRISHNA DAS GUPTA

Vidya Vilas Press,

Benares City,

चौखम्बा-संस्कृत-ग्रन्थमाला।

( ग्रन्थ-सङ्ख्या ७९ )

सी॰ नं० ४२७

श्रीनारायणेनाविर्भावितम्।

श्रीशिवेन नारदायोपदिष्टम्।

सात्वततन्त्रम्।

तत्त्व-

राजकीयपाठशालाध्यपकव्याकरणाचार्यमिमांसातीर्येफडके इत्युपनामकान्तश्रिविष्णु टिप्पण्यादियोजनापुरःसरं संशोधितम्।

प्रकाशकः—

जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः—

चौखम्बा-संस्कृत-सीरीज़ आफिस,

बनारस सिटी।

१९९९।

राजकीयनियमानुसारेणास्य सर्वाधिकाराः प्रकाशकेन स्वायसीकृताः।

श्रः ॥

मानन्दवनविद्योति सुमनोभिः सुसंस्कृता ।

सुवर्णाड्डितभव्याभरणैः परिष्कृता ॥ १ ॥

चौखम्बा-सस्कृतप्रन्थमाला मज्जुलदर्शना ।

रत्निकालिकुलं कुर्वादानन्दास्मोदमोहितम् ॥ २ ॥

स्तवक ४२७

इय कार्यालय द्वारा “चौखम्बासंस्कृतसीरीज” के अलावा और भी ३ सीरीज यथा “काशी संस्कृत सीरीज” “ बनारस संस्कृत सीरीज” “हरिदास संस्कृत सीरीज” ग्रन्थमालायें निकरती है तथा इन ४ सीरीजों के पश्चात् भी और भी विविध शास्त्र की पुस्तकें प्रकाशित को गई है तथा अन्य सब स्थानों के छपे हुए संस्कृत तथा भाषा-भाष्य के ग्रन्थ विक्रयार्थं प्रस्तुत रहते है, सुचिपत्र इत्यादि मँगवाकर देखें ।

प्रतिष्ठानम्—

जयकृष्णदास हरिदास गुप्तः—

चौखम्बा संस्कृत सीरीज आफिस, बनारस सिटी ।

श्री १०८ मैरवाय नमः ।

भूमिका ।

विदितमेवैतत्समेां बृहस्पतिकलपानां चित्रकप्‌एदानां भारते द्विजवरैरनुष्ठीयमानेषु कर्मसु यथा वैदिकं, स्मार्त्तं, पौराणिकं वाड्‌डू प्रत्यह्मस्‍त तथा तान्त्रिकमपि । तथा प्रत्यहमनुष्ठीयमानायां प्रातरादिसन्ध्यायां दिग्बन्धमुद्राप्रदर्शनाचिकम् । नतु सर्वं क्रियते पवं । तथान्येपु कर्मसु ।

पचं यथा वेदानां प्रवर्त्तिको भगवान्नारायणो ब्रह्मासुप्रसाद्य तं वेदान्प्राप्‍तवान्‍ तद्वारा संरारे प्रवर्त्तयति तानिति "यो वै ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै" इति श्रुत्यैव स्पष्टं प्रतिपादितम् । तथा तन्त्राण्यप्यादिनारायणेन सदाशिवनारदादिभ्यः, तैशान्‍येभ्य ऋषिभिः्य पचंरीत्या, श्रथवा, शिवेन पार्वत्यैव चोत्पत्या वा प्रगटोकतानोति— "यच्‍चोदितेन हलिना प्राशुकं चक्रपाणिना । पारस्पर्यागतं तन्मे गदतश्‍खरगुप्‍त द्विजः ॥" (सा०सं०ग्र० १८) तथा—

"प्रथमं सात्वतं शाखां समस्‍यग्‍धापितं मया । वासुदेवेन यत्पोक्‍तं शाखं भगवता स्वयम्‌ ॥" (ई०सं० ग्र०५४) तथा—

"तथापि सारमुद्‌धृत्य तन्त्ररूपेण नारद । वर्णयामि यथावोक्‍तं शिवार्पण दयालुना ॥" (सा० तं ५० ८) इत्यादिवचनजालैः सुरस्‍पष्‍टम् ।

एवं यथा वेदानां पूर्वकल्पोयानुपूर्वीं स्मृ. तथैव तन्त्राण्यपि गतकल्पोयानुपूर्वीं स्मृत्वा शिवनारदादिभ्य उपदिशतःोति वेदानामिव तन्त्राणामपौरुषेय-त्वं निर्विवादम् । निर्णयसिन्ध्वादिधर्मशास्त्रालोचने बहुषु स्‍थलेषु तन्त्रस्‍थानां वचनानां मुष्टित्रसिद्धतैस्तत्रस्‍थोच्‍छपदार्थसङ्‌ग्रहः स्मृतिः. स्‍पष्‍टार्थसङ्‌ग्रह इव क्रियतां श्‍वेत इति सुरस्‍पष्‍टं दृश्यते । तन्त्रेष्वपि सात्विकाराज्‍यासमस्‍मेदेन, वैष्‍णवशैवादिमेदेन, वैदिकावैदिक- कमेदेनाने कप्रकारको व्यवहा रो यथा दृश्यते, तथा संहिताड्‌गमरहस्य- दिमे दे नापि बहुविधो मेदोऽवलोक्यते ।

तत्र सात्विकागमेः पञ्‍चरात्रात्‍- न्तर्गतेश्‍वरसंहितायां सुस्‍पष्‍टं दृश्यते । तथाहि— "विज्ञाय पुरडरोक्ताज्ञः श्रथजालं यथासितम् । तद्वोधकप्रणीतं च चक्रादिकं स्मृतं तन्‍म ॥ तस्मात् ज्ञातेडर्‌ज्ञाते तु किश्चित्तदव लम्‍ब्य च । स्वकुध्‍यानुमेवितस्‍ये च ह्यर्थज्ञातस्य बोधकम्‌ ॥ ब्रह्मादिभिः प्रणीतं यत् तथा तद्‌विमृश्‍द्रिजाः । ब्रह्मादिभिः परिश्रुत्य तन्‍मेवापन्‍ना पुनः ॥"

२

भूमिका।

स्वविकल्पप्रणीतं यत् तत्त्वचै राजसं स्मृतम्।

केवलं स्वविकल्पोथैः ऋतं यत्तामसं स्मृतम्॥

( ई० सं० १, ५७-६३ )

वैष्णवतन्त्राथि तु विष्णुदेवताप्राधान्यं स्वोक्तृत्य प्रवर्त्तन्ति। शैवानि तु शिवदेवतां प्रधानं स्वोक्तृत्य प्रवर्त्तन्ति। एवं शाक्तानि, गाणपत्यानि च। वैदिकानि तु वैदिकानुष्ठेयपदार्थसम्बन्धानि सर्वोक्त्रयानतन्त्रादीनि।

सर्ववैदिकानि तन्त्रशास्त्रीप्रसिद्धपदार्थसम्बन्धानि महामायाशम्वरतन्त्र-दीयनि। वैदिकान्यवैदिकान्येव द्विधियमार्गतन्त्राथि वाममार्गतन्त्राणोति नास्ति प्रसिद्धानि। सर्वार्थयथयेतानि तन्त्राथि नारायणशिवाद्युपदिष्टत्वेन वेदवत् स्वयं प्रमाणानि, उपपत्तिकालरहितानि, श्रधिकारिमेदेन व्यव-स्थितप्रमाणानोति तन्त्रिकतां सिद्धान्तः।

वेदानां 'अमन्त्र तै वेदा:' इत्यादिना यथाडनुसृतत्वं सुप्रसिद्धं, तथा तन्त्राथामपि "तन्त्राथियेतानि विप्रैः श्रयुतान्यर्बुदानि च" इति वचनेन-न्तसहस्रयाकत्वं सुप्रसिद्धं तन्त्रशास्त्रेषु। तन्त्रेषु संहितारूपाथयग्रोथ-रथतसड्ख्याकानि पाश्वरात्रपदवाच्यानि सात्वतसंहितेश्वरसंहितादीनि प्रसिद्धानि। श्रागमपदेन कौलिकार्यागमकारणागमादयः प्रसिद्धाः। रहस्यपदेन शिवरहस्यब्रह्मरहस्यादिरहस्यग्रन्थाः प्रसिद्धाः। एवमुपागमपतन्त्रादिनाने कमेदश्रेढयं तन्त्रशास्त्रमहोदथिः।

प्रथेदं तन्त्रं वैष्णवतन्त्रेभ्योन्यतमम्। ग्रस्य सात्वततन्त्रेति नाम।

ग्रन्वरथमेतचाम सत्सर्वगुणो विद्यते येसान्ते सतवन्तः-भक्ताः।

सतवतामिदं सात्वत--श्रकानुष्टेयपदार्थबोधकं शास्त्रम्।

श्रथ यावत् सात्वततन्त्रपदेन पाञ्चरात्रसंहिता एव स्वीक्रियते स्म। प्रसिद्धषट्कारैरपि "तृतीयसुविग च देवार्चनमुपेय सः।

तन्त्रं सात्वतमाचष्ट नैष्कम्र्य कर्माणि यतः" ग्रस्य श्रीमद्भागवतश्लोकसय व्याख्यानप्रसङ्गेन 'सर्वकर्मनिवर्तकं पञ्चरात्रागमं नाम तन्त्रं कृतवान्" इत्यादि व्याख्यानं कृतम्। तेनैतदू ज्ञायते बहोः कालादारम्भयेदं तन्त्रं लुप्तप्रायमिव सञ्जातम्।

तथा प्रसिद्धाचार्यभाषामुद्रितब्रृहुपस्तक-सूचिकायां सात्वततन्त्रपदेन सात्वतसंहितैवेकिता। एकस्यां सूचिकायां सात्वतसंहितातस्सात्वततन्त्रं भिन्नं ! मदप्रान्तान्तर्गतकेकस्मिन् परस्वय-ग्रामे कस्याचिदू ब्राह्मणस्य गृहे विद्यते इत्यर्थं लिखितम्।

यावन्न दुष्टं तत्त्वेनापि तदभुना विद्यते नष्टप्रायं चेति न ज्ञायते। टीका-कारैः सात्वततन्त्रपदस्य व्याख्यानं सात्वतसंहितारूपेणाथवा पाञ्चरा-ग्रागमतन्त्ररूपेण कृतमित्यज्ञ सम्यक् न ज्ञायते कारणम्।

सर्वत्र

भूमिका

I

पाञ्चरात्रग्रन्थे सात्वतशास्त्रशब्दस्यैव बहुशो व्यवहार उपलभ्यते--

"अत्रैषां सात्वतं शास्त्रमुपदेशं त्वमर्हसि"

"तथा दिव्यानि शास्त्राणि सात्वतादीनि चारात्र

"सात्वतं पाञ्चरात्रं च जयाख्यमेवाचिकित्सकम्

दिव्यं सच्छास्त्रसंज्ञालं तदुक्त्वा सङ्कर्षणादिमि:

"प्रथमं सात्वतं शास्त्रं"

"चतुर्थं पौष्करं चैव जयाख्यं च तथैव च

"सात्वतं पौष्करं चैव जयाख्यं च तथैव च

एवमादीनि दिव्यानि शास्त्राणि हरिणा स्वयम्

इत्यादिषु

कदाचित् तन्त्रशाखापदयो: पर्यायता स्वीकार्य शास्त्रं नाम तन्त्रमित्यर्थे शास्त्रकृतदिव्यवहार: कृतो भवेत्

भवतु तर्ककथानिच्छदपि

सर्वथा तदेतत्सात्वततन्त्रादर्शनमूलकमेव

अध्यायना महत्सौभाग्यस्थानमस्माकं यत्नेन प्राप्यमिदं सात्वततन्त्रं दृष्टिपथमायातमिति

इत्थं तत्राप्तप्रकार:

केनचिन्नीतिमत्तन श्रागुरुववरमहामहोपाध्यायपदव्यलङ्कृतपवर्तीयनियमानन्दपन्तानां गृह श्रागतैरधुना ब्रह्म भूयंगते:

परित्राट्सूर्जनेभ्य: पालामिजनपण्डितगजराजकेसरिमहोदयैर्वातोक्रमेणैकं सात्वततन्त्रं पाञ्चरात्रसंहितातो विरतिमस्माकं निकटे वसत

इति

कीदृकू तदवश्यमेकवारं द्रष्टव्यमिति गुरुवरै: प्रार्थिततैसैर्भूत्वा स्वनिकेतनादानीय प्रदर्शितं, तदूदृश्वा च सुन्दरमेतदवो महानुभाव-

एयं प्रकाशनोयमेतद्वस्य प्रकाशनेन च बहु: कालादार्य सात्वततन्त्र-

विषये स्थिततस्य श्रमस्य निश्चितमेतदिति गुरुभिरुक्ते

श्रीयुतगजराजकेसरिभिरस्तेवां निकटे तत्र संस्थापितम्, तच्च श्रीयुत-

पण्डितमहोदयै:ससाहिय्यैकशास्त्राचार्यै:

कोलकातास्थाशिवकुमारभवनपाठशालाप्रधानाध्यापकैर्महाशयै: संशोधनात्थी महां प्रदत्तम्

तच्च पुस्तकं प्राचीनदेवनागरलीपिलिखितं, कचितस्थले खण्डितं, समदशाधिकुलपरिमितायामयुक्तं, समासङ्गुल-

विस्तारयुक्तं, द्विचत्वारिंशत्पत्रपरिमितं प्रति पत्रमष्टपङ्क्तियुक्तं प्रति पङ्क्ति

प्रायश:चवारिंशदक्षरयुक्तं, कृष्णारक्तमशोध्यलिखितं, श्रधुना जोर्णग्रुटि-

तनेपालदेशजलेखनसाधनपङ्क्तियुतं, लेखनकालोल्लेखरहितं, परन्तु पत्रस्व-

रूपादर्शरूपावलोकनेन शात्रयवर्षस्य: प्राक् लिखितमित्यनुमितं वर्तते

पतच्च तन्त्रं कैलाशशिवरस्थितेन सर्वविद्यानिधानभूतेन शिवेन

नारदप्रार्थनात: तं प्रयुज्यदिष्टम्

तच्च प्रथमत: श्राशिवाय नारायण-

कमिति--

"तथापि सरमुदूभृत्य तन्त्ररूपेण नारद

भूमिका ।

वसेयामि यथैवोक्तमीश्वरेण दयालुना" ॥

इति तद्ग्रन्थस्थलेखत एव ज्ञायते । तत्र श्रीशिवपार्वतीसंवादतोऽने-

कानि सर्वलोकहितकारि णापि शास्त्राणि प्रादुर्भूतानि । तानि च गयेशेन लिखितानि पुनश्च पृथ्वीतले श्रोतॄणां विस्तारितानि । पतत् तन्त्रं शौनक-

दौनां समेतं ताद्देशोक्तम् । एतच्च सर्व—

"स्रथ मां पृच्छति वाक्यं मद्वाक्यं च द्विजोत्तम ।

संदिहत्यप्रमत्तौ च गणेशो मसृजोद्वितिके ॥

मम तेषां च संवादः कला लोकमनोहरा ।

अ्रभवंस्तत्र शास्त्राणि सर्वलोकहितानि वै ॥

तानि तन्त्राणि श्रोतारः समनोय महोतले ।

स्थाने स्थाने मुनीश्रेष्ठ कथयिष्यन्ति भूरिशः ॥

त्वमप्येतत् साक्षात्कारं तन्त्रं भगवत् प्रियम् ।

नेमणि शौनकादीनां समेतं कथयिष्यसि ॥"॥

इत्यादिना प्रकटग्रन्थतो ज्ञायते । सात्वततन्त्रनारायणेकान्यासत्रिस्यपि

वक्तुं शक्यम् । आचार्याणां हरिमीडे स्तोत्रे "सात्वतत्न्रे:" इत्याकारक-

बहुवचनान्तोल्लेखात् ।

ग्रस्तवेतत् , श्रस्मिन् बहुविधपाठक्रमप्रयोगा उपलभ्यन्ते । पतत्तन्त्रं

भागवतमूलभूतम् । पतदेव नारदेन श्रीमतेऽपि ध्यासायोपदिष्टमिति केष-

चिन्मत्तम् । श्रन्येषां तु भागवते नारदेन ध्यासायोपदिष्टस्वोचचारित्रे

कुत्न्चिदपि सात्वततन्त्रस्योल्लेखासावनेतदुपदिष्टं ध्यासायेत मतं,

तत्रालोचनाभ्यां विद्वद्वरैः ।

बहुषु स्थलेषु ग्रस्य श्रीमद्धागवतग्रन्थस्य च स्थलसादृश्यमर्थसादृश्य-

शब्दसादृश्यमवलोक्यत इतिहासवश्यं वक्तव्यं भवेत् । यथा भागवतीयदश-

मस्कन्धोऽत्र श्रीकृष्णरसादिस्वरूपसाहचर्यनामान्तर्गतं तत् "सर्व-

व्रजजनानन्द" इत्यादि ११२ श्लोकत: "उषापतिंचिचापतिं" इत्यादि १९८

श्लोकं यावत् सर्वपूर्णं प्रायःसूत्ररूपेण तुल्यरूपम् । श्रर्थसाम्यं तु "यर्हे प-

शोरालभनं" ( सा० ८,११ ) "मानुष्यं प्राप्य ये जीवाः" (सा० ८, १५ )

"यत्प्रसादं प्रतीक्षन्ते" ( सा० ८-१७ ) "लीलामात्रुपपेऽपि देवकोऽठरं

गतः ( सा० ३-५० ) इत्यादनेकस्थलानां "लोके व्यवहारामिषभ्रसेवा"

( भा० ११-५-११ ) "शिवविषयाहोमश्रखरः सस्तुतः पुरुषः पशुः ( भा०

२-३ ) "पषु वे किल देवष्यां जातः" ( भा० १०-४३-२४ ) । इत्यादि-

चनेकस्थलेष्वरालोभति श्रीमद्धागवतपाठकतॄणां सुविशदमेव ।

भूमिका।

१

शब्दसाम्यन्तु—

''कृतादिषु प्रजा राजन् कलाविचलन्ति सम्प्रवम् ।

कलो कल्ु अविष्यन्ति नारायणपरायणा:॥'' (भा० ११-५-३८)

''सत्रः कृतादिषु प्रजा: कलौ भवसमामनन्त: ।

वाच्यचुन्ति धर्मपरमा: भगवद्भक्तिकारणात्''॥ ( सा० ५-४२ )

तथा—

''कलि सभाजयन्त्यार्या गुखज्ञा: सारभागिन: ।

यत्र सङ्कीर्तनैरेव सवं: स्वार्थोंडमिलभ्यते''॥ (भा०११-'१-३५)

''तस्मात्कलौ परो धर्मों हरिकीर्तनमुच्यते ।

यतः कलिं प्रशंसन्ति शिष्टाश्चिरुगवतिन:''॥ ( सा० ५-८५ )

इद्यादनेकस्थलेषु कियताप्यंशेन स्पष्टं, दिडमारमिहोदाहतम् ।

ग्रन्थानेक विषय: प्रतिपादिता:, ते च बृहद्वविषूचिकायां दृश्यते ।

श्रीकृष्णसहस्रनाम तु सर्वत्रादृष्टचरमेव ।

अस्य विष्णुसहस्रनामेतिपदेनाप्युल्लेखो दृइोद्रियते, यथा—

''इत्येतर्कथितं विप्र विष्णोर्नामसहस्रकम्'' इति । (सा० ६-२१३)

अत्र प्रदर्शितमार्गेण यदि मनुष्याचरणं भवेच्चहि तन्त्रोक्तफललाभ-

स्तस्य भवेदिति निश्ितम् ।

चौखम्बासंस्कृतासीरिजेट्यादनेकग्रन्थसम्पादकहरिदासपुत्र-

जयकृष्णदासमहोदयप्रेरयया प्रवृत्तेन मयास्य संशोधनसमये एकमेव

हस्तलिखितं पुस्तकं पूर्वोक्तमहोदयगजराजकेसरिणामास्त्रादितम् ।

तत्तत्कृतकृष्णासहस्रसंशोधनसमये श्रोयुतवि̣ष्णुप्रसादभारडारिमहो-

दयै: प्रदत्तमपरं कृष्णनामसहस्रमात्रयुक्तम् । पुस्तकद्वयमप्यशुद्धिबहुलं

नृतितादृशं प्रायोगिकपिलिखितमासीन् । तत्राह्योभयेन यावद्वृद्ध-

बलं संशोधनं कृतम् । संशयितस्थलेपु प्रश्नचिन्हं तथा कचित्स्थले टिप्पणमपि येजितम् ।

अस्य संशोधने तथा टिप्पणादियोजने परिडतवरसाहित्याचनेकशास्त्राचार्यभादूयेनामकश्रीविशुप्रसाद-

शर्माणां तथानेकदयादानिर्यादिगुणालड्कृतपरिडतभगवद्भक्तश्रोपण्डि-

नाभकेसरिमहोदयानां सहायं सुमहदक्षातमतोत्रेयोडने कान् धन्य-

वादान् प्रकाइ्येतत् संशोधनं श्रोका्शीपुरोपालकश्रोमैरवनाथकृपया

सम्यक् समासमतस्तान् प्रयत्न्याते विद्वत्प्रकाडान् । ग्रन्थस्यास्य संशो-

धने जातं सकलितमुपैतय गुणान् गृह्णीतिसाकालिबन्धं प्रार्थयति—

काङ्याम्—

श्रधिकवैशाखामावस्यायाम-

मिते विक्रमाब्दे । १९५१

अनन्तशास्त्री फडके

व्याकरशणाचार्यों मीमांसातोर्थशश ।

शिवप्रोक्तसात्वततन्त्रस्य

वृहद्धिषयानुक्रमणिका ।

विषयः ।

मण्डलाचर्या

कैलासस्थिताशिवं प्रति नारदप्रश्नः

किं तद्रूपंयेत्याकारः

ब्रह्माद्यो वर्षशतेरपि विष्ण्ववतारवर्णनं कतुं न शक्यते

तथापि सारमुधृत्येश्वरे यदुक्तं तत्कथयामीति नारदं प्रति शिवोक्तम्

सात्वततन्त्रं वद्य इति शिवप्रतिज्ञा

वेदान्तिनां मते तत्त्वं ब्रह्मोति संबोधकः, सात्वतानां मते

भगवानिति संबोधकम्

तदा दृश्यं विनाड्मानमसन्तं मत्वा विभुः सस्यं रूपं

चिच्छक्तिरूपं चेति द्विविधामवत्

सर्वलोकाधारमूतः पुरुषो भगवानिति कथ्यते

कार्यकारणकविणी गुणवत्प्रयात्मिका तस्य शक्तिः प्रकृतिः

यो गुणत्रयक्षोमापूरः पृथृभूतः कालः स हरेरेश्चेष्टा

यस्माज्जीवस्य शुभाशुभप्रहो भवति तन्महतो जन्महेतु कर्मास्ति

भावानां सर्वदा परिभाषः सुदमद्रूपः स्वभावसंभवः

पूर्वोक्तः पुरुषः कालकर्मस्वभावस्थः सन् प्रकृतिं क्रियति

पुरुषादृष्टप्रकतेःअन्क्रियात्मकं महच्त्वमभूत

वैकार्तिकादिर्वणैः त्रिविधैःह्रद्रास्तसमजाजात

वैकार्तिकान्मनोब्ज्ञानक्रियाचिपः देवाः

महदादयो ज्ञानादयकाः, वह्नयादयः कर्माधिपाः

राजसाद्विषयग्राहकज्ञानकर्मस्वरुपियो जाता

त्वगादये ज्ञानकपिणः, वागादयः क्रियात्मकाः

तामसाच्चमात्राणि पञ्चभूतानि च विभागशो जाता

तामसात्प्रथमतः शब्दभूतमात्रं, शब्दात्स्पर्शः

समान्मरुत्समात्तेजस्तस्माद्रूपं, ततः रसस्ततो जलानि,

ततो गन्धस्तस्माद्भूमिः

पृष्ठम् । श्लोकः ।

२ १

१ २

१ ३-५

१ ६-८

२ १०

२ ११

२ १२

२ १३

२ १४

२ १६

२ १७

२ १८

२ १९

२ १९

२ २०

२ २१

२ २२

२ २२

३ २३-२५

विषयानुक्रमणिका ।

विषय: । महत्तत्त्वादिगन्धान्ता: सर्वे प्रकृतिविक्रिया: आकाशे शब्दो, वायौ शब्दस्पर्शौ, तेजसि शब्दस्पर्शरूपाणि, जले रससहिताश्शब्दस्पर्शरूपाणि; पृथिव्यां गन्धविशिष्टा: पञ्चगुणा: । कारणानां कार्ये समन्वयात्कार्यगुणवत्त्वं च

महदादीनि तत्त्वानि पुरुषस्य कार्यावताररूपाणि सन्ति

महदादीनि मिलित्वा पुरुषे च्छाया स्वांशे: पाशाशक्तेरटित्व-स्त्रूच्छिद्रद्रयुतं महदादिषु सप्तसु कमशो नवगुणाधिकेन

महदादिना बहिरावृत्तं चिराजनमकं पुरुषगोहेम्

नारायणामनिर्वचनम् विराड्द्दहे स्थितत्वात्पुरुष इति निर्वचनम्

नारायणप्रवेशाद्विराडश्शेतनास्त्वम्

विराजो द्विस्समुन्नाश्रयत्वमिल्यादिना वर्णनम्

तस्याभिमानिनं पुरुषोभवति, तदन्तर्योमिं नारायणोभवति कथयन्ति

स च नारायणावतारसहचराां बोजमित्यादि कथनम्

यस्य रजोऽंशेन ब्रह्मा, सत्वांशेन विष्णु:, तमसा रुद्रो भवति, पते विष्णोर्गुणावतारा:

गुणावताराणामंशावताराणां च कथनमोति प्रतिज्ञा

ब्रह्मांशेन मरीच्यादयो जाता:

विष्णोरंशेन धर्माद्योद्भवन्

रुद्रांशेन रुद्रगणास्पाद्यो जाता:

हरेरोलादेहान् कथयामोति प्रतिज्ञापूर्वकं श्लोकष्णं नमस्कृत्य प्रथमपटलसमापनम्

हयशीर्षावतारवर्णनम्

चतुःसनावतारवर्णनम्

नारदावतारवर्णनम्

वराहावतारवर्णनम्

नृसिंहावतारवर्णनम्

कमठरूपावतारवर्णनम्

कुपामयपुरुषावतारवर्णनम्

शुक्लावातारनिरूपणम्

नर नारायणनिरीक्षणम्

कपिलावतारनिरूपणम्

३

सात्वततन्त्रे —

विषय: ।

दत्तावतारनिरूपणम्

नरनारायणावतारवर्णनम्

ऋषभावतारनिरूपणम्

हंसावतारनिरूपणम्

पृथ्वावतारवर्णनम्

दत्तजयेष्ठवाहुरूपावतारवर्णनम्

गयावतारनिरूपणम्

कामदेवशरीरेऽवतार:

प्राचीनबर्हि:पुत्रादौ धृतावतारवर्णनम्

स्वारोचिषे द्विजेन्द्रर्षिजावतारनिरूपणम्

सत्यसेनसंज्ञकावतारनिरूपणम्

गजेन्द्राख्ये धृतावतारकथनम्

जयाभिधानावतारनिरूपणम्

समुद्रमथनार्थं धृतावतारवर्णनम्

कुमावतारवर्णनम्

धन्वन्तर्यवतारनिरूपणम्

मोहिनीरूपावतारनिरूपणम्

मत्स्यरूपावतारकथनम्

नृसिंहरूपावतारनिरूपणम्

वामनावतारनिरूपणम्

गदाधरावतारनिरूपणम्

परशुरामावतारनिरूपणम्

श्रीरामचन्द्रावतारनिरूपणम्

श्रीरामचन्द्रस्य विवाहादिनिरूपणम्

विराधमारौचादिहननवर्णनम्

रामविरहवर्णनम्

रावणहननादिवर्णनम्

रामराज्यपालनवर्णनम्

भरतकृतदु:खगन्धवधमथनवर्णनम्

लक्ष्मणदेहत्यागकथनम्

लक्ष्मणवर्गान्तिम्

श्रीद्गुष्ठपानरतिशूरूपावतारवर्णनम्

वृत्रभेदनिज्जरोदरसाय धृतावतारनिरूपणम्

पृष्ठम् । श्लोक: ।

७

११

७

१२

७

१३

७

१४

७

१५

७

१६

७

१७

=

१८

=

१९

<

२०

<

२१

<

२२

<

२३

९

२४

९

२५

९

२६

९

२७

९

२८

९

२९

९

३०

१०

३१

१०

३२

१०

३३

११

३४

११

३५

११

३६

११

३७

११

३८

११

३९

११

४०

१२

४१

१२

४२

१२

४३

विषयानुक्रमणिका।

विषयः।

वालखिल्याथं धृताग्नारकथनम्

भरतरूपावतारवर्णनम्

वेदवेद्यसिरूपावताराणाम्

बलदेवरूपावतारवर्णनम्

श्रीकृष्णरूपावतारवर्णनम्

श्रीकृष्णस्य गोकुलगमनकथनम्

पुतनादिहननादिवर्णनम्

ब्रह्मादेवृतवत्सहरणादिवर्णनम्

वृन्दावनक्रीडादिवर्णनम्

चाणूरहन्नादिकथनम्

गुरुपुत्रानयनादिवर्णनम्

कंसाशुरहन्नादिवर्णनम्

वाणासुरसमरादिकथनम्

परिक्षिन्नुपाख्यानकथनम्

कामादिना श्रीकृष्णे मनोलीनेऽपि स्वरूपं स ददातीति कथनम्

भगवत्सेवारताना̐ मुक्तिसुखमधिकं नास्तीति कथनम्

द्विजशापात्सकुलहननादिकथनम्

प्रद्युम्नवर्य्यानम्

प्रनिरुद्धवर्णनम्

शुकोपाख्यानादिवर्णनम्

बुद्धावतारानुपयम्

पाखण्डशासनकर्तृत्वादिवर्णनम्

कल्क्यवतारवर्णनम्

नवममन्वन्तरीयावतारवर्णनम्

दशममन्वन्तरीयावतारवर्णनम्

धर्म्सेतुसंब्रकावतारनिरूपणम्

द्वादशमन्वन्तरीयावतारवर्णनम्

त्रयोदशमन्वन्तरीयावतारकथनम्

सत्रायणस्य सदने जातावतारवर्णनम्

चतुर्दशमन्वन्तरीयावतारवर्णनम्

भगवत्पतेतड्वताराः संपूर्णांशकलारूपा इत्यादि कथन-

पूर्वकं द्वितीयपटलसमाप्तिः

२

पृष्ठम्। श्लोकः।

१२

४५

१२

४६

१३

४७

१३

४८

१३

४९

१३

५०

१३

५१

१४

५२

१४

५३

१४

५४

१४

५५

१४

५६

१४

५७

१५

५९

१५

६०

१५

६१

१५

६२

१५

६३

१६

६४

१६

६५

१६

६६

१६

६७

१६

६८

१६

६९

१७

७०

१७

७१

१७

७२

१७

७३

१७

७३-७४

विषयः १

निर्विकलपकृष्णुपश्रोःकृष्यास्य कथंशकलाभाग इति

नारदप्रश्नः

नारदप्रश्नः कृष्णाख्य वैकृतोदारतत्त्वनिरूपणमयोध्यं

किन्तु ज्ञानप्रभावादः पुण्यांशानुदर्शनादवतारभेदवर्णन-मितिशिवेतरम्

पैश्वर्यादः सत्वेडपि कार्यतः केचिद्दर्शन्ते न हि सर्वे,

तेनायंशकलादिमेदः

अंशकलाविभूत्यादिवर्य्यानम्

ज्ञानधर्मादिमेदकथनप्रतिज्ञा

उत्पत्तिप्रलयादिमेदेन ज्ञानं पड्विधम्

सत्यादिरुपेऽ धर्मशत्रुविवधः

श्रमानादिरुपेण वैराग्यं चतुर्विधम्

प्रभिमादिरुपेणैश्वर्यं पड्विधम्

भृत्यामाल्यादिरुपेण श्रिया वर्णनम्

यशस्तु कर्मतो गुह्यतो द्विविधम्

श्रुष्ट्यादिरुपेण कर्म चतुर्विधम्

अपरपरिमेयः गुणास्तथापि त्रिष्टिगुणकथनविषयः

यिषी प्रतिज्ञा

तत्र ब्रह्मादिगुणवथनम्

पत्तेशां पूवों कान्त सर्वेऽं यत्र प्रकाशः स सम्पूर्णावतारः

अंशप्रकाशादंशावतारः, कलाप्रकाशाकलावतारः; विभूते:

प्रकाशाद्विभूतिमदनं, वस्तुतः शुद्धस्त्व नारायणस्यैव मेदा नास्ति

कृष्णः पूवोंडवतारः, यतोडनेकभेदः प्रदर्शिता:

हयगोवाद्यवतारे भगभेदाल्पत्वदर्शनादंशावतारत्वम्

तथा राममत्स्याद्योऽंशावताराः

कुमारनारदादयः कलावातार ज्ञानांशयुक्ताः

गयादयः शक्त्यवतारा अंशभूताः

ब्रह्माद्यास्तदंश विभूतयो गुह्यावाताराः

अवतारिस्वरुपविशायको नारदप्रश्नः

देवरेव सुनातनमवतारस्तित्वं श्रोःकृष्णादिसंश्रयैः

स्वोक्तियते

भानुमडलदृष्टान्तेऽभेदवर्ग्यानम्

विषयः।

सात्वताः श्रीकृष्णाद्यं परं तत्त्वं वर्णयन्ति

वेदान्तिनः प्रकाशात्मकं ब्रह्म परमं बदन्ति

हैराग्यशास्त्रे; पुरुषमन्त्रात्मक्यादियतं मन्यते

अर्थेस्य नानाकारतादात्म्येन तत्त्वैकत्ववर्णनम्

सर्वावताराणां कारणं कृष्णा इति कथनम्

मुख्याग्यार्थं सर्वे कृष्णं सेवन्त इत्यादिकथनम्

भक्तिभेदकथनार्थं नायिकाप्रश्नः

शिवस्य भक्तिकथनात्पूर्वं श्रीकृष्णो भक्तललनां यदृग्रुकं

तत्त्वकथनम्

श्रीकृष्णध्यानादिनिष्ठः श्रीकृष्णभक्त इति कथनम्

भक्ताय भक्तिमेदा वाक्यव इति भगवदाशा

निर्गुणांत्त्वादिनैकैव भक्तिः प्रीतिरिति कथयते

ज्ञानक्रियालोलादिभेदैर्भक्तिविधा

निर्गुणा भक्तिलत्नानम्

कर्मजभक्तिलत्नानाम्

लीलाभक्तिवर्णनम्

निर्गुण्यभक्तिसाधनवर्णनम् प्रतिज्ञा

तस्या वासुदेवार्पणादिसाधनवर्णनम्

निर्गैण्यभक्तिप्राप्तौ मुक्तिरपि नाधिका

कर्मजभक्तिसाधनवर्णनम्

पतञ्जलिकृतपरशास्त्रत्वेन नाधिकं मन्यते

लीला(प्रेममय)भक्तिवर्णनम्

अनया भक्त्या शान्तिं प्राप्नोति

अनन्यभक्तिसाधनान्यभको येजितान्यपि न दोषायत्वा-दृकान्ति

निष्कामरूपेण भक्तियोग उक्त इतिकथनपूर्वकं प्रकृतविषयसमापनम्

भक्तिस्तम्भकरं कथयति नारदप्रार्थना

प्रोक्तभक्तिसाधनैत्रसप्तेष्टनियमैर्युतमुत्तम्

विषयाहर्यां भाक्तस्तम्भकरम्

प्रायश्चित्तं निसृज्यमको, श्रद्दध्द्यो भक्तियोगकौ;

यभक्तौ च सतां द्वेषो दोषः

गुरुवाग्नारदः सर्वभक्तेनाशकः

विषयांनुक्रमशिकां ।

पृष्ठम्। श्लोकः।

२१

४१-४२

२१

४३-४५

२१

४५-४७

२२

४९

२२

५०

२२

५१-५४

२२

१-३

२३

४-७

२३

<

२३

२-१०

२३

१२

२३

१३

२३

१४

२३

१५

२३

१६

२४

१७

२४

१८-२१

२४

२२

२४

२३-३०

२५

३१

२५

३२-३७

२५

३८

२५

४०

२६

४१

२६

४४

२६

४५

२६

४६

२६

४८

२६

४९

६

विषय: १

गुरुडेपेक्षा नरकममनम्

भक्तेमुख्यं साधनं गुरसेवा

निगुणभक्तमतां मृत्युदशा कार्यं

भागवत्सख्यं कार्यादिसिध्दिरतापेक्षिता

पेममध्यां सजनपेमपूर्वकं हरिगुणाश्रवणम्

सवंभक्तिमूलं कृष्णपादाश्रयणम्

कीदृक् तचछुरणमिति नारदप्रश्न:

कायवागादीनां कृत्स्नो परिणिष्टाश्रयियुक्तरम्

प्रथमादिमेदेन कृष्णपादाश्रयां तिविधम्

धमौदो यदृत्तकवसत्कृष्णे कृतं प्रथमम्

कलत्रादिषु यन्ममत्वं तद्वक्ष्यो करणीयोमेतन्मध्ये मम

देहादित आत्मपयं तन्मूल्यं तर्करणविषयं श्रेय:

कृष्णपादाश्रयाश्रुकृतो भुवमत्रयं पुनाति

सवोपेतदाया भक्त पव विष्णो: प्रिय:

भक्तस्य लड्यां कीदृगिति नारदप्रश्न:

शिवे भक्तलडणं कथयति

तत्र मचितादि निगुणभक्तलडणम्,

हरिसेवातपरवदि भगवत्सखलडणम्

सत्पोतिपरमत्वादि लोकप्रशमाकभक्तलडणम्

तत्र स्वात्मजिनास्यं लड्यां तिविधम्

सवेषु प्रीतिमत्वमुक्तमवे शवलडणम्

तारतम्येन प्रीतिमत्वमध्ये वे शवलडणम्

प्रतिमादो प्रेमयुक्तत्वं प्राकृतवैष्णवलडणम्

इन्द्रियाणां हरौ यस्य स्वाभाविको रतिरस भागवत उत्तम: २९

मध्यमभागवतलडणम्

प्राकृतभागवतलडणम्

ज्ञान्यदुचतमभागवतलडणम्

ज्ञान्य्मध्यमभागवतलडणम्

ज्ञान्य्प्राकृतभागवतलडणम्

हरिलीला श्रुतोपरेंचु प्रीत: कार्या

भक्तप्रोतिकरां मुक्तिकराम्

युगादिरुपसेवादिविषये नारदप्रश्न:

कृतयुगोयलोकवणनपूर्वकं प्रश्नोचतरकथनम्

विषयानुक्रमण्यिका

विषयः

कृते भगवदध्यानमेव परमो धर्मः

निॢालम्बादिभेदेन तदध्यानं त्रिविधम्

तस्य पड्क्तानि

अहिंसादियमकथनम्

देहशौचादिनियम कथनम्

ध्यानं द्वितीयाऽधम्

प्रासननिरुपणम्

प्राणायामनिरुपणम्

प्रत्याहारनिरुपणम्

प्राणसहितमनसस्स्थेयं वष्ठम्

सावलस्बं हरेऽ्र्यानम्

आलम्बनहरिस्वरुपवर्णनम्

तृतीयसर्वान्तर्यागादिर्णनम्

त्रेतायां यागाद्येव धर्मः

तत्र पूजनोयदेवस्वरुपवर्णनम्

द्वापरे भगव्पूजनं मोक्षसाधनम्

साधाराककेवलभेदेन तद्विधिविधम्

पूजनोयदेवतास्वरुपम्

कलियुगेजनवर्योऽनम्

कलौ कृष्णनामानुकीर्तनमेव मुख्यो धर्मः

तत्र पूज्यदेवस्वरुपनिरुपणम्

कृतादिषु यत्फलं तत्सर्वं कलौ कीर्तननैव

कीर्तनं कश्रिदपि नियमो न

स्नान्युगेऽपि न मुक्तास्तेडपि कलौ मुच्यन्ते

नामकीर्तनसाध्यसाधनरुपम्

तत्र कीर्तनोयश्रो कृष्णनामविषये प्रश्नः

शिवप्रोक्तं श्रीविष्णुनामसहस्रम्

विष्णुसहस्रनामफलानि

सहस्रनामपठनाशको वि कर्तव्यमिति नारदप्रश्नः

कृष्णोऽत्याकार्कं नाम वक्तव्यमिति शिवोचतम्

नामैव तीर्थादिकं नान्यादिस्वरितः कथनम्

नाममाहात्म्यम्

पृष्ठम्

३०

५

३०

६

३१

७

३१

८-९

३१

१०-११

३१

११

३१

१२

३१

१३

३१

१४

३१

१५-१६

३१

१८

३२

१९-२४

३२

२५-२८

३२

२९-३१

३२

३१

३३

३२

३४

३२

३६

३३

३६-३७

३३

३८

३३

४१

३३

४२

३३

४४

३४

४७

३४

५०

३५

२

३५

९

४१

२१३-२२०

४२

२२२

४२

२२४

४२

१-१०

४३

११-१५

विषय:।

चतुर्विधवैराग्यचषको नारदप्रश्नः

श्रमानवैराग्यवरान्तम्

व्यतिकैर्वैराग्यवारान्तम्

इन्द्रियाख्यवैराग्योल्लेखनम्

चतुर्थवैराग्यनिरूपणम्

महापातकस्यापि नामकीर्तनद्धारा मुक्तो भवति

नामोन्नोदायकम्

नामापराधविषये नारदप्रश्नः

स्नानमकृत्वा विष्णुस्पर्शकरणाद्यपराधवरान्तम्

विषयासक्तेरपराधा वर्जयितुमशक्यास्तदा कि तैः कर्तव्य.

मिति नारदप्रश्नः

शिवार्चनम्

भक्तापराधविषये नारदप्रश्नः

शिवकृतविष्णुभक्तापराधानिरूपणम्

अपराधप्रतिक्रियानिरूपणम्

पुत्रशिष्यादिशासने दोषो नास्ति

तत्रापि केशाकर्षादिषु दोषः

नात्रान्तं यद्रव्यं तस्यादुघाटनम्

सर्वमन्यत्रकत्वा कृष्णपादाश्रयणां विधेयम्

अन्यदेवतापूजां त्यक्त्वा कृष्णपूजनं विधेयम्

नित्यादिकर्मणि स्खलानरतो भवंवा कर्तव्यम्

अन्यदेवतापूजनं कृष्णपूजनादनन्तरं विधेयम्

काम्यं निषिद्धं च न कर्तव्यम्

कलत्रादिल्यागपूर्वकं हरिभक्तिरतस्य न किमपि कर्तव्यम्

अन्यदेवतापूजया: सकामाया: करणं दोषः

पशुलोमसमं नरके वासः

यज्ञेऽपि पश्वास्मनं रागिणां कृते

मांसनिर्गाचनम्

अनुष्यजनमप्राप्तौ हरिभजनं कर्तव्यम्

ग्रहं ब्रह्मादयोपि कृष्णां पूजयाम् इति शिवोक्तिः

कृष्णाद्धिकः काशिदेवो नास्तीति

विस्तरतः

प्रतिपादनम्

येन केनापि भावेन भजने मुक्तिरेव फलम्

विषयानुक्रमणिका।

१०

विषय:।

ग्रुहे कथम् वर्तमानस्य तत्प्रकारः

५९

२४-२६

सर्वाश्रमिणामपि दोषेषु प्रसङ्गेन सिद्धिः:

५९

२७

भक्तसङ्घे चैव मोहादिरूपे मूलम्

६०

१

भक्तसङ्घस्य तुल्यता कैनापि नास्ति

६०

३०

पशवोऽपि भक्तसङ्घान्मुक्तिर्झता:

६०

३१

रससङ्गेन ज्ञानैराग्यस्यां विनापि मुक्तिः

६०

३२

श्ररसङ्गोऽपि रससङ्गेन कर्मबन्धादिमुच्यते

६०

३३

भक्ति ज्ञात्वा पुरुषो मुक्तिं नेच्छति

६०

३६

ईदृशगुणसद्भवे मनुष्या अन्यदेवं किमर्थं भजतीति नारदप्रश्नः

६०

१

श्रास्मिन्विषये शिवोक्तिराम्

६०

२

भक्तिदशये देवताभिः प्रार्थितं परमेश्वरशक्तिमहः

६०

२-५

युष्मान् यजिष्यामि ततः सङ्गे युष्मान् यजिष्यन्ति

६०

६-७

श्रद्धां प्रत्युक्तं कलिप्रसङ्गमौषधं योपयेत सद्भक्तनाम्पाठेन तत्पापशान्तिरिति

६०

८-९

मत्प्रोक्सौरागमौलोकाः कृष्णां हित्वा देवता भजन्ति

६१

८-९

नानासुखेच्छया अन्यदेवताभजने नरके वासः

६२

१०

तथाविधान लोकान् द्रष्टुंवा शिवस्य श्रोत्रकृष्णचररो शरारां गमनम्

६१

११-१२

शिवकृतश्रकृष्णस्तुति:

६१

१३-१९

स्तुतिं ज्ञात्वा श्रोत्रकृष्णमूर्तरूपप्रदर्शनम्

६२

२०

श्रीकृष्णास्वरूपवर्णनम्

६२

२०-२१

तादृशं कृष्णं दृष्ट्वा शिवस्य गद्गदस्वरादित्वम्

६२

२२

शिवाय वरदानम्

६२

२३

पार्वत्याऽपि वैष्णवीभावः

६२

२५

कुमारादिकानामपि वैष्णवत्वम्

६३

२६

शिवपार्वतीसंवादसमये गयोशः:सर्वमिलिखन्

६३

२७

तत्र सर्वतन्त्राणि प्रादुर्भवनं

६३

२९

मुनिश्रेष्ठाःस्थाने स्थाने तानि कथयिष्यन्ति

६३

३०

शौनकादीनां समदं नैमिषे त्वमपि साश्वततन्त्रं कथयिष्यसौति शिवोक्तिः

६२

३१

वेदविहिता हिंसा कथं निषिद्धेति नारदप्रश्नः

६३

३२-३४

११

सात्वततन्त्रे —

विषय: ।

प्रवृत्तनिवृत्तभेदेन कर्म द्विविधमित्यादि शिवोक्तं

अविरोधेन प्रवृत्तं कुर्वन्स्वयं न्ति

निवृत्तिमाचरन् परमां सिद्धिं याति

प्रवृत्तनिष्ठस्याभ्यनुज्ञास्ति

अहिंसा परमो धर्म:

अहिंसया भगवानाशु तुष्यति

भगवानेव नानारूपेषा प्रविष्ट:

आगमोक्तया हिंसा कामुकलोकानां कुतः

काम्यवरजनपुरःसरं विष्णुकथाश्रवणं कुर्वति नारदायोपदेशः

अन्यदेवताशरणं हिंवा हरिपादाभजने सर्वत्र कृतार्थस्वम्

ये तु परिदटतमानिनः पशुहिंसापरा: ते भोगावसाने पशु-

भिश्लिष्णा भवन्ति

तन्त्रसमापनं तन्माहात्म्यं च

तन्त्रोयविषयसूचिका

नाममाहात्म्यकथनपूर्वकं श्रीभगवन्नमस्करणम्

पृष्ठम् । श्लोक: ।

६३ ३५

६३ ३६

६४ ३७

६४ ३८

६४ ४१

६४ ४१

६४ ४२

६४ ४२

६४ ४५

६४ ४८-५१

६५ ५०-५१

६५ ५२-५३

६५ ५४-५७

६५ ५७

इति सात्वततन्त्रस्य बृहद्विषयसूचिका ।

श्रीकृष्णाय परब्रह्मणे नमः॥

॥ अथ सात्वततन्त्रम्॥

श्रीमुख उवाच ।

य एको बहुधा कृष्णः सृश्यादौ बहुधेयते ।

तमहं शरणं यामि परमानन्दविग्रहम्॥ १ ॥

कैलासशिखरासीनं शिवं शिवकरं परम् ।

नारदः परिपप्रच्छ सर्वभूतहिते रतः॥ २ ॥

भगवन् श्रोतुमिच्छामि हरेः सदुतकर्मणः।

श्रीकृष्णस्याप्यमेयस्य नाना लीळातनुर्विभोः॥ ३ ॥

यदर्थं यत्स्वरूपं च यद्यत्सङ्कल्प यथा रतः।

ग्रथ्नाति भगवान् स्वस्थस्तन्महद्यतुमहोत्सवः॥४॥

अवतारानिमित्तं यच्चिरादिग्रहसम्भवम् ।

प्रथमं तत्त्वतो बूर्हि त्वं परापरवित्तमः॥ ५ ॥

श्रीशिव उवाच ।

साधु पृष्टं महाभाग त्वया भागवतौत्तम ॥ ६ ॥

यदहं नोदितः सम्यङ्मगवद्रूपवर्णने ।

श्रीविष्णोरवताराणां विराजश् महामते॥ ७ ॥

कथने नैव पश्यामि पारं वर्षशतैरपि ।

तथापि सारमुद्ग्रह्य तन्त्रदपेण नारद॥ ८ ॥

वर्णयामि यथावक्रोमीश्वरेण दयालुना ।

जयपूर्वं नमस्कृत्य गोपीनांपिणमासुरम्॥ ८ ॥

वक्ष्ये सात्वततन्त्राख्यं भगवद्भक्तवर्द्धनम् ।

श्रद्दासीदेवमव्यक्तं नित्यं चिद्रूपमध्यगम्॥ ९ ॥

सात्वततन्त्रे-

ब्रह्मेति यद्रिदु 'वज्रा भगवानिति सात्वताः ।

तदासन्तामिवासमानं पत्था हृदय विना विशुः ॥१०॥

दिग्देशकालमूर्त्तमह्यं मुक्तात्मा स्वयं स्वयम् ।

तचिच्छक्तिस्वरूपेण प्रकृति: पुरुषो महान् ॥११॥

सर्वलोकैकनिलयो भगवानिति श्रूयते ।

तस्यैव शक्तिः प्रकृति: कार्यकारणरूपिणी ॥ १२ ॥

गुणत्रयस्वरूपेण या स्वयं विधत्ते पुनः ।

यः कालस्तं वदन्त्येके हरेष्षां दुरन्वयाम् ॥ १३ ॥

यस्माद्गुणत्रयक्षोभात्प्रधृतोद्भूतभूत्पुरा ।

जीवस्य यस्माद्व्रवति शुभाशुभफलग्रहः ॥ १४ ॥

तत्कर्म महतो जन्महेतुरन्यक्तमूर्त्तिमत् ।

भावानां परिणामो हि यतो भवति सर्वदा ॥ १५ ॥

तमेवाहुरुदाविदः सूक्ष्मरूपं स्वभावकम् ।

उत्कोऽयं पुरुषः साक्षादेश्वरो भगवत्तनुः ॥ १६ ॥

कालकर्मस्वभावस्थः प्रकृतिं प्रति नोदितः ।

पुरुषाधिष्ठिता देवी प्रकृतिगुणसङ्गहा ॥ १७ ॥

महत्तत्त्वमभूच्चेतःपरिज्ञानक्रियात्मकम् ।

तस्माज्जातो महाहङ्कारविधिर्देवहितात्मकः ॥ १८ ॥

वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेति यं विदुः ।

वैकारिकान्मनोदेवा जाता ज्ञानक्रियाधिपाः ॥ १९ ॥

पञ्चकेशौ दिशः सूर्यो नासत्यो ज्ञाननोदकाः ।

वह्निद्रिमित्रकपोतैते कर्मापनोदकाः ॥ २० ॥

राजसाद्विषयग्राहि ज्ञानकर्मस्वरूपिणः ।

त्वग्रसज्ञा श्रुतिश्रुग्धाणं बुद्धिश्र तमयाः ॥ २१ ॥

वाक्पाणिपादयुपस्थाश्र गतिश्रेति क्रियात्मकाः ।

तामसात्पञ्चभूतानि तन्मात्राणि च भागशः ॥ २२ ॥

प्रथमः पटलः।

प्रथमं तामसाज्ज्ञे शब्दस्तस्मादभून्महत्त ।

शब्दरूपात्तु नभसः सर्गोऽस्तस्मादभून्महत्त ॥ २३ ॥

महतोऽभूततस्तेजस्तेजसोऽभूत्समम्भ ।

रूपमात्राद्रसो जज्ञे तस्मादापोऽभवन् शुचोः ॥ २४ ॥

अद्भयो जातो गन्धगुणो गन्धादभून्मिरजायत ।

महत्तत्वमहद्वारः सर्गशब्दस्पर्शतेजसः ॥ २५ ॥

रसगन्धाविषं सर्वे स्मृता प्रकृतिविक्रिया ।

शब्दस्य प्रकृतेरेव संधिं यन्ते यतो बुधैः ॥ २६ ॥

अतोऽमवान् प्रकृतयो विकारान् विकृतोर्विंशु ।

आकाशे शब्दमात्रं स्यात् तद्वायौ स्पर्शः स शब्दकः ॥ २७ ॥

रूपं तेजसि शब्दश्र्च स्पर्शश्र्चैव जले तथा ।

रसशब्दस्पर्शरूपं पृथिव्यां सर्वमेव हि ॥ २८ ॥

कारणानां यतः कार्ये समन्वयविधिस्ततः ।

दृश्यते त्वधिकस्तत्र गुणो यावति कश्र्चन ॥ २९ ॥

महदादीनि तत्त्वानि पुरुषस्य महात्मनः ।

कार्यावताररूपाणि जानीहि द्विजसत्तम ॥ ३० ॥

सर्वाण्येतानि सङ्घात्य पुरुषस्येच्छया यतः ।

अंशोऽल्पाद्याद्यामसुरेवराज सुव्रतानामकम् ॥ ३१ ॥

तस्य चान्तर्गतं छिद्रं पञ्चाशत्कोटिविस्तृतम् ।

दशोत्तराधिकैरैते सङ्ख्याभिर्द्विहिरावृतम् ॥ ३२ ॥

तमाद्ध पुरुषशैवै गेहं यत्राविशत्स्वयम् ।

यतोडचेतनमेवासौ केवलं सर्वविस्तरम् ॥ ३३ ॥

नरादुद्भूततत्त्वानां सदृशे नारसंज्ञके ।

अयनं तस्य यद्भूतसम्मारारावणः स्मृतः ॥ ३४ ॥

विराट्त्वेव सदाङ्गैः स्याद्विभूत्यैः परमसंश्रयैः ।

अतः पुरुषनाम्नाऽपि पुरुषः परः ॥ ३५ ॥

सात्वततन्त्रे-

यदा स भगवांदेवो मूलप्रकृतिविस्वरः । नारायणेन रूपेण विरजापविश्वस्वयम् ॥ ३६ ॥

तदा चेतनमापाय विराद्रिग्रह उत्थितः । समष्टिशक्तितावाच्यो द्विसमुवचनाश्रयः ॥ ३७ ॥

यस्मिन् चराचरं भूतं सष्टा ब्रह्मारसस्तनुः । तन्त्र लोकमयं यावचं विराजे विदो विदुः ॥ ३८ ॥

तस्यांशिमतिनं जीवं वैराजं पुरुषाभिधम् । तदन्तर्यामिणं देवं नारायणमनामयम् ॥ ३९ ॥

सर्वजीवैकनिलयं भगवन्तं प्रकक्षते । अवतारसहस्रोणि निधान वाङ्मनोयम् ॥ ४० ॥

यस्यांशेन रजोयुक्तः सष्टा ब्रह्मा व्यजायत । विष्णुः सत्वगुणाधीशः स्थितौ स्थापयितुं जगत् ॥४१॥

तमा रुद्रपदोन्मूलनतिसङ्करणो विषुः । अत्रे विष्णोगुणमयाः अवाताराः क्रियांकृताः ॥ ४२ ॥

एवामंशावतारान्मे निवोध गदतो मम । ब्रह्मणोऽहं समभूंपरीचीरात्रिरिद्रिराः ॥ ४३ ॥

पुलस्त्यः पुलहश्चैव ऋतुर्दक्षो हि योज्ज्वलम् । सर्गस्थितिस्थितोऽधर्वा चं कर्दमाच्चः प्रजेश्वराः ॥ ४४ ॥

एवां पुत्राश पौत्राश प्रपौत्राश महौजसः । सृष्टिस्थितताः सवें भगद्वीर्यसंयुताः ॥ ४५ ॥

किञ्चोरञ्चन सप्तभूर्मों यज्ञो बृहच्चित्तन् । स्वायम्भुवाच्च मनचो दिसृप्तं लोकविश्रुताः ॥ ४६ ॥

एवां पुत्राश पौत्राश तथेन्द्राद्याश देवताः । विशिष्टवीर्ययुक्ता लोकानां पालकाः क्वचि ॥४७॥

रुद्रस्यांशेन शतशो जाता रुद्रगणाः पृथक् । सम्पाक्ष शतमो जाता ये च हिंस्राः स्वभावतः ॥४८॥

प्रथमः पटलः ।

एते संक्षेपतः प्रोक्ता हृद्रस्यांशास्तमौजुषः । संहारिणोऽस्य जगतो घोररूपा विलक्षणाः ॥ ४८ ॥

अथ तं सम्प्रवक्ष्यामि लोलादिहितं हरेः पृथक् । शुद्धसत्त्वमयं शान्तं लोकानुग्रहकारणात् ॥ ५० ॥

य ईश एको भगवाननन्तो ब्रह्मस्वरूपी पुरुषोत्तमियज्ञः । पातुं पुनर्विंशतमसौ स्वकायैर्मेजे तनूस्तं प्रणपामि कृष्णम् ॥ ५१ ॥

इति श्रीसात्वततन्त्रे शिवनारदसंवादे प्रथमः पटलः ॥ १ ॥

अथ द्वितीयः पटलः । श्रीशिव उवाच ॥

साक्षाद्ध्रुव भगवान्न परिपातुमीशो वेदान् युगादिसमये हयशीर्षनाम्ना । हत्वा सुरेतरवधो मदुकैटभार्यौ नास्तश्वकार विश्रुति: श्रुतिमविमृग्यः ॥ १ ॥

लोकानुग्रहतिप्तां प्रचिकीर्षुरादौ सूत्वा चतुःसनतया भगवान् विमुक्त्यै । प्रोवाच योगमखिलं विशदाक्षरोष्यो भोगान् विरक्तिपरतां स्वयमाचचार ॥ २ ॥

देवेषु नारदतनुंमगवान् विशुद्धं नैष्कर्म्ययोगमवहन्तं पाराशरात्रम् । धर्मं तथा भगवता कथितं विशेष- विशेषेष्वसौ परमनिर्वृतिपादधानम् ॥ ३ ॥

आदौ दधार धरणीधरणाय धातुः स्वायंभुवादिप्रतिपालककल्पकाले एव । नारायणोऽखिलगुरुगुरुकुलदेहं तेनाइन्वितिसुतं दशाननाग्रघातैः ॥ ४ ॥

॥

साऽह्वततन्त्रे-

भूमेर्ग्रे धरणींमण्डलप्रपञ्चे:

शेषाह्य आस जगतः स्थितये नितान्तम् ।

यास्मिन्कलापेन्द्रिमेद लिखितवच्चकारास्ति

नागाधिपैर्मुनिगणैः परिसेविताड्‌ङ्घ्रि: ॥ ५ ॥

तस्माद्रुः कमठ आस विशालरूपो

ब्रह्माण्डमण्डलपरिवेष्टितादिव्य कायः ।

शेषोऽपि यत्र परिभाति सुतनुतुर्यो

यं चार्यमा पितृपतिः समुपासते वै ॥ ६ ॥

हस्ता द्वादश यस्यापि विहाय मातुः-

देहं ध्रुवं पञ्चधन्वने तपसाभितस्मिन् ।

भूत्‍वा क्रपामयचपुर्भगवन्स्वलोकं

प्रादात्स्तुवान्ति यतयो मुनयोऽपि यं वै ॥ ७ ॥

आलोक्य कर्दमपतो भगवान् विभूत्यै

संशुद्धदिव्यगुपुषाविरमृत सयुक्‍तैः ।

तस्मा अदाद्वरमजादपजपुत्ररूप-

मानन्दविन्दुपयसा च चकार तीर्थम् ॥ ८ ॥

यज्ञे स वै हविषा मनुपुत्रपुत्र

आहुतिमुत्तिरमुरारणिवर्हिकल्‍पः ।

त्रैलोक्यगोपनविधौ सुरनाथ ईश

नाम्ना सुयज्ञ इति विश्वतृकतीर्तिमान्‌नि: ॥ ९ ॥

सिद्धेश्वराश समभूक्तपिलाह्य ईश:

श्रीदेवहूतीतनयो विततान तस्मै ।

योगं स्वशक्तिसहितं चिदचिद्विभागं

मादूष्यं तथा स्वम(१)मुखेऽपि जगद् गुद्यम् ॥ १० ॥

( १ ) स्वमुखेऽपु-

-नुकूलेपु भक्तेष्वत्यथैः ।

द्वितीयः पटलः ।

योगेश्वरौड्रत्रितयौ भगवन्नन्तो दत्ताह्य आस मतावदत्स्वचर्याम् । प्रह्लादहैहययदुष्चपरा(३)युणेपु शिष्येपु शिक्षितकथां कथयन् गुरुर्य्यः ॥ ११ ॥

नारायणो नर ऋषिप्रवरावभृतां धर्मस्य दसदुहितर्य्यभिमूर्तिपल्याम् । धीरोपकारकरणाशयकाययुद्धं तीतं तपः प्रचरतां सुरराजतापम् ॥ १२ ॥

नामेरभूषभसंश्रयदात्मकामो योगेश्वरः शतैररवदत्स्वजाम्भः । धर्मे ततः परमयोगिजनावचर्यां नैष्कर्म्यलक्षणपरां स्वयमाचचार ॥ १३ ॥

धात्रन्तिके सुस्नकादिभिरीर्य्यमाणं चेतोगुणान् विगलितं भगवन्स हंसः । प्रोवाच तत्त्वपदं सद्यर्द्धिचत्ता यस्मादु षड्गुणविभागभूयसुनीनाम् ॥ १४ ॥

वेनेऽमृते द्विजजनैरतु बाहुयुगं समपध्वमानसमये पृष्ठुरूप आसीत् । लोकक्षुधां प्रशमयन् पृथिवीं दुदोह सर्वाणि मुक्तिकरणानि च सर्वभूतये ॥ १५ ॥

दक्षस्य यज्ञविहिते शिवशक्तिहेतोः प्राणाड्यभामधिकं भृगुणाभिदत्तम् । तत्राष्टवाहुरभवद्रगवान भवाय मात्तानुत्ति: सुरनरादिकृतापि तेन ॥ १६ ॥

जातः प्रियतकुले गय इत्युदार- कीर्ति तदाऽन भगवांस्तनुवाच्यनाम्भः ।

( १ ) अपरायणेपु-अनन्याश्रितेषु इत्यर्थः ।

सात्वततन्त्रे-

तेनापि यज्ञतनुरेश्वर इन्द्ररुपी स्पर्धां चकार महतां मदमादधानः ॥ १७ ॥

सर्वत्सराज्जनयः स हि याभिरिन्द्रा-मालोकनादिविविधं मुदमाचिकीर्षः ।

श्रीकामदेवपुषा हयवतीर्य देवो देवैर्योषया पद्मनकेलिभिरारराम ॥ १८ ॥

प्राचीनबर्हिहतनयैः स्तपसा सुतस्मान् दृष्ट्वा स्वशान्तपुषुषाविरयुदनन्तः ।

दत्त्वा स्वपादभजनं वसतां गृहेषु कुर्व्यां च वक्षोजवितामदिशोऽहह्यलः ॥ १९ ॥

स्वारोचिषे तुषितया द्विजवेदशोर्षा-जातो विष्णुः सकलधर्ममृतां वरिष्ठः ।

गदाघ्रचर्यनियमानृषयोऽध्यशिक्ष-न्नासांऽडजद्गुरुतयावचार बुध्दान्त ॥ २० ॥

धर्माद्भूश्रुततया भगवान्स्त्रुतौये मन्वन्तरे त्रिजगतः सिथितये कृशाढः ।

श्रीमत्तमेन इति दर्शनयक्षरक्षण तुयेऽन्तरे सरसि वारणराजं

ग्राहेण तन्त्रवाणिना परिकर्ष(१)यन्तमू ।

नाराधनेत्यभिहिते हरिरुदधावार तस्माद्वार्णवरजलादपि देवराजः ॥ २२ ॥

वैकुण्ठ आस भगवान्द्विजवर्च मुद्रा(?) हेत्या मया तदनुपजया(?)भिधानः ।

( १ ) परिकृष्यमाणमित्यर्थे आर्षप्रयोगः ।

द्वितीयः पटलः।

वैकुण्ठदर्शनपकारयदप्रमेय-

स्तस्पाद पञ्चपमनोऽस्मपये प्रसिद्धम् ॥ २३ ॥

षष्टेष्टदरे तु निधान द्विगुणापवित्र-

देहानुसरानवनतानवलोक्य सन्नः ॥

वैराजविपतनयोडजितसञ्ज ईशो

देवाष्टरैरमथयस्सहसा पयोधिम् ॥ २४ ॥

देवामुरे जलधौ पेठनावदृष्टणे

हस्ताच्च्युते गिरिवरे सहसादृचिच्छः ।

भूत्या तु कुर्मपुरदृतमुद्रधार

पेनेच पर्वतविवर्तनगात्रकण्डूम् ॥ २५ ॥

दुग्धाम्बुधावुरुहजां प्रचिकीर्षुरीश

आदाय पूर्णकलशं शुभया नितान्तम् ।

आयुर्विधाननिगमं खलु यज्ञमक्ता

धन्वन्तरिः समभवद्गवाच्चारणाम् ॥ २६ ॥

धन्वन्तरे(१)रमृतपूर्णघटे स्वकारा

चूर्णीयमान (२)अमरे शरणं पविटे ।

मोहिन्यमून्स भगवन्सुरासुराणां

मोहाय तापविरमाय सदात्मकामः ॥ २७ ॥

सत्यन्रताय जनतर्पणतः स्वरूपं

मात्स्यं महाकरुणया प्रविततस्य सत्यः ।

कल्पान्तवेडव्यददच्युत आत्मतचं

भूरुपनावि (३)वसते विहरन द्विजेश्यः ॥ २८ ॥

त्रैलोक्यदुःखदलनाय तुंसिहरूपं

कृत्वा स्वभक्तमवितुं किल लाङ्ङ्लाग्रैः ।

( १ ) अस्यान्तरमिति शेषः। ( २ ) सन्धिक्षर्षः ।

( २ ) अस्य सत्यव्रतायेति पूर्वेणान्वयः ।

२ ५१

१०

सात्वततन्त्रे-

पृथ्वाडसुरेंद्रं सुरेंद्र विशालतीव्र-

वक्षस्थलं स्थलमिवाग्रनखैदार । ॥ २९ ॥

यस्मिन्नप्रविष्टयांते बालः सगण त्रिलोकां ।

तेनापि वामनतनुं भगवान गृहीत्वा ।

संयाच्य सम्मितपदत्रितयं वलेः स्वं ।

कृत्स्नां त्रिविष्टपमदादादितेः सुतेऽस्यः ॥ ३० ॥

भक्तानां हि सानुवर्ते इति स्ववाचं ।

साक्षात्कर्तुमपि च सृजिवरे प्रविष्टः ॥

वैरोचनेऽग्रिमपरशुरामपमेयो ।

नाम्ना रदाविर इति श्रुतिमन् दशावतार् । ॥ ३१ ॥

सृज्वा तु भार्गवकुले निजतनुतानाश-

द्वामो महापरशुकं परियुद्ध तीक्णम् ।

क्षत्रं निवार्य स्थिततलं परिहृत्य भूयो ।

दशवा द्विजाय हवसस महेंद्रपुष्टे ॥ ३२ ॥

(१)वृन्दारकैः परिनिषेवितपादपद्मः

श्रीरामचन्द्र इति सूर्य कुलाभिजातः !

देवर्षिनारदनुतो कृतकाव्य(२)कृत्येन ।

नीतो महेशमनुरागवं बभूव ॥ ३३ ॥

ज्ञात्वा ततो भगुकुलोद्ववधीरवीरं ।

रामं सुगौरवचिरां परिणीय मिताम् ।

गत्वा वियान् गृहपतेः पितुराज्ञया(३)-

वाचं निशम्य वनवासमुपागता(4)र्यः ॥ ३४ ॥

(१) वृन्दारकैः=देवैः ।

(२) काव्यामिति काव्यकर्तरि नारदे ।

(३) आततजायावाचम्=कैकेयीवचः ।

द्वितीयः पटलः।

तत्रैव गाढ़पयोज्जनुजानु(१)गवनाच्चरीचित्रकूटं गिरिं स्पक्त्वा दुष्टविराधराधदपनों धावन्न् धनुर्धारीयन् ॥

हत्वा (२)कूर्मसुन्दराविहारिणं मारीचसंतानं ततो लङ्केशाहृतसीतया खलु पुनः मासो हशामोहाम् ॥ ३५ ॥

चन्द्रं चण्डकरं प्रचण्डपवनं पेने सुपर्णदानिलं ।

मालां मालतिमालिकां (३)शुचिकलां गीतं स्पुलिङ्गायितम् ।

इत्येवं वनितापरायणनरं हास्यत्रिवालोकयन् ।

ऋषीन् मन्मथसायकाहृतमनो रेमे प्रियाराधया ॥ ३६ ॥

गत्वा वानरराजबालिनमहामित्रेण सेतुं ततो बद्ध्वा वारिधिमातरतरतमं साकं प्रवृद्धैर्मुदा ॥

छित्वा राक्षसगणक्षपमलां सीता (४)सपुत्रानुजं ।

लङ्केशं श्वलदग्रिना भगवता चाप्ता पुनः सा पुरी ॥ ३७ ॥

सूर्यादिशक्तिप्रकटहरय रामो भुवि गोविप्रप्राज्ञपरिसेवन्सर्वधर्मः ।

उद्रिक्तभक्तिनमिताननयत्स्वनाथान् सर्वान् (५)वनाधिवसतः स्वपदं सुशान्तम् ॥ ३८ ॥

तस्याजुजो भरतसंज्ञ उदारबुद्धि-रामाज्ञया निजगृहे निवसत्नपि श्रेष्ठ् ।

त्यक्वा वनस्थव्रतवानमवत्ततो नै गन्धर्वकोटिपथनं विदिशार्शकान् ॥ ३९ ॥

श्रीकृष्णस्तदवरो वनमेध्य रामं सीतां निषेध्य तपसा बहुकष्ट आसीत् ।

(१) अनुजस्य-भरतस्य अनुगमनात्-आगमनात् ।

(२) कूर्मो यः शुरेन्द्रद्वैरी दशाननस्तस्य हरिणं मुगमित्यर्थः ।

(३) शुचिकलामू-नयनहिकुलाम् । चित्रभानुविभास्वतः । शुचिर्-दिव्यस्तस्मिय्रमराव् ।

(४) अस्य-आत्मपदेनान्वयः ।

(५) चनवासिन् इत्यर्थः ।

सात्वततन्त्रे-

वापीडपे चास्य वचसा वनमेध्य देहं सन्न्यस्य तत्त्वपदमगादरिसैन्यविनिः ॥ ४० ॥

मत्तप्रहर्षं सुरुचिप्रहणस्खलित्तः । क्रौञ्च्येण दर्पदलनो द्विष्टतां दयालुः ।। दीनेष्टु दैत्यप्लवनान्तक आद्यसेवी स्वानेषु(१) साम्यमतिराजनताभिरामः ॥ ४१ ॥

माकण्डिनामुनये सुवनानि देष्टुं मायाळये तनुतेरे जठरे मुकुन्दः । न्यग्रोधपत्रपुटकोषनयायान्तसी- दडूयुप्टपानपरमः शिशुरप्रेमेयः ॥ ४२ ॥

वृत्रस्य घोरवपुषा परितापितानां संरक्षणाय भगवान् युथि निर्जराणाम् । आयो हभूदुरुकितनरगीतकीर्तिः- स्तेषां सुहृद्‌खभयशोकविनाशशाली ॥ ४३ ॥

अड्‌डगुष्टपर्वसुमितान् श्रमान् द्विजाग्र्यान् दृष्ट्वा तु गोषपदयोगतसृदेहान् । मद्रण्य इन्द्रहसितान्‌(१) समिधंयुस्तान् गुरुवचनाय क्रुपयोऽ(२)वदमुपपन्नान् ॥ ४४ ॥

दुःस्वप्नतीजमधिगम्य शकुन्तलायां जातो भजोडपि भगवान्‌(१)श्रियद्‌कर्तृन् । विस्मापनबहुत्रपान् बहुवाजिमेषान् साक्षादियाज बहु दानमदामिषैः ॥ ४५ ॥

सर्वाम् जनांकालियुगे बलबुद्धिहीनान् दृष्ट्वा क्रुपापरवशो (३)वसुरिर्जिज्ञायाम् । ( १ ) एकवीरेषु परशु चेत्यर्थः । ( २ ) आवत—अरक्षत् । ( ३ ) सख्यत्व्यामित्यर्थः ।

द्वितीयः पटलः।

जातः पराशरसकाशात आदिदेवो वेदान्समाहिततया विभाजिष्यति स्म ॥ ४६ ॥

श्रेष्ठः कुलेऽ तु मगवान् बलदेवनाम्ना यस्माद्दानतिबलानदलसुरारीन्त् । यल्लाञ्छनाग्रुलनाच्च कुरुराजधानी धानेव(३) धामसहिता(२) चलितातिभीता ॥४७॥

भूमेजनस्य निजपादपरायणस्य (३)वृष्णेरजोडपि भगवान् सुखपादधानः । जातो भविष्यति यशो विपुलं प्रकटं श्रीकृष्ण इत्यमिहितोऽक्षिश्टशक्तिपूर्णः ॥ ४८ ॥

जातो निजेन वपुषा वसुदेवगेहे गत्वा तु गोकुलमथो विहरन् विनोदैः । बालाकृतिविंशद्बालकभाषहैः- गोगोपगोपवनितामुदमाथु कर्त्ता ॥ ४९ ॥

कंसाजुष्ठसुरगणानुल्करी(४)- मुख्यान् हनिष्यति व्रजस्थितये महाद्रिम् । घृतवोच्छलित-धामिव सप्त दिनानि वाम- हस्ते प्रह्म सुरनाथवद् वमाष्ठा ॥ ५० ॥

धान्त्रा यदा सपगोपशिशौ प्रणीते बुद्धे श्चश्रेणयो हलभृतोडभदपमेयः । तत्संहारन् सपयुपालकुस्वरूपं कृत्वा किं विधि- विविधपोहलत्स धर्ता(५) ॥ ५१ ॥

( १ ) भृष्ट्यवत् इत्यर्थः । “अक्ष्णोस्तु यदा: प्रोक्ता भ्रष्टा धाना भवन्ति ते” इत्युक्तेः ।

( २ ) धामसौहृदतया । “धामरश्मिगृहे” इति कोशात् ।

( ३ ) अस्य जात इत्युक्त्तरार्धगतेनैव्रयः । वृष्णिकुलाज्जात इत्यर्थः ।

( ४ ) उल्कामुख्यान्-पूतनाप्रमृदितन् । (५) धर्ता-उदधरिग्यत इत्यर्थः ।

वृन्दावने सुरभिवाग्विलासगीतै-र्गोपीगुगुद्भुजनमनोज्जवं दधानः ॥

कर्त्ता महानन्दकलाशिविहारशोकी-विस्मापनं निशि निशाचरखेचराणाम् ।

कंसस्य रक्षसदनं सबले प्रपीते स्व(१)फालिकना भवधनुस्तरसा विमठ्य ।

चापूरगूरणमपं सहकंससमाजौ कर्त्ता द्विपं कुवलयं सहसा निहत्य ॥ ५३ ॥

सान्दीपनीं मृतसुतं गुरुर्दक्षिणार्थी दृष्ट्वा जरामृतवळं यवनं च हत्वा ।

श्रीहरिमणिप्रतिदारशतं निवाह्य ताभ्यः सुतान् दशदशानु जनिप्यति स्म ॥ ५४ ॥

भौमं निहत्य सगणं दिवि देवमातृ-दर्त्तां तदीयमणिकुण्डलमादिदेवः ॥

गत्वा सुरेन्द्रतनुजावरं प्रियायाः प्रीतौ समुद्ररणतो दितिजान्स जेताः ॥ ५५ ॥

बाणासुरस्य समरे मम वीर्यनाम-लुढ्घामरत्स्वमाचिके युधि भूपवधून् ॥

जित्वा युधिष्ठिरनृपक्तुना विवाह-वीलिं नि(२)पात्य गुरुभारतरं प्रहर्त्ता ॥ ५६ ॥

लोके मदर्य सुतरां द्विजदेवपूजां स्वस्याप्युपारकरुणां निजसेवकेष्यः ॥

ज्ञात्वा परीक्षितनृपं परमात्मदृढं पार्थाय सूतिमवळोकयिता द्विजार्थे ॥ ५७ ॥

( १ ) अशुद्ध ।

( २ ) निपात्य—सम्पाच्छेद्यर्थः । धातूनामनेकार्थत्वात् ।

द्वितीयः पटलः।

कामेन स्त्रीभयरागकुटुम्बसंघे यस्पिन्यमानो निवसतः शपलं निरस्य दाता स्वधर्मपरलं परिकुछुभातः।

साक्षात्स्वरुपनिरतस्य च किन्तु वच्ये ॥ ५८ ॥

यत्पादपङ्कजपरागपरायणाना-मग्रे चकासति न च मुक्तिसुखं नितान्तम्‌ ॥

कि वान्यदर्पितभयं खलु काळवेगैः

साक्षान्मधुसूदनगतान्तराणाम्‌ ॥ ५९ ॥

गङ्गादितीर्थतटप्रव्रतादिकेष्यः कीर्ति स्वकी(१)यमथिकां समुदीर्य लोके ॥

अस्युन्नतं द्विजकुलं (२)द्विजराज्ञाप्याजा-दूर्छा स्वलोकपटलं तनुनाभिगन्ता ॥ ६० ॥

तस्माद्विषयति सुतः सुखदः जनानां प्रधुम्नसझ उर(३)गायगुणानुरूपः ।

कर्ता मुहुं मुदितवत्सुरुचाह्नातैः

पातेरिवामृतपयो मनुजान्प्रच्छन्न ॥

तत्राप्यजोडनुजानिताऽऽनिरुद्धनामा-नाम्ना प्रवर्तकतया मनसाइवराडप ॥ ६२ ॥

यस्मादुषाSडहरणतो सुजवैर्यानाश-द्वाणो भविष्याति शिवाजुगशान्तिदेहः ।

द्वासाद्वविष्यति० भगवानरण्यां योगी जनान्प्रति गदिष्यति वेदसारम्‌ ॥ ६३ ॥

श्रीमान्सुशान्तमपदं भगवत्प्रणीतं यच्छन्द्रदपा कलिजना अपि यान्ति शान्तिम्‌ ॥

(१) अस्य द्विजकुलपतेनान्वयः । (२) द्विजकुलम्‌-यादवकुलमिश्वर्ये।

(३) उहगायो-भगवान् श्रीकृष्णः ।

सात्वततन्त्रे-

बुद्धावतारमधिगम्य कलावलक्षै-

वैपैर्तेरातिविमोहकरं प्रलोभमू ॥ ६४ ॥

प्रसन्नदृष्ट्यनवधिकृत्य सुराद्विपां

कर्तां जिनस्य तनयो भगवान्गयायाम् ॥

पाखण्डशाब्दवहुलै निजवेदपारं

नष्टे द्विजातिभिरसत्यपथि वर्त्माने ॥

कल्क्यावतारतरुणीरस्त्रहणैककार-

तुर्यं तुदनुग्रहं कृतधर्मगणाम् ॥

साशाद्द्रविष्टयति सरस्वतिसंज्ञितां

श्रीसार्वभौम इति वेदगपो द्विजाग्र्यैः ॥ ६६ ॥

कृत्वा पुरंदरश्रियं बलचेदतिदास्यन् ।

गोशास्त्रे मनुयुगे विदितानुभावः ॥

आयुः करो नवमनोः समये जनानां

नीर्ति निषादुमपरारिविनाशनाय ॥ ६७ ॥

गोषा भविष्यति जगज्जनधारयासौ

भूत्वा श्रुतेन्द्रसहितो भगवान्पाराशः ॥

भूत्वा विशौचिसदने द्विजराजसाम्रोः

साहित्यकर्मपरवान दशमेडन्तरे सः ॥ ६८ ॥

पाताडमराणां००० विश्यकृ सेनसंज्ञो

यत्सैन्यपुगसमादपमारिनाशः ॥

मञ्चन्तरैक(१)दशमेड्यकरिप्रपौत्रः

श्रीधर्मसेतुरिति विश्रुत आदिदेवः ॥ ६९ ॥

हत्वाडसुरान सुरपतौ विधृतेऽरपत्ये

दाता वृती(२)यभवनं भगवान्स्वयम्भूः ॥

( १ ) पक्वाधिको दशम एकादशः । पक्वादश इत्यर्थः ।

( २ ) स्वर्गमित्यर्थः ।

द्वितीयः पटलः ।

जातो द्वि(१)षप्ततुयुगे युगपाळनाय

विप्रार्हशक्तिमहः सुनृत्ताख्यतो वै ॥ ९० ॥

रुयातां भाव्यतां ततः भगवान्स्वधाम्ना

यस्माज्जना जगति सौख्यमपारमापु: ।

भूध्ये त्रयोदश्युगे भविताडडदिदेवः

श्रीदेवहोत्रतनयो भगवान्बृहत्याम् ॥ ९१ ॥

योगेश्वरो दिवि दिवसपतिताक्रमित्रो

योगाद्मेयवपुरा स वितान(२)तुल्यः ॥ ९२ ॥

सत्रायनस्य स(३)दने भगवान्नामादि-

देवैरपि देवविराट्तनयोरडिमजातः ।

अन्तेऽन्तरे करणकर्मवितानतन्तून्

विस्तारयिष्यति जगद्धितकामशीलः; ॥ ९३ ॥

एते मया भगवतः कथिता द्विजाते

शुद्धावतारनिचयां जगतो हितार्थाः ।

सम्पूर्णतां(4)शकल(5)चक्र(6)या परिभावनीय

ज्ञान(7)क्रिय(8)बल(9)समा(10)दिमिरा(11)भिव्यक्ताः ॥ ९४ ॥

गह(12)लीलावतरण(13)प्रविष्टं सुचाराचरम् ।

तमहं शरणं यामि कृष्णं ब्रह्माण्डनायकम् ॥ ९५ ॥

इति श्रीसात्त्वततन्त्रे द्वितीयः पटलः ॥

अथ तृतीय पटलः ।

श्रीनारद उवाच ।

कथिता भगवतो विष्णोरवतारा महात्मनः ॥ १ ॥

सर्वपण्णीकष(1)यै(2)दैः(3)मदो(4)त्कर्ष(5)यास्व(6)स्व(7)याः प्रभो ॥

( १ ) द्विषण्णवयुगे--द्वादशमन्वन्तरे इष्यते ।

( २ ) चितानं—कृतुः ।

सात्वततन्त्रे-

निर्विकल्पस्य कृष्णस्य ब्रह्मणः परमात्मनः ।

कृतमन्त्रकलाभाग एतद्‌वर्ण्य नो विभो ॥ २ ॥

श्रीशिव उवाच ।

सत्यमुक्तं स्वया ब्रह्मन् कृष्णस्य जगदात्मनः ।

अवतारेषु सर्वेषु मेदादंशकला: स्वता: ॥ ३ ॥

न वर्णयन्ति निपुणाः ज्ञानीनो भगवत्पराः ।

अविशेषाद्‌च्युताच्चैव निर्भेदाद्‌ब्रह्मरूपिणः ॥ ४ ॥

किंतु ज्ञानप्रभावाद्‌च पूर्णांशांशानुदर्कनात्‌ ।

पूर्णांशकलाभागं वर्दन्ति जगदीशितुः ॥ ५ ॥

सन्ति यद्यपि सद्‌ज्ञैः ज्ञानवीर्यगुणादयः ।

तथापि कार्यतः केचिद्‌दृश्यन्ते नहि सर्वतः ॥ ६ ॥

ऐश्वर्यज्ञानधर्माख्यैः वैराग्यं श्रीर्यशस्थथा ।

एषां सद्‌दर्शनाद्‌ साक्षात्‌पूर्णो विद्‌द्रव्यते ॥ ७ ॥

एतेषामपि भागानामल्पावाप्‍दर्शनाद्‌सौ ।

विभवांशकलाभेदो भगवान्‌भगवतेरधृक्‌ ॥ ८ ॥

अंशांशुर्यो भागः स्यात्‌कला तु पोङ्‌श्री मता ।

शतभागो विशिष्टश्च वर्ण्यते कविभिः पृथक्‌ ॥ ९ ॥

अतो ज्ञानस्य धर्मस्य वैराग्यैश्वर्ययोः श्रियः ।

यशसः पृथग्‌भेदं मत्तः श्रृणु द्विजोत्तम ॥ १० ॥

उत्पिच्छमलयौ चैव विद्याविद्ये (१)मातृड्‌गती ।

एषां ज्ञानं वदन्त्येकं ज्ञानं पद्‌विधमुच्यते ॥ ११ ॥

सत्यं शौचं दया मौनं धर्मश्‍चातुर्विधः (२) स्मृतः ।

अमानो व्यतिरेकश्‍च ऐन्द्रियो‌ऽस्तु वशीकृतः ॥ १२ ॥

(१) गति गातिरित्यर्थः ।

(२) चतुर्विधं पञ्च चातुर्विंशति हति स्वार्थेऽण् बोध्यः ।

तृतीयः पटलः।

एवं चतुर्विधो भद्र वैराग्यससमुदाहृतः।

अणिमा लाघिमा चैव महिमा तदनन्तरम्‌ ॥ १३ ॥

प्राकाम्यं चैव प्राप्तिश्व ईशिता वशिता तथा।

कामस्यवशिता होते ऐश्वर्या:(?) पकितिंता: ॥१४॥

मृत्युमात्ययसूहद्रं सुपुत्रपौत्रकलत्रकाः।

वासोभूषणकोशाश्र सेनिका चतुरङ्गिणी ॥ १५ ॥

गृहा सूर्याश्वा च दुर्गाग्याः श्रियां ईरिता:।

यज्ञस्तु पुंसो भवति कर्मतो गुणतस्तथा ॥ १६ ॥

कर्म चतुर्विधं प्रोक्तं सृष्टिस्थितिलयात्मकम्‌।

तथा लीलावताराणां चरितं परमाद्भुतम्‌ ॥ १७ ॥

गुणाग्र्यपरिमेयाणि कीर्तितानि मनीषिभि:।

तथाऽऽ्यहं द्विसृष्टिं ते वर्णयाम्यनुपूर्वशः ॥ १८ ॥

ब्रह्मण्ययश करणयश भक्तवत्सलयमेव च ।

दातृत्वं सत्प्रसङ्गत्वं विक्रान्तत्वं नियम्यता ॥ १९ ॥

दुर्जयत्वं दुस्सरत्वं निषेव्यत्वं सहिष्णुता।

असौभ्यत्वं स्वतन्त्रत्वं नैरपेक्ष्यं स्वसौष्ठवम्‌ ॥ २० ॥

शौर्यमौदार्यमाहस्तिक्यं स्थैयं धैर्यं प्रसन्नता।

गाम्भीर्ये प्रश्रयः शीलं प्राग्रभ्यमृतमण्डलम्‌ ॥ २१ ॥

शमो दमो बलं दाक्ष्यं क्षेमं हर्षोदयकृति:।

सन्तोष आजीवं साम्यं मनोभिग्यं श्रुतं सुखम्‌ ॥ २२ ॥

त्वागो भयं पावनं च तेजः कौशलमाथयः।

धृति: क्षमा स्मृतिर्लज्जा श्रद्धा मैत्री दयाऽऽन्विति: ॥ २३ ॥

शान्ति: पुष्टिः स्ववाक् शुद्धिबुद्धिविच्या स्वक्षता।

एते ते भगवेदास्तु कथिता यथापूर्वशः ॥ २४ ॥

(१९) आर्षी पुष्टिदिता।

सात्वततन्त्रे-

पृथां पकाशो यत्रासीन्त्स पूणः परकीतिंतः ।

अंशकलादंशः स्वाकलायास्तु कला स्मृता ॥२५॥

विभूतस्तु विशेषः स्याद्वेशो मेदा न इ स्वतः ।

निर्विकल्पस्य सत्यस्य परब्रह्मस्वरूपिणः ॥ २६ ॥

नारायणस्य शुद्धस्य श्रीकृष्णस्य महात्मनः ।

यतः कृष्णावतारेष भगवेदाः पृथकू पृथक् ॥ २७ ॥

समदाचिंताः पृथक्कार्ये तस्पात्सम्पूर्ण उच्यते ।

हयग्रीवावतारे तस्मादल्पतरा यतः ॥ २८ ॥

द्विजेंद्रा भगवेदा वै तस्मादंराः परकीतिंतः ।

मुने रामो मत्स्यकुमरावाहा नरकेशरी ॥ २९ ॥

पभ्वन्तरावतारास्त्र यज्ञाच्चा हयशर्षिवान् ।

तथा शुकादयो ह्याविर्भावा ऋषभ आत्मवान् ॥ ३० ॥

नसनारायणो दत्तः कलौ च बुद्धकल्किनौ ।

ज्ञानकर्मप्रभावाद्यैरंशा विष्णोः परकीतिंताः ॥ ३१ ॥

कुमरनारदव्यासा ब्रह्मावतादयः कलाः ।

ज्ञानांषयुक्ताः श्रीविष्णोरवतारा महात्मनः ॥ ३२ ॥

गयः पृथुश्र भरतः शांतियुक्ताः कला मताः ।

गुणावतारा ब्रह्माद्यास्तदंशा ये विभूतयः ॥ ३३ ॥

एषा मया ते कथिता सम्पूर्णांशकलाभिदा ।

कार्यांतुरुपा विप्रेन्द्र भगवेदपदर्शिनाव् ॥ ३४ ॥

न बह्मणो विदा विप्र श्रीकृष्णस्य च सप्तम ।

नारायणस्य वा सौम्य ह्वावतारिस्वरुपिणः ॥ ३५ ॥

श्रीनारद उवाच ।

अवतारिस्वरुपं मे वर्णियस्व सदाशिव ।

किं ब्रह्म परमं साक्षात्किं वा नारायणो विभुः ॥ ३६ ॥

तृतीयः पटलः।

किं वा वैकुण्ठलोकेशः श्रीकृष्णः पुरुषोत्तमः । किंपेकतत्वमिषेऽपथवा किं पृथक् पृथक् ॥ ३७ ॥

श्रीशिव उवाच ।

शृणु तात्पर्यं गुह्यं ब्रह्माद्याद सत्तम । अवतारिस्वरूपं मे यथावर्णयतो द्विज ॥ ३८ ॥

एकमेव परं तत्वमवतारि सनातनम् । श्रीकृष्णब्रह्मपुरुषैः संज्ञाभिर्विद्यते पृथक् ॥ ३९ ॥

यथा भानोः प्रकाशस्य मण्डलस्यापृथक् स्थितिः । तथा श्रीकृष्णदेवस्य ब्रह्मणः पुरुषस्य च ॥ ४० ॥

अतः सात्वततन्त्रज्ञो भक्तिमात्राश्रितो हि सः । श्रीकृष्णाख्यं परं धाम परमानन्दमुक्तकम् ॥ ४१ ॥

वैकुण्ठलोकनिलयं शुद्धसत्त्वात्मविग्रहम् । वदन्ति शाश्वतं सत्यं स्वभक्तगणसेवितम् ॥ ४२ ॥

वेदान्तिनो ज्ञाननिष्ठा ज्ञानशास्त्रानुसारत: । वदन्ति ब्रह्म परमं प्रकाशात्मकमद्वयम् ॥ ४३ ॥

अपाणिपादनयनश्रोतस्वद्ग्राणविग्रहम् । सर्वशक्तियुतं तेजोमयं (१)वाङ्मनसागोचरम् ॥ ४४ ॥

आनन्दमात्रं संशुद्धं चिद्व्यक्तं सर्वकारणम् । हिरण्य(२)गर्भाख्यविद्या नारायणमनामयम् ॥ ४५ ॥

सहस्रशिरसं देवं परमानन्दमध्ये यम् । अनन्तशक्ति सर्वेषां पुरुषं प्रकृतेः परम् ॥ ४६ ॥

वदन्ति कर्मपराः स्थितिस्थापनयन्नभ्यनु भावनम् । सर्वानन्दकरं शान्तं संसारार्णवतारकम् ॥ ४७ ॥

अतः कृष्णस्य देवस्य ब्रह्मणः पुरुषस्य च ।

( १ ) वाङ्मनसागोचरमित्यर्थः ।

( २ ) अनयोः 'वदन्ति' इति द्वितीयश्लोकगतैनान्वयः ।

वस्तुतो नैव भेदो हि वर्ण्यते तैरपि द्विज ॥ ४८ ॥

गुणार्थो बहुधा मति(१)नानाकार्णत्वतिभिः ।

तथा से भगवां(1)नकृष्णो नानव पारचक्षत ॥ ४९ ॥

अतः सर्वमेतनापि श्रीकृष्णः पुरुषोत्तमः ।

कीलामानुषरूपेण देवकीजठरं गतः ॥ ५० ॥

अतः सर्वावताराणां कारणं कृष्ण उच्यते ।

सर्वेश्वरैककार्याणि दर्शितानी यतः स्वतः ॥ ५१ ॥

स एव सर्वलोकानामाध्यः पुरुषोत्तमः ।

मुख्याचार्यं त्रिलोकस्य मानुषत्वं यतो गतः ॥ ५२ ॥

अतस्तं पुरुषं नित्यं शक्तिभेदेन नित्यदा ।

भजन्ति ह्यपवर्गेऽपि परेशं तदकाम्यया ॥ ५३ ॥

मया ते कथिता बिम्र अवतारा महात्मनः ।

किन्त्वन्यास्तकथयास्म्यध्र्वं हि भागवतोचमः ॥ ५४ ॥

इति श्रीसात्वततन्त्रे तृतीयः पटलः ।

चतुर्थः पटलः ।

श्रीनारद उवाच ।

नास्ति तृष्णि(1)श्रृणवतो मे तव वाग्मृतं हरे ।

यथा परमकल्याणमवतारकथाश्रयः ॥ १ ॥

तथापि साम्प्रतं होतच्छ्रु(1)त्वा कौतूहलं मम ।

भक्तिमेदं भगवतो भावनीयं सदा नृभिः ॥ २ ॥

बुद्धे मे भगवन्न् विष्णोर्भक्तिमेदं सदाशिव ।

गृ(1)ण्णात्वा बुद्धिसो विष्णोः साम्य याति जनः प्रभोः ॥

(१) हृद्रियड्घ्रितिमिरिस्यर्थः ।

चतुर्थः पटलः ।

श्रीशिव उवाच ।

साधु पृष्टं त्वया साधो परं गुह्यतमं यतः ।

अन्यथा न मया प्रोक्तं बिना भागवतागमात् ॥ २ ॥

यदेवावोचं मां कृष्णो ध्यानाज्जुष्टमनाः शिवः ।

तदेवाहं निषिद्धाड्रपि अभक्तोक्तौ कृपालुना ॥ ५ ॥

तदा चाऽहं तस्य पादपङ्कजं शिरसा नतः ।

ब्रह्माद्भिरेतद्गवातं भक्तानामिहेश्व(१)रम्(हि)सि ॥ ६ ॥

तदा प्रीतमनाः देवो मामुवाच सतां गतिः ।

श्रृणुष्व शिव भद्रं ते भक्तानां वक्ष्यामि सात्वताम् ॥ ७ ॥

मद्भक्तिनिष्ठान्तःकरणान्मनसा श्रवणादिकान् ।

भक्तान् जानीहि मे देव सर्वलोकप्रणामकान् ॥ ८ ॥

तेभ्यः परमसन्तुष्टो भक्तिभेदं ससाधनम् ।

ब्रवीमि शिव तेभक्तिस्थतैनेव सम्भवसिद्ध्यति ॥ ९ ॥

यदि त्वद्वाक्यनिष्ठः स्याद्गोडपि कोऽपि सदाऽऽश्रितः ।

तस्मै प्रीतमनाः वाच्यो भक्तिभेदः ससाधनः ॥ १० ॥

तदिदं ते प्रवक्ष्यामि भक्तिभेदं ससाधनम् ।

यतो भागवतश्रेष्ठो भगवद्(न्)कीर्तनप्रियः ॥ ११ ॥

एकैव भक्तिः श्रीविष्णोः प्रीतिरियुच्यते बुधैः ।

निर्गुणत्वादखण्डत्वादानन्दत्त्वाद्विजोत्तम ॥ १२ ॥

किन्तु ज्ञानक्रियालीलाभेदैः सा त्रिविधा मता ।

तान् श्रृणुष्वानुपर्येण मत्तः श्रावहितो द्विज ॥ १३ ॥

सर्वान्तर्यान्मणि हरौ मनोगतिरविज्च्युता ।

सा निर्गुणज्ञानमयी साक्षादपि गरीयसी ॥ १४ ॥

सर्वेन्द्रियाणां सर्वेशे विष्णौ गतिरनुत्तमा ।

स्वाभाविकी भगवतः कान्तिः मुक्तिहेतु(कि)नो ॥ १५ ॥

(१) ब्रह्मेतद्बुभाषे इत्यन्त्वयः; बमाषे इत्युत्कमपुष्टिकथ वनम् ।

सात्वततन्त्रे-

हरिलीला श्रवणोचारे जाता प्रेममयी तु या ।

सत्सङ्जनाज्ञ्यासादृशा सर्वदा साभ्रवृत्तमा ॥ १६ ॥

तासां साधनसामग्री कल्पते श्रृणु सत्तम ।

यामाश्रित्य समासोति जनो भक्ति जनार्दने ॥ १७ ॥

स्वानुकूलस्वधर्मेण वासुदेवार्पणेन च ।

हिंसारहितयोगेन भगवत्प्राप्तिमादिशु ॥ १८ ॥

श्रुतिद्विष्टस्पर्शपूजास्तुतिप्रत्यभिनन्दने : ।

विषयाणां विरागेण स्वगुरो : परिचर्यया ॥ १९ ॥

निवृत्तिनिरताहारश्रवणे हृत्तमेपु समाधिभि : ।

समेषु मंत्रभावे दानेषु दयया तथा ॥ २० ॥

भगवन्मूर्तिषध्याननिष्ठसां श्रुतिकीर्‌तनाव ।

भूतेषु भगदृष्ट्या निर्गुणा भक्तिरूपते ॥ २१ ॥

लब्धवा तां निर्गुणां भक्ति मुक्ति चापि न पश्यते ।

मुक्ति : सैवस्यसिद्धा भगवद्भावकारिणी ॥ २२ ॥

अथ भाग(1)वताभक्ते : साधनं श्रृणु सत्तम ।

यत्सर्वयत्नत : कार्य पुरुषेण मनीषिणा ॥ २३ ॥

श्रद्धागुरूपदेशन भगवद्भक्तितत्पर : ।

यथाकारी स्वकरणैर्भगवत्पादसेवनम् ॥ २४ ॥

वाचोचारोहरेणान्नं करणाभ्यां श्रुति : ।

हस्ताभ्यां भगवद्रूपतिपादिषु सेवनम् ॥ २५ ॥

जिह्वया भगवत्तनैवैच्यहरणं मुदा ।

नासया कृष्णपादाब्जलसङ्घानुविग्रहम् ॥ २६ ॥

भगवद्रात्रिनिर्माल्य हरणं शिरसा तथा ।

हस्त्रु विष्णुजनार्दानामाक्षणं साधरणं च ॥ २७ ॥

( १ ) आर्ष : पुंवद्‌भावाभाव : ।

चतुर्थः पटलः।

मनसा भगवदूचिन्तनं शिरसोरसा ।

बाहुपादादिभिर्विष्णोरवन्दनं परया मुदा ॥ २८ ॥

अथादानानि नियमैः शिविराराधने सर्वशः ।

पृथैः स्वसाधनैर्निरयं भगवत्पादसेवनम् ॥ २९ ॥

आयु सम्पद्यते भक्तिः कृष्णे भागवती सतां ।

यदेन्द्रियाणां सर्वेषां कृष्णे परमपूरुषे ॥ ३० ॥

स्वाभाविकी रतिरमूला सैव भागवती मता ।

एतद्‌भक्तिपरं विप्रं चातुर्वर्ग्यं न मन्यते ॥ ३१ ॥

तस्यापन्तः सर्वसुखमधिकं वापि लभ्यते ।

अथ प्रेमपर्यन्तेऽपि क्लेशं न तिर्यग्जन्म ॥ ३२ ॥

श्रृणु विश्वासमपन्नो निश्चयात्मिकया धिया ।

सद्‌गुरोरुपदेशेन लभ्यते सत्सङ्गमाहतः ॥ ३३ ॥

चतुर्विधानां श्रीविष्णोः करणान् श्रवणं सतां ।

तेऽपि कीर्तनं तेषां मनसा चापि चिन्तनम् ॥ ३४ ॥

वचसा ग्रहणं तेषां तत्पराणां प्रशंशनम् ।

यद्‌भक्तो भवेत्कीर्तिं स्मरणे चापि सर्वशः ॥ ३५ ॥

तदा तु भगवन्नामपाठतत्परः (ति) तृप्त (वर) चेतसा ।

सदा शास्त्रत्प्रीतियुक्तो यः कुर्यादेतदनुव्रहम् ॥ ३६ ॥

तस्यापि भक्तिः श्रीकृष्णे जायते सद्यिराहिता ।

एवं प्रेमपर्यन्ती लब्ध्वा मुक्तिं संसारमात्मनः ॥ ३७ ॥

आयु सम्पद्यते शान्तिं परमानन्ददायिनीम् ।

लब्ध्वापि भक्ता भगवदूपश्रीगुणक्रियाः ॥ ३८ ॥

नानुसन्धत्तु (त्सु) रतिं वै तनु मुक्ति जनार्दने ।

यद्‌गण्यसाधनान्यप्यमुक्तौ कुर्यादितन्न तत्र ॥ ३९ ॥

न तत्र काङ्क्षिदोषः स्याद्वारिसेवा यतः कृता ।

किन्तु यद्‌भक्तिनिष्ठा स्यात्तामेवाप्नोति मानवः ॥ ४० ॥

४ ८१

फलभेदेन भेदः स्वात्मसाधनेन न भिद्यते ।

पृथगेव ह्यडडहवातो भक्तिभेदः ससाधनः ॥ ४१ ॥

निष्कामे फलकामस्य निषो मोक्षसुखाधिकः ।

सकामः सगुणो विप्र बहुधोक्तो महर्षिभिः ॥ ४२ ॥

कि भूयः कथयाम्यच वद मां द्विजसत्तम ॥

श्री नारद उवाच ॥

विघ्नेयं कथितं सर्वं त्वया मे सुरसत्तम ।

निषेधनं किं चात्र भक्तिस्तम्भकरं च यत् ॥ ४३ ॥

हानिनिबन्धकरं चापि मुख्यसाधनमेव च ।

कथयस्व महादेव श्रद्धासेवापराय मे ॥ ४४ ॥

श्रीशिव उवाच ॥

भक्तीनां साधनानां यद्वद्‌हिर्सूतं महामुने ।

निषेधनं तत्तस्मां भक्तानां पुरुषोत्तमे ॥ ४५ ॥

देहश्वासाद्यधिक्यं विषयादरणं च यत् ।

भक्तिस्तम्भकरं प्रोक्तं भक्तिनिष्ठे द्विजोत्तम ॥ ४६ ॥

समासेन(१) मया प्रोक्तं निषेधरसम्भनं(२) तव ।

३ भक्तिन्द्रदोषं शृणु तं सर्वथा वर्जने नृणां ॥ ४७ ॥

निर्गुणायाां माणिहिंसा भागवत्यामहङ्‌कृतिः ।

प्रेमपथ्यां सतां द्वेषो भक्तिनाशकरा इमे ॥ ४८ ॥

सर्वभक्तिकथ्यतकरः(३) स्वगुरोर्‌वागनादरः ।

द्वेषण नरकं याति कुर्वन् भक्तिमपि द्विजः ॥ ४९ ॥

दोषदृष्ट्या दोषवान् स्यात्तत्र दोषफलं भवेत् ।

मर्त्यहृष्ट्या कृतं सर्वं भवेद्‌दुःखजरशौचवत् ॥ ५० ॥

( १ ) समासेन=सङ्क्षेपेणेत्यर्थः ।

( २ ) निषेधरूपस तस्मन्नामत्यर्थः ।

( ३ ) कथ्यतिः—नाशकः ।

चतुर्थः पटलः।

सर्वसाधनमुखं हि गुरुसेवा सदावहता । यया भक्तिभगवति स्यात्सुखावहा ॥ ५१ ॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गुरौ भक्तिं च धारयेत् च । कार्यां सैव तु तत्सर्वा भगवद्भक्तिवर्द्धिनी ॥ ५२॥

निर्गुणा(१) भक्तिनिष्ठेन कार्यां श्रोतव्य सदैव ।

भगवत्यां काथपनोंवचसां परिनिष्ठिता ॥ ५३ ॥

प्रेममध्यां सतां प्रीत्या श्रवणं यशसां हरे: । मुख्या: साधनसम्प्रदः कथितास्ते द्विजोत्तम ॥ ५४ ॥

सर्वमूलं कृष्णपादशरणं परिकीर्तिततम् । यदिना स्वतः भक्तिराम्भाण्डात्पयो यथा ॥ ५५ ॥

श्रीनारद उवाच ॥

कृष्णपादाब्जशरणं वद मे बहुचित्तम् । विना येन पुत्रान् याति कुर्वेन भक्तिमपि श्रियम् ॥ ५६ ॥

श्रीशिव उवाच ॥

कायवाङ्मनसां साक्षात्कृष्णे परमपूरुषे । परिनिष्ठाष्टश्रयं यद्रु शरणं परिकीर्तिततम् ॥ ५७ ॥

पतदै त्रिविधं प्रोक्तं वेदविद्भिर्द्विजोत्तम । प्रथमं मध्यमं श्रेष्ठं क्रमशः शृणु तन्मुने ॥ ५८ ॥

धर्मे तीर्थे च देवासौ रक्षकत्वमवाधितः । यद्बुद्धिनिष्ठितं कृष्णे कृतं तत्सपथमं स्मृतम् ॥ ५९ ॥

कलत्रपुत्रमित्रेषु धने गेहवदिषु । यन्ममताश्रयं कृष्णे कृतं तन्मध्यमं स्मृतम् ॥ ६० ॥

देहादावात्मनो यावदावन्मात्राश्रयणादि यत् । तत्सर्वं कृष्णपादाजे कृतं श्रेष्ठं प्रकीर्तिततम् ॥ ६१ ॥

( १ ) उपरितनइलोकस्थकार्यैर्यानेनान्विति ।

ईश्वरं तदधीना च तद्दर्म च सनातनम् ।

हित्वान्यदाश्रयं तस्य वस्तुतो नैव हश्यते ॥ ६२ ॥

एतच्चरणसम्पन्नो भक्तिमान् पुरुषोत्तमे ।

पुनाति सर्वभूतानि हृदिस्थेनान्तरेण सः ॥ ६३ ॥

तस्मात्सक्तकृतैर्विष्णोर्देहोडपि नैव सिध्यति ।

किमुतान्ये विभूताग्रा: परमानन्दद्रुहो हि ते ॥ ६४ ॥

श्रीनारद उवाच ॥

भक्तानां लक्षणं साक्षाद् ब्रूहि मे सुरचत्पम ।

तथैव तेऽवहं प्रीति करिष्यामि समाहितः ॥ ६५ ॥

श्रीशिव उवाच ॥

भक्तानां लक्षणं साक्षाद् दुर्विज्ञेयं नृभिस्मुने ।

वैष्णवारे च तद्रूपं प्रदान्यहिरहेरिव ॥ ६६ ॥

तथापि सारतस्तेषां लक्षणं यदलौकिकम ।

वश्ये तच्च मुनीश्रेष्ठ विष्णुभक्तो यतो भवान् ॥ ६७ ॥

मदिरा निरहङ्कारा ममकारविवर्जिता: ।

शाङ्खानुवर्तिन: शान्ता: सुहृद: सर्वदेहिनाम ॥ ६८ ॥

यदर्थं सर्वभूतेषु हि सन्त्यापि न तेऽखिलम ।

न हि सन्ति तदा मुक्ता निर्गुणा भगवत्परा: ॥ ६९ ॥

हरिसेवां विना किश्चिन्मनन्ते नातिम्रियते ।

वामदेवपरा देहगेह इन्द्रियपतत्य: ॥ ७० ॥

रागद्वेषादिरहिता मानामानविवर्जिता: ।

सदा सम्वृद्धमनसो भक्ता भागवता मता: ॥ ७१ ॥

सत्यप्रितिपरमा: शुद्धा: श्रुतिकीर्तियुक्तिनिष्ठिता: ।

त्रैवर्गिकपराड्लासङ्लोभक्रोधविवर्जिता: ॥ ७२ ॥

सद्राव्यकारण: कृष्णयज्ञासङ्गुकमानसा: ।

चतुर्थः पटलः ।

हरिप्रीतिपरा एते भक्ता लोकप्रणामकाः ॥ ७३ ॥

भक्तानां लक्षणं ब्रूतेरस्समान्येन निरूपितम् ।

इदानীমात्रभेदेन लक्षणं त्रिविधं श्रृणु ॥ ७४ ॥

सर्वात्मानं हरिं ज्ञात्वा सर्वेषु प्रीतिमान्नरः ।

सेवापरो द्वेषहीनो जनेषु स च सप्तमः ॥ ७५ ॥

ज्ञात्वापि सर्वं तृष्ण्यं तारतम्येन प्रीतिमान् ।

श्रेष्ठेऽध्यमनीचेषु हार्त्तः स तु मध्यमः ॥ ७६ ॥

प्रतिमादिष्वेव हरौ प्रीतिमान्न तु सर्वगे ।

माणिप्राणधनत्यागी भाकृतः स तु वैष्णवः ॥ ७९ ॥

वस्येन्द्रियाणां सर्वेषां हरौ स्वाभाविकी रतिः ।

स वै महाभागवतो जुक्तः परिकीर्तितः ॥ ७८ ॥

यस्य यत्नेनिन्द्रियांणां विष्णौ प्रीतिहि जायते ।

स वै भागवतो द्विप्रः मध्यमः समुदाहृतः ॥ ७९ ॥

वस्येन्द्रियैः कृष्णसेवा कृता प्रीतिविवर्ज्जिता ।

स प्राकृतो भागवतो भक्तः कामविवर्ज्जितः ॥ ८० ॥

हरिलीला श्रुतोच्चारं यः प्रीत्या कुहते सदा ।

स वै महाभागवतो जुक्तमो लोकपावनः ॥ ८१ ॥

श्रवणं कीर्तनं विष्णोः प्रीतियायास्सु तु यो नरः ।

कुर्यादरहः श्रद्धया प्रीतिमान्न स च मध्यमः ॥ ८२ ॥

यामेकपात्रं यः कुर्याच्चरणं कीर्तनं हरेः ।

प्रोत्या विष्णुजनद्वेषहीनः प्राकृत उच्यते ॥ ८३ ॥

यद्ग्न्यलक्षणं चान्यभक्ते लक्ष्येत सजनैः ।

तथापि निष्ठालक्ष्यं तं तं जानीहि सप्तम ॥ ८४ ॥

यदधर्मनिष्ठा ये भक्ता भवन्ति द्विजसत्तमाः ।

तत्सङ्गाद्गुणतुष्टानां तत्रैतेः कारणं परम् ॥ ८५ ॥

तथापि निर्गुणा ये च ये च भागवता मताः ।

तेषु प्रीतिमहाभाग दुष्करेऽति प्रयोच्यते ॥ ८७ ॥

हरिलीळाश्रुतोचारपरेषु सततं स्वप्न |

कार्यार्थे भक्तिसक्ते हरयेति भक्तिं निशामिते ॥ ८७ ॥

इत्येतत्कथितं विप्र साधूनां लक्षणं पृथक् ।

भक्तेषु प्रीतिकारणं जनानां मुक्तिकारणम् ॥ ८८ ॥

साधनेन मया बाल भक्तिभेदो निरूपितः ।

स सर्ववर्णिकः शुद्धः सर्वाश्रयप्रशंसकः ॥ ८९ ॥

सर्वकाळभवो नित्यः सर्वदैशिकसिद्धिदः ।

चतुर्युगेन्द्रभिमतो भगवानियसाधकः ॥ ९० ॥

इति सात्वततन्त्रे चतुर्थः पटलः ॥

अथ पञ्चमः पटलः ।

श्रीनारद उवाच ॥

कथितं मे सुरगुरो भगवान्दक्तिलक्षणम् ।

चतुर्युगेन्द्रस्यभिमतं सर्वलोकसुखावहम् ॥ १ ॥

अधुना वद देवेश जनानां हितकाम्यया ।

युगधर्मान् श्रावयिष्यः सर्वथा मोक्षसाधनम् ॥ २ ॥

प्रजानां लक्षणं विष्णोर्मूर्तिद्विजं पृथात्रिधम् ।

धर्मं च नामसङ्कीर्त्या च समासेन सुरेश्वर ॥ ३ ॥

श्रीशिव उवाच ॥

कृते युगे प्रजाः सर्वाः शुद्धा रागादिवर्जिताः ।

औत्पत्तिकेन योगेन शान्ताः स्वधर्मे रताः ॥ ४ ॥

तेषां तु भगवान्नित्यं संसारार्णवतारकम् ।

तदेव परमं धर्मस्तदुपास्य महामते ॥ ५ ॥

तद्यज्ञानं त्रिविधं प्रोक्तं दशाभिर्नामभिर्युतम् ।

पञ्चमः पटलः।

निरालम्बं सावलम्बं सर्वान्तयोमविचारणम्‌ । ६ ।

तत्प्रज्ञयुतं कुयीतस्माधयाधिमुत्तमम्‌ ।

दुश्चेष्टितं निरालोकं पथ्यं श्रृणु मच्चम्‌ ॥ ७ ॥

अहिंसा- ब्रह्मचर्यं च सत्यं लज्जा वाकार्यतः।

अस्तेयोडसक्क्रयो मौनमसङ्गमभयं दया ॥ ८ ॥

धर्मे स्थिरैर्य च विवासो यमा द्वादश स्मृताः ।

यमा(?)यमझं प्रथमं कुयाद्व्याद्वाता व्रतव्रित्रः ॥ ९ ॥

देहशौचं मनःशौचं जाप्यं होमं तपो व्रतम्‌ ।

श्राद्धपितृतिथिशुश्रूषां तीर्थसेवां सुतोष्ठिदम्‌ ॥ १० ॥

परार्थेहां गुरोः सेवा त्रीणि द्रष्टनियमसंशितम्‌ ।

कुर्याद्व्यानं द्वितीयाझं तृतीयाझं च मे शृणु ॥ ११ ॥

स्वज्ञातुल्ये पदाग्रे कुयादजप्येन्तरान्तरे ।

उत्सङ्गमध्ये हस्तौ द्वौ तत्स्थानमासनं स्मृतम्‌ ॥ १२ ॥

प्रणवेनैव मन्त्रेण पूरकुम्भकरेचकैः ।

विपर्ययेण वा कुयाद्युद्राझं प्राणसंयमम्‌ ॥ १३ ॥

विष्येध्र्यसि(??)त्वनिद्रयाणां संयमं मनसा हृदि ।

कुर्यादतन्द्रितो योगी प्रत्याहारं तु पञ्चमम्‌ ॥ १४ ॥

प्राणेन्त मनसः साक्षाद्र्यस्थ्येच्च(?) ध्यानी(?)कृतम्त्तमम्‌ ।

कुर्यादसमाहितो योगी स्वनासाग्रावलोकनः ॥ १५ ॥

तेजोमयं स्वमकारमवाडुमनसगोचरम्‌ ।

दक्षीकृत्य धिया तिष्ठेद्यावन्नैव प्रकाशते ॥ १६ ॥

एवं चाहरहः कुत्र्त्नयोगी संशुद्र(?)किल्विषः ।

चिरारामोऽमृति परमां सपार्षि(?) ब्रह्मणः पदम्‌ ॥ १७ ॥

सावशेषं हरेध्यानां शृणु विम समासतः ।

तत्तैव विधिना युक्तो मत्समा चिन्तयेद्यथा ॥ १८ ॥

( १ ) यमायं यमरूपं आचं प्रथमझमित्यर्थः ।

सात्वततन्त्रे-

हृत्पद्मकरणिकामध्ये शुद्धस्फटिकतनुं हरिम् ।

पुरुषं चतुर्भुजं ध्यायेच्छुद्धस्फटिकसन्निभम् ॥ १९ ॥

जटाभिर्वरकुण्डलं कृष्णसर्पाजिनोत्तरीयम् ।

अक्षमालां यज्ञसूत्रं तथा दण्डकमण्डलुम् ॥ २० ॥

विप्राणां हृदयुगाराध्या ब्रह्मचारिणमच्युतम् ।

मुखारविन्दं सुनसे शुुभवं सुकपोलिनम् ॥ २१ ॥

सुवर्णशङ्ख्याभातं सुद्रिजं कम्बुकण्ठरम् !

दीर्घायतचतुर्बाहुं करपल्लवशोभितम् ॥ २२ ॥

सुचक्षुं सुहृदयं सुदरं बलिभिरियुतम् ।

निम्ननाभिं सुचारुहस्तनजघनं शुभम् ॥ २३ ॥

चारुवृत्तदलाकारं नखचन्द्रद्युतिप्रभम् ।

एवं चिन्तयतो रूपं विष्णोलोकमनोहरम् ॥ २४ ॥

तस्याथु परमानन्दसम्पदाद्य भवishyati ।

आयुरौशदकरं चातसर्वान्तरधाराणम् ॥ २५ ॥

मृणालवहितो विष्णुं मातस्तम्भाविवर्जितम् ।

सर्वे नराचरमिदं भगवद्भूपाश्रितम् ॥ २६ ॥

भावयेद्विष्णुहीनेन कायबाड्मनसा त्रिज ।

उत्तमामनुयेदृक्श्र्च्चया सप्राणिप्रततया द्विज ॥ २७ ॥

अधमांस्त्रयया शुश्रूषेत दयान्वितः ।

एवं भावयतस्तस्य यावत्सर्वाङ्गदर्शिनम् ॥ २८ ॥

अचिराद्वर्मानन्दसंदोहं मनसाड्डसुयात् ।

त्रेतायां प्राणिनः सर्वे जपहोमपरायणाः ॥ २९ ॥

सुविनीताः सुखावृत्त्या महाशाला महान्तः ।

तेषां तु भगवद्यागो ब्रह्मसाक्षात्कारः ॥ ३० ॥

स एवं परमा धमैकतां द्विजोत्तम ।

तस्मिन्प्रणन्ति रक्तां यज्ञमूर्ति जगद्गुरुम् ॥ ३१ ॥

पञ्चमः पटलः।

नित्यनैमित्तिकैः सत्रैर्यागैर्नित्यनैप्ठिकायुतैः ।

त्रैविद्येन विधानेन यान्ति मुक्तिं तदा जना: ॥ ३२ ॥

द्वापरे तु जना हर्षात् पुष्ट्या कर्मकृतिस्मृताः ।

भोगानुसक्तमनसः सुखदुःखसमारताः ॥ ३३ ॥

भगवत्पूजनं तेषां मोक्षसाधनमुत्तमम् ।

साङ्गोपाङ्गं केवळं च द्विविधं पूजनं स्मृतम् ॥ ३४ ॥

तदेव परमो धर्मो द्वापरस्य युगस्य वै ।

तस्मिन् यजन्ति पुरुषा महाराजोक्तलक्षणम् ॥ ३५ ॥

पीतवर्णं वेदशास्त्राणां द्वादशाभिः समम् ।

कलौ प्रजा मन्दभाग्या अलसा दुःखसंयुता: ॥ ३६ ॥

शिश्नोदरपराः शूद्रा दीनाः मलिनचेतसः ।

तेषामेकविधं प्रोक्तमससा मुक्तिकारणम् ॥ ३७ ॥

सर्वसौख्यकरं वापि कृष्णनामानुकीर्तनम् ।

यतः कलियुगादौ भगवान् पुरुषोत्तमः ॥ ३८ ॥

अवर्तीर्थ यशस्तेन शुद्धं कालिमलापहम् ।

ध्यानयोगक्रियाः सर्वाः स संहृत दयापरः ॥ ३९ ॥

स्वकीयैः यशासि स्थाभ्य गतो वैकुण्ठमुत्तमम् ।

स तात परमो देवो देवकीदेवनन्दनः ॥ ४० ॥

इन्द्रनीलसमः श्यामस्तन्त्रमन्त्रैरियते ।

तस्मिन् कलियुगे विप्र श्रुत्वा हरिकथोद्मलाः ॥ ४१ ॥

प्रायो भक्ता भविष्यन्ति तस्माच्छ्रेष्ठयुगः कलिः ।

अतः कृतादिषु प्रजा: कलौ सम्भाव्यमातनः ॥ ४२ ॥

वाच्छन्ति धर्मपरमा भगवद्भक्तिकारणम् ।

ध्याननेन्टया पूजन्ते यत्फलं लभ्यते जनैः ॥ ४३ ॥

कृतादिषु कलौ तद्धि कीर्तनादिम लभ्यते ।

न देशकालकर्तृणां नियमः कीर्तने स्मृतः ॥ ४४ ॥

५ सा. त.

तस्मात्कलौ परो धर्मो हरिकीर्तनेः सुकिर्तनम् ।

यत्काल्लिङ्ग प्रशान्ति शिष्टाख्ययुगवातिनः ॥ ४५ ॥

यत्र कालिन्दीनांत्रे प्राप्ते परमं पदम् ।

कृतादावपि ये जीवा न मुक्ता निजधर्मतः ॥ ४६ ॥

तेऽपि मुक्तिं प्रयास्यन्ति कलौ कीर्तनमात्रतः ।

कलेऽदोषसमुद्रस्य गुण एको महान् यतः ॥ ४७ ॥

नाम्नां सङ्कीर्तनैनेव चातुर्वर्ण्य जनोदधौ ।

कृतादिष्वपि विप्रेन्द्र हरिनामानुकीर्तनम् ॥ ४८ ॥

तपादिसाध्यं तद्भूयः कलावुभयतां गतम् ।

तस्मात्कलियगे विष्णोर्नाम्नामेकीर्तनम्‌च तत् ॥ ४९ ॥

साधनं भक्तिनिष्ठानां साध्यं चैव परं मतम् !

येन केनापि भावेन कीर्तयेन् सततं हरिम् ॥ ५० ॥

हित्वा वापं गंति यान्ति किं मुक्तश्च्छुद्रया गृणन् ।

कलौ नामपरा एव सत्ततं द्विजसत्तम ॥ ५१ ॥

उक्ता महाभागवता भगवत्प्राप्तिकारिणः ।

तस्मात्सर्वात्मना त्वं गुरुं श्रीकृष्णकीर्तनम् ॥ ५२ ॥

श्रद्धया सततं युक्तः पेतदेव महाफलम् ।

इति श्रीसात्वततन्त्रे पञ्चमः पटलः ॥

षष्टः पटलः ।

श्रीनारद उवाच ।

कथितं मे त्वया देव हरिनामानुकीर्तनम् ।

पापपङ्कं महासौख्यं भगवद्भक्तिकारणम् ॥ १ ॥

तत्राहं यानि नामानि कीर्तयामि सुरोत्तम ।

तान्‍यहं ज्ञातुमिच्छामि साक्षरेण कुतूहलात्‌॥२॥

षष्ठः पटलः ।

श्रीशिव उवाच ॥

भूम्यस्मृतेजसां ये वै परमाणूनपि द्विज ।

शक्यन्ते गाणितुं भूम्ना जन्माभिर्हरगुणानने ॥ ३ ॥

तथापि सुरुयां वक्ष्यामि श्रीविष्णोः परमात्मतॄ ।

नाम्नां सहस्रं पार्वत्यै यदिहोक्तं कृपालुना ॥ ४ ॥

समाधिनिष्ठां मां दृष्ट्वा पार्वती वरवार्णिनी ।

अपृच्छत्परमं देवं भगवान्तं जगद्गुरुम् ॥ ५ ॥

तदा तस्यै मया प्रोक्तो मत्परो जगदीश्वरः ।

नाम्नां सहस्रं च तथा गुणकर्मानुसारतः ॥ ६ ॥

तदर्हं तदभिवन्द्याभिः महाभागवतैः भवान् ।

यस्यैकस्मरणेनैव पुणान्‌ सिद्धिं वाप्तुयात् ॥ ७ ॥

उद्यन्नवीजलदाभमकुङ्कुमधिष्ण्यं

विग्र्रोतितानलमनोहरपीतवासम् ।

भासत्रमयूखमुकुटार्कद्युतियुक्तं

काश्मीरकालापवद्याकुलितश्रियं विभातम् ॥ ८ ॥

ब्रह्मादिदेवगणान्तितपादपद्मं

श्रीसेवितं सकलसुन्दरसन्निवेशम् ।

गोपांगनानितमुनिन्द्रचुदानन्दजुष्टं

कृष्णं पुराणपुरुषं मनसा स्मरामि ॥ ९ ॥

ॐ नमो वासुदेवाय कृष्णाय परात्मने ।

प्रणतक्लेशनाश्त्रे परमानन्ददायिने ॥ १० ॥

ॐ श्रीकृष्णः श्रीपति: श्रीमान् श्रीधरः श्रीसुखाश्रयः ।

श्रीदाता श्रीकरः श्रीशः श्रीसेव्यः श्रीविभावनः ॥ ११ ॥

परमात्मा परं ब्रह्म परेशः परमेश्वरः ।

परानन्दः परं धाम परमानन्ददायकः ॥ १२ ॥

निरालम्बो निर्विकारो निर्लेपो निरवग्रहः ।

नित्यानन्दो नित्यमुक्तो निरीहो निस्पृहिप्रियः ॥ १३ ॥

॥ सात्र्वततन्त्रे -

प्रियस्वदः प्रियकरः प्रियदः प्रियसङ्गनः ।

प्रियानुगः प्रियालम्भ्री प्रियकीर्तिः प्रियात्प्रियः ॥ १४ ॥

महात्यागी महाशोगी महायोगी महातपाः ।

महात्मा महतां श्रेष्ठो महालोकपतिर् महान् ॥ १५ ॥

सिद्धार्थः सिद्धसङ्कल्पः सिद्धदः सिद्धसाधनः ।

सिद्धेशः सिद्धमार्गग्रः सिद्धलोकैकपालयकः ॥ १६ ॥

इष्टो विशिष्टः विशिष्टेशो महिष्टो जिष्णुरुच्यते ।

द्येयष्टः श्रेष्ठश्रेष्ठोऽष्टेशो विष्णुर् ब्रह्मजिष्णुर् द्वयः ॥ १७ ॥

विष्णुः शम्भुः प्रजापूर्मा स्वयंभूः स्वानन्दरूर्तिमान् ।

प्रीतिमान् प्रीतिदाता च प्रीतिदः प्रीतिवर्द्धनः ॥ १८ ॥

योगेश्वरो योगगम्यो योगीशो योगपारगः ।

योगदाता योगपतिर् योगसिद्धिविधायकः ॥ १९ ॥

सत्यव्रतः सत्यपरः त्रिसत्यः सत्यकारणः ।

सत्याश्रयः सत्यधरः सत्पालिः सत्यवर्द्धनः ॥ २० ॥

सर्वानन्दः सर्वहरः सर्वगः सर्वेशिकृत् ।

सर्वपालः सर्वसुखः सर्वश्रुतिगणार्णवः ॥ २१ ॥

जनार्दनो जगन्नाथो जगन्नाथा जगत्पतिः ।

जगत्कर्ता जगद्धर्ता जगदानन्दमूर्तिमान् ॥ २२ ॥

धरापतिर् लोकपतिः स्वर्गपतिर् जगत्पतिः ।

विद्यापतिर् वित्तपतिः सप्तपतिः कमलापतिः ॥ २३ ॥

चतुरात्मा चतुबाहुश् चतुर्वर्गफलप्रदः ।

चतुर्व्यूहश् चतुर्दंष्ट्रः चतुर्युगविधायकः ॥ २४ ॥

आदिदेवो देवदेवो देवेशो देवधारणः ।

देवकृद् देवभृद् देवो देवेष्टपदाम्बुजः ॥ २५ ॥

विश्वेश्वरो विश्वरूपी विश्वात्मा विश्वतोमुखः ।

विश्वकृद् विश्वभृद् विश्वफलदो विश्वगो विश्वनायकः ॥ २६ ॥

षष्टः पटलः।

भूतादिर्भूतभृद्भावो भूतात्मा भूतभावनः ।

भूतिदो भूतविध्तारो विभूतिमूर्तिपालकः ॥ २७ ॥

नारायणो नारायाणां नारसिंहनर्जावनः ।

नारैकफलदो नारमुक्तिदो नारणायकः ॥ २८ ॥

सहस्ररूपः साहस्तनाम साहस्रवग्रहः ।

सहस्नशीर्षा साहस्तपादासिस्रुजोर्षिवान् ॥ २९ ॥

पद्मनाभः पद्मगर्भः पद्मी पद्मानिमेषकः ।

पद्मवाश्रयी पद्मपाली पद्माड्कितपदद्वयः ॥ ३० ॥

वीर्यवान् स्थैर्यवान्वाग्मी शौर्यवान्धैर्यवान् क्षमी ।

धर्मी धर्मपरः श्रीमान् भगवांश्चरणाश्रयः ॥ ३१ ॥

जयन्दो विजयो जेता जयदो जयवर्द्धनः ।

अपानो मानदो मान्यों महिमावान्महावलः ॥ ३२ ॥

सन्तुष्टस्तोषदो दाता दवनों दीनवरसकः ।

ज्ञानी यशस्वान् धृतिमान् सहोजोबलाश्रयः ॥ ३३ ॥

हयग्रीवो महातेजा महार्णवविनोदकृत् ।

मधुकैटभविध्वन्सी वेदकृतद्रदपालकः ॥ ३४ ॥

सनत्कुमारः सनकः सनन्दनेश सनातनः ।

अखण्डब्रह्मवर्तानात्मा योगविवेचकः ॥ ३५ ॥

श्रीनारदो देवर्षिः कर्माकर्मप्रवर्तकः ।

सात्वतागमकृल्लोकहिताहितप्रसूचकः ॥ ३६ ॥

आदिकालो यतत्सवं धातुनासापुटोद्रवः ।

दन्ताग्रन्यासतभूगोळो हिरण्याक्षवलान्तकः ॥ ३७ ॥

पृथ्वीपतिः श्रीधरगो रोमान्तर्गतसागरः ।

इन्द्रादिविविधृतहेतिः प्रजापतिपतिस्कृतः ॥ ३८ ॥

अनन्तो धरणीभर्ता पाताळतलवासकः ।

कालाग्निर्ज्वलनो नागराजराजो महायुतिः ॥ ३९ ॥

महाकूर्मो विराट्कायः शेषभृक् सर्वपालकः । लोकपितॄणांधीशः पितॄस्तुतपदापदः ॥ ४० ॥

कृपामयः स्वयम्भूक्तिम्रपीतिविच्छेदनः । ध्रवस्तुतपदो विष्णुलोकदो लोकपूजितः ॥ ४१ ॥

युक्तः कर्मसनत्कुमारस्तपस्तोषितमानसः । मनोडभिष्मदो हर्षविन्द्रुंचितसरोरुहः ॥ ४२ ॥

यज्ञः सुरगणाधीशो दैत्यदानववार्तकः । मनुत्रात्ता लोकपालो लोकपालकजनम्रकृत् ॥ ४३ ॥

कपिलाभ्यः सार्ध्यपाता कर्ममार्गसूक्ष्मवः । सर्वसिद्धिगणाध्यक्षो देवहोतिगतिप्रदः ॥ ४४ ॥

दत्तोऽत्रितनयो योगी योगमार्गप्रदर्शकः । अनुसूयानन्दकरः सर्वयोगिजनस्तुतः ॥ ४५ ॥

नारायणो नरऋषिर्धर्मपुत्रो महामनाः । महेशकृदमनो महेशक्वरप्रदः ॥ ४६ ॥

आकलान्ततपोधीरो मन्मथादिमदापहः । ऊर्वशीशृङ्गवानन्दो मार्कण्डेयप्रियप्रदः ॥ ४७ ॥

ऋभवो नामिमुखदो मेरुदेवप्रियापणगः । योगिराजद्विजसंस्नष्टा योगचर्यापदेशकः ॥ ४८ ॥

अष्टवाजिहृदयज्ञपावनोऽखिलसकृतः । दशेशद्रेशमनो दक्षज्ञानपदायकः ॥ ४९ ॥

प्रियव्रतकुलोत्पन्नो गयनामा महायशाः । उदारकर्मा बहुविद्महागुणगणार्णवः ॥ ५० ॥

हंसरूपी ततवक्ता गुणागुणविवेचकः । ध्राटलजाप्रभवो मत्तचारिजनप्रियः ॥ ५१ ॥

वैश्यः पृथुः पृथिवीदोग्धा सर्वजिविनन्दोऽभवत् । आदिराजो जनावासकारको भूमिमाकरः ॥ ५२ ॥

षष्ठः पटलः ।

प्रचेतोऽभिष्टुततदः सान्तमूर्तिः सुदर्शनः । दिवारात्रिगणाधीशः केतुमानजनाश्रयः ॥ ५३ ॥

श्रीकामदेवः कमलाकान्तः केलिनिनोदकर । स्वपादरतिदोऽभीष्टसुखदो दुःखनाशनः ॥ ५४ ॥

विसुद्धमूर्तिः श्रेष्ठो वेदशीर्षो द्विजात्मजः । अष्टाशीतिसहस्राणां मुनीनामुपदेशदः ॥ ५५ ॥

सत्यसेनो यक्षरक्षोध्नो दैनुपालकः । इन्द्रमित्रः सुरारिप्रः सुनृताधर्मनन्दनः ॥ ५६ ॥

हरिगेजवरत्राता ग्राहपाशविनाशकः । त्रिकूटादिविनाश्धीः सर्वलोकाहितैषणः ॥ ५७ ॥

वैकुण्ठशुभ्रासुखदो विकुण्ठानन्दरीःमुतः । रमाप्रियकरः श्रीमान्निजलोकप्रदर्शकः ॥ ५८ ॥

विप्रक्षापरिहारज्ञो निर्जरातिनिवारणः । दुर्गाभिधमथनो विप्रो विराजतनयोऽजितः ॥ ५९ ॥

मन्दारादिद्रुहः कूर्मो देवदानवशर्मकृत् । जम्बूद्वीपसमस्ताशा पीयूषोत्पादिकारणम् ॥ ६० ॥

धन्वन्तरी रुक्मणोऽमृतप्रदुः ऋतप्रशान्तकः । आयुर्वेदकरो वैचराजो विद्याप्रदायकः ॥ ६१ ॥

देवाभयकरो दैत्पमोहिनी कापरुपिणी । गीर्वाणामृतपो दुष्टदैत्यदानवव्र्क्षकः ॥ ६२ ॥

महामत्स्यो महाकायः शङ्कान्तर्गतसागरः । वेदारिदैत्यदमनो श्रीहिवीजसुरक्षकः ॥ ६३ ॥

पुच्छाघातभयप्रसन्धुः सत्यव्रतमियप्रदः । भक्तसत्यव्रतत्राता योगत्रयप्रदर्शकः ॥ ६४ ॥

नरसिंहो लोकजित् शङ्कुकोटिर्नखायुधः । सटावधूतजलदो दन्तयुतिजितप्रभः ॥ ६५ ॥

हिरण्यकशिपुध्वंसि बहुदानवदर्पहा ।

महादैत्यतुरङ्गोजो भक्तसंसारतापहा ॥ ६६ ॥

प्रह्लादनृपभीतिनो देवार्मणप्रदायकः ।

उवलङ्घनसङ्काशः सर्वभीतिविनाशकः ॥ ६७ ॥

महाकालविध्वंसी सर्वकामवरप्रदः ।

कालविक्रमसंहर्ता ग्रहपीडाविनाशकः ॥ ६८ ॥

सर्वव्याधिप्रशमनः प्रचण्डरिपुदण्डकृत् ।

उग्रमैरवसंस्तम्भहरान्तिविनिवारकः ॥ ६९ ॥

ब्रह्मचारिव्रतान्तिराः शिवशीर्षैकनूपुरः ।

द्वादशादित्यशीर्षेषु मणिदीपकपालभूषणः ॥ ७० ॥

वामनोऽदितिभीतिद्नो द्विजातिगणमण्डनः ।

त्रिपदचकाजयाऽऽस्वादवल्लोक्यसम्पदः ॥ ७१ ॥

पञ्चवक्त्रब्रह्माण्डकटाहोदधिमथिक्रपः ।

स्वधुन्धतीर्थजननो ब्रह्मपूज्यो भयापहः ७२ ॥

स्वादूक्तिगिरिरहितायौघो विश्वरूपैकदर्शिनः ।

वलिमिथ्यकरो भक्तस्वर्गदोऽङ्घ्रिः गदाधरः ॥ ७३ ॥

जामदग्न्यो महावीर्यः पृथ्वीकृतकर्तृवीर्योजित् ।

सहस्रार्जुनसंहर्ता सर्वक्षत्रकुलान्तकः ॥ ७४ ॥

निःक्षत्रपृथ्वीकरणो वरजित्प्रतिराज्यदः ।

द्रोणाख्यवेदप्रबदो महेशगुरुकृतिन्दः ॥ ७५ ॥

सूर्यवंशाज्जतरणिः श्रीपद्मनाभथात्मजः ।

श्रीरामो रामचन्द्रश्च रामभद्रोऽमितप्रभः ॥ ७६ ॥

नीलवर्णप्रतीकाशः कौसल्यानन्दजीवनः ।

पद्मनेत्रः पद्मवक्त्रः पद्माङ्घ्रितपदाम्बुजः ॥ ७७ ॥

प्रलम्बबाहुश्रावङ्गो रत्नाभरणभूषितः ।

दिव्याम्बरो दिव्यधनुर्दृष्टदिव्यास्त्रपारमः ॥ ७८ ॥

षष्ठः पटलः।

निर्विशपाणिवीरेशोऽपरिमेयपराक्रमः ।

विश्वामित्रगुरुर्ध्र्वी धनुर्वेदविदुत्तमः ॥ ७९ ॥

ऋषिभागेनविमित्सु सद्यःसिद्धिततां गतः ।

सुबाहुर्बाहुवीर्याढ्यबहुराक्षसघातकः ॥ ८० ॥

प्राप्तचण्डीशदोर्वीण्ठचण्डकोदण्डखण्डनः ।

जनकानन्दजनको जानकीमियनायकः ॥ ८१ ॥

अरातिकुलदर्पघ्नो ध्वस्तभार्गवविक्रमः ।

पितृवाक्यकराज्ञीश्रीबर्हणासकृतोऽस्त्रः ॥ ८२ ॥

विराधराधद्मनुश्रितकूटाद्रिपतिन्दिरः ।

द्विजशापसमुक्कीर्णचरणः क्षततत्प्रभुत् ॥ ८३ ॥

चतुर्दशसहस्रोऽग्रराक्षससैन्यः खरान्तकः ।

त्रिशिरःप्राणनाम्नो दुष्टदूषणदूषणः ॥ ८४ ॥

छायामारीचपथनो जानकीविरहातिहृत् !

जटायुर्जः क्रियाकारी रावणघवधकोविदः ॥ ८५ ॥

ऋष्यमूकगुहावासी कपिप्रवरसचिवकृत् ।

रामपादाग्रनिक्षिप्तदुनुदुःस्थवृहद्भिरः ॥ ८६ ॥

सकण्टकारदुर्मेधसमुतालप्रभेदकः !

किष्किन्धाधिपचालिन्त्रो मित्रश्रीवरराट्‍यदः ॥ ८७ ॥

आज्ञेयस्वलाटङ्कूलदग्धचूडामहोदयः ।

सीताविरहविस्पष्टरोषक्षोमितसागरः ॥ ८८ ॥

गिरिकूटसमुत्सेधसमुद्रादुदितेत्कृतः ।

पादपहारसन्त्रस्तविमोचनभयापहः ॥ ८९ ॥

अङ्गदैकत्पराक्रान्तघोररावणसैन्यजित् ।

निकुम्भकुम्भमध्वासकुम्भकर्णादिवीरहा ॥ ९० ॥

कैलाससहनोऽनमद्वदनानावृताग्रहः ।

अग्रिसंस्पर्शसंह्र्तदसीतासम्वराङ्गभुक् ॥ ९१ ॥

६ सा॥

सात्वततन्त्रे-

कपिरक्षसराजाङ्कमातृराडनिजाश्रयः ।

अयोधयाधिपतिः सर्वराजन्यगणेश्वरः ॥ ९२ ॥

आंचन्यकर्मा नृपतिः प्राप्सिसाहसनोदयः ।

दुष्टदुर्बुद्धिदलनो दीनहीनैकपालकः ॥ ९३ ॥

सर्वसम्पत्तिजननस्त्यागी धुन्यायविवेचकः ।

श्रुतधोरतपः श्रेष्ठदृढप्रतिज्ञाज्जीवनः ॥ ९४ ॥

दुष्टवाक्क्रष्टहृदयः सीतानिर्वासनकारकः ।

तुरगमेधकृतयष्ट श्रीमन्कुशलवार्मजः ॥ ९५ ॥

सत्यार्थित्यकृत्सौमित्रिः सुरेन्द्रजनसदृशः ।

सत्कषणपुरस्कृतः कौत्स्यलोकाधिनाथनः ॥ ९६ ॥

भरतो ज्येष्ठपादुर्ज्जरतियकतनुपासनः ।

सर्वसद्गुणसम्पन्नः कोटिगधर्वनाशकः ॥ ९७ ॥

लक्ष्मणो ड्येष्ठुनिरतो देववैरिगणान्तकः ।

इन्द्रजित्प्राणसंपन्नो शत्रुमान्त्यक्तविग्रहः ॥ ९८ ॥

नष्टग्रोडमित्ररमणो लवणान्तककारकः ।

आर्यभ्रातृजनश्राघ्यः सतां श्रद्धागुणाकरः ॥ ९९ ॥

वटपत्रप्रतिष्ठायां श्रीमुकुन्देन्दुशीलाश्रयः ।

तनुदरापिन्तजगन्मुकुण्डतनयः खगः ॥ १०० ॥

आग्र्यो देवगणाग्रण्यो मितस्तुतिनतिप्रियः ।

चित्रघोरतरुत्रस्तदेवसन्नतमान्त्रसाधकः ॥ १०१ ॥

ब्रह्मण्यो ब्राह्मणश्राघी ब्रह्मण्यजनवत्सलः ।

गोष्पदानुगतद्रोहत्रिवालखिल्यजनाश्रयः ॥ १०२ ॥

दौस्स्त्यादित्यगणां श्रेष्ठो नृपविस्मयकारकः ।

तुरगाधबहुकुङ्कुद्रदान्यगणेश्वरः ॥ १०३ ॥

वासवीतनयो व्यासो वेदशाखानिरूपकः ।

पुराणषारताचार्यः कलिलोकहितैषणः ॥ १०४ ॥

षष्ठः पटलः।

रोहिणीहृदयानन्दो वलभद्रो बलाश्रयः ।

सङ्कर्षणः सीरपाणिः शुषलाग्रोडमलद्युतिः ॥ १०५ ॥

शङ्कुन्देन्दुरुशेतेन्दुश्चतुस्त्रालम्बितेनु कान्तकः ।

मुष्टिकारिष्ठहननो लाङ्गलाकृष्णयामुनः ॥ १०६ ॥

प्रलम्बारणहा हयमीपथनो द्विविदान्तकः ।

रेवतीप्रीतिदो रामरमणो बहुवलान्तकः ॥ १०७ ॥

हस्तिनापुरसङ्कर्षी कौरवार्चितसत्पदः ।

ब्रह्मादिस्तुतपादाब्जो देवयादवपालकः ॥ १०८ ॥

मायापतिमहामायो महामायानिदेशकृत् ।

यदुवंशाभिपूष्णद्बलेदेवामरप्रभुः ॥ १०९ ॥

नराकृतिः परं ब्रह्म परिपूर्णः परोदयः ।

सर्वज्ञानादिसम्पूर्णः पूर्णानन्दः पुरातनः ॥ ११० ॥

पीताम्बरः पीतविद्ध्रः पीतवेश्ममहातपा: ।

महोरस्कोमहावाहुर्महाइरिमणिकुण्डलः १११ ॥

कस्तूरीङ्गस्थलीहेममौलिमालाविभूषितः ।

सुचारुकर्णः सुञ्जान्मकराकृतिकुण्डलः ॥ ११२ ॥

नीलकुञ्जततस्रुङ्गमधगकुन्तलः काञ्चनद्युतिः ।

मुनासः कुन्ददशनो लसत्कोफनदाधरः ॥ ११३ ॥

सुपन्दहासो रुचिरभ्रूपण्डलविलोकनः ।

कमुकुण्ठो। वृहद्वक्षा वलयाद्भभूषणः ॥ ११४ ॥

कौस्तुभी वनमाली च रत्नचक्रगदाज्जभृत् ।

श्रीवत्सलक्ष्म्यालक्ष्याढ्यः सर्वलक्षणलक्षणः ॥ ११५ ॥

दलोदरो निम्ननाभिर्निरवद्यो निराश्रयः ।

नितम्बबिम्बवटचोलिम्बकाञ्चीकाञ्चनमण्डितः ॥ ११५ ॥

समञ्जज्जानुयुग्मः सुचारुरुचिराजितः ।

ध्वजनखाङ्कितपदाम्बुजः ॥ ११७ ॥

भक्तश्रवणसद्यो हृदयपितपादाम्बुजासवः ।

नखचन्द्रमा णिडयो रसनाप्रकाशितमहामनाः ॥ ११८ ॥

पादेऽम्बुजायुधयुतस्तलवृन्तै र्महोत्पलाज्जित् ।

स्वभक्तहृदयाकाशलसद्पद्मविस्फूर्तः ।

सर्वपाणिजनानन्दो वसुदेवसुतिप्रियः ॥ ११९ ॥

देवकीनन्दनो लोको नन्दकुब्जकृतप्रतीतितः ।

शेषानुगः शेषशायी यशोदान्तर्हितप्रदः ।

नन्दानन्दकरो गोपगोपीगोकुलवर्धनः ॥ १२१ ॥

सर्वव्रजजनानन्दी भक्तवल्लभवरप्रदः ।

वल्यकवल्यसद्वात्रो वरलब्धबाहुपुष्टदृग् ।

पीतपुतनिकास्तन्यः पूतनामारणशोणितः ॥ १२२ ॥

पूतनारसहस्तायी पूतनामोक्षदायकः ।

समागतजनानन्दी शकटोच्चाटकारकः ।

प्राप्तविप्राशिषो ह्येषो लघिमादिगुणाश्रयः ॥ १२४ ॥

ऋणवर्त्मगग्राही तृणावर्तनिषूदनः ।

जनन्यानन्दजनको जनन्यापहृतविस्मयः ।

बालक्रीडारतो बालमाषालीलादिनिर्तृतः ॥ १२५ ॥

गोपगोपीपरिकरो गवि मृष्टान्नकारिकः ।

नवननीतविचित्राङ्गो नवननीतलवलिप्रियः ॥ १२६ ॥

नवननीतवहाररी नवननीतानुतस्करः ।

क्षामोदरोज्ज्वलो न्मूलो गोपै क्प्रतिकारकः ॥ १२७ ॥

वत्सद्वनवक्रीडो नाना क्रीडाविशारदः ।

वत्सपुच्छसमाकर्षी वत्सासुरनिषूदनः ॥ १२८ ॥

बकारिरघसंहारो बालाद्युत्कलनाशनः ।

यमुनानिलशस्तस्य मुखे निपतितप्रभुः ॥ १२९ ॥

गोपालबालपूगस्थः स्त्रीगन्धद्वयवभोजनः ॥ १३० ॥

ॽष्ठः पटलः ।

गोगोपगोपीप्रियकृद्दनमृन्मोहखण्डनः ।

विश्वतुरमौजनकौट्यपद्मसुतेऽर्यदर्शनकः ॥ १३१ ॥

विधिस्तुतुपदाम्भोजो गोपहृदयबुद्धिभित् ।

कालीयदर्पदलनो नागनारीहृदुतिप्रियः ॥ १३२ ॥

दावाग्निसमनः सर्वव्रजरभुजजनजीवनः ।

मुझ्जारण्यपतेवेश्माकृच्छ्रदावारिप्रदारणः ॥ १३३ ॥

सर्वकालसुखक्रीडी वहिवह्नावतंसकः ।

गोधुग्वधूजनमानो वेणुतानयविचारदः ॥ १३४ ॥

गोपीपीडानुरन्धानो गोपीप्रीतिवरप्रदः ।

निम्रदर्पमषणो विप्रपत्नीप्रसाददः ॥ १३५ ॥

शतक्रतुरध्वसं शक्रदपमदापहः ।

घृतगोवर्धनगिरिव्रजलोकाभयप्रदः ॥ १३६ ॥

इन्द्रकीर्तिलसकीर्तिग्रोविन्दो गोकुलोत्सवः ।

नन्दस्नाणकरो देवजलेशोदितसत्कथः ॥ १३७ ॥

व्रजवासिजनश्रद्धयो निजलोकप्रदर्शनकः ।

सुवेणुनादमदनोऽप्टगोपीविनोदकृत ॥ १३८ ॥

गोधुग्वधूदर्पहरः स्वरयशःकीर्तनोत्सवः ।

व्रजेऽपिनिजनारामः प्राग्भुनोत्कर्षविलम्भः ॥ १३९ ॥

रासक्रीडारतो रासमहामण्डलमण्डनः ।

घुन्दावनवनापोद्दी यमुनाकूलकोलिकृत ॥ १४० ॥

गोपिकागीतिकारगीतः गाढचूडाशिरोहरः ।

महार्पणमुखप्रस्तुत्स्तनन्दविमोचकः ॥ १४१ ॥

सुदर्शनार्चितपदो दुष्टारिष्टविनाशकः ।

केशिद्रेषो ह्योमहन्ता भ्रुतानारदकीर्तनः ॥ १४२ ॥

अकूरप्रियकृत कूर्मराजकत्रः सुवेषकृत ।

सुदामदचमालादन्यः कुञ्जाचन्दनर्चितः ॥ १४३ ॥

मथुराजनसंहर्षी चण्डकोदण्डखण्डकृत् ।

कंससैन्यसमुच्छेदी वाणिग्रप्रगणाचितः ॥ १४४ ॥

महाकुल्यापीडघाती चाणुरपर्दनः ।

रागशालाग्रतापारनरनारीकृतोत्सवः ॥ १४५ ॥

कंसध्वंसकरः कंसस्वसारह्यगतिप्रदः ।

कृतोग्रसेनत्रपति: सर्वयादसौख्यकृत् ॥ १४६ ॥

तातमात्रकृतानन्दो नन्दगोपप्रसाददः ।

श्रितसान्दीपनिगुरुःविंद्यासागरपारगः ॥ १४७ ॥

दैत्यपक्षनजनध्वंसी पाञ्चजन्यदराप्रियः ।

सान्दीपनिनृपत्प्रदाता कालयमार्चितः ॥ १४८ ॥

सैरन्ध्रीकामसन्तापमनोड्कूरभतिदः ।

शार्ङ्गचापधरो नानाशरसन्धानकोविदः ॥ १४९ ॥

अभेद्यदिव्यकवचः श्रीमद्धुरुकसराथिः ।

खगेन्द्रचितहितध्वजःशक्रपाणिर्गदाधरः ॥ १५० ॥

नन्दकीयदुसनाल्योंड्क्षपबाणनिषत्कारः ।

सुरासुराजयरयो जितमागधयूथपः ॥ १५१ ॥

मागधध्वजिनीद्वंसी मथुरापुरपालकः ।

द्वारकापुरनिर्माता लोकस्यातिनियामकः ॥ १५२ ॥

सर्वसम्पतिजननः स्वजनानन्दकारकः ।

कल्पवृक्षाश्रितमहिः सुधर्माप्रीतभूतलः ॥ १५३ ॥

यवनासुरसंहर्ता मुचुकुन्देष्टसाधकः ।

रुक्मिणीद्विजसम्प्राप्तरथैकगतकुङिडनः ॥ १५४ ॥

रुक्मिणीहारको हविष्मुण्डमुण्डनकारकः ।

रुक्मिणीमियकुरसाक्षाद्रुक्मिणीपतिः ॥ १५५ ॥

रुक्मिणीवदनाम्भोजमधुपानमधुव्रतः ।

स्यमन्तकानिमित्तात्मभक्तक्षोभिपजित शुचिः ॥ १५६ ॥

षष्ठः

पटलः

।

नामस्वाचितपदाब्जः

साक्षाज्जाम्बवतीपतिः

।

सत्यभामाकृतग्राही

कालिन्दीमुन्दरीप्रियः

॥

१५७

॥

सुताकीर्णश्रृङ्गाराभमञ्जीराजितयूथपः

।

नम्राजित्तनयास्यानि

यिकानायकोत्तमः

॥

१५८

॥

भद्रेशो

कृष्णणकान्तो

पित्रविन्दाप्रियेश्वरः

।

मुरजित्पीठसेनानी

नानानाद्यो

नरकान्तकः

॥

१५९

॥

धराचितपदाम्भोजो

भगदृद्भयापहा

।

नरकाहृतदिव्यश्रीः

तरनवाहादिनायकः

॥

१६०

॥

अष्टोत्तरशतक्रत्व

सहस्रक्रतुविलासवान्

।

सत्यभामाविलासार

जारजानतिभारकः

॥

१६१

॥

देवेन्द्रव्रतमि्ज्ञाय

जातनानाविलासवान्

।

रुक्मिणीमातृदलनः

स्त्रीविलासाविपोहितः

॥

१६२

॥

कामपतत:

साम्बसुतोदसद्धपुत्रप्रपौत्रवान्

।

उन्नाशागतपौत्रार्थ

वाणबाहुसमुद्धितः

॥

१६३

॥

नन्यादिपमथध्वंसी

लीलाजितमहेश्वरः

।

महादेवस्तुतपदो

त्रिगुणोःखाविमोचकः

॥

१६४

॥

ब्रह्मस्वापहृतैकेश

कोथास्वजनपालकः

।

पौण्ड्रकारिः

काशिराजाशिरोहरता

सदाजितः

॥

१६५

॥

सुदक्षिणाव्रताराध

यशिवकृत्यानलान्तकः

।

वाराणसीपदहनो

नारदेक्षितवैभवः

॥

१६६

॥

अद्भुतैश्वर्यमाहिमा

सर्वधर्मप्रवर्तकः

।

जरासन्धनिरोधार्त

भ्रूभुजेरितसत्त्कथः

॥

१६७

॥

नारदे

रितसनिपत्र

कार्यगौरवसाधकः

।

कलिङ्गादिसमाकृष्ट

तत्प्रह्लादनप्रदः

॥

१६८

॥

जरासन्धवधोयोग

कर्त्ता

भूपतिशर्मकृत्

।

सन्मित्रकुरुवाचरितो

राजन्मूर्तिमर्त्तकः

॥

१६९

॥

सर्वर्षिंगपसंस्तुत्यश्रेष्ठप्राणनिकुंतकः ।

इन्द्रप्रस्थजने: पूज्यो दुर्योधनाविमोहनः ॥ १७० ॥

महर्षिदत्तसामाग्र्यपुरांभर्तु राघुवातकः ।

दन्तवक्रिपुच्छेत्ता दन्तवक्रिगतिप्रदः ॥ १७१ ॥

विदूरथपथनो सूरिभिरावतारकः ।

पार्थदूतः पार्थहितः पार्थार्थः पार्थसारथिः ॥ १७२ ॥

पार्थमोहमसुच्छेदी गीतांशाख्यामृतप्रदः ।

पार्थबाणगतप्राणवीरकेशवरूपधृक् ॥ १७३ ॥

दुर्योधनादिदुष्टवत्तदहनो भ्रष्टमुक्तिदः ।

पार्थासङ्गहरः पार्थविजयप्रसाधकः ॥ १७४ ॥

पृथाभीष्टदो भीमजयदो विजयप्रदः ।

युधिष्ठिरेक्षणदाता द्रौपदीप्रीतिसाधकः ॥ १७५ ॥

सहदेवेरितपदो नकुलाचिन्ताग्रहः ।

ब्रह्मादिदैवर्गर्भस्थपुरुषानन्दसाधकः ॥ १७६ ॥

पौरवेनद्रपुरभीयो द्वारकागमनोत्सवः ।

आर्तदेसनिसत्प्रेमोरितमहर्षिः ॥ १७७ ॥

प्रियप्रियकरो प्रियविशदैरिन्द्रमङ्गलः ।

तीर्थोपदेशनिर्मित्रम्रियकुन्तनन्दनन्दनः ॥ १७८ ॥

गोपजनज्ञानदाता तातकृतकृतोत्सवः ।

सहृच्छवक्ता सहृच्छुकर्ता सहृच्छुपालकः ॥ १७९ ॥

तातात्मज्ञानसन्दाता देवकीपुत्रपुत्रदः ।

श्रुतदेवप्रियकरो मैथिलानन्दवर्धनः ॥ १८० ॥

पार्थदर्पप्रशम्नो मृतवत्सुतपदः ।

वीरद्वन्वशन्तोषी जनकैकिलकात्मतां ॥ १८१ ॥

चन्द्रकोटिज्ञानानन्दी भानुकोटिसमप्रभः ।

कृतान्तकोविदुःखडुःखं कामकोविदनोदिरः ॥ १८२ ॥

षष्टः पटलः।

यक्षराक्षकोटिषनवान् महत्कोटिसर्वसर्वीयवान्।

समुद्रकोटिगम्भीरो हिमवत्कोटिव्याकम्पनः॥ १८३ ॥

कोट्यरुपमेधाहलहः तीर्थकोट्याधिकाइयः।

पीयूषकोटिमुख्युत्रः कामधुक्कोव्यभीष्टदः॥ १८४ ॥

शक्रकोटिविलासालव्यः कोटिब्रह्माण्डनायकः।

सर्वामोषधिमोदनत्कीर्तिनि:सीमपौరుषः॥ १८५ ॥

सर्वाभीष्टप्रदयिता पुण्यश्रवणकीर्तितन्।

ब्रह्मादिसुरसज्जितवातमानुषचेष्टित॥ १८६ ॥

अनादिमध्यनिधनो हृदिदृक्षयवर्जितः।

स्वभक्तौद्वेषवृद्रुमैयैकज्ञानदो ज्ञानविग्रहः॥ १८७ ॥

विप्रशापच्छलध्वस्तयदुंशोग्रविक्रमः।

सद्रारीरजराराग्यास्वर्गदः स्वर्गिसंस्तुतः॥ १८८ ॥

मुखे मुखमुक्तविषयिजनानन्दकरो यशः।

कलिकल्मषध्वंसियशः श्रवणमङ्गलः॥ १८९ ॥

भक्तप्रियो भक्तहितो भक्तभयपरापदुञ्जः।

स्मृतमात्राखिलत्राता यन्त्रमन्त्रप्रभञ्जकः॥ १९० ॥

सर्वसम्पत्स्वामिनामा तुलसीदामवल्लभः।

अप्रमेयवपुर्भास्वदनर्घ्यार्घ्यभूषणः॥ १९१ ॥

विश्वैकसुखदो विश्वसज्जनानन्दपालकः।

सर्वदेवशिरोरत्नमणिसूत्रान्तभोगवान्॥ १९२ ॥

अधोक्षजो जनार्दनो जगत्साधुजनाश्रयः।

समस्तभयभिन्नामा स्मृतमात्रार्तिनाशकः॥ १९३ ॥

स्वयमःश्रवणानन्दजनरागी गुणार्णवः।

अनिर्देश्यवपुष्टमशरणो जीवजीवनः॥ १९४ ॥

परमार्थः परन्ध्रः परागति।

वेदान्तवेद्यो भगवानन्तसुखसागरः॥ १९५ ॥

जगद्रत्नध्वंसनसंघाता जगज्जीवनाथाश्रयः ।

वैकुण्ठलोकैकपतिश्चैकुण्ठजनवल्लभः ॥ १९६ ॥

प्रधुम्नो ह्रषिकेशपात्रः कामवरध्वंसनो रतिप्रियः ।

पुष्पधन्वा विशर्जयी सुप्रश्राणनिषूदनः ॥ १९७ ॥

अनिरुद्धः कामसुतः श्रद्धचोनिमहाक्रपः ।

उषापतिःर्णपतिहर्षेशो मनःपतिः ॥ १९८ ॥

श्रीमद्भगवताचार्यः सर्ववेदान्तसागरः ।

शुकः सकलधर्मज्ञः परीक्षिन्नुपसकृत्पः ॥ १९९ ॥

श्रीबुद्धो दुष्टबुद्धिद्दहनो दैत्यवेदबाहिष्करः ।

पाखण्डमार्गप्रवदो निरायुधजगज्जयः ॥ २०० ॥

कल्की कलियुगाच्छादी पुनः सत्यप्रतक्फः ।

विप्रविष्णुयजोःपथ्यो नष्टधर्मप्रवर्तकः ॥ २०१ ॥

सारस्वतः सार्वभौमो बलत्रैलोक्यसाधकः ।

अष्टमूर्तिसदृशप्रक्ता वैरोचनप्रियः ॥ २०२ ॥

आपः करो रमणाथोडमरारिकुलन्तकः ।

श्रुतेंद्रहितकृद्वीरः परमुक्तिप्रदः ॥ २०३ ॥

विश्वक्सेनः रासमुखो दशावतारपालकः ।

प्रह्लादसखो नृसिंहभक्तियोगप्रदर्शनः ॥ २०४ ॥

धर्मसुतुर्धर्मधनदो वैद्यतन्त्रप्रपद्मदः ।

असुरान्तकरो देवार्थकृतनुः सुभाषणः ॥ २०५ ॥

स्वधामा सुनृतामनुः सत्यतेजो द्विजात्कजः ।

द्वि-षण्मत्नुयुगत्राता पातालपुरदारणः ॥ २०६ ॥

दैवहोत्रिव्वहि तोयो दिवस्पतिरितोऽप्रियः ।

त्रयोदशान्तरग्नाता योगयोगिजने श्वरः ॥ २०७ ॥

सत्रायणो बृहद्धाहुःनेतयो चिदुत्कमः ।

कर्मकाण्डैकपदो वेदतन्त्रप्रवर्तकः ॥ २०८ ॥

षष्ठः पटलः ।

वरपेट्टी सुरपुङ्खो वज्रः विश्ववृष्टिजापतिः ।

अजो योनिरनईश्वाहः सर्वलोकपितामहः ॥ २०९ ॥

विष्णुः सर्वजगत्पाता शान्तः शुद्धः सनातनः ।

त्रिजपुङ्खो दयासिन्धुः शरण्योऽक्तवत्सलः ॥ २१० ॥

रुद्रो रौडः शिवः शास्ता रामः सर्वहरो हरः ।

कपर्दी शङ्करः शूली द्रक्षो देवेशो महेश्वरः ॥ २११ ॥

सर्वाध्यकः सर्वेशक्तिः सर्वार्थः सर्वतोमुखः ।

सर्वावासः सर्वेशः सर्वकारणकारणम् ॥ २१२ ॥

इत्येतरन्नामितं विप्रं विष्णोर्नामसहस्रकम् ।

सर्वपापप्रशमनं सर्वाभीष्टफलप्रदम् ॥ २१३ ॥

मनःशुद्धिकरं चाग्र्यं भगवद्भक्तिवर्द्धनम् ।

सर्वविघ्नहरं सर्वाश्चर्यैश्वर्यप्रदायकम् ॥ २१४ ॥

सर्वदुःखप्रशमनं चातुर्वर्ग्यफलप्रदम् ।

श्रद्धया परया भक्त्या श्रवणात्पठनाज्जपात् ॥ २१५ ॥

प्रत्यहमं सर्ववर्णानां विष्णुपादाश्रितात्मनाम् ।

एतत्पठन्ति द्विजाग्र्यो विद्वांस्त्रियः पृथिवीमिमाम् ॥ २१६ ॥

वैश्यो महानिधि रुद्रो वाच्छ्रितां सिद्धिसाधनः ।

द्वात्रिशत्पराश्रान्यो ज्ञानाज्ञानाच्चरेश्वरः ॥ २१७ ॥

नाम्ना दशापराधांश प्रमादादाचरेवति ।

समाहितमना होतत्पठेद्धि श्रावयेज्जपेत् ॥ २१८ ॥

स्मरेध्दि श्रृणुयाद्वापि तेभ्यः सङ्गः प्रमुच्यते ।

नातः परतं पुण्यं त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥ २१९ ॥

यस्यैककीर्तनेऽनापि सर्ववन्धाद्विमुच्यते ।

अतस्तं सततं भक्त्या श्रद्धया कीर्तनं कुरु ॥ २२० ॥

विष्णोर्नामसहस्रं ते भगवन्मातृकारणम् ।

सात्वततन्त्रे-

श्रीनारद उवाच ॥

धन्योऽस्मि यतस्तुहितोऽसिम स्वयातिकरुणाम्पना ।

यत: कृष्णस्य परमं सहस्रं नामकोर्तितम् ॥ २२१ ॥

ययालस्यात्मदाताद्रा सर्वं पाटितुमंहचम् ।

न शक्रोऽपि तदा देव किं करोमि चद प्रभो ॥ २२२ ॥

श्रीशिव उवाच ॥

यदि सर्व न शक्रोऽपि मत्यहं पाटितुं द्विज ।

तदा कृष्णेति कृष्णेति कृष्णेति मत्स्यहं वद ॥ २२३ ॥

एतन तव विप्रर्षे सर्वं सम्पद्यते सकृत् ।

किं पुनर्भगवन्नाम्नां सहस्रस्य प्रकोर्तितनाच ॥ २२४ ॥

यज्ञामकीर्तनैनैव पुमान संसारसागरम् ।

तरसद्रा मपघे तं कृष्णं गोपालरूपिणम् ॥ २२५ ॥

इति सात्वततन्त्रे श्रीकृष्णसहस्रनामषष्ट: पटल: ॥

श्रीशिव उवाच ॥

श्रुण्वन्ति मत्यहं ये वै विष्णोर्नामसहस्रकम् ।

कीर्तियन्त्यथवा विप्र संस्मरन्त्यादरेण वा ॥ १ ॥

शतं वा वार्शाति वापि दश वा पञ्च वा द्विज ।

एकं वा कामतो भक्त्या विष्णुपादाम्बुजाश्रया: ॥ २ ॥

तेषां फलं पुणानां नान्तं पश्यामि नारद ।

यतस्तैरभगवानेव परानन्दो वशीकृत: ॥ ३ ॥

यतो नामैव परमं तीर्थ सेत्र च पुण्यदम् ।

नामैव परमं दैयं नामैव परमं तप: ॥ ४ ॥

नामैव परमं दानं नामैव परमा क्रिया ।

मामेव परमो धर्मो नामैवर्थ: प्रकीर्तित: ॥ ५ ॥

सप्तमः पटलः ।

नामैव कामो भक्तानां मोक्षोऽपि नाम केवलम् ।

एषां च साधनं नाम कामिनां द्विजसत्तम ॥ ५ ॥

नामैव परमा भक्तिनामैव परमा गतिः ।

नामैव परमं ज्ञानं नामैव परमं धनम् ॥ ७ ॥

निःकामानां धनं नाम मुक्तिमुक्तिसुखार्थिनः ।

नाम स्यात्परमं सौख्यं नामैव वैराग्यकारणम् ॥ ८ ॥

सत्वशुद्धिकरं नान्न नाम ज्ञानप्रदं स्मृतम् ।

मुमुक्षूणां मुक्तिपदं कामिनां सर्वकामदम् ॥ ९ ॥

वैष्णवानां फलं नाम तस्मात्तेषां सदा स्मरेत् ।

सङ्कीर्तनात्पारिश्राव्याद्दैन्याद्‌भवरतापतिः ॥ १० ॥

कीर्तितं भगवान्नाम सर्वपापहरं स्मृतम् ।

यावती पापनिःश्रेणी शक्तिनाम्नि हरे स्थिता ॥ ११ ॥

तावत्पापिजनः पापं कर्तुं नाक्रोति नैव हि ।

ज्ञानाज्ञानादेरनर्मक्रीर्तिनात्पुरुषस्य हि ॥ १२ ॥

पापराशिं दहत्यथ यथा तूलं विभावसुः ।

सङ्कीर्तितं हरेःनाम श्रद्धया पुरुषेण वै ॥ १३ ॥

तस्य सत्यफलं धत्ते क्रमशो द्विजसत्तम ।

पापनाशं महापुण्यं वैराग्यं च चतुर्विधम् ॥ १४ ॥

गुरुशुश्रूषामात्मबोधं प्रपञ्चनाशमनन्तरम् ।

सम्पूर्णानन्दबोधं च ततस्तस्मिन् लभेतिस्थिरम् ॥ १५ ॥

श्रीनारद उवाच ॥

चतुर्विधं त्वया प्रोक्तं वैराग्यं सुरसत्तम ।

एतद्‌द्रण्यं लोकस्य हिताय ज्ञानकारणम् ॥ १६ ॥

श्रीशिव उवाच ।

असज्ज्ञाहितो मोक्षः क्रियते पुरुषेण यत् !

विषयानां द्विजश्रेष्ठ तद्वानः प्रकरीर्तितः ॥ १७ ॥

योग्ये स्वादविहीनेऽपि क्रियते रतिरात्मनः ।

द्वितीयोऽध्यतिरेकाद्यस्तद्विजानीहि सत्तम ॥ १८ ॥

मनसः प्रीतिराह्लादे इन्द्रियैरैव मुच्यते ।

भोगस्तृप्ती यः पुरुषैरिन्द्रियार्थैः प्रक्रीतितः ॥ १९ ॥

मनसश्श्रवणद्रिव्यानां च रागाराहित्यमुत्तमम् ।

विषयाहरणं तत्र चतुर्थः परिकीर्तितः ॥ २० ॥

एष नाम परशास्त्राय जायते द्विजसत्तम ।

ज्ञानं च परमं शुद्धं ब्रह्मानन्दपदायकम् ॥ २१ ॥

तीर्थेन्दनैर्नैस्तपोभिर्वा होमैर्जप्तैरर्थतत्कैखैः ।

योगैश्र्च विविधैस्तत्र यादृश्नोः परमं पदम् ॥ २२ ॥

न यान्ति मानवास्तत्र नामकीर्तनमात्रतः ।

संयान्त्येव न सन्देहं कुहुचि हरिगिप्रम् ॥ २३ ॥

महापातकयुक्तोऽपि कीर्तितोऽथवा जगद्गुरोः ।

तरत्येव न सन्देहः सत्यमेव वदाम्यहम् ॥ २४ ॥

कल्किकालमलं चापि सर्वपातकमेव च ।

हित्वा नामपरो विमृग विष्णुलोकं स गच्छति ॥ २५ ॥

तस्मान्नामकमात्रेण तरत्येव भवार्णवम् ।

पुमानत्र न सन्देहो विना नामापराधतः ॥ २६ ॥

तद्यत्नेनैव पुरुषः श्रेयस्कामो द्विजोत्तमः ।

विष्णोः कुयाद्नाम्नस्तु दशपापान्नयश्यन ॥ २७ ॥

श्रीनारद उवाच

श्रुतो भगवता चक्राद्द्राविनाशपराधकम् ।

विष्णोर्नाम्नां दश तथा एतद्वर्ण्य नो प्रभो ॥ २८ ॥

श्रीशिव उवाच ॥

श्रूयतामपराधानां वै विष्णोर्नक्ष्यामि नारद ।

यान् कुर्वन् नरकं यान्ति मानवाः सततं मुने ॥ २९ ॥

सप्तमः पटलः ।

अस्नान्वा स्पर्शानं विष्णोर्विना शङ्केन स्नापनम् ।

अशौचे स्पर्शनं साक्षाद्धुक्ता पादोदकग्रहः ॥ ३० ॥

विना शङ्केन पूजा च बिना नैवेद्यपूजनम् ।

उच्चासनस्थपूजा च शौते वातजनवातकम् ॥ ३? ॥

उदक्यादर्शीनं चैव घण्टायाः भूमिनिवेशनम् ।

पौषे च चन्दनस्पर्शौ ग्रीष्मे चास्पर्शनं तथा ॥ ३२ ॥

पुष्पं तोयेन संस्पर्शी बिना होमं महोत्सवः ।

पूजां कृत्वा पृष्ठदेशे च ब्रह्मपं तथा ॥ ३३ ॥

भोजनं भगवद्द्वारे अमुक्ता च विषादता ।

पादुकारोहणं विष्णोर्नग्न कुम्भल्ववचासनम् ॥ ३४ ॥

वामपादप्रवेशश्च कूर्दनं पाकभोजनम् ।

श्राद्धमप्सु चैव तत्त्वणादन्तथावनम् ॥ ३५ ॥

देवाग्रे वाहनावोहो नैवेद्ये द्रव्यबुद्धिता ।

शालग्रामे स्थिरायां च शिलेऽति प्रतिमति च ॥ ३६ ॥

हरिकीतंरसं श्राव्धा वैष्णवे नरसाक्ष्यता ।

विष्णौ च देवतास्वास्यमन्योद्देशानिवेदनम् ॥ ३७ ॥

एतेडपराधा द्वारि प्रोक्ता नाम्नाम्निमे श्रृणु ।

सतां नाम्ना शिवे विष्णौ भिदाड्डचार्यावमानता ॥ ३८ ॥

वेदनिन्दा नामिनं वादः पापेच्छा नामसाहसात् ।

नाम्नो धर्मेः साम्यबुद्धिद्दैनां श्रद्धावर्जितेः ॥ ३९ ॥

श्रुत्वापि श्रद्धराहित्यं कीर्तनेऽप्यहनुमति: ।

एते नाम्नां द्विजश्रेष्ठा अपराधा मयेरिताः ॥ ४० ॥

वर्जनीयाः नृभि: सदैवैतो नरककारणाः ।

श्रवणार्द उदाहृत ॥

विषयासक्तचित्तानां प्राकृतानां तृणां प्रभो ।

अपराधा हरेराध्यै वडर्या नैव भवन्ति हि ॥ ४? ॥

अतो येन प्रकारेण तरन्ति प्राकृता अपि ।

अपराधान् कृतान्देव तन्ममारुयातुमर्हसि ॥ ४२ ॥

प्रदक्षिणगतां कृत्वा दण्डवत्प्रणमेद्बुधः ।

अपराधशतं तस्य क्षपते स्वस्य केशवः ॥ ४३ ॥

प्रदक्षिणं सकृक्कृत्वा यो न जानुशिरं नमेत् ।

निष्फलं तस्य तद्वेति तस्मात्प्रयत्नेन नो नमेत् ॥ ४४ ॥

जगन्नाथेति ते नाम व्याहरिष्यन्ति ते यदि ।

अपराधशतं तेषां क्षपते नात्र संशयः ॥ ४५ ॥

नाम्नोरपपराधास्तरति नाम्नैव सदा जपन् ।

विना भक्तपराधं तत्रप्रसादोऽवजितः ॥ ४६ ॥

सर्वापराधांस्तरति विष्णुपादाम्बुजाश्रयः ।

विष्णोर्नामपराधान्नैवातिचरेत् ॥ ४७ ॥

विष्णुभक्तपराधानां नैवास्स्यन्याः प्रतिक्रिया ।

श्रीनारद उवाच

भक्तापराधात् मे बृद्धि यथा तेषां प्रतिक्रिया ।

अनुग्रहाय लोकानां भगवन्नपि चापि हि ॥ ४८ ॥

श्रीशिव उवाच

विष्णुभक्तस्य सर्वस्वहरणं द्विजसत्तम ।

भर्त्सनं चोच्यते भक्ते स्वस्य चापि प्रहारणम् ॥ ४९ ॥

एतैडपराधैः भक्तानां ऋणेष्यां प्रतिक्रिया ।

तद्दनं द्विगुणं दद्याद् कृत्वा पादाम्बुजं नमः ॥ ५० ॥

कथयेन्ते क्षपयति तद्दोषं धनकर्षणम् ।

यावत् तद्द्रव्यसन्नं कृत्वा तावन्मासान्समाहितः ॥ ५१ ॥

निर्महर्षः परिचरेच्चत्समादेन शुध्यति ।

यावज्जीवन्तं पार्चयेद् द्रव्यं तद् अनिन्द्रितः ॥ ५२ ॥

ससमः पटलः।

तप्तसादेन तप्तापात्रनिष्कृतितर्नान्यथा भवेत्।

अकृत्वा निष्कृतिनेतान्नरकान्नासिति निष्कृतिः ॥ ५३॥

अज्ञानेन कृतं किं तदतप्तसादेन नश्यति।

ज्ञानाच्च द्विगुणं कुर्याद्देश धर्मः सनातनः ॥ ५४ ॥

पुत्रे शिष्ये च जायायां शासने नास्ति दृश्यते ।

अन्यथा तु कृते दोषो भवत्येव न संशयः॥ ५५॥

केशाकर्षे पदाघाते मुखे च चर्पटे कृते।

न निष्कृतिं पपश्यामि तप्माच्छाॅसमाचरेत् ॥ ५६ ॥

इति श्रीसात्वततन्त्रे ससमः पटलः।

श्रीशिव उवाच ।

अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि रहस्यं होतदुत्तमम्।

यच्चकाद्या तु तिष्ठन्ति वै हरेः भक्तिद्रद भवेत् ॥ ५७॥

देवते तीर्थे च धर्मे च विश्वासं तापत्तारक्षात् ।

तदित्थवा कृष्णपादाम्बुजारणं प्रविशेदुमा ॥ ५८॥

शरणं मे जगन्नाथः श्रीकृष्णः पुरुषोत्तमः ।

तन्नाम्नि स्पृहयसै चैव ब्रूयादेतस्माहितः॥ ५९॥

हित्वान्यदेवतापूजां बलिदानादिना द्विज ।

एकमेव यजेत कृष्णं सर्वदेवमयं धिया ॥ ६०॥

नित्यं नैमित्तिकं कार्ये तथावश्यकमेव च ।

गृहाश्रमी विष्णुभक्तः कुर्याद्‌कृष्णं धिया स्मरेत् ॥ ६१ ॥

एतेषु चाङ्गदेवतां या पूजा विधिना स्मृता ।

सापि कृष्णार्चनात्पूर्वात क्रियेत हृदि तं स्मरेत् ॥ ६२ ॥

अन्यदा स्वनपदेवानां पृथक्पूजां न च स्मरेत् ।

काम्यं नित्यं च नैव कुयाद्‌द्विजकुलोद्भव ॥ ६३॥

कलत्रपुत्रादीन् हित्वा कृष्णं समाश्रितो भवेत् ।

हरिकीर्तितताः ये च तेषां कुयन्न विचालयेत्॥ ६४ ॥

सात्वततन्त्रे-

कृत्वान्यदेवतापूजां सकामां बलिना द्विजः ।

॥ भक्तिभ्रष्टो भवेदाजु संसाराच्च निवर्तते ॥ ९ ॥

काषायम् निरनुज्ञोशः पशुघातं समाचरन ।

पशुलोमसमं वर्ष नरके परिपच्यते ॥ १० ॥

यत्रे पशोः रालभने नैव दोषोऽस्ति यद्रुचः ।

अपि प्राज्ञा रागिणां नित्यक्तिस्तु गरीयसी ॥ ११ ॥

कृत्वान्यदेवतापूजां पशुं हित्वा नराधमा: ।

यदि तेः स्वर्गर्ति यान्ति नरकं यान्ति के तदा ॥ १२ ॥

स मां पुनर्निकषयिता यस्य पांसपदाम्बुजम् ।

इति मां सनिरुक्तं वै वर्णयति मनीषिणः ॥ १३ ॥

विष्णुभक्तिं समाश्रित्य पशुघाते समाचरन ।

कृत्वान्यदेवतापूजां भ्रष्टो भवति निश्श्वितम् ॥ १४ ॥

मानुष्यं माघ ये जीवाः न भजन्ति हरे: पदम् ।

ते शोच्याः स्थावरादीनामप्येकशरणा यदि ॥ १५ ॥

अहं ब्रह्म सुरेन्द्राश्च ये भजामो दिवानिशम् ।

ततोऽधिकोडस्ति को देवः श्रीकृष्णात्पुरुषोत्तमात् ॥ १६ ॥

यत्प्रसादं पविक्षन्ते सर्वे लोकाः सपातकाः ।

सापि लक्षणीयचरणं सेवते तदनादता ॥ १७ ॥

ततोऽधिकोडस्ति को देवो लक्ष्मीकान्ताज्ञानईनत् ।

यन्नाम्नः के न संयाति पुरुषाः परमं पदम् ॥ १८ ॥

धर्मार्थकाममोक्षाणां मूलं वचरणाचरणम् ।

ततोऽधिकोडस्ति को देवः कृपासिन्धोर्महार्मणः ॥ १९ ॥

ततोऽधिकोडस्ति को देवः सुखराध्या जगत्प्रभोः ।

चेन केनापि भावेन योडपि कोऽपि भजन जनः ।

धर्मेतड्रमाप्तता सिद्धि मोक्षं चाप्यकृताभयम् ॥ २१ ॥

अष्टमः पटलः।

तत्सोड्डधिकोस्ति को देवः देवकीदेवनन्दनात्।

यो जगन्मुक्तये कीर्तिमवतीर्य ततान ह ॥ २२ ॥

अतोऽन्यदेवतापूजां त्यक्त्वा बलिविधानतः।

सद्गुरोरुपदेशेन भजेच्च कृष्णपदद्वयम् ॥ २३ ॥

शृणुयात्मसयं विष्णोर्यशः परमपङ्क्तिमम् ।

उच्चारयेनमुखेनैव नाम चित्तेन संस्मरेत् ॥ २४ ॥

मीति कुर्याद्दृढं वचु अकर्त्तषु चिर्जयेत् ।

दैवोपलब्धं भुञ्जानो नातिपन्नं चरेत्सुखे ॥ २५ ॥

गृहेष्वतीथिस्तिथिं गृह्येताचारैश्चैव बाधते ।

ऐश्वं बाधे पृथक्त्वेऽपि च सङ्गवर्जनम् ॥ २६ ॥

ब्रह्मचारी गृही वापि वानप्रस्थो यतिश्च वा ।

विना वैष्णवसज्ज्ञेन नैवासिद्धिर्लभेज्जनः ॥ २७ ॥

भक्तसङ्घं विना भक्तिं नैव जायेत कस्याचित् ।

भक्ति विना न वैराग्यं न ज्ञानं मोक्षसाधनुते ॥ २८ ॥

अत आश्रमलिङ्गाश्र हित्वा भक्ते समं वसेत् ।

यत्सङ्गाच्च भ्रुतिकृतिंस्यां हरेः भक्ति प्रजायते ॥ २९ ॥

विष्णुभक्तप्रसङ्गेभ्यः तिमेषेणापि नारद ।

स्वर्गापवर्गो न साम्यं किमुतान्यसुखादिमः ॥ ३० ॥

अतो यत्नेन पुरुषः कुर्वीत्सङ्घं हरेजने ।

तिर्यङ्नराडपि यतो मुक्ति लभन्ते किमु मानुषाः ॥ ३१ ॥

तत्सङ्गनेव पुरुषो विष्णुं आप्नोति निश्चितम् ।

विना वैराग्यज्ञानाभ्यां यतो विष्णुस्तदन्तिके ॥ ३२ ॥

येषां सङ्घादरे सङ्घं सकृदाकार्य मानचः ।

परित्यक्तुं न शक्योति यदि सद्रससिद्धवेत ॥ ३३ ॥

अरसङ्गोडपि तस्सङ्घं यदि याति कथम्न चेत् ।

भूत्या रसङ्गोडपि महान कर्मबन्धाद्दिवुच्यते ॥ ३४ ॥

ततस्तद्भक्तिसंयुतो भगवत्यमलाश्रयः।

पामरोऽति परां भक्तिं सर्वकामप्रदायिनीम् ।

भक्ति विदित्वा पुरुषो मुक्तिं नैच्छति कर्हिचित् ।

सालोक्यादिपदं वापि किंचिच्छ्रान्यसुखं द्विज ।

फलं विनैव विष्णुभक्ता मुक्तिं शान्तिं द्विजोऽजन् ।

तत् एवं विदुरन्यायात् आनन्दमयमुक्तिमन् ।

यस्तो हरिलिङ्खितवतः हृदये वर्ततेसदा ।

तेषां प्रेमलताबद्धः परमानन्दविग्रहः ।

इति श्रीसात्वततन्त्रेsस्मिन् प्रथमः

श्रीनारद उवाच ।।

ज्ञानं गुडोस्ति देवेश भगवत्पादसेवनने ।

कुतो भजन्ति मनुजोsन्यदेवं किमिच्छया ।। १ ।।

श्रीशिव उवाच ।।

यदाड्डिदक्ष्यये त्रिमिन्द्र नरः विष्णुपरायणः ।

म यजन्ति विना विष्णुं न देवं कथंचन ।। २ ।।

तदाध्वर्याज्ञयाsपूर्वं सर्वदेवप्रपूजनम् ।

पूजयामो हषीकेशं कायवादिमनसा द्विज ।। ३ ।।

तदा तुष्टोsत्रिभूः माह देवदेवो रमेश्वरः ।

अवतीर्य यजिष्यामि युष्माल्लोकाँश्व पालयन् ।। ४ ।।

ततः सर्वे जना युष्मान् यजिष्यन्ति समाहिताः ।

अनेन पूजा युष्माकं सान्निध्यप्रति सुखावहा ।। ५ ।।

अहं चोत्कः पृथक् तेन श्रीनिवासेन चाझ्झणः !

करिपतैः कामपतिं मां गोपालय महेश्वर !।

पदवज्रासपहरं नाम्ना सहस्रमुत्तमम् ।

पठिष्यसि सदा भद्रं प्रार्थितेन मया पुनः ।। ६ ।।

ततो मे ब्रह्मगैः कृष्णमाच्छाद्य न तु देवता ।

नवमः पटलः।

चन्द्रैरंशैस्त्रैश तैश्चैश दार्शितैः फलतां द्विज ।

तैरागमैर्मन्वधियैर्हित्वा कृष्णं जगद्गुरुम् ।

भजन्ति देवता अन्ये बलिदानैर्नित्यशः ॥ ९ ॥

नाना देवान्समाराध्य नानाकामसुखेच्छया ।

योगावसानं ते यान्ति नरकं स्वकृतोमपम् ॥ १० ॥

दृष्ट्वा तथाविधालोक्यं पापात्मद्वितमानसः ।

गतोडिं वासुदेवस्य चरणे शरणं द्विज ॥ ११ ॥

स्तुतिं च चक्रे प्रणतःः प्रह्रयातकण्ठरः ।

समाहितमनाः विप्रः प्राज्ञोऽपि पुरुषोत्तमम् ॥ १२ ॥

ॐ नमोऽस्तु कृष्णाय विकुण्ठवेधसे

त्वत्पादपद्माश्रयजीवबन्धवे ।

सदाऽऽकाशपय प्रार्थ्यहेतवे ।

विज्ञानविद्यानिधये स्वयंम्भुवे ॥ १३ ॥

एकोदितः सृष्टेः पुरतो लये तथा

युगादिकाले च विदां समस्तः ।

अज्ञत्र नानातनुभिर्विराजते

तस्मा अनन्ताचरिताय ते नमः ॥ १४ ॥

प्रधानकलाशयकर्मसाक्षिणे

तत्सृक्कृद्वाराविहारकारिणे ।

कृष्णाय नानातनुमीयुषे समे

कृतानुरागाय नमो नमस्ते ॥ १५ ॥

शृण्वन्ति गायन्ति श्रुणन्ति ये यक्षो

जगत्पवित्रं जगदीशतुतस्तव ।

तेऽङ्घ्रिं न पश्यन्ति सुरकाय हेतिर्मो

विना सुतत्वादनुबन्धद्रुहः ॥ १६ ॥

निष्किंचनाः ये तव पादसंश्रया:

पुष्णन्ति ते तन्मुखपात्रसम्भ्रमम् ।

जानन्ति लचेन विदुस्ततः पराः |

कामेः समाकृष्टचियो विचक्षणः | १७ |

अहं तु साक्षात्तव पादपङ्जं

नित्यं भजानोडपि पृथक्त्वतिर्यग्भो |

पुरातनमानं प्रचिकीर्षुरात्मनः

सकृदर्शनाद्यग्य मळं निकुन्जयनं | १८ |

अथापि ते देव पदाम्बुजद्वयं

निकामलाभाय सदास्तु मे हरेः |

यच्छिन्तनालसर्वम नोडनुकूळात्तव

सिद्धिमभवस्येव किं तु मृकीतनात्तव | १९ |

इति मे सन्स्तुति ज्ञात्वा भगवान्प्रणतार्तिहा |

ममाक्षिगोच र्ङुपमकरोत्त दयापरः | २० |

सान्द्रानन्दप्रहेन्द्रनीलमणिद्युतिप्रभो-

स्त्स्वर्णैर्मौक्तिक हुारकुङ्डलयुगः केयुरकाञ्चनद्युतेः |

मज्जोरैरिविलसितपीनजघनचय ङ्लक्ष्म्याडीङितं शाश्वतमू

सर्वेङ्क रुणाकरं शुरवरैरभक्तः समासेवितमू | २१ |

हृष्टा तत्पदपङ्कज हृदि दधे गोविन्द्दामोदर-

श्रोकृष्णात मुखवन्दन त्रिजगतां भक्तसुधार्ङ तदाङ |

नेत्रैनिझरवारिपूरमिव मे गात्रे च हर्षस्ततो

वाण्पां गद्गदतां चिलोक्य भगवान्मापाहि भक्तप्रियः | २२ |

ज्ञातां मे सुरवर्य वाडिच्छिततरां मद्रक्तसञ्जावलिं

तत्तेडहं प्रवदामि ते करुणया भक्ताय सां कृपावरे |

मल्लीलां गदतो भविष्यति भवत्सर्वे जना वैष्णवाः |

मार्यां चापि तथानुकूलसुखदा भक्ताग्रणीर्मे भवानू | २३ |

एतावदुक्त्वा भगवान्गतो लोकालौकिक लम्पू

अहं च तान्वार्ङलङ्घ्या कृतार्थोंडस्मि द्विजर्षभ | २४ |

नवमः पटलः ।

अतस्तदिनमाराध्य पार्वती सुवनेस्वरी ।

मत्सङ्काद्दैषणवी युक्ता मामापृच्छत्सुरेश्वरी ॥ २५ ॥

मन्त्रान्प्रहाभागवतः कुमाराय महेश्वरः ।

कुबेरायाऽऽश नन्दीशायाश्र मे गणाः ॥ २६ ॥

पृथगपृथगपृच्छन्नां कृष्णपादाम्बुजाश्रयाः ।

कथा: परमकल्याण्यः सर्वलोकेकपावनीः ॥ २७ ॥

अथ मां पृच्छती वाक्यं मद्वाक्यं च द्विजोत्तम ।

सङ्ख्यावयमपत्तोडसौ गणेशो मत्प्रतूत्तदान्तिके ॥ २८ ॥

मम तेषां च संवादं कथा लोकपितामहः ।

अभवन्स्तत्र शास्त्राणि सर्वलोकहितानि वै ॥ २९ ॥

तानि तन्त्राणि श्रावयः सभारतीय महांतले ।

स्थाने स्थाने मुनिश्रेष्ठ कथयिष्यन्ति मुरिशः ॥ ३० ॥

त्वमष्येनं सात्वताराह्यं तन्त्रं भगवतः प्रियम् ।

नैमिषे शौनकादीनां सम्पक्ष कथयिष्यसि ॥ ३१ ॥

श्रुतं भगवतो वक्त्रात्तन्त्रं सात्वतमुत्तमम् ।

तस्मिन्न्हिसानिषेधं च श्रुत्वा मे संशयोभवत् ॥ ३२ ॥

वेदेन विहिता हिंसा पशूनां यज्ञकर्मणि ।

यज्ञो वेदैश्चश्र स्ववेदावादिनोऽन्वपदत ॥ ३३ ॥

तत्रिषेधे कथं श्रौतं स्मार्त्तं कर्म पदेक्ष्वर ।

वर्त्तेत सर्वलोकस्य इहामुत्रफलप्रदम् ॥ ३४ ॥

श्रीशिव उवाच ॥

प्रष्टं च नित्यतं च द्विविधं कर्म वर्णितम् ।

श्रुत्या स्मृत्या च त्रिप्रेण्ट्र काम्यं कामिजनाय वै ॥ ३५ ॥

प्रष्टव्यमिदिरोधेन कुर्वन्स्वर्ग्याति मानवः ।

पुण्यावशेष भूपिष्ठ कर्मसङ्ज्ञप्तु जायते ॥ ३६ ॥

नित्यप्रपचारन् योगी भोगेच्छारहितपमानसः ।

प्रयाति परमां सिद्धिं यतो नावर्तते गतः ॥ ३७ ॥

अतः प्रवृत्तिनिष्ठस्य नानाकामानुरागिणः ।

बाहृवधीनियमैर्विप्राद्धानुज्ञैः (प)दर्शिता ॥ ३८ ॥

विधिनैवास्ति हिंसाया भावोऽनुज्ञाविधितः कृतः ।

अतो निश्चितहिंसां यज्ञेऽपि कथितां बुधैः ॥ ३९ ॥

अहिंसा परमो धर्मः सर्ववर्णाश्रमाश्रितः ।

स च आचारतो दृष्टान्‌मभीष्टफलदों भवेत् ॥ ४० ॥

विशेषतो विष्णुभक्ता हिंसाकर्म त्यजन्ति हि ।

अहिंसया हि भूतानां भगवान्‍ऽहु तुष्यति ॥ ४? ॥

अतः सर्वेषु भूतेषु भगवान्‍ऽवशेषतः ।

प्रविष्ट ईयते नाना रूपैः स्थावरजङ्‌गमैः ॥ ४२ ॥

मयापि ब्रह्मन्‌ हिंसा विहिता या त्रिशङ्‌कवे ।

सापि काम्यलोकानां कामिताफलसिद्धये ॥ ४३ ॥

विष्णुभक्ता न श्रद्दधन्ति मत्तोऽपि क्रियते हि

अतस्तेषां त्रिशङ्‌क्वेडपि हिंसा निन्द्या प्रकृतिंता ॥ ४४ ॥

अतस्तु काम्यकर्माणि परित्यज्य विशेषतः ।

श्रूयात् कुष्णकथा: पुण्या: सर्वलोकेष्ट सिद्धिदा: ॥ ४५ ॥

पञ्चशास्त्रं श्रपुयाच्च चकुत्वा तत्परो भवेत् ।

नित्यतोडपि हरेर्भक्तियुतं मुखयं प्रकटीकृतम् ॥ ४६ ॥

विशेषतः कृष्णलीलाकथा लोकसम्मताः ।

कीर्तयस्व त्रिजगत्श्रेष्ठ श्रवाश्रैक निरन्तरम् ॥ ४७ ॥

हृषीकेशदेवशरणं भजनं च विशेषतः ।

ये भजन्ति हरेः पादं कुष्णैकशरणं नराः ॥ ४८ ॥

इहामुत्र तेनिस्यं कृतार्थी भगवान्‌पियः ।

परमानन्दसंदोहं प्राप्नुवन्ति निरन्तरम् ॥ ४९ ॥

ये तु नैवविधोऽपक्षान्त मूढा: पाण्डितमामिनः ।

यजन्त्यविरतं देहान्‌पशून्‌त्वा सुखेच्छया ॥ ५० ॥

नवमः पटलः ।

कामभोगावसाने तं ते च्छेक्ष्यन्ति विनिश्चितम् ।

इसेतत्कथितं विम तन्त्रं सात्वतमुत्तमम् ॥ ५१ ॥

विष्णुभक्तजनाजीवं सर्वसिद्धिप्रदायकम् ।

श्रवणारकीर्तनादस्य कृष्णे भक्तिः जायते ॥ ५२ ॥

भक्ति लब्ध्वतः साधोः कृपण्यदवशिष्यते ।

यतो भगवता प्रोक्तं तस्य भक्तिविवर्द्धनम् ॥ ५३ ॥

तन्त्रेऽस्मिन्कथितं विम विश्वसम्मत मुत्तमम् ।

अवताराश्र श्रीविष्णोः सम्पूर्णाङ्गकला मिदा ॥ ५४ ॥

भक्तिभेदाश्र भेदानां लक्षणं च पृथग्विधम् ।

युगानुरूप श्रीविष्णोः सर्वेषां मोक्षसाधनम् ॥ ५५ ॥

विष्णोर्नाममहस्त च नाममहात्म्यमुत्तमम् ।

विष्णोर्नाम्ना वैष्णवानामपराधस्य च निष्कृतिः ।

सर्वसाररहस्य च तन्त्रोत्पत्तेश कारणम् ॥ ५६ ॥

हिंसाविधिनिषेधं च तत् प्रश्नानुसारतः ॥ ५७ ॥

यन्त्रामेकं कर्णमूलं प्रविश्टं वाचानिविष्टं चेतनासु स्मृतं वा ।

दग्ध्वा पापं शुद्धसत्त्वाद्देहं कृत्वा साक्षात्संविभज्यटङ्कनवयम् ॥ ५८

तस्मादनन्ताय जनार्दनाय बद्धार्तिहन्त्रे नित्यगुणाकराय ।

महानुभावाय निरंजनाय नित्यात्मलाभाय नमो नमस्ते ॥ ५९ ॥

इति श्रीसात्वततन्त्रे श्रीशिवनारदसंवादे शिवात्म-

र्धितगणेशालिखिते सात्वतजनप्रिय

नवमः पटलः ॥ शुभम् ।