1. Satwata Tantra Anata Sastri Phadke Chowkambha

श्रीनारायणेनाविर्मावितम् ।

श्रीशिवेन नारदायोपदिष्टम् ।

सात्वततन्त्रम् ।

THE SĀTWATA TANTRAM REVEALED BY NĀRĀYAṆA AND COMMUNICATED TO NĀRADA By S'IVA Edited with Notes etc.;

By Vyākaraṇāchārya & Mimansā Tirtha, PANDIT ANANTA S'ASTRI PHADAKE Professor, Govt. Sanskrit College, Benares.

PUBLISHED & SOLD BY THE SECRETARY, CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES OFFICE. Benares City. 1934.

श्रीमद्वैष्णवाचार्यैः प्रणीतं हृदयं नमामि । शुद्धश्रुती । सुवर्णाड्कितदृष्टभव्याभरणत्नपरिष्कृता ॥ १ ॥

चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मञ्जुलदर्शना । रसिकालिकुलं कुर्वादमदास्मोदमोहितम् ॥ २ ॥

स्तवक - ४२७

Printed by Jai Krishna Das Gupta at the Vidya Vilas Press, Benares.

करमचोर शैच मठिका पुस्तकालय सुप्तगंगा मठात अघ्येयांक नं.

THE

CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES.

COLLECTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS.

( Work No. 79 )

NO. 427.

THE

SĀTWATA TANTRAM

REVEALED BY NARĀYANA AND COMMUNICATED TO NĀRADA

By

S'IVA

Edited with notes etc.,

By

PANDIT ANANTA S'ĀSTRĪ PHADKE

Vyakaranacharya & Mimamsa Tirtha

Professor. Govt. Sanskrit College, Benares.

BENARES.

JAI KRISHNA DAS-HARIDAS GUPTA,

The Chowkhamba Sanskrit Series office,

[ Registered According to Act XXV of 1867, All Rights Reserved by the Publisher. ]

PRINTED, BY

JAI KRISHNA DAS GUPTA

Vidya Vilas Press,

Benares City,

चौखम्बा-संस्कृत-ग्रन्थमाला।

( ग्रन्थ-सख्या ७९ )

सां० नं० ८२७

श्रीनारायणेनाविर्भावितम् ।

श्रीशिवेन नारदायोपदिष्टम् ।

सात्वततन्त्रम् ।

तच्च-

राजकीयपाठशालाध्यापकव्याकर णाचार्येमींसातीत्थफडके इत्युप-

नामकान्तश्लोका टिप्पण्यादियोजनापुरःसरं संशोधितम् !

No. 41

प्रकाशकः-

जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः-

चौखम्बा-संस्कृत-सीरीज आफिस,

बनारस सिटी ।

१९९१.

राजकोयनियमानुसारेणास्य सर्वेडधिकारा: प्रकाशकेन स्वायत्तीकृता: ।

श्री:

आनन्दवनविद्योतिसुमनोभि: सुसंस्कृता ।

सुवर्णाड्ढित्तभव्यामरतपत्रपरिष्कृता ॥ १ ॥

चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मञ्जुलदर्शना ।

रत्नकलिकुलं कुर्वादमानन्ददं मोदमोहितम् ॥ २ ॥

स्तवक ४२७

इस कार्यालय द्वारा “चौखम्बासंस्कृतसीरिज” के अलावा और भी २ सीरिज यथा “काशीसंस्कृतसीरिज” “बनारसंस्कृतसीरिज” “हरिदाससंस्कृतसीरिज” ग्रन्थमालायें निकलती हैं तथा इन ४ सीरिजों

के परश्वादि और भी विविध शाखा की पुस्तकें प्रकाशित की गई हैं तथा अन्य सब स्थानों के छपे हुए संस्कृत तथा भाषा-भाष्य के ग्रन्थ

विक्रयार्थे प्रस्तुत रहते हैं, सूचीपत्र पृथक् मंगवाकर देखें ।

प्रातिष्ठानम्—

जयकृष्णदास हरिदास गुप्तः—

चौखम्बा संस्कृत सीरीज आफिस, बनारस सिटी ।

श्रो १०८ सैरवाय नमः !

भूमिका ।

विदितमेवैतत्समेषां वृहस्पतिकलपानां विद्धत्प्रकट-रत्नाकरभारते द्विजवरैरनुष्टीयमानेषु कर्मसु यथा वैदिकं, स्मात्तं, पौराणिकं वाड्मयं प्रत्यझ- मोस्त तथा तान्त्रिककृतापि । यथा प्रत्यहमनुष्टीयमानायां प्रातःसंध्यायां दिग्वन्धमुद्राप्रदर्शनादिकम् । तत् तु सर्वं क्रियत एव । तथान्येषु कर्मसु । एव यथा वेदानां प्रवर्तको भगवान्- दिनारायणो ब्रह्मादिमुपदिशति तं वेदान्प्र- टीय तद्वारा संसारे प्रवर्तयति तान्निति "यो वै ब्रह्माणं विद्धाति पूर्वं यो वै वेदांश प्रहिणोति तस्मै" इति श्रुत्यैव रुष्टं प्रतिपादितम् । तथा तन्त्राण्यद्यादिनारायणेन ऋषिदर्शनशिवारदादिभ्यः, तैश्वानेभ्य ऋषिभ्य एवं- शेत्या, शथवा, शिवेन पार्वत्यैव रोचया वा प्रागटोक्रतानोति —

"यथोदीतेन हलिना प्रागुक्तं चक्रपाणिना । पारस्पर्यागतम् तस्मे गदतश्रूयत द्विजः ।।" (सा०सं०ग्र० १८)

तथा—

"प्रथमं सात्वतं शास्त्रं सम्यगध्यापितं मया । वासुदेवेन यत्प्रोक्तं शास्त्रं भगवता स्वयम् ।।" (ई०सं० ग्रा०५४)

तथा—

"तथापि सारमुध्दृत्य तन्त्ररूपेण नारद । वर्णयामि यथावोक्तमीश्वरेण दयालुना ।।" ( सा० तं० ५० ८ )

इत्यादिवचनजालेः सुप्रस्फुटम् । एवं यथा वेदानां पूर्वकल्पीयानुपूर्वी स्मृतिः स्वारडिदनारायणो ब्रह्मादिमुपदिशति, तथैव तन्त्रारयपि गतकल्पोयानुपूर्वी स्मृतिः- शिवनारदादिभ्य उपदिशतीति वेदानामिव तन्त्राणामपौषेय- त्वं निर्विवादम् । निर्णयसिन्ध्वादिषु धर्मशास्त्रेषु प्रमाणे बहुषु स्थलेषु तन्त्रस्थानां वचनानाममुख्यत्वाद्- वृषस्थनुष्टेयपदार्थसड्ग्रहः स्मृति- रिति सुप्रस्फुटं दरिदृश्यते । तन्त्रेष्वपि सात्विकाराजस्तोमसमभेदेन, वैष्णववशादिस्मेदेन, वैदिकावैदि- कमेदेनैनेकेप्रकारको भयहारो यथा दृश्यते, तथा संहितासड्गमेहरुस्थादि- मेवेनापि बहुविधो भेदोऽवलोक्यते । तत्र सात्विकादिमेदः पञ्चरात्र- न्तर्गतेश्वरसंहितायां सुप्रस्फुटं दृश्यते । तथाहि—

"विज्ञाय पुरडरोकातः स्वार्थजालं यथास्थितम् । तदूबोधकं प्रयोज्यंच्छास्त्रं तत्रासिकं स्मृतम् ।। तस्मात् ज्ञातेडधिकार्जाते तु किश्चित्तत्त्वं च । स्वबुद्धू- ग्युमेशितस्यैव ह्यर्थजतास्य बोधकम् ।। ब्रह्मादिभिः प्रणीतं यत् तथा तदु- र्विभिः । ब्रह्मादिभिः परिशील्य तत्संदेपात्मना पुनः ।।"

२

भूमिका ।

स्वविहितपथप्रयोक्तं यत्तत्त्वं राजसं स्मृतम् । केवलं स्वचिकल्पोद्थैः कृतं यत्तामसं स्मृतम्" ॥

( ई० सं० १, ५७-६३ )

वैश्यावत-निबन्धिषु तु विष्णुदेवताप्राधान्यं स्वोक्तृत्य प्रवृत्तानि । शैवानि शिवदेवतां प्रधानं स्वोक्तृत्य प्रवृत्तानि । एवं शाक्तानि, गाणपत्यानि च । वैदिकानि तु वैदिकागृहीतपदार्थसंबन्धानि सर्वोत्तमतरनिबन्धादीनि । प्रवैदिकान्ति तन्त्रशास्त्रोक्तप्रसिद्धपदार्थसंबन्धानि महामायाश्मरवरतन्त्रादीनि । वैदिकानवैदिकान्येव द्वितीयमार्गतन्त्राणि वाममार्गतन्त्राणीति नाम्ना प्रसिद्धानि । सर्वोत्तमयेतानि तन्त्राणि नारायणशिवाद्युपदिष्टत्वेन वेदवत् स्वयं प्रमाणानि, उपचिकल्पनरहितानि, श्रधिकारीभेदेन व्यव-स्थितप्रामाण्योनिति तान्त्रिकाणां सिद्धान्तः ।

वेदानां 'श्रुतिरन्ता वेदा:' इत्यादिना यथोक्तनन्तत्वं सुप्रसिद्धं, तथा तन्त्राणामपि "तन्त्रार्येतानि विप्रर्षे श्रुतितान्यगुणानि च" इति वचनेन-तस्यान्त्याकत्वं सुप्रसिद्धं तन्त्रशास्त्रेषु । तन्त्रेषु संहितारूपाण्यष्ठोत्तर-शतसहख्याकानि पाञ्चरात्रपदवाच्यानि सात्वतसहितेश्वरसहितादीनि बद्धानि । भागवपदेन कामिकाद्यागमकार्ष्णागमादयः रद्दाः । रहस्यपदेन शिवहस्यादिविष्णुरहस्यादिरहस्यग्रन्थाः द्वाः । पवसुपागमोपतन्त्रादिनाने कमेभिसंज्ञोदयं तन्त्रशास्त्रमहोदधिः ।

पथेदयं तन्त्रं वैष्णावत्निबन्धन्यतमम् । ग्राह्यं सावततन्त्रेति नाम ।

सात्-सत्वगुणो विद्यते येषान्ते सात्वताः-भक्ताः ।

सार्धं यावत् सात्वततन्त्रपदेन पाञ्चरात्रसंहिता एव स्वोक्तियंते स्मृतौ सिद्धपीठिकारैरपि "तृतीयमूर्तिसर्गं च देवर्षिविद्यमुपेयुषः सः । तन्त्रं रतमाचष्ट नैष्कर्म्यं कर्मभिः यतः" इग्रास्य श्रीमद्भागवतश्लोकस्य व्याख्य सर्वकर्मनिवर्तकं पाञ्चरात्रागमं नाम तन्त्रं कृतवान्' इत्यादि ख्यानं कृतम् । तेनैतदू ज्ञायते बहोः कालादारभ्येदं तन्त्रं सुप्रायं सक्षातम् । तथा प्रसिद्धाड्गुलभाषामुद्रितं बृहद्पुस्तकसूचिकायं सावततन्त्रपदेन सात्वतसंहितैवोल्लिखिता । एकस्यां सूचिकायां इतसंहितातात्सावततन्त्रं भिन्नं मद्रप्रान्तान्तर्गतैकेनिमित्तं सात्वतन्-भक्तागृहीतपदार्थबोधकं शास्त्रम् ।

यावत् दुष्टप्रायं केनापि । तदधुना विद्यते नष्टप्रायं चेति न ज्ञायते । टीकाकारैः सात्वतसंहितारूपेयाथवा पाञ्चरा-त्रागमतन्त्रका र्थं कृतमित्यन्न सम्यक् न ज्ञायते कारणम् । सर्वत्र

पाञ्चरात्रप्रन्थे सात्वतशाखाशब्दस्यैव बहुशो व्यवहार उपलब्ध्यते—

‘प्तेषां सात्वतं शाखामुपदेश्टुं त्वमर्हसि’ ।

‘तथा दिव्यानि शाखानि सात्वतादीनि चादरात्’

‘सात्वतं पौष्करं चैव जयाख्येत्यमादिकम् ।

दिव्यं सच्छाखराजालं तदुकृत्सु सदृशप्रवादिभिः’ ॥

‘प्रथमं सात्वतं शाखम्’ ।

‘सात्वतं पौष्करं चैव जयाख्यं च तथैव च ।

एवमादीनि दिव्यानि शाखानि हरिणा स्वयम्’ ॥

इत्यादिषु । कदाचित् तन्त्रशाखापदयोः पर्यायता स्वीकर्य शाखां नाम तन्त्रमित्यर्थं मनसि निधाय शाखाकृत्यैव व्यवहारः कृतो भवेत् ।

भवतु तत्कथनिच्छदपि । सर्वथा तदेतत्सात्वततन्त्राशनमूलकमेव ।

अध्यापनमहोत्सवाभ्यां संस्थापनमसम्यकं यद्यप्यमिहितं सात्वततन्त्रं दृष्टिप्रथमान्तमिति ।

इत्थं तत्प्रास्तप्रकारः(।) केनचित्रमिच्चेत श्रीगुरुव(रमहामहो-

पाध्यायपदव्यलङ्कृतपर्वतायनिजानन्दपन्तानां गृह ब्रागतैरधुना ब्रह्म भूय-

गतैः परिव्राड्मूर्ध्न्यभूतैर्नैपालामिजनपण्डितगजराजकसरिमहोदयैर्वा-

त्क्रमेयो(कं) सात्वततन्त्रं पाञ्चरात्रसंहितातो(ः) सिन्ध्रमसमकं निकटे वर्त्तत इति ।

कोद्रकू तदवश्यमेकवारं द्रष्टव्यमिति गुरुवरे(ः) प्रार्थितैस्तैर्म(न)्त्रि-

स्वनिकेतनादानीय प्रदर्शितं, तदुत्थ(त)श्च सुन्दरमेतदहो महान् ज्ञानोदय-

शय(यं) प्रकाशनीयमेतदस्य प्रकाशनेन च बहो(ः) कालाद(र)स्य सात्वततन्त्र-

विषये स्थितस्य भ्रमस्य निवृत्तिभवेदिति निश्चितमेतदिति गुरुभिरुक्ते

श्रीमत्क(ञ्ज)राजकेसरीमिस्तै(ः) निकटे तत्तु संस्थापितमु(,) तच्च श्रीमत्-

पण्डितमहोदयैःस्साहित्यगनेकशास्त्राचार्यैः कलिकात(स्)थशिवकुमार-

भवनपाठशालाप्रधानाध्यापकैर्मै(र्)डारिविश्वप्रसादमहाशयैः संशोधना-

थं मद्यां प्रदत्तम् ।

एतच्च पुस्तकं प्राचीनदेवनागर(र)लिपिलिखितं, कचिद् हस्तलेखे खरिडतं, सद्द(श)ङ्गुल-

परिमितायामयुक्तं, सम्भागुल-

विस्तारयुतं, द्विचत्वारिंशत्पत्रपरिमितं प्रति(प)त्रं(ष) षडधिकयुतं प्रति(व)पङ्ति-

प्रायः(ः)चतु(श्)व(व)ारिंशद्(द्)दशतरयुक्तं, कृष्णपक्षमशौचाद्यलिलिखितं, प्रभु(ु)ना जो(र्)ण्ण(दृ)टी-

तनेपालदेशजललेखनसाधनपत्रयुतं, लेखनकालोल्लेखरहितं, परन्तु पत्रस्व-

रूपादर्शस्वरूपावलोकनेनैव शतत्रयवर्षेभ्यः प्राक् लिखितमित्युपलभ्यतेँ ।

एतच्च तन्त्रं कैलासशिखरस्थितेन सद्विद्यानिधानभूत(शे)न शिवेन

नारदप्रार्थनातः तं प्र(श)युपदिष्टम् ।

तच्च प्रथमतः श्रीशिवव(च) न(ना)रायणैः—

‘तथापि सामुद्रू(दृ)ध्रुव्य तन्त्ररूपेण न(ना)रद ।’

वर्षायामि यथैवोक्तमीश्वरेण दयाहेतुना" ॥

इति तद्ग्रन्थस्थलेखत पव ज्ञायते । तत्र श्रीशिवपार्वतीसंवादतोऽने-

कानि सर्वलोकहितकारकाणि शास्त्राणि प्रादुर्भवन्ति । तानि च ग्योशेन

लिखितानि पुनः पृथ्वीतले श्रोतृभिविस्तारितानि । पतत् तन्त्रं शौनका-

दैनां समदनौकतम् । एतच्च सद्-

"स्रथ मां पृच्छती वाक्यं मद्भक्तिं च त्रिजोत्तम ।

संलिख्यतयप्रसङ्गेऽसौ गणेशो मसृज्यतेऽनिके ॥

मम तिस्रां च संवादः कला लोकमनोहराः ।

अ्रभवन्नत्र शास्त्राणि सर्वलोकहितानि चै ॥

तानि तन्त्राणि श्रोतारः समानेप्य महोत्सवे ।

स्थाने स्थाने मुनिश्रेष्ठ कथविष्यन्ति भूतिशः ॥

श्रवणेऽन्तं श्रावयिष्यं तन्त्रं सङ्ग्रहः प्रियम् ।

नैमिषे शौनकादीनां समदन कथविष्यसि ॥"

इत्यादिना प्रकृतग्रन्थतो ज्ञायते । सात्वततन्त्राद्यनेकान्यासन्नित्यपि

वक्तुं शक्यम् । श्राचार्याणां हरिमीढे स्तोत्रे "सात्वततन्त्रे:" इत्याकारक-

ग्रहचनान्तोल्लेखात् ।

श्रस्ववेतत्, श्रश्मिन्र बहुवोधव्यापकतीयप्रयोग उपलभ्यन्ते । पतत्तद्भ

गवत मूलभूतम् । पतदेव नारदेन श्रीमते व्यासायोपदिष्टमिति केषा-

ञ्चितम् । श्रन्येषां तु भागवते नारदेन व्यासायोपदिष्टस्वीयचरित्रे

कुचित्प्रकरणव्योल्लेखाभावान्नेतदुपपदिष्टं व्यासायेतित मतं,

तद्लोचनोयं विधहरे: ।

इषु स्थलेपु बहुधा श्रीमद्भागवतग्रन्थस्य च स्थलसास्यमरथंसास्य

शब्द स्यमवलोक्यत इतिहवश्यं वक्तव्यं भवेत् । यथा भागवतोदश-

मस्कर पाद्रीकृत्यचारितं सात्वततन्त्रस्थकथासङ्गहनामान्तर्गतं तत् "सर्व-

ब्रजजन्द्र" इत्यदि १२२ श्लोकत: "उषापतिर्य्रियापति:" इत्यादि १९८

श्लोकं तु सम्पूर्ण प्रायःश्रूयतेपु तस्यरूपपम् । श्रर्थसास्यं तु "यधे प-

शोरालभ ( सा० ८,११ ) "मानुष्यं प्राप्य ये जीवा:" (सा० ८, १५)

"यथ्रसवा ( सा० ८-१७ ) "लीलामनुष्पेपा देवकोजटरं

मतः ( स्व० -४० ) इत्यादनेकस्थलानां "लोके व्यवायामिषमध्यसेवा"

( भा० ११ ) "श्रविडूवराहोष्णखरे: सन्तुष्टः पुरुपः पशुः ( भा०

२-३ ) "श्र ११ ) किल देवक्यां जात:" ( भा० १०-४३-२४ ) । इत्यादि-

चनेकस्थलेपु ति श्रीमद्भागवतपाठकृत्न्या सुविशदंव ।

भूमिका ।

शब्दसाम्यन्तु— ''कृतादिषु प्रजा राजन् कलाविच्छन्ति सम्भवम् । कलौ खलु भविष्यन्ति नारायणपरतायनाः:'' (भा० ११-४-३५)

''अतः कृतादिषु प्रजा: कलौ सम्भाव्यमात्मनः । वाच्छन्ति धर्मपरमा भगवद्रक्तिकारणम्'' । (सा० ५-४२ )

तथा— ''कलिं समाश्रयत्यार्या गुणज्ञाः सारभागिनः । यत्र सङ्कीर्तनैनैव सवं स्वार्थोंभिलष्यते'' (सा०११-५-३५)

''तस्मात्कलौ परो धर्मो हरिकीर्तनम् सुकोर्तनम् । यतः कलिं प्रशंसन्ति शिष्टाःश्रयुगवर्तिनः'' । ( सा० ५-४५ )

इत्याद्यनेकस्थलेषु कियताप्यंशेन स्पष्टं, दिड्मात्रमिहोदाहृतम् । अत्रानेक विषयाः प्रतिपादिताः, ते च बृहद्विषयसूचिकायां द्रष्टव्याः । श्रौत्रिकविषयसहचर्ये तु सर्वत्रोदृष्टचरमेव । तस्य विष्णुसहस्रनामादिवेदान्त्यपुल्लेखो दरिदृश्यते, यथा— ''इत्येतरकथितं विप्र विष्णोर्नामसहस्रकम्'' । इति । (सा० ६-२१२)

अत्र प्रदर्शितमार्गेण यदि मनुष्याचरणं भवेत् तर्हि तन्त्रोक्तफललाभ-स्तस्य भवेदिति निश्चितम् ।

चौखम्बासंस्कृतसीरीजैध्यनेकमौलाग्रंथसंपादकहरिदासपुत्र-जयकृष्णदासमहोदयप्रेरणया प्रकृत्तेन मयाऽऽय संशोधनसमये एकमेव हस्तलिखितं पुस्तकं पूर्वोक्तमहोदयगजराजकेसरिणासादितम् । तत्रत्यकृष्णश्नामसहहस्तसंशोधनसमये श्रोयुतविष्णुप्रसादसेठाडारिमहोदयैः प्रदत्तमपरं कृष्णनामसहश्रमात्रयुक्तम् । पुस्तकद्वयमप्यशुद्धिवहुलं दुष्टिताच्चरं प्राचीनलिपिलिखितमासीत् । तस्माह्येन यावद्बुद्धि-वलं संशोधनं कृतम् । संशयितस्थलेषु प्रश्नचिन्हं तथा कचित् रिक्तस्थले टिप्पणमपि याजितम् ।

तस्य संशोधने तथा टिप्पणादियोजने पण्डितवरसाहित्याचार्यभैडाऊपनामकश्रीविष्णुप्रसाद-शर्मणां तथाने कदयादित्यादिगुणाढचकृतपण्डितभगवद्भक्तश्रीनाभकेसरिमहोदयानां सहायं सुमहज्ज्ञातमस्तले ष्येडेकान् धन्य-वादान् प्रकाशयेतन् संशोधनं श्रीकाश्यपुरोपाक्कथाश्रैरवनाथकृपया सुस्पक समाप्रमतस्तत्, प्रेस्स्यान्ते विद्वत्प्रकारेडान् ग्रन्थस्थ्यास्य संशोधने जाते स्खलितमुपेक्ष्य गुणान् गृहीत्वतिसाक्कलिबन्ध प्रार्थयति—

विद्वद्भिः— अ्रधिकवैशाखामावस्यायां- अनन्तशास्त्री फडके

मिते विक्रमाब्दे । १९५१ व्याकरणाचार्यो मीमांसातीर्थश्व ।

शिवप्रोक्तसात्वततन्त्रेऽस्थ बृहद्दिशयांक्रमणिका ।

विषय: ।

मङ्लाचरंणाम् १ १

कैलासस्थितवरशिवं प्रति नारदप्रश्न: १ २

अप्रेमयस्यकृष्णस्य नानातनूग्रहणनिमिचमवतारनिमिचज्ञ किं तदर्शनयेत्याबकार: १ ३-५

ब्रह्मादयो वर्षशतेरपि विष्ण्वतारवर्णनं कतुं न शक्यते तथापि सारमुदृत्येश्वरे यदुक्तं तत्कथयामिति नारदं प्रति शिवोच:रम् १ ६-८

सात्वततन्त्रं वेदय इति शिवप्रतिज्ञा १ ९

वेदान्तिनां मते तत्त्वं ब्रह्मेतिसंबंध:, सात्वतानां मते भगवानिति संबक्मं २ १०

तद्रा दृश्यं विनाड्‌डामनामसंत्तं मतवा विभु: सक्ष्यं रूपं २ ११

चिच्छक्तिरूपं चेति २ १२

सर्वलोकाधारभूत: पुरुषो भगवानिति कथ्यते २ १२

कार्यकाद्यारुपविज्ञी गुनत्रयात्मिका तस्य शक्तिः प्रकृतिः २ १२

यो गुनत्रयक्षोभतपूरा पृथग्भूतः काल: स हरेश्चेष्टा २ १३

शुभाशुभप्रदो भवति तन्महतो जन्महेतु २ १४

कर्मासित २ १५

भाघानां सर्वदा परिणाम: सुदमरूप: स्वभावसंभक: २ १५

पूर्वोक्त: पुरष: कालकर्मस्वभावस्थ सन् प्रकृति प्रेरयति २ १६-१७

पुरुषाधिष्ठितप्रकृतिज्ञानक्रियात्मकं महच्च्वमभूत् २ १८

वैकारिकादिरुपेऽपि त्रिविधोऽसौ तस्तसमाजात: २ १९

वैकारिकान्मनोबानक्रियांधिप: देवाः २ १९

म्हरूदय: ज्ञानदायकाः, वह्यादय: कर्मोधिपा: २ २०

राजसाद्विषयग्राहकज्ञानकर्मस्वरुपिपो जाता: २ २१

स्वगादये: ज्ञानरुपा:, वाघादय: क्रियांत्मका: २ २२

तामसात्तन्मात्रात्पञ्चभूतानि च विभागशो जातानि २ २२

तामसास्रपधमत: शब्दाल्ळपर्श:, त- ३ २३-२५

स्मान्महत्त स्मातेजस्तस्माटूपं, तत: रसस्तते जलानि, ३ २३-२५

तत: गन्धस्तस्माहूमि: ३ २३-२५

विषयानुक्रमणीका ।

विषय:।

महत्तत्त्वादिग्रहणान्ता: सर्वे प्रकृतिविक्रिया:

आकाशे शब्दे, वायौ शब्दस्पर्शों, तेजसि शब्दस्पर्शरूपाणि,

जले रसोसहिताश्चत्वारि; पृथिव्यां गन्धविशिष्टा: पञ्चगुणा: ।

कारणानां कार्ये समन्वयात्कारणेगुणवत्त्वं च

महदादीनि तत्त्वानि पुरुषस्य कार्यावताररूपाणि सन्ति

महदादीनि मिलित्वा पुरुषेच्छया स्वांशै: पञ्चाशक्तिद्वि-

रतचिद्रयुतं महदादिषु सस्सु क्रमशो नवगुणाधिकेन

महदादिना बहिरावृत्तं विराजनामकं पुरुषगेहम्

नारायणनमनिर्वचनम्

विराड्देहे स्थितत्वात्पुरुष इति निर्वचनम्

नारायणप्रवेशाद्विराड्चेतनात्वम्

विराडो द्विससुवनाद्व्यस्तसमस्त्यादिना वर्णनम्

तस्याभिमानिनं पुरुषमिति, तदन्तर्यामियं नारायणमिति च

कथयन्ति

स च नारायणोद्वातरासहस्राणां बोजमित्यादि कथनम्

यस्य रजोऽंशेन ब्रह्मा, सतांशेन विष्णु:, तमसा रुद्रो भवति,

पते विष्णोर्गुणावतारा:

गुणावताराणामंशावतारानकथयामिति प्रतिज्ञा

ब्राह्मणोऽंशेन मरोच्यादयो जाता:

विष्णोऽंशेन धर्माद्योड्भवन्

रुद्रांशेन रुद्रगणास्पादयो जाता:

हरेरेलादेहान कथयामोति प्रतिज्ञापूर्वकं श्रीकृष्णां नमस्कृता

प्रथमपटलसमापनम्

हयशीर्षावतारवर्णनम्

नतु:सनावतारवर्णनम्

नारदावतारवर्णनम्

वराहावतारवर्णनम्

शेषावतारवर्णनम्

कमठपावतारवर्णनम्

कुपामयपुरवतारवर्णनम्

शुक्कावतारनिरूपणम्

सुयनावतारनिरूपणम्

कपिलावतारनिरूपणम्

विषयः ।

दत्तावतारनिरूपणम्

नरनारायणावतारवर्णनम्

ऋषभावतारनिरूपणम्

हंसावतारनिरूपणम्

पृथुवतारवर्णनम्

दत्तजयादेष्टबाहुरूपावतारवर्णनम्

गयावतारनिरूपणम्

कामदेवशरीरूपावतारः

प्राचीनवर्हिःपुत्रादिं धृतावतारवर्णनम्

स्वारोचिषे द्विजवेदशीर्षजावतारनिरूपणम्

सत्यसेनसंज्ञकावतारनिरूपणम्

कौनेन्द्राख्यं धृतावतारकथनम्

जयाभिधानावतारनिरूपणम्

समुद्रमथनार्थं धृतावतारवर्णनम्

कुमावतारवर्णनम्

धन्वन्त्रयवतारनिरूपणम्

मोहिनीरूपावतारनिरूपणम्

मत्स्यरूपावतारकथनम्

नृसिंहरूपावतारनिरूपणम्

वामनावतारनिरूपणम्

गदाधरावतारनिरूपणम्

परशुरामावतारनिरूपणम्

श्रीरामचन्द्रावतारनिरूपणम्

श्रीरामचन्द्रस्य विवाहादिनिरूपणम्

विराधमारौचादिहननवर्णनम्

रामविरहवर्णनम्

रावणह्ननादिवर्णनम्

रामराज्यपालनवर्णनम्

भृतकर्तृकागर्ववधवर्णनम्

लक्षमणादेहुस्यागकथनम्

शत्रुघ्नवर्णनम्

श्रद्धगुष्टपानतशिशुरूपावतारवर्णनम्

वृत्रभोतनिर्जरोदनखाय धृतावतारनिरूपणम्

विषय: ।

वालखिल्यार्थं धृतावतारकथनम्

भरतरूपावतारवर्णनंनम्

वेदव्यासरूपावातारवर्णानम्

बलदेवरूपावतारवर्णानम्

श्रीकृष्णरूपावतारवर्णनंनम्

श्रीकृष्णस्य गोकुलगमनकथनम्

पुतनादिहननादिवर्णानम्

ब्रह्मादेवृतवत्सहरणादिचर्यानम्

वृन्दावनकोटादिवर्णानम्

चाणूरह्ननादिकथनम्

गुरुपुत्रार्जुनादिवर्णानम्

भौमासुरह्ननादिवर्णानम्

वाणासुरसमादिकथनम्

परिक्षिन्नुपरत्नैकथनम्

कामादिना श्रीकृष्णे मनेालीनेडपि स्वरूपं स ददातीति कथनम्

भगवत्सेवारतानां मुक्तिसुखमधिकं नास्तीति कथनम्

द्विजशापात्स्वकुलहननादिकथनम्

प्रद्युम्नवर्णानम्

आनिरुद्धवर्णानम्

शुकोत्पत्त्यादिवर्णानम्

बुद्घावतारनिरूपणम्

पाखण्डशास्त्रकर्तृत्वादिवर्णानम्

कल्क्यवतारवर्णानम्

नवममन्त्रन्तरीयावतारवर्णनम्

दशममन्त्रन्तरीयावतारवर्णनम्

धर्मंसेतुसंबकावतारनिरूपणम्

द्वादशमन्त्रन्तरीयावतारवर्णनम्

त्रयोदशमन्त्रन्तरीयावतारवर्णनम्

सत्रायणस्य सदने जातावातारवर्णनम्

चतुर्दशमन्त्रन्तरीयावातारवर्णानम्

भगवत एतेष्वतारा: समपूर्णां शकलारूपा इत्यादि कथन-

पूर्वकं द्वितीयपटलसमाप्तिः

विषयः । सात्वततन्त्रे -

निर्विकारपरूपश्रीकृष्णस्य कथमंशकलाभाग इति नारदप्रश्नः

जगदादिमः कृत्स्नस्य वस्तुतोडवतारवर्गोऽस्यार्यं

किन्तु ज्ञानप्रभावादः पूणांशांशाच्चुदर्शनादवतारमेदवर्गान्- मितिशिवोक्तचम्

पेश्वर्यादः सत्वेऽपि कार्यतः केचिदृश्यन्ते न हि सर्वे, तेनायमंशकलादिमेदः

अंशकलाविभूत्यादिवर्यानम्

ज्ञानधर्मादिमेदकथनप्रतिज्ञा

उत्पत्तिप्रलयादिमेदेन ज्ञानं पड्विधम्

सत्यादिरूपेण धर्मश्वतुर्विधः

ब्रमानादिरूपेण वैराग्यं चतुर्विधम्

ऐश्वर्यमष्टविधम्

भृत्याद्यनार्यादिरूपेण श्रिये वर्णनम्

यशस्तु कर्मतो गुणतो द्विविधम्

श्रष्टादिरूपेण कमं चतुर्विधम्

अपरिमेया: गुणास्तथापि द्विविधा गुणकथनविष-

यिषी प्रतिज्ञा

तत्र ब्रह्मादिगुणधनम्

पतेपां पुत्रों कानां सर्वेसां यत्र प्रकाशः स सम्पूर्णावतारः

अंशप्रकाशांशावतारः कलाप्रकाशांशकलावतारः विभूते: प्रकाशादिमूतिमिवेतू, वस्तुतः शुद्दस्य नारायणस्य भेदो नास्ति

कृष्णः पूर्णोडवतारः यतोऽनेकभमेदाः प्रदर्शिताः

हयग्रीवाव्यवतारे मगवद्वादव इदर्शनादंशावतारत्वम्

तथा रामरसस्याद्यंशावताराः

कुमारनारदादयः कलावातार ज्ञानांशयुक्ताः

गयादयः शक्त्यवतारा अंशभूताः

ब्रह्माद्यास्तदंशा विभूतयो भगवत्पराः

भगवतारिस्वरूपविषयको नारदप्रश्नः

एकमेव सनातनमवतारतत्वं श्रीकृष्णादिसंज्ञाभिः

स्वीक्रियते

भानुमरडलदूषणतेनाभेदवर्गानम्

विषय: १

सात्वताः श्रोत्रुसम्पाख्यं परं तत्त्वं वर्णयन्ति

वेदान्तिनः प्रकाशात्मकं ब्रह्म परं वदन्ति

हैरयागर्भाः पुरुषमनुत्तशक्यादिगुर्वे मन्यन्ते

अर्थस्य नानाकारतदृष्टान्तेन तत्त्वैकत्ववर्यानम्

सर्वावताराणां कारणं कृष्णा इति कथनम्

मुख्याद्यर्थं सर्वे कृष्णं सेवन्त इत्यादिकथनम्

भक्तिभेदकथनार्थं नारदप्रश्नः

शिवस्य भक्तिकथनात्पूर्वं श्रोत्रुकृष्णोन भक्तलद्र्यां यादृगुक्तं तत्त्वकथनम्

श्रोत्रुकृष्णध्यानादिनिष्ठः श्रीकृष्णभक्त इति कथनम्

भक्ताय भक्तिमेदो वक्तव्य इति भगवदाज्ञा

निर्गुणत्वादिनेकैव भक्तिः प्रोतिरिति कथयते

ज्ञानक्रियालीलादिभेदैरभक्तिविधा

निर्गुणा भक्तिलक्षणम्

कर्मजभक्तिलक्षणम्

लीलाभक्तिवर्गानम्

निर्गुणा भक्तिसाधनवर्यानम् प्रतिज्ञा

तस्या वासुदेवाख्यादिसाधनवर्यानम्

निर्गुणा भक्तिप्राप्तौ मुक्तिरपि नाधिका

कर्मजभक्तिसाधनवर्यानम्

पतद्रुक्तिपरशास्त्रातुवेरेयं नाधिरक मन्यते

लीला(प्रेममय)भक्तिवर्गानम्

अनया भक्त्या शान्ति प्राप्नोति

अन्या भक्तिसाधनान्यभक्तौ याजितान्यपि न दोषोत्पादकानि

निष्कामरूपेण भक्तियोग उक्त इति कथनपूर्वकं प्रकृत विषय समापनम्

भक्तिस्तम्भकर कथयेत नारदप्रार्थना

प्रोक्तभक्तिसाधनंतर(अ)पेषणोयमिस्युत्तम्

विषयाहरयां भाक्तस्तम्भकरम्

प्राप्तिहिंसा निर्गुणा भक्तौ, श्रद्धाहीनो भागवद्रक्तौ, प्रेमम् यभक्तौ च सतां देशो दोषः

गुह्वागनारदः सर्वभक्तनेत्रांशकः

विषय: १

गुरुडुपेक्षा नरकममनम्

भक्तेमुख्यं साधनं गुरुसेवा

निगुणाभक्तमतं मृतदशा कार्यो

भागवद्रक्तो कार्यादि स्थिरता पेन्तिता

प्रेममथ्यां सजनप्रेमपूर्वकं हरिगुणश्रवणम्

सर्वेभकिमूलं कृष्णपादशरणम्

कीदृकू तच्छरणमिति नारप्रश्न:

कायवागादीनां कृष्णे परिणिष्ठाश्रयमित्युत्तरम्

प्रथमादिभेदेन कृष्णपादशरणां विविधम्

धर्मादौ यद्रद्वक्त्वन्तर्गत्कृष्णे रतं प्रथमम्

कलत्रादिषु यन्मस्र्वे तत्त्वकृष्णो करणीयमेतन्मध्यमम्

देहादित आत्मपर्यन्ते यन्ममत्वं तत्त्वकृष्णोविषयं श्रेष्ठम्

कृष्णपादशरणयुक्तो भुवनत्रयं पुनाति

सर्वोपेन्नया भक्त एव विष्णो: प्रिय:

भक्तस्य लद्ग्र्यां कीदृगिति नारदप्रश्न:

शिवो भक्तलद्गणं कथयति

तत्र मचिच्चादि निर्गुणाभक्तलद्गणाम्

हरिसेवात्परत्वादि भगवद्रक्तलद्गणाम्

सप्रेमीति परमत्वादि लोकप्रख्यामकभक्तलद्गणाम्

तत्र स्वरूपनिज्ज्ञास्यं लत्तगां त्रिविधम्

सर्वेषु प्रीतिमत्त्वमचे षडवलद्गणाम्

तारतम्येन प्रोतिमत्वमध्यमत्वे षडवलद्गणाम्

प्रतिमादौ प्रेमयुक्तत्वं प्राकृतवैष्णवलद्गणाम्

इन्द्रियाणां हरौ यस्य स्वाभान्तिकी रतिस्तस्मे भागवत उत्तम:

मध्यमभागवतलद्गणाम्

प्राकृतभागवतलद्गणाम्

अग्रण्यदुत्तमभागवतलद्गणाम्

अग्रण्यस्म मध्यमभागवतलद्गणाम्

अग्रण्यमप्रितमावतलद्गणाम्

हरिलीला श्रवणपरेषु प्रीति: कार्या

भक्तप्रीतिकरयां मुक्तिकारणाम्

युगानुरुपसेवादिविषये नारदप्रश्न:

कृतयुगालोकरवर्णपूर्वकं प्रश्नोत्तरकथनम्

विषयानुक्रमणिका ।

विषयः ।

कृते भगवदध्यानमेव परमो धर्मः

निरालम्बादिभेदेन तदध्यानं त्रिविधम्

तस्य लक्षणम्

अहिंसादियमकथनम्

देहशौचादिनियम कथनम्

ध्यानं द्वितीयाऽऽड्यम्

आसननिरूपणम्

प्राणायामनिरूपणम्

प्रत्याहारनिरूपणम्

प्राणसहितमनसस्स्थैयं वक्ष्यम्

सावलस्बं हरेध्यानम्

सालस्वनहरिस्वरूपवर्णनम्

तृतीयसर्वान्त्र्यामिधारारम्

त्रेतायां यागाद्येव धर्मः

तत्र पूजनोयदेवस्वरूपवर्णनम्

द्वापरे भगवपूजनं मोक्षसाधनम्

साङ्गोपाङ्गकेवलभेदेन तदूद्विविधम्

पूजनोयदेवतास्वरूपम्

कलियुगे जनवर्याणाम्

कलौ कृष्णनामानुकीर्तनमेव मुख्यो धर्मः

तत्र पूज्यदेवस्वरूपनिरूपणम्

ऋतादि च यत्फलं तत्सर्वं कलौ कीर्तननेनैव

कीर्तनं कश्रिदपि नियमो न

ग्रन्ययुगे ये न मुक्तास्तेऽपि कलौ मुच्यन्ते

नामकीर्तनसाध्यसाधनरूपम्

तत्र कीर्तनोयश्रीकृष्णनामविषये प्रश्नः

शिवप्रोक्तं श्रीविष्णुनामसहस्रम्

विष्णुसहस्रनामफलस्तुति

सहस्रनामपठनाशक्तौ किं कर्तव्यमिति नारदप्रश्नः

कृष्णस्यैकारकं नाम वक्तव्यमिति शिवोक्तरम्

नामैव तीर्थादिकमित्यादिविस्तरतः कथनम्

नाममाहात्म्यम्

प्रथमम् । श्लोकः ।

विषय: १

चतुविधवैराग्यविषये नारदप्रश्न:

प्रमाणवैराग्यवर्णानम्

व्यतिकरवराग्यवर्णानम्

इन्द्रियार्थवैराग्यलक्षणम्

चतुर्थवैराग्यनिरूपणम्

महापातकेऽपि नामकीर्तनद्धारा मुक्तो भवति

अपराधरहितं नामस्मरणदायकम्

नामापराधविषये नारदप्रश्न:

स्नानमकृत्वा विष्णुस्पर्शकरणाद्यपराधवर्णानम्

विषयासक्तेरणराधा वर्जयितुमशक्यास्तदा किं तैः कर्तव्य.

इति नारदप्रश्न:

शिवाच्चतम्

भक्तापराधविषये नारदप्रश्न:

शिवकृतविष्णुभक्तापराधानिरूपणम्

अपराधप्रतिक्रियानिरूपणम्

पुत्रशिष्यादिशासने दोषो नास्ति

तत्रापि केषांचिद्दोष:

सात्राल्यन्तं यद्रहस्यं तस्यादूषणम्

सर्वमन्त्रस्यफलत्वा कृष्णपादाश्रयाणं विधेयम्

अन्यदेवतापूजां त्यक्त्वा कृष्णपूजनं विधेयम्

नित्यादिकृष्णध्यानरता भूत्वा कर्तव्यम्

अन्यदेवतापूजनं कृष्णपूजनादनन्तरं विधेयम्

काम्यं निषिद्धं च न कर्तव्यम्

कलत्रादित्यागपूर्वकं हरिभक्तितस्य न किमपि करणीयम्

अन्यदेवतापूजया: सकामाया: करणो दोष:

पशुलोमसर्म नरके वास:

यज्ञेऽपि पश्वालम्बनं रागिणां कृते

मांसनिर्हरणमपौ हरिभक्तजनं कर्तव्यम्

मनुष्यजन्ममहापौ हरिभजनं कर्तव्यम्

ग्रहं ब्रह्मादयोऽपि कृष्णां पूजयाम इति शिवेरथित:

कृष्णादधिक: कश्चिदपि देवो नास्तीति विश्वरत:

प्रतिपादनम्

येन केनापि भावेन भजने मुक्तिरेव फलम्

विषयानुक्रमणीका ।

विषय: । गृहे कथं वर्तितव्यं तत्प्रकारः: सर्वाश्रमिषामपि नैष्कर्म्यप्रसङ्गेन सिद्धिः: भक्तसङ्गे च मोक्षादेरपि मूलम् भक्तसङ्गस्य तुलनां केनापि नास्ति पश्वादपि भक्तसङ्गान्मुक्तिकता: सरसङ्गेन ज्ञानराज्येऽप्यां विनापि मुक्तिः: षरसरङ्गेऽपि सङ्गसङ्गेन कर्मबन्धाद्रिमुच्यते भक्ति ज्ञात्वा पुरुषो मुक्ति नेच्छति ईदृशगुणासत्क्वे मनुष्यो ज्ञानदेवं किमर्थं भजतीति नारदप्रश्नः

श्रवणविषये शिवाचार्यं श्रादिसस्ये देवतास्मि: प्रार्थितेन परमेश्वरेऽप्युक्तमहं युष्मान् यजिष्यामि ततः सङ्क युष्मान् यजिष्यन्ति शूद्रं प्रत्युक्तं कलिप्रसङ्गैरम्नायोपायेन सहस्रनामपा- ठेन तत्पापशान्तिरिति च

सत्वप्रोकरागमैत्रीको: कुष्णां हित्वा देवता भजन्ति नानासुखेच्छया अन्यदेवताभजने नरके वासः तथाविधान् लोकानुदृष्ट्वा शिवस्य श्रीकृष्णाचरस्यो श्वर्यां गमनम्

शिवकर्तृकश्रीकृष्णस्तुतिः: स्तुतिं ज्ञात्वा श्रीकृष्णकर्तृकस्तुतिप्रदर्शनम् श्रीकृष्णस्वरूपवर्णनम् तादृशं कुष्णं दृष्ट्वा शिवस्य गद्गदस्वरादिवम् शिवाय वरदानम् पार्वत्याऽऽपि वैष्णवभावः कुमारादिकानामपि वैष्णवत्वम् शिवपार्वतीसंवादसमये गणे:सर्वमलिखत तत् सर्वतन्त्राणि प्रादुर्भवन् मुनिश्रेष्ठ:स्थाने स्थाने तानि कथयिष्यन्ति शौनकादीनां समदं नैमिषे त्वमपि सात्वततन्त्रं कथयिष्यसौति शिवोक्तिः वेदविहिता हिंसा कथं निबिद्धेति नारदप्रश्नः

पृथ्ठम् । श्लोकः । ५९ २४-२६ ५८ २७ ५९ ३० ५९ ३१ ५९ ३२ ५९ ३४ ६० ३६ ६० १ ६० २-५ ६० ६-७ ६१ ८-९ ६१ १० ६१ ११-१२ ६१ १३-१९ ६२ २० ६२ २०-२१ ६२ २२ ६२ २३ ६३ २५ ६३ २६ ६३ २८ ६३ २९ ६३ ३० ६३ ३१ ६३ ३२-३४

विषयः ।

प्रवृत्तनिवृत्तमेदेन कर्म द्विविधमित्यादि शिवोच्यते ।

स्वविरोधेन प्रवर्तं कुर्वन्स्वर्ग्यांति

निवृत्तमाचरण् परमां सिद्धिं याति

प्रवृत्तनिष्ठस्वास्थ्यानुरूपस्थित

अहिंसा परमो धर्मः

अहिंसया भगवान्स्तुष्यति

भगवानेव नानारूपेषा प्रविष्टः

आग्रेया हिंसा कामुकलोकानां कृते

काम्यवर्जनपूतसर्वं विष्णुकथाश्रवणं कुर्वन्ति नाशदायोपदेशः

अन्यदेवताशरणं हिंस्रवा हरिपादाभजने सर्वत्र कृतार्थस्तवम्

ये तु प्रहसतमवाति:पशुहिसांपरे: ते भोगभासाने पशु-

मिशिच्छुना भवन्ति

तन्त्रसमापनं तन्माहात्म्यं च

तन्त्रीयविषयसूचिका

नाममाहात्म्यकथनपूर्वकं श्रीभगवन्नामसङ्कीर्तनम्

इति सात्वततन्त्रस्य बृहद्विषयसूचिका ।

श्रीकृष्णाय परब्रह्मणे नमः॥

॥ अथ सात्वततन्त्रम्॥

श्रीमूत उवाच ।

य एको बहुधा कृष्णः सृष्यादौ बहुधेयते ।

तमहं शरणं यामि परमानन्दविग्रहम् ॥ १ ॥

कैलासशिखरासीनं शिवं शिवकरं परम् ।

नारदः परिपप्रच्छ सर्वस्मृतिहिते रतः ॥ २ ॥

भगवन् श्रोतुमिच्छामि हरेः सदुतकर्मणः ।

श्रीकृष्णस्याप्रमेयस्य नाना लीला तनुर्विभोः ॥ ३ ॥

यदर्थ यत्स्वरूपं च यद्यत्काले यथा रतः ।

गुण्नाति भगवान् स्वस्थस्तन्मयातुमहंहसि ॥ ४ ॥

अवतारानिमिच्च यचिराद्विग्रहसम्मितम् ।

प्रथमं तत्वतो ब्रह्म त्वं परापरवित्तमः ॥ ५ ॥

श्रीशिव उवाच ।

साधु पृष्टं महाभाग त्वया भागवतौत्तम ।

यदहं नोदितः सम्यगभगद्वीर्यवर्णने ॥ ६ ॥

श्रीविष्णोरवताराणां विराजश्र महामते ।

कथने नैव पश्यामि पारं वर्षशतैरपि ॥ ७ ॥

तथापि सारमुद्दृत्य तन्त्ररूपेण नारद ।

वर्णयामि यथैकौक्तंमीश्वरेण दयालुना ॥ ८ ॥

जयपूर्वं नमस्कृत्य गोपरूपिणमोश्वरम् ।

वक्ष्ये सात्वततन्त्राख्यं भगद्भक्तिवर्द्धनम् ॥ ९ ॥

यदासीदेकमध्यक्तं नित्यं चिदूपमव्ययम् ।

ब्रह्मेति यद्रिदु वद्या भगवानिति सात्वताः । तदासन्तमिवात्मानं पत्या ह्रिय विना विशुः ॥११०॥

द्विमकारमयूतसङ्ख्य सत्ताभूवां स्वयम् स्वयम् । तच्चिच्छक्तिस्वरुपेण प्रकृति: पुरुषो महान् ॥१११॥

सर्वैलोकैकनिलयो भगवानिति शब्दघते । तस्यैव शक्तिः प्रकृति: कार्यकारणरूपिणी ॥ १२ ॥

गुणत्रयस्वरूपेण या स्वयं विधीयते पुनः । यः कालस्तं वदन्त्येके हरेश्रेष्ठां दुरन्वयाम् ॥ १३ ॥

यस्माद्गुणत्रयक्षोभात्प्रथग्भूतोद्भवत्पुरा । जीवस्य यस्प्रधीनाति शुभाशुभफलग्रहः ॥ १४ ॥

तत्कर्म महतो जन्महेतुरच्यनत्कमूर्तिषु । अभावानां परिणामो हि यतो भवति सर्वदा ॥ १५ ॥

तमेवाहुर्विंदविदः सूक्ष्मरूपं सबभावकम् । उक्तोदयं पुरुषः साक्षाद्दैश्वरोगो भगवत्तनुः ॥ १६ ॥

कालकर्मस्वभावस्थः प्रकृतिं प्रति नोदितः । पुरुषाधिष्ठिता देवी प्रकृतिरिगुणसद्न्ना ॥ १७ ॥

महत्त्वमभ्रृत्तत्परिज्ञानक्रियात्मकम् । तस्माज्जातो ब्रहदार्कादिविधो दैवनोदितात्तु ॥ १८ ॥

वैकारिकस्तैजसश्च तापसश्चेति यं विदुः । वैकारिकान्मनोदेवा जाता ज्ञानक्रियाधिपाः ॥ १९ ॥

प्रह्लेशो दिशः सूर्यो नामत्यो ज्ञाननोदकाः । वह्निेंद्रमित्रकोपेता एते कर्मानोदकाः ॥ २० ॥

राजसादृष्टिग्रहणज्ञानकर्मस्वरूपिणः । त्वग्रमस्ज्ञा भूतिशशुग्रांणं बुद्धिश्च तन्मयाः ॥ २२ ॥

वाक्पाणिपायुपस्थाश्च गतिष्वेधि क्रियात्मका: । तामसात्पञ्चभूतानि तन्मात्राणि च भागशः ॥ २३ ॥

प्रथमं तामसाज्ज्ञे शब्दस्तस्मादभून्महः ।

शब्दरूपात्तु नभसः स्पर्शस्तस्मादभून्महत् ।। २३ ।।

महतोडभूततस्तेजस्तेजसो रूपमुत्तमम् ।

रूपमात्राद्रसो जज्ञे तस्मादआपोऽभवन् मुचिः ।। २४ ।।

अद्भयो जातो गन्धगुणो गन्धादभूमिरजायत ।

महत्तवमहद्भारः सशब्दस्पर्शतेजसः ।। २५ ।।

रसगन्धाविमे सर्वे स्मृता प्रकृतिविक्रिया: ।

शब्दस्तु प्रकृतेरेव संहश्रयन्ने यतो बुधैः ।। २६ ।।

अतोऽभवन् प्रकृतयो विकारान् विकृतिविंधुः ।

आकाशे शब्दमात्रं स्याद्वायौ स्पर्शः सशब्दकः ।

रूपं तेजसि शब्देश स्पर्शेश्चैव जले तथा ।। २७ ।।

रसशब्दस्पर्शरूपं पृथिव्यां सर्वमेव हि ।

कारणानां यतः कार्ये सम्पद्यविधिस्ततः ।

दृश्यते स्वधिकारस्तत्र गुणो यावति कश्चन ।। २९ ।।

महदादीनि तत्त्वानि पुरुषस्य महात्मनः ।

कार्यावताररूपाणि जानीहि द्विजसत्तम ।। ३० ।।

सर्वाण्येतानि सङ्क्षय प्रकृतस्येच्छया यदा ।

अंशैरुपादयामासुर्विराजं सुवर्णात्मकम् ।। ३१ ।।

तस्य चान्तर्गतं च्छिद्रं पश्चाद्भागोऽतिविस्तृतम् ।

दशोत्तराधिका रेतेः सप्तभिर्हिरणावृतम् ।। ३२ ।।

तमाहुः पुरुषमेव गेहं यत्राविशत्यात्मवान् ।

यतोऽचेतनमेवासीत्केलं सर्वविस्तरम् ।। ३३ ।।

नरादुत्पन्नतत्त्वानां सदृशे नारसंज्ञके ।

अयनं तस्य यदभूत्समान्नारायणः स्मृतः ।। ३४ ।।

विराड्देदहे यद्वासद्गवान्पुरुषसंज्ञके ।

अतः पुरुषनामानमपि पुरुषः परः ।। ३५ ।।

यदा स भगवांदेवो मूलप्रकृतिविस्तरः । नारायणेन रूपेण विरजानिवृतात्मनाम् ॥ ३६ ॥

तदा चेतनपाप्राग् चिराद्विग्रह उद्थितः । समष्टिशक्तावाच्यो द्रिमसृजवताश्रयः ॥ ३७ ॥

यस्मिन् चराचरं भूतं शक्त्या ब्रह्मादिरस्तनुः । हत्र लोकमयं पाच्चं विराजं विदो विदुः ॥ ३८ ॥

तस्याभिमानिनं जीवं वैराजं पुरुषाभिधम् । तदन्तर्यामिणं देवं नारायणमनामयम् ॥ ३९ ॥

सर्वजीवैकनिलयं भगवन्तं प्रचक्षते । अवतारसहस्राणां निधानं वीजमव्ययम् ॥ ४० ॥

यस्यांतेन रजोयुक्तः शक्त्या ब्रह्मा ऽजायत । विष्णुः सत्त्वगुणाधीशः स्थिततौ स्थापयितुं जगत् ॥४१॥

तथा रुद्रोपद्रष्टिसर्गणो विषुः । एते विष्णोर्गुणमयाः अवताराः क्रियाकृताः ॥ ४२ ॥

एतेषामंशावतारान्मे निवोध गदतो मम । ब्रह्मणोऽक्षेन संभूताःपरीचत्रिरिजा अपि ॥ ४३ ॥

पुलस्त्यः पुलहश्चैव ऋतुर्दक्षौ द्विजोत्तम । सृष्टिस्थित्टोडर्याश्च कर्दमाद्याः प्रजेश्वराः ॥ ४४ ॥

एषां पुत्राश्च पौत्राश्च प्रपौत्राश्च महौजसः । सृष्ट्यादिसंप्रदाताश्च सर्वे भगद्रीयसंयुताः ॥ ४५ ॥

विष्णोरंचन सम्भूतो यो यज्ञो बृहद्वितत् । स्वायम्भुवाद्या मनवो दस्माल् लोकविश्रुता: ॥ ४६ ॥

एषां पुत्राश्च पौत्राश्च तथेन्द्राद्याश्च देवताः । विष्णुंवक्त्रयुक्ता लोकानां पालका: कथिता मया ॥४७॥

रुद्रस्यांशन शतशो जाता रुद्रगणाः पृथक् । सुपुत्रश शतशो जाता ये च हिंस्रा: स्वभावतः ॥४८॥

प्रथमः पटलः ।

एते संक्षेपतः प्रोक्ता रुद्रस्यांशाश्चतुजुष्टः । संहारिणोऽत्र दृश्य जगतो घोररूपा विलक्षणाः ॥ ४३ ॥

अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि लीलादेहान् हरे: पृथक् । शुद्धसत्त्वमयान् शान्तान् लोकप्रेमास्पदान् विष्णून् ॥५०॥

य ईशा एको भगवान्नन्तो ब्रह्मस्वरूपी पुरुषोत्तमोऽध्यक्षः । पातं पुनर्विश्वमसौ स्वकार्यं मेजे तनूस्तं प्रणपामि कृष्णम् ॥५१॥

इति श्रीसात्वततन्त्रे शिवनारदसंवादे प्रथमः पटलः ॥ १ ॥

अथ द्वितीयः पटलः ।

श्रीशिव उवाच ॥

साक्षाद्भुव भगवान् परिपातुमीशो वेदान् युगादिसमये हयशीर्षनाम्ना । हत्वा सुरे तरवरौ मधुकैटभार्गौ नस्तश्शकार विश्रुतीः श्रुतिभिर्विमृग्यः ॥ १ ॥

लोकानुग्रत्तिपरतां प्रचिकीर्षुरादौ शृत्वा चतुर्षनतया भगवान् विमुक्तये । प्रोवाच योगमपलं वेददायिभ्यो भोगान् विरक्तिपरतां स्वयमाचचार ॥ २ ॥

देवेषु नारदतनुंभवान्त्र विशुद्धं नैष्कर्म्ययोगमवहतखण्डं पाञ्चरात्रमु । धर्म तथा भगवता कथितं विशेष- शिष्येभ्योऽसौ परमनिष्ठितिमादधानम् ॥ ३ ॥

आदौ दधार धरणीधरणाय धातुः स्वायं सुवक्त्रपरिपालककाले अपि । नारायणोऽखिलगुरुःकुलोदहं तेनाह्नदितिसुतं दशनाग्रहातेः ॥ ४ ॥

भूमेर्धरो धरणिमण्डलवप्रमेयः शेषाख्य आस जगतः स्थितये नितान्तम् ।

यस्मिन्नकलापतिमिदं लिखिवचकास्ति नागाधिपैः पंक्तिमुनिगणैः परिसेविताङ्घ्रिप्रिः ॥ ५ ॥

तस्मादधः कमठ आस विशालकुक्षी ब्रह्माण्डमण्डपरिविस्तृतदिक्कायः ।

शेषोऽपि यत्र परिभाति सुतस्तुतुल्यो यं चार्चयन्ति पितृपतिः समुपासते वै ॥ ६ ॥

हस्त्रं हशाद्वयसापि विधाय मातुर्देहं ध्रुवं मधुवने तपसाभितप्तम् ।

भूत् त्वा मयि यत्पुरः भगवान्स्वलोकं प्रादात्स्तुवान्ति यतयोऽपि यं वै ॥ ७ ॥

आलोक्य कर्दमपतिं भगवान् विभूत्यै संशुद्धदिव्यपुषि विरमूर्त हषुकः ।

तस्मा अददात्पजामजपुत्ररूप-मानन्दवान् दुपयसा च चक्र शीर्ष्णा ॥ ८ ॥

यज्ञे स एव रुचिना मनुपुत्रिपुत्र त्रैलोक्यगोपनविग्रहौ सुरनाथ ईश ।

नाम्ना सुयज्ञ इति विश्रुतकीर्तिराज्ञः सिद्धेश्वरेश समभूषकपिलाख्य ईशाः ।

श्रीदेवहूतितनयो विततान तस्ये योगं स्वशक्तिसहितं चिदचित् द्विभागं ।

साड़्क्ख्यं तथा स्वभ(१)मुखेषु जगद शुद्धम् ॥ ९ ॥ ० ॥

( १ ) स्वमिसुखेषु-अनुकूलेपु भक्तेष्विह्यर्थः ।

तृतीयः पटलः ।

योगेश्वरॉडत्रितनयो भगवाननन्तो दत्ताक्षय आसमतावदत्स्वचर्याम् । प्रदाददैश्वर्यपदं (१)परणायणेशु शिष्येषु शिक्षितकथां कथयन् गुरुभ्यः ॥११॥

नारायणो नर ऋषिप्रवरावमूर्तिं धर्मस्य ददृशुहितर्यग्निमूर्तिं पश्याम् । घीरोपकारकरणाशयकायचुद्धं तीत्रं तपः प्रचरतां सुरराजतापम् ॥ १२ ॥

नामेरभूषभसंज्ञदास्यपकामो योगेश्वरोडसुरतशत्रुवधे धर्मजिज्ञः । धर्मं ततः परमयोगिजनाचचर्यं नैष्कर्म्यलक्षणपरां स्वयमाचचार ॥ १३ ॥

ध्यात्रन्तिके सुसनकादिभिरीयमाने चेतोगुणान् विगलितं भगवान् हंसः । प्रोबाच तत्त्वपदवीं सदयादृचीचत्ता यस्माद्गुणागुणविभागभूनुमनीनाम् ॥ १४ ॥

वने मृते द्विजजन्तरु बाहुयुग्मे सम्पद्यमानसमये पृथुरूप आसीत् । लोकक्षुधां प्रशमयन् पृथिवीं दुदोह सर्वाणि च ऋतिकरणानि च सर्वभूतये ॥ १५ ॥

दक्षस्य यज्ञविहिते शिवशक्तिहेतोः प्राण्डय भस्मपदिकं भृगुनाभिदत्तम् । तत्राष्टबाहुरमवृद्गवान् भवाय प्राप्ता न तुः सुरगणादिकृतापि तेजः ॥ १६ ॥

जातः मियव्रतकुले गय इखुदार-कीर्ति ततान भगवान् तनुवाझानोमिः ।

( १ ) अपरायनेपु-अनऽन्यासाश्रितेषु इत्यर्थः ।

तेनापि यज्ञतनुरीश्वर इन्द्ररूपी स्पर्द्धां चकार महतां मदमादधानः ॥ १७ ॥

सर्वसुरस्य तनयः स हि यामिनीनामालोकनादिविविधं मुदमाचिकिषुः । श्रीकामदेववपुषा भावतीर्य देवो देवयोमया पदकेलिभिरारराम ॥ १८ ॥

प्राचीनबर्हितनयास्तपासः सुतस्नानहस्ता स्वशान्तपुष्पाविरभुदन्तः । दूत्का स्वपादभजनं वसतां गृहेपु कन्यां च वक्षोजनितामदयैयालुः ॥ १९ ॥

स्वारोचिषे तुषितया द्विजवेदशिष्य-जातो विष्णुः सकलधर्ममूर्तिः । चतुर्थमर्च्यनियमानुष्योडप्यशिक्ष-न्मास्वादजगद्गुरुतयावचार शुद्धात्मा ॥ २० ॥

धर्माद्भून्सुततया भगवाँस्त्रतीये मन्वन्तरे त्रिजगतः श्वेततये कपालः । श्रीसत्थ्यसेन इति दुर्जनयक्षरक्षां-यस्तानपाहरदसौ सुरनाथमित्रः ॥ २१ ॥

तुर्येडन्तरे सरसि वारणराजराजं ग्राहेण तन्त्रमबिना परिकर्ष(१)यन्तम् । नारायणस्याभिहिते हरिरुदधाव तस्माद्वार्णवजलादपि देव राजः ॥ २२ ॥

वैकुण्ठ आस भगवान् द्विजवर्ग मुदा(?) देव्या मया तदनुरूपनयामिषानः ।

(१) परिकृष्यमाणमित्यर्थे आर्षप्रयोगः ।

द्वितीयः पटलः।

वैकुण्ठदर्शनमकारयदप्रमेय- stस्पाड पञ्चभमनोऽस्समये पासिद्धम् ॥ २३ ॥

षष्टेऽन्तरे तु भगवान् द्विजशापविनि- देहानुरानवनतानवलोक्य सन्नः ॥

वैराजविप्रतनयोजितसंज्ञ ईशो देवामुरैरपथयस्सहसा पयोधिम् ॥ २४ ॥

देवामुरे जलनिधेः पथनावद्विर्षणे हस्ताच्च्युते गिरिवरे सहसाद्विचित्तः ।

भूत्या तु कूर्मवपुरद्भुतमुद्धधार मेनेच पर्वतविवर्तनगात्रकण्डूः ॥ २५ ॥

दुग्धाम्बुधाबुरुरुजां प्रचिकीर्षुरीशा- नादाय पूर्णकलसं सुधया नितान्तम् ।

आयुर्विधाननिगमं खलु यज्ञभक्ता- धन्वन्तरिः समभवद्गवात्तरणाम् ॥ २६ ॥

धन्वन्तरेः(१)रमृतपूर्णघटे स्ववारा- चूणायमान (२)अपरे शरणं प्रविष्ट ।

मोहिन्यभून्स भगवान्सुरासुराणां मोहाय तां परिरमाय सदात्मकामः ॥ २७ ॥

सत्यन्रताय जनतर्पणतः स्वरूपं मात्स्यं महाकरणया प्रविततस्य सद्यः ।

करपाणिवेद्यद्वदद्युत्त आत्मतत्त्वं भू-रूपणावि (३)वसते विहरन्त द्विजेभ्यः ॥ २८ ॥

वैकोकिलखदिरदलनाय नृसिंहरूपं कृत्वा स्वशक्तमवितुं किल लाज्छलाग्रैः ।

( १ ) अस्यानन्तरमिति शेषः । ( २ ) सन्धिर्षः । ( ३ ) अस्य सत्यव्रतायेति पूर्वेणान्वयः ।

२ सा०

घृत्न्वाड्मुरेन्द्रमसुरेन्द्रविशालतीव्र-वसस्थलं स्थलमिवाग्रनखैविदार ॥ २९ ॥

यस्मिन्प्रपतति बलीः सगणं त्रिलोकं तेनापि वामनतनुं भगवान् यथीच्वा । संयाच्य सम्मितपदत्रितयं बलेः स्वं कृत्वा त्रिविष्टपमदादातिते: सुतेम्यः ॥ ३० ॥

भक्तानहं समनुवर्त इति स्ववाचं साक्षात्कर्तुमिव भुविरे पविष्टः ॥ वैरोचनेङ्ग्रहपरक्षयदप्रमेयो नाम्ना गदाधर इति स्पषयन्त दयावान् ॥ ३१ ॥

भूत्वा तु भार्गवकुले निजतातनान-द्वामो महापरशुकं परिगृह्य तीक्णमू । क्षत्रं निवार्य स्थिततलं परिहत्न्य भूयो दश्वा द्विजाय हवसत्स महेन्द्रपृष्ठे ॥ ३२ ॥

(१)वृद्धारकैः परिणिषेवितपादपद्भिः श्रीरामचन्द्र इति स्वकुलोद्भवजातः । देवाचिनामनविधी कुशिकान्वयेन(२) नीतो महेशधनुराजगवं बभूव ॥ ३३ ॥

ज्ञात्वा ततो भृगुकुलोद्वधीरचीरं रामं सुगौरवचिरां परिणीय सन्ताम् । गत्वा गृहाण् गृहपते: पितुरात्मजायाः(३)-वाचं निशम्य वनवासमगत्सभार्यः ॥ ३४ ॥

( १ ) वृद्धारकैः=देवैः । ( २ ) विश्वामित्रेण । ( ३ ) असज्जायावाचम्=कैकेयीवचः ।

द्वितीयः पटलः ।

तीत्वा गाढ़पयोनुजानु( १ )गमनाच्चित्रकूटं गिरिं । त्यक्त्वा दुष्टविराधराधदमनो धावन्न धानुद्दारयन्त ॥ हत्वा ( २ )कूरसुरेन्द्रवैरिहरिणं मारीसंज्ञं ततो लङ्कूदाहतसीतया खलु पुनः प्रासो हनुमाहनुमान् । चन्द्रं चण्डकरं प्रचण्डपवनं मेने सुमन्दानिलं ॥ मालां मालतिमल्लिकां ( ३ )शुचिकलां गीतं स्फुलिङ्गायितम् । इत्येवं वनितापरायणनरं हस्यनिवाळोक्यन् ऋदयं मन्थथसायकाहतननो रेमे पितामहृदया ॥

गत्वा वानरराजकुलिनमहामित्रेण सेतुं ततो बध्वा वारिधिमातरचरतमं साकं पुष्पकैर्मुंदा । हित्वा राक्षसयक्षलक्ष्मपमला सीता ( ४ )सपुत्रानुजं लङ्केशं श्वलदग्रिना भगवता चान्तः सा पुरी ॥

सूर्यादिशक्तिपविहृत्य रजसां भूमि गोविप्रादिपरिसेवन्सर्वधर्मः । उद्दृक्तभक्तिनमिताननयत्स्वनाथान् ( ५ )वनवासिनः स्वपदं शुभान्तिमन् ॥

तस्यानुजो भरतसंज्ञ उदारबुद्दौ-रामाज्ञया निजगृहे निवसन्नपि श्रीमू । त्यक्त्वा वनस्थत्वलवानमवत्ततो हि गन्धर्वकोटिपथनं विदहरक्षकार ॥

श्रीकृष्णस्तदवरो वनमेश्य रामं सीतां निवेश्य तपसा बहुकष्ट आसीत् ।

( १ ) अनुजस्य-भरतस्य । अनुगमनात्-आगमनात् । ( २ ) कूरो यः सुरेन्द्रवैरी दशाननस्तस्य हरिणं मृगमिष्यर्थः । ( ३ ) शुचिकलामुत्कलाम् । चित्रभानुविर्भावयति । शुचि-विपत्तमिस्यमिरात् । ( ४ ) सत्य-आसापदेनाग्न्यः । ( ५ ) वनवासिन इत्यर्थः ।

बार्हेडपि चास्य वचसा वनमेत्य देहं सन्स्यडय तत्वपद्मगादरिसैन्यकहिः ॥ ४० ॥

बद्धोत्रस्न उरासि विक्रमगुरुद्वयोर(१)दर्पदलनो द्विष्टतां दयालुः । दीनेषु दैत्यलवणान्तक आर्ध्यसेवी स्वांधिष्ठ(१) साम्यमतिराजनलाभिरामः ॥ ४१ ॥

माकर्णनाममुनये सुवनानि देष्टुं मायाळये ततुत्तरे जठरे मुकुन्दः । अत्यग्रोधपत्रपुटकोषरसायान् आसीद्(३)हिश्टाननपरमः शिवसुप्रवेशः ॥ ४२ ॥

वत्रस्य चोरवपुषा परितापितानां संरक्षणाय भगवान् युथि निर्जराणाम् । आधो ह्यभूद्रुडकिनरगितकीर्ति-स्तेषां शुदुःखभयशोकविनाशशीलः ॥ ४३ ॥

अड्‌गुष्टपर्वसुमितान् श्रमणान् द्विजाग्र्यान् दृष्टा तु गोषपययोगतसर्वदेहान् । ब्रह्मण्यध इन्द्रहासितनिस्सिमद्युहस्तान् गुरूच्चनाय कृपयाSS(२)वदमुनपन्नान् ॥ ४४ ॥

जातो ब्रजोडपि भगवानधियज्ञकर्तुं विस्मापनवहुतपःपान् बहुवाजिमेधान् । साक्षादियाज बहु दानपदादमेयः सर्वान् जनान्कलियुगे बलबुद्धिहीनान् ॥ ४५ ॥

हस्त्रं कृपापरवशो (३)वसुवायनायाम् । (१) स्वकीयेषु परं चेत्यर्थः । (२) आवत-अरक्षत् । (३) सत्यवस्यामिस्यर्थः ।

जातः पराशरसकाशात् आदिदेवो वेदाङ्गसमाहिततया विभजिष्यति स्म ॥ ४६ ॥

वृष्णेः कुलेऽ तु भगवान् वलदेवनामाऽ- यस्पाद्दधानतिवलानदलत्सुरारीत्न । यल्लाञ्कलाग्रफलनाऽह कुरुराजधानी धानेव(१) धामसहिता(२) चलितातिभीता ॥४७॥

भूमेजनस्य निजपादपरायणस्य (३)वृष्णेरजोडपि भगवान् सुखपादधानः । जातो भविष्यति यशो विपुलं पफतुं श्रीकृष्ण इत्यभिहितोऽखिलशक्तिपूर्णः ॥ ४८ ॥

जातो निजेन वपुषा वसुदेवगेहे गत्वा तु गोकुलमथो विहरन् विनोदैः । वत्साकृतिंविप्रद्बालकभाषणै- गोर्गोपगोपवनितामुदमायु कर्ता ॥ ४९ ॥

कंसानुशिष्टसुरनृणांनुल्करी(४)- सुरुयान् हानिष्यति व्रजस्थितये महोद्रिम् । घृतवोदधीकिंन्ध्रमिव स्स दिनानि वाम- हस्ते प्रयुष्ट सुरनाथमदं प्रपात्य ॥ ५० ॥

धात्रा यदा सपजुगोपशिशौ प्रणीते बुद्देश्रेष्ठो हलभृतोडभदप्रमेयः । तत्संदर्शन्न सपघुपालकुलस्वरूपं कुर्वा विधिं विविधमोहमलात्स धर्ता(५)॥ ५१ ॥

( १ ) भूषयवत् इत्यर्थः । "अक्षुतात्तु यवा: प्रोक्ता वृष्णा धाना भवन्ति ते" इत्युक्तेः । ( २ ) गृहसहितेस्वर्थः । "धामरश्मौगृहे" इतिकोषात् । ( ३ ) अस्य जात इत्युत्तरार्धगतेनाऽन्वयः । वृष्णिकुले जात इत्यर्थः । ( ४ ) डल्क्रीमुर्य्यान्-पूरनाप्रभृतीन् । ( ५ ) धर्ता-उदधिष्यतिस्वर्यः ।

वन्दे वने सुरभिवाग्विलासगीतै-र्गन्धर्ववधूजनमनोज्जवं दधानः॥

कर्ता महामदकलोविहारगोष्ठी-विस्मापनं निशि निशाचरविलोकनानाम्‌॥५२॥

कंसस्य रक्षसदनं सवले मणौ ते स्व(१)फलिकना मतघनुसत्सरसा विभ्रद्य।

चापूरशरासनं सहकंससमाजो कर्ता द्विपं कुवलयं सहसा निहत्य ॥५३॥

सान्दीपनं मृतमपुंतं गुरुदक्षिणार्थी दृष्टवा जरामृतबलं यवनं च हत्वा ॥

श्रीहिणप्रमृतिदाररतं विवाह ताभ्यः सुतान् दशदशानु जनिष्यति स्म ॥५४॥

भौमं निहत्य सगणं दिवि देवमातु-र्दत्त्वं तदीयमणिकुण्डलमादिदेवः ॥

गत्वा सुरेन्द्रतरुवरं प्रयायाः प्रीतौ समुद्रणतो दितिजान् जघान ॥५५॥

बाणागुरस्य समरे मम वीर्यनाशा-लुब्धामरत्नपाधिकं युधि भूपवन्धून्‌॥

जित्वा युधिष्ठिरनृपक्रतुना विनाह-ब्रीजं नि(२)पात्य गुरुभारतां पहर्ता ॥५६॥

लोके मदर्थ्य सुतरां द्विजदेवपूजां स्वस्याप्यपारकरुणां निजसेवकेष्यः ॥

भ्रातृवां परिक्षितनृपः परमाङ्गदेष्टं पार्थाय भूतिमवलोकयिता द्विजार्थे ॥५७॥

(१) अकूरण । (२) निपात्य — सम्पाच्चे(च्)स्यर्थः। धातूनामनेकार्थस्वात्‌॥५७॥

त्रितीयः पटलः

कामेन स्नेहभयराग़कुटुबस्न्ये यस्पिन्मनो निवसतः शपलं निरस्य दाता स्वरूपमलं परिशुद्धभावः । साक्षास्स्वरुपनिरतस्य च किन्तु वच्ये ॥ ५८ ॥

यत्पादपङ्कजपरागपरायणाना-मग्रे चकासित न च मुक्तिसुखं नितान्तम् । किं वान्यदर्पितभयं खलु कालवेगैः साक्षान्महासुखसमुद्रगतांनतराणाम् ॥ ५९ ॥

कीर्तिं स्वकिं(१)यमधिकां समुदीर्य लोके अत्युन्नतं द्विजकुलं(२)द्विजशापव्या-जदूरंचा स्वलोकमलं ततुनाभिगन्ता । तस्माद्द्विष्यति सुता: सुखदो जनानां प्रह्लादनसंज्ञ उरु(३)गायगुणानुरूपः ॥ ६० ॥

कर्ता सुधं मुदितवत्सुचाहगात्रैः पात्रेष्टितां पपयो मनुजास्सुबुद्धि: । तन्नाश्यजोडनुजानिताप्यनिरुद्धनाम्नां प्राक्तिकृतया मनसीश्वरोडपि ॥ ६२ ॥

यस्मादुषाडडहरणतो भुजवीर्यनाश-द्वाणो भविष्यति शिवानुगशान्तदेहः । व्यासाद्द्वविष्यति ० भगवानरण्यां योगी जनेश्वरपतिं गदिष्यति वेदसारम् ॥ ६३ ॥

श्रीपद्मनाभतनममलं भगवानप्रणीतं यच्च्चरितं कलिजना अपि यान्ति शान्तिम् ॥

(१) अस्य द्विजकुलपदेनात्र च । (२) द्विजकुलम्-यादवकुलमिस्यर्थः । (३) उरुगायो-भगवान् श्रीकृष्णः ।

बुद्धावातारमधिगम्य कलावकक्षैर्वेष्टैर्मतेरातिविमोहकरं प्रलोभम् ॥ ६४ ॥

पाखण्डशास्त्रप्रणिधानकल्पैः सुराद्विषां कर्ता जिनस्य तनयो भगवान्गयायाम् ॥

पाखण्डशास्त्रप्रहुलि निजवेदमार्गे नष्टे द्विजातिमिरसत्यपथि वर्त्माने ॥ ६५ ॥

करकयावातारतरङ्गिस्तरुणान्धकारतुर्यं तुदनुत्रपगणं कृतधर्मघोषा ॥

साक्षाद्विष्णयति सरस्वतिसंज्ञितायां कृतकौ पुरंदरश्रियं बलपेटतिदास्यान् ॥

गोसाष्टमे मनुयुगे विदितातुभावः आयुः करो नवपतेः समये जनानां नीतिं विधातुमरारिचिनाशनाय ॥ ६७ ॥

गोस्सा भविष्यति जगज्जनधात्र्यासी भूत्वा श्रुतेंद्रसहितो भगवान्पारः ॥

भूत्वा विशूचिसदने द्विजराजशम्भोः साहित्यकर्मपरवान् दशमेडन्तरे सः ॥ ६८ ॥

पातालमार्त००० विश्यक् सेनसंज्ञो यत्सैन्यपुगसमरादमरारिनाशः ॥

मन्त्रान्तरैक(१)दशमेडर्थकरिप्रपौत्रः श्रीधर्मसेतुरिति विश्रुत आदिदेवः ॥ ६९ ॥

हत्वा(२)सुरान् सुरपतौ विधृतेऽरपक्षे गदाता (२)यभवनं भगवान्स्वयम्भूः ॥

( १ ) एकाधिको दशम एकदशामः । एकादश इत्यर्थः । ( २ ) स्वर्गमित्यर्थः ।

द्वितीयः पटलः ।

जातो द्वि(१)षणनुयुगे युगपाळनाय

विप्रादिस्वरूपमहः सुनृतकार्यतो वै ॥ ७० ॥

भयातो भविष्यति तत्तो भग्नान्स्वधाम

यस्माज्जना जगति सौख्यमपारमापुः ।

भाङ्ग्ये त्रयोदशयुगे भविता डिण्डिरेवः

श्रीदेवहोत्रतनयो भगवान्बृहत्याम् ॥ ७१ ॥

योगेश्वरौ द्वि(२)बिवस्पतीशाक्रमित्रौ

योगादिसंयकपुषा स वितान(२)तुल्यः ।

सत्रायणस्य सुतने भगवान्ननादि-

देवोडपि देवविततनतनयोगभिजातः ॥ ७२ ॥

अन्तेडन्तरे करणकमेवितानतन्तून

विस्तारयिष्यति जगद्धितकामशीलः ।

एते पया भगवतः कथिता द्विजाते

शुद्धावतारानिचया जगतो हितार्थाः ।

सम्पूर्णतां कलया परिभावनीयाः

ज्ञानक्रियाभयसमादरभाव्यक्तः ॥ ७३ ॥

यष्टीलकान्तुभिरिनित्यं पालयते सचराचरम् ।

तमहं शरणं यामि कृष्णं ब्रह्माण्डनायकम् ॥ ७४ ॥

इति श्रीसात्वततन्त्रे द्वितीयः पटलः ।

अथ तृतीय पटलः ।

श्रीनारद उवाच ।

कारिता भगवान्विष्णोरवतार महात्मनः ।

सम्पूर्णांशकलाभेदैरावनन्यास्वयः प्रभो ॥ १ ॥

( १ ) कृष्णनुयुगे- द्वादशचामन्वन्तरे द्वितीयेः ।

( २ ) वितानं-कतुः ।

निर्विकल्पस्य कृष्णस्य ब्रह्मन् परमात्मनः ।

कथंंशकलाभाग एतदूर्णय नो विभो ॥ २ ॥

श्रीशिव उवाच ।

अस्यमुक्तं त्वया ब्रह्मन् कृष्णस्य जगदात्मनः ।

अवतारेऽपि सर्वेषु भेदादंशकलाः स्वतः ॥ ३ ॥

न वर्णयन्ति निपुणाः ज्ञानिनो भगवत्पराः ।

अविकाराद्युतात्मानं निर्भेदाद्दूषणरूपिणः ॥ ४ ॥

किन्तु ज्ञानप्रभावादः पूर्णांशानुत्तरक्षणात् ।

पूर्णमंशकलाभागं वदन्ति जगदीशितुः ॥ ५ ॥

सन्ति यद्यपि सर्वत्र ज्ञानवीर्यगुणादयः ।

तथापि कार्यतः केचिद्दूषणन्ते नहि सर्वतः ॥ ६ ॥

ऐश्वर्यज्ञानधर्माश्च वैराग्यं श्रीर्यशस्तथा ।

एषां सन्दर्शनाल्लक्ष्याल्लक्षणं विद्धि रुच्यते ॥ ७ ॥

एतेषामपि भागानां परापरवदर्शनादसौ ।

विभागंशकलाभेदो भगवान्भगमतेदृशः ॥ ८ ॥

अंशस्तुवीयसो भागः स्वात्कला तु घोण्डश्रीमता ।

शक्तिभागो विभूतिश्व वर्ण्यते कविभिः पृथक् ॥ ९ ॥

अतो ज्ञानस्य धर्मस्य वैराग्यस्यैश्वर्ययोः श्रियः ।

यदंशः पृथग्भेदः मत्तः श्रुतु द्विजोत्तम ॥ १० ॥

भूतपत्तिर्लयश्वैव विद्याविद्ये (१) गताडगती ।

एषां ज्ञानं वदन्त्येकं ज्ञानं षड्विधमुत्तमम् ॥ ११ ॥

सदृशं शौचं दया मौनं धर्मश्वातिविभिः(२) स्मृतः ।

अमानो व्यतिरेकश्च ऐन्द्रियस्तु वशीकृतः ॥ १२ ॥

( १ ) गतं गतिरिस्यर्थः ।

( २ ) चतुर्विध पथ चातुर्विध हति स्वाथेऽपु बोधयः ।

एवं चतुर्विंशोऽद्रु वैराज्यस्समुदाहृतः ।

अणिमा लघिमा चैव महिमा तदनन्तरम् ॥ १३ ॥

प्राकाम्यं चैव प्राप्तिश्व ईशिता वशिता तथा ।

कामस्यावसिता होते अष्टैश्वर्या:(२.) पफीतिंता: ॥१४॥

मृत्युमात्यसुहृदन्धुपुत्रपौत्रकलत्रकाः ।

वासोभूषणकोशाश्च सेनिका चतुरङ्गिणी ॥ १५ ॥

गृहा भूरखलं च दुर्गायाः श्रियां इरिता: ।

यथास्तु पुंसो भवति कर्मतो गुणतस्तथा ॥ १६ ॥

कर्म चतुर्विधं प्रोक्तं साधिदैवतिलकात्मकम् ।

तथा लीलावताराणां चरितं परमाद्भुतम् ॥ १७ ॥

गुणान्यपरिपश्येऽपि कीर्तितानि मनीषिभिः ।

तथाऽयं द्विपञ्चाशं ते वर्णयाम्यनुपूर्वशः ॥ १८ ॥

ब्रह्मण्यख्व शरण्यख्व भक्तवत्सलख्व च ।

दातृत्वं सत्यसन्धख्वं विक्रान्तख्वं नियम्यता ॥ १९ ॥

दुर्जेयत्वं दुस्सरत्वं निषेव्यत्वं सहिष्णुता ।

अक्षोभ्यत्वं स्वतन्त्रख्वं नरपस्य स्वसृष्टिषु ॥ २० ॥

शौर्यमौदार्यमास्तिक्यं स्थैर्यं धैर्यं प्रसन्नता ।

गाम्भीर्यं प्रश्रयः शीलं प्राग्रसध्यमृतमण्डलम् ॥ २१ ॥

शमो दमो बलं दाक्ष्यं क्षेमं हर्षोऽनहङ्कृति: ।

सन्तोष आर्जवं साम्यं मनोभिग्यं श्रुतं सुखदम् ॥ २२ ॥

त्वागसो भयं पावनं च तेजः कौशलं परायणम् ।

धृति: क्षमा स्पृतिर्लज्जा श्रद्धा मैत्री दयोन्नतिः ॥ २३ ॥

शान्तिः पुष्टिः स्ववाकू शुद्धिबुद्धिद्विचार्चा स्वक्षता ।

एते ते भगवेदास्तु कथिता यथनुपूर्वशः ॥ २४ ॥

( १ ) आर्षी पॅउल्क्किता ।

एषां प्रकाशो यत्रास्ति स पूर्णः परिकीर्तितः । आत्मकाशादंशः स्यात्कलायास्तु कला स्मृता ॥२५॥

विभूतेश्च विभूति: स्यादेश मे देहो न हि स्वतः । निविकारस्य सत्यस्य परब्रह्मस्वरूपिणः ॥ २६ ॥

नारायणस्य युद्धस्य श्रीकृष्णस्य महात्मनः । यतः कृष्णावतारेण भगवेदाः पृथक् पृथक् ॥ २७ ॥

संदर्शिताः पृथकार्थे तस्मात्सम्पूर्ण उच्यते । हयग्रीवावतारे तस्मादर्पतरा यतः ॥ २८ ॥

दर्शिता भगवेदा वै तस्मादंशा: मुकीर्तिताः । यतो रामो मत्स्यकूर्मवराहा नरकेसरी ॥ २९ ॥

मन्वन्तरावताराश्च यज्ञाश्च हयशीर्षवान् । तथा शुक्रादयो नानाविः्भावा ऋषभ आत्मवान् ॥ ३० ॥

नरनारायणो दत्तः कलौ च बुद्धकल्किनौ । ज्ञानकर्मप्रभावैैरंशा विष्णोः परिकीर्तिताः ॥ ३१ ॥

कुमरनारदव्यासा ब्रह्मादयः कलाः । ज्ञानांशयुक्ताः श्रीविष्णोरवातारः महात्मनः ॥ ३२ ॥

गयः पृथुश्च भरतः शक्तियुक्ताः कलाः मताः । गुणावतारा ब्रह्माद्यासदंशा ये विभूतयः ॥ ३३ ॥

एषा मया ते कथिता सम्पूर्णांशकलाभिदा । कार्यानुरूपा विभेद्र भगवेदमदर्कनात् ॥ ३४ ॥

न ब्रह्मणो भिदा विष्णु श्रीकृष्णस्य च सप्तम । नारायणस्य वा सौम्य द्वात्तारिकस्वरूपिणः ॥ ३५॥

श्रीनारद उवाच । अवतारिस्वरूपं मे वणियस्व सदाशिव । किं ब्रह्म परमं साक्षात्किं वा नारायणो विभुः ॥ ३५ ॥

तृतीयः पटलः।

कि वा वैकुण्ठलोकेशः श्रीकृष्णः पुरुषोत्तमः । किमेकतत्वमेतेषामथवा किं पृथक् पृथक् ॥ ३७ ॥

श्रीशिव उवाच ॥

शृणु तत्परमं गुह्यं ब्रह्माद्याद सत्तम । अवतारिस्वरुपं मे यथावर्णयतो द्विज ॥ ३८ ॥

एकमेव परं तत्त्वमारि सनातनम् । श्रीकृष्णब्रह्मपुरुषैः संज्ञाभिर्वीयते पृथक् ॥ ३९ ॥

यथा भानोः प्रकाशस्य मण्डलस्यापृथक् स्थितिः । तथा श्रीकृष्णदेवस्य ब्रह्मणः पुरुषस्य च ॥ ४० ॥

अतः सात्वततत्त्वज्ञा भक्तिनिष्ठा विचक्षणाः । श्रीकृष्णाख्यं परं धाम परमानन्दमुच्यते ॥ ४१ ॥

वैकुण्ठलोकनिलयं शुद्धसत्त्वात्मविग्रहम् । वदन्ति शाश्वतं सत्यं स्वभक्तगणसेवितम् ॥ ४२ ॥

वेदान्तिनो ज्ञाननिष्ठा ज्ञानशास्त्रानुसारत: । वदन्ति ब्रह्म परमं प्रकाशात्मकमद्वयम् ॥ ४३ ॥

अपाणिपादनयनश्रोत्रवचनेन्द्रियादिमत् । सर्वशक्तियुतं तेजोमयं (१)वाङ्मनसापदम् ॥ ४४ ॥

आनन्दमात्रं संशुद्धं चिन्मयत्रं सर्वकारणम् । हिरण्य(२)गर्भाख्यविद्या नारायणमनुप्रयम् ॥ ४५ ॥

सहस्रशिरसं देवं परमानन्दपद्ययम् । अनन्तशक्ति सर्वेषां पुरुषं प्रकृतेः परम् ॥ ४६ ॥

वदन्ति कर्मपरमा: सृष्टिस्थित्यन्तभावनम् । सर्वानन्दकरं शान्तं संसारार्णवतारकम् ॥ ४७ ॥

अतः कृष्णस्य देवस्य ब्रह्मणः पुरुषस्य च ।

(१) वाङ्मनसागोचरमित्यर्थे: । (२) अनयोः 'वदन्ति' इति द्वितीययाश्लोकगतेनान्वयः ।

वस्तुतो नैव भेदो हि वर्ण्यते तैरपि द्विज । यथार्थो बहुशा माति (१)नानाकरणवाचिभिः ।

तथा स भगवान्कृष्णो नानेव परिचक्षते ॥ ४९ ॥

उतः सर्वपेतेनापि श्रीकृष्णः पुरुषोत्तमः । वलीलामानुषरूपेण देवकीजठरं गतः ॥ ५० ॥

उतः सर्वावताराणां कारणं कृष्ण उच्यते । सृष्ट्यादौनेककार्याणि दर्शितानि यतः स्वतः ॥ ५१ ॥

स एव सर्वलोकानामाराध्यः पुरुषोत्तमः । मुक्त्याद्यर्थं नृलोकस्य मानुषत्वं यतो गतः ॥ ५२ ॥

अतस्तं पुरुषं नित्यं भक्तिमेदेन नित्यदा । भजन्ति द्वापवर्गेऽस्मिन् परेऽं तद्कामया ॥ ५३ ॥

वया ते कथिता विम अवतारा महात्मनः । किंनिमित्तकथयामप्यद्भि भाववतोचमः ॥ ५४ ॥

इति श्रीसात्वततन्त्रे तृतीयः पटलः ।

चतुर्थः पटलः ।

श्रीनारद उवाच ।

नास्ति तुष्टिः श्रृणतो मे तव वारामृतं हरे । यशः परमकल्याणमवतारकथाश्रयम् ॥ १ ॥

तथापि साम्प्रतं श्रोत्स्यामि कौतुबकं मम । अभीक्ष्णमेतत् भगवतो आवनीयं मद्‌ा नृभिः ॥ २ ॥

बूहि मे भगवन् विष्णोर्भक्तिमेदं सदाशिव । यद्वा त्वां ब्रूजसा विष्णोः साम्यं याति जनः प्रभो ॥ ३ ॥

( १ ) इत्थियुक्तिमिरिस्यर्थः ।

श्रीशिव उवाच ।

साधु पृष्टं त्वया साधो परं शुभ्रतमं यतः ।

अन्यत्र न मया प्रोक्तं विना भागवतांस्तरात्‌ ।। ४ ।।

यदैवावोचं मां कृष्णो ध्यानाजुष्ठमना विष्णुः ।

तदैवाहं निषिद्धाडिपि अभक्तोक्तो कृपालुना ।। ५ ।।

तदा चाहं तस्य पादपङ्कजे शिरसा नतः ।

ब(१)भाव एतद्ग्रवान्‌ भक्तान्‌र्हि‌ष्टुपहासि ।। ६ ।।

तदा प्रीतमना देवो मामुवाच सतां गतिः ।

शृणुष्व शिव ध्रुवं ते भक्तान्‌ वक्ष्यामि सात्वतान्‌ ।। ७ ।।

मध्यान्निष्ठान्त्यपक्षान्तर्गता श्रवणैककान्‌ ।

भक्तान्‌ जानीहि मे देव सर्वलोकणमामकान्‌ ।। ८ ।।

तेभ्यः परमसन्तुष्टो भक्तिभेदं वदाधनम्‌ ।

ब्रवीमि शिव ते भक्तिस्तेनैव सम्भविष्यति ।। ९ ।।

यदि त्वद्वाक्यनिष्ठः स्याद्योगोऽपि कोडपि सदाशिव ।

तस्मै प्रीतमना वक्ष्यो भक्तिभेदं वसाधनः ।। १० ।।

तदिदं ते प्रवक्ष्यामि भक्तिभेदं वसाधनम्‌ ।

यतो भागवतश्रेष्ठो भगवत्कीर्तनप्रियः ।। ११ ।।

एकैव भक्तिः श्रीविष्णोः प्रीतिरियुपपद्यते बुधैः ।

निर्गुणत्ववादखण्डनाद्वैताद्वैतजोचपम्‌ ।। १२ ।।

किन्तु ज्ञानक्रियाशीलामेदैः सा त्रिविधा मता ।

तान्‌ शृणुष्वानुपूर्वेण पत्तः स्वाहितो द्विज ।। १३ ।।

सर्वान्तर्यामिणि हरौ मनोगतिरविस्युता ।

सा निर्गुणज्ञानमयी साक्षादपि गरीयसी ।। १४ ।।

सर्वेन्द्रियाणां सञ्चेशे विष्णौ गतिरनुत्तमा ।

स्वाभाविकी भागवती कर्मजा मुक्तिहेतुनी ।। १५ ।।

(१) ब्रह्मेतद्बुभाषे इत्यन्वयः । बभाषे इत्युक्तपुरुषे कवचनम्‌ ।

हारिकीलाश्रुतोचारे जाता प्रेमपयी तु या । सत्त्वसञ्जान्या साध्रुवा सर्वदा साहचुत्पमा ॥ १६ ॥

तासां साधनसामग्री क्रमतः शृणु सत्तम । यामाश्रित्य समासोति जनो भक्ति जनार्दने ॥ १७ ॥

स्वावृत्प्रसवधर्मेण वामुदेवार्पणेन च । हिंसारहितयोगेन भगवत्प्राप्तिमादिशु ॥ १८ ॥

श्रुतिहृष्टसपर्शपूजास्तुतिप्रत्यभिनन्दनैः । विषयाणां विरागेण स्वगुरोः परिचर्यया ॥ १९ ॥

निवृत्तिशालिनः श्रवणैकाग्र्येण तमाद्रियः । समेषु मित्रभावेन दीनेषु दयया तथा ॥ २० ॥

भगवन्मूर्तिध्यानैक्यनैरन्तर्यश्रुतिकीर्तनात् । श्रृतेप्ठु भगदृश्टिश्च निर्गुणा भक्तिरुच्यते ॥ २१ ॥

लब्ध्वा तां निर्गुणां भक्ति मुक्तिं वापि न मन्यते । मुक्ति सैचर्यमिहिता भगवद्भावकारिणी ॥ २२ ॥

अथ भाग(1)वतीभक्तिः साधनं शृणु सत्तम । यत्सेच्छयाततः कार्य पुरुषेण मनीषिणा ॥ २३ ॥

श्रीगुरूपदेशन भगवद्भक्तितत्परैः । यथाकार्य स्वकरणैरभगवत्पादसेवनम् ॥ २४ ॥

वाचोचारोहरेरैर्नाम्नां करणस्यां श्रुतिर्हरेः । हस्ताभ्यां भगवद्र्रतिमादिषु सेवनम् ॥ २५ ॥

जिह्वया भगवत्ततैवैच्यहरणं मुदा । नामय कृष्णपादाब्जलगभगधानजिघ्रसम ॥ २६ ॥

भगवद्र्रतिनिर्माल्य हरणं शिरसा तथा । हस्तौ विष्णुजनादीनामप्रीक्षणं सादरण च ॥ २७ ॥

( १ ) झाङ्: पुणवन्द्रावाचः !

चतुर्थः पटलः ।

मनसा भगद्रूपचिन्तनं शिरसोरसा । बाहुपादादिमिर्विष्णोरवन्दनं परया मुदा ॥ २८ ॥

अथादीनामानयन्तन्मोक्षार्थेन सर्वेशः । एतैः स्वसाधनैनिंयं भगवत्पादसेवनम् ॥ २९ ॥

आयुः सम्पद्यते भक्तिः कृष्णे भागवती सती । यदेन्द्रियाणां सर्वेषां कृष्णे परमपुरुषे ॥ ३० ॥

स्वाभाविकी रतिरभूद्वै भागवती मता । एतदशक्तिपरो विपश्चातुर्वर्ग्यं न मन्यते ॥ ३१ ॥

तस्यापन्तः सर्वस्मुपाधिकं वापि लभ्यते ।

अथ प्रेममयीभक्तिः कारणं द्विजसत्तम । श्रृणु विश्वासमापन्नो निःश्रेयात्मिकया धिया ॥ ३२ ॥

सद्गुरोरुपदेशेन लभ्यतां सत्सङ्गमादतः । चतुर्विधानां श्रीविष्णोः कर्मणां श्रवणं सताम् ॥ ३३ ॥

तेष्वेव कीर्तनं तेषां मनसा चापि चिन्तनम् । वचसा ग्रहणं तेषां तत्पराणां प्रणंสนम् ॥ ३४ ॥

यद्यशक्तो भवेत्कर्तुं स्मरणे चापि सर्वेशः ॥ ३५ ॥

तदा तु भगवन्नामाहृतो (ति) वृत्त (वर) चेतसदा । सदा रासत्प्रितियुक्तो यः कुर्यादतद्‌वहम् ॥ ३६ ॥

तस्वाज्जु भक्तिः श्रीकृष्णे जायते सुदृढ़ाहता । एवं प्रेममयीं लब्धवा विरवा संसारमात्मनः ॥ ३७ ॥

आयुः सम्पद्यते शान्तिं परमानन्ददायिनीम् । लब्ध्वापि भक्ता भगवद्रूपशीलगुणक्रियाः ॥ ३८ ॥

नानुसन्धत्ते वै बिना भक्तिं जनार्दने । यद्ग्रुन्यसाधनान्ज्ञेयभक्तो कुर्यादतदन्त्रितः ॥ ३९ ॥

न तत्र कश्चिदोषः स्याद्वारिसेवा यतः कृता । किन्तु यद्वक्तिनिष्ठा स्यादात्मामेवाप्रोति मानवः ॥ ४० ॥

४ सा७

फलभेदेन भेदः स्यात्साधनेन न भिद्यते । पृथगेव महाद्भवातो भक्तिभेदः ससाधनः ॥ ४१ ॥

निष्कामः फलरूपस्थो नित्यो मोक्षसुखाधिकः । सकामः सगुणो विप्र बहुधोक्तो महर्षिभिः ॥ ४२ ॥ किं भूतः कथयास्य च वद मां द्विजसत्तम ॥

श्री नारद उवाच ॥ विधेयं कथितं सर्वं त्वया मे सुरसत्तम । निषेधनीयं किं चात्र भक्तिस्तम्भकरं च यत् ॥ ४३ ॥ हृदिनिष्ठितं वापि सुखदुःसाधनमेव च । कथयस्व महादेव श्रद्दासेवापराय मे ॥४४॥

श्रीशिव उवाच ॥ भक्तीनां साधनानां यदद्रिहृदयं महामुने । निषेधनीयं तत्स्थानां भक्तानां पुरुषोत्तमे ॥ ४५ ॥ देहप्रवاهादधिक्यं विषयादरणं च यत् । भक्तिस्तम्भकरं प्रोक्तं भक्तिनिष्ठे द्विजोत्तम ॥ ४६ ॥

समानसन(१) मया प्रोक्तं निषेधस्तम्भनं(२) तव । भक्तिक्षिनदोषं श्रृणु तं सर्वथा वर्जनं तृणाम् ॥ ४७ ॥ निर्गुणायां माणिहिंसा भागवत्स्यमहद्धृतिः । प्रेमपथ्यां सतां द्वेषो भक्तिनाशकरा इमे ॥ ४८ ॥

सर्वभक्तिक्षयतकरः(३) स्वगुरोरवङ्नादरः । द्वेषेण नरसं याति कुर्वन् भक्तिमपि द्विजः ॥ ४९ ॥ दोषरुष्टया दोषवान् स्वात्मत्न दोषफलं भवेत् । मर्त्येष्टृत्याः कृतं सर्वं भवेस्कुसुमरशौचवत् ॥ ५० ॥

( १ ) समासन=सदृक्षेपणेत्सयर्थः । ( २ ) निषेधरूपस्तम्भनमित्यर्थः । (३) व्यतिफरः—नाशकः ।

सर्वसाधनमुख्यं हि गुरुशुश्रूषा सदाहिता ।

यया भक्तिभगवति ब्रजतां स्यात्सुखावहा ॥ ५१ ॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गुरोरङ्घ्रिसेवनं वै ।

कार्यं सैव तु तस्सर्वा भगवद्भक्तिवर्द्धिनी ॥ ५२ ॥

निर्गुणा(१) भक्तिनिष्ठेन कार्यं श्रोतदया सदा ।

भागवत्यां कथायां च सदा परिनिष्ठिता ॥ ५३ ॥

प्रेममध्यां सतां श्रोतुं श्रवणं यत्नसां हरे: ।

मुख्यं साधनसंपद्यः कथितास्ते द्विजोत्तम ॥ ५४ ॥

सर्वमूलं कृष्णपदाश्रयं परिकीरिततम् ।

यद्विना न स्वतः भक्तिराम्भोधावात्पयसो यथा ॥ ५५ ॥

श्रीनारद उवाच ॥

कृष्णपादाश्रयं विना मे बहुवित्तं ।

विना येन पुमान् याति कुर्वन् भक्तिमपि श्रमं ॥ ५६ ॥

श्रीशिव उवाच ॥

कायवाङ्मनसां साक्षात्कृष्णे परमपूरुषे ।

प्रीतिर्यद्भक्तिशब्दस्य महद् चरणं परिकीर्तितम् ॥ ५७ ॥

एतद्‌द्वै त्रिविधं प्रोक्तं वेदविद्भिर्द्विजोत्तम ।

प्रथमं मध्यमं श्रेष्ठं क्रमशः शृणु तन्मुने ॥ ५८ ॥

धर्मे तीर्थे च देवाले रक्षत्स्वप्यादितः ।

यद्‌बुद्धिनिष्ठितं कृष्णे कृतं तस्मथं स्मृतम् ॥ ५९ ॥

कलत्रपुत्रमित्रेषु धने गेहादिषु ।

यत्प्रेमतत्साश्रयं कृष्णे कृतं तन्मध्यमं स्मृतम् ॥ ६० ॥

देहादावात्मनो यादद्‌वित्त्वाश्रयणादि यत् ।

तत्सर्वं कृष्णपादाब्जे कृतं श्रेष्ठं प्रकीर्तिततम् ॥ ६१ ॥

( १ ) उपरितनइलोकस्थकार्येत्यनेनान्विति ।

ईश्वरं तदधीतं च तद्रूपं च सनातनम् । हित्वान्यदाश्रयं तस्य वस्तुतो नैव हइपते ॥ ६२ ॥

एतच्छ्रवणसम्पन्नो भक्तिमान्पुरुषोत्तमे । पुनाति सर्वभूतानि हृदिस्थेनाच्युतेन सः ॥ ६३ ॥

तस्मादुक्तकथोर्विष्णोर्देहोऽहिपि नैव सत्यपयः । किमुतान्ये विभूताया: परमानन्दराशिपिण्ड: ॥ ६४ ॥

श्रीनारद उवाच ॥ भक्तानां लक्षणं साक्षाद्ब्रूहि मे सुरचत्तम । तथैव तद्धितं मां तु करिष्यामि समाहितः ॥ ६५ ॥

श्रीशिव उवाच ॥ भक्तानां लक्षणं साक्षाद्दुविग्रेयं नृभिसुमने । वैष्णवैरेव तद्र्र्रयं पदान्यहिरहैरिव ॥ ६६ ॥

तथापि सारतस्तेषां लक्षणं यदलौकिकम् । वक्ष्ये तत्ते सुनिश्रेष्ठ विष्णुभक्तो यतो भवान् ॥ ६७ ॥

माधत्ता निरहङ्कारा सकलकारुणिकतां । शास्त्रानुवर्तिनः शान्ता: सुहृदः सर्वदेहिनाम् ॥ ६८ ॥

यदा सर्वेषु भूतेषु हिंसन्तमपि कञ्चन । न हिंसन्ति तदा मुक्ता निर्गुणा भगवान्वरा: ॥ ६९ ॥

हरिसेवां विना किंचित्‌मन्‍यन्ते नात्पमनः प्रियम् । वासुदेवपरा देहगेह इन्द्रियषट्‌तयः ॥ ७० ॥

रागद्वेषादिरहिताः मानामानविवर्जिताः । सदा सन्तुष्टमनसः भक्ता भगवता मताः ॥ ७१ ॥

सन्मूर्तिपरमाः शुद्धाः श्रुतिकीर्तियुक्तनिष्ठिताः । त्रैवर्गिकपराड्लापस्नेहसङ्गविवर्जिताः ॥ ७२ ॥

सद्र्रव्यकारिणः कृष्णयागस्युत्कुकमानसाः ।

हरिप्रीतिपरा एते भक्ता लोकप्रणामकाः ।

भक्तानां लक्षणं हेतुसामान्येन निरुपितम् ।

इदानীমात्रविशेषज्ञैः लक्षणं त्रिविधं शृणु ॥ ७४ ॥

सर्वात्मानं हरिं ज्ञात्वा सर्वेषु प्रीतिमान्नरः ।

सेवापरो द्वेषहीनो जनेषु स च सततमः ॥ ७५ ॥

ज्ञात्वापि सर्वगं विष्णुं तारतम्येन प्रीतिमान् ।

श्रेष्ठपद्मनीचेपु हात्स्नः स तु मध्यमः ॥ ७६ ॥

प्रतिमादिष्वेव हरौ प्रीतिमान्न तु सर्वगे ।

प्राणप्राणवधर्यागी प्राकृतः स तु वैष्णवः ॥ ७७ ॥

यस्येन्द्रियाणां सर्वेषां हरौ स्वाभाविकी रतिः ।

स वै महाभागवतो उत्तमः परिकीर्तितः ॥ ७८ ॥

यस्य यत्नेनन्द्रियाणां विष्णौ प्रीतिहि जायते ।

स वै भागवतो विष्णोः मध्यमः समुदाहृतः ॥ ७९ ॥

वस्येन्द्रियैः कृष्णसेवा कृता प्रीतिविवर्जिता ।

स प्राकृतो भागवतो भक्तः कामविवर्जितः ॥ ८० ॥

हरिलीला श्रुतोचारं यः प्रीत्या कुरुते सदा ।

स वै महाभागवतो उत्तमो लोकपावनः ॥ ८१ ॥

श्रवणं कीर्तनं विष्णौ प्रीतियायासौ तु यो नरः ।

कुर्यादरहः श्रद्धवत् प्रीतिमान्न स च मध्यमः ॥ ८२ ॥

यामेकमात्रं यः कुयाच्छ्रवणं कीर्तनं हरे ।

प्रीत्या विष्णुजनद्रोहः प्राकृत उच्यते ॥ ८३ ॥

यद्ग्यःलक्षणं चान्यभक्ते लक्ष्येत सज्जनैः ।

तथापि निष्ठामदृष्ट्वा तं तं जानीहि सततम् ॥ ८४ ॥

यद्दर्मनिष्ठा ये भक्ता भवन्ति द्विजसत्तमाः ।

तत्प्रसादाच्चानुज्ञया तत्रीतेः कारणं परम् ॥ ८५ ॥

तथापि निर्गुणा ये च ये च भागवता मताः ।

तेषु प्रीतिम्निमाग दुष्करति प्रयोच्यते ॥ ८६ ॥

हरिच्चीलाश्र्चतचारपरेषु सततं त्वया ।

कार्या प्रीतिस्तव हरेयथा । भक्तिन्र नश्यति ॥ ८७ ॥

इत्येतत्कथितं विप्र साधूनां लक्षणं पृथक् ।

भक्तेषु प्रीतकरणं जनानां मुक्तिकारणम् ॥ ८८ ॥

साधनेन मया बाल भक्तिमेदो निरूपितः ।

स सार्वर्णिकः शुद्धः सर्वाश्र्चाविश्रमापदः ॥ ८९ ॥

सर्वकालभवो नित्यः सर्वदैशिकसिद्धिदः ।

चतुर्युगेऽन्वितो भावो भागवत्न्न्न्न्यासाधकः ॥ ९० ॥

इति सात्वततन्त्रे चतुर्थः पटलः ॥

अथ पञ्चमः पटलः ।

श्रीनारद उवाच ॥

कथितं मे सुरगुरो भगवद्भक्तिलक्षणम् ।

चतुर्युगेडप्यभित्तं सर्वलोकैकवाहकुम् ॥ १ ॥

अधुना वद देवेश जनानां हितकाम्यया ।

युगानुरूपं श्रीविष्णोः सेवया मोक्षसाधनम् ।

प्रजानां लक्षणं विष्णोर्मूर्तिभिदं पृथग्विधम् ।

धर्मींश्च नमसद्ध्र्चा च समासेन गुरेश्वर ॥ ३ ॥

श्रीशिव उवाच ॥

कते युगे प्रजा: सर्वाः युक्ता रागादिवर्जिता: ।

औत्पत्तिकेन योगेन शान्ता: शमहत्न्न्न्मताः ॥ ४ ॥

तेषां तु भगवच्च्च्र्यानं संसारार्णवतारकम् ।

तदेव परमो धर्मस्तद्युगस्य महात्मते ॥ ५ ॥

तद्युगानां त्रिविधं प्रोक्तं दशाभिर्नामभिः युतम् ।

पञ्चमः पटलः।

निरालम्बं सावलम्बं सर्वान्तरयोमिधारणम् ॥ ६ ॥

तत्पडन्रयुक्तं कुयात्सपाद्यवाधिमुक्ततमम् ।

दुःखग्रहं निरालम्बं प्रथमं शृणु सप्तकम् ॥ ७ ॥

अहिंसा ब्रह्मचर्यं च सत्यं लज्जा हकार्यताः ।

अस्तेयोडसङ्ख्यो मौनमञ्जमभयं दया ॥ ८ ॥

धर्मे स्थैर्यं च विवासो यमा द्वादश सप्तम ।

यमा( ?)मजं प्रथमं कुयाद्व्याता व्रतान्त्रितः ॥ ९ ॥

देहशौचं मनःशौचं जाप्यं होमं तपो व्रतम् ।

श्राद्धमतिथिशुश्रूषां तीर्थसेवां सुतार्च्चनम् ॥ १० ॥

परार्थेहां गुरोः सेवार्द्ध दृष्टनियमसाञ्जितम् ।

कुर्याद्यानं द्वितीयाझं च मे शृणु ॥ ११ ॥

स्वजात्यनुर्रूपे पादाग्रे कुयादजडोऽन्तरान्तरे ।

उत्सङ्गमध्ये हस्तौ द्वौ तत्स्थानमासनं स्मृतम् ॥ १२ ॥

प्रणवेनैव मन्त्रेण पूरकुम्भकरचकैः ।

विपर्ययेग वा कुयाद्यावज्ज्ञं प्राणसंयमम् ॥ १३ ॥

विषयेष्वस्त्विन्द्रियाणां संयमं मनसा हदि ।

कुर्यादतन्द्रितो योगी प्रत्याहार तु पञ्चमम् ॥ १४ ॥

प्राणेन मनसः साकात्स्थैर्यर्य ध्यानाञ्जुतमम् ।

कुर्याद्समाहितो योगी स्वनासाग्रावलोकनः ॥ १५ ॥

तेजोमयं स्वप्रकाशंवाड्मनसगोचरम् ।

लक्ष्यीकृत्य धियातित्येवैर्नैव प्रकाइते ॥ १६ ॥

एवं चाहरहः कुर्व्वचोगी संशुद्रकिल्विषः ।

जिहासाप्रति परमां समाधि ब्रह्मः पदम् ॥ १७ ॥

सावशेषं हरेर्द्यान्तं शृणु विप्र समासतः ।

तेनैव विधिना युक्तो मनसा चिन्तयेयथा ॥ १८ ॥

( १ ) यमाघं यमरूपं आद्यं प्रथमङ्गमिख्यर्थः ।

हृत्पद्मकरणिकामध्ये शुद्धस्फटिकनिभं हरिम् ।

पुरुषं चतुर्भुजं ध्यायेच्छुद्धस्फटिकसन्निभम् ॥ १९ ॥

जटाधरं वल्कलिनं कृष्णसाराजिनान्तरम् ।

अक्षमालां यज्ञसूत्रं तथा दण्डकमण्डलुम् ॥ २० ॥

बिभ्राणं हृदयुगाराधयं ब्रह्मचारिणमच्युतम् ।

मुखारविन्दं सुनसं शुभ्रं सुप्रसन्नम् ॥ २१ ॥

सुवर्णकाञ्चनाभातं सुद्रिजं कम्बुकण्ठम् !

दीर्घांगपततुर्बाहुं करपल्लवशोभितम् ॥ २२ ॥

सुचक्षुषं सुहृदयं सुदरं बलिभिर्युत्तम् ।

नित्यनूतनसौन्दर्यं सुचारुजघनोद्भिदम् ॥ २३ ॥

चारुवृत्तदलाकारं नखचन्द्रद्युतिप्रभम् ।

एवं चिन्तयतो रूपं विष्णोर्लोकमनोहरम् ॥ २४ ॥

तस्याह्रु परमानन्दसम्पदाद्य भविष्यति ।

आत्मसिद्धिकरं चात्र सर्वार्थसाधनं परम् ॥ २५ ॥

मृणालसुकहतो विप्र ! पानस्तस्यैव वार्जितम् ।

सर्वे चराचरापिह सर्वदूषापहत्तिमाः ॥ २६ ॥

भावयेद्धृदयान्तस्थं कार्यादौ मनसा त्रिजः ।

उत्तमानामयेद्रक्त्या सपाल्पविषयतया द्विज ॥ २७ ॥

अधमाधमयाश्चापि शूद्रानुपेक्षते दयाहीनः ।

एवं भावयतस्तस्य यावत्सर्वार्थपदर्हणम् ॥ २८ ॥

अचिरात्परमानन्दसंदोहं पनसादपि लभ्यते ।

त्रेतायां प्राणिनः सर्वे जपहोमपरायणाः ॥ २९ ॥

सुविचाराः सुखावृत्ताः महाशाला महाप्रभाः ।

तथा तु सङ्गवद्भागी हृक्केशो मुक्तिसाधकः ॥ ३० ॥

स एवं परमो धर्मक्षेतायां द्विजसत्तम ।

तस्मिन्यजन्ति रक्तां यज्ञमूर्ति जगद्गुरुम् ॥ ३१ ॥

नित्यनैमित्तिकैः सत्त्वर्यगैर्नोपास्यतायुतैः ।

त्रैविद्येन विधानेन यान्ति मुक्तिं तदा जनाः ॥ ३२ ॥

द्वापरे तु जना हृष्टाः पुष्टाः कर्मकृतस्तथा ।

योगानुसक्तमनसः सुखदुःखसमभावतः ॥ ३३ ॥

भगवत्पूजनं तेषां मोक्षसाधनमुत्तमम् ।

साङ्गोपाङ्गं केवलं च द्विविधं पूजनं स्मृतम् ॥ ३४ ॥

तदेव परमो धर्मो द्वापरस्य युगस्य चै ।

तस्मिन्न्यजन्ति पुरुषा महाराजोक्तलक्षणम् ॥ ३५ ॥

पीतवर्णं वेदमन्त्रैरैन्नाम्नां द्वादशभिः समम् ।

कलौ तु म्लेच्छबहुला अल्पा ह्यःखसंयुताः ॥ ३६ ॥

शूद्रोदरपराः शुद्रा दीनाः मलिनचेतसः ।

तेषामेकविधं प्रोक्तमजसा मुक्तिकारणम् ॥ ३७ ॥

सर्वसौख्यकरं वापि कृष्णनामानुकीर्तनम् ।

यतः कलियुगस्यादौ भगवान्पुरुषोत्तमः ॥ ३८ ॥

अवतीर्य यशास्तेन शुद्धं कलिमलापहम् ।

ध्यानयोगक्रियाः सर्वाः स संहृत्य दयापरः ॥ ३९ ॥

स्वकीयैः पञ्चभिः श्लोकैर्गतो वैकुण्ठपदाम् ।

स तात परमो देवो देवकीदेविनन्दनः ॥ ४० ॥

इन्द्रनीलसमः श्यामस्त्रिनेत्रश्चाभ्युदयते ।

तस्मिन् कलियुगे विम्राः श्रुत्वा हरिश्शोकमलाः ॥ ४१ ॥

प्रायो भक्ता भविष्यन्ति तस्माच्छ्रेष्ठयुगः कलिः ।

अतः कृतादिषु पणाः कलौ सम्पद्भमारमनः ॥ ४२ ॥

वाच्छन्ति धर्मपरमा भगवद्भक्तिकारणम् ।

ध्याननेतिष्ठया पूजनं फलं लभ्यते जनैः ॥ ४३ ॥

कृतादिषु कलौ तद्धि कीर्तनादिषु लभ्यते ।

न देशकालकर्तृणां नियमः कीर्तने स्मृतः ॥ ४४ ॥

तस्मात्कलौ परो धर्मो हरिकीर्तनम् । यतः कलियुगेऽस्मिन् चिष्ठन्तियुगवतिनः ॥ ४५ ॥

यत्र काननेमात्रेण प्राप्नोति परमं पदम् । कृतादिष्वपि ये जीवा न मुक्ता निजधर्मतः ॥ ४६ ॥

तेऽपि मुक्तिं प्रयास्यन्ति कलौ कीर्तनमात्रतः । कलेशामसमुद्रस्य गुण एको महान् यतः ॥ ४७ ॥

नाम्नां सद्भक्तिनेनैव चातुर्वर्गं जनोऽदकुते । कृतादिष्वपि विप्रेन्द्र हरिनामानुकीर्तनम् ॥ ४८ ॥

तपादिसाध्यं तद्भूयः कलावुभयतां गतम् । तस्मात्कलियुगे विष्णोर्नामकीर्तनमुक्तमम् ॥ ४९ ॥

साधनं भक्तिनिष्ठानां साध्यं चैव प्रकीर्तितम् । येन केनापि भावेन कीर्त्यतां सततं हरिः ॥ ५० ॥

हित्वा वापं गतिं यान्ति किमुतस्तु भक्तिधिया गुणान् । कलौ नामपरा एवं सततं द्विजसत्तम ॥ ५१ ॥

उक्ता महाभागवता भगवत्प्रकाशकाः । तस्मात्सर्वात्मना विप्र गुरु श्रीकृष्णकीर्तनम् ॥ ५२ ॥

श्रद्धया सततं युक्त पतदेव महाफलम् । इति श्रीसात्वततन्त्रे पञ्चमः पटलः ॥

षष्टः पटलः । श्रीनारद उवाच । कथितं मे त्वया देव हरिनामानुकीर्तनम् । पापापहं महासौख्यं भगवद्भक्तिकारणम् ॥ १ ॥

तत्राहं यानि नामानि कीर्तयामि सुरोत्तम । तान्यहं ज्ञातुमिच्छामि साकारयेन कुतूहलात् ॥ २ ॥

श्रीनिव उवाच ॥

भूम्यस्मृतेजसां ये वै परमाणूनपि दृश ।

शकयन्ते गाणितुं सूक्ष्मे जन्मादिषु हर्षुणान् ॥ ३ ॥

तथापि सुरुचिं वक्ष्यामि श्रीविष्णोः परमाद्भुतम् ।

नाम्नां सहस्रं पर्वस्सै यदिहोक्तं कृपानुना ॥ ४ ॥

समाधिनिष्ठं मां दृष्ट्वा पार्वती वरवर्र्षिणी !

अपृच्छत्परमं देवं भगवान्तं जगद्गुरुं ॥ ५ ॥

तदा तस्यै मया प्रोक्तो यत्परो जगदीश्वरः ।

नाम्नां सहस्रं च तथा गुणकर्मानुसारतः ॥ ६ ॥

तदर्हं तेऽभिवक्ष्यामि महाभागवतो भवान् ।

यस्यैकस्मरणेनैव पुमान् सिद्धिवशङ्कुयात् ॥ ७ ॥

उद्यन्नवीनजलदाभमकुङ्क्षाभिषण्यं

विद्योतितानलमनोहरपीतवासम् ।

भासन्तमयुखमुकुटाजदहारयुक्तं

काश्मीरकिलापचलच्युतकुलिश्मिविभातम् ॥ ८ ॥

ब्रह्मादिदेवगणवन्दितपादपद्मं

श्रीसेवितं सकलसुन्दरसन्निवेशम् ।

गोगोपवनितामुनिकिन्नरनिर्झराढ्यं

कृष्णं पुराणपुरुषं मनसा स्मरामि ॥ ९ ॥

ॐ नमो वासुदेवाय कृष्णाय परमात्मने ।

प्रणतक्लेशहर्त्रे परमानन्ददायिने ॥ १० ॥

ॐ श्रीकृष्णः श्रीपति: श्रीमान् श्रीधरः श्रीसुखाश्रय: ।

श्रीदाता श्रीकरः श्रीशः श्रीसद्यः श्रीविष्णवानः ॥ ११ ॥

परमात्मा परं ब्रह्म परशः परमेश्वरः ।

परानन्दः परं धाम परमानन्ददायकः ॥ १२ ॥

निरालम्बो निर्विकारो निरीशो निरवग्रहः ।

नित्यानन्दो नियुक्तो निरीहो निस्पृहोऽपियः ॥ १३ ॥

प्रियस्वदः प्रियकरः प्रियदः प्रियसङ्गनः । प्रियानुगः प्रियालम्बी प्रियकीर्तिः प्रियाश्रयः ॥ १४ ॥

महाल्यायी महाभोगी महायोगी महातपाः । महात्मा महतां श्रेष्ठो महालोकपतिःमहन् ॥ १५ ॥

सिद्धार्थः सिद्धसङ्कल्पः सिद्धदः सिद्धसाधनः । सिद्धेशः सिद्धमार्गग्रः सिद्धलोकैकपालकः ॥ १६ ॥

इष्टे विशिष्टः शिष्टेष्टो महिष्टो जिष्णुरुतमः । ड्येष्ठः श्रेष्ठेश सर्वेष्ठो विष्णुब्राजिष्णुरध्वयः ॥ १७ ॥

विभुः शम्भुः शुभं स्वस् स्वः स्वानन्दसुधर्तिमान् । प्रीतिमान् प्रीतिदाता च प्रीतिदः प्रीतिवर्द्धनः ॥ १८ ॥

योगेश्वरौ योगगम्यो योगीशो योगपारगः । योगदाता योगपतिर्योगसिद्धिविधायकः ॥ १९ ॥

सत्यव्रतः सत्यपरः त्रिसत्यः सत्यकारणः । सत्याश्रयः सत्यहरः सत्पालिः सत्यवर्धनः ॥ २० ॥

सर्वानन्दः सर्वहरः सर्वगः सर्ववशङ्करः । सर्वपाता सर्वसुखः सर्वश्रुतिपरिप्लवन् ॥ २१ ॥

जनार्दनो जगन्नाथो जगन्नाता जगत्पिता । जगत्कर्ता जगद्धर्ता जगदानन्दमूर्तिमान ॥ २२ ॥

धरापतिलोकपति: स्वर्पतिरजगताम्पति: । विद्यापतिपतिञ्चपति: सप्तपतिः कमलापतिः ॥ २३ ॥

चतुरात्मा चतुर्वाहुश्चतुर्वर्गफलप्रदः । चतुर्ग्रन्थिश्वस्तुर्द्रामा चतुर्युगविधायकः ॥ २४ ॥

आदिदेवो देवदेवो देवेशो देवधारणः । देवकुदेवभृदेवो देवेष्टपदाम्बुजः ॥ २५ ॥

विश्वेश्वरौ विश्वरूपो विश्वात्मा विश्वतोमुखः । विश्वव्यूहविश्वफलदो विश्वगो विश्वनायकः ॥ २६ ॥

श्रुतचतुर्भुतभूषावो भूतात्मा भूतभावनः । भूतिदो भूतविस्तारो विश्वुतिभूतिपालकः ॥ २७ ॥

नारायणो नारसायी नारमुनर्नारजीवनः । नारैकफलदो नारसुक्तिदो नारणायकः ॥ २८ ॥

सहस्ररूपः साहस्तनाम सहस्रशीर्षा सहसपादाक्षिश्रुजशीर्षवान् ॥ २९ ॥

पद्मनाभः पद्मगर्भः पद्मी पद्मनिभेक्षणः । पद्मनाभ्यः पद्ममाल्यी पद्मार्कितपदद्वयः ॥ ३० ॥

वीर्यवान् स्थैर्यवान्वाग्मी शौर्यवान्ग्रौर्यवान् क्षमी । ध्यामान् धर्मपरः शूरो भगवान् भयनाशनः ॥ ३१ ॥

जयतो विजयो जेता जयदो जयवर्द्धनः । अमानो मानदो मान्यो माहिमावान्महावलः ॥ ३२ ॥

सन्तुष्टस्तोषदो दाता दम्नो दीनवरसदः । ज्ञानी यशस्वान् धृतिमान् सहोजोबलाश्रयः ॥ ३३ ॥

हयग्रीवो महातेजा महार्णवविनोदकृत् । मधुकैटभविध्वंसी वेदकृद्वेदपारगः ॥ ३४ ॥

सनत्कुमारः सनकः सनन्दश्च सनातनः । अखण्डखगमतवतानात्मा योगनिवेचकः ॥ ३५ ॥

श्रीनारदो देवर्षिः कर्माकर्मप्रवर्तकः । सात्वतागमकृद्धोऽकाहिताहितप्रवचकः ॥ ३६ ॥

आदिकालो यज्ञतन्वं धात्रनासपुटोऽखिलः । दंष्ट्राग्रन्यासतभूगोलो हिरण्याक्षवलान्तकः ॥ ३७ ॥

पृथ्वीपति: श्रीधिगो रोमान्तर्गतसागरः । इन्द्रासावधूतहेमाद्रिः प्रजापतिपतिस्तुतः ॥ ३८ ॥

अनन्तो धरणीभर्ता पातालतलवासकृत् । कालाग्रिज्वलनो नागराजराजो महायुतिः ॥ ३९ ॥

महाकूर्मो विश्वकाय: शेषमृक् सर्वपालक: । लोकपितृगणाधीश: पितृसुततमापद: ॥ ४० ॥

कृपामय: स्वयं व्यक्तिप्रह्वप्रेमप्रविवर्द्धन: । प्रभवस्तुतपदो विष्णुलोकदो लोकपूजित: ॥ ४१ ॥

चक्र: कर्मसन्तान्तपस्तोषितमानस: । मनोडभीष्टदो हर्षविन्द्रुचितसरोरुह: ॥ ४२ ॥

यज्ञ: सुरगणाधीशो दैत्यानवचचातक: । मनुत्रातात लोकपालो लोकपालकजनम्रद: ॥ ४३ ॥

कपिलाह्य: सांख्युपपाता कर्ममात्रसुखावह: । सर्वसिद्धगणाधीशो देवहूतिर्गतिप्रद: ॥ ४४ ॥

दच्चोदनितनयो योगी योगमार्गप्रदर्शक: । अनुसूयानन्दकर: सर्वयोगिजनस्तुत: ॥ ४५ ॥

नारायणो नरऋषिभिर्धर्मपुत्रो महामनाः । महेशशूलधन्वनो महेशैकवरप्रद: ॥ ४६ ॥

आकल्पान्ततपोधीरो मन्वथादिमदापह: । ऋत्विक्षेमंजिताननदो मार्कण्डेयप्रियप्रद: ॥ ४७ ॥

ऋभवो नामिभुकदो मेरुदेवीप्रियात्मज: । योगिराजद्विजसंस्रष्टा योगचर्याप्रदर्शक: ॥ ४८ ॥

अष्टवाहुदयज्ञपावनोदधिलसकृत: । दशेशद्रेशमनो दक्ज्ञानमदायक: ॥ ४९ ॥

प्रियव्रतकुलोत्पन्नो यवनामा महायशा: । खद्योतकर्या बहुविभ्रमहुणगणार्चित: ॥ ५० ॥

ईशरूपातत्त्ववक्ता गुणागुणविवेचक: । धातृदृजाप्रमथनो ब्रह्मचारिजनप्रिय: ॥ ५१ ॥

वैष्णव: पृथिवीदोग्धा सर्वजीवनदोहकृत् । आदिराजो जनावासकारको भूमिमीकर: ॥ ५२ ॥

प्रचेतोडभिष्टुतपदः ज्ञानत्मूर्ति: सुदर्शनः ।

दिवारात्रिगणाध्रिसः केतुपानजनाथ्रयः ॥ ५३ ॥

श्रीकामदेवः कमलाकान्तिकिलिकिलिनोदिकुरु ।

स्वपादरतिदोडष्टसुखदो दुःखनाशनः ॥ ५४ ॥

विसुद्धेम्मृतां श्रेष्ठो वेदशीर्षो द्विजातिप्रजः ।

अष्टानांतीसहस्राणां मुनीनामुपदेशदः ॥ ५५ ॥

सत्यसेनो यक्षक्षोदहनो दीनपालकः ।

इन्द्रमित्रः सुरारिघ्नः सुऋुताधर्र्षणनन्दनः ॥ ५६ ॥

हरिरेजवरत्त्माता ग्राहपाशविनाशनः ।

त्रिकूटाह्विननश्राङ्गी सर्वल्लोकहितैषिणः ॥ ५७ ॥

वैकुण्ठशुभ्रासुखदो विकुण्ठभुजदरीसुतः ।

रमाप्रियकरः श्रीमान्जिलोकपदर्शकः ॥ ५८ ॥

विप्रशापपरिक्षिन्ननिर्जरातिंनिवारणः ।

दुग्धादिधिपथनो विप्रो विराजतनयो डजितः ॥ ५९ ॥

मन्दाराद्रिधरः कूर्मो देवदानवशर्मकृत् ।

जम्बूद्वीपसप्तष्टा पीयूषोपाचिकारणम् ॥ ६० ॥

धन्वन्तरी ऋक्शामनोऽमृतभुक् ऋषभश्रावकः ।

आयुर्वेदकरो वैचराजो विद्याप्रदायकः ॥ ६१ ॥

देवाभयकरो दैत्येमोहिनी कामरुपीणि ।

गीर्वाणामृतपो दुष्टदैत्यदानववस्कः ॥ ६२ ॥

महामत्स्यो महाकायः शर्कान्तर्गतसागरः ।

वेदारिदैत्यदमनो ऋीहिवीजसुरक्षकः ॥ ६३ ॥

पुच्छाग्रात्न्नामरिसन्धु: सत्यव्रतप्रियपदः ।

भक्तसत्यवतांत्राता योगत्रयप्रदर्शकः ॥ ६४ ॥

नरसिंहो लोकक्रोधः शङ्कुर्णों नखायुधः ।

सटावधूतजलदो दै:तयुतिजितप्रभः ॥ ६५ ॥

हिरण्यकशिपुवंश्री बहुदानवदर्पहा । प्रदादस्तुतपादाब्जो भक्तसंसरतापहा ॥ ६६ ॥

ब्रह्मेन्द्रद्रुहिणोऽतित्रा देवकार्यप्रसाधकः । उद्धृतोज्ज्वलनसटाक्षः सर्वभयतिविनाशकः ॥ ६७ ॥

महाकलुषविध्वंसी सर्वकामवरप्रदः । कालविक्रमसंहर्ता ग्रहपिडाविनाशकः ॥ ६८ ॥

सर्वव्याधिप्रशमनः प्रचण्डैरिपुदण्डकृत् । उग्रभैरवसंस्तस्तहारातिकविनिवारकः ॥ ६९ ॥

ब्रह्मचापृततामिराः शिवशीर्षैकनुप्रः । द्वादशादित्यशीर्षैकमणिडकपालभूषणः ॥ ७० ॥

वामनोऽदितिभीतिह्नो द्विजातिगणमण्डनः । त्रिपदच्याज्यश्र्चालम्बिचतुर्लोक्यसम्पदः ॥ ७१ ॥

पन्नगक्षतब्रह्माण्डकटाहोदरपितविक्रमः । स्वर्धुनीतीर्थजननो ब्रह्मपुण्यो भयापहः ॥ ७२ ॥

स्वादुष्टपारिहतागौघो विश्वरूपैकदर्शन् । बाल्मीकिकरो भक्तस्वर्गदोऽघौघहः ॥ ७३ ॥

जामदग्न्यो महावीर्यः परशुमृक्र्तार्तवीनिव । सहस्रार्जुनसंहर्ता सर्वक्षत्रकुलान्तकः ॥ ७४ ॥

नि:क्षत्रपृथ्वीकरणो वीरजिद्विप्रराड्‌यादः । द्रोणाख्यवेदपवदो महेशगुरुकृतीन्दः ॥ ७५ ॥

सूर्यवंशाज्जताराणि: श्रीमद्रथार्जमज । श्रीरामो रामचन्द्रश्र्च रामभद्रोऽमितप्रभः ॥ ७६ ॥

नीलवर्णतनुर्जानः कौसल्यानन्दजीवनः । पन्ननेत्रः पन्नवक्रः पन्नाद्रितपदाम्बुजः ॥ ७७ ॥

प्रलम्बवहुशर्वाण्डो रनाभरणभूषितः । दिव्यास्त्ररो दिव्यगणुर्दिष्टदिग्वालपाण्डुरः ॥ ७८ ॥

निर्दिशपाणिर्वीरेशोऽपरिमेयपराक्रमः।

विश्वामित्रगुरुर्धन्वी धनुर्वेदविदुतमः ॥ ७९ ॥

ऋजुमार्गेनिपतित्तेषु सज्जुताड़ितताडकः ।

सुवाहुबाहुवीर्याढ्यबहुराक्षसघातकः ॥ ८० ॥

प्राप्तचण्डीशदोर्दण्डचण्डकोदण्डखण्डनः ।

जनकानन्दजनको जानकीप्रियनायकः ॥ ८१ ॥

अरातिकुलदपंघ्नो ध्वस्तभार्गवविक्रमः ।

पितृवाक्यसत्कराश्रीर्वनवासकृतोत्साहः ॥ ८२ ॥

विराधराधद्मनश्रेष्ठकूटाद्रिविन्दिरः ।

द्विजराज्ञापसमुच्च्हनदण्डकारण्यकर्मकृत ॥ ८३ ॥

चतुर्दशसहस्रोग्राक्षससैन्यः खरान्तकः ।

त्रिशिरःप्राणघात्नो दुष्टदूषणदूषणः ॥ ८४ ॥

छद्मपारीचमथनो जानकीविरहार्तिहेतु ।

जटायुषः क्रियाकार्त्ति कबन्धबधककोविदः ॥ ८५ ॥

ऋष्यमूकगुहावासी कपिपक्ष्मपसदृक्युतः ।

वामपादार्पितशुनदूभस्थबृहद्धिरः ॥ ८६ ॥

सकण्टकारदुभेदसम्तताकुलभेदकः ।

किष्किन्धाधिपवालीग्रो मित्रसुग्रीवराज्यदः ॥ ८७ ॥

आसनेयस्वलाट्डङ्कूलदघलड्डामहोदयः ।

सीताविरहविस्पष्टरोदक्षोमितमानसरः ॥ ८८ ॥

गिरिकूटसमुत्सृष्टसमुद्राद्भुतसेतुबन् ।

पादप्रहारसन्त्रस्तविरूपणभयापहः ॥ ८९ ॥

अङ्गदोक्तिपरिक्षिप्तघोररावणसैन्यजित् ।

निकुम्भकुम्भधूम्राक्षकुम्भकरणादिचारहा ॥ ९० ॥

कैलाससहनोन्मत्तदशाननशिरोहरः ।

अग्रिसंस्पर्शिसंहृष्टसीतासम्वरणोत्सुकः ॥ ९१ ॥

कपिराजसुरराजप्रमुखामरराज्यनिजाश्रयः । अयोध्याधिपतिः सर्वराञ्जयगणशेखरः ॥ ९२ ॥

अचिन्त्यकरमै त्रपतिः प्रामर्षिसिंहासनोदयः । दुष्टदुर्विदग्धदहनो दीनहीनैकपालकः ॥ ९३ ॥

सर्वसम्पत्प्रजननस्त्रियं धुन्यायचिवेचकः । शूद्रघोरतपःपुष्टदितिजपुत्रव्रजेजीवनः ॥ ९४ ॥

दुष्टवाक्कुष्टहृदयः सीतानिर्वासनकारकः । तुरङ्गमेधक्रतुयाटी श्रीमन्कुण्डलवत्प्रजः ॥ ९५ ॥

सत्याव्यक्तक्रमौमित्री मुन्रीतजनमुख्यकः । सक्कर्णपूरसकीर्तिः कीर्त्यालोकाघनाशनः ॥ ९६ ॥

भरतो ज्येष्ठपादाज्जरतियक्नुपासनः । सर्वसद्गुणसम्पन्नः कोटिगन्धर्वनायकः ॥ ९७ ॥

लक्ष्मणो ज्येष्ठमनिरतो देववैरिगणान्तकः । इन्द्राजिपाणिरम्मनो भ्रातृमान् स्वक्तिविग्रहः ॥ ९८ ॥

राघव्रोदमित्ररमणो लवणान्तककारकः । आयोध्यकजनश्रद्ध्यः सन्तः श्रद्ध्यगुणाकरः ॥ ९९ ॥

वटपत्रपुटस्थायी श्रीमन्कुण्डोदखिलाश्रयः । तनुदरोरपितजगन्मुकुण्डतनयः खगः ॥ १०० ॥

आग्र्यो दिवगणाग्रण्डे पितृस्तुतिनतिप्रियः । चित्रघोरतनुत्रस्तदेवसन्मन्त्रसाधकः ॥ १०१ ॥

व्रषण्यो ब्राह्मणश्रद्ध्यो ब्रह्मण्यजनवत्सलः । गोष्पदासुग्धदातृवाळखिल्यजननाश्रयः ॥ १०२ ॥

दौस्तरित्रयडवनां श्रेष्ठो नृपविस्मयकारकः । तुरङ्गमेधवह्निकुद्धदाश्रयगणशेखरः ॥ १०३ ॥

वासवीलनयो ध्यासो वेदशाखानिरूपकः । पुराणभारताचार्यः कलिलोकहितैषणः ॥ १०४ ॥

रोहिणीहृदयानन्दो बलभद्रो बलाश्रयः । सङ्कर्षणः सीरपाणिः शुशलान्तोडमलायुतिः ॥ १०५ ॥

शङ्खकुन्देन्दुश्वेताजस्तालभिदेन्दुकान्तकः । mृष्टिकारिष्ठहेन्नो लाङ्गलाकृष्टयामुनः ॥ १०६ ॥

प्रलम्बप्राणहा हव्मीमथनो द्विविदान्तकः । रेवतीप्रीतिदो रामरमणो बलवलान्तकः ॥ १०७ ॥

हस्तिनापुरसङ्कर्षी कौरवार्चितसत्पदः । ब्रह्मादिस्तुतपादाब्जो देवयादवपालकः ॥ १०८ ॥

मायापतिमहामायो महामायानिदेशकृत् । यदुवंशाब्धिपूर्णेन्दुबलदेवप्रियानुजः ॥ १०९ ॥

नराकृतिः परं ब्रह्म परोदयः । sर्वज्ञानादिसम्पूर्णः पूर्णानन्दः पुरातनः ॥ ११० ॥

पीताम्बरः पीतनिद्रः पीतवेशमहातपाः । महोरस्कोमहावाहुर्हैममणिकुण्डलः १११ ॥

कस्तूर्यङ्गस्थलीहैममौलिमालाविभूषितः । sुचारुकर्णः शुभ्राजन्मकराकृतिकुण्डलः ॥ ११२ ॥

नीलकुस्तितसुस्निग्धकुन्तलः कौमुदीमुखः । मुनासः कुन्ददशनो लसत्कोकनदाग्रः ॥ ११३ ॥

सुपन्दहासो रुचिरभ्रूभङ्गलविलोकनः । कम्बुकण्ठो चिरुद्रह्रासो वलयाङ्गदभूषणः ॥ ११४ ॥

कौस्तुभी वनमाली च चक्रगदाधरायुधः । श्रीवत्सलक्ष्म्यलक्षाढ्यः सर्वकल्याणलक्षणः ॥ ११५ ॥

हलोदरो निम्ननाभिर्निर्गमो निराश्रयः । नितम्बबिम्बगुण्यालाढ्यकिर्डिणीकाश्चिमण्डितः ॥ ११६ ॥

सवजद्बाजानुयुग्मः सुचारुहसिताजितः । ध्वजवज्राङ्कुशाम्भोजशरार्कितपदाम्बुजः ॥ ११७ ॥

भक्तभ्रमरसङ्घातपीतपादास्वुजासवः।

नखचन्द्रमण्डयोत्स्नाप्रकाशितमहामणिः ॥ ११८ ॥

पादाम्बुजयुग्मस्रस्तकस्तूरीयविभूषितः।

स्वभक्तहृदयाकाशलसत्पद्मजविस्तरः ॥ ११९ ॥

सर्वप्राणिजनानन्दो वसुदेवनुतिप्रियः ।

देवकीनन्दनो लोकनन्दिकृदुक्तभीतिभिद्भिः ॥ १२० ॥

शेषानुगः शेषवायी यशोदाततिमानदः ।

नन्दानन्दकरो गोपगोपीगोकुलबान्धवः ॥ १२१ ॥

सर्वव्रजजनानन्दी भक्तवरलभवर्लभः ।

वल्यच्युत्कलसद्वात्री बलवীবाहुपधयगः ॥ १२२ ॥

पीतपुत्तनिकासतन्यः पूतनापाणनिष्णणः ।

पूतनोरस्स्थलस्थायी पूतनामोक्षदायकः ॥ १२३ ॥

सभागतजनानन्दी शकटोच्छाटकारकः ।

प्राप्तविपाशिषोऽधीसो लघिमादिगुणाश्रयः ॥ १२४ ॥

तृणावर्तग्लग्राही तृणावर्तनिषूदनः ।

जननन्दानन्दजनको जननन्दामुखप्रियोदृक् ॥ १२५ ॥

बालक्रीडारतो बालभावालीलादिनिर्वृतः ।

गोपगोपीप्रियकरो गतिनृत्यानुकारकः ॥ १२६ ॥

नवनीतविबिलिञ्जानो नवनीतललामप्रियः ।

नवनीतलवाहारी नवनीतानुतस्करः ॥ १२७ ॥

दामोदरोड्जुनोमूलो गोपैकमतिकारकः ।

वृन्दावनवनक्रीडो नानाक्रीडाविशारदः ॥ १२८ ॥

वत्सपुच्छेषमाकर्षी वत्सासुरनिषूदनः ।

बकारिरघसंहारो बालाग्न्तकनाशनः ॥ १२९ ॥

यमुनानिलसंसृष्टमृष्टपुलिनप्रियः ।

गोपालवाळपूरस्थः स्निग्धदध्नभोजनः ॥ १३० ॥

गोगोपगोपीप्रियकृत्स्नमृन्मोहखण्डनः।

विधातुर्मोंहनजनकोट्यद्भुतसुतैश्वर्यदर्शकः॥ १३२॥

विधिस्तुतपदाम्भोजो गोपदारकबुद्धिभित्।

कालियदर्पदलनो नागनारीनुतिम्रियः॥ १३३॥

दावाग्निनाशनः सर्वव्रजभृज्जनजीवनः।

मुझ्जारण्यप्रवेशाकृत्कृतदावाग्निविदारणः॥ १३४॥

सर्वकालमुखक्रीडो बहिर्बहावतंसकः।

गोधुग्वधूजनपाणो वेणुत्क्राथ्यविशारदः॥ १३५॥

गोपीपीडानुहन्थानो गोपीव्रतवरप्रदः।

विप्रहृदर्पशमनो विप्रपत्नीसुसाददः॥ १३६॥

शतक्रतुवृषभंसी श्वक्रदर्पमदापहः।

धृतगोवर्द्धनगिरिक्रिजलोकाभयप्रदः॥ १३६॥

इन्द्रकीर्तिलसत्कीर्तिगोविन्दो गोकुलोत्सवः।

नन्दस्नाणकरो देवजलेशोदितसक्थः॥ १३७॥

ब्रजवासिजनश्राध्यो निजलोकप्रदर्शकः।

सुवेषुनादपदनोन्मत्तगोपीविनोदकृत॥ १३८॥

गोधुग्वधूदपहरः सुरयज्ञकृतिनोत्सवः।

ब्रजाङ्गनाजनारामो व्रजसुन्दरविभ्रमः॥ १३९॥

रासक्रीडारतो रासमहामण्डलमण्डनः।

वृन्दावनवनामोदी वसुनाकूलकलिकृत॥ १४०॥

गोपिकागीतिकागीतः मधुरचूडामिरोहरः।

महासर्पमुखग्रस्तत्रस्तनन्दविषोचकः॥ १४१॥

मुदर्शनाचितपदो दुष्टारिष्टविनाशकः।

केविद्देशो व्योमहन्ता श्रुतनारदकीर्तिनः॥ १४२॥

अकुरप्रियकृत कूरजकत्नः सुवेशकृत।

सुदामदत्तमालालन्य कुज्जाचन्दनचर्चितः॥ १४३॥

मथुराजनसंहर्षी चण्डकोदण्डखण्डकृत् । कंससैन्यसमुच्छेदी वाणिग्रणाचिंतः ॥ १४४ ॥

महाकुवलयापीडघाती चाणुरमर्दनः । रागमालागतापारनरनारीकृतोत्सवः ॥ १४५ ॥

कंसध्वंसकरः कंसस्वसारुप्यगतिप्रदः । कृतोग्रसेनत्रपति: सर्वयादौष्ठ्यकृत् ॥ १४६ ॥

तातमातृकतानन्दो नन्दगोपप्रसाददः । श्रितसांदीपनिगुरुविंद्यासागरपारगः ॥ १४७ ॥

दैत्यपञ्जजनध्वंसी पार्थजज्ञादर्शप्रियः । सांदीपनिमृतापञ्जदाता कालयमाचितः ॥ १४८ ॥

सैरन्ध्रीकामसन्तापमनोड्कूर्मीति: । शृङ्गचापधरो नानाशरसन्धानकोविदः ॥ १४९ ॥

अभेद्यदिव्यकवचः श्रीपद्माकुसारथिः । खगेन्द्रचित्तध्वजशकृपाणिर्गदाधरः ॥ १५० ॥

नन्दकदुधसनाल्योदक्षपवाणनिषङ्गवान् । सुरासुराजयरण्या जितमागधयूपभः ॥ १५१ ॥

मागधध्वजिनीध्वंसी मथुरापुरपालकः । द्वारकापुरनिर्माता लोकस्थितिनियामकः ॥ १५२ ॥

सर्वसम्पत्किजननः स्वजनानन्दकारकः । करपङ्क्षासितमहिः सुघर्मान्नीतभूतलः ॥ १५३ ॥

यवनामुरसंहर्ता मुचुकुन्देष्टसाधकः । कृष्णीदीजितसम्पन्नत्रयणेकगतकुञ्जिनः ॥ १५४ ॥

रुक्मिणीहारको रुक्मिमुङ्डमुण्डनकारकः । रुक्मिणीप्रियकुरसाक्षाद्रुक्मिणीरमणीपतिः ॥ १५५ ॥

रुक्मिणीबदनाम्भोजमधुपानमधुव्रतः । स्यमन्तकनिमिच्चास्मभक्तक्षोभिपजित शुचिः ॥ १५६ ॥

षष्टः पटलः ।

जाम्बवाचितपदातजः साक्षाज्जाम्बवतीपतिः । सऽ्यभामाक्षरग्राही काञ्चिदीमुन्दरीप्रियः ॥ १५७ ॥

सुदर्शनश्रुतदृष्टष्ठससजित्‌राजयूथपभिः । नमज्जित्तनयास्यानायिकानायकोच्चमः ॥ १५८ ॥

भद्रेशो लक्ष्मणकान्तो मित्रविन्दाप्रियेश्वरः । सुरुजित्पीठसेनानीनीनाशनो नरकान्तकः ॥ १५९ ॥

धराचितपदाम्भोजो भगदत्तभयापहा । नरकाहतदिग्वीरवरवाहादिनायकः ॥ १६० ॥

अष्टोत्तरशताक्रमसहस्राक्षीविलासवान् । सत्यभामाबलाक्यपारिजातापहारकः ॥ १६१ ॥

देवेन्द्रवलभिज्जातनानाविलासवान् । कविपत्नीमानदकलनः श्रीविलासाविमोहितः ॥ १६२ ॥

कामतातः साम्बसुतोदयदृग्धपुत्रपौत्रवान् । उन्नाशागतपौत्रार्थवाणबाहुसमन्वितः ॥ १६३ ॥

नन्धादिपमथद्वंसी लीलाजितमहेश्वरः । महादेवस्तुतपदो नगदःखविमोचकः ॥ १६४ ॥

ब्रह्मस्वापहरेक्षैष्ठकथास्वजनपालकः । पौण्ड्रकारिः कानिराजन्मरोहर्ता सदाजितः ॥ १६५ ॥

मुदाक्षिणावताराद्यशिवकृत्‌यनलान्तकः । वाराणसीप्रदहनो नारदेष्टितवैभवः ॥ १६६ ॥

अद्भुतैश्वर्यमहिमा सर्वधर्मपरवर्तकः । जरासन्धनिरोधार्थमुजरितसट्कथः ॥ १६७ ॥

नारदेष्टितसिद्धिकृत्‌कार्यगौरवसाधकः । कल्पत्रपुत्रसन्मित्रसदुक्तामृत्यहानुगः ॥ १६८ ॥

जरासन्धवधोत्योगकर्त्ता भूपतिशर्मकृत् । सन्मित्रकृतवाचितो राजमूर्ध्नि‌मवर्तकः ॥ १६९ ॥

सर्वर्षिगणसंस्तुत्यश्रेष्ठप्राणिनिकुन्तकः । इन्द्रपस्थाने पूज्यो दुर्योंधनविमोहनः ॥ १७० ॥

महेशदचतुर्भाग्यपुराभित्त शत्रुघ्न्यातकः । दन्तवक्रिपुच्छेच्छा दन्तवक्रगतिप्रदः ॥ १७१ ॥

विदूरथपथनो भूमिभारावतारकः । पार्थदूतः पार्थहितः पार्थार्थी पार्थसारथिः ॥ १७२ ॥

पार्थमोहसुच्छेदी गतिमाश्वप्रदर्शकः । पार्थबाणत्मप्राणवीरकैवल्यरूपपदः ॥ १७३ ॥

दुर्योंधनादिवीर्यवहनोऽभयमुक्तिदः । पार्थास्त्रमेधाहारकः पार्थराडयमसाधकः ॥ १७४ ॥

पृथाभीष्टदो भीमजयदो विजयप्रदः । युधिष्ठिरेष्टनन्दाता द्रोपदीमीतिसाधकः ॥ १७५ ॥

सहदेवेरितपदो नकुलाचितविग्रहः । ब्रह्मादिददृगर्मस्थपुरुवंशप्रसाधकः ॥ १७६ ॥

पौरवेंद्रपुरक्षीणो द्वारकागमनोत्सवः । आनन्ददेशनेवासस्रजोरितमहस्कथः ॥ १७७ ॥

पियप्रीतिकरो मित्राविप्रदारिदृश्रुभंजनः । तीर्थोपदेशनेमित्रपियकृनन्दनन्दनः ॥ १७८ ॥

गोपीनजनन्दाता तातकृतकृतोत्सवः । सदूक्तवक्ता सदूक्तकृत सदूचपालकः ॥ १७९ ॥

तातात्मज्ञनसन्दाता देवकीपुत्रपुत्रदः । श्रुतदेवप्रियकरो मैथिलानन्दवर्धनः ॥ १८० ॥

पार्थदर्पप्रमथनो मृताविप्रमृतप्रदः । स्त्रीरनुन्दसन्तोषी जनकेलिकलोर्ववः ॥ १८१ ॥

चन्द्रकोटिजनानन्दी मानुकोटिसमप्रभः । कृतान्तकोटिदुर्लडंचः कामकोटिपनोहशः ॥ १८२ ॥

षष्टः पटलः ।

यक्षराष्ट्रकोटिषन्वान् महान्कोटिस्वररीयवान् । समुद्रकोटिगम्भीरो हिमवत्कोटिव्यतिक्रम्पनः ॥ १८३ ॥

कोट्यार्कशोभेर्धीश्वरः तुरीयकोट्यधिक प्रभिः । पीयूषकोटिमृत्युत्रुः कामधुकोट्यभिष्टुतः ॥ १८४ ॥

शक्रकोटिविलासाल्यः कोटिब्रह्माण्डनायकः । सर्वामोघोगपोडनतकीर्तिनिःसीमपौरुषः ॥ १८५ ॥

सर्वाभीष्टप्रदयिता: पुण्यश्रवणयकीर्तिनः । ब्रह्मादिसुरसज्जीतवतिमानुषचेष्टितः ॥ १८६ ॥

अनादिमध्यनिधनो दृश्यादृश्यविवर्जितः । स्वप्रकाशदृढबोधैक्यनिदानो ज्ञानविग्रहः ॥ १८७ ॥

विप्रादिपच्चलध्वस्तयदुवंशोगविक्रमः । सशरीरजराव्याधिस्वर्गदः स्वर्गिसंस्तुतः ॥ १८८ ॥

मुक्तामुक्तविषयिजनानन्दकरो यशः । कलिकल्मषलध्वंसियशा: श्रवणमङ्गलः ॥ १८९ ॥

भक्तप्रियो भक्तहितो भक्तप्रेमपरिप्लुतः । स्मृतिमात्राखिलत्राता यन्त्रमन्त्रप्रभञ्जकः ॥ १९० ॥

सर्वेषमपत्स्वाबिनाशा तुलसीदिमविकल्पभः । अप्रमेयपुरूषास्वाद्यधियैक्यनिवेशणः ॥ १९१ ॥

विश्वैकसुखदो विशवसज्जनानन्दपालकः । सर्वदेवशिरोरत्नभुतानन्तयोगवान ॥ १९२ ॥

अधोक्षजो जनाजीयः सर्वसाधुजनाश्रयः । समस्तमयभिन्नात्मा स्मृतिमात्रार्तिनाशकः ॥ १९३ ॥

स्वयशःश्रवणानन्दजनरागी गुणाणिवः । अनिर्देश्यचपुस्तप्रभाणा जीवजीवनः ॥ १९४ ॥

परमार्थः परंवेद्यः परड्योतिः परागतिः । वेदान्तवेद्यो भगवानन्तसुखसागरः ॥ १९५ ॥

जगद्वन्धध्वंससङ्ग्रा जगज्जीवनजाश्रय: ।। वैकुण्ठलोकैकपतिवेष्टजनरलभ: ॥ १९६ ॥

प्रधुम्नो ऋषिपतिपुत्र: समरवन्धो रतिप्रिय: । पुष्पधन्वा विश्रजयी युग्मस्पाननिपूदक: ॥ १९७ ॥

अनिरुद्ध: कामसुत: श्रद्धयोर्निप्रहाक्रम: । उत्पत्तिपतिरिष्टानपतिर्हिर्षीकेशो मन:पति: ॥ १९८ ॥

श्रीमच्छागवताचार्य: सर्ववेदान्तसागर: । शुच: सकलधर्मज्ञ: परिक्षिन्नुपसंस्कृतप: ॥ १९९ ॥

श्रीबुद्धो दृष्टबुद्धिनो दैत्यवेदबहिष्कर: । पाखण्डपापग्रहवदो निरायुधजगज्जय: ॥ २०० ॥

करकी कलियुगाच्छादी पुन: सत्यप्रवर्तक: । विप्रविष्णुयशोऽपह्यो नष्टधर्मप्रवर्तक: ॥ २०१ ॥

सारस्वत: सार्वभौमो बालचैत्रैलोक्यसाधक: । अष्टमूर्तिसदृशपक्ता वैरोचनिप्रिय: ॥ २०२ ॥

आप: करो रमानाथोडपमारिकुलकुन्तल: । श्रुतेन्द्रियहितक्रुध्दीरशक्तिवलप्रद: ॥ २०३ ॥

विष्वक्सेन: साम्मुसखो दशमान्तरपालक: । ब्रह्मसावर्णिवंशस्थस्रिसिहितक्रुध्दीरवर्दन: ॥ २०४ ॥

धर्मसेतुरधर्मद्रो वैधव्यतन्रप्रपद: । अमुरान्तकरो देवार्थकृदनु: शुभाशण: ॥ २०५ ॥

स्वधामा सन्नृतामुख: सत्यतेजो द्विजामज: । दृष्टिमत्नुयुगत्राता पातालपुरदारण: ॥ २०६ ॥

दैवहोत्रिविधान्तोयो दिवस्पतिरतिप्रिय: । त्रयोदशाक्षरत्राता योगयोगिजने:्वर: ॥ २०७ ॥

सन्न्रायणो वृद्द्राहुर्जनेतेयो विदुत्तम: । कर्मकाण्डैकपदो वेदतन्न्रप्रवर्तक: ॥ २०८ ॥

वरमेष्ठी सुरद्येष्ठो ब्रह्मा विश्वसृजांपतिः । अजो योनिर्निरहंसकायैः सर्वलोकपितामहः ॥ २० ॥

विष्णुः सर्वजगत्पाता शान्तः शुद्धः सनातनः । त्रिजपुष्यो दयासिंधुः शरण्यो भक्तवत्सलः ॥ २१० ॥

रुद्रः सूक्ष्मः शिवः शास्ता शम्भुः सर्वहरो हरः । कपर्दी शङ्करः शूली शर्वः शूलोद्योतो महेश्वरः ॥ २११ ॥

सर्वाध्यकः सर्वशक्तिः सर्वार्थः सर्वतोमुखः । सर्वावासः सर्ववपुः सर्वकारणकारणम् ॥ २१२ ॥

इत्येतत्कथितं विप्र विष्णोर्नामसहस्रकम् । सर्वपापप्रशमनं सर्वाभीष्टफलप्रदम् ॥ २१३ ॥

मनःशुद्धिकरं वाच्यं भगद्वक्तिवर्धनम् । सर्वविघ्नहरं सर्वश्रेयःप्रदं सुरर्षयः ॥ २१४ ॥

सर्वदुःखप्रशमनं चातुर्वर्ण्यफलप्रदम् । श्रद्धया परया भक्त्या श्रवणात्पठनाज्जपात्तु ॥ २१५ ॥

प्रत्यहं सर्ववर्णानां विष्णुपादाश्रितात्मनाम् । ऋततपण्टिजो विप्रां क्षत्रियः पृथिवीपताम् ॥ २१६ ॥

वैश्यो महानिधि श्रुत्वा शूद्रो वाञ्छितां सिद्धिमाप्नुयात् । द्वात्रिंशत्पराधान्यो ज्ञानाज्ञानाचरेच्छदरे ॥ २१७ ॥

नाम्नां दशपारांश क्ष प्रपादाचरे चदि । समाहितमना धृत्वा श्रावयेज्जपेत ॥ २१८ ॥

स्मरेद्धा श्रृणुयाद्वापि तेष्यः सद्यः प्रसिद्धति । नातः परतरं पुण्यं त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥ २१९ ॥

युष्यैककीर्तननेनापि भवबन्धाद्विमुच्यते । अतस्त्वं सततं भक्त्या श्रद्धया कीर्तनं कुरु ॥ २२० ॥

विष्णोर्नामसहस्रं ते भगवत्प्रीतिकारणम् ।

श्रीनारद उवाच ॥

धन्योऽस्मान्प्रत्यूहतोऽस्मिन् त्वयातिकृणाति त्वमनु ।

यतः कुष्णस्य परमं सहस्त्रं नामकीर्तिंतथ ॥ २२१ ॥

यघालस्यास्मादात्त्रा सर्वे पाठितुम्नहेतुम् ।

न शक्रोऽपि तदा देव किं करोमी चद प्रभो ॥ २२२ ॥

श्रीशिष्य उवाच ॥

यदि सर्वे न शक्रोऽपि प्रत्यहं पठितुं द्विज ।

तदा कुष्णेति कुष्णेति कुष्णेति प्रत्यहं वद ॥ २२३ ॥

एतत्तु विप्रेशं सर्वं समेत्प्राप्ते सदैव हि ।

किं पुनर्भववाम्न्नां सहस्रस्य प्रकॄतीनव ॥ २२४ ॥

यज्ञामकीर्तिनेनैव पुंान्संसारसागरम् ।

तरसद्य प्रपघे तं कुष्णं गोपालरूपिणम् ॥ २२५ ॥

इति सात्वततन्त्रे श्रीकृष्णसहस्रनामषष्ठः पटलः ॥

श्रीशिष्य उवाच ॥

शृण्वन्ति प्रत्यहं ये वै विष्णोर्नामसहसकम् ।

कीर्तयन्त्यस्थवा विष्णु संस्मरन्त्यादरेण वा ॥ १ ॥

शतम् वा विंशातिं वापि दश वा पञ्च वा द्विज ।

एकं वा कामतो भक्त्या विष्णुपादाम्बुजाश्रयाः ॥ २ ॥

तेषां फलं पुण्पानां नान्तं पश्यामि नारद ।

यतस्तैरिभगवानेव परानन्दो वशीकृतः ॥ ३ ॥

यतो नामव्रतम् तत्र सततं च पुण्यकर्म ।

नामैव परमं दैवं नामैव परमं तपः ॥ ४ ॥

नामैव परमं दानं नामैव परमा क्रिया ।

नामैव परमो धर्मो नामैवार्थः प्रकॄतीनतः ॥ ५ ॥

नामैव कामो भक्तानां मोक्षोऽपि नाम केवलम् । एषां च साधनं नाम कामिनां द्विजसत्तम ॥ ६ ॥

नामैव परमा मुक्तिर्नामैव परमा गतिः । नामैव परमं ज्ञानं नामैव परमं धनम् ॥ ७ ॥

नि:कामानां धनं नाम नाम स्यात्परमं सुखम् । नामैव वैराग्यकारणम्‌ ॥ ८ ॥

सत्सङ्गुद्धिकरं नाम नाम ज्ञानप्रदं स्मृतम् । सुपुण्यानां सुपुण्यफलं कामिनां सर्वकामदम् ॥ ९ ॥

वैष्णवानां फलं नाम तस्मान्नाम सदा स्मरम् । सङ्कीर्तनात्पारिहार्याद्देहनाद्वरतापत: ॥ १० ॥

कीर्तन्तं भगवन्नाम सर्वपापहरं स्मृतम् । यावती पापनिह्ह्रारे शक्तिनाऽसिन् हरे: स्थिता ॥ ११ ॥

तावत्पापिजन: पापं कर्तुं शाक्रोति नैव हि । ज्ञानाज्ञानाद्देरन्नामकीर्तनात्पुरुषस्य हि ॥ १२ ॥

पापराशिं दहत्याथ यथा तूलं विभावसु: । सङ्कीर्तन्तं हरेः नाम श्रद्धया पुरुषेण वै ॥ १३ ॥

तस्य सत्यफलं ध्रुवं क्रमशो द्विजसत्तम: । पापनाशं महापुण्यं वैराग्यं च चतुर्विधम् ॥ १४ ॥

गुरुशुश्रूषामात्रबोध श्रद्धानाशमनन्तरम् । सम्पूर्णानन्दबोधं च ततस्तस्मिन् लभेत्स्थिरम् ॥ १५ ॥

श्रीनारद उवाच ॥ चतुर्विधं त्वया प्रोक्तं वैराग्यं सुरसत्तम । प्रवदणीयं लोकानां हिताय ज्ञानकारणम् ॥ १६ ॥

श्रीशिव उवाच ॥ असज्ज्ञराहितो मोक्ष: क्रियते पुरुषेण यत् ! विषयाणां द्विजश्रेष्ठ तद्मान: परीक्षिन्त: ॥ १७ ॥

भोग्ये स्वादुविहीनेऽपि क्रियते द्वतिरागमनः । द्वितीयो ह्यतिरेकाद्वैस्तदिजानீहि सत्क्रम् ॥ १८ ॥

मनसः प्रीतिराह्लादे इन्द्रियैरेव भुड्यते । भोगस्तृतीयः पुरुषैरिन्द्रियारामः प्रकीर्तितः ॥ १९ ॥

मनसश्श्रेष्ट्रिद्रियाणां च रागराहित्यसुक्तमम् । विषयाहारणं विम चतुर्थः परिकीर्तितः ॥ २० ॥

एष नाम परमो श्राशु जायते द्विजसत्तम । ज्ञानं च परमं श्रेष्ठं ब्रह्मानन्दपदायकम् ॥ २१ ॥

तीर्थेन्द्रियैस्त्वपवेषैर्हरिजल्पप्रसङ्गनम् । योगेश्वैरिविघेऽपि यदृच्छयोः परमं पदम् ॥ २२ ॥

न यान्ति मानवास्त्रद्रे नामकीर्तनमात्रतः । संयाल्ववे न सन्देहं कुह विप्र हरिप्रियं ॥ २३ ॥

महापातकयुक्तोऽपि कीर्तनीयश्च जगद्गुरुम् । तरल्येव न सन्देहः सत्यमेव वदाम्यहम् ॥ २४ ॥

कल्किकालमपि चापि सर्वपातकमेव च । हित्वा नामपरो विम्रो विष्णुलोकं स गच्छति ॥ २५ ॥

तस्मान्नामैकमात्रेण तरल्येव भवार्णवम् । पुमान्न सन्देहो विना नामापराधतः ॥ २६ ॥

तद्यत्नेनैव पुरुषः श्रेयस्कामो द्विजोत्तमः । विष्णोर्नाम्नस्तु दंशपापान्कथन ॥ २७ ॥

श्रीनारद उवाच ॥ श्रुतो भगवतो वक्त्राद्द्वादशादपराधकम् । विष्णोर्नाम्नस्तु दंश तथा एतदूर्णीय नो भवेत् ॥ २८ ॥

श्रीशिव उवाच ॥ श्रूयतामपराधानां वै विष्णोर्वक्ष्यामि नारद । यान्न कृत्वा नरकं यान्ति मानवाः सदतं शृणे ॥ २९ ॥

अस्नात्वा स्पर्शानं विष्णोर्विना शङ्खेन स्नापनम् ।

अशौचे स्पर्शनं साक्षाद्वृथा पादोदकग्रहः ॥ ३० ॥

विना शङ्खेन पूजा च विना नवग्रहपूजनम् ।

उच्चासनस्थपूजा च शौते व्यजनवातकम् ॥ ३? ॥

उदक्यादर्शनं चैव घण्टायाश्च सूनिवेशनम् ।

पौषे च चन्दनस्पर्शौ ग्रीष्मे चास्पर्शनं तथा ॥ ३२ ॥

पुष्पं तोयेन संस्पर्शी विना होमं महोत्सवः ।

पूजां कृत्वा पृष्ठदर्शनं च भ्रमणं तथा ॥ ३३ ॥

भोजनं भगवद्वारे असुक्ता च विषादता ।

पादुकारोहणं विना गृहकर्मेलवेशनम् ॥ ३४ ॥

वामपादविशेषश्व कूर्दनं पाकभोजनम् ।

श्रेष्ठप्रक्षेपणं चैव तृणादीन्तधावनम् ॥ ३५ ॥

देवाग्रे वाहनारोहो नैवेद्ये द्रव्यबुद्धिता ।

मालग्रामे स्थिरारां च शिलोचि प्रतिमोत्कि च ॥ ३६ ॥

हरिकीर्तनसं श्राद्धं वैष्णवे नरसास्यता ।

विष्णौ च देवतासाक्ष्यपन्योद्देशानिवेदनम् ॥ ३७ ॥

एतेऽडपराधा द्वादशाच्चाङ्घ्रिनानिम्नपाथ श्रृणु !

सततां नाम्ना शिवे विष्णौ भिदाड्डचार्यामानता ॥ ३८ ॥

वेदनिन्दा नाम्नि वादः पापेच्छा नामसाहसात् ।

नाम्नो धर्मेः साधारणद्विजानां श्रद्धाविवर्जिते: ॥ ३९ ॥

श्रुत्वापि श्रद्धाराहिथ्यं कीर्तनेऽध्यहन्मति: ।

एते नाम्नां द्विजश्रेष्ठ ह्यपराधा मयेरिता: ॥ ४० ॥

वर्जनीया नृभिर्यत्नैर्निर्यतोनरककारणात् ।

श्रीनारद उवाच ॥

विषयासक्तचित्तानां प्राकृतानां नृणां भमो ।

अपराधा हरेऽख्य वर्ज्यां नैव भवन्ति हि ॥ ४? ॥

अतो येन प्रकारेण तरन्ति प्राकृता अपि । अपराधान् कृतान्देव तन्ममार्हयातुमर्हसि ॥ ४२ ॥

श्रीशिव उवाच ।

प्रदक्षिणां कृत्वा दण्डवत्सन्मेदिनीभुवि । अपराधतं तस्य स्मरते स्वस्य केशवः ॥ ४३ ॥

प्रदक्षिणं सकृक्कृत्वा यो न जानुशिर नमेत् । निष्फलं तज्ज्ञेततस्य तस्मात्सर्वप्रयेकशो नमेत् ॥ ४४ ॥

जगन्नाथेति ते नाम ध्याहिरिष्यन्ति ते यदि । अपराधतं तेषां स्मरते नात्र संशयः ॥ ४५ ॥

नाम्नोडपराधास्तरति नाम्नैव सदा जपात् । विना भक्तापराधेन तत्प्रसादविवर्जितः ॥ ४६ ॥

सर्वापराधांस्तरति विष्णुपादाम्बुजाश्रयः । विष्णोःस्मरणापराधाच्चे नामसङ्कीर्तनात्तरत् ॥ ४७ ॥

विष्णुभक्तापराधानां नैवास्त्यन्या प्रतिक्रिया ।

श्रीनारद उवाच ।

भक्तापराधान् मे ब्रूहि यथा तेषां प्रतिक्रिया । अनुगृह्णीय लोकानां भगवान्प्रभुः अपि हि ॥ ४८ ॥

श्रीशिव उवाच ।

विष्णुभक्तस्य सर्वस्वहरणं द्विजसत्तम । भस्मसात्कुरुष्मे भक्ते स्वमे चापि पहारणम् ॥ ४९ ॥

एतेऽपराधा भक्तानां क्षुण्णेषां प्रतिक्रिया । तदनु द्रिगुणं दत्वा कुरुषा पादाभिवन्दनम् ॥ ५० ॥

कथयेन्ते स्मप्स्वेति तदोर्ष धुनकर्षणम् । यावच्चन्द्रार्कसेनं कृत्वा तावन्मासान्समाहितः ॥ ५१ ॥

निर्मलसरःपरिचरेत्तत्प्रसादेन शुद्ध्यति । यावज्जीचं प्रहारे तु परिचर्येदतन्द्रितः ॥ ५२ ॥

सप्तमः पटलः ।

तत्ससादेन तस्पापानिष्कृतिरनन्यथा भवेत् । अकृत्वा निष्कृतीनेतानरकान्वास्ति निष्कृतिः ॥ ५३ ॥

अज्ञानतः कृतेऽपि तत्ससादेन नश्यति । ज्ञानाद्वा द्विजगुर्वादेश धर्मः सनातनः ॥ ५४ ॥

पुत्रे शिष्ये च जायायां शासने नास्ति दूषणम् । अन्यथा तु कृते दोषो भवत्येव न संशयः ॥ ५५ ॥

केनापि पदघाते मुखे च चर्पटे कृते । न निष्कृति परं यामि तस्माच्छान्तं समाचरेत् ॥ ५६ ॥

इति श्रीसात्वततन्त्रे सप्तमः पटलः ।

श्रीशिव उवाच ॥

अथ ते सम्प्रक्ष्यामि रहस्यं होतदुचमम् । यच्छ्रुत्वा तु तिष्ठन्तु वै हरौ भक्तिहृढा भवेत्॥ १ ॥

देहे तीर्थे च धर्मे च विश्वासं तापत्रयात्तात् । तद्धितार्थं कृष्णपादाम्बुजारणं प्रविशेत्सुधीः ॥ २ ॥

शरणं मे जगन्नाथः श्रीकृष्णः पुरुषोत्तमः । व्रतार्च्चि स्त्रियो चैव व्रयादितेतरसामाहितः॥ ३ ॥

हित्वान्यदेवतांस्तजां बलिदानादिना द्विज । एकमेव यजेत्कृष्णं सर्वदेवमयं धिया ॥ ४ ॥

नित्यं नैमित्तकं कार्य तथावश्यकमेव च । गृहाश्रमी विष्णुभक्तः कुयादेकृष्णं धिया स्मरन् ॥ ५ ॥

एतेषु चान्यदेवानां या पूजा विष्णिना स्पृता । वापि कृष्णार्च्चनात्पश्चात् क्रियेत हृदि तं स्मरन् ॥ ६ ॥

अन्यदा स्वपितृदेवानां पितृकृत्यां न च स्मरेत् । काम्यं निषिद्धं च तथा नैव कुयाद्वैदाचन ॥ ७ ॥

कलत्रपुत्रामित्रादीन् हित्वा कृष्णं समाश्रिताः । हरिकीर्तनरता ये च तेषां कृष्णं न विषते ॥ ८ ॥

सात्वततन्त्रे -

कृत्वाऽन्यदेवतापूजां सकामां वलिना द्विज ।

भक्तिभ्रष्टो भवेदाऽतु संसारान्न निवर्तते ॥ ९ ॥

कामात्मा निरनुज्ञातः पशुंघातं समाचरेत् ।

पशुलोपसमं वर्षं नरके परिपच्यते ॥ १० ॥

यज्ञे पशोरालमने नैव दोषोडस्ति यद्रवत् ।

अपि पञ्चति रागिणां निघृत्तिस्तु गरीयसी ॥ ११ ॥

कृत्वाऽन्यदेवतापूजां पशुं हित्वा नराधमाः ।

यदि ते स्वर्गति यान्ति नरकं यान्ति के तदा ॥ १२ ॥

स मां पुनर्मांसयिता यस्य पञ्चमहायजम् ।

इति मांसनिरुक्तं वै वर्णयन्ति मनीषिणः ॥ १३ ॥

विष्णुभक्तिं समाश्रित्य पशुंघातं समाचरेत् ।

कृत्वाऽन्यदेवतापूजां भ्रष्टो भवति निश्चिता्म् ॥ १४ ॥

मानुष्यं प्राप्य ये जीवाः न भजन्ति हरेः पदम् ।

ते शोच्याः स्थावरादीनामध्येपकरणा यदिः ॥ १५ ॥

अहं ब्रह्म सुरेन्द्राश्च ये भजामो दिवानिशम् ।

तत्तोऽधिकृतोऽस्ति को देवः श्रीकृष्णार्क्षरुपोभयात् ॥ १६ ॥

यत्प्रसादं प्रतीक्षन्ते सर्वे लोकाः सपार्ककाः ।

सापि लक्ष्मीर्यपरणं सेवते तदनुज्ञता ॥ १७ ॥

तत्तोऽधिकृतोऽस्ति को देवो लक्ष्मीकान्ताजनाईनात् ।

यन्नाम्नन्न के न संयाति पुरुषाः परमं पदम् ॥ १८ ॥

धर्मार्थकाममोक्षाणां मूलं यच्चरणार्चनम् ।

तत्तोऽधिकृतोऽस्ति को देवः कृपासिन्धोर्महात्मनः ॥ १९ ॥

भजनस्यार्पणं यज्ञं बहु मन्येत वः सदा ।

तत्तोऽधिकृतोऽस्ति को देवः सुखाराधयतज्जगद्गुरोः ॥ २० ॥

येन केनापि भावेन योडपि कोऽपि भजन जनः ।

लभते डंमीष्टतां सिद्धिं मोक्षं चाऽऽणकृतोभयम् ॥ २१ ॥

ततोडऽधिकोस्ति को देवः देवकीदेविनन्दनः । यो जगन्मुक्तये कीर्तिंसवतीर्य ततान ह ॥ २२ ॥

अत आहुः देवतास्तुजां स्यकृत्या बलिविधानतः । सद्गुरो रुपदेशेन भजेत्कृष्णपदद्वयम् ॥ २३ ॥

शृणुयात्प्रत्यहं विष्णोर्यशः परमजलम् । उच्चारयेनमुखेनैव नाम चित्तेन संस्मरेत् ॥ २४ ॥

प्रीतिं कुर्याद्द्विजाणां चेऽमक्तेषु विवर्जयेत् । दैवोपलम्धं भुझ्जानो नातिप्रतं चरेल्सुखे ॥ २५ ॥

गृहेश्वतिथिषु चित्तध्यग्येतानैव बाधते । एषां बाधे पृथक्त्वेद्वैष्णवेषु च सज्जनः ॥ २६ ॥

ब्रह्मचारी गृही वापि वानप्रस्थो यतिश्च वा । विना वैष्णवसङ्ङेन नैवासिद्धिं लभेज्जनः ॥ २७ ॥

भक्तसङ्ङं विना भक्तिनैव जायेत कस्यचित् । भक्ति विना न वैराग्यं न ज्ञानं मोक्षसाधनम् ॥ २८ ॥

अत आश्रमलिङ्ङाश्र हित्वा भक्तौ समं वसेत् । यत्सस्नेहाश्रुतीकातिभिर्याश्च हरौ भक्तिः प्रजायते ॥ २९ ॥

विष्णुभक्तसमाश्रय निमेषणापि नारद । स्वर्गापवर्गो न सादृश्यं किमुतान्यसुखादिमः ॥ ३० ॥

अतो यत्नेन पुंषः कुर्यात्सङ्ङं हरेजनेनः । तिर्यङ्नरडपि यतो मुक्तिं लभन्ते किमु मानवा ॥ ३१ ॥

तत्सङ्ङेनैव पुरुषो विष्णुं आप्नोति निश्चितम् । विना वैराग्यज्ञानाभ्यां यतो विष्णुस्तदन्तिके ॥ ३२ ॥

येषां सङ्ङादरः सङ्ङ सकृदाकर्ण्य मानवः । परित्यक्क्तुं न शाक्नोति यदि सद्रसविद्ववेत् ॥ ३३ ॥

अरसज्ञोडपि तत्सङ्ङं यदि याति कथञ्चन । भुक्तवा रसज्ञोडपि महान कर्मबन्धाद्विमुच्यते ॥ ३४ ॥

ततस्तद्धर्मनिरतो भगवत्यपचास्मनि । प्राप्तेति परपां भक्ति सर्वकामप्रदायिनीं निष्णु ॥ ३५ ॥

भक्ति विदित्वा पुरुषो मुक्तिं नेच्छति कर्हिचन । सालोक्यादिपदं वापि किंचु चान्यसुखं द्विज ॥ ३६ ॥

फलं विनापि विष्णुभक्ता मुक्तिं यान्ति द्रिजोचम । तत् एवं विदुरनान्य आनन्दमयमुक्तमम् ॥ ३७ ॥

यतो हरिलिखितवत् हृदये वर्ततेसदा । तेषां प्रेमलतावद्धः परमानन्दविग्रहः ॥ ३८ ॥

इत्य श्रीसात्वततन्त्रेष्टमः पटलः ।

श्रीनारद उवाच ॥ इयान् गुडोस्ति देवेश भगवत्पादसेवने । कुतेा भजन्ति मनुजो अन्यदेवं किमिच्छया ॥ १ ॥

श्रीशिव उवाच ॥ यदाड्डदिसत्ये विप्रेन्द्र नरा विष्णुपरायणाः । न यजन्ति विनापि विष्णुमन्यदेवं कथमचन ॥ २ ॥

तदात्मपूजार्हप्राप्तिपर्यन्तं सर्वदेवमयं च तत् । पूजयामो हृषीकेशं कार्यवादमनसा द्विज ॥ ३ ॥

तदा तुष्टो विभुः श्रीमाद् देवदेवो रमेश्वरः । अवर्तीर्थ्य गजिष्यामि युष्माल्लोकांश्व पाजयन् ॥ ४ ॥

ततः सर्वे जना युष्मान् यजिष्यन्ति सभाहिताः ! अननेन् पूजा युष्माकं भविष्यति सुखावहा ॥ ५ ॥

अहं चोकः पृथक् तेन श्रीनिवासेन ब्राह्मण ! करिपरतरागमिन्त्रयं मां गोपाय महेश्वर ॥ ६ ॥

पदवज्रपहारं नान्नां सहस्रमुत्तमम् । पठिष्यासि सदा भद्रं प्रार्थितेन मया पुनः ॥ ७ ॥

ततो मे ब्राह्मणैः कृष्णमाच्छाद्य न तु देवताः ।

यंत्रैर्मंत्रैश्च तंत्रैश्च दर्शिता: फलदा द्विज ॥ ८ ॥

तैरागपैशुन्धधिया हि त्वं कृष्णं जगद्गुरुम् ।

भजन्ति देवताः अन्यो बलिदानेन नित्यशः ॥ ९ ॥

नाना देवैः समाराध्य नानाकाममुखेच्छया ।

भोगावसाने ते यान्ति नरकं स्वातमोमपम् ॥ १० ॥

हस्त्रा तथाविधालोकान् पापान्निततमनसः ।

गतोडहं वासुदेवस्य चरणे शरणं द्विज ॥ ११ ॥

स्तुतिं च चक्रे प्रणतः: प्रश्रयात्कतकन्धरः ।

समाहितमना विप्र प्राञ्जलि: पुरुषोत्तमम् ॥ ११ २॥

ॐ नमोऽस्तु कृष्णाय विकुण्ठवेधसे

स्वत्पादलोलाश्रयजीववन्धवे ॥

सदाऽऽकामाय महार्थहेतवे ।

विज्ञानविद्यानिधये स्वयंभुवे ॥ १३ ॥

एकादशे षट्शे: पुरतो लये तथा

युगादिकाले च विदां समक्षत: ।

अनपत्र नानातनुभिर्विराजते

तस्मा अनन्ताचरिताय ते नमः ॥ १४ ॥

प्रधानकालाश्रयकर्मसाक्षिणे

तत्सद्क्रहापारविहारकारिणे ।

कृष्णाय नानातनुपीष्यते समे

कृतानुरागाय नमो नमस्ते ॥ १५ ॥

शृण्वन्ति गायन्ति गृणन्ति ये यशो

जगत्पावित्रं जगदीशितुस्तव ।

तेडन्यं न पश्यन्ति सुखाय हात्मनो

विना भवत्पादनिषेवणाद्‌द्रहि: ॥ १६ ॥

निष्ठिक्षिप्ता ये तव पादसंश्रया:

पुष्णन्ति ते तन्मुस्वपात्सम्भवम् ।

जानन्ति तद्वेन विदुस्ततः पराः । कामः समाकृष्टधियौ विचक्षणः ॥ १७ ॥

अहं तु साधाचच पादपद्मजं नित्यं भजनोडपि पृथग्जातिविम्बो । पुरात्ममानं प्रचिकीर्षुरात्मनः सकृज्जातोड्यघ मले निकुन्तयन् ॥ १८ ॥

अथापि ते देव पदाम्बुजद्वयं निष्कामलाभाय सदास्तु मे हरेः । यच्चिन्तनात्सर्वमनोऽनुकूलतां सिध्यत्यवश्यं किंचु प्रकृतिं नातु ॥ १९ ॥

इति मे संस्तुतिं ज्ञात्वा भगवान्परमातिथिः । ममाक्षिगोचरं रूपमकरोस्स दयापरः ॥ २० ॥

सान्द्रानन्दवहेन्दुनीलमणिवदेहोत्तमांशुमत्- त्स्वर्णाम्भौकिषु हारकुण्डलयुगः केयूरकाञ्च्यन्वितः । पज्जोरविलसत्पीतपटसहितं लक्ष्म्याडितं शाश्वतम् सर्वेशं करुणाकर गुरवरंभक्तः समासादितम् ॥ २१ ॥

हृद्या तत्पदपद्मं हृदि दधे गोविन्ददामोदर- श्रीकृष्णेति सुखैर्वदन् त्रिजगतो भर्त्तुसुदृशां तदा । नेत्रैर्निझरवारिपूरमिव मे गात्रे च हर्षस्ततो वाण्यां गद्गदतां विळोक्य भगवान्मामाह भक्तप्रियः ॥ २२ ॥

ज्ञातां पे सुरवर्य वाञ्छिततरां सद्दृकसङ्गान्वितां तत्सङ्ङं प्रवदामि ते करुणया भक्ताय सकं वरैः । मल्लीकां गदतो भविष्यति भवत्सर्वे जनाः वैष्णवाः । मार्या चापि तथानुकूलमुखदा भक्ताग्रणीर्भवान् ॥ २३ ॥

एतावदुक्त्वा भगवान् गतो लोकपालौकिकं । अहं च तान्वरालिङ्गध्वा कृतार्थोऽस्मि द्विजर्षभ ॥ २४ ॥

अतस्त्वामिनमारभ्य पार्वती भुवनेश्वरी ।

मत्संज्ञादूषणवी भूत्वा मामापृच्छत्सुरेश्वरी ॥ २५ ॥

भवान्महाभागवत: कुमाराय महेश्वर: ।

कुवेराग्या देवताश्र नन्दीशाद्याश्र मे गणाः ॥ २६ ॥

पृथग्पृथग्पृच्छन्मां कृष्णपादाम्बुजाश्रया: ।

कथा: परमकल्याणी: सर्वलोकैकपावनी: ॥ २७ ॥

अथ मां पृच्छती वाक्यं पादुकायं च द्विजोत्तम ।

संलिखऱ्यप्रमत्तोडसौ गणेशो मत्सुतोडन्तिके ॥ २८ ॥

मम तेषां च संवादं कला लोकरमोहरा: ।

अभवंस्तत्र शास्त्राणि सर्वलोकहितानि वै ॥ २९ ॥

तानि तन्त्राणि श्रोतार: समानीय महीतले ।

स्थाने स्थाने मुनिश्रेष्ठ कथयिष्यन्ति भूरिशः ॥ ३० ॥

त्वप्रत्येनं सात्वतार्ध्यं तन्त्रं भगवतः प्रियम् ।

नैविप्टे शौनकादीनां सपक्षं कथायिष्यसे ॥ ३१ ॥

श्रीनारद उवाच ॥

श्रुतं भगवतो वक्त्रात्तन्त्रं सात्वतमुत्तमम् ।

तस्मिन्निहिंसानिषेधं च श्रुत्वा मे संशयोऽभवत् ॥ ३२ ॥

वेदेन विहिता हिंसा पशूनां यज्ञकर्मणि ।

यज्ञे वधोऽवधश्चैव वेदविद्विन्द्रप्रपीत: ॥ ३३ ॥

तन्निषेधे कथं श्रौतं स्मार्तं कर्म महेश्वर ।

वर्तेत सर्वलोकस्य इहामुत्रफलप्रदम् ॥ ३४ ॥

श्रीशिव उवाच ॥

प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वर्णितम् ।

श्रुत्या स्मृत्या च विप्रेन्द्र काम्यं कामिजनाय वै ॥ ३५ ॥

प्रवृत्तमपिरोधेन कुर्वन्स्वर्ग्यामति मानव: ।

पुण्यावशेषे सुप्रष्टे कर्मसंक्षिप्तु जायते ॥ ३६ ॥

निवृत्तमार्गन यागी योगेच्छाश्रयक्तमानस: ।

प्रयाति परमां सिद्धिं यतो नावर्तते गतः ॥ ३७ ॥

अतः पृथ्वीतिष्ठस्य नानाकामानुरागिणः ।

पश्वादिवधनिर्मैत्र्यं पापस्याग्रेणुजायते । (प्र)दर्शिता ॥ ३८ ॥

विधिनैवासित हिंसाया मप्यनुज्ञा यतः कृता ।

अतो नित्यं च हिंसां च नेऽडपि कथिता बुथैः ॥ ३९ ॥

अहिंसा परमो धर्मः सर्ववर्णाश्रपादितः ।

स च आचारतो नृणामभीष्टफलदो भवेत् ॥ ४० ॥

विशेषतो विष्णुभक्ता हिंसाकर्म त्यजन्ति हि ।

अहिंस्या हि भूतानां भगवानेव तुष्यति ॥ ४१ ॥

अतः सर्वेषु भूतेषु भगवानिवलेश्वरः ।

प्रविष्ट ईयते नानारूपैः स्थावरजङ्गमैः ॥ ४२ ॥

मयापि ब्रह्मणि हिंसा विहिता या विधानतः ।

सापि कामफलो कानां कामिताफलसिद्धये ॥ ४३ ॥

विष्णुभक्ता न वाञ्छन्ति पत्तोडपि कियदेव हि ।

अतस्तेषां विधानेडपि हिंसा निन्द्या प्रकीर्तिता ॥ ४४ ॥

अतः सवं काम्यकर्माणि परित्यज्य विशेषतः ।

श्रूयाः कृष्णकथा: पुण्याः सर्वलोकेष्टसिद्धिदाः ॥ ४५ ॥

प्रपत्तचिन्तासु श्रीमद्गुरोः शुश्रूषा तत्त्वरो भवेत् ।

नित्यत्तेडपि हरेर्भक्तियुतं श्रृणुयात् प्रकीर्तितम् ॥ ४६ ॥

विशेषतः कृष्णलीलाकथा लोकसुमङ्गला: ।

कीर्तयस्त्र द्रिजश्रेष्ठ श्रीवत्सैव निरन्तरम् ॥ ४७ ॥

हित्वाऽन्यदेवशरणं भजनं च विशेषतः ।

ये भगवति हरेः पादं कृष्णशरणं तु ये ॥ ४८ ॥

इहामुत्र ते नित्यं कृतार्था भगवन्मया: ।

परमानन्दसान्द्रोहं प्राप्नुवन्ति निरन्तरम् ॥ ४९ ॥

ये तु नैवंविदो मूढाः पण्डितम्मानिनः ।

यजन्ति यविरतं देवान्पशुन्हत्वा सुखेच्छया ॥ ५० ॥

कामभोगावसाने तं ते च्छेत्स्यन्ति विनिश्चिलतम् । इखेतत्कथितं विभो तन्त्रं सात्वतमुत्तमम् ॥ ५१ ॥

विष्णुभक्तजनाज्ञाय सर्वसिद्धिप्रदायकम् । श्रवणात्कीर्तनादस्य कृष्णे भक्तिरिह जायते ॥ ५२ ॥

शक्तिर्लड्धवतः साधो किंन्यदवाप्तिष्यते । यतो भगवता प्रोक्तं तस्य भक्तिविवर्द्धनम् ॥ ५३ ॥

तन्त्रेऽस्मिन्कथितं विप्र विश्वसम्भवसुच्तमम् । अवताराश्र श्रीकृष्णोः सम्पूर्णाशकला मिता ॥ ५४ ॥

भक्तिभेदाश्र भेदानां लक्षणं च पृथग्विधम् । युगानुरूपं श्रीविष्णोः संख्या मोक्षसाधनम् ॥ ५५ ॥

विष्णोर्नामसहस्रं च नाम्नामाहात्म्यमुत्तमम् । विष्णोर्नाम्ना वैष्णवानामपराधस्य च निष्कृति ॥ ५६ ॥

सर्वसाररहस्यं च तन्त्रोत्पत्तेश कारणम् । हिंसाविधिनिषेधं च तत्त् प्रह्लानुसारतः ॥ ५७ ॥

यन्नामैकं कर्णमूलं प्रविश्टं वाचानिविष्टं चेतनासु स्मृतं वा । दहद्च पापं श्रद्दधत्सत्त्वदेहं कृत्वा साकात्संविष्टटेदवधम् ॥ ५८ ॥

तस्मादनन्ताय जनार्दनाय महातुभावाय निरञ्जनाय । निरस्यात्मलाभाय नमो नमस्ते ॥ ५९ ॥

इति श्रीसात्वततन्त्रे श्रीशिवनारदसंवादे शिवाप्रथितगणेशालिखिते सात्वतजनप्रिये नवमः पटलः ॥ शुभम् ॥

८० (१) पाणिनिड्याकरणे वादरत्नम् । न्यायवयाकरणाचार्य मीमांसक शिरोमणि पं० सूर्यनारायणशुक्लेन विरचितम् । ( तत्र च न्यास परिष्कारपरिविष्ट मैदिन् प्रकरण त्रयम् यत्र पञ्चन्यूत सार्धशतसूत्रेषु १४९ महतारोपेन न्यासाविचारिता: तत्र प्रथमे प्रकरणे सुबोधितं प्रथमो भाग: ।

८० (२) पाणिनीयव्याकरण वादरत्नम् । द्वितीयोभाग: ८१ गणितकौमुदी । [ हि‌न्दीभाषाटीकासहिता ] प्रथमापरीक्षालव्यनिदर्शितगणित-संख्यागुणनादिकम् । [ गणितविभागे १ ] ८० ०--६

८२ छन्दः कौमुदी । [ हि‌न्दीभाषाटीकासहिता ] प्रथमापरीक्षोपयुक्तछन्दोनिरूपणादिसहितम् । [ छन्दोविभागे ३ ] ८० ०--६

८३ योगदर्शनम् । महर्षिप्रवरपतञ्जलिप्रणीतम् । तत्र (१) मोक्षवृत्ति:, [२] भावागणेशवृत्ति:, [३] योगोज्ज्वलवृत्ति:, [४] मणिप्रभा, [५] योगचन्द्रिका, [६] योगसुधाराख्या टीका वटुकसमेतम् । सटीपण [ योग विभागे १ ] ८० २--९

८४ रघुवंशमहाकाव्यम् । मल्लिनाथकृत सज्जीवनोटीका तथा परीक्षोपयोगि सुधासारवर्षाख्या सहितः। १ से ४ सर्ग: मूल्यम् ८० १-४-० तथा १ से ५ सर्ग: ८० १-८-० तथा ६ से १० सर्ग: ८० १-८-०

८५ योगदर्शनम् । पं० श्रीवलदेववर्मशुकृत योगसूत्रप्रदीपाख्यया सटीपण । [ योग वि० २ ] ११---०

८६ काव्यमीमांसा । राजशेखर विरचित । साहित्याचार्य पं० श्रीनारायणशास्त्रिखिल्ते कृता काव्यमीमांसाचन्द्रिका टीका सहित [ १ से ५ अध्याय ] प्रथमो-भाग: ।

८७ नागानन्दनाटकम् । श्रीहर्षदेवप्रणीतम् । काशीविश्वविद्यालयाध्यापकैन एम्० ए० साहित्याचार्य पण्डित श्री बलदेव उपाध्यायेन स्वप्रणीतया भावार्थदीपिकाख्यया व्याख्यया समलङ्कृत्य बृहत्त् भूमिका हि‌न्दीभाषानुवादादिभिः सनाथीकृत्य सम्पादितम् । [ नाटक विभागे १ ] ८० १--४

८८ मेघदूतकाव्यम् । महाकवि श्रीकालिदास विरचितम् । मल्लिनाथकृत सज्जीवन्या, वारिधित्रयवन्धनाचार्य विरचित चारित्रवदिन्यां तथा साहित्याचार्य पं० श्री नारायण-शास्त्री खिस्तेकृत भावप्रबोधिन्याख्यां टीपण्यां च सहितम् । [ काव्य०४ ] ८० १--८

८९ जागद्गुरुशङ्कराचार्यश्रीशिवदत्तमिश्रविरचित गंगाधरव्याख्याख्यया टिप्पण्यासहितम् । श्रीअमरचन्द्रयतिनिर्मिता अरिसिंहसुतसहिता । ( अलंकारविभागे ४ ) ८० १--८

९० काव्यकल्पलतावृत्ति: ।

९१ वैयाकरणसिद्धान्तचन्द्रिका । श्रीरामाश्रमप्रणीता । श्रीसदानन्दकृत- सुबोधिन्या, श्रीलोकेशकरकृत-तर्वदीपिकया व्याख्यया च सहित । पं० श्रीनवकिशोरशाश्विणा-निर्मितया चक्रधराख्या महत्वा टिप्पण्याऽध्यायांशकार्यया लिङ्गानुशासनप्रक्रियया डा़डिकोषेळ च सहित । (व्या० वि० ११) पूर्वार्धम् । ८० २--८ उत्तरार्धम् । ८० २--८

९२ त्रिपुरारहस्यम् । ( महात्म्यखण्डम् ) साधुसयोगशास्त्राचार्य श्रीमुकुन्दलाल द्वाराङ्किणा संशोधितम् । साहित्याचार्य खिल्त-इतिहासपण्डित श्रीनारायणशास्त्रिभाण्डारकरम् । (पुराणेतिहास वि०१) ८० ९--०

९३ आप्टतन्त्रविमर्शमुद्रणम् । श्रीमदरदासिम्‍ह विरचितया डोंड्याचार्यवृत्या वल्स्या संवृतम् । ( कर्मकाण्डविभागे ६ ) ८० ४--०

९४ अवच्छेदकस्वनिरुक्तिः । श्रीजगदीशतर्कालंकारकृतः । न्यायाचार्य श्रीशिवदत्त-मिश्र विरचित गंगाधरव्याख्याख्या टिप्पणी सहितः । ( न्याय वि० १३ ) ८० १--४

९५ संस्कारदीपकः । म० म० पण्डित श्रीनिवासानन्दपन्त पर्वतीयराचार्यविरचितः । सेपूप्णः ।

९६ वर्षकृत्यदीपकः । कालनिर्णयवतोदाहरणसहितः । म० म० पं० नित्यानन्दपन्त ।

पर्वतीय विरचितः । ( कर्मकाण्ड वि० ९ ) रु० ३-८

९७ श्रौतसूत्रम् । श्रीसन्महर्षिलिखितव्याख्यानप्रणीतमपि्रोमास्तम् । (कर्म० वि० १०) रु० २--०

९८ नित्यकर्म । अश्वत्था रोपणतत्वार्थप्रकाशाह्वयच्यासहितया भावबोधिनी टिप्पणी सहितया । (कां० वि०१५) रु० १-४

९९ श्रीब्रह्मसूत्रम् । श्रीमागवद्भिमार्क महासुनीन्द्रविरचित वेदान्तपरिजात सौरमा-

ख्यसूत्रवाख्यार्थे श्रीश्रीनिवासाचार्यवर्यप्रणीत श्रीवेदान्तकौस्तुभभाष्येन च

सानाथीकृतम् । ( श्रीनिव्बक्माष्यम् ) (वेदान्त वि० १० ) रु० ३-०

१०० वार्तिकभाष्य । सर्वथाडपि नवीनोदयैः प्रोढैः परमोपयिगितया नियतसुपादेतमश्ले-

न्दोनिबन्धः; श्रीमता देवज्ञश्रेणागममारिकेण कविपुङ्गवेन दु:श्रबनविधुषा

विरचितः, तत्सुतैतेन बहुशास्त्रारारोण कविचक्रचूणाम महामहोपाध्यग्रेन दीपप्रसाद

पण्डितप्रवरेण इततया वरविण्या टीक्योपसक्तः । (छन्दः शास्त्र वि० ४) रु० २--०५

१०१ सिद्धान्तलक्षणम् । श्रीजगदीशदार्कतिकालुत्रविराचित गंगालहरीव्याख्यया टिप्पण्या सहितम् ।

(न्याय विभाग ४) रु० १-८

१०२ वेदशास्त्रयुमिकासंग्रहः । ( सायणाचार्यविरचितानां स्ववेदशास्त्रयुमिकानां

संग्रहः ।) [ वेद० वि० ५ ] रु० २-८

१०३ माधवीयधातुवृत्ति । श्रीमत्तसायणाचार्यविरचिता ( ऋ० वि० ६२) रु० ९-०

१०४ बौधायनधर्मसूत्रम् । श्रीगोविन्दस्वामिप्रणीतविवरणसमेतम् । [कर्म०वि० ११] रु० ४-०

१०५ ताण्ड्यमहाब्राह्मणम् । सायणाचार्यविरचितभाष्यसहितम् । ( प्रथमोभागः )

( वेद वि० ६ ) रु० ९-०

१०६ न्यायमञ्जरी । जयन्नभट्टकृत । न्याय-व्याकरणाचार्य पं० सूर्यनारायणाभिणा

कृतया टिप्पण्या समेत । द्वितीयोभागः । [ न्या० वि० १९ ] रु० ३--००

१०७ शारदातिलकम् । श्रीमद्दाचार्यभट्टकृतपदार्थप्रकाशिकासहितम्

( तन्त्रशा० वि० ११ ) रु० ९-०

१०८ मन्त्रार्थदीपिका । म० म० श्रीशङ्करानन्दविरावता (वेद० वि० ५ ) रु० २-०

१०९ रुद्रशक्तिप्रकाशिका । श्रीजगदोशदार्कतिकालुत्रविरनिता । श्रीकृष्णकान्त-

विष्णावागीश्वरकृतया कृष्णकान्तटीकया श्रीमद्राममद्रटीकया च समलङ्कृत । न्यायाचार्य काव्यतीर्थ पं० दुण्ठिराजाभि-

कृतयो छात्रप्रयुक्तया विमलवल्लभष्टिप्पण्या मूलकारिकाराधन च सहित ।

(न्या वि० १६) रु० ४--८

११० योगदर्शनम् ( पातञ्जलदर्शनम् ) भगवत्पतञ्जलिचरित, राघवानन्दसरस्वताकृत-

"पातञ्जलहस्यकाख्य"टिप्पणोपेतया द्वादशकोटिकानांप्रबन्धनैष्ठिकाश्रवि-

रचितया "वस्तुवैचाराख्या"व्याख्यया भूषितेन विज्ञानमिश्रनिर्मित"योगवार्तिक"-

सदृद्दासितेन महापुरुषार्कहेरम्बहर्षिप्रणीत"योगसिद्धान्तसङ्ग्रह"-

सहितेन अगस्त्यभ्रामहर्षिप्रणीत"सांख्यप्रवचन" आाध्येनगद्गदित-

तमू, प्रदेशविशेषहु श्रीमन्माधवसरप्रदायाचार्यद्वै-दार्शनिकसांव सोम-सादिह्य-

दर्शनादाचार्य-वकरेसन-न्यायार्ण-गोस्वामिसिद्धामोदरशाखिणा विहितया टिप्पण्या

"पातञ्जलप्रस"नामिकया शुलमिलक्या च संवक्लितम्, षट्दर्शीसंवोधनसम्पादन-

कर्मांकुलं च । ( योगदर्शनविभाग ३ ) रु० ९--१

प्राप्तिस्थानम्-चौखम्भा संस्कृत पुस्तकालय, बनारस सिटी ।