1. Shankara Pada Bhushana of Raghunath Suri Digambara Shastri Kashikar Shankara Shastri Marulkar Part 1 Anand Ashram 101

मन्थाक्: १०१ शांकरपादभूषणम्।

धीर्मां साभ्यायपेदान्तायने कतन्प्रमर्मबेने रमिष्णातपर्वतापाह् मीरचुनाए्- सूरिपिरचिवस्। तत्र प्रथमो भाग।

सोश्यमु। वे. शा० सं० रा० शंकरशाजी मारलकरे वे. शा. सं. रा० विगम्बरशाजी काशीकर

एतत्डुस्तक

विनायक गणेश आपटे इत्येते: पुण्यास्थपंसने भीमन् 'महादेव चिमणाजी आपटे' इत्यनिधेय- महाभागमतिष्ठापिते आनन्दाश्रममुद्रणालये

प्रकाश्ितम्।

चिस्ताम्ा :: १९११

नस्य सर्वेडविकाश राजशासमानुसारेण स्वायतीकुता:)। पष (४०११)।

आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावालिः। ग्रन्थाङ्क: १०१ शांकरपादभूषणम्

सूरिविरचितम्। तत्र प्रथमा भागः ।

सोऽयम्। वे० शा० सं. र० शंकरशास्त्री मारूलकर वे० शा० सं० ग० दिगम्बरशास्त्री काशीकर इत्येताभ्यां संशोधितष्टिप्पण्यादिनाऽलंकृतश्र।

एतत्पुस्तकं बी. ए. इत्युपपदधारिभि: विनायक गणेश आपटे इत्येतैः पुण्याख्यपत्तने श्रीमन 'महादेव चिमणाजी आपटे' इत्यभिधेय- महाभागपतिष्ठापिते आनन्दाश्रममुद्रणालये आयसाक्षर मुंद्रयित्वा प्रकाशिनम् । A.G.O

शालिवाइनशकाब्दा: १८५४ खिस्ताब्दाः १९३२

(अस्य सरवेऽधिकारा राजशासनानुसरेण स्वायत्तीकृताः)। मूल्यं त्रयोदश्ाणकयुतं रूपकचतुष्टयम् (४०१३)।

प्रस्तावना।

गह्मिन्सलु जगति सुखावाप्त्यर्थमेव स्वस्वसामर्थ्यानुरोघेन सर्वेडवि प्राणिनो महता नैपुण्येन प्रयतन्ते। कथचिल्धन्धं च सुखं चिरकालं यथाऽनुभूयेत तथा महान्तं प्रयत्नं प्रकुर्वन्ति। परंतु न कवविदृपि प्राणी चिरकाळं तदनुभवति। किंतु सुखसाधनानां नश्वरत्वात्तनाशे सुखनाशात्सवेपि क्विश्यन्त एवं। एताडर्शी च सर्वेषां प्राणिनामवस्थां पर्यालोच्य तत्समुद्दिधीर्षिया श्रीमद्भगवद्वा- दरायणमहविर्श्रह्मसुत्राणि प्रणिनाय। तत्र च यस्य ज्ञानेन निरतिशयं नित्यं सुखं स्वेडपि प्रमणनः साक्षात्परम्परया वा माप्त्यन्ति ताडशं जगत्कारणत्वेन श्रतिसंमतं ब्रह्म वर्णितम् । कि चान्येः श्रतिविरुद्धं जगत्कारणत्वेन यद्वर्णितं तन युक्त्तमित्यपि प्रतिपादितम्। अत्र च चत्वार आचार्या माष्यं चक्रुः । तत्र श्रीमच्छंकराचायरिमानि सूत्राण्यव्वैतपराणसंयोजितान। श्रीमद्ामा- नुजा चार्यपिशिष्टद्वैतपराणीत्युक्तम्। श्रीमद्धल्वमाचायै: शुद्धद्वपराणीति प्रति पादितम् । श्रीमन्मध्वाचार्यत्त द्वेतपराण्येवेत्युक्तम्।एवं चेय महती विषति- पतिः। न हि सर्वेषामपि मतानि युक्कान्येवेति कल्पयितुं शक्यते। तथा सत्य- व्यवस्थापातात्। सिद्धे वस्तुस्वरूपे विकल्पासंभवाच्च। किचान्येषां, मतख- णडनप्रयासस्य वैय्थ्य स्यात्। कृतेऽवि श्रीमद्दगवद्व्यासेनान्यमतखण्डने निरु- करीत्या पुनरषि मतभेदस्य सत्त्वात्। तत्रं च श्रीमच्छंकराचार्याणामेव मते देताद्रेतोभयक्षतिव्यवस्था सम्यभ्रीत्या संगच्छते। अन्येषां मते त्वद्वतश्रुति- वाक्यानां सम्यभीत्या यथाश्चतार्यों नैव वर्णयितं पार्यते। यद्यपि रामानुजा चार्या वल्लमा चार्या व्याद्वितिनी वयमिति मन्यन्ते तथाऽपि तेऽन्ततो द्वैतिन एवं। मध्वाचार्यास्त स्पष्टमेव द्वैतिनः । एवं व यथा नैयायिकादयो द्वेतिनस्तद्वदेवे- मेडपि द्वेतिन एव। अयं तु विशेष :- नैथाथिकादयस्तर्कस्य प्राधान्यं श्रुतेस्तु तदनुरोधेनार्थ- प्रतिपादकत्वं स्वीकृत्य स्वसिद्धान्तं वदन्तो वहिःशत्रवः। रामानुजाचार्यादयस्तु श्ुतिमाधान्यं नदिदर्शथित्वाउन्ततस्तु तर्कस्येव प्राधान्यं गृहीत्वा ब्रह्मसूत्राण्येव स्वस्वमतानरोधेन व्याचक्षाणा अन्तःशत्रव इति। तत्रान्तःशत्रव जघन्यतराः । यथा हि लोके गृहमेदिन इत्युच्यन्ते। तेषां नाशोऽपि शष्येण कर्तु न धकयते। यत्रुत्वस्य स्पष्टं ज्ञानामावात्। किंतु तेडस्पाउडरमीया वयमिति पदिवर्धयित्वाडकस्मादेव प्राणनाशं कुर्वन्ति। वहिः्शत्रूणां तु शत्रुत्वस्य स्पर्ष्ट इनासनाश: सुकरो नति। श्रीमच्छंकराचार्यास्त प्रमाणशिरोभूतायाः श्रते-

[२ ]

रेव प्राधान्यं स्वीकृत्य तर्कस्य तुं शत्यनुरोषेनोपवर्णनं कुर्वन्ति। तत्र बहिःश- धुमूतानां नैयायिकादिसांख्यान्तानां तैरेव साक्षात्खण्डनं कृतम्। अन्तःशत्रूणां

शांकरभाष्यं महता प्रयासेन कर्थचित्खण्डितम्। तच्च तत्खण्डनमद्वेतमतद्वेषमूल- कमिति निरभिमानिनां सहृदयानां विदुषां स्पष्टमेव दर्शनपथमायाति। यद्यप्या- नन्दतीर्थीयमतखण्डनं श्रीमन्मधुसूदनसरस्वत्यादिभिर्षहुशः कृतं तथाऽपि श्रीमद्व्यासतीर्थ प्रणीतायास्तात्पर्यचन्द्रिकायाः स्वातन्त्रथेण केनापि खण्डनस्या- कृतत्वात्तत्खण्डनं तत्प्रसङ्गेन तत्त्वप्रकाशिकायाश्च खण्डनं कर्तु श्रीमद्रघुनाथप- ण्डिता: प्रवृत्ताः । यद्यपि रामानुजाचार्यादिभिरप्यद्वतमतखण्डनं कृतं तथाS- पि चन्द्रिकायाम् 'यत्तूमाम्याम्' इत्याद्यनुवादपुरःसरं शांकरमतवत्तन्मत- स्यापि खण्डितत्वात्मधानमल्लनिवर्हणन्यायेन मध्वमतखण्डने कृते तन्मतखण्डनं कृतप्रायमवेति न तन्मतखण्डने स्वातन्त्र्येण श्रीमद्रघुनाथसूरीणां प्रयत्नः । किंच मध्वमतस्यैव प्रकृष्टान्तःशत्रुत्वं मवति। यथा हि मध्वमतानुया- थिभि: साकं शांकरमतानुयायिनां भोजनकन्यादानग्रहणादिन्यवहारा महाराष्ट्र देश इदानीमुपलम्थन्ते न तथा वल्लमरामानुजमतानुयाधिभि: साकम्। अतो महदेवान्तःशत्रुत्वं मध्वमतानुयायिनाम्। यद्यपि चित्तपावनाः सन्तो ये शांक- रमतानुयायिनस्तेषां मध्वमतानुयायिभिः साक कन्यादानग्रहणव्यवहारः सर्वत्र नोपलम्यते तथाऽपि कचितण्यपत्तनादी दश्यत एव । अतोऽि मतदयं परि- त्यउ्वाउडनन्दृतीर्पीयमतखण्डन एवं बद्धपरिकरा: सन्तो रघुनाथपण्डिताः प्रवृत्ताः। तत्रेदानी व्यावहारिकदश्य। शांकरानन्दतीपीयमतयोर्गुणदोषविचा- रणा क्रियते। तन्न शांकरमतानुयायिनः शिवविष्णादीनां सर्वासां देवतानां भजनपूजनादिकं कुर्वन्ति। तेषां गृहे हि विष्णुमूर्ति: शालमामो वा नेति न कद।Sपि भवति। तथा भस्मगोपीचन्दादि सर्व दघति। चन्दुनस्य पट्टवर्धनो- धर्वपुण्डादि चिहन सव द्धति। तथा पित्ये कर्मण्यपि मध्वमतानुयायिनिवेशं कुर्वन्ति। वहिःशुचित्वं तु प्रकृष्टं नोपलम्यते। किंतु सामान्यत एव। न चायं दोष इति वाच्यम्। बहिःशुचित्वस्यान्तःकरणशुद्धचर्थत्वेन तदाधिक्ये च मनसः संशयाद्याधिक्यापातात्। अत एव वहिःशचित्वाधिक्यवतां संसयाधि क्यमुपलम्यते। किंच शांकरमतानुयायिनां स्तियो वालाश् विष्णुवरगीतादिकं प्रायश पठन्ति। मध्वमानुषायिनस्त शिवन्यतिरिकानां देवतानां मजनपूजनादिकं

· कुर्वन्ति । शिवस्य तु स्वप्नेऽपि पूजनं कदाऽपि न कुर्वन्ति। प्रत्युत शिवद्वेष एव प्रधान्येनोपलम्यते। अत एव तेषां गृहे शिवलिक्कादिकं नोपलम्यते क्वचि दवि। शिवचिह्नभूतं भस्मत्रिपुण्डूं चन्दनकृतपट्टवर्धनचिह्नं च न कदाि दधति। किंतूर्ष्वपुण्डूमेव सदा दघति। तथा पित्रये कर्माण शांकरमतानुया- यिसंग्रहं नैव कुर्वन्ति। बहिःशुचित्वं त्वाधिक्येनोपलम्यते। तथा तेषां स्त्रियो बालाश्चापि शिवशब्दमपि मुखेन नोच्वारयन्ति । कुतः पुनः शिवपरगीतगानम्। किंतु विष्णुपराण्येत्र गीतानि गायन्ति। किंच कयाचिस्सितया शिवपरपयं गीयते चेत्किमेतदिति स्त्रियोऽपि वदन्ति। किंच केनचिद्वालेन कदाचिच्छि- वचिहूनभूतं पट्टवर्धनं ध्रियते चेत्पण्डितो मेघावी मध्वमतानुयायी ब्रूते किमेत- त्वया वैष्णवेन ध्रियत इति। एवं चैतन्मते शिवद्रेषविषयकः संस्कारो वंशप रम्परागत एवोपलम्यते। ननु शांकरमतानुयायिनोपि केचन मध्वमतानुयायिद्वेषं प्रकुर्वाणा उपक्ष- म्यन्त एवेति कथ मध्वमतानुयायिन एव तदीयं द्वेषं कुर्वन्तीत्युच्यत इति चेतू। उच्यते-यद्यपि मध्वमतानुयायिद्वेषं केचन शांकराः कुर्वन्ति तथाऽपि न ते विष्णुदेवताद्वेषं कदाऽपि कुर्वन्ति। यदि च केचन शांकरमतानुयायिनो विष्णुद्वेषं कुर्युस्तर्हि तेपि न मान्याः । किंतु जघन्यतरा एव बोध्याः । ये च मध्वमतानुयायिनोऽपि केचन शिवद्वेषं न कुर्युश्रेत्तर्हि तेऽपि मान्या एव। अयं तु विशेष :- शांकरमतानुयायिनो मध्वमतानुयायिद्वेषं यत्कुर्वन्ति तत् 'शिवद्वेषिण इमे' इत्येव बुद्धया। मध्वमतानुयायिनस्तु यच्छांकरमतानु- यायिद्वेषं कुर्वन्ति तत्तु 'इमे शिवपूजकाः' इत्येव बुद्धचेति। एवं चोभयोर्वेष- स्योत्पादक: शिव एवेति पर्यवसितम्। परंतु ब्रह्मसूत्रेषु भगवता व्यासेन न शिवस्य नापि विष्णोः साक्षादुलेखः कृतः । एवं सति कथमिमे मध्वमतानु- यायिनः शिवद्वेषं कुर्वन्ति किंवा तेषां शिवेनापराद्धमिति त एव प्रष्टन्याः । अहं तु मन्येऽन्घपरम्परैवेयम्। अथवा सौरपुराणे यदुक्तम्-'मगवता शिवेन मदनद्ाहे कृते तत्पत्न्या रत्या क्रियमाणं विलापं विलोक्य मदनसचिवो मधु- रिमां प्रतिज्ञां चकार-कलियुगेऽहमवतारं गृहीत्वा महता प्रयत्नेन शिवेद्रषं करि- व्यामीति' तन्मूलकोडयं द्वेष इति विभावनीयम्। युक्कनं चैतत्। यतः शिवद्रेष एवोपलम्यते न त्वन्यासां देवतानाम्। ननु नैतस्कारणम्। किंदु श्रुतिस्मृतिपुराणेष् शिवापेक्षया विष्णोर्माहात्म्या- विक्यं श्रूयते। तत्कथं विष्णुसाम्यं तदाधिक्यं वा शिवस्य कलपयित्वा प्राधा-

[v] न्येंम शिवस्य मजनपजनादिकमिमे शांकरमतानुयायिनः कुर्वन्तीत्येतावदेव शिवद्वेषकारणमिति चेतू। मैवम्। शिवस्यापि विष्ण्वपेक्षया माहात्म्याधिक्यँ श्रृंतिस्मृतिलिङ्गपुराणेषु बहुंषु स्थलेषपलम्यत इति तत्रत्यवाक्यपुरासरं श्रीमद्र- घुनाथसूरिमिर्दशितत्वेन निरुक्तकारणापेक्षया मिन्नकारणस्य दुर्वचत्वात्। एवं वं व्यावहारिकदष्टचा मतद्वयगुणदोषपर्यालोचमायां शांकरमतमेव ज्याय इति पर्यवस्यति। नन पण्डितवरें: श्रीमज्जयतथव्यासतीर्थादिमिरवि सुप्रसिद्ध मप्यद्वैतमत परि- ्यज्य माध्वमतमेवांक्गीकृतम्। न हि तैरद्वैतमत मं ज्ञायत इति बकुं पर्यते। एवं च माध्वंमतापेक्षया शांकरमतस्य कथं ज्यायरत्वं वर्ण्यंत इति चेत्। उच्यते-यद्यपि ते पण्डितवरास्तथाऽवि पूर्वजन्मकृतकर्मणा माध्वंमतामिनिवे- शपराहता इति तदीयग्रन्थपर्यालोचनया स्पर्षट दर्शनपथमायाति। किचते माध्वा व्यं वैष्णवा इति लोके वदन्तो द्वैतमतपचारं महता प्रयत्नेन कुर्वन्ति तदतीवानुचितम्। ननु ये माध्वास्त एव वैष्णवास्त एवं व द्वैतमतप्रवर्तका इति लोकेडनाधितप्रसिद्धे: सत्त्वात्तेषां च स्वमतप्रवर्तकत्वे सर्वंथोचितमेव। तथ मत सिद्धान्ते श्रुतिवाक्यानां सम्यगन्वयादिना न युक्कमित्यन्यदेतत्ं। एवं चं तेषां स्वमतप्रसिद्धियत्नो नानुचित इति चेतु। अत्रोच्यतें-ये हि माष्वा न ते वैष्णवाः । किंतु वैष्णवमन्या: खलु। यदि च ते वैष्णवा: स्युस्तर्व- द्वैतमंतप्रवर्तका एव मवेयुः । तथा व विष्णुपुराणे-को मवानिति निर्देशो वांचाऽSरममोडह्यनर्थकैः। शिविकांदारुसंघातो वचनास्थनि संस्थितः ॥ १॥ अन्विष्यता नूपश्रेष्ठ तम्ेदे शिविका त्वयां। एवं छत्रशलाकानां पृथग्मावो विमृश्यताम् । २ ॥ क यातं छत्रमित्येष न्यायस्त्वयि तथा मयि। व(य) स्तु राजेति यल्लोके यच्च राजमंटा त्मकम्॥ ३ ॥ तथाऽन्यन्च नुपेत्येतन्न सत्संकल्पनामयम्। एवमेकमिदं म न मेदि सकलं जगत् ॥। ४ ॥ वासुदेवामिधानस्य स्वरूपं परमात्मनः। तदे- तवुंपदिष्टं ते संक्षेपेण महामुने ॥९ ॥ परमार्थ सारभूतं यदद्वैतमशेषता। तद्दावमावनापन्नस्ततोऽसी परमात्मना॥। १॥ मवत्यमेदी मेदव् तस्पीज्ञान- कृतो भवेत् ।। इति । तथा मोक्षधर्मेऽपि-'सदर्ये कल्पितं सर्व तत्स्त्यं विष्णु रेव च' इति। एवं च विष्णुपुराणे बहुष्वद्वैतपरेषु वाक्येषूपलम्यमानेषु सत्सु यतश्चैते माध्या द्वैतमतं प्रतिष्ठापयन्ति तत्सर्वथाऽनुचितमेव।

[4]

ननु तर्हि के वैष्णवा: के च माध्वाः के च शांकरा इति वेतु। गण। शांकरमतान्यायिनः सन्तः प्राधान्येन ये विष्णुं पूजयन्ति ते वैष्णवाः। ते पे- दानी मागवता इत्युच्यन्ते। ये च शांकरंमतानुयायिनः सन्तः शिवं प्राधान्येन पूजयन्ति ते शवाः । ये व शांकरमतानुयायिनः सन्तो गणपर्ति प्राधान्येन पूज- यन्ति ते गाणपताः । ये च शांकरमतानुयायिनः सन्तः शर्कि प्राधान्येन पूज- यन्ति ते शाक्ताः । माध्वास्त् न वैष्णवा न शैवा न गाणपता नापि शाक्ाः । अपि तु वैष्णवंमन्याः शिवद्वेषिण एव। अत एव पूर्वोक्ता वैष्णवापरपर्यायमा- गवतशब्दव्यवहार्यादय: शाक्तान्ता भिन्नमिन्नदेवतोपास्यकत्वेऽपि परस्परं न दवि- षन्ति। माध्वास्तु पूंर्वोक्कान्सर्वान्वैष्णवादीन्द्विषन्त्येव। सर्वे च पूर्वोक्ता माध्वा- न्न तथा बहु मन्यन्ते। तस्मादद्वैतमतप्रवर्तकाचार्याणां शिववाचकशंकरशब्दवा च्यत्वेन शिवावतारोऽयमिति प्रसिद्धया वा तेषां तन्मतस्य तन्मतानुयायिनां च द्वेष इति पर्यवसन्नम्। इदं तु बोध्यम्-मध्वावतारात्पूर्व वैष्णवादय आसन्नेव। ततथ्ं मध्वम- तप्रवर्तकान्महविष्णवान्पण्डितप्रवरान्टृष्ट्रा पूर्वोक्तवैष्णवान्तर्गताः केचन विद्यावि- धुरा अज्ञा: पामरास्तदनुयायित्वं स्वीकृत्य तदीयाचारान्समाचेरुः। ततश् वैष्ण- वा अपि ते वैष्णवंमन्याः सन्तः शिवद्वेषिणो वभवुः । ततश्र वैष्णवंमन्याना कुछे समुत्पन्ाः केचन विद्वांसोऽप्यानुवंशिकसंस्कारेण पिश्रादिस्वीकृतमध्वम- तानुयायित्वत्यागे सति नरकादिप्राप्तिमीत्या वा तन्मत एवामिविवेशं धृत्वा तन्मतदादर्याय महता प्रयत्नेनाद्वितमतखण्डनप्रचुरान्महतो अ्रन्थान्प्रणिन्युः । ये चाविद्वांसो वैष्णवंमन्यास्ते स्वमतपरमतयोर्ज्ञानामावान्निरुक्तविद्वदनुरोधेन तंदी- याचारमान्रमनुकुर्वन्ति। तदनुरोधेन च तदीयाः स्तियो वालाश्रापि शिवद्वेष- पुरःसरं विष्णुं कथचित्पूजयन्ति। ननु ये विद्वांसो मध्वमतानुयायिनस्ते निरु- ककारणानुरोधेन तन्मतदाढचार्य ग्रन्थास्तदीयाम्यासं च कुर्वन्तु नाम। परंतु शिवद्वैषं कुतों न त्यजन्तीति बेत्। पित्रादिकृताशय द्रेषज्ञानंस्य जागरूकतवात्। एवे चा्स्मैदीयोडयं घर्म एवं यः शिवद्ेष इति मन्यमाना न तस्मांत्परावर्तन्तें। ननु विद्वन्विरप्यस्मामिर्मध्वमतानुयायिमिर्निरुक्ता दोषा ज्ञायन्त एव। परंद पिश्राविस्वी कृतमतत्यागे नरकाद्यनर्थप्राप्तिमीतिर्नैव निर्गच्छति। तथा चोच्यते- 'अंतियजेत निजा यदि देवतामुभयतश्च्यवते जुषतेऽप्यवम्' इति। एवं प

चरणमेव युक्तमिति नेतू। उच्यते-

[ ६ ]

सर्वेषां हि ब्राह्मणानां सार्थवेदाध्ययने सत्प्रोक्तकर्मानुष्ठाने सत्प्रोक्तव्रस्ज्ञाने चाधिकारो वर्तत एवेति निर्विवादम्। ब्रह्मणश्च सिद्ध वस्तुत्वेनानेकरूपवत्त्वामावोड- वश्यं वाच्यः।तत्र च यदि विप्रतिपत्तिः स्यात्तर्हि ब्रह्मज्ञानासंभवाच्छ्रूतेरप्रामाण्यं स्यात्। अतः श्रुतिपामाण्यं संपादयितुं स्वस्य च मोक्षप्राप्त्यर्ये स्वपरम्परापाप्- मताभिनिवेश परित्यज्य स्वातन्त्रयेणैव श्रुतिवाक्यानां तथा तत्तन्मतप्रतिपादक- ग्रन्थानां च पर्यालोचना कार्या। ततश्र ब्रह्मण ऐकरूप्यज्ञानार्थ तत्तन्मतप्रतिपा- दकग्रन्थानामधिकार्यनुरोधेन प्रवृर्त्ति स्वीकार्य यद्येकवाक्यतया श्रीमच्छंकराचार्य. पतिपादिताद्वैतमत एव पर्यवसानं जायेत तर्हिं सर्वश्रुतिवाक्यानामप्रामा ण्यामावात्तत्तन्मतप्रवर्तका चार्याणां विप्लम्भकत्वा भावात्कर्थं स्वमतामिनिवेशत्याग- मात्रेण नरकादयनर्थप्राप्तिः स्यात्। प्रत्युत शिवविष्णुमेददर्शिनामेव नरकाद्यनर्थमीतिः । तथा च बृहन्नारदीये- हरिरूपी महादेवो लिङ्गरूपी जनार्दनः । ईषदप्यन्तरं नास्ति मेदकृन्नरकं ब्रजेत् ॥ १ ॥ इति । तथा-सृष्टिस्थित्यन्तकारिणी ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकाम्। स संज्ञां याति भगवानेक एव जनार्दनः ॥ १॥ इति। तथा-मवानहं च विश्वात्मन्नेक एव हि कारणम्। जगतोऽस्य जगत्यर्थे भेदेनाSडवां व्यवस्थितो । १ ॥ त्वया यद्भयं दत्तं तद्दत्तमखिलं मया। मत्तो विभिन्नं नाऽडत्मानं द्रष्टुमर्हसि शंकर ॥ २ ॥ योऽहं स त्वं जगच्चेदं सदेवासुरमानुषम्। अविद्या मोहितात्मानः पुरुषा मिन्नदर्शनाः ॥ ३ ॥ इति च विष्णुपुराणे। तथा मवि- व्यपुराणेऽपि-विष्णोरन्यं तु पश्यन्ति ये मां ब्रह्माणमेव च। कुतर्कमतयो मूढा: पच्यन्ते नरकेष्वधः ॥ १ ॥ ये च मूढा दुरात्मानो भिन्नं पश्यन्ति मां हरेः। ब्रम्माणं च तथा तेषां भ्रणहत्यासमं त्वघम् ॥ २ ॥ इति । किंच शिवपूजनमांत्रेण नातियजनं मवति। कित्वधिकसंग्रह एवायं भवति। यदि तु विष्णुं सर्वथा परित्यज्य शिवपूजनमेव कुर्यात्किंच विष्णुद्वे- षमारमेत तर्हि तद्तियजनं मवेत् । विष्णुद्वेषित्वं च लभेत। न च तथा कर्त. व्यमिति वदामः । वस्तुतस्त्वद्वतमतस्वीकारे शिवविष्ण्वोर्मेद एव खपुष्पाय- माणो मवति। कुतः पुनर्विरोधः । तन्मते हि मायावच्छिन्नचैतन्यमेव परमे- श्वरः। स चैकोऽवि स्वोपाधिभूतमायानिष्ठसत्त्वरजस्तमोगुणमेदेन ब्रक्षा विष्ण- र्महेश्वर इत्युच्यते । अत एव-कचिद्ल्ा कचिद्वि्णुः किद्रुद्ः प्रशस्यते। नानेन तेषामाधिक्यं न्यूनत्वं वा कथंचन ॥ १॥ तत्तत्कल्पीयवृत्तान्तमघि- कृत्य महर्िभिः । पुराणानि प्रणीतानि विद्धांस्तत्र म मुह्यति । २ ॥इति संग-

[७] चछते। आनन्दतीथीयमते तु परमेश्वरापेक्षया जीवानां मिन्नत्वात्तदन्तःकोटिपवि- ष्टश्य शिवस्य सुतरां भिन्नत्वादैश्वर्यतारतम्यानुरोधेन मक्तबुद्धिवेचित्येण च द्ेषो निर्वाध: समुत्पद्यते। मतद्वयप्रक्रिया च तत्तद्ग्न्थेषु स्पष्टैवेति नेह तन्यते। एवं च ये मध्वमतानुयायिनो विद्वांसस्तैस्तन्मतत्यागे कृते न कश्चिद्दोषः । श्रयते च-पण्डित प्रवरैर्वाइक्षेत्रनिवासतिभिरष्ट पुत्रइत्युपाहैः श्रीमत्कारशीनाथशास्त्िभि- शपरम्पराप्राप्तमपि मध्वमतानुयायित्वं परित्यज्य शांकरमतानुयायित्वं स्वीकृत- मिति। ते च श्रीमत्काशीनाथशास्त्रिणों न सामान्यतः पण्डिता आसन्। कि तु तदीयपाण्डित्येन वाराणस्यां पण्डितसमानस्तथा परितुष्टो यथा 'काश्याभेकः काशीनाथः' इति प्रवाद: सकलपण्डितमुखेषु तदानीमासीतू। प्रकृतमनुसरामः। एवं च मध्वमतानुयायिनामेव प्रकृष्टान्तःशत्रुत्वे पर्यवसानाच्छीमद्रघुनाथसूरयो यदेतन्मतखण्डने प्रवृत्तास्तय्यक्तमेव। अरिमिश् अन्ये प्रथमाध्यायस्थाऽडद्यः पादस्तथा द्वितीयाध्यायस्य चाउडद्यः पादो व्याख्यातः।अत्र प्रतिसूतरं शांकरमतं प्रथमं दर्शयित्वा तत्राSSनन्दतीर्थीयेः प्रदत्तानां दूषणानां परिहारःकृतः। किंचाSSनन्दृती थीयमतप्र्रियामंनूद्य तन्मतखण्डनं कृतम्। यद्यपि पाददयमेवान्र व्याख्यातं तथाऽपि प्रसङ्गतः प्रायशः सर्वेषां दूषणानां पररिहारः कृतः। यदि व स्वमतामिनिवेशं परित्यज्य मध्वमतानुषाव्यप्येतङ्रन्थपर्यालोचनां कुर्यात्तरि सोऽपि निष्कलकं ब्रह्मज्ञानं संपाद्य परमेश्वरस्वरूपतां प्राप्नुथात्। तथा चास्य अन्थस्योभयमतानुयाय्युपकारकत्वेनात्यावश्यक्त्वमिति मन्य इत्यलम- तिपछ्वितेन । श्रीमद्रघुनाथपण्डितानां कालस्वु शा० वा० शके (१७७२)। अय च शांकरपाद्भूषणाखयो अ्रन्थो न्यायमीमांलोक्तयु केवादप्रचुरत्वेनातीव दुरवगाह इति सकलविदुषां सुविदितमेव। यद्यप्येतद्ग्रन्थशोधने महतां पण्डितप्रवराणामे- वाधिकारस्तथाऽवि मगवच्छंकरस्वरूपपरमगुरु गोडबोले 'इत्युपाह् श्रीमद्रा-

शास्त्रि प्रसादलब्घव्या करणाद्यने कश। स्त्र र्द्थ्टिरा नन्दाश्रमव्यवस्थाप का पटेकुलोत्पन्न- श्रीमद्विनायकरायमेरितः प्रवृत्तोऽहमेतद्न्थपरिशोधने। तत्राSनन्दाश्रमस्थप- ण्डितप्रधानमारुलकरोपाह् शंकरशास्त्रिगां विद्यावशतो ज्येष्ठवन्धूनामेतद्र- न्यसंशोधनकर्मण्यवतीव साहाय्यं समभूदिति मुखपृष्ठस्थस्तदभिधानोलेख एव परं साक्षी, नैतत्तिरोहितं प्रेक्षावतामिति स्मरामि मुदुमुद्ठः सानन्दमिदमनुकू- लाचरितजातम् ।

अहं हि कोळेत रसिंह पुरनिवासिवेदपाराय्रणरतश्रीममागेशमट्ात्मनः। सरदी. व्यश पितृपर्यन्ताः सर्वे वंशजा मध्वमतानुयायिन आसन्। अहं तु पूर्वजन्म- संस्कारेण माल्यादारम्य शिवमच्िपरायणः। वाल्य एव च पितु: स्वर्गगमना- झरविाय विद्याम्यासं कर्तु पुण्यपत्तनं समागतः। ततश् लाल्य, एव पूर्वज्ञन्म- सुकतप्रेरणया. सपादसंवत्सरं श्रीकाशीक्षत्रनिवासं कृत्वा पुतः पुण्यपत्ततं समा- गने मथि गुरुननै: काशीकर एवायमिति व्यवहारः कृतः। ततश् शिवमक्तिपरायणं मां पार्याशोध्य श्रीमद्गुरुचरणर्मत्प्रेरणयोपिष्टः पाठितिश्। ततश्ाभिनस्पेलोक किमेतदावर्यते' इति परिपृष्टे सति नरकपाताचयनेकानर्ानां महत्संशयजालं मन्मनसि मादुरभूत्। ततथ् श्रीमच्छिवविष्ण्वाविदेवता ध्यायंध्यायं श्रीमद्गरु सुसनि:सृतश्री मच्छांकर माष्यसर्वदर्शनसंग्रहाथयने कवेदान्तग्रन्थममेयं स्मारंस्मारं श्री- मदधु ताथपण्डि तशणीततद्यन्थ यथार्थविबोध सहायभूतश्रीमदानन्दतीर्पीथ्रमाष्यश्री- मज्जायती र्पशणी ततच्वप काशिका श्री मन्दा सतीर्थप्रणी ततात्पर्यचन्द्रिकापर्याकोच नया मतद्ययुक्तिगुणदोषविचारणायां सर्व संश्रयजालं खपुष्पायमाणं संजातम। तथा- वेदानी निभशढ्कं शिवविष्रवादिसर्वदेवताः पूजयमद्धेतमतरसास्वादं गृह्न्सुखेन काछं नयानि। एवंचैताडशे सुमहति कृत्ये श्रीमद्विनायकरायर्मेहत्साहायक्रमनुष्टि

कलैहिकं पारमारपिकं च फछं ददा्वित्याश्यासे। पुण्यपसने मार्गश्रीर्षशुद्धैकादश्यां रत्नागिरिसंस्कृतपाठशालाध्यापको गुरुषासरे थके१८५४ दिगम्बरशाबी।

शाकरपादभूषणस्थविषपाणामनुक्रमणिका।

विषयाः विषयाः पृ० १० (१) जिज्ञासाधिकरणम् (१-१२०)। माणम् २० १३

मङ्लम् ... १ अ.विद्याविषये श्रतिः प्र० ... माणम् ३९ २९

रचना ३ मायाशब्द्रार्थप्रतिपादनम् ३८ .... २

पूर्वपक्ष :.... १० .... सिद्धान्त: नम् .. ... ४० २० oC वाचस्पत्यादिसंमताधिकर- वाचस्पतिमतेSविद्याश्रयः ४१ १ णरचना .... १ मायाया दुर्घटत्वं भूषण- मेवेत्युपपादनम् ४७ २२ वन्द्रिकानुवाद: ७ तत्वंपदमुख्यार्थत्वानुपपंत्य. आनन्दृतीपीयमतेडयातो ब्र- oC

४९ नुवादपूर्वकत दर्थमुख्यार्थ हजिज्ञा सेत्यधिकरणरचना १९

त्वोपपत्ति: आनन्दतीथीयाधिकरणर- .. ९ V सोडयं देवदुत्त इति प्रत्य- चनाखण्डनम् .... ९०

भिज्ञावर्णनम् परकीयरीत्या पूर्वपक्षा: १७ ११ १२

नारायणप्रसादादेव मोक्षो भाहमते पूर्वपक्ष: १२ २० प्रामाकरमते पूर्वपक्ष: ७ न वु ज्ञानमा रू . १३ ज्ञानादेव मोक्ष: परमते पूर्वपक्षी .. ९३ ९ ११ २ आत्मा शुद्धो 7 भातीति पूर्वोक्तानां पूर्वपक्षाणां ख-

मामत्युक्तस्य चन्द्रिकोक्तं ण्डनम् .. २

७ खण्डनम् .... १७ १४ आनन्दती पीथमतानुवाद:

आत्मा शुद्धो न मातीति भामत्युक्तस्य समर्थनम् १९ वर्णनम् .. ९४ २२

अविद्यालक्षणनि :चनम् ... १० स्वमतेन पूर्वपक्षवर्णनम् १०

अविद्याविषये त्यक्ष प्र- माणम् .... २७ १ तीर्थीयानां पूर्वपक्ष: ... तत्खण्डनम् ११

२ शांकरपादभूषणस्थविषयाणाम्-

विषया: पृ० विषयाः पृ० १० अद्वैतिरीत्या सकलवदा- भेदबोघकत्वमनूद्य तत्ख. न्तानां ब्रह्मण तात्पर्येण पूर्व- णड नम् .... ७२ १९ ... पक्षं कृत्वा तत्खण्डनमा- अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति सू- नन्दुती्थायमतेन ५७ १ त्रस्य स्वमतेन व्यार्यानम् ७६ १० जीवातिरिक्तब्रह्मणि प्रमाणं अथशब्दार्थविचारः .... ७६ १२ नास्तीति पूर्वपक्षस्याSSन- न्दताीर्थीयमते खण्डनम् ५७ २१ जीवातिरिकं ब्रह्म नास्ती- कत्वमनूद चन्द्रिकोक्त्तं ख- ण्ड नम् .... ७८ १० ति स्वमतेन सिद्धान्त :.... १९ २ चन्द्रिकोक्तखण्डनस्य प- सर्वासा श्रतीनां भगवति र्वापरविवरणग्रन्थापर्यालो- जीवभेद एव स्वारस्यमि- चनमूलकत्ववर्णनम् .... ७८ १० त्यानन्दतीर्थीयमतम् .... ६१ पूर्वापर विवरणग्रन्थानुवाद: ७८ २२ पूर्वो क्तमानन्दतीर्थीयमतं पू- विवरणग्रन्थाभिप्रा 1 :.... ७९ विचारविधेनियमविधित्वम् ८१ १७ द्रमिति तदीयमाष्याद्यनु- उक्तनियमविपये परमतम् १६ बादपुरःसरं खण्डनम्. ६२ ३ अथशब्दृस्य मङ्गलार्थत्व- जीवेश्वर यो मैदव्यवस्थापक निरास: ... .... ८४ १३ न्यायानाम नुवाद: ६२ २९ पूर्वप्रकृतापेक्षायाश्च फलत .... पूर्वो क्तन्यायानां खण्डनम् ६४ २२ प्रत्यक्षज्ञानस्य प्रावल्ये प्रा- मष्याभभिप्रायवर्णनम् .... थम्यं प्रयोजकमिति परो- पूर्वोत्तरभीमांसयोरेकेशा- ८६ १२

कमनूद तत्खण्डनम् ... मम देह इति भेदग्रहे स० ६७ ९ स्त्रत्वं स्वीकृत्याथशब्दार्थ- वर्णनम्. ८६ २१ न्यंहं मनुष्य इत्यभेद्ग्रहो न पूर्वो त्तरभी मांस योरेकशास्त्र संभवतीत्यनूद्य तत्खण्डनम् १९ १३ त्ववर्णनम् ९० भिन्नोऽचिन्त्य इति प्रबल- पूर्वोत्तर मीरमासयोरेकश स्त्र - श्त्याडमेद्पोधकश्रतीनां त्वं न संभतीति शङ्कापूर्व- गोणार्थत्वमनूद्य तत्खण्ड- कपरिहार: ९० २७ मम् ७१ १३ अपातो धर्मजिज्ञासेत्यस्य .... छरा सुपर्णेत्यादीनां श्रतीनां प्रतिज्ञाद्वय प्रतिपाद कत्वम् ९१ १९

अनुक्रमणिका ।

विषयाः पृ० प० विषयाः पृ० प०

प्रकारान्तरेण 'पर्वप्रकृ- वादपूर्वकं खण्डनम् ... १०८ तापेक्षायाश्र' इति भाष्या- 'तत्पुनर्ब्रह्म प्रसिद्धमप्र- भिप्रायवर्णनम् ... ९२ सिद्ध वेत्यारभ्य-निःश्रेय- अधिकार्यादिपतिपत्तिप- सप्रयोजना प्रस्तूयते' इत्य- तिपादनम् .... ९४ ९ विवेकादिसाधनसंपत्तिवर्ण- नतस्य भाष्यस्य प्रसङ्कतो व्यारूयानं परोक्तदूषणनि• नम् .... ९४ रासाय .... ११३ OC

वेको न युक्त इति चन्द्रि (२) जन्माद्यधिकरणम्(१२०-१७०) संगति प्रतिपादनम् १२० १९ कानुवाद: .... ९७ २२ विवरणोक्तनित्यानित्यवि वेकसमर्थनम् ९८ रणरचना १२१ १२ ... V नित्यानित्यशब्दयाः स- प्रकृष्टपकाशश्चन्द्र इति ह-

त्यासत्यपरतया व्यारूगा- र्टान्तवर्णनम् ... १२२ २९

नं वाचरपतिवल्पतर वोर्न यु वाचस्पत्याद्युक्तः पूर्वक्षानु-

कतमिति शङ्का ... १०० १ वाद: w .. .... १२४ १९

वाचस्पतिकल्पतवोरभिM- चन्द्रिकोक्तस्य खण्डनम् १२४ २१

यवर्णनम् .... १०० ११ विरुद्धस्व मावयोर्लेक्ष्यलक्ष- नित्यानित्थविवेक इहामु- णमावानुपपात्ति चन्द्रिको- त्रार्थफलभोगविभागश्च न क्तामनूद्य तत्खण्डनम् .... १२९ १४ युक्त इति चन्द्रिकोक्तं जन्माद्यम्यत्यस्य शब्दा

खण्डनम् १०१ १० र्थ: १२१ २७ ... ...

उक्तचन्द्रिकायाः खण्ड- जन्मस्थितिभङ्गं समासार्थ.

नम् ... १०१ १४ इत्याद्यनय चन्द्रिकोक्त्तंख - ज्ञातुमिच्छा जिज्ञासेत्या- ण्ड नम् .... १२७ २१

रम्य-संसारवीजाविद्या- पर्वोंक्त चन्द्रिकायाः खण्ड- नम् ... १२८ २४ वर्णनम् १०१ २९ मोक्षस्य बन्घधवंसरुपतवे जिज्ञासाशब्दस्य विचारे सत्युत्पत्तिरपि प्रागमा- रूढत्वमिति परोक्तस्यानु- वनिवृत्ति: स्यादिति चन्द्रि-

श्रंकरपादभूषणस्थविषयाणाम्-

विषया: पृ० प० विषयाः पृ० प० काया अभिप्रायवर्णनपूर्वकं तत्रानुमानप्रमाणामावः ११८ सत्खण्डनम् १२९ २७ २० तत्रोपमिति प्रमाणाभावः १३९ १.४ तटस्थलक्षणनैव चारिता- १३९ १९ ्यें स्वरूपलक्षणकथनप्र- योजनमू ... ... १३२ तत्रव चानुपलब्धिप्रमाणा १८ माव: ... ... १३९ १८ प्रकृष्टप्रकाशश्रन्द्र इत्युक्त्या तत्रैव शब्दप्रमाणामावः १३९ २० शाखाचन्द्रन्यायेन स्वरूप- लक्षणावश्यकत्वम् .... १३२ २१ चिन्मात्रविषयकज्ञाने शा- बदमेव प्रमाणमिति .... जन्मादिकारणत्वं तटम्थ- सिद्धान्तः .... १३९ २४ लक्षणमानन्दादिरव स्वरू- विशिष्टज्ञानस्य मयहेतु- पलक्षणमित्यनूध चन्द्रि ... १३३ त्वम् .... काकं खण्डनम् २ यथा सौम्येकेन मुत्पिण्डेने तत्खण्डनम् १३३ ११ त्यस्य केर्षाचिन्मतेऽर्थव- विशिष््न्रह्मणः शुद्धब्रह्म- र्णनम् ... १४१ शक्तिरूपतेति विष्णुपुरा वाचाSSरम्मणमितिश्रते- णादिप्रमाणपुरःसरं वर्ण- रर्थ: १४१ .... २८

नमू ... ... १३४ १७ सद्िद्यायाः सप्रपञ्चब्रह्म प्रकारान्तरेण स्वरूपतटस्थ- प्रतिपादनपरत्वम् १४२ २१ रक्षणे ... .... १३६ १३ तस्तरमसीति वाक्यस्य जी- निरुक्तलक्षणस्य चन्द्रि वब्रह्म मदा विरोधेनार्थवर्ण- कोकं खण्डनमन्द्य स्वमत- नम् ... ... १४२ २४

स्थापनम् .... ... १३६ < नत्वमसीत्यत्र समासचतु प्रकारान्तरेणैतद्धिकरण- . उयं द्वेतिमते १४३ २ रचना .... ११७ २८ अकर्तरि न कारके संज्ञा- पर्वपक्ष: ... ११८ यामित्यत्र संज्ञायां वाडसं- तमेवं विद्वानित्यत्र तं विदि ज्ञायामिति पदच्छेद इति १३८ १७ विचारः .... १४४ वाचाSSरम्मणश्रतेव्थः १४९ प्रमाणामाववर्णनम् १३८ २२ एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं तत्र प्रत्यक्षपमाणाभाव: १३८ २२ न संभवतीति चन्द्रिकोचं ..

अनुक्रमणिका ।

विषयाः पृ० प० विषया: पृ० १०

खण्डनम् ... ... १९ षड्विधतात्पर्यलिङ्गानि मे- दपराण्यव .... ११९ २९

नम् १४९ २० आनन्दतीर्थीयानां जन्मा-

रज्ज्वां ज्ञातायां भुजंग- घिकरणरचना ... १६०

तत्वं ज्ञातं भवतीति माम- पूर्वोक्ताधिकरणरचनायाः त्युकस्य खण्डनं चन्द्रिको- खण्डनम् १६० २१

कम् १४६ ब्रह्मशब्दस्य योगवृत्त्या ... ... उक्कचन्द्रिकायाः खण्ड- जीवे प्रवृत्ति:, रूढे 2 V नमू .... .. १४१ खण्डनम् .... ११२ १४ 9 विवर्तवादे मृत्पिण्डमृन्म- शिष्टाकोपाधिकरणवर्णनम् १६३

यादिदृष्टन्तानुपपत्ति च न्द्रिकोक्तामनूदय तत्खण्ड- नम् .. १९६ १७

नमू ... १४१ १९ प्रकारन्तरेण दीक्षितकृत- .... एकमेवाद्वितीयमिति पद- खण्डनम् ... १६६ ....

प्रयेण स्वगतादिमदत्रय- व्यावृत्तिनिरूपणम् १९२ २१ तत्त्वमसीत्यस्या मेद्परत्व-

एंकमेवाद्वितीयमिति श्रति- वर्णनम् ... .... ११८

द्वैतपरैवेति परोक्तं व्या- आनन्दतीर्थीयमते तत्वम-

रूयानम् ... .... १९९ सीति वाक्ये गौणोडमेद २८ तत्वमसीति वाक्यार्थवर्ण- इत्यनूद्य तत्खण्डनम् ... १६८ ११ (३) शास्त्रयोनित्वाधिकरणमृ नम् ... १५ तत्त्वमसीत्यत्र जहदजह- ( १७०-२५१ )।

लक्षणायाः स्वीकारे परो- संगतिसंश यादिवर्णनम् १७० ११

को दोष :... पर्वपक्ष: ... .१७० १५७ २८ सिद्धान्त: .... २२ .... १७२ १० तात्पर्याद्वृत्तरन वृत्तेस्ताल्प- र्यम ११८ वेदांशे शङ्टाविशषणाधि-

.... २ करणयोजना ... १७४ २० तत्वमसीत्यत्र परोक्तस्या- . कल्पतरूक्तसूत्रयोजनाम- तत्त्वमसीति पदच्छदस्य नूध चन्द्रिकोक्तं खण्डनम् १७१ १० खण्डनम् .. ११ गङ्गावालकादिज्ञानाभावेन

शराकरपादभूषणस्थविषयाणाम्-

विषया: पृ० विषया: पृ० प० म्रहाण: सर्वज्ञत्वामाव इत्य- मशक्यत्वमंद्वतिनामिति प- नूध माष्याक्तपश्चावयवत- रोक्तं खूण्डनम् १८ ... १९९ १० दर्शनपुरःसरं तत्खण्डनम् १७७ पूर्वो क्स्य परोक्तस्य खण्ड. पूर्वोक्तखण्डनसंबन्धयनु- नम् ... .... २०० १० मानप्रकारो विवरणोक्त: १७८ १६ स्वकीयाचा र्यग्रन्थाविचा- ईश्वरस्य वेदकर्तृत्वम् .... १७९ १ रमूलिका चन्द्रिकोक्ि: २०३ १८ विवरणोक्तमनुमानमनूदं स्मृत्यधिकरणेन सहास्या- .. चन्द्रिकोक्तं खण्डनम् ... १७९ १० धिकरणस्य पौनरुक्त्यमा १८० १७ ववर्णनं चन्द्रिकोक्तमनूद्य .. अधिकरणरत्नमालेक्तरी - तत्खण्डनम् .... २०९ १० त्या वेदस्यापीरुषेयत्वम् १८१ १३ अनादिषट्कवर्णनम् ... १८१ २० यामन्यान्याश्रयः ... २०६ १० वैदश्य सर्वार्थप्रकाशनसा- अद्वतिमतग्रन्थाज्ञानमूलक-

धनम् .... १८३ २९ श्रन्द्रिकोक्त्तो दोप: .... २०७ ... आनन्दतीर्थीयमते सूत्रयो- चन्द्रिको क्तमद्वैतिग्रन्थख-

अना १८७ २ -6 वेदोक्तजगत्कर्तृत्वं विष्णो- वर्णनम् .... ... २१० ३

रेव १९० पृथिवीतरेम्यो मिद्यते गन्घ- ... २८ परमत एतद्धिकरणस्य वत्वादिति दृष्टान्तेन जिज्ञा. स्मृत्यधिकरणेन सह न साधिकरणे शङ्का .... २११ २१ पौनरुक्त्यमिति वर्णनम् १९३ १० ब्रह्मशब्दस्य विष्णुरेव वाच्य .. वेदशैवागमयोः प्रामाण्या- इति परोक्तं निरस्य रुद्र· मामाण्यव्यवस्थाया ब्रह्म- स्यापि ब्रह्मशब्दवाच्यत्वं तर्क उक्तत्वेन ब्रह्ममूत्रवै० मिति वर्णनम् .... २१९ यर्थ्यशङ्कानिरासः १९१ १४ महादेव्या उमाया अपि ... पूर्वोक्तानन्दतीर्थीयमतख. लक्ष्ीशब्दवाच्यत्वम् ... २२० १४ ण्डनम् .... ... १९१ ३ श्रीशब्दस्याप्युमायां पर्य. वसानम् ... .... २२० १९ नस्य प्रवृत्त्यभावः प्रयोज- शिवशब्दस्यापि लक्ष्मीप- नामावक्धेति द्वयस्य वक्तु- तिरान्दवाच्यत्वम् ... २२० २१

अनुक्रमणकां।

विषया: प० विषयाः प० समुद्रान्तःस्थत्वस्य रुद्रेऽपि प्रासाद्दष्टान्तेन जगतो ना- प्रसिद्धि: .... २९ V .... २२० नाकर्तृत्वम् .... २२१ विष्णुरुद्रयोः परब्रह्मश्चृति एको ह वे नारायण इत्या- लिङ्गा दीनामुपलम्भादूद्वयो. दिश्रत्येककर्तृकत्वं जगतः २२३ ११ रमेदसिद्धि: २२१ ३ मत्सरादिदोष शन्यानामप्य- ... नारायणपदस्य रुद्रपरत्वे नेकेषां न जगत्कर्तृत्वम् २२९ ७ णत्वानापत्तिरिति शङ्कानि- घ्राणेन्द्रियस्य पार्थिवत्व-

रसनम् .... १९ साधनम् ... ... २२८ "१२ .... २२१ ब्रह्मविष्णुमहेशानां न्यूना. आनन्दृतीर्थीयमते मुक्ता-

घिकमावामावः ... २२१. ३० नामवस्थावर्गनम् ... २३१

तत्तत्कल्पी यार्थ वर्णनपरत्वं आनन्दतीर्थीयकृतोऽप्प्-

पुराणानािति ब्रह्मविप्णु. दीक्षितवच नतिरसकारः ... २३२ ९

महेशानां भेदकल्पना न अप्पय्पदीक्षित प्राशस्तयपुर :-

युक्त .... ... २२२ १ सरं राधवेन्द्रादीनां न्याय-

शिवपुराणानां तामसत्वं नैपुण्यामावेन तिरस्कार: २३२ १४

विष्णुपुराणानां सानत्वरु. केषांचिदानन्दतीर्थीयानां

स्वमिति वल्पनायास्तिर- चन्द्रिकाध्ययनाभावमूलक- स्तिरस्कार: २३२ स्कार: .... २२२ २१ ... ३ जगत्कर्तारो बहवो न वेति पाशुपतागमस्याप्यध्यात्म- विचार: २३३ १२ शास्त्रत्वेन प्रामाण्यम् २२२ < विष्णपुरणानां तामसत्वं ब्रह्मविष्णुशशिवानाभेक्यवि-

शिवपुराणानां सात्विकत्वम् २२२ षये प्रमाणम् ... २१७ २९ १० कर्मकाण्डस्थवाक्यानां ब्र- चन्द्रिकायाः प्रलयार्णवत्व- लपरत्वस्य दिग्दर्शनम् ... २३८ साम्येनाद्वैतिनां तिरस्कार: २२२ २१ अब्रह्मवाचिशब्दानां ब्रह्म- शंकराचारयोंक्तेः सुधार्ण- परत्वं स्व्रार्थपरत्वं च ... २१९ १२ वत्वं चन्द्रिकायाश्च कूप- विधिवाक्ये कर्तृमेदभिन्ना- तुल्यत्वं व्यासतीर्थत्य च V मण्डूकसाम्यं प्रकल्प्य त- राम कृष्णाद्यव ताराणा भेद- कमृतखण्ड नम् श्रवणं भ्रान्तिमूलकम् .... २४२ २१ OC

विषया: पृ० प० विषया: पृ० ५० विष्ण्वादीनां ज्ञानवर्तां गुरु: शिव एव. (४) समन्ययाधिकरणम् .... २४४ २५ (२५१-२७८)। शिवस्य महाशिष्यो तिप्ण. २४१ संगतिसंशयादिप्रतिपाद- शिवस्यान्तर्यामित्वेन स्वी- नम् ... ... २९१ २१ कारे महत्फलम् .... २४६ पूर्वपक्षासेद्धान्तौ ... २९२ १८ oC शिवस्यान्तर्यामित्वस्वीक :- उक्तपूर्वपक्षस्य चन्द्रिकोक्त्तं रामावे जिह्वया पुरीषग्र- खण्डनम् .... .... २९२ १९ हणयोग्यत्वम् tur २४६ उक्तचन्द्रिकायाः खण्ड- शिवद्वेषिणामतिगरितवृत्ति- नम् २९३ ३ त्वं श्रतिसिद्धम् २४६ < श्रतेरद्वेतत्वतात्पर्ये पडुवि शिवद्वेषिणां सद्िर्हिष्का- धलिङ्गपतिपादनम् .... २५१ र्यत्वम् २४१ १९ अहं ब्रह्मास्मीत्यत्रत्यब्रह्म- शिवद्वेषिणां दधीचिशापः २४६ २३ शव्दस्य बृंहणार्थकत्वेन मध्वमतानुयाथिनां विष्णु- नैक्यसिद्धिरित्यनूय तत्ख रपि पराङूमुख एव ... २४७ णडनम् ... ... २१० २४

शिवनिन्दकस्य बहिष्कार्य- ब्रह्म वा इदमग्र आसीदि त्वं श्रीमभ्धागवतेऽपि 5्र- यत्र ब्रह्मपदस्यार्थनिर्णयः २६१ २४

सिद्धम् .... २४७ १८ स ईक्षत लोकान्नु सृजा कर्णो पिधायेति भागवत- ३

श्रोकव्याखया २४७ २२ श्रतेर्द्वैतपरत्व्र एव तात्प- ... शिवदूषणश्रोतृणां देहान्तं र्यमिति पड्डिवलिङ्गैः सम- प्रायधिित्तम् २४७ २९ र्थनमू .... .... २११ १२ विष्णुकर्तृका शिवमक्ति: २४८ १४ पूर्वोक्तृस्य द्वैतपरत्वस्थ विष्णो: शिवप्रसाद: .... २४८ २४ खण्डनम् .... २१७ १७

विष्णो: शिवरूपपरमपद्- द्वा सुपर्णेति क्रतेमेंदपर- प्रातिः श्रृत्युक्ता २४९ १८ त्वाभाववर्णन् ... २१८ 'तद्विष्णोः परम पदम्' तद्नुकूलत्वेन'असंयुक्तं हृत्यत्रापि न वेकुण्ठारूयं प्रकरणात्' इत्यादिन्या- पदं वितु शिवरूपमेव ..... २४९ १९ यवर्णनम् .... .... १(< ११

भनुक्माणका।

विषया: पृ० प० विषया: प० तदनुकूलत्वेनैव अमि. गतिसामान्यादित्य स्यार्थ- क्मणन्यायवर्णनम् ... २६९ १ वर्णनम् .... .... २८४ संपूज्य ब्राह्मणं भक्त्यंति ... २८४ १८

दष्टान्तेन मुक्त्तस्य ब्रह्मत्वा -. 'प्रधानं जगत्कारणतया

क्रानततवं प्राप्नोति न तु वेदान्तप्रतिपाद्यमशब्दृत्वात्' ह्रहारवरूपमिति दर्णनम् २७२ इत्यनुमानखण्डनम् ... २८७ १९

मुक्त्तवेकीभाव उदकवदेवे- त्यानन्दतीर्थीयानाममि व्दार्थविषयस्य तथा तान्नि-

प्रायः .. ... २७२ १२ नित्यं ब्रह्मभूतस्याऽडत्म यत्खण्डनं तन्निरासः .... २९२ २१

नोऽपूर्षब्र्म मावो न युक्त आनन्दुतीर्थीयानामधिकर

इत्यनूद्य खण्डनम् ... २७३ १५ णयोजनानुवादः ... २९६

'छदसत्रेऽहमयें' इत्या पूर्वोकताधिकरणयोजनायाः दिश्लोकरद्वैतिमतमनूद्य च- खण्डनम् ... २९८ न्द्रिकोक्तं खण्डनम् . २७७ पूर्वोक्तचन्द्रिकायाः खण्ड- त्वे वाच्यत्वप्रसङ्कस्ततख

नम् १३ 0ड नं च .... ३०१ १८ .... २७७ (५) ईकषत्यधिकरणम् गङ्गाशब्दवाच्यस्य गङ्गा-

(२७८-३२० )। त्वामाववदशब्दावाच्यस्या-

संगतिवर्णनम् शब्दत्वाभाव इति चन्द्रिः

... २७९ १ को क्तस्य दोषस्य परिहारः ३.२ पर्वेपक्ष: .... २७९ १२ शुद्धस्याऽडत्मनो न ज्ञेय- सिद्धान्तः ... २८० त्वमित्युपपादनम् ३०१ १९ .. २४ २८१ २७ ब्रह्मणोऽवाच्यत्वे लक्ष्प- तन्निष्ठस्य मोक्षेत्यस्थार्थ- वर्णनम् त्वानुपपत्तिरिति दोषस्य - २८२ १७ परिहारः ... ३०१ ७ ब्रह्मणोऽवाच्यत्व ईक्षणी- र्णनम् .... .... २८३ १० यत्वं श्रृत्युक्तमनुपपन्नमि स्वाप्ययादित्यस्थार्थवर्ण- तिशङ्कापरिहारः .... ३०८ २९ नम .p. २८१ २० परमतरीर्रपेय ग्हाणो वा

शैफरपाद मूषणस्पचियत्ाणाम्-

विषया: प० विंषयाः पृo' पर० ध्यत्वं न संभवर्तात्युपंपा- चन्द्रिकोक्ततखण्डनस्य नि- :

दर्नंम् ... .... ११० २४ रास: ... .. २११ २६ प्रसककतस्तत्वप्रकाशिकाया भानन्दतीर्थीयानामेव पादो- व्याख्यानम् पाधिमेदो न युक्त: ध्यानार्थ हरेर्गुणाः ... ३१२ ९ .. ३३२

.... ३१३ चन्द्रिकोक्तं खण्डनमनूद्य गोणशब्दप्रतिपाद्यगुणवि- निरासः ... .... ३३९. शिष्टात्मज्ञानान्न मोक्ष: ३१५ ३ चनुर्विधा वैदिका: शब्दा- (६) आनन्दमयाधिकरणम् स्तत्त्वपकाशिकोक्ताः .... ३३८ १.९ (३२०-४५३)। तत्खण्डनम् .... ३३९ मङंलम्. .. ३२० २३ आनन्दतीर्थीयेः श्रतिलि- संशयोपपादनम् .... ३२१ द्ादीनां विष्ण्वैकनिष्ठत्ेन अस्मिव्शास्त्रे सगुणब्रह्मत- प्रदर्शितानां शिवस्ाधार दुपासनादिवाक्यविचार- यस्य पदर्शनम् .... २४३. १०. स्य प्रयोजनं किमिति व- शिवस्य समुद्रान्तःस्थत्वप्र-

र्णनम् ३२१ दर्शनम् ... २८ V ... पादोपाधिभेदवर्णनम् .... ३२१ १८ श्रुतेर्विष्णुपरत्वमेवेति शङ

निरुक्तपादोपाधि मेदमनूद्य का प्रदरशनम् .... ३४१ २₹

चन्द्रिकाकारकृतं खण्डनम् ३२१ २७ पूर्वोक्नशड् का निरसनपूर्व-

चन्द्रिकोक्तखण्डनस्य नि- कं शिवसाधारण्यप्रदर्श-

रासः हिरण्यश्मश्रुत्वादिगुणयुक्त- ... .... ३२३ ११ सुशीलोपाख्यानवर्णनम् ३११ १० नम् १४७ २१

दिव्यशरीरं यदि जीविश्व- पुरुषसूक्तस्य नारायणपर-

रंसाधारणं तार्हि मनोमय- त्वमेवेतिशङ् का निरसनम् १९७ २१

त्वादिकमपि तथा स्यादि- ईशानशब्दोऽपि विष्णौ

तिशङ्कापरिहारः रूढ इतिशङ्कानिरसनम् ३१९ ' ... ३२४ १५ पर्विपक्षसिद्धान्तो पुंसूक्तस्य शिवपर त्वमेवेति ३२९ २८ निणय: ... ... २०. तत्तदधिकरणानांतस्स्पा- दे निवेशौचित्यवर्णनम् पुरुषसूक्तस्य शिवपूजने ३२१ २२ मिरुक्त वर्णनमनूद्य चन्द्रि- विनियोग: .... ३१२

कोकं खण्डनम् . - पुरुषसूक्तस्य शिवपरत्ये किम पुराणं प्रमाणम् ... ३११एं

मणिका।

विषया: प० विषया: पृ० शिवविष्ण्वोर मेदाक्कीकारे त्यत्रत्यपुच्छपदार्थवर्णनम् न केषांचिदृपि लिक्गानां द्वेते स्वरीकृते मयप्रतिपा विरोध :... ... १६४ १८ दकश्रुत्यर्थवर्णनम् ... २० शिवविष्णादीनामैक्यप्रति- प्रतिपादनम् ४१० २१

न्थानुवाद: ... २६४ १८ शिवविष्णोमेंददर्शने नर- वर्णनम् ... ४१२ २० कपातः ... .... २४ मान्त्रवर्णिकमेव च गीयत ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः कल्प- इंति सूत्रार्थवर्णनम् १८ भेदेन परस्परस्माज्जायन्ते ३६६ २७ नेत रोऽनुपपत्तेरितिसूत्रार्थ तत्वप्रकाशिको कतस्य वैदि- वर्णनम् .... .... ४११ १९ कशब्दधातुविध्यस्य ख़ ४१५ २१ ण्ड नमू ... ६ आनन्दतीर्थीयमत आनन्द- अनुव्याख्यानोक्तस्य महा- मयाधिकरणयोजनाया अ- मल्लमङ्गन्यायेनान्यत्र प्रस्ि० नुवाद: .... .. ४२० द्वानां समन्वयस्य खण्ड- पूर्वोक्त योजसायाः खण्ड- नमू .... .... ३८० नम् ... ४२३ चन्द्रिकोक्तस्य हेतुस्वरूप- अन्नमयादीनां ब्रह्मत्वसय फलमुखलक्षणत्रयस्य ख- खण्डनम् .... ... ४२४ १० ण्डनम् .... .... ३८४ 9 आनन्दमये ब्रह्मशब्दाभ्या नामरूपावान्तर मेदेन पाद. भेद्वर्णनस्य खण्डनम् ..... १८१ सादानन्दमयो विष्णुरेवेति १ आनन्दतीर्थीयानां सिद्धा- नामलिकयोर्िशेषः ... V ३८६ न्तोडयुक्त: .. ४२९ ३० नामलिक्ाम्यां पादमेदोव- मधीहि मगत्र इत्यादेर्भृ- क्तुमशक्य: .... ८७ १७ आनन्दमयेतिसत्रविषयक- नम् .... ४२६ संगतिसंशयतद्धी जवर्णनम् ३८९ असद्ुपासनाया निषेधव पूर्वपक्ष: ... १८९ २२ र्णनम् .. ... ४३९ २९ सिद्धान्तः ... ३९२ ५ 'ब्रक्ष पुच्छं प्रतिष्ठा ' इ- तीतिकत्वालीकत्ववर्णनम्

विषया: पृ० विषयाः पृ० ४१७ शिवज्ञानादपि मोक्ष :. M प्रतिमाया देवतात्वासेपे णोपासनायास्तिरस्कारः ४३८ १४ आनन्दतीर्थीयानाम् ११ अन्नमयाद्यः कोशा एव अष्टमसूत्रार्थानुपपत्तिः .... ४४९ १८ न तु ब्रक्षति सिद्धान्तव. र्णनम् भेदचो धकावा क्येना मेदो .... ४३९ १६ निषिध्यत इति न वक्तुं 'तत्प्रकृतवचने मयटु' शक्यम् .... इतिसूत्रार्थस्य विग्तरतो ... ४ ४१ . 6 सत्य आत्मा सत्यो वर्णनम् ... ४४० V ... जीवः सत्यं भिदा इति नवी नमतेनाकृतव्यूहपरि- श्रुत्याऽपि जीवेश्वरयोभेंद: भाषाया असश्ववर्णनम् ४४३ १ साधयितुं न शक्यते .... ४५२ १५ आनन्दंतीर्थीयानामेतद्धि- 'सत्य आत्मा' इति

युक्त्तः 50 ... 8४४ नम् ४५१ २३ ..

इति शांकरपादभूषणप्रथमभागस्थितविषयाणाम- नुक्रमणिका।

ॐतत्सड्रह्मणे नमः।

श्रीरघुनाथसूरिविरचितं शांकरपाद्भूषणम्।

तत्र जिज्ञासाधिकरणम्। सर्वमङ्गलरूपाय भक्ताभीष्ठपदायिने। सचचिदानन्दरूपाय श्रीपरव्रह्मणे नमः ॥ १ ॥ मेघश्यामलमुज्ज्वलाम्बरधरं मन्दरिमतश्रीमुखं लक्ष्मीलक्षितवक्षसं सुनयनं गण्डोल्लसत्कुण्डलम्। चक्राद्यायुधधारिणं हृदि गतं वन्दारुमन्दारकं दृन्दारण्यविनोदिनं सकरुणं वन्दे मुकुन्दं मुदा ।। २ ॥ अंद्वैतवस्तुप्रतिपादनाय द्वैतस्य मिथ्यात्वविनिश्चयाय। यः सूत्ररूपं निबबन्ध शास्त्रं तं व्यासमादं गुरुमानतोऽरिमि।।३।। मिथ्याज्ञानविजृम्भमाणजगतामभ्यन्तरे भुञ्जतः स्वारब्धाननि निरीक्ष्य जीवनिचयान्मूढानविद्यावशात्। देवः कारुणिकोऽवतीर्य समशासद्यस्तु शारीरके भाष्यं तं प्रणमामि शंकरगुरुं निःश्रेयसावासये॥४॥ * आनन्दतीर्थादिभिरादरेण यद्दूपितं भाष्यमनल्पबोघैः । तदुद्ृतौ तत्कृतिदूषणे च हुज्जृम्भतेऽसौ रघुनाथसूरिः ॥५॥ सर्वेज्ञभगवत्पादकृतं सूत्रार्थवर्णनम्। वाचस्पत्यादिविज्ञेयमव्युत्पन्नेन दूषितम् ॥ ६॥ तदुद्धारे पटटत्तस्य परकीयोक्तिदूपणैः । + भाष्यादिभावसाकल्याज्ञानं नैव प्रदुष्याति॥७॥

• आननदतीर्थादिभिरिति। मध्याचार्यतच्छिष्यैरित्यर्थः ।+ भाष्यादिभावेति। शांकरभाष्यसष्य भामत्यादिटीकानां च यद्धावसाकलं सकलाभिप्रायास्तेषां यदज्ञामं तत्परकीयोक्तदूषणैनैव दुष्यतीत्यर्थः। अयं भाव :- परकीयोक्तिपु दूषणे दत्तेऽपि शांकरभाष्यभामत्यादीनामशेषामिप्राया मया ज्ञाता इति न मन्ये। तेषामतीव दुरव- गाहित्वादिति गनोक्ति परिहरतीति।

शांकरपादभूषणे-

यक्षानु*रूपो बलिरित्याहुर्यस्मान्मनीषिणः । फलं तु श्रीमदाचार्यसेवयेश्वरतोषणम्।८॥। शांक+रानन्दतीर्थीयब्रह्मसूत्रार्थनिर्णये। विवादपरिहाराय कुर्चे शांकरभूषणम्॥ ९॥ अद्वैतग्रन्थानालोडय सारमुद्ृत्य यत्नतः । . ग्रन्थानानन्दतीर्थीयानाकलय्यापि भूरिशः ॥ ६।। आनन्दतीर्थीयनये दूषणं च वदाम्यहम्। हरी=(हीं)पतिश्रीपतिपीत्यै रघुनाथो वि+दामपि ॥ ११ ॥ श्रीमच्छांकरसूत्रार्थः शरचन्द्र इवामलः । अनाद्यज्ञानसंभूतद्वैतवासनया युतैः ॥१२॥ आनन्दतीर्थतच्छिष्यैः स्वग्रन्थेपु मदूषितः । अद्वैतवादविद्वेषात्स्वकर्मपरिपाकतः ॥ १३ ॥ कलिकाल।ईया बुद्धया वेदमार्गविरुद्धया। तान्टृष्टा शास्त्रतत्त्वज्ञा: पण्डिता: सूक्ष्मबुद्धयः ॥ १४।। न मुहोयुस्तथाऽप्यज्ञजनो मुह्यान् संशयः। परमार्थाच्च भ्रश्येत विपरीतार्थदर्शनात् ॥१५॥ अतोऽहं तदपार्थत्वं प्रतिपादयितुं जनान्। पवत्त: शास्त्रयुक्तिभ्यां तदीशो मेऽनुग्रह्यताम् ॥ १६ ॥ मीमांसान्यायपञ्चास्यराघवाचार्यसूरिणाम्। शिष्यस्य शांकरे पादभूषणे परदूषणे ॥ १॥ कृतिर्वितनुतां मोदं सतां भक्ति च मे हरौ। भक्त्या मसन्नो भगवान्मुक्तिं मम प्रयच्छतु ॥ १८ ॥

• ननु अशेषाभिप्रायानभिज्ञेन त्वया कथं परकीयोक्तिषु दूषणं दीयत इत्याश- क्थाSSह-यक्षानुरूप इति। + शांकरानन्दतीर्थीयेति। शंकरेण प्रोक्तः शांकर:, आनन्दतीर्थेन प्रोक्त आनन्दतीर्थीयः, शांकरश्वाSSनन्दतीर्थीयश्च शांक- शानन्दतीर्थीयौ तौ च तौ ब्रह्मसूत्रार्थौ च शांकरानन्दतीर्थीयब्रह्मसूत्रार्थौ, तयोर्नि- र्णय इति दिग्रहः। = ही(हीं)पतीति । ही(ही) पतिः शिवः, श्रीपतिर्निष्णुस्तयोः प्रीतिस्तस्या इत्यर्थः । x विदामपीति। प्रीत्या इति शेषः । विदुषामपि प्रीत्या इत्यर्थ: 1

जिज्ञासाधिकरणम्। DY

ज्ञातज्ञापकमप्रयोजनमनारब्धव्यमेवेति चे- च्छास्त्रं नास्य विशिष्टमात्रपरता बन्धस्य नो वस्तुता । इत्यासूच्य विशुद्धमेव विषयस्त्वेवं गुरुर्नोऽब्रबी- दन्यस्त्वस्य विरुद्धमेव तदिदं जिज्ञास्यमस्मत्कृतौ ॥१९॥ अथातो बह्मजिज्ञासा॥ १ ॥ अस्मिन्सूत्रे विवरणाद्यभिप्नेतेत्थमधिकरणरचना-प्रत्यगभि-

रम्भणीयमिति वक्ष्यमाणरीत्या विषयाद्यसंभवसंभवरूपपूर्व- पक्षसिद्धान्तयुक्तिभ्यां संशये नाऽडरम्भणीयं विषयप्रयोजनयो- रभावात। तथाहि-नास्य शास्त्रस्य प्रत्यग्ब्रह्मैक्यं विषयः । अहं करोमि भुञ्ज इत्यादिपरत्यय=सिद्धकर्तृत्वादिजीवधर्मस्य तद्विरुद्धस्याकर्तृत्वादर्ब्रह्मधर्मस्य चैकत्र समावेशायोगात्। नापि कतृत्वादिरूपवन्धनिव्ृत्तिः प्रयोजनम्। ज्ञानस्याज्ञानमात्रनिवर्त- कत्वेन सत्यस्य कर्तृत्वादिबन्धस्य ज्ञानान्निवृत्त्ययोगात्। न. चाहं करोमि भुञ्ज इत्यादिप्रत्यक्षस्य स्थूलोऽहमित्यादिxविसंवा-

• ननु अद्वैतमतप्रतिपादका बहवो ग्रन्था विद्यन्ते तर्हि किमर्थमपूर्वग्रन्थरच नायां भवत्पयत्ना इत्यारडक्याडह -- ज्ञातज्ञापकेति. । अथातो, ब्रह्मजिज्ञासा' इत्यादिवेदान्तशास्त्रस्य विशुद्धमेत्र ब्रह्म विषय इस्यस्मद्र- रुर्रवीत्, अन्यस्तु अस्य शास्त्रस्य रगुणमेव ब्रह्म विष्रय इत्यब्रवीदिति अस्मदीयग्रन्थे जिज्ञास्यम्। कि कृत्वा गुरुरब्रवीदित्यत्राऽडह-आसू- च्येति। अयमर्थ :- शास्त्रान्तराद्यज्ज्ञातं तदेवैतच्छास्त्रं ज्ञापयति, अत एवाप्रयोज- नमिति न भ्रितव्यम् । किंतु विशिष्टन्रह्मप्रतिपादकताऽस्य शास्त्रस्य न, तथा. संसारबन्धस्य न सत्यतेत्यासूच्येति। + प्रत्यगभिन्नेति। प्रतिशरीरमञ्चतीति प्रत्यग्जीवस्तदभिन्नं यद्रह्म तदिचारात्मकेत्याद्यर्थः ।= प्रत्ययसिद्वेति। अहं करो- भत्याद्याकारको योडनुभवस्तेन सिद्धो यः कर्तृत्वादिरूयो जीवधर्मस्तस्येत्यर्थः । X विसंत्रादीति । स्थूनत्वस्य देहधर्मैतवेन 'स्थृलोऽहम्' इतिसामानाधिकर- णयघटेतप्रत्क्षश्य विसंवादित्वं सर्वक्षमतम्। संशादित्वं सफलत्वं तद्विरुद्धत्वं विसं- वादित्वम्।+सजातीयस्येति। अस्याग्रिमेण त्रमा्वोपपच्ावित्यनेन सहान्ययः।

शांकरपादभूषणे-

'उपशलभ्याप्सु चेद्रन्धं केचिद्वूयुरनैपुणाः। पृथिव्यामेव तं विद्यादपो वार्युं च संश्रितम् ।।' इति बलवत्पमाणानुरोधेन सुरभि जलं सुरभि: पवमान इत्यादिप्रत्यक्षस्थ पार्थिवावयवसंसर्गेणैवासङ्गत्वबोधकप्बलाग- मानुसारेणान्तःकरणधर्मावगाहितया भ्रमत्वोपपत्तौ स्वाभाविका- सङ्त्ववाधितकर्तृत्वादेर्न ब्रह्मात्मैक्यविरोधित्वमिति संभवत्येव विषय इति वाच्यम्। प्रत्यक्षागमयोर्विरोध = उपनीव्यतया भत्यक्षानुसारेणाSSगमस्यान्यथानेयत्वात्। अन्यथा वेदान्तार्था- वबोधस्यानुदयपसङ्गात्। कर्तृत्वादिवद्वर्णपदप्रत्ययानां बाघात्+। सम:प्रकाशवद्विरुद्धस्वरभात्रयोरात्मदेहाद्योर्मम मनो मम देह इति भेदग्रहे तत्ताxदात्म्यग्र हाधीनतद्धर्माध्यासायोगाच्चेि पूर्वपक्षे सिद्धान्त :- अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति। अयमत्र सिद्धान्ताभिप्राय :-

• भ्रमत्वोपपत्तौ दृष्टान्तमाह-उपलभ्येत्यादि। सुगन्धिवायुजले उपलभ्य केचिदनैपुणाः पुरुषा अप्सु वायौ च गन्वं ब्रूयुश्चेदपो वायुं च संत्रितं तं गन्धं पृथिव्यामेत्र विद्याज्जानीयादित्यर्थः ।= उपजी- व्यतयेति। अनुमित्युपमितिशाब्दादीनां ज्ञानानां प्रत्यक्षमूलकत्वं सर्वसंमतम्। यदा हि हेत्वादीनां प्रत्यक्ष जायेत तदानीमित्रानुमित्यादीनि ज्ञानानि उत्पदेरन्नान्यथेति प्रत्यक्षोपजीव्यकत्वमागमस्येति भावः । + यथा बाघा- दिति। तदुक्तरीत्या जीवगतं कर्तृत्वादिकं मिथ्या तद्वदेव वर्णपदप्रत्ययघटितवे- दान्तवाक्यानां मिथ्यात्वेन तज्जन्यबोधस्यापि मिथ्यात्वाद्यथार्थबोधस्यानुदय प्रस- ङ्वापत्तिः, इष्यते तु यथार्थबोध इति भावः |X तत्तादात्म्थेति। आत्मदेहाद्योर्य त्तादात्म्यं नाम, ऐक्यं तज्ज्ञानाधीनो य आत्मदेहादिधर्माध्यासस्तदयोगादित्यर्थः। अयं भाव :- आत्मदेहाद्योः पार्थक्यबोधकः 'मम मनः, मम देहः' इत्याकारकोऽ- नुभवः सर्वजनीनः । यदा तु आत्मदेहाघोस्तादात्म्यज्ञानं केनचित्कारणेन जायेत तदैवाSSसमनिष्ठधर्माणां देहादिषु देहादिनिष्ठधर्माणां चाऽडत्मनि आरोपः स्यात्। न चायं संभवति, उक्तानुभवविरोधादिति।

जिज्ञासाधिकरणम्। ५

द्वितीयप्रत्यगभिन्नव्रह्मात्माने निर्णीततात्पर्यकत्वेन प्रवलवेदान्त- वाक्यजन्याखण्डब्रह्मसाक्षात्कारात्मकमनोवृत्ते: पूर्वमहं गौरोऽहं कर्ता भोक्तेति प्रतीयमानतादात्म्यान्यथानुपपत्या तादृशमनोवृ- त्तिसमुच्छेद्यसकलभ्रमनिदानत्वेन कल्प्यमानानाद्यज्ञानेन कर्तृ- त्वाद्यध्यासे न काचिदनुपपत्तिरिति संभवत्येव प्रत्यग्व्ह्मात्मैक्यं विषयः। न चोपजीव्यप्रत्यक्षविरोधाद्वेदान्तार्थाववोघासंभवः पूर्व- पक्षोक्तः सुवचः । वक्ष्यमाणरीत्या प्रत्यक्षादेरागमेन + ता- चत्विकत्वापहारेऽपि व्यावहारिकसत्तानपहारेण तावन्मात्रेण वेदा- न्तार्थाववोधरूपकार्यक्षमत्वोपपत्तेः। मम मन इत्यादिभिन्नरूपेण भेदग्रहस्याहं मनुष्यः कर्ता, इत्याद्यभेदग्रहाविरोधित्वादा- त्मानात्मनोस्तादात्म्यग्रहाधीनकर्तृत्वाद्यध्यास संभवाच्चेति।

• आत्मानान्मनोरिति। अस्याग्रिमेण प्रतीयमानतादात्म्येव्यनेन सहान्वयो बोध्यः। अयं भाव :- वक्ष्यमाणयुक्तिभिवेदान्तवाक्यानां तात्पर्य हि अद्वितीयं जीवाभिन्नं यद्रक्ष तत्रैव निर्णीतम्। अतस्तादृदशवेदान्तवाक्येभ्य उत्पद्यमानं यद- रण्डब्रह्मसाक्षात्कारात्मकमनोवृत्तिरूपं ब्रह्मज्ञानं तदुत्पत्तेः प्रागनुभृयमानम् 'अहं कर्ता, अहं भोक्ता' इत्याकारकमात्मानात्मनर्यत्तादातम्यें तदुपपत्यर्थ सकलभ्रमनि दानमनादि भावरूपमज्ञानं स्वीकार्वम्। तच्चज्ञानं वेशन्तवाक्यजन्याखण्डब्रह्म- साक्षातकारसमुच्छेदं ब,ध्यमू। एवं च तादृशानाद्यज्ञानेनैवाडमानात्मनोस्तादाम्य ध्यासे तन्मूलककर्तृत्वाद्यध्यासे च सति सर्वोपपत्तौ जीवत्रह्मात्मैक्यं विषयः संभ- वत्येवेति।+ तात्विकत्वापहारेऽपीति। अद्वैतवेदान्तनये हि त्रिविधा सत्ता। पारमा- र्थिकी व्यावहारिकी प्रातिभासिकी चेति भेदात्। तत्र ब्रह्मणः पारमार्िकी, घट- दटादीनां व्यावहारिकी, शुक्तिरजतादेः प्रातिभासिकी। तत्राऽडगमेन 'अहं कर्ता इत्यादिप्रत्यक्षस्य पारमार्थिकसत्तापहारेऽपि व्यावहारिकसत्तानपहारेण व्यावहारिकसत्तावैशिष्टयेन वेदान्तवाक्यार्थाचबोधरूपकार्यजनकत्वोपपत्तिः स्यादे- वेत्याशयः । ग्रहाविरोधित्वादिति।'मम मनः' इत्यादिभेदग्रहस्य सत्वेपि करनृ- त्वाद्यव्यासमूलभृतः 'अहं गौरः, अहं मनुष्यः, अहं कर्ता' इत्याद्याकारकोडमेदग्रहो न हीयते। तथा च तादात्म्यग्रहाीनो यः कर्तृत्वाद्यव्यासःस संभवययेवेति भावः ।

शांकरपादभूषणे- ar अत्रैव वाचस्पत्यादिसंमतेत्थमधिकरणरचना-उक्तरीत्यैव विषयाद्यसंभवसंभवयुक्तिभ्यां संशये प्रत्यगात्मन एव ब्रह्म- त्वात्तस्य चाहमिति प्रकाशमानत्वेनासंदिग्धत्वान्र विचारविषय- त्वम्। नाप्यविद्यानिव्ृत्ति: प्रयोजनम्। उक्तरी+त्याऽऽत्मनि ज्ञायमानेऽपि तदानिxवृत्तेः। न चाहंप्रत्ययः स्थूलोऽइं दुःखीति गृह्ाति तद्विपरीतश्र वेदान्तप्रतिपाद्यः संदिग्ध इति विषयादि- सिद्धिरिति वाच्यम्। वेदान्तानामध्ययनविध्यापादितपयोजन- वदर्थावबोधानामपि प्रबलाहंपत्ययवाधितत्वेन जपमात्रोपयोगि- त्वेनाविवक्षितार्थत्वादुपचरितार्थत्वाद्वा वेदान्तविचारो नाऽडर- ब्धव्य इति पूर्वपक्षे वेदान्तवाक्यैर्ज्ञानानन्दैकरसाद्वितीयोदासी- नस्वभाव आत्मोपकमादिभिःप्रतिपाद्यते।न च क्रियासम- भिव्याहारेणैतादृगात्मतत्वमभिदधति तत्पराणि सन्ति युक्तमुप- चरितार्थानीति वक्तुम्। प्रत्यक्षं तु संभावितदोषयपौरुषेयेण

• वाचस्पत्यादिसंमतेति। वाचस्पत्यादिभिर्भामत्यादिटीकासूक्ता याऽधिकरण- रचना सा संक्षेपतोऽत्रानूद्यत इत्याशयः । + उक्तरीत्येति। अहमित्यनया रीस्ये- त्यर्थः ।xतदनिवृत्तेरिति। अह मित्याकारकात्मप्रत्यक्षे सत्यपि प्रपञ्चनिदानभूताविद्या- निवृत्तिर्न दृश्यते। अतो नाविद्यानिवृत्तिः प्रयोजनमात्माभिन्नब्रह्मज्ञानस्येति भावः। 4 उपक्रमादिभिरिति। आदिना परामशोषसंहारौ । उपक्रमः पारम्भः । परामर्शो मध्ये निर्देशः । उपसंहारः समाप्तिः। न तु सामान्यतः प्राप्तस्य विशेषे संकोचनरूप:। अयं भाव :- उपकमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्वता फलम्। अर्थवा- दोपपत्ती च लिङ्गं तात्पर्यनिर्णये॥ इति तात्पर्रनिर्णयलिद्गैरात्मा प्रतिपाद्त इति निश्चीयते। तथाहि-'सदेव सौम्येदमग्र आसीत्' (छा० ६।२।१) इत्युप- क्रम: ।'ऐतदाम्यमिदश्सर्वं तत्सत्यपस आत्मा तत्त्त्रमसे श्वेतकेतो ! (छा० ६ ८।९) इत्युपसंहारः । तयोर्श्रह्मविषयत्वनैक्यरूपमेकं लिङ्गम्। असकृत्तत्त्वमसी. त्युक्तिरभ्यासो द्वितीयं लिङ्गम्। मानान्तरागम्यत्वमपूर्वतवं तृतीयं लिङ्गम्। एक- विज्ञाने सर्वविज्ञानं फलं चतुर्थ लिङ्गम्। सृष्टिस्थितिप्रलय प्रवेश नियमनानि पञ्चा र्थवादा: पञ्चमं लिङ्गम्। मृदादिद्ष्टान्ता उपपत्तयः षष्ठ लिङ्गम्। एवं चैतैर्लिह्ै- र्वेदान्तानां नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावत्रल्मात्मपरत्वं सिध्यतीति। 8 क्रियासमभिहा- रणेति। पौन, पुन्येनेत्यर्थः ।

जिज्ञासाधिकरणम्। ७

निर्दोषेणISSगमेन बाध्यते। तेन वेदान्तवेद्यः शुद्धोऽहंपत्यये न भातीति विषयादिसंभवादारम्भणीयं ब्रह्ममीमांसाशास्त्रमिति सिद्धान्त: । यन्तु =चन्द्रिकायां कर्तृत्वादिविशिष्टस्यैव संभाववितदोषेणात- त्वावेदकेन प्रत्यक्षानुमानादिना मिथ्याभेदे गृहीतेऽपि तात्त्विका- भेदे मानान्तरविरोधाभावेन तत्त्वंपदमुख्यार्थत्वाय तल्लक्षितचि- न्मात्रे भेदापसतया तत्त्वमसीतिवाक्यावैध्यर्थ्याय च विशिष्टस्यैव निर्दोषया श्चत्या तात्त्विकाभेदबोधनसंभवेन विषयार्थमध्यास-

• सिद्धान्त इति। भामत्यादिषु वाचस्पत्यादिभिः कृत इति शषः।= चन्द्रि- कायामिति। मध्वमतानुयायिना व्यासतीर्थेन प्रणीतायां चन्द्रिकायामित्यर्थः । कर्तृत्वादिविशिष्टस्यैवेत्यस्य मिथ्याभेदे गृहीतेऽर्प.त्यनेनान्वयः। संभा• वितेत्यस्य संभाविता दोषा यस्य प्रत्यक्षानुमानादेरित्यर्थः। अतत्त्वावेदकेनेत्यस्य नियमेन तत्वबोधकं न भवतीत्यर्थः । अयमाशयः-प्रत्यक्षानुमानादीनि श्रुति- व्यतिरिक्त्ानि यानि ज्ञानजनकप्रमाणानि तानि निर्दुष्टान्येवेति न नियमः, किंतु दोषविशिष्टान्यपि भवेयुः। अतो यो लोके कर्तृत्वादिविशिष्टानां जीवानां परस्परं भेदो गृद्यते प्रत्यक्षतः, तथाऽनुमानादिना सिद्धस्थेश्वरस्य जीवन सह यो भेदो मन्यतेऽ भेदस्याननुभवात्, स मिथ्यैवानुभूयते । वस्तुतस्तु कर्तृत्वादिविशिष्टस्येश्वरत्ववि- शिष्टेन सहाभेद एव वर्तते, एकस्मिन्नेवाSडत्मनि जीवत्वमीश्वरत्वं चेति सत्यं धर्मद्वयं वर्तत इति यावत्। जीवत्वविशिष्टो जीव ईश्वरत्वविशिष्टस्य शरीरं तथा च शरीरशरीरिभावेनैक्यम्, अथवा वृक्ष इत्येकत्वं शाखा इति बहुत्मित्येताव तैक्यमिति फलितोऽर्थः । एतादृशैक्यं बोधयितुं तत्त्वमसीति वाक्यम्। उक्तरीत्या विशिष्टयोरैक्ये स्वीक्रियमाणे तत्त्वंपदार्थयोर्लक्ष्यार्थःवाभावेन मुख्यार्थतवं संपादितं भवति। भवदुक्तरीत्या लक्षणया चिन्मात्रे गृहीते तु लौकिको जीवेश्वरयोर्भेद एव नोपपद्यत इति ऐक्यबोधकस्य तत्त्वमसीति वाक्यस्य वैदथ्य स्यात्। अत उक्तश्रुत्या विशिष्टयोरेवैक्यं बोध्यत इति विषयस्य संभवादनाद्यज्ञानमूलकोडध्यासो न स्व्रीकार्य इति।

शांकरपादभूषणे- V

स्यावक्तव्यत्वात्।*नापि प्रयोजनार्थ तदुक्तिः। xसेत्वज्ञाना- कार्यस्य पापस्य सेतुज्ञानान्निवत्तेः । तस्माद्विवरणमतं न युक्त- मिति व्यासतीर्थेनोक्तम्। तत्र व्रूम :- तत्त्वमसीतिमहावाक्येन

नानाऽस्ति किंचन, नात्र काचन भिदास्ति' इत्यादेर्विशिष्टयो- र्मिथ्यात्वबोधकश्चुत्यन्तरस्य विरोधो दुर्वार एव। जीवत्वेश्वर- त्वविशिष्टयोर्भेदस्य =व्यावहारिकत्वेनाभेदस्य :- व्यावहारिक-

• नापि प्रयोजनेति । एतद्रह्ममीमांसाशास्त्रस्य प्रयोजनं मोक्षः । स च सत्ये संसारबन्धे सति न संभवति। सत्यस्य ज्ञानाननिवत्यत्वायोगात्। अतो मोक्ष- सिद्धयर्थमनाद्यज्ञानमूलक एव संसारबन्धः स्वीकार्यः । एवं च ब्रह्मज्ञानेन तननि- वृत्त्या मोक्षः सिद्ध इत्यनाद्यज्ञानमूलकोऽध्पासः स्वीकार्य इत्यपि वत्तुं न शक्यत इत्या- शयः IX सेत्वज्ञानाकार्यस्थेति।श्रीरामचन्द्रविरचितस्य समुद्रसेतुबन्धस्य ज्ञानात्पापं नश्यतीति तत्र तत्रोक्तत्वात्तददर्शनन मनुष्याणां पापं नश्यतीति सवैर्यभियुत्तैर्म- न्यते। नहि तत्र सत्वज्ञानकार्य पापं येन सेतुज्ञानेन निवर्त्येत। एवं च ज्ञानेना- ज्ञानकार्यस्यैव निवृत्तिर्भवतीति नियमाभावाद्गह्मज्ञानेन सत्यस्यापि संसारस्य निवृत्तिसंभवात्र तदर्थमनाद्यज्ञानमूलकोऽध्यासः स्व्रीकार्य इत्यर्थः । + तारित्रि काभेदेति। अत्रेदं बोध्यम्-विशेष्यविश्ञेषणभावविषये प्रकारचतुष्टयं संभवति। विशिष्टस्य वैशिष््यम्, वििष्टे वैशिष्टयम्, एकत्र द्वयम्, विशेष्ये विशेषणमिति। तत्राSडद्योदाहरणं कुण्डली गच्छति। अत्र कुण्डलविशिष्टस्य देवदत्तस्य गमनम्। द्वितीयोदाहरणं राज्ञो रक्तं वस्त्रम्। अत्र रक्त्तगुणविशिष्टे वस्त्रे राज्ञोऽन्वयः। तृतीयस्योदाहरणं कुण्डली सवस्त्रश्च देवदत्तः । अत्र कुण्डल- चस्त्रयोः स्वातं्त्रयेण देवदत्तेऽन्वयः । अन्त्योदाहरणं तु राज्ञः पुरुषस्य वस्त्रम्। अत्र हि राज्ः पुरुषेऽन्वयः । तस्य च वस्त्रेऽन्वयः। एतत्प्रकारचतुष्टयस्य लक्ष्यानु- रोधाद्वयवस्था बोध्या। प्रकृते तु एकत्र द्वयमिति पक्षं गृहीत्वा जीवत्वेश्वरत्वयोरेक- स्मिन्नात्मनि संबन्धो वाच्यः । तौ तु धर्मौ सत्यावेव न तु मिथ्येति अभ्रिमश्रुति- विरोधो भवतीति। = व्यावहारिकत्वेनेति। व्यावहारिकसत्ताविशिष्टावेनेत्यर्थः । · व्यावहारिकताया इति । अस्थासंभवादित्यनेनान्वयः ।

जिज्रासाषिकरणम्।

तायाः*समानसत्ताकयोः मतियोग्यभावयोरेकत्र विरोधेनास भवात्मा+तीतिकत्वापत्या तद्रोधने तादृशवाक्यंस्यामामाण्या पत्तिश।=जीवत्वोपलक्षित ईशत्वोपहिताभेदोऽपि न तद्वाक्यजन्य- बोधविषयः। तादृशबोघस्योक्तरीत्या व्यावहारिकेशत्वविषय- कत्वासंभवात्मातिभासिकेशत्वविषयकत्वेन तद्धोधकवाक्याभा माण्यापत्तेः । सर्वज्ञत्वकिंचिज्ज्ञत्वोपहितयोरभेदस्य बाधितत्वा- दयोग्यतापाताच्च तदुपलक्षितXचिन्मात्रपरत्वमेव वाक्यस्योपेयम्। न च तत्वरंपदमुख्यार्थत्वानुपपत्तिश्रन्द्रिकोक्ता सम्यक्। उपक्र- *समानसत्ताकयोरिति। यदि प्रतियोगिनो व्यावहारिकसत्ता कचिद्धि- करणे स्वी क्रियते तर्हि तदभावस्य तत्रैवाधिकरणे व्यावहारिक्येव सत्ता दुर्वचा। किंतु तद्विपरीता प्रातिभालिकी वक्तुं शक्या। यदि व कस्यचित्कित्प्राति- मासिकी सत्तोच्यते तर्िं तद्भावस्य तत्रैव प्रातिमालिकी सत्ता दुर्वचा। एवमेव

अन्योन्याभावः, स च व्यावहारिकसत्ताविशिष्टस्तर्ि तत्प्तियोग्यमेदो व्याव हारिकसत्ताविशिष्टोऽसंभवनीयः । किंतु प्रातीतिकः। प्रातिभालिक इति यावत्। तथा सति तत्त्वमसीति वाक्यस्याप्रामाण्यापत्तिश्वेति भावः ।+प्रातीतिकत्वेति । आहार्यारोपेण प्रतीतिविषयत्वेत्यर्थः।= नन्क्तरीत्या शाखा इति बहुत्वं वृक्ष इत्येकत्वमिति विशिष्टेक्यपक्षे निराकृतेऽि शरीरशरीरिमावेन विशिष्टयोरैक्यं स्यादित्याशङ्कचाऽऽह-जीवत्वोपलक्षित इति। जीवत्वोपललषिते हि जीव ईशत्वोपहितस्यामेदोऽपि न तत्त्वमसीति वाक्यस्य वाच्यार्थ इत्यर्थ: । x चिन्मात्रपरत्वमेवेति। लक्षणावृत्त्या चिन्मान्रपरत्वं तत्त्व्रमसीति वाक्य स्योपेयमित्यर्थः । तथाहि-वृत्तिर्द्विविधा। शक्तिर्लक्षणा चेति भेदात्। तत्र शक्तिर्नाम पदानामर्येषु मुखया वृत्तिः । यथा घटपद्स्य पथुवुध्नोदराकृंति विशिष्टे वस्तुनि वृत्तिः। लक्षणा च द्विविधा। केवललक्षणा लक्षितलक्षणा पेति मेदात्। तत्र शक्यसाक्षात्संबन्धः केवललक्षणा। यथा गङ्गायां घोष इत्यन्र प्रवाहसाक्षात्सबन्धिनि तीरे गङ्गापदस्य। यत्र तु. शक्यपरम्परासंब्धेनार्थान्तर- प्रतीतिस्तत्र लक्षितलक्षणा। यथा द्विरेफपदे। अत्र हि कर्मधारयो बहुम्रीहि. व्ेति समासद्यं संमवति। तत्र बहुम्रीह्यपेक्षया कर्मधारये लाघवात्कर्मचारय एवाSSश्रीयते। तथा घ द्विरेफपदस्य रेफद्वयं शक्योऽर्थः । तस्य च अ्रमर शब्देन संबन्धः। अरमरशब्दस्य व मधुकरपद्वाच्येन केनचित्प्राणिवि- शेपेण वाच्यवाचकमाषः संबन्ध:। एवं व द्विरेफपदात््वशक्यघटितपद्वाचग्रता-

शांकरपादभूपणै-

रूपपरम्परासंबन्धेन प्राणिविशेषस्य प्रतीत्या लक्षितलक्षणेत्युच्यते। गी- ण्यपि लक्षितलक्षणैव। यथा सिंहो माणवक इत्यत्र। अत्र हि सिंहपदवाच्य- पशुविशेष संबन्धिक्रूर त्वादिसंबन्धेन माणवकप्रतीत्या तदुदाहरणत्वम्। पुनश्च लक्षणा त्रिविधा। जहलक्षणाडजहलक्षणा जहदजहलक्षणा चेति भेदात्। तत्र शक्यमनन्तर्भाव्य यत्रार्थान्तरस्य प्रतीतिस्तत्र जहलक्षणा। यथा विषं भुक्क्ष्वेत्यत्र स्वार्थ विषभोजनं परित्यज्य शत्रुगृहे भोजननिवृत्तिर्लक्ष्यतेऽतोडत्र जहलक्षणा।

इत्यत्र। अत्र हि शुक्कशब्दो गुणवाचक एवेति वेदान्तिमीमांसकादीनां मतम् । वैयाकरणास्तु 'गुणवचनेम्यो मतुपो लुगिष्टः' इति वार्तिकाच्छुक्रगुणविशिष्टे शुकशब्दस्य शक्तिरिति वदन्तीत्यन्यदेतत् । एवं चात्र शुक्तशब्द: स्वार्थ शुक्कगुणमन्तर्भाव्येव तद्वूति द्रव्ये लक्षणया वर्तते । यत्र तु विशिष्टवाचकः शब्द एकदेशं विहायकदेशे वर्तते तत्र जहदजहलक्षणा। यथा सोडयं देव- दत्तः। अत्र हि पदद्यवाच्ययोर्विशिष्टयोरक्यानुपपत्या पददयस्य विशेष्यमा- त्रपरत्वं जहदजहल्क्षणया। एवं च प्रकृते तत्त्वमसीति वाक्येऽपि तत्पदवा- ध्यस्य सर्वज्ञत्वादिविशिष्टस्य त्वंपद्वाच्येन किंचिज्ज्ञत्वादिविशिष्टेनैक्यायोगा- दैक्यसिद्धचर्थ चिन्मान्रे जहदजहलक्षणा ग्राह्या। केचित्तु-'सोडयं देव- दत्त:''तत्त्वमसि' इत्यादौ विशिष्टवाचकपदानामेकदेशपरत्वेऽि न लक्षणा,

वाभेदाविरोधात्। यथा घटोऽनित्य इत्यत्र घटपद्वाच्येकदेशघटत्वस्या- योग्यत्वेऽपि योग्यघटव्यक्त्या सहानित्यत्वान्वयः स्वी करियते। नहि तत्र लक्षणा कस्यचित्संमता। एवं च जहदजहलक्षणोदाहरणं तु काकेम्यो दधि रक्ष्यतामिति वेदान्तिमते पदानां जातावेव शकतनिर्णीतत्वेन फाकपदृस्य काकत्वे शक्तिः। व्यक्तेवोघस्तु लक्षणादिना भवति । अनन्यलम्यः शब्दार्थ इति न्यायात्। एवं च शक्यकाकत्वपरित्यागेनासक्यद्ध्युपघातकत्व पुरस्कारेण काकेडकाकेडि शब्दस्य प्रवृत्तेरिति वदन्ति। तन्न युक्तम्। तथाहि- तत्त्वमसीत्यत्र शक्त्या त्वर्थप्रतिपाद्कत्वस्वीकारे जातिगुणक्रिकियासंज्ञान्यतमघर्म- पुरस्कारेण तत्त्वंपद्योरर्थनोधकत्वात्तादृशघर्मविशिष्ठं ब्रह्माSडपधेत निर्धर्मकं स्विष्यतेऽतो लक्षणाऽवश्यमम्युपेया। ननु शक्त्याऽर्थप्रतिपादने यथा शक्यता वच्छेदकं वत्त्तव्यं तथा लक्षणयाऽर्थप्रतिपादनेऽपि लक्ष्यतावच्छेद्कमवश्यं वक्त व्यमिति निर्धर्मकं ब्रह्म दुर्वचमिति घेत्। अत्रोच्यते-यथा शाक्यतावच्छेदक प्रकारक एव बोधो भवतीति नियमस्तथा लक्ष्यतावच्छेदकप्रकारक एव बोध इति न नियम:। कित्वलक्ष्यतावचछेदकप्रकारकबोधो लक्षणास्थले न मद-

जिवासापिकर णम् ।

स्पर्यनिर्णयेन तात्पर्यविषयीभृतार्थबोघकत्वरूपमुख्यार्थतवाषा- घाव। न च तत्वंपदलक्षितचिन्मान्रे मेदामसक्त या तदभेदबोध-

देषदस इति वाक्याद्विशिष्टाभेदो न बोधयतुं शकयः। तथा हि-तत्र तऐेश्कालविशिष्ट एत देश्रकालविशिष्टत्वं प्रतिपाधते, एतवंशरकाल- वििष्ट वा तपेशकालवेसिष्टयम्, तत्त(देत)देशकालयोरैक्यं बा, सद्विशिष्टयोरैक्यं वा।नाऽडयः। प्रत्यक्षादिना यज्ज्ञातं तदुपेशेनाज्ञावं ज्रापयितुं सोऽयमित्यादि वाक्यमुच्यते। तपेशकालवििष्टं तुन पत्यक्षमिति तवेश्कालविशिष्टत्वेन * नोऐेश्यतासंभवः । तहे- शकालवैशिष्टयस्येदानीं +सस्वापतिय। न द्वितीय: । एतत्का- लादेरन्यदा xसर्वापसे:। न तृतीयः । = बाषाद । *अत एष न चतुर्थोऽपि। विशेषणयोर्भिन्नत्षेन विशेषणविशेष्यत- त्संबन्धात्मकविशिष्टस्य भिन्नत्वात्।+अतोडयं स न वाडयं नैव स तीति नियमः । लक्ष्यतावच्छेदकप्रकारकनोधस्तु भवतु मा वा । एवं च लक्षणाऽवश्यमभ्युपेया। अत एवाSडचार्यैर्लक्षणया तत्त्वमसीत्यत्र जीवब्रह्मणो- रैक्यं प्रतिपादितमिति बोध्यम्। नोदेश्यतासंभव इति । अन्र पक्षे हि

सत्वात्सिद्धं धर्मिणमितिन्यायेनोद्देश्यतावच्छेदकधर्मविशिष्टो धर्मी सिद्धो वक्तव्यः। स चेदानी वक्तुमशक्यः । न हि सोडयं देवदत्त इति प्रत्यमिज्ञा काले तद्देशकालविशिष्टोऽयं देवदत्त इति निमित्तसहस्त्रेणापि वत्तुं शक्यते । एवं घ तददेशकालवेशिष्ट्यस्य वत्तुमशक्यत्वान्न तद्रूपेणोद्देश्यतासंभव इति भावः । +सस्वापतिक्ेति। तादृशानुभवाभावाद्युक्तोऽयमुद्देश्यविधेयमाव इत्याशयः । x अन्यदा सस्वेति। द्वितीयपक्षे ह्ेतह्ेशकालविशिश्मुद्दिश्य तद्देशकालवशि- ष्टत्वस्य विधानादुक्त्तन्यायेनैतद्देशकालविशिष्टत्वस्य तत्काले सत्वापत्तेरित्यर्थः। = पाधादिति। तदेतदेशकालयोरिक्यस्यासंभवादित्यर्थः। अत एव नेति। तदेतदेशकालयोरैक्यासंभवात्तद्विशिष्टयोरैक्यस्य सुतरामसंभवादित्यर्थः । + अंतोडयं स न वेति। 'अयं स न वा ' इति संशयाकारः, 'अयं नैव सः' इति विपर्ययाकारः, एतादशं यत्संशयविपर्ययविरोधि ज्ञानं तत्र विषयभूतस्तत्तोपलक्षितः प्रतियोगी यस्य, एतादशो यो मेदो नामान्योन्याभाव- स्तद्विरहवधिदत्योपलक्षितदेवदत्तस्वरूपं तत्यैव नुमुत्सित त्वेनेत्यर्थः ।

शांकरप

दविरहवदिदंत्वोपलक्षितदेवद त्तस्वरूपस्यैव बुभुत्सितत्वेन सोड- यमिति वाक्यस्य तदिदंपदलक्षितताहशदेवदत्तस्वरूप एव तात्प- र्थम्। भेदविरहथ् न कशििद्धर्म: किंतु स्वरूपं तदेव चैक्यम्। तस्य

तस्वरूपैक्यबोधस्यैवोक्त संश य विपर्ययनिवर्तकत्वेन तदिदंपदद्व योपलक्षितस्वरूपे भेदामसक्तावपि तादृशस्वरूपैक्य बोधकस्य तदिदंपदद्वयात्मकवाक्यस्य यथा = न वैयर्थ्य तथा जीवत्वेश्व- रत्वोपलक्षितचिन्मात्रस्वरूपे भेदामसक्तावपि ताहृयचिन्मान्नस्य

डपि च जीवत्वोपलक्षित ईशत्वोपलक्षितान्रेदसंशयविपर्ययवि-

क्षितस्वरूपैक्ये कोऽसावात्मेति बुभुत्सासंभवेन जीवत्वेश्वरत्वा-

शा संश यविपर्ययनिवर्तकतया न तादृशबोधजनकस्य तत्त्वमसीतति वाक्यस्य वैयर्थर्यम्। न चोपहितभेदसंशयविपर्ययनिवर्तनायो- पहितयोरभेदपरत्वं तट्वाक्यस्याSडस्तामिति वाच्यम्। भेदस्य व्यावहारिकत्वेन तादृशाभेदस्योक्तरीत्या व्यावहारकत्वासंभ- वेन भातीतिकत्वापस्या तद्वोधकतया तद्वाक्यस्य प्रामाण्यानि

= न वैयथ्यमिति। अय भाव :-- यदा कंचित्पुरुषं दृष्ट्रा कश्चित्पुरुषः "अय स न वा ' इति संशयं वा 'अय नैव सः' इति विपर्ययं प्राप्नोति तदा तस्य तादृशं संशयं वा विपर्ययं निवर्तायतुं तृतीयः पुरुषः 'सोडयं देवदत्तः' इति वाक्यं प्रयुङ्के। तस्य वाक्यक्य तात्पर्य तु यो हि संशयंज्ञाने वा विपर्ययज्ञाने तच्छब्दव्यवहार्यः स एव ताद्ृशज्ञान इदंशब्दव्यवहार्य इति। संशयादि दूर्रीकर्दट प्रवृत्तेन पुरुषेण प्रयुत्तत्वेन तादृशार्थस्यैव नुमु- तिसितत्वात्। एवं वैक्यमेव बोधनीयम्। तस्य च प्रत्यक्षसिद्धत्वेऽपि सोडय- मिति वाक्यस्य न वैयर्थ्यम्। कुत इति चेत्। तत्तेदंतोमयोपस्थितिद्वारको यस्त दुभयोपलक्षितस्वरूपैक्यबोधस्तस्यैव पूर्वोक्त्तसंयंिर्यय निवर्तकत्वात्। एवं च जहद्जहलक्षणया शुद्धस्वरूप गुह्यमाणे मेदाप्रसक्तावपि पूर्वोक्तमेदविरह- रूपैक्यबोधकस्य सोडयमिति वाक्यस्य यथा न वैयथ्यमित्यर्थ इति।

जिंझ्ा साविकर यसू।

रवाहात्। उपहितयोभेंद्स्य व्यावहारिकत्येन भ्रस््ञानमात्रया-

मरूपविषयस्यैव जिज्ञासासूत्रे महर्षिणा सुत्रितत्वात्ताहक्षषिष- = योपपादककर्तृत्वादिबन्धमिथ्यात्वाय भाष्ये तदध्यासवर्णनः मिति विवरणाधुक्तं युक्तमेव। नतु जीवत्रसैक्यरूपविषय एव सुत्रित इत्यत्र किं मानमिति चेतु। उच्यते-जिज्ञासासूत्रे हि ब्रह्मज्ञानं विचारफलत्वेन सुत्रितम् । तस्य च स्वतोडपुरुषा- र्थतया स्वरूपचितो विचारासाध्यतया वृत्तेरनित्यतया चानि त्यस्वर्गादिसुखादितोऽपि विरक्तस्यैव ब्रह्मजिव्ञासाधिकाराव सुखसाक्षात्कारत्वेन तस्याः स्वतः पुरुषार्थत्वेऽषि न मुमक्षुजिज्ञास्यतासंभव इंति परिशेषाङ्रस्सव्ञानस्य जीवगतर्कर्तृ- ताध्यासरूपबन्धनिवर्तकत्वेनैव काम्यता वाच्या। तथा च भिन्न- :

भिन्नव्रश्मैष विचार्यमिति सिध्याति। यक्षु नारायणप्सादादेव बन्धनाशरूपो मोक्षो न ज्ानमात्रात। 'यस्य प्रसादात्परमार्तिरूपादस्मातसंसारान्मुच्यते नापरेण' इत्या- दिभुतेः। 'मत्मसादान्तरिष्यसि' इत्यांदिस्मृवेश्। न च ज्ञानं विनाऽत्यर्थमसाद:। कर्मणा त्वधम: मोक्त:। मसादः श्रवणादिभिः । मध्यमो ज्ञानसंपश्या मसादस्तूत्तमो मतः ॥ प्रसादास्व्रधमादविष्णो: स्वर्गलोक: नकीर्तितः। मध्यमाज्जनलोकादिरुत्तमस्त्वेव मुक्तिद: । इति पुराणाद h. ज्ञानं च श्रषणादिसाध्यम्। भवणं मननं चैव ध्यानं भक्तिस्तयैव च। साधनं ज्ञानसंपची पधानं नान्यदिष्यते। न चैतानि बिना किज्ज्ञानमाप कुतन।। इति पुराणाच्छ्रवणादिसाध्यज्ञानस्य प्रसादफलकत्वायग- माठ्। भवणादिसाध्यज्ञानं प्रसादंद्वारैष मोक्षहेतुः। तदुक्तं

इत्यर्थः ।

शांकरपादभूषणे-

पुराणे-यथा दष्टा प्रसन्नः सन्रजा बन्धापनोदकद्। एवं दष्टः स भगवान्कुर्याद्धन्धविमोघनम् ॥ इति। न चैन सति 'दृष्टैव तं मुच्यते' इति श्रुताववधारणविरोध इति वाच्यम्। * तस्यायोगव्यवच्छेदार्थकत्वाद्।

एवं ज्ञाते तु भगवाननादि: पुरुषोत्तम: । पसीदत्यच्युतस्तस्मिन्पसलने क्रेश संक्षयः । इति विष्णुपुराणमपि संगच्छते। तथा च मोक्षसाधनमसादहेतुतयैष

• तस्यायोगव्यवच्छेदेति। अय भाव :- एवशब्दस्यार्थोऽवधारणमसं- मंवश्च। तौ च धोत्यावर्थौ बोध्यौ। आलंकारिकास्त्वप्यर्थप्राघुर्यार्थावपि स्वी कुर्वन्ति। तच्वावधारणं त्रिविधम्-विशेष्यसंगतैव कारेऽन्ययोगन्यवचछेदरूपं

रूपम्। तत्र विशेष्यसंगतोदाहरणं पार्थ एव धनुर्धर इति। अत्र पार्धेतरावृत्ति यद्धनुर्धरत्वं तादृशधनुर्धरत्ववान्पार्थ इति बोध: । एवं चात्रान्यस्मिन्धनुर्धरत्व- संबन्धव्यवच्छेद: प्रतीतो मवति। विशेषणसंगतोदाहरणं शङ्ः पाण्डर एवेति। अत्रायोगव्यवच्छेदो भवति। योग: संबन्धस्तदभावोऽयोगस्तस्य व्यवच्छेदो निवृत्तिरित्यर्थः। द्वाम्यां निषेधाम्यां प्रकृतार्थदाढर्चबोधनेनाव्यमिचरितपाण्डर- गुणवाञ्शङ्ह इति बोधात्। न तु नील इति फलितोऽर्थः । क्रियासंगतोदाह- रणं नीलं सरोजं भवत्येवेति। अन्रात्यन्तायोगव्यवच्छेदो भवति। अत्यन्तो नामातिशयितोऽयोग: संबन्धामावस्तस्य व्यवच्छेदोऽमाव इत्यर्थः । तथा च कदाचिन्रीलगुणवदभिन्नं यत्सरोजं तत्कर्तुका सत्तेति बोधः । एवं च कदा- विदन्यादृशगुणसंयुक्तमित्यपि गम्यते। तथा च प्रकृते मोचनक्रियानिष्ठवशे- व्यतानिरूपितप्रकारतापन्नदर्शनक्रिया संगतैवकारेणायोगव्यवच्छेदः करियते। एवं मोक्षे ज्ञानरूपं साधनमावश्यकं न तु प्रसादस्य व्यावृत्तिरित्यमिप्रायः । नन्वयोगव्यवच्छेदकत्वेपि क्त्वाप्रत्यथेनाSSनन्तर्यस्य बोधनाइर्शनमोचन- योर्भध्ये प्रसादेन व्यवधानं दुर्वचमित्याशक्कयाSSह-मोक्षहेतुमसाद इवि । अंथं भाव :- विशेष्यसंग तैव कारेणान्ययोगव्यवच्छेदे मवतीति प्रसिद्धम्। अत्र तमित्यनेन दर्शनस्य विशेषणं प्रतिपाधते। एवं च दर्शनं विशेष्यं तत्संग- तैवकारेण तदितराविषयकं तद्विषयकं यद्दर्शनं ताद्शदर्शनजन्यप्रसादे सत्येव मुच्यते नान्ययेत्यर्थ इति।

जिज्ञासाधिकरणम्।

विचारफलव्रह्मज्ञानस्य काम्यतेति परेणोक्तम्। तदसव। तत्वज्ञानोत्तरं यावता कालेन भुज्यमानकर्मसमासिस्तद- न्यकालविलम्बनिषेधं मोक्षं प्ति कथयन्त्या: 'तस्य ताव- देव चिरं यावत विमोक्ष्ये, अथ संपत्स्ये' इति श्रुतेविरोषेन मुक्ती ब्रानेन प्रसादापेक्षाया वक्तुमशचक्यत्वाद। अन्यथा भुज्यमानकर्म- काले प्रसादानुत्पत्तौ तदन्यकालविलम्बावश्यंभावेनोक्तक्षत्य. र्थबाधापंते: । न च 'यमेवेष वृणुते तेन लभ्यस्तस्येष आत्मा वृणुते तनुं स्वाम्' इति श्रुतिरपि ज्ञानस्य पसादांपेक्षा दर्शयति। तया भक्तिजन्यमसादस्य तत्साक्षातकार एवोपयोगस्य बोधनात्। यं पुरुषमेष परमात्मा वृणुते मसादेनानुग्रृह्नाति तेन लभ्य: साक्षात्क्रियते। ततस्तस्य संबन्धेनैष परमात्मा स्वां त्तुं स्वरूपं विव्रणुते मकटयति, आंवरणं विनाश्य तेनैकी भवतीति तादश- श्रुत्यर्थात्। नापि भारब्धकर्मक्षये पसादविनियोगोक्ति: साधी- यसी। प्रसादनिरपेक्षभोगादेव तत्सिद्धेः।पारब्यकर्मणां भोगादेव क्षय इति वचनसिद्धत्वात्। अत एव- तच्चिन्ताविपुलाह्लादक्षीणपुण्यचया तथा।

निरुछ्वासतया मुक्तिं गताऽन्या गोपकन्यका ॥ इति पुराणोक्तावा ह्लाददुः खभोगयोरेव कर्मनाशकत्वमुक्तं न पसादस्येति संगच्छते। कि चाघिष्ठानपमात्वेन मिथ्यानिवर्त- कत्वस्य लोके क्लृप्त्वभिव ज्ञानस्य प्रसादहेतुत्वं न कलसम् । किंतु सेवाया एव प्रसादहेतुत्वं लोके क्लृप्तम्। तदनुरोधेन तरति शोकमात्मवित्' इति श्रृत्या 'विद्वाभामरूपाद्विमुक्तः। जञात्वा देवं सुच्यते सर्वपाशे:' इत्यादिश्रुत्या च ज्ञानस्येव बन्ध- निवृत्ति रूपमोक्षसाधनत्ववोधाङ््गीकारावश््यकत्वाद्यस्य मसादा- दित्यादेरीपरसेवाजन्यप्रसादो ज्ञानद्वारेण मोक्षजनक इत्येवार्थ:। यक्य देवे परा भ्तिर्यथा देवे तथा गुरौ। सस्यैते कथिता सर्था: मकाशन्ते महात्मनः ।। इति कुस्या तयेब बोषनाथ। न चोक्तपुराणवचनविरोध:। ज्ञान- संपश्या मसादस्तूतमो मत इत्यत्र, एवं ज्ञाते त्वत्या िविष्णुपु

शांकरपादभूषणे- राणवाक्ये च ज्ञानं न तस्वदर्शन किंतु सर्वत्र विष्णुरूपत्व दर्शनरूपं समत्वमेव विवक्षितम् । पतितव्यं समत्वे च निर्वाणमपि चेच्छता। देवा मनुष्या: पशवः पक्षिवृक्षसरीसृपा:।। रूपमेतदनन्तस्य विष्णोर्भिस्नमिव स्थितम्। एतद्विजानता सर्वे जगत्स्थावरजङ्गमम् । द्रष्टव्यमात्मवद्विष्णुर्यतोऽयं विश्वरूपधृक्।। इति पूर्वताक्याव्। अस एव रागद्वेषविष यत्वायोग्यत्वरूपात्मतुल्य- त्वस्य ज्ञानं सर्वत्र विष्णुरूपत्वदर्शनात्मकसमत्वस्य फलमित्यु- कभ्। अत एव च-सर्वत्र दैत्या: समतामुपेताः समत्वमाराधन- मच्युतर्य। तस्मिन्मसभ्ने किमिहास्त्यलभ्यम्, इत्युक्त्वा । समाभ्िताङ्गह्मतरोरनन्ताभिःसंभ्यं माप्स्यथ वे महत्फलम्, इर्यनेन विष्णुपुराण एव समत्वरूपाराधनजन्यप्सादस्य तर्वा- मयणरष्टान्तेन परम्परया मोक्षफलपयोजकत्वमुक्तं संगच्छते। मंहि सफलतर्वाश्रयणस्याव्यवधानेन फलपापकत्वनियमः किंतु लोष्टादिव्यापारव्यवधानेनेति। यथा दृष्ट्रेत्यादेस्तु पसभ्नो राजा पथ्चादूदृष्टो यथा मोचफस्तथेश इत्यर्थः । नहि राजा बद्धं प्रति .. दष्टिमात्रेण प्रसन्नः, प्रत्युत सापराधं बद्ध प्रति भूयो निग्राहक:। तमेवेत्वादिक्युत्या विद्वानामरूपाद्विमुक्त इति श्रुत्या च शद्धात्म- व्ञानस्य सर्वद्वैतनिवर्तकत्वोकत्या मसादहेतुत्वांसंभवाच। हैर- वेत्यादौ मसादेऽन्य योगव्यवचछेदपरत्वमवधारणस्थेत्युक्तिरप्ययु- केव/ अहध्वा न मुच्यत इत्यस्येत ततः मतीते: मरसादस्या- भुतत्षाचच। एवं च जीवगतकर्तृत्वादिरूपवन्वनिवर्तकत्वेनैव

ध्यासोक्तिस्त्यपि विवरणाधुक्तं सम्यगेव। .'. सेत्पज्ञानाकार्यस्यापि संत्यपापस्य सेतुदर्शनाभनिवृत्तेर्न पयोज- मार्य तदुक्तिरिति चन्द्रिकोक्तं दूषणं तु न सत्। 'नान्य: पन्था अयनाय विथते' इति श्रुतेर्बन्धनिवृतिरूपमोक्षस्य ज्ञानैकसाध्य

जिज्ञासाधिकरणम्। १७

नसाक्षात्कारमान्ननिवर्त्यत्वनियमाक्षतेः। सेतुदर्शनमात्रस्य न दुरितनाशकत्वं दैवात्तत्राऽSगतस्य म्लेच्छादेरपि सेतुदर्शनादुरि- तनाशमसङ्गात । ज्ञानविधेर्बहुश आकरेषु निरस्तत्वाच्च। प-

त्वदूरगामित्वादिव्रतकलापविशिष्टत्वेनैव दर्शनविधिः । तथा च विशेषणस्य व्रतकलापस्य कृतिसाध्यत्वाद्विशिष्टदर्शनविधिः सुवच इति तादृशदर्शननिवर्त्यपापस्य त्वधिष्ठानज्ञानमात्र- निवर्त्यत्वाभावात्कारणात्मना निवृत्त्यभावाच नाऽडत्यन्तिकी निवृत्तिः। आत्मज्ञाने तु न किंचिद्विशेषणं कृतिसाध्यम्। कर्म- समुच्चयस्य निरसनीयत्वाद्। श्रवणादीनां तत्वसाक्षात्कार

क्षतेर्न किचिदेतत्। यदपि* चन्द्रिकायां व्यासतीर्थेनोक्तं-शुद्धो न भातीति कोऽर्थः। किमात्मस्वरूपे किंचिद्भातति किचिन्न भाति, किवाSड- =तमस्वरूपमेव न भाति, यद्वा नाऽडत्माऽपि भातीति। आधेड. भासमानोऽशः शरीरादिभ्यो भेदो वा कर्तृत्वभोक्तत्वाद्यभावी वा ब्रह्मात्माभेदो वा द्वितीयमात्राभावो वा। +आत्मभिभः सत्यश्रेदपसिद्धान्तः । मिथ्या चेन्न तत्त्वावेदकशास्त्रवेद्यः।

• चन्द्रिकायामिति। पूर्वोक्तषाचस्पत्यादिसंमताधिकरणानुवादसमाछ्ौ 'तेन वेदान्तवेद्यः शुद्धोहंप्रत्यये न भातीति' यदुक्तं तन्न युक्तमित्याशयेन विकल्पपूर्व निरस्यति-शुद्धो न मातीति कोऽर्थ इत्यादि। = आत्मस्वरूपमेवेति। आ० त्मस्वरूप नैव मातात्यर्थः । आद्यपक्षे पक्षचतुष्टयं यदुक्तं तत्राप्यमासमानोऽश आत्म भिन्नोडभिन्नो वा। तत्रत्याद्योऽपि सत्यो मिथ्या वेति विकल्पान्मनसि निधाय दूषयति-+ आत्मभिन्नः सत्यश्रेदिति। ननु आत्मस्वरूपेडमासमानोऽश:क इत्याशयेन शङ्काप्रसक्के सत्यात्ममिन्नत्वकल्पो न संगच्छत इति चेत्। उच्यते- आत्ममिन्नत्वस्वीकारेऽप्यस्ति दूषणं वाडभासमानस्य नाऽऽत्मस्वरूपत्वमिति सूच- नांयेति तद्धावः। पूर्वो करीत्याSSत्ममिन्नत्वपक्षं निरस्यामिन्नत्वपक्षं निरस्यति- 4575

शांकरपादभूषणे -: आत्ममत्रत्वे द्वितीयपक्षान्तर्भावः। तथाऽपि कल्पितेन भेदे नागृहीत इव भातीति चेत् । न । तत्वतो गृह्यमाणेऽषिष्ठाने भेदफल्पनाया अगृहीतत्वारोपस्य चायोगात्। न च मिथ्याभू तेनापि तेनोपलक्षितात्मा शास्त्रवेद्यः, स च सत्य इति वाच्यम्। स्वप्रकाशत्वेन नित्यसिद्धात्मावबोधार्थमुपलक्षणत्वोक्त्ययोगाव। उपलक्षणत्व एव तात्पर्ये चापामाण्यापातात्। अत एव न द्वितीयः। तस्य स्वपकाशत्वेनाभानायोगात्। स्वपकाशस्याप्य- विद्यावशेनाभानेऽविद्यादुःखादेः प्रकाशो न स्यात। तस्य चैत- न्यमकाश्याधीनमकाशत्वोपगमात। युक्तं चापौरुषेयस्याप्याग- मस्य शङ्डि्ततात्पर्यभ्रमरूपदोषस्य xयजमानः पस्तर इत्या- देरिव मत्यक्षविरोधेन पतीतार्थच्यावनम्। उक्ता च त्व- याऽपि तत्त्वमसीति वाक्ये प्रत्यक्षाविरोधाय त्वमर्थलक्षणा । तस्मात्परमते स्वरूपमात्रस्य स्वपकाश्नत्वेन नित्यसिद्धत्वाद-

ज्ञातो विषयोऽज्ञाननितृत्ति: फलमज्ञानी चाधिकारी न युक्त इति

*आत्ममात्रत्व इति। अभासमानांशस्थाSडत्मािन्नत्वे 'आत्मस्वरूपमेव न भाति'इति यो द्वितीयः पक्ष उक्क्स्तत्रान्तर्भावात्तत्र यत् 'तस्य स्वप्रकाशत्वे- नामानायोगात्' इत्युत्तरं दत्तं तदेवात्रावि दूषणमित्याशयेनोध्यते द्वितीयपक्षान्त- र्भाव इतीति भावः ।x यजमान: प्रस्तर इति। अत्र कि प्रस्तरशब्दो यजमा- नस्य नामधेयं वा यजमानशब्दः प्रस्तरस्य नामधेयम्, अथवा यजमानकार्ये जपादौ प्रस्तरस्य गुणत्वेन विधानं वा प्रस्तरकार्ये सुग्धारणादौ यजमानस्य गुणत्वेन विधा- नमू, आहोस्विद्विधेयस्य प्रस्तरस्य यागसाधनत्वेन युक्त्तत्वाद्यजमानशब्देन स्तुति- रिति संशयः। तत्र नामधेयत्वं तावन्न संभवति। गोमहिपयोरिवार्थभेदस्यात्यन्त- प्रसिद्धत्वेनायुक्त्तत्वात्। यजमानकार्ये जपादी प्रस्तरस्य गुणत्वेनापि विधानं न संभवति। अचेतनस्य प्रस्तरस्य सामर्थ्याभावात्। नापि प्रस्तरकार्ये सतुग्धा- रणादौ यजमानत्य गुणत्वेन विधानं संमवति। अभनौ प्रहरणस्यापि प्रस्तरकार्य. ल्वेन यजमाने प्रहते सति कर्मलोपप्रसक्लात्। तस्मात्-यथा सिंहो माणवक हत्यत्र सिहगुणेन कौर्यादिनोपेतो माणवकः स्तूयते तद्धजमानगुणेन यागसा धनत्वेनोपेतो विधेयः प्रस्तरः स्तूयत इति सिद्धान्तः । एवं च यजमान: प्रस्तर इस्यत्र यथा प्रतीतार्थच्यावनं तथाSत्रापीति भावः ।

जिज्ञासाधिकरणम्। शासुमनारम्मणीयमेवेति भामतिमतं तावदयुक्तमेषेति वाचस्प- तिदूषणम्। तत्र सूम :- जिव्रासासूत्र उक्तरीत्या विचारफलत्वेन सूत्रि- तस्य ब्रह्मव्ञानस्य जीवगताविद्यादिबन्धनिवर्तकत्वेनैव कान्य- स्वात्। 'दश्यते त्वग्रया बुद्धया' इति श्रुत्या 'तथ्वमस्यादिवाक्योत्यं ज्ञानं मोक्षस्य साधनम् ।

इति ज्ञाने त्वनाहते तस्मिन्सर्व ब्रह्ममयं भवेद'॥ वृहन्नारदीयवचनेन ज्ञानशब्दोदितसाक्षात्कारत्वे- नानाहतशब्दोदितदोषराहित्यादिना व युक्तस्य वेदान्तजन्य-

दोपाश्-इदं वाक्यं प्रत्यगभिन्नव्रह्मपरं नःभवतीति पमाणासं भावनारूप एकः । विरुद्धतया भासमाने प्रतीचिकर्थं ब्रम्माभे- द इति पमेया संभावनारूपी द्वितीयः। कर्तृताध्यासस्य स्वरसवाहि- तारूपो विपरीतभावनात्मकस्तृतीयः। ते च क्रमेण श्रवणमननन- दिध्यासनैः पत्येकं क्रमेण निरसनीयाः। तथा च निदिध्यासनान्त- साधनैर्निरुक्तदोषापगमे वेदान्तवाक्यजन्यनिर्विकल्पकअ्रह्मात्मै- क्यसाक्षात्कार एवाविद्यानिवर्तकः । अहंपत्ययस्तु न ताद्ृश- साक्षात्कारात्मक इत्येवाहंपत्यये शुद्धो न भातीत्यस्य वाचस्प- तिवाक्यस्यार्थः । वेदान्तवेध इति 'तद्वाक्येनायमेवार्थः सुचितः। अन्यथा शुद्धोऽइंपत्यये न भातीत्येव वक्तव्ये वेदान्तवेध इत्य- नर्थकमेव स्यात्। तथा च तादशात्मसाक्षात्काराय वेदान्तवि- चारात्मकशास्त्रमारम्भणीयमेवेति वाचस्पत्युक्तं सम्यगेव। शुद्धो- हंपत्यये न भातीत्यस्माद्वान्यात्कथमप्यप्रतीतानां स्वबुद्धि- मात्रपरिकल्पितानां केर्षाचिदर्थानां तथा विकल्पनेऽपि न दोष:। तथाहि-आत्मस्वरूपे किंचिद्बुद्धयादिसहितत्वां- श्ो भाति तद्विनिर्ुक्तत्वकर्तृत्वाभावाद्यंशो न भातीति तदर्यः साधुरेव। तस्याSSभासमानांशस्याधिकरणात्मकत्वेन तदात्मना सत्यत्वमेव। तदंशत्वेन मिथ्यात्वेऽपि मिथ्यात्वेन तद्धो. धकशास्त्रस्य तत्वावेद्कत्वाबाधात् । तस्य स्वमकाशात्मस्वरूप- त्वेऽपि कल्पितेन भेदेनागृहीत इव भातीत्यपि सुवचम्। अधि- ष्ठानसाक्षात्कारात्मकग्रहविशेषस्यैव वक््यमाणरीत्या सकलक. लपनानिदानाविद्यानिवर्तकत्वात्। मिथ्याभूतेनापि तेनोपलक्षि-

शांकरपाद्भूषणे-

तात्मा शास्त्रवेध्य: । स च सत्य इत्यपि युक्ततरम् । आत्मन:

शयविपर्ययविशेषविरोधितया तदुपलक्षितात्मस्वरूपस्यैव बुभु- ति्सितत्वेन तत्रैव शास्त्रतात्पर्यावधारणाव । तस्यैव शास्त्रवेध्य ताया अवश्यं वक्तव्यत्वात्। आत्माऽपि न भातीत्यर्थोऽपि सुवचः।" यद्यप्यात्मा जन्तुमात्रस्य संदेहविपर्ययापरोक्षप- रोक्षपमास्थले तदभावदशायां सुपुप्तियोगशास्त्रसिद्धनिरोधाख्य समाधिकालयोश्रैकरूपेण तत्साक्षितया X निर्णीतः प्रथते । आन्तराश्च ज्ञानादयः सहोत्पत्तिविनाशाभ्यामव्यभिचरितम- काशा:। तदेतत्सर्वे स्वसाक्षिणमन्तरोपपादयितुमशक्यम्। सुपु प्त्यादिषु जन्यज्ञानासंभवात। तार्किकादिमतेऽनुव्यवसायगम्यं ज्ञानम्। न चोत्पनने ज्ञाने नियमेन तदनुव्यवसायोऽस्तीति सुवचम्। तथा सत्यान्तरज्ञानधाराणामविच्छेदमसड्गेन वाह्य- व्यवहारविलोपपरसङ्गात्। ज्ञानोत्पत्तिप्रत्यक्षं च दुर्वचम् । मत्यक्षे विषयस्य कारणत्वादुत्पत्त्यनन्तरक्षणे तेन भवितव्यम्। तत्र चोत्पत्तेरभावः । तस्या: क्षणिकत्वात्। आत्मनोऽप्यव्य- भिचरितप्रकाशत्वं तन्मते न संभवति। स्वगतविशेषगुणानव- माह्यात्ममत्यक्षस्य तन्मतेऽनङनीकारात्। आत्मनोऽव्यभिचरित•

परसङ्ग इति स्वप्रकाश आत्माऽवश्यमभ्युपगन्तव्यः । तथा च तस्याभानायोग:" = तथाऽप्यस्ति भातीत्येवं रूपाव्यभिचा- रपकाशत्वाय सद्रूपेण भानात्मनाऽभानासंभवेऽपि साक्षिस्वरू

*यद्यप्यात्मोति। यद्यपीत्यस्य दूरस्थेन 'तथाऽप्यस्ति भाति' इत्यत्रत्येन तथाऽपीत्यनेन सहान्वयः।X निर्णीत इति। संशयस्थले विपर्ययस्थले तथा परो. क्षापरोक्षप्रमास्थले किंच संशयाद्यभावदशायां सुषुप्त्यवस्थारूपायां तथा योग शास्त्रसिद्ध निरोधाख्यसमाधिकाले च संशयादिसाक्षित्वेनाSSत्मा निर्णीत इत्यर्थः । = तथाऽप्यस्ति भातीति । अयं भाव :- यद्यपि संशयाद्यवस्थानां साक्षी स्वप्रकाश आत्मा स्वीकार्यः, नैयािकैरपि स्वप्रकाश आत्माSम्युपेय आत्मनोड . व्यमिचरितप्रकाशत्वाय,। तथा चाऽडत्मनः स्वप्रकाशत्वेन मानामावो

जिज्ञासाधिकरणम्।

पानन्दे भासमानेऽि स्वरूपप्रकाशेन सहानुवर्तमानानाद्विद्यया दुःखाद्यपुरुषार्थसंबन्धोऽपि तत्राऽडरोपितः । तथा तार. तम्यापन्नत स्तद्विष य संपर्क जनितवृत्तितादात्म्याध्यासात्साक्षिण्यपि तारतम्यमध्यस्तम्। ततश्च स्वरूपभूतनिरतिशयानन्देऽनुभूय- मानेऽपीतोऽप्यधिक आनन्दोडस्ति स मम न भाति स मयाऽनवाप इत्येवं कल्पिताभानयोग एव न भातीत्यस्यार्थः । एतेन स्वन्काशस्याप्यविद्यावशेनाभानेऽविद्यादे: मकाशो न स्यात्तस्य चैतन्यमकाशाधीनपकाशत्वादिति चन्द्रिकोक्त्तदूषणं नि- रस्तम्। सदादयात्मना प्रकाशमादायैव तत्मकाशोपपत्तेः। अत एव स्वपकाशत्वात्स्फुरति चतन्यमविद्यावृतत्वाच्च न स्फुरति। न च विरोध:। स्फुरणस्य तातत्विकत्वादस्फुरणस्य चातात्विकत्वाद्। एवं च न कोऽपि दोष:। स्फुरत्वादज्ञानादिसाधकत्वस्यास्फु- रत्वाद्विषयत्वस्य च संभवादित्यपि साधु। निरतिशयानन्दाशेड नादविद्याक तकल्पितावरणस्यैवास्फुरणपदार्थत्वात्स्वरूपप्का- शेन सहानुवर्तमानानाद्यविद्यावशनाध्यस्तस्य तस्य स्वप्रकाशे व्यात्मनि संभवाव।'स्फुरत्यस्फुरणायोगस्योक्तत्वाद्' इति चन्द्रिकोक्ततदूषणानवकाशः । अथ र्वपकाशतया नित्यं भास- मान आत्मन्यविद्यायास्तत्कृताध्यासादेश्ासंभवो ज्ञानाज्ञान- योर्विरोधादिति चेतु। अत्र वदन्ति-तथाभूतेऽप्यात्मन्यहमज्ञ:, मामईं न जानामीत्यनुभवादनिर्वचनीयभावरूपाज्ञानात्मकावि यासंबन्धोपपत्ते: । तदुक्तम्- स्वप्काशे कुतोऽविद्या। विना कथमावृतिः । इत्यादितर्कजालानि रवानुभूतिर्ग्रसत्यसौ ॥। (प० चि० २८) अज्ञानेनाSऽवृतं ज्ञानं तेन मुहद्न्ति जन्तवः। (गी०५।१५)इतिच। अयमभिपायः-अधिष्ठानमानमात्रं नाज्ञानतत्कृतारोपादि- विरोधि। तथा सतीदं रजतमित्यादिभ्रमानुदयपसङ्गनत्।तत्रा- पीदंताया अधिष्ठानस्वरूपभूताया भानात्। नाप्यघिष्ठानासाधार- णस्वरूपज्ञानं तथा, इदंता च न तथेति वक्तं युक्तम्। शङ्: श्वेत इत्यधिष्ठानासाधारणस्वरूपज्ञानेऽपि पीतभ्रमोपादानाज्ञा-

थांकरपादभूषणे --

प्रत्वादिभ्रमस्य ताद्ृशज्ञानानिवर्त्यत्वाच्च। न च सोपाधिकभ्र- मेष्वपरोक्षज्ञानम्। अन्यत्र तु परोक्षमपरोक्षं वा ज्ञानमज्ञाननिव- र्तकमिति नियम:। तथा च शुक्तिरजतादिभ्रमाणां = परोक्षा- परोक्षज्ञानसाधारणाधिष्ठानासाधारणस्वरूपज्ञानत्वेनैव ज्ञानं नि- धर्तकं पीतशङ्गादिभ्रमाणां तु तादृशापरोक्षज्ञानमेवेति वाच्यम्। शुक्तिरजतादिभ्रमव्यावृत्तस्य पीतशङ्गभ्रमेषु सोपाधिक भ्रमत्व- स्यासुगतस्य वक्तुमशक्यत्वात्। शुक्तिरजतादिभ्रमेषु सादृश्या- दिरूपदोषस्योपाधित्वसंभवात्। नहि पित्तादिदोष एवोपाधिर्न सादश्यादिरित्यत्र किचिद्गमकमस्ति। तस्मात्ममाणानुसारेण याद्टशभ्रमे यज्ज्ञानं निवर्तकतया प्ाप्नोति तदेव तथेति स्वीक-

नाप्यधिष्ठानोति। शङ्ः श्वेत इति स्मृतिरूपज्ञानस्य विद्यमानत्वेऽप्य परोक्षज्ञानाभावान्नाज्ञाननिवृत्तिरिति भावः । + दनिवृत्तिपसङ्ग इति। अय भाव :- यथा दशमस्त्वमसी त्या छोपदेशानद्मोपादानभूताज्ञाननिवृत्तिर्भवति तथैव 'इयं शुक्तिः' इत्याप्तोपदेशाच्छुक्तिरजतभ्रमोपादा नमूताज्ञाननिवृत्तिर्भवति सा न स्यादपरोक्षज्ञानामावात्। नन्वेतद्युक्तं यथा रज्जौ सर्पभ्रमे जाते केन- चिदासेन 'इयं रज्जुः' इत्युपदिष्टेऽपि दूरत्वादिदोषनिवृत्तिपर्यन्तं सर्पो दृश्यत एव, किंतु भ्रमजन्या भीतिर्निवर्तते। यदा तु दूरत्वादिर्दोषो निर्गच्छति तदानी- मेव सपों न दृश्यते। भ्रमोपादानभूतस्याज्ञानस्य निवृत्तत्वात्। एवं चाSडसो- पदेशात्कथमज्ञाननिवृत्तिरिति चेत्। सत्यम्। भ्रमोपादानभूतस्याज्ञानस्य निवृ- त्तिस्तु प्रत्यक्षज्ञानादेव भवति, आप्तोपदेशस्व प्रत्यक्षज्ञानद्वरैवाज्ञाननिवर्तकः । रज्जुसर्पभ्रमस्थले ह्याप्तोपदेशाद्ीतिनिवृत्तौ पुरुषः कि वर्तंत इति ज्ञातुं सत्समीपं गच्छति ततो निश्चचिनोति रज्जुरियमिति। दशमस्त्वमसीत्यादावपि भ्रमकाले दशमंत्वविशिष्टस्याऽत्मनः प्रत्यक्षाभावः । आप्तोपदेशे तु सति दशमत्ववैशि- षटयेनाSSत्मन: प्रत्यक्षे भ्रमोपादानभूताज्ञाननिवृत्तिर्भवति। एवं चाघिष्ठाना- साधारणस्वरूपापरोक्षज्ञानमेव नाज्ञानतत्कृतारोपादिविरोधि, कित्वास्ोपदेशोSपि तथेति प्राप्मिति। = परोक्षापरोक्षेति। परोक्षापरोक्षज्ञानसाधारणं यद्षि- छानासाधारणस्वरूपज्ञानत्वं तेनैष रूपेण ज्ञानमज्ञाननिवर्तकमित्यर्थः ।

जिज्ञासाधिकरणमू। २३

र्तव्यम्। आत्मविषयकाज्ञाननिवर्तकतया च शास्त्रबलाद्ेदान्तवा- क्यजन्यमेव ज्ञानमधिष्ठानतत्त्वावगाह्यपरोक्षरूपं निरस्तसमस्त- पूर्वोक्तदोषमेवाऽडस्थेयमिति सर्वमनवद्यम्। एतेन दुःखादेः श्रवणादिसंस्कृतान्त:करणवत्तिनाश्यत्वे शुक्तिरुप्यादो तद- दर्शनात्सत्ये भ्रमरादिध्याननिवत्ये कीटादी तद्दर्शनादज्ञानस्य सत्यत्वं च स्यादिति चन्द्रिकोक्तदूषणं निरस्तम्। प्रमाणबलेन शुक्त्यधिष्ठानापरोक्षस्यैव शुक्तिरूप्याज्ञाननिवर्तकत्वाद। विजा- तीयाविषयकध्येयमात्रविषय कवृत्तिसंतानरूपस्य ध्यानस्येच्छा धीस्य तदनधीनज्ञानतो वैलक्षण्येन तत्त्वज्ञानत्वाभावाच न परत्युदाहरणत्वसंभवः । अत एवोक्तम्- +न बुद्धिं मदेयन्दष्टो घटतत्त्वस्य वेदिता। उपमृद्नाति चेद्बुद्धिं ध्याताऽसी न तु तत्वविव ॥ इति। (प० ध्या० ९१)। यथा षड्जादयो गान्धर्वशास्त्राभ्यासात्मागपि स्फुरन्त- स्तद्रूपेणातुल्लिखिता न श्रोत्रेण व्यज्यन्ते, व्यज्यन्ते तु शास्त्र. वासितेन, एवं वेदान्तवाक्यजन्यब्रह्मात्मक्याकारवासनावासि तान्तःकरणेन तन्भावाभिव्यकक्तिन भागिति भामत्युक्तमपि *ध्याननिवत्ये कीटति। इत्थं हि लौकिकंप्रसिद्धि :- कथ्चित्कीटः (कुम्मा- रीण) कीटान्तरमानीय स्वगृहे स्थापयित्वा तदग्रे तिष्ठति। ततश् स्थापितः कीटः स्वाये तिष्ठतः कीटस्व निरन्तरध्यानेन तद्रपो भवति। एवं च यपा लौकिकसत्यस्य कीटस्य कीटान्तरध्यानान्निवृतिस्तद्वदेव परमेश्वरध्यानेन सत्य. स्यैव संसारस्य निवृत्तिर्भविष्यतीति तन्मूलभूतस्याज्ञानस्य सत्यत्वं स्यादिति भावः।+ न बुद्धि मर्दयन्निति। इदानीतनः पाठस्त-उपमृद्नाति वेषित्तं ध्याताडसी न तु तत्त्वपित्। न बुद्धिमर्दयन्द्ृष्टो घटतत्त्वस्य वेदिता ॥ इति। अयं भाव :- तत्त्वविद्ध्याननिष्ठयार्भेदव्याख्यानसमये पश्चदश्यामुक्तं-यो हि ध्याननिष्ठः स लेशतो लाकिकव्यवहारं करोि। तत्त्ववित्तु सम्यगाचरति। तत्त्वविदा हि मनोवाक्कायगृहक्षेत्रादयः पदार्था नोपमृद्यन्तेतः सम्ययवहरति। ननु विषयानुपमर्दनेऽपि तत्त्व्विदा चित्तोपमर्दनं कार्यमित्याशङ्कय पठति- उपमृद्नाति चित्तभिति। चित्तोपमर्दनं चित्तैकाउ्यम्। यदि चित्तैकाय्यं कुर्या. ततरहि ध्यातैव सः, न व तत्त्त्रवित् । तत्र दृष्टान्तः-घटतत्वस्य ज्ञाता चिततै- काटयं कर्वन् कापि दृष्टः। किंतु विनाऽपि चित्तैकाउयं घटं जानात्येवेति!

शांकरपादभूषणे- समीचीनमेव । तत्र पागस्फुरतः पश्चाच्च स्फुरतः षड्जत्वादि- जातिभेदस्येव प्रकृते तदभावादिति चन्द्रिकोक्त्तदूषणं त्वनाद. विद्याकल्पितधर्मभेदस्य ब्रह्मणणि संभवाब्वहुशो दत्तोत्तरं चर्वित- चर्वणमेव। न च क्रियासमिव्याहारेणेत्यादिकं वाचस्पत्युक्तं त्वतिसम्यगेव। युक्त चापोरुषेयस्याप्यागमस्य यजमान: मस्तर इत्यादेरिव प्रत्यक्षविरोधेन प्तीतार्थच्यावनम्। उक्ता च त्वयाऽपि तत्वमसीति वाक्ये मत्यक्षाविरोधाय लक्षणेति चन्द्रिकोक्त्तदूषणं तु परमाग्रहनिबन्धनम् । अर्थक्रियादिरूपपरी क्षापरीक्षितरय प्रत्यक्षस्य मावल्येन व्यवहारदशायामेव तद्द्विरु- दधार्थग्राहिणो यजमान: प्रस्तर इत्यादेस्तद्विरोधेनामुख्यार्थकत्वेऽ व्यद्वेतागमस्य परीक्षितप्रमाणविरोधाभावेन मुख्यार्थत्वस्यैव स्वीकरणमुचितम्। मरत्यक्षादेहि परीक्षया व्यावहारिकमामाण्यमेव सिद्धम्। तच्च नाद्वैतागमेन वाध्यते, वाध्यते तु तात्विकं मामाण्यम्। तक्षु न परीक्षया सिद्धमिति न विरोधः । कि

र्णयान्मुख्यार्थत्वमेव। यथा चैतत्तथा जन्माधिकरणे वक्ष्यामः। यजमान: प्रस्तर इत्यादी मतीतार्थ उपकमाध्यभावाद्युक्त प्रत्यक्षवि- रोधेन स्वार्थच्यावनम्। यद्यपि पस्तरयजमानादेरभेदस्यापूर्वत्व- रूपैकलिङ्गस्य ताहृयारयें तात्पर्यग्राहकत्वसंभव:, एकैकलिङ्गस्य तात्पर्यनिर्णायकत्वे तदन्यलिङ्गगनामनुवादकत्वाद्वाहुल्यमप्रयो- जकमित्यद्वैतागमसाम्यशडन संभवति तथाऽपि यजमान: मस्तर इत्यस्य पस्तरमुत्तरं वहिषः सादयतीति विध्यर्थवादत्वेन स्वापे-

रिति न तेन प्रत्यक्षस्य व्यवहारकाले बाघः । तत्त्वमस्याि- वाक्येऽपि न मत्यक्षानुरोधाय लक्षणा किंतूपक्रमादिभिस्तात्प-

सिद्धान्तबिन्दौ मधुसूदनसरस्वतीि :- इच्छन्ति व्वाकाशपदा-

= उपक्रमादिभिः । उपक्रमोपसंहारावम्यासोऽपूर्वता फलम्। अर्थवादो- पपत्ती च लिक् तात्पर्यनिर्णये। इति षड्विधलिकरित्यर्थः ।

जिज्ञासाधिकरणंम्।" २५

दपि निर्विकल्पकं स्मरणं तात्पर्याधीनत्वाच्छव्दव्टत्तेरिति । तस्मादित्यादिनाऽधिकार्याद्यसंभवोक्तिरवि चन्द्रिकोक्ता न विचा- रसहा। न हाविद्याकल्पितेऽविद्याऽस्माभिः स्वी क्रियते, किंतु चैतन्यमात्र एव। तस्मिस्तु सर्व जडजातं कल्पितमित्येकाश्रया-

इत्यज्ञान्यधिकारीति तु सुष्टक्तमेवोति दिक। यत्वनिर्वचनी यभा वात्मकानाद्य विद्याकृतावरणसंभवे पूर्वोक्त सर्व संगच्छते, न तु तत्संभवति। अविद्याया उक्तरूपाया लक्ष. णतः पमाणतश्च निरूपणानईत्वादिति परेणोक्तं तल्लक्षणपमाण- सन्भावान् साधु। तथाहि-अनादिभावत्वे सति ज्ञाननिवर्त्यत्वं तल्लक्षणं तावत्सुवचम्। न चाSडकाशादावतिव्याप्तिः। आत्मन आकाश: संभूत इति श्त्याSडकाशोत्पत्तिबोधनेन तस्यानादि- त्वानभ्युपगमात्। महादिकस्थानीयस्य चाव्याकृताकाशस्य

वारणाय मावत्वनिवेशः। उत्तरोत्तरमनोदटत्ते: पूर्वपूर्वमनोवृत्तिध्वं- सरूपत्वोपगमे वादशमनोवृत्तिष्वतिव्याप्तिवारणायानादित्वनि- वेशः। यद्वा पागभावध्वंसः प्रतियोगिजन्य इति मते ज्ञानमागभावेऽ- तिव्याप्तिवारणाय भावत्वनिवेशः । अविद्याध्वंसो ज्ञानानतिरिक्तो

स्वात्मकक्षाननिवर्त्यत्वशरीरे ज्ञानजन्वेति स्थर्थकम्। अविद्यासंबन्धध्वंसस्य ज्ञानजन्याविद्याध्वंसजन्यत्वात्र तत्राततिव्याप्तिः। न चानादिभावस्य ज्ञाननिर्त्यत्वानुपपत्तिः । अभावस्येव भावस्यापि नाशानाशयोर्विरोधिसंनिपाततदभावम- युक्त न्वेन विपक्षे बाधकशून्यतयाऽनादिभावत्वस्याविनाश्षित्वव्या. व्यत्वे मानाभावात्। भ्रमोपादानत्वं वा तल्लक्षणम्। यच् भ्रमप- देन रजतरूपार्थो विव्षितो ज्ञानं वा। नाऽडघ्यः। पदार्थस्यास- स्वेन तदुपादानताया असंभवात्। न द्वितीयः। अन्तःकरणेऽति व्याप्तेरिति परेणोक्तम्। तदसत्-भ्रमविषयस्यापारमार्यिकत्वेडप्य

२६ शांकरपादभूषण-

निर्वचनीयस्वरूपाभ्युपगमेन तदुपादानतायाः सभवात्। नाध्यन्तःकरणेऽतिव्यापिः। तस्य ममोपादानतवेऽपि + भ्रमं मत्यतथात्वात्।

• अनिर्वचनीयेति। अयं भाव :- मायावादिमते त्रिविधं सत्वं पार- मार्थिकं व्यावहारिकं प्रातिमासिकं चेति। तत्र ब्रह्मणः पारमार्थिकं सत्त् घटादेर्व्यावहारिंकं शुक्तितिरजतादेस्तु प्रातिमासिकम्। तथा च ब्रह्मभिन्नस्यानिर्व- चनीयत्वेन शुक्तिरजतादेरनिर्वचनीयत्वात्तदुपादानताSविद्यायाः संभवतीति भ्रमो- पादानत्वं लक्षणं सम्यगेव। स्यादेतत्। रजतोत्पादकानां रजतावयवानामभावे शुक्ती कथं रजतमुत्पद्यते। तथा च पदार्थस्यासत्वेन तदुपादानताया असंभव एवेति चेतू। अत्रोच्यते-नहि लोकसिद्धसामग्री प्रातिमासिकरजतोत्पादिका, अपि तु तदिलक्षणैव । तथाहि-काचका मला दिदो ष दू षि तिलो च न स्य पुरोवरति - द्रव्यसंयोगादिदमाकारा चाकचक्याकारा काचिदन्तःकरणवृत्तिरुदेति। तस्यां च वृत्ताविदमवच्छिन्नं चैतन्यं प्रतिबिम्बते। तत्र वृत्तेनिर्गमनेनेदमवच्छिन्नचैतन्यं वृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यं प्रमातृचैतन्यं चाभिन्नं भवति। ततश् प्रमातृनैतन्याभिन्नवि-

तरजतसंस्कारसधीचीना काचादिदोषसमवाहिता रजतरूपार्थाकारेण रजतज्ञाना- कारेण च परिणमते। एवं चाSडविद्यकमेव शुक्तिरजतं प्रातिमासिकमित्युच्यते। ननु घटपटादेर्ययाSSविद्यकत्वं तथैव शुक्तिरजतादेः, तथा च घटाद्यपेक्षया शुक्िरजतादे: कुतो वैलक्षण्यमिति चेत्। सत्यम्। परमते मायायाः स्वी- कारामावेपि केषाचित्क्षणिकत्वं के्षांचित्स्थायित्वमित्यत्र यदेव नियामकं स्वमार्वावशेषादिकं तदेवास्माकम्। अथवा घटाद्यध्यासेऽविधेव दोषत्वेनापि हेुः। शुक्तिरजताद्यध्यासे तु काचाद्यो दोषाः। तथा चISSगनतुकदोषजन्यत्वं प्रातिमासिकत्वे प्रयोजकम्। अत एव स्वम्रोपलन्घरथादीनामागन्तुकनिद्रादि-

शुक्तिरजतादेरप्यनिर्वचनीयत्वात्तदुपादानत्वं मायायाः संभवतीति भ्रमोपा- दानत्वं लक्षणं मायाया युक्ततरमिति। + भ्रमं प्रत्येति । भ्रमव्यतिरिक्कज्ञा- नस्थलेन्तःकरणं विषयाकारेण परिणमते। भ्रमस्थले त्वविद्यैव विषयाका-

किति भावः ।

जिज्ञासाषिकरणस्।

सारसाज्ञाने परत्यक्षानुमानक्षुतयश्च पमाणानि। तमाहि-#अहम- ज्ञ इति मत्यक्षं तादृशानिर्वचनीयभावरूपानाघज्ञाने पमाणम्। न चाहमझ इत्यादिमतीतो ज्ञानाभाव एव विषयोडस्त्विति वाच्यम्। +घर्मिमतियोगिज्ञानसत्त्वेऽपि जायमानस्य तस्य ज्ञानसामान्या- भाव विषयकत्वे व्याघातात्। न हि प्रतियोग्यधिकरणे =प्रतियो- ग्यधिकरणक्षणावच्छेदेन तदत्यन्ताभावस्तवाध्यभिमतः । धर्मि- प्रतियोगिनोः xसाक्षि्राह्यत्वाभ्युपगमेऽपि साक्षिरूपज्ञानेनैव व्या- घातो दुर्बारः। कि बहुना, न जानामीत्यभावग्रहेणैव स्वकाले स्वाभावावगाहनाद्व्याघातो दुर्वारः। अज्ञानस्य स्वरूपतः साक्षि- गम्यत्वेऽप्युक्तविशेषणवििष्टस्य ममाणगम्यत्वात्र तत्रानुमानो- पन्यासासंगतिः। त्वदुक्तमर्य न जानामीति मत्यक्षानुपपतिश्व सादसाज्ञानानभ्युपगमे। नतु किमत्र +सर्वानुवादेन व्यवहार: । किवा सामान्यतः । नाऽडय:। ताहशव्यवहार स्पैवाभावात्।

• अह्मज्ष इति। अय माव :- यदि केनचित्पुरुषेण कस्मिश्चित्पुरुषे 6त्वदात्मनः स्वरूपं कीदशं तथा मदात्मनोऽपि स्वरूपं कीदृशम्' इति पृष्टे सति पृष्टः पुरुष उत्तरयति-अहमज्ञः, मामन्यं च न जानामीति। अस्माच्व वाक्यादज्ञानाश्योऽहमिति प्रतीयत इति। +धर्मिपतियोगीति। धर्मोडस्त्य स्मिन्निति धर्मी। धर्मी च प्रतियोगी चेति द्वंद्वः । तयोर्ज्ञानमिति विग्रहः । धर्मोडमाव: सोडस्ति यस्मिन्नधिकरणेSभावाधिकरणमिति यावत्। यस्यामावः स प्रतियोगी। एवं चामावज्ञानं प्रतियोग्यधिकरणयोर्ज्ञाने सत्येव मवति नान्यथा। अत्र च प्रतियोगी ज्ञानसामान्यं तदन्तर्मूत च प्रतियोग्यधिकरणयो- र्ज्ञानम्। तस्य च सत्त्वाज्ज्ञानसामान्याभावस्य वक्तुमशक्यत्वेन व्याघातो दुर्वार इंति मावः ।= प्रतियोग्यधिकरणक्षणेति। यस्मिन्नधिकरणे यत्क्षणावच्छे- देन प्रतियोगी वर्तते तत्रैव तत्क्षणावच्छेदेन तदत्यन्तामावो दुर्वच इति

पीति भावः । : सर्वानुवादेनति। परेणोक्त्तानां सर्वेषां पदार्थानां तत्तदूपेणा- नुवादपुरः सरम् 'त्वदुक्कमर्य न जानामि' इति व्यवहार आहोस्वित्सामा- न्यरूपेणानुवाद्पुरःसरमिति प्रश्ाशयः। स्यैवाभावादिति। सर्वेषां पदार्थानां तत्तदूपेणानुवादे सति त्वदुक्तमर्ष न जानामीत्यस्य वढतो मे जिह्दा नास्तीति- वद्व्याधातत्वेनासंभवादिति भावः ।

शांकरपाद,भूपणे- भाषे वा त्वदुक्तं प्रमात्वेन न जानामीत्येवंपरत्वीपपरेः । प्रतिवाक्यादधिगतस्थार्थस्यानुवादपुरःसरं पमाणाभावेन निर- सनदर्शनात् । न घ त्वदुक्त्तेऽये पमाणज्ञानं मे ना- सतीत्यस्य विशिष्टविषयज्ञानस्य ममाणत्वाततद्विशेषणतयाडर्य- स्याऽपि पमाणत्वेनायगमात्स्ववचनव्याघात इति शङ््क्यम्।

यत्वात्। अन्यथा भ्रमो मम नास्तीत्यादिपमाणज्ञानस्यापि विशिष्टार्थभ्रमविषयंतया भ्रमविषयस्यापि पामाणिकत्वापाताव। न द्वितीयः । सामान्यानुवादेनविशेषव्यवहारोपपत्तेः । विशेषस्याव्यधिगमानधिगमयोनैव व्यवहार इति चेन्न। अस्ति कशिद्विशेष इति सामान्यतो ज्ञातत्वात् । कि च भावरू पाविद्याभ्युपगमेऽि पुर्वमर्थो ज्ञातो न वा सर्वथाऽपि +प्रश्ना योगः । अस्मन्मते सर्व वस्तु ज्ञाततयाऽज्ञाततया वा साक्षिचै- तन्यविषय एवेति ममाणज्ञानोदयात्मागज्ञातत्वविशेषितोऽर्यः साक्षिसिद्धोऽनुवादगोचरो भवति प्श्नाई इति चेल। साक्षि- सिद्धतयाऽपि सिद्धेडर्ये व्यवहारायोगात्। साक्षिणा ज्ञातेऽपि प्रमाणवुभुत्सया व्यवहार इति चेन्न। साक्षिसिद्धत्वे ममाणवुभु- त्साया निष्फलत्वात्। तथा च त्वयाऽपि सामान्यतः साक्षि- सिद्धोऽर्थो विशेषज्ञानाय निरूपणविषय इति वक्तव्यमेवेति चेत्। मैवम्। त्वदुक्तार्यत्वेनानुवादेपि =व्याघातस्य दुर्वार * विशेषव्यवहारोपति। सामान्यरूपेणानुवादेऽवि विशेषरूपेण ज्ञाना- भावात् 'त्वदुक्तमर्य न जानामि' इति व्यवहारस्योपपत्तेरित्यर्थः ।+पश्ना योग इति। अविद्याम्युपगमेऽपि सामान्यतो ज्ञातेऽपि विशेषरूपेण ज्ञानाभाव- स्वीकारात् 'पूर्वमर्थो ज्ञातो न वा' इत्याकारकप्रश्नस्थ सर्वधाऽयोग इत्यर्थः ।

भाव :- त्वदुक्तमर्य न जानामीत्यनेन हि ज्ञानस्याभावः प्रतिपादते। एवं च प्रतियोगि ज्ञान, तत्र प्रतियोगिता तदवच्छेदकं ज्ञानत्वं, न तु विशेष- ज्ञानत्वम्। प्रतियोग्यंशे सामान्यधर्मस्यैव विशेषणत्वात्। तथा च त्वदुक्त्ता- र्धविषयकज्ञानसामान्याभावप्रतीतिर्भवति। त्वदुक्तार्थत्वेनानुवादात्तु त्वदुक्तार्थ- विषयकज्ञानं जातमिति सिद्धम्। एवं च त्वदुक्तार्थविषयकज्ञाने, सति त्वदुक्त्ता- र्थविषयकज्ञानसामान्याभावो वदतो मे जिह्वा नास्तीतिवद्व्याहत इति।

जिज्ञासाषिकरणम्।

रवाद्। त्यदुक्तार्य न जानामीत्यत्र हि स्वदुक्ार्यविषयकज्ञान- सामान्याभावः पत्येतव्य:। पतियोग्यंसे सामान्यधर्मस्पैव विशेषणत्वात्। प्रतियोगिविश्ेषणतानापमस्यापि धर्मस्वाभा- घभतीती प्रतियागितावच्छेदकसंसर्गत्वेन घटकतया भानोपगने घटवत्यपि भूतले घटो नास्तीतिपतीतिमसड्गाद। अव एव तादृशमतीते: पमाणाभावविषयकत्वं नाभ्युपगन्तुं युक्त्तम्। किं च त्वदुक्त्तार्थविषयकममाणज्ञानं नास्तीति ज्ञानस्यापि ममाण- ज्ञानतया त्वटुक्तार्थविषय कममाणज्ञानसामान्याभावविषयकत्वे व्याघातो दुर्वारः । यत्वेतत्ममाणज्ञानस्य पमाणाभावविषय- कत्वेऽपि तद्विषयस्यैतद्विषयता नास्तीति। तभ। प्रतियोगिताव-

विषयः, नात =उक्तदोष इति वाध्यम्। त्वदुक्त्तार्यत्वव्याप्यम-

• प्रतीतिपसङ्गनदिति । अयमाशयः-अभावश्वतुर्विधः प्रागभाव: प्रध्वंसाभावोऽत्यन्ताभावोऽनयोन्याभावश्चेति सर्वसंमतम्। सौन्दडोपाध्यायास्तु व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमपि स्वी कुर्वन्ति। पटत्वेन पटसस्वेपि चक्चेन पटो नास्तीति प्रतीतेः । तच्च नेतरे सहन्ते। तथाहि-घटत्वेन पटो नास्ती- त्यस्य पटे घटत्वाभाव इति तात्पर्याद्वचधिकरणधर्मावच्छिन्नामावो नातिरिक:। एवं च यदि सौन्दडमतं गृहीत्वा प्रकृतेऽमावप्रतीतौ प्रतियोगिविशेषणतानाप- न्नस्यापि धर्मस्य घटकतया मानोपगमस्तर्हि घटवत्यवि मूतळे पदत्पेन सम- वायसंबन्धेन वा घटो नास्तीति प्रतीतिप्रस्तकः । तथा व सौन्दकमतं न सिद्धातसंमतमिति। x अमामाणिकत्वादिति। त्वटुक्कार्थविष यकममाणज्ञानं नास्तीत्यस्मात्प्रमाणज्ञानाभावः प्रतीयते। तस्ष्य प्रतियोगि प्रमाणज्ञानम्। तत्र प्रतियोगिता। तद्वच्छेदकं प्रमाणज्ञानत्वम्। तथा च प्रमाणज्ञानत्वावच्छिनम्र- माणज्ञानरूपप्रतियोग्यवगाहिनोSमावप्रत्यक्षस्यैवौचित्यम्। निष्प्तियोगिकामा- वंमात्नग्रहणस्यासंभवात्। एवं चामावप्रत्यक्षस्थले प्रतियोगिनो घटारदेर्यत्पत्पर्त तद्विशेषणविशेष्य मावसंनिकर्षेण संबन्धेन मवति । स्वातन्त्रयेण घटादे: प्रत्व्सषं व संयोगादिसंनिकर्षेण भवतीति फलितमिति मावः । = नात एक्तदोष इंति। त्वदुक्तमर्थ न जानामीति ज्ञानस्य सामान्यत्वेन तद्विषयभूतामानमतियो गिज्ञानस्य त्वदुक्तार्थत्वावान्तरधर्मवत्वेन मेदान्न व्याघात इत्यर्थ: ।

यांकरपादभूषणे- रमैवानिति सामान्यतो विशेषधर्मज्ञानवतामपि तदशव्यवहारद.

शालिंज्ञानांभावस्तद्विषय इति युक्तम्। तथा सति परोपन्यस्त- मर्थ कम्वुग्रीवादिमत्त्वादयुपाधिपुरस्कारेण जानतामपि तादृशव्य- बहारापसे:।न च त्वदुक्तार्थत्वxव्याप्यत्वानवच्छिनत्वदुक्तार्थ

युक्तम्। त्वदुक्तार्थ =उभयावृत्तिधर्मवानिति प्रत्ययवतामपि ताद शव्य वहारदर्शनात् : भावरूपाज्ञानस्वीकारे तु ज्ञानविशेषस्यैवो. करीत्या तादशाज्ञानविरोधित्वस्य मन्मते स्वीकारान् दोषः । किचत्यादिकमपि न बुक्तम्। अज्ञातत्वेन साक्षिसिद्धेऽवि वस्तुन्यज्ञाननिवर्तकं ज्ञानं संपाद् वुशुत्सादर्शनात्सफलत्वा- चेति दिक।

देवदत्तपमा तत्स्थमागभावाततिरेकिणोऽनादेर्ध्वेसिका प्रमा- त्वातू, अविगीतप्रमा यथेति तत्त्वपदीपोक्तं देवदत्तपमा देवदस्त-

दित्यनुमानमप तादृशाज्ञाने भमाणम्। अत्र साध्ये प्मापदं चोपरञ्जंक न तु तन्निवेशः । तथा चाभावे भागिति विशेषणा- सुपादाने भावरूपस्याज्ञानस्यापि स्वाभावाभावत्वेन ममार्यां

देवदसनिष्ठेति पागभावविशेषणं नानादेः । तेन चैत्रीयममाया - देवदत्तमिष्ठानादेर्निवर्तकत्वाभावेऽपि न दृष्टान्तासिद्धिः।

र्निवर्तको घटत्वादूघटान्तरवदित्याभाससाम्यमुक्तम्। तदसत्।

• निर्वच्छिनेति। सामान्यरूपेण विशेषधर्म जानानोऽपि पुरुषो त्वदुक्त- मर्थ न जानामीति यङ्रवीति तदभभिप्रायस्त विशेषधर्मनिष्ठप्रकारता किंधर्माव- चिललेति न जानामीति भावः । X व्याप्यत्वानवच्छिन्नेति। त्वदुक्त्तार्थत्वा- वाम्तरधर्मविशिष्टत्वदुक्तार्यज्ञाने सत्यपि सोऽवान्तरधर्मो त्वदुक्त्तत्वस्य व्याप्यो नास्तीति ज्ञानास्यामावस्तद्विषयः। व्याप्यो हि धर्मस्तन्मान्रवृत्तिर्भवति। अवा- न्तरघर्मस्तु तद्वयतिरिक्तवृत्तिरपि स्यादिति भावः ।= उभयादृत्तीति। त्वदु-

जिज्ञासाधिकरणम्।

रूप्यादेः शुक्त्यादिनिष्ठतया मतीयमानस्थ शुक्त्यादिनिष्ठाज्ञ नोपादानकत्वस्यावश्यंभावात्तस्य चोपादानस्य लाघवेनानादि तया ज्ञानेनाज्ञानं तत्कार्य च नष्टमित्यनुभवादज्ञामानुभवस्य च

शासंभवादज्ञानस्य ज्ञाननिवर्त्यत्वावश्यकत्वमिति प्रमापक्षको- कानुमानेऽनुकूलतर्कस्येव त्वदुक्तानुमाने साध्यं विनाऽपि हेतु- संभवेनानुकूलतर्काभावात। पमापक्षकोक्तानुमाने चैत्रासमचेत- त्व चैत्रान्य समवेतत्वसुपाधिरत्यि नाऽडशडन युक्ता । स्वमा- गभावनिवर्तके सुखादी साध्याव्यापकत्वात्। एतेन विगीतो भ्रम एतज्जनकाबाध्यातिरिक्तोपादानको विभ्रमत्वात्संपतिप . न्नवदित्यनुमानमपि व्याख्यातम् । तत्र संभतिपत्रवदित्पस्य पुरुषान्तरभ्रमवदित्यर्थः । पुरुषान्तरीय भ्रमेऽबाध्यपुरुषान्तरी पादानकत्वस्येव परेण स्व्रीकारादवाध्यातिरिक्तोपादानकत्वरू पसाध्यस्य दृष्टान्तेऽसिद्धिरिति जनकान्तोपादानम् । विगीतो भ्रम एतद्भ्रमजनकवाध्यान्योपादानको विभ्रमत्वात्संमतव- दिति सत्पतिपक्षानुमानं तु नाऽडशङनीयम्। एतद्भ्रमजनर्क वाध्यस्य परमतेऽपंसिद्धया तद्घटितसाध्यामसिद्धेः। एतद्भ्र- मजनकं यद्धाध्यान्यत्तदुपादानकत्वस्य साध्यतारया तु तादंश ब्रह्माविद्योभ योपादानकत्वपर्यवसानमादायाविरोधः। अवाध्य मात्रोपादानकत्वस्य साध्यत्वे भ्रमस्यावाध्योपादानकत्वे बा- ध्यान्यानुपपतिश्र मतिकुलस्तर्क इति। एवं * विमतं प्रमाणज्ञानं स्वमागभावातिरिक्तस्वनिवर्त्यस्व्र-

• विमतं पमाणेति। विमतं नाम साध्यवत्त्वेन वाद्ग्रस्तमित्यर्थः । प्रमा- णज्ञानमिति पक्षनिर्देशोऽयम्। तत्र ज्ञानमित्येतावदुक्ती बह्मस्वरूपज्ञानस्य वस्त्वन्तरपूर्वकत्वा भावासत्रातिव्यास्विस्त द्वयावृत्त्यर्य प्रमाणेति। स्व्रागमावेत्यादि: साध्यनिर्देशः । स्वप्राग मावव्यतिरिक्तं स्वनिवत्य स्व्रविषयावरणं स्वदेशगत च यद्स्त्वनतरं तत्पूर्वकमिति तस्यार्थ: । स्वविषयावरणभुनमित्यस्य स्वस्थ प्रमाण ज्ञानस्य विषयभूतं यद्रह्वादि तत्स्वरूपतिरस्कारकमि-यर्थे:। सवदेशगतं नाम स्वस्य प्रमाणज्ञानस्य यो देश आश्रय आत्मा तननिष्ठमित्वर्थः । प्रमाणजञानता

१२ शांकरपादभूषण-

दन्धकारे मथमोत्यत्रमदीपप्रभावदिति विवरणोक्तमनुमानमपि तारभाज्ाने प्माणम्। नन्वेतदनुपपअं जडेडज्ञानानुपगमाद्धते. मतामन्त:करणवृत्तिलक्षणजडविषयकपमाणज्ञानानां तथाविध- वस्तुपूर्वकत्वाभावेनोक्त हेतोर नैकान्तिकत्वािति चेत । न। जड- इय परकाशमसक्त्यभावेनाSSवरणकृत्यशून्यतया तदावरणातुप- गमेऽपि तदवच्छिनचितः भकाशमसकत्या तस्या अज्ञानविषय- स्वानपायात्। स्वविषयावरणेत्यनेन स्वविषयावच्छिन्ाषर- णस्य विवक्षितत्वात्। ममामात्रस्य च 'सर्वमत्ययवेधे च ब्रह्मरूपे व्यवस्थिते'।

नपायाथ। वत्तुसाध्ये स्व्रमागभावातिरिक्त्तेति विशेषणं व्यर्थ स्वनिवर्त्य- स्वविशेषणेनैव तद्वयातृत्तेः । नहि भावः भागभावस्य निवर्तकः, अपि तु भावोत्पत्तिरेव। भावाभावयोः सहावस्थानविरोधादिति फरेणोक्तम्। तदसव्। परागभावध्यंसत्य प्रतियोग्यात्मनस्तदज• भ्यत्वेऽपि मतियोगिध्वंसात्मनस्तस्य तज्जन्यतयोक्तविशेषणेन तद्व्यावुत्तेः । पतियोगिवत्तद्ध्वंसस्यापि मरागभावर्ध्वसत्वं वक्तव्यम्। अन्यथा प्रतियोगिध्वसदशायामतीतः भागभाव

मयादिव्यावृत्त्यर्थ स्वविषयावरणेति। यद्वा-उत्तरज्ञाननिवरत्य प्रथमज्ञानं निवर्तयिंतुं सपिषयावरणेति। वेद्यगतो यो ज्ञानाभिव्यक्तिप्रागभावस्तद्वचावृत्त्यर्थ स्वदेश गरेति। एताडशं च मावरूपमज्ञानमेवेति तत्सिद्धिः । अप्रकाशितेति सु हेव्रु- निर्देशः। तत्र प्रकाशकत्वादित्येतावन्मान्रोक्ती धारावाहिकज्ञानस्थल उत्तरोत्तर- जञानानां प्रकाशकत्वेऽि साध्यधर्मामावाद्वचमिचार: स्यादतोऽप्रकाशितार्थेति। द्वितीयक्षणोत्पलञायाः प्रदीपप्रभाया अप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वाभावात्प्रथ मोत्पन्ने- न्युक्तम्। प्रथमोत्पन्नाया अपि दीपपरभाया दिवाSप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वाभावा- न्धकार इस्युक्तम्। अन्धकार एव च तथाविधं वस्त्वन्तरमिति न दृष्ान्ते साध्यविकलतेत्याशयः।

जिज्ञासाधिक रणम्। ३३.

इति व्यवहारानुपपासीः। अतीतत्वं हि वर्तमानध्वसमतियोगि- त्वम्। उक्तशायमर्थः प्रमाणतत्वविद्भिस्तार्किकैरपि। प्रतियो- ग्येव मागभावध्वंस इति मतेऽि तुल्यन्यायेनं ज्ञानमेवाज्ञानध्वंस

ध्यसिद्धये स्वनिवर्त्यत्वमित्यनेन स्वोत्पत्यधिकरणक्षणोत्पत्ति- कध्वंसपतियोगित्वस्यैव विवक्षणीयतया तस्य भागभावेऽि सत्वात्तदव्यावृत्ते: भागभावातिरिक्तेत्यस्य सार्थकत्वात्। उक्तन्यायस्य तेजस्तिमिरयोरपि सत्वात्र दष्टान्तस्य साध्य विकलता।

यत्तु ज्ञानपतिबन्धकस्य दुरिव्रस्य सिद्धतया सिद्धसाधन- मिति परोक्तं दूषणम्। तदसव। तस्य ज्ञाजानिवर्त्यत्वाद्। नहि कार्योत्पत्यव्यवहितक्षणे प्रतिबन्धकसत्ता युज्यते। न वा तदव्यवहितमाकक्षणे तत्क्षणे चासतस्तन्नाश्यत्वं तदुत्पतत्यधिकर- णक्षणोत्पत्तिकध्वंसपतियोगित्वादिरुपं पूर्वोंक्तं युज्यते।

यदपि मागभावस्य स्वविषयावरणत्वाभावेनैव व्युदासात्त द्वारकविशेषणान्तरोपादानं व्यर्थमिति परेण दूषणमुक्तम् । तदपि न सत्। स्वजातीय निरूपिताधिकरणताविशिष्टाधिकरण- तानिरूपकान्यत्वरूपस्य विवक्षणीयस्वविषयावरणत्वस्य भाग- भावसाधारण्यात्। साजात्यं च स्वान्यूनविषयकग्रहत्वममात्वा- व्यतररूपेण। अधिकरणतावैशिष्टयं च स्वावच्छेदकावच्छिन्- त्व्रविशिष्टसामानाधिकरण्यसंबन्धेन । अस्ति चैतादशं स्व्रविष- यावरणत्वमाद्यघटज्ञानभागभावे । तथाहि-स्त्रम् 'अयं घटः' इत्यादिपत्ययः, तत्सजातीयं च तादृशपत्ययान्तरं तस्य याऽधिकरणता सा नैतज्ज्ञानपागभावाधिकरणतायामुक्तसंबन्धे- नास्ति, एतज्ज्वानमागभावस्य ताहशज्ञानान्तरयोगपद्याभावाद्। म चाSडयघदज्ानमागभावमादाय न सिद्धसाधनता नाप्यर्था- म्तरता संभवत्यवच्छेदकावच्छेदेन साध्यसिद्धे रुद्देश्यतायामंशतः सिद्धसाधनस्यादोषत्वादिति वाच्यम्। प्रकतानुमाने पक्षता. पच्छेद कसामानाधिकरण्येन साध्यसिद्धेरेवोदेश्यत्वात्। इदं च घढत्वमकारकपमात्वादिकं पक्षतावच्छेदकमिति पक्षे ! भककृतक-

शांकरपादभूषणे- थाप्रयोजिकां विमर्ति तदूव्यक्तित्वेनोपादाय तस्या: पक्षती वच्छेदकत्वानुसरणे तु पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन साध्य सिद्धेरुपश्र्यत्वेऽपि न क्षतिः । परंतु तदा स्वविषयावरणत्वं न निवेश्यमेवेति ध्येयम्। प्रमाजनकादृष्टमादायार्थान्तरवारणाय स्वविषयावरणत्वनिवेशः । जनकादृषृटस्य च चरमफलनिवर्त- नीयतया नोक्तविधं स्वविषयावरणत्वम्। तद्धिकरणताया- मुक्त संबन्धेनोक्त सजातीयाधिकरणतावशिष्ट्यसरवात । न च तादशादष्ट्रस्य चरमफलनिवर्त्यत्वं स्वोत्पच्यिकरणक्षणोत्प त्तिकध्वंसप्रतियोगित्वरूपं स्वनिवर्त्यत्वमिति पक्षे न संभ. वतीति वाच्यम्। तादृशाहष्ट्रस्यापि चरमफलसामग्रीनाश्यत्वो- पगमात्। अन्यथाऽदृष्टसत्वे तदधीनफलान्तरापचेर्वारणाय मकारान्तरानुसरंणे गौरवापतेः । स्वसमानविषयकज्ञाना न्तराजनकादृष्टजन्य ज्ञानं तु न प्रामाण्िकमति ध्येयम्। प्रमापति. बन्धकादृष्टमादार्याथान्तरवारणाय स्वनिवर्त्यत्वनिवेशः ।विषय- गतज्ञातत्वात्यन्ताभावमादायार्थान्तरवारणाय स्वदेशगतत्वनि- वेशः। न च तस्य स्वनिवर्त्यत्वाभावादेव वारणं शङ््क्यम्। उत्पाद विनाशशालिसामि कात्यन्ताभावस्य विषयनिष्ठस्य ज्ञान- नाश्यत्वानपायात्। वस्तुतस्तु स्वव्यधिकरणस्वाधिकरणक्षण

तानिवेशपक्षे स्वव्यधिकरणभागभावस्य स्वनिवर्त्यत्वाभावेनैव वारणे नेदं विशेषणमर्थवदिति नाऽडरड्डनीयम्। ध्वंसस्यापि कालोपाधिविधया स्वजन्यत्वानपायात्। स्वमतिबन्धकारष्टस्य स्वोत्पत्ते: मागेव ध्वस्ततया तद्ध्वंसे स्वोत्तरोत्पत्तिनियतस्वज- न्यत्वाभावात्। न च मागभावातिरिकत्वनिवेष्ेनैव भागभा- धमादायार्थान्त रवारणसंभवात्मागभावे स्वीयत्वनिवेशी ष्पर्थ इति नेदमप्यर्थान्तरमिति शठ््क्यम्। एवमपि स्वव्यधिकरणस्वा- धिकरणक्षणोत्पत्तिक चरमफलजनकादष्ट्मादायार्थान्तरवारणाय तदावश्यकत्वात्! न चैवमपि स्वाधिकर णक्षणोत्पत्तिकष्वंसपतियो- गित्व रूपस्वनिवर्त्यत्वनिवेशपक्षे तादशवशेषणाकानतस्वसमाना-

जिज्ञासाधिकरणम्।

निवक्षणीयरवात्। न चैवमपि वाक्षुपस्पार्शनदर्शनादिरूपधिजा- तीयक्ञानेच्छादियोगपदयस्य सिद्धान्ते कादाचित्कस्येष्टतया स्वज-

झने ताहशज्ञानजनकाषृष्टपूर्वकत्वमादायार्थान्तरं दुर्वारमिति वा- कयम्। स्वसमानकालोत्पत्तिकत्वसंबन्धेन स्वसमानाधिकरणवि शेषगुणविशिष्टान्यत्वस्यापि पक्षविशेषणताया विवा्षितत्वाद्। संयोगद्वित्वादिकमादायार्थान्तरं च स्वदेशान्यदेशासंब- न्धित्वरूपस्वदेशगतत्वविवक्षया निरसनीयम्। स्वव्याप्यत- मोनिवर्तकमभाया दृष्टान्तत्वसंभवाच्च न दृष्टान्तस्य साध्यविकलता। यद्यपि भूतलादिगतस्य तमसः प्रभासंबन्धशू- न्यतत्क्षणविशेषविशिष्टतद्भूतलादिसंबद्धतया न कस्यापि तमसः परभाव्याप्यतासंभवस्तथाऽपि स्वाधिकरणतादात्म्यवदन्यावृत्ति- त्वरूषव्याप्यत्वववक्षया न दोष:। विशिष्टस्यातिरिक्ततामते-

र्यान्तरं तु विशिष्टान्यत्वनिवेशेनैव निरसनीयम्। न च विशि- षटत्वमनुगतमनतिमसक्तं दुर्वचमिति वाच्यम् । स्वाश्रयसमाना. विकरणाभावप्रतियोगित्वस्वाश्रयत्वैतदुभयसंबन्धेन सादिधर्ष- विशिष्टत्वस्यैव मकृते विशिष्टशव्देन वितक्षितत्वात्। अपका-

न व्यर्थविशेषणघटिनत्वं हेतुतावच्छेदकस्य तादृसात्यन्ताभाव- त्व रूपहे तुतावच्छेद कसमानाधिकर णत्वाभावात्। स्वसमानाधि

रूपत्वाद्। तथा हिरण्यनिधि निहितिमक्षेत्रज्ञा उपर्युपरि चरन्तो, न बिद्दु- रेवमेवेमा मजा अहरहर्गच्छन्त्य एनं ब्रह्मलोकं न विट्ुरनृतेन

यांकरपाद्भूपणे-

हि प्रत्यूढा इति चछान्दोग्याष्टरमाध्यायस्थश्चतिरपि ब्रह्मज्ञानपतति -: बन्धकत्वेनानृतं त्रुवती तादशाज्ञाने ममाणम्। न च ऋतं पिव. न्तावित्यन्र ऋतशब्दस्य सत्कर्मणि प्रयोगदर्शनाव, ऋतं सत्यं सथा धर्मः, इति स्मृतेश् ऋतशब्दृस्य सत्कर्मवाचितयैतच्छृति- स्थानृतशब्दस्य न ऋतमनृतमितिव्युत्पत्या दुष्कर्मपरत्वमेव माज्ञानपरत्वमिति परोक्तं सम्यक्। य आत्माऽपहतपाप्मेत्युत्तर- वाक्येऽपहतपाप्मेत्यनेनाऽडत्मनः पापशून्यस्वभावत्वोकत्या ताह- शात्मनः दुष्कर्मप्रत्यूढत्वोक्तिविरोधात्। न च मिध्याभूतस्य

दृशपापमेव ब्रह्मज्ञानप्तिबन्धकं तदानीमास्तामिति वाच्यम् । अनिर्वचनीयाज्ञानं विना तत्परिणामभूतस्य पापस्याSSविद्यकत्व- रूपमथ्यात्वासंभवात्। अस्ति भातीत्यादिव्यवहारपतिबन्धका- नाथावरणरूपत्वस्य कर्मणोऽनुपपत्तेश्र। न च पापानामपि प्रवाह रूपेणानादित्वादुक्त रूपमावरणत्वं तेषामपि संभवतीति रड्न्यम्। तथा सति तत्कालीनस्यानेकस्य पापस्य पुण्यस्य वा मिथ्या ज्ञानजन्यसंस्कारस्य वा तथाभृतस्य प्रतिबन्धकत्वमित्यत्र विनि- गमकाभावाल्लाघवाच्च पापादिभिभ्नकानाद्यज्ञानस्यैव पतिबन्धक- त्वकल्पनीचित्यात्। न चानृतशब्दस्य पापे मुख्यवृत्त्यनुसरण- मेव तस्योक्तरुपावरणत्वकल्पकमिति शक्यते वक्तुम्। सत्य- वाचकस्य ऋतशब्दस्य सत्यब्रह्मपमापकत्वेन पुण्ये गौणत्वस्येव सत्यब्रह्मपाप्तिविरोधित्वेन पापेऽप्यनृतशब्दरय गौणत्वेन मुख्य- त्वाभावात्। न चोक्तावरणत्वरूपयुत्तयाऽज्ञानकल्पनापेक्षया . पापादीनां श्रत्यैव भतिबन्धकत्वकल्पनमुचितमिति वाच्यम्। पापादीनां श्रुत्यैव मिथ्यात्वोक्तेस्तन्निवाहयानाद्यज्ञानकल्पन स्याSSवश्यकत्वात्। सुपुप्ती कार्यमात्रलयेन दुष्कर्मणोऽप्यभा- वेन पापस्य निरुक्तावरणत्वकल्पनानुपपत्तेश्र। कारणगतसंस्का- ररूपेण तदानी तदवस्थानोपगमे त्वज्ञानसिद्धेरपत्यूहत्वाच्च। 'अज्ञानेनाSSवृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः' (गी०५/१५) इति श्रु(स्मृ)त्युक्तावरकत्वगुण योगादनृतशब्देनाज्ञानमेवोच्यते। न तं विदाथ य इमा जजानान्यगुष्माकमन्तरं बभूब। नीहारेण प्रावृता जल्प्या चासुतृप उक्यशाश्चरन्ति। सुधुप्तिकाले सकले विलीने तमोभिभूत: सुखरूपमेति।।

आवरकत्वगुणयोगाधुज्येते। न तं विदायेति वाक्यस्यायमर्थ :- हे नरास्तंन जानीथ य इमा: मजा जजान जनितवाम्। तन्न हेतुर्युष्माकमन्यदेवान्तरं वयवधानं बभूव । तदुच्यते- नीहारसदशेनाज्ञानेन पाष्टृता यूयं जल्प्या अहं मनुष्य इत्यादि- जल्पनशीला असून्माणास्तर्पयन्ति। उपथं स्तोत्रविश्रेषादिकं शंसन्ति चरन्तीति उक्थशास ऐहिकामुष्मिकभोगमात्रसाधन- कर्मपराश्चरन्ति तानि कर्माणि कुर्यन्ति। तमोभिभूतेत्यस्य तमः- सदशाज्ञानेनाSऽवुत इत्यर्थः । एवमावरकस्य 'अनीक्षया शोचति मुहमान:' (मु० ३।१।२)। इति श्रुत्युक्त्तजीवेश्वरभेदकत्वम्। 'मार्या तु प्रकृति विद्यान्मायिनंतु महेश्वरम्' (चे०४।१.)। इति श्रृत्युक्तं सकलकार्योपादानत्वं चानृतसब्दस्याज्ञानपरत्पे संगच्छते। अनीशयेतिश्षुतेरयमर्थः-मोहोऽज्ञानं तत्मयुक्तानीक्षये- शरत्वविरोधिनेश्भेदेन शोचति संसरत संसारफलं सुखदुःखा- दिकमनुभवति। अनृतशब्दार्थकर्मण आवरकत्वे तस्यैव मोहत्वा- ज्जीवेशभेदकत्वं कार्यमात्रोपादानत्वं च वाच्यम् । न च सादे- स्तस्यानादिजीवेशभेदकत्वं सकलकार्योपादानत्वं वा संभवति। विभेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते। आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं क: करिष्यति ॥ भेदश तस्याज्ञानकृत:, इत्यांदिविष्णुपुराणवाक्येरजीबत्रसणो- भेंदकत्वस्याज्ञान एव स्पष्टमभिधानात् । 'देवादिभेदमध्यास्ते नास्त्येवाऽऽवरणेन सः। इति च विष्णुपुराणवाक्येन भेदना- स्तित्वे तस्याSSवरकमयुक्तत्वस्यैव हेतकृतत्वादव्वानस्यैव वस्ना- माणिकं न पापस्य । तस्य 'नीहारेण परावृता जल्प्या चासुतृप उक्यशासश्ररन्ति' इति भुत्या नीहाररूपावरणयुक्त्तत्वस्यैवोक्तत्वेनाSडव रकस्वरूपतया- सिद्धेः।

(श्रे. ११०)। 'तरति ओोकमात्मवित्' (छा० ७।१।३)। 'ब्रानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः' (गी० ५१६)।

रूपावरकाज्ञानसामान्यस्य विश्वमायाशव्दितस्य ज्ञाननियतर्पतव-

शांकरपादभूषण-

रुपमिथ्यात्वोक्तेस्तस्य च तन मते सत्यत्वैनाभिमते पापादाव- भावाञ्रानृतपदाभिधेयत्वं संभवति । 'एवरमेवैषा माया स्वाव्यं- तिरिकानि परिपूर्णानि क्षेत्राणि दर्शयित्वा जीवेशवाभासेन करोति माया चाविदा च स्वयमेव भवति ' (नूसिं० उ०९) इति श्रुत्या मायाविद्यपोरभेदमतिपादनान्। ऋतेऽर्य यत्पतीयेत न प्रतीयेत चाऽडत्मानि। *तद्विबादात्मनो मार्यां यथा भासी यथा तमः ॥ इति. भागवते मृषात्वविशिष्टस्य मायापदशक्यत्वबोधना- न्मिथ्याज्ञानमेवोक्तश्ुतौ रूढया मायाशब्दार्थः । अर्थस्य मती. न्यमानस्याभावेऽपि यत्मतीयते स्वाधिकरणे वर्तमानाभावपति योगीति यावत्, तन्मायापदार्थ इति विद्याज्जार्नायाद। तस्थ चाSडत्मैवावच्छिनानवच्छिन रुपेणाधरिष्ठानम्यस्य सर्वस्य कल्पितत्वादित्याशयेनाSSत्मन इत्युक्तम्। ननु स्वमकाश स्थाडडत्मन: सदा भानात्कर्य ततरारोप इति शडनया- माह-न प्रतीयेत चाऽडत्मनीति। पूर्णानन्दस्वप्रकाशरूपात्मान न प्ृतीयत इति यत्तदपि मायेत्यर्थः । तथा च स्वपकाशेऽप्यमका रास्य कल्पितत्वात्तन्मूलकोऽन्यस्य सर्वस्याSडरोपः स्वरूपा- प्रकाश एव। जगदुपादानमज्ञानं मायेति भावः । अर्थाभावेऽपि मत्ीयमानत्वे दृष्टान्तमाह-यथा भास इति। यथा शुक्स्यादौ संध्याद्याभास इत्यर्थ:। प्रकाशस्वरूपे तदभावत्वेन कल्ण्यमानत्वे दष्ान्तमाह-यथा तम इति। यथा मध्याह्नसूर्यालोके तदभाव- त्प्रेनोलूकै: कल्प्यमानं तम इत्यर्थ:ः ।

मयश्र शम्बरश्रैव महामायाविनावुभौ। पर्जन्यवारुणी माये व्यधत्ताम्।।

इत्यादिना हरिवंशे पर्जन्यवारुणास्त्रान्यां मन्त्रविशेषविद्ि- ष्टाभ्यां जनिते मिथ्याभूतेडयें, तथा 'मायामृगं दयतयोज्झितम्' इत्यादिना मिध्यामारीचमृगे मायाशब्दपयोग: । तथा मायाछ- अेति कचिद्ग्रन्थकृतो व्यारूयानं मिथ्यात्वेन संपतिपम्र ऐन्द्र- ज़ालिकादावियं मायोति लौकिकी नसिद्धिक्ष तत्र तत्र मायागत-

जिज्ञासाधिकरणम्।

रसे मुख्यार्थस्य तैलशव्यस्य सार्धपादिरसे भूरिमयोगाभिरुढ लक्षणाया एव स्वीकारात। अथवा ऽन्यथाभावेन भासमानाया, एव क्रियायाशछदत्वाच्छद्मादिकमपि मिथ्याभूतं रूढयैव मायापदार्थो डस्तु। न च शुक्तिरूप्यादौ मिथ्याभूते मायाशब्दपयोगान् मायाशब्दो मृषार्थक इति वाच्यम्। व्यञ्जकाभावदशायां वज्ाक पृथिवीति व्यवहाराभा वेSपि पृथिवी त्ववच्छुक्ति रुप्यादौ सृप्रात्ोफ़ पत्तेः। व्यञ्जकदशायां बज्रादौ पृथिवीत्वव्गवहारवच्छकतिर प्यादौ मायात्वं व्यवहियत एव। अन एव 'यत्तु दृष्टिपथं भासं तन्मायेव सतुच्छकम्' इति सांख्यव्याख्याने दृश्यमात्रेमायातत्रं व्यवहृतम्। किंच कष्ट कर्मेत्यनुभवे क्रियामात्रस्य दुःखजनकत्वेड- पादानी मम दुःखमिति सर्वदा न व्यवहारः। मकृष्टदुःखकाल एव तद्वयवहारात्। तथा चमत्कारविशेपाधायकत्वेन. पकृष्ट- मायायामेव मायापदपयोगः । अत एव- माया ह्ोषा मया सृष्टा यन्मां पश्यासि नारद.। .:. सर्वभूतगुणर्युक्तं नैवं मां द्रष्टुमर्ईसि । .... इति नारदं प्रति भगवद्ध कये दृश्यमानस्य प्रतिषल्रोपाध.नि- षेध्यत्वरूपमिथ्यात्वे मायात्वमेव हेतूकृतम्। यत्तु मायाशब्दार्थो नाज्ञानं तथा सति मायिनं तु महेश्वरामे

तस्य सर्वज्ञत्वनिरवद्यत्वादेः श्रुत्यक्तस्यानुपपत्तेजवे वरयोरवि शेषापत्तेश्चेति दूषणम् । तदसत्।विम्तभूत ईश्वरः प्रतिबिम्बो जीव इतिपक्ष उपाधे: प्तिबिम्बं प्रत्येवाऽऽवरकत्वरूपमातिनिम्ब

बिम्बभूत ईश्वर इति। अयं भाव :- एकमेव चैतन्यं बिम्बत्वाक्का- न्तमीश्वरचैतन्यं प्रतिबिम्वत्वाक्रानतं जवचैतन्यं भवति। बिम्बप्रतिबिम्ब कल्पनो- पाधिश्धेक जीववाद्ेऽविद्यानेकीववे तु्ःणयेएवं चाविद्यान्तःक

वर्तन्ते न तु बिम्बे परमेश्वरे। उपाधेः प्रतिबिम्नपक्षपातित्वात्। तथा सेतन्मते गगनसूर्यस्य जलादौ भासमानप्रतिबिम्बसूर्यह्वेव जीवपरयोभेंद इति।

शांकरवादभूषणे-

ईम्परे सार्वश्यन्वर्यादेर्मायोपाधिनिमित्तत्वाच। जीवेश्वरयोईयोः *शतिविम्यत्वपस्षे उपाधिगतनैर्मल्यतदभावाभ्यां दर्पणादिप्तिषि- म्नितमुख योरिव मलिनसत्वशुदसत्वाभ्पामुपाधिगताभ्यां वशी- कतोपाधित्व तद्भावार्भ्यां वा जी वेश योरज्ञत्वसार्वश्यत्वरूपविशेष- संभवाच। अज्ञानातिरिक्तस्याSवरकस्य ज्ञाननिवत्यत्वासुपपत्या सादेरनेकस्य पापस्याऽऽवरकत्वानुपपत्तावप्यनादेकं भधान- मेवाSSवरकमनृतपदाभिधेयमासत्वति. शङ्नSपि तन्मते कर्म- वत्मधानस्यापि ज्ञाननिवर्त्यत्वानुपपत्तेनिरस्ता। नासदासीभो सशासीित्यादिश्रुत्युक्तमावरकतमसः सदसद्विलक्षणत्वरूपानि- र्वचनीयत्वमपि न परमते सत्यत्वेन स्वीकृतस्य पापादेः संभव- तीति नानिर्वचनीयाज्ञानभिन्नस्य पापादेरावरकानृतशब्दार्थता। नासदासीभो सदासी तदानी नाऽडसीद्रजो नो व्योमा परो यद। किमावरीय: कुहकस्य शर्मनम्भः किमासीद्हनं गभीरम्। न मृत्युरासीदमृतं न तहिं न रात्र्या अह आसीत्मकेत:। आनीदबातं स्वधया तदेकं तस्माद्धान्यभ्न पर: किंचनाऽडस। तम आसीतमसा गूळहमग्रेऽमकेत सलिलं सर्वमा इदम्। तुच्छयेनाSSभ्वपिहितं यदासीत्तपसस्तन्महिना जायतैकम्। कामस्तदग्रेसमवर्तताधिमनसी रेतः नथमं यदासीद।। (ऋ० सं० अ०८ अ० ७ व० १७) इति वाक्येऽयमर्थ :- मलये स्थितंकारणस्वरूपमाह-नासदासीिति। तदानी मलयेऽसमिरुपायं नाऽडसीसताडशस्य कारणत्वासंभवात्।

पतिषिम्मत्वपक्ष इति। अयमाशयः-जविपरमेश्वरसाधारणचैतन्य- मात्रं विभ्यम्। तस्थैव नि्वस्यांविद्यात्मिकायां मायायां प्रतिबिम्बभूतमीश्वरचै- तन्यम्। अन्तःकरणेघु तु पतिनिम्बितं जीवचैतन्यम्। कार्योपाधिरयं जीवः कारणोपाधिरीश्वर इति श्रुतेः । तथा चैतन्मते जलाशये शरावेषु स्थितेष्ठु सत्तु मछाशायगतश रावगतसूर्यप्रतिविम्बयोरिजीवपरमेश्वरयोभेद: । अविद्यात्मको- पाचेर्व्यापकतया तदुपाधिकेश्वरस्यापि न्यापकत्वम्। अन्तःकरणस्य परिच्छिम्त : तथा सदुपाधिकजीवस्यापि परिच्छिन्नत्वम्। एतन्मते चाविद्याकृतदोषा जीव इम परमेश्वरेऽपि स्यु:। उपाधेः प्रतिबिम्बपक्षपातित्वात्। एतहोषपरिहारस्तु मूछो करीत्या नोध्य:।

• जिज्ञासाधिकरणम्। ४१

नापि सत्वेन निर्वाच्यमासीत। सदूपस्य तद्विलक्षणजगत्परि णामित्वासंभवात। तथा चानिरवचनीयमासीित्यर्थः । नाऽSसी. द्रज इति। रजांसि लोक इति यास्कः। एकवचनं सामान्या- पेक्षम्। व्योमादेर्वक्ष्यमाणत्वात्। तदन्यलोकस्तदानीं नाऽडसीदि- त्यर्थ: । तथा व्योमान्तरिक्षलोकः परः परस्तादुपरि गुलोका- दिसत्यलोकान्तं च तदा नाऽडसीठ्। एवं चतुर्दशभुवनगर्भ ब्रह्माण्डं निषिध्य तदावरकत्वेन पुराणपसिद्धानि भूतानि निषेधति। आङ्पूर्वकट्टणोतेर्य ङलुगन्ताच्छन्दसि लडि तिपि आवरीव इति रूपम्। किमावरणीयं कर्मजातमाद्ृणोतु आवरणी- याभावाद। आवरकभूतान्यपपि तदानीं नाSSस्नित्यर्थः । कुह कुत्र देशे स्थित्वा भूतमावृणुयात्तादृशदेशोऽि तदा नेत्यर्थः । कस्य शर्मञशर्मणे कस्य भोगायाSडवृणुयात्। भोक्तारोऽप्युपा- धिमतो लयात्तदा नाSऽसननित्यर्थः। आपो वा इदमग्रे सलिलमा- सीदिति श्रुत्याऽम्भःसत्वभ्रमं निरस्यति-अम्भः किमासी- दिति। मलये संहर्ता मृत्यु: स्यात्तत्राSडह-न मृत्युरस्ति । तर्हवमृतं जीवनं स्यात्तत्राSह-अमृतमिति । तथा रात्रया अहश् प्रकेतो ज्ञानं नाऽऽसीच्चन्द्रसूर्याभावात्। आनीदिति । तत्सर्ववेदान्तपसिद्धं ब्रह्माऽऽनीजीवितवत् । ननु कयं ब्रह्मणो जीवनं माणसंबन्धाभावात्तत्राSऽह-अवातमिति । आसीदि- त्यर्थकमानीदित्युक्तमिति भावः । स्वधया मायया सहितम्। स्वस्मिन्धार्यत इति स्वधा। स्वधयेत्यनेन सहार्थकतृतीयया च मायाया ईश्वरानाथरितत्वमीश्रवरेक्षणानपेक्षकत्वं च सांख्योंक्तं वार्यते । एकमद्वितीयं सर्वदा द्वितीयशून्यम्। एवं च स्वधया साहित्यं व्यवहारतो, न परमार्थत इति बोध्यम्। ननु स्वधया सहितं ब्रह्म यदि तदानीमस्ति तर्हि न रज इत्या- दसंगतम्। नाहि मायातोऽन्यद्रजआदिक तत्राS-तस्माद्धान्य -र दित्यादि। तस्मात्स्वधया युक्कब्रह्मणोऽन्यद्रज आि पर: सटष्टिकाले जायमानं नाइडस तदानीं बभूव। इशव्दरेनोक्तब्रआान्यस्या निर्वा - :

४२ शांकरपादभूषणे-

व्यस्य जगतः पसिंद्धि दोतयति। ननु यदि जगत्तदानीं नाऽडसीत्कथं तर्हि जनिक्रियाकर्तृत्वम्। कारकविशेषस्य कर्तृत्वान्निमित्तस्यैव कारकत्वात्पूर्ववर्तिन एव निमित्तत्वात्तत्राऽऽइ-तम आसीत्तमसा गूह्ळमग्र इति। तम-

संस्काररूपापत्या स्ववशीकृतं तमोऽज्ञानाभिनं जगत्तदानीमप्या- सीदित्यर्थः। तथा चाऽडविर्भावः स्थूलंतापत्तिरूपः, उत्पस्ति:। सं. स्कारवस्यैव नाश इति भाव:। एतेनासत्कार्यवादिनः परास्ताः। ननु तमसा गूढं तमो चिरुद्धं तत्रीSSह-अमकेतम्। अपज्ञायमानं

र्थः । अत एव सलिलं कारणीभूततमसि संगतं तत्तादात्म्या- पत्रमिति यावत। पल गतावित्यस्माद्धातोरौणादिक इलमत्ययः। सर्वे जगत, आ इदम्, आसीत्। यद्वा सलिलमिति लुस्ोपमा। यथा नीरं क्षीरयुक्तमेकतापनरं तथा कारणगतं जगदित्यर्थः । तुच्छये- न सद्विलक्षणेनापिहितं निगूढम्। एकं संस्काररूपैकावस्था- पन्नम्। आभु, आसमन्तान्भ्रवनयुक्तं यज्जगदासीत्तत्तपस ईशवरा- लोचनस्य महिस्रा स्थूलविचित्ररूपेणजायताऽडविर्बभव। अथवाऽपिहितमादृतम्, एकमद्वितीयम्। आभु भ्वादिसंस्कार- तापभं जगदनुस्यूतं यद्रस्माऽSसीदित्यर्थः । यत्तु सदसन्निषेधकालीनतमःसत्वमनिर्वचनीयोक्ताज्ञानं वि.

मार्थतयाऽङूगीकृतस्य ब्रह्मणोऽप्यनिर्वचनीयतापत्तिः। तस्याप्या- नीदवातमिति वाक्येन मलयकाले परिशिष्टत्वबोधनात्। सदसभि- षेधकालीनब्रह्मसत्वं तस्यानिर्वचनीयत्वं विनाऽनुपपभ्रमित्य र्थापत्तिसंभवादिति दूषणं परेणोकं तदविचाररमणीयम्। सदेव साम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम् (छा. ६।२।१)। सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म(तै०२।१।१) इति श्रुत्यन्तरेण ब्रह्मण: पारमार्थि- कत्वबोधनात्तद्िरोधेन ब्रह्मांश उक्कार्थापत्यसंभवात। न चैवं

जिज्ञ/साधिकरणम्। ४३

सति नो सदासीदित्यभिधानविरोधो ब्रह्मणस्तदानीं सत्त्वादिति वाच्यम्।आनीदवातमिति श्रुत्यैकवाक्यत्वाय ब्रह्मान्यसत एव नो सदासीदित्यनेन निषेधात। न च ब्रह्मान्यसतः सिद्धी तन्निषेधा योग:, असिद्धौ निषेधवैयर्थ्यमिति सिद्धयसिद्धिभ्यां व्याघातः शङ्क्यः । ब्रह्मान्यत्वे सतीत्यंशपूरणेन नो सदासीदित्यंशस्य व्यार्यानेन सति ब्रह्मान्यत्वनिषेधपर्यवसानेन तदानीमद्वितीयव्र- हसन्तेति विवक्षितार्थसिद्धेः। न नैवमपि नासदासीदित्यंशवि रोध:, उक्तनिषधरमतियेोगित्वरूपमिथ्यात्वस्य तमःसाधारण्या दिति वाच्यम्। असत्पदस्यात्र सत्तादात्म्यशून्यपरत्वात्। न चोक्तासन्निषेषेSसत्पतिषेधापत्तिः। सतो निषेधे सद्भ्रिन्नत्वेन सर्वदे-

पसिद्धिसंभवात्। अद्वैतब्रह्मबोधनाय पृृत्तोक्तवाक्यस्योक्तनिपेधे तात्पर्याभावात्। युवि सुवर्ण निधायाभिचयनं कर्तव्यमित्येतद- र्थतात्पर्यके नान्तरिक्षेऽनिश्चेतव्य इत्यादाविवोक्तनिषेधांशे नित्या- नुवादत्वादमसक्तमतिषेधेऽपि वाधकाभावात्। निषेधांशे वाक्य तात्पर्थ एव प्रतियोगिनसक्त्तेरपेक्षितत्वाद्। न चैवं सति तमो- न्यत्वे सतीत्यंश्पूरणेन तमोन्यत्वेन सदभावोऽपि नो सदासी दित्यस्यार्थ: स्यादिति शङ्डननीयम्। ब्रह्मण इव तमसः पारमा- र्थिकत्वग्राहकममाणाभावेन तथाऽध्याहारे प्रमाणाभावात्। यक्तु-मूर्व सदिति संमोक्तममूर्तमसदुच्यते। मूर्तामूर्तेतरङ्रल न सत्तनासदुच्यते।। . इति पैङ्गिश्रतौ सदसच्छन्दरयोर्मतामूर्तवाचकताया त्वेन ब्रह्मान्यत्वे नेत्यध्याहारस्यासत्पदस्य सत्तादात्म्यशून्यत्वे उक्त•

लक्षणायाञ्च कल्पनामपेक्ष्य नासदासीभो सदासीिति भाग- दयस्य मूर्तामूर्तनिषेधपरत्व्रमेव युक्तमिति परेणोक्तम्। तभ्र सम्यक्। सदसच्छब्दयोः पारमार्थिकापारमार्थिकपरतया लौकिकवैदिकप्रयोगमाचुर्येण श्रतिमात्रसिद्धमूर्तामूर्तपरत्वकल्प- नाया अयुक्तत्वाव। अध्याहारती लक्षणाया अजहत्निरूढलक्ष- णातो जहमिरूतलक्षणाया जघन्यत्वात्। उत्त्तश्षुतर्यथाकथचि-

शांकरपादभूषणे- यदप्युक्तव्याख्याने तदानीमित्यस्य वैयर्थ्य रजआदेरप सन्निषेधेनैव निषेधलाभात्पृथक तद्ग्रहणानीचित्यं च। तस्य

षणं परोक्तम्। तदप्यसत्। वायौ रूपं नास्तीति वायौ रूप- निषेधेपि तस्य पृथिव्यादौ सत्वमिव कालान्तरे सदसभिषेधे कालान्तरे तमःसत्वप्रसवत्या तादृशनिषेधस्य तमसोऽनिर्वचनी- यत्वासाधकतया विवक्षितासिद्धया तन्निषेधाधिकरणकाले तत्सत्वाभिधायकस्य तदानीमित्यस्याSडवश्यकत्वाव। तथा

लाभाद्विवक्षितसिद्धेः। सत्त्वं परमार्थसत्तैव, असत्वं सत्तादा- त्म्यशून्यत्वमिति पारमा्थिकतुच्छयोरेव पकृतनिषेधविषयत्वेन रजआदीनामुक्तमिथ्यात्वलाभाय रजआदिनिषेषस्याऽऽवश्यक- त्वाच। तदानीमित्यस्य रजआदिनिषेध एवान्वय इत्यद्वैतसि- द्वावुक्तम्। तत्मकारय् तत्र तदीयटीकायां चं स्पष्टः । विस्तर- भयाभ्ेह लिख्यते।

नासदासीदित्यस्यासदन्यदासीत्, नो सदासीत्यस्य च सदम्यदासीदित्यर्थः। न च नवर्थस्य नोदेश्यतावच्छेदकत्वस भवस्तथा सति जलं न द्रव्यं गन्धवदित्यादितो जलभिभं द्रव्यं गन्धवदिति प्रत्ययमसङ्ग इति वाच्यम्। न असन्नासदिति समास - उक्तमसिद्ध यतिक्रममपेक्ष्य वैरुष्यस्यापि युक्तत्वाच्च। न च सद- सतो: रुववमात्रेणोक्तनिषेधद्वयोपपत्तावनिर्वचनी यत्वा सिद्धिरिति वाच्यम्। सदन्यस्य कालसंबन्धाभिधानेनैव तत्सिद्धेः । न घासदन्यस्य सत्वाभिधानमसंगतं निररर्थकत्वादिति वाच्यम्। सदन्यस्य कर्थं कालसंबन्ध इति राङ्कननिरासार्थत्वेन तदभि- धानसार्थक्यादिति वा तादृशवाक्यार्थ इति ध्येयम्। एवं लक्ष णतः मत्यक्षानुमानश्चुतिपमाणेभ्यो भावरूपानिर्वचनीयानाद्यज्ञान-

यत्स्वकीयग्रन्थे कृतं रुत्तु न विचारसहम्। शुद्धचित एव

जिज्ञासाधिकरणंम्।

कल्पिततादृशाज्ञानाश्रयत्वोपपत्तेः । तदुक्तम्-

आश्रयत्वविषयत्वभागिनी निर्विभागचितिरेव केवला। इति।

दूषणमुक्तम्। तदसत्। तदीयज्ञानविरोधिनस्तत्काले तदाश्रित-

न चैवमज़ं ब्रह्म ब्रह्मण्यज्ञानमिति व्यवहारापत्तिः। अयमज्ञ इत्यत्र पार्थ एव धनुर्धर इत्यत्र च विशेष्यस्यापि पार्थस्य भेदे विशे-

बोधस्येत व्युत्पत्तिवैचित्र्वेण ज्ञानविरोधिरूपाज्ञानपदार्थकदेशे ज्ञानविशेषे विशेष्यस्यायंपदार्थस्य विशेषणत्वेनान्वयेनैतहुसित त्यात् कज्ञानविश्वेषविरोध्याश्रयोऽयमिति बोधस्वीकारेणोक्तव्य- वहारपसङ्गाभावात्। ब्रह्माश्रितं चज्ञानं परमत इव मन्म- तेऽपि स्वरूपभूतमेव। तब्न नाज्ञानविरोधि। यं मत्यावरकत्वम- ज्ञानस्य तदाश्रितज्ञानविश्वेपेणैव तस्य विरोधात्। ब्रह्माश्रितज्ञा- नविरोध्यज्ञानाश्रयो ब्रह्मेति वाक्यार्थस्य तादृशव्यवहारविषय-

तस्मिन्नज्ञानमित्यादावज्ञानपदारथिक देशे जाने धर्मिपारतकयेणन्व- योपगमेन न ब्रह्मण्यज्ञानमिति व्यवहारमसङ्ग: । ब्रह्मवृत्तित्ञान-

नन्विदमयुक्तं जीवब्रह्मणोरभेदस्य त्वयाऽ्ङ्गीकारािति

वोपाधिस्तु सुषुत्तिपलयानुवृत्तसंस्कारसाधारणं मनस्त्वाश्रयमात्रं

जीव इति पक्षे शुद्धचिदाश्रिनाज्ञानपयुक्त एव जीवेश्वर

प्यविद्यामतिबिम्ब एव। उपाधिगतनैमल्यतदभावाभ्यामवश्ी कृतोपाधित्वतद्भावाभ्यां च जीवेशयोर्विशेष: । सर्वक्ञता चशनिष्ठा, न शुद्धचित्निष्ठा। एवं च शुद्धचितोऽज्ञाना. श्रयत्वेऽपि न. क्षतिः। तस्याः सर्वविषयकचिदृपत्वेंऽपि

शांकरपाद्भूषणे-

तदाधारत्वानुपगमादिति केचित् । वाचस्पतिमिश्रास्तु जीवाश्रि वामेवाषिद्यां मन्यन्ते। ननु तन्मते जीवोपाधिरविद्यातिरिक्त: सत्यश्रेदद्वैतहानिः। अनित्यश्रेदविद्याधीनो वाच्यः । सा चोपाः ध्यन्तराधीना स चाविद्याधीन इत्यनवस्था। यदि चैकमेवा- ज्ञानमुपाधिश्चैक एवेत्युच्यते तदाऽन्योन्याश्रयः, उपाधिनिर्वा सभेदोपपाद्याधिकरणकमज्ञानं तन्निर्वाह्यश्वीपाधिरिति। एकस्या अधिद्याया एव स्वस्योपाधित्व आत्माश्रय इति चेत् । मैवम् ।

दित्बेनोत्पत्ती ब्रस्तौ वाऽऽत्पाश्रयाभावात्। न चाविद्यातिरिक्त्ता-

वाच्यम्। तस्य तदजन्यत्वेऽपि तत्मयुक्तत्वेन सत्यत्वासंपतिपत्तेः। अविद्याकृतोपकाराभावे तत्रयुक्तत्वमयुक्तमिति चेवु। न । अविद्यानाश्ाधी ननाव्वपतियोगित्वेन तदधीनस्थितिकस्याविद्या तिरिक्तानादिदश्यस्य प्रतिबन्धकाधीनकार्यमागभावस्येव तत्त्वत उपकारशून्यस्वासिद्धेः।

यतूपाधिर्षिद्यमानस्य भेदस्य ज्ञापक एव दष्टपूर्व:, न तु कारकः। महापटादिरञ्जनानयुपाधौ विद्यमानपटावयवभेदव्यञ्ज कताया एष रष्टत्वात्। न चायं पटस्यैव भेदकृत्। द्वौ पटावि- त्यमतीतेः ।न च दण्डकुण्डलोपाधिभ्यामेकदेवदत्तो भिद्यत

स्यषोत्पचे:। न चैवमेवास्तु प्रकृत इति वाच्यम्। उपा ध्यपगमे जीवस्य नाश एव ब्रह्मैक्यमित्यापत्तेः । विशेषणवि शिष्टजीवे नष्टे स्वरूपमात्रावशेष एव तत्रोच्यत इति चेत्त ब्रह्म- ण्येष बन्धमोक्षी स्यातामिति दोषांपत्तिरिति परेणोक्तम् ।तद- सत् । धर्माधर्माधीनभोगाश्रयत्वलक्षणस्य बन्धस्य ब्रह्मण्यात्य. न्तिकल यरूपमोक्षस्य च विशिष्टगतत्वेन शुद्धस्वरूपे तत्मसङ्गगभा-

शुद्धस्वरूपेण तदन्वयस्य निष्मत्यूहत्वात्। महापटरअ्जनादेः

जिज्ञासाधिकरणम्।

स्वोपहितभेदमेदकत्वाभावेऽत्र पटो रक्तो नाश्रेति मतीतेरनिर्धा- हमसङ्गगत्। न च तत्र पटाद्यवयवविशेषस्य रक्तत्वाद्यधिकरणता प्रतीयते न तु पटादेरिति वाच्यम्। अन्र पटो रक्त इति पटे रक्तत्वानुभवविरोधात । न च तत्रावयवविशेषावच्छेदेन पटे रक्तता प्रतीयत इति त्वया वक्तुं शक्यम्। तथा सत्यषयववि शेषावच्छेदेन पटे रक्तत्वाभावस्यापि तुल्यन्यायेन स्वीकारा- पतत्या प्रतियोग्यभावयोर्विरोधस्योच्छेदापत्तेः । न च मतियो- ग्यभावयोरवच्छेदकभेदान्नायं दोषः । एकावच्छेदेनैकप्रा विद्यमा- नत्वस्यैव विरोधरूपत्वादिति नैयायिकमतवत्वया वक्तुं सक्यते।

धात्। तत्र हि किंचाऽडकाशस्यापि तावदंशाः सन्तीत्यङ्गी कार्यम्। अन्यथाSडकाशे विहङ्गशरीिभावाभावी न स्यावाम्। संयोगः स्वात्यन्ताभावसमानाधिकरण इति चेतु। न । विरो- धात्। अन्यथा सर्वत्र भावाभावयोरविरोधप्सङ्गत् । न चोपाधिकतांशसन्ावादविरोधः। उपाधेरपि विहङ्गन्मशरी रसमानयोगक्षेमत्वाद। न चाSडकाशस्योपादानकारणमस्ति । तस्मात्कार्यकारणातिरिक्तावंशांशिनौ स्वीकार्यावित्यभिधानाव। नन्वज्ञानं भावो वाडभावो वा। नाऽडय्यः। तथार्वेऽनादेर्भावस्य 'निवृत्त्ययोगादनिर्मोक्षपसङ्गात्। न द्वितीयः । जगदुपादानत्वा· नुपपत्तेरिति चेत। न। अज्ञानस्य भावत्वेऽपि यथा नोक्तदोष स्तथाऽज्ञानलक्षण एवोपपादितत्वात्। अथवाऽज्ञाने भावत्वाभा- वत्वयोर्घटनानुपपत्तिः। तस्य सदसद्विलक्षणत्वरूपानिर्वाच्यत्व- वादे भूषणमेव न हि मायाया दुर्घटत्वं दूषणं भवति कापि। लौकिकमायायामपि तदर्शनात् । तस्मान्भावाभावविलक्षणै- वाविध्या।

यत्तु -- दुर्घटत्वं भूषणं चेत्स्यादविद्यात्वमात्मनः । अन्धं तमोऽप्यलंकारो नित्यं दुःखशिरोमणे:॥

इति परेण दूषणमुकं तत्स्वकर्मपरिपाकसंजाताद्वैवमादविद्े-

शांकरपादभूषणे-

येन त्वदुक्तमलापपसक्त: स्याद्। किंतु भेदे भाव वानुपपत्ता- वभावत्त्रवत्, घटादेरभावत्वानुपपत्ती भावत्वत्, उभयातुपपत्तौ पमाणसिद्धार्थस्य प्रतिक्षेपायोगादुभयवविलक्षणतार्या वाधकाभा-

धार्यो भावत्वमभावत्वं वाऽवश्यमुपपादनीयमित्यत्र कुलधर्माद्यभा- वादुभर्याविलक्षणत्वेऽपि न बाधकम्। अत एव नास्ति न भव-

ना भावत्वाभावत्वादिना निरूपणानईस्याखण्डोपाधित्वं भावा. भावविलक्षणत्वापरपर्यायं तार्किका वदन्ति। ज्ञानस्वरूपस्याSS. त्मनोऽविद्यात्वे सर्वदाSऽवृतत्वपसङ्गेनन प्रकाशकाभावाज्जगदा- न्ध्यमसङ्ग: । अविद्यानिवृत्तावात्मनो विनाशापस्या ज्ञाननिवर्त्य

कत्वाभ्ाSडत्मनोSविद्यात्वं भूषणम्। न चैवं ब्रह्मणि सर्वज्ञताग्रा. इक बलवत्पमाण विरोधादज्ञानाश्रयत्वानुपपंत्तिः शङ्क्या। तदा- श्रयत्वेऽपि सर्वज्ञताया: पूर्वमेवोपपादितत्वेन विरोधाभावाद्।

नन्वज्ञानं तत्मयुक्तं न वा । नाऽडघः। आत्माश्रयात्। न दितीयः। ज्ञानात्रिवृवत्ययोगात्। मैवम्। अनादाव्यज्ञाने स्वस्मिन्स्वमयुक्तत्वोपगमे बाधकाभावस्य पूर्वमेवोक्तत्वात्।

कमते दण्डाभावस्य स्वात्मकघटाभावप्रयोजकत्वम्। तत्र घटा- . भावत्वेन पयोज्यत्वं दण्डाभावत्वेन परयोजकत्वमित्येवंरूपभेदेन वदभ्युपगम इति चेदिहापि पूर्वक्षणसंबन्धित्वेन पयोजकत्वमु .तरक्षणसंबन्धित्वेन पयोज्यत्वमित्येवंरुपभेदस्याविद्यायां सत्वेन तत्संभवात्। वस्तुतस्तु ज्ञाननाश्यत्वेऽ्ज्ञानत्वमेव प्रयोजकम्, अज्ञाननाश्यत्वे तत्मयुक्तत्वमेव प्रयोजकमित्यज्ञानस्य तद्मयु- कृत्वेऽपि न दोषः।

नन्वज्ञानस्य तदपयुक्तत्वेऽनिर्वचनीयत्वमेव न स्यादिति चेतू। न । किमनिर्वचनीयत्वं तत्मयुक्तत्वव्याप्यं येन तदभा- वादभाव आपादते। तदेव न। किंतु संदसत्वादिग्राठः

जिज्ञासाधिकरणम्। ४९

कममाणराहित्यमेव । तच्वाज्ञानेऽप्यस्तीति न तस्यानिर्वचनीय- त्वानुपपत्ति:। अनादिभावत्वे सति ज्ञाननिवर्त्यत्वमिति पूर्वोक्ता- ज्ञानलक्षणेऽर्यक्रियाकारित्वरूपमेव भावत्वं विवक्षितं ततो भा- वत्वस्य दुर्निरूपत्वात्। न चैवं शुद्धब्रह्मणो जगदुपादानत्वं तत्कर्तृत्वं च नास्तीति मते तस्य भावत्वानुपपत्तिरिति वाच्यम्।

तरसंबन्धेनार्थक्रियाकारित्ववत्ताया एव तन्मते भावत्वरूपत्वो- पगमातु ।

अज्ञानसाधनान्धिमें संतारसुखदोऽभवत् ।। एवं चोक्तरी त्याऽनिर्वच नीयभावरूपानाद्यज्ञानसिद्ध्या तत्कृता- वरणेन विषयमयोजनाधिकार्यादिसिद्धौ विवरणवाचस्पत्यादि- निबन्धोक्तरीत्या शास्त्रानारम्भारम्भरूपपूर्वपक्षसिद्धान्तग्रन्थनरू- पैतद्धिकरणयोजनाऽतितरां रम्यैवेति दिक्। आनन्दतीर्थीयास्तु वेदान्तमीमांसाशास्त्रं नाऽडरम्भणीयम्। न्यायानुसंधानात्मकजिज्ञासाया एवाकर्तव्यत्वात्। तदकर्त- व्यत्वं च निर्विषयत्वादिहेतुभ्यः। तत्र तावद्विषयत्वेनाभिमतं ब्रह्म न जीवचैतन्यान्विभ्म्। तत्र मानाभावात्। कर्मकाण्डस्य

यनात्। तस्य चाहमिति स्वपकाशतया भासमानत्वादिति चन्द्रि- कार्या निर्विशेषे च तत्र निरूपणीयघर्माणामभावादित्यधिकम्। अन्यत्समानमिति पूर्वपक्षे-भवेदेवं निर्विषयत्वं यदि विचार्य त्वाभिमतं ब्रह्म जीवरूपतवेन संशयविपर्ययानास्पद स्याव। न त्वेवम्। तद्विजिज्ञासस्व तद्रहति विचारविषये धर्मिणि क्रुतेन ब्रह्मशब्देनैव गुणपूर्तिवाचिनाऽल्पगुणाज्जीवनिकायाद्विलक्षण- स्वसिद्धे: । तस्य गुणपूर्तिवाचिता च कस्मादुच्यते। ब्रह्मेति पृहन्सो सस्मिन्गुणा इति श्रवणात्। स्वरूपतो गुणतश्चापरिच्छि- भत्वषिषयावयवशकत्या येति सिद्धान्त इति रीत्यैत्तदधिकरणरच- नामाबु:।

५० शांकरपादभूषणे-

तत्र पूर्वपक्षस्तावदयुक्त एव । अहंपत्यये मत्यगात्मनो भानेऽपि तेन स्थूलोऽहं दुःखी कर्ता भोक्तेत्येवंरूपेणैव तद्ग्रह- णात्तद्विपरीतवेदान्तवैद्यशुद्धात्मनः संदिग्धतया शस्स्य सवि षयत्वसिद्धेर्निष्मत्यूहत्वाद। यथा चैतत्तथा व्याख्यातं शुद्धोडां मत्यये न भातीति वाचस्पतिवाक्यविवरणे विस्तरेण शुद्धोऽहंम. त्यये न भातीति कोरऽर्थ इत्यादिचन्द्रिकोक्तविकल्पखण्डनाव- सरे। सिद्धान्तोऽप्ययुक्त एव। आनन्दवल्लयां वक्ष्यमाणसर्वगतस- र्वात्मस्व रूपपरब्रह्म विज्ञानात्परब्रह्मभावरूपपरब्रस्ममाप्तिमभिषाय

नब्रह्मविचारविधिपरे तद्विजिज्ञसस्व तङ्र्होति वाक्ये ब्रह्मश वदस्य जिज्ञासासत्रे प्रत्यगभिन्नव्रक्मण एव विषयत्वमतिपादफो

सपरत्वायोगात् । तथात्वे तद्षिज्ञानात्तदन्यस्य जीवस्य ब्रह्म- विदामोति परमित्युक्तायास्तत्मास्ेरयोगाव। नह्यन्यस्य विज्ञा- नादन्यस्य माप्िरस्ति दृष्टा वा। ब्रह्मशब्दस्य प्रत्यगभिभ्नब्रह्मपर- त्वेतु यथा दश्मस्याव्यवहितस्य स्वस्वरूपतया पाप्तस्यापि सतो बाहयासंख्येयासक्ततया नवैव वर्तामह इति विपर्यासं भ्ाप्त- वतः स्वरूपादर्शनेन दशमोमास इति मन्वानस्य दशमरत्वम सीति केनचित्स्मारितस्य स्वरूपाज्ञाननिवृत्या दशमपाक्षिव- रसर्वगतसर्वात्मभूतब्रम्मरूपस्य जीवस्यान्यस्यान्येन परिच्छि अस्य परिच्छिन्नेनेव मुख्याया: परब्रह्मापापरसभवेयनाध विद्यया भूतांशकृतवाह्यान्नमयाद्यानन्दमयान्ताननात्मन आत्म- त्वेन पश्यतस्तेभ्यो नान्योऽइमिति मन्वानस्याविद्ययाSनापब्रस्-

नित्ठ त्यात्मकतदाप्तिरौपचारिक्युपपद्यते। अवश्यं च ब्रह्मविदामो-

वक्तव्यं नामाप्तमाप्तिपरत्वमसंभवाद। ब्रह्मपाप्िसाधनत्पेन ग्रहम-

च तदात्मत्वे तज्ज्ञानमात्रसाधनोपदेशो न हेतु:, ग्रामं गन्तु: स्वतों आमत्वाभावेऽवि मार्गज्ञानोपदेशदर्शनात्, तथा च जीवस्य स्वतों

जिज्ञांसाषिकरणम् । ५१

प्रहत्वाभीविऽपि म्रहमविद्योपदेशः प्रसादादिद्वारा पराभिमतब्रम्म- भासिहेतुर्भविष्यतीति शङ्न्यम्। दष्टान्ते ग्रामनिषयं विज्ञानं ग्रामं गन्तुनोपदिश्यते, किंतु तत्माप्तिसाधनमार्गविषयविज्ञानमेव। परकृते तु तत्यमसि (छा०६'८७)। यो यो देवानां मत्यवुध्यत स एव सदभवद्यर्षीणाम् (बृ० १।४ १८)। ब्रह्म वेद ब्रस्मैव भषति (मु० ३। २ । ९)। तदात्मानमेवावेदहं ब्रह्मास्मि। (हृ. १।४११०)। तत्त्वमस्यादिवाक्योत्यं यज्जीवपरमात्मनोः । अभेदविषयं ज्ञानं तदिदं मुक्तिसाधनम्।। इत्यादिक्चतिस्मृतिसंमतं जीवाभिन्नब्रह्मविषयविज्ञानमेव परब्रह्म- प्राप्तिसाधनत्वेनोपदिश्यत इति दष्टान्तवधर्म्ेण यत्र स्वात्मविष- यविज्ञानमेव स्वमाप्तिसाध नत्वेनोपदिश्यते तत्र दशमदृष्टान्तेनावि- धानिवृत्त्यात्मकौपचारिकस्वपाप्ेरेव विद्याफलत्वस्यावश्यं वक्त व्यत्वाङ्रहाविज्ञानस्य प्सादादिद्वारा ब्रह्ममासिरूपमोक्षसाधनतायाः पूर्वमेव निशाकृतत्वाच्च। तत्स्टा। तदेवानुपाविशत (तै० २।६।२) इति ग्रहाण: सष्युत्तरं कार्यप्रवेशभ्जतेश्र न जीवभिनं ब्रह्म ब्रह्मश- व्ार्थः। तत्र हि क्त्वापत्ययेन सटष्टिमवशक्रिययोरेककर्तृकत्वबो- घनारस्रष्ुरेव प्रवेशो बोध्यते स च सटष्टिसमय एत कार्ये ब्रह्मण: कारणरूपेण स्थितत्वानमुख्यो न संभवति। अपविष्ट एव मठादौ देवदततस्य शवेशव्यवहारदर्शनात। अतो 'यो वेद निहितं गुहा- याम्' (ते० २।१।१) इति प्रकृतमेव ब्रह्माकाशादिकारणं कार्य सष्टा तदनुभविष्ठमिवान्तर्गुहायां बुद्धौ द्रष्ट श्रोतृ मन्त्रित्येवं विशेषव- दुपलभ्यते। अनेन जीवेनाSSत्मनाऽनुमविश्य (छा० ६।३।२) इति भुर्पन्तरात। परंमार्थतस्तु नान्योऽतोऽस्ति श्रोता नान्योडतोड स्ति मन्ता नान्योऽतोऽस्ति विज्ञाता (बृ० ३७।२३) इति श्रृत्य- म्तराच स एव तस्य प्रवेश इत्यस्यैव वक्तव्यत्वात्। 'यदा प्रेवैप एतस्मिनटश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठा बिन्दते। अथ सोऽभयं गती भवति। यदा हेवैष एतस्मिशुदर- मन्तर कुरुते। अथ तस्य भयं भवतति' (तै०२।७:२) इत्यनेनाट शयत्वादिवियेषणके जिन्ास्यत्वेनोक्ते ब्रह्मण्यात्मभावं जानतो

५२ शांकरपादभूषणे --

विदुषोऽभयप्रतिष्ठोक्तमेंददर्शिनथ् भयोक्तरपि वेदितुरात्मैव ब्रह्म. शब्दार्थः । न ततो भिनं ब्रह्म। यदि हि विद्वान्स्वात्मनोऽन्यं न पश्यति तदाऽभयं प्रतिष्ठां विदन्त इति स्यात्। भयहेतोरन्यस्या- भावात्। स्वव्यतिरिक्ततशवरदर्शिनथ भयहेतुसन्भावादभयपतिष्ठा- नुपपत्तेः। द्वितीयाद्धि भयं भवतीति क्रुतेः। अदृश्येऽविकारे, अना- त्म्येऽशरीरे, अनिरुक्ते निरुक्तिपयोजकगुणक्रियाजात्यादिविये- षरहिते, अनिलयनेSनाधारे, अभयमिति क्रियाविशेषणम्। लिङ्ग विपरिणामेनाभयां पतिष्ठामिति विशेषणविशेष्यभावो वा। उत- अपि, अरम्-अल्पम्। उपास्योपासकभावादिलक्षणमप, अन्तरं भेदं कुरुते पश्यति, अथ तस्य भयं भवतीति तदर्थः । जिज्ञास्ये ब्रह्मणि श्रुतम्-तदप्येष श्लोको भवति। यतो वाचो निवर्तन्ते। अपराप्य मनसा सह (तै०२।४।१) इति वाज्मनःपवृत्त्यविषयत्वं

भवृत्तिनिमित्तगुणसत्वे तथात्वायोगाव । निवर्तन्त इति न सर्वथा शब्दागोचरत्वं विवक्षितं किंतु साकल्येन शब्दागोचर त्वमिति त्वानन्दमयाधिकरणे निराकरिष्यत इति दिक। केचित्तु-आनन्दतीर्थीयानां निर्विशेषजीवरूपस्य ब्रह्मणो वेदान्तनिरुप्यत्वमङ्गीकृत्य शास्त्रनिरूप्यत्वासंभवपूर्वपक्षो गुरू- णां प्रणतिपरम्पराविषये महापुरुषे तच्छिष्योदितस्वम्णामानई- त्ववादमनुकरोति। प्रमाणशिखामणयो हि वेदान्ता नितान्त- . मनधिगतार्थमन्विष्यन्ति। पौरुषाणि तु शास्त्राण्युपायान्तरे- णावगन्तुं शक्येष्वरयेंषु शतृबुद्धिसौकर्यार्य पवृत्तानि स्वोक्तमप्य-

भवन्ति। ततश्च वेदान्ता अपि स्वमकाशस्वरूपे कर्तृत्वभोककृत्वा- दिरहिततयाऽकर्मशेषतां प्रतिपाद्यमाने स्वातकयेण पर्यवस्यन्ति। तदा शास्त्रपर्यवसाने काऽनुपपत्ति: । पूर्वपक्षिणाऽपि वेदान्वानां मामाण्यसंरक्षणाय स्वपकाशात्मकजीवस्वरूपमात्रपरत्वेऽप्यनधि गतार्थकत्वं कर्थंचिदुपपादनीयमेव। तेनैव शास्त्स्यापि सविषय- त्वोपपत्तिरित्याङुः । यत्तु पूर्वपक्षिणा वेदान्तानां भामाण्यं न संरक्षणीयं तेषामुप- क्रमादिन्याये: स्वमकाशतया सिद्धजीवस्वरूपपरत्वेन यदि

भामाण्यं न निर्षहेचहि मा भूद, न्यायलब्घेडर्ये कि कुर्मः । अत एघोक्तं चन्द्रिकायां निरुक्तपूर्वपक्ष एव-सिद्धचैतन्यबोघने श्रुतेरनुवादकत्वं वायुक्षेपिष्ठादिवाक्यवत्सस्रम्। वेदान्ताध्ययनं तु जपार्थमेवास्तु। यथा हर्थवादाधिकरणेऽपौरुषेयत्वेऽपयर्थवा- दादीनाम्रियार्थत्वेन विध्येकवाक्यत्वाभावादानर्थक्यमिति भट्ट- मतेन पूर्वपक्षः । पराभाकरमते चार्यवादानां विध्येकवाक्यतवेऽपि * हेतुसमर्पकत्वाद्धेतुसापेक्षचोदनानाममामाण्यमिति पूर्वपक्षः। यथा वा परमते शास्त्रयोनित्वाधिकरण ईश्षत्यधिकरणे व कार- पूर्वपक्षी * हेतुसमर्पकत्वादिति। अयं भाष :- 'वायव्यं श्वेतमालमेत भूतिकामः' . इति विधिः।' वायुर्वै क्षेपिष्ठा देवता, वायुमेव स्वेन भागधेयेनोपघावति, स एवैनं भूर्ति गमयति' इत्यर्थवादः । तत्र विधिवाक्यगता वायव्यादिशब्दा अर्थवादशब्दनैरपेक्ष्येणैव विशिष्टमर्थ विदधति। अर्थवादशब्दाश्वेतरनैरपेक्ष्येणैव भूतार्थमन्वाचक्षते। तत्र पूर्वोक्तार्थवादवाक्येन 'क्षिप्रगामी वायुः स्वोचितन भा- गेन तोषितो भागप्रदायैश्वर्यै प्रयच्छति' इत्युक्ते रामायणभारतादाविव वृत्तान्तः कश्चित्प्रतीयते। न त्वनुष्ठेयं किंचित्। तथा चैकवाक्यत्वामावान्नास्त्यर्थवादस्य धर्मे प्रामाण्यमिति प्राप्ते समाधीयते-मा मूत्पदैकवाक्यता, वाक्यैकवाक्यता तु स्यादेव। तथाहि-विधिवाक्यं तावत्पुरुषं प्रेरंथितुं विधेयार्थस्य प्राशस्त्यम- पेक्षते। अर्थवादवाक्यं च फलवदर्थावनोधपर्यवसिताध्ययनविधिपरिगृहीतत्वेन पुरुषार्थमपेक्षते। तत्र पुरुषार्थपर्यवसितविध्यपेक्षितं प्राशस्त्यं लक्षणावृत्त्या प्रति- पाद्यदर्थवादवाक्यं विधिवाक्येन सहैकवाक्यतामापदते। तथा च यतः क्षिप्रगामिस्वभावतया शीघ्रफलप्रदो वासुरस्य पशोर्देवता ततः प्रशस्तमिमं वायव्यं पशुमालमेतेति वाक्यदयस्यान्वयः । तस्मादर्यवादानां धर्मे प्रामाण्यं सिद्धम्। एवं च वायुः क्षिप्रमेव फलप्रदोऽतो वायव्यमालमेतेत्येवमर्थवादोक्क्तं हेतुमपेक्ष्य यतो विधिः पुरुषं नियुङ्के ततः सापेक्षत्वादप्रामाण्यमिति। = अनुमानसांख्येति। अनुमानेन सांरयस्मृत्या च प्राप्तं यज्जगत्कारणं तदनुवादीत्यर्थः । अय भाव :- सदेव सौम्येदमग्र आसीत् (छा०१।२।१) यतो वा इमानि (तै० ३।१।१) इत्यादिवाक्येम्यः प्रतीतं जगत्कारणं कि ब्हमाSडहोस्वित्प्रधानमिति संदेहे 'बहु स्यां प्रजायेय' (तै० २।६/२) इति व- हुमावश्रवणात्प्रधानमेव। तथा चानुमानसांख्यमृतिसिद्धजगस्कारणानुवादीनि कारणवाक्यानीति पूर्वपक्षो यथा तद्वत्प्रकृतेऽपीति।

शाकरपाद,भूषणे-

समेहापि रवतःसिद्धप्त्यगातमानुवादका वेदान्ता इति पूर्वपक्ष इाते। तभ। तत्पूर्वपक्षिणा वेदान्तानां निरविशेषचिन्मात्ररूपजी-

उपक्रमादिस्वारस्यावगताखण्डजीवस्व रूपचिन्मान्रपरत्वं परित्य ज्य तद्विलक्षणसगुणविषयत्वं वा समर्थनीयम्। अन्यथा तेषां स्वम्मतरीत्या ब्रह्मतर्कसिद्धमामाण्यव्याघातो दुर्वारः। इत्थं हि त्वन्मतम् -- अस्ति ब्रह्मतर्काभिधानं शात्त्रं विष्णुना नारायण रूपेणातिविस्तरेण कृतम्। पुनर्व्यासरूपेण तेनैव संक्षिप्तम्। वदेष च चतुर्दशविद्यास्थानान्तर्गतं तर्कशास्त्रं न तु गौतमादि- मणीतम्। तचास्य ब्रह्ममीमांसाशास्त्रस्याङ्गम्। ब्रह्ममीमांसा शासं हि सर्वेषां कर्मब्रह्मकाण्ड रूपाणां वेदानां सकलगुणपूर्णो भगवान्विष्णुरेव मुख्योऽर्य इति निर्णयाय मतत्तम्। ब्रह्मतर्का- भिधानं तु ब्रह्ममीमांसानिर्णेयार्थानां वेदानां तदर्थनिर्णायकारना मत्यक्षादीनासुपक्रमादीनां श्रुतिलिङ्गनद्षीनां च स्वरूपाणं पामाण्य सव्लावलनिर्णायकत्वेन ब्रह्ममीमांसयाऽपेक्षितमतस्तदङ्गम्। तदु- क्मनुष्याख्याने -- ममाणन्यायमीमांसा क्रियते तर्कशास्त्रतः । मानन्यायैस्तु तत्सिद्वैर्मीमांसामेयशोधनम् ।। ब्रह्मतर्क च भगवान्स एव कृतवान्म्रभु: ।

उद्धृत्य पश्चसाहसत्रं कृतवान्बादरायणः, ।। इति। तथा च त्वत्पूर्वपक्षिणा त्वन्मतरीत्या ब्रह्मतर्कसिद्धभामाण्या-

न्यपूर्वपश्लदाइरणेन पूर्वपक्षितुमशक्यमेव। नागत क्क्कियर् ्ेन सिद्धमामाण्यानां वेदवाक्यानामन्ामाण्यमाशङ्िन्तं जैमिनिना पूर्व- तम्बे। सिद्धमामाण्येषु श्रेधा तण्डुलान्विभजेत, सष्टीरुपदषाति, कपालेपु श्रपयति, इत्यादिवेदवाक्येष्वन्यतः भाप्षिमतोर्ऽर्थान्प. रित्यण्य लक्षणादिनाऽनधिगतार्थपर्यवसानस्य तेनाङ्गीकृतत्वाद्। आशपोनिस्वाधिकरण ईक्षत्यधिकरणे च कारणवाक्यमनुमाना- दिवासकारणानुवादीति पूर्वपक्षी नास्मत्संमतौ। शासयोनित्वा- विकरण उपादानत्वकर्तृत्वादिरूपमभि भ्ननिमित्तोपादानत्वशब्दितं

जिज्ञासाधिकरणम्।

ब्रह्मणो लक्षणं न संभवति। तद्घटककर्तृत्वोपयोमिसर्वम्रत्वस्प ब्रह्मण्यसंभवात्। यद्वा जगदन्तःपातिवेदस्य नित्यत्वाद्याबज्जग- त्कर्तत्वं ब्रह्मणो लक्षणं न संभवतीति पूर्वपक्षः। ईसंत्यधिकरणे जगत्कारणत्वेन सदिद्यातात्पर्यविषयत्वं प्रधानस्यैव न ब्रस्मण इति पूर्वपक्ष:। एतच तादृशाधिकरणयोनिपुणतरं प्रतिपादयिष्याम इति चन्द्रिकेोक्तमनुक्तोदाहरणमेव।

तदुक्तं चन्द्रिकायाम्-यद्वा प्रमाणभूतवेदान्तगतिर्न पूर्वपसिच्ध वाच्या, किंतु प्मेयस्य ब्रह्मणोऽद्वितीयब्रह्मवाद्यद्वैतिरीत्या स्व- पकाशजीव चैतन्याभेदान् विचार्यतेति प्रमेयाश्रयेणैवेति। तदध्य- सत्। तव मते जीवगतसुखादीन्यनिशमनुभवन् साक्षी नित्यस्वेना- मामाण्यादिहेतुदोषाद्यभावात्सर्वपमाणाधिकः। तस्य सर्वममाणा धिकत्वं प्रमाणभीमांसारूपब्रह्मतर्कसिद्धम्। अतः साक्षिविरुद्धे- यें श्रुतिरपि न पमाणम्। सर्वेषामवि प्रमाणानासुपक्रमादुपसं- हारो बलीयानित्यादिरूपो मतान्तराद्विलक्षणो बलावलवि- भागोऽपि ब्रह्मतर्क एव सिद्धः ।

उपक्रमादिलिङ्गनां बलीयो बुत्तरोत्तरम्। श्रत्यादा पूर्वपूर्व तु ब्रह्मतर्कविनिर्णयात्।।

वेदानामर्थश्च त्वन्मते विचारात्मागेव गुरुमुखादवगन्तव्यः । भाय. च्छक्तिसकलवेदाध्ययनपूर्वकं भतिवाक्यमस्य वाक्यस्यायमर्ष इति सर्वेपां वेदवाक्यानां गुरुमुखादर्थग्रहणं श्रवणम्। तच्च या पदज्ञाननिदत्तेरेकस्माद्गुरोस्तत्त दुत्तमगुरुलाभे बहुभ्यो वा सम्य- गावर्तनीयम्। एवं श्रवणावृत्तिलब्धस्य वाक्यार्थग्रहणस्य स्थ- रीकरणाय न्यायविचारात्मकयुक्त्यनुसंधानं मननम्। न तुतदेव श्रवणम्। ततश्च विचारविधिशास्त्रं मननविंधिमूलं न श्रवणविधि- मूलमिति तव मर्यादा। तथा च साक्षी सर्वप्रमाणाधिक इति-

जीवभिन्नत्वाभिमतव्रह्मपरत्वेन बोधयर्तां स्व्रासगुरूणां सका- शाद्हुधावर्तितश्रवणलब्घस कल वाक्यार्थावधारणस्तद तुमुणपमा

शांकरपादभूषणे-

दस्तदनन्तरं निरुक्तमननात्मके विचारे पवर्तमान: शिष्यः

लावलानुगुणमनेकासोपदिष्टमर्य परित्यज्य सर्ववेदान्तारनां निर्वि- शेषजीवचिन्मात्रमेवार्थ इति प्रत्यक्षादिविरुद्धमर्थ कथमाशङ्गेत । तदाशडनभावे च कर्थ पूर्वपक्षोदयः । योग्याशङ्कव हि बादकथारूपे शास्त्रे पूर्वपक्षो नाम, इति त्वन्मतेनेवं पूर्वपक्षसंभवः । किंच त्वत्पूर्वपक्षिमते वेदान्तानां पबलन्यायै- निर्विशेषजीवचैतन्यपरत्वं प्रतिपादयच्छास्त्रमस्ति न वा । न चेत्मत्यक्षादिविरुद्धं सविषयानेकाव/न्तरवाक्यकृतान्त:कलहमति- रुद्ध वेदान्तानां निर्विशेषचिन्मात्रपरत्वं पूर्वपक्षिणा कस्माङगुहीतं यदवलम्व्य पूर्वपक्ष: समर्थनीयः । अस्ति चेत्तदारम्भमपेक्ष्य विषयाभावेन तदनारम्भ: समर्थ्यत इति क्थ न व्याघातः । वाचस्पतिविवरणयोर्मेते तु प्रत्यगात्मन एव ब्रह्मतया विषयत्वं मत्यग्ब्रह्मणोरैक्यस्व वा विषयत्वं सिद्धान्त्यभभिमतभेवानूद्य तयोरेकस्य सिद्धत्वेनान्यस्यासिद्धत्वेन विषयत्वासंभव इति पूर्वपक्षी मचत्ती। ततः प्रत्यगात्मेव ब्रह्मेति कुतः, कुतः प्रत्य- ग्यहरणोरक्यमिति वा पूर्वपक्षिणं प्रति सिद्धान्तिनो हेत्वाकाङ्कया अनुदयेन विषयोपपादकशास्त्रारम्भमनपेक्ष्य तदनारम्भपूर्वप- क्षमतुतेर्न व्याघातः । त्वन्मते तु निर्विशेषचिन्मान्रजीवस्वरूपं प्रम्मेति सिद्धान्त्यनभिमत एवार्यें विषयत्वमापाद पूर्व- पक्षपत्ृत्तिः । तस्मित्ये सिद्धान्तिनो कुत एतदित्याका

त्येव व्याघातः पूर्वोक्तः। अथोच्येत स्वमकाशचिन्मात्र- परत्वं प्रवलन्यायेः प्रतिपादयच्छास्त्रमस्त्येव। इदमपि तथा भूतं वेसेन गतार्थम्। सगुणब्रह्ममतिपादकमिद चेत्तेन बाधितम्। इत्युभयाऽव्य-हृतविषयत्वादनारभ्यं शास्तमिति पूर्वपक्षशरीर- करणाम व्याघात इति येत्तहि जीवस्य स्वप्रकाशत्वेन संदि - ग्वतोक्ति: पूर्वपक्षेऽनुपयुक्तैव। कणभुगादिशास्त्रेणाप्यपहतविष- यतयाऽनारम्भ आक्षेप्तुं शक्ये निर्विशेषशास्त्र एव ते पक्षपातो न युक्तः। समन्वयपादे तत्सर्व निराकर्तव्यमस्ति चेदिदमवि रवदनभिमतं तत्रैत निराकर्तु योग्वमिति दिक्।

अणि तात्पर्यमाश्रित्य कनोक्तपूर्वपक्षे तद्विजिज्ञासस्त्र तद्कसेति- विचारविधिगतत्रम्मशब्दस्य बृहन्तो हास्मिन्गुणा इति व्युत्परया- श्रयणेनाल्गुणजीव समुदायन्विन्व्रह्मपरत्वपतिपादनेन सिद्धा- न्तोऽपि. सर्ववेदान्तानां जीवान्दिन्रगुणपूर्तिमद्रह्मण तात्पर्यप- साधनमन्तरा केवलं ब्रह्मशब्दस्य शक्तिमदर्शनमात्रेणायुक्त एव। उत्तव्युत्पत्या ब्रह्मशब्दस्य गुणपूर्तिनिमित्तत्वेऽपि ताह-

र्यनिर्णायकैर्लिंङ्गेरेते ब्रह्मणणि निर्णीततात्पर्यकसर्ववेदान्तवविरो ध्यर्थकत्वासंभवात्। मत्युत भूयोनुग्रहस्य न्याय्यत्वेन सर्ववेदा

व बोधयेत्र गुगपूर्तिम्। भूयोनुग्रहन्यायश्षाऽSनन्द्रतीर्थीयेरपि न स्थानतोऽपि' (ब्र० सृ० ३।२। ११) इत्यधिकरणे दर्शितः। तत्र हि- कार्यकारणबद्धौ ताविष्येते विश्वतैजसौ। पाजः कारणबद्धस्तु द्वौ तु तु्ये न सिध्यतः । .' .. इत्यादिश्रुतेर्विश्वतैजसशाज्ञादिरूपस्य भगवतोऽि बद्धत्वरूप- दोपमाशङयोक्तमनुव्याख्याने- सर्वत्राशेषदोषोउत्पूर्णकल्याणचिद्गुणः । तद्विरुद्धं तु यचत्र मानं नैव भवेत्कचित्।। महातात्पर्थरोधेन कर्थं तन्मानमत्र तु॥ इत्यादि। न्यायसुंधार्यां चोक्तम्-सकलश्रुतिस्मृतिपुराणानां परमेश्वर- स्याशेषदोषविधुरत्वे समस्तगुणपरिपूर्णत्वे च यन्महातात्पर्व तद्विरोघेन तद्ाक्यमात्रं भगवतो दोषित्वादौ कथं मानं भवेदित्यादि। यत्तु जीवातिरिक्तम्रह्मणि प्रमाणं नास्तीति प्रत्यवतिष्ठमानं पूर्वपक्षिणं पति तत्ममाणतयोपन्यस्तं ब्रह्मपदं तचाज्ञातज्ञाप- कत्वेनोत्पत्तिस्थानीयमिति. तत्पतिपादितगुणपूर्त्यादि उत्पत्ति-

शांकरपादभूपणे-

शिष्टम्। तेन जीवादिभिन्रब्रह्मणि सिद्धउत्पत्तिशिष्टमाब-

त्वेन पश्चविधो वेदः। तत्र नामधेयत्वं च मत्वर्थलक्षणामयाद्वाक्यमेद्मयात्तत्प्र. खयक्षास्त्रात्तद्वयपदेशाच्चेति निमित्तचतुष्ट्यास्सिध्यति। केचितु नामधेयत्व उत्प- ्तिशिष्टगुणवलीयस्त्वमपि पश्चमं निमित्तमाहुः । तत्र मत्वर्थलक्षणामयात्कर्म- नामधेयत्वम् 'उद्धिदा यजेत पशुकामः' इत्यत्रोद्जिच्छन्दस्य। 'चित्रया यजेत पशुकामः' इत्यत्र चित्राशब्दृस्य वाक्यमेदमयात्कर्मनामधेयत्वम्। 'अभि- होत्रं जुहोति' इत्यत्राम्निहोत्रशब्दृस्य कर्मनामधेयत्वं तत्प्ररुपशास्त्रात्। 'इयेनेनाभि- चरन्यजेत' इत्यत्र शयेनशब्दृस्य कर्मनामधेयत्वं तद्वयपदेशात्। ' वैश्वदेवेन यजेत'

वैशवदेवशब्दस्य कर्मनामधेयत्वम्। तथा हि -- चातुर्मास्ययागस्य चत्वारि पर्वाणि-वैश्वदेवः, वरुणप्रघासः साकमेधः शृनासीरीयश्रेति। तेधु प्रथमे पर्वण्यष्टी यागा विहिताः । ते व यथा-आभ्नेयमष्टाकपालं निर्वपति, सौम्यं चरुम्, सावित्रं द्वादशकपालम्, सारस्वतं चरुम्, पीष्णं चरुम्, मारुतं सघ्- कपालम्, वैश्वदेवीमामिक्षाम्, द्यावपृथिन्यमेककपालम्, इति। एतेषाम्ानां यागानां संनिधौ 'वैश्वदेवेन यजेत' इत्याम्नायते। तत्र न तावन्मत्वर्थलक्षणामया द्वैश्वदेवशब्दः कर्मनामधेयमिति वक्तुं शक्यते। विश्वे देवा देवता अक्ष्येत्ययें 'साडस्य देवता' (पा० सू० ४,२।२४) इत्यनेन विश्वदेवशब्दाद्विहिते- नाणूप्रत्ययेनैव मत्वर्थस्य यागस्योक्तत्वात्। नापि वाक्यमेदमयाद्वैश्वदेवशब्द: कर्मनामधेयम्। विश्वदेवरूपैकदेवताविधानात्। नापि तत्प्ररपशास्त्रान्नामत्वम्। यत्र हि विधित्सितो गुणोऽन्यतः प्राप्तस्तत्र तत्प्रूपशास्त्रान्नामधेयत्म्। अत्र चाऽडग्रेयादयोऽषटी यागा: प्रकृताः । तत्राSSमिक्षायागे यद्यपि विश्वे देवाः प्राप्ता वैशदेवीमामिक्षेति तथाऽपि सप्सु तेषामप्राप्तत्वात्तत्र तद्विषाने न तत्प्रख्यशाख्त्र मन्यधेन तद्वशान्तामत्वं स्यात्। नापि तद्वचपदेश/न्नामत्वम्। ताद्वशस्य व्यप- देशस्यानुपलम्भात्। तस्माद्वैश्वदेवशब्दृस्य नामधेयत्व उक्तप्रकारचतृष्टयस्या निमित्तत्वादुत्पत्तिशिष्टगुणवलीयस्त्वमेव निमित्तम्। तथा हि-वैश्वदेवेन- यजेते- त्यत्र न तावदप्रकृतकर्मानुवादेन देवताविधानं संभवति। तेषामत्रानुपस्थितेः । नापि देवताविशिष्टकर्मान्तरविधानं संभवति। गौरवापत्तेः। अतोऽनेन प्रकृत- कर्मानुवादेन देवता विर्धायन्त इति वक्तव्यम्। तत्राSSमिक्षायागे विश्वदेवप्रासे: सक्षसु यागेव्वनेन वकियेन नविश्रे देवा विधीयन्त इति प्राप्तम्। परं सु नैंततसं

जिज्ासाभिकरणम्। ५९

शयन्यायाम सवैरपि वेशान्सैतत्रैव भवितव्यमिति। तदसद्। 'हंद्विजिज्ञासस्व तड्ड्ल' (तै० ३।१।१) इत्यत्र ब्रह्मशब्दस्य 'यतो वा इमानि' (तै० ३। १ । १) इति यदुपबन्धबलेन जगत्कारणतया सह प्राप्तत्य धर्मिणोऽनुवादकत्वावगमेनाज्ञात- ज्ञापकत्वाभावात्। 'सदेव सौम्पेदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्' (छा. ६ । २ । १) । ' आत्मा वा इदमेक एवाग्र . आसी व् ' (ऐ० १। १) इत्यादिकारणवाक्यमेव तत्मापकम्। तत्र च स्परसतःसजातीयविजातीयस्वगतभेदनिषेध एव पतीयते।

भवति। तेषामुत्पत्तिशिष्टागन्याद्यवरोघात्। आकाङ्गया हि संबन्धो भवति। आझनेयांदियागानां देवताकाङ्क तूत्पत्तिशिष्टैरमयादिभिरेव निवृत्तेति न तत्र विश्वदेवविधानं युक्तम। तस्मादुत्पत्तिशिष्टगुणनली यसत्वाद्वैध्वदेवशस्य कर्म- नामधेयत्वं सिद्धम्। अथमेवोत्पत्तिशिष्टप्रावल्यन्याय इत्युच्यत इति। *सजातीयेति। एतदेवाभिप्रेत्याद्वेतामोदे श्रीमद्गुरुचरणैरुक्तम्- अद्वितीयक्षतिर्नैव सहते सद्वितीयताम्। येन केनापि धर्मेण सन्मात्रे परमात्मनि।। (अद्वै० पृ० १२०:/ श्रो० १७ ) इति । अयमाशयः-श्रुतिः 'येनाश्चतं श्रुतम्' (छा० १।१।३) इत्य. नेन प्रतिज्ञातमर्थ मृदादिद्दश्न्तैः संभवदुक्तिकत्वेन प्रदर्श्य 'सदेव सौं्येदम्र आसीत्, एकमेत्राद्वितीयम्' (छा० ६। २ । १ ) इत्यनेन तदुपपत्तिमाह। अस्यां च श्षतौ जगतः प्रागवस्था प्रतिपादते। यद्धि प्रागवस्थापन्नं तदेवो- पादानकारणमित्युच्यते। तदेवावस्थान्तरं प्राप्तं कार्यमिति व्यवहियते। उपादान- कारणज्ञानेन च कार्यगतसत्यांशस्य ज्ञानं सुलमं भवतीति पूर्वोक्ता प्रतिज्ञा समुद पदयते। अयं चास्याः श्रुतेरर्थ :-- प्रतिज्ञाघटकेन येनेति यच्छव्देन यदुक्तं वस्तु तदेवात्र पूर्वप्रक्रान्तार्थानुरोधात्सच्छ्द्वेनोच्यते। तथा 'अश्रुतम्' इत्यादिना यत्परिमृहीतं सर्व तद्त्रेदंपदेनोच्यते। तथ्व स्थूलं सूक्ष्मं संनिकृष्ट विप्कृष्टं प्रत्यक्षादियोग्यं तदयोग्यं च सर्वमेव ग्रह्यम्। बिना प्रमाणं संकोचे मानाभावात्। अन्यवागृहीतस्यात्र सत्कार्यत्वानुक्त्या ब्रह्मज्ञानेन तदज्ञानासंभावात्प्रतिज्ञा

नोधकः। 'तच्छष्द एवकारश्र स्यादुपादेयलक्षणम्' इत्यियुक्तोक्त्या तथात्वस्य.

शांकरपादभूंषणे-

स एवोत्पत्तिशिष्टगुणो न गुणपूर्तिरिति विपरीसमेव x बलाब- लम्। अस्तु वा ब्रह्मपदमेवाज्ञातज्ञापकं तथाऽपि नात्रोत्पत्तिशि- ष्टन्यायावतारः । उत्पत्तिशिष्टस्यापि भूरिवाधासमर्थत्वात्। अत एव पशुमालभेतेत्यादावुत्पत्तिवाक्ये देवतासंबन्धेनावगतः मपि पशोहविष्टं 'पशुं विशारिति हृदयस्याग्रेऽवद्यति, अथ जिह्वाया अथ वक्षसः' इत्यादिहृदयादि हविष्टावगमकानेकवा- क्यविरोधात्यक्तम्। ब्रह्मपदे बृहन्तो हस्मिन्गुणा इतिश्रुतिसा हाथ्यवत्तत्रापि जुष्टं देवानामिदमस्तु हव्यमिति तदुपाकरणमन्त्र- साहाय्याविशेपात्। तत्र बह्नवदानवाक्यविरोधात्यक्तमिति

णविशिष्टव्रम्मपरत्वस्य त्यक्तुं शक्यत्वात्कुतो न त्यागः । बृह्ध- न्तो हस्मिन्गुणा इति श्रुतेः सगुणोपास्यब्रह्मपकरणस्थाया व्या-

हत्वस्य गुणिनि शब्दपवृत्ती निमित्तत्वतात्पर्यकत्वकल्पनाया अयुक्तत्वात्। अन्यथा रूपत्वरसत्वादीनि निमित्तीकृत्य घटेवि रूपादिशब्दपयोगप्रसङ्गे दुर्वारः। किचेश्वरः स्वयमेकः सन्नपि तस्मिम्ानन्दमयाधिकरणोक्त-

निर्णयात्। एकमद्वितीयं चेति पदद्वयमपि विधेयसमर्पकमेव। अत्राप्युद्देश्यमि दंशव्दवाच्यमेव न तु सच्छन्दवाच्यम्। ननु सदेव सौम्येत्यनेनेदंशब्दार्थस्य सच्छदार्थेन सहाभेदबोधनादिदंशब्दार्थस्यात्रोद्देश्यत्वेऽपि सच्छब्दार्थ एवोद्े- श्यमिति पर्यवसन्नमिति चेत्। सत्यम्। त्वदुंक्त्तरीत्या सच्छन्द्रार्थस्य यद्यप्यार्िक मुद्देश्यत्वं पर्यवस्यति तथाऽपि वाच्यवृत्त्या तन्नास्तीति तात्पर्थ बोध्यम्। अम्र इति च त्रिष्वपि विधेयेषु संबध्यते। तथा च वाक्थार्थ :- हे सौम्य, इदं अगदुत्पत्तेः प्राक्सद्रूपमेवाSSसीत्। तथा जगदुत्पत्ते: प्रागेकमेवाSSसीत्। तथेदं जगदुत्पत्ते: प्राग द्वितीयमेवाSSसीदिति। अत्र प्रथमवाक्ये शून्यवादनिरासद्वारा सत्कारणवाद: प्रस्थापितो भवति। द्वितीये चानेककारणवादनिरासद्वारिककारणवादः प्रस्थापितः। तृतीये तु सविशेषकारणवादनिरासद्वारा निर्विशेषकारणवादः प्रस्थापित। एवं च कारणस्य भेदत्रयशन्यत्वं सिद्धं भवतीति बोध्यम्। x बलावलेति। अयं च बलाबलविचारोडस टिप्पणयां.स्पष्टी करिष्यते।

निज्ञासाधिकरणम्।

सभपि तस्मिस्तदीयशिर:पक्षमध्यपुच्छावयवत्वस्य, गुहाधिकर- णोक्तरीत्या कर्मफलभोक्तरूपेणान्तरात्मरूपेण च नानात्वस्य, न संख्योपसंग्रहादित्यधिकरणोक्त्तरीत्या पञ्चजनरूपेण, न स्थान- सोऽपीत्यधिकरणोक्तरीत्या विश्वतैजसमाज्ञरूपेण च नानात्व. स्थेव चैकत्वादिविरुद्धस्य अङ्गनङ्गित्वेन भगवान्क्रीडते परमेश्वरः। ऐश्वर्यात्र विरोधश्च चिन्त्यस्तस्िञ्जनार्दने।।

बहुमानस्य तव मते सकलगुणपूर्णस्य ब्रह्मणोडल्पगुणजीवभा- वोऽपि तदीयैश्वर्यवशादेव संभवतीति सुबचतया न जीववैल क्षण्यं तस्य ब्रह्मशब्देन सिध्यति। किच 'नेह नानाडरिति फिंचन ' (वृ० ४। ४ । १९ ) इति स्वगतावतार्या वता राद्दि

दिसमावेशाय भेदाभावेऽि भेदाधीनो व्यवहारो यत्र दृश्यते चथा लोके नीलं सुगन्धि महदुत्पलमिति, वेदे 'सत्यं ज्ञानमनन्तम्' (ै०२।१।१)'आनन्दो ब्रम्म' (तै०३।६।१) इत्यादो नीलगन्घादीना ज्ञानाननदादीनां च धरिण: परस्परसमान्वेदाभावेव्यपर्याय- शब्दैरुक्तिस्तन्निर्वाहाय वा विशेषमङ्गीकृत्य स्व्रयमेकोऽपि पर- मेश्वरो विशेपबलादनेक इत्यनेकविरुद्धव्यवहारविषय इति यथा त्वन्मते स्व्री क्रियते तथा जीवब्रह्मभेदनिषेधकश्षुतिबलादेव तयोर्विरुद्धधर्मसमावेशय विरुद्धानेकव्यवहाराय वा भेदस्थाने विशेषमद्दैतिशीत्या तत्कल्पकानाद्यज्ञानं वा स्वीकृत्य परमेश्वर एव विशेषबलाज्जीवभावेन संसरति जीवभावेन व्यवहारवि- पयो भवतीतति कल्पयितुं सशकमेव। नहीश्वरे स्वगतभेदनिषेध- कश्षुतितो जीवेश्वरभेदनिषेधकक्षतेः कशिद्विशेष उपपादयितुं शक्य इति न ब्रह्मशन्द्रमात्रेण जिज्ञास्यस्य जीववैलक्षण्यं निर्णेतुं शक्यम्।

यत्तु नात्र ब्रह्मशब्देनैव जिज्ञास्यस्य जीवान्गेदं मसाध्य सिद्धान्तोऽस्मत्संमतः, किंतु सर्वासां श्रुतीनां निखिलगुणाकरे विश्वातिशायिि भगवति जीवभेद एवैकमत्येन स्वारस्यं तात्प-

शांकरपाद्,भूषणे- पैलिट्गें: मसाध्याट्वैते तासामत्यम्तं वैरस्यं तततन्न्यायैरुपपाय

ग्रन्थविरुद्धम् । त्वन्मते हाद्वैतक्षुतीनां विरोधं परिहृत्य भाषा- न्येन जीवब्रह्मभेदसाधनं पृथगुपदेशादित्यधिकरणे कृतम्। तथा हि तत्र त्वदीयं भाष्यम्-तत्त्तमसि, अह ब्रह्मेत्यादिपु जीवस्य परेणाभेदः प्रतीयते, नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतना- नाम्। (श्रे० ६।१३)। द्वा सुपर्णा (मु० ३।१।१) इत्यादिषु भेद:,। अत उच्यने- पृथगुपदेशात (ब्र० सू० २ । ३।२८)। भिन्नोऽचिन्त्य: परमो जीवसंघात्पूर्णः परो जीवसंघो सपूर्णः। अतस्त्वसौ नित्यमुक्तो ह्वायं च बद्धो मोक्षं तत एवाभितांञ्छेत्।।

तद्रयपदेशः पाज्ञयत् (ब्र० सू० २।३।२९)। ज्ञानानन्दादिब्रह्म. गुणा एवास्य सार: स्वरूपमतोऽभेदव्यपदेशः। यथा सर्वगुणात्म- कत्वाङ्रह्मण उच्यते सर्व खल्विदं ब्रह्मेति। भविष्यत्पुराणे च-

भिन्ना जीवा: परो भिन्नस्तथाऽपि ज्ञानरूपतः । भोच्यते ब्रम्मरूपण वेदवादेपु सर्वशः॥। इति।

तत्रत्यतत्त्रपकाशिकायामपि-जगत्कारणे ब्रह्मणि श्षुतीनांस. मन्वयो निरूपितः ।स चाद्रैतश्षृत्या भेदश्रुतेविरोधेऽनुपपन्रः स्या- दित्यवश्यमसौ निरसनीय इन्युक्त्वा जीवविषये श्रुतिविवादं वस्य अ्रह्मभिन्नत्वाभिन्नत्वे संशयबीजं मदर्श्य तत्त्वमसीति भतीकं धृत्वा परमात्माभिन्न एव जीव इति पूर्वपक्ष:, ततत्वमसीत्यादि ख्ुतेः । न च विपर्ययेःप्यस्ति अ्तिरिति वाच्यम्। अद्वैतश्रुतेः

इति माप्ते सिद्धान्त इत्येतत्सूत्रमवतार्थ व्याचष्टे-अत इति। पृथ- गेव जीव: परमात्मनः, भिन्नोऽचिन्त्य इति श्चतेः। न चास्ति विप- रययेऽरपि क्तिरिति वाच्यम्। विरुद्धधर्माधिकरणयुत्तियुक्तत्वेन भेदशुवेः माषल्यादिति भावः। नन्वेवमद्रैतश्रुतेर्निनिपयस्वेना- मामाण्यं प्रसक्तमित्याशङ्कं परिहरन्सूत्रसुपन्यस्य व्याचटे-

जिज्ञासाधिक रणंम्।

तदिति। नाद्वैतक्षुतेरमामाण्यापत्तिः। परमात्मगुणसदशानन्दादि- स्वरूपत्वेन जीवस्य गौण्या वृश्याऽभेदव्यपदेशोपपसेः। यथा खलु सकलजगङ्गणसदशगुणात्मकत्वेन परमात्मनि जगदिति व्यपदेशः 'सर्वे खल्विदं ब्रह्म' (छा० ३। १४।१) इत्यादौ तथैवेति भाव इति। अपाधान्येन जीवब्रह्मभेदसाधनं च किंचित्किंचिद्वेदवाक्यमा लम्ब्य तत्र तन्राधिकरणे। तथा च यद्यत्र सकलद्वैताद्वितश्षुतिमा वल्यदार्वल्यचिन्तया सर्वप्रकारेण तत्साधनमस्मित्रधिकरण एव क्रियेत तदा तत्तदधिकरणं तत्र तत्र तत्साधनं च निष्फलमेव स्यादित्यस्मिन्नधिकरणे ब्रह्मशव्देनैव सिद्धान्तस्त्वन्मत इति त्वयाऽङ्गीकर्तव्यम्। तदिदमानन्दमयाधिकरणे 'भेदव्यपदेशाच्' (व्र० सू० १:१।१७) इति सूत्रस्य पौनरुकत्यपरिहारार्थके न जीवभेदसूत्राणां शङ्डयाडत्र पुनरुक्तता ।

इत्यनुव्याख्यानश्षोके स्पष्टं तच्छलोकं व्याचक्षाणेन न्यायसु. धाकृताऽपि तर्थव व्याख्यातम्। तथा हि तत्र सुधाग्रन्थ :- अत्र शास्त्रे तत्र तत्र प्रकरणे हैक्यविवक्षायां चोदितायां तत्तद तभेदवाक्यद्योतनेन सूत्रेषु मेदसमर्थनं कियते। अतस्तात्पर्य- भेदाभ पुनरुक्ति: शङ््या। तथाहि-जिज्ञासायाकयेष्वभेद. शङयां तद्गतब्रह्म शब्देन भेदसमर्थनम्। जिज्ञास्यस्य ब्रह्मणो जीवत्वे शङ्डिते तत्पूर्वोक्तवाक्योक्त लक्षणेन भेदसाधनम्। एव. मेव 'भेदव्यपदेशाच्ान्यः' (ब्र० सू० १।१।२१) इत्यादावपि पुनरुक्ततादोष: परिहरणीयः । इयांस्तु विशेष :- अभ्रमयादि- शब्दा विकारार्थमयट्नत्ययानुरोधाज्जीववाचिनः । तेषु ब्रह्म. शब्द्ृपयोगस्तु ब्रह्माभेदविवक्षयेति शङ्गिते तत्मकरणगतेन 'स यश्चायं पुरुषे' (तै० २८।५) इति भेदव्यपदेशेन मत्यत- स्थानमिति। अपि चाग्र आनन्दतीर्थीयमते निरूपणीयं म्यायजातमपि न जीवेशयोभेंदं व्यवस्थापयितुं प्रभवति। तथा हि तत्र तत्र न्याया। मत्यक्षं तावजजीवेशयोमेंदे प्रमाणम्। यद्यप्यनवगतेश्वरस्य पुंसः स्वात्मनि तन्देदो न पत्यक्षस्तथाऽपि शास्त्रानगतसर्वज्ञत्वसर्व

६४ शांकरपादभूषण-

शक्तिकत्वादिमदीश्वरस्य स्वात्मानं च तद्विरुद्धाल्पज्ञत्वाल्पशक्त कत्वादिधर्मकं साक्षिणानुभवतः स प्रत्यक्ष एव। यो हि यमर्थम धिगम्य तद्विरुद्धधर्माणं यमर्थ पश्यति स तस्मान्वेद प्रत्यक्षयतीति व्याप्े: शास्त्रीयलक्षणज्ञानसाचिव्येन रत्नतत्वसाक्षात्कार इव शास्त्रीयज्ञानसाचिव्येन स्वात्मनि तद्भेदसाक्षात्कारो नानुनपन्रः।

नुमातुं सुशक एवेत्यनुमानमपि द्वितीयं तत्र ममाणम् । विरुद्ध धर्माधिकरणत्वोपपत्तिसहिता भिन्नोऽचिन्त्य इत्यादिश्षुतिरपि तत्र तृर्तीयं प्रमाणम्। न चाद्वैतश्रुतिविरोधादुक्तश्रुतेरन्यथानयनं शस्क्यम्। भिन्नोऽचिन्त्य इत्यादिसोपपत्तिकश्रतिविरोधादुप जीव्यमत्यक्षविरोधाच्च दुर्बलाद्वैतश्रतीनां गौणाभेदपरत्वाद। न चोपकमादिभिरद्वैत एव तासां श्रतीनां तात्पर्यावधारण- उ्ेदश्रुतिर्व्यावहारिकभेदपरेोति वाच्यम्। उपजीव्यमत्यक्षादि विरुद्धे तात्पर्यकल्पनाया एवातुन्मेपाद्गृहमाणज्ञानस्य स्वतः माणाण्याभ्युपगमेन प्रमाणतवेनैव ग्रहात्पथमोपस्थितपत्यक्षमामाण्य- स्वारस्येनाऽSगमस्वारस्यं बाधित्वा गौणार्थताया एवाद्वैतक्षतेर्षु कत्वाच्। अत एव तत्त्वमकाशिकायां तद्गुणसारत्वादित्य- धिकरणे तत्वमस्यादिवाक्यानां गौणाभेदपरत्वं व्याख्याय गौणी वृत्तिरमुख्येति चेत्। सत्यम्। सुख्यार्थासंभवादाश्रीयत

दमुच्यते- उपलभ्याप्सु चेद्रन्धं केचिद्बूयुरनैषुणाः। पृथिव्यामेव तं विद्यादपो वायुं च संश्रितम् । इति वचनविरुद्धस्य सुरभि जलं सुरभि: पवन इत्यादिप- स्यक्षस्य पार्रिवावयवसंसर्गेणेतर कशोऽहं स्थूलोऽइं मनुष्योऽहं कुणिरहमिति बहुषु दष्टामामाण्यकमत्यक्षसजातीयस्याइमलपज्ञोS उपशक्तिमानहं कर्ता भोक्ता सुखी दुःखीत्यादिमत्यक्षस्यान्त :- करणतादात्म्येन तदुपाधिकधर्मावगाहतया अ्रमत्वोपपत्तौ तद

५

ईयादिवाक्यानाम्, तथा बुद्धयादयोऽन्तःकरणधर्मा एव तदुपा- धिकजीन एव तद्व्यवहारो जीवस्त्वसङ्ग एघेत्येवं बोधयताम् ' असङ़गगे हवाथं पुरुष: (वृ० ४ । ३। १५), असङ्गे न हि सज्यते (बृ० ३। ९ । २६ ), काम: संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा घृतिरधृतिर्धीभीरित्येतत्सर्व मन एव ( वृ० १। ५।३), स समान: सन्ुभी लोकावनुसंचरति ध्यायतीव लेलायतीव ' (बृ० ४।३।७)। निर्वाणमय एवायमात्मा ज्ञानमयोऽमलः । दुःखाज्ञानमला धर्माः मकृतेस्ते न चाऽत्मनः ॥। इत्यादिश्रुतिस्मृतिवाकयानां च गौणार्थत्वस्यान्यार्थत्वस्य चायुक्तत्वाद्। मावल्यमागमस्थैव जात्या तेपु त्रिपु स्मृतम् । इति स्मृतेश् प्रत्यक्षस्यैवाऽडगमापेक्षया दुर्बलत्वाच्च न मत्य- स्षातुरोधेनाऽडगमान्यथानयनं युक्तम्। उपजीव्यमावल्यन्याये- नाSSगमस्य गौणार्थकत्वकल्पनं तुन युक्तम्। तादृशसामान्य-

बलावलम्' इति विशेषन्यायेन वाधात्। न चापयोजकत्वं शठ्कयम्। अनुपदेशस्य दुष्टत्वसंभवात्। दोषश्र-अमामाण्य- पझुनकलड्गित्तत्वं कचिद्विलम्बितमत्टत्यादिकम्। तद्यथा-कुण्ड- पायिनामयने श्तस्य यो होता सोऽध्वर्युरिति वाक्यस्य विरु- * कुण्डपायिनामयने श्रतस्येति। अयमाशयः-अग्नीपोमीयपशी ' पारिवारिसि' इत्यनेन करणमन्त्रेणाध्वर्युर्यूपस्य रशनया पाररिव्याणं (वेष्टनं) करोति सदानी क्रियमाणं तत्परिव्याणं होता 'युवा सुवासाः' इत्य- नेन मन्त्रेणानुवदति। तदेतदुभयं प्रकृतिवद्िकृतिर्भवतीति चोदकपरम्परया कुण्डपायिनामयने प्राप्टम्। तत्राध्वर्योहोतुश्र समास (ऐक्यम्) आम्नातः 'यो होता सोडध्वर्युः' इति। तत्र चासंजातविरोधन्यायेन न होतृशब्दो लाक्ष- णिकः कित्वध्वर्युशक्द् एव तत्कार्ये लाक्षणिक: । एवं च होतारमन्द्याध्वर्थुत्वविधा- नादध्वर्युकाय होत्रा ऽनुष्ठेयम्। ततः'परिवीरि' इत्यनेन करणमन्त्रेण होता यूपप- रिव्याणं कुर्बीत। तदानी स्वस्य चोदकतः प्राप्तं होत्रमपि होता न त्यजेत्। नहि त्यागहेतुं कंचिन्निषेयं पश्यामः । तस्मात्क्रियमाणं तत्परिव्याणम् :युवा

६६ शांकरपादभूषण-

द्वार्थकयोर्हात्रधवर्युशब्द्योः सामानाधिकरण्यनिर्वाहार्थ प्रथम- श्रुतहोतृशब्दानुसारेणाध्वर्युशब्देन लक्षणयोपस्थितेऽध्वर्युकाये होतृविधायकत्वे स्थिते यूपपरिव्याणे करणस्य परिवीरसीति मन्त्रस्यान्यत्राध्वयुमयोज्यस्याप्यत्र वचनेन होत्रा प्योग: पाप्नोति। अतिदेशानुसारेण च होतृकार्यान्तर्गते युवा सुवासा इति वर्तमानतानुवादिमन्त्रे होता पामोति। न चोभावपि मन्त्री होत्रा भयोक्तुं शक्यौ । परिव्याणसंकल्पमारभ्य तत्समा सिपर्यन्तः कृत्स्ोपि वर्तमान: काल इति तावन्तं कालं वर्त- मानतानुवादिमन्त्र: प्रयोक्तव्यः । परिव्याणाव्यवहितपूर्वकाले च करणमन्त्रः समापनीय इत्येककालसमावेशात्तत्रान्यतरवाधेS वश्यं कर्तव्ये वर्तमानतानुनादिमन्त्रबाध एवाऽडश्रितः पूर्वतन्त्रे। *तत्र होतुरतिदेशस्तत्कार्यस्य प्रत्यक्षेण यो होता सोऽध्वर्युरित्य-

सुवासाः' इत्यनेन मन्त्रेण होताऽनुवदेदिति प्राप्ते समाधीयते-छयोरध्वर्यु- होत्रोरुचितं कर्मद्वयमेको होता युगनत्कर्तु न रक्रोति। परिव्याण- संकल्पमारम्य तत्समाष्टिपर्यन्तम् 'युवा सुषासाः' इति मन्त्रस्य प्रयोक्तव्य त्वात्परिव्याणाव्यवहितपूर्वकाले 'परिवीरसि' इति मन्त्रस्य समापनीयत्वाञ्ञ युग पद्द्वयोरसंभवात्। तस्मादन्यतरस्यावश््यंभाविनि त्यागे सति बौदकंतः प्रासत होत्रमेव त्यजेत् । आध्वर्यवं तु 'यो होता सोऽध्वर्युः' इत्यनेन प्रापितत्वा दनुष्ठेयमिति। तथा चोक्तम्- यो होताऽध्वर्युरेष स्यादित्याध्वर्यवमाचरन्। हात्रं कुर्यान्न वा त्यागहेत्वभावात्करोति तत् ।। होतैको युगपत्कर्मद्यं कर्तु नहि प्रभुः । त्यजेश्चोदकतः प्रापतं होत्रं वाचनिकार्थकृत्।। इति ।

• तत्र होतुरतिदेश इति। प्रत्यक्षेण 'यो होता सोऽध्वर्युः' इत्यनेन तत्का- र्थस्य होतुरतिदेश उपजीव्य इत्यन्त्रयः । अयमर्थ :- अध्वर्युकार्ये होतृसंबन्ध- विधायकं यत् 'यो होता सोऽध्वर्युः' इति प्रत्यक्षं वचनं तद्नुरोधेन विक्ृती 'प्रकृतिवदद्विकृतिः'इति यो होतुरतिदेशः सोऽधवर्युकार्यस्योपजीव्यः । यदा ह्यतिदेशेन विकृतौ होतुः प्रापिस्तदेवाध्वर्युकायें होतृसंबन्धविधानं संभवति नान्यथा। विक्ृतौ होतृप्राप्त्यर्थ च प्रकृती क्रिियमाणं होनुकार्यमुपर्जान्यम्।

जिज्ञासाधिकरणम् । ?

नेनोपजीव्यः। भाप्तोभयातुवादन संबन्धमात्रविधात। होतृपाप्त्यर्य होसृकार्यमुपजीव्यम्। पदार्थानां कार्यमुखेनैव विकृतिषु प्राप्ति- स्वीकारात्। न चात्र सावकाशनिरवकाशयोनिरवकाशं बलीय इति न्यायस्य पवृत्ति: । वचनस्य परिवीरसीति मन्त्रातिरिक्त आध्वर्यवे सावकाशत्वात् । अत उपजीव्यस्यापि विलम्चितपतटृ- चिकत्वेन शीघ्रपवृत्तिकेनोपदेशेन बाध इत्येव स्वीकृतम्। एवं प्रकृतेऽपि संभावितामामाण्यकस्य प्रत्यक्षसयोपदेशेन तद्विरुद्धेन वाध एव स्वीकार्य:। यदपि पत्यक्षज्ञानपामाण्यस्य प्राथम्यं तत्मावल्ये प्रयोजकत्वेनाभिहितिम्।तदपि न सत्। तंत्रैव प्रथमस्य प्रावल्यं यत्रोत्तरेण तदपेक्ष्यते । यथा-प्रजापतिर्वरुणायाश्वमनयत्, स स्वकार्यद्वारैव विकृती होत्रादिपदार्थानां प्राप्तिम्वीकारात्। एवं च होतुरतिदेशो विलम्वितप्रवृत्तिकः, अध्वर्युकार्ये होतसंबन्धविधायकं च प्रत्यक्षत्वाच्छीघ्रोप- स्पितिकम्। तथा चोपजीव्यस्याप्यतिदेशस्य विलम्बितप्रवृत्तिकत्वाच्छीघ्रोप. स्थितिकेन संबन्धविधायकेन वाघस्तद्वत्प्रकृतेऽपीति। *प्रजापतिर्वरुणायेति। तन्निरवपदित्यस्याग्रे 'ततो वैस वरुणपाशाद मुच्यत इति चरमवाक्यं बोध्यम्। अयमर्थ :- यज्ञसमये प्रजापतिर्वरुणायाश्र रूपां दक्षिणामनयन्नाम दत्तवान्। स च दाता प्रजापतिः स्वकीयां वरुणदेवतां जलोदररोगप्रदां प्राप्तवान्। तेन च रोगेण गस्लेः प्रजापतिर्विदीणों भूत्वा रोग- परिहारायेष्टिं कृत्वा रोगादमुच्यतेति। अस्माच्चोपक्रमवाक्याद्योऽश्वस्य दाता तत्कर्तृकेष्टिरिति प्रतीयते। 'यावतोऽश्वान्प्रतिगृह्लीया त्तावतो वारुणांश्तुष्कपाला. ननिर्वपेत्' इत्युपसंहारव,क्यात्तु प्रतिग्रहीतृकर्तृकेष्टिरिति प्रतीयते। तत्र कि दात्रेष्टिः कर्तव्याऽऽहोस्वित्प्रतिग्रहीत्रेति संशये दान्नैवेष्टिः कार्येति सिद्धान्तः । तथा हि पूर्वोंक्तोपक्रमवाक्येऽसंजातविरोधन्यायेन दातुरिष्टिरिति निश्चये तदैक्यानुरोधादुप- संहारवाक्ये प्रतिग्रहशब्दो णिजर्थान्तर्माषिग दानपरः । एवमेव 'वरुणो वा एतंगृह्ाति योऽश्वं प्रतिगृह्लाति' इत्यत्रापि प्रतिग्रहशब्दो दानपरो बोध्यः ।

श्रवणादुपक्रमवाक्यस्यैव प्रावल्यमिति भावः । तथा चोकं माघवीये- यावतः प्रतिगृह्लीयादश्वांस्तावत्य इष्टयः । प्रतिग्रहीतुर्दातुर्वा स्यादाद्योऽस्तु यथाविधि। असंजातविरोध्यर्थवादाद्यावः प्रजापतेः। इष्टिः श्रुता ततो दातुर्णिजर्मेडषि विधि नयेत् । इति।

६८ शर्वकरपादभूषण-

ए्वां देवतामार्च्छत, स पर्यदीर्यत स एवं वारुणं चतुष्कपाल मपश्यत्, तननिरवपत्। इत्युपक्रमेणसंजातविरोधिना दातुरिष्टि रिति बाधे संत्येकवावंयतापञ्ानां संभूयैकार्थमतिपादकत्वामे- ति व्युत्पच्या तमपेक्ष्यमाणस्य यावतीऽश्वान्पतिगृल्लीयात्तावतो वारुणांश्रतुष्कपालानन्निर्वपदिति तदुपसंहारस्य तद्विरोघेन पति गृहीतुरिष्टिरित्येवं रूपार्थबोधकत्वानुपपत्या णिजन्तार्थान्तर्भावेण दातुरिष्टिरित्येवंरूपार्थबोधकत्वमुपेयते। अनपेक्ष्यत्वे तु स्वगमा णानुसारेण लब्घात्मकस्योत्तरज्ञानस्यैव पाबलयम्। यथा- बहिष्पवमानार्थ बाहिनिर्गच्छतामास्रातान्वारम्भाणं कुतिभि

• वहिष्पवमानार्थमिति। ज्योतिष्टोमे श्रूयते-'यद्युद्गाताऽपच्छिदेता- दक्षिणो यज्ञः संस्थाप्यः । अथान्य आहृत्यस्तत्र तद्ददयाद्यत्पूर्वस्मिन्दास्यं स्यात्। यदि प्रतिहर्ताऽपच्छिद्येत सर्वस्वं दद्यात्' इति । अयमर्थ :- प्रातःसवने बहिप्पवमानेन स्तोध्यमाणा ऋत्विजः शालाया बहिः प्रसर्पन्ति। तदानीमे- कस्य पृष्ठतोऽ्न्य इत्येवं पिपीलिकावत्पड्क्त्याकारेण गन्तव्यम्। तत्र पुरतो गन्तु: कच्छं गृहीत्वैव पृष्ठतोऽन्यो गच्छेत्। एवं सति यदि प्रमादादुद्गाता गृहीतं कच्छं मुश्नेत्तदा दक्षिणामदत्त्वा प्रक्रान्तो यज्ञः समापनीयः । तं समाप्य पुनरपि स यज्ञः प्रयोक्तव्यः । तस्मिन्प्रयोगे पूर्व यहित्सितं द्रव्यं तद्दद्यात्। यदि प्रतिहर्ता मुश्ेत्तदा तस्मिन्नेव प्रयोगे सर्वस्वं दद्यादिति। ननु यद्युद्गातृ- प्रतिहर्तारौ युगपन्मुश्चेतां तदानीमुक्तं प्रायश्चित्तिमित्तं विहन्येन। एकैककर्तृको ह्यपच्छेदो निमित्तत्वेन श्रुतः । अयं तूभयकर्तृकत्वान्नेकेन व्यपदेषुं शक्यते। तथा च श्रूयमाणस्य निमित्तस्य विहतत्वान्नास्ति प्रायश्वित्तमिति चेत्। अत्रोच्यते- द्वौ ह्यत्रापच्छेदौ। तयोरेकैकस्यैकैक एव कर्ता। एवं च निमि- त्तस्य नास्ति विघातः। कालमात्रैक्यात्वेकापच्छेद भ्रान्तिः। तस्मान्निमित्त- विघाताभावादस्ति प्रायथ्चित्तमिति सिद्धान्तः । नन्वस्तूक्तरीत्या निमित्तस-

प्रायश्चित्तद्वयसमुच्चयस्याSSवश्यकत्वाच्च प्रयोगभेदेन व्यवस्था कर्तव्या। तथा चापच्छेदयुक्ते प्रथमप्रयोगे दक्षिणा न दातव्या। उत्तरप्रयोगे तु सर्वस्वं दात- व्यम्। सत्यपि प्रयोगभेदे कर्मण एकत्वात्समुच्चयो युक्त इति चेतु। न। उत्तरप्रयोगेऽपच्छेदाभावादसति निमित्ते प्रायश्वित्तस्यायुक्त्तत्वात्प्रथमप्रयोग एव

जिज्ञासाषिकरणम्।

तं यजं परिसमाप्य पुनर्यजेत, तत्र तबयादत्पूर्वस्मिन्दास्यं स्थाद। यदि प्रतिहर्ता सर्ववेदसं दद्यादिति । तत्र विरुद्धयोः क्रमेणा. पच्छेदे कर्तव्यतया पाप्तयोः समुच्चयासंभवादन्यतरबाधेऽष5यं स्वीकर्तव्ये पूर्वनैमित्तिकज्ञानानपेक्षेण स्व्रममाणमापेनोत्तरनौमोत्ति ककर्तव्यताज्ञानेन पूर्वनैमित्तिककर्तव्यताया एव बाध आश्रितः। लोकेऽपि नेदं रजतमिति ज्ञानेन पूर्वस्थेदं रजतमिति ज्ञानस्य बाधदर्शनाच्चोत्तरात्मज्ञानेन प्रत्यक्षपामाण्यज्ञानस्य बाध एव। सिद्धे बाधे व्यावहारिकमामाण्यमुप्जीव्यम्। तच्च न बाध्यते। . आगमेन बाध्यते च तास्विरिकं मामाण्यम् । तच्च नोपजीव्य- मिति वत्तुं शक्यत्वाच्च नोपजीव्याविरोधः । अधिकमद्वैतास- द्धितदीयटीकादो मत्यक्षबाधोद्दारे द्रष्टव्यम् । यत्ु मम देह इति भेदग्रहे सत्यहं मनुष्य इत्याद्यभेदग्रह- एव न संभवतीति तद्दृष्टान्तेनाइं कर्तेत्यादि पत्यायानामपमाण्य- शङनकलङ्गिततया श्रतिदैबल्योक्तिरयुक्तैव। न च मनुष्योऽ- हमित्यभेदभ्रमाभावे कथं सामानाधिकरण्यव्यवहारः। शब्दाभि- लापरूपो मनुष्योहमिति व्यवहर्तव्यज्ञानाभावे व्यवहारानुप- पत्तेरिति वाच्यम्। नायं व्यवहारः सामानाधिकरण्याबगाही किंतु शरीरसंबन्धावगाही। अर्शआद्यच्संभवात्। अचश्च 'तद- स्यास्त्यस्मित्तिति मतुप् ' (पा०सृ० ५ । २। ९४ ) इति विहि-

यदा तु कमेणापच्छेदौ स्यातां तदानीमसंजातविरोित्वेन श्वउत्वाच्छतिलि- आादा विवोत्तरस्य प्रवृत्तिर्निरुध्यते। एवं च प्रथमापच्छेदनिमित्तकमेव प्रायश्चित्त- मनुष्ठेयं न तु द्वितीयापच्छेदनिमित्तकमिति चेत्। शणु । श्रुतिलिक्गादावुत्तरस्य पूर्वसापेक्षत्वात्पूर्वेण विरोधे सत्युत्तरस्योत्पत्तिरेव नास्ति। इह तु ज्ञानदवय- मन्योन्यनिरपेक्ष वाक्यद्वयादुत्पद्यत इति नास्त्युत्पत्तिप्रतिबन्धः । उत्पद्यमानं चोत्तरज्ञानं स्वविरुद्धस्य पूर्वज्ञानस्य वाधेनैवोत्पद्यते। ननु निरपेक्षत्वस्य समान- त्वात्पूर्वज्ञानमेव्रोत्तरस्य बाघकमस्त्विति चेत्। न । पूर्वज्ञानोत्पत्तिदशायामवि- धमानस्योत्तरज्ञानस्य बाध्यत्वायोगात्। उत्तरकाले तु स्वयंब्राधितं पूर्वज्ञानं कथमुत्तरस्य बाधकं स्थात्। न वाऽन्यत्किचिदुत्तरस्य बाधकं पश्यामः । तस्मादुत्तरकालीनापच्छेदनिमित्तकमेव प्राय्चित्त मनुष्ठेयमित्याशयः।

शांकरपादभूषणे-

तमत्वर्थीयतया संबन्धवाचकत्वमुपपत्रमेवेति । तन्र सम्यक्। मम शरीरमिति भिन्नरूपेण भेदगरहस्य मनुष्योऽहमिति मिन्नरूपे- गाभेदग्रहविरोधित्वाभावस्य पूर्वमेवोक्तत्वाद । मनुष्योइमि- त्यादावर्श आद्यच्पत्ययसंभवेऽपि, अहं गच्छामि, अहं कुणिरि त्थादौ तदसंभवेन तत्र भ्रमत्वावश्यकत्वे तद्दृष्टान्तेनाहं कर्ते-

हमित्यादावप्यर्शआद्यत्प्रत्यये + यलोपापत्तेश् ।.अधिकम- न्यत्रानुसंधेयमिति न प्रत्यक्षेण जीवब्रह्मणोरभेदसिद्धिः।

स्वादिलिङ्गकानुमानेन तत्सिद्धि: । जीवेश्वरयोः पक्षयोर्हेत्व- सिद्धेः। कामः संकल्प इत्यादिसर्वे मन एवेत्यन्तश्षत्या मम मनः कामयत इच्छतीत्यादिपत्यक्षेण चानुभवेन कामादीनामन्तःक्र- णधर्भत्वसिद्धौ यरतिकिद्विषयाकारेण परिणममानपरिच्छिन्न- ल्पान्तःकरणोपाधिकत्वेन जीवेःल्पज्ञत्वकर्तृत्वादिव्य वहारस्येन्द्रो मायाभिः एुरुरूप ईयत इत्यादिश्जुत्येश्वरस्यापि मायावशादेव पुरुरूपत्वोक्त्या सर्वविषयाकारेण परिणममानापरिच्छिन्रमायो- पांधिकत्वेनैवेश्वरे सर्वज्ञत्वादिव्यवहारस्य संभवात । एकत्रेव

ज्ञत्वादिधर्मस्वीकारसंभवेन तेषां विरोधाभावाच्च। न चैवं सति वृक्षे संयोगतदभावयोरद्वयोरिव जीवे सर्वज्ञत्वाद्यनुभवोडापे स्यादिति चेन्न जीवे सतामधिकानन्दादीनां जीवाश्रितावरणेन तदननुभवरयाल्पानन्दाद्यनुभवस्य च त्वया पुंस्त्वादिवतत्वस्य सतोऽभिव्यक्तियोगादित्यधिकरणे सिद्धान्तितत्वेन तन्न्यायेना- नाधनिर्वचनीयाविद्यया स्वरूपावरकया जीवे सतामेव सर्वज्ञ- त्वादीनामननुभवस्याल्पज्ञत्वानुभवस्य चोपपादयितुं शक्य- त्वात। तव मते हि तत्वपकाशिकायामीश्वरे श्रुतिसमन्वयासि दयर्थ न जीवो ज्ञानानन्दादिरूपः, अनानन्दादिरूपत्वश्षुतेस्तद्रू- पेणाननुभवाच्चेति पूर्वपक्षयित्वा सिद्धान्तितम्। भवत्येवाSड-

यलोपापत्तश्चेति। आपत्यस्य च तद्धितेऽनाति (पा० सू० ६।४। १९१) इत्यनेनेति भावः ।

जिज्ञासाधिकरणम्।

नन्दादिरूपो जीवः।न चाक्तश्वुतियुक्तिविरांधः। यथा पुरुषया

व्यक्तर्नायं पूर्व पुमानिदानीं तु पुमानित्यादि युज्यत एवं जीव. स्वरूपत्वेन मुक्ते: पूर्वमपि सतो ज्ञानानन्दादेरीश्वरमसादेनाभि- व्यक्तिनिमित्तेनाSSनन्दी भवतीत्यादिव्यपदेशोपपत्तेः भागनभि- व्यक्तत्वेनानुभवाभाषसंभवात्तदभिव्यक्त्यर्थे च मुमुक्षूणां प्रयत्नो- पपत्तेः । न चाऽऽवरणानुपपत्तिः। ज्ञानाभावातिरिक्त तमरिमित्ता- विद्याभ्युपगमादिति। सर्वमिदमस्मत्संमतभावरूपानाद्यज्ञानवृसा- . वनुवाद एव। तदनिर्वाच्यत्वादिकं परं त्वया नेष्यते तच्च सा. घितं पराक्ममाणमदर्शनेन। 'तत्त्वमसि'। (छा०६।८७) 'अहं ब्रह्मास्मि ' (वृ० १।४।१०) इत्याद्यनेकाद्वैतश्रुतिबाधितत्वाच्च नोक्तानुमानेन जीवब्रह्मणीभेदसिद्धि:। यच्च विरुद्धधर्माधिकरणत्वयुक्तियुक्तत्वेन भिन्नोऽचिन्त्य इतति मबलश्षुतेर भेदश्जुतीनां गौणार्थत्वकल्पनम्। तदपि मन्दम्। जीवे- श्वरयोर्विरुद्धधर्माधिकरणत्वाभावस्योक्तत्वात्। जीवो ब्रह्माभि

हारिकमेदपरत्वेन भेदश्रतेः सावकाशया निरवकाशाद्दैतश्रुतितो दुर्बलत्वाच्च। कि च विरुद्धधर्माधिकरणत्वेन जीवेश्वरयोरभेदसाधनं न त्वया कर्तु शक्यम्। परपरानभिमतखाण्डवदाहपशमनाभ्यामा राध्यत्वाराधकत्वाभ्यां च विरुद्धगुणाभ्यां युक्तयोराखण्डलार्जु. नयोरंशांशिनोनिर्भेदत्वस्य 'एक आत्मनः शरीरे भावात' (ब्र० सू० ३।३।५३) इत्यधिकरणे त्वन्मते व्यवस्थापनात्। तत्र धेत्थं त्वदीयं भाष्यम्-अंशांशिनोरेकत्वमेव। अंशिकर्मनिर्मिंतश्वरीर एघांशस्य भावात। व्यतिरेकस्तन्भ्ावभावित्वान्र तूपलब्धिवत। ज्ञानादिभेदे विद्यमानेऽपि नांशाशिनो: पृथग्भाव एव। तदुपास- नादिभोगादंशस्य। परमसंहितायां च- अंिनस्तु पृथग्जाता अंशास्तस्यैव कर्मणा। पुनरेक्यं मपद्यन्ते नात्र कार्या विनारण॥ इति। पतेन जीवअह्मणोमेदाभावे ब्रह्मगतभोगानां जीवेऽ्यनुसंधानं

७२ शांकरपाद भूपणे -- स्यादिति परोक्तं दूषणं निरस्तम् । त्वन्मते मेदाभावेडप्यर्जुनगतै. न्द्रार्जुनादीनां भेदाभावेऽपि भूम्याद्यप कष्टदेशावस्थानगर्भपवेशमा- नुषात्रभोगादिकं निमित्तीकृत्याचिन्त्याद्युतशक्तिकेन परमेश्वरे- णार्जुनादिगतेन्द्रभोगाननुसंधानं क्रियत इति चेतू। अन्त:करणदे विद्यामायाभिधया जीवगतब्रह्मभोगानतुसंधानं क्रियत इत्यपि किं न सुवचम्। तयोरन्यत्वव्यपदेश एव तत्र न्याय: सुवचः दृश्यते हि-'द्वा सुपर्णा इत्यादि-तयोरन्यः पिप्पलं स्वादृत्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति' (मु० ३।१।१)। ' भिन्नोऽचिन्त्यः परमो जीवसंघात्पूर्णः परो जीवसंघो त्वपूर्णः' ।अन्यश्च परमो राजन्तथाऽन्यः पञ्चविं शक:'। 'भेदव्यपदेशाच्ान्यः' (ब्र० सू० १।१।२१) इत्यादिषु श्रुतिस्मृतिसूत्रेषु तयोर्भेदव्यपदेश इति। तदसत्। 'द्वा सुपर्णा' (मु० ३।१।१) इत्यादौ पूर्वार्धे न तावन्द्रेदः प्रमेयः । अपदार्थ- त्वादवाक्यार्थत्वाच्च। श्रुतद्वित्वार्थापत्तिसमधिगम्यस्य भेदस्यापि श्रौतत्वमेवेति स्व्रीकारेऽपि द्वौ चन्द्रमसावित्यादाविव कालिप- परत्वाभावात्। अत एवोत्तरार्धस्यापि न तात्त्विक मेदपरत्वम्। वस्तुतस्तु तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्तीति सत्वम्। अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीतीत्यनश्नन्नन्वरो पश्यति ज्ञः। तावेतौ सकवक्षेत्रज्ञाविति पैङ्गिरहरयब्राह्मणेऽस्य मन्त्रस्य सत्त्वक्षेत्रज्ञपरतया व्याख्याना- आास्य मन्त्रस्य जीवेशभेदपरत्वम्। सत्वक्षेत्रज्ञौ बुद्धिविशुद्धसा- क्षिणौ। अथ-'समाने वृक्षे पुरुषो निमत्रोऽनीशया शोचति मुद- मान:। जुष्ट यदा पशयत्ययमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः' (मु० ३।१।२) इत्युत्तरमन्त्रे जीवेशयो: प्रतिपाद्यमानतया तदै- फरुव्यायास्यापि जीवेश्वरपरतैवोचिता। न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनरः। सश्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभि: स्याधनिभिर्गुणैः ॥(गी० १८।४०)

जिज्ञासाधिकरणम्। ८३

इत्यत्र देवेष्विति पदसमभिव्याहारे सत्वपदस्य जीवपरतायाः 'यस्त्वात्मनः कारयिता तं क्षेत्रज्ञं प्रचक्षते' इत्यादौ क्षेत्रज्ञपदस्य परमात्मपरतायाश्च प्रसिद्धत्वादिति चेतु। न। तावेतौ सत्त्वक्षेत्र- ज्ञावित्युक्त्वा 'तदेतत्सत्वं येन स्वमंपश्यत्यथ योऽयं शञारीर उपद्रष्टा स क्षेत्रज्ञस्तावेतौ सत्त्तक्षेत्रज्ञी' (पै० ब्रा०) इति सत्व- क्षेत्रज्ञपदयोः श्वत्यैव बुद्धिजीवपरतया व्याख्यातत्वेन तयोर्जी वेशपरत्वकल्पनासंभवात् । मनसस्तु परा बुद्धिरिति स्थाने मनसःसत्त्तमुत्तमम् (का० ३। १०) इत्यन्यत्र दर्शनाद्बु- द्वावपि सश्वशब्द: प्रसिद्धः । 'प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः' (श्रे० ६ । १६) इत्यादिषु क्षेत्रज्ञपदं जीवेऽपि मसिद्धमिति नाम- सिद्धार्थकल्पनम् । न च 'येन स्वमं पश्यति तत्सत्त्वम् (पै० ब्रा०) इत्यत्र येनेतीत्थंभावे तृतीया। तथा च यदुपहितपर- मात्मा स्वमं पश्यतीत्यर्थे जीवोपहितपरमात्मनः स्वप्नदर्शनो- पाषिभूतो जीव एव सत्वशब्देनोच्यते । 'अथ योऽयम्' (पै० ब्रा०) इत्यत्रापि शरीरपदेन परमात्मैवोच्यत इति वाच्यम्'। येनेत्यस्य करणार्थत्वेन कारकविभक्तित्वसं

• उपपद्विभक्तेरिति। अयमायशयः-पदयोगनिमित्तकविभक्तित्वमुप- पद्विभक्तित्वम्। कारकविभक्तित्वं च क्रियाजनकत्वसमानाधिकरणकर्त्रादिषट्- कान्यतमार्थत्वम्। आद्योदाहरणम्-उभयतः कृष्णं गोपा इति। अत्र हि 'उमसर्व सो: कार्या' इत्यनेन कृष्णशव्दाद््वितीया भवति। द्वितीयोदाहरणं तु-हरिं भजतीति। नमस्करोति देवान्नमस्यति देवानित्यादी तु 'नमःस्वस्ति स्वाहास्वध लंवषड्योगाच्च' (पा० सू० २/३/६) इत्यनेन देवशब्दाचतुर्थी प्राप्ता। कि च 'कर्मण द्वितीया' (पा० सू० २,३/२) इत्यनेन द्वितीया प्राप्ता। देवशब्दार्थस्य ' कर्तुररीप्सिततमं कर्म' (पा० सु० १।४।४९) इत्यनेन कर्मसंज्ञायाः सत्त्वात्। कर्मण द्वितीयेत्यस्य चारितार्थ्य हरिं मजती त्यत्र। नमःस्वस्तीत्यस्य चारितार्थ्य तु हरये नम इत्यत्र। द्वयोश्वारितार्थ्यात् 'विप्रतिषेधे परं कार्यम्' (पा० सू० १।४।२) इत्यनेन परत्वाचतुर्थी प्रापता। इष्यते तु द्वितीया। सा च 'उपपद्विभक्तेः कारकविमक्तिर्व- छीयसी' इत्यनया परिभाषया कारकविमक्तेः प्रावल्यबोघनात्सिध्यति।

शांकरेपाद,भृषणे-

भक्ततेः कारकविभक्तिर्बलीयसीति नियमात्। यः स्वप्नं पश्य- तीति ऋजुनिर्देशेनैव जीवलाभे येनेति निर्देशस्य निरर्थकक्िष्ट- कल्पनापत्तेश्र । शारीरपदस्य च 'शारीरश्वोभयेऽपि हि भेदेनैन- मधीयते ' (व्र० सू० १।२।२०) 'अनुपपत्तेस्तु न शारीर:' (ब्र० सू० १।२।३) इति सूत्रयोर्जीव एव सुमसिद्धेरसति पमाणान्तरे करथचित्परमात्मपरत्वस्य कल्पयितुमशक्यत्वात्। न च 'समाने वृक्षे पुरुषो निमग्ः' (मु० ३ । १ ।२ ) इत्युत्तरमन्त्रे 'जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशम्' (मु० ३। १। २) इति जीवान्येशज्ञानस्य मोक्षहेतुत्वोक्त्या जीवेशपरत्वाव- गमात्तदैकरूप्याय तथा कल्पनमित्यपि भ्रमितव्यम् । 'जुष्टं यदा पश्यत्यन्यभीशम्' (मु० ३।१।२) इति वाक्ये कस्मादन्यमित्याकाङ्क्षायां शरीरादन्यं स्वात्मानं पश्यतीत्यर्थ एव प्रकृतोपयुक्तो विवक्षितः । न स्वस्मादन्यमीशं पश्यती त्यर्थः । कुत इति चेतु। समाने वृक्षे पुरुषो निमन्न इति पूर्वारधे निमन्पदेन शोकहेतुतया शरीरतादात्म्यस्योक्तत्वेनेह वीतशो कताहेतुतया प्रतिपाद्यमानस्य दर्शनस्य शोकहेतुदर्शनविरोधिन एव वक्तव्यत्वात्। देहतादात्म्यभ्रमे च देहान्यताज्ानमेव विरोधि। यदि तु अन्यमीशमित्यत्र स्वस्मादन्यं परमेश्वरं पशयतीत्यर्थों विवक्षितः स्यात्तदा पूर्वार्धे देहनिमम्रत्वादिमति पादनं व्यर्थमेव स्यात्। उत्तरवाक्यस्यानुपयोगश्च स्यात्। नहि स्वभिन्नेश्वरज्ञानं विशोकताहेतुरित्यत्र देहतादात्म्यभ्रमः शोक- एकस्या एवोपपद्विभक्तित्वे कारकविभक्तित्वे चेयं परिभाषा प्रवर्तत इंति न भ्रमितव्यम्। नमस्यति देवानित्यत्रैतत्परिमाषोपन्यासपर माष्यविरोधात्। प्रकृते तु येन स्वप्नं पश्यतीत्यन्नकस्या एवतदस्ती- त्यन्यदेतत् । अत्र हि 'इत्थंभूतलक्षणे' (पा० सू० २ । ३ । २१) इत्यनेन तृतीया कृताऽऽहोस्वित् 'कर्तृकरणयोस्तृंतीया' (पा० सू० २। ३। १८) इत्यनेन सा कृतेति संशयः । तम 'इत्यंमूत० ' इत्यस्य संभवस्तु यथा- कंचित्प्रकारं प्राप्तस्य लक्षणे तृतीया स्यादिति तदर्याद्यया जटाभिः तापस इत्यत्र जटाशब्दात्ततीया तथा येनेत्यम्य जीवरूपोपाधिवाचकत्वात्ततीयेति। दशघात्वर्थनिरूपितकरणवाचकत्वननंभवारच करणतृतीयायाः संभवः। एवं च निरुक्त्तपरिभाषया करणतृतीयैवोधितेति।

जिज्ञासाधिकरणम्। ७५

हेतुरिति प्रतिपादनमुपयोगीतति समञ्सं केनापि वक्तुम्। देहभि आत्मव्ञानं विशोकहेतुरित्यभ्युपगमे तूपपत्तितया पूर्वार्ध उप- युज्यते। यतो देहात्मत्वभ्रमः शोकहेतुरतो तद्विरोधि देहाद्वि- विक्तात्मज्ञानं विशोकहेतुरिति। केचित्तु-अद्वैतक्नुतिविरोधेन 'द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते। तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्ृत््यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति' (मु० ३।१।१) इत्यादिश्चुतीनामततृत्वा-

ताविधायकत्वेन न भेदपरत्वम्। दृश्यते हि वस्तुतो मेरुं पदक्षिणी कुर्वअपि सूर्यः समुद्रतीरवासिनां समुद्रादुदेतीति प्रत्य- यात्तादृशलोकसिद्ध भ्रमानुवादकत्वम्- य उदगान्महतोरऽर्णवाद्विभ्राजमान: सलिलस्य मध्यात्। स मा वृषभो लोहिताक्ष: सूर्यो विपश्चिन्मनपा पुनातु ॥ नेक्षेदुदयन्तमादित्यं नास्तं यान्तं कदाचन । नोपरक्तं न वारिस्थं न मध्यं नभसो गतम् ।।

न्यपरा परोपदर्शितगौणाभेदपरा किंन स्यादिति वाच्यम्।

धेनैव दुर्बलस्य नेयत्वात्। न चेशानुयोगिकजीवभेदस्य प्रत्यक्षे- णापाप्त्या नानुवादकत्वमिति शङ्कयम्। जीव ईशभेदस्य प्रत्य- क्षसिद्धतया तदन्यथानुपपत्तिसिद्धेशानुयोगिकजीवभेदस्यापि पत्यक्षससिद्धतुल्यकक्षतया ज्ञातज्ञापकत्वलक्षणानुवादत्वोपपत्तेः । तेन प्रत्यक्षस्यामामाण्यान्न तत्सिद्धभेदानुवादकत्वं श्वतेरिति निरस्तम्। अनुवादकत्वाभावेऽपि वा व्यावहारिकभेदपरत्वेन श्रुतेनाभेदविरोधित्वम्। प्रतीयमानार्थे चाभेदश्ुतिविरोधेन भेद-

किंचान्यत्वव्यपदेश्वोऽमेदविरोधीति त्वया न वक्तुं शक्यम् । प्राणमयादिषु 'अन्योऽन्तर आत्मा' (तै०२।२।१) इत्याघ- न्यत्वव्यपदेशेऽपि प्राणमयादीनां ब्रह्माभेदस्यान्नमयादानां पश्चा- नामपि ब्रह्मत्विति वदता त्वयेष्यमाणत्वात्।

७६ चांकरपादभूषणे --

अनन्योऽप्यन्यशब्देन तथैको बहुरूपवान्। मोच्यते भगवान्विष्णरैश्वर्यात्पुरुषोत्तम: ।। इति वचनेन तननिर्वाहस्य त्वया कृतत्वाच्च। तन्न्यायेन 'जीवेशावाभासेन करोति माया चाविघा च स्वयमेव भवति' (नृ० उत्तर० ४।९) इति श्रुत्यनुसारेण मायाविद्याकृतजी- वेशयोर्भेंदमादाय जीवे ब्रह्मान्यत्वव्यपदेशेऽपि तयो: स्वरूपाभेदे बाधकाभावात्। नहि ब्रह्मणि ब्रम्मान्यत्वव्यपदेशाज्ीवे ब्रह्मा. न्यत्वव्यपदेशे विशेष: कश्वित्सुवचः । येन स एवाभेदविरोधी स नेति वक्तुं शक्येत। उपपत्तेर्निरूपितत्वाच्चेति दिक्। व्याचिख्यासितस्य वेदान्तमीमांसाशास्त्रस्येदमादिमं सूत्रम्- 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इति। तत्राथशब्दो वेदान्तमीमांसाशास्त्रं नाऽडरम्भणीयं पूर्वोक्त- रीत्या विषयप्रयोजनयोः संभवेऽि प्रमाणाभावेनाधिकार्यभा- वादिति शडगनिराकरणाय। नित्यानित्यवस्तुविवेकभोगमात्रा- रागशमदमोपरमतितिक्षासमाधानानन्तर्य तदर्थः । तथा च- 'तदथेह कर्मचितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोक: क्षीयते' (छा० ८।१।६) 'व्राह्मणो निर्वेदमायान्रास्त्यकृतः कृतेन' (मु० १।२।१२) 'शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समा- हितो भूत्वाऽऽत्मन्येवाऽडत्मानं पश्यति' (बृ० ४।४।२३) 'तरति शोकमात्मवित्' (छा० ७।१।३) इत्यादिश्रुतिपमाणको विवेकादिमानधिकार्यानन्तर्यपतियोगितया विवेकादिमतिपाद काथशब्देन सूचित इति नोक्तशङ्कवसरः । यद्यपि 'तदि- जिज्ञासस्व' (तै० ३।११) इत्यादिविचारविधायकविधिसम- भिव्याहृतोक्तवाक्यैरेव तादृशाधिकारिविषयप्रयोजनादीनां ज्ञातुं शक्यत्वाद्वयर्थमिद सूत्रमिति शड्न संभवति तथाऽपि तादृशाधि कार्यादिश्चुतीनां स्वार्थनिर्णायकसूत्राभावे कि विवेकादिमानधि- कार्युतान्यः, वेदान्ताः कि पूर्वतत्ररेण गतार्था उतागतार्थाः,

जिज्ञासाधिकरणम्। ७७

• एतेन 'मङ्गलानन्तरारम्भमश्नकासर्न्येष्वथो अथ' इति बहुष्वर्यैव्व- नुशिष्टस्थाथशब्दस्याऽऽनन्तर्यार्थकत्वमेव कुत इति शङ्गनवका शः। अर्थान्तराणां च पकृतेऽनुपयुक्तत्वं श्रीमन्भाष्यकारचरणैदर्शि तम्। तदिह परोक्तदोषोद्धारायानूद्यते-तत्राथशब्द आनन्तर्यार्थ: परिगृद्यते, नाधिकारार्थः । ब्रह्मजिज्ञासाया अनधिकार्यत्वादिति भाष्यम्। यद्यपि जिज्ञासाशब्द्रावयवार्थज्ञानेच्छाया आद्यकृति- विषयत्वरूपारभ्यत्वासंभवेऽपि विवरणरीत्या जिज्ञासाशब्दस्य विचारलक्षणकत्वेन तल्लक्षिंतविचारस्याऽऽरभ्यत्वं संभवत्येव। शास्त्रे स्वरूपप्रमाणसाधनफलान्यतममुखेन विचारस्याग्रे प्त्य- धिकरणं क्रियमाणत्वात्। न चाऽSरम्भाप्रतिपादनेऽप्यारम्भा- देव तज्ज्ञानसंभवात्तदर्थकपदानर्थक्यं रङ्यम्।*'त्वामस्मि वच्मि विदुषां समवायोऽत्र तिष्ठति ' (का० प० उ० ४। पृ० ८५ श्लो० २४)।' अहं ते संप्रवक्ष्यामि' इत्यादावहमस्मि वच्मी- त्यादेरानर्थक्यपरिहारायाSSसोपदेशरूपतया परिणमदुच्यमाना- र्यस्यावश्यं कर्तव्यत्वव्यञ्जकतया तत्पयोगोऽर्यवानित्यालंका-

*त्वामस्मि वच्मीति। अस्योत्तरारध तु-'आत्मीयां मतिमास्थाय स्थितिमत्र विवेहि तत्' इति। विद्वत्समां गच्छन्तमाप्तं प्रति कस्यचिदुक्तिरियम्। अत्र यत इत्यध्याहार्यम्। अस्मीति चाहमर्थे ऽव्ययं बोध्यम्। तथा चार्थ :- यतोऽत्र विदुषामसाधारणज्ञानवतां समवाय एकवाक्यतापन्नः समुदायस्तिष्ठति तस्मा- दात्मीयामप्रतार्या मतिमवलम्बयात्र स्थिरति सावधानस्थिति विधेहीति त्वामुप- देशार्हमहमासो वच्म्युपदिशामीति। अय भाव :- अत्र वच्मीत्यनुपयुक्तार्थम्। अनुपादानेऽपि वचनक्रियायाः प्रतीतेः। एवं चात्रोपदेशत्वं लक्ष्यम्। अतस्तत्र वाच्यार्थ: संक्रमितः। एवं त्वामस्मीति पदे अप्यनुपयुक्तार्थे। संबोध्यतयैव युष्मदर्थस्य वचनकर्मतापत्तेः। वच्मीत्युत्तमपुरुषेणैव चास्मदर्थस्य तत्कर्तृत्वप्रत्य- यात्। अतस्ताभ्यामुपदेश्यत्वापतत्वे लक्ष्ये। तत्र च तद्वाच्यौ संक्रमितौ। तथाऽडत्मीयाया एव मतेः सवैरास्थानादनुपयुक्तत्वादात्मीयशब्देन प्रमाणपरि- गृहीतत्वं लक्ष्यम् । तत्र च तद्वाच्यं संक्रमितम् । 'अस्मदयुत्तमः' (पा० सू० १। ४।१०७) इत्यस्मिन्सूत्रेऽस्मदित्यनेना र्थग्रहणादस्मियोगे वच्मीति उत्तमपुरुष: साधुरेवेति।

७८ घर्रकरपादभूषणे-

रिकोक्तरीत्या मारम्भमतिपादनं प्रारम्भोपरक्ताधिकार्यादिकम- भिव्यनक्तीत्यर्थवदेव तदिति शाङ्ग संभवति। तथाऽप्युक्तरी-

बोधनेडस्वारस्यात्। तथा च विचारस्य प्रयोजनाधिकारिवि

र्थः । एवं चाऽऽरभ्यत्वेन तदभिधानेऽपि विचारमयोजनाधि कारिविशेषादेन्यस्मात्सौत्रपद्ादलाभेन तेषां चावश्यं वक्तव्य-

युक्तमिति भाष्यतात्पर्यम्।

द्विचारविधौ त्वत्पक्षे मुमुक्षुरधिकारी मोक्षश्र फलमिति युक्तम्। विचारो मोक्षसाधनतया न प्राप्त इति तद्विधेरपूर्वविधित्वापाताव्। मुमुक्षोरपि ज्ञानकामनां विना विचारेऽपवृत्तेः । त्वन्मते च वक्ष्यमाणरीत्या ज्ञानकामनानुपपत्तेश्र। नापि विचारविधौ ज्ञानकामोऽधिकारी ज्ञानं च फलमिति युक्तम्। अध्ययनविधे- ्ािकामनाधिकारं निषेधता त्वयाजज्ञाते ज्ञाने कामनाया अयोगात्। ज्ञातज्ञाने च तदवच्छेदकविषयस्यापि ज्ञातत्वेन : पुनस्तज्ज्ञानकामनाया अयोगादिति युक्त्या ज्ञानकामनानिषेधा दिति दूपणमुक्तम्। तदेतत्पूर्वापरविवरणग्रन्थमनालोचयर्तां भतारणामात्रं तद्ग्रन्थनात्पर्यानवबोधनिबन्धनं वेति न विद्यः। तथाहि पूर्वापर विवरणग्रन्थोऽयशब्दार्थविचारे --

लभ्यते तत्समर्पकाभावादित्यभिधाय वेदाध्ययनविधौ योऽधि- कारी स एव विधिना स्वफलार्थबोधायाऽऽसषिसे विचारेऽपि भविष्यतीत्याशङ्कयार्थबोधो यद्यध्ययनविधिभाव्यो भवेत्त- दैव विचारस्याध्ययनविधिप्रयुक्तत्वं भवेदित्यध्ययनविधौ योऽ- धिकारी स एव विचारेऽपि स्यात। तदेव न। अर्थावबोधस्या- ध्य यन विधिभाव्यवेदजन्यत्वादित्याद्यभिधायाध्ययने दष्टफला.

जिज्ञांसाधिकरणम्।

तद्धरमिकेष्टसाधनताज्ञानाभावेनेच्छाया अनुदयेन तदिच्छाया

क्यार्थविशेषा: प्तिपत्तव्या इति चेत्तह वाक्यार्थविशेषज्ञानानां सिद्धत्वान्न तत्र कामना संभवेत्। अथौपदेशिकज्ञानस्यापमाण- त्वात्तत्पमाणत्वज्ञानं काम्यत इति चेदशामाण्ये निश्चिते तत्र तन्निर्णयकामनायोगात् । अर्थस्य विभ्रममात्रत्वात्। औपदे- शिकस्य संदिग्धे मामाण्ये तत्मामाण्यविचारस्यैवावसरो नाध्य यनस्येति विवरणग्रन्थ: । तत्र हि-अर्थज्ञानमुदिश्याध्ययनं न विधातुं शक्यम्। अभि- होत्राद्दिविशेषार्थनिर्णयं विना तत्कामनायोगात्। तन्निर्णयस्य वृत्तत्वे च न तस्योददेश्यता । सिद्धत्वात्। जातेऽपि निर्णये तत्मा- माण्यसंदेहात्तद्व्युदासायाध्ययनवििरित्यपि वक्तुमशक्यम्। वि. चारैकसाध्यायाः मामाण्यसंशयनिद्ट त्तेरमामाण्यज्ञानानास्कन्दित- निर्णयश्य वाऽध्ययनमात्रासाध्यतया तदुदेशेन तद्विधानायोगादि- तिरीत्या ज्ञानकामनाधिकारित्वमध्ययनविधेर्निराकतमिति ग. म्यते। न चैतावता परोक्षज्ञानकामनामात्रं निषिद्धम् । विचारसा ध्यापामाण्यशङ्काद्यभावविशिष्टत्वेन तत्कामनाया बालेनापि सूप- पादत्वात्। विवरण एव जिज्ञासापदार्थविचारे-ततश् भति- पन्ने वस्तुनि ज्ञानमिष्यमाणं संदिग्धे निश्चयफलं वा परोक्षेऽ- परोक्षफलं वेष्यते। तच्चोभयं पमाणादिविचारपयत्नसाध्यमित्या दिना परोक्षज्ञानेऽपि कामनाया: स्पष्टमभिधानाध्युक्तमेव विचार विधेर्मुमुक्ष्वधिकारिकत्वं विवरणमते। यदपि चन्द्रिकायां परोक्षज्ञाने कामनाया अयोगेऽपि परो- क्षेण प्रतिबद्धापरोक्षेण वा ज्ञानेन ज्ञातब्रह्मावच्छिनेऽपरोक्षज्ञाने मतिवद्धापरोक्षज्ञाने वा कामनाविचारविध्यधिकाररिविशेषणम-

विषयस्यापरोक्षत्वादिच्छासमकाल वर्त्यपरोक्षज्ञानस्य विचारसा ध्यत्वानुपपत्तिरिति दूषणमुक्तम्। तदपि न सम्यक। अपरोक्षेच्छावच्छेदफज्ञानावच्छेदकवि-

शांकरपाद्भूषणै-

नामप्यपरोक्षत्वापत्तेस्तया नियमाभाषात। अविद्यानिवर्तकताब चछेदकशक्ति विशेषविशिष्टत्वेन तादशशक्ेरसिद्धतया तद्विशिष्ट ज्ञानस्य भागसिद्धतया च तज्ज्ञाने कामनायां वाधकाभावाच्च । एतेन श्रवणसाध्यस्य परोक्षज्ञानस्य पतिबद्धापरोक्षज्ञानस्य वा श्रवणात्मागसिद्धत्वेन तदधीनाया अपरोक्षज्ञानादौ कामना या: श्रवणविध्यधिकारिविशेषणत्वायोगः । न चः कामनाहेतु- परोक्षज्ञानादिकं श्रवणात्मागापातपतीतिदशायामेतर सिद्धमिति वाच्यम्। तस्यां दशायां निश्चयरूपस्य तस्यासंभवात् । न हि वेदान्तवैधं सर्वे परोक्षज्ञानादिनाऽनिश्चित्यापरोक्षज्ञानार्थ भवर्तन्ते। संदेहरूपस्य च तस्य तस्यां दशार्यां सत्चेऽपि संदेहेन ज्ञातब्रह्मावच्छिन्नपरोक्षनिश्चय एव कामनोपपत्तिः । निश्चिंते निश्चयकामनाया अदर्शनेन तस्यां निश्चेयविषयकसंदेहस्यैव तत्र हेतुत्वादिति चन्द्रिकोक्तं दूषणं परास्तम् । निश्चितेऽपि नि- रुक्तशक्त्यादिविशिष्टत्वेन निश्चयकामनायां बाधकाभावात । परोक्षनिश्चयसामान्यकामनाऽपि नास्मन्मते प्रतिषिद्धेत्युक्तं पाकू। श्रवणपयोजककामनारयां श्रवणसाध्यस्य विषयत्वेऽपि हेतुत्वा- भावेन तत्सततायाः भागनपेक्षणात्ताटशज्ञा तज्ञानस्यापेक्षितत्वेऽपि 'तमेव विदित्वाऽति मृत्युमेति ' (श्रवे० ३८)' तरति शोक- मारमवित्' (छा० ७।१।३) 'ब्रह्मविदानोति परम्' (तै० २।१।१) इत्यादिवाक्यैर्ब्रस्मज्ञानस्य मोक्षकारणत्वप्रतिपादकैस्तत्प्तिपत्ति- रुपपद्यत एवेति न किंचिद्पि दूषणम्। यदपि चन्द्रिकायाम्-कि च संदिग्धस्थाण्वादिविशेषा परोक्षज्ञानकामना तद्विशधीपूर्तिका स्यादिति दूषणमुर्त्तम् । तद्सदेव। यादृशविषयविशेपितज्ञाने कामना तादशविषय- ज्ञानस्य भागपेक्षितत्वोपगमात्। स्थाणुविषयकपत्यक्ष मे भूया- दितीच्छारयां च स्थाणुत्वपकारकज्ञानापेक्षाऽस्त्येव। स्थाणुत्ववि- शिष्टेद मर्थविषयक्रमत्यक्षं मे भूयादितीच्छायामपि तउज्ञानं संशय-

निश्वयकामनोपपत्तौ तम्निराकरणं विवरणकर्तुरसंगतं स्यादिति सेत। न । औपदेशिकज्ञानं शाब्दत्वाभ् संभयरूपम्। एवं विशेषण

८१

तावच्छेदक कोटयंशे संशयात्मकज्ञानमनुभवविरुद्धमिति मत इद- मर्थे स्थाणुत्वसंशयदशायां स्थाणुत्वेन रूपेणेदमर्थस्य ज्ञाने विशे- घणत्वं न संभवति। तद्धेतोर्विशेषणतावच्छेदकपका रक विशेषण- वत्तानिश्चयस्याभावादिति तादृशकामनानिर्वाहाय ताद्ृशं निश्चया- त्मकं ज्ञानमेवावश्यमभ्युपेयम्। तादृशनिश्चयाभावे ताहशकामनाS-

रणाव। यदपि चन्द्रिकायां परोक्षज्ञाने कामनानङ्गीकारे धर्मविचारे वत्तिर्न स्यादिति दूषणमुक्तं तदप्युक्तपकारेण निश्चय कामनया संशयनिवृत्तिकामनया संजातनिश्चयज्ञानेऽपामाण्य- शङगनिवृत्तिकामनया वा धर्मविचारे प्ृत्तिसंभवाभ्निरस्तमेवेति

यदपि चन्द्रिकायां विचारविधौ त्वत्पक्षे मुमुक्षुरधिकारी मोक्षश्च फलमिति न युक्तम्। विचारस्य मोक्षहेतुतयाऽपाप्तत्वेन तदुदेशेन श्रवणविध्यभ्युपगमेऽपूर्वविधित्वापातादिति दूषणमुक्तं तदरपि विवरणाभिपायानवबोधनिबन्धनम् । विचारविधेर्मोक्ष- फल कत्वं तद्विधेर्नियमविधित्वं च वर्णयतो विवरणकारस्य ब्रह्म- साक्षात्कारद्वारैव मोक्षस्य श्रवणरूपविचारफलकत्वस्पाभिमेत- त्वात्। ब्रह्मसाक्षात्कारे श्रवणस्य हेतुत्वं च श्रोतव्यार्थसाक्षा- त्कारे शास्त्रविचारात्मकश्रवणस्य हेतुतायाः षड्जादिसाक्षात्का- रहेवन्धर्वशास्त्रश्रवणादौ सिद्धत्वादेव सिद्धमिति नापूर्वविधि- त्वम्भङ्ग । न च श्रोतव्यार्थसाक्षात्कारे श्रवणस्य हेतुत्वमिति न नियम: संभवति। धर्मशास्त्रश्रवणे व्यभिचारादिति वाच्यम्। विचार्यमाणापरोक्षयोग्यार्थसाक्षात्कारे तादृशार्थकशास्त्रविचारा- त्मकश्रवणत्वेन हेतुत्वमिति नियमस्यावाधितत्वात्। कार्यदिशि विदार्यमाणेतिविशेषणाद्विचारं विनाऽपि योगाञ्जनादिनोत्पन्न स्वर्गनिध्यादिसाक्षात्कारे न व्यभिचारः । अथेत्रमपूर्विधित्वा-

णफलकविधेरेव नियमविधित्वात्। पाक्षिकापाप्तिश्व साधनान्त- रमाह्तावेव। नथ्यात्मज्ञाने साधनान्तरमाप्ति: सुबचा। रूपादिर- 11

शांकरपाद भूषणै-

हिते निर्विशपे चाऽत्मनि प्रत्यक्षानुमानादेः प्रमाणान्तरस्यामा- पेरिति चेन्। अत्र केचित् -- यथाSपूर्वीयव्रीहितरिशेषेपु नखविदलना- देरभाप्तावपि त्रीहिसामान्ये तत्पाप्त्या यथा व्रीहीन- वहन्तीति * नियमविधिस्तथा निर्विश्नेषात्मज्ञाने साध-

*नियमविधिरिति। अत्रेदं बोध्यम् -- विधिस्त्रिविधोऽपूर्वविधिर्नियमविधि: परिसंख्याविधिश्रेति भेदात्। तत्र यस्य यदर्थत्वं प्रमाणान्तरेणाप्रापं तस्य तदर्थत्वेन यो विधिः सोऽपूर्वविधिः । यथा 'यजेत स्वर्गकामः' इत्यादि:। यागस्य हि न प्रमाणान्तरेण स्वर्गार्थत्वं प्राप्तम्। कित्वनेनैव विधिनेति भवत्ययमपूर्वविधिः । साधनद्वयस्य पक्षप्राप्तावन्यतरस्य साधनस्याप्रापतादशायां यो विधि: स नियमविधिः । यथा 'व्रीहीनवहन्ति' इति। अनेन हि वििना ब्रीहीनुद्दिश्यावघातो विहितः । स च न वैतुष्यार्थः। अन्वयव्यतिरेकाम्यां तत्सिद्धेः। कितु नियमार्थः। नियमश्चाप्रापांशपूरणरूपः। वैतुष्यस्य हि नख. विदलनादिनानोपायसाध्यत्वाद्यस्यां दशायामवघातं परिहृत्योपायान्तरं ग्रहीतु- मारभते तस्यां दशायामवघातस्याप्रापत्वेन तद्विवानात्मकमप्रापांशपूरणमनेन विधि- ना क्रियते। उभयस्य युगपत्प्राप्ती सत्यामितरव्यावृत्तिपरो विधिः परिसंख्या- विधिः । यथा 'पञ्च पञ्चनखा भक्ष्याः' इति। 'शशकः शालकु: खङ्गी गोधा कूर्मोडथ पञ्चम:'इति ये पश्चनखाः पश्च ते भक्ष्या इति पश्च पश्चनखा मक्ष्या इत्यस्माद्वाक्यात्सामान्यतः प्रतीयते। परंतु न तद्वाक्यं पञ्चनखमक्षण- विधिपरम्। मक्षणस्य रागतः प्रासत्वात्। नापि नियमपरम्। पश्चनखापश्च नखभक्षणस्य युगपत्प्राप्तिसंभवेन पक्षेSप्राप्त्यभावात्। तस्मादपञ्चनखमक्षणनिवृ- त्तिपरमेवैतद्वचनं बोध्यम्। इयं च परिसंख्या दोषत्रयग्रस्ता। दोषत्रयं च श्रुत- हानिरश्रुतकल्पना प्राप्तत्राधश्चेति। पश्च पञ्चनखेत्यत्र श्रुतस्य पश्चनखमक्षणस्य हानम्, अश्रुतापश्चनखभक्षणनिवृ तेः कल्पनं चेति दोषद्यं शब्दनिष्ठं बोध्यम्। लोकानां च या रागतोऽपश्चनखनक्षणे अ्रवृत्तिर्भवति सा निरुक्त्वाक्यार्थज्ञाना त्प्रतिबध्यत इत्ययं दोषोऽर्थनिषः । ननु नियमपरिसंखययोः को विशेषः । नियमे गृहीते फलतो नखविदिलनाटेव्र्यावृत्तिर्भवति । परिसंख्यायां गृही

नियमेनाप्रापांशपूरणं क्रियते परिरूपय चोभयोर्युगपतपातौ सत्यामन्यतरस्य निवृत्ति: क्रियत इति विशेष इति वाकयम्। निमित्तद्वयसत्त्राच्छद्ृतोऽर्थस्य

जिज्ञासाधिकरणम्। ८३

नान्त रामाप्तावपि सविशंषे पवृत्तप्रमाणस्य शुद्धमपि विषय इति सविशेषनिर्विशेषानुस्यृत आत्मन सामान्यतस्तत्प्राप्त्या नियमविधि: सुबच एव। न च त्रीहीनवहन्तीत्यत्र ब्रीहिपदम- पूर्वीयद्रव्यपरं न तु ब्रीहिमात्रपरम्। तथा सति यवेष्ववघात आपदेशिको न स्यात्। अतिदेशन नीवारेष्ववघातसिद्धिश्च न स्यात्। सा हि येन येन दर्शाघपूर्वसाधनद्रव्यमुपकृतं तेन वेम विकृत्यपूर्वसाधनमुपकुर्यादित्यतिदेशेन वक्तव्या । ब्रीहि- त्वेन द्रव्ये विशेषिते सा न स्यादिति नवमे सिद्धान्तितम्। तथा चापूर्वीयद्रव्य एव विदलनादिमाप्तर्वक्तव्यत्वादूत्रीहिसामा· न्ये तत्माप्त्या नियमविधिरिि न युक्तमिति वाच्यम्। नियम्य

प्त्यैव नियमोपपत्ती विशेषपासेरनपेक्षणात्।सजातीये पाप्त्याऽपि यदा सजातीयान्तरे नियमस्तदा किमु वक्तव्यमेकस्मिन्नेवाSS- त्मन्यवस्थाविशेषेण मानान्तरपाप्त्या विशेषान्तरे नियम- विधिरित्यधिकमद्वैतसिद्धयादों द्रष्टव्यमित्याहुः । परे तु यथा मन्त्रार्थज्ञानस्य कल्पसूत्रात्मीयसंग्रहवाक्यादिनाऽि भाप्तत्वेन पक्षेऽशप्तमन्त्रजन्यत्वं नियम्यते मत्तैरेव मन्त्रार्थस्मृति- रिति तद्वन्मोक्षहेतुतयाऽभिमतब्रह्मसाक्षात्कारस्य वेदान्तमूलक- स्त्रीश द्रादिसाधारणम्मृतिपुराणादिना प्राकृतभाषादिनिर्मितग्र न्यादिना च प्राप्त्या पक्षेऽपाप्तवेदान्तश्रवणं नियम्यते वेदान्तश्रवणेनैवाSSत्मज्ञानं संपादयेदिति।तस्माड्राह्मणो नावैदि- कमधीयत (मैतर्यु० ७। १०) इति श्रुतेः। श्रोतव्यः श्रुतिवा. क्येभ्य इति स्मृतेश्। अथैवम् 'इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुप- बृंहयेद' इति स्मृतिविरोधः । अविचारितेनैतिहासादिना तदुपबृंहणायोगादिति चेत। न। आपातनीतिविरोधेन वेदान्त-

विशेषसत्त्वेऽवि तात्पर्यतो निवृत्तावेव पर्थवसानादुक्तविशेषस्यानौचित्यादिति चेत्। अत्रोच्यते -- यस्मिन्कर्मण योऽर्यों नियमविधिना बोध्यते स तत्रा वश्यं कर्तव्यो मवति न तु कदाचित्तत्र तस्योपेक्षा । परिसंख्यया च योऽर्थ: प्रतिपाद्यते स वु कर्तव्य एवेति न नियमः । किंतु यदि कर्तव्यस्तर्हि स एव कर्तन्यो नान्य इति विशेगे बोध्य इति।

शांकरपादभूषणे -- वाक्यानां तात्पर्यसंशये तात्पर्थनिर्णयायेतिहासादिविच्चारस्याये क्षायामपि ब्रह्मज्ञाने तदपक्षाविरद्दात्। अत एव वेदं समुपबृंहः येदित्येवोक्तं न तु वेदार्थ जानीयादिति वदन्ति। एतेन भामतीरीत्या जिज्ञासाशब्दास्येच्छवाचकत्वेऽप्याथि- कार्थेन विचारेणाध्याहृतस्य कर्तव्यपदस्येव श्रतस्याधिकारार्थ- काथशब्दस्याप्यन्वयोऽस्तु। यथोक्तं कल्पतरौ-आंर्थिके चास्मिनर्षे कर्तव्यपदाध्याहार इति। न चाऽडर्थिकेनाध्याहृतस्यै वान्वयो न तु श्रुतस्यत्यत्र किंचिंन्नियामकमस्ति ।'सौर्य चरुं निर्वपेद्रह्मवर्चसकामः' इत्यादौ द्रव्यदेवतासंबन्धेनाSSक्षिसेन यागेन यदाग्रेयोऽष्टाकपालो भवतीत्यादौ भवनाक्षिप्तभाय- नया च विधिप्त्ययान्वयदर्शनादिति चन्द्रिकोक्तं दूषणं परा- स्तम्। तथा सत्यधिकारिविशेषाद्यपतीतेः । नापि मङ्गलार्थः । मङ्गलस्य वाक्यारये समन्वयाभावादिति भाष्यम्। तत्र पदार्थ एव वाक्यार्ये समन्वीयते । न चेह मङ्गलमथशब्दस्य शक्यं लक्ष्यं वा। किंतु मृदङ्गध्वनिवद्थश ब्दकार्यमिति निबन्धग्रन्थः । यत्तु चन्द्रिकायां मङ्गलस्याथशब्दार्थत्वाभावे तस्य वाक्यार्ये समन्वयाभावस्य हेतूकृतत्वात्तत्राथशब्दार्थत्वाभावस्य हेतुत्वोक्ता- = वन्योन्याश्रय इति निबन्धरीत्या व्याख्याने दूषणमुक्तम्। तदसव्। प्राथमिकस्याथशब्दार्थत्वाभावस्य तत्तात्पर्यगोचरत्वा-

= अन्योन्याश्रय इति। अयं भाव :- शांकरमाष्ये हि 'मङ्गलस्य च वाक्यायें समन्वयाभावात्' इत्युक्तम्। अत्रैव मामत्याम्-'पदार्थ एव हि वाक्यार्थे समन्वीयते। स च लक्ष्यो वाच्यो वा। न चेह मङ्गलमथशब्दस्य वाच्यं लक्ष्यं वा' इत्युक्तम्। तत्र मङ्गलं पक्षीकृत्यापदार्थत्वं साध्यते वाक्यार्षे समन्वयाभावादित्यनुमानं भाष्यात्प्रतीयते । तद्विवरणभूतभामत्याः सकाशात मङ्गलं पक्षीकृत्य वाक्यारये समन्वयाभावः साध्यतेऽपदार्थत्वाद्धेतोरित्यनुमानं प्रतीयते। एवं च हेतुसिद्धौ सत्यां साध्यिद्धि: स्यात्साध्यसिद्धौ सत्यां हेव. सिद्धि: स्यादित्यन्योन्याश्रय इति।

जिव्ञासाधिकर णम्। ८५

भावरूपतयाSयोन्याश्रयताविरहात। अन्यथा पकृताथश- ब्दस्याSSरम्भपरत्वाभावेऽपि त्ाचकताया दुरुपहवतया नापि कारार्थ इत्यादेरप्युभयसंमतस्यासंगतत्वापाताद्। वाक्यार्ये सम. न्वयाभावादित्य स्याऽडधुनिकलक्षणाग्र हाघजन्याथशब्द्घटितवा क्यजन्यबोधविषयत्वाभावादित्यर्थ इति न शडनन्तरावकाशः । इदं च मङ्ग्लानन्तरेत्यादिकोशस्य मङ्गलार्थकत्वांशे न प्रामाण्यं मूलाभावात्। तस्मान्माङ्गलिकावुभावित्यत्र मङ्गनलापयोजनक. ताया एवोक्तत्वादित्यभ्युपेत्य। उक्तं च परेणापि-अस्माभिर- प्यानन्तर्याभिधेयोऽयशब्दः श्वत्या मङ्गलपयोजन इत्यङ्गीकारा- दिति। अथेत्यनेन मङ्गलस्यामतीतेरिति च । विवरणे तु कोशस्य समूलत्वेऽपि न क्षतिः। वाक्यार्ये समन्त्रयस्तु कर्त्रादिभावेन वैयधिकरण्येन जिज्ञासान्वयस्य बाधितत्वाद, ब्रह्मजिज्ञासा मङ्डलमिति सामानाधिकरण्येन तदन्वये निरर्थकस्तुत्यनुवादत्वा- पत्तेश्र नोपपद्यत इत्युक्तम। यत्तु चन्द्रिकार्यां सधूमो गिरि: साभ्िक इतिवत् 'ईक्षतेर्ना- शब्दम्' (ब्र०सू०१।१।५) इत्यत्र त्वत्पक्षे=शब्दमितिवच्च मङ्गल- स्वात्कर्तव्येति हेतुत्वेनाx योपपत्तेरिति ब्रह्मजिज्ञासा मङ्गल- * अन्योन्याश्रयताविरहादिति। यतत्वित्यादिना योडत्र चन्द्रिकोक्त्तानु वाद: कृतस्तत्र प्राथमिको योयशब्दार्थत्वाभावस्तस्याथश्दतात्पर्यगोचरत्वाभा- - अयमाशयः । मङ्गलमत्राथशब्द्ृतात्पर्यगोचरं ने.ते हृदि निधाय तत्र हेतुरुक्त्तः 'मङलस्य च वाक्यायें समन्वयाभावात्' इति। अथशब्दघटितवाक्यजन्य बोधविषयत्वामावान्न मङ्गलमन्राथशब्दृतात्पर्यविषयभूतमित्यर्थः। वाक्यजन्य- बोधविषयः कः स्यादित्याशङ्कय भामत्यामुक्तम् 'पदार्थ एव हि' इत्यादि।

बोधविषयत्वाच्च तात्पर्यविषयत्वाभाव इति फलितम्। =अशब्दमितिवचेति। • न सांख्यपरिकल्पितमचेतनं प्रधानं जगतः कारणं शक्यं वेदान्तेष्वाश्रयितुम्। अशब्दं हि तत्' इति भाष्यम्। तस्ष्य कारणवाक्याप्रतिपाद्यत्वादित्यर्थादिति माव: ।X अन्वयोपपत्तेरिति। जिज्ञासाकर्तव्यत्वे हेतुसमर्पकत्वेन मङ्लस्यान्वय संभवादयशब्दार्थत्वं मङ्गलस्य स्यादेवेति 'वाक्यार्थे समन्वयाभावात्' इति माप्योक्ो हेतुरसिद्ध इत्याशयः । एतदेवामिप्रेत्य भामत्याम् 'मङ्ग- लहेतुत्वात्प्रत्यहं ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्येति सूत्रार्थः संप्ते' इत्युक्त्तमिति मावः।

शांकरपादभूपणे- पिति सामानाधिकरण्येनान्वयेन निरर्थकानुवादत्वमिति दूषण- ुक्तम्। तदप्यसत्। श्रेय:साधनतामात्ररूपस्यान्यस्य वा पदा र्थाम्तरसाधारणस्य मङ्गलत्वस्य हेतुत्वेन सर्वतो विरक्तमुमुक्षु-

धृममानिति वाकयं प्रमाणम्। एतत्तत्वं हेतुतत्त्रविवेचकार्ना सपष्टृमेव्: श्रेयोविशेषसाधनत्वं तु न मङ्गलत्वम्। सर्वमङ्गलसाधा- रण्याभावात। ज्ञानादिरूपश्रेयोविशेषसाधने कर्तव्यत्वान्वयवा- घाथ्। एवं कश्यचित्पष्टुरपस्तुतत्वाड्रह्मजिज्ञासा कृत्स्रेति प्रति- पादमस्यानुपयुक्तत्वात्। तथा सत्यवश्यापेक्षिताधिकारिविशेषा·

पूर्वम्रकृतापेक्षायाश्च फलत आनन्तर्याव्प कादिति भाष्यम्। सदित्थमद तार्यम्-नन्वयैप ज्योतिरेतेन सहस्रदक्षिणेन यजेते- त्यत्र प्रकृतज्योतिष्टोमानुवादेन सहस्रदक्षिणारूपगुण एव विधी- यते न नु कर्मान्तर त्रिधानमिति पूर्वपक्षोपपादकत्वेन पूर्वमकृता- पेक्षत्वमथशब्दस्य वार्तिककृतोक्तं तद्वत्पकरनेऽपि किं न स्यादत आहु :- पूर्वमकृदापक्षायाश्चेति। उक्तपूर्वपक्ष आनन्तर्यार्थकत्वमे वाथशब्दस्याभमेतम्। आनन्तर्य हि पूर्वमकृतापेक्षम्। गुणविधिप- .. रत्वे चाSडश्रयदानार्थमस्ति ज्योतिष्टोमापेक्षा न कर्मान्तरत्वे। नहि क्तु: क्रत्वन्तरमपेक्षत इति वार्तिक कारीयपूर्वपकृतापेक्षोक्त्ेरानन्तर्य - एव पर्यवसानादिति तदर्थः। यद्वा 'तत्राथशब्द आनन्तर्यपूर्वभक- तापेक्षाधिकाराणामेंकं सर्वान्वा पिवक्षित्वा प्रयुज्यते। प्रागुक्त- भेदलःणानन्तरोक्तत्वात । प्रकृतमपेक्ष्य शेपलक्षणमारभ्यते । कुत इत्यपेक्षायामत इति हेत्वपदेशः। 'यस्मान्वेदमविज्ञाय न शक्यं शेषलक्षणं विज्ञातुम्' इति वार्तिकेऽथशब्दस्य पूर्वमकृतापेक्षार्थत्व- स्थाप्युक्तत्वात्तद्वत्पकृतेऽपि कि न स्यादत आह-पूर्वपकृतापेक्षा- याश्च फलत अनन्तर्वव्यतिरकादिति। 'अथातो धर्मजिज्ञासा' (ज० सू०१।१।१) इति सूत्रमारभ्प 'अनावृत्ति: शब्दात्' (ब्र० सू०४।४।२)इत्यन्तं सहैतर संकर्षणकाण्डन विशतिलक्षणमेकमेव

त्तयोरध्ययनस्यैकपुरुषकर्तृकत्वे सिद्धे युगपदध्ययनासंभवात्क्र- मापेक्षायां यथा यवागूपाकं विना यवागुरुषद्रव्यानिष्पची -

जिज्ञासाधिकरणमूं।

• अर्थात्क्रम इति। अयं भावः-विधिश्चतुर्विधः। उत्पत्तिविधिर्विनियोगविधि: प्रयोगविधिरधिकारविधिश्चेति मेदात्। तत्र कर्मस्वरूपमात्रबोधको विधिरुत्पत्तिवि- धिः। अङ्गप्रधानसंबन्धबोधको विधिर्विनियोगविि: । प्रयोगपराशुभावबोधको विधि: प्रयोगविधिः । फलस्वाम्यबोधको विधिरधिकारविधिः । तत्र प्रयोगविधि: साङ्गं प्रधानमनुष्ठापयन्नविलम्बापरपर्यायं प्रयोगप्राशुभावं विघत्ते। विलम्बे प्रमाणाभावात्। स चाविलम्बो नियते क्रम आश्रीयमाणे सत्येव भवति नान्यथा। अतः स्वविधेयप्रयोगप्राशुभावसिद्धचर्थ नियतं क्रममपि पदार्थविशे- षणतया विधते। कमो नाम विततिविशेष: पौर्वापर्यरूपो वा। ऋमे च श्त्यर्थपठन- स्थानमुख्य प्रवृत्याख्यानि षट् प्रमाणान्यपेक्ष्यन्ते। तत्र क्रमबोधकं वचनं श्रुतिः । यथा वेदं कृत्वा वेदि करोतीति। यत्र तु प्रसोजनवशेन क्रमनिर्णयः सआर्थः क्रमः। यथाऽन्निहोत्रयवागृपाकयोः। पदार्थबोधकवाक्यानां यः क्रमः स पाठक्रमः।यथाS ेयाग्रीषोमीययोस्तत्तद्याज्यानुवाक्यामन्त्रपाठात्क्म आश्रीयते। प्रकृती नानादे- शस्थानां पद़ार्थानां विकृती वचनादेकस्मिन्देशेऽनुष्टाने कर्तव्ये यस्य देशेऽनुष्ठी- यन्ते तस्य प्रथममनुष्ठानभितरयोश्च पश्चादयं यः क्रमः स स्थानक्रमः । स्थानं नाम- उपस्थितिः। यस्थ हि देशेऽनुष्ठीयते तत्पूर्वतने पदार्थे कृते स एव प्रथममुपस्थितो मव तीति तस्यैव प्रथममनुष्ठानं युक्क्म्। यथा साद्यस्क्रेऽग्रीषोमीयसवनीया नूबन्ध्याना सवनीयदेशेऽनुष्ठाने कर्तव्ये सवनीयपशोरेवाSSदावनुष्ठानम्। तस्मिन्देश आधवि- नग्रहणानन्तरं सवनीयस्यैव प्रथममुपस्थितेः । इतरयोश्च पश्चात्। प्रधानक्रमेण योऽङ्गानां क्रम आश्रीयते स मुख्यक्रमः । यथा प्रयाजशेषेणाSडग्रेयेन्द्रहविरभि घारणविषये। अन्र ह्यान्नेययागैन्द्रयागयोः पौर्वापर्यात्तत्क्रमेण प्रथममाझेयह- विषः प्रयाजशेषेणाभिधारणं तत ऐन्द्रहविरभिधारणं तत आझनेययागस्तत ऐन्द्र- याग इति स्वस्वप्रधानेन दुल्यमेकान्तरितव्यवधानं भवति। सह प्रयुज्यमानेषु प्रधानेषु संनिपातिनामङ्गानामावृ्त्त्याऽनुष्ठाने वर्तव्ये द्वितीयादिपदार्थानां प्रथ मानुष्ठितपदार्थक्रमाद्यः क्रमः सपवृत्तिकमः । यथा प्राजापत्याङ्गेषु। तत्र हि वैश्वदेवी कृत्वा प्राजापत्यैश्ररन्तीति वाक्येन तृतीयानिर्देशात्सेतिकर्तव्यताकाः प्राजापत्या एककालत्वेन विहिता इति तेषां तदङ्गानां च साहित्यं संपादनी यम्। तत्र प्रधानानां साहित्य गेकदेवताकत्वेनैकास्मिन्काले नुछा नात्संपादथिंव शक्यते। उपाकरणादीनां तदङ्गानां त्वधानेनानुष्ठानादेव संभवति नान्यथा। अतः कंचित्पशुमारभ्य क्र्मेण सर्वत्रोपाकरणं कृत्वा तमेव पशुमारम्य क्रमेण

शोंकरपादभूषणे-

न्तविचारेऽपेक्षिततया विद्याभेदविचारे शब्दान्तरादिभि: कृतधर्ष

नियोजनं सर्वत्र करियते। एवं च प्रकृते्निहोत्रानन्तरं यवागूपाकस्य निष्फल- स्वाद्यवागूं पक्त्वाSग्निहोत्रं जुहोतीत्यार्थक्रमेण प्रयोगविधि: प्रयोगप्राशुभावं यथा विधत्त तद्वद्वोध्यमिति। = श्रुतिलिङ्गदीति ।' श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्या नां समवाये पारदार्बल्यमर्थविप्रकर्षात्' (जै० सू० ३/३।१४)। अस्यार्थ :- निरपेक्षो रवः श्रुतिः । सामर्थ्य लिङ्गम् । समभिव्याहारो वाक्यम्। उमयाकाड्क्षा प्रकरणम्। देशसामान्यं स्थानम्। योगिक: शब्दः समाख्या। एतेषं विनि- योजकानां षण्णां प्रमाणानां मध्ये दयोविरुद्धयोः समवाय एकत्र संनिपाने पार दौर्बल्यमु तरोत्तरं पूर्वपूर्वाहुर्बलम्। पूर्वेणोत्तरस्य बाध इति यावत्। अर्थविप्रकर्षात् उत्तरप्रमाणस्य पूर्वप्रमाणकल्पकत्वादर्थस्य विनियोगस्य विप्रकर्षाद्विलम्बा- दिति। तत्र श्रुत्यादीनां क्रमेणोदाहरणान्युक्त्वा पारदौर्बल्योदाहरणानि वक्ष्यन्ते। तथाहि-श्रुतेरुदाहरणं 'त्रीहिभिर्थजेत' इति।लङ्गोदाहरणं 'बर्हिर्देवसदनं दामि' इति। वाक्योदाहरणं'यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न सपापं क्षोकं गृणोति' इति। प्रकरणोदाहरणं 'समिधो यजति' इति। स्थानोदाहरणभ् 'इन्द्रान्ी रोचना दिवः' इत्यादानां याज्यानुवाक्यामन्त्राणाम् 'ऐन्द्राअमेकादशकपालं निर्वपेत्' 'वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत्' इत्येवं क्रमविहितिष्टिषु यथासंख्यं प्रथमस्य प्रथमं द्वितीयस्य द्वितीयं विनेयोगो मत्रतीति। समाख्योदाहरणं तु होतृचमस इति। लिद्गापेक्षया श्रुतेः प्राबल्यस्थोदाहरणम् 'ऐन्द्रचा

साडशः शब्दः कल्पनीयो भति। यावच्व लिङ्गादिभिर्विनियोजकः शब्दः कर्प्यते तावत्प्रत्यक्षया श्रत्या विनियोनस्य कृतत्वात्तेषां कल्पकत्वशक्तर्विह- न्यत इति श्रुतेः सर्वापेक्षया प्रावल्यम्।'कदाचन स्तरीरसि नेन्द्र सश्ति दाशुषे' इत्यैन्धा ऋष इन्द्रमकाशन पामर्थ्याद्यावत्तलिङ्कात् 'ऐन्वेन्द्रमुपति- छते' इति श्षतिः कल्प्यते तादत्प्रत्यक्षया 'ऐन्धा गार्हपत्यमुपतिष्ठते' इति क्षुल्या गार्हपत्योपस्थानाङ्गत्वं सिध्यतीति लिङ्स्य दोर्बल्यम्। वाक्यापेक्षया लिकृस्य प्रामल्योदाहरणं तु' स्योनं ते सदनं कृणोमि वृतस्य धारया सशेवं

सद्रतस्य तत्रापेक्षितत्वाचचोत्तरमीमांसयाऽपेक्ष्यमाणपूर्वमीमासैव पूर्वमध्येयत्वेन पाप्तोति। तथा पूर्वपूर्वाध्यापकपरम्परामासपाठक्र- मानुसारेणापि कर्मकाण्डज्ञानकाण्डयोर्विचारस्योक्तक्रम एव माग्नोतीत्येकदेशिमते ब्रह्मविचारात्पूर्व कर्मविचारस्य मकृतत्वा-

विमतिपतत्यभावादुक्त विप्रतिपत्तेक्षागे निरसनीयत्वादानन्तर्यार्थ

कल्पयामि । तस्मन्सीदामृते प्रतितिष्ठ ब्रीहीणां मेध सुमनस्यमानः' इति। अन्र हि समभिव्याहाररूपवाक्यात्पूर्वोत्तरार्धयोरेकवाक्यत्वे सति सदनकरण स्थापनयोरुभयन्राष्ययं कृत्स्नो मन्त्रो विनियोक्तव्य इति प्राप्तम्। तत्रापि शक्तिमकरूपयित्वा वाक्येन विनियोगासंभवाद्यावद्वाक्यं लिङ्गं कल्पयित्वा भ्षर्ति कल्पयति तावलिङ्ग श्रति कल्पयित्वा विनियोजकं भवतीति वाकयस्य शक्ति कल्पनव्यवधानेन विप्रकर्षात्संनिकृष्टेन लिद्रेन सदनस्थापनयोः पूर्वोत्तरा- धयोर्विमज्येव विनियोगो भवतीति वाक्यालिङ्गस्य प्राबल्यं सिद्धम्। पकरणाद्वाक्यस्य मामल्योदाहरणं तुअग्नीषोमाविदं हविरजुषेतामवीवृधेतां महो ज्यायोडकाताम्' इति। अत्र ह्वम्नीपोमावित्यस्य विङ्वात्पीर्णमास्य- ऋत्वे सिद्धे 'इंद दविः' इत्यादेरपि तदङ्गत्वम्। न तु दर्शपूर्णमाससाधार- णात्प्रकरणादर्शाङ्त्वमपि। एवमिन्द्रानी इदमित्यत्रापि, बोध्यम्। एवं च प्रकरणाद्वाकयस्य प्राबत्यं सिद्धम्। स्थानात्प्रकरणस्य प्रावल्योदाहरणं 'अक्षे- दीव्यति, राजन्यं जिनाति, शोनःशेपमाख्याप्यति' इति। इमानि हि वाक्यानि राजसूर्यांन्तर्गताभिषेचनीयाख्यसोमयागसनिधा पठितामि। तेषां च संनिधि- पाठाख्यस्थानादभिषेचनीयाङ्गतवे प्राप्ते प्रकरणाद्राजसूयाऊत्वम्। स्थानस्य प्रकरणकल्पनाधिक्येन विनियोजकत्वे प्रकरणापेक्षया विप्रकर्षात्। अतो राज- सूयान्तर्गतसर्वयागाङ्गत्वं विदेवनादीनां सिध्यतीति स्थानात्प्रकरणस्य प्राबस्यं सिद्धूम्। समाख्यापेक्षया स्थानस्य प्राबल्योदाहरणं तु शुन्धध्वं दैव्याय कर्मणे' इति। अयं हि मन्त्रः पौरोडाशिकमिति समाख्यया पुरोडाशकाण्डो- कानामुलूखलदीनां शोधने न विनियुज्यते। विंतु स्थानात्सांनाय्यपात्रशोधन एव विनियुज्यते। पूर्वोंक्तरीत्यां समाख्यापेक्षया स्थानस्य संनिकृष्टत्वात्। अयं च श्षुत्यादीनां मामल्यदोर्वल्यविचारो षहूपकारकत्वात्मसङ्तः प्रतिपादितः। एतत्सहकृतेन पूर्वोक्तविनियोगविधिनाऽक्ृत्वं बोध्यते।

2-6 शांकरपादभूपणे- त्वविचारे न तद्दूषणाग्रहः कर्तव्य इति तदर्यः । न य तर्हिं वदर्थकत्वमेव कुतो नोक्तमिति वाच्यम्। सिद्धान्ते कर्मविचा. रस्य ब्रह्मविचारापेक्षणीयत्वांतुपगमेन तदनुक्ते: । एतेनास्यै- वाSSदिसूत्रत्वेन पूर्वमकृतार्थत्वन्नङ्कानुदयादिति चन्द्रिकोक्तं दूंषणं परास्तम्। एकदेशिमतानुसारेण ताट्शशङ्कार्या बाघ- काभावात। विशतिलक्षण्या एकशास्त्रत्वोपपत्तिपकारथ्षाऽडकरेपु स्पष्टो दिङ्न्मात्रमत्राभिधीयते-अथातो धर्मजिज्ञासा' (जै० सू० १।१।१) इति सूत्रेऽथशब्द्ेन कृतस्नवेदाध्ययनान- म्तर्यमुच्यते। असःशब्दस्य कृत्स्रवेदस्य विवक्षितार्थत्वमुष्यते। तदनुसारेण धर्मशब्द: कृत्स्रवेदार्थपर एव। ततश्र वेदविवकि- तार्थत्वाद्विचारणीयत्व उपनिषदर्थस्याप विचारणीयता मापेव। अथवा धर्मशब्दोऽलौकिकश्रेय:साधनतां पवृत्तिनिमिचीकृत्य ज्योतिष्टोमादिवङ्रह्मणोऽपि शवत्यैवाभिधायकः । 'एष ख्रेव साधु कर्म कारयति तमेभ्यो लोकेभ्य उत्निनीषते' (कौ०३।८) इति श्त्या ब्रह्मणोऽपि श्रेय:साधनत्वबोधनात्। ननु श्रेय :- साधनतामात्रस्य धर्मपदपवृत्तिनिमित्तत्वे इयेनादीनामपि वर्मता स्यादिति बलवदनिष्टाननुबन्धित्वमपि तत्कोटौ निवेशनीयम्। तथ न ब्रह्मसाधारणम्। 'एप उ एवासाधु कर्म कारयति सं यमधो निवीपते'(री०३।८) इति श्रुत्या तस्य बलवदानि

न बलवदनिष्टाजनकत्वादिरूपम् । किंतु बलवदनिष्टमयोजकश्रे- योगतोद्देश्यतापतियोग्यनुष्ठानानिष्पत्रत्वम्। तद्विशिष्टश्रेय:साध- नस्वं धर्मपदपवृत्तिनिमित्तम्। तथ ब्रह्मसाधारणं तस्य नित्य- तयाऽनुष्ठाननिष्पन्नत्वाभावात्। एवं चैकमतिज्ञाविषयत्वात्। 'अथातो धर्मजिज्ञासा' (जै० सृ० १।१।१) इत्यारभ्य 'अनावृत्ति: शब्दात्' (ब्र० सू० ४।४। २२) इत्यन्तमेकमेव शास्त्रष् । ननु संकर्षणेन सह षोडशलक्षणी कर्ममीमांसा जेमि- निना कृता। चतुर्लेक्षणी ब्रअ्ममीमांसा बादरायणकृता। जैमिनि- बादरायणयोक्ष परस्पविरुद्दमताभिनिवेशध् स्पष्ट पवेति कथ तदुभयकर्सक निवतिलक्षण्या एकग्रन्थत्वम्। किंच ग्रन्थतोऽप्यस्ति

जिज्ञासाधिकरणम्।

पिरोप:।तथा हि-'आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदर्थामा सस्मादनित्यसुच्यते' (जै० सू० १ ।२।१) इति सूत्रेणाक्रि- यार्थानामपामाण्यमाशङ्न्य 'विधिना त्वेकवाक्यंत्वातस्तुत्यर्थेन विधीनां स्यु:' (जै० सू० १।२७) इति सूत्रेण तेषामेव विधि- इतावकत्वेन पामाण्यं व्यवस्थापितं जैमिनिना। इदं च वेदान्त- साधारणम्। आम्नायपदस्य वेदमात्रपरत्वाव। बादरायणेन तु 'शास्त्रयोनित्वाव'व्र० सृ० १। ३ ; इति सूत्रेण वेदा- न्तानां भामाण्यं प्रतिपाद्यार्थवादाधिकरणोक्त वेदान्ताना क्रिया. शेषस्वं पूर्वपक्षीकृत्य 'तत्तु समन्वयात् ' (व्र० सू० १:१।४) इति सूत्रेण वेदान्तानां स्वातं्त्रग्ेण ब्रह्मण प्रामाण्यं समारथि तम्। एवमादिबहुविरोध इति न विशतिलक्षण्या एकशासत्र्तवं संभवटुक्तिकामेति चेत्। न । न तावद्विरुद्धमताभिनिविष्टकवि- कर्तृकत्वमेकग्रन्थत्वविरोधि। ताद्ृशयोरपि दयोः किचिदर्थमु. दिश्य समयबन्धपूर्वककग्रन्थनिर्मातृत्वोपपत्तेः । दृश्यते हि पर स्परविरुद्धमताभिनिविष्टयोर्जयादित्यवामनयोः काशिकारयैक- ग्रन्थनिर्मातृत्वम् । ग्रन्थतस्तु विरोध एवं परिहार्य :- अथातो धर्मजिज्ञासेति हि द्वे प्रतिज्ञे। एका विंशतिलक्षणसाधारणी । तस्यां धर्मशब्द: कर्मब्रह्मसाधारणः। द्वितीया तु कर्मकाण्डमात्र- विषया। तस्यां च धर्मशब्द: कर्ममात्रपरः। एकेनापि सूत्रेण

लंकारत्वाद। नन्वेवं कुत्रापि न दष्टमिति चेत्।'अथातः सेषलक्षणम्' (जै० सू० ३। १ ।१) इति सूत्रे तथा दृष्ट- त्वात्। इदं हि सुत्रं दविलक्षण्या: परं शिष्ट यावर्ति्कचनलक्षणं तत्सर्वे वक्तुमारब्धम्। अथातः शेषलक्षणमित्यनेनावशिष्टदशा- ध्यार्यपरत्वेन व्याख्याय तृतीयाध्यापपरत्वेनापि व्याख्यातं वार्तिककृता। तत्र 'शेषः परार्थत्वाव्' (जै० सू० ३। १।२) इति सूत्रं यथा द्वितीय प्रतिज्ञायां लक्षणपतिपादकतया संगतं तद्दव् 'चोदनालक्षणोरऽ्यों धर्मः' (नै० सृ० १।१।२) इत्यपि सुनं द्वितीयप्रतिब्ञामां तल्लक्षणपतिपादकतया संगतम्। तथा प तेन कर्मणि चोदनाया: मामाण्ये द्वितीयपतिज्ञया मतिज्ञाते

२ शांकरपादभूषणे-

कियासमभिव्याहतानामेव सिद्धार्थपरत्वेन मतीयमानानाममा- माण्यमाश्चडुन्य विधिस्तावकत्वेन प्रामाण्यं व्यवस्थापितं पूर्वमी- मांसायाम्। तदसमभिव्याहतानां सिद्धार्थपराणां मामाण्यं वयव- स्थापितमुत्तरमीमांसायामिति न ग्रन्थतो विरोध इति। यहा-ननु पूर्वपकृतापेक्षां प्रयोगोपाधि कृत्वा यथाऽडत्मा नि० स्योऽयानित्य इत्यादावनिव्यशब्देन विशेष्यतयाऽन्वयार्थमपेक्ष- माणर्पूवपकसात्मवाचित्वमप्यथशब्दस्य हष्टं तद्दत्मकृतेऽपि कि न स्यात्। सूत्रे कल्पान्तरानुपन्यासेऽवि सौत्राथशब्दार्थस्यापेक्षित- पूर्वस्य जिज्ञासायामानन्तर्यात्मकभेदसंबन्धेनान्वयः। अथानित्य इत्यादी तदर्थस्यैव धर्मितया तत्राभेदसंबन्धेनानित्यपदार्थेडन्वय इत्येतावद्विशेषसत््वेऽपि तस्य कल्पान्तरोपन्यास एवाथशब्द- स्यापेक्षितपूर्ववाचित्वं नान्यत्रेति नियमासाधकत्वात्। ब्रह्म- विचारात्पूर्व कर्मविचारस्य प्रकृतत्वं पूर्वमुपपादितमेवेकदेशिम तेन। यथपि सामानाधिकरण्यार्थमनुषक्तस्य धर्मिणोऽथानित्य इत्यादावपेक्षायामपि : न सोऽथशब्दार्थः । एकस्मिन्वाक्य आत्मनो द्विरुपादानवैयर्थ्यादिति शङन संभवति तथाऽपि सा अ्रममूलैन। नह्यात्मा नित्योऽयानित्य इति दष्टान्वे वाक्यक्यं दर्शितम्।अपि तुद्े पते वाक्ये। आत्मा नित्य इत्ये- केनोक्तेऽपरेणथानित्य इति, उतानित्य इत्यादिकं पयुज्यते। अत एव विश्रतिपत्तिरूपत्वमप्येसस्योपपद्ते। विरुद्धार्थकनाना- वाक्यत्वरूपस्यैव तस्य तन्त्रान्तर उक्तत्वाव। एतेन सूत्रे कल्पा. न्तरानुपन्यासेन पूर्वभंकृतापेक्षार्थत्वमथशब्दस्याशक्यश्डनमति । कल्पान्वरोपन्यासेऽपि सामानाधिकरण्यार्थमनुषक्तस्य धर्मिणोड नित्य इत्यादावपेक्षायामपि न सोऽयशब्दार्थ: । अन्यंथा 'उता- नित्य:' इत्यादावध्युतादेरपि पूर्वमकृतापेक्षार्थत्वं स्यादिति चन्द्रिकोकतं परास्तमित्यत आह-पूर्वमकृतापेक्षायाश्रेति। अपे- क्षितपूर्ववाचिताया इत्यर्थः । आनन्तर्याव्यतरकादिति। ब्रह्मनिज्ञासया स्वहेतुतयाऽपे- क्षितपूर्वविवेकादेरथ शब्दार्थत्वेऽप्यानन्तर्यसंबन्धेन तस्य जिज्ञा. सायामन्वयस्य वाच्यतया तस्य संसर्गत्वे प्रकारत्वे वाड

जिज्ञासाधिकरणम्।

धतो विशेषाभावादानन्तर्यार्यत्वपक्षे योऽर्यस्तस्यैव पूर्वपककता- पेक्षार्थत्वेऽपि सिद्धेरित्यर्थः। नन्वेवं सत्यथशब्द् आनन्तर्यार्य एव परिगृह्यत इत्यानन्तर्यावधारणं कुत इत्यत आह -फलत इति। उत्पत्तिघटितेत्यर्थः । अयं भाव :- अपक्षितपूर्वस्प विवे- कादेरुदासीन साधारणतदव्यवहितो त्तरक्षणवृत्तित्वात्मकानन्तर्य- संबन्धेन जिज्ञासान्वये विवेकादेरहैतुत्वासिध्याऽव्यवहितोन्त- रक्षणोत्पत्तिकत्वात्मका नन्तर्यसंबन्धेनैव जिज्ञासायामन्वयस्य वाच्यतयाऽऽय्यक्षणसंबन्धरूपाया उत्पत्तर्गुरुशरीरतया तद्घटि- तपरम्परासंबन्धस्य संबन्धत्वे विवादात्परिशेपादानन्तर्यार्थत्वमे- वाथशब्दस्येति। विचरणे तु मकृतादर्थादर्थान्तरत्वशङ्या पकृतापेक्षायाश्वेति भाष्यमवतार्यार्थान्तरत्वं हि यतः कुतश्रे- व्घर्थम्। अवश्यं हि पुरुषः किंचित्कृत्वा किंचित्करोति। पुष्क- लकारणाचेदानन्तर्याभिधानं बिना कारणत्वासिद्धिः। आनन्त- याभिधाने च प्रकृतादर्थादर्यान्तरत्वस्यान्तर्णीततया सिद्धििति तदभिपायो वर्णित: । यत््वानन्तर्यानभिधानेऽपि वैयर्ध्यपरिहारार्थमेव मकृतस्य हेतुत्वसिद्धेः प्रकृतादर्थादर्थान्तरत्वपरित्यागे नोक्तवीजसंभवः । अन्यथाSSनन्तर्यार्थकत्वेऽपि तत्प्रतियोगिनो हेतुत्वासिद्धेरिति चन्द्रिकायां दूषणमुक्तं तद्विवरणभावानव वोधनिबन्धनम्।आन- न्तर्ये हि न तदव्यवहितोत्तरक्षणद्ृत्तित्वमात्रं ज्येष्ठभ्राता कनि ष्ठस्यानन्तर इति व्यवहारापत्तेः । किंतु तदव्यवहितक्षणोत्पत्ति- कत्वमेव। तदेव च सुख्यमन्यद्गाणम्। भवति हि तदभयोज्या- त्तत्मयोज्यं सुख्यमिति । एवं च धनं लभतेऽथ सुखी: भवति, क्षिमा नदी पूर्णजला यदाऽय तनोति राजोपवनानि तीरेऽशोक-

साधनचतृष्टयत्वे सुग्रहतया तादृशघर्मवत्वरूपं तदीयपुष्कल- कारणत्वं साधनचतुष्टये सुग्रह्म्। प्रकृतादर्थादर्थान्तरपरत्वे

शांकरपादभूषणे- प न व्युत्पत्तिबलादुक्तार्थलाभ इति विवरणाभिन्नायः।

व. ताहशसमुदायत्वस्य कार्योत्पत्तिपयोजकतानवच्छेदकत्व-

विवरणेन बाधकासत्वपदर्शनाय कारणस्याव्यवधिरव्यभिचा रथ्ोक्त इति न चन्द्रिकोक्तदूषणान्तरावकाशः । तत्सिद्धम-

शब्दस्योति । अथैवमपि कथमधिकार्यादिप्तिपत्तिरिति चेत्। इत्थम्-अथ- शब्देनाSSनन्तर्याभिधाने योग्यतदवधित्वाकाङूक्षायां श्रवणविधिं सत्रयतस्तत्मकरणस्थवाक्येर्विवेकादीनां बुद्धिस्थत्वेन ते्षा तद- घधित्वसिद्धी विवेकादिसाधनसंपत्तेः श्रवणविध्यधिकारनिभि त्तत्वावगमाट्विचारे विवेकादिमानधिकारी ज्ञानद्वारा मोक्षत्र विचारप्रयोजनमिति भवति तत्पतिपत्तिरिति। विवेकादिसाध-

दमादिसाधनसंपत्, मुमुक्षुत्वं च ' इत्यादिभाष्येण दर्शिता ग्राहमा। तत्र शमदमादीत्यादिपदेनोपरतितितिक्षाश्रद्धा ग्राह्याः। अथ शमदमादीत्यादिपदेनोपरत्यादेरिव विवेकादीनामपि ग्रह णसंभवात्पृथक्तदुपादाजं भाष्यकृतः किमभिभायमिति चेत्। सर्वशाखापत्ययन्यायेन यथाऽग्निहोत्रादिविधीनां सर्वशाखा. स्वैक्यं तथा 'सोऽन्वेष्टव्यस्तद्विजिज्ञासस्व श्रोतव्यः' इत्यादौ सर्वत्र भवणविधेरेकत्वमेव। तथा च सोऽन्वेष्टव्य इत्यत्र 'वद्यथेह कर्म- चितो लोक: सीयते' (छा० ८ । १।६) इत्यादि 'नांस्त्यकृतः कुतेन' (मु० १।२। १२) इत्यन्तेन ज्ञानफलमोक्षस्य नित्यत्वं कर्मफलस्वर्गादेरनित्यत्वमिति नित्यानित्यविवेका: अ्चता:। विचारसाध्यज्ञानपकरणे 'पर्रीक्ष्य लोकान्कर्मचितान्त्रा- हणो निर्वेदमायाव ' (मु० १।२।१२) इति वैराग्यं क्षतम्। अन्यत्र 'शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः श्रद्धावित्तो भूत्वा' (वृ० ४.।४ । २३ ) इति श्रान्त्यादि भ्रुतम् । 'ब्रम्म वेद

जिज्ञासाधिकरणम् । ब्रह्मैव भवति' (मु० ३ । २ । ९ ) इति फलश्षुतिषु मुमुक्षा गभ्या। एवं विशकलितानामप्यधिकारिविशेषणानां पूर्वोक्त· न्यायेनैकश्रवणविध्यधिकारनिमित्तत्वं निराबाधमेव ।. तदु- क्तम्- तत्र तत्र विवेकादि श्रुतमेकत्र नीयते। सर्वशाखाप्त्ययेन विधेरेकत्वनिश्चयात् ॥ इति। यद्यपि मुमुंक्षायामधिकारिविशेषणत्वंन संगृदीतायां ततः पाचीनान्यर्थाल्लभ्यन्तेऽधिकार्यपेक्षाऽपि शाम्यतीति तदानन्त- र्यमेव वक्तव्यम्, अन्यथा विवेकादिहेत्वानन्तर्यस्यापि वक्त- व्यता स्यात्। तथाऽपि शास्त्रेण सर्वेपां संकीरतितत्वात्तद्वैयर्थ्यान्य- थानुपपत्या श्चतानामेव सर्वेषां समुच्चितानां परस्परकार्यकारण. भावेन परस्परोपयुक्तानां वाऽधिकारिविशेषणत्वरूपनिमित्तत्व मित्यभिपायेणैव विवेकादीनां पृथक श्रुतानां पृथक्कथनम्। श्ान्तो दान्त इत्यत्र श्ुतानां शमदमादीत्यादिना पृथगादिपदेन ग्रहणमित्यभिप्नायात्। किंच मुमुक्षा हि निंदुःखसुखाभिलाष एव। स च सर्वसाधारण इति नाधिकारिविशेषणं भवितुमईति। किंतू-कट एवेति वक्तव्यम्। तदुत्कटत्वं चा- धिकारिणाऽवश्यं ननिर्णेवव्यम्। अन्यथा संन्यासपूर्वक श्रवण- रम्भ उत्टमुसुक्षाया अभावे च फलपर्यवसायिश्रवणासंभवा- ·्घयर्थ: प्रयासः स्यादिति शङ्डकुलश्य श्रवणे पद्टत्तिर्न स्थाद। उत्कटमुमुक्षा च सवोच्यते-या विवेकादिपरम्परया प्राप्ता विवे- कादिसहिता वा। अतस्तदुत्कटत्वाभिव्यञ्जकतया विवेकाद्युप- न्यासेन तदादिमुमुक्षानन्तर्थमेवाभिितम्। विवेकादिहेतूनामधि कारिविशेषणतया श्रवणविधिसमभिव्याहारे श्रुत्यनुक्ततया तदुत्कटत्वानभिव्य ञ्जकतया च न तदानन्तर्यवक्तव्यतामसङ्ग:। एतेन किच भामतिरीत्या साधनचतुष्टये पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तर- हेतुत्वेन मुमुक्षेवाधिकारिविशेषणमन्यत्तद्वेतुभूतं किवा विवर- णैकदेशोक्तरीत्या मुमुक्षाषद्विवेकादिरप्यधिकारिविशेषणम् । आधे मुमुक्षानन्तर्यमेवाथरब्दार्थः स्यान्न साधनचतुष्टयानन्त- र्थमू। अन्यथा विवेकहेत्वानन्तर्यमपि तदर्थः स्यादिति बिरा

शांकरपादभूषणे- गशमद्मादिमुसुक्षासु सतीपु विवेकाभावेन फलपर्यन्तविचा- राभावस्यादर्शनादित्यादिचन्द्रिकोक्तदूषणं भाष्यनिबन्धादेरुक्त- तात्पर्यानवबोधनिबन्धनमेव। तथा शमदमादीत्यत्राSऽदिपद न युक्तम्। तेन तितिक्षादेरेव ग्रहणं न विवेकादेरिति तितिक्षा- दनुगतविवेकादिव्यावृत्तस्योपसंग्राहकस्य धर्मस्याभावादिति च

क्षारूपतया स्वेन व्याख्याततया तत्राप्युक्तशङ्गया दूषणभूष-

नन्तर्यार्थकत्व एव दूषणोद्ावनं मन्दमतिप्रतारणमात्रमेव । अयं परो विशेष :- अस्मन्भाष्यकारोक्ताधिकारिविशेषणानि सर्वाणि श्रोतव्यविधिसमभिव्याहृतवाक्यवोधितानि। विष्णुपादै- कसंश्रयत्वरूपाधिकारस्तु न श्रवणविधिसमभिव्याहृतवाक्यबो- घित इति तत्मतिपादने श्चृत्यनभिपेतार्थकत्वमेव सूत्रस्याSऽपते- दिति। अथ कोडयं नित्यानित्यविवेक इति चेतु। अत्र केचित्-आ- स्मा नित्योऽनित्यमन्यत, आत्मा सत्योऽसत्यमन्यदिति वा विवे- क एव स इत्याहु:। ज्ञानफलं नित्यं कर्मफलमनित्यमिति विवेक एव सः। अनित्यत्वं चात्र ध्वंसपतियोगित्वम्।तद्धदन्यत्वं च नित्यत्वमित्यपरे। अथ केर्षाचिन्मते शास्त्रेण ज्ञातव्यस्याऽऽत्मनि·

धर्यमिति चेतु। भैवम्। जातोऽपि निरुक्तविवेकोऽधीतसाङ्ग- स्वाध्यायस्य गृहीतपदपदार्थसंवन्धस्य कस्यचित 'अक्षय्य ह वे चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवति विश्वं सत्यम् 'इत्येवमादि वाक्यं पश्यतः परस्परविरुद्धार्थकसगुणनिर्गुणबोधकवाक्यानि तथा 'द्वा सुपर्णा' (श्वे० ४ । ६) 'तत्वमसि ' (छा० ६। ८। ७) इत्यादिभेदाभेदबोधकवाक्याननि तथाऽSत्मानेकत्वैक- त्वादिबोधकवाक्यानि च पश्यतः शङगकलड्डि्त एव भवाति।

तारस ड्ननित्ृत्तिश्र कस्यचित्परमेश्वरानुग्रहाद्विरुद्व क्यान्य्यथा व्याख्येयानीति दृदनिश्वयात्स्वत एव संभवति । कस्यवित्मथ- मसूत्रविचारेण सा शङ्कनSपोदिता भवतीत्यासोपदेश लब्धवा तद ध्ययनेनावशिष्टाः सवों: शड उत्तरत्र निराकरिष्यत इत्यध्यापक वचने विश्वासपूर्वकतत्तदधिकरणविचारेण, वा निवतत इति शङ्- कल डंकितत्वाभाव रूपविवेकदाढर्याय शास्त्रसार्थक्याद्। एतेन- आत्मा नित्योऽनित्यमन्यदिति केर्पाचिन्मतसिद्धविवेकमांक्षिप्य ज्रातव्यस्य प्रागेव ज्ञातत्वाद्विचारवैयर्थ्र्यात्। न च सगुणनि- र्गुणविवकाखण्डसमन्वयाद्यर्थ शास्त्रमिति युक्तम् । भामत्यां नित्यानित्यशब्दयोः सत्यानृतपरत्वेनोक्ततया ब्रस्ैव सत्यम- सत्यमन्यदिति विवकस्य मागेव सिद्धौ तदर्थस्य सगुणनिर्गुण विषेकादेरव्यनपेक्षत्वात्। नहि श्रतितात्पर्यधीः स्वरूपेणापे- सषिता। किंतु ज्ञेयनिशायकतया। न चोक्तादन्यन्मुमुक्षुज्ञेयमस्ति। जीवत्रह्ममेदस्यापि ब्रह्मातिरिक्ततया तन्मिध्यात्वस्य तंदं- भेदस्यापि ब्रह्ममात्रस्वरूपतया तत्सत्यत्वस्यापि तेनैव निभि- तत्वाच्ेति चन्द्रिकोक्तं दूषणं निरस्तम्। तन्मतेऽि 'नारायणोऽ- सौ परमो विचिन्त्यो मुमुक्षुभि, कर्मपाशादमुष्मत्' इत्यादिमथ मसूत्रनिर्णयार्थज्ञानफलस्य विष्णुपादेकसंश्रयत्वरूपाधिकारस्य पूर्वमेव सिद्धी शास्त्रवैयर्थ्यपरिहारस्य मदुक्तरीत्यतिरिक्तभका- राम्तरासाध्यत्वाच् मदीयोक्ती दूषणोभ्भावनं मन्दपतारणामात्रे पर्यवसन्रमेव। यदपि चन्द्रिकायाम्-"न च विवरणरीत्या नित्यानित्य- श्दो ध्वंसाप्तियोगिप्रतियोगिपरावित्यादिना ब्रस्मज्ञानफलं नित्यं कर्मफलमनित्यमित्यपर इत्यादिनोक्तं नित्यानित्यविवेक माकिष्य तन्न युक्तं पतिपत्रोपाधावत्यन्ताभावप्तियोगित्वरूपवा- ध्यत्ववतोऽनात्मनो +ध्वंसपतियोगित्वायोगात् । पारमार्थिक-

• अपर इत्यादीति। पूर्वस्मिन्पृष्ठेऽ्स्माभिः 'अपरे ' इत्यन्तग्रन्थेनानूदि- समित्यर्थः । + प्रतियोगित्वायोगाढिति। विवरणे हि प्रतिपन्नोपाधिगताभावप्रतियोगित्वं

शाकरपादभूषण- स्वाकारेणात्यन्ताभावः स्वरूपेण तु ध्बंस इति वेम। प्ारमारपि-

पतियोगित्वस्य निराकारे ब्रह्मण्यपि संभवाच। अतास्विके रूप्यादावनित्यत्वाव्य वहारायं । गौरनाध्यन्तवती, एषोऽवत्थ: सनातन इति शुत्यनुसाराय मोक्षेऽप्यतास्विक्यनुष्ठततिर्निदतिस्तु तास्विकी। मुक्तेर्षन्धाट्वैषम्यं तु तास्विकनिवतिसत्तामात्रेणे- स्यापातांच। सस्मात्परमते नित्यानित्यविषेको न युक्त: " इवि दूषणमुक्तम्।

ध्वंसमतियोगिता कुतो न युज्यते, किमत्यन्ताभावाधिकरणे

प्षश षिषाणादेनाश्नादर्शनाव। नाऽऽय:। ध्वंसमागभावयोरत्य-

द्वितीय:। सद्विश्रेषस्याऽडस्ममो नाश्ादर्शनवदसद्विक्षेपे तद्दर्शन

नोऽपि वियदादेः शुक्ति रूप्यादेमार्थक्रियाकारितया 'इद सर्व मसूजत ।सत्यं चानृतं च सत्यमभषत्' इति श्रुतिसिद्धोत्पचिम-

न साधीयसी। अवाध्यं सर्व ममेयमित्याकारकवाकयतात्पर्य-

देरमावप्रतियोगिनोऽससतादूव्वंसायोगस्तथा सर्वस्याप्यनात्मनो वस्तुनोडसस्वापश्या

अन्योन्याश्रपादिति। अवाध्यत्वं हि वाध्यत्वामावो वाध्यत्वं चाया- ध्यत्वामाव इत्यन्योन्याश्रयादित्यर्थः । x तथाऽस्यन्ताभावेति। पारमार्थिकत्वरूपेण ब्रह्मणः सस्वेऽपि व्यावहा- रकृत्वरूपेण तदस्यन्ताभावो वर्तत एवेति पारमार्णिकत्वाकारेण गहणोडप्य. हयणी भाव प्रतियोगित्वसंभवादिति भावः।

विषयपीठ्य के स्तदिषयताया वा पारमार्यिकतवशब्देन विवसषि-

स्यामध्यवश्यसुपेयेय। इयानेव विशेषो मन्मते ज्ञानानिवत्य- त्वरूपमवाध्यत्वं तत्र विषयस्त्वन्मते चात्यन्ताभावापतियोगि- स्वमन्यदा तद्विषय इति। ब्रह्मण्यपि सादृक्षषीविषयत्वमस्तयेवेति ने निराकारे ब्रह्मण्यपीत्यायुक्तानिमसङ्ग। शुक्तिरूप्यादानवि निरुकत रीत्याऽर्थक्रिया कारित्वादत्यन्तासत्वासंभवादनित्यत्व- व्यवहारस्योभाभ्यामपि कथमपि वारयितुमश्चकयतया स इष्ट एव। गोरनाधन्तवतीति श्रतिश्र नास्मत्मतिकूला। अनादिश्रासा- वन्तवती चेति तदर्थात्। अन्यथाSनाधन्वेवि बक्तमुचिततया मतुप्पत्ययनैरर्थक्यापचेः। पपोऽश्वत्थः सनातन इत्यत्र मुक्ति कालाविरिक्तसकलकाल संबन्ध एवोच्यते।'अश्वत्थमेनं सुवि- रूडमूलमसङ्गशस्त्रेण दठेन च्छित्वा' (गी० १५ । ३ )। 'तबः पद तत्परिमार्गितव्यम् ' (गी० १५ । ४) । इति

यदपि चन्द्रिकायाम्-कि च निरुक्तविषेको भेदस्य तद्रयापरूप या आ्रानम्। तस्य भ्रमत्वे ब्रह्मविचारो न नित्यफलक: स्याव। ममात्वे मेद: सत्यः स्यादिति दूषणमुक्तम्। तदपि न विचार- सहम्। निरुक्तज्ञानस्य परमार्थसन्मात्रविषयकतवलक्षणमामाण्या. माषेऽि घटादिज्ञानमामाण्यसमकक्षस्य व्यवहारकालाषाध्यवि पयकत्वलक्षणपामाण्यस्याभ्युपगमेन मेदस्य व्यावशारिकिसत्य स्वमेबाSSपदेत। तच्ास्माकमिष्टमेव। तदादायेव विचारपनुश्युप- पसे:। पारमार्थिकसत्यत्वं तुन तस्य व्यावहारिकमामाण्याद्ा- पाधम्। किंध नित्यत्वादेरभ्रमविषयत्वरूपवाधितत्वं यदि वद- विकरणस्यानित्यतां बिना नोपपदेत तदैव त्वदुक्तदोष: संभव- ति। वदेष तु न । नित्यत्वात्यन्ताभावात्। अतिरिक्तस्पैव तंद-

रशांकरपादभूषणे- अथैवं सति नित्यानित्यशब्दयोनिंरुक्तयथाख्षुतार्य परित्यज्ये वाचस्पतिकल्पतर्वोः सत्यासत्यपरतया तद्टयाख्यानं निरभिया- यमेव। ब्रम्मानन्द एक एव नित्य इतरत्सर्व कर्मफलादिफशनि त्यमिि शास्त्रारम्भात्मागेव ज्ञाते सति'असंभवस्तु सबोऽनुप- पत्ते:' (ब्र० सू० २।३।९) इत्यादितभित्यत्वानित्य- त्वव्यवस्थापक सूत्रवेयथ्यशड्मयां अ्वत्यन्तरविरोधशङ्कपरि हाराय तत्सार्थक्यमिति समाधानवत्मागेव संसारबन्धानृतत्व- निश्नये तद्वयवस्थापक-'तद्गुणसारत्वात्' (ब्र० सु० २ । ३ २९:)इ त्यादिसूत्रवैयथ्यशङ्यां अ्त्यन्तरविरोधपरिहाराय तत्सार्थक्यसमाधानस्य समानत्वादिति चेतु। अभिभायभेवात्त दर्थकरणात्। इत्थं हि वाचस्पतिकल्पतवोरभिनायः-नित्मा नित्थवस्तुविवकादिकरमेण साधनचतुष्टप ब्रह्मजिज्ञासाहेतुत्वेन वर्णयता श्रीमन्भाष्यकारेण नित्यानित्यविवकानन्तर सांसारि- कफलं सर्वमनित्यमिति तद्वियोगावश्यंभावेनावश्यमेवास्माच्छो- काखयं दुःखं भविष्यतीति ज्ञानवतः कस्यचिम्नित्यफलमेप्सा मनपेक्ष्य तद्विवेक्कमात्रेण कर्मफलविराग उक्तः । नित्यफलमे प्सया तत्मापत्युपायान्वेषणं च पश्चादुक्तम् । अय क्रमो नित्य- तवं सत्यत्वमनित्यत्वमसत्यत्वमित्यादिव्याख्यान एव युज्यते, नतु नित्यत्वं स्थायित्वमनित्यत्वमस्थायित्वमित्यादिव्यारूयाने। अस्थायिनं भोगं भुज्जानस्तत्परित्यागे स्थायिभोगमालक्ष्यैव सत्माप्त्युपायमन्विष्यंस्ततो विरज्यते नान्यथा। अनृतासक्तंस्तु कश्चित्तदनृतत्वमालोच्य तथाविधसत्यवस्तुलाभमननुसंधायापि ततो विरज्यत इति नित्यानित्यवस्तुविवेकासिद्धिशडगपरि

दकवाक्यानां मावल्यस्येवोपपत्तिमत्तयाऽतः शब्दस्य व्यारुये. यत्षया पसिद्धनित्यानित्यविव्रेक एवात्र विवसिंत:, नतु सत्यासत्यविवेकः । तथा संति बन्घसत्यत्वपतिपादकवाक्ये- भ्यस्तन्मिध्यात्वमतिपादकवाकयस्य मावल्यपरतयैव तद्ट्याखूया. नकरणौचित्यादिति विवरणाभिमायः । अथ सत्वासस्वविये- कस्य न वैराग्यहेतुत्वं संभवति। अनुततया स्वांभिकपदार्थानय

जिज्ञासाधिकरणम्ं।

गच्छतोऽपि कामुकश्य तेर्षा सुखसाधनतामवगत्य तदुपयोगिम न्त्रषधिसेवादौ पृत्तिदर्शनादिति नैतन्मते वितरेकादिक्रम उप- पघत इति चेतु। कस्यचित्निर्लज्जकामुकस्य तथा पवृत्तिदर्शनेऽपि वुध्वाऽप्यत्यन्तवैरस्यं यः पदार्थेषु दुर्मतिः। बध्नाति वासनां भूयो नरो नासौ स गर्दभ: ॥

तिरिक्तस्यासत्यतामनुसंदधतः पुरुषधौरेयस्य तेषु विरागो भव. त्येवेति तादृशपुरुपविशेषाभिमायेण विवेकादिक्रमकथनस्यैत न्मतेऽप्यविरोधात् । अधिकमाकरेषु द्रष्टव्यम्। यत्तु तस्मात्परमते नित्यानित्यविवेको न युक्त इत्युक्त्वा नापीहामुत्रार्थफलभोगविराग: संभवति। विवरणे विषयैरपि नित्यात्मस्वरूपमेव सुखमभिव्यज्यते नतु जन्यं सुखमस्तीत्युक्त- त्वेन वैषयिकसुखेऽपि विरागायोगान्मोक्षे रागवतस्तत्वती भेद- शन्ये भोगे विरागायोगाचेति चन्द्रिकार्या दूषणमुक्तम्। तदसव्। वैषयिकसुखस्य ब्रह्मानन्दरूपतोपगमेऽपि तस्यानभिव्यक्तस्या- पुरुषार्थतया काम्यमानायाश्च विषयसंबन्धाधीनतदभिव्यक्तेर- नित्यतया ततो विरागे बाधकाभावात्। कर्माधीना सुखाभि- व्यक्ति: स्वोत्तरावरणनियता शास्त्राधीनव्रह्मानन्दाभिव्यक्तिश्र न तथेति विवेकस्य तादृशवैरा्यहेतुत्वसंभवाच्च न शङगन्तरा- वकाशः । अतिरिक्तते वैषयिकसुखे ब्रह्मानन्दपतियोगिकतार्यि कभेदशून्यत्वेऽप्यनित्यत्वस्य दुरपह्नवतया तत्र वैराग्ये बाध काभावाच। ततो व्याख्यातशमादिसंपव। ततो मोक्षेच्छा। मोक्षश्राSS त्यन्तिक्यविद्यानिवृत्ति:। तदुक्तम्- अविद्यानित्ृत्तिमोक्ष: सा च बन्ध उदाहृतः । इति ।

द्धम्। अथैवं मोक्षस्य नित्यसिद्धात्मरूपस्य काम्यत्वानुप- पत्ति:। तद्धि केवलनित्यानन्द रूपेणाSSहोस्विद्धानविषयत्वेनो- साविद्यात्मकबन्ध।भावविरिष्टन्वेन। नाऽडयः। तस्य नित्यसि- दधत्वाव। न द्वितीयः । तस्य स्वमकाशतया भानाविषय- त्वातू। न तृतीयः । आवरणस्य तत्र कल्पितत्वेन तदभाव स्थाऽऽवरणकालेऽपि सत्वादिति चेतू। न ।

चंकरपादभूषणे-

निवृत्तिरात्मा मोहस्य झातत्वेनोपलस्षितः।

निष्वृत्तिरूपमोक्षस्वरूपत्वाभिधानेन तस्य नित्यसिद्धपूर्णानन्दस्य एवाविधा-

स्वरूपतो नित्यत्वावगमेऽपि दुःखनियततदाषरणविद्रेपाचदाब- रणविरोधवृत्त्युपलक्षितत्वेन ताष्यवृत्तिविध्िष्टत्वेन या काम्य- तोपपचे:। वृत्तिरूपोपलक्षणस्य विशेषणस्य वा साध्यत्येष मोक्षस्य विचारसाध्यता। न चोपलक्षणादिनिवृत्त्या मुक्तेरषि . निदृस्यापत्ति: शखथा। पाके निवृत्तेवि पाचकनित तेरदर्श- नातू। तदुक्तम्- उपलक्षणनाशेऽपि मुक्ति: स्यात्पाचकादिवद्। इति । एसेन मुमुक्षा च परमते न युक्ता मोक्षस्य नित्यसिद्धात्म- मात्रत्वेन* तत्रेच्छायोगादिति चन्द्रिकोक्त्त निरस्तम्। यदपि चन्द्रिकायां = वृत्युपलक्षितस्य पश्चादिव पूर्वमपि सस्वाच्चेत्युक्तं तदभिमायस्तु निरुक्तात्मनो मोहकालेऽपि सर्वेन वदानीमपि तद्धान्यापत्तिरिति। तदपि मन्दम् । पूर्वमसिद्धस्यो. पलक्षणत्वायोगात्। नहि पाकसंबनधात्पूर्व पाचको भवति तथा व्यवहियते वा। अपि तु पाकानन्तरमेवेि तादृशवृत्तेरनित्य- त्वेऽपि तदभिव्यक्तानन्दस्य नित्यतया न विचारस्य नित्य- फलकत्वानुपपत्तिः। आनन्दाभिव्यक्तिरपि स्वरूपभूता न जन्यसाक्षात्कारः । अथ तादृशानन्दाभिच्यक्ते: पुमर्थताऽसंभ- बदुक्तिकैव। नहि सुखात्मतां पुमर्थः । सुखी स्यामितीच्छाव- त्सुखं स्यामितीच्छाया अदर्शनात्। पुमर्थताया इच्छानियम्य- त्वाद्। अन्यथा बौद्धमतसिद्धनित्यात्मनाशादेरपि पुमर्थता स्यात्। अत एव परकीयसुखं न पुमर्थः, तथेच्छाविरहात्। मैवम्। सुखाद पुमर्थत्वं दिन स्वकीयत्वादिपरयुक्तम्। गौरवात्।

• इच्छायोगादिति। इच्छाया अयोगादित्यर्थ: । = चन्द्रिकायामति। ननु नाऽडत्ममात्रे मोक्ष:, येनोक्दोषः स्वात्। कित्वखण्डाकारवेदान्त जन्यचरमवृत्त्युपलक्षित एव। स च पूर्व न सिद्ध इत- छ्छा युक्तत्याशक्कयाऽऽह-वृत्त्युपलक्षितस्येति। तथा च नेच्छोपपतिरि- त्याशयः ।

किंतु साक्षारिक्रियमाणतया। तथा चान्येच्छानधीनेच्छाविषय- स्येष तादृशेच्छाविषयकसाक्षात्कारविषयस्यापि पुमर्थत्वान्मुक्ते: पुमर्थत्वाक्षतेः। न च साक्षात्क्रियमाणतया सुखस्य पुरुषार्थ- त्वेऽस्मदादिसुखमीश्वरस्यापि पुमर्थः स्यादिति वाच्यम्। हेय- तयाऽज्ञातत्वस्यापि तत्र +प्रयोजकत्वात्। स्वसंबन्धित्वेन सुखादेः पुरुषार्थत्ववादिनाऽपि निषिद्धिसखे पुरुषार्यत्ववारणाय त्षत्र तस्य प्रयोजकत्वस्यावश्यं वाच्यत्वेनास्मन्मते गौरववि- रहात्। अयैवमपि कस्यायं मोक्ष: पुपर्थः, किमहमर्थस्याऽहोस्वि- चिन्मान्रस्य।नाऽडद्यः। अहमर्थस्य मुक्त्यनन्वयात्। नम्त्यः। अहं मुक्तः स्यामितिवचचिन्मात्रं मुक्तं स्यादिि कस्यार्पीच्छाया अननुभवात्। मैवम् । अहमर्थगतचिदंशमहं मुक्त: स्यामिती च्छोपलक्षितमुक्तिकालान्वयिनं प्रति मोक्षस्य पुमर्थत्वाविरो-

मानस्यानात्मत्वोपगमात । विशिष्टधर्माणामपि के्षाचिदसति बाघके प्रमाणातुसारेण विशेष्यगतत्वोपगमाच्च। एतेन 'किमदं मुक्त: स्यामितीच्छा मुमुक्षा चिन्मात्रं मुक्तं स्यादितीच्छा वा। नाऽऽद:। त्वन्मतेऽहमर्थस्य मुक्त्यनन्वरयात्। नान्त्यः'इत्यादि चन्द्रिकोक्तमपास्तम् । याद्ृयविशेषणवता कामितं ताटृशषिशे षणवति जीवन्मुक्ते मुक्त्यन्वयोऽस्त्येव मन्मते। तव मते तु लोकान्तरपापेरेव मोक्षतया कामयितृशरीरायविशेषित एव तद्न्वयस्य वाच्यतया तव मत एवानुपपसेश्र।

चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवति। अपाम सोमममृता अभूम । रवर्गे लोके न भयं किंचनास्ति। न तत्र त्वं जरया विभेषि। उभे तीर्त्वाऽअनायापिपासे शोकातिगी मोदते स्वर्गलोके' इति वाक्ये: फर्मफलानामपि नित्यत्वशोकादिरहितत्वप्रतिपाद- नाव। न चैतानि वाक्यानि यत्कृतकं तदनित्यमिति न्यायानु- सारेण कर्मफलानां चिरकालावस्थायित्वबोधकानीति सक् + पयोजकत्ादिति। अस्मदीयं सुखं तु हेयमिति जानात्येवेश्वर इति ऐयस्पेनाज्ञातत्वाभावालाहमदीयं सुलमीव्चिररुय पुरुषार्थ इति भाष:।

शांकरपादभूषणे- क्यम्। वचनविरोधे न्यायस्याSडभासत्वादिति शङ्कगर्या सूत्रेऽतःशब्दः नन्वत:शब्देनाथशब्दलभ्यविवेकादेषदि - ग्रहणं तदाऽयशव्देनोक्तस्यैव पुनरतःश्देन परामर्श कृत्वा तस्य जिज्ञासां पति हेतुत्वं प्रतिपाद्यत इति वक्तव्यम्। तख्ा- युक्तम्। आनन्तर्याभिधायकाथशब्देन तल्लाभादिति चेदु । न । अथशब्देनोक्तस्यैव मुख्यया वृत्याऽतःशब्देन परामर्शेपि तद्धेतुत्वापवादशडनयां व्यर्थ सज्ज्ञापयतीति न्यायेन लक्ष. .

णया लब्धात्मत्वेन परामृश्यते । तेन चालब्धात्मत्वशडगेपो- दवलकतया 'अक्षय्यं ह वे चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवति' इति वाक्यं सूच्यते। लक्षितेन च तदुपपच्तितया 'तद्यथेह कर्मचितो लोक: क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोक: क्षीयते' (छा.८।१।६) इति वाक्यं सूच्यते। एतेनाथशब्द्रो-

पसङ्दिति चन्द्रिकोक्तं विवरणदूपण परास्तम्। तथा प न

श्रुत्या। तद्यये हेत्यादिक्षतिहिं यत्कृतकं तदनित्यमिति न्यायमनूद्य कर्मफलानित्यत्वं प्रतिपादयति। अतः सा श्रुतिरुपपत्तिरूपतात्प थलिङ्ग-सहिता तद्रहिताक्षयपमित्यादिश्चतितो बलवती। एवम्। आत्तो वै सशरीरः भियामियाभ्याम् ' (छा० ८।१२।१) इति वचनं, तथा 'न ह वै सशरीरस्य पियामिययोरपहति- रस्ति' (छा०८।१२।१) इति वचन चोपपत्तिरुपता. त्पर्थलिङ्ग-सहितम् 'स्वमे लोके न भयम्' इत्यादिवाक्याद्व लवत् 1. अपि च.विशिष्य हिरण्यगर्भस्यैव भयमाम्नायते- 'सोऽविभेत्स वै न रेमे' इति। का कथेतरेषाम्। तस्मादक्षय्य मित्यादिवाक्यमापेक्षिकामृतत्वाभिप्नायम्। तथा शुंपवृंहितिम्- 'आभूतसंप्ुवं स्थानममृतत्वेन भाष्यते' इति न विवेकाध्सिद्धि:। अत इति ल्यब्लोपेX पञ्चमी। तथा चेमां सुमुक्षामवाप्येत्यर्थ

व.र्माषिकरणैतदन्यतरार्थप्रतिपादकं यत्प्रातिपदिक तस्मात्पक्षमी भवतीत्यर्थकेन 'हशक्छोपे कर्मण्यविकरणे व ' इति वार्तिकेनेति भाष:।

इति केपित:। अस्मिमरमे न परोंकदूषणावकाश्ोपिः। 'तरति शोंकमास्मवित्' (छा० ७।१।३) 'विद्ाभम रूपाद्विमुक्त:' (मु० ३।२ । ८) 'ब्रस्म वेद ब्रहेव भवति' (मु०३।२।९) 'तमेव विदित्वाऽति मृत्युमेति' (शरे०३।८)। यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवा:। वदा देवमवित्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति॥ तत्त्वमस्यादिवाक्योत्यं ज्ञानं मोक्षस्य साधनम्। बाने त्वनाहते तस्मिन्सर्व ब्रह्ममयं भवेत् ॥ तत्वमस्थादिवाक्योत्यं यज्जीवपरमातमनो:। अभेदविषयं ज्ञानं तदिदं मोक्षसाधनम्।

ब्रानस्य मोक्षसाधनत्वमवगम्यते। तथ ज्ञानं मुमुक्षान्तसाधन- संपश्यनम्तरं शुभतमकर्मभिराराघितेश्वरमसादजनितासंभावना दिसकलित्तदोषभिवृत्ते: शुद्धवित्तस्य कस्यचित्साक्षिमात्र-

तीति तं प्रति विचास्थास्त्रस्य वैयथ्येऽप्यापाततो विरुद्धा- र्थकतया पतीयमानानि वाक्यान्तराण्यालोचयतोऽसंजातचित्. दोषनिळ्ठ ते: संजाततात्पर्यसंशयस्य मन्दाधिकारिण उत्सर्गसिद्ध- निरुक्तस्वत:मरमात्वकवेदान्तेभ्यो जातज्ञानस्यापि स्वत:ाप्रमा- त्वापवादकतात्पर्यभ्रमसंशयादिना संदिग्धमामाण्यकत्वस्य च वा दुर्वारतया नाविदयानिवर्तकत्व- किति तात्पर्यभ्रमसंशयादिनिरासाय विचारभास्त्रमावश््यकमित्य- भिमापेण ब्रहमजिज्ञासोपदिष्टा भगवता सूत्रकारेण। तदुक श्रीमता भाष्यकारेण म्हजिज्ञासापदस्यावयवार्थकथनावसरे- शाहुमिच्छा जिव्ञासा। अवगतिपर्यन्तं ज्ञानं सन्वाच्याया इच्छा- पा: कर्म। फळविषयत्वादिच्छाया।। ज्ञानेम हि ममाणेनावगन्तु- मिहू ग्रह्म। ब्रह्मावगतिर्हि पुरुषार्थः। निःशेषसंसारवीजाविद्या- नि्बईणादिति। तत्रायमर्थ :- नन्वनवमते वस्तुनीच्छाया अदर्भ- नावस्या मूलभूतं विषयज्ञानं वक्तव्यम्। ब्रह्मज्ञानं तु जिव्ासा- कर फरुम्। तदेष कथं मूलामित्याशडथाSSर-अबगतीति!

शांकरपादभूपणे-

कर्म। तंदेव फलम्। मूछं त्वापावज्ञानमिति फलमूछज्ानयोभेंदाक़ जिज्ञासानुपपत्तिः। ननु गमनस्य ग्राम: कर्म। तत्माधिः फछ- मिति भेदात्कमेय फलूमित्ययुक्तमित्यानक्कयाऽडंइ-फलेति। क्रियान्तरे तच्ेदेऽपि सविषयेच्छादिरूपाया: क्रियायाः फल. विषयत्वात्कर्मैव फलमित्यर्थः। ननु ज्ञानावगत्योरैक्पाज्मेदोक्ति- रयुक्तेत्यव आह-ब्रानेनेति। ज्ञानं उृत्तिरवगतिस्तत्फलूमित्ति भेद इति भाव:।अयगन्तुमभिव्यअ्ञयितुम्। अवगतेः फळत्वं रफुटयति-ब्रहेति। हिशब्दोकं हेतुमाह-निःक्षेषेति । बीज-

बासा म्रहाजिज्ञासा। ब्रह्म च 'जन्मादयस्य यतः'(त्र० सृ० १। १-२) इति वश्यमाणलक्षणं न ब्राह्मणत्वादिजातिवेदकमला- सनादि:। तथा सति जगत्कारणत्वलक्षणपतिपादकसूत्रासगत्य. मसङगगद। ्रहण रति कर्मणि पष्ठी न झेषे। जिङ्वासेस्पन्न

वृकर्मेतदुम्यतरार्थप्रतिपादकं यत्प्रातिपदिकं तस्मात्ककी मवतीत्यर्थकन'कर्तृक- मेणो: कृति' (पा० सू० २।२।१९) इत्यनेन सूत्रेण कर्मत्ववाचिका पषठी- स्यर्थ:। जिज्ञासेत्यत्र हि 'अ प्रत्ययात्' (पा० सू० ३/३। १०२) इस्यने- नामयस्य कृतत्वात्कृयोगो बोध्यः । ननु कर्मण वष्ठीति पक्षे 'कर्मण च' (पा० सू० २। २। १४) इल्यनेन षछ्ठीसमासनिषेधा द्सजिज्ञासेत्यनुपप- समिति चेतू। उच्यते. कर्मण चेत्यत्र 'वष्ठी' (पा० सू० २।२।८) हत्यस्यानुवृत्तिः। सा च यदि येव केनापि सूत्रेण कर्माण विह्िता मृल्यते तर्हि 'तुजकाम्यां कर्तरि' (पा०सू० २ । २। १९) इति सूत्रं व्यर्ष स्यात्। तेन दि कर्तर्षतृजकाम्यां कर्मणि षष्ठी न समस्यत इत्युक्त्तम्। एवं व अपां स्ष्ट : इत्यादौ पूर्वोक्तरीत्या कर्माणी वेत्यनेनैव निषेधस्य सिद्धस्वाद्वचर्म तत्सू- श्रम्। तत्सामर्थ्यात्कर्मणि वेत्यन्र चकार इत्यर्थकः। तथा च कर्मणीति शब्द- भुच्चार्य या षष्ठी विहिता सा न समस्यत इत्यर्ष: । ताडशषष्ठी न 'उमप- प्राष्ती कर्मण ' (पा० सू० २ । ३। १६ ) इस्यनेन विहिता गुखते। अर्पा सट्ेरयादौ तु तादशषछंया असंभवातृजका म्यामित्यस्य चारितार्थ्य तो

सन्मस्ययमाधयाया इच्छाया ज्ञानं कर्म। तस्य म्रानेस्य अझ फर्म । तत्र सकर्मकक्रियायमः कर्मज्ञानं विना बातुमशकयत्वादि वछाया विषयज्ञानजन्यत्वाथ मथमापेक्षितं कर्मेव पठ्ठथा वाच्य- मिति युक्कम्। न च ब्रहविषमकममाणादिकमन्यदेव शेषपठ्ठी- पक्षे सस्कर्मास्तु। ब्रझ्म तु शेषितिया तन्र संबन्ध्यतामिति पा व्यम्। तथा सवि अवं कर्म त्ययत्वाऽ्भुतं सर्म कश्पयतः पिण्डमुत्सज्य करं लेढीति न्यायेन प्रथालवेफरपाद्।

लाभो भवति। तन्जिज्ञासाया अपि ब्रह्मज्ञामार्थत्वेन ब्रम्म- संबन्धित्वात। कर्मपष्ठर्यां तु ब्रह्मकर्मकविचार: भविज्ञांती भव- तीति न मयासवरफल्यमिति वाच्यम्। सूत्रेण सुखतः मधानस्य म्रह्मणो विचारे पतिज्ञाते यैविचारितैर्विना ब्रह्म विचारितं न भवंति तेपासुपकरणानां विचौरस्याऽडर्थिकमतिज्ञासिद्धेः।'वहि जिज्ञासस्व' (ते० ३। १। १) इति जिज्ञासामूलभूतश्रती द्विवीयया मुखव एव ब्रह्मण: कर्मत्वोक्ते: श्रुतिसूत्रयोरेकार्थर्याप कर्मणि पछ्ठया एवोचितत्वात्। स्पष्टं चेदं भाष्यादौ। विवर- यम्। तस्मादुमयप्राष्ठी कर्मणीति या षष्ठी विहिता सा नः समस्यतः इति कर्मणि च इत्यस्यार्थः । ननु कर्तृकर्मणोः कृतीत्यनेन षष्ठयाः सिद्धत्वादुमयं- प्रास्टी कर्मणीति सूत्रं कर्तृवाचकात्षषीव्यावृक्त्यर्थमेवेति नानेन सूत्रेण पष्ची विधी- यत इति चेतू। भृण। त्वदुक्करी्या 'उमयप्रासी कर्माण' इंत्यस्य वैयथ्या- नियमार्थत्वं युक्तम्। नियमस्य तु विधिमुखेन प्रवृत्तिर्मवति। तत्र यदा विषि- - मुलेन. प्रवृत्तिस्तदाSनेन सत्रेण षष्ठी भवतीति सम्यगेव । निषेध मुखेन प्रमुस्ती सत्या यद्यपि षष्ठीविधानं न संगच्छते तथाऽप्यनेन सूत्रेण निषेष: प्राछः। पूर्वसूत्रेण षष्ठी प्राप्ता। तत्रोभयोरप्येककर्तृकत्वात्प्रामाण्येन विक्- लपो दुर्वारः । अत उत्तरसूत्रार्थानुरोघेन पूर्वसूत्रे संकोचः कार्यः। तथा चपूर्व सूत्रस्योमयप्राप्त्यनिमित्तककृति प्रत्यये सति तत्प्रकृतिभूतंधातूपस्थाप्यक्रिया-

:र्थम् 'उमयप्राष्टी कर्मण' इति विध्यर्थमेवेति सिद्धान्तः। एवं चोमयप्रास- -वित्यनेन विदिता या वषठी सा न समस्यत इति कर्मण चेत्यनेन :प्रतिषादना- सनिज्ञासेत्पन्र तन्निषेर्षस्यप्रप्तिया समांसानुपपस्यभावोत्कर्तकर्मणो: कृतीस्वं नेन कर्मणि पछ्ीति सम्यगेवेति भायः ।

1कस्पादयू

भमते निव्वासाशन्दो मातुमिच्छा जिव्ञासेति योगेनज्ानेच्छार्यां

इन्यमाणफली भूतज्ञानानुकूलेच्छासाथ्ये विचारे X निरूवलाक्ष- णिका। अथात:शब्दौ पूर्वोक्तार्थकाचेव। फर्तव्यपदं व्ाध्याह- र्धम्। तथा विवरणमसे-अथ नित्यानित्यवस्तुविवेकादि- साधनसंपश्यनन्तरम्, अत उक्तक्षुपीना सरवात, मुमुक्षुणेष्य

पास: कर्तव्य इति सूत्राक्षरार्थः। यणु- जिज्ञासानन्दतो हीच्छामज्ञात्वैव विजानते। विचारं लोफिकास्तेन तत्रायं=रूढ इष्यते।। अन्यथा मण्डपादीनां ग्रहादौ स्याम रूढता। गङ़गश्व्दाक्षु तीरादि तत्र पूर्वे पकाशते।। तथा हि-जिज्ञासानन्दान्मीमांसाशब्दादिवेच्छा प्रतीत्य भावेऽपि विचार: पतीयते। अन्यथा बुभुत्सापदादपि विलम्बेन तत्मती तिसंभवाभियमेन जिज्ञासापद न मयुज्येत। रवीकृतश्त त्वयाउपि 'विचारसाध्यज्ञानेच्छा जिज्ञासापदात्मतीयते नोपदेक्षमात्रसाध्य- ज्ञानषिषयेच्छा' इति षदता विचारमतीतेरिच्छामतीतिपूर्वकत्वा- भाव:। एवं च.तद्विजिज्ञासस्वेत्यादा रिंमंश्च सुत्रे न विधौ लक्षणा। * यौगिक इति। यौगिकत्वं नाम समुदायशक्त्यसहक्कृतावयवशक्त्यार्म- तिपाद्कत्वम्। यथा पाचक इत्यादौ। x निरुदलाक्षणिक इति। अन्रेद बोध्यम्-लक्षणा वविविधा। प्रयोजन- वती निरूढा चेति मेदात्। आधयोदाहरणं गङ्ायां घोषः । अत्र हि तीरे घोष इंस्युक्त्याSवि व्यवहारसिद्धौ यतो गङ्भायां भोष इत्युच्यते ततः प्रयोगनं किपिदस्तीत्यनुमीयते । तथ गङ्भागतं यथा शैत्यपावनत्वादि तयैवास्मिन्योषे पर्तत इति मोधनरूपम्। नहि तीरे घोष इत्युच्यमाने ताडशं शैव्यपावमत्वादि प्रंवीयते। निरूदलक्षणा नाम-असति प्रयोजने शक्यसंबन्धः। उदाहरणं वु त्वया जञातमित्वादी त्वक्छन्दस्य त्वगिन्द्रिये प्रयोगः। न हात्र किचित्पयोजनं दश्यते। 5 र :ति। रूठत्वं नाम-अवयवशक्तिनिरपेक्षसमुदा यशस्या्र् - प्रतिपादकत्मम। यमा रमंतरम्। अत्र हवयवार्थो रथेन तरतीति॥।:समु. दायार्थस्तु साम ।

द्गरहविशेपे मत्रीणकुम्तलादिशव्दानां च पकष्टवीणावाद्फादिगत- मागसभ्य गुणयोगादेव निपुणे वाजिशन्दस्य वाजशव्दवाच्याभ्व. त्संबन्धादेवाश्वजाता प्रयोगसंभवा्दरूढिर्न स्यान। घेदे चापरिमिसं देयमित्याधानपकरणे श्षतस्यापरिमितश्ब्दस्य परिमितान्यरूप- मुख्यार्थनिष्ठाने कत्वरूपगुणयोगादेव बहुजववति पयोगसंभवाद्ू- दिर्न स्यात्। उक्ता च रूदिः पष्ठे +।म च प्कीणादिशब्द इष्ठा पंत्तिः। यौगिकार्थमतीत्यभ।वेऽपि नैपुण्यपतीतेः । न चैवं वैश्व देवेन यजेतेत्यादौ वेश्वदेवीमामिक्षामिति वाक्यविहितयागे योगि कस्य वैश्वदेवशव्दस्य वेश्वदेवावैश्वदेवसमुदाये गङ्गगदिपदा- * अपरिमितशब्दस्येति। अथ भाव :- 'एका देया, षडू देया:, द्वादश देया:, चतुर्विशतिर्देयाः, श्म देयम्, सहसरं देयम्, अपारिमितं देयम्' इस्या- धानप्रकरणे श्रयते। अनेन हि प्रदेयानां गर्वा संख्या विधीयते। तन्नापरिमितश ब्द्घटकन नना परिमाणं निषिध्यत इति वक्तव्यमेव। ननो हि स्वसंबन्धिप्र- तिपक्षबोधकत्वस्वमावात्। नास्तीत्युक्ती ह्यस्तीति सतत्वशब्देन संबध्यमानो नज सत्त्वप्रतिपक्षभूतमसत्त्वं गममति तद्वत्। एवं च प्रकृते परिमितशब्देन संवध्य- मानो नजू प्रदेयद्रव्यस्य परिमाणशन्यतां गमयेत्। तथा ध पूर्ववाक्योक्का गवामे- कत्बादिसंख्या निवार्येतेति चेत् । अत्रोच्यते-अपरिमितशब्दो हि यौगिक: संभवति रूढोऽवि च। तत्र यौगिकत्वं गृहीत्वा खवदुक्त्तो दोष: संप्रामोति। परं त्वन्न रूढत्वमेव परिगृह्लीमः। योगाद्वृदेर्नलीयस्त्वात् । तथा च नैकत्वादि- संख्या निवार्यन्ते किंतु संख्यान्तरमेव बहुत्वं विधीयते। नन्वपरिमितशब्देन विधीयमानं यद्हुत्वं तस्य बडादिष्वपि पदार्थेषु सत्त्वाआपूर्वसरूपान्तरविधानं मवतीति चेत्। मैवम्। एकादिपक्षेषू त्तरोत्तरामित्रद्धिदर्शनेन सहस्त्रपक्षमुप- न्यस्य पश्चादमिधीयमानं बहुत्वं सहस्रादुर्ध्ष्य पर्यवस्यतीति। + रूढिः षछ इति। जैमिनीयन्यायमालयां षषाध्यायस्य सप्मे पादे ·अपरिमिते शिष्टस्य संख्याप्रतिषेधस्तच्छूतित्वात्' (जे०सू०२१/अ० १। पा० ७ । अि० १०) इत्यस्मिन्सत्र इत्यर्थ: । न वैश्देवावेत्वदेवोति। अयमाशय :- ( १० पृ०) उत्पत्तिशिष्ट- प्रमल्यन्यायवर्णनसमये वैश्वदेवशब्दोऽषटानामाझेयादियागानां नामधेयमित्यु- कम्। तत्र यौगिकत्वं वैशदेवशब्दस्य गृहीत्वा 'वैश्वदेवीमामिक्षाम्' इत्य- नेन विहितस्याSSमिक्षायागस्य वैश्वदेवशब्दो नामधेयमिति प्राप्तम:। तभा सति वैश्वदेवेन यजेतेति वाक्यस्व वैय्थर्यमेव स्यात्। बथा हि-वेधदेवेन यजेते-

११. वांकरपादभूषणे-

-देय तीरादी लक्षणा न स्यात्, किंतु रूठिरेव स्यादिति वाड्यम्। तत्र मुख्यार्थनतीतिपूर्वकमेवेतरमतीतेः। मकते च तदभायादि- स्मस्योक्तत्वात। किंच ज्ञानसामान्ये्छायस्त्वन्मतेा्यभ

मुदायशक्तेः वल्प्यत्वाविशेषे विचारे समुदायशक्तिरापरोक्षे चछायां च लक्षणेत्येव ि नस्यात् । तस्माज्जिज्ञसाशब्द्रो विचारे रूढ एवेति परेणोक्तम् । तद्रसव्। जिज्ञासाशव्दादिच्छामतीति बिना विचारमतीते- -रसिद्धेः । अन्यथा निरूढलाक्षणिके सर्वत्रवेत्थमाख्यातुं शकय- तया निरुढलक्षणोच्छेदमसङ्गगत । उक्ता हि सा काव्यमकाश व्याख्यायां कुशलादिपदेषु कर्मण कुशल इत्यादो दर्भग्रहणा- दयोगान्मुख्यार्थबाघे विवेचकत्वादी संबन्धे रूढित: मसिद्धे- रिति। काव्यपदीपेऽि रूढितो यथा-कर्मणि कुशल इत्यादो।: अत्र दर्भग्रहणायोग्यत्वान्मुख्यार्थबाधः । विवेचकत्वं च संबन्ध:। एवं त्वगादिपदानां चरमादिवाचकानां त्वगिन्द्रियादा वपीति। यद्पि कैशिदालंकारिकादिभि: कुशललावण्यकुण्ड लादिपदेधु- दक्षत्वादिकं प्रवृत्तिनिमित्तमवलम््यावयवार्थामती तावपि तत्मतीति चोपेत्य रूढिरेवोपगता तथाऽि पत्र मतृति- निमित्तस्यावयवार्ये प्रयोगमाचुर्याभावात्तस्य सठित्यमतीति- -रघधिप्रतिसंधानं विनाऽपि तत्पतीतिश्च तत्रैव रूठिशक्तिरुपगता, न त्वन्यत्रापि। यथोक्तं काव्यमदीपोद्द्योते-कुशलो लावण्यं मण्डपः कुण्डलमित्यादौ व्युत्पत्तिनिमित्तस्य झटित्यमतीतेर्षा.

हयनेन विहितस्य नामधेयस्य प्रयोजनं हि 'प्राचीनपरवणे वैश्वदेवेन ग्रजेत' :हत्यत्र वैश्वदेवयागसंबन्धरूपम्। यदि चैकस्येवाSमिक्षायागंस्य वैशवदेवशबदो नामधेयं तर्हि प्राचीनप्रवणदेशे तस्यैवैकस्य संबन्धो जायेत । तत्संबन्धश् वैशवदेवेन यजेत' इत्यनेन विहितं वैश्वदेवनामधेयं विनाऽप्यामिक्षायागे -विश्वदेवसंबन्धादेव सिद्धो भवेत् । अतो वैश्वदेवेन यजेतेति वाक्यवेयथ्यालस- -णया यथा छत्रिणो गच्छन्तीत्यत्र च्छत्रिपदं छत्यच्छत्रिसमुदायपरं तपाऽतापि वैश्वदेवपदं वैश्वदेवािश्वदेवसमुदायपरं मवतीति। * परेणोक्तमिति। चन्द्रिकायां परेणोक्कमित्यर्थः ।

जिज्ञासाधिकरणम्।:

पमतिसंधानं विनाऽपि नवीतेश कुश्े: कलचि कुशलपदेस्य साघमाथ रूठिप्रक्तिरेवाश्रेति केचितू। इत पवास्वरसादाह- त्वगिति। एवं तैलपदस्य तिलविकारद्रवे शक्तस्य सार्वपेऽपि निरूदलक्षणेति। कचिदवयवार्थाप्तीतावपि तत्मतीतिरस्तीति तु गङ्गनदिपदात्कचित्पवाहादिमतीति विनाऽपि जायमानया. वीरमतीत्या समा्वास्यते। न कुशलमण्डपादिकव्द्रेष्विवात्राव- यषार्थो मन्धरमवृत्तिकः । किपदस्य जिज्ञासिते शक्तिः, आन -: न्तर्याभिधानमयोजकजिज्ञासाजनकज्ञानविषयो हर्थः संगतिरि- त्यादिपचरमयोगर्य ज्ञानेच्छायामप्युपलम्भात्। एतेन वाजि- शब्दो व्याख्यातः । यत्वपरिमितं देयमित्यत्रापरिमितशव्दस्य बहुत्ववाचकत्वमुक्तं तदयुक्तम्। परिमितान्यमुख्यार्थस्याली- कत्वात्मक्रान्तपरिमित्यभावस्य- लक्षणेकगम्यत्वाच्। विषरण- मते ज्ञानसामान्येच्छाया असत्त्वकथनं तु'ज्ञानं खलविष्यमा. गविषयेण सहावगतमिष्यतेऽनवगतविषय इच्छाया अयोगात्। तत्तम पतिपसरे वस्तुनि ज्ञानमिष्यमाणं संदिग्धे निमयफर्लं बा परोक्षेऽपरोक्षफकं वेष्यते' इति तत्रत्यविवरणग्रन्थेनैवाऽडच- र्यानभिभेततया पूर्वमेव व्वार्यातम्। घटेन जलमाहरेत्यादौ योग्यतया छिद्रेतरघटादेरिव मिश्चयरूपस्यापरोक्षरूपस्य बा ज्ञानस्य योग्यतया जिव्रासापदान्ानेऽवि न तत्र सादप्येण

ध्यता। किंतु वस्तुतो यद्विचारसाध्यं ज्ञानं तद्विषयकेच्छाया ज्ञानेच्छात्वसामान्येनैवेति जिज्ञासाशब्दे विचारसाध्यापरो- !

क्षज्ञानेच्छावाचकत्वमस्माकमनुमत्मित्यपि न युक्तम् । एवं ज्ञानेच्छारूपवाच्यार्थसंबन्धिनि विचारे निरूढलक्षणेति मते न काचिदनुपपचि: । विधिस्थलेष्वपि लक्षणा न्यायानुगृदीता म दोषांयेति तु सर्वसंभतम्। निबन्धे तु जिज्ञासा नाम न वि- चार:। इच्छार्या सन्विषानात्।न च शास्त्रमतृत्यङ्गविषयमयो- जनसूचनेन स्वार्थपरत्वोपपत्तौ विचारलक्षणा युक्ता। एवं व सुमुक्षानन्तरं म्रहनिज्ञासा भवितुं युक्तेत्येव श्रातः सूतार्थः। विचारसतवा्थिकः । जातुमिच्छा हि संदिग्धे विपये निर्णयाय

शाकरपादभूपणे-

भमाति। निर्णयम विचारसापेक्ष इतीच्छानिमिसेन विचारा सेपात्ः। आर्थिके चास्मिमर्ये कर्तव्यपदाध्याहार इत्युक्त्तम्। यक्ु श्रौतारपेंऽनुवादत्वापत्तिरिति =परोक्तदूषणम्। तदसत् । सफलानुवादत्वस्येष्टत्वात्। फलस्य दर्शितत्वात्। निषन्घमते 'तद्विजिज्ञासस्व' (तै०३। १।१) इत्यादेरप्यिधिरूपत्वाच् न सूत्रस्य श्ुत्यननुसारिता। आ्थिके विचारे कर्तव्यत्वाभिधानं च सिद्धान्तकोटिनिगमनरूपतया न निष्फलम् । विचारसार्थक्य एव सात्तारम्भसिद्धेः । विचार विनेच्छाया अनुपपततिरित्यस्य सं विनेच्छाया विषयसिद्धथनुपपत्तिरित्यर्थः । एतेन. तदि- जिज्ञासस्व' इति श्रुत्यनुसारिणा सूत्रेणेच्छाया अविषेयर्वेन लक्षणयाऽि विचारस्य विधेयत्वमावश्यकम्। किंचैवं सति

व्यतापरत्वम्। आ्रास्त्रारम्मवत्तस्य फलत्वेनैव सिद्धेः। कथं च विचारं विनेच्छाया अनुपपत्तिः। येन विचाराक्षेपकता। नहि कारणस्य कार्य विनाऽनुपपत्ति:। न चेच्छा विचारसामग्री। फलेछायां सत्यामपि साधनानुष्ठानात्' इति परपलपितं निर स्तम्। कौमुर्दयां तु यस्मादधिकारिणां ब्रह्मज्ञानेच्छा संपभा तस्माङ्गअ्मविचार: कर्तव्य इत्यवान्तरवाक्ये श्रुत्येच्छापर त्वेऽपि महावाक्ये लक्षणया विचारपर इत्युभयपरो जिज्ञासा- शब्द इत्युक्तम् । न चात्र युगपद्टास्तिxट्ृयमसङ्ग:। आवृत्ती सुत्तिद्यस्यादोषत्वाद। अनावृत्तावपि गङ्गार्था मत्स्यघोषी स्त

= परोक्तमिति। चन्द्रिकायां व्यासतीर्षेंनोक्तमित्यर्थः । अयं माव :- निय- न्घोक्तमनूध विचारे रूढेरुक्त्तत्वादित्युक्तम् । ततश्च 'घातोः कर्मणः समा- नकर्तृकादिच्छा्यां वा' (पा० सू० ३। १।७) इतीच्छार्थकसन्विधायक- व्याकरणस्मृतिविरोधमाशक्क्य व्याकरणस्य घ साधुत्वमात्रपरत्वादित्युक्त्तम्। साधुत्वमात्रपरत्वे च प्रमाणभूताम्'यत्रार्थस्य विसंवाद: प्रत्यक्षेणोपलक्ष्यते। स्वरसंस्कारमात्रार्था तत्र व्याकरणस्मृतिः' इत्यभियुक्तोकिमुक्त्वा 'मवितुं युक्तेश्येव श्रीतः सूत्रार्थः' इत्यस्य दूषणमुक्तम्। मवतीत्यध्याहारत्य स्वतः-

• युगपवृतिद्येति। शकिर्लक्षणा चेति वृरतिदवयमसक् इत्यर्थः।

जिज्ञासाधिकरणेम्। ११३

इत्यादो वृत्तिद्वयाभ्युपगमाच। विषयत्वेन फलत्वेन च सूच- नश्य जिज्ञासापदेनैव संभवाच। समयोजनानेकार्थत्वं हि सूत्रार्णां विश्वतोमुखत्वलक्षणत्वाद्भूषणमेव।

पसिद्धमपसिद्धं वा स्याद । यदि पसिद्धं न जिज्ञासितव्यमथा- मसिद्धं नैव शक्यं जिज्ञासितुमिति। उच्यते-अस्ति तावड्रस । नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावं सर्वझं सर्वशक्तिसमन्वितम् । ब्रभ्मश्- व्दस्य हि व्युत्पाद्यमानस्य नित्यशुद्धत्वादयोडर्याः नतीयन्ते।

सर्वो सात्मास्तित्वं प्रत्येति, न नाहमस्मीति। यदि हि नाऽड- त्मास्तित्वमसिद्धि: स्यात्सर्वलोको नाहमस्मीति मतीयात्। आत्मा च ब्रह्म। यदि तिं लोके ब्रह्माSडत्मतवेन पसिद्ध- मस्ति ततो ज्ञातमेवेत्यजिज्ञास्यत्वं पुनरापभ्रम्। न । तद्विश्रेषं मति विभतिपत्तेः। देहमात्रं चैतन्यविशिष्टमात्मोति भाकृता जना लोकायतिकाश प्रतिपमाः । इन्द्रियाण्येव चेतनान्यात्मेत्यपरे। मन इत्यन्ये। विज्ञानमात्रं क्षणििकमित्येके। शून्थाजित्यपरे। अस्ति देहादिव्यतिरिक्तः संसारी कर्ता भोक्तत्यपरे। भोकैष केवलं न कर्तेत्येके। अस्ति तद्व्यतिरिक्त ईश्वर: सर्वज्ञः सर्व. शकिरिति केचित्। आत्मा स भोककुरित्यपरे । एवं बह्चो विभतिपभा युक्तिवाक्यतदाभाससमाश्रया: सन्तः । तत्रावि चार्य यत्कचित्मतिपद्यमानो निःश्रेयसात्मतिहन्येत। अनर्थ चेयात्। तस्माङ्गह्मजिज्ञासोपन्यासमुखेन वेदान्तवाक्यमीमांसा तदविरोधितर्कोपकरणा निःश्रेयसप्योजना प्रस्तूयते'इति भाष्यं संक्षेपतो व्याख्यायते। पथमवर्णके बन्धस्याध्यस्तत्वोक्त्या विषयादिमसिद्धावपि

देहे पूर्वपक्षमाह-तत्पुनरिति। तत्रायमाशयः-वेदान्तमहावा- क्यतात्पर्यनिर्णयेन ताहृशवाक्यार्थप्रतिपत्तिपयोजनमिदं शास्त्रभि- स्युक्तं न युक्तम्। तद्घटिततत्पदार्थमसिद्धयभावेन तादशवा- क्यार्थस्य दुर्व्नेयत्वात्। यदि चाघीतसाङ्गस्वाध्यायस्य निगम-

१५

११४ शांकरपादभूषणे-

पदार्थज्ञानवद्वाक्यार्थज्ञानमपि विनैव विचारं सिध्यतीति विचा रवैयर्थ्यमेवेति नाऽडरम्भणीयं शास्त्रमिति । उच्यत इति सिद्धान्तभाष्ये। तन्रास्ति तावङ्रसस नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभाव. मित्यादि सर्वस्याऽडत्मत्वाच्चेत्यतः माक्तनं तत्पदार्थम्रसिद्धिपद- रशनपरम्। सर्वस्याSडत्मत्वाच्चेत्यादि मरतीयादित्यन्तं त्वंपदार्थ- पसिद्धिमदर्शनपरम्। आत्मा च ब्रह्मेति भाष्यमुक्तपदार्थपस- दधेर्वाक्यार्थप्तिपत्युपयोगितापदर्शनपरम् । यदि तर्हीत्यादि पुनरापन्नमित्यन्तं पूर्वोक्ताक्षेपकर्त्राशयस्फुटीकरणपरम्। न, तद्विशेषं प्रति विभतिपत्तेरित्यादि भाष्यं चामामाण्यज्ञानानास्क- न्दितनिर्णयात्मनो मूलाविद्यानिवर्तकतावच्छेदकशक्तिमतो ज्ञा- नस्य मागसतत्वपदर्शनेन विचारसाफल्योपपादकम। तत्र विरु द्धन्यायानां बलावलानिर्णये सत्मतिपक्षतया तत्त्वनिर्णयपति- रोधस्तत्संशयो वा तन्निश्चये कर्थचिज्ज्ञानेSपामाण्यसंशयो वा दुर्वारः। दुर्लभश्च तादृशज्ञानविशेषोत्पत्तिप्रतिबं्धकयोरसंभाव- नाविपरीतभावनयोः पतिघात इत्यवश्यं कर्तव्यो विचार इत्य. भिप्नायकम्। तत्र कर्तृत्वाहयपलक्षितजगत्कारणत्वाद्युपलक्षितस-

त्तीराइ-देहमात्रमित्यादिना। तन्र त्वं पदार्थधर्मिका विमति- पत्तयो लोकायतादिसांखयान्तानाम्। ततश्चास्ति तद्वयतिंरिक्त इति विशतिपत्ति: सेश्वरसांख्यकणभुगक्षपादपाशुतादीनाम् । आत्मा स भोक्तरिति तु सिद्धान्तकोटिमदर्शनम्। स सर्वज्ञ- त्वाद्यपलक्षितानन्तसचिदानन्दघनः परमात्मा भोक्तुरौपाधिक भोगवतो जीवस्याऽडत्मा पारमार्थिकं रूपमिति तदय:। एतेन-'ब्रह्मणो जिज्ञास्यत्वार्थमेव मत्यगथेऽहमस्मीति मत्यवत्वरूपेण सामान्येन प्रतिपत्तिः, चार्वाकानामहमयें देहे-

चन्द्रिकादावस्मन्मतमनूद्य-न चैतदयुक्तम्।व्यधिकरणत्वात्।

• व्यधिकरणत्वादिति। अहमित्याकारकानुमवविषयो यहत्वंपदार्थों जीवस्तत्र सामान्यप्रतिप्रत्तिविशेषप्रतिपत्योः सत्वेऽवि जिज्ञास्ये मक्णि तत्प- दायें तयोरप्रदर्शनेन व्यविकरणत्वादित्यर्थः ।

जिज्ञासाधिकरणम्। ११५

प्रत्यगर्थो अ्रगौवेति चेत्। अस्तु तावत्, तथाऽपि न ताष. द्विम्बं ब्रझ्म जिज्ञासाधर्मि, पर्तिबिम्बे तु सामान्यपतिपत्यादीति युक्तम्। प्रतिषिम्बमात्रे विप्रतिपत्या विम्बे जिब्रासाया अदर्शनेन ब्रह्मोदिश्य मत्यगभेदादिविधानाय ब्रह्मण्येव x तयोरवक्तव्यत्वात्।= नापि देहत्वांदिना विभतिपभः पति० बिम्बः मत्यगर्थ एव जिज्ञासाधर्मी प्रतीचो ब्रह्मत्वेन निज्ञासा घ ब्रह्मजिव्ञासा चेति युक्तम्। लोके निश्ितेन धर्मिणेवानि- श्वितेन प्रकारेण विचारपदापयोगेण सूत्रेऽश्रुतप्रत्यव्रपद्कल्पना- पातात्। + धर्मजिज्ञासेत्यादाविव श्ुतस्य ब्रह्मपदस्य कस्य कथं विचार इति प्रथमाका ङूक्षितधर्मिपरत्वसंभवे तत्परित्यागेन तद्वि

*तथाऽपि नेति। अय मावः-प्रत्यगर्थो ब्रह्मैवेति तु 'तत्त्वमसि' इति महावाक्याज्ज्ञायत इत्यवश्यं वक्तव्यम्। तत्र हि जीवत्रह्मणोरैक्यं प्रतिपादि- तम्। तचचैक्यं त्रिधा संभवति। तत्पद्वाच्यं यद्विम्बभूतं ब्रह्म तदुदिश्य त्वंप- दार्थस्य प्रत्यगर्थस्यामेदविधानाद्वा त्वंपदार्थमुद्दिश्य तत्पदार्थामेदविधानाद्थवा- उभयत्न विरुद्धांशत्यागेनैक्यमात्रविधानात्। तत्राS्डदे जिज्ञासाधर्मि तत्पदार्थ- भूतं ब्रह्मेव। तस्य च म्रत्यगभिन्नत्वेन तज्जिज्ञासा ब्रह्मजिज्ञासत्युच्यते।द्वितीये प्रत्यगर्थो जिज्ञासाधमीं। तस्य ब्रह्मत्वेन जिज्ञास्ता ब्रह्मजिज्ञासा। तृतीये निर्वि- शेषमेकमेवेति निम्बमेव जिज्ञासाधर्मि। तज्जिज्ञासा ब्रह्मजिज्ञासेत्येतत्पक्षत्रयं हृदि निधाय तत्रत्यं प्रथमं पक्षं निरस्यति-न ताड्विम्बमिति। x तयोरिति। उक्तसामान्यविशेषपतिपत्त्योरित्यर्थः । द्वितीयपक्षमनूद्य निरस्यति -= नापीति। नापीत्यस्य युक्तमित्यनेनान्वयः। तदपि न युक्तमित्यर्थः । अयमाशयः-लोके हि निश्चितेन धर्मिणा यथा विचारशब्दप्रयोगो मवति तथाSनिश्चितेन धर्मेण विचारपदप्रयोगो न क्वापि मवति। अतः प्रकृते प्रत्यगर्थस्य जिज्ञासाधर्मित्वेन निश्चितत्वाङ्गल्नत्वस्य चानि- ्ितत्वात् 'पुरोवर्तिजिज्ञासा' 'धर्मजिज्ञासा' इत्यादिवत् 'प्रत्यग्जिज्ञासा' इत्येव सूत्रं कर्तन्यं स्यात्, न तु 'ब्रह्मजिज्ञासा' इति। तथा चाश्रुतस्य प्रत्यकपद्स्य कल्पनापाताद्द्वितीयपक्षो न युक्त इति। अश्षुतकल्पनारूपं दोषमुक्त्वा श्रुतहानिरूपं दोषमाह-+धर्मजिज्ञासेत्या- दिना। ब्रह्मपदस्येत्यस्य धर्मिपरत्वसंभव इत्यनेन सहान्वयः। आकाङ्क्षास्वरू- माह 'कस्य कथ विचार:' इति।

शकिरपादभूषणे-

परीतमकारपरत्वे शुतहानापाताय। * विरुद्धांशत्यागेन मुख- मात्रस्येव चिन्मान्नस्यैवाभेदस्वीकारेण विशिष्टयोर्विम्बमतिबिम्ब- मोरभेदाभावेन ब्रह्माभेदविधानाय तस्योद्देश्यत्वासंभवाच्च । x किंच धर्मिण्यतदारोपनिमित्तत्वाल्लक्षणस्योत्तरसूत्रे त्यगर्थ एव म्भत्वेन लक्षणीय: स्यात । नहि वस्तुतंः पुरुष इदंत्वादिना ज्ञायमाने स्थाणुत्वारोपः 'करचरणादिमान्पुरुष: ' इति पुरु- षलक्षणोक्त्या निवर्तते किंतु 'अयं पुरुषः' इत्याधुक्त्या। न= च जिज्ञासुना पतीचो ब्रह्मत्वं निश्चितम्, येन ब्रह्मणि लक्षिते प्रतीचि लक्षणविरोध्याकारो मिथ्येति ज्ञायेत। नापि लक्षणं पतीचोऽसाधारणधर्मतया तेन निश्चितम्, येन ब्रह्मणि

कि चास्मिन्पक्षे विशिष्ट प्रत्यगर्थमुद्दिश्य विशिष्टस्य ब्राहणोडमेदो विधेयः । स च न युक्त: । चिन्मात्रैक्याङ्गीकारांदित्याह- *विरुद्धांशेति। तस्य नाम प्रत्यगर्थस्येत्यर्थः । तथा च प्रत्यगर्ये विशेष्यभूतं चिन्मान्रमेवौद्देश्यमिति तत्रैव सामान्यप्रतिपतत्यादिकं दर्शनीयं न दु विशिष्टे। तत्र च तत्प्रदर्शन व्यधिकरणमिति मावः । अमं च दोष आद्यपक्षेऽपि बोध्यः । तत्रापि विशि- षस्य ब्रह्मण उद्देश्यत्वासंभवस्य वक्तुं शक्यत्वात्। उक्तरीत्या द्वितीयपक्षे ब्रह्मजिज्ञासेत्यत्रत्यब्रह्मपदास्वारस्यमुक्त्ा द्वितीय- सूत्रास्वारस्यमप्याह-x किचेति। अयमाशयः-जिज्ञास्ये हि वस्तुन्यतदाका- रारोपनिवृत्त्यर्थ लक्षणं कार्यम्। प्रकृते च प्रत्यगर्थ एव जिज्ञास्य इति तत्राब्र सत्वारोपनिवृत्तये 'प्रत्यम्ब्रह्म' इत्येव सूत्रं कार्ये न तु 'जन्माद्यस्य यतः' इति। जगज्जन्मादिकारणत्वेन ब्रह्म लक्षणीयम् । यञ्च तथा लक्षितं तद्व्यधिक्रण मिति। ननु प्रत्यगर्थस्येव वस्तुतो ब्रह्मत्वा द्धह्मलक्षणोक्त्या प्रत्यर्थे जीवेऽतदाकार निवृत्तिर्ज्ञायेतेत्याशङ्कय तथाऽपि वैयधिकरण्यमेवेति दृष्टान्तेन द्रवयति-नहि वस्तुत इति। यथा करचरणादिमान्पुरुषः स्यादिति पुरुषसामान्यलक्षणोक्त्या स्थाणुत्वाद्यारोपो न निवर्तते किंतु 'अयं पुरुषः' इत्युक्त्यैव, तथा प्रत्यगर्थेडां त्वादिना ज्ञायमाने देहेन्दियाद्यात्मकत्वारोपः 'जगत्कारणं ब्रह्र' इत्युक्त्या न निवर्तेत । किंतु 'प्रत्यग्बह्म' इत्युक्त्येव निवर्तेतेति मावः । बहाणो लक्षणं प्रत्यगरपेऽतदारोपनिवर्तकं नेत्येतदेव स्पष्टयति -= न च जिज्ञासुनेति।

जिव्रासाधिकरणय्।. ११७

सत्कयनमुखेन ब्रह्माभेदो शज्ञाप्येत। +तवपक्षेऽपि 'शारीरमो- भयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते' (ब्र० सू० १। २ । २०) 'पाणभृख्' (ब्र० सु० १।३।४)'अधिकं तु भेदनिर्देया. व' (ब्र. सृ० २।१।२२) इत्यांदी जन्मादिसत्रोक्त लक्षण. स्य जीवे निषेधा। x अत एवोभयानुगतचिन्मान्ने त्वंपद्ळक्ष्ये =विप्तिपत्तिः, जिव्ञासाधर्मिं तु बिम्बं ब्रह्म चिन्मात्रमेवेति मत्यु- कमू। विशेष्यमात्रे विपतिपत्या 4 विशिष्टधरिकविचारादर्श नाव। विशिष्टस्य मुमुक्षुभिरवविचार्यत्वास्। चिन्मात्रे देहत्वादिषि- पतिपचेरंभावाच। सौत्रव्रह्मशब्दास्वारस्याच्च। अथ जिज्ञा- साधर्मिणि ब्रह्मण्येव पतीचोऽन्यन्न वेति विभतिपतेर्न वैयि करण्यं तर्हि भवदीयभाष्ये-इह सूत्रे प्रतीचि देहत्वादिविम्-

किंच- ज्ञातं सामान्यतोऽज्ञातं विशेषेण विचार्यते। ज्ञाताज्ञान्विभागस्तु निर्विशेषे न युज्यते।। उक्ततं चानुव्याख्याने- इदमित्थमिति ज्ञानं जिज्ञासाया: प्रयोजनम्। इवि दूषणोद्भावनं परास्तम् । निरङ्कुशवृहत्त्ववाचिना ब्रह्मशब्दनैव जिज्ञास्ये सर्वज्ञत्वा * ज्ञाप्येतेति। जिज्ञासना प्रत्यगसाधारणतया ज्ञातस्य लक्षणस्य सूत्रका- रेण ब्रह्मण कथने कृते सति, अर्थात्प्रत्यग्रह्मणोरैक्यं ज्ञाप्येतेत्यर्थः । प्रत्यगसाधारणधर्मतया लक्षणस्यानिश्चितत्वे हेतुमाह- +त्वत्पक्षेSपीति। उक्तरीत्या द्वितीयं पक्षं निरस्य तृतीयं पक्षं दूषयति- x अत एवो- भयेति। = विप्रतिपत्तिरिति। एवं च चिन्मात्र एव विप्रतिपत्या तत्रैक्यविधानं युक्तमिति शञ्टाकाराशयः । जिज्ञासाधर्मि निम्नं ब्रलेत्यनेन च 'ब्रह्मजि- ज्ञासा' 'जन्माद्यस्य यतः' इति सूत्रद्वयं युज्यत इति सूच्यते। + विशिष्टधर्मिकेति। बिम्बं ब्रह्म विशिष्टमेवेति स्वमतामिनिवेशं मनसि निधायेदमुच्यत इति बोध्यम्। शब्दास्वारस्याचेति। तव मते हि चिन्मान्रमेव बलेत्यक्गीकाराि- म्यमूते विशिष्टे जिज्ञासाधार्मिणि ब्रह्मशब्दो न स्वरसतो युज्यत इत्यासयः ।

११८ शांकरपादभूषणे- शुपलाल्षिते वस्तुनि जैवतात्विकरूपाभेदस्यापि लब्धत्वेन सर्व- पत्वाधुपळक्षितपत्यगभिन्नधर्मिजिज्ञासायाः कर्तव्यतालाभाव। तादशघर्मिव्ञानस्य चाधीतैः साड्नैवेदान्तैरेव सिद्धतया तदयों विचारो न कर्तव्य इत्याशनयामध्ययनमात्रसिद्धा पतीतिर्ना ज्ञाननिवर्तनक्षमा। तात्पर्यसंशयस्यानपोदितत्वेन संश्ञयरूप- स्वादपामाण्यशडगस्कन्दितत्वात्। असंभावनादिरूपाज्ञाननिव- तकतावच्छेदकशक्तिविरोधिदोषसाचिव्याच्च। तात्पर्यसंशयथ् वादिविप्रतिपत्या। यदि जीवस्य:तात्विकं रूपं देहेन्द्रियादि तस्य बुद्धाभेदायोगः । यदि क्षणिकं विज्ञानं तदा नित्याभेदायोगः। यदि शून्यं तदा सदभेदायोगः । यदि च स्वाभाविकपरमार्थ- कर्तृत्वभोक्तृत्वादिमत्तदा तादृशसर्वज्ञत्वाद्युपलक्षितब्रह्माभेदा. योगः। भोकतैव केवलमिति सांख्यपक्षेऽपि जीवानां परस्परं भेदोपगमाभ्निर ड्कुशपरिच्छेदशून्यवस्त्वभेदायोग इति जीवस्य यदनौपाधिकं त्वंपदलक्षणीयं रूपं तद्देह एवेत्यादिविभतिप- तयो भवन्ति। अनपोदितानिर्णीतबलाबलाश्च तात्पर्यसंशय- द्वारा वाक्यार्थानिर्णये तन्निश्वयधर्मिकाभामाण्यग्रहेऽसंभावना. विपरीतभावनादिदृढीकरणे च हेतवः। एवं तत्पदार्थधर्मिक- विपरतिपत्तावप्यूह्यमिति क वैयधिकरण्यशडनवकाशः। क वा श्रुतहानमश्चुतकल्पनं वा । स्पष्टथायमर्थो निबन्धकल्पतर्वादिषु' दर्शितः । पञ्चपादिकायामपि ताश्च वस्तुतो ब्रह्मपदार्थविषया एव तदेकार्थत्वाङ्गह्मशब्दस्येत्युक्तम्। तत्र तदेकार्थत्वादित्यस्य प्रत्यगंभिन्नार्थकत्वादित्यर्थः। पूर्वोक्तरीत्या वस्तुपरिच्छेदरा- हित्यबोधनेन तल्लाभादिति भाव: । एवं ब्रह्मणि विप्तिपत्ति- पदर्शनस्य, प्क्रान्तत्वाद्हंपत्ययविषयविप्तिपत्याऽपि भणा- इया ब्रह्मविप्रतिपत्तिरेव मिर्दिश्यते। यतो नाहंपत्ययविषयवि- 1 पतिपत्तिपदर्शनेन किंचित्कृत्यम्ति। तस्मात्साध्वेतत्-आत्मा स भोक्तुरित्यपर इति। योऽयमहमित्युल्ठिख्यमानश्चेवनो भोक्ता . . स ब्रह्मैवेति कैश्वित्मतिपन्रस्तस्याहंपत्ययसिद्धौ भोकतृत्वाव. भासो मिथ्यैवानाधनिर्वाच्याविद्याविलसितः । परमार्थवस्तु यः सर्वनञ ईश्परोऽएंपत्ययेऽनन्तर्भूतः सोडस्याइडत्मा स्वरूपभूत: ।

जिज्ञासाधिकरणम्। ११९

एवमसौ बृहृत्यर्थान्वयाङ्गह्मशब्दाभिधानीयत्वं लभते। इत- रथा तद्रूपविकलस्य न निरङ्कुशबृहत्त्वमिति न ब्रह्मशब्दाभि• घेयत्वं स्यादिति पञ्चपादिकायामेव प्रपश्चितम्। तत्रायमर्थ :- पणाडया परम्परया। ब्रह्मविप्रतिपत्तिरेव पत्यगभिन्नत्रिविध- परिच्छेदशून्यवस्तुविभतिपत्तिरेव। उक्तरीत्या भतीचो देहेन्द्रि- यांदिरूपत्वाभ्युपगमे च शुद्धबुद्धाद्यात्मके तदभेदायोगादिति भावः । अहंपत्ययेऽनन्तर्भृत इति। अविद्योपाधिकस्यान्तः- करणाद्यपाधिकस्य च मायाविद्याविषयत्वतदाश्रयत्वाद्युपाधि• काज्जीवाद्वयावहारिकभेदोपगमादिति भावः। तदुपदर्शनार्थ- मेव भोक्तृत्वादौ भेदकधरमेडविद्याविलसितत्वाद्यभिधानम्।

व विरुद्धांशेत्यादिकमक्षतिकरम् । एकस्या एव च तादृश-

त्मना परं सा व्यवहियते। जन्मादिसूत्रोक्तं लक्षणमप्य-

• विधेयतारूपविषयतति। अन्रेदं बोध्यम्-ज्ञामं विषाय। तत्र विष- थिता। पदार्थेषु विषयता। सा च त्रिधा। विशेष्यता प्रकरता संसर्गता चेति मेदात्। घटोऽयमिति ज्ञाने घटो घटत्वं तयोः संबन्धश्ेति त्रयः पदार्था विष- यभूताः । तत्र घटे विशेष्यताख्यविषयता । घटत्वे प्रकारताख्यविषयता। तयो: संबन्धे च संसर्गतास्यविपयता। स च रंवन्धो नैयाथिकमते समवायो वेदान्तिनां मते तादात्म्यमित्यन्यदेतत्। विषयिता च त्रिधा। विशेष्यिता प्रका- रिता संसर्गिता चेति भेदात्। तथा चायं घट इत्यत्र शाब्दवोवस्त्रिधा। तथा हि-घटत्वनिष्ठा या प्रकारता ताहशप्रकारतानिरूपिता समवायसंबन्धनिष्ठा या संसर्गता तादशसंसर्गतानिरूपिता घटनिष्ठा या विशेष्यता तादशविशेष्यता- निरूपिता विशेष्यिता ज्ञाने तच्छालि ज्ञानमित्येकः । घटनिष्ठा या विशेष्यता ताद्टशविशेष्यतानिरूपिता समवायसंबं्धनिष्ठा या संसर्गता तादशसंसर्गतानि- रूपिता घटत्वनिष्ठा या प्रकारता तादशप्रकारतानिरूपिता प्रकारिता ज्ञाने तच्छालि ज्ञानमिति द्वितीयः। घटनिष्ठा या विशेष्यता तादृशविशेष्यतानिरू पिता घटत्वनिष्ठा या मकारता तादृशप्रकारतानिरूपिता समवायसंबन्धनिष्ठा या संसर्गता तादशसंसर्गतानिरूपिता संसर्गिता ज्ञाने तच्छालि ज्ञानमिति तृतीयः ।

शांकरपादभूषणे-

औपाधिकानिर्वाच्यभेदस्यापि तादृशविरुद्धधर्मासांकर्योपपाद- कताया व्यवस्थापितत्वात। तादृशभेदश न तातत्विका्वितवि रोधी। ज्ञातं सामान्यतोऽज्ञातमित्यादिदूषणाभासश्व भागेव निरस्त इति सर्वमनवधयम्। श्रीमच्छंकरपादाब्जभूषणे परदषणे। शास्त्रस्याऽडद्याधिकरणे स्वपक्षपरपक्षयोः ॥ १ ॥ सदसत्वज्ञापिकेयं रघुनाथकृति: स्फुटम्।। भूयात्सतां तोषणाय दुर्वादिविजयाय च ॥ २॥

अथ जन्माद्यधिकरणम्। :0: मार्यां कामपि शुद्धसत्त्ववपुर्ष संगृह्य लीलावश्ा- रसध्वा विश्वमिदं प्रकाशकतया सर्वज्ञशब्दोदितः । कोशाकारतया विभाति विभुरप्यन्तः परिच्छिन्नव. सं पत्यश्चमसङ्गमद्यमृतं संविध मोदाम्यहम् ॥ १॥ यद्विश्वस्थितिभङ्गकर्तृ तदिह ब्रह्मेति सूत्रोदितं व्याचख्यो खलु विस्तरेण भगवानाचार्यवर्यः स्फुटम्। तत्ाSSस्पशतं निवार्य कुधियामाक्षिप्य तत्कल्पितं यत्तच्छंकरपादभूषणमिद पश्यम्तु सत्सूरयः ॥२ ॥ जन्मास्य यतः॥२ ॥ प्रथमसूत्रे ब्रह्मस्वरूपपमाणादिविचार: प्रतिज्ञातः। तत्र यत्र सर्व विशेषजातं कल्पितं यच्च सत्यज्ञानादिपदार्येषु धर्रिभूतम उद्देश्यताविघेयताजन्यताजनकतास्वतास्वामिताद्यो धर्मा अपि विषयतायामेवा- न्तर्मूता मवन्ति। तथा हि-संबन्धो दविधा। संयोगः समवायश्वेति। ये च स्वस्वामिमावाद्यः संबन्धाः प्रतीयन्ते ते न पृथग्गणनीया भवंन्ति। कित्वाश्रय- धर्मेष्वेवान्तर्भूता मवन्ति। स्वस्वाभिमाव इत्यत्र हि स्वश्च स्वामी च स्वस्वा मिना। तयोर्मावः स्वस्वामिमावः। स्वत्वं स्वामित्वं चेत्यर्थ इति बोधेन स्वत्वस्वा- मित्वधर्मव्यतिरिक्त्तो न स्वस्वामिमावरूपः कश्चित्संबन्धः । तो च धर्मौ प्रका- रताविशेष्यतारूपो । एवमेव जन्यजनकभावोद्देश्यविधेयमावाद्यो बोध्याः ।

त्यम् 'उद्देश्यताविधेयतारूपविषयता' इति संगच्छत इति।

१२१

खण्डं वस्तु वस्तुगत्या स एव ब्रह्मशब्दार्थः । ताटशे ब्रह्मणि सर्वे वेदान्सा: प्रमाणमिति 'शास्त्रयोनित्वात्' (ब्र० सू० १।१।३) ' तत्तुसमन्वयाव ' (त्र० सू० १।१।४) इत्येताभ्यामग्रिमसूत्राभ्यां क्रियमाण: ममाणोपन्यासो जिव्रास्य- त्वाभिमततादशब्रह्मणो लक्षणेन निर्देशं विनानाकाङक्षित एव स्यात्। लक्षणेन ज्ञात एवार्ये प्रमाणकाङ्क्षोदयादिति लक्ष- णमुखेन ब्रह्मस्वरूपनिर्णयार्थमिदं सूत्रम् । तत्र पूर्वाधिकरणे परिच्छेदत्रयरहितस्यात एव मत्यगभिन्नस्य ब्रह्मणो जिज्ञास्य- त्वमुक्तं तदिहाऽडक्षिप्यत इत्यनन्तरसंगतिः । 'यतो वै' (तै० ३।१। १) इत्यादिस्पष्टब्रह्मलिङ्गगनां वाक्यानां जेये ब्रह्मणि समन्वयपतिपादमादध्यायसंगतिः पादसंगतिश्च। तत्र वाच- स्पत्यादिसंमतेत्थमधिकरणरचना-निरुक्तस्य ब्रह्मणो जिब्ञा- स्यत्वं संभवति वा न वा, तदर्थ यतो वेत्यादि वाक्यं ब्रह्मल- क्षणं प्रतिपादयति न वेति पूर्वोत्तरयुक्तिम्यां वक्ष्यमाणाभ्या संशये यद्यावदनुभयते तत्सर्वे परिमितमशुद्धं विध्वंस्यबुद्धं च। न च तेनोपलब्धेन तद्विरुद्धं नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वरूपस्य ब्रह्मण: स्वरूपं लक्षयितुं शक्यम्। न हि जातु कश्वित्कृतक त्वेन नित्यं लक्षयतीति न 'यतो वा 'इत्यादि वाक्यं ब्रह्मल- क्षणार्थम्। नापि सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति वाक्यं तथाभूतञ्र- सरक्षणपतिपादकम्। तद्धि सत्यत्वादिधर्मस्य लक्षणत्वं बोध- यत्युत सत्यादिरूपधर्मण: । नाऽडद्यः। जिज्ञास्यत्वेनोफ्त्कस्य परिच्छेदत्रयरहिताद्विती यब्रह्मणो विरोधेन तादशधर्मवत्वासंभ- वात्। नापि द्वितीयः । सत्यादिशब्दलोंके सत्यत्वादिधर्मषि- निर्मुक्तसत्यादिस्वरूपाव्यवहारेण तादृशस्वरूपामसिद्धे: । न च श्रुत्येव ताहशधर्मिस्वरूपन्रसिद्धि:। यज्जगज्जन्मादिकारणं ब्रह्म तत्सत्याद्यात्मकमित्येवंरुपेण कारणत्वसत्यत्वादिरूपोदे- शयतावच्छेदकविधेयाद्यनेकधर्मसंसष्टतया ब्रह्मबोधिकाया: श्रुतेः सकलधर्मविनिर्मुक्तधर्मिबोधकत्वासंभवात्। किंचासाधारण- धर्मो हि लक्षणं न धर्मी, अभेदे लक्ष्यलक्षणभावानुपपस्तोरत पूर्वपक्षे। यतो वेत्यादिवाक्योक्तं जगज्जन्मादिकारणतवं

१२२ शांकरपादभूषणे-

ब्रह्मणो लक्षणं संभवत्येव । तदुक्तं वाचस्पतिमिश्रैः-मा भूदनुभूयमानं जगत्परिच्छिन्नत्वात्तद्धर्मतया तदात्मतया वा ब्रह्मलक्षणम्। तदुत्पत्यादि तु भविष्यत्येव देशान्तरमाप्तिरिव सवितुर्त्रज्याया इति। तस्य च लक्षणस्येतरावृत्तितया काल्प निकसंबन्धेन ब्रह्मवृत्तितया च नातिव्याप्त्यसंभवावकाशः । कल्पितेनापि तेनोपलक्षणेन यद्रजतमभात्सा शुक्तिरिति कल्पि- तेन रजतेन शुक्तिरिव यज्जगज्जन्मादिकारणं तङ्रसेति ब्रह्म लक्ष्यते। कल्पितस्य तस्य मिथ्यात्वेन परमार्थतो निर्धर्मकग्रह्म- स्वरूपाविरोधित्वात्कल्पितत्वेऽपि तस्य ब्रस्मासाधारणत्वाल्लक्ष- णत्वमुपपत्नमेव। असाधारणधर्मसंबन्धो हि लक्षणनिमित्तं न तत्सत्यत्वम्। काकादीनामसंबद्धानां गृहोपलक्षणत्वादर्शनाव। चन्द्रस्य शाखाग्रमिव अगज्जन्मादिकारणत्वस्य तटस्थतयोपल- क्षणत्वविवक्षया च न 'विशिष्टज्ञेयतापस्यादि' परोक्तूषणम्। एवं सत्यं ज्ञानमनन्तमिति च श्रुतिमतिपाद्यमखण्डं सत्यज्ञानादि- स्वरूपमपि ब्रह्मलक्षणं संभवति। न च तादृशवाक्यानां पूर्व पक्षोक्तरीत्या तादशाखण्डब्रहमस्वरूपबोधकत्वासंभवः।यथाऽर्य- वादवाक्येणु सुखयेऽर्य उद्देश्यतावच्छेदकविधेयादिसंसर्गबोधे सत्यपि लक्षणीये स्तुतिरूपे न. तत्संसर्गों भासते, तद्त्सत्यादि- वाक्येधु द्वारीभूते मुख्यायें तद्भानेऽपि लक्षिते स्वरूपमात्रेऽपि न स भासत इति लक्षणया ताहशाखण्डब्रस्स्वरूपबोधकत्वा- विरोधात्। पर्यवसितबोधे पदान्तरार्थसंसर्गभानमावश्यकमिति नियमस्यापामाणिकत्वाच्च। अर्थवादोपस्थितमाश्चस्त्यादी याग- देवतासंबन्धभानेऽपि न प्रकृते पदान्तरार्थसंसर्गभानमसक्तिः। कचित्तत्र दृष्टमात्रेणात्राप्यापादने लौकिकवाक्याना पमाणान्तर- सिद्धार्थ एव प्रामाण्यं न तु कविम्रतिभादिसिद्ध इति दृष्टत्वाउ्ज्यो- तिष्टोमादिवाक्येष्वलौकिकार्थासिद्धिमसङ्ग: । तत्र स्वतक्ष्प्रमाण

द्वधिरिति चेसहिं प्रकृतेऽपि तथा बक्तुं शक्यमेव। अपि च प्रकृ- षृमकाशयन्द्र इति लौकिकवाक्येष्वपि पदान्तरार्थसंसर्गगोचर भमितिजनकत्वाभावोऽपि हष्टः । नहि तत्र प्रकुष्टमकाशमन्द्रेवरः

जन्माधधिकरणम् । १२३'

ध्याधुतयन्द्रपद्वाजयो वेति बोध: संभवति। प्रकृष्टमकाशवेश्ि षयस्य चन्द्रेवरव्यावृत्तत्वस्य च प्रत्यक्षेण गृहीतत्वाद। चन्द्रत्वं जातिविशेषस्तं प्रतुत्तिनिमित्तीकृत्य तदाश्रये चन्द्रपदं मवर्तत इत्यासोपदेशात्पूर्वमेव ग्रहात्। किंच तात्पर्यानुसारेण वाक्यार्थो वर्णनीयः। तत्र यदि वाच्यवाचकाद्यभिप्ायेण पश्नस्तदा तत्पर- त्वमेवास्तु वाक्यस्य न तत्राSडग्रहः । यदि चन्द्रशब्दवाच्यत्वा- भ्रयो यो व्यक्तिविशेष: स क इति पषुरभिप्ायस्तदा तन्मा-

काश्ानुवादेन तन्मात्रपरत्वमेव ताहशवाक्यस्योपेयम्।परकष्टपका- शांतुवादेन विना व्यक्तिविशेषस्य बोधयितुमशक्यतया तदनु- वाद: सफलः। न च पष्टुर्यावद्बुभुत्सितं तावदबश्यं वक्तव्य- मित्येव नियमोन तु तदधिकं न वक्तव्यमिति। अन्यथा काश्या: को मार्ग इति पश्ने तदतिरिक्तमार्गचिह्नगिरिनययादि- निरूपणं न स्यादिति वाच्यम्। गत्र बुभुत्सितवस्तु प्रतिपर्यु- पयोग्यज्ञातं भवति तत्र प्रष्टुर्जिज्ञासा भवत्यवेति तत्र प्श्नं वि- नाऽपि वाक्यतात्पर्यस्वीकारेण तन्निरूपणेऽपि प्रकृते जिज्ञासिते पकृष्टपकाशसंबं्धस्य प्रत्यक्षती ज्ञांतत्वेन तत्र न सात्पर्य कल्प- नीयं किंतु व्यक्तिविशेष एवेति सिद्धं पदान्तरार्थसंसर्गगोचरम- मितिजनकत्वाभाववतत्वं लक्षणवाक्यस्य। इयान्विशेष :- लौकिकदर्रितलक्षणवाक्यार्ये भातिपदिकायें चन्द्रस्वरूपे चन्द्रत्वसंबन्धो भासते सत्यादिवाक्ये सत्यत्वब्रम्म. त्वसंसर्गोऽपि न भासते, अपि तु पातिपदिकार्थमात्रम्।'मृत्योः स मृत्युमान्नोति य इह नानेव पश्यति' (बृ० ४ । ४ ।१९) 'उदरमन्तरं कुरुतेऽथ तस्य भयं भवति' (ते० २।७।१) इत्यादिश्चुतिभिर्भेददर्शनस्य निन्दितत्वेन स्वरूपमात्र एव भ्रुति-

कादी द्रष्टव्यम् । ननु सत्यादिवाक्ये सत्यादिस्वरूपभातिपदिकार्थमात्रतात्पयें वाहसस्यैकेनापि पदेन बोधनसंभवास्पदान्तरवैय्थर्यम्। मैवम्।

१२४ शांकरपादभूषणे-

नावु। अन्यथा सत्यत्वाद्यपलक्षितान्ेदो व्वानत्वानन्तत्वासुप- लक्षितटचिरिति भ्रमानिवृतत्या ब्रह्मस्वरूपमोक्षस्य स्वमकाशचि-

ज्ञानेन तत्साधनश्रवणादौ पवृत्यनुपपत्तेः। तस्य मिथ्यात्ववुद्धया ब्रहमज्ञाने मिथ्याविषय कत्वरूपभ्रमत्वज्ञानात्तस्याज्ञाननिवर्तक- त्वानुपपत्तिश्र। तावत्पदसत्वे तु समानविभक्तिकस्रत्यादिपद- जन्थश्ाब्दबुद्धिविषयत्वान्यथानुपपत्या सत्यादिपदार्थानानै-

स्वरूपं लक्षणं सुवचमेव। स्वरूपैक्येऽपि कल्पितलक्ष्यलक्षणा- कारभेदाभ्युपगमान्न 'अभेदे लक्ष्यलक्षणभावानुपपंत्ति:' इति पूर्वपक्षोक्तदोष:। सत्यज्ञानानन्तादिस्वरूपं न मुख्यं लक्षणम्, अपि तु तद- वगम इतरव्यावृत्तावुपयुज्यत इति तस्य लक्षणत्वोपचार इति केचित्। 'जन्माद्यस्य यतः' (व्र० सृ० १।१।२) इवि सूत्रेण जन्मादीत्यनेम जगज्जन्मादित्नितयकारणत्वस्य लक्षण- त्वलाभ: । यत इति पञ्चम्यनुरौधाव। यतः सत्यादिरूपादित्य- रयविवक्षया सत्यादिरूपस्य स्वरूपलक्षणत्वं च लभ्यत इति सिद्धान्त:। यज्ु चन्द्रिकायाम्-अत्र परैरित्यादिनोक्तपूर्वपक्षमनूध तभे. त्यादिना जिज्ञास्यस्येतरव्यावृत्त्यर्थ लक्षणसत्रेऽस्मद्रीत्याऽव्या. वृत्तिपूर्वपक्षस्यैवोचितत्वादित्युक्तम्। तदविचाररमणीयम्। तुल्य- न्यानेनोक्तरीत्या लक्षणाप्रतिपत्ती लक्षणेनाज्ञातेड्यें विचारासं

x इतरन्यावृश्त्यर्थमिति। लक्षणस्य सजातीयविजातीयन्यावर्तकल्वेन जन्मा- यस्येति सुत्रे ब्रह्मलक्षणोक्तिरितरन्यावृत्त्यर्यैवेति वक्तव्यमेव। तथा च यथा सामान्यतो गो: प्रत्यक्षादिज्ञाने सत्यप्यश्ाद्यपेक्षया पार्यक्येन गोर्ज्ञानाभावे ताडशज्ञानारथ सास्त्रादिमत्वे सति शुक्ित्वं लक्षणमुच्यते तथा ब्रह्मापेक्षया जीवप्रधानाद्यविवेकेन जीवादावपि ब्ह्मत्वनुद्धी प्रसक्त्तायां तद्व्यावृत्त्यर्मे जन्मा- दीति बह्मवक्षणम्। एवं च सूत्रावतरणमूतस्य निरसनीयत्याव्यावृत्तिरूपस्येव पूर्ववक्षस्य वाच्यत्वेन त्वदुक्त्स्य च तथात्वामावात्सूत्राननुगुणः पूर्वपक्ष इत्यस्म- द्रीत्येवान्यावृत्तिपूर्वपक्ष उचित इति भाव:।

जन्मादयषिकरणम्। १२५

बीजत्वस्य त्वदेकवेद्यत्वात्। धर्मविचारमतिज्ञानन्तरमितरव्या· वृश्तधर्मस्वरूपपतिपसये तदनुगुणायाःचोदनालक्षणोऽयों धर्म:' (जै०सू. १।१।२) इति धर्मलक्षणपरसूत्रशवृत्तेरिव अ्र-

णाया ब्रह्मलक्षणपरसूत्रशवृ सेरेवोचितत्वेन वाक्यशेषगतत्रसशब्दे रूढया जीवपरत्वपूर्वपक्षस्य त्वदभिमतस्य सूत्राननुगुणत्वात्। प्रकारान्यरेण त्वदुक्तरीतेरग्रे निरसनीयत्वाथ। यदपि तत्रैव चन्द्रिकायाम्-अनित्यादिरूपस्य श्दादेर्नित्या- दिरूपाकाशादेर्लक्षणत्वदर्शनाच जगत इव कारणत्वस्याप्यनात्म-

व्यशव्स्य नित्याकाशलक्षणत्वदर्शनात्सिद्धान्तेऽप्यनात्मभूतस्य

णभावानुपपत्तिशङ्का पूर्वपक्षे न युक्केति । तदपि वाचस्पत्या- दिनिषन्धहृदयानवबोधनिबन्धनम् । शब्दस्य जगत्कारणत्वादे श्र विरुद्धस्वभावस्य गगनव्रस्मादिस्वरूपलक्षणत्वासंभवस्यैव तत्रोक्तत्वाव। अत एव तेन च ब्रश्मणः स्वरूपं न लक्षयितुं शक्यमिति पूर्वपक्षग्रन्थे वाचस्पतिमिश्ररुंक्तम् । अन्यथा ब्रह्म लक्षायेतुं न शक्यमिति विन्यासोपेक्षायां बीजाभावः। न च जगत: कारणत्वादेवा तटस्थलक्षणत्वानाक्षेपे न्यूनता स्यादिति ततनिरासाय विरुद्धस्वभावस्यैव तत्रापि हेतुत्वं वंक्तव्यं हेत्वन्त- राुक्तेरित्युक्तासंगतिरपरिहारार्यैवेति वाच्यम्। तत्रोपलब्घमा. तश्य यावदनुभूयते तत्सर्वे परिमितमित्यादिना परिच्छिम्रताकी- र्तैनेन धर्मतयोपलव्घस्य परिच्छिनवृत्तितासूचनादतिव्यापेर्घर्में- त्वेनानधिगतस्य लक्षणतृत्तित्वाभावेनासंभवस्य चातिस्फुटतया न्यूनताशङननुदयाव। अत एव वाचस्पतिग्रन्थे धर्मलक्षणश- डरया नापि नित्यत्वकारणत्वादीत्यादिना नित्यत्वादिकमेवो- क्म्। तस्य चाभावानामधिकरणस्वरूपत्वपक्षे स्वरूपलक्षणत्व- स्यापि संभवाचेन स्वरूपं लक्ष्यत इत्यनभिषाय तल्लक्ष्यत इत्ये- वोक्तम्। नतु देशान्तरपासे: सवितृव्रज्यायामसतत्वेन तल्लक्षणत्वा.

१२६ शांकरपादभूषणे-

भावादुक्तसिद्धान्ते देशान्तरपातिरिवेत्यादिना निबन्धेन रष्टा- न्तोक्त्य संगतिरिति चेत। न। तत्पतीतिजनकमतीतिविषयत्वरूप- लक्षणत्वमात्र एवास्य दष्टान्तत्वा। वस्तुतस्तु दार्ष्टान्तिके जग- दुस्पत्यादावपि न साक्षाङ्गस्मनिष्ठत्वमित्यसंभववारणाय यत इति श्रुतिसौत्रपञ्चम्यनुरोधाच्च तदुत्पत्तिपदस्य तदुत्पत्तिकारणतापर- त्वं स्वनिरूपितकारणतासंबन्धेनोत्पत्तेर्वा लक्षणत्वमवश्यं वाच्यम्। तथा च देशान्तरपापतिपदस्यापि तज्जनकतापरत्वादेशन्तरमासे- रपि स्वनिरूपितजनकतासंबन्धेन सवितृव्रज्यावृत्तित्वेन तल्लक्ष- कत्वाद्वा नासंगति:। देशान्तरपात्तिरित्यस्य च देशभेदावच्छिभरो महादिक्सूर्यसंयोगोऽर्यः। जनकता चासमवायिकारणतारूपा ग्राझा। तेन संयोगजनके द्रव्ये नातिव्याप्तिः। सिद्धान्ते समवा- यानभ्युपगमेऽपि तत्स्थाने तादात्म्यलक्षणसंबन्धाभ्युपगमेन नासमवायिकारणत्वं दुर्वचम्। एतेन देशान्तरमाप्ते: सूर्यगत्य- नुमापकत्वेऽपि तल्लक्षणत्वाभावात्। न चात्र सूत्रे यतो वेत्या- दिश्चतावुत्पत्यादिकमद्वितीये ब्रह्मणि लिङ्गत्वेनोच्यत इति त्वयाऽपि स्वीकृतम्, इति चन्द्रिकाकारोक्त्तमुक्तसिद्धान्तमनूय दूषणं निरस्तम्। निरस्तं च चन्द्रिकोक्तं 'जिज्ञास्यत्वेनाSडद्यसूत्रे प्रकृतस्य निर्विशेषब्रह्मणो भ्रमाधिष्ठामत्वेनाकारणत्वाच्च। अधि- ष्ठानत्वस्यैव विवक्षायां तु श्रुतिसूत्रयोर्जन्मोक्त्ययोगाव' इति दूषणम्। उक्तरीत्योत्पत्तिपदस्य लक्षणया कारणत्वपरत-

रोपन्यायेन यद्रजतमभात्सा शुक्तिरित्यारोपितरजतस्येवाऽडरोपि- तकारणत्वस्योपलक्षणतया निर्विशेषव्रह्मणो लक्षणत्वसंभवस्यो- पपादितत्वात्। सुत्रेऽस्येत्यस्य जन्यमात्रस्येत्यर्थः । उत्तराधिकरणे वेदनि- त्यतामादायोक्तलक्षणास्ेपपक्षे त्वविद्यादनादिभिन्नस्येत्यर्थः । जन्मादीति। जन्म, आदिर्यस्य तज्जन्मादीति विग्रहेण, जन्म- स्थितिभङ्गं समासार्थः । नपुंसकैकवचनेन समाहरबोधनात्। तथा च जन्मादि्रितयहेतुत्वं लक्षणं 'यतो वै' (तै० ३।१।१ ) इति श्रुत्यनुसारात। 'जन्महेतुत्वमविद्यायामप्यस्त्यतो भङ्ग्रेति।

जम्मायधिकस्णम्ं। १२७

तद्धेतुत्वमविद्यानाशेऽपीत्युभयघटितम्। सत्तास्फूर्ति: स्थितिस्ता पति चावच्छिमाकाशं प्रति महाकाशस्येव ब्रह्मणो हेतुत्वम्। तथ लक्षणान्तरम् ' इति केचित्। स्थितिसंहाराभ्यामुपादानत्वं विवकषितम्। तच्चाविद्यायामप्यस्त्यती जन्महेतुत्वम्। तथ कर्तृत्वरूपम्। तेनाविद्यादन्यं प्ति कर्तृत्वे सत्युपादान- त्वं लक्षणं फलितम्। धूममागभावादिहेतौ धूमत्वस्य भागभा.

त्वस्य न वैयथ्यमिति परे। सिद्धान्ते सर्वमेव लक्षणवाक्यं वाच्यतावच्छेदकतत्त्धर्मोपस्थितिद्वारा तदुपलक्षिताखण्डव्यकक्ति- तात्पर्यकमित्यङ्गी क्रियते। तथा च 'यतो वै' (तै० ३ । १। १) इत्यादिलक्षणवाक्ये सष्टिस्थितिमलयानामेकैककारणत्वो कौ तदुपस्थितिद्वारा तदुपलक्षितसत्वरजस्तमसामेकेकगुणोप- लक्षितब्रह्मस्वरूपस्यैव वाक्याल्ामे तस्यैव महावाक्यतात्पर्यवि- षयतया निर्णयेव च महावाक्याधीनमुमुक्षुनिर्णयविषयत्वं स्यात्, न तु गुणत्रयोपलक्षितस्य। तथा च गुणत्रयोपलक्षि- तेनेशस्वरूपेण जीवस्वरूपाभेदाज्ञानसंशयादिकं न निवतेत। नहि च्छत्रिमात्रे तात्पर्याधीनः 'छत्री चैत्र:' इति वाक्यज- न्योऽखण्डार्थबोधरछत्री कुण्डली वासस्वी न चैत्र इति भ्रमहेत्व- ज्ञाननिवर्तकत्वेनाऽडनुभाविक:। तथा च महावाक्यगततत्पदा- र्यस्वरूपस्याखण्डस्य स्रषटृत्वादुपस्थितिद्वारा बोधकं यतो वेति वाक्यमिति न किमपि व्यर्थमत्यपरे। जन्मकारणत्वाद्येकेकस्यो- पलक्षणतया लक्षणत्वसंभवेऽपि निरङकुशापरिच्छिन्नत्वोपपा दनपरत्वेन कारणत्वान्तरस्योपलक्षणत्वेन लक्षणत्वाभिधानस्य सपयोजनत्वम् । अन्यथा कारणान्तरस्यान्यस्य संभावनार्या निरड्कुशापरिच्छिन्नत्वनिर्णयो दुर्धट एवेत्यपि केचित्।

स्थितिभङ्गमेवोच्च्यते न त्वन्यत्। 'यतो वै' इत्यादिभ्यत्यनुसा- रात्' इत्यादिनोक्तसिद्धान्तमनूद तभ 'यतो वे' इत्यत्र चतुर्णा ' तमेवेकं जानथ' (मु० २। २।५) इत्यादो ' यस्मिन्घी:' (मृ० २।२।५) इति स्थित्यादीनामेकेक.

१२८ शांकरपादभूषणे- स्यैव श्रवणात्। न च 'अभिसंविशन्ति' (तै० ३। १।१) इत्येतदपि लयपरम्। 'प्रयन्ति' (तै० ३। १ । १) इत्य- नेन पौनरुक्त्यापत्या तस्य मोक्षपरत्वात्। न च पयन्तीत्यनेन सुपुप्ती ब्रह्मपाप्तिरुच्यते। तथाऽपि चतुष्टापरिहारात्। जगतो

णमुकत्वा सष्ट्याध्यट्टकमेव जन्मादिपदार्थः । 'यतो वे' इत्यत्र सष्टिस्थितिमलयमोक्षाणां 'य आत्मानमन्तरो यमयति' (तृ०३।७। २२)'त्वं मुक्तिदो बन्धदोऽतो मतो नस्त्वं ब्ानदोऽ़ज्ञानदश्वासि विष्णो' इत्यादौ नियमनादीनामप्युक्तेः। विचारविधायकना- नावाक्यपरामर्शेन सूत्रकृतैव स्कान्दे जन्माधष्टकर्तृत्वस्य लक्ष णत्वेनोक्तत्वादत्रापि लक्षणत्वेन तस्यैव विवक्षणीयत्वात्।

सृष्टिरक्षाहविज्ञाननियत्यज्ञानबन्धनान्। मोक्षं च विष्णुतश्रेव ज्ञात्वा मुक्तिर्न चान्यथा ।। इति। अथवा-विषयोपपादकगुणपूर्तिसिद्धये जीवान्भेदके मसिद्धे जन्मादित्ितयहेतुत्वेऽभिहितेऽपि प्रयोजनसिद्धये मोक्षदत्व स्यापि वक्तव्यत्वात्। तस्य च वन्धकत्वं विनाडयोगाव।

वक्तव्यत्वात्। पुनश्र दीपस्तम इव ज्ञानं बन्धकाज्ञानं स्वयमेव हन्ति किमीश्वरेणेति शाङ्नयां दीपज्ञानादिस्वभावोऽपि भगव. दायत्त इति वाच्यत्वात्मकृतोपयोगित्वादष्टकोककि:" इति स्वमतेन सिद्धान्त उक्तः । तत्रोच्यते-'यतो वै' इत्यादिवाक्येऽभिसंचिशन्तीत्यस्य लयपरतया लयकारणत्वस्यैवोक्ते: । अत एव सुपुप्ती ब्रह्ममा- पेरपि न पृथगभिधानमिति चतुर्णा कारणत्वानामनुक्केः । अथैवं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीत्यनयोः पानरुक्त्यपरिहारेण समयो जनत्वं कथमिति चेत्त्वयाऽप्येतद्वक्तव्यमेव । मयन्तीत्यनेनोत्प- तिमद्भावमात्रं संविशन्तीत्यनेन मोक्षो विवक्षित इति मया स्थितस्य गतिरुच्यत इि चेत्। वाढसुच्यताम्।'अविधा १,ख, तस्त्वेव, इत्यपि पाठान्तरम्।.

१२९

निवृत्तिर्मोक्ष: सा च बन्ध उदाहृत:'(सर्व० सं० शां० १४६) 'तरति शोकमात्मवित्' (छा० ७।१।३) ' विद्वाभमरूपा द्विमुक्त:' (मु० ३ । २ ।८) 'ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः' (श्रे० १।८) ' छिद्यन्ते सर्वसंशयाः' (मु० २। २।८ ) इत्याद्यनेके: श्रतिस्मृतिपुराणवाक्यर्मोक्षस्य लयविशेषरूपतो के रेक विंशतिध्वंसरूपस्य लयस्य तन्त्रान्तरे मुक्तित्वाभ्युगमाच्च मोक्षस्य लयविशेषरूपतया निरुक्तपदार्थयोगोबलीवर्दन्यायेन भेदसत्वेऽि पदद्वयलभ्यलयकारणत्वं लक्षणमेकमेव सूत्रे प्रति- पादत इति कर्थ चतुर्णामुपादानम्। अन्यथा जन्मोत्पस्योर- व्याद्यशरीरमाणसंयोगो जन्म, आद्यक्षणसंबन्ध उत्पत्तिरिति सामान्यविशेषभावसत्वेन तत्रापि पृथगुभयकारणत्वस्य वक्त व्यतापत्या चतुर्णामिति तवाSSसक्तिवेफल्यात्। वस्तुतस्तु भरय- न्तीत्यस्थ शत्रन्ततया लयोन्मुखानि सन्ति लययोग्यानि सन्ति लयं लभमानानि सन्ति वा यदभिसंविशन्ति यत्र लीयन्त इत्यर्थविवक्षया न पौनरुक्त्यशडडनवसरः । अवश्यमेवायमर्थो श्रुत्या विवक्षित इति वक्तव्यम्। अन्यथा प्रयन्त्यभिसंविशन्ती- त्येताभ्यामुत्पत्तिस्थित्योरिव पृथगर्थद्वयविवक्षायां भायपाठमा-

र्बीजतापते:। यद्षि चन्द्रिकायां मोक्षस्य बन्धध्वंसरूपत्व उत्पत्तिरपि भागभावनिवृत्ति: स्यादित्युक्तम्। तदभिभायस्तु लयकारणत्वेन मोक्षकारणत्वस्येव जन्मकारणत्वस्यापि संग्रहेण पृथक्तदुपादा नवैयथ्यमिति। तदपि न सत्। सिद्धान्ते = सत्कार्यवादाभ्यु- = सत्कार्यवादेति। अय मावः-कार्यकारणभावे चतुर्वा विप्रतिपत्तिः शास्त्रेषपलभ्यते। द्विविधं हि वस्तु सदसच्चेति । तत्र प्रकारचतुष्टयं संभवति। सतः सकाशात्सत्, सतः सकाशादसत्, असतः सकाशात्संत्, असतः सका- शादसत्, इति। तत्रान्त्यपक्षस्त्वसंभवी। अभावाद्भावोत्पत्तेर्दुर्वे च त्वात् । आघयपक्षे च पक्षद्वयम्। सतो ब्रह्मणः सकाशात्सन्नाम व्यावहारिकसत्ताविशिष्टं वस्तु जायते न तु वस्तुसदित्येकः । सतः प्रकृतेः सकाशात्सद्वस्त सर्व जग- जजायत इति द्वितीयः । एवं च पुनः प्रकारचवृष्टयं संपन्नम्। तत्र न ताव- दसतः सकातसज्जायत इति शून्यवादपक्षो बौद्धसंमतो युक्तः । असतो नाम

१३० शांकरपादभूषणे-

निरुपाख्यस्य शशविषाणवत्कारणत्वानुपपत्तेः । वृच्छातुच्छयोस्तादात्म्यानुपप- तेश्च। नाप्युत्पत्ते: प्रागसद्वस्तु घटादि सतः सकाशाज्जायत इति नैयायिकादि- संमत आरम्मवादपक्षो युक्तः। सत्तासंबन्धो हुत्पत्तिः । सा च कारकव्या- पारात्परागसतः शशविषाणादेरिव घटादेर्ने संभवति। ननु सत्वासच्ये घटादेर्ध- र्माविति चेत्। मैवम्। असति धर्मिणि तद्धूर्म इति व्यपदेशानुपपतत्या धर्मिणः सत्त्वापत्तेः। तस्मात्कारकव्यापारात्मागपि कार्य सदेव। सतश्चाभिव्यक्तिरुप- पद्यते। यथा तिलेषु विद्यमानस्य तैलस्य पीडनेनाभिव्यक्ति:। यथा च सौरभेयीपु विद्यमानस्य पयसो दोहनेनाभिव्यक्तिः। किंच कार्येण कास्णं संबद्धं सत्तज्जनकमाहोस्विदसंबद्धम्। आद्ये कार्यस्य सत्वमाया- तम्। सतोरेव संबन्धो भवतीति नियमात्। द्वितीये सर्व कार्यजातं सर्व- स्माज्जायेत। असंबद्धत्वाविशे षात्। अत एवोक्तं सांख्याचार्यै :- असत्त्वान्नास्ति संबन्ध: कारणे: सत्त्वसङङ्गिभः । असंबद्धस्य चोत्पत्तिमिच्छतो न व्यवस्थितिः ॥ इति । एवं व कारकव्यापारात्प्राककारणे विद्यमानमेव कार्य कारकव्यापरेणाभि- व्यज्यत इति सिद्धम्। अयमेव सत्कार्यवाद इत्यभिधीयते। अयं च सत्कार्य. वाद: परिणामवादिनां सांखयानां तथा विवर्तवादिनामद्वैतिवेदान्तिनां संमतः । तत्र सांख्याः सतः प्रकृतेः सकाशात्सद्वस्तु सर्व जगज्जायत इति वदृन्ति। प्रकृ. तिर्जगद्रपेण पररिणमत इति यावत्। अद्वैतिवेदान्तिनस्तु सतो ब्रह्मणः सकाशात्स न्राम व्यावहारिकसत्ताविशिष्टं वस्तु जायते, न तु वस्तुसदिति वदन्ति। अयमेव विवर्तवाद इत्युच्यते। परिणामो नाम-उपादानसमसत्ताककार्यापत्तिः । विवर्तों नाम-उपादानविषमसत्ताककार्यापात्तिः। सांख्यमते हि यादशी प्रकृतेः सत्ता तादृश्येव तत्परिणामभूतस्यास्य -जगतः सत्तेति समसत्ताकत्वेन परि- णामवाद इत्युच्यते। अद्वैतिवेदान्तिमते वु ब्रह्मणः पास्मार्थिकी सत्ता जगतस्तु व्यावहारिकी सत्तेति विषमसत्ताकत्वेन विवर्तवाद इत्यभिधीयंते। सत्कार्यवाद. स्तुभयोः सम एव। अद्वैतिवेदान्तिनामपि सत्कार्यवादः संमत एवेति तु 'अस- दिति चेन्न प्रतिषेधमात्रत्वात्' (ब्र० सू० २।१।७) . असद्व्य- पदेशान्नेति चेन्न धर्मान्तरेण वाक्यशेषात्' (ब्र० सू० २। १। १७) इत्यादिसूत्रेषु भाष्यकारे: स्पष्टमेवोक्तम्। सांख्यसंमतः परिणामवादस्तु प्रकृते- श्रेतनानविष्ठितत्वेनासंभवादिबहुकारणैस्त्यक्त इत्यन्यदेतत्। एवं घ सिद्धान्ते सत्कार्यवादाम्युपगमेन प्रागभावानङ्गकारेणेत्यादि सम्यगेवेति सिद्धम्।

जन्माद्यधिकरणम् । १३१

त्पत्ते: मागभावनिवृत्तिरूपत्वस्वीकारेऽपि तस्या उत्पतत्यनन्त- रमषि सत्वेनाग्रेऽि 'इदानीमुत्पन्नः'इति व्यवहारापस्या-

ताया अवश्यं स्वीकरणीयतापस्या लाघवेनोत्पत्तेराद्यक्षणसं- बन्धरूपताया एव युक्तत्वाच्च। ध्वंसरूपाया अपि मुक्तेरभाव- स्याधिकरणस्वरूपत्वोपगमेन सुखरूपात्मस्वरूपत्वेन पुमर्थताया आद्याधिकरण उपपादितत्वाच्च न परोक्तापुमर्थत्वात्पत्याि- दूषणावसरः।' तमेवैकं जानथ' (मु० २।२।५) इव्यादो 'यस्मिन्योः पृथिवी' (मु० २ ।२।५) इत्या- दिना स्थित्यादीनामेकैकस्यैव ग्रहणमुपसंहारन्यायेनान्योपलक्ष- णमिति न परोक्तदोष: । एवं 'येन जातानि जीवन्ति' (तै० ३। १) इत्यत्रोक्ततं माणधारणरूपजीवधातुमुख्यार्थमुपलक्षणी. कृत्योत्पत्तिलयातिरिक्ततदीयव्यापार सामान्यार्थकास्थितिशब्देन तादशव्यापारमनुगतीकृत्य यत इति पञ्चम्या निमित्तोपादान- साधारणतद्धेतुत्वाभिधानेन नियमनादिहेतुत्वस्यापि लाभाव। 'इमानि भूतानि (तै० ३ । १) इत्यत्र भवन्तीति भूतानीति रूढयोपस्थापनात्सम्यगेवोक्तं यतो वेत्यादिश्रुत्यनुसाराज्जन्मस्थितिलयकारणत्वमेव लक्षणं जन्मादिसूत्रपतिपाद्यमिति। त्वदुक्तरीत्या विचारविधायकनाना वाक्यगतनानालक्षणानां संग्राह्यत्वे सत्यकामत्वसर्वान्तरत्वाग्ु- पेक्षायां बीजाभावेन जन्माद्यष्टकर्तृत्वस्येव लक्षणत्व आग्रहानौ- चित्याव। अथवेत्यादि चन्द्रिकोक्तमप न क्षोदक्षमम्। जगज्जन्मकर्तृत्वेऽ- भिहिते जगदन्तःपातिमोक्षदत्वस्यापि लब्घत्वेन पृथक्तदुक्तेरनपे- क्षितत्वाद् । अन्येन वद्धस्यापि लोकेऽन्येन मुक्तिदर्शनाद। 'बन्धकत्वं विना मोचकत्वानुपपत्ति:' इति त्वदुक्तिर्विचारणी- यैव। एवं मोचकत्वेनैव ज्ञानदत्वसिद्धेरार्थिकतया पृथग्ज्ञानदत्व- मपि न वक्तव्यमेव। अन्यथाऽधिकारपदत्वं बिना ज्ञानदत्व-

नाप़ते:।

१३२ शांकरपादभूषणे-

सदविळक्षणत्वेऽपि जगती जन्मादिकमुपपद्यत एव । न ध तथाभूते शशशृङ्गनदौ जन्माद्यदर्शनाज्जगतोऽपि न तद्युक्तमिति शड्क्यम्। सतोऽप्यात्मनो तददर्शनेन जगतः सत्वपक्षेऽप्युक्त- दोपादिकस्याऽडद्यसूत्र एव अपश्चितत्वान्र जगतो जन्माङ्गी- कारेत्यादिकं चन्द्रिकोक्तदूषणं विचारक्षमम्। जगज्जन्मा- दिकारणत्वं च तटस्थलक्षणं सत्यज्ञानानन्तानन्दादिकं घ स्वरूपलक्षणमिति सिद्धान्तस्थिति: । तत्र स्वरूपलक्ष-

गज्जन्मादिकारणत्वरूपं तटस्थलक्षणं सार्थकम्। अन्यथोक्तरू- पमप ब्रह्म कर्थ त्रिविधपरिच्छेदशून्यम। जगतस्तदुपादानस्य तभनिमिस्तस्य चान्यवस्तुनो विद्यमानत्वादिति शडनयां तत्म्ति- पत्तेर्दुर्घटत्वात। अतस्तच्छडननिटृटत्तये यज्जगज्जन्मादिकारणं तद्रह्नेति बोधनीयम्। ततश्च तेन जगदुपादानं ब्रह्मेति ज्ञाते तद- धिष्ठानं त्रह्मेति पर्यवस्यति। तत्र सर्ववस्त्वभावे बोधिते स्वाधि- ष्ठानगताभावपतियोगित्वरूपं मिथ्यात्वं जगतः सिध्यतीति पूर्वो- कशङुगनिरासः । अंत एव त्रितयकारणत्वं लक्षणत्वेन निर्दि- ष्टम्। अन्यथेकककारणताया अि ब्रह्मासाधारणत्वेनेतरस्यान - तिप्योजनकत्वात्। ननु तहिं तटस्थलक्षणेनैव चारितार्थ्य कि स्वरूपलक्षणकथननेति चेव । अत्रोच्यते- यथाऽनुमितिकर- णत्वादिनाऽनुमाने लक्षितेऽप्यनुमितिकरणत्वस्य लिङ्गतत्प- रामर्शादी वादिविमतिपस्था संभावितत्वेन लक्ष्यविशेषानिर्ण- यात्तननिर्णयाय तच् लिङ्गपरामर्श इति तत्स्वरूपमुपदर्श्यते। यथा वा चन्द्रं दिदर्शयिषु: कश्विदाप्तः चन्द्रवुभुत्सया सर्वदिक्षु

द्द्ृष्टिस्थिरीकरणार्थमधिकरणतया संबन्धविशेषेण शाखार्यां चन्द्र इति शाखामुपलक्षणतयोपादत्ते। ततथ दिगन्तरव्याछृत्तदष्टे - . रपि चन्द्रसमीपवर्तितारादिषु चन्द्रभ्रमो मा भूदिति तत्स्वंरूपं पकृष्टमकान्नश्न्द्र इति पकृष्टमकाशात्मकं बोधयति। एवं हि सुखेन बोध्यबुद्धिश्न्द्रेऽवतरति। तथा जगत्कारणत्वादिना लक्षि- तेऽपि ब्रह्मशब्दार्ये तदूपेण संभाव्यमानपधानपरमाण्वादिव्याह-

१३३

सतया स्वरूपविशेषनिर्णयासंभवात्तनिर्णयाय स्वरूपलक्षणा- भिधानमप्यावश्यकमेव। यत्तु चन्द्रिकायाम्-"यच्ोक्तं परै:' जन्मादिकारणत्वं तटस्थलक्षणम्। आनन्दादिरेव स्वरूपलक्षणम्' इति सिद्धान्त- मनूध तत्र न तावल्लक्ष्यगतागते स्वरूपतटस्थलक्षणे इति युक्तम्, काकादेगृहे कारणत्वस्य च ब्रह्मण्यऋध्यासतटस्थलक्षणस्य च कारणत्रितयजन्यत्वस्याध्यासे सत्वेन स्वरूपलक्षणत्वापातात्। आनन्दादे: स्वरूपलक्षणत्वासंभवपसङ्गच्च। एतेन सत्यासत्ये स्वरूपतटस्थलक्षणे इति निरस्तम्। काकादेरध्यासतटस्थलक्ष- णस्य च गृहादावकल्पितत्वात्" इति दूषणमुक्तम्। तत्रो- च्यते-लक्ष्यान्तर्गतागते स्वरूपतटस्थलक्षणे इति विवक्षायामु क्तदोषाभावात्। यदप्यस्मिन्पक्षेऽनतर्गतपदेन लक्ष्यैकदेशोक्तौं लक्ष्पस्याखण्ड- त्वहानिः। अभेदोक्तौ प्रकृष्टप्रकाशत्वादेश्वन्द्रस्वरूपलक्षणत्वं न स्यात्। त्वया लक्षणवाक्यस्याखण्डार्थत्वनिर्वाहाय प्रकृष्टत्वादे श्न्द्रपातिपदिकाद्वहिर्भावस्योक्तत्वादिति दूपणं चन्द्रिकायामु- क्तम्। तदसत्। लक्ष्यान्तर्गतपदेनोपहितकेवलात्मना लक्ष्या- त्यन्ताभिन्नत्वविवक्षायां दोषाभावात् । तस्य चाभावस्याि- करणात्मकत्वपक्षाङ्ी कारेणान्तवत्वाभावरूप आनन्त्ये सत्त्वा ज्ज्ञानानन्दादौ च सुतर्रां सत्त्वात्तेषां स्वरूपळक्षणत्वोपपत्ति: । न चैतत्कारणत्वादी संभवति। तस्य लक्ष्यीभृतशुद्धब्रह्माभिन्न- त्वविरहात्। लक्ष्यीभूतशुद्धचैतन्यीयोपहितरूपत्वाभावाच । पकृष्टपकाशत्वपदेन प्रकाशत्वसमानाधिकरणस्यैतज्ज्योतिर्मण्ड लान्तर्गततेजोवधिकापकर्षशून्यत्वस्य विवक्षणादभावस्याधिकर- णरूपत्वात्र प्कृष्टपकाशत्वस्य स्वरूपलक्षणत्वानुपपत्ति: । पक- षृत्वादेश्न्द्रपातिपदिकार्थरूपत्वे तद्वहिर्भावे वोभयथाऽपि तत्सं- सर्गो वाक्यार्थबोधे न भासत इति पूर्वोक्तरीत्या पदान्तरार्थसं- सर्गगोचर प्रमितिजनकत्वाभावरूपस्याखण्डार्थत्वस्य भकृष्टपका- श्रक्धन्द्र इति लक्षणवाक्ये निर्बाधात्। तदर्थ प्रकृष्टत्वादेश्वन्द्रमा-

• अध्यासतटस्थेति। अध्यासस्य तदस्थलक्षणमिति षष्ठीतत्पुरुषः ।

१३४ शांकरपादभूषणे- तिपदिकार्थबहिर्भावानावश्यकत्वात्। यदप्यानन्दादीनां ब्रम्म- . स्वरूपत्वे ब्रह्मधर्मत्वं दुर्घटमिति प्रतिभाति तथाऽपि- आनन्दो विषयानुभवो नित्यत्वं चेति सन्ति तद्धर्माः । अपृथकत्वेऽपि चैतन्यात्पृथगितावभासन्ते ॥। इति पञ्चपादिकोक्तेराविद्यकभेदेन तेषामप्यस्ति ब्रह्मासाधार- णधर्मत्वम्। तच्च न परमार्थतो ब्रह्माभेदविरोधि। एवं कल्पिता- कारभेदेनैकस्यैव धर्रिणो लक्ष्यलक्षणभावी नानुपपन्र इत्याद्युक्तं माकू। एवं च प्रसिद्धस्यैवाSSनन्दत्वादिजात्याद्युपहितस्य कल्प- नया तादात्म्यविशेषेण ब्रह्ममात्रवृत्तेः परमार्थती ब्रस्माभिन्नस्यो- करीत्या स्वरूपलक्षणत्वं निराबाधमेव। एतेन पसिद्धस्या साधारणघर्मस्य लक्षणत्वेनामसिद्धस्य धर्मिणश्र लक्ष्यतया लक्षणस्य लक्ष्यमात्रत्वानुपपत्तेश्रेति चन्द्रिकाकारोक्तदूषणं निर- स्तम्। अखण्डार्थत्वविचारे धर्मिणः श्रुतिपसिद्धत्वस्योक्तत्वात्। आनन्दो लक्षणमिति चेत्तहिं जगत्कारणं लक्षणमस्त्विति चन्द्रिकाकारोक्तं दूषणाभास एव। तस्य लक्षणताया अस्माक- मिष्टत्वात। विशिष्टव्रह्मणः शुद्धब्रह्मशक्तिरूपताया: पुराणेषु रपष्ट- मुक्तत्वान्नापसिद्धान्तशङगवसरः। तथा हि विष्णुपुराणे प्रथमेंडरो तृतीयेऽध्याये मैत्रेयपश्ने पराशर :- निर्गुणस्यापमेयस्य शुद्धस्याप्यमलात्मनः । कथं सर्गादिकर्तृत्वं ब्रह्मणो छुपपद्यते ।। इति। शक्तय: सर्वभावानामचिन्त्यज्ञानगोचराः । यतोऽतो ब्रह्मणस्तास्तु सर्गाद्या भावशक्तयः ॥ इन्युक्तम् । तत्रायमर्थः प्रश्ने-निर्गुणस्य सत्त्वादिगुणरहितस्याममे यस्य देशकालादिपरिच्छेदरहितस्यात एव शुद्धस्या देहस्य सहकारिरहितस्य केवलस्य वाऽमलात्मनो रागादिमलर- हितस्य कथ सर्गादिकर्तृत्वम्। एतद्विलक्षणस्यैव कुलालादेलोंके घटादिकर्तृत्वदर्शनादिति। उक्तमाक्षेपं परिहरति-शक्तय इति। तत्रायमर्थः-सर्वेषां भावानां मणिमन्त्रादीनामचिन्त्यज्ञानगो- चरा अचिन्त्यं कुतर्कासहिष्णु यज्ज्ञानं कार्यान्यथानुपपत्तिजन्यं तस्य गोचराः शक्तयो यतः सन्त्यतस्तद्देव ब्रह्मणोऽि

जन्माद्यधिकरणम् । १३५

सर्गादयाः सर्गकारणीभूताः शक्तयः सन्ति। तथा च मायाखय- . शक्तिनिष्ठहेतुत्वं ब्रह्मण्युपचर्यत इति भावः। तथा च श्षुति :- मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् ।

स्ष्टृत्वमुक्तम्। कास्ता: शक्तय इत्यपेक्षायां कूर्मपुराण उत्त- रभागे- सर्वासामेव शक्तीनां ब्रह्मविष्णुशिवात्मकाः । पधाना: संस्मृता देवाः शक्तयः परमात्मनः ॥ आभ्यः परस्तान्द्रगवान्परमात्मा सनातनः ।I इति। शिवपुराणेऽपि- सूष्टेः पवर्तको ब्रह्मा स्थितेर्विष्णुर्विमोहतः। संहारस्य ततो रुद्रस्तयोर्नित्यं नियामकः । तस्मात्त्रयस्ते कथ्यन्ते जगतः कारणं त्रयम्। कारणत्रयहेतुश् शिवः परमकारणम्॥ स्कान्देऽपि- ब्रह्मा विष्णक्च रुद्रय परतत्वविभूतयः । एषां त्रयाणामधिकः सर्वकारणमीश्वरः ॥ इति। तथा तव्रह्माभेदेन स्वरूपलक्षणत्वमविरुद्धम्। कारणत्वस्य शक्ति. निष्ठस्य स्वरूपैक्याभावात्तटस्थलक्षणत्वमिति सर्वे सुस्थम्। एवं स्वमत्याठ्यव्यावृत्तिभाव्यभाविनी स्वरूपतटस्थलक्षणे। x स्वमत्याध्यव्यावृत्तिकालत्वव्यापकत्वं स्वरूपलक्षणत्वं तदभा- वस्तटस्थलक्षणत्वमिति तदर्थः। कारणताया अविद्यात्मकशकक्ति

x स्वमत्याव्यव्यावृत्तीति। स्वस्य प्रत्याय्या ज्ञाप्या या व्यावृत्तिर्मेंद- स्तस्य य: कालस्तन्निष्ठकालत्वव्यापकत्वमित्यर्थः । विशिष्टव्रह्मणो हि प्रत्याय्यो भेदो मासमानो जगद्रूपस्तस्य कालो व्यवहारकालस्तन्निष्ठकालत्वव्यापकत्वं विशिष्टव्रह्मणो भवत्येव। तदेव च ब्रह्मणः स्वरूपम् । तम्योपहितब्रह्मणा सहै. क्यात्। विशिश््ब्ह्मनिष्ठा या जगत्कारणता सा तु न ब्रह्मणः स्वरूपलक्षणं भवितुमर्हति। स्वप्रत्याय्यव्यावृत्तिकालत्वव्यापकत्वाभावात्। तथा हि-हवं जगत्कारणता, स्वमत्याय्या व्यावृत्तिर्भासमानजगद्रूपो मेदस्तस्कालत्वव्यापकत्वं

१३६ शांकरपादभूषणे-

स्वरूपलक्षणत्वापत्तिः। एवं कर्तृत्वमपि मायावृत्त्याद्रपं जन्य- मेवेशरगतमिति तस्य स्वपत्याय्यव्यावृत्तिकालव्यापकत्वाभा- वासटस्थलक्षणत्वं स्पष्टमेव। एवं लक्ष्यकालव्यापकत्वतदभां- वरूपे यावल्लक्ष्यभाव्यभाविनी स्वरूपतटस्थलक्षणे इत्यपि साधु। यत्तु चन्द्रिकायां-त्वन्मते स्वमत्याय्ययावद्व्यावृत्तिभावि- व्यावर्तकान्तराभावात्तस्यैव यावद्व्यावृत्तिभावित्वावश्यंभावा- दिति कारणत्वे स्वरूपलक्षणत्वापादनं तदुक्तलक्षणकर्तृहृदया. नवबोधनिबन्धनम्। तथा हि-स्वपत्याय्येत्यश्य स्वपयोज्ये- त्यर्थविवक्षायामेव व्यावर्तकान्तराभावे कारणत्वस्यैव व्यावृत्ति· प्रयोजकस्य यावद्व्यादृत्तिभावित्वावश्यंभावस्त्वदुक्त: साधु: । मकृते स्वमत्याय्यशब्देन स्वज्ञाप्येत्यर्थविवक्षया ज्ञापकस्य कार- नत्वस्य ज्ञाप्ययावद्व्यावृत्तिभावित्वानावश्यकत्वेन कारण- स्वस्य स्वरूपलक्षणत्वापादनासंभवाव। यद्यपि दश्यव्यावृत्या- दिकं मिथ्यैव तथाऽपि तदुपलक्षितस्य तास्विकस्वरूपस्य बाधे- नाय मुमुक्षुं तत्वजिज्ञासुं प्रति व्यावर्तकस्वरूपलक्षणादेरभिधानं लौकिकपरमार्थारुन्धत्यादिपतिपततये तन्निकटवर्तिन्यां स्थूलता- वयामारोपितारुन्धतीत्वादेरुपदेशवन्न विरुध्यते। एतेन न च मिथ्याभेदसिध्ये मिथ्यालक्षणकीर्तनं मुमुक्षुं तत्वजिज्ञासुं मति

यद्यपि कारणताया व्यवहारकाले वर्तते तथाऽपि जीवन्मुक्त्तावस्थायां नास्ति । जीवन्मुक्तस्य हि ब्रह्मसाक्षातकारसस्वेन तद्दृष्ट्या ब्रह्मण जगत्कारणता नारति। येन च कर्मणा तस्य शरीरमारव तस्य प्रारब्धकर्मणो भोगं बिना क्षयाभावा- हस्वशरीरादि सर्व जगत्तद्दृष्ट्यापि वर्तत एवेति कारणताया भेदकालत्वव्याप- कत्वं नास्ति। न च जीवन्मुक्तदष्ट्या यथा ब्रह्मणि जगत्कारणता ना्ति तथा तदूदृष्ट्या स्वप्रत्याय्यजगद्रपो भेदोऽपि नास्तीति भ्रमितव्यम्।'आचार्यवा- नपुरुषो वेद तस्य तावदेव चिर यावन्न विमोक्ष्येऽथ संपत्स्ये' (छा० १। १४ । २ ) इति श्रत्या ब्रह्मसाक्षात्कारवतो विदुषोऽपि शरीरपातपर्यन्तं नगददर्शनस्योककत्वात्।

जन्माधधिकरणमुं। आास्त्रेपु शोभत इति चन्द्रिकोक्तं दूषणं निरवंकाशम्। एवं पूर्वों-

एव विवक्षणीयः। तथा च'अत एव न यावल्लक्ष्यभाव्यभा- बिनी स्वरूपतटस्थलक्षणे। अलक्ष्यव्यावर्तकस्याभावे लक्ष्य- स्यानवस्थानाच। न हक्षीरव्यावर्तकहीनं क्षीरम् ' इत्यादि च- न्द्रिकोक्तदूषणमपि निरस्तमेव । द्वितीयतृतीयलक्षणयोश्चन्द्वत्व- स्येव कारणत्रितयजन्यत्वस्य स्वरूपलक्षणत्वोपगमाच्च न चन्द्रि-

णदूषणम्। अथ तयोर्लक्ष्यत्वे प्रथमलक्षणाव्याप्तिरलक्ष्यत्वे द्वितीयतृतीयलक्षणयोरतिव्यास्तिरिति चेन्न । साध्यसंदेहजनक कोटिद्ियोपस्थापकपक्षधर्मताज्ञानविषयत्वे सति हेत्वभिमतत्वं सव्यभिचारत्वमिति वदतां मतेऽलक्ष्यस्यापि विरुद्धस्यानुमिति- विरोधिसंबन्धाव्यावृत्तिरनैकान्तिक इति लक्षणकर्तृमते लक्ष्य- त्वेऽपि लक्ष्यालक्ष्यभावस्य मतभेदेन व्यवस्थितत्वादत्रापि तथा वक्तुं शक्यत्वाव्। यदपि चन्द्रिकायाम्-ईशानः पभुरव्ययः । अद्वैतः सर्वभावानां देवस्तुयो विभु: स्मृतः ॥ (माण्डू० १।१०)। तुरीयं सर्वद्क् सदा (माण्डू० १।१२)। इत्यादिश्चत्या कारणत्वादेरपि यावल्लक्ष्यभावित्वाच्चेत्यादि

धानम्। सर्वविषयकत्वोपलक्षितदग्रूपत्वस्य सार्वकालिक- स्याकरादी स्पष्टमुक्तत्वाच। स्वयं व्यावतरकं स्वरूपलक्षणं व्यावर्तकान्तरोपस्थापकं तटस्थळक्षणमित्यपि सुवचम्। काका- दिरहि व्यावर्तकसंस्थानाद्युपस्थापयतीति तस्य तटस्थलक्षणत्वं कारणत्वेनोपस्थाप्य व्यावर्तकान्तराभावादित्यादिकं चन्द्रिको- क्मत्र दूषणं तु पूर्वोक्तरीत्या कारणत्वस्य ज्ञेयत्रह्मगतानन्त्य-

मकारान्तरेणाप्येतदधिकरणरचना वेदान्त्यभिमता-निरु- फस्य ब्रह्मणो िज्ञास्यत्वं न संभवति संभवति वा। तदर्थ 'वद्वििज्ञासस्व' (ते० ३।१। १) इत्यत्र जिज्ञास्यपरामर्शको

शंकरपादभूक्णे-

यस्तच्छव्दः स ककि विशिष्टं ब्रह्म परामृसत्यथवा जमत्कारण- त्वादुपलक्षितं व्यक्तिमात्रमिि लोके तदादिसर्वनास्ायुभयविम्- त्वस्यापि दर्शनात्संशयः । पूर्वपक्षस्तु-'तद्विजिन्रासस्व' (ते० ३।१।१) इत्यत्र तच्छव्दस्य प्रक्रान्तपरामर्शिनो येन रूपेण भक्रान्तता तदूपविशिष्टपरामर्शकत्वमेवोचिवम्। असति बाघके शव्दानां विशिष्टार्थपरत्वस्योत्सर्गिकत्वात्। न चात्र वाघकं किंचिदुपलभ्यते। अथ- आश्रयत्वविषयत्वभागिनी निर्विभामचिविरेव केवला। इति वार्तिकोक्ते: शुद्धस्थेवाज्ञानविषयत्वेन वििष्टस्य तद. सुपपत्या विशिष्टज्ञानस्य मूलाविद्यारूपबन्धहेतुमत्यनीकतवाभा- षात्। तद्विचारस्य निष्मपश्चतालक्षणमुक्तिफलत्वानुपपत्तिरेव बाधिकेति चेतु। न । विशिष्टज्ञानस्य मोक्षहेतुताया: भुतिसंमतति पन्नत्वे तदनुसारेणैव फलस्य कल्पनीयत्वाद। न च 'तमेष विदित्वाऽति मृत्युमेति। नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय" (मे ३।८) इति श्चत्यन्तरे ब्रह्मान्याविषयकज्ञानस्य मोक्षहेतु- सायाः प्रतिपादितत्वास्तदनुरोधेनात्रापि कारणत्वाद्यक्लक्षितव्य क्तिपरामर्शकत्वमेव कल्पयितुं युक्तमिति वाच्यम्। 'समेवं विद्वा- नमृत इह भवति' (नृसि० पू०१। ६) 'एवं पश्यश्रेवं मन्वान एवं विजानन्' (छा० ७।१५।४) इत्यादिशुत्यन्तरेप्ु विशिष्टज्ञानस्यैव मोक्षहेतुतोक्तः । तमेवेत्यत्र तं विदित्वैवेत्यर्य- करणौचित्यात्। चिन्मान्रविषयकज्ञानस्य ममाणेनासंभवाय। तथा हि-न तावचिन्मात्रविषयकज्ञानं मस्यक्षम्। आस्मनो बहिरिन्द्रियाणि प्रति रूपाद्यभावेनायोग्यत्वाव । तस्य स्वमकाज- त्वेन सुखादीनां स्वपकाशसाक्षिमात्रभास्यतवेन च मनसो ज्राना- करणत्वाद्। 'औपनिषदं पुरुष पृच्छामि' (वृ० ३।९।२६) 'नावेदविन्मनुते तं बृहन्तम्' ) इत्यादिशुरणा सस्योपनिषद्वाक्यमात्रबोध्यत्वो.क्तेश्व। नाध्यनुमितिरूवं तद्। तत्र हानात्मरूपे पक्ष आत्मसंसगों विषयोऽयवाSडस्परपे। नाउडघः। तस्य शुद्धचिन्मात्रविषयकत्वाभावेन परोक्षतवेन शुद्ध चिन्मात्रविषयकाज्ञानतत्मयुक्त कार्य रूपापरोक्षायासदपबमभ्र

जन्माघायफरणम् ।

भिव्तकर्वात्। नाम्स्य:। अत्यन्ताभेदे संसर्गासंभवाद। तद्-

घट इति ज्ञानविषयादधिकं घटे द्रव्यत्वसंसष्टाभेदं विषयीकुर्वती हिज्ञानस्य प्रमात्वं युक्तम्। तद्वयक्ती तद्वयक्तिस्वरूपं तद्वयक्ति- सादात्म्यं विषयीकुर्वता तु ज्ञानेन तद्वयक्तिरिति ज्ञानविषयाद- पिक कि विषयीकृतं येन धारामध्यगतज्ञानवदपमा न स्यात्। वस्मादमेदे सत्यप्युपाधिभेदपयुक्तो वाऽवच्छेदकभेदमयुक्तो वा

द्रव्यं भूतलसंयोगी घटोडग्रे न भूतलसंयोगीत्यादौ । अत एव घटाभावो घटाभाववानित्यादावेकत्वादिविशिष्टघटाभावत्वादि- रुपेणैब विशेषणता नाप्युपमितिः । स गौरनेन गवयैन सदश इत्याधुपमितिस्थल इव प्रकृते सदशवस्तुद्वयावगाहनेऽनात्मविष- यकत्वापत्ते:। नाप्यर्थापत्तिः। आत्मनि तत्संसर्ग विना कस्यचि-

वा पूर्वोक्तदोषापत्ते:। नाप्यनुपलब्धिकरणकम्। तस्याभावमात्रे पमाणत्वात्। ममेयस्याSSतमरूपत्वेऽनात्मरूपत्वे वा पूर्वोक्त- दोषापचेः। नापि शब्दम् । तस्योद्देश््यतावच्छेदकविधेया- वनैकसंसर्गविषयकत्वनियमेन शुद्धब्रह्मविषयकत्वाभावात । शन्दस्य परोक्षज्ञानजननस्वाभाव्येन परोक्षस्य तस्यापरोक्षाध्या- सानिवर्तकत्वस्योक्तत्वाच्चेत्यनुपपभ्रा सिद्धान्त्यभिमता ब्रम्म- जिम्वासेति पूर्वपक्षे सिद्धान्त :- श्ब्दमेव तद्विवक्षितचिन्मान्न नविषयकं ज्ञानम्। 'यतो वे' (तै० ३ । १ । १) इत्यादिवा-

इयस्। सत्यं पदानामोर्सर्गिकं विश्विष्टपरत्वम्। तथाऽपि बाधकम- कादेमात सत्परित्याष्यम्। किमत्र बापकमिति चेद। उच्यते- पत्री पैत्यादियायये यच्छन्दोपवन्धादतुवादत्वं तावत्मतीयते। वच

शांकरपादभूषणे-

पुरोबादसापेक्षम्। पुरोवादयात्र ब्रह्मविद्यामूर्धन्या सद्वियैव।सा च मत्यगभिन्नस्येध ब्रह्मणो जगत्कारणतां प्रतिपादयाति। तथा व पुरोवादानुसारेणानुवादस्य नेयतयाऽत्रापि प्रत्यगभिन्नस्येव ब्रह्मणो जगत्कारणता वाच्या। तथा च सदियोपदर्शिताभिरेवो- पपादक युक्तिभिरद्वैव सिद्धिव्र आ्ानन्यादिनिबन्ध लिखितदश्यत्वा- दिलिङ्गकानुमानादिभिश्च ब्रम्मान्यनिखिलपपञ्चस्य मिथ्यात्वा- षगमादाद्यसूत्रोक्तरीत्या शुक्तिरजतादिन्यायेन श्रुत्यन्तरेश्व ब्रह्म- . ज्ञानस्य कर्तृत्वादिबन्धनिवर्तकत्वस्य मूलाज्ञाननिवर्तकत्वेनैव वाच्यतया कारणत्वाद्यनिर्वाच्य वस्तुविशिष्टज्ञानस्य मिथ्याभूता- नात्मविषयकत्वेन शुद्धचिद्विषयकमूलाज्ञानसमानविषयकत्वा- भावेनाज्ञाननिवर्तकत्वाभावेन 'उदरमन्तरं कुरुते। अथ तस्य भयं भवति' (तै०२।७) 'मृत्योः स मृत्युमान्नोति। य इह नानेव पश्यतति' (का० २।४।१०) इत्यादिश्रुतिभिर्विशि- प्ज्ञानस्य भयहेतुत्वपतीतेरमृतत्वसाधनत्वासंभवात्। 'तमेव' (श्रे० ३।८ ) इत्यादी तं विदित्वैवेति योजनार्यां श्रुतस- मभिव्याहारभङ्गनपत्याऽयुक्तत्वात् । 'तमेवं विद्वान् ' (नृ० पू० १। ६ ) इत्यादावुपलक्षितज्ञानस्यैव विवक्षणाद्।'यंतो · वै' इत्यादेः 'तद्विजिज्ञासस्व ' (तै० ३ । १)इत्यन्वस्य वाक्य-

त्यूहम्। अथ सद्विधायाः प्रत्यगभिन्ननिर्विशेषब्रह्मपरत्वे भवेदेवम्। तदेव न तस्यां जीवभिन्नसविशेषब्रह्मणः पतिपादनपरत्वावग- मात। तथा हि-सद्वियोपकमे 'उत तमादेशममाक्ष्यः। यैनाञ्चतं ख्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातमिति'(छा० ६:।१।३) इति सविशेषञ्रस्मैव प्रतिपाधते। आदेशशब्दस्य जगभनियमनानुकूलप न्यापारविशेष रूपाज्ञात्मकशासितृत्वाश्रयपरत्वाद। एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानपतिज्ञावाक्यं तु तत्तदवस्थाविशेषविशिष्टकारणमेव कार्यमित्यारम्भणाधिकरणे निरूष्यमाणं कार्यकारणयोरनन्यत्वं स्वीकृत्य ब्रह्मणि विदित उपादानतया कार्यानुमविष्टो त्रझ्मा- कारो ज्ञात एवेत्येतदभिमायं सङ्रह्मण उपादानताद्योतकम्। ब्रह्मणश्योपादानत्वं यद्यपि विवर्तमाश्रित्य बक्तुं शक्यते तथाऽपि

जन्माच्विकरणम् ।.

'यथा सोभ्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृन्मयं विज्ञातं स्याद्ाचाSडर- मभणं विकारी नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्' (छा० ६। १।४ ) इति दष्टान्ते परिणाम्युपादानस्य पतिपादनात्परिणा. मितयोपादानं ब्रह्म विवक्षितम्। तन्र वाक्ये ह्ायमर्थः केषा- चित्संमत :- एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानोकत्या कार्यकारणयोरभेद उपक्षिप्ते पिण्डे दृष्ट्रेऽपि घटादिगोचरः संशयः पिण्डघटयोरर्थक्रि यानामादिभेदश्च कथमुपपत्र इति शडनयां वाचाऽडरम्मणमिति वांक्यशेषः। वाचा। घटेन जलमाहरेत्यादिका वाक्, तत्पूर्वको व्यवहारश्र वाक्पदार्थस्तदर्थम्। अध्ययनेन वसतीत्यादाविव फलस्यापि हेतुत्वविवक्षया तृतीया। विकारो घटादिस्तभ्राम- घेयं प मृत्तिकयाSSरम्भणं स्पृश्यं संबन्धनीयमिति यावद्। आलम्भः स्पर्शहिंसयोरिति वचनात्स्पर्शार्थकस्याऽSलभन्ने: संबन्धे पर्यवसानात्। कर्मणि ल्युट्। मृत्तिकेत्येवेत्यत्र विद्यमा- नस्यानुषक्तस्य मृत्तिकापदस्य तृतीयया विपरिणाम:। तथा च'

रार्थ च मृत्तिकया कम्बुग्रीवादिसंस्थानं घट इत्यादि नामधेयं च संबध्यत इति प्रतिपादिते पिण्डघटयोरेकद्रव्यत्वेऽपयव- स्थानां भेदात्संदेहादिकं सर्वमुपपद्यत इत्युक्तं भवति। ननूक्त- संदेहादयुपपत्यर्थ तार्किकमत इव कार्यकारणद्रव्ययोभेंद एव कुतो नोपेयत इत्याशङ्क्योक्तं मृत्तिकेत्येव सत्यमिति। घट इति पदमध्याहृत्य घटो मृत्तिकेत्येवार्थः सत्यं मामाणिक इति यावत्। तथा च घटो मृत्तिकेति लोकसिद्धमत्यभिज्ञया कार्य- कारणद्रव्ययोरैक्यमेव न भेद इति। आनन्दतीर्थीयाभिमतस्तत्र वाक्येऽयमर्थ :- एकविज्ञानेन सर्व- विज्ञानं हि सादश्यात्माधान्याट्वा। तत्रैकस्य ब्रह्मणो ज्ञानेन सश्वादिना तत्सदशस्य ज्ञाने मृत्पिण्डमृन्मवा दष्टान्ताः । प्रधा- नस्य तस्य ज्ञानेन तह्गुणीभूतस्य सर्वस्य ज्ञाने वाचाऽSरम्भणमि त्यादिसंस्कृतापभ्रंशो दष्टान्तः। तथा हि तत्रार्थः-वाचा वागि- न्द्रियमात्रेणाऽडरम्भणं यव्य तन्नामधेयं विकारः। संस्कृताप- भ्रंशरूपेण विक्रियमाणत्वात। व्याकरणसापेक्षेण वागिन्द्रियेण

रशांकरपादभूषणे- निष्यायं मृस्िकेत्येव सत्यम्। नित्यं पवाहरूपेणानादीत्यर्थ:। म वधेनास्थ इन्यते, एतम्सस्यं ब्रह्मपुरमित्यादौ सत्यपदस्य निश्ये पयोगात्। सदाशष्दृश्य त्यषन्तस्य सत्यपदत्वेन सदातनार्थकत्वाच्। अपभ्रंशज्ञानाद्धि यत्फलं तदधिकं च। सार्व- विकव्यवहारादिकं संस्कृतज्ञानान्वतीति संस्कृतं प्रधानम्। वाड-

यथां सोम्येकेनेत्यादिकमनुषञ्जनीयम्। तथा च समपश्चमेवोपादा- नभूतं निमित्तभूतं वा कारणं ब्रह्मावगम्यते मतभेदेन। तथा 'सदेव सोभ्येदमग्र आसीत् ' (छा . ६ । २ । १) इत्यत्रापीद शब्देन जगत उपादानाव। तस्य सदेवेत्यनेन सष्टेः प्रागपि सत्यत्वाव- धारणात्। अग्र इति कालस्य तस्यां दशायां सत्ताप्रतिपाद नाव। तदनन्तरं 'तदैक्षत' (छा० ६ । २ । ३) इति वाक्येन सृष्यनुकूलज्ञानसंकल्पकृतीनां मतिपादनात्सविशेषपर एव सदि- धोपक्रमोऽवधार्यते । मध्ये -च 'सन्मूलाः सोम्येमा: सर्वा: पजा: सदायतना: सत्पतिष्ठिता:' (छा० ६ । ८ । ४ ) इवि प्णाशनष्दोदितानां जीवानां सच्छन्दोदिताङ्गह्वणो मूलमूलि- मावादिना भेदपतिपादनमुपलभ्यते ।'ऐतदात्म्यमिद सर्वे वत्सत्यं स आत्मा तत्वमसि श्रवेतकेतो '(छा० ६।८।७) इत्युपसंहार इदंशब्दोदितं तच्छब्देन परामृश्य तत्सत्यमिति सर्वस्य मपञ्चस्य सत्यत्वावधारणात्संबोध्यसंबोधकभावेन श्रवेत. के तूदा लक योर मेंदेन प्रतिपादनेन जीवनानात्वस्यैवावगमाच सम- पश्चतैवावगम्यते। तथा च सद्विधाया उपक्रमोपसंहारपर्यालो- चनया परमार्थतः समपञ्चब्रह्मपतिपादनपरत्वावगमाच्दनुसारेण 'सतत्वमसि' (छा० ६।८।७) इति वाक्यं जीवब्रह्म- भेदाविरोघेनैव व्यारयेयम् । तथा हि-'अनृक्षरा ऋजवः सन्तु पन्था:' (ऋ० सं० अ०८ अ० ३ व०२४) इत्यत्र यथा बहुवचनस्य स्वादेशः, यथा वा 'उत यत्सुन्वन्ति सामिधेनी स्तदन्वाह' इत्यत्र 'सु्पा सुलुक्' (पा० सू० ७१।३९) इंति सुत्रेण यत्तत्पदोत्तरसपम्या लुक। यस्मिन्सुन्वन्ति तस्मि- मित्वर्यस्य विषक्षितत्वाद। यथा वा-'गायत्रीं छन्द्सा माता '

(नाराय० १५। १) इत्यत्र विभक्तिव्यत्ययेन द्वितीया मथ- मार्ये। तथा 'तत्वमसि' (छा० ६८७) इत्यत्र चतुर्थ्या स्वादेशादीनामन्यतम स्वीकृत्य तस्मै त्वं समर्पणीयोऽसीत्वर्थ: स्वीकार्यः । 'ब्रह्मणे त्वामहस ओमित्यात्मानं युञ्जीत' (नारा० २४। १ ) इति अ्रुतेः । पञ्चम्या वा स्वादेशादीनामन्यतमं स्वीकृत्य तस्मात्वमुत्पन्नोऽसीत्यर्थः ।'यतो वा इमानि भूवानि जायन्ते' (तै० ३। १। १) इति ख्ुतेः । षष्ठया वा तत्त्रि- तयं स्वीकृत्य तस्य त्वमसि तत्स्वामिकोऽसीति पतिपादनी- यम्। 'स कारणं करणाधिपाघिपः' (श्रे०६।९) इति श्रुतेः। सप्तम्या वा तत्त्रितयं स्वीकृत्य तस्मिस्त्वमसीत्यर्थो ग्राह्यः।'सन्मूला: सोम्येमा: सर्वाः भजा: सदायतनाः सरम तिष्ठिता:' (छा० ६। ८। ४ ) इति श्रुतेः । शरीरशरीर- भावाभिभायं वा सामानाधिकरण्यं भविष्यति मनुष्योऽहमि- त्यादिवत्। 'यस्याऽऽत्मा शरीरम्' (बृ० ३। ७। २२) इति श्रुतेः । 'अघोरापापकाशिनी' (रुद्र० अनु० १) इत्य. मापापकाशिनीति मश्च्लेषवत् 'अतत्त्वमसि' इति वा'स आत्मा तत्वमसि श्वेतकेतो' (छा० ६:। ८।७) इत्यशपि मक्षेषो भविष्यति। तथा चं सद्विधायाः समपञ्जीवाभन्नग्रम्म- परत्वावगमात्कर्यं पत्यगभिन्नम्रह्मपरत्वमिति चेव। अत्रोष्यते- 'उत तमादेशम्' (छा० ६ । १ ।३) इत्युपकमो न ब्रह्मण: शासितृत्वं प्रतिपादयाति। तथात्वे कतरि घयं स्वीकृत्य तत्प. रत्वं वक्तव्यम्। न च तदुपपद्यते।'अकर्तरि च कारके संज्ञा- याम्' (पा० सू० ३।३।१९) इति कर्तरि तस्य पर्युदासाव। न च करणार्थस्यैव कर्तर्युपचारो भविष्यतीति वाच्यम्। तथा क्ेशकल्पनायां मूलाभावात्। अल्लेशेनेवोपपत्ती तदयोगाय। उपदेशेऽपि ह्याङ्पूर्वकस्य दिशे: मचुरः प्रयोग उपलभ्यते- 'आदित्यो ब्रस्मेत्यादेशः' (छा० ३। १९ । १) . विधुङ्धसे- त्यादेशः, उभयमेतदादिष्टं भवत्यध्यात्मं चाSडविदेवतं च'(छा० ३।१८।१ ) ' अथात आदेशो नेति नेति ' वृ० २ । ३ ६) 'गुझा एवाऽडदेशा मधुकृतः' (छा० ३। ५।१) तदा.

१४४ शांकरपादभूषणे-

दिष्टेन वर्त्मनेत्येवमादौ। यद्यप्युपदेशादेशयोरभेंदेन प्रयोग उप- लभ्यत एष आदेश एष उपदेश इति तथाऽप्यादेशशब्देनोपदेश- सामान्ये प्रतिपादिते गोबलीवर्दन्यायेनोपदेशशब्दशोदनात्मको• पदेशविशेषपरो भविष्यति। एषा वेदोपनिषदेतदनुशासन- मित्युत्तरत्र तयैव दर्शनात्। उपदेशार्थत्वस्वीकारे च कर्मणि घमं स्वीकृत्योपदेशैकगम्यत्वेन ब्रह्मोपकान्तमिति लभ्यते। न चाकर्तरि चेति सूत्रे संज्ञायामिति ग्रहणात्मकते कथं कर्मणि घब् संभवतीति शाङ्डन्यम्। को भवता दायो दत्तः को भवता लाभो ळब्ध इति प्रयोगोपपत्तयेऽसंज्ञायामिति * पक्लेषस्याभ्युपगाव। अवश्यं चोपक्रम उपदेशकगम्यत्वं वक्तव्यम्। श्रवेतकेतुं रवपुत्रं गुरुकुलात्सर्वान्वेदानधीत्य गृहमागतं स्तब्धं मानिनं प्रत्युद्- लकस्य स्तब्धतापनोदनार्थोऽयं प्रश्न :-- 'उत तमादेशमपाक्ष्यः' इति। तत्र स्तव्घस्य मानिनः किमत्र प्ष्टव्यं स्वत एवायमर्थ आहतुं शक्यत इति शडन मा भूदिति। एवं च 'आचार्यवान्पु- रुषो वेद' (छा० ६ । १४।२) इत्युपसंहारस्याप्युपक्रमा- नुगुण्यं लभ्यते । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानपतिज्ञा च विवर्ताभि- मायेणैव व्याख्येया, न तु परिणामाभिमायेण। वाचाSडरम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्' (छा० ६।१। ४) इति वाक्यशेषात। स हि विकारनृततापरः। तथा हि तद्वाक्यार्थ :-

*पश्ेषस्योति। अयं माव :- 'अकर्तरि च कारके संज्ञायाम्' (पा० सू० ३। १ । १९ ) इत्यत्र संज्ञायामित्यस्य सत्त्वात् 'को मवता लाभो एब्ध:' इत्यत्र घञ न स्यात्, असत्त्वे च 'कृतः कटः' इत्यत्रापि स्यादि- त्याशङ्क्यानभिधात् 'कृतः कटः' इत्यत्र घञू न स्यादित्युक्त्वा 'संज्ञा- याम्' इति प्रत्याख्यातं भाष्ये। एतन्मूलकमेव कोमुद्यामुक्तंम्-'संज्ञायामिति प्राथिकम्' इति। एतत्सर्व मनस्ति निधायोच्यते 'असंज्ञायामिति प्रक्ले-

अभावे काचित्कानां प्रयोगाणामनेन सिद्धि: कार्या। अय च प्रश्लेषस्तन्त्रेण पोध्य:। एवं च संज्ञायामसंज्ञायां चेत्यर्थः पर्यवसितः । तथा च 'असंज्ञायाम्' इति प्रश्लेषे संज्ञायां घञ् न स्यादिति बक्तुं न शक्यते। वस्तुतस्तु 'संज्ञाया• मित्यस्य प्रािकत्वाम्युपगमात्' इत्येव वक्कमुचितम्।

जन्माद्यधिकरणम् । १४५

वाचाया आरम्भणमालम्वनं विकारो घटशरावादि। तर्हि वाक्तदालम्बनं च विकार इति दयं पाप्तम्। नेत्याह -- नाम. घेयम्। घटः शराव इति नाममात्रं न तु तत्र वस्तुसत्ताऽस्तीति घोत्यते नामधेयपदेन। दृष्टं च नामपदस्याऽडभासद्योतकत्वम्- 'यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम्' (गी० १६। १७ ) इति। लोकेऽपि पुत्राभासे पुत्र इति नामधेयं नात्र पुत्रत्वम- स्तीति। घटः सन्नित्यादिव्यवहारस्ताई कथमुपपाद्य इत्यत आह-मृत्तिकेत्येव सत्यमिति। मृत्तिकात्मनैव घटादिकं सत्यं न तु स्वरूपेणेत्यभिनायः। एवकारार्थप्रधानपरं चेदं वाक्यं गुडजिह्निकान्यायेन मृदो लोकपाप्तसत्यत्वानुवादपूर्वकं विका रानृततामतिपादनाय। एवमुत्तरेष्वपि लोहादिद्ृष्टान्तेषु द्रष्ट- व्यम्। अमुमर्ये दार्ष्टान्तिके दर्भयति-एवं सोम्य स आदेशो भवतीति। एवंशव्देन वाचाSडरम्भणं विकारो नामधेयमादेश एव सत्य इति प्रतिपादितं भवाति। यश्वारम्भणाधिकरणे चन्द्रिकायाम्-एकविज्ञानेन सर्व- विज्ञानायोगः । मृत्पिण्डदृष्टान्तानुपपत्तिश्र। कथं हि ब्रह्मविज्ञा मात्सकलं विज्ञातं भवेत। नाहि शुक्तिस्वरूपविज्ञानाद्रजतज्ञता। मत्युत शुक्तेस्तन्रापरिज्ञानाद्यथैव रजतज्ञता ब्रह्मतत्त्वापरिज्ञाना सयैव सर्वज्ञताऽपि वेति विवर्तवाद एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानम- विज्ञाद्यनुपपत्तिरूपदूषणमुक्तम्। तन्मन्दम्। विवर्तवादेऽषिष्ठान ब्रानेनाSSरोपितस्य तत्त्वतो ज्ातत्वं संपतिपत्रम्। तचाधिष्ठाना- स्मकज्ञातस्वीयतत्वकत्वम्। उक्त्तं च भामत्याम्-रज्ज्वा ज्ञातार्या भुजङ्गतत्त्वं ज्ञातं भवति । सा हि तस्य तश्वमिति । एवं च शुक्तिसाक्षात्कारानन्तरं यद्रजतमभात्सा शुक्तिरिति मत्ययाद्रजते शुक्तिकात्मकज्ञातस्वीयतत्वकत्वात्मकं शुक्तिकाज्ञा- नेन तत्वतो बातत्वमक्षतम्। एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानमपि तत्वती सर्वविज्ञानमेव विवक्षितम् । एवं चाघिष्ठानभूते ब्रह्मणि ज्ञाते 'इद सर्व यद्यमात्मा' (बृ०२।४।६) 'सर्न खल्विदं ब्रह्म ' (छा० ३। १४ । १ ) इति बाघायां सामा-

१४६ शांकरपादभूषणे-

पिते जगति सत्वाजैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानानुपपततिः। मृदादि- विव्वानेन घटादीनां विज्ञातस्वीयततत्वकत्वं गुडजिद्विकान्यायेनै- वेत्युक्तमेव पागिति न दष्टान्तासंगति: । यदपि तत्रैव चन्द्रिकायाम्-रज्जवां ज्ञातायां भुजङ्गतत्त्वरं ज्ातं भवति। सा हि तस्य तत्वम्। एवं च ब्रस्मज्ञानात्सर्वे तस्वतो ज्ञातं भवतीति भामत्युक्तमनूद-एवं हि ब्रह्मज्ञानेन ब्रस्मैव ज्ञातं भवतीत्यर्थ: स्याद। तच्चायुक्तम् । स्वस्य स्वहेतु- त्वायोगात्।'येनाश्चतं ्ुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातं स्याद्' (छा० ६।१।३) इति श्रुतौ. श्रुतादिपदायोगाचे- व्यादिकं दूषणमुक्तम्। तदपि मन्दम्। ब्रह्मविज्ञानेन सर्वे तत्वतो ज्ञातं भवतीत्यत्र ब्रह्मविज्ञानेनेत्यभेदे तृतीया। अभेदस्य च विज्ञातमित्यत्र विज्ञानेऽन्वयः । तथा च ब्रह्मज्ञानाभिनं यत- स्वतो ज्ञानं तद्विषयं स्वीयतत्वज्ञानाभिन्नज्ञानविषयब्रह्मकं सर्व- मिति पर्यवसितार्ये न स्वस्य स्वहेतुत्वापत्तिरिति दूषणावकाशः। येनाश्रुतं श्रुतं भवतीत्यादावप्यश्चतं वियदादिकं येन तत्वतः श्रुतं भवति, यदभिन्नश्चतात्मकस्वीयतातत्विक रूपवन्भवतीति रीत्या बाधार्यां सामानाधिकरण्येन पर्यवसितान्वयेन न अ्वादिपंदा- योगोऽपीति। यदपि तत्रैव िवर्तवादे मृत्पिण्डमृन्म यादिद्ृष्टान्तानुपपासेरिति धन्द्रिकार्यां दूषणमुक्तं तदस्मदीयश्रीमद्भाष्यहृदयानवबोध

माय :- येनाश्षुतं श्रुतमिति वाधायां सामानाधिकरण्यम्। अक्षुतं वियदादिकं सर्वे तत्वतो यदभिभ्नक्षतत्रह्मव्यतिरिक्तस्वीयता- स्वकरूपश्रन्यमित्यर्थः। तथा चैकं ब्रह्म सर्वस्याधिष्ठानमित्यर्थ: पतिज्ञातः। तत्र मृत्पिण्डव्यतिरेकेण तत्वतस्तद्विकारो यथा नास्ती- त्यादिष्ष्ान्तो यथा सोम्यैकेनेत्यादिना प्रतिपाधते। मृत्पिण्ड-

स्थोलयविशेषबोधकं मृन्मयमात्रोपादानतायोग्यतालाभाय। मून्म- यपदं घ भूमिविकारमात्रार्थकम् । तथा च भूमिरूपविकार: स्पो यथा भूर्मि बिना तत्वतो नास्तीत्यर्थ:। भूमिविकारत्वं पं

१४७

सालादेव वस्षादावस्तीति भूमेर्षिमक्तपिण्टस्य नानाविकारानुपा- दानत्वेऽपि न क्षतिः । यथ्यपि भूमिर्नाषिष्ठानं तथाऽप्यधिष्ठान- तावचछेदकशुकत्यादि्व्यतिरेकेण तस्वतो रूप्यादि नास्तीति व्यव हार वद्भूमिविकारादिस्व रूपविच।रदशायामाधारतावच्छेद- कभूम्यादिव्यतिरेकेण तश्वतस्त्रद्विकारो नास्तीति व्यवहाराच्छ्र- त्या तथोक्त्म्। एवं च सर्व मृन्मयमेकमृत्पिण्डात्मकविज्ञातस्वी यतत्वकमित्यपि बाघायां सामानाधिकरण्यम्। तत्र हेतुर्मृत्तिके- त्येव सत्यमिति। सर्वप्रत्ययवेधे च ब्रह्मरूपे व्यवस्थितः । इत्युक्त्केः। मृत्तिका भूमिरिति गृह्यमाणं यसदवच्छिन्सटूपं ब्रह्म। तदेव सत्यम्। मृत्तिकास्वरूपस्य सत्यत्वाभावात् । तदव- च्छिनसदुपस्य दृष्टान्तत्वर्धीदशार्यां मृदो विविच्याज्ञानाद्भू- मित्वेन बायमानत्वेन सद्रूपतालाभार्थमेव मृत्तिकेत्येवेत्यत्र 'इति' इत्युक्ते: । अन्यथा तद्वैयर्थ्यापत्तेः । एतेन-शब्दपकरणे व्याकरणादी प्रकरणसिद्धं शब्दपरत्वं परित्यज्य नवेति

• नवेति शब्दस्येति-'न वेति विभाषा' (पा० सू० १।१। ४४) इत्यस्मिन्सूत्रे 'न वा' इतिशब्दस्येत्यर्थः । अय मावः-इतिशब्दो लोके

न्व्याकरणशास्त्रे तु 'स्वं रूपं शब्दस्याशव्दसंज्ञा '(पा० सू० १।१।६८) इत्यनेन शब्दपरत्वं बोधितम्। अतोत्र शब्दपदार्थकस्यार्थपदार्थत्वकृध्वति। तस्य हि पदार्थविपर्यासकृत्त्वस्वमावात्। स च नवाशब्दाम्यां सह प्रत्येकं संब. ध्यते। व्याख्यानात्। तेन च नवाशब्दयोरथौं संज्ञिनो मवतः। तत्र नकारस्य निषेधोऽर्थ: प्रसिद्ध एव । वेत्यस्य त्वस्तीत्यस्य संनिधाने पक्षे नास्तीत्यर्थ: मंतीयते। नास्तीत्यस्य संनिधाने पक्षेऽस्तीत्यर्थः प्रतीयते। प्रकृते तु वेत्यस्य संनिधानादस्तीत्यर्थस्य प्रतीतिर्भवति। तथा च निषेधविकल्पयोर्विभाषा संज्ञा स्यादिन्यर्थ: फलितो मवति। तत्रापि श्तक्रमानुरोधात् ' न मवतीत्येतत्पूर्वकं पक्षे मवति' इत्यस्यैव विमाषा संज्ञा भवति। तेन च 'विभाषा श्रेः' (पा० सू० १। १।३) इत्याद्युमयत्रविमाषासु पूर्व निषेधेन किदकिदादिरूपे- ्वैक्यरूपं प्रापितेषु सत्सु पक्षे मवर्तीत्येकरूपेण विधिमुखेनैव विकल्पः सिध्यति।

१४८ शांकरपादभूषणे-

शब्दस्य स्वार्थपरस्वस्येवार्थपकरणेऽर्थपरत्वस्य मकरणादेव लाभे शब्दपरताया एव वक्त्तव्यतया तस्य च भकनतेऽनुपयुक्ततया मृत्तिकेत्येवेत्यन्रेतिशब्दवैयर्थ्यमेव त्वन्मत इति परोक्तं दूषणमः नवकाश्म् । आद्यर्थको वा 'इति'शब्दः पकते। इति हेतुमकरणमकारादिसमाप्िपु (३।३।२४५)। इत्यमरकोशात्। तथा च भूमिविकारस्वरूपस्य विचारदशायां तर्स्वरूपभिव भूमिस्वरूपस्य विचारदशार्यां साऽपि मिथ्यैव। तत्कारणापञ्चीकृतभूंतानयेव सत्यानि। तेषामपि स्वरूपविचा रदशायां तान्यपि मिथ्यैव। तत्कारणं ब्रह्मैव सत्यमित्याद्यर्थ- लाभ:। एवमेवोत्तरेष्वपि दृष्टान्तेषु योजनीयम्। मृत्तिकेत्येव सत्यमित्यत्र हेतुर्वाचाऽऽरम्भणं विकारो नामधेयमित्याि। सब व्याख्यातं माकू। अस्मित्नेवार्ये- को भवानिति निर्देशो वाचाऽडरम्भो ह्यनर्थक: (२।१३।८७)। शिषिका दारुसंघातो रचनास्थितिसंस्थितः । अन्विष्यतां नृपश्रेष्ठ तन्भ्ेदे शिबिका त्वया (२१३।९१)। एवं छत्रशलाकार्ना पृथग्भावो विमृश्यताम्। क यातं छत्रमित्येष न्यायस्त्वयि तथा मयि (२।१३।९२)। यस्तु राजेति यल्लोके यच्च राजभटादिकम् । तथाऽन्यच्च नृपेत्येतन्न सत्संकल्पनामयम्। (२।१३९५)। एवमेकमिदं विश्वं न भेदि सकलं जगत । वासुदेवाभिधानस्य स्वरूपं परमात्मनः (२।१५।३५)। इत्यादिविष्णुपुराणादिवाक्यसहस्र रूपबृहण रूपर निर्वचनीया- परपर्याये मिथ्यात्वे निर्णीततात्पर्यकं सद्विदागतम् यदग्ने रोहितं रूपं तेजसस्तद्रूप यच्छुकं तदपां यत्कृष्णं तदभस्यापा- गादग्नेरग्नित्वं वाचाSडरम्भणं विकारो नामधेय त्रीणि रूपाणी- त्येव सत्यम् ' (छा० ६ ।४ । १) इत्यादिश्जुतिवाक्यं भमा-

यदि च नवाशब्दावेव संज्ञिनौ स्थातां तर्हि 'विभाषा श्वेः' इत्यादो नवाश- न्दावादेशौ स्याताम्। क्वचितत्वितिश्दस्य न पदार्थविपर्यासकत्व्रम्। यथा- अनुवाद्वाक्ये। विस्तरस्व शब्देन्दुशेखरादौ स्पष्ट इति।

जन्माधाधकरणम्। १४९

मस्वरूपव्यतिरेकेण विचारासहत्वमग्नित्वमित्यन्तेन हेतूकृत्य बाचाऽSरम्भणमित्यादिना त्रिवत्कृतमात्रं मिथ्येति पतिपाधते। परोक्तार्ये तु न किंचित्ममाणम्। अस्वारस्यं च वक्ष्यते। अधि- कमारम्भणाधिकरणे चन्द्रिकादूषणे मत्कृते द्रष्टव्यम् । तथा- ज्ञानस्वरूपमत्यन्तं निर्मलं परमार्थतः । तदेवार्थस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतः स्थितम् (१।२६)।। इति विष्णुपुराण एव ज्ञानस्वरूपस्यैव परमात्मनोरऽर्थाकारता भ्रमसिद्धेति प्रतिपादितम् । तथा- वस्त्वस्ति कि कुत्रचिदादिमध्य पर्यन्तहीनं सततैकरूपम्। यधान्यथात्वं द्विज याति भूयो न तत्तथा तत्र कुतो हि तत्वम्। (वि० पु० अं० २। १२। ४१)। इति तत्रैव विकारवर्ग आदिमध्यान्तरहितं पारमार्थिकं वस्तु नास्ति, अन्यथाभवतो वस्तुत्वाभावादिति प्रतिपादितम्। तथा- मही घटत्वं घटतः कपालिका कपालिकाचूर्णरजस्ततोऽणु:। जनैः स्वकर्मस्तिमितात्मबोघेरालक्ष्यते ब्रूहि किमत्र तत्त्वम् ।। (वि० पु० अं० २। १२। ४२)। सद्भाव एवं भवतो मयोक्तो ज्ञानं यथा सत्यमसत्यमन्यत। (वि० पु० अं० २ । १२। ४५) । इत्यादिना प्रपश्चानृततैव प्रतिपादितेति विवर्तमाश्रित्यैवैकवि- ज्ञानेन सर्वविज्ञानप्तिज्ञा विवर्तवादसमतोक्तश्रीमच्छांकरभाष्या- भिनेतवाचारम्भणश्चत्यर्थ स्वीकृत्यैवोपपादनीया। पूर्वपक्षोपद- शिंते केषाचिदरये वाचेति तृतीयायाश्चतुर्थ्धर्थत्वाङ्गीकारो मृत्ति केत्यनुषङ्गस्तृतीयान्ततया तस्य विपरिणामो मृत्तिकेत्येवेत्यत्र घटपदाध्याहारश्वेत्येवं योजनाया अतिक्विष्टत्वादस्वारस्यं प्रपश्च- मिथ्यात्व बोधकोक्तममाणविरोधक्ञ। आनन्दतीर्थीयसंमते पूर्वपक्षोपदशित उक्तवाक्यार्थेऽप्यस्वार- स्यम्। तथा हि-तन्र वाचेत्यनेन वागिन्द्रियमात्रं लक्षणीयम्। अन्यथा व्याकरणानिष्पाद्यत्वालाभेनापभ्रंशालाभापततेः। मन्मते वाचेत्यस्य वाज्मात्रमित्ययें नामघेयमित्यत्र नामधेयमात्रमित्ययें लक्षणा तु श्रुवतसामानाधिकरण्यानुपपततिनिबन्धना लोकसिद्धा

१५० शांकरपादभूषणे- पेति न दोषाय। तथा हि-तत्र वाक्ये वाचा व्यवल्लियमाण विकारं वाचाSSरम्भणमितिवाक्योदितमनूदय नामधेयत्वविधानं सत्र स्वरसतः भतीयते। तन्र च श्ुतार्थमादाय सामानाधिकर ण्यासंभवालामधेयपदेन नामघेयवाच्यत्वलक्षणामुपेत्य सामाना- धिकरण्योपपादने पौनरुक्त्यापत्ते: । मृत्तिकेत्येव सत्यमिति वाक्यशेषस्वरसाच्चार्थपरिसंख्यार्थतासुपेत्य मात्रपदान्तर्भावेण मिथ्यात्वपर्यवसायितदर्थकथनस्यैव स्वरसत्वात। लोकसिद्धि- स्तु दष्टं च नामषेयपदस्येत्यादिनोक्तेव माक् (पृ० १४५ aां० प० ४)। एवं सत्यशब्दस्यावाध्ये रूढत्वान्नित्यत्वार्थकत्वमपि लक्षणयैव। संस्कृतस्यापि मुख्यनित्यत्वाभावेन सदाशब्दमा- दाय योगासंभवेन व्याकरणनिष्पाद्यत्वरूपगौणनित्यत्वे लक्ष- णापत्तिश्। सदाशब्दस्य त्यबन्तत्वमपि व्याकरणासिद्धमिति मामाणिकवैयाकरणसंमतम् । अधुना विकारशव्दस्य मुख्य- विकारर्थकत्वे तदिष्टासिद्धया संस्कृतोच्चारणाशक्त्योच्चार्यमा- णार्थकत्वं लक्षणयैव। नामशब्दस्यापि शब्दार्थकत्वं लक्षणयैव। अपभ्रंशस्य संकेतवत्पातिपदिकरूपरूढत्वाभावाव। यथा सोभ्यैकेनेत्थादिकमनुषञ्जनीयमित्यपि न सत । पूर्ववाक्य- परविष्टभागस्योत्तरवाक्यघटकत्वेन प्रतिसंधानं ह्वनुषङ्ग:। स च पकृते न संभवति। पकृते हि मृत्तिकत्येव सत्यमित्यादेः पश्चा- घथा सोम्यैकेन मृत्तिकत्यनेन सर्वस्तद्विकारो विज्ञातो भवतीत्यादि हि विवाक्षिनद्ृष्टान्तलाभाय कल्पनीयम्। न चैत- त्पूर्ववाक्ये प्रविष्टम् किंच यथा वाचाऽडरम्भणमित्यादिना गुणपधानभावःश्रुत्या ज्ञापिनस्तथा मृत्पिण्डतद्विकारयोः सादश्य- भपि ज्राप्येत। यदि च मृत्पिण्डज्ञानेऽपि तद्विकाराणां घटत्वादि- ना ज्ञानासंभवान्मृत्वेन रूपेणैव घटादिज्ञानं मृत्पिण्डज्ञानादिति पर्यालोचनात्तत्सदशज्ञानं तज्ज्ञानाधीनं लक्ष्यत इत्युच्यते तहिं

सात्पर्यकं 'मृत्तिकेत्यनेन सर्वस्तद्विकारो विज्ञातो भवति' इति वा- मयं संभववीति तदेव अ्त्योच्येत, किं वाचाSSरम्भणमित्यादिना गुणमधानभावज्ञापकेनेति श्रुतिस्वारस्यहानिः।अपि च कार्ष्ण-

जन्मादाधिकरणम्।

यसान्तानां सदशदष्टान्तानां पश्ादेव वाचाSडरम्भणं नामषेयं विकार इतिवत्संस्कृतं सत्यमिति सामान्यत एवोच्येत न तु मृत्पिडादिदृष्टान्तस्यैकैकस्यान्ते विशिष्य मृत्तिकेत्येकेकम्। शब्दा- न्तराणामपि संस्कृतानां संभवेन मृत्तिकेत्येवेत्यादेरुपादानमप्य- स्वरसमेव। आयसमित्येव सत्यमित्यस्यैव पूर्णत्वसंभवेन का- षर्णेति किमित्युक्तमिति शङगऽप्यनुत्तरा तन्मते । मन्मते तु का- हर्णायसादिवाचकलघुशब्दान्तरसंभवेऽपि न दोष। घटाद्यर्थवि- वक्षायां घटादिशब्दानामिव कलशादिशब्दानामपि तत्पर्यायार्णं प्रयोगाव। एकविज्ञानेन तत्सदशं तदधीनं च सर्वे ज्ञायत इत्य. प्यसंगतमेव। तथा नियमाभावात्। नहि गोज्ञाने गवयादे राज- ज्ञाने च प्रजादेनियतं ज्ञानम् । अनियतज्ञाने च सदशादेरेव. किमित्युपादानमित्यत्राप्यनुत्तरमेव । तथा च सद्विधोपक्रमे पतिज्ञातिकविज्ञानेन सर्वविज्ञानस्य विकारानृतत्वं स्वीकृत्य विव- रतवादमाश्रित्येवोक्तरीत्योपपादनीयतया तदुपपादनायेव 'सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्' (छा० ६।२।१) इत्युपक्रमात्। 'ऐतदात्म्यमिदं सर्वे तत्सत्यं स आत्मा तश्वमासे श्वेतकेतो' (छा० ६ ।१६ । ३) इन्युपसंहाराच्चाद्वैतब्रह्मण एव महापकरणितया तदनुसारेणैव तद्वाक्यस्थपदानां व्याखयेय.

नन्वयितया तत्परित्यागेन प्रकृतव्याख्यार्थानुकूलपदार्थोपस्थि-

सदेव सोभ्येदमग्र आसीदित्यत्र निष्मपश्चात्मतत्वरूपभकृत. वाक्यार्थनिर्वाहो न संभवति।तत्रेदंशब्दोदिते जगति सदेवेत्यने- न सत्वावधारणात। अग्र इति कालस्य तस्यां दशायां सत्ता- मतिपादनाव। तदनन्सरं तदैक्षत नामरूपे व्याकरोदितीक्षणना- मरूपद्वैत पपश्चपतिपादनादित्युक्तं तुन सत। सदेवेत्यत्र सच्छन्दो म सत्ताश्रयतयेदंपदार्थे पर्यवसितः। किंतु समानभकरणे 'आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत्' (ऐ० १।१) इत्यत्र सच्छब्दस्थान आत्मशब्दमुपक्षिप्य, 'एक:' इति पुंलिङ्गेन्न वस्येव विशेषणाङ्गलपर एव।

१५२ शांकरपादभूषणे-

ऊतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविध: स्मृतः (गी०१७।२३)। इति स्मृतेस्तस्य ब्रह्मवाचकत्वात्। 'तदैक्षत' (छा०६। २।३) इति सच्छन्दार्थमाकृष्य तस्येक्षणादिपूर्वकस्त्रषटृत्वाम्नानाच जगति तस्य बाधात्। 'सन्मूला: सोम्येमा: सर्वाः पजाः सदायतना सत्मतिष्ठिता:' (छा० ६।८।४) इति स्पष्टतया तेन पदेन ब्रह्मण एव प्रतिपादनात्। यश्वेवं सदेवेदमासीदित्यनेन सदभेदविशिष्टनपश्च आसी- दिति सत्तां प्रतिपाद पुनरद्वितीयपदेन प्रपञ्चनिषेधे प्रपश्चे पती- तस्य सत्वस्य व्याघातः। न च सदभिन्नस्य सतत्वमिवाद्विती- यत्वं न विरुद्धं सदाब्मनोभयोः संभवादिति सुवचम्। न ह्ात्र सद्रपमात्रस्य सत्वमुच्यते किंतु सदभिन्नपपञ्चस्य। तथा च

लाभाद्विरोघस्य दुर्वारत्वाव। नाहि सदासीदित्यस्यासदासीदित्य- थोऽविरुद्ध इति। तन्न सत्। यथा हि घटादिकं स्वोत्पत्तिपूर्व मृदेवाSSसीदिति वाक्ये घटादयभेदोपलक्षितमृदेवाऽऽसीदूघटा दिकं मृदूव्यतिरेकेण नाऽSसीदित्यर्थस्तथा पकृतवाक्य इदमभे- दोपलक्षितं सदेवाग्र आसीत। 'अथात आदेशो नेवि नेति' (वृ० २।३ । ६ ) इत्यादिश्चुतिसिद्धं यदेक्मेषाद्वितीयं सक - लद्वैतशून्यं सत्तामात्रमात्मरूपं तद्व्यतिरेकेण सष्टेः भागिदं नाम- रूपात्मकं किमपि नाऽऽसीदित्यस्यैवैवकारार्थपाधान्येन सदेवे- स्यादेरर्थत्वाद्विशेष्य संगतैव कारस्यान्ययोगव्यवच्छेदार्थकतया स. दन्यसामान्येऽग्रकालसत्वाभावस्यैव बोधनेन मपश्चे सत्वादि- संबन्धबोधाभावान्न विरोधशडनऽपि। प्रतिपादिवं चैतदारम्भणा- षिकरणे 'सत्वाच्चावरस्य' (ब्र० सृ० २/१।१६) इत्यादि- सूत्रव्यारुयाने श्रीमन्भाष्यकारादिभिः। एकम्, एव, अद्वितीयम्, इति त्रिभि: पदेः स्वगतभेदसजा तीयभेदविजातीयभेदत्रयं क्रमेण निषिध्यते। तदुक्तम्- वृक्षस्य स्वगतो भेद: पत्रपुष्पफलादिभि:

तथा सद्स्तुनो भेदत्रयं मासं निवार्यते।

जन्मादधिकरणम्। १५३

स्वंगतमेद :- नानात्वरूपजीवेश्वरभेदः । सजातीयमेद :- द्रे- व्यत्वादिना सजातीयपृथिव्यादिभेदः । विजातीयभेद :- गुण- गुण्यांदिभेदः । एकपदेन, एवकारेण, ह्वैतार्थकद्वितीयपदयुक्त्ेन निषेधार्थकनया, च निषिध्यत इति तदर्थः। यदि च पृथिव्यादि नं सजातीयं शुद्धव्रह्मणो द्रव्यत्वानङ्गीकारादित्युच्यते तदा जड- मेदो विजातीयभेद:, चैतन्यभेदः, सजातीयभेदः, स्वभिन्नत्वे सति चिदात्मकत्वं साजात्यम् । तथ जीवादौ वर्तत इति तत्रिष्ठः स भेद:। स च सर्वानुगतत्वात्स्वस्य स्वस्मिन्पि मसक्त:।ज्ञानान- न्दादौ स्वरूपे ब्रह्मधर्मत्वस्य कल्पितत्वाज्ज्ञानानन्दादिधर्मधर्मि- भेदः स्वगतमेद इति व्याख्येयम्। न चास्य गोर्दवितीयोऽन्वे- षटंव्य इस्युक्ती गौरेव द्वितीयोऽन्विष्यते नाश्वो न गर्दभ इति महाभाष्यातुसारात्समानजातीयद्वितीयपरत्वमेव द्वितीयशब्दस्य ांच्यमिति सप्ातीयभेदनिषेधपरत्वमेवाद्वितीयपदस्य, विजाती- यंस्वगतभेदनिषेधपरत्वं त्वेकावधारणपदयोर्ययेष्टं वाच्यमिति शंङ्क्यम्। व्यावर्तकपदान्वरयुक्तस्य यद्धर्मविशिष्टवाचकपदस्य संनिहितिं यदूद्वितीयपदं तत्तद्वर्मविशिष्टं द्वितीयमभधत्ते। तथा चास्य गोद्वितीय इत्यादौ व्यवर्तकेनास्पेति पदेन युक्तस्य गोप. दंस्य संनिहितेन द्वितीयपदेन गोरुपद्वितीयस्यैव बोधनेऽपि परक्कते ष्यावर्तकपदान्तराभावात्रं सजातीयद्वितीयबोधकत्वम्। उक्तनि- यमादेव 'द्विती यगामी नहि शब्द एष नः' इत्यादो द्वितीय शब्दस्व द्वितीयसामान्यपरत्वं संगच्छते। न चाद्वितीयपदे न द्वितीय- मद्वितीयमिति तत्पुरुषसमासाश्रयणे न द्वितीयं किंतु प्रथमं तृतीयं चेत्यर्थ: स्याव। तयोश्च प्रथमत्वादिना नाद्वितीयपदबो- ध्यता, किंतु द्विवीयभिन्नत्वेन। सा च न संभवति। तयोरपि किचिदपेक्ष्य द्वितीयत्वादिति तत्पुरुषसमासार्थासंभवान विद्यते द्वितीयं यत्रेति बहुव्रीहिरेवाऽडश्रयणीयः । तथा च भेदमेद्यमा- त्रश्य द्विवीयत्वादेकेनैवाद्विती यपदेन हश्यमात्रनिषेध संभव एका षधारणपद्योर्वैयर्थ्यमिति वाच्यम्। वलीवर्दपद्संनिधाने गोप- दंस्य विशेषायें संकोच इव सजावीयस्वगतभेदनिषेधार्थकैका- पधारणपद्संनिधिवलाददैवपदस्य विजाती यद्विती यत्वावच्छिम १०

१५४

पतियोगिताकनियेष रूपविद्येषार्यकर्वाद। अत्र द्विवीयपदरण विजातीयद्वितीयलक्षणया तच्छून्यत्वयोवांदभी लाडयदिीनएव मेदो निविध्यते । शब्द एव वा ताहनभेदृस्य निपेण। तथा हि-समानपकरणे'आस्मा वा इदमेक एबत आलीतु। नान्यर्ति्कचन मिषत् ' (ऐ० १ । १ ) इत्यत आतुनाननेकार्य

क्यतया भकृते द्वितीयपदस्यान्यार्थकत्वाल्लक्षणाया आवश्वकतने द्वित्व संख्यापूर कत्वादित्या गेनाSडत्मान्यनिणातीयरवेन लक्षणा- या एव युक्तत्वात्। ताउशत्वेन निषेधे वाषकानावादनिनिग- ्यत्वांच विशेष्यस्य भेवस्येव विश्ञेषणस्य भेदरवापि निवेम- मतीते:। एकपदस्प केवलार्थकत्वेन केवल्यस्य स्वाम्पसूग्पतव- रूपतया प्रकृते संकोचेन जीवेश्ररािरूपस्वान्यसूल्यपोणकर मेदनिषेध बोधकत्वम्। एवकारस्याप्यम्यतादारकमव्यवच्छेडंजो धकत्वेऽपि प्रकृते पृथिध्यादिरूपसजातीयस्वाम्यतादारम्ययूग्प स्वबोधकत्वेन विशेषणीभूतानां सजातीयतद्गतमेदानामुक्तरीर्या निषेधबोषकत्वम्। एवं च मेदत्रयस्थ पदत्रवैण निषेमोसिर्स- सभिनसामान्यस्य मिथ्यात्वे मकतक्ुतेः पर्यवसानीकिय म व्याइतेति बोध्यम्। अथवा स्वाम्यरवावच्छिसे द्वितीयगामी- स्याजानी(नि,कमयोगदर्शनात्तत्र द्वितीयश्ष्दस्य मुरयतजत्वा- रसजातीयस्वान्यत्वादिना पदतयलक्षणापेक्षया पुरुयया :हुरपा द्वितीयपदेन स्वान्यत्वेन बोधः । पदान्तरं तु तदसंकोचतारपर्व कमित्यद्वितीयपदेनैव भेदत्रयनिषेषबोष:। एयम् 'अनेन जीवेनाsऽसमनाSनुमविश्य मानरूपे व्याकर- वाणि ' (छा० ६ । ३ । २ ) इस्यनेन मध्येडपि मीवमलमो- रभेद उक्तरीत्या निष्मपश्ाद्वितीय त्रह्मपरोपक्रमानुणुण दवं परामृश्यते। यद्यपि परमात्मनः 'यः सर्वेषु भृतेषु तिश्वन्तनैच्यी भूतेभ्योऽन्तर:' (बृ० ३।७।१५) इत्यन्तर्थामिरूपणाध्यनुमने- शोऽहित तथाऽपि स नेह विवकिता। जयिमेति विभेषणाव। एवम् ऐतदात्म्यमिद सर्व तत्सत्य स आत्मा तरयनासे मेतकेतो' (छा० ६ । १६ । ३) इत्युपसंहारोऽप्युवभामासुनुण

१५५

रमोरकरपते। वक्टास््यमिदे सवमिति हि 'इद सव यदय- मांस्या (पृ० ४ ।५। ७) इत्वादिश्युत्यन्तरानुसाराव् 'सदेव सोग्बेदमन्र आसीत् (छा० ६ । २ । १) इत्युपक्रमानुसाराच ' एप आात्माउस्प' इति बहुव्रीहिं करवा ततो भावपत्यये कृते आवमत्ययश्य मकारीभूतप्रकृत्यर्थपरत्वाञ्दुव्रीहारये विशेषणी- भूवात्मपरामर्शकत्वैन 'एष आत्मेदं सर्वश्' इति पतिपाद्यवि। एव आतमेर्द सर्वमित्येव वक्तव्ये सामानाधिकरण्यमास्मात्मीय- यापेनीपशारिकमिति शड्डननिराकरणाय बहुव्रीहिभावमत्यययो- उपादानय्। तथा सति बहुवीहिणैव मुख्यया वृत्याऽडत्मात्मी- पभावे छब्जे पुनर्भावपत्ययरूपपयत्नान्तरकरणं व्यर्थ स्यादिति सा शयुनडपोदिता भवति। तच्च सामानाधिकरण्यं मृद्घट इवि परिणामाभिमामेण रजतं शुक्तिरित्यारोपितवाधाभि- पायेजेवि द्वैपाउपि संभवति। तन्निर्धारणार्थ तत्सत्यमिति पायपय्। तम तच्छष्दः पकृतमात्मानं परामृशति। तस्पैव वाम्पंर्थविषयंत्रयाऽस्मिन्संदर्में माधान्यात्स आत्मेति वाक्ये सस्येय पराममें तंदैकार्थ्याुसाराचच। ततथ तच्छब्द्ेनाSSतमानं परामुश्य वस्य विश्विष्य सत्यतापतिपादनमनात्मनोऽनृततां बोध- पस्यूर्पीपसषिसं सामानाधिकरण्य बाधायामेवेति व्यवस्थापयति। ततथ वश्वमसीति वाक्यमपि स्वस्वाहस्यानुसारेण च यथा- अवमेद। म तु विभसिलोपादिना केशेन व्याख्येयम्। स्वस्वा- रस्वस्यामय चिभक्तिलोपायाश्रयणे व्यामह एव शडनवसरप- दर्मितषचनग्याक्तकिमि: स्याद्। न हीयमेव वचनव्यक्ति: स्वी- कसव्वा नेयमित्वत्र किचिनियामकमस्ति। तादृशवचनव्यक्ति- प्यासमकव्देनान्ताकरणोक्ते: मजाशब्देन जायमानवाचकेन भूव- प्रमदीन अपस्वीति भूतानीति व्युत्परयोत्पन्रवाचकेन नित्यस्य जीवश्यामविपादनाव। म चौपाधिकं जन्यत्वं जीवस्यापीति शययत्। प्रजाधान्देन जीवस्य सोपाविकस्य ग्रहणे तस्पैव पराजिवस्वकाआपरया तरस्वरूपनिर्णयानापत्ते: । एतेनैकमेवा- द्विवीबमिति पाकये द्वितीयश्ष्ड: सहायवाची। 'असिद्विवीयोऽ- इसतार पान्डवम् : इति ऋयोगात् 'असिद्विती योऽसिसहाय: '

१५१ शांकरपादभूषणे-

इति महाभाष्योक्तेथ। तथा चाद्वितीयमसहायमित्यर्थः । एवमेक़-, शब्दस्यापि नानार्थत्वेनाविरुद्धार्थानांदायोपपती न मिध्यात्व- पर्यवसायिताऽडस्थेया। एकशब्दस्य नानार्थत्वम् 'एके मुख्या- न्यकेवला:' (अमर० ३ । ३।१६) इति कोशात्।'एकश-

गोत्रे' (पा० सू० ४। १।९३) इति सूत्रे कैयटोक्ेशावगन्त- क्यम्। तथा च जीवादिभ्योऽन्यत्वं माधान्यं वैकशब्दायोड. स्त्विति परोक्तं निरस्तम्। उक्तरीत्योपक्रमोपसंहारपर्यालोचन- या ब्रह्माद्वैतस्यैव महाप्रकरणितया तदनुसारेणैव द्विवीयादिप- दानां व्याख्येयतयैकादिपदाना नानार्थत्वेि प्रकतार्थानन्व- यित्वात् ।. अर्थान्तराणां भकृतवाक्येऽसंभवदुक्तिकत्वाच। तथा हि-

यापेक्षत्वेनासहायत्वासंभवाव। स्वतन्त्रसहायार्ये द्वितीय श्व्दस्य

नोक्तान्याद्यर्थकत्वं प्रकृते संभवति। न तावज्जीवादिभ्योऽन्यत्वं तदर्थ:। स्रष्टृत्वप्रतिपादनेनैव तल्लाभाव। अनन्यलभ्यर्यैव शब्दार्थत्वाद। अत एव न माधान्यं पाथम्यं वा तदर्थ: । सर्वकार्यमूलकारणत्वेनैव तल्लाभात् । ईक्षणपूर्वकस्य तस्यावि• दादावसंभवेन तस्य ब्रह्मासाधारणत्वात्। असहायपाथम्यार्थ- कत्वासंभवस्तुक्त एव । नापि संख्यार्थः । एकवचनेनैव संख्यालाभाव। अद्वितीयत्वविरोधेन ब्रह्मणि तदसंभवाच। नापि साम्यमर्थः । सर्वलीलाविग्रहणां नानाविघतचत्कार्य- कारित्वेन कार्यतः साम्यासंभवात्। सर्वशरीरावच्छिनेश- व्यक्तेरेकत्वेनैव गुणतः साम्याभावात्। तद्ित्त्वे सति तहुण- सजातीयगुणवत्त्वस्यैव गुणतः साम्यत्वाद। यत्तु'ऐवदात्म्यमिदं सर्वे तत्सत्यं स आत्मा ततत्त्रमसि.' (छा०६।१६।३) इत्यत्र तत्पदेन नाऽडत्मा परामृश्यते। कित्वे- वदात्म्यम्। नपुंसकत्वात्। ऐतदात्म्यमित्यस्य चैष चासावात्मा चैतदात्मा, तस्येदम, ऐतदात््यमित्यर्थ: । एवं चैवद्रीय वस्तु

जन्माधधिकरणम् । त्वमसीत्यर्थः। न त्वात्माभेदः। एवदात्मा यस्येत्याध्यर्ये भाषम-

स स्रष्टा चैव संहती नियन्ता रक्षिता हरिः। तेन व्याप्तमिदं सर्वमैतदात्म्यमतो विदु:। इति स्वृतेश्रेति। तदसत् । तस्येदमित्ययें ध्ययोऽविघानात्म- योगादर्शनाथ। स्वार्थे च सै।ख्यमित्यादिमयोगदर्शनात् । तथा चैतत्सत्, आत्मा यस्य सर्वस्य तदेवदात्मा। तस्य भाव ऐवदा- त्म्यमित्येव विग्रहः। भावमत्ययपयोजनं तूक्तमेष (१५५:। प०९)। किंच तत्सत्यमित्यत्र नपुंसकशब्दनिर्दिष्टन्रस्मण एव नपुंसकतत्पदेन निर्देशसंभवान्नेदं युक्तम्। न हि तत्सत्य- मित्यत्र सर्वे सत्यमित्यर्थः । असत्कारणनिरासाय सदेव सौभ्ये- त्यादिनोक्तस्य कारणसत्त्वस्य तत्र परामर्शात्। स आत्मेति कारणवाचितत्पद्समभिव्याहाराच्च। ननु तत्तमसीति स्वरवार- स्यानुसारेण यथाश्चतमेवेत्यसंमतम्। सार्वश्यासार्वज्यविकिष्टयो- रीशजीवयोरैक्यस्यायोग्यतापराहतत्वादिति चेतू।न। सोऽयमित्या- दाविव जहदजाल्लक्षणया विरुद्धाकारत्यागेन शुद्धस्वरूपैक्यबोष- नाव। यथा चैतचथा जिज्ञासाषिकरणे प्रतिपादितं चन्द्रिकोक्तदूप- णपरिहारावसरे विस्वरेण। विरुद्धाकारत्यागय्च विरुद्धाकारस्या- विवक्षया म्रभ्मानुभवाविषयत्वम् । अविवक्षा च पधानममेयनि- र्वाहाय। अद्वितीयब्रह्मणः पमेयत्वं चोपक्रमोपसंहरिक्यादिरू

यत्वेवं सति 'असद्वा इदमग्र आसीत' (तै० २। ७। १) 'सर्व खलवद ब्रह्म' (छा० ३। १४ । १) इत्यादाव-

जडेन वैक्यापत्तिरिति परेणोक्तम्। तदसत् । शून्यसतोशिज्जढ- योर्वा विरुद्धाकारत्यागेन जीवब्रह्मणोरिवानुस्यूताकारस्याभा वात्। असतो निःस्वरूपत्वाज्जडस्य वाध्यस्वरूपत्वाव। यज्तु जहदजहल्लक्षणास्वीकारे पददयळक्षणापर्या पूर्वोक्तक-

व्यपदेशोऽस्स्मिति परेणोक्तम्। तदप्यसत्। अभेदे तात्पर्य उक्करी-

शांकरपादभूपणे-

स्वाऽवधृते लक्षणाषाहुश्यस्यादोपतवात्। नहि लक्षणैक्यामुसा- रेण तात्पर्यपरित्यागः। तदुक्तं न्यायचिन्तामणो-तात्पर्याद्वृत्तिमं

र्यातू। बुत्ने:। दचिकाघवाद्। इति तदर्य: । दरुत्तिलाघवात्ता स्पर्यस्वीकारेऽर्वपादस्थनानापदपुख्यत्वाय 'उपासीत ' इत्या- दिपदाध्याहारापचे:। अव एवोपक्रममान्नासुरोधेन ऋगादिपदे 'सवैर्नरचा क्रियते' इति विधिस्थलेपि लक्षणाऽडश्रिता। यत्र तूपकरमांदिकममिर्णायकं तन्न तात्पर्यनिर्णायकत्वेन वविकाघन मप्याद्गियते। यथा स्थपत्यधिकरणे जहदजहल्क्षणया मुख्यप. रत्वे संभवति गौणार्थपरत्वकल्पनानुपपचेः । वज्जत्वाद्यर्थक्य जीपेअनुपप से रुक त्वाथ। : वशु 'स आत्मा सस्तमसि' इत्यन्ातत्वमसीति पदच्छेशु: पकुनियुनरष्टाग्तासुसाराहिति परेणोक्तम्। तदप्यसत्। एक.

पाकुनिसूत्र योरबिद्यमामस्यापि भेदस्यातदिति पदच्छेदासाघकत्वा- य।पथा वरादिरोगव्रस्तसय तभिोंके स्वास्थेन विभाग्तव ज्जाप्रस्यप्रावस्थयोः करणव्यापारजनितश्रमापनुत्तये जीवस्य

दरनया। सर्वाये साम्पस्य कापि रष्ट्ान्तेऽदर्शनात्मकतोपयुक्तार्य

छक्षणाSSश्रितेति। अ्प भाव :- ज्योतिष्टोमे हि 'उच्चैऋचा क्रियते, उर्पाश यजुषा, उच्चे: साम्ना'इति पठचते। एतेषु विधिवाकयेषु य ऋगा. दिशबदा वर्तन्ते ते कि मन्त्रवाचका आहोस्वििद्वेदवाचका इति संशयः। तत्र यदि मन्नवाचका: स्युस्त्हि यजुर्वेदोत्पन्ना अत एवाध्वर्युणा प्रयुज्यमाना अवि ऋन अनैरेब पठितव्या: स्यु:। इष्यन्ते तू्पांश। अतस्तत्रासंजातविरोधन्यायेन प्रवखपुपकममनुसून्य तदनुरोधेनेवोपसंहारो नीयते। तथा हि- त्रयो वेदा असृज्यन्त। अभैन्रग्वेदः । वायोर्यजुर्वेदः । आदित्यात्सामवेदः' इत्युपकरमः । अत्र नेद्वावनस्य अपणासद्नुरोधेम 'उच्चैर्न्चा करियते' इत्यादुवसहारमूत- विध्युरेरेउपि. भरपादिशब्दा अपि छक्षणया ऋग्वेदादिपरा एवेति निश्वीयते। तथा प कम्मेदाडीनेमोडिकयो जैसवाइयो, धर्मा विधीयन्त इति सिन्रम्।

एवं तस्यांSऽदरणीयत्वात्। अतदिति पदच्छेद पकवित्ानेन

पचेश। यत्तु श्रुतितात्पर्याज्ञानेन 'तद्दैक आहुरसदैवेदमत्र आसीत्' (छा. ६।२।१) इत्यादाविव कुसमयेन वा देहेन्द्रियादीनन्मात स्वातन्त्रयरूपैश्वर्यस्य सवैरपि स्वात्मन्यभिमन्यनानत्येम मत्यक्षेण वा मसक्तिरेक्यस्येति परेणोक्तम्। तभ साधु। श्रुवितात्पर्या- ज्ञाने क्षतितः कस्याप्यर्थस्य मसक्त्ेर्वक्तुमशबयरवाद्। अज्ञानस्रब्देम तात्पर्यसंक्षयोक्ती तश्वमसीति वाऽतत्वमसीति का विवसितमिति लंक्षयानिवृ त्तेर्वाक्यस्यानिर्णायकत्वापातात्। तात्पर्वनिर्णापमै.

मिकत्वाभावात्तेन चेदैक्यपसक्तिस्तदा तस्थ निवेद्धुमशकयत्वाद। 'तद्धैक आहुरसदेवेदमग्र आसीत्' (छा.६।२।१) इत्यसद्वादमेकी· यमतेनानूध 'क्थं नु खलु सम्येवं स्यात्कथमसतः सज्जायेत'

वैक्यस्यासद्वाद इवानादिकुसमयप्राप्तत्वाभावात्। देहेन्द्रियादीना जीवेक्येनाध्यस्तत्वात्तान्मति स्वातन्त्रयाभिमानस्य सार्वलीकि- कस्य वक्तुमशक्यत्वात्। यर्तिकचित्मति स्वातन्त्रयस्येम्परलक्षण- स्वाभावाचचैक्यस्य प्रत्यक्षमासत्वस्य ववतुमशबयत्वाचच। एतेन 'एकमेवाद्वितीयम्' (छा० ६। २ । १) इति समाध्यधिकरा. हित्यस्योपक्रमात् 'ऐतदात्म्यम् ' (छा० ६।८। ७) इति तस्यैवोपसंहारातु 'अत्त्वमसि' इति नवकृत्वोऽभपासाच्छाल

संपत्स्ये' (छा० ६।१४।२) इति फलश्रवणात् 'घेना- भुतं श्रुतं भवति' (छा० ६। १ ।३) इत्यर्थवादाच्छकुनि- सुत्रादिरष्टान्तैरुपपादनाथ पद्टिघतात्पर्यलिङ्गनाने मेदपराण्येवेति मिरस्तीम। समाभ्यधिकराहित्यमात्रपोपेऽपि वास्यिक मेदोपकरम-

शांकरपादेभूषणे-

त्वालाभेन वास्तवाभेदेऽपि समाभ्यधिकराहित्यस्य संभवारसमा-

वास्तवाभेदे क्षतेरभावात्। समाभ्यधिकयोः प्रसक्तेरभावात्तभिषे- धायोगाथ। एकविव्ञानेन सर्वविज्ञानपतिज्ञोपपादनाय द्वितीयसा- मान्याभावस्येवोपकम इत्यस्य वाच्यत्वा्। आनन्दृतीर्थीयास्तु- जिज्ञासाकारणीभूतगुणपूर्तिमससिद्धये। जीवादिभेदकं विष्णोर्विश्वकर्तृत्वमुरुयते। इति पूर्वाधिकरणसंगतिमुकत्वा 'तद्विजिज्ञासस्व तड्र्रहा' (ते० ३। १। १) इति वाक्यस्थं ब्रम्म कि जीव उत विष्णु- रिति चिन्ता। तदर्य ब्रह्मशब्दस्य रूठयर्थत्यागे हेतुर्नास्त्यु- सास्तीवि। तदर्य विध्युषव्यस्थब्रम्मशब्द्स्वारस्याय यतो वेस्यादि पूर्ववाक्यं जीवे कथंचिश्नेतुं राक्यमुताशकयमिति संभ्ञये जीव एवोक्तवाक्यस्थं ब्रह्म x बृह्ध जातिजीवकमलासनशब्दरा- शिषु' इत्यभिधानाङ्गसशव्दस्य तत्र रूठेर्विष्णौ योगिकत्वात्।

रादिशव्देषु स्थितत्वादिति पूर्वपक्षे सिद्धान्तः-विष्णुरेव जिज्ञास्यं ब्रह्म। भाष्योक्तश्तुतिभिर्विष्णुमान्ननिष्ठकारणत्वस्य यतो वेत्यादो श्रवणात्तस्य जीवेऽनुपपच्या रूढेरपि बाधाद। अदष्टद्वारा कल्पकत्वेन वा जीवकारणत्वे जातादिपदानां मुख्या- वत्यागापचेरिति रीत्याऽधिकरणरचनामाहु: । तत्रोच्यते-जिज्ञासाकारणीभृतेत्यादिनोक्ता संगतिस्ताव- वसुपप्रा। सामान्यतो ज्ञाते विशेषतो वेदितव्ये च सर्वत्र जिज्ञासादर्शनात्। विशेषधर्मपुरस्कारेण जिज्ञासां प्रति सामान्य- धर्ममकारंकज्ञानस्य कारणतायास्तार्किकैरुक्तत्वाथ्। सामान्य- धर्मप्रकारकज्ञानसाध्यारयां जिज्ञासारयां गुणपूर्तेरकारणत्वात्स्वरूप- तो गुणपूर्वेव्यधिकरणतया तत्कारणत्वस्यासंभवदुक्तिकत्वाच। यदि च कारणीभूतेति न गुणपूर्तेविशेषणं किंतु गुणपूर्तिसिद्धा/- वेवेति न व्यधिकरणत्वमित्युच्यते तथाऽपि ब्रह्मविचारानन्तर- भाविन्या जगज्जन्मादिकर्ता विष्णुरिति ब्ञानाज्जायमानाया

x वृह जातीति। 'वृह' धातुर्जातिजीवादिवाचक इत्यर्थः ।

जैन्माथधिकरणस्।

गुणपूर्णो विष्णुरिति निश्चयरूपायास्तस्या: कय जिव्ञासांकार- गत्वम्। अनन्यथासिद्धनियतपूर्ववर्तिन एव कारणत्वादापात-

सिद्धनया श्रवणानन्तरभाविमननरूपत्वन्मतसिद्ध विचारसाध्य- त्वाभावाद्। तदर्थ विश्वकर्तृत्वमुच्यत इत्यनुपपत्रमेष। जिज्ञासां मत्यन्यत्र क्लृप्तसामान्यधर्ममकारकज्ञानेन तत्सहभूताया

न तस्या: कारणत्वम्। एतेनान्येष्वनेकेपु सत्सु तस्पेव जिज्ञा- स्यत्वरं तद्मतविश्ेषादेव वाच्यम्।स च गुणपूर्तिरेवेति सा जिज्ञा- सा कारणं स्यादिति निरस्तम्। जिज्ञासाकारणमोक्षहेतुज्ञानविष-

क्षोस्तज्जिज्ञासानुपपचेः । श्ुतिपतिषन्नस्य स्ववाक्यगतजगज्ज- न्मादिकारणत्वस्यैव तद्विशेषत्वोपपत्तेश्र गुणपूर्तिरेव विशेष इत्यस्यासिद्धेः । अत एव तदनुनिष्पादिनी गुणपूर्तिर्न तद्देतुरि- त्युक्तं पाक्। विश्वकर्तृत्वस्य जीवादिभेदकत्वोक्तिरपि न युक्ता। तद्धि ब्रह्मणि जीवत्वज्ञानपतिबन्धकजीवभेदानुमितिजनकज्ञान- विषयत्वम्। तच न संभवति। बरक्ष जगज्जन्मारदिकारणामीते

भवात। सत्यत्वादेस्तु निरुपाधिकसत्तारूपरवेन तत्मकारकज्षा- नश्य जीवत्वज्ञानविरोधित्वात्संभवति व्यावर्तकत्वम्। न च जगज्जन्मादिकर्तृत्वस्य जीवत्वाभावव्याप्यतया तज्ब्राने न प्रहणि जीवत्वज्ञानमिति वाच्यम्। उक्तसत्यत्वादिबोधकस-

दिव्ानाधीनवज्जातीयत्वशडनयां व्यासिज्ञानमतिबन्धात्कारण- त्वादेरुक्तव्यावर्तकत्वासंभवात्। न च कारणत्वस्य जीवावृति- स्वासज्जीवाड्रह व्यावर्तयतीति वक्तुं शक्यम्। घटत्वरूपसंस्था-

कृन्या पृषिवीजातीयत्वाभावसाधकत्वादर्यनेन जीवत्वाभिष्य:

१६२ शकरपादभूषणे- अकोक्तधर्मान्व यज्ञानाधी नतज्जातीयत्वशडनयास्तद वत्तिधर्मसच मात्रेण निरासासंभवात। तद्वर्माभिव्यञ्ञकधर्मविरोधित्वेन ज्ञाय-

या वक्तव्यतया पृथिवीत्वसमानाधिकरणत्वेन ब्ातघटत्वस्य पृथिवीत्वावच्छिन्नपतियोगिता क मेदासाध कत्ववज्जीवत्वाभिव्य- अकोक्तधर्मसमानाधिकरणत्वेन ज्ञातस्य जगज्जन्मादिकारण- त्वस्य जीवभेदासाधकत्वात्। किंच गुणपूर्तिवाचकत्रस्रशब्देनैतर जीवभेदसिद्धेस्तदर्य विश्वकर्तृत्वमुच्यत इत्युक्तिरपि न साधीयसी। अथ कारणत्वमेव तदुपपादकमिति रूढिमात्रोपजीविपूर्वपक्षे ततः भाङ् न तद्वगम इति चेत्। कारणत्वं जीवसाधारणं न वा । आधे तदाक्षिप्गुणपूर्णत्वादेरपि न त्ेदगमकत्वसंभवः। द्विवीये कारणाभिन्नजिज्ञास्यबोधकब्रम्मशव्देन जीवरूढिभङ्ग: । एतेन

पूर्णतापतिपत्यधीनत्वात्तदुपपादकं कारणत्वं जीवादिभेदकमिति कल्पनं निरस्तम्। पूर्वपक्षोऽप्ययुक्त:। ब्रह्मशब्दस्य शरीरवृंह- कत्व रूपयोगेणैव जीवे पयोगोपपत्या- तस्मिश्रेव ब्रह्मशब्दो मुख्यवृत्तो महामुने। तत्रैव मुख्यवृत्तोऽयमन्यत्र तुपचारतः ।। इंति वचनविरुद्धायां जीवे तदूढौ मानाभाव:। यस्तु वृह जातिजीवकमलासनशब्दराशि्विति तत्ममाणमद-

धातुपाठादर्शनोक्तेन श्रद्धेयम्। क्रियापरत्वाभावाच ताहसधातु- रूढिरन युज्यते। तद्गतवृद्धिक्रियापरत्वे च जीवे बाधः। शरीर- द्वारा तदुपपादनं च गौणत्वेनाप्युपपनम्, न रूढी गमकम्। बृहे- र्मैनिनन्ततया निष्पन्नस्य ब्रह्मशब्दस्य नावयवश्क्तिमात्रनिबन्ध- नत्वम्। आपेक्षिक वृहत्वशालिषु त्र्यणुकादिपु ब्रह्मशब्दापयो- गात् । द्यणुकाद्यपेक्षया तस्यापि महरवात। अतः पडडन्जसब्द-

नानेकशक्ति कल्पनस्यान्याव्यत्वात्। पछत्िनिमिचर्पैष्कल्यमयो-

जन्माद्यधिकरणम्।

गयाहुरपाभ्यां पूर्वोक्तवचनाथ ब्रह्मशव्दस्य विष्णावेव रूठिनिय्र वाभ तस्य जीवे रूठिर्युक्तेत्यपि केचित्पूर्वपक्षायुक्ततवं वर्ण यन्ति। किंच वृह्धातुनिष्पभ्स्य ब्रह्मशब्दस्य जीवे रूढयङ्गी कारे सिद्धान्तासिद्धिः । ब्रह्मणणि तस्य केवलयोगाङ्गीकारेण रुढितस्तस्य दुर्वलत्वात। वैदिकत्वाद्योग: मबल:। योगस्य वैदिकत्वम्*अथ कस्मादुच्यते ब्रह्म, बृहन्तो हस्मिन्गुणाः' इवि भ्रुविसिद्धमिति चेत्। स्वरूपतो दुर्बलस्य पदार्थधर्मक्रमश्य भुतिरूपाश्रयनलपयुक्तवलवत्ताया: पूर्वतन्त्रे शिष्टाकोपाधिक- रण एव निरासात्। X तत्र हि 'क्षुत आचामेत्' इवि स्मृतिवि• हितायमंनादीनां 'वेदं कृत्वा वेदि करोति' इति श्रौतक्रमकाला- दिभि: स्मार्ताचमनस्य वेदवेदिकरणमध्येऽनुष्ठाने श्रौतक्रमस्या- नुष्ठातुमशक्यत्वाद्विरोधेनैकतरबाधावश्यकत्वे पदार्थधर्मत्वेन स्व- रूपतो दुर्बलस्यापि क्रमादेः श्रौतत्वेन प्राबल्यं पूर्वपक्षयित्वा

चनेनेव कमस्य कल्पनादिति धर्मिभूतपदार्थमाबल्येन श्रौत- क्रमवाधस्यैव सिद्धान्तितत्वात् । स्वरूपतो दुर्बलस्येति समवलस्य वलशून्यस्याप्युपलक्षणम्। युक्तिताल्याव। एतेन

• शिष्टाकोप इति-'शिषाकोपेऽविरुद्धमिति चेत्' (जै० सू० १। १।९) इत्यस्मिन्सूत्र इति भावः । शिष्टानां श्रतिप्रतिपादितानां पदार्थाना- मकोपेSविरोधे सत्यविरुद्धमाचमनादिकमनुष्ठेयमिति तदर्थः । x तत्र हि क्षुत इति-समृतिविहिताचमनादीनां श्रीतक्रमकालादिमि- विरोधेनेत्यन्वयः । विरोधे हेतुमाह-अनुष्ठातुमशक्यत्वादिति। अयं माव :- 'क्षत आचामेत्' इत्यनेन पुरुषार्थमाचमनं विहितम्। यदा तु ऋतुमध्ये क्षु- तादि निमित्तं प्राप्नोति तदा नैमित्तिकमाचमनं ऋत्वङ्गत्वेन स्मृत्या विधीयते 'आचान्तेन कर्तन्यम्' इति। इयं च स्मृतिः श्रतिविरोधादप्रमाणम्। तथा हि- झत्या हि 'वेदं कृत्वा वेर्दिं करोति' इति वेदकरणानन्तरं वेदिकरणं विधीयते। बेदो नाम दर्भमयं समार्जनसाधनम्। वेदिर्नामाSऽहवनीयगार्हपत्यमध्यवर्तिनी पतुरहुछखाता भूमिः। क्त्वाप्रत्ययेन चाSऽनन्तर्य बोध्यते। यदि च वेद्वेदि- करणमध्ये क्षुतादिनिमित्तकमाचमनं प्राप्नुयात्तर्हिं श्रुत्युक्त्स्याऽडनन्तर्यस्य विघातात्तद्विरोघ: स्यात् । तथा च श्रुतिविरोधात्स्मृतिरप्रमाणमिति प्राखे बूम :-

शंकरपाद्भूपणे-

'तदेष ब्रम्म परमं कबीनाम् ' (महानारा० १ । ६) इति अुर्या ब्हसव्दस्य विष्णी रूठयमिधानाङ्गसणि योगरूढ पवायं न तु फेवलं योगिक इति कल्पनाऽपि निरस्ता। शरीर- सृंहकत्वादियोगस्य जीवेऽवि संभवात्साम्पेन जीवपूर्वपस्षानु. स्थिते: सिद्धान्तासिद्देश्। योगस्यानतिमसक्ततवान्र म्रह्मणि रढिरिति पूर्वपक्ष्याशयवर्णनमपि ब्रह्मगुणेष्वतिमसङ्गाद्धेयम्। म्रह्माणि विद्दठया जीवनिष्ठाज्ञरूढिवाधेन सिद्धाम्तसमर्थनं तु

हलक्षणयोक विलम्निताविलम्बितोपस्थितिकतया मावलपेऽपि

आर्यम्लेच्छमसिंद्धिविषयय वादिदष्टान्तमदर्शनमप हेयम्। इहाSS रयपसिद्धिविषयत्वसत्वात्। वृह्ध जातिजीवेत्युदाहृ तघात्वनुश्वास नं मूलिकाया जीवादो रूढेरज्ञसंबन्धित्वाभावेन तस्या अपि विद्दू- हित्वाथ। वैदिकत्वेन पावल्यं चातुपदमेव निरस्तम्। 'तदेव ब्रह्म परमं कबीनाम्' (महाना० १ । ६) इति श्रुत्या विष्णौ ग्रहशब्दस्य रूढिकल्पनमपि न साधु।'चैत्रः परमधा- . बिंक:' इत्यत्र परमशव्देन चैत्रस्य धार्मिकत्वोत्कर्षसिद्धावपि तत्र तच्छब्दस्य रूठयसिद्धिवद्विष्णी वृदत्वोत्कर्षसिद्धावपि तत्र तस्य रूढयसिद्धे। परमेति विश्वेषणेनान्यत्रापि शक्तेरेव ज्ञापनाभोक्त- भ्रुतिर्जीवे त्रह्मशब्दरूढिबाधिकेत्येवार्थस्य पौष्कल्यात्तत्र तस्प मुख्यत्वमेव सिध्यतीति न जीवरूढया पूर्ववक्षोत्थानम् । कि- यथा वेद्वेद्यादयः श्रुत्युक्ताः पदार्थास्तयैवाऽSचमनादयः स्मृत्युक्ताः पदार्थाः। कमस्तु पदार्थनिषठो धर्मः । स च पदार्थानुपजीवति। एवं च पदार्षानां धर्मा- पेक्षया प्रावल्यमुपजीव्यत्वात्। धर्मस्य चोपजीवकत्वात्तदपेक्षया दौर्बल्यम्। श्षुतेस्तु स्वतः प्रमाणत्वात्स्मृत्यपेक्षया प्रामश्यम्। श्रुतिमूलकत्वात्स्मृतेश्र तद्पेक्षया वौर्षल्यं बोध्यम्। तथा च श्त्यपेक्षया दुर्नलाया अवि स्मृतेराचमनरूपप्रबल-

द्वेवकरणान्तरं क्षुते सत्याचमनमेव कार्यमिति सिद्धान्तः । तथा चोच्यते- अत्यन्तवलवन्तोऽवि पौरजानपदा जनाः । दुर्वलैरवि ाध्यन्ते पुरुषैः पार्यिवाश्रितैः ॥ इति।

चाज्ञाते निमिते व जिज्ासाया अदर्शनाञ्जिक्रास्पत्वस्य संदि- ग्वैत्वव्याप्यत्वसिद्धी जीवस्यासंदिग्धतया व्यापकनितश्या उ्या- व्यनिवृत्तेर्वश्यवाय्यत्वाम् जीवस्य जिज्ञास्थतेति जिज्ञास्यसम र्पकग्रह्म शब्दे कयं जीवरूठयन्मेषः । न च जीवस्यापि देहयन्य- तया संदिग्धतया जिज्ञास्यतैव टीकादौ पूर्वपक्षे जीवस्याजिक्ञा-

वांध्यम्। तथा सति तेनैव शास्त्रारम्भसिद्धे: कृतं शाख्तारम्मा- स्षेपेण। अथ जिज्ञासाविधेरमामाण्येन पूर्वपक्षात्थानमिति चेवर्स- मामाण्येन पूर्वपक्षसौलभ्ये जीवपूर्वपक्षस्यायुक्ततवात्। किंच 'नारायणोऽसी परमो विचिन्त्यः' इति जिव्रास्ये नारायणशब्द श्रवणान् जीवपूर्वपक्षोत्थानसंभवः। नारायणशष्द्रस्यान्यत्र रूढयभावात्। तद्रूढिभङ्गेन पूर्वपक्षे तु ब्रम्मशब्रूढेरेवात्र कि न भज्यते। तद्विजिज्ञासस्वेति जिव्नासाविधेस्त्वन्मते मननविषिपू- र्वंकत्वाचचिन्तनस्य मननरूपत्वात्। किंच ब्रह्मशब्दावयवार्थ- गुणपूर्त्या जीवभेदे पूर्वाधिकरणसिद्धे कर्थं पुनरिह तस्य जीव. परंत्वशड्कोत्थानम्। रूढया योगभङ्गनेति चेत । क तर्हि वृहन्तो ह्यस्मिन्गुणा इति योगस्य पूर्वपक्षिणा सावकाशता वक्त- न्या। सर्वस्यापि ब्रह्मशब्दघितवाकयस्य रूढया जीवपरत्वाव। यत्र ब्रह्मासाधारणलिङ्गेन निरवकाशेन रूढिभङ्गन, यथा 'तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम्' इत्यत्र 'यमन्त:समुद्रे' इति समुद्रशायिं- त्वलिङ्गात्तत्र योग: सावकाश इति चेन्। इदापि जिज्ञास्यत्व- कारणत्वरूपनिरवकाशलिङ्ग-सहकृतया ताहृययोगक्षुत्या रूि- भङ्गसंभवात्कयं पूर्वपक्षोदयः । तदाच्छादनेन पूर्वपक्षोपपादनं चास्मदीये: प्रदशितरीत्या पूर्वपक्षोपपादनसंभवे न न्याय्यम्। एवमभिसंविशन्तीत्युक्तं मोक्षपाप्यत्वं मोक्षदत्वं वा जीवे कथमप्यनुपपभं कर्थ न जीवपूर्वपक्षं पतिबध्नाति। त्वन्मते ब्रह्मण उपादानत्वानङ्गीकरणेन यत्पयन्त्यभिसंविसन्तीत्यस्य छय- स्थानार्थकतवानुपपस्या मोक्षदत्वस्य मुक्त्तमाप्यत्वार्थकत्वस्पैवो- कत्वात्। वदाच्छादनेन पूर्वपक्षमत्रत्ते: मकारन्तरेण पूर्वपक्ष- वर्णनसंभवेऽन्याय्पत्वात्। किंच जात्यादिसाधारणरूढया

शांकरपादभूषणे-

करथ जीवमात्रपूर्वपक्षोत्थानम्। 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः' (पृ० २।४।५) इतिवाक्यगतात्मशब्दानुरोधादिति चन्द्रिकोक्त्तं तुं न सम्यक। तथा सति 'नारायणोऽसौ परमो विचिन्त्य:' इतिवाक्यानुरोधाम जीवोऽपि जिज्ञास्य इति तत्पूर्वपक्षानुत्थि. तेरपरिहाराव। केचित्ु-यथा धर्मविचारानन्तरमितरव्यावृत्ततत्स्व रूपपतिप- चये तदनुगुणस्य 'चोदनालक्षणोऽयों धर्मः ' (जै० सू० १।१।२ ) इति सुत्रस्य प्रवृच्तेरिव ब्रह्मविचारमविज्ञानन्तर- मितरन्पातृत्तव्रह्ममतिपतये तदनुगुणलक्षणसूत्रपवृत्तेरेवोचित. त्वाद। वाक्यशेषगतब्रह्मशब्दरूढया जीवपरत्वपूर्वपक्षस्य सूत्रा- ननुगुणत्वात्। तस्मिश्नेत् ब्रह्मशव्दो मुख्यवृत्तो महामुने। तत्रेव मुख्यवृत्तोऽयमन्यत्र हुपचारतः ।। इतिवचनविरुद्धाया भगवतोऽन्यत्र रूढेश्युक्तत्वाच्ेति रीत्या

'यतो वै' इत्यादिनोक्तकारणत्वैन सिद्धान्ते ब्रम्मशब्दरूढि- पाधनमपि न युक्तम् । त्वत्सिद्धान्ते पूर्वाधिकरणे सर्वेषामद्वैतवा- क्यानां विचारविधिगतब्रह्मशब्दानुरोधेनान्यथानयनवदिहापि 'यतो वै' इत्यादेस्तत्मापकार्णा चान्यथानयनस्य युक्तत्वात्पूर्वा- धिकरणे योगार्थानुरोधेन बह्नन्यथाकरणे रूढयनुग्रहाय तदन्य- थाकरणस्य कैमुत्यन्पायसिद्धत्वाद। एकेन सावकाशेन ब्रह्म शव्देन निरवकाश्ानेकलिङ्गपङ्गे न युक्त इति चेन्न। व्रीहीणां पुरोडाशद्वारा पशोर्हदयादिद्वारा यागकरणत्ववज्जीवस्याप्यदृष्ट- द्वारा त्वदीयपूर्वपक्षिणेवोक्तरीत्या जगत्कारणत्वसंभ्रवेन लिङ्ग स्यापि सावकाशत्वात्। न च जातादिपदमुरुपार्थत्यागो दोष:। 'ऐन्वा गाईपत्यमुपतिष्ठते' इत्यादिविधिवाक्यगतगाईपत्यप- दमुख्यत्वानुरोधेन मन्त्रस्थेन्द्रपदरूढित्याग वद्विचारविधिगतब्रम्म- शब्द्रूद यनुरोधेनानुवादगतजा तादिपदमुख्यार्थत्यागौचित्याद। अन्यथा गृहपतेरयं गाईपत्य इतीन्द्रे सावकाशस्य गाईपत्यश-

दीक्षिवास्तु प्रकारान्तरेणोक्तसिद्धान्तायुक्तत्वमाङु:। तथा हि-

जन्माधयघिकरणम् । १६०

यतो वा इत्यादिजगत्कारणत्वानुवादस्य जीवे. पर्यवसानायोगा- दिचारविधिगतस्य ब्रह्मशब्दृस्य रूठयर्थोि जीवो यदि परि- त्यज्यते तदा भृगुवल्ल्यामन्रादिवाक्यानि पञ्चान्यपि ब्रह्मनिर्णा यकानि। न तु मन्मत इव 'आनन्दाद्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते ' (तै०३। ६।१) इति वाक्यमेव ब्रह्मणो निर्णा- यक्म्, आनन्द एव जगज्जन्मादिकारणम्, अन्नादयस्तु चत्वा. रोऽपि कोशा:, अन्नाद्धयेवेति वाक्यानि स्थूलारुन्पतीन्यायेन वृत्तानीति स्वी क्रियते। अन्नादिपु पञ्चस्वपि ब्रह्मश्नब्दस्य जगत्कारणत्वलक्षणयोजनस्य घ दर्शनाव। पुनः पुनरुपसतति- र्त्वन्नमयादिकोशान्तर्गतानां पञ्चानां ब्रह्मरूपाणं मध्ये पूर्वपूर्व- रूपापरोक्षी करणानन्त्रमुत्तरोत्तर रूपापरोक्षी करणाय । तपोनुज्ञा· माप्तये प्रतिपर्यायं 'तद्विज्ञाय। पुनरेव वरुणं पितरमुपससार' (तै० ३। २ । १) इति 'तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व' (तै० ३ । २। १ ) इति श्रवणादिति ।

वृत्तिस्तवानुमता तेष्वपि ब्रह्मशब्दस्य वृत्तिस्त्वया परित्यक्- 5्या स्याव। जगत्कारणत्वानुवादपर्यत्रसाना योगस्य तेष्वपि समानत्वात्। नहि तव मते मतिशरीरं तत्तत्कोशमात्रा-

त्कर्तृत्वं संभवति । तव मते सर्वेषां भगवद्रूपाणां सविशे- षाभिन्नत्वेऽपि तत्तत्कृत्यानां व्यवस्थितानामेव पुराणादिषु वर्णनात्तत्तत्कृत्यं तत्तदूपस्यैवेति वक्तव्यत्वाव। अन्यथा रावणवधादिकृत्यमध्ये कंसशिशुपालादिव षादिकृत्यस्यापि वर्ण- नापतेः। यदि च तात्विकाभेददृष्ट्या रूपान्तराविष्कृतीऽपि महिमा रूपान्तरेषु वर्णयितुं युक्त एव। रावणवधादे: कृष्णरू- पाविष्कृतचरितमात्रपस्तावेष्ववर्णनेऽपि सर्वरूपाभिमानिपरब्रह्म दष्ट्या कृष्णवर्णनप्रस्तावे- अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सव भवर्तते। इति कृष्णे वर्णनदर्शनात्। अतः- एतननावताराणां निदानं बीजमध्ययम्।

१६८ शांकरपादभूषणे- इत्यांदिपुराणादिपसिद्धपूल रूपाभेदद्ण्या Sन्रादिरूपेषु जगत्कर्तृ स्वानुवादो नानुपपन्न इत्युच्यते तदा ज्ञानानन्दादिरूपेण जीवेऽपि जगत्कर्तृतानुवादोऽपि युक्त एव। 'तहगुणसारत्वातु तदूव्यपदेश: भाज्वत्' (ब्र० सू० २। ३ । २९ ) इति सूत्रे ज्ञानानन्दादिगुणा एवास्य गुणाः सारः स्वरूपमतो तत्त्व- मसीत्यमदव्यप देशः। भविष्यत्पर्वणि च- जीवा मिन्ा: परो भिन्नस्तथाऽपि ज्ञानरूपतः । मोच्यते ब्रह्मरूपेण वेदवादेषु सर्वशः ।। इति त्वद्ाष्यकारेण ज्ञानादिरूपेण जीवपरयोरभेदविषयतया (तध्वमसीत्यभेदविपयतया) ततत्त्रमसीत्यभेदप्रतिपादनस्य सम. र्पिंतत्वात्। अत्रापि सविशेषाभेदस्य वक्तुं अक्यत्वात्। नहि ब्रह्मस्वरूपाणामेव सा, न जीवपरयोरित्यत्र किंचिद्गमकमस्ति। पतिपादितं चैतदाद्यसूत्र एव प्रपश्चेन। अथ म्ञानादिरूपेण जीवस्य न मुख्योडमेदो मन्मते किंतु गौण एव। प्रथलभेदश्जतिविरोधेन तद्विषयतयैव तत्त्वमसीत्यभेद- पतिपादनम् 'तहुणसारत्वात्तु तद्ष्यपदेशः पाज्ञवत्' (अ्र० सू० २। ३। २९) इति सूत्रे भाष्यकारानुमतम् । अत एव तत्त्व- . मकाशिकार्या परमात्मगुणसदयानन्दादिस्वरूपत्वेन जीवस्य गौण्या दत्याऽमेदव्यपदेशोपपचेरिति तत्सूतस्थभाष्यार्थो व गिंत:। न चात्रापि पूर्वपक्षोक्त्रीत्पाऽदष्टद्वारा कल्पकत्वेन वा जीवकारणत्वमेवालुवाद्यमास्तामिति शक्यं वदितुम । तत्वमसी

ग्रहणे मानाभावादिति चेत्। अत्र वदन्ति-विधेयानुवाद्यरूप-

फतया विरोधे सत्यविरोधाय कस्यचि्वागस्पार्थबाघे स्वीक- वव्ये विधेयभागस्य तात्पर्यवत्तया मबलत्वादनुवादमुखूयार्थसि दये विधावमुख्यार्थपरिग्रहस्थ 'न विधौ परः शब्दार्थः'

माप्तुवन्यथा मनोरये ध्याने व संस्कारयोनीनर्थान्मनसाऽनु- भवन्त्येवं स्वमेऽरपि किमनुपपन्नम्। इयांस्तु विशेष :- पनोरयादी

जन्माधधिकरणंम् । १६९

भयत्नपूर्विका सृष्टिः पदार्थानाम्। रवमे तु पुनरन्ररेच्छाधीनै- वेति 'संध्ये सृष्टिराह हि' (ब्र० सू० ३ । २ । १) इति सुत्रे सुधोक्तरीत्या जीवगतध्यानादिविषयस्रष्टृतागोचरत्वलक्ष- णस्य संकोचस्यैव न्याय्यत्वेन ब्रह्मशब्द्रूठयर्थत्यागायोगाव्।

ध्यानमनोरथयोरसंभावितो विषयः कोऽपि नास्तीति स्थूला- दिसकलमपश्चस्य चिरंतनहिरण्यगर्भादिजीवप्रभवत्वोपपतेस्ता- हशरू कलमपञ्चकर्तृत्वस्यासंकुचितस्यैव तादृशजीवे संभवादित्य- स्यापि कर्थचिद्क्तुं शक्यत्वेन ब्रह्मशब्दरूठयर्थत्यागे जगत्कार णत्वानुवादवाधापत्तिरुपयुक्ते र संभवाव । तत्रापरितोषे संकुचि-

दृष्टथ् पूर्वमीमांसायामनुनाद्यगतधर्मस्य विधेयधर्मविरोधेन त्याग- रूपो बाधः 'उकध्यागिष्टोमसंयोगादस्तुतशस्त्र्र स्यात्सति हि संस्थान्यत्वम्' (जे० सृ० १०।५।४९) इत्यधिकरणे। तत्र हि 'अ्िष्टोमे राजन्यस्य गृह्लीयादप्युक्थ्ये ग्राहः' इति वाक्ये राजन्यकर्तृकयोरुक्थ्यानिष्टोमयोरविधीयमान: षोडशिग्रह- स्तदङ्गभूतस्तुतिशस्त्रसहितस्तद्रहितो वा विधीयत इति पूर्वोस्तर- युक्तिभ्यां संशये स्तुतिशस्त्ररहित एव विधीयते। तत्सहितस्य विधाने 'आगन्तूनामन्ते निवेशः' इति न्यायेन स्तुतिशस्त्रा्ध्यां समासतिरूपसंस्थायाश्चरम एव पाप्ती तयाऽननिष्टोमादिसंस्थाया-

डशिग्रहविध्ययोगादिति पूर्वपक्षे स्तुतिशस्त्राभ्यां समाप्तिरूपसं- स्थावत्वेन निर्वातः पोडशिग्रहस्तयैव विधीयते। न चाभिष्टोमादि-

न्तरविध्युपपत्तरिति सिद्धान्तितम् । एवं च विधीयमानषोडशि- ग्रहाङ्गत्वेन पापतयाऽपि तत्संस्थया यदा तद्विरोधिनोरनुवाद्यध- मयोरभिष्टोमादिसंस्थयोर्बाधस्तदा किमु वक्तव्यं साक्षाद्विषीयमा-

गस्कारणत्वस्योक्त संकोचरूपो बाघ इति।

१७० शांकरपादभूप्णे-

यदविव्वस्थितिभङ्गकर्तृ तदिह ब्रह्मेति सूत्रोदितं व्याचख्यो खलु विस्तरेण भगवानाचार्यवर्य: स्फुटम्। तन्राSSक्षेपशतं निवार्य कुधियामासिप्य तत्कल्पिनं यत्तच्छंकरपादभूषणमिदं पश्यन्तु सत्सूरयः।

शिष्यस्य शांकरे पादभूषणे परदूषणे ॥। कृतिर्वितनु्तां मोदं जन्माधिकरणे सताम्।

इति जन्माद्यधिकरणम्।।

अथ शास्त्रगोनित्वाधिकरणम्।

शास्तं योनिरमुष्य शास्त्रकृदिति च व्याचख्युरार्या हि नो

आलोच्योभयमाहिता च भवतादद्वेतिनां द्वेतिनां काडप्येषा रघुनाथपण्डितकृतिर्मोदाय खेदाय च।। शास्त्रयोनित्वात् ॥३ । अस्मिमधिकरणे शास्त्रयोनित्वसमन्वयमुखेन ब्रस्रणः सा- र्वश्यं दुढीकृत्य पूर्वसूत्रोक्तजगज्जन्मादिकारणत्वलक्षणस्य ब्रह्मणि समर्थनाच्छास्त्राध्यायपादसंगतयः। जन्मादिसत्रोक्तं जगज्जन्मा-

व्दमतिपादं लक्षणं ब्रह्मणि संभवति वा न वेति, तदर्य ग्रह्मण: सर्वज्ञत्वं संभवति वा न वेति, तदर्य वेदपणेतृत्वं ब्रह्मणोडतु-

न्मादिकारणत्वं ब्रह्मणो न संभवति । तद्घटककर्तृत्वोपयोगि- सर्वज्ञत्वस्य ब्रह्मण्यसंभवाद्। तथा हि-ब्रह्मणस्तव मतें स्वरू-

• शात्त्रकृदिति घेति। श्रीमच्छंकराचार्या हि 'शास्त्रयोनित्वात्' इत्यस्य वाक्यार्थद्वयं चक्रुः। तथा हि-शास्त्रस्य ऋगवेदादिरूपस्य योनिः कारणं यत्तं- च्छास्त्रयोनि ब्रहम। अथवा शास्त्रमृग्वेदादि योनिः कारणं यथावतस्वरूपनोधकं पस्य तच्छारत्ायोनि ब्रह्मेति तद्दावः।

शास्त् पोनित्वाभिकरणय्।

पात्मफज्ञानेनेपाSSध्यासिक भास्यवादात्म्परक्षणं सर्वापभासक- स्वमेष सर्वझत्वं संमतम् । यस्य सर्वावभासनक्षमं नित्यज्ञान- मस्ति सोऽसर्वज् इति विमतिपिद्धमितीक्षत्यधिकरणीयभाष्यानु- रोषात्। न चैवतसष्टे: पाकसंभवति।प्रकाशस्य विद्यमानस्वसंय- दमका5्यमात्रमकाशकत्वनियमेनातीतानाग तव स्तुपकाशकरवस्य तदानीमसंभवात। न चानुमित्यादेरिवातीतादिविषयकत्वं स्वरू. पज्ञानेऽप्यास्तामिति शङन्यम्। तथा सति स्वरूपज्ञानस्य परो- सत्वापचौ 'यत्साक्षादपरोक्षाङ्रल' (वृ० ३। ४। १ ) इि श्रुतिविरोधापतेः । अनुमित्यादेरन्तःकरणपरिणामविशेषरू- पस्य साकारतया ब्रह्मणस्तथात्वे निराकारत्वभङ्गापतेः । तस्मात्पधानमेव जगदुपादानकारणम्।'तदैक्षत' (छा०६।२।३) 'सोडकामयत' (बृ० १।२।४) इत्यादिनोक्तमीक्षापूर्व- कजगत्कर्तृत्वं तु महत्तत्वोपाधिकस्य जीवविशेषस्यैव। तदुक्त

परिणामादिना संभवति। अन्योन्याश्रयात्। इच्छानन्तरं मक- विमवर्तने(नं) ततशेच्छादिरिति। या च तदैक्षतेति चेतनकारणता- धुवि: सा सर्गादावुत्पनस्य महत्तत्क्रोपाधिकस्य पुरुषस्य जन्प- ज्ञानपरेति। ननु सांख्येनापि 'यो ब्रह्माणं विद्धाति पूर्व यो वै वेदांथ पहिणोति तस्मे' (श्े०६।१८) इति श्रुतिमामाण्याद्वेदोच्वारणं युगोषयिषापूर्वकमेव ब्रह्मशब्दवाच्यहिरण्यगर्भस्रष्टुरवश्यं वाच्यम्। तथा सति तस्याप्यतीतानागतार्थापरोक्षस्यासंभवेन सर्वज्ञा- नाकराणां सर्वगुणानां वेदानामुचचारणमनुपपभ्रमिति तेनापि कस्यचित्स्वरूपज्ञानेनैव सार्वश्यं वक्तव्वमिति तुल्योऽनुयोग इवि चेत। न। तन्मते योगद्िसंपादिवसार्वश्येन विष्णनादिनेव वेदोपदेशाभ्युपगमाव। न च योगदेरवेंदोक्तधर्मानुष्ठानसाध्यस्वा- दन्योन्याभ्रयः शङ्डन्यः। तस्यापि पूर्ववनसिद्धाधिगतवेदोदिवा. रथम्ञानत्वोपगमाद्। बीजाङकुरादीनामिव सिद्धानामप्यविश्रान्त- मागवषिकधाराभ्युपगमाव । न च यो ब्रम्माणमिति श्रुविरवि पुद्धिपूर्षिकां कर्तृवामाह।'अस्य महतो भूतस्य निश्ध्वसितमेत- हग्बेद:' (बृ० २।४। १० ) इति निःप्पसिवश्चुत्यनुरोषाव।

१७२ शांकरपादभूषणे-

-तथा रि-यथा स्वापकाले निःश्वासादिकं विनैव पुरुषबुद्धि पुरुषात्मादुर्भवत्ति तथा वेदा अपि विनैव पुरुषबुद्धि स्वयंभुवः पादुर्भवन्तीत्यभिधानात्। अत एव च न वेदानां पौरुषेयत्वं बुद्धिपूर्वकं पुरुषभवत्वमेव तदिति। तथा च स्वयंभुव: सकासा दबुद्धिपूर्वकमेव वेदाविर्भावः। अदृष्टवशादाविर्भूतेभ्यो वेदेभ्य- ओपचितपुण्यानां तेषामत:करणवृत्तिरूपमेव वेदार्थज्ञानं न स्वरूपभूतम्। तेन च तेषामीक्षापूर्वकं सटष्टिकर्तृत्वमिति न तुल्योड- नुयोग:। एवं च तव मते दर्श्वितरीत्या कर्तृत्वोपयोगिसर्वज्ञ- त्वस्य ब्रह्मण्यसंभवा् जन्मादिसूत्रोक्तं कारणत्वं ब्रह्मणो लक्षणं संभवतीति पूर्वपक्षे सिद्धान्त :- शास्त्रयोनित्वादिति। शास्त्रस्य वेदस्य योनि: कारणं तत्त्वादिति विग्रहः। सर्वज्ञमिति व पद- मध्याहार्यम्। ब्रह्मशब्दक्ष जिज्ञासासुत्रादनुषञ्जनीयः। तथा च ब्रह्म सर्वझं शास्त्रयोनित्वाद्यावद्वदकर्तृत्वादिि सूत्रार्थः। तथा च पूर्वपक्ष्यभिमतवेदकर्तृत्वेनैव ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वसिद्धि: । यदुक्ततं यो ब्रह्माणमिति क्षतौ प्रतिपाद्यमानो वेदोपदेष्टा योग- र्द््िसमासादितसार्व्यो विष्ण्वादिरेवेति। तदयुक्तम्। महत्तत्वो पाधिकत्वेन त्वदभ्युपगतो यो ब्रह्मा हिरण्यगर्भनामा तत्स्रशृत्वे- नाभिहितस्य वेदोपदेधुर्महतत्वात्मागवस्थितस्य तत्सर्जनानुकूल-

स्वरूपात्मकज्ञानमादायेव तत्सर्जकत्वस्य त्वयाऽवश्यं वाच्यतया वेदफर्तृत्वस्थापि तथैव वक्तव्यत्वात्। अत एव 'तभ् ह देवमात्मवु- द्धिपकाशम' (श्वे०६।१८) इत्युत्तरत्र तत्रैव मन्त्रे विशेषणं दर्शितम्। आत्मभूता स्वरूपभूवा या बुद्धिर्ज्ञानंसैव प्रकाशो विषयावभासो यस्थ। यट्राऽडत्मा स्वरूपं बुद्धेर्महत्तत्व्य प्राश्ो ् यस्यत

कित्व प्रयाससाध्यत्वाभिमाया। तथा च 'तदेव ब्रह्म परमं कबी- नाम्' (महाना० १।६) इतिक्षुतिसिद्धयुबोषयिषापूर्वकवेद- कर्तृत्वान्यथानुपपत्या स्वरूपज्ञानेनैव सार्वश्यमवश्यं त्वयाऽप्युप- पाधमेवेति तुल्योऽनुयोगः। कर्थ तहिं सिद्धान्ते स्वरूपज्ञानस्या- वीवानागवादिविषयकत्वमिति चेव । विद्यमानसर्वविषयकतव-

शास्त्र योनित्वाधिकरणम्। १७३

मादायैव स्वस्ववर्तमानतादशार्यां विषयेष्वाध्यासिकतादात्म्यसं. च्वात्सुलभं तावता च सर्वज्ञत्वम्। ईश्वरज्ञानस्यापरोक्षत्वमात्रा- ड्रीकारिभिरीदृटशस्यैव सर्वज्ञत्वस्य वक्तव्यत्वादन्यस्य दुर्वच- त्वाद। अन्यथा परोक्षत्वापत्तेश्र। तत्सिद्धं वेदकर्तृत्वात्सर्वक्षं प्रम्मेति न जगज्जन्मादिकर्तृत्वलक्षणस्य ब्रम्मण्यसंभव:। यत्तु चन्द्रिकायाम्-अत्र परेषां भाष्ये शास्त्रस्य योनिशिति विग्रहमाश्रित्य ऋगादिकारणत्वं ब्रह्मण उच्यते। पूर्वसूत्रेडर्थतो लब्धस्य सार्वश्यस्य स्फोरणार्थमित्युक्तमित्यस्मन्मतमनूद्य लक्षण-

दभिमत भ्रमाधिष्ठानत्वमात्रेण सार्वइपालाभाच्च। =पूर्वसूत्रेर्यतो लब्धस्य सर्वशवत्यादित्यागेन सार्वजयस्यैव स्फोरणे निमित्ताभा- वाच्च। सांख्याभिमताचेतनकारणतायाथ्च चेतनत्वमात्रेण निषे- धसंभवात्। सांख्यानङ्गीकृतेन शास्त्रयोनित्वेन सार्वज्यसाध- नायोगाच। श्रत्या शास्त्रयोनित्वं तेन च सार्वश्यं म्रसाध्य तेन पधानस्य कारणतानिषधाद्वरं श्रुत्यैव तन्निषेध:। जगननिर्माणेना- रफुटीकृतस्य सार्वश्यस्य तदेकदेशशास्त्रनिर्माणेन सफुटीकरणा. योगाच्चेति। तन्नेत्यादिना दूषिवं तदापातरमणीयम्। ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वासंभवान्निरुक्तकार णत्वलक्षणमसंभवीति लक्षणासंभव-

+प्रमाणपरत्वेति। लक्षणप्रमाणाम्यां वस्तुसिदूध्या लक्षणानन्तरं तद्विशिष्टे प्रमाणं जिज्ञासितमिति मद्रीत्या तयैव वाच्यमिति भावः । ननु सत्यं प्रमाणं जिज्ञासितं तथाऽपि सार्वज्ञपमपि समर्थनीयम्। अन्यथा

मिति चेत्। अत्रेदं प्रष्टव्यम्-कारणत्वेनाSSलिसं यत्सार्वजञ्यं तर्तिक जिज्ञा- सितस्य शुद्धस्य ब्रझ्मण आहोस्विद्विशिष्टस्थेति। नाऽडय इत्याशयेनISह- x त्वदभिमतभ्रमेति। शुद्धश्य कारणत्वं नाम, उपादानत्वम् । तच न परिणामित्वम्। निर्विकारश्षुतिन्याकोपात्। किंतु विवर्ताधिष्ठानत्वम्। तच न सार्वज्ञ्याक्षेपकमित्यारयः । न द्वितीय इत्याह -= पूर्वसूत्र इति। मतदीयमाष्ये हि 'जन्मस्थितिमङ्गं यतः सर्वज्ञात्सर्वशक्तेः कारणाद्वति' इत्युक्त्परिमितज्ञानशक्तिमिर्ज्ञातुं कर्तुमशक्यत्वात्' इति मामत्युक्त्या च सर्वशक्तेरप्युपक्षिप्तत्वादिति तद्दावः।

सकन्याSसंभषदु:स्ये लक्षणे ममाणाभिधानस्य पसराभावाद। जन्मादिसूत्रोदाहतस्य यतो वा इत्यादिक्षुतिरूपस्य प्रमाणस्यावग- वत्पेन प्रमाणाकाङ्क्षाया अनुदयाच्च। त्वयाऽपि न पमाणजिज्ञा- सया सूत्रमवतारितं किंतु शिवादावतिव्याप्तिवारकतयैव। भ्रमा- षिष्ठानत्वमात्रं न जन्मादिसूत्रे लक्षणतया विवसितं किंतु कर्तृ- त्वादिकमपि। पूर्वसूत्र इत्यादिकमपि न युक्तम्। सर्वज्ञत्वासि- द्िपरिहारय श्ास्त्रकर्तृत्वेन सर्वज्ञत्वसाधनाय शास्त्रस्य ब्रस्मका. र्यत्ववोषकेन 'अस्य महतो भृतस्य निःश्वसितमेतदग्वेद्:' (वृ० २।४।१०) इत्युदाहरणेन सर्वशक्तित्वस्य सर्वकर्तृतारूपस्य

'अपं च लोकः पर लीकः सर्वाणि च भूतान्यस्यैव निःश्वसि- तानि' (बृ.३।७।१) इति लौकिकपपश्चस्यापि निःश्वसितन्यानेन सष्टिराम्नाता। ततश्च सर्वशक्तित्वमपि तेन सिद्धमायमेव तद्पि आख्त्रयोनित्वसृत्रेण सूचितमेव । आहत्य तु नोक्तम् । तस्य

नित्यत्वाङ्गह्मणो विश्वयोनिता नेति शङ्ं पराकतु शास्त्रयोनि- त्वमुच्यत इति कल्पतरूक्तरीत्येवद्धिकरणयोजनाया अपि मत्राणां विश्वतोमुखत्वेन भाष्यसंमततया तर्स्या वेदाशे शङ्ग- विशेपस्येव लोकांशे निराकरणीयस्याभावाच्च। वेदाशे शङ्डग. विशेषणाधिकरणयोजना चेत्यं तत्संमता-जन्मादिसूत्रोक्तनि- खिलजगत्कारणत्वं न ब्रह्मण: संभवति। 'वाचा विरूपनि- त्यया' (ऋ० सं० ६। ५ । २५ ) इति श्रुत्या जगदन्त:पातिवेदस्य नित्यत्वमतिपादनादिति पूर्वपक्षे-'अस्य . is -. महतो भूतस्य निःश्चवसितमेवदग्वेद:' (बृ० २ । ४ । १०) इति श्रुतेवेंदकर्तृत्वमप्यनेन सूत्रेणोच्यते। तथा व वेदकर्तृत्वाज्जगत्कारणं व्रस्मेति नोक्तलक्षणासंभव: । 'वाचा विरूपनित्यया' (ऋ० सं० ६।५।२५) इति

यन्त''ऋचः समानि जबिरे' (ऋ० सं० ८।४।१८)

शाख्त्रयोनित्वाषिकरणम् ।

स्याच्छ्रृतित्वाविश्येषादिति शङ््यम् ।' वाचा विरूपनि- त्यया' (ऋ० सं० ६। ५ ।२५) इति श्रुत्या वेदा. ना स्वरूपती नित्यत्वस्य प्रतिपादयितुमश्षक्यत्वादवर्णानामुत्प- सिविनाक्षयो: प्रत्यक्षसिद्धत्वेन वर्णरूपाण वेदानां स्वरूपतो नित्यत्वासंभवात्। वर्णानां नित्यत्वपक्षेपि न वर्णा एव वेद:। अतिमसङ्गात्। किंतु क्रमविशेषेण स्वरविशेषेण विशिष्ठा वर्णा एव वेद:। नित्यानां विभूनां च वर्णानां न देशतः कालतो वा क्रमः संभवति। स्वरोऽि स्थानविश्नेषनिष्पत्तिप- युक्तो न नित्येषु संभवति। किंतु तदभिव्यञ्ञकध्वन्युपाधिक एव सोडङ्नकर्तव्यः । ततश्व विशेषेण क्रमादेस्तदुपाधिभूतध्वने यानित्यतया स्वरूपेण वेदस्य नित्यत्वासंभवात्मवाहनित्यत्व-

वेदस्य पौरुषेयत्वापत्ि: । इष्टापती तन्मूलभूतकर्तृपुरुषज्ञानस्य मामाण्यामामाण्यसंशये वेदस्यापि संदिग्धभामाण्यकता स्यादिति तभिराकरणाय सिद्धान्ते वेदस्यापोरुषेयतयैव भामाण्याभ्युप- गमो विरुध्येतेति वाच्यम्। सिद्धान्तेऽपौरुषेयतया वेदमामा

यबदनायासेन मन्वादीन्पति स्मृतयथापूर्ववल्पीयातुपूवीकवेदा- ध्यापकत्व रूपवेद्कर्तृत्वस्येव प्रतिपादनेनाSऽधुनिककविवाक्यसं-

रचयितृत्वस्य वेदेऽनङ्गीकारेण वेदस्य कर्तृज्ञानभामाण्यसंग्याधी नामामाण्यसंशयविषय तात्मक संदिग्धमामाण्यकत्वापत्ययोगात् । वेदस्येश्वरकर्तृकत्वेऽि तार्किकमत इव प्रमाया गुणजन्यत्वेन

माण्यकत्वाभावरूपापौरुषेयत्वोक्ति: सिद्धान्ताभियेता न विरु-

बाघके प्रमाजनकत्वोपगमाच मामाण्यनिर्वाह:।न चैवं शास्त्रपो- नित्व आधुनिकोपाध्यायादीश्रवरस्याविशेष: सड्कयः । उपाध्या- यान्तरानपेक्षविवक्षापूर्वकयथा पूर्वकल्पीयानपूर्वीकवेदकर्तृत्व रूपा- दिकवित्वात्मकाध्यापकत्वस्यैव निध्च्वसितवाक्येनाभिधानादाघु

शांकरपादभूषणे

भावाव। अष्टादश्ानामेतारसां विद्यानां भिन्नवर्त्मनाम्। आदिकर्ता कवि: साक्षाच्छूलपाणिरिति श्चतिः ॥ इति स्मृत्येश्वरस्योक्तरूपादिकवित्वबोधनाव। यथापूर्वानुपू-

ए्पीयानुपूर्वी कर मादिसापेक्षतामात्रेण न तस्य वेदे स्वतन्त्रकतृत्व- हानि:। लोके पूर्वरचितकटाकारमतुसंधाय तथाकारं पुनः कटं कुर्वतः शिल्पिनः कर्टाशे स्वतन्त्रकर्तृत्वव्यवहारव्याघातादर्श- नाद। एतेनोक्तकल्पत रूक्त्् सू ्र योज नाम नूद्यास्य श्रुतीनां पर- स्परविरोधपरिहारेण 'xयावद्विकारम्' (ब्र० सू० २।३। ७) इत्यादिसूत्रोक्त्तर्भिन्न त्वादिसाधारण हेतु भिर्रल्ेतर सर्वांनि त्यत्वमिति प्रतिपादके वक्तव्यत्वात, किंचाध्यापकेऽपि पू० रवंपूर्वस दशानुपूर्वीरचयितृत्वस्याभावाद भिनवानुपूर्वीर चयतृत्वा- देश्र ब्रह्मण्यभावादध्यापकादधिकस्य शास्त्रयोनित्वस्य ब्रह्म- ण्यसिद्धिरिति चन्द्रिकोक्तंदूषणमनवकाश्म।पूर्वाधिकरणोक्तल- क्षणासंभवाक्षेपनिरासाय जगत्कारणत्वलक्षणोपक्षिप्तसर्वज्ञत्वा-, सिद्धया नोक्तलक्षणसंभव इतिशङ्ानिरासाय चात्र शास्त्रयोनि- त्वंपतिपादनाय वियत्पादीयममेयस्य निःश्वसितश्षुतेर्वेदनित्यत्व- श्रुतेश्चाविरोधोपपादनेपि तस्थैतदधिकरणममेयत्वाभावाव ।

सांख्येत्यादिकं त्वनुक्तोपालम्भनम्। अस्मिन्रधिकरणे

कत्वात्। तस्येक्षत्यधिकरण एवोक्तत्वांदिति भाष्यद्रर्शिना स्प. षमेव । सांख्यानङ्गीकृतेन शास्त्रयोनित्वेनेत्यादिकमपि न साधु।

• योजनामनूदेति।'अथवा वेदनित्यत्वाङ्गह्मणो विश्वयोनिता। नेति शङ्कामपाकर्सी शास्त्रयोनित्वमुच्यते' इत्यनूेत्यर्थः । x याषद्विकारमिति। तत्र 'आकाशदिकालमनः परमाणुनपक्षीकृत्य विका - एत्वं साध्यत आत्मान्यत्वे सति विभककत्वाद्धटशरावोदश्वनादिवत्' इति स्वन्मते व्याख्यातत्वादिति मावः ।

शास्त्रयोनित्वाधिकरणम्ं । १७७

वेदानित्यत्ववादिना सांरयेन पुरुषविशेषे शास्त्रयोनित्वोपगमा- व। 'यो ब्रह्माणम्' (श्रे०६।१८) इतिश्चतिसिद्धब्ुबोधयिषापूर्वक वेदोचारयितृत्वस्याप्यङ्गकृतत्वाच्च। परं वेदोपदेष्टाऽपि न जग- त्कर्ता, अपे तु महत्तत्वोपाधिको ब्रह्मशब्दवाच्यो हिरण्यगर्भ एवेति तदभिमायः। स्पष्ट चेदं सांख्यम्चनभाष्यादौ ।श्रुतये-

वालेनापि सुबोधम्। जगत्कर्तृत्वोपयोगिसर्वज्ञत्वासंभत्राभ्त जग- त्कर्तृत्वं ब्रह्मणः संभवतीति पू्वैपक्षे वेदकर्तृत्वेन सर्वज्ञत्व्रपस्मि- न्नधिकरणे सिद्धान्त्यते, न प्रधानस्य श्रुत्या जगत्कारणत्वनि- षैधः। श्रीतजगत्कारणत्वस्य मधाने निषेध ईक्षत्यधिकरणे सिद्धा- न्त्यत इति न किंचिदेतत्। जगश्निर्माणेनेत्यादिनोक्तं दूषणमप्येत 34 नोन्मज्जनमईति। जगत्कारणत्वलक्षणेन सर्वज्ञत्वमुपक्षिसं तदेव द्रढयन्राहेति शास्त्रयोनित्वसूत्रावतारकभाष्येि द्रवयभनित्यस्य कारणत्वलक्षणेनापेक्षितस्य सर्वज्ञत्वस्यासिद्धिशङ्यां तत्सि- द्धिमाहेत्येवार्थो विवक्षितः । अन्यथा जगत्कारणत्वेन लग्घस- वज्ञत्वे शास्त्रपोनित्वक्य हेत्वन्तरत्वे पूर्वाधिकरणगुणसूत्रत्वाप- त्तेरभिमताधिकरणान्तरत्वव्याघाताव अयेवं निखिलवेदकतृ- त्वेन निखिलवेदार्थज्ञत्वस्य ब्रह्मणि सिद्धाववि वेदापतिपाया- धुनिकपुरुषविशेषपाणिगतव राटकसंखया गङ्गनवालुकावायसादि- दशनसंख्यादिज्ञानासिद्धेः कर्थं ब्रह्मणः सर्वज्ञत्त्रसिद्धिरिति चेत्। न। अनेन हेतुना तदसिद्धावप्युक्तरीत्या स्वरूपज्ञानेनै- वातीतानागतविषयज्ञतापरसाधनमात्रेणेव प्रकृतसिद्धेः। दर्शिता- धुनिकपदार्थजातमाध्यासिकसंबन्धेनैव सकलकार्योंपादाने ब्रह्म- स्वरूपज्ञाने संबद्ध तेन स्वरूपज्ञानेन प्रकाश्यत इत्यत्र विवादा- भावात्। शास्त्रयोनित्वहेतुनापि ततिसिद्धिम कारस्य श्रीमद्भाष्य- कारेः मदशितत्वाच्च। तथा हि भाष्यम्-"महत ऋग्वेदादेः

सर्वज्ञकल्पस्य योनि: कारणं ब्रह्म नहीदशस्य शास्त्रस्य ऋग्वेदा- दिलक्षणस्य सर्वगुणान्वितस्य सर्वज्ञादन्यतः संभवोऽति। यथ: २१

१७८ शांकरपादभूषणे-

द्विस्तरार्य शास्त्रं यस्मातंपुंरुषविशेषात्संभवति यथा व्याकरणादि पाणिन्यादेज्ञेयैकदेशार्थमपि स ततोऽप्यधिकतरविज्ञान इति मसि- द्धं लोके। किमु वक्तव्यमनेकशाखाभेदभिन्नस्थ देवतिर्यक्प नुष्यवर्णाश्रमादिपविभागहेतोऋग्वेदाख्यस्य सर्वज्ञानाकरस्याम- यत्नेनैव लीलान्यायेन पुरुषनिःश्वासवद्यस्मान्महतो भूताद्योने: संभवः । 'अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतदग्वेदः' (वृ० २।४।१०) इत्यादिश्रुतेः । तस्य महतो भूतस्य निरतिक्वयं सर्वज्ञत्वं सर्वशक्तित्वं चेति " इति। तत्र महत इत्यादि कारण. मित्यन्तं हेतुवाक्यम् । नहीदृशस्येत्यादि सर्वज्ञादन्यतः संभ- बोऽस्तीत्यन्तं व्यतिरेकमुखेण सर्वज्ञत्वमतिज्ञा। यद्यद्विस्तरार्थ शास्त्रमित्यादि ततोऽप्यधिकतरविज्ञान इत्यन्तं सामान्यव्याप्ति प्रदर्शकमुदाहरणम्। किमु वक्तव्यदित्यादि संभव इत्यन्तमुपनय:। तस्येत्यादि सर्वज्ञत्वमित्यन्तं निगमनम्। एवं च पञ्चावयववाक्य- पदर्शनं सामान्यव्याप्त्यधीनानुमानेन वेदार्थातिरिक्तस्पाप्याधु- निकपुरुपविशेष पाणिगतवराटकगङ्गगवालुकावायसदशनसंख्या दिज्ञानसिद्धयेऽनुमानप्रकारश्च विवरणाद्याकरग्रन्थे दर्शितः । स चेत्थम्-वेदा: स्वविपयाधिकविषय कज्ञानवत्पणीता वाक्प पमाणत्वात्पाणिन्यादिशास्त्रवदिति। यद्यपि सूत्राक्षरानुगुण्याय ब्रह्म वेद विषयाधिकविषयज्ञं वेदपणेतृत्वादित्येव वाच्यं तथाऽवि फलतो विशेषाभावमभिसंधाय तथोक्तम्। कल्पतरी तु दर्शित- ब्रह्मपक्षकानुमानमेव दर्श्वितम्। ननु स्वविषयाधिकविषयकज्ञान- वतत्वमात्रस्य साध्यत्वे सर्वावभासकवेदकर्तृत्वेन पक्षधर्मताबला-

घेत। न। वेदविपयविषय कज्ञानवेद विषयाधिकविषयकज्ञानोभ- यश्य साध्यत्वेन विनिगमकाभावाद्वाधानवताराच वेदामतिपा-

ख्यादिसाधारणज्ञानवत्त्वस्यापि सिद्धेः सर्वज्ञत्वसिद्धेर्निष्पत्यू हत्वात् ।न च सर्वज्ञमित्येव साध्यनिर्देश: कुतो न कृत इति रड्वयम् । यद्यद्विस्तरार्य शास्त्रमिति भाष्योपदर््ितसामान्यव्या सेस्तत्र सामर्थ्याभावात्।

१७९

केचितु-वेदकर्तृत्वेन निःश्वसितश्वुतिप्रतिपादित ईश्वरो वेदा- नधीनवेदार्थतदधिकार्थगोच रज्ञानवान्। उपाध्यायान्तरमनपेक्ष्प निखिलवेदकर्तृत्वात्। मन्वादीनामपि वेदार्थतदधिकवर्णावली- विशेषादिज्ञानमस्तीतीव्वरज्ञानस्य तद्वैलक्षण्याय वेदानधीनेति। सिद्धं वेदं विना वेदार्थतदधिकार्थज्ञानमुपयान्तराभावात्स्वश क्तिमादायेव वक्तव्यम्। ततश्च यस्य शक्तर्वेदार्थतद्धिकार्यगो- चरज्ञानक्षमा तस्याऽऽधुनिकपुरुपविशेपपाणिगतवराटकादिसं- ख्याज्ञानादिकमपि कैमुतिकन्यायेन सिध्यतीति सार्वज्यसिद्धि- रिति वदन्ति। विशेषणपयोजनान्याकरे द्रष्टव्यानि। यत्तु चन्द्रिकायाम्-वेदाः स्वविषयाद्धिकविषयकज्ञानव. त्पणीता इति पदर्शितविवरणोक्तमनुमानमत्र भामतीविवरणयो- रित्यनेनानूध तन्न, एकार्थमात्रज्ञेन प्रयुक्तस्यानेकार्थकशब्दस्या नेकाबाधितार्थबोधकत्वदर्शनात्। नन्वन्योऽथों न तात्पर्यविषय

ब्रह्म न स्यात्। पदार्थज्ञानं बिना पदापयोगेऽवि संसर्गज्ञाना- सिद्धे:। मानान्तरसिद्धे संसर्गेऽवान्तरतात्पर्यस्याप्यभावाद। कि- च वेदस्यातत्वे तात्पयें पामाण्यायोगात्तत्वे चिन्मात्रे तात्पर्या- द्सापि तन्मात्रज्ञं स्यात्। किच प्रत्यक्षादिसिद्धस्य घटादेर्नि- प्प्रयोजनगङ्गनवालुकाकाकदशनसंख्यादेश् शास्त्राविषयत्वात्तजज्ञं ब्रह्म न स्यात्। अपि च न तावदर्थमुपलभ्य रचयितृत्वं वेद. पणेतृत्वम्। पौरुषेयत्वापातात्। नाप्यध्यापकवदुचारयितृत्वमा- न्म्। तेन सार्वज्यासिद्धेः। किंच स्वव्यतिरिक्तोपदेश्यपुरुषगो- परस्य भ्रमस्य भ्रान्तिसिद्धशरीरादेशाभाव उच्चारणयोगा- सस्य चासार्वश्यं विनाऽसंभवाच्छास्त्रयोनित्वमसार्वज्य एव हेतु- रिवि दूषितम्। तदसत्। यद्यद्विस्तरारय शास्त्रं यस्मात्पुरुषविशेषा- त्संभवति स ततोऽप्यधिकतरविज्ञान इति भाष्येण यो यच्छास्त्र- कर्ता स तदर्थतद्धिकार्यज्ञानवानिति सामान्यव्यापेविवक्षिताया एकार्थमात्रज्ञप्रयुक्ताने कार्थबोध काधु निकलौकिक व क्यान्तर्भावेण व्यभिवारस्य कथमपि शङ्कितुमप्यशकयत्वात् । यो यद्वाकप- पमाणमणेता स तदर्थतदर्थाधिकार्थज्ञानवानिति सामान्यव्या-

शांकरपादभूषणे-

तथा व्याप्तिविवक्षायामपि ताहशव्यासी साध्ये स्वविषयशब्देन स्वप्रयोजकबुबोधयिषाविषयार्थविवक्षया दर्शितलौकिकवाक्या- न्तर्भावेण व्यभिचारस्य वारणसंभवात्। माशस्त्यपरार्थवादे- रयाशुक्तदूषणस्याध्पनवकाशात्। अर्थवादवाकये हि तद्वाक्य- वाच्यार्थज्ञानद्वारा प्ाशस्त्यबोधो भवत्वितीच्छाया: प्रयोजक- त्वात्। तद्विषयतायाश्र वायुक्षेपिष्ठत्वादिसंसर्गसाधारण- त्वात्। मानान्तरपापतार्थबोधके हिवाक्ये तदर्थपमित्युद्देश्य कत्वरूपमेव तात्पर्य नोपेयते, न तूक्तेच्छानिरूपितोक्त विधविष- यत्वमपीति न मानान्तरेत्याद्युक्तदूषणं विचारसहम्। ब्रह्मभिने वेदार्थे सात्विकमामाण्याभावेऽपि व्यावहारिकमामाण्याभ्युपगमेन 'किंच वेदस्यातत्त्वे' इत्यादिनोक्तदूषणं बहुशो दत्तोत्तरत्वाच्च. र्वितचर्वणमेव। वेदकर्तृत्वेन वेदार्थज्ञानसिद्धावपि वेदाविषया- धुनिकपुरुषपाणिगतवराटक गङ्गनवालुकादिसंख्याज्ञानासिद्धौ कथं ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वमिति शडनयां यदद्विस्तरार्थ शास्त्रमिति सामान्यव्याप्तिवलाद्वेदाविषयज्ञानसिद्धये पवृत्तानुमाने 'किंच प्रत्यक्षा' इत्यादिनोक्तदूषणं तूत्स्वप्रवचनमेव । अपि चेत्यादि- कमपि न सत्। ईश्वरस्यार्थमुपलभ्य वेदरचयितृत्वेऽि 'धाता यथापूर्वमकल्पयत् ' इत्यादिश्रुत्यनुरोधेन पूर्वकल्पीययथावस्थि-

कवेदोच्यारयितृत्वस्यैव स्वीकारेण भारतादिवत्सजातीयोच्चारण-

भारतादेहि निरुक्तरूपं पौरुषेयत्वं व्यासादिना ममाणान्तरेणार्थ मुपलभ्य तदनुसारेणापूर्वी वर्णावलीं मनस्यालोच्य भारतादिकं रचित मित्ये ता दृशार्थपतिपाद कैर्भारतादिव चनैरेवावगम्यते। चरमं किंच स्वव्यतिरिक्त्तेत्यादिकमपि न सत्। भ्रान्तिसिद्धस्य शरीरादे- भ्रान्तिसिद्धत्वेनावगाहमानस्य पारमार्थिकत्वेनानवगाहमानस्य भगवज्ज्ञानस्य अ्रमत्वायोगस्य बहुशोऽद्वैतग्रन्थेषु पदर्शितत्वे नोक्तदूषणतत्परिहारयोः पिष्टपेषणत्वात्। तथा हि-निरुक्ता नुमाने वेदकर्तृत्वेन वेदार्थज्ञत्वस्य भगवति स्वीकारे स्तेनं

१८१

मनः गृणोत ग्रावाणः स प्रजापतिरात्मनो वपामुदखिदव

नवत्वेऽपि तज्ज्ञानस्य ममित्युपयोग्याहार्यज्ञानत्वान्र तेन भ्रान्तिमत्त्वमीश्वरस्य। न ह्भावप्रमित्युपयोग्यधिकरणे प्ति- योगितावच्छेदकविशिष्टपतियोग्यारोपवन्तः पुरुषा धर्मार्यभमि त्युपयोगिकाकहंसाद्याख्यायिकारचनामूला रोपवन्तो वाल्मिकि- व्यासादयो वा वालारोग्यसाधनौषधपानकर्तव्यतापमित्युपयो- गिवालपरोचनार्य तदभिमतफलान्तरोपन्यासमूलारोपवन्तश्च पित्रादयथ्च भ्रान्ता इति व्यपदिश्यन्ते। किंच यत्सत्तानिश्चयरूपं न भवति तेनान्यत्रान्यवैशिष्टयावगाहि ज्ञानमममाणमिति तदीय भ्रान्तिविषयतया पुरोवर्तिनि रजतत्ववैशिष्टयं गृह्नभ्रान्ति- ज्ञोऽभ्रान्त उच्यत इति। अधिकरणरत्नमालायां तु- न कर्तृ ब्रह्म वेदस्य कि वा कर्तृ न कर्तृ तत्। विरूपनित्यया वाचेत्येवं नित्यत्वकीर्तनाव॥ कर्तृ निःश्चसिताद्युक्त्तेर्नित्यत्वं पूर्वसाम्यतः । सर्वावभासि वेदस्य कर्तृत्वात्सर्वविद्भवेत्।। इत्यादिरीत्येतदधिकरणरचनामाहु: । सा चेत्थं तत्संमता- जन्माद्यस्पेति सत्रेऽस्येत्यस्य- जीव ईशो विशुद्धा चिद्धिभागस्तु तयोईयोः। अविद्या तचचितोर्योग: षडस्माकमनादय:।। इत्यनेनोक्तानादिषट् कभिन्नस्येत्यर्थः। तथा च जन्मादि- सूत्रेSनादिषट् कभिन्नकर्तृत्वं ब्रह्मलक्षणं विवक्षितं तन्न संभवति। अनादिषट्कभिन्नान्तःपातिवेदस्य नित्यतायाः 'वाचा विरुप नित्यया' इतिश्रुतिसिद्धत्वादित्याशङन्यास्मिन्नधिकरणे वेदका- रणत्वं ब्रह्मण उच्यते। तेन चाSडकिसं सर्वज्ञत्वमपि। एतस्य चाSडनुषङ्गिकत्वात्र पृथक्संगत्यपेक्षा। अत एव वेदानित्य त्वव्यवस्थापनं वियत्पाद एव संगतमिति शङ्ननवक/शंः । अत्र तत्कथनस्याऽऽनुषङ्गिकत्वादिति। तत्र चास्य महनो भूतस्य निःश्वसितमिति वाक्यं श्रह्मण: स्वतन्त्रवेदकर्तृत्वेन सर्वेज्ञत्वं

१८२ शांकरपादभूषणे-

पतिपादयति न वेति वेदनित्यत्वानित्यत्व पोर्दशितश्षुतिसद्भा- वात्संशयं प्रदरश्ण नित्यत्वश्रुतेन प्रतिपादयतीति पूर्वपक्षमाह पूर्वा. र्घेन-न कर्तृ ब्रह्म वेदस्य कि वा कर्तृ न कर्तृ तत्। इति। श्रुतिद्वयसन्भावेऽपि नित्यत्वश्युत्यैव पूर्वपक्षे पूर्वोणदर्शिता वेदस्य जन्यत्वे पीरुषेयत्वापत्या संदिग्धप्ामाण्यकत्वापत्तिरि- त्यादिका युक्तिरेवेहापि विवक्षिता। एवं पूर्वपक्षे सिद्धान्तमाह- कर्तृ निःश्वसिताद्युक्तेरिति। अयमत्र सिद्धान्ताभिभाय :- 'अस्य महतो भृतस्य निःश्वसितमेतदग्वेदः' (बृ० २।४।१०) इत्यादिना वेदस्य निःश्वसितत्वमभिधाय वाक्यशेषे-अयं च लोक: सर्वाणि च भूतान्यस्यैव निःश्वसितानि' इत्यनेन लौकिकपपञ्चस्य निःश्वसितत्वोक्तेस्तस्यानायासेन जन्यत्वरूप स्यैव मुखयार्थबाधेन वक्तव्यतया तत्साम्याद्वेदस्यापि तादृश- निःश्वसितत्वस्य वक्तव्यत्वादेकस्मिन्वाक्य एकपदस्य भिन्ना- र्थत्वकलपनायोगात्। पूर्वोपदर्शितयुक्त्या वेदे मुख्यनित्यत्व- स्थाप्यसंभवाच्च प्रवाहनित्यत्वाभिमायैव नित्यत्वश्रुतिः । तदिदमुक्तम्-नित्यत्वं पूर्वसाम्यब इति। तथा च वेदस्य स्वतन्त्रेश्वरकर्तृकत्वेऽपि पूर्ववदेव बुबोधयिषापूर्वकं सजातीयो चारणापेक्षोच्चार णकत्व रूपापौरुषेयत्वोपपादनेन संदिग्धाभामा ्यकत्वदोपनिरासः । आदिकवित्वेन चाऽऽधुनिकाध्यापकादि शेष इति। एतेनैवास्य महत इत्यादिवेदवाक्यं ब्रह्मणो वेदकर्तृ- त्वेन सर्वज्ञत्वं न साधयति। वेदस्य सापेक्षत्वप्रसङ्गनदिति पूर्व• पक्षे-साधयति। अर्थमुपलभ्य रचयितृत्वस्याभावात। उच्चार. यितृत्वमात्रस्य च सापेक्षत्वानापादकत्वादिति परेपामधिकरण- मपास्तमिति चन्द्रिकोक्तमपास्तम् । अध्यापकाद्विशेषस्य दर्शित- त्वात। विवक्षापूर्वकं सजातीयातुपूर्वीकवेदोच्चारयितृत्वस्यास्म- न्पूर्वाचार्यग्रन्थेपु लिखितत्वादस्मत्सिद्धातत्वेनार्थमुपलभ्य रच- यितृत्वाभावादिति लेखनं मामादिकमेत। न चैतर वेदकर्तृत्वे सिद्धेऽपि कथ जन्मादिसूत्रोक्तलक्षणाक्षित्ं सर्वज्ञत्वं ब्रह्मणः सिध्यतीत्यत आह- सर्वावभासि वेदस्य कर्तृत्वात्सर्वविद्वेवु। इति।

१८३

सर्वजगदयवस्थावभासकका र्यभूतवेदगता शक्तिरुपादानकारणी- भूतम्रह्मगतसर्वावभासकशक्ति दीपगतपकाशनशक्तिदीपकारण- वहह्िगतपकाशनशक्तिमित कल्पयति। कार्यकारणयोरेकशक्ति- त्वादिति वेदकर्तृत्वेन ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वं सिध्यतीति सिद्धान्ता भिपायः। स्पष्टश्ायं विवरणादौ। यत्तु चन्द्रिकायाम्-विवरणे तु यथा दीपगता प्रकाशनश- क्तिस्तदुपादाने वह्नौ तथा वेदगतसर्वपरकाशनशक्तिस्तदुपादाने ब्रह्मणि कार्यकारणयोरेकशक्तित्वादिति निरुक्तमर्थमनूघ्य। तन्न। कारणेऽदृष्टस्यापि शक्तिविशेषस्य कार्ये दर्शनांत् । किंच त्वन्म-

शक्तिमड्रह्म स्यात्। अविद्याऽपि शास्त्रोपादानमिति साऽपि सर्वज्ञा स्यात्। किंच परिणामिपरिणामयोरेकशक्तिमत्वेऽपि कथमधिष्ठानाध्यस्तयोस्तत्। एतेनाघिष्ठानस्य ब्रह्मणो विज्ञान- शक्तिविवर्तरूप शास्त्रमिति निरस्तम् । अविद्याकाशादेरपि तद्वि- वर्ततया शास्त्रवत्सर्वमकाशकत्वापातात्। रज्ज्वामपि भयक म्पादिश क्तेर्श्रह्मण्य प्यावरणशक्त: मसङ्गात्। वाह्यागमानामपि ब्रह्मविवर्ततया तदर्थज्ञत्वे ब्रह्मणो भ्रान्तत्वमसङ्गाच्च। अपि च त्वया कार्योपादानयोरेकशक्तित्वस्योक्तत्वाद्वेवः स्व्रयमज्ञ एव जीवान्प्रति प्रकाशक इति ब्रह्मापि तथा स्यात्। तथा च सार्वश्यार्थ यत्नेऽत्यन्तासार्वश्यमेवाऽSपन्नम्। किंच जन्मा

तिकूल सार्वज्यस्फोरणेनेति दूषणमुक्तम्। तत्रेदं वक्तव्यम्-कार्यकारणयोरेकशक्तिमस्त्रमित्युत्सर्गः । स च सति वाधकपमाणे न प्रवर्तसे। तदनवतारे च तत्पतृत्तिर्नि- रावाधैव। घटगतोदकाहर णादिश क्तेर्मृत्पिण्ड इवान्धकारगनावर- णश्नक्ते: स्वमकाशरूपत्वेन श्रतिशतसिद्धे ब्रह्मण्यापादनायोग:। रष्टान्ते पत्यक्षविरोधरूपवाधकसयेवात्रापि स्वपकाशत्वबोधक श्रुतिशतविरोधरूपबाधकसत्वात्। एवं च बाधकाभावादौत्स- र्िकनियमेन ब्रह्मणि वेदगतसर्वार्थप्कानशक्ति: सिध्यन्ती ना- पह्होतुमुचिता। यद्रा वेदगता प्रकाशनशक्ति: स्वाश्रयोपादान-

१८४ शांकरपादभूषणे-

निष्ठा पकानशक्तित्वात्। या या प्काशनशक्ति: सा सा स्वाश्र- योपादाननिष्ठा। दीपगतपकाशनशक्तिवत । इति विशेषनियम एव कार्यकारणयोरेकशक्तित्वादित्यनेन विवक्षितः। नातो जलाहरणादिकमादाय व्यभिचारावकाशः। कार्यकारणयोरित्य स्योपादानोपादेययोरित्यर्थः । उपादानत्वं च कार्याभिन्नत्वम्। एवं चाऽडवरणरूपतया 'नीहारेण भावृताः' (ऋ०सं०८।३।१७) इत्यादिश्चुतिशतानुभवादिना सिद्धेऽज्ञाने प्रकाशनशकेर्बाधा- त्तस्यास्तदन्यवेदोपादाननिष्ठत्वसिद्ध्या फलतो ब्रह्मण: सार्व. जयसिद्धिर्निराबाधै। एतेनाविद्याऽपि शास्त्रोपादानमिति साडपि सर्वज्ञा स्यादिति दूषणं निरालम्बनमेव। तथा किं चेत्याद्यपि। अधिष्ठानस्य ब्रह्मणो विज्ञानशक्तिविवर्तरूपश्ास्त्र मित्येतदर्थकः 'तस्यैव विज्ञानशक्तिविवर्तत्वाभ्नामरूपमपश्चस्य' इति पञ्चपादिकाग्रन्थोऽप्युक्तविशेषनियमाभिपायः । न तु यो यो ज्ञानशक्तिविवर्तः स तदीयपकाशनशक्तिमानिति नियमाभि- मायः। तथैव विवरणे तदभिभायवर्णनादिति। एतेनेत्यादिनो- क्तदूषणमपि निरालम्बनमेव। वाह्यागमानामपीत्यादिक तुन विचारसहम्। तथा हि- कि बाह्यागमार्था अत्यन्तमसन्तः किवाऽनिर्वचनीयाः किंवा बाह्यागमजन्यं ज्ञानमन्यथाख्यातिरूपमिति वा तवानुमतं येन

• अन्यथाख्यातीति। अत्रेदं नोध्यम्- आत्मख्यातिर सत्रुपातिरख्याति: रुथातिरन्यथा।

योगाचारा माध्यमिकास्तया मीमांसका अपि। नैयायिका मायिनश्च प्रायः र्यातीः क्रमाज्नगुः ॥ रामानुजीयास्तु सत्रूपाति स्वी कुर्वन्ति। तत्राSत्मख्यातिर्नाम-आत्मनो बुद्धे: र्यातिर्विषयरूपेण प्रतिभासः । शुक्तिरजतस्थले 'इद रजतम्' इति मुद्धिरेव रजतरूपेणावमासते। न तु तत्र विषयान्तरापेक्षाSस्ति। अप घट इत्यादिषु सर्वत्र वुद्धेरेव विषयाकारोललेखसंभवेनात्रापि तथेवीचित्यात्। तथा च प्रयोग :- विमतं रजतं बुद्धिरूपं चक्षुरादिसप्रयोगमन्तरेणापरोक्षत्वात्। संमत- पुद्दिवत्। इति विज्ञानवादिनो बौद्धा मन्यन्ते । शून्यवादिनो बौद्धास्व-

शाख्त्रयोनित्वाधिकरणंम्। १८५

ब्रह्मणो भ्रान्तत्वमापादते। आधे किमापादकमसत्। अर्थपका- शनशक्तिमत्त्वमेवेति चेव। प्रकाशनशक्तिपदेन तत्तदर्थव्यवहारे

असत्रूयातिमाहुः । असतो रजतादेः ख्यातिः प्रतीतिरसत्ख्यातिरिति। मीमां- सकास्तु-अख्याति मन्यन्ते। तेषामयमाशयः-न रयातिरख्यातिः । अप्रती. तिरिति यावत्। शुक्तिरजतस्थले 'इदं रजतम्' इत्यत्रेदमंश एव प्रत्यक्षप्रती- तिविषयः । न तु रजतांशः । तस्य चक्षुःसंनिकर्षामावात्। किंतु रजतमिति स्मृत्याSSकारदर्शन बोध्यमिति। नैयाथिकास्तु-अन्यथार्यातिमङ्गी कुर्वन्ति । तथा हि-अन्यस्यान्यरूपेण प्रतीतिरन्यथाख्यातिः। शुक्तिरजतस्थले देशान्त- रगतं कालान्तरगतं वा रजतमेव शुक्तिसंप्रयुक्त्तेन दोषोपहतेनेन्द्रि- येण शुक्त्यात्मना गृह्यते। न चैवमननुभूतस्यापि पदार्थत्य ग्रहणं स्यादिति वाच्यम्। सादृश्यादेर्नियामकत्वात्। तथा च प्रयोग :- विवादास्पदं शुक्तिश- कलं रजतज्ञानविषयः । रजतोपायान्यत्वे सति रजतार्थिप्रवृत्तिविषयत्वात्। सत्यरजतवत्। रजतस्योपायः खन्यादिस्तस्य रजतार्थिप्रवृत्तिविषयत्वेऽवि रज- तज्ञामविषयत्वात्तत्र व्यभिचारः । तद्वारणाय सत्यन्तं विशेषणमिति। माथि- नस्तु-अनिर्वेचनीयख्यातिं वदन्ति। तेषामयमाशयः-सत्ेनासत्वेन चानिर्वचनी यक्ष्य रजतादेः ख्यातिः प्रतीतिरनिर्वचनीयख्यातिः । शुकतिरजतस्थले हि रजतं न सत्। भ्रान्तिवाधयोरसंभवात्। नहि सद्वस्तुनो ज्ञानविषयत्वे भ्रन्तिर्वा बाध: संभवति। नाप्यसत्। ख्यातिवाधयोरसंभवात्। बाघस्य प्रतियोगिपूर्व-

मपूर्व रजतमुत्पद्ते। तदेव च तत्र रजतज्ञानविषयः। तथा वोच्यते- सच्वे न भ्रान्तिबाधौ स्तो नासत्वे ख्यातिबाधने। सद्सद्धयामनिर्वाच्याSविद्याSSविधै: सह भ्रमः ॥ इति। आविधयेर्नामाविद्यापरिणामभूतै रजतादिभिरित्यर्थः। प्रपश्चस्या्यनाद्यविद्या- परिणामभूतत्वादनिर्वचनीयत्वमेवेति। रामानुनीयानां त्वयं भावः-सत्खया- तिर्नाम सत एव रजतादेः खयाति: प्रतीतिः । ज्ञानविषयस्थ सत्यत्वमिति फलितोऽर्थः । तथा हि-पश्चीकरणमक्रियया पृथिव्यादिषु सर्वत्र सर्वभुतानां विद्यमानत्वाच्छुक्तिकादो रजतांशस्यापि सत्त्वाज्ज्ञानविषयस्य सत्यत्वं सिध्यति। ननु तहि भ्रमत्वं कथमिति चेत्। विषयव्यवहारवाघादिति ब्रूमः । यदपि शुक्तिकादो रजतांशो विद्यते तथाऽपि तर्य स्वल्पत्वान्र तद्व्यवहारो भवतीति तज्ज्ञानं भ्रम इत्युच्यते। अकत्यंशभूयस्त्वज्ञानाथ्च भ्रमनिवृत्तिरिति। २४

शंकरपादभूपणें-

कारणतावच्छेदकमुद्रया मयोजकं तत्तदर्थविषयकत्वं विषसितय। कारणतावच्छेदकधर्मस्यापि शक्त्यवच्छेदकतया अक्तिव्यपदेश- योग्यत्वात्। तादृशविषयकत्वं शब्दस्य व्यापारानुबन्धिविषयक- त्वस्वीकारात्। वेदस्य तादृशशक्तिमत्त्वमक्षतमेव । स्वमकाजब्- . रूपकत्वरूपं तत्तदर्थविषयकत्वं विद्यमानभास्यसर्वार्यनिरुपिता- ध्यासिकतादात्म्योपरपर्यायमक्षतमेव । एवं चासदर्यवादा- स्म्यस्यासदर्थनिष्ठाकाराख्यविषय ताविशेषनिरुपकत्वंस्य बाह्माग·

नशक्तिमत्वमिति कथ तेन भ्रान्तत्वापादनम्। अस्तु वा कथं

मानस्य मायावृत्तिरूपत्रह्मज्ञानस्य भ्रमत्वायोगेन नेव्रास्य भ्रान्तत्वापत्ि:। एतेन द्वितीयपक्षोऽपि निरस्तः । अनिर्वचन्रीय- मनिर्वचनीयत्वेन जानतो भगवतः शुक्तिरजतमनिर्वचनीयमिति जानतामन्येषामिव भ्रान्तत्वापादनायोगात्। न तृतीयः। बेदमसा याहृशयाउत्विशिष्टार्थपकाशिका या या शक्ति: सा सर्वापिर्वा भयोपादाननिष्ठा, विशिष्टार्थमकाशनशक्तित्वादिति नियमस्पेवो-

आपादकाभावाव। अपि चेत्यादिकमप्ययुक्तम्। कार्योपादानयो-

वेदस्याज्ञत्वे ब्रह्मणोऽज्ञत्वापत्ति:। अज्ञत्वस्य शक्तिरुपत्वाभावाद्। कार्योपादानयोरेकशक्तिमत्वमिति कार्योपादानयोरेकवर्मत्ववितति षोत्सर्ग एव न नियम इति पूर्वमेवाऽडवेदितत्वात्। उत्सर्गस्य घ वाधकाभाव एव परवृत्ते:। सर्वज्ञत्वबोधकक्षुतिविरोधादेव वेद- गताज्ञत्ववलान्न ब्रह्मणि तत्पसङ्ग:। किचेत्यादिकं तु जन्मादि सूत्रोक्तं कारणत्वलक्षणं न संभवति। तदुपपाद्कसर्वज्ञत्वस्य म्रह्मण्यसंभवादिति पूर्वपक्षनिरासाय कारणत्वोपयोगि सर्वज्ञत्वं

१८७

म्मतसिद्धामाच्छाथ केवलमुत्मेक्षामात्रमिति सुषियो बिर्दा- कुर्वन्तु। आनन्दतीर्थीयास्तु पूर्वसूत्रोक्तजगज्जन्मादिका रणत्वळक्षण- स्थातिव्याशिमिरासकं विष्ण्ेकनिष्ठलक्षणममाणपतिपादनपरं सुनममिति बदन्ति। तथा हि चन्द्रिकायाम्-उक्तळक्षणस्याति. व्याप्तिनिरासाय प्रमाणमुच्यत इति संगतिमुक्त्वा जगत्कारणत्वं कि विष्णोरेवोतान्यस्यापीति चिन्तां प्रदर्श्यानुमानेन रुद्रादीना. मर्पि जगत्कारणत्वसिद्धेरतिव्यास्तिरिति x पूर्वपक्षयित्वा-

x पूर्वपक्षयित्वेति। आगमसहायेन पूर्वपक्षमुक्त्वाऽनुमानसहायेन बदु- प्रकारकं पूर्वपक्षं कृत्वेत्यर्थः। तथा हि-'जन्माद्यस्य यतः (१।१।२) ' इस्यनेन जगज्जन्मादिकारणत्वरूपं यद्रह्मणो लक्षणमुक्तं तत्साक्षाच्छिव प्रणीतपाशुपताग- मानुरोधेन रुद्रेतिव्याप्तमिति पूर्वपक्षः । अनुमानावष्टम्मेन पूर्वपक्षस्त बहु- प्रकारकः संभवति। स च यथा-क्षित्यादिकं पक्षीकृत्य सकर्तृकत्वं साध्यते कार्यत्वाळूटवदित्यनुमानेन रुद्रादावतिव्याप्तिः । ननु 'अनुमानं पक्षीकृत्थाप्रा- माण्यं साध्यतेSतिप्रसङ्ाद्धेतोः' इत्यनुमानेनानुमानस्य प्रामाण्यामावानन रुद्रा-

मानं प्रमाणं चेत्तर्हानुमानगामाण्यं स्वीकृत्य सामान्यानुमानपामाण्यनिषेधे स्वक्रि याविसेथः। अप्रमाणं चेदप्रमाणभूतेनोक्त्तानुमानेन सामान्यानुमानपामाण्यनि- बेधो दुर्वचः । तथा चातित्याप्तिः सुस्यैवेत्येकः पक्षः । अथवा 'शिवं पक्षी- कृस्य जगउन्म्मादिकर्तृत्वं साध्यते सर्वज्ञत्वाद्धेतोः, यत्र यत्र जगज्जन्मादिक- तृस्वामावरतत्र तत्र सर्वज्ञत्वामावः' इत्यनुमानेनातिव्यातिः। सर्वझञत्वं च शेवागमसिद्धम्। तथा चाऽडगमसहायेनानुमानेनायं पूर्वपक्ष इति द्वितीय: पक्ष: । यद्रा 'महाकल्पत्वं पक्षीकृत्य महाकल्पत्वाश्रयसमानजातीयकरपतृत्त्या दिकार्यकर्तृनिन्नकर्तृका दिकार्यवद्वृत्तित्वं साध्यते कल्पत्वव्याप्यत्वाद्धेतोः, अवा. न्तरकल्पत्ववत्' इत्यनुमानेन नानाकर्तृत्वं सिद्धम्। अत्र महाकल्पत्वाश्रयस- मानजांतीयों यः करपस्तद्वृत्ति यदादिकायें तत्कर्तृमिन्नः कर्ता यस्य तादश- कार्यवद्यृ सिस्वमिति विग्रहो नोध्यः। महाकल्पोऽन्यमहाकरपनिष्ठादिकर्तृमिन्ा- विकर्तृवानिति निष्कृषटोडर्यः। एवमग्रेऽप्यूहम्। तथा महाकरपस्वं पक्षी-

सिम्पं साध्यते कल्फत्वव्याप्यत्वात्' इन्यनुमानेन पालकनानालं सिध्यति। तथा

१८८ शांकरपादभूषणे-

चक्षुरादि यथाऽश्षक्तं रसगन्धादिवस्तुप। अनुमाऽपि तथाऽशक्ता धर्मब्रस्मादिवस्तुपु॥ इत्यादिना विष्ण्वेकनिष्ठजगत्कारणत्वे, शास्त्रममाणकेऽनुमानं न प्रमाणं कार्यत्वादिहेतूनामन्यत्र निरासात्। 'नावेदवित्' (तै० ३।१२/९) इति श्ुत्या जगत्कार णेडनुमानमामाण्यनिरासाच्चेति सिद्धान्त: कृतः। तत्रेदमुच्यते-कथं रुद्रादेर्जगत्कारणत्वमनुमानेनाSSशङ्ड्थ-

सकर्तृकं कार्यत्वाद्धटवदित्यनुमानेन तत्सिद्धि: संभवति । तेन सामान्यतः कर्तृसिद्धावपि विशिष्य रुद्रः कर्ता इत्यस्यासिद्धेः । यत्तु 'नावेदविन्मनुवे तं बृहन्तम्' (तै० ३।१२। ९) इति भ्रुत्या विष्णोरनुमानगम्यत्वनिषेधान्निरुक्तानुमानं विष्ण्व- तिरिक्तें रुद्रादावेव जगत्कर्तरि परिशेषात्पर्यवस्यतीति चन्द्रि- कायामुक्तम्। तदसत् । एवं सति 'एको ह वै नारायण आसीम ब्रझमा नेशान:' इत्यादिमहोपनिषत्स्थश्रुत्या'नारा- यणाङ्वसमा जायते नारायणाद्वदो जायते' इत्यादि नारायणो- पनिषत्स्थश्तुत्या 'न कारणं कारणानां धाता' इत्यादिश्चुत्या

नस्य रुद्रकर्तृत्वपरिशेषपर्यवसानासंभवात्।

'महाकल्पत्वं पक्षीकृत्य महाकल्पत्वाश्रयसमानजातीयकलपवृत्त्यादिकार्यसंहर्तृ- भिन्नसंहर्रादिकार्यवद्वृत्तित्वं साध्यते कल्त्वव्याप्यत्वात्' इत्यनुमानेन संहर्तृ- नानात्वं सिध्यति। एवं च कलपभेदेन कर्तृपातृसंहर्तृणां नानात्वसिद्धिः । अथवा 'जगत्संहर्तृत्वं पक्षीकृत्य जगत्स्रष्ट्रेकनिष्ठत्वामावः साध्यते संहारश- क्रित्वाद्वेतोः, घटसंहारशक्तिवत्' इत्यनुमानेनैकस्मिअपि कल्पे कर्त्रपेक्षया संह रतुर्भेदः सिध्यति। तथा महीमहीघरादि पक्षीकृत्य नानाकर्तृकत्वं साध्यते विि- त्रकार्यत्वात्मासादादिवत्'इत्यनुमानेन नानाकर्तृत्वं सिध्यति। एवं च सर्व- जगज्नन्मादिकर्तृत्वं ब्रह्मणो लक्षणं चेदसंभवः । कतिपयकर्तृत्वं चेदतिव्याप्ति रिति तृतीय: पक्षः । एतादृशा अन्येऽवि पक्षाः संमवन्ति। एवं चैतादशबहु- प्रकारै: पूर्वपक्षयित्वा 'चक्षुरादि' इत्यादिरीत्या सिद्धान्तः कृतः ।

शास योनित्वाधिकरणम् । १८९

रुद्रादीनां श्रुतिविरुद्धस्यापि जगत्कारणत्वस्याङ्गीकारेण सम- यपादे माध्यमिकमतावलम्बनेनेवात्र पूर्वपक्षपतत्तिर्निराबाधा श्रीते विष्णावानुमानिककारणत्वं तु न संभवति। स्वामामाण्य- बोधकश्षुतेरनुमानसहायत्वासंभवात्। यद्वा 'यदाऽतमस्तम्र दिवा न रात्रिर्ने सभ चासच्छिव एव कैवलः' (श्े०४।१८) इति श्रुतिविरोधेन 'एको ह वै नारायण आसीत्' इति भ्रुतेरर्था- ्तरपरत्वमर्थवादत्वं वाउङ्गनिकृत्य पूर्वपक्षसंभवः। उक्तं च चन्द्रिकायाम्-न च विष्णोरन्यस्य कारणत्वनिषेधक उदाह- तश्रुतिविरोधः । तासामुक्त्तयुक्तिविरोधेन विष्णोः कारणत्व- विधिपरत्वादिति। तदसत्। श्रास्त्रानादरेण पूर्वपक्षे शासत्रा- परामाण्यवादिनं पूर्वपक्षिणं शाखतैकपमाणसमधिगम्यविष्वैकनि- ष्ठजगत्कारणत्वात्मकशास्त्रयोनित्वेन तदसिद्धेन सिद्धान्त- कारणायोगाचन्द्रिकाकर्तुस्तदनभिमसत्वाच्च । पूर्वपक्ष्यनभिम- तेन हेतुना सिद्धान्तकरणस्य तदनुमतत्वे 'अन्र परेषां भाष्ये शास्त्रस्य योनिरिति विग्रहमाश्चित्य ऋगादिकारणत्वं ब्रह्मण उच्यते, पूर्वसूत्रेऽर्थतो लब्धस्य सार्वश्यस्य स्फोरणार्थमित्युक्त- मित्यस्मन्मतमनूद्य दूषणेषु सांख्यानङ्गीकृतेन शास्त्रयोनित्वेन सार्वश्यसाधनायोगाच्' इति दूषणस्य स्वशिरस्ताडनरूपता- पत्योन्मत्तपलपितत्वापत्ते:। यद्वा-यदाऽतमस्तन् दिवा न रात्रिरित्यादिना पूर्वपक्षमष्ट न्युपपादनमपि न सत्। त्वदीयोद्घोषरीत्या निरवकाशनाराय- णश्चुतेः। योगादिना सावकाशशिवपदादिघटितश्रुत्याऽर्यान्तर परत्वस्य त्वत्पूर्वपक्षिणा शङ्धितुमशक्यत्वान्नारार्यणपदस्य निरवकाशत्वम्। योगादिना नारायणशब्दस्यान्यपरत्वे णत्वा. नुपपत्तिरिति त्वदीयैरुद्धोषात्तव संमतं न विस्मरणारईम्। नि नारायणशब्दस्य निरवकाशत्वमेतदधिकरणसिद्धान्तयुक्तित्वे नाभिमतम्। येन तदाच्छाद्य पूर्वपक्षपवृत्ति: स्यात्। यदाऽतम इत्यादीनामपि शिवस्य कारणत्वविधिपरत्वेन शिव एव केवल इत्यादेरप्यर्थवादपरत्वस्य वक्ुं शक्यत्वेन विनिगमकाभावेन

सवात्। किय शुत्यनादरेण पूर्वपक्षे 'नावेदविद ' (तै० ३। १२।९) इत्यादिश्चत्या विष्णोरनुमानगम्यत्वनिषेधानि- र्ानुमानं विष्ण्वतिरिके रुद्रादावेव जगत्कर्तरि परिश्षेषात्प- र्यंवस्यतीति चन्द्रिकायां पूर्वपक्ष्याशयवर्णनमत्यन्तासंगतमेव स्यातु। 'एको ह वे नारायण:' इत्यादेः 'शिव एव केवळ!' (श्रे० ४।१८) इति श्ृत्यनुरोधेनार्थान्तरपरत्वाभिमायेण पूर्वपक्षे 'तेजसा सोम्य शुङ्गेन्न सन्मूलमन्विच्छ' (छा० ६।८ ।४)' पण्डितो मेघावी गान्धारानेवोपसंपद्यते, एव- मिह' (छा.६।१४।२) इत्यादिश्रुतिमिरीश्वरस्यानुमानग-

कानुमानेन रुद्रपरिभेषस्य पूर्वपक्षिणा वक्तुमसक्यत्वाच। यद्पि शिवो जगस्कर्ता सर्वज्त्वादित्यादिना व्यतिरेकिणाड नुमानेन वि्षिष्य श्रिवादिर्जगत्कर्तेति सिध्यतीति चन्द्रिकाया- मुक्तम्। तदपि न सत्। 'सर्वज्ञ: सुगवो बुद्ध:' ( अम० १। ११३) इति सर्वजत्वमासिदेर्युद्ध साधारण्यात्सर्वज्ञत्व हेतोर्जगस्का गत्वव्यभिचारित्वात्। योगिनामपि सर्वज्ञत्वस्य योगशास्त्रादि- सिद्धखवेन तत्र व्यभिचाराच। न च धर्माद्यनपेक्षसर्वज्ञत्वादिकमेव सर्वविषयकनित्यज्ञानादिमतत्त्रपर्यवसितं हेतुः। तथ शिवादेराग- मसिद्धं न योगिनां बुद्धादेश। तेषां सर्वविषयकज्ञानस्य यो. गजधर्मनिमित्तकतवेन जन्यत्वात्। उक्तं च चन्द्रिकायाम्- सर्वव्ञत्वादिकं च तस्याSSगमसिद्धमिति। आगमसहायेनात्र पूर्व- पक्ष इति वक्तुं शक्यम् । तथा सति'स्मृत्यनवकाशदोषमसङ्ग इति चेनान्यस्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्गगद् ' (ब्र० सू० २।१।१) इति द्वितीयाध्यायस्थाद्यस्मृत्यधिकरणेनास्य पौनरुक्त्यमसङ्ग: सर्वत्रशिवप्रणीतागमेन । शिवस्पेव जगत्कर्तृत्वं न विष्णोरिति पूर्वपक्षयित्वाSSसतमविष्ण्वा दिपणीतपाश रात्रादिमबलस्मृतिसह- कृतवेदोक्तजगत्कर्तृत्वं विष्णोरेवेति तत्र सिद्धान्तकरणात्। यक्षु नामलिङ्गानुश्ासनरूपकोशस्य संज्ञासंविभावसंवम्धम- माफ्कस्य न बुदधादे: सर्वतत्वसाधकत्वम्। अन्यया कोशेन

शालयोनित्वाषिकरणय् । १११

नाजिकर्णादिक वक्षादेरपि सिध्येदिति नोकसर्वत्ञत्वहेतोर्जग- त्कर्तृत्वव्यभिचारिता। सर्वविषय कलौकिकज्ञानवत्वरूपसर्वक्वत्व- स्वैब हेतुत्वेन योगिज्ञाने विषयताविशेषात्मकलीकिकत्वस्याभा-

रुक्तसाध्यव्यभिचारिताऽपि। बुद्धश्य सर्वविषयकज्ञानस्य योग- जधर्मनिमित्तकत्वेन जन्यत्वकथनं मामादिकम् । विष्ण्ववतारे तथा संभवाव। प्रसिद्धं च बुद्धस्य नवमावतारत्वमिति। तद- सत्। 'विष्णुर्नारायणः कृष्णः' (अम० १।१।१८) इत्यादि- संज्ञासंज्ञिभावसंबन्धबोधकेनापि कोशेन व्यापकत्वरूपस्य- कृषिर्भुवाचक: शब्दो णश्च निर्वृतिवाचक: । आपो नारा इति मोक्ता: ।। इत्यादिनोक्तयोबार्थबोधस्य सकलाभियुक्तसंमतस्येव 'सर्वंज्ञ: सुमतः' इति कोशेनासति बाघके सर्वत्रत्वबोधनस्य निरपवाद तया तादशकोशस्य बुद्धादेः सर्वज्ञत्वे पमाणत्वानपवादात्। मत्यक्षवाषेन न वृक्षादीनां कोशेन वाजिकर्णादिसिद्धिः। योगि

न्तरसिद्धस्य चापलापायोगेन तदीयसर्वविषयकज्ञाने लौकिक- त्वाभावोक्ति: परामादिकैव। जगत्कारणत्वळक्षणालक्ष्ये बुद्धादौ सर्वज्ञ त्व हेतोर्व्यभिचारवारणाय विवक्षितसर्वविषयकनित्यज्ञानव श्वहेतोर्बुद्धादाव सिद्धिकथनायैव बुद्धज्ञानस्य जन्यत्वोक्तेर्विष्ण्- ववारे तत्संभवेऽपि तस्योक्तलक्षणलक्ष्यत्वेन तत्र जगत्कारणत्व- सश्वेन च व्यभिचारानवकाशात्मकृतासंगत्यभावेन तदुक्ते: भामादिकत्वोक्तिरेव मामादिकी। यद्पि सर्वत्ञत्वेन जगत्कारणस्वे रुद्रेऽनुमीयमाने योगिना- मपि पक्षकुक्षी निक्षेपण पूर्वपक्षे क्यं तत्र व्यभिचारोद्दावनम्। न हि शिवस्यैव जगत्कारणत्वमिति पूर्वपक्षः। अपि तु शक्तिस्. र्यादीनामपि। तदपि मन्दम्। सर्वज्ञत्वादिकं च तस्याSSगमसि. दमित्यागमसहायेनात्र पूर्वपक्ष इति वक्तुस्तव शैवाद्यागमाना मिथ शाकसीराद्ागमानासुपलमेन तत्सिद्वसर्वज्ञत्वहेतुना

११२ शांकरपादभूषणे-

शक्तिसर्यादीनां पक्षकोटिनिवेशेन तत्रातिव्या्तिपूर्वपक्षस्य त्वदी- यानां संमतत्वेऽपि योग्यागमानामनुपलम्भेन योगिनां पक्षको- टिनिवेशस्य त्वदीयासंमतत्वात्। अन्यथा कारणत्वस्य शास्त्र- योनित्वेऽपि वेदेऽपि कचित्कचिद्रुद्वादीनां जगत्कारणत्वपतिपाद- नाज्जगत्कारणत्वलक्षणस्य रुद्रादावतिव्याप्तिरित्याक्षेपेण सम्य

त्कर्तृतया वेदपरतिपाद्:, न रुद्रादिः। अन्यथामतिपत्तिरज्ञानमू- लेति सिद्धान्तकरणायोगाव। रुद्रादीनामिव योगिनां वेदे जगत्कारणत्वेनामतीतेः । शास्त्रपमाणकजगत्कारणत्वळक्षणस्य तन्ातिव्याप्त्यमसक्त्तेः । तथा हि चन्द्रिकायाम्-कारणत्वस्य

वेदतात्पर्यनिश्चयात् । 'ज्ात्वा शिवं शान्तिमत्यन्तमेति' श्रे० ४। १४) इत्यादिशास्त्रस्य मोक्षदत्वादिना शिवपरत्वा- त् । ' सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति' (का० २ । १५ ) इत्यादिश्रुतेः शिवे तात्पर्यमित्येवंपरत्याSSगमैरेव व्याख्पावत्वा- क्ेति समन्वयाधिकरणे पूर्वपक्षो दर्णितः। तत्त्वपकाशिका- यामपि-रुद्रादीनामपि कारणरवेन शास्त्रयोनित्वम्। पाशुपतादि शास्तेषु रुद्रादिर्जगत्कारंणत्वेन वेद्वेद् इति निगदितत्वाव। न घ तेषामनामाण्येन न साधकत्वम्। वेदेऽपि तेषां कारणतया मतीयमानत्वात् । परतीतिसध्रीचीनस्य च मामाण्योपपत्तेरिति पूर्वपक्षो दर्शितः । तथा च योगिनां पक्षकुक्षी निवेशेन पूर्वपक्षो. पपादनं स्वकीयग्रन्थानालोचननिबन्धनमेवेति तद्विद्वां स्पष्टम्। यदप्यस्तु व्यभिचारः। निदुष्टानुमानैरनव पूर्वपक्षमतृत्ति- शिते नियमाभावात्। तथा सति सिद्धान्तानुपपत्तेरिति। वदपि न सत। निर्दुष्टचक्षुरादेरपि यथा रसगन्धादिग्रहणे न शक्तिस्तथा व्यभिचारदोष हितानुमानस्यापि नियतमामाण्यक- श्रुतिसाहाय्याभावे- यत्नेन साधितोऽप्यर्थ: कुशलैरनुमातृभिः । ववो बुद्धिमवाडन्येन हान्ययेयोपपाधयते।।

१९३ इवि रीत्या पतिपक्षसंभावनयाऽनियतमामाण्येन- अचिन्त्या: खलु ये भावा न तांस्तिर्केषु योजयेद। इति भारतोक्तेश् तर्कागोचराचिन्त्यपरव्रह्मणि कारणे शक्तिर्ना- स्तीत्यनेनैव सिद्धान्तोपपत्ते: । चक्षुरादि यथाऽशकतं रसगन्धादिवस्तुपु। अनुमाऽपि तथाऽशक्ता धर्मव्रह्मादिवस्तुपु ॥ इत्यनेन तथैब त्वदीयेः सिद्धान्तकरणाच्च व्याप्तिपक्षधर्मता-

चितत्वात्।

नाऽडगमसहायेन रुद्रादेरन्न जगत्कारणत्वेनातिव्याप्तिपूर्वपक्षेपि न स्मृत्यधिकरणेनास्य पौनरुक्त्यम्।अत्र कर्तृत्वं विष्णोरन्यस्य वेति संदिय विष्णोरेवेति सिद्धान्त्यते। समृत्यधिकरणे तु विष्णोर्जगत्कर्तृत्वं युक्तमयुक्तं वेति संदिहय युक्तमिति . सिद्धान्त्यत इति विषयभेदादिति। तच्चन्द्रिकायामेव- एकेनैव सिद्धान्तेन श्षत्यर्थाभ्यामुक्तसंदेहदयमूलकपूर्वपक्षद्वय- निराससंभवे संदेहपकारभेदमात्रेणाधिकरणभेदानीचित्यात्।

स्मृत्यनन्तर्गतयुक्तिविरोधपरिहाराभावस्य तत्र सत्त्वेन द्वयो: साम्याच। एतेन समयवविगानं तत्र संदेहबीजमत्र तुपूर्व न्यायपसिद्धिरिति निरस्तम्। निरस्तं चात्रार्थादागममामाण्य निरासेऽपि कण्ठतस्तभिरासाय पुनरुक्तिरिति। कण्ठती निषेधे विशेषानुपलम्भात्। अन्यथाऽनुमानस्यापि कण्ठतः कारणमा- माण्यनिषेधायाधिकरणान्तरारम्भमसङ्ग:। न चात्रानुमानागम- योईयोर्निषेधस्तत्र त्वागममात्रस्थेति न पौनरुकत्यमिति वाक्यम्। तथाऽपि तेनास्याSडगमनिरासाथे पौनरुक्त्यापरिहारात्। अनेन तस्य पौनरुक्त्यपरिहाराचेत्यादिना तत्र दूषणोक्तेः। असंभवपर्यपसायिनस्तदयुक्तत्वस्यैव प्रथमं निरासौचित्यात्। अतिव्यास्षिपर्यवसायिनोऽन्यत्र तत्सत्व्रस्यानन्तरमेव निरसितुं युक्तसवाचच।

थांफर पावमूंक्र

यश्वसंभवनिरासस्य मथमं मापत्मेडाप: द्विवीम्ा ध्यासाबिता संगतत्वात्तत्रोक्ते:। असंभवस्य प्रथमं निराकरनमातप्रासेर्वेत्यत्र नियामकाभावाच्च। प्रत्युत लक्षणप्रयोजनेतर भेदामुिविजन्र व्याप्तिपक्षधर्मताविषयकपरामर्शे पथमोपस्थितन्यामितिर्ज्सत- तिव्यापेरादी पक्षधर्मतानिर्वाहका संभवपरिहार स्यानन्तरमेव कर्तु- मुचितत्वाच्चेति। तदतिमन्दम् । असंभवनिरासस्य प्रथमं कृ्ते योग्यत्वे मथमाध्याये तदकरणेन तस्य द्वितीयाध्यायसंगतत्व- करणानोचित्यापरिहारात्। लक्षणदोपेधु वक्तव्येपु सति संभवे

भधनिराकरणपाथम्ये गमकत्वात्। व्याप्त्यादिलक्षणेडसंभवाण्या. सिवोषद्दय संभावनायामसंभवोऽव्याप्तिर्वेति सामान्यनिवक्रिपश्र. लक्षणीच तुर्वश लक्षणन्तर्गतदविवीयस्वलक्षणमथमनिभ्रलक्ष ्मदषि गदाधरलेखनेनेतद्रमकस्य तदविदां स्पष्टर्वा्त्। व्यकतिपक्षपर्मता- विषयकपरामशें व्यापेः प्रथम्मुपस्थितत्वेऽपि पक्षे हेतुज्ञानापी-

[षगा]हिपरामर्शनिर्वाहकत्वेन हेती पक्षधर्मताया व्यापे: पूर्वपे वोपस्थित्यपेक्षणेन तन्निर्वाहकासंभवपरिहारस्यैवोक्तगमकेन-कर्तुः मौचित्याचेति न किंचिदेतत्। यत्तु चन्द्रिकायामागमससिद्धसर्वज्ञत्वादिहेतुना रुद्रािरेव जग- स्कर्केति पूर्वपक्षे स्मृत्यधिकरणेन पौनरुकत्यमाशखुन्य स्पृत्यषिं- करणे पाशुपतादित्मृत्या पूर्वपक्षे पाश्चरात्रादिस्मृत्या सिंद्धान्तः। इए तु स्मृत्यनुमानाभ्यां पूर्वपक्षे श्त्यादिरूपश्रास्त्ेण सिद्धान्त:। अत एव तत्र सुत्रे नान्यस्मृतीति स्मृतिशब्दः। अत्र तु शाक मितिशब्द इति। तदसत्। श्रुतिविरोधादयमाणतयतयव: सितेनाऽडगमेन तत्र पुनः पूर्वपकानुत्थिते :. । ननु, सर्वजाधोनन

श्रुवेधुर्वलतया बाधेन तत्र पूर्वपक्षोदय इति चन्द्रिक़ायामकमेनेति चेत। सत्यमुक्तम्। असदुक्तमेव तत्। शालाउम्मस्य: बेदम

स्यात्यन्तमसंगतत्वात्। वेदाध्ययनपूर्वकं प्रतिवाक्यमकष्य पातपर

नपदविरुदधार्मे पेदापेक्षया अ्रह्मतर्कायगतदौर्यल्यवत्या पाशु- पदिस्यस्या स्द्रर्ब अगत्कारणत्वं कर्थ पूर्वपक्षयेत। योग्या- भडून कीि पूर्ववसो नाम 1 ब्रहमतर्कस्य ब्रश्ममीमांसाङगत्वं च- मनाणन्पायमीमांसा क्रियते तर्कशास्त्रतः मानन्यावैस्तु तत्सि्दरेर्मीमांसा मेयशोधनम्।। इत्चनुण्यारयानोक्तरीत्या तब मतसिद्धमित्यादिक सविस्तरं नि- रपैव दीक्षितचरणैर्मध्वमुखमर्दनादो। जिज्ञासाधिकरणे चन्द्रि-

पिश्तरस इंे नेह लिर्यते। यत्ु ब्रह्मतके वेदशैवागमयोः भामाण्यामामाण्यव्यवस्थाया। कतस्वेऽपि कलिमलावगुण्ठितानामलपायुभप्रज्ञानां कृत्स्नं ब्रह्मत- सर्कनधीस्य ब्रहाभीनांसाध्ययनेSसमर्थानासुपकृत्ये पधत्तः कृपा- सुर्मनवान्पादरायणो म्रहासूत्रेष्वेव पमेयविशेषे दुरागमालम्बभास- पूर्वपक्ञनुत्मेकष्य तभिराकरणाथ दुरागमाप्रामाण्यं सूचयामासेत्य- किकारेणादोपाठ्। अवश्यं चैतट्वक्तव्यं परेणापि। अन्यथा विषि-

नि जन्मामतरे वा काम्यनिषिद्धवर्जनपुरःसरं नित्यनैमितिकनाय- वियेपासनाबुष्ठानेन निर्गताखिलकलमपतया नितान्त(मल) हवा- भो महैब नित्यमनित्यमन्य्विति विवेकवानिहामुत्रफलभोगंविर कुः शन्वो दाम्त: संन्यासी तितिक्षु: समाहितो गुरुवेदान्तवाक्या- विश मवावाग्ममाता ब्हममीमांसायामषिकारीति त्वदीयैयक्त-

निस्पमिति जानतः परिव्राजकस्य बिरक्तस्योक्तश्रद्धावत:

दुसत्यमकिवियमसायनेपु शड्डनया अध्यनुन्मेषेण तभिरासाय कस्वृषिकरंणानामनारकम एव मसज्पेतेति स्वकीयाचायीणी

१९६ शांकरपादभूषणे-

रुतमनुशौति तत्स्वकीयचन्द्रिकाग्रन्थपूर्वापरानुसंधानविधुरतया

धनिबन्धनं च । तथा हि-ममेयविशेषे ब्रह्मणि वेदान्वानां प्रामाण्यानादरेण शास्त्रानारम्भं पूर्वपक्षयित्वा तत्मामाण्योपजीव. कस्य शास्त्रारम्भस्य जिज्ञासाधिकरण एव चन्द्रिकायां समर्थि- तत्वेन तद्विस्मृत्य शास्त्रारम्भोपजीव्यवेदपामाण्यमनादत्यात्र पूर्व- पक्षपव्ृत्तेस्तदनभिपनेतत्वस्यातिस्पष्टत्वात्। उक्तं च चन्द्रिकार्यां जिज्ञासाधिकरणे पूर्वपक्षोपपादनावसरे-सिद्धचैतन्यबोधने श्रुवे- रनुवादकत्वलक्षणमप्रामाण्यं वायुक्षेपिष्ठादिवाक्यवत्सह्म्। वेदा- न्ताध्ययनं तु जपार्थमेवास्त्विति ब्रह्मतर्केण वेदभामाण्यव्यवस्था पनेऽपि कृत्स्रं ब्रह्मतर्कमधीत्य ब्रह्ममीमांसाध्ययनेऽसमर्थाना ब्रह्मसूत्रेष्वेव प्रमेयविशेषे दुरागमालम्बमासपूर्वपक्षत्मुमेक्ष्य तभति- राकरणाय दुरागमापामाण्यसूचनार्थ चेदेतदधिकरणीयपूर्वपक्ष- सिद्धान्तग्रन्थन रूपन्यायपवृत्तिस्तदनुमता तदा वेदान्ताना बहुमु. खतया परतन्त्रप्रज्ञानां पुंसां तैः स्वतोऽर्थनिश्चयायोगेन स्पृत्या तदर्ये निश्चेतव्ये सति मन्वादिस्मृतीनामनुष्ठेयार्थपरत्वेन साव- काशत्वात्। कापिलस्मृतेस्तु सिद्धार्थनिष्ठाया मोक्षसाधनसम्य- उदर्शनमधिकृत्य पवृत्ताया अन्यपरत्वायोगाभिरवकाशत्वरूप दोषपसङ्गात्तदनुसारेण वेदान्ता अचेतनकारणपरतया नेया इति पाप्ते मन्वादिस्मृतिषु पुराणादिषु च ब्रह्मकारणत्ववाक्याना

त्वपरतया वेदान्ता व्याख्येया इति स्मृत्यधिकरणीयास्मदीयसंभ- तपूर्वपक्षसिद्धान्तावनूद्य, तभ स्पर्शनश्रुतिविरोषेन सर्वंवेष्टनाि- स्मृत्यमामाण्यस्य पूर्वतन्त्र एवोक्तत्वेनेह स्मृतिविरोधेन श्ुत्यस्वा- रस्यशाङ्कानुदयादिति स्वशिरसि पाषाणनिक्षेपरूपतापत्योन्मत्तमलपितस्वापत्ते:। त्वदु- पदर्शितमार्गेणैव सकलपूर्वतन्त्राध्ययनासमर्थस्य पूर्वपसिदर्शिव- युक्त्या स्मृतिमावल्यमालम््योक्तपूर्वपक्षमट्टत्ती वाधकाभावस्या- तिस्पष्टत्वाव । मन्मते वेदान्तानाममामाण्यमनाहत्यैवापीत- साङ्स्वाध्यायस्य शमादिमतो ब्रह्मजिज्ञासाधिकारिण आपां-

: १९७

ततो शृहीतपदपदार्थसंबन्धस्यापि कश्यचित 'अक्षय्यं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवति विश्वं सत्यम् ' एवमादि वाक्यं पश्यतस्तथा परस्परविरुद्धसगुणनिर्गुणवाक्यानि तथा 'सदेव सौम्येदमग्र आसीत्' (छा० ६ । २ /१ 'असदेवेदमग्र आसीत्' (छा. ६ । २ । १ ) इत्यादिवा- क्यानि तथा 'तत्त्वमसि' (छा० ६।८।७) ' द्ा सुपर्णा सयुजा सखायी' (शे० ४।६) इत्यादीनि भेदाभेदवाक्यान्या- त्मानेकत्वैकत्ववाक्पानि च पश्यतो 'ब्रम्मैव सदसत्यमन्यत्' इत्यादिरूपो जातोऽपि विवेको शड्डनकलड्किन्त एव भवति। ता.

व्याख्येयानीति दृढनिश्चयासंभवेन तं पति विचारवैयथ्येऽपि कस्यचित्मथमसून्राध्ययनेन सा शङ्काऽपोदिता भवतीत्यासोप- देशपूर्वकमयमसूत्राध्ययनेन कस्यचिदवशिष्टाः शङ्का उत्तरत्र निराकरिष्यन्त इत्यध्यापकवचनविश्वासपूर्वकतत्तद्धिकरणाध्य-

धिकरणसार्थक्यस्यास्मदीयपूर्वांचायैर्वर्गितत्वाच स्वकीयाषि- करणयोजनासाम्येनास्मदीयाधिकरणयोजनार्यां दूषणापादनम. स्मदीयग्रन्याज्ञानमूलमद्वैतवादद्वेपनिबन्धेनमेव । एवं तिष्ठन्तु तावच्छ्रृतयो विष्ण्वादिपत्यक्षमूलाभि: पाश्चरात्रादिस्मृतिभिस्त पत्यसिद्धान्तोपचेरिति चन्द्रिकोक्तमप ब्रह्मतर्कसिद्धमामाण्यक-

त्वाद्ेयम् । अथ कुतेरमामाण्यमनर्थकत्वं वा न ब्रवीमि किंतु पाशुपतरमृत्यनुरोधि रुद्रादेर्जगत्कारणत्वं थुतेरर्थ इवि तत्र पूर्व- पक्ष्याशय इति चेश्नवैवं वक्तु शक्यम्। स्मृते: श्रुतितो दुर्बळत्वा- त्मवलेन दुर्बलानुसरणस्य वक्तुमशक्यत्वात्। यक्षु समृत्यधिकरणीयतत्त्वमकाश्षिकार्यां पाशुपवादिस्मृते: क्ुतित: मानवयमवलम्यैव पूर्वपक्षोक्तेरुक्तपूर्वपक्ष्याशयवर्णनं सम्यगेव। तथा हि तत्र पूर्वपक्षग्रन्थ :- न विष्णोर्जगत्कारणत्वं युक्कम्। तत्र ममाणाभावात्। न च 'यतो वा इमानि भूवान जायन्ते' (तै० ३। १।१) इत्यादि: श्रृतिः भमाणम्।

तिषिशेधेनामामाण्यापातात्। अन्यार्थतीयपत्तेः १ पाछुपतादि- स्मृतीनां रुद्रदेर्जगस्कारणत्वमतिपादकरवात्। न प मिरोपेड- प्यपामाण्याभावः। वस्तुषिकल्पपसङ्गगत्। न व देशकालाद्षिमे- देम शतिस्मृत्योरविरोष:। स्मृतिषु रुद्रादेः सकलजगतकतृत्वा- भिषानात्। न च वाच्यं अ्रतिषिरोधे स्मृतीमामेधान्यार्यत्वममा- मार्ण्य याकि न स्यात्। 'विरोधे स्वनपेक्ष स्याद ' इति न्यायादिति। मबलविरोधेन दुर्बलस्थान्यार्थणदे: कलपनीय- त्वात्। नाहि स्मृतिभ्य: अुतेः मायल्यमस्ति 1 स्मृतीना रुद्रकम-

दीनां सर्वज्त्वस्य जगद्धितोपदेषटत्वस्य व सुमसिद्धत्पास् 1 सुवेश पिपीलिकालिपिनियाया: कर्षृशुणसून्यर्वात। कचिचलनिषिसे- धेन समृतेरर्थान्तरपरिकल्पनादिति तु श्ुतिमूछस्व एव भवाति। मूछमूलिनोर्मूलस्य मवलत्वात्। न च पाशुपतादिस्मृतीनां क्ुति- र्मूलम्। रुद्रादिमत्यक्षस्यैव मूलत्वात्। एवं च- दुर्बलस्य ममाणस्य बलवानाश्रयो यदि। तदाऽपि विपरीतत्वं शिष्टाकोपे यथोदिवम्॥ इवि।

रणतत्वमकाशिकायां पूर्वपक्षोपपादने पाशुपतादिस्पृतेः अति- तः भावल्पोक्तावपि 'रुद्रो जगत्कर्ता सर्वज्रत्थात् । म प हेत्वसिद्धिः। तस्य सर्वज्ञताया आगमसिद्धत्वादित्यागमस- हायेन शास्त्रयोनित्वाधिकरणपूर्वपक्षे स्मृत्यधिकरणेनास्य पौन- '.

रुकत्यदोषपरिहाराय स्मृत्यधिकरणे पाशुपतादिस्मृत्या पूर्वपके पाश्चरात्रस्मृत्या सिद्धान्तः। इह तु स्मृत्यनुमाना्म्यां पूर्षपक्षे श्रुत्यादिरूपश्ास्त्रेण सिद्धान्त:' इति चन्द्रिकोक न सम्पक्। ब्रहमतर्कसिद्धाषिक वलक्नतिवि रोधे नाममाणतथाउ्ध्यपसितेनSS- गमेन तन्र पुनः पूर्वपक्षानुस्थितेरिति स्वदीयोक्तं दूपयन्त पति समीचीमयुक्त्यादिकममदर्श्य स्वद्षीयत श्वमकाशिकोक्िम- दर्शनमात्रेण निरसितुमशक्यरवात् । 'पाषे टंटेऽम्यसान्पर रिफिम्, हढेऽन्यदृपि वाध्यताम्' इति सण्डनोक्रीत्या तर्मा

१९५

अवि दूष्यस्वादः। तवपूर्वपकषिण्स श्रुतेर्मरहतर्कसिदधस्य पाशुप-

नायुनमृंहणरूपस्वासदनुरोपेम अत्यर्थवर्णनमेव युक्तमिति पूर्वप. स्पाशम इति चेद। अत्र तटिस्मरणेन सिद्धान्तकरणायोगात्।

न्त्यत इति चेद। तद्विस्मृत्य पुनः रमृत्यधिकरणे पाशुपतादिस्मृ त्यवष्टम्भेन रुद्रादेर्जगत्कारणत्वपूर्वपक्षोत्थानस्यानुचितत्वाद। यत्वस्मिननधिकरणे स्मृत्यधिकरणे च पूर्वपक्षिण उपबृं- हणायुसारेण शुतेरर्थवर्णनदय सिद्धान्तऽपि पाश्रात्रादिस्मृत्यु- पवृरणेन निर्णयश्य चास्मदीयानभिम्रेततया तदाक्षेपदूषणादिकं छकनिमृहीतमिति। तदसत्। अस्मितधिकरण आगमसहकुत-

क्षेस्य स्मृत्यधिकरणेन पौनरुक्त्यदोषपरिहाराय पूर्वोक्तचन्द्रि- कोक्ती स्मृतेः श्रवितो दुर्बलत्वात्मवलनुसारेण दुर्बलस्य नेय. ताया: सर्वसिद्धत्वादित्यु क्त्त दूषणपररिहारा योक्ततटस्थाक्षेपत द् दू- षणाभ्यामुक्तदूषणस्थिरीकरणे छलनिग्रहमसकेः। उक्ताक्षेपे

मानेन रुद्रादेरजगत्कारणत्वपूर्वपक्षोऽसंगत एव । आगमेनैव रुद्रादेर्जगत्कारणत्वस्य पूर्वपक्षायतुं शक्यत्वेनानुमा न्स्याजागल स्तनीयत्वापते: । कर्थचित्तत्समर्थनेऽि 'नारायणादेव सर्वाणि भूतानि समुत्यधन्ते' इति नारायणपद्घटितसावधारणपत्यक्षश्र- र्तिवाक्येन 'औदुम्बरी सर्वा वेष्टयितव्या' इति सर्ववेष्टनबोध-

द्रायेत ! इवि प्रत्यक्षश्चत्या बाधस्येव निरुक्तानुमानस्य वाघों-

यशु त्वन्मवे-नेह नानाडस्ति किंचन ' (वृ० ४।४।

श्करपादभूषणे- १९) इतिश्रुतिसिद्धे जगन्मिध्यात्वे 'विमवं मिथ्या दश्यतपात्' इत्याधनुमानानामिव 'अन्रायं पुरुष: स्वयंज्योतिः' (तृ० ४। ३।९) इति श्चतिसिद्ध आत्मनः स्वमकाशत्वे'अनु- भूतिः स्वपकाश्षा अनुभूतित्वाव' इत्याधनुमानानामिष चाSडग- मममाणसिद्धेऽपि जगत्कारणत्व उक्तानुमानमन्टसिर्निराबांधिव। मत्यक्षकलितमप्यर्थ बुभुत्सन्ते तर्करसिका इति वाचस्पत्युक्तेश प्रमाणान्तरममितेऽर्येडनुमानं न प्रवर्तत इति त्वया वक्तुमनकय- त्वात्। नापि प्रमाणान्तरपमितेऽयेडनुमानं निष्पयोजनम्। दाढर्थरूपमयोजनसत्वादिति। तदस्मदीयसिद्धान्ताक्षयापरिच- यनिबन्धनय्। यत :- मावल्यमागमस्यैव जात्या तेषु त्रिप्धु स्मृतम् । इति मनुस्मृतौ पत्यक्षानुमानागमेष्वागमस्थाSSगमत्वेनैष माबलपो. के: मवलपमाणनिश्चितेडयेडनुमानं न भवर्तते। आगमार्थनिश्वयेन सिद्धिरूपेण तत्मतिबन्धादनुपयोगांच। न चैवं मत्यक्षकलितम प्यर्थमनुमानेन बुशुत्सन्ते तर्करसिका इवि वाचस्पतिवचनविरोध: शड्कय: । तलषद्दृश्यते व्योम खद्योतो हव्यवाडिव। न तलं विद्यते व्योम्नि न खदोतो हुवाशन:।। तस्मात्प्रत्यक्षदृष्टेऽपि युक्तमर्थ परीक्षितुम्। परीक्ष्य जञापयन्नर्थाभ् धर्मात्परिहीयते।। इति साक्षिमकरणे नारदस्मृती मत्यक्षस्य भ्रामममासाधारणतयाS- परीक्षितमामाण्यकत्वेन मत्यक्षदष्टस्यापि मत्यक्षमविश्वस्य ममा- णोपदेशादिभिः परीक्षणीयत्वपतिपादनेनानिश्चितमामाण्यकम-

कत्वात्। न च तर्हि 'नेह नानाडस्ति' (बृं० ४।४।१९) इत्यादिश्रुतिसिद्धे जगन्मिष पात्वे कयं तव मतेऽनुमानानां मछ्ट- त्तिरिति शाङन्यम्। जगद्विशिष्टे ब्रह्मणि जगत्कालावच्छिनर- च्तिकाभावप्रतियोगित्वरूपे प्रतिपत्रोपाधी त्रेकालिकनिषेषम तियोगित्वं वा मिथ्यात्वमित्यस्मदीयेरुक्तमिध्यात्वात्मके 'नेह नानाऽस्ति किंचन ' (वृ० ४।४।१९) इति ध्ुत्यर्थे ब्रह्मणि

नामात्वमवतारावतारिकृतमेदादिकं नास्तीत्वर्थ परिकलप्य विवदमानं पति तादृशश्रुतेरुक्तरूपमिथ्यात्वमेवार्थ इत्यनुमानसं- वादेन ग्राहयितुं मिथ्यात्वानुमानानाम् । ' अन्रायं पुरुष: स्वयंज्योतिः' (बृ० ४। ३। ९) इति श्रुतेरर्थाम्तरं परिक- लप्याडडत्मनः स्वमकाशत्वरूपे तदर्ये विवदमानं पत्यात्मनः स्वप्रकाशत्वरूपं तदर्थमतुमानेन ग्राहयितुं स्वमकाशत्वानुमानानां पवृत्तिरिति ब्रह्मानन्दाघैरद्वैतसिद्धिय्याख्यायामुक्तत्वेन श्रुतिम-

तर्करसिकानां तथाविधेऽयें सिषांधयिषाधीनानुमानपटत्ता-

न्मादिस त्रोक्त व्रह्मलक्षणाक्षेपसिद्धेरनुमानव्यसनितिया सिषाध-

चाजागलस्तनीयताया दुर्धरत्वात्। अत एव नहि करि- णि दृष्टे चीत्कारेण तमनुमिमतेऽनुमातार इति वाचस्पतिनेवो- क्तम्। यदप्यस्मिन्नधिक रणेडनुमानेनान्येपामपि कारणत्वमिति पूर्वपक्षयित्वाऽनुमानस्य श्रुतिबाधकादि कमुद्भाव्यानुमानागम्यत्वं गजत्कारणस्येति सिद्धानत्यते। तदुक्तं चन्द्रिकायाम्- सिद्धान्तेऽनुमानेषु श्रुतिबाधादेः, शशादीनां च विषाणित्वादौ च कर्तु शक्यत्वादिति। तथा च सिद्धान्तदोषमुद्भान्य पूर्वप- क्षासंभववर्णनमज्ञानमूलम्। अन्यथा भवन्पते सर्वाधिकरणेषु सिद्धान्तदोषमुन्भाव्य पूर्वपक्षनिरासेन भीमांसोच्छेदापतिरिति। सदप्यसदाग्रहमूलमेव। शास्त्रस्य योनिः कारणं तरपात, सालं योनि: भमाणमस्य तच्छाखत्रयोनि तस्वादिति वा सूबाथेंडनुमान- स्य श्रुतिबाधादेः कथमप्यपतीतेस्तर्य सिद्धान्तयुक्तित्वासिद्धे:।

साईम्।, चन्द्रिकादयुक्तं तु त्वद्रीत्या पूर्वपक्षासंभवं वदन्तं भति नोपन्या-

चक्षुरादि यथाऽज्क्तं रसगन्धादिवस्तुपु। अनुमा Sपि तथाऽशक्ता धर्मम्रसमादिवसतुपु।। . इति. स्वदीयचन्द्रिकादिषठ जगत्कारणस्य अखिकसमधिगम्थ- २६

२०२ शांकरपादभूषणे-

स्वस्यैव सिद्धान्तयुक्तित्वोक्तेश् श्रुतिबाघादेरित्य स्योपनिषदृत्व. भुविषाषादेरित्येवार्थ इति वक्तव्यत्वाद। चन्द्रिकायामेव महा- करपत्वमित्याधयनुमानेषु श्रुतिबाधादेरित्युक्तत्वेन च साहशकर्तृ- भेदानुमानेष्वेव श्रुतिबाधोन्भावनस्य तदभिभेतत्वेन सर्वत्रत्वहेतुके रुद्रादे: कर्तृत्वानुमाने श्रुतिवाधस्य सिद्धान्तयुक्तित्वानभिमेव- त्वाच्च। युक्तं चैत्।'नारायणादेव सर्वाणि भूतानि समु·

चित्स्वाभिमतार्थवर्णनमन्तरा तद्वाघेनानुमानेन रुद्रादे: कारणत्व- पूर्वपक्षस्य मीमांसासपदायविरुद्धत्वस्य तदविदां स्पष्टत्वात्। सादशश्रुतेर्णत्वानुपपत्या त्वत्पूर्वपक्षिणा योगादिनाऽन्यार्थत्व. इय वक्तुमशक्यत्वादित्यस्य पूर्वमेवाऽडवेदितत्वात्। नानाक- र्तृकानुमानेष्वपि श्रतिबाधादेः सिद्धान्तयु्क्तित्वं यथा न संभवति तथा तदनुमानावष्टम्भेन पूर्वपक्षनिराकरणनसक्कड्रे वल्याम:। भषन्मत इत्यादिकं चात्यन्तमसदेव। नहि मन्मते सिद्धान्त- युक्तिवोधकश्षत्यादेः पूर्वपक्षसमये पूर्वपक्ष्यभिमतार्थकत्ववर्ण- नमन्तरा काप्यधिकरणे पूर्वपक्षभव्टत्तिरस्तीत्यस्मदीयग्रमललषिनां स्पष्टपेव। उदाहरणारयें किंचिदुध्यते-'आकाशस्तल्लिङ्गव' (ब्र. सू० १ । १। २२ ) इत्यधिकरणनिर्णेयवाक्ये

ह. या भूतानि' इत्यत्र सर्वशब्दस्य वाय्वादिसर्वभूतप- रत्वं पूर्वपक्षिणा वर्णिितम्। 'अन्तस्तद्धर्भोपदेशात '(व्र० सृ० १.।१।२०) इत्यधिकरणे जीवपूवपक्षे निर्णेयवाक्योक्तस र्वपाप्मोदितत्वस्य 'न ह वै देवान्पापं गच्छति' (वृ० १।५। २०) इति श्वत्यन्तरानुसारेण जीवगतत्वं 1वपाक्षिगापपादितद्। एषं सर्वत्र द्रष्टव्यम्।

णस्य रुद्रादावतिव्याप्तिसङडा किंवा कारणत्वमात्रस्य वा। नाSड-

इयात्। न द्वितीय:। स्वयोग्यकिंचित्कारणत्वस्यास्मदादिसाया-

गत्कारणत्वलक्षणस्यातिव्याप्त्यभावात्। एतेन काळभेदेन विष्णो रुद्रादेश कारणत्वे विरोधाभावमाश्रित्य शिवादेर्विष्णोय. वारायणत्वमिति पूर्वपक्षोऽपि निरस्तः। • यक्षु 'तद्विजिव्ञासस्व तङ्रहम' (तै० ३। १ । १) इति जि- आासाभिधायकवाक्यस्थव्रह्मपदस्य विष्णुपरत्वे साधकतयोप- न्यस्वस्य 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते ' (तै० ३। १। १) इति वाक्यशेषस्य स्वारस्यानुरोधेन 'इमानि भूतानि' इति निर्दिष्टमसिद्धसकलभृतकारणत्वमपि लक्षणमभिपेतम्। प- वम् 'आत्मन आकाशः संभूत आकाशादवायः'(तै० २।१। १) इति श्रुतिशमितमप्याकाशान्तभूतकारणत्वमपि।तथ रुद्रादा- बतिव्याप्तमिति सम्यगेव। एतेन नारायणोपनिषदादिमतिपभि-

मेवदिवि निरस्तम्। तादशलक्षणस्यातिव्याप्त्यकथनात्। एतद- भिप्ायेणैव सर्वजगज्जन्मादिकर्तृत्वलक्षणं चेदसंभवः, कविपय- कर्तृत्वं चेदतिव्याप्तिरिति चन्द्रिकायामुक्तमिति। तदपि पूर्वापर- स्वकीयाचार्यग्रन्थाविचारमूलम्। तथा हि-पसिद्ध सकलभूव- कारणत्वं लक्षणमित्यस्य कोऽर्यः। वर्तमानपत्यक्षमात्रसिद्धघटा- कुरादिकारणत्वमिति वा प्रत्यक्षानुमानागमादिसिद्धातीतानागव- सकलभूतकारणत्वमिति वा । नाऽडघः। तादशलक्षणस्य जन्मा- यंधिकरणाभिमेतत्वे तेन गुणपूर्त्यलाभाव। जिज्ञा साकारणी भूतगुणपूर्तिमसिद्धये। जीवादिभेदकं विष्णोर्जगत्कर्तृत्वमुंच्यते।। इति त्वदीयप्रतिज्ञाविरोधापत्तेः। स्वयोग्यपसिद्धकतिपयभूवक- र्तृत्वस्य जीवेऽलुपपत्त्यभावेन तदनुपपच्या जन्माधिकरणे जीवे ब्रहशब्दरूढिवाधेन विष्णुरेव जिज्ञास्यं ब्रह्मेति सिद्धान्तकरणातु- पपरेश। जिज्नास्ये विष्णो गुणपूर्तिलाभाय जीने ब्रह्मशब्दरूढे- बाधेन सिद्धान्तकरणाय च जन्मादिसूत्रे सकळकारणवावय-

शांकरपादभूषणे-

जन्मादिसूब्ेऽभिशरेतवायास्त्वया वक्तव्यतया तस्य च रुद्रेडसंभ- वाचभात्तिव्याप्तिपूर्वपक्षासंभवस्य दुर्वारत्वाव। उक्तं च चन्द्रि कार्या जन्माघिकरणसिद्धान्ते-इमानीति सर्वनाम्थ् संको- चकामावादिति, विचार विधायकनानावाक्यपराम्शेन स्कान्दे सूत्रकृतैव जन्पाधष्टकर्तृ त्वस्य लक्षणत्वेनोक्त्तत्वादत्रापि तस्यैवो. कत्वादिति च। तथा च विचारविधायकनानावाक्यपर्यालोच. भया जन्माद्यष्टकर्तृत्वस्येव तथाविषवाक्यपर्यालोचनया विधि रुप्रपुर:सरसकळावी वा नाग जगत्कृर्तृत्वस्यैव ल्णत्वचित्या दर्भजरतीयस्यान्यायत्वात् । अन्यथा गुणपूर्त्यसिद्धयापचेः। मसिद्धसकलभूत कर्तृत्वलक्षणमि जन्मािकरणाभिनेतमित्युक्ति- रसंगतैव। किंच 'इद५ सर्वमस्जत यदिदं किंच' (वृ०१।२५) इति पत्यक्षादिसिद्धातीतानागवसकलजगत्कारणत्वस्यैष श्रुतिषु प्रति- पादनापदनुसारेण श्रुतिसमानार्थकसत्रेणास्येत्यनेन प्रत्यक्षादि- सिद्धातीतानागवसकलजगत्परामर्शस्येव युक्तत्वात्। सूत्रेण भसिद्धफतिपयभूतकारणत्वमपि लक्षणत्वेन विव्षितमित्यस्य व कुमनुितत्वात् । किंच 'यतो वे' (तै० ३। १। १) इत्यादिवाक्ये यच्छब्दोपनिबन्धादन्तुवादत्वं तावत्पतीयते। तत्र पुरोवादापेक्षार्था विनिगमकाभावात्कारणवाक्यसामान्यमेव पुरो- वाद इति वक्तव्यम्। तथा च तदनुरोधेन 'इमानि' इत्यनेन सकलकारणवाक्यवोधितविधिरुद्रपुरःसरसकळभूवानामेव ग्रह- णौचित्यात्। इमानीति सर्वनाम्नश्च संकोचकाभावादिति चन्द्रि- कार्या तयैवोक्तत्वाच्च। विधिरुद्रपुरःसरसकलजगत्कारणत्वस्यैव लक्षणत्वेन जन्मादिसूत्राभिमततया न तस्य लक्षणस्य रुद्रे कथ- मप्यतिव्यापि: संभवति। 'यतो वै' (तै० ३।१।१) इत्यादिवाक्यस्य 'आत्मन आकाशः संभूतः' (तै० २। १।

क्यस्याद्वैतिरीत्या 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' (तै० २ । १।१) इवि श्रीफान्वर्गतानन्तपदोपात्तत्रिविध परिच्छेदशून्यत्वपतिपाद-

ती तानागतसकठ्लवियदा दिकारणत्रह्मपतिपाद कत्वावश्यकतया

शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् । :२०५

'यतो वै' (तै० ३ । १। १) इत्यादिवाक्यस्यापपि वादश- पुरोवादानुसारेणावीतादिसाधारण्येन सर्वजगत्कारणमतिपादन- परत्वस्येव वाच्यत्वात्स्वसज्यजगत्कारणत्वोपयोगिज्ञानेच्छाचि-

दावभावाच न तल्लक्षणस्य रुद्रेऽतिव्याप्ति: संभवति। एतेन 'आत्मन आकाशः संभृतः । आकाश्ाद्वायुः' (तै०२।१।२) इतिश्रुतिपतिपभ्राकाशादिभूतकारणत्वमपि लक्षणं पूर्वसूत्रोक्तम्। तच रुद्रादांवतिव्याप्तमित्यपि निरस्तम्। एवदभिगायेणैवेल्या. दिकम् 'त्वदीयचन्द्रिकोक्त्तमयुक्तम्' इति वदन्तं प्रति नोप- न्यासाहम्।

विष्णोरन्येषां च कारणत्वमिति समुचयेन लक्षणातिव्या. पत्या पूर्वपक्षे विष्णोरेवेत्यवधारणेन सिद्धान्तः। स्मृत्यषि- करणे तु विष्णोः कारणत्वं नेत्यसंभवेन पूर्वपक्षेऽस्तीति सिद्धान्तः । अत एव टीकायामत्र विष्णोरेवान्यस्याप्यस्ति न वेति संदेहः, तत्र तु युक्तं न वेत्येष संदेहः। यदप्यागमभामाण्य- वार्दिनेहाप्यसंभवो वक्तुमुचितस्तथाऽपि वक्ष्यमाणे श्रुतेः स्वत :- मामाण्यविष्णुपरत्वे समबलतां चोपेत्य कालादिभेदेनाविरुद्ध द- योरपि कर्तृत्वम्। श्रुत्यादी तु 'इदर सर्वमसजत' (वृ० १।२।५)

भिप्ायेति चन्द्रिकोक्तम। तदप्यसत। नारायणमहोपनिषदादिम- तिपमस्य विंधिरुद्रपुरःसरजगत्कारणत्वलक्षणस्य रुद्रादिसाषा- रण्येनातिव्याप्तिपूर्वपक्षानुदयाच्छ्त्या अ्षतिसंकोचेऽि स्मृत्या

वर्तमानसामीप्येत्यनेनाSSगामिन्यपि 'इद४ सर्वमसटजन',( वृ०१। २।५) इतिनिर्देशाविरोधात्। असंभवपूर्वपक्षस्य मथममेव निरसितुं युक्तत्वाद। संदेहपरकारभेदमात्रेणाधिकरणभेदानौ- चित्यस्योक्तत्वात्। 'एकमेवाद्वितीयम् '(छा० ६।२।१) 'एको ह वे नारायण आसीभ ब्रह्मा नेशानः' (म० ना० १) इत्येकत्वावधारणादिविरोधाचेति पूर्वमेवोक्तत्वात्।

शांकरपादभूषणे-

यशु-एकोऽन्याये मधाने च पथमे केवले तथा। साधारणे समानेऽल्पे संखयारयां च मयुज्यते।। इवि कोशादेकमेवेत्यत्रैकशब्दस्य साधारणसमानार्थकत्वस्य पूर्व- पक्षिणोऽभिननेतत्वेन न तद्विरोध इति। तन्मन्दम् । तथाऽपि न ब्रह्मा नेशान इत्यस्य विरोधापरिहारात्। किंच अ्त्यागम- योस्तुल्यवळतायां सर्वज्ञपशुपतिप्रणीतत्वादन्यन्न प्रयोजकम् । तथा च तस्य सार्वश्ये सति तत्पणीततया तुल्यबलत्वसिद्धि:, तुल्यवलत्वे सति तस्य सर्वज्ञत्वसिद्धिरन्यथा विष्णुसर्वत्ञताबो- धकसमृत्या वाधादन्योन्याश्रय:ः। यत्तु पशुपतेः सर्वज्ञत्वस्याSडगम विना महाजनपरिगृहीत- त्वेनैतिसेनैव वा 'यः सर्वज्ञः स सर्ववित्' (मु० १।१।१०) इवि श्रुत्या वा तादृकपूर्वपक्षिणाऽङ्गीकृतत्वाद्वा नान्योन्याश्रय:। उक्तं च तत्त्वपकाशिकायां-रुद्रादीनां सर्वज्ञत्वस्य जगद्धितोपदे- ृत्वस्य च सुमसिद्धत्वादिति।'कृशानुरेता: संर्वज्ञः' (अम०१।१। ३३) इति कोशात्सर्वज्ञशब्दस्य तत्र रूढत्वात। अन्यथा सर्ववि- दिल्यनेन पौनरुक्त्यापत्तेश्रेति। तदसत्। उक्तमसिद्धयादेरप्या- गममूलत्वाव। नहि मूलसंभवेऽमूलपसिद्धयादिकल्पनं युक्तम्। 'यः सर्वज्ञः स सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः। तस्मादेतङ्कल नाम रूपयभं च ज्ञायते' (मु० १।१।१०) इति श्रुतेः कार्यब्रसमहि- रण्यगर्भादिसकलनामरूपात्म कज गत्कारण पतिपादकतया तत्का- रणं रुद्र इति विशिष्याप्तिपादनाचया रुद्रस्य सर्वज्ञत्वासिद्धे:। रुद्रो जगत्कर्ता सर्वज्ञत्वादित्यनुमाने बुद्धे व्यभिचारं वारयता त्वयेव नामलिङ्गानुशासनरूपकोशस्य संज्ञासंजिभावसंबन्धममा- पकस्य न बुद्धादे:सर्वज्ञत्वसाधकत्वम्। अन्यथा कोशेन वाजिक- र्णादिकं वृक्षेऽपि सिध्येदित्युक्तत्वात्तदविस्मृत्य 'कशानुरेता:सर्व्ञः' (अम०१।१।३३) इति कोशेन रुद्रे सर्वज्ञशब्दस्य रूढत्वेऽपि तेन श्ुत्यागमयोस्तुल्यबलतापयोजकसर्वज्ञतायाः पूर्वपक्ष्यभिमतत्वो- पपादनस्य वक्तुमशक्यत्वात्। 'यः सर्वज्ञः स सर्वविद' (सु० १।१।१०) इत्यत्र द्वाभ्यां पदाभ्यां सामान्याकारेण विश्े- पाकारेण च ज्ञानयोरभिघानेन पौनरुक्त्यापादनायोगाय।

आास्त्रयोनित्वाधिकरणम् । २०७

तुश्यबळतार्यां प्रयोजकमस्तु वा मा वेत्यत्रोदासीनेन कृत्पाचि- न्वान्यायेन पूर्वपक्षपवृत्तिरित्यप्यस्मद्रीत्या प्रकारान्तरेण पूर्वप- क्षोपपादनसंभवात्सत्यां गतावनुचितम्। अपि च कारणवाक्या- नामत्र कात्स्येन पुरोवादत्वात्तत्र च रुद्रादे: कार्यत्वकर्मवाशी- त्वभ्रवणात्तत एव, कारणत्वाभावपतिपत्तौ तस्य कथं रुद्रादि- साधारण्यरङ्गू। यत्तु 'पत्युरसामञ्जस्याव' (ब्र० सू० २। २।३७) इत्यधिकरणसिद्धार्थोपन्यासेन दुरागमावेद्यत्वमतिपादनपधान- केतद्धिकरणोक्त पूर्वपक्षानौचित्यकथनमनुचितम्। अन्यथा भ-

(ब्० सू० १।४।१) ' ज्योतिरुपक्रमात' (ञ्र० सृ० १।४।९) ' न संख्योपसंग्रहात्' (ब्र० सृ० १।४।११)

क्यत्वेन तदधिकरणानुत्थानप्रसङ्ग इति। तदस्मदीयग्रन्थाज्ञान- मूलकस्वमतिपरिपाकमात्रम्। तथा हि-अस्मद्गन्येष्वीक्षत्यधि- करणे जन्मादिसत्रोक्तं ब्रह्मलक्षणत्वेनाभिमतं जगज्जन्मादि• कारणत्वादिकं पधानेऽपि संघटायतुं शक्यम्। अतोऽनुमानसि- दसावयवप्रधानपरत्वमेव वेदान्तानामस्तु न त्वलौकिकनिरवय- वब्रह्मपरत्वमिति सद्विदामालम्ब्य लक्षणासंभवशङ्कायामशब्द- त्वेन प्रधाने श्रतिस्व्रारस्यनिराकरणेन सा शङ्का परिहता। तदुपोद्लनाय च सर्वासां श्रुतीनां ब्रह्मणि गतिसामान्यं प्रत्ति- ज्ञाय 'आनन्दमयोऽभ्यासात्' (ब्र० सू० १। १ । १२) इत्यारभ्य 'पत्थादिशब्देभ्यः' (व्र० सू० १।३। ४३) इत्यन्तैः सूत्ैरच्छतिपर्यालोचनया गतिसामान्यमेव शङ्काषि- शेषनिरकरणपूवक व्यवस्थापितन्। तथा ह्ाकरेंपूक्तम्-अ. स्मिश्चाधिकरणे सांख्यपक्ष: सद्वियामालम्व्य पततो निराक्रियते। अन्येषां तु पक्षाणां तदुपन्यस्तवाक्ययुक्त्योराभासतापतिपाद- नपूर्वकं निराकरणम् 'एतेन सर्वे व्याख्याताः' (ब्र० सू० १।४। २८ ) इत्यादिपु भविष्यति। सांखयस्यापि भ्रुत्य- भ्वरावष्टम्भेन युक्त्यन्तरावष्टम्भेन च निराकरणमुत्तरत्र भवि- न्यवीति।

'आनुमानिकमप्येकेषाम्' (ब्र० सू० १।४।१) ' जयोति- रुपकमाव् ' (ब्र० सृ० १।४ ।९) ' न संख्योपसंग्रहाव' (ब्र० सू० १।४।११) इत्याद्यधिकरणेषु यत्पधानस्या- शब्दत्वोक्त्या कचिदपि वेदे कारणत्वेन तन्न प्रतिपाद्त इत्यु- क्मू । तदसिद्धम् । काठके 'महतः परमव्यक्तम् ' (का० १।३। ११) इत्यव्यक्तशब्देन 'अजामेकां लोहितशुक्कक- ष्णाम् '(शे० ४।५) इति मन्त्रेऽजाशब्देन च कारणतेन मधानस्य मतिपादनात। तथा'यस्मिन्पञ्ञ पञ्चजना आकाशय्र प्रतिष्ठितः' (बृ० ४ ।४ ।१७) इति मन्त्रे पञ्च पञ्चजना इति प्चसंख्याविषयापरा पञ्चसंख्या श्रयते । पश्चशब्दद्य- दर्शनादेते पञ्च पश्ञका: पञ्चविंशति: संपधन्ते। तया पश्चविंश- तिसंख्यया यावन्तः संख्येया आकाड्क्ष्पन्ते तावन्त्येव सत्त्वानि सांख्येः संख्यायन्ते। तया श्रुतिपसिद्धया पञ्चविंशतिसंख्यया तेषां स्मृतिमसिद्धानां पञ्चविंशतितत्वानामुपसंग्रहाच्छतिप्रतिपा- धत्वमेव पधानादीनामित्याक्षिप्य समाधीयते। तथा च 'आनुमा- निकमप्येकेषाम्' (ब्र० सृ० १।४।१) इत्यादधिकरण-

दिशव्द्वाच्यत्वेव मधानमेव जगत्कारणं न ब्रह्मेति पूर्वप- सस्य निरासायोगानतनिरासाय तद्धिकरणोत्थानस्याऽडवश्य कत्वात् 'पत्युरसामञ्जस्यात्' (ब्र० सू० २ ।२।३७) इत्यधिकरणसिद्धार्थस्थ रुादेः कार्यत्वादे: दुरागमावेद्यत्वम- तिपादनपधानकाधिकरणममेयत्वाभावेन तेनास्य पौनरुक्त्य- भावेऽि कारणवाक्यप्तिपत्रकार्यत्वोपन्यासेन सकलकारणवा-

सिपूर्वपक्षानीचित्योञ्वावनस्व युक्तत्वाव। यत्तु पुरोवादवाकगेधु रुददे: कार्यत्वश्रवणम् 'नहि निन्दा-' न्यायेन विष्णोः कारणत्वविधिपरमिति यद्वेत्यादिनोक्तस्य समु- चयेन लक्षणस्यातिव्यापिगिति पूर्वपक्षस्याSSरयः । तथा चोकं चन्द्रिकायाम्-श्रुतौ शिवस्याऽडगमे च विष्णोः कारणता-

शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् । २०९

निषेधस्तु यथोदित होमनिन्दाऽनुदितहोमादिस्तुतिपंरा तथा वि. षण्वादे: कारणताविधिपर इति पापे प्रमाणत्वेनाङ्गीकृतश्ततिपरिगृ- हीतया 'ऋग्यजुः' इत्यादिभाष्योदाहृतया स्मृत्या दुरागमामामा- ण्यमिति सिद्धान्त इति। तत्र कारणतानिषेध इत्युपलक्षणम् । श्नता 'एक एव नारायण आसीस ब्रह्मा नेश्ानः' (महाना०) इति रुद्रादेः कारणत्वनिषेधस्येव 'नारायणाद्ुदो जायते' (महाना० १) इति कार्यत्वस्यापि प्रतिपादनात्। तस्याप्युक्त- न्यायेन विष्णोः कारणत्वविधिपरत्वस्यैव वक्तव्यत्वादिति च. न्द्रिकाशयवर्णजमप्यसत्। तथा सति वाय्वन्तरिक्षादेरंपि कार्य- त्वश्रवणस्य तथात्वप्रसङ्गेनोक्तभूतादिकारणत्वलक्षणस्यासं- भवपरसङ्गात्। कल्पकानुपलम्भस्य तुल्यत्वात्। कारणत्वादि- श्रवणं तत्कल्पकमिति चेतु । 'वायुशान्तरिक्षं चैतदमृतम् ' (वृ०२।३। ३ ) इत्यमृतत्वश्रत्रणस्य तत्रापि कल्पकस्य सत्वात्। अमृतत्वं वाय्वन्तरिक्षादेश्विरकालावस्थायित्वाभि- पायं चेत्कारणत्वश्रवणमप्यवान्तरकिंचित्कारणत्वविषयं किं नान्यथासिद्धम्। अत्र प्रत्यक्षविरोधस्येव तत्र अ्रत्यागमविरो- घस्य सत्त्वाच्। उक्तपूर्वपक्षे- ऋग्यजुःसामाथर्वाश भारतं पाश्चरात्रकम् । मूलरामायणं चैवर शास्त्रमित्यभिधीयते ।। (स्कान्दे) इति -भाष्योदाहृतश्षुतिपरिगृद्ीतस्मृत्या दुरागमामामाण्येनात्र सिद्धान्त इत्यपि चन्द्रिकोक्त्तं न साध। प्रत्यक्षवचनेन सिद्धा- न्तन्यायेन पूर्वपक्षोत्थानासंभवात्। नहि मत्यक्षवचनविरोधे युक्तय: संभवन्ति। यत्तु भवन्मते 'अनुकृतेस्तस्य च' (व्र० सृ० १।३। २२) इत्यधिकरणे 'न तद्ासयते सूर्यः' (गी० १५ । ६) 'यदादित्यगतं तेजः' (गी० १५। १२) इतिःप्रत्यक्षवचनवि- रुद्धस्य 'न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकम् ' (मु० २।२। १०) इत्यादिश्चतेस्तेजोधातुपरत्वपूर्वपक्षस्येव तथा- आत्मनो वे सहस्राणि बहूनि भरतर्षभ। : योगी कुर्याद्वलं प्राप्य तेश्व समर्मही चरेन्।। १७

२१० शांकरपादभूषणे-

इतिप्रत्यक्षवचनविरुद्धस्य देवताधिकरणे बहुषु यागेषु युग- पदेकस्य स्वरूपसंनिधानानुपपत्तिपूर्वपक्षस्येव च प्रत्यक्षवचन- विरुद्धस्याप्यज्ञानेनात्रत्यपूर्वपक्षस्य संभव इति। तदप्यस्मदीय- ग्रन्थतात्पर्यानव बोधनिवन्धनं स्वबुद्धिपरिपाकमात्रमेव। न ह्रास्म .

न्मते.'अनुकृतेस्तस्य च (ब्र० स० १ । ३.।२२) ' इत्य. धिकरणे 'न तद्भासयते (गी० १५ । ६)' यदादित्यगतं तेज: (:गी०१५।१२)' इतिपत्यक्षवचनाज्ञानेन 'न तत्र सूर्यो भाति(सु०२।२१०)' इत्यादिश्रुतेस्तेजोधातुपरत्वमिति पूर्वपक्ष: फिंतु 'न 'त्दासयते' इति स्मार्तणिजर्थस्य भातीतिमबलश्रुति- वलाद्धाघमङ्गीकृत्यैव। तथा हि-ज्ञाधातूक्तार्थ इव भाधातू- कार्ये विषयानपेक्षणात्। 'न तत्र भाति' इत्यत्र तत्रेति न विषयसपमी। तथा सति विषयापेक्षाजननाय भातीत्यस्य िज- र्थंगर्भताश्रयणीयतापत्ते:तदरं भावलक्षण उपपदसप्तम्थेवेयमिति। तथा च तस्पिन्सति सूर्यादिकं न भातीत्यर्थो लभ्यते । न चैवं 'सस्मिन्सति सूर्यादिकं न भाति' 'तं भान्तमनुभाति' इति पर- स्परविरुद्धवाक्यार्थद्वयमापद्येतेति शङ्क्यम् । त्मिन्सति न भातीत्यनेन तत्प्रयुक्तस्पष्टभाननिषेधबोधाभ्युपगमात। ततश्ञ तमनुभातीत्यनेनार्थात्तमनुसत्यास्पष्ट भातीति लाभाव । सर्व- नाम्न: सति संभवे मकृतपरामर्शिताया न्याय्यत्वा। अनुभाति सर्वमित्यत्र सर्वशब्दः प्रकृतसूर्यचन्द्रतारकाग्न्यादिपर एव। तेन वाक्षुपेष्वेवार्थेपु भानार्थ तेजोपेक्षा न सर्वत्रेति तेजोघातोः"अनु- भावि सर्वम्' इत्यनेनावगतसर्वाव भासकत्वविरहेऽपि न क्षतिः। तथा च सूर्याद्यस्पष्टमानहेतुत्वे सति तत्स्पष्टभानविरोधित्वं पाद- प्रयेण लभ्यं तेजोधातुपदवाच्यज्योतिप एव लिङ्गम् । ज्यो- तिषामेव सौरादीनां चन्द्रतारकादिज्योति:स्पष्टमानविरोषित्वे सति तदस्पष्टमानहेतुत्वं भायो दृष्टमतस्तेजोधातुरेव मन्त्रप्रतिपा प:। स च सष्टयाधयुत्पन्नापञ्चीकृततेजस सूर्यादिरिव समुत्धते। तस्य च सुययुदयानुविधाऽप्यु(घाय्यु)इयस्य सूर्यचन्द्राि- तेजोमण्डलमात्निष्ठत्वाम्युषगमात्। चन्द्रसुर्यादयः स्पष्टं भान्ती-

गमाच। तादश तेजोषातुस्थीकारे सूर्यचन्द्रायभावेऽपि पदार्थमामं

शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् । २११

स्याद। सूर्यादिषु स्पष्ट भासमानेषु क्थ तेषां स्पष्टमाननिषेष इति शाडगनामनवकाशः । न चैवं सति'तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' (कौ० २।५। १५) इत्यनुपपत्रम्। आदित्यादि- माने तेजसाऽनपेक्षणात्तेजोभिन्नचाक्षुष एव तेजसः कारणत्वा. दिवि वाच्यम्। उपक्रमानुसारेण मन्त्रस्य ज्योतिष्परतानिर्णये तदनुसारेण तस्य भासेति तृतीया न करणतृतीया, अपि तु + साहित्यार्थकोपपदविभक्तिरेव बाघकाभावात् । तथा च तस्य भासा सह सर्वे सर्यादिकं भातीति मन्त्रार्थः । अस्तु वा करणतृतीया। चाक्षुषमत्यक्ष एव तेजोपेक्षा कल्प्यते। तेजस- व्वाक्षुषेऽपि सर्वत्र विषये तेज:संयोगस्य सुलभत्वेन तेजोवयवा. न्तरेण तेजोवयवान्तरसंयोगस्य कापि तेजशाक्षुपे व्यतिरेकाद- र्शनान्न तेजोभिन्नेति निवेशनीयम् । गौरवात्। 'न तत्र सूंर्यों भाति' इति मन्त्रस्य कठवल्ल्यां सुण्डके च ब्रह्मपकरणे पाठेऽप्युक्त-

• न करणतृतीयेति। 'कर्तृकरणयोस्तृतीया' (पा० सू० २।३। १८) इत्यनेन तृतीया न भवति। तथा सति तद्ाःकरणकमिदकर्तकं विमा- नमिति शाब्दबोधः स्यादिति भावः । + साहित्यार्थकोपपदोति। 'सहयुक्तेSप्रधाने' (पा० सू० २। ३। १९) इत्यनेनेति मावः । तथा हि-सहा्थों नाम साहित्यम् । तथ स्वसम- मिन्याहृतक्रिया दिसमानकालिकतत्क्रियादिमत्वरूपम्। ताहशसहार्ेन युक्केऽप्र- घानत्वेन च विव्षितेयें तद्वाचकात्ततीया मवर्तीत्यर्थः । प्रकृते च यद्यपि साहित्यबोधकः सहशब्दो न प्रयुक्तस्तथाऽपि सहशब्दाध्याहारेण तदर्थप्ती- त्या वा 'वृद्धो यूना' (पा० सू० १।२। ६६) इति निर्देशादध्याहारं विना केवलार्थप्रतीत्या तद्युक्तत्वात्तृतीया सिध्यति। इयं चोपपद्विभक्तिः। उपपद्विभक्तित्वं नाम पद्योगनिमित्तकविभक्तित्वम्। ननु 'उपपद्विभक्ते: कारकविमक्तिर्बलीयसी' इत्यस्याः परिमाषाया जागरूकत्वात्कथमत्रोपपद्विभ- क्तिरित्युच्यत इति चेतू। अत्रोच्यते-कारकविभक्तित्वं नाम क्रियाजनकत्व समानाधिकरणकर्त्रादिषट्कान्यतमार्थत्वम्। एवं च यत्र कर्तृत्वादिना विवक्षा तत्रैव सा परिभाषा प्रवर्तते। प्रकृते तु कर्तृत्वेनाविवक्षणात्तत्परिभाषाया अप्र.

शाब्दबोष :- तद्दाःसाहित्यवदिदंकर्तृकं विमानमिति।

२१२ शांकरपादभूषणे-

मन्त्रेण तेजोधातुरेवोपासनार्थ प्रतिपाद्यते। अधिकमाकरादौ द्रष्टव्यम्। तथा च परबलश्रतिबलाण्णिजर्थबाधेन पूर्वपक्षे 'न तन्ासयते' (गी० १५। ६) इत्यस्य 'न तत्र सूर्यो भाति' इतिते जोधातुमतिपादकश्षतिसमानार्थकतया विरोधाभावेन तद्व- चनाज्ञानेन न 'अनुकृतेस्तस्य च (ब्र० सृ० १। ३। २२) इत्यत्र पूर्वपक्षः ।'यदादित्यगतं तेजः (गी० १५ । १२)' इति स्मृत्या जगदवभासिकाSडदित्यादिप्रभा परमात्मसंबन्धि- नीत्येतादृशार्थपरतिपादनात्तस्य च पूर्वपक्षिसंमते 'न तत्रःसूर्यो भाति (मु० २।२। १०)' इत्यादिपादत्र यो क्ोक्तलिङ्गन व - गते तेजोधातुविशेषरूपार्ये तद्वचनविरोधशङ्गैन्व नास्तीत्यस्मदी- यग्रन्थदर्शिनां विदुर्षां स्पष्टमेवेति तेद्वचनाज्ञानेन तद्वचनविरुद्ध- स्तेजोधातुरेव 'न तत्र सूर्यो भाति (मु० २ । २ । १० )' इतिवाक्यप्रतिपाद्य इति 'अनुकृतेस्तस्य च ' (व्र० सू० १। ३।२२) इत्यधिकरणेऽस्मदीय: पूर्वपक्ष इति व्यामोहमात्रमेव । एवं देवताधिकरणे- आत्मनो वे सहस्राणि बहूनि भरतर्षभ। योगी कुर्याद्वलं भाष्य तैश्र सवैर्महीं चरेत्।। इति प्रत्यक्षवचनविरुद्धो बहुषु यागेषु युगपदेकस्य स्वरूप

इत्यप्यस्मदीयग्रन्थार्थानवबोधनिबन्धनं व्यामोहमात्रमेव। तथा रि-देवताधिकरणे ब्रह्मविद्याधिकारयोजकान्त:करणाधु- पेतशरीरित्वाभावेन देवानां न ब्रह्मविद्याधिकार इति मन्त्रार्थ- वादानां विध्येकवाक्यतयैव भामाण्यम्, न स्वायें.इति मन्त्राति- रिक्तदेवतास्वरूपानङ्गीकारेण देवानां ब्रह्मविद्याधिकारपयोज- कशरीरित्वाभ्युपगमे कर्माङ्गभूतानां तेषामृत्विगादिवत्स्वरूप- संनिधानापत्तिः। न च सा युगपदनेकेषु यागेषु संभवति। एकस्मिन्नप्यनुपलब्धेरित्याक्षेपकत्रा पूर्वपक्षिणा मन्त्ररूपाणं देवानां शरीरित्वनियतयोगित्वानड्गीकारादुक्त्तव चनविरोधाभा- वेन तदीयोक्तपूर्वपक्षे तद्ूचनाज्ञानकल्पनानावश्यकत्वाव। 'ऋ. ग्यजु:साम' इतिप्रत्यक्षवचनाज्ञानेनात्रोक्तपूर्वपक्षे स्मृत्यधिक-

शास्त्रयोनित्वाधिकरणम्। २१३

रणेनास्य पौनरुक्त्यमिति पूर्वोक्तदोषापरिहारस्तदवस्थ एव । यत्तु चन्द्रिकार्यां स्वप्रयोजकगुणपयुक्तपरतःमामाण्यस्य

न्यत्वादागमविरोधे श्रुतेस्तद्गृहीतस्मृतेश्र न स्वार्थपरत्वम्, किंतु विस्पष्टागमानुसारेणास्पष्टश्ुत्यादि नेयमिति पूर्वपक्षे पामाण्यस्य स्वतस्त्वेन स्मृत्यधिकरणे सिद्धान्त इति नोक्तपौनरुक्त्यमिति। तदप्यसत्। इहैव दुरागमाद्यमामाण्यम- तिष्ठापयिषया स्वत:्मामाण्ये वक्तव्ये परतःमामाण्ये शङगनु- त्थानात्। पौरुपेयाणामपौरुषेयवेदमूलकतया मामाण्यस्य वक्त- व्यतया दोषाभावप्रयुक्तस्यापि तत्मामाण्योपजीव्यतया जघ- न्यत्वेऽपि तस्येवाSऽदरणीयत्वात्। भ्रमादिमूलकत्वसंभावनया गुणप्रयुक्तत्वस्य दुरवधारणतया ततोऽि दोपाभावत्रयुक्तपामा- ण्यस्थेव युक्तत्वाथ। यत्तु ध्रुतेः स्वतःप्रामाण्यं दुरागमानां समबलतां चाड्गीकृ-

मामाण्येन सिद्धान्ते कृत इहैव स्वतःमामाण्यव्यवस्थापनत- यासो नाऽडवश्यकः । न चैवं परतःमामाण्ये शट्ननुत्थितिः । तत्पकारस्योक्तत्वात्। पौरुषेयस्थाप्याप्तिमूलत्वेन संवादेन वा मामाण्य संभवेन तस्यापोरूपेयवेदमूलतयेव मामाण्यमिति नियम- श्वासिद्धः। भ्रमादिमूलकत्वसंभावनयेत्यादिकं तु सिद्धान्तयु. क्तिरेवेति नेदानीमुद्धावनाईमिति। तदसत्। पूर्वपक्षिणः श्रुतेः

कत्वेनैव वक्तव्यतया तद्विस्मरणेन तद्वाध्ययुक्त्या परतःमामा- ण्ये शङ्गनोचित्यस्य वालेनापि सुबोधत्वाद। आप्तिसंवादयोर-

• स्वत:मामाण्येति। अयं भाव :- वेदान्तिनां मते प्रत्यक्षानुमानोपमा- नागमार्थापत्यनुपलन्धिरुपाणि षट् प्रमाणानि सन्ति। तानि च प्रपिद्धानि । तदन्तर्गता च श्रुतिः प्रसिद्धैव। न च प्रसिद्धस्य प्रमाणस्य प्रामाण्यमन्येन परीक्षितव्यम्। तस्य स्वत एव स्वविषयोपस्थापनसामर्थ्यात्। यदि चान्येन परीक्ष्येत तहिं तस्याप्यन्येन परीक्ष्येत तस्याप्यन्येनेत्यनवस्था स्यात्। तसमात्म्- सिद्धत्वाच्छते: स्वत एव प्रामाण्यम्। स्पष्ट चेदं शास्त्रदीपिकायाम्।

२१४ शांकरपादभूषणे-

प्यमूल योरसंभवेनापौरुषेयवेदस्यैव तन्मूलत्वकल्पनाया न्याय्य- त्वेन पौरुषेयाणामपौरुषेयवेदमूलतयैव भामाण्यमिति नियमाव श्यकत्वाच्च। यदपि चन्द्रिकायाम्-अस्य समन्वयमस्तावायोक्तळक्षणे ब्रह्मणि ऋगादि शास्त्रं प्रमाणमिति प्रतिज्ञारूपत्वेन स्वपक्षे साध- कोपन्यासपरत्वात्तस्य च समन्वयोपपादकाविरोधव्युत्पादनाय

पुनरुक्तिवारणम्। तदपि न सत्। समन्वयपस्तावायोक्तपतति- ज्ञया साधकोपन्यासे ह्यज्ञातत्वं प्रयोजकम्। तच्चानुमानादगो- चरत्वं स्वविषयेऽपेक्षते। न त्वन्यस्यैतदविषयत्वमिति तत्कथना नौचित्यात। यत्तु शास्त्रं व्रम्मणि पमाणमिति प्रतिज्ञायोपक्रमा- दिभिस्तस्य शास्त्रस्य विष्णुपरत्वमित्युत्तरसूत्रे प्रतिपादिते कथ. मित्याकाङ्क्षारयां प्रतिवाक्यं तत्परत्वव्युत्पादनाय समस्तोऽ ध्यायः । यदि ऋगादि शास्त्रं ब्रह्मणि प्रमाणमिति न प्रतिज्ञायेत

प्रतिपादकाध्यायानुत्थानमेव स्यादिति सार्थकमिदमिति चन्द्रि- कारयें स्थिते समन्वये ह्यज्ञातत्वं प्रयोजकमित्यादि कि केन संगतमित्यादि जल्पनं तदस्मदीयाभिमायानवबोधनिबन्धनम्। तथा हि यदि समन्वयप्रस्तावायोक्तलक्षणे त्रह्मणि ऋगादि शास्त्रं प्रमाणमिति पतिज्ञारूपभिद मधिकरणं तदोक्तपमाणपतिज्ञायां पमाणान्तराज्ञातत्वस्यैव प्रयोजकतया ऋगादि शास्त्रमुक्तलक्षणं ब्रह्म न प्रतिपादयति। जगज्जन्मादिकारणत्वस्यानुमानेनैव सिद्ध- त्वात्। तेनैव लाघवानुगृहीतेन सर्वज्ञत्वसर्वशक्तित्वादिसिद्धया गुणपूर्त्यादेरपि सिद्धत्वात् । ममाणान्तरगम्ये चारये वेदस्य तात्पंर्थकल्पनायोगाङ्डह्वविचारो न कर्तव्य इति ऋगादि शासं यथाकर्थंचिन्नेयमिति पूर्वपक्षयित्वोक्तलक्षणं ब्रह्म नानुमानादि- गम्यं किंतु शास्त्रपमाणकमेवेति सिद्धान्तकरणमेवोचितम्'न तु

. न्यस्यैतदविषयत्वप्रतिपादनेनेति । समन्वयपस्तावायोक्तममा- णपतिज्ञया साधकोपन्यासे हज्ञातत्वं प्योजकमित्यादे: सुसं-

शास्तयोनित्वाधिकरणम् । २१५

गतत्वस्य विदुर्षा स्पष्टत्वात्। किंचात्र साधकोपन्यासस्यैवा. भिेतत्वे त्वदीयभाष्येऽत्र दुरागमताबोधकस्मृतिवचनोदाहरण- मनुपयुक्तमेव स्यात्। शास्त्रममाणकत्वोक्तावर्थसिद्धस्य जगत्कारणतायामनुमाना-

त्रानुवाद एव तादृशस्मृतिवंचनोदाहरणेन ।क्रयते दुरागमापामा- ण्यमुपपादयितुमिति तु चन्द्रिकाद्युक्तं न सत्। तथा सति स्मृत्यनुमानयोरशास्त्रत्वाविशेषात्स्मृत्यधिकरणे जगत्कारणतायां स्मृत्यमामाण्ये दृष्टरान्तार्थमनुमानापामाण्यस्याग्रेतनतत्तदधिकरण-

न्यूनताया दुर्वारत्वाद। अनुमानस्यातिदुर्बलत्वात्तदनु्तिरिति चन्द्रिकोक्तं तुन सद्। उद्देजयति सूक्ष्मोऽपि चरणे कण्टकाट्कुरः। इति न्यायेन मन्दविषयन्यायेन च तदमामाण्योपपादनेन पृथकृतत्निरासस्यौचित्यात्। एतेनात्रानुमानेन पूर्वपक्षे जगत्का- रणत्वस्य तद्योग्यत्वेन सिद्धान्तः, स्मृत्यधिकरणे तु शैवाग- मेन पूर्वपक्षे तदभामाण्येन सिद्धान्त इति भेद इति चन्द्रिकोक्तं निरस्तम्। तथा सत्यत्र भाष्ये दुरागमताबोधकस्मृतिवचनो- दाहरणस्यामकृतत्वापातात्। किंच शास्त्रपमाणकत्वोक्तिमात्रेण कथमन्येषामार्थिकमपामाण्यम् ।. चक्षुःप्रमाणकेऽपि घटादौ त्व- कममाणकत्वदर्शनात्। मत्यक्षममाणकेपि वह्नयादावनुमानम- माणकत्वदर्शनाच्च। न च सर्व वाक्यं सावधारणमिति न्यायेन शास्त्रमेव योनि: पमाणमिति विग्रहेण आास्त्रममाणकमेव शास्त्रेकममाणकमिति वा 'नावेदवित्' (तै० ३। १२।९) इति 'औपनिषदम्' इति श्रतेश सिद्धान्तकरणादर्यादन्येषामपामाण्यमिति शङ्ड्थम्। तथा सति 'नावेदवित्' (ते० ३। १२।९) इति श्रत्यो- पनिषदत्वादिन्यपदेशैश्ावधारणावगत्या जगत्कारणत्वादी था- सेकपमाणकत्वसिद्धान्तायावधारणाव्यवच्छेद्यं तस्य मानान्तर- विष्यस्मेवावञ्यं पूर्वपक्षयितुसुचितं न तु तस्य साधारण्यम्।

२१६ शांकरपादभूषणे-

त्यर्थाज्ञानकल्पनं निरस्तम्। शस्त्रं यथोक्तलक्षणं ब्रह्म न प्रति- पा्यति जगत्कारणत्वस्यानुमानेन सिद्धत्वादित्याद्यस्मन्भ्ाष्य

नरूपायां सत्या गतौ तादृशक्षत्यर्थाज्ञानकल्पनया पूर्वपक्षोत्थान- स्थानुचितत्वाच्च। पतिवाक्यं तत्तद्वेदवाक्यस्यायमर्थ इति श्रव- णानन्तरं मननरूपविचारे पवृत्तस्य शिष्यस्य तत्तच्छृत्यर्थाज्ञानेन पूर्वपक्ष इति त्वया वक्तमशक्यत्वाच्च। किंच विष्णोरेव जिज्ञास्यतापयोजकस्य योगरूढत्वेन पूर्वा- धिकरणनिर्णीतब्रह्मशब्दार्थस्य तन्मात्रवृत्तिगुणपूर्णत्वादे: सिद्धि- पयोजकत्वेन तल्लक्षणतयोक्तकारणत्वस्य तन्मात्रनिष्ठत्वेन निर्ण- यात्कथं तस्येतरसाधारण्यशङ्गोन्मिपति। जिज्ञासाविधायक- वाक्ये कारणमनूद् तस्य ब्रह्मत्वविधानादनुमानसिद्धकारणत्व- स्थान्यगतत्वे सोऽपि ब्रह्मशन्दार्थः स्यादिति राङयां किं बाधकमिति चेत्। तदेव ब्रह्म परंम कवीनामू(महाना० १।६)। तस्मिन्रेव ब्रह्मशन्दो मुख्यदृत्तो महामुने। तत्रैव मुरुषतृत्तोऽयमन्यत्र ह्युपचारतः । इतिश्रुतिसमृत्य वगतविष्णे कनिष्ठरूठिज्ञानस्यैव बाधकत्वाव। कारणत्वबलादेव रूढित्याग आकाशपद इवेति चेवु। न। आकाशाधिकरणे हि परोवरीयस्त्वाद्यसाधारणनिरवका- भलिङ्गे्नाSSकाशपदरूढित्यागेऽवि साधारणतया शाङ्क्यमान- कारणत्ववलाद्रहित्यागायोगात्। कि च रुद्रादीनां जीवकोटय- म्तर्भाषेण कारणत्वस्य साधारण्यशङ्का ब्रह्मकोटयन्तर्भावेण वा। नाऽऽ्दः। कारणत्वपूर्णत्वाभ्यां जिज्ञास्थे जीवभेदे निश्चिते जीवभेदकस्य कारणत्वस्य कथं जीवसाधारण्यशड्ड। वत्तु गन्धवत्वलक्षणेन पृथिव्या इतरमेदे निशचिवेऽपि कालिकेन सस्य कालसाधारण्येन कालेऽतिव्यासियड्फेव जिज्ञास्ये कारण- स्वेन रुद्रादिजीवभिन्नत्वनिश्येऽप्यनुमानेन कारणत्वस्य जीव- विशेषगतत्वपाप्त्या तादशनिधयविघटनेन पूर्वपक्षमत्ठतिरिति।

शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् । २१७

तदसत्। संबन्धौदासीन्येन सामान्यंतो गन्धवत्वस्य काल- साधारण्येन तस्यासाधारणघर्मत्वरूपव्यावर्तकलक्षणत्वस्याभा- वेन तेनेतरभेदनिश्चयासंभवेन समवायेन गन्धवतत्वस्यैव लक्ष- णत्वेन तेनेतरभेदे निश्चिते तस्येतरकालादिसाधारण्येनाति- व्याप्तिशङ्काया असंभवात्केनापि नैयायिकादिनाऽपदर्शित- त्वाच्च स्वमतिपरिपाक एव तथोक्तिरिि विदुर्षा स्पष्टत्वाव। किंचानुमानेन कारणत्वस्य साधारण्यसिद्धावपि कि तेन स्यात्। शास्त्रानारम्भ इति चेत् । कुतः कारणत्वस्य साधा- रण्यमात्रेण शास्त्रानारम्भः । कारणत्वस्य साधारण्ये जिज्ञास्ये श्रुतस्य ब्रह्मशब्दस्य जीवविशेषपरत्वसंभवात्। जीवान्यधर्मि- कगुणपूर्णत्वमकारकजिज्रासाया असंभवेन शास्त्रानारम्भ इति

दयुक्तमेव। अनुमानादिनैव कारणत्वसिद्धे: शास्त्रानारम्भ इति चेत्। रुद्रादीनां हि तत्सिद्धिरनुमानादितः स्यात्। विष्णोस्तु तत्सिद्धये शास्त्रमारभ्येतैव। अनुमानादेव तत्सिद्धिस्तु न तवा- व्यभिमता। तथा सति लाघवत्केंसहकृतेन कर्त्रनेकत्वे वक्ष्पमा- णप्तिकुलतर्कपराइत्या च तदैक्यस्थैव सिद्धया कथं कारण- त्वस्य साधारण्यशडन। लोके गजगवयगर्दभादीनां घटपटा- दीनां च निर्मातारो विजातीया एव दृश्यन्त इति सुधायामुक्त- त्वालोकदर्शनानुसारेण कर्तारं कल्पयतो गौरवाश्रयणमेवोचित मिति न लाघवतर्कसहकारेण कर्नैक्यसिद्धिरिति जल्पनं तु न स्वकीयाभीष्टसाधकम्। तथा सति लोके कर्तृणां स्वोचितक तिपयकर्तृत्वस्यासर्वज्ञत्वस्यैव च दर्शनाज्जगत्कर्तृणामपि तथात्व- सिद्धयापरया यावज्जगत्कारणत्वस्य ब्रह्मलक्षणस्य साधारण्य-

व्यन्तर्भावेणेति द्वितीय: पक्षः साधुः । एकमेवत्यादिश्रतिविरो धाव्। तत्रत्यकमिति शब्दस्य साधारण्याधयर्थकत्वमालम्य पूर्वपक्षपत्ृत्तिरिति परोक्तमसद् । वथापि 'न ब्रझ्मा नेशानः ' इत्यस्य विरोधापरिहाराव्। कचित्मकरणादिवञ्ञात्साधारण्याद्य-

२१८ शांकरपादभूषणे-

जातीयद्वितीयरहितत्व् स्वरत ः ी् ् ा्य दर्थकत्वकल्पनायां पूर्वपक्षिणः पमाणानुपलम्भाच्।'न ब्रह्मा नेशान:' इत्यनेन तादृशस्वरससिद्धैकपदार्थश्य विवरणाच्च। 'नैवेह किचनाग्र आसीत' 'आमूलमनाधारमिमा: पजा जायन्ते' 'दिव्यो देव एकनारायणः' इति सुवालोपनिषदि नैवेह किंचनेत्युपक्रमानुरोधेन मूलकारणैक्यावधारणेनकशव्द्स्य सा- धारण्यार्थकत्व शङडनुदयाच्च। किंच 'मोचकत्वेन विष्णुर्जिज्ञास्यश्चेद्धन्धकत्वेनाजिज्ञास्योऽपि स्यात्। न चायमबन्धकः । जीवस्याबद्धत्वस्वबद्धत्वयोर- योगेनान्यबद्धत्वे वाच्येऽन्यस्य चेतनस्याचेतनस्य वेशाधीनत्वेन पुनरीशस्य बन्धकत्वेनाजिज्ञास्यता। अनधीनत्वे स्वानधीन- कृताद्धन्धान्मोचकत्वं नेश्वरस्येति न जिज्ञास्यत्वमिति माष्ते भसन्नस्य बन्धकत्वं प्रसादहेतौ ज्ञाने जिज्ञासायाः कर्तव्यत्वानु- कूलमेव, न प्रतिकूलम्। सूत्रे सष्टयादिहेतुत्वोक्तिस्तु मोचकत्व- संभावनार्थेति सिद्धान्तः' इति त्वदीयचन्द्रिकायाम्। 'मोक्ष- दत्वाङ्रह्म जिज्ञास्यमित्युक्तं प्रथमसूतरे तत्कथममिति राङ्कायामनेन सूत्रेण तदुपपाद्यते' इत्यनुव्याख्यानस्य भाववर्णनेन 'तद्वि- जिज्ञासस्व तड्रह्म' (ते० ३।१।१) इतिवाक्यस्थं ब्रह्म कि जीव उत विष्णुरिति चिन्तति ग्रन्थेन च जीवभिन्नजिज्ञा- स्येश्वरस्यैव जगत्कारणलक्षणलक्ष्यत्वोक्ते रुद्रस्येश्वरत्वे तस्या- नुमानेन सृष्टिहेतुत्वे च विष्णोरिव मोचकत्वसंभावनात्। 'ज्ञात्वा शिवं शान्तिमत्यन्तमेति ' (श्रवे० ४ । १४)। यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवा: । तदा शिवमविज्ञाय दुःखँस्यान्तो भविष्यति॥ (श्रवे० ६।२० )। इत्यादिश्रुतिभिश्च तस्य मोक्षदत्वस्याप्युक्तेश लक्ष्यत्वस्यैव

यत्तु रुद्रस्येश्वरत्वेऽपि जगत्कर्तृत्वलक्षणलक्ष्यविष्णुभिन्नत्वे नातिव्याप्तिः। अत एव तद्गह्वेतिवाक्यस्थं ब्रह्म कि जीव उत विष्णुरिति चिन्तार्यां विष्णुरिति शब्द इति। सतुच्छम् । रुद्र-

शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् । २१९

स्येश्वरत्वे जगत्कारणत्वे चालमयपाणमयादीनामिव, जगत्कार- णैक्यश्चुत्यनुरोधेन तस्य विष्णुना समं सविशेषाभिन्नत्वस्यैव वक्तव्यतया लक्ष्यत्वानपायात। अन्नमयादिषु ब्रह्मशब्दश्रवण- तथात्वमिति चेत्। 'ऋत सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं कृष्णपिङ्गलम्' (म० ना० १०।१२।१) इत्यादिषु रुद्रेऽपि ब्रह्मशब्दश्रवणावि-

ब्रह्म प्रति ऊर्ध्वरेतं प्रति स्थितमपरं ब्रह्म नीलपपिङ्गलार्थकवि- रूपाक्षशब्देनोच्यते। अन्यथा कृष्णपिङ्गलं नीललोहितमित्यन- योरेकतरस्य पौनरुक्त्यापत्तेः ।'तदेवर्त तदु सत्यमाहुस्त- देव ब्रह्म परमं कवीनाम्' (म० ना० १०।१। ६) इति श्रुत्या तदेकवाक्यतापन्ने 'अद्भ्यः संभूतो हिरण्यगर्भः' (म० ना० १०१।१२) इत्युत्तरानुवाके श्रुतेन 'हीश ते लक्ष्मीथ्च पतन्पौ' (तै०आ० ३।१३) इति लक्ष्मीपतित्वलिङ्गेन ऋतादिशब्दानां विष्णुपरत्वानेर्णयाच। किंच 'व्रह्माधिपतिर्ब्रह्मणोऽधिपतिः' (म०ना०१०४७) इत्युत्तरवाक्ये ब्रह्माधिपतिरित्यस्य बहुव्रीहि- रूपताऽव्यमनुसरणीया। अन्यथा तत्रत्यब्रह्मशब्दस्य स्वरिता. न्तत्वानुपपत्तेः । समासान्तरत्वे वाडन्तोदात्तत्वेन 'अनुदात्तं पद- मेकवर्जम्' (पा० सू० ६ । १।१५८) इत्यस्य मसङ्गेन्न समासस्य स्वरितपूर्वपदान्तत्वानिर्वाह इति। तदसत्। पिङ्गल लोहितपदयोः 'नमस्ताम्राय चारुणाय च' इत्यत्र ताम्रारुणश- ब्दयोरिव भिन्नार्थतया पौनरुक्त्याभावात्।'पति विश्वस्याSS- त्मेश्वरY शाश्वतर शिवम्' (म० ना०१०।११।३) इत्यादा- वात्मेश्वरमित्यनेनानन्येश्वरत्वमिय ब्रह्म परमात्मरूपमेवाधिपति- यस्येति बहुव्रीहिणाऽनन्याधिपतित्वस्यैव बोधनात्। अन्यथा ब्रह्मणोऽधिपतिरित्युत्तरवाक्यासंगतेः । न च रुद्रो ब्रम्माणं पत्यधिपतिरिति त्वयेष्यते । नापि ब्रह्मशब्दोऽयं जीववाची- त्यपि वक्तुं शक्यम्। 'ईश्वरः सर्वभूतानाम्' (म०ना०१०।४७। ५) इत्यनेन पौनरुक्त्यापत्तेः । अनन्याधिपतित्वद्योतनायैव जीवोत्तमं हिरण्यगरभ प्रत्यधिपतिरित्युक्तिरर्थवती भवति नान्यथा। किंच सदाशिव इति दोपगन्धराहित्यमू, ओमिति

२२० शांकरपाद्भूषणे-

मणववाच्यत्वं चोच्यमानं रुद्रस्य परब्रह्मरूपता गमयति । 'यो देवानां प्रथमं पुरस्ताद्विश्वाधिको रुद्रो महर्षिः । हिरण्यगर्भ पश्यत जायमानर स नो देवः शुभया स्मृत्या संयुनक्तु। यस्मात्परं नापरमस्ति किचिद्यस्मान्राणीयो न ज्यायान् ' (म० ना०१०।१०।१९-२०) इत्युपक्रम्य 'यो वेदादौ स्वरः प्रोक्तः' (म०ना० १०।१०।२४) इत्यादिना तस्यैव रुद्रस्योंकारवाच्य- त्वमुक्त्वा 'यः पर: स महेश्वरः' (म० ना० १०।१०२४) इति तस्यैव परब्रह्मशब्दवाच्यमहेश्वरत्वनिर्णयात्स एव चात्र 'ऋत५ सत्यम्' (म०ना०१०।१२।१) इति मत्यभिज्ञायते। न च तत्र लक्ष्मीपतित्वलिङ्गनसंभव: शङनपथमारोहति। तन् माहेश्वरी लक्ष्मीर्मूर्तिर्मूर्तिमतः पभोः । इत्यारभ्य- तस्याङ्कमध्यमारूढा शक्तिर्माहेश्वरी परा। महालक्ष्मीरिति रुयाता श्यामा सर्वमनोहरा॥ इति वायुसंहितादिपुराणवाक्यैर्महादेव्यामुमायामपि लक्ष्मीशब्द- वाच्यत्वस्य प्रसिद्धत्वाव.। नापि 'हीश् ते लक्ष्मीश्र पत्न्यौ ' (तै०आ०३।१३) इत्यत्रोक्तश्रीपतित्वलिङ्गनसंभवः।समानमकरणे शाखान्तरे 'हीथ ते लक्ष्मीश्च पत्न्यी' (तै०आ०३।१३)इत मन्त्रे हलेखावाच्योमापतित्वलिङ्गस्यापि श्रवणेन वाजसनेयकश्षा खास्थोक्तमन्त्रगतश्रीशब्दस्योमायामेव पर्यवसानात्। न च वैपरीत्यं शङन्यम् । 'श्रियं लक्ष्मीमौपलामम्बिकां गां पष्ठीं जयामिन्द्रसेनेत्युदाहु:' इत्यायुष्यसूत्रे श्रीशव्दस्य गौर्या दृष्ट त्वात्। हल्लेखाया: कमलायां पयोगानुपलम्भात्। उपलम्भे. वा तल्लिङ्गस्य शिवविष्णुसाधास्यान्र तेन ब्रह्मशव्दस्य विष्णु- मात्रपरत्वनिर्णयः। अत एव शाखाभेदभिन्नपाठाभिनायेण लैङ्

नमोऽस्तु लक्ष्मीपतये श्रीपते हीपते नमः । इत्युपवृंदणं संगच्छते । नापि रुद्रे समुद्रान्त:स्थत्वलिङ्गनसंभवः। 'पजापतिश्चरति गर्भेऽन्तः' इत्यष्टी (म०ना१०।१) इत्यादो समुद्रान्त:स्थत्वस्याष्टमूर्ती रु््रेऽपि मसिद्धेः। नारायणेऽि

शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् । २२१

समुद्रान्तःस्थत्वं परसिद्धममिति चेत। वाढमस्तु पसिद्धम् । नैतावता रुद्रव्यवच्छेदः। तस्माद्विष्णुरुद्रयोरुभयोरपि परब्रह्मक्नतिलिङ्गन- दीनामुपलम्भात्तयोरभेदस्यैव श्षतितात्पर्यविषयत्वाद्गुद्रस्थापि जि ज्ञास्यव्रह्मलक्षणलक्ष्यत्वमेव रुद्रस्येश्वरत्वपक्षेऽङ्गीकरणीयम्। अन्यथा श्रुतीनामनिर्णायकत्वपसङ्गनव । यत्तु रुद्रस्य वि- उ्णवात्मकत्वे विष्णोरेव ब्रह्मत्वं सिद्धमिति विष्णुरेव जिज्ञास्यं जगत्कारणत्वलक्षणलक्ष्यं ब्रह्मेति। तव 'विष्णोरुद्रात्मकत्वे रुद्रस्यैव ब्रह्मत्वं सिद्धमिति न तस्योक्तलक्षणालक्ष्यत्वम् ' इत्प- नेनोचरितम्। एतेन ' एको ह वै नारायण आसीव ' (म० ना० १) इति श्रुती परमकारणे नारायणपदश्रवणास्तस्य रुद्र- परत्वे णत्वानुपपच्तेस्तदनुरोधेन सावकाशश्षत्यन्तराणि नेयानीति न रुद्रस्योक्तलक्षणलक्ष्यजिज्ञास्यपरब्रह्मत्वमिति वाचोयुक्तिरपि निरस्ता। वाक्यान्तरेष्वादिरुद्रेऽत्यन्तपसिद्धानां शिवहरेश्वरेश्ाना दिशब्दानां अरवणेन वक्ष्यमाणाप्पय्यदीक्षितोक्तिरीत्या तव मते

क्रमानौचित्यात। विरोधपरिहाराय तदैक्याभ्युपगमस्यैव युक्त- त्वात्। अन्यथा नारायणशब्दस्यापि योगवत्त्या शिवपरत्वसंभवे- नानिर्णयमसङ्गस्य दुर्वारत्वात्। न च णत्वायोगः । नारायण- स्येयं नारायणीत्यादिवत्नारायणस्यायं नारायण इति व्युत्प त्तो बाधकाभावात्। अत एव हरिवंशे- नामानि तव गोविन्द यानि लोके भवन्ति हि। तान्येव मम नामानि नात्र कार्या विर्चारण॥ इति कृष्णं प्रति शिववचनं संगच्छते। यानि च विष्ण्वपेक्षया रुद्रापकर्षव्यक्षकानि वचनानि तानि'विश्वाधिको रुद्रो महर्षि. जनितात विष्णोर्ब्रह्विष्णुरुद्राः संप्रसूयन्तें' इत्यादिवचना- नीव कार्यभूतावताररुद्रपरतया नेतव्यानि। तेधु हि रुद्रस्य विश्वशब्दाभिधेयाद्विष्णोराधिक्यस्य सोमशब्दवाच्याद्ुद्राद्विष्णो- रुत्पत्तेश्र श्रवणाव्। अत एव - कचिङ्रक्ा कचिद्विष्णुः कचिद्रुद्ुः प्रशस्यते। नानेन तेषामाधिक्यं न्यूनत्वं वा कथंचन।।

२२२ शांकरपादभूषणे-

सत्तकल्पीयतृत्तान्तमधिकृत्य महर्षिभि: । पुराणानि प्रणीतानि विद्वांस्तत्र न मुहति ।। इति व्यवस्थाकार्युपबृंहणं संगच्छते। एतेनैव शैवपुराणानां ततमसत्वं विष्णपुराणानां सात्त्विकत्वमिति कल्पनमतिदरिद्राणां निरस्तम्। शिवस्य विष्णोराधिक्यप्रतिपादकश्रुतीना दर्शि- तत्वात्। सांख्यं योग: पाश्चरात्रं वेदा: पाशुपतं तथा। आत्मपमाणान्येतानि न हन्तव्यानि सूरिभिः ॥ इति भारते शिवपुराणसमानार्थकपाशुपतागमस्याध्यात्मशास्त्र- त्वेन पामाण्योक्ते:। शंकरसंहितायां च विष्णुपुराणानां ताम- सत्वं शिवपुराणानामवे सात्त्विकत्वमित्युक्तत्वेनानिर्णयविपत्ता- वुक्तव्यवस्थाया एव शरणीकरणीयत्वाव। अधिकमानन्दमया- धिकरणे वक्ष्यमाणत्वास्नेह प्रपञच्यते। तस्माद्वुद्रस्य जीवत्व ईश्वरत्वे वोभयथाऽपि न तत्रातिव्याप्तिपूर्वपक्षसंभवः । यत्वेवं विकल्प्यास्मद्रीत्या पूर्वपक्षदूषणम्-त्वदभिमतेक्षत्या- दधिकरणस्थपूर्वपक्षसमानयोगक्षेमम् । तथा हि-पधानांदेः कारणत्वं कि ब्रह्मेतरान्तर्भार्वेण ब्रह्मान्तर्भावेण वा। नाऽऽघ्य:। जगन्मिथ्यात्वसूचकेन त्रिविधपरिच्छेदरहितत्वार्थकब्रह्मशब्देन वरस्य मिथ्यात्वेऽवधृते कारणत्वशङ्नुदयात्। न द्वितीयः।

अजानता पामरेण चन्द्रिकामलयार्णवम्। जल्पितं बहुलं मोघं शल्योदाहतकाकवत् ।। इवि। तदस्मद्रीत्येक्षत्यधिकरणपूर्वपक्षरहस्याज्ञाननिबन्धनम- स्मदनभिमतोपालम्भनम्। नह्यस्मन्मते जिज्ञास्यत्वाभिमतब्र- अलक्षणस्य प्धानेऽतिव्याप्तिरिति पूर्वपक्षः । येनोक्तविकल्पा- वसरः । किंतु जिज्ञासासूत्रे भोक्त्रात्मनो यत्पारमार्थिक रूपं ब्रह्मेति वेदान्तपसिद्धं तद्विचार्यमित्युक्त्वाऽग्रिमत्रिसत्र्या तादृस- मेव ब्रह्म जगत्कारणत्वादिना सकलवेदान्तपतिपाद्यामेति सम्पितम्। तन्न संभवति। स्वमकाश्राद्वितीयानन्दपरमपुरुषा.

२२३

र्थरूपत्रह्मणोऽन्यस्य जडस्य मधानस्यैव जगत्कारणत्वादिना वेदान्तप्रतिपादयत्वावगमादिति सद्विदामालम्व्य सांख्यरीत्या पूर्वपक्षपछ्ठत्तेः । अजानतेत्यादिकम्- अजानता पामरेण शंकरोक्तिसुधार्णवम् चन्द्रिकाकृपगेनैवं दार्दूररुदितं कृतम्॥ इत्यनेन समानयोगक्षेमत्वान्न खेदावहम्। यदपि चन्द्रिकायाम्-महीमहीधरादि नानाकर्तृकं विचि- त्रकार्यत्वात्मासादादिवत्, इत्यनुमानेन जगतो नानाकर्तृकत्व- सिद्धौ सर्वजगत्कर्तृत्वं लक्षणं चेदसंभवः, स्वभिन्नकतिसाध्य जगत्कर्तृत्वस्य स्वस्मिन्नसंभवात्। स्वयोग्यसकलजगत्कर्तृत्वं लक्षणं चेदतिव्याप्तिरिति पूर्वपक्ष्याशयवर्णनम्। तदसत्। 'एकोह वै नारायण आसीत्' (महाना०१) 'एकमेवाद्वितीयम्'(छा० ६।

शुचि प्राण्यङ्गत्वात्' इत्याद्यनुमानस्येव कालात्ययापदिष्टत्वेन जगददयनेकस्वतन्त्रकर्तृकं स्यात्तहिं क स्यचित्सिसृक्षायां कस्यचित्संहारेच्छायां कस्यचित्पालनेच्छार्या युगपत्सृष्टि्थि- तिसंहारासंभवेन परस्परवैमत्येन जगतः सृष्टयादिकं न स्याद। जायमानं वाऽनियतमक्रमिकं वा स्यादिति प्रतिकूलतर्कपराहत- त्वेन च तदवष्टम्भेन पूर्वपक्षानुदयाव। यश्वनकेकर्तृकानुमानानां निरवकाशत्वेनेकादिशव्दानाम- नेकार्थकतया सावकाशत्वेन नोक्तश्षुतिविरोधः । अत एंवं न

विरोधाभावात्। मत्सरादिदोषशून्यनानाकतृकत्वानुमान उक्त. पतिकूलतर्कपराइतेरसंभवात् । निर्दुष्टानुमानेनैव पूर्वपक्षपतत्ति रिति नियमाभावस्यासकृदावेदितत्वाच्च । ककिंच परमते'जग- द्व्यापारवर्जम्'(ब्र. सू० ४।४।१७) इत्यधकरणे नाना. कर्तृकत्वं जगतः पूर्वपक्षिणोऽभिनेतम्। सगुणब्रह्मोपासकानां निरड्कश्मेन्वर्यमित्यादिभाष्याव। ईश्वरनानात्वं पूर्वपक्षफल- मिति टीकाग्रन्थाच। तन्र जगर्कारणेकत्वबोधकोक्कक्षुतिविरों-

३२४ शांकरपादभूषणे-

यपूर्वपक्षदूषणेनैव 'जगद्व्यापारवर्जम्' (ब्र० सृ० ४।४। १७) इत्यधिकरणीयोक्त पूर्वपक्षानुदयस्त्वन्मतेऽपीत्यादि। तद- प्यसत्। एकादिपदानामनेकार्थतया सावकाशत्वेऽपि'न ब्रह्मा नेशान:' इत्यादेः 'स ऐक्षत'' तदैक्षत' (छा० ६। २। ३) इत्यादयेकवचनावधृतैकत्वस्य विरोधापरिहारस्यासकृ. दावेदितत्वात्। सावकाशनिरवकाशन्यायस्य गृहीतप्रमाणभावो- भयविषयत्वमेव। अन्यथाऽयं गौरश्व इत्यादेरि स गौर्नाश्व इत्यादिसंकोचकत्वं मराबल्यं वा स्यादित्यस्याद्वैतसिद्धितदीयटी कादर्शिनां स्पष्टत्वाद। निश्चितपमाणभावश्चुतिविरोधेन पतिकू-

थलिङ्गरुपक्रमादिभिः कतरैक्यपरत्वेऽवधृते श्वुतेरपि निरवकाश-

विशेषणमुपसंक्रामतः सति विशेष्ये बाधे' इति न्यायेन नाना. कर्तृकानुमानस्य ज्ञानेच्छाकृतिरूपकर्तृत्वनानात्वविषयतया सावः काशत्वकल्पनासंभवाच्च निर्णीततात्पर्यकत्वमेवोक्तश्षुतीनां बल- वस्वम्। अत एवेत्यादिकमपि न विचारक्षमम्। प्रावल्यमागमस्यैव जात्या तेषु त्रिषु स्मृतम्। इति स्मृत्या श्रुतीनामागमत्वेनैव माबलयोक्तेर्नरशुचित्वानु- मानस्याशुचित्व बोधकागमत्वेनैवाSSगमवाध्यतायाः सर्वसंमत- त्वात् । किंचाशुचित्ववोधकागमस्य शुचित्वातुमानोपजीव्य- स्वं x तेन च भाबल्यं बाघकत्वलक्षणमपि न संभवति। =तद्धनुमानापेक्षित साध्यादिग्राहकत्वरूपमेव। अन्यस्यासंभ- वात्। नह्यशुचित्वागम: शुचित्वानुमानापेक्षितशुचिन्व रूपसाध्य- दिग्राहकः । येन तदुपजीव्य: स्यात् । अथ शुचित्वबोधका- गमसजातीयत्वेन तस्योपजीव्यता तहि साजात्यस्याऽडगमत्व-

x उपजीव्यत्वमिति । ( २२३ पृष्ठे ) 6 तत्रेवात्रोपजीव्यश्रुति- विरोधाभावात्' इत्यनेन यदुपजीव्यत्वमशुचित्वागमस्य दष्ान्तत्वेनोक्तं तन संभवतीत्यर्थ: । = तद्दीति। उपजीव्यत्वं हीत्यर्थ: ।

आास्त्रयोनित्वाधिकरणम् । २२५

रूपतयाSSगमत्वेनैव तस्य बाधकता पाप्ता नोपजीव्यत्वेन। किचापेक्षितार्थग्राहित्वादिमात्रेण चेदुपजीव्यता तया च बाघ. कत्वं तदाऽपेक्षितप्रतियोगिग्राहकत्वेन 'इदं रजतम् ' इति भ्रमश्य बाधोपजीव्यत्वात् 'नेदं रजतम्' इति बाधबुद्धेरनु+- दयपसंगात्। X अत एव मत्सरादिदोषशून्यनानाकर्तृका- तुमाने नोक्तपतिकूलदोषपराहतिरिति थूथू कृतम्। तस्यापि कवक्यश्चतिवाधितत्वात्। दृष्टान्तभूते मासादादौ समत्सरना- नाकर्तृकत्वस्यैव दृष्टत्वेन साध्यापसिद्धया तादृशानुमानस्य दृष्टा- न्तविकलत्वेनासाधकत्वात्। घटादावेककर्तृक उक्तसाध्य हेत्वोर्व्य- तिरेकयोरव्यप्तिग्रह इत्यपि न संभवति। समनस्कानां जीवानां म-

दोषशून्यनानाकर्तृकत्वरूपप्रतियोग्यमसिद्धया तद्व्यतिरेकाम- सिद्धेः। मत्सरादिदोपशून्यनानाकर्तृकत्वाभावस्य शून्यान्तव्य- र्थविशेषणघटितत्वेन घटादावुक्त=साध्यहेतुव्यतिरे कयोरव्याप्ति ग्रहासंभवाच्च। तथा हि-क्षित्यादिकं कर्तृजन्यं कार्यत्वादित्य-

• आगमत्वरूपतयेति। तव्िन्नत्वे सति तद्गतभूयोधर्मवत्त्वरूपसाजात्य- स्यात्राSडगमत्वरूपे पर्यवसानादागमत्वरूपतयेत्युक्तम्। + अनुदयमसङ्गनदिति। अयं भाव :- चाकचक्यादिसादृश्यसंदर्शनेन शुक्त्तो 'इदं रजतम्' इत्याकारकं भ्रमज्ञानं समुत्पद्यते। ततश् सामीप्यादि- निमित्तान्तरेण 'नेदं रजतम्' इत्याकारकं तद्भ्रमनिवर्तक ज्ञानं जायते। यदि चापेक्षितार्थग्राहि ज्ञानमुपजीव्वं सद्वाधकं भवति तरहिं 'नेदं रजतम्' इत्य- स्मिञ्ज्ञाने रजतप्रतियोगिकोडमाव्रो विषयतया प्रतीयतेऽतः प्रतियोगित्वेन रज- तमप्यपेक्ष्यते। तद्गाहि 'इदं रजतम्' इत्याकारकें ज्ञानमुपंजीव्यं सद्वाघकं स्यात्। एवं चोपजीव्यत्वेन बाधकं यत् ,4 इदं रजतम्' इत्याकारकं ज्ञानं तेन 'नेदं रजतम्' इत्याकारकं बाघज्ञानं बाधिष्यते। अतस्तद्नुद्यप्- प्रङ्ग इति । x अत एवेति। उपजीव्यत्वादेवेत्यर्थः । = साध्यहेतुव्यतिरेकयोरिति। साध्यहेतुरमावयोरित्यर्थः । 4 स्षित्यादिकमिति । इत आरम्य नोपाधिरित्यन्तो अ्रन्थो दृष्ट्रान्तत्वे- नोपव्यस्तः। तत्यायं मावः-ईशवरसत्वे प्रमाणभूतं'स्षित्यादिकं पक्षीकृत्य

२२८ शांकरपाद्भूषणे-

न्वविशेषणघटितोक्ताभावत्वस्य व्याप्यतानवच्छेदकत्वपयोज- कोक्तव्यर्थविशेषणत्वमिति शाङ््क्यम्। जन्यत्वसामान्याभाव- शरीरजन्यत्वसामान्याभावयोर्भैदेऽपि मणिकारेण शरीरजन्य त्वाभावे व्यर्थविशेषणत्वोक्तयेंन विशेषणेन बिना व्याप्तिर्न गृद्यते तस्यैव व्याप्यतावच्छेदकत्वमिति नियमेनोक्तनियमस्य निर्मूल त्वात्। * उक्तनियमे तु व्याप्यव्यापकभावग्रहपतिबन्धक-

बीजत्वात्। एतदभिम्ायेणैवेश्वरवादे मणो 'धूमविशेषादौ चन्दनवह्नयादे: कारणत्वाद्विपक्षबाधकेन वििष्टस्य व्यापक- त्वाद्विशिष्टाभावत्वेन हेत्वभावव्याप्यत्वम्। यत्र तु विपक्षबा- धकं नास्ति तत्र विशिष्टव्यापकता नास्ति' इत्यादि प्रतिपादि- तम्। येन विनेत्याशुक्तनियममालम््यैव मणिकारेण 'घ्राणं पार्रिवं रूपादिषु पञ्चसु + मध्ये गन्धस्यैव व्यञ्जकत्वात्' इत्यत्र रूपादिषु मध्य इत्यस्यासिद्धिमात्रवारकस्यापि न वैय- . थर्यम्। न वोक्तविशेषणघटितस्य हेतुतावच्छेदकस्य व्याप्यता- नवच्छेद कत्वम्। तेन विना व्याप्त्यग्रहादित्युक्तं दीघितिव्या- ख्यायां गदाधरादिभिरपि। साध्यवन्दिन्नसाध्याभाववददृत्तित्व- मिति लक्षणवाक्ये साध्यवद्भ्ित्यासौ साध्याभाववांश्ेति कर्म धारयसमासाश्रयणे साध्यवन्भिम्ावृत्तित्वस्यैव सम्यकुत्वेन सा- ध्याभावांशवैयर्थ्यमित्युक्तं च संगच्छते । त्वदुक्तनियमाङ्गी- कारे द्वयमप्यनुपपभं स्यात। एतच गदाधरीव्याख्यायां न्याय- रत्नाभिधायां विस्तरेण प्रतिपादितमस्माभि: । किंच परमतेऽपीत्यादिकं मामादिकमेव । सगुणव्रसमोपा- सकानां निरक्शमेवैश्वर्यम् । 'आमोति स्वाराज्यम्' (ते० १।६ ।२) इति फलश्रुतेरिति पूर्वपक्षे न 'एकमेवाद्विती- यमु ' (छा. ६ । २ । १ ) इति श्रुतिविरोधस्तस्या निर्गुणा-

• उक्तनियमे त्विति । येन विशेषणेन विनेत्याद्यस्मदुक्त्तनियमे त्वित्यर्थः । + मध्य इति। एतद्योगे षष््चा एवोचित्येन रूपादीनां पश्चानां मध्ये' इत्युचितम्।

शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् । २२९

द्वितीयब्रअ्मपरत्वात्पूर्वपक्षे विद्वदैश्वर्यस्य निरतिशयत्वादीश्वर- मेदाद नैकमत्येन जगदुत्पत्यादिव्यवस्थाया असिद्धि:। सिद्धान्ते

रित्यानन्दगिरायां स्पष्टमुक्तत्वात्। ईश्वरनानात्वं पूर्वपक्षफ- लमिति टीकाग्रन्थे तन्नानात्वे किमनिष्टमित्याकाङ्क्षायामुक्तानि ष्टमिति शेषपूरणेनार्थवर्णनौचित्येनैतदधिकरणीयस्वीयपूर्वपक्षो- त्थितिदूषणेन 'जगद्व्यापारवर्जम् ' (व्र० सृ० ४।४। १७) इत्यधिकरणीयास्मदीयपूर्वपक्षानुद योक्तिरस्मद्ग्रन्थार्थान- वबोधविजृम्भितैवेति विदुर्षां स्पष्टमेव। अथवा विदुषां निरङ्- कुशैश्वयें कि तेषां सममधानत्वमुन गुणपधानत्वम्। आदये सम- पधानानां नियमेनानकमत्यदर्शनेनैकस्य सिसक्षायामपरस्य संजिहीर्षासंभवेनापर्यायमेव सर्गसंहारौ स्याताम्। अपरथा द्वयोरपि नेश्वरत्वं कार्यविघातादिति समनस्कारना च तेषामि- त्यनेनाSSद्यपक्षं दृषयित्वैंकाभिशायमनुनर्तिनां तेषामागन्तुकेश्व- र्याणामगृह्यमाणविशेषतया कस्यचित्माधान्यायोगेनाऽनागन्तु- कैश्वर्येश्वरानुवर्तित्वमेव वक्तव्यमिति। एतेनेत्यादिना द्वितीयप- क्षस्य भाष्यकारेण सिद्धान्तभाष्ये दूषितत्वादुक्तमतिकूलतर्कप- राहते: सिद्धान्तयुक्तित्वेन न तथोक्तपूर्वपक्षानुपपत्तिः। अथैवं सहिं मन्मतेऽपि श्रुतिविरोधस्योक्तनानाकर्तृकानुमाने सिद्धान्त- युक्तित्वान्न तेन पूर्वपक्षानुदयकथनं तव युक्तम्। उक्तं हि चन्द्रिकायां सिद्धान्ते-महाकल्पत्वमित्याद्यनुमानेषु श्रुतिबाधा- देरित्यादीति चेत्। कथं सिद्धान्ते श्रतिविरोधान्नानाकर्तृकानु- मानवाधः । श्रतिष्वपपि विष्णुरुद्रादिनानाकर्तृमतिपादनस्य हृष्ट- त्वात्। न्यायान्तरे श्वुतेरेकविषयकत्वं निश्चितुम इति चेद। कयं तहि शास्त्रयोनित्वसिद्धान्तेन नानाकर्तृकत्वपूर्वपक्षनिरासः। एकमेवेति शास्त्रादेव तन्निषेध इति चेत। कि तदेक्कमित्यनिश्- यवतो जगत्कारणत्वस्य विष्ण्वेकनिष्ठत्वासिद्धेः । कारणे ब्रह्म- शब्दश्रवणात्तस्य च विप्ण्वेकनिष्ठत्वात्तननिश्चय इति तु रुद्रेऽपि ब्रह्मशब्दश्रवणदर्शनेम भागेव निरस्तम्। अप्पैय्यदीक्षितास्तु नानाकर्तृकानुमानावष्टम्भेनोक्तपूर्वपक्षस्य

२३० शांक रपादभूषणे -- प्रक्ाशन्तरेणानुत्थितिमाहुः। तथा हि-उक्तानुमानेन नानाकर्तृ- सिद्धावपि तस्य जगतापणकत्वपोधकश्षुत्यनुरोधेनान्नमयभा-

नानेश्वरसिद्धी पर्यवसानस्पामत्या चाव्गव्वेन तेपा सर्वेपामेवा-

एसन्ानाववराणी सर्वत नीव गगम्। इति पुराणोक्तमूचसृतसविवाननाइज सर्वनगत्र्तृत्संभवेना-

दीनां पश्यानासपि व्लवतः' संरयोपसंग्रहादृपि नाना- मावादतिरेकान (प ग १।४३१) इत्यधिकरणे

पपाछ पश्चजनशण्दचाव्वत्व समर्थयत्नव मनेडनेकेश्वरतात्प- यनिर्णायकोपपधिस्पठ्िक्ष तवेनो कालुमवस्यतनुग्राहकतया

वश्यं वाच्यत्वेनोक्तपूर्वपसषस्य सिद्धान्तानिरद्धत्वाच्च। न संख्यो- पसंग्रहाधिकरणे हि'यस्तित्व्व वश्चजना आकाशय प्रतिष्ठि- नः (पृ०४।४।१७) इ वाबये पश्नजनशब्द्वाच्यो न विष्णः। बब्ब्दूस्य पटु मंस्माविशिएवस्तुवाचित्वाद्ध हृत्वस्य व 'एकमेवाद्विनीगम् ' : (० ६। २ ।१) इति श्रतेरीश्वर

त्वेन तदाधेयानां न विष्णुत्म्। एकस्याऽडधाराधेयभावविरो- धादिति न समन्वयसिद्धिरिति पूर्वपक्षे-पश्चजनशब्दवाच्यो चिष्णुरेव। स्वगतभेदशन्यस्यापि नानारूपत्वेन बहुत्वसंख्योप- संग्रहाविरोधात्। न च भतिशरीरे परमात्मनो बहुरूपत्वमता माणिकम्। शरीरान्तर्गताकाशमाव्ादिनियामकत्वेन तेषु भग- वद्रूपेषु नानाभावस्य न्यायपाप्तत्वादाकाशादिरूपेभ्योऽतिरिक्त

न क्षतिः। शरीरनियामकेश्वराकाशादिपु भगवतोऽवस्थानमा- श्रेणाSडघाराधेयभावोपपत्तेरिति त्वया सिद्धान्तितम् । न च

शास्त्रयोनित्वािकरणम् । '२३१

नानेश्वरसिद्धौ सेपां स्वतन्याणा पशतपरमीवर्यादिना वैमत्येन

तेन नानेश्वरसिद्धि: शिद्यािश्द्ेत्युच्यव् इरि सङुचम्। त्वन्मते मुक्तानामिय तेवो िक्षीपाचानेव कलप्यतयेप्यतदयाद्वि

हि देवा: स्वोचमनेववपवेशवक्रमेण भगवददेहमनुमविश्य ग्रहा- वेशन्यायेन मगवरेरेक्तियेस्कतक्ार्नेप भोगान्कड़ाचिद्वर्दिनिर्ग त्याऽडरपस्वाियेनियबहेन्दिय: वव्संकल्पोपनीतांथ भो. गान्भुआ्ाना आनमास् क्रगण सवस्पानन्वजानेवर्यभोगेपु चोत्तरोतर अवमुलोकश: पूविदेष सर्वा्षे यपासं व्रझ्मेन्द्-

धमभावं पूयपूरदमारे चालमवनी विहरा। देवव्यति- रिक्तास्तु सालक्यादियुककियती गयाविकार भूगदिरलो- केंपु भगवल्धोकेए व। सवाति अवसभानानि भाष्य स्वेच्छा- गृही त वाह डरधिन् नद़रे।ो सकेस्ीपवान्योगानमुज्जाना: पूर्व- वदूर्णाथ्रमादिमेद वक्ष्कुसारिग: पृमकमवादिव्यवस्था ज्ञानान- न्दादिकेश्वर्गवारतम क माह्ा मिहरस। न चैद सुक्तानां तारतम्ये वह्दरैवकवह्रयतुःेपसरिमिय करदरुपार्थे्वमराङ:। निर्दोषाणां तेया सुरुमप्पवतस्यकसित। तथा च यदा स्वाधिकज्षानानदविकरि पवपता व्वर्य तत्सेवकत्वादिना स्षतो निकर्मनुयवतपपि हपटुसिप्यापधावस्तदा किमु वक्त

लकामानां स्वाधिकानाके कनिद्ष्यपश्यता कुनोऽि नि- कर्पमननुभवतामीच्चराणा वमत्मादिक न मवतीति। यदि

वः समर्थ्यन तदेश्वराणामपि नयाभूनमत्नाकरणमनङ्ग्ीकृत्येव तद्भावः समर्थनीयः।

२३२ शांकरपादभूषणे-

र्यनिर्णायकोपपत्तिरूपतोक्तिर्निरस्ता। उक्तानुमान उपपत्तिरुप- त्वस्यानुग्राहकतवस्य चासंभवात्। परत्युत सर्वस्य ब्रह्मत्वं वदतस्तवैव महेश्वरप्रधानपरमाण्वादीनां ब्रह्मत्वेन जगत्कारण- त्वावश्यकतया तेर्षा च जगत्कारणत्वपूर्वपक्षा ईक्षत्याद्यधिकर णोक्ता: सिद्धान्ताविरोधिन इत्युक्त्वा- श्रीराघवेन्द्रविजर्यीन्द्रयतीश्वराभ्यां संदूषितानि नितरामधरीकृतानि। थूथकतानि नितरां वनमालमिश्रै रप्पय्यदीक्षितवचांसि गुहां गतानि।। तानीदानीं समालम्भ्य निबद्धानि स्ववाक्यतः । तेषां निराकृतिर्व्यर्था न ह्यर्थो मृतमारणे॥ इत्युपसंहृतं वाक्पारुष्यैकशस्त्रशूरेण तत्स्वस्य स्वीयाचार्या- णां च स्वकीयपरकीयग्रन्थार्थानवबोधप्कटीकरणायैवेति स्पष्टं दर्शयितुम्। तत्रोच्यते-राघवेन्द्रविजर्यीन्द्रयतिभ्यां न्यायदुर्ग- गमनेऽनिपुणाभ्यां न्यायकेसरिवचस्तु यदुक्तं तत्सुधीभिरनाद- रणीयम्। तदादाय मृतपायं चन्द्रिकाभूपणोद्यतः । वाकूपारुष्यास्त्रविच्छूरो ब्रह्मास्त्रं जेतुमिच्छति। तथाहि-महीमहीधरादि परस्परमत्यन्तविभिन्नकर्तृकमित्य- नुमानं तावन्मत्सरादिदोपशून्यनानाकर्तृकानुमाननिराकरणायो- कदोवेरेव थूथूकृतं लज्जाम्बुधिनिमयं नोन्मज्जनमईतीति तदाल- म्य पूर्वपक्षपतृत्त्यसंभवः स्पष्ट एव। केवलनानाकर्तृकानुमानस्य दीक्षितोक्तिरीत्या त्वत्संमतसविशेषाभिन्नानेके रतात्पर्यनिर्णा यकोपपत्तिरूपलिङ्गत्वेन सिद्धान्तेऽपि पत्यारुयानासंभवः स्पष्ट एव। मत्युतेत्यादिकं त्वस्मत्सिद्धान्ताज्ञानमूलकं स्वकीयचन्द्रि काग्रन्थाध्ययनाभावनिबन्धनमेवं। न ह्वस्मन्मतेऽनृतस्य जडदु :- खात्मकस्य जगतः सर्वस्य ब्रह्मत्वम्। किंतु ब्रह्मस्वरूपरूपस- पातिरिक्त तात्विकसत्ताशून्यत्वान्मिध्यात्वमेव। अन्यथाद्वैतब्र- लात्मेक्यासिद्धिमसङ्गत्। तथाहि-आरम्भणाधिकरणे 'तद- नन्यत्वमिति जगतो नाभेदं बूमा, किंतु भेदं व्यासेषाम:' इति

शास्त्रयोनित्वाधिकरणम्- २३३

वाचस्पतिभामतीग्रन्थः । तत्राभेदमैक्यं भेदं तदन्यतात्विकरूप- वत्तामित्यर्थः। आरम्भणाधिकरणीयास्मद्वीत्याऽधिकरणयोजना- दूषणे त्वदीयचन्द्रिकाकारोऽपि न तावड्रस्माभेदस्तदनन्यत्वम्। अनृतस्य विश्वस्य ब्रह्माभेदायोगादनङ्गीकाराच्चेत्याह। तथा चाद्विती यस्वमकाश्ञानन्द रूपपरमपुरुषार्थरूपं ब्र्मैव वेदान्तैर्जिज्ञा स्यमित्युक्तम्। तन्न संभवति, उक्तव्रह्मभिन्नस्य जडस्य प्रधान- स्यैव जगत्कारणत्वेन सद्विदादिवेदान्तपतिपाद्यत्वावगमादित्या दिर्रीत्या सांख्यादिरीत्या पूर्वपक्षा: कथं सिद्धान्ताविरुद्धाः। नानाकर्तृकानुमानावष्टम्भेनैतदधिकरणीयपूर्वपक्षस्य सर्वथाऽ तुत्थानदर्शनाय तदुपपादकसंभाविततटस्थाशङ्कामुत्थाप्य तन्नि राकरणेन तद्रीत्या तस्य सिद्धान्ताविरुद्धत्वं बहुमकारैदी- क्षितैरवर्णितम्। तदपि परोक्तदूषणनिराकरणेन परकीयाधिकर- णयोजनाया विद्धदग्राह्यतार्थ लिख्यते-नतु परब्रह्मस्वरूपा जगत्कर्तारो बहवश्चेत 'तेपां परास्यशक्तिर्विविधैव श्रूयते'

भेवाङ्गीकरणीयम्। तथा चान्योन्यानपेक्षया निखिलजगत्स ष्ट्यादि क्तु शक्तानां तेषां संभूय सष्टयादिकर्तृत्वमयुक्तम्। लोके विचित्रगोपुरपासादादिष्वनेकेषा शिल्पिनां संभूयका- रित्वस्य प्रत्येकेकशक्तिनिवन्धनत्वाव। अतोऽनुमानस्य तत्स- हक्ृतसृष्टिवाक्याना चैकस्मिश्रेव कतरि पर्यवसानाभावे विश्े- षवचनवलान्नारायण एव प्येवसानं स्यादिति कर्यं पूर्वपक्ष: सिद्धान्ताविरुद्ध इति चेन्मेवम्। 'एक एव नारायण आसीत्' इत्यादेरिव यदा तमस्तन् दिवा न रात्रिर्न सन्र चासच्छिव एव केवल:'एक एव रुद्रो नद्वितीयाय तस्थौ' (तै० सं० १।८।९) इत्यादीनां विशेषवचनानां श्रुतिषु दर्यनात्सष्टिवा- क्यानां नारायण एव कतरि पर्यवसानस्यासंभवात्तत्सहकृत- नानाकर्तृकानुमानेन नानाकर्तृणां सिद्धावपि मत्येकमखिलजग- त्सर्वजनादिकं कर्तु शक्तानामचिन्त्याच्वश्क्तिमतां प्रत्येकमपि तेषां तन्मत आरम्भणाविकरणन्यायेन केवलं लीलया संभय- कर्तृत्वस्येव वक्तं अकयत्वात्:। आरम्भणाधिकरणे परेणेवरस्य

२३४ शांक रपादभूषणे-

जगत्सष्टौ नियमेन पकृत्यादिकमपेक्षमाणस्य तत्रापि प्रकृति- मुपादानत्वेनैव कालादिकं निमित्तत्वेनापेक्ष्य प्कृत्यैव महान्तं महतैवाहंकारमित्यादिक्रमनियमं चापेक्ष्य सजतः कि नाम स्वातन्त्रयम् । स्वातन्त्रये सति कदाचित्मकृत्यादिकमनपेक्ष्यैव निमित्तोपादानकार्यक्रमादिकं वा व्यत्यस्य सृष्टिमसङ्गनदित्या- शङन्य साधनान्तरतव्द्यवस्थाक्रमनियमापेक्षणेपि युक्तमेव तस्य स्वातन्त्रयम्। तदभावस्य शक्त्यभावनिवन्धनत्वाभावात्। लोके स्वयमेव गन्तु शक्तस्यापि गमनसमये लीलया दण्डावष्टम्भव. तदपेक्षणस्य स्वेच्छामात्रनिबन्धनत्वादिति सिद्धान्तितम्ं। यत्तु त्वया कल्पिता अनेके परमेश्वराः केवलं लीलया संभूय सृजन्तीति निश्चीयन्ते संभाव्यन्ते वा। नाऽडदयः। निश्चा- यकाभावात्। अनुमानानां चापमाणत्वात्। नहि कचिद्दृष्टा- न्तमात्रेणार्थनिश्चयः । अतिमसङ्गगत् । न द्वितीयः। असाधक- त्वात्। अल्पज्ञेन हि कि कि न संभाव्यते । मत्युत त्वन्मत एवेदं दूषणम्। 'जगद्व्यापारवर्जम् ' (ब्र० सू० ४।४।१७) इत्यधिकरणेडनेकेषां ज्ञानिनां निरङ्कुशमैश्वर्यमाशङन्य मैवमि- व्यादिना सर्जनादैश्वर्यासिंभवप्रतिपादनात्। तेषां च मायाया इवाघटित घटनाशक्तिमङ्गीकृत्य निर्गुणव्रह्म चैनन्यवद्वैवत्यादिकि चिद्धर्माभावं नकल्प्य सर्जनादपपादनसंभवेन तादृशाधिकरण- संगत्यापतेः । यदि च सष्टिवाकयेपु नानेकेषां पतिपादनं कित्वेकर्स्येवेत्येंक एव स्रष्टेत्युच्यते। ताई मयाऽपि वक्तुं शक्य- मिति स्वयमेवोन्मत्तवदुक्त्वोक्ततटस्थशङ्गदूषणे स्वयमेवोन्मत्त- विक्षिप्तवदुत्मेक्ष्य दूषितमित्युक्तं तद्वाक्यपारुष्याभ्यस्तशस्त्रस्वभा- वनिबन्धनत्वान्न खेदावहम्। तत्रोच्यते-यदुक्तं त्वया कल्पिता इत्यादि। तत्तच्छम्। स्वोचितकतिपयजगत्कर्तृत्वलक्षणं चेद। अतिव्या्तिः। निखिलजगत्कर्तृत्वलक्षणं चेत्। असंभवः, इतिरीत्येतदधिकरणीयपूर्वपक्षपट्टत्तये त्वत्पूर्वपक्षिणैवानुमानेन नानाकर्तृणां साधनात। तस्य च विष्णुरुद्राद्यनेककर्तृपतिपादक-

उक्तरीत्या तत्मत्याख्यानायोगे सिद्ध उक्ततटस्थान्ङानिराक-

२३५ रणायोक्तरीत्या सर्वतो बलीयस्यान्यथाऽनुपपस्याऽनेके कर्तारी कीलया संभूय सटजन्तीति त्षद्रीत्यैव निश्चये बाघकाभावादुक्तपू ्पक्षस्य सिद्धान्ताविरुद्धत्वोपपादनं विद्वन्मतिरमणीयमेव। पत्यु- तेत्यादिकमसदेव। मायायामघटित घटनाशक्तिमत्वाङ़गीकारे ब्र- हणो निर्गुणत्वादङ्गीकारे 'जीवेशावाभासेन करोति माया चा- विद्या च स्वयमेव भवति' (इत्यादीनामघटितकार्यान्यथानुपप- स्यादीनां) निर्गुणत्वादिवोधकश्षतीनामिव समनस्कानां सगुण. ब्रह्मविदां वैमत्याभावकल्पनायां मानानुपलम्भाव ।शिवविष्ण्वा- दीनामभेदं स्वीकुर्वता मंयेवान्नमयादीनामनेकेर्षा ब्रह्मत्वं वदता शिवविष्ण्वादीनां भेदं च वदता त्वया सष्टिवाक्येष्वेकस्यैव स्रध्: पतिपादनमिति वत्तुमशक्यमित्यस्य वालेनापि सुबोधत्वात् । नन्वेवमपि 'धावाभूमी जनयन्देव एक:' (ऋ० सं० १०। ८१। ३) ए कमेवाद्वितीयम् ' (छा० ६ । २ । १ ) इत्यादि - कतरैक्यश्चतिविरुद्धं कथ जगत्कर्तृनानात्वं तन्मते सिध्येदिति- चेव। न तन्मते जगत्कर्तृनानात्वेऽपि नोक्तश्षुतिविरोधः । तन्मते 'नेह नानाडस्ति किंचन' (का० २। ४।११)' एक- घैवानुद्रष्टन्यम् ' (वृ० ६।४।२३) इत्यादिश्रुतीनां विष्णोरन्नमयादिस्वरूपाणि शिरःपुच्छाद्यवयवा ज्ञानानन्दादि- गुणा: सटष्टिसंहारादिक्रियाः सर्वगतत्वादयो भावधर्मा अदृशय- त्वादयोऽभावधर्मा विष्णोः सकाशात्परस्परस्माच्च न भिद्यन्त इत्यर्थकत्वमिव कतरैक्यबोधकोक्तश्रुतीनां ब्रह्मविष्णुरुद्राणां मध्य एकैकस्यैव कर्तुः 'तदैक्षत बहु स्यां मजायेय' (छा० ६।

वौपस्थितभेदनिषेधपरत्वस्य वत्तुं वक्यत्वेन तद्विरोधाभावाव। यत्तु 'नेह नाना' (का० २।४ । ११ ) इत्यादे: सर्वनिषेधपरत्वे 'इह' इत्युक्तधर्मिण:, निषेधस्य च निषेधा पच्या व्याघातेन प्रकरणवशाच् 'एकधा ' इत्यस्यापि एकशब्देन समभिव्याहृतपदार्थसंसर्गिनिष्टमेदामतियोगित्वस्य स्वरसत:

.२२६ शांकरपादभूषणे-

पतीतस्य सर्वतान्त्रिकसिद्धस्य परित्यक्तुमशक्यतया कथं ताद- शश्तुतिविरुद्धं जगत्कर्तृणां नानात्वं सिध्येत् । प्रत्युत 'एक- मेवाद्वितीयम् ' (छा० ६ । २ ।१) इत्यत्रैकशब्दस्य 'वृक्षस्य स्वगतो भेदः पत्रमूलफलादिभिः' इत्यादिना स्वग- तभेदशून्यार्थकत्ववर्णनात्तन्न्यायेन नानेश्वराङ्गीकारे'दावा- भूमी जनयन्देव एक:' (ऋ० सं० १०।८१।३) इत्या- घेकशब्दस्य स्व्रगतभेदशून्यार्थकत्वेन विरोधाभावे सति नाने- श्रवरपक्षस्त्वयाऽपि कुतस्त्यज्यते। एकपदविरोधाभावेऽप्यद्विती- यपदवलेनेतिचेत्। समं ममापि। लाघवादित्यपि समम् । त्वयाऽन्रमयादिनानेश्वराङ्गीकारान्न साम्यमिति चेत्। न।

नेश्वराङ्ग्ीकारात्। साम्यं भेदस्य कल्पित्वमितिचेत्। अभे- दस्यैव कुतो न कल्पितत्वमिति। तदतितुच्छम् । मदीयानभि- मतोपालम्भनं च। 'सदेव सौम्येदमग्र आसीत्' (छा० ६।२) इत्यादिकेषु जगत्कर्तृबोधकेषु वाक्येषु एकपदेन सम- भिव्याहृतपदार्थसंसार्गनिष्ठमेदापतियोगित्वस्य स्वरसतः भती- तस्यापि अन्नमयादिपश्चस्वेव शिवविष्ण्वाद्यनेककर्तृबोधकश्षुति संवादमाप्तपमाणभावनानाकर्तृकानुमानसिद्धेषु समभिव्याहृतप- दार्थपलयकालसंबन्धिषु परस्परनिष्ठभेदप्रतियोगितया बाधेन पत्याययितुमशक्यतयोक्तरीत्यैकस्यैव कर्तुः बहुभवनमुखैः

स्वमतिपरिपाकमात्रम्। 'वृक्षस्य स्वगती भेद:' इत्यस्य यथा वृक्षे सजातीयाद्वृक्षान्तराद्विजातीयाच्छिलादित: पत्रमूलादिभिश्व सजातीयविजातीयस्वगतं भेदत्रयं माप तथा स्वसजातीयवि- जातीयस्वगतभेदत्रयं परमात्मनि जगत्कारणे चेतनाचेतनधर्म- धर्मिभावकृतं मापमेकपदावधारणाद्वितीयपदैः क्रमेण निषिध्यत

यभेदनिषेधार्थकत्वेन स्वगतभेदनिषेधार्थकत्वाभावाद। तथा चोक्तमद्वैवसिद्धो-विजातीयं किचिदपेक्ष्य द्वितीयत्वावच्छि-

शास्त्रयोनित्वाधिकरणम्-

न्नननिषेधस्याद्वितीयशब्दार्थत्वात्। अयं चात्र संकोचो बलीवर्द- पदसंनिधानाद्गोपद इव सजातीयस्वगतभेदनिषेधकैकपदावधार णपद संनिधिप्रयुक्त एव।तदुक्तं वृक्षस्येति। 'जगव्यापारवर्जम्' (त्र० सू० ४।४। १७) इत्यधिकरणे नानेश्वरपूर्वपक्षी नास्मदीयाभिमत इत्यस्य पूर्वमेवाSडवेदितत्वात्। तत्पक्षाङ्गी- कारे प्रतिकूलतर्कस्योक्तत्वाच्तु विधाभावा पत्तियोगित्वरूपापरि- •च्छिन्नत्व रूपब्रह्मत्वस्य जगत्कारणे बाघाच न तत्पक्षाङ्कीकारोड- स्पत्सिद्धन्ताविरुद्धः । त्वत्सिद्धान्ताविरुद्ध इति तु प्रतिपादित- मेत् दीक्षितैः । त्वयाऽपीत्यादिकमपि स्वमतिपरिपाकमात्रमेव। मन्मते ब्रह्मविष्णुशिवानामभेदस्यैव स्वीकारेण तेर्षां नानात्व- न्यास्मदनभिमतत्वात। एकस्यैव •परव्रह्मणस्तत्तद्ुणसंबन्धोपा- धिकसंज्ञाभेदमात्रत्वस्पैच तार्किकमत इव स्वीकाराव। उक्तता नार्कि कसिद्धान्त :- ॐनमः सर्वभूतानि विष्वम्य परितिष्ठते। अखण्डानन्दवोधाय पूर्णाय परमात्मने ।। इति दीधितिकारोक्तमङ्गल श्लोकव्याख्यानेऽनुमितिग्रन्थे गदा- घरभट्टाचाय: स्फुटीकृतः । विष्णुसहस्त्रनामभाष्येऽपि श्रीमच्छं- कराचार्ये :- 'किमेकं दैवतं लोके' इंतियुधिष्ठिरपश्नोत्तरे। पवित्राणां पवित्रं यो मङ्गलानां च मङ्गलम् । दैवतं देवतानां च भूतानां योऽव्ययः पिता॥ इति श्रोके भूवानां व्ययरहितः पिता जनको यो देव: स एकं दैवतमिति वाक्यार्थमभिधाय कथमेको देव इत्या- शङ्क्य- सृष्टिस्थित्यन्तकरिणी ब्रह्मविष्णाशिवात्मिकाम् । स संज्ञां याति भगवानेक एव जनार्दनः ॥ इति। भवानहं च विश्वात्मन्नेक एव हि कारणम् । जगतोऽस्य जगत्यर्थे भेदेनाऽडवां व्यवस्थितौ।। त्वया यद्भयं दत्तं तद्दत्तमखिलं मया। मत्तो विभिनं नाऽऽत्मानं दष्डुमईसि शंकर ।।

२३८ शांकरपादभूषणे-

योऽहं सत्वं जगचेदं सदेवासुरमानुषम् । अविद्यामोहितात्मान: पुरुषा भिन्नदर्शना: ॥ इति विष्णुपुराणवाक्येः, तथा- विष्णोरन्यं तु पश्यन्ति ये मां ब्रह्माणमेव च। कुतर्कमतयो मूढा: पच्यन्ते नरकेष्वधः ॥ ये च मूढा दुरात्मानो भिन्नं पश्यन्ति मां हरेः । ब्रह्माणं च तथा तेषां भ्रूणहत्या समं त्वघम् । इति भविष्यपुराणवाक्यैर्विष्णुशिववचनाभ्यां इरिहरब्रह्मर्णा संव्ञाभेदमात्रं न स्वरूपभेद इति प्रतिपादितम् । अज्ञान- कृतावरणेनाज्ञैमेंद प्रकल्प्य तथा व्यवहारेऽपि अभेदस्याकल्प नात्तथाऽज्ञव्यवहाराभावाच्च भेद एव काल्पनिको नाभेद इत्यस्य वालेनापि सुगमत्वाव्। अथवोक्तरीत्या नानाजगत्कर्तृसिद्धौ तेषां मध्ये यदुपासने यश्य पुरुषस्यानादियोग्यता तस्य पुरुषस्य स एव जगत्कर्ता नान्य इति तस्य स्फुरति। तत्तदधिकारिबुद्धिविषयं तं तमे- वार्य तस्य तस्याधिकारिणः श्रवणकर्तुरबुद्धिभेदेन भिन्नं भिन्नं कर्तारं कतरैक्यश्चुतिर्बोधयतीति कतरैक्यश्चतिनिर्वाहोऽस्तु । न च श्रतीनामनेकार्थप्रतिपादकत्वमदष्टचरं वक्तुमशक्यमिति त्वया वक्तुं शक्यम्।'ज्योतिरुपक्रमात्तु तथा ह्याधीयत एके ' (ब्र० सू० १।४।९) इत्यधिकरणे कृत्स्रकर्मकाण्डस्य कर्म्रम्मोभय- परत्वं वर्णयतस्तव श्ुतीनामधिकारिभेदेन नानार्थबोधकत्वस्य संमतत्वात्। स्थालीपुलाकन्यायेन कर्मकाण्डस्थेषु केषुचिद्धा- क्येषु ब्रह्मपरत्वं त्वयोपपादितं किंचिदुदाहरणार्थ. लिख्यते- 'वसंते वसंते ब्राह्मणो यजेत' इत्यत्र वसतीति वसः, पचा- घच्, तनोतीति तिः, औणादिको डिमत्ययः, पूर्वपदस्य नकारागमः । वसंश्चासी तिश्चेति वसंतिः । सर्वत्र व्याप्तो वर्त- मानो जगत्कर्ता चेत्यर्थः । तत्संवुद्धौ हे वसंते । द्विरुक्तिराद- रार्था। जि जातं पूर्ववज्जनेर्ड्िप्रत्ययः । ओति ओतम्, अवतेः किः। जातं जगत्, ओतं प्रविष्टं यस्मिन्स ज्योतिः । षः प्राणः चेष्टकत्वात्, 'षकारः भाण आत्मा' इति श्रुतिः। ज्योति-

शास्त्रयोनित्वाधिकरणम्- २३९

आासी षश्चेति ज्योतिषः, तस्य संबुद्धौ ज्योतिषेति । आयजेते- त्यपि संबुद्धिः। आसमंताद्यजैन्रत्विग्भिः, इत भाप्तेत्यर्थः । यजेः 'घवर्थे कविधानम्' इति कपत्ययः । संपसारणाभाव- शछान्दसः। इन्द्रागच्छेत्यत्र 'इन्द्र' इति 'अ' इति 'गच्छ' इच्छेति संबोधनानि। गमेश्छन्देश्व डप्रत्यये सति गं गतं छं छादनं यस्मादसी गच्छः, निरवद्य इत्यर्थः । स्वाहाशब्दे स्वमा. त्मीयं यज्ञादिषु दत्तं हविरादि आहरति स्वीकुरुत इति स्वाहा । . हृञ डपत्ययः । तदनन्तरम्-इति 'अ ' विष्णुनाम, तयोः समासे संबुद्धिः । नमःशब्दे नमतेरधिकरणार्थेऽसुन्मत्ययः । नमन्ते नियमेनास्मिन्वर्तन्ते कल्याणगुणा इत्यर्थः । एवं बहुषु स्थलेधूदाहृतानि तानि विस्तरभयान्नेह लिख्यन्ते। एवम्ुपनिपत्स्वपि अव्रह्मवाचिशब्दानां ब्रह्मस्वाथोभयार्थ- कत्वं त्वन्मते व्याख्यातम्। दिङ्मात्रेणोदांहियते-इन्द्रियदेव- तातदुत्कर्षपकरणे 'माणो वा आशाया भूयान्' (छा० ७। १५।१) इतिवाक्यस्थमाणशब्दो भूमाधिकरणे परब्रह्मपर- तया व्यतिहाराधिकरणे च मुख्यपाणपरतया त्वन्मते व्याख्या- तः । तथाहि 'भूमा संप्सादादव्युपदेशाव ' (व्र० सू० १। ३।८) इत्यधिकरणे 'यो वै भूमा तत्सुखम्' (छा० ७। २३ )इत्यत्रोक्तो भूमा मुख्यप्राण एव न विष्णुः। 'प्राणो वा आशाया भूयान्' (छा० ७।१५।१) इति वाक्ये नाम-

तदुत्तरं कस्यचिदुत्तमत्वमनभिवाय भूम्न एवाSडम्नानादिति पूर्व- पक्षयित्वा विष्णुरेवायं भूमा ' यो वे भूमा तत्मुखं नाल्पे सुख- मस्ति' (छा० ७।२३) इति निरुपपदसुखपदेन भूम्नः परिपूर्णसुखत्वोक्तेरिति भाष्यानुयायी सिद्धान्तः कृतः । अस्तु वाडयं माणो वायुरेव तथाऽपि न तस्य भूमत्वपात्तिः 'अस्ति भगवः पाणाद्नूयः' इि 'प्राणाद्वाव भूयोऽस्ति' इति तन्मे भगवान्त्रवीतु इति 'सत्वं वाव पाणान्ूयः' इति भकर- .णान्तरवत्पश्नप्रतिवचनाध्याहरेण 'एप तु वा अतिवद्ति मः सत्येनातिवदति' इति माणाद्विष्णोर्भूयस्त्वमुकत्वा तस्य

शांकरपादभूषणै-

भूम्न आम्नानात् । न चैतदर्थद्वयं विरुद्धम्। अन्तर्या- मिविवक्षया ाणशब्देन विष्णुक्तेरिति अर्थद्वयपरामेदं पकरणमिति टीकार्यां जयतीर्थेनोक्तम्। व्यतिहाराधिकरणे भगवदुपासका: परकृतास्त एव च्छान्दोग्ये नामादिमाणपर्यन्तं तारतम्येनोक्ताः । प्राणादुत्तमो नोक्तः । तत्राधिकारिण: माणावसाना न भवन्ति।''प्राणः स्वोत्तमाधिकारियुक्त:, अधिकारित्वाभामादिवत्' इत्यनुमानेन प्राणादुत्तमाधिकारि- सिद्धेः । हिरण्यगर्भ एव सर्वगुणोपास्तियोग्य इत्युक्तमयुक्त- मिति पूर्वपक्षे-उपासका नामधिकारिणां प्ाणावसानत्वमेव माण दुत्तमाधिकार्यभावस्य 'प्राणो वाव सर्वेभ्यो भूयान्' इति च्छान्दोग्यश्रत्योक्तत्वादिति प्राणशब्दितहिरण्यगर्भ एव सर्व- गुणोपासनायोग्य: सर्वापेक्षयोत्तमाधिकारीति त्वया सिद्धान्ति- तत्वात्। 'एवमिन्द्रियेभ्यः परा हार्थाः' (का० १।३)

त्वात् 'परवृत्तिनिमित्ततादधीन्य' न्यायेन परब्रह्मपर इन्द्रियशब्द इति इन्द्रियश्ब्दस्य समन्वयो ब्रम्मण्युक्तः । इन्द्रियगतपरत्वाव- वित्वस्य पञ्चम्यर्थस्य ब्रह्माधीनत्वात्पश्चम्यपि ब्रह्मपरेति प्रकारे- णेन्द्रियदेवतातदुत्कर्षक्रमप्रतिपादकत्वं च तेषामङ्गनीकृतम्। एवम् ' वाङ्मंनसि' दर्शनाच्छव्दाच्च' (व्र० सू० ४।२।१) इत्यधिकरणे 'वाङ्मनसि संपद्यते मनः प्राणे माणस्तेजसि

द्रहिरण्यगर्भपरता देहोत्कान्त्युत्तरमुत्तरोत्तरस्मिलीयमानवाग- न्द्रियादिपरता चेत्यनेकार्थपरतोक्ता। तथा हि-देहोत्क्रमणा- नन्तरं ज्ञानिनामन्तर्गता वाङमनसि न लीयते। वाक पूर्वरूपं मन उत्तररूपम्, मनः पूर्वरूपं वागुत्तररूपमिति वाङमनसयो व्यामिश्रोक्तेर्वाचो मनोनियम्यत्वानिश्चयात। तथा च मोक्षा- भावादनियम इति पूर्वपक्षे-व्याभिश्रोक्तेर्वाक्ानसयो: पूर्वोत्त रवर्णदेवतात्वे गुणपधानभावे च विशेषादर्शनासाम्यविषयक- त्वान्मनसा वाडय्े संकल्पयति अथ वाचा वद्तीति युक्त्यी. बाचो मनःपूर्वकत्वविशेपत्रव्वणान्मनोधी नत्वम्। अचेतनस्या-

शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् । २४१

न्योन्यवशस्वस्य चेतनदेवतानिमित्तत्वाच्च देवतयोरपि नियम्य- नियामकभाव इत्यस्त्येव वाचो मनसि लयः । वाङ्मन :- शब्दाभ्यामुमारुद्रयोविवक्षितत्वाद्ुद्र उमालयः । एवं पाणश- बिदिते हिरण्यगमे च मनोलयो भवत्येवेति न ज्ञानिनां मोक्षा- नियम इति त्वया सिद्धान्तितत्वाव। एवमङ्गवबद्धाधिकरणे वह्लयादिदेव तापतिपादकमन्त्रास्तदुत्तमसकलदेव ताविषयकत्वेन स्वाभिमतार्थपरतया त्वया व्याख्याताः । तथाहि-तदधिक- रणे ब्रह्मोपासनमङ्गभूतदेवतोपासनसहितमेव कार्यमिति सिद्धा- न्तमुक्त्वा, उपसंहारे विशेषोऽस्ति। सर्वदेवतानां सर्वशाखा- सूक्तं यद्रह्माद्यङ्गदेवतासंबन्धि गुणजातं तत्सर्व रुद्रादिषु नोपसं- हार्थ किंतु योग्यमेवोपास्यम्। सर्वदेवतानां साम्याभावात्। के्षांचित्समानत्वात्के्षाचिदुत्तमत्वात् । अथवोपसंहारमभ्युपग- न्य 'मन्त्रादिवद्वा ' (व्र. सू० ३। ३। ५६) इति सूत्रम- वतार्य यथाऽग्न्याद्यधमदेवताविपयमन्त्रसूक्तादिकं ब्रह्माद्युत्तम- देवताविषयकत्वेनाधीयतेऽध्येतृभिः। उत्तमानां तत्पतिपाद्य- त्वाद। एवमधमगुणानामुत्तमेपूपसंहारे न कश्चिद्विरोध इति प्रतिपादनाव। यश्वेवं श्रुतीनामनेकार्यवोधकत्वसंपतिपत्तावपि श्रोतृभेदेन भिन्नार्थकत्वं न संप्रतिपत्नम्। तथा सति कर्तृनानात्वस्य प्रमा- णसिद्धत्वे कत्रैक्यंश्रुतेस्तत्तदधिकारिणं पति तत्तत्कर्तृबोधकत्व- सिद्धिस्तम्यां च सिद्धौ विरोधाभावेन (नानाकर्तृ)सिद्धिरि- त्यन्योन्याश्रयादिति । तदसत् । 'स्तुतयेऽनुमतिर्वा ' (त्र० सू० ३।४। १४) इत्यधिकरणे 'केन स्यादेन स्यात्तेनेटश- एव' इतिवाक्यस्य श्रोतृभेदेनार्थत्रयपरतायास्त्वदीयैरुक्तत्वाद्। तथाहि-'ब्राह्मणः पाण्डित्यं निर्विध वाल्येन तिष्ठासेव, बाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विदयाथ मुनिः, मौनं च निर्विदाथ स ब्राह्मण:, केन स्याधेन स्याचतेनताहश एव' इति वृहदारण्यक- वाक्यम्। तन्रायमर्थ :- यो ब्रह्ममाप्तियोग्योऽसावागमजन्यं ज्ञानं सब्धवा युक्तिजं ज्ञानं संपाद्येत्। तदुभयलाभानन्तरं ध्यानी भवेत्। तेन चापरोक्षज्ञानं प्राप्तोति अथ जीवन्मुक्त उच्यते। स

२४२ शांकरपादभूषणे-

सवा वाडसता वा केनापि प्रकारेण वर्तेत स मुक्तियोग्य पवेति। एतट्वाकयं हिरण्यगर्भरूपज्ञानिनो विषये विदितनिषिद्धसापारण्येन निर्यन्त्रणं यथेष्टाचारविधिपरम् । तदितर देवतारूपज्ञानिविषये विहितमध्य एव केषाचिदाचरणं केर्षाचित्परित्याग इत्येतदनु- ज्ञापरम्। मनुष्यात्मकज्ञानिविषये सर्वमि विहितमेव कर्मविधि- निर्बन्धं विना स्वेच्छयाकार्यमितित्वदीयैर्व्याख्यातम् ।.एवम्। 'आत्मेत्येवोपासीत' इतिविधिवाक्येऽपि कर्तृभेदभिभार्थकत्वं तवाभिमतम्। इत्थं हि तव मतम्-ब्रह्मोपासनायामधिकारिणस्ता· बटुपास्यगुणभेदेन विविधाः। सत्यज्ञानादिभिरल्पर्युणेर्मत्या:। संभृतिद्यव्याप्त्यादिभिः सहितैर्भूयो गुणैरिन्द्रादिदेवताः । अखि- लैगुणैश्रतुर्पुखादयः । देवेषु मरत्येषु चोपासनीय गुणविशेषोपसं- हारानुपसंहाराभ्यां गुणभूयस्त्वाल्पत्वाद्यवान्तरभेदेः सन्ति वह- वोऽधिकारिणः । सर्वान्मति तत्तदयोग्यगुणविशिष्टम्स्मोपासना- भेदविधायकम्। 'आत्मेत्येवोपासीत' इति वाक्यम्। तत्र देवेपु मर्त्येषु च यस्य यांवद्गुणोपासने योग्यता तं प्रति तावदुण- विशिष्टं ब्रह्मात्मशव्दोऽभिघत्ते। एवकारस्तदयोग्य गुणव्यवच्छे दक:। चतुर्सुखादीन्पति सकलगुणविशिष्टं ब्रह्मात्मशब्द्रोऽभि धत्ते। एवकारस्तु अयोग्यगुणव्यवच्छेदक इति। अन्योन्याश्र- योक्तिस्ष्यसंभवी। स किमुत्पत्यन्योन्याश्रयो वा वप्त्यन्यो न्याथयो वा स्थित्यन्योन्याश्रयो वा। नाऽडदः । पूर्वपक्षिणा ब्रंहविष्णुशिवात्मकना नाकर्तृणां प्रत्येकं तचदुपासकानां तत्तद- विकारिणं पति तत्तत्कर्तृबोधकतायाश्ानादित्वस्य प्रतिशाखममि- होत्रविधेरनधिगतार्थबोधकत्वरूपनामाण्याय तत्तच्छाखवीयं पत्य- पूर्वार्थबोधकत्वरूपापूर्वविधित्वमिव बीजाङ्कुरन्यायेन वक्तव्य- त्वात्। अवश्यं चेदं पुराणेधु रामकृष्णाद्यवताराणां भेदश्रवणं लौकिकेभ्रान्त्या गृहीतस्य भेदस्यानुवादकमिति 'सर्वथाऽपि स एव' ब्र० सू० ३।४।३४) इत्यधिकरणे सिद्धान्व- यता त्वयां वक्तव्यम्। अन्यथाऽवताराणां प्रमाणसिद्ध ऐक्ये मेदभ्रवणस्योक्तानुवादत्वासद्धिः। ततिसिद्धौ च मत्यक्षादिसइ-

शासत्र योनित्वाविकरणम्। २४३

न्वाभयस्य दुर्वारत्वात् । एवम् 'आत्मेत्येवोपासीत' इत्यादा- वपि सिद्धेऽविकारिभेद आत्मशब्दस्य तत्तदधिकारिणं प्रति

न्योन्याश्योऽपि दुर्वारः। न द्वितीयः । कर्तृनानात्वबोधस्योक्त

धज्ञानयो: परस्परापेक्षाभावात। अत एव न तृतीयोऽपि। यद्प्यनेके ्वरेषु तत्तदुपासकस्य स एव कर्तेत्येकतन्मात्रसफु- रणे न किंचिद्दृ्ढं प्रमाणम्। प्रामाणिकानेकार्थस्यैव पमाणपले- म आशरवात्। सिद्धान्ते तूपासनापादे बहुममाणानुरोधेन तत्र तन्र तथा तथाडर्थकल्पनम्। न च तत्र बाघकम्। नहि जगत्क- र्तार: पामाणिका:। दुरागमानुमानादीनां चाममाणत्वादित्यादि रोदनमपिन सत्। मानाकर्तृषु शिवविष्ण्वादिनानाकर्तृबोषकक्षुृति- सहकृतोक्तानुमानादीनां पमाणानां दर्शितत्वात्। सिद्धान्ते 'आत्मे- त्येवोपासीत' इति क्षतिबलात्तथाकल्पनमिव कत्रैक्यश्तुतिबलात्त थाकल्पनायां बाधकाभावात्। यदि चोक्तपमाणानां सिद्धान्तरी·

क्तममाणानामप्यद्वेतरीत्याSSभासत्वमिति वक्तुं वक्यत्वात्। .

रु्षं प्रति तत्तधोग्यगुणविशिष्ट ब्रह्मोपासनीयं नायोग्यगुणवि- शिष्टमिति पुरुषभेदेन विरुद्धनानार्थबोधकत्वेऽपि भामाण्यं न हीयते।'सदेव सौम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम् ' (छा० ६। २ ) इति जगत्कारणवस्तुबोधकस्य वाकयस्य तत्तत्पुरुषं प्रति शिव एव जगत्कारणं नान्य:, विष्णुरेव जगत्कारणं नान्य इति विरुद्धनानार्थबोधकत्वे मामाण्यं हीयेत। उपासना- बद्रस्तुस्वरूपस्य भेदाभावादिति। तदपि न सत्। त्वन्मते पुरा- णादिपु रामकृष्णाद्यवतारस्वरूपाणां भेदश्रवण लौफिकैभ्र्तया गहीतस्य भेदस्यानुवादकमिति ।'सर्वथाऽपि त एवोभयलि-

१ क. ख. था तु त।

२४४ शांकरपाद्भूषणे-

झनत' (ब्र० सू० ३। ४। ३४) इत्यधिकरणेडनुव्याख्या- नन्यायसुधयोरुक्तत्वेन तयैव कत्रैक्यश्रुतेरतुवादकत्वोपपरेः । यत्तु अवतारेषु तत्तत्कालवर्तिनां लौकिकानां केषाचिन्ेद- दृष्टिः संभवाति। अन्येषां तु बहुत्वलिङ्गननुमानाभासेनेति युक्तस्तत्रातुवादः। जगत्कत्रक्यस्य तु श्रति विना प्रत्येतुमश- क्यतया नानुवाद: संभवतीति । तदपि न सत्। त्वन्मते पुरु- षाणां योग्यतातारतम्यज्ञानपूर्वकस्नेहरूपा भक्तिरप्यनादिरिति 'स्थानविशेषात्पकाशादिवत्' (ब्र० सू० ३।२।३४) ' अनु० बन्धादिभ्यः' (ब्र० सृ० ३ । ३। ५०) इत्यधिकरणयो- रुक्तत्वेन शिवादिभक्तान्तर्गतस्य शिव एव जगत्कर्ता नान्य:, विष्णुभक्तान्तर्गतस्य विष्णुरेव जगत्कर्ता नान्य इत्येवंरुपेण तत्तन्माहत्म्यज्ञानस्याप्यनादित्वसंभवात्। त्वन्मते सर्वेषां मता- नामनादित्वस्योक्तत्वेन तत्तन्मताहितमाहात्म्यज्ञानपरम्परानादि- त्वसंभवाच्च। यत्तु सत्यं शिवादीनां जगत्कर्तृत्वादिमाहात्म्यज्ञानस्याना- दित्वं परंतु तमोयोग्यानां जीवानामेव। एवं तेर्षा श्रुत्यर्थाव- भासोऽ्यस्त्येव। तत्फलं च तदनुरूपमेव । त्वमपि तदन्त- रगतश्चेदनुमन्यामहे न निवारयामः । एतच पद्मपुराणादिषु सफुट मभिहितं विस्तरभयान् लिख्यत इति तदधीचिगौतमादि-

लपरम्पराधर्मयोग्यम्। परस्परनिन्दकशैववैष्णवान्तर्गतस्य शिव- विष्णोरभेंदमुत्कर्षापकर्षादिकं चामन्वानस्य शुद्धवैदिकस्याद्वैतिनो मे न मनसो विकारायालम्। स्पष्टथायमर्थः शैवग्रन्थेषु विस्त- रतः । संक्षेपेणात्र लिख्यते-विष्ण्वादीनां ज्ञानंवर्ता गुरु: शिवः । तथोक्तं पातञ्जलसूत्र ईश्वरं पस्तुत्य-'स पूर्वेषामि गुरु: कालेनानवच्छेदाव' (यो० सू० १।१।२६) उक्त्तं च शिवपुराणे- प्रतिसर्ग मसूतानां ब्रह्मणां शास्त्रविस्तरम्। उपदेष्टा स एवाऽऽदो कालावच्छेदवर्तिनाम्॥ कालावच्छेदयुक्तानां गुरुणामप्यसौ गुरु:।

शास्त्रयोनित्वाधिकरणम्। २४५.

सर्वेषामेव सर्वेशः कालावच्छेदवर्जित:। ईशान: सर्वविद्यानां स एवाSSदिगुरुर्वुघ:। सस्य शिष्यो महाविष्णुः सर्वज्ञानमहोदधि:। ब्रह्माणमित्युपलक्षणं विष्णोः। 'सोमः पवते' इति उमा- सहितं शिवं पकरम्य 'इन्द्रस्य जनिता जनितोत विष्णुः ' इति मन्त्रवर्णात । श्रवेताश्वतराणां मन्त्रोपनिषदि च 'यो ब्रम्माणं विद्धाति पूर्व यो वै वेदांश् प्रहिणोति तस्मै तःह देवमात्मपु- द्विमकाशं मुमुक्षुवे शरणमहं प्रपद्ये' इति मन्त्रश्च शिवस्य ब्रह्मा. दिगुरुत्वं तदादिमुमुक्षशरणत्वं च प्तिपादयति। यद्यप्ययं मन्त्र: स्पष्ट शिवपर इति न प्तीयते तथाऽपि कौर्मे शिव- पूजायाम्- निवेदयीत चाडत्मानं यो ब्रह्माणमितीश्वरम्। इति अस्याSSत्मार्पणे विनियोगाच्छिवपरताऽवसीयते। 'योऽगे मां विदधे पुत्रं ज्ञानं च प्रहिणोति मे। यत्पसादान्मया प्ाप्तं भाजापत्यमिदं पदम् ॥। त्रह्माणं मुनयः पूर्व सटष्टा तस्मै महेश्वरः। दत्तवानखिलान्वेदान्विया आत्मनि संस्थितान्॥ इति शिवपुराण उपबृंहणाच्चास्य शिवपरत्वमेव सिध्यतीति ब्रह्मादिगुरुत्वं शिवस्य । एवम् 'विश्वाधिको रुद्रो महर्षिः ' (याज्ञिकोपनि०) इति श्रुतिरपि विश्वशब्दवाच्याद्विष्णोरा- धिक्यं शिवस्य बोधयति। विष्णोर्विश्वशब्दवाच्यत्वं च 'विभं विष्णुर्वषट्कार:' इतिस्मृतिसिद्धम् । तचISSविक्यं तङ्टुरुत्वा- दिकमेव। एवमन्तर्यामिव्राह्मणोक्तं सर्वान्तर्यामित्वं परत्रस्मत्वा- विनाभूतं शिवस्यैव । तथा प श्रुतिः-अन्तरिच्छन्ति तं जने रुद्रं परो मनीषया गृह्न्ति जिह्वया ससमिति । अस्यार्थ :- जनेषु अन्तर्यामिभावेनावस्थितं परः परमुत्कष्ट रद ये मनीप- याउन्तर्ध्यायन्ति ते ससं सस्यविकारभृतमननं जिह्वया गृहन्वि इति वाच्योऽर्य: । येऽतिकुतर्कव्यसनिनः पाखण्डास्तमन्तर्या- मिणं नेच्छन्ति से जिह्वया पुरीषमेव गृह्न्ति। धन्या: खलु बने वाता ये पश्पन्ति ममाऽडत्मजम्। इति

शांकरपादभूपणे-

दशरथाधुक्ताविवामस्तुतमशंसागम्येडयें कटाक्षः। वथासुपवृहितं पराशरेण- अन्तरिच्छति यो रुद्रं सदा वन्धं मनीषया। गृह्नाति जिह्वया सोऽयं रसं पूर्णामृतोपमम् ।। अन्तर्नेच्छन्ति ये रुद्रं भवानीसहितं भवम् । पुरीपमेव गृह्न्ति जिह्वया ते न संशय: । अमाउड्य् श्लोके मन्त्रवाच्योऽर्थः । द्वितीये गम्योऽयों दर्जिक:।

यति। तथा चोकं भारते- घिक तेर्षां धिकू तेषां धिक्तेषां जन्म धिगस्तु तेषाम्। येषां न वसति हृदये कुमतिपथविमोचको रुद्र:।। अयमेवार्थो श्रीमन्भागवते शिवं मस्तुत्याभिहित :- इसन्ति यश्याऽऽचरितं हि दुर्भगा इति। तत्र दुर्भगा इति दुष्टभगोत्पभा:। संकीर्णमगोत्पन्ना इति यावत्। तेषां च गर्हितत्ृत्तित्वं पसिद्ध- मेव शिवद्वेषिणाम्। उक्तं गर्हितवृत्तित्वमभिसंधायेवोक्तं नागर- खण्डे- मा भूत्तत्र कुले जन्म यत्र शंभूर्न दैवतम्। शते शिवद्वेषिणामुक्तगर्हितवृत्तित्वमेरव केवलं न, अपि त्ु सच्विर्षहिष्कार्यत्वमि। तथा च स्कादे शंकरसंहितायां शिनपूजा- विपो- नेक्षेत पूजावेलायां नरं वत्स वहिष्कृतम्। इत्युक्त्वा कोऽसी बहिष्कृत इत्याकाङ्क्षायामुक्तम्- दधीचिना गौतमेन ये प्ता ब्राह्मणाघमा।। कछाववतरिष्यन्ति निन्दकासते वहिष्कता: ॥ इवि। दधीचिशाप: कौमें दर्शित :- एवमुकत्वा तु विपर्षि: शशापेश्वरविद्विप: ।

यस्माद्रहिष्कृतो देव: शंकरो लोकवन्दितः।

. भविष्यध्वं त्रयीबाह्या: सर्वेऽपीश्रविद्विषः । निम्दन्तो सेशरं मार्ग कुशास्त्रासक्तमानसाः ।। मिथ्यार्धीतसमाचारा मिथ्याज्ञानपलोभिनः । पाप्य घोरं कलियुगं कलहैः परिपीडिता: ॥ त्यकत्वा तपोवनं कृत्स्रं गच्छध्वं नरकान्पुनः । भषिष्यति हृषीकेशः स्वाश्रितोऽपपि पराङ्मुखः ॥ इति। तत्रैव कलिदोषपकरणे- कुर्वन्ति चावताराणि ब्राह्मणानां कुलेषु वै। दधीचित्नापनिर्दग्घा :. पुरा दक्षाध्वरे द्विजाः । निन्दन्ति च महादेवं तमसाSSविष्टचेतसः ॥ इति। तानेवाभिप्रेत्य सौरपुराणे- पुरुषोत्तममाश्रित्य शिवनिन्दापरा द्विजाः । कली युगे भविष्यन्ति त्राता ते्षां न माधवः । इति। एवं च- कलौ रुद्रो महादेवो देवानामीश्वरः प्रभुः। न देवता भवेन्नणां देवतानां च दैवतम्॥ इति कलिदोषप्रदर्शकवचनं दधीच्यादिशप्रविषयमेव । शिव- निन्दकश्य बहिष्कार्यत्वं श्रीमद्भागवतवचनेनाष्यवगम्यते। तथाहि-कर्णौ पिधाय निरगाद्यदकल्प ईशे धर्माचितर्य सणिभिर्नृभिरस्यमाने। छिद्यात्मसह्य रुप्तीमसतां मसुये- ज्जिह्वामसनपि ततो विस्टनेत्स धर्मः ॥ इति। अस्यार्थ :- धर्मगोप्तरीशे शिवे निरङ्कुशैर्लद्वितमर्यादैरनरैर्दू- व्यमाणे यथकस्यापि दूषणवाक्यस्य श्रवणं न भवि तथा कर्णों पिधाय सत्वरं निर्गच्छेद्यदि तन्निग्रहेऽशक्तः । शक्तश्रेत्तेषां दूषणनिरवानामसतां रसना जिह्वां मसह्य वलाष्छिन्यात। बुद्धि- पूर्व शिवदूषणश्रवणशीलस्ष्तु माणानपि त्यजेत्। सच माणत्याग:

म शिवदूषणश्रोतणां मरणान्तं मायश्चित्तमिति स्थिते स्वयं

शांकरपादभूषणे- शिवदूषणरतानां कैसुतिकन्यायेन प्रायश्ितं नैवास्तीति ते सद्भिर- र्वहिष्कार्या एवेत्युक्तं भवति। तथा चोक्तः कौमें ब्रह्महत्याि- सकलपापानां आायशिित्तविधानपकरणे देवतान्तरनिन्दकानां ायशित्तविधानानन्तरं शिवनिन्दायां प्रायश्चित्ताभाव :- यः सर्वभूतवितुतं विश्वेशं तु विनिन्दति। न तस्य निष्कृतिः शक्या कर्तु वर्षशतैरपि इति॥ यधप्यनेन शिवदूषणे मरणान्तमेव मायश्चित्तम् । कामतो ब्राह्मणवधे निष्कृतिर्न विधीयते।। इत्यादो स्मृतिकाराणां मरणान्तपायश्चित्त एव निष्कृत्यभाव. व्यवहाराप्तथाऽपि शिवदूषणश्रवणे मरणान्तं आायशित्तं चेत्त- द्दूषणकर्तृणां ततोऽधिकं न्याय्यमिति तेर्षा मायशित्ताभाव एव पर्यवस्यति। उक्तें शिवस्य विष्ण्वादिशरण्यत्वं च विष्ण्वादीनां भक्तिजन्यमसादद्वारा सकलवांच्छितार्थमदातृत्वाद्विष्ण्ादिमाप्य- त्वाथ। विष्णोः शिवभाक्तेश्र कौमे प्रतिपादिना- नार्जुनेन समः शंभोर्भक्त्या भूतो भविष्यति। मुवत्वा सत्यवतीसूतुं कृष्णं वा देवकीसुतम्॥ इति। भक्तिजन्यप्रसादश् सौसिके भारते श्रूयते शिववचनेन- अहं यथावदाराध्य: कृष्णेनाक्किष्टकारिणा। तस्मादिष्टतमः कृष्णादन्यो मम न विद्यते ॥ इति। द्रोणपर्वणि च- देवदेवस्त्वचिन्त्यामा अजथ्यो विष्णुरव्ययः। सर्वरूपं भवं ज्ञात्वा लिङ्ग्ेनडचर्यति तं प्रभुम॥ सस्मित्रप्यधिकां भीति करोति दषभध्वज: । इति व्यासवचनात । अवतारिविष्णोरपि शिवपरसाद: भ्रूय- तेऽरण्यपर्वणि तीर्थयात्राषिधौ- ततो गच्छेत्सुपर्णाक्षं त्रिपु लोकेषु विश्रुवम्। यत्रविष्णुमसादार्थे रुद्रमाराधयतपुरा। षरांथ सुबहूल्भे दैवतैरपि दुर्लभान्॥ एक्क प त्रिपुरप्नेन परितुष्टेन भारत !

अपि चान्यैः मियतमो लोके कृष्ण भविष्यसि ॥ त्वन्मुखं च जगत्सर्वे भविष्यति न संशयः । इति । द्रोणपर्वणि च तपोध्याये मैनाके षष्टिवर्षसहस्राणि तपशर्यया ल०्धपसादाय नारायणाय भगवता शिवेन लोकोत्तरशौर्यादिकं दन्तमिति विस्तरेण पपश्चितम्। इरिवंशे च पारिजातसं- हिवायाम्- इति संस्तूयमानस्तु भगवान्वृषभध्वजः । प्सार्थ दक्षिणं हस्तं नारयणमथात्रवीत॥ मनीषितानामर्थानां प्राप्तिस्तेऽस्तु सुरोत्तम । पारिजातस्य हर्ताऽसि मा भूत्ते मनसो व्यथा ॥ पुरा मैनाकमाश्रित्य तपस्त्वमकरोर्यंदा। तदा मम वच: कृष्ण संस्मृत्य स्वैर्यमापतुहि।। अवध्यस्त्वमजय्यश्च मत्तः शुरतरस्तथा। भवितासीत्यवोचं यत्तत्तथा न तदन्यथा ॥ इति शिवप्रसादो विष्णोरुक्तः । शिवस्य विष्णुपाष्यत्वं च 'तव तरिये मरुतो मर्जयन्त रुद्र यत्ते जनिम चारु चित्रम् ' इति। शिवाभिव्यक्तिस्थानं लिङ्ग प्रकृत्य तद्विशेषयन् 'पदं यद्विष्णो रुपमं निधाि' इति मन्त्रवणों दर्शयति । तन्मभार्थस्तु पुराणे पराशरेण दर्शित :- रौद्रं लिङ्गं महाविष्णुर्भक्त्या लिङ्गं शिलामयम्। चारु चित्रं समभ्यर्च्य लब्घवान्परम पदम् ॥ इति । परमं पद च शिव एव । माप्यते गम्यत इति पदमिति व्पु. त्पत्ते:। माप्त्यर्थकस्य ज्ञानार्थकत्वाद। 'शिवमद्वैतं चतुर्थ मन्यन्ते स आंत्मा विज्ञेय:' इति श्रुत्या शिवस्यैव सुमुक्षुज्ञेयब्रह्म तोक्तेः। अत एव ज्ञानसाध्यमोक्षाथिनं मति ज्रेयं वक्तम्। 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तर्पासति सर्वाणि च यद्धदन्ति। यदिच्छनतो ब्रह्मचर्य चरन्ति तत्ते पदं संग्रहेण ब्रवीमि (का० १।१।५२ ) इति ज्ञेयशिवाख्यं ब्रह्म प्रकृत्य 'सोऽध्वन: पारमानोति तदिष्णो: परमं पदश्'इति कठनल्लीष्ु श्रूयक़े।

शंकरपादभूपणै- तन विष्णोरपि पदं माप्यं श्िवाखयं ज्रेयं ब्रह्मेत्पर्थः, नतु विष्णो: पदं स्थानं वेकुण्ठादिकमित्यर्थः। 'महतः परमव्यक्मव्यक्तात्पुरुष: पर: । पुरुषाभ परं किचित्सा काष्ठा सा परा गततिः' (का० ३ । १ । ११)। इति निर्दिष्टस्य पुरुषस्येव स्थानममाणतः पदशब्दनिर्दिश्य- त्वावगमाव। स्थानपमाणस्य विष्णोरिति समाख्यातो बलव. स्वाद। पुरुषक्चात्र न विष्णुः । तस्येव तत्माप्यत्वाभावात्। शिवो रुद्रो महादेव: शंकरो ब्रह्म सत्पदम्। एवमादीनि नामानि विशिष्टानि शिवस्य तु। इते स्कन्दपुराणवचनाच् पदशब्दः शिवाभिषाय्येव। एवं च 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति' (का० १।१५२) इत्युपक्र. म्योक्तसर्ववेदतात्पर्यविषयज्ञेयं ब्रह्म शिव एवेति सिध्यति। पतिपाद्यति च 'इमा रुद्राय स्थिरधन्वने गिर:' इति मन्त्र: शिवस्य सर्ववेदतात्पर्यविषयत्वम्। पराशरोऽप्येवमेवाSSइ- स्मृतयश्च पुराणानि भारतादीनि सत्तम। शिवमेव सदा साम्बं हदि कृत्वा स्रुवन्ति हि॥ इति। अयमेषार्थ: रकान्दे स्पष्टीकृत :- कानिचिद्वेदवाक्यानि ब्राह्मणा वेदवित्तमा:। रुद्रमूर्ति समानित्य शिवे परमकारणे।। पर्यवस्यन्ति विभेन्द्रास्तथा वाक्यानि कानिचिद। विष्णुमूर्ति समान्रित्य ब्रह्ममूर्ति च कानिचित् ॥ आग्रेथीं मूर्तिमाश्रित्य क्ुतिवाक्यानि कानिचिव। सूर्यमूर्ति मुनिश्रेष्ठास्तयैवान्यानि कानिचित्। एवं मूर्त्यभिधानेन द्वारेणैव मुनीश्रवरा। पतिपाधो महादेव: स्थित: सर्वासु मूर्तिषु॥ इति। अविकमानन्द्मयाधिकरणे परोक्तानां विष्णोर्त्रअ्मत्वसाधका ना भवलिङ्गननां शिवसाधारण्येन न विष्णोरेव अ्रस्मत्व- निर्मायकत्वमिति न विष्णौ परोक्तश्षुतिसमन्वयसिद्धिरितिन- विपाद्नावसरे वक्यामः। तदेवं मैषोक्तरीत्योक्तार्थसिद्धी

किसबदुपास्यस्य शैवोत्तमस्य विष्णोरेव सामसस्वेनोपालम्भ- कपतया तदुपालम्भफलकामस्त्वमेव चेत्र त्वां वयं ततुंपाक- व्माभिवारयाम इत्यलं त्वदीयानुभृतवाक्पारुष्ये घट्टकुटरया मभाताचितन्यायेन। यो ब्रह्माणमचीक्लपत्पथमतो वेदानमुष्मै स्वतो निर्मायोपदिदेश चान्तरगत: साक्षीति थो गीयतै। य: संक्रान्ततया समग्रमतिषु मासोऽपि जीवाभिधाम् पस्तुत्वे निरुपाधिक: स भगवान्भूयािरं भृतये ॥ १ ॥। इ शास्त्रयोनित्वाधिकरणं समास्ुम्।

अथ समन्वयाधिकरणम्।

एकं ब्रह्म निरामयं हरिहरब्रस्माभिधानं दध- न्सृष्टयादौ कचिदीयते भ्रमजुर्षा नानाविधं चेत्तदाH सूर्यादि: पतिबिम्बतोऽपि च पुनस्तैः कि न नानेष्पते। तस्माददयमन्तरङ्गविलसत्सत्ताप्रकाशं नुमः ।। १।। योऽयं शास्त्रसमन्वयः स न हरिब्रसमादिपु मोध्यते। नार्वाग्देवगणेषु किंतु परमानन्दे जगद्वयापके।।

व्यावल्गन्ति परस्परं किमधुना व्याकोषषितो न: कुरम२ तनु समन्वयात्॥४ ॥ पूर्वाधिकरणे वेदान्तरूपशासस्य ब्रह्मणि मामाण्यमनिरिवं रदिसंSSक्षिप्य समर्थ्यत इति आास्त्ाध्यायादिसंगति:। अमं वेद्रान्ता ब्रह्मणि पमाणं भवन्ति न बा, तदर्य वेदान्ता: भाषा- न्येन म्रझ प्रतिपाद्यन्ति उतान्यशेषतयेति तदर्य बेदा- न्वानां स्वपाधान्येन ब्रह्मपतिपादने फलमर्ति न वेवि पूर्वो- चरपक्षयुक्तिभ्यां संशये-वेदान्तशासं नोक्तम्रस्णि प्रमाणस्। अनषिगतावाधितप्रयोजनवदर्थपराणामेव शब्दानां मामाण्यस्य 'आग्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदर्यानां तस्मादनित्यमु- सयंते ' (जै० सू० १।२।१) इवि नैमिनिनोककत्वावू।

शांकरपादभूषणे-

सिद्धवस्तुब्रह्मण: पृत्तिनिवृत्त्यविषयत्वेन निष्फलत्वेन वम् वेदान्तानां सात्पर्याभावास तेपां ब्रह्मणि मामाण्यम्। कि च सिद्धव स्तुत्वावच्छेदेन पमाणान्तरवेद्यत्वं हष्टम् । ब्रह्म च सिद्ध मिति तत्र प्माणान्तरवेद्यत्वावश्यकत्वेन वेदान्तानां स्वार्थपरत्वे सापेक्षत्वेनानधिगतार्थपरत्वाभावादपि न तेर्षा ब्रह्मणि प्रमाण त्वमिति वेदान्तगतजीवप्रकाशकानि वाक्यानि कर्तृपराणि, पर- ब्रह्मपकाशकानि देवतापराणि, सष्टयादिपतिपादकानि वाक्पा- नि साधनपराणीति रीत्या निरपेक्षक्रियापरत्वमेव वेदान्तानां न परब्रह्मपरत्वम्। यदि तु कर्ममविपादकविधिभ्यो दूरपठितवया

न कर्मपरत्वं वेदान्तानामिति मन्यते तदाऽि वेदान्तपठितोपा- सनारूपकर्मविध्येकवाक्यतया तत्परत्वमेवास्तु। अयैवं सत्यन्य- परेभ्योऽपि वेदान्तेभ्यो ब्रह्मसिद्धिर्देवताधिकरणन्यायेनैव वक्त- क्या। स च न्याय :- पमाणान्तरविरुद्धेऽ्ये न परवर्तंत इति

कत्वेन कथं तत उपास्यब्रह्मसिद्धिरिति चेतू। वाचं धेनुमुपासी- सीतेत्यादिव दारोपिता भेदमादामाप्युपासनाविधिपर्यवसानाडङ्गी- कारादिति पूर्वपक्षे स्रिद्धान्त :- तत्तु समन्वयादिति। पत्तु चन्द्रिकायाम्-'अत्र परैवेदान्ता ब्रह्मणि न प्माणम्। सिद्धवस्तुबोधने प्रवृत्त्याद्यभावेन फलाभावात्सापेक्षत्वमसङ्ग- चोति मासे' इत्यनेनोक्तपूर्वपक्षमनूध पूर्वपक्षो +निर्दलः। मिष्म-

• निर्दक इति। अय भाव :- पूर्वपक्षो हि द्विविधः। सिद्धवस्तुनोधने प्रवृत्त्याध्यमावेन फलभावादित्येकः । सिद्धार्थत्वे व प्रत्यक्षादिमि: समानविषय-

द्वितीयः । तत्राऽडद्यस्तावन्न संभवतीत्याह-निष्प्रयोजनत्वेति। तस्यायं भाव :- जिज्ञासाशब्दस्य मुख्यवृत्त्या ज्ञानेच्छापरत्वं स्वीकृत्य 'ज्ञातुमिच्छा हि संदिग्धे विषये निर्णयाय मवति' इत्यनया रीत्या पिषयप्रयोजनसचनस्या- म्युपगमादिति। नापि द्वितीय इत्बाह-लौकिकेति। संकेतग्रहणादिसापेक्षत्वेन सिद्धार्थकवत्कार्यपरवाक्यस्याप्यप्रामाण्यं स्पात्। पारुवेयस्य वु वक्तृज्ञान-

समन्ययाधिकरणम् ।

योजनत्वशडनयास्त्वन्मत आधसूत्र एव जिज्ञासाशव्देन परिहत• त्वाद। लौकिककार्यपरवाक्येऽपि सापेक्षत्वदर्शनेन पौरुषेयत्व- स्यैव सापेक्षत्वमयोजकत्वाच्चेति दूषणमुक्तम्। तदापातरमणीयम्।

विषयप्रतिपादकत्वं न वेदान्तानां संभवतीत्यादिकया प्रथमसूभे दर्शितविवरणरीत्या पेदाम्शामां संभववि। संशयश्रयोजनसोरभावात। न थ वाच्य- महंपत्थय: स्थूळोऽहं दुःखीवि गृह्लात्ति तद्विपरीतय् वेदान्तमति- पाध: सर च संदिग्ध इति विषयादिसिद्धिः । वेदान्वानामध्य.

दिना दर्शितवाचस्पतिरित्या वा विषयाभावनिबन्धन: फला- भावनिबन्धनय् शास्त्रानारम्भपूर्वपक्षः प्रत्यक्षापेक्षया क्रुतिवली यस्त्वादिरूपार्थसूचकेन ब्रह्मजिज्ञासापदेन निरस्तः।तथा चोकं वाचस्पतिमिश्रे :- न च क्रियासमभिव्याहारेणेताद्गात्मतत्व. मभिदधति तत्पराणि सन्ति शक्यमुपचरितार्थानि कर्तुमिति।

सिद्धयधीनैव । निर्णीततात्पर्यकायाः अ्तेरेव स्वतात्पर्यविषय विरोषिपरत्यक्षमावल्यस्यास्मन्मते स्वीकारात्। अन्यथा सूर्य- प्रादेशिकत्वादौ दष्टविसंवादस्य तत्प्रत्यक्षस्य 'आदित्यो यूपः' इत्यागमादपि दौर्बल्यापत्तेः। एवं चैतद्धिकरणे निर्णेष्यमाण- स्यैव विषयमयोजनाघर्थस्य शिष्यहितैषिणाSडचार्येण शास्त्ा- रम्भोपयोगितया मथमसूत्रे जिज्ञासाशब्देन सूचनेऽपि एतद-

दुर्भावो हरेर्जनि:' इति अनुव्यारयानोक्तजन्यत्वस्य,विष्णो

पूर्वकत्वेन तत्सापेक्षत्वात्पारुषेयत्वमेव प्रयोजकं न तु सिद्धार्धपरत्वम्। व्यमि- चारात्। वेदे व तमाहिति। एतदेवामिप्रेत्य मामत्याम्- कि पुंवाक्यानां सापेक्षता भूतार्थत्वेनाSSहोस्वित्पौरुषेयत्वेन' इति विकल्प्य तत्राSडयं दूषयित्वा द्वितीय एव स्पाप्ति इति।

शांकरपादभूषणे-

पूर्वपक्षदूषणं स्वशिरास पाषाणप्रक्षेपसमत्वासुलयपरिहारमेव।तथा हि युभ्वाद्यधिकरणे त्वद्रील्या पूर्वपक्ष :- 'यस्मिन्यौः पृथिषी चा- इतरिक्षमोतं सह पाणैश सवैः। तमेवैंक जानथाSडतमानम् (मु० २।२ । ५ ) इत्यत्र द्युभ्वाद्यायतनत्वेन श्रुवो रद्रादि- रेव।'रुद्रो वाव लोकाधारः प्राणानां ग्रन्थिरसि रुद्रोऽश्ावि- श्रान्तक: माणेश्वरः कत्तिवासा: पिनाकी'इति रुद्रसमाख्याना दृद्स्येव माणाधाधारत्वपतीतेः। 'स एषोऽन्तश्ररति बहुषा जायमान:' (आथ० उ० २।२ । ६) इति जायमानत्वरू-

पतनं रुद्रादिरेवेत्यस्मिन्पूर्वपक्षे हेतुत्वेन मदर्शनोत्तरं चन्द्रिकाया मुक्तम्-ननु तथाऽपि 'द्वे विद्ये वेदितव्ये' इति विष्णुभकर णेन' 'अमृतस्यैष सेतुः' (आ० उ० २। २ । ५ ) इवि मुक्तोपसप्यत्वस्य 'तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशाव'(त्र० सू० १। १। ७) ' अस्मिभ्रस्य च तधोगं शास्ति ' (त्र० सृ० १ । १। १९ ) इतिसूत्रसिद्धविष्णुलिड्गेन्न रुद्रसमारूयाया बाष एव। समाख्यातः प्रकरणलिङ्गयोर्बलवरवात्। रुद्रादिसमा- रुयाया अन्तरधिकरणन्यायेन शास्त्रदष्टयेति न्यायेन पिनाकि- स्वादिलिङननां विष्णो सावकाशत्वान् तेषां निरवकाशत्वम्। न च 'स एपोऽन्तश्रति बहुधा जायमानः' ( आ० उ० २। २ । ६ ) इति जायमानत्वलिङ्गविरोध:। गौणथ्रेमाSSतम. शब्दात्' (त्र० सृ० १ ।१ । ६) इतिसूत्रसिद्धिष्णुमात्रानि- छुवाकेन 'समेयेक जानथाऽडत्मानम्' (मु० २।२।५) हत्यात्मशब्देन सद्धाधात्। जायमानत्वस्य च सावकाशत्वम्। क्रियामवर्तकत्वेन प्रादुर्भावो हरेर्जनिः। इंत्यनुष्याख्यान आनन्दमयाधिकरण उक्तमिति पूर्वपक्षमा- क्षिप्य समाहितिम्। अनुव्याख्यान उक्तिरत्रत्यसिद्धान्तसिद्धज- भ्वस्वाभिन्राया। न त्वेतत्पूर्वपक्षदशनायां जायमानत्वस्य साव- काशवेति। तत्रत्यसिद्धान्तस्तु चन्द्रिकायाम-

समन्वयाधिकरणेम् ।

अचेतनजनेरन्या चेतनस्य जनिर्यथा। तथोभयजनेरन्या ब्रह्मणोऽपि जनिर्मता॥ 'अजायमानो बहुषा विजायते'। इति ब्रह्मणोऽपि जनेः पमि- तत्वात् । मसिद्धाच्च चेतनाचेतनजननादन्यैव मादुर्भावरूपा ब्रहमणोऽसतु जनिः। किंतु निर्दोषचैतन्यसुखां नित्यां र्वकां तनुम्। प्रकाशयति सैवेयं जनिर्विष्णोर्न चापरा॥ इति स्मृतेः । एवं चाSत्मश्चत्याधनुसाराज्जायमानत्वं लिङ्गमेव गौणं नेयम्। रुद्रादिशब्दानां विष्णावेव मुख्यत्वात्समाख्याऽपि साव- काश्ा मुक्तोपसप्यत्वं तु निरवकाशं भाष्य एवोक्तमिति।

स्षस्यापि निराकरणसंभवादेतत्सूत्रद्वयारम्भो व्यर्थः स्याद। अश्व्दस्य सिद्धवेदभामाण्यपरामर्शकत्वं च चन्द्रिकायामेवोक्तम्। अनुष्याख्याने तु- अतो यथार्थबन्धस्य विना विष्णपसादतः । अनिव्ृत्तेस्तदर्य हि जिज्ञासाSन्र विधीयते। अतः संशयसंपत्ता वाक्यं प्रत्यक्षवत्ममा। पत्यक्षवच्च पामाण्यं स्वत एवाऽडगमस्थ हि॥ व्युत्पत्तिः प्रथमाचस्माद्वर्तमाने गते ततः। इत्यादिना बन्धस्य मिथ्यात्वात्ततिट्टत्ते: प्रसादनैरपेक्ष्यान भग. पत्मसादार्थ जिज्ञासा मुमुक्षुणा कर्तव्येत्याशडूकानिरासाय पयोजनसाधकं जगत्सत्यत्वादिकमप्यताशव्देनोक्तम्। विषय- सिद्धिहेतुयुक्तिष्वपि स्वमकाशमत्यगर्याभिन्नत्वान्र विषयत्वमिति पमेथ आरोपिताकारश्ङ्कानिरासक्रड्गअ्मपदसूचिता युक्ति: । सद्विरिकाशन्ड्स्य न प्रामाण्यम्। पामाण्येपि सिद्धे न भामा. व्यमित्यादिका प्रमाण आरोपिताकारशडनिरासकशुक्तिरत :- शब्देन सूचितेति। तथा चाग्रे निर्णेष्यमाणस्पैवार्थस्यात:शब्देन परामर्ष इति त्वयाऽप्युकत्वैवाधिकरणद्वयसार्थक्यं समर्थनीयस्। एवं कौकिकेत्यायपि एवदषिकरणपूर्वपक्षदूष्ण न. सत ।. नहि

शांकरपादभूषणे- पूर्वपक्षे कार्यपरवाक्यानां प्रमाणान्तरासिद्धार्थपरत्वनियमोडस्मा- भिरुक्त: । किंतु सिद्धवस्तुत्वावच्छेदेन पमाणान्तरवेद्यत्वनियम पवेति पूर्वपक्षो न निर्दलः। तक्तु समन्वयादिति सूत्रे तच्छब्दः प्रकृतब्रह्मपरामर्शक:। आास्त्तरयोनित्वादितिसूत्राद्विभक्तिविपरिणामेन शास्त्रयोनीति पद- मध्याहार्यम्। तुशब्द उक्तपूर्वपक्षव्याउृत्त्यर्थः । तथा च तङ्रल कर्मोपासनादिशेषतां विनैव शास्त्रयोनि शास्त्रपमाणकं माधान्येन वेदान्तेभ्योऽवगम्यत इति यावदिति प्रतिब्ञा लभ्यते। तत्र हेतुः समन्वयादिति। तत्र संशब्दस्तात्पर्यार्थक। तात्पर्य च संबन्ध विशेष रूपं द्विविधम्। अस्माच्छव्द्वादेवदर्यबोधो भवत्विति वक्तृ. विवक्षारूपं गुणमधानसाधारणम्। अपरंतु तत्मतीत्युदेश्यकत्वरूपं पधानासाधारणम्। तत्राSडद्यस्यान्वयादित्यनेनैव लाभात्सं . शब्दो व्यर्थ: स्यादिति द्वितीयमेत्र संशब्देन विवक्षितम्। सम्य- वतात्पर्येणान्वयः समन्वयः। स. च द्वितीयतात्पर्यनिरूक्त: संबन्धविशेषः। तादृशतात्पर्यनिर्वाहकोपक्रमोपसंहारापूर्वत्व- फलवस्वादिलिङ्गरूप एव। तस्मादिति हेतुभागार्थः । यट्वाऽन्व- याच्तात्पर्यविषयत्वादित्येव हेतु:। तत्रासिद्धिवारणाय संशब्दसू-

पक्षविश्नेषणम्। तानि च लिङ्गगनि-

अर्थवादोपपत्ती च लिङ्गं तात्पर्यनिर्णये।। इस्यभियुक्तोक्तानि षद्। तथाहि-छान्दोग्ये पष्ठे मपाठके 'सदेव सौम्येदमग्र आसीतू' (छा. ६ । २ । १). इत्युपक्रम्य 'ऐतदात्म्यमिद सर्व तत्सत्यँ स आत्मा तत्वमसि ' (छा० ६। ८। ७) इन्युपसंहार: । ऐतदात्म्यमित्यादेस्तत्वमसी - स्यन्तस्य नवकृत्वो वचनमभ्यासः। 'आचार्यवान्पुरुषो वेद' (ग. ६।१४।२) इत्यनेन मानान्तराविषयत्वरूपमसूर्व- त्वकथनम्। 'तस्य तावदेव चिरं यावभ्र विमोक्ष्येय संपतस्ये' (छा. ६ ।१४ ।२) इति फलकथनम्। 'उत तमादेश्' समाह्य:, येनाभुतँ भुर्व मवति' (छा० ६।६।३) हत्पर्च-

समन्वयाधिकरणय्- २५७

वाद:1 'यथा सौम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृन्मयं विज्ञातं स्थाद। वाचारम्भणं विकारो नामघेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम् ' (छा० ६। १।४) इत्याययुपपत्ति:। यथा चोक्तसद्वियागतोपक्रमादे- रद्वैतव्रह्मात्मपरत्वमेव न भिन्नात्मपरत्वं तथोपपादितं युक्तिभि- र्जन्माधिकरणे। एवं बृहदारण्यके 'आत्मेत्येवोपासीत, अत्र होते सर्व एकीभवन्ति' (बृ० १।४।७) इत्युपकम्य 'एष नेति नेति' इत्यादिनाऽभ्यस्य'तं त्वोपनिषद पुरुषं पृच्छामि' इत्यपूर्व- यित्वा 'अभयं वे जनक माप्तोऽसि ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येति' इति सफलीकृत्य'तघ्ो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तद- भतव्' (वृ० १।४।१०) इत्यर्थवादमुकत्वा 'यथा दुन्दुः मेर्हन्यमानस्य बाहाञशब्दाञ्क्तुयाङ्गहणाय, दुन्दुभेन्तु ग्रहणे न दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः'इत्यादिनोपपाद्य 'पूर्ण मेवावशिष्यते' इत्युपसंहृतम्।

सं हारादितात्पर्यलिङ्गननि दृश्पन्ते। तथाहि-'वेत्थ नु त्वं काप्य- तमन्तर्यामिणम् '(वृ० ३।७।१) इत्युपकरमः ।'एंष त आत्मार्डन्तर्यामी ' (बृ०३।७।) इत्युपसंहारः। एष त आत्मे-

'स वै ब्रह्मवित्' (वृ० ३ । ७। १) इत्यादि फंलमू। 'तब्ेस्वं याज्ञवल्कय सूत्रमविद्वांस्तं चान्तर्यामिणं ब्रह्मगवीरुद. जसे मूर्धा ते विपतिष्य (घृ० ३। ७ । १ ) इति निन्दारूपोऽ- र्थवाद:।' यश्य पृथिवी शरीरं यं पृथिवी न वेद' (बृ० ३। ७। ३) इत्यायुपपत्तिः। स वै सुत्रात्मान्तर्यामिणो वेत्ता ब्रहगवीः ब्रह्मनिष्ठार्थस्थाप्रिता गाः, उदजसे गृहासीत्यर्थः। तथा चोक्तलिङ्गे-मेंदपरत्वे कथमद्वैतात्मपरत्वमिति परेणोक्तम्। तदसव। 'आत्मेत्येवोपासीत' इति सुत्रितम्रह्मात्मविद्यावित- रणरूपायां तृत्षीयाध्यायादिचतुरध्याय्याम् 'अनेन ह्वोतत्सर्व वेद' इत्यनेनाSSत्मन एकस्य विज्ञानेन सर्वविज्ञानमतिज्ञापू्वकम् । 'ब्हम वा इदमग्र आसीत्, तदात्मानमेवावेदहं ब्रम्मासमीति, तष्मारसर्वमभषद् ' (बाज" ब्० उ० १।४।१.) इत्प-

२५८ थकरपादभूषणे-

नेनोपकम्य, सर्वमभवदिति अपरिच्छिन्रमभवदित्यर्थकम्, पष्ठा- ध्यायान्ते मैत्रेयीब्राह्मणे निगमनरूपे यत्र त्वस्य सर्वमात्मेषाभूच- त्केन कं पश्येत् (बृ० २। ४ । १३) इत्यादिनाSभेदेनोपसं- हारादध्यायचतुष्टयस्याप्यभेदपरत्वे स्थिते तदन्तर्गतस्य'क. स्मिश्ु खल ब्रह्मलोका ओताक्ञ मोवाश्र '(वृ० ३।६।१) इति ब्रह्माण्डारम्भकभूतरूपब्रह्मलोकानामान्तरस्य पृष्टत्वेन ता- हशो यः सुत्रात्मा तस्याप्यान्तरोऽन्तर्यामीत्यवं प्रतिपादनपर-

रणपतिपादाभेदविरोधेन तद्विरोधिभेदपरत्वाभावात्। त्वदुप- न्यस्तलिङ्गानां भेदपरतानिर्णायकत्वेऽपि कल्पितभेदपरवया तास्विकाभेदाविरोधित्वात्। अत एव न 'शरीरक्षोभयेऽपि हि भेदेनैनमघीयते' (ब्र. सू० १ । २ ।२०) इति सूत्रवन्बाष्य योर्विरोध:। न च 'अहं ब्रस्मास्मीति' (वाज० ब्र० उ० १।४।१०) इत्यस्य 'नाम वरस्मेत्युपासीत' (छा० ७। १।५) ' आदित्यो अ्रभ्ेत्यादेशः ' इत्यादिवदितिशब्दश्षिर- र्कतया न ब्रह्माभेदपरता। अन्यथा नामादावपि ब्रह्मामेदसि- ध्यापतेरिति वाच्यम्। नाम ब्रह्मेत्यादेरुपासनामकरणस्थरवेना- भेदपरत्वाभावेऽपि 'आत्मानमेवावेदहं ब्रह्मास्मीति' इत्यस्या- नुपासनामकरणस्थत्वेनाभेदविवक्षोपपत्तेः। न च तथा सतीति- पद्वैयर्थ्य शङ्डयम् । आत्मेत्येवोपासीत' इत्यादौ शब्दज्ञान-

स्वस्योपासनात्मकज्ञानकर्मत्वस्य च प्राश्ती शब्दकर्मत्वनिराक रणपरतयेतिशब्दसार्थकयस्ष्य भाष्प उक्तत्वातदृदतपि सार्थ- वयस्य बकुं शकगत्वात। दष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोशत्मस्वरूपमा मव्य मतिप ्वतालाभावेतिशब्द इत्यस्यापि वक्तं सुवचत्वाद। न थ• तथों यो देवानां मत्यसुध्यत स एव तद्भवसथर्पी्णा तथा मनुष्याणाम्' (वृ० १ ।४।१०) इति देवर्पिमनुष्पा- दिरूपभेदपरहष्टान्तवाकयशेषस्याSSस्मस्व रूपमा त्र पविपादनपरत्व- मसिद्धमिति वाच्यम्। तत्रापि देवादिषु कषिपतमेदेपु महु

पुरपं निर्धार्य 'स एष तद्भषत्' इति प्रझ्मात्मस्वरूपमाश्रम- विपादनेन सस्य मेदपरत्वाभावात। न च 'ब्रह्म वा इदमत्र आसीत ' इत्यादी ब्रह्मण एव पकृतत्वाभ तस्य जीवन्रसेक्य- परत्वमिति वाच्यम्। 'यो यो देवामाम्' (वृ० १। ४। १०) इत्यादिजीवपरामर्शिवाक्य शेषानुसारेण ब्रह्मपदश्य कार्यब्रहमपरत्वात्। शुद्धत्रह्मपरत्वे ध बोधनिमित्तस्य 'तस्मा- दलर्वमभवत् ' (वाज० ब्रा० उ० १।४। १०) इति सर्वा- त्मभावळक्षणफल क्रीर्तन स्यायुक्त त्वापरे:ै । यधोक्तवाकयेऽइंशब्दो जीवान्तर्यामिणि मुख्यः ।'अहं मतुरभवं सूर्यश्' इत्यन्तर्यामिण्यंशब्दपयोगात्। सर्वान्तर्यामिको विष्णुः सर्वनान्न्राऽभिषीयते। एषोऽइं त्वमसौ वेति न तु सर्वस्वरूपतः ॥ इति वयनाश्चेति परेणोक्तम् । तदसत् ।'शास्त्रदृष्टया तूप- देशो वामदेववत्' (ब्र० सू० १।१।३०) इति न्यायेन वामदेवजीवचैतन्यस्य वर्तुतो ब्रह्माभेदेन सूर्यादिभावस्योक्त- तयाऽतर्यामिपरत्वाभावात्।'तथो यो देवानां मत्यवुध्यत स एव तद्भवत् ' (बृ० १।४। १०) इति पूर्ववाक्ये तत्व- बोधनिमिस्तकब्रह्मभावस्य प्रकृततया 'पशयन्पतिपेदे' (वृ० १।४) इत्यादेरपि बोधनिमित्तकब्रह्मभावपरतयाऽन्तर्यामि- परत्वाभावात्। अहंशव्दस्यासाधारणतत्तदात्मनि शक्तेरावश्य- कतया तत्साहचर्येणान्तर्यामिणि एषोइमिति प्रयोगः। 'न तु सर्वस्वरूपतः' इति निषेघस्य तूपहितयोरमेदाभाचनिबन्धन- त्वान्षोक्तस्मृतेरपि विरोध: । विस्तरेण स्वृत्यभिमायम[त]स्तद्- र्माधिकरणे मतिपादयिष्याम:। अत एव विशिष्टचैतन्यरूपे वाम- देवे विशिष्टचैतन्यरूपपनुसूर्यादिभावो न संभवतीति निरस्तम्। सश्य शास्त्रद्रष्टयोक्तत्वाद। न चैवं सति शुद्धवित्यभवमित्युत्त- मपुरूषप्रयोगायोग: शङ्कयः। सस्य वाधितानुवृतत्या द्वारीभूत-

कर्नात्। न चाहमाचार्याय भूमिमद्दामित्यादिमयोगानुपपारी- विन्मान्स्य भूमिदातृत्वाभावादिति शाङ्क्यम्। उपहितिचितो

२६० शांकरपादभूषणे-

दावृत्वेन तदुपस्थितिद्वाराऽखण्डार्थत्वमादाय तेषामुपपसेनोंक :क्षतिरन्तर्याम्यमेदपरा। अन्तर्यामिणि भेदापसक्ेथ नोक्तक्ुते- रन्तर्याम्यभेदपरता। न च नियम्यानन्त्यादिना तत्मसक्तिः। एकस्मिन्नपि जीवेऽनेकावयवनियांमकत्वस्यैकस्मित्रपि राजन्य नेकदेहनियामकत्वस्य च दर्शनात्। 'स यश्चायं पुरुषे यथ्ा- सावादित्ये स एक:' (तै० २।८) इत्यस्या अपि नान्त- र्याभ्यैक्यपरता। 'ब्रह्मविदान्नोति परम्' (तै० २। १।१) इत्यादिना शुद्धस्य ब्रह्मणः प्रकृततया तस्मिन्रुपाधिकृतंभेदस्य - चैवं सति छान्दोग्ये 'य एष आदित्ये पुरुषो दश्यते सोऽह- मस्मि' इत्यत्रापि तात्विकभेदनिराकरणपरत्वस्य वक्तव्यता- पत्ति:, इष्टरापत्तौ 'तत्पुरुषोऽमानवः स एवैतान्ब्रह्म गमयति, एष देवपथो ब्रह्मपथ एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावर्स नाऽऽवर्तन्ते' इत्युत्तरत्र भेदपरवाक्यविरोध इति वाचम्। तस्योपासनापकरणस्थत्वेनाहंग्रहोपासनापरतया भेदपरत्वाभा- बेन विरोधाभावाद। न चोपासनाप्रकरणस्थोक्तच्छान्दोग्यवा- क्यादैक्यासिद्धावपि बृहदारण्यकस्थानुपासनामकरणस्थोक्ताहं- प्रह्मेति वाक्याङ्रह्मात्मैक्यसिद्धि: शङ्क्या। बृहदारण्यकस्थो- क्तवाक्ये छान्दोग्यस्थवाक्य इव भेदमयोजकस्यान्यशेषत्वस्या- भावात्। अथ 'योऽन्यां देवतामुपास्तेऽन्योऽसावन्योऽहमस्मीति नं स वेद यथा पशुरित्युत्तरवाक्यस्थ भेदज्ञाननिन्दापरतया तद्विरोधेन वृहदारण्यकस्थस्य 'अहं ब्रह्मास्मि' (वाज० ब्रा० उ० १४।१०। इति तत्पूर्ववाक्यस्योपासनापरत्वाभाबात्। यन्तु 'अहं ब्रह्मास्मि' इति वृहदारण्यकवाक्ये ब्रह्मशब्दो बुंहणार्थ इति न तेन ब्रह्मात्मैक्यसिद्धिः। अन्यथा तत्पूर्ववाक्ये ' आत्मानमेवावेत्' इत्यनेनैव ब्रह्मास्मीति ज्ञानस्य सिद्धत्वा द्रह्मास्मीति व्यर्थ स्यादिति परेणोक्तम्। तभ्र। आत्मशब्देन

तत्सार्थक्यात। तथा च स्मृति :- 'अहं हरिः सर्वमिदं जना- र्दन:' इत्यादिका।

समन्ययाधिकरणम्-

इति वाक्येऽनतर्यामिभेदज्ञाननिन्दनमिति परोक्तम्। तदभिभा- यस्तु तद्वाक्यस्पासौ मदन्यस्यान्तर्याभ्यन्यो मदन्तर्यामी तु तदन्य इत्यर्थः। तथा च नियम्यभेदेनान्तर्यामी नानेति भेदम- सक्तौ तन्निषेषपरस्य 'अहं ब्रह्मास्मि' इत्यस्य भेदनिन्दोप- कारकत्वाम् जीवेशाभेदपरत्वपिति । तभ। तत्रान्तर्यामिणोS -भकृतत्वात्। यदपि तद्ाकयस्यान्यो जीवोऽन्यां विलक्षणां देवतामुपास्तेऽ- न्योऽसी परमास्माऽहमस्मीति न स वेद यथा पशुरित्यर्थ इति तत्तुच्छम्। व्यवहितान्वयदोषात्। अहंशब्दसंनिहिवान्य इत्यस्य य इत्यत्र नयनातु। न च यस्य येनार्थसंबन्ध इति- न्यायेन संनिधानाद्योग्यताया बलवत्वेन नोक्तदोष इति वा- च्यम्। यर्थांस्थितार्थसंवन्धेऽप्युक्तक्रमेण योग्यतासत्वाद। नापीयं श्रुतिः स्व्रातन्त्रयेणान्यसन्ावनिषेधिकेति परोक्ं साधु। पति- योगिस्वातन्त्रयोपस्थापकपदाभावात्। यदपि 'योऽ्न्यां देवतामुपास्ते' इत्युपास्तिश्रवणात्मयत्न-

ज्ञानस्येति कैशिदुक्तम्। तदपि न सव 'तदो यो देवानां मत्य- वुध्यत ' (वृ. १।४।१०) इति पूर्ववाक्ये 'न स वेद' इवि निन्दावाक्ये च वेदनात्मकज्ञानस्यैव निर्देशाज्ज्ञानबोधकपूर्वापर-

नायां लक्षणापचे:। 'यत्तु 'ब्रह्म वा इदमग्र आसीत्' इत्यत्र ब्रह्मपदश्य कार्य- ब्रह्मपरत्वे'तदाहुर्यङ्रह्मविद्यया सर्वे भविष्यन्तो मन्यन्ते कि तङ्रह्म' इति पूर्ववाक्यासंगतिः । कार्यब्रह्मविद्यया सार्वात्म्य- पाप्तिरूपफलासंभवात्। तथा च तस्य कारणब्रह्मपरत्वमेत्र। एवं च 'तत्सर्वमभवत्' इति न फलोक्ति: । किंतु ब्रह्मण: पूर्णस्व- रूपानुभवपयुक्तानन्दोद्रेकात्सार्वात्म्योक्तिरिति परेणोक्तम्। व चुच्छमेव। नहि कारणत्रश्मणः स्वरूपानुभव आनन्दोद्रेको या

शांकरपादभूपणे-

कादाचित्कः । येन तथोक्ति: संगच्छेत। अस्मम्मते तु ज्ञानेना. . ज्ञाननितुश्या तत्मयुक्तपरिचछेदनिवृत्तिरूपं सार्वात्कयं हिरण्यगर्म- रूपकार्यब्रह्मण एवेति युक्तम्। 'किमु तङ्क्रल' इत्यादिकसतु न विरोध:। 'आत्मानमेव' इत्यादिनाऽSत्मस्वरूपन्रस्मब्रामा . स्सार्वात्म्योक्तेरेव सदुत्तरत्वेन 'ब्रह्म वा इदमग्र आसीव ' इत्यत्र ब्रह्मपदस्य कार्यब्रह्मपरत्वेऽपि क्षत्यभावात्। नय 'अ्रश्मैष सन्ब्रह्माप्येति' इत्यत्र मथमंत्रह्मशब्दस्य जीवपरत्व- मवश्यमेव वक्तव्यम्। अन्यथा कर्तृकर्मभावविरोध इति वा- व्यम्। महीव सव्नित्यादिना ब्रह्मतादात्म्यापन्नस्यैव कर्तृत्व- मतीतेस्तस्प व कर्मीभूतशुद्ध ब्रह्मभिन्नत्वमौपाधिकमित्यौपाषिकं साक्षातकारमाकलीनभेदमादाय कर्तृकर्मभावनिर्देशोपपत्तेः। एवमैतरेयोपनिषद्यपि 'आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीभा न्यत्किचन मिपत्' (ऐ०१।१) इत्यात्मैक्यमुपक्रम्याम्भःमभृतीनां लोकानां लोकपालानां चाग्न्यादीनां सषटि शिष्टा करणानि कर णायतनं च शरीरमुपदिश्य'स एव स्रष्टा कथ न्विदं महते स्याद' (ऐ० १ । ३) इि वीक्ष्येदं शरीरं भविवेशेति स्नध्टुरेव शरीरे जीवभावेन प्रवेशं दर्शयति-'स एतमेव सीमानं विदार्येतया द्वारा पापधत' (पे० १। ३) इति। पुनथ "यदि वाचाऽभिव्याहृतं यदि पाणेनामिप्राणितम् ' (ऐे० १। ३.) इत्येवमादिना करणव्यापारविवेचनपूर्वकम् 'अथ कोऽहय्' (ऐ० १। ३) इति वीक्ष्य 'स एतमेव पुरुषं ब्रह्म तव्षमम- पश्यत्'(ऐ० १। ३) इति जीवस्यैव त्रम्मात्मत्वमुपसंहारेऽव- धारितम्। तथोपरिष्टादषि 'एष ब्रह्मेष इन्द्रः' (ऐे० ३। १) इत्यादिना समस्तं भेदजातं महाभूतैरतुक्म्य 'सर्व ततमक्ञानेम प्रब्ञाने प्तिष्ठितं पज्ञा प्रतिष्ठा भज्ञानं ब्रअ्म' (पे० ३।१) इति ब्रह्मात्मेक्यमेवावधारितम्। ननु नेदं निर्विश्ेषमत्यगभिभप-

• कर्तृकर्मभावविरोध इति। प्रकृतधातूपात्तपधानीभूतव्यापाराश्रयत्वं

कर्मश्वम्। प्रकृते चैकस्यैव ब्रह्मणः फलव्यापाराश्रयत्वेन कर्तृत्वकर्मत्वयो- रयुगपद्रक्तुमशक्यत्वात्तद्विरोघ: स्पष्ट एवेति मावः ।

समन्ययाधिकरणम्-

रमात्ममकरणं परमातमनः स्रष्टुरिहाSडस्मशब्देन ग्रहणे महा- भूतसटष्टिरेषाऽडदो वक्तव्या स्याद। लोकसटष्टिस्तिषहाSडदावु. ज्यते'स ईक्षत लोकातुत्सृजा इति। स इमाललीकानसजत।' अम्भो मरीचीर्मरमापोऽदोऽम्भ: परेण दिवं चौ: प्रतिष्ठाऽन्तरिक्षं मरीचय: पृथिवी मरो या अघरतात्ता आप: ' (ऐ० १।१) इति। ईक्षत ऐक्षत। अम्भोमरीचीर्मरमाप इति लोकनामानि। अम्भ:्पदार्थ श्रुतिरेव व्याचष्टे-अदोऽम्भ इति। बिपकृष्टा आपशान्द्रमस्योऽम्भः पदार्थ:। ता दिवं परेण झुलोकात्परतः। तार्सां थौ: पतिष्ठाऽऽश्रपः। मरीचिपदार्थमाह-अ्न्तरिक्षमिति। अन्तरिक्षळोक: सूर्यकिरणव्याप्तनया मरीचि: । पृथिवीलोको मरणयुक्ततया मरपदार्थ इत्याह-पृथिवी मरः। पातालानि अप्पदार्थमाह-या अधस्तादिति। लोकाश्च महाभूतसंनिवेश- विशेषा:। तांश्राम्भःपभृतील्वीकत्वेनैव प्रवीति श्रति :- अदोऽम्भः परेण दिवमित्यादिना। लोकमृष्टिश्व परमेश्वराधि- ष्वितेनापरेण केनचिदीश्वरेण क्रियत इति श्रतिस्मृत्योरुपलभ्यते। तयाहि श्रुतिर्भवति-' आत्मेवेदमग्र आसीत्पुरुषविधः ! इत्पादया। तत्र पुरुषविध इत्यस्य मनुष्याकार इत्यर्थ: । स्पृतिरपि- स वै शरीरी पथमः स वे पुरुष उच्यते। आदिकर्ता स भूतानां ब्रझ्माडय्रे समवर्तत इति। ऐतरेयिणोऽपि 'अथातो रेतसः सृष्टिः मजापते रेतो देवा:' इत्यत्र पूर्व्मिम्पकरणे प्रजापतिकर्तृकां विचिश्रं सृष्टिमामनन्ति। तन्र 'पजापते रेतो देवा:' इत्यनेन रेतःशब्दार्थकथनम्। तथा व प्जापतिजन्या देवा रेतःशब्देन पूर्ववाक्ये निर्दिष्टाः। आस्मशष्द्ोऽपि तस्मिन्ययुज्यमानो दृश्यते। 'आत्मैवेदमग्र आसीतपुरुषविष:' इत्यत्र एकत्वावधारणमपि प्रागुत्पत्ते: स्ववि, कारापेक्षमुपपचते। ईक्षणमपि तस्य चेतनत्वाभ्युपगमादुपपश्रम्। अवि ष'वाभ्यो गामानयत्, ताभ्योऽश्वमानयत्, ताभ्यः पुरुपमानयत्, ता अग्रवीत्, (पे० १ । २) इति देवकस- दिवेष्धिन्द्रियेष्ु सृष्टेतु तेव्यास्माकं भोगसिद्ध्यर्थमायतनं संपाद्

शांकरपादभूंषणे-

येति सष्टुः मार्थनार्यां कतार्या तेन च गवाश्वयोः शरीरे समा नीते नेदमस्माकं भोगायालमिति तैः प्रत्याख्याते पुनस्तेन मनु. व्यशरीरे समानीतेऽलमिदमस्मद्भोगायति तैरङ्गीकृतमित्येवंजा- तीयको भूयान्व्यापारविशेषो लौकिकेषु शरीरादिविशेषयुक्त- विशेषवत्स्वात्मसु प्रसिद्ध इहोंपारयायते। अशरीरस्य निर्विशे- पश्य परमात्मन इह स्रष्टृत्वेनोपक्रान्तत्वे नायं व्यापारस्तस्य संभवतीति विशेषषानेवाऽऽत्मा कश्वित्पतिपाधते न निर्विश्ेष: मत्यगभिभः परमात्मेति चेन्न । यथा 'तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाश: संभूत:' (तै० २ ।१।२) इत्येवमादिसष्टिवाकयेपु: निर्विशेषपरमात्मन एव ग्रहणं तथेहापि तस्यैव ग्रहणं युक्तम्। यधपि- आत्मा देहे धृतौ जीवे स्वभावे परमात्मनि। इति कोशानुसारेणाSडतमपदं प्रमान्रादिसाधारणं तथाऽपि अत सातत्यगमने इति धातोर्मन्प्रत्ययेन निष्पम्रस्थाऽऽत्मशव्दस्य व्याप्तिवाचकतया योगरूढिभ्यामात्मपदं म्रत्यक्चैतन्यवाचकमेव न तु देहधृतिजीवस्त्रभावानाम्। तेषु परिचिछत्रेषु योगासंभवात्। यत्र तु' आत्मेवेदमग्र आसीतू' (ऐ० १।१) इत्येवमादौ 'पुरुंषविधः' इत्येवमादिविश्रेषणान्तरं श्रयते भवेत्तत्र विशेष- षद्ातमनो ग्रहणम्। अत्र पुनः परमात्मग्रहणानुगुणमेव विशेषणं पृथुतरमुपलभ्यते-'स ईक्षत लोकानुत्सृजा इति स इमाँलोकानसटनत' (ऐ० १ । १) इत्येवमादीति परमात्मन एव- प्रहणं न्याय्यम् । यद्प्युत्तः त्र 'पुरुषविधः' इति शिर:पाण्यादि- मश्वम्, 'स यत्पूर्वस्मात्सर्वस्मात्सर्वान्पाप्मन औषतस्मातपुरुषः' इवि पुरुषपद्निर्वचनेन विद्यमानानां पापानां दाहमतिपादनेन पापसंबन्ध:, 'सोऽविभेत' इति भयसंबन्धः, "स वैन रेमे' इति रत्यभावश्रेति जीवलि ङ्वार्ना श्रवणादात्मपद्स्पेश्वरासाधा. रणस्यापि हिरण्यगर्भादिवविशेषजीवपरत्वशङ्का संभवति तथाऽपि परमात्मग्रहणमेव न्याय्यम्। तथा सति मागुत्पसेरात्मे- कत्वावधारणमाञ्जरयेनोपपद्यते, न जीवग्रहणे। लोकसृष्टिवचनं ह भुत्यन्तरप्रसिद्धमहाभूक्सष्टथनन्तर्रमिति संगमनीयंम्। यंधां-

समन्वयाधिकरणम्।

यूयुजम् । योऽप्ययं व्यापारविशेषानुगमः 'ताभ्यो गामानयत्' इत्येवमादि: सोऽपि विवक्षितार्थानुगुण्येनैव ग्रहीतव्यः ।न हयं सकलः कथामबन्धो विवक्षित इति शक्यते वक्तम्। तत्मतिपत्ती पुरुषार्थाभावात्। विवक्षिती ह्त्रायमर्थः-उप क्रमे 'आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीनन्यत्किवन मिषत्' (पे० १ । १) इत्यद्वेतमतिपादनात्, मध्ये च 'स एत- मेव सीमानं विदायैतया द्वारा भापयत' (पे० १।३) इति स्रट्टरेव जीवरूपेण प्रवेशश्रवणात्, 'स एतमेव पुरुषं ब्रह्म तत्तममपश्यत ' (ऐ० १ । ३) इति च जवस्य ब्रम्म. त्वभतिपादनात्, अन्त:करणसाक्षिणं च प्ज्ञानशब्देनोपक्रम्य प्रज्ञानं ब्रह्मेति तस्य ब्रह्मत्वेनोपसंहाराच्च निर्विशेषं प्रत्यगभिसं ब्रह्मति प्रकरणार्थः मतीयते। तदानुगुण्यं चेन्द्रियादिसष्टिपति- पादनस्य तदुपाधिकमेव जीवस्य द्रषकत्वादिकं न तु स्वाभावि- कमिति तात्पर्यकत्व उपपदते। तथा चातरत्र श्रुतिदशैंपति- 'यदि वाचाऽभिव्याहतम्' (पे०१।३) इत्यादि। अतो गवाद्यानयनादिव्यवहार पतिपादनस्य त्वंपदार्यशोधनोपयोगि- तथा न ब्रह्मपरत्वविरोधिता। कि चासदर्थकतयाऽपि न सकलः कथामंबन्धो विवक्षितार्थः। तथाहि-न हन्द्रियादिनवेश्वात्मक्के वलमेष गवादिशरीरं सृक्टा समानीतमिति संभवति। इन्द्रिय- विशिष्टत्येव शरीरस्योत्पतेः। नापि गवाश्वयोः शरीरभिन्द्रिये: रस्वी कतमिति संभवति। तथा सति गवादीनां भोग एव न स्पात्। अतो यथाश्रुतार्थकत्वेसदर्थेत्वनिष्पयोजनत्वे मा भूता- मिति देहेन्द्रियविलक्षणरत्वपदार्थ इति बोधपितुं कलण्यत इय- मारुपायिका। तत्र शरीरस्येन्द्रियायतनत्वमतिवादनेन शरीरवि बेको दशिंत:। यस्मिन्पतिष्ठिता अन्रमदाष् ' (ऐ० १।२) इति इन्द्रियवचोभङगन्या भौक्तृत्वं तेषां शिरति निक्षिस्तम्।

पविपादिता-' सुखादाग्वाचोडमि:' (ऐे० १ । २) एयादिना। : कथं नवदं महते स्याद ' (ऐे० १। ३) ए

२६६ शंकरपादभूषणे- वाक्येन शरीरेन्द्रियादिकं स्रष्टारं चेतनं विना स्वकार्यसमर्य न भवेदिति प्रतिपाद्य तदनुग्राहकतया तद्विलक्षणस्य स्टटुस्तन्न पवेशः प्रतिपादित :- 'स एतमेव सीमानम्' (ऐ० १।३) इतिवाक्येन। एतं ब्रह्मरन्ध्रपदेशे विद्यमानं दयोः कपालयोः सीमानं विदार्यितया द्वारा प्रापद्यत पापवान्। स जीवरूपेण पविष्टः परमात्मा, एतमेव जीवाखयं पुरुषम्, ततमं तनोतीति तः 'अन्येभ्योऽपि दृश्यते' इति डः । व्याप्ततममित्यर्थः । ब्रह्मापश्यत्। प्रज्ञा नेत्रं चक्षुः पकाशकं यस्य तत्पक्षानेत्रमि- त्यर्थ: । एवमाथर्वणेऽपि 'स यो ह वे तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रम्मैत्र भवति' (मृ० ३। २। ९) इत्यादिवाक्यादप्यद्वेवव्रआ्मात्मान समन्वयः सिध्यवि। अथाऽडयंर्वणे जीवश्रह्मणोर्भेंदेऽपि उपक्रमादिषड्विधतात्पर्यलि-

मितिनिर्णथः तथाहि परे वर्णयन्ति-आथर्वणे 'द्वा सुपर्णा' (सु० ३।१।१) इत्युपक्रमः।'परमं साम्यमुपैति ' (सु० ३।१। ३) इत्युपसंहारः। 'तयोरन्यः पिप्पलं स्वादत्ति अनश्रमन्य:' (मु० ३। १ । १)' जुष्टं यदा पश्यत्यन्य मीशमस्य महिमानमिति वीतशोक:' (मु० ३।१।२) इप्यभ्यास:। शास्त्रैकसमधिगम्येश्वरपतियोगिकस्य कालत्रया- बाध्यभेदस्य शास्त्रं विनाऽमासेरपूर्वता। पुण्यपापे विधूय' (सु० ३।१ । ३) इति फलम् । 'अस्य महिमानम् ' ( सु० ३।१।२) इति स्तुतिरूपोऽर्यवाद:। आति अनश्नन् (मु० ३।१। १ ) इत्युपपत्ति:। न व भेदवाचकश्रष्दाभावातक यमुपक्रमो भेदविषयक इति वाच्यम्। मायामात्रमिदं द्वेवमदैतं परमार्थतः ।। इतिगौडपादीयोक्तक्षती यथा द्वैतपदं भेदसामान्यार्थकम्। मायामात्रपद्मीश्वरेच्छाधीनतया सत्यमित्यर्थकमू। तथा च सर्वोऽपि भेद: सत्यः, अद्ैतं तु परमार्थतः स्वतन्प्रतः । स्वत- उनमीकमादायह्ेतमित्यरकः। एक एव दि रवतन्त्र इति वाषय्।

समभ्ययाधिकरणम्। २६७ 'परमार्थ: स्वतन्त्र: स्यात्' इति स्वृतरिति उक्तक्षतेरद्वैतार्थक- स्वखण्डनपरेण द्वैतशब्दस्य भेदार्थकत्वमुक्तं तथाऽन द्विशब्द- स्य भेदार्थकत्वमित्यभिमानेनोक्तोपकरमस्य भेदविषयकत्वशङ्डग- संभवाद्विरोधिद्वित्वसंख्यया मेदाक्षेपाद्वा तत्संभवात्। तद्दिरिम- त्वविशेषितमव तद्गतबहुधर्मयोगित्वं तत्सादृश्यम्। न तु विशे- व्यमात्रम्। नायं सः किंतु तत्सदशा, नायं तत्सयः किंतु स

गगनाकारमित्यादि तु तत्सदशवस्त्वन्तरनिषेधपरं गगनाद्येक- दंशस्य तंदकदेशसादृश्यपरं वेत्युपसंहारोऽपि भेदविषय एव। अभ्यासत्वेऽप्यर्थत एवैकपकारत्वं तन्त्रं न तु शब्दतः तथा सति ज्योतिरादिपदेन ततसमानार्थकपदान्तरेण वा ज्योतिष्टोमा- यभ्यासस्यानुपपचेः। अन्यमीशमित्यत्रेशगतान्यत्वं प्रतियो- ग्याकाङ्स्षार्यां पश्यतीत्यनेनोपस्थितो जीव एव संबध्यते। + 'सप्मं पदमध्वर्युरअ्षलिना गृहलाति' इत्यादौ श्रुतपद- स्य सबन्ध्याकाङ्क्षायाम् 'एकहायन्या सोमं क्रीणाति'

संभवतीति चेत्। अत्र वदन्ति। आथर्वणे प्रथमपुण्डके 'कस्मिलु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति' (मु० १। १ । ३ ) इतिशौनकमश्नानन्तरम् 'द्वे विध्ये वेदितव्ये' (मु० १। १ ।४ ) इति विद्याद्यमवतार्य ऋग्वेदादिलक्षणा- मपरामुक्त्वा 'अथ परा यया तद्क्षरमधिगम्यते (मृ० १। १।५) य त्तदद्रेश्यमग्राह्ममगोत्रमवर्णम् ' (सृ० १।१।६) इत्यादिना परविद्याविषयमक्षरं पतिपादयताऽभेदस्यैवोपक्रान्त- त्वात्। अन्यथा तदुचरत्वानुपपसेः । द्वितीयमुण्डके 'पुरुष

• सप्षमं पदमध्वर्युरिति। ज्योतिष्टोमे हि 'एकहायन्या से मं क्रीणाति' इत्यनेन सोमक्रयो विहितः। सा चैकहायनी गौर्यदा सोमं क्रेतुमानीयते तदाड धवर्युस्तस्याः पृष्ठतः षट्पदान्यनुगच्छति। ततः सप्मे पद़े हिरण्यं निषाय हुत्वा तत्पदगतं रजो गृहीयादिति 'सप्मं पद्मध्वर्युरञ्जलिना गृह्णाति' इत्य- नेन विधीयते। तद्रजो गृहीत्वा हविर्धानयोः शकटयोरक्षे तेन रजसा संयुक्त मखनं प्रस्षिपेदित्युक्तम। तत्र पद्शक्दार्थसंबन्ध्याकाडूक्षयां संशयो बोध्यः।

शांकरपादभूपणे- एवेदं विश्वम्' (मु० २।१। १० ) ' अझ्मैवेदं विश्वस' (मु० २। २ । ११ ) इति मध्येऽपि वस्यैव परामर्शात्। तृतीयमुण्डकान्ते च 'परेऽव्यये सर्ष एकी भवन्ति ' (मु० ३। २।७) इति 'स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति' (मु० ३। २ । ९ ) इत्यैक्यलक्षणेन फले नोप संहाराच मुण्ड- कंत्रयात्मिकाया उपनिषद ऐक्यपरत्वे तन्मध्यस्थितस्य'दा सुपर्णा' (मु० ३।१।१) इत्यादिवाक्यस्यापि 'असं- युक्तं पकरणादितिकर्तव्यतार्थित्वाद' (जै० सू० ३/३।११) इतिन्यायेनाभिक्रमणन्यायेन च तदनुकूलत्वेनैव जिज्ञासाधिक- रणोक्तरीत्या व्याख्येयतया तस्य भेदोपकमत्वाभावात्। असं. युक्तमित्यादिन्यायश्चेत्थम्-दर्शपूर्णमासादिकं प्रकृत्य 'समिधो यजति' इत्यादि श्रयते। तस्य दर्शादी समिदाधङ्गत्वबोधक- त्वमस्ति न वेति संशये साध्यसाधनाकाङ्क्षयोः स्वर्गयागा धन्वयेन विच्छेदान्न तद्वोधकत्वमिति मासे। तयोर्विच्छेदेऽपीति- . करतव्यताकाङ्क्षया 'समिधो यजति' इत्याधुतरम् 'दर्शपू- र्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत' इत्यादिपूर्वमित्थमिति पदकल्प- नया समिदादयन्वयेनोक्तबोधकत्वमावश्यकम्। इतिकर्तव्यतार्त्वं चाSऽख्यातपदात्सामान्यतो ज्ञातभावनाया विशेषरूपत्वम् ।

दीनां द्रव्यदेवतादिसंस्कारद्वाराऽवघातादीनामुक्त्तवाक्येन साधन- त्वबोधनाप्तभ्निववत्तिरिति केचित्। यागादिरूपकारणनिष्ठापूर्वजन- कशक्तिसाधनत्वमितिकर्तव्यतात्वम्। यो यत्र शक्त: स तज्जनक इति मीमांसका:। एवं च कारणतत्वावच्छेदिका शक्तिरुभय. थाऽपि। तज्जनकाकाङ्क्षया समिदादिजन्यशक्तिमद्ध्यां दर्श- पूर्णमासाभ्यां यजेतेत्युक्तवाक्यार्थबोधः । मीमांसकमते शक्तेर नित्यत्वादखण्डकारणतारूपत्वेऽपि तद्विशिष्टस्येव फलोपधाय- : कतया तज्जनकापेक्षाया आवश्यकत्वादित्यन्ये। तथा च

पारदर्शाधङ्गप् 'इतिकर्तव्यतार्थित्वात्' उक्तेतिकर्तव्यतात्वेन तदपेक्षितत्वादिति 'असंयुक्तम्', (जै० सू० ३। ३। ११)

इति सूधार्थ:। तथा दर्शपूर्णमासी भकृत्य प्रयाजसमीपे भूपते्ं 'अभिकामं सुकेति' इति। तत्राभिक्राममित्यस्य प्मुखन्ततष :-

रेशेनाभिक्रमणं विधीयते। प्रयाजानां संनिहितित्वेऽप तदपेक्षया प्रकरणस्य मळवरवात्। अन्यथा संनिह्धितोस्तमपयाजाधक्ां स्वादिति पास्ते-प्रयाजान्विधाय'त्रीन्मयाजानिष्टा समानयढ उपभतः' इत्यनेनोपभृत्स्थाज्यस्यार्ध जुह्वां स्वाप्यमित्पेवं समानयनं विधाय 'अभिक्रामं जुहोति' इत्युक्त्वा 'यो दै मयाजानां मिथुनं वेद समिधो बह्नीरिव यजति तनूनपासमेक -- मिव' इत्यादि 'परयाजानिष्टा हवींव्यभिघारयति' इत्यन्तेल

यद्विहितं तत्मयाजाङ्गमितिनिश्चयात् । अयमेव संदंभन्याय:। तथा च समिदादिवाक्यार्थस्य यथा दर्शाधयुपकारकत्वं मिर्णीयते

वस्य 'द्वा सुपर्णा' (मु० ३। १।१) इत्यस्यार्थस्यावि. तदुपकारकत्वमेव निर्णेयम्। ननु 'यद्भरतयोनिम्' (मु० १। १।६) इति पथममुण्डके प्राणादिकारणत्वस्य द्वितीये 'दा सुपर्णा' (सु० ३। १ । १) इत्यादेस्तृतीयेऽपि सखण्डरप, प्रतिपादनादभिकरमणादिवदेव तन्मध्यस्थ 'पुरुष एवेदम्' (पु०. २।१।१०) इत्यादेरपि तदनुकूलत्वमेवेति चेव। न । पथ- मसुण्डक उक्तरीत्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानाद्युपकमस्य :परेऽ्व्यमे सर्व एकी भवन्ति' (मु० ३।२।७) 'स यो हवैं तत्परमं ब्रम्म वेद ब्रस्मैव भवति' (मु० ३। २।९) इत्युप संहारस्य मध्येऽपि 'पुरुष एवेदम्' (मु० २।१।१० ). इत्यादिपरामर्शस्याद्वैतनिष्ठत्वादद्वैतस्यैव महाप्रकरणित्वेन भृतयो- निवाक्यादीनां तद्विरुद्धतात्पर्यस्य सखण्डे वक्तुमशक्यत्वाद्। अभिक्रमणादे: पयाजादयुपकारकत्वं तु न महाप्रकरणविरुद्धंमिति विश्रेषाव। तृतीयमुण्डकान्ते 'परेऽव्यये सर्व एकी भवन्ति स यो ह वै तत्परमं अ्रह्म वेद ब्रश्मैव भवति' (मु० ३। २। ९) इत्यैक्यळस्षणेन फलेनोपसंहाराच्च मध्यवर्तिनः 'परमं साम्यमृ-

शांकरपादभूषणे-

पैति' (मु० ३।१। ३) इत्यस्यापि पूर्वोंक्त संदंभ्यायेनामे. दरूपसाहश्यपरतया न भेदोपसंहारताऽपि। अत एव परमामेति साम्यविशेषणम्। संसारिव्यावृत्तस्य निर्दुःखत्वादिना सादश्यस्य 'निरञ्ञन:' (सु. ३।१। ३) इति तत्पूर्वतनवावयेनापि लब्घ- तया पुनः साहव्यपतिपादनेऽनुपयोगात्परमत्वविशेषितं सादृश्य- ममेदरूपमेव । न च 'स यो ह वे तत्परमं ब्रह्म वेद असमैव भषति' (मु. ३। २। ९) इतिवाक्ये द्वितीयब्रह्मशब्दो जीवपर एव। तस्य जीवजातिकमलासनशब्दराशिरूपानेकार्य- स्वस्य कोशपसिद्धत्वात्। तथा च यः परम ब्रह्म वेद स जीव एव भवति, न परम ब्रह्मेत्यर्थः । अत एवाऽडय्यो ब्रह्मशब्दः पर- मश्वेन विश्वेपित: । एवम् 'सायं गावी गोष्ठ एकी भवन्ति' 'एकी भूता नृपा: सर्वे वचर्षुः पाण्डवं शरैः' 'कीटो भ्रमरेणै- कीभूत:' इति स्थानैक्यमत्यैक्यसादश्यनिबन्धनैकीभावस्य गो- नृपकीटभ्रमरादौ दर्शनादत्रापि तदन्यतमनिमित्तेन गौणैकी- भावव्यपदेशोपपतत्तिरित्युपसंहारो भेदविषय एव। अत एव 'परेऽव्यये' (मु० ३ । २ । ७) इति सप्तम्युपपत्तिः ।अन्य- थाऽश्नुततृतीयाकल्पनापचिरितिवाच्यम्। जीवे ब्रह्मपदपयोगसं- भवेऽि मकृते ्रओ्मोपादानमेवोचितम् । अन्यथा जीवभावस्या- ब्रह्मभावस्य च भागेव सिद्धतया तस्य ब्रह्मज्ञानसाध्यत्वाभा- षातु। 'परमं ब्रह्म वेद ब्रस्ैव भवति' (मृ० ३।२।९) इति वस्य ब्रह्मज्ञानफलत्वोक्तेरसङ्गत्यापत्तेः । एवं सत्यर्थाद्- द्वितीय ब्रह्मभवनमपि परमत्वविशेषितमेव। एवं चोपक्रमोपसंहा- रयोरैक्यविषयत्वे पूर्वोक्तन्यायेन मध्यस्थितस्य 'परेऽव्यये सर्व एकी भवन्ति' (मु० ३। २ । ७) इत्यस्य तदनुकूलयेन मुक्तस्य ब्रह्मणा त्द्रेदाग्रहविषयत्वरूपैक्यपतिपाद्कत्वमेव युक्त- म्। एवं सति परेऽव्यय इति सपम्यपि युज्यते। भेदग्रहान्वित- विषयतायास्तदर्थत्वात्। सायं गावो गोष्ठ एकी भवन्तीत्यत्र च

दिना वाडशव्यवहारोपपादनम्। न च विनिगमकाभाव उमय- याउपि व्यवहारसंभवाद्ितिवाच्यम् । अस्मदुक्त्तरीतावुपक्रमोप-

समन्वयाधिकरणम्।

संहरैक्यानुगुण्यस्य विनिगमकत्वात्। जीवपरयोः स्थानैक्यस्य नित्यसिद्धतया च्विमत्ययास्वारस्यपसङ्गगच्च। कर्मणां वैकुण्ठ- गमनासंभवेन 'कर्माणि विज्ञानमयश्ञ' (मु० ३ ।२) इत्याद्यसंगत्यापत्येकस्थानस्छितित्वादिना प्रकृते साहशव्यव- हारस्य समर्थयितुमशक्यत्वात्। अत एव मत्येक्पेन तादृशव्यव- हारोपपादनमपि मत्युक्तम्। कर्मणां मत्यैक्यासंभवेन 'कर्माणि विज्ञानमयक्च' (मु० ३।२) इत्यस्यासंगत्यापत्तेः । कीटो अ्रमरेणेकीभूत इत्यादेरिव सादश्यनिबन्धन एव एकीभूतव्यव. हारोऽस्त्वितिशङ् का तु सादृश्यपरत्वे सक्म्यनुपपस्या निरस्ता। मन्मते तु ब्रह्मणि लीनस्य कर्मणस्ततो भेदग्रहाभावेन जलेन लवणमेकी भूतमित्यादिवत्स्वीय रूपहानेन तद्धर्रिकमेदाग्रद्विषय-

रूपश्ात्र नदीसमुद्रदष्टान्तः । यथा नधः स्यन्दमाना: समु- द्रायणा: समुद्र माध्यास्तं गच्छनतीति पूर्वरूपहानोकत्याऽगुस्तमा. णभेदत्वोक्ते:। अयं तु विशेष :- परस्परावयवभेदेन परस्परमे- क्यासंभवात्तत्र सत एव भेदस्याग्रहणमत्र तु भेदाभावादेवेति भेदाग्रहणांश एव दष्टान्तसंपतिपततेः । नहि दष्टान्ते सर्वसाम्या पेक्षाऽस्तीति। यद्यपि मुक्तिकाले सतोऽपि भेदस्याग्रहणेनोक्त- श्ुत्युपपत्तिस्तथाऽपि'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा नान्योSतोस्ति श्रोता' 'न हस्ति द्वैतसिद्धिरातमेव सिद्ध: ' 'नैव काचनात्र भिदाऽस्ति ' 'स ह यो वै तत्परमं ग्रह्म वेद ब्रस्मैव भवति' (मु० ३।२। ९ ) यावन्मोहं तु मेद: स्याज्जीवस्य च परस्यच। ततः परं न भेदोऽस्ति भेदहेतोरभाबतः ।। विमेदजनकेऽज्ञाने नाअ्मात्यन्तिकं गते। आत्मनो ब्रह्मणो मेदमसन्तं क: करिष्यति।। इत्यादिश्ृतिस्मृतिपर्यालोचनया भेदाभावादेव न तथा ग्रहः जमित्येष कवपयितुं युक्तम्। यथा च 'नान्योऽडस्ति द्रश' इत्वादिश्ुवेणीवेक्रमेदनिषेध एव स्वारस्यं न पराभिमवानें

शांकरपादभूषणे-

-तथाऽऽनन्दमयाधिकरणे विस्तरेण पतिपादयिष्यामः। युक्तं च मुक्तिकाले भेदस्यैवासत्वकल्पनया तद्ग्रहणम्। मन्यथा वद्अहणकारणदोषकल्पनापत्या मुक्तेरेवानुपपत्तेः। निरस्तसम- स्वक्ोपात्मलाभस्यैव मुक्तित्वश्रवणाव् । यत्ु 'अलैव भवति' (मु० ३।२।९) इत्यस्य वृंहि- सस्वरूपब्रअ्मत्वाक्रान्तो भवतीत्यर्थः 'संपूज्य ब्राह्मण भक्त्पा झूद्रोSपि ब्राह्मणो भवेत्, इतिवत्। नहि शुद्रोऽपि पूजितब्राह जन्बकिर्भनति। किंतु ब्राह्मणत्वजात्याक्रान्ती भवतीति परे- नोकं तद्ेतेनापास्तम्। उक्तयुक्त्यादिना प्रकृते व्यवत्यभेदसपैव . .. संभवेन रष्टान्तवषम्पाद। यक्षु भोक्त्रापत्यधिकरणे 'एकी भवन्ति ' (मु० ३। २। '७) इति श्रुत्या न मुक्तिकाले जीवपरयोरभेदसिद्धि: । लोक उदकान्तरमिलित स्योदकस्यैकी भावव्यवहारेऽप्यन्तर्मेददर्शैनेन अ्यभिवारादेकयव्यपदेशस्य स्थानैक्यादिनाऽपि जलैक्यवदुपच. रिर्थलाठ। श्रतिराट्पबृंहणैस्यव बोघितत्वाच । तथा च भुवि :- पयोदर्क शुद्धे शुद्धमासिकतं ताडगेव भवति। एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गौवम ।। इति। स्कान्दे च- उदके तूदकं सिक्तं मिश्रमेव यथा भवेद्। न चैतदेव भवति यतो वृद्धि: मदश्यते।। एवमेव हि जीवोऽपि तादात्म्यं परमात्ममा। मासोऽपि नासी भवति स्वातन्त्रयादिविवर्णनात्॥। इति आनम्दृतीर्थींये बक्तं तदप्युक्तयुक्त्यादिभि: पराइतम्। कि चोकभुती रष्ट्ान्ते शुद्धत्वेन सादश्यमात्रं यदि विधकितं तदाS- नासिकस्यापि जलस्य शुद्धस्य शुद्धत्वादिना सारश्यानपाया- स्छतिणतासिक्तान्तभागस्य वैयर्थ्यमिति तञ्ेद्म्रहाविषयत्वा. दिना साहशयं वाच्यम्। तथा सति जळह्यमेलमस्य मेदतर- सिसालपसमेनो कसाइश्यम योज़फतपला मेन सम्ागरयार्नपर्पद्।

समेन्व वाधिकरणम्।

एवं च ताहग्जलस्य दष्टान्तत्वं वदता मुक्तस्य ब्रह्मणाअपि तच्जेदप्रहाविषयत्वादिनैव सादश्यं तदभन्नत्वपर्यवसितमत्र पति- पादत इत्येव वक्तव्यम्। स्कान्दवचनं तूक्तश्रुतिस्मृतिवाकया- विरोषेनावान्तरमुक्त्यभिभायम्। अत एव ब्रह्मलोकगतस्य । परस्यान्ते कृतात्मान: परविशन्ति परं पदम्। इति सस्यैक्यरूपपरपद्मासिरुच्पते। एतेन माण्डूक्यगतम् । 'परात्परं पुरुषमुपेति दिव्यम्' इति वाक्यमि र्या

श्नन्' (मु० ३ । १ । १ ) इत्यादिना न वा. सिकमेदाभ्यासः। नापीशस्य शास्त्रगम्यतया तत्मतियोगि- कस्तद्र्मिको वा भेदोऽपूर्व:। मत्यक्षेण तत्समकक्षयाऽनेन च तयो: भापत्वात्। त्त्रदुक्त्तफला ्थैँवादयरिक्यपक्षेऽि संभवेन न भेदासाधारणलिङ्गता। 'अनश्नन् ' इत्यादेः काल्पनिकमेदे- नोपपश्या तार्यिकमेदोपपत्तित्वाभावाव। न चाद्वेतिमते नित्यं ब्रम्मभूतस्यापूर्वत्रह्मभावोक्तिरयुक्तेति वाच्यम्। कण्ठगतचामी- करादावपासत्व भ्रान्तिनिवृत्तिमात्रेण मापमासिरुपतया फलत्व- दर्शनात्। न चाऽडरोपनिटट त्तेरशाब्देत्वम्। श्रतार्थापत्तिगम्यतया प्राष्दृत्घोपपसेः। एतेनैक्पस्य मागेव सिद्धतया 'एकीमवन्ति' (मृ० ३।२।७) इत्यभूततद्वावार्थन्वमत्ययायोग इति- निरस्तम्। गृहनिक्षिपाज्ञातनिधिवत्कण्ठवाभीकरवद्वा सतोडप्या- छृतत वेनाभूवसमतया तदुसपतते:। यब सिद्धवस्तुनः भमाणानतरवेद्यत्वनियमेन सिद्धवस्तुब्रम्म- बोधने वेदान्तानां नानधिगतार्थविषयकत्वरूपभामाण्यं संभव- नीति पूर्वपक्षिणोक्तम। तभ सम्यक्। भाष्याद्युकरीत्या वेशन्तानां क्रियोपासनादिशेषता विनेव माधान्येन ब्रह्मपतिपादकत्व- सिद्धी तत्र प्रमाणन्तरािषयत्वसिद्धो चौपनिषद्ब्रह्मणि वाहम- नियम्यमिचाराव। ताडयनियमे मानाभावाच्च। लौकिक- कायें ममाणान्तरवेद्यताया अपि सदवेन सिद्धपराणामेव सापे- सर्वं न कार्यपराणामित्यस्थामयोजकत्वाद्।: आन्नायश््य-

२७ए शंकरपादभूषणे-

(जै० सू० १।२ । १ ) इत्यादिजैमिन्यादिवचनं च भाष्यो. करीत्या पुरुषार्थानुपयोगिनिष्फलोपाखयानपरमेव । नापि सिद्धवस्तुपतिपादने फलाभावः पूर्वपक्षोक्तः सम्यक्। यत ईप्सितं फलं द्विविधम्। किचिदमासं यथा ग्रामादि। किंचिच्च पाप्तमपि भ्रमवशादपाप्तमित्यवगतं यथाकण्ठमण्यादिकम्। एवं जिहासितमप द्विविधम्। किंचिदहीनं जिहासति यथा वलयित चरणं फणिनम्, किंचिच हीनमेव यथा चरणाभरणनूपुर आरो पितं फणिनम्। तत्र वेदान्तजन्यव्रह्मत्मेक्पज्ञानात्माप्तवस्ममाति: कल्पितत्वेन नित्यहीनसंसारहानिश्व संभवतीति सिद्धब्रह्मबोध- नेऽपि फलवत्वमस्त्येव। भाष्येऽप्युक्तं रज्जुरियं नायं सर्प इति सिद्ध वस्तुबोधनेऽपि फलवत्ता दष्टेति। यत्तु चन्द्रिकायां सिद्धवस्तुमतिपादनस्य निरुक्तफलवत्ता मनूद कण्ठम्युपदेशस्य प्राप्तमणिमासिर्न फलं किंतु पाप्तिज्ञान- जन्यसुखस्य वस्तुतः भागपाप्तस्य मासिः, मण्यमाति- भ्रमादिजन्यदुःखस्य वस्तुतः भागनिव्ृत्तस्य निदठत्तिर्वा फलम। एवं चरणाभरणमिद न सर्प इत्युपदेशस्यापि न निद्ध तसर्पनि- वृत्ति: फलं कित्वाभरणत्वज्ञानजन्यसखस्य वस्तुतः प्रागंमा- सस्य पा्ति: सर्पभ्रमजन्यदुःखस्य वस्तुतः भागनिवृस्तस्य नितृ- पिर्वा। न हुपदेशेन मणिः माप्ः सपों वा निद्ृत् इत्यनुभव:। किंतु मास्तिज्ञानाद्भ्रमो निद्ृत्त इति। न च पकृते माप्तस्वरूप-

वाडस्ति। येन समयोजनता स्यादिति दूषणमुक्तम्। तद्सव्। प्राप्तमणिमाप्तिर्न फलमित्यत्र पाप्तेरमणिनिष्ठस्वत्वादिरूपत्व इष्टा पत्तिः। तत्साक्षात्काररूपत्वे च कण्ठे मणिरस्तीत्युपदेश्वस्य सा कर्य न फलं स्वत्वादिवत्। तद्दिशिष्ठसाक्षारकारोऽपि मासिशब्दार्थ:। उपदेशानन्तरं साक्षात्कृतमणीनां व्युत्पन्ना- नामपि मणि: प्राप्त इति मयोगदर्शनात्। प्रात्तिज्ञानजन्यसुखस्य वस्तुतः पागपाप्तस्येत्यसदेव। अरमन्मते सुखमात्मेव चन्दना-

स्ेन वस्तुतः मानमासेरभाषात्। त्वयाउपि हि चन्द्रिफायाम्-

समन्ययाधिकरणम् ।

जिव्ासाधिकरणे नापीहामुत्रार्थभोगविरागः परमते संभवति। विवरणे विषयैरपि नित्यमात्मरूपमेव सुखमभिव्यजयते, न तु जन्यं सुखमस्तीत्युक्त्तत्वेन तद्विस्मरणेन माप्तिज्ञानजन्यसुखस्य वस्तुतः भागभाप्तस्येत्यस्य वक्तपशक्यत्वात्। मण्यपाप्तिभ्रमन- न्यदुःखस्य वस्तुतः प्रागनिवृत्तस्य निवृत्तिरवा फलमित्यपि न सत्। तादृशदुःखनिवृत्तेः पूर्वसिद्धाषिष्ठानात्मरूपतवेन वाहश- दुःखस्य वस्तुतः भागनिव्ृत्तत्वासिद्धे: कथ तन्निवृत्ेः फल- त्वम्। यदि च तत्निवृत्तित्वेज तस्य फळत्वं तईि ब्रम्मापात्ति-

फलता कि न स्यातु। कि च नित्यनिवृत्तेत्यत्र निदृत्तत्व- मपारमार्थिकत्वमेव, न विद्यमानध्वसपतियोगित्वम्। आरो-

नस्यैव ध्वंसत्वेन कथ तदा स नास्तीति चेव। तदाSप तद्ध्वं- सत्वोपहितिस्य मागसत्वेन तेन रूपेण तस्योपदेशसाध्यताया इष्यमाणतायाञ्चाबाधात्कर्यं न तस्य फलत्वम्। किं च मति- योगिनि द्वेषोऽपि तद्ध्वंसेच्छारयां हेतुः । एवं फले द्वेषोऽपि तत्साधनद्वेषहेतुः । एवं च दुःखे: द्वेषात्तत्साधनत्वेनावगत आरोपितानारोपितसाधारणे फणिनि द्वेषात्तद्ध्वंसस्येप्यमा- णत्वं निष्पत्यूहमिति तत्साधननूपुरसाक्षात्कारहेतोरुपदेशस्य कथमसी फलं न स्यात। यद्पीच्छान्तराजन्येच्छाविषयत्व. रूपं मुख्यमुपदेशफलत्वं न मणिसाक्षात्कारादी संभवति त. थाऽपि गौणमुखयसाधारणमिष्यमाणत्वलक्षणं तत्संभवत्येव। तत्साध्यत्वे सति, इष्यमाणत्वस्येव फलसामान्यळक्षणत्वाद। इष्यते हि मण्यादिसाक्षात्कार इष्यमाणसुखादिसाधनत्वादु- पदेशसाध्यश्वेति तत्फलमेव । प्रकृते तु सिद्धत्वाग्रहदश्ायामि- च्छान्तरानधीनेच्छाविषयत्वात्परमानन्दरूपब्रह्मणो मुख्यपुरु- पार्यत्वम्। नित्यसद्धत्वग्रहदश्ायां तददर्शनात्मकाविद्यार्या द्विष्टतमदु:खहेतुत्वेनावगतार्यां द्वेषाचत्निवृत्ताविच्छा, ततश्च तद्धे- तावात्मसाक्षात्कारे चेच्छासंभवतीत्यविद्यानिवृत्त्यात्मसाक्षात्का रादेश फलत्वं निर्विवादमेव । एतावानेवात्र विशेष :- मण्या-

धुपदेशन्य मण्यादिसाक्षात्कारो न मुख्यं फलं किंतु गौणम। बेदान्तानां तु परमानन्दस्वरूपन्रअ्मसाक्षात्कार: स्वतो दुःख- निवर्सकतया मुख्यं फळं मुख्यफलहेतुश्वेतति न किंचिदप्यनु- पपभय्। यदपि चन्द्रिकायाम्-पूर्ववादिना फलाभाषादिना तात्पय आक्षिप्ते सिद्धान्तसूत्रे फलादिकं तात्पर्य चानुपपाद मामाण्ये सात्पर्य हेतुकर्तुमयुक्तमिति दूषणमुक्तम्। तत्पूर्वोचरपक्षयोष्यां मोइनिबन्धनमेव । पूर्ववादिना हि'वेदान्ता न ब्रह्मणि पमाणम- वत्परत्वाद्। ते च न तत्परा, फलाभावात्' इत्यालषिसे तड्रस, शास्त्रपमाणकमन्वयात्तात्पर्यात्, वदेवासिद्धमिति श- डुनर्यां संशब्दसूचितं तात्पर्यनिर्वाहकफळवश्वापूर्वत्वादिरूप- छिङ्गनदितिरीत्या यद्वेतिहेतुविवरणे फलस्य तात्पर्यस्य चोप- पादनेन ताहशहेतूकरणस्य सुयुक्तत्वाद। समन्वयात्सम्यक्वा- स्पर्यनिरूपितसंबन्धविशेषात्। स च तन्निर्वाहकोपक्रमादििङ्ग- वश्वमेवेवि प्रथमहेतुपरिष्कारेऽपि शास्त्रमामाण्ये ने तात्पर्य हेतू-

तेन च तात्पर्यस्थाप्यर्थतो लाभादतत्परत्वशङ्कया अपि निवृत्ते:। यदपि चन्द्रिकायां लक्षणाया अमुख्यत्वेन सौत्रसंशन्दार्थत्वा- योगश्च। तदुक्त्तमनुव्याखयाने -- कर्य च लक्षणावादी ब्रूयाड्सससमन्वयम् । योऽसी शब्दस्य मुख्यार्थस्तन्रैव स्यात्समन्वयः ।। इति दूषणमुक्तम्। तदप्यसत्। तत्पतीत्युव्श्यकत्वरूपमु- खयतात्पर्यलाभार्थकतया संशब्दस्य मयोजनोक्तर्यत्पर: शष्दः स शब्दार्थ इति न्यायेन तात्पर्यविषयीभूतार्थस्यैष मुख्यार्थ-

सात्पर्यावगमासदेव तेषां मुख्योऽर्य इति न किंचिदेतव्। एन

यदपि चन्द्रिकायाम्-

निर्विशेषे च चिन्मान्रे कथं श्रुतिसमन्वयः ॥

इस्युकंम्। वददि जिज्ञासासने विस्तरत: नस्मुकमीक्षरप- विकरणे प निरसिष्यामः। यदपि चन्ड्रिकायाम्-

जिज्ञासार्थ द्विवीये च जगज्जन्मादिहेतुता।। अविधमानाहमर्ये लक्षणत्वेन कीर्तिता। ईश्वरस्य तृत्षीये तु निर्विश्ेषे प्रमाणता ।। शास्त्रस्योक्ता चतुर्षे तु तस्मिभेव समन्वय:। प्रतिज्ञावोऽन्तरित्यादी सविशषं तु कथ्यते।। प्रस्मेति मायिनां पक्षस्तत्र किं केन संगतम्। तश्वषिद्वेषमात्रेण श्रुतिसूत्रे कदर्थिते।।

मूलकमू। तथा हि-श्रीमद्भगवत्पादभाष्ये कर्य पुनः मत्यगात्म- न्यविषयेऽध्यासो विषयतद्वर्माणाप्यित ब्रह्मणि निरक्तलक्षणा- ध्यासो न संभवति। तस्याविषरनयाऽषिष्ठानत्वासंभवाद् । सामान्य विशेपरूपाभ्यां ज्ञानाज्ञानविद्य्यत्वस्थेत तस्वादिति शङ्डन- यां तुष्यतु दुर्जन इति न्यायेन न तावदयमेकान्तेनाविषयोडस्मत्म-

नस्य विषयतया भानमपेक्षित गौरवाव, कि तु भानमात्रम्, तथ स्वमफ़ाश्स्य स्वत एव जडस्य तु विषयतपेश्यन्यदेवदवित्य- भिन्नायेणापरोक्षत्वाच्च म्रत्यगात्ममसिद्धे:, अस्ति तावङ्गस निर्प- शुद्धबुद्धमुक्तस्वभावमित्युपक्रम्थ, 'आत्मा स भोक्तुरित्यपरे' इत्यन्तविप्रतिपत्तिपदर्शेन जीषंस्य यत्पारमार्थिकं रूपं ब्रह्म तस्यैवानीपाधिकरूपेण जिज्ञासाया उकतत्वेन तस्य च मतीयमा नजैवरूपव्यावृत्तत्वेन जिज्ञास्यत्वाया पर्थावृत्तिलक्षणस्यौपाधि- कस्योपलक्षणवया व्यावर्तकस्याभिधाननौपाधिक रूपेण जगस्का- . रणत्वाद्युपललित एव शास्त्रपामाण्यं पूर्वाधिकरणे पदर्शिक्षमरिय- मविकरणे समथर्यते। ईसत्यधिकरणे चोक्तलक्णाविव्पाप्िया- .

शोंकरपादभूषणे-

रणायोक्तं गतिसामान्यमानन्दमयाधिकरणमारभ्य स्फुटीक्रियते

निरूष्यत इति काप्यसंगत्यभावाचदुन्भावनं चन्द्रिकायापद्वैता- त्मविद्वेषमात्रेणैवावशिष्यत इते सुधियां स्पष्टमेवेति दिक्ु। समन्वयनये भूयाद्रघुनाथस्य सन्मुदे। कृतिरेषा भगवतः पादमूले समपपिता ॥ १ ॥ इति समन्वयाधिकरणं समाप्तम् ।

अथ ईक्षत्यधिकरणम्।

सांरयेष्टं जगती न हेतुरप तु ब्रस्मेति सिद्धान्तितं यैर्वाच्यत्वसमर्थने पयतितं चावाच्यताखण्डनैः ।। अर्मिस्तद्दय साक्षिणं नतमन:पङ्केरूहालीमहा. हंसं कंसरिपुं सदैव परमानन्देन वन्दामहे। १ ॥ अस्मिमीक्षण संज्ञकेऽघिकरणे सदेशिकैर्योजिते वादिव्याहृतदोषचूषणपुरस्कारेण तद्दूषणैः ॥ एतद्वै रघुनाथसूरिरचितं विद्धन्मनस्तोषदं श्रीमेंच्छंकरपादभूषणमिद जीयाज्जग्त्यां चिरम् ॥ २ । ईक्षतेर्नाशब्दम्॥५ ॥ 'अथातो ब्रह्मजिव्ासा' (त्र० सृ० १।१।१) इत्यत्र भोक्तात्मनो यत्पारमार्थिकं रूपं ब्रह्मेति निखिलवेदान्तेषु प्रसिद्धं तद्विचार्यमित्युक्तम् । तदेव च स्वरूपतटस्थलक्षणाभ्यां जन्माधश्य यव:' (ब्र० सू० १।१।२) इत सूत्रेण पति- पादितम्। तत्रैव च तृतीयसूत्रेण शास्त्रैकसमधिगम्यत्वमुक्तम् । 'तन्तु समन्वयाद्' (ब्र० सू० ।१।१ ।४) इत्यत्र च शास्त्रतात्पर्यगोचरत्वरूपं शास्त्रेकसमधिगम्थत्वं सिद्धस्य वस्तुन पमाणान्तरगोचरत्वनिष्फलत्वनैयत्यान्न संभवतीत्याक्षिप्य स- माहितम्। इदानी स एव मागुक्त: समन्वयः परपक्षमतिक्षेपपू

ईक्षत्यधिकरणंम् ।

र्वकमनेनाधिकरणेन दढीक्रियते.। अत एवाध्यायसंगतिः। सपष्टम्रह्मलिङ्गानां सद्वियादीनां पधानादिपरत्वं व्युदस्य ब्रह्म. परत्वव्यवस्थापनात्पादसंगतिश्व। अनन्तरा त-जिज्ञास्यं सर्वज्ञं परममयोजनरूपं ब्रह्म जगत्कारणत्वादिना वेदान्तपति- पाधमिति यदुकत तन्न संभवति, स्वपकाशानन्दरूपपरमपुरुषार्थ- रूपब्रह्मणो भिन्नस्य जडस्य प्रधानस्यैव जगत्कारणत्वादिना वेदान्तपतिपाद्यत्वावगमादिति सद्वियामालम्व्य सांख्परीत्या पाशुक्तसमन्वयाक्षेपेण पूर्वपक्षपवृत्तेराक्षेपिकी। अत्र च 'सदेव सौम्पेदमग्र आसीत' (छा० ६।२।१) इत्यादिवेदान्त- वाक्यानि जगत्कारणत्वेन मधानमेव प्तिपाद्यन्त्पुत ब्रह्मेति तदर्य चोक्तविधं जगत्कारणत्वं मधानादावेव संभवत्यय ब्रह्म- ण्येवेति संशयः । तद्वीजं च वादिविमतिपत्ति:। पूर्वपक्षस्तु-कारणत्वेन वेदान्तप्रतिपार्दं पधानमेव। तंत्रैय कारणत्वोपपत्तेः । न ब्रह्म, तस्य कर्तृत्वोपयोगिज्ञानाश्रयत्वा- भावात्। तथा हि-न तावदुपलब्धिमात्रस्य ब्रह्मणः कर्तृत्वो- पयोगिज्ञानाश्रयत्वम्। यतो ज्ञानं यद्रह्मण्यभ्युपगम्यते तमि- त्यमनित्यं वा स्यात्। नाडडय्यः । त्वया: व्रआ्मातिरिक्तनित्यज्ञा- नानभ्युपगमात। अत्यन्ताभेद आश्रपाश्रयिभावानुपपत्तेश्र। नं द्वितीयः । सतत्वगुणपरिणामविशेषस्य तस्य निर्गुणे निर्विकारे च परमात्मन्यसंभवात्। गुणाभिमानिषु च जीवेपु तादृशज्ञान-

सर्वविषयकसतत्तगुणपरिणामात्मकज्ञा नमतिविम्बव श्वेन योगिना सर्वज्ञत्वं च भवेत् । पतिबिम्वश्च यस्यां बुद्धिव्यक्ती यस्प पुरुषस्य विजातीयसंयोगादिविलक्षणः पुरुपान्तरव्पादृत्त: संब- न्यविशेषस्तद्वुद्धिधर्माणामेव ज्ञानसुखद्:खादीना तत्पुरुषे मति. विम्बः। अन्यथा मुक्तस्यापि संसरद्बुद्धिधर्मेदु:खादिपतिबिम्न- वह्वपसङ्गेनानिर्मोक्षमसङ्गात्। स्पष्टश्ायमर्थः सांख्यपवचन- भाष्ये। तथा च नित्यमुक्ते परमात्मनि वादृशपतिबिम्नवत्ता दूरनिरस्वैन। यदपि प्रधानेऽपि न तदिति तस्यापि सर्वविषयं- कज्ञानाश्रयत्वं दुर्धटं तथाउपि ज्ञानाकारेण परिणममानसर्षग-

शांकरपादभूंषणे-

गात्मकत्वाशुज्यते तत्र सर्वज्ञत्वव्यवहारः। परमात्मानि सु ताह- अगामानुकूल शक्तिमद्गुणाभेदशून्यत्वादुक्तकरित्यापि सर्वजत्व हुस्पपादम्। यदाऽव्यनिर्वचमीयं मायावृत्तिरूप ज्ञानं मम्मण संभवतीति तदादाय ब्रह्मण्यपि सर्वप्त्वव्यवहार इस्ती स्वगोष्टपां परितुष्यसि तदाऽपि प्रधानस्य स्वविकारभूत- सस्वपरिण्ामाश्रमत्वं धर्मिज्ञानावाध्यम् । अ्रह्मणि तु तद्ञाध्य- पिति सर्वव्णव्देन मुख्यज्ञानाश्रयग्रहणसंभव औपचारिकवदा- अयपरिग्रहेऽयुक्त एव।न ह्ारोपितसर्पत्वसंसर्गवती रज्जु: रवर- सत: सर्पशव्देन व्यवहियते। क चानित्पत्ञानस्य शरीरेन्द्रि- पनिषाद्यतया कार्यकारणे ब्रह्मणि कथं तत्संभवः । मधानेऽपि कथमिति चेत्। न । कर्थंचिदौपचारिकत्वाविश्येषे प्रधानपक्ष. पातो न युक्त इवि ्ेद।रत्यम्। मधानस्य मुख्यकर्तृत्वासंभ- बेडग्योपचारिकं तदुपपदते। उपादानत्वं च मुख्यमेव। सांशत्वा- नपृदािवत्। परार्यत्वाच्च संघातस्य। ब्रह्म तु निरंक्मभ्युपगम्यते भवता। तस्मात्पधानमेव कारणवाक्यमतिपाद्यक्। यादि च भधा- मस्य जगत्कारणता'सृष्टयाधकार्ये सुखदुःखमोहात्मकसवसट पाजडमकृतिकं स्वसतशपकृतिकं वा कार्यत्वातसंमतवत्'इत्याद्- सुमानसमषिमठ्या ममाणान्तराधिगते च वाऽडगयतात्पर्य तदा माडस्तु तत् वेदान्ततात्पर्यम्। तथापि प्माणान्वरमाप्तमधानानु- पादम जीवे वदैकयसंपत्तिविधानायेवि न निरर्बकानुवादत्वम- सक्क:। एतदभिसंधायेवोकं कल्पतरी-प्रयोजनं तु' वश्व घसि' (छा० ६।८।७) इति चेतने वच्छन्द्वाच्यपधानै नयसंपातिः पूर्वपक्षे। सिद्धान्ते तु तस्य अ्रस्मेक्यममितिरिति। वस्मादुक्के ब्रह्मणि न वेदान्वसमन्वय इति।

िएवं प्रधानम्। ईसते, ईसणातू। न वेक्षणं अहाण्यनुपपम- विति वाडमम्। मायापरिणामवृत्तिविशेषस्य वक्ष्य अ्रसणवपि संभवान। नतु सवगुणपरिणाममिशेषरूपमीक्षणं मषानेऽपि संयामितं सुरयं वेत्युक्तमिति चेतू। न। संकत्पादीनां स्पस.

ईसत्यधिकरणम्।

भ्युपगमायोगात्। मन्मते च परमात्मनः स्वरूपभ्तज्ञानेन सर्व- ज्तया संकलपाद्युपपत्ति:। न च स्वरूपभूतज्ञानस्येशाश्रितत्वा नुपपचिरभेद आश्रयाश्रयिभावायोगादिति वाच्यम् । आविद्य- कभेदोपगमेन तदुपपत्तेः। यथोक्तं पञ्चपादिकायाम्- आनन्दो विषयानुभवो नित्यत्वं चेति सन्ति तद्धर्माः। अपृथकत्वेऽपि चैतन्थात्पृथगिवावभासन्ते ।। इति। अभिमतश्चायमर्थो भाष्यकृतामपि। यदाहु :- यस्य सर्व- विषयावभासनक्षमं ज्ञानं नित्यमस्ति सोऽसर्वज्ञ इति विभतिषि- द्धमिति (ब्र. सृ० १।१।५)। नन्वेवमप्यास्तां नित्यः सर्वेज्स्तदधीनसंकल्पादिकं तु मधानस्यास्त्विति चेवु। न । संकल्पादेः स्वनिर्वाहकज्ञानसामानाधिकरण्यसंभवे तद्वैयधिकर- व्यकल्पनाया अयुक्तत्वात्। अत एव च 'श्रुतत्वात् ' (ब्र० सू० १।१।११ ) इति सूत्रमपि स्वरसतः संगच्छते। अत्र सुत्रे संकल्पात्मकेक्षणाक्षिप्ज्ञानेन मधानव्युदास उक्तस्तत्र कण्ठोक्तेनैव वेनेति विशेषात्। उक्तं च तत्र सूत्रभाष्ये-स्वश *देनेव सर्वज् ईश्वरो जगतः कारणमिति श्रुयत इति। ईक्षणं ज्ञानमेवेत्युक्तो सु वादशसूत्रमयोजनं वक्ष्यते ॥५॥ नतु 'तचेज पेक्षत' (छा० ६ । २ । ३) इत्यादावी- क्षतिर्गौण इत्यवश्यं वाच्यम्। तेज:मभृतीनामीक्षितृत्वस्य सिद्धा- न्विनाडप्यनुपगमात्। तथा च तत्मायपाठात् 'तदैक्षत' (छा. ६।२।३) इत्यादावपीक्षतिर्गाण इति युक्तमिति शडगं प्रत्याह-

ईक्षविर्गोण इति चेवु । न।'अनेन जीवेनाऽऽतमनाऽनु. भविश्य'(छा. ६।३ ।२) 'स आत्मा ततत्वमसि ' (छा० ६।८।७) इत्यादावात्मशब्दस्याSडसमतादात्म्य बोधक- सृवीयायाश सत्वात। अयं भाव :- आत्मशब्द: स्वरूपपंरथे- वनपसथ रक:। तत्र ' जीवेनाऽडरमना' (छा० ६।३।२)

शकरपादभूषणे-

इत्यत्र स्वरूपपर एव ग्राह्यः। अन्यथा जीवशब्देनैव चेर्तन- लाभेनाSSत्मपदवैयर्थ्यापत्तेः । स्वरूपस्य च ससंबन्धिकत्वा- त्संबन्ध्याकाङ्क्षायाम् 'सेयं देवतैक्षत' (छा० ६।३) इति समभिध्याहता परदेवतैव संबन्धितयाऽन्वेति। तथा च यंदीयं देवता जीवादत्यन्तभिभा तदा जीवस्य तत्स्वरूपत्व- मनुपपभ स्यात। 'स आत्मा' (छा० ६।८।७) इत्यत्र चेतनपरोऽप्यात्मशब्दः परदेवतापरामर्शितच्छब्द्समाना- धिकरणो दश्यत इति न प्रधानस्य तेज:पभृतिस्त्रष्टृदेवतात्म- कंत्वमिति ॥६ । नन्वयमात्मव्शदोऽपि प्रधाने गौण एव। आत्मनः सर्वा- र्थंकारित्वात। यथा राज्ञः सर्वार्थकारिणि भृत्ये भवत्यात्मश्दो ममाऽडत्मा भद्रसेन इति शङ्कं निराकरोति। यद्वा 'स आत्मा' (छा. ६।८।७) इत्यादावांत्मशब्दः स्वरूपबोधक: 'जीवेनाडडरमना' (छा. ६। ३।२) इत्यत्रापि ममाSडत्मा मित्रमित्यादाविवाSऽत्मशन्दो गाण इति शङ्ां निराकरोति- तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात् ॥७॥ 'अनेम जीवेनाऽडत्मना' इत्यत्र यद्यपि नैताद्जार्थर्सभषः पधानस्य जीषभोगापवर्गसाधकत्वेऽपि जीवस्य प्रधानार्थत्वा- भावात्तयाउपि चेंतनपरत्वमभिमेत्येयं शङ्न। इयं च संभवदु किकतामात्रेण भाष्य उपदर्शिता। अस्याSSत्मशव्दृस्य चेतन. परत्वे वैयरथ्यस्य दर्शितत्वात्। अत एव भाष्य एतत्सुत्रस्य स्वतन्त्रहेतुपरतायामेव निर्भरो दर्शितः । अत एव मिश्रेरप्पु-

कयेण वा प्धाननिराकरणार्य सुत्रमिति।'आचार्यवानपुरुषो बेंद तस्य तावदेव खिरं यावभ विमोक्ष्पेऽय संपत्स्ये' (छा० ६। १४ । २) इति। तरि्मिअ्षगत्कारणे सदात्म नि निष्ठा स्वेबयधीर्यस्य ताडशस्य पुरुषस्य स्वरूपाचछादकाविद्यानिवृत्ति- हपमोसोपदेश्वादिति च सूत्रार्थ:। तथा व 'तत्वमसि ' (छा०र ।८।७) इति जीचे मंधाने कपसेपरयुपदेश इति न पुलाम।

संप गेमोअफळकत्वासंभवात्। 'नान्यः पत्पाः' इत्याबिश्ु- तेरिति सुचिनम् । विस्तरेण चायमर्यो भाष्य पवोपपा- दिव:।७।। ननु सदात्मनिष्ठस्यापि मोक्षोपदेशे नायुक्त। स्थूलारुन्पती पदर्शनन्यायेन देहेन्द्रियादिव्यावृत्तिपदर्शनस्याचेतने पधानतादा-

त्मज्ञानोपायतया मधाननिष्ठाया अपि मोक्षपयोजकतासंभवा- दिति शडननिरासायाSडड- हेयत्वावचनाब॥८॥ भवे देत देवं यद्यरुन्घतीदृष्टये दर्शितस्य तारान्तरस्येव सदात्मातिरिक्तं प्रेयमत्रोपदिष्ट स्यात्। न चतदसति। तथा च

ष्वैव मोक्षहेतुरित्यवगमेनोक्तानुपपत्तिर्दुधैरैवेति। अत्र चशव्देनै- कविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाविरोध: समुचीयते। कार्यकारण- योरभेदेन पधानविज्ञानान्महदादिविशेषान्तविज्ञानसंभवेऽवि चेत- नश्य प्रधानकार्यत्वविरहात्तद्विज्ञानेन सर्वविज्ञानं न संभवतीति प्रतिब्राविरोध: स्वतन्त्रपधानवादे सुस्थ: ॥।८।।

स्वाप्ययात् ॥९॥ इतथ पधानं नात्र मतिपाद्यते।'यत्रैतत्पुरुषः स्वपीति नाम '(छा० ६।<) इत्यादिना सदात्मानि जीवस्थाप्यय- भतिपादनाव। लयो हि स्थूलरूपमहाणेन कारणे सूक्ष्मरूपे- णावस्थानम्। न चैतज्जीवस्य प्रधाने संभवति। न च'यत्रै- वत्पुरुष: स्वपिति नाम सता सौम्य तदा संपन्नो भवति स्वं सपीतो अववि तस्मातस्वपितीत्याचक्षते' (छा० ६।८) इत्यत स्वशव्देन जगत्कारणं सभ्नोंकं किंतु प्रम्मैष। तथा च अगतकारणस्य मधानत्वेपि ब्रह्मणि जीवस्यौपाधिकस्वरूपल-

२८४ शंकरपादभूपणे-

स्वाप्ययस्य सत्संपत्िहेतुत्वेन निर्देसे सत एव सर्वलाभात्।. अन्यन्न सत्संपत्तावन्यप्राध्ययश्य हेतुत्वासंभवाद।। ९।। करिमिशचिद्वेदान्ते प्रधानं तथा भविष्यतीति सन्ाSSर- गतिसामान्यात् ॥ १० ॥ सर्वेषु कारणवाकयेषु चेतनकारणत्वावगतेः । एकरूपत्वाम किमपि वेदान्तवाक्यं प्रधानकारणतापरमित्यर्थः ॥१० ॥ श्रुतत्वाच्॥ ११॥ ब्रह्म प्रकृत्य 'स कारणं करणाधिपाधिप:' (श्रे० ६।९) इत्यादौ चेतनस्यैव जगत्कारणतायाः अुतत्वादपि न प्रधानं जगत्कारणतया वेदान्तप्तिपाद्यमिति तदर्थः । यत्तु चन्द्रिकायाम्-अन्ये तु 'सदेव सौम्पेदमग्र आसीत्' (छा. ६ । २ ) इत्यादिकारणवांक्यं सांख्या दिसिद्धाचेत न - कारणानुवादीतिपाप्त ईक्षणेन चेतनकारणतामापकमिति सिद्धान्त इत्याहुरित्यनेनास्मन्मतमनूद-तत्र कि विशिष्टपरिणामित्वपे सट्वाक्यबोध्यमिति सिद्धान्त्यते यद्ा कर्तृत्वं बोध्यमिति किंवा शुद्धस्य भ्रमाधिष्ठानत्वं बोध्यत इति। नाऽडद्यद्वितीयौ । विशिष्टे सदादिवाक्योक्तxसत्तवाद्ययोगाव। पूर्वसूत्रेऽखण्डसम- न्वयस्यैव प्रतिज्ञातत्वेनात्राखण्डस्यैव वक्तव्यत्वाच्। द्वितीये वैयधिकरण्यं च। नहि प्रधानं परिणामीति माते ब्रझ्मक्म्रिति सिद्धान्तो युक्तः । अत एव न तृतीयः । प्रधानं परिणामीति मापे ब्रह्माधिष्ठानमित्यस्य व्यधिकरणत्वात् । करथचिदवैयधि- करण्येऽपि 'तदैक्षत''सेयं देवतैक्षत 'नामरूपे व्याकरोत' इत्यादिकमयुक्तं स्यात्। तस्य लक्षणया चिन्मान्नपरत्वे च सर्वमपि लक्षणया प्रधानपरं स्यात्। सूत्र ईक्षविरिवि हेतुक्तिय न स्यात्। न च तात्पर्याविषयेणेक्षणेन मधानस्य निरास

X सत्त्वादेति। विशिष्टम्य मिथ्यात्वेन मत्वाद्वितीयत्वादेरयोगादिति मावः। नन्वत्र सस्वं न पारमार्थिकमिति चेतु। न। छयकालिकत्वेन व्यावहांरिकस्प सर्वस्य तदानी विलयात्।

ईसश्यषिकरणम्। १८५

इस्युक्तम्। अन्नेदं वक्तव्यम्-न केवलस्याकार्यकारणस्व पुर- पस्योपलष्धिमात्रस्य सर्वत्ञत्वं किंचिज्ववत्वं वा कल्पयितुं शवप- मिति। अपि य मधानस्यानेकात्मकस्य परिणामसंभषात्कार- णत्योपपतिर्मृदादिवभ्ासंहतस्यैकात्मकस्य ब्रह्मण इति व पूर्व- पक्षभाष्ये कर्तृत्योपयोगिज्ञानवत्ताया: परिणामित्वोपयोगिसांस्: तायाथ ब्रह्मण्यसंभवप्रदर्शनेन तस्य कर्तृत्वमुपादानतवं च हय- मपि न संभवति। मधाने तु तदुभयमप्युपपदव इते व्युत्पाद्यत इति व्युत्पाय कारणतया वेदान्तप्रतिपार्धं प्रधानमिति पूर्वपक्ष. पर्यवसाने कते पधानं न कारणतया वेदान्तपतिपाधमन्नष्दत्वा- दिवि सिद्धान्तः श्रीमन्भाष्यटीकादी प्रदर्शितः । कथमंत्रेतेषा भावत्कविकल्पानां रवबुद्धिकलपतानामवकाशः । न च कार- णतया वेदान्तप्रतिपाद्यमुपहितं शुद्धं वा तवाभिमतममिति विक- रपो नायुक्त इति वाच्यम्। उपहितशुद्धयोस्तादात्म्येनोपहिते शुद्धधर्मसत्वाधपपत्या त्वदीयदूषणानवकाशाव। न चोपहि तमानं मन्मते मिथ्येति भ्रमितव्यप्। वाक्यान्वयाधिकरण- कल्पवरावुपहितसत्यताया विस्पष्टसपपादनात्। तथाहि-एवं

यानाद्यविद्योपाधिभेदात्काल्पनिको जीवानां भेद इतिटीकावि- वरणावसर उपहितस्य जीवतापक्षे- यधुपाधिविशिष्टस्य संसारो नाशितात्मनः । तल्लस्षितस्य चेद्रह्मामुक्त्या तद्रूषमुच्यताम्। इवि॥ केशवोक्तं दूषणमनूद्य समाहितम्-यतो न विशेषणमविधा नाप्युपळक्षणं किंतूपाधिः। कः पुनरेषां भेद:। उच्यते- कार्यान्वयित्वेन भेदकं विशेषणं नैल्यमिवोत्पलस्य। कार्या- नन्वयित्वेन भेदकानामुपाधितोपलक्षणता च सिद्धा । तभ घायं विशेष :- यावत्कार्यमवस्थाय भेदहेतोरुपाधिता। कादाचित्कतया भेदधीहेतुरुपलक्षणम । इति ॥।

थांकरपादभूपणे-

सहुस्पळं रकाद्ष्यावर्तयति। अलक्तककाकौ तु स्फटिक ग्रहकार्य- योनानीयेते। अलक्तकं तु यावत्स्फटिकानयनपनुवर्वते। फ्राक- सतु न पेत्रग्रहगमनं यावदनुवर्तते। तदिहाविद्या न विशेषणमिति न रमाशे जीवनाशः। न चोपलक्षणमिति ब्रह्मणि न संसा रः। यावस्संसारं त्वनुवर्तिष्यते तम्निट्टत्ती जीव: स्वं ब्रह्मभावमे- व्यवीति। अत्न यद्यपहित उपाधिपयुक्तो ब्रह्मणोडन्यो मिथ्यैष वि- शिष्टष सदैतस्याप्यविद्यानाशे नाथ एव स्थादित्यविद्यार्या विशेष- . मिध्यात्वं भेदमात्रं तु तत्र कल्पिवमित्येव सिद्धान्तः। एवं योपहितस्य जगत्कारणत्वावलम्बनेन सिद्धान्ते न कोऽपि दोप:। पूर्वसूत्रेऽपि जगत्कारणत्वाद्युपलक्षितेSविद्यादुपाधिि- विक्तजेवपारमार्थिकरूप ब्रह्मशब्दमुख्यार्ये वेदान्तसमन्वय उप- पादितः। एक्ते जीवस्य पारमाथिकरूपे किचिदुपहितेऽपि न जगत्कारणता संभवति किंतु प्रधान एव। तथा चोक्तसमन्वयो व संभवतीत्याशङ्कानिरासाय सोपाधिके तस्मिअ्जगत्कारणताडन्र निर्णीयत। तथा च सति जगत्कारणत्वोपलक्षित उक्तजीवरूपे पूर्वसूत्रोक्त: समन्वयः सिद्धो भवति। इत्थमेव चोपहिते जगतका- रण़तानिर्णायकन्यायान्तराणामपि पकतोपयोग इति न फिंचि• दनुपपश्रम्। एतेनेक्षणादिरूपहेत्वसिद्धिशङ्काSपि चन्द्रिकोक्ता निरस्ता। शुद्धाभिभे कल्पिततद्वेदवत्युपिते तत्संभवात्। नन्वेवं भाषान्तरेण शुद्धे ब्रह्मण्येवोपाध्यवच्छेदेन जगत्कारणता स्वी- कता, परं सा न व्याप्यवृत्तिरित्येतावदेव पर्यवसितमिति चेव। किचाव:। शुद्धं ब्रह्म न जगत्कारणमिति भावस्कपवादविरोध इति चेतू। न ब्रह्मणि जगत्कारणता, नानवच्छिनवत्तिकेति सदर्यात्। न च तात्पर्याविषयत्वमीक्षणस्य चन्द्रिकोक्तं साधु, तन्नावान्तरतात्पर्योपगमात्। न चात्र 'सदेव ' (छा० ६।२) इत्यादिवाक्यसमन्वयोक्तिश्चेत् 'आनन्दमयोऽभ्यासाव' (ब्र० . सृ० १।१ । १२ ) इतिवत् 'सदीक्षतेः' इति सूत्र स्याद । मषांनस्य शाष्दरवनिरासमान्रं चेतु। इदमधिकरणं समिरासके ुर्यपादे स्याद्रिति चन्द्रिकोक्त दूषणमप न साधु। अवष्द-

ईक्षत्यधिकरणम्-

शब्दित प्रधानं न जगत्कारणतया वेदान्तप्रतिपाधम्, अशब्द. त्वाकारणत्वज्ञानाबाध्यत्वरूपसत्वस्वा तन्त्र या दिधर्मिनिर्देशकवै-

नुमानेनामिहिते-तदसिद्धम्, सद्विधायामेव जगत्कारणतया अतिपादं पधानमित्यवगमादिति शङ्कानिरासाय'सद्वियार्या जगत्कारणतया प्रतिपाद्यमानं न पधानम्, 'ईक्षतेः' इति *पूर्वा- सुमानोक्तसामान्याभाव साधक विशेषा भाव रूपहेतुसाधकमनुमान- मित्येतादृशानुमानट्वयस्य विवक्षितस्य 'सदीक्षतेः' इति विन्या- सेनालाभात्। न च सद्वियागततदादिशब्दापतिपाद्यत्वरूपयतिंक- चिद्विसेषाभावहेतुना करथं कारणतया वेदान्तपतिपाद्त्वाभावरू- पसामान्याभावसिद्धि, प्रधानस्य सद्वियागततदादिशकद्दामति- शाखान्तरे कारणबोधकशब्द्पतिपाद्यत्वस्य प्रधाने संभवादितिपा धत्वेऽपि शङ््क्यम्। उक्तशङ् का निराकर णायैत 'गतिसामान्यात' (घ्र० सू०१ १।१०) इत्यनेन पूर्वनिरुक्तार्थकेण सामान्याभाव-

जगस्कारणतया न वेदान्तमतिपाध्मशब्दत्वादित्यस्य मथमा- नुमानस्याविवक्षायामपि न क्षतिः। सदेवेत्यादिवाक्यमतिपायं न मधानमिति पत्येकं समर्थनेनापि समन्वयविरेषिवाषशक्का निराकरणेन समन्वयसिद्धेरिति चेतु। न। यतो लक्षणस्य प्रयो दोषा:। अव्यापिरसंभवोऽतिव्याप्तिश्व। न च तम्निरासं बिना लक्षणपरिशुद्धिरित्यतिव्याप्तिनिरासाय कापि वेदान्ते प्रधानस्य न जगत्कारणतया प्रतिपाद्यत्वमित्येपोडर्यो वर्णनीयः। सच सदीक्षतेरिति विन्यासमात्रेण न निर्वहतीत्युक्तविन्यासादरः।

• पूर्वानुमानोक्तेति। पूर्वानुमानेनोक्तो यः सामान्याभावस्तत्साघको यो विशेषांभावरूपो हेतुस्तत्साधकमनुमानमित्यर्थः । अय माव :- 'अशव्व- शब्दित प्रघोनं न जगत्कारणतया वेदान्तप्रतिपाद्यमशब्दत्वात्' इत्यनेन पूर्वासु- मानेन यः सामान्यवेदान्तप्रतिपाद्यत्वामावः साधितस्तस्यव सांधकः सदविधाप्रतिपा- पत्वाभावरूपो विशेषामावस्तत्साधकम् 'सद्विययायां जगत्कारणतया प्रतिपा- धमांन न प्रधानमीक्षतेः' इत्यनुमानं भवति। एवं चोक्तानुमानङ्यख्य 'सदी- सतें:' इति न्यासेन सिद्धिर्म स्यादिति।

शांकरपादभूषणे-

तत्र च सदिदादीनां जगत्कारणतया पधानपतिपादकत्वसंभ- वादुक्तसाध्यस्य बाध इति शङन 'सद्विधायां जगत्कारणतया पतिपार्द न प्रधानमीक्षतेः' इत्यादिना निरस्यते । सदिया दिना तदमतिपादनेऽपि शाखान्तरे तथा पतिपादनं स्यादिति भड्डन तु 'गतिसामान्यात्' (ब्र. सू० १।१।१०) इति- सूत्रेण। नन्वेवं सद्विदादिना प्रधानं न जगत्कारणतया प्तिपा- धमिति शङ्कगनिरासेनवातिव्याप्तिनिरासः संभवति, झ्ाखान्तरे सत्मतिपादनस्यापि 'गविसामान्याव' (त्र० सू० १।१। १०) इत्यनेन निरासादित 'पधानं न तथा प्रतिपाध्मशब्द त्वात् ' इति सामान्यभतिज्ञादिकं नानुसरणीयमिति चेव । न। अन्रैवातिव्याप्तिराङ्टउपि पिरसनीयेति धोतनाय तदावश्यक स्वात्। अन्यथाऽसंभवराकवात्र निरस्यत इति भ्रमापत्तेः। यथा चात्रातिव्याप्तिनिरासेऽपि स्वारस्यं तथोपरिष्ठाद्क्ष्यामः।

पृथग्यत्नान्तरेण भाव्यमिति यत्किचिदेवत्। यद्पीक्षतेरित्यनेन बाधनिरासवदसिद्धिनिरासोऽपि भवति, तथापि समन्वयविरो-

साक्षात्पादन्रयीसंगततया च सद्विधाविचारोडनेव युक्त:। भधा-

स्पादतय्या: संगत्यभावाच्चाऽडनुमानिकाद्यधिकरणत्रयस्य तुरीये निवेक्ष:। अस्थिमषिकर गेडनुमानसिद्धसावययमधानपरत्वमेव मेदान्तानां न निरवयवत्रह्मपरत्वमिति सदविधामालम्व्य सम- न्ययविरोधिजन्मादिसूत्रोक्त जगत्कारणत्ववाधशड्डन वेदान्तारना मषाने सदविधास्वारस्थं निरस्य ब्रह्मणि तव्घवस्थाप्य निरा- कता। तदुपोअलतया च गिसामान्यं पतिज्ञातम्। तदेष 'आनन्द्मयोऽभ्यासात् ' (ब्र० सृ० १।१। १२) इत्या- दिभि: 'पत्यादिशव्देभ्य:' (त्र० सू० १ । ३ । ४३) इत्यन्तै: सूत्रेस्तपच्छद्ननिराकरणेन त्रिपाद्यां व्यवस्थापि-

• स्य व्यवस्थाप्यते चतुर्थपादे। तेन च प्रधानस्यापि कषितकार-

ईक्षत्यधिकरणम्। २८९

णत्वपतिपादने जन्मादिसश्रोक्तलक्षणातिव्याप्तिशड्डनऽपि निरा- कृता भवतीति नास्मिन्रधिकरणे पधानस्याशब्दृत्वनिरासमात्र- मभिमेतमिति नैतस्य चतुर्थपादे निवेशापत्तिरिति दूषणावकाशः। अथ 'ईक्षतेरनाशब्दम्' (ब्र०स०१।१।१५) इति सूत्रषिन्यासेन कथमुक्तानुमानद्वयलाभ इति चेदित्थम्-'तत्तु समन्वयाव्' (त्र० सू०१।१।४) इति सुत्रे तच्छब्द्रो जन्मादिसूत्रे याहशं ब्रह्म निरू- पिवं तादशब्रम्मपरः। ततश्च जगत्कारणपतिपादकोऽपि भवति । तावन्मात्रार्थतयेहानुषज्यते।यद्वा तत्रैष साध्यसमर्पकतया विभक्ति- विपरिणामेनानुषक्तस्य शास्त्रयोनिपदस्येहानुषङ्ग:। मधानमिति च पदमध्याहार्यम्। यद्वाऽशब्दमिति पदमेव पक्षसमर्पकं सद, आव्या विपरिणामेन हेतुसमर्पकम्। अशव्द्रमिति सांखयप- रिकल्पितानुमानगम्यमित्यर्थकं प्रधानस्यैव बोधकमू। तथा च पधानं न कारणं न वा शास्त्रयोनि कारणतया न वेदपतिपाध- मशब्दत्वादिति प्रथमानुमानलाभः । सूत्राणामावृत्या विपरि-

लक्षणविदामनुमतत्वात्। द्वितीयानुमाने शास्त्रयोनिपदाद्विभक्ति- विपरिणामेन सद्वियादिविशेषार्थकं शास्त्रपद्मनुषअ्जनीयम्। तथा च शास्त्रमशव्द प्रधानबोधकशब्दशून्यमीक्षतेः, कारणस्पेक्ष- णातमक चेत न त ्व बोध केक्षधातु समभिव्या हारविश्ेषदितति द्वितीया- नुमानलाभः । यह्ाऽ्शब्दं न शास्त्रयोनि, अगब्दत्वादिति मथ- मानुमाने बाघशडननिरासायोक्तरीत्या शास्त्रयोनि कारणत्वेन. सद्विधामतिपाधं नाशब्दं न प्रधानभीक्षतेरीक्षणादिति द्वितीयान- मानमाश्रयणीयम्। एवेनास्मन्मते 'आनन्दमयोऽभ्यासात्' (व्र० सू० १। १। १२) इत्यादावानन्दमयस्तङ्गअवेत्यादिरूपेग विधेयस- मर्पणायानुषञ्ञनीयस्य तत्पदस्येह तदशब्दं नेक्षतेरित्युद्देश्यसम- र्पंकतयाऽन्वयः। हेतुसाध्ययो: सामानाधिकरण्यं च । तव त्वशद्द पधानं कारणस्येक्षितृत्वादिति वदतो हेतुविभकत्यभा

शांकरपादभूषणे-

रण्यं च। कारणमश्ब्दं पधानं नेति कारणस्योद्देश्यत्वे च 'अशब्दं हि तत्' इति हेतूकृतस्याशव्द्रत्वस्य कारणेऽसिद्धि- रिति चन्द्रिकोक्तं दूषणं निरस्तम्। तन्मत उद्देश्यसमर्पकतयाS नुषञ्ञनीयेश्य तत्पदस्यान्वयवन्मन्मतेऽपे 'तन्तु समन्वयात्' (ब्र० सू० १। १।४ ) इत्यत्र साध्यसमर्पकतयाऽनुपक्त्तस्य शास्तयोनिपदस्यवात्रानुषङ्रेणाशन्दं न शास्त्रयोनि, अशव्दृत्वा- दिति योजनायामस्वारस्याभावात। अंत्रानुमाने बाधशङ्कानि रासायाSSश्रयणीये शास्त्रयोनि नाशव्दमीक्षतोरीति योजनान्त- रेडप्येषम्। अत एव न वैयधिकरण्यमपि शङ्कनस्पदम्। परं तु पूर्वपक्षानुरोषेन द्वितीययोजनायां सामान्यवाचि शास्त्रपदं सदि- यादिरूपशास्त्रविशेषपरमादर्तव्यमिति विशेषः । + श्रीमञ्ाष्य- मध्यतार्ये स्वरसम्। तथा हि-सांख्यपरिकल्पितं सांख्योभी- तानुमानगभ्यमित्वशब्दपद्लभ्यार्थकथनम्। जगत्कारणं शवयं

वदित्यादुतत्या वैदिकश्ब्दामतिपाधत्वरूपहेतुकथनम्। कंथम- शब्दस्वमिति च हेतुसाध्ययोद्वयोरप्याक्षेप:। सदवियार्या मंधानस्य कारणत्वेन प्तिपादमानत्वादिति हेत्वभिशायक:।तत्रीत्तरमीस्षि- वृत्वश्रवणास्कारणस्येति। अतापि कारणस्येत्यस्य सदियया कारणत्वेन मंतिपादस्येत्यर्थः। एवं च शास्त्रयोनिपद्मेवात्रो- देश्यसमर्पकं मवतीति न शव्दान्तराध्याहारगौरवम् । समयोज नत्वाब न योजनान्तरानुसरणं दोषाय। सूत्राणां हि विश्वसो- सुखत्वं गुण इवि सूत्रलक्षणविद्ः। पठन्ति च-सारवद्विन्य- शरतोमुखमिति।

सिमाताविषयस्वं वा वेदासिद्धत्वं वा करणत्वेन वेदासिद्धत्वं वा चतुष्वयमपि ब्रंह्मण एवं । त्वन्मते शास्त्रमतिपाद्यस्य शुद्धस्यावा-

• श्रीमन्ाष्येति। तथा च भाष्यम्-न सांखयपरिकल्पितमचेतनं प्रधानं नगतः कारण शक्य वेदन्तेष्वाअयितम्। अशबदं हि तत्। कथमशव्द्स्वम्।

डयस्वाद। अवाकये म वश्यन्तरयोगात्। न तु मधनस्य। सांखय मते तस्य वाच्यत्मास्। कारणत्वेनैव 'अजाम्' (शे०४।५) इवि श्रुतिसिद्धर्वाक्ञ। त्वयाऽि त्रिगुणस्योपादानतया 'मार्या तु पकृतिं विद्याव' (श्रे०४। १०) इति श्रुविसिद्धत्बाङ्गीका- शय। त्रिगुणश्य पारमार्थिक़त्वादावेव तव परं विवाद:। सांख्यानुमानगम्यत्वपर्यवसितमशब्दृत्वं च न वेदान्तवेद्यत्वा- भावसाधकम्। तथा सि तार्किकोत्मेक्षितानुमानगम्यत्वादीक्ष- स्यापि वथात्वापावात। किंच त्वयाऽत्रोक्तस्य प्रधानशब्दृत्व- स्पैत साधनायैवैतदध्यायस्य तुरीये पादेऽव्यक्ताजादिशव्दारजा प्रधानपरत्वनिषेषेन सूक्ष्मशरीरादिपरत्वकथनपरमाद्याधिकरण- प्रयमित्युद्धोष्यते। तेनावमम्यवे प्धानस्य सर्वथा वेदाप्रतिपाथ त्वं ववानुमतमिति। [तच्चाशक्यमित्युक्तम्]। एतेन स्वमधान- खया वेदापतिषाद्यत्वमश्द्त्वमिति निरस्तम्। एतदभिपेत्यैव भाष्ये न चाशव्दृत्वमितरस्रिरिद्धमित्युक्तमू। अनुव्यारुपाने वच न शशव्दृत्वं प्रधानेऽङ्गीकरोत्यसाविति । किंचाडडत्पन ईक्षा. रुपस्य न स्वरूपेणेक्षितृत्वम्। अव्पक्तादिज्नडविशिष्टस्य वक्षप

'तनिष्ठस्य०'(त्र० सृ० १।१।७) इत्याधुचरसूप्रविरो- घक्षेति दूषणमुक्तम। तदप्यसद। ईसपरवन्तस्याव्याकवय तत्वव्ञाननाशयस्य वैदिकशब्दवाच्यताया मन्मवसिद्धत्वेी

पीत्यु क दो पानवकाशात । परेण ताटृयमवाच्यत्वं मधले नाङी क्रियत इति परं म्रत्यस्तिद्वो हेतुरिवि चेद। अब एवाङ्कनकार- पिष्यते। प्रसाध्याङ्गकेनापि हेतुना न्यायपयोगस्य बड्डुधा दर्शनात् । ईक्षारूपस्याप्पात्मन ईक्षणाश्रयकल्पताविद्यकभेदव. दुमहिताभिश्नतलेनेकषितृत्वमुक्तं माङ् न विश्मर्तव्यम् । अविषा- विषयत्वोपहितिस्यावि सत्यताया शुद्धन्रसमैक्यस्य पागुक्तलाभ रलिष्ठर्य मोक्षोपदेशानुप्पचिः । वाच्यवत्या वैदिकशब्दप्र-

२ शांकरपादभूपणे-

लक्षणया वैदिकशब्दमतिपाद्यत्वसुपाहितरूपेण वाच्यवर्या तत्म. सिपाद्यत्वं च संभवत्येवेति न तत्रोक्तमशब्दत्वम्। अवाच्यस्य लक्ष्यत्वं न संभवतीत्यत्र यद्यवाच्यत्वं वाच्यवृत्तिविषयान्यो- न्याभाववत्वं तदा ब्रह्मण्यसिद्धि:। तादृशोपहितान्योन्याभावश्यू न्यत्वात। यथाफ्थंचिद्वाच्यत्वोपहितभेदश्वीपहितशुद्ध योर्मेदाभेद. मतेऽनकान्तिकः। लक्ष्यतयाऽभिमते घटत्वोपहिते वाच्यतवोपहित- भेदस्य तन्मतेऽभयुपगमादमयोजकथ। विपक्षे वाधकाभावात्। ब्रह्मण्यवाच्यतासिद्धान्तश्च तन्मात्रविषयकज्ञाने वाच्यवृत्ते: साक्षा- दपेक्षाराहित्यमात्रेण। यद्वा शुद्धस्यावाच्यत्वमनौपाधिकवाच्य- साराहित्यमेव। न च सदौपाधिकवाच्यत्वाभ्युपगमे विरुध्यतं इति नाशब्दत्वं ब्रम्मण इति चतुष्टयमपि ब्रह्मण एवेति यदुकं तद- सदेव। एतेन 'गौणश्ेभ्नाऽडत्मशब्दाव' (ब्र० सृ० १।१।६)

पाद्यत्वादिकं च प्रधानस्यापि। किंच किमसावात्मशब्दवेवन. पर: स्वरूपपरो वा । नाऽडयः। चेतनत्वस्य ज्ञातृतारूपत्वे शुद्धे ब्रह्मणि तदभावात् । विशिष्टे तत्संभवे तु भधानस्यापि तत्संभवाद। ज्ञानत्वरूपत्वे त्वात्मशब्दस्येक्षितृत्वं गौणमित्यत्रेव हेतुत्वेन गोणत्वाभावे हेतुत्वायोगाव । नान्त्य:। सर्वजञत्वास- .. वज्ञत्वादिरूपविरुद्धाश्त्यागेन चिद्रूपेण जीवेक्यवज्जडत्वादिवि- रुद्धांशत्यागेन सदूवेण प्रधानैक्यस्यापि संभवाव। 'वतिष्ठस्य०' (ब्र० सृ० १।१।७) इति सूत्रेऽपि तच्छब्दार्थः शुद्धो विशिष्टो वा । नाऽऽ्घः। तस्येस्षितृत्वायोगात्। न द्वितीयः । विशिष्टनिष्ठस्य साक्षान्मोक्षायोगात् । पारम्पयें तस्य पधामनि- ष्ठेऽव्यबाधादित्यादिकं चन्द्रिकोक्त्तं दूषणं निरस्तम् । शुद्धन्र.

तेरुक्तत्वात्। प्रधानस्याऽडत्मशब्दलक्ष्यत्वप्रतिपाद्यत्वेऽपि जी- वैक्याभावात्। आत्मशब्दादित्यनेनाSSत्मशब्दात्मवादात्म्य. योर्द्वयोरेव प्रधानव्यावर्तकताया अभिमेतत्वात्। तथा चोक्त- मधिकरणमालायाम्-आत्मशब्दात्मतादात्म्ये मषानस्य विरो-

ईसंस्पविकरणय्।

माष्युपहितस्पेव तचछव्द्रेन परामशः। तश्तिष्ठा च तदीयकेयळ- रूपसाक्षास्कारवश्वमिति न कोऽपि दोष: । नहि स्वतन्त्रभषा- नीयशुद्धरूपसाक्षात्कारस्य साक्षान्मोक्षान्वयित्वम् ।'नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय' (श्रे० ६।१५) इत्यादिश्रुतिविरो- धाठ। प्रधानत्वविश्विष्टेन तदुपलक्षितेन वा न जीवैक्यं संभ- घति। जडस्वभावस्य प्रधामस्य जाडयहानायोगात्। तद्धाने वा चेतनस्वभावतव स्यात्। चैतन्यहाने चाऽऽत्मस्वरूपस्य मोक्ष- स्यापुरुषार्थत्वापत्तिः । परमार्थतः पधानस्य ब्ञानानन्दादिकप- स्वेभाषाम्तरेण परं ब्रह्मैव सहिधादिनिखिलवेदान्तवेध्यमित्याया- तमिति दिक्। यत्ु पूर्वपक्षे गौणेक्षणपायपाठादाद्यमीक्षणं गौणमिति शड्डन नोपपभा। तेजोबम्ानामपि देवतात्वेन चेतनत्वादिति परोक्तदूप- णमू। तदप्यसत्। पूर्वतन्त्रे शव्दस्यापि देवतात्वाभ्युपगमेन देष- ताशब्दश्य न चेतनैकवाचित्वमिति तदभिपायात्। यदप्यात्मानात्मविवेकस्य मोक्षहेतुत्वादनात्मज्ञानमपि मोक्ष- हेतुरिति जयतीर्थोंक्कम्। तदप्यसत। 'तमेव' (आय० उ० ४) इति शुल्या तदन्याविषयकसांक्षात्कारस्यैव मोक्षसाधन- त्वोक्तेः। तमेवैक जानथाऽडत्मानमन्या वाचो विमुश्जथ' (आय० उ० ४) इत्यादिका। अ्तयोऽप्यत्र द्रष्टव्याः। एतेन

पदेश्ानभ्युपगमात्। हेयत्वावचनमन्रमयादावनैफान्तिकं च। उत्तरोत्तरब्रह्मवचनं तत्र ज्ञापकमिति चेत्।:अत्रापि सथाविष- ज्ञापकसीलभ्याव्। प्रतिज्ञाविरोधस्तु ब्रह्मवाद एव। पधानस्य महदादिविश्ेषान्वसर्वकार्यात्मकत्वात्। भोक्तृवर्गो न प्रधानात्मक इति चेतू। न । ब्रह्मणो जडात्मत्वसंसार्यात्मत्वयोट्वयोरप्प- भावात्। स्वाप्ययोऽपि ब्रह्मण्यसिद्धः। स्वापकाले जीवानां ब्रह्मैक्या- भावात्। परष्वङ्गस्य पधानाव्यावर्तकत्वाच। ब्रह्मविषयं गति सामान्यं परस्यासिद्धमेव। ईक्षणादिना तज्ज्वापने मथमसुनेणैव गतार्थता। अब्र एव 'श्ुवत्वादित्यसिद्धं गवार्थ च गविसामा-

स्पेनीति' तदुकं निरभिपायमेष। शुद्धात्मप्रतिपत ये शथूलारन्धती स्यालेन पधानोपदेश इते परो यद्याशङ्केत तदा हेयसावचनं अत्रिससायोपन्यरस्यत इत्युक्ती संदर्भविरोधाभावात्। अन्ग्र-

-गौणशेदिस्ि शहनयास्तत्निरासस्य व तवाप्यसंगतेः। 'जम- हाचिस्वान् ' (ब्र० सृ० १।४ । १६) ' बाक्पान्वयात् ' (ब्र० सृ० १।४।१९) इत्यधिकरणयोर्यत्नेन जीवस्य

प्रशैपेति। अन्रापि तथेव ज्ञापकसौलम्पादिति तु स्वशिष्यान्म- स्मेम मसुमुचिवस्। परं पति वाटसज्ञापकममदश्य बक्तुमनीचि- त्यस्य स्पष्टत्वाव्। यश्वतरापि चरमदष्टानतेऽभिहिते 'स्ाश्य विजिज्ञौ' झते ब्रम्मज्ञानवचनमेव पूर्वोकस्यान्रअ्मत्वज्ञापकं सुलभमिति जय- तीर्थाभिमायवर्णनम् । तदयुक्तम् । चरमद्ष्टान्तेऽपि'स आत्मा तत्वमसि' (छा० ६।८।७) इति पूर्वोक्तस्यैवा- भिधानेन बद्धानासूचनात। प्रतिज्ञाविरोधस्तु न ब्रह्मवादे। ब्रह्म- ण एव निखिलजगत्तास्विकरूपतया तस्मिन्विज्ञाते जगतस्त- रवतो विज्ातत्वस्य विज्ञानस्वीयतात्विकरूपकत्वरूपस्य निरत्त रायतत्वात। यथा चैतत्तथाऽSरम्भणाधिकरणे निरूपयिष्यते। स्व्ाप्ययोऽपि नानुपपन्रः । स्थूलावस्थाप्रहाणेन सूक्ष्मरूपत- याऽवस्थानं दि द्रव्यस्य लय इत्युच्यते। भवति च जीवस्यापि जामपशार्यां स्थूलरूपेण परिणतमनोरूपोपाधिव शाद्दिश्वातमत्ा विशिवस्य स्वापदशारयां तत्महाणेन स्वरूपे ब्रह्मणि मातरुपेणा- वस्थानय्। 'गतिग्रामान्यात्' (ब्र० सू० १। १। १० ) इत्मस्य जेयर्शर्प तु न शक्पशड्कम्। परसिद्धत्ास्त्रास्थकारणवा कयानाम् 'आत्मादिश्चवीक्षणादि 'लिङ्गेरेतदध्याये वक्ष्य मामनयायैश्र मधानपरत्वस्य वकुमश्कपत्वेऽप्यमसिद्धशाखासु

इपर्ग च संभभपितत्वेन ततः मधानस्यापि कारणवासिदि: कते न स्यादिति भङ्कार्या नदमुपपथते । कचिददवेवनरस्मभो

रेहप

जगस्कारणतां कचिच स्वतन्त्रपधानकारणरता चाभिदषंतः शाल स्य विंमतिवेधेनामामाण्यापालात्। न चाप्रसिद्ध संभावनामात्रेण मसिद्धस्यान्यथानयनं युक्तमिति मयोजनस्यातिस्फुटत्वात्। भाष्यमप्येतमेवार्थमनुगृह्नाति। भगवंता भाष्यकारेणं-यदि तार्किकसमय इव वेदान्तेष्वपि विभिन्नकारणावगतिरभविष्य- .. दित्यादिनां प्रसिद्धशाखासुं न कापि स्वतन्त्रपधानकारणतोक्ति- रित्युपपाद मंहच्च मामाण्यकारणमेतद्वेदान्तवाक्यानामित्यांदिना मसिद्धासु स्वतन्त्रपधानकारणतोक्तिसंभावना निरस्ता। गति-

नायैव हि गतिसामान्यस्य मामाण्यव्यापकतारूपं मामाण्यकारण. त्वमुक्तमिति नापि श्रुतत्वाच्ेत्यस्य वैयर्थ्यम्। संभाव्यताप्य- साधारणभ्ुत्याद्यमावात्सदवियाया: प्रधानादिपरत्यम्। प्रेतांष्-

धानां कालकालत्वादिलिङ्गना च सत्वेन सर्वथा तस्य क्म- कितुमशक्यत्वादिति कमुतिकन्यायेनाचेतनकारणतानिगसार्थ त्वाड्। तमीशानं वरद देवमीडर्य निचाय्येमं शान्तिरिमत्यन्तमति। सषरं प्धानममुताक्षरं हरः सषराक्षरावीशते देव एकः ॥ इति मन्मोपासस्येव परब्रह्मण: 'सफारणम् ' (श्रे० ६। ९) इति मन्त्रे प्रतिपादनांत्। 'एको ह वे नारायण आसीत्' (महाना०) इत्यत्र हि नारायणशब्दः संज्ञायां निष्पभ: श्रूयते। किंच जगत्कारणं परिणामि प्कृत्यारयम्। मूछका. रणस्य अत्यन्तरे चेतनेश्वितव्यत्वश्रवणादृपि न स्वतन्त्रपधानस्य जगत्कारणत्वमित्यप्यत्र विवक्षितम् । अत एव भाष्ये स्वन्च- व्देनैव सर्वत्र ईचरो जगत्कारणमित्यत्रेश्वरशब्दः संकोचका भावेन निखिलचिद्विदीश्वरत्वबोधक उपातः । एवं मधानका- रणतांनिरासवज्जान्मादिसूत्रे सामाभ्यतो निरस्तं जीवस्य जग- र्कारणत्वमाय शधानकारणतानिरासमसङ्के लक्षणदीषतासमि- न्याभिरसनी यमित्येवदर्यमप्येवरसूबम्। अव एव भगवता भाष्य

२९६ शांकरपादभूषणे-

कारेण'सकारणं करणाधिपाधिपो न चास्य कमिज्जनिता म चाधिप:' (श्रे० ६ । ९ ) इति मन्न्रांजः 'तमीश्ानं जः कालकाल: क्षराक्षरावीशते'इत्यादिकं सर्वत्रेश्वरं मकृत्येत्यने- नाभिधायोदाहुतमिति न किचिदेतत्। आनन्दतीर्थीयास्तु-अस्मित्रधिकरणे पूर्वसूत्रसंशन्दार्थस्य वचनवुश्या कृत्स्नवैदिकशव्द्रमतिपादत्वस्य समर्थनाच्छात्त्रेण पूर्वाधिकरणेन च संगति: । तत्र 'अशब्द्रमस्पर्शम् ' (आय० उ० ३। १५) ' यतो वाचो निवर्तन्ते' (ते० २ ।४ ) इववि श्ुत्या ब्रह्मणो वाच्यत्वनिषेधात्कथमुक्तलक्षणः समन्वय इति मास्ते 'स एतस्माउजीवघनात्परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते' (प०५।५) इत्यादी ब्रह्मण ईक्षणकर्मत्वश्रवणादीक्षणस्य मत्यक्षादिना संभवेऽपि ब्रह्मण औपनिषदत्वात्मत्यक्षाद्यवेद्यवया श्रुवेक्षणीयत्वान्यथानुपपत्या तस्य वाच्यत्वमावश्यकम्। तथा च तद्गम्म नाशन्दमवाचयं न, किंतु वाष्यमीक्षणकर्मत्वादिति सूतार्थः। उक्तक्षताववाच्यत्वव्यपदेशय् साकल्येनागोचरता. विषय:, अमसिद्धत्वविषयो वा । स पाणोपासको जीवो जीवो. चमाद्दिरण्यगर्भात्तदुपदेशादित्यर्थः । परमं पुरुष पशपति परो- सषतया ब्रह्म विज्ञायापरोक्षतो जाभीयादिति ब्रह्मण ईक्षणकर्मः त्वबोधकोक्तश्रुतेरथंः । न च गौण आत्मा जीव एवोक्तक्षुतावी. क्षणीयत्वेनोक्त इति शाङ््क्यम् । मिर्गुणवाच्यात्मन्नव्दस्य 'आत्मन्येवाऽडत्मानं पश्येत्' (वृ० ६।४। २३) इत्यत्रे- क्षणीये अवणात्। आत्मशव्दस्य निर्गुणवाचिता च'द्वे बाव म्रहणो रूपे आत्मा यैवानात्मा च तत्र य आत्मा स निव्य: शुद्ध: केवलो निर्गुणश्च, अथ योऽनीहशः स नाऽडत्मा' इति सवलकारब्राह्मणसिद्धा। नापि गौणात्मनिष्ठस्य मोक्षोपदेशो चुक:। पस्यानुवित: पतिबुद्ध आत्माइस्मिम्संदोघे गहने प्विष्ठः ।. स विश्वकृत्स हि सर्वस्य कर्ता तस्य लोक: स, उ लोक एव ।।

ईसत्यधिकरणम् । २९७

इवि अत्या निर्गुणात्मज्ञानादेव मोक्षोक्तेः । निर्गुणत्वं च पाकृतसच्त्रादिगुणशून्यत्वम् । सर्वकर्तृत्वात्स वायु कर्ता सर्वज्ञोऽस्मिन्देहगुहास्थाने पषिष्ट आत्मा येनोपासकेन ज्ञातो भवति तस्योपासकस्य स एव विष्णुलोको भवतरीत्युक्तश्रुते- रर्थः । तथा चोक्तश्रुतिबोधितगुणनिव्ृत्तिरूपमोक्षस्य गुणवद्गौ- णात्मविज्ञानादुपदेशो न युक्त इति भाव:।'तमेवैकं जान- थाऽऽत्मानम्' (आथ० उ०२।२।५) इति श्ुतावस्याऽडतमनो हेयत्ववचनाच नाऽडत्मशव्द्ो गोणात्मपरः। तथा सति तस्य हेयत्वमसङ्गगव्।'अन्या वाचो विमुश्चथ ' (आथ० २ । २ । ५) इति गाणात्मनी हयतवाक्त्ति:। 'पूर्णमदः पूर्णमिद पूर्णा. त्पूर्णसुदच्यते। पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावश्िष्यते' (वृ०५। ५।१) इति श्रृत्या निर्गुणस्य पूर्णस्यैवाऽऽत्मनः स्वात्मान लयमतिपादनाच निर्गुणसयेवाऽSत्मशब्इवाचयत्वस्। अदो मूल- रूपं पूर्णभिदमवताररूवं च पूर्ण सष्टिकाले पूर्णान्मूलरूपादुद्रि- च्यते, मलये च पूर्णस्य स्वस्थ पूर्णमवताररूपं स्वीकृत्यैकीभूय मूळरूपमन्यत्रालीनं स्वयमवशिष्यत इत्युक्तक्षतेरर्थः। नन्वस्त्वेवं निर्गुणस्य वाच्यत्वोपपत्या युक्त्तं तस्य कारणत्वेन शास्त्रयोनि- त्वम्। तच्च प्रसिद्धशाखवासूपक्रमांदिविचाररस्तु ब्रह्मण: कार- णत्वेन प्रतिपाद्यत्वम्। अपसिद्धश्ाखवासु पुनरन्योऽपि कारण. वयोच्यताम्। तासामानन्त्यादिति शङ्यम। 'सर्वे वेदा युक्तय: सपमाणा ब्राह्मज्ञानं परम त्वेकमेतर प्काशयन्ते न विरोष: कुतश्ित' इत्यादिक्षतावेव गतिसामान्योक्ते:। पको देव: सर्वभूतेषु गूठः सर्वव्यापी सर्वभ्तान्तरात्मा। कर्माध्यक्षः सर्वलोकाधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश।। (श्रवे. ६ । ११) इति श्रुतौ निर्गुणस्य श्रुतत्वाच्च ब्रह्म नाताच्यं किंतु वा- कयम्। एक: प्धान: सर्वभुवेषु गुप्तयाऽवस्थितः, न केवल भूतेषु सर्वव्यापी च न सर्वेंधु भूवेधु स्थितिमात्रं सर्वभूतान्व- र्याभी चाध्यक्षोऽधिपतिः सर्वभूतानामाश्रपः सर्व साक्षादीक्षत इवि सर्वसाक्षी वेवा ज्ञानरूप: फेवलो जडामित्र:, निर्गुण:

शांकरपादभूषणे-

सश्वादिगुणहीन इति श्रुतेरर्ष इति रीत्याऽधिकरणयोजना- माडु:। तत्रेदं चिन्त्यते-वतो जातिगुणादिभवृत्तिनिमित्तशून्यत्वा- स्केवल आत्मा शब्दावाच्य इति छद्वैतिभिरश्रह्मवादिभिरुच्यते, न सु गुणवतोऽपि तथात्वम् । तथा चोक्तम्- दष्टा गुणक्रियाजातिसंबन्धा: शब्दहेतष:। नाऽडत्मन्यन्यसषमो ग्रेषां तेनाSडत्मा नाभिधीयते।। इति। स्वया तु जिज्ञास्यत्वेन पतिञ्ञातं गुणपूर्ण ब्रह्म। गुणपूर्तिश्र अन्मादिसत्रेण व्यवस्थापिता। तत्र आास्त्रयोनित्वसूत्रेण शासत्रं प्रमाणमुक्तं शिवादावतिव्यासिश्र निराकृता। निर्धर्मकस्याऽडस्म- . मो वार्ताऽपि न त्वया पस्तुता। मस्युत तस्याऽडय्यसूत्र एव जिव्ास्यत्वासंभवो वणितः। वदिदं सर्व चन्द्रिकायामन्· दितमस्मिभेवाधिकरणे। प्रथमतः-आद्यसूत्रे ब्रहनव्देन जीवादिन्यावर्वकगुणपूर्ति सूचयित्वा द्वितीये वस्य गुणपूर्ति- सिद्धये जीवपरतानिरासाय कारणता निव्ञाश्यत्रस्मलक्षण. खेनोक्ता, तृतीये गुणपूर्तिकारणतयोरतिव्याप्तिपरिहाराय तत शासं प्रमाणीकृत्य तयोअ्चतुयें विष्णुमात्रनिष्ठत्वाय शास्त्र- स्थान्यपरता निषिध्य सर्वशासत्रस्य सर्वशव्द्पतृत्तिनिमित्तगुण- पूर्तिसिद्धये वचनवर्या सर्वशास्त्रतात्पर्थविषयतां घ संशब्दार्थस्य वाच्यत्वंस्य का्त्सर्यस्य चेहाSडक्षिप्य समाधानादनन्तरसंगति

घड्न्कया समन्वय आक्षिष्यत इत्युक्तं सर्वमयुक्तमिति। नतु जिज्ञास्यस्यावाच्यत्वात्, न हि सविशेषत्वे 'अशव्दमु' (आथ०उ०३।१२) इत्यादिका भ्रतिरूपपद्यत इत्याक्षेपसंगति- रिति चेदु। न। तथा सति निर्विशेषत्वनिषेध एव ब्रह्मणि व्यवस्थापनीयः। न तु सदुपनीवकावाच्यत्वादिनिषेध: ।सन्ि प' अशव्दमस्पर्शम्।' (आथ०.उ० ३।१५) 'यतो वाचो निवर्तन्ते' (तै० २। ४) इत्यवाच्यत्वमतिपान(दि)का इने 'साक्षी चेता केवलो निर्गणथ ' (श्रे० ६। ११) इत्यादिका: भुतयो निर्विशषत्वमोधकतया संभाव्यमाना:। तुष्यश्र निर्षि प्ेपे विचारास्ेय:। सत् बाताज्ञातरषद्पाभावातू।

ईजस्वचिकरन्य् ।

फिन स्वस्पूर्णपक्षी शासं जगतकारणर्वेन फिंजित्मविवाद- पतीति मन्यते न था। आधेऽपे 'यतो पाचो विवर्तनसे' इरफा विशुतमस्वत्पण इते मम्कव आहोस्मिद्न्यपरा इि मन्यते। तब नाऽड्य आय:। परस्परविरोषेन क्ुत्योरम्यतरामामाण्यमस-

नाऽडधे द्वितीयः । कारणादन्यस्याXवाच्यत्वेऽपि कारणजित्ञा- सासमन्वयादेराक्षेपायोगात। न द्वितीयः । 'यतो दै' (बै०३१।

पूर्वपक्षियो नानुमतम्, कित्मत्रद्दत्वभ्ुत्यादर कारष्त्वानुपपत्तिः,

पूम्र पूर्वपक्षश्रीरमभिमतमित्युच्यते तदाऽपि शास्तारम्मसष्प शाक्मामाण्योपजीवपत्वाबट्विरोषेन पूर्वपक्षानौपित्यं दुर्बारय्। अभिहिवं चेव्छात्त्रयोनित्वाधिकरणे त्वदीयतदधिकरणीयपूर्व-

क्षणीयत्वेन वादशपूर्वपक्षनिरासासंभवय दुर्वारः। ईकणीयन्न-

पछवता च दुर्बलमशब्दृत्वमन्यथा नेयमित्यभिपाय इति चेवू। पलवताऽशव्द्त्वेन दुर्षळमीक्षणीयत्वं लक्षणादिनाऽन्यथा नेय- मित्यड्यापि वक्तुं शक्यत्वात् । किंचेक्षणीयत्वमेव वलवदिति पदता कि तदलमिति वक्तव्यम्। वाच्यत्ाविनाभाष इवि चेव। उक्तमकारेणेक्षणी यत्व।देरन्यथाऽप्युयप सेह्वत्र वाच्यत्यापिनाया. मानिर्णयात्। कारणत्वादेरपि वाच्यत्वाविनाभावेन 'यतो वै'

पलवता स्वोत्थानसमय एवावाच्पत्वशडूननिरासेन काश्रव्दमि त्यवाच्पत्वशङ्कन्या कारणत्वपतिक्षेपावकाशः। नहि कारणम- प्य्रवाच्यममिति शङ्गितुं शक्यम्। तथा सत्यवाच्यत्वेन कार-

x अन्यस्यानाच्पत्वेऽपीति। 'यतो वाषो निवर्तन्ते' इतिश्रतेर्नगत्का-

स्यानाच्यतां सिष्यवीति मावः ।

शांकरपादभूषणे- णत्वाक्षेपायोगात। उक्तं च तत्वप्रकाशिकार्या पूर्वपक्षावसरे- न ब्रम्मण: शास्त्रमुख्यार्थत्वमुपपध्ते। यतस्तत् 'यतो बाच:' (तै० २। ४) इति श्रुते: शब्दावाच्यम्। नह्यवाचयस्य साल्त- मुख्यार्थता संभवति। अतो न कारणत्वं शाख्तोक्तं तस्यति भाव इते। कारणत्वस्योक्त्तरीत्या वाच्यरवाविनाभावे स्थिते शास्त्रमुख्यार्थस्यैव कारणताध्रीष्यात्। :अथांच्येतामुख्यार्थस्यापि कारणत्वमस्तु व्यमिचारशडग- यामविनाभावानिर्णयात्र कारणत्वेनावाच्यत्वरडननिरासः । रईक्षणीयत्वस्य वाच्यत्वव्यभिचारित्वशड्न न संभवाती । विप०

न कारणतासंभव इति समन्वयाद्याक्षेपो निराबाघ इाि। तदपि न। यद्यदीक्षणीयं तत्तद्वाच्यमति सहचारदर्शनवत्'यधत्का- रणं तत्तद्वाच्यम्' इत्यदृष्टव्यभिचारे सहचारदर्शने सती- क्षणीयत्वे वाच्यत्वाविनाभावो निर्णीयते न कारणत्व इत्यस्य बक्तुमशक्यत्वात्। ननूक्तस्तर्कसन्भावः । सत्यमुक्ता, विमृश्य तु नोक्तः। अवाध्यत्वोपगम ईक्षणीयत्वोच्छेदहेत्वभावाद। व्या- व्यव्यापकभावस्याद्प्यसिद्धेः । नन्वीपनिषदस्य ब्रह्मण ईक्ष- णीयत्वं न प्त्यक्षादिमानान्तरमाप्तम् । शब्दय् शक्त्यभावाभ्र पत्यायनक्षमः। तथा चावाच्यत्वोपगमे सामटृयभावपर्यवसाना- सेन तत्कार्यमीक्षणमुच्छि्यियत इत्यस्ति तकों न तथा कारणत्व- पक्ष इति चेतू। न। अवाच्यत्वस्य परैः रवृत्तिनिमिच्चाभाषम- युक्तस्यैवाभ्युपगमात् । सति कारणत्वेऽवाच्यत्वाभ्युपगमायो- गादिपक्षे कारणत्वोच्छित्तिरूपतर्कस्थ तत्रापि साम्राज्यात्। नहि कारणमवाच्यमिति कशिदभ्युपैति। तस्मात्कारणतया पति-

त्यवशिष्यते। सा च सूत्रकृता नैव सुत्नितेति यदवश्यं सूत्रणीयं तन्न सूत्रितं यस्यासृत्रणेऽपि प्रकतनिर्वाहस्तत्सूतनितमिति स्पष्टी- कृतं परेण स्वस्थापूर्वमीमांसकत्वम्। भगवतो ब्रह्मणोऽनन्तगु-

परोंक्ततं चिन्त्यमेव। अशव्दमित्यत्र समवायेन वाच्यत्वसंपन्धेन

ईसत्यपिकरणय्। २०१

पपर्यवसितामें वाधकाभावेन तं परित्यज्योक्काशुतार्थपरत्वक- हपनाथा अन्याध्यत्वात्। न चास्पर्शमरूपमत्यादी समवायेन

स्समपायेन शब्दशून्यमेवाशब्दशब्दार्थ:, न तु वाच्यतासंबन्धेन शब्दशून्यं शष्दावाच्यत्वपर्यवसितमिति शङ््यम्। अस्पर्शमित्या- दो वाच्यत्वसंबन्धेन स्पर्शवरत्रादमसकत्या समत्रायेनेव वाच्य सासंबन्धेन स्पर्शाध्यनिषेषेऽपि येन येन संबन्धेन यत्र यदत्मसकं तेन तेन संबन्धेन तत्र तत्तभिषेधस्वाSडकाक्कितरवेनोपडितरू- पेण शुद्धब्रह्मणि समवायेनेव वाच्यतयाऽपि शष्दवश्वपसवत्था तेन संबन्धेन शव्दाभावस्यापि विनिगमकाभावेनाशब्दशब्द्ार्थ- तायाः सुवचरवात्। न चाशष्दमिति शब्दवोध्ये ब्रह्मणि शब्द- निषेधे व्याघात इति शड्क्यम्। शयत्या शब्दनिषेषेऽपि लक्ष-

घाताभावात्। नन्ववाच्यशव्देनोच््यते चेद्वाच्यत्वमसङ्ग, छ- क्ष्यते चेद्वाच्यपदस्य समासतयाऽवयवशक्त्यतिररिक्त्कतच्छ के - रभावेन तन्मुख्यार्थाभावाभ लक्षणा संभवतीति चेदु। न।

वाच्य मेदोपहितब्रम्मोपस्थित्या तद्द्वाराऽवांध्यशव्दस्य शुद्धस्वरूपे लक्षणयैव पर्यवसानात्। नाह स्वशक्यसंबन्ध एव लक्षणा। अर्थवादवाक्येपु तदसंभवाव । किंतु स्वबोध्यसंबन्ध एव।

हिंवं नावाच्यशब्द्रपतिपाद्म्। तस्य तदादिपद्वाच्यत्वादिति नङ्डन्यम्। तदादिशन्दस्य बुद्धिविषयतावच्छेदकतवोपल सषिवघ- टत्वादिविशिष्ट एव शक्तत्वात् । वाच्यभेदस्वरूपस्यापि त्रम्रणो वाच्यभेदत्वविशविष्टरूपेणावाच्यत्वोपपतेः । एवं निर्विशेषप- देऽपि बोध्यम्। वाचकाखण्डगङ्गादिपदेव्वेव मुख्यार्थस्पृतेरेब लक्ष्यार्थस्मारकत्वात्ते्वेव : लक्षणारयां मुख्यार्थावश्यंभावो न समासादिपदेव्वपीत्यादिकमाकरे स्पष्टम्।

चन्द्रिकायास्-अशव्दमिति भुवावशब्द्मिति शब्दृषा- उपसाउपि निविध्यते चेतु। गङ्गनशब्दावाचयस्य मङगत्वाभाव. पदचष्द्शब्दावाउयस्यान्नव्दतवाभाव: स्यात्। न विपिष्यते पेतू। अनन्दमिति श्ब्दवाडयं स्यादिति 'असम्नम्' (आय०स० २।१५) इवि भ्ुवेरवाच्यत्वरूपश्रवमाणार्यपरत्वे वाघकपुक्तम्। तद्सत्। गङ्नत्वरूपमय्रुचिनिमिच्याभाववति बीरादो गङ्गनत्न-

माच्यत्वाभावमपि निमिस्ततयोपजीव्य मववमानस्याश्रबदमिति

शष्दृत्वाभावापादनासंभवात्। पटपदावाच्यस्य च्छद्देतरघ- टस्य घटत्वाभावादर्शनेन च्छत्रिणो गच्छन्तीत्यादावेक्- सार्थगन्तृस्वावच्छिनस्य वछत्रिपदावाच्यश्य चछत्रित्वाभाषा- दर्शनेन उ्पभिचाराच तत्पदावाच्यस्य तत्पद्भदृत्तिनिमिच्ता- भाववत्वमिति नियमस्यासिद्ेय। नापि साकल्येनागोच-

सकलगुणवदनम्तगुणवदिति वाग्विषयत्वानपायात् । विशिष्य सकलगुणवश्वेन वागविषयत्वमेव साकल्येनागोचरत्वमित्यपि विशिष्येत्यस्वार्थविचारेण शिथिलमेव। यतो विभिष्येि रवत्-

दकयागविष्यत्चमेव सदित्यपि न सुबचम् । वस्य जीवादिसा- भारण्यात्। नहि जीवगताः सकला गुणा अपि स्वेवरतत्तद्गुण- उ्यावृत्तिलक्षणा विक्रिष्य केनापि वाचा प्रतिषादयितुं सकथा: । तथाअपि संकुचितार्थत्वं दुर्वारं'निवर्तन्ते' इतिपदास्वारस्पं व परमते। यतो ग्रमं अन्तुं मटत्तो हि कतिपथ पध्वानं कति- विलकनि गत्वा वा निष्टसो गमनाश्निशच इति व्यपदिश्यते न तु सर्वमेवामट्स्तः। नहीय तापरिच्छेदकवारचां मतृत्तिरतष मते कथमपि वक्तुं शक्यते। मन्मते तु लक्षणपा मदत्तामां सक-

ईक्षत्यधिकरणम् ।

सिरुच्यते। यद्वा-उपहितिरूपेण ब्रह्मबोधने शक्त्या मष्टत्ाना सकलवार्चा शुद्धस्वरूपेण शक्त्या निवृत्तिरुच्यत इति निवर्तन्त इवि स्वरसम्। न च तर्हि शुद्धषोधो न स्यादिति वाच्यम्। लक्षणयेव तद्धोघोपपत्तेः । न चानेकरदासुरुपार्थत्वस्यानीचि· त्येन निवर्तन्त इत्येकपदामुख्यार्यत्वमेत्र युक्तम्। ब्रह्मणो निर्ध- रभंकतया तत्र शक्त्यभावेन लक्षणयैव शुद्धबोधस्य वक्तव्यरवेम

एव विधिवाक्यस्थयागादिमाशस्त्यार्य ततोऽिकतरार्थवायपार्ना लक्षणामभ्युपगच्छन्ति न्यायविदः । एतेनैव ब्रह्मणोऽवाच्यत्वे 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति ' (का० १।१।५२).अथ कस्मादुचयते प्रह्मेति तत्सत्यमित्याचक्षते तस्मादुच्यते परं प्रस्मेति (अथर्वशिरःक्रु०) । 'वचसां वाच्यमुत्तमम् । प्रस्मेति परमात्मेति भगवानिति शब्धते'। इति भ्रुति- स्मृतिविरोघोऽवि परोक्तो निरस्तः। ताहवश्षुतिस्पृतिधु तंतच्छद्दबोध्यत्वमात्रेणोपहित रूपेण वा शुद्धस्य ब्रह्माणो वाच्प- त्वाभिलापो न शक्यत्वाभिपायणेति विरोधाभाषात। न च म्रह्मणो निर्धर्मकत्वे ब्रह्मादिपदलक्ष्पत्वं तस्मिम् सति निर्धर्मक-

' नेति न ' इत्यनेनैव पवुत्तिनिमित्ताभावस्य सिद्धत्नाव। यक्ष निर्विशेषवावयं न निर्धर्मकब्रह्मपरम्। निर्विशेषत्वह

पेत्युच्यते, तर्हि मूकोऽहमिति वाक्यतुलयता। मूकोऽहमितीयं बच- मक्रिया मूकोऽहमित्यनेनैव निषिध्यत इति तत्रापि बकतुं शकप- स्वादिति परकीयग्रन्थ उत्तम् । तदृपि न सत्। निर्विशेषना. पयश्य विशेषाभावसाधारणविशेषत्वरूपसामान्यघर्मेण निषे पषोधकत्वाद्विशेषा माष रूपविश्वेषे तात्पर्यासंभचात्तदुपल सषिवास- ण्टश्रह्ण्येव तात्पर्यम्। मूकोऽइमित्यत्र तु यद्यपि मूकसव्देन वक्तुशून्यं बोष्यते ताहपवव्दरोधारणेन चार्थादवक्तृत्वाभावी पोषपते तथाऽपि वकृत्वतदभावसाधारणरूपेण तद्गभयनिषेधी

शांकरपादभूंपणै-

न ताभ्यां बोध्यते। अवो वक्तृत्वाभावोपलक्षितस्वरूपे वात्प- र्यकल्पकाभावाद्व्याघात पवेति तत्साम्यापादनस्यायुक्तत्वाव। किंच 'साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्र' (श्रे०६।११) इति भुत्या शुद्धात्मनो निर्गुणत्वोक्तेस्तद्विरोधेन ब्रह्मण्यनन्तगुण- वच्वेन साकल्येन वागविषयत्वेनोक्तक्षतेर्गतिरिति वक्तुमश्चक्यम्। न च 'बृहन्तो हस्मिन्गुणा:' इवि श्रुतिविरोधाभिर्गुणत्वश्चृतिः माकृतगुणशून्यत्वपरेति वक्तुं युक्तम्। भाकृतगुणानां ब्रह्मण्यम- सकत्या तन्निषेधायोगात्सगुणपकरणस्थाया: सगुणश्चतेरुपास- नाविधिविषयविश्चेषणसमर्पकतया निर्गुणमकरणस्थायासत्व- द्विवी य त्र ह्माम तिपत्यनुकूल निषेधापेक्षित प्रतियोगिरूपविषय सम- र्पकतयाऽन्यथासिद्धेर्गुणबोधने तात्पर्याभावेन दुर्बलतयाऽद्विती-

वश्वेन प्वलतया तदयुरोधेन सगुणश्षतेरुपहितब्रह्मविषयत्वस्यै- षावशपं वक्तव्यत्वात। अधिकमन्तस्तद्धर्माधिकरणे वक्ष्यामः। किचेक्षणीयत्वेन "वाच्यमीक्षतेः' इति सूत्रविन्यासेनापि तत्सिद्धे: 'ईक्षतेर्ना- घन्दम्' इति गुरुतरसूत्रविन्यासः परमते निरभिनायएव। यत्तु' विमृश्य पक्षमतिपक्षाभ्यामर्थावधारणम्०' (गौ० सृ.१।१।४३) इस्युक्त्ते: प्रतिपक्षनिराकरणस्यावि कर्त- व्यत्वेनोक्त विन्यासादर इति। तदसत्। वाच्यत्वस्योपपादनेऽपि मतिपक्षावाध्यत्वस्य मतिक्षेपलाभातत्वपक्षसाधनमुखेन परपक्ष- मतिक्षेपसंभवे तद्विपरीतरीत्यनुसरणस्थायुक्तत्वाथ। फिपान्ा- वाच्यत्वव्यवच्छेद एव विवकितय्रेत्तर्मसंदहाय ' यतो वाचो निवर्तन्ते'इति अत्येकार्थ्याय च ' नावच्थम्' इत्येव सुत्र- कारो ब्रुपात्। न च तथा सृत्रणे 'अश्रव्दम्' इति अत्ये- का्ध्यालाभ हत्येकतरानुगमे कर्तव्ये विनिगमकामावाव'नाश्- शष्दम्' इति विन्यासः शुंशुपाचोधयन्यायाम दुष्यतीति पाष्यम्। 'अशव्द्मस्पर्शमरूपमव्थयम्' इत्पादिश्चती स्पर्शादि- गुणमायपाठाव् 'अशबदम्' इत्यस्य शध्दरूपगुणनिषेधपरताया एव स्परसस: मवीतेरवाकत्वरूपणिपक्षणोषकत्पाभावा चद्नुण

ईक्षत्यधिकरणंम्ं। मानवश्यकत्वात्। नास्ति चन्दो वाच्यत्या यस्मिभितति व्युत्प त्या शब्दावाच्यत्वस्यापि फलतस्तदर्थता संभवतीति चेतू। तथाऽपि श्षुतिसूत्रयोरशन्दमित्यनेन शब्दगुणशून्यं शब्दावाच्यं वोक्तमिति संशयात 'नाशब्दम्' इति सूत्रणेऽवि न ततो वाच्य- त्वनिर्णय इत्यसंदेहाय 'नावाच्यम्' इति सूत्रण एव विनि- गमकसीलभ्याव। अशव्द्रमिति साधारणादपि शब्दाद्वयार्या- नतोऽवाच्यत्वरूपविशेषार्थपतिपत्तिरिति चेत। किमनेन व्याख्या- नंसापेक्षेण तथाविधसत्रणेन, कण्ठतोऽवाच्यशब्द एव कृती न पयु- क इति न किचिदेतत्। फिच 'यतो वाचो निवर्वन्ते',तै०२।४) हत्यवाच्यत्व बोधकक्षतिहेतुकावाच्पत्वपूर्वपक्षोडयुक्त एव। तथा सतीक्षणीयत्वेन सिद्धान्तानुपपत्तेलिंङ्गस्य श्रुतितो दुर्बलत्वात्। 'अथ कस्मादुच्यते ब्रह्मेति तस्मादुच्यते ब्रह्म' (अथर्वशिरःश्रु०) इत्यादिश्चत्युपष्टम्भेन न लिङ्गस्य दुर्बलता। किंतु केवलश्रुत्यपेक्ष- या श्त्युपष्टम्भाल्लिङ्गस्यैव प्रबलतैवेति न तेन सिद्धान्तानुपप पिरिति चेत्र। तर्ि श्रतेरित्येव वक्तं युक्तत्वात। यदि चावा- रपार्थकश्रुतिविमतिषेषाद्वाच्यत्वार्थकश्चत्या न निर्णय इति चेत्। सर्हीक्षणीयत्वस्यापि 'यत्तदद्रेश्यम्' (आय० उ० १) इत सुत्युक्तानीक्षणीयत्वेन विभतिषेषाद निर्णसतुलय:। यस्ु चन्द्रिकायाम्-न तावच्छुद्धस्याऽडस्मनो वेयत्वनेंव नेति युक्त्म्। सुत्र आत्मश्वष्दतत्रिष्ठमोक्षोपदेशादिभि: शुद्धस्याSS त्मनो सेयतवोपपादनाव। स्वयाऽपि शुद्धात्मज्ञानेनैव मोक्षस्वी-

सेयस्वेन प्रतिषेधाभावात्तेन सिद्धान्तो युक्त इति प्रतिपादितम्। वदसत्। शुद्धात्मनि पवतिनिमिचजातिगुणक्रियाध्यभावादवा- 5यत्ववादिभिस्तस्य लक्षणयेव ज्ेयत्वाङीकारादुपपत्तेश्र न वतो

यदपि चन्द्रिकायाम्-निर्गुणावाउ्यादिपदाना सगुण न वाच्यमिति शुद्धस्येव तद्ाष्यत्वसिद्धिरित्युक्तम्। तदपि शुद्धा-

२०६ शांकरपादभूषणे-

संसृष्टात्मन्येव सात्पर्यावधारणात्निर्गुणवाच्यलक्ष्यादिपदलक्ष्य- त्वस्यैव शुद्धात्मनि स्वीकारस्याऽSवश्यकत्वादुपपत्तेश्र पत्युक्तम् । एतेनैव-श्तिषु तावदीक्षणीयत्वं ब्रह्मणः श्रूयते। ईक्षणं च पमाणेन भवेत्। मसक्त्तममाणेषु च म ब्रह्मणो वचनेतरपमाणे- नेक्षणम्। तस्योपनिषद्त्वाव। वचनेनेक्षणं चावाच्ये वृतत्य- नतरायोगात्परिशेषेण वाच्यत्वमेव साधयतीति जयतीर्थाधुक्तं निरस्तम्। अवाच्यस्य शुद्धब्रह्मणो लक्षणयेक्षणी[य]त्वस्य क्षेय. त्वस्य चोक्तत्वात्। यदपि चन्द्रिकायाम्-ब्रह्मणो लक्षणया ज्ञेयत्वाङ्गीकार- सिद्धान्ते सत्थादिपदानां कि लक्ष्यमिति मश्षे वाचकब्रह्मादि- पदेनैव तत्पतिवक्तव्यम्। प्रतिवचनेऽपि तमष्य किं लक्ष्यमिति लक्षकब्रस्मादिपदोपादानेऽनवस्थेति तथा ब्रह्मणोऽवाच्यत्वे लक्ष्य त्धानुपपत्ति:। वाच्यार्थसंबन्धित्वेन ज्ञातत्यैव लक्ष्यत्वाव। सम्ज्ानं च न शब्दभिभ्नेन प्रमाणेन। ब्रह्मण उपनिषन्मात्रगम्य- स्वात्। नापि स्वमकाशवतया। नित्यसिद्धे शास्त्रवेयथर्थात्। *अर्वाच्यशव्द्रस्य लक्षकस्येव वक्तव्यत्वात्। तत्रापि वाच्य- संबन्धित्वेन ज्ेयत्वेऽनवस्थेति दृष्णमुक्तम् । तदपि न सव्। म्रह्मादिपदेनैव ब्रह्मत्वादेरुपलक्षणत्वविवक्षया सत्यादिपदानां कि लक्ष्यमिति पश्नपतिवचनोपपत्तेः प्रथमानवसथाया अयोगाद्। नापि द्वितीयाऽनवस्था। वाच्यसंबन्धित्वेन ज्ञानं हि शक्पज्ञाना.

कसत्यादिपदेभ्य एव शुद्धोपस्थितेरखण्डवाक्यार्थबोधहेतुभू- ताया: संभवेन तदपेक्षाया अभावेन नोक्ताडनवस्था । तथा हि- अदितीयशुद्धत्रह्मविजिज्ञापयिपया तत्ममार्थ मछृत्तःनां सत्या- दिपदानां सत्यत्वादिवितिष्टे शत्तत्वेन तेभ्य: प्रथमतो विशिष्ट-

• अवाध्यशष्द्स्पेति। अवार्ध्यं यद्रस तद्ोधकस्य शब्दस्येत्यर्थः । स प शब्दो वाच्यसंबन्धिनोधकश्षेत्तस्य लक्षकत्वं वक्तव्यमिति भावः ।

३ वाक्ये च श इदि पाठान्वरम्।

ईसत्यधिकरणय् ।

स्पैवानुभृतत्पेन वििष्टस्यैव संस्कारसरवेऽपि सत्यादिपदद्ञान सहकृतस्य तस्य संस्कारस्य सात्पर्यानुरोधेन शुद्धस्मृतिहेतुत्वं कल्प्यते। न चैवं कल्पना न पाजसंमतेति वाच्यम्। शक्तिवाद आकाशदशरथादिपदस्थलीयशाब्दबोध एवंविधकर्पनायासता र्किक संमतत्वात्। शक्तिवादे हि मणायुक्तम्-आकाश्ादिपदस्प शब्दाश्रयत्वादिविशिष्टे न शक्ति: । कदाचिदष्टद्रव्यान्यद्रव्यत्वा-

र्थमेव किचिद्धर्मविशिष्ट शक्तिस्वीकारात्। न च शुद्धे शक्तिय्ञा- नात्मृती सत्यां शुद्धस्यैव शब्दबोधः स्याम तु शव्दाश्रयत्वा. दिविशिष्टस्येति वाच्यम् । यध्पि शव्द्राश्रयत्वाघंशे न शक्ति गृहते तथाऽपि शब्दाश्रयत्वादिनोपस्थिसाकाशव्यक्तावेय शब्दा- श्रयत्वादिविशिष्टविषयकर्मृतिहेतुत्वसंभवेन विशिष्टविषयकरमृ- तिशाब्दबोधसंभवाव । अथवाSडका शादिपदाभ्रिर्विकल्पकमेव रम. रणमास्ताम्। ततः शुद्धाकाशस्यैव सुनर्थोपरागेण शब्दबोधे

तदन कलपद्ये मणिकारोक्त आधे शब्दाश्रयत्वांशे शक्त्यग्रहा. त्द्विशिष्टस्य समृतिशाब्द्बोधयोरसंभवः । यदंशे वृत्तिः पूर्व ज्ञायते तत्स्मृतेरेव शाब्दबोधपयोजकत्वात । द्वितीये शुद्धस्य शक्त्या पूर्वाननुभूतत्वेन तत्स्मृत्यसंभवस्तथाऽपि तात्पर्यनिर्वा हाय सर्वपदाना लक्ष्यतावच्छेदके लक्षणाया इव शाक्यतावच्छे- दकेऽपि शक्तिग्रहानुपयोग इति नवीनमतरीत्या लाघवेन मथम. कल्परीत्या तत्कल्पने पमेयवदनुभवजन्यसंस्कारस्य शुद्धदशर- यत्वादिजातिविशिष्टाश एवोद्धोधकं मकल्प्य समृते तंस्मिन्दशर- यादिपदशक्तिग्रहः । अन्यथा शुद्धदशरथत्वादिजातेर्दशरथादि- पदेनानुपस्थित्या तात्पर्यविषयशाब्दबोधे तद्विशिष्टभानासंभवा- दिति शक्तिवादाय्यक्तपकारेण द्वितीयकल्परीत्या तात्पर्यांतुरो- धेन विशिष्टविषयकशक्यानुभवजन्यसंस्कारस्य पदज्ञानसहक- वश्य शुद्धविषयकस्मृतिहेतुत्वकलपने चास्मन्मतेऽपि पूर्वोक्तक-

शपनस्य निरपषादरवात्। न यैवं सति लक्षणया घुद्नसयोप झते सिद्धान्तविरोध इत वाड्यम् । विशिष्टश केविशिष्ट शाजद बोधपयोजकत्वस्यौत्सर्गिकस्य त्यागेन विशेष्यमात्रशाष्द्रबोधप- योज़कतया लक्षणाशव्देन गौण्या वृत्या शास्ते व्यवहारात्। अथवा माचीनतार्किकमीमांसकमतयोरिवास्मन्मते शकय- संबन्धरूपलक्षणाज्ञानस्य श्ब्दवोधाहेतुत्वेन शक्योपस्थति- जन्यसंबन्ध्युपस्थितर्लक्षणात्वेन स्वरूपसत्या एव त्रस्या: शाब्दबोधहेतुत्वेन नोक्तविरोध इति दिक्। फिंच ज्ञानकर्मत्वेनैव त्वन्मते वाच्यत्वसिद्धि संभवेनापरोक्षज्ञानात्मकत- द्विशेषेक्षणकर्मत्वस्य हेतुत्वाभिधानवैयर्थर्यम्। स माणोपासको जीवोप्तमहिरण्यगर्भोपदेशेन परमं पुरुषं पशयति, परोक्षतया ब्रह्म विज्ञायापरीक्षतया जानीयादिति तत्वपकाशिकायाम् 'स एत- स्माज्जीवघनात्परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते' (प०५/५) इति श्रुतिव्याख्यानेन तब मते शाव्द्रापरोक्षानङ्गीकारसिद्धे: शाव्दापरोक्षज्ञानात्मकेक्षणकर्मत्व्य परमात्मन्यसिद्ध्या तश्य हेतुकरणायोगेन सामान्यतोऽपरोक्षज्ञानविषयत्वात्मकस्य तस्य वाच्यावाच्यसाधारणस्य वाच्यत्वाव्याप्यतया तस्यावाच्यत्व- निषेधेन वाच्यत्वसाधकत्वासंभवश्च। न चेक्षणीयत्व्रमित्यनेन ज्ञानकर्मत्वमेत्र विवक्षणीयम्। तचौपनिषदस्य शव्दपमाणजन्य- ज्राननैवेति परिशेषाद्वाच्यत्वं साधयेदिति वक्तुं सुवचम्। तथा सति लक्षणापसङ्गेनेक्षतिपदास्वारस्यात। औपनिषदस्यापि लक्षणया शब्दबोध्यत्वपतिपादनेन ज्ञानकर्मत्वस्य वाच्यत्वासा- धकत्वाथ। अस्मन्मते समन्वेतव्यसद्वियानुगतेक्षतिषात्वनुकर- णरूपत्वेन स्वारस्यात्। एवं तावदाद्यसूत्रे पूर्वभागो न स्वरस: ।

नाशब्दंमित्युक्तिर्युक्ता स्याद। नहि वेदान्तप्रमाणकं अ्रह्मेति त्रु- वाण: पूर्वपक्षी तथा ब्रूते। किंतु ब्रह्म न वाच्यमिति तं मति नावाच्यमित्येव वक्तुं युक्तमित्यपि पूर्व पतिपादितमेवेत्यपि वदन्ति। किंच ब्रह्मणोऽवाच्यत्व ईक्षणीयत्वं शृत्युक्तमनुपपन्ञ- मिति तेन वाच्यत्वसिद्धिरिति वदन्मष्टव्य: कथमवाच्य ्ईकणी-

चश्तम्सुपपशम् । पूर्वपिणा म्हवादिना हि शुद्धर्य जमन एमावाच्यत्वसूच्यते नोपहितस्यापि। मृद्तर्धातोररयायुगमादिरया घसूत्रे भाष्ये ब्रहाणिं बकशव्दृव्युत्पादनात् । उपहिविस्य च शुद्धा मेदेन शदेडप्युपाध्यवचछेदेन वाड्यतवानपायात। न चैव

पाधिकवाच्यताराहित्यम् । न च तदौपाधिकवाच्यत्वाभ्युपग- मेन विरुध्यते। यथा हाजेयत्वमवरिध्ानिवर्तकज्ञानविषयस्याप्यक्की क्रियते। न वेयं व्यवस्था त्वदीयपाचीनाचार्याननुमवेति बा- व्यम्। आद्यसूत्रे ब्रह्मणो मनोवृत्तिविषयत्ये रपकाशत्वातुप्र- पचिमाशड्कयोकं भामत्याम्-न चैतावता ब्रझणः पराषी- नमकाशता।न हि शाब्दज्ञानमकाइयं ब्रह्म स्वमकाशं न भवत्ि। सर्वोपाधिविहीनं हि.ब्रम्म स्वमकाशतया गीयते, न तूपाहतमापि। यदाह भगवान्भाष्यकार :- न तावदयमात्मैकान्तेनाविषय इति। न चान्त:करणचृन्तावव्यस्य साक्षात्कारे सर्वोपाषिषिमियों- क:। तश्यैव तदुपाधेर्विनशयदवस्थस्वस्वपरविरोधिनो विथमा- नत्वादिति। तथा च ब्रह्मण: स्वप्नकाशता स्वाभाविकी मेयक्रा चौपाधिकीत्यर्थपर्यवसानेन निरुपाधिकज्ेयताशून्यस्रमेव स्वप- काशत्वमदश्यत्वरूपं पर्यवसितमुक्तं भवत। स चायं न्यायोड- वाच्यत्वनिर्विशेषत्वादावपि तुल्यः । सर्वोपाधिविनिमोंके सत्पेव

तायाथ्योपापिसापेक्षाया औपाधिकत्वाद। न चोपहितमिध्याश्व- परतया भामतीग्रन्थो योजयितं शक्थ इति वाध्यम्। उपहित- मात्रमिध्यात्वस्य वाक्यान्वयाधिकरणस्थरल्पतरुग्रन्थविरोवेन वक्तुमभकयत्वात। तद्म्न्थोपपादनं च कतं प्राकचन्द्रिकोक्तदूषण- निराकरणे। अस्तु वा किदुपहितस्यानन्यगत्या मिथ्यात्वम्। तथाऽपि न पकुतभामतीग्रन्थस्य तदभिमायकना युक्का। यकोन न चायमेकान्तेनाविषय इति भाष्यं स्वोक्तार्योपष्टम्थकत्वेनोदा- हतमू। तत्र चायमित्यविषय आत्मा परामृष्टः। कथं पुत्ः मत्य-

मत्यगात्मनोऽविषयत्वं अवीपीति चाविषयात्मन एव तक

शांकरपादभूषणे- भाकतनभाष्ये प्रसतुतत्वात्। यदि चेदंशव्देनोपहितिस्यैव परामर्श- सवदा न चायमेकान्तेनेत्यत्रैकान्तपदोपादानमनर्थकमेव स्याद। नन्वेवपपि तैत्तिरीयभाष्ये महता पबन्धेन ब्रह्मण: शब्दावा चयत्वं समर्थितम्। त्वदुक्तरीतौ तद्विरुष्येत । तथा हि-तत्र 'सत्यं ज्ञानमनन्तम्' (तै०२।१) इत्यत्र ज्ञप्तिस्वरूपत्वं ब्रह्मणः प्रतिपाधत इति न युक्तम्। ज्ञानस्य घात्वर्थत्वे कारकापेक्षत्वे तन्यात्मना साध्यतामापनस्य तस्य धात्वर्थेत्वेऽपि स्वरूपती नित्यत्वमनपवादमिति समाधाय चोक्तम्। तर्मादेव च न ज्ञानशब्दवाच्यमिति। एवं सत्यशब्दावाच्यत्वमप्युपपाद्योपसंह- तम्। अतः सिद्धम् 'यतो व चो निवर्तन्ते। अपाप्य मनसा सह' (तै० २ । ४ )' अनिरुक्तेऽनिलयने' ( तै० २ । ७ ) इति चावाच्यत्वं नीलोत्पलादिपद्वाक्यार्थत्वं च ब्रह्मण इतीति चेत। न। ज्ञानंशब्देन तल्लक्ष्पते न तूच्यते। शब्दपवृत्ति हेतुजात्यादिरहितत्वात्। तथा सत्यशब्दरेनापि सर्व- . विशेषपत्यस्तमितस्वरूपत्वादिति हेतुकत्या सर्वोपाधिविनिमोंके सत्येवावाच्यतेति पर्यवसानेनानौपाधिकवाच्यताराहित्यसिद्धा- व्यौपाधिकवाच्यताया अनिराकरणात् । अत एवाद्वैतसि- द्धौ --- न चाSऽरोपितगुणाश्रयतया वाच्पता। तस्य तात्पर्या- विषयतया तात्पर्यविषयेऽवाच्यत्वसिद्धेरित्युक्तम्। तात्पर्यविष- यश्च सर्वोपाधिविनिरमुक्तं ब्रह्मैन। एवं च निरुपाधिकवाच्यता- विरहेऽपि किंचिदुपाधिं पुरस्कृत्य वाच्यस्य ब्रह्मण: कथमीक्ष- णीयत्वमनुपपन्नामेति। केचितु परमतरीत्यैव ब्रह्मणो वाच्यत्वं न संभवतीति प्रतिपाद्यन्ति [तथा हि-यदुक्तमीक्षणीयत्वाद्वाच्यं ब्रह्मेति। तत्रेदं वक्तव्यम्-किमुपासनाविधिपकरणे पठितानासुपास्य. समर्पकश्तुतिवाक्यानां तद्वाच्यं भवेत्, किंवा सृष्टिपकरण- पठितानां श्रुतिवाक्यानां वा । नाऽऽघः । अव्यक्तत्वे- नासुंपास्यं ब्रह्म, किंतु तत्पतिबिम्बमेव चिच्तगमुपास्य

ईक्षत्यधिकरणम्। ३११

वाक्यानां तद्वाच्यं न भवतीत्यवश्यमङ्गीकरणीयम्। तद्वा- . व्यत्वाङ्गीकारे कर्थं तदनुपास्यमिति शङ्टया अनिराकर- ाव। नहि संभवद्ुपासनाविधिषूपास्यसमपकः पदैर्तओमोपास्य तया विधीयते। उपास्यं च न भवतीति व्तुं सुशकम्। एतच्छ डननिराकरणाथेव च 'यन्मनसा न मनुते' (तल०१) इति ब्रह्म

दितं येन वागभुद्यते तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते' (तलव० उ० १) इति मन्त्रान्तरं ब्रह्मणो वाच्यत्वं निषेधति। तेन हि सर्ववागविषयं ब्रह्मोपासनामकरणपठितानाम्'सर्व खल्विदं ब्रह्म' (छा० ३। १४) इत्यादिवाक्यस्थव्रह्मादिप- दानामपि वाच्य न भवतीति प्तिपाद्ते। तेन चोक्तरङकानि- रासलाभः। त्वया हि 'तदव्यक्तमाह हि ' (व्र० सृ० ३। २। २३) इत्यधिकरणे ब्रह्मणोऽव्पक्तत्वं प्रसाध्याव्यक्तत्वे- न ब्रह्मणोऽनुपास्यत्वं तत्मतिबिम्वस्य चोपास्यत्वं समर्थितम् 'सथाऽन्यपतिषेधात्' (ब्र० सृ० ३।२। ३६) इत्यधिक रणे। तथा हि त्वदीयं भाष्यम्-परमात्मापरोक्ष्यं च तत्मसा- दादेव न जीवशकत्येति वक्तुमुच्यते-तदव्यक्तमाह हीति। अव्यक्तमेव हितङ्मह्म स्वतः ।'अरूपमक्षरं सदाऽयक्तं च निष्कलं रज्जात्वा सुच्यते जन्तुरानन्दव्वाक्षयो भवेत् ' इति कोठरव्यक्षतेः। तत्त्रमकाशिकायामपि-भगवत्माप्तिसाधनभ-

द्वक्तिर्न कर्तच्या। भयोजनाभावात्। न च तदापरोक्ष्यं मयोजनं स्तम्भादिवत्। पुरुपमयत्नेनैव तत्संभवाव्। तस्थाव्यक्तत्वं घेत्। व्ययैव भक्ति:। अव्यक्तस्वभावस्य साधनश्षतैरपि दर्शना- योगात्। भके व्यर्धत्वेडयुक्तं तन्माहात्म्यवर्णनमिति पूर्वपक्षमुकत्वा कर्तव्यैव भगवज्क्ति:। तस्याव्यक्तस्वभावत्वेन पुरुषपयतनेन द्रष्ुमशक्यत्वात्। अव्पक्तत्वं च तस्थ श्रुतिराह। ताठय्स्यापि भक्ति जन्यमसादादापरोक्ष्यमिति सिद्धान्तितम्। व्यानकाले यबिचे मदश्यते तदेव हि ब्रह्म रूामू। अतः कथम- स्यद्त्ृत्वं वस्येश्यत आह-तथा, इति भाष्ये सूत्रमववार्य युथा

शांकरपाद भूषणे

जीवानन्दादेरन्यड्रह तथोपासनाविषयादपि।'यन्मनसा नं मनुते येनाSडहुर्मनो मतं तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपा- संतें' (तलव० १ ) इति तत्मतिषेधात्। पश्यन्ति परमं ब्रह्म चित्ते यत्मतिबिम्बितम्। ब्रंस्मेव पतिविम्चे यदतस्तेर्षा फलपदम् । तंदुपासनं च भवति प्रतिमोपासनं यथा। दश्यते त्वंपरीक्षेण ज्ञानेनैव परं पदम् ।। इति च ब्रह्मतर्क इति 'तथाऽन्यपतिषेषाद' (ब्र० सु० ३ । २।३६ ) इत्यधिकरणे भाष्यम् । तत्त्वपकाश्रिकायाय् - भगवत्माप्तिसाधनभवत्यर्थ पुनस्तस्याव्यक्तत्व समर्यनेन शाख्त्रसं- गंतिम्ुवत्वा भंकृतं ब्रह्म नाव्यक्तम्। तस्य ध्यानकाले चित्ते मती यमानत्वाव।ध्यान काले तस्य मतीतत्वे ध्यातृबाहुरयेन तस्य बहुत्वापततितिति चेत्स्वरूपमेदाभावेऽपि ब्रम्मरूपाणां नानातवेन तटुपपचतेरिति पूर्वपक्षयित्वा न ध्यानकाले मतीतत्वेन ब्रह्मणो व्यक्तत्वं मन्तव्यम्। ध्यानपतीतस्याब्रह्मत्वाद्। तत्कुतः । यथा

मेष तथोपांसाकृतस्य व्यक्तत्वादिना कारणेन ब्रह्मणस्तंतो वैल

'यम्मनसा' इत्यादिका श्रुतिस्तस्य ब्रह्मत्वं निषषति। ध्यान- कालेमतीतस्याश्रसमत्वे कथं फलं ददातीत्यंत आह -पश्यन्ंती- ति। स्थितिमात्रेण क्थ फलपद्मनुपासिंतत्वादव आह-सदिति। पशेष सत्कुनो नेत्यत उक्तम्-दश्यत इति। तजज्ञानायेव वहिं मियम्यता किमुपासनयेत्यत उक्तम्-उपासनेति। अतो भयाने मवीतं न प्रसेति सिद्धान्तितम्। तेनोपासनाविधिगतत्रस्मादिंश• उद्षाषयं न सदित्वर्थसिद्धमेव। उपास्थप्रपद्षाच्यत्व उपास्य- स्वापसे: । मापि साष्टिमकरणस्थक्षतिगतशब्दवाकयं ब्रमोति द्विवीयः पक्षेः संभवति। सर्वन्रेम संष्टयादिवाकयगंतकारणत्वादिगुणवर्णनस्यो- पासमार्थत्वेम 'आध्यानाय' (म० सू० ३। ३। १४) हत्यमिकरणे वर्णयतस्तय मरोडतुपास्यसप मसणः सप्ियापय

ईक्षत्यधिकरणम्। ३१३

न्तराभावात्' (ब्र० सृ० ३।३। १४) इत्यधिकरणे हि त्वदीयभाष्ये-उपसंहारानुपसंहारे प्रमाणमाहेति सुत्रमवतार्यो- क्तम्-आध्यानार्थ हि सर्वे गुणा उच्यन्ते। मयोजनान्तराभा वाब। ज्ञानार्थमथ ध्यानार्थ गुणानां समुदीरणा। ज्रातव्याशैव ध्यातव्या गुणाः सर्वेऽप्यतो हरेः ॥ नान्यत्मयोजनं ज्ञानाद्धयानात्कर्मकृतेरपि। श्रवणाच्चापि पाठाद्वा विद्याभि: किचिदिष्यते।। इति। परमसंहितायाम्- गणा: सर्वेपि वेत्तव्या ध्यातव्याश्च न संशयः । नान्यत्मयोजनं मुख्यं गुणानां कथने भवेत्।। ज्ञानध्यानसमायोगाह्गुणानां सर्वशः फलम्। सुरुयं भवेन्न चान्येन फलं मुख्यं भवेत्कचित्।। इति बृहत्तन्त्रे। इति तत्त्वप्रकाशिकायां परमात्मज्ञानसाधनोपासने गुणोपसंहा रसमर्थनाच्छास्त्र संगतिमभिधाय गुणोपसंहारो न कर्त- कय:। प्रमाणाभावात्। न च सर्वगृणोपसंहारे विधिरस्तीत्युक्तमिति शङ्ड-थम्। अनुपसंहारेऽपि मोक्षपाप्तेरुक्त्वाद्वयर्थविधेरनवधेय - त्वात्। न च सद्विधाभूमविद्यादहरविद्यादिषु तत्तद्ुणवर्णनमेव सर्व- विद्योक्त गुणोपसंहारेणोपासना कर्तव्येत्यत्र ममाणम्, अन्यथा तद्वेयथ्यादिति साधु। तासु तत्तद्गुणवर्णनस्य तत्तद्ुणकश्रवणद्वारा जनलोकादिफलविशेषार्थत्वोपपसेः। तस्योपासनारयां तेषामुपसं हारार्थत्वे सर्वेऽप्येकत्रवोच्येरभिति प्रकरणभेदायोग झत पूर्व- पक्षयित्वा कर्तव्यस्तावदुपसंहार:। सर्वविद्याना भगवन्रामत्वेन तह्गुणाभिधायकत्वात। गुणाभिधानस्य चाशेषगुणोपसंहारपूर्व- कध्यानार्थत्वान्नवोपसंहारो निष्फल: । विपकीर्णगुणानुपसहं- त्योपासकस्य मुक्तावानन्दातिशय लक्षणफलसद्भावादु। यावत्सेवा परे तत्वे तावतसुखविश्येपता। इति समृते:।

·१ 'नाभा इति पाठन्तरम्। ४०

शांकरंपावभूपणे- अत एव विशेषफलदौर्भ्याय नानास्थानेपुक्तिरुपपभा। भवणादेर्जनलोकपाप्तिफ लस्य प्रयोजनत्वसंभवेऽपि महाफलज्ा- नसाघनत्वेन विहितिस्य न तत्फलत्वमिि सिद्धान्तितम् । वस्मात्स्नवृत्वादिमतिपादकानां श्रतिपुराणेतिहासागमादीनां सर्वे-

ब्रह्मनारायणादिपदानां शक्ति: स्पादिति न ब्रह्मणो वाच्यत्व- सिद्धि:। एवं चोक्तरीत्या ब्रह्मनारागणादिश्व्दानां प्रतिबि- उ्ववाचित्वेन 'तदेव ब्रम्म त्वं विद्वि नेदं यदिदमुपासते' (तलव० उ० १।१) इत्यादो ब्रह्मादिशव्दाना कक्षणयेव

दैवमेव त्वया श्रणीकृतमिति सुधियां स्पष्टमेव । न च विम्न- विषयाणि ब्रह्मादिपदानि मुखु्यानि प्रतिविम्बविषयाणि लाक्ष- णिकानीति वैपरीत्यं वक्तं युक्तम्। मायः सर्वेषां भुतिपुराणा- दीनामुपास्य गतस्त्रष्टृत्व पाळकत्व संह तृत्वान्तर्यामित्वशीर्यदार्याय्य

वेषा भूयसां लक्षकत्वकलपनापेक्षया 'यन्मनसा न मतुते' (तलब० उ० १।१) ' यतो वाचो निवर्तन्ते' (तै० २।४) स एतस्माज्जीवघनात्परातपर पुरिशयं पुरुषमी. सते' (प० ५ । ५) इत्यादीनां स्वदभिमतः

स्पेय न्याय्यत्वात्। तेनैव च वासनामयस्य मानसावलोकमरू पध्यानगतपतिबिम्बजनकवासनापरपर्याय संस्कार हेत्वनुभवोत्पा- दनसंभवांद। तथा च वाड्मनसपथातीवं नित्याव्यक्तमुपास- नानन्तरं मुच्यमानानां च भक्तानां साक्षात्कारस्येव विषयभुतं परं ब्रझ्म 'तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि' (तलव० उ० १।१) . इत्यादिभि: कैविदेव वचनैर्लक्षणया मविपादते। वत्मतिषिम्य

त्यादिभिस्तद्नुसारिपुराणादिभिक् वक्त्या प्रतिपाधव हि तम मरनिष़कमें ग्रह्मणि वक्तपा भुतयादियोजनं निदाळम्पनमेव।

ईसस्यषिकरंजम् । ११५

पदपि द्वितीयसूभ ईकणीयो गौण आत्मेत्यान्कृपाSडलक- व्दादिरेतुना निराकरणम्। तदपि न विचारसहय्। अद्वेविभि•

ईक्षणीये तस्मिन्नुक्तस्य जीवघनात्परात्परत्वस्यासंभवाचोक्तक्ष डनया असंगतेः । एतेन गौणजीवाख्यात्मग्रहणे पाधकाभाषा. दन्यज्ञापक्य चाभावादिति जयतीयोंक्कमयुक्तमिति स्पष्टमेव । जीवात्मनि जीवघनात्परात्परत्वासभवस्य माधकतमात। अव एव परानभिमतमपि संभवमात्रेण दूष्यत इत्यपि निरस्म्। अरमद्रीत्या पराभिमतार्थमाशङन्य तद्दूषणपरतया सूनार्थ- वर्णनसंभवे परानभिमतार्थशडनदूषणपरिहारपरतया सूत्रार्थ- वर्णमस्यात्यन्तमयुक्तत्वाच। अत एव'तम्निष्ठस्प मोक्षो- पदेशाष' (ब्र० सू० १।१।७) इति तृतीयसूत्रमपि नि- र्दलितप्रयोजनम्।

यम्। पूर्वन रीक्षणीयत्वेनोक्त: सत्वादिगुणको जीव एष, न निर्गुण: । तस्य "यत्तद्द्रेश्यम्' (आथ० ए० १) इवि दश्यत्वनिषंधात्। अत उक्त्तेक्षणीयत्वहेतुरसिद्ध इवि चक्टणया- मात्मशब्दो हेतुत्वेनोक्त: । स च- यो गुणैः सर्वतो हीनो यश्च दोषविषर्जित: । हेयोपादेयरहित: स आत्मेत्यभिधीयते। इति वामनवचनात्'द्ेवाव ब्रहाणो रूपे आत्मा पैबाना- त्मा नेति। तम य आत्मा स नित्य: केवलो निर्गुणय। अप ₹ योऽनीटशः सोडनात्मा' इति तवरकारम्राह्मणाचाऽडत्मश्-

के गौणात्मन्यात्मशन्दो हुख्य: कि न स्यात्। वामनवचन

स्मशब्दयोश्षेवनाचेवनविषयत्वादित्याश्ङ्न्य तनिष्ठत्प मोक्षो- पदेशादित्यच्यते। 'यस्यानुवितः मविवुद्ध आत्मा' हरयृप-

१ तंलबंकारे इति पाठान्तरम्।

क्रम्य 'तस्य लोक: स उ कोक एव' इत्यादिनाSSत्मनिष्ठस्य मोक्ष उपदिश्यते। न चायं गौणपरः । सतवादिगुणवदातमज्ञाना- तत्निवृच्िरूपमुक्त्यसंभवात्। चेतनस्तु द्विधा पोक्तो जीव आत्मेति च प्भ । जीवा ब्रह्मादयः प्रोक्ता आत्मैफस्तु जनार्दन: ।। इतरेष्वात्मशब्दस्तु सोपचारो विधीयते। तस्याऽडत्मनो निर्गुणस्य ज्ञानान्मोक्ष उदाहृत: ॥। सगुणास्त्वपरे भोक्तास्तज्ज्ञानाभैव मुच्यते। परो हि पुरुषः प्रोक्तस्तस्मान्मोक्षस्ततः समृतः ॥ इति पाझवचनाच। सगुणनिष्ठस्यापि परम्परया मोक्ष: स्यादिति शडगर्यां तन्निंरासाय 'हेयत्वांवचनाच्च' (त्र० सू० १।१।८) इति सुत्रान्तरम्। न गौणात्मपर आत्मशब्दः। 'तमेबैंक जान. थाSडत्मानमन्या वाचो विमुश्चथ' (आथ०उ०२२।५) इत्या- त्मशब्दस्य सावधारणमुमुक्षपादेयत्व रूपाहेयत्ववचनाव। गौणा- त्मनस्तु 'अन्या वाचो विमुश्चथ' (आथ० उ० २।२।५) इति हेयत्ववचनाच्चेति जयतीर्थीयसूत्रयोजनम्। तदसत्। शुद्धे ज्ञानविषयत्वस्यावाच्यत्ववादिभिरद्वैतिभिरपि स्व्रीकारेणासिद्धि- शडाया असंभवदुक्तिकत्वात् । अत एव चन्द्रिकार्यासिद्धा- नतोपक्रमे 'न तावदशुद्धस्याऽSतमनो ज्ञेयत्वमेव न' इत्युप-

• सिद्धान्तोपक्रम इति। अत्रायं संदर्भ :- अत्र ब्रक्मण समन्वयो युक्को न वेति चिन्ता। तदर्य शुद्धं ब्रह्म वाच्यमवाच्यं वा स्वीकार्यम्। तदर्ष चावा- च्यत्वनोधिका श्रुतिः कि वाच्यत्वाभावाभिप्राया वर्णनीयाSडहोस्विदप्रसिद्धत्वा. मिप्राया। तदर्य च वाच्यत्वामावाभिप्रायकत्वे स्वीकृतें बाघकं किचिदुस्ति न वेति विचारणीयम्। तदर्य च शुद्धं ब्रह्म किमीक्षणीयं वाडनीक्षणीयमिति वक- न्यमू । तदर्ष च 'तमेवैकं जानथाऽडत्मानम्' आत्मन्येवाSडत्मानं पश्येत्' इंत्यादावीक्षणीयत्वेन श्रृत भात्मा सगुणो निर्गुणो वेति विचारः कर्तव्यः। तदर्य च तत्रत्यात्मशब्दो गौणात्मनि मुख्यो वा निर्गुणे परमात्मन्येवेति विचार:। तदर्य च 'यस्यानुवित्तः' इत्यादिश्षत्युक्त्तमात्मनिष्ठत्य मोक्षोपदेशादिकं गौणा- त्मनि युंकं न वेति पूर्वोक्तरीत्या संशये संप्रास्ते पूर्वपक्षस्तावत्-ब्रह्मणि समन्वयो न युक्:। 'यतो वाषो निवर्तन्ते' हत्यादिश्रतिमिस्तस्यावाकय-

ईसत्यधिकरणम्।

फ्रम्य 'त्वयाऽपि शुद्धात्मज्ञानेन मोक्षस्य स्वीकृतत्वाच्' हत्य- नेन शुद्धात्मनि ज्ञेयत्वस्याद्वित्यभिमतत्वं स्फुटीकृतम्। कथमन्यथा 'यतो वाचो निवर्सन्ते' इति पमाणमुखेनावाच्यत्वं पूर्वपक्षी साधयेत्। 'शुद्धात्मनो छत्िव्याप्यत्वेऽपि नेक्षणकर्मत्वम्' इत्याशड्डर्यां 'वृत्तिव्याप्यत्वेनेव वाच्यत्वसिद्धिः' इति चन्द्रि- कोक्तेस्त्वयाSसिद्धिशडनया: कतुमशक्यत्वाच्य। गौणशब्दस्य वृत्तिविशेषयुक्तशब्द एव स्वरसतः प्रयोगादर्थान्तरपरत्वे स्वार. स्यहानाच। अस्मन्मवरीत्या पूर्वसूत्रस्थपश्चम्यन्वेक्षतिपदस्य विभक्तिविपरिणाममात्रेणेक्षतिर्गोण इते प्रतिज्ञयोपपत्तावीक्षणी यत्वेनोक्तो गौण इति प्रतिज्ञायामध्याहारस्यायुक्तत्वाच्य। अव: पूर्वभागस्तावदनुपपत्रः । नाप्युत्तरभाग उपपद्यते। अमयोज- कत्वादुक्तहेतुद्धयस्य। तथा हि-मोक्षहेतुभूतनिष्ठाविषयत्वोपा- देयत्वयोनिर्गुणात्मविषयत्वनिश्चयेऽपि तस्मिभ्ात्मशब्दस्य मुख्य-

नियम: । दर्शपूर्णमासपदयोः कर्मण्यमुख्यत्वेऽपि तदनुष्ठानात्फ

त्वस्य प्रतीतत्वात्। ननु 'पुरिशयं पुरुषमी्षिते' इति ब्रक्मण ईक्षणीयत्वं भ्रयते। तथ शब्देतरेण प्रमाणेन न संभवति। ब्रह्मण औपनिषदत्वात्। श- व्देन चेक्षणं वाच्यत्वं विना न संभवतीति चेत्। मेवम्। तत्र हीक्षणीयत्वे- नोकं आत्मा सगुण एव ग्रह्यः । स च वाच्य एव वर्तत इति न कििद्दोष:। यश् शुद्दोऽवाच्यो भवति न तस्येक्षणीयत्वम्। 'यत्तदद्रेश्यम्' इत्यादि- श्त्या तस्याद्ृश्यत्वात्। अथवा भवतु शुद्धस्यापीक्षणीयत्वम्। तथाSवि न तस्य वाच्यत्वसिद्धि: । लक्षणया बोध्यत्वात्। ननु तस्यावाच्यत्वे लक्षणाउवि न संमवति। यो हि सकलशब्दावाच्यस्तत्र लक्षणया बोध्यत्वेऽनवस्थापातातू। तथा हि-अवाच्यनोघके कस्मिश्चिच्छब्दे गृहीते सत्यस्य शब्दृस्य कि लक्षप- मिति प्रभ्ने क्रियमाणे केनचिच्छव्द्देनैवैतल्वक्ष्यमिति वक्तव्यम्। सोऽवि शब्दो छक्षक एव। तन्रापि किमस्य लक्ष्पमिति प्रश्ने पुनर्लेक्षकशव्द्वेनैव बोधनीयि- त्यनवस्था प्राप्नोतीत्यवाच्ये ब्रह्मणि लक्षणाया असंमवो बोध्य इति वेतु। न । वाचकपद्विषयेऽवि किमस्य वाच्यमिति प्रश्नापर्यवसानेन 'यश्ोमयोः समो दोष:' इति न्यायेन पर्यनुयोज्यत्वामावाल्लक्षणया मोध्यत्वं म्रग्रण: सिद्धमिति पूर्वपक्षे प्राप्ते सिद्धान्तमाह-न तावच्छुद्धस्याऽडतमन इति।

शंकरपादभूषणे-

मुख्य त्वतद्भावामयोजकत्वाद। तथा चाऽडरमशव्दस्य गौणेअि

सिद्धेः। अथोदाहृतप्रमाणवलेन निर्गुणस्यैवाऽडरमशद्सुख्यत्व. निवय इते चेतू। कथमुक्तयोहेत्वोस्तद्धेतुस्वम्। नम्बीक्षणीय- त्माहाच्यत्वमुच्यते तथ नोपेक्षणीयस्य नापि हेयस्य किंतूपादे यस्यैवेति तस्यैव वाच्यत्वसिद्धेः। सगुणस्य वाच्यतवाभावादा त्मश्व्दोऽपि न तद्ाचक इति रीत्या म्रसाध्याङ्गक एव हेतुशय- मिति चेतू। तरहि साक्षात्तस्य वाच्यत्व एव हेतुत्वसंभवेन पूर्व- सूत्रवेयर्ध्यात्। अस्मन्मते त्वीक्षतेरगोणतायामेवाऽडत्मशब्दो हेतुः, न प्रधानपरतानिरास इति न वैयथर्यम्। किच 'परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते' (प० ५५) इत्युक्तस्य पुरुषस्येक्षणीयत्व उक्ते तस्य गौणात्मविषयकत्वशडनर्या पुरुषश्रवदस्य हेतूकर्त- व्यत्व आत्मशब्दस्य तत्राभ्चुतस्य हेतुकरणं चायुक्तम्। स चाSड. त्मशब्दो गौणविषय: कि न स्यादिति शाङ्कानिरासार्थम्'य. स्यानुषित्तः' इति वाक्यान्तरगतात्मनिष्ठमोक्षोपदेशः ।'तमेवैक जानथ ' (आथ० उ० २। २ । ५) इति वाक्याम्तरगतं हेयत्वावचनं हेतुरित्यभिधानं व्यधिकरणम्।

मात्रस्यासाघकतया ज्ञानकर्मत्वस्यैव विवक्षणीयतवाद। तस्य च 'स एतस्मात्' (प्र० ५।५) इति वाक्य इव 'आत्म- न्येषाSडत्मानं पश्येत्' (वृ० ६ ।४ । २३) इत्पादिवाक्ये- व्वपि सत्वेन तेषामपि भाष्यकृतेक्षतिसूत्र उदाहुतत्वाद। तेषा च वाक्यानामेकार्थत्वादात्मश्ब्द्ादिमत एकस्य वाक्यस्य निर्ग णपरत्वेऽन्यस्यापि तत्परताया अपरिहार्यत्वात्। एकस्य निर्गुणपरत्वमात्रेण तस्य वाच्यत्वसिद्धेश न वैयधिकरण्यमिति समाहितम्। तन्मन्दमेव। उक्त्कहेतुषलादात्मश्रब्दस्य गौणविष- यकत्वनिरासेऽपि पुरुषशव्दस्य गौणविषयकत्वानिरासेन बद्धा. क्यगतेक्षणीयत्वस्य गौणविषय कत्वानिरासात्।नच गुणनवी

ईसस्पविकरणम् ।

धस्वनिर्णयेऽनापि समिश्चयः सुकर इति वाच्यम्। तर्हि मोक्षो- पदेशस्यैवेक्षणीयत्वस्य गौणव्यावृत्तिसाघकत्वेन तत्राSडरमोप-

णासाधारण्यनिर्णयेऽपि पुरुषश्रव्दस्य तदनिर्णयेन तदुभयोरेक- विषयकत्वनिर्णयासंभवाच। किंचेक्षणीयत्वात्मशब्दतत्निष्ठमो- क्षोपदेशहेयत्वावचनानां 'तमेवैकम्' इति वाक्यस्थतया वद्दा- क्यस्यैवोदाहर्तव्यत्वे 'पुरुषमीक्षते' इति वाक्पोदाहरणमनुचि- तम्। सूत्रीपाचेक्षत्यनुगमाय तदुदाहरणमिति चन्द्रिकोक्त्त तुं म सम्पक। बहनुगमाय 'तमेवैकम्' इति वाक्यस्यैवोदाह- रणौचित्यात्। अर्थपरतामङ्गीकुर्वता त्वया शव्दानुगमावश्य- कताया वक्तुमशक्पत्वाथ। यदपि चन्द्रिकायाम्-सौत्रात्मशब्दस्य पुरुषश्षतिपरात्परत्वा- - शब्दस्य तद्वाक्यगतश्रुतिलिङ्गोपलक्षकत्वायोगाद। हयत्वावच- नाच्चेत्यपि न सुत्रणीयम्। यद्यात्मशब्दो गौणात्मपरस्तहि 'तमेवैकं जानथाऽडत्मानम्' इतिश्षत्युक्त्तात्मापि गौण: स्याद। न चासत्विृति वाच्यम्। तथा सति तस्य हेयत्वपसङ्गगत्। न चास्य हेयत्वमुच्यते। मत्युत जानथेत्यस्याहेयत्ववचनालू। न घ गौणस्याप्यहेयता। 'अन्या वाचो विम्ुश्चथ' इति गौणा- तमनो हेयत्ववचमादिति तत्वपकाश्िकार्यां दर्शितशडननिराक्- रणस्याहेयत्वाच्चेत्यनेनैव निर्धाहात्। अहमन्मतरीत्या स्थूलारू- न्धतेर्हैयत्वावचनवत् 'तत्त्व्रमसि' इत्यत्र हेयत्ववचनाभावादि त्यर्थस्याहेयत्वादित्यनेन सिद्धेर्षथाविन्यासः समयोजन:। निरुक्तस्वाध्ययश्षब्दोदितपरमात्मनो निर्गुणस्य स्वात्मान कयोऽप्ययुक्त एव। सर्वेपामेव पारमेश्वररूपाणां लयासंभवात्। नहि नाशो वा रूपान्तरहानेन स्वरूपावस्थानमनभिव्यक्िर्षा तन्र संभवति। ननु महासरसि मत्स्यानामिव मूलरूपे रुपान्त- राणामनुमवेश पवात्र लयो विव्ित इति चेत्। न।'पूर्णमेवा- भक्षिष्यते' (वृ० ५।५।१) इत्यश्य विरोधात्। न सन्द- क्रीनवामाश्रेण मूळरूपमात्रपरिय्रेषो बकं अवपते । सकळ

२० शांकरपादभूषणे-

कल्याणगुणार्णवानां भागवतरूपाणामपि सतत्वात्। 'स आत्मन आत्मानमुद्त्याऽडत्मन्येव मविलापयत्यथाऽSतमैव भवति' स देवो बहुधा भूत्वा निर्गुणः पुरुषोचम: । एकीभूय पुनः शेते निर्दोषो इरिरादिकत्।। इति श्रुतिस्मृत्योरपि पारमेश्वररूपाणां कथमपि निरुक्त- लयासंभवात्। स ज्ान्यात्मनो देहाद्युपाधिकमात्मानमुद्ू· त्य मुआ्दीपिकामिव पृथवकृत्याऽऽत्मनि परमात्मन्येव मविल।प- यत्यारोपितरूपशून्यं करोत्यथाऽडत्मा शुद्धं ब्रह्मैत्र भनति। स देवो बहुधा भूत्वाऽनेककार्यात्मना भूत्वा पश्चादेकीभूय ताहश- कार्यशून्य: सन्पुनः शेत इत्यर्थप्ररतया 'पूर्णमदः' इत्यस्यार्थस्य भाष्य एव दर्शितत्वान्न कयाचिदपि श्चत्या स्मृत्या वा परमा- त्मन: पारमेश्वररूपेण स्वस्मिल्वँयो दर्शषितः।' गतिसामान्यात्' (त्र० सृ० .१।१।१०) इति सुत्रं तु प्रक्रान्तवाच्यत्वसमर्थनमप- रिसमाप्य न मध्ये निवेशयितुमुचितमिति स्पष्टमेव।'श्रुतत्वा- च' (ब्र० सू० १।१।११) इति सूत्रमीक्षणीयतवेन गतार्थमिति स्पष्टमेवेत्यलम्।

श्रीमच्छंकरपादाव्जभूषणे परदूषणे। कृतिः स्यादीक्षतिनये रघुनाथस्य सन्मुदे। अनया भीतिमायातु श्रीपतिर्हीपति: स्वराट्। इवीक्षत्यधिकरणं समाप्रम् ।

अथाऽऽन्दमषाधिकरणम्।

उमारमालिद्िन्तदिव्यविग्रही स्वतेजसा नित्यनिरस्तविग्रहौ। नीलार्जुनौ विक्रमपालितार्जुनी पार्तां कृपातः स्मरकंसवैरिणौ।। ब्रह्मानन्दमयं भवेदुपहितं शुद्धं तदन्यस्विति व्वार्यातं गुरुभि: परैस्त्विहितं पञ्चावि कोशा इमे। प्रम्माणीति न युक्त्तमेव तदिति व्याधूय दोषान्वडू-

आनन्दमयांधिकरणम्। ३२१

आनन्दमयोऽभयासात् ॥१२॥ सर्वेषां वेदान्तानां जिज्ञास्यचेतनब्रह्मकारणतावादित्वरूपं मतिपादितं गतिसामान्यमेव। चेतनब्रह्मकारणतावाविशु वेदान्तेपु

पराणि गुणाद्यविवक्षया ज्ञेयनिर्गुणानवविशयेषब्रह्मपरणि वेति संचये तद्वयवस्थाया पतद्धिकरणमारभ्योत्तरत्र प्रथमाध्यायशे- षेण पपञचयते। तत्पकारश श्रीमद्भाष्यतदीयटीकादौ विशेषेण पपश्चितः। नन्वस्मिञ्छास्त्रे सगुणब्रअ्मतदुपासनािवाक्यवि- चार: किमर्थः। न च शास्त्रत्य वेदान्तविचारात्मकत्वात्तस्यापि वेदान्तान्तर्गततया विचायंत्वमिति वाच्पम्। नाहि वेदान्ता इत्य- समञ्छासतरे विचार्यनते किंतु जिज्ञास्यनि्पिशेषत्रम्मनमाणत्वात्। ततथ् निर्विश्नेषवाक्यविचार एव प्ाप्नोतीति चेव। सत्यम् । सगुणोपासनानां चित्ततकावयसंपादनव्वारा निविशेषत्रम्मात्ममत

षत इदमन्तस्तद्धर्माँधिकरणे चन्द्रिकोक्तदूषणनिराकरणमस ङ्गे प- विपाद्यिष्याम:। एवं सविशेषवाक्यमुदाहत्य प्रतिपादितो न्यायो

विचारोऽ्मिञ्छासत्रे युक्त एव। तत्र ब्रह्मणि पूर्रोक् संभ्यनिरा- सकोपक्रमादिलिङ्गभमाण कषेदान्वतात्पर्थलक्षण तंबन्धरूप समन्य. यपरपथमाध्याये स्पट्म्रस्मलिङ्गगना वाक्यानां भथमे पादे सम- न्वय:। द्वितीयतृती यर्योस्त्वस्पष्टवझमललिडना वाक्याना सम न्वयः। तत्रापि मायः सवविशेषवाक्याना दवितीये मायो निवि- घोषवाक्यानां तृतीय इति विशेष:। चतुर्षे त्रिपाद्युक्तसमन्वय-

वेदमग्रे करिष्यामः। इति पादोपाधिभेद इति श्रीमत्ाष्यवदी- पटीकादी स्पष्टम्। यक्षु चन्द्रिकायाम्-अन्ये त्वत्यादिनाऽडहुरित्यन्तेनोक्त्तपा- दोपाषिमेदाननूद्य तत्र यथा मथमे 'अन्तस्तरद्धर्मोपदेवाद' (ब्र०सु० १,१।२०) इत्वादो 'सैवकं तत्साम तदुक्यं तद्जुः' (छा. १.।७।५) इवि सर्वोत्मत्वस्य सर्वेभ्य पाप्मम्य

३२२ शांकरपादभूषणे-

उदित:' (छा. १ । ६।७ ) इति सर्वपापराहिित्यस्य च ब्रह्म. लिङ्गस्य स्पष्टता तथा द्वितीये 'सर्वत्र मसिद्धोपदेशात् ' (ब्र० सू. १।२।१) इत्यंत्र 'सर्व खल्विदं ब्रझ्म ' (छा० ३।१४।१) इति जीवेष्वयुक्तस्य सार्वात्म्यादेः 'अत्ता चराचर० ' (ब्र० स्०१।२।९) इत्यत्र 'अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मात् ' (का० १ २ १४) इति पुण्यपापराहहित्यादेः 'अन्तरः' (ब्र० सृ० १।२ १३) इत्यत्र 'एतदमृतमभयमेतङ्रस्म' (छा० ४।१५।१) इत्यमृतत्वादेः 'अन्तर्यामि' (ब्र० सू० १।२।१८) इत्यत्र 'एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः' (बृ० ५।७।३) इत्यमृतत्वादेः'अदृश्यत्वादिगुणकः' (व्र० सू० १।२। २१) इत्यादो 'यः सर्वज्ञः' (मु० १।१९) सार्वशय।देर्ब्रअम- लिङ्गस्य स्पष्टत्वाव्। एवं तृतीये 'दुम्नादि' (ब्र० सू० १। ३१) इत्यत्र 'अमृतस्येष सेतुः ' (मु० २। २।५) य: सर्वज्ञ:' (मृ० १.१।९) इत्यमृतसेतुत्वसार्वत्यादेः 'भूमा' (अ्र० सृ० १।३।८) इत्यत्र 'यत्र नान्यत्पश्यति ' (छा० ७। २४।१) इत्यद्वितीयत्वादेः 'अक्षरमम्बर० '(ब्र०सू०१।३१०) इत्यत्र 'अदृष्टं द्रष्ट्श्रुतं श्रोतृ' (बृ०३८।११) 'अस्थूलमनपु' (वृ०

सू० १।३.१३) इत्यादो 'परात्परम्' इति परात्परत्वादेर्वस- छिङ्गस्य स्पष्ठत्वाच्च। वाक्यान्तरे व्रम्मधर्मतया निर्णीतत्वं वा जीवादी स्वारस्येनानुपपद्यमानत्वं वा स्पष्टत्वम्, न त्वस्वारस्ये- नापि जीवादावनुपपद्यमानत्वं विषयवाक्ये ब्रह्मधर्मतया निर्णी- तत्वं वा जीवादिमापकलिङ्गराहित्यं वा पूर्वपक्षानुदयापातात्। तच्च 'सर्व खल्विदम्' इत्यादावर्ति। न च ' सर्वत्र मसिद्धो ' (ब्र० सू० १।२।१) इत्यादे: 'मनोमयः माणशरीरी भारुपः' (छा. ३।१४) इत्यादिकमुदाहरणम्। ब्रह्मलिंङ्गं स्पष्ट किंतु 'सर्व खर्विदम् (छा०,।'<४,१) इत्युपक्रम इति वाच्यमु।मथमेऽि "अम्तः' (ब्र०स०१।१।२०) इत्यस्योदाहरणे 'य एषोऽनव:' (छ. १।६ ।६) इत्यत्र सार्वात्म्यस्य 'ज्योतियरशा' (ब० सूं० १। १।२४) इस्यस्योदाहरणे : यदतः परो दिनो

आनन्द्मयाधिकरणम्ं ।

उयोति:'(छा. ३,१३,७) इत्यत्रामृतत्वादेः 'पाणस्तथा० ' (ब्र. सृ० १.१।२८) इस्यस्योदाहरणे 'माणोडसम मबातमा' (कौ०३। १। २) इत्यत्र हिततमत्वादेर्शसलिङ्स्यांभावाद्। द्वितीयादावि ' य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो हश्यते' (छा० १। ७।५) ' एतदमृतमभयमेतङ्गम्प' (छा० ४। १५।१) 'एप त आत्माऽन्वर्यान्यमृतः' (बृ० ३।७।३) 'इत्याघुदाह- रणवावय एवामृतत्व्रादे: स्पष्टत्वाच्च। यथा च द्वितीये तृत्षीये समन्वेतव्यं मनोमयत्वादिकं न ब्रह्मणि स्पष्ट तथा पथमे समन्ये- तव्यमादित्यस्थत्वमाकाशमाणश्व्दादिकं न ब्रह्मणि स्पष्टमिति

छिङ्गगनां स्पष्टत्वं संभाव्यमानस्वारस्यजीवलिङ्गननभिभूतत्वं ताडशजीवलिङ्गगभिभूतत्वं चास्पष्टत्वम्। संभाव्यमानस्वार-

व्याहृतत्वम्। ब्रह्मलिङ्गमित्यस्य जीवाद्नुपस्थित्यद्वारा ब्रह्मोप- स्थापकमित्यर्थः । जीवलिङ्गगमित्यपि ब्रम्मोपस्थित्यद्वारा जीवो- पस्थापकमित्यर्थकम्। तथा सत्येव सत्यकामत्वसत्यसंकल्पत्वा.

जावविरोषित्वादिना स्वारस्यसिद्धि: । तथा च न चन्द्रिको- क्ातिपसङ्रनधयवकाशः । तथा हि-'सर्वत्र मसिद्धोपदेशाव' (त्र. सू० १,२।१) इत्यत्र 'मनोमयः प्राणशरीरो भारुप:' (छ०३।१४।२) इत्यादो निर्णेयतात्पर्यके विषयवाक्ये भ्रूयमा-

व्याहारः। यद्यपि ततः पूर्वतने 'सर्वे खल्विदम्' (छा०३।१४।१) इत्यादी सार्वात्म्यं ब्रह्मलिङ़गं श्रयते तथाऽपि तादृगवाक्यस्य पूर्वोत्तरपक्षयोः संपतिपत्नार्थकतया निर्णेयतात्पर्यकत्वाभावादु- करूपसंभाव्यमानस्वारस्थेन मनोमयत्वादिना सत्यसंकल्पत्वादे-

तथा चोकतमाकरे-अत्र सत्यसंकल्पत्वसत्यकामत्वादीनां उया-

स्पष्टवेति। अन्तस्तद्धर्माधिकरणे यद्यपि जीवलिङ्गत्वया 'हिर-

शांकरपादभूषणे-

व्यञमशु:' (छा. १।६।७) इत्यादिदिष्यश्षरीरित्या-

मनामयत्वादिवज्जीव एव व्वास्याभावन जोवांपास्थत्यद्वारा

ड्रन्नया च न संभाव्यमानम्वाम्यजीवांलङृत्वं तत्रेत्यपहतपा

तम । सशराग्त्वस्य चश्वरसाधारण्यं स्थात्। ईश्वरस्यापि साधकानुग्रहार्थ मायामयं रूपम्। माया ह्यांषा मया सृष्टा यन्मा पश्यसि नारद। इत भाष्ये। अपि च श्तिम्मृतिपुराणादिषु परमेश्वरमकरण एव वि- प्रहा: समाम्नाता:। न च तेषां व्यावहारिका्ण संभषे वाग्धनुनादात्म्यवदत्यन्तासत्त्वम। 'न ह वै' इति श्रुतिमेका- सवळम्व्य वक्तुं शक्यम। अतो न सशरीरत्वमात्रमीश्वरत्ववि रोधि, कितु स्वीयधर्माधमनिमित्तकसशरी्ग त्व िवेत्यन्त- इतद्धमाधिकरणे भाष्यटीकार्या म्पष्टम। ननु यदि 'हिरण्य- इमश्रुः (छा० १। ६ । ७) इत्यादिना पतीतमाययिकदिव्यरूप- संबन्धो जीवेश्वरसाधारणस्तर्हिं 'मनोमय' इत्यादिना मतीत- मनआदिसंघन्घरूपमनोमयत्वादेरपि सर्वकारण ईश्वरे मायिकस्य वक्तुं शक्यत्वान्मनामयत्वमपि जीवेश्वरसाधारणमवेत्यविशेष इति चेत : मैवमू। यथा हि धनवा्जित्रगुरित्यादौ धनगोपदोप- स्थापितस्यार्थस्य स्वत्वेनातिपसिद्धत्वात्स्वस्वामिभावसंबन्ध एव शीघ्रमुपस्थितो भवतीति तादृशसंबन्ध एव तादृशपदातस्वरसतो

पकग्णोपकरणी[ य ]भावरूपसंबन्ध एव मनोमय इत्यादी शीघ्रमुप्थितो भवनीति मनोमय इत्यादेर्जीव एव स्वारस्यमिति मनोमयत्वं जीवासाधारणं प्रथमत एव जीवांपस्थापकं जीव- लिङ्नम। अत एव वाचम्पतिग्रन्थे पूर्वपक्षे मनोमयत्वादि च कार्य- कारणसंघातात्मनो जीवात्मनो निरूदामत्युक्तम् ।. सिद्धान्तेऽपि च-न चैष जीवसमवेतार्थो न ब्रह्मणि, तस्य 'अमाणो समनाः' (मु०२।१।२) इत्यादिना तदिरहमतिपादनाित्यासिप्य तस्यापि

आनन्द्मयोषिकरणम्।

सर्वविकारकारणतया विकाराणां च व्वकारणमेदासेवा च मनी- मयनया बह्मणम्तन्कारणस्य मनोमयन्त्रापपनशित जोवद्वारंव प्रह्मणा मनोमयत्वं न साक्षादन्युक्तम । अग्र च पुनः ससिद्धान्ता- सपे-स्यादेतत। जीव्य साक्षान्मनोमयत्वादयः, ब्रह्मणव्नद्दारा। तन्र प्रथमं द्वारम्य बुद्धिम्थत्वात्तदेवोपाव्यमस्त न पुनर्जघन्यम। ब्रह्मालिङ्डनाने जीवन्य ब्रह्माभंदादुपपत्म्यन्न इात मनोमयत्वं ब्रह्मणि जघन्यमित्युक्तम् । परिमलेडाप मनोमयत्वं ब्रम्मण्यापा- सत इत्युक्तम्। यत्तु- समास: सर्वनामार्थः संनिकष्टमपेक्षते। तद्धितार्थोऽपि सामान्यं नापेक्षाया निवर्तक:॥ तस्मादपेक्षितं ब्रम्म ग्राह्यमन्यपरादापे। एवं च सत्यसंकल्पमभृतीनां यथार्थता ।। इति वाघस्पतिस्थससिद्धान्तकारिकार्या तद्धितारथॉऽपि सामा न्यमित्यनेन मनांमयत्वस्य जीवश्वरसाधारण्यांक्तिम्तस्य साक्षा ज्जीवलिङ्गत्वे विरुध्येतात।तन्न। 'स क्रतुं कर्वीत' इति वाक्येन विहिता क्रतुभावनामनुद्य 'सर्व खांल्वदम' (छा० ३। १३ १) इंति वाक्यं शमगुण iविधि:। तथा च 'सर्व खांल्वदम्' (छा. ३। १४ । १) इति वाक्यं प्रथमं पाठतमप्यर्थालोच- नया परमेव। तद्थोंपजीवित्वात। एवं च संकल्पविधि: प्थमो निर्विषयः सत्नपर्यवस्यन्विषयापेक्षः स्वयमानर्वृत्ता न विध्यन्तरे- णोपजीवितुं शक्य: । अनुपपादकत्वात । तस्माच्छान्ततागुण. विधानात्पूर्वमेव 'मनोमयः माणशरीर:' (छा० ३। १४ । २ ) इत्यादिभि: विषयोपपादकेः संबध्यते। मनोमयत्वादि च कार्यकारणसंघानात्मनो जीवव्य निरु-

संबद्धुमईि। उत्पत्तिशिष्टगुणविरोधात। मनोमयत्वा [द्ि]ना जीव एवोपास्यो न ब्रह्मत पूर्वपक्ष-समासः सर्व- नामार्थ इति सिद्धान्तः। मनोमयस्वादिना ब्रह्मवोपास्यं न जीव:। तथा हि-माणशरीर इत्यादीनि बहुव्रीहिरूपाणि ।. प्ाणः शरीरमस्पतति सर्वनामार्ये बहुव्रीदिर्विग्रहवाक्यानुसारेण सर्वनामा-

शंकरपादभूपणे-

धंका। सर्वनाम्नां च प्रकृतपरामर्शकता वक्तव्या। ततथान्यार्य- संनिहितमपि प्रकृतं ब्रह्म सर्वनामसमानार्थकः माणशरीरादिपदैः परामृश्यत इति संकल्पविधिस्तनैव सविषयो निराकाङ्क्षः। ननु रववाक्यस्थमनोमय इति मयडन्तार्थजीवपरामर्शसंभवासेने

न्यमिति। सोडपि विकारमाचुर्यमाधान्यसाधारणतवेन सामान्य- मती नोक्ाकाङ्क्षाशमकः । संदिग्धत्वात्। तथा च मनोमय- शब्दार्थस्य जीवस्य भावनार्यां मनःपचुरत्वेन मनःपधानत्वेन मनोविकारत्वेन वा विषयत्वामेति संदिग्धत्वात्र मनोमयपदो पात्तो जीवः सर्वनामार्थ इत्येव 'तद्धितार्धोऽपि सामान्यम्' इत्यस्यार्थः । न तु मनोमयत्वं जीवेश्वरस्ाधारणमिति। व्या ख्यातं च तथैव वाचस्पतिना-भवेदेतदेवं यदि प्राणशरीर इत्या- दीनां साक्षाज्जीववाचकत्वं भवेत । न त्वेतदस्ति। तथा हि- माण: शरीरमस्येति सर्वनामार्ये बहुव्रीहिः। संनिहितं च सर्व- नामार्थ संभाष्य तदभिधानं पर्यवस्येत। तत्र मनोमयपदं यदि पर्यवसिताभिधानं तदा तदभिधानपर्यवसानायालम्। तदेव तु न। मनोविकारो वा मन:मचुरं वा किमर्य तदयापि न विजञायत इति। तत्र साक्षादित्यस्य समुदायशक्त्यादिनेत्यर्थः। न तु जीवान्यव्रओ्मोपस्थितिद्वारा। जीवस्य साक्षान्मनोमयत्वा- दय:, ब्रह्मणस्तद्द्वारा। तत्र द्वारस्य प्रथमं बुद्धिस्थत्वादिति पूर्व लिखित वाचस्पतिग्रन्थानुराधात। 'आकाशस्तल्लिङ्गत् ' (व्र० सू० १।१ । २२) इत्यषि- · करणे 'अत एव प्राणः' (ब्र० सृ०१।१।२३) इत्यधिकरणे च. 'आकाश इति होवाघ' (छा० १।९।१) 'प्राण इति होवाच' (छा. १.११।५) इति निर्णेयतात्पर्यकवाक्यगताकाशपाणथ्र. विभ्यामेव पूर्वपक्षाविति तत्र ब्रह्मविषयकलिङ्गनामन्यविषयक- अ्त्यभिभृतत्वेऽपि निरुक्तसंभाव्यमानस्वारस्यजीवलिङ्गानभि- भृतत्वादस्पष्टत्रसमलिद्धत्वं सुगमम् । एवम् ' ज्योतिश्वरणाभिधानाव' (त्र० सू० १।१।२४) इत्यधिकरणे 'माणस्तथाऽनुगमाव ' (ब्र० सृ० १।१।२८)

अनन्दमयाधिकरणम्ं। ३२७

इत्यधिकरणे च 'अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते (छा. ३।१३। ७) ' स होवाच प्राणोऽस्मि प्ज्ञात्मा तं -मामायुरमृतमित्युपास्स्व ' (कौ० ३२२) इति विषयवाक्य- यो: श्रुताभ्यां ज्योतिः श्रुतिमाणश्रुतिभ्यामेव पूर्वपक्षाविति तत्र

लिक्गाभिभूतत्वमिति वेषामपि स्पष्टब्रह्मलिङ्गत्वं सुगममिति तेषां सर्वेषां प्रथमपाद एव निवेशः । 'अत्ता चराचरग्रहणात् ' (ब्र० सू० १।२।९) इत्यत्र 'यस्य ब्रह्म च क्षतरं चोभे भवत ओदमः' (का० १।२२४) इति विषयवाक्ये श्रूयमाणस्य प्थमश्रुतौदनशब्दावगतभोग्यत्व- संबन्धिभोकतृत्वरूपजीवलिङ्गस्य न निर्णेयतद्वाक्योपक्रमगतञ्र अलिङ्गसमभभिव्याहृतत्वम्। 'न जायते त्रियते वा विपशित' (का० १।२ । १८) इत्यादि। ततः भाचीनसंदर्भस्थ तुम निर्णेयतात्पर्थकतषम्। एवम् 'अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मात् ' (का० १।२।१४) इत्यादिरपि। तयो: पूर्वोत्तर पक्ष योर्त्र अ्मपरवा्य्या : संभतिपत्तेः। गुहाधिकरणे 'ऋनं पिबन्तौ सुकतस्य लोके गुहा नविष्ठौ परमे परार्धे' (का० १ । ३ । १) इत्यादिविषयवाक्ये

ब्रह्मछिङ्गनसममिव्याहृतत्वं स्फुटमेव। त्वयाऽपि तत्र संकरमत्ि- पादनावसरे ब्रह्मलिङ्गानुक्तेश्र। अन्तराधिकरणेऽि 'यं एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मेति होवाचैतद्भयमेतड्रल्म ' (छा० ४।१५।१) इति विषयवाक्ये श्रूयमाणस्याक्षिणणि प्रतितिम्बरूपस्याक्षिणि दश्य-

व्याहार:।'कं. ब्रह्म ' (छा० ४ । १० । ४) इत्यादि ततः प्रचीनसंदर्भस्यामृतत्वादिबोधकस्य ब्रह्मपरतायाः पूर्वोत्तरप- क्षयो: संमविपतेन निर्णेयतात्पर्यकत्वय्। अन्सर्याम्यधिकर- गेडपि अन्वरो यमयति' (बृ० ३ । ७ ।२) इति विषय:

२२८ शांकरपादभूषणे- वाक्ये मथमश्चृतनियमनस्वरससिदसशरीरत्वस्य द्रषटृत्वादेश

स्त्येष।

भोतं तदपाणिपादं नित्यं विभुं सर्वेगतं सुसूक्ष्मं तदव्ययं यद्द्र- तयोनि परिपश्यन्ति धीरा:' (मु० १।१। ६) इति भूत- योनिपरे विषयवाक्ये श्रयमाणानामदश्त्यत्वादीनां भधानसाधा- रण्याव् 'यथोर्णनामिः सृजते गृह्णते च ' (मु० १।१।७) इत्य चेवनदृष्ठान्तात्माग वगम्यमानं नास्ति ब्रह्मलिङ्गम्। अदृरप

इयादिरूपब्रसमलिङ्गनभिभावकत्वाक्षते:। 'कस्मित् भगवो विज्ञाते सर्वभिदं विज्ञातं भवति'(पु०१।१।३) इति परमोपकमे श्रथमा- णमेकविज्ञानेन सर्वविज्ञनरूपन्रअ्मलिक्क च न निर्णेयदशिंतवा क्योपकमगतम्। पूर्ववादिनाऽपि तन्र भूतयोन्यक्षरातिरिक्तपरा- करम्रह्मपतिपाद्कत्वावगभात। तथा हि तत्र पूर्वपक्षमाध्यम्- ननु 'यः सर्वज्ञ: स सवंवित'(मृ० १।९।९) इत्ययं वा- क्यश्रेषोऽचेतने मधाने न संभवतीति क्थ भूतयोनि: मधानं पतिब्ञायत इत्यत्रोच्यते-' यया तदक्षरमधिगम्यते यच्तदद्रेश्यम्' (मु० १।१। ६) इत्पक्ष रशब्देनादृशयत्वादिशुणकं भुवयोनि भावपित्वा पुनः श्रवयवि :अक्षरात्परतः पर:' (मृ० २। १।२) इति। तत्र य: परोडक्षशच्छतः स सर्वेज्ः सर्वे- विष्व भविष्यति। वद्िज्ञानेनव सर्वविज्ञानं पतिव्ञातम्। मधानं स्वक्षरशब्दनिर्दिए्टं भृतयोनिरिति भाष्पटीकायामप्युक्तमू। न हीदं पकरणं सर्वमेव प्रधानपरमिति पूर्वेमक्षी मन्थतें। अि तु भूवयोनिसंदर्भ: प्रधानपरोडन्पो ब्रह्मपरः। ततश्रास्मिन्मकरणे पानि भतानि ब्रह्मक्ुतिलिङ्गनि तानि ब्रझ्मसंदर्भगतानि भवि- ध्यन्तीति। वैध्वानराधिकरणेऽपि 'को न आत्मा कि ब्रह्मेति ' (छा० ५।.११।१ ) इवि 'आत्मानमेवेमं वैश्वानरं संमत्यध्येषि वमेष नो वृदधि' इति चांपक्रम्य 'यस्त्वेतमेषं मादेशमात्रममिवि-

आनन्दमैयाविकरणन्। मावमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते' (छा०५।१८ । १) इंस्यादिवि-

एवं तृतीयपादे' दुम्वाधयायतनं स्वशब्दात्' (त्र० सृ० १।३। १ ) इत्यधिकरणेऽपि *यस्मिन्याः पृथिवी वान्त- रिक्षमोतं सह माणेश सर्वे: ' (मु० २ / २ । ५ ) इति निर्णे- यविषयवाकये यच्छन्द्वलादनुवादमतीती तस्य पुरोवादापे- सषार्या श्रुतिसिद्धम्रह्मानुमानसिद्ध, घानयोरन्यतरस्य पुरोवा- दत्वे वक्तव्ये श्रुत्यर्यस्य शक्तिग्रहार्थ प्रत्यक्षानुमानापेक्षत्वेन विक्रम्बि तोपस्त्रितिकतयाऽनुमान सिद्ध पधानस्येव पुरोवानृत्वसि- दो वच्छवदावग तातुमानगम्पत्वरूपेणाब्रस्मलिङ्गेन चरमक्षवपा- रस्वरूपाम्रसलिङ्गगेपोह्लिवेन पूर्वपक्षोस्थितेः। तस्य घ मथम- भुवम्रम्मलिङ्गसमभिव्याहारो नास्त्पेवेि संभाव्यमानस्वारस्य-

सम्यास्थ्रत्वं स्पष्टम्। सवेज्ञत्व्रादेरुपक्रयगतत्वे कृत्वाचिन्त येतरदृभिकरणमतुया न दोष:। तथा चोकं भाष्ये-तस्मास्पर- मेव ब्रह्म धुम्बायायतनम्। वदेवव अहश्यत्वादिशुणको धर्योके:'(व्र० सू. १।२।२१) इत्यनेनेव सिद्धम्। वस्येव हि भृवयोनिवाकयस्य मध्य इद पठठतम्'यर्मिन्यो: पृषिवी वान्तरिक्षय '(मृ० २ । २। ५) इति। परपशार्पे व पुनरूपन्यस्वमिि। 'भूमा संभसादादध्युप्रदेशाव' (म्र० सृ० १।३।८) इत्यधिकरणेऽपि नामाद्याश्रानतेपु भूय: मश्पतिवचनपरम्परया

कुष्य पाणे भूमतागमकसय माणश्चुतिपकरणधुपबुंदिविस्य नोप- क्रममतमसछिद्गसपभिव्याहारः । न चोपक्रमश्ुवम् 'तरति ओेकमात्मवित् '(छ०७.१।३) इते भोकतरणहेतुज्ञानविषयत्मं म्रहळिङ्गनमस्तीति अष्क्यम्। महानकरणं श्रम्मण एव ।पराणद्य त्वन्तरमकरणमिति पूर्वपुक्ष उपक्रमस्य निर्णेयतात्पर्यफतवा- भाषद्।

शीकरपादभूपणे-

'अक्षरमम्परान्तथृतेः' (म्० सृ. १।३।१०) इत्यषिकर नैऽपि 'स होवाचैतहै वद्क्षरं गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्त्यस्थू· कमनणु' (पृ० ३८।८) इत्यादिनिर्णेयविषयणाक्ये 'स(सा) रोवाप यद्ध्वे याज्ञवल्कय दिवो यदर्षावपृथिव्या पदम्वरा- याषापृथिवी इमे यच्चूतं च भवच भविष्यव्ेत्याचक्षते कस्पिम तदोतं मोतं प' (प०३८।३) इति गार्गिपसस्य पूर्वपस्े परम्रझम- पिषयत्तथा तदाषारत्वेन वर्ण्यमानस्याक्षरस्य ततोऽन्यतायामेव

·ईसतिफर्मव्यपदेशार्स:' (ब्र० सू० १।३।१३) इत्यधिकरणेऽि परिच्छिन्रफलकोपासनाविषयत्वं तस्मकरण

बाक्योपोवलिसमअ्रहलिड्गम् 'पवद्रे सत्यकाम परं चापरं च

५।२) इति प्रकृत्य भ्रयते 'यः पुनरेतं त्रिमाश्ेणोमित्यनेनैषा- सरेण परं पुरुषममिध्यायीत'(प० ५।५) इति सदीयविषय-

'दहर उत्तरेभ्य:' (त्र० सू० १ । ३ । १४ ) इस्पधि करणेडि जीवपूर्वपक्षे ब्ह्मपुरशव्द्वायगतशरीरसाध्यभोगवरव- ए्पाब्मस्सलिङ्गम् 'अथ यदिद ब्रश्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म

१।१) इति निर्णेयवाषयोपक्रमगतब्रअ्मालिङ्गन समभभिव्याह्क त्मेब । 'अनुकृतेस्तस्य च' (त्र० सृ० १। ३ । २२ ) इत्य- धिकरणेडपि 'न तत्र सुयों भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युवो मान्ति कुतोऽयममिः, तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभावि ' (सु० २। २। १० ) इति तदीयविषय माक्यगतं सजातीयतेजोभिभावकत्वरूप तेजोलिङ्रं न निर्णेय-

' शष्दादेष पमितः'(व्र० सृ० १। ३। २४) हतपषि- करणेगपी'अङ्ुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आम्मनि विष्वतति, अषः

मात्र: पुदषी ज्योतिरिवाधूमका, ईश्ानो भृतभष्वस्य ' ( का० २।११२-१३) इवि वदीयविषयवावयगवं जीवलिएूर्ग नं वाहशवाकपोपकमगतम्सछिङ्ग समभिष्याहुतम्। 'कम्पनाद ' (अ्. सू० १। ३। ३९) इत्यधिकरणेऽपि 'यदिद किंच जगत्सर्प माण एजति निःसवम्। महमप 'वव्जसुथतं म एवद्विदुरमृवास्ते भवन्ति ' (का० २ ।३ । २) इति सदीयविषयवामपगतमशन्याय्यथमनरूपं वायुकि्गमप्येता- रसमेव। ड्वोविदरशंनात्' (त्र० सू. १।३।४.) इत्यधिकरणेऽपि .... 'एप संमसादोऽस्माउछरीरात्समुस्धाय परं ज्योतिरुपसंपथ स्वेन रूपेणाभिनिष्पयते' (छा० ८।१२।३) इति वदीयविष- यवाक्य आदित्यपूर्वपक्षे नक्षत्राद्यपेक्षया छिट्गस्व स्वरसव:

४१) हत्यषिकरणेडवि 'आकाशो ह वे नाम नामरूपयोनिर्य हिता' (छा. ८ । १४ । १) इति विषयवाक्यगव'ह वै'-

'सुपुप्त्युस्फ्ान्त्योरमेंदेन' (त्र० सृ० १।३४२) इत्यषि- करणेऽपि 'योऽयं विज्ञानमयः माणेपु हधन्तर्ज्योति: पुरुष:' (बृ० ४।३७) इत्पादियाक्येडवि श्रतीयमानमाण संवन्धादिरप

मन्वयपरयोरपि द्वितीयतृतीयपादयोः मायः सविशेषवाक्याना द्विवीये पादे मायो निर्विशेषषाकयानां तृनीये पादे समन्यय इत्यवान्तर मेद इति पूवोंक्तो द्विवीयपाने मनोमयोडया पाययिताड

सिपुरुपोडमर्यामी वैन्याभर इत्पेषो संविशेपसेडपपसरं निविंशेषम् । एवं तृतीयपाद चुम्बाध्यायतनभूमाक्षरेक्षतिकर्मा- दीनां निर्विशेषत्पेउि दहर: सविशेष इत्युभयनापि भाय हत्युक्त्म्। वत्तु चन्द्रिकायाम्-यथ द्वितीये सविश्ेष तुतीये निर्णिसेप- मिति निरुक्तपादोपाषिभेदमनूय, सदपि न द्विवीयेऽपि 'सर्वन' (प्र० सृ० १।२। १ ) इत्पनर 'सर्व खस्विदं म्रह' (छा० ३। १४ । १ ) इत्यविद्यादिसर वभ्रमािष्ठानत्वकप- सार्यात्म्यादेः 'अत्ता ' (त्र० सृ० १ ।२ ।९) इत्यन 'अन्यत्र

इत कालत्रयातीतत्वादे: 'अन्तर:' (ब्र०सृ०१।२।१३) इत्पत 'कं ब्रह्म खं ब्रह्म ' (छा० ४। १०।8) इति पूर्णसुखत्वादें: 'अन्तर्यामि' (ब्र० सृ० १ ।२। १८) इत्यंत्र 'एवं त आत्मा ' (बृ० ३। ७। २) इति जीवतादात्म्यादेः 'अद इयत्घादि०' (ब०सृ०१।२२१) इत्यादी 'यशद्द्रेश्यम्' र सृ० १।१। ६) इत्यदश्यत्वांद सविशषेऽसुपपतः। सृतीयेअपि 'चुभ्वाटि' (ब्र.स्०१।३.१) इत्यत्र 'तमषर्क जानथ'(मु०२।२।५) 'यढा पश्यः पश्यते रुक्मवर्णम्' (मु० ३।१।३) इति दश्यत्वादे रूपित्धादंक 'भुमा' (ब्र० सृ० १। ३।८) इस्पन 'एवं पश्यन्' इत सपकारकज्ञानविषयत्वादे: 'अक्षरम्' (ब्र० सू० १। ३। १०) इत्यत्र 'अदृएं द्रष्टश्रतं श्रीतृ' (वृ० ३।८।११) इते दषटत्वादे: 'ईक्षतिकर्म' (ब्र० सृ० १ ।३। १३) इत्यन्न 'पुरुषमीक्षत' (प्र० ५।५) इति दश्यत्वादेः. 'दहर' (ब्० सू० १। ३। १४) इत्यादो 'सत्यकांम: सत्यसं- कल्प:' (छा०८। ७।१) इति कामादेनिविशषे चातुपपचे सेति दूषणमुक्तमू। तदविचाररमणीयम् यती स्वार्थविशेषण- तया विवसषितविशेषसमर्पकवाक्यत्वमेव सविशेषवाक्यतवं स्वार्थ

र्विशेषवाक्यत्वमिह विवसितम्। अयं विशेषी वाक्याणविकेषण- तया विवसितोडयं नेति सात्पर्याखयवाक्यगत बो्धकतारूंपपरकि.

मिश्पेकवादिभियेत्यम्यत्र विस्तरणोक्तम्। तथा य नांजर पचि:। तया हि-'सर्वत्र मसिद्धोपदेशाव' (ब्र० सृ० १। ३।१) इस्पत् 'स ऋहु कुर्षीत' (छा. ३। १४। १) 'मनोमथः माणशरीरो मारूप:' (छा० ३। १४। २) इत्यस्येत निर्णेयतात्पर्यकता। तस्य व मनोमयत्वादिशुमक् मोपासमापरतया मनोमयत्वादिनोपास्यम्रह्मरूपे वाययायें ममो. मयस्वादीनां विशेषाणां तदोधयानां विशेषणवया बिवासस- स्वात्। तत्र निरुक्तसांवशेषवाक्यत्वमक्षतम्। तत्मतियाये निर्कवाकयायें 'सर्व खश्विदम' (छा० ३।१४।१) इत्वायर्पर्य साधास्म्यादेरसत्वेऽपि न क्षतिः। 'सर्वे खश्विदम्'(छा.३। १४।१) इत्यादे: पूर्वोत्तरपक्षयो: संमतिपमार्थकतया निर्णेयतात्पर्पक- स्वाभावाद्। एवम् 'असा चराचरग्रहणात्' (प्र० सृ०१ २९) इस्थम 'वश्य अ्रम्म च क्षर्म चोभे भवत ओदना, वृत्युयरयीप- सेचनं क इस्थी वेद यत्र स:' (का० १। २ । २५) इत्पन

सरत्वामावे 'यंत्र सः' इत्यनेन निर्दिध्यमानानुगधारस्य कार- जीभूतपरमेश्वरातीतत्वं न सिध्यतीतीश्ररपरत्वेन निर्णेयताल्यं-

रूपतदर्थविशेषणतयाऽसृत्वादंविशेष्य वं वसितत्वा सासविये- पविशिष्टे'अन्यत्र सूताच भव्याच्'( का- १२।१४) इाति- वाक्यबोघितकालत्रयातीतत्वादेर संभवेउपि न सातिः। तुद्वायय- स्य पूर्वोत्तरपक्षयो: संभतिपभ्ार्थकतया निर्णेयतात्पर्यकत्वाभा- वासादृशवाक्ये सविशेषवाक्यत्वमक्षतमेव । एवम् ' अन्सर उपेंपरीः' (अ्र० सृ० १।२।१३) इस्पन्न 'य एपीड सिणि पुरुषो दश्यते'(छा० ४ . १ १) इत्यस्य वाक्य-

विश्ेषाणीं विश्वेषणतया विवसितत्वात्। तादृपवाययायें क प्रभ एं श्रस'(छ. ४,१०१४) इनि वाक्यार्यपूर्गमुलतनादेरसरवेउनि मे

शांकरपादभूषणे- क्षतिः वारथषाक्यस्य पूर्वोत्तरपक्षयो: संमतिपमार्धकतपा मिणे-

देवाद: (w. सृ० १।२। १८) इत्पत्राष्पनतर्यामिनाझ-

तंया आकरादी स्पष्टमुक्ततया सदर्भविशेषणतया सर्वनियम्वृत्व- पृषिष्यादिश्वरीरकत्वांदेर्विवसषितरवात्। सविशेषवाक्यत्वं सुग- ममु । वदये 'एप त आत्मा' (बृ० ३ ।७।२) इस्यादे: सालरष्ट्या ममाऽडरमा भद्रसेन इतिषदुपकारकत्वादिनोपपसेः । एवम् 'अदश्यत्वादिगुणको पर्मोक्तेः' (प्० सृ० १।२ २१) इत्यत्र ' यसद द्वेश्यम् ' (सृ० १।१।६) इत्पादे-

रनुपपरेरिति चन्द्रिकोक्तदूषणानवकाक्ष: । प्रतिपादिवं चैतत्मायः पदम्यावृत्तिकथनावसरे। एवं तृत्षीयेऽपि 'अभ्वाद्यायतनं स्वक्ष- व्दाव ' (त्र० सू० १। ३ । १) इत्यन्र ' यस्मिन्धोः पृथिवी वान्तरिक्षमोतं सह प्राणैश सेंः। तमेैंक जानवाSतमानमम्या नाचो विसुश्ञय' (सृ० २ ।२। ५ ) इवि विषयवावये

.र्यके वाक्ये ज्ञानकर्मतयाऽन्ययिन्यात्मरूपे वाक्यार्ये . यस्मिम्धो- रित्यादि सह माणैश सर्वेः' इत्यन्समतिपायस्प धभ्वाधायतन स्वस्य न विशेषणता। अपि सूपलक्षणतया परिचायकतामात्र- मेष। अव पव 'तमेषेकं जानथ' इवि सावधारणभुति:। तथा चोकं धुभ्वादीत्यधिकरणभाष्ये 'समेबैंक जानथाऽडस्मा नम्'इति नवीकमादाय-एतदुक्क भपवि-न कार्यमपश्ञवि- सिष्व आत्मा विझ्रेय:, कि वर्वविद्याकृतं कार्यनपत्रं विद्यया मषिकापयन्तमेवेकमायवनभूतमात्मानं जनवेकरसमिंति। यथा यस्मिमास्ते देवद चस्तदानयेत्युक्त आसनमेवाऽडनयठ्रि न देवद-

इति वादसवाकयस्य निर्विश्चेषवाक्यत्वमक्षतमेव। जानयेवि ज्ञान- विषयत्वस्य तत्र अ्रवणेऽप्यविद्याकतपवस्यैकरसात्माकारवृत्िपि वयत्यसंय तत्राभ्युपगमात्तस्य घ मास्तवनिर्णियेषस्परूपापिरोषा-

आनन्दमयाधिकरणंय्।

स्कश्पितवाष्यप्तिरूपक्ञानस्य च गुहायां शष्दो नास्वीति शब्द- बस्कतकरेणुवध् स्वपरनिषेधकतवाभ्युपनाम रश्यत्वस्य निर्षि- स्ेपेडनुपपातिः। एतेन भृवाधिकरणे 'एवं पशपन्' इति समकार- कम्ञानविषयत्वादे:, अकषरमित्यत्राउद्ठत्वादेः, ईक्षतिकर्मेत्यत्र 'पुरु- पर्मीक्षते' इवि दश्यत्पादेनिविंशेषेऽनुपपत्तिशन्द्रिकोक्ता निरस्ता। एवमित्यश्रैवमाध्यपळस्षिते पश्यभिति धर्मस्योपळक्षणतया ज्ञान- विषयत्वादेश निरक्तरीस्या निर्विशेपेऽप्युपपचेः। बेयाक्षररूप-

वश्य सस्य निर्विशेषस्वरूपाविरोनरित्वात। ईक्षतिकर्मेत्यत्र दश्य- स्वादेर्धुभ्वाद्यायतन इषोपपतेः। दहरस्य तु सविशेषत्वमेव माय: पद््याद्यत्तिकयनावसर उक्तमिति 'सत्यकायः' (छा०८/७। १) इति फामादेनिर्निंशेषेतुपपततिरिति चन्द्रिकोक्तदूपणानय- काशः। तभ्र तत् निर्णेयतात्पर्यकज्ेयब्रम्मपरवाकयाना निर्विधे- पमाकयत्वय् 'यस्मिन्यो:' (मु० २।२।५ ) इति पावरये तत्मतिपादनदिशोहं सुधीभिरिति नास्मन्मते दर्शितपा-

(ब्र० सृ० १।१।२) इत्यत्र लिङ्गनसमन्वयः । तथा छिङ्गसमन्ययपरे द्विवीयपादे पेश्वानरनाम्न: समन्वय इति पादी-

यत्तु चन्द्रिकायाक्-अस्माकं नामसमन्वयपरे पादे.अन्त- स्वद्दूर्ष०'(त्र० सृ० १।१। २०) इत्यत्र छिङ्गनसमन्यय इन्द्राधनेकनामसमन्वयार्थः। तथा लिङ्गनसमन्वयपरे पादे वैन्वा- नरनास्त: समन्वय:पाचकत्वाधनेकलिङ्गसमन्वयार्थ इति टीका- यामेव वस््यत इस्युक्तम्। तदसत्। टीकाया वक्यत इत्यस्मादेव पादोपाषिसांकर्योनिरकरणात्। आनन्दतीर्थीपरीत्या पादोपा- विभेदवर्णनं यथा न संभवदुफ्तिकं तथाडयरे सविस्तरं पतिपाद- पिष्यामः । चतुर्थपादे भरिपाद्युक्तसमन्वयहेतुगतिसामान्यसमर्थ- नहारोक्तसमन्वयस्येव प्रतिपादनमित्यु क्म्। वदित्थम्-भृत्युक्कं शगस्कार णत्वं प्रसळक्षणं पधान एव योजयितुं सव्युं न ब्रहणि,

शांकरपादभूप

निरस्य तदुपोम्लनाय च सर्वासां भ्रुतीनां ब्रहण्येत मतिसा- मार्म्यं पतिज्ञाय'आनन्दमयोऽभ्यांसात्' इत्यारभ्य'पत्पा- दिशष्द्रेभ्य:' इत्पन्तसूत्रैस्त्िपाद्या तसच्छतिपर्यालोचनया ग़विसा- मान्यमेव शड्डनविश्येपनिराकरणेन प्रतिपादितम्। चतुर्थपादे तलक्षशस्य मधानादावातिव्याप्त्या गतिसामान्यमाक्षिप्य निरा- किपते । वस्पकारश माष्यतदीयटीकादो प्रपश्बित:। यसु चन्द्रिकायाम्-पधोक्तं परे :- पधानाधेव कारण तया सर्ववेदान्तार्थ इति लक्षणासंभवत्ड्कनयाखित्रिपाधां निरासः। पुर्यपादे तु मधानमपि कारणतया वेदान्देकदेशर्थ इत्यति- प्वातिष्यक्ुया निरास इत्युक्तार्यमनूध वत्र 'आनुमानिकपू' (ब०. सृ० १।४।१) इत्यादो पूर्वपक्षिणा यस्य 'महत: परमन्यक्म् ' (का० १ । ३.।. ११) ' अजामेकाम् ' (शरे० ४/(R) इत्यादे: प्रधानपरत्वं शङ्िं तस्यैकदेशस्य सिद्धा नोउप्यविद्यादिपरत्वेन म्रहापरत्वामावात्। अविद्यापरते य असलक्षणस्य पधानेऽनतिव्यासाव्यविद्याया मतिव्याप्त्यप दिहारातू। वस्मातपरमते पादोपाषिमेदो न युक्त: । नापि वर्मम: 1-सुवोषस्य माथम्य आनन्दपयादी निर्र्विभेषविचारा- योगात्। दुर्बोधस्य पराथम्थे तु स्पष्टम्रअ्मक्ि्वनना माथम्यायो गातु। निर्मिभ्ेषस्य तृतीये निरूपणायोगाख।ईसत्यधधिकरणी- काशष्द्त्वस्य विक्षिप्य चतुर्ये पादे व्युत्पादने हेत्वभावाचेवि दूषणमुक्तम्। तद्सत्। 'महतः परमव्यक्त्' (का० १।३ ११।) हत्पंश्रस्यास्मन्मते निर्विकारस्वरूपस्य परमात्ममी जगत्कर्तेश्वे पदादि रूपो पाधिका मृतांय का र निवांह्यावदनेष्य्रमाजानिनेचनी ये एयापपरत्वेन साखयमतसदधस्ववन्त्रमवानपरत्वामानात्। संक- अ्पारिनिसय मभानात्। भथमपादे 'जन्माघक्ष्म, पत:' (म० सू०:१.।१।१) इस्पकामदेः समसास्प चयतो आपानि:

कारणं अ्रसेत्युक्तम्। तस्व समस्तजगत्कारणस्य ब्रह्मणो. व्यापित्वं नित्यत्वं सर्वज्ञत्वं सर्वशक्तित्वं सर्वात्मस्वमित्येवमादि जातीयका धर्मा उक्ता पवेति भाष्यम्। तत्रोक्ता एवेत्यस्योक्ता हवेत्पर्थ:। तथा च कण्ठवोऽनक्ता अप्यधिकरणसिद्धान्वन्यायेनो- पसित्ा प्वेति फलितोऽर्य:। 'यत्सिद्धावर्थादन्य(वन्यमकरण)- सिद्धि: सोऽधिकरणसिद्धान्त:' (गौ० सू० १।१।३१) इति न्याय:। जगत्कर्तृत्वसिद्धौ सार्वश्पादिसिद्धिस्तार्र्िकाणामपि संभ-

सीयतृतीयपाद्योस्तेषां सिद्धवदुपन्यासेन सिद्धान्तकरणाद्दषिवी- वतृतीयपादार्थयोः प्रथमपादस्योपजीव्यतया तयोश् पूवांपरी भाव: संगतिय। उपजीव्यस्य माथम्यमुरजीवकस्पाऽडनन्तर्थ च

दिसंमतम्। सर्वत्ञत्वादिषम: प्रथमपादपतिपाधेवीक्याना अ्रह्मपरत्वनिर्णयस्य द्विवीयतृवीयपादार्यत्व आकाशाद्धिकर- णस्य तनैव कर्तव्यत्वेऽपि तनिर्णेयवाक्याना स्पट्टलिङ्गतया स्पष्टलिङ्वाक्यसमन्वयपरे प्रथमपादेऽन्तर्भावः । आनन्दमयस्य मतर्दनवाक्यस्य चावान्तरसंगत्यैव विचार इति न सुबोधर्य

त्वाशि मधानस्याशव्दृत्वस्येक्षत्यधिकरणेन सिद्धावध्युपादानत पधानस्यैव भविष्यनीति पधानस्याशन्दृत्वमसिद्धमिति शुङ्कनार्या तरदंशेऽपि ब्रह्मणि गतिसामान्यप्पञ्चनाय पुनरपि महत्यधिक- रणे ब्रह्मण एवोपादानत्वमिति व्यवस्थापनेन प्धानस्याशव्दृत्वं व्युरपाधव इवि 'ईक्षत्यधिकरणोक्ताशव्द्रत्वस्य' इत्यादिद्ष- जानवकाश्न इति दिक। उक्ते ब्रह्मणि ममाणान्तरविरोधपरिहाराय द्वितीयोडव्याय:। वदप्पापनिषद्स्य म्रह्मण: पमाणान्तरायोग्यतया तद्विरोधनरि हारारये विचारो नापेक्षितस्तथाप तत्तरंपदार्थशोधकवक्ये: मंपश्स्यानृतवामतिपादनपूवेकं पदार्थ: शोष्पते। तत्र च पपश्च- सत्यता मतिपादकसांख्य स्पृतिवि रोध: मत्यक्षादिपमाजान्वरविर- धम्म मसज्यते1 तत्परिहाराय वद्विचारोडपेकिव एव। तृवीय चतु-

२३८ खाकरपादभूषणे-

र्याध्यायाभ्यां ससाधनं फलं निरूपयिष्यते। तत्मकारथ श्रीम दवाष्यादी स्पष्ट:। आनन्दतीर्थीयास्तु-विष्णोः शास्त्रगम्यत्वे हेतुत्वेनोपक्रमा. दितात्पर्यलिङ्गरूप: समन्घयः 'तत्तु समन्वयाव ' इति सिद्धय- दुपन्यस्ता, न तु तत्रोपकमादिर्विष्णावेव व्यवस्थित इति न्यायै- व्यवस्थापितम्। स च यावट्वाक्यविशेषानुदाहृत्य पूर्वपक्षोत्तरपक्ष- ग्रन्थनेन प्रपञ्च्यते तावदयमनुपन्यस्तपाय एव। अन्यथा सवाद- योऽपि समन्वयादित्येव:सिद्धवद्धेतुसुपन्यस्य शिवादीनां कारण- त्वेन शास्त्रगम्यत्वं मसाघयेयु:। अतः समन्वयविभागेन तत्मपश्च- नार्थम् 'आनन्दमयोऽभ्यासात' (ब्र.स्०१।१।१२) इत्यारभ्या- ध्यायशेष आरभ्यत इति पश्चाधिकरणानन्तरमध्यायश्षेषपवृत्तिमु वत्वा मकारान्तरेण पादोपाधिभेदानाहु:। तथा हि-आनन्दमया. धिकरणे तत्वपकाशिकायाम्-अथ ब्रह्मस्वरूपनिरूपणानवशेषा- रिकिमध्यायशरेषेणेत्यतस्तत्कृत्यमाहेत्यनेन 'तमेष' इति भाष्य- मवतार्य कृत्यन्तराभावेऽवि,'तत्त समन्वयाव' इन्युक्तमेवोप- क्रमाधन्वयात्सम्यङूनिरूपणं शास्त्रीयशब्दानां प्रतिवाक्यग्रहणेन मकठयत्यनेनाध्यायेन सुत्रकारः। अन्यथा पतिज्ञामात्रस्यासाध- करवेन 'अन्यदेव समन्वयात्' इत्यपि वक्तं शक्यत्वादिति। तथा वैदिका: शब्दास्तावच्ततुर्विधा :- अन्यन्रैव प्सिद्धा उभयत्र पसिद्धा अन्यत्र मसिद्धा तत्र मसिद्धा इति। सर्वेडि नामलि- ्नत्मकतया प्त्येकं द्विविधा:। तत्र नामात्मकानामन्यत्र पसि- दानां शव्दानां पथमे पादे समन्वयः। लिङ्गत्मकानामन्यत्र मसिद्धानां शब्दानां द्वितीयपादे समन्वयः। उभयत्र मसिद्धानां शव्दानां तृतीयपादे समन्वयः । अन्यत्रव प्सिद्धानां शव्दानां चतुर्थपादे समन्वयः। उक्तेषु नामलिङ्गगत्मकेधु द्विविधेष्वपि भव्देधु न तत्र मसिद्धानां समन्वयो वाच्य । ते्षां तत्रीव मसि- दरवात्। तेष्वन्यत्रैव मसिद्धस्य प्रथमं बुद्धयनारोहाच्चतुयें तदुक्तिः। उभयत्र प्रसि द्वानामन्यपसिद्धिनिराकरणमात्रस्याम्पन्न मसिद्धानां तत्मसिद्धिनिराकरणपूर्वकं भगवत्परत्वस्य प्रतिपाद नहदमुरुयस्ेम पाथडयायोग/ततृवीये तदुक्किः। अन्यपराणा

आमन्दमयाधिकरणंम्।

मध्येडपि लिङ्नत्मकार्ना धर्मवाचकत्वाआ्मात्मकेव्यो धारिवा- विभ्याऽमुख्यत्वेनाप्ाधान्यासेषां द्वितीये समन्वयोक्तिः। ततो लोकतोऽन्यत्र मसिद्धानां नामात्मकार्ना शव्दानां भगवति समन्ययः परदरश्यतेऽस्मिन्मथमे पाद इति। तत्रेदं चिन्त्पते- आंग्रमाधिकर णेषु विष्णी समन्वयपपञ्ञचनरूपः सिद्धान्त: सष्टया- दिवावयरूपशास्त्रपतिपाधत्वं त्वद्रीत्यैव विष्णोन संभवतीतीक्ष- त्यधिकरणोक्तदूषणग्रस्ती नोन्मज्जनमईतीति स्पष्टमेव दूषणम्। किंचासिद्धसमन्वयप्पश्चार्थमध्यायशेष इते बदता त्वयाऽडनन्द. मथाधिकरणमाशभ्य मथमाध्यायगततसदधिकरणेपु कचित-

द्रढयादिना सिद्धान्तः कृतो दृश्यते। तथा हि-अस्मिमेव 4आनन्दमयोऽभ्यासात् ' (ब्र. सृ० १।१।१२) इत्यधिकरणे जमत्कर्तृत्वादिना प्रतिपादितोऽन्रमयादिरानन्दमयान्तो विष्णु. र्रवेति साध्ये ब्रह्मशब्दाभ्यासं हेनुकृत्य ब्रह्मशव्दस्य यदप्य- न्यनाध्यज्ञरूटिस्तथाऽपि तस्य विष्णी 'तदेव ब्रह्म परमं कबीनाम्' (महाना०१६) इति श्रुत्योपदर्शिता विद्वदृिः मबलेति सैव निर्ण- पंहेतुरिति त्वयोक्तम। तथा हि वश्वपकाशिकायाम्-'विष्णुरे-

विष्ण्वैकनिष्ठतोक्ते:'इति। परायस्तत्तदधिकरणेषु तत्तदाधिकर- णविषयक्षृतिवाक्येषु साधारणेन ब्रह्मलिङ्गनदिना विष्णुपरत्व- निर्णय:, पूर्वपक््यभिमततचद्ेवताविषयक्षुतीनां विद्वदूढया महा- योगेन पृत्तिनिमित्तताद्धीन्यादिना विष्णा सावकाशतया पर- ममुख्यत्बेन मावश्यम्, पसिद्धाथॅष्वज्ञरूठया केवलयागेनासु- ख्यतया दौर्षल्यमुपपाद निराकरणं च, तथा कचिदधिकरणे रद्विषयश्तुतिवाक्ये साधारणेनैव ब्रस्मलिङ्गनदिना विष्णुपरस्व-

काशत्वेन निराकरणं च कृतं दश्यते। तथा हि- 'अन्तस्व्द्धर्मोपदेशाव्' (ब्र० सृ० १ । १। २० ) इत्यधिकरणे 'अन्त:म्रविष्टं कर्तारमेतमन्तश्न्द्रमसि बनसा परन्वं सहैव सन्तं नःविजानन्ति देवा:' इत्यस्मिन्चिषयषा-

श्ाकरपादभूपणे-

स्येछमत: पविष्टशब्दृश्य विष्णुपरस्वे 'अन्सासमुंद मनसा परन्ते पहमाऽन्धबिन्दएमहातारमणे व्यस्पाण्डकोशं शुष्पमाढु:' इति समुद्रक्तायित्वत्रआ्ाण्डवीर्यरवरूपं लिङ्गन्मभिषाय यधेवं समुह्रसणा-

मेवोऽनास्तु विवसित: । तत्मापिकाया 'इन्द्रो राजा जमतो म ईसे सप युञ्जन्ति रथमेकम्' इति पूर्षपसोक्तकतेः सद्राबाद। म च धत्यादिना छिङ्गवाघेनाम्यतरनिर्णयः । लिमक्ृनस्य निरक- काशत्वात्। नापि लिङ्गग्न क्ुतिषाष: । तस्या चळवश्वासू। पवं

स्पेन विष्णुनेन्द्रादीनामभेद: माप्त इत्याशकृव्या 'मेदव्यपढे-

स्येनामेदासंभवमुकत्वा लिङ्गम भ्तिवायं चोक्तवोंकं सश्व- पकाशिकारया शडगसमाधानाभ्याम्। न चेन्द्रादिपु योगरूदिभ्यां मधुततत्वाच्छव्दानां हरावमुख्यतेति वाच्यम्। परमैन्पर्यादेर्भंग- वती निर्वधिकत्वेन महायोगसंभवादज्ञरूटितोऽपि विद्वदटेरेब वलवत्वात्। अन्यगतपधृत्तिनिमित्तस्यापि भगवद्धीनस्वेन थ

एवम् 'आकाशस्तल्लिङ्गनत्' (ब्र० सू० १।१। २२) इत्यधिकरणे 'अस्य लोकस्य का गतिरित्याकाश इति होवाचं' (छा. १।९। १) इति वाक्यस्य 'स एष परोवरीयातु- द्रीय: स एपोऽमन्त:' (छा० १।९।२) इवि वानय-

त्वात्मवलेन विष्णुपरत्वनिर्णय:, आकाशक्षतेर्विद्ट्टिमहयोम

राकरणं च । तथा हि सत्वमकािकायाम्-अस्तु विक्नन् अतेर्षाषस्तथाऽपि विष्णौ श्ुतिरमुख्यैव, अन्यन्न रूढत्वाहिष्णी यौनिकत्वादिति वेठ। न / आकाशवस्य भगवद्पीनत्येन समैद

(ब्ं० सृ० १। १। २३) इत्यषिकरणे 'तद्वै त्वं माणीभषो

इाये पहनके अमयम्दरब 'शरीश ते लक्ष्मीय पल्यापशीसक पस्ें 'इसि सस्पूर्पांसुवाकशुतेन साधारणेनेव भीलक्षमीपरित- लिड्गेन्न विष्णुपरत्वनिणयः, माणश्रुतेविंददूठयादिना बिषणुपर- स्वसंवेन सावकाशतया दु्बलत्वेन ताअ्राकरणम्। तथा च अस्म काबिकामाम्-क्य भ्रुस्या पूर्वपासते लिङ्गेगे्न निचम शंके

स्वानिशब्काशेन सामकाश्स्य वाघोपपतं रूठियोगयोरयाबाद। कयं विष्णी माणभुतेरवकाश इते चंद। न। 'ईसान: भाणदः माप्म:' इति पिद्वूडमहायोगस्य व सश्वादिति। एवम् 'ज्योतिश्रणाभिधानाद्' (त्र० सृ० १। १।२४) इत्थषिकरणे'बिमे कर्णापतयती विचक्षुर्षीद ज्योतिर्रदय आ- हितं यत्। विमे मनश्चरति दूर आधी: किस्विद्ृक्ष्यामि किमुनूम. निष्ये' इति माक्ये ज्योतिःशब्दस्य साधारणनैव कर्णादिपिवद- (दा) परेणन कर्णादिविदूरत्वरूपेण कर्णाय्यपरिचछयत्वरूपैण बां सक्गेन विष्णुपरत्वनिर्णया, ज्योतिशभ्रुतेरविद्दूढ यादिना विष्णप- रत्वसंभषेन सावकाशतया दुर्बलत्वेन निराकरणम्। तथा च

कायत्वान्महायोगविद्दूटिसन्ब्ाबेन मुंख्यत्वाच निरतकाशलि-

पवम् 'छन्दोभिधानानेवि चेम तथा नेवोर्षणािगबाब' (त्र० सू० १।१।२५) इत्यधिकरणे ' गायत्री क्रा एवं सर्वे भृतम्' (छा०३।१२/१) इि वाक्ये गायत्रीश्न्दस्य साधारत गैनेष गानत्राणकर्तृत्वेन लिड्डेन्न विष्णुपरत्वनिर्णया, गाप्शीकुके पूर्ववदेव विद्धदूढयादिना विष्णो सावकाशतया निराकरणं स। तथा हि तत्वपकाशिकायाम्-नतु गायत्रीश्रुतेरन्यत्र रत्- त्कयं लिङ्गनमात्रेण विष्णुपरत्वनिर्णय इत्याशकृत्षा- सर्वच्छन्दाभिषो शेष: सर्मदेवामिधो ससौ। सर्वक्रोकामिधो घेषस्तेवां तदुपचारतः ।। इवि पामन इति भाष्यमववार्योक्तम्-गायश्रीक्षुतेः पौराणिक- करया सुन्युक्तमोमेन नायत्र्या मगवद्धीनर्वेन च विष्णावेव.

शांकरपादभूषणे-

मुख्यत्तया तुश्या साधकाशत्वाव, लिङ्गन्स्य च मुख्यया बुश्याऽ

मात्रेणायं निर्णय इाते। एवम् 'पाणस्तथाऽनुगमात्' (त्र० सृ० १।१।२८) इत्यधिकरण 'ता वा एता शीर्ष छियः शरिताश्चक्षुः भोत्र मनो वाकू प्राण:' इति वाक्ये माणशब्दस्य 'तं देवाः माणयम्त स एपोडसु: स एप भृतिश्चाभूतिश्व तं भृतिरिति देवा उपासांचक्रिर' इत्यादिवाक्यश्रुतदेवोपास्यत्वादिना साधारणेनेय लिंङ्गन्न वि. णुपर त्वनिणयः, तत्र यन्मुख्यप्ाणलिंक्कं ताथ् हि सत अह- सुक्थमहमुक्थमसमीति माण उदक्रामत्' इत्यादि भ्रुतम् 'इन्द्रिये: सहे कछह उत्क्रमण पवेश इत्यादि त्वामेष विजानीयाम्' इत्या दिपृष्टवन्तं विश्वामित्रं प्रति 'पाणो वा अहमस्मि' हते वचनं नोवलिकं च तत्सर्वमन्तर्यामिविषयतया सावकाशत्वन दुरषल- मिति तमिराकरणम्। तथा च तत्वपकाशिकायाम्-विष्णुरे- वायं माणो न जीवादिः, लिङ्गननां तदन्तर्यामिभगवद्विषयतयो- पपतरिति। एवं द्वितीयपादीयाद्यधिकरणेव्वप तथ्ताद्विषयवा- क्यानां साधारणब्रस्मलिङ्गादिभिर्विष्णुपरत्वनिर्णयः, अन्यवि- पयभ्रुतिलिङ्गादीनां पूर्षोक्तरत्यैव निराकरणमित्येतदेव भायिकं वदशिना स्पष्टमेव । विस्तरभयभ्रोदाहियते। कचिदधिकरणे बलाबलतयाऽनवधारित देव ताट्टयवविषयश्रृति- दयसश्वेऽप्येकयव श्रृत्या तद्विषयवाक्यगतशब्दस्य विष्णुपर- स्वनिर्णयः कृतो दश्यते । यथा 'शब्दादेव प्रमितः' (त्र० सूं० १।३ । २४ ) इत्यधिकरण 'अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठाते' 'ईशानो भृतभव्यस्य स एवाघ स उथ:' (का० २।१।१२-१३) इति मन्त्रश्रुताङगुष्ठमात्रशब्दस्य वि- ष्णुपरस्वे ऊर्ध्व माणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्याति। मध्ये वामनमासीनं विश्वे देवा उपासते।।

पयभ्युतिळिङ्गानां विष्ण्वेकवि षयत्वम्, अन्यविषयक्षृति- छिंड्गननां विद्वदू दिपव्वत्तिनिमित्ततादर्धान्यादिभिर्विष्णावेव सा.

आनन्दमयाषिकरणम् ।

वकाशत्वमित्येतत्, यावत्तत्द्वाक्यविशेषातुदाहत्य, पूर्वों- त्तरग्रथनेन यावत्र मी्मास्यते तावद्द्याप्यसिद्धम्। शिवादि- विषयत्वमपि संभवतीति शडगग्रस्वत्वाचीभराकरणायेव त्वयाS- ध्यायशेपस्याSडरब्घत्वाद। तथा च साधनीयत्वेनोपक्रान्तार्थ- विस्मरणेन तस्यैष सर्वत्र हेतूकरणमत्यन्तायुक्तं मीमांसासंपदाय- विरुद्धं चेति दूषणमतिस्पष्टमेव। अथ विष्ण्ेकनिष्ठत्वनास्माभि- दशिंतानां श्रुतिलिङ्गानां कय साधारण्यं तत्वयेवोपपादनीयम्। मया तु वत्तदधिकरणेष्वसाधारण्यस्योक्तत्वादिति चेव। सत्यमुक्तम्। असदुक्तं तु तत्। शिवादिविषयकत्वेन ्रुतिलि- झननां शाठ्काग्रस्वत्वेन तद्साधारण्यासिद्धे:। तथा हि-यदुक्त- मानन्दमयाधिकरणे 'तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम् ' (महाना १। ६) इत्यादिश्चत्युपदर्शितविद्द्ृवया ब्रह्मशब्दस्य विष्णुप रत्वमति। तन्र वक्तव्यम्-'तदेव' इति श्रुती ब्रअ्मभष्दृस्य विष्णावेव विद्द्वूहिरितति कुतो व्यवस्थितिः, येन श्विवादिस्त- दन्यो मुख्याथों न भवेत। विष्णुरेब जगत्कर्तृ परं अ्रम्मेति-

'यमन्तः कवयो वयन्ति'इवि जगत्कारणे श्रुवसमुद्रान्त :-

पवेति वक्तुं युक्तम्। 'पजापतिश्वरति गर्भेऽन्तः' इति भजा. पतिश्वरति गमे इत्युपकम्य 'घाता यथापूर्वमकव्पयत्' इत्यु-

एकार्णवे तु तैळाक्ये ब्रम्मा नारायणात्मकः। भोगिशय्यागतः शेते नरैलोक्यज्ञानवृंहित:। इति विष्णुपुराणवच्चनेन च मध्यस्थतल्लिङ्कस्य 'मजापतिमे हिरण्यगर्भ:'इति 'हिरण्यगर्भः समवर्वताग्रे' ( ऋ०. सं०

वयमजापतिसाधारण्यशडन्या तेन ब्रह्मशव्दस्य विष्णु[ पर ]त्वा- निर्णयाथ। नारायाणत्मक इति जलनिवासो नारायणसंब्ञा मास इत्यर्थ: । सर्वलोकस्य निर्माता ब्रझ्मा विश्वसजां पति:। स चाप्सु शयनादेव शनिवात्मा स्पेष्या चरनू।।

नारायणाख्यामभजच्छक्तिरूप: मजापतिः। इत्याश्वलायनस्मृते:। एतेन संज्ञयाऽनन्यसाधारणनारा- यणशब्दी ग्रह्मश्दस्य विष्णु पर ]त्वनिर्णायका, 'आपी नारा इवि मोक्ता:' इत्यादि ' तेन नारायण: समृतः' इत्य- न्वभरतनिर्वचनस्येतर साधारण्ये संज्ञार्यां विदितणत्वानुपपचेरिति समादितिम्। ब्रह्मणि नारायणसंज्ञाया उक्तस्मृतिपमाणसिद्ध· स्वाद। एवं हिरण्यगर्माष्टिकमध्ये 'य ईसे अस्य द्विपदयतुष्पद्श्- (दi) कस्मे देवाय हविषा विधेम' (श्रे०४।१३) इति 'वाबन्तो ने पश्नमो द्विपाद्ध्यतुष्पाद्म' इति शत्यन्तरसिद्धं पत्यपंतित्वं भषिव- -छिङ्न्यू। अव एव श्रेताश्वतरोपनिषादि 'यो देवानां मभषमो- ऋषम विश्वाधिको रुद्रो महमिं:। हिरण्यगर्भ पश्यत जायमानं स मो बुदया शुभया संयुनक्त' (ऋ० सं० १०।२।३) इति मन्नानगरम् 'यो देवानामषिपो, यस्मिल्लोका अधिभिवा:' अृति मन्तरस्य 'प ईशे अस्य द्विपदश्तुष्पद्म(दः)' इवीकमेमोसरार्म भृपते। एवं #हिरण्यगर्भाष्टके 'पुरुषस्य विभ्रहे सहस्राश्षर्य महादेयस्य धीमाहै। तभो रुद्र: मचोदयात्। तत्पुरुषाय पिग्रहे भराद्वेवाय धीमहि। तभो रुद्र: प्चोदयाव्' (ना० अ०१। दे. ५) इत्युपसंहारादापसंहारिक रुद्रमहादेवभ्ुत्यो:"-'यसः अचूवि:' इत्युक्त्जगत्पसृतिहेतो: 'अतः परं नान्यदृणीयसं हि परास्वरं महतो महान्तं यदेक्मव्यक्तमनम्तरूपं विश्वं पुराणं तमसः परस्वाव्' इति सर्वोत्कृष्ठत्वं तमसः पकतिमण्डळात्परत्वा- दवगम्यते। तदण्डवर्तिनी हिरण्यगर्भस्य मजापत्यारपस्य न संभवति। एवम् 'य एवं विदुरयुवास्ते भवन्ति' (ते० सं० १.६९) इन्युपकान्तजगत्मसू विहेतोर्अनादिमृतत्वं मुक्तिरमिधी पते। वदिदं ससक्षतेयत्वं लिङ हिरण्यगमें न संभकरतति। +पदा चर्मवदाकाशं वेष्ठयिष्यन्ति मानचा:। तदा शियमविज्ञाय दुःखस्यान्तो मिष्यति॥

• हिरण्यनर्भाषटक इति। 'अम्यस्य पारे' इति प्रकरण इति मायरः। + पदेवि। पदीत्पर्य:।

आनेन्दमयाधिकरणम्ं । ३४५

(श्रे०६।२०) इति शिवज्ञानादेव मोक्षोक्तेः । ' नेतरोऽनुपपततेः' (त्र०सू०१।१,१६) इति सूत्रे 'न चान्यज्ञानान्मोक्षः' इति त्वदीय- भाष्यवस्वपकाशिकोक्त्तार्यस्यासिदया 'शिवपद्दैतं चतुर्थ मन्यन्ते स आत्मा [स]विज्ञेयः'(मा०१७) इति श्ुत्यन्तरे शिवस्यैव मुमुक्षुज्नेयब्रह्मतोक्तेश्' एवंविधानेकशिवलिङ्गxसहकृतयोरुप- क्रमस्थपजापतिधातृश्षुत्यपेक्षया बलवच्वेन मजापतिक्षनर्भवन्मत इव तदन्तर्यामिविषयतया- पाति यस्मात्मजा: सर्वाः प्रजापतिरिति स्मृतः । देवेषु च महादेवो महादेवस्ततः स्मृतः ॥ इति लैङ्गे दर्शितयोगेन वा शिवविषयत्वसंभवाद। लिङ्गन्मूर्तिर्म हाज्वालामाला संतृ तमव्ययम्:।। लिङ्गस्य मध्ये रुचिरं चन्द्रशेखरविग्रहम्। व्योममागें तथा लिङ्गे ब्रह्माणं हंसरूपिणम् ।। विष्णुं वराहरूपेण ळिङ्गस्याधस्त्वधोमुखम्। ब्रम्माणं दक्षिणे तस्य कृताअलिपुटं स्थितम्। वामे विष्णुं महवाहुं कृताअळिपुटं तथा। मध्ये लिङ् महाघोरं महाब्घेरम्भसि स्थितम् ॥ ध्यात्वा पदोषकालेपु शिवसायुडयमाध्तुयाद। एकार्णवे तु नेळोक्ये व्रझ्मा नारायणात्मक:।। भोगिशव्यागतः शेते त्ैलोक्यग्रासवृंहित:। जलस्येयोगिभिर्देवेश्चिन्त्य मानोऽब्जसंभव: ।। तवोऽववीर्य विश्वात्मा देहमाविश््य चक्रिण:। सुष्वाप योगश्नयन एकीभूयाथ विष्णना।। म्रझ्मा कमलवर्णाभो रुद्र: कालामिसंनिभ: । पुरुष: पुण्डरीकामो रूपं तत्परमात्मन:।। सस्हेमनिकायाभं शिविकण्ठं त्रिलोचनम्। मसादसुमुखं पीक्ष्प पणेमुर्जातकोतुकाः।। इत्यादित्यपुराणोक्ते: समुद्रान्त:स्थत्वलिङ्गत्य शिवसाधार- ध्याच।'सदेव ग्रह्म' इति सुंवी ब्रह्मशव्दृस्य शिवविषयत्व.

शांकरपादभूपणे भृतीतेश्र । न चास्य सूक्तस्य 'अद्भ्यः संभूतो हिरण्यगर्भ • इत्यष्टी 'इत्युत्तरनारायणैकवाक्यत्वावगनात्तत्र 'हींथ ते लक्ष्मीथ्च पत्न्यो' इति श्रुतलक्ष्मीपतित्वलिङ्गनसंभवः श्रिवे नङ्ड्यः । 'हीश ते लक्ष्मीथ् पत्न्यौ' इत्पत्रहल्लेखवावाच्योमापतित्वलि इन्स्यापि पतीत्या लक्ष्मीपतित्वलिङ्गनन विष्णुपात्रपरत्वास्षिदे:। लक्ष्पीसब्दस्य- तत्र माहेश्वरी लक्ष्मीमूर्तिमूर्तिमतः मभो:। इत्यारभ्य तस्याङ्डमध्यमारूढा शक्तिरमाश्वरी परा। महाळक्ष्मीरिति रुयाता श्यामा सवेमनोहरा॥ इति वायुसंहितायां माहेश्वरीशक्तिरूपाया महालक्ष्म्या वृत्यु: पपत्ते:। लक्ष्मीपतित्वस्थापि नतु 'श्रीश्च ते लक्ष्मीश्च'इति वाजसनेयके पठ्यत इवि चेद। किं ततः। श्रीशदस्यापि समानपकरणास्नातहल्लेखार्थ एव पर्यवसानात्। न च वैपरीत्यं राङ्गचम् । श्रीशव्दस्य 'श्रियं लक्ष्मीमोपळामस्तिकां गा पष्ठीं जयाभिन्द्रसेनेत्युदाङ:' इत्पायु- व्यसक्ते गौर्या हष्ट्रपयोगत्वात्। हलेखाया: कमळार्या पयोगा- नुपलम्भात्। उपलम्भेि वा तलिकृश्य शिवविष्णुसाधार- ण्याक्षतेः। लेक्के बम्मनारायणकवशिवातोत्रे नमोडस्तु लक्ष्मीपतये श्रीपते छीपते नेमः । इति शाखाभेदभिनपाठोपसंहारेणोपबृंहणाच्च। 'अहोरात्रे पार्व्चे' इत्यक्य 'शर्वरी त्वमहं दिनम', इत्युमामहेश्वरसंवादो- केरषैनारीश्रवररूप एव स्वारस्यावगमाच। अथ 'ब्रह्मविदाप्नोति परम्' (तै० २। १ । १) इि

षदं पुरुष पृच्छामि' (बृ० । ३९।२६) इत्रि भ्रुतेरुपनिषदै- कममाणजन्यत्वावगमादुपनिषच्छास्त्रं मुख्यतया यक्ष्य प्रति० पादकं स एव ब्रह्मशन्दार्थो वाच्यः। नहि सुख्यत्वेन शिवस्य पतिपादकमुपनिषच्छास्त्रमसति। नापि वेदान्तोक्तं जग- स्कारणत्वादिलक्षणं शिवसाधारणम्। येन ब्रममशन्दृश्य

आनन्दंमयीधिकरणस्। २४७

शिवविषयत्वशङ्तत्या तदर्यस्य विष्णृत्वनिर्णयो न स्वाद्। 'सर्वे वेदा यंत्पद्मामनन्ति। तपासि सर्वाणि च यदं- दन्ति। यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्य चरन्ति। तत्ते पदं संग्रहेण प्रवीमि' (का० १।२। १५) इत्युपक्रम्य प्रतृत्तया 'सो ध्यन: पारमाप्नोति सदिष्णोः परमं पदम् '(का०१।३ ।९) इति कठवलीक्षुस्या 'येनासरं पुरुषं वेद सत्यं मोवाच ता तस्पतो ब्रअ्मविधाम' (मु० १:२:१३) इति माण्डूक्य (पुण्डर्रु) भ्रुत्या व विष्णुपुरुषादिशव्द्ाभिधेयस्य नारायणस्यैवोपनिषतंम- तिपाचरवावगमात्। अत एव 'नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति सें वै विष्णुं परममुदाहरन्ति' (भाल्लवेयक्ष०) इति श्रयते।'एको ह वै नारायण आसीभ ब्रंझ्मा नेशानो नाप्री- पीमो नेमे यावापृथिवी' इत्यादिमहोपनिषज्जातेन'पुरुंषो ह वे नारायणोडकामयत।प्रजाः सजैयेति। नारायणाद्गमां जायते नारा[यणा]दुद्रो जायते' इत्यादिनारायणोपनिषज्जातैन 'नैवेड किचनाय आसीत्। अमूलमनाधारमिमा: भंजा जांयन्ते। दिव्यी देव एको नारायण:' इत्यादिसुबाकोपनिषज्जातेन च

देव सौम्येदमग्र आसीत्' 'ब्रह्म वा इदमग्र आसीत्' 'आत्मा

श्रुतस्यापि कारणस्य सङ्झमात्मादिसांमान्यशब्दस्य'यदग्री- पोमीयं पशुमालभेत' इति विधिवाक्यपठितस्य गवाव्वादिसाधा- रणपशुशब्दस्य 'छागस्य वपाया मेदसः' इति मन्त्रमतिपसे छाग इव 'छागो वा मन्त्रवर्णात्' ( जै० सू० ६।८। ३१) इति न्यायेन नारायण एव पर्यवसानष्ेति चेतू। अत्र वदन्ति-'अहमेकः प्रथममासम्' इत्याथर्वशिरसि देवान्पति शिववचनेन 'यदा तमस्तम दिवा न रात्रिर्न सभ चासच्छिंव एव केवलः। तदक्षरं तत्सवितुर्वरेण्यं प्रज्ञा च तस्पा- त्मसृता पुराणी'(श्रे.४।१८) इति श्वेताश्वतरोपभ्निषन्मत्रेण चाश्षि- वस्य सर्गायसमये तमोमात्रॉवशिष्टे कारणभावेनावस्थानोपवर्ण- नातू।'यो देवाँनां ग्यम पुरस्तात्। विश्वाधिको रुद्रो महषिं:।

श्ीकरपादभूपणे-

हिरण्यगर्म पश्यत जायमानम्। स नो देष: शुभया स्मृत्या संघु. नवतु'(ना०१२।१२) इति तेत्िरीयमन्त्रेण सर्वादिभुताहरण्यगर्भ- जनयितृत्वपरतिपादकेन सवकारणत्वप्रत्यायनात्। अथवशिखा याम्-'ब्रह्मविष्ण्वग्रीन्द्रास्ते सवें संपरसूयन्ते' इते ब्रझ्मादीना कार्यत्वमुकत्वा'कारणं तु ध्येयः सर्वेश्वर्यसंपभ्रः सर्वेश्वरः संभु- राकाशमध्यगः' इति वाक्येन शिवस्य साक्षास्कारणत्वोक्तर्ण गत्कारणत्वस्य नारायणासाघारण्यानिश्याच्छागपशुग्यायेन नारायण एव कारणवाक्यपर्यवसानासिद्धेः। न च शिवे कारण- ताबोधकवाक्येषु रुद्रशिवादिश्रुतीनां विद्दूढयादिना विष्णुवि- पयत्वेन सावकाशतया निरवकाशत्वेन प्रबळनारायणपुरुषा- दिश्रुतिभिर्जगत्काणत्वस्य विष्णुमान्ननिष्ठत्वनिर्णय इति शक्यं वकतुम्। पुरुषनारायणादिशब्दानामपि तदन्तर्यामिशिवविषय- तया नेतुं शक्यत्वेन तेर्षां निरवकाशत्वासिद्धेः। पुरुषश्ब्दस्य 'तत्पुरुषाय विझ्यहे महादेवाय धीमाहि। तभो रुद्र: मचोदयाव्' (ना० १) इत्यत्र शिवसाधारण्यदर्शनाव। नारायणशब्दस्यापि हिरण्यगर्भादी रूढे: पुराणोक्ताया दर्शितत्वाद। योगेनान्यपर

तयाऽन्येर्षां रुद्रेन्द्रादिश्रुतीनां तत्र तत्रोदाहतस्मृतिपुराणादिवा क्यावष्टम्भेन साकाशत्वमिति त्वदुक्तरीत्येव- स्मृतयश्च पुराणानि भारतादीनि सत्तम । शिवमेव सदा साम्बं हदि कृत्वा स्रुवन्ति हि॥ इति पराशरोक्ते:। कानिचिद्वेदवाक्यानि ब्राह्मणा वेदवित्तमा:। रुद्रमूर्ति समाश्रित्य शिवे परमकारणे। पर्यवसन्ति विभ्रेन्द्रास्तथा वाक्यानि कानिचिद। विष्णमूर्ति समाश्रित्य ब्रह्ममूर्ति च कानिचित्।। आग्रेथीं मूर्तिमाश्रित्य श्रुतिवाक्यानि कानिचित्। सूर्यमूर्वि मुनिश्रेष्ठास्तयैवान्यानि कानिचित्।। . एवं मूर्त्यभिधानेन द्वारेणेव मुनीश्वरा:। . मतिपाधो महादेव: स्थित: सर्वासु मूर्तिड् ।

इति स्कान्दृवचनावंदुडमेन'इमा रुद्राय स्थिरपन्यने गिर: इति भुतिवाकयानुसारेण व नारायणादिश्तीनां तदन्तर्यामि- शिवविषयतया सावकाशत्वमिति वक्तुं वाधकाभावात। शि० वस्य सर्वान्तर्यामित्वे पमाणमग्रे वकष्यामः। एतेन विष्णारेय ब्रहमशब्दार्थत्वे 'ब्रहमशब्दः परे विष्णौ नान्यत्र कचिदिष्यते' इति परेषां ममाणोपन्यास आभास एव। निरुक्तममाणै्श्रसलक्षणस्य जगत्कारणत्वस्य शिवसाधारण्येन तस्यापि ब्रह्मत्वमतीती विष्ण- शव्दश्य तदन्तर्यामिविषयतया सावकाशत्वेन ब्रअ्मशव्दस्य

चतुर्य मन्यन्ते स आत्मा [स] विज्ञेय:'(मा० १।७)। यदा चर्मचदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः । तदा शिवमविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति॥ (शरे० ६।२० ) इत्यादिश्रुतिभिः शिवज्ञानं विना मुक्ते- र्गगनवेष्टनवद संभावितत्वी क्तर्मुक्ति साध नज्ञानविष यौपनिषदत् हणः शिवत्वावगती 'यदिच्छन्ती ब्रह्मचर्य चरन्ति' इत्यु. पक्रम्य पतृत्तायाम् 'तद्विष्णोः परमं पदम् ' (का० १।३। ९) इति श्रुती विष्णुशव्दस्य तदन्तर्यामिविषयतया सावकाशत्वाम वद्धळात्सर्ववेदान्तमतिपादत्वं विष्णोरवेति निर्णेतुं शक्यम्। एवम्- आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु। वुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः पग्रहमेव च।। इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषर्यांस्तेषु गोचरान्। सोऽध्वनः पारमाप्मोति तदद्विष्णो: परमं पदम् ॥ इत्यत्र पदशब्दो न स्थानवाची, किंतु, D

इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्य: परं मनः। मनसस्तु परा बुद्धिर्षुद्धेरात्मा महान्परः ।। महत: परमव्यक्तमव्यक्तारपुरुष: पर: ॥ ( का० १ । ३ ।३ ) इति पूर्वमन्त्रनिर्दिष्टपुरुषस्यैवात्र स्थानममाणेन पदशब्दनि- देश्यत्वावगमात्। एवं चपधते माप्यत इति पदमितति व्युत्पत्या पदशब्दनिर्दिष्टः माष्यः पुरुष इति स्थिते माप्यः पुरुत्रो न विष्णुः। 'विष्णोः पद्मू' इत्यनेन प्रतिपादिवस्य विष्ण्यवषि-

शीकरपादभूपण- कीत्कर्पश्य तम्र बाधाव। किंतु शिष एवं, इते 'सवे वैदा यत्प दमामनन्तिं' (का० १।२।१५) इत्युपकमी शिवविषय एवं। यंद्रा पदशब्द एव शिववाची। शिवो रुद्टी महादेवः शंकरो ब्रह्म सत्पदम। एवमादीनि नामानि विशिष्टानि परत्य तु।। इति स्कान्दोके:। तथा च विष्णोरिति पञ्चम्थनतें परमशं व्यार्थोंस्कर्षप्रतियोगिसमर्पकम् : परशब्दयोगे पञ्चभ्या एव मुख्य- त्वाद। एवम् 'येनासर पुरुषं वेद सत्ये प्ोवाच' इत्यत्रांष्यं- सरपुरुपशब्दाभ्या शिव एवोच्यते। 'स्षरः(रं) प्रधानममृताक्षर हर: संरास्मना वि(त्मानावी)शते देव एक:'(शे० १।१०) इत्यत्राक्षरशव्दस्य शिवे रष्टत्वात्। पुरुषशवदस्य'तत्पुरुषाय विशहे महादेवाय धीमाह। तभनो रुद्र: मचोदयात' (ना० १) इत्येंत्र शिवे मसिद्वेश्वेति शैवोक्तरीत्या वाक्यार्थस्य वत्तुं सवंय- स्वादे। 'इमा रुद्राय स्थिरधन्वने गिरः'इति अ्त्या शिवें पवतुत्य 'सर्वाणि ह वा एतस्यैव नामधेयानि' इत्याश्लाय- नस्मृत्या घ शिवस्यापि सर्ववेदमतिपाद्यत्वावगमाच्च न सर्ववे- दान्तश्ञास्त्रमतिपायो विष्णुुरेव ब्रह्मशब्दार्थ इति निर्णेतुं शक्थम्। फिब'ऋत सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं कृष्णपिङ्गलम्। उर्ध्वरेतं विरुपाक्षं विश्वरूपाय वे नमो नमः ' (महाना० १) इति मन्त्रे रुद्रेऽपि परं अरस्मेति ब्रह्मशब्दश्रवणाद्विष्णुरेव ब्रह्मशब्दार्थो मुख्य इति न निर्णेतुं सक्यम्। यत्तु पूर्वाधोंक्तं विष्ण्वाख्यमूर्ध्वरेतं परश्रह्म प्रति स्थितमपरं ब्रह्म नीललोहित कृष्णपिङ्गलान्यतरापर पर्यायविरूपाक्षश्व्देन निर्दिश्यत इत्येव तन्मन्नार्थो वर्णनीयः। अन्यथाकृष्णपिङ्गलं नीळलोहितमित्यनयोरेकतरस्य पौनरुक्त्यापचि: । किंच 'ब्रझ्माधिपतिर्त्रह्मणोऽधिपतिः' इत्युसरवाक्ये 'ब्रह्माधिपतिः' इत्यस्य बहुवीहिरूपताऽवश्यमनुसरणीया। अन्यथा तत्रत्यब्रह्म- शब्दस्य स्वरितान्तत्वानुपपत्तेः । समासान्तरत्वे वाऽनन्तोदास- त्वैन 'अनुदाचं पदमेकवर्जम् ' (पा० सृ० ६।१।१५८) ईत्यस्ये मेसङ्गन समासस्य स्वरितपूर्वपदान्तत्वांनिर्वाह: स्पंष्ठ रवि परोक्तम्। तदसत्। पिड्गललहित पदर्यो निंभिभार्थकंतया

पानरुक्त्याभावात।'नमः सोमाय च रुद्राय च नमस्ताम्राय चारुणाय च'(रु०अ०८) इति श्ुताविवोपपचेश् ।ब्रह्माधिपतिरि त्यनेन च 'पर्ति विश्वस्याऽSत्मेश्वररशा्तशिवमच्युतम्'(ता० १३।३)इत्यादाविवानन्याधिपतित्वमेवोच्यते। ब्रह्म परमात्मरूं स्वयमेवाधिपतिर्यस्येति बहुव्रीहयाश्रयणात्। अन्यथा ग्रहम- णोघिपविरित्युत्तरवाक्यासंगते:। न च रुद्रो ब्रह्माणं मत्यधिप- विरिि त्वयाऽपीष्यते। नापि ब्रह्मशब्दोऽयं जीववाचीत्यपि बकुं युक्तम्। 'ईशानः सर्वविद्यानामीश्वरः सर्वभूतानाम' इस्पनेम पौनरुक्त्यापचेः। ब्रह्मशव्दस्य मधानवाचित्वेऽवि नासौ रुद्र इतति शक्यमभ्युपगन्तुम्। मधानवश्यताया एव तत्र स्वयोप- गमात्। अनन्याध्रिपतित्वद्योतनायैव जीवोत्तमं हिरण्यगर्म मत्यधिपतिरित्युक्तिरर्थवती भवति। किंच सदाशिव इति दोषगन्धराहित्यमोमिति पणववाच्यत्वं चोध्यमानं रुद्रस्य पर- ब्रह्मतामवगमयति। यो देवानां प्रथमं पुरस्तादिवाधिको रुद्रो महर्पि:। हिरण्यगर्भ पशयत जायमानं स नो देवो शुभया स्मृत्या संयुनकक। यस्मात्परं नापरमस्ति किचियस्मानाणीयो न ज्यायान्' (ना०१२।१२) इत्युपक्रम्भ 'यो वेदादो स्वसः मोक्त' इत्यादिना तस्येव रुद्रस्योकारवाच्यतांयुकत्वा तस्येव परमेश्वर; ताया 'य: पसः स महेश्वर:'इत्यनेन निर्षारणात्स पयात्र मन्त्रे मत्यभिज्ञायते। अपि च त्वदुक्त्तरीतौ मविशब्दाध्याहारो विरुू- पाक्षादिशब्दानां नपुंसकतानिर्वाहाय ब्रह्मशव्दाध्याहारश्रेत्यादि पडसमअसम्। यदपि: तदेवत तदसत्यमाहुस्तदेव ब्रम्म परमं कबीनाम' (म० ना. १ ।६) इति ध्ुतौ समुद्रशायित्वलिङ्गनद्विष्णुरेय ऋवादिशब्द्वाज्य इत्यवगम्यत इति। तदपि न। समुद्रान्तःस्प- त्वस्याप्यष्टपूर्ती रुद्रे मसिद्धे: । 'मध्ये लिङ्गं महाघोरं महाव्पे० रम्भवि स्थितंम' इत्यादित्यपुराणोक्तेय। तस्य शिवसाधार- ण्यात्। नारायणेऽपि सुपसिद्धं समद्रान्त:स्थत्वमिति चेतू। वाठ- मस्। नेतानवा रुद्रव्यवच्छेदलाम:। किंच श्वेवश्वराणां मन्त्रो पनिषदि'यो देवानां मभषय्ोद्धवम विश्वाधिको रहो महार्षः

३५२ धरकिरपादभूंपणे-

हिरण्यगर्भ जनयामास पूर्वम्'इति रुद्रस्य हिण्यगर्भजनयितृ- त्वमुवत्वा 'यस्मात्परं नापरमस्ति नकेचिद्यस्मान्नाणीयो न ज्या- योऽस्ति कबित्' इति (ना० १२,१३) मन्त्रेण सस्य सर्वापे- क्षया परत्वज्यायस्त्वे अभिधाय 'ततः परं ब्रअ्म परं महान्तम्' इति मन्त्रे कार्यब्रह्महिरण्यगर्भापेक्षया परत्वेन शिवाख्यब्रह्म- मतिपादके श्रिवेऽपि ब्रह्मंशव्दपयोगाच विष्णुरेव ब्रह्मशव्दवाच्प इवि न निर्णेतुं शक्यम् ।न च 'ततः परं म्रझ्म' इति मन्त्रात्पूर्वपठिते 'यो देवानाम्' (ऋ०सं०१०,८२।३) इति मन्त्रे हिरण्यगर्भजन- यितृत्वेनोक्तो यो रुद्रस्ततः परं विष्ण्वारयं ब्रल्मेव 'ततः परं ब्रह्म' इति मन्त्रे प्रतिपाधते । तदतुरोधेन'यस्मात्परंनापरमस्वि' इति मन्त्रोऽपि विष्ण्वारयब्रह्मविषय पवेति राङन्यम्। 'यो देवानाम्' इति मन्त्रे हिरण्यगर्भजनयितृरुद्रे 'विश्वाधिकः' इति विश्वश- व्दवाच्या द्विष्णोराधिक्यो केस्तत्परत्वस्य विष्णाव संभवाद। वि- ष्णोविश्वशब्दवाच्यता च 'विश्वं विष्णुर्वपट्कार:' इति सह- स्ननामप्रमाणसिद्धा। अत एव 'ततः परं ब्रह्म' इति मन्त्रस्य ' यो देवानामु' इति मन्त्रप्रतिपादितहिरण्यगर्भजनयितृरुद्रादृपि परत्पेन विष्ण्वादिव्नेयत्रह्मपरत्वभ्रमो मा सृदिि वदनन्तरम्। सर्वाननशिरोभ्रीवः सर्वभूतगुहशय:। सर्वेव्यापी च भगवास्तस्मात्सर्वगत: शिव:।। इवि सर्वव्यापित्वसर्वगुहक्षयत्वादिना 'यस्मास्परं नाप- रम्' इति 'ततः परं ब्रह्म' इति च मन्त्रयोः श्रिवार्यश्रम्म- प्येव निगमनं संगच्छते। 'यदा तमस्तम दिवा न रात्रिर्न सभ चासच्छिव एव केवल:' (श्वे० ४ । १८) इति पुर्ववनमन्त्रेण तमोमात्रावशिष्टे सगादसमये कारणभावेनवस्थानोपवर्णनेन जगत्कारणत्वनियतव्रस्मत्वस्य शिव एवावगतेश। तयोर्मन्त्रयो: शविवपरत्ववगमाच्च। सकलसदसदात्मकवस्तुकालाधिकका- लबुचि्रिव एव 'यदा तमः'इत्यादिमन्त्रबोध्ये .यस्मात्परं नापरम् ' इति मन्त्रस्वारस्यावगमाच्च । यछ् ' यदा तमः' इति मन्त्रो न कारणमापकः। यदोती कालविशेष मासतम सोडनुषादात्। अनुवाद्स्य प्रातिपूर्वकश्ना-

१५३

अक्षरं तमस्ि लीयते, तमः परे देव एकी भवन्ति(ति)' इति सुबाळोपनिषदेव पुरोवादः। तस्यां चाव्यक्ताक्षरक्रमेण 'यस्य शरीरम् ' इत्युपक्रम्य 'एष आत्मा अपहृतपाप्मा दिष्यो देव एको नारायण:' इति पाठाआरायणाषि्ठिततमसः मति-

यणपर एव। एवं च 'तदक्षरं तत्सवितुर्वरेण्यं मज्ञा च तस्मा- त्मसृता पुराणी' इत्यादिना नारायणस्पेव प्रकारविशेषोपदेश इति परेरुक्तम्। तभ्न शिवतत्वविदोऽनुमन्यन्ते। तथा दि- सत्यम् 'यदा तमः' इत्यनुवाद:, परं सोबलोपनिषद्ाक्यमेव सस्य पुरोवाद इवि कुतोऽवगतम्, अन्येषामनूद्यमानार्थमापका नाम् 'तमो वा इदमेक पवाग्र आसीत्' नासदासीभो सदा- सीसदानीम्' 'मजापतिरवा इदमेक आसीलाइरासीम रानिरा सीत्साडन्धे वमासे भासर्पत' इत्यादीनां श्रवणात्। नापि 'यदा सम:'इवि भाग इव 'तभ दिवा न रात्रिः' इत्यादिमागोऽि कातस्येनानुवाद:। तच्छव्द्योगेन वत्काले कस्यचिंद्विषेयवाम- सीतेः। विधेयक्च तत्र न दिवानित्ाविभागाभावः सदसदात्मरूम- पश्चाभावो वा। उदाहतपुरोवादवचनजातादेव तयो: पासः।नहि किविद्नूध किचिद्विधातुं पछुतं वाक्यमनुवादायावश््यापेक्षिवातपु- रोवादादेव मातंडयें पर्यवस्थत्साफल्यमश्ुवीत । अवस्वनापि 'न दिवा' इत्यादिरतुवादः। एवं च शिवशब्दोऽपि पथाकयचि- दोत्सर्गिकार्थपरता हित्वा पुरोवादविशेषमासे नारायण एव पर्यवस्येचदा 'यदा तमस्तत्' इति वाक्यं किंचिदनूय किति- द्विषातुमुयम्य कि विषेयमासाध विश्राम्थतु न हि शिवपदस्प नारायणउ्त्तित्वें पुरोवादादपासं किचितदर्य पश्याम इति पर मवे वाक्यवेयर्थर्यनेव गावत्माप्तन्। तस्पात्सर्गाद्यसमये वमः- मापकेषु वाक्येषु कविद्घिष्ठाता नारायणशव्देनोचपते कचित्म- जापतिशन्द्देनोच्पते कचित्साधारणशव्देनोच्यत इवि विरुद्धाने- कभवणादनिर्णीतविश्ेषपयवसाने वेषमेकविषयत्वं दर्शयितुमयं प्रन्थ:। वेम्योडासं सर्गाथकालीनवमोजू वद्षिष्ठात: विवत्नं

विद्धांतीति तर्सार्थकतवस्य वक्तव्यतथा तदुत्या्यपुरोवाद स्यितमारायणादिशव्दस्यैव शिवे वृत्तिर्वक्तव्येति युक्तम्। वा- पंयवेयथ्यपक्षया पदळसणाया एवोचितत्वात्, एवं चोर्क्तम- कारेण 'यदां तम:' इति पूर्वार्धम्। 'तमो वा इदमेकमास' इत्यादीनां केषाचित्कारणवाक्याना यथा शिव एवं पर्यवसान- पर्र तयोत्तराषें 'तदक्षरम्' इवि भाग: 'यथा' सुदीपारेपाष कादि+फुलिंड्ग: सहस्रतः नभवन्ते सरूपा:। तथाउक्षराद्विविषा: सोग्य' भावा: प्रजायन्ते तत्र चेवापियन्ति' (मु० २। १।१) इंत्यादिमण्ड कोपनिषदादिधुतीनाम्, 'तत्सवितुर्वरेण्यय्' इति भॉंग: सवितृमण्डलमध्यवर्तिनि परमपुरुषे जगत्कारणत्वनियत सर्वाम्तर्यामित्वळिंङ्गन्म् 'घियो यो नः पचोदयाव्' इवि उप- वर्णयन्स्पा: सावित्रया ऋषः, 'प्रज्ञा व तसमात्मसता पुराणी" इति भाग: वदैसत बहु स्या मजायेय' (छा० ६।२।३) इवि 'स र्ईकषत लोकामुत्सजा' इतिसोऽकामयत बहु रर्या मजायेय (तै० २ । ६) इति 'तपसा चीयते ब्रझ्म ततोऽम- मर्मिजायते' इति य स्टुरादिसर्गकाळी नस्रष्टव्ययस्तुजातानी पीकणादिशब्दैः प्रतिपादयता छान्दोग्यादिश्रुतकारणवाययाना स्रिंव एव पर्यवसानं बोधयतीति युक्त्म्। हिरण्यगर्भादिसर्व- कारणत्वेन सर्वोपनिषत्संमतस्य शिवस्थेव सकलकार्येभ्य: पर- स्माद्दिरण्यगर्मात्परत्वम्। 'यस्मात्परं नापरमस्ति' इति मन्त्रो गोधवतीति। किंच शिवनामत्वेन लो.कनसिसेरयिवेश चद्ेव् नमहेप्वरशब्दः 'अथ कस्मादुष्यते सर्वध्यापी। विव्वेदेवाम यद्त- रिमन्विश्ररूप: ततः स्मृतः। इंसो नाम सदाशिवः'इति अथ-

नमभुताक्षरं हर:'(श्रे. १।१.). भावाभोयकरं शिवमु" (मरे. ५।१४) भूय: सङ्टा पतंयतत्त्वथक' (प्रे०५ा१) "पूंकी हि रुद्ो न द्वितीयाय तस्थु:' (ने० ३२) 'ईशानो ज्योतिरव्यय:' (श्रे० ३। १२ ) ' मायिनं तु महेन्नरंभ"' (ब्रे० ४।१०) ' सर्वष्यापी स भगवान्' (ने०३२१)

'सं विशवकप मवभूक्षमीक्यम्' (श्रे० ६। ५)पो ईंक्ो भुवनस्याव्य मध्ये' (६१५) इस्यादिमन्ताययपेरइया पशनि- प्रद:कान्स्यॅन शिवपरत्वावगमासदव्तर्गनस्य यहमादपर नाप- रम' (स० ३ ।९) इति मन्तरस्य 'तवः परं ब्हपरं,, महा- न्तमू' (शरे० ३.७) इति मन्त्रशय शिवपरत्वमेव युक्तम। स्फुटाकतं चास्या: कातस्येन शिवपरत्वं कूर्मपुराणे सुसीलो- पाख्याने- अथास्मिभन्तरे पश्यत्समायातं महामुनिम्। शेताश्वतरनामानं महापाशुपतोत्तमम्ं।। इत्यादिना सुशीळस्य राजः श्रवेताश्ववरस्य महपेर्दर्शनं वद्- न्दनादिकं शिष्यभावेन तत्परिग्रहपार्थनं चोपन्यस्य 'सोऽनुगृ- खाथ राजानम्' इत्यादिना महर्पेस्तत्मार्थनस्याङ्ग्ीकारादिक चोवत्वा ददी तदैश्परं ज्ञानं स्वशाखांक्तं हितमदम्। अशेषषेदसिद्धं तत्पशयुपाशविमोचकमू ॥ इति पाशुपतज्ञानस्य धनाश्वनरशाखोक्तत्वकीर्तनेन। सवाच् शिष्यान्संमेक्ष्य एतदाश्रमवासिन: ।

मया पकाशितां शाखामधीत्यैवेह योगिन:। समासते महादेवं ध्यायन्तो निष्कलं शिवम्॥ इह देवो महादेवो रममाण: सहोमया। अध्यास्ते भगवानीशो भक्तानामनुकम्पया। वच्छाखोक्तमार्गेण तेषां शिवध्यानोपवर्णनाचेति.। वायुसंहि- वार्या च चतुर्ये पशुपतिनिर्णयाध्याये शिवपरत्वमस्या: मप- शिवं द्रष्टव्यम्। यदप्यस्या उपनिषद्: शिवपरत्वमसहमानै: परैरुक्त्तम- अस्यामेव तृतीयाध्याये 'वेदाहमेतं पुरुष महान्तम' (श्रे० ३।८) इत्याटिपुरुषसक्तमन्त्रास्न्राना सतत्मतिपाद्यमानस्य नारा यणस्येह मत्यभिव्वानेन तक्यैवेतत्मतिपाधताऽवसीयते। उमपो-

१ गूहन्तमू। इतीदानीतनपुस्तकपाठ:।

शांकरपाद्भूषणे- रपि प्रतिपाधभेद सभयत्र 'नान्यः पन्था विथतेउयमाय' (श्रे.३।८) इत्यनेन दयोरितरतरव्यवच्छेदेन सुकत्युपाय- त्वावधारणासंभवात्। तत्युपनिषत्पत्यभिज्ञानात्पुरुपसूक्तमेव शिवपरं कि न स्यादिति चेतू। न । 'सहस्रशीर्षा पुरुष: ' (न्े०३। १४ ) इति उपकरम एव पुरुसंग्े शरीरेस्पिञछयनात्पुरुषो हारिः। शकारस्य पकारोऽयं व्यत्ययेन मयुज्यते।। भगवानिति शब्दोडयं तथा पुरुष इत्यपि। निरुपाधी च वतेते वासुदेवे सनातने ॥। इत्यादिपुराणवचनावगमितनारायणैकान्त्यस्य पुरुषशब्द- सथाSडस्नानेन मध्ये 'वेदाहमेतं पुरुष महान्तम' (पे० ३८) इति 'महादेव वा महापुरुषं वाडचयेत्' इति कल्पसूत्रावगमि-

वश्ान्तिपकरणे तत्तदैवत्यासु श्ान्तिंषु तत्तदेव[त]स्य मन्त्रविनि- योजनावसरे 'वैष्णव्यां पुरुषसूक्तम्' इति वैष्णव्षा श्रान्तौ पुरुषस्क्तस्य विनियोजनेन शौनकबौधायनादिस्पृतिपु बहुषा नारायणसमाराधने तस्य विनियोजनेन विष्णुपुराणादिषु पुरुष- सूक्तार्थमक्रियया नारायणस्तुतिदर्शनेन 'पुरुषेण नारायणेन यजमानेनोपतिष्ठुने' अथ नारायणाभ्यामुपस्थानम्' इति कल्पसत्रेषु नारायणसमाख्यया व्यवहारेण व पुरुषसूक्तस्य नारायणपरत्वावगमाद नेकपमाणव्याकुलीकर णयोगेन तन्मन- मत्यभिव्ञानादश्या एवोपनिषदो नारायणपरत्वमासे:। न चा- न्ष)स्यामेवोपनिषद 'वेदाहमेतं पुरुषं महान्तम्' (शरे० ३i ८) 'यस्मात्परं नापरमस्ति किंचिद' (श्रे०३। ९ )

वतो यदुत्तंरतरं तदरूपमनामयम्। य एवं विदुश्मुतास्ते भवन्त्ययेतरे दुःखमेवापियन्ति ।। सर्वाननशिरोग्रीवः सर्वभृतगुहाशयः। सर्वव्यापी च भगर्वांस्तस्मात्सर्वगत: शिव:'(प्रे० ३। ... १०१११)।

३५

सिवस्य पतिपादन एवास्यास्तात्पर्यमवसीयत इति बेतू। न। मथममेव 'बेदाहमेतम्' (श्रे० ३।८) इत्यनंन मन्त्रेण नाराय- णवेदनस्यैव मोक्षहेतुत्वस्य 'पस्मात्परं नापरम्'(श्े०३।९) इाते मन्त्रेण तस्मात्परभावस्य व प्रतिपादनेन तदनन्तरश्षुतमन्त्रसंद- रभस्य तहिरुद्धार्ये तात्पर्यकल्पनायोगात। उपक्रमोपसंहारयोषि रोषेSसंजातविरोषित्वेनोपक्मवाधस्य पूर्वतन्त्रे स्थिततवेन चरम- भुतस्य 'वतो यदुसरम्' इत्यादेः परथमावगतार्थानुरोषेनैष नेयत्वाद। तस्माचत्रीत्तर संदर्भोऽपि नारायणपर एव। तस्माव 'सर्वगतः शिवः.' इत्येतदनन्तरमपि 'सहस्रशीर्षा पुरुषः.' पुरुष एवेदं सर्वम्' (श्रे० ३ । १४ । १५) इति पुरुषसु० क्मन्न्राम्नानात् 'सतत्वस्यैष प्रवर्तक:' (श्रवे० ३।१२) इवि सतयगुणोपाधिसलङ्गान्नानाच तताशब्देन 'तेनेदं पूर्ण पुरुषेणं विश्वम्' (श्रे० ३।९) इति पूर्वमन्त्रान्ते परथमानिर्दिष्टं विश्वं परामृश्य ततःपरत्वं भकृतनारायणस्य पतिपाधते। अथवा ततःशब्दो हेती। यस्मात्तेन सर्वे पूर्ण ततो यदुचर- मिति संदर्भसंगतेः। एवं च तत्र तत्र मन्त्रे स्थिता रुद्रादिश्दा अपि शिवशब्दन्यायेन नारायणपरा एव । एवं चास्यासुपनि- षदि कात्स्नर्येन नारायणपरायाम् 'स कारणं करणाधिपाधिप:' (श्रे० १। ९) इवि मन्त्रान्तरेऽपि न शिवस्य कारणत्वशक्- काउपीति। अन्र वदन्ति शिवतत्वविद्धुरीणा :- यदुक्तं पुरुषसू

पाद्यताऽवसीयत इति। तदसत्। श्रुतयो हि मत्यभिज्ञानात्स्य- लट्यपरामर्शापेक्षितत्वेन विळम्बितादलवत्तराः । तथा चोपनि-

धानकुतिमतिपादितं शिवविषयत्वमपोद्मान्यविषयत्वमापादयितुं न पत्यभिधानं शक्रोति। न च 'नान्य: पन्था विद्यतेऽयनाय' (मे.३।८) इति पुरुषसुक्तपत्यभिज्ञानमनन्यथासिद्धत्वा- दभिघानकुविभ्यः मवलमित्युक्तं युक्तम् । कैवरयोप-

१ 'ण सर्वभ्! इतीदानीतनपुस्तकेषु पाठः।

प्रीकरपादभूषणे-

निषच्लृतायाे 'उमासहायं परमेम्वरं म्रभुं तरिक्रोचनं नीलकण्ठ पशान्तम्' इत प्रस्तुत्य 'ज्ञास्था नं मृश्युमन्याते मान्य: पन्था वमुक्तये' इति श्रवन मुक्त्यूपायत्वावधार णस्य पुरुषसूक्तमतिपाधे नारयण एव व्यवा्यत्वाांसदया तस्यानन्ययामिद्धन्वाससिद्धेः । कि चास्यासुपनिषाद सृतीया- ध्यायं चतुर्थाध्याये च 'या ते रुद्र शिवा तनः '(श्रं० ३५.) 'याभिषुं गिरिशंत इस्ते' (श्रे० ३८६) 'मा नस्तीके तनये मा न आयुषि' (श्रे० ४। २२) इति श्रीरुद्रमन्धा महय आम्नाता इंति रुद्रमन्त्राणामप्यस्ति मत्यभिज्ञानम्। तथा चोभयमन्त्रप्त्यभिज्ञायामेकत्र नारायण एव पक्षपाती न युर्तः।

चतुर्वेऽध्याये चाSडम्नाता: पुंसुक्तमन्त्राश् रुद्रमन्त्रसंदशपतिता:, नं प्रथममाम्नाताः। न च देवताविशेषासाधारणपदर्घाटताः । पुरुषशद्दस्य नारायणासाधारण्यस्य निरसिष्यमाणत्वात्। तथा च संदशन्यायनासाधारणरुद्रशिवादिपदघाटिनत्वेन च रुद्रमन्त्र- मश्यभिज्ञानस्यैव मावल्यमवधार्यते। वस्तुतस्तु पुरुषसूक्तमाप न नारायणपरम्। 'उतामृतत्वस्येशानः' (श्रे० ३। १५) इत्यम्रिधानश्चुतिबलात्तस्य शिवपरत्वायगमाठ। नन्वमृतत्वस्ये- तीशितव्योपादानादैश्वर्य रूपयोगिकार्थविधित्सया मयुक्तमीज्ञान- पदम् 'सर्वस्य पशी सर्वस्येशानः' इत्यत्रेव केवलयोगिकत्वाम रूठया सियमतिपादकमिति चेत्। न। ईशतव्यानुपादान इव सदु- पादानेऽ्यवयवशक्त्या यौगिकार्य पतिपाद्यत एव तस्य ईशवरः शर्ष ईशान: 'अ० को०११) 'ईशानः अशिशेखर:' इति शिवाभिधानकोशस्मृतिसिद्धसमुदायशवत्या शिंवपतिपादक-

दायशक्त्युन्मेष इति कश्िद्व्युत्पत्तिसिद्धो नियम:। येनेहेशानश- व्दो केवलयौगिक एवेत्यवधार्येत। 'शब्दादेव पमित:' (म्र० सू. १।३।२४) इत्यधिकरणे 'अङ्गुष्ठमात्र: पुरुषी ज्योति- रिवावधूंमकः । ईशानो भूवभव्यस्य' (फा० २।४।१३)

आनन्दमयांधिकरणम्।

परस्वभासी तन्मन्त्रपतिपाद्यस्य पुरुषस्येशानो भूतभव्यस्येतीि

त्यैव परब्रंअ्मपरत्वनिर्णयस्य श्रीमन्भाष्यकारः कृतरवात्। तस्य केवळयोगिकत्वे तदसाधारणशब्दाभावाद्भूतभव्येशनितृत्वकि- ड्रनदेव निर्णेतव्यमिति 'शब्दादेव' इतिसूत्रा स्वारस्यपसङ्ग्गत्'। ननु 'ईशानः पाणदः माणः' इति विष्णुसहस्रनाममध्ये परि गणनादीशानशब्दो विष्णो रूढ इति चेतू। न । स्तुवभामसहस्त्रे- णेत्युपकमानुसारेण सर्वात्मतया स्तोतुं पत्टत्ते विश्वं विष्णुरि त्यादों सर्वात्माभिनायेण देवतान्तरनाम्नामपि बहूनां परिंगण- नंदर्शनेन ततस्तरेषां तत्र शक्त्यसिद्धेः। अन्यथा भारतलैंङ्गनदि त्यपुराणपठितशिव नामानन्तर्गतस्य विष्णुनाम्नोडभावेन हरिवंशे फैलासयात्रायाम् नामानि तव गोविन्द यानि लोके महान्ति चं। तान्येव मम नामानि नात्र कार्या विचारण। इवि कृष्णं प्रति शिववचनेन च विष्णुनाम्नां शिवनामत्यम सिद्धेक्यामिधानशुत्या कचिदृषि विष्णुपरत्वनिर्णयो न स्याद। सस्मात्स्तुत्यर्थगन्धरहित लोकवेदसाधारणनामगणनैद्पर्पेण पषृ- साभिषानको शक्षतिरेव नामत्वे प्रमाणमितीशानशब्दूस्य शिवना- मंत्वमेवेतीश्ञानशब्दात्पुंसुक्तस्य शिवपरत्वनिर्णयो युक्त एव। यदपपि पुरुषश्रुत्याधनेकममाणेः पुंसूक्तस्य नारायणपरत्य- मुक्तम • तद्सत्। पुरुषशव्दस्य शकत्या नारायणैकान्त्यासिद्धे:। यद्यपि 'पुरुषो ह वे नारायणोऽकामयत्' इत्यादो नारायणे. पुरुषशब्दपयोगो हस्यते तथाऽि 'पुरुषावात्ममानयौ' (अ०को. ३।३।२१९) इत्यभिधानकोशस्मृतेकॉकिकवैदिकम योगमाचुर्य- बाSडत्मसामान्ये तस्य शक्त्ेरावश्यकत्वेन तत एव तदुपपतेर्वि- ष्णो तस्य न विशिष्यापि अक्ति: कल्पयितुं युक्ता। = बर्हिरा उपाधिकरणविरोषात्। वत्र हि म्लेच्छेस्तृणघुतादिजाविमात्र = परहिराजयाधिकरणेति। दर्शपूर्णमासप्रकरणे हि भ्रूयते-'वाहिु नाति' ' आव्यं विळ्ापयति''पुरोकाशं पर्यननि करोति' इति। नतु

शंकरपादभूंषण- आर्ये: संस्कृततृणादावेव प्रयुज्यमानानां पर्हिराज्यादिशव्दानां शास्त्रमसिद्धेरवेलवश्वात्संस्का रनिमि त्तत्वमाशक्कय शाख्तस्थमयो गश्य जात्यव्यभिचाराज्जातिमात्रव्यवहारस्य संस्कारव्यभिचा- राद्व्यभिचारिजातिशक्तिमादाय सर्वप्रयोगोपपादनसंभवेन वि- रोधाभावाज्जाविवाचितैवति सिद्धान्तितम् । उक्तं च व़न्त्र- वार्विके- एकदेशेऽपि यो हष्टः शब्दो जातिनिबन्धनः । तदत्यागाम्न तस्यास्ति निमित्तान्तरकल्पना । इति। नन्वस्तु प्रयोगमात्रस्यान्यथासिद्धिस्तथाऽपि 'पुरुसंज्ञे रीरेडस्मिञ्शयनात्पुरुषो हरि:' इत्यादिपौराणिकाना वभि- र्वचनम् तथा पुरुषशब्दोऽयं वासुदेवेऽवतिष्ठते। वं बिना पुण्डरीकाक्षं कोऽन्य: पुरुषश्रन्दभाक्। भगवानिति शब्दोडयं तथा पुरुष इत्यपि। निरुपाधी च वतेते वासुदेवे सनातने।। इवि पौराणिकासाधारण्यवचनं चानन्यथासिद्धं पुरुषश्दस्य विष्णौ विशिष्यापि शक्ति कल्पयिष्यतीति चेद। न । सामान्य- शक्तस्यापि पुरुषशष्दस्य श्रत्यादौ कचित्मकरणादिसामर्थ्या-

राज्यपुरोडाशशब्दानां संस्कृतनर्हिरादिपरत्वमवास्त। शास्ते हिसर्वत्र संस्क- तेषु तृणादिष् प्रयोगदर्शनाच्छास्त्रीयरूदेश्र पील्वादिशब्देषु प्रावशवस्य तत्र तत्रोकृत्वाध्यूपाह्वनीयादिशव्दानां च तपेव दष्टत्वादिति चेतू। मेवमू। अन्वयव्यतिरेकाम्यां जातिवाचित्वस्येव निर्णयात्। तथाहि-यत्र यत्र वहि- राज्यादिशव्दप्रयोगस्तत्र तन्र जातिप्रतीतिरिति न्यासेलोंके वेदे च नाहित न्यमि- बार:। संस्कारविशिष्टवाचित्वस्य व लोके व्यमिचारो दश्यते। कि व कनि- देशे विनाऽपि संस्कारं जातिमात्रमुपजीन्य ज्योतिरादिशन्दप्रयोगो दश्यते। यथा-'वर्हिरादाय गावो गताः, कव्यमाज्यम्, पुरोडाशेन मे माता, प्रहे- एदं ददाति' इति। तस्माज्जातिवावित्वमिति सिंदम्। तेन च 6 वर्हिषा पूताबट्मवस्तृणाति' हत्यत्र संस्कारं विनाि स्तरणसिद्तिरभवतीति सामः !

आनन्दमयाषिकरणम्ं। ३९१

नपौराणिकनिर्वचनस्य चित्राधिकरणे माहेन्द्रस्तोश्रविशेषनामतवेन मसिद्दृस्य पृष्ठशव्दस्य कचित 'पूष्ठैरूपतिष्ठते' इत्यादो स्तोत्रसा- धने रयंतरादी लक्षणया मसिद्धिरस्तीत्येतज्ज्वापनेन चरिवार्थस्य पृष्ठशव्द्रस्य रयंतरादो मतुचिनिमित्तमतिपादनपरस्य 'आपो वा ऋत्षियमार्छन्वाऽडसां वायु: पूष्ठे व्यवर्तत' इत्यादिभौता- धवादिकनिर्ववनस्य न तन्न अक्तिकल्पकत्वमिति मीमांसकोक्त-

यविक्षिष्यश्कत्तिकल्पकत्वायोगात्। पुरुषश्रव्द्स्य नारायणासा- भारण्यवचनस्यापि 'अपशवो वा अन्ये गोअभ्नेम्यः पञ्चवी गो-

बच न स्योपकाराधिकपात्मश्रंसापरत्वमिव स्वातन्त्रयादिपुरुपळक्ष गाषिषयाशारायणमशंस/परत्वेनोपपचेन तवळादृपि पुरुषत्ं- उ्दश्प नारायणे विशविष्यक्षक्ति: सिध्यति। अन्यथा गोअभे- व्वपि पशुशव्दस्य विशिष्यश्क्तिसिद्धयापत्या पश्रुत्वस्य गया- सायाधारण्यापचे:। स एव वासुदेवोऽयं पुरुषः मोच्यते सुथेः।

स एव वासदेवोडयं साक्षात्युरुष उच्यते। स्रीमायमितरत्सर्व जगड्गलपुरःसरम्॥ इवि नरसिहोपपुराणवचनेन पुरुषत्रव्दृत्य नारायणासाधां: रण्यवचनानां भशंसापरत्वस्य स्फुटीकरणाच। यद्येवमपि पुरु-

स्यासदा ुरुषस्य विद्य सहस्राक्षस्य महादेवस्य धीमहि। पुरुषं कुष्णपिक्गलं तमीञ्ञानं वरदं देवमीडथकू' (ना० १०।१) इत्या- दिभुतिषु मयोनाद् । यस्मात्पुर्यनसेवे च तस्मात्पुरुष उच्यते। इवि लेके शिवनाममस्वाने निर्ववचनाद,

शांकरपादभूषणे-

पुरुषो नाम संपूर्ण: शिवः सत्यादिलक्षणः । साम्बमूर्विधरो नान्यो रुद्रादविष्णुरजोऽपि वा ॥। इति स्कान्दे ब्रह्मगीतास्वसाधारण्यपतिपादनाच शिवेऽपि शक्ति: स्याव। तस्मादेकया वाडनेरया वा सांधारंणत्वान् पुरु- पश्चुत्या विष्णपरत्वनिर्णयो युक्त:। महापुरुषशब्दोऽपि न तत्परत्वनिर्णायकः। उक्तरीत्या सामान्यशक्त्यैव भयोगोपपतेः। न चात्र महापुरुषश्रवणमपि। महान्तं पुरुषमति भिन्नपद्योरेव अवणात्। न च पददयस्य कचिदका रूढिरस्ति। नारायण- समारूयाऽपि. पुरुषसुक्तस्य तदृषिकत्वनिबन्धना। 'नारायणट- ऐ्टेन पुरुषसक्तेनोपचितां चितिमुपतिष्ठमान इह जन्मनि पुरुषो भवेत्'इति वाधूलसूत्र ऋषिदेवतयोर्नारायणपुरुषस्ब्दाभ्यां भेदेनोपादानाव। वैष्णन्यां शान्ती नारायणसमाराधने च विनि- योगोऽपि नाभिधानश्नुतिमासं शिवपरत्वमस्य बाधते। 'उदध्यस्व' 'अभिर्मूर्धा दिवः ककुत्' इत्यादिमन्त्राणां ग्रह्यज्नें तच्तद्ग्रहा- रांधने वत्षेवत्यमन्त्रविनियोगावसरे बुधभीमांदिपूजासु विहि व्ीनामि बहुशस्तदाराधनजपहोमादिषु विनियुज्यमानाना-

भेयत्वाबाधाव् ।.अन्यथा यजेत्पुरुषसूक्तेन धनदं विश्वरूपिणम्'।

स्वि चास्य सूक्तस्याभिधानश्चत्याद्यनुगुणोऽपि विनियोग: । यथा वौधायनसतरे श्रीरुद्रन्यासादिषु शिवसंकल्पादिषु विनि- योग:। नमकं चमकं चैव पुरुषसूक्तं च नित्यशः। जपभेवि महादेवं गृहं गृहपतिर्थथा॥ इति पुराणे। पास्तुश्ान्ती- आवाह कुम्भे देवेशं रुद्रं भुवननायकम्। इस्युपक्रम्य- नमकं चमकं चै पौरुषं सुक्तमेव थ। इत्यादिना जपे विनियोग:। तथा लिङ्गपुराणे छिवपूजाविषी- सकूजेंण सपुष्पेण स्नापयेन्मत्रपूर्वकम्।

आनन्द्मयाधिकरणम्। मन्त्रांय्वैतान्मवक्यामि, इत्युपक्रम्प- ज्येघ्ठुसान्ननां प्रयेणैव तथा देवव्रतैरपि। रयंतरेण पुण्येन सुक्तेन पुरुषेण च।। हति शिवाभिपेके ध विनियोग: । उपबृंदणमपि विनियुक्तम- नपार्थविवरणरूपत्वाच्छतविनियोग निर्वाहार्थकत्वादन्ययासिद्ध न श्ुतिपापतमस्य शिषपरत्वमपवादितुमीष्टे। तथा हि-अस्त्यन्यदे- वस्यानां मन्त्राणां विधिघलादेवतान्तरयजने विनियोग:।स च तेर्षा मन्तार्णां यजनीयदेवताप्रदर्शनेन निर्वाह्यः। मन्त्राधिकरणे मन्त्रविनियोगस्य वाक्यार्थपतिपादकत्वस्थितेः । तदर्य च मन्त्र- स्थस्य देवतापरस्य पदस्य यजनीयदेवतार्यां मुख्यवृत्त्यसंभ- बाद 'वचनौतु ययार्थमेन्द्री स्याद ' (जै० सृ० ३। २ । ३) इत्यैन््घिकरणन्यायेन लक्षणावृत्तिर्वाच्या। तत्समभिव्याहृत. विशेषणानां तु 'दर्भैस्तृणात हरितैः' इति मन्त्रे हरितत्ववत्सं- भवदर्यानां तद्विशेषणपकाशनद्वारा तत्र पर्यवसानं वाच्यम्। 'सोमः पवते जनिता मतीनाम्' इति मन्त्रे सोमलतायामगन्या- दिज़नयितृत्ववत्। तन्रासंभवदर्थकाना त्वभ्युदयायासमवेत- गुणपकाशनद्वारा तत्र पर्यवसानं वाच्यम्। असमवेतस्यापि गुणस्याभिधानं मन्त्रश्चतविशेषणविशिष्टपकाशनमभ्युदयकारीति नियमादष्टार्थमित्यस्यार्थस्य वचनात्तेषामितरार्य प्रयुज्यत इवि नावमिकाधिकरणस्थितेः । एवं च पुरुषसूक्तस्याभिधानश्रतित- दनुगुणलिङ्गनदिनियमितश्निवैकान्त्यस्यापि श्रुतविनियोगान्तर-

रोऽपि पुराणादेरभावे पुरुषबुद्धया कल्पनीय इति स एव तत्स- माराधनतदङगफलादिमपश्चमधानेषु पुराणागमादिपु नियम्यत इत्यन्यथासिद्धान्येवोपबृंहणानि। दृश्यन्ते ह्यसमवेतार्थविशेषण नामपि मन्त्राणां पुराणेषूपवृंदणानि- सोमं ससर्ज यज्ञार्थ सोमाद्धोः समजायत।

१ 'नास्वय' इतीदानातनपुस्तकपाठः ।

शंकरपादभूपणे- घरा प बाि: सुर्येम पत्तपाणि: शर्चीपातिः.।। विष्णुर्नारायण: श्रीमान्सर्वे सोमम्यं अगव । इत्यादीनि। एवं पुरुषसक्स्य शिवपरत्वमतिपादकान्यपि उपपृंहणानि रश्यन्त। यथा लिङ्गपुराणे- चॉर्मूर्धा हि विर्भास्तव्य खं नाभि: परमेष्ठिनः । सोमसूर्याप्रयो नेत्रं दिख: भोतरं महात्मन: ।। वक्ताटे ब्राहाणा जाता ब्रझ्मा च भगवान्विसु: । इन्द्रापिष्णू भुजाभ्यां तु क्षस्त्रियाञ्य महात्मम: ।। वैश्याध्योरुमदेशासतु शूद्रा: पादास्पिनाफिन: ।। -

शिषपरत्वसिद्धेर्न तन्मन्त्रपत्यभिज्ञानेनापि मन्त्रोपनिषदो नारा- यणपरत्वशडडनऽपि। एवं चास्या हररद्रमहेश्वराधनेकाभिधानश्र- विभि: शिवपरत्वे सकारणमित्यादिमन्त्राणामपि शिषपरत्वमे- नेति पतिपादितं शैषमूर्धन्यैः। अयैवं अ्रअ्मभ्तिलिङ्गादीनां शिवविष्णुसाधारण्ये कर्ष नि- र्जय इति चेतू। अमत्सरत्वेऽभियुक्तोक्तरीत्या शिवविष्ण्वोरभेदा- ककिारादिति नूमः। तथा हाियुक्ता :- व्यावहारिकमक्रियायां पदार्थो द्विविधः । दग्दश्यं च। दक्पदार्थ आत्मा परमार्थत एकोऽप्युपाषिमेदेन जीवेशसाक्षिमेदाभिविष:। कारणीभूता.

भाजानोपहितो जीव:। अविद्यापतिषिम्ब ईश्वर इति पस्षे विम्न- चेतन्यं साक्षी । विम्नेश्यरपक्षे विम्बमतिषिम्बानुगतमुखवज्जीवे- शरानुग सर्वानुसंधातृ चैतन्पं साक्षीत्युव्यते। विशिष्टफेयकयो- मेंदा भेदाङ़ीकाराव । विम्मपतिषिम्बार्भ्यां शुद्दस्य भिशतवं वद- नुष्यूवत्मं च ट्रयमध्यविरुद्धम् । ईन्परोऽपि स्वोपाधिभृवनिगु· णात्मकमायाया गुणनयभेदेन ब्रझ्मविष्णुरुद्रमेदेन निविध:। कारणीभूतरजउपाधिको त्रझ्मा स्रष्टा। कारणीभूतसत्वगुणोपा पिर्पिग्णुः पाळयितां! कारणीभूततमउपाधिर्षद्र: संहर्वा। हिर-

आनन्दमयाषिकरणम् ।

व्यगभस्तु महाभूतकारणाभावात् त्रझ्मा। तथायुवाडपे स्थूळभृष. · सषटृत्वात। कांचत 'स वे शरीरी प्रथम:' इत्यन्न अध्ोत्युपण- पते। तथा य चतु सुंजादिकार्यश्षरीरपालनादविष्ण्वादिकर्तक- स्व एकस्यैवन्वरस्य चतुभुजचतुमुखपश्पुखाया: पुमाकारा:। शीभारतीमवान्याद्याय कयाकारा:। अन्ये व मरस्य कूर्मादयोड- नन्तावतारा लीळयैवाSविर्भवन्ति भक्तानुग्रहार्थम्। न तु चतु- मंजाकारा विष्णोरवतारव्तुर्मुखाकारों म्रह्मण: पञ्ञमुखाकारो ्द्रस्य लक्ष्म्याकारो विष्णोर्भारत्याकारो ब्रह्मणो भवान्याकारी रद्रस्येति। तथा सति वतुर्भुजशर्रीरिण: पालनकर्तृवामयोजकं विष्णुत्वमिति वक्तव्यं स्यात्। तभ संभवाति। वस्य देस्यसंहा रादिरूपरुद्रकार्यकर्तृत्वस्यापि दर्शनात्। तकष्य देवरक्षणफलक- स्वेऽपि तम:कार्यत्वेन रुद्रकार्यत्वात्। एवं पञ्चववत्रभ्रीराय. च्छिनस्य त्रिपुरादिसंहतृत्वेऽपि न तस्य रुद्रत्वनिर्णय:। संहा- रस्य जगत्पाळनफळकत्वेन विष्णुकार्यत्वाद । 'श्िव एकों ध्येय: शिवंकर: प्रज्ञा च तस्मात्मसटता पुराणी' इत्यादिश्त्या

रसृत्वेऽपि पालनरूपविष्णुकार्यदर्शनाव. ।'सैषा मसभा बरदा नूर्णा भवाते सुक्तये' इति मुक्ति रूपविष्णकार्यमतीवेश्य न रद्ररू- पत्वनिर्णयः। एवं पुराणतन्त्रादौ सरस्वत्यादेरपि पालनादिरूप- विष्णुकार्यमतीतेश न ब्रह्मरूपत्वनिर्णयः। तस्मात्सर्वाणि शरी रांणि सर्वेषामि। चतुभुजादिशरीरावच्छिमे कलसकार्यस्य रुद्रादायपि मतीते:। एवद्भिनायणैव- हरिरूपी महादेवो लिङ्गरूपी जनार्दनं:। ईषदप्यन्तरं नास्वि मेदकभरकं ब्रजेद् ।। इत्यादीनि नारदीयस्थानि वाकवानि। महं एवं सर्वगो देवस्तयमेवाई जनार्दन। त्वच: परतरो नास्ति शन्देरयेर्जगत्पते।। नामानि तब गोविन्द यानि लोके महान्ति थ। • तान्येय मम नामानि नात्र कार्या विचारणा।।

शांकरपादभूषणे-

स्वदुपासा जगनाथ सैवास्ति मम गोपते । यञ्ञ त्वां द्विपंते लोक: स माँ द्वेष्टि न संशंयः ।। र्वदिस्तारो यतो ब्रह्मा अहं भूनपतिस्ततः । न तदस्ति विभो देव यज्ञे विरहितं कचित् ।। यंदासीयच वर्तेत यच्च भावि जगत्पते। सर्वमेताद्धि देवेश बिना किचिस्वयां नाि॥ इत्यादीनि कैलासयात्रार्यां हरिवंशस्थानि महेश्वरोक्तानि । तथा-भवानइं च विश्वात्मभ्नेक एव हि कारणम् ! जगतोऽस्य जगत्यये मेदेनाऽडवां व्यवस्थिता।। स्वया यदभयं दस दतं तदभयं मया। मत्तों न भिन्नमात्मानं द्रष्टुमईसि शंकर। योड़हं स त्वं जगच्चेदं सदेवासुरमानुषम् । अविद्यामोहितात्मानः पुरुषा भिन्नदर्शना: ॥ इस्यमदेविष्णुपुराणवाक्यानि। विणोरन्यं तु पश्यन्ति ये मां ब्रह्माणमेव च। फुतर्कमसयो मूढाः पच्यन्ते नरकेष्वध: ।। ये व मूढा दुशत्मानो भिन्न पश्यन्ति मां हरे:। ब्रम्माणं च तथा तेषां भ्रूणहत्यासमं त्वघम्।। इवि भविष्यत्पुराणस्थानि च समञ्जसानि।' स ब्रझ्मा स शिन: स हरिः' 'एको देवः सर्वभूतेषु गूढः''धावाभूमी जन- यन्देव एक:'(ऋ० सं० १०।८१।३). इत्यादीनि भ्ुति- वाक्यानि च। ब्रह्मनारायणौ पूर्व रुद्रः करपान्तरेऽसजत्। कल्पान्तरे पुनर्श्रह्मा रुद्रविष्ण जगन्मयः ।.

नारायणं पुनर्श्रस्ा ब्रह्माणं च पुनर्मनः ।। एवं कल्पेषु कल्पेषु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । परस्परस्माज्जायन्वे परस्परजयैषिण: ॥ तत्तत्कल्पीय तुत्तान्तमधिकृत्य महर्पिभि: । पभाव: कथ्यते तेषां परस्परसमुन्बवात्॥ इति वायूक्ते:।

आनन्दमयाधिकरणम्। ३६७

कचिदूब्रआां कचिद्विष्णुः कचिद्ुद्रः प्रशस्यते। नानेन तेषामाधिक्यं न्यूनत्वं वा करथंचन ।। त चत्कल्पीयत्चान्तमधिकृत्य महर्पिभि: । पुराणानि प्रणीतानि विद्वास्तत्र न मुहति॥ इति कूर्मपुसणोक्ते:। अयं परस्त्वयं नेति संरम्भाभिनिवेशिन:। यातुंधानां भविष्यन्ति पिशाचाश् न संशयः ।। इवि वायूक्तेस्तेषां न्यूनाधिक भाववादे प्रत्यवायभ्रवणाच्च। एवे- न 'एको ह वे नारायण आसीत्' इवि श्रुवा परमका- रणे नारायणपदश्रवणात्तस्य रुद्रपरत्वे णत्वानुपपरेस्तदनुसेवेन सावकाशानि शुत्यन्तराणि नेयानीति वाचोयुक्तिरवि निरस्ता।

श्रवणेन विरोधपरिहराय तयोरेक्याभ्युपगमस्यैव युक्तत्वास्। अन्यथा नारायणशब्दस्यापि योगवत्या शिवपरत्वसंभवेनामि र्नयस्य दुर्वारत्वात्। न च णत्वायोगः । नारायणस्यायं ना- रायण इति न्युत्पत्ती नारायणस्येयं नारायणीतिवद्धाधकामा- बाद। (जनितोत विष्णोः' (ऋ० सं० ९।९६।५) इंति सोमं पकृत्य श्रवणात्तादषीन्यन्यायाच्य यानि रुद्रापकर्ष- व्यअ्ञकाने वाक्यानि दश्यन्ते तानि कार्यरुद्रपरतया नैयानि। ब्रअ्मविष्णुरुद्रेन्द्रा: संप्रस्यन्त इति दर्शनाव। यत्त रुद्रस्य विष्णात्मकत्वे विष्णोरेव ब्रह्मत्वं सिद्धमिति वद्विष्णो रुद्रात्मकत्वे रुद्रस्यैव ब्रह्मत्वं सिद्धमित्यनेनोत्तरितयं। दुराग्रहत्वे यथेश्वरमेरणं त्वमेव विचारय।तन्र नास्माकं निर्ब- न्धः। परंतु विष्णुरेव जगत्कर्तुब्रह्मश्ब्दवाच्य इति वदता वि- णुशिवादिविषयत्वेन संदिह्यमानाना दशितश्षुतिलिङ्गनदीना तंचवांक्यमुदाहृत्य पूर्वोचरपक्षरचनतया तत्परत्वं न्यायेरूपपा- दनीयम्।न.त्वसिद्धविद्दृढ यादिभिस्तेषां विष्णुपरत्वं निर्णेयम्। मीमसिंवियर्थ्यांपातात्। तच नोपपादिवं सूत्रकृता'अनुपपचे- स्तुं नं शर्सैर:' (ब्र०सू०१,२,३) 'न च स्मार्तमतद्धर्माभिका पाव' (ब्र० सू० १।२।१९) इतिवस् 'न शिवोऽतुपपतेः' इवि

शकरपादभूषणे-

स्पशटृतयेति दूषणमवश्िष्यत एव। अन्तस्तरद्धर्माधिकरणादिपय- मपादी माद्यषिकरणादिपु तदीयविषय वाकयभुतश्रुतिलिङ्गनद्ीनां शिपसाधारण्योपपादनेन न यथा विष्णुमाश्ननिर्णायकत्वं तथा वचदषिकरणेपु स्वद्रीत्याऽषिकरणयोजनायां दूषणावसरे निपु- णवरं पतिपाद्यिष्याम:। यद्पि शब्दा वैदिकास्तावच्ततुविधा:। अन्यन्रैव मसिद्धा :, उमयत्र पसिद्धा:, अन्यत्र प्रसिद्धा:, तत्र प्रसिद्धा:, इवि/ सर्वडपि नामलिङ्गत्मकतया मत्येकं द्विविषा:। तत्र नामात्मकानामन्यत्र मसिद्धानां श्रव्दानां प्रथमपादे समन्वयः। लिङ्गगत्मकानामन्यत्र मसिद्धानां शव्दानां द्वितीयपादे समन्वयः। उभयत्र मसिद्धानां शब्दानां तृतीयपाने समन्वयः। अन्यनैव मसिद्धाना चतुषें पादे

न्दृवीधीपानां पादभेदोपाषिभेदवर्णनम्। तदप्यसत्। अन्यननेव मसिद्धवत्तन्रेव मसिद्धानां पृथग्वक्तव्यत्या चातुविध्योकत्ययो- गातू। न च तनेत्यनेन तत्रेवेति विवकषितमन्यथा तत्रापीति वि- वक्षायासुभयत्र पसिद्धेष्वन्तर्मावः स्यादत एव तत्र मसिद्धा म्रहण्येव मसिद्धा इति सुधायामुक्तमिति वाच्यम्। तथा सत्युक्त- युक्त्येवान्यनैव पसिद्धानां पार्थक्यायोगेन न्रैविध्यस्येवाऽSपथे:। कि चान्यत्र प्रसिद्धा इत्यस्प पादमेदोपाधेरवधारणागरभत्वे चतुर्थपादोपाध्यन्तर्मावः। आनन्दमयशब्देऽन्यत्रैव प्रसिद्धिर्दुरुप- पादा च। मयटो विकार इव माचुर्येपि प्रयोगाविभेषात्। भसि- दिरहि प्रयोगमाचुर्य तच्ाविशिष्टम्। वदगर्भत्वे वृवीयपादीपाष्य न्वर्भाव इति कथं पादोपाविवेजात्यम्। किचेन्द्राकाशमाणादि- भ्रव्दानां प्रथमपादीयानामव्यक्तजीवादिशव्द्ानां चतुर्थपादी यानां चान्यनैव पसिद्धयविशेषे कुतो वैजात्यम्। कयचित्करप- नैऽपि या तत्र मसिद्धेऽपि तथा वैजात्यस्य कल्पनया द्वैविध्यसं- मवात्पाश्विध्ये वक्त्तव्ये वातुर्पिध्योक्तिरयुक्ता। यक्षु चतुर्थपादीयटीकार्या लोकपसिद्धयाऽन्पत्र निरूकानी भुविषिङ्वलादिष्णो समन्वयः माकू प्रतिपादितः। इदानी तु भुविछिङ्गदिभिरेवान्यत्र प्रसिद्धाना समन्यग: प्रतिपाधत इत्युः

आनन्दमयाधिकरणम्।

कत्वात्, श्ुर्तिलिङ्गगदिभिरन्यश्रैव म्रसिद्धानां सामसत्येन विश्ञे- पहेतुभिर्विष्णावेव पवृत्ति दर्शयत्यस्मिन्पाद इति चतुर्थपादे भाष्योक्तेथ, लोकनोऽन्यत्रेव मसिद्धा अन्यत्र प्रसिद्धा:, श्रत्या- दिभिरन्यत्रैव मसिद्धास्त्वन्यत्रैव मसिद्धा इति वैज्ञात्याभोक्त पादोपाधिसांकर्यम्। तत्र प्रसिद्धानां तत्रेव प्रसिद्धानां चाव्युत्पा- यसमन्वयत्वेनामेदविवक्षया च न पाश्चविध्यं वेदिकशव्दाना- मिति। तदप्यसत्। आन्दमयादिनाम्नां सर्वगतत्वादिलिड्गनना च 'आनन्दमयोऽभ्यासाव' (ब्र० सु० १ । १। १२) 'अन्तस्तद्धर्मोपदेशाव्' (त्र० सृ० १ ।१।२०) इत्या- दषिकरणेषु प्रथमपादीयेषु समन्वेतव्यानािन्द्राकाशािशव्दा नाभिन्द्राका शादाविवान्यत्रार्थनिशेषे्यत्राSडित्यादो लोक. तोडन्पत्र पसिद्धयमावादन्यत्र मसिद्धत्वाभावापातावु।

न्यत् प्रसिद्धिरस्तीति कल्नम्। तन्न। तथा सत्यनरत्वादिलिङ्ग सममिव्याहरेणाव्यक्तादिपदानां चतुर्थपादे समन्वेतव्यानामन्प वैव मसिन्दृत्वेन त्वदभिमतानामध्यन्यत्र मसिद्धत्वापावाद। यथा हि सर्वगतत्वादेरन्यत्र प्रसिद्धिसाधिकाSSदित्यश्रुतिरन्तर्याँमित्वा. देरन्यत्र मसिद्धिसाधकं शरीरित्वादिक्ं लिङ्गं च लोकतोऽपत्र

लिङ्गनमपि लोकतोऽन्यत्र मसिद्म्। किचान्यत्रेव मसिदेष्वव्य- क्रमकृत्यादिशव्देध्वपि लोकतोऽप्यन्यत्र प्रसिद्धे: सत्त्वादन्यत्र पसिदेन्द्रा का शादिशव्द्ृष्वपि श्रत्यादिनाऽप्यन्यत्र पसिद्धे: स- द्वादुपाधिसाकर्य दुर्वारत्। न च मबलश्षतिलिङ्गदिभिरन्यत्र पसिद्धा अन्यत्रेव प्रसिद्धा:, शत्यादिमात्रेणान्यत्र मसिद्धारतव न्यत्र मसिद्धा इति अ्रतिलि इनदिगापावल्यामानल्याकया भेद इति वाच्यम्। अव्यक्तादिशव्दानामन्यत्र मतिद्धिसाधकावर

म्रकण्य संभवेन पचळत्ववि भपात्। करथचि:संप वत्यावरत्वा

शांकरपादभूषणे-

संमन्वयासिद्धिमसङ्गनथ्व। तत्र मसिद्धानां तत्रैव पसिद्धारना

न्यत्र प्रसिद्धानामन्यत्रैव पसिद्धानां च व्युत्पाद्यसमन्वयत्वेनै- क्यापच्या त्रेविध्यापत्तेश्रातुर्विध्योक्तेरयुक्ततापातात्। किंच घु- भ्वायतनत्वादीनामुभयत्र प्रसिद्धत्वं कि लोकादुत श्रुत्यादिना। नाऽडघः। असिद्धेः । नान्त्यः । इन्द्राव्यक्तादिशव्देष्वपि तौ- ल्यातू। पूर्वोत्तरपक्षसाधकश्चत्यादिभिस्तेष्वपि तथात्वस्य व कतुं शक्यत्वाव। उभयत्र पसिद्धानामपि नान्यत्र प्रसिद्धादिभ्यो भेद: । किचाऽडकाश्रज्योतिरादयः शब्दाः पथमतृतीय चतुयेंषु समन्वीयन्त इति यदुक्तम्। तदयुक्तम्। तेषां त्रि:प्रकारप्रसिद्धे-

काश्नस्तल्लिङ्गात्' (ब्र० सृ० १।१।२२) ' आकाशोड- र्थान्तरत्वादिव्यपदेशाव ' ( ब्र० सू० १। ३। ४१) ' कार- णत्वेन चाडडकाआदिषु० ' (ब्र० सृ० १ ।४ । १४ ) इत्य- विकरणेषु क्रमात्पथमतृतीय चतुर्थपादीयेषु समन्वेवव्यानामाक्रा-

यच नामलिङ्गभेदाच्छव्दानां द्वैविध्यवर्णनम्। तदपि न युक्तम्। रुद्देलक्षण्यस्य दुरुपपादत्वाव। यथ रूढत्वं नाम. त्वम्। यौगिकत्वं लिङ्गत्वमिति सुधायामुक्तम् । यञ्च के- वलधर्मिवाचित्वं नामत्वम्, धर्मविशिष्टधर्मिवाचित्वं लिङ्गत्व- मिति टीकायामभिमेतम्। तदुभयमपि न चतुरस्म्। ब्रह्म. णि सर्वशब्दाना महायोगविद्वदूढथोः स्वीकाराव। किंच पा- दोपाषितावच्छेदकं यदि नामत्वं लिङ्गत्वं च तदा द्वैपाद्यमेव स्याद्। अन्यत्र मसिद्धयादयुपपादनं च निरर्थकमेव सयात्। यथ- न्यत्र मसिद्धयादिकमेव पादोपाधितावच्छेदकं तदा मैपाध्यमेव स्यात्। यदि चान्पत्र प्रसिद्धिसहितं नामत्वं तथाविधं लिङ्गत्वं चेत्युच्यते तदोभयत्र असिद्धादिष्वपि तथाऽवश्यंभावेन पाद- षाड्विध्यस्य त्वन्मते दुर्वारत्वात्। नह्यन्यत्र मसिद्वेष्वव्रान्तर- भेद: पादभेदव्यवस्थापक्रो नान्यभ्रोभयत्र पसिद्वेष्विश्यम

आनम्द्मयाधिकरणम् ।

युक्त:।

स्य पाथम्येऽन्यत्रैव प्रसिद्धानां माथम्यावश्यंभावात्। सोपाना. रोहणन्यायेनाल्पपयत्नसाध्यस्य प्राथमये तुभयत्र मसिद्धानामेव प्राथम्यौचित्याद। यक्ु चन्द्रिकायामुक्तरीस्या पादोपाधिभेदपर्णनं शडनसमा-

• श्रुत्यन्त्तरादिभिस्तुल्या बुभथस्मिन्पसिद्धना। श्रत्यादितो लोकतो वाऽपीतरेषु प्रसिद्धता ॥ घलवच्छृतिलिङ्गगघ्यैरन्येष्वेव प्रसिद्धता। उभयत्र प्सिद्धादेः क्रमाल्लक्षणमुच्यते।। यद्दा- येषां प्रसिद्धिरन्यत्र केवलैव विरोधिनी । समन्वयश्योभयत्र प्रसिद्धास्ते हि कीर्तिताः ॥ येषां ब्रह्मण्यप्रसिद्धि: प्रसिद्धिश्चा्यवस्तुषु। x विरोधिन्यो हि तेऽन्यत्र प्रसिद्धा कथिता = इह॥

श्रुत्यम्तरादिभिरिति । अर्य माव :- प्रथमाध्यायस्य पादचतृष्टयं कुत इत्याशङ्कय, उपाधिमेदादित्युक्त्तम्। उपाधिचसुष्टयं प्रतिपादयिक्षुमादौ-[तम प्रसिद्धा:] अन्यत्र प्रसिद्धाः, उभयत्र प्रसिद्धाः, अन्मत्रेव प्रसिद्धाः, इति विभाग: कृतः । तत्राऽडद्ये नामलिङ्गाम्यं मेदः। तथा चोषषिचतुष्टयं संप- नम्। एवं चोपाधिचतुष्टयेन पाद्चतुष्टयमुपपत्नम्। तेषां च लक्षणानि यानि सुधादिग्रन्थान्तरे प्रतिपादितानि तानि संकीर्णानि सन्तीत्याशयेन 'अन्यम्न प्रसिद्धा:'इत्यादीनामसंकीर्णानि लक्षणानि हेतुमुखानि 'श्रुत्यन्तरादिभिः' इत्यादिल्लोकद्वयेन प्रतिपादयति। ततब् 'यद्दा' इत्युक्त्वा 'येषां प्रसिद्धि:' इत्यादेकेकेन स्वरूपमुखाणि फलमुखानि च तेषामेव लक्षणान्यसंकीर्णानि प्तिपाद्यति। X विरोधिन्याविति। अत्र • समन्वयस्य' इत्यनुषज्जते। एगमप्रेऽवि -'विरोधिन्यः' इत्यत्र बोध्यम्।

शांकरपादभूषणे-

इति तिस्रो विरोषिन्यस्तेऽन्यत्रैव पसिद्धकाः ।। +येषा शब्दारनों लोफे ब्रह्मणीवाऽन्यत्राष्यप्रयोगाद्वयक्तकिषि शपनिर्णयाय शुत्यन्तरान्वेषणे श्रुत्यन्तरेऽन्यन्रेव ब्रह्मण्यापे पंयोगः शुत्यन्तरसाधारण्यं पवृत्तिनिमिस्तादि साधारण्यं वा पूर्वपक्षिणोऽपि संमतम् ।X अत एव येर्षां विषयवाक्य आपा- सतोऽन्योपस्थापनसमये तत्तुल्यतया ब्रझ्मोपस्थापकत्वम्।=अत एव येर्षां ब्रह्मणि समन्वयस्यान्योपस्थितिमात्रेण प्रतिबन्धस्त उभयत्र प्रसिद्धाः। येषां तु वस्त्वन्तरे लोकपसिद्धयादेः सतत्वात्तद्विरांधेन कापि ब्रह्मणि वत्यादिकं पूर्वपक्षिणो न संम- समू। अत एव येषां विषयवाक्य आपाततोऽन्यमात्रोपस्थाप- कत्वम्। अत एव येषां समन्वयस्यान्योपस्थितिब्रह्मानुपस्थितति- भ्यामेपातिमतिबन्धस्तेऽन्यत्र मसिद्धाः । 0 येर्षा पुनर्वरत्वन्तरे लोकमसिद्धिस्तत्परत्वे प्रवलश्चुत्यादिक्मप्यस्ति। अत एव येषां

• उक्तद्यमिि । ब्रह्मण्यप्रसिद्धिरन्यत्र प्रसिद्धिश्चेत्यर्थः ।अन्यत्रैव प्रसिद्धकाः' इत्यत्र स्वार्थे कप्रत्ययो बोध्यः । + 'श्रुत्यन्तरादििः' इत्यादिश्लोकोक्त्तानां लक्षणानां हेतुमुखत्वं विशदयन् 'येषां प्रसिद्धिरन्यत्र' इत्यादिश्लोकोक्त्तलक्षणानां स्वरूपमुखत्वं फलमुखत्वं च सूंचयन्न्याचष्टे-येषां शब्दानां लोक इति। x हेतुमुखं लक्षणमुक्त्वा स्वरूपलक्षणमाह-अत एवेति। साधारण्यादेवे- स्यर्थ: । यद्यपि स्वरूपलक्षणं पूर्वोक्तश्रलोकेषु कण्ठतो नोकं तथाऽप्युमयत्रा- न्यन्रान्यत्रेव प्रसिद्धेतिशब्दावयवार्थरूपं तदिति तत्तच्छब्दपरयोगादेव सूचितमिति तदाशयः । = कण्ठोक्कमेव फलमुखलक्षणं विवृणोति-अत एव येषामिति। उम- योपस्थापकत्वादेव वा साधारण्यादेवेत्यर्थः । अन्यत्र प्रसिद्धानां त्रिविधान्यपि छक्षणानि विवृणोति-येषा तु वस्तव- न्वर इाति। ० अन्यत्रैव प्रसिद्धानां त्रिविधान्यपि लक्षणानि स्पष्ट्यति-येषा पुनरिबि।

१ शफता इति पाठान्तरम्।

आमन्द्मयाधिकरणम्।

एव येषां समन्वयस्यान्योपस्थितिब्रह्मानुपस्थितिध्यां ब्रम्मपरत्व- स्याशक्यकतपनत्वशङ्पा चातितरां प्रतिबं्धस्तेऽन्यश्रैव मसि- दाः। अत्र च सर्वत्र मत्येकं हेतुस्वरूपफलमुखेन लक्षणत्रयं विवसितम्। तत्र चाउडदेन येषामित्यादिनाऽत एवेत्यतः पूर्वेण हेतुमुखलक्षणमुक्तम्। द्वितीयेन येषामित्यादिनाऽत एवेत्यतः पूर्वेण स्वरूपमुखलक्षणमुक्त्तुमिति विवेकु इति। उक्तं हि- यस्तानि प्रविभक्तानि हेतुरूपफलै: पृथक्। इति। अन्यत्र मसिद्धानाभिन्द्रादिशब्दानां लोकनः सर्वगतत्वादि लिङ्गननां च लोकतोऽन्यत्र प्रसिद्धादित्यादिश्युतिसाहचर्येणा- न्यत्र प्रसिद्धिः, न तूभयत्र प्रसिद्धानामित ब्रह्मसाधारणश्रुत्या दिनेति ततो वैलक्षण्यम्। उभयत्र मसिद्धानां हि धुभ्नाद्यायत- . नत्वादीनाम् 'रुद्रो वाव लोकाधारः ' विष्णावोताथ्च मोताथ्'

घारण्येन सदादिशब्दानां विषयवाक्यस्थाकारणत्वादिधर्मसाधा- रण्येन 'आकाशोऽर्यान्तरत्वादिव्यपदेशात्' (ब्र० सृ० १। ३।४१) इति सुत्रविषये 'आकाशो ह वे नाम नामरूपयोर्नि- र्षहिता' इति वाक्य आकाशशब्दे 'आकाशस्तल्लिङ्गात् ' (ब्र० सृं० १।१।२२) इत्यत्र ब्रह्मण्यपि प्रयोगस्योक्तत्वात्मयोग. साधारण्येनोभयत्र मसिद्धि:, न तु पूर्वपक्षसिद्धान्तन्यायेनेति न सांकर्यावकाश इत्यादिकमन्यत्र मसिद्धादीनां मत्येकें हेतुस्वरूप- फलमुखेन लक्षणत्रयपरिष्करणेनोक्तपादोपाधिसाकर्यनिवारणम्। सदपि मन्दमेव। एवमपि प्थमचतुर्थपादयोरुपाधिसांकर्यस्य मागु- कस्यापरिहाराव। इन्द्राव्यक्तादिशब्दानां पथमचतुर्थपादीयानां कोकमसिद्धयादिविरोधेन ब्रह्मणि वृत्यादेः पूर्वपक्ष्यनभिमतत्वा- विशेषात्। न च मथमपादीये लोकपसिद्धयुपष्टम्भकश्षुत्यल्पत्वं चतुर्थपादीये तदाधिक्यमिति वेजातयं शङ्िततुं शक्यम्। तथाऽपि

चेन्द्रादिशन्द इन्द्रादिस्वरूपे लोकपसिद्धिः, अव्यक्तादिशब्दे

तो वेलक्षण्यं राङ्कयम् । इन्द्रादिशब्द इवाव्यक्तज्पोतिर्यरा

शाकरपादभूषणे-

अमादिशब्देष्वप्यव्यक्तादित्वरूपे लोकपसिद्धेः सरवाद्।

व्यकतादिशब्दानां तत्तत्स्वरूपे लोकपसिद्धिसाधकत्वस्य वकुं नवपश्वात्। इन्द्रदिशव्देष्वपि लोकमसिद्धावुपष्टम्भकश्रुत्याधि- कयसंभवाच। अथास्तु अ्ुत्युपष्टम्भकताल्यं तथाउपि श्रुतिगतमावल्यमधिक- मव्यक्तादिशब्दे नेन्द्रादिशव्दे तच्व लक्षणे विवक्षितम्। तथा

मघलम्। श्रुत्यादेः पावलयं हि पतृत्तिनिमित्तस्य तदधीनत्वा दिना ब्रह्मणि शब्दस्य परममुख्यत्वेऽपि तस्य शब्दस्य तशुक्त- मं।क्यस्य वाऽपरममुख्यवृत्त्याऽन्यपरत्वं विनाऽनुपपद्यमानत्वम्। न त्वापाततो ब्रह्मण्यसंभवमात्रम् येन द्वित्वादिक पपि बलब- तस्यात्। नापि सर्वथाऽसंभवः । येन सिद्धान्तानुदयः स्यात् । तच्चास्त्यव्यक्तादिशब्दे तदुक्तवाक्ये च। अन्यथाSवरत्वादिलिङ्ग विरोधात। इन्द्रादिशब्देषु तन्न्ास्तीति न सांकर्यमिति। तदप्य-

पूर्वपक्ष्यु क्त लिङ्गगनां तत्तदसाधारणानां सत्वेन तदविरोधायापर-

रत्वात। न च तत्र लिङ्गगनामन्यथासिद्धया तदनावश्यकता घडूक्या। अवरत्वादीनामप्यन्यथासिद्धिसहत्वात् । किंचेन्द्राव्य-

दिषश्ाह्ैजात्यं तदा घुभ्वाद्यायतनत्वादीनामपि जा्यमानत्वादि-

यंत्र मसिद्धिर्न सिध्येत्। लोकतोऽन्यत्रप्रसिद्धादित्यादिश्चुति व

रन्यत्रमसिद्धत्वेऽषि तद्वयतिरेकस्य स्वतोऽन्यत्र प्रसिद्धिवङ्गक्ष· ण्यपि संभवादुभयत्रपसिद्धिरविकलेति तृतीये तम्निषेश इत्यु- उपते। वर्सच्यक्तादिपदेऽप्युपष्टम्मकवैकल्येन लोकतोडम्पत्र-

आनन्दमयाधिकरणम् ।

प्रसिद्धिविशेषात्सांकर्य दुर्वारमेव। किचान्तर्यामित्वादिकं यथाऽन्यसाचिव्येनान्यत्र मसिद्धमुच्यते तद्वद्शुभ्वाद्यायतनत्व. मध्यन्यसाहित्येनान्यत्र प्रसिद्धमन्तर्यामित्वं चेतरसाहित्येनोभयत्र मसिद्धमस्तु ।

गतः। स च न छुभ्वाद्यायतनत्वादावस्ति।'रुद्रो वाव लोकां- धार: । 'लोकाश्च लोकिनश् विष्णावोताक्च मरोताथ' इति

सिद्धतेति कल्पनम्। तदप्यसत्। इन्द्रादिशव्द्ेऽपि' मसेन्द्रपात्रं यमिन्द्रमाहु:' इत्यादिसमाख्याश्चतिताल्येनान्यत्रपसिद्धयपा वापचेः ।

सत्वेऽपीतरानपेक्ष स्वत उभयतपसिद्धत्वमादाय तृ्तिये् संग तिरस्तु। अन्यथा कापि रूपद्वयवतो विचारो न स्यादिति णृ- म्वायधिकरणे चन्द्रिकायामुक्तम्। तदपि न सत्। तर्हिं तद्वद- न्वर्यामित्वमपि तृतीये स्यात्। उमयत्र संगतस्प यत्र कापि विचार्यत्वे समाने व कृतं पादोपाधिवैजात्यकल्पनेन। किवैवं स्वत उभयत्र मसिद्धानां तृतीये निवेशे स्वतोऽ्यत्र मसिद्धा- नामेव द्वितीये निवेशो युक्त: स्याद। तथा चाSडदित्यादिभ्रुति- साह चर्येणान्य त्रमसिद्ध सवेंगतत्वादीनां द्विती ये निवेसो न स्थात्। यत्त सर्वगतत्वादेः स्वतःम्रसिद्धयुपपादनं तट्टी काग्रन्थादिविरोषा- बहुप्रमाणविरोधाच न समञ्जसम्। वस्तुतस्तु यथाऽडनन्दमय- शब्दस्य नामलिङ्गोभयात्मकतयोभयत्र संगतत्वे सति प्थमाति कमे कारणाभावात्मथमतो निरूपणमेवं दयुम्वाद्यायतनत्वस्योभ- य रूपत्वे नोभयसंग तत्वे प्रथमानतिक्रमादादावेव तभिरुपणं युक्कत मिति। अपि चोक्तपरिष्कारेऽपि कथमाकाश्गोतिरादिपदाना पादत्रयविषयता। एकस्य न्रैविध्यायोगस्य पागुक्तस्यापरिहा. रात्। नहि लोकन श्रतिलिङ्गनदिभिश्चान्यन्रेव मसिद्धतमा म्रह्मणि वृत्तिशून्यतया पूर्वपक्ष्यभिमतानां पुनर्रअ्रण्यन्यं च ुत्तिमत्तया पूर्वेपक्ष्यभिशतत्वसंभवः । नतु 'आकाशस्तल्ि

२७६ श्रांकरपादभूषण --

ङ्रत्' (ब्र० सृ० १।१।२२) इत्यत्र ब्रह्मण्याकाशपदस्य पयोगसाधारण्यादुभयत्र प्योग: सिध्यतीति चेतू। न । तथाऽपि पूर्वपक्षिणोऽन्यत्रेव ब्रह्मणि टृत्तेरभिमतत्वात्।'आकाशो ह वे नाम नामरूपयोनिर्वहिता' (छा० ८।१४ । १) इत्यत्राSड- काशपदस्यान्यपरत्वे 'सर्वाणि ह वा इमानि' ( छा० १। ९) इत्यत्राप्यन्यपरत्वावश्व्यंभावे ब्रह्मपरत्वासिदेश। अत एव 'आफाशादेव सर्वाणि भूतानि' इति च्छान्दोग्यस्थाका- शस्याब्रह्मत्वे 'यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् ' इति वैत्ति- रीयस्थाकाशोऽपि विष्णुर्न स्थादित्युच्यते। 'माणस्तथाऽनुग- मात्' (ब्र० सू० १।१।२८) इत्यश्रैतरेयवाक्यस्थन्ाण- स्यात्रअ्मत्वे 'तद्वे त्वं माणोऽभवः' इति तैत्तिरीयस्थपाणोऽपि तथा स्यादित्युच्यते। तथा 'ज्योतिर्दर्शनात्' (ब्र० सृ० १। ३।४०) इत्यत्र वाजसनेयवाक्यस्थज्योतिषो ब्रह्मान्यत्वेऽ्भि- सूक्तस्थज्योतिरपि तथा स्यादित्युच्यते। तस्मादाकाशश्दस्य पयोगसाधारण्यादुभयत्र भसिद्धिरित्युक्तिरयुक्ता । यदि च योगेन ब्रह्मवृत्तिता तस्यापीष्टित्युच्येत तहिं रूेयोगापहारकत्वं बदतः पूर्वपक्षिणस्तदृपि न संमतमिति पत्युच्येत। इन्द्रादिय व्दानामपि तयेवोभयत्र मसिद्धता च प्रसज्येत । एतेन 'आकरा- शोऽर्थान्तरत्वादिन्यपदेशात्' (ब्र० सू० १।३ । ४१ ) इत्यनेन द्ुभ्वाद्यधिकरणस्यैव संनिहितत्वादाक्षेपात् 'आका- शस्तल्लिङ्गात् '(ब्र. सृ० १।१।२२) इत्यस्येत्युभयत्र - मसिद्धता चन्द्रिकोक्तानिरस्ता। 'माणस्तथाऽनुगमात् ' (त्र. सू० १।१ । २८) इत्यत्रेव पादान्तरस्थस्याप्याक्षेपसंभ- बावु, अन्यथा 'ज्योतिर्दर्शनाव' (ब्र० सू० १। ३। ४० ) इत्यत्र टीकाविरोधाच। अत एव'ज्योतिश्वरणाभिधानावु' (त्र० सृ० १।१।२४) इत्यत्र वहिरिति पूर्वपक्षः, 'ज्योति- रदेर्शनात्' (ब्र० सृ० १।३ । ४० ) इत्यत्र तु जीव इत्यतो न तदाक्षेप इति चन्द्रिकोक्तिरपि टीकाविरोधाभिरस्ता। त्रझ्मा-

पर्यायेष्वपाठेन मकाशकत्वस्य व साधारण्येन चान्यत् मसिद्धे

आनन्दमयाषिकरणम्ं। रदुष्पपादत्वाच्। कथचित्तदुपपादने व प्रथमचंतुर्यपादीयं न स्वांतु। यत्ु 'आकाशस्तल्लिङ्गत्' (ब्र० सू० १।१। २२) इत्यतः भाग्ब्रह्मंपरत्वानुक्तेरन्यत्र प्रसिद्धतेत्युपपादनम् । तभ। तर्हि चतुर्थपादेऽन्यत्रप्सिद्धिर्न स्यात्। माग्ब्रह्मपरत्वस्पोक्त- त्वाव्! न च तत्र ब्रह्मलिङ्गनभावेन लोकतोऽन्यत्रपसिद्धेरबा- घादन्यत्रपसिद्धतेतति कल्पना युक्ता। तथाऽपि प्रयोगांसाधार- ण्यपरंयुक्ताया उभयत्रपसिद्धताया दुर्वारत्वात्। अन्यथा 'आकाशों ह वै नाम नामरूपयीनिर्वहिता' (छा० ८। १४। १) इत्यत्रापि तदभावमसङ्गाद्। यदि च संभूतत्वरूपांन्यलि- डग्बलादन्यत्रपसिद्धतेत्युच्येत तहिं 'वै नाम' इति प्रसिद्धयुपपा- दकंनिपातवलाल्लोकमसिद्धेरेव ग्राहयत्वनिशये च नाम रूपनिवो- दृत्वस्येदानीमपि ब्रह्मलिङ्गत्वनिश्चयेन तथात्वे पूर्वपक्षानुः स्थितिपरसङ्गेन च तत्राप्यन्यत्रमसिद्धिनिश्चयसंभवात्। किचेनं ' ज्योतिदरशैनाव ' (ब्र० सू० १।३।४०) इत्यत्रापि ज्योतिःश- व्दस्योभयत्रमसिद्धता न स्यात्। 'माणेतु हधन्तज्योतिः' (तृ० ६।३.७) इति प्ाणसंबन्धादिलिङ्गेन जीवपरत्वनिश्चयात्। पयोग-

हि०' (ब्र० सू० १।४,९) इत्यत्रापि तथात्वं स्थात। लोकमसि- दयव्याघाताय तत्र तदनङ्गकारे चISSकाशशव्द्ेपि तथात्न स्यात्। किंच 'आत्मन आकाशः संभूतः' (ते० २।१।२)

फारे'अङ्गुनधुमात्रः पुरुषः' इति वाक्यस्येशनश्ब्दस्यान्यत्रम सिद्धयभाव: स्यात्। ब्रह्मलिङ्गनश्रवणात्। प्त्युत 'ऊर्ध्न माणन सुन्रमयत्यपानं मत्यगस्यति' इति माणोश्रेतृत्वादिविपरीतिङ् श्रवणात्। न च तत्र सर्वदेवोपास्यत्वानन्त्रयादूढित्यागे मेरक- त्वसाधारण्यादुभयत्रमसिद्धता टीकोक्ता युक्ता। तथा सति नि

वअशव्दस्य नामरूपनिर्वोदृत्वादिनाऽडकासनव्स्प च रूहि स्पायेनैवोभयन्रमसिद्धता स्याव। अस्तु वा यथाकर्षिट्मयन्

३७८ शांकरपादभूषणे-

पसिद्धतैवास्मदिष्टा। अक्षरशब्दे द्रशृत्वादिविरोधेन रुढिभङ्गे नापि नाशित्वायोगेनोभयत्रप्सिद्धताया अस्मदिष्टत्वादिति चेव। सत्यम्। तर्हिं पारिभाषिकमेवोभयत्रपसिद्धत्वं स्थात। तचेन्द्रा- दिशब्देष्वव्य क्तादिशब्देष्वपि तुल्यम्। इद त्वर्थानुसारेण साधा- रण्याविघाताव। रूढेर्योगापहारकत्वात्तदनड्गीकारश्चेत्। तुल्य- मीशानादिशब्देष्वपीति दिक्। इदं चात्र बोध्यम्। वस्त्वन्तरे लोकप्रसिद्धया श्रुतिसहितया वा तथाव्युत्पन्नानां शब्दानां तद्विरोधाद्वह्वणि वृत्तेः पूर्वपक्ष्यनभिम-

मन्यत्रैव प्सिद्धत्वमित्यस्य कर्थंचित्संभवेऽप्यक्षरेशानवज्रब्राह्म णाकाशाव्यक्तादिपदानामन्यत्रप्सिद्धत्वं कर्थं त्वदुक्त्तलक्षणेन

विशेषनिर्णयोपयुक्तक्ुतिसाधारण्यादेः पूर्वपक्ष्यनभिमतत्वं हयुभय- त्रमसिद्धतागमकमुक्तं त्वया। तच्चाक्षरेशानवज्रादिपदेषु नास्ति। तेषामन्यत्र लोके प्रयोगसत्वेन तदभावघटितलक्षणाभावात्। ननु पूर्वपक्ष्यभिमतवस्तुविषयकलौकिकपयोगाभावोऽस्मदभि- मतः, स चास्त्येव, श्रीततत्ववायुचतुर्मुखादा वक्षरेशान ब्राह्मणदि पदानां पूर्वपक्ष्यभिमतत्वात्। तत्र च लोकिकपयोगाभावादिति घेतू। न। वज्तपद इन्द्रायुधपरत्वेन पूर्वपक्ष्यभिमते तथाऽपि तद. सिद्धेः। सर्वगतत्वादावतिव्यापेश्र। तत्रापि लौकिकमयोगाभावा- च्छृतिसाधारण्याच्च। तदुपष्टम्भकादित्यादिपदेपु लौकिकमयोगा- साधारण्यं च। तच्य ब्राह्मणाद्युपष्टम्भकानादिशव्द्रेष्वपीति। एवं स्वरूपलक्षणान्यपि न चतुरस्त्राणि। अन्यमात्रोपस्थापकत्वस्ये- न्द्रादित्याव्यक्तादिपदेषु समत्वेन सांकर्यानपायात्। न चाSड- त्यन्तिकत्वानात्यन्तिकत्वाभ्यां वैलक्षण्यं शङयम्। अन्य- मात्रोपस्थापकत्वघटका भार्वाशयोरात्यन्तिकतवानिरुपणात् । त- था हि-तर्तिक न्यायानुगुणत्वं न्यायान्तराप्रतिबध्यत्वं वा। आधे पूर्वपक्ष्यभिमतन्यायानुगुण्यमुभयत्राप्यस्तीति तदेव सांक- र्यम्। द्वितीये सिद्धान्तन्यायम्रतिबध्यत्वादसंभवो दुर्वारः। अत एष शृत्यतुगुण्यं भ्रुत्यन्तरामतिबध्यत्वं वा न तद्। इन्द्रादिप-

आनन्दमयाधिकरणम्। १७९

दष्याप श्रुत्यनुगुण्यांपपादनात। ससिद्धान्त्यभमतश्षुतिमातषध्य- त्वस्योभयोः सर्वेनासंभवाद । अथ पवलश्चत्यननुगुण्यं तत्।

मिति चेतु न। इन्द्रादिपदेष्वतिप्रसङ्गस्य प्रागुक्तस्यापरिहाराव।

वृत्त्येन्द्रादिपदानामन्यपरत्वं विनाऽनुपपद्यमानत्वसतत्वात्। उक्ता. त्यन्तिकत्वापातप्तीतत्वयोः परस्परविरोधाच्च। समीचीनन्या- यानुगुणत्वरूपापातप्रतिपत्रत्वस्य तदनुगुणत्वरूपात्यन्तिकाभाव- रूपत्वाद्। एतेन फलमुखलक्षणमपि निरस्तम्। किंच सर्वस्य ब्रह्मणि समन्वयो नाम ब्रह्मैकविषयकत्वनिश्चयः । तत्र च ब्रह्मान्यविषयकत्वज्ञानं प्रतिबन्धकं न तु ब्रह्मानुपस्थित्यादि- कमपि। गौरवात् । तदेव प्रतिबन्धकं न त्वन्यत्। उभयत्र प्रसिद्धेष्वभावात् । अतो न तत्पयुक्तमपि वैजात्यं युक्तम्। कार्यानुत्पत्तिरूपपतिबन्धे च नाऽऽत्यन्तिफत्वं तत्तारतम्यं वा। अभावरूपे तदयोगात्। कर्थचिद्योगेऽपि वाऽऽत्यन्तिकमति बन्धे- कफलकयोरपि नामलिङ्गयोः पादभेददर्शनेन तस्य पादभेदो पाधित्वायोगात्। आत्यन्तिकमतिबं्धफल कत्वविशिष्टं नामत्वं लिङ्गतवं च प्रत्येकमुपाधिश्चेत्। तथेव द्वितीयतृतीय योरपीति षाड् विध्यं स्थादित्युक्तमेव। यत्तु सर्वस्यैवाध्यायस्य पादचतुष्टयनैयत्ये-

क्मिति विदुर्षा स्पष्टमेव। यदप्यापातमसिद्धभेदमाश्रित्य प्रथमं पादमेद:, इदानीं तु तत्त्यागेन पादेक्यं कृतमिति । तदुपहास्य- मेव। पादैक्ये सति कचिदापातप्रसिद्धभेदाश्रयणं कचित्तदना- श्रयणमित्यत्र विनिगमकानुपन्यासातु। इच्छाया एव नियाम. कत्वे पादोपाधिनिरूपणस्य क्रेशेकफलकत्वापत्तेः । महायोग- विद्दूदिभ्यामेकीकरणं तभ द्वयोरस्ति तद्द्रुयोरित्यत्र शफ(प)- . थमन्तरेणानाश्वासः । यदपि क्रमोपपादनं चतुर्थपादीयसमन्त्रयस्यासर्वाधिकारि-

• असर्वाधिकारित्वादिति ।महासमन्वये तस्मित्राषिकारोऽखिलस्य हि' इत्युक्त्वादिति मावः ।

कारणत्वाद्रिसिदधफलकत्वाच्यान्त्यता। इतरयोस्तु महामलभ- माथम्यम् । यथोक्तमतु- स्पाख्याते- तत्र प्रथमतोऽन्यत्रसिद्धारनां समन्वयः। शब्दानां वाच्य एवात्र महामल्लंरभङ्गवत॥ इत्यादि। य ट्ाS. य प्रपसिद्धव्वन्यपरत्वस्य मसिद्धिमात्रमूल कत्वेन रथू- छत्वादुभयत्रपसिद्वेषु अ्रत्यादिमूलकत्वेन सूक्ष्मत्वादन्यजैव

असर्वाधिकारिकत्वेऽपि प्रयत्नाधिक्यसापेक्षत्वे महामल्ल,भङ्गन्या- यविष[य]त्वानपायात् । त्रिपादुक्तश्षुतिलिङ्गनदिसापेक्षत्वं चायु· कम्ू। सिद्धान्ते तेषामनुपयोगात् । श्रतिलिङ्गनदिस्वरूप त्वन्यत एवावगस्यत इति न तरदर्थमप तदपेक्षा। गुणमात्रसिद्धिफलकत्वं पासिदम। द्विवीयसूभ्रोक्तलक्ष णातिव्याप्तिनिरासफलक़ताया 'कारणत्वेन चाडडकाशादिपु' (ब्र० सृ० १।४। १४) इत्या- खिना सूत्रकारणैव सूचितत्वात् । तथैव भागुपरादिवत्वाच्। वस्तमाधिकारिकत्वेन चतुर्थपादीयसमन्वयस्यैव माथम्यौचि- त्याच।पधुत्तिनिमित्ततादधीन्योपपादकतया वस्य सर्वोपजी-

पौर्वापर्यस्य सुलभतयाऽन्यनपसिद्धस्य ब्रह्मणि समन्वयस्य

माथम्याच्च। अत एव महामल्लभङ्गनन्यायाविषयत्वस्यापि संभ. सच्च। तदाश्रयणेडपि मागुक्तरीत्याऽन्यत्रव प्रसिद्धमायमयाचि त्यान्। उभयमूलकादन्यतरमूलकस्येव सुक्ष्मतया न्यायस्यानि विपरीतत्वाच। लोकव्युत्पत्तिमूळ कस्यार्थप्रतिपत्तिकक्षतिमूलकस्य वनोऽपि स्थूलत्वाच्च।

वदपि न । उक्तनिष्कर्षस्य परस्परनिरूपणानपेशत्वादम्पत्

पसिद्देरपि सात्पर्यतोऽन्यत्रैव प्रसिद्धिरपतयोभय अासद्धाना प्रेम निरूपणस्य प्राथ्यमसङ्गगच्च। अन्यत्रमसिद्धेषु नाडर्ता सथमं निकूपणेपि नासत विनिगमकम्। यत्तु रूढानां धर्मिधीजनकत्वात्माथम्यम्। योगस्य तु धर्म- मात्रगोचरत्वादपाथम्यम्। योगस्याप्यवयवरूढिसपिक्षत्ववदरढेश योगानपेक्षत्वात्पौर्वापर्यकल्पनम्। तन्न। रूढेरपि पतृत्तिनिमित्त-

पेक्षत्वमङ्गीकुर्वतां मत उक्तक्रमानुपपत्तेश्र। सर्वस्यापि नामसम न्वयस्य लिङ्गगधीनत्वेनोपजीव्यत्वेन तत्माथम्यीचित्याच्च ।.जा- च्यत्वाधीन नामसमन्वपस्य तत्साधकेक्षणीयत्वादिलिङ्गगधीन- तया तस्य चाऽडत्मश्दादीनां नामाधीनतयाऽन्योन्याधीनत्वा- इच । सुभ्वाद्यायतनत्वादिसमन्वयश्य हेेतूकतात्मनामसमन्या - धीनत्वाच्च। एतेन-लिङ्गे्नामसमन्वय उक्ते तेषु वा तज्जावी- येष्वनयेषु वा लिङ्गेषु ब्रह्मपरत्वासिद्धिशङडनयां तभिरास इति लिन्गननामानन्तर्यम्। लिङ्गसमन्वयस्तु लिङ्गगन्तराधीनो न नामाचीन इति निरस्तम् । सर्वगतत्वादिलिङ्गगनां नामाधीनस. कयत्वात्। किंचान्यत्रैव प्रसिद्धानां श्रवलश्षतिलिङ्गनादधर्य अपरत्वे सति कैमुतिकन्यायेनान्यत्र प्रसिद्धानासुभयत्र प्रिद्धानां ब्रमपूरत्व सिद्धिसंभ वादितरवेयर्थर्म। चतुर्थपादस्य माक्पादा नुपज़ी वक़त्वस्योक्तत्वेन तत्पूर्वपक्षेष्वप्येतन्न्यायोपस्थित्यविदा व्ात्। न चाऽडकाशस्य संभूवत्वादिव त्सर्वलोकग तित्वादिपसड्कने दोपः। बाधावाधाभ्यां विशेषात्। केचित्त-उक्तान्यत्रपसिद्ध-

न व पावल्यविशेषणातभभिसतारः। तथाऽपि लोकमसिद्धिसाम्य पयुक्तप ववन्धापरिहारात्। शरीरित्व साह चर्येणान्वर्यामिस्व सयेवर जायमानत्वसाहचर्येण धुम्वाद्यायतनत्वस्थाप्यन्यत्रमसिद्धतया व्रमानिव्यामेक। यत्तु समाख्याश्तितोल्याभाबोऽपि लक्षम्ते विवसिक्क सच युभ्वाययायतनत्वादी नास्तीति नाविन्याति

२८२ थाकरपाद्भूपणे-

रिति। तभ। इन्द्रादिशब्देषु 'ब्रसेन्द्रमभ्िम्' इत्यत्र प्रसिद्धि- संपादिकाया:'यिन्द्रमाहुः' इति विष्णुपसिद्धिंसंपादिकायाश्च श्रुतेरन्तस्त्द्धर्माधिकरणे त्वयैवोदाहतत्वेन तेष्वव्यापे:। यत्ु

थाऽपि तश्निरपेक्षोभयप्रसिद्धिमादाय तृनीये निवेश इति कल्प- नम्। तभ।'यस्मिन्यौः (अथ० उ० २।२।५) इत्यारभ्य ' स एषोऽन्तरश्वरते बहुधा जायमानः' इति श्रवणेन स्ववाक्य गतजायमानत्वसापक्षाया अन्यत्रपसिद्धेः श्रत्यन्तरसापेक्षोभय

न्यथेन्द्रादिशब्दानामपि तृतीयपादसङ्गत्यापत्तेश्र 'सुषुप्त्युक्रान्त्यो ्भेदेन' (ब्र. सृ० १।३।४२) इति तृतीयपादस्थाद्यधिकरणचि- पये यत्स्वनं पश्यत्यन्यासत इत्यादिवाक्यगते लोकप्रसिद्धिपति- बद्धब्रह्मवृत्तिकत्वेन पूर्वपक्ष्यभिमते श्रृतितौल्याभाववतति स्वद्रपषृ- त्वादावतिव्याप्तेश्। 'पत्यादिशब्देभ्यः' (व्र० सू० १।३। ४३) इत्यस्य विषये 'स वा एप महानेज आत्मा ' (वृ० ४।४। २२ ) इति लोक पसिद्धाजशब् दस म भ् भिरि ्व्या हारा वग त - चतुर्मुखप्रसिद्धिपतिबद्ध ब्रह्मवृत्तिके समाख्याश्रुतिताच्याभ।ववति 'एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य' इतिवाक्यगते ब्राह्मणशब्दे 'कम्पनात्' (ब्र० सू० १।३।३९) इतिसूत्रविषय तथाविधे वज्रशब्दे चातिव्याप्ेश्र। यत्तु वज्तादिनाम्नां स्व्रप्मतृत्वादिलिंङ्गानां च लोकमसि-

क्ष्यभिमतमिति तत्र नातिव्याप्तिरिति कम्पनादिति सूत्रस्थचन्द्रि कायामुक्त्तम्। तदपि न सत्। तथा सति वज्रश्षुत्युघ्यतत्वा दायुधलिङ्गेन कम्पनादिति ब्रह्मलिङ्गान्यथानयनपूर्वकं वज्रा दिशब्दा आयुधादिपरा पवेति पूर्वपक्षवर्णनस्यानुपपत्तिमसङ्गगव। पूर्वपादोक्तन्यायेनैव वज्रादिशब्दानां भगवत्परत्वसिद्धौ तदंधि-

यमिन्द्रमाहुरिति। यमिन्द्रमाहुर्वरुणं यमाहुर्य मित्रमाहुर्यमु सत्यमाहुः। यो देवानां देवतमस्तपोजास्तस्मे त्वा तेम्यसत्वा ॥ इति याजुषश्रुतिः ।

आनन्दमयाधिकरणम्। ३८३:

भगवत्परत्वसिद्धेस्तत्साधकलिङ्गगनां लोकपसिद्धयपेक्षया बलवत्वाभावेऽनुपपत्तेः । बलवच्वे च

यपरत्वशङगनिरासाय पुनर्विचारापतेः। तन्मात्रपरत्वस्थापक- न्याये तत्परत्वस्थापकपूर्वपादस्य गतार्थत्वाच्च । किचैवं ना- मपादन्यायेनाSSदित्यादिनाम्नामपि ब्रह्मणि प्रयोगस्योक्तमयो- गत्वात्तत्साहित्येन सर्वगतत्वादिलिङ्गगनामपि द्वैतीयानां ब्रह्म- परत्वसिद्धया तदधिकरणवैयर्थ्यापत्तिः । न च पूर्व लिंङ्ग- समन्वयानुक्त्या सर्वपुरुषाभिमुरुयादिरूपाित्यादिप्रसिद्धलि ङ्रेसतत्र सिद्धधुपजीवनान साहचर्येण सर्वगतत्वादेर्व्रह्मपरत्व सिद्धिरिति वाच्यम्। तदधीनत्वाहवित्यव्यक्तनयगतगुणसूत्रो क्न्यायेनान्यश्षतीनामन्यलिङ्गनां च ब्रम्मणि मुख्यत्वसिद्धया

न्तन्यायाच्छादनेन पूर्वपक्षकरणेन न्यायेनैव तत्सिद्धान्तसिद्धया, एतस्य वैयर्थ्याद्धज्नादिशब्द्वानामपि पूर्वन्यायाच्छादनेनान्यमात्रप- रत्वपूर्वपक्षसंभवाच्च। यि चाSSदित्यशब्दस्य पूर्वपादीयाधि-

धिकरणान्त्रविषयवाक्येष्वक्चतत्वाच्व कर्थचित्तत्तदधिकरण- विषयत्वाभ्युपगमेनान्यत्रमसिद्धना तदा वज्रादिश्देष्वपि तुल्य- मिति तत्रातिव्याप्तिर्वज्त लेपापिता। अथ वज्ादिशब्दा: पसिद्धा एव।न चैत्रं तृतीयपादासंगिः। यथा 'यदष्टाकपालो भवति' इत्यादेरवांन्तरसंगतिलोभा- वज्जादिपदानामप्यवान्तरसं

त्पादोपाधिनिर्वचनमयासवेफल्यात्। एतेन हेतुमुखलक्षणरूपै- तत्स्व रूपमुख लक्षणद्वयमपि निरस्तम् । दुभ्वाद्यायतनत्वस्वम्रद्ष्ट-

तत्र त्वया सर्वगतत्वबोधकशब्दवदिन्द्रादिनामवच्च प्रागुक्तवि- धयाSSपानतोऽस्य साहचर्येण स्वत एतान्यमात्रोपस्थापकत्व-

शाकरपादभूषणे-

उभयत्रमसिद्धत्वं यदि लोकतस्तदा घुभ्वाद्यायतनत्वें ज्योति- रोदिनाम्नि चाव्यात्तिः। श्रुत्यादिना चेद। आनन्दमयेन्द्राषय कादिशन्देष्वपि पूर्वो त्तरपक्षोदाहृतश्रुत्यषगतो भयोपस्थपकताके:

कारे प्थमच तुर्थपादीयत्वानुपपत्तेः । तदनङ्गीकारे तातीयत्वा- नुपपचेा। एवं द्वितीयतृती यपादीयेऽक्षरशब्देऽप्यव्यासिर्द्रएं्या। चन्द्रिको कत हे तुस्वरूपफलमुखलक्षणत्रयमपि न युक्तम्। इन्द्रादि-

त्पयोगसाधारण्यवति चातिव्यासेः। चतुर्थपादीयज्योतिःशब्द्े चा- तिव्यापिथ। 'ज्योतिर्दर्शनाव' (ब्र०सू० १।३ ४०) इत्यत्र ज्यो- विशशव्दस्य विष्णुपरत्वस्थापनेन तस्येहाSSक्षेपेण विष्णौ प्रयोग- स्य पूर्वपक्ष्यभेमतत्वाव। आकाशशब्दे त्वया तथात्वस्य स्वीकारा- व। यद्यपि वसन्तादिवाक्ये ब्रह्मलिङ्गाभावेन बाधकाभावात्कर्म- क्रमकोपाधिप्रसङ्गरूपमवलबाधकसन्भावेन चान्यत्ैव मसिद्धता

अन्यथा 'आकाशो ह वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिता' (छा० ८।१४।१) इतिव ।क्यस्थाकाशशब्दाव्याप्तेः । वंज्रब्राम्मण स्वप्रद्वष्टृत्वादिश्देष्वव्यापेश्। अत एव स्वरूपमुखं फलमुखमपि लक्षणद्यं मत्युक्त्तम्। इन्द्रादिशब्दानामपि श्रुतिसाधारण्यमयो- गसाधारण्याभ्यामुभयोपस्थापकत्वात्। अत एवान्योपस्थिति- मात्रपतिबद्धसमन्वयकत्वाच तत्रातिव्यासेः । अन्यथाSSकाशश- वदस्यापि तदभावमसङ्गगव्। चतुर्थपादीये ज्योति:शब्देऽपि

युंधविशेषमात्रोपस्थापकत्वेन तत्राव्याप्तेश । चतुर्थपादीयोपाधे- रष्यन्यत्रेव मसिद्धत्वं यथाश्रुतभिन्द्रािशव्देष्वतिव्याप्तम्। श्रत्या

ताभिमसिद्धिकेन्द्रशब्दे 'सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि" (छा० १ । ९ । १ ) इति सर्वभूवोपादनत्वापषगमितान

आनन्दमयाधिकरणय्। ३८५

मावलयेन विशेषणेऽपि ब्रह्मासंभववद्दृत्तिकमबलद्वित्वादिसंपा - र्थपादीयं आकाशपदेऽव्याप्तम्। पथमतृतीयपादे तस्मित्रतिव्यासं घ। चन्द्रिकोक्तहेतुस्वरूपफलमुखलक्षणानि च न युक्तानि। वसन्तवाक्यगतज्योति:शब्दे कर्मणि लोकपसिद्धयभावेनाव्या- मेः। 'आत्मन आकाशः संभूतः' (तै० २ । १ ) इति वाक्यगताकाशशब्द् आकाशविश्निष्टपरमात्मपरेऽ्यापेश्। न च तस्यापि विशेषणतयाऽडकाशवाचित्वमस्तीति वाच्यम्। तथा सति 'तमिन्द्र उवाच ऋषे मियं वे मे धामोपागा वरं ते ददामीति। सहोवाच त्वामेव जानीयामिति। तभिन्द्र उवाच ब्राह्मणो वा अहमस्मि ऋषे' इति श्रुतिगतस्येन्द्रशब्दस्यान्तर्या- पिपरत्वेऽपीन्द्रपरत्वस्याप्यस्तीति तत्रातिव्यासेः । कि बहुना वैदिकशव्दानां सर्वेषां परममुख्यया वृच्या भगवत्परत्वेऽप्यपर- ममुख्यत्ृत्त्याऽन्यपरत्वमध्यस्तीति पूर्वपादीयेपु सर्वेष्वतिव्यासेय हेतुमुखस्य दुछत्वाव्। इन्द्राकाशपाणवज्ब्राह्मणादिशव्दानाप- प्यन्यमात्रोपस्थापकतयाऽतिव्यासेः स्वरूपमुखस्यापि दुष्टत्वाव। अत्यन्तमित्यस्यासर्वदेत्यर्थकत्वे सर्वदान्यमात्रीपस्थापकत्वस्प सिद्धान्तन्यायप्रति संधानकाली नविष्णपस्थापकेष्वव्यक्तादियव्दे- व्वप्यभावात्। अत एव सिद्धान्तन्यायानिरस्यत्वस्यापि वदर्थ-

दीयेषु वज्रादिशब्देषु द्विवीयपादीयेषु चातिव्यासे:। पूर्वपक्षन्याये- श्रस्यपरत्वस्याशक्यकल्पनत्वस्य सर्वत्रभावात्सिद्धान्तन्यायेन त-

या पविबद्धत्वस्य दुर्निरूत्वात। अन्योपस्थितिब्रह्मानुपस्थि- विभ्यां प्रतिबं्धस्य तेषु सळभत्वात्। एतेन ब्रह्मपरत्वे बहुवि: पुवापत्तिरूपतर्कानगही वत्वं बलवत्वमित्यपि निरस्तम्। ननु सिद्धान्तिनाऽप्यवश्यस्वीकार्यान्यपरताकतया ब्रह्मपरत्व-

चेतु। वहिं वाववैवोपपची भेपवेयथर्यात् । विशेषस्य लक्ष. पान्तरत्वेऽन्य पर मसिद्धेष्व तिव्यापेरिति दिकु। अन्यभपसिद्धत्वा:

शांकरपादभूषणे-

विशेषे नामरूपावान्तरभेदमुपादाय पादभेदवर्णनमप्यसंगतम्। त्वदभिमतनामलिङ्गविभागस्यासंगतत्वाद्। तथा हि-न ताव- दर्मिवाचित्वं नामत्वं धर्मवाचित्वं लिङ्गतत्वमिति युक्तम्। धर्मवाचिनामन्तयाम्यादिपदानां नामत्वस्य धर्मवाचिनामानन्दा- दिपदानां लिङ्गत्वस्य चाऽडपत्तेः । नापि रूढत्वयौगिकत्वाभ्यां नामलिड्गभेदः। ब्रह्मणि महायोगविद्वदूढयोरङ्गीकारात्। अत एव रूठियोगयुक्तानि नामानि केवलयोगिकानि लिङ्गननीति निरस्तम्। नन्वापाततो रूढान्येव नामानि तद्विपरीतानि लिङ्गननि ब्रह्मणि सर्वशब्दानां योगदृत्त्यङ्गीकारेणासरंभववारणायाSडपातत इति, वैश्वानरपदस्यानुव्यारूयाने लिङ्गत्वोक्तेस्तद्वारणायैवकार इति चेतु। न। इन्द्रादिशव्दानां केवलनाम ता ना प तेः । तद्विपरीता नीस्यत्राष्यापाततो यौगिका योगरूढा इति विवक्षितं न वा। अंन्त्ये वाक्यमकरणादेरवि लिङ्गतापत्ति: । आधे 'हीश् ते' इत्यादिषाक्योपासलिङ्गस्य लिङ्गतानापत्ति: । एतेनाSSपाततो रूठानि तानि नामानि यान्यापाततो यौगिकानि तानि लिङ्गन- नीत्यपि निरस्तम्। अथ मतं यान्यापाततो रूढिरहितानि तानि 'अन्तर्यामि' इत्यादीन्येकपातिपदिकमात्राणि बा । 'सर्वेधु भूतेष्वेतम्' 'यस्मिन्यौः' इत्याद्यनेकपदसमभिव्याहाररूपाणि धर्मद्वारा धर्म्युपस्थापकानि तानि लिङ्गानि। यानि तु तद्विपरीतान्यापा वतो रूढानि योगरूढानि वा तानि नामानि। अत एव पूर्वपक्ष- दशायां देवतासु योगरूढियुक्तानामिन्द्रादिपदानां नामता। अव एव 'हीश् ते' इत्यादिवाक्योपासस्य लिङ्गत्वभ्। परकरणादौ व नातिव्याप्िः। तस्य धर्मद्वारा धर्म्धुपस्थापकत्वाभावाविति। तदपि मन्दम्। रूढिरहितत्वे सति धर्मद्वारा धर्म्युपस्थापकत्वस्य विशिष्टलिङ्ड लक्षणत्वे विष्णुरूढि मदनन्तशब्दादा वव्याप्े: । त्ल ङतत्वस्य त्वदीयभाष्यटीकादी स्पष्टत्वात्। उद्भिन्नाम्य तिव्यास्ेक्व । वाक्यमकरणयोरपि यत्कचिद्धर्मद्वारा धर्म्युपस्थापकयोरतिव्या- प्यनंपायाम। न च साक्षादंथाप्यधर्मोपस्थितिद्वारा व्यापकधर्मा

आानन्द्मयाधिकरणम्।

वचच्छिमधीजनकत्वं विवक्षितममिति नातिव्यातिः। तयो: साक्षा• द्वयाप्यधर्मोपस्थापकत्वाभावस्य 'शब्दादेव भमितः' (त्र० सू० १।३।२४) इत्यत्र स्फुटत्वादिति वाच्यम्। रूढिरहिता- नीत्यस्य वैय्थर्यापत्ते:। न च लक्षणद्ये तात्पर्य कल्प्यम्। पूर्व- लक्षणस्योक्तदूषणग्रस्तत्वात् । द्वितीयस्य त्रिविधपरिच्छेदराहि- त्यलक्षणव्याप्यधर्मस्य विष्णुत्वलक्षणव्याव्यधर्मस्य च युगप- दुपस्थापकेऽनन्तपदेऽतिव्यापः। योगरूढस्यानन्तपदस्य कर्थं- चिद्व्याप्यधर्मद्वारा तदुपस्थापकत्व्रे चेन्द्रादिशब्देतिव्यासेः । एवं तद्विपरीतान्यापाततो रूढानि योगरूढानि वा नामानी- त्यत्रापि धर्मद्वारा धर्म्युपस्थापकत्वरहितत्वमात्रस्य लक्षणस्वे वाक्यपकरणादावतिव्याप्ेः। साक्षाद्वर्म्युपस्थापकत्वविवक्षार्या चाSऽनतर्यामिलिङ्गेडतिव्याप्तिः । आपाततो रूढत्वस्यापि लक्ष• णघटकत्वेऽनन्तादिलिङ्गेडतिव्याप्तिः। गौणेपु श्येनादिषु कर्म- नामसु यौगिकेपूद्भिदादिष्वव्याप्ेक् । तेषामलक्ष्यत्वे ज्योतिगों- रायुरित्यादिकर्मनामस्वतिव्याप्ेः। तेषामवि समन्वयस्य चतु- र्थपादे त्वदिष्टत्वेनालक्ष्पत्वोक्त्ययोगाच्च। अस्तु वा यथाकर्थं- चिन्नामलिङ्गभेदः। तथाऽपि न तेन पादव्यवस्था शक्या। पथमे पाद आनन्दमयाधिकरणे लिङ्गविचारादिति तत्वमदी-

द्विनीये वैश्वानरनामसमन्वयस्य च विरोधाव। न चाSडनन्दम-

तया पथमे पादे संगति:, वैश्वानरनामसमन्वयस्य पाचकत्वादिलि- ड़नसमन्वयफलकतया च द्वितीये संगतिरिति वाच्यमू। तथा सति

पथमपादीयत्वापतेः।'अन्तः 'प्रविष्टं कर्तारमेतम् ' (वै० 3

तीयपादे निषेशापसेः। एवं त्वदुक्तपादक्रमोऽ्यनुपपन्रः.। महा- मल्भङ्गन्न्यायेनातिमयत्नसाध्यस्य माथम्य उभयत्रंप्रसिद्धाना

शांकरपाद्भूषणे-

प्राथम्यं स्वात्। अथ चतुर्थपादीयसमन्ययस्थ'महासमनबये

स्य कारणविषयकत्वाच्चान्त्यता, इतरयोस्तु महामल्लभङ्गन्या- पेनान्यमात्रपसिद्धस्य पाथम्यमिति चेत। न। अन्यत्रेव प्रसिद्धा- नामन्त्यतायामसार्वाधिकारिकत्वस्यापयोजकत्वात्। गृहस्थमा- प्राधिकारिकयागनिरूपणानन्तरं सर्वाधिकारिकमाङ्मुखत्वादि- निरूपणस्य पष्ठे दर्शनाच्च। किंच महासमन्वयत्वादसर्वाधिकार कत्वम्, तत्र यदि महत्त्वमितराभ्यहिंतत्वं तदा ममेयात्माक् प- माणनिरूपणर्येव प्राथम्यं दुवारम् । यदि चातिपबलन्याय- साध्यत्वेन तदा महामल्लभङ्गन्यायेन प्राथम्यं दुर्घरम्। नापि पादत्योक्तश्षत्यादयुपजीव्यत्वेमान्त्यता। अदृश्यत्वादिपदानामे- षावरत्वादिलिङ्गबलेनान्यपरत्वशङाया। प्रथमं कर्तु शक्प- र्वात्। न च श्रुतिलिङ्गगदिस्वरूपाज्ञानात्मराकू तदनिरूपणं तर्हिं 'शब्दादेष भमितः' (ब्र० सू० १।३।२४) इत्यत्र निरूप्यमाणश्रुतिलिङ्गादिस्वरूपस्य ततः भागज्ञानेन श्रुतिलि-

णत्वसिद्धिफलकत्वाभावस्त्वसिद्ध: । 'कारणत्वेन चाSडका- शादिषु' (ब्र० सू० १।४। १४) इत्यत्रावान्तरकारणत्व- निरूपणात् । किंच नान्नां लिङ्गननां चान्यत्रमसिद्धत्वावविशेषे कयं पादभेद:। अवान्तरभेदस्योभयत्रपसिद्धादावप साम्यात्। पाद्चतुष्टनियमत्यागय्च। अन्यत्रैवेत्यत्र विनिगमकानुपलम्भाव। यत्तु पाधान्यान्नान्नामनन्तरं लिङ्गगानां च समन्वये बुद्धि- स्थत्वसंपादनाय न प्रथममुभयोरेकीकरणममिति। तदयुक्त्तम् । नामसमन्वयहेतुत्वेन लिङ्गानामपि बुद्धिस्थत्वेन माधान्यबुद्धि- स्थत्वयोरविशेषाव। यदप्यापातसिद्धनामभेदाश्रयणेन प्रथमं पादभेद:, ततस्त- न्यागेन महायोगविद्धदूहिभ्यामेकीकरणेन तदभेद इति कल्प- नम्। तदपि न त्वया नामत्वलिङ्गत्वान्यत्रमसिद्धयादीनां

भानन्द्मयाधिकरणम्।

त्यास्तां वावदिति वदन्ति । स एव प्रपश् आरभ्यते-आनन्दमयोऽभ्यासादिति। अत्र 'ब्रह्मविदानोति परम्' (तै० २ । १ ) इति तेत्तिरीयश्रुते: स्पष्टम्रसमलिङ्गाया ह्ेये ब्रह्मणि समन्वयप्रतिपादनाच्छास्त्राध्या. यपादसंगति:। पूर्वाधिकरणविषयसद्विद्यायामीक्षणश्रुत्या भाय. पाठस्य बाधो युक्तः । इह त्वन्यशेषावयवपाठादस््मुख्य वंस्य ब्रह्मणोऽन्यशेषत्वेनैव प्रतिपादता, न स्वपाधान्येनेति परत्यवस्थानादनन्तरसंगतिः। तत्र प्रथमान्तानन्दमयपदोपलक्षि तम् 'तस्माद्वा एतस्माद्विव्ानमयादन्योऽन्तर आत्माSSनन्दमयः' (तै• २।५) इत्युपक्रम्याऽडम्नातम् 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' (तै०२/५) इत्यन्तं वाक्यजातं विषयः । तत्किमन्यशेषतया ब्रह्म पतिपाद्यत्युत स्वपाधान्येनेति संशयः । 'असत्रेव स भवति' (ते०२।६) इत्यादिश्षोकस्थाभ्यस्यमानब्रह्मण आनन्दम- यविषयत्वपुच्छविषयत्वानिर्णयक्च तद्वीजम् । न च तस्याप्या नन्दमयविषयत्वं पायपाठान्निर्णीतमेवेति वाच्यम्। मनोमयपर्या- येऽतद्िषयस्यापि 'यतो वाचो निवर्तन्ते' (तै० २।४)

यविषयत्वासिद्धेः कथचित्तद्विषयत्वं च न पाधान्यनिर्वाहकमु। फलं च पूर्वपक्ष आनन्दमयावयवत्वेन ब्रह्मोपास्तिः, सिद्धान्ते च ज्ञेयब्रह्मपमितिः । तत्र पूर्वपक्ष :- आनन्दमयपदोदिवं सुख्य- हमित्युपळभ्यमानं भोक्तारं जीवं पति शेषत्वेनेव ब्रह्म मति- पादते, न प्राधान्येन। पूर्वपूर्वपर्यायेषु पुच्छतया निर्दिष्टानाम- न्यशेषत्वदर्शनात्। न च 'ब्रह्मविदान्नोति परम् ' (ते० २। १) इति ब्रह्मज्ञानस्य फलवत्वश्रवणाचस्य चात्र ब्रह्म- पदेन मत्यभिज्ञानाङ्गल्मणः स्वमधानत्वमेवोचितमिति वाच्यम्। विदेरुपास्तिपरताया अपि बहुश दर्शनेन वत्र ब्रओ्मोपासनाया एव फलसंबन्धनतिपादनात्। भवति च ब्रह्मपुच्छरत्वेनाऽSन. न्दमयोपासनाया अपि ब्रझ्मोपासनात्वम्। न च 'परमामोति'

शांकरपादभूषणे-

इति परम्रह्ममासे: फलत्वकीर्तनादन्यशेपतवेन ब्रह्मोपासनाया 'तमेव विदित्वाऽति मृत्युमेति, नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय' (श्रे०३।८) इंति श्रुतिविरोधात्फलकत्वासंभवेन तत्र ज्ञानमेव विदिना विवक्षणीयमिति वाच्यम्। 'ब्रह्मविदाप्रोति परम्' (तै०२ । १) इति संक्षिप्य कथितस्यैवार्थस्य 'तदेषाऽमयुक्ता। सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म। यो वेद निहितं गुहार्याँ परमे व्योमन्। सोऽश्रुते सर्वान्कामान्सह ' (तै०२ १) इति विद्ृतत्वेन सर्वका- मावासेस्तत्फलत्वलाभेऽपि परब्रह्मपाप्तेः फलत्वालाभाव। सत्य- स्वज्ञानत्वानन्तत्वजगत्कारणत्वादिगुणकीर्तनं चाSडनन्दमयपुच्छे

भूतकारणत्वपरोवरीय स्त्वादिगुण विशिष्ट बह्मदृाष्टिविधानायाS- काशशन्दिते ब्रह्मणि तत्कीर्तनम् । न च 'यो वेद निहितं गुशयाम' (तै० २।१) इति ब्रह्मणो गुहानिहितत्वं प्रतिज्ञात- मू, तस्य चाSऽनन्दमय एव पर्यवसानं दृश्पते न पुच्छतया नि- र्दिष्टे ब्रह्मणीत्यानन्दमयस्येवोपक्रमावगतं सर्वकामावास्तिफलक वेदनाविषयत्वजगत्कारणत्वादि सिध्यतीति तस्यैव परब्रह्मत्वे स्थिते तस्य ब्रह्मपुच्छकत्वेनोपासनीयत्वेऽपि ब्रह्मण: स्वमाधा- न्यमनपवादम्। एकस्यैव पुच्छपुच्छवन्दावानुपपत्तिरिति तु न, अन्नमयादावपि स्वानंतिरिकैरेव शिर:पक्षादिभिरुपास्यत्वावग· मादिति वाच्यम्। आनन्दमयस्य विज्ञानमयादान्तरत्वे कथिते तत्पुच्छत्वेन निरूपितस्य ब्रह्मणोऽपि विज्ञानमयादान्तरत्वला- भातू। नहि पुच्छवदत्रास्ति न पुच्छमिति नियमो वक्तुं शक्यते। अग्रिम: 'सोऽकामयत' (तै० २ । ६) इत्यादिरपि पुच्छम्र. सविषय एव। तस्योपक्रम आत्मशव्देनापि निर्देशाव। स इति पुंलिड्गेनन निर्देशोपपत्तेः ।'तस्यैष एव शारीर आत्मा। यः पूर्वस्य'(ते० २ । ३) इत्यानन्दमयपर्यायेऽप्यात्मशब्देन ब्रह्मनिर्देशाथ। तस्मानात्र स्वपाधान्येन ब्रह्म प्तिपाधम्। एवं ब्रह्मण: स्वप्धानत्वे पुच्छपद्मनर्थकम्। प्रतिष्ठापदेनैवाSS- घारलाआत्। न च कान्तिमान्मुखचन्द्र इत्यादौ स्वशब्देनैव कान्तिमत्वलाभेपि मुखे गौणं चन्द्रपद्मपि प्रयुज्यते। तथा पकते

आनन्दमयाधिकरणम्। ३

पतिष्ठापदेनाSडघारत्वे लब्धेऽपि तल्लम्भकः पुच्छशव्द्वरोऽपि स्या- दिति वाच्यम्। यतस्तत्र चन्द्रस्य यादृशी यावती च कान्तिस्ता- हशी तावती वा सा मुखेऽस्तीति मुखस्तुत्यर्थ चन्द्रपद्मर्थचत। न च कान्तिमत्पदमात्रेण ताहशार्थलाभः संभवति । तस्य माना-

अतश्चनद्रतुल्यकान्तिमत्त्वलाभाय चन्द्रपदोपादानम्। ब्रह्मणि तु पतिष्ठात्वसंकोचकमानान्तराभावात्तस्य निरपेक्षसर्वमतिष्ठात्व- बोधकश्चुत्यन्तराच्च निरतिशयमेवाडधारत्वं प्रतिष्ठापहेन लभ्यत इति न पुच्छपदमर्थनत्। मत्युत पुच्छतुल्याधारत्वविवक्षायां पुच्छस्याऽडधारत्वं भूतलास्तीर्णतृणराशी संचरतः पुरुषान्मति तृणराशेरिवाऽडघारान्तरसापेक्षं सातिशयमिति ब्रह्मणस्तयावि- धमाधारत्वं लक्षयत्दुच्छपद्मनिष्टार्थकमेव स्याद्। तस्मात्पक्षि- रूपेणोपासनीयमानन्दमर्य प्रति परब्रह्मणः कल्पनीयं पुच्छत्वं पुच्छपदेनोच्यते। मतिष्ठापदं च कल्पनानिमित्तमाधारत्वलक्षण- सारूप्यं बोधयदर्थवद्भवति। पक्षिणो हि पुच्छमागमाधारीकृत्य निषादन्तीति पक्षिणां पुच्छं प्रतिष्ठा। अव एव तैत्तिरीयोपि- षदि श्रयते-'तस्मात्सर्वाणि क्यासि पुच्छेन प्रतितिष्ठन्ति। पुच्छे- नैव्र प्रतिष्ठायोत्पतन्ति।पतिष्ठा हि पुच्छम्' इति। ब्रह्मानन्दोऽि 'एतस्थैवाऽSनन्दस्यान्यानि भूतनि मात्रासुपजीवन्ति '(वृ० ४।३। ३२ ) इति श्रृत्यनुत्षारेण कृत्स्रस्य लौकिकानन्दशी- करजातस्थ समुद्रस्थानीय इति नियमोदाध्यवयवयुक्तस्याऽडनन्दः मयस्य प्रतिष्ठा। अतः सारुप्याङ्गह्मण: पुच्छत्वकल्पना युक्क्ा । अन्यत्रापि च ताहशकल्पनानिमित्तं सारूप्यवर्णनं दृश्यते। यथा- 'तस्य भूरिति शिर, एकं हिं शिर:, एकनेतदक्षरम् ' (वृ० ५।५।३ ) इति । अत्र भूरित्यक्षरे मजापतिशिरस्त्वकक्नान- मित्तमेकत्वं सारूप्यमुक्तम् । न च पुच्छवाकयोपाचे ब्रह्म- णि निगमन श्षोकस्थब्रह्मशब्दाभ्यासरूपतात्पर्यलि इन्दर्शनाचस्पेव स्वमधानता युक्तेति वाच्यम्। पूर्वपूर्वनिगमनश्ष्ोकानामन्र-

१ हीत्येतदानन्वाश्रमस्थपुस्तके नास्ति।

शांकरपादभूषणे- मयादिपधानविषय तादर्शनेना त्रत्य निगमन क्षोकस्थाप्यानन्दमय- विषयताया एव युक्तत्वाव। युक्तो हि जीवेऽपि ब्रह्मशब्दो बृंहणादिगुणयोगात् । अन्यथा पुच्छादिपदवैय्थ्यस्योक्तत्वाव। तस्मादानन्दमयो जीव एव स्वमाधान्येनोपास्यतया :विवक्षित इति। एवं पूर्वपक्षे माप्तेडभिधीयते-आनन्दयोऽभ्यासादिति। अन्राSSनन्दमयमदं तदुपलकक्षितवाक्यविशेषपरम्। यथा 'मक- रणं तु पौर्णमास्यां रूपावचनात' (जै० सृ० २ ।२। ३) इति सुत्रे पर्णमासीपदस्य तद्धटिनविद्धद्वाक्यपरत्ववत्। स्वमधा- नब्रह्मपरमिति च साध्यमध्याहार्यम्। अभ्यासरूपन्नब्दघर्मस्य तात्पर्थलिङ्गस्य हेतूकरणानुरोधात्। तादृशतात्पर्यळिङ्गं घ वाक्यरूपपक्षे स्वमधानब्रस्मपरत्वसाधन एव स्वरसम्। आनन्द- मयस्य ब्रह्मत्वसाधनपरतया सत्रव्याख्यातृणां परेषा मते चाभ्यासादिति हेतोः शब्ददत्तेः पक्षावृत्तितया स्वारस्याभावा-

'आकाशस्तल्लिङ्गव ' (ब्र० सू० १।१। २२) इतिवत् 'आनन्दमयस्तल्लिङ्गाव' इति निर्देशेनैष तत्साधनोपपतेः। एवं चाभ्यासरूपतात्पर्यलिङ्गस्य हेतुकरणस्वारस्यात्माधान्येन तत्म रत्वरूपसाध्य एव तात्पर्यावगती तस्याSSनन्दमथेSनन्वयादान- न्दमयपदेन तदुपलक्षितब्रह्मपुच्छेति वाक्यविशेषलक्षणायामपि न क्षतिः। तात्पर्याधीनत्वाच्छब्दववत्तेः। आनन्दमयस्य ब्रह्मत्यं साधयन्दिः परैरि आनन्दमयोऽभ्यासाव ' (ब्र० सृ० १।१। १२) इवि सूत्र आनन्दमयपदस्य तदर्थत्वविशिष्टे तत्तात्पर्यविष- यत्वविशिष्टे वा धर्मिणि लक्षणाऽवश्यं वाच्येव। अन्यथा मचु. रानन्दस्य पक्षत्वे नायमानन्दमयो विष्ण: किंतु भशुक्तपकृत्या- दय एव, विकाराभिषायकमयद्पयोगादिति 'विकारशब्दा- श्ेति चेन०'(ब्र. सृ० १।१।१३) इति रङनया अनुत्थान- मसङगात्। आनन्दविकारस्य तथात्वे च बाधासिध्यादिमस-

पर:। अभ्यासात्। अभ्यस्यमानत्रअपद्घटितवाकयकवाक्यता- पनत्वादिति सुभार्थ: ! परमतेडप्यानन्दमयो विष्णुरेव। ! अस-

बानन्दमयाधिकरणम्।

नेव स भषति। असङ्गसेति वेद चेत्। अस्ति अ्रम्मेवि चैदेद' (ते०२। ३) इत्यानन्दमये ब्रह्मशब्दाभ्यासादिति जयती- यौधुकेः। शव्दादिनिष्वस्य पौन:पुन्येमोच्चारणरूपस्याभ्यासस्य

श्रोकविषयत्वरूपार्येऽभ्यासादिति हेतुपर्यवसानस्य वक्तव्यक्षया निगमनत्वतद्विषयतवादीनां यथाश्रुतानामतिमसञ्जकतवात्। अने- कपदार्थघटितस्य तस्यास्मदीयहेतुतो न लाघवशडडनऽपि। व्यट्ाSSनन्द्मयपदं तच्तात्पर्थविषयपरस्। पूर्वसुनादतुपकं सत्पदं साध्यसमर्थकम्। वाक्यश्य पद्रसमुदायरूपत्वात्। तस्य यत्परत्वां

स्वर्विषयस्तदिति परतिज्ञायां न सूत्राक्षराननगुण्यमभ्यासादिति

जी नस्पेव निगपनश्रोकमिषयत्वाङ्गसश्रव्दस्यापि जीवपरतासंभ-

शर 'नेतरोऽनुपप़े:' (त्र. सू० १।१। १६) इत निसोड- यिष्यते। तथा च निगमनश्ोके ब्रह्मशव्दाभ्यासेन म्रअण: स्वमधानत्वावगपात्। तस्पेय व 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' (ते० २।५) इत्यत्र मत्यभिज्ञानात्पुच्छंत्वेन निर्दिष्वस्य ब्रह्मण: स्वपधानतया पकरणपतिपाद्यत्वमपत्यूहमित्युक्तरीत्या सुभायों निराबाध एव। अेवम् 'ब्रह्म पुच्छमभ्यासात्' इत्येव वक्त. मुकिवित्पेम सूत्रे लाक्षणिकाननदमयपद्मयोगो निरभिभाय इति चेतू। शाडगविशेषनिराकरणार्थ: स इति नुमः । तथा हि- "ब्रसम पुष्छं प्रतिष्ठा' इत्यनेन माधान्येन ब्रह्म मतिपाधसे, नाSडनन्द्मयस्ेपत्वेन। 'असभेव स मनति' इति मन्त्रेऽभ्यासा- नुसारेण ब्रहण: माधाम्यावगमात् । इहावि तस्पेैव प्रत्यभि- आनात्स्पमपालमेव अ्रह्म भविष्यतीस्युक्त मायपाठसहकृतोपकम- स्थपुउ्रबम्युस्वारस्यानुसारेण 'असभेष स भवति' इति मन्मे अ्हापद्मानस्तुमयस्य लक्षकमस्तु। ततथ बाधासिद्या-

निगमन श्रोपअविपायः इवि साध्याण्याहरेण सूत्रयोज

३९४ शांकरपादभूषणें-

याSडनन्दमयो न निगमनश्ोकमतिपाद्योऽभ्यासाव, तत्रैव स इति, एनमिति पदेनाSSनन्दमयस्य ब्रह्मपदार्थगोचरसदसत्त्व- ज्ञानाधीनसत्वासत्वाश्रयतयाऽभ्यासात्। तथा च मियादिवि- शिष्टस्य सुरुयहमिति मतीयमानस्थाऽऽनन्दमयस्यासत्वनङग- नास्पदृतया तन्निवारणाय प्रवृत्तमन्त्रस्य नाSSनन्दमयविषयत्व- मिति न बाधासिद्धयादि:। सुत्राणामाटृत्त्याऽनेकार्थत्वमलंकार एव। सारवद्विश्वतोमुखमिति तल्लक्षणातुरोधात॥१२॥ नतु 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' इति वाक्यस्य स्वपधानश्रस्मपरत्वे पुच्छपदस्याभ्यस्यमानब्रह्मग्व्दानुरोधेन प्रतिष्ठापद्लभ्याधारा- दिलक्षकत्व आनर्थक्यापतिः । मतिष्ठापदेनैवाऽडधारलाभातू। वतथ्य 'आनर्थक्यप्तिहतानां विपरीतं बलाबलम्' इति न्याये- नाभ्यस्तब्रह्मशन्दादृपि पुच्छशब्द एव बलीयानिति तदतुरो- पेन ताटशवाक्यस्याSSनन्दमयशेषत्वेन ब्रह्मपरत्वमेव, युक्क्म्। तथा सति पक्षिरूपेणोपासनीयमानन्दमयं पति परत्रह्मणः कल्पनीयं पुच्छत्वं पुच्छर्देनोच्यते । मतिष्ठापदं तु कल्पना- निमिचमाधारत्वलक्षणं सारूप्यं बोषयदर्थवद्वतीति शङ्काम नूध पुच्छपदस्य गति वक्ति- विकारशब्दानेति चेन्न प्राचुर्थात् ।१३॥ अन्र विकारशन्दोऽवयवपरः । तथा चावयवपरपृच्छशब्द- सत्वान 'ब्रह्म पुच्छं पतिष्ठा' इति वाक्यं भाधान्येन ब्रह्ममः विपादकमिति चेव। न। माचचुर्यात, अवयवमायवचनात्पुच्छ- शब्दोपपचेरिति तदथ:। आनन्दमयपर्थायस्यान्नमयादिपर्याय- साम्याय पक्षित्वेन निरूपणीयस्याSSनन्दमयस्य शिरआदि- व्ववयवेषुक्तेपु पुच्छे चावश्यं निर्देष्टन्धे ब्रह्मण एव पुच्छत्वेन निर्देश इि भावः। नतुं पूर्वत्रावयवपरः पुच्छशब्द: इह त्वाधारपर इति कथमर्थभेदे साम्यमवगम्यत इि चेतु। न। अर्थभेदेऽपि शव्दसाम्यमात्रेण मायपाठनिर्वौहस्य दष्टत्वाद। स्वथाहि-'इन्द्रियेभ्यः परा हर्था अर्येभ्यक्ष परं मनः' इत्यादा विन्द्रियादी नामव्यक्तानां पूर्षपूर्वमपेक्ष्यान्यदेव परत्वम्। 'अग्यः

आनन्दमयाधिकरणम् । ३१५

कात्पुरुष: पर:' इत्यत्र पुरुषस्य परत्वम्। 'सा काष्ठा सा परा गति:' इति वाक्यश्ेषानुसारेण परमपुरुषार्थत्वरूपमन्यदेवे- स्यर्थमेदेऽपि सोपानोदाहरणन्यायेन पूर्वस्मातर्पूवस्मादुसरोत्तरस्य परत्वबोधनपूर्वकं सर्वतः परं ब्रह्मेति बोधायेतुं मतठसे तस्मिन्मकरणे शब्दसान्यमात्रेण मायपाठस्य निर्वहणीयरवात। अन्याग्यप्यु. दाहरणान्याकरे द्रष्टव्यानि। किंच न केवलं तत्र पुच्छपदं पर्यायसाम्याय प्रयुक्तम्, किंतु शङूकाविश्चेषनिराकरणायापि। तथा हि-'यो वेद निहितं गुहार्या परमे व्योमन्' (तै० २।१) इति मन्त्रे 'सत्यं ज्ञानमनन्तम्' (तै० २।१) इति पतिज्ञातमानन्त्यमसंकुचितं वस्तुपरिच्छेदरा- हित्यगर्भम्। तर्सति परमार्थतो जविब्रह्मणोः स्वाभाविकभेदे जडवर्गस्य तद्िवर्ततया वस्तुपरिच्छेदासंभवस्य सटष्टिवाक्याद- वगमेऽि जीवस्य तद्विवर्तत्वाभावाओोपपद्यत इते शङ्कार्या तस्योपपादनाय जीवो नातिरिक्तः। येन वस्तुपरिच्छेद: स्याद। कित्वविद्योपाधिकं बुद्धयुपाधिकं वा ब्रह्मैवेति दर्शयितुम्। ब्रह्मण एव जीवरूपेण परमव्योमशव्दितायामव्याकृतार्यां ता- दशहार्दाकाशलक्षणव्योम्नि स्थितायां बुद्धिलक्षणार्या वा गु. हार्यां निहितित्वमुक्तम् । तत्रापि ब्रह्मणो गुहानिहितित्वोकत्या जीव ब्रह्मणो: स्वरूपैक्यं कर्थं निर्धार्यते। उपक्रमे भा- व्यपाप्तृभावेन निर्दिष्टयोर्जीवत्रह्मणोभेदावश्न्यंभावात्, अश- नायाध्यूर्मियुक्तस्य जीवस्य ब्रह्मणा स्वरूपैक्यासंभवाचेति शङकुनदूयं प्रसक्तम्। तत्रोपक्रमे भाप्तिर्न नगरादेरपासस्येव ब्रह्मणोऽमापस्य विवक्षिता। अपि तु कण्ठचामीकरन्यायेन माप्तस्यैवाभाप्तभ्रमापोहेनेति द्योतयितुम् । परमे व्योमभिति जीवाघारतया गुहायामेव संनिधानमुक्तम्। अशनायापिपा- सादयश्चोर्मयो न जीवस्य स्वाभाविका, अपि त्वभ्रमयादिवि- ज्ञानमयान्तकोशोपाधिका इति दर्शयितुं विज्ञानमयान्तान्कोशा- भिरूप्य तच्छिरस्येव 'विज्ञानं यजं तनुते' इति विज्ञानमयश- व्दितार्यां बुद्धावेव कर्तृत्वं निक्षिप्तम्। एवमपि जीवस्प न ब्रह्मता संभवति। अविद्योपाधिकस्य बुद्धधुपाधिकस्य वोपाधिः

मंकरपावभूपमे- मिध्यात्पेन मिथ्यात्वाड्रस्सणय सत्यत्वादिति शडूनयां तमिरा साय नोपधिमिशिष्टस्य ब्रह्मतोच्यते। किंतु तवो निक्(ष्क)वृस्य

पी। उके साधारे महाण्युपहिताज्जीवाद्िलसणतवं सिध्यति।

विद्यायुपाधिकं ब्रह्मैव जीव इत्यनुपपनमितति नंकुनर्यां यथा पक्िणां शिरपुच्छाधकयव संघावात्मनां वदन्तर्गवं पुच्छमेवाSS- बांस:'वस्मादयासि पुच्छेनैव प्रतितिष्ठन्ति। पुच्छेन पतिष्ठायो- स्पवन्ति। प्रतिष्ठा हि पुच्छम् 'इते श्रुतेः । एवं जीवस्यापि तद- म्र्गतं मंसैवाऽशवांर इति समाधिसौकर्यायाSSनन्दमयं पक्षि-

म्देम तदुपन्यस्तम्। वंधप्येयम् 'पुणछनव्वाभेति चेम भायवचनाद्' इस्पेव सूवयितुमुचित तथाऽपि विवकितार्यांम्तरलामाय विकारेरयाणु- कि:। तथा हि-नन्वेवं पुच्छशव्देन यद्याघारो लक्ष्यते तर्हि मर्तिष्ठापद्वैयधर्यमिति शडूकायी तभिरासाय पुच्छशब्देन पुच्छ- पर्पुषछमिति पुच्छसाटश्यं विवकितम्। पतिष्ठाशब्डैनाडडधारी विधसतः। यद्रा स्थितिहेतु: प्रतिष्ठापदार्थः ।स चाऽडधारादन्य एवं। 'कस्मिन्न्वहमुत्कान्त उत्कान्ती भविष्यामि कस्मिम्बा प्रति- छ्विवे पतिष्ठास्यामि' (पं० ६ । ३) इति जीवरूपेण प्रविष्टस्प ब्रह्मण: स्थितिहेतुत्वेनाडडम्नातेऽपि माणे ब्रक्माषारत्वाभावा- दांधारमूतानामपि पीठादीनाम नादिव िस्थतिहे तुख्वानीवायेति विवकितार्थमाच्ुयीन तट्टैयथर्थमित्यापे सूतरेण मेतिपादनीयम्।

निं-विकारों विगतकार्यॉऽनर्थकः शब्दः। विगतः कारः कार्य यंस्य सं विकार इति व्युत्पनः।'अकतीर च करिक संज्ञा- यामू' (पा० स० ३।३।१९) इति कर्मणि घनन्तस्य कारशन्दस्य कार्यवाचित्वाद। वाटशात्मतिष्ठाशब्दाव'आनं- वैक्यमतिहतानाम्' इत्युक्कन्यायेन बचवती हेतीरभ्यासी न

आनन्दमयाविकरणय् ।

दिति समाधानभागस्य य ततो लाभात । पूर्वोक्तणडूनाने. सासाय या पविणा पुष्छं तदन्तर्गतमेवाSSघारस्तथाSSनन्दम. वश्यापि तदन्तर्गवं ब्रसाSSार इते ब्रह्मणि पुच्छतुल्याधार- तया वाच्यर्वात्। किंचाSडनन्दमयस्य पसित्वेन निरूपणी- वस्यं पुच्छत्वेन करिममिनरिर्देंष्टव्ये अह्मेव निर्दिश्मेति पूर्षोक्त न युक्तम्। पुच्छपदपयोगेपि तेन पुच्छसादृश्यमात्रवो- धनेन पुच्छत्वेन निर्देशाभावादिति शडगर्यां ता्निराकरणाया- र्थान्तरछक्षकतया स्वार्थमनमिद्धानस्यापि सब्दृस्य स्वार्था. मिधानफलकतादर्शनमाचुर्यादित्यव्यवश्यं वाच्यम्। लभ्यते

दवयवात्मकविकारशब्दमात्रस्येवात्र सन्दरावात्, न पुच्छ- त्वेन तनिर्देश्नलाभ इति मायवचनफलसिद्धिर्नेति चेतू । न।

मस्तरमासादयति प्रजा वे वर्हिर्यन्रमानः मस्तरो यजमानमेवाय- जमानादुसरं करोति, तस्मादयजमानोऽयजमानादुत्तर: ' इति अ्रती मस्तरसमानाषिकरणस्य यजमानशब्दस्य मस्तरे यज्ञनिर्ष- तकत्वादियजमानगुणमुखेन वृत्तिस्तत्सद्धिपेटिकायामुक्ता । अथापि मस्तरे मुख्ययजमानत्वबोधने यत्फलम् 'यजमानमेवा- यजमानादुत्तरं करोति' इत्यादिवाक्यशेषार्थोपपादनं तादर्थ्यमपि हृश्यते। यथा वा 'अभिवे ब्राह्मणः' इति भ्रुतावभिशब्द- र्याऽऽस्यपभ वत्वरूपाभ्निगुणमुखेन ब्राह्मणे वृत्तिस्तत्र समर्थिता। ससुल्यन्यायेन 'अग्निर्वे दीक्षितः' इत्यत्राष्यग्निशब्दस्य दीक्षिते वृर्ति: किचिद् भिगुणमुखेन सिध्यति। तथाऽपि दीक्षितेऽनितादा- त्म्यवोधनस्य यत्फलम्'मदन्वीभिर्मार्जयन्ति' इंति विधिशे- पस्य 'न अभि: शीतेन वायति' इत्यर्थवादस्योपपादनं ताद- धर्यमपि दश्यते। एवम् 'यजमानो वाऽडहवनीयो यजमानं वा एवद्विकर्षने यदाहवनीयात्पशुश्रपणं हरन्वि' इत्येतदादीनि पचु- रराण्युदाहरणानि बोध्यानीति स्थितम्। आनन्दमयस्य ब्रझरवे तु 'ब्रझ पुच्छम्' इति न समञ्सम्। नहि तदेवांवय

श्रंकरपादभूषणे-

उ्यवयवञ्च, इत्यानन्दमयपदे विकारार्थंमयटःमायपाठपरि- त्याग:। उपेक्ष्यापि पायपाठं क्थचित्पचुरानन्दवाचि वाऽडनन्द. मयपदमिति कल्पनायामपि माचुर्यस्य मतियोग्यल्पत्वापेक्षत्वा-

व्याख्येयम्। एकस्यावयवावयवित्वयोरतुपपश्या पुष्छवाक्य- गतञ्रअ्मशब्दस्य गौणार्थत्वम्। 'सैषाSऽनन्दस्य मीमांसा भवति। यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् ' (तै० २।८) इत्यादा- वभ्यस्यमानानन्दप्रातिपदिकेन मयडर्यो लक्षणीय इति बहवो दोषा:। पुच्छवाक्यस्य ब्रह्मपधानत्वे त्ववयवमायपाठबाध- मात्रम्। पुच्छपदसुख्यार्थत्यागय्चाऽडनन्दमयस्य ब्रह्मत्वपक्षेऽरपि सम:। लाङ्गूले शक्तस्य तस्याSSनन्दमयावयवेऽपि गौणत्वात्। अपि च प्रतिष्ठेत्युपपदसामर्थ्यात्पुच्छपदेन नाऽऽघारलक्षणा श्रुत्यनुमता नावयवलक्षणाऽपि । तथा चोक्तं वाचस्पतिमिश्रे :- मायपाठपरित्यागो मुख्यत्रितयलड्घनम् । पूर्वस्मिश्रुत्तरे पक्षे प्रायपाठस्य बाधनम् ॥ इति । त्रितयलङ्घनमित्यस्य ब्रअ्मपदानन्दमयपद मित्येतत्त्रितयलडघ- नमित्यर्थः । अपि चाऽडनद्मयस्य ब्रह्मत्वे मियादवयवत्वेन सविशेषं ब्रह्माभ्युपगन्तव्यं स्याद। निर्विशेषं तु ब्रह्मवाक्यशेषे भ्रयते। वाडूमनसयोरगोचरत्वाभिधानात्।'यतो वाचो निवर्त नते। अमाष्य मनसा सह। आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् विभेति कुत. बन' (ते०२।९) इति पतिशरीरं च मियादिभेदादानन्दमयस्यापि भिन्नत्वम्। ्रश्म तु न प्रतिशरीरं भिद्यते। 'एको देवः सर्वभूतेषु गूढ:' (श्रे० ६ । ११ ) इति श्रतेरवोऽपि .नाऽडनन्दमयो ब्रह्म। अपि च 'सुषुप्तिस्थान एकीभूतः पज्ञानघन एवायमान. न्दमयो द्यानन्दभुक् ' इति सुपुप्तिलिङ्गगज्जीव एवाSडनन्दमय:, न ब्रहम। अव एव'अन्रमयप्नाणंमयमनोमयविज्ञानमयानन्द मया मे शुध्यन्ताम्' (याज्ञिकी० उ०६६) इति श्रूयते। शुद्धिर्हि मागशुद्धस्य सतोऽवगम्यते। अतो शुध्यन्तामिति शुद्धिमार्थन- याऽसुद्धेरजीवधर्मभृताया घोतनान्र ब्रझ्माऽडनन्दमयः । अपि तु पञ्चापि कोशा एव।

३९९

यत्तु चन्द्रिकायाम्-अन्ये त्वित्यादिनोक्तमस्मन्मतमनूध तभ्े- त्युक्त्वोक्तम्- एकत्रापि न मुरुपार्थोल्लङ्धनं/ मामके मते। सर्वत्राषि च मुख्यार्थोंल्लक्घनं तावके मते।। तथा हि-आनन्दमयपुच्छयोरद्वयोरवि पूर्णत्वेन ब्रअ्मशब्दस्वा- वन्मुख्यः । पूर्णत्वं हि ब्रह्मशब्दस्य मुख्योऽर्यः। यथा धर्मान्तरे- व्वदृष्टमपि जातिसमवायादौ धर्मिताधिकदेशव्वत्तित्वम्, यथा

नाज्ञानावृते निरंशचैतन्येSारिच्छिनत्वम्, यथा वाऽडनन्दान्तरे- ष्वदृष्टमपि ब्रह्मानन्दस्य पूर्णत्वादिकम, तथाऽन्यत्रादृष्टमप्यवयव- स्य पूर्णत्वं विचित्रशक्तियुक्तब्रह्मावयवेडस्तु। उक्तं च 'विश्वत- शक्षु:' (श्रवे० ३ । ३) 'पूर्णमदः पूर्णमिदम्' (ई. पृ० ३) इत्यादिश्रुत्या :सर्वत:पाणिपाद तत् ' ( भ० गी० १३। १३) इति स्मृत्या चावयवस्य पूर्णत्वम्। तथा कृष्णकेश्यात्मन: कृष्णस्य 'व्यापं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः' (भ० गी० ११। २०) इति पूर्णतोक्ता । तदुक्मनुव्या रूया ने - ब्रह्मताऽतयवेऽपि स्याचथाऽयविनि स्व्रतः। यपैव कृष्णकेशस्य कृष्णस्य ब्रह्मताऽखिला।। दशिता चैव पार्थाय निःसीमाः शक्तयोडस्य हि।। इवि। युक्तं चानवस्थापरिहाराय कचित्संबन्ध्यादेरेव संबन्धत्ववत्ं। अस्मिभेव प्रकरणे 'आनन्दं ब्रह्मणः' इत श्रुवेरानन्दा- त्मकस्पैव ब्रह्मण आनन्दित्ववच्च, विशेषवलाच्छकक्तिभावाद 'स शिर: स दक्षिणः पक्षः' इति श्रृत्याऽ्यविन एवावयव- त्वम्। तदुक्त्तं न्यायविवरणे-न चावयवत्वविरोधःनेह नानाऽ्वि किचन ' (का० २।४। ११) इत्यादिश्षतेरवय- बाद्यमेदादिवि। अन्नमयादावपि माचुयार्थत्वस्य भाष्य एवोकत: स्वाम् मायपाठपरित्यागः। म्ाचुर्यस्य प्रतियोग्यव्पत्वापेक्षतेड वि न श्रतियोगिन: सामानाधिकरण्युनियमः। यव: माचुर्यस्य

शोकरपादभूंपणे-

विजाती यसमानाधिकरणाएपं यथा तथा। सजातीय विभिन्नाधिकरणालपं निरूपकम्।। दश्यते हि ब्राह्मणसुरो ग्राम इत्पाक्षे समानाधिकरणस्थ विजातीय शूद्रादिस्ल्पत्वेनैव प्रचुरमकाश्ः सवितेत्यादी व्यधिक- करणस्य सजातीयश्य नक्षत्रादिमकाशस्पालपतवेनापि माचुर्यद्। प्रकृते च 'सेवाऽSनन्दस्य' इत्यादिक्षुत्यैव व्यधिकरणस्य स- जातीयर्य जीवानन्दस्येवाल्पत्वमुकत्वा ब्रह्मानन्दस्य 'यतो चाचः' (तै०२।४)इति महत्वमुक्त्त मिति। तद विचार रमणीयमित्युपेक्ष पमेन। तथा हि-यदवाद्यवयवावयविनोर्द्योरपि पूर्णत्वेन ब्रहाशन्द्स्तां- वन्मुख्य इति। नैतदुक्तम्। विभ्ुत्वे द्वयोरवयवावयवरिभावानु. पपत्ेः। श्रयते प ब्रह्मणः 'नित्यं विभुं सर्वगतम्''आकाश- वत्सर्वगवश्च' इत्यादिपु क्रतिषु विभुत्वम्। न च तुल्यपरिमाणयो- दैधोरय वावयविभावी दष्टो युक्तो वा। यत्तु धर्मान्तरेष्वदष्टमिरया दि। तदसव्। भुतलादिगतेऽत्यन्ताभाषेडन्योन्याभावे व धर्मिता- षिकदेशवृत्तिताया दृष्ठत्वात्। भेदो मन्मतेऽधिकरणात्मक एवेति चेत्। न। जावेरवि तथात्वात्। पदार्थविन्मतानुसरणेव मेदा- देरपि तथात्वात। समवायादेस्तन्मत एव सच्वासदभिमायेगैव

यमाणस्य न्यूनपरिमाणापेक्षमिति युक्तम्। संपूर्णावरणस्योपरित- नसर्वावयवसंयोगसाध्यतयाऽडवरकस्प न्यूनपरिमाणत्वे तद योगात्। आविद्यकमावरणं च तदीयविषयताविभ्ेपरूप नाSड वियमाणगतं परिच्छिन्त्वमपेक्ष्यते। आस्ति भातीत्यादिष्य्रव-

रष्टान्त इति वालेनापि सबोधम्।आनन्दरष्टान्तीऽपि विषम एव।

विश्रा(श्र)नस्य तत्र दर्शनमात्रेणान्यत्र वकतुमशकयतवात्। नमा- णाधी नत्वादयवस्थाथा:। ननूकं मयाऽपि भ्रमाणमिति चेरसतयमु· कम्, असदुक्तं तत्। तथा हि-पुच्छपदं तावद्वयविंक्षेपे शक्ति- त्यवयो: समानम्। तत्र शक्यतावच्छेदकं पुष्छतवं संसपानवि- शे पाभिष्यङ्गयो जाविविशेषा। न य व्यापके बस्तुमि संस्थान:

मानन्दमयाधिकरंणम्। विश्ेषः संभवदुक्तिका। न च रूपत्वादिवत्संस्थानविश्यषेव्य इन्यताशून्यमेव तदिति शक्यं वक्कुम्। कोकाषगतपुक्छत्वपिष क्षयोपपची वाडयादष्टचरकरपनार्य। लोकावगतमततिनिमिच्तत्पा गादमुरुपार्थत्वस्यापरिहरात्। अन्यथाडयं मुख्योज्यममुर्य इति व्यवस्पेव दुर्वचा । त्वटुक्तरींत्या भूरादो लोकावगवशिर- स्त्वादित्यत्वाकाशत्वादिजाते: कर्पनापसे: । तत्रापि 'भूरिति शिर:' (बृ. ५।५।३) आदित्यो यूपः 'सर्वाणिह या इमानि भूवान्याकाशादेव समुत्पयन्ते '(छा० १।९) इवि प्रमाणसीलभ्यात्। 'विश्वतशक्षुः' (वे० सं० ४।६।२) इत्यादिकमपि न तत्र प्माणम्। विश्वती विध्वानि चर्भूषि यस्योति व्युत्पस्या ममाणान्तरसिद्धाखिलचक्षुष्मचाया एम तत्र घोधनातू। एवम् 'सवेतमपाणिपाद सत्' (गी० १३ । १३) इति स्पतिरपि न तत्र ममाणम्। न च 'विश्वतवक्षुः'इत्या- दावुक्तव्युत्पसवन्यपदार्थे मतीयमानः संबन्ध उपकरणोपकर- णीभावलक्षण एव वाच्योऽन्यस्यातिमसञ्जकत्वात्स्वरसव: मती- नथेति वाच्यम्। भगवती व्यापकचअ्ररस्वीकारेवि जीवषदुः पकार्यत्वाभावेन स्वारस्यभङ्गतादवस्थ्यात्। न हि भागयतचः क्षुषो ज्ञानजननद्वारा भगवदुपकरणत्वं युज्यते। अब :- 'सवं स्री त्वं पुमानसि सवं कमार उत षा कुपारी। त्वं जीणों दण्डेन वश्चसि तवं जातो भवाले विष्वतोहुख:। (न्रे० ४ । ३) ' इतिवत्सर्वीत्मताबोघनाय 'विद्वतमपु:' इत्याध्युक्तिरित्येव कव्पधितुं युक्तम्। यणु कृष्णकेश: कृष्ण इि भागवते मतिपादनातरयच गीतायां पूणेताया उंक्तत्वाद्वयवस्थापि पूर्णत्वमिति। वक्सतू।

घयोतनाय। अन्यथा तत्र सितकृष्णकेकयोनिंशुत्े एवं संस्तूयमानस्तु भगवानपुरूषोच्तम: । उत्पपाटाउद्दुमन: केशी सिवकृष्णों तदा सुने।।

श्रीकरपादभूपणे- उवान घ सुरानेशो मस्केशौ वसुषातले। अववीर्य सुवो भारं केशहमनिं करिष्यतः ।।

सकं वैत्यादपि न झुरूम्। परमाण्वादीना सांक्षत्वभिष्छता सवंयाउमवस्थामयुक्तदोपस्षवेस्त्यक्तत्वाव् । ्रह्मण: अच्छड़नी-

स्येषामधिम एुच्छ पु्छिमोरमेदकरपनाया अनवस्थाभिभिचक स्ायीगाव १ म प.शच्छत्वादेव सावयवत्ममनुमानसिदधमिति माच्यम। एवभिमांषयर्वकत्वस्थापि तेमासुमातुं भवयत्नात्। दर्श- मायुरोबीद्। दर्शनानादरे सावयवत्वस्थापि कल्पकाभावा्। पदपि विश्ेषणलादबयचिन एवावयवत्वम् । यथाउस्पभेष अकररणे 'आनम्द'ब्हणी विद्ान्' इवि श्वेरामन्दात्मकसपेव श्रह्मण भामन्दित्वमिति। तद्पि न । चिश्ेष क्लादित्यस्य मिमा- रासहसबाच'। तपारिधम्पेव धर्मा, वरमितन्माजनिति यामय, एत परभी पना वेति व्यक्तिदपं तपोभेद: परं नाङ्गी क्रियते फिंतु विशव इाे। नाउंधः । अपसिद्धान्तापावात्। ज्ञानानन्दादि- प्दानी पर्पायतापसंम्गत् । तुश्यन्यायेन ज्ञनत्वानन्दत्वादे रपि घर्मिसन्मात्रत्वात्। न द्वितीय:। मेदाद्रियेपस्यानिशेषाय। मेदसप विशेषसंत्ञाकतेत्येम पर्यवसानाव। मेदं निविध्य विश्वेषं व्ययस्थापयत्या: अते: फलादर्शनाव । बतु 'नेह नानाSरित फिचन' (का०२।४।११) इति श्रत्या 'एवं धर्मान्पृ- धेयपश्यन्' इति श्रुत्या चाउडतमान भेदनिषेधात् 'आनन्दं म्रहाणो विद्ान् ''यः सर्वत्ञ: स सर्ववित्' 'सोऽकामयत' 'सन्मनीउकुरत' "सत्यंकामः सत्यर्संकलपः' इत्याधनेकश्ष

विक्ेपोउडी क्रियत। तथा व विश्ेषवलान्दाभावेऽप भेदनिय तंपनिंघर्मभार्वायुपपत्तिः। जहि स्वतन्त्रा अतिः पर्यंत्ुयोगमई पीति चेतू। मर्वम् । 'नेह नानाऽस्वि' इति श्रुवेः संकोप-

यानन्दमयापिकरणय्।

तल्लामायव किचनेति किमपीत्वर्थंकमुपाचम् । मैदमाननिये- पस्व 'नेह नानाऽरत' इत्यनेनैष सिद्धे:। संकोवे ममाणाभावाय। किच नानात्वनिषेधो विशेषसत्तामपि न सहवे। तस्य सपिके- पभिनसाधारणत्वात्।'न संखयोपसंग्रहादपि नानाभावादति. रेकान' (ब्र. सृ० १।४।११) इति सते स्वन्मते माणादि- ग्राह रुपेधु नानात्वाभिधानात्। मेदामेदमात्रेण अुविदयोपपती विशेपकरपने बीषाभावाचच। 'नेह नालाSसिक' एव अवे- रास्यम्निक मेदनिषेधपरतासंभवाद्। परमारनि मवपरभूवघटेश द्िस्वादिपेदस्य स्वन्मवेपि सरवेत्र स्वपर्ममेदसामान्यमिपेषा- योगात्। अवतार्यवताराककत मेवनिषेपरूपसंको ये विनियमक्- दोर्क भ्याव। परस्युत विशेषफम्पताप्रयुक्तं तवैव गोरवमलिकम। भेदोपगमे वच्मेद्रादिषारामादायानवस्था स्यादिति पेत्। विश्रे- पकल्पवेदपि सा कतो न स्यात। धर्मिमाएंकमानर्य स्पनिर्वा

कलपनातो धर्ममात्रकलपनाया लघुस्वेन मेदसयेड् अनिर्वारक-

वह निषादस्भपत्यधिकरपत्यायेन 'नेड नानाडस्व्र किश्न'

कताविशिष्टृषिशेषकल्पनं न दोषायेवि श्ेव। न । रेपम्पातू। निषादश्यपत्यधिकरणे डि पृहवीक्षपेक्षया कर्मपारयाश्रयणे लाघवं पमाणान्तरावगतमिति कर्मघारयसमासे निमिते वदनुरोपेन ततुचरकाळिकविध्यादिकम्पनं न दोपायेन्यक्तम् । हुद तु'नेड बालाइस्वि' इति वाक्ये भेदमाननिपेष्रासंभवेन नानास्दे संकोचनी ये सवि किमसी याषद्दध्ययावियर्म्पतियोगिक मेदूपरो पयस्सन्बमेदपरी सेति निमासाया कापसेन दिवीयप्रत्तपपेपोनपे- भापू । नन्बसु महामेहस्माअि मसानर पुष्सपुष्षिमान्ापिस- करणासार्नहीनी कमिसेम इति चेत्। न1 अपसिदानयप

शीकरपादभूपणे-

वर्पेय दोपत्वाव्। किचेद अह्मणोडवयवित्यं न तावद्षयवा-

स्वायथविशिष्टत्वय्। अन्यावययवैशिष्टयरूपं तदित्षि चेतू। भवयवत्रहण आनन्दमयान्यत्वेन तदेकत्वानुपपचेः । आनन्दि- स्वमानम्दृत्पं प्रझ्मणणि अयमाणमपि न विश्रेषं गमयति, धर्म्पां-

पद मुकमनययादावपि माचुर्यार्यत्वस्य भाष्य एवोक्तत्पाल मायपाठपरिस्याण इति। सदपि त्वद्दीत्या 'विकारसव्दाव्' (ब. सृ० १।१।१३) इवि सृत्रयोजनादूषणावसरेऽनम- बादी मयळः माचुर्यार्यकत्वदूषणे दूषयिष्यामः। वदृपि माचुर्थस्य मतियोग्यक्पत्वापेक्षत्पेऽप न प्रतियोगिन: सामामाषिकरण्यनियम इत्यादि। तमोंक्तं करपतरी माच्तुर्य- ह्य विशेषणत्वे प्रतियोगिन ईषदनुद्टत्तिप्तीतिनियमाभावेऽपि तस्य विशेष्यत्वे तन्नियमोडस्त्येय। ब्राह्मणपचुरो ग्राम इति अयोगे वर्शनावं। आनम्दमय इत्यत्र प्रश्यपार्थभाषान्यानुरोधेन माचुर्यस्य विशेज्यत्वाद।

मकाशभचचुरः सवितेत्युक्केऽपि तस्मिम्पकारकेशामतीतेरिति दूषणमुक्तम्। वन्मन्दमेव। सवितरि वमसी बाषितत्वेऽपि त- नाषि तुहिनिघन सैंदिकेयाच्छादनारोपिततमोल्पत्वपतीतेः। घना- यपगम एव व्युत्पनाना तथा मयोगेण सर्वसंमतत्वाद। पदप्युक्त्तम्। 'सेषाSSनन्दस्य मीमांसा भवति' (चै०२।८)। 'यदेप आकाश आनन्दो न स्यात्' (ते. २।७) इत्यादियाक्ये.

हान्तविरुद्य् '। 'तद्धेतुव्यपदेशात' (प्र० सू० १।१।१४) इवि सूने 'यदेष आकाष आनन्दो न स्यात्' (वे० २७) इति

पपद्याष्यो विष्णरेव अ्रहाशव्दाभ्पासादित्युक्त्तम्। तदेव हेत्प-

स्विति। आसमन्वास्कात्तमानो विर्ष्णुयादे पूर्णानन्दो न स्याच- दाऽसी लोकं न मवर्तयेत्। आनन्दोद्रेकमन्तरेण सत्मदृत्ती कारणाभावात' इति। 'यदेष आकाशः' इतिवाकयस्थानन्दपद- स्य पूर्णानन्दार्थकत्वमुक्तं तदानन्दपदस्याSSनन्दसामान्ये शक्त स्प लक्षणी बिना न निर्वहतीति स्पष्टमेव। यचोक्तम् 'यतो वाचो निवर्तन्ते' इति श्रुतिर्न निर्विशेष-

सचिन्त्यमेव। अनन्तविश्ेषवानानन्द इते ज्ञानजनकवाड्मनस- गोचरस्य ब्रह्मानन्दस्य तदगोचरत्ववाधेन ताहयश्षत्योक्तार्य- बोघायोगात्। विशिष्य तज्ज्ानजनकवाकूपनसागोचरत्वं तदर्य इति चेत। न। विश्विष्येत्यनेनैव विशिष्यबोधाव। तदानन्दग-

दर्थ इवि चेद । निवर्तन्त इत्यस्यैतादशार्थबांधे स्वारस्याभा- वाद्। अर्मद्रीत्या यच्छब्दपरामृष्टसर्वोपाधिविनिर्भुक्तात्मतस्वा- द्वागादिनिवृत्ति रूपय थाश्चुतार्थकत्वपरतयोपपचावेतावति गुर्वये लक्षणार्यां मानाभावात्। निवर्तन्त इत्यस्यास्मन्मते यथाश्चतार्थ- कत्वस्वारस्यादिकं प्रपश्चितमीक्षत्यधिकरणे विस्तरेण। न चानेकसगुणवाक्यानुरोधेन 'यती वाचः' इत्यस्यैकसपैय यथाकर्यचि्यनमिति शङन्यम्। तात्पर्यग्राहकालङ्षतैकेनैव मषलेनानेकवाधोपपतेः। इदं हि वाक्यमस्मिन्पकरणे द्विरभ्य- इयते मनोमयपर्याये ब्रह्मवल्ल्यन्ते च। तथा चैकरूपेण द्विरभ्य- स्यमानस्य वाक्यस्यान्यथानयनं न युक्तम्। किंचोपक्रमे 'सत्यं ज्ञानमनन्तम्' इत्यानन्त्यमसंकुचितं चतुर्विधाभावान- तियोगित्वरूपं पतिज्ञातम् । जन्माधिकरणोक्तरीत्या तदुपपाद- कतयैव सृष्टिवाक्यस्य प्रतुति:। तत्र सष्टितदुपयोगिगुणमात्र- पतिपादने वस्तुपरिचछेदस्य मसक्तरानन्त्यमप्रतिपादिवमेव भ- वेदित्यरिमिन्प्करणे सृष्टिवाक्यजातमपवादमपेक्ष्यमाणमेव भव- तीति 'यतो वाचः' इति तदनुगुणमेव व्याख्येयम्। तदुषे- इ्यसिद्धयुपयोगित्वान् विपरीत्म्। ' यतो वाच:' इत्यस्य

शंकरपांदभूपणे-

निलयनेऽमर्य पतिष्ठी बिन्दते, अथ सोऽभयं गतो नषति* (वै२। ७)। इरद हि वाक्यम्'सच्य स्वच्चामवढ़्। चियक पामिवसं थ। निलयनं चामिसयनं थ। विज्ञानं चाविज्ञानं थ। सत्यं चानृतं च सत्यमनमत् ' (कै० २। ६) शकि पूर्व- तनकावयेऽध्यारोपितमपश्चजातस्य निषेधार्थय्। तन्र यद्यपि 'अदवये' इत्यनेनैय सर्वारोपितनिषेध: सिध्यति तथाऽप पूर्व- वाययोपाचानामेवाऽSरोपितानामयं निषेध इति विधिनिषेषयो:

स्यभिक्ञापूर्वक गोबलीवर्दन्यायेन पुनर्निषेध: के्षाचित। तत्रा- यमर्थ :- आत्म्यं शरीरमात्मीयमिति यावद, तद्रहिते। नि- रुकमित्यमिति निर्वचनयोग्यं तद्रहिते। निलयनं नितरां लय- स्थानम्। यट्ा निलीयते स्थीयतेऽस्मिमिति निलयनमाधारस्त- दहिते। पतिष्ठा साक्षात्काररूपं तज्ज्वानम्।'आनन्दं ब्रह्मणो विद्ान विभेति कुतश्रन' (ते०२।९) इयुत्तरत्राभयहेतुस्वेन ज्ञानर्य

इति निर्णय:। 'यदेप आकाश आनन्दो न स्याद्' 'आनन्दो प्रसेति व्यजानाद' इत्यादिश्त्यन्तराव।' आनन्दं ग्रह्मण:' इस्बमेदे पष्ठी । घटस्य स्वरूपम्, राहो: शिर:, इतिवत्। 'उदरमम्तरे कुकते। अय तस्य मयं भवति' इत्यत्र मयहेतुरपेम

यसे-'द्वितीयाद्दि भयं भवति' इति। तभ वाक्येऽन्तरश्षब्दो भेदपर: फुरुत इति क्रियासामान्यवाचकस्य घातोस्तद्रिेपताने सुत्िशथीयते। उदरमिस्यन उस, अरमिति पदच्छेद:। अरवित्य- रपार्चे, पदित्यध्यथे। तथा चाल्पमपि धर्मधर्मिभावलक्षणमप्यम्वरं मेद कुकसे जानातीत्यर्थ:। एवं चाभ्यासवदुपकमोपसंहारपपरू- ध्ययपि 'यशे माच:' इत्यस्य ममळत्वे सिक्गनमिति धयेमप्। यच्ोकं चन्द्रिकायान्-मिपादिकं यम्मविशीर मिस १ 'दिके प यः प्रति" । २ मिन्नो ना* इतीदानीतनचन्द्रिकापुस्तकलप: पाठ :!

नालो भनवदवयवः। यम्ावययो नासी अतिशरीरं पिन्। +िश्तृवं चेवर सैचिरीय भाष्ये भगवत्पादेरिवि। तबिन्तयम्। आव

भाष्योक्ति विमतिपमं प्रति पमाणत्वेनोन्यासानहेति स्पश्टमेनेवि।

नरदिषस्य 'सस्माहा एतस्मादात्मन:' इति व्यवहिवारमय्दन-

र्ृव्यत्वात्। 'सोउकामयव' (वै० २.( ६) इसस्य न्व कासणवाययश्य ख्वयाऽपि म्रझ्मपरत्मेनाीकृतत्वाव कथमा मन्तुमयस्याम्रसमतषा। अपि चातुषाकान् उदारत:मतो 'षाच:' इति श्लोफ एव मनोमश्रेऽपि अुस्योवाहवस्वल्य च ग्झ- निषयता त्वयाऽपि स्वीकृतेति कय मेनामसस्याअस्ता 15 पाममया्द्री नामन्रसतमे मझ जिज्ञा सोसत दुफदे शायोग:। द्वारमपे ह्ारतवेनोपदेशवयं नाSडत्मतया। लोके हि शन्हराकम्पस्पाती

बल्वाउडनन्दो व्रक्षेति वक्तुमशवथम्। येन दवारत्वं स्यात्। नःच : सत्यं ज्ञानम्' (ते० २.।१) इति स्वरूपलक्षणेनअलोप- विश्य पुनस्तस्य देहादिरूपता आ्रान्तिम्ुत्पाद्य पुनरपिपुच्छनाकमेन बटुपदेशोउर्यवान्। न च द्वारोपदेशित्तस्य मत्यकमातणमार्यः। कोआना पराकत्वात्। परागुपदेशन च प्रत्यकमावण्येविमसङ्गगत।

बातु। तत्रत्यानामन्नादीनामनमयादित्वे च तन्नत्यरवया ग्रझ्म- लवेन स्वीकृत आनन्दोऽप्यानन्दमयः स्यात्। स्थानमामाण्याद्।

+विस्तुतिति। "शिरः मरिये स्थितं तस्य परेष भियनामकम्। मोदश्रमो- दयोबाहू मोदनाथ्च प्रमोदनात्। मोदप्रमोदनामानावानन्वस्त्वाततस्वतः ।. मध्य- मानन्दसंस्पं प बक्ष सृश्या तु मृंहयत्। पुच्छं मधानवायी व असारुये संस्पितं सदा' इत्यादिना प्रमाणेन विस्तृतमित्यर्थः ।

.योगेन संवि'!

थांकरपाद्भूपणे- न चाजातधर्मतत्वं चैत्यवन्दनादि धर्म इति मन्वानं पति चैत्प- वन्दनादि धर्म इत्युपदिश्य ज्योतिष्टोमादिर्धर्मं इत्युपिश्यते।

मत्यवत्वं वाडस्ति। न च घटाकाशादिज्ञानीपयोगिघटादिमहा- काशज्ञानोपायः।इह च 'सत्यं ज्ञानमनन्तम् ' (तै०२ । १ ) इवि पकतापरिच्छिम एवाऽडत्मा जिज्ञापयिषित इवि तेवि मतम्। किंच निरवयवे चिचमावण्यार्थ निरवयवान्तरमेवोपदे षव्यं न तु 'अयं दक्षिणः पक्षः'इति सावयवः। अपि च न तावदृभमयादीनामन्नादीना वा माणादीन्माणमयादीन्वा मति द्ारत्वम्। अन्नादिज्ञानं विनाऽपि माणादिज्ञानाव। ब्रह्मणि द्वारत्वे त्वआ्ादिपूर्षकं माणाधुपदेशो न युक्त:। अनेकद्वारवे- यर्थ्थ च।न च दारविकल्प:, उत्तरानुवाके 'अभं ब्रस्मेति व्यजा- नाद 'माणो अ्क्षेति व्यजानाव' मनो ब्रम्मेति.व्यजा- नावु' इत्यादिनाऽन्रमाणादिद्ारसमुच्चयोक्ते:। अपि च 'यतो मै' इत्यादिपुर्तवाकयोक्तकारणत्वस्यावि त्वत्पक्षे ब्रह्मणि द्वार त्वात्कोश्याना च कारणत्वे द्वारत्वाभावात्कोशपदेशवेयथ्यदु। किंच भगुर्वरुणोपदिष्ठाना द्वारत्वं न वेचि चेद्विरोचनस्पेव पुनरुपसत्ययोगः । वेत्ति चंत्र नाभं ब्रह्मेति व्यजानाव, नाभावृष्येव' इति भ्रुयेत। तस्माद्न्नमयाद्य अ्रस्मेव न कोशा इति। अन्नेदं वक्तव्यम्-'सोडकामयत' इत्यादिकमयुक्तमेव। आनन्दमयपर्याये पठितेन:तस्येष एव शरीर आंत्मा। य: पूर्वेस्य' इवि श्लोकेनाऽऽनन्दमयं मत्यात्मत्वेन ब्रह्म- णः मस्तुवत्वात्सर्वनान्ना पुंलिङ्गेन स इत्यनेनािसंनिहितस्य तस्य परामरशोषपचेः। अपि चैत्यादिकमपि न सत्। मनोमयपर्यायेयतो वाचः' इत्यस्य मन:स्तुतिपर- स्वेन मनोमयस्य ब्रह्मत्वालाधकत्वात्। किचान्रमयादीना ममसत्व इत्यायपि न सत्। उभययाउपि द्वारोपदेशस्य लोके छछरपाद। न चानं असेत्यनुक्त्वाउडनन्दो ब्रह्ोति षक्तुमन्-

१ नोपयो * इती दानातन चन्द्रिकापुस्तकस्य: पाठः।

आनन्दमयाधिकरणम्। क्यम्। येन द्वारत्वं स्यादित्युक्तिरप्यस्मत्सिद्धान्तरहस्यानभि- ज्रमतारणपरेव। यत आनन्दो ब्रम्मेत्युपदेशेन ब्रम्मानन्दयोरभे-

पदेशे तु तत्सालभ्यम् । तथा हि-उपक्रमे तावद 'ब्रह्मवि- दामोवि परम् ' (ते० २ । १) इति ब्रह्मज्ञानेन परमाप्तिरुप फलमुक्कम्। तत्र कीटशं ब्रम्म कीहशं च तज्ज्ञानं परमासिम कीदश्ीत्याकाङ्क्षायाम् 'सत्यं ज्ञानमनन्तम् ' (ते० २। १ ) इति तत्स्वरूपम्ुपदर्श्ितम् । 'यो वेद निहितं गुहायाम्' (तै० २ । १ ) इति तद्वेदनं च दर्श्नितम् । अत्र पुद्धि- परो युहाशब्दः। परमव्योमशब्दशेश्वरपरः । अव्याकृताकाशक्ष- व्दितपरमेश्वरोपाधिभृता याऽविद्या माया वा तत्परो था। तथा चाविदयादी तत्कार्यतया वर्तमाना या बुद्धिस्तत्र निहित. मित्यनेन जीवलाभः । यद्यपि परब्रह्मण: परमेश्वररूपेण जीव- रूपेण च गुहापविष्टत्वमरिति तथाऽवि 'यो वेद निहितिम्' इत्यत्र स्थिवं वितवं वेत्याद्यनभिधाय निहितिमित्युक्त्या पार- तन्त्रयावगमाजजेवमेव रूपं झटिति मतीयते। निहितिमिति कर्म- मत्ययसमभिव्याहताद्वातो: मतीतारयां क्रियायां केनेति कर्ता- काङक्षा जायते। यथा गृहे स्थापितो मणिर्षरण्यां निहितं धन. मित्यादी वयैवातुभवाद। कर्ता चोल्सर्गतः कर्मणोऽन्यः

पारमेश्वररूपं च नान्येन निहितिम्। स्वातन्त्रयात्। जीवस्तु परमेश्वरेण निहित:। अस्वातन्त्रपात्। न हि परमेश्वरसंकलपं विमः यत्किचिदृपि केनापि कर्तु शक्यम्। स्फुटा च जेवरूपेण नवेश ईश्वरसंकरपाधीनता।'सेयं देवतेक्षत हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनाऽडत्मनाSनुपविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति वासा तरिवृवं तरिन्वतमेकेकं[का] करवाणीति सेयं देवतेमास्विखो देवता अनेन[एव/ जीवेनाऽडत्मनाऽनुमविश्य नामरूपे व्याकरो- चास भिवृतं बिन्नतमेकेकामकरोव् ' (छा० ६/३,२-४) इत्यादि• अतेः। एवं च अ्रआ्मापदानुषङ्गेण 'एवंविधगुहानिहितं जीवं प्रह्मेतति यो वेद' इति ज्ञानाकारो दश्रितो भवति। यद्वा-एवंभूवं म्रमम शुहानिहिंत जीवं वेदेवि यथाक्षत पवान्वय:। भुविमसिद्ुं

शांकरपादभूषणे-

ब्रह्मरूपमनूद जीवाभेदस्यापि विधानसंभवात्। उभययाऽपि पोधस्य जीवम्रसैक्यविषयत्वानपायास्। तमेव मकृताभेदं प्रपश्च- यितुमात्मन: प्रकृतिभूताद्वयतिरेकेणासतो वियदादेरुत्पत्तिरभि-

गिस्व रूपा संकुचितानन्त्यस्य बोधनाय। प्रतिपादितं चैतज्जन्मा- षिकरणे। ननु जीवव्रम्माभेदोऽनुपपत्रः, जीवस्य कर्तुभोक्तु: सतो भेदस्याहं मनुष्य इति पत्यक्षसिद्धत्वादित्यादिशङ्डनव्युदा- सेन स्थूलशरीरमारम्प सौषुपजीवपर्यन्तेभ्यः कोशेभ्यो वि. विक्त यज्जीवस्थ पारमार्थिकं रूपं तद्दसेत्यवगमयितुं कोशोप- देवो द्वारतया पकान्तः। तन्रानायासेन विनेयबुद्धयवताराय पामरेरप्यात्मतया गृहीतमन्रमयकोशं सटरष्टिमसङगादन्नविकार- ख्वेमाभिधाय तत एव हेतोनाँसी जीवस्य पारमार्थिकं रूपभि- स्यादिक्रमेणाSडत्मानं कोशादिभ्यो विविच्य दर्शयितुं शरीरादा त्माऽन्य इति विवेचयन्द्रिरन्येरात्मत्वेन निर्धारितं माणमयको- शपत्रमयाद्व्यत्वेनानूद्य सोऽपि न जीव इति विषेचयान्िः प्ाण- मयादन्यत्वेनानूदय तैरप्यात्मतया निर्णीवं मनोमयं सूक्ष्मदार्शि- भिरधिकविषे कश्ञालिभिरात्मत्वेनावधारितं विज्ञानमयकोशं मनो. मयादन्यत्वनानूद्य ततोऽधिकतरविज्ञानैरात्मत्वेनावधारितमवि. धोपहितं बुद्धिवासनोपहितं वा जीवस्योपाधिकलुपितं रूपं विध्ानमयकोआ्ादन्यत्वेनाभिधाय तवोवि निष्कष शुद्धपात्म- स्वरूपं ब्रम्मेति 'ब्रम्म पुच्छं पतिष्ठा' (तै०२। ५) इत्य- नन(नया) श्ुत्या निर्णायते। अयमेवार्थ उपसंहारे द्शितः-'स यधायं पुरुषे। यश्चासावादित्ये। स एक:' (वे० २।८ ) हषि। पुरुषादित्यशब्दयोः शरीरिपरत्वात्। लोके ि परमस्- हमामरुं्धती दर्शयितुं तन्निकटवत्थतिस्थूलतारामरुन्धतीत्वेनो- पदिश्य तत्र बुद्धिस्यैयें सति सत्वोपदिदर्शायेषुणा तभ्िकटवर्तिनी सूक्ष्मतारा तवः सुक्ष्मतरा ततः सूक्ष्मतमा ततथ् मुख्यारुन्धती मद्श्यंत इति प्रसिद्धम्। स चायमुपदेशकमः मकृते समाहतः। एवेनसत्य ज्ञानमनन्तम् ' (ते० २५) इति स्वरूपलक्षणेन -अझ्मोपदिश्य पुनस्तस्य देहादिरूपवाभ्रान्तिमुत्पाध पुनरपि पुष्छ-

आनम्दृमयाषिकरणम् ।

माक्ये तहुपदेशोSसंगता। प्रयोजनाभावाद्कत्वाच्चोति पन्दिको: कमपाइतम् । सत्यपित्यादिना शुद्धभ्रस्मावगतावपि तव्य जेवता- स्विक रूपा येदस्यानवधार णादेताहशमना(णा)ड्याश्रयणे च मन :- संस्कारोपहितसौपुपतत्मन: पस्षिशरीराणां पु्छमवोक्तसंस्कारो- पहितरूपेऽतर्भूतमाधारतयोपवर्ण्यमानं विशुद्ध साक्षिचैतन्पं ब्र. सेत्युक्ता जीवत्रह्माभेदो लभ्यत इति श्िष्टतरं प्रसङ्गनरय ! द्वारानुवद्धोपासनानां विधानं फलविशेषार्थतया प्रत्यगात्मनि चिस्मावण्यार्थ ब्रह्मविद्याविरोधिदुरितनिरासार्य चेति न किचि-

फलं माणमयविज्ञानमयोपासनयोरुपदर्शितम्। चिरकालसाधम-

तस्यां वृजिनाभावस्य चावश्यमपक्षितत्वात्। न च द्वारोपदेश- वित्तस्य मत्यक्मावण्यार्थः । कोशानां पराक्त्वाद। परागुपदेशेन च पत्यक्मावण्येऽतिमसङ्ग इति चन्द्रिकोक्तिरपि न युक्कता। पत्यकत्वं ह।दंकारास्पदेभ्यो विषयादिभ्य: पातिलोम्येनाञ्चनम्। पराश्चि विषयानञ्ति पातिलोम्येन वर्तत इति मत्यगिति व्युत्पतेः । तच्च मनुष्योऽहं क्षुधितोऽइं पिपासुरहम्, अहं संदे. हवि कल्पयामि निश्चिनोमि करोमि सुख्यहमिि स्फुटतरपत्यय-

चाश्चल्यादिनिवृत्तिलक्षणस्य प्ावण्यस्य कचिदपि मतीके ध्याना- भ्यासपरिपाके सत्यन्यत्रापि संभवाच्च। उत्तरानुवाकोक्ताना- दिकमपि स्थानपमाणादन्नमयादिकमेव। एवं सति तत्रत्य- रत्वया ब्रह्मत्वेन स्वीकृतोऽप्यानन्द आनन्दमयः स्पात्स्यानमा- माण्यादिपि चन्द्रिकोक्तिस्तु न सम्यक। तत्र 'सेषा भार्गवी वारुणी विद्या। परमे व्योमन्प्रतिष्ठिता ' (वै० ३ । ६) इत्या- दिलिड्गेन तदंशे स्थानमामाण्यस्य वाघाद। इतरांशे तु बाधकानुपलम्भेन स्थानप्माणपसरात। अन्र्रभ्मतानिरासे तदीयावस्थान्तरस्य शरीरस्य कैमुतिकन्यायेन ब्रह्मस्वरूपतानि राकरणसंभवाच्च। एतेनाज्ञातघर्मतत्वमित्यादि चन्द्रिकोक्तदूषणं

१ 'व्येतादशनि" इति पाठ:।

करपादभूषणे-

निरस्तम्। धर्मस्य म्रह्मण इवातिगहनत्वाभावात्। अपि च न सावदित्यपि चन्द्रिकोकं न सत्। विनेयबुद्धयवताराय पामरा- दिभिर्यात्मत्वेन गृहीतादेहादतिस्थूलादात्मानं विविच्य सूक्ष्प- सूस्मतरसूक्ष्मतमेभ्योऽनात्मभ्य आत्मनो विविच्य प्दर्शनाया- आादिपूर्वकं द्वारसमुच्चयोपदेश इत्यभ्युपगमात्। अपि व यतो वेस्यादिकमपि चन्द्रिकोक्तमसत्। कारणत्वोपलसितेन ब्रम्मणा कोशान्निष्कृष्टसाक्षिचैतन्य स्याभेदोपपादनाय कारणत्वोपदेशको- शोपदेशयोई्योरप्यावश्यकत्वात् । किंच भृगुरित्यादिकमपि चन्द्रिकोक्तमसत्। आसुरपकृतेर्विरोचनस्यानेकभवार्जितदुरि- तशतमळीमसचिव्ततया तत्वास्फुरणेऽपि तपःसमुचितभागधे- पश्य शुद्धचित्तस्य भृगोस्तत्वपतिपत्ती बाधकाभावात्पुनः पुनरु. पसरयुपपचेः। पुनः पुनरुपसत्या च नाभं ब्रम्मेत्यंश्स्य स्फुटी- करणाच्च न कण्ठतस्तदुक्तिरिति न किंचिदपि चन्द्रिकोक्तं दूष• णमिति विभावनीयममत्सरैः सुधीभिरिति ॥१३ ॥ यश्चाभ्मयादिपर्यायेषु पुच्छस्यामाधान्यं पुच्छिवश्र भाधा- न्यमवगतमानन्दमयपर्याये परित्यक्तमिति नायपाठविरोध: स तावभिगमनश्लोकस्थेन ब्रह्मश्चत्यभ्यासेन निरस्तोऽपि हेत्वन्तरेण पुनरनिरस्यते- तद्धेतुव्यपदेशाच, इति। १४ ॥ तस्याSनन्दमयपर्याये स्वपधानतया प्रतिपाद्यस्य हेतुत्वव्यप. देशाव, अगग्रिमसंदर्भेण 'सोडकामयत, इद सर्वमसजत। यदिदं किंच ' (तै०२।६)इत्यादिना सानन्दमयसर्वविकाररूपजगत्कर्तृ- त्वव्यपदेश्वादिति सूत्रार्थः । अयं भाव :- यधानन्दमयपर्याय- स्य सत:्माचीनपर्यायावैरूप्यायाSSनन्दमयमाधान्यं त्वयोच्यते तथाऽपि पूर्वपूर्वपर्यायेभ्यो वैरूप्यमानन्दमथपर्याये दुस्त्यजमेव। यवोऽन्मयपर्यायेषु निगमनश्लोकोचरं तवोऽन्यस्यैवाऽडत्मनः मदर्शनमेव कत न तु तदनुबन्धितया तद्गता: केचन गुणा आ- मनाता:। अत्र च प्रकृतपर्यायपधानगताः करणत्वादयो निगमन• श्रोकोचरमपि वर्ण्यन्त इति। मन्मते तूपफ्रान्गुह्दानिहितित्वपर्यव- सानभूमितया ब्रहामतिपच ये Sनमयादिकोश्ान्तरात्मवयोपदिश्य-

मान आत्माऽन्ापि पर्याय आनन्दमयादान्तरत्वन निरदिद्ठ: । तथा च जीवेश्वरभेदमयुक्तारयां जडेश्वरभेदमयुक्तार्या च वरत्वप- रिच्छेदगर्भानन्त्यासंभवश्डडयां निरस्तायामपि जगदुपादानाने- पन्तुभेदप्रयुक्तामुक्ताशड्कां निरसितुम 'सोडकामयत' इत्याय ग्रिमांक्तिरिति केचिद्धयाचक्षते। वस्तुतस्तु-ननु कत्सनेनाप्यानन्दमयवाक्येन 'ब्रह्म पुच्छं पतिष्ठा' (तै० २ । ५) इत्यन्तेनावयव्यानन्दमयः पूर्व

धान्येन पतिपाधः भतीयते । अतः मथमश्चुतानेकावान्तर- वाक्यघटितमहावाक्यविरोधादभ्यस्तस्यापि ब्रह्मशब्दस्याSS- नन्दमये जघन्यवृत्तिकल्पनं युक्तमित्याशड्कां निरस्यति- तद्द्ेतुव्यपदेशाक्ेति। तस्य ब्रह्मण: सानन्दमयनिखिलविकार- हेतुत्वव्यपदेशाच्चेति तदर्थः। अयं भाव :- 'असमेव स भवाति। असङ्गस्मेति वेद चेत'(तै०२।६)इत्युक्त्या पक्षे माप्तामसत्वाश- इ्का निरसितुम्-'सोडकामयत' इत्यादिना परस्य ब्रह्मणोऽभि- अनिमित्तोपादानतामग्रिम: संदर्भ: पतिपादयतीत्ययमर्थस्तैत्तिरी यभाष्ये भगवता भाष्यकारेण प्रपश्चितः।स एव भगवतः परमर्षे: सुत्रकारस्याभिमेतः। तथा च यदानन्दमय एव निगमनश्षोकवि- षयस्तदा पियादिविशिष्टस्य तस्य सुख्यहमिति सर्वानुभवसिद्ध- तथाऽसर्वश ड्का यास्तस्मिन्रनुदया त्तभ्निरासाय सोडकामय तेत्या- दिना संदर्भेण तस्य निखिलजगद्ेतुत्वव्यपदेशोऽसंगत एव स्यादिति। न चैवम्' असत्वशङ्कारयोगाच्च' इति सूत्रवि- न्यास: स्यादिति वाच्यम्। जीवस्यापि नित्यत्यविसुत्वादिना धर्मेणामत्यक्षतया तेन रूपेणासत्त्वशङ्काया: संभवात्। संक-

विन्यासस्येवाऽडवश्यकत्वात। चशव्देनाग्रिमसंदभे वक्ष्यमाणा- नामसत्वशड्कानिरासकहेत्वन्तराणां सम्ुच्चयः। ताहशहेतवश्र तैचिरीयभाष्ये स्पष्टसुपपादिता:।

पुच्छर व्देन म्रह्मणोऽवयवत्वं कल्प्यं पूर्वसाभ्यायेति बदन्तं प- त्याह-वद्धेतुव्यपदेशाच्चेवि। अयं भाव :- पूर्वपर्यायेतुं 'इदं

शांकरपादभूषणे-

पुष्छम' इति तवत्कोचैकदेशेऽपि पुच्छत्वं निषद्धम्। ब्रह्मणयन नाSSनन्दमयैकदेशत्वम्। सं पत्यपि कारणत्वात। ततथ ब्रह्म पुच्छमित्यभ्रानेकदेशेऽपि पुच्छत्वाभ्युपगमे वैषस्यं माप्मेव। तदाधारळक्षणामयुक्तं कुतो न सह्यममिति। इदं पुच्छं भाति- ष्ठेत्यन्नमयपर्याय 'आकाश आत्मा। पृथिवी पुच्छं प्रतिष्ठा। [तस्य] चजुरेव शिर:'(ते०२।२।३) इति। माणमयमनोमयपर्याययोख कचिदेकदेश एव पुच्छत्वादिदृष्टिः कचिदनेकदेश एव शिरआ-

इति वैषम्यमविरुद्धमिति दयोतयितुं चशब्द इति व्याख्ये- यमू॥१४ ॥ यदुकं पूर्वपूर्वपर्यायेष्ववयवनः स्वप्रधानतया प्रतिपाध- स्वदर्शनादानन्दमयस्याप्यवय विनोऽत्रापि स्वप्धानतया पतिपा दनं युक्तमिति तच्च पूर्वपूर्वपर्यायेष्ववयविनां माधान्यम. म्युपेत्य प्रकारान्तरेण समाहितम्। इदानीं परमार्थतो विचारे पूर्वपर्यायेष्वप्यन्तरात्मतया ब्रह्मण एव स्वमधानस्य भविपाचता नान्रमयादीनामित्याह -- मान्त्रवार्णिकमेव च गीयते ॥। १५॥ मन्त्रवरणे गुहनिहित त्वेन पतिपादितं ब्रम्मैवान्रमयादिष्वपि स्व- प्धानतया प्रतिपादते। यतोऽन्रमयादिपर्याया अपि सर्वान्तरतया मत्यगात्मतया च ब्रह्म प्रतिपादयितुमेवात्नमयादीन्प्रतिपादयन्ति न स्वपाधान्येन। अन्यार्थतयोपदिश्यमानान्नमयाद्याश्रितानां ब्र. सदष्टीनां फलविशेषीदेशेन विधानेऽरपि न तावता तेर्षा भाषान्यं वक्तुं शक्यम्। दर्शपूर्णमासाङ्गनप्पणयनमाश्रित्य पशुरूपफलो. देशेन विषीयमानस्यापि गोदोहनस्य पकरणित्वादर्शनात्। 'मोदोहनेन पशुकामस्य' इति वाक्येन तस्य फरवत्वमिव 'सर्व वै तेऽन्नमाप्नुवनन्ति । येऽमं ब्रह्मोपासते' (ते०२।२) इति वाक्येष्वन्नमयाद्युंपासनानां फलवत्वं न वार्यते। न चैतावता तस्य प्रकरणित्वमिति। चकारेणैवंभूतप्रधानस्यापि मनोमयप- र्याये व्यमिचार: समुचीयते ॥ १५॥ मनूषक्रमादाबपि जीव प्रव प्तिपाथः । वस्य देशवः परि-

४१५

रछेदराहित्येन शरीरबृंहणेन च ब्रह्मशब्दार्यतोपपचे:। तदुपा सनैव च सर्वकामावाप्तिलक्षणफलाय विधीयते। स एव चापि- घालक्षणायां गुहायां निहितित्वेन मन्त्रवर्णपतिपादः। तस्य चालमयादिकरमेण कोशचतुष्टयान्तरत्वमुपासनार्थमुपदिश्यते। आनन्त्यं च देशतः कालवो वा तस्यापि संभवति। आकाश धुपादानताऽपि तस्यैव युक्ता। आकाश्ाद्यात्मना परिणममाना- विद्याश्रयत्वात। न च निरवयवस्य शुद्धब्रह्मणः । आनन्दप- चुरत्वमानन्दविकारत्वं वाऽऽनन्दमयत्वं तस्यैव युक्तम्। तदि- जातीयदुःखाश्रयत्वात्मिया दिविशिष्टतया कार्यत्वसंभवाच्।तस्य च मियाद्यवयवविशिष्टं स्वं पति पुच्छत्वकल्पनमपि निरावाधम्। 'तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य' (वे०२।५) इत्यस्य च तस्य पूर्वस्य विज्ञानमयस्य, एष एव शरीर आत्मा य एष आनन्दमय इत्यर्थ:। शारीरत्वमपि तस्येव प्रसिद्धम्। 'शारीरश्रो- भयेडपि हि ' (ब्र० सू० १ ।२ । २०) इति सौत्रनिर्देदात्। एवं च निगमनश्रोकमतिपाद्योऽपि स एव। एवमुपक्रमे जीवप- रतया व्यवस्थित उपसंहारोऽवि हिरण्यगर्भाद्युत्कृष्टजीवपरतया कर्थचिश्रेयः। असंजातविरोध्युपक्रमानुरधेनोपसंहारो नेय हत्यर्थस्य पूर्वतन्त्रसिद्धत्वादिति शडनं निरस्यति- नेतरोऽनुपपतेः ॥ १६ ॥ इति। इतरो जीवो न स्वपाधान्येनात्र प्रतिपाद: । तत्र ब्रह्मश्- व्दमुर्यार्थत्वे संकल्पपूर्वकनिखि लहिरण्यगर्भादिस हित जगत्का - रणत्वानुपपत्तेः। न चाक्लेशेन वाक्यार्थसंभवे क्वेशाश्रयणं युक्म् ॥ १६ ॥ 'तस्यैष एव श्ारीर आत्मा । य: पूर्वस्य' (वै० २।५) इस्वस्य पूर्वपक्ष्यभिमतमर्य दूषयति- भेदधयपदेशाच ॥ १७॥इति। आनन्दमयादन्तरात्मनो भेदव्यपदेशचेत्यर्थः। वस्यासिद्धि- भहननिरासाय चशन्दः। वेनोक्तयोजनाल्ले पस्यायुक्तकवा सपुची- पव। 'सोडकामयत' इति कामयितृत्वस्य चेतनवर्षस्य भरयः

४२६ शांकरपादभूषणे-

णाम प्धानापसति सूत्रार्थः । अत्र मधानस्यैतदुपनिषत्मतिपा- धत्वं निराक्रियते। यदयप्यात्मत्रह्मादिश्रुतीनां ज्ञानत्वादिलि- डगर्नां च भूयसामुपक्रमेऽपि सत्वाल् मधानपरत्वशडनेन्मिषाति सथाऽपि गविसामान्यपपञ्चनाय तदुक्ति:। केचितु-नन्वौपसंहारिक पाधान्यलिङ्गे्वहुभिरेकं पुच्छपदम- भाधान्यद्योतकं तदनुरोधेनाSडघारळणयाऽन्यथा व्याख्येयमि- श्युक्तम्। इदानीमुपक्रमानुरोघेनाप्यन्यथा व्याएयेयमित्याह- मान्त्रवर्णिकमेव च गीयत इति। मन्त्रवर्णे हि ब्रह्म स्वमधान मगतम्। तदेव 'ब्रह्म पुच्छम्' इत्यत्र ब्रअ्मपदेन प्त्यभिज्ञा-

क्षर्कं भविष्यतीत्यभिभायः। नन्वानन्दमयं पति ब्रह्मण: पुच्छत्वेनावयवत्वाविवक्षाया- मानन्दमयोपासनं निरङ्ग स्यात्। पूर्वपर्याये पूपासनाङ्गतया गौणलाइनळत्वविवक्षादर्शनादित्यत आह-नेतरोऽनुपपचेरिति। आनन्दमय इह पर्याय उपास्यों न भवति। उपक्रमोपसंहाराष- गतज्ञेयम्रह्मतात्पर्यके मकरण उपासनाविवक्षानुपपचे:।

विवकितानि तह्त्मकृतेऽपि कि न स्यादित्यत आह-भेदव्यप- देशाख्ेति। मेदो वैळक्षण्यम्। पूर्वपर्यायेधु फळनिर्देश हह ना- स्वीति वैलक्षण्यम् ॥१७॥ कामाच नानुमानापेक्षा॥ १८॥ एतत्सूत्रार्थ: पूर्ववदेव ॥ १८ ॥ नन्वानन्दमयपर्याये फलनिर्देश्ो नास्तीत्यसंगतम्। उपक्रा- नससर्वकामावापेरेव फलत्वस्य तत्र संभवात् । न च तङ्रसवि- घाफलं नाऽऽनन्दमयोपासनाफलमिति राङन्यम्। विदेरुपा- स्तिपरताया अपि दर्शनात्। ब्रम्मपुच्छकत्वेनाSSनन्दमयोपास- नाया अपि ब्रम्मोपासनत्वसंभवात्। न च 'ब्रह्मविद्यामोति परम्' (वै०२ १) इति परशव्देन मोक्षपासेरेव फलत्वावगमाचस्य चाSड नन्दुमयोपासनतोडसंभवेन. विदेरुपास्विपरत्वं न संभववीति

जाकयम्। विजानपयमनोमयपर्याययोउपि 'बड़ीड़े पापानो डिल्वा सवाए्का मान्सपभुवे' (व२।५) 'आनन्दं स्झणो विदान पियेति कुवयन' ( वे० २।९) इवि मोक्षरूपफलकी बनावू। वय़ वचितशुद्धिदारा व लकत्वं वर्हि मकवेडि कि न स्यादत आह- अस्मिलस्य च तद्योगं शास्ति ॥ ११ ॥ इवि। अस्मि मे त दुपनिष त्मतिपादनिर विभ्ेष मत्य गभिभग्रह्म ताक्ाने स- त्यस्य जीवस्य वद्योगस्तदात्मना योगस्वधोगस्वद्ाषापचि- रिवि यावत। तच्छव्दोन्र ब्रह्मपरः । शास्ति वास्त्रम् 'यवो वाचो निवर्तन्ते, अदश्पेऽनात्म्ये' इत्यादिना वाह्मनसागोच- रमदश्यत्वादिधर्मकं निर्विशेषम् । एतस्मिमित्यनेन पकृत्य ( अभयं प्तिष्ठा विन्दते, अथ सोऽभयं गतो भवति ' (ते०२।७) इति शास्त्रम्। नहि ब्रझ्मपुच्छकानन्दमयोपासनतस्ताट्टगमोक्षाख्य- फळमुपपधते। तमेव विदित्वाऽति मृत्युमेति। नान्यः पन्था अपनाय विद्यते' (श्रे० ३।८) इति भृत्या मत्यगभिभ्नम्र- अमात्ज्ञानान्मोक्षोकेः। नापि मनोमयविज्ञानमयकोशप्तिबन्दी। पनोमयपर्याये हि 'यतो वाचः' इवि ल्रोकस्याऽड़ल्लानाच. (िश् 'आानन्दं ब्रक्मणो विद्धान्' (वे• २।९) इवि दुर्श- नान्पनोमयोपासनं मोक्षजनकमअविद्योसायकमिति स्वी करि- सुबे। विज्ानमयकोबेपि 'शरीरे पाप्मनो दित्या ' (तै० २।५) इवि वचना दम विद्यापति बं्धककलपप निवृत्तिस्वत्फल- पिति स्वी कियते। नेवमानन्दमयपर्याये किचित्फक सपषमाक्ता- यवे। अतो नाउउनन्दमयपर्याय उपासना विवकिनेति। अथवा जीवः पषानं वा न पकरणिनी। अस्पिलेतदुप्नि- पत्मविपाधविषयकत्ाने सति, अस्य जवस्य त्योगं तन्दाब्राप चिरयं शास्ति आखं पूर्वोक्तय । नहि प्धानस्य जवस्य प्ा चेवनेन चेतनान्वरेण वैक्यं संभवाति। जीवस्यानपरितं कप,पुर- मात्मेनेवि तत्सुनार्थ:। ननु 'ब्रह्मविदामोति परम्' (ते०२।१) इत्युपक्रमे मेद्गर्भग्रस्ममास्े: फळत्वकीरतनात् 'सोऽशनुते सर्वा- न्कामान्' (वे० २१) इति वद्विषरणेडपि कामशव्दोदिवपुर

शांकरपादभूपणे-

हततमासे: फलत्वाभिषानाच तदनुरोधेन चरमश्चुतस्य'उदरम- मतरं कुरुते। अय तस्य भयं भवति' (वै०२७) इत्यादेस्तदविरो- ध्यर्थपरताया एव वाध्यत्वान्न तद्रावापतिरूपतधोगश्ञासनम भोत चेतु।'अस्मिभस्थ च तद्योगं शास्ति' (ब्र० सु०-१।१। १९) इत्यस्यैव वच्छडनेत्तरत्वात् । तथा हि-अस्मिन्मकर- णेऽस्य जीवस्य 'ब्रह्मविद्स्लैव भवति' इत्यादिश्चत्यन्त्रेषु मसि- द््वदोंगं म्रह्मभावापचिरूपं शास्ति शास्त्रं 'ब्रह्मविदान्ोति परम्' (वै० २।१) इति शास्त्रमिति। अयं भाव :- 'ब्रह्मविदान्नोति परम्' (तै०२।१) इति माप्यपाप्तृभावेन भेदनिर्देशस्त्वापावतः।ब्रह्मवि-

भवत्यर्थकत्वाम्मोक्षपकरणे माप्त्यर्थकाणां(ना) पदानां तद्ावाप- चिरूपार्थकत्वेन अ्रत्येव स्वयं व्यारयातत्वाच्च। तथा हि-'असतो मा सदमय' 'तमसो मा ज्योतिर्गमय' 'मृत्योर्मामयृतं गमय' इति मन्ना:। सेषां च ब्राह्मणम्-स यदाहासतों मा सद्गमयेति मृत्यु- र्षा असत्, सदमृत्षम्, मुत्योर्माममृतं गमयामृतं मा कुवी(विं)तपे- सद्ै तदाह। समसो मा ज्योतिर्गमयेति मृत्युने वमो ज्योतिरमृतं मुत्योर्मामिमूव गमयामूवं मा कुषी(विं)त्थेतट्वै तदाह। मृत्योर्मममृतं नमयेति नात्र फिंचन तिरोहितिमिवेति। अत्र मन्त्रद्ये गमपे- स्पस्य कुर्वित्यर्थमदर्शनेन तृवीयमन्ध्े मृत्य्वादिपदानामव्यारये- यत्वेऽि गमयेत्यस्य कुर्वित्यर्थपरतया व्याख्पेयत्वमस्तीति घोतपितुम् 'नात्र तिरोहितिमिव' इवीवशब्दः पयुक्त:। परंतु पूर्ववदेव गमयेत्येतद्वयाखूयातुं शक्थत इति स्पष्टतया न व्याखया तम। कचिदर्शिताया व्युत्पचे: सर्वत्रोहितुं शक्यत्वादिति। उक्त- ब्राह्मणव्याख्यायाममृर्तीकरणं च नाहममृतमित्याकारकाज्ञान- नियृचि:। अर्थान्तरस्य वाधाद्। सैव च ब्रह्मभावाभिव्यक्ति र्युक्तिरिति चोच्यते। यत्तु 'मा सङ्मय' इत्यस्य परमं साम्यं मापयेत्यर्थः। 'निरञ्ञन: परं साम्यमुपैति' इति अत्यन्तरादिवि। तन। सचछन्दस्यामृतार्थकतायाः भ्त्यैव व्याखयातत्वेन तद्रिहाय

आनम्दमयाधिकरणम् । ४१

तदीयसाम्यार्थताकल्पनाया अनुचितत्वात्। तद्तुरोधेन 'परं साम्यम्' इत्यस्यैव तद्ावापचिरित्यर्थकताया वक्तव्यत्वाद्। अत एव तन्र परमिति शब्द: सार्थकः । अन्यथा 'साध्यमु पैति' इत्यननैव निर्वाहे तद्वैयर्थ्याद। परमसाम्यस्य चोक्ताज्ञान- निवृत्तिरूपनिरभेदतत्स्व रूपावासिरुपत्वाव । गभ्यादीनां चलना. दावेव मुख्यतया परमसाम्यापादनानुकूळव्यापारे लाक्षणिकत्वा-

भवति चाज्ाननिृत्तावपि मापिव्यपदेशः। यथा यथावस्थित एव कण्ठस्थत्वेनाज्ञायमाने चामीकरमण्यादौ तदज्ञाननिषथी सत्यां चामीकरादिकं पाप्तमिति व्यवहारात्। नहि परमसान्या पादनं कापि माप्तित्वेन व्यपदिश्यते। येन सच्छन्दी, यथाश्ु- सार्थ: स्यात्। कृोऽपि न तादृशार्ये कापि मयोग:। न च तुल्योऽनुयोग:। मृत्युशब्दस्य ममादापरपर्यायौज्ञानवाचकताया: 'प्रमादं वै मृत्युमहं ब्रवीमि' इति सनत्सुजातेन विवरणाद। मृतशब्दस्यापि भावसाघनस्य प्रमादपरतयाऽमृतं ममादशून्यं कु्वित्यनेन स्वरूपाभिव्यक्तिरेव सद्गमनमिति पयर्वसानेन क- थोडपि मसिद्धार्थपरत्वाभावात्। असतः इति लपव्लोपे पश्चमी। तथा चासदुपगूद्य सन्तं मा सरद्गमयेत्यर्थः । तथाऽभिधानं च मसिद्धव्रअ्मभावस्य से कथं तत्मापणसुपपद्यत इति शडगव्युदा- साय। यद्यप्यस्ति मे ब्रह्मभावस्तथाऽप तदविद्यातिरस्करिण्याS सत्कल्पम्। अतः परमानुग्रहेण माममृतं कुर्िति हि तन्रपर्यव. सिवोऽर्यः । एतेन जीवब्रम्मणोर्भेदे 'ब्रस्मेव सन्म्रस्माप्येति' इति श्रुतिविरोधमाशङन्य नात्र परत्रम्माभिधायक आघयम्रसशब्दा, किंतु 'ब्रम्माणि जीवा: सर्वेऽपि' इति भ्रुतेजीवाभिषायक एव। ब्रसशब्दस्य परव्रह्मणि मुख्यत्वेऽपि नात्र तनपरता। तथा सवि 'असाप्येति' इति भुतव्रसमातिविरोषादित 'भेद. व्यपदेशाच' (ब्र० सु० १।१।१७) इति सूत्रे जय- तीर्थोक्कमपास्तम् । 'ब्रह्मविद्वलेव भवति' इति श्ृत्यतुरो- बादुकश्राह्मणानुरोषात् 'स यो ह वै तत्परं ग्रह्म वेद अगैष भवति: ।(मृ० ३।२।९) : वधो यो देवाना म्यपु-

ध्यत स एवं तैद्भवत' (बृ० १।३।१.) इविभुस्यन्तरी- सुरोपात 'पति इत्यस्य भवत्यर्थकत्वस्वीकारस्य न्याय्यत्वास। किचाSसिरप्यंत्र नं सुर्या संभवठ्रक्कका। अन्य्षपन्यन परिर्छमोन परिषिछनस्य वे सा सुख्यी रहा। अपरिष्छिम सर्वात्मक श्रसति परिष्छमवेदनत्म्य पर्जवाति दर्शनादर्शनापेक्षयैव तत्माप्त्यप्रासी गीणे एवं बाड्यें हव बर अस्यन्तरानुगुणार्थकलपन मप्त्यर्यकशष्दस्यि कते:

आनन्दवीर्थीयांस्तु-वधानन्दमयो ब्रहणोन्यस्तदा न अं. अंजिव्रासा संभवति । अवयविन एवं जिब्ञास्यत्वमातेरवयव- जिव्ञार्सा विनाऽवयवमात्रजिज्ञासायोगाव। ब्रैरभजिवासी अत्युक्ता न हांतु शक्या। अत आनन्दमयस्य विष्णोरन्यत्वे न अंझजिकासा संभवतीत्यनेन सूंत्रेणांSSनन्दम्यस्य विष्णुत्य- मांह सूंगकार इति जिज्ञासासूत्रसंगति:।तस्मादा एवस्मा- द्विमानमयादन्योऽन्तर आत्माSSनन्दमय: (वि०२। ५) इर्फांि'ब्ंझ पुच्छ मेतिष्ठा' (तै०२ । ५) इत्यन्त- पाकय आनन्दमयो विषय:। स कि चतुसुखादि: किवा विष्ण- रितति चिन्ता। तदर्थम् 'असंङ्गसेति वेद चेतूं' (तै० २। ६) इंत्यादावानन्दमपे भ्रुवो ब्रमशब्दः कि जघन्यव्वततिरत मुख्यं- रिं:। तरदर्य मयट्मत्ययः कि असशन्दस्य मुरुयत्वविरोषी, एस नेवि। तदयें मयट् किं विकारारथ: किवा माचुर्यार्य इत्या- दिबन्द्रिंकाया दर्शितो विशय:। आनन्दमयों ने विष्णः किंतु वतुमुखादिर्जीवान्तः । आनन्दमयमधिकृत्य 'अस्त अ्रमोति चेदेद' (ते० २ । ६) इत्यादिवाकये रूठयादिना चतु- र्यसादिनिष्ठममशन्दभवणादिति पूर्वपस्षे सिद्धान्त :- आनन्द- मयोऽभवासादिवि। विष्णुरेवाऽऽनन्दमयः 'असमेष स नपति। असंक्लोति वेद वेदस्ति प्रमोति बेदेद ' (वै० २। ६) इत्यानन्दमये बअ्शन्दाम्पासान्। ब्सशब्दस्य च : वदेष ब्रम्म' इत्यादिभुतिषु विष्णुर्निष्ठवोक्तर नमयादीनामपि अ्ँसशब्दादेन विष्णुत्बमिति।

नन्दमपाि बिकारथष्दापति वैम माचुयात। नयॅमानन्दमर्वी विष्ण:, कितु मागुकमकत्यादय एवं। बिका राभिवायकमर्यें टुवध्दमयी-

विकारिवादात््यस्य च विष्णावभावादिति शंडन मा भूद। येतॅ: मंचुरांनन्दतवांदानन्दमयश्ब्देनाSSनन्दमय। कथ्यते, न स्वानन्दविकारित्वाव। वादात्म्यार्ये विकाराये माचुर्यारये मयद् तरिषा। इति माचुर्येऽपि मयट्मयोगात्। आनन्दमचुर इति यथास्प- साभिधाने ब्राह्मणशचुरो ग्राम इत्यादाविवानानन्दमासे: मचु. शनन्द इति विपरीवसमास: कतः। मंचुरामन्दत्वेमाSऽनन्द्मयपद्वाचयो विष्णुरेव म्हानष्दी व्यासादित्युक्त तंत्र हेत्वन्सरमाइ, अथवा तदेव हेत्वन्यरेण

मकाशमानं: विष्णुर्वदि पूर्णानन्दो न स्वाचदाडसी कोरक न मंवर्तयेस्। आनन्दोद्रेकमन्तरेण तत्मंदती कारणोभावाद्। यंदुक्तमन्रमयादीमा ब्रैअ्यंशष्ददिव विष्णुत्वं ब्रअ्मत्व जस।

स्यैव अदणोपपचैरिति वड्डनें पंरिहरति-मान्त्रवर्णिकमेवं पे गीयत इति। नेदमानन्दमयादिकमपरं ब्रअ्म। यंतः 'सेत्य ज्ञानं- मनन्तं ब्रह्म'(तै०२।१) इति मन्त्रवर्णे लक्षणवत्तयोक्तं परमेष मभानमयादिशव्दपश्केन गीयतै। सत्यक्षानानन्तशन्दानमंभ मयादिशब्दानां चार्यानुसंषाने सत्येकार्यत्वपतीतेः।

सुपपरतेरिति। नाउडनन्दम वदिपिन्णोरितर: ।'म्रसविदामोवि परस्' (ते०२।१) :इत्यानन्दमयादिज्ञानेन मोक्षश्रवणाद। न मान्यत्रानान्योक्ष उंपपथते।तमेष विद्ानमृत इंह भवाति। नान्य: पन्या अवनाय विचसे ( तै० आा० ३। १२३१८) इति भुल्या विष्णुबञानादेव मोल्षोके: ।

४२१ करपादभूपणे-

हेत्वन्तरेणापि ब्रह्मादीनामानन्द्मयत्वं निराकुरुते-भेद- व्यपदेशाच्चेति।'नेतरः 'इत्यनुषज्यते। 'ते ये शतं पजाप- तेरानन्दाः। स एको ब्रह्मण आनन्द:' (तै० २।८) इति रुद्राच्छतगुणमानन्दत्वोक्तेने तावदान्दमयो विरिशिः। ' यतो वाचो निवतन्ते । अभाप्य मनसा सह' (ते० २।४) इत्यानन्दस्यांपरिमितत्वोक्तेः। अत एव न रुद्रः । तस्य हिरण्य- गर्भाच्छतांशोनानन्द[ वत् ]त्वोक्तेः। एवमन्येऽपि।'अदृश्येऽ- नात्म्पेऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं पतिष्ठा विन्दते। अथ सोऽभयं गतों भवति' (तै० २।८) इति श्रुती पकृत्थाद्ययोग्यस्वा. सन्त्यश्रवणान्न प्रकृत्यादीनामानन्दमयत्वम्। अदृश्येऽनात्म्ये स्वामिरहिते जीवगुणविधुरे वा साकल्येन वचनागोचरेऽपराश्रये तस्मिभानन्दमये योऽभयतयां प्रतिष्ठां ध्यानं विन्दते, अनन्तरं स उपासकोऽभयं भगवन्तं गतो भवतीति तादृशश्रुत्यर्थः।'स यथ्चायं पुरुषे । यश्ासावादित्ये' (तै० २ ।८) इत्यानन्द- मयस्यापकृष्टोत्कृष्टजीवेधु पुरुषादित्यपदोपलक्षितेषु स्थितिकथ-

नामेदे पमाणम्। 'नामानि सर्वाणि' (भाल्लवेयक्षु० ) इति श्त्या तत्वमस्यादिशव्दैर्विष्णोरेव वाच्यत्वोक्ते:। अस्तु वा तासामभेदपरत्वम्। भगवतः सकलस्वामित्वेनाभेदव्यपदेशो• पपत्तेरिति। अस्त्वानन्दमयो विष्णुस्तथाऽपि कथं तेन ब्रस्मादी- नां भेद:, अभेदबोधकश्चुतिभिस्तदमेदावगमादिति शङ्कानव- कार:। नन्वनुमानमेवाभेदे ममाणम्। तथा हि-विमतानि शरीराणि मन्दोगायतनानि शरीरत्वादिति शट्टं परिहरति-कामाच ना- नुमानापेक्षेवि। किमदवैतं श्रत्याध्यनुकूलानुमानेन साध्यते केवलेन षा। नाऽडघः। अद्वैतक्षुत्यभावस्योक्तत्वाद। न द्विवीय:। पृथगनुमानस्य कामगतित्वेनादृष्टार्थविषयेऽसाधकत्वात्। नन्वरत्वानन्दमयेन ब्रह्मणा हिरण्यगर्भादीनां मेद:, परं स सांसारिक एव, न पारमार्थिक:। भेदवाकयाना सांसारिकमेद- परत्चेनोपपचेरिति शडूकां परिहरति-अस्मिमस्य व वयोग

आनन्दमयाधिकरणम्। ४२

आास्तीति। न केवलं भेदव्यपदेशादानन्दमयेन जीवानां मेद:। फित्वस्य जीवस्थाऽडनन्दमयेन सह मुक्तावपि 'सोऽश्रुते सर्वा. न्कान्सह ब्रह्मणा विपश्िता' (ते० २ ।१) इति भ्रति: संबन्धमेव शास्ति न त्वैक्यम्। संबन्धस्य भेदनियतत्वादिति रीत्याउधिकरणयोजनया सूत्राणि व्याचक्षते। तन्नेदं विन्त्यते-पदुक्तमवयविजिज्ञायां विनाऽवयवजि- ज्ञासा न संभवतीति। तन्न सर्वसंमतम्। तथाश्रुतिवाकयस्य काप्यनाम्नानात्। नहि घटनिज्ञासी विना कपालजिव्रासा न भवतीति त्वदुक्तिमात्रस्याश्रद्धेयत्वात्। न च ब्रह्मावयवस्याब्र- अत्वनियमादानन्दमयावयव जिज्ञासया ब्रह्मजिज्ञासा न संपदत इत्याक्षेप इति वाच्यमू। तहि तप आदिष्विव बाधकबलेन ब्रह्मश- व्दस्पान्यपरत्वसंभवेन 'ब्रह्मविद्यामोति परम् 'ते०२१) 'तदि-

पि-आनन्दमयो न विष्णुः, किंतु चतुर्मुँखादिजीवान्तः, ब्रम्मश. व्दस्य रूठयादिना तभिष्ठस्य 'असङ्रस्मेति वेद चेत्' इत्यादि वाक्ये श्रवणादिति पूर्वपक्षोऽपि युक्तः। जिज्ञासासूत्रे 'तद्िि- ज्ञासस्व । तङ्रस्म' इति वाक्यस्थन्रअ्मशव्दस्य यौगिकत्वेन जीवा- द्ेदकत्वोक्ते:। जन्मादिसूत्रेऽपि तस्मिक्षेव वाक्ये ब्रह्मशब्दस्य कारणत्वादिना जीवादौ रूढि बाधित्वा योगस्य ब्रह्मणि व्यव- स्थापनाच पुना रूठयाश्रयणेन पूर्वपक्षानुत्थितेः।

ठो बाधकाभावः, प्रत्युत विकारश्दादेस्तत्साधकस्य सच्वा- दिवि पूर्वपक्षोदय इत्युक्तम्। सदसत्। जन्मादिसूत्रे 'तद्विजिज्ञा- सस्व। तड्रह्म' इति वाक्ये ब्रह्मशब्दायों यदि जीवादि: स्याचदा तन्र 'यतो वे' इत्याधु कजगत्कारणत्वानुपपततिरित यथा रूठयर्थत्यागे बाधकं तथाऽनापि। आनन्दमयमधिकृत्य मतठते 'असङ्वक्म' इति वाक्ये ब्रह्मश्वव्दार्थों यदि विष्णोरन्यो जीवादि: स्याचदा तस्याSSनन्दमयं भकृत्य मछ्ठचेन 'सोऽकामय- त। को सेवान्यात्क: माण्यात्, यदेष आकाश आनन्दो न स्याद' (वे.२/६७) इत्या दिवा क्येनोक जगत्कारणत्वजगत्माण न दि हेतु-

काशयव' इवि लाक्यम्र : तरयेष पत शरीर आत्मा। यः पूर्वः हय' (वe २/३) इतिवाकपनिर्दिष्टमात्मानं पद्ामृरवि। स प्राडड- त्मा 'ब्रहमविदामोदि परम'(ते०२।१) इवि यजवातान्योक्ष उक्र:, प्रर्य व 'तस्पाद्ा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः' (ते०२।१) कवि बाय पेनाS5का यादिकमेण हेतुत्वमुक्त तदलैव । वस्प पूर्वडप विजानपयडय, एष एव शरीर आत्मा य एष अनन्दमय इी योजनया वस्याऽन्दमयप़रत्वे किष्टकल्पमापचेरित्येवं पूर्व- सहय्पक्चय इवि तुन युक्तम्। 'तस्येष एव शरीर आत्मा' इन्समं मन्ब: प्रथमपसमयपर्याये नाऽडम्नातः। माणमयपर्यायमा- रमय समारनापते। तत्र य: पूर्वस्यान्मयस्य शारीर आत्या पष एव वस्य पाणमयस्याSडतमेति वक्तुं न शुक्पते। अञप्

एसपस्ादन्योडन्वर आत्मा माणमय:' (ते० २ / २) रत

सयल्य, पष एव शरीर थात्मा य पष माणमय इत्पेवाशों पर्णनीयः । ववश वदेफरूप्यायोप्तरेष्वपि पर्यायेष तयवार्य

(वे०२।३) इवि सन्त्रो द्शिव योजनयाडडनन्दमयपर प्रते- ी वदुजरमान्न्राते : सोडकामयत'(वे०२।६) इति वाक्ये वर्पन परामर्शावश्यकत्वात्। एवम् 'सोडकामयत' (व्रे०२६) दवि जगर्कारणवस्तुनिरूपणानन्तरं पवृचध् 'रसो वे सः। रसं मेवायं वब्ध्वाउडनन्दी भवति। को हेवान्यात्का माण्याव, सुद्धेष आकाश आननदो न स्यात ' (वे० २।७) इवि आ-

नन्दमय एव पर्यवसानाव्र । यदि चाऽडनन्दमयपर्यापानाव: वस्येष एव शरीर आत्मा ' (वे० २।६) इवि मसोड़ सेविमव्रीत्या 'ब्अ्विद्यामोवि परत्र' (वे०२।१) जत्म्ृ- ान्वय नन्विर पेवाइडनन्दपयादन्यपात्मानं परासथि। एक्ः

आानन्दमयाधिकरणम्। ४२५

त्वात।न च प्ाणमयपर्योंये 'तस्यैष एव इति' मन्त्रस्य यथाभ्रता- र्थग्रहण न संभवति माणमयादन्यस्यान्नरसमयस्याऽडत्मनोड- नुक्तेरिति वाच्यम्। यस्मादन्नरसमय उत्पन्नः स एव मूलकार- णभूतः प्राणमयस्याऽडत्मा भविष्यसीति 'तस्येष एव शारीर आत्मा। य: पूर्वस्य' (ते० २ ।६) इत्यनुवादषलादेवाव- गन्तुं शक्यत्यात्। स च मूलकारणतया सस्माद्ा एतस्मादा- त्मन आकाशः संभूत:' (ते० २ । १ ) इति निदिष्ट एष। ततश्च 'यः पूर्वस्य' इति षष्ठी जन्यजनकभावे। तथा घ सस्प माणमयस्यैष एवाडत्मेत्यत्रापि षष्ठी जन्यजनकभावे। शारीर- पदं च तस्य जीवस्वरूपाभेदसूचकम्। अयं जन्यजनकभाष उपादानोपादेय रपेणापि भवतीति 'सवा एष पुरुषोऽसरसमय:' (तै० २। १) इति 'अन्योऽन्तर आत्मा माणमय: ' (ते० २। २) इत्यात्मपद्सामानाधिकरण्यं चोपपश्रत इति ' सोड- कामयत' (तै० २।६) इति वाक्यमपि ताहसात्मानमेष परामृशतीति पूर्वपक्ष्याश्य इत्युच्यते तदा तन्मते 'असभ्नेष स भवति। असङ्गस्मेति वेद चेतु ' (ते० । २ । १) इति ब्रह्मश- व्दाभ्यासस्य पुच्छम्रह्मविषयत्याऽऽनन्दमयं पकृत्य ब्रह्मशब्दा- भ्यासासिद्धेः। वं पति तेन हेतुनाSऽनन्दमयस्य ब्रह्मत्वसाधना योगाव। इत्थं हि तन्मतम्-'अस्रमेव ' इति मन्त्री ब्रह्म- पुच्छ प्रतिष्ठेति वाक्यनिर्विष्वह्मपरः। न त्वानन्दमयपरंः। तदम अभिधानाव। पूर्ववाक्यस्वारस्येन ब्रह्मभिभ्नतयाजबगते तरिमि ब्रह्मपद्लक्षणामसङ्गत्। प्रियादिविशिष्टस्य सस्य सुरुवर- मिति नवीयमानस्यासतत्वशडगनास्पदत्वेन तच्छडून निवारणार्य मधुस य मन्त्रस्य तद्विषयत्व आनर्थक्यपसङ्गगत्। अपि चैतस्य मन्त्रस् पुच्छवदानन्दमयविषयत्वे स एव चैतन्मन्त्रे भाषान्येम पैध :वि ' असन्रेव स भवति' (तै० २। ६) इवि वेद- नकतुं वेन समास्नावस्य वस्य परामश्रॉऽप्यसंगव: स्पात्। बेदि: सृस्बवें वत्वयोर्गिरोधादिवि। पतमानन्दमये मझनव्दाभ्यासादानन्दमयो विष्णुरेवेति

शंकरपादभूपणे-

सिद्धान्तोऽप्ययुक्तः। आनन्दमये ब्रह्मगन्दाभ्यासासिद्धे ।तस्य पुच्छम्रह्मविषयत्वात्। नहि तदनभिधायकेन शब्देन तदभ्या. सोडस्ति। न चाSडनन्दमयमकरणे श्रुतं ब्रह्मपद तस्यैव वाचक मिति वाच्यम्। किमानन्दमयस्य प्रकरणित्वमभ्यासार्तिकि- वाडन्यतः। नाऽडयः। आनन्दमयस्य मकरणित्वेऽभ्यासस्याSड- अभ्यास- स्थाSऽनन्दमयविषयत्व आनन्दमयस्य प्रकरणित्वमित्यन्योन्या- श्रयापतात्। न द्वितीयः। अभ्यासादिति सौत्रहेतुवैयर्थ्यापचे:। अथ समानपकरणे भृगुवल्लयाम् 'अधीहि भगवो ब्रह्म' (ते० ३।१) इत्युपक्रम्य 'सैषा भार्गवी वारुणी विद्या। परमे व्योमन्म- तिष्ठिता' (तै०३६) इत्यानन्द एव परिसमासिदर्शनासत्राSS- नम्दमयत्वस्य 'एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रम्य '(तै० ३.१०) इत्यसेनावगमादिहाष्यांनन्दमयो ब्रह्मेति 'असभेव स. भवति। असङ्रसेति वेद चेदस्ति अ्रभ्मेवि चेद्वेद' (वे०२६) इत्यादिब्रसश व्ाभ्यास आनन्दमयविषय एवेति निक्षयाभ्रोक्तान्योन्याश्रय:। तथा चोकं चन्द्रिकायामन्मयादीनां कोशत्वनिराकरणेन ब्रम्मत्व- निरूपणमस्तावे-'भगुर्वे वारुणि:'(ने०३१) इत्युस्तरानुवाक उ- कानामन्नादीनां तावद्रसतवं वक्तव्यम्।'सेवा मागेवी वारुणी वि. घा। परमे व्योमन्पविष्ठिता' (ते०३६) इति श्रत्या स्वयमेव परत्र- अत्ोक्ते:। 'अधीहि भगवो ब्रम्म' (वे०३१) इति ब्रह्ममभ्नोत्तर- त्वात्। 'स तपस्वप्त्वा' (वै०३१) 'अभं ब्रह्मेति व्यजानात्'

. परोक्षीकृतत्वलिङ्गत्। 'अभं ब्रह्म' इत्यादि ब्रम्मशव्दात्। • अभ्राद्धयेव खल्विमानि भूवानि जायन्ते ' (ते० ३। २ ) इत्यादिब्रम्मळक्षणाच्च। तत्समाख्यया चानाप्यत्रपयादीनां म्रह्मत्वम्। न च तत्र मयटोऽश्रवणाद्वित्रविषयत्वम्।# तत्रापि

• वत्रापीति। अन्रेदं बोध्यम्-इदानीतनचन्द्रिका पुस्तकपाठस्तु-तत्रपि

१ *एवं तावदुपेयम्, इतीबानीतनचन्दिरिकापुस्तकपाठः।

४२७

'एतमन्रमयमास्मानमुपसंक्रम्ष' (तै०३1१०) इत्यादौ 'एतमानन्द्मयमात्मानमुपसक्म्य' (तै० ३।१) इत्युपर्स- हारे व तच्छ्रूवणात्। अत्रापि 'अभ्राद्व मंजाः मजायनते'. (ते० २।२) इत्यादी तदश्रवणात्। वत्राप्यन्रमयादी न ा द

6. इत्यात्मशब्दस्य मुक्तमाप्यत्वस्य चायोगादितीति चेव । न। आनन्दमयपर्यायोत्तरं पुच्छब्रह्मण: 'तस्यैष एव ज्ा- रीर आत्मा। यः पूर्वस्य' (तै.२।३) इत्यनेमाSSनम्दमयान्तरा त्मत्वेमाऽडम्नानोस्रम् 'सोऽकामयत' 'रसो वे सः' 'को हवान्यारक: म्राण्यादयदेष आकाश आनन्दो न स्यात्' 'यदा

मति' इत्यन्ते मध्ये, तथा 'एतमन्नमयमात्मानमुपसंक्रम्य' इत्यादौ 'एत. मानन्दमयमात्मानमुपसंक्रम्य' इत्यन्त उपसंहारे च तच्छूवणात्। इति। अस्या. र्यश्च टीकाकारैस्तत्रैधोपवर्णितस्तस्यायं भाव :- उपक्रमे मध्य उपसंहारे च मयडन्तानां श्रतणादन्नादीनामन्नमयादित्वं स्वीकार्यम् । तत्र 'स वा एष पुरु. षोडन्नरसमयः' (तै० २ । १) इत्युपक्रमे मयडन्तस्य प्रयोग: स्पष्ट एव। मध्ये तथोपक्रमे च तं दर्शयितुमाह-एतमन्नमयमिति । अत्र 'मध्ये' इति 'उपसंहारे' इति च विशिष्यबोधकौ शब्दौ। तयोश क्रमेण 'इत्यादौ' 'इत्यन्ते' इति च समानाधिकरणे द्वे द्वे विशेषणे। एवं चोपक्रमे मध्य उप- संहारे च मयडन्तानां प्रयोगसत्वाद्व्नादीनां मयडन्तत्वाभावेऽवि नं भिन्नविष यत्वमिति तात्पर्यमिति । यद्यप्येताद्ृश एव पाठोडन मूले चतुष्कोणकंसमध्ये निवेशयितुमुचितस्तथाऽपि मूलकाराणां न तादृशपाठविशिष्ट पुस्तकं दृष्टिपथमा- गतं किंतु यथाश्चतपाठविशिष्टमेवेत्यमिप्रायेण न चतुष्कोणमध्ये निवेशितः । युक्ततरश्वायं मूलस्थः पाठः।तथा हि-यथा मृगुवल्ल्यामन्नादीनां शब्दानां ब्रह्मप- रत्वं तयेव ब्रह्वल्ल्यामप्यन्नमयादीनां शब्दानां ब्रह्मपरत्वस्। समानप्रकरणत्वात्। इति पूर्वमुक्त्म्। ततो मुगवल्ल्यां मयठोऽश्रवणात्समानप्रकरणत्वं नास्तीत्यासंक्कि- तम्। ततो भगुवल्श्यामपि मयटः श्रवणं वर्तत इति प्रतिपादयितुम्'तत्रा व्येतमन्रभयम्' इत्यादिग्रन्थः प्रवृत्तः। तत्र भुगुवर्ल्धीस्थमेव'एतमत्नमयमात्मा- नमुपसंक्रम्य इत्यादिवाकयोच्चारणं युकम्। न तु ब्रह्मवल्लीस्थम् 'एतमंत्रम- यमारमानमुपसंक्रामति' इति। एवं य तत्पाठसमर्थनार्ये व्याख्याकाराणा प्रय- त्नोअपि न समाश्रयणीयों नवति। इि।

रशांकरपादभूषणे-

विष्डते । अथ सोडभयं गवी भवात' (ते०२,७) 'भीषाऽ- हमाद्वाव: पवते। भीषोदंति सूर्य:'(तै० २:८) इत्यादिकार्यर-

दिकारणं ब्रह्मेति पतिपादनेन ब्रह्मविषये 'अस्ति नास्ति' इवि मन्नमपाकृत्य दवावन्यावतुमश्री विद्वदविदुषोश्रअ्मपाप्त्यमा- सिषिषयी। तन्र मध्यमोऽनुप्रश्नः 'विद्वान्समश्नुते' इत्यन्त्यम- आपकरणेनैवापाकृती भविष्यतीति तमनपाकृत्यान्त्यप्श्नापकर- णायाऽडम्नातम् 'स य एवंवित्, अस्माल्लोकात्मेत्य, एतमश्रम- थमात्मानमुपसंक्रामतीत्यादि एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रामति' (ते० २। <) इति। तन्रायमर्य :- स यः कश्चित, एवं यथोक्तं

एवंशब्दस्य भरकृतपरामर्शार्यत्वात्। स का, योऽस्माल्लोकात्मे

नात्म्येऽनिरुक्तेनिलयनेऽभयं पतिष्ठा विन्दत इति। तथा चोप-

भतषाषगमात्, शियमोदादिविश्विष्टस्य तस्य 'सुर्यहम्' हति मत्यक्षचिषयस्य सन्वासत्माशङ्कानास्पदत्वेन तत्परिहाराय 'असङ्ूअ' इत्यादिवाक्यवयर्थ्यात, मियादिविशिष्टस्य च तस्या- दश्यत्वादिधर्मकस्वासंभवाव'यतो बाचो निवर्तन्ते' (तै० २। ४) इति क्ुतिपतिपादितषाङ्मनसागोचरत्वासंभवाव, पूर्वोक्तरी-

भार्गवी वारुणी विद्या। परमे व्योमन्मतिष्ठिता' (तै०३।१) इत्येवदनन्तरमाम्नातस्थ 'य एवं वेद' इत्यस्य 'पतमान- नद्मयमात्मानमुपसंक्रम्य ' (ते० ३। १०) इत्यनेन संबन्धाव 'अदश्येऽनात्म्ये' इत्यादेः 'अभयम्' इत्यन्वस्याऽSनन्दव- छौस्थस्यापि तत्संनिधी योजनया 'य एवं वेद स क: ' य

भषं प्रतितिष्ठति प्रतिष्ठा लभव इत्यस्पैव वाच्यत्वाद्भृगुवल्श्या

आानन्दमयाधिकरणम्। ४२९

आनन्द एव समापतिर्नाSऽनन्दमय इत्यादेरतिस्पष्टत्वात्। अत एव पातिपदिकमान्रमेवाभ्यव्यते-रसो वै सः 'यदे- ष आकाश आनन्दो न स्यात ' ( तै० २ ।६-७ ) 'सैषाSSनन्दस्य मीमांसा भवति' (तै०३।५).आ. नन्दो ब्रह्मति व्यजानात्' (तै० ३। ६) इति।'उपसंक्रा- मति, उपसंक्रम्य' इत्यानमदमयादावुपसंक्रमणकर्मत्वस्यैव म. तीतेर्न तस्य मुक्तमाष्वत्वम्। आत्मशब्दस्तवमुख्यान्रमया-

रिष्टातू। धनात्ममवाहपतितत्वाचत्र गौण एव । विवचयिष्यते चेदमुप-

यतु चन्द्रिकायाम्-न 'उपसंक्रम्य' इत्यत्रोपशब्दोऽति- क्मार्थः। अव्ययानामनेकार्यत्वस्यापि पयोगातुसारित्वाद। अन्यथाऽन्तःश्रब्दो बहिरर्थः स्यात् । 'अस्माल्लोकात्पेत्य' इत्यनेनैव च शरीराख्यान्रमयपरित्यागस्योक्तत्वेन 'अलमय-' मुपसंक्रामति' इत्यनेनापि तटुक्त्ती पुनरुक्तिश् स्यादिति। तन्तु चछमेव। न ह्वत्र जलूकावन्रीडे पक्षिमवेशवद्वा मुख्यं संक्रमणं विवक्षितम्। अन्नमये वाघात्। न ह्यन्ममयमुपसंक्रामतो बाह्या- दस्मालोकाज्जलूकावदन्यथा वा संक्रमणं दश्यते। र्वीकृतं वा त्वयाऽपि। किंतु ज्ञानमात्रम्। प्रयोगानुसार्यर्थकल्पनाया अपि तात्पर्याधीनत्वात्। प्रकृते च 'यो वेद निहितं गुहायाम्' (तै०

स्वात्मतया भ्रन्तिगृदीतेष्वनात्मत्वग्रहरूपबाध एवोपसंक्रमणप- दार्थ। एवं सति न पुनरुक्तिरपि। ' अस्माल्लोकात्प्रेत्य' इत्यत्र स्त्रीपुन्नादिरष्टादृष्टविषयसमुदायो हयं लोका। स्वोपका-

स्त्रीपुत्रादिपु सकलेषु विकलेषु वाऽहमेव सकलो विकलो वेति

एते नाइमिति विवेकेनाअविकारेऽअ्रमये देह आत्मबुद्धि कत्वा

ति । तवः माणमयं ततो मनोमयं वतो विज्ञानमयें तव

शांकरपाद्भूपणे-

आनन्दमयसुपसंकामति। अवाहववत्वादिधर्मके सत्यब्रामाम- नादिरूप आत्मन्यभयं मतिष्ठा विन्दते ब्रह्मरूपेण स्थिती भवतीत्पर्येव विवासितरवाद। पचोक्तम् 'अभ ब्रह्म' इति ब्रह्मशब्दात् 'अभ्राद्थेव खलव- मानि भूतानि जायन्ते' (ते०३।२)इति ब्रअलक्षणाच्च तत्समा एथयाऽन्राष्यन्मयादीनां ब्रह्मत्वमिते। सदप्यसत।'अधीदि भगवो ब्रम्मेति'(त०३।१) इति ब्रह्ममश्नानन्तरम् 'तस्मा एतत्मो वाच। अभं प्राणं चक्षुः श्रोतं मनो वाचमिति। त होवाच। यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते। येन जातानि जीवन्ति। यत्म- यस्यभिसंविशन्ति । तद्विजिज्रासस्व। तङ्रहमोति। स तपोऽतप्पंत। स तपस्तप्तवा । अभ ब्रश्मेत्ति व्यजानात् ' (तै० ३। १-२) इस्यादयाम्मायते। तत्रायमर्थ :- भृगो: मश्नानन्तर पिता वरुणी अ्सप्रतिपत्तावमादीनां द्वारत्वम्'अभ माणम् ' इत्यादिनाऽभि धाय 'यतो वै' इत्यादिना ब्रह्मछक्षणं चाभिधायेवंलक्षणं प्र आामादिद्वारेण प्रतिपदरवेत्युक्तवान्। अभ्रादीमा ब्रह्मपतिपतौ दवारत्वं प'माणस्य म्राणमुत चक्षुषश्चक्षुरुत श्रोत्रस्य श्रोत्मंस- स्यामं मनसी ये मनो विदुस्ते निचिवयुर्श्रह्म पुराणम् '(वृ०४। ४ १८) इवि भुत्यन्तरपरसिद्धमेवेहोक्तम्। स भृगु्श्रओ्मोपलब्धौ द्वा- राणि म्रहमलक्षणं च श्रुत्वा 'इदमित्थम्' इते स्वरूपण ब्रम्मानि- र्दिशनन्पिता ब्रह्मपतिपत्ती मूनं साधनान्तरमपेक्षत इत्यानिर्दिष्टमपि तपसो बअ्मपतिपत्ती साधनत्वमवगत्य भृगु :- कुत्रेदं पित्रोदिवं ळक्षणं वर्तते, केदं परिपूर्ण भवतीत्येकाग्रेण चेतसा पर्यालो- चनात्मकं तप: कृत्वा 'अन्नाद्धयेव खल्विमानि भृतानि जायन्ते। अम्रेन जातानि जीवन्ति। अमं पयन्त्यभिसंविभन्तीति'। तस्मा- घुक्तमन्नस्य ब्रह्मत्वमिति मथमतोऽमं ब्रह्मेति व्यजानाजन्राब-

तत्र परिपूर्ण न भवतीति पुनरपि संज्ञयमापभो भृगु: पितरसु- पसृत्याधीदि ब्रह्मेत्युक्तवान्। ततो यावड्रहणो लक्षणं परि- पूर्ण न भवति यावच ते जिज्ञासा न निवर्तते तावचप एव ते

१ 'अभस्यान्म्' इत्यानम्दाश्रमस्थपुस्तके नास्ति।

म्रह्मपतिपत्ती साधनं न त्वन्यिति पतिपर्यायं तपसा ब्रह्म वि. जिज्ञासस्वेति पिता तस्मा उक्तवान्। ततस्तपसा विशुद्धात्मा माणादिष्वपि साकल्येन ब्रह्मलक्षणमपश्यञनैः शनैराम्तर- मानन्दं ब्रह्मेति पतिपनवानित्यर्थः म्रकरणस्य प्तीयते। तत्र कथम् 'अनं ब्रह्म' इति ब्रह्मशब्दादभादौ 'अभ्राद्धयेव' इत्ति ब्रह्मलक्षणाचानस्य ब्रह्मत्वं वक्तुं शक्यम्। तथा सती पुनरुप सत्त्यनुपपत्तेः । यत्त चन्द्रिकायाष्-अन्नादीनां ब्रह्मत्वेऽवि 'तद्विज्ञाय पुनरेव वरुणं पितरमुपससार, अधीहि भगवो त्रह्म' इंति पुनरुपस- तिस्त्वेकं रूपं निदिध्यासनेन साक्षात्कृत्य रूपान्तरस्व गुणा- न्तरविशिष्टतया निदिध्यासनार्थमनुन्ञामादातुं त्त्रानुजानीहीति वक्तव्ये यदषीहीत्याह तद्विनयातिशयादित्युक्त्तम्। तद्सत् । अधीहीत्यस्यानुजानीहीत्यर्थकत्वे मुख्यार्थत्यागापते:। अस्म- दुक्तरीत्या निर्वाहे लक्षणायां बीजाभावात्। किंच-एवं हि

हेतुर्नान्यव। तथा चाताधेकद्ित्रादिम्रह्मरूपसाक्षात्कारेऽप्य कृतार्थताबुद्धया ततोऽपि गुणान्तरविशिष्टतया निदिध्यासनाया नुज्ञामादातुं पुनरुपसन्नस्य तस्याSSनन्दमयान्तपश्रब्रह्मरूपसा-

चाकृतार्थतावुद्धया ततोऽपि गुणान्तरविशिष्टतया निदिध्यासना- यानुज्ञामादातुं पुनरनपसत्ती बीजाभावात्। नापि ब्रह्मणोनन्त- रुत्वेऽप्यन्रमयादिपश्चरूपसाक्षात्कार एव कृतार्थवेति भृगो- निशये किचिद्गमकमर्ति । अथ 'ब्रह्मविदामोति परम्' इत्युपक्रमे ब्रह्मज्ञानस्य फळ- बह भविज्ञाय कि तड्स किंवा तद्वेदनमित्या काड्क्षायाम 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इति तललक्षणमुक्तम्।तन्रानन्तपदनोषिसं सर्ववस्त्वनु्यूततया सर्वान्तरत्वमेव 'यो वेद निहितं गुहयाम्' हत्यनेन वेदनस्वरूपकथनपरेण 'तस्माद्वा एतस्मात् ' इत्या- दिना चोपपादिवम्। वस्य च सर्वान्तरत्वस्याऽडनन्दमय एम पर्यवसानस्य कृतत्वातस्येवोक्तलक्षणवत्तया परमािफेळक

४३२ शांकरपाद्भूषणे-

वेदनविषयत्वजगत्कारणत्वादिना ब्रअ्मत्वावगमाभ्निरुक्ताभ्यास आनन्दमयविषय इति निश्ीयते इति चेतु । न। आनन्दमय-

ततः 'अन्योऽन्तर आत्मा' इत्यनाम्नानाचत्सिद्धिरिति चेतू। न। आनन्दमयपर्यायोत्तरम् 'तस्येष एव श्वरीर आत्मा। य: पूर्वस्य' इत्यानन्दमयादन्यस्यान्तरात्मन आम्नानेन तत्रैव सर्वान्तरत्वपर्थवसानेन पुच्छब्रह्मरूपतद्विषय एवाभ्यास इति वक्तं युक्तत्वात्। अभ्यासस्य पुच्छब्रह्मविषयत्वेऽपि 'सोडका- मयत' इति पुलिङ्गनिर्देश्ोपपत्ति: भाक समर्थितेव। वस्तुतस्तु सर्वान्तरत्वं नात्रोपक्रान्तम्। 'यो वेद निहितं गुहा- याम् ' इति गुहानिहितत्वमात्रोक्ते: । तस्य चाSडनन्दमय एव पर्यवसानं तस्य जीवत्व एव लिङ्गम् ।X द्विमकारेण हि ब्रह्मणो गुहानिहितित्वम् । म्रह्मण: पारमेश्वररूपेण जैवरूपेण च। तत्र च 'यो वेद निहितिं गुहायाम्' इत्यत्र गुहायां स्थिति- त्यनभिधाय निहितिमित्युक्तया पारतन्त्रपावगमात्। 'परमे व्योमन्प्रविष्वितम् इि तस्ष्य परमेश्वराश्रितत्वोक्तेथ। अत्र हि परमव्योमशब्द: परमेश्वरपरः। भृगुवल्ल्यां समपश्चंब्रह्म- स्वरूपं निरूष्य 'सेषा भार्गवी वारुणी विद्या/ परमेव्योमन्पति-

अत एवोपसंहारेऽपि 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' इति तस्य ब्रम्मा- शरितत्वं मतीयमानं न पथाकर्थचिन्नेयम्। उपकमोपसंहरिकरू व्यस्य न्याय्यत्वात् । न चैवं सवि 'ब्रअ्मविदाप्नोति परम्' इति संक्षिप्य कवितस्यार्थस्य 'यो वेद निहितं गुहयाम्' इत्यादि 'सोऽनुते सर्वान्कामान्' इत्यनेन विद्ृतत्वेन गुहानिहिविस्य जीवत्वे तद्वेदनस्य सर्वकामावास्तिफळकत्वासंभव इति सङ्डन्यम्। गुहायां निहिविं सत्य ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति यो वेदेति योजनया सर्वेकामावासेर्न्रस्ज्ञानफलकत्वस्येव मतीतेः। न च जीवस्य

x द्विमकारेणेति। द्रो मागी यस्मिन्द्िमागः । स चासौ प्रकारश्ेति विग्रहः। शाकपार्थिवादित्वादुत्तरपदलोपः। प्रकारदयेनेति यावत्। प्रकारदये- नेव्युचितः पाठः ।

.-

आनन्दमयाधिकरणम्। ४३३

ब्रह्मताज्ञानस्य ब्रह्मणा सह सर्वकामावातिः फलं तव मते न संभवतीति वाच्यम्। यतः 'सोऽश्लुते सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चिता' (तै० २।१) इत्यत्र न सहायें तृतीया। सहेत्यस्य हि न ब्रह्मणेत्यनेनान्वयः । वैदिकसंमदायागतसहेत्यत्र[ त्य]वि- रामस्य तत्र गमकत्वात्। किंतु सहेति योगपदे। कामानित्यत्रा- न्वेति। ब्रह्मणेतीत्थंभावे तृतीया। तादात्म्येन ब्रह्माश्नुवानस्य लक्षणम्। तथा च व्रम्मात्मना सर्वान्कामानश्नुते। 'एवस्यैवाऽड- नन्दस्यान्यानि भृतानि मात्रामुपजीवन्ति'(बृ०४।३।३२)हते श्रुते. वंम्बभूतावन्दानुभवन सवंकामावास: सुकरत्वात्र निविशपपकर- णाननुगुण्यम्।न,च पूर्वपर्यायेषु 'अन्ना्वि मजाः पजायन्ते' 'माणं देवा अनुमाणन्ति ' 'विज्ञानं यज्ञं तनुते' (तै० २ । २-३-

र्यायेऽि 'असन्नेव स भवति। असद्गक्रति वेद चेतु' (.वे० २

व्दाभ्यास आनन्दमयविषय इति वाच्यम्।मनोमयपर्याये 'यत्षो वाच:' इति श्रोकस्य ब्रह्मविषयत्वेन वादृश्नियमाससिद्धे: भा- यपाठभङ्गात्। यदि च तत्रापि ब्रह्मनिषयकमाप्त्याश्रयत्रया मनः प्रतिपादितमेव, मशतेज्ञनरूपत्वास्तस्य च मनोवृत्तिरुपत्वा- दिति श्रोकस्य कर्थचिन्मनोविषयत्वमित्युच्यते तदा भकृतेऽपि 'असश्नेव स भवति' इत्यत्र स इत्यनेन परामृष्टस्याऽऽनन्द- मयस्य ब्रह्मविषयकसदसद्वेदनाभ्या सत्त्वासत्वाश्रयत्रया भति- पादनमस्तीवि श्रलोकस्याऽडनन्दमयविषयत्वं वक्त सुवचम्। परं तन्नाSSनन्दमयक्ष्य ब्रह्मत्वसाधकमू। तेनाऽडनन्दमये ब्रम्मश्दा- भ्यासासिद्धेः। 'असन्नेव स भवति' इति श्ोकस्थसर्वना- म्नाडतिसनिहितत्वेन परामृष्टस्य मियादिवििष्टस्य सत्वासत्व शङगनास्पदतया तवनिवारणाय मत्ठत्तमन्त्रस्य तद्विषयत्व आम- वैक्यापातस्य पूर्वमुक्तत्वाच। एतेन तद्देतुव्यपदेशमान्त्रवणिं- कगानव्यपदेशादयोऽप्यानन्दमये सुवरामसिद्धा इति व्यारुयात-

तस्याऽडनन्दमयान्तरात्मन: 'तस्यैष एव शरीर आत्मा १(ने०

४३४ शांकरंपादभूषणे-

२।५) इवि निर्दिष्टस्येव परामर्शो नाऽऽनन्दमयस्येत्यप्युक्तमेवेति न तद्वलादपि तद्ेतुव्यपदेशोपपारिः। यदष्यन्रमयादीनामपि ब्रह्मशब्दादेव ब्रह्मत्वमिति जयती-

तयोपादानं युक्तमिति चन्द्रिकोक्तम्। तदप्यसत्। अभ्यासादि- त्यसंगतेः । यद्यपि'विज्ञानं देवाः सवें। ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते। विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद ' (तै० २ । ५) इति विज्ञाने ब्रह्मशब्दा- भ्यासोऽस्ति तथाऽि 'येडमं ब्रम्मोपासते'' ये प्राणं ब्रह्मोपा- सते ' (तै० २।२३) इति सकृदेव ब्रह्मशब्दश्रवणादन- मयादौ ब्रह्मशब्दाभ्यासाभावाद। यदि च ब्रह्मशब्दाभ्यासादिति भाष्ये ब्रह्मार्थकश्ब्दाभ्यास एव विवक्षितः । तथा च 'एतम अमयमात्मानमुपसंक्रम्य'(ते०३।१.) इत्यादौ ब्रअशब्दसमाना-

णमुख्याभ्यासाभावेऽप्यसकृदुक्तिरस्ति। तथा चान्नमयादिविषय- त्वेन ब्रहमशवदस्यासकृच्छृतत्वाभिनायोऽभ्यासशन्द इति सुधो- क्तरीत्या वा नानुपपच्तिरिति विभाव्यते तदाऽपि सुत्रे मथमोप- स्थितानमयनिर्देशत्यागे बीजाभाव:। यत्तु-अन्नमयादीनां तहि ब्रह्मतां कि नासूत्रयदित्याक्षिप्य

मिति जयतीर्थोंक्तं समाधानम्, यच्चात्र श्रुतावत्रमयस्याSSदित्वेड पि सूत्र आनन्दमयस्येतरोपलक्षकत्वेनोपादानं युक्तम्, तत्र जिज्ञासासू त्राक्षेपकस्यावयवत्वादिपूर्वपक्षहेतो: सत्वादिति चन्द्रि- कोक्तं चासत। जिज्ञासासुत्रासंगते: भागेव निरस्वत्वाव्।

स्मात्सवीषधमुच्यते' इत्यादेः पूर्वपक्षोपपादकस्य सत्वाच्च। एवमन्नमयादित: पूर्वपूर्वस्मादुत्तरोत्तरस्य माणमयादेरन्यत्वोपदे- शेन न पञ्चानां ब्रह्मता। ब्रह्मशब्दमात्रं च 'ये नाम ब्रह्मो- पासते;' इत्यादाविव न ब्रह्मतागमकं किंतु ब्रह्मत्वेनोपास नमात्रम्।

आनन्दमयाधिकरणम । ४३५

यत्तु-नाविध्यमानं सुबते वेदा ध्यातुं न वैदिका:। न बत रमन्त्यहो असदुपासनयाऽत्मइनने।।

पर्ययाभ्याम्' इति संकर्षणसूत्रेण चासदुपासनाया निषेभात 'नाम ब्रह्म' इति वाक्ये ब्रम्मशब्द: नामाभिमानिनी चोषा सस्यां ब्रह्म हरिं स्मरेव। इति स्मृत्यनुरोधेन ब्रह्माधिकरणे नामपदार्थोषादौ गौण: । नामेति प्रथमावचनं वा 'वसन्तो मारुतः' इति वत्सप्म्यरषे सप्तम्या वा स्वादेशः। 'सुपा सुलुक' (पा०सृ० ७।१।३९) इति सुत्राव । अन्यथा 'श्रुतं ह्ेव मे भगवद्दृशेभ्यस्तरति शोकमात्म- विद' (छा०७।१।३) इति शुद्धात्मानं पृष्ट्वन्तं नारदं प्रति नामो. पास्तिकथनमयुक्तमेव स्यात्। उष:कालादिकं ध्येयस्य हरेराधार इति उपासीत। उषादिकं यथाSडधारो भवति तथोपासीत। उप:कालादौ विद्यमान: सन्हरिमुपासीतेति तादशस्मृतेरर्थः । एवं प्रतिमायामपि देवताघारत्वबुद्धयैवोपासनं न तु देवताता. दात्म्यबुद्धित इत्यादिकमानन्दवीर्थीयैरुक्तम्। तदसव्। उक्त-

मादिवाक्य इवात्रापि त्वदुक्त्तरीत्येव प्रथमायाः सप्तम्यर्थे तृ्त्तिं सप्तम्या वा स्वादेशमुपेत्य 'येडमं ब्रह्मोसते' इि श्रुत्यर्थसंभ- वेन ब्रह्मश्जुतिमात्रेणाभ्नादेर्व्रअ्यत्वासिद्धेः। न च सर्वकारणत्व- लिङ्गनदन्नस्य ब्रह्मता, नामादौ तदभावात्र तस्य सेति वाच्यम्। 'ओषधीभ्योऽन्नम्। अन्नात्पुरुष: ' (तै०२ । १ ) इति जन्य.

पजा: प्रजायन्ते' इतिःमजाशब्देन संकोचावगतेश् न सर्वकार णत्वं तस्य। उक्तस्मृतिसूत्रयोरत्यन्तासदुपास्तिनिषेधपरत्वसंभ- वेन नामादौ ब्रह्मत्वेनोपासनवत 'मेडनं ब्रओमोपासते' इत्यादाव- बादौ ब्रह्मत्वेनोपासनविधिपरत्वेन ब्रह्मशब्दोपपत्तेस्तस्यान्रादी ब्रह्मत्वासाधकत्वाच्च । ननु-उक्तस्मृत्यादिनिषेध्योपासनाया अत्यन्तासस्वं माती- तिकत्वमलीकत्वं वा। नाऽडयः। वाग्धेनुत्वादेर्वपास्य-

४२६ शांकरपादभूषणे- त्वात्। न चोपास्यत्वेन विहितं यत्तदन्यप्ातीतिकत्वं त. दिति वाच्यम्। तदुपासनस्यापसक्तत्वेन तन्निषेधायोगात्। अत एव नान्त्य:। अलीकस्योपास्यत्वेनाविदितित्वात्तदु- पासनस्यामसक्तत्वेन तन्निषेधायोगाव। अथोपास्यत्वेनाविहि- सस्यापि देहादे रागमाप्तोपास्यतवेन निषेधार्ईत्वमिति प्रथमपक्ष: साधुरेवेति चेत्तहि स्मृतेः प्रतिषेधपरत्वेन सावकाशत्वेऽि सूत्रा- नथंक्यम्। न्यायामांतंपादनाव। नाह सूत्रं विधिप्तिषेधरूपम् । फिंतु न्यायविशेषप्रतिपादनद्वारा मतिषेधतात्पर्यनिर्णायकमिति चेतू। अत्र वदन्ति-अत्यन्तासत्वं हि भकृत उपास्यत्वेनावि- घेयत्वायोग्यत्वरूपं विवक्षितम्। तत्त्वं च द्वेधा। उपास्यत्वेन विध्यभावाततन्भ्ावे न्यायविरोधाद्वा। तथा च देहादेरुपास्यत्वे- नाविषेयत्वेऽप्युपास्यत्वेन रागमाप्तत्वात्स्मृत्योपास्यत्वेन निषे घ्यता। सुत्रेण तु यत्र व्यावहारिकं पातीतिकं च विहितोपा- स्यत्वेन मसक्तं तत्र व्यावहारिकमेशोपास्यं शास्त्ार्थो न तु भातीतिकम्। व्यावहारिकस्य संभवे पातीतिकस्यानादेयत्वाद। यथोद्गीतो(थो)पासनायामनन्तत्वादिकं पातीतिकमाकाशादौ, नो- पास्यं किंतु ब्रह्मणि सत्यम्। यथा वा सत्यकामत्वादिकं ब्रह्मणि व्यावहारिकमुपास्यं न प्रातीतिकम् । देवताधिकरणन्याये- नोपासनावाक्यस्य व्यावहारिकमामाण्यात्। एवं यत्र चेतनमचे- तनं चोपास्यं विधिना मसक्तं तत्र चेतनमेवोपास्यं वास्त्ार्थः । श्रद्धातिशयलाभात। यत्र चोपास्यत्वेन यं पुरुषं प्रति यदयाग्यं यथा तामसं पति परमसातत्विकी विष्णुमूर्ति: साश्चिकं प्रति वा तामसी भैरवविशेषादिमूर्तिस्तच्तेन नोपास्यम्। अश्रद्धासंभवात्। इति बोध्यत इति न सूत्रवैयर्थ्यम् ।वाचं धेनुम्रुपासीत, योषितममि ध्यायीत' इति पातीतिके वाग्धेनुतादात्म्य उपास्यत्वदर्शनादुक्तस्मृत्यादेमिथ्याभूत उपास्यत्वनिषेधपरत्वा-

वाच्यम्। यत्ु 'रात्रिं धेनुमिवायति' इति श्वत्यन्तरे रात्रौ धेनुसाह- श्योक्त:। रेतो जुछ्ति' इति श्त्यन्त्ररे रेतोरूपाहुत्याधार-

आनन्दमयाधिकरणम्।

त्वस्याश्रावुक्तेषेनुशब्दान्निशब्दौ गौणौ।'असौ वाव लोको गौतमाध्नि:'इत्यादिपश्चाप्निविद्यार्या छान्दोग्यवाक्ये स्वलोका- दयः मतीयमाना न पश्चाग्रय: किंतु- नारायणादयः पश्च कमात्पञ्चाग्नयः समृताः।

इति भाष्योक्तरीत्या नारायणादयः। योगेन तदर्थावगमादितिवव 'योषितमत्नि ध्यारयीत' इति वाक्येऽगिशब्दो यौगिको वेति परैरुक्त- म्। तदसत्। आरोपेण मुख्यत्व संभवे गौणताया अन्याय्यत्वात्। न चैवं सत गौण्युच्छेदपसङ्ग: शङ्यः। यत्रोपासनाया अभ्रवणं- यथा-कोण्डपायिनामयने श्रुते 'मासमन्निहोतं जुहोति' इत्यादौ

• कौण्डपायिनामयन इति। तत्रहि 'उपसद्भिश्चरित्वा' मासमग्निहोत्रं जुहोति' इति श्रूयते । अत्र 'यावज्जीवमन्निहोत्रं जुहोति' इत्यनेन प्राप्तं नि- त्यमन्निहोत्रमनूद्य मासरूपो गुणो विधीयतामहोस्वित्कर्मान्तरमेतदिति संशयः। ककि तावत्पराप्तम्। नित्यमग्निहोत्रमनूद्य मासरुप्ा गुणोा विीयते ा दिति। अत्रोच्यते-कि मास एव गुणत्वेन विधीयतेऽथवोपसदोऽवि। न ताव- दादः। नित्याग्निहोत्र प्राप्तिरहितानामुपसदामपि त्वन्मते विघातव्यत्वात्। नापि द्वितीयः । 'प्रास्ने कर्माण नानेको विधातुं शक्यते गुणः' इति न्यायेन वाक्यमेदापत्तेः । तस्मात्कर्मान्तरमिति सिद्धान्तः। नन्क्तरीत्या गुणविधिर्मा भून्नाम तथाऽपि कर्मान्तरत्वे कि मानमिति चेत् । प्रकरणान्तरमिति ब्रूमः । नहोतन्नित्याग्निहोत्रस्य प्रकरणम्। कित्वयनस्यैतत्प्रकरणम्। अयनमारम्याची- तत्वात्। ननु तर्हि नित्यानिहोत्रे गुणविधिशङ्का कुत इति चेतु। अभिहोत्र- शब्देन समर्पणादिति गृहाण। स चाग्िहोत्रशब्दोऽवश्यमु्चारणीयः । अन्य- था नित्याभनिहोत्रधर्माणामतिदेशो न स्यात्। ननु नायमननिहोत्रशब्दो नित्या

समानत्वादिति चेत्। मेवम्। अग्नये होत्रं यस्मिन्कर्मणि तदन्निहोत्रमि- त्यवयवार्थ नित्याग्निहोत्रे संपाद तन्नामधेयत्वं तत्प्रख्यशासत्रान्निणीतम्। अत- स्तत्रैवायं शब्दो मुख्यः । न चोमयत्र मुख्यत्वं संमवति। अनेकार्थत्वस्या- न्याय्यत्वात्। तस्मान्मुख्यत्वासंभवान्मासानिहोत्रे गौण्या वृत्त्या वर्तितं नित्या- भिक्षेत्रधर्मानतिदिशतीति सिद्धम्।

४३८ शांकरपादभूषणे-

नैयमिकाश्निहोत्रधर्मार्णां तात्वर्यविषयाणां मासाग्रिहोत्रे माप्त्यर्थ तथा सिंहे देवदत्त इत्यादो लोक आरोपस्य निष्मयोजनतया सिंहगुणशौर्यदिप्तीतितात्पर्यनिर्वाहार्थ च गौण्या आवश्यक

यौगिकार्थस्य च नानावयववृतत्तिसापेक्षत्वेन रूठयर्थापेक्षया दुर्बल- त्वाद्। रूठयर्थस्य सादश्यादिमतियोगितया शब्दबोधविषयत्वे संभवति सति मौणार्थत्यागेन यौगिकार्थग्रहणस्य रथकाराधि- करणविरुद्धत्वाच्च। 'नाम ब्रह्मेत्युपासीत' इत्यादी प्थमा- या सप्तम्यर्थे तुति सप्तम्या वा स्वादेशं स्वीकृत्य वाक्यार्थवर्णने - ब्रह्मत्वारोपेणोपासनमेव वाक्यार्थ इति युक्तम्। एवं च प्रतिमा- ... दावपि देवतात्वारोपेण मुख्यत्वसंभवे गौणार्थग्रहणमन्याय्यम्। यच्तु-प्रतिमार्या देवतात्वारोपेणोपासनया फलानुत्पत्तिः। यः स्वात्मवुद्धि कुणपे त्रिधातुके स्वधी: कलत्रादिषु भौम + ईज्यघी।। यस्तीर्थबुद्धि: सळिले न कर्हिचि- ज्जनेष्वभिव्ञेषु स एव गोखरः ॥ इति स्मृत्या शिलादेव इति ज्ञानस्य भौम ईज्यधीरिति निषेषादिषि परैरुक्तम्। तदसत् । मणिपभायां मणिबुद्धया घावतो मणिलाभवत्संवांदिभ्रमरूपप्रतिमादेवताज्ञानस्य फलज- नकताया: शास्त्रमामाण्येन स्वीकाराव। स्पष्टं चदमाकरे। य

भिन्ना: साधवः स्वीया: पूज्यास्तीर्थभूताश्षेत्यर्ये सात्पर्यादेहादि- मिनो नाउडत्मा। कलत्रादिभिन्ना: साधवः स्वीयत्वपूज्यत्वतीर्य- त्वशून्या इति भ्रमष्युदासपरत्वेन शिलादौ देवतात्वारोपनिषेध कस्वाभावात्। नथमत्रन्द्रं द्रष्टमसमर्थ वालं पति शाखां पदर्श्य पश्चाधया चन्द्रो दर्श्पते तहत्पथमतः शुद्धात्मनो दुर्षोधत्वात्पश्रा-

• ईन्पंधीरिति। ईज्यो गुरुस्तद्धीर्वुद्धि: । पूज्यबुद्धिरिति यावतू ।

आनन्दमयाधिकरणम्। ४३९

सेनापृष्टमि बोधयेतुं नामाद्यवच्छिभ्ातमरूपानात्मोपास्तिमुवत्या पश्चाद्माख्यशुद्धात्मोपदेश: कृत इति शुद्धात्मानं पृष्ट्वन्तं नारदं पति नामोपास्तिकथनमयुक्तमिति दूषणानवकाश इत्यलममस्तुत. पासङ्गिकविचारेण। एवमन्नस्य ब्रह्मत्वे 'अद्यतेति च भूतानि तस्मादनं तदुच्यते' इति श्रुत्युक्तमद्यत्वमपि तत्रासुपपन्नमेव स्यात्। यत्तूपजी व्यत्वमेवाद्यत्वम्। 'स वा एषः' इत्यन्यमारम्भादि - त्यानन्दवीयोंक्तम। तदपि न साधु। यदघत्वमुपजीव्यत्वं तदाड ततृत्वमुपजीवकत्वं स्यात। तच्च बाधितम्। नहि भूतानि परमा- त्मन उंपजीव्यानि। किचोपजीवनं नादिघातो: अक्यम्। 'अदि भक्षणे' इति भक्षण एव तस्य श्क्तत्वात्। न वा तत्रा- नादितात्पर्यमाश्रित्य लाक्षणिकमयोगोऽपि इष्टः। न चाधव इत्यत्रादिरुपजीवनपरः, अचीत्यत्र संहारपर इति वैरुप्ये किंचि- द्रमकमस्वि। संहारोऽपि नादर्मुख्योऽर्थ: । मसिद्धान्रमयादिपरत्वे तूभयं युक्तम्। पुरुषात्मना परिणतस्य तस्य भूताधत्वात्तदतत- त्वाच्च। तस्मादन्नमयादयः कोशा एव, न ब्रह्म। अत एव ' ओषर्धाभ्योऽन्रम्। अन्नातपुरुष:' (तै० २ । १) इवि पसिद्धान्नविकारदेहमुक्त्वा 'सवा एष पुरुषोऽन्रसमय:' (ते० २। १) इति तदेतच्छव्दराभ्यां प्रकृतातिसंनिहिवान्नविकार:

यत्तु 'स वा एषः' इत्यन्यमारम्भादित्यनेन बस्मादा काशादिकमुत्पनरं स एवाऽडत्मा तदेवत्पदार्भ्या परामृश्यत इत्यानन्दतीर्थोंक्तम्। तदसव। उक्तरीत्या प्रकताति संनिहिताभ मयपुरुषपरामर्शसंभवे दूरस्थपरामर्शकल्पनाया अन्याय्यत्वाद।

पत्तेः । त्वद्रीत्याऽपि 'तत्वमसि' इत्यादौ तच्छन्दस्व तदधीने लक्षणावत्तदेतच्छन्द्रयोरवि तदधीने लक्षणयोपपतेश न ततोऽस- मयस्य ब्रह्मत्वम्। न च लक्षणाकल्पने बीजाभाषः राङ्ांयः। 'अद्यवेति च''ओषधीभ्योऽन्रम्। अम्मात्पुरुष:' इत्यादि-

शाकरपादभूषणे-

विकारोपपादकबहुतराब्रह्मलिङ्गदर्शनस्यैव बीजत्वात्। एवं माण मयादीनामप्युक्तरीत्या परस्परान्यत्वबोधनान्मुख्यार्थस्य मसि- दस्य त्यागात्तोऽप्यन्तरात्मश्रवणाच्च न ब्रह्मता। मनोमये तु न ब्रह्मशब्द: श्रूयते। आनन्दात्मकशुद्धब्रह्मसाक्षात्कारसाधन- त्वेन विशुद्धमनसस्तूयमानत्वादिति दिक्। पचुरानन्दत्वादानन्दमयो विष्णुरिति द्वितीयसूत्रार्थोऽप्यसा-

वचने मयट्' (पा० सू० ५।४।२१) इति सत्रेण प्रचु रतायां विहितमयडन्तत्वाद्वक्तव्यम्। तच्च व्याकरणतत्वज्ञा अस्मदीया केचिन्र क्षमन्ते। तथा हि तदभिनाय :- इद सूत्रं वैयाकरणैरित्यं व्याख्यातम् । तदिति प्रथमान्तोपस्थापकम्। तथा च प्रथमासमर्थात्प्रकृतस्य वचने पतिपादने विवक्षिते मयटू भवतीति सुत्रार्थः। अत्र च पकृत इत्येव सिद्धे वच नग्रहणाल्लोके मयडन्तै: शब्दैर्यादशस्य मकृत्यर्थस्य प्रतिपादनं मसिद्धं तत्त्वेन मकृत्यर्थस्य पतिपादने विवक्षिते मयड् भवतीति लभ्यते। लोके माचुर्येण प्रस्तुते मकृत्यर्थ एव विव्षिते मयडन्तमयोगदर्श- नात्माचुर्येण प्रस्तुतत्वं वचनग्रहणाल्लभ्यते। अर्मिक्च पक्षे माचु- येंण मस्तुतत्वं मकृत्यर्थ:। मयट् स्वार्यिक एव तदर्थंद्योतकः। तस्य चोदाहरणम्-अपूपमया: पर्वाण। माचुर्येण मस्तुता अपूपा इत्यर्थ:। अस्तु वा माचुर्षेण मस्तुतत्वं मत्ययार्थस्तथापि स विभकत्यर्थसंखयावत्पकृत्ययें विशेषणमेव। व्युत्पत्तिवैचि- त्र्याव। अपरहत्वर्थ :- पथमासमर्थात्मस्तुतत्वविशिष्टमकृत्यर्थ संबन्धित्वेनान्यस्मिन्नयें गम्यमाने मयट् भवति। अस्भिक्व पक्ष उच्यतेस्मिन्िति वचनमित्यधिकरणार्थल्ुडन्तंवचनशब्दं स्वीकृत्यान्यपदार्थलम्भनं बोध्यम्। अन्नमयो यज्ञ इति तदुदाहरणम्। मस्तुतान्धिकरणो यज्ञ इति तदर्यः । अस्मि- नपक्षे माचुर्य न पकृत्यर्थ: कित्वषिकरणमात्रम्। वचनशब्दे घात्वर्थस्याविवक्षितत्वात्। तदत्र पक्षद्वयेऽि माचुर्येण भस्तुत आनन्द आनन्दमय:, प्रस्तुतोऽस्मिन्ानन्द आनन्दमय इति वा मस्तुवंत्वगर्भमानन्दं स्वीकृत्यैवाऽनन्दमयपद व्याख्येयम्। वस

न संगवति । पूर्वर्मिन्ग्रन्थ आमन्दस्यामस्तुत्त्वाद। शब्दे चोस्स्गत: शन्दस्येष मस्तुतत्वस्य वकतुं युक्तत्वांत्कथमत्र 'सत्मकृतषंचमे' इंति संत्रेंग मयट् भषिष्यतीति। अस्तु वा यथाकरथनिदानन्दस्य पस्तुतत्वम्। तथाउप्पत्र माचु• पीर्यकमंयडयुक्त एवं। तथा हि-अत्र माचुर्यशन्देन विषस्षित- मोविक्यं संख्याकतमुत परिमाणकृतं वा। नाऽडयः। ब्रममाम- न्दानेकत्पे ममाणाभापात्। 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्ान् ' (तै० २।४ ) इंति तदैकत्वभ्रवणाच। न अ्सति ममाणान्तरे विभ- तिपनमपटा तनिर्णय: संभवति। जंगचेष्ठकत्वादेरप्वनाबुत्षा- धिकैकानन्दमात्रेणाष्युपपसेः । न अ्मामाणिकं गौरवमसति पमाणानतरे युंक्तमभयुपंगम्तुम् । न व ' यतो वाची निवर्तन्ते' (वै०२।४) इति श्रुतिरेवानन्तासंखयाकानन्दवच्तयेयचापरि चछेदफवागविंषयत्वं बुवती ब्रम्मानन्दानेकत्वे ममाणमित्यपि बक्ुं अक्यम्। अपरिचि्छन्ततामात्रेणापि तस्याअन्यथासिद्ध- त्वाव 1 न असंखयाकानन्तानन्दस्वीकारेऽपि यथाश्षुतं वाङ्मन- सागोचरत्वसुपपदते। भगवदानन्दा अनन्ता इति वाग्विषयत्वा- नपांयाव। विशिष्य वांचा वकु नं शक्यत इवि तदर्योऽवि विशिष्येत्वस्यार्थविचार शिथिल एवं। यतो विशिष्येति सकलवि- शषवसयेत्यर्थक चेदनैनैव शब्देनांSSनन्दो बोध्यस्तथा भवतीति व्याघात: निवरतन्ते इत्यत्र स्वमतयावदिशेषनिष्ठानवच्छिनप- कारतांशाकिबोधजननासं। मर्थ्थमेव निव्ठत्तिरित्युक्तावपि मनुष्या- नन्दसार्धारणमेब। नहि मनुष्याद्यानन्दगता विशेषा: स्वेतरत- चदानन्दव्याव्िलंक्षणा विशिष्य केनापि गणयितुं शक्या:। परतिपदिव वैवदीसत्यधिकरणे विस्वरेण / वस्मात्'यती गची निवतन्त इत्यनैनेत उत्कर्षबोधका वाचो निवर्तन्त इत्यैवार्थी बाचये:। स चैकस्मित्रप्याजन्दे सर्वीनन्दान्तरावाधिको रंकपी न्युपेगमैनापिं निर्वह्तीति किमानन्दवाहुबथीपगमेन। नाएी द्िवीय: पक्ष:। परिमाणाधिकयमात्रेण लोकवेदयोः का- पि मदपियोगादर्यनात्। नं चेकहस्विमत्यां बहुपदातियुक्तायां १ लं बोधयन्तीव, इत्यपि पाठ इति प्रन्थकूतः !

४४२ शांकरपादभूषणे- सेनार्यां गजमयी सेनेति पयोग: मामाणिक:। अत एवोत्कर्ष- मात्रं पूर्णत्वं वा मयडंर्थ इति निरस्तम्। एकचातुवैद्यमहाशौर्यौदा-

दिमति तदितरान्यभूयिष्ठे ग्रामे वा विविधविचित्ररत्नखचितैक- शकटवत्यामनेकचक्रीवदनुबदधार्यां वा यात्रायां ब्राह्मणमयोऽयं ग्रामस्तटाकमयो वा ग्रामः शकटमयीयं यात्रेत्यादिमामाणिक- प्रयोगादर्शनावु। तस्मादन्तमयादिशब्दवद्विकारार्थ एवाऽSनन्द- मय इत्यत्रापि मयट्मयोगो युक्क:। एवेन प्रचुरानन्दत्वेनाSडनन्द- मयपद्वाच्यो विष्णुरेवाभ्यासादित्युक्तं तदेव हेत्वन्तरेण प्ति- पाद्यवीति पराभिमतव्याख्याऽपि प्रत्यार्यातैव। या तु 'सत्यं ज्वानमनन्तम्'इति मन्त्रवर्णे लक्षणवत्तयोक्तं परमेव ब्रम्मान्रम- यादिशव्दपश्चक्ेन मीयते, सत्यज्ञानानन्तग्व्दानामन्नमयादि- शन्दानां चार्यानुसंधान एकार्थत्वमतीतेरिति चतुर्थसूत्रव्याख्या साऽपि न युक्ता। सत्यादिशब्दपतिपाधस्य काळत्रयावाध्यत्वा-

यत्तु सत्यमित्यत्र सच्छन्दः सन्भाववाची। सन्ावथ जन्म। तथा च जन्मात्मककर्मवाचिनि सच्छन्द उपपदेऽन्वर्भूतण्यर्थाद्ा- घातोः 'आदन्ताद्धातोरतुपसर्गात्कर्मण्युपपदे कः स्यात' इत्यर्थ- केन 'आतोऽनुपसर्गे कः' (पा० सू० ३२।३) इि सूत्रेण कम- त्यये कुते सत्यमिति स्रष्टृत्वमुच्यते। एवमस्ति देवदस इत्युक्ते जीवतीति मत्ययाज्जीवनमपि सन्ावः। तथा षद्लु विशरणग- त्यवसादनेष्विति स्मरणात्सदिना विशरणादिकमुच्यते। तत- आास्ते: अ्न्रन्तस्य सदेः किवन्तस्य रूप सदिति। भावप्रधामं चतदिति। अन्यत्माग्वत्। एवं च सत्यशव्देन जगत्स्ष्टत्वा- दिकमुच्यते। तदेवान्नमाणयोरवगम्पवे 'अभ्नाद्े पजा: मजा- यन्ते' (ते० २।२) 'प्राणं देवा अनुभाणन्ति' (ते०२३) इत्यादिना च। इति तेषामेकार्थवामवीतिनासिद्धेति पराभिनाय- वर्णनं केषाचिच्न् वैयाकरणसंमतम्। तथा सति श्रवी सध इति पयोगापपे:। अयर्मयादित्वान्संक्ञत्यपि न भद्धेयम्।

आानन्दमयाभिकरणम्। ४४३

नमात्रेण तत्करपनाया अश्रद्धेयतवात्। अस्तु वा =नव्यमतेऽकृत व्यूहपरिभाषाया असत्वेन हरि: गच्छतीतिवत्सत्यमित्यरयोप- पचि:। पूर्वमवसानविवक्षया जश्त्वापवादचरत्वे तत उपपद्समास इष्टरूंपसिद्धेः । तथाऽपि सत्यशब्दस्यावाधिते रूढस्य रूढि परि० त्यज्य निरुक्तयोगिकार्थग्रहणे त्वन्मते जन्माधिकरणे 'तद्विजिज्ञा- सस्व तङ्रस' इति वाक्ये ब्रह्मशब्दस्य रूढित्यागेन यौगिकार्थ- ग्रहणे रूठयर्यें जीवे 'यतो वै' इत्यादिश्षुत्युक्तजगत्कारणत्वा- नुंपपत्तिवदनुपपच्यादिबाघकादर्शनेन तदनुसरणायोगात्। सत्य- शब्दस्योक्तयौगिकार्थकत्वाभावेऽि क्षुतिबलादेव कारणत्वसि द्िसंभवाव। भगवतः सूत्रकारस्य तावकाभिपायानुसारित्वे 'तल्लिङ्गाचद्वर्मोपदेशात् ' इति विन्यासोपेक्षायां बीजाभावात्।

= नव्यमत इति। अयं भाव :- सेदुष इत्यत्र 'वसोः संप्रसारणम्' इत्यनेन संप्रसारणकरणात्पूर्वमन्तरक्कत्वादिडागमे कृते ततः शस्मत्ययं निमि- र्ताककृत्य मसंज्ञायां संप्रसारणेऽपीडागम: श्रयेतेति 'अकृतव्यूहाः पाणिनीयाः' इति परिमाषा प्राचीनैरङ्की क्रियते। तदर्थस्त-अन्तरङ्गशासत्रीयनिमित्तवनाश- कनहिरकशास्त्रपवृत्तिसंभावनायामन्तरक्ं न प्रवर्तत इति दीक्षितैरक्ी कियते। केयटस्तु-अन्तरक्के कृते ततो बहिरकशास्त्रेणान्तरक्शास्त्रीयनिमित्तविनाशे जाते सति वा प्राप्ते सति जातमप्यन्तरक्ं निवर्तत इति तद्य मन्यते। नवीनास्त- निरुक्तवाक्यार्थद्वयमध्ये केयटोक्तार्थ एव युक्त्ततर इत्युक्त्वा सिद्धान्ते 'अकृत- व्यूहा: पाणिनीयाः' इति परिभार्षा नाङ्गी कुर्वन्ति। माष्ये तस्याः क्काप्यनुल्े- खात्। ननु यदि परिभाषा नास्ति तर्हिं 'हरिर्गच्छति' इत्यत्र दोषः प्रामोति। तथा हि-हरिशब्दात्सुप्रत्यये रुत्वविसर्गयोश्च कृतयोः पुनर्गच्छतीत्यनेन संब- न्घे विसर्गः श्रयेत । इष्यते तु रेफः । परिभाषास्वीकारे तु गच्छतीत्यनेम संबन्धेऽवसानस्य विनाशात्तत्निमित्तको विसर्गोऽपि निवर्तत इति चेत्। अत्रैवं समादघते-परिमाषाया अमावे पूर्व विसर्गे ततो गच्छतीत्यनेन संबन्धे विसरगघटित एव प्रयोग: साधुः । अथवा तद्विषये पदसंस्कारपक्षं परित्यज्य वाक्यसंस्कारपक्षमेवाङ्कीकृत्य रेफघटितः प्रयोग: साधनीयः। सेदुष इत्यन्नापि पंदसंस्कारपक्षे 'सेद् वस् असू' इति स्थित इट्संप्रसारणयोः प्राष्ती प्रतिपद्- विधित्वेन पूर्व संप्रसारणे ततो वल्लादित्वामावादिडागमो नैव प्रामोतीति तस्सिद्धिरिति।

कर

थननैष्फलपाच न किचिदेतद्। पञ्चमसून्रार्थोऽपि न युक्त:। झात्मा शिव शान्तिमत्पन्तमेथि। यदा चर्मवदाकाशं वेष्टविष्यन्ति मानवा। तक्षाा शिवमतिज्ञाय दुःखस्यान्ती भविष्यकि।। इत्यादिश्रुरतिभि: शिवश्वानादपि मोक्षोंक्ते:'तमेव विदित्वा इत्यादिश्चरेरपि शिवपरत्वव्युदासे हेत्वदर्शनाव् । पुरपादिणं व्दानां विष्ण्वकनिष्ठत्वनिरसनेन शिवसाधारण्यस्य पुंसुक्तस्यापि शिवपरत्वस्य च पूर्वमेवाSSवेदित्स्वाचंच। पष्ठसूत्रार्थोऽप्यनुपपत्र एव। रुद्रानन्दस्य ब्रम्मानन्दवतगुण. न्यूनताया अनुक्ते: ।: नि वृह्दस्पतिशब्दः पजापतिशब्दो या, शिवचाची। योगमात्रस्यातिमसज्ान् तक्षदस: साधुक ॥ देवन व्दखयतिंभद्ाची। तत्र रुद्रा अपि निविशस्तमाऽपि परशवरय न तत्र निवेक: । किंतु कार्यरुद्राणामेव । दवादशाद्िरपेतु निविषो विष्णुर्विभूतिविशेष पवेति त्वया: वक्तव्यं न्यायसाम्यात। सक्तमसूत्रव्यार्यापि न साधीयसी । यतो जीवसामान्यमा- नन्दमय इति शड्डननिरासायेद सूत्रमिति हि तथ मतस्।'भेंद- व्यपदेशाथ* इति सूत्रेण पूर्वतनेन ब्रझ्मरद्रादे: शतगुणानन्द- त्वोक्तेरानन्दमयस्य विष्णुत्वं मसाध्यास्त्वानन्दमयो विष्णुस्त- थाउपि कर्थं तेन ब्रह्मादिजीवानां भेदस्वत्त्वमस्यादिश्ुतिषाषि- तत्वादित्याक्षेपे तत्वमस्यादिश्षुवीना गौणाभेदपरत्व व्याखयाय क्रुर्तिविरोधाभावेऽप्यनुमानविरोधान्र वेर्षा तेन भेद इत्येंक-

रिमिलर्थ एव पर्यवसानाद। तच्च न संभवति। जीवपूर्वपस्रपें पात्रासंगके । तथा हि-न तावत्स्वमताभि्रायेणायं पूर्ईपसा। उपदर्भितानुमानस्य स्वपक्षमातिकूल्येन अक्िततमशनयत्वाकू। नाष्य्द्रेतिमता भिमाय्येण। तेनाप्यविद्यान्त:कसमोपहितस्य जीनदक -

मानतवप याषिकरप

श्रवणमिति पाइभ्पूपगमा सवुफ्लारी कममा SSनन्दायर सके पूर्नपकिणा वाच्यक। वकपे नोचितं व्वतुम । अक़स् शशा णो5भवृतृत्वेनो क्तानुमानस्य तदिपये तेन शकक्तितुमणतम स्वाद। अस्यानुपानथनेतिपूर्वाचार्ये: सर्नमरीरेष जीवेकपरसां धन पयोपन्यसतत्वाकच न. शुद्धब्रहमसाधकता नाि जीवनमा मेदसाधकतेत्यनय वदिदामतिरपष्त्वाद। तस्पालुक्त्तानुपातमन- हम्य पूर्वपसामसरा तत्समाधानायेत त्सू नमितयुक्तिस त्यन्ताय के

अद्ैतक्षत्यादेरभावस्योकतत्वात्, पृथगनुपातस्य कामगवित्वे नादषार्थविष येऽनपेक्षिततयोक्त वाधकत्वायोगादिति 'कामाच्च' (ज. सृ० १। १।१८) इति सूभावयवव्याख्यानाव। त- चचायुक्तम्। तथा सत्यनुमाननिरासकनय एवेनं नकवयं नाशोति दूषणर्य स्पन्कत्वाद । किंच 'भेदव्यपदेशाच्च ' इति सुशेण् पतिपादिके भेदे मसक्तं ततत्वमरयादिश्तिविरोधं बहिनि- र्यानुमानविरोधमनेन निरस्यतीति व्याखयानम्'अवश्यं निरसनीयं न सूत्रितं क्षुद्रं निरस्तमायं व सुत्रितम' इति सूत्र- कारोपालम्भमात्रफळकं सुचिन्त्यमेव सूक्ष्मबुद्धिभि: । अशवसूत्रार्थोडप्यचुपपन. पव । मेदव्यपेदेशादित्यनेन चारि- वा्थ्यात्। भेदव्यपदेशादिति सुत्रोदाहतवाकयेऽपि न साक्षाच्व्े- दषपपदेशः। किंतु पजापत्याधानन्दस्य ब्रम्मानन्दाच्छतगणतपृ- नतवदेवत्या सोडनमेय एव । प्रकृतेऽि गम्यं भेदपाधित्येव मेदन्यपदेशसपर्यनेSविशेषात् । अथ 'भेदव्यपदेशाच' रवि सुनोदाहववाप्ये गम्पायापि मेदरय मापशिथिकत्वतक््या मक्ि. काळेऽपि. . सोऽश्रुवे. सर्वान्कामान्सह'इति अल्या जीवस्याSड- ननदययेन ब्रझमाणा संबन्ध गासनासह्म्यरय मेदस्य पारमार्षि-

शास्य 'मेदव्यपदेशाव' इत्यनेन गतार्वत्वमिति चेव / न। तथा सत्पलेन वस्य वैयर्थ्य दुर्वारम्। मुक्तिकालेऽपि जीवम्र- हमोर्नेदस्य शलबोध्यत्व: आनन्दमयेन ब्रह्मादीनां भेद एवा- सिसन 'मेदव्वपदेशव' इविसूभनिवर्तनीयशनया छठमद-

शंकरपादभूषणे-

यात्। मुक्तिकाकेपि यदि जीवम्रह्मणोर्भेदस्तदा संसारकाले सुतरामित्यतिर्पष्टत्वाद। मुक्तिकाले जीवस्य ब्रह्मभावापत्तिषो- धकक्ुतिविरोधेन 'सोऽश्रुवे सर्वान्कामान्' इति अ्रतेः सहेत्यस्य यौगपद्यार्थकत्वं ब्रह्मणेतीत्यंभूतलक्षणे तृतीयेति रीत्या वाक्या- र्थस्याSSवश्यकताया: पूर्वमेवोदितत्वेन तस्यां मुक्तिकाले पार- मार्थिकजीवेश्वरमेद्बोधकत्वाभावाच जीवेश्वरभेदस्य पारमार्थि- कवाया विचारासहत्वाच। तथा हि-न तावन्ेदस्य पारमा- र्थिंकत्वं गोत्वादिवज्जातिविशेष: कशिद्धर्मः । पदार्थमात्रवृत्तिजा- तेरभावाद। सतायाथ भेदानधिष्ठानत्वात्। स्पष्टं चेदमाकरे।

तोडस्ति द्रष्टा नान्योऽतोऽस्ति श्रोता नान्योऽतोऽस्वि मन्ता नान्योऽतोडस्ति विज्ञाता' (वृ० ३।७।२३) इवि श्रुति- वाक्येन जीवेश्वरयोर्भेदनिषेषात्। अथ मत्यक्षवाधागोचरतवं तव, तच जीवेश्वरमेदेऽप्यस्तीति चेत। लाघवेन बाघागोंचर स्वस्यैव परमार्थपदार्थत्वात्। चन्द्रमादेशिकत्वादावतिव्यापेथ। अथ 'नान्योऽतोऽस्ति श्रोता' इति वाक्यं न स्वार्थपरम्। 'भिन्नोऽचिन्त्य: परमो जीवसंघात्' इत्यभेदनिषेधानुवादित्वा- दिवि चंत। न तावदिदं वाक्यमभेदनिषेधकम्। निषेधवो- धकनवादेरभरवणात। नन्वभेदाभावो भेद:, अभावबोधकं च निषेधबोधकमिति चेत् । तथा सति सर्वस्येव ममाणस्य निषे- धकत्वापतेः। तत्ममेयस्य स्वाभावाभावरूपत्वाव । किंचा- सतोऽमासस्य वा निषेधायोगाव। भेदवाक्येनाभेदो निषिध्यत इवि वद्वोऽमेद: मावीतिक आहोस्विदृव्यावहारिका स्वाद्। नाऽडयः।'अहं ब्रह्मास्मि' इत्येन्द्रियकामेदामतीतेः। 'नाहं ब्रअ्म'इति मेदग्राह्मित्यक्षविरोधाच। अत एव न द्वितीयः। नहि वश्वावेदकमेदपमार्या व्यावहारिकमेदममार्या वा सर्त्या व्यावहारिकामेद: संभवदुक्तिक: । तस्मात् 'नान्योऽवोऽस्वि द्रष्टा' इति वाक्यं न भेदवाक्यश्रेषं किंतु पारमार्थामेदपरमेव। किंच 'भिन्नोऽचिन्त्य:' इति वाक्ये भेदोऽनूथ निविध्वते। अक्िंत्य इति मेदव्यापकचिन्त्यत्वनिषेधे भेदनिषेषपर्यवसा-

४४७

नस्य व्यापकाभावस्य: व्याप्याभावव्याप्यतयाऽतिस्पष्टत्वात्। स्व रूपाख्यानमात्रपरत्वे प्रयोजनाभावात्। पतिपादितं चैतज्जि- ज्ञासासूत्रे । नापि 'नान्योड़तोऽस्ति द्रष्टा' इति द्रष्टभेदनिषे- घश्रुतिरतुवादः। द्रष्टभेदाभावस्यान्यतोऽमापे: । नन्वभेदवादि- भ्रमसिद्धभेदाभावमनुवदति । तथा च तत्वपकाश्निकायाम् 'भेदव्यपदेशाच्' इति सूत्रेऽद्वेतश्रुत्यभावे कथमद्वेवं भ्रुत्या निविध्यते। तस्यामत्यक्षत्वेन श्रुति विना माप्त्यभावाद। अप्ाप्तस्य च निषेधायोगादित्याशङन्या 'उक्ता च भाप्तिः' इति भाष्यमवतार्थ न च 'तत्वमासि' 'अहं ब्रम्मास्मि' इि श्रुविविरोध इति भाष्ये द्वैतनिषेधाय श्त्यर्थापरिज्ञाननिमि- चमासेरुक्तत्वाद्युज्यते तन्निषेध इत्युक्तम्। तत्र च श्रुत्याड र्यापरिज्ञानर्निमित्तमाप्ेरित्यनेन भ्रमसिद्धभेदाभावस्यैव निषेषा- यातुवादत्वोक्तेरिति चेतू। नह्यभेदवाधन्यो वा कस्यचि- ज्व्रानस्थ स्वयमेव कारणम्। किंतु करणान्तरत्ञानजन्यज्ञान- स्याऽडश्रयः। तज्ज्ञानशन्दितायाः पिद्धेः किंचित्करणं निरू- पणीयम्। नहि नमेव हेतुमपेक्षते न भ्रान्ति:। सर्वेषां सर्वदा भ्रान्तिमसङ्गात्। न तावत्मत्यक्षमभेदसिद्धौ हेतु:। जीवपरामे- दस्य मत्यक्षेण केनाप्यगहीतत्वात्मत्यक्षमेदप्मार्या सत्यामभेद- म्रान्त्यनुदयाच। नाप्यनुमानम्। स्फुटतरमत्यक्षविरोधेन वहथ- नौष्ण्यानुमानवचदनुदयाव। भेदेऽप्यनेकेषां छिङ्गगनां सतत्वाथ। न च प्रत्यक्षस्य भ्रमत्वाभिमानान्न तद्वाधकमिति वत्तुं युक्त्म्। वाधकममिति बिना तदुमत्वाभिमानायोगात्। नाप्यनादिपौरुषे- यवाक्यमद्वेतवादिनोऽन्यस्य वाडभेदभ्रानवी हेतु:। स्फुटतरमेदाद. योग्यत्वनिश्वयेन श्ब्दबोधानुदयाव। शब्दबोधमात्रस्य योग्यताः ज्ञानजन्यत्वात्। पौरुषेयवाक्यस्य च मत्यक्षादिविलक्षणपामा- ण्यासिद्धयाउद्वेववादिभिरनभ्युपगमाच न तस्य मेदनिषेषश्रुतितु; श्ययोगक्षेमता। न च प्रत्यक्षेण मेदामवीविदश्ायामनुमानात्पो- रुपेयवाक्याद्वाऽमेदभ्रम इति वाच्यम्। जीवपरपदार्थदयब्ाने सवि तच्ेदवानस्य विशेषदर्शनवश्चादवश्यमुत्पतेः। पदार्थद्रयक्षा

शकरंपदगूपने-

्भासंभवाचय। न च जीवभेद निषेषभ्रुतेजीवपराभेदे सात्पर्वे अ्रनाषद्वेतमसिद्धिः। अनुपस्यिते ममाणान्तरामनिते वार्डभेंदे तंभ्र भुतिवारपर्नभ्रमासंभवास् । श्रुतिममिते तभनिवेवायोमाठ। यसु 'इष्टापूर्त मन्यमाना परिष्ठम्' इत्वादाविव अ्विसात्य र्यीज्स्नेन "वद्दैक आहुरसदेवेदभग्र आसीव' (छा० ६ा२।१) इत्यादाविवानादिकुसमयेम वा देहेन्द्रियांदीन्पति स्वातन्त्रपरूं परंपेश्वर्थस्य सर्घरपि स्वात्मन्यभिमन्यमानत्वेन मत्पक्षेण वैवय- स्य मसाक्तरिति। तन्न। तात्पर्यनिणा यक रुपक्र मादिकिङ्गरेकय- तात्पर्यस्य नमितत्वन सुसमयत्वस्थाऽडकरे ययस्थापिततवेन व तात्पर्यत्ञिानकुसमंयरमीसत्वस्य वक्तुमसक्यत्वात्। ऐववलि- सपाड5भिमोनिकत्वाभावेन तैन मसंकस्थ निषेषायोग।कंच। दे हन्द्रियादीनी जीवे कयेनाथ्य सतैत्वान्तन्पति स्वातं्क्रयाभियान- रयं सार्वलोकिकस्य वक्तुमशक्बत्वांत्। यत्किचित्मति स्वारशन्त्यसयेश्वरळक्षणत्वाभावाच्च। न च यत्किचित्प- स्यपि स्वातन्त्रयं न जीवस्थतति तदपीसलक्षणमेव, स्वातं्त्रपं हि स्वभिम्मानधीनवया देहादिविनियोकतुत्वम्। जीवसंतु स्वभिभ- स्यैशस्याधीन एवं। तर्था च स्वामित्वस्य स्वातन्त्रपरूपत्वांभा- वदिषपाध्यस्ते देशदौ स्वामित्वाभावेऽपि न क्षतिरिति वाच्यम्। र्वर्थानेनुगभाव। हसे हि वदन्यानधीनत्वघटितमेव स्वातन्त्रयम्। तैच जीवेऽपीति तस्येश लक्षणत्वाभावात्।%च जीवे बर्त्कचित्म- त्वैव स्वातन्क्रयं वाच्यम्। तदपि नेशस्वरूपस्य शुद्धस्य लक्षणं कितुपहितस्वेय। तरथा चाभेदय।कयेपु तज्ज्ेदबोषकत्वे स्थापित्ैडवि न हवैदिष्टसिद्धि:। अ्स्मत्सेमतस्य शुद्धयोरवयस्यासुपमदवि। तस्मादरदे वर्मसिदेर्मकान्वराभांबातू'नान्यडतोडस्त द्रष्टा' इसी- यमेष अत: साक्षान्दरेदननिपेर्षबोधी मूलमिति नहत युतिरनवाद:। कचे प्रमाणसिद्धस्येवानुवाद इति वदतः कथमंद्ेतमम्मोणय्। मेंदादापहरि तिमत इवे तन्र व्यावेहीरिकममाणामेसरापदसे तारिय- कममानववयत्वस्येवं वैकैव्यत्वात्। न च निवेधायत्वैतममामी- जात वाच्यमु। मेदिनां मते कचिरममितर्येपन्यमे निर-

वेद्मग्र आसीद' इत्यसद्वादो न स्याद, भपश्सरवग्राहि मस्यक्षविरोधेन ततूमानुपपत्ते:, अतस्तत्मसिद्धिरपि भुतिमूळेव स्यादिति वाच्यम्। असद्वादिना श्रुतिमामाण्यानभ्युपगमाद्। उत्पत्ते: पूर्व कार्यमसदेवान्यथोत्पत्ययोगादित्यादितर्काभासम- सिद्ध स्यासतोऽनुवादसंभवाव। न च प्रत्यक्षविरोधोऽवि। तस्पे- दानीवनपपश्चसत्वग्राहिणो भिन्नविषयत्वात। तरमान्न द्रष्टमेदश- विर्भेदश्तिशेषार्था। नापि द्रष्टमेदोपासनार्था। अन्तर्याम्यक्षरब- अणयोरुपा सतेत्यादिवि उद्यश्रवणात्कल्पकापतीवेय । वाकय-

अन्याय्यत्वात्। अथ 'य आत्मनि तिष्ठनात्मानमन्तरो यमयति, पूष व आत्मा'(बृ० ३७२२) इत्यादिवाक्येन नियन्तृ- नियन्तव्यत्वादिनेश्वरजी वर्यो भेदमतीतेस्तत्संनिधावान्ातम्। ' नान्योऽतोऽस्ति द्रष्ट' इत्यादि वाक्यं तद्विरोषेन 'अत :- अन्धर्यामिणः सकाशाचत्सजातीर्योडन्यो द्रष नास्ति' इत्पेव- मर्थकतया व्याख्येयमु। न च तत्सजातीय इवि मध्ये पूरणम- युक्तमयुक च चाक्षुपज्ञानाश्रयवाचिनां द्रष्टादिशब्दानामन्तर्या मिद्रषटपरत्वमिति वाच्यम्। सजातीय, इत्यस्य'नभितरयुक्त

यथा सिंह इवायमितीवशब्द्घटितं वाक्यं सिहान्यं सिंहस्शं बोषयति। तथा नञ्युक्तमापे 'अनश्वमानय' इत्यादि वाक्यम- शान्यमश्वसटशं वस्तु बोषयवीत्यस्य लोकमसिद्धत्वात्। नय्- पदं चान्यपदस्याप्युपळक्षणम्। लोकिकव्युत्पसेस्तत्रापि तुल्प- स्वाद्। ब्रहणादन्यमानयेत्याध्युके न घटादिरानीथते। अपि तु वत्लडथः क्षत्त्रियादिरेवेत्यस्य सर्वलोकसिद्धत्वाव्। नापि द्रष्टादि्पदासांगत्यम्।'' पश्यत्यचक्षु: स गृणोत्यकर्ण: ' इत्या- दिप योगाद्गपादिसाक्षात्कारवाचिन एक हश्यादिघातव इति तेषां

अत्र वदन्ति-नभिवेति न्यायो न सर्वत्र पवर्तते। किंत यत्रा् घटमानपेत्यादो विशेष्यानिर्देशात्कि तददभभिभ्मित्याक कुक्षाय

..

धाकरपादभूषणे-

पतियोगिसमर्पकण पदेन तत्सदश्ोपस्थित्या तदेवान्यत्वेन नि- णीथते तत्रैव। न तु यत्र विशेष्यस्य निर्देशेन निराकाङूक्षता तत्रा- पि। अपीतं घटमानयेत्यादी तदप्रवत्तेः। मकृते च 'नान्योऽतोडस्वि द्रष्टा' इत्यादो द्रष्ट्रादिपदै्विशेष्यस्य निर्देशान तदाकाठक्षेति भ्रुतिसंकोचकतया न तादशो न्याय: कुळधर्म इत्येवाऽडश्रितुं युक्त्तः। नापि द्रष्ट्व्रादिपदानां रूपसाक्षात्कारत्वमात्रनिमित्तक त्वेन जीवेश्वरसाधारणत्वम्। येन तत्र विशेष्यनिर्देश्ेऽि तदिश्ेषा- काक्क्षायां तन्न्यायभधत्या तेषाभीश्वरव्यवस्थापकत्वं स्यात्। ६- श्यादिषातूनां चक्षुर्जन्यतावच्छेदकजातिविश्रेष एव मतृत्िनिि समू। न रूपसाक्षात्कारत्वं साक्षात्कारत्वमात्रं वा। आधये गौरवात्। रूपं पश्यतीति प्रयोगासामञ्जस्यपसङ्गगाब्व। 'दर्शनाय चक्षश्रक्षुश्र द्रष्टव्यं च' इत्येवमादिश्रुत्या चक्ष:संबन्धितयेव दर्शनादिबोष नाच्च द्वितीयेतिमसङ्गत्। न चैवं सवि 'पश्पत्यचक्षः स गृणोत्य- कर्ण:' इति श्षतिविरोध: शङन्यः। 'अपाणिपादो जवनो ग्रहीतषा' इति तदुपक्रमे जवनादिशब्दस्य तत्तत्पदार्थपाप्त्यादिमात्रपरत्वेन लाक्षणिकताया दर्शनात्तत्साइचर्यादर्शनादीनामवि तन्र गौण- त्घोपपसेः। चक्षुराध्भावेऽवि दर्शनमत्यद्भतमेवेति बक्तुं भवठचा- या एसच्छ्रत जतिविशेष एव दश्यादीनां पवृत्तिनिमित्तमित्यश्रेष तात्पर्याच्च। अपि चात्र 'आत्मा वाडरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य:'(बृ० २।४। ५) इति श्षतिमतिपादितानाम् 'आत्मनो वा दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेनेदं सर्व विदितम्' इवि श्रतिमतिपादितानां वा दर्शनादीना ग्रहणं न्याय्यम्। शब्दक्रमसं- ख्यापत्यभिज्ञानात्। ते च जीवधर्मा एवेति द्रष्टादिशव्दर्जीवस्पेव विशेष्यस्य समर्पितत्वात्मकृतादन्तर्यामिणः सकाश्षाद्दशद- रूपो जीवोडन्यो नास्तीत्येव मतीयते, न तु तत्सजातीयोऽन्यो द्रष्टा नास्तीति। अस्तु वा यथाकर्थंचित्तत्र नभिवेतिन्यायमत्व-

क्येऽतोऽनवर्यामिणः सकाशाचतत्सजातीयो द्रष्टा नास्तीति जीवे- वश्योमेदमादाय वाक्यार्थवर्णनमसंगतमेव। तथा हि-किमश्र पप्टलरयं यथाकयंचिज्जी वेश्वरसाधारणरूपेणोतेश्वरासाधारणढ

मानन्द्मयाभिकरणम्। ४५१

पेण। नाऽडय: । तथा सति जीवस्यापि परमात्मसहशतया दष्ट्रादिशब्देरुपस्थिते जीव एवान्तर्यामिभेदो निषिध्यक्ष इति पर्यवसानात्तवाभीष्टासिद्धेः । नापि द्वितीयः । तथाउन्तर्या- मिणा सजातीयस्यामसक्ततया तन्निषेषायोगाद । एतेन'ना. न्योडतोडस्वि श्रोता' इति वाक्य ईश्वरान्तरनिषेधकत्वं निरस्तम्। ईश्वरभेदस्येश्वरनानात्वरूपस्यापसक्तेः । न च क्षित्यादिकमने-

भ्रमे तन्निषेधतीति वक्तुं युक्तम्। पृथिव्यादेः स्वतन्त्रनानेश्वर कर्तृकत्व एकस्य सर्जनेच्छायामेकस्य संहारेच्छायामेकस्य पालने- च्छायां जगदुच्छेदमसङ्ग: । असर्वज्ञनानाश्षिल्पिकर्तृकमासादा- दिष्ष्टान्तेन नानाकर्तृकत्वसाधनेऽसर्वज्ञनानाकर्तणामेव सिद्धया तेषामीश्वरत्वासिद्धिरित्यादितर्कबाधितत्वाद। 'कामाच्च नानु- मानापेक्षा' (ब्र. सू० १ । १। १८) इति सुत्रेऽनुमानस्य

' एको देव: सर्वभूतेषु गूढः' इत्येकत्वश्रवणात्तादृत्ानुमानस्य ध्रतिवाधितत्वाच्च। अस्तु वा करथचित्मसक्तिस्तथाऽप्यभ्ादीना पश्चानामपि ब्रह्मत्वं बदता त्वयाऽस्याः ध्ुतेरीश्वरनाना. त्वनिषेधकत्वं वक्तुं न शक्यम्। किंचास्या: अ्तेः परमात्मभे- दनिषेघकत्वे 'नान्योऽतोसति द्रष' इत्येसावन्मात्रेणोपपरया 'नान्योऽतोऽस्ति श्रीता' इत्यादिकं निरर्थकमेव स्थात। असं- गतमेव च स्यात। परमात्मनो नित्यज्ञानाश्रयस्य तद्वूपस्य

न च 'नान्योऽतोऽस्ति' इत्यादिवाक्यस्य जीवेश्वरभेंदनिषेध· कत्वे "य आत्मनि तिष्ठन्' इत्यादिना नियन्तुनियन्तव्यत्वा- दिना मेदव्यपदेश: 'एष व आत्मा' इवि मेदव्यपदेशवानुपपभ् इति वाच्यम्। 'य आत्मनि' इत्यत्र शुद्धात्मा न निर्दिष्टः। 'यो विव्ञाने तिष्ठन्' इत्याम्नानेनान्त:करणचतुष्ट्यान्तर्गताषि- ज्ञानोपाधिकस्याभिधानाव। अनापि तस्येवाऽSरमशन्देन निर्देश इत्यभ्युपगमाद्। स्पहं चेद भाष्यतदीयटीकादी। तथा चीपा

४५२ श्रांकरपादभूपणे- विकरूपेण नियन्तृनियनउय्रभदसश्वेऽि शुद्द्रूपैण तहमेदे पाघकामावाठ ।'एष व आात्मा' इति निर्देशस्य घटर ख्वरूपामेविवदपपत्नत्वाव । तस्मादनवकाशेयम् नान्योड- तोऽस्ति' इत्यभेदधीर्ज्रान्ति मवीतंजीवेशमेदमेवापवदतीति निर्षाष: पत्था:। पतेन सन्तु चैता: भ्ुतयोऽद्ेैवपरास्तयाऽपि नीके- दस्य वद्िरोधः । भगवतः सकळस्वामित्वेनेक्पव्यपदेशीपपरी-

विश्वं भगवानिवेतरो यतो जगत्स्थाननिरोघसंभव:' (भाग० १।५।२०) इति वाक्यस्याभिमायवर्णनं जयतीर्थीर्य मिर स्तम्। 'नाम्योतीऽर्ति' इति जीवेश्वरमेद निवेमकमिरयका पक्ुविवि रोषेनाहवैत अतेस्त था तात्पर्यवर्णमायोगात्।'इदं हि बिन्ं भगवानिवेतरः'इत्यस्य 'इसरद्विश्वं भगवान्' इति 'यः स्थाशु: स पुमानू, यद्रजतमभात्सा शुक्ति:' इविवद्धाघायामप्युपपसं सामानाषिकरण्यम्। न स्वदुक्तार्थगमकंमित्याकरे स्पष्टत्ाद्। यज्त भेद: पारमार्थिक एव 'सत्य आत्मा सस्यो जीव: सत्यं मिदा सत्य मिदा' इति श्रुतेरिति। तभ केचिरक्षमन्ते। पसिद्धश्ञाखवास्वनवगमादस्या: श्ुतित्व एव विभतिपसेः। अस्तु वा शुवित्वं तथाऽपि 'नान्यीऽतोऽस्ति' इस्याधनवकाशभृति- विरोधेन निषेधापैक्षितसत्यरवेन मरतीतव्यावहारिकमेदासुवादप. रत्वेम तच्छेवतया स्वार्थपरत्वाभावाद्। अभेदश्रतैर्व्यावशरि- कभेदविषयत्वासंभवात। माडस्तु वाडस्या: भ्ुतेरमेदभ्ुविशचेषत्वं वथाउपि मेदनिषेषश्ुस्यविरोघायास्या भेदनिषेध परत्वमेवास्तु। तथा हि-सत्य आत्मेत्यात्मनसतिकालावाध्यत्वमद। कि सर्हि जीवत्वमपि वास्तवम्, नेत्याह-असरवो जीव इति। भावमधानो निर्देशः । जीवत्वमिति यावत्। विशिष्टनिपेमरव विशेष्यवाधे विश्रेषणोपसंक्रमात्। द्विषिये पदविमाने सेमव- त्यपि बद्मेदशृतिवाक्यानुरोषेनोक्तन्यायेन चात्रासत्य इवि एशछेद एवीचित:। एवं सजातीयमेदं मिराकृत्य विजातीय ेनरं.निराकरोनि-सत्यंर भिदाऽसत्य भिदोती।:सत्यक्ष्देन पंजा भूतात्मकं जगत्मतिपाधते 'सब त्यनाभषद् ' (वे० २।

६.) इति भुवेः । तत्र सदिवि पृषिष्यप्रेजासि । स्पदितिं वाय्या- काशी। वदेव मियत इति मिदा। मसंत्यमनिर्वेचनीयस्। तरंप दाउरचाय पुनवक्ति: 'मिदाऽसरयें मिदा' इति। काकालषिगो- एकन्यायेनासत्यमिस्यसयोमयनाजुनङ्ग: । स्यविरपि मेदमप- दवि- विभेदजनकेज्राने नायमात्यन्तिक गते। आस्मनो भ्रझाणो भेदमसन्तं क: करिष्यति।। इवि। 'ह्रा सुपर्णो ' (पु० ३। १।१) इस्यादिशृतीनामपि मेदपरत्वं निरसवं माक््। आकरे चाविविस्तरेणेति दिक्।। १९॥। श्रीमच्छंकरपादाब्जभूषणे परदूषणे। आनन्दमयसिद्धान्ते राघवाचार्यसूरिणाम्॥ शिष्यस्य रघुनाथस्य कृतिर्भषतु सम्मुदे। अनया तुष्टिमायातु दीपति: श्रीपतिः स्वराद्।।