1. Śārṅgadhara Saṃhitā

अथ स्नेहपानविधिर्नाम प्रथमोऽध्यायः

अथ स्नेहस्य भेदास्तत्पानकालश्च स्नेहश्चतुर्विंधः प्रोक्तो घृतं तैलं वसा तथा मज्जा च तं पिबेन्मत्तर्याः किचिदभ्युदिते रवौ

atha snehasya bhedāstatpānakālaśca snehaścaturviṃdhaḥ prokto ghṛtaṃ tailaṃ vasā tathā majjā ca taṃ pibenmattaryāḥ kicidabhyudite ravau

योनिभेदेन स्नेहस्य द्वैविध्यम् स्थावरो जङ्गमश्चैव द्वियोनिः स्नेह उच्यते

yonibhedena snehasya dvaividhyam sthāvaro jaṅgamaścaiva dviyoniḥ sneha ucyate

स्थावरजङ्गमयोः श्रेष्ठस्नेहनामनिर्देशः तिलतैलं स्थावरेषु जङ्गमेषु घृतं वरम्

sthāvarajaṅgamayoḥ śreṣṭhasnehanāmanirdeśaḥ tilatailaṃ sthāvareṣu jaṅgameṣu ghṛtaṃ varam

मिलितस्नेहनामानि द्वाभ्यां त्रिभिश्चतुर्भिस्तैर्यमकस्त्रिवृतो महान्

militasnehanāmāni dvābhyāṃ tribhiścaturbhistairyamakastrivṛto mahān

स्नेहसात्म्ये कालावधिः पिबेत् त्र्! यहं चतुरहं पञ्चाहं षडहं तथा सप्तरात्रात्परं स्नेहं आत्मीभवति सेवितः

snehasātmye kālāvadhiḥ pibet tr! yahaṃ caturahaṃ pañcāhaṃ ṣaḍahaṃ tathā saptarātrātparaṃ snehaṃ ātmībhavati sevitaḥ

स्नेहपानमात्राविषयाः दोषकालाग्निवयसां बलं दृष्ट्वा प्रयोजयेत् हीनां च मध्यमां ज्येष्ठां मात्रां स्नेहस्य बुद्धिमान्

snehapānamātrāviṣayāḥ doṣakālāgnivayasāṃ balaṃ dṛṣṭvā prayojayet hīnāṃ ca madhyamāṃ jyeṣṭhāṃ mātrāṃ snehasya buddhimān

अमात्रादिसेवितस्नेहस्य दोषास्तदुपायाश्च अमात्रया तथाऽकाले मिथ्याहारविहारतः स्नेहः करोति शोफार्शस्तन्द्रा निद्रा विसंज्ञताः प्रकुर्याल्लङ्घनं तत्र स्वेदं ज्ञात्वा विरेचनम्

amātrādisevitasnehasya doṣāstadupāyāśca amātrayā tathā'kāle mithyāhāravihārataḥ snehaḥ karoti śophārśastandrā nidrā visaṃjñatāḥ prakuryāllaṅghanaṃ tatra svedaṃ jñātvā virecanam

स्नेहपानमात्राः देया दीप्ताग्नये मात्रा स्नेहस्य पलसंमिता मध्यमाय त्रिकर्षा स्याज्जघन्याय द्विकार्षिकी

snehapānamātrāḥ deyā dīptāgnaye mātrā snehasya palasaṃmitā madhyamāya trikarṣā syājjaghanyāya dvikārṣikī

स्नेहपानमात्राया अन्ये भेदाः अथवा स्नेहमात्राः स्युस्तिस्रोऽन्या सर्वसम्मताः अहोरात्रेण महती जीर्यत्यह्नि तु मध्यमा जीर्यत्यल्पा दिनार्धेन सा विज्ञेया सुखावहा

snehapānamātrāyā anye bhedāḥ athavā snehamātrāḥ syustisro'nyā sarvasammatāḥ ahorātreṇa mahatī jīryatyahni tu madhyamā jīryatyalpā dinārdhena sā vijñeyā sukhāvahā

मात्राभेदेन स्नेहपानगुणाः अल्पा स्याद्दीपनी वृष्या स्वल्पदोषेषु पूजिता मध्यमा स्नेहनी ज्ञेया बृंहणी भ्रमहारिणी

mātrābhedena snehapānaguṇāḥ alpā syāddīpanī vṛṣyā svalpadoṣeṣu pūjitā madhyamā snehanī jñeyā bṛṃhaṇī bhramahāriṇī

ज्येष्ठा कुष्ठविषोन्मादग्रहापस्मारनाशिनी

jyeṣṭhā kuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśinī

दोषानुसारेण घृतपानेऽनुपानव्यवस्था केवलं पैत्तिके सर्पिर्वातिके लवणान्वितम् पेयं बहुकफे चापि व्योषक्षारसमन्वितम्

doṣānusāreṇa ghṛtapāne'nupānavyavasthā kevalaṃ paittike sarpirvātike lavaṇānvitam peyaṃ bahukaphe cāpi vyoṣakṣārasamanvitam

घृतपानयोग्या जनाः रूक्षक्षतविषार्त्तानां वातपित्तविकारिणाम् हीनमेधास्मृतीनां च सर्पिष्पानं प्रशस्यते

ghṛtapānayogyā janāḥ rūkṣakṣataviṣārttānāṃ vātapittavikāriṇām hīnamedhāsmṛtīnāṃ ca sarpiṣpānaṃ praśasyate

तैलपानयोग्या जनाः कृमिकोष्ठानिलाविष्टाः प्रवृद्धकफमेदसः पिबेयुस्तैलसात्म्या ये तैलं दार्ढ्यार्थिनस्तु ये

tailapānayogyā janāḥ kṛmikoṣṭhānilāviṣṭāḥ pravṛddhakaphamedasaḥ pibeyustailasātmyā ye tailaṃ dārḍhyārthinastu ye

वसापानयोग्या जनाः व्यायामकर्षिताः शुष्करेतोरक्ता महारुजः महाग्निमारुतप्राणा वसायोग्या नराः स्मृताः

vasāpānayogyā janāḥ vyāyāmakarṣitāḥ śuṣkaretoraktā mahārujaḥ mahāgnimārutaprāṇā vasāyogyā narāḥ smṛtāḥ

मञ्जापानयोग्या जनाः क्रूराशयाः क्लेशसहा वातार्त्ता दीप्तवह्नयः मज्जानं च पिबेयुस्ते सपिर्वा सर्वतो हितम्

mañjāpānayogyā janāḥ krūrāśayāḥ kleśasahā vātārttā dīptavahnayaḥ majjānaṃ ca pibeyuste sapirvā sarvato hitam

स्नेहपानसमयः शीतकाले दिवा स्नेहमुष्णकाले पिबेन्निशि वातपित्ताधिके रात्रौ वातश्लेष्माधिके दिवा

snehapānasamayaḥ śītakāle divā snehamuṣṇakāle pibenniśi vātapittādhike rātrau vātaśleṣmādhike divā

तैलघृतयोर्विशिष्टकर्मनिर्देशः नस्याभ्यञ्जनगण्डूषमूर्द्धकर्णाक्षितर्पणे तैलं घृतं वा युञ्जीत दृष्ट्वा दोषबलाबलम्

tailaghṛtayorviśiṣṭakarmanirdeśaḥ nasyābhyañjanagaṇḍūṣamūrddhakarṇākṣitarpaṇe tailaṃ ghṛtaṃ vā yuñjīta dṛṣṭvā doṣabalābalam

स्नेहभेदेनानुपानभेदाः घृते कोष्णजलं पेयं तैले यूषः प्रशस्यते वसामज्ज्ञोः पिबेन्मण्डमनुपानं सुखावहम्

snehabhedenānupānabhedāḥ ghṛte koṣṇajalaṃ peyaṃ taile yūṣaḥ praśasyate vasāmajjñoḥ pibenmaṇḍamanupānaṃ sukhāvaham

सान्नस्नेहपानस्य विषयाः स्नेहद्विषः शिशून्वृद्धान्सुकुमारान्कृशानपि उष्णकामानुष्णकाले सह भक्तेन पाययेत्

sānnasnehapānasya viṣayāḥ snehadviṣaḥ śiśūnvṛddhānsukumārānkṛśānapi uṣṇakāmānuṣṇakāle saha bhaktena pāyayet

सद्यः स्नेहनयोगः सर्पिष्मती बहुतिला यवागूः स्वल्पतण्डुला सुखोष्णा सेव्यमाना तु सद्यः स्नेहनकारिणी

sadyaḥ snehanayogaḥ sarpiṣmatī bahutilā yavāgūḥ svalpataṇḍulā sukhoṣṇā sevyamānā tu sadyaḥ snehanakāriṇī

सद्यः स्नेहनयोगान्तरम् शर्कराचूर्णसम्भृष्टे दोहनस्थे घृते तु गाम् दुग्ध्वा क्षीरं पिबेदुष्णं सद्यःस्नेहनमुच्यते

sadyaḥ snehanayogāntaram śarkarācūrṇasambhṛṣṭe dohanasthe ghṛte tu gām dugdhvā kṣīraṃ pibeduṣṇaṃ sadyaḥsnehanamucyate

स्नेहाजीर्णोपायः मिथ्याचाराद्बहुत्वाद्वा यस्य स्नेहो न जीर्यति विष्टभ्य वाऽपि जीर्येत वारिणोष्णेन वामयेत्

snehājīrṇopāyaḥ mithyācārādbahutvādvā yasya sneho na jīryati viṣṭabhya vā'pi jīryeta vāriṇoṣṇena vāmayet

स्नेहाजीर्णप्रतीकारः स्नेहस्याजीर्णशङ्कायां पिबेदुष्णोदकं नरः तेनोद्गारो भवेच्छुद्धो भक्तं प्रति रुचिस्तथा

snehājīrṇapratīkāraḥ snehasyājīrṇaśaṅkāyāṃ pibeduṣṇodakaṃ naraḥ tenodgāro bhavecchuddho bhaktaṃ prati rucistathā

स्नेहपानजतृष्णा चिकित्सा स्नेहेन पैक्तिकस्याग्निर्यदा तीक्ष्णतरीकृतः तदाऽस्योदीरयेत्तृष्णां स्नेहमुष्णाम्बुना वमेत् शीतं जलं पाययेच्च पिपासा तेन शाम्यति

snehapānajatṛṣṇā cikitsā snehena paiktikasyāgniryadā tīkṣṇatarīkṛtaḥ tadā'syodīrayettṛṣṇāṃ snehamuṣṇāmbunā vamet śītaṃ jalaṃ pāyayecca pipāsā tena śāmyati

स्नेहपानानर्हा नराः अजीर्णी वर्जयेत्स्नेहमुदरी तरुणज्वरी दुर्बलोऽरोचकी स्थूलो मूर्च्छार्त्तो मदपीडितः दत्तवस्तिर्विरिक्तश्च वान्तस्तृष्णाश्रमान्वितः अकालप्रसवा नारी दुर्दिने च विवर्जयेत्

snehapānānarhā narāḥ ajīrṇī varjayetsnehamudarī taruṇajvarī durbalo'rocakī sthūlo mūrcchārtto madapīḍitaḥ dattavastirviriktaśca vāntastṛṣṇāśramānvitaḥ akālaprasavā nārī durdine ca vivarjayet

स्नेहपानार्हा नराः स्वेद्यसंशोध्यमद्यस्त्रीव्यायामासक्तचिन्तकाः वृद्धा बालाः कृशा रूक्षाः क्षीणास्राः क्षीणरेतसः वातार्त्तास्तिमिरार्त्ता ये तेषां स्नेहनमुत्तमम्

snehapānārhā narāḥ svedyasaṃśodhyamadyastrīvyāyāmāsaktacintakāḥ vṛddhā bālāḥ kṛśā rūkṣāḥ kṣīṇāsrāḥ kṣīṇaretasaḥ vātārttāstimirārttā ye teṣāṃ snehanamuttamam

सुस्निग्धरूक्षयोर्लक्षणनिर्देशः वातानुलोम्यं दीप्तोऽग्निर्वर्चः स्निग्धमसंहतम्

susnigdharūkṣayorlakṣaṇanirdeśaḥ vātānulomyaṃ dīpto'gnirvarcaḥ snigdhamasaṃhatam

मृदुस्निग्धाङ्गताऽग्लानिः स्नेहावेगोऽथ लाघवम् विमलेन्द्रि यता सम्यक् स्निग्धे रूक्षे विपर्ययः

mṛdusnigdhāṅgatā'glāniḥ snehāvego'tha lāghavam vimalendri yatā samyak snigdhe rūkṣe viparyayaḥ

अतिस्निग्धस्य लक्षणम् भक्तद्वेषो मुखस्रावो गुदे दाहः प्रवाहिका तन्द्रा ऽतिसारः पाण्डुत्वं भृशं स्निग्धस्य लक्षणम्

atisnigdhasya lakṣaṇam bhaktadveṣo mukhasrāvo gude dāhaḥ pravāhikā tandrā 'tisāraḥ pāṇḍutvaṃ bhṛśaṃ snigdhasya lakṣaṇam

रूक्षातिस्निग्धयोरुपायः रूक्षस्य स्नेहनं स्नेहैरतिस्निग्धस्य रूक्षणम् श्यामाकचणकाद्यैश्च तक्रपिण्याकसक्तुभिः

rūkṣātisnigdhayorupāyaḥ rūkṣasya snehanaṃ snehairatisnigdhasya rūkṣaṇam śyāmākacaṇakādyaiśca takrapiṇyākasaktubhiḥ

स्नेहसेवनगुणाः दीप्ताग्निःशुद्धकोष्ठश्च पुष्टधातुर्दृढेन्द्रि यः निर्जरो बलवर्णाढ्यः स्नेहसेवी भवेन्नरः

snehasevanaguṇāḥ dīptāgniḥśuddhakoṣṭhaśca puṣṭadhāturdṛḍhendri yaḥ nirjaro balavarṇāḍhyaḥ snehasevī bhavennaraḥ

स्नेहसेवने वर्ज्याः स्नेहे व्यायामसंशीतवेगाघातप्रजागरान् दिवास्वप्नमभिष्यन्दि रूक्षान्नं च विवर्जयेत्

snehasevane varjyāḥ snehe vyāyāmasaṃśītavegāghātaprajāgarān divāsvapnamabhiṣyandi rūkṣānnaṃ ca vivarjayet

अथ स्वेदविधिर्नाम द्वितीयोऽध्यायः

तत्रादौ स्वेदभेदाः स्वेदश्चतुर्विधः प्रोक्तस्तापोष्मौ स्वेदसंज्ञितौ उपनाहो द्र वः स्वेदः सर्वे वातार्त्तिहारिणः

tatrādau svedabhedāḥ svedaścaturvidhaḥ proktastāpoṣmau svedasaṃjñitau upanāho dra vaḥ svedaḥ sarve vātārttihāriṇaḥ

दोषभेदेन स्वेदप्रयोगः स्वेदौ तापोष्मजौ प्रायःश्लेष्मघ्नौ समुदीरितौ उपनाहस्तु वातघ्नः पित्तसङ्गे द्र वो हितः

doṣabhedena svedaprayogaḥ svedau tāpoṣmajau prāyaḥśleṣmaghnau samudīritau upanāhastu vātaghnaḥ pittasaṅge dra vo hitaḥ

रोगिबलाद्यनुसारेण स्वेदस्य त्रैविध्यनिर्देशः महाबले महाव्याधौ शीते स्वेदो महान्स्मृतः दुर्बले दुर्बलः स्वेदो मध्ये मध्यतमो मतः

rogibalādyanusāreṇa svedasya traividhyanirdeśaḥ mahābale mahāvyādhau śīte svedo mahānsmṛtaḥ durbale durbalaḥ svedo madhye madhyatamo mataḥ

दोषविशेषेण स्वेदविशेषनिर्देशः बलासे रूक्षणः स्वेदो रूक्षस्निग्धः कफानिले कफमेदावृते वाते कोष्णं गेहं रवेः करान्

doṣaviśeṣeṇa svedaviśeṣanirdeśaḥ balāse rūkṣaṇaḥ svedo rūkṣasnigdhaḥ kaphānile kaphamedāvṛte vāte koṣṇaṃ gehaṃ raveḥ karān

नियुद्धं मार्गगमनं गुरुप्रावरणं ध्रुवम् चिन्ताव्यायामभाराश्च सेवेतामयमुक्तये

niyuddhaṃ mārgagamanaṃ guruprāvaraṇaṃ dhruvam cintāvyāyāmabhārāśca sevetāmayamuktaye

प्रथमस्वेद्या जनाः येषां नस्यं विधातव्यं वस्तिश्चापि हि देहिनाम् शोधनीयाश्च ये केचित्पूर्वं स्वेद्याश्च ते मताः

prathamasvedyā janāḥ yeṣāṃ nasyaṃ vidhātavyaṃ vastiścāpi hi dehinām śodhanīyāśca ye kecitpūrvaṃ svedyāśca te matāḥ

उभयतः स्वेद्या जनाः स्वेद्याः पूर्वं त्रयः प्लीहभगन्दर्यर्शसस्तथा अश्मर्यश्चातुरो जन्तुः समये शस्त्रकर्मणः

ubhayataḥ svedyā janāḥ svedyāḥ pūrvaṃ trayaḥ plīhabhagandaryarśasastathā aśmaryaścāturo jantuḥ samaye śastrakarmaṇaḥ

पश्चात्स्वेद्या जनाः पश्चात्स्वेद्या गते शल्ये मूढगर्भगदे तथा काले प्रजाताऽकाले वा पश्चात्स्वेद्या नितम्बिनी

paścātsvedyā janāḥ paścātsvedyā gate śalye mūḍhagarbhagade tathā kāle prajātā'kāle vā paścātsvedyā nitambinī

स्वेदकालः सर्वान्स्वेद्यान्निवाते च जीर्णाहारे च कारयेत्

svedakālaḥ sarvānsvedyānnivāte ca jīrṇāhāre ca kārayet

स्वेदफलम् स्वेदाद्धातुस्थिता दोषाः स्नेहक्लिन्नस्य देहिनः द्र वत्वं प्राप्य कोष्ठान्तर्गता यान्ति विरेचताम्

svedaphalam svedāddhātusthitā doṣāḥ snehaklinnasya dehinaḥ dra vatvaṃ prāpya koṣṭhāntargatā yānti virecatām

स्वेदितस्य रक्षाविधिः स्विद्यमानशरीरस्य हृदयं शीतलैः स्पृशेत् स्नेहाभ्यक्तशरीरस्य शीतैराच्छाद्य चक्षुषी

sveditasya rakṣāvidhiḥ svidyamānaśarīrasya hṛdayaṃ śītalaiḥ spṛśet snehābhyaktaśarīrasya śītairācchādya cakṣuṣī

स्वेदानर्हा जनाः अजीर्णी दुर्बलो मेही क्षतक्षीणः पिपासितः अतिसारी रक्तपित्ती पाण्डुरोगी तथोदरी

svedānarhā janāḥ ajīrṇī durbalo mehī kṣatakṣīṇaḥ pipāsitaḥ atisārī raktapittī pāṇḍurogī tathodarī

मदार्त्तो गर्भिणी चैव न हि स्वेद्या विजानता एतानपि मृदुस्वेदैः स्वेदसाध्यानुपाचरेत्

madārtto garbhiṇī caiva na hi svedyā vijānatā etānapi mṛdusvedaiḥ svedasādhyānupācaret

मृदुस्वेद्यान्यङ्गानि मृदुस्वेदं प्रयुञ्जीत तथा हृन्मुष्कदृष्टिषु

mṛdusvedyānyaṅgāni mṛdusvedaṃ prayuñjīta tathā hṛnmuṣkadṛṣṭiṣu

अतिस्वेदजा रोगाः अतिस्वेदात् सन्धिपीडा दाहस्तृष्णा क्लमो भ्रमः पित्तासृक्पिटिकाकोपस्तत्र शीतैरुपाचरेत्

atisvedajā rogāḥ atisvedāt sandhipīḍā dāhastṛṣṇā klamo bhramaḥ pittāsṛkpiṭikākopastatra śītairupācaret

तापस्वेदलक्षणम् तेषु तापामिधः स्वेदो वालुकावस्त्रपाणिभिः कपालकन्दुकाङ्गारैर्यथायोग्यं प्रयुज्यते

tāpasvedalakṣaṇam teṣu tāpāmidhaḥ svedo vālukāvastrapāṇibhiḥ kapālakandukāṅgārairyathāyogyaṃ prayujyate

ऊष्मस्वेदविधिः ऊष्मस्वेदः प्रयोक्तव्यो लोहपिण्डेष्टकाश्मभिः प्रतप्तैरम्लसिक्तैश्च कार्ये रल्लकवेष्टिते

ūṣmasvedavidhiḥ ūṣmasvedaḥ prayoktavyo lohapiṇḍeṣṭakāśmabhiḥ prataptairamlasiktaiśca kārye rallakaveṣṭite

अथवा वातनिर्णाशिद्र व्यक्वाथरसादिभिः उष्णैर्घंटं पूरयित्वा पार्श्वे छिद्रं निधाय च विमुद्र य्स्यां त्रिखण्डां च धातुजां काष्ठवंशजाम् षडङ्गुलास्यां गोपुच्छां नलद्यं युञ्ज्याद् द्विहस्तिकाम्

athavā vātanirṇāśidra vyakvātharasādibhiḥ uṣṇairghaṃṭaṃ pūrayitvā pārśve chidraṃ nidhāya ca vimudra ysyāṃ trikhaṇḍāṃ ca dhātujāṃ kāṣṭhavaṃśajām ṣaḍaṅgulāsyāṃ gopucchāṃ naladyaṃ yuñjyād dvihastikām

सुखोपविष्टं स्वभ्यक्तं गुरुप्रावरणावृतम् हस्तिशुण्डिकया नाड्या स्वेदयेद्वातरोगिणम्

sukhopaviṣṭaṃ svabhyaktaṃ guruprāvaraṇāvṛtam hastiśuṇḍikayā nāḍyā svedayedvātarogiṇam

पुरुषायाममात्रां वा भूमिमुत्कीर्य खादिरैः काष्ठैर्दग्ध्वा तथाऽभ्युक्ष्य क्षीरधान्याम्लवारिभिः

puruṣāyāmamātrāṃ vā bhūmimutkīrya khādiraiḥ kāṣṭhairdagdhvā tathā'bhyukṣya kṣīradhānyāmlavāribhiḥ

वातघ्नपत्रैराच्छाद्य शयानं स्वेदयेन्नरम् एवं माषादिभिः स्विन्नैः शयानं स्वेदमाचरेत्

vātaghnapatrairācchādya śayānaṃ svedayennaram evaṃ māṣādibhiḥ svinnaiḥ śayānaṃ svedamācaret

उपनाहस्वेदविधिः अथोपनाहस्वेदं च कुर्याद्वातहरौषधैः प्रदिह्य देहं वातार्त्तं क्षीरमांसरसान्वितैः अम्लपिष्टैः सलवणैः सुखोष्णैः स्नेहसंयुतैः

upanāhasvedavidhiḥ athopanāhasvedaṃ ca kuryādvātaharauṣadhaiḥ pradihya dehaṃ vātārttaṃ kṣīramāṃsarasānvitaiḥ amlapiṣṭaiḥ salavaṇaiḥ sukhoṣṇaiḥ snehasaṃyutaiḥ

महाशाल्वणस्वेदविधिः उपग्राम्यानूपमांसैर्जीवनीयगणेन च

mahāśālvaṇasvedavidhiḥ upagrāmyānūpamāṃsairjīvanīyagaṇena ca

दधिसौवीरकक्षारैर्वीरतर्वादिना तथा कुलत्थमाषगोधूमैरतसीतिलसर्षपैः

dadhisauvīrakakṣārairvīratarvādinā tathā kulatthamāṣagodhūmairatasītilasarṣapaiḥ

शतपुष्पादेवदारुशेफालीस्थूलजीरकैः एरण्डमूलबीजैश्च रास्नामूलकशिग्रुभिः

śatapuṣpādevadāruśephālīsthūlajīrakaiḥ eraṇḍamūlabījaiśca rāsnāmūlakaśigrubhiḥ

मिशिकृष्णाकुठेरैश्च लवणैरम्लसंयुतैः प्रसारिण्यश्वगन्धाभ्यां बलाभिर्दशमूलकैः

miśikṛṣṇākuṭheraiśca lavaṇairamlasaṃyutaiḥ prasāriṇyaśvagandhābhyāṃ balābhirdaśamūlakaiḥ

गुडूचीवानरीबीजैर्यथालाभं समाहृतैः क्षुण्णैः स्विन्नैश्च वस्त्रेण बद्धैः संस्वेदयेन्नरम्

guḍūcīvānarībījairyathālābhaṃ samāhṛtaiḥ kṣuṇṇaiḥ svinnaiśca vastreṇa baddhaiḥ saṃsvedayennaram

द्र वस्वेदलक्षणम् द्र वस्वेदस्तु वातघ्नद्र व्यक्वाथेन पूरिते कटाहे कोष्ठके वाऽपि सूपविष्टोऽवगाहयेत्

dra vasvedalakṣaṇam dra vasvedastu vātaghnadra vyakvāthena pūrite kaṭāhe koṣṭhake vā'pi sūpaviṣṭo'vagāhayet

द्र वस्वेदविधिः नाभेः षडङ्गुलं यावन्मग्नः क्वाथस्य धारया

dra vasvedavidhiḥ nābheḥ ṣaḍaṅgulaṃ yāvanmagnaḥ kvāthasya dhārayā

कोष्णया स्कन्धयोः सिक्तस्तिष्ठेत्स्निग्धतनुर्नरः एवं तैलेन दुग्धेन सर्पिषा स्वेदयेन्नरम्

koṣṇayā skandhayoḥ siktastiṣṭhetsnigdhatanurnaraḥ evaṃ tailena dugdhena sarpiṣā svedayennaram

अवगाहनकालनियमः एकान्तरे द्व्यन्तरे वा स्नेहो युक्तोऽवगाहने

avagāhanakālaniyamaḥ ekāntare dvyantare vā sneho yukto'vagāhane

स्नेहावगाहनफलम् शिरामुखैर्लोमकूपैर्धमनीभिश्च तर्पयेत् शरीरे बलमाधत्ते युक्तः स्नेहोऽवगाहने

snehāvagāhanaphalam śirāmukhairlomakūpairdhamanībhiśca tarpayet śarīre balamādhatte yuktaḥ sneho'vagāhane

स्नेहसिक्तस्य धातुवृद्धौ हेतुः जलसिक्तस्य वर्धन्ते यथा मूलेऽङकुरास्तरोः तथा धातुविवृद्धिर्हि स्नेहसिक्तस्य जायते नातः परतरः कश्चिदुपायो वातनाशनः

snehasiktasya dhātuvṛddhau hetuḥ jalasiktasya vardhante yathā mūle'ṅakurāstaroḥ tathā dhātuvivṛddhirhi snehasiktasya jāyate nātaḥ parataraḥ kaścidupāyo vātanāśanaḥ

स्वेदनविरत्यवस्थानिर्देशः शीतशूलाद्युपरमे स्तम्भगौरवनिग्रहे दीप्ताग्नौ मार्दवे जाते स्वेदनाद्विरतिर्मता

svedanaviratyavasthānirdeśaḥ śītaśūlādyuparame stambhagauravanigrahe dīptāgnau mārdave jāte svedanādviratirmatā

स्वेदनोत्तरं कर्त्तव्यकर्माणि सम्यक् स्विन्नं विमृदितं स्नानमुष्णाम्बुभिः शनैः भोजयेच्चानभिष्यन्दि व्यायामं च न कारयेत्

svedanottaraṃ karttavyakarmāṇi samyak svinnaṃ vimṛditaṃ snānamuṣṇāmbubhiḥ śanaiḥ bhojayeccānabhiṣyandi vyāyāmaṃ ca na kārayet

अथ वमनविधिर्नाम तृतीयोऽध्यायः

तत्र वमनविरेचनयोः कालः शरत्काले वसन्ते च प्रावृट्काले च देहिनाम् वमनं रेचनं चैव कारयेत्कुशलो भिषक्

tatra vamanavirecanayoḥ kālaḥ śaratkāle vasante ca prāvṛṭkāle ca dehinām vamanaṃ recanaṃ caiva kārayetkuśalo bhiṣak

वमनार्हा जनाः बलवन्तं कफव्याप्तं हृल्लासार्त्तिनिपीडितम् तथा वमनसात्म्यं च धीरचित्तं च वामयेत्

vamanārhā janāḥ balavantaṃ kaphavyāptaṃ hṛllāsārttinipīḍitam tathā vamanasātmyaṃ ca dhīracittaṃ ca vāmayet

वमनसाध्या रोगाः विषदोषे स्तन्यरोगे मन्देऽग्नौ श्लीपदेऽबुदे हृद्रो गकुष्ठवीसर्पमेहाजीर्णभ्रमेषु च

vamanasādhyā rogāḥ viṣadoṣe stanyaroge mande'gnau ślīpade'bude hṛdro gakuṣṭhavīsarpamehājīrṇabhrameṣu ca

विदारिकाऽपचीकासश्वासपीनसवृद्धिषु अपस्मारे ज्वरोन्मादे तथा रक्तातिसारिषु

vidārikā'pacīkāsaśvāsapīnasavṛddhiṣu apasmāre jvaronmāde tathā raktātisāriṣu

नासाताल्वोष्ठपाकेषु कर्णस्रावे द्विजिह्वके गलशुण्ड्यामतीसारे पित्तश्लेष्मगदे तथा मेदोगदेऽरुचौ चैव वमनं कारयेद्भिषक्

nāsātālvoṣṭhapākeṣu karṇasrāve dvijihvake galaśuṇḍyāmatīsāre pittaśleṣmagade tathā medogade'rucau caiva vamanaṃ kārayedbhiṣak

वमनानर्हा जनाः न वामनीयस्तिमिरी न गुल्मी नोदरी कृशः

vamanānarhā janāḥ na vāmanīyastimirī na gulmī nodarī kṛśaḥ

नातिवृद्धो गर्भिणी च न स्थूलो न क्षतातुरः मदार्त्तो बालको रूक्षः क्षुधितश्च निरूहितः

nātivṛddho garbhiṇī ca na sthūlo na kṣatāturaḥ madārtto bālako rūkṣaḥ kṣudhitaśca nirūhitaḥ

उदावत्तर्यूर्ध्वरक्ती च दुश्छर्दिः केवलानिली पाण्डुरोगी कृमिव्याप्तः पठनात्स्वरघातकः

udāvattaryūrdhvaraktī ca duśchardiḥ kevalānilī pāṇḍurogī kṛmivyāptaḥ paṭhanātsvaraghātakaḥ

वमनानर्हाणामपि वमनव्यवस्था एतेऽप्यजीर्णव्यथिता वाम्या ये विषपीडिताः कफव्याप्ताश्च ते वाम्या मधुकक्वाथपानतः

vamanānarhāṇāmapi vamanavyavasthā ete'pyajīrṇavyathitā vāmyā ye viṣapīḍitāḥ kaphavyāptāśca te vāmyā madhukakvāthapānataḥ

सुकुमारं कृशं बालं वृद्धं भीरुं न वामयेत् पीत्वा यवागूमाकण्ठं क्षीरतक्रदधीनि वा

sukumāraṃ kṛśaṃ bālaṃ vṛddhaṃ bhīruṃ na vāmayet pītvā yavāgūmākaṇṭhaṃ kṣīratakradadhīni vā

असात्म्यैः श्लेष्मलैर्भोज्यैर्दोषानुत्क्लिश्य देहिनः स्निग्धस्विन्नाय वमनं दत्तं सम्यक्प्रवर्त्तते

asātmyaiḥ śleṣmalairbhojyairdoṣānutkliśya dehinaḥ snigdhasvinnāya vamanaṃ dattaṃ samyakpravarttate

क्रमेण वमनविरेचनयोर्हितकरपदार्थाः वमनेषु च सर्वेषु सैन्धवं मधु वा हितम् बीभत्सं वमनं दद्याद्विपरीतं विरेचनम्

krameṇa vamanavirecanayorhitakarapadārthāḥ vamaneṣu ca sarveṣu saindhavaṃ madhu vā hitam bībhatsaṃ vamanaṃ dadyādviparītaṃ virecanam

वमनार्थकक्वाथनिर्माणविधिः क्वाथ्यद्र व्यस्य कुडवं श्रपयित्वा जलाढके अर्धभागावशिष्टं च वमनेष्ववचारयेत्

vamanārthakakvāthanirmāṇavidhiḥ kvāthyadra vyasya kuḍavaṃ śrapayitvā jalāḍhake ardhabhāgāvaśiṣṭaṃ ca vamaneṣvavacārayet

भेडमतेन वामकक्वाथपानमात्रा क्वाथपाने नवप्रस्था ज्येष्ठा मात्रा प्रकीर्त्तिता मध्यमा षण्मिता प्रोक्ता त्रिप्रस्था च कनीयसी

bheḍamatena vāmakakvāthapānamātrā kvāthapāne navaprasthā jyeṣṭhā mātrā prakīrttitā madhyamā ṣaṇmitā proktā triprasthā ca kanīyasī

वामककल्कादिमात्रा कल्कचूर्णावलेहानां त्रिपलं श्रेष्ठमात्रया मध्यमं द्विपलं विद्यात्कनीयस्तु पलं भवेत्

vāmakakalkādimātrā kalkacūrṇāvalehānāṃ tripalaṃ śreṣṭhamātrayā madhyamaṃ dvipalaṃ vidyātkanīyastu palaṃ bhavet

उत्तमादिभेदेन वमनवेगसंख्याभेदाः वमने चापि वेगाः स्युरष्टौ पित्तान्तमुत्तमाः षड्वेगा मध्यमा वेगाश्चत्वारस्त्ववरे मताः

uttamādibhedena vamanavegasaṃkhyābhedāḥ vamane cāpi vegāḥ syuraṣṭau pittāntamuttamāḥ ṣaḍvegā madhyamā vegāścatvārastvavare matāḥ

वमनादौ प्रस्थमानम् वमने च विरेके च तथा शोणितमोक्षणे सार्धत्रयोदशपलं प्रस्थमाहुर्मनीषिणः

vamanādau prasthamānam vamane ca vireke ca tathā śoṇitamokṣaṇe sārdhatrayodaśapalaṃ prasthamāhurmanīṣiṇaḥ

दोषविशेषेण वामकद्र व्यविशेषनिर्देशः कफं कटुकतीक्ष्णोष्णैः पित्तं स्वादु हिमैर्जयेत् सुस्वादुलवणाम्लोष्णैः संसृष्टं वायुना कफम्

doṣaviśeṣeṇa vāmakadra vyaviśeṣanirdeśaḥ kaphaṃ kaṭukatīkṣṇoṣṇaiḥ pittaṃ svādu himairjayet susvādulavaṇāmloṣṇaiḥ saṃsṛṣṭaṃ vāyunā kapham

कृष्णा राठफलं सिन्धु कफे कोष्णजलैः पिबेत् पटोलवासानिम्बैश्च पित्ते शीतजलं पिबेत्

kṛṣṇā rāṭhaphalaṃ sindhu kaphe koṣṇajalaiḥ pibet paṭolavāsānimbaiśca pitte śītajalaṃ pibet

सश्लेष्मवातपीडायां सक्षीरं मदनं पिबेत् अजीर्णे कोष्णपानीयैः सिन्धु पीत्वा वमेत्सुधीः

saśleṣmavātapīḍāyāṃ sakṣīraṃ madanaṃ pibet ajīrṇe koṣṇapānīyaiḥ sindhu pītvā vametsudhīḥ

वमनस्य प्रशस्तविधिः वमनं पाययित्वा च जानुमात्रासने स्थितम् कण्ठमेरण्डनालेन स्पृशन्तं वामयेद्भिषक् ललाटं वमतः पुंसः पार्श्वे द्वे च प्रदापयेत्

vamanasya praśastavidhiḥ vamanaṃ pāyayitvā ca jānumātrāsane sthitam kaṇṭhameraṇḍanālena spṛśantaṃ vāmayedbhiṣak lalāṭaṃ vamataḥ puṃsaḥ pārśve dve ca pradāpayet

दुर्वान्तस्य लक्षणम् प्रसेको हृद्ग्रहः कोठः कण्डूर्दुश्छर्दिताद्भवेत्

durvāntasya lakṣaṇam praseko hṛdgrahaḥ koṭhaḥ kaṇḍūrduścharditādbhavet

अतिवान्तस्य लक्षणम् अतिवान्ते भवेत्तृष्णा हिक्कोद्गारौ विसंज्ञता जिह्वानिःसर्पणं चाक्ष्णोर्व्यावृत्तिर्हनुसंहतिः रक्तच्छर्दिः ष्ठीवनं च कण्ठे पीडा च जायते

ativāntasya lakṣaṇam ativānte bhavettṛṣṇā hikkodgārau visaṃjñatā jihvāniḥsarpaṇaṃ cākṣṇorvyāvṛttirhanusaṃhatiḥ raktacchardiḥ ṣṭhīvanaṃ ca kaṇṭhe pīḍā ca jāyate

अतिवमनोत्पन्नरोगचिकित्सा वमनस्यातियोगी तु मृदु कुर्याद्विरेचनम्

ativamanotpannarogacikitsā vamanasyātiyogī tu mṛdu kuryādvirecanam

वमनान्तः प्रविष्टायां जिह्वायां कवलग्रहः स्निग्धाम्ललवणैर्हृद्यैर्घृतक्षीररसैर्हितः

vamanāntaḥ praviṣṭāyāṃ jihvāyāṃ kavalagrahaḥ snigdhāmlalavaṇairhṛdyairghṛtakṣīrarasairhitaḥ

फलान्यम्लानि खादेयुस्तस्य चान्येऽग्रतो नराः निःसृतां तु तिलद्रा क्षाकल्कं लिप्त्वा प्रवेशयेत्

phalānyamlāni khādeyustasya cānye'grato narāḥ niḥsṛtāṃ tu tiladrā kṣākalkaṃ liptvā praveśayet

व्यावृत्तेऽक्ष्णि घृताभ्यक्ते पीडयेच्च शनैः शनैः हनुमोक्षे स्मृतः स्वेदो नस्यं च श्लेष्मवातहृत्

vyāvṛtte'kṣṇi ghṛtābhyakte pīḍayecca śanaiḥ śanaiḥ hanumokṣe smṛtaḥ svedo nasyaṃ ca śleṣmavātahṛt

रक्तपित्तविधानेन रक्तच्छर्दिमुपाचरेत् धात्रीरसाञ्जनोशीरलाजाचन्दनवारिभिः

raktapittavidhānena raktacchardimupācaret dhātrīrasāñjanośīralājācandanavāribhiḥ

मन्थं कृत्वा पाययेच्च सघृतक्षौद्र शर्करम् शाम्यन्त्यनेन तृष्णाद्याः पीडाश्छर्दिसमुद्भवाः

manthaṃ kṛtvā pāyayecca saghṛtakṣaudra śarkaram śāmyantyanena tṛṣṇādyāḥ pīḍāśchardisamudbhavāḥ

सम्यग्वान्तस्य लक्षणम् हृकत्कण्ठशिरसां शुद्धिर्दीप्ताग्नित्वं च लाघवम् कफपित्तविनाशश्च सम्यग्वान्तस्य चेष्टितम्

samyagvāntasya lakṣaṇam hṛkatkaṇṭhaśirasāṃ śuddhirdīptāgnitvaṃ ca lāghavam kaphapittavināśaśca samyagvāntasya ceṣṭitam

वान्तस्य पथ्यानि ततोऽपराह्णे दीप्ताग्निं मुद्गषष्टिकशालिभिः हृद्यैश्च जाङ्गलरसैः कृत्वा यूषं च भोजयेत्

vāntasya pathyāni tato'parāhṇe dīptāgniṃ mudgaṣaṣṭikaśālibhiḥ hṛdyaiśca jāṅgalarasaiḥ kṛtvā yūṣaṃ ca bhojayet

सुवान्ते फलम् तन्द्रा निद्रा स्यदौर्गन्ध्यं कण्डूश्च ग्रहणी विषम् सुवान्तस्य न पीडायै भवन्त्येते कदाचन

suvānte phalam tandrā nidrā syadaurgandhyaṃ kaṇḍūśca grahaṇī viṣam suvāntasya na pīḍāyai bhavantyete kadācana

वमने कुपथ्यम् अजीर्णं शीतपानीयं व्यायामं मैथुनं तथा स्नेहाभ्यङ्गं प्रकोपं च दिनैकं वर्जयेत्सुधीः

vamane kupathyam ajīrṇaṃ śītapānīyaṃ vyāyāmaṃ maithunaṃ tathā snehābhyaṅgaṃ prakopaṃ ca dinaikaṃ varjayetsudhīḥ

अथ विरेचनविधिर्नाम चतुर्थोऽध्यायः

तत्र विरेचनविषयः स्निग्ध स्विन्नस्य वान्तस्य दद्यात्सम्यग्विरेचनम्

tatra virecanaviṣayaḥ snigdha svinnasya vāntasya dadyātsamyagvirecanam

वमनरहिते विरेचनदोषाः अवान्तस्य त्वधःस्रस्तो ग्रहणीं छादयेत्कफः मन्दाग्निं गौरवं कुर्याज्जनयेद्वा प्रवाहिकाम्

vamanarahite virecanadoṣāḥ avāntasya tvadhaḥsrasto grahaṇīṃ chādayetkaphaḥ mandāgniṃ gauravaṃ kuryājjanayedvā pravāhikām

अथवा पाचनैरामं बलासं च विपाचयेत् स्निग्धस्य स्नेहनैः कार्यं स्वेदैः स्विन्नस्य रेचनम्

athavā pācanairāmaṃ balāsaṃ ca vipācayet snigdhasya snehanaiḥ kāryaṃ svedaiḥ svinnasya recanam

विरेचनकालः शरदृतौ वसन्ते च देहशुद्ध्यै विरेचयेत् अन्यदात्ययिके काले शोधनं शीलयेद् बुधः

virecanakālaḥ śaradṛtau vasante ca dehaśuddhyai virecayet anyadātyayike kāle śodhanaṃ śīlayed budhaḥ

दोषनाशे विरेचनस्य श्रेष्ठता दोषाः कदाचित्कुप्यन्ति जिता लङ्घनपाचनैः ये तु संशोधनैः शुद्धा न तेषां पुनरुद्भवः

doṣanāśe virecanasya śreṣṭhatā doṣāḥ kadācitkupyanti jitā laṅghanapācanaiḥ ye tu saṃśodhanaiḥ śuddhā na teṣāṃ punarudbhavaḥ

विरेचनार्हा रोगाः पित्ते विरेचनं युञ्ज्यादामोद्भूते गदे तथा उदरे च तथाऽध्माने कोष्ठशुद्ध्यै विशेषतः

virecanārhā rogāḥ pitte virecanaṃ yuñjyādāmodbhūte gade tathā udare ca tathā'dhmāne koṣṭhaśuddhyai viśeṣataḥ

विरेचनानर्हा जनाः बालवृद्धावतिस्निग्धः क्षतक्षीणो भयान्वितः श्रान्तस्तृषार्त्तः स्थूलश्च गर्भिणी च नवज्वरी

virecanānarhā janāḥ bālavṛddhāvatisnigdhaḥ kṣatakṣīṇo bhayānvitaḥ śrāntastṛṣārttaḥ sthūlaśca garbhiṇī ca navajvarī

नवप्रसूता नारी च मन्दाग्निश्च मदात्ययी शल्यार्दितश्चरूक्षश्च न विरेच्या विजानता

navaprasūtā nārī ca mandāgniśca madātyayī śalyārditaścarūkṣaśca na virecyā vijānatā

विरेचनार्हा जनाः जीर्णज्वरी गरव्याप्तो वातरक्ती भगन्दरी अर्शःपाण्डूदरग्रन्थिहृद्रो गारुचिपीडिताः योनिरोगप्रमेहार्त्ता गुल्मप्लीहव्रणार्दिताः

virecanārhā janāḥ jīrṇajvarī garavyāpto vātaraktī bhagandarī arśaḥpāṇḍūdaragranthihṛdro gārucipīḍitāḥ yonirogapramehārttā gulmaplīhavraṇārditāḥ

विद्र धिच्छर्दिविस्फोटविषूचीकुष्ठसंयुताः कर्णनासाशिरोवक्त्रगुदमेढ्रामयान्विताः

vidra dhicchardivisphoṭaviṣūcīkuṣṭhasaṃyutāḥ karṇanāsāśirovaktragudameḍhrāmayānvitāḥ

प्लीहशोथाक्षिरोगार्त्ताः कृमिक्षीणानिलार्दिताः शूलिनो मूत्रघातार्त्ता विरेकार्हा नरा मताः

plīhaśothākṣirogārttāḥ kṛmikṣīṇānilārditāḥ śūlino mūtraghātārttā virekārhā narā matāḥ

विरेचनार्थे कोष्ठभेदाः बहुपित्तो मृदुः कोष्ठो बहुश्लेष्मा च मध्यमः बहुवातः क्रूरकोष्ठो दुर्वि रेच्यः स कथ्यते

virecanārthe koṣṭhabhedāḥ bahupitto mṛduḥ koṣṭho bahuśleṣmā ca madhyamaḥ bahuvātaḥ krūrakoṣṭho durvi recyaḥ sa kathyate

कोष्ठानुरूपविरेचनमात्रानिर्देशः मृद्वी मात्रा मृदौ कोष्ठे मध्यकोष्ठे च मध्यमा क्रूरे तीक्ष्णा मता द्र व्यैर्मृदुमध्यमतीक्ष्णकैः

koṣṭhānurūpavirecanamātrānirdeśaḥ mṛdvī mātrā mṛdau koṣṭhe madhyakoṣṭhe ca madhyamā krūre tīkṣṇā matā dra vyairmṛdumadhyamatīkṣṇakaiḥ

मृद्वादिविरेचनद्र व्यनिर्देशः मृदुद्रा र्क्षा!पयश्चञ्चुतैलैरपि विरिच्यते मध्यमस्त्रिवृतातिक्ताराजवृक्षैर्विरिच्यते क्रूरः स्नुक्पयसा हेमक्षीरदन्तीफलादिभिः

mṛdvādivirecanadra vyanirdeśaḥ mṛdudrā rkṣā!payaścañcutailairapi viricyate madhyamastrivṛtātiktārājavṛkṣairviricyate krūraḥ snukpayasā hemakṣīradantīphalādibhiḥ

विरेचनसंख्याऽनुसारेण मात्राया उत्तमत्वादिनिर्देशः मात्रोत्तमा विरेकस्य त्रिंशद्वेगैः कफान्तिका वेगैर्विंशतिभिर्मध्या हीनोक्ता दशवेगिका

virecanasaṃkhyā'nusāreṇa mātrāyā uttamatvādinirdeśaḥ mātrottamā virekasya triṃśadvegaiḥ kaphāntikā vegairviṃśatibhirmadhyā hīnoktā daśavegikā

विरेके कषायादीनां मात्रानिर्देशः द्विपलं श्रेष्ठमाख्यातं मध्यमं च पलं भवेत् पलार्धे च कषायाणां कनीयस्तु विरेचनम्

vireke kaṣāyādīnāṃ mātrānirdeśaḥ dvipalaṃ śreṣṭhamākhyātaṃ madhyamaṃ ca palaṃ bhavet palārdhe ca kaṣāyāṇāṃ kanīyastu virecanam

कल्कमोदकचूर्णानां कर्षं मध्वाज्यलेहतः कर्षद्वयं पलं वाऽपि वयोरोगाद्यपेक्षया

kalkamodakacūrṇānāṃ karṣaṃ madhvājyalehataḥ karṣadvayaṃ palaṃ vā'pi vayorogādyapekṣayā

कोष्ठानुसारेण विरेकौषधव्यवस्था पित्तोत्तरे त्रिवृच्चूर्णं द्रा क्षाक्वाथादिभिः पिबेत् त्रिफलाक्वाथगोमूत्रैः पिबेद् व्योषं कफार्दितः

koṣṭhānusāreṇa virekauṣadhavyavasthā pittottare trivṛccūrṇaṃ drā kṣākvāthādibhiḥ pibet triphalākvāthagomūtraiḥ pibed vyoṣaṃ kaphārditaḥ

त्रिवृत्सैन्धवशुण्ठीनां चूर्णमम्लैः पिबेन्नरः वातार्दितो विरेकाय जाङ्गलानां रसेन वा

trivṛtsaindhavaśuṇṭhīnāṃ cūrṇamamlaiḥ pibennaraḥ vātārdito virekāya jāṅgalānāṃ rasena vā

एरण्डतैलप्रयोगः एरण्डतैलं त्रिफलाक्वाथेन द्विगुणेन च युक्तं पीतं पयोभिर्वा न चिरेण विरिच्यते

eraṇḍatailaprayogaḥ eraṇḍatailaṃ triphalākvāthena dviguṇena ca yuktaṃ pītaṃ payobhirvā na cireṇa viricyate

वर्षादिषडृतुषु क्रमेण षड् विरेचनयोगाः त्रिवृता कौटजं बीजं पिप्पली विश्वभेषजम्

varṣādiṣaḍṛtuṣu krameṇa ṣaḍ virecanayogāḥ trivṛtā kauṭajaṃ bījaṃ pippalī viśvabheṣajam

समृद्वीकारसक्षौद्रं वर्षाकाले विरेचनम् त्रिवृद्दुरालभामुस्ताशर्करोदीच्यचन्दनम्

samṛdvīkārasakṣaudraṃ varṣākāle virecanam trivṛddurālabhāmustāśarkarodīcyacandanam

द्रा क्षाऽम्बुना सयष्टीकं शीतलं च घनात्यये त्रिवृतां चित्रकं पाठामजाजीं सरलां वचाम्

drā kṣā'mbunā sayaṣṭīkaṃ śītalaṃ ca ghanātyaye trivṛtāṃ citrakaṃ pāṭhāmajājīṃ saralāṃ vacām

हेमक्षीरीं च हेमन्ते चूर्णमुष्णाम्बुना पिबेत् पिप्पली नागरं सिन्धु श्यामा त्रिवृतया सह

hemakṣīrīṃ ca hemante cūrṇamuṣṇāmbunā pibet pippalī nāgaraṃ sindhu śyāmā trivṛtayā saha

लिहेत्क्षौद्रे ण शिशिरे वसन्ते च विरेचनम् त्रिवृता शर्करा तुल्या ग्रीष्मकाले विरेचनम्

lihetkṣaudre ṇa śiśire vasante ca virecanam trivṛtā śarkarā tulyā grīṣmakāle virecanam

सर्वर्त्तुयोग्यो विरेचनयोगः त्रिवृतां हपुषां दन्तीं सप्तलां कटुरोहिणीम् स्वर्णक्षीरीं च सञ्चूर्ण्य गोमूत्रे भावयेत् त्र्! यहम् एष सर्वर्त्तुको योगः स्निग्धानां मलदोषहा

sarvarttuyogyo virecanayogaḥ trivṛtāṃ hapuṣāṃ dantīṃ saptalāṃ kaṭurohiṇīm svarṇakṣīrīṃ ca sañcūrṇya gomūtre bhāvayet tr! yaham eṣa sarvarttuko yogaḥ snigdhānāṃ maladoṣahā

अभयादिमोदकः अभया मरिचं शुण्ठीविडङ्गामलकानि च

abhayādimodakaḥ abhayā maricaṃ śuṇṭhīviḍaṅgāmalakāni ca

पिप्पली पिप्पलीमूलं त्वक्पत्रं मुस्तमेव च एतानि समभागानि दन्ती च द्विगुणा भवेत्

pippalī pippalīmūlaṃ tvakpatraṃ mustameva ca etāni samabhāgāni dantī ca dviguṇā bhavet

त्रिवृदष्टगुणा ज्ञेया षड्गुणा चात्र शर्करा मधुना मोदकान्कृत्वा कर्षमात्रप्रमाणतः

trivṛdaṣṭaguṇā jñeyā ṣaḍguṇā cātra śarkarā madhunā modakānkṛtvā karṣamātrapramāṇataḥ

एकैकं भक्षयेत्प्रातः शीतं चानुपिबेज्जलम् तावद्विरिच्यते जन्तुर्यावदुष्णं न सेवते

ekaikaṃ bhakṣayetprātaḥ śītaṃ cānupibejjalam tāvadviricyate janturyāvaduṣṇaṃ na sevate

पानाहारविहारेषु भवेन्निर्यन्त्रणः सदा विषमज्वरमन्दाग्निपाण्डुकासभगन्दरान्

pānāhāravihāreṣu bhavenniryantraṇaḥ sadā viṣamajvaramandāgnipāṇḍukāsabhagandarān

दुर्नामकुष्ठगुल्मार्शोगलगण्डभ्रमोदरान् विदाहप्लीहमेहांश्च यक्ष्माणं नयनामयान्

durnāmakuṣṭhagulmārśogalagaṇḍabhramodarān vidāhaplīhamehāṃśca yakṣmāṇaṃ nayanāmayān

वातरोगांस्तथाध्मानं मूत्रकृच्छ्राणि चाश्मरीम् पृष्ठपार्श्वोरुजघनजङ्घोदररुजं जयेत्

vātarogāṃstathādhmānaṃ mūtrakṛcchrāṇi cāśmarīm pṛṣṭhapārśvorujaghanajaṅghodararujaṃ jayet

सततं शीलनादेषां पलितानि प्रणाशयेत् अभयामोदका ह्येते रसायनवराः स्मृताः

satataṃ śīlanādeṣāṃ palitāni praṇāśayet abhayāmodakā hyete rasāyanavarāḥ smṛtāḥ

विरेचनान्ते कर्त्तव्यकर्मोपदेशः पीत्वा विरेचनं शीतजलैः संसिच्य चक्षुषी सुगन्धिं किंचिदाघ्राय ताम्बूलं शीलयेन्नरः

virecanānte karttavyakarmopadeśaḥ pītvā virecanaṃ śītajalaiḥ saṃsicya cakṣuṣī sugandhiṃ kiṃcidāghrāya tāmbūlaṃ śīlayennaraḥ

निर्वातस्थो न वेगांश्च धारयेन्न स्वपेत्तथा शीताम्बु न स्पृशेत्क्वापि कोष्णनीरं पिबेन्मुहुः

nirvātastho na vegāṃśca dhārayenna svapettathā śītāmbu na spṛśetkvāpi koṣṇanīraṃ pibenmuhuḥ

सम्यग्विरिक्तस्य लक्षणम् बलासौषधपित्तानि वायुर्वान्ते यथा व्रजेत् रेकात्तथा मलं पित्तं भेषजं च कफो व्रजेत्

samyagviriktasya lakṣaṇam balāsauṣadhapittāni vāyurvānte yathā vrajet rekāttathā malaṃ pittaṃ bheṣajaṃ ca kapho vrajet

दुर्विरिक्तस्य लक्षणम् दुर्विरिक्तस्य नाभेस्तु स्तब्धत्वं कुक्षिशूलता पुरीषवातसङ्गश्च कण्डूमण्डलगौरवाः विदाहोऽरुचिराध्मानं भ्रमश्छर्दिश्च जायते

durviriktasya lakṣaṇam durviriktasya nābhestu stabdhatvaṃ kukṣiśūlatā purīṣavātasaṅgaśca kaṇḍūmaṇḍalagauravāḥ vidāho'rucirādhmānaṃ bhramaśchardiśca jāyate

दुर्विरिक्तस्य चिकित्सा तं पुनः पाचनैः स्नेहैः पक्त्वा संस्निह्य रेचयेत् तेनास्योपद्र वा यान्ति दीप्तोऽग्निर्लघुता भवेत्

durviriktasya cikitsā taṃ punaḥ pācanaiḥ snehaiḥ paktvā saṃsnihya recayet tenāsyopadra vā yānti dīpto'gnirlaghutā bhavet

अतिविरिक्तस्य लक्षणम् विरेकस्यातियोगेन मूर्च्छा भ्रंशो गुदस्य च

ativiriktasya lakṣaṇam virekasyātiyogena mūrcchā bhraṃśo gudasya ca

शूलं कफातियोगः स्यान्मांसधावनसन्निभम् मेदोनिभं जलाभासं रक्तं चापि विरिच्यते

śūlaṃ kaphātiyogaḥ syānmāṃsadhāvanasannibham medonibhaṃ jalābhāsaṃ raktaṃ cāpi viricyate

अतिविरिक्तस्य चिकित्सा तस्य शीताम्बुभिः सिक्त्वा शरीरं तण्डुलाम्बुभिः मधुमिश्रैस्तथा शीतैः कारयेद्वमनं मृदु

ativiriktasya cikitsā tasya śītāmbubhiḥ siktvā śarīraṃ taṇḍulāmbubhiḥ madhumiśraistathā śītaiḥ kārayedvamanaṃ mṛdu

तत्र नाभिप्रलेपः सहकारत्वचः कल्को दध्ना सौवीरकेण वा पिष्टो नाभिप्रलेपेन हन्त्यतीसारमुल्बणम्

tatra nābhipralepaḥ sahakāratvacaḥ kalko dadhnā sauvīrakeṇa vā piṣṭo nābhipralepena hantyatīsāramulbaṇam

तत्र पथ्यव्यवस्था अजाक्षीरं रसं वाऽपि वैष्किरं हारिणं तथा शालिभिः षष्टिकैः स्वल्पं मसूरैर्वाऽपि भोजयेत्

tatra pathyavyavasthā ajākṣīraṃ rasaṃ vā'pi vaiṣkiraṃ hāriṇaṃ tathā śālibhiḥ ṣaṣṭikaiḥ svalpaṃ masūrairvā'pi bhojayet

तत्रोपायान्तरम् शीतैः संग्राहिभिर्द्र व्यैः कुर्यात्संग्रहणं भिषक्

tatropāyāntaram śītaiḥ saṃgrāhibhirdra vyaiḥ kuryātsaṃgrahaṇaṃ bhiṣak

सुविरिक्तस्य लक्षणम् लाघवे मनसस्तुष्टावनुलोमे गतेऽनिले सुविरिक्तं नरं ज्ञात्वा पाचनं पाययेन्निशि

suviriktasya lakṣaṇam lāghave manasastuṣṭāvanulome gate'nile suviriktaṃ naraṃ jñātvā pācanaṃ pāyayenniśi

विरेचनस्य फलम् इन्द्रि याणां बलं बुद्धेः प्रसादो वह्निदीपनम् धातुस्थैर्यं वयः स्थैर्यं भवेद्रे चनसेवनात्

virecanasya phalam indri yāṇāṃ balaṃ buddheḥ prasādo vahnidīpanam dhātusthairyaṃ vayaḥ sthairyaṃ bhavedre canasevanāt

विरेचने निषिद्धकृत्यानि प्रवातसेवां शीताम्बु स्नेहाभ्यङ्गमजीर्णताम् व्यायामं मैथुनं चैव न सेवेत विरेचितः

virecane niṣiddhakṛtyāni pravātasevāṃ śītāmbu snehābhyaṅgamajīrṇatām vyāyāmaṃ maithunaṃ caiva na seveta virecitaḥ

विरिक्तस्य पथ्यार्थे पेयादिद्र व्याणि शालिषष्टिकमुद्गाद्यैर्यवागूं भोजयेत्कृताम् जाङ्गलैर्विष्किराणां वा रसैः शाल्योदनं हितम्

viriktasya pathyārthe peyādidra vyāṇi śāliṣaṣṭikamudgādyairyavāgūṃ bhojayetkṛtām jāṅgalairviṣkirāṇāṃ vā rasaiḥ śālyodanaṃ hitam

अथ बस्तिविधिर्नाम पञ्चमोऽध्यायः

तत्र बस्तेर्भेदो निरुक्तिश्च बस्तिर्द्विधाऽनुवासाख्यो निरूहश्च ततः परम् बस्तिभिर्दीयते यस्मात्तस्माद्बस्तिरिति स्मृतः

tatra basterbhedo niruktiśca bastirdvidhā'nuvāsākhyo nirūhaśca tataḥ param bastibhirdīyate yasmāttasmādbastiriti smṛtaḥ

अनुवासननिरूहबस्त्योर्लक्षणम् यः स्नेहैर्दीयते स स्यादनुवासननामकः कषायक्षीरतैलैर्यो निरूहः स निगद्यते

anuvāsananirūhabastyorlakṣaṇam yaḥ snehairdīyate sa syādanuvāsananāmakaḥ kaṣāyakṣīratailairyo nirūhaḥ sa nigadyate

अनुवासनादिबस्तीनामनुक्रमः तत्रानुवासनाख्यो हि बस्तिर्यः सोऽत्र कथ्यते पूर्वमेव ततो बस्तिर्निरूहाख्यो भविष्यति

anuvāsanādibastīnāmanukramaḥ tatrānuvāsanākhyo hi bastiryaḥ so'tra kathyate pūrvameva tato bastirnirūhākhyo bhaviṣyati

निरूहादुत्तरश्चैव बस्तिः स्यादुत्तराभिधः अनुवासनभेदश्च मात्राबस्तिरुदीरितः

nirūhāduttaraścaiva bastiḥ syāduttarābhidhaḥ anuvāsanabhedaśca mātrābastirudīritaḥ

मात्राबस्तौ स्नेहमात्रा पलद्वयं तस्य मात्रा तस्मादर्धाऽपि वा भवेत्

mātrābastau snehamātrā paladvayaṃ tasya mātrā tasmādardhā'pi vā bhavet

अनुवास्या जनाः अनुवास्यस्तु रूक्षः स्यात्तीक्ष्णाग्निः केवलानिली

anuvāsyā janāḥ anuvāsyastu rūkṣaḥ syāttīkṣṇāgniḥ kevalānilī

अनुवासनायोग्या जनाः नानुवास्यस्तु कुष्ठी स्यान्मेही स्थूलस्तथोदरी नास्थाप्या नानुवास्याः स्युरजीर्णोन्मादतृड्युताः शोकमूर्च्छाऽरुचिभयश्वासकासक्षयातुराः

anuvāsanāyogyā janāḥ nānuvāsyastu kuṣṭhī syānmehī sthūlastathodarī nāsthāpyā nānuvāsyāḥ syurajīrṇonmādatṛḍyutāḥ śokamūrcchā'rucibhayaśvāsakāsakṣayāturāḥ

बस्तिनेत्रकरणद्र व्याणि नेत्रं कार्यं सुवर्णादिधातुभिर्वृक्षवेणुभिः नलैर्दन्तैर्विषाणाग्रैर्मणिभिर्वा विधीयते

bastinetrakaraṇadra vyāṇi netraṃ kāryaṃ suvarṇādidhātubhirvṛkṣaveṇubhiḥ nalairdantairviṣāṇāgrairmaṇibhirvā vidhīyate

आयुर्विभेदेन नेत्रपरिमाणभेदाः एकवर्षात्तु षड्वर्षं यावन्मानं षडङ्गुलम् ततो द्वादशकं यावन्मानं स्यादष्टसम्मितम् ततः परं द्वादशभिरङ्गुलैर्नेत्रदीर्घता

āyurvibhedena netraparimāṇabhedāḥ ekavarṣāttu ṣaḍvarṣaṃ yāvanmānaṃ ṣaḍaṅgulam tato dvādaśakaṃ yāvanmānaṃ syādaṣṭasammitam tataḥ paraṃ dvādaśabhiraṅgulairnetradīrghatā

बस्तिनेत्रच्छिद्र परिमाणम् मुद्गच्छिद्रं कलायाभं छिद्रं कोलास्थिसन्निभम् यथासङ्ख्यं भवेन्नेत्रं श्लक्ष्णं गोपुच्छसन्निभम्

bastinetracchidra parimāṇam mudgacchidraṃ kalāyābhaṃ chidraṃ kolāsthisannibham yathāsaṅkhyaṃ bhavennetraṃ ślakṣṇaṃ gopucchasannibham

आतुराङ्गुष्ठमानेन मूले स्थूलं विधीयते कनिष्ठिकापरीणाहमग्रे च गुटिकामुखम्

āturāṅguṣṭhamānena mūle sthūlaṃ vidhīyate kaniṣṭhikāparīṇāhamagre ca guṭikāmukham

तन्मूले कर्णिके द्वे च कार्ये भागाच्चतुर्थकात् योजयेत्तत्र बस्तिं च बन्धद्वयविधानतः

tanmūle karṇike dve ca kārye bhāgāccaturthakāt yojayettatra bastiṃ ca bandhadvayavidhānataḥ

बस्तिपुटकोपयोगिद्र व्यनिर्देशः मृगाजशूकरगवां महिषस्यापि वा भवेत् मूत्रकोशस्य बस्तिस्तु तदलाभेन चर्मजः कषायरक्तः सुमृदुर्बस्तिः स्निग्धो दृढो हितः

bastipuṭakopayogidra vyanirdeśaḥ mṛgājaśūkaragavāṃ mahiṣasyāpi vā bhavet mūtrakośasya bastistu tadalābhena carmajaḥ kaṣāyaraktaḥ sumṛdurbastiḥ snigdho dṛḍho hitaḥ

व्रणबस्तिलक्षणम् व्रणबस्तेस्तु नेत्रं स्याछ्लक्ष्णमष्टाङ्गुलोन्मितम् मुद्गच्छिद्रं गृध्रपक्षनलिकापरिणाहि च

vraṇabastilakṣaṇam vraṇabastestu netraṃ syāchlakṣṇamaṣṭāṅgulonmitam mudgacchidraṃ gṛdhrapakṣanalikāpariṇāhi ca

उचितबस्तिसेवनगुणाः शरीरोपचयं वर्णं बलमारोग्यमायुषः कुरुते परिवृद्धिं च बस्तिः सम्यगुपासितः

ucitabastisevanaguṇāḥ śarīropacayaṃ varṇaṃ balamārogyamāyuṣaḥ kurute parivṛddhiṃ ca bastiḥ samyagupāsitaḥ

बस्तिकर्मोचितसमयनिर्देशः दिवा शीते वसन्ते च स्नेहबस्तिः प्रदीयते ग्रीष्मवर्षाशरत्काले रात्रौ स्यादनुवासनम्

bastikarmocitasamayanirdeśaḥ divā śīte vasante ca snehabastiḥ pradīyate grīṣmavarṣāśaratkāle rātrau syādanuvāsanam

बस्तिकाले भोजनविधानम् न चातिस्निग्धमशनं भोजयित्वाऽनुवासयेत्

bastikāle bhojanavidhānam na cātisnigdhamaśanaṃ bhojayitvā'nuvāsayet

भोजनवैपरीत्ये बस्तिफलम् मदं मूर्च्छां च जनयेद् द्विधा स्नेहः प्रयोजितः रूक्षं भुक्तवतोऽत्यन्नं बलं वर्णश्च हीयते

bhojanavaiparītye bastiphalam madaṃ mūrcchāṃ ca janayed dvidhā snehaḥ prayojitaḥ rūkṣaṃ bhuktavato'tyannaṃ balaṃ varṇaśca hīyate

बस्तेर्हीनातिमात्रयोर्निषेधः हीनमात्रावुभौ बस्ती नातिकार्यकरौ स्मृतौ अतिमात्रौ तथानाहक्लमातीसारकारकौ

basterhīnātimātrayorniṣedhaḥ hīnamātrāvubhau bastī nātikāryakarau smṛtau atimātrau tathānāhaklamātīsārakārakau

बस्तिमात्रा उत्तमस्य पलैः षड्भिर्मध्यमस्य पलैस्त्रिभिः पलाद्यर्धेन हीनस्य युक्ता मात्राऽनुवासने

bastimātrā uttamasya palaiḥ ṣaḍbhirmadhyamasya palaistribhiḥ palādyardhena hīnasya yuktā mātrā'nuvāsane

स्नेहबस्तौ सैन्धवशताह्वाचूर्णप्रक्षेपमानम् शताह्वासैन्धवाभ्यां च देयं स्नेहे च चूर्णकम् तन्मात्रोत्तममध्यान्त्याः षट्चतुर्द्वयमाषकैः

snehabastau saindhavaśatāhvācūrṇaprakṣepamānam śatāhvāsaindhavābhyāṃ ca deyaṃ snehe ca cūrṇakam tanmātrottamamadhyāntyāḥ ṣaṭcaturdvayamāṣakaiḥ

विरेचनानन्तरमेवानुवासनदानस्य नियमः विरेचनात्सप्तरात्रे गते जातबलाय च भक्तान्नायानुवास्याय बस्तिर्देयोऽनुवासनः

virecanānantaramevānuvāsanadānasya niyamaḥ virecanātsaptarātre gate jātabalāya ca bhaktānnāyānuvāsyāya bastirdeyo'nuvāsanaḥ

बस्तिप्रयोगविधिः अथानुवास्यं स्वभ्यक्तमुष्णाम्बुस्वेदितं शनैः भोजयित्वा यथाशास्त्रं कृतचङ्क्रमणं ततः

bastiprayogavidhiḥ athānuvāsyaṃ svabhyaktamuṣṇāmbusveditaṃ śanaiḥ bhojayitvā yathāśāstraṃ kṛtacaṅkramaṇaṃ tataḥ

उत्सृष्टानिलविण्मूत्रं योजयेत्स्नेहबस्तिना सुप्तस्य वामपार्श्वेन वामजङ्घाप्रसारिणः

utsṛṣṭānilaviṇmūtraṃ yojayetsnehabastinā suptasya vāmapārśvena vāmajaṅghāprasāriṇaḥ

कुञ्चितापरजङ्घस्य नेत्रं स्निग्धगुदे न्यसेत् बद्ध्वा बस्तिमुखं स्रूत्रैर्वामहस्तेन धारयेत्

kuñcitāparajaṅghasya netraṃ snigdhagude nyaset baddhvā bastimukhaṃ srūtrairvāmahastena dhārayet

पीडयेद्दक्षिणेनैव मध्यवेगेन धीरधीः जृम्भाकासक्षवादींश्च बस्तिकाले न कारयेत्

pīḍayeddakṣiṇenaiva madhyavegena dhīradhīḥ jṛmbhākāsakṣavādīṃśca bastikāle na kārayet

बस्तिपीडने कालनिर्देशः त्रिंशन्मात्रामितः कालः प्रोक्तो बस्तेस्तु पीडने ततः प्रणिहितः स्नेह उत्तानो वाक्शतं भवेत्

bastipīḍane kālanirdeśaḥ triṃśanmātrāmitaḥ kālaḥ prokto bastestu pīḍane tataḥ praṇihitaḥ sneha uttāno vākśataṃ bhavet

मात्रालक्षणम् जानुमण्डलमावेष्ट्य कुर्याच्छोटिकया युतम् एका मात्रा भवेदेषा सर्वत्रैष विनिश्चयः

mātrālakṣaṇam jānumaṇḍalamāveṣṭya kuryācchoṭikayā yutam ekā mātrā bhavedeṣā sarvatraiṣa viniścayaḥ

बस्तिप्रणिधानोत्तराङ्गकृत्यम् प्रसारितैः सर्वगात्रैर्यथावीर्यं विसर्पति ताडयेत्तलयोरेनं त्रीन्वारांश्च शनैः शनैः

bastipraṇidhānottarāṅgakṛtyam prasāritaiḥ sarvagātrairyathāvīryaṃ visarpati tāḍayettalayorenaṃ trīnvārāṃśca śanaiḥ śanaiḥ

स्फिजोश्चैवं ततः श्रोणीं शय्यां चैवोत्क्षिपेत्ततः जाते विधाने तु ततः कुर्यान्निद्रा ं! यथासुखम्

sphijoścaivaṃ tataḥ śroṇīṃ śayyāṃ caivotkṣipettataḥ jāte vidhāne tu tataḥ kuryānnidrā ṃ! yathāsukham

सम्यगनुवासितस्य लक्षणम् सानिलः सपुरीषश्च स्नेहः प्रत्येति यस्य तु उपद्र वं विना शीघ्रं स सम्यगनुवासितः

samyaganuvāsitasya lakṣaṇam sānilaḥ sapurīṣaśca snehaḥ pratyeti yasya tu upadra vaṃ vinā śīghraṃ sa samyaganuvāsitaḥ

प्रत्यागते स्नेहे व्यवस्था जीर्णान्नमथ सायाह्ने स्नेहेप्रत्यागते पुनः लघ्वन्नं भोजयेत्कामं दीप्ताग्निस्तु नरो यदि

pratyāgate snehe vyavasthā jīrṇānnamatha sāyāhne snehepratyāgate punaḥ laghvannaṃ bhojayetkāmaṃ dīptāgnistu naro yadi

अनुवासनव्यापत्तौ प्रतीकारः अनुवासिताय दातव्यमितरेऽह्नि सुखोदकम् धान्यशुण्ठीकषायो वा स्नेहव्यापत्तिनाशनम्

anuvāsanavyāpattau pratīkāraḥ anuvāsitāya dātavyamitare'hni sukhodakam dhānyaśuṇṭhīkaṣāyo vā snehavyāpattināśanam

दोषानुसारेण बस्तिमानसंख्यानिर्देशः अनेन विधिना षड् वा सप्तवाऽष्टौ नवापि वा विधेया बस्तयस्तेषामन्ते चैवनिरूहणम्

doṣānusāreṇa bastimānasaṃkhyānirdeśaḥ anena vidhinā ṣaḍ vā saptavā'ṣṭau navāpi vā vidheyā bastayasteṣāmante caivanirūhaṇam

संख्यात्मकस्नेहबस्तीनां गुणाः दत्तस्तु प्रथमो वस्तिः स्नेहयेद्बस्तिवङ्क्षणैः सम्यग्दत्तो द्वितीयस्तु मूर्धस्थमनिलं जयेत्

saṃkhyātmakasnehabastīnāṃ guṇāḥ dattastu prathamo vastiḥ snehayedbastivaṅkṣaṇaiḥ samyagdatto dvitīyastu mūrdhasthamanilaṃ jayet

बलं वर्णं च जनयेत्तृतीयस्तु प्रयोजितः चतुर्थपञ्चमौ दत्तौ स्नेहयेतां रसासृजी

balaṃ varṇaṃ ca janayettṛtīyastu prayojitaḥ caturthapañcamau dattau snehayetāṃ rasāsṛjī

षष्ठो मांसं स्नेहयति सप्तमो मेद एव च अष्टमो नवमश्चापि मज्जानं च यथाक्रमम्

ṣaṣṭho māṃsaṃ snehayati saptamo meda eva ca aṣṭamo navamaścāpi majjānaṃ ca yathākramam

एवं शुक्रगतान्दोषान्द्विगुणः साधु साधयेत् अष्टादशाष्टादशकान्बस्तीनां यो निषेवयेत् स कुञ्जरबलोऽप्यश्वं जयेत्तुल्योऽमरप्रभः

evaṃ śukragatāndoṣāndviguṇaḥ sādhu sādhayet aṣṭādaśāṣṭādaśakānbastīnāṃ yo niṣevayet sa kuñjarabalo'pyaśvaṃ jayettulyo'maraprabhaḥ

रूक्षाय बहुवाताय स्नेहबस्तिं दिने दिने दद्याद् वैद्यस्तथाऽन्येषामन्यां बाधामपाहरेत्

rūkṣāya bahuvātāya snehabastiṃ dine dine dadyād vaidyastathā'nyeṣāmanyāṃ bādhāmapāharet

स्नेहोऽल्पमात्रो रूक्षाणां दीर्घकालमनत्ययः तथा निरूहः स्निग्धानामल्पमात्रः प्रशस्यते

sneho'lpamātro rūkṣāṇāṃ dīrghakālamanatyayaḥ tathā nirūhaḥ snigdhānāmalpamātraḥ praśasyate

बस्तिदत्तस्नेहस्य तात्कालिकप्रत्यागतौ कर्त्तव्यं कर्म अथवा यस्य तत्कालं स्नेहो निर्याति केवलः तस्यान्योऽन्यतरो देयो न हि स्निह्यत्यतिष्ठति

bastidattasnehasya tātkālikapratyāgatau karttavyaṃ karma athavā yasya tatkālaṃ sneho niryāti kevalaḥ tasyānyo'nyataro deyo na hi snihyatyatiṣṭhati

अनुवासनबस्तिस्नेहानिःसृतावुपद्र वास्तच्चिकित्सा च अशुद्धस्य मलोन्मिश्रः स्नेहो नैति यदा पुनः तदा शैथिल्यमाध्मानं शूलं श्वासश्च जायते

anuvāsanabastisnehāniḥsṛtāvupadra vāstaccikitsā ca aśuddhasya malonmiśraḥ sneho naiti yadā punaḥ tadā śaithilyamādhmānaṃ śūlaṃ śvāsaśca jāyate

पक्वाशये गुरुत्वं च तत्र दद्यान्निरूहणम् तीक्ष्णं तीक्ष्णौषधैर्युक्ताफलवर्तिंर्हिता तथा

pakvāśaye gurutvaṃ ca tatra dadyānnirūhaṇam tīkṣṇaṃ tīkṣṇauṣadhairyuktāphalavartiṃrhitā tathā

यथाऽनुलोमनं वायुर्मलं स्नेहश्च जायते तथा विरेचनं दद्यात्तीक्ष्णं नस्यं च शस्यते

yathā'nulomanaṃ vāyurmalaṃ snehaśca jāyate tathā virecanaṃ dadyāttīkṣṇaṃ nasyaṃ ca śasyate

स्नेहबस्तेरनिःसृतावप्युपद्र वानुत्पत्तौ कर्त्तव्यं कर्म यस्य नोपद्र वं कुर्यात्स्नेहबस्तिरनिःसृतः सर्वोऽल्पो वा वृते रौक्ष्यादुपेक्ष्यः स विजानता

snehabasteraniḥsṛtāvapyupadra vānutpattau karttavyaṃ karma yasya nopadra vaṃ kuryātsnehabastiraniḥsṛtaḥ sarvo'lpo vā vṛte raukṣyādupekṣyaḥ sa vijānatā

अहोरात्रादनिःसृते स्नेहे प्रतीकारः अनायातं त्वहोरात्रे स्नेहं संशोधनैर्ह रेत् स्नेहबस्तावनायाते नान्यः स्नेहो विधीयते

ahorātrādaniḥsṛte snehe pratīkāraḥ anāyātaṃ tvahorātre snehaṃ saṃśodhanairha ret snehabastāvanāyāte nānyaḥ sneho vidhīyate

अनुवासनार्थं गुडूच्यादितैलम् गुडूच्येरण्डपूतीकभार्ङ्गीविषकरोहिषम् शतावरीं सहचरं काकनासां पलोन्मिताम्

anuvāsanārthaṃ guḍūcyāditailam guḍūcyeraṇḍapūtīkabhārṅgīviṣakarohiṣam śatāvarīṃ sahacaraṃ kākanāsāṃ palonmitām

यवमाषातसीकोलकुलत्थान्प्रसृतोन्मितान् चतुद्रो र्णे!ऽम्भसः पक्त्वा द्रो णशेषेण तेन च

yavamāṣātasīkolakulatthānprasṛtonmitān catudro rṇe!'mbhasaḥ paktvā dro ṇaśeṣeṇa tena ca

पचेत्तैलाढकं पेष्यैर्जीवनीयैः पलोन्मितैः अनुवासनमेतद्धि सर्ववातविकारनुत्

pacettailāḍhakaṃ peṣyairjīvanīyaiḥ palonmitaiḥ anuvāsanametaddhi sarvavātavikāranut

बस्तिकर्मव्यापत्तिसंख्याचिकित्सयोर्निर्देशः षटसप्ततिव्यापदस्तु जायन्ते बस्तिकर्मणः दूषितात्समुदायेन ताश्चिकित्स्यास्तु सुश्रुतात्

bastikarmavyāpattisaṃkhyācikitsayornirdeśaḥ ṣaṭasaptativyāpadastu jāyante bastikarmaṇaḥ dūṣitātsamudāyena tāścikitsyāstu suśrutāt

अनुवासनबस्तौ पथ्यव्यवस्था पानहारविहाराश्च परिहाराश्च कृत्स्नशः स्नेहपानसमाः कार्या नात्रकार्याविचारणा

anuvāsanabastau pathyavyavasthā pānahāravihārāśca parihārāśca kṛtsnaśaḥ snehapānasamāḥ kāryā nātrakāryāvicāraṇā

अथ निरूहबस्तिविधिर्नाम षष्ठोऽध्यायः

तत्र तद्भेदानाह निरूहबस्तिर्बहुधा भिद्यते कारणान्तरैः तैरेव तस्य नामानि कृतानि मुनिपुङ्गवैः

tatra tadbhedānāha nirūhabastirbahudhā bhidyate kāraṇāntaraiḥ taireva tasya nāmāni kṛtāni munipuṅgavaiḥ

निरूहस्यापरं नाम प्रोक्तमास्थापनं बुधैः स्वस्थानस्थापनाद्दोषधातूनां स्थापनं मतम्

nirūhasyāparaṃ nāma proktamāsthāpanaṃ budhaiḥ svasthānasthāpanāddoṣadhātūnāṃ sthāpanaṃ matam

दोषाद्यपेक्षया निरूहमात्राः निरूहस्य प्रमाणं च प्रस्थं पादोत्तरं परम् मध्यमं प्रस्थमुद्दिष्टं हीनस्य कुडवास्त्रयः

doṣādyapekṣayā nirūhamātrāḥ nirūhasya pramāṇaṃ ca prasthaṃ pādottaraṃ param madhyamaṃ prasthamuddiṣṭaṃ hīnasya kuḍavāstrayaḥ

आस्थापनबस्त्यनर्हा जनाः अतिस्निग्धोत्क्लिष्टदोषौ क्षतोरस्कः कृशस्तथा आध्मानच्छर्दिहिक्काऽश कासश्वासप्रपीडितः

āsthāpanabastyanarhā janāḥ atisnigdhotkliṣṭadoṣau kṣatoraskaḥ kṛśastathā ādhmānacchardihikkā'śa kāsaśvāsaprapīḍitaḥ

गुदशोफातिसारार्त्तो विषूचीकुष्ठसंयुतः गर्भिणी मधुमेही च नास्थाप्यश्च जलोदरी

gudaśophātisārārtto viṣūcīkuṣṭhasaṃyutaḥ garbhiṇī madhumehī ca nāsthāpyaśca jalodarī

निरूहणबस्तियोग्या जनाः वातव्याधावुदावर्त्ते वातासृग्विषमज्वरे मूर्च्छातृष्णोदरानाहमूत्रकृच्छ्राश्मरीषु च

nirūhaṇabastiyogyā janāḥ vātavyādhāvudāvartte vātāsṛgviṣamajvare mūrcchātṛṣṇodarānāhamūtrakṛcchrāśmarīṣu ca

वृद्धासृग्दरमन्दाग्निप्रमेहेषु निरूहणम् शूलेऽम्लपित्ते हृद्रो गे योजयेद्विधिवद् बुधः

vṛddhāsṛgdaramandāgniprameheṣu nirūhaṇam śūle'mlapitte hṛdro ge yojayedvidhivad budhaḥ

निरूहबस्तिदानविधिः उत्सृष्टानिलविण्मूत्रं स्निग्धस्विन्नमभोजितम् मध्याह्ने गृहमध्ये च यथायोग्यं निरूहयेत्

nirūhabastidānavidhiḥ utsṛṣṭānilaviṇmūtraṃ snigdhasvinnamabhojitam madhyāhne gṛhamadhye ca yathāyogyaṃ nirūhayet

स्नेहबस्तिविधानेन बुधः कुर्यान्निरूहणम् जाते निरूहे च ततो भवेदुत्कटकासनः

snehabastividhānena budhaḥ kuryānnirūhaṇam jāte nirūhe ca tato bhavedutkaṭakāsanaḥ

तिष्ठेन्मुहूर्त्तमात्रं तु निरूहागमनेच्छया अनायातं मुहूर्तं तु निरूहं शौधनैर्ह रेत् निरूहैरेव मतिमान्क्षारमूत्राम्लसैन्धवैः

tiṣṭhenmuhūrttamātraṃ tu nirūhāgamanecchayā anāyātaṃ muhūrtaṃ tu nirūhaṃ śaudhanairha ret nirūhaireva matimānkṣāramūtrāmlasaindhavaiḥ

सुनिरूढलक्षणम् यस्य क्रमेण गच्छन्ति विट्पित्तकफवायवः लाघवं चोपजायेत सुनिरूहं तमादिशेत्

sunirūḍhalakṣaṇam yasya krameṇa gacchanti viṭpittakaphavāyavaḥ lāghavaṃ copajāyeta sunirūhaṃ tamādiśet

दुर्निरूढलक्षणम् यस्य स्याद्बस्तिरल्पाल्पवेगो हीनमलानिलः मूर्च्छार्त्तिजाड्यारुचिमान्दुर्निरूहं तमादिशेत्

durnirūḍhalakṣaṇam yasya syādbastiralpālpavego hīnamalānilaḥ mūrcchārttijāḍyārucimāndurnirūhaṃ tamādiśet

निरूहस्य बस्तिदानविधेयतानिर्देशः अनेन विधिना युञ्ज्यान्निरूहं बस्तिदानवित् ॠ द्वितीयं वा तृतीयं वा चतुर्थं वा यथोचितम्

nirūhasya bastidānavidheyatānirdeśaḥ anena vidhinā yuñjyānnirūhaṃ bastidānavit ṝ dvitīyaṃ vā tṛtīyaṃ vā caturthaṃ vā yathocitam

भोजनक्रमः पित्तश्लेष्मानिलाविष्टं क्षीरयूषरसैः क्रमात् निरूहं भोजयित्वा च ततस्तदनुवासयेत्

bhojanakramaḥ pittaśleṣmānilāviṣṭaṃ kṣīrayūṣarasaiḥ kramāt nirūhaṃ bhojayitvā ca tatastadanuvāsayet

मृदुबस्तियोग्या जनाः सुकुमारस्य वृद्धस्य बालस्य च मृदुर्हितः बस्तिस्तीक्ष्णः प्रयुक्तस्तु तेषां हन्याद् बलायुषी

mṛdubastiyogyā janāḥ sukumārasya vṛddhasya bālasya ca mṛdurhitaḥ bastistīkṣṇaḥ prayuktastu teṣāṃ hanyād balāyuṣī

उत्क्लेशनादिबस्तीनां प्रयोगकालनिर्देशः दद्यादुत्क्लेशनं पूर्वं मध्ये दोषहरं ततः पश्चात्संशमनीयं च दद्याद्बस्तिं विचक्षणः

utkleśanādibastīnāṃ prayogakālanirdeśaḥ dadyādutkleśanaṃ pūrvaṃ madhye doṣaharaṃ tataḥ paścātsaṃśamanīyaṃ ca dadyādbastiṃ vicakṣaṇaḥ

उत्क्लेशनबस्तिद्र व्याणि एरण्डबीजं मधुकं पिप्पली सैन्धवं वचा हपुषाफलकल्कश्च बस्तिरुत्क्लेशनः स्मृतः

utkleśanabastidra vyāṇi eraṇḍabījaṃ madhukaṃ pippalī saindhavaṃ vacā hapuṣāphalakalkaśca bastirutkleśanaḥ smṛtaḥ

दोषहरबस्तिद्र व्याणि शताह्वा मधुकं बिल्वं कौटजं फलमेव च सकाञ्जिकः सगोमूत्रो बस्तिर्दोषहरः स्मृतः

doṣaharabastidra vyāṇi śatāhvā madhukaṃ bilvaṃ kauṭajaṃ phalameva ca sakāñjikaḥ sagomūtro bastirdoṣaharaḥ smṛtaḥ

शमनबस्तिद्र व्याणि प्रियङ्गुर्मधुकं मुस्ता तथैव च रसाञ्जनम् सक्षीरः शस्यते बस्तिर्दोषाणां शमनः स्मृतः

śamanabastidra vyāṇi priyaṅgurmadhukaṃ mustā tathaiva ca rasāñjanam sakṣīraḥ śasyate bastirdoṣāṇāṃ śamanaḥ smṛtaḥ

शोधनबस्तिविधिः शोधनद्र व्यनिष्क्वाथैस्तत्कल्कैः स्नेहसैन्धवैः युक्त्या खजेन मथिता बस्तयः शोधनाः स्मृताः

śodhanabastividhiḥ śodhanadra vyaniṣkvāthaistatkalkaiḥ snehasaindhavaiḥ yuktyā khajena mathitā bastayaḥ śodhanāḥ smṛtāḥ

लेखनबस्तिद्र व्याणि त्रिफलाक्वाथगोमूत्रक्षौद्र क्षारसमायुताः ऊषकादिप्रतीवापैर्बस्तयो लेखनाः स्मृताः

lekhanabastidra vyāṇi triphalākvāthagomūtrakṣaudra kṣārasamāyutāḥ ūṣakādipratīvāpairbastayo lekhanāḥ smṛtāḥ

बृंहणबस्तिद्र व्याणि बृंहणद्र व्यनिष्क्वाथकल्कैर्मधुरकैर्युताः सर्पिर्मांसरसोपेता बस्तयो बृंहणाः स्मृताः

bṛṃhaṇabastidra vyāṇi bṛṃhaṇadra vyaniṣkvāthakalkairmadhurakairyutāḥ sarpirmāṃsarasopetā bastayo bṛṃhaṇāḥ smṛtāḥ

पिच्छिलबस्तिद्र व्याणि बदर्यैरावतीशेलुशाल्मलीधन्वनागराः क्षीरसिद्धाः क्षौद्र युक्ता नाम्ना पिच्छिलसंज्ञिताः

picchilabastidra vyāṇi badaryairāvatīśeluśālmalīdhanvanāgarāḥ kṣīrasiddhāḥ kṣaudra yuktā nāmnā picchilasaṃjñitāḥ

अजोरभ्रैणरुधिरैर्युक्ता देया विचक्षणैः मात्रा पिच्छिलबस्तीनां पलैर्द्वादशभिर्मता

ajorabhraiṇarudhirairyuktā deyā vicakṣaṇaiḥ mātrā picchilabastīnāṃ palairdvādaśabhirmatā

निरूहार्थं द्र व्याणां परिमाणपूर्वकं विधानम् दत्त्वादौ सैन्धवस्याक्षं मधुनः प्रसृतिद्वयम् विनिर्मथ्य ततो दद्यात्स्नेहस्य प्रसृतित्रयम्

nirūhārthaṃ dra vyāṇāṃ parimāṇapūrvakaṃ vidhānam dattvādau saindhavasyākṣaṃ madhunaḥ prasṛtidvayam vinirmathya tato dadyātsnehasya prasṛtitrayam

एकीभूते ततः स्नेहे कल्कस्य प्रसृतिं क्षिपेत् संमूर्च्छिते कषायं तु चतुःप्रसृतिसंमितम्

ekībhūte tataḥ snehe kalkasya prasṛtiṃ kṣipet saṃmūrcchite kaṣāyaṃ tu catuḥprasṛtisaṃmitam

क्षिप्त्वा विमथ्य दद्याच्च निरूहं कुशलो भिषक् वाते चतुष्पलं क्षौद्रं दद्यात्स्नेहस्य षट्पलम्

kṣiptvā vimathya dadyācca nirūhaṃ kuśalo bhiṣak vāte catuṣpalaṃ kṣaudraṃ dadyātsnehasya ṣaṭpalam

पित्ते चतुष्पलं क्षौद्रं स्नेहं दद्यात्पलत्रयम् कफे च षट्पलं क्षौद्रं क्षिपेत्स्नेहं चतुष्पलम्

pitte catuṣpalaṃ kṣaudraṃ snehaṃ dadyātpalatrayam kaphe ca ṣaṭpalaṃ kṣaudraṃ kṣipetsnehaṃ catuṣpalam

मधुतैलिकबस्तिविधिः एरण्डक्वाथतुल्यांशं मधु तैलं पलाष्टकम्

madhutailikabastividhiḥ eraṇḍakvāthatulyāṃśaṃ madhu tailaṃ palāṣṭakam

शतपुष्पापलार्धेन सैन्धवार्धेन संयुतम् मधुतैलिकसंज्ञोऽय बस्तिः खजविलोडितः

śatapuṣpāpalārdhena saindhavārdhena saṃyutam madhutailikasaṃjño'ya bastiḥ khajaviloḍitaḥ

मेदोगुल्मकृमिप्लीहमलोदावर्त्तनाशनः बलवर्णकरश्चैव वृष्यो दीपनबृंहणः

medogulmakṛmiplīhamalodāvarttanāśanaḥ balavarṇakaraścaiva vṛṣyo dīpanabṛṃhaṇaḥ

दीपनबस्तिविधिः क्षौद्रा ज्यक्षीरतैलानां प्रसृतं प्रसृतं भवेत् हपुषासैन्धवाक्षांशो बस्तिः स्याद्दीपनः परः

dīpanabastividhiḥ kṣaudrā jyakṣīratailānāṃ prasṛtaṃ prasṛtaṃ bhavet hapuṣāsaindhavākṣāṃśo bastiḥ syāddīpanaḥ paraḥ

युक्तरथबस्तिविधिः एरण्डमूलनिष्क्वाथो मधु तैलं ससैन्धवम् एष युक्तरथो बस्तिः सवचापिप्पलीफलः

yuktarathabastividhiḥ eraṇḍamūlaniṣkvātho madhu tailaṃ sasaindhavam eṣa yuktaratho bastiḥ savacāpippalīphalaḥ

सिद्धबस्तिविधिः पञ्चमूलस्य निष्क्वाथस्तैलं मागधिका मधु ससैन्धवः समधुकः सिद्धबस्तिरिति स्मृतः

siddhabastividhiḥ pañcamūlasya niṣkvāthastailaṃ māgadhikā madhu sasaindhavaḥ samadhukaḥ siddhabastiriti smṛtaḥ

पथ्यापथ्यम् स्नानमुष्णोदकैः कुर्याद्दिवास्वप्नमजीर्णताम् वर्जयेदपरं सर्वमाचरेत्स्नेहबस्तिवत्

pathyāpathyam snānamuṣṇodakaiḥ kuryāddivāsvapnamajīrṇatām varjayedaparaṃ sarvamācaretsnehabastivat

अथोत्तरबस्तिविधिर्नाम सप्तमोऽध्यायः

तत्रादावुत्तरबस्तिस्वरूपम् अतः परं प्रवक्ष्यामि बस्तिमुत्तरसञ्ज्ञितम् द्वादशाङ्गुलकं नेत्रं मध्ये च कृतकर्णिकम् मालतीपुष्पवृन्ताभं छिद्रं सर्षपसन्निभम्

tatrādāvuttarabastisvarūpam ataḥ paraṃ pravakṣyāmi bastimuttarasañjñitam dvādaśāṅgulakaṃ netraṃ madhye ca kṛtakarṇikam mālatīpuṣpavṛntābhaṃ chidraṃ sarṣapasannibham

उत्तरबस्तौ स्नेहमात्रा पञ्चविंशतिवर्षाणामधो मात्रा द्विकार्षिकी तदूर्ध्वं पलमात्रा च स्नेहस्योक्ता भिषग्वरैः

uttarabastau snehamātrā pañcaviṃśativarṣāṇāmadho mātrā dvikārṣikī tadūrdhvaṃ palamātrā ca snehasyoktā bhiṣagvaraiḥ

उत्तरबस्तिविधिः अथास्थापनशुद्धस्य तृप्तस्य स्नानभोजनैः स्थितस्य जानुमात्रे च पीठेऽन्विष्य शलाकया

uttarabastividhiḥ athāsthāpanaśuddhasya tṛptasya snānabhojanaiḥ sthitasya jānumātre ca pīṭhe'nviṣya śalākayā

स्निग्धया मेढ्रमार्गे च ततो नेत्रं नियोजयेत् शनैः शनैर्घृताभ्यक्तं मेढ्ररन्ध्रेऽङ्गुलानि षट्

snigdhayā meḍhramārge ca tato netraṃ niyojayet śanaiḥ śanairghṛtābhyaktaṃ meḍhrarandhre'ṅgulāni ṣaṭ

ततोऽवपीडयेद्बस्तिं शनैर्नेत्रं च निर्ह रेत् ततः प्रत्यागते स्नेहे स्नेहबस्तिक्रमो हितः

tato'vapīḍayedbastiṃ śanairnetraṃ ca nirha ret tataḥ pratyāgate snehe snehabastikramo hitaḥ

स्त्रीणां बस्तिदाने विधिः स्त्रीणां कनिष्ठिकास्थूलं नेत्रं कुर्याद् दशांगुलम्

strīṇāṃ bastidāne vidhiḥ strīṇāṃ kaniṣṭhikāsthūlaṃ netraṃ kuryād daśāṃgulam

मुद्गप्रवेशं योज्यं च योन्यन्तश्चतुरङ्गुलम् द्व्यङ्गुलं मूत्रमार्गे च सूक्ष्मं नेत्रं नियोजयेत्

mudgapraveśaṃ yojyaṃ ca yonyantaścaturaṅgulam dvyaṅgulaṃ mūtramārge ca sūkṣmaṃ netraṃ niyojayet

बालानां बस्तिदाने विधिः मूत्रकृच्छ्रविकारेषु बालानां त्वेकमङ्गुलम् शनैर्निष्कम्पमाधेयं सूक्ष्मं नेत्रं विचक्षणः

bālānāṃ bastidāne vidhiḥ mūtrakṛcchravikāreṣu bālānāṃ tvekamaṅgulam śanairniṣkampamādheyaṃ sūkṣmaṃ netraṃ vicakṣaṇaḥ

स्त्रीणां बालानां च स्नेहमात्रा योनिमार्गेषु नारीणां स्नेहमात्रा द्विपालिकी मूत्रमार्गे पलोन्मानां बालानां च द्विकार्षिकी

strīṇāṃ bālānāṃ ca snehamātrā yonimārgeṣu nārīṇāṃ snehamātrā dvipālikī mūtramārge palonmānāṃ bālānāṃ ca dvikārṣikī

स्त्रीणामुत्तरबस्तिदानप्रकारः उत्तानायै स्त्रियै दद्यादूर्ध्वजान्वै विचक्षणः अप्रत्यागच्छति भिषग्बस्तावुत्तरसंज्ञिते

strīṇāmuttarabastidānaprakāraḥ uttānāyai striyai dadyādūrdhvajānvai vicakṣaṇaḥ apratyāgacchati bhiṣagbastāvuttarasaṃjñite

भूयो बस्तिं निदध्याच्च संयुक्तैः शोधनैर्गणैः फलवर्त्तिं निदध्याद्वा योनिमार्गे दृढां भिषक्

bhūyo bastiṃ nidadhyācca saṃyuktaiḥ śodhanairgaṇaiḥ phalavarttiṃ nidadhyādvā yonimārge dṛḍhāṃ bhiṣak

सूत्रैर्विनिर्मितां स्निग्धां शोधनद्र व्यसंयुताम् दह्यमाने तथा बस्तौ दद्याद्बस्तिं विशारदः

sūtrairvinirmitāṃ snigdhāṃ śodhanadra vyasaṃyutām dahyamāne tathā bastau dadyādbastiṃ viśāradaḥ

क्षीरिवृक्षकषायेण पयसा शीतलेन वा बस्तिः शुक्ररुजः पुंसां स्त्रीणामार्त्तवजां रुजम् हन्यादुत्तरबस्तिस्तु नोचितो मेहिनां क्वचित्

kṣīrivṛkṣakaṣāyeṇa payasā śītalena vā bastiḥ śukrarujaḥ puṃsāṃ strīṇāmārttavajāṃ rujam hanyāduttarabastistu nocito mehināṃ kvacit

उत्तरबस्तेर्गुणदोषाः सम्यग्दत्तस्य लिङ्गानि व्यापदःक्रम एव च बस्तेरुत्तरसंज्ञस्य समानं स्नेहबस्तिना

uttarabasterguṇadoṣāḥ samyagdattasya liṅgāni vyāpadaḥkrama eva ca basteruttarasaṃjñasya samānaṃ snehabastinā

फलवर्त्तिलक्षणम् घृताभ्यक्ते गुदे क्षेप्या श्लक्ष्णा स्वाङ्गुष्ठसंनिभा मलप्रवर्त्तिनी वर्त्तिः फलवर्त्तिश्च सा स्मृता

phalavarttilakṣaṇam ghṛtābhyakte gude kṣepyā ślakṣṇā svāṅguṣṭhasaṃnibhā malapravarttinī varttiḥ phalavarttiśca sā smṛtā

अथ नस्यविधिर्नाम अष्टमोऽध्यायः

तत्र नस्यस्य निरुक्तिर्नाम च नस्यं तत्कथ्यते धीरैर्नासाग्राह्यं यदौषधम् नावनं नस्यकर्मेति तस्य नामद्वयं मतम्

tatra nasyasya niruktirnāma ca nasyaṃ tatkathyate dhīrairnāsāgrāhyaṃ yadauṣadham nāvanaṃ nasyakarmeti tasya nāmadvayaṃ matam

नस्यभेदाः नस्यभेदो द्विधा प्रोक्तो रेचनं स्नेहनं तथा रेचनं कर्षणं प्रोक्तं स्नेहनं बृंहणं मतम्

nasyabhedāḥ nasyabhedo dvidhā prokto recanaṃ snehanaṃ tathā recanaṃ karṣaṇaṃ proktaṃ snehanaṃ bṛṃhaṇaṃ matam

नस्यकर्मकालः कफपित्तानिलध्वंसे पूर्वमध्यापराह्णके दिने तु गृह्यते नस्यं रात्रावप्युत्कटे गदे

nasyakarmakālaḥ kaphapittāniladhvaṃse pūrvamadhyāparāhṇake dine tu gṛhyate nasyaṃ rātrāvapyutkaṭe gade

नस्यानर्हाः समया जनाश्च नस्यं त्यजेद्भोजनान्ते दुर्दिने चापतर्पणे तथा नवप्रतिश्यायी गर्भिणी गरदूषितः

nasyānarhāḥ samayā janāśca nasyaṃ tyajedbhojanānte durdine cāpatarpaṇe tathā navapratiśyāyī garbhiṇī garadūṣitaḥ

अजीर्णीदत्तबस्तिश्च पीतस्नेहोदकासवः क्रुद्धः शोकाभिभूतश्च तृषाऽत्तो वृद्धबालकौ वेगावरोधी स्नातश्च स्नातुकामश्च वर्जयेत्

ajīrṇīdattabastiśca pītasnehodakāsavaḥ kruddhaḥ śokābhibhūtaśca tṛṣā'tto vṛddhabālakau vegāvarodhī snātaśca snātukāmaśca varjayet

नस्यार्हानर्हा अवस्थाः अष्टवर्षस्य बालस्य नस्यकर्म समाचरेत् अशीतिवर्षादूर्ध्वं च नावनं नैव दीयते

nasyārhānarhā avasthāḥ aṣṭavarṣasya bālasya nasyakarma samācaret aśītivarṣādūrdhvaṃ ca nāvanaṃ naiva dīyate

वैरेचनं नस्यम् अथ वैरेचनं नस्यं ग्राह्यं तैलैः सुतीक्ष्णकैः तीक्ष्णभेषजसिद्धैर्वा स्नेहैः क्वाथै रसैस्तथा

vairecanaṃ nasyam atha vairecanaṃ nasyaṃ grāhyaṃ tailaiḥ sutīkṣṇakaiḥ tīkṣṇabheṣajasiddhairvā snehaiḥ kvāthai rasaistathā

शिरोविरेचननस्यमात्रा नासिकारन्ध्रयोरष्टौ षट् चत्वारश्च बिन्दवः प्रत्येकं रेचने योज्या मुख्यमध्यान्त्यमात्रया

śirovirecananasyamātrā nāsikārandhrayoraṣṭau ṣaṭ catvāraśca bindavaḥ pratyekaṃ recane yojyā mukhyamadhyāntyamātrayā

नस्यकर्मण्यौषधप्रमाणम् नस्यकर्मणि दातव्यं शाणैकं तीक्ष्णमौषधम् हिङ्गु स्याद्यावमात्रं तु माषैकं सैन्धवं मतम्

nasyakarmaṇyauṣadhapramāṇam nasyakarmaṇi dātavyaṃ śāṇaikaṃ tīkṣṇamauṣadham hiṅgu syādyāvamātraṃ tu māṣaikaṃ saindhavaṃ matam

क्षीरं चैवाष्टशाणं स्यात्पानीयं च त्रिकार्षिकम् कार्षिकं मधुरं द्र व्यं नस्यकर्मणि योजयेत्

kṣīraṃ caivāṣṭaśāṇaṃ syātpānīyaṃ ca trikārṣikam kārṣikaṃ madhuraṃ dra vyaṃ nasyakarmaṇi yojayet

शिरोविरेचननस्यभेदाः अवपीडः प्रधमनं द्वौ भेदावपरौ स्मृतौ शिरोविरेचनस्यात्र तौ तु देयौ यथायथम्

śirovirecananasyabhedāḥ avapīḍaḥ pradhamanaṃ dvau bhedāvaparau smṛtau śirovirecanasyātra tau tu deyau yathāyatham

अवपीडननस्यस्वरूपम् कल्कीकृतादौषधाद्यः पीडितो निःसृतो रसः सोऽवपीडः समुद्दिष्टस्तीक्ष्णद्र व्यसमुद्भवः

avapīḍananasyasvarūpam kalkīkṛtādauṣadhādyaḥ pīḍito niḥsṛto rasaḥ so'vapīḍaḥ samuddiṣṭastīkṣṇadra vyasamudbhavaḥ

प्रधमननस्यस्वरूपम् षडङ्गुला द्विवक्रा वा नाडी चूर्णं तया धमेत् तीक्ष्णं कोलमितं वक्त्रवातैः प्रधमनं हि तत्

pradhamananasyasvarūpam ṣaḍaṅgulā dvivakrā vā nāḍī cūrṇaṃ tayā dhamet tīkṣṇaṃ kolamitaṃ vaktravātaiḥ pradhamanaṃ hi tat

रेचननस्ययोर्योग्या जनाः ऊर्ध्वजत्रुगते रोगे कफजे स्वरसंक्षये अरोचके प्रतिश्याये शिरःशूले च पीनसे शोफापस्मारकुष्ठेषु नस्यं वैरेचनं हितम्

recananasyayoryogyā janāḥ ūrdhvajatrugate roge kaphaje svarasaṃkṣaye arocake pratiśyāye śiraḥśūle ca pīnase śophāpasmārakuṣṭheṣu nasyaṃ vairecanaṃ hitam

स्नेहननस्ययोग्या जनाः भीरुस्त्रीकृशबालानां नस्यं स्नेहेन दीयते

snehananasyayogyā janāḥ bhīrustrīkṛśabālānāṃ nasyaṃ snehena dīyate

अवपीडननस्ययोग्या जनाः गलरोगे सन्निपाते निद्रा यां विषमज्वरे मनोविकारे कृमिषु युज्यते चावपीडनम्

avapīḍananasyayogyā janāḥ galaroge sannipāte nidrā yāṃ viṣamajvare manovikāre kṛmiṣu yujyate cāvapīḍanam

प्रधमननस्ययोग्या जनाः अत्यन्तोत्कटदोषेषु विसंज्ञेषु च दीयते चूर्णं प्रधमनं धीरैस्तद्धि तीक्ष्णतरं यतः

pradhamananasyayogyā janāḥ atyantotkaṭadoṣeṣu visaṃjñeṣu ca dīyate cūrṇaṃ pradhamanaṃ dhīraistaddhi tīkṣṇataraṃ yataḥ

अथावपीडनप्रधमनयोः कतिपययोगाः नस्यं स्याद् गुडशुण्ठीभ्यां पिप्पल्या सैन्धवेन च जलपिष्टेन तेनाक्षिकर्णनासाशिरोगदाः

athāvapīḍanapradhamanayoḥ katipayayogāḥ nasyaṃ syād guḍaśuṇṭhībhyāṃ pippalyā saindhavena ca jalapiṣṭena tenākṣikarṇanāsāśirogadāḥ

मन्याहनुगलोद्भूता नश्यन्ति भुजपृष्ठजाः

manyāhanugalodbhūtā naśyanti bhujapṛṣṭhajāḥ

मधूकसारादिनस्यम् मधूकसारकृष्णाभ्यां वचामरिचसैन्धवैः नस्यं कोष्णजले पिष्टं दद्यात्सञ्ज्ञाप्रबोधनम् अपस्मारे तथोन्मादे सन्निपातेऽपतन्त्रके

madhūkasārādinasyam madhūkasārakṛṣṇābhyāṃ vacāmaricasaindhavaiḥ nasyaṃ koṣṇajale piṣṭaṃ dadyātsañjñāprabodhanam apasmāre tathonmāde sannipāte'patantrake

तन्द्रा यां सैन्धवादि नस्यम् सैन्धवं श्वेतमरिचं सर्षपाः कुष्ठमेव च बस्तमूत्रेण पिष्टानि नस्यं तन्द्रा निवारणम्

tandrā yāṃ saindhavādi nasyam saindhavaṃ śvetamaricaṃ sarṣapāḥ kuṣṭhameva ca bastamūtreṇa piṣṭāni nasyaṃ tandrā nivāraṇam

तत्रैव मरिचादिप्रधमननस्यम् रोहितमत्स्यपित्तेन भावितं सैन्धवं वचा

tatraiva maricādipradhamananasyam rohitamatsyapittena bhāvitaṃ saindhavaṃ vacā

मरिचं पिप्पली शुण्ठी कङ्कोलं लशुनं परम् कट्फलं चेति तच्चूर्णं देयं प्रधमनं बुधैः

maricaṃ pippalī śuṇṭhī kaṅkolaṃ laśunaṃ param kaṭphalaṃ ceti taccūrṇaṃ deyaṃ pradhamanaṃ budhaiḥ

बृंहणनस्यविधिः अथ बृंहणनस्यस्य कल्पना कथ्यतेऽधुना मर्शश्च प्रतिमर्शश्च द्वौ भेदौ स्नेहनौ मतौ

bṛṃhaṇanasyavidhiḥ atha bṛṃhaṇanasyasya kalpanā kathyate'dhunā marśaśca pratimarśaśca dvau bhedau snehanau matau

मर्शस्य तर्पणी मात्रा मुख्या शाणैः स्मृताऽष्टभिः मध्यमा च चतुःशाणैर्हीना शाणमिता स्मृता

marśasya tarpaṇī mātrā mukhyā śāṇaiḥ smṛtā'ṣṭabhiḥ madhyamā ca catuḥśāṇairhīnā śāṇamitā smṛtā

एकैकस्मिंस्तु मात्रेयं देया नासापुटे बुधैः मर्शस्य द्वित्रिवेलं वा वीक्ष्य दोषबलाबलम्

ekaikasmiṃstu mātreyaṃ deyā nāsāpuṭe budhaiḥ marśasya dvitrivelaṃ vā vīkṣya doṣabalābalam

एकान्तरं द्व्यन्तरं वा नस्यं दद्याद्विचक्षणः त्र्! यहं पञ्चाहमथवा सप्ताहंवा सुयन्त्रितम्

ekāntaraṃ dvyantaraṃ vā nasyaṃ dadyādvicakṣaṇaḥ tr! yahaṃ pañcāhamathavā saptāhaṃvā suyantritam

मर्शे शिरोविरेके च व्यापदो विविधाः स्मृताः दोषोत्क्लेशात्क्षयाच्चैव विज्ञेयास्ता यथाक्रमम्

marśe śirovireke ca vyāpado vividhāḥ smṛtāḥ doṣotkleśātkṣayāccaiva vijñeyāstā yathākramam

दोषोत्क्लेशनिमित्तासु युञ्ज्याद्वमनशोधनम् अथ क्षयनिमित्तासु यथास्वं बृंहणं हितम्

doṣotkleśanimittāsu yuñjyādvamanaśodhanam atha kṣayanimittāsu yathāsvaṃ bṛṃhaṇaṃ hitam

शिरोनासाऽक्षिरोगेषु सूर्यावर्त्तार्धभेदके दन्तरोगे बले हीने मन्याबाह्वंसजे गदे

śironāsā'kṣirogeṣu sūryāvarttārdhabhedake dantaroge bale hīne manyābāhvaṃsaje gade

मुखशोषे कर्णनादे वातपित्तगदे तथा अकालपलिते चैव केशश्मश्रुप्रपातने युज्यते बृंहणं नस्यं स्नेहैर्वा मधुरद्र वैः

mukhaśoṣe karṇanāde vātapittagade tathā akālapalite caiva keśaśmaśruprapātane yujyate bṛṃhaṇaṃ nasyaṃ snehairvā madhuradra vaiḥ

तत्र कुङ्कुमनस्यम् सशर्करं पयःपिष्ठं भृष्टमाज्येन कुङ्कुमम्

tatra kuṅkumanasyam saśarkaraṃ payaḥpiṣṭhaṃ bhṛṣṭamājyena kuṅkumam

नस्यप्रयोगतो हन्याद्वातरक्तभवा रुजः भ्रूशङ्खाक्षिशिरः कर्णसूर्यावर्त्तार्धभेदकान्

nasyaprayogato hanyādvātaraktabhavā rujaḥ bhrūśaṅkhākṣiśiraḥ karṇasūryāvarttārdhabhedakān

अन्यद् बृंहणनस्यम् नस्यं स्यादणुतैलेन तथा नारायणेन वा माषादिना वा सर्पिर्भिस्तत्तद्भेषजसाधितैः

anyad bṛṃhaṇanasyam nasyaṃ syādaṇutailena tathā nārāyaṇena vā māṣādinā vā sarpirbhistattadbheṣajasādhitaiḥ

दोषानुसारेण नस्ये स्नेहव्यस्था तैलं कफे स्याद्वाते च केवले पवने वसा दद्यान्नस्यं सदा पित्ते सर्पिर्मज्जानमेव च

doṣānusāreṇa nasye snehavyasthā tailaṃ kaphe syādvāte ca kevale pavane vasā dadyānnasyaṃ sadā pitte sarpirmajjānameva ca

पक्षाघातादौ माषादिनस्यम् माषात्मगुप्तारास्नाभिर्बलारुबुकरोहिषैः कृतोऽश्वगन्धया क्वाथो हिङ्गुसैन्धवसंयुतः

pakṣāghātādau māṣādinasyam māṣātmaguptārāsnābhirbalārubukarohiṣaiḥ kṛto'śvagandhayā kvātho hiṅgusaindhavasaṃyutaḥ

कोष्णो नस्यप्रयोगेण पक्षाघातं सकम्पनम् जयेदर्दितवातं च मन्यास्तम्भापबाहुकौ

koṣṇo nasyaprayogeṇa pakṣāghātaṃ sakampanam jayedarditavātaṃ ca manyāstambhāpabāhukau

प्रतिमर्शनस्यमात्रा प्रतिमर्शस्य मात्रा तु द्विद्विबिन्दुमिता मता प्रत्येकशो नस्तकयोः स्नेहेनेति विनिश्चितम्

pratimarśanasyamātrā pratimarśasya mātrā tu dvidvibindumitā matā pratyekaśo nastakayoḥ sneheneti viniścitam

विन्द्वात्मकमात्रालक्षणम् स्नेहे ग्रन्थिद्वयं यावन्निमग्ना चोद्धृता ततः तर्जनी यं स्रवेद्विन्दुं सा मात्रा बिन्दुसञ्ज्ञिता

vindvātmakamātrālakṣaṇam snehe granthidvayaṃ yāvannimagnā coddhṛtā tataḥ tarjanī yaṃ sravedvinduṃ sā mātrā bindusañjñitā

एवं विधैर्बिन्दुसञ्ज्ञैरष्टभिः शाण उच्यते स देयो मर्शनस्ये तु प्रतिमर्शो द्विबिन्दुकः

evaṃ vidhairbindusañjñairaṣṭabhiḥ śāṇa ucyate sa deyo marśanasye tu pratimarśo dvibindukaḥ

प्रतिमर्शनस्यस्य चतुर्दशसमयः समयाः प्रतिमर्शस्य बुधैः प्रोक्ताश्चतुर्दश प्रभाते दन्तकाष्ठान्ते गृहान्निर्गमने तथा

pratimarśanasyasya caturdaśasamayaḥ samayāḥ pratimarśasya budhaiḥ proktāścaturdaśa prabhāte dantakāṣṭhānte gṛhānnirgamane tathā

व्यायामाध्वव्यवायान्ते विण्मूत्रान्तेऽञ्जने कृते कवलान्ते भोजनान्ते दिवासुप्तोत्थिते तथा वमनान्ते तथा सायं प्रतिमर्शः प्रयुज्यते

vyāyāmādhvavyavāyānte viṇmūtrānte'ñjane kṛte kavalānte bhojanānte divāsuptotthite tathā vamanānte tathā sāyaṃ pratimarśaḥ prayujyate

प्रतिमर्शनस्यस्य निषिक्तलक्षणम् ईषदुच्छिक्कनात्स्नेहो यदा वक्त्रं प्रपद्यते

pratimarśanasyasya niṣiktalakṣaṇam īṣaducchikkanātsneho yadā vaktraṃ prapadyate

नस्ये निषिक्तं तं विद्यात्प्रतिमर्शप्रमाणतः उच्छिन्दन्न पिबेच्चैतन्निष्ठीवेन्मुखमागतम्

nasye niṣiktaṃ taṃ vidyātpratimarśapramāṇataḥ ucchindanna pibeccaitanniṣṭhīvenmukhamāgatam

प्रतिमर्शनस्ययोग्या जनाः क्षीणे तृष्णास्यशीर्षार्त्ते बाले वृद्धे च युज्यते प्रतिमर्शेनशाम्यन्ति रोगाश्चैवोर्ध्वजत्रुजाः वलीपलितनाशश्च बलमिन्द्रि यजं भवेत्

pratimarśanasyayogyā janāḥ kṣīṇe tṛṣṇāsyaśīrṣārtte bāle vṛddhe ca yujyate pratimarśenaśāmyanti rogāścaivordhvajatrujāḥ valīpalitanāśaśca balamindri yajaṃ bhavet

पलितरोगे नस्यम् बिभीतनिम्बगम्भारी शिवा शेलुश्च काकिनी एकैकतैलनस्येन पलितं नश्यति ध्रुवम्

palitaroge nasyam bibhītanimbagambhārī śivā śeluśca kākinī ekaikatailanasyena palitaṃ naśyati dhruvam

नस्यग्रहणविधिः अथ नस्यविधिं वक्ष्ये नस्यग्रहणहेतवे देशे वातरजोमुक्ते कृतदन्तनिघर्षणम्

nasyagrahaṇavidhiḥ atha nasyavidhiṃ vakṣye nasyagrahaṇahetave deśe vātarajomukte kṛtadantanigharṣaṇam

विशुद्धं धूमपानेन स्विन्नभालगलं तथा उत्तानशायिनं किंचित्प्रलम्बशिरसं नरम्

viśuddhaṃ dhūmapānena svinnabhālagalaṃ tathā uttānaśāyinaṃ kiṃcitpralambaśirasaṃ naram

आस्तीर्णहस्तपादं च वस्त्राच्छादितलोचनम् समुन्नमितनासाऽग्र वैद्यौ नस्येन योजयेत्

āstīrṇahastapādaṃ ca vastrācchāditalocanam samunnamitanāsā'gra vaidyau nasyena yojayet

कोष्णमच्छिन्नधारं च हेमतारादिशुक्तिभिः शुक्त्या वा यत्र युक्त्या वा प्लोतैर्वा नस्यमाचरेत्

koṣṇamacchinnadhāraṃ ca hematārādiśuktibhiḥ śuktyā vā yatra yuktyā vā plotairvā nasyamācaret

नस्यप्रयोगसमये वर्ज्या विषयाः नस्येष्वासिच्यमानेषु शिरो नैव प्रकम्पयेत् न कुप्येन्न प्रभाषेत नोच्छिन्देन्नहसेत्तथा

nasyaprayogasamaye varjyā viṣayāḥ nasyeṣvāsicyamāneṣu śiro naiva prakampayet na kupyenna prabhāṣeta nocchindennahasettathā

एतैर्हि विहितः स्नेहो नैवान्तः संप्रपद्यते

etairhi vihitaḥ sneho naivāntaḥ saṃprapadyate

नस्यप्रमादजा रोगाः ततः कासप्रतिश्यायशिरोऽक्षिगदसम्भवः शृङ्गाटकमभिप्लाव्य स्थापयेन्न गिलेद् द्र वम्

nasyapramādajā rogāḥ tataḥ kāsapratiśyāyaśiro'kṣigadasambhavaḥ śṛṅgāṭakamabhiplāvya sthāpayenna giled dra vam

नस्यधारणमात्रा पञ्च सप्त दशैव स्युर्मात्रा नस्यस्य धारणे

nasyadhāraṇamātrā pañca sapta daśaiva syurmātrā nasyasya dhāraṇe

नस्यधारणानन्तरं कर्त्तव्यकर्म उपविश्याथ निष्ठीवेन्नासावक्त्रगतं द्र वम् वामदक्षिणपार्श्वाभ्यां निष्ठीवेत्सम्मुखे न हि

nasyadhāraṇānantaraṃ karttavyakarma upaviśyātha niṣṭhīvennāsāvaktragataṃ dra vam vāmadakṣiṇapārśvābhyāṃ niṣṭhīvetsammukhe na hi

नस्यानन्तरं त्याज्यकर्माणि नस्ये नीते मनस्तापं रजः क्रोधं च सन्त्यजेत् शयीत निद्रा ं! त्यक्त्वा च प्रोत्तानो वाक्शतं नरः तथा वैरेचनस्यान्ते धूमो वा कवलो हितः

nasyānantaraṃ tyājyakarmāṇi nasye nīte manastāpaṃ rajaḥ krodhaṃ ca santyajet śayīta nidrā ṃ! tyaktvā ca prottāno vākśataṃ naraḥ tathā vairecanasyānte dhūmo vā kavalo hitaḥ

नस्यस्य लक्षणत्रयम् नस्ये त्रीण्युपदिष्टानि लक्षणानि प्रयोगतः शुद्धिहीनातियोगानि विशेषाच्छास्त्रचिन्तकैः

nasyasya lakṣaṇatrayam nasye trīṇyupadiṣṭāni lakṣaṇāni prayogataḥ śuddhihīnātiyogāni viśeṣācchāstracintakaiḥ

शिरःशुद्धिलक्षणम् लाघवं मनसः शुद्धिः स्रोतसां व्याधिसंक्षयः चित्तेन्द्रि यप्रसादश्च शिरसः शुद्धिलक्षणम्

śiraḥśuddhilakṣaṇam lāghavaṃ manasaḥ śuddhiḥ srotasāṃ vyādhisaṃkṣayaḥ cittendri yaprasādaśca śirasaḥ śuddhilakṣaṇam

हीनशुद्धिलक्षणम् कण्डूपदेहोगुरुता स्रोतसां कफसंस्रवः मूर्ध्नि हीनविशुद्धेस्तु लक्षणं परिकीर्त्तितम्

hīnaśuddhilakṣaṇam kaṇḍūpadehogurutā srotasāṃ kaphasaṃsravaḥ mūrdhni hīnaviśuddhestu lakṣaṇaṃ parikīrttitam

अतिशयशुद्धस्य लक्षणम् मस्तुलुङ्गागमो वातवृद्धिरिन्द्रि यविभ्रमः शून्यता शिरसश्चापि मूर्ध्नि गाढं विरेचिते

atiśayaśuddhasya lakṣaṇam mastuluṅgāgamo vātavṛddhirindri yavibhramaḥ śūnyatā śirasaścāpi mūrdhni gāḍhaṃ virecite

हीनातिसम्यक्शुद्धिक्रियाः हीनातिशुद्धे शिरसि कफवातघ्नमाचरेत् सम्यग्विशुद्धे शिरसि सर्पिर्नस्ये निषेचयेत्

hīnātisamyakśuddhikriyāḥ hīnātiśuddhe śirasi kaphavātaghnamācaret samyagviśuddhe śirasi sarpirnasye niṣecayet

अतिस्निग्धस्य लक्षणं चिकित्सा च कफप्रसेकः शिरसो गुरुतेन्द्रि यविभ्रमः लक्षणं तदतिस्निग्धे तत्र रूक्षं प्रदापयेत् भोजयेच्चानभिष्यन्दि नस्याचारिकमादिशेत्

atisnigdhasya lakṣaṇaṃ cikitsā ca kaphaprasekaḥ śiraso gurutendri yavibhramaḥ lakṣaṇaṃ tadatisnigdhe tatra rūkṣaṃ pradāpayet bhojayeccānabhiṣyandi nasyācārikamādiśet

पञ्चकर्मणां नामानि वमनं रेचनं नस्यं निरूहश्चानुवासनम् एतानि पञ्च कर्माणि कथितानि मुनीश्वरैः

pañcakarmaṇāṃ nāmāni vamanaṃ recanaṃ nasyaṃ nirūhaścānuvāsanam etāni pañca karmāṇi kathitāni munīśvaraiḥ

अथ धूमपानविधिर्नाम नवमोऽध्यायः

तत्र धूमसंख्या धूमस्तु षड्विधः प्रोक्तः शमनो बृंहणस्तथा रेचनः कासहा चैव वामनो व्रणधूपनः

tatra dhūmasaṃkhyā dhūmastu ṣaḍvidhaḥ proktaḥ śamano bṛṃhaṇastathā recanaḥ kāsahā caiva vāmano vraṇadhūpanaḥ

शमनबृंहणरेचनधूमानां पर्यायाः शमनस्य तु पर्यायौ मध्यः प्रायोगिकस्तथा बृंहणस्यापि पर्यायौ स्नेहनो मृदुरेव च रेचनस्यापि पर्यायौ शोधनस्तीक्ष्ण एव च

śamanabṛṃhaṇarecanadhūmānāṃ paryāyāḥ śamanasya tu paryāyau madhyaḥ prāyogikastathā bṛṃhaṇasyāpi paryāyau snehano mṛdureva ca recanasyāpi paryāyau śodhanastīkṣṇa eva ca

धूमपानानर्हा जनाः अधूमार्हाश्च खल्वेते श्रान्तो भीतश्च दुःखितः

dhūmapānānarhā janāḥ adhūmārhāśca khalvete śrānto bhītaśca duḥkhitaḥ

दत्तबस्तिर्विरिक्तश्च रात्रौ जागरितस्तथा पिपासितश्च दाहार्तस्तालुशोषी तथोदरी

dattabastirviriktaśca rātrau jāgaritastathā pipāsitaśca dāhārtastāluśoṣī tathodarī

शिरोऽभितापी तिमिरी छर्द्याध्मानप्रपीडितः क्षतोरस्कः प्रमेहार्तः पाण्डुरोगी च गर्भिणी

śiro'bhitāpī timirī chardyādhmānaprapīḍitaḥ kṣatoraskaḥ pramehārtaḥ pāṇḍurogī ca garbhiṇī

रूक्षः क्षीणोऽभ्यवहृतक्षीरक्षौद्र घृतासवः भुक्तान्नदधिमत्स्यश्च बालो वृद्धः कृशस्तथा

rūkṣaḥ kṣīṇo'bhyavahṛtakṣīrakṣaudra ghṛtāsavaḥ bhuktānnadadhimatsyaśca bālo vṛddhaḥ kṛśastathā

अकाले धूमपाने दोषस्तत्प्रतीकारश्च अकाले चातिपीतश्च धूमः कुर्यादुपद्र वान् तत्रेष्टं सर्पिषः पानं नावनाञ्जनतर्पणम्

akāle dhūmapāne doṣastatpratīkāraśca akāle cātipītaśca dhūmaḥ kuryādupadra vān tatreṣṭaṃ sarpiṣaḥ pānaṃ nāvanāñjanatarpaṇam

सर्पिरिक्षुरसं द्रा क्षां पयो वा शर्कराम्बु वा मधुराम्लौ रसौ वाऽपि शमनाय प्रदापयेत्

sarpirikṣurasaṃ drā kṣāṃ payo vā śarkarāmbu vā madhurāmlau rasau vā'pi śamanāya pradāpayet

धूमपानस्य समया गुणाश्च धूमस्तु द्वादशाद्वर्षाद् गृह्यतेऽशीतिकान्न च कासश्वासप्रतिश्यायान्मन्याहनुशिरोरुजः

dhūmapānasya samayā guṇāśca dhūmastu dvādaśādvarṣād gṛhyate'śītikānna ca kāsaśvāsapratiśyāyānmanyāhanuśirorujaḥ

वातश्लेष्मविकारांश्च हन्याद् धूमः सुयोजितः धूमप्रयोगात्पुरुषः प्रसन्नेन्द्रि यवाङ्मनाः दृढकेशद्विजश्मश्रुः सुगन्धिवदनो भवेत्

vātaśleṣmavikārāṃśca hanyād dhūmaḥ suyojitaḥ dhūmaprayogātpuruṣaḥ prasannendri yavāṅmanāḥ dṛḍhakeśadvijaśmaśruḥ sugandhivadano bhavet

धूमनलिकाविधानम् धूमनाडी भवेत्तत्र त्रिखण्डा च त्रिपर्विका

dhūmanalikāvidhānam dhūmanāḍī bhavettatra trikhaṇḍā ca triparvikā

कनिष्ठिकापरीणाहा राजमाषागमान्तरा धूमनाडी भवेद्दीर्घा शमने रोगिणोऽङ्गुलैः

kaniṣṭhikāparīṇāhā rājamāṣāgamāntarā dhūmanāḍī bhaveddīrghā śamane rogiṇo'ṅgulaiḥ

चत्वारिंशन्मितैस्तद्वद् द्वात्रिंशद्भिर्मृदौ मता तीक्ष्णे चतुर्विंशतिभिः कासघ्नी षोडशोन्मितैः

catvāriṃśanmitaistadvad dvātriṃśadbhirmṛdau matā tīkṣṇe caturviṃśatibhiḥ kāsaghnī ṣoḍaśonmitaiḥ

दशाङ्गुलैर्वामनीये तथा स्याद् व्रणनाडिका कलायमण्डलस्थूला कुलत्थागमरन्ध्रिका

daśāṅgulairvāmanīye tathā syād vraṇanāḍikā kalāyamaṇḍalasthūlā kulatthāgamarandhrikā

धूमपानार्थमीषिकाविधानम् अथेषिकां प्रलिम्पेच्च सुश्लक्ष्णां द्वादशाङ्गुलाम् धूमद्र व्यस्य कल्केन लेपश्चाष्टाङ्गुलः स्मृतः

dhūmapānārthamīṣikāvidhānam atheṣikāṃ pralimpecca suślakṣṇāṃ dvādaśāṅgulām dhūmadra vyasya kalkena lepaścāṣṭāṅgulaḥ smṛtaḥ

कल्कं कर्षमितं लिप्त्वा छायाशुष्कं च कारयेत् ईषिकामपनीयाथ स्नेहाक्तां वर्त्तिमादरात्

kalkaṃ karṣamitaṃ liptvā chāyāśuṣkaṃ ca kārayet īṣikāmapanīyātha snehāktāṃ varttimādarāt

अङ्गारैर्दीपितां कृत्वा धृत्वा नेत्रस्य रन्ध्रके वदनेन पिबेद् धूमं वदनेनैव सन्त्यजेत्

aṅgārairdīpitāṃ kṛtvā dhṛtvā netrasya randhrake vadanena pibed dhūmaṃ vadanenaiva santyajet

नासिकाभ्यां ततः पीत्वा मुखेनैव वमेत्सुधीः शरावसम्पुटे क्षिप्त्वा कल्कमङ्गारदीपितम् छिद्रे नेत्रं निवेश्याथ व्रणं तेनैव धूपयेत्

nāsikābhyāṃ tataḥ pītvā mukhenaiva vametsudhīḥ śarāvasampuṭe kṣiptvā kalkamaṅgāradīpitam chidre netraṃ niveśyātha vraṇaṃ tenaiva dhūpayet

शमनादिधूमानां द्र व्याणि एलादिकल्कं शमने स्निग्धं सर्जरसं मृदौ रेचने तीक्ष्णकल्कं च कासघ्नं क्षुद्रि कोषणम्

śamanādidhūmānāṃ dra vyāṇi elādikalkaṃ śamane snigdhaṃ sarjarasaṃ mṛdau recane tīkṣṇakalkaṃ ca kāsaghnaṃ kṣudri koṣaṇam

वामने स्नायुचर्माद्यं दद्याद् धूमस्य पानकम् व्रणे निम्बवचाद्यं च धूपनं सम्प्रशस्यते

vāmane snāyucarmādyaṃ dadyād dhūmasya pānakam vraṇe nimbavacādyaṃ ca dhūpanaṃ sampraśasyate

बालग्रहादिष्वपराजितो धूपः अन्येऽपि धूमा गेहेषु कर्तव्या रोगशान्तये

bālagrahādiṣvaparājito dhūpaḥ anye'pi dhūmā geheṣu kartavyā rogaśāntaye

मयूरपिच्छं निम्बस्य पत्राणि बृहतीफलम् मरिचं हिङ्गु मांसी च बीजं कार्पाससम्भवम्

mayūrapicchaṃ nimbasya patrāṇi bṛhatīphalam maricaṃ hiṅgu māṃsī ca bījaṃ kārpāsasambhavam

छागरोमाहिनिर्मोकं विष्ठा वैडालिकी तथा गजदन्तश्च तच्चूर्णं किच्चिद्घृतविमिश्रितम्

chāgaromāhinirmokaṃ viṣṭhā vaiḍālikī tathā gajadantaśca taccūrṇaṃ kiccidghṛtavimiśritam

गेहेषु धूपनं दत्तं सर्वान्बालग्रहाञ्जयेत् पिशाचान्राक्षसाञ्जित्वा सर्वज्वरहरं भवेत्

geheṣu dhūpanaṃ dattaṃ sarvānbālagrahāñjayet piśācānrākṣasāñjitvā sarvajvaraharaṃ bhavet

धूमपाने पथ्यं नेत्रद्र व्याणि च परिहारस्तु धूमेषु कार्यो रेचननस्यवत् नेत्राणि धातुजान्याहुर्नलवंशादिजान्यपि

dhūmapāne pathyaṃ netradra vyāṇi ca parihārastu dhūmeṣu kāryo recananasyavat netrāṇi dhātujānyāhurnalavaṃśādijānyapi

अथ गण्डूषकवलप्रतिसारणविधिर्नाम दशमोऽध्यायः

तत्र गण्डूषकवलयोर्भेदा! चतुर्विधः स्याद्गण्डूषः स्नैहिकः शमनस्तथा शोधनो रोपणश्चैव कवलश्चापि तद्विधः

tatra gaṇḍūṣakavalayorbhedā! caturvidhaḥ syādgaṇḍūṣaḥ snaihikaḥ śamanastathā śodhano ropaṇaścaiva kavalaścāpi tadvidhaḥ

तद्भेदानां प्रकाराः स्निग्धोष्णैः स्नैहिको वाते स्वादुशीतैः प्रसादनः पित्ते कट्वम्ललवणैरुष्णैः संशोधनः कफे

tadbhedānāṃ prakārāḥ snigdhoṣṇaiḥ snaihiko vāte svāduśītaiḥ prasādanaḥ pitte kaṭvamlalavaṇairuṣṇaiḥ saṃśodhanaḥ kaphe

कषायतिक्तमधुरैः कदुष्णो रोपणो व्रणे चतुष्प्रकारो गण्डूषः कवलश्चापि कीर्त्तितः

kaṣāyatiktamadhuraiḥ kaduṣṇo ropaṇo vraṇe catuṣprakāro gaṇḍūṣaḥ kavalaścāpi kīrttitaḥ

गण्डूषकवलयोर्लक्षणम् असञ्चारी मुखे पूर्णे गण्डूषः कवलश्चरः तत्र द्र वेण गण्डूषः कल्केन कवलः स्मृतः

gaṇḍūṣakavalayorlakṣaṇam asañcārī mukhe pūrṇe gaṇḍūṣaḥ kavalaścaraḥ tatra dra veṇa gaṇḍūṣaḥ kalkena kavalaḥ smṛtaḥ

गण्डूषकवलयोरौषधमात्रा दद्याद् द्र वेषु चूर्णं च गण्डूषे कोलमात्रकम् कर्षप्रमाणः कल्कश्च दीयते कवले बुधैः

gaṇḍūṣakavalayorauṣadhamātrā dadyād dra veṣu cūrṇaṃ ca gaṇḍūṣe kolamātrakam karṣapramāṇaḥ kalkaśca dīyate kavale budhaiḥ

गण्डूषस्य योग्याऽवस्था तद्धारणप्रमाणं च धार्यन्ते पञ्चमाद्वर्षाद्गण्डूषकवलादयः गण्डूषान्सुस्थितः कुर्यात्स्विन्नभालगलादिकः

gaṇḍūṣasya yogyā'vasthā taddhāraṇapramāṇaṃ ca dhāryante pañcamādvarṣādgaṇḍūṣakavalādayaḥ gaṇḍūṣānsusthitaḥ kuryātsvinnabhālagalādikaḥ

मनुष्यस्त्रींस्तथा पञ्च सप्त वा दोषनाशनात् कफपूर्णास्यता यावच्छेदो दोषस्य वा भवेत् नेत्रघ्राणस्रुतिर्यावत्तावद् गण्डूषधारणम्

manuṣyastrīṃstathā pañca sapta vā doṣanāśanāt kaphapūrṇāsyatā yāvacchedo doṣasya vā bhavet netraghrāṇasrutiryāvattāvad gaṇḍūṣadhāraṇam

वाते स्नैहिकगण्डूषः तिलकल्कोदकं क्षीरं स्नेहो वा स्नैहिके हितः

vāte snaihikagaṇḍūṣaḥ tilakalkodakaṃ kṣīraṃ sneho vā snaihike hitaḥ

दाहनाशनगण्डूषः तिला नीलोत्पलं सर्पिः शर्करा क्षीरमेव च सक्षौद्रो हनुवक्त्रस्थो गण्डूषो दाहनाशनः

dāhanāśanagaṇḍūṣaḥ tilā nīlotpalaṃ sarpiḥ śarkarā kṣīrameva ca sakṣaudro hanuvaktrastho gaṇḍūṣo dāhanāśanaḥ

मुखव्रणादौ मधुगण्डूषः वैशद्यं जनयत्यास्ये सन्दधाति मुखव्रणान् दाहतृष्णाप्रशमनं मधुगण्डूषधारणम्

mukhavraṇādau madhugaṇḍūṣaḥ vaiśadyaṃ janayatyāsye sandadhāti mukhavraṇān dāhatṛṣṇāpraśamanaṃ madhugaṇḍūṣadhāraṇam

विषक्षाराग्निदग्धे गण्डूषः विषक्षाराग्निदग्धे च सर्पिधार्यं पयोऽथवा

viṣakṣārāgnidagdhe gaṇḍūṣaḥ viṣakṣārāgnidagdhe ca sarpidhāryaṃ payo'thavā

दन्तचाले गण्डूषः तैलसैन्धवगण्डूषो दन्तचाले प्रशस्यते

dantacāle gaṇḍūṣaḥ tailasaindhavagaṇḍūṣo dantacāle praśasyate

मुखशोषे कफे च हितः काञ्जिकगण्डूषः शोषं मुखस्य वैरस्यं गण्डूषः काञ्जिको जयेत् सिन्धुत्रिकटुराजीभिरार्द्र केण कफे हितः

mukhaśoṣe kaphe ca hitaḥ kāñjikagaṇḍūṣaḥ śoṣaṃ mukhasya vairasyaṃ gaṇḍūṣaḥ kāñjiko jayet sindhutrikaṭurājībhirārdra keṇa kaphe hitaḥ

कफरक्तपित्तनाशनो गण्डूषः त्रिफलामधुगण्डूषः कफासृक्पित्तनाशनः

kapharaktapittanāśano gaṇḍūṣaḥ triphalāmadhugaṇḍūṣaḥ kaphāsṛkpittanāśanaḥ

मुखपाकर्न्घो गण्डूषः दार्वी गुडूची त्रिफला द्रा क्षा जात्याश्च पल्लवाः यवासश्चेति तत्क्वाथः षष्ठांशक्षौद्र संयुतः शीतो मुखे धृतो हन्यान्मुखपाकं त्रिदोषजम्

mukhapākarngho gaṇḍūṣaḥ dārvī guḍūcī triphalā drā kṣā jātyāśca pallavāḥ yavāsaśceti tatkvāthaḥ ṣaṣṭhāṃśakṣaudra saṃyutaḥ śīto mukhe dhṛto hanyānmukhapākaṃ tridoṣajam

गण्डूषादिषु परस्परं द्र व्यैक्यम् यस्यौषधस्य गण्डूषस्तस्यैव प्रतिसारणम् कवलश्चापि तस्यैव ज्ञेयोऽत्र कुशलैर्न रैः

gaṇḍūṣādiṣu parasparaṃ dra vyaikyam yasyauṣadhasya gaṇḍūṣastasyaiva pratisāraṇam kavalaścāpi tasyaiva jñeyo'tra kuśalairna raiḥ

कफवातजारुचिनाशकः कवलः केसरं मातुलुङ्गस्य सैन्धवोषणसंयुतम् हन्यात्कवलतो जाड्यमरुचिं कफवातजाम्

kaphavātajārucināśakaḥ kavalaḥ kesaraṃ mātuluṅgasya saindhavoṣaṇasaṃyutam hanyātkavalato jāḍyamaruciṃ kaphavātajām

प्रतिसारणप्रयोगमाह प्रतिसारणप्रयोगभेदाः कल्कोऽवलेहश्चूर्णं च त्रिविधं प्रतिसारणम् अङ्गुल्यग्रगृहीतं च यथास्वं मुखरोगिणाम्

pratisāraṇaprayogamāha pratisāraṇaprayogabhedāḥ kalko'valehaścūrṇaṃ ca trividhaṃ pratisāraṇam aṅgulyagragṛhītaṃ ca yathāsvaṃ mukharogiṇām

दन्तमुखकण्ठरोगेषु प्रतिसारणचूर्णम् कुष्ठं दार्वी समङ्गा च पाठा तिक्ता च पीतिका तेजनी मुस्तलोध्रे च चूर्णं स्यात्प्रतिसारणम् रक्तस्रुतिं दन्तपीडां शोथं दाहं च नाशयेत्

dantamukhakaṇṭharogeṣu pratisāraṇacūrṇam kuṣṭhaṃ dārvī samaṅgā ca pāṭhā tiktā ca pītikā tejanī mustalodhre ca cūrṇaṃ syātpratisāraṇam raktasrutiṃ dantapīḍāṃ śothaṃ dāhaṃ ca nāśayet

गण्डूषादीनां हीनातियोगजा दोषाः हीनयोगात्कफोत्क्लेशो रसाज्ञानारुची तथा अतियोगान्मुखे पाकः शोषस्तृष्णा क्लमो भवेत्

gaṇḍūṣādīnāṃ hīnātiyogajā doṣāḥ hīnayogātkaphotkleśo rasājñānārucī tathā atiyogānmukhe pākaḥ śoṣastṛṣṇā klamo bhavet

गण्डूषे शुद्धिलक्षणम् व्याधेरपचयस्तुष्टिर्वैशद्यं वक्त्रलाघवम् इन्द्रि याणां प्रसादश्च गण्डूषे शुद्धिलक्षणम्

gaṇḍūṣe śuddhilakṣaṇam vyādherapacayastuṣṭirvaiśadyaṃ vaktralāghavam indri yāṇāṃ prasādaśca gaṇḍūṣe śuddhilakṣaṇam

अथ लेपविधिर्नाम एकादशोऽध्यायः

लेपस्य नामानि तद्भेदाश्च आलेपस्य च नामानि लिप्तो लेपश्च लेपनम् दोषघ्नो विषहा वर्ण्यो मुखलेपस्त्रिधा मतः

lepasya nāmāni tadbhedāśca ālepasya ca nāmāni lipto lepaśca lepanam doṣaghno viṣahā varṇyo mukhalepastridhā mataḥ

लेपस्य मात्रा त्रिप्रमाणश्चतुर्भागस्त्रिभागोऽधाङ्गुलोन्नतः आद्रो र्! व्याधिहरः स स्याच्छुष्को दूषयतिच्छविम्

lepasya mātrā tripramāṇaścaturbhāgastribhāgo'dhāṅgulonnataḥ ādro r! vyādhiharaḥ sa syācchuṣko dūṣayaticchavim

शोथघ्नो लेपः पुनर्नवा दारु शुण्ठीं सिद्धार्थं शिग्रुमेव च पिष्ट्वा चैवारनालेन प्रलेपः सर्वशोथजित्

śothaghno lepaḥ punarnavā dāru śuṇṭhīṃ siddhārthaṃ śigrumeva ca piṣṭvā caivāranālena pralepaḥ sarvaśothajit

दाहनाशको लेपः बिभीतफलमज्जाया लेपो दाहार्त्तिनाशनः

dāhanāśako lepaḥ bibhītaphalamajjāyā lepo dāhārttināśanaḥ

विसर्पशोथव्रणादौ दशाङ्गलेपः शिरीषं मधुयष्टी च तगरं रक्तचन्दनम् एला मांसी निशायुग्मं कुष्ठं बालकमेव च इति संचूर्ण्य लेपोऽय पञ्चमांशघृतप्लुतः

visarpaśothavraṇādau daśāṅgalepaḥ śirīṣaṃ madhuyaṣṭī ca tagaraṃ raktacandanam elā māṃsī niśāyugmaṃ kuṣṭhaṃ bālakameva ca iti saṃcūrṇya lepo'ya pañcamāṃśaghṛtaplutaḥ

जलेन क्रियते सुज्ञैर्दशाङ्ग इति संज्ञितः विसर्पान्विषविस्फोटशोथान्दुष्टव्रणाञ्जयेत्

jalena kriyate sujñairdaśāṅga iti saṃjñitaḥ visarpānviṣavisphoṭaśothānduṣṭavraṇāñjayet

आरुष्करशोथघ्नो लेपः अजादुग्धतिलैर्लेपो नवनीतेन संयुतः शोथमारुष्करं हन्ति लेपो वा कृष्णमृत्तिकैः

āruṣkaraśothaghno lepaḥ ajādugdhatilairlepo navanītena saṃyutaḥ śothamāruṣkaraṃ hanti lepo vā kṛṣṇamṛttikaiḥ

कीटघ्नो लेपः लाङ्गल्यतिविषाऽलाबुजालिनीमूलबीजकैः लेपो धान्याम्बुसम्पिष्टः कीटविस्फोटनाशनः

kīṭaghno lepaḥ lāṅgalyativiṣā'lābujālinīmūlabījakaiḥ lepo dhānyāmbusampiṣṭaḥ kīṭavisphoṭanāśanaḥ

मुखकान्तिकरो लेपः रक्तचन्दनमञ्जिष्ठलोध्रकुष्ठप्रियङ्गवः वटाङ्कुरा मसूराश्च व्यङ्गघ्ना मुखकान्तिदाः

mukhakāntikaro lepaḥ raktacandanamañjiṣṭhalodhrakuṣṭhapriyaṅgavaḥ vaṭāṅkurā masūrāśca vyaṅgaghnā mukhakāntidāḥ

मुखकान्तिकरं लेपान्तरम् मातुलुङ्गजटा सर्पिः शिला गोशकृतो रसः मुखकान्तिकरो लेपः पिटिकाव्यङ्गकालजित्

mukhakāntikaraṃ lepāntaram mātuluṅgajaṭā sarpiḥ śilā gośakṛto rasaḥ mukhakāntikaro lepaḥ piṭikāvyaṅgakālajit

तारुण्यपिटिकाऽपहा लेपा लोध्रधान्यवचालेपस्तारुण्यपिटिकाऽपहः तद्वद्गोरोचनायुक्तं मरिचं मुखलेपनम् सिद्धार्थकवचालोध्रसैन्धवैश्च प्रलेपनम्

tāruṇyapiṭikā'pahā lepā lodhradhānyavacālepastāruṇyapiṭikā'pahaḥ tadvadgorocanāyuktaṃ maricaṃ mukhalepanam siddhārthakavacālodhrasaindhavaiśca pralepanam

व्यङ्गहरा लेपाः व्यङ्गेषु चार्जुनत्वग्वामञ्जिष्ठा वा समाक्षिका लेपः सनवनीतो वा श्वेताश्वखुरजामषी

vyaṅgaharā lepāḥ vyaṅgeṣu cārjunatvagvāmañjiṣṭhā vā samākṣikā lepaḥ sanavanīto vā śvetāśvakhurajāmaṣī

मुखकार्ष्ण्ये लेपः अर्कक्षीरहरिद्रा भ्यां मर्दयित्वा विलेपनात् मुखकार्ष्ण्यं शमं याति चिरकालोद्भवं ध्रुवम्

mukhakārṣṇye lepaḥ arkakṣīraharidrā bhyāṃ mardayitvā vilepanāt mukhakārṣṇyaṃ śamaṃ yāti cirakālodbhavaṃ dhruvam

तत्रैव लेपान्तरम् वटस्य पाण्डुपत्राणि मालती रक्तचन्दनम्

tatraiva lepāntaram vaṭasya pāṇḍupatrāṇi mālatī raktacandanam

कुष्ठं कालीयकं लोध्रमेभिर्लेपं प्रयोजयेत् तारुण्यपिटिकाव्यङ्गनीलिकादिविनाशनम्

kuṣṭhaṃ kālīyakaṃ lodhramebhirlepaṃ prayojayet tāruṇyapiṭikāvyaṅganīlikādivināśanam

अरुंषिकायां लेपः पुराणमथ पिण्याकं पुरीषं कुक्कुटस्य च मूत्रपिष्टः प्रलेपोऽय शीघ्रं हन्यादरुंषिकाम्

aruṃṣikāyāṃ lepaḥ purāṇamatha piṇyākaṃ purīṣaṃ kukkuṭasya ca mūtrapiṣṭaḥ pralepo'ya śīghraṃ hanyādaruṃṣikām

तत्रैव लेपान्तरम् खदिरारिष्टजम्बूनां त्वग्भिर्वा मूत्रसंयुतैः कुटजत्वक्सैन्धवं च लेपो हन्यादरुंषिकाम्

tatraiva lepāntaram khadirāriṣṭajambūnāṃ tvagbhirvā mūtrasaṃyutaiḥ kuṭajatvaksaindhavaṃ ca lepo hanyādaruṃṣikām

दारुणके लेपः प्रियाल बीजमधुककुष्ठमाषैः ससैन्धवैः कार्यो दारुणके मूर्ध्नि प्रलेपो मधुसंयुतः

dāruṇake lepaḥ priyāla bījamadhukakuṣṭhamāṣaiḥ sasaindhavaiḥ kāryo dāruṇake mūrdhni pralepo madhusaṃyutaḥ

तत्रैवान्यल्लेपद्वयम् दुग्धेन खाखसं बीजं प्रलेपाद्दारुणं जयेत् आम्रबीजस्य चूर्णं तु शिवाचूर्णसमं द्वयम् दुग्धपिष्टः प्रलेपोऽय दारुणं हन्ति दारुणम्

tatraivānyallepadvayam dugdhena khākhasaṃ bījaṃ pralepāddāruṇaṃ jayet āmrabījasya cūrṇaṃ tu śivācūrṇasamaṃ dvayam dugdhapiṣṭaḥ pralepo'ya dāruṇaṃ hanti dāruṇam

इन्द्र लुप्ते लेपः रसस्तिक्तपटोलस्य पत्राणां तद्विलेपनात् इन्द्र लुप्तं शमं याति त्रिभिरेव दिनैर्ध्रुवम्

indra lupte lepaḥ rasastiktapaṭolasya patrāṇāṃ tadvilepanāt indra luptaṃ śamaṃ yāti tribhireva dinairdhruvam

अत्रैवान्येऽपि लेपाः इन्द्र लुप्तापहो लेपो मधुना बृहतीरसः गुञ्जामूलं फलं वाऽपि भल्लातकरसोऽपि वा

atraivānye'pi lepāḥ indra luptāpaho lepo madhunā bṛhatīrasaḥ guñjāmūlaṃ phalaṃ vā'pi bhallātakaraso'pi vā

केशवर्द्धको लेपः गोक्षुरस्तिलपुष्पाणि तुल्ये च मधुसर्पिषी शिरः प्रलेपनं तेन केशसंवर्धनं परम्

keśavarddhako lepaḥ gokṣurastilapuṣpāṇi tulye ca madhusarpiṣī śiraḥ pralepanaṃ tena keśasaṃvardhanaṃ param

रोमोत्पादको लेपः हस्तिदन्तमषीं कृत्वा छागीदुग्धं रसाञ्जनम् रोमाण्यनेन जायन्ते लेपात्पाणितलेष्वपि

romotpādako lepaḥ hastidantamaṣīṃ kṛtvā chāgīdugdhaṃ rasāñjanam romāṇyanena jāyante lepātpāṇitaleṣvapi

इन्द्र लुप्तघ्नोऽन्यो लेपः यष्टीन्दीवरमृद्वीकातैलाज्यक्षीरलेपनैः इन्द्र लुप्तं शमं याति केशाः स्युः सघना दृढाः

indra luptaghno'nyo lepaḥ yaṣṭīndīvaramṛdvīkātailājyakṣīralepanaiḥ indra luptaṃ śamaṃ yāti keśāḥ syuḥ saghanā dṛḍhāḥ

केशवर्द्धकोऽन्यो लेपः चतुष्पदानां त्वग्रोमनखशृङ्गास्थिभस्मभिः तैलेन सह लेपोऽय रोमसंजननः परः

keśavarddhako'nyo lepaḥ catuṣpadānāṃ tvagromanakhaśṛṅgāsthibhasmabhiḥ tailena saha lepo'ya romasaṃjananaḥ paraḥ

केशकृष्णीकरणलेपः इन्द्र वारुणिकाबीजतैलेनाभ्यङ्गमाचरेत् प्रत्यहं तेन जायन्ते कुन्तला भृङ्गसन्निभाः

keśakṛṣṇīkaraṇalepaḥ indra vāruṇikābījatailenābhyaṅgamācaret pratyahaṃ tena jāyante kuntalā bhṛṅgasannibhāḥ

पलितघ्नो लेपः अयोरजो भृङ्गराजस्त्रिफला कृष्णमृत्तिका स्थितमिक्षुरसे मासं लेपनात्पलितं जयेत्

palitaghno lepaḥ ayorajo bhṛṅgarājastriphalā kṛṣṇamṛttikā sthitamikṣurase māsaṃ lepanātpalitaṃ jayet

अन्यो लेपः धात्रीफलत्रयं पथ्ये द्वे तथैकं बिभीतकम् पञ्चाम्रमज्जा लोहस्य कर्षैकं च प्रदीयते

anyo lepaḥ dhātrīphalatrayaṃ pathye dve tathaikaṃ bibhītakam pañcāmramajjā lohasya karṣaikaṃ ca pradīyate

पिष्ट्वा लोहमये भाण्डे स्थापयेदुषितं निशि लेपोऽय हन्ति न चिरादकालपलितं महत्

piṣṭvā lohamaye bhāṇḍe sthāpayeduṣitaṃ niśi lepo'ya hanti na cirādakālapalitaṃ mahat

अन्यः केशकृष्णीकरणलेपः त्रिफला नीलिकापत्रं लोहं भृङ्गरजः समम् अविमूत्रेण सम्पिष्टं लेपात्कृष्णीकरं स्मृतम्

anyaḥ keśakṛṣṇīkaraṇalepaḥ triphalā nīlikāpatraṃ lohaṃ bhṛṅgarajaḥ samam avimūtreṇa sampiṣṭaṃ lepātkṛṣṇīkaraṃ smṛtam

पलितनाशककल्पविधिः त्रिफला लोहचूर्णं च दाडिमत्वग्बिसं तथा प्रत्येकं पञ्चपलिकं चूर्णं कुर्याद्विचक्षणः

palitanāśakakalpavidhiḥ triphalā lohacūrṇaṃ ca dāḍimatvagbisaṃ tathā pratyekaṃ pañcapalikaṃ cūrṇaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ

भृङ्गराजरसस्यापि प्रस्थषट्कं प्रदापयेत् क्षिप्त्वा लोहमये पात्रे भूमिमध्ये निधापयेत्

bhṛṅgarājarasasyāpi prasthaṣaṭkaṃ pradāpayet kṣiptvā lohamaye pātre bhūmimadhye nidhāpayet

मासमेकं ततः कुर्याच्छागीदुग्धेन लेपनम् कूर्चे शिरसि रात्रौ च संवेष्ट्यैरण्डपत्रकैः

māsamekaṃ tataḥ kuryācchāgīdugdhena lepanam kūrce śirasi rātrau ca saṃveṣṭyairaṇḍapatrakaiḥ

स्वपेत्प्रातस्ततः कुर्यात्स्नानं तेन च जायते पलितस्य विनाशश्च त्रिभिर्लेपैर्न संशयः

svapetprātastataḥ kuryātsnānaṃ tena ca jāyate palitasya vināśaśca tribhirlepairna saṃśayaḥ

केशनाशको लेपः शङ्खचूर्णस्य भागौ द्वौ हरितालं च भागिकम्

keśanāśako lepaḥ śaṅkhacūrṇasya bhāgau dvau haritālaṃ ca bhāgikam

मनः शिला चार्धभागा स्वर्जिका चैकभागिका लेपोऽय वारिपिष्टस्तु केशानुत्पाट्य दीयते

manaḥ śilā cārdhabhāgā svarjikā caikabhāgikā lepo'ya vāripiṣṭastu keśānutpāṭya dīyate

अनया लेपयुक्त्या च सप्तवेलं प्रयुक्तया निर्मूलं केशस्थानं स्यात्क्षपणस्य शिरो यथा

anayā lepayuktyā ca saptavelaṃ prayuktayā nirmūlaṃ keśasthānaṃ syātkṣapaṇasya śiro yathā

अन्यो लेपः तालकं शाणयुग्मं स्यात्षट् शाणं शङ्खचूर्णकम् द्विशाणिकं पलाशस्य क्षारं दत्त्वा प्रमर्दयेत्

anyo lepaḥ tālakaṃ śāṇayugmaṃ syātṣaṭ śāṇaṃ śaṅkhacūrṇakam dviśāṇikaṃ palāśasya kṣāraṃ dattvā pramardayet

कदलीदण्डतोयेन रविपत्ररसेन वा अस्यापि सप्तभिर्लेपै रोम्णां शातनमुत्तमम्

kadalīdaṇḍatoyena ravipatrarasena vā asyāpi saptabhirlepai romṇāṃ śātanamuttamam

श्वित्रनाशको लेपः सुवर्णपुष्पी कासीसं विडङ्गानि मनः शिला रोचना सैन्धवं चैव लेपनाच्छिवत्रनाशनम्

śvitranāśako lepaḥ suvarṇapuṣpī kāsīsaṃ viḍaṅgāni manaḥ śilā rocanā saindhavaṃ caiva lepanācchivatranāśanam

अन्योः लेपः वायस्येडगजाकुष्ठकृष्णाभिर्गुटिका कृता बस्तमूत्रेण सम्पिष्टा प्रलेपाच्छिवत्रनाशिनी

anyoḥ lepaḥ vāyasyeḍagajākuṣṭhakṛṣṇābhirguṭikā kṛtā bastamūtreṇa sampiṣṭā pralepācchivatranāśinī

लेपान्तरम् तालकं शाणमात्रं स्याच्चतुःशाणा च वाकुची गोमूत्रपिष्टं तच्चूर्णं लेपनाच्छिक्त्रनाशनम्

lepāntaram tālakaṃ śāṇamātraṃ syāccatuḥśāṇā ca vākucī gomūtrapiṣṭaṃ taccūrṇaṃ lepanācchiktranāśanam

सर्वश्वित्रहरलेपः वाकुची वेतसो लाक्षा काकोदुम्बरिका कणा रसाञ्जनमयश्चूर्णं तिलाः कृष्णास्तदेकतः

sarvaśvitraharalepaḥ vākucī vetaso lākṣā kākodumbarikā kaṇā rasāñjanamayaścūrṇaṃ tilāḥ kṛṣṇāstadekataḥ

चूर्णयित्वा गवां पित्तैः पिष्ट्वा च गुटिका कृता अस्याः प्रलेपाच्छिवत्राणि प्रणश्यन्त्यतिवेगतः

cūrṇayitvā gavāṃ pittaiḥ piṣṭvā ca guṭikā kṛtā asyāḥ pralepācchivatrāṇi praṇaśyantyativegataḥ

सिध्महरो लेपः धात्री सर्जरसश्चैव यवक्षारश्च चूर्णितः सौवीरेण प्रलेपोऽय प्रयोज्यः सिध्मनाशने

sidhmaharo lepaḥ dhātrī sarjarasaścaiva yavakṣāraśca cūrṇitaḥ sauvīreṇa pralepo'ya prayojyaḥ sidhmanāśane

अन्यो लेपः दार्वी मूलकबीजानि तालकं सुरदारु च ताम्बूलपत्रं सर्वाणि कार्षिकाणि पृथक्पृथक्

anyo lepaḥ dārvī mūlakabījāni tālakaṃ suradāru ca tāmbūlapatraṃ sarvāṇi kārṣikāṇi pṛthakpṛthak

शङ्खचूर्णं शाणमात्रं सर्वाण्येकत्र कारयेत् लेपोऽय वारिणा पिष्टः सिध्मनां नाशनः परः

śaṅkhacūrṇaṃ śāṇamātraṃ sarvāṇyekatra kārayet lepo'ya vāriṇā piṣṭaḥ sidhmanāṃ nāśanaḥ paraḥ

नेत्ररोगहरो लेपः हरीतकी सैन्धवं च गैरिकं च रसाञ्जनम् विडालको जले पिष्टः सर्वनेत्रामयापहः

netrarogaharo lepaḥ harītakī saindhavaṃ ca gairikaṃ ca rasāñjanam viḍālako jale piṣṭaḥ sarvanetrāmayāpahaḥ

अन्यो लेपः रसाञ्जनं व्योषयुतं सम्पिष्टं वटकीकृतम् कण्डूं पाकान्वितां हन्ति लेपादञ्जननामिकाम्

anyo lepaḥ rasāñjanaṃ vyoṣayutaṃ sampiṣṭaṃ vaṭakīkṛtam kaṇḍūṃ pākānvitāṃ hanti lepādañjananāmikām

दद्रू कण्ड्वादौ लेपः प्रपुन्नाटस्य बीजानि वाकुची सर्षपास्तिलाः कुष्ठं निशाद्वयं मुस्तं पिष्ट्वा तक्रेण चैकतः प्रलेपादस्य नश्यन्ति दद्रू कण्डूविचर्चिकाः

dadrū kaṇḍvādau lepaḥ prapunnāṭasya bījāni vākucī sarṣapāstilāḥ kuṣṭhaṃ niśādvayaṃ mustaṃ piṣṭvā takreṇa caikataḥ pralepādasya naśyanti dadrū kaṇḍūvicarcikāḥ

पामादिषु लेपः हेमक्षीरी विडङ्गानि दरदं गन्धकस्तथा दद्रू घ्नः कुष्ठसिन्दूरे सर्वाण्येकत्र मर्दयेत्

pāmādiṣu lepaḥ hemakṣīrī viḍaṅgāni daradaṃ gandhakastathā dadrū ghnaḥ kuṣṭhasindūre sarvāṇyekatra mardayet

धत्तूरनिम्बताम्बूलीपत्राणां स्वरसैः पृथक् अस्य प्रलेपमात्रेण पामादद्रू विर्चिकाः

dhattūranimbatāmbūlīpatrāṇāṃ svarasaiḥ pṛthak asya pralepamātreṇa pāmādadrū vircikāḥ

कण्डूश्च रकसश्चैव प्रशमं यान्ति वेगतः

kaṇḍūśca rakasaścaiva praśamaṃ yānti vegataḥ

कण्डूपामादिष्वन्यो लेपः दूर्वाऽभया सैन्धवं च चक्रमर्दः कुठेरकः एभिस्तक्रयुतो लेपः कण्डूपामाविनाशनः

kaṇḍūpāmādiṣvanyo lepaḥ dūrvā'bhayā saindhavaṃ ca cakramardaḥ kuṭherakaḥ ebhistakrayuto lepaḥ kaṇḍūpāmāvināśanaḥ

तत्रैवान्यो लेपः दूर्वानिशायुतो लेपः कण्डूपामाविनाशनः कृमिदद्रुहरश्चैव शीतपित्तापहः स्मृतः

tatraivānyo lepaḥ dūrvāniśāyuto lepaḥ kaṇḍūpāmāvināśanaḥ kṛmidadruharaścaiva śītapittāpahaḥ smṛtaḥ

दद्रू घ्नो लेपः सिद्धार्थरजनीकुष्ठप्रपुन्नाटतिलैः सह कटुतैलेन संमिश्रं दद्रू घ्नं च प्रलेपनम्

dadrū ghno lepaḥ siddhārtharajanīkuṣṭhaprapunnāṭatilaiḥ saha kaṭutailena saṃmiśraṃ dadrū ghnaṃ ca pralepanam

वातविसर्पहा लेपः रास्ना नीलोत्पलं दारु चन्दनं मधुकं बला घृतक्षीरयुतो लेपो वातवीसर्पनाशनः

vātavisarpahā lepaḥ rāsnā nīlotpalaṃ dāru candanaṃ madhukaṃ balā ghṛtakṣīrayuto lepo vātavīsarpanāśanaḥ

पित्तविसर्पहा लेपः मृणालं चन्दनं लोध्रमुशीरं कमलोत्पलम् सारिवामलकी पथ्या लेपः पित्तविसर्पनुत्

pittavisarpahā lepaḥ mṛṇālaṃ candanaṃ lodhramuśīraṃ kamalotpalam sārivāmalakī pathyā lepaḥ pittavisarpanut

कफविसर्पघ्नो लेपः त्रिफला पद्मकोशीरं समङ्गा करवीरकम् नलमूलमनन्ता च लेपः श्लेष्मविसर्पहा

kaphavisarpaghno lepaḥ triphalā padmakośīraṃ samaṅgā karavīrakam nalamūlamanantā ca lepaḥ śleṣmavisarpahā

पित्तवातरक्तघ्नो लेपः मांसी सर्जरसो लोध्रं मधुकं सहरेणुकम् मूर्वा नीलोत्पलं पद्मं शिरीषकुसुमैः सह प्रलेपः पित्तवातास्रे शतधौतघृतप्लुतः

pittavātaraktaghno lepaḥ māṃsī sarjaraso lodhraṃ madhukaṃ sahareṇukam mūrvā nīlotpalaṃ padmaṃ śirīṣakusumaiḥ saha pralepaḥ pittavātāsre śatadhautaghṛtaplutaḥ

नासासृतरक्तहरो लेपः आमलं घृतभृष्टं तु पिष्टं काञ्जिकवारिभिः जयेन्मूर्ध्नि प्रलेपेन रक्तं नासिकया सृतम्

nāsāsṛtaraktaharo lepaḥ āmalaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ tu piṣṭaṃ kāñjikavāribhiḥ jayenmūrdhni pralepena raktaṃ nāsikayā sṛtam

वातजशिरःपीडाहरो लेपः कुष्ठमेरण्डतैलेन लेपात्काञ्जिकपेषितम् शिरोऽत्ति वातजां हन्यात्पुष्पं वा मुचुकुन्दजम्

vātajaśiraḥpīḍāharo lepaḥ kuṣṭhameraṇḍatailena lepātkāñjikapeṣitam śiro'tti vātajāṃ hanyātpuṣpaṃ vā mucukundajam

अन्यो लेपः देवदारुं नतं कुष्ठं नलदं विश्वभेषजम् सकाञ्जिकः स्नेहयुक्तो लेपो वातशिरोऽत्तिनुत्

anyo lepaḥ devadāruṃ nataṃ kuṣṭhaṃ naladaṃ viśvabheṣajam sakāñjikaḥ snehayukto lepo vātaśiro'ttinut

रक्तपित्तजशिरःपीडाहरो लेपः चन्दनोशीरयष्ट्याह्वबलाव्याघ्रनखोत्पलैः क्षीरपिष्टैः प्रलेपः स्याद्र क्तपित्तशिरोऽत्तिजित्

raktapittajaśiraḥpīḍāharo lepaḥ candanośīrayaṣṭyāhvabalāvyāghranakhotpalaiḥ kṣīrapiṣṭaiḥ pralepaḥ syādra ktapittaśiro'ttijit

रक्तपित्तहरो लेपः धात्रीकसेरुह्रीबेरपद्मपद्मकचन्दनैः दूर्वोशीरनलानां च मूलैः कुर्यात्प्रलेपनम्

raktapittaharo lepaḥ dhātrīkaseruhrīberapadmapadmakacandanaiḥ dūrvośīranalānāṃ ca mūlaiḥ kuryātpralepanam

शिरोऽत्ति पित्तजां हन्याद्र क्तपित्तरुजं तथा

śiro'tti pittajāṃ hanyādra ktapittarujaṃ tathā

कफजशिरःपीडाहरो लेपः हरेणुनतशैलेयमुस्तैलागरुदारुभिः मांसीरास्नारुबूकश्च कोष्णो लेपः कफार्त्तिनुत्

kaphajaśiraḥpīḍāharo lepaḥ hareṇunataśaileyamustailāgarudārubhiḥ māṃsīrāsnārubūkaśca koṣṇo lepaḥ kaphārttinut

अन्यो लेपः शुण्ठीकुष्ठप्रपुन्नाटदेवकाष्ठैः सरोहिषैः मूत्रपिष्टैः सुखोष्णैश्च लेपः श्लेष्मशिरोऽत्तिनुत्

anyo lepaḥ śuṇṭhīkuṣṭhaprapunnāṭadevakāṣṭhaiḥ sarohiṣaiḥ mūtrapiṣṭaiḥ sukhoṣṇaiśca lepaḥ śleṣmaśiro'ttinut

सूर्यावर्त्तार्धावभेदकयोर्लेपः सारिवाकुष्ठमधुकवचाकृष्णोत्पलैस्तथा लेपः सकाञ्जिकस्नेहः सूर्यावर्त्तार्धभेदयोः

sūryāvarttārdhāvabhedakayorlepaḥ sārivākuṣṭhamadhukavacākṛṣṇotpalaistathā lepaḥ sakāñjikasnehaḥ sūryāvarttārdhabhedayoḥ

सर्वशिरःपीडाहरो लेपः वरी नीलोत्पलं दूर्वा तिलाः कृष्णा पुनर्नवा शङ्खकेऽनन्तवाते च लेपः सर्वशिरोऽत्तिजित्

sarvaśiraḥpīḍāharo lepaḥ varī nīlotpalaṃ dūrvā tilāḥ kṛṣṇā punarnavā śaṅkhake'nantavāte ca lepaḥ sarvaśiro'ttijit

लेपस्य भेदद्वयम् अथ लेपविधिश्चान्यः प्रोच्यते सुज्ञसम्मतः द्वौ तस्य कथितौ भेदौ प्रलेपाख्यप्रदेहकौ

lepasya bhedadvayam atha lepavidhiścānyaḥ procyate sujñasammataḥ dvau tasya kathitau bhedau pralepākhyapradehakau

तयोर्लक्षणम् चर्माद्र रं! माहिषं यद्वत्प्रोन्नतं सा मितिस्तयोः शीतस्तनुर्विशोषी च प्रलेपः परिकीर्त्तितः आद्रो र्! घनस्तथोष्णः स्यात्प्रदेहः श्लेष्मवातहा

tayorlakṣaṇam carmādra raṃ! māhiṣaṃ yadvatpronnataṃ sā mitistayoḥ śītastanurviśoṣī ca pralepaḥ parikīrttitaḥ ādro r! ghanastathoṣṇaḥ syātpradehaḥ śleṣmavātahā

लेपविधिः रोमाभिमुखमादेयौ प्रलेपाख्यप्रदेहकौ वीर्यं सम्यग्विशत्याशु रोमकूपैः शिरामुखैः

lepavidhiḥ romābhimukhamādeyau pralepākhyapradehakau vīryaṃ samyagviśatyāśu romakūpaiḥ śirāmukhaiḥ

रात्रौ लेपनिषिद्धता न रात्रौ लेपनं कुर्याच्छुष्यमाणं न धारयेत् शुष्यमाणमुपेक्षेत प्रदेहं पीडनं प्रति

rātrau lepaniṣiddhatā na rātrau lepanaṃ kuryācchuṣyamāṇaṃ na dhārayet śuṣyamāṇamupekṣeta pradehaṃ pīḍanaṃ prati

रात्रिलेपनिषेधे हेतुः तमसा पिहतो ह्यूष्मा रोमकूपमुखे स्थितः विना लेपेन निर्याति रात्रौ नो लेपयेदतः

rātrilepaniṣedhe hetuḥ tamasā pihato hyūṣmā romakūpamukhe sthitaḥ vinā lepena niryāti rātrau no lepayedataḥ

रोगविशेषे रात्रौ लेपाज्ञा रात्रावपि प्रलेपादिविधिः कार्यो विचक्षणैः अपक्वशोथे गम्भीरे रक्तश्लेष्मसमुद्भवे

rogaviśeṣe rātrau lepājñā rātrāvapi pralepādividhiḥ kāryo vicakṣaṇaiḥ apakvaśothe gambhīre raktaśleṣmasamudbhave

व्रणविषये लेपक्रमनिर्देशः आदौ शोथहरो लेपो द्वितीयो रक्तसेचनः तृतीयश्चोपनाहः स्याच्चतुर्थः पाटनक्रमः

vraṇaviṣaye lepakramanirdeśaḥ ādau śothaharo lepo dvitīyo raktasecanaḥ tṛtīyaścopanāhaḥ syāccaturthaḥ pāṭanakramaḥ

पञ्चमः शोधनो भूयात्षष्ठो रोपण इष्यते सप्तमो वर्णकरणो व्रणस्यैते क्रमा मताः

pañcamaḥ śodhano bhūyātṣaṣṭho ropaṇa iṣyate saptamo varṇakaraṇo vraṇasyaite kramā matāḥ

वातजव्रणशोथहरो लेपः बीजपूरजटा हिंस्रा देवदारु महौषधम् रास्नाऽग्निमन्थो लेपोऽय वातशोथविनाशनः

vātajavraṇaśothaharo lepaḥ bījapūrajaṭā hiṃsrā devadāru mahauṣadham rāsnā'gnimantho lepo'ya vātaśothavināśanaḥ

पित्तजव्रणशोथघ्नो लेपः मधुकं चन्दनं मूर्वा नलमूलं च पद्मकम् उशीरं बालकं पद्मं पित्तशोथे प्रलेपनम्

pittajavraṇaśothaghno lepaḥ madhukaṃ candanaṃ mūrvā nalamūlaṃ ca padmakam uśīraṃ bālakaṃ padmaṃ pittaśothe pralepanam

कफजव्रणशोथघ्नो लेपः कृष्णा पुराणपिण्याकं शिग्रुत्वक्सिकता शिवा मूत्रपिष्टः सुखोष्णोऽय प्रदेहः श्लेष्मशोथहा

kaphajavraṇaśothaghno lepaḥ kṛṣṇā purāṇapiṇyākaṃ śigrutvaksikatā śivā mūtrapiṣṭaḥ sukhoṣṇo'ya pradehaḥ śleṣmaśothahā

आगन्तुकरक्तजव्रणशोथघ्नो लेपः द्वे निशे चन्दने द्वे च शिवा दूर्वा पुनर्नवा

āgantukaraktajavraṇaśothaghno lepaḥ dve niśe candane dve ca śivā dūrvā punarnavā

उशीरं पद्मकं लोध्रं गैरिकं च रसाञ्जनम् आगन्तुके रक्तजे च शोथे कुर्यात्प्रलेपनम्

uśīraṃ padmakaṃ lodhraṃ gairikaṃ ca rasāñjanam āgantuke raktaje ca śothe kuryātpralepanam

व्रणपाचको लेपः शणमूलकशिग्रूणां फलानि तिलसर्षपाः सवचः किण्वमतसी प्रदेहः पाचनः स्मृतः

vraṇapācako lepaḥ śaṇamūlakaśigrūṇāṃ phalāni tilasarṣapāḥ savacaḥ kiṇvamatasī pradehaḥ pācanaḥ smṛtaḥ

व्रणदारणे लेपाः तत्र दन्त्यादिलेपः दन्ती चित्रकमूलत्वक्स्नुह्यर्कपयसी गुडः भल्लातकास्थिकासीसं सैन्धवं दारणः स्मृतः

vraṇadāraṇe lepāḥ tatra dantyādilepaḥ dantī citrakamūlatvaksnuhyarkapayasī guḍaḥ bhallātakāsthikāsīsaṃ saindhavaṃ dāraṇaḥ smṛtaḥ

चिरबिल्वादिलेपः चिरबिल्वोऽग्निको दन्ती चित्रको हयमारकः कपोतकङ्कगृध्राणां मलं लेपेन दारणम्

cirabilvādilepaḥ cirabilvo'gniko dantī citrako hayamārakaḥ kapotakaṅkagṛdhrāṇāṃ malaṃ lepena dāraṇam

स्वर्जिकादिहेमक्षीरीलेपौ स्वर्जिकायावशूकाद्याः क्षारा लेपेन दारणाः हेमक्षीर्यास्तथा लेपो व्रणे परमदारणः

svarjikādihemakṣīrīlepau svarjikāyāvaśūkādyāḥ kṣārā lepena dāraṇāḥ hemakṣīryāstathā lepo vraṇe paramadāraṇaḥ

व्रणशोधनरोपणो लेपः तिलसैन्धवयष्ट्याह्वनिम्बपत्रनिशायुगैः त्रिवृद्घृतयुतैः पिष्टैः प्रलेपो व्रणशोधनः

vraṇaśodhanaropaṇo lepaḥ tilasaindhavayaṣṭyāhvanimbapatraniśāyugaiḥ trivṛdghṛtayutaiḥ piṣṭaiḥ pralepo vraṇaśodhanaḥ

व्रणशोधनरोपणो लेपः निम्बपत्रघृतक्षौद्र दार्वीमधुकसंयुतः तिलैश्च सह संयुक्तो लेपः शोधनरोपणः

vraṇaśodhanaropaṇo lepaḥ nimbapatraghṛtakṣaudra dārvīmadhukasaṃyutaḥ tilaiśca saha saṃyukto lepaḥ śodhanaropaṇaḥ

व्रणकृमिघ्नो लेपः करञ्जारिष्टनिर्गुण्डीलेपो हन्याद् व्रणकृमीन् लशुनस्याथवा लेपो हिङ्गुनिम्बभवोऽथवा

vraṇakṛmighno lepaḥ karañjāriṣṭanirguṇḍīlepo hanyād vraṇakṛmīn laśunasyāthavā lepo hiṅgunimbabhavo'thavā

दुष्टव्रणप्रशमनो लेपः निम्बपत्रं तिला दन्ती त्रिवृत्सैन्धवमाक्षिकम् द्रुष्टव्रणप्रशमनो लेपः शोधनरोपणः

duṣṭavraṇapraśamano lepaḥ nimbapatraṃ tilā dantī trivṛtsaindhavamākṣikam druṣṭavraṇapraśamano lepaḥ śodhanaropaṇaḥ

अन्तर्विद्र धिजशूलघ्नो लेपः मदनस्य फलं तिक्तां पिष्ट्वा काञ्जिकवारिणा कोष्णं कुर्यान्नाभिलेपं शूलशान्तिर्भवेत्ततः

antarvidra dhijaśūlaghno lepaḥ madanasya phalaṃ tiktāṃ piṣṭvā kāñjikavāriṇā koṣṇaṃ kuryānnābhilepaṃ śūlaśāntirbhavettataḥ

वातविद्र धिहरो लेपः शिग्रुशेफालिकैरण्डयवगोधूममुद्गकैः सुखोष्णो बहलो लेपः प्रयोज्यो वातविद्र धौ

vātavidra dhiharo lepaḥ śigruśephālikairaṇḍayavagodhūmamudgakaiḥ sukhoṣṇo bahalo lepaḥ prayojyo vātavidra dhau

पित्तविद्र धिहरो लेपः पैत्तिके सर्पिषा लाजामधुकैः शर्कराऽन्वितैः प्रलिम्पेत्क्षीरपिष्टैर्वा पयस्योशीरचन्दनैः

pittavidra dhiharo lepaḥ paittike sarpiṣā lājāmadhukaiḥ śarkarā'nvitaiḥ pralimpetkṣīrapiṣṭairvā payasyośīracandanaiḥ

कफविद्र धिहरो लेपः इष्टिका सिकता लोहकिट्टं गोशकृता सह सुखोष्णश्च प्रदेहोऽय मूत्रैः स्याच्छ्लेष्मविद्र धौ

kaphavidra dhiharo lepaḥ iṣṭikā sikatā lohakiṭṭaṃ gośakṛtā saha sukhoṣṇaśca pradeho'ya mūtraiḥ syācchleṣmavidra dhau

आगन्तुकविद्र धिहरो लेपः रक्तचन्दनमञ्जिष्ठानिशामधुकगैरिकैः क्षीरेण विद्र धौ लेपो रक्तागन्तुनिमित्तजे

āgantukavidra dhiharo lepaḥ raktacandanamañjiṣṭhāniśāmadhukagairikaiḥ kṣīreṇa vidra dhau lepo raktāgantunimittaje

वातजगलगण्डहरो लेपः निचुलः शिग्रुबीजानि दशमूलमथापि वा प्रदेहो वातगण्डेषु सुखोष्णः सम्प्रदीयते

vātajagalagaṇḍaharo lepaḥ niculaḥ śigrubījāni daśamūlamathāpi vā pradeho vātagaṇḍeṣu sukhoṣṇaḥ sampradīyate

कफजगलगण्डहरो लेपः देवदारु विशाला च कफगण्डे प्रदेहकः

kaphajagalagaṇḍaharo lepaḥ devadāru viśālā ca kaphagaṇḍe pradehakaḥ

अपचीनाशको लेपः सर्षपारिष्टपत्राणि दग्ध्वा भल्लातकैः सह छागमूत्रेण संपिष्टमपचीघ्नं प्रलेपनम्

apacīnāśako lepaḥ sarṣapāriṣṭapatrāṇi dagdhvā bhallātakaiḥ saha chāgamūtreṇa saṃpiṣṭamapacīghnaṃ pralepanam

100

गण्डमालादिषु लेपः सर्षपाः शिग्रुबीजानि शणबीजातसीयवाः मूलकस्य च बीजानि तक्रेणाम्लेन पेषयेत् गण्डमालाऽबुदं गण्डं लेपेनानेन शाम्यति

gaṇḍamālādiṣu lepaḥ sarṣapāḥ śigrubījāni śaṇabījātasīyavāḥ mūlakasya ca bījāni takreṇāmlena peṣayet gaṇḍamālā'budaṃ gaṇḍaṃ lepenānena śāmyati

101

गृधस्यादिषु लेपः तक्षयित्वा क्षुरेणाङ्गं केवलानिलपीडितम् तत्र प्रदेहं दद्याच्च पिष्टं गुञ्जाफलैः कृतम्

gṛdhasyādiṣu lepaḥ takṣayitvā kṣureṇāṅgaṃ kevalānilapīḍitam tatra pradehaṃ dadyācca piṣṭaṃ guñjāphalaiḥ kṛtam

102

तेनापबाहुजा पीडा विश्वाची गृध्रसी तथा अन्याऽपि वातजा पीडा प्रशमं याति वेगतः

tenāpabāhujā pīḍā viśvācī gṛdhrasī tathā anyā'pi vātajā pīḍā praśamaṃ yāti vegataḥ

103

श्लीपदरोगहरो लेपः धत्तूरैरण्डनिर्गुण्डीवर्षाभूशिग्रुसर्षपैः प्रलेपः श्लीपदं हन्ति चिरोत्थमपि दारुणम्

ślīpadarogaharo lepaḥ dhattūrairaṇḍanirguṇḍīvarṣābhūśigrusarṣapaiḥ pralepaḥ ślīpadaṃ hanti cirotthamapi dāruṇam

104

कुरण्डघ्नो लेपः आजाजीहपुषाकुष्ठमेरण्डबदरान्वितम् काञ्जिकेन तु संपिष्टं कुरण्डघ्नं प्रलेपनम्

kuraṇḍaghno lepaḥ ājājīhapuṣākuṣṭhameraṇḍabadarānvitam kāñjikena tu saṃpiṣṭaṃ kuraṇḍaghnaṃ pralepanam

105

उपदंशे लेपः करवीरस्य मूलेन परिपिष्टेन वारिणा असाध्याऽपि व्रजत्यस्तं लिङ्गोत्था रुक्प्रलेपनात्

upadaṃśe lepaḥ karavīrasya mūlena paripiṣṭena vāriṇā asādhyā'pi vrajatyastaṃ liṅgotthā rukpralepanāt

106

तत्रान्यो लेपः दहेत्कटाहे त्रिफलां सा मषी मधुसंयुता उपदंशे प्रलेपोऽय सद्यो रोपयति व्रणम्

tatrānyo lepaḥ dahetkaṭāhe triphalāṃ sā maṣī madhusaṃyutā upadaṃśe pralepo'ya sadyo ropayati vraṇam

107

अन्यो लेपः रसाञ्जनं शिरीषेण पथ्यया च समन्वितम् सक्षौद्रं लेपनं योज्यमुपदंशगदापहम्

anyo lepaḥ rasāñjanaṃ śirīṣeṇa pathyayā ca samanvitam sakṣaudraṃ lepanaṃ yojyamupadaṃśagadāpaham

108

अग्निदग्धे लेपाः अग्निदग्धे तुगाक्षीरीप्लक्षचन्दनगैरिकैः सामृतैः सर्पिषा स्निग्धैरालेपं कारयेद्भिषक्

agnidagdhe lepāḥ agnidagdhe tugākṣīrīplakṣacandanagairikaiḥ sāmṛtaiḥ sarpiṣā snigdhairālepaṃ kārayedbhiṣak

109

तिन्दुकीत्वक्कषायैर्वा घृतमिश्रः प्रलेपयेत् यवान्दग्ध्वा मषी कार्या तैलेन युतया तथा दद्यात्सर्वाग्निदग्धेषु प्रलेपो व्रणरोपणः

tindukītvakkaṣāyairvā ghṛtamiśraḥ pralepayet yavāndagdhvā maṣī kāryā tailena yutayā tathā dadyātsarvāgnidagdheṣu pralepo vraṇaropaṇaḥ

110

योनिसङ्कोचको लेपः पलाशोदुम्बरफलैस्तिलतैलसमन्वितैः मधुना योनिमालिम्पेद् गाढीकरणमुत्तमम्

yonisaṅkocako lepaḥ palāśodumbaraphalaistilatailasamanvitaiḥ madhunā yonimālimped gāḍhīkaraṇamuttamam

111

तत्रैवान्यो लेपः माकन्दफलसंयुक्तमधुकर्पूरलेपनात् गतेऽपि यौवने स्त्रीणां योनिर्गाढाऽतिजायते

tatraivānyo lepaḥ mākandaphalasaṃyuktamadhukarpūralepanāt gate'pi yauvane strīṇāṃ yonirgāḍhā'tijāyate

112

लिङ्गस्तनादिवृद्धौ लेपः मरिचं सैन्धवं कृष्णा तगरं बृहतीफलम्

liṅgastanādivṛddhau lepaḥ maricaṃ saindhavaṃ kṛṣṇā tagaraṃ bṛhatīphalam

113

अपामार्गस्तिलाः कुष्ठं यवा माषाश्च सर्षपाः अश्वगन्धा च तच्चूर्णं मधुना सह योजयेत्

apāmārgastilāḥ kuṣṭhaṃ yavā māṣāśca sarṣapāḥ aśvagandhā ca taccūrṇaṃ madhunā saha yojayet

114

अस्य सन्ततलेपेन मर्दनाच्च प्रजायते लिङ्गवृद्धिः स्तनोत्सेधः संहतिर्भुजकर्णयोः

asya santatalepena mardanācca prajāyate liṅgavṛddhiḥ stanotsedhaḥ saṃhatirbhujakarṇayoḥ

115

लिङ्गवृद्धिकरो लेपः सिताऽश्वगन्धासिन्धूत्थछागक्षीरैर्घृतं पचेत् तल्लेपान्मर्दनाल्लिङ्गवृद्धिः सञ्जायते परा

liṅgavṛddhikaro lepaḥ sitā'śvagandhāsindhūtthachāgakṣīrairghṛtaṃ pacet tallepānmardanālliṅgavṛddhiḥ sañjāyate parā

116

योनिद्रा वकरो लेपः इन्द्र वारुणिकापत्ररसैः सूतं विमर्दयेत् रक्तस्य करवीरस्य काष्ठेन च मुहुर्मुहुः तल्लिप्तलिङ्गसंयोगाद्योनिद्रा वोऽभिजायते

yonidrā vakaro lepaḥ indra vāruṇikāpatrarasaiḥ sūtaṃ vimardayet raktasya karavīrasya kāṣṭhena ca muhurmuhuḥ talliptaliṅgasaṃyogādyonidrā vo'bhijāyate

117

गात्रदुर्गन्धहरो लेपः ताम्बूलपत्रचूर्णं तु चूर्णं कुष्ठशिवाभवम् वारिणा लेपनं कुर्याद् गात्रदौर्गन्ध्यनाशनम्

gātradurgandhaharo lepaḥ tāmbūlapatracūrṇaṃ tu cūrṇaṃ kuṣṭhaśivābhavam vāriṇā lepanaṃ kuryād gātradaurgandhyanāśanam

118

स्वेददौर्गन्ध्यहरो लेपः कुलित्थसक्तवः कुष्ठं मांसी चन्दनजं रजः

svedadaurgandhyaharo lepaḥ kulitthasaktavaḥ kuṣṭhaṃ māṃsī candanajaṃ rajaḥ

119

सक्तवश्चणकस्यैव त्वक्चैवैकत्र कारयेत् स्वेददौर्गन्ध्यनाशश्च जायतेऽस्यावधूलनात्

saktavaścaṇakasyaiva tvakcaivaikatra kārayet svedadaurgandhyanāśaśca jāyate'syāvadhūlanāt

120

वशीकरणलेपः वचा सौवर्चलं कुष्ठं रजन्यौ मरिचानि च एतल्लेपप्रभावेण वशीकरणमुत्तमम्

vaśīkaraṇalepaḥ vacā sauvarcalaṃ kuṣṭhaṃ rajanyau maricāni ca etallepaprabhāveṇa vaśīkaraṇamuttamam

121

अथ मूर्धतैलविधिः तत्र मूर्धतैलभेदाः अभ्यङ्गः परिषेकश्च पिचुर्बस्तिरिति क्रमात् मूर्धतैलं चतुर्धा स्याद्बलवच्च यथोत्तरम्

atha mūrdhatailavidhiḥ tatra mūrdhatailabhedāḥ abhyaṅgaḥ pariṣekaśca picurbastiriti kramāt mūrdhatailaṃ caturdhā syādbalavacca yathottaram

122

केवलशिरोबस्तिविधिकथने हेतुनिर्देशः त्रयोऽभ्यङ्गादयः पूर्वे प्रसिद्धाःसर्वतःस्मृताः शिरोबस्तिविधिश्चात्र प्रोच्यतेसुज्ञसंमतः

kevalaśirobastividhikathane hetunirdeśaḥ trayo'bhyaṅgādayaḥ pūrve prasiddhāḥsarvataḥsmṛtāḥ śirobastividhiścātra procyatesujñasaṃmataḥ

123

अथ शिरोबस्तिविधिः शिरोबस्तिश्चर्मणःस्याद् द्विमुखो द्वादशाङ्गुलः शिरः प्रमाणं तं बद्ध्वा मस्तके माषपिष्टकैः सन्धिरोधं विधायादौ स्नेहैः कोष्णैः प्रपूरयेत्

atha śirobastividhiḥ śirobastiścarmaṇaḥsyād dvimukho dvādaśāṅgulaḥ śiraḥ pramāṇaṃ taṃ baddhvā mastake māṣapiṣṭakaiḥ sandhirodhaṃ vidhāyādau snehaiḥ koṣṇaiḥ prapūrayet

124

तत्र शिरोबस्तिधारणकालविधिनिर्देशः तावद्धार्यस्तु यावत्स्यान्नासानेत्रमुखस्रुतिः वेदनोपशमोवाऽपि मात्राणां वा सहस्रकम्

tatra śirobastidhāraṇakālavidhinirdeśaḥ tāvaddhāryastu yāvatsyānnāsānetramukhasrutiḥ vedanopaśamovā'pi mātrāṇāṃ vā sahasrakam

125

शिरोबस्तिप्रयोगकालविधिनिर्देशः विना भोजनमेवात्र शिरोबस्तिः प्रशस्यते प्रयोज्यस्तु शिरोबस्तिः पञ्चसप्ताहमेव वा

śirobastiprayogakālavidhinirdeśaḥ vinā bhojanamevātra śirobastiḥ praśasyate prayojyastu śirobastiḥ pañcasaptāhameva vā

126

शिरोबस्त्युत्तराङ्गकृत्यम् विमोच्य शिरसोबस्तिं गृह्णीयाच्च समन्ततः उर्ध्वकायं ततः कोष्णनीरैः स्नानं च कारयेत्

śirobastyuttarāṅgakṛtyam vimocya śirasobastiṃ gṛhṇīyācca samantataḥ urdhvakāyaṃ tataḥ koṣṇanīraiḥ snānaṃ ca kārayet

127

शिरोबस्तिगुणाः अनेन दुर्जया रोगा वातजा यान्ति सङ्क्षयम् शिरः कम्पादयस्तेन सर्वकालेषु युज्यते

śirobastiguṇāḥ anena durjayā rogā vātajā yānti saṅkṣayam śiraḥ kampādayastena sarvakāleṣu yujyate

128

कर्णपूरणविधिः स्वेदयेत्कर्णदेशं तु किञ्चिन्नुः पार्श्वशायिनः मूत्रैः स्नेहै रसैः कोष्णैस्ततः श्रोत्रं प्रपूरयेत्

karṇapūraṇavidhiḥ svedayetkarṇadeśaṃ tu kiñcinnuḥ pārśvaśāyinaḥ mūtraiḥ snehai rasaiḥ koṣṇaistataḥ śrotraṃ prapūrayet

129

कर्णस्थौषधधारणकालावधिः कर्णं च पूरितं रक्षेच्छतं पञ्चशतानि वा सहस्रं वाऽपि मात्राणां श्रोत्रकण्ठशिरोगदे

karṇasthauṣadhadhāraṇakālāvadhiḥ karṇaṃ ca pūritaṃ rakṣecchataṃ pañcaśatāni vā sahasraṃ vā'pi mātrāṇāṃ śrotrakaṇṭhaśirogade

130

मात्रालक्षणम् स्वजानुनः करावर्त्तं कुर्याच्छोटिकया युतम् एषा मात्रा भवेदेका सर्वत्रैवैष निश्चयः

mātrālakṣaṇam svajānunaḥ karāvarttaṃ kuryācchoṭikayā yutam eṣā mātrā bhavedekā sarvatraivaiṣa niścayaḥ

131

रसाद्यनुसारेण कर्णपूरणसमयभेदः रसाद्यैः पूरणं कर्णे भोजनात्प्राक्प्रशस्यते तैलाद्यैः पूरणं कर्णे भास्करेऽस्तमुपागते

rasādyanusāreṇa karṇapūraṇasamayabhedaḥ rasādyaiḥ pūraṇaṃ karṇe bhojanātprākpraśasyate tailādyaiḥ pūraṇaṃ karṇe bhāskare'stamupāgate

132

कर्णशूलहरो रसः पीतार्कपत्रमाज्येन लिप्तं वह्नौ प्रतापयेत् तद्र सः श्रवणे क्षिप्तः कर्णशूलहरः परः

karṇaśūlaharo rasaḥ pītārkapatramājyena liptaṃ vahnau pratāpayet tadra saḥ śravaṇe kṣiptaḥ karṇaśūlaharaḥ paraḥ

133

कर्णशूले बस्तमूत्रप्रयोगः कर्णशूलातुरे कोष्णं बस्तमूत्रं ससैन्धवम् निःक्षिपेत्तेन शाम्यन्ति शूलपाकादिका रुजः

karṇaśūle bastamūtraprayogaḥ karṇaśūlāture koṣṇaṃ bastamūtraṃ sasaindhavam niḥkṣipettena śāmyanti śūlapākādikā rujaḥ

134

कर्णशूलेऽन्ये प्रयोगाः शृङ्गबेरं च मधुकं मधु सैन्धवमामलम्

karṇaśūle'nye prayogāḥ śṛṅgaberaṃ ca madhukaṃ madhu saindhavamāmalam

135

तिलपर्णीरसस्तैलं टङ्कणं निम्बुकद्र वम् कदुष्णं कर्णयोर्देयमेतद्वा वेदनाऽपहम्

tilaparṇīrasastailaṃ ṭaṅkaṇaṃ nimbukadra vam kaduṣṇaṃ karṇayordeyametadvā vedanā'paham

136

तत्रैव प्रयोगान्तरम् कपित्थमातुलुङ्गाम्लशृबेररसैः शुभैः सुखोष्णैः पूरयेत्कर्णं कर्णशूलोपशान्तये

tatraiva prayogāntaram kapitthamātuluṅgāmlaśṛberarasaiḥ śubhaiḥ sukhoṣṇaiḥ pūrayetkarṇaṃ karṇaśūlopaśāntaye

137

तत्रैवार्काङ्कुरप्रयोगः अर्काङ्कुरानम्लपिष्टांस्तैलाक्तांल्लवणान्वितान् सन्निदध्यात्स्नुहीकाण्डे कोरितेतच्छदावृते

tatraivārkāṅkuraprayogaḥ arkāṅkurānamlapiṣṭāṃstailāktāṃllavaṇānvitān sannidadhyātsnuhīkāṇḍe koritetacchadāvṛte

138

पुटपाकक्रमं कृत्वा रसैस्तच्च प्रपूरयेत् सुखोष्णैस्तेन शाम्यन्ति कर्णपीडाः सुदारुणाः

puṭapākakramaṃ kṛtvā rasaistacca prapūrayet sukhoṣṇaistena śāmyanti karṇapīḍāḥ sudāruṇāḥ

139

तत्रैव दीपिकातैलम् महतः पञ्चमूलस्य काण्डान्यष्टाङ्गुलानि च क्षौमेणावेष्ट्य संसिच्य तैलेनादीपयेत्ततः

tatraiva dīpikātailam mahataḥ pañcamūlasya kāṇḍānyaṣṭāṅgulāni ca kṣaumeṇāveṣṭya saṃsicya tailenādīpayettataḥ

140

यत्तैलं च्यवते तेभ्यः सुखोष्णं तेन पूरयेत् ज्ञेयं तद्दीपिकातैलंसद्यो गृह्णातिवेदनाम् एवं स्याद्दीपिकातैलं कुष्ठे देवतरौ तथा

yattailaṃ cyavate tebhyaḥ sukhoṣṇaṃ tena pūrayet jñeyaṃ taddīpikātailaṃsadyo gṛhṇātivedanām evaṃ syāddīpikātailaṃ kuṣṭhe devatarau tathā

141

तत्रैव स्योनाकतैलम् तैलं स्योनाकमूलेन मन्देऽग्नौ परिपाचितम् हरेदाशु त्रिदोषोत्थं कर्णशूलं प्रपूरणात्

tatraiva syonākatailam tailaṃ syonākamūlena mande'gnau paripācitam haredāśu tridoṣotthaṃ karṇaśūlaṃ prapūraṇāt

142

कर्णनादे यष्टीवसा कल्कक्वाथेन यष्ट्याह्वकाकोलीमाषधान्यकैः सूकरस्य वसां पक्त्वा कर्णनादार्त्तिनाशिनी

karṇanāde yaṣṭīvasā kalkakvāthena yaṣṭyāhvakākolīmāṣadhānyakaiḥ sūkarasya vasāṃ paktvā karṇanādārttināśinī

143

कर्णरोगे स्वर्जिकादितैलम् स्वर्जिका मूलकं शुष्कं हिङ्गु कृष्णासमन्वितम्

karṇaroge svarjikāditailam svarjikā mūlakaṃ śuṣkaṃ hiṅgu kṛṣṇāsamanvitam

144

शतपुष्पा च तैस्तैलं पक्वं शुक्तचतुर्गुणम् प्रणादं शूलबाधिर्यं स्रावं कर्णस्य नाशयेत्

śatapuṣpā ca taistailaṃ pakvaṃ śuktacaturguṇam praṇādaṃ śūlabādhiryaṃ srāvaṃ karṇasya nāśayet

145

बाधिर्येऽपामार्गक्षारतैलम् अपामार्गक्षारजले तत्क्षारं कल्कितं क्षिपेत् तेन पक्वं जयेत्तैलं बाधिर्यं कर्णनादकम्

bādhirye'pāmārgakṣāratailam apāmārgakṣārajale tatkṣāraṃ kalkitaṃ kṣipet tena pakvaṃ jayettailaṃ bādhiryaṃ karṇanādakam

146

कर्णनाड्यां शम्बूकतैलम् शम्बूकस्य तु मांसेन पचेत्तैलं तु सार्षपम् तस्य पूरणमात्रेण कर्णनाडी प्रशाम्यति

karṇanāḍyāṃ śambūkatailam śambūkasya tu māṃsena pacettailaṃ tu sārṣapam tasya pūraṇamātreṇa karṇanāḍī praśāmyati

147

कर्णस्रावनाशको योगः चूर्णं पञ्चकषायाणां कपित्थरसमेव च कर्णस्रावे प्रशंसन्ति पूरणं मधुना सह

karṇasrāvanāśako yogaḥ cūrṇaṃ pañcakaṣāyāṇāṃ kapittharasameva ca karṇasrāve praśaṃsanti pūraṇaṃ madhunā saha

148

पञ्च कषायाः तिन्दुकान्यभया लोध्रः समङ्गा चामलक्यपि ज्ञेयाः पञ्च कषायास्तु कर्मण्यस्मिन्भिषग्वरैः

pañca kaṣāyāḥ tindukānyabhayā lodhraḥ samaṅgā cāmalakyapi jñeyāḥ pañca kaṣāyāstu karmaṇyasminbhiṣagvaraiḥ

149

कर्णस्रावादौ स्वर्जिकादियोगः स्वर्जिकाचूर्णसंयुक्तं बीजपूररसं क्षिपेत् कर्णस्रावरुजा दाहाः प्रणश्यन्ति न संशयः

karṇasrāvādau svarjikādiyogaḥ svarjikācūrṇasaṃyuktaṃ bījapūrarasaṃ kṣipet karṇasrāvarujā dāhāḥ praṇaśyanti na saṃśayaḥ

150

पूतिकर्णे आम्रादितैलम् आम्रजम्बूप्रवालानि मधूकस्य वटस्य च एभिः संसाधितं तैलं पूतिकर्णोपशान्तिकृत्

pūtikarṇe āmrāditailam āmrajambūpravālāni madhūkasya vaṭasya ca ebhiḥ saṃsādhitaṃ tailaṃ pūtikarṇopaśāntikṛt

151

कर्णकीटनाशकौ योगौ पूरणं हरितालेन गवां मूत्रयुतेन च अथवा सार्षपं तैलं कर्णकीटहरं परम्

karṇakīṭanāśakau yogau pūraṇaṃ haritālena gavāṃ mūtrayutena ca athavā sārṣapaṃ tailaṃ karṇakīṭaharaṃ param

152

कर्णकीटेऽन्यो योगः स्वरसं शिग्रुमूलस्य सूर्यावर्त्तरसं तथा त्र्! यूषणं चूर्णितं चैव कपिकच्छूजटारसम् कृत्वैकत्र क्षिपेत्कर्णे कर्णकीटहरं परम्

karṇakīṭe'nyo yogaḥ svarasaṃ śigrumūlasya sūryāvarttarasaṃ tathā tr! yūṣaṇaṃ cūrṇitaṃ caiva kapikacchūjaṭārasam kṛtvaikatra kṣipetkarṇe karṇakīṭaharaṃ param

अथ शोणितस्रावविधिर्नाम द्वादशोऽध्यायः

तत्र शोणितस्रावमानम् शोणितं स्रावयेज्जन्तोरामयं प्रसमीक्ष्य च प्रस्थं प्रस्थार्द्धकं वाऽपि प्रस्थार्धार्धमथापि वा

tatra śoṇitasrāvamānam śoṇitaṃ srāvayejjantorāmayaṃ prasamīkṣya ca prasthaṃ prasthārddhakaṃ vā'pi prasthārdhārdhamathāpi vā

रक्तस्रावसमयः शरत्काले स्वभावेन कुर्याद्र क्तस्रुतिं नरः त्वग्दोषग्रन्थिशोथाद्या न स्यू रक्तस्रुतेर्यतः

raktasrāvasamayaḥ śaratkāle svabhāvena kuryādra ktasrutiṃ naraḥ tvagdoṣagranthiśothādyā na syū raktasruteryataḥ

रक्तस्य प्रकृतिनिर्देशः मधुरं वर्णतो रक्तमशीतोष्णं तथा गुरु शोणितं स्निग्धविस्रं स्याद्विदाहश्चास्य पित्तवत्

raktasya prakṛtinirdeśaḥ madhuraṃ varṇato raktamaśītoṣṇaṃ tathā guru śoṇitaṃ snigdhavisraṃ syādvidāhaścāsya pittavat

रक्ते पञ्चमहाभूतगुणाः विस्रता द्र वता रागश्चलनं विलयस्तथा भूम्यादिपञ्चभूतानामेते रक्तगुणाः स्मृताः

rakte pañcamahābhūtaguṇāḥ visratā dra vatā rāgaścalanaṃ vilayastathā bhūmyādipañcabhūtānāmete raktaguṇāḥ smṛtāḥ

दुष्टरक्तलक्षणम् रक्ते दुष्टे वेदना स्यात्पाको दाहश्च जायते रक्तमण्डलता कण्डूः शोथश्च पिटिकोद्गमः

duṣṭaraktalakṣaṇam rakte duṣṭe vedanā syātpāko dāhaśca jāyate raktamaṇḍalatā kaṇḍūḥ śothaśca piṭikodgamaḥ

रक्तवृद्धिलक्षणम् वृद्धे रक्ताङ्गनेत्रत्वं शिराणां पूरणं तथा गात्राणां गौरवं निद्रा मदो दाहश्च जायते

raktavṛddhilakṣaṇam vṛddhe raktāṅganetratvaṃ śirāṇāṃ pūraṇaṃ tathā gātrāṇāṃ gauravaṃ nidrā mado dāhaśca jāyate

क्षीणरक्तलक्षणम् क्षीणेऽम्लमधुराकाङ्क्षा मूर्च्छा च त्वचि रूक्षता शैथिल्यं च शिराणां स्याद्वातादुन्मार्गगामिता

kṣīṇaraktalakṣaṇam kṣīṇe'mlamadhurākāṅkṣā mūrcchā ca tvaci rūkṣatā śaithilyaṃ ca śirāṇāṃ syādvātādunmārgagāmitā

वातदूषितरक्तलक्षणम् अरुणं फेनिलं रूक्षं परुषं तनु शीघ्रगम् अस्कन्दि सूचिनिस्तोदि रक्तं स्याद्वातदूषितम्

vātadūṣitaraktalakṣaṇam aruṇaṃ phenilaṃ rūkṣaṃ paruṣaṃ tanu śīghragam askandi sūcinistodi raktaṃ syādvātadūṣitam

पित्तदूषितरक्तलक्षणम् पित्तेन पीतं हरितं नीलं श्यावं च विस्रकम् अस्कन्द्युष्णं मक्षिकाणां पिपीलानामनिष्टकम्

pittadūṣitaraktalakṣaṇam pittena pītaṃ haritaṃ nīlaṃ śyāvaṃ ca visrakam askandyuṣṇaṃ makṣikāṇāṃ pipīlānāmaniṣṭakam

कफदूषितरक्तलक्षणम् शीतलं बहलं स्निग्धं गैरिकोदकसन्निभम् मांसपेशीप्रभं स्कन्दि मन्दगं कफदूषितम्

kaphadūṣitaraktalakṣaṇam śītalaṃ bahalaṃ snigdhaṃ gairikodakasannibham māṃsapeśīprabhaṃ skandi mandagaṃ kaphadūṣitam

द्वित्रिदोषदुष्टरक्तयोर्लक्षणम् द्विदोषदुष्टं संसृष्टं त्रिदुष्टं पूतिगन्धकम् सर्वलक्षणसंयुक्तं काञ्जिकाभं च जायते

dvitridoṣaduṣṭaraktayorlakṣaṇam dvidoṣaduṣṭaṃ saṃsṛṣṭaṃ triduṣṭaṃ pūtigandhakam sarvalakṣaṇasaṃyuktaṃ kāñjikābhaṃ ca jāyate

विषदूषितरक्तलक्षणम् विषदुष्टं भवेच्छ्यावं नासिकोन्मार्गगं तथा विस्रं काञ्जिकसङ्काशं सर्वकुष्ठकरं बहु

viṣadūṣitaraktalakṣaṇam viṣaduṣṭaṃ bhavecchyāvaṃ nāsikonmārgagaṃ tathā visraṃ kāñjikasaṅkāśaṃ sarvakuṣṭhakaraṃ bahu

शुद्धरक्तलक्षणम् इन्द्र गोपप्रभं ज्ञेयं प्रकृतिस्थमसंहतम्

śuddharaktalakṣaṇam indra gopaprabhaṃ jñeyaṃ prakṛtisthamasaṃhatam

रक्तस्रावसाध्या रोगाः शोथे दाहेऽङ्गपाके च रक्तवर्णेऽसृजः स्रुतौ वातरक्ते तथा कुष्ठे सपीडे दुर्जयेऽनिले पाणिरोगे श्लीपदे च विषदुष्टे च शोणिते

raktasrāvasādhyā rogāḥ śothe dāhe'ṅgapāke ca raktavarṇe'sṛjaḥ srutau vātarakte tathā kuṣṭhe sapīḍe durjaye'nile pāṇiroge ślīpade ca viṣaduṣṭe ca śoṇite

ग्रन्थ्यर्बुदापचीक्षुद्र रोगरक्ताधिमन्थिषु विदारीस्तनरोगेषु गात्राणां सादगौरवे

granthyarbudāpacīkṣudra rogaraktādhimanthiṣu vidārīstanarogeṣu gātrāṇāṃ sādagaurave

रक्ताभिष्यन्दतन्द्रा यां पूतिघ्राणास्यदेहके यकृत्प्लीहविसर्पेषु विद्र धौ पिटिकोद्गमे

raktābhiṣyandatandrā yāṃ pūtighrāṇāsyadehake yakṛtplīhavisarpeṣu vidra dhau piṭikodgame

कर्णोष्ठघ्राणवक्त्राणां पाके दाहे शिरोरुजि उपदंशे रक्तपित्ते रक्तस्रावः प्रशस्यते

karṇoṣṭhaghrāṇavaktrāṇāṃ pāke dāhe śiroruji upadaṃśe raktapitte raktasrāvaḥ praśasyate

रक्तस्रावविधिः एषु रोगेषु शृङ्गैर्वा जलौकाऽलाबुकैरपि अथवाऽपि शिरामोक्षैः कुर्याद्र क्तस्रुतिं नरः

raktasrāvavidhiḥ eṣu rogeṣu śṛṅgairvā jalaukā'lābukairapi athavā'pi śirāmokṣaiḥ kuryādra ktasrutiṃ naraḥ

रक्तस्रावायोग्या जनाः न कुर्वीत शिरामोक्षं कृशस्यातिव्यवायिनः क्लीबस्य भीरोर्गर्भिण्याः सूतिकापाण्डुरोगिणाम्

raktasrāvāyogyā janāḥ na kurvīta śirāmokṣaṃ kṛśasyātivyavāyinaḥ klībasya bhīrorgarbhiṇyāḥ sūtikāpāṇḍurogiṇām

पञ्चकर्मविशुद्धस्य पीतस्नेहस्य चार्शसाम् सर्वाङ्गशोथयुक्तानामुदरश्वासकासिनाम्

pañcakarmaviśuddhasya pītasnehasya cārśasām sarvāṅgaśothayuktānāmudaraśvāsakāsinām

छर्द्यतीसारदुष्टानामतिस्विन्नतनोरपि ऊनषोडशवर्षस्य गतसप्ततिकस्य च

chardyatīsāraduṣṭānāmatisvinnatanorapi ūnaṣoḍaśavarṣasya gatasaptatikasya ca

आघातस्रुतरक्तस्य शिरामोक्षो न शस्यते एषां चात्ययिकेरोगे जलौकाभिस्तु निर्ह रेत्

āghātasrutaraktasya śirāmokṣo na śasyate eṣāṃ cātyayikeroge jalaukābhistu nirha ret

विषदुष्टरक्तस्य स्रावप्रकारः तथा च विषदुष्टानां शिरामोक्षोऽपि शस्यते

viṣaduṣṭaraktasya srāvaprakāraḥ tathā ca viṣaduṣṭānāṃ śirāmokṣo'pi śasyate

वातादिदोषानुसारेण रक्तस्रावप्रकारः गोशृङ्गेण जलौकाभिरलाबुभिरपि त्रिधा वातपित्तकफैर्दुष्टं शोणितं स्रावयेद् बुधः

vātādidoṣānusāreṇa raktasrāvaprakāraḥ gośṛṅgeṇa jalaukābhiralābubhirapi tridhā vātapittakaphairduṣṭaṃ śoṇitaṃ srāvayed budhaḥ

द्विदोषाभ्यां तु सन्दुष्टं त्रिदोषैरपि दूषितम् शोणितं स्रावयेद्युक्त्या शिरामोक्षैः पदैस्तथा

dvidoṣābhyāṃ tu sanduṣṭaṃ tridoṣairapi dūṣitam śoṇitaṃ srāvayedyuktyā śirāmokṣaiḥ padaistathā

शृङ्गादीनां शोणितग्रहणे प्रमाणम् गृह्णाति शोणितं शृङ्गं दशाङ्गुलमितं बलात् जलौका हस्तमात्रं तु तुम्बी च द्वादशाङ्गुलम् पदमङ्गुलमात्रस्य शिरा सर्वाङ्गशोधिनी

śṛṅgādīnāṃ śoṇitagrahaṇe pramāṇam gṛhṇāti śoṇitaṃ śṛṅgaṃ daśāṅgulamitaṃ balāt jalaukā hastamātraṃ tu tumbī ca dvādaśāṅgulam padamaṅgulamātrasya śirā sarvāṅgaśodhinī

रुधिरस्रावप्रतिबन्धिकाऽवस्था शीते निरन्ने मूर्च्छाऽतिनिद्रा भीतिमदश्रमैः युतानां न स्रवेद्र क्तं तथा विण्मूत्रसङ्गिनाम्

rudhirasrāvapratibandhikā'vasthā śīte niranne mūrcchā'tinidrā bhītimadaśramaiḥ yutānāṃ na sravedra ktaṃ tathā viṇmūtrasaṅginām

रक्ताप्रवृत्तावुपचारः अप्रवर्त्तितरक्ते च कुष्ठत्रिकटुसैन्धवैः मर्दयेद् व्रणवक्त्रं च तेन सम्यक्प्रवर्त्तते

raktāpravṛttāvupacāraḥ apravarttitarakte ca kuṣṭhatrikaṭusaindhavaiḥ mardayed vraṇavaktraṃ ca tena samyakpravarttate

रक्तमोक्षणसमयः तस्मान्न शीते नात्युष्णे न स्विन्ने नातितापिते पीत्वा यवागूं तृप्तस्य स्रावयेच्छोणितं बुधः

raktamokṣaṇasamayaḥ tasmānna śīte nātyuṣṇe na svinne nātitāpite pītvā yavāgūṃ tṛptasya srāvayecchoṇitaṃ budhaḥ

रक्तातिप्रवृत्तौ हेतुः अतिस्विन्नस्योष्णकाले तथ्वातिशिराव्यधात् अतिप्रवर्त्तते रक्तं तत्र कुर्यात्प्रतिक्रियाम्

raktātipravṛttau hetuḥ atisvinnasyoṣṇakāle tathvātiśirāvyadhāt atipravarttate raktaṃ tatra kuryātpratikriyām

रक्तातिप्रवृत्तौ चिकित्सा अतिप्रवृत्ते रक्ते च लोध्रसर्जरसाञ्जनैः यवगोधूमचूणैर्वा धवधन्वनगैरिकैः

raktātipravṛttau cikitsā atipravṛtte rakte ca lodhrasarjarasāñjanaiḥ yavagodhūmacūṇairvā dhavadhanvanagairikaiḥ

सर्पनिर्मोकचूर्णैर्वा भस्मना क्षौमवस्त्रयोः मुखं व्रणस्य बध्वा च शीतैश्चोपचरेद्व्रणम्

sarpanirmokacūrṇairvā bhasmanā kṣaumavastrayoḥ mukhaṃ vraṇasya badhvā ca śītaiścopacaredvraṇam

तत्रैवोपचारान्तरम् विध्येदूर्ध्वशिरां तां च दहेत्क्षारेण वाऽग्निना व्रणं कषायः सन्धत्ते रक्तं स्कन्दयते हिमम् व्रणास्यं पाचयेत्क्षारो दाहः सङ्कोचयेच्छिराम्

tatraivopacārāntaram vidhyedūrdhvaśirāṃ tāṃ ca dahetkṣāreṇa vā'gninā vraṇaṃ kaṣāyaḥ sandhatte raktaṃ skandayate himam vraṇāsyaṃ pācayetkṣāro dāhaḥ saṅkocayecchirām

अग्निदाहसाध्या रोगाः तत्र मुष्कशोथे कराङ्गुष्ठदाहनिर्देशः वामाण्डशोथे दक्षस्य करस्याङ्गुष्ठमूलजाम्

agnidāhasādhyā rogāḥ tatra muṣkaśothe karāṅguṣṭhadāhanirdeśaḥ vāmāṇḍaśothe dakṣasya karasyāṅguṣṭhamūlajām

दहेच्छिरां व्यत्यये तु वामाङ्गुष्ठशिरां दहेत् शिरादाहप्रभावेण मुष्कशोथः प्रणश्यति

dahecchirāṃ vyatyaye tu vāmāṅguṣṭhaśirāṃ dahet śirādāhaprabhāveṇa muṣkaśothaḥ praṇaśyati

विषूच्यां पार्ष्णिदाहव्यवस्था विषूच्यां पार्ष्णिदाहेन जायतेऽग्ने प्रदीपनम् सङ्कुचन्ति यतस्तेन रसश्लेष्मवहाः शिराः

viṣūcyāṃ pārṣṇidāhavyavasthā viṣūcyāṃ pārṣṇidāhena jāyate'gne pradīpanam saṅkucanti yatastena rasaśleṣmavahāḥ śirāḥ

रक्तजबालयकृत्प्लीहवृद्धौ तत्स्थानदाहव्यवस्था यदावृद्धिर्यकृत्प्लीह्नोः शिशोः सञ्जायतेऽसृजः तदा तत्स्थानदाहेन सङ्कुचन्त्यसृजः शिराः

raktajabālayakṛtplīhavṛddhau tatsthānadāhavyavasthā yadāvṛddhiryakṛtplīhnoḥ śiśoḥ sañjāyate'sṛjaḥ tadā tatsthānadāhena saṅkucantyasṛjaḥ śirāḥ

अत्यन्तरक्तस्रावणनिषेधः रक्ते दुष्टेऽवशिष्टेऽपि व्याधिर्नैव प्रकुप्यति अतः स्राव्यं सावशेषं रक्ते नातिक्रमो हितः

atyantaraktasrāvaṇaniṣedhaḥ rakte duṣṭe'vaśiṣṭe'pi vyādhirnaiva prakupyati ataḥ srāvyaṃ sāvaśeṣaṃ rakte nātikramo hitaḥ

अतिरक्तस्रुतिजन्या हानयः आन्ध्यमाक्षेपकं तृष्णां तिमिरं शिरसो रुजम् पक्षाघातं श्वासकासौ हिक्कां दाहं च पांडुताम् कुरुतेऽतिस्रुतं रक्तं मरणं वा करोति च

atiraktasrutijanyā hānayaḥ āndhyamākṣepakaṃ tṛṣṇāṃ timiraṃ śiraso rujam pakṣāghātaṃ śvāsakāsau hikkāṃ dāhaṃ ca pāṃḍutām kurute'tisrutaṃ raktaṃ maraṇaṃ vā karoti ca

रुधिरस्य महत्ता देहस्योत्पत्तिरसृजा देहस्तेनैव धार्यते विना तेन व्रजेज्जीवो रक्षेद्र क्तमतोबुधः

rudhirasya mahattā dehasyotpattirasṛjā dehastenaiva dhāryate vinā tena vrajejjīvo rakṣedra ktamatobudhaḥ

स्रुते रक्तेऽपि दोषकोपे प्रतीकारः शीतोपचारः कुपिते स्रुतरक्तस्य मारुते कोष्णेन सर्पिषा शोथं सव्यथं परिषेचयेत्

srute rakte'pi doṣakope pratīkāraḥ śītopacāraḥ kupite srutaraktasya mārute koṣṇena sarpiṣā śothaṃ savyathaṃ pariṣecayet

रक्तस्रुतिक्षीणस्य पथ्यव्यवस्था क्षीणस्यैणशशोरभ्रहरिणच्छागमांसजः रसः समुचितः पाने क्षीरं वा षष्टिका हिताः

raktasrutikṣīṇasya pathyavyavasthā kṣīṇasyaiṇaśaśorabhrahariṇacchāgamāṃsajaḥ rasaḥ samucitaḥ pāne kṣīraṃ vā ṣaṣṭikā hitāḥ

सम्यक्स्रुतरक्तलक्षणम् पीडाशान्तिर्लघुत्वं च व्याधेरुद्रे कसंक्षयः मनः स्वास्थ्यं भवेच्चिह्नं सम्यग्विस्रावितेऽसृजि

samyaksrutaraktalakṣaṇam pīḍāśāntirlaghutvaṃ ca vyādherudre kasaṃkṣayaḥ manaḥ svāsthyaṃ bhaveccihnaṃ samyagvisrāvite'sṛji

रक्तस्रावोत्तरं वर्ज्याविषयाः व्यायाममैथुनक्रोधशीतस्नानप्रवातकान्

raktasrāvottaraṃ varjyāviṣayāḥ vyāyāmamaithunakrodhaśītasnānapravātakān

एकाशनं दिवास्वप्नं क्षाराम्लकटुभोजनम् शोकं वादमजीर्णं च त्यजेदाबलदर्शनात्

ekāśanaṃ divāsvapnaṃ kṣārāmlakaṭubhojanam śokaṃ vādamajīrṇaṃ ca tyajedābaladarśanāt

अथ नेत्रप्रसादनकर्मनाम त्रयोदशोऽध्यायः

तत्रादौ तन्नामानि सेकं आश्च्योतनं पिण्डी बिडालस्तर्पणं तथा पुटपाकोऽञ्जनं चैभिः कल्पैर्नेत्रमुपाचरेत्

tatrādau tannāmāni sekaṃ āścyotanaṃ piṇḍī biḍālastarpaṇaṃ tathā puṭapāko'ñjanaṃ caibhiḥ kalpairnetramupācaret

सेकविधिः सेकस्तु सूक्ष्मधाराभिः सर्वस्मिन्नयने हितः मीलिताक्षस्य मत्तर्यस्य प्रदेयश्चतुरङ्गुलात्

sekavidhiḥ sekastu sūkṣmadhārābhiḥ sarvasminnayane hitaḥ mīlitākṣasya mattaryasya pradeyaścaturaṅgulāt

दोषानुसारेण सेकप्रकारभेदाः स चापि स्नेहनो वाते रक्ते पित्ते च रोपणः लेखनश्च कफे कार्यस्तस्य मात्राऽधुनोच्यते

doṣānusāreṇa sekaprakārabhedāḥ sa cāpi snehano vāte rakte pitte ca ropaṇaḥ lekhanaśca kaphe kāryastasya mātrā'dhunocyate

सेकधारणमात्रा षड्वाक्शतैः स्नेहनेषु चतुर्भिश्चैव रोपणे वाक्शतैश्च त्रिभिः कार्यः सेकोलेखनकर्मणि

sekadhāraṇamātrā ṣaḍvākśataiḥ snehaneṣu caturbhiścaiva ropaṇe vākśataiśca tribhiḥ kāryaḥ sekolekhanakarmaṇi

सेकसमयः कार्यस्तु दिवसे सेको रात्रौ चात्ययिके गदे

sekasamayaḥ kāryastu divase seko rātrau cātyayike gade

दोषानुसारेण सेकव्यवस्था एरण्डत्वक्पत्रमूलैः शृतमाजं पयोहितम् सुखोष्णं सेचनं नेत्रे वाताभिष्यन्दनाशनम्

doṣānusāreṇa sekavyavasthā eraṇḍatvakpatramūlaiḥ śṛtamājaṃ payohitam sukhoṣṇaṃ secanaṃ netre vātābhiṣyandanāśanam

वाताभिष्यन्द मारुतपर्ययशुष्काक्षिपाकेषु सेकौ परिषेकोहितोनेत्रे पयः कोष्णं ससैन्धवम् रजनीदारुसिद्धं वा सैन्धवेनसमन्वितम्

vātābhiṣyanda mārutaparyayaśuṣkākṣipākeṣu sekau pariṣekohitonetre payaḥ koṣṇaṃ sasaindhavam rajanīdārusiddhaṃ vā saindhavenasamanvitam

वाताभिष्यन्दशमनं हितं मारुतपर्यये शुष्काक्षिपाके च हितमिदं सेचनकं सदा

vātābhiṣyandaśamanaṃ hitaṃ mārutaparyaye śuṣkākṣipāke ca hitamidaṃ secanakaṃ sadā

पित्तरक्ताभिघातजनेत्रपीडाहृत्सेकः साबरं मधुकं तुल्यं घृतभृष्टं सुचूर्णितम् छागक्षीरे घृतं सेकात्पित्तरक्ताभिघातजित्

pittaraktābhighātajanetrapīḍāhṛtsekaḥ sābaraṃ madhukaṃ tulyaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ sucūrṇitam chāgakṣīre ghṛtaṃ sekātpittaraktābhighātajit

रक्ताभिष्यन्दे सेकः त्रिफलालोध्रयष्टीभिः शर्कराभद्र मुस्तकैः पिष्टः शीताम्बुना सेको रक्ताभिष्यन्दनाशनः

raktābhiṣyande sekaḥ triphalālodhrayaṣṭībhiḥ śarkarābhadra mustakaiḥ piṣṭaḥ śītāmbunā seko raktābhiṣyandanāśanaḥ

तत्रैवान्यः सेकः लाक्षामधुकमञ्जिष्ठालोध्रकालानुसारिवाः पुण्डरीकयुतः सेको रक्ताभिष्यन्दनाशनः

tatraivānyaḥ sekaḥ lākṣāmadhukamañjiṣṭhālodhrakālānusārivāḥ puṇḍarīkayutaḥ seko raktābhiṣyandanāśanaḥ

नेत्रशूलघ्नः सेकः श्वेतलोध्रं घृते भृष्टं चूर्णितं पटविस्रुतम् उष्णाम्बुना विमृदितं सेकाच्छूलघ्नमम्बके

netraśūlaghnaḥ sekaḥ śvetalodhraṃ ghṛte bhṛṣṭaṃ cūrṇitaṃ paṭavisrutam uṣṇāmbunā vimṛditaṃ sekācchūlaghnamambake

अथाश्च्योतनविधिः तत्राश्च्योतनकर्मसमयः अथाश्च्योतनकं कार्यं निशायां न कथंचन

athāścyotanavidhiḥ tatrāścyotanakarmasamayaḥ athāścyotanakaṃ kāryaṃ niśāyāṃ na kathaṃcana

आश्च्योतनविधिः उन्मीलितेऽक्ष्णि दृङ्मध्ये बिन्दुभिर्द्व्यङ्गुलाद्धितम्

āścyotanavidhiḥ unmīlite'kṣṇi dṛṅmadhye bindubhirdvyaṅgulāddhitam

गुणानुसारेण बिन्दुप्रक्षेपसंख्यानिर्देशः बिन्दवोऽष्टौ लेखनेषु स्नेहने दश बिन्दवः रोपणे द्वादश प्रोक्तास्ते शीतेकोष्णरूपिणः उष्णे च शीतरूपाः स्युः सर्वत्रैवैष निश्चयः

guṇānusāreṇa binduprakṣepasaṃkhyānirdeśaḥ bindavo'ṣṭau lekhaneṣu snehane daśa bindavaḥ ropaṇe dvādaśa proktāste śītekoṣṇarūpiṇaḥ uṣṇe ca śītarūpāḥ syuḥ sarvatraivaiṣa niścayaḥ

वातादिभेदेनाश्च्योतनपदार्थनिर्देशः वाते तिक्तं तथा स्निग्धं पित्ते मधुरशीतलम् तिक्तोष्णरूक्षं च कफे क्रमादाश्च्योतनं हितम्

vātādibhedenāścyotanapadārthanirdeśaḥ vāte tiktaṃ tathā snigdhaṃ pitte madhuraśītalam tiktoṣṇarūkṣaṃ ca kaphe kramādāścyotanaṃ hitam

आश्च्योतनमात्रानिर्णयः आश्च्योतनानां सर्वेषां मात्रा स्याद्वाक्शतं हिता निमेषोन्मेषणं पुंसामङ्गुल्याच्छोटिकाऽथवा गुर्वक्षरोच्चारणं वा वाङ्मात्रेयं स्मृता बुधैः

āścyotanamātrānirṇayaḥ āścyotanānāṃ sarveṣāṃ mātrā syādvākśataṃ hitā nimeṣonmeṣaṇaṃ puṃsāmaṅgulyācchoṭikā'thavā gurvakṣaroccāraṇaṃ vā vāṅmātreyaṃ smṛtā budhaiḥ

वाताभिष्यन्दहरमाश्च्योतनम् बिल्वादिपञ्चमूलेन बृहत्येरण्डशिग्रुभिः क्वाथ आश्च्योतने कोष्णो वाताभिष्यन्दनाशनः

vātābhiṣyandaharamāścyotanam bilvādipañcamūlena bṛhatyeraṇḍaśigrubhiḥ kvātha āścyotane koṣṇo vātābhiṣyandanāśanaḥ

वातरक्तपित्तोत्थाभिष्यन्दोपायः अम्बुपिष्टैर्निम्बपत्रैस्त्वचं लोध्रस्य लेपयेत् प्रताप्य वह्निना पिष्ट्वा तद्र सो नेत्रपूरणात् वातोत्थं रक्तपित्तोत्थमभिष्यन्दं विनाशयेत्

vātaraktapittotthābhiṣyandopāyaḥ ambupiṣṭairnimbapatraistvacaṃ lodhrasya lepayet pratāpya vahninā piṣṭvā tadra so netrapūraṇāt vātotthaṃ raktapittotthamabhiṣyandaṃ vināśayet

सर्वाभिष्यन्दघ्नमाश्च्योतनम् त्रिफलाश्च्योतनं नेत्रे सर्वाभिष्यन्दनाशनम्

sarvābhiṣyandaghnamāścyotanam triphalāścyotanaṃ netre sarvābhiṣyandanāśanam

रक्तपित्तादिजनेत्रपीडास्वाश्च्योतनम् स्त्रीस्तन्याश्च्योतनं नेत्रे रक्तपित्तानिलार्त्तिजित् क्षीरसर्पिर्घृतं वाऽपि वातरक्तरुजं जयेत्

raktapittādijanetrapīḍāsvāścyotanam strīstanyāścyotanaṃ netre raktapittānilārttijit kṣīrasarpirghṛtaṃ vā'pi vātaraktarujaṃ jayet

पिण्डिकाविधिः पिण्डी कवलिका प्रोक्ता बद्ध्य्ते पट्टवस्त्रकैः नेत्राभिष्यन्दयोग्या सा व्रणेष्वपि निबद्ध्यते

piṇḍikāvidhiḥ piṇḍī kavalikā proktā baddhyte paṭṭavastrakaiḥ netrābhiṣyandayogyā sā vraṇeṣvapi nibaddhyate

अभिष्यन्दाधिमन्थयोः शिरोविरेचनम् अभिष्यन्देऽधिमन्थे च सञ्जाते श्लेष्मसम्भवे स्निग्धस्विन्नोत्तमाङ्गस्य शिरस्तीक्ष्णैर्विरेचयेत्

abhiṣyandādhimanthayoḥ śirovirecanam abhiṣyande'dhimanthe ca sañjāte śleṣmasambhave snigdhasvinnottamāṅgasya śirastīkṣṇairvirecayet

अधिमन्थे शिराव्यधाग्निदाहौ अधिमन्थेषु सर्वेषु ललाटे वेधयेच्छिराम् अशान्ते सर्वथा मन्थे भ्रुवोरुपरि दाहयेत्

adhimanthe śirāvyadhāgnidāhau adhimantheṣu sarveṣu lalāṭe vedhayecchirām aśānte sarvathā manthe bhruvorupari dāhayet

सर्वाभिष्यन्दे पिण्डिकाप्रयोगः अभिष्यन्देषु सर्वेषु बध्नीयात्पिण्डिकां बुधः

sarvābhiṣyande piṇḍikāprayogaḥ abhiṣyandeṣu sarveṣu badhnīyātpiṇḍikāṃ budhaḥ

वाताभिष्यन्दे पिण्डिकाप्रयोगः वातामिष्यन्दशान्त्यर्थं स्निग्धोष्णा पिण्डिका भवेत् एरण्डपत्रमूलत्वङ्निर्मिता वातनाशिनी

vātābhiṣyande piṇḍikāprayogaḥ vātāmiṣyandaśāntyarthaṃ snigdhoṣṇā piṇḍikā bhavet eraṇḍapatramūlatvaṅnirmitā vātanāśinī

पित्ताभिष्यन्दे पिण्डीद्वयम् पित्ताभिष्यन्दनाशाय धात्रीपिंडी सुखावहा महा निम्बफलोद्भूता पिंडी वा पित्तनाशिनी

pittābhiṣyande piṇḍīdvayam pittābhiṣyandanāśāya dhātrīpiṃḍī sukhāvahā mahā nimbaphalodbhūtā piṃḍī vā pittanāśinī

कफाभिष्यन्दे पिण्डी शिग्रुपत्रकृता पिण्डी श्लेष्माभिष्यन्दनाशिनी

kaphābhiṣyande piṇḍī śigrupatrakṛtā piṇḍī śleṣmābhiṣyandanāśinī

कफपित्ताभिष्यन्दे पिण्डीद्वयम् निम्बपत्रकृता पिण्डी श्लेष्मपित्तहरा भवेत् त्रिफलापिण्डिका प्रोक्ता नाशने श्लेष्मपित्तयोः

kaphapittābhiṣyande piṇḍīdvayam nimbapatrakṛtā piṇḍī śleṣmapittaharā bhavet triphalāpiṇḍikā proktā nāśane śleṣmapittayoḥ

रक्ताभिष्यन्दे पिण्डी पिष्ट्वा काञ्जिकतोयेन घृतभृष्टा च पिण्डिका लोध्रस्य हरति क्षिप्रमभिष्यन्दमसृग्भवम्

raktābhiṣyande piṇḍī piṣṭvā kāñjikatoyena ghṛtabhṛṣṭā ca piṇḍikā lodhrasya harati kṣipramabhiṣyandamasṛgbhavam

शोथकण्ड्वादौ पिण्डी शुण्ठीनिम्बदलैः पिण्डी सुखोष्णा स्वल्पसैन्धवा धार्या चक्षुषि संयोगाच्छोथकण्डूव्यथाऽपहा

śothakaṇḍvādau piṇḍī śuṇṭhīnimbadalaiḥ piṇḍī sukhoṣṇā svalpasaindhavā dhāryā cakṣuṣi saṃyogācchothakaṇḍūvyathā'pahā

बिडालकविधिः बिडालको बहिर्लेपो नेत्रे पक्ष्मविवर्जितः तस्य मात्रा परिज्ञेया मुखलेपविधानवत्

biḍālakavidhiḥ biḍālako bahirlepo netre pakṣmavivarjitaḥ tasya mātrā parijñeyā mukhalepavidhānavat

सर्व नेत्रामयेषु लेपः यष्टीगैरिकसिन्धूत्थदार्वीतार्क्ष्यः समांशकैः जलपिष्टैर्बहिर्लेपः सर्वनेत्रामयापहः

sarva netrāmayeṣu lepaḥ yaṣṭīgairikasindhūtthadārvītārkṣyaḥ samāṃśakaiḥ jalapiṣṭairbahirlepaḥ sarvanetrāmayāpahaḥ

तत्रैवान्ये षड् लेपाः रसाञ्जनेन वा लेपः पथ्याविश्वदलैरपि कुमारिकाऽग्निपत्रैर्वा दाडिमीपल्लवैरपि वचाहरिद्रा निम्बैर्वा तथा नागरगैरिकैः

tatraivānye ṣaḍ lepāḥ rasāñjanena vā lepaḥ pathyāviśvadalairapi kumārikā'gnipatrairvā dāḍimīpallavairapi vacāharidrā nimbairvā tathā nāgaragairikaiḥ

सद्योनेत्रपीडाहरो लेपः दग्ध्वा ससैन्धवं लोध्रं मधूच्छिष्टयुते घृते पिष्टमञ्जनलेपाभ्यां सद्यो नेत्ररुजाऽपहम्

sadyonetrapīḍāharo lepaḥ dagdhvā sasaindhavaṃ lodhraṃ madhūcchiṣṭayute ghṛte piṣṭamañjanalepābhyāṃ sadyo netrarujā'paham

नेत्रपीडाहरो लेपः लोहस्य पात्रे संघृष्टो रसो निम्बफलोद्भवः किञ्चिद्घनो बहिर्लेपान्नेत्रबाधां व्यपोहति

netrapīḍāharo lepaḥ lohasya pātre saṃghṛṣṭo raso nimbaphalodbhavaḥ kiñcidghano bahirlepānnetrabādhāṃ vyapohati

अर्मनाशको लेपः संचूर्ण्य मरिचं केशराजस्वरसमर्दनात् लेपनादर्मणां नाशं करोत्येष प्रयोगराट्

armanāśako lepaḥ saṃcūrṇya maricaṃ keśarājasvarasamardanāt lepanādarmaṇāṃ nāśaṃ karotyeṣa prayogarāṭ

अञ्जननामिकोपरि प्रतिसारणम् स्विन्नां भित्वा विनिष्पीड्य भिन्नामञ्जननामिकाम् शिलैलानतसिन्धूत्थैः सक्षौद्रै ः! प्रतिसारयेत्

añjananāmikopari pratisāraṇam svinnāṃ bhitvā viniṣpīḍya bhinnāmañjananāmikām śilailānatasindhūtthaiḥ sakṣaudrai ḥ! pratisārayet

अथ तर्पणविधिः तत्रादौ तर्पणयोग्यनेत्रलक्षणम् अथ तर्पणकं वच्मि नेत्रतृप्तिकरं परम् यद्रू क्षं परिशुष्कं च नेत्रं कुटिलमाविलम्

atha tarpaṇavidhiḥ tatrādau tarpaṇayogyanetralakṣaṇam atha tarpaṇakaṃ vacmi netratṛptikaraṃ param yadrū kṣaṃ pariśuṣkaṃ ca netraṃ kuṭilamāvilam

शीर्णपक्ष्मशिरोत्पातकृच्छ्रोन्मीलन संयुतम् तिमिरार्जुनशुक्राद्यैरभिष्यन्दाधिमन्थकैः

śīrṇapakṣmaśirotpātakṛcchronmīlana saṃyutam timirārjunaśukrādyairabhiṣyandādhimanthakaiḥ

शुष्काक्षिपाकशोथाभ्यां युक्तं वातविपर्ययैः तन्नेत्रं तर्पणे योज्यं नेत्ररोगविशारदैः तर्पणे वर्ज्यविषयाः दुर्दिनात्युष्णशीतेषु चिन्तायासभ्रमेषु च अशान्तोपद्र वे चाक्ष्णि तर्पणं न प्रशस्यते

śuṣkākṣipākaśothābhyāṃ yuktaṃ vātaviparyayaiḥ tannetraṃ tarpaṇe yojyaṃ netrarogaviśāradaiḥ tarpaṇe varjyaviṣayāḥ durdinātyuṣṇaśīteṣu cintāyāsabhrameṣu ca aśāntopadra ve cākṣṇi tarpaṇaṃ na praśasyate

तर्पणप्रक्रिया वातातपरजोहीने देशे चोत्तानशायिनः आधारौ माषचूर्णेन क्लिन्नेन परिमण्डलौ

tarpaṇaprakriyā vātātaparajohīne deśe cottānaśāyinaḥ ādhārau māṣacūrṇena klinnena parimaṇḍalau

समौ दृढावसम्बाधौ कर्त्तव्यौ नेत्रकोशयोः पूरयेद् घृतमण्डेन विलीनेन सुखोदकैः अथवा शतधौतेन सर्पिषा क्षीरजेन वा

samau dṛḍhāvasambādhau karttavyau netrakośayoḥ pūrayed ghṛtamaṇḍena vilīnena sukhodakaiḥ athavā śatadhautena sarpiṣā kṣīrajena vā

पूरणमात्रा निमग्नान्यक्षिपक्ष्माणि यावत्स्युस्तावदेव हि पूरयेन्मीलिते नेत्रे तत उन्मीलयेच्छनैः

pūraṇamātrā nimagnānyakṣipakṣmāṇi yāvatsyustāvadeva hi pūrayenmīlite netre tata unmīlayecchanaiḥ

तर्पणे स्नेहधारणमात्राः धारयेद्वर्त्मरोगेषु वाङ्मात्राणां शतं बुधः

tarpaṇe snehadhāraṇamātrāḥ dhārayedvartmarogeṣu vāṅmātrāṇāṃ śataṃ budhaḥ

स्वच्छे कफे सन्धिरोगे मात्रापञ्चशतं हितम् शुक्ले च षट्शतं कृष्णरोगे सप्तशतं मतम्

svacche kaphe sandhiroge mātrāpañcaśataṃ hitam śukle ca ṣaṭśataṃ kṛṣṇaroge saptaśataṃ matam

दृष्टिरोगेष्वष्टशतमधिमन्थे सहस्रकम् सहस्रं वातरोगेषु धार्यमेवं हि तर्पणम्

dṛṣṭirogeṣvaṣṭaśatamadhimanthe sahasrakam sahasraṃ vātarogeṣu dhāryamevaṃ hi tarpaṇam

तर्पणोत्तरं कर्त्तव्यं कर्म स्विन्नेन यवपिष्टेन स्नेहवीर्येरितं ततः यथास्वं धूमपानेन कफमस्य विशोधयेत्

tarpaṇottaraṃ karttavyaṃ karma svinnena yavapiṣṭena snehavīryeritaṃ tataḥ yathāsvaṃ dhūmapānena kaphamasya viśodhayet

तर्पणकर्मावधिः एकाहं वा त्र्! यहं वाऽपि पञ्चाहं चेष्यते परम्

tarpaṇakarmāvadhiḥ ekāhaṃ vā tr! yahaṃ vā'pi pañcāhaṃ ceṣyate param

तर्पणे सम्यक् तृप्तिलक्षणम् तर्पणे तृप्तिलिङ्गानि नेत्रेष्वेतानि भावयेत् सुखस्वप्नावबोधत्वं वैशद्यं वर्णपाटवम् निवृत्तिर्व्याधिशान्तिश्च क्रियालाघवमेव च

tarpaṇe samyak tṛptilakṣaṇam tarpaṇe tṛptiliṅgāni netreṣvetāni bhāvayet sukhasvapnāvabodhatvaṃ vaiśadyaṃ varṇapāṭavam nivṛttirvyādhiśāntiśca kriyālāghavameva ca

अतितर्पितलक्षणम् अथ साश्रु गुरु स्निग्धं नेत्रं स्यादतितर्पितम्

atitarpitalakṣaṇam atha sāśru guru snigdhaṃ netraṃ syādatitarpitam

हीनतर्पितलक्षणम् रूक्षमस्राविलं रुग्णं नेत्रं स्याद्धीनतर्पितम्

hīnatarpitalakṣaṇam rūkṣamasrāvilaṃ rugṇaṃ netraṃ syāddhīnatarpitam

हीनातितर्पितयोश्चिकित्सा रूक्षस्निग्धोपचाराभ्यामेतयोः स्यात्प्रतिक्रिया

hīnātitarpitayościkitsā rūkṣasnigdhopacārābhyāmetayoḥ syātpratikriyā

पुटपाकविधानम् अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि पुटपाकस्य साधनम् द्वौ बिल्वमात्रौ मांसस्य पिण्डौ स्निग्धौ सुपेषितौ

puṭapākavidhānam ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi puṭapākasya sādhanam dvau bilvamātrau māṃsasya piṇḍau snigdhau supeṣitau

द्र व्याणां बिल्वमात्रं तु द्र वाणां कुडवो मतः तदेकस्थं समालोड्य पत्रैः सुपरिवेष्टितम् पुटपाकेन तत्पक्त्वा गृह्णीयात्तद्र सं बुधः दृष्टिमध्ये निषेच्यः स्यान्नित्यमुत्तानशायिनः

dra vyāṇāṃ bilvamātraṃ tu dra vāṇāṃ kuḍavo mataḥ tadekasthaṃ samāloḍya patraiḥ supariveṣṭitam puṭapākena tatpaktvā gṛhṇīyāttadra saṃ budhaḥ dṛṣṭimadhye niṣecyaḥ syānnityamuttānaśāyinaḥ

पुटपाकभेदाः स्नेहनो लेखनश्चैव रोपणश्चेति स त्रिधा

puṭapākabhedāḥ snehano lekhanaścaiva ropaṇaśceti sa tridhā

त्रिविधपुटपाकविषयाः हितः स्निग्धोऽतिरूक्षस्य स्निग्धस्यापि हि लेखनः दृष्टेर्बलार्थमितरः पित्तासृग्व्रणवातनुत्

trividhapuṭapākaviṣayāḥ hitaḥ snigdho'tirūkṣasya snigdhasyāpi hi lekhanaḥ dṛṣṭerbalārthamitaraḥ pittāsṛgvraṇavātanut

स्नेहनपुटपाकः सर्पिर्मांसवसामज्जामेदःस्वाद्वौषधैः कृतः स्नेहनः पुटपाकस्तु धार्यो द्वे वाक्शते दृशोः

snehanapuṭapākaḥ sarpirmāṃsavasāmajjāmedaḥsvādvauṣadhaiḥ kṛtaḥ snehanaḥ puṭapākastu dhāryo dve vākśate dṛśoḥ

लेखनपुटपाकः जाङ्गलानां यकृन्मांसैर्लेखनद्र व्यसंयुतैः कृष्णलोहरजस्ताम्रशङ्खविद्रुमसिन्धुजैः समुद्र फेनकासीसस्रोतोजदधिमस्तुभिः लेखनो वाक्शतं धार्यस्तस्यैतावद्विधारणम्

lekhanapuṭapākaḥ jāṅgalānāṃ yakṛnmāṃsairlekhanadra vyasaṃyutaiḥ kṛṣṇaloharajastāmraśaṅkhavidrumasindhujaiḥ samudra phenakāsīsasrotojadadhimastubhiḥ lekhano vākśataṃ dhāryastasyaitāvadvidhāraṇam

रोपणपुटपाकः स्तन्यजाङ्गलमध्वाज्यतिक्तकद्र व्यपाचितः लेखनात्त्रिगुणो धार्यः पुटपाकस्तु रोपणः

ropaṇapuṭapākaḥ stanyajāṅgalamadhvājyatiktakadra vyapācitaḥ lekhanāttriguṇo dhāryaḥ puṭapākastu ropaṇaḥ

व्यापत्तिदर्शनकर्त्तव्योपदेशः वितरेत्तर्पणोक्तां तु क्रियां व्यापत्तिदर्शने

vyāpattidarśanakarttavyopadeśaḥ vitarettarpaṇoktāṃ tu kriyāṃ vyāpattidarśane

अथाञ्जनविधानम् तत्रादावञ्जनयोग्य समयाः अथ सम्पक्वदोषस्य प्राप्तमञ्जनमाचरेत् हेमन्ते शिशिरे चैव मध्याह्नेऽञ्जनमिष्यते

athāñjanavidhānam tatrādāvañjanayogya samayāḥ atha sampakvadoṣasya prāptamañjanamācaret hemante śiśire caiva madhyāhne'ñjanamiṣyate

पूर्वाह्णे चापराह्णेच ग्रीष्मे शरदि चेष्यते वर्षासु नाभ्रे नात्युष्णे वसन्ते च सदैव हि

pūrvāhṇe cāparāhṇeca grīṣme śaradi ceṣyate varṣāsu nābhre nātyuṣṇe vasante ca sadaiva hi

अञ्जनभेदाः लेखनं रोपणं चैव तथा स्यात्स्नेहनाञ्जनम्

añjanabhedāḥ lekhanaṃ ropaṇaṃ caiva tathā syātsnehanāñjanam

लेखनरोपणप्रसादनाञ्जनानि लेखनं क्षारतीक्ष्णाम्लरसैरञ्जनमिष्यते कषायतिक्तरसयुक्सस्नेहं रोपणं मतम् मधुरं स्नेहसम्पन्नमञ्जनं च प्रसादनम्

lekhanaropaṇaprasādanāñjanāni lekhanaṃ kṣāratīkṣṇāmlarasairañjanamiṣyate kaṣāyatiktarasayuksasnehaṃ ropaṇaṃ matam madhuraṃ snehasampannamañjanaṃ ca prasādanam

त्रिविधाञ्जनस्य स्वरूपाणि गुटिकारसचूर्णानि त्रिविधान्यञ्जनानि च कुर्याच्छलाकयाऽङ्गुल्या हीनानि च यथोत्तरम्

trividhāñjanasya svarūpāṇi guṭikārasacūrṇāni trividhānyañjanāni ca kuryācchalākayā'ṅgulyā hīnāni ca yathottaram

अञ्जनानर्हा जनाः श्रान्ते प्ररुदिते भीते पीतमद्ये नवज्वरे अजीर्णे वेगघाते च नाञ्जनं सम्प्रशस्यते

añjanānarhā janāḥ śrānte prarudite bhīte pītamadye navajvare ajīrṇe vegaghāte ca nāñjanaṃ sampraśasyate

वर्त्तिप्रमाणानि हरेणुमात्रां कुर्वीत वर्त्तिं तीक्ष्णाञ्जने भिषक् प्रमाणं मध्यमेऽध्यर्द्धं द्विगुणं तु मृदौ भवेत्

varttipramāṇāni hareṇumātrāṃ kurvīta varttiṃ tīkṣṇāñjane bhiṣak pramāṇaṃ madhyame'dhyarddhaṃ dviguṇaṃ tu mṛdau bhavet

रसक्रियाप्रमाणानि रसक्रिया तूत्तमा स्यात्त्रिविडङ्गमिता हिता मध्यमा द्विविडङ्गा स्याद्धीना त्वेकविडङ्गिका

rasakriyāpramāṇāni rasakriyā tūttamā syāttriviḍaṅgamitā hitā madhyamā dviviḍaṅgā syāddhīnā tvekaviḍaṅgikā

चूर्णाञ्जनमात्रा वैरेचनिकचूर्णं तु द्विशलाकं विधीयते मृदौ तु त्रिशलाकं स्याच्चतस्रः स्नैहिकेऽञ्जने

cūrṇāñjanamātrā vairecanikacūrṇaṃ tu dviśalākaṃ vidhīyate mṛdau tu triśalākaṃ syāccatasraḥ snaihike'ñjane

अञ्जनशलाकास्वरूपम् मुखयोः कुण्ठिता श्लक्ष्णा शलाकाऽष्टाङ्गुलोन्मिता अश्मजा धातुजा वा स्यात्कलायपरिमण्डला

añjanaśalākāsvarūpam mukhayoḥ kuṇṭhitā ślakṣṇā śalākā'ṣṭāṅgulonmitā aśmajā dhātujā vā syātkalāyaparimaṇḍalā

कर्मानुसारेण शलाकास्वरूपम् ताम्रलोहाश्मसञ्जाता शलाका लेखने मता सुवर्णरजतोद्भूता शलाका स्नेहने मता अङ्गुली च मृदुत्वेन कथिता रोपणे बुधैः

karmānusāreṇa śalākāsvarūpam tāmralohāśmasañjātā śalākā lekhane matā suvarṇarajatodbhūtā śalākā snehane matā aṅgulī ca mṛdutvena kathitā ropaṇe budhaiḥ

अञ्जनसमयनिर्देशः सायं प्रातर्वाञ्जनं स्यात्तत्सदा नैव कारयेत्

añjanasamayanirdeśaḥ sāyaṃ prātarvāñjanaṃ syāttatsadā naiva kārayet

नातिशीतोष्णवाताभ्रवेलायां सम्प्रशस्यते कृष्णभागादधः कुर्यादपाङ्गं यावदञ्जनम्

nātiśītoṣṇavātābhravelāyāṃ sampraśasyate kṛṣṇabhāgādadhaḥ kuryādapāṅgaṃ yāvadañjanam

चन्द्रो दया वर्त्तिः शङ्खनाभिर्बिभीतस्य मज्जा पथ्या मनः शिला पिप्पली मरिचं कुष्ठं वचा चेति समांशकम्

candro dayā varttiḥ śaṅkhanābhirbibhītasya majjā pathyā manaḥ śilā pippalī maricaṃ kuṣṭhaṃ vacā ceti samāṃśakam

छागीक्षीरेण संपिष्य वर्त्तिं कृत्वा यवोन्मिताम् हरेणुमात्रां संघृष्य जलैः कुर्यादथाञ्जनम्

chāgīkṣīreṇa saṃpiṣya varttiṃ kṛtvā yavonmitām hareṇumātrāṃ saṃghṛṣya jalaiḥ kuryādathāñjanam

तिमिरं मांसवृद्धिं च काचं पटलमर्बुदम् रात्र्! यान्ध्यं वार्षिकं पुष्पं वर्त्तिश्चन्द्रो दया जयेत्

timiraṃ māṃsavṛddhiṃ ca kācaṃ paṭalamarbudam rātr! yāndhyaṃ vārṣikaṃ puṣpaṃ varttiścandro dayā jayet

करञ्जवर्त्तिः पलाशपुष्पस्वरसैर्बहुशः परिभाविता करञ्जीबीजवर्त्तिस्तु दृष्टेः पुष्पं विनाशयेत्

karañjavarttiḥ palāśapuṣpasvarasairbahuśaḥ paribhāvitā karañjībījavarttistu dṛṣṭeḥ puṣpaṃ vināśayet

समुद्र फेनादिवर्त्तिः समुद्र फेनसिन्धूत्थशङ्खदक्षाण्डवल्कलैः शिग्रुबीजयुतैर्वर्त्तिः शुक्रादींश्छस्त्रवल्लिखेत्

samudra phenādivarttiḥ samudra phenasindhūtthaśaṅkhadakṣāṇḍavalkalaiḥ śigrubījayutairvarttiḥ śukrādīṃśchastravallikhet

दन्तवर्त्तिः दन्तैर्हस्तिवराहोष्ट्रगोहयाजखरोद्भवैः शङ्खमुक्ताऽम्भोधिफेनयुतैः सर्वैर्विचूर्णितैः दन्तवर्त्तिः कृता श्लक्ष्णा शुक्राणां नाशिनी परा

dantavarttiḥ dantairhastivarāhoṣṭragohayājakharodbhavaiḥ śaṅkhamuktā'mbhodhiphenayutaiḥ sarvairvicūrṇitaiḥ dantavarttiḥ kṛtā ślakṣṇā śukrāṇāṃ nāśinī parā

तन्द्रा नाशिनी वर्त्तिः नीलोत्पलं शिग्रुबीजं नागकेशरकं तथा एतत्कल्कैः कृता वर्त्तिरतिनिद्रा ं! निवारयेत्

tandrā nāśinī varttiḥ nīlotpalaṃ śigrubījaṃ nāgakeśarakaṃ tathā etatkalkaiḥ kṛtā varttiratinidrā ṃ! nivārayet

पुष्पवर्त्तिः तिलपुष्पाण्यशीतिः स्युः षष्टिसंख्याः कणाकणाः

puṣpavarttiḥ tilapuṣpāṇyaśītiḥ syuḥ ṣaṣṭisaṃkhyāḥ kaṇākaṇāḥ

जातीकुसुमपञ्चाशन्मरिचानि च षोडश सूक्ष्मं पिष्ट्वा जले वर्त्तिः कृता कुसुमिकाऽभिधा

jātīkusumapañcāśanmaricāni ca ṣoḍaśa sūkṣmaṃ piṣṭvā jale varttiḥ kṛtā kusumikā'bhidhā

तिमिरार्जुनशुक्राणां नाशिनी मांसवृद्धिहृत् एतस्याश्चाञ्जने मात्रा प्रोक्ता सार्धहरेणुका

timirārjunaśukrāṇāṃ nāśinī māṃsavṛddhihṛt etasyāścāñjane mātrā proktā sārdhahareṇukā

रसाञ्जनवर्त्तिः रसाञ्जनं हरिद्रे द्वे मालतीनिम्बपल्लवाः गोशकृद्र ससंयुक्ता वर्त्तिर्नक्तान्ध्यनाशिनी

rasāñjanavarttiḥ rasāñjanaṃ haridre dve mālatīnimbapallavāḥ gośakṛdra sasaṃyuktā varttirnaktāndhyanāśinī

धात्र्! यादिवर्त्तिः धात्र्! यक्षपथ्याबीजानि एकद्वित्रिगुणानि च पिष्ट्वा वर्त्तिं जलैः कुर्यादञ्जनं द्विहरेणुकम् नेत्रस्रावं हरत्याशु वातरक्तरुजं तथा

dhātr! yādivarttiḥ dhātr! yakṣapathyābījāni ekadvitriguṇāni ca piṣṭvā varttiṃ jalaiḥ kuryādañjanaṃ dvihareṇukam netrasrāvaṃ haratyāśu vātaraktarujaṃ tathā

रसक्रिया तुत्थमाक्षिकसिन्धूत्थं सिताशङ्खमनः शिलाः गैरिकोदधिफेनं च मरिचं चेति चूर्णयेत्

rasakriyā tutthamākṣikasindhūtthaṃ sitāśaṅkhamanaḥ śilāḥ gairikodadhiphenaṃ ca maricaṃ ceti cūrṇayet

संयोज्य मधुना कुर्यादञ्जनार्थं रसक्रियाम् वर्त्मरोगार्मतिमिरकाचशुक्रहरां पराम्

saṃyojya madhunā kuryādañjanārthaṃ rasakriyām vartmarogārmatimirakācaśukraharāṃ parām

पुष्पहरी रसक्रिया वटक्षीरेण संयुक्तो मुख्यःकर्पूरजःकणः क्षिप्रमञ्जनतो हन्ति कुसुमं तु द्विमासिकम्

puṣpaharī rasakriyā vaṭakṣīreṇa saṃyukto mukhyaḥkarpūrajaḥkaṇaḥ kṣipramañjanato hanti kusumaṃ tu dvimāsikam

अतिनिद्रा हरमञ्जनम् क्षौद्रा श्वलालासंघृष्टैर्मरिचैर्नेत्रमञ्जयेत् अतिनिद्रा शमं याति तमः सूर्योदयादिव

atinidrā haramañjanam kṣaudrā śvalālāsaṃghṛṣṭairmaricairnetramañjayet atinidrā śamaṃ yāti tamaḥ sūryodayādiva

प्रबोधाञ्जनम् जातीपुष्पं प्रवालं च मरिचं कटुकी वचा सैन्धवं बस्तमूत्रेण पिष्टं तन्द्रा घ्नमञ्जनम्

prabodhāñjanam jātīpuṣpaṃ pravālaṃ ca maricaṃ kaṭukī vacā saindhavaṃ bastamūtreṇa piṣṭaṃ tandrā ghnamañjanam

अन्यत् प्रबोधाञ्जनम् शिरीषबीजगोमूत्रकृष्णामरिचसैन्धवैः अञ्जनं स्यात्प्रबोधाय सरसोनशिलावचैः

anyat prabodhāñjanam śirīṣabījagomūtrakṛṣṇāmaricasaindhavaiḥ añjanaṃ syātprabodhāya sarasonaśilāvacaiḥ

दार्व्यादिरसक्रिया दार्वी पटोलं मधुकं सनिम्बं पद्मकोत्पलम्

dārvyādirasakriyā dārvī paṭolaṃ madhukaṃ sanimbaṃ padmakotpalam

प्रपौण्डरीकं चैतानि पचेत्तोये चतुर्गुणे विपाच्य पादशेषं तु शृतं नीत्वा पुनः पचेत्

prapauṇḍarīkaṃ caitāni pacettoye caturguṇe vipācya pādaśeṣaṃ tu śṛtaṃ nītvā punaḥ pacet

शीते तस्मिन्मधुसितां दद्यात्पादांशिकां नरः रसक्रियैषा दाहाश्रुरक्तरागरुजोहरेत्

śīte tasminmadhusitāṃ dadyātpādāṃśikāṃ naraḥ rasakriyaiṣā dāhāśruraktarāgarujoharet

रसाञ्जनादिरसक्रिया रसाञ्जनं सर्जरसो जातीपुष्पं मनः शिला समुद्र फेनो लवणं गैरिकं मरिचानि च

rasāñjanādirasakriyā rasāñjanaṃ sarjaraso jātīpuṣpaṃ manaḥ śilā samudra pheno lavaṇaṃ gairikaṃ maricāni ca

एतत्समांशंमधुना पिष्ट्वा प्रक्लिन्नवर्त्मनि अञ्जनं क्लेदकण्डूघ्नंपक्ष्मणां च प्ररोहणम्

etatsamāṃśaṃmadhunā piṣṭvā praklinnavartmani añjanaṃ kledakaṇḍūghnaṃpakṣmaṇāṃ ca prarohaṇam

गुडूच्यादिरसाञ्जनम् गुडूचीस्वरसः कर्षः क्षौद्रं स्यान्माषकोन्मितम् सैन्धवं क्षौद्र तुल्यं स्यात्सर्वमेकत्र मर्दयेत्

guḍūcyādirasāñjanam guḍūcīsvarasaḥ karṣaḥ kṣaudraṃ syānmāṣakonmitam saindhavaṃ kṣaudra tulyaṃ syātsarvamekatra mardayet

अञ्जयेन्नयनं तेन पिल्लार्मतिमिरं जयेत् काचं कण्डूं लिङ्गनाशंशुक्लकृष्णगतान्गदान्

añjayennayanaṃ tena pillārmatimiraṃ jayet kācaṃ kaṇḍūṃ liṅganāśaṃśuklakṛṣṇagatāngadān

100

पुनर्नवादिरसाञ्जनम् दुग्धेन कण्डूं क्षौद्रे ण नेत्रस्रावं च सर्पिषा पुष्पं तैलेन तिमिरं काञ्जिकेन निशान्ध्यताम् पुनर्नवा जयेदाशु भास्करस्तिमिरं यथा

punarnavādirasāñjanam dugdhena kaṇḍūṃ kṣaudre ṇa netrasrāvaṃ ca sarpiṣā puṣpaṃ tailena timiraṃ kāñjikena niśāndhyatām punarnavā jayedāśu bhāskarastimiraṃ yathā

101

बब्बूलरसाञ्जनम् बब्बूलदलनिःक्वाथो लेहीभूतस्तदञ्जनात् नेत्रस्रावं जयत्येष मधुयुक्तो न संशयः

babbūlarasāñjanam babbūladalaniḥkvātho lehībhūtastadañjanāt netrasrāvaṃ jayatyeṣa madhuyukto na saṃśayaḥ

102

हिज्जलरसाञ्जनम् हिज्जलस्य फलं घृष्ट्वा पानीये नित्यमञ्जनम् चक्षुःस्रावोपशान्त्यर्थं कार्यमेतन्महौषधम्

hijjalarasāñjanam hijjalasya phalaṃ ghṛṣṭvā pānīye nityamañjanam cakṣuḥsrāvopaśāntyarthaṃ kāryametanmahauṣadham

103

नेत्रप्रसादनं कतकादिरसाञ्जनम् कतकस्यफलं घृष्ट्वा मधुना नेत्रमञ्जयेत् ईषत्कर्पूरसहितं स्मृतं नेत्रप्रसादनम्

netraprasādanaṃ katakādirasāñjanam katakasyaphalaṃ ghṛṣṭvā madhunā netramañjayet īṣatkarpūrasahitaṃ smṛtaṃ netraprasādanam

104

शिरोत्पाते रसक्रिया सर्पिः क्षौद्रं चाञ्जनं स्याच्छिरोत्पातस्य शान्तये

śirotpāte rasakriyā sarpiḥ kṣaudraṃ cāñjanaṃ syācchirotpātasya śāntaye

105

कृष्णसर्पवसारसक्रिया कृष्णसर्पवसा शङ्खः कतकात्फलमञ्जनम् रसक्रियेयमचिरादन्धानां दर्शनप्रदा

kṛṣṇasarpavasārasakriyā kṛṣṇasarpavasā śaṅkhaḥ katakātphalamañjanam rasakriyeyamacirādandhānāṃ darśanapradā

106

लेखनाञ्जनम् दक्षाण्डत्वक्शिलाकाचशंखचन्दनसैन्धवैः द्र व्यैरञ्जनयोगोऽय पुष्पार्मादिविलेखनः

lekhanāñjanam dakṣāṇḍatvakśilākācaśaṃkhacandanasaindhavaiḥ dra vyairañjanayogo'ya puṣpārmādivilekhanaḥ

107

रात्र्! यान्ध्यनाशकमञ्जनम् कणा छागयकृन्मध्ये पक्त्वा नेत्रयुगेऽञ्जिता अचिराद्धन्ति नक्तान्ध्यं तद्वत्सक्षौद्र मूषणम्

rātr! yāndhyanāśakamañjanam kaṇā chāgayakṛnmadhye paktvā netrayuge'ñjitā acirāddhanti naktāndhyaṃ tadvatsakṣaudra mūṣaṇam

108

नक्तान्ध्यहरचूर्णाञ्जनम् शाणार्धं मरिचं द्वौ च पिप्पल्यर्णवफेनयोः शाणार्धं सैन्धवं शाणा नव सौवीरकाञ्जनात्

naktāndhyaharacūrṇāñjanam śāṇārdhaṃ maricaṃ dvau ca pippalyarṇavaphenayoḥ śāṇārdhaṃ saindhavaṃ śāṇā nava sauvīrakāñjanāt

109

पिष्टं सुसूक्ष्मं चित्रायां चूर्णाञ्जनमिदं शुभम् कण्डूकाचकफार्त्तानां मलानां च विशोधनम्

piṣṭaṃ susūkṣmaṃ citrāyāṃ cūrṇāñjanamidaṃ śubham kaṇḍūkācakaphārttānāṃ malānāṃ ca viśodhanam

110

रोपणाञ्जनमृदुचूर्णाञ्जनम् शिलायां रसकं पिष्ट्वा सम्यगाप्लाव्य वारिणा गृह्णीयात्तज्जलं सर्वं त्यजेच्चूर्णमधोगतम्

ropaṇāñjanamṛducūrṇāñjanam śilāyāṃ rasakaṃ piṣṭvā samyagāplāvya vāriṇā gṛhṇīyāttajjalaṃ sarvaṃ tyajeccūrṇamadhogatam

111

शुष्कं च तज्जलं सर्वं पर्पटीसंनिभं भवेत् विचूर्ण्य भावयेत्सम्यक्त्रिवेलं त्रिफलारसैः

śuṣkaṃ ca tajjalaṃ sarvaṃ parpaṭīsaṃnibhaṃ bhavet vicūrṇya bhāvayetsamyaktrivelaṃ triphalārasaiḥ

112

कर्पूरस्य रजस्तत्र दशमांशेन निक्षिपेत् अञ्जयेन्नयने तेन सर्वदोषहरं हि तत् सर्वरोगहरं चूर्णं चक्षुषोः सुखकारि च

karpūrasya rajastatra daśamāṃśena nikṣipet añjayennayane tena sarvadoṣaharaṃ hi tat sarvarogaharaṃ cūrṇaṃ cakṣuṣoḥ sukhakāri ca

113

प्रसादनाञ्जने सौवीराञ्जनम् अग्नितप्तं हि सौवीरं निषिञ्चेत्त्रिफलारसैः सप्तवेलं तथा स्तन्यैः स्त्रीणां सिक्तं विचूर्णितम्

prasādanāñjane sauvīrāñjanam agnitaptaṃ hi sauvīraṃ niṣiñcettriphalārasaiḥ saptavelaṃ tathā stanyaiḥ strīṇāṃ siktaṃ vicūrṇitam

114

अञ्जयेत्तेन नयने प्रत्यहं चक्षुषोर्हितम् सर्वानक्षिविकारांस्तु हन्यादेतन्न संशयः

añjayettena nayane pratyahaṃ cakṣuṣorhitam sarvānakṣivikārāṃstu hanyādetanna saṃśayaḥ

115

दृष्टिप्रसादनी नाम शलाका त्रिफलाभृङ्गशुण्ठीनां रसैस्तद्वच्च सर्पिषा

dṛṣṭiprasādanī nāma śalākā triphalābhṛṅgaśuṇṭhīnāṃ rasaistadvacca sarpiṣā

116

गोमूत्रमध्वजाक्षीरैः सिक्तो नागः प्रतापितः तच्छलाका हरत्येव सर्वान्नेत्रभवान्गदान्

gomūtramadhvajākṣīraiḥ sikto nāgaḥ pratāpitaḥ tacchalākā haratyeva sarvānnetrabhavāngadān

117

प्रत्यञ्जनम् गतदोषमपेताश्रु संपश्यन्सम्यगम्भसि प्रक्षाल्याक्षि यथादोषं कार्यं प्रत्यञ्जनं ततः

pratyañjanam gatadoṣamapetāśru saṃpaśyansamyagambhasi prakṣālyākṣi yathādoṣaṃ kāryaṃ pratyañjanaṃ tataḥ

118

अञ्जने नेत्रधावननिषेधः न वाऽनिर्गतदोषेऽक्ष्णि धावनं संप्रयोजयेत् प्रत्यञ्जनं तीक्ष्णतप्ते नेत्रे चूर्णं प्रसादनम्

añjane netradhāvananiṣedhaḥ na vā'nirgatadoṣe'kṣṇi dhāvanaṃ saṃprayojayet pratyañjanaṃ tīkṣṇatapte netre cūrṇaṃ prasādanam

119

नयनामृताञ्जनम् शुद्धे नागे द्रुते तुल्यं शुद्धं सूतं विनिक्षिपेत् कृष्णाञ्जनं तयोस्तुल्यं सर्वमेकत्र चूर्णयेत्

nayanāmṛtāñjanam śuddhe nāge drute tulyaṃ śuddhaṃ sūtaṃ vinikṣipet kṛṣṇāñjanaṃ tayostulyaṃ sarvamekatra cūrṇayet

120

दशमांशेन कर्पूरं तस्मिंश्चूर्णे प्रदापयेत् एतत्प्रत्यञ्जनं नेत्रगदजिन्नयनामृतम्

daśamāṃśena karpūraṃ tasmiṃścūrṇe pradāpayet etatpratyañjanaṃ netragadajinnayanāmṛtam

121

सर्पविषहरमञ्जनम् जयपालभवां मज्जां भावयेन्निम्बुकद्र वैः एकविंशतिवेलं तत्ततो वर्त्तिं प्रकल्पयेत्

sarpaviṣaharamañjanam jayapālabhavāṃ majjāṃ bhāvayennimbukadra vaiḥ ekaviṃśativelaṃ tattato varttiṃ prakalpayet

122

मनुष्यलालया घृष्ट्वा ततो नेत्रे तयाऽञ्जयेत् सर्पदष्टविषं जित्वा संजीवयति मानवम्

manuṣyalālayā ghṛṣṭvā tato netre tayā'ñjayet sarpadaṣṭaviṣaṃ jitvā saṃjīvayati mānavam

123

नेत्रज्योतिर्वर्द्धकोपदेशः भुक्त्वा पाणितलं घृष्ट्वा चक्षुषोर्दीयते यदि जाता रोगा विनश्यन्ति तिमिराणि तथैव च

netrajyotirvarddhakopadeśaḥ bhuktvā pāṇitalaṃ ghṛṣṭvā cakṣuṣordīyate yadi jātā rogā vinaśyanti timirāṇi tathaiva ca

124

दृष्टिवर्द्धकोपायः शीताम्बुपूरितमुखः प्रतिवासरं यः कालत्रयेण नयनद्वितयं जलेन आसिञ्चति ध्रुवमसौ न कदाचिदक्षिरोगव्यथाविधुरतां भजते मनुष्यः

dṛṣṭivarddhakopāyaḥ śītāmbupūritamukhaḥ prativāsaraṃ yaḥ kālatrayeṇa nayanadvitayaṃ jalena āsiñcati dhruvamasau na kadācidakṣirogavyathāvidhuratāṃ bhajate manuṣyaḥ

125

ग्रन्थकर्तृकृतं नम्रनिवेदनम् आयुर्वेदसमुद्र स्य गूढार्थमणिसंचयम् ज्ञात्वा कैश्चिद् बुधैस्तैस्तु कृता विविधसंहिताः

granthakartṛkṛtaṃ namranivedanam āyurvedasamudra sya gūḍhārthamaṇisaṃcayam jñātvā kaiścid budhaistaistu kṛtā vividhasaṃhitāḥ

126

किञ्चिदर्थं ततो नीत्वा कृतेयं संहिता मया कृपाकटाक्षनिक्षेपमस्यां कुर्वन्तु साधवः

kiñcidarthaṃ tato nītvā kṛteyaṃ saṃhitā mayā kṛpākaṭākṣanikṣepamasyāṃ kurvantu sādhavaḥ

127

ग्रन्थाध्ययनफलम् विविधगदार्तिदरिद्र नाशनं या हरिरमणीव करोति योगरत्नैः विलसतु शार्ङ्गधरस्य संहिता सा जन हृदयेषु सरोजनिर्मलेषु

granthādhyayanaphalam vividhagadārtidaridra nāśanaṃ yā hariramaṇīva karoti yogaratnaiḥ vilasatu śārṅgadharasya saṃhitā sā jana hṛdayeṣu sarojanirmaleṣu

128

उपसंहारः अल्पायुषामल्पधियामिदानीं कृतं समस्तश्रुतिपाठशक्त्या तदत्र युक्तं प्रतिबीजमात्रमभ्यस्यतामात्महितं प्रयत्नात्

upasaṃhāraḥ alpāyuṣāmalpadhiyāmidānīṃ kṛtaṃ samastaśrutipāṭhaśaktyā tadatra yuktaṃ pratibījamātramabhyasyatāmātmahitaṃ prayatnāt

; इति श्रीशार्ङ्गधरसंहितायामुत्तरखण्डे नेत्रप्रसादनविधिर्नाम त्रयोदशोऽध्यायः समाप्तः

; iti śrīśārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe netraprasādanavidhirnāma trayodaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ

प्रथमं परिशिष्टम्

तत्र प्रथमं परिशिष्टम् अथ यकृद्रोगाधिकारः

tatra prathamaṃ pariśiṣṭam atha yakṛdrogādhikāraḥ

यकृत्स्थानम् अधो दक्षिणतो ज्ञेया हृदयाद् यकृतः स्थितिः तत्रत्यरोगाणां दुःखप्राचुर्यम् व्याधयो बहवस्तत्र भवेयुर्भूरि दुःखदाः तन्म्लाने रोगी लक्षणम् म्लाने तस्मिन् पुरीषस्याप्रवृत्तिः स्वल्पपित्तता पाण्डुत्वं कर्दमाभत्वञ्चोदन्याविलमूत्रता उद्गारसदनाध्मानच्छर्दनोत्क्लेशनान्यपि प्रातस्तिक्तास्यता नाड्याः काठिन्यं वह्निमन्दता देहस्य च मृदाभत्वं रसना मलसंयुता लिङ्गान्येतानि जायन्ते तत्राप्याकृष्टिवद् व्यथा यकृद्वृद्धौ रोगिलक्षणम् गते यकृति संवृद्धिं वेदना तत्र जायते उरोऽस्थ्नि दक्षिणे स्कन्धे सक्थ्नि चाप्यपसव्यगे दक्षिणस्य भवेज्जाड्यं बाहोस्तिक्तरसास्यता विवर्णत्वं पुरीषस्य कासो लोहितमूत्रता अरतिर्बलहानिश्च ज्वरो बद्धाल्पविट्कता पीताक्षत्वं च पार्श्वेन शेते सव्येन चातुरः तोदभेदौ तथा दाहः कामलाऽप्यस्य जायते निद्रा नाशस्तृषाशोथस्तथा सत्त्वस्य संक्षयः यकृद्विद्र धेर्दुःसाध्यता विद्र धिर्यकृति स्याच्च प्रायेण प्राणनाशनः तेन भाग्यबलात् कोऽपि जन्तुष्वेकः प्रमुच्यते यकृद्रो गनिदानम् मद्यातिपानादत्युष्णगुर्वन्नस्य निषेवणात् वेगरोधाद्दिवास्वप्नान्निशि चापि प्रजागरात् अतिव्यवायभाराध्वसेवनादभिघाततः तथाऽन्यै कर्मभिर्घोरैर्यकृद्रो गा भवन्ति हि चिकित्सा प्लीहोद्दिष्टाः क्रियाः सर्वा यकृद्रो गे समाचरेत् प्रातर्मूत्रेण संस्वेदः प्लीहवत् तत्र चेष्यते क्षारं विडङ्गकृष्णाभ्यां पूतिकस्याम्बुनिःसृतम् पिबेत् प्रातर्यथावह्नि यकृत्प्लीहप्रशान्तये जलौकाभिर्ह रेद्र क्तं क्षारं वा तत्र पातयेत् शिग्रुत्वग्राजिकाचूर्णैर्लेपस्तत्र च युज्यते तोयेन प्रस्थमानेन महाद्रा वककर्षकम् मेलयित्वाऽथ तत्स्थानमूर्वङ्घ्र्याद्यञ्च मर्दयेत् पीतमूल्यभयाधात्रीद्रा क्षारग्वधसिन्धुजैः रेचयेद्र सचूर्णेन तैलेनैरण्डजेन वा यकृद्विद्र धिचिकित्सा विद्र धिं यकृति ज्ञात्वा हिक्काश्वासव्यथादिभिः शस्त्रं त्रिकूर्चकं तत्र प्रयुञ्ज्याच्छस्त्रकोविदः पाययित्वा सुरां पूर्वं बलसत्त्वोपयोगिनीम् अग्रोपहरणीयोक्तं समाहृत्य जलादिकम् सत्येनाप्यनृतेनापि वचसाश्वास्य चातुरम् ईश्वरं मनसा ध्यात्वा सर्वापद्विनिवारणम् क्षिप्रहस्तो बली धीरः स्थिरचित्तो विचक्षणः बहुशो दृष्टकर्मा च कृतकर्माऽभयो भिषक् शस्त्रं शस्त्रगुणोपेतं परिगृह्य त्रिकूर्चकम् सवेदनं शोथयुतं भित्त्वा चर्म सलोहितम् अन्तः प्रवेशयेदाशु विद्र धिर्भिद्यते यथा बहिर्नयेत्ततः शस्त्रं तस्य नाडिकया विना अवधानेन तत्कार्य्यं नानिलोऽन्तर्यथा विशेत् ततो जलाभिषेकाद्यैः शस्त्रपातव्यथाकुलम् समाश्वास्यापसव्येन पार्श्वेन शाययेत्तु तत् सक्षीरमतसीकल्कं साज्यं तत्र च लेपयेत् अहिफेनासवं सम्यङ्मात्रया परियोजयेत् क्षीरं मांसरसञ्चैव पाययेद्बलसाधनम् ततो मासद्वयं यावदातुरः प्राप्तजीवितः सुखं तिष्ठेत् त्यजेच्छ्रान्तिं भुञ्जीत लघु पोषणम् विद्र धिं महतीं प्राज्ञः शस्त्रमुत्पलपत्रकम् युञ्ज्यान्नोपक्रमेज्जन्तुं सञ्जातानेकविद्र धिम् अथ हृद्रो गाधिकारः

yakṛtsthānam adho dakṣiṇato jñeyā hṛdayād yakṛtaḥ sthitiḥ tatratyarogāṇāṃ duḥkhaprācuryam vyādhayo bahavastatra bhaveyurbhūri duḥkhadāḥ tanmlāne rogī lakṣaṇam mlāne tasmin purīṣasyāpravṛttiḥ svalpapittatā pāṇḍutvaṃ kardamābhatvañcodanyāvilamūtratā udgārasadanādhmānacchardanotkleśanānyapi prātastiktāsyatā nāḍyāḥ kāṭhinyaṃ vahnimandatā dehasya ca mṛdābhatvaṃ rasanā malasaṃyutā liṅgānyetāni jāyante tatrāpyākṛṣṭivad vyathā yakṛdvṛddhau rogilakṣaṇam gate yakṛti saṃvṛddhiṃ vedanā tatra jāyate uro'sthni dakṣiṇe skandhe sakthni cāpyapasavyage dakṣiṇasya bhavejjāḍyaṃ bāhostiktarasāsyatā vivarṇatvaṃ purīṣasya kāso lohitamūtratā aratirbalahāniśca jvaro baddhālpaviṭkatā pītākṣatvaṃ ca pārśvena śete savyena cāturaḥ todabhedau tathā dāhaḥ kāmalā'pyasya jāyate nidrā nāśastṛṣāśothastathā sattvasya saṃkṣayaḥ yakṛdvidra dherduḥsādhyatā vidra dhiryakṛti syācca prāyeṇa prāṇanāśanaḥ tena bhāgyabalāt ko'pi jantuṣvekaḥ pramucyate yakṛdro ganidānam madyātipānādatyuṣṇagurvannasya niṣevaṇāt vegarodhāddivāsvapnānniśi cāpi prajāgarāt ativyavāyabhārādhvasevanādabhighātataḥ tathā'nyai karmabhirghorairyakṛdro gā bhavanti hi cikitsā plīhoddiṣṭāḥ kriyāḥ sarvā yakṛdro ge samācaret prātarmūtreṇa saṃsvedaḥ plīhavat tatra ceṣyate kṣāraṃ viḍaṅgakṛṣṇābhyāṃ pūtikasyāmbuniḥsṛtam pibet prātaryathāvahni yakṛtplīhapraśāntaye jalaukābhirha redra ktaṃ kṣāraṃ vā tatra pātayet śigrutvagrājikācūrṇairlepastatra ca yujyate toyena prasthamānena mahādrā vakakarṣakam melayitvā'tha tatsthānamūrvaṅghryādyañca mardayet pītamūlyabhayādhātrīdrā kṣāragvadhasindhujaiḥ recayedra sacūrṇena tailenairaṇḍajena vā yakṛdvidra dhicikitsā vidra dhiṃ yakṛti jñātvā hikkāśvāsavyathādibhiḥ śastraṃ trikūrcakaṃ tatra prayuñjyācchastrakovidaḥ pāyayitvā surāṃ pūrvaṃ balasattvopayoginīm agropaharaṇīyoktaṃ samāhṛtya jalādikam satyenāpyanṛtenāpi vacasāśvāsya cāturam īśvaraṃ manasā dhyātvā sarvāpadvinivāraṇam kṣiprahasto balī dhīraḥ sthiracitto vicakṣaṇaḥ bahuśo dṛṣṭakarmā ca kṛtakarmā'bhayo bhiṣak śastraṃ śastraguṇopetaṃ parigṛhya trikūrcakam savedanaṃ śothayutaṃ bhittvā carma salohitam antaḥ praveśayedāśu vidra dhirbhidyate yathā bahirnayettataḥ śastraṃ tasya nāḍikayā vinā avadhānena tatkāryyaṃ nānilo'ntaryathā viśet tato jalābhiṣekādyaiḥ śastrapātavyathākulam samāśvāsyāpasavyena pārśvena śāyayettu tat sakṣīramatasīkalkaṃ sājyaṃ tatra ca lepayet ahiphenāsavaṃ samyaṅmātrayā pariyojayet kṣīraṃ māṃsarasañcaiva pāyayedbalasādhanam tato māsadvayaṃ yāvadāturaḥ prāptajīvitaḥ sukhaṃ tiṣṭhet tyajecchrāntiṃ bhuñjīta laghu poṣaṇam vidra dhiṃ mahatīṃ prājñaḥ śastramutpalapatrakam yuñjyānnopakramejjantuṃ sañjātānekavidra dhim atha hṛdro gādhikāraḥ

आवरणिकादि हृद्रो गाणां लक्षणानि आवरणिकः आमवाताद् वृक्कदोषात् शीतार्द्र त्वनिषेवणात् हृत्कोष्ठावरणी क्षिप्रं पीड्यते अकृतात्मनः तत्र दाहोष्णताशोफा गौरवं महती व्यथा कोष्ठसंवेपनं कासो दौर्बल्यं श्वासकृच्छ्रता नासामार्गेण रक्तस्य स्रुतिर्वह्नेश्च मन्दता शाखासु शोफा धमनी भवेद्विषमगामिनी नाम्नावरणिको ह्येष व्याधिर्विद्वद्भिरुच्यते जातमात्रश्चिकित्स्योऽय नैवोपेक्ष्यः कदाचन कौष्ठिकः आमवातादभीघातात्तथावरणिकाद् गदात् हृत्कोष्ठे जायते शोथो गद एष हि कौष्ठिकः ज्वरो दाहोऽरुचिः कम्पो वैवर्ण्यं वह्निसंक्षयः श्वासः कासा राजयक्ष्मा कोष्ठे पूयस्य सञ्चयः मूर्च्छाक्षेपः प्रलापश्च नाडी विषमवाहिनी गदाद् घोरतरादस्माद् भाग्यात् कोऽपि प्रमुच्यते पृथुकः शोणितस्य गतौ कोष्ठे व्याहतायामनात्मनः तत्पेशी पृथुतां याति मिथ्याहारविहारतः हृद्वेपथुर्व्यथा तत्र दौर्बल्यं श्वासकृच्छ्रता अरतिर्भ्रममोहौ च चिह्नानि पृथुके गदे आयामिका हृत्कोष्ठे प्रसृतिर्नाम्ना व्याधिरायामिका मता श्वासः शोथोः भ्रमो मूर्च्छा हृत्कम्पो वह्निमन्दता जलोदरमनिद्र त्वं बलमांसपरिक्षयः एभिरन्यैश्च विज्ञेयश्चिह्नैरायामिका गदः परिक्षयः क्षयात् सञ्जायते घोरो व्याधिर्नाम्ना परिक्षयः कोष्ठपेश्याः क्षयः श्वासो दौर्बल्यं सदनं भ्रमः हृद्वेपथुर्वह्निमान्द्यं क्रमाच्छोफश्च जायते एतैरन्यैश्च विज्ञेयश्चिह्नैर्व्याधिः परिक्षयः मेदः सूत्रम् हृत्कोष्ठपेशी सूत्रेषु मेदःकणचयो गदः मेदः सूत्राख्यया प्रोक्तो मुनिभिस्तत्त्ववेदिभिः मन्दं मन्दं व्रजेन्नाडी भवेद्धृदयवेपथुः अवसादो भ्रमो मूर्च्छा स्नायूनां बलसंक्षयः हृद्वृत्तेर्वाऽपि सम्भेदान्मृत्युश्च सहसा भवेत् जातमात्रश्चिकित्स्योऽय व्याधिः परमदारुणः विक्षेपिका हृत्कोष्ठाक्षेपको व्याधिर्नाम्ना विक्षेपिका मता जातेऽस्मिन् महति व्याधौ कोष्ठदेशेऽप्युरोऽस्थ्यधः सव्यांसास्थ्नि सव्यबाहौ ग्रीवायां पृष्ठदेशतः वेदना जायते तीव्रा मर्मप्राणप्रपीडिनी तोदभेदौ समाकर्षो दाहस्तत्र च जायते मुहुर्मुहुः श्वासरोधः शीता त्वक् स्वेदनिर्गमः आध्मानानाहमोहाश्च वैवर्ण्यं कृशताऽरुचिः क्रमादिन्द्रि यविध्वंसो मरणं चाप्यनात्मनः हृद्रो गचिकित्सा घृतेन दुग्धेन गुडाम्भसा वा पिबन्ति चूर्णं ककुभत्वचो ये हृद्रो गजीर्णज्वररक्तपित्तं हत्वा भवेयुश्चिरजीविनस्ते हरीतकीवचारास्नापिप्पलीनागरोद्भवम् शटीपुष्करमूलोत्थं चूर्णं हृद्रो गनाशनम् पुटदग्धं हरिणशृङ्गं पिष्टं गव्येन सर्पिषा पिबतः हृत्पृष्ठशूलमचिरादुपैति शान्तिं सुकष्टमपि तिलाज्यगुडविपक्वं चूर्णं गोधूमपार्थोत्थम् पिबति पयोभुक् स भवति जितसकलहृदामयः पुरुषः पिप्पल्यादिचूर्णम् पिप्पल्येला वचा हिङ्गु यवक्षारोऽथ सैन्धवम् सौवर्चलमथो शुण्ठी अजमोदेति चूर्णितम् दध्ना मद्येनासवेन काञ्जिकेन घृतेन वा पाययेच्छुद्धदेहं हि वातिके हृदयामये शीताः प्रदेहाः परिषेचनानि तथा विरेको हृदि पित्तदुष्टे द्रा क्षासिताक्षौद्र परूषकैः स्याच्छुद्धे च पित्तावहमन्नपानम् पिष्ट्वा पिबेद् वाऽपि सिता जलेन यष्ट्याह्वयं तिक्तकरोहिणीञ्च वचानिम्बकषायाभ्यां वान्तं हृदि कफोत्थिते वातहृद्रो गहृच्चूर्णं पिप्पल्याद्यं प्रपाययेत् त्रिदोषजे लङ्घनमादितः स्यादन्नञ्च सर्वेषु हितं विधेयम् हीनातिमध्यत्वमपेक्ष्य चैव कार्य्यं त्रयाणामपि कर्म शस्तम् हिङ्गूग्रगन्धाविडविश्वकृष्णाकुष्ठाभयाचित्रकयावशूकम् पिबेत् ससौवर्चलपुष्कराढ्यं यवाम्भसा शूलहृदामयघ्नम् पाठां वचां यवक्षारमभयामम्लवेतसम् दुरालभां चित्रकञ्च त्र्! यूषणञ्च बलात्रयम् शटीं पुष्करमूलञ्च तिन्तिडीकं सदाडिमम् मातुलुङ्गस्य मूलानि श्लक्ष्णचूर्णानि कारयेत् सुखोदकेन मद्यैर्वा प्लुतान्येतानि पाययेत् अर्शः शूलञ्च हृद्रो गं गुल्मञ्चाशु नियच्छति क्रिमिजे च पिबेन्मूत्रं विडङ्गामयसंयुतम् हृदि स्थिताः पतन्त्येवमधस्तात् क्रिमयो नृणाम् यवान्नं वितरेच्चास्मै सविडङ्गमतः परम् अथोरस्तोयाधिकारः

āvaraṇikādi hṛdro gāṇāṃ lakṣaṇāni āvaraṇikaḥ āmavātād vṛkkadoṣāt śītārdra tvaniṣevaṇāt hṛtkoṣṭhāvaraṇī kṣipraṃ pīḍyate akṛtātmanaḥ tatra dāhoṣṇatāśophā gauravaṃ mahatī vyathā koṣṭhasaṃvepanaṃ kāso daurbalyaṃ śvāsakṛcchratā nāsāmārgeṇa raktasya srutirvahneśca mandatā śākhāsu śophā dhamanī bhavedviṣamagāminī nāmnāvaraṇiko hyeṣa vyādhirvidvadbhirucyate jātamātraścikitsyo'ya naivopekṣyaḥ kadācana kauṣṭhikaḥ āmavātādabhīghātāttathāvaraṇikād gadāt hṛtkoṣṭhe jāyate śotho gada eṣa hi kauṣṭhikaḥ jvaro dāho'ruciḥ kampo vaivarṇyaṃ vahnisaṃkṣayaḥ śvāsaḥ kāsā rājayakṣmā koṣṭhe pūyasya sañcayaḥ mūrcchākṣepaḥ pralāpaśca nāḍī viṣamavāhinī gadād ghoratarādasmād bhāgyāt ko'pi pramucyate pṛthukaḥ śoṇitasya gatau koṣṭhe vyāhatāyāmanātmanaḥ tatpeśī pṛthutāṃ yāti mithyāhāravihārataḥ hṛdvepathurvyathā tatra daurbalyaṃ śvāsakṛcchratā aratirbhramamohau ca cihnāni pṛthuke gade āyāmikā hṛtkoṣṭhe prasṛtirnāmnā vyādhirāyāmikā matā śvāsaḥ śothoḥ bhramo mūrcchā hṛtkampo vahnimandatā jalodaramanidra tvaṃ balamāṃsaparikṣayaḥ ebhiranyaiśca vijñeyaścihnairāyāmikā gadaḥ parikṣayaḥ kṣayāt sañjāyate ghoro vyādhirnāmnā parikṣayaḥ koṣṭhapeśyāḥ kṣayaḥ śvāso daurbalyaṃ sadanaṃ bhramaḥ hṛdvepathurvahnimāndyaṃ kramācchophaśca jāyate etairanyaiśca vijñeyaścihnairvyādhiḥ parikṣayaḥ medaḥ sūtram hṛtkoṣṭhapeśī sūtreṣu medaḥkaṇacayo gadaḥ medaḥ sūtrākhyayā prokto munibhistattvavedibhiḥ mandaṃ mandaṃ vrajennāḍī bhaveddhṛdayavepathuḥ avasādo bhramo mūrcchā snāyūnāṃ balasaṃkṣayaḥ hṛdvṛttervā'pi sambhedānmṛtyuśca sahasā bhavet jātamātraścikitsyo'ya vyādhiḥ paramadāruṇaḥ vikṣepikā hṛtkoṣṭhākṣepako vyādhirnāmnā vikṣepikā matā jāte'smin mahati vyādhau koṣṭhadeśe'pyuro'sthyadhaḥ savyāṃsāsthni savyabāhau grīvāyāṃ pṛṣṭhadeśataḥ vedanā jāyate tīvrā marmaprāṇaprapīḍinī todabhedau samākarṣo dāhastatra ca jāyate muhurmuhuḥ śvāsarodhaḥ śītā tvak svedanirgamaḥ ādhmānānāhamohāśca vaivarṇyaṃ kṛśatā'ruciḥ kramādindri yavidhvaṃso maraṇaṃ cāpyanātmanaḥ hṛdro gacikitsā ghṛtena dugdhena guḍāmbhasā vā pibanti cūrṇaṃ kakubhatvaco ye hṛdro gajīrṇajvararaktapittaṃ hatvā bhaveyuścirajīvinaste harītakīvacārāsnāpippalīnāgarodbhavam śaṭīpuṣkaramūlotthaṃ cūrṇaṃ hṛdro ganāśanam puṭadagdhaṃ hariṇaśṛṅgaṃ piṣṭaṃ gavyena sarpiṣā pibataḥ hṛtpṛṣṭhaśūlamacirādupaiti śāntiṃ sukaṣṭamapi tilājyaguḍavipakvaṃ cūrṇaṃ godhūmapārthottham pibati payobhuk sa bhavati jitasakalahṛdāmayaḥ puruṣaḥ pippalyādicūrṇam pippalyelā vacā hiṅgu yavakṣāro'tha saindhavam sauvarcalamatho śuṇṭhī ajamodeti cūrṇitam dadhnā madyenāsavena kāñjikena ghṛtena vā pāyayecchuddhadehaṃ hi vātike hṛdayāmaye śītāḥ pradehāḥ pariṣecanāni tathā vireko hṛdi pittaduṣṭe drā kṣāsitākṣaudra parūṣakaiḥ syācchuddhe ca pittāvahamannapānam piṣṭvā pibed vā'pi sitā jalena yaṣṭyāhvayaṃ tiktakarohiṇīñca vacānimbakaṣāyābhyāṃ vāntaṃ hṛdi kaphotthite vātahṛdro gahṛccūrṇaṃ pippalyādyaṃ prapāyayet tridoṣaje laṅghanamāditaḥ syādannañca sarveṣu hitaṃ vidheyam hīnātimadhyatvamapekṣya caiva kāryyaṃ trayāṇāmapi karma śastam hiṅgūgragandhāviḍaviśvakṛṣṇākuṣṭhābhayācitrakayāvaśūkam pibet sasauvarcalapuṣkarāḍhyaṃ yavāmbhasā śūlahṛdāmayaghnam pāṭhāṃ vacāṃ yavakṣāramabhayāmamlavetasam durālabhāṃ citrakañca tr! yūṣaṇañca balātrayam śaṭīṃ puṣkaramūlañca tintiḍīkaṃ sadāḍimam mātuluṅgasya mūlāni ślakṣṇacūrṇāni kārayet sukhodakena madyairvā plutānyetāni pāyayet arśaḥ śūlañca hṛdro gaṃ gulmañcāśu niyacchati krimije ca pibenmūtraṃ viḍaṅgāmayasaṃyutam hṛdi sthitāḥ patantyevamadhastāt krimayo nṛṇām yavānnaṃ vitareccāsmai saviḍaṅgamataḥ param athorastoyādhikāraḥ

सम्प्राप्तिः उरस्येकतरे पार्श्वे पार्श्वयोर्वाऽप्यपां चयः उरस्तोयं गदो नाम प्रायशः प्राणनाशनः लक्षणम् कृच्छ्राच्छ्वासः कफस्रावो नीलावोष्ठौ तथा मुखम् शोथः पादे धरा क्षुद्रा विषमा वेगवाहिनी मूत्राल्पत्वं भवेच्चापि स ना न शयनक्षमः स्वास्थ्यं किञ्चित् समासीनो लभतेऽस्मिन् महागदे ग्रन्थान्तरे उरस्तोयनिदानम् श्वासोऽतिकृच्छ्रः कफसंस्रवश्च नीलौ तथोष्ठौ वदनेक्षणं च अस्वेदनञ्चाल्पपुरीषमूत्रे श्वासेन दीनः शयने न शक्तः मन्देन्द्रि यो मन्दबलाग्नि कान्तिः क्षीणाऽतिनाडी द्रुतगामिनी च हृदि व्यथा पादयुगे च शोथो लिङ्गान्यमून्यत्र भवन्ति रोगे चिकित्सा भेषजं श्लेष्महरणं मूत्रस्यापि प्रवर्त्तनम् उरस्तोये गदे योज्यं विविच्य भिषजा सदा पिपासानिग्रहः कार्यः शीताम्भोऽनलसेवनम् यत्नतः परिहर्त्तव्यमभिष्यन्द्यखिलं तथा पादावशिष्टं यत्तोयं तत् तृषायां पिबेन्मनाक् पयसा वा शृतोष्णेन शान्तिं कुर्यात् सदा तृषः वर्षाभूस्वरसं वाऽपि यवक्षारसमायुतम् पिबेन्नित्यमुरस्तोयी सायं प्रातरतन्द्रि तः श्वयथौ मूत्रकृच्छ्रे च कासे श्वासे हृदामये भेषजं गदितं यद्यत् तत् तदत्र प्रयोजयेत् नैवं व्याधिः शमं यायान्निखिलैर्यदि कर्मभिः कुर्य्याच्छस्त्रक्रियां तर्हि लघुहस्तो भिषग्वरः समुद्र वस्वोर्मध्ये वा महीध्रग्रहयोरथ पर्शुकास्थ्नोर्ग्रहदिशा शस्त्रं नाम त्रिकूर्चकम् प्रवेश्यावहितो रक्षन् यकृत्प्लीहानमेव च निःशेषं निर्ह रेदम्बु व्याधिरेवं प्रशाम्यति अथौपसर्गिकोपदंशाधिकारः

samprāptiḥ urasyekatare pārśve pārśvayorvā'pyapāṃ cayaḥ urastoyaṃ gado nāma prāyaśaḥ prāṇanāśanaḥ lakṣaṇam kṛcchrācchvāsaḥ kaphasrāvo nīlāvoṣṭhau tathā mukham śothaḥ pāde dharā kṣudrā viṣamā vegavāhinī mūtrālpatvaṃ bhaveccāpi sa nā na śayanakṣamaḥ svāsthyaṃ kiñcit samāsīno labhate'smin mahāgade granthāntare urastoyanidānam śvāso'tikṛcchraḥ kaphasaṃsravaśca nīlau tathoṣṭhau vadanekṣaṇaṃ ca asvedanañcālpapurīṣamūtre śvāsena dīnaḥ śayane na śaktaḥ mandendri yo mandabalāgni kāntiḥ kṣīṇā'tināḍī drutagāminī ca hṛdi vyathā pādayuge ca śotho liṅgānyamūnyatra bhavanti roge cikitsā bheṣajaṃ śleṣmaharaṇaṃ mūtrasyāpi pravarttanam urastoye gade yojyaṃ vivicya bhiṣajā sadā pipāsānigrahaḥ kāryaḥ śītāmbho'nalasevanam yatnataḥ pariharttavyamabhiṣyandyakhilaṃ tathā pādāvaśiṣṭaṃ yattoyaṃ tat tṛṣāyāṃ pibenmanāk payasā vā śṛtoṣṇena śāntiṃ kuryāt sadā tṛṣaḥ varṣābhūsvarasaṃ vā'pi yavakṣārasamāyutam pibennityamurastoyī sāyaṃ prātaratandri taḥ śvayathau mūtrakṛcchre ca kāse śvāse hṛdāmaye bheṣajaṃ gaditaṃ yadyat tat tadatra prayojayet naivaṃ vyādhiḥ śamaṃ yāyānnikhilairyadi karmabhiḥ kuryyācchastrakriyāṃ tarhi laghuhasto bhiṣagvaraḥ samudra vasvormadhye vā mahīdhragrahayoratha parśukāsthnorgrahadiśā śastraṃ nāma trikūrcakam praveśyāvahito rakṣan yakṛtplīhānameva ca niḥśeṣaṃ nirha redambu vyādhirevaṃ praśāmyati athaupasargikopadaṃśādhikāraḥ

तस्य निदानलक्षणादीनि बहुसङ्करसेवाभ्यां सञ्जातो जननेन्द्रि ये व्रणः कष्टतरो घोरो नानारोगप्रकाशकः विषोपदंशः पापोपदंशः इत्येवमीरितः स एव हि बुधैः पूर्वैः कथितश्चौपसर्गिकः व्याधिः स्रंकमति स्त्रीतः पुंसि तस्यां ततस्तथा अपत्येषु च जायेत कुलजोऽसौ सुदारुणः उपदंशो द्विधा प्रोक्तो मुख्यगौणप्रभेदतः इन्द्रि यस्यादिमो दोषो मुख्योऽन्यो दाहिकस्तथा आरभ्य च क्रियाकालं सप्ताहत्रयमध्यतः व्रणो विषोपदंशस्य जायते जननेन्द्रि ये भवेद् दीर्घतरं कालं यावन्तं समतीत्य यः तथा कृच्छ्रतरः स स्याद् बहुदुःखप्रदायकः द्विधा पापोपदंशस्य व्रणः स्यात् कठिनो मृदुः आद्यः संक्रामकः कृच्छ्रः सर्वदेहप्रतापनः अपरो न च संक्रामेत् कञ्चिद्देहं न दूषयेत् एष साध्यतरः प्रोक्तो न च कष्टो यथादिमः पुंसो मेढ्रस्य मुण्डे च चर्मण्यावरके तथा भगद्वारे भगोष्ठे च जायन्ते पिडकाः स्त्रियाः समन्तात् कठिनास्तास्तु विदीर्णा रसवाहिकाः दृढमूला मध्यनिम्ना ज्वरब्रध्नादिदायिकाः मुख्योपदंश इत्यस्मिन् शान्तेऽपि पुनरेव हि विकृतिं विविधां कुर्य्यात् तद्विषं देहसंस्थितम् गौणोपदंशः त्वग्विकाराक्षिरोगौ च केशलोम्नाञ्च संक्षयः ग्रन्थिपीनसकुष्ठानि गौणोपदंशलक्षणम् त्वग्विकारादयो गौणोपदंशेन लक्ष्यन्ते विषोपदंशः विषं पापोपदंशस्य श्लेष्मग्रन्थिषु संसृतम् ब्रध्नरोगं सञ्जनयेत् सज्वरं बहुदुःखदम् चिकित्सा पिडिकामुपदंशस्य दहेत् क्षारनिपाततः व्याधिस्तेन शमं याति न कञ्चिद् व्यापदोऽपराः कर्षं शोधितसूतस्य काठिन्यास्तद्द्वयं तथा यत्नतो मर्दयेत् तावद् यावत् सूतो न दृश्यते अस्य गुञ्जाद्वयं खादेत् प्रत्यहं त्रिः पुटस्थितम् दन्तवेष्टव्यथायाञ्च लालास्रावे च तत् त्यजेत् रसचूर्णस्य कर्पूररसस्यापि निषेवणात् अनेन विधिनैवासौ गदो घोरः प्रशाम्यति पलार्द्धप्रमितं चूर्णं तोये पञ्चशरावके क्षिप्त्वा विलोड्य सम्यक् च चतुर्यामान्ततः परम् स्वच्छांशमूर्द्ध्वगञ्चास्य गृह्णीयादतियत्नतः इदं चूर्णोदकञ्चाम्लनाशनं व्रणमेहनुत् द्विपले चूर्णतोयेऽस्मिन् रसचूर्णस्य माषकम् क्षिप्त्वा सम्मिश्रयेत्तावद् यावत् कृष्णप्रभं जलम् कृष्णद्र वेण चानेन क्षालनं व्रणहृत् परम् उपदंशे विशेषेण शस्तमेतन्महौषधम् सार्धद्विपलमानेऽस्मिन् निःक्षिपेन्नवरक्तिकम् कर्पूररसमेतेन कृत्वा पीतद्र वौषधम् व्रणं पापोपदंशस्य क्षालयेत्तेन वारिणा एतच्च परमं प्रोक्तमौषधं हि बुधैरिह विद्र धौ या क्रिया प्रोक्ता ब्रध्नरोगेऽपि सा हिता गौणोपदंशे विषमे पित्तघ्नञ्चास्रशोधनम् सरं भेषजमन्नञ्च पानञ्चापि निनिर्दिशेत् अनन्ताद्यं घृतम् अनन्तामलकीद्रा क्षाः काकोलीयुगलं वरीम् एलाद्वयं विदारीञ्च मधूकं मधुकं मुराम् त्रिफलां स्वर्णपर्णाञ्च बीजं गोक्षुरसम्भवम् दशमूलं तालमूलद्यं त्रिवृतामिन्द्र वारुणीम् नीलिनीं शूकशिम्ब्याश्च बीजं कर्षप्रमाणतः कल्कीकृत्य पचेत् प्रस्थे सर्पिषः सारिवाऽम्भसा घृतमेतदनन्ताद्यमुपदंशविनाशनम् रसायनं परं वृष्यमस्रदोषनिषूदनम् भेषजं कुष्ठशमनं वातरक्तहरं तथा गौणे मुख्ये च संयोज्यमुपदंशे यथायथम् विशेषतः वर्ज्यम् पापप्रमेही वातास्त्री कुष्ठी पापोपदंशवान् न भजेदङ्गनां नापि तद्गदिन्यङ्गना नरम् अथागन्तुजपक्षाघाताधिकारः

tasya nidānalakṣaṇādīni bahusaṅkarasevābhyāṃ sañjāto jananendri ye vraṇaḥ kaṣṭataro ghoro nānārogaprakāśakaḥ viṣopadaṃśaḥ pāpopadaṃśaḥ ityevamīritaḥ sa eva hi budhaiḥ pūrvaiḥ kathitaścaupasargikaḥ vyādhiḥ sraṃkamati strītaḥ puṃsi tasyāṃ tatastathā apatyeṣu ca jāyeta kulajo'sau sudāruṇaḥ upadaṃśo dvidhā prokto mukhyagauṇaprabhedataḥ indri yasyādimo doṣo mukhyo'nyo dāhikastathā ārabhya ca kriyākālaṃ saptāhatrayamadhyataḥ vraṇo viṣopadaṃśasya jāyate jananendri ye bhaved dīrghataraṃ kālaṃ yāvantaṃ samatītya yaḥ tathā kṛcchrataraḥ sa syād bahuduḥkhapradāyakaḥ dvidhā pāpopadaṃśasya vraṇaḥ syāt kaṭhino mṛduḥ ādyaḥ saṃkrāmakaḥ kṛcchraḥ sarvadehapratāpanaḥ aparo na ca saṃkrāmet kañciddehaṃ na dūṣayet eṣa sādhyataraḥ prokto na ca kaṣṭo yathādimaḥ puṃso meḍhrasya muṇḍe ca carmaṇyāvarake tathā bhagadvāre bhagoṣṭhe ca jāyante piḍakāḥ striyāḥ samantāt kaṭhināstāstu vidīrṇā rasavāhikāḥ dṛḍhamūlā madhyanimnā jvarabradhnādidāyikāḥ mukhyopadaṃśa ityasmin śānte'pi punareva hi vikṛtiṃ vividhāṃ kuryyāt tadviṣaṃ dehasaṃsthitam gauṇopadaṃśaḥ tvagvikārākṣirogau ca keśalomnāñca saṃkṣayaḥ granthipīnasakuṣṭhāni gauṇopadaṃśalakṣaṇam tvagvikārādayo gauṇopadaṃśena lakṣyante viṣopadaṃśaḥ viṣaṃ pāpopadaṃśasya śleṣmagranthiṣu saṃsṛtam bradhnarogaṃ sañjanayet sajvaraṃ bahuduḥkhadam cikitsā piḍikāmupadaṃśasya dahet kṣāranipātataḥ vyādhistena śamaṃ yāti na kañcid vyāpado'parāḥ karṣaṃ śodhitasūtasya kāṭhinyāstaddvayaṃ tathā yatnato mardayet tāvad yāvat sūto na dṛśyate asya guñjādvayaṃ khādet pratyahaṃ triḥ puṭasthitam dantaveṣṭavyathāyāñca lālāsrāve ca tat tyajet rasacūrṇasya karpūrarasasyāpi niṣevaṇāt anena vidhinaivāsau gado ghoraḥ praśāmyati palārddhapramitaṃ cūrṇaṃ toye pañcaśarāvake kṣiptvā viloḍya samyak ca caturyāmāntataḥ param svacchāṃśamūrddhvagañcāsya gṛhṇīyādatiyatnataḥ idaṃ cūrṇodakañcāmlanāśanaṃ vraṇamehanut dvipale cūrṇatoye'smin rasacūrṇasya māṣakam kṣiptvā sammiśrayettāvad yāvat kṛṣṇaprabhaṃ jalam kṛṣṇadra veṇa cānena kṣālanaṃ vraṇahṛt param upadaṃśe viśeṣeṇa śastametanmahauṣadham sārdhadvipalamāne'smin niḥkṣipennavaraktikam karpūrarasametena kṛtvā pītadra vauṣadham vraṇaṃ pāpopadaṃśasya kṣālayettena vāriṇā etacca paramaṃ proktamauṣadhaṃ hi budhairiha vidra dhau yā kriyā proktā bradhnaroge'pi sā hitā gauṇopadaṃśe viṣame pittaghnañcāsraśodhanam saraṃ bheṣajamannañca pānañcāpi ninirdiśet anantādyaṃ ghṛtam anantāmalakīdrā kṣāḥ kākolīyugalaṃ varīm elādvayaṃ vidārīñca madhūkaṃ madhukaṃ murām triphalāṃ svarṇaparṇāñca bījaṃ gokṣurasambhavam daśamūlaṃ tālamūladyaṃ trivṛtāmindra vāruṇīm nīlinīṃ śūkaśimbyāśca bījaṃ karṣapramāṇataḥ kalkīkṛtya pacet prasthe sarpiṣaḥ sārivā'mbhasā ghṛtametadanantādyamupadaṃśavināśanam rasāyanaṃ paraṃ vṛṣyamasradoṣaniṣūdanam bheṣajaṃ kuṣṭhaśamanaṃ vātaraktaharaṃ tathā gauṇe mukhye ca saṃyojyamupadaṃśe yathāyatham viśeṣataḥ varjyam pāpapramehī vātāstrī kuṣṭhī pāpopadaṃśavān na bhajedaṅganāṃ nāpi tadgadinyaṅganā naram athāgantujapakṣāghātādhikāraḥ

पक्षाघातो द्विधा ज्ञेयो दोषागन्तुजभेदतः दोषजः कथितः पूर्वमधुनागन्तुजं शृणु आगन्तुजोऽपि द्विविधः पक्षाघातः प्रक्रीर्त्यते आद्यः पारदसम्भूतो द्वितीयो नागजः स्मृतः पारदपक्षाघातस्य निदानम् रससंस्पर्शसातत्यात् तद्धर्मस्य च सेवनात् पक्षाघातो भवेद् यस्तु स ज्ञेयः पारदोद्भवः पारदपक्षाघातस्य लक्षणम् आदौ बाह्वोर्बलध्वंसस्ततः कम्पः प्रजायते वेपेते सक्थिनी चापि कायः सर्वस्ततः परम् गदी चलति नृत्यन् वै दृढं द्र व्यं न धारयेत् स्पष्टं प्रभाषितुञ्चापि चर्वितुञ्च न च क्षमः ततस्तस्यारतिर्निद्रा प्रलापो बलसंक्षयः हृल्लासो वह्निनाशश्च दन्तध्वंसः क्वचित् स्रुतिः शान्तिर्भवति कम्पस्य विधृतेऽङ्गेरसायने नागामयस्य लिङ्गानि शृणूरभ्रां समासतः पारदपक्षाघातस्य चिकित्सा मुख्यं चिकित्सितञ्चास्य निदानपरिवर्जनम् निदानसेविनो व्याधिर्नौषधाद् विनिवर्त्तते स्वेदसञ्जननं सर्वं म्रूत्रकृच्च विरेचनम् रक्तदोषहरं चात्र शर्मदं भेषजं मतम् गन्धकं परमं प्राहुर्भेषजं पारदामये नेपालनिम्बतोयेन सेव्यो लौहोऽस्य शान्तये नागपक्षाघातस्य निदानम् चित्रकृत्प्रमुखा ये हि नागैः कर्म प्रकुर्वते ये वा व्यवहरन्त्यस्य पात्रं तेषां ततो गदः अस्य लक्षणम् अङ्गुलीस्तु समारभ्य मणिबन्धं ततोऽखिलम् व्याधिर्व्याप्नोति दौर्बल्यं तत्रैकं लक्षणं महत् अंसे प्रकोष्ठे तोदश्च बाह्वोश्च परिशीर्णता नीलिमा दन्तवेष्टेच शूलं चिह्नानि चास्य वै अस्य चिकित्सा स्वेदनं भेदनञ्चापि कुष्ठंघ्नं यच्च भेषजम् तत्सर्वमिह संसेव्यं कृत्वा हेतुविवर्जनम् अथ गदोद्वेगाधिकारः

pakṣāghāto dvidhā jñeyo doṣāgantujabhedataḥ doṣajaḥ kathitaḥ pūrvamadhunāgantujaṃ śṛṇu āgantujo'pi dvividhaḥ pakṣāghātaḥ prakrīrtyate ādyaḥ pāradasambhūto dvitīyo nāgajaḥ smṛtaḥ pāradapakṣāghātasya nidānam rasasaṃsparśasātatyāt taddharmasya ca sevanāt pakṣāghāto bhaved yastu sa jñeyaḥ pāradodbhavaḥ pāradapakṣāghātasya lakṣaṇam ādau bāhvorbaladhvaṃsastataḥ kampaḥ prajāyate vepete sakthinī cāpi kāyaḥ sarvastataḥ param gadī calati nṛtyan vai dṛḍhaṃ dra vyaṃ na dhārayet spaṣṭaṃ prabhāṣituñcāpi carvituñca na ca kṣamaḥ tatastasyāratirnidrā pralāpo balasaṃkṣayaḥ hṛllāso vahnināśaśca dantadhvaṃsaḥ kvacit srutiḥ śāntirbhavati kampasya vidhṛte'ṅgerasāyane nāgāmayasya liṅgāni śṛṇūrabhrāṃ samāsataḥ pāradapakṣāghātasya cikitsā mukhyaṃ cikitsitañcāsya nidānaparivarjanam nidānasevino vyādhirnauṣadhād vinivarttate svedasañjananaṃ sarvaṃ mrūtrakṛcca virecanam raktadoṣaharaṃ cātra śarmadaṃ bheṣajaṃ matam gandhakaṃ paramaṃ prāhurbheṣajaṃ pāradāmaye nepālanimbatoyena sevyo lauho'sya śāntaye nāgapakṣāghātasya nidānam citrakṛtpramukhā ye hi nāgaiḥ karma prakurvate ye vā vyavaharantyasya pātraṃ teṣāṃ tato gadaḥ asya lakṣaṇam aṅgulīstu samārabhya maṇibandhaṃ tato'khilam vyādhirvyāpnoti daurbalyaṃ tatraikaṃ lakṣaṇaṃ mahat aṃse prakoṣṭhe todaśca bāhvośca pariśīrṇatā nīlimā dantaveṣṭeca śūlaṃ cihnāni cāsya vai asya cikitsā svedanaṃ bhedanañcāpi kuṣṭhaṃghnaṃ yacca bheṣajam tatsarvamiha saṃsevyaṃ kṛtvā hetuvivarjanam atha gadodvegādhikāraḥ

गदोद्वेगस्य स्वरूपम् विना व्याधिं व्याधिशङ्का गदोद्वेग इतीरितः पदार्थत्वाभाववत्त्वादपदार्थगदश्च सः अपदार्थगदस्य गिदोद्वेगस्यइ! निदानम् कायेन मनसा भूयाञ्श्रमः शोको बलक्षयः नैराश्यं मानहानिश्च महोद्वेगो महाभयम् दुरदृष्टं बीजदोषः सत्त्वस्याभाव एव च अपदार्थगदस्यैते हेतवः कथिता बुधैः तस्य लक्षणम् अद्भुतस्य गदस्यास्य लक्षणान्यद्भुतानि च असम्भाव्यान्यचिन्त्यानि महोत्पातभयानि च कोऽप्येवंमन्यते नूनमुदरं भुजगोऽविशत् कोष्ठेभ्रमत्यसौ नित्यं भुङ्क्ते यद् भुज्यते मया निर्यास्यति पथा केन केनोपायेन नङ्क्ष्यति किं विधास्यति नो जाने दश्ये वाऽह दुरात्मना कोऽपि वा मनुते भेको ममैको मूर्ध्नि संस्थितः विघट्टयति मस्तिष्कं मारयिष्यति मां ध्रुवम् कोऽपीत्थं चिन्तयेच्चित्रं कायः काचमयो मम सञ्जातोऽयमतो रक्ष्यः सदाघातात् प्रयत्नतः इत्येवं बहुरूपाभिर्व्यर्थचिन्ताभिराकुलः अपदार्थगदीशुष्येत् सदा भीतः सदाऽसुखी बहुधा बोधितोऽप्येष सान्त्वितोऽपि पुनः पुनः भ्रमं चित्ताद् दूरीकर्तुं न शक्नोति न साध्वसम् यश्चास्य कथयेद् भ्रान्तिं तस्मै द्र्ह्यति नित्यशः प्रीयते च गदोद्वेगी व्याधेः सत्यत्ववादिनि गदोद्वेगवता कोष्ठे किस्मंश्चिदनुभूयते सुतीव्रा वेदना प्रायः पाककोष्ठे विशेषतः जिह्वा स्यात् कफलिप्ताऽस्य पूतिः श्वासो निरेति च उत्क्लेशश्च तथा वान्तिरित्थञ्च जीर्णलक्षणम् प्राखर्य्यं स्पर्शशक्तेश्च द्युतिमल्लोहितास्यता हृदयोदरकम्पश्च पाण्डुत्वमुदरामयः हृदि साङ्घातिको व्याधिः केन वाऽप्यनुभूयते गदोद्वेगवताऽन्येन पुरुषत्वस्य संक्षयः ज्वरः सततकोऽन्येन दुष्प्रतीकार्य्य एव च किमाश्चर्य्यं वेपनाद्यं जायते च तदा तदा इत्थं बहुविधाकारा व्याधयः कल्पनाकृताः भ्रमरूपाः प्रजायन्ते निःसत्त्वानाममेधसाम् शक्यन्ते व्याधयो वक्तुं नैते निरवशेषतः बुद्धिमद्भिर्लक्षणीया यथास्वं दोषलक्ष्म च प्रायशः षोडशादर्वाङ् न च पञ्चाशतः परम् व्याधिरेष प्रदृश्येत हेतुस्तत्र मनोगतिः मासि मासि रजः स्रावात् सर्वे शुध्यन्ति धातवः अतः स्नायुगदः स्त्रीणामेष प्रायो न जायते गदोद्वेगस्य चिकित्सा सान्त्वनाश्वासनस्नेहहर्षणैः परिचर्य्यया अपदार्थगदाक्रान्तं चिकित्सेत् तर्षणेन च पाचनं वह्निकृद् यच्च यद् वातस्यानुलोमनम् पित्तहृन्नातिकफकृत् तद् युञ्ज्यादत्र भेषजम् वातव्याध्युदितान्यत्र तैलानि च घृतानि च युक्त्या युञ्ज्याद्भिषक् प्राज्ञो भेषजञ्च रसायनम् गदो मिथ्येति न वदेद्भिषगस्य कदाचन स यद् ब्रवीति वृत्तान्तं शृणुयादवधानवान् अथ शैशवसंन्यासाधिकारः

gadodvegasya svarūpam vinā vyādhiṃ vyādhiśaṅkā gadodvega itīritaḥ padārthatvābhāvavattvādapadārthagadaśca saḥ apadārthagadasya gidodvegasyai! nidānam kāyena manasā bhūyāñśramaḥ śoko balakṣayaḥ nairāśyaṃ mānahāniśca mahodvego mahābhayam duradṛṣṭaṃ bījadoṣaḥ sattvasyābhāva eva ca apadārthagadasyaite hetavaḥ kathitā budhaiḥ tasya lakṣaṇam adbhutasya gadasyāsya lakṣaṇānyadbhutāni ca asambhāvyānyacintyāni mahotpātabhayāni ca ko'pyevaṃmanyate nūnamudaraṃ bhujago'viśat koṣṭhebhramatyasau nityaṃ bhuṅkte yad bhujyate mayā niryāsyati pathā kena kenopāyena naṅkṣyati kiṃ vidhāsyati no jāne daśye vā'ha durātmanā ko'pi vā manute bheko mamaiko mūrdhni saṃsthitaḥ vighaṭṭayati mastiṣkaṃ mārayiṣyati māṃ dhruvam ko'pītthaṃ cintayeccitraṃ kāyaḥ kācamayo mama sañjāto'yamato rakṣyaḥ sadāghātāt prayatnataḥ ityevaṃ bahurūpābhirvyarthacintābhirākulaḥ apadārthagadīśuṣyet sadā bhītaḥ sadā'sukhī bahudhā bodhito'pyeṣa sāntvito'pi punaḥ punaḥ bhramaṃ cittād dūrīkartuṃ na śaknoti na sādhvasam yaścāsya kathayed bhrāntiṃ tasmai drhyati nityaśaḥ prīyate ca gadodvegī vyādheḥ satyatvavādini gadodvegavatā koṣṭhe kismaṃścidanubhūyate sutīvrā vedanā prāyaḥ pākakoṣṭhe viśeṣataḥ jihvā syāt kaphaliptā'sya pūtiḥ śvāso nireti ca utkleśaśca tathā vāntiritthañca jīrṇalakṣaṇam prākharyyaṃ sparśaśakteśca dyutimallohitāsyatā hṛdayodarakampaśca pāṇḍutvamudarāmayaḥ hṛdi sāṅghātiko vyādhiḥ kena vā'pyanubhūyate gadodvegavatā'nyena puruṣatvasya saṃkṣayaḥ jvaraḥ satatako'nyena duṣpratīkāryya eva ca kimāścaryyaṃ vepanādyaṃ jāyate ca tadā tadā itthaṃ bahuvidhākārā vyādhayaḥ kalpanākṛtāḥ bhramarūpāḥ prajāyante niḥsattvānāmamedhasām śakyante vyādhayo vaktuṃ naite niravaśeṣataḥ buddhimadbhirlakṣaṇīyā yathāsvaṃ doṣalakṣma ca prāyaśaḥ ṣoḍaśādarvāṅ na ca pañcāśataḥ param vyādhireṣa pradṛśyeta hetustatra manogatiḥ māsi māsi rajaḥ srāvāt sarve śudhyanti dhātavaḥ ataḥ snāyugadaḥ strīṇāmeṣa prāyo na jāyate gadodvegasya cikitsā sāntvanāśvāsanasnehaharṣaṇaiḥ paricaryyayā apadārthagadākrāntaṃ cikitset tarṣaṇena ca pācanaṃ vahnikṛd yacca yad vātasyānulomanam pittahṛnnātikaphakṛt tad yuñjyādatra bheṣajam vātavyādhyuditānyatra tailāni ca ghṛtāni ca yuktyā yuñjyādbhiṣak prājño bheṣajañca rasāyanam gado mithyeti na vadedbhiṣagasya kadācana sa yad bravīti vṛttāntaṃ śṛṇuyādavadhānavān atha śaiśavasaṃnyāsādhikāraḥ

शैशवसंन्यासस्य निदानं लक्षणञ्च दुष्टस्तन्यस्य पानाच्च सदा शीतगृहे स्थितेः वातातपविहीने वा दुष्टानिलविदूषिते पानाशनविहारैश्च दोषलैर्बहुभिः शिशुः संन्यासाख्येन रोगेण पीड्यते क्रिमिभिस्तथा उत्तारनयनः स स्यादाक्षिप्ताङ्गस्त्वसंज्ञकः दारुवत् पतितो भूमौ दृढकायो मृतोपमः नाम्ना शैशवसंन्यासो गदोऽय शिशुपीडनः क्रिया सद्यःफला चात्र रेचनश्च हितं मतम् शैशवसंन्यासस्य चिकित्सा व्याधौ शैशवसंन्यासे निदानानां निराकृतौ विदध्यात् सर्वथा यत्नं कर्मदोषहरं तथा कुर्य्याच्च रुबुतैलेन रसचूर्णेन वा पुनः रेचनं शिशुसंन्यासे स्वेदस्तत्रोदरे हितः अरोगिण्याः शिशुं धात्र्! याः स्तन्यं शुद्धं प्रपाययेत् स्तन्यस्य शोधनं वाऽपि कुर्य्याद् यस्याः पिबेत् स तत् क्रिमिजे शिशुसंन्यासे क्रिमीणां हरणं हितम् कणामधुयुतं सूतं मूर्च्छायां प्राशयेद्भिषक् अथ योषाऽपस्माराधिकारः

śaiśavasaṃnyāsasya nidānaṃ lakṣaṇañca duṣṭastanyasya pānācca sadā śītagṛhe sthiteḥ vātātapavihīne vā duṣṭānilavidūṣite pānāśanavihāraiśca doṣalairbahubhiḥ śiśuḥ saṃnyāsākhyena rogeṇa pīḍyate krimibhistathā uttāranayanaḥ sa syādākṣiptāṅgastvasaṃjñakaḥ dāruvat patito bhūmau dṛḍhakāyo mṛtopamaḥ nāmnā śaiśavasaṃnyāso gado'ya śiśupīḍanaḥ kriyā sadyaḥphalā cātra recanaśca hitaṃ matam śaiśavasaṃnyāsasya cikitsā vyādhau śaiśavasaṃnyāse nidānānāṃ nirākṛtau vidadhyāt sarvathā yatnaṃ karmadoṣaharaṃ tathā kuryyācca rubutailena rasacūrṇena vā punaḥ recanaṃ śiśusaṃnyāse svedastatrodare hitaḥ arogiṇyāḥ śiśuṃ dhātr! yāḥ stanyaṃ śuddhaṃ prapāyayet stanyasya śodhanaṃ vā'pi kuryyād yasyāḥ pibet sa tat krimije śiśusaṃnyāse krimīṇāṃ haraṇaṃ hitam kaṇāmadhuyutaṃ sūtaṃ mūrcchāyāṃ prāśayedbhiṣak atha yoṣā'pasmārādhikāraḥ

योषाऽपस्मारस्य निदानम् शोणितस्य क्षयाद्वाऽपि तथाधिक्यादजीर्णतः कोष्ठरोधान्मनोभङ्गादत्युद्वेगाच्च शोकतः रजोऽभावाच्च योषाणां जरायुविकृतेस्तथा अशक्तेरपि नैष्ठुर्यात् पत्युरस्नेहतस्तथा वैधव्यजन्यादाधेश्च योषाऽपस्मारसंज्ञकः गदः प्रजायते कृच्छ्रो मनोदेहप्रतापनः योषितामेव बाहुल्याद् यत एष भवेद् गदः अपस्मारप्रकृतिकस्तेनास्यैषाऽभिधा मता कालोऽस्य यौवनं व्याधेर्नार्वाग् द्वादशवर्षतः परं पञ्चाशतो वाऽपि व्याधिरेष प्रजायते अस्य पूर्वरूपम् हृद्रुजा जृम्भणं सादो वर्ष्मणो मनसोऽपि च भवेद् भविष्यति गदे योषाऽपस्मारसंज्ञके अस्य लक्षणम् वैचित्यं बुद्धिविभ्रान्तिर्हास्यं क्रन्दनमेव च उच्चैः क्रोशः प्रलपनं ज्योतिर्द्वेषस्तथा भ्रमः औद्धत्यं श्वासकृच्छ्रञ्च कण्ठामाशयवेदना प्राबल्यं स्पर्शशक्तेश्च क्वचिदङ्गे सदा व्यथा अलीकवर्त्तुलोत्थानमाकण्ठमुदरादपि सदल्पबुद्धिर्मूर्च्छा च व्याधावस्मिन् प्रजायते अस्य चिकित्सा यद् धातुपोषकं पानमन्नमौषधमेव च कोष्ठशुद्धिकरञ्चापि तत्तदत्र प्रयोजयेत् मूर्च्छायां शीततोयेन सेकः शिरसि चक्षुषोः शिरो विरेचनं वाऽपि प्रयोज्यं तन्निवृत्तये अत्र प्रयोजयेत् सर्वं मूर्च्छाऽपस्मारभेषजम् जरायुदोषं निखिलं प्रतिकुर्य्याद् यथाविधि योषाऽपस्मरणं सान्त्वैः प्रियदानाच्च शाम्यति बृह्रद्भूतभैरवरसोऽप्यत्र देयः अथ तत्त्वोन्मादाधिकारः

yoṣā'pasmārasya nidānam śoṇitasya kṣayādvā'pi tathādhikyādajīrṇataḥ koṣṭharodhānmanobhaṅgādatyudvegācca śokataḥ rajo'bhāvācca yoṣāṇāṃ jarāyuvikṛtestathā aśakterapi naiṣṭhuryāt patyurasnehatastathā vaidhavyajanyādādheśca yoṣā'pasmārasaṃjñakaḥ gadaḥ prajāyate kṛcchro manodehapratāpanaḥ yoṣitāmeva bāhulyād yata eṣa bhaved gadaḥ apasmāraprakṛtikastenāsyaiṣā'bhidhā matā kālo'sya yauvanaṃ vyādhernārvāg dvādaśavarṣataḥ paraṃ pañcāśato vā'pi vyādhireṣa prajāyate asya pūrvarūpam hṛdrujā jṛmbhaṇaṃ sādo varṣmaṇo manaso'pi ca bhaved bhaviṣyati gade yoṣā'pasmārasaṃjñake asya lakṣaṇam vaicityaṃ buddhivibhrāntirhāsyaṃ krandanameva ca uccaiḥ krośaḥ pralapanaṃ jyotirdveṣastathā bhramaḥ auddhatyaṃ śvāsakṛcchrañca kaṇṭhāmāśayavedanā prābalyaṃ sparśaśakteśca kvacidaṅge sadā vyathā alīkavarttulotthānamākaṇṭhamudarādapi sadalpabuddhirmūrcchā ca vyādhāvasmin prajāyate asya cikitsā yad dhātupoṣakaṃ pānamannamauṣadhameva ca koṣṭhaśuddhikarañcāpi tattadatra prayojayet mūrcchāyāṃ śītatoyena sekaḥ śirasi cakṣuṣoḥ śiro virecanaṃ vā'pi prayojyaṃ tannivṛttaye atra prayojayet sarvaṃ mūrcchā'pasmārabheṣajam jarāyudoṣaṃ nikhilaṃ pratikuryyād yathāvidhi yoṣā'pasmaraṇaṃ sāntvaiḥ priyadānācca śāmyati bṛhradbhūtabhairavaraso'pyatra deyaḥ atha tattvonmādādhikāraḥ

स्वरूपम् अहो मम महद् भाग्यं लब्धा यद् ब्रह्मणः कृपा इत्येवं भ्रमजो मोहस्तत्त्वोन्माद इतीरितः तत्त्वोन्मादो हर्षमौढ्यं ब्रह्ममोहश्च स स्मृतः वृथाधीप्रभवो व्याधिरयं सद्भिर्निरूपितः किं रूपं कुत्र वा ब्रह्म नैतज्जानाति कोऽप्यहो पुराणैर्दर्शनैर्वाऽपि न लब्धं ब्रह्मदर्शनम् एके सकर्तृकं विश्वं वदन्त्यन्ये निरीश्वरम् ब्रह्माण्डं ब्रह्मतर्केण व्याकुलं बहुधा वृथा मानं दुरूहं सत्तायामास्तां दूरे दयादिकम् अनिर्णीतमनिर्णेयं तदेवमवधारय मदर्थं ब्रह्म कुर्वेतज्जह्येनं मम वैरिणम् धनं देहि यशो दहि देहि राज्यमकण्टकम् विशालनेत्रां सुदतीं पीनोन्नतपयोधराम् नितम्बिनीं क्षीणमध्यां स्मरकेलिकलाविदाम् नित्यं नर्मप्रियां तन्वीं रम्भोरु रसिकेश्वरीम् मद्व्रतां नित्यसन्तुष्टां सुन्दरीं देहि कामिनीम् इत्थमर्थनमात्रेण बह्म भीतं ससम्भ्रमम् भ्रान्तबुद्धे न मन्यस्व प्रार्थितं साधयिष्यति कदाचित् प्रार्थना काऽपि यदि ते सफला भवेत् विद्धि तत् काकतालीयं तत्र ब्रह्म न कारणम् न स्तवैर्हृष्यति ब्रह्म नापि द्वेष्टि च निन्दया अस्तिवादी प्रियो नास्य नास्तिवादी न चाप्रियः न मूर्खेऽनादरस्तस्य बहुमानो न पण्डिते धनिनो वा भयं नास्य न दरिद्रे च ताडनम् श्वपाके यवने वाऽपि ब्राह्मणे वेदपारगे मद्यपे गणिकासक्ते मालातिलकधारिणि शुचौ वाऽप्यशुचौ साध्व्यां वेश्यायां बालवृद्धयोः सर्वत्रैव समं ब्रह्म विश्वरूपं सनातनम् एवम्भूतस्य तस्येयमिति मत्प्रीयते कृतिः तत्त्वोन्माद्यति यस्तस्य व्याधिरुन्माद एव हि प्रायशो बुद्धिहीनानामसतां नीचचेतसाम् व्याधिरेषोऽभिजायेत कदाचिन्महतामपि तत्त्वोन्मादस्य निदानम् अतिप्रगाढाच्चित्तस्य धर्माद्यभिनिवेशनात् व्याधिस्तत्त्वोन्मदो नाम जायते वातकोपतः तस्य लक्षणम् ब्रह्ममोहे प्रमूढत्वं स्थिराऽस्पन्दा कनीनिका चक्षुरुन्मीलितं सुप्तिर्गतिरोधोऽथ वाग्मिता दम्भोग्रभावौ विक्षेपो हास्यं क्षैव्यञ्च रोदनम् एवम्भूतानि लिङ्गानि तत्त्वोन्मादे भवन्ति हि तत्त्वोन्मादचिकित्सा स्नायुस्थैर्य्यकरं यद् यत् तथा वातानुलोमनम् भेषजं पानमन्नञ्च तत्तदत्र प्रयोजयेत् शतधौतघृताभ्यङ्गोऽसमे च मधुसर्पिषी आज्यं सलिलमिश्रञ्च ब्रह्ममोहे परौषधम् कदाचित् ताडनाद्यैश्च ब्रह्ममोहः प्रशाम्यति गदे त्वप्रकृते तस्मिन् प्रहार एव भेषजम् अपस्मारहरं यच्च वातव्याधिहरं तथा घृततैलादिकं सर्वं ब्रह्ममोहे प्रशस्यते अथ मस्तिष्क स्नायुविकाराधिकारः

svarūpam aho mama mahad bhāgyaṃ labdhā yad brahmaṇaḥ kṛpā ityevaṃ bhramajo mohastattvonmāda itīritaḥ tattvonmādo harṣamauḍhyaṃ brahmamohaśca sa smṛtaḥ vṛthādhīprabhavo vyādhirayaṃ sadbhirnirūpitaḥ kiṃ rūpaṃ kutra vā brahma naitajjānāti ko'pyaho purāṇairdarśanairvā'pi na labdhaṃ brahmadarśanam eke sakartṛkaṃ viśvaṃ vadantyanye nirīśvaram brahmāṇḍaṃ brahmatarkeṇa vyākulaṃ bahudhā vṛthā mānaṃ durūhaṃ sattāyāmāstāṃ dūre dayādikam anirṇītamanirṇeyaṃ tadevamavadhāraya madarthaṃ brahma kurvetajjahyenaṃ mama vairiṇam dhanaṃ dehi yaśo dahi dehi rājyamakaṇṭakam viśālanetrāṃ sudatīṃ pīnonnatapayodharām nitambinīṃ kṣīṇamadhyāṃ smarakelikalāvidām nityaṃ narmapriyāṃ tanvīṃ rambhoru rasikeśvarīm madvratāṃ nityasantuṣṭāṃ sundarīṃ dehi kāminīm itthamarthanamātreṇa bahma bhītaṃ sasambhramam bhrāntabuddhe na manyasva prārthitaṃ sādhayiṣyati kadācit prārthanā kā'pi yadi te saphalā bhavet viddhi tat kākatālīyaṃ tatra brahma na kāraṇam na stavairhṛṣyati brahma nāpi dveṣṭi ca nindayā astivādī priyo nāsya nāstivādī na cāpriyaḥ na mūrkhe'nādarastasya bahumāno na paṇḍite dhanino vā bhayaṃ nāsya na daridre ca tāḍanam śvapāke yavane vā'pi brāhmaṇe vedapārage madyape gaṇikāsakte mālātilakadhāriṇi śucau vā'pyaśucau sādhvyāṃ veśyāyāṃ bālavṛddhayoḥ sarvatraiva samaṃ brahma viśvarūpaṃ sanātanam evambhūtasya tasyeyamiti matprīyate kṛtiḥ tattvonmādyati yastasya vyādhirunmāda eva hi prāyaśo buddhihīnānāmasatāṃ nīcacetasām vyādhireṣo'bhijāyeta kadācinmahatāmapi tattvonmādasya nidānam atipragāḍhāccittasya dharmādyabhiniveśanāt vyādhistattvonmado nāma jāyate vātakopataḥ tasya lakṣaṇam brahmamohe pramūḍhatvaṃ sthirā'spandā kanīnikā cakṣurunmīlitaṃ suptirgatirodho'tha vāgmitā dambhograbhāvau vikṣepo hāsyaṃ kṣaivyañca rodanam evambhūtāni liṅgāni tattvonmāde bhavanti hi tattvonmādacikitsā snāyusthairyyakaraṃ yad yat tathā vātānulomanam bheṣajaṃ pānamannañca tattadatra prayojayet śatadhautaghṛtābhyaṅgo'same ca madhusarpiṣī ājyaṃ salilamiśrañca brahmamohe parauṣadham kadācit tāḍanādyaiśca brahmamohaḥ praśāmyati gade tvaprakṛte tasmin prahāra eva bheṣajam apasmāraharaṃ yacca vātavyādhiharaṃ tathā ghṛtatailādikaṃ sarvaṃ brahmamohe praśasyate atha mastiṣka snāyuvikārādhikāraḥ

रूक्षाल्पलघ्वन्नरविप्रतापैः शोकाध्वचिन्ताप्रमदाप्रसङ्गैः मस्तिष्कजः स्नायुचयो नराणां संशुष्कतां दुर्बलतां च याति शक्तेर्लघुत्वं सकलेन्द्रि याणां कान्तिप्रणाशो मनसश्च दैन्यम् निद्रा विनाशो हृदये प्रकम्प इत्यादयः स्युर्विविधा विकाराः अथ स्नायुशूलाधिकारः

rūkṣālpalaghvannaravipratāpaiḥ śokādhvacintāpramadāprasaṅgaiḥ mastiṣkajaḥ snāyucayo narāṇāṃ saṃśuṣkatāṃ durbalatāṃ ca yāti śakterlaghutvaṃ sakalendri yāṇāṃ kāntipraṇāśo manasaśca dainyam nidrā vināśo hṛdaye prakampa ityādayaḥ syurvividhā vikārāḥ atha snāyuśūlādhikāraḥ

प्रथमं परिशिष्टम् (cont. 2)

स्वरूपम् स्नायुष्वतीव या घोरा तच्छाखास्वपि वा पुनः वेदना स्नायुशूलाख्या सा भवेत् प्राणपीडनी व्याधेः स्थानम् बाह्वोः शीर्ष्णस्तथा सक्थ्नोरन्यस्याङ्गस्य वा पुनः त्वचो निम्नस्थितास्वेव वस्नसासु गदो भवेत् शूलोऽय निखिलाङ्गेषु भवेत् तीव्ररुजाकरः विशिष्टाङ्गभवस्यास्य विशिष्टाख्या च वर्त्तते ऊर्ध्वभेदार्द्धभेदौ चाप्यधोभेदस्तथैव च मुण्डमुण्डार्धकस्फिग्जगदानामभिधाः क्रमात् तत्रोर्ध्वभेदस्य निदानम् बलरक्तक्षयाद्वाऽपि वृक्कमस्तिष्कदोषतः अजीर्णाद् दशनव्याधेरूर्ध्वभेदो गदो भवेत् लक्षणम् ललाटेऽक्षिपुटे निम्ने गण्डे नस्योष्ठ एव च जिह्वापार्श्वेऽधरे दन्ते शूलवद् दाहवच्च या एकस्मिन् प्रायशः पार्श्वे वेदना मुखमण्डले ऊर्ध्वभेदाख्यया सोक्ताऽगदङ्कारैः क्रमैधितिः अनुपशयः शीतानिलस्य संस्पर्शाद् देहकम्पाच्च वर्द्धते स्नायुभेदस्य विकृतेरङ्गभेदे भवेद् गदः अर्द्धभेदस्य निदानम् आर्द्र स्थानस्थितेश्चापि शीतयोगाद् बलक्षयात् अर्द्धभेदः प्रजायेत दुष्टवाताम्बुसेवनात् अर्द्धभेदस्यलक्षणम् याऽद्ध व्याप्य भवेत् तीव्रा वेदना मुखमण्डले वामे च प्रायशः पार्श्वे साऽद्धभेदः प्रकीर्त्यते बाणेनेव शिरो विद्धं व्यथतेऽतिसुदारुणम् कदाचित् क्रममालम्ब्य विरामश्चात्र वा महान् बाहुल्येन च नारीणां व्याधिरेष प्रजायते प्रादुर्भावो वयःस्थस्य यौवने ह्यधिको मतः अधोभेदस्य निदानम् विड्रोधाच्छ्रमाच्छीताद् दौर्बल्यादामवाततः आर्द्र स्थानस्थितेर्गर्भदोषात् स्यान्निम्नभेदकः अधोभेदस्य लक्षणम् स्फिच्यूरुजानुसन्ध्योश्च पश्चिमे च क्वचित् पदे जङ्घायां वाऽपि यच्छूलमधोभेदः स उच्यते एकस्मिन् प्रायशः सन्क्थि शूलोऽय स्यान्निशाबली बाहुल्येनैव वयसि प्रौढ एव प्रजायते स्नायुशूलस्य चिकित्सा यदग्नेर्दीपनं किञ्चिद् यद् वा स्याद् बलवर्द्धनम् वातानुलोमनं यच्च स्नायुशूले तदौषधम् प्रयोज्यं दारुगरलमर्धभेदप्रशान्तये विरतौ तत् प्रयोक्तव्यं न प्रकोपे कदाचन मदिरामृतसाराख्यं लौहं क्षोदः कुपीलुजः सेव्यान्येतानि विधिना स्नायुशूलस्य शान्तये स्वेदसेकप्रलेपांश्च स्नायुशूलेषु योजयेत् तीव्रं विरेचनञ्चात्र विदध्यान्मलसञ्चये घृततैलादिकं योज्यमनिलामयनाशनम् स्नायुशूलेषु सर्वेषु भेषजञ्च रसायनम् अथ ताण्डवरोगाधिकारः

svarūpam snāyuṣvatīva yā ghorā tacchākhāsvapi vā punaḥ vedanā snāyuśūlākhyā sā bhavet prāṇapīḍanī vyādheḥ sthānam bāhvoḥ śīrṣṇastathā sakthnoranyasyāṅgasya vā punaḥ tvaco nimnasthitāsveva vasnasāsu gado bhavet śūlo'ya nikhilāṅgeṣu bhavet tīvrarujākaraḥ viśiṣṭāṅgabhavasyāsya viśiṣṭākhyā ca varttate ūrdhvabhedārddhabhedau cāpyadhobhedastathaiva ca muṇḍamuṇḍārdhakasphigjagadānāmabhidhāḥ kramāt tatrordhvabhedasya nidānam balaraktakṣayādvā'pi vṛkkamastiṣkadoṣataḥ ajīrṇād daśanavyādherūrdhvabhedo gado bhavet lakṣaṇam lalāṭe'kṣipuṭe nimne gaṇḍe nasyoṣṭha eva ca jihvāpārśve'dhare dante śūlavad dāhavacca yā ekasmin prāyaśaḥ pārśve vedanā mukhamaṇḍale ūrdhvabhedākhyayā soktā'gadaṅkāraiḥ kramaidhitiḥ anupaśayaḥ śītānilasya saṃsparśād dehakampācca varddhate snāyubhedasya vikṛteraṅgabhede bhaved gadaḥ arddhabhedasya nidānam ārdra sthānasthiteścāpi śītayogād balakṣayāt arddhabhedaḥ prajāyeta duṣṭavātāmbusevanāt arddhabhedasyalakṣaṇam yā'ddha vyāpya bhavet tīvrā vedanā mukhamaṇḍale vāme ca prāyaśaḥ pārśve sā'ddhabhedaḥ prakīrtyate bāṇeneva śiro viddhaṃ vyathate'tisudāruṇam kadācit kramamālambya virāmaścātra vā mahān bāhulyena ca nārīṇāṃ vyādhireṣa prajāyate prādurbhāvo vayaḥsthasya yauvane hyadhiko mataḥ adhobhedasya nidānam viḍrodhācchramācchītād daurbalyādāmavātataḥ ārdra sthānasthitergarbhadoṣāt syānnimnabhedakaḥ adhobhedasya lakṣaṇam sphicyūrujānusandhyośca paścime ca kvacit pade jaṅghāyāṃ vā'pi yacchūlamadhobhedaḥ sa ucyate ekasmin prāyaśaḥ sankthi śūlo'ya syānniśābalī bāhulyenaiva vayasi prauḍha eva prajāyate snāyuśūlasya cikitsā yadagnerdīpanaṃ kiñcid yad vā syād balavarddhanam vātānulomanaṃ yacca snāyuśūle tadauṣadham prayojyaṃ dārugaralamardhabhedapraśāntaye viratau tat prayoktavyaṃ na prakope kadācana madirāmṛtasārākhyaṃ lauhaṃ kṣodaḥ kupīlujaḥ sevyānyetāni vidhinā snāyuśūlasya śāntaye svedasekapralepāṃśca snāyuśūleṣu yojayet tīvraṃ virecanañcātra vidadhyānmalasañcaye ghṛtatailādikaṃ yojyamanilāmayanāśanam snāyuśūleṣu sarveṣu bheṣajañca rasāyanam atha tāṇḍavarogādhikāraḥ

हिमवच्छिखरे रम्ये सिद्धर्षिगणसेविते सुगन्धिसुमनःशोभिफलवद्बहुपादपे श्रुतद्विजकले शान्तैः श्वापदैर्बहुभिर्वृते वटमूले समासीनमात्रेयं ज्ञानसागरम् आयुर्वेदमहाचार्य्यं तपोदीप्तकलेवरम् उरभ्रो भक्तिमानग्रे कृताऽञ्जलिरभाषत कथं ताण्डवरोगस्य जन्म चिह्नानि कानि च कथञ्च स्यात् प्रतीकारः सर्वं मे कृपया वद श्रुत्वैतां प्रार्थनां धीरशिष्याय शिष्यवत्सलः वचनैर्वक्तुमारेभे व्यक्तार्थैस्तदृषीश्वरः निदानम् प्रीतोऽस्मि भक्तिमन् वत्स ब्रुवे यच्छ्रोतुमिच्छसि यद् दक्षायावदत् पूर्वं ब्रह्मा लोकपितामहः अप्यातङ्कादतिक्रोधादतिहर्षाद्वलक्षयात् कर्षणात् स्वप्नरोधाच्च विड्बन्धात् क्रिमिसञ्चयात् आशानाशादभीघातात् स्त्रीणामृतुविपर्य्ययात् कशेरुकाभञ्जनञ्चात्युग्रभावात् प्रजायते व्याधिस्ताण्डवनामा स प्राणिनां क्लेशकृत् परः अङ्गानां ताण्डवादस्य ताण्डवाख्या बुधैः कृता कैशोरे वयसि प्रायः स्त्रीणाञ्चापि विशेषतः व्याधिरेषोऽभिजायेत वृद्धानाञ्च बलक्षयात् ताण्डवरोगलक्षणम् वामबाहुं समारभ्य प्राय आदौ ततोऽपरम् ततः पादौ ततोऽङ्गानि चालयेत् ताण्डवामयः मुष्टिना किमपि द्र व्यं सम्यग्धारयितुं क्षमः समर्पयितुमास्ये वाऽप्यदनीयं न ताण्डवी नृत्यन्निव चलत्येष बीभत्सैर्मुखचेष्टितैः अधीरः सततं तिष्ठेन्निद्रा यां कम्पवर्जितः ताण्डवचिकित्सा बृंहणं रेचनञ्चैव वह्नेर्बलविवर्द्धनम् औषधं पानमन्नञ्च प्रयोज्यं ताण्डवे गदे क्रिमिसञ्चयसम्भूते कार्य्यं क्रिमिविनाशनम् रजोरोधभवे व्याधौ रजसस्तु प्रवर्तनम् श्यामामनन्तां मधुकं त्रिवृतां चन्दनद्वयम् एलाद्वयं तथा धात्रीं क्वाथयित्वा जलं पिबेत् अनेन प्रशमं याति ताण्डवाख्यो गदो ध्रुवम् ताण्डवारिलौहमपि देयम् अथ क्लोमरोगाधिकारः

himavacchikhare ramye siddharṣigaṇasevite sugandhisumanaḥśobhiphalavadbahupādape śrutadvijakale śāntaiḥ śvāpadairbahubhirvṛte vaṭamūle samāsīnamātreyaṃ jñānasāgaram āyurvedamahācāryyaṃ tapodīptakalevaram urabhro bhaktimānagre kṛtā'ñjalirabhāṣata kathaṃ tāṇḍavarogasya janma cihnāni kāni ca kathañca syāt pratīkāraḥ sarvaṃ me kṛpayā vada śrutvaitāṃ prārthanāṃ dhīraśiṣyāya śiṣyavatsalaḥ vacanairvaktumārebhe vyaktārthaistadṛṣīśvaraḥ nidānam prīto'smi bhaktiman vatsa bruve yacchrotumicchasi yad dakṣāyāvadat pūrvaṃ brahmā lokapitāmahaḥ apyātaṅkādatikrodhādatiharṣādvalakṣayāt karṣaṇāt svapnarodhācca viḍbandhāt krimisañcayāt āśānāśādabhīghātāt strīṇāmṛtuviparyyayāt kaśerukābhañjanañcātyugrabhāvāt prajāyate vyādhistāṇḍavanāmā sa prāṇināṃ kleśakṛt paraḥ aṅgānāṃ tāṇḍavādasya tāṇḍavākhyā budhaiḥ kṛtā kaiśore vayasi prāyaḥ strīṇāñcāpi viśeṣataḥ vyādhireṣo'bhijāyeta vṛddhānāñca balakṣayāt tāṇḍavarogalakṣaṇam vāmabāhuṃ samārabhya prāya ādau tato'param tataḥ pādau tato'ṅgāni cālayet tāṇḍavāmayaḥ muṣṭinā kimapi dra vyaṃ samyagdhārayituṃ kṣamaḥ samarpayitumāsye vā'pyadanīyaṃ na tāṇḍavī nṛtyanniva calatyeṣa bībhatsairmukhaceṣṭitaiḥ adhīraḥ satataṃ tiṣṭhennidrā yāṃ kampavarjitaḥ tāṇḍavacikitsā bṛṃhaṇaṃ recanañcaiva vahnerbalavivarddhanam auṣadhaṃ pānamannañca prayojyaṃ tāṇḍave gade krimisañcayasambhūte kāryyaṃ krimivināśanam rajorodhabhave vyādhau rajasastu pravartanam śyāmāmanantāṃ madhukaṃ trivṛtāṃ candanadvayam elādvayaṃ tathā dhātrīṃ kvāthayitvā jalaṃ pibet anena praśamaṃ yāti tāṇḍavākhyo gado dhruvam tāṇḍavārilauhamapi deyam atha klomarogādhikāraḥ

प्लीहक्षुद्रा न्त्रयोर्मध्यमन्नपाकादिकर्मणि सहायभूतमध्यास्ते क्लोम तच्च तिलाभिधम् गुर्वतिस्निग्धभोज्यैश्चाप्यविघातादिभिस्तथा वृद्धिस्तस्य मृदुत्वञ्च तत्र शोणितसञ्चयः विद्र धिर्वा भवेत्तत्र व्याधयोऽन्ये च दारुणाः एवं विकृतिमापन्ने तिलके वह्नि संक्षयः उत्क्लेशो वमनं कार्श्यं पाण्डुता सदनं भ्रमः ऊर्ध्वोदरे व्यथा तीव्रा काठिन्यमपि चोष्णता शूलाध्मानप्रसेकाश्च विद्र धौ महती च तृट् शिला चाप्यश्मरी तुल्या सुकष्टाऽप्यत्र जायते क्लोमचिकित्सा यद् वह्नेर्दीपनं यच्च मारुतस्यानुलोमनम् अन्नपानौषधं सर्वं तत्तत् क्लोमातुरे हितम् यो यः समाश्रयेद् व्याधिः क्लोम्नि तं तमवेक्ष्य च क्रियां संसाधयेद् वैद्यो यथादोषं बलाबलम् अभयादिक्वाथैः सुरेन्द्र मोदकैः शशिशेखररसैः सुरेन्द्रा भ्रवटीऐ! च तथा वातपित्त प्रशमकानि भेषजानि क्लोमरोगशान्तये प्रयोज्यानि अथ वृक्कामयाधिकारः

plīhakṣudrā ntrayormadhyamannapākādikarmaṇi sahāyabhūtamadhyāste kloma tacca tilābhidham gurvatisnigdhabhojyaiścāpyavighātādibhistathā vṛddhistasya mṛdutvañca tatra śoṇitasañcayaḥ vidra dhirvā bhavettatra vyādhayo'nye ca dāruṇāḥ evaṃ vikṛtimāpanne tilake vahni saṃkṣayaḥ utkleśo vamanaṃ kārśyaṃ pāṇḍutā sadanaṃ bhramaḥ ūrdhvodare vyathā tīvrā kāṭhinyamapi coṣṇatā śūlādhmānaprasekāśca vidra dhau mahatī ca tṛṭ śilā cāpyaśmarī tulyā sukaṣṭā'pyatra jāyate klomacikitsā yad vahnerdīpanaṃ yacca mārutasyānulomanam annapānauṣadhaṃ sarvaṃ tattat klomāture hitam yo yaḥ samāśrayed vyādhiḥ klomni taṃ tamavekṣya ca kriyāṃ saṃsādhayed vaidyo yathādoṣaṃ balābalam abhayādikvāthaiḥ surendra modakaiḥ śaśiśekhararasaiḥ surendrā bhravaṭīai! ca tathā vātapitta praśamakāni bheṣajāni klomarogaśāntaye prayojyāni atha vṛkkāmayādhikāraḥ

पूर्वरूपम् त्वग्रूक्षोष्णा वेगवती धमनी कठिना तथा निद्रा नाशो वह्निमान्द्यं शोथोऽक्ष्णि च मुखे पदे वृक्कामयस्य पूर्वाणि रूपाण्याहुभिषग्वराः वृक्कामयस्य लक्षणम् रक्ताल्पत्वान्मुखस्य स्यात् पाण्डुत्वं कटिवेदना त्वक् शुष्का स्वेदहीना च धमनी द्रुतगामिनी वह्निमान्द्यमजीर्णञ्च भक्तद्वेषो व्यथोदरे अम्लोद्गारस्तथा छर्दिर्हृद्वेपः श्वासकृच्छ्रता मूत्राल्पत्वं सदा वेगो विशेषान्निशि जायते मूत्रकाले च शिश्नाग्रे मनाग् दाहोऽनुभूयते वृक्कयोर्विकृतिश्चास्मिन् विशेषाज्जायते गदे यकृत्प्लीहहृदाञ्चापि सा सदैव प्रजायते कर्णनादो दृष्टिदोषः शिरोग्रीवांऽसवेदना शाखासु गौरवं मूर्च्छा वृक्करोगस्य लक्षणम् वृक्कामयनिदानम् रक्तस्य परिवृत्त्या हि जायते वृक्कवैकृतम् अस्य चिकित्सा यन्मूत्रलं शोणितशोधनञ्च यत् पोषणं वह्निविवर्धनञ्च वृक्कस्य रोगे परियोजयेत् तद् व्याधेर्बलं वीक्ष्य भिषग् विधिज्ञः रसो विवर्धयेद् व्याधिमतस्तं नेह योजयेत् रसायनाधिकारोक्तान्यौषधान्यपि योजयेत् न चास्ति शमने किञ्चिन्निर्दिष्टमस्य भेषजम् सर्वतोभद्रा वटी चापि देया अथौपसर्गिकमेहाधिकारः

pūrvarūpam tvagrūkṣoṣṇā vegavatī dhamanī kaṭhinā tathā nidrā nāśo vahnimāndyaṃ śotho'kṣṇi ca mukhe pade vṛkkāmayasya pūrvāṇi rūpāṇyāhubhiṣagvarāḥ vṛkkāmayasya lakṣaṇam raktālpatvānmukhasya syāt pāṇḍutvaṃ kaṭivedanā tvak śuṣkā svedahīnā ca dhamanī drutagāminī vahnimāndyamajīrṇañca bhaktadveṣo vyathodare amlodgārastathā chardirhṛdvepaḥ śvāsakṛcchratā mūtrālpatvaṃ sadā vego viśeṣānniśi jāyate mūtrakāle ca śiśnāgre manāg dāho'nubhūyate vṛkkayorvikṛtiścāsmin viśeṣājjāyate gade yakṛtplīhahṛdāñcāpi sā sadaiva prajāyate karṇanādo dṛṣṭidoṣaḥ śirogrīvāṃ'savedanā śākhāsu gauravaṃ mūrcchā vṛkkarogasya lakṣaṇam vṛkkāmayanidānam raktasya parivṛttyā hi jāyate vṛkkavaikṛtam asya cikitsā yanmūtralaṃ śoṇitaśodhanañca yat poṣaṇaṃ vahnivivardhanañca vṛkkasya roge pariyojayet tad vyādherbalaṃ vīkṣya bhiṣag vidhijñaḥ raso vivardhayed vyādhimatastaṃ neha yojayet rasāyanādhikāroktānyauṣadhānyapi yojayet na cāsti śamane kiñcinnirdiṣṭamasya bheṣajam sarvatobhadrā vaṭī cāpi deyā athaupasargikamehādhikāraḥ

बहुसङ्करसम्भोगप्रक्लिन्नेपि यया पुमान् स्त्रिया सङ्गम्य सम्मूढो गदमाप्नोति दारुणम् मूत्रनाड्यन्तरस्थाना त्वगस्य श्लेष्मवाहिनी व्रणिता वाहरेत्क्लेदं व्रणमेहः स उच्यते औपसर्गिकमेहश्च तस्य नामान्तरं मतम् मेह आगन्तुकश्चापि स केश्चित् परिपठ्यते आरभ्य सङ्गमनिशां सङ्ख्यया याच सप्तमी एतद्व्यवहिते काले प्रायशो जायते गदः कण्डूः शिश्नाग्रतस्तस्य समुत्थानं मुहुर्महुः तीव्रवेदनया वापि मुहुर्मूत्रप्रवर्त्तनम् स्फीतिर्लिङ्गस्य लौहित्यं कोषे ब्रध्ने च वेदना कदाचित् क्लेदसंरुद्धमार्गत्वादतिरुक्स्रवेत् मूत्रं दाहेन घोरेण द्विधारं वा प्रवर्त्तते क्षरेद्वा क्षतजं मेढ्रान्मूत्रकाले कदाचन सन्ततं तनुरास्रावं स्रवेदादौ ततोऽतनुः स तावत् पुनराशुष्यन् पीतिमानं प्रयाति च काले लघ्वीं व्यथां कुर्य्याद् व्याधिञ्च दुष्प्रतिक्रियाम् आमवाताक्षिरोगाद्या ज्ञेयाश्चास्य ह्युपद्र वाः औपर्गिकमेहस्य चिकित्सा व्रणमेही त्यजेद् यत्नाद् व्यवायं सोऽहितो यतः स्त्रियाश्च परिभुक्ताया आमयं जनयेच्च तम् भेषजं पानमन्नञ्च निषेवेतानुलोमनम् व्रणघ्नं मूत्रजननं क्रियामुग्रां विवर्जयेत् कोष्णे जात्या वराया वा क्वाथे शिश्नं निमज्जयेत् वेदनोपशमस्तेन व्याधेश्च बलसंक्षयः आभानिर्यासतोयञ्च यवक्षारयुतं पिबेत् सजलं क्षीरमामं वा व्रणमेहनिवृत्तये पिबेद्वा शारिवाक्वाथं सक्षारनरसारकम् श्यामामनन्तां कट्वीञ्च बीजं गोक्षुरसम्भवम् गन्धाश्मनरसाराभ्यां क्वाथयित्वा जलं पिबेत् एकं सुरप्रियफलं मेहमागन्तुकं हरेत् वराभापिप्पलीनाञ्च व्रणमेहनिवृत्तये कुर्यादुत्तरबस्तिञ्च कषायेण प्रयत्नतः महाभ्रवटिकौ कन्दर्परसश्चात्र प्रयोज्यः अथ शीर्षाम्बुरोगाधिकारः

bahusaṅkarasambhogapraklinnepi yayā pumān striyā saṅgamya sammūḍho gadamāpnoti dāruṇam mūtranāḍyantarasthānā tvagasya śleṣmavāhinī vraṇitā vāharetkledaṃ vraṇamehaḥ sa ucyate aupasargikamehaśca tasya nāmāntaraṃ matam meha āgantukaścāpi sa keścit paripaṭhyate ārabhya saṅgamaniśāṃ saṅkhyayā yāca saptamī etadvyavahite kāle prāyaśo jāyate gadaḥ kaṇḍūḥ śiśnāgratastasya samutthānaṃ muhurmahuḥ tīvravedanayā vāpi muhurmūtrapravarttanam sphītirliṅgasya lauhityaṃ koṣe bradhne ca vedanā kadācit kledasaṃruddhamārgatvādatiruksravet mūtraṃ dāhena ghoreṇa dvidhāraṃ vā pravarttate kṣaredvā kṣatajaṃ meḍhrānmūtrakāle kadācana santataṃ tanurāsrāvaṃ sravedādau tato'tanuḥ sa tāvat punarāśuṣyan pītimānaṃ prayāti ca kāle laghvīṃ vyathāṃ kuryyād vyādhiñca duṣpratikriyām āmavātākṣirogādyā jñeyāścāsya hyupadra vāḥ aupargikamehasya cikitsā vraṇamehī tyajed yatnād vyavāyaṃ so'hito yataḥ striyāśca paribhuktāyā āmayaṃ janayecca tam bheṣajaṃ pānamannañca niṣevetānulomanam vraṇaghnaṃ mūtrajananaṃ kriyāmugrāṃ vivarjayet koṣṇe jātyā varāyā vā kvāthe śiśnaṃ nimajjayet vedanopaśamastena vyādheśca balasaṃkṣayaḥ ābhāniryāsatoyañca yavakṣārayutaṃ pibet sajalaṃ kṣīramāmaṃ vā vraṇamehanivṛttaye pibedvā śārivākvāthaṃ sakṣāranarasārakam śyāmāmanantāṃ kaṭvīñca bījaṃ gokṣurasambhavam gandhāśmanarasārābhyāṃ kvāthayitvā jalaṃ pibet ekaṃ surapriyaphalaṃ mehamāgantukaṃ haret varābhāpippalīnāñca vraṇamehanivṛttaye kuryāduttarabastiñca kaṣāyeṇa prayatnataḥ mahābhravaṭikau kandarparasaścātra prayojyaḥ atha śīrṣāmburogādhikāraḥ

निदानं सम्प्राप्तिश्च मद्यातिपानादतिशैत्ययोगाद्विरुद्धभोज्यादनिलप्रदोषात् दुष्टाम्बुपानादभिघाततश्च तथाऽन्त्रमध्ये क्रिमिसम्भवाच्च शिरोगतस्नेहवृतौ क्रमेण सञ्चीयते तोयमतिप्रभूतम् शीर्षाम्बुनामागद एष पूर्वैः प्रकीर्त्तितः कृच्छ्रतरो भिषग्भिः प्रायशः शैशवे व्याधिर्विविधाहितसेवनात् तथा दन्तोद्गतेरेष बाहुल्येनाभिजायते तस्य पूर्वरूपम् जिह्वा लिप्ताऽतिनिद्र त्वं दौर्बल्यं श्वासपूतिता गाढविट्ता च तस्मिंस्तु भविष्यति भविष्यति तस्य लक्षणम् शिरसो वेदना घोरा श्रुतेर्दृष्टेश्च तीक्ष्णता मूत्राल्पत्वं कृष्णविट्त्वं धमनी वेगवाहिनी त्वग्रूक्षोष्णा तथा छर्दिर्विषमा च कनीनिका कोपित्वं मुखवैवर्ण्यं निद्रा यां दन्तघर्षणम् कण्डूरोष्ठस्य नासाया आक्षेपो रक्तनेत्रता पक्षाघातः प्रलापश्च शीर्षाम्बुगदलक्षणम् ग्रन्थान्तरे शीर्षाम्बुनिदानञ्च दुष्टं जलन्त्वतिहिमं विकृतं समीरं क्लिन्नं विरुद्धमशनं भजतां शिशूनाम् शीर्षेऽभिघातपतनात् क्रिमिदोषतश्च सञ्चीयते शिरसि तोयमनल्पमात्रम् पूर्वरूपम् पूर्वरूपं भवत्यस्य निद्रा धिक्यं बलक्षयः दुर्गन्धिश्वासवायुश्च काठिन्यं शकृतस्तथा लक्षणम् तीव्रा रुजा मूर्द्धनि सर्वदैव मूत्राल्पताच्छर्दिरथोष्णता च वैवर्ण्यमास्यस्य मलस्य कार्ष्ण्य मालोहितं स्यादपि नेत्रयुग्मम् नासौष्ठकण्डूयनपक्षघातावाक्षेपकश्चैव रदप्रघर्षः वेगं च धत्ते धमनी प्रकामं शीर्षाम्बुरोगस्य तु चिह्नमेतत् चिकित्सा भेषजं रेचनं यच्च यन्मूत्रस्य प्रवर्त्तनम् रक्तदोषहरं यच्च तच्छीर्षाम्बुगदे शुभम् मुण्डयित्वा शिरस्तच्च छादयेदुष्णवाससा पाययेन्नारिकेलस्य स्नेहञ्चापि निरन्तरम् सेवयेद्र सचूर्णञ्च स्तोकमात्रं विचक्षणः पीतमूलद्यं त्रिवृच्छ्यामे पथ्यामामलकीं शटीम् अनन्तां मधुकं मुस्तां धान्याकं कटुरोहिणीम् हरिद्रे द्वे त्रिजातञ्च क्वाथयित्वा यथाविधि यवक्षारेण सहितं पाययेदस्य शान्तये सलिलशोषणचूर्णैं कुङ्कुमाद्यं घृतम् बह्निभास्वरोरसैः रसतैलञ्चात्र प्रयोज्यम् नैव शान्तिं गते व्याधौ मस्तिष्कात् सलिलं हरेत् त्रिकूर्च्चकेन लघुना यत्नतः कुशलो भिषक् अथ मस्तिष्कवेपनाधिकारः

nidānaṃ samprāptiśca madyātipānādatiśaityayogādviruddhabhojyādanilapradoṣāt duṣṭāmbupānādabhighātataśca tathā'ntramadhye krimisambhavācca śirogatasnehavṛtau krameṇa sañcīyate toyamatiprabhūtam śīrṣāmbunāmāgada eṣa pūrvaiḥ prakīrttitaḥ kṛcchrataro bhiṣagbhiḥ prāyaśaḥ śaiśave vyādhirvividhāhitasevanāt tathā dantodgatereṣa bāhulyenābhijāyate tasya pūrvarūpam jihvā liptā'tinidra tvaṃ daurbalyaṃ śvāsapūtitā gāḍhaviṭtā ca tasmiṃstu bhaviṣyati bhaviṣyati tasya lakṣaṇam śiraso vedanā ghorā śruterdṛṣṭeśca tīkṣṇatā mūtrālpatvaṃ kṛṣṇaviṭtvaṃ dhamanī vegavāhinī tvagrūkṣoṣṇā tathā chardirviṣamā ca kanīnikā kopitvaṃ mukhavaivarṇyaṃ nidrā yāṃ dantagharṣaṇam kaṇḍūroṣṭhasya nāsāyā ākṣepo raktanetratā pakṣāghātaḥ pralāpaśca śīrṣāmbugadalakṣaṇam granthāntare śīrṣāmbunidānañca duṣṭaṃ jalantvatihimaṃ vikṛtaṃ samīraṃ klinnaṃ viruddhamaśanaṃ bhajatāṃ śiśūnām śīrṣe'bhighātapatanāt krimidoṣataśca sañcīyate śirasi toyamanalpamātram pūrvarūpam pūrvarūpaṃ bhavatyasya nidrā dhikyaṃ balakṣayaḥ durgandhiśvāsavāyuśca kāṭhinyaṃ śakṛtastathā lakṣaṇam tīvrā rujā mūrddhani sarvadaiva mūtrālpatācchardirathoṣṇatā ca vaivarṇyamāsyasya malasya kārṣṇya mālohitaṃ syādapi netrayugmam nāsauṣṭhakaṇḍūyanapakṣaghātāvākṣepakaścaiva radapragharṣaḥ vegaṃ ca dhatte dhamanī prakāmaṃ śīrṣāmburogasya tu cihnametat cikitsā bheṣajaṃ recanaṃ yacca yanmūtrasya pravarttanam raktadoṣaharaṃ yacca tacchīrṣāmbugade śubham muṇḍayitvā śirastacca chādayeduṣṇavāsasā pāyayennārikelasya snehañcāpi nirantaram sevayedra sacūrṇañca stokamātraṃ vicakṣaṇaḥ pītamūladyaṃ trivṛcchyāme pathyāmāmalakīṃ śaṭīm anantāṃ madhukaṃ mustāṃ dhānyākaṃ kaṭurohiṇīm haridre dve trijātañca kvāthayitvā yathāvidhi yavakṣāreṇa sahitaṃ pāyayedasya śāntaye salilaśoṣaṇacūrṇaiṃ kuṅkumādyaṃ ghṛtam bahnibhāsvarorasaiḥ rasatailañcātra prayojyam naiva śāntiṃ gate vyādhau mastiṣkāt salilaṃ haret trikūrccakena laghunā yatnataḥ kuśalo bhiṣak atha mastiṣkavepanādhikāraḥ

निदानं लक्षणञ्च शिरस्यभिहते तैस्तैर्मूर्च्छाहृल्लासवान्तयः जडत्वं स्पन्दनं ह्रासो दौर्बल्यं चलचित्तता वेपथुः कर्णनादश्च मलिनत्वं मुखस्य च पृथुत्वं तारकायाश्च धमनी बलवर्जिता शीतलत्वं शरीरस्य वैकृतं वचनस्य च तथा पक्षवधः स्याच्च गदोऽसौ शीर्षवेपनः अस्य चिकित्सा मनः स्थैर्यकरं कर्म कार्यं मस्तिष्कवेपने शिरस्युष्णेऽतिशीतेन तोयेन सेचनं हितम् मस्तिष्कवेपनध्वंसि दन्तीस्नेहेन रेचनम् सजला बललाभाय मृतसञ्जीवनी सुरा प्रयोत्तव्या यथामात्रं बल्यमन्यच्च भेषजम् बह्व्यूष्मणा हरेच्छैत्यमङ्गानां कुशलो भिषक् त्रिवृतां स्वर्णपत्रीञ्च मुस्तकं मधुकं बलाम् हरिद्रे द्वे नागरञ्च त्रिफलां कटुरोहिणीम् क्वाथयित्वा प्रयोक्तव्यं शीर्षवेपनशान्तये बलाक्वाथेन सिन्दूरं शीर्षवेपथुनाशनम् वातव्याधिहरं सर्वं भेषजं तस्य शान्तिकृत् अथ मस्तिष्कचयापचयाधिकारः

nidānaṃ lakṣaṇañca śirasyabhihate taistairmūrcchāhṛllāsavāntayaḥ jaḍatvaṃ spandanaṃ hrāso daurbalyaṃ calacittatā vepathuḥ karṇanādaśca malinatvaṃ mukhasya ca pṛthutvaṃ tārakāyāśca dhamanī balavarjitā śītalatvaṃ śarīrasya vaikṛtaṃ vacanasya ca tathā pakṣavadhaḥ syācca gado'sau śīrṣavepanaḥ asya cikitsā manaḥ sthairyakaraṃ karma kāryaṃ mastiṣkavepane śirasyuṣṇe'tiśītena toyena secanaṃ hitam mastiṣkavepanadhvaṃsi dantīsnehena recanam sajalā balalābhāya mṛtasañjīvanī surā prayottavyā yathāmātraṃ balyamanyacca bheṣajam bahvyūṣmaṇā harecchaityamaṅgānāṃ kuśalo bhiṣak trivṛtāṃ svarṇapatrīñca mustakaṃ madhukaṃ balām haridre dve nāgarañca triphalāṃ kaṭurohiṇīm kvāthayitvā prayoktavyaṃ śīrṣavepanaśāntaye balākvāthena sindūraṃ śīrṣavepathunāśanam vātavyādhiharaṃ sarvaṃ bheṣajaṃ tasya śāntikṛt atha mastiṣkacayāpacayādhikāraḥ

निदानं लक्षणं च देहस्वभावाद् दिष्ट्या च वर्द्धते मस्तुलुङ्गकः करोटिरपि बालानां यूनाञ्चापि कदाचन मस्तिष्कस्य करोटेश्च यदि वृद्धिर्द्वयोर्भवेत् न चिह्नं दृश्यते किञ्चित् प्रायशः समवर्द्धनात् मस्तिष्कस्यैव चेद् वृद्धिर्न करोटेस्तथा भवेत् तदा निपीडनात् तस्य जायन्ते विविधा रुजः शिरसोऽतिरुजा तीव्रा दौर्बल्यं भ्रममूर्च्छने पक्षाघातस्तथाक्षेपस्ततो मरणमेव च ह्रासमायति मस्तिष्कं देहदोषाददृष्टतः एकपार्श्वे ह्रसेत् तच्चेन्न शीघ्रं जीवनक्षयः समन्ताद्ध्रासतस्तस्य प्राणान्तस्त्वरया भवेत् वृद्धेश्चिकित्सा मस्तुलुङ्गस्य संवृद्धिर्जायते मरणाय हि नौषधं तत्र चेत् सेव्यं तथाऽपि च रसायनम् पेयमत्र पञ्चगव्यं घृतं मधुयुतं तथा ह्रासस्य चिकित्सा मस्तिष्कस्य यदि ह्रासो मरणायैव जायते तथाऽप्यत्र सदा सेव्यं भेषजं परिबृंहणम् अत्र वातामयोक्तानि तैलानि च घृतानि च अपस्मारगदोक्तानि तथा सेव्यानि सर्वदा तथा चन्दनादिक्वाथः प्रयोज्यः अथांशुघाताधिकारः

nidānaṃ lakṣaṇaṃ ca dehasvabhāvād diṣṭyā ca varddhate mastuluṅgakaḥ karoṭirapi bālānāṃ yūnāñcāpi kadācana mastiṣkasya karoṭeśca yadi vṛddhirdvayorbhavet na cihnaṃ dṛśyate kiñcit prāyaśaḥ samavarddhanāt mastiṣkasyaiva ced vṛddhirna karoṭestathā bhavet tadā nipīḍanāt tasya jāyante vividhā rujaḥ śiraso'tirujā tīvrā daurbalyaṃ bhramamūrcchane pakṣāghātastathākṣepastato maraṇameva ca hrāsamāyati mastiṣkaṃ dehadoṣādadṛṣṭataḥ ekapārśve hraset taccenna śīghraṃ jīvanakṣayaḥ samantāddhrāsatastasya prāṇāntastvarayā bhavet vṛddheścikitsā mastuluṅgasya saṃvṛddhirjāyate maraṇāya hi nauṣadhaṃ tatra cet sevyaṃ tathā'pi ca rasāyanam peyamatra pañcagavyaṃ ghṛtaṃ madhuyutaṃ tathā hrāsasya cikitsā mastiṣkasya yadi hrāso maraṇāyaiva jāyate tathā'pyatra sadā sevyaṃ bheṣajaṃ paribṛṃhaṇam atra vātāmayoktāni tailāni ca ghṛtāni ca apasmāragadoktāni tathā sevyāni sarvadā tathā candanādikvāthaḥ prayojyaḥ athāṃśughātādhikāraḥ

निदानं लक्षणञ्च चण्डांशोरंशुना शीर्ष्णि तप्ते चण्डेन जायते अंशुघाताभिधो व्याधिः प्राणिनां प्राणपीडनः तृष्णाऽतिघोरा त्वग्रूक्षा भ्रमो नेत्रस्य रक्तता मूत्रवेगश्च मूर्च्छायो हृल्लासो विषमा धरा श्वासकृच्छ्रे स्पर्शहानिराक्षेपश्चात्र सम्भवेत् प्रायः कारावरुद्धानां भटानां जायते च सः नीलिमा हस्तपादस्य धमन्याः क्षणलुप्तता विक्षेपणञ्च गात्राणां मरणायांशुघातिनः अस्य चिकित्सा अस्यारिष्टलक्षणम् अङ्गावरणवासांसि दूरे निक्षिप्य यत्नतः प्रच्छाये प्रवहद्वाते गन्धाढ्ये मनसः प्रिये विविक्ते व्यक्तनभसि विहङ्गगणनादिते शाययेत् सुखशय्यायामंशुघातिनमञ्जसा ततस्तस्य हरेत् खेदं तालवृन्तभवानिलैः शीताम्बुसेकं कुर्य्याच्च चन्दनाम्बु च पाययेत् नाधिकं पाययेदम्बु सहसा कुशलो भिषक् आच्छादयेत्सर्वमङ्गं शीततोयार्द्र वाससा सहस्रधारया स्नानमंशुघातगदापहम् दन्त्युद्भवेन तैलेन रेचनं हितमुच्यते अत्युष्णेनाम्भसा सिक्तं वस्त्रमूर्णामयं पृथु ततो निहृततोयञ्च श्रीवासपृषतावृतम् उष्णमेव च घाटायां निधायान्येन वाससा शुष्केण वाऽपि कदलीदलैर्नातिदृढं हि तत् बद्ध्वाऽतिदाहं यावच्च संरक्षेदतियत्नतः अनेन विधिना मूर्च्छा नश्यत्येव हि सत्वरम् अङ्गानामूष्मणो नाशे धमन्याश्च व्यतिक्रमे स्वेदो विधेयो योज्या च मृतसञ्जीवनी सुरा अंशुघाते प्रकर्त्तव्यो विधिर्मूर्च्छानिषूदनः अंशुघाते निवृत्तेऽपि मिथ्याहारविहारिणः अपस्मारादयः प्रायो जायन्ते बहवो गदाः तन्मुक्तोऽतो हितं नित्यं सेवेताबललाभतः मनः प्रीतिप्रदं कर्म विदधीत निरन्तरम् रत्नेश्वरो रसः महाशिशिरपानकमत्र प्रयोज्यम् अथ बाधक स्त्रिई!रोगइ! रोगाधिकारः

nidānaṃ lakṣaṇañca caṇḍāṃśoraṃśunā śīrṣṇi tapte caṇḍena jāyate aṃśughātābhidho vyādhiḥ prāṇināṃ prāṇapīḍanaḥ tṛṣṇā'tighorā tvagrūkṣā bhramo netrasya raktatā mūtravegaśca mūrcchāyo hṛllāso viṣamā dharā śvāsakṛcchre sparśahānirākṣepaścātra sambhavet prāyaḥ kārāvaruddhānāṃ bhaṭānāṃ jāyate ca saḥ nīlimā hastapādasya dhamanyāḥ kṣaṇaluptatā vikṣepaṇañca gātrāṇāṃ maraṇāyāṃśughātinaḥ asya cikitsā asyāriṣṭalakṣaṇam aṅgāvaraṇavāsāṃsi dūre nikṣipya yatnataḥ pracchāye pravahadvāte gandhāḍhye manasaḥ priye vivikte vyaktanabhasi vihaṅgagaṇanādite śāyayet sukhaśayyāyāmaṃśughātinamañjasā tatastasya haret khedaṃ tālavṛntabhavānilaiḥ śītāmbusekaṃ kuryyācca candanāmbu ca pāyayet nādhikaṃ pāyayedambu sahasā kuśalo bhiṣak ācchādayetsarvamaṅgaṃ śītatoyārdra vāsasā sahasradhārayā snānamaṃśughātagadāpaham dantyudbhavena tailena recanaṃ hitamucyate atyuṣṇenāmbhasā siktaṃ vastramūrṇāmayaṃ pṛthu tato nihṛtatoyañca śrīvāsapṛṣatāvṛtam uṣṇameva ca ghāṭāyāṃ nidhāyānyena vāsasā śuṣkeṇa vā'pi kadalīdalairnātidṛḍhaṃ hi tat baddhvā'tidāhaṃ yāvacca saṃrakṣedatiyatnataḥ anena vidhinā mūrcchā naśyatyeva hi satvaram aṅgānāmūṣmaṇo nāśe dhamanyāśca vyatikrame svedo vidheyo yojyā ca mṛtasañjīvanī surā aṃśughāte prakarttavyo vidhirmūrcchāniṣūdanaḥ aṃśughāte nivṛtte'pi mithyāhāravihāriṇaḥ apasmārādayaḥ prāyo jāyante bahavo gadāḥ tanmukto'to hitaṃ nityaṃ sevetābalalābhataḥ manaḥ prītipradaṃ karma vidadhīta nirantaram ratneśvaro rasaḥ mahāśiśirapānakamatra prayojyam atha bādhaka striī!rogai! rogādhikāraḥ

लक्षणम् रक्तमाद्री तथा षष्ठ्यङ्कुरो जलकुमारकः बाधका इति चत्वारः प्रजाजननबाधकाः रक्तमाद्र या! लक्षणम् व्यथा कट्यां तथा नाभेरधः पार्श्वे स्तनेऽपि च रक्तमाद्री प्रदोषेण जायते फलहीनता मासमेकं द्वयं वाऽपि ऋतुयोगो भवेद् यदि रक्तमाद्री प्रदोषेण फलहीना तदा भवेत् षष्ठ्या लक्षणम् नेत्रे हस्ते भवेज्ज्वाला योनौ चैवं विशेषतः लालासंयुक्तरक्तञ्च षष्ठीबाधकयोगतः मासैकेन भवेद् यत्र ऋतुस्नानद्वयं तथा मलिना रक्तयोनिः स्यात् षष्ठीबाधकयोगतः अङ्कुरस्य लक्षणम् उद्वेगो गुरुता देहे रक्तस्रावो भवेद् बहुः नाभेरधो भवेच्छूलं चाङ्कुरः स तु बाधकः ऋतुहीना चतुर्मासं त्रिमासं वा भवेद् यदि कृशाङ्गा करपादे च ज्वाला चाङ्कुरयोगतः जलकुमारस्य लक्षणम् सशूला च सगर्भा च शुष्कदेहाऽल्परक्तिका जलकुमारदोषेण जायते फलहीनता या कृशाङ्गी भवेत् स्थूला बहुकालमृतुस्तथा गुरुस्तनी स्वल्परक्ता जलकुमारदूषणात् गर्भे जातेऽपि तस्य पतनं स्यात् बाधकस्य चिकित्सा रसाञ्जनं विडं वह्निं शीतेन पयसा सह पीत्वा बाधकरोगेण सद्यो नारी प्रमुच्यते मरिचेन प्रजावत्या मूलं शीताम्भसा सह पीत्वा बाधकनिर्मुक्ता नारी गर्भं दधाति हि अन्तर्भवन्ति व्यापत्सु योनेः सर्वेऽपि बाधकाः अतस्तासां विधानेन भिषगेतानुपाचरेत् योनिरोगवती नारी कुर्य्यान्नातिरतौ मतिम् भूयसीं विकृतिं योनेर्यतः सा जनयेद् ध्रुवम् अथ योनिकण्ड्वधिकारः

lakṣaṇam raktamādrī tathā ṣaṣṭhyaṅkuro jalakumārakaḥ bādhakā iti catvāraḥ prajājananabādhakāḥ raktamādra yā! lakṣaṇam vyathā kaṭyāṃ tathā nābheradhaḥ pārśve stane'pi ca raktamādrī pradoṣeṇa jāyate phalahīnatā māsamekaṃ dvayaṃ vā'pi ṛtuyogo bhaved yadi raktamādrī pradoṣeṇa phalahīnā tadā bhavet ṣaṣṭhyā lakṣaṇam netre haste bhavejjvālā yonau caivaṃ viśeṣataḥ lālāsaṃyuktaraktañca ṣaṣṭhībādhakayogataḥ māsaikena bhaved yatra ṛtusnānadvayaṃ tathā malinā raktayoniḥ syāt ṣaṣṭhībādhakayogataḥ aṅkurasya lakṣaṇam udvego gurutā dehe raktasrāvo bhaved bahuḥ nābheradho bhavecchūlaṃ cāṅkuraḥ sa tu bādhakaḥ ṛtuhīnā caturmāsaṃ trimāsaṃ vā bhaved yadi kṛśāṅgā karapāde ca jvālā cāṅkurayogataḥ jalakumārasya lakṣaṇam saśūlā ca sagarbhā ca śuṣkadehā'lparaktikā jalakumāradoṣeṇa jāyate phalahīnatā yā kṛśāṅgī bhavet sthūlā bahukālamṛtustathā gurustanī svalparaktā jalakumāradūṣaṇāt garbhe jāte'pi tasya patanaṃ syāt bādhakasya cikitsā rasāñjanaṃ viḍaṃ vahniṃ śītena payasā saha pītvā bādhakarogeṇa sadyo nārī pramucyate maricena prajāvatyā mūlaṃ śītāmbhasā saha pītvā bādhakanirmuktā nārī garbhaṃ dadhāti hi antarbhavanti vyāpatsu yoneḥ sarve'pi bādhakāḥ atastāsāṃ vidhānena bhiṣagetānupācaret yonirogavatī nārī kuryyānnātiratau matim bhūyasīṃ vikṛtiṃ yoneryataḥ sā janayed dhruvam atha yonikaṇḍvadhikāraḥ

निदानम् योनौ बलासे संक्रुद्धे जरायुविकृतेस्तथा वस्तिद्वारेऽबुदे जाते दुर्नामगदतोऽपि च योनेः शिराणां प्रसृतेर्वातवत्याश्च योषितः रजः प्रवृत्तिसमये पुरुषेणातिसङ्गमात् गर्भप्रागुद्भवे चापि योनिकण्डूः प्रजायते वार्धक्य एव नारीणां सा बाहुल्येन संभवेत् लक्षणम् योनौ कण्डूश्च तोदश्च रौक्ष्यं शुष्कत्वमेव च योनिकण्डूगदस्यैतल्लक्षणं भिषजो विदुः उष्णानुपशयो व्याधिः शीतोपशय एष हि तस्याश्चिकित्सा योनिकण्डूगदे देयमादौ स्निग्धविरेचनम् भेषजं रक्तदोषघ्नं बलदायि रसायनम् अतस्तु सारिवां लोध्रं त्रिवृतामिभपिप्पलीम् क्वाथयित्वा पिबेत् तोयं योनिकण्डूप्रशान्तये योनिकण्डूगदे योनौ शीततोयाभिषेचनम् स्नेहस्वेदश्च कर्त्तव्यो वस्तिश्चोत्तरसंज्ञितः योनिव्यापद्गदोक्तानि भेषजानीह योजयेत् तथा च शिवकरी वटीऐ! टङ्कणादिचूर्णमपि देयम् अथ योन्याक्षेपाधिकारः

nidānam yonau balāse saṃkruddhe jarāyuvikṛtestathā vastidvāre'bude jāte durnāmagadato'pi ca yoneḥ śirāṇāṃ prasṛtervātavatyāśca yoṣitaḥ rajaḥ pravṛttisamaye puruṣeṇātisaṅgamāt garbhaprāgudbhave cāpi yonikaṇḍūḥ prajāyate vārdhakya eva nārīṇāṃ sā bāhulyena saṃbhavet lakṣaṇam yonau kaṇḍūśca todaśca raukṣyaṃ śuṣkatvameva ca yonikaṇḍūgadasyaitallakṣaṇaṃ bhiṣajo viduḥ uṣṇānupaśayo vyādhiḥ śītopaśaya eṣa hi tasyāścikitsā yonikaṇḍūgade deyamādau snigdhavirecanam bheṣajaṃ raktadoṣaghnaṃ baladāyi rasāyanam atastu sārivāṃ lodhraṃ trivṛtāmibhapippalīm kvāthayitvā pibet toyaṃ yonikaṇḍūpraśāntaye yonikaṇḍūgade yonau śītatoyābhiṣecanam snehasvedaśca karttavyo vastiścottarasaṃjñitaḥ yonivyāpadgadoktāni bheṣajānīha yojayet tathā ca śivakarī vaṭīai! ṭaṅkaṇādicūrṇamapi deyam atha yonyākṣepādhikāraḥ

निदानं लक्षणञ्च मारुते विगुणे योनौ स्पर्शस्यातिप्रवृद्धता विक्षेपणं मुखस्यास्यास्तत्स्पर्शे तीव्रवेदना योन्याक्षेपवती नारी न सहेत रतिक्रियाम् यदि गच्छेद्वलाद् भर्त्ता तां साति व्यथिताभवेत् नोपसर्पति भर्त्तारं सदा साध्वसविह्वला पत्या तिरस्कृता दुःखान् मृत्युमात्मन इच्छति उद्वेगो वह्निहानिश्च निद्रा ऽल्पत्वं तथा क्रमात् बस्तिदाहो व्यथा पृष्ठेऽशक्तिश्चङ्क्रमणेऽपि च दौर्बल्यं वर्णहानिश्च तथोत्साहस्य सङ्क्षयः योन्याक्षेपगदस्यैताः प्रोक्ता आकृतयो बुधैः चिकित्सा नागदेन गदः साध्यः शस्त्रेणायं प्रसाध्यते शस्त्रं प्रयोजयेदत्र भिषक् शस्त्रविशारदः पाययित्वा सुरां तीव्रां गदिनीं सव्यशायिनीम् उत्तानामथवा कृत्वा योनौ शस्त्रं प्रवेश्य च ह्रीमन्तं त्वरयाच्छिद्य मुखं योनेर्विदार्य च तूलेनारुध्य बध्नीयाल्लघुहस्तचिकित्सकः अवरोधे तु मूत्रस्य वर्त्तयेत् तच्छलाकया वेदनां वारयेद् वैद्यः फणिफेनप्रयोगतः पुनर्घस्रद्वयान्ते तां पाययित्वा सुरां भिषक् तूलं निःसार्य योनिस्थं मुखं योनेः प्रसार्य च तदधः कर्त्तनं कुर्यादङ्गुल्यर्धप्रमाणतः इत्येवं कर्मणा व्याधिर्योन्याक्षेपः प्रशाम्यति अथ जरायुरोगाधिकारः

nidānaṃ lakṣaṇañca mārute viguṇe yonau sparśasyātipravṛddhatā vikṣepaṇaṃ mukhasyāsyāstatsparśe tīvravedanā yonyākṣepavatī nārī na saheta ratikriyām yadi gacchedvalād bharttā tāṃ sāti vyathitābhavet nopasarpati bharttāraṃ sadā sādhvasavihvalā patyā tiraskṛtā duḥkhān mṛtyumātmana icchati udvego vahnihāniśca nidrā 'lpatvaṃ tathā kramāt bastidāho vyathā pṛṣṭhe'śaktiścaṅkramaṇe'pi ca daurbalyaṃ varṇahāniśca tathotsāhasya saṅkṣayaḥ yonyākṣepagadasyaitāḥ proktā ākṛtayo budhaiḥ cikitsā nāgadena gadaḥ sādhyaḥ śastreṇāyaṃ prasādhyate śastraṃ prayojayedatra bhiṣak śastraviśāradaḥ pāyayitvā surāṃ tīvrāṃ gadinīṃ savyaśāyinīm uttānāmathavā kṛtvā yonau śastraṃ praveśya ca hrīmantaṃ tvarayācchidya mukhaṃ yonervidārya ca tūlenārudhya badhnīyāllaghuhastacikitsakaḥ avarodhe tu mūtrasya varttayet tacchalākayā vedanāṃ vārayed vaidyaḥ phaṇiphenaprayogataḥ punarghasradvayānte tāṃ pāyayitvā surāṃ bhiṣak tūlaṃ niḥsārya yonisthaṃ mukhaṃ yoneḥ prasārya ca tadadhaḥ karttanaṃ kuryādaṅgulyardhapramāṇataḥ ityevaṃ karmaṇā vyādhiryonyākṣepaḥ praśāmyati atha jarāyurogādhikāraḥ

निदानम् नैरन्तर्येण गर्भस्य सम्भवात् स्रावतोऽस्य च शैत्यादाद्रा र्!भिवासाच्च पापोपदंशतस्तथा अतिव्यवायतः पापमेहिना सह सङ्गमात् जरायुरोगो जायेत लक्ष्माण्यस्य निशामय लक्षणम् ज्वरोऽग्निमान्द्यमास्यस्य नीलत्वं त्रिकतोदनम् व्यथा निम्नोदरे बस्तावुष्णत्वं गौरवं तथा मुहुर्मूत्रप्रवृत्तिश्च योनितः क्लेदसंस्रुतिः मलस्यातिप्रवृत्तिश्च ततस्तद्रो ध एव च दुर्नामानि च दौर्बल्यं शिरोरुग् वमथुस्तथा जरायुरोगे जायन्ते आकारा एवमादयः चिकित्सा जरायुरोगे प्रथमं देयं स्निग्धं विरेचनम् हितोऽत्रोत्तरबस्तिश्च सुखोष्णेनाम्भसा तथा अधोदेहस्य सलिले चोष्णे संमज्जनं हितम् अतसीबीजकल्केन तप्तेन सह सर्पिषा पुटलेपो हितः प्रोक्त उदराधो मनीषिभिः नारिकेलजतैलेन रससिन्दूरसेवनम् जरायुरोगं शमयेत् तथा पथ्यानुवर्त्तनम् प्रमदानन्दो रसः शारिवादि चूर्णञ्च सेवेत अथाण्डाधारगदाधिकारः

nidānam nairantaryeṇa garbhasya sambhavāt srāvato'sya ca śaityādādrā r!bhivāsācca pāpopadaṃśatastathā ativyavāyataḥ pāpamehinā saha saṅgamāt jarāyurogo jāyeta lakṣmāṇyasya niśāmaya lakṣaṇam jvaro'gnimāndyamāsyasya nīlatvaṃ trikatodanam vyathā nimnodare bastāvuṣṇatvaṃ gauravaṃ tathā muhurmūtrapravṛttiśca yonitaḥ kledasaṃsrutiḥ malasyātipravṛttiśca tatastadro dha eva ca durnāmāni ca daurbalyaṃ śirorug vamathustathā jarāyuroge jāyante ākārā evamādayaḥ cikitsā jarāyuroge prathamaṃ deyaṃ snigdhaṃ virecanam hito'trottarabastiśca sukhoṣṇenāmbhasā tathā adhodehasya salile coṣṇe saṃmajjanaṃ hitam atasībījakalkena taptena saha sarpiṣā puṭalepo hitaḥ prokta udarādho manīṣibhiḥ nārikelajatailena rasasindūrasevanam jarāyurogaṃ śamayet tathā pathyānuvarttanam pramadānando rasaḥ śārivādi cūrṇañca seveta athāṇḍādhāragadādhikāraḥ

निदानम् रमणातिशयाच्छैत्यादभिघाताद्विषादपि अण्डाधारगदः कृच्छ्रो जायते चाहिताशनात् लक्षणम् उदरोरुव्यथा कृच्छ्रा मूत्रस्याल्पत्वरक्तते ज्वरारोचकहृल्लासा अरतिर्बलसंक्षयः धमनी वेगिनी क्षुद्रा जिह्वा रक्तोज्ज्वला तथा अण्डाधारगदस्यैताः प्रोक्ता आकृतयो बुधैः चिकित्सा बलप्रवर्द्धकं यद् यत् पवनस्यानुलोमनम् अण्डाधारगदे तत्तत् प्रयोक्तव्यं भिषग्वरैः पटोलादिक्वाथः योषिद्वल्लभो रसः चन्दनाद्यं चूर्णमपि प्रदातव्यम् विषञ्च मधुना देयमण्डाधारगदे हितम् अथौजोमेहाधिकारः

nidānam ramaṇātiśayācchaityādabhighātādviṣādapi aṇḍādhāragadaḥ kṛcchro jāyate cāhitāśanāt lakṣaṇam udaroruvyathā kṛcchrā mūtrasyālpatvaraktate jvarārocakahṛllāsā aratirbalasaṃkṣayaḥ dhamanī veginī kṣudrā jihvā raktojjvalā tathā aṇḍādhāragadasyaitāḥ proktā ākṛtayo budhaiḥ cikitsā balapravarddhakaṃ yad yat pavanasyānulomanam aṇḍādhāragade tattat prayoktavyaṃ bhiṣagvaraiḥ paṭolādikvāthaḥ yoṣidvallabho rasaḥ candanādyaṃ cūrṇamapi pradātavyam viṣañca madhunā deyamaṇḍādhāragade hitam athaujomehādhikāraḥ

निदानं लक्षणञ्च अभिघाताग्निमान्द्यामवाताजीर्ण विषूचिका विषमज्वरशोथाद्यैर्यक्ष्मकासादिभिस्तथा वृक्कयोः शोणितस्रोतोविकृतेरस्रदोषतः लसीकाशुक्रपूयास्रैर्युक्ते मूत्रे तथा नृणाम् स्त्रीणां गर्भागमे चैव कटुकक्षारवर्ज्जितैः मधुरौजस्करद्र व्यभक्षणैरतिमात्रतः गुरुपर्युषितानाञ्च भोजनादतिभोजनात् नवधान्यादिगोधूमहंसडिम्बातिसेवनात् दूषिते शीतले तोये स्नानपानावगाहनात् एभिर्निदानैरन्यैश्च दूषितादोजसो भवेत् ओजोमेहः सः विज्ञेय आयुर्बलनिकृन्तनः शारीरिकश्रमवशात् तथाऽन्येनैव हेतुना द्रुतं शोणितसञ्चारात् प्रवृत्तेश्च विपर्ययात् ओजोविकृतिमापन्नं हंसाण्डश्वेतभागवत् पिष्टतण्डुलवद्वाऽथ सह मूत्रेण संस्रवेत् मेदःक्षयो भवेत्तत्र ज्वरारोचकयोस्तथा शोथेग्निमान्द्ये सञ्जाते गदोऽसाध्यो न संशयः अन्यथा कृच्छ्रसाध्योऽसौ यत्नाज्जीवति मानवः चिकित्सा विचार्य दोषदूष्यादीन् निदानं परिवर्ज्जयेत् चिकित्सेत गदाक्रान्तं दोषदूष्यानुसारतः अयःप्रधानमगदं हितमत्र विशेषतः वर्ज्जनीयं रसोद्भूतमौषधं शिवमिच्छता ओजोह्रासजदौर्बल्यं दूरीकुर्यात् प्रयत्नतः चन्दनादिक्वाथः अजमोदादिचूर्णम् चन्दनासव इत्यादिकं देयम् यथा चन्दने नलदं द्रा क्षा गुडूची मधुकं शटी धात्री च क्वाथ एतेषामोजोमेदोपशान्तिकृत् तथा हारिद्र माञ्जिष्ठमेहादीनां परौषधम् सोपद्र वाणां कथितः कृपाद्रे र्णै!व शम्भुना दाडिमाद्यं घृतं चन्द्र प्रभा नाम वटी तथा मुक्तावङ्गेश्वरश्चैव वसन्तकुसुमाकरः चन्दनाद्यासवोऽरिष्टो देवदारुसमुद्भवः प्रमेहमिहिरं तैलं तथा मेहाधिकारिकम् अगदं चात्र युञ्जीत नित्यं कुशलमिच्छता योन्यङ्कुरवृद्ध्य्धिकारः

nidānaṃ lakṣaṇañca abhighātāgnimāndyāmavātājīrṇa viṣūcikā viṣamajvaraśothādyairyakṣmakāsādibhistathā vṛkkayoḥ śoṇitasrotovikṛterasradoṣataḥ lasīkāśukrapūyāsrairyukte mūtre tathā nṛṇām strīṇāṃ garbhāgame caiva kaṭukakṣāravarjjitaiḥ madhuraujaskaradra vyabhakṣaṇairatimātrataḥ guruparyuṣitānāñca bhojanādatibhojanāt navadhānyādigodhūmahaṃsaḍimbātisevanāt dūṣite śītale toye snānapānāvagāhanāt ebhirnidānairanyaiśca dūṣitādojaso bhavet ojomehaḥ saḥ vijñeya āyurbalanikṛntanaḥ śārīrikaśramavaśāt tathā'nyenaiva hetunā drutaṃ śoṇitasañcārāt pravṛtteśca viparyayāt ojovikṛtimāpannaṃ haṃsāṇḍaśvetabhāgavat piṣṭataṇḍulavadvā'tha saha mūtreṇa saṃsravet medaḥkṣayo bhavettatra jvarārocakayostathā śothegnimāndye sañjāte gado'sādhyo na saṃśayaḥ anyathā kṛcchrasādhyo'sau yatnājjīvati mānavaḥ cikitsā vicārya doṣadūṣyādīn nidānaṃ parivarjjayet cikitseta gadākrāntaṃ doṣadūṣyānusārataḥ ayaḥpradhānamagadaṃ hitamatra viśeṣataḥ varjjanīyaṃ rasodbhūtamauṣadhaṃ śivamicchatā ojohrāsajadaurbalyaṃ dūrīkuryāt prayatnataḥ candanādikvāthaḥ ajamodādicūrṇam candanāsava ityādikaṃ deyam yathā candane naladaṃ drā kṣā guḍūcī madhukaṃ śaṭī dhātrī ca kvātha eteṣāmojomedopaśāntikṛt tathā hāridra māñjiṣṭhamehādīnāṃ parauṣadham sopadra vāṇāṃ kathitaḥ kṛpādre rṇai!va śambhunā dāḍimādyaṃ ghṛtaṃ candra prabhā nāma vaṭī tathā muktāvaṅgeśvaraścaiva vasantakusumākaraḥ candanādyāsavo'riṣṭo devadārusamudbhavaḥ pramehamihiraṃ tailaṃ tathā mehādhikārikam agadaṃ cātra yuñjīta nityaṃ kuśalamicchatā yonyaṅkuravṛddhydhikāraḥ

निदानम् दुष्टवातेन रक्तस्य दोषाच्च करकर्मणा योन्यङ्कुरस्य संवृद्धिर्जायते परमोत्कटा चिकित्सा रोगिणीं चेतनाहीनां कृत्वा च्छिन्द्याद् भगाङ्कुरम् बध्नीयादपि बन्धन्या पथ्येनैताञ्च वर्त्तयेत् अथ लसिकामेहाधिकारः

nidānam duṣṭavātena raktasya doṣācca karakarmaṇā yonyaṅkurasya saṃvṛddhirjāyate paramotkaṭā cikitsā rogiṇīṃ cetanāhīnāṃ kṛtvā cchindyād bhagāṅkuram badhnīyādapi bandhanyā pathyenaitāñca varttayet atha lasikāmehādhikāraḥ

निदानं लक्षणं च मधुराणां फलानाञ्च मूलानाञ्च गुडोद्भुवाम् द्र व्याणाञ्चातियोगाच्च तथैवातिपरिश्रमात् मानसश्रमशीलानां वर्ज्जयित्वा तु कायिकम् गुरुपर्य्युषितक्लिन्नाभिष्यन्दिद्र व्यभोजनात् आनूपमत्स्यमांसादि भोजनादतिभोजनात् एभिर्निदानैः सन्दुष्टो यकृत् पक्वाशयस्तथा वृक्कयोर्मूत्रकोषे च जनयित्वा क्षतं ततम् मूत्रमार्गेण तरलं पूयरक्तादिसन्निभम् समेदस्कं सलसिकं नराणां स्रावयेन्मुहुः सालक्तकपयस्तुल्यं मूत्रं सम्यक् प्रवर्त्तयेत् कदाचिज्जायते मूत्रं पूयरक्तादिभिर्घनम् स्थूलसूत्रनिभं तस्मादधिका जायते व्यथा दोषदूष्यादिभेदेन मूत्रस्य ह्रासवर्द्धने तथा वर्णविभेदश्च जायते मेहिनः सदा वातिकस्य लक्षणम् वातजे लसिकामेहे चाम्लगन्धि सशोणितम् आमिक्षाजलवन्मूत्रं मुहुर्मूत्रयते नरः विश्लिष्टाः सन्धयस्तस्मिन् मलं सम्यङ् न निःसरेत् पैत्तिकमाह घनं सपूयं मूत्रञ्च पैत्तिकेऽधिकपूतिमत् जायते चास्य वैरस्यं सन्तापः करपादयोः श्लैष्मिकमाह श्लैष्मिके लसिकामेहे मूत्रं शुक्लं तथाविलम् तथा पर्युषिते तस्मिन्नुपर्यच्छमधो घनम् क्षुन्नाशो वङ्क्षणकटिव्यथा सम्यक् प्रजायते द्वित्रिदोषजमाह द्वित्रिदोषभवे मेहे मिश्रं लक्षणमीक्ष्यते साध्यासाध्यम् सुसाध्योऽसौ भवेद्यूनामल्पकालभवो गदः नो चेदसाध्यो दुःसाध्यो भवेदेव न संशयः कदाचित् प्रबलीभूय प्रशाम्येत् पथ्यसेवनात् ततः पुनर्वर्द्धमानः कालात् कालवशं नयेत् चिकित्सा तिन्दु बिल्वं विडङ्गञ्च व्याघ्री धात्री च जाम्बवी बब्बूलं लोहितञ्चैव खदिरं रक्तचन्दनम् एषां क्वाथो हरेन्मेहं लसिकाख्यं सुदारुणम् तथा माञ्जिष्ठमेहादिनानोपद्र वसंयुतम् सोमनाथरसो हेमनाथो वङ्गेश्वरस्तथा चन्द्र प्रभाख्यागुटिका तथैव चन्दनासवः तैलं पल्लवसाराख्यं श्रीगोपालाभिधं तथा युञ्ज्याद् युक्त्यनुसारेण व्याधौ चास्मिन् प्रयत्नतः अथ सोमरोगाधिकारः

nidānaṃ lakṣaṇaṃ ca madhurāṇāṃ phalānāñca mūlānāñca guḍodbhuvām dra vyāṇāñcātiyogācca tathaivātipariśramāt mānasaśramaśīlānāṃ varjjayitvā tu kāyikam guruparyyuṣitaklinnābhiṣyandidra vyabhojanāt ānūpamatsyamāṃsādi bhojanādatibhojanāt ebhirnidānaiḥ sanduṣṭo yakṛt pakvāśayastathā vṛkkayormūtrakoṣe ca janayitvā kṣataṃ tatam mūtramārgeṇa taralaṃ pūyaraktādisannibham samedaskaṃ salasikaṃ narāṇāṃ srāvayenmuhuḥ sālaktakapayastulyaṃ mūtraṃ samyak pravarttayet kadācijjāyate mūtraṃ pūyaraktādibhirghanam sthūlasūtranibhaṃ tasmādadhikā jāyate vyathā doṣadūṣyādibhedena mūtrasya hrāsavarddhane tathā varṇavibhedaśca jāyate mehinaḥ sadā vātikasya lakṣaṇam vātaje lasikāmehe cāmlagandhi saśoṇitam āmikṣājalavanmūtraṃ muhurmūtrayate naraḥ viśliṣṭāḥ sandhayastasmin malaṃ samyaṅ na niḥsaret paittikamāha ghanaṃ sapūyaṃ mūtrañca paittike'dhikapūtimat jāyate cāsya vairasyaṃ santāpaḥ karapādayoḥ ślaiṣmikamāha ślaiṣmike lasikāmehe mūtraṃ śuklaṃ tathāvilam tathā paryuṣite tasminnuparyacchamadho ghanam kṣunnāśo vaṅkṣaṇakaṭivyathā samyak prajāyate dvitridoṣajamāha dvitridoṣabhave mehe miśraṃ lakṣaṇamīkṣyate sādhyāsādhyam susādhyo'sau bhavedyūnāmalpakālabhavo gadaḥ no cedasādhyo duḥsādhyo bhavedeva na saṃśayaḥ kadācit prabalībhūya praśāmyet pathyasevanāt tataḥ punarvarddhamānaḥ kālāt kālavaśaṃ nayet cikitsā tindu bilvaṃ viḍaṅgañca vyāghrī dhātrī ca jāmbavī babbūlaṃ lohitañcaiva khadiraṃ raktacandanam eṣāṃ kvātho harenmehaṃ lasikākhyaṃ sudāruṇam tathā māñjiṣṭhamehādinānopadra vasaṃyutam somanātharaso hemanātho vaṅgeśvarastathā candra prabhākhyāguṭikā tathaiva candanāsavaḥ tailaṃ pallavasārākhyaṃ śrīgopālābhidhaṃ tathā yuñjyād yuktyanusāreṇa vyādhau cāsmin prayatnataḥ atha somarogādhikāraḥ

प्रथमं परिशिष्टम् (cont. 3)

निदानं लक्षणं च स्त्रीणामतिप्रसङ्गाद्वा शोकाच्छ्रमविवर्जनात् आभिचारिकदोषाच्च गरदोषात्तथैव च आपः सर्वशरीरेभ्यः क्षुभ्यन्ति प्रस्रवन्ति च तस्मात्ताः प्रच्युताः स्थानान्मूत्रमार्गे व्रजन्ति च प्रसन्ना विमलाः शीताः ससिता नीरुजः सिताः स्रवन्ति चातिमात्रन्तु दौर्बल्यं गतिहीनता शिरसः शिथिलत्वं च मुखतालुविशोषणम् सोमरोग इति ज्ञेयो देहे सोमक्षयान्नृणाम् सोऽतिक्रान्तंक्रमेणैव स्रवेन्मूत्रमभीक्ष्णशः मूत्रातिसारमप्येवं तमाहुर्बलनाशनम् तेन तृष्णाऽभिभूतोऽसौ जलं पिबति चाधिकम् मूर्च्छा जृम्भा प्रलापश्च त्वग्रूक्षा चातिमात्रतः भक्ष्यैर्भोज्यैश्च पेयैश्च न तृप्तिं लभते सदा चिकित्सा कदलीनां फलं पक्वं धात्रीफलरसं मधु शर्करापयसा पीतमपां धारणमुत्तमम् कदलीनां फलं पक्वं विदारीञ्च शतावरीम् क्षीरेण पाययेत् प्रातरपां धारणमुत्तमम् धात्रीफलस्य रसकं मधुना च पिबेत् सदा बहुमूत्रक्षयं कुर्य्यात् क्षारेण वासकस्य च तालकन्दञ्च तरुणं खर्जूरं कदलीफलम् पयसा पाययेत् प्रातर्मूत्रातीसारनाशनम् माषचूर्णं समधुकं विदारी शर्करा मधु पयसा पाययेत् प्रातः सोमरोगविनाशनम् अहिफेनप्रयोगेण मूत्ररोधो भवेद् ध्रुवम् कदल्यादिघृतैं धात्रीघृतैं प्रमेहमिहिरतैलं पल्लवसारतैलैं सोमनाथ हेमनाथ तारकेश्वररसाश्च वसन्तकुसुमाकररसादीनि भेषजानि चात्र प्रयोज्यानि अथ शातातपोक्तपापजरोगकथनाधिकारः

nidānaṃ lakṣaṇaṃ ca strīṇāmatiprasaṅgādvā śokācchramavivarjanāt ābhicārikadoṣācca garadoṣāttathaiva ca āpaḥ sarvaśarīrebhyaḥ kṣubhyanti prasravanti ca tasmāttāḥ pracyutāḥ sthānānmūtramārge vrajanti ca prasannā vimalāḥ śītāḥ sasitā nīrujaḥ sitāḥ sravanti cātimātrantu daurbalyaṃ gatihīnatā śirasaḥ śithilatvaṃ ca mukhatāluviśoṣaṇam somaroga iti jñeyo dehe somakṣayānnṛṇām so'tikrāntaṃkrameṇaiva sravenmūtramabhīkṣṇaśaḥ mūtrātisāramapyevaṃ tamāhurbalanāśanam tena tṛṣṇā'bhibhūto'sau jalaṃ pibati cādhikam mūrcchā jṛmbhā pralāpaśca tvagrūkṣā cātimātrataḥ bhakṣyairbhojyaiśca peyaiśca na tṛptiṃ labhate sadā cikitsā kadalīnāṃ phalaṃ pakvaṃ dhātrīphalarasaṃ madhu śarkarāpayasā pītamapāṃ dhāraṇamuttamam kadalīnāṃ phalaṃ pakvaṃ vidārīñca śatāvarīm kṣīreṇa pāyayet prātarapāṃ dhāraṇamuttamam dhātrīphalasya rasakaṃ madhunā ca pibet sadā bahumūtrakṣayaṃ kuryyāt kṣāreṇa vāsakasya ca tālakandañca taruṇaṃ kharjūraṃ kadalīphalam payasā pāyayet prātarmūtrātīsāranāśanam māṣacūrṇaṃ samadhukaṃ vidārī śarkarā madhu payasā pāyayet prātaḥ somarogavināśanam ahiphenaprayogeṇa mūtrarodho bhaved dhruvam kadalyādighṛtaiṃ dhātrīghṛtaiṃ pramehamihiratailaṃ pallavasāratailaiṃ somanātha hemanātha tārakeśvararasāśca vasantakusumākararasādīni bheṣajāni cātra prayojyāni atha śātātapoktapāpajarogakathanādhikāraḥ

महापापोद्भवा रोगाः कुष्ठञ्च राजयक्ष्मा च प्रमेहो ग्रहणी तथा मूत्रकृच्छ्राश्मरीकासा अतीसारभगन्दरौ दुष्टव्रणं गण्डमाला पक्षाघातोऽक्षिनाशनम् इत्येवमादयो रोगा महापापोद्भवाः स्मृताः उपपापोद्भवा रोगाः जलोदरयकृत्प्लीहशूलरोगव्रणानि च श्वासाजीर्णज्वरच्छर्दिभ्रममोहगलग्रहाः रक्तार्बुदविसर्पाद्या उपपापोद्भवा गदाः पापसमुद्भवा रोगाः दण्डापतानकश्चित्रवपुः कम्पविचर्च्चिकाः वल्मीक पुण्डरीकाद्या रोगाः पापसमुद्भवाः अतिपापोद्भवा रोगाः अर्श आद्या नृणां रोगाः अतिपापाद्भवन्ति हि रोगाणां पापोद्भवत्व निर्देशः न पापेन विना दुःखं व्याधयो दुःखदा यतः अतो रोगा हि निखिला पापादेव भवन्ति हि अथ ध्वजभङ्गाधिकारः

mahāpāpodbhavā rogāḥ kuṣṭhañca rājayakṣmā ca prameho grahaṇī tathā mūtrakṛcchrāśmarīkāsā atīsārabhagandarau duṣṭavraṇaṃ gaṇḍamālā pakṣāghāto'kṣināśanam ityevamādayo rogā mahāpāpodbhavāḥ smṛtāḥ upapāpodbhavā rogāḥ jalodarayakṛtplīhaśūlarogavraṇāni ca śvāsājīrṇajvaracchardibhramamohagalagrahāḥ raktārbudavisarpādyā upapāpodbhavā gadāḥ pāpasamudbhavā rogāḥ daṇḍāpatānakaścitravapuḥ kampavicarccikāḥ valmīka puṇḍarīkādyā rogāḥ pāpasamudbhavāḥ atipāpodbhavā rogāḥ arśa ādyā nṛṇāṃ rogāḥ atipāpādbhavanti hi rogāṇāṃ pāpodbhavatva nirdeśaḥ na pāpena vinā duḥkhaṃ vyādhayo duḥkhadā yataḥ ato rogā hi nikhilā pāpādeva bhavanti hi atha dhvajabhaṅgādhikāraḥ

क्लीबस्य लक्षणं भेदाश्च क्लीबः स्यात्सुरताशक्तस्तद्भावः क्लैब्यमुच्यते तच्च सप्तविधं प्रोक्तं निदानं तस्य कथ्यते मानसमाह तैस्तैर्भावैरहृद्यैश्च रिरंसोर्मनसि क्षते ध्वजः पतत्यतो नॄणां क्लैब्यं समुपजायते द्वेष्यस्त्रीसम्प्रङ्गाच्च क्लैब्यं तन्मानसं स्मृतम् दोषजमाह कटुकाम्लोष्णलवणैरतिमात्रोपसेवितैः पित्ताच्छुक्रक्षयो दृष्टः क्लैब्यं तस्मात्प्रजायते शुक्रक्षयजमाह अतिव्यवायशीली यो न च वाजिक्रियारतः ध्वजभङ्गमवाप्नोति स शुक्रक्षयहेतुकम् मेढ्ररोगजमाह महता मेढ्ररोगेण चतुर्थी क्लीबता भवेत् शिराच्छेदजमाह वीर्य्यवाहिक्षिराच्छेदान्मेहनानुन्नतिर्भवेत् शुक्रस्तम्भनिमित्तकमाह बलिनः क्षुब्धमनसो निरोधाद्धि बलस्य च षष्ठं क्लैब्यं स्मृतं तत्तु शुक्रस्तम्भनिमित्तकम् सहजमाह जन्मप्रमृति यत्क्लैब्यं सहजं तद्धि सप्तमम् असाध्यं सहजं क्लैब्यं मर्मच्छैदाच्च यद् भवेत् स्त्रीनपुंसकलक्षणम् स्त्रीणामपि भवेत् क्लैब्यं रेतः क्षरणरोधकम् क्लीबास्तृप्तिं न गच्छन्ति नार्य्यः पुंसङ्गमेन च ग्रन्थान्तरे क्लैव्य निदानम् बीजध्वजोपघाताभ्यां जरया शुक्रसंक्षयात् क्लैब्यं सम्पद्यते तस्य शृणु सामान्यलक्षणम् संकल्पप्रवणो नित्यं प्रियां वश्यामपि स्त्रियम् न याति लिङ्गशैथिल्यात् कदाचिद् याति वा यदि श्वासार्त्तः स्विन्नगात्रश्च मोघसंकल्पचेष्टितः म्लानशिश्नश्च निर्वीर्य्यः स्यादेतत् क्लैब्यलक्षणम् शोकचिन्ताभयत्रासात् स्त्रीणां चातिनिषेवणात् वातादीनां च वैषम्यात् क्लैब्यं समुपजायते चतुष्पादाभिगमनात् शेफसश्चाभिघाततः रेतसश्च प्रतीघाताद् ध्वजभङ्गः प्रवर्त्तते क्लैब्यचिकित्सा क्लैब्यानामिह साध्यानां कार्य्यो हेतुविपर्ययः मुख्यं चिकित्सितं यस्मान्निदानपरिवर्जनम् हरजभुजगलौहं चाभ्रकं वङ्गचूर्णं कनकविजययष्टी शाल्मली नागवल्ली घृतमधुसितदुग्धं पुष्पधन्वा रसेन्द्रो रमयति शतरामा दीर्घमायुर्बलश्च कनकादिक्वाथेन भावयित्वा घृतादिभिर्योजयेत् अश्वगन्धाघृतं चैवामृतप्राशघृतं बृहत् चन्द्रो दयः सिद्धसूतो मकरध्वज एव च स्वल्पचन्द्रो दयः कामद्रो पकश्चैव कामिनीः दर्पघ्नः पूर्णचन्द्र ः! शाल्मलीकल्परसायनम् कामाग्निदीपनञ्चैव तैलं वै चन्दनादिकम् ध्वजभङ्गे शुभं च श्रीमदनानन्दमोदकम् वाजीकरणवृष्योक्तं भेषजञ्च रसायनम् विशेषेण प्रदातव्यं क्लैब्यदोषप्रशान्तये अथ ज्वरातिसाराधिकारः

klībasya lakṣaṇaṃ bhedāśca klībaḥ syātsuratāśaktastadbhāvaḥ klaibyamucyate tacca saptavidhaṃ proktaṃ nidānaṃ tasya kathyate mānasamāha taistairbhāvairahṛdyaiśca riraṃsormanasi kṣate dhvajaḥ patatyato nṝṇāṃ klaibyaṃ samupajāyate dveṣyastrīsampraṅgācca klaibyaṃ tanmānasaṃ smṛtam doṣajamāha kaṭukāmloṣṇalavaṇairatimātropasevitaiḥ pittācchukrakṣayo dṛṣṭaḥ klaibyaṃ tasmātprajāyate śukrakṣayajamāha ativyavāyaśīlī yo na ca vājikriyārataḥ dhvajabhaṅgamavāpnoti sa śukrakṣayahetukam meḍhrarogajamāha mahatā meḍhrarogeṇa caturthī klībatā bhavet śirācchedajamāha vīryyavāhikṣirācchedānmehanānunnatirbhavet śukrastambhanimittakamāha balinaḥ kṣubdhamanaso nirodhāddhi balasya ca ṣaṣṭhaṃ klaibyaṃ smṛtaṃ tattu śukrastambhanimittakam sahajamāha janmapramṛti yatklaibyaṃ sahajaṃ taddhi saptamam asādhyaṃ sahajaṃ klaibyaṃ marmacchaidācca yad bhavet strīnapuṃsakalakṣaṇam strīṇāmapi bhavet klaibyaṃ retaḥ kṣaraṇarodhakam klībāstṛptiṃ na gacchanti nāryyaḥ puṃsaṅgamena ca granthāntare klaivya nidānam bījadhvajopaghātābhyāṃ jarayā śukrasaṃkṣayāt klaibyaṃ sampadyate tasya śṛṇu sāmānyalakṣaṇam saṃkalpapravaṇo nityaṃ priyāṃ vaśyāmapi striyam na yāti liṅgaśaithilyāt kadācid yāti vā yadi śvāsārttaḥ svinnagātraśca moghasaṃkalpaceṣṭitaḥ mlānaśiśnaśca nirvīryyaḥ syādetat klaibyalakṣaṇam śokacintābhayatrāsāt strīṇāṃ cātiniṣevaṇāt vātādīnāṃ ca vaiṣamyāt klaibyaṃ samupajāyate catuṣpādābhigamanāt śephasaścābhighātataḥ retasaśca pratīghātād dhvajabhaṅgaḥ pravarttate klaibyacikitsā klaibyānāmiha sādhyānāṃ kāryyo hetuviparyayaḥ mukhyaṃ cikitsitaṃ yasmānnidānaparivarjanam harajabhujagalauhaṃ cābhrakaṃ vaṅgacūrṇaṃ kanakavijayayaṣṭī śālmalī nāgavallī ghṛtamadhusitadugdhaṃ puṣpadhanvā rasendro ramayati śatarāmā dīrghamāyurbalaśca kanakādikvāthena bhāvayitvā ghṛtādibhiryojayet aśvagandhāghṛtaṃ caivāmṛtaprāśaghṛtaṃ bṛhat candro dayaḥ siddhasūto makaradhvaja eva ca svalpacandro dayaḥ kāmadro pakaścaiva kāminīḥ darpaghnaḥ pūrṇacandra ḥ! śālmalīkalparasāyanam kāmāgnidīpanañcaiva tailaṃ vai candanādikam dhvajabhaṅge śubhaṃ ca śrīmadanānandamodakam vājīkaraṇavṛṣyoktaṃ bheṣajañca rasāyanam viśeṣeṇa pradātavyaṃ klaibyadoṣapraśāntaye atha jvarātisārādhikāraḥ

ज्वरातिसारलक्षणम् पित्तज्वरे पित्तभवोऽतिसारस्तथाऽतिसारे यदि वा ज्वरः स्यात् दोषस्य दूष्यस्य समानभावाज्ज्वरातिसारः कथितो भिषग्भिः अन्यञ्च ज्वरातिसारयोरुक्तं निदानं यत् पृथक् पृथक् भवेत्तन्मेलनाद्रो गो ज्वरातीसारसञ्ज्ञकः चिकित्सा ज्वरातिसारयोरुक्तं भेषजं यत् पृथक् पृथक् न तन्मिलितयोः कार्य्यमन्योन्यं वर्द्धयेद्यतः प्रायो ज्वरहरं भेदि स्तम्भनं त्वतिसारनुत् अतोऽन्योन्यविरुद्धत्वाद् वर्द्धनं तत् परस्परम् अन्यच्च अनुलोमनं ज्वरघ्नं ग्राहकमतिसारहृद् भवति पृथगुक्तमौषधं तज्ज्वरातिसारे विरुद्धमन्योऽन्यम् ततस्तौ प्रतिकुर्वीत विशेषोक्तचिकित्सितैः ज्वरातिसारिणामादौ कुर्याल्लङ्घन पाचने प्रायस्तावामसम्बन्धं विना न भवतो यतः ज्वरातिसारपेयादिक्रमः स्याल्लङ्घिते हितः ज्वरातिसारी पेयां वा पिबेत् साम्लां शृतां नरः अन्यच्च अतस्तौ प्रतिकुर्वीत विशेषोक्तचिकित्सितैः लङ्घनमेकं मुक्त्वा न चान्यदस्तीह भेषजं बलिनः समुदीर्णदोषनिचयं तत्पाचयेत्तथा शमयेत् लङ्घनमुभयोरुक्तं मिलिते कार्यं विशेषतस्तदनु उत्पलषष्ठकसिद्धं लाजामण्डादिकं सकलम् यथा पृश्निपर्णीबलाबिल्वधनिकानागरोत्पलैः ज्वरातिसारयोर्वाऽपि पिबेत्साम्लं शृतं नरः देयो हितानुपानेन रसो गगनसुन्दरः अतीसारे ज्वरे चापि शुभा च कनकप्रभा अथ विविधरोगाधिकारः

jvarātisāralakṣaṇam pittajvare pittabhavo'tisārastathā'tisāre yadi vā jvaraḥ syāt doṣasya dūṣyasya samānabhāvājjvarātisāraḥ kathito bhiṣagbhiḥ anyañca jvarātisārayoruktaṃ nidānaṃ yat pṛthak pṛthak bhavettanmelanādro go jvarātīsārasañjñakaḥ cikitsā jvarātisārayoruktaṃ bheṣajaṃ yat pṛthak pṛthak na tanmilitayoḥ kāryyamanyonyaṃ varddhayedyataḥ prāyo jvaraharaṃ bhedi stambhanaṃ tvatisāranut ato'nyonyaviruddhatvād varddhanaṃ tat parasparam anyacca anulomanaṃ jvaraghnaṃ grāhakamatisārahṛd bhavati pṛthaguktamauṣadhaṃ tajjvarātisāre viruddhamanyo'nyam tatastau pratikurvīta viśeṣoktacikitsitaiḥ jvarātisāriṇāmādau kuryāllaṅghana pācane prāyastāvāmasambandhaṃ vinā na bhavato yataḥ jvarātisārapeyādikramaḥ syāllaṅghite hitaḥ jvarātisārī peyāṃ vā pibet sāmlāṃ śṛtāṃ naraḥ anyacca atastau pratikurvīta viśeṣoktacikitsitaiḥ laṅghanamekaṃ muktvā na cānyadastīha bheṣajaṃ balinaḥ samudīrṇadoṣanicayaṃ tatpācayettathā śamayet laṅghanamubhayoruktaṃ milite kāryaṃ viśeṣatastadanu utpalaṣaṣṭhakasiddhaṃ lājāmaṇḍādikaṃ sakalam yathā pṛśniparṇībalābilvadhanikānāgarotpalaiḥ jvarātisārayorvā'pi pibetsāmlaṃ śṛtaṃ naraḥ deyo hitānupānena raso gaganasundaraḥ atīsāre jvare cāpi śubhā ca kanakaprabhā atha vividharogādhikāraḥ

वातबलासकज्वर लक्षणम् नित्यं मन्दज्वरो रूक्षः शूनकस्तेन सीदति स्तब्धाङ्गः श्लेष्मभूयिष्ठो नरो वातबलासकी प्रलेपकज्वरलक्षणम् प्रलिम्पन्निव गात्राणि घर्मेण गौरवेण वा मन्दज्वरविलेपी च सशीतः स्यात् प्रलेपकः अर्द्धाङ्गज्वरस्य लक्षणम् विदग्धेऽन्नरसे देहे श्लेष्मपित्ते व्यवस्थिते तेनार्द्धं शीतलं देहे चार्द्धञ्चोष्णं प्रजायते रसगतज्वरस्य लक्षणम् गुरुता हृदयोत्क्लेशः सदनं छर्द्यरोचकौ रसस्थे तु ज्वरे लिङ्गं दैन्यं चास्योपजायते रक्तगतज्वरस्य लक्षणम् रक्तनिष्ठीवनं दाहो मोहश्छर्दनविभ्रमौ प्रलापः पिडिका तृष्णा रक्तप्राप्ते ज्वरे नृणाम् मांसगतस्य ज्वरस्य लक्षणम् पिण्डिकोद्वेष्टनं तृष्णा सृष्टमूत्रपुरीषता उष्मान्तर्दाहविक्षेपो ग्लानिः स्यान्मांसगे ज्वरे मेदोगतज्वरस्य लक्षणम् भृशं स्वेदस्तृषा मूर्च्छा प्रलापश्छर्दिरेव च दौर्गन्ध्यारोचकौ ग्लानिर्मेदःस्थे चासहिष्णुता अस्थिगतज्वरस्य लक्षणम् भेदोऽस्थ्ना कूजनं श्वासो विरेकश्छर्दि रेव च विक्षेपणञ्च गात्राणामेतदस्थिगते ज्वरे मज्जगतज्वरस्य लक्षणम् तमः प्रवेशनं हिक्का कासः शैत्यं वमिस्तथा अन्तर्दाहो महाश्वासो मर्म्मभेदश्च मज्जगे शुक्रगतज्वरस्य लक्षणम् मरणं प्राप्नुयात् तत्र शुक्रस्थानगते ज्वरे शेफसः स्तब्धता मोक्षः शुक्रस्य तु विशेषतः प्राकृतविकृतज्वरयोर्लक्षणे वर्षाशरद्वसन्तेषु वाताद्यः प्राकृतः क्रमात् वैकृतोऽन्य स दुःसाध्यः प्राकृतश्चानिलोद्भवः वर्षासु मारुतो दुष्टः पित्तश्लेष्मान्वितो ज्वरम् कुर्य्यात् पित्तञ्च शरदि तस्य चानुबलः कफः तत्प्रकृत्या विसर्गाच्च तत्र नानशनाद् भयम् कफो वसन्ते तमपि वातपित्तं भवेदनु अन्तर्वेगबहिर्वेगयोर्ज्वरयोर्लक्षणे अन्तर्दाहोऽधिकस्तृष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः सन्ध्यस्थिशूलमस्वेदो दोषवर्च्चोविनिग्रहः अन्तर्वेगस्य लिङ्गानि ज्वरस्यैतानि लक्षयेत् सन्तापो ह्यधिको बाह्यस्तृष्णादीनाञ्च मार्दवम् बहिर्वेगस्य लिङ्गानि सुखसाध्यत्वमेव च आमज्वरस्य लक्षणम् लालाप्रसेको हृल्लासहृदयाशुद्ध्य्रोचकाः तन्द्रा लस्याविपाकास्यवैरस्यं गुरुगात्रता क्षुन्नाशो बहुमूत्रत्वं स्तब्धता बलवाञ्ज्वरः आमज्वरस्य लिङ्गानि न दद्यात्तत्र भेषजम् भेषजं ह्यामदोषस्य भूयो ज्वलयति ज्वरम् पच्यमानज्वरस्य लक्षणम् ज्वरवेगोऽधिकस्तृष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः मलप्रवृत्तिरुत्क्लेशः पच्यमानस्य लक्ष्णम् निरामज्वरलक्षणम् क्षुत्क्षामता लघुत्वञ्च गात्राणां ज्वरमार्दवम् दोषप्रवृत्तिरष्टाहो निरामज्वरलक्षणम् आसप्तरात्रं तरुणं ज्वरमाहुर्मनीषिणः मध्यं द्वादशरात्रन्तु जीर्णज्वरमतः परम् बलवत्स्वल्पदोषेषु ज्वरः साध्योऽनुपद्र वः यो द्वादशेभ्यो दिवसेभ्य ऊर्ध्वं दोषत्रयेभ्यो द्विगुणेभ्य ऊर्ध्वम् नृणां तनौ तिष्ठति मन्दवेगो भिषग्भिरुक्तो ज्वर एष जीर्णः यः स्यादनियतात्कालाच्छीतोष्मभ्यां तथैव च वेगतश्चापि विषमो ज्वरः स विषमः स्मृतः ज्वरस्योपद्र वाः श्वासो मूर्च्छाऽरुचिश्छर्दिस्तृष्णाऽतीसारविड्ग्रहाः हिक्काकासाङ्गदाहाश्च ज्वरस्योपद्र वा दश ज्वरमुक्तेःपूर्वरूपम् दाहः स्वेदो भ्रमस्तृष्णा कम्पविड्भेदसंज्ञिताः कूजनं गात्रवैगन्ध्यमाकृतिज्वरमोक्षणे त्रिदोषजे ज्वरे ह्येतदन्तर्वेगे च धातुगे लक्षणं मोक्षकाले स्यादन्यस्मिन् स्वेददर्शनम् अभिन्यासज्वरस्य लक्षणम् दोषास्तीव्रतरा भवन्ति बलिनः सर्वेऽपि यत्र ज्वरे मोहोऽतीव विचेष्टता विकलता श्वासो भृशं मूकता दाहश्चिक्कणमाननञ्च दहनो मन्दो बलस्य क्षयः सोऽभिन्यास इति प्रकीर्त्तित इह प्राज्ञैर्भिषग्भिः पुरा तथा च त्रयः प्रकुपिता दोषा उरःस्रोतोऽनुगामिनः आंमातिवृद्ध्या ग्रथिता बुद्धीन्द्रि यमनोगताः जनयन्ति महाघोरमभिन्यासं ज्वरं दृढम् श्रुतौ नेत्रे प्रसुप्तिः स्यान्न चेष्टां काञ्चिदीहते न च दृष्टिर्भवेत्तस्य समर्था रूपदर्शने न घ्राणं न च संस्पर्शं शब्दं वा नैव बुध्यते शिरो लोठयतेऽभीक्ष्णमाहारं नाभिनन्दति कूजति तुद्यते चैव परिवर्त्तनमीहते अल्पं प्रभाषते किञ्चिदभिन्यासः स उच्यते प्रत्याख्यातः स भूयिष्ठः कश्चिदेवात्र सिध्यति जलसंत्रासरोगमाह बुद्धिस्थानं यदा श्लेष्मा केवलः प्रतिपद्यते तदा बुद्धौ निरुद्धायां श्लेष्मणाधिष्ठितो नरः जाग्रत्सुप्तोऽथवात्मानं मज्जन्तमिव मन्यते सलिलात्त्रस्यति तदा जलत्रासं तु तं विदुः श्लेष्मघ्नं तत्र कर्तव्यं शोधनं शमनादिकम् आहारस्य विधानेन यावत्स प्रकृतिं व्रजेत् अण्डह्रासरोगमाह स्वनिदानैः प्रकुपितो वायुर्विगुणतां गतः अण्डकोषवहां नाडीं प्राप्योर्ध्वं प्रतिकर्षति समेहनौ तदाऽदृश्यौ भवतो वृषणौ किल अण्डह्रास इति प्रोक्तो रोगोऽय भृशदारुणः नाभिभ्रंशरोगमाह नाभिस्थाने शिराग्रन्थिर्यश्च स्फुरति सर्वदा तिर्यगूर्ध्वमधश्चेत्स विचलेद्वायुना सदा तदा स्युर्वातजा रोगा वान्तिरूर्ध्वगते भवेत् अधोगते त्वतीसारो मन्दाग्नित्वं ज्वरस्तथा तिर्यग्गतेऽग्निमान्द्यं च वातजाश्चापरे गदाः पिडिकोद्वेष्टनं चैव भृशं स्यात्कटिवेदना शुक्रदोषमाह वातपित्तश्लेष्मशोणितकुणपगन्ध्यनल्पग्रन्थिपूतिपूयक्षीणरेतसः प्रजोत्पादने न समर्था भवन्ति तत्र वातवर्णवेदनंवातेनै पित्तवर्णवेदनं पित्तेनै श्लेष्मवर्ण-वेदनंश्लेष्मणौ शोणितवर्णपित्तवेदनं रक्तेनै कुणपगन्ध्यनल्पं च रक्तेनै ग्र-न्थिभूतं श्लेष्मवाताभ्यौं पूयपूतिनिभं श्लेष्मपित्ताभ्यौंक्षीणं शुक्रं प्रागुक्तं पि- त्तमारुताभ्यौं पूयमूत्रपूरीषगन्धिसर्ववर्णवेदनं सन्निपातेनेति तेषु कुणपगन्धिग्रन्थिपूतिक्षीणरेतसः कृच्छ्रसाध्याः मूत्रपूरीषगन्धिरेतसस्त्वसाध्यौः साध्यमन्यच्चेति आर्त्तवदोषमाह आर्त्तबमपि त्रिभिर्दोषैः शोणितचतुर्थैः पृथग्द्वन्द्वैः समस्तैश्चोपसृष्टमबीजं भवति तदपि दोषवर्णवेदनादिभिर्विज्ञेयम् तेषु कुणपग्रन्थिपूतिपूयक्षीणमूत्रपुरीषप्रकाशमसाध्यं साध्यमन्यद् भवति स्नायुकरोगमाह शाखासु कुपिता दोषाः शोथं कृत्वा विसर्पवत् भिन्दन्ति तत्क्षते तत्र सोष्ममांसं विशोष्य च कुर्युस्तन्तुनिभं जीवं वृत्तं सितद्युतिं बहिः शनैः शनैः क्षताद् याति छेदात्कोपमुपैति च तत्पाताच्छोफशान्तिः स्यात्पुनः स्थानान्तरे भवेत् स स्नायुक इति ख्यातः क्रियोक्ता तु विसर्पवत् बाह्वोर्यदि प्रमादेन जङ्घयोस्त्रुट्यते क्वचित् सङ्कोचं खञ्जतां चैव छिन्नस्तन्तुः करोत्यसौ रक्ताक्षोरक्तकान्तिः समधिकदहनः सर्वजः सर्वलिङ्गो रोगोऽसावष्टधेत्थं मुनिभिरभिहितः स्नायुकस्तन्तुकीटः वातेन श्यावरूक्षः सरुगथ दहनान्नीलपीतः सदाहो यः श्वेतः श्लेष्मणा स्यात्पृथुगरिमयुतो दोषयुग्माद् द्विलिङ्गः फिरङ्गरोगमाह फिरङ्गसंज्ञके देशे बाहुल्येनैव यद् भवेत् तस्मात्फिरङ्ग इत्युक्तो व्याधिर्व्याधिविशारदैः निदानम् गन्धरोगः फिरङ्गोऽय जायते देहिनां ध्रुवम् फिरङ्गिणोऽङ्गसंसर्गात्फिरङ्गिण्याः प्रसङ्गतः व्याधिरागन्तुजो ह्येष दोषाणामत्र संक्रमः भवेत्तल्लक्षयेत्तेषां लक्षणैर्भिषजांवरः फिरङ्गस्त्रिविधो ज्ञेयो वाह्यश्चाभ्यन्तरोऽपरः वहिरन्तर्भवश्चापि तेषां लिङ्गानि च ब्रुवे तत्र बाह्यः फिरङ्गः स्याद्विस्फोट सदृशोऽल्परुक् स्फुटितो व्रध्नवद् वैद्यैः सुखसाध्योऽपि वा स्मृतः सन्धिष्वाभ्यन्तरः सः स्यादामाघातोपमत्यथः शोथं च जनयेदेव कष्टसाध्यो बुधैः स्मृतः उपद्र वानाह कार्श्यं बलक्षयो नासाभङ्गो वह्नेश्च मन्दता अस्थिशोषोऽस्थिवक्रत्वं फिरङ्गोपद्र वा अमी साध्यासाध्यत्वमाह बहिर्भवो भवेत्साध्यो नवीनो निरुपद्र वः आभ्यन्तरस्तु कष्टेन साध्यः स्यादयमामयः बहिरन्तर्भवो जीर्णः क्षीणस्योपद्र वैर्युतः व्याप्तो व्याधिरसाध्योऽयमित्याहुर्भिषजः पुरा फिरङ्गचिकित्सा फिरङ्गसंज्ञकं रोगं रसः कर्पूरसंज्ञकः अवश्यं नाशयेदेतदूचुः पूर्वचिकित्सकाः लिख्यते रसकर्पूरप्राशने विधिरुत्तमः अनेन विधिना खादेन्मुखे शोथं न विन्दति गोधूमचूर्णं सन्नीय विदध्यात्सूक्ष्मकूपिकाम् तन्मध्ये निक्षिपेत्सूतं चतुर्गुञ्जामितं भिषक् ततस्तु गुटिकां कुर्यात् यथा न दृश्यते बहिः सूक्ष्मचूर्णैर्लवङ्गस्य तां वटीमवधूलयेत् दन्तस्पर्शो यथा न स्यात्तथा तामम्भसा गिलेत् ताम्बूलं भक्षयेत्पश्चाच्छाकाम्ललवणांस्त्यजेत् श्रममातपमध्वानं विशेषात् स्त्रीनिषेवणम् पारदरोगनिदानम् शुद्धो रसोऽमृतं साक्षादशुद्धस्तु स्मृतो विषम् अयुक्तियुक्तो रोगाय युक्तियुक्तो रसायनः विधिवत्सेव्यमानोऽय निहन्ति सकलामयान् तस्य मिथ्योपचारेण भवन्त्येते महागदाः पीनसो नासिकाभङ्गो दन्तपातः शिरोव्यथा भगन्दरो विसर्पश्च नेत्ररोगो मुखामयः कोठः कण्डूस्त्वचावर्णहानिर्नासादिषु क्षतम् कुष्ठोपदंशचिह्नानि गात्रेषु विविधानि हि ग्रन्थिवच्छोथकाठिन्यं सरुजं फलकोषयोः पक्षाघातो ग्रन्थिवातः प्रदाहोऽस्थ्नाञ्च दारुणः जाड्यं मनोविकारश्च सर्वे कृच्छ्रतमा गदाः भवन्ति तत्र कर्तव्यं यथायुक्तञ्च भेषजम् शीतलानिदानम् देव्या शीतलयाक्रान्ता मसूर्यः शीतला बहिः ज्वरयेयुर्यथा भूताधिष्ठितो विषमज्वरः ताश्च सप्तविधाः ख्यातास्तासां भेदान् प्रचक्ष्महे ज्वरपूर्वा बृहत्स्फोटैः शीतला बृहती भवेत् बृहतीशीतलालक्षणम् सप्ताहान्निस्सरत्येव सप्ताहात्पूर्णतां व्रजेत् ततस्तृतीयसप्ताहे शुष्यति स्खलति स्वयम् कोद्र वालक्षणम् वातश्लेष्मसमुद्भूता कोद्र वा क्रोद्र वाकृतिः कश्चित्तां प्राह पक्वेति सा तु पाकं न गच्छति जलशूकवदङ्गानि सा विध्यति विशेषतः सप्ताहाद्वा दशाहाद्वा शान्तिं याति विनौषधम् पाणिसहालक्षणम् ऊष्मणा सूक्ष्मजारूपा सकण्डूः स्पर्शनप्रिया नाम्ना पाणिसहा ख्याता सप्ताहाच्छुष्यति स्वयम् सर्षपिकालक्षणम् चतुर्थी सर्षपाकारा पीतसर्षपवर्णिनी नाम्ना सर्षपिका ज्ञेयाऽभ्यङ्गमत्र विवर्जयेत् राजिकालक्षणम् किञ्चिदूष्मनिमित्तेन जायते राजिकाकृतिः एषा भवति बालानां सुखं च शुष्यति स्वयम् मसूरिकालक्षणम् कोठवज्जायते षष्ठी लोहितोन्नतमण्डला ज्वरपूर्वा व्यथायुक्ता ज्वरस्तिष्ठेद्दिनत्रयम् स्फोटानां मेलनादेषा बहुस्फोटाऽपि दृश्यते द्वितीय मसूरिकालक्षणम् एकस्फोटा च कृष्णा च बोद्धव्या चर्मजाभिधा शीतलायाः शमनोपायः शीतलासु क्रियाकार्या शीतला रक्षया सह बध्नीयान्निम्बपत्राणि परितो भवनान्तरे कदाचिदपि नो कार्यमस्पृश्यस्य प्रवेशनम् स्फोटेष्वधिकदाहेषु रक्षा रेणूत्करो हितः चन्दनं वासको मुस्तं गुडूची द्रा क्षया सह एषां शीतकषायस्तु शीतलाज्वरनाशनः जपहोमोपहारश्च दानस्वस्त्ययनार्चनैः विप्रगोशम्भुगौरीणां पूजनैस्ताः शमं नयेत् स्तोत्रं च शीतलादेव्याः पठेच्छीतलिनोऽन्तिके ब्राह्मणः श्रद्धया युक्तस्तेन शाम्यन्ति शीतलाः ग्रन्थान्तरात् अथोष्णवातलक्षणम् व्यायामाध्वातपैः पित्तं बस्तिं प्राप्यानिलावृतम् बस्तिं मेढ्रं गुदञ्चैव प्रदहेत् स्रावयेदधः म्रूत्रं हारिद्र मथवा सरक्तं रक्तमेव वा कृच्छ्रात्पुनः पुनर्जन्तोरुष्णवातं वदन्ति तम् चिकित्सा शृतशीतपयोऽन्नाशी चन्दनं तण्डुलाम्बुना पिबेत्सशर्करं श्रेष्ठमुष्णवाते सशोणिते ब्रध्नस्य निदानं लक्षणञ्च अत्यभिष्यन्दिगुर्वन्नशुष्कपूत्यामिषाशनात् करोति ग्रन्थिवच्छोथं दोषो वङ्क्षणसन्धिषु ज्वरशूलाङ्गसादाढ्यं तं ब्रध्नेति विनिर्दिशेत् चिकित्सा भृष्टश्चैरण्डतैलेन सम्यक्कल्कोऽभयाभवः कृष्णासैन्धवसंयुक्तो ब्रध्नरोगहरः परः अजाजी हपुषा कुष्ठं गोमेदं बदरान्वितम् काञ्जिकेन तु संपिष्टं तल्लेपो ब्रध्नजित्परः कालज्वरस्य निदानं लक्षणं च प्रणष्टवह्नेरबलस्य जन्तोर्ज्वरो यदा धातुचयेषु लीनः प्लीहोदरार्त्तिं कुरुते सशोथं तया स कालज्वरसंज्ञितः स्यात् सुदुःसहं प्राप्य विकारमेनं दिने दिने कार्श्यमुपैति मत्तर्यः कृष्णच्छविस्तस्य च पाण्डुभावो विलूनकेशोऽनियतज्वरेण कालज्वरेण सुचिरं परिपीडितस्य जायेत चोत्कटतमस्त्वतिसाररोगः घ्राणाच्च रक्तपतनन्त्वपि दन्तवेष्टादेतावुपद्र वकरौ मुहुरुद्भवेताम् ग्रन्थिकज्वर प्लिए!गइ! निदानं लक्षणं च कफोणि कक्षा गल वङ्क्षणेषु यो ग्रन्थिशोथार्त्तिकरो नराणाम् ज्वरः प्रजायेत समस्तदोषात् तं ग्रन्थिकाख्यं ज्वरमामनन्ति ज्वरः सुतीव्रः पुरतो हि भूम्ना पुनश्च कुत्राप्यथवा स मन्दः सर्वाङ्गरुक् शीतमतिप्रकम्पो मूर्च्छा प्रलापो वमथुः पिपासा स्वेदो भृशं स्वप्नविघात तन्द्रा खराऽतिजिह्वा शिथिलाङ्गता च ग्लानिप्रमोहौ श्रुतिनेत्र सुप्तिर्निस्पन्दभावं धमनी च धत्ते असाध्यलक्षणम् सोऽय ज्वरो ग्रन्थिकनामधेयो निहत्य शक्तिं सकलेन्द्रि याणाम् असंशयं हन्त्यतिसार जुष्टं विनष्टसंज्ञं रुधिरं वमन्तम् प्रदुष्टवातोदकभूमिभागे जीवाणवस्ते विष वज्रकल्पाः उन्दूरदेहं पुरतः प्रविश्य निहन्युराखून् मरणाग्रदूतान् विषेण तीव्रेण विषण्णदेहाः पानाय नीरस्य विदूरभूमिम् धावन्ति मूर्च्छन्ति नयन्ति दूरं विषं पिपासाकुल मूषिकास्ते जीवाणुवाहिनां तस्मान्मूषिकाणां शरीरतः देहाद् देहान्तरं यान्ति कीटा ग्रन्थिज्वरप्रदाः मन्थरज्वरः मिधुरज्वरःइ! पूर्वरूपम् स्वल्पकासोऽरुचिस्तृष्णा प्रलापो दाहवाञ्ज्वरः अङ्गानां गौरवं ग्लानिरस्थिभेदो विनिद्र ता रूपम् ज्वरो दाहो भ्रमो मोहश्चातिसारो वमिस्तृषा अनिद्रा च मुखं रक्तं तालु जिह्वा च शुष्यति ग्रीवामध्ये तु दृश्यन्ते स्फोटकाः सर्षपोपमाः एतच्चिह्नं भवेद्यत्र स मधुरक उच्यते दण्डकज्वरस्य निदानं लक्षणं च सन्ध्यस्थिकण्ठे ज्वरितस्य यस्य दण्डाभिघातप्रभवा रुजेव रुजा प्रजायेत निशादिनेषु ज्वरं तमाहुः किल दण्डकाख्यम् दिनद्वयं दिनैकं वा विश्रम्यासौ प्रवर्त्तते सर्व्वदेहचरः शोथः प्लीहा चाप्यत्र जायते स प्रतिश्याय कासार्त्तो ज्वरी प्रमुच्यते ज्वरात् अष्टमे दिवसे प्रायो वातश्लेष्मसमुद्भवात् रसाज्ञानलक्षणम् भुञ्जानस्य नरस्यान्नं मधुरप्रभृतीन् रसान् रसना यन्न जानाति रसाज्ञानं तदुच्यते पाचकपित्तस्य वैगुण्यमस्य व्याधेर्निदानमित्येके भाषन्ते सङ्क्रामकतरुणशोथविशेषः बिए!री बेरीइ! निदानम् वातश्लेष्मकरैर्भोज्यैः क्लिन्न शुष्कान्नभोजनैः संयोगाद् विषतुल्यानां स्नेहानां च निषेवणैः निःसारतण्डुलाहारैः प्राग्वातैर्हिमशीकरैः आर्द्र भूमौ चिरं वासाज्जनाकीर्ण स्थलेषु च क्षीणशोणितमांसाग्नेर्दौर्बल्यं हृदि जायते यकृत्प्लीह्नोर्विकारश्च क्रमतः परिवर्द्धते प्रजायते ततः शोथो रोगः सङ्क्रामको नवः तस्य लक्षणमप्यग्रे समासेनाभिधीयते पूर्वरूपम् अल्पत्वादस्य रोगस्य प्राग्रूपं न च लक्ष्यते दृश्यते केवलं तत्र वह्निसादो विवर्णता लक्षणम् जङ्घास्थिनि यदा शोथो जायते हृत्प्रवेपते तदा तन्तु विजानीयाच्छोथं सङ्क्रामकं नवम् स्नायूनां मांसपेशीनां क्रिया सम्यङ् न वर्तते जङ्घायां प्रथमं भूत्वा शोथः सर्वतनौ व्रजेत् विड्भेदः श्वासकृच्छ्रत्वमथवा विड्विबद्धता स्वल्पत्वमस्य जायेत मूत्रस्य रुधिरस्य च वेदना सर्वगात्रेषु जानुयुग्मे च दुःसहा नानाप्रकारं जानीयादिमं व्याधिं विचक्षणः वातरोगेण तुल्यानि वीक्ष्य लिङ्गानि कानिचित् वातरोगमिमं केचिन्मन्यन्ते भ्रान्तिहेतुतः तीव्रज्वरविशेषोऽय न चासौनूतनामयः इत्यादीनि प्रभाषन्ते केचिदन्ये भिषग्विदः नवाविर्भूतरोगोऽय शोथः सङ्क्रामको नवः स वङ्गान् भूयसा हन्ति स्वच्छतण्डुलभोजिनः गोधूमरोटिकाहाराः पञ्चनदादिवासिनः सङ्क्रामकमिमं शोथं लभन्ते प्रायशो नहि वाराणस्यादिदेशेषु रोगस्यास्य प्रकोपतः प्रजानान्तु सहस्राणि तूर्णं मृत्युमुखं ययुः असाध्यलक्षणम् सव्यथं हृदयं यस्य क्षीणस्य स्पन्दते द्रुतम् रक्तपूर्णं शिराकोष्ठं स शीघ्रं विजहात्यसून् अनेन शोथेन निपीड्यमानः कष्टातिकष्टं शिरसो विकारम् आन्ध्यं सुदुःखं त्वथवाऽभ्युपैति घोरांस्तथाऽन्यान् नयनामयांश्च मृत्योर्भयं वितनुते जनमण्डलेषु प्रध्वंसने जनपदं प्रतिकूलदैवात् शोथो ह्ययं बहुरुजस्तरुणः कदाचिद् हृद्रो गरक्तवमनैः सहसाऽतिदुःखैः कफाश्रितवायोर्लक्षणम् प्राक्सञ्चितं यस्य बलासजालमन्वेति भूयः प्रबलः समीरः तेनावृतस्तं प्रविधाय शुष्कं कुर्यात् प्रवृद्धोऽथ विकारवृन्दम् त्वक्स्फोटनं पाणिपदीक्षणानां दाहोऽतिशोषो वदनस्य तोदः हृत्कम्पदौर्बल्यमतिश्रमत्वं भ्रान्तिर्मृषोद्भावनजल्पनं च वैस्वर्यमालस्यमथाविपाको ह्युदासचिन्ताऽरुचिगात्रभङ्गाः निद्रा क्षयो मूत्रपुरीषबन्धस्तमः प्रवेशो गमनेष्वशक्तिः श्लेष्मान्वितोऽय कथितः समीरः अथ नेत्रादिपरीक्षाऽधिकारः

vātabalāsakajvara lakṣaṇam nityaṃ mandajvaro rūkṣaḥ śūnakastena sīdati stabdhāṅgaḥ śleṣmabhūyiṣṭho naro vātabalāsakī pralepakajvaralakṣaṇam pralimpanniva gātrāṇi gharmeṇa gauraveṇa vā mandajvaravilepī ca saśītaḥ syāt pralepakaḥ arddhāṅgajvarasya lakṣaṇam vidagdhe'nnarase dehe śleṣmapitte vyavasthite tenārddhaṃ śītalaṃ dehe cārddhañcoṣṇaṃ prajāyate rasagatajvarasya lakṣaṇam gurutā hṛdayotkleśaḥ sadanaṃ chardyarocakau rasasthe tu jvare liṅgaṃ dainyaṃ cāsyopajāyate raktagatajvarasya lakṣaṇam raktaniṣṭhīvanaṃ dāho mohaśchardanavibhramau pralāpaḥ piḍikā tṛṣṇā raktaprāpte jvare nṛṇām māṃsagatasya jvarasya lakṣaṇam piṇḍikodveṣṭanaṃ tṛṣṇā sṛṣṭamūtrapurīṣatā uṣmāntardāhavikṣepo glāniḥ syānmāṃsage jvare medogatajvarasya lakṣaṇam bhṛśaṃ svedastṛṣā mūrcchā pralāpaśchardireva ca daurgandhyārocakau glānirmedaḥsthe cāsahiṣṇutā asthigatajvarasya lakṣaṇam bhedo'sthnā kūjanaṃ śvāso virekaśchardi reva ca vikṣepaṇañca gātrāṇāmetadasthigate jvare majjagatajvarasya lakṣaṇam tamaḥ praveśanaṃ hikkā kāsaḥ śaityaṃ vamistathā antardāho mahāśvāso marmmabhedaśca majjage śukragatajvarasya lakṣaṇam maraṇaṃ prāpnuyāt tatra śukrasthānagate jvare śephasaḥ stabdhatā mokṣaḥ śukrasya tu viśeṣataḥ prākṛtavikṛtajvarayorlakṣaṇe varṣāśaradvasanteṣu vātādyaḥ prākṛtaḥ kramāt vaikṛto'nya sa duḥsādhyaḥ prākṛtaścānilodbhavaḥ varṣāsu māruto duṣṭaḥ pittaśleṣmānvito jvaram kuryyāt pittañca śaradi tasya cānubalaḥ kaphaḥ tatprakṛtyā visargācca tatra nānaśanād bhayam kapho vasante tamapi vātapittaṃ bhavedanu antarvegabahirvegayorjvarayorlakṣaṇe antardāho'dhikastṛṣṇā pralāpaḥ śvasanaṃ bhramaḥ sandhyasthiśūlamasvedo doṣavarccovinigrahaḥ antarvegasya liṅgāni jvarasyaitāni lakṣayet santāpo hyadhiko bāhyastṛṣṇādīnāñca mārdavam bahirvegasya liṅgāni sukhasādhyatvameva ca āmajvarasya lakṣaṇam lālāpraseko hṛllāsahṛdayāśuddhyrocakāḥ tandrā lasyāvipākāsyavairasyaṃ gurugātratā kṣunnāśo bahumūtratvaṃ stabdhatā balavāñjvaraḥ āmajvarasya liṅgāni na dadyāttatra bheṣajam bheṣajaṃ hyāmadoṣasya bhūyo jvalayati jvaram pacyamānajvarasya lakṣaṇam jvaravego'dhikastṛṣṇā pralāpaḥ śvasanaṃ bhramaḥ malapravṛttirutkleśaḥ pacyamānasya lakṣṇam nirāmajvaralakṣaṇam kṣutkṣāmatā laghutvañca gātrāṇāṃ jvaramārdavam doṣapravṛttiraṣṭāho nirāmajvaralakṣaṇam āsaptarātraṃ taruṇaṃ jvaramāhurmanīṣiṇaḥ madhyaṃ dvādaśarātrantu jīrṇajvaramataḥ param balavatsvalpadoṣeṣu jvaraḥ sādhyo'nupadra vaḥ yo dvādaśebhyo divasebhya ūrdhvaṃ doṣatrayebhyo dviguṇebhya ūrdhvam nṛṇāṃ tanau tiṣṭhati mandavego bhiṣagbhirukto jvara eṣa jīrṇaḥ yaḥ syādaniyatātkālācchītoṣmabhyāṃ tathaiva ca vegataścāpi viṣamo jvaraḥ sa viṣamaḥ smṛtaḥ jvarasyopadra vāḥ śvāso mūrcchā'ruciśchardistṛṣṇā'tīsāraviḍgrahāḥ hikkākāsāṅgadāhāśca jvarasyopadra vā daśa jvaramukteḥpūrvarūpam dāhaḥ svedo bhramastṛṣṇā kampaviḍbhedasaṃjñitāḥ kūjanaṃ gātravaigandhyamākṛtijvaramokṣaṇe tridoṣaje jvare hyetadantarvege ca dhātuge lakṣaṇaṃ mokṣakāle syādanyasmin svedadarśanam abhinyāsajvarasya lakṣaṇam doṣāstīvratarā bhavanti balinaḥ sarve'pi yatra jvare moho'tīva viceṣṭatā vikalatā śvāso bhṛśaṃ mūkatā dāhaścikkaṇamānanañca dahano mando balasya kṣayaḥ so'bhinyāsa iti prakīrttita iha prājñairbhiṣagbhiḥ purā tathā ca trayaḥ prakupitā doṣā uraḥsroto'nugāminaḥ āṃmātivṛddhyā grathitā buddhīndri yamanogatāḥ janayanti mahāghoramabhinyāsaṃ jvaraṃ dṛḍham śrutau netre prasuptiḥ syānna ceṣṭāṃ kāñcidīhate na ca dṛṣṭirbhavettasya samarthā rūpadarśane na ghrāṇaṃ na ca saṃsparśaṃ śabdaṃ vā naiva budhyate śiro loṭhayate'bhīkṣṇamāhāraṃ nābhinandati kūjati tudyate caiva parivarttanamīhate alpaṃ prabhāṣate kiñcidabhinyāsaḥ sa ucyate pratyākhyātaḥ sa bhūyiṣṭhaḥ kaścidevātra sidhyati jalasaṃtrāsarogamāha buddhisthānaṃ yadā śleṣmā kevalaḥ pratipadyate tadā buddhau niruddhāyāṃ śleṣmaṇādhiṣṭhito naraḥ jāgratsupto'thavātmānaṃ majjantamiva manyate salilāttrasyati tadā jalatrāsaṃ tu taṃ viduḥ śleṣmaghnaṃ tatra kartavyaṃ śodhanaṃ śamanādikam āhārasya vidhānena yāvatsa prakṛtiṃ vrajet aṇḍahrāsarogamāha svanidānaiḥ prakupito vāyurviguṇatāṃ gataḥ aṇḍakoṣavahāṃ nāḍīṃ prāpyordhvaṃ pratikarṣati samehanau tadā'dṛśyau bhavato vṛṣaṇau kila aṇḍahrāsa iti prokto rogo'ya bhṛśadāruṇaḥ nābhibhraṃśarogamāha nābhisthāne śirāgranthiryaśca sphurati sarvadā tiryagūrdhvamadhaścetsa vicaledvāyunā sadā tadā syurvātajā rogā vāntirūrdhvagate bhavet adhogate tvatīsāro mandāgnitvaṃ jvarastathā tiryaggate'gnimāndyaṃ ca vātajāścāpare gadāḥ piḍikodveṣṭanaṃ caiva bhṛśaṃ syātkaṭivedanā śukradoṣamāha vātapittaśleṣmaśoṇitakuṇapagandhyanalpagranthipūtipūyakṣīṇaretasaḥ prajotpādane na samarthā bhavanti tatra vātavarṇavedanaṃvātenai pittavarṇavedanaṃ pittenai śleṣmavarṇa-vedanaṃśleṣmaṇau śoṇitavarṇapittavedanaṃ raktenai kuṇapagandhyanalpaṃ ca raktenai gra-nthibhūtaṃ śleṣmavātābhyauṃ pūyapūtinibhaṃ śleṣmapittābhyauṃkṣīṇaṃ śukraṃ prāguktaṃ pi- ttamārutābhyauṃ pūyamūtrapūrīṣagandhisarvavarṇavedanaṃ sannipāteneti teṣu kuṇapagandhigranthipūtikṣīṇaretasaḥ kṛcchrasādhyāḥ mūtrapūrīṣagandhiretasastvasādhyauḥ sādhyamanyacceti ārttavadoṣamāha ārttabamapi tribhirdoṣaiḥ śoṇitacaturthaiḥ pṛthagdvandvaiḥ samastaiścopasṛṣṭamabījaṃ bhavati tadapi doṣavarṇavedanādibhirvijñeyam teṣu kuṇapagranthipūtipūyakṣīṇamūtrapurīṣaprakāśamasādhyaṃ sādhyamanyad bhavati snāyukarogamāha śākhāsu kupitā doṣāḥ śothaṃ kṛtvā visarpavat bhindanti tatkṣate tatra soṣmamāṃsaṃ viśoṣya ca kuryustantunibhaṃ jīvaṃ vṛttaṃ sitadyutiṃ bahiḥ śanaiḥ śanaiḥ kṣatād yāti chedātkopamupaiti ca tatpātācchophaśāntiḥ syātpunaḥ sthānāntare bhavet sa snāyuka iti khyātaḥ kriyoktā tu visarpavat bāhvoryadi pramādena jaṅghayostruṭyate kvacit saṅkocaṃ khañjatāṃ caiva chinnastantuḥ karotyasau raktākṣoraktakāntiḥ samadhikadahanaḥ sarvajaḥ sarvaliṅgo rogo'sāvaṣṭadhetthaṃ munibhirabhihitaḥ snāyukastantukīṭaḥ vātena śyāvarūkṣaḥ sarugatha dahanānnīlapītaḥ sadāho yaḥ śvetaḥ śleṣmaṇā syātpṛthugarimayuto doṣayugmād dviliṅgaḥ phiraṅgarogamāha phiraṅgasaṃjñake deśe bāhulyenaiva yad bhavet tasmātphiraṅga ityukto vyādhirvyādhiviśāradaiḥ nidānam gandharogaḥ phiraṅgo'ya jāyate dehināṃ dhruvam phiraṅgiṇo'ṅgasaṃsargātphiraṅgiṇyāḥ prasaṅgataḥ vyādhirāgantujo hyeṣa doṣāṇāmatra saṃkramaḥ bhavettallakṣayetteṣāṃ lakṣaṇairbhiṣajāṃvaraḥ phiraṅgastrividho jñeyo vāhyaścābhyantaro'paraḥ vahirantarbhavaścāpi teṣāṃ liṅgāni ca bruve tatra bāhyaḥ phiraṅgaḥ syādvisphoṭa sadṛśo'lparuk sphuṭito vradhnavad vaidyaiḥ sukhasādhyo'pi vā smṛtaḥ sandhiṣvābhyantaraḥ saḥ syādāmāghātopamatyathaḥ śothaṃ ca janayedeva kaṣṭasādhyo budhaiḥ smṛtaḥ upadra vānāha kārśyaṃ balakṣayo nāsābhaṅgo vahneśca mandatā asthiśoṣo'sthivakratvaṃ phiraṅgopadra vā amī sādhyāsādhyatvamāha bahirbhavo bhavetsādhyo navīno nirupadra vaḥ ābhyantarastu kaṣṭena sādhyaḥ syādayamāmayaḥ bahirantarbhavo jīrṇaḥ kṣīṇasyopadra vairyutaḥ vyāpto vyādhirasādhyo'yamityāhurbhiṣajaḥ purā phiraṅgacikitsā phiraṅgasaṃjñakaṃ rogaṃ rasaḥ karpūrasaṃjñakaḥ avaśyaṃ nāśayedetadūcuḥ pūrvacikitsakāḥ likhyate rasakarpūraprāśane vidhiruttamaḥ anena vidhinā khādenmukhe śothaṃ na vindati godhūmacūrṇaṃ sannīya vidadhyātsūkṣmakūpikām tanmadhye nikṣipetsūtaṃ caturguñjāmitaṃ bhiṣak tatastu guṭikāṃ kuryāt yathā na dṛśyate bahiḥ sūkṣmacūrṇairlavaṅgasya tāṃ vaṭīmavadhūlayet dantasparśo yathā na syāttathā tāmambhasā gilet tāmbūlaṃ bhakṣayetpaścācchākāmlalavaṇāṃstyajet śramamātapamadhvānaṃ viśeṣāt strīniṣevaṇam pāradaroganidānam śuddho raso'mṛtaṃ sākṣādaśuddhastu smṛto viṣam ayuktiyukto rogāya yuktiyukto rasāyanaḥ vidhivatsevyamāno'ya nihanti sakalāmayān tasya mithyopacāreṇa bhavantyete mahāgadāḥ pīnaso nāsikābhaṅgo dantapātaḥ śirovyathā bhagandaro visarpaśca netrarogo mukhāmayaḥ koṭhaḥ kaṇḍūstvacāvarṇahānirnāsādiṣu kṣatam kuṣṭhopadaṃśacihnāni gātreṣu vividhāni hi granthivacchothakāṭhinyaṃ sarujaṃ phalakoṣayoḥ pakṣāghāto granthivātaḥ pradāho'sthnāñca dāruṇaḥ jāḍyaṃ manovikāraśca sarve kṛcchratamā gadāḥ bhavanti tatra kartavyaṃ yathāyuktañca bheṣajam śītalānidānam devyā śītalayākrāntā masūryaḥ śītalā bahiḥ jvarayeyuryathā bhūtādhiṣṭhito viṣamajvaraḥ tāśca saptavidhāḥ khyātāstāsāṃ bhedān pracakṣmahe jvarapūrvā bṛhatsphoṭaiḥ śītalā bṛhatī bhavet bṛhatīśītalālakṣaṇam saptāhānnissaratyeva saptāhātpūrṇatāṃ vrajet tatastṛtīyasaptāhe śuṣyati skhalati svayam kodra vālakṣaṇam vātaśleṣmasamudbhūtā kodra vā krodra vākṛtiḥ kaścittāṃ prāha pakveti sā tu pākaṃ na gacchati jalaśūkavadaṅgāni sā vidhyati viśeṣataḥ saptāhādvā daśāhādvā śāntiṃ yāti vinauṣadham pāṇisahālakṣaṇam ūṣmaṇā sūkṣmajārūpā sakaṇḍūḥ sparśanapriyā nāmnā pāṇisahā khyātā saptāhācchuṣyati svayam sarṣapikālakṣaṇam caturthī sarṣapākārā pītasarṣapavarṇinī nāmnā sarṣapikā jñeyā'bhyaṅgamatra vivarjayet rājikālakṣaṇam kiñcidūṣmanimittena jāyate rājikākṛtiḥ eṣā bhavati bālānāṃ sukhaṃ ca śuṣyati svayam masūrikālakṣaṇam koṭhavajjāyate ṣaṣṭhī lohitonnatamaṇḍalā jvarapūrvā vyathāyuktā jvarastiṣṭheddinatrayam sphoṭānāṃ melanādeṣā bahusphoṭā'pi dṛśyate dvitīya masūrikālakṣaṇam ekasphoṭā ca kṛṣṇā ca boddhavyā carmajābhidhā śītalāyāḥ śamanopāyaḥ śītalāsu kriyākāryā śītalā rakṣayā saha badhnīyānnimbapatrāṇi parito bhavanāntare kadācidapi no kāryamaspṛśyasya praveśanam sphoṭeṣvadhikadāheṣu rakṣā reṇūtkaro hitaḥ candanaṃ vāsako mustaṃ guḍūcī drā kṣayā saha eṣāṃ śītakaṣāyastu śītalājvaranāśanaḥ japahomopahāraśca dānasvastyayanārcanaiḥ vipragośambhugaurīṇāṃ pūjanaistāḥ śamaṃ nayet stotraṃ ca śītalādevyāḥ paṭhecchītalino'ntike brāhmaṇaḥ śraddhayā yuktastena śāmyanti śītalāḥ granthāntarāt athoṣṇavātalakṣaṇam vyāyāmādhvātapaiḥ pittaṃ bastiṃ prāpyānilāvṛtam bastiṃ meḍhraṃ gudañcaiva pradahet srāvayedadhaḥ mrūtraṃ hāridra mathavā saraktaṃ raktameva vā kṛcchrātpunaḥ punarjantoruṣṇavātaṃ vadanti tam cikitsā śṛtaśītapayo'nnāśī candanaṃ taṇḍulāmbunā pibetsaśarkaraṃ śreṣṭhamuṣṇavāte saśoṇite bradhnasya nidānaṃ lakṣaṇañca atyabhiṣyandigurvannaśuṣkapūtyāmiṣāśanāt karoti granthivacchothaṃ doṣo vaṅkṣaṇasandhiṣu jvaraśūlāṅgasādāḍhyaṃ taṃ bradhneti vinirdiśet cikitsā bhṛṣṭaścairaṇḍatailena samyakkalko'bhayābhavaḥ kṛṣṇāsaindhavasaṃyukto bradhnarogaharaḥ paraḥ ajājī hapuṣā kuṣṭhaṃ gomedaṃ badarānvitam kāñjikena tu saṃpiṣṭaṃ tallepo bradhnajitparaḥ kālajvarasya nidānaṃ lakṣaṇaṃ ca praṇaṣṭavahnerabalasya jantorjvaro yadā dhātucayeṣu līnaḥ plīhodarārttiṃ kurute saśothaṃ tayā sa kālajvarasaṃjñitaḥ syāt suduḥsahaṃ prāpya vikāramenaṃ dine dine kārśyamupaiti mattaryaḥ kṛṣṇacchavistasya ca pāṇḍubhāvo vilūnakeśo'niyatajvareṇa kālajvareṇa suciraṃ paripīḍitasya jāyeta cotkaṭatamastvatisārarogaḥ ghrāṇācca raktapatanantvapi dantaveṣṭādetāvupadra vakarau muhurudbhavetām granthikajvara plie!gai! nidānaṃ lakṣaṇaṃ ca kaphoṇi kakṣā gala vaṅkṣaṇeṣu yo granthiśothārttikaro narāṇām jvaraḥ prajāyeta samastadoṣāt taṃ granthikākhyaṃ jvaramāmananti jvaraḥ sutīvraḥ purato hi bhūmnā punaśca kutrāpyathavā sa mandaḥ sarvāṅgaruk śītamatiprakampo mūrcchā pralāpo vamathuḥ pipāsā svedo bhṛśaṃ svapnavighāta tandrā kharā'tijihvā śithilāṅgatā ca glānipramohau śrutinetra suptirnispandabhāvaṃ dhamanī ca dhatte asādhyalakṣaṇam so'ya jvaro granthikanāmadheyo nihatya śaktiṃ sakalendri yāṇām asaṃśayaṃ hantyatisāra juṣṭaṃ vinaṣṭasaṃjñaṃ rudhiraṃ vamantam praduṣṭavātodakabhūmibhāge jīvāṇavaste viṣa vajrakalpāḥ undūradehaṃ purataḥ praviśya nihanyurākhūn maraṇāgradūtān viṣeṇa tīvreṇa viṣaṇṇadehāḥ pānāya nīrasya vidūrabhūmim dhāvanti mūrcchanti nayanti dūraṃ viṣaṃ pipāsākula mūṣikāste jīvāṇuvāhināṃ tasmānmūṣikāṇāṃ śarīrataḥ dehād dehāntaraṃ yānti kīṭā granthijvarapradāḥ mantharajvaraḥ midhurajvaraḥi! pūrvarūpam svalpakāso'rucistṛṣṇā pralāpo dāhavāñjvaraḥ aṅgānāṃ gauravaṃ glānirasthibhedo vinidra tā rūpam jvaro dāho bhramo mohaścātisāro vamistṛṣā anidrā ca mukhaṃ raktaṃ tālu jihvā ca śuṣyati grīvāmadhye tu dṛśyante sphoṭakāḥ sarṣapopamāḥ etaccihnaṃ bhavedyatra sa madhuraka ucyate daṇḍakajvarasya nidānaṃ lakṣaṇaṃ ca sandhyasthikaṇṭhe jvaritasya yasya daṇḍābhighātaprabhavā rujeva rujā prajāyeta niśādineṣu jvaraṃ tamāhuḥ kila daṇḍakākhyam dinadvayaṃ dinaikaṃ vā viśramyāsau pravarttate sarvvadehacaraḥ śothaḥ plīhā cāpyatra jāyate sa pratiśyāya kāsārtto jvarī pramucyate jvarāt aṣṭame divase prāyo vātaśleṣmasamudbhavāt rasājñānalakṣaṇam bhuñjānasya narasyānnaṃ madhuraprabhṛtīn rasān rasanā yanna jānāti rasājñānaṃ taducyate pācakapittasya vaiguṇyamasya vyādhernidānamityeke bhāṣante saṅkrāmakataruṇaśothaviśeṣaḥ bie!rī berīi! nidānam vātaśleṣmakarairbhojyaiḥ klinna śuṣkānnabhojanaiḥ saṃyogād viṣatulyānāṃ snehānāṃ ca niṣevaṇaiḥ niḥsārataṇḍulāhāraiḥ prāgvātairhimaśīkaraiḥ ārdra bhūmau ciraṃ vāsājjanākīrṇa sthaleṣu ca kṣīṇaśoṇitamāṃsāgnerdaurbalyaṃ hṛdi jāyate yakṛtplīhnorvikāraśca kramataḥ parivarddhate prajāyate tataḥ śotho rogaḥ saṅkrāmako navaḥ tasya lakṣaṇamapyagre samāsenābhidhīyate pūrvarūpam alpatvādasya rogasya prāgrūpaṃ na ca lakṣyate dṛśyate kevalaṃ tatra vahnisādo vivarṇatā lakṣaṇam jaṅghāsthini yadā śotho jāyate hṛtpravepate tadā tantu vijānīyācchothaṃ saṅkrāmakaṃ navam snāyūnāṃ māṃsapeśīnāṃ kriyā samyaṅ na vartate jaṅghāyāṃ prathamaṃ bhūtvā śothaḥ sarvatanau vrajet viḍbhedaḥ śvāsakṛcchratvamathavā viḍvibaddhatā svalpatvamasya jāyeta mūtrasya rudhirasya ca vedanā sarvagātreṣu jānuyugme ca duḥsahā nānāprakāraṃ jānīyādimaṃ vyādhiṃ vicakṣaṇaḥ vātarogeṇa tulyāni vīkṣya liṅgāni kānicit vātarogamimaṃ kecinmanyante bhrāntihetutaḥ tīvrajvaraviśeṣo'ya na cāsaunūtanāmayaḥ ityādīni prabhāṣante kecidanye bhiṣagvidaḥ navāvirbhūtarogo'ya śothaḥ saṅkrāmako navaḥ sa vaṅgān bhūyasā hanti svacchataṇḍulabhojinaḥ godhūmaroṭikāhārāḥ pañcanadādivāsinaḥ saṅkrāmakamimaṃ śothaṃ labhante prāyaśo nahi vārāṇasyādideśeṣu rogasyāsya prakopataḥ prajānāntu sahasrāṇi tūrṇaṃ mṛtyumukhaṃ yayuḥ asādhyalakṣaṇam savyathaṃ hṛdayaṃ yasya kṣīṇasya spandate drutam raktapūrṇaṃ śirākoṣṭhaṃ sa śīghraṃ vijahātyasūn anena śothena nipīḍyamānaḥ kaṣṭātikaṣṭaṃ śiraso vikāram āndhyaṃ suduḥkhaṃ tvathavā'bhyupaiti ghorāṃstathā'nyān nayanāmayāṃśca mṛtyorbhayaṃ vitanute janamaṇḍaleṣu pradhvaṃsane janapadaṃ pratikūladaivāt śotho hyayaṃ bahurujastaruṇaḥ kadācid hṛdro garaktavamanaiḥ sahasā'tiduḥkhaiḥ kaphāśritavāyorlakṣaṇam prāksañcitaṃ yasya balāsajālamanveti bhūyaḥ prabalaḥ samīraḥ tenāvṛtastaṃ pravidhāya śuṣkaṃ kuryāt pravṛddho'tha vikāravṛndam tvaksphoṭanaṃ pāṇipadīkṣaṇānāṃ dāho'tiśoṣo vadanasya todaḥ hṛtkampadaurbalyamatiśramatvaṃ bhrāntirmṛṣodbhāvanajalpanaṃ ca vaisvaryamālasyamathāvipāko hyudāsacintā'rucigātrabhaṅgāḥ nidrā kṣayo mūtrapurīṣabandhastamaḥ praveśo gamaneṣvaśaktiḥ śleṣmānvito'ya kathitaḥ samīraḥ atha netrādiparīkṣā'dhikāraḥ

द्वितीयं परिशिष्टम्

द्वितीयं परिशिष्टम् अथ सपरिशिष्टशार्ङ्गधरसंहितोक्तरोगाणां पथ्यापथ्यविवेचना

dvitīyaṃ pariśiṣṭam atha sapariśiṣṭaśārṅgadharasaṃhitoktarogāṇāṃ pathyāpathyavivecanā

;पूर्वखण्डे प्रथमोऽध्यायः

मङ्गलाचरणम् श्रियं स दद्याद्भवतां पुरारिर्यदङ्गतेजःप्रसरे भवानी विराजते निर्मलचन्द्रि कायां महौषधीव ज्वलिता हिमाद्रौ

maṅgalācaraṇam śriyaṃ sa dadyādbhavatāṃ purāriryadaṅgatejaḥprasare bhavānī virājate nirmalacandri kāyāṃ mahauṣadhīva jvalitā himādrau

समूलं ग्रन्थप्रयोजनम् प्रसिद्धयोगा मुनिभिः प्रयुक्ताश्चिकित्सकैर्ये बहुशोऽनुभूताः विधीयते शार्ङ्गधरेण तेषां सुसंग्रहः सज्जनरञ्जनाय

samūlaṃ granthaprayojanam prasiddhayogā munibhiḥ prayuktāścikitsakairye bahuśo'nubhūtāḥ vidhīyate śārṅgadhareṇa teṣāṃ susaṃgrahaḥ sajjanarañjanāya

रोगनिश्चयपूर्वकं चिकित्सा हेत्वादिरूपाकृतिसात्म्यजातिभेदैः समीक्ष्यातुरसर्वरोगान् चिकित्सितं कर्षणबृंहणाख्यं कुर्वीत वैद्यो विधिवत्सुयोगः

roganiścayapūrvakaṃ cikitsā hetvādirūpākṛtisātmyajātibhedaiḥ samīkṣyāturasarvarogān cikitsitaṃ karṣaṇabṛṃhaṇākhyaṃ kurvīta vaidyo vidhivatsuyogaḥ

ओषधिप्रभावाः दिव्यौषधीनां बहवः प्रभेदा वृन्दारकाणामिव विस्फुरन्ति ज्ञात्वेति संदेहमपास्य धीरैः संभावनीया विविधप्रभावाः

oṣadhiprabhāvāḥ divyauṣadhīnāṃ bahavaḥ prabhedā vṛndārakāṇāmiva visphuranti jñātveti saṃdehamapāsya dhīraiḥ saṃbhāvanīyā vividhaprabhāvāḥ

ग्रन्थप्रयोजनम् स्वाभाविकागन्तुककायिकान्तरा रोगा भवेयुः किल कर्मदोषजाः तच्छेदनार्थं दुरितापहारिणः श्रेयोमयान्योगवरान्नियोजयेत्

granthaprayojanam svābhāvikāgantukakāyikāntarā rogā bhaveyuḥ kila karmadoṣajāḥ tacchedanārthaṃ duritāpahāriṇaḥ śreyomayānyogavarānniyojayet

ग्रन्थमाहात्म्यम् प्रयोगानागमात्सिद्धान्प्रत्यक्षादनुमानतः सर्वलोकहितार्थाय वक्ष्याम्यनतिविस्तरात्

granthamāhātmyam prayogānāgamātsiddhānpratyakṣādanumānataḥ sarvalokahitārthāya vakṣyāmyanativistarāt

पूर्वखण्डाध्यायानुक्रमः प्रथमं परिभाषा स्याद्भैषज्याख्यानकं तथा नाडीपरीक्षाऽदिविधिस्ततोदीपनपाचनम्

pūrvakhaṇḍādhyāyānukramaḥ prathamaṃ paribhāṣā syādbhaiṣajyākhyānakaṃ tathā nāḍīparīkṣā'dividhistatodīpanapācanam

ततः कलाऽदिकाख्यानमाहारादिगतिस्तथा रोगाणां गणना चैव पूर्वखण्डोऽयमीरितः

tataḥ kalā'dikākhyānamāhārādigatistathā rogāṇāṃ gaṇanā caiva pūrvakhaṇḍo'yamīritaḥ

मध्यमखण्डाध्यायानुक्रमः स्वरसः क्वाथफाण्टौ च हिमः कल्कश्च चूर्णकम् तथैव गुटिकालेहौ स्नेहाः संधानमेव च धातुशुद्धी रसाश्चैव खण्डोऽय मध्यमः स्मृतः

madhyamakhaṇḍādhyāyānukramaḥ svarasaḥ kvāthaphāṇṭau ca himaḥ kalkaśca cūrṇakam tathaiva guṭikālehau snehāḥ saṃdhānameva ca dhātuśuddhī rasāścaiva khaṇḍo'ya madhyamaḥ smṛtaḥ

उत्तरखण्डाध्यायानुक्रमः स्नेहपानं स्वेदविधिर्वमनं च विरेचनम् ततस्तु स्नेहबस्तिः स्यात्ततश्चापि निरूहणम्

uttarakhaṇḍādhyāyānukramaḥ snehapānaṃ svedavidhirvamanaṃ ca virecanam tatastu snehabastiḥ syāttataścāpi nirūhaṇam

ततश्चाप्युत्तरो बस्तिस्ततो नस्यविधिर्मतः धूमपानविधिश्चैव गण्डूषादिविधिस्तथा

tataścāpyuttaro bastistato nasyavidhirmataḥ dhūmapānavidhiścaiva gaṇḍūṣādividhistathā

लेपादीनां विधिः ख्यातस्तथा शोणितविस्रुतिः नेत्रकर्मप्रकारश्च खण्डः स्यादुत्तरस्त्वयम्

lepādīnāṃ vidhiḥ khyātastathā śoṇitavisrutiḥ netrakarmaprakāraśca khaṇḍaḥ syāduttarastvayam

ग्रन्थसंख्या द्वात्रिंशत्संमिताध्याययुक्तेयं संहिता स्मृता षड्विंशतिशतान्यत्र श्लोकानां गणितानि च

granthasaṃkhyā dvātriṃśatsaṃmitādhyāyayukteyaṃ saṃhitā smṛtā ṣaḍviṃśatiśatānyatra ślokānāṃ gaṇitāni ca

मानस्यावश्यकता न मानेन विना युक्तिर्द्र व्याणां जायते क्वचित् अतः प्रयोगकार्यार्थं मानमत्रोच्यते मया

mānasyāvaśyakatā na mānena vinā yuktirdra vyāṇāṃ jāyate kvacit ataḥ prayogakāryārthaṃ mānamatrocyate mayā

मागधमानपरिभाषा त्रसरेणुर्बुधैः प्रोक्तस्त्रिंशता परमाणुभिः त्रसरेणुस्तु पर्यायनाम्ना वंशी निगद्यते

māgadhamānaparibhāṣā trasareṇurbudhaiḥ proktastriṃśatā paramāṇubhiḥ trasareṇustu paryāyanāmnā vaṃśī nigadyate

परमाणोर्वंश्याश्च लक्षणम् जिआ!लान्तरगते भानौ यत्सूक्ष्मं दृश्यते रजः तस्य त्रिंशत्तमो भागः परमाणुः स कथ्यते

paramāṇorvaṃśyāśca lakṣaṇam jiā!lāntaragate bhānau yatsūkṣmaṃ dṛśyate rajaḥ tasya triṃśattamo bhāgaḥ paramāṇuḥ sa kathyate

जालान्तरगतैः सूर्यकरेर्वंशी विलोक्यते

jālāntaragataiḥ sūryakarervaṃśī vilokyate

मरीचिप्रभृतिसंज्ञाः षड्वंशीभिर्मरीचिः स्यात्ताभिः षड्भिस्तु राजिका तिसृभी राजिकाभिश्च सर्षपः प्रोच्यते बुधैः

marīciprabhṛtisaṃjñāḥ ṣaḍvaṃśībhirmarīciḥ syāttābhiḥ ṣaḍbhistu rājikā tisṛbhī rājikābhiśca sarṣapaḥ procyate budhaiḥ

यवोऽष्टसर्षपैः प्रोक्तो गुञ्जा स्यात्तच्चतुष्टयम् षड्भिस्तु रक्तिकाभिः स्यान्माषको हेमधान्यकौ

yavo'ṣṭasarṣapaiḥ prokto guñjā syāttaccatuṣṭayam ṣaḍbhistu raktikābhiḥ syānmāṣako hemadhānyakau

शाणकोलसंज्ञे माषैश्चतुर्भिः शाणः स्याद्धरणः स निगद्यते टङ्कः स एव कथितस्तद्द्वयं कोल उच्यते क्षुद्र को वटकश्चैव द्र ङ्क्षणः स निगद्यते

śāṇakolasaṃjñe māṣaiścaturbhiḥ śāṇaḥ syāddharaṇaḥ sa nigadyate ṭaṅkaḥ sa eva kathitastaddvayaṃ kola ucyate kṣudra ko vaṭakaścaiva dra ṅkṣaṇaḥ sa nigadyate

कर्षस्तत्पर्यायाश्च कोलद्वयं च कर्षः स्यात्स प्रोक्तः पाणिमानिका

karṣastatparyāyāśca koladvayaṃ ca karṣaḥ syātsa proktaḥ pāṇimānikā

अक्षं पिचुः पाणितलं किञ्चित्पाणिश्च तिन्दुकम् विडालपदकं चैव तथा षोडशिका मता

akṣaṃ picuḥ pāṇitalaṃ kiñcitpāṇiśca tindukam viḍālapadakaṃ caiva tathā ṣoḍaśikā matā

करमध्यो हंसपदं सुवर्णं कवलग्रहः उदुम्बरं च पर्यायैः कर्ष एव निगद्यते

karamadhyo haṃsapadaṃ suvarṇaṃ kavalagrahaḥ udumbaraṃ ca paryāyaiḥ karṣa eva nigadyate

अर्द्धपलपल संज्ञे स्यात्कर्षाभ्यामर्द्धपलं शुक्तिरष्टमिका तथा शुक्तिभ्यां च पलं ज्ञेयं मुष्टिराम्रं चतुर्थिका प्रकुञ्चः षोडशी बिल्वं पलमेवात्र कीत्तर्यते

arddhapalapala saṃjñe syātkarṣābhyāmarddhapalaṃ śuktiraṣṭamikā tathā śuktibhyāṃ ca palaṃ jñeyaṃ muṣṭirāmraṃ caturthikā prakuñcaḥ ṣoḍaśī bilvaṃ palamevātra kīttaryate

प्रसृतिकुडवादिशरावसंज्ञा पलाभ्यां प्रसृतिर्ज्ञेया प्रसृतश्च निगद्यते प्रसृतिभ्यामञ्जलि स्यात्कुडवोऽद्धशरावकः

prasṛtikuḍavādiśarāvasaṃjñā palābhyāṃ prasṛtirjñeyā prasṛtaśca nigadyate prasṛtibhyāmañjali syātkuḍavo'ddhaśarāvakaḥ

अष्टमानं च स ज्ञेयः कुडवाभ्यां च मानिका शरावोऽष्टपलं तद्वज्ज्ञेयमत्र विचक्षणैः

aṣṭamānaṃ ca sa jñeyaḥ kuḍavābhyāṃ ca mānikā śarāvo'ṣṭapalaṃ tadvajjñeyamatra vicakṣaṇaiḥ

प्रस्थाढकसंज्ञे शरावाभ्यां भवेत्प्रस्थश्चतुः प्रस्थैस्तथाऽढकम् भाजनं कंसपात्रं च चतुःषष्टिपलं च तत्

prasthāḍhakasaṃjñe śarāvābhyāṃ bhavetprasthaścatuḥ prasthaistathā'ḍhakam bhājanaṃ kaṃsapātraṃ ca catuḥṣaṣṭipalaṃ ca tat

द्रो णद्रो णीसंज्ञे चतुर्भिराढकैद्रो र्णः! कलशो नल्वणार्मणौ उन्मानश्च घटो राशिद्रो र्ण!पर्यायसंज्ञकाः

dro ṇadro ṇīsaṃjñe caturbhirāḍhakaidro rṇaḥ! kalaśo nalvaṇārmaṇau unmānaśca ghaṭo rāśidro rṇa!paryāyasaṃjñakāḥ

द्रो णाभ्यां शूर्पकुम्भौ च चतुःषष्टिशरावकः शूर्पाभ्यां च भवेद् द्रो णी वाही गोणी च सा स्मृता

dro ṇābhyāṃ śūrpakumbhau ca catuḥṣaṣṭiśarāvakaḥ śūrpābhyāṃ ca bhaved dro ṇī vāhī goṇī ca sā smṛtā

खारीसंज्ञा द्रो णीचतुष्टयं खारी कथिता सूक्ष्मबुद्धिभिः चतुःसहस्रपलिका षण्णवत्यधिका च सा

khārīsaṃjñā dro ṇīcatuṣṭayaṃ khārī kathitā sūkṣmabuddhibhiḥ catuḥsahasrapalikā ṣaṇṇavatyadhikā ca sā

भारतुलासंज्ञे पलानां द्विसहस्त्रं च भार एकः प्रकीर्त्तितः तुला पलशतं ज्ञेया सर्वत्रैवैष निश्चयः

bhāratulāsaṃjñe palānāṃ dvisahastraṃ ca bhāra ekaḥ prakīrttitaḥ tulā palaśataṃ jñeyā sarvatraivaiṣa niścayaḥ

यथोत्तरचतुर्गुणमाषादयः माषटङ्काक्षबिल्वानि कुडवः प्रस्थमाढकम् राशिर्गोणीः खारिकेति यथोत्तरचतुर्गुणाः

yathottaracaturguṇamāṣādayaḥ māṣaṭaṅkākṣabilvāni kuḍavaḥ prasthamāḍhakam rāśirgoṇīḥ khāriketi yathottaracaturguṇāḥ

द्र वार्द्र शुष्कद्र व्याणामनुक्तमानपरिभाषा गुज्जाऽदिमानमारभ्य यावत्स्यात्कुडवस्थितिः द्र वार्द्र शुष्कद्र व्याणां तावन्मानं समं मतम्

dra vārdra śuṣkadra vyāṇāmanuktamānaparibhāṣā gujjā'dimānamārabhya yāvatsyātkuḍavasthitiḥ dra vārdra śuṣkadra vyāṇāṃ tāvanmānaṃ samaṃ matam

द्र वार्द्र योर्द्विगुणग्रहणार्थं परिभाषा प्रस्थादिमानमारभ्य द्विगुणं तत् द्र वार्द्र योः मानं तथा तुलायास्तु द्विगुणं न क्वचित्स्मृतम्

dra vārdra yordviguṇagrahaṇārthaṃ paribhāṣā prasthādimānamārabhya dviguṇaṃ tat dra vārdra yoḥ mānaṃ tathā tulāyāstu dviguṇaṃ na kvacitsmṛtam

द्र वमानार्थकुडवपात्रनिर्माणप्रकारः मृद्वृक्षवेणुलोहादेर्भाण्डं यच्चतुरङ्गुलम् विस्तीर्णं च तथोच्चं च तन्मानं कुडवं वदेत्

dra vamānārthakuḍavapātranirmāṇaprakāraḥ mṛdvṛkṣaveṇulohāderbhāṇḍaṃ yaccaturaṅgulam vistīrṇaṃ ca tathoccaṃ ca tanmānaṃ kuḍavaṃ vadet

योगपरिभाषा यदौषधं तु प्रथमं यस्य योगस्य कथ्यते तन्नाम्नैव स योगो हि कथ्यतेऽत्र विनिश्चयः

yogaparibhāṣā yadauṣadhaṃ tu prathamaṃ yasya yogasya kathyate tannāmnaiva sa yogo hi kathyate'tra viniścayaḥ

मात्रापरिभाषा स्थितिर्नास्त्येव मात्रायाः कालमग्निं वयो बलम् प्रकृतिं दोषदेशौ च दृष्ट्वा मात्रां प्रकल्पयेत्

mātrāparibhāṣā sthitirnāstyeva mātrāyāḥ kālamagniṃ vayo balam prakṛtiṃ doṣadeśau ca dṛṣṭvā mātrāṃ prakalpayet

कालिङ्गमानकल्पनायां हेतवः यतो मन्दाग्नयो ह्रस्वा हीनसत्त्वा नराः कलौ अतस्तु मात्रा तद्योग्या प्रोच्यते सुज्ञसंमता

kāliṅgamānakalpanāyāṃ hetavaḥ yato mandāgnayo hrasvā hīnasattvā narāḥ kalau atastu mātrā tadyogyā procyate sujñasaṃmatā

कालिङ्गमानम् यवो द्वादशभिर्गौरसर्षपैः प्रोच्यते बुधैः

kāliṅgamānam yavo dvādaśabhirgaurasarṣapaiḥ procyate budhaiḥ

यवद्वयेन गुञ्जा स्यात् त्रिगुञ्जो वल्ल उच्यते माषो गुञ्जाभिरष्टाभिः सप्तभिर्वा भवेत्क्वचित्

yavadvayena guñjā syāt triguñjo valla ucyate māṣo guñjābhiraṣṭābhiḥ saptabhirvā bhavetkvacit

स्याच्चतुर्माषकः शाणः स निष्कष्टङ्क एव च गद्याणो माषकैः षड्भिः कर्षः स्याद्दशमाषकः

syāccaturmāṣakaḥ śāṇaḥ sa niṣkaṣṭaṅka eva ca gadyāṇo māṣakaiḥ ṣaḍbhiḥ karṣaḥ syāddaśamāṣakaḥ

चतुःकर्षैः पलं प्रोक्तं दशशाणमितं बुधैः चतुष्पलैश्च कुडवं प्रस्थाद्याः पूर्ववन्मताः

catuḥkarṣaiḥ palaṃ proktaṃ daśaśāṇamitaṃ budhaiḥ catuṣpalaiśca kuḍavaṃ prasthādyāḥ pūrvavanmatāḥ

मानस्य द्वैविध्यम् कालिङ्गं मागधं चैव द्विविधं मानमुच्यते कालिङ्गान्मागधं श्रेष्ठं मानं मानविदो विदुः

mānasya dvaividhyam kāliṅgaṃ māgadhaṃ caiva dvividhaṃ mānamucyate kāliṅgānmāgadhaṃ śreṣṭhaṃ mānaṃ mānavido viduḥ

औषधपरिभाषौ तत्र द्र व्याणां युक्तायुक्तविचारः नवान्येव हि योज्यानि द्र व्याण्यखिलकर्मसु विना विडङ्गकृष्णाभ्यां गुडधान्याज्यमाक्षिकैः

auṣadhaparibhāṣau tatra dra vyāṇāṃ yuktāyuktavicāraḥ navānyeva hi yojyāni dra vyāṇyakhilakarmasu vinā viḍaṅgakṛṣṇābhyāṃ guḍadhānyājyamākṣikaiḥ

सदाद्रा र्ण्य!द्विगुणानि द्र व्याणि गुडूची कुटजो वासा कूष्माण्डश्च शतावरी अश्वगन्धा सहचरी शतपुष्पा प्रसारिणी

sadādrā rṇya!dviguṇāni dra vyāṇi guḍūcī kuṭajo vāsā kūṣmāṇḍaśca śatāvarī aśvagandhā sahacarī śatapuṣpā prasāriṇī

प्रयोक्तव्या सदैवाद्रा र्! द्विगुणा नैव कारयेत्

prayoktavyā sadaivādrā r! dviguṇā naiva kārayet

नूतनद्र व्यस्य प्राधान्यम् शुष्कं नवीनं यद् द्र व्यं योज्यं सकलकर्मसु आद्र रं! च द्विगुणं युंज्यादेष सर्वत्र निश्चयः

nūtanadra vyasya prādhānyam śuṣkaṃ navīnaṃ yad dra vyaṃ yojyaṃ sakalakarmasu ādra raṃ! ca dviguṇaṃ yuṃjyādeṣa sarvatra niścayaḥ

अनुक्तावस्थायां परिभाषाविधिः कालेऽनुक्ते प्रभातं स्यादङ्गेऽनुक्ते जटा भवेत् भागेऽनुक्ते तु साम्यं स्यात्पात्रेऽनुक्ते च मृण्मयम् द्र वेऽनुक्ते जलं ग्राह्यं तैलेऽनुक्ते तिलोद्भवम्

anuktāvasthāyāṃ paribhāṣāvidhiḥ kāle'nukte prabhātaṃ syādaṅge'nukte jaṭā bhavet bhāge'nukte tu sāmyaṃ syātpātre'nukte ca mṛṇmayam dra ve'nukte jalaṃ grāhyaṃ taile'nukte tilodbhavam

पुनरुक्तद्र व्यमानव्यवस्था एकमप्यौषधं योगे यस्मिन्यत्पुनरुच्यते मानतो द्विगुणं प्रोक्तं तद् द्र व्यं तत्त्वदर्शिभिः

punaruktadra vyamānavyavasthā ekamapyauṣadhaṃ yoge yasminyatpunarucyate mānato dviguṇaṃ proktaṃ tad dra vyaṃ tattvadarśibhiḥ

रक्तश्वेतचन्दनादिव्यवस्था चूर्णस्नेहासवा लेहाः प्रायशश्चन्दनान्विताः कषायलेपयोः प्रायो युज्यते रक्तचन्दनम्

raktaśvetacandanādivyavasthā cūrṇasnehāsavā lehāḥ prāyaśaścandanānvitāḥ kaṣāyalepayoḥ prāyo yujyate raktacandanam

प्रसिद्धद्र व्याणां कालातिक्रमेण हीनगुणत्वम् गुणहीनं भवेद्वर्षादूर्ध्वं तद्रू पमौषधम् मासद्वयात्तथा चूर्णं हीनवीर्यत्वमाप्नुयात्

prasiddhadra vyāṇāṃ kālātikrameṇa hīnaguṇatvam guṇahīnaṃ bhavedvarṣādūrdhvaṃ tadrū pamauṣadham māsadvayāttathā cūrṇaṃ hīnavīryatvamāpnuyāt

हीनत्वं गुटिकालेहौ लभेते वत्सरात्परम् हीनाः स्युर्घृततैलाद्याश्चतुर्मासाधिकात्तथा

hīnatvaṃ guṭikālehau labhete vatsarātparam hīnāḥ syurghṛtatailādyāścaturmāsādhikāttathā

ओषध्यो लघुपाकाः स्युर्निर्वीर्या वत्सरात्परम् पुराणाः स्युर्गुणैर्युक्ता आसवा धातवो रसाः

oṣadhyo laghupākāḥ syurnirvīryā vatsarātparam purāṇāḥ syurguṇairyuktā āsavā dhātavo rasāḥ

रोगानुसारियुक्तायुक्तद्र व्यविचारः व्याधेरयुक्तं यद् द्र व्यं गणोक्तमपि तत्त्यजेत् अनुक्तमपि यद्युक्तं योजयेत्तत्र तद् बुधः

rogānusāriyuktāyuktadra vyavicāraḥ vyādherayuktaṃ yad dra vyaṃ gaṇoktamapi tattyajet anuktamapi yadyuktaṃ yojayettatra tad budhaḥ

द्र व्येषु स्थानभेदेन गुणभेदः आग्नेया विन्ध्यशैलाद्याः सौम्यो हिमगिरिर्मतः अतस्तदौषधानि स्युरनुरूपाणि हेतुभिः अन्येष्वपि प्ररोहन्ति वनेषूपवनेषु च

dra vyeṣu sthānabhedena guṇabhedaḥ āgneyā vindhyaśailādyāḥ saumyo himagirirmataḥ atastadauṣadhāni syuranurūpāṇi hetubhiḥ anyeṣvapi prarohanti vaneṣūpavaneṣu ca

द्र व्याणां ग्रहणविधिः गृह्णीयात्तानि सुमनाः शुचिः प्रातः सुवासरे

dra vyāṇāṃ grahaṇavidhiḥ gṛhṇīyāttāni sumanāḥ śuciḥ prātaḥ suvāsare

आदित्यसंमुखो मौनी नमस्कृत्य शिवं हृदि साधारणधराद्र व्यं गृह्णीयादुत्तराश्रितम्

ādityasaṃmukho maunī namaskṛtya śivaṃ hṛdi sādhāraṇadharādra vyaṃ gṛhṇīyāduttarāśritam

कुत्सितस्थानोद्भवद्र व्याणां परित्यागः वल्मीककुत्सितानूपश्मशानोषरमार्गजाः जन्तुवह्निहिमव्याप्ता नौषध्यः कार्यसिद्धिदाः

kutsitasthānodbhavadra vyāṇāṃ parityāgaḥ valmīkakutsitānūpaśmaśānoṣaramārgajāḥ jantuvahnihimavyāptā nauṣadhyaḥ kāryasiddhidāḥ

कार्यभेदेन द्र व्यग्रहणे ऋतुविशेषः शरद्यखिलकार्यार्थं ग्राह्यं सरसमौषधम् विरेकवमनार्थं च वसन्तान्ते समाहरेत्

kāryabhedena dra vyagrahaṇe ṛtuviśeṣaḥ śaradyakhilakāryārthaṃ grāhyaṃ sarasamauṣadham virekavamanārthaṃ ca vasantānte samāharet

अनुक्तावयवद्र व्याणां ग्रहणेऽङ्गविचारः अतिस्थूलजटा याः स्युस्तासां ग्राह्यास्त्वचो बुधैः गृह्णीयात्सूक्ष्ममूलानि सकलान्यपि बुद्धिमान्

anuktāvayavadra vyāṇāṃ grahaṇe'ṅgavicāraḥ atisthūlajaṭā yāḥ syustāsāṃ grāhyāstvaco budhaiḥ gṛhṇīyātsūkṣmamūlāni sakalānyapi buddhimān

न्यग्रोधादेस्त्वचो ग्राह्याः सारः स्याद्वीजकादितः तालीसादेश्च पत्राणि फलं स्यात्त्रिफलादितः धातक्यादेश्च पुष्पाणि स्नुह्यादेः क्षीरमाहरेत्

nyagrodhādestvaco grāhyāḥ sāraḥ syādvījakāditaḥ tālīsādeśca patrāṇi phalaṃ syāttriphalāditaḥ dhātakyādeśca puṣpāṇi snuhyādeḥ kṣīramāharet

अथ द्वितीयोऽध्यायः

औषधभक्षणार्हकालस्य सामान्यनिर्देशः भैषज्यमभ्यवहरेत्प्रभाते प्रायशो बुधः कषायांश्च विशेषेण तत्र भेदस्तु दर्शितः

auṣadhabhakṣaṇārhakālasya sāmānyanirdeśaḥ bhaiṣajyamabhyavaharetprabhāte prāyaśo budhaḥ kaṣāyāṃśca viśeṣeṇa tatra bhedastu darśitaḥ

औषधभक्षणे पञ्चविधकालनिर्देशः ज्ञेयः पञ्चविधः कालो भैषज्यग्रहणे नृणाम् किंचित्सूर्योदये जाते तथा दिवसभोजने

auṣadhabhakṣaṇe pañcavidhakālanirdeśaḥ jñeyaḥ pañcavidhaḥ kālo bhaiṣajyagrahaṇe nṛṇām kiṃcitsūryodaye jāte tathā divasabhojane

सायन्तने भोजने च मुहुश्चापि तथा निशि

sāyantane bhojane ca muhuścāpi tathā niśi

तत्र प्रथमः कालः प्रायः पित्तकफोद्रे के विरेकवमनार्थयोः लेखनार्थं च भैषज्यं प्रभाते तत्समाहरेत् एवं स्यात् प्रथमः कालो भैषज्यग्रहणे नृणाम्

tatra prathamaḥ kālaḥ prāyaḥ pittakaphodre ke virekavamanārthayoḥ lekhanārthaṃ ca bhaiṣajyaṃ prabhāte tatsamāharet evaṃ syāt prathamaḥ kālo bhaiṣajyagrahaṇe nṛṇām

द्वितीयः कालः भैषज्यं विगुणेऽपाने भोजनाग्रे प्रशस्यते अरुचौ चित्रभोज्यैश्च मिश्रं रुचिरमाहरेत्

dvitīyaḥ kālaḥ bhaiṣajyaṃ viguṇe'pāne bhojanāgre praśasyate arucau citrabhojyaiśca miśraṃ ruciramāharet

समानवाते विगुणे मन्देऽग्नावग्निदीपनम् दद्याद्भोजनमध्ये च भैषज्यं कुशलो भिषक्

samānavāte viguṇe mande'gnāvagnidīpanam dadyādbhojanamadhye ca bhaiṣajyaṃ kuśalo bhiṣak

व्यानकोपे च भैषज्यं भोजनान्ते समाहरेत् हिक्काऽक्षेपककम्पेषु पूर्वमन्ते च भोजनात्

vyānakope ca bhaiṣajyaṃ bhojanānte samāharet hikkā'kṣepakakampeṣu pūrvamante ca bhojanāt

एवं द्वितीयकालश्च प्रोक्तो भैषज्यकर्मणि

evaṃ dvitīyakālaśca prokto bhaiṣajyakarmaṇi

तृतीयः कालः उदाने कुपिते वाते स्वरभङ्गादिकारिणि ग्रासे ग्रासान्तरे देयं भैषज्यं सान्ध्यभोजने प्राणे प्रदुष्टे सान्ध्यस्य भुक्तस्यान्ते च दीयते औषधं प्रायशो धीरैः कालोऽय स्यात्तृतीयकः

tṛtīyaḥ kālaḥ udāne kupite vāte svarabhaṅgādikāriṇi grāse grāsāntare deyaṃ bhaiṣajyaṃ sāndhyabhojane prāṇe praduṣṭe sāndhyasya bhuktasyānte ca dīyate auṣadhaṃ prāyaśo dhīraiḥ kālo'ya syāttṛtīyakaḥ

चतुर्थः कालः मुहुर्मुहुश्च तृट्च्छर्दिहिक्काश्वासगरेषु च सान्नं च भेषजं दद्यादितिकालश्चतुर्थकः

caturthaḥ kālaḥ muhurmuhuśca tṛṭcchardihikkāśvāsagareṣu ca sānnaṃ ca bheṣajaṃ dadyāditikālaścaturthakaḥ

पञ्चमः कालः ऊर्ध्वजत्रुविकारेषु लेखने बृंहणे तथा पाचनं शमनं देयमनन्नं भेषजं निशि इति पञ्चमकालः स्यात् प्रोक्तो भैषज्यकर्मणि

pañcamaḥ kālaḥ ūrdhvajatruvikāreṣu lekhane bṛṃhaṇe tathā pācanaṃ śamanaṃ deyamanannaṃ bheṣajaṃ niśi iti pañcamakālaḥ syāt prokto bhaiṣajyakarmaṇi

द्र व्ये रसादयः पञ्चावस्थाः द्र व्ये रसो गुणो वीर्यं विपाकः शक्तिरेव च संबन्धेन क्रमादेताः पञ्चावस्थाः प्रकीर्त्तिताः

dra vye rasādayaḥ pañcāvasthāḥ dra vye raso guṇo vīryaṃ vipākaḥ śaktireva ca saṃbandhena kramādetāḥ pañcāvasthāḥ prakīrttitāḥ

तत्र रसः मधुरोऽम्ल पटुश्चैव कटुतिक्तकषायकाः इत्येते षड्रसाः ख्याता नानाद्र व्यसमाश्रिताः

tatra rasaḥ madhuro'mla paṭuścaiva kaṭutiktakaṣāyakāḥ ityete ṣaḍrasāḥ khyātā nānādra vyasamāśritāḥ

मधुरादिरसोत्पत्तिः धराऽम्बुक्ष्माऽनलजलज्वलनाकाशमारुतैः वाय्वग्निक्ष्माऽनिलैभूर्तद्वयै रसभवः क्रमात्

madhurādirasotpattiḥ dharā'mbukṣmā'nalajalajvalanākāśamārutaiḥ vāyvagnikṣmā'nilaibhūrtadvayai rasabhavaḥ kramāt

गुणाः गुरुः स्निग्धश्च तीक्ष्णश्च रूक्षो लघुरिति क्रमात् धराऽम्बुवह्निपवनव्योम्नां प्रायो गुणाः स्मृताः

guṇāḥ guruḥ snigdhaśca tīkṣṇaśca rūkṣo laghuriti kramāt dharā'mbuvahnipavanavyomnāṃ prāyo guṇāḥ smṛtāḥ

एष्वेवान्तर्भवन्त्यन्ये गुणेषु गुणसंचयाः

eṣvevāntarbhavantyanye guṇeṣu guṇasaṃcayāḥ

वीर्यम् वीर्यमुष्णं तथा शीतं प्रायशो द्र व्यसंश्रयम् तत्सर्वमग्नीषोमीयं दृश्यते भुवनत्रये अत्रैवान्तर्भविष्यन्ति वीर्याण्न्यानि यान्यपि

vīryam vīryamuṣṇaṃ tathā śītaṃ prāyaśo dra vyasaṃśrayam tatsarvamagnīṣomīyaṃ dṛśyate bhuvanatraye atraivāntarbhaviṣyanti vīryāṇnyāni yānyapi

विपाकः त्रिधा विपाको द्र व्यस्य स्वाद्वम्लकटुकात्मकः मिष्टः पटुश्च मधुरमम्लोऽम्ल पच्यते रसः

vipākaḥ tridhā vipāko dra vyasya svādvamlakaṭukātmakaḥ miṣṭaḥ paṭuśca madhuramamlo'mla pacyate rasaḥ

कषायकटुतिक्तानां पाकः स्यात्प्रायशः कटुः मधुराज्जायते श्लेष्मा पित्तमम्लाच्च जायते

kaṣāyakaṭutiktānāṃ pākaḥ syātprāyaśaḥ kaṭuḥ madhurājjāyate śleṣmā pittamamlācca jāyate

कटुकाज्जायते वायुः कर्माणीति विपाकतः

kaṭukājjāyate vāyuḥ karmāṇīti vipākataḥ

प्रभावः प्रभावस्तु यथा धात्री लकुचस्य रसादिभिः समाऽपि कुरुते दोषत्रितयस्य विनाशनम्

prabhāvaḥ prabhāvastu yathā dhātrī lakucasya rasādibhiḥ samā'pi kurute doṣatritayasya vināśanam

क्वचित्तु केवलं द्र व्यं कर्म कुर्यात्प्रभावतः ज्वरं हन्ति शिरोबद्धा सहदेवीजटा यथा

kvacittu kevalaṃ dra vyaṃ karma kuryātprabhāvataḥ jvaraṃ hanti śirobaddhā sahadevījaṭā yathā

रसवीर्यादीनां पृथक् पृथक् प्रभावः क्वचिद्र सो गुणो वीर्यं विपाकः शक्तिरेव च कर्म स्वं स्वं प्रकुर्वन्ति द्र व्यमाश्रित्य ये स्थिताः

rasavīryādīnāṃ pṛthak pṛthak prabhāvaḥ kvacidra so guṇo vīryaṃ vipākaḥ śaktireva ca karma svaṃ svaṃ prakurvanti dra vyamāśritya ye sthitāḥ

ऋतुभेदेन वातादीनां संचयकोपोपशमाः चयकोपशमा यस्मिन्दोषाणां सम्भवन्ति हि ऋतुषट्कं तदाख्यातं रवे राशिषु संक्रमात्

ṛtubhedena vātādīnāṃ saṃcayakopopaśamāḥ cayakopaśamā yasmindoṣāṇāṃ sambhavanti hi ṛtuṣaṭkaṃ tadākhyātaṃ rave rāśiṣu saṃkramāt

राशिक्रमेण ऋतुषट्कनिर्देशः ग्रीष्मो मेषवृषौ प्रोक्तः प्रावृण्मिथुनकर्कयोः सिंहकन्ये स्मृता वर्षास्तुलावृश्चिकयोः शरत् धनुर्ग्राहौ च हेमन्तो वसन्तः कुम्भमीनयोः

rāśikrameṇa ṛtuṣaṭkanirdeśaḥ grīṣmo meṣavṛṣau proktaḥ prāvṛṇmithunakarkayoḥ siṃhakanye smṛtā varṣāstulāvṛścikayoḥ śarat dhanurgrāhau ca hemanto vasantaḥ kumbhamīnayoḥ

वातादिदोषत्रयस्य चयकोपशमाः ग्रीष्मे सञ्चीयते वायुः प्रावृट्काले प्रकुप्यति वर्षासु चीयते पित्तं शरत्काले प्रकुप्यति

vātādidoṣatrayasya cayakopaśamāḥ grīṣme sañcīyate vāyuḥ prāvṛṭkāle prakupyati varṣāsu cīyate pittaṃ śaratkāle prakupyati

हेमन्ते चीयते श्लेष्मा वसन्ते च प्रकुप्यति प्रायेण प्रशमं याति स्वयमेव समीरणः

hemante cīyate śleṣmā vasante ca prakupyati prāyeṇa praśamaṃ yāti svayameva samīraṇaḥ

शरत्काले वसन्ते च पित्तं प्रावृडृतौ कफः

śaratkāle vasante ca pittaṃ prāvṛḍṛtau kaphaḥ

यमदंष्ट्रासमयनिर्देशः कार्त्तिकस्य दिनान्यष्टावष्टावाग्रयणस्य च यमदंष्ट्रा समाख्याता स्वल्पभुक्तो हि जीवति

yamadaṃṣṭrāsamayanirdeśaḥ kārttikasya dinānyaṣṭāvaṣṭāvāgrayaṇasya ca yamadaṃṣṭrā samākhyātā svalpabhukto hi jīvati

दोषाणामकालेऽपि भोजनादिना चयकोपापचयाः चयकोपशमा दोषा विहाराहारसेवनैः समानैर्यान्त्यकालेऽपि विपरीतैर्विपर्ययम्

doṣāṇāmakāle'pi bhojanādinā cayakopāpacayāḥ cayakopaśamā doṣā vihārāhārasevanaiḥ samānairyāntyakāle'pi viparītairviparyayam

वायोः प्रकोपशमहेतवः लघुरूक्षमिताहारादतिशीताच्छ्रमात्तथा प्रदोषे कामशोकाभ्यां भीचिन्तारात्रिजागरैः

vāyoḥ prakopaśamahetavaḥ laghurūkṣamitāhārādatiśītācchramāttathā pradoṣe kāmaśokābhyāṃ bhīcintārātrijāgaraiḥ

अभिघातादपां गाहाज्जीर्णेऽन्ने धातुसंक्षयात् वायुः प्रकोपं यात्येभिः प्रत्यनीकैश्च शाम्यति

abhighātādapāṃ gāhājjīrṇe'nne dhātusaṃkṣayāt vāyuḥ prakopaṃ yātyebhiḥ pratyanīkaiśca śāmyati

पित्तस्य प्रकोपशमहेतवः विदाहिकटुकाम्लोष्णभोज्यैरत्युष्णसेवनात् मध्याह्ने क्षुत्तृषारोधाज्जीर्यत्यन्नेऽद्धरात्रके पित्तं प्रकोपं यात्येभिः प्रत्यनीकैश्च शाम्यति

pittasya prakopaśamahetavaḥ vidāhikaṭukāmloṣṇabhojyairatyuṣṇasevanāt madhyāhne kṣuttṛṣārodhājjīryatyanne'ddharātrake pittaṃ prakopaṃ yātyebhiḥ pratyanīkaiśca śāmyati

कफस्य प्रकोपशमहेतवः मधुरस्निग्धशीतादिभोज्यैर्दिवसनिद्र या मन्देऽग्नौ च प्रभाते च भुक्तमात्रे तथाऽश्रमात् श्लेष्मा प्रकोपं यात्येभिः प्रत्यनीकैश्च शाम्यति

kaphasya prakopaśamahetavaḥ madhurasnigdhaśītādibhojyairdivasanidra yā mande'gnau ca prabhāte ca bhuktamātre tathā'śramāt śleṣmā prakopaṃ yātyebhiḥ pratyanīkaiśca śāmyati

अथ तृतीयोऽध्यायः

नाडीपरीक्षाविधिः करस्याङ्गुष्ठमूले या धमनी जीवसाक्षिणी तच्चेष्टया सुखं दुःखं ज्ञेयं कायस्य पण्डितैः

nāḍīparīkṣāvidhiḥ karasyāṅguṣṭhamūle yā dhamanī jīvasākṣiṇī tacceṣṭayā sukhaṃ duḥkhaṃ jñeyaṃ kāyasya paṇḍitaiḥ

प्रकुपितवातजनाडीलक्षणम् नाडी धत्ते मरुत्कोपे जलौकासर्पयोर्गतिम्

prakupitavātajanāḍīlakṣaṇam nāḍī dhatte marutkope jalaukāsarpayorgatim

प्रकुपितपित्तजनाडीलक्षणम् कुलिङ्गकाकमण्डूकगतिं पित्तस्य कोपतः

prakupitapittajanāḍīlakṣaṇam kuliṅgakākamaṇḍūkagatiṃ pittasya kopataḥ

प्रकुपितकफजनाडीलक्षणम् हंसपारावतगतिं धत्ते श्लेष्मप्रकोपतः

prakupitakaphajanāḍīlakṣaṇam haṃsapārāvatagatiṃ dhatte śleṣmaprakopataḥ

सन्निपातजनाडीलक्षणम् लावतित्तिरवर्त्तीनां गमनं सन्निपाततः

sannipātajanāḍīlakṣaṇam lāvatittiravarttīnāṃ gamanaṃ sannipātataḥ

द्विदोषजनाडीलक्षणम् कदाचिन्मन्दगमना कदाचिद्वेगवाहिनी द्विदोषकोपतो ज्ञेया

dvidoṣajanāḍīlakṣaṇam kadācinmandagamanā kadācidvegavāhinī dvidoṣakopato jñeyā

असाध्यनाडीलक्षणम् हन्ति च स्थानविच्युता स्थित्वा स्थित्वा चलति या सा स्मृता प्राणनाशिनी अतिक्षीणा च शीता च जीवितं हन्त्यसंशयम्

asādhyanāḍīlakṣaṇam hanti ca sthānavicyutā sthitvā sthitvā calati yā sā smṛtā prāṇanāśinī atikṣīṇā ca śītā ca jīvitaṃ hantyasaṃśayam

ज्वरे नाडीलक्षणम् ज्वरकोपे तु धमनी सोष्णा वेगवती भवेत्

jvare nāḍīlakṣaṇam jvarakope tu dhamanī soṣṇā vegavatī bhavet

कामक्रोधचिन्ताभययुक्तानां नाडीलक्षणानि कामक्रोधोद्वेगवहा क्षीणा चिन्ताभयप्लुता

kāmakrodhacintābhayayuktānāṃ nāḍīlakṣaṇāni kāmakrodhodvegavahā kṣīṇā cintābhayaplutā

मन्दाग्नि धातुक्षयरक्तप्रकोपसामावस्थासु नाडीलक्षणानि मन्दाग्नेः क्षीणधातोश्च नाडी मन्दतरा भवेत् असृक्पूर्णा भवेत्कोष्णा गुर्वी सामा गरीयसी

mandāgni dhātukṣayaraktaprakopasāmāvasthāsu nāḍīlakṣaṇāni mandāgneḥ kṣīṇadhātośca nāḍī mandatarā bhavet asṛkpūrṇā bhavetkoṣṇā gurvī sāmā garīyasī

दीप्ताग्नि सुखितक्षुधित तृप्तपुरुषाणां नाडीलक्षणानि लघ्वी वहति दीप्ताग्नेस्तथा वेगवती मता सुखितस्य स्थिरा ज्ञेया तथा बलवती स्मृता चपला क्षुधितस्य स्यात्तृप्तस्य वहति स्थिरा

dīptāgni sukhitakṣudhita tṛptapuruṣāṇāṃ nāḍīlakṣaṇāni laghvī vahati dīptāgnestathā vegavatī matā sukhitasya sthirā jñeyā tathā balavatī smṛtā capalā kṣudhitasya syāttṛptasya vahati sthirā

दूतपरीक्षा दूताः स्वजातयोऽव्यङ्गाः पटवो निर्मलाम्बराः सुखिनोऽश्ववृषारूढाः शुभ्रपुष्पफलैर्युताः सुजातयः सुचेष्टाश्च सजीवदिशि संश्रिताः भिषजं समये प्राप्ता रोगिणः सुखहेतवे

dūtaparīkṣā dūtāḥ svajātayo'vyaṅgāḥ paṭavo nirmalāmbarāḥ sukhino'śvavṛṣārūḍhāḥ śubhrapuṣpaphalairyutāḥ sujātayaḥ suceṣṭāśca sajīvadiśi saṃśritāḥ bhiṣajaṃ samaye prāptā rogiṇaḥ sukhahetave

यिस्यां प्राणमरुद्वाति सा नाडी जीवसंयुता दूतस्य शकुनानि वैद्याह्वानाय दूतस्य गच्छतो रोगिणः कृते न शुभं सौम्यशकुनं प्रदीप्तं च सुखावहम्

yisyāṃ prāṇamarudvāti sā nāḍī jīvasaṃyutā dūtasya śakunāni vaidyāhvānāya dūtasya gacchato rogiṇaḥ kṛte na śubhaṃ saumyaśakunaṃ pradīptaṃ ca sukhāvaham

वैद्यस्य शकुनानि चिकित्सां रोगिणः कर्तुं गच्छतो भिषजः शुभम् यात्रेयं सौम्यशकुनं प्रोक्तं दीप्तं न शोभनम्

vaidyasya śakunāni cikitsāṃ rogiṇaḥ kartuṃ gacchato bhiṣajaḥ śubham yātreyaṃ saumyaśakunaṃ proktaṃ dīptaṃ na śobhanam

चिकित्स्यलक्षणम् निजप्रकृतिवर्णाभ्यां युक्तः सत्त्वेन संयुतः चिकित्स्यो भिषजा रोगी वैद्यभक्तो जितेन्द्रि यः

cikitsyalakṣaṇam nijaprakṛtivarṇābhyāṃ yuktaḥ sattvena saṃyutaḥ cikitsyo bhiṣajā rogī vaidyabhakto jitendri yaḥ

अथ शुभाशुभस्वप्नपरीक्षा तत्र दुःस्वप्नलक्षणानि स्वप्नेषु नग्नान्मुण्डांश्च रक्तकृष्णाम्बरावृतान् व्यङ्गांश्च विकृतान्कृष्णान्सपाशान्सायुधानपि बध्नतो निघ्नतश्चापि दक्षिणां दिशमाश्रितान् महिषोष्ट्रखरारूढान्स्त्रीपुंसो यस्तु पश्यति स स्वस्थो लभते व्याधिं रोगी यात्येव पञ्चताम्

atha śubhāśubhasvapnaparīkṣā tatra duḥsvapnalakṣaṇāni svapneṣu nagnānmuṇḍāṃśca raktakṛṣṇāmbarāvṛtān vyaṅgāṃśca vikṛtānkṛṣṇānsapāśānsāyudhānapi badhnato nighnataścāpi dakṣiṇāṃ diśamāśritān mahiṣoṣṭrakharārūḍhānstrīpuṃso yastu paśyati sa svastho labhate vyādhiṃ rogī yātyeva pañcatām

अन्यान्यपि दुःस्वप्नलक्षणानि अधो यो निपतत्युच्चाज्जलेऽग्नौ वा विलीयते श्वापदैर्हन्यते योऽपि मत्स्याद्यैर्गिलितो भवेत्

anyānyapi duḥsvapnalakṣaṇāni adho yo nipatatyuccājjale'gnau vā vilīyate śvāpadairhanyate yo'pi matsyādyairgilito bhavet

यस्य नेत्रे विलीयेते दीपो निर्वाणतां व्रजेत् तैलं सुरां पिबेद्वाऽपि लोहं वा लभते तिलान्

yasya netre vilīyete dīpo nirvāṇatāṃ vrajet tailaṃ surāṃ pibedvā'pi lohaṃ vā labhate tilān

पक्वान्नं लभतेऽश्नाति विशेत्कूपं रसातलम् स स्वस्थो लभते रोगं रोगी यात्येव पञ्चताम्

pakvānnaṃ labhate'śnāti viśetkūpaṃ rasātalam sa svastho labhate rogaṃ rogī yātyeva pañcatām

दुःस्वप्नदर्शने करणीयविधिः दुःस्वप्नानेवमादींश्च दृष्ट्वा ब्रूयान्न कस्यचित् स्नानं कुर्यादुषस्येव दद्याद्धेमतिलानयः

duḥsvapnadarśane karaṇīyavidhiḥ duḥsvapnānevamādīṃśca dṛṣṭvā brūyānna kasyacit snānaṃ kuryāduṣasyeva dadyāddhematilānayaḥ

पठेत्स्तोत्राणि देवानां रात्रौ देवालये वसेत् कृत्वैवंत्रिदिनं मर्त्यो दुःस्वप्नात्परिमुच्यते

paṭhetstotrāṇi devānāṃ rātrau devālaye vaset kṛtvaivaṃtridinaṃ martyo duḥsvapnātparimucyate

शुभस्वप्नलक्षणानि स्वप्नेषु यः सुरान्भूपाञ्जीवतः सुहृदो द्विजान् गोसमिद्धाग्नितीर्थानि पश्येत्सुखमवाप्नुयात्

śubhasvapnalakṣaṇāni svapneṣu yaḥ surānbhūpāñjīvataḥ suhṛdo dvijān gosamiddhāgnitīrthāni paśyetsukhamavāpnuyāt

अन्यच्च तीर्त्वा कलुषनीराणि जित्वा शत्रुगणानपि आरुह्य सौधगोशैलकरिवाहान्सुखी भवेत्

anyacca tīrtvā kaluṣanīrāṇi jitvā śatrugaṇānapi āruhya saudhagośailakarivāhānsukhī bhavet

अन्यच्च शुभ्रपुष्पाणि वासांसि मांसमत्स्यफलानि च प्राप्यातुरः सुखी भूयात्स्वस्थो धनमवाप्नुयात्

anyacca śubhrapuṣpāṇi vāsāṃsi māṃsamatsyaphalāni ca prāpyāturaḥ sukhī bhūyātsvastho dhanamavāpnuyāt

अन्यच्च अगम्यागमनं लेपो विष्ठया रुदितं मृतिः आममांसाशनं स्वप्ने धनारोग्याप्तये विदुः

anyacca agamyāgamanaṃ lepo viṣṭhayā ruditaṃ mṛtiḥ āmamāṃsāśanaṃ svapne dhanārogyāptaye viduḥ

अन्यच्च जलौका भ्रमरी सर्पो मक्षिका वाऽपि यं दशेत् रोगी स भूयादुल्लाघः स्वस्थो धनमवाप्नुयात्

anyacca jalaukā bhramarī sarpo makṣikā vā'pi yaṃ daśet rogī sa bhūyādullāghaḥ svastho dhanamavāpnuyāt

अथ चतुर्थोऽध्यायः

तत्र दीपनपाचनादिकथनम् तत्र दीपनद्र व्यलक्षणम् पचेन्नामं वह्निकृच्च दीपनं तद्यथा मिशिः

tatra dīpanapācanādikathanam tatra dīpanadra vyalakṣaṇam pacennāmaṃ vahnikṛcca dīpanaṃ tadyathā miśiḥ

पाचनदीपनपाचनद्र व्ययोर्लक्षणे पचत्यामं न वह्निं च कुर्याद्यत्तद्धि पाचनम् नागकेशरवद्विद्याच्चित्रो दीपनपाचनः

pācanadīpanapācanadra vyayorlakṣaṇe pacatyāmaṃ na vahniṃ ca kuryādyattaddhi pācanam nāgakeśaravadvidyāccitro dīpanapācanaḥ

संशमनद्र व्यलक्षणम् न शोधयति न द्वेष्टि समान्दोषांस्तथोद्धतान् समीकरोति विषमाञ्शमनं तद्यथामृता

saṃśamanadra vyalakṣaṇam na śodhayati na dveṣṭi samāndoṣāṃstathoddhatān samīkaroti viṣamāñśamanaṃ tadyathāmṛtā

अनुलोमनद्र व्यलक्षणम् कृत्वा पाकं मलानां यद्भित्त्वा बन्धमधो नयेत् तच्चानुलोमनं ज्ञेयं यथा प्रोक्ता हरीतकी

anulomanadra vyalakṣaṇam kṛtvā pākaṃ malānāṃ yadbhittvā bandhamadho nayet taccānulomanaṃ jñeyaṃ yathā proktā harītakī

स्रंसनद्र व्यलक्षणम् पक्तव्यं यदपक्त्वैव श्लिष्टं कोष्ठे मलादिकम् नयत्यधः स्रंसनं तद्यथा स्यात् कृतमालकः

sraṃsanadra vyalakṣaṇam paktavyaṃ yadapaktvaiva śliṣṭaṃ koṣṭhe malādikam nayatyadhaḥ sraṃsanaṃ tadyathā syāt kṛtamālakaḥ

भेदनद्र व्यलक्षणम् मलादिकमबद्धं यद्बद्धं वा पिण्डितं मलैः भित्त्वाऽध पातयति यद् भेदनं कटुकी यथा

bhedanadra vyalakṣaṇam malādikamabaddhaṃ yadbaddhaṃ vā piṇḍitaṃ malaiḥ bhittvā'dha pātayati yad bhedanaṃ kaṭukī yathā

रेचनद्र व्यलक्षणम् विपक्वं यदपक्वं वा मलादि द्र वतां नयेत् रेचयत्यपि तज्ज्ञेयं रेचनं त्रिवृता यथा

recanadra vyalakṣaṇam vipakvaṃ yadapakvaṃ vā malādi dra vatāṃ nayet recayatyapi tajjñeyaṃ recanaṃ trivṛtā yathā

वमनद्र व्यलक्षणम् अपक्वपित्तश्लेष्माणौ बलादूर्ध्वं नयेत्तु यत् वमनं तद्धि विज्ञेयं मदनस्य फलं यथा

vamanadra vyalakṣaṇam apakvapittaśleṣmāṇau balādūrdhvaṃ nayettu yat vamanaṃ taddhi vijñeyaṃ madanasya phalaṃ yathā

शोधनद्र व्यलक्षणम् स्थानाद् बहिर्नयेदूर्ध्वमधो वा मलसंचयम् देहसंशोधनं तत्स्याद् देवदालीफलं यथा

śodhanadra vyalakṣaṇam sthānād bahirnayedūrdhvamadho vā malasaṃcayam dehasaṃśodhanaṃ tatsyād devadālīphalaṃ yathā

छेदनद्र व्यलक्षणम् श्लिष्टान्कफादिकान्दोषानुन्मूलयति यद्बलात् छेदनं तद्यथा क्षारा मरिचानि शिलाजतु

chedanadra vyalakṣaṇam śliṣṭānkaphādikāndoṣānunmūlayati yadbalāt chedanaṃ tadyathā kṣārā maricāni śilājatu

लेखनद्र व्यलक्षणम् धातून्मलान्वा देहस्य विशोष्योल्लेखयेच्च यत् लेखनं तद्यथा क्षौद्रं नीरमुष्णं वचा यवाः

lekhanadra vyalakṣaṇam dhātūnmalānvā dehasya viśoṣyollekhayecca yat lekhanaṃ tadyathā kṣaudraṃ nīramuṣṇaṃ vacā yavāḥ

ग्राहिद्र व्यलक्षणम् दीपनं पाचनं यत्स्यादुष्णत्वाद् द्र वशोषकम् ग्राहि तच्च यथा शुण्ठी जीरकं गजपिप्पली

grāhidra vyalakṣaṇam dīpanaṃ pācanaṃ yatsyāduṣṇatvād dra vaśoṣakam grāhi tacca yathā śuṇṭhī jīrakaṃ gajapippalī

स्तम्भनद्र व्यलक्षणम् रौक्ष्याच्छैत्यात्कषायत्वाल्लघुपाकाच्च यद्भवेत् वातकृत्स्तम्भनं तत्स्याद्यथा वत्सकटुण्टुकौ

stambhanadra vyalakṣaṇam raukṣyācchaityātkaṣāyatvāllaghupākācca yadbhavet vātakṛtstambhanaṃ tatsyādyathā vatsakaṭuṇṭukau

रसायनद्र व्यलक्षणम् रसायनं च तज्ज्ञेयं यज्जराव्याधिनाशनम् यथाऽमृता रुदन्ती च गुग्गुलुश्च हरीतकी

rasāyanadra vyalakṣaṇam rasāyanaṃ ca tajjñeyaṃ yajjarāvyādhināśanam yathā'mṛtā rudantī ca gugguluśca harītakī

वाजीकरद्र व्यलक्षणम् यस्माद् द्र व्याद्भवेत्स्त्रीषु हर्षो वाजीकरं च तत् यथा नागबलाऽद्या स्युर्बीजं च कपिकच्छुजम्

vājīkaradra vyalakṣaṇam yasmād dra vyādbhavetstrīṣu harṣo vājīkaraṃ ca tat yathā nāgabalā'dyā syurbījaṃ ca kapikacchujam

वीर्यवर्द्धकद्र व्यलक्षणम् यस्माच्छुक्रस्य वृद्धिः स्याच्छ्रुकलं हि तदुच्यते यथाऽश्वगन्धा मुसली शर्करा च शतावरी

vīryavarddhakadra vyalakṣaṇam yasmācchukrasya vṛddhiḥ syācchrukalaṃ hi taducyate yathā'śvagandhā musalī śarkarā ca śatāvarī

श्रुकस्य जनकानि रेचकानि च द्र व्याणि दुग्धं माषाश्च भल्लातफलमज्जाऽमलानि च प्रवर्त्तकानि कथ्यन्ते जनकानि च रेतसः

śrukasya janakāni recakāni ca dra vyāṇi dugdhaṃ māṣāśca bhallātaphalamajjā'malāni ca pravarttakāni kathyante janakāni ca retasaḥ

वाजीकरद्र व्याणां विशेषः प्रवर्त्तनी स्त्री शुक्रस्य रेचनं बृहतीफलम् जातीफलं स्तम्भकं च शोषणी च हरीतकी

vājīkaradra vyāṇāṃ viśeṣaḥ pravarttanī strī śukrasya recanaṃ bṛhatīphalam jātīphalaṃ stambhakaṃ ca śoṣaṇī ca harītakī

सूक्ष्मद्र व्यलक्षणम् देहस्य सूक्ष्मच्छिद्रे षु विशेद्यत्सूक्ष्ममुच्यते तद्यथा सैन्धवं क्षौद्रं निम्बतैलं रुबूद्भवम्

sūkṣmadra vyalakṣaṇam dehasya sūkṣmacchidre ṣu viśedyatsūkṣmamucyate tadyathā saindhavaṃ kṣaudraṃ nimbatailaṃ rubūdbhavam

व्यवायिद्र व्यलक्षणम् पूर्वं व्याप्याखिलं कायं ततः पाकं च गच्छति व्यवायि तद्यथा भङ्गा फेनं चाहिसमुद्भवम्

vyavāyidra vyalakṣaṇam pūrvaṃ vyāpyākhilaṃ kāyaṃ tataḥ pākaṃ ca gacchati vyavāyi tadyathā bhaṅgā phenaṃ cāhisamudbhavam

विकाशिद्र व्यलक्षणम् सन्धिबन्धांस्तु शिथिलान्यत्करोति विकाशि तत् विश्लेष्यौजश्च धातुभ्यो यथा क्रमुककोद्र वाः

vikāśidra vyalakṣaṇam sandhibandhāṃstu śithilānyatkaroti vikāśi tat viśleṣyaujaśca dhātubhyo yathā kramukakodra vāḥ

मदकारिद्र व्यलक्षणम् बुद्धिं लुम्पति यद् द्र व्यं मदकारि तदुच्यते तमोगुणप्रधानं च यथा मद्यसुराऽदिकम्

madakāridra vyalakṣaṇam buddhiṃ lumpati yad dra vyaṃ madakāri taducyate tamoguṇapradhānaṃ ca yathā madyasurā'dikam

प्राणहरद्र व्यलक्षणम् व्यवायि च विकाशि स्यात्सूक्ष्मं छेदि मदावहम् आग्नेयं जीवितहरं योगवाहि स्मृतं विषम्

prāṇaharadra vyalakṣaṇam vyavāyi ca vikāśi syātsūkṣmaṃ chedi madāvaham āgneyaṃ jīvitaharaṃ yogavāhi smṛtaṃ viṣam

प्रमाथिद्र व्यलक्षणम् निजवीर्येण यद् द्र व्यं स्रोतोभ्यो दोषसञ्चयम् निरस्यति प्रमाथि स्यात्तद्यथा मरिचं वचा

pramāthidra vyalakṣaṇam nijavīryeṇa yad dra vyaṃ srotobhyo doṣasañcayam nirasyati pramāthi syāttadyathā maricaṃ vacā

अभिष्यन्दिद्र व्यलक्षणम् पैच्छिल्याद्गौरवाद् द्र व्यं रुद्ध्वा रसवहाः शिराः धत्ते यद्गौरवं तत्स्यादभिष्यन्दि यथा दधि

abhiṣyandidra vyalakṣaṇam paicchilyādgauravād dra vyaṃ ruddhvā rasavahāḥ śirāḥ dhatte yadgauravaṃ tatsyādabhiṣyandi yathā dadhi

अथ पञ्चमोऽध्यायः

तत्र कलादिकाख्यानम् शिआ!रीरम् कलादिकाख्यानम् कलाः सप्ताशयाः सप्त धातवःसप्त तन्मलाः सप्तोपधातवः सप्त त्वचः सप्त प्रकीर्त्तिताः

tatra kalādikākhyānam śiā!rīram kalādikākhyānam kalāḥ saptāśayāḥ sapta dhātavaḥsapta tanmalāḥ saptopadhātavaḥ sapta tvacaḥ sapta prakīrttitāḥ

त्रयो दोषा नवशतं स्नायूनां सन्धयस्तथा दशाधिकं च द्विशतमस्थ्नां च त्रिशतं तथा

trayo doṣā navaśataṃ snāyūnāṃ sandhayastathā daśādhikaṃ ca dviśatamasthnāṃ ca triśataṃ tathā

सप्तोत्तरं मर्मशतं शिराः सप्तशतं तथा चतुर्विंशतिराख्याता धमन्यो रसवाहिकाः

saptottaraṃ marmaśataṃ śirāḥ saptaśataṃ tathā caturviṃśatirākhyātā dhamanyo rasavāhikāḥ

मांसपेश्यः समाख्याता नृणां पञ्चशतं बुधैः स्त्रीणां च विंशत्यधिकाः कण्डराश्चैव षोडश

māṃsapeśyaḥ samākhyātā nṛṇāṃ pañcaśataṃ budhaiḥ strīṇāṃ ca viṃśatyadhikāḥ kaṇḍarāścaiva ṣoḍaśa

नृदेहे दश रन्ध्राणि नारीदेहे त्रयोदश एतत्समासतः प्रोक्तं विस्तरेणाधुनोच्यते

nṛdehe daśa randhrāṇi nārīdehe trayodaśa etatsamāsataḥ proktaṃ vistareṇādhunocyate

अथ सप्त कलाः मांसासृङ्मेदसां तिस्रो यकृत्प्लीह्नोश्चतुर्थिका पञ्चमी च तथाऽन्त्राणां षष्ठी चाग्निधरा मता रेतोधरा सप्तमी स्यादिति सप्त कलाः स्मृताः

atha sapta kalāḥ māṃsāsṛṅmedasāṃ tisro yakṛtplīhnoścaturthikā pañcamī ca tathā'ntrāṇāṃ ṣaṣṭhī cāgnidharā matā retodharā saptamī syāditi sapta kalāḥ smṛtāḥ

अथ सप्ताशयाः श्लेष्माशयः स्यादुरसि तस्मादामाशयस्त्वधः

atha saptāśayāḥ śleṣmāśayaḥ syādurasi tasmādāmāśayastvadhaḥ

ऊर्ध्वमग्न्याशयो नाभेर्वामभागे व्यवस्थितः तस्योपरि तिलं ज्ञेयं तदधः पवनाशयः

ūrdhvamagnyāśayo nābhervāmabhāge vyavasthitaḥ tasyopari tilaṃ jñeyaṃ tadadhaḥ pavanāśayaḥ

मलाशयस्त्वधस्तस्माद् बस्तिर्मूत्राशयस्त्वधः जीवरक्ताशयमुरो ज्ञेयाः सप्ताशयस्त्वमी

malāśayastvadhastasmād bastirmūtrāśayastvadhaḥ jīvaraktāśayamuro jñeyāḥ saptāśayastvamī

नारीणां विशेषाशयाः पुरुषेभ्योऽधिकाश्चान्ये नारीणामाशयास्त्रयः धरा गर्भाशयः प्रोक्तः स्तनौ स्तन्याशयौ मतौ

nārīṇāṃ viśeṣāśayāḥ puruṣebhyo'dhikāścānye nārīṇāmāśayāstrayaḥ dharā garbhāśayaḥ proktaḥ stanau stanyāśayau matau

अथ सप्तधातूनां नामानि तदुत्पत्तिक्रमश्च रसासृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जाशुक्राणि धातवः जायन्तेऽन्योऽन्यतः सर्वे पाचिताः पित्ततेजसा

atha saptadhātūnāṃ nāmāni tadutpattikramaśca rasāsṛṅmāṃsamedo'sthimajjāśukrāṇi dhātavaḥ jāyante'nyo'nyataḥ sarve pācitāḥ pittatejasā

रसाद्र क्तं ततो मांसं मांसान्मेदः प्रजायते मेदसोऽस्थि ततो मज्जा मज्जायाः शुक्रसंभवः

rasādra ktaṃ tato māṃsaṃ māṃsānmedaḥ prajāyate medaso'sthi tato majjā majjāyāḥ śukrasaṃbhavaḥ

अथ सप्तधातूनां मलास्तदुत्पत्तिक्रमश्च जिह्वानेत्रकपोलानां जलं पित्तं च रञ्जकम् कर्णविड्रसनादन्तकक्षामेढ्रादिजं मलम्

atha saptadhātūnāṃ malāstadutpattikramaśca jihvānetrakapolānāṃ jalaṃ pittaṃ ca rañjakam karṇaviḍrasanādantakakṣāmeḍhrādijaṃ malam

नखनेत्रमलं वक्त्रे स्निग्धत्वं पिटिकास्तथा जायन्ते सप्तधातूनां मलान्येतान्यनुक्रमात्

nakhanetramalaṃ vaktre snigdhatvaṃ piṭikāstathā jāyante saptadhātūnāṃ malānyetānyanukramāt

मतान्तरेण धातुमलाः कफः पित्तं मलं खेषु प्रस्वेदो नखरोम च नेत्रविट् त्वक्षु च स्नेहो धातूनां क्रमशो मलाः

matāntareṇa dhātumalāḥ kaphaḥ pittaṃ malaṃ kheṣu prasvedo nakharoma ca netraviṭ tvakṣu ca sneho dhātūnāṃ kramaśo malāḥ

अथोपधातवः स्तन्यं रजश्च नारीणां काले भवति गच्छति शुद्धमांसभवः स्नेहः सा वसा परिकीर्त्तिता

athopadhātavaḥ stanyaṃ rajaśca nārīṇāṃ kāle bhavati gacchati śuddhamāṃsabhavaḥ snehaḥ sā vasā parikīrttitā

स्वेदो दन्तास्तथा केशास्तथैवौजश्च सप्तमम् इति धातुभवा ज्ञेया एते सप्तोपधातवः

svedo dantāstathā keśāstathaivaujaśca saptamam iti dhātubhavā jñeyā ete saptopadhātavaḥ

अथौजोलक्षणम् ओजः सर्वशरीरस्थं शीतं स्निग्धं स्थिरं मतम् सोमात्मकं शरीरस्य बलपुष्टिकरं मतम्

athaujolakṣaṇam ojaḥ sarvaśarīrasthaṃ śītaṃ snigdhaṃ sthiraṃ matam somātmakaṃ śarīrasya balapuṣṭikaraṃ matam

अथ सप्त त्वचः ज्ञेयाऽवभासिनी पूर्वं सिध्मस्थानं च सा मता द्वितीया लोहिता ज्ञेया तिलकालकजन्मभूः

atha sapta tvacaḥ jñeyā'vabhāsinī pūrvaṃ sidhmasthānaṃ ca sā matā dvitīyā lohitā jñeyā tilakālakajanmabhūḥ

श्वेता तृतीया संख्याता स्थानं चर्मदलस्य सा ताम्रा चतुर्थी विज्ञेया किलासश्वित्रभूमिका

śvetā tṛtīyā saṃkhyātā sthānaṃ carmadalasya sā tāmrā caturthī vijñeyā kilāsaśvitrabhūmikā

पञ्चमी वेदनी ख्याता सर्वकुष्ठोद्भवस्ततः विख्याता रोहिणी षष्ठी ग्रन्थिगण्डापचीस्थितिः

pañcamī vedanī khyātā sarvakuṣṭhodbhavastataḥ vikhyātā rohiṇī ṣaṣṭhī granthigaṇḍāpacīsthitiḥ

स्थूला त्वक्सप्तमी ख्याता विद्र ध्यादेः स्थितिश्च सा इति सप्त त्वचः प्रोक्ताः स्थूला व्रीहिद्विमात्रया

sthūlā tvaksaptamī khyātā vidra dhyādeḥ sthitiśca sā iti sapta tvacaḥ proktāḥ sthūlā vrīhidvimātrayā

अथ दोषास्तन्नामानि च वायुः पित्तं कफो दोषा धातवश्च मलास्तथा तत्रापि पञ्चधा ख्याताः प्रत्येकं देहधारणात्

atha doṣāstannāmāni ca vāyuḥ pittaṃ kapho doṣā dhātavaśca malāstathā tatrāpi pañcadhā khyātāḥ pratyekaṃ dehadhāraṇāt

दोषाणां नामान्तरे कारणनिर्देशः शरीरदूषणाद्दोषा धातवो देहधारणात् वातपित्तकफा ज्ञेया मलिनीकरणान्मलाः

doṣāṇāṃ nāmāntare kāraṇanirdeśaḥ śarīradūṣaṇāddoṣā dhātavo dehadhāraṇāt vātapittakaphā jñeyā malinīkaraṇānmalāḥ

तत्र वायोः प्राधान्यं तत्कार्यवर्णनञ्च पित्तं पङ्गु कफः पङ्गुः पङ्गवो मलधातवः वायुना यत्र नीयन्ते तत्र गच्छन्ति मेघवत्

tatra vāyoḥ prādhānyaṃ tatkāryavarṇanañca pittaṃ paṅgu kaphaḥ paṅguḥ paṅgavo maladhātavaḥ vāyunā yatra nīyante tatra gacchanti meghavat

पवनस्तेषु बलवान्विभागकरणान्मतः रजोगुणमयः सूक्ष्मः शीतो रूक्षो लघुश्चलः

pavanasteṣu balavānvibhāgakaraṇānmataḥ rajoguṇamayaḥ sūkṣmaḥ śīto rūkṣo laghuścalaḥ

कार्यभेदेन वायोः पञ्चविधत्वम् मलाशये चरेत्कोष्ठे वह्निस्थाने तथा हृदि कण्ठे सर्वाङ्गदेशेषु वायुः पञ्चप्रकारतः

kāryabhedena vāyoḥ pañcavidhatvam malāśaye caretkoṣṭhe vahnisthāne tathā hṛdi kaṇṭhe sarvāṅgadeśeṣu vāyuḥ pañcaprakārataḥ

वायोः पञ्च नामानि अपानः स्यात्समानश्च प्राणोदानौ तथैव च व्यानश्चेति समीरस्य नामान्युक्तान्यनुक्रमात्

vāyoḥ pañca nāmāni apānaḥ syātsamānaśca prāṇodānau tathaiva ca vyānaśceti samīrasya nāmānyuktānyanukramāt

पित्तस्य विवरणम् पित्तमुष्णं द्र वं पीतं नीलं सत्त्वगुणोत्तरम् कटु तिक्तरसं ज्ञेयं विदग्धं चाम्लतां व्रजेत्

pittasya vivaraṇam pittamuṣṇaṃ dra vaṃ pītaṃ nīlaṃ sattvaguṇottaram kaṭu tiktarasaṃ jñeyaṃ vidagdhaṃ cāmlatāṃ vrajet

तस्य स्थानानि कार्याणि नामानि च अग्न्याशये भवेत्पित्तमग्निरूपं तिलोन्मितम् त्वचि कान्तिकरं ज्ञेयं लेपाभ्यङ्गादिपाचकम्

tasya sthānāni kāryāṇi nāmāni ca agnyāśaye bhavetpittamagnirūpaṃ tilonmitam tvaci kāntikaraṃ jñeyaṃ lepābhyaṅgādipācakam

दृश्यं यकृति यत्पित्तं तद्र सं शोणितं नयेत् यत्पित्तं नेत्रयुगले रूपदर्शनकारि तत् यत्पित्तं हृदये तिष्ठेन्मेधाप्रज्ञाकरं च तत् पाचकं भ्राजकं चैव रञ्जकालोचके तथा साधकं चेति पञ्चैव पित्तनामान्यनुक्रमात्

dṛśyaṃ yakṛti yatpittaṃ tadra saṃ śoṇitaṃ nayet yatpittaṃ netrayugale rūpadarśanakāri tat yatpittaṃ hṛdaye tiṣṭhenmedhāprajñākaraṃ ca tat pācakaṃ bhrājakaṃ caiva rañjakālocake tathā sādhakaṃ ceti pañcaiva pittanāmānyanukramāt

कफस्य विवरणं कर्माणि च कफः स्निग्धो गुरुः श्वेतः पिच्छिलः शीतलस्तथा तमोगुणाधिकः स्वादुर्विदग्धो लवणो भवेत्

kaphasya vivaraṇaṃ karmāṇi ca kaphaḥ snigdho guruḥ śvetaḥ picchilaḥ śītalastathā tamoguṇādhikaḥ svādurvidagdho lavaṇo bhavet

कफस्य स्थाननामकथनम् कफश्चामाशये मूर्ध्नि कण्ठे हृदि च संधिषु तिष्ठन्करोति देहस्य स्थैर्यं सर्वाङ्गपाटवम्

kaphasya sthānanāmakathanam kaphaścāmāśaye mūrdhni kaṇṭhe hṛdi ca saṃdhiṣu tiṣṭhankaroti dehasya sthairyaṃ sarvāṅgapāṭavam

क्लेदनः स्नेहनश्चैव रसनश्चावलम्बनः श्लेष्मकश्चेति नामानि कफस्योक्तान्यनुक्रमात्

kledanaḥ snehanaścaiva rasanaścāvalambanaḥ śleṣmakaśceti nāmāni kaphasyoktānyanukramāt

स्नायोर्विवरणम् स्नायवो बन्धनं प्रोक्ता देहे मांसास्थिमेदसाम्

snāyorvivaraṇam snāyavo bandhanaṃ proktā dehe māṃsāsthimedasām

सन्धेर्विवरणम् सन्धयश्चाङ्गसन्धानाद्देहे प्रोक्ताः कफान्विताः

sandhervivaraṇam sandhayaścāṅgasandhānāddehe proktāḥ kaphānvitāḥ

अस्थ्नो विवरणम् आधारश्च तथा सारः कायेऽस्थीनि बुधा विदुः

asthno vivaraṇam ādhāraśca tathā sāraḥ kāye'sthīni budhā viduḥ

मर्मणो विवरणम् मर्माणि जीवाधाराणि प्रायेण मुनयो जगुः

marmaṇo vivaraṇam marmāṇi jīvādhārāṇi prāyeṇa munayo jaguḥ

शिराविवरणम् सन्धिबन्धनकारिण्यो दोषधातुवहाः शिराः

śirāvivaraṇam sandhibandhanakāriṇyo doṣadhātuvahāḥ śirāḥ

धमनीविवरणम् धमन्यो रसवाहिन्यो धमन्ति पवनं तनौ

dhamanīvivaraṇam dhamanyo rasavāhinyo dhamanti pavanaṃ tanau

मांसपेशीविवरणम् मांसपेश्यो बलाय स्युरवष्टम्भाय देहिनाम्

māṃsapeśīvivaraṇam māṃsapeśyo balāya syuravaṣṭambhāya dehinām

कण्डराविवरणम् प्रसारणाकुञ्चनयोरङ्गानां कण्डरा मताः

kaṇḍarāvivaraṇam prasāraṇākuñcanayoraṅgānāṃ kaṇḍarā matāḥ

रन्ध्रविवरणम् नासानयनकर्णानां द्वे द्वे रन्ध्रे प्रकीर्त्तिते मेहनापानवक्त्राणामेकैकं रन्ध्रमुच्यते दशमं मस्तके प्रोक्तं रन्ध्राणीति नृणां विदुः स्त्रीणां त्रीण्यधिकानि स्युः स्तनयोर्गर्भवर्त्मनः सूक्ष्मच्छिद्रा णि चान्यानि मतानि त्वचि जन्मिनाम्

randhravivaraṇam nāsānayanakarṇānāṃ dve dve randhre prakīrttite mehanāpānavaktrāṇāmekaikaṃ randhramucyate daśamaṃ mastake proktaṃ randhrāṇīti nṛṇāṃ viduḥ strīṇāṃ trīṇyadhikāni syuḥ stanayorgarbhavartmanaḥ sūkṣmacchidrā ṇi cānyāni matāni tvaci janminām

फुफ्फुसप्लीहयकृतां विवरणम् तद्वामे फुफ्फुसं प्लीहा दक्षिणे च यकृन्मतम् उदानवायोराधारः फुफ्फुसं प्रोच्यते बुधैः रक्तवाहिशिरामूलं प्लीहा ख्याता महर्षिभिः यकृद्र ञ्जकपित्तस्य स्थानं रक्तस्य संश्रयः

phuphphusaplīhayakṛtāṃ vivaraṇam tadvāme phuphphusaṃ plīhā dakṣiṇe ca yakṛnmatam udānavāyorādhāraḥ phuphphusaṃ procyate budhaiḥ raktavāhiśirāmūlaṃ plīhā khyātā maharṣibhiḥ yakṛdra ñjakapittasya sthānaṃ raktasya saṃśrayaḥ

तिल क्लिओ!मइ! वर्णनम् जलवाहिशिरामूलं तृष्णाऽच्छादनकं तिलम्

tila klio!mai! varṇanam jalavāhiśirāmūlaṃ tṛṣṇā'cchādanakaṃ tilam

वृक्कवर्णनम् वृक्कौ तुष्टिकरौ प्रोक्तौ जठरस्थस्य मेदसः

vṛkkavarṇanam vṛkkau tuṣṭikarau proktau jaṭharasthasya medasaḥ

वृषणलिङ्गयोर्वर्णनम् वीर्यवाहिशिराधारौ वृषणौ पौरुषावहौ गर्भाधानकरं लिङ्गमयनं वीर्यमूत्रयोः

vṛṣaṇaliṅgayorvarṇanam vīryavāhiśirādhārau vṛṣaṇau pauruṣāvahau garbhādhānakaraṃ liṅgamayanaṃ vīryamūtrayoḥ

हृदयवर्णनम् हृदयं चेतनास्थानमोजसश्चाश्रयो मतम्

hṛdayavarṇanam hṛdayaṃ cetanāsthānamojasaścāśrayo matam

शरीरपोषणव्यापारनिर्देशः शिरा धमन्यो नाभिस्थाः सर्वा व्याप्य स्थितास्तनुम् पुष्णन्ति चानिशं वायोः संयोगात्सर्वधातुभिः

śarīrapoṣaṇavyāpāranirdeśaḥ śirā dhamanyo nābhisthāḥ sarvā vyāpya sthitāstanum puṣṇanti cāniśaṃ vāyoḥ saṃyogātsarvadhātubhiḥ

प्राणवायोः शरीरव्यापारनिर्देशः नाभिस्थः प्राणपवनः स्पृष्ट्वा हृत्कमलान्तरम् कण्ठाद्बहिर्विनिर्याति पातुं विष्णुपदामृतम् पीत्वा चाम्बरपीयूषं पुनरायाति वेगतः प्रीणयन्देहमखिलं जीवयञ्जठरानलम्

prāṇavāyoḥ śarīravyāpāranirdeśaḥ nābhisthaḥ prāṇapavanaḥ spṛṣṭvā hṛtkamalāntaram kaṇṭhādbahirviniryāti pātuṃ viṣṇupadāmṛtam pītvā cāmbarapīyūṣaṃ punarāyāti vegataḥ prīṇayandehamakhilaṃ jīvayañjaṭharānalam

आयुषो मृत्योश्च स्वरूपम् शरीरप्राणयोरेवं संयोगादायुरुच्यते कालेन तद्वियोगाच्च पञ्चत्वं कथ्यते बुधैः

āyuṣo mṛtyośca svarūpam śarīraprāṇayorevaṃ saṃyogādāyurucyate kālena tadviyogācca pañcatvaṃ kathyate budhaiḥ

तत्र वैद्यानां कृते कर्त्तव्यकर्मोपदेशः न जन्तुः कश्चिदमरः पृथिव्यां जायते क्वचित् अतो मृत्युरवार्यः स्यात्किन्तु रोगान्निवारयेत्

tatra vaidyānāṃ kṛte karttavyakarmopadeśaḥ na jantuḥ kaścidamaraḥ pṛthivyāṃ jāyate kvacit ato mṛtyuravāryaḥ syātkintu rogānnivārayet

रोगनिवारणे साध्यादिभेदनिर्देशः याप्यत्वं याति साध्यस्तु याप्यो गच्छत्यसाध्यताम् जीवितं हन्त्यसाध्यस्तु नरस्याप्रतिकारिणः

roganivāraṇe sādhyādibhedanirdeśaḥ yāpyatvaṃ yāti sādhyastu yāpyo gacchatyasādhyatām jīvitaṃ hantyasādhyastu narasyāpratikāriṇaḥ

धर्मादिसाधनतनो रक्षानिर्देशः धर्मार्थकाममोक्षाणां शरीरं साधनं यतः अतो रुग्भ्यस्तनुं रक्षेन्नरः कर्मविपाकवित् दोषाणां साम्यस्य वैषम्यस्य च फलम् धातवस्तन्मला दोषा नाशयन्त्यसमास्तनुम् समाः सुखाय विज्ञेया बलायोपचयाय च

dharmādisādhanatano rakṣānirdeśaḥ dharmārthakāmamokṣāṇāṃ śarīraṃ sādhanaṃ yataḥ ato rugbhyastanuṃ rakṣennaraḥ karmavipākavit doṣāṇāṃ sāmyasya vaiṣamyasya ca phalam dhātavastanmalā doṣā nāśayantyasamāstanum samāḥ sukhāya vijñeyā balāyopacayāya ca

सृष्टिक्रमः जगद्योनेरनिच्छस्य चिदानन्दैकरूपिणः पुंसोऽस्ति प्रकृतिर्नित्या प्रतिच्छायेव भास्वतः

sṛṣṭikramaḥ jagadyoneranicchasya cidānandaikarūpiṇaḥ puṃso'sti prakṛtirnityā praticchāyeva bhāsvataḥ

प्रकृतिपुरुषयोगेन सृष्ट्युत्पत्तिनिर्देशः अचेतनाऽपि चैतन्ययोगेन परमात्मनः अकरोद्विश्वमखिलमनित्यं नाटकाकृति

prakṛtipuruṣayogena sṛṣṭyutpattinirdeśaḥ acetanā'pi caitanyayogena paramātmanaḥ akarodviśvamakhilamanityaṃ nāṭakākṛti

बुद्धिसत्त्वाहङ्कारयोरुत्पत्तिनिर्देशः प्रकृतिर्विश्वजननी पूर्वं बुद्धिमजीजनत् इच्छामयीं महद्रू पामहङ्कारस्ततोऽभवत् त्रिविधः सोऽपि सञ्जातो रजः सत्त्वतमोगुणैः

buddhisattvāhaṅkārayorutpattinirdeśaḥ prakṛtirviśvajananī pūrvaṃ buddhimajījanat icchāmayīṃ mahadrū pāmahaṅkārastato'bhavat trividhaḥ so'pi sañjāto rajaḥ sattvatamoguṇaiḥ

त्रिगुणात्मकाहङ्कारस्य कार्याणि तस्मात्सत्त्वरजोयुक्तादिन्द्रि याणि दशाभवन् मनश्च जातं तान्याहुः श्रोत्रत्वङ्नयनं तथा

triguṇātmakāhaṅkārasya kāryāṇi tasmātsattvarajoyuktādindri yāṇi daśābhavan manaśca jātaṃ tānyāhuḥ śrotratvaṅnayanaṃ tathā

जिह्वाघ्राणवचोहस्तपादोपस्थगुदानि च पञ्च बुद्धीन्द्रि याण्याहुः प्राक्तनानीतराणि च कर्मेन्द्रि याणि पञ्च्व कथ्यन्ते सूक्ष्मबुद्धिभिः

jihvāghrāṇavacohastapādopasthagudāni ca pañca buddhīndri yāṇyāhuḥ prāktanānītarāṇi ca karmendri yāṇi pañcva kathyante sūkṣmabuddhibhiḥ

तन्मात्रपञ्चकोत्पत्तिनिर्देशः तमः सत्त्वगुणोत्कृष्टादहङ्कारादथाभवत् तन्मात्रपञ्चकं तस्य नामान्युक्तानि सूरिभिः शब्दतन्मात्रकं स्पर्शतन्मात्रं रूपमात्रकम् रसतन्मात्रकं गन्धतन्मात्रं चेति तद्विदुः

tanmātrapañcakotpattinirdeśaḥ tamaḥ sattvaguṇotkṛṣṭādahaṅkārādathābhavat tanmātrapañcakaṃ tasya nāmānyuktāni sūribhiḥ śabdatanmātrakaṃ sparśatanmātraṃ rūpamātrakam rasatanmātrakaṃ gandhatanmātraṃ ceti tadviduḥ

भूतपञ्चकस्योत्पत्तिनामनिर्देशः तन्मात्रपञ्चकात्तस्मात्संजातं भूतपञ्चकम् व्योमानिलानलजलक्षोणीरूपं च तन्मतम्

bhūtapañcakasyotpattināmanirdeśaḥ tanmātrapañcakāttasmātsaṃjātaṃ bhūtapañcakam vyomānilānalajalakṣoṇīrūpaṃ ca tanmatam

तन्मात्राणां विशेषाः शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसगन्धावनुक्रमात् तन्मात्राणां विशेषाः स्युः स्थूलभावमुपागताः

tanmātrāṇāṃ viśeṣāḥ śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca rasagandhāvanukramāt tanmātrāṇāṃ viśeṣāḥ syuḥ sthūlabhāvamupāgatāḥ

इन्द्रि याणां विषयाः बुद्धीन्द्रि याणां पञ्चैव शब्दाद्या विषया मताः

indri yāṇāṃ viṣayāḥ buddhīndri yāṇāṃ pañcaiva śabdādyā viṣayā matāḥ

कर्मेन्द्रि याणां विषया भाषादानविहारिताः आनन्दोत्सर्गकौ चैव कथितास्तत्त्वदर्शिभिः

karmendri yāṇāṃ viṣayā bhāṣādānavihāritāḥ ānandotsargakau caiva kathitāstattvadarśibhiḥ

चतुर्विंशतितत्त्ववर्णनम् तत्र प्रथमतत्त्वस्य प्रकृतेर्नामनिर्देशः प्रधानं प्रकृतिः शक्तिर्नित्या चाविकृतिस्तथा एतानि तस्या नामानि शिवमाश्रित्य या स्थिता

caturviṃśatitattvavarṇanam tatra prathamatattvasya prakṛternāmanirdeśaḥ pradhānaṃ prakṛtiḥ śaktirnityā cāvikṛtistathā etāni tasyā nāmāni śivamāśritya yā sthitā

प्रकृतिविकृतिसंज्ञकस्य तत्त्वसप्तकस्य निर्देशः महानहङ्कृतिः पञ्चतन्मात्राणि पृथक्पृथक् प्रकृतिर्विकृतिश्चैव सप्तैतानि बुधा जगुः

prakṛtivikṛtisaṃjñakasya tattvasaptakasya nirdeśaḥ mahānahaṅkṛtiḥ pañcatanmātrāṇi pṛthakpṛthak prakṛtirvikṛtiścaiva saptaitāni budhā jaguḥ

दशेन्द्रि याणि चित्तं च महाभूतानि पञ्च च विकाराः षोडश ज्ञेयाः सर्वं व्याप्य जगत्स्थिताः

daśendri yāṇi cittaṃ ca mahābhūtāni pañca ca vikārāḥ ṣoḍaśa jñeyāḥ sarvaṃ vyāpya jagatsthitāḥ

जीवस्वरूपनिर्देशः एवं चतुर्विंशतिभिस्तत्त्वैः सिद्धे वपुर्गृहे जीवात्मा नियतो नित्यो वसति स्वान्तदूतवान्

jīvasvarūpanirdeśaḥ evaṃ caturviṃśatibhistattvaiḥ siddhe vapurgṛhe jīvātmā niyato nityo vasati svāntadūtavān

स देही कथ्यते पापपुण्यदुःखसुखादिभिः व्याप्तो बद्धश्च मनसा कृत्रिमैः कर्मबन्धनैः

sa dehī kathyate pāpapuṇyaduḥkhasukhādibhiḥ vyāpto baddhaśca manasā kṛtrimaiḥ karmabandhanaiḥ

देहिनो बन्धनानि कामक्रोधौ लोभमोहावहङ्कारश्च पञ्चमः दशेन्द्रि याणि बुद्धिश्च तस्य बन्धाय देहिनः

dehino bandhanāni kāmakrodhau lobhamohāvahaṅkāraśca pañcamaḥ daśendri yāṇi buddhiśca tasya bandhāya dehinaḥ

जीवस्य बन्धमोक्षयोर्दुःखसुखयोर्निर्देशः आप्नोति बन्धमज्ञानादात्मज्ञानाच्च मुच्यते तद्दुःखयोगकृद्व्याधिरारोग्यं तत्सुखावहम्

jīvasya bandhamokṣayorduḥkhasukhayornirdeśaḥ āpnoti bandhamajñānādātmajñānācca mucyate tadduḥkhayogakṛdvyādhirārogyaṃ tatsukhāvaham

अथ षष्ठोऽध्यायः

तत्र आहारादिगतिकथनम् आहारस्य पाकक्रमनिर्देशः यात्यामाशयमाहारः पूर्वं प्राणानिलेरितः माधुर्यं फेनभावं च षड्रसोऽपि लभेत सः

tatra āhārādigatikathanam āhārasya pākakramanirdeśaḥ yātyāmāśayamāhāraḥ pūrvaṃ prāṇānileritaḥ mādhuryaṃ phenabhāvaṃ ca ṣaḍraso'pi labheta saḥ

आहारस्याम्लभाव ग्रहणीनयन कटुभावानां निर्देशः अथ पाचकपित्तेन विदग्धश्चाम्लतां व्रजेत् ततः समानमरुता ग्रहणीमभिनीयते ग्रहण्यां पच्यते कोष्ठवह्विना जायते कटुः

āhārasyāmlabhāva grahaṇīnayana kaṭubhāvānāṃ nirdeśaḥ atha pācakapittena vidagdhaścāmlatāṃ vrajet tataḥ samānamarutā grahaṇīmabhinīyate grahaṇyāṃ pacyate koṣṭhavahvinā jāyate kaṭuḥ

आहारस्य रसामावस्थयोनिर्देशः रसो भवति संपक्वादपक्वादामसंभवः

āhārasya rasāmāvasthayonirdeśaḥ raso bhavati saṃpakvādapakvādāmasaṃbhavaḥ

परिपक्वस्य रसस्य कार्याणि वह्नेर्बलेन माधुर्यं स्निग्धतां याति तद्र सः पुष्णाति धातूनखिलान्सम्यक्पक्वोऽमृतोपमः

paripakvasya rasasya kāryāṇi vahnerbalena mādhuryaṃ snigdhatāṃ yāti tadra saḥ puṣṇāti dhātūnakhilānsamyakpakvo'mṛtopamaḥ

आमरसस्य कार्याणि मन्दबह्निविदग्धश्च कटुश्चाम्लो भवेद्र सः विषभावं व्रजेद्वाऽपि कुर्याद्वा रोगसंकरम्

āmarasasya kāryāṇi mandabahnividagdhaśca kaṭuścāmlo bhavedra saḥ viṣabhāvaṃ vrajedvā'pi kuryādvā rogasaṃkaram

आहारस्य सारमलपदार्थयोर्निर्देशादिकम् आहारस्य रसः सारः सारहीनो मलद्र वः शिराभिस्तज्जलं नीतं वस्तौ मूत्रत्वमाप्नुयात्

āhārasya sāramalapadārthayornirdeśādikam āhārasya rasaḥ sāraḥ sārahīno maladra vaḥ śirābhistajjalaṃ nītaṃ vastau mūtratvamāpnuyāt

तत्किट्टं च मलं ज्ञेयं तिष्ठेत्पक्वाशये च तत् वलित्रितयमार्गेण यात्यपानेन नोदितम् प्रवाहिणी सर्जनी च ग्राहिकेति वलित्रयम्

tatkiṭṭaṃ ca malaṃ jñeyaṃ tiṣṭhetpakvāśaye ca tat valitritayamārgeṇa yātyapānena noditam pravāhiṇī sarjanī ca grāhiketi valitrayam

रसस्य रक्तत्वनिर्देशः रसस्तु हृदयं याति समान मरुतेरितः रञ्जितः पाचितस्तत्र पित्तेनायाति रक्तताम्

rasasya raktatvanirdeśaḥ rasastu hṛdayaṃ yāti samāna maruteritaḥ rañjitaḥ pācitastatra pittenāyāti raktatām

रक्तस्य प्राधान्यस्वरूपयोर्निर्देशः रक्तं सर्वशरीरस्थं जीवस्याधारमुत्तमम् स्निग्धं गुरु चलं स्वादु विदग्धं पित्तवद्भवेत्

raktasya prādhānyasvarūpayornirdeśaḥ raktaṃ sarvaśarīrasthaṃ jīvasyādhāramuttamam snigdhaṃ guru calaṃ svādu vidagdhaṃ pittavadbhavet

रसादिधातूनां पाकक्रमः पाचिताः पित्ततापेन रसाद्या धातवः क्रमात् शुक्रत्वं यान्ति मासेन तथा स्त्रीणां रजो भवेत्

rasādidhātūnāṃ pākakramaḥ pācitāḥ pittatāpena rasādyā dhātavaḥ kramāt śukratvaṃ yānti māsena tathā strīṇāṃ rajo bhavet

गर्भोत्पत्तिनिर्देशः कामान्मिथुनसंयोगे शुद्धशोणितशुक्रजः गर्भःसंजायते नार्याः स जातो बाल उच्यते

garbhotpattinirdeśaḥ kāmānmithunasaṃyoge śuddhaśoṇitaśukrajaḥ garbhaḥsaṃjāyate nāryāḥ sa jāto bāla ucyate

स्त्रीपुंनपुंसकोत्पत्तौ हेतुनिर्देशः आधिक्ये रजसः कन्या पुत्रः शुक्राधिके भवेत् नपुंसकं समत्वेन यथेच्छा पारमेश्वरी

strīpuṃnapuṃsakotpattau hetunirdeśaḥ ādhikye rajasaḥ kanyā putraḥ śukrādhike bhavet napuṃsakaṃ samatvena yathecchā pārameśvarī

बालस्यौषधमात्रानिर्देशः बालस्य प्रथमे मासि देया भेषजरक्तिका

bālasyauṣadhamātrānirdeśaḥ bālasya prathame māsi deyā bheṣajaraktikā

अवलेहीकृतैकैव क्षीरक्षौद्र सिताघृतैः वर्धयेत्तावदेकैका यावद्भवति वत्सरः

avalehīkṛtaikaiva kṣīrakṣaudra sitāghṛtaiḥ vardhayettāvadekaikā yāvadbhavati vatsaraḥ

माषैर्वृद्धिस्तदूर्ध्वं स्याद्यावत्षोडशवत्सरः ततः स्थिरा भयेत्तावद्यावद्वर्षाणि सप्ततिः

māṣairvṛddhistadūrdhvaṃ syādyāvatṣoḍaśavatsaraḥ tataḥ sthirā bhayettāvadyāvadvarṣāṇi saptatiḥ

ततो बालकवन्मात्रा ह्रासनीया शनैः शनैः मात्रेयं कल्कचूर्णानां कषायाणां चतुर्गुणा

tato bālakavanmātrā hrāsanīyā śanaiḥ śanaiḥ mātreyaṃ kalkacūrṇānāṃ kaṣāyāṇāṃ caturguṇā

आजन्म सात्म्यकर्माणि अञ्जनं च तथा लेपः स्नानमभ्यङ्गकर्म च वमनं प्रतिमर्शश्च जन्मप्रभृति शस्यते

ājanma sātmyakarmāṇi añjanaṃ ca tathā lepaḥ snānamabhyaṅgakarma ca vamanaṃ pratimarśaśca janmaprabhṛti śasyate

वयोऽनुसारेण कवलादि योजना निर्देशः कवलः पञ्चमाद्वर्षादष्टमान्नस्यकर्म च विरेकः षोडशाद्वर्षाद्विंशतेश्चैव मैथुनम्

vayo'nusāreṇa kavalādi yojanā nirdeśaḥ kavalaḥ pañcamādvarṣādaṣṭamānnasyakarma ca virekaḥ ṣoḍaśādvarṣādviṃśateścaiva maithunam

बाल्यादीनां ह्राससमयनिर्देशः बाल्यं वृद्धिश्छविर्मेधा त्वग्दृष्टिः शुक्रविक्रमौ बुद्धिः कर्मेन्द्रि यं चेतो जीवितं दशतो ह्र्रसेत्

bālyādīnāṃ hrāsasamayanirdeśaḥ bālyaṃ vṛddhiśchavirmedhā tvagdṛṣṭiḥ śukravikramau buddhiḥ karmendri yaṃ ceto jīvitaṃ daśato hrraset

वातप्रकृतिलक्षणम् अल्पकेशः कृशो रूक्षो वाचालश्चलमानसः आकाशचारी स्वप्नेषु वातप्रकृतिको नरः

vātaprakṛtilakṣaṇam alpakeśaḥ kṛśo rūkṣo vācālaścalamānasaḥ ākāśacārī svapneṣu vātaprakṛtiko naraḥ

पित्तप्रकृतिलक्षणम् अकालपलितैर्व्याप्तो धीमान्स्वेदी च रोषणः स्वप्नेषु ज्योतिषां द्र ष्टा पित्तप्रकृतिको नरः

pittaprakṛtilakṣaṇam akālapalitairvyāpto dhīmānsvedī ca roṣaṇaḥ svapneṣu jyotiṣāṃ dra ṣṭā pittaprakṛtiko naraḥ

श्लेष्मप्रकृतिलक्षणम् गम्भीरबुद्धिः स्थूलाङ्गः स्निग्धकेशो महाबलः स्वप्ने जलाशयालोकी श्लेष्मप्रकृतिको नरः

śleṣmaprakṛtilakṣaṇam gambhīrabuddhiḥ sthūlāṅgaḥ snigdhakeśo mahābalaḥ svapne jalāśayālokī śleṣmaprakṛtiko naraḥ

द्विदोषत्रिदोषप्रकृतिलक्षणे ज्ञातव्या मिश्रचिह्नैश्च द्वित्रिदोषोल्बणा नराः

dvidoṣatridoṣaprakṛtilakṣaṇe jñātavyā miśracihnaiśca dvitridoṣolbaṇā narāḥ

निद्रा मूर्च्छाभ्रान्तितन्द्रा लक्षणानि तमः कफाभ्यां निद्रा स्यान्मूर्च्छा पित्ततमोभवा रजः पित्तानिलैर्भ्रान्तिस्तन्द्रा श्लेष्मतमोऽनिलैः

nidrā mūrcchābhrāntitandrā lakṣaṇāni tamaḥ kaphābhyāṃ nidrā syānmūrcchā pittatamobhavā rajaḥ pittānilairbhrāntistandrā śleṣmatamo'nilaiḥ

ग्लान्यालस्ययोर्लक्षणे ग्लानिरोजःक्षयाद् दुःखादजीर्णाच्च श्रमाद्भवेत् यः सामर्थ्येऽप्यनुत्साहस्तदालस्यमुदीर्यते

glānyālasyayorlakṣaṇe glānirojaḥkṣayād duḥkhādajīrṇācca śramādbhavet yaḥ sāmarthye'pyanutsāhastadālasyamudīryate

जृम्भालक्षणम् चैतन्यशिथिलत्वाद्यः पीत्वैकं श्वासमुद्वमेत् विदीर्णवदनः श्वासं जृम्भा सा कथ्यते बुधैः छिक्कालक्षणम् उदानप्राणयोरूर्ध्वं योगान्मौलिकफस्रवात् शब्दः संजायते नस्तः क्षुतं तत्कथ्यते बुधैः उद्गारलक्षणम् उदानकोपादाहारसुस्थिरत्वाच्च यद्भवेत् पवनस्योर्द्ध्वगमनं तमुद्गारं प्रचक्षते

jṛmbhālakṣaṇam caitanyaśithilatvādyaḥ pītvaikaṃ śvāsamudvamet vidīrṇavadanaḥ śvāsaṃ jṛmbhā sā kathyate budhaiḥ chikkālakṣaṇam udānaprāṇayorūrdhvaṃ yogānmaulikaphasravāt śabdaḥ saṃjāyate nastaḥ kṣutaṃ tatkathyate budhaiḥ udgāralakṣaṇam udānakopādāhārasusthiratvācca yadbhavet pavanasyorddhvagamanaṃ tamudgāraṃ pracakṣate

अथ सप्तमोऽध्यायः

रोगगणनाध्यायः रोगगणनाप्रतिज्ञा रोगाणां गणना पूर्वं मुनिभिर्या प्रकीर्त्तिता मयाऽत्र प्रोच्यते सैव तद्भेदा बहवो मताः

rogagaṇanādhyāyaḥ rogagaṇanāpratijñā rogāṇāṃ gaṇanā pūrvaṃ munibhiryā prakīrttitā mayā'tra procyate saiva tadbhedā bahavo matāḥ

ज्वरभेदाः पञ्चविंशतिरुद्दिष्टा ज्वरास्तद्भेद उच्यते पृथग्दोषैस्तथा द्वन्द्वभेदेन त्रिविधः स्मृतः एकश्च सन्निपातेन तद्भेदा बहवः स्मृताः

jvarabhedāḥ pañcaviṃśatiruddiṣṭā jvarāstadbheda ucyate pṛthagdoṣaistathā dvandvabhedena trividhaḥ smṛtaḥ ekaśca sannipātena tadbhedā bahavaḥ smṛtāḥ

विषमागन्तुज्वरयोर्भेदाः प्रायशः सन्निपातेन पञ्चस्युर्विषमज्वराः सन्ततः सततश्चैव अन्येद्युष्कस्तृतीयकः

viṣamāgantujvarayorbhedāḥ prāyaśaḥ sannipātena pañcasyurviṣamajvarāḥ santataḥ satataścaiva anyedyuṣkastṛtīyakaḥ

चातुर्थिकश्च पञ्च्ते कीर्त्तिता विषमज्वराः तथाऽगन्तुज्वरोऽप्येकस्त्रयोदशविधो मतः

cāturthikaśca pañcte kīrttitā viṣamajvarāḥ tathā'gantujvaro'pyekastrayodaśavidho mataḥ

अभिचारग्रहावेशशापैरागन्तुकस्त्रिधा श्रमाच्छेदात्क्षताद्दाहाच्चतुर्द्धाघातजो ज्वरः

abhicāragrahāveśaśāpairāgantukastridhā śramācchedātkṣatāddāhāccaturddhāghātajo jvaraḥ

कामाद्भीतेः शुचो रोषाद्विषादौषधगन्धतः अभिषङ्गज्वराः षट्स्युरेवं ज्वरविनिश्चयः

kāmādbhīteḥ śuco roṣādviṣādauṣadhagandhataḥ abhiṣaṅgajvarāḥ ṣaṭsyurevaṃ jvaraviniścayaḥ

अतीसारग्रहणीप्रवाहिकाणां भेदाः पृथक्त्रिदोषैः सर्वैश्च शोकादामाद्भयादपि अतीसारः सप्तधा स्याद् ग्रहणी पञ्चधा मता

atīsāragrahaṇīpravāhikāṇāṃ bhedāḥ pṛthaktridoṣaiḥ sarvaiśca śokādāmādbhayādapi atīsāraḥ saptadhā syād grahaṇī pañcadhā matā

पृथग्दोषैः सन्निपातात्तथा चामेन पञ्चमी प्रवाहिका चतुर्द्धा स्यात्पृथग्दोषैस्तथाऽस्रतः

pṛthagdoṣaiḥ sannipātāttathā cāmena pañcamī pravāhikā caturddhā syātpṛthagdoṣaistathā'srataḥ

अजीर्णालसयोर्भेदाः अजीर्णं त्रिविधं प्रोक्तं विष्टब्धं वायुना मतम्

ajīrṇālasayorbhedāḥ ajīrṇaṃ trividhaṃ proktaṃ viṣṭabdhaṃ vāyunā matam

पित्ताद्विदग्धं विज्ञेयं कफेनामं तदुच्यते विषाजीर्णं रसादेकं दोषैः स्यादलसस्त्रिधा

pittādvidagdhaṃ vijñeyaṃ kaphenāmaṃ taducyate viṣājīrṇaṃ rasādekaṃ doṣaiḥ syādalasastridhā

विषूचीदण्डकालसकविलम्बिकानां भेदाः विषूची त्रिविधा प्रोक्ता दोषैः सा स्यात्पृथक्पृथक् दण्डकालसकश्चैव एकैव स्याद्विलम्बिका

viṣūcīdaṇḍakālasakavilambikānāṃ bhedāḥ viṣūcī trividhā proktā doṣaiḥ sā syātpṛthakpṛthak daṇḍakālasakaścaiva ekaiva syādvilambikā

अर्शश्चर्मकीलयोर्भेदाः अर्शांसि षड्विधान्याहुर्वातपित्तकफास्रतः सन्निपाताच्च संसर्गात्तेषां भेदो द्विधा स्मृतः

arśaścarmakīlayorbhedāḥ arśāṃsi ṣaḍvidhānyāhurvātapittakaphāsrataḥ sannipātācca saṃsargātteṣāṃ bhedo dvidhā smṛtaḥ

सहजोत्तरजन्मभ्यां तथा शुष्कार्द्र भेदतः त्रिधैव चर्मकीलानि वातात्पित्तात्कफादपि

sahajottarajanmabhyāṃ tathā śuṣkārdra bhedataḥ tridhaiva carmakīlāni vātātpittātkaphādapi

कृमिभेदाः एकविंशतिभेदेन कृमयः स्युर्द्विधा च ते बाह्यास्तथाऽभ्यन्तराः स्युस्तेषु यूका बहिश्चराः

kṛmibhedāḥ ekaviṃśatibhedena kṛmayaḥ syurdvidhā ca te bāhyāstathā'bhyantarāḥ syusteṣu yūkā bahiścarāḥ

लिक्षाश्चान्येऽन्तरचराः कफात्ते हृदयादकाः अन्त्रादा उदरावेष्टाश्चुरवश्च महागुदाः

likṣāścānye'ntaracarāḥ kaphātte hṛdayādakāḥ antrādā udarāveṣṭāścuravaśca mahāgudāḥ

सुगन्धा दर्भकुसुमास्तथा रक्ताच्च मातरः सौरसा लोमविध्वंसा रोमद्वीपा उदुम्बराः

sugandhā darbhakusumāstathā raktācca mātaraḥ saurasā lomavidhvaṃsā romadvīpā udumbarāḥ

केशादाश्च तथैवान्ये शकृज्जाता मकेरुकाः लेलिहाश्च सशूलाश्च सौसुरादाः ककेरुकाः

keśādāśca tathaivānye śakṛjjātā makerukāḥ lelihāśca saśūlāśca sausurādāḥ kakerukāḥ

तथाऽन्य कफरक्ताभ्यां संजातः स्नायुकः स्मृतः व्रणस्य कृमयश्चान्ये विषमा बाह्ययोनयः

tathā'nya kapharaktābhyāṃ saṃjātaḥ snāyukaḥ smṛtaḥ vraṇasya kṛmayaścānye viṣamā bāhyayonayaḥ

पाण्डुरोगकामलयोर्भेदाः पाण्डुरोगाश्च पञ्च स्युर्वातपित्तकफैस्त्रिधा त्रिदोषैर्मृत्तिकाभिश्च तथैका कामला स्मृता स्यात्कुम्भकामला चैका तथैकं च हलीमकम्

pāṇḍurogakāmalayorbhedāḥ pāṇḍurogāśca pañca syurvātapittakaphaistridhā tridoṣairmṛttikābhiśca tathaikā kāmalā smṛtā syātkumbhakāmalā caikā tathaikaṃ ca halīmakam

रक्तपित्तभेदाः रक्तपित्तं त्रिधा प्रोक्तमूर्ध्वगं कफसंभवम् अधोगं मारुतं ज्ञेयं तद्द्वयेन द्विमार्गगम्

raktapittabhedāḥ raktapittaṃ tridhā proktamūrdhvagaṃ kaphasaṃbhavam adhogaṃ mārutaṃ jñeyaṃ taddvayena dvimārgagam

कासभेदाः कासाः पञ्च समुद्दिष्टास्ते त्रयः स्युस्त्रिभिर्मलैः उरः क्षताच्चतुर्थः स्यात्क्षयाद्धातोश्च पञ्चमः

kāsabhedāḥ kāsāḥ pañca samuddiṣṭāste trayaḥ syustribhirmalaiḥ uraḥ kṣatāccaturthaḥ syātkṣayāddhātośca pañcamaḥ

क्षयभेदाः क्षयाः पञ्चैव विज्ञेयास्त्रिभिर्दोषैस्त्रयश्च ते चतुर्थः सन्निपातेन पञ्चमः स्यादुरःक्षतात्

kṣayabhedāḥ kṣayāḥ pañcaiva vijñeyāstribhirdoṣaistrayaśca te caturthaḥ sannipātena pañcamaḥ syāduraḥkṣatāt

शोषभेदाः शोषाः स्युः षट्प्रकारेण स्त्रीप्रसङ्गाच्छुचो व्रणात् अध्वश्रमाच्च व्यायामाद् बार्धक्यादपि जायते

śoṣabhedāḥ śoṣāḥ syuḥ ṣaṭprakāreṇa strīprasaṅgācchuco vraṇāt adhvaśramācca vyāyāmād bārdhakyādapi jāyate

श्वासभेदाः श्वासाश्च पञ्च विज्ञेयाः क्षुद्र ः! स्यात्तमकस्तथा ऊर्ध्वश्वासो महाश्वासच्छिन्नश्वासश्च पञ्चमः

śvāsabhedāḥ śvāsāśca pañca vijñeyāḥ kṣudra ḥ! syāttamakastathā ūrdhvaśvāso mahāśvāsacchinnaśvāsaśca pañcamaḥ

हिक्काभेदाः कथिताः पञ्च हिक्कास्तु तास्तु क्षुद्रा ऽन्नजा तथा गम्भीरा यमला चैव महती पञ्चमी तथा

hikkābhedāḥ kathitāḥ pañca hikkāstu tāstu kṣudrā 'nnajā tathā gambhīrā yamalā caiva mahatī pañcamī tathā

अग्निविकारभेदाः चत्वारोऽग्नेर्विकाराः स्युर्विषमो वातसम्भवः तीक्ष्णः पित्तात्कफान्मन्दो भस्मको वातपित्तयोः

agnivikārabhedāḥ catvāro'gnervikārāḥ syurviṣamo vātasambhavaḥ tīkṣṇaḥ pittātkaphānmando bhasmako vātapittayoḥ

अरोचकभेदाः पञ्चैवारोचका ज्ञेया वातपित्तकफैस्त्रिधा सन्निपातान्मनस्तापात् छर्दिभेदाः छर्दयः सप्तधा मताः

arocakabhedāḥ pañcaivārocakā jñeyā vātapittakaphaistridhā sannipātānmanastāpāt chardibhedāḥ chardayaḥ saptadhā matāḥ

त्रिभिर्दोषैः पृथक्तिस्रः कृमिभिः सन्निपातजः घृणया च तथा स्त्रीणां गर्भाधानाच्च जायते

tribhirdoṣaiḥ pṛthaktisraḥ kṛmibhiḥ sannipātajaḥ ghṛṇayā ca tathā strīṇāṃ garbhādhānācca jāyate

स्वरभेदाः स्वरभेदाः षडेव स्युर्वातपित्तकफैस्त्रयः मेदसा सन्निपातेन क्षयात्षष्ठः प्रकीर्तितः

svarabhedāḥ svarabhedāḥ ṣaḍeva syurvātapittakaphaistrayaḥ medasā sannipātena kṣayātṣaṣṭhaḥ prakīrtitaḥ

तृष्णाभेदाः तृष्णा च षड्विधा प्रोक्तावातात्पित्तात्कफादपि त्रिदोषैरुपसर्गेण क्षयाद्धातोश्च षष्ठिका

tṛṣṇābhedāḥ tṛṣṇā ca ṣaḍvidhā proktāvātātpittātkaphādapi tridoṣairupasargeṇa kṣayāddhātośca ṣaṣṭhikā

मूर्च्छाभ्रमनिद्रा तन्द्रा संन्यासग्लानि भेदाः मूर्च्छा चतुर्विधा ज्ञेयाः वातपित्तकफैः पृथक्

mūrcchābhramanidrā tandrā saṃnyāsaglāni bhedāḥ mūrcchā caturvidhā jñeyāḥ vātapittakaphaiḥ pṛthak

चतुर्थी सन्निपातेन तथैकश्च भ्रमः स्मृतः निद्रा तन्द्रा च संन्यासो ग्लानिश्चैकैकशः स्मृताः

caturthī sannipātena tathaikaśca bhramaḥ smṛtaḥ nidrā tandrā ca saṃnyāso glāniścaikaikaśaḥ smṛtāḥ

मदरोगभेदाः मदाः सप्त समाख्याता वातपित्तकफैस्त्रयः त्रिदोषैरसृजा मद्याद्विषादपि स सप्तमः

madarogabhedāḥ madāḥ sapta samākhyātā vātapittakaphaistrayaḥ tridoṣairasṛjā madyādviṣādapi sa saptamaḥ

मदात्ययभेदास्तदवान्तरभेदाश्च मदात्ययश्चतुर्द्धा स्याद्वातपित्तकफादपि त्रिदोषैरपि विज्ञेय एकः परमदस्तथा

madātyayabhedāstadavāntarabhedāśca madātyayaścaturddhā syādvātapittakaphādapi tridoṣairapi vijñeya ekaḥ paramadastathā

पानाजीर्णं तथा चैकं तथैकः पानविभ्रमः पानात्ययस्तथा चैकः दाहभेदाः दाहाः सप्त मतास्तथा

pānājīrṇaṃ tathā caikaṃ tathaikaḥ pānavibhramaḥ pānātyayastathā caikaḥ dāhabhedāḥ dāhāḥ sapta matāstathā

रक्तपित्तात्तथा रक्तात्तृष्णायाः पित्ततस्तथा धातुक्षयान्मर्मघाताद्र क्तपूर्णोदरादपि

raktapittāttathā raktāttṛṣṇāyāḥ pittatastathā dhātukṣayānmarmaghātādra ktapūrṇodarādapi

उन्मादभेदाः उन्मादाः षट् समाख्यातास्त्रिभिर्दोषैस्त्रयश्च ते सन्निपाताद्विषाज्ज्ञेयः षष्ठो दुःखेन चेतसः

unmādabhedāḥ unmādāḥ ṣaṭ samākhyātāstribhirdoṣaistrayaśca te sannipātādviṣājjñeyaḥ ṣaṣṭho duḥkhena cetasaḥ

भूतोन्मादभेदाः भूतोन्मादा विंशतिः स्युस्ते देवाद्दानवादपि गन्धर्वात्किन्नराद्यक्षात्पितृभ्यो गुरुशापतः

bhūtonmādabhedāḥ bhūtonmādā viṃśatiḥ syuste devāddānavādapi gandharvātkinnarādyakṣātpitṛbhyo guruśāpataḥ

प्रेताच्च गुह्यकाद् वृद्धात्सिद्धाद्भूतात्पिशाचतः जलाधिदेवतायाश्च नागाच्च ब्रह्मराक्षसात् राक्षसादपि कूष्माण्डात्कृत्या वेतालयोरपि

pretācca guhyakād vṛddhātsiddhādbhūtātpiśācataḥ jalādhidevatāyāśca nāgācca brahmarākṣasāt rākṣasādapi kūṣmāṇḍātkṛtyā vetālayorapi

अपस्मारभेदाः अपस्मारश्चतुर्द्धा स्यात्समीरात्पित्ततस्तथा श्लेष्मणोऽपि तृतीयः स्याच्चतुर्थः सन्निपाततः

apasmārabhedāḥ apasmāraścaturddhā syātsamīrātpittatastathā śleṣmaṇo'pi tṛtīyaḥ syāccaturthaḥ sannipātataḥ

आमवातभेदाः चत्वारश्चामवाताः स्युर्वातपित्तकफैस्त्रिधा चतुर्थः सन्निपातेन शूलभेदाः शूलान्यष्टौ बुधा जगुः

āmavātabhedāḥ catvāraścāmavātāḥ syurvātapittakaphaistridhā caturthaḥ sannipātena śūlabhedāḥ śūlānyaṣṭau budhā jaguḥ

पृथगदोषैस्त्रिधा द्वन्द्वभेदेन त्रिविधान्यपि आमेन सप्तमं प्रोक्तं सन्निपातेन चाष्टमम्

pṛthagadoṣaistridhā dvandvabhedena trividhānyapi āmena saptamaṃ proktaṃ sannipātena cāṣṭamam

परिणामशूलभेदाः परिणामभवं शूलमष्टधा परिकीर्त्तितम् मलैर्या शूलसंख्या स्यात्तैरेव परिणामजम्

pariṇāmaśūlabhedāḥ pariṇāmabhavaṃ śūlamaṣṭadhā parikīrttitam malairyā śūlasaṃkhyā syāttaireva pariṇāmajam

अन्नद्र वजरत्पित्तशूले अन्नद्र वभवं शूलं जरत्पित्तभवं तथा एकैकं गणितं सुज्ञैः उदावर्त्तभेदाः उदावर्त्तास्त्रयोदश

annadra vajaratpittaśūle annadra vabhavaṃ śūlaṃ jaratpittabhavaṃ tathā ekaikaṃ gaṇitaṃ sujñaiḥ udāvarttabhedāḥ udāvarttāstrayodaśa

एकः क्षुन्निग्रहात्प्रोक्तस्तृष्णारोधाद् द्वितीयकः

ekaḥ kṣunnigrahātproktastṛṣṇārodhād dvitīyakaḥ

निद्रा घातात्तृतीयः स्याच्चतुर्थः श्वासनिग्रहात् छर्दिरोधात्पञ्चमः स्यात्षष्ठः क्षवथुनिग्रहात्

nidrā ghātāttṛtīyaḥ syāccaturthaḥ śvāsanigrahāt chardirodhātpañcamaḥ syātṣaṣṭhaḥ kṣavathunigrahāt

जृम्भारोधात्सप्तमः स्यादुद्गारग्रहतोऽष्टमः नवमः स्यादश्रुरोधाद्दशमः शुक्रधारणात्

jṛmbhārodhātsaptamaḥ syādudgāragrahato'ṣṭamaḥ navamaḥ syādaśrurodhāddaśamaḥ śukradhāraṇāt

मूत्ररोधान्मलस्यापि रोधाद्वातविनिग्रहात् उदावर्त्तास्त्रयश्चैते घोरोपद्र वकारकाः

mūtrarodhānmalasyāpi rodhādvātavinigrahāt udāvarttāstrayaścaite ghoropadra vakārakāḥ

आनाहभेदौ आनाहोद्विविधो ज्ञेय एकः पक्काशयोद्भवः आमाशयोद्भवश्चान्यः प्रत्यानाहः स कथ्यते

ānāhabhedau ānāhodvividho jñeya ekaḥ pakkāśayodbhavaḥ āmāśayodbhavaścānyaḥ pratyānāhaḥ sa kathyate

उरोग्रहहृद्रो गयोर्भेदाः उरोग्रहस्तथा चैको हृद्रो गाः पञ्च कीर्त्तिताः वातादिभिस्त्रयः प्रोक्ताश्चतुर्थः सन्निपाततः पञ्चमः क्रिमिसञ्जातः उदररोगभेदाः तथाऽष्टावुदराणि च

urograhahṛdro gayorbhedāḥ urograhastathā caiko hṛdro gāḥ pañca kīrttitāḥ vātādibhistrayaḥ proktāścaturthaḥ sannipātataḥ pañcamaḥ krimisañjātaḥ udararogabhedāḥ tathā'ṣṭāvudarāṇi ca

वातात्पित्तात्कफात्त्रीणि त्रिदोषेभ्यो जलादपि प्लीह्नः क्षताद्बद्धगुदादष्टमं परिकीर्त्तितम्

vātātpittātkaphāttrīṇi tridoṣebhyo jalādapi plīhnaḥ kṣatādbaddhagudādaṣṭamaṃ parikīrttitam

गुल्मभेदाः गुल्मास्त्वष्टौ समाख्याता वातपित्तकफैस्त्रयः

gulmabhedāḥ gulmāstvaṣṭau samākhyātā vātapittakaphaistrayaḥ

द्वन्द्वभेदास्त्रयः प्रोक्ताः सप्तमः सन्निपाततः रक्तादष्टमकः ख्यातः मूत्राघातभेदाः मूत्राघातास्त्रयोदश

dvandvabhedāstrayaḥ proktāḥ saptamaḥ sannipātataḥ raktādaṣṭamakaḥ khyātaḥ mūtrāghātabhedāḥ mūtrāghātāstrayodaśa

वातकुण्डलिका पूर्वा वाताष्ठीला ततः परा वातबस्तिस्तृतीयः स्यान्मूत्रातीतश्चतुर्थकः

vātakuṇḍalikā pūrvā vātāṣṭhīlā tataḥ parā vātabastistṛtīyaḥ syānmūtrātītaścaturthakaḥ

पञ्चमं मूत्रजठरं षष्ठो मूत्रक्षयः स्मृतः मूत्रोत्सर्गः सप्तमः स्यान्मूत्रग्रन्थिस्तथाऽष्टमः

pañcamaṃ mūtrajaṭharaṃ ṣaṣṭho mūtrakṣayaḥ smṛtaḥ mūtrotsargaḥ saptamaḥ syānmūtragranthistathā'ṣṭamaḥ

मूत्रशुक्रंतु नवमं विड्घातो दशमः स्मृतः मूत्रसादश्चोष्णवातोबस्तिकुण्डलिका तथा त्रयोऽप्येते मूत्रघाताः पृथग्घोराः प्रकीर्त्तिताः

mūtraśukraṃtu navamaṃ viḍghāto daśamaḥ smṛtaḥ mūtrasādaścoṣṇavātobastikuṇḍalikā tathā trayo'pyete mūtraghātāḥ pṛthagghorāḥ prakīrttitāḥ

मूत्रकृच्छ्रभेदाः मूत्रकृच्छ्राणि चाष्टौ स्युर्वातपित्तकफैस्त्रिधा

mūtrakṛcchrabhedāḥ mūtrakṛcchrāṇi cāṣṭau syurvātapittakaphaistridhā

सन्निपाताचतुर्थं स्याच्छुक्रकृच्छ्रं च पञ्चमं विट्कृच्छ्रं षष्ठमाख्यातं घातकृच्छ्रं च सप्तमम् अष्टमं चाश्मरीकृच्छ्रं अश्मरीभेदाः चतुर्द्धा चाश्मरी मता

sannipātācaturthaṃ syācchukrakṛcchraṃ ca pañcamaṃ viṭkṛcchraṃ ṣaṣṭhamākhyātaṃ ghātakṛcchraṃ ca saptamam aṣṭamaṃ cāśmarīkṛcchraṃ aśmarībhedāḥ caturddhā cāśmarī matā

वातात्पित्तात्कफाच्छुक्रात् तथा मेहाश्च विंशतिः

vātātpittātkaphācchukrāt tathā mehāśca viṃśatiḥ

कफजमेहभेदाः इक्षुमेहः सुरामेहः पिष्टमेहश्च सान्द्र कः शुक्रमेहोदकाख्यौ च लालामेहश्च शीतकः सिकताख्यः शनैर्मेहो दशैते कफसम्भवाः

kaphajamehabhedāḥ ikṣumehaḥ surāmehaḥ piṣṭamehaśca sāndra kaḥ śukramehodakākhyau ca lālāmehaśca śītakaḥ sikatākhyaḥ śanairmeho daśaite kaphasambhavāḥ

पित्तजमेहभेदाः मञ्जिष्ठाख्यो हरिद्रा ख्यो नीलमेहश्च रक्तकः कृष्णमेहः क्षारमेहः षडेते पित्तसम्भवाः

pittajamehabhedāḥ mañjiṣṭhākhyo haridrā khyo nīlamehaśca raktakaḥ kṛṣṇamehaḥ kṣāramehaḥ ṣaḍete pittasambhavāḥ

वातिकमेहभेदाः हस्तिमेहो वसामेहो मज्जामेहो मधुप्रभः चत्वारो वातजा मेहा इति मेहाश्च विंशतिः

vātikamehabhedāḥ hastimeho vasāmeho majjāmeho madhuprabhaḥ catvāro vātajā mehā iti mehāśca viṃśatiḥ

सोमरोगप्रमेहपिटिकयोर्भेदः सोमरोगस्तथा चैकः प्रमेहपिटिका दश शराविका कच्छपिका पुत्रिणी विनताऽलजी

somarogapramehapiṭikayorbhedaḥ somarogastathā caikaḥ pramehapiṭikā daśa śarāvikā kacchapikā putriṇī vinatā'lajī

मसूरिका सर्षपिका जालिनी च विदारिका विद्र धिश्च दशैताः स्युः पिटिका मेहसम्भवाः

masūrikā sarṣapikā jālinī ca vidārikā vidra dhiśca daśaitāḥ syuḥ piṭikā mehasambhavāḥ

मेदोदोषशोथरोगभेदाः मेदो दोषस्तथा चैकः शोथ रोगा नव स्मृताः दोषैः पृथग्द्वयैः सर्वैरभिघाताद्विषादपि

medodoṣaśotharogabhedāḥ medo doṣastathā caikaḥ śotha rogā nava smṛtāḥ doṣaiḥ pṛthagdvayaiḥ sarvairabhighātādviṣādapi

वृद्धिरोगभेदाः वृद्धयः सप्त गदिता वातात्पित्तात्कफेन च रक्तेन मेदसा मूत्रादन्त्रवृद्धिश्च सप्तमी

vṛddhirogabhedāḥ vṛddhayaḥ sapta gaditā vātātpittātkaphena ca raktena medasā mūtrādantravṛddhiśca saptamī

अण्डवृद्धि गण्डमालिका गण्डालजीरोगाः अण्डवृद्धिस्तथा चैका तथैका गण्डमालिका गण्डालजीति चैका स्याद् ग्रन्थिभेदाः ग्रन्थयो नवधा मताः

aṇḍavṛddhi gaṇḍamālikā gaṇḍālajīrogāḥ aṇḍavṛddhistathā caikā tathaikā gaṇḍamālikā gaṇḍālajīti caikā syād granthibhedāḥ granthayo navadhā matāḥ

त्रिभिर्दोषैस्त्रयो रक्ताच्छिराभिर्मेदसो व्रणात् अस्थ्ना मांसेन नवमः अर्बुदभेदाः षड्विधं स्यात्तथाऽबुदम्

tribhirdoṣaistrayo raktācchirābhirmedaso vraṇāt asthnā māṃsena navamaḥ arbudabhedāḥ ṣaḍvidhaṃ syāttathā'budam

वातात्पित्तात्कफाद्र क्तान्मांसादपि च मेदसः

vātātpittātkaphādra ktānmāṃsādapi ca medasaḥ

श्लीपदभेदाः श्लीपदं च त्रिधा प्रोक्तं वातात्पित्तात्कफादपि

ślīpadabhedāḥ ślīpadaṃ ca tridhā proktaṃ vātātpittātkaphādapi

विद्र धिभेदाः विद्र धिः षड्विधः ख्यातो वातपित्तकफैस्त्रयः रक्तात् क्षतात् त्रिदोषैश्च व्रणभेदाः व्रणाः पञ्चदशोदिताः

vidra dhibhedāḥ vidra dhiḥ ṣaḍvidhaḥ khyāto vātapittakaphaistrayaḥ raktāt kṣatāt tridoṣaiśca vraṇabhedāḥ vraṇāḥ pañcadaśoditāḥ

तेषां चतुर्द्धा भेदाः स्युरागन्तुर्देहजस्तथा शुद्धो दुष्टश्च विज्ञेयस्तत्संख्या कथ्यते पृथक् वातव्रणः पित्तजश्च कफजो रक्तजो व्रणः

teṣāṃ caturddhā bhedāḥ syurāganturdehajastathā śuddho duṣṭaśca vijñeyastatsaṃkhyā kathyate pṛthak vātavraṇaḥ pittajaśca kaphajo raktajo vraṇaḥ

वातपित्तभवश्चान्यो वातश्लेष्मभवस्तथा तथा पित्तकफाभ्यां च सन्निपातेन चाष्टमः

vātapittabhavaścānyo vātaśleṣmabhavastathā tathā pittakaphābhyāṃ ca sannipātena cāṣṭamaḥ

नवमो वातरक्तेन दशमो रक्तपित्ततः श्लेष्मरक्तभवश्चान्यो वातपित्तासृगुद्भवः

navamo vātaraktena daśamo raktapittataḥ śleṣmaraktabhavaścānyo vātapittāsṛgudbhavaḥ

वातश्लेष्मासृगुत्पन्नः पित्तश्लेष्मास्रसंभवः सन्निपातासृगुद्भूत इति पञ्चदश व्रणाः

vātaśleṣmāsṛgutpannaḥ pittaśleṣmāsrasaṃbhavaḥ sannipātāsṛgudbhūta iti pañcadaśa vraṇāḥ

सद्योव्रणभेदाः सद्योव्रणस्त्वष्टधा स्यादविकॢप्तविलम्बितौ छिन्नभिन्नप्रचलिता घृष्टविद्धनिपातिताः

sadyovraṇabhedāḥ sadyovraṇastvaṣṭadhā syādavikḷptavilambitau chinnabhinnapracalitā ghṛṣṭaviddhanipātitāḥ

कोष्ठभेदभेदौ कोष्ठभेदो द्विधा प्रोक्तश्छिन्नान्त्रो निःसृतान्त्रकः

koṣṭhabhedabhedau koṣṭhabhedo dvidhā proktaśchinnāntro niḥsṛtāntrakaḥ

अस्थिभङ्गभेदाः अस्थिभङ्गोऽष्टधा प्रोक्तो भग्नपृष्ठविदारितौ विवर्त्तितश्च विश्लिष्टस्तिर्यक्क्षिप्तस्त्वधोगतः ऊर्ध्वगः संधिभग्नश्च वह्निदग्धभेदाः वह्निदग्धश्चतुर्विधः

asthibhaṅgabhedāḥ asthibhaṅgo'ṣṭadhā prokto bhagnapṛṣṭhavidāritau vivarttitaśca viśliṣṭastiryakkṣiptastvadhogataḥ ūrdhvagaḥ saṃdhibhagnaśca vahnidagdhabhedāḥ vahnidagdhaścaturvidhaḥ

प्लुष्टो विदग्धो दुर्दग्धः सम्यग्दग्धः प्रकीर्त्तितः

pluṣṭo vidagdho durdagdhaḥ samyagdagdhaḥ prakīrttitaḥ

नाडीव्रणभेदाः नाड्यः पञ्च समाख्याता वातपित्तकफैस्त्रिधा त्रिदोषैरपि शल्येन भगन्दरभेदाः तथाऽष्टौ स्युर्भगन्दराः

nāḍīvraṇabhedāḥ nāḍyaḥ pañca samākhyātā vātapittakaphaistridhā tridoṣairapi śalyena bhagandarabhedāḥ tathā'ṣṭau syurbhagandarāḥ

शतपोनस्तु पवनादुष्ट्रग्रीवश्च पित्ततः परिस्रावो कफाज्ज्ञेय ऋजुर्वातकफोद्भवः

śataponastu pavanāduṣṭragrīvaśca pittataḥ parisrāvo kaphājjñeya ṛjurvātakaphodbhavaḥ

परिक्षेपी मरुत्पित्तादर्शोजः कफपित्ततः आगन्तुजातश्चोन्मार्गी शङ्खावर्तस्त्रिदोषजः

parikṣepī marutpittādarśojaḥ kaphapittataḥ āgantujātaśconmārgī śaṅkhāvartastridoṣajaḥ

उपदंशभेदाः मेढ्रे पञ्चोपदंशाः स्युर्वातपित्तकफैस्त्रिधा सन्निपातेन रक्ताच्च शूकामयभेदाः मेढ्रे शूकामयास्तथा चतुर्विंशतिराख्याता लिङ्गार्शो ग्रथितं तथा

upadaṃśabhedāḥ meḍhre pañcopadaṃśāḥ syurvātapittakaphaistridhā sannipātena raktācca śūkāmayabhedāḥ meḍhre śūkāmayāstathā caturviṃśatirākhyātā liṅgārśo grathitaṃ tathā

निवृत्तमवमन्थश्च मृदितं शतपोनकः अष्ठीलिका सर्षपिका त्वक्पाकश्चावपाटिका

nivṛttamavamanthaśca mṛditaṃ śataponakaḥ aṣṭhīlikā sarṣapikā tvakpākaścāvapāṭikā

मांसपाकः स्पर्शहानिर्निरुद्धमणिरुत्तमा मांसार्बुदं पुष्करिका संमूढपिडिकाऽलजी

māṃsapākaḥ sparśahānirniruddhamaṇiruttamā māṃsārbudaṃ puṣkarikā saṃmūḍhapiḍikā'lajī

रक्तार्बुदं विद्र धिश्च कुम्भिकातिलकालकः निरुद्धप्रकशः प्रोक्तस्तथैव परिवर्त्तिका

raktārbudaṃ vidra dhiśca kumbhikātilakālakaḥ niruddhaprakaśaḥ proktastathaiva parivarttikā

कुष्ठभेदाः कुष्ठान्यष्टादशोक्तानि वातात् कापालिकं भवेत् पित्तेनोदुम्बरं प्रोक्तं कफान्मण्डलचर्चिके

kuṣṭhabhedāḥ kuṣṭhānyaṣṭādaśoktāni vātāt kāpālikaṃ bhavet pittenodumbaraṃ proktaṃ kaphānmaṇḍalacarcike

मरुत्पित्तादृष्यजिह्वं श्लेष्मवाताद्विपादिका तथा सिध्मैककुष्ठं च किटिभं चालसं तथा

marutpittādṛṣyajihvaṃ śleṣmavātādvipādikā tathā sidhmaikakuṣṭhaṃ ca kiṭibhaṃ cālasaṃ tathā

कफपित्तात् पुनर्दद्रुः पामा विस्फोटकं तथा महाकुष्ठं चर्मदलं पुण्डरीकं शतारुकम्

kaphapittāt punardadruḥ pāmā visphoṭakaṃ tathā mahākuṣṭhaṃ carmadalaṃ puṇḍarīkaṃ śatārukam

त्रिदोषैः काकणं ज्ञेयं तथाऽन्यच्छिवत्रसंज्ञितम् तथा वातेन पित्तेन श्लेष्मणा च त्रिधा भवेत्

tridoṣaiḥ kākaṇaṃ jñeyaṃ tathā'nyacchivatrasaṃjñitam tathā vātena pittena śleṣmaṇā ca tridhā bhavet

क्षुद्र रोगभेदाः क्षुद्र रोगाः षष्टिसंख्यास्तेष्वादौ शर्करार्बुदम् इन्द्र वृद्धा पनसिका विवृताऽन्धालजी तथा

kṣudra rogabhedāḥ kṣudra rogāḥ ṣaṣṭisaṃkhyāsteṣvādau śarkarārbudam indra vṛddhā panasikā vivṛtā'ndhālajī tathā

वराहदंष्ट्रो वल्मीकं कच्छपी तिलकालकः गर्दभी रकसा चैव यवप्रख्या विदारिका

varāhadaṃṣṭro valmīkaṃ kacchapī tilakālakaḥ gardabhī rakasā caiva yavaprakhyā vidārikā

कदरं मषकश्चैव नीलिका जालगर्दभः इरिवेल्ली जतुमणिर्गुदभ्रंशोऽग्निरोहिणी

kadaraṃ maṣakaścaiva nīlikā jālagardabhaḥ irivellī jatumaṇirgudabhraṃśo'gnirohiṇī

सन्निरुद्धगुदः कोठः कुनखोऽनुशयी तथा पद्मिनीकण्टकश्चिप्पमलसो मुखदूषिका

sanniruddhagudaḥ koṭhaḥ kunakho'nuśayī tathā padminīkaṇṭakaścippamalaso mukhadūṣikā

कक्षावृषणकच्छूश्च गन्धः पाषाणगर्दभः राजिका च तथा व्यङ्गश्चतुर्द्धा परिकीर्त्तितः

kakṣāvṛṣaṇakacchūśca gandhaḥ pāṣāṇagardabhaḥ rājikā ca tathā vyaṅgaścaturddhā parikīrttitaḥ

वातात्पित्तात्कफाद्र क्तादित्युक्तं व्यङ्गलक्षणम् विस्फोटाः क्षुद्र रोगेषु तेऽष्टधा परिकीर्त्तिताः

vātātpittātkaphādra ktādityuktaṃ vyaṅgalakṣaṇam visphoṭāḥ kṣudra rogeṣu te'ṣṭadhā parikīrttitāḥ

पृथग्दोषैस्त्रयो द्वन्द्बैस्त्रिविधः सप्तमोऽसृजः अष्टमः सन्निपातेन क्षुद्र रुक्षु मसूरिका

pṛthagdoṣaistrayo dvandbaistrividhaḥ saptamo'sṛjaḥ aṣṭamaḥ sannipātena kṣudra rukṣu masūrikā

चतुर्दशप्रकारेण त्रिभिर्दोषैस्त्रिधा च सा द्वन्द्वजा विविधा प्रोक्ता सन्निपातेन सप्तमी

caturdaśaprakāreṇa tribhirdoṣaistridhā ca sā dvandvajā vividhā proktā sannipātena saptamī

अष्टमी त्वग्गता ज्ञेया नवमी रक्तजा स्मृता दशमी मांससञ्जाता चतस्रोऽन्याश्च दुस्तराः मेदोऽस्थिमज्जाशुक्रस्थाः क्षुद्र रोगा इतीरिताः

aṣṭamī tvaggatā jñeyā navamī raktajā smṛtā daśamī māṃsasañjātā catasro'nyāśca dustarāḥ medo'sthimajjāśukrasthāḥ kṣudra rogā itīritāḥ

100

विसर्पभेदाः विसर्परोगो नवधा वातपित्तकफैस्त्रिधा

visarpabhedāḥ visarparogo navadhā vātapittakaphaistridhā

101

त्रिधा स द्वन्द्वभेदेन सन्निपातेन सप्तमः अष्टमो वह्निदाहेन नवमश्चाभिघातजः

tridhā sa dvandvabhedena sannipātena saptamaḥ aṣṭamo vahnidāhena navamaścābhighātajaḥ

102

उदर्दशीतपित्तामयौ तथैकः श्लेष्मपित्ताभ्यामुदर्दः परिकीर्त्तितः वातपित्तेन चैकस्तु शीतपित्तामयः स्मृतः

udardaśītapittāmayau tathaikaḥ śleṣmapittābhyāmudardaḥ parikīrttitaḥ vātapittena caikastu śītapittāmayaḥ smṛtaḥ

103

अम्लपित्तभेदाः अम्लपित्तं त्रिधा प्रोक्तं वातेन श्लेष्मणा तथा तृतीयं श्लेष्मवाताभ्याम् वातरक्तभेदाः वातरक्तं तथाऽष्टधा

amlapittabhedāḥ amlapittaṃ tridhā proktaṃ vātena śleṣmaṇā tathā tṛtīyaṃ śleṣmavātābhyām vātaraktabhedāḥ vātaraktaṃ tathā'ṣṭadhā

104

वाताधिक्येन पित्ताच्च कफाद्दोषत्रयेण च रक्ताधिक्येन दोषाणां द्वन्द्वेन त्रिविधः स्मृतः

vātādhikyena pittācca kaphāddoṣatrayeṇa ca raktādhikyena doṣāṇāṃ dvandvena trividhaḥ smṛtaḥ

105

वातरोगभेदाः अशीतिर्वातजा रोगाः कथ्यन्ते मुनिभाषिताः आक्षेपको हनुस्तम्भ ऊरुस्तम्भः शिरोग्रहः

vātarogabhedāḥ aśītirvātajā rogāḥ kathyante munibhāṣitāḥ ākṣepako hanustambha ūrustambhaḥ śirograhaḥ

106

बाह्यायामोऽन्तरायामः पार्श्वशूलं कटिग्रहः दण्डापतानकः खल्ली जिह्वास्तम्भस्तथाऽदितम्

bāhyāyāmo'ntarāyāmaḥ pārśvaśūlaṃ kaṭigrahaḥ daṇḍāpatānakaḥ khallī jihvāstambhastathā'ditam

107

पक्षाघातः क्रोष्टुशीर्षो मन्यास्तम्भश्च पङ्गुता कलायखञ्जता तूनी प्रतितूनी च खञ्जता

pakṣāghātaḥ kroṣṭuśīrṣo manyāstambhaśca paṅgutā kalāyakhañjatā tūnī pratitūnī ca khañjatā

108

पादहर्षो गृध्रसी च विश्वाची चापबाहुकः अपतानो व्रणायामो वातकण्टोऽपतन्त्रकः

pādaharṣo gṛdhrasī ca viśvācī cāpabāhukaḥ apatāno vraṇāyāmo vātakaṇṭo'patantrakaḥ

109

अङ्गभेदोऽङ्गशोषश्च मिन्मिनत्वं च गद्गदः प्रत्यष्ठीलाऽष्ठीलिका च वामनत्वं च कुब्जता

aṅgabhedo'ṅgaśoṣaśca minminatvaṃ ca gadgadaḥ pratyaṣṭhīlā'ṣṭhīlikā ca vāmanatvaṃ ca kubjatā

110

अङ्गपीडाऽङ्गशूलं च संकोचस्तम्भरूक्षताः अङ्गभङ्गोऽङ्गविभ्रंशो विड्ग्रहो बद्धविट्कता

aṅgapīḍā'ṅgaśūlaṃ ca saṃkocastambharūkṣatāḥ aṅgabhaṅgo'ṅgavibhraṃśo viḍgraho baddhaviṭkatā

111

मूकत्वमतिजृम्भा स्यादत्युद्गारोऽन्त्रकूजनम् वातप्रवृत्तिः स्फुरणं शिराणां पूरणं तथा

mūkatvamatijṛmbhā syādatyudgāro'ntrakūjanam vātapravṛttiḥ sphuraṇaṃ śirāṇāṃ pūraṇaṃ tathā

112

कम्पः कार्श्यं श्यावता च प्रलापः क्षिप्रमूत्रता निद्रा नाशः स्वेदनाशो दुर्बलत्वं बलक्षयः

kampaḥ kārśyaṃ śyāvatā ca pralāpaḥ kṣipramūtratā nidrā nāśaḥ svedanāśo durbalatvaṃ balakṣayaḥ

113

अतिप्रवृत्तिः शुक्रस्य कार्श्यं नाशश्च रेतसः अनवस्थितचित्तत्वं काठिन्यं विरसास्यता

atipravṛttiḥ śukrasya kārśyaṃ nāśaśca retasaḥ anavasthitacittatvaṃ kāṭhinyaṃ virasāsyatā

114

कषायवक्त्रताऽध्मानं प्रत्याध्मानं च शीतता रोमहर्षश्च भीरुत्वं तोदः कण्डू रसाज्ञता शब्दाज्ञता प्रसुप्तिश्च गन्धाज्ञत्वं दृशः क्षयः

kaṣāyavaktratā'dhmānaṃ pratyādhmānaṃ ca śītatā romaharṣaśca bhīrutvaṃ todaḥ kaṇḍū rasājñatā śabdājñatā prasuptiśca gandhājñatvaṃ dṛśaḥ kṣayaḥ

115

पित्तरोगभेदाः अथ पित्तभवा रोगाश्चत्वारिंशदिहोदिताः

pittarogabhedāḥ atha pittabhavā rogāścatvāriṃśadihoditāḥ

116

धूम्रोद्गारो विदाहः स्यादुष्णाङ्गत्वं मतिभ्रमः कान्तिहानिः कण्ठशोषो मुखशोषोऽल्पशुक्रता

dhūmrodgāro vidāhaḥ syāduṣṇāṅgatvaṃ matibhramaḥ kāntihāniḥ kaṇṭhaśoṣo mukhaśoṣo'lpaśukratā

117

तिक्तास्यताऽम्लवक्त्रत्वं स्वेदस्रावोऽङ्गपाकता क्लमो हरितवर्णत्वमतृप्तिः पीतगात्रता

tiktāsyatā'mlavaktratvaṃ svedasrāvo'ṅgapākatā klamo haritavarṇatvamatṛptiḥ pītagātratā

118

रक्तस्रावोऽङ्गदरणं लोहगन्धास्यता तथा दौर्गन्ध्यं पीतमूत्रत्वमरतिः पीतविट्कता

raktasrāvo'ṅgadaraṇaṃ lohagandhāsyatā tathā daurgandhyaṃ pītamūtratvamaratiḥ pītaviṭkatā

119

पीतावलोकनं पीतनेत्रता पीतदन्तता शीतेच्छा पीतनखता तेजोद्वेषोऽल्पनिद्र ता

pītāvalokanaṃ pītanetratā pītadantatā śītecchā pītanakhatā tejodveṣo'lpanidra tā

120

कोपश्च गात्रसादश्च भिन्नविट्कत्वमन्धता उष्णोच्छ्वासत्वमुष्णत्वं मूत्रस्य च मलस्य च

kopaśca gātrasādaśca bhinnaviṭkatvamandhatā uṣṇocchvāsatvamuṣṇatvaṃ mūtrasya ca malasya ca

121

तमसो दर्शनं पीतमण्डलानां च दर्शनम् निःसहत्वं च पित्तस्य चत्वारिंशद्रुजः स्मृताः

tamaso darśanaṃ pītamaṇḍalānāṃ ca darśanam niḥsahatvaṃ ca pittasya catvāriṃśadrujaḥ smṛtāḥ

122

कफरोगभेदाः कफस्य विंशतिः प्रोक्ता रोगास्तन्द्रा ऽतिनिद्र ता गौरवं मुखमाधुर्यं मुखलेपः प्रसेकता

kapharogabhedāḥ kaphasya viṃśatiḥ proktā rogāstandrā 'tinidra tā gauravaṃ mukhamādhuryaṃ mukhalepaḥ prasekatā

123

श्वेतावलोकनं श्वेतविट्कत्वं श्वेतमूत्रता श्वेताङ्गवर्णता शैत्यमुष्णेच्छा तिक्तकामिता

śvetāvalokanaṃ śvetaviṭkatvaṃ śvetamūtratā śvetāṅgavarṇatā śaityamuṣṇecchā tiktakāmitā

124

मलाधिक्यं च शुक्रस्य बाहुल्यं बहुमूत्रता आलस्यं मन्दबुद्धित्वं तृप्तिर्घर्घरवाक्यता अचैतन्यं च गदिता विंशतिः श्लेष्मजा गदाः

malādhikyaṃ ca śukrasya bāhulyaṃ bahumūtratā ālasyaṃ mandabuddhitvaṃ tṛptirghargharavākyatā acaitanyaṃ ca gaditā viṃśatiḥ śleṣmajā gadāḥ

125

रक्तरोगभेदाः रक्तस्य च दश प्रोक्ता व्याधयस्तेषु गौरवम्

raktarogabhedāḥ raktasya ca daśa proktā vyādhayasteṣu gauravam

126

रक्तमण्डलता रक्तनेत्रत्वं रक्तमूत्रता रक्तनिष्ठीवनं रक्तपिटिकानां च दर्शनम् औष्ण्यं च पूतिगन्धित्वं पीडा पाकश्च जायते

raktamaṇḍalatā raktanetratvaṃ raktamūtratā raktaniṣṭhīvanaṃ raktapiṭikānāṃ ca darśanam auṣṇyaṃ ca pūtigandhitvaṃ pīḍā pākaśca jāyate

127

मुखरोगभेदाः चतुःसप्ततिसंख्याका मुखरोगास्तथोदिताः

mukharogabhedāḥ catuḥsaptatisaṃkhyākā mukharogāstathoditāḥ

128

ओष्ठरोगभेदाः तेष्वोष्ठरोगा गणिता एकादशमिता बुधैः वातपित्तकफैस्त्रेधा त्रिदोषैरसृजा तथा

oṣṭharogabhedāḥ teṣvoṣṭharogā gaṇitā ekādaśamitā budhaiḥ vātapittakaphaistredhā tridoṣairasṛjā tathā

129

क्षतान्मांसार्बुदं चैव खण्डोष्ठं च जलार्बुदम् मेदोऽबुदं चार्बुदं च रोगा एकादशौष्ठजाः

kṣatānmāṃsārbudaṃ caiva khaṇḍoṣṭhaṃ ca jalārbudam medo'budaṃ cārbudaṃ ca rogā ekādaśauṣṭhajāḥ

130

दन्तरोगभेदाः दन्तरोगा दशाख्याता दालनः कृमिदन्तकः दन्तहर्षः करालश्च दन्तचालश्च शर्करा अधिदन्तः श्यावदन्तो दन्तभेदः कपालिका

dantarogabhedāḥ dantarogā daśākhyātā dālanaḥ kṛmidantakaḥ dantaharṣaḥ karālaśca dantacālaśca śarkarā adhidantaḥ śyāvadanto dantabhedaḥ kapālikā

131

दन्तमूलरोगभेदाः तथा त्रयोदशमिता दन्तमूलामयाः स्मृताः

dantamūlarogabhedāḥ tathā trayodaśamitā dantamūlāmayāḥ smṛtāḥ

132

शीतादोपकुशौ द्वौ तु दन्तविद्र धिपुप्पुटौ अधिमांसो विदर्भश्च महासौषिरसौषिरौ

śītādopakuśau dvau tu dantavidra dhipuppuṭau adhimāṃso vidarbhaśca mahāsauṣirasauṣirau

133

तेष्वेव गतयः पञ्च वातात्पित्तात्कफादपि सन्निपाताद् गतिश्चान्या रक्तनाडी च पञ्चमी

teṣveva gatayaḥ pañca vātātpittātkaphādapi sannipātād gatiścānyā raktanāḍī ca pañcamī

134

जिह्वारोगभेदाः तथा जिह्वाऽमयाः षट् स्युर्वातपित्तकफैस्त्रिधा अलासश्च चतुर्थः स्यादधिजिह्वश्च पञ्चमः

jihvārogabhedāḥ tathā jihvā'mayāḥ ṣaṭ syurvātapittakaphaistridhā alāsaśca caturthaḥ syādadhijihvaśca pañcamaḥ

135

षष्ठश्चैवोजपजिह्वः स्यात् तालुरोगभेदाः तथाऽष्टौ तालुजा गदाः

ṣaṣṭhaścaivojapajihvaḥ syāt tālurogabhedāḥ tathā'ṣṭau tālujā gadāḥ

136

अर्बुदं तालुपिटिका कच्छपी तालुसंहतिः गलशुण्डी तालुशोषस्तालुपाकश्च पुप्पुटः

arbudaṃ tālupiṭikā kacchapī tālusaṃhatiḥ galaśuṇḍī tāluśoṣastālupākaśca puppuṭaḥ

137

गलरोगभेदाः गलरोगास्तथा ख्याता अष्टादशमिता बुधैः वातरोहिणिका पूर्वं द्वितीया पित्तरोहिणी कफरोहिणिका प्रोक्ता त्रिदोषैरपि रोहिणी

galarogabhedāḥ galarogāstathā khyātā aṣṭādaśamitā budhaiḥ vātarohiṇikā pūrvaṃ dvitīyā pittarohiṇī kapharohiṇikā proktā tridoṣairapi rohiṇī

138

मेदोरोहिणिका वृन्दो गलौघो गलविद्र धिः स्वरहा तुण्डिकेरी च शतघ्नी शालुकोऽबुदम्

medorohiṇikā vṛndo galaugho galavidra dhiḥ svarahā tuṇḍikerī ca śataghnī śāluko'budam

139

गलायुर्वलयश्चापि वाताद् गण्डः कफात्तथा मेदोगण्डस्तथैव स्यादित्यष्टादश कण्ठजाः

galāyurvalayaścāpi vātād gaṇḍaḥ kaphāttathā medogaṇḍastathaiva syādityaṣṭādaśa kaṇṭhajāḥ

140

मुखान्तर्गतरोगभेदाः मुखान्तःसम्भवा रोगा अष्टौ ख्याता महर्षिभिः मुखपाको भवेद्वातात्पित्तात्तद्वत्कफादपि

mukhāntargatarogabhedāḥ mukhāntaḥsambhavā rogā aṣṭau khyātā maharṣibhiḥ mukhapāko bhavedvātātpittāttadvatkaphādapi

141

रक्ताच्च सन्निपाताच्च पूत्यास्योर्ध्वगुदावपि अर्बुदं चेति मुखजाश्चतुः सप्ततिरामयाः

raktācca sannipātācca pūtyāsyordhvagudāvapi arbudaṃ ceti mukhajāścatuḥ saptatirāmayāḥ

142

कर्णरोगभेदाः कर्णरोगाः समाख्याता अष्टादशमिता बुधैः वातात्पित्तात्कफाद्र क्तात्सन्निपाताच्च विद्र धिः

karṇarogabhedāḥ karṇarogāḥ samākhyātā aṣṭādaśamitā budhaiḥ vātātpittātkaphādra ktātsannipātācca vidra dhiḥ

143

शोथोऽबुदं पूतिकर्णः कर्णार्शः कर्णहल्लिका बाधिर्यं तन्त्रिका कण्डूः शष्कुली कृमिकर्णकः कर्णनादः प्रतीनाह इत्यष्टादश कर्णजाः

śotho'budaṃ pūtikarṇaḥ karṇārśaḥ karṇahallikā bādhiryaṃ tantrikā kaṇḍūḥ śaṣkulī kṛmikarṇakaḥ karṇanādaḥ pratīnāha ityaṣṭādaśa karṇajāḥ

144

कर्णपालीरोगभेदाः कर्णपालीसमुद्भूता रोगाः सप्त इहोदिताः

karṇapālīrogabhedāḥ karṇapālīsamudbhūtā rogāḥ sapta ihoditāḥ

145

उत्पातः पालिशोषश्च विदारी दुःखवर्द्धनः परिपोटश्च लेही च पिप्पली चेति संस्मृतः

utpātaḥ pāliśoṣaśca vidārī duḥkhavarddhanaḥ paripoṭaśca lehī ca pippalī ceti saṃsmṛtaḥ

146

कर्णमूलरोगभेदाः कर्णमूलामयाः पञ्च वातात्पित्तात्कफादपि सन्निपाताच्च रक्ताच्च नासारोगभेदाः तथा नासाभवा गदाः

karṇamūlarogabhedāḥ karṇamūlāmayāḥ pañca vātātpittātkaphādapi sannipātācca raktācca nāsārogabhedāḥ tathā nāsābhavā gadāḥ

147

अष्टादशैव संख्याताः प्रतिश्यायस्तु तेष्वपि वातात्पित्तात्कफाद्र क्तात्सन्निपातेन पञ्चमः

aṣṭādaśaiva saṃkhyātāḥ pratiśyāyastu teṣvapi vātātpittātkaphādra ktātsannipātena pañcamaḥ

148

अपीनसः पूतिनासो नासाऽशो भ्रंशथुः क्षवः नासाऽनाहः पूतिरक्तमर्बुदं दुष्टपीनसम् नासाशोषो घ्राणपाकः पूयस्रावश्च दीप्तकः

apīnasaḥ pūtināso nāsā'śo bhraṃśathuḥ kṣavaḥ nāsā'nāhaḥ pūtiraktamarbudaṃ duṣṭapīnasam nāsāśoṣo ghrāṇapākaḥ pūyasrāvaśca dīptakaḥ

149

शिरोरोगभेदाः तथा दश शिरोरोगा वातेनार्द्धावभेदकः शिरस्तापश्च वातेन पित्तपीडा तृतीयका

śirorogabhedāḥ tathā daśa śirorogā vātenārddhāvabhedakaḥ śirastāpaśca vātena pittapīḍā tṛtīyakā

150

चतुर्थी कफजा पीडा रक्तजा सन्निपातजा सूर्यावर्त्ताच्छिरः कम्पात्क्रिमिभिः शङ्खकेन च

caturthī kaphajā pīḍā raktajā sannipātajā sūryāvarttācchiraḥ kampātkrimibhiḥ śaṅkhakena ca

152

कपालरोगभेदाः तथा कपालरोगाः स्युर्नव तेषूपशीर्षकम् अरुंषिका विद्र धिश्च दारुणं पिटिकाऽबुदम् इन्द्र लुप्तं च खलितं पलितं चेति ते नव

kapālarogabhedāḥ tathā kapālarogāḥ syurnava teṣūpaśīrṣakam aruṃṣikā vidra dhiśca dāruṇaṃ piṭikā'budam indra luptaṃ ca khalitaṃ palitaṃ ceti te nava

153

नेत्ररोगभेदास्तत्रादौ वर्त्मरोगभेदाः तथा नेत्रभवाः ख्याताश्चतुर्नवतिरामयाः तेषु वर्त्मगदाः प्रोक्ताश्चतुर्विंशतिसंज्ञकाः

netrarogabhedāstatrādau vartmarogabhedāḥ tathā netrabhavāḥ khyātāścaturnavatirāmayāḥ teṣu vartmagadāḥ proktāścaturviṃśatisaṃjñakāḥ

154

कृच्छ्रोन्मीलः पक्ष्मपातः कफोत्क्लिष्टश्च लोहितः अरुङ्निमेषः कथितो रक्तोत्क्लिष्टः कुकूणकः

kṛcchronmīlaḥ pakṣmapātaḥ kaphotkliṣṭaśca lohitaḥ aruṅnimeṣaḥ kathito raktotkliṣṭaḥ kukūṇakaḥ

155

पक्ष्मार्शः पक्ष्मरोधश्च पित्तोत्क्लिष्टश्च पोथकी क्लिष्टवर्त्मा च बहलः पक्ष्मोत्सङ्गस्तथाऽबुदम्

pakṣmārśaḥ pakṣmarodhaśca pittotkliṣṭaśca pothakī kliṣṭavartmā ca bahalaḥ pakṣmotsaṅgastathā'budam

156

कुम्भिका सिकतावर्त्म लगणोऽञ्जननामिका कर्दमः श्याववर्त्मा च बिसवर्त्मा तथाऽलजी उत्क्लिष्टवर्त्मेति गदाः प्रोक्ता वर्त्मसमुद्भवाः

kumbhikā sikatāvartma lagaṇo'ñjananāmikā kardamaḥ śyāvavartmā ca bisavartmā tathā'lajī utkliṣṭavartmeti gadāḥ proktā vartmasamudbhavāḥ

157

नेत्रसन्धिरोगभेदाः नेत्रसन्धिसमुद्भूता नव रोगाः प्रकीर्त्तिताः जलस्रावः कफस्रावो रक्तस्रावश्च पर्वणी

netrasandhirogabhedāḥ netrasandhisamudbhūtā nava rogāḥ prakīrttitāḥ jalasrāvaḥ kaphasrāvo raktasrāvaśca parvaṇī

158

पूयस्रावः क्रिमिग्रन्थिरुपनाहस्तथाऽलजी पूयालस इति प्रोक्ता रोगा नयनसन्धिजाः

pūyasrāvaḥ krimigranthirupanāhastathā'lajī pūyālasa iti proktā rogā nayanasandhijāḥ

159

नेत्रशुक्लगतरोगभेदाः तथा शुक्लगता रोगा बुधैः प्रोक्तास्त्रयोदश

netraśuklagatarogabhedāḥ tathā śuklagatā rogā budhaiḥ proktāstrayodaśa

160

शिरोत्पातः शिराहर्षः शिराजालं च शुक्तिका शुक्लार्म चाधिमांसार्म प्रस्तार्यर्म च पिष्टकः

śirotpātaḥ śirāharṣaḥ śirājālaṃ ca śuktikā śuklārma cādhimāṃsārma prastāryarma ca piṣṭakaḥ

161

शिराजपिटिका चैव कफग्रथितकोऽजुनः स्नाय्वर्म शोणितार्म स्यादिति शुक्लगता गदाः

śirājapiṭikā caiva kaphagrathitako'junaḥ snāyvarma śoṇitārma syāditi śuklagatā gadāḥ

162

नेत्रकृष्णगतरोगभेदाः तथा कृष्णसमुद्भूताः पञ्च रोगाः प्रकीर्तिताः शुद्धशुक्रं शिराशुक्रं क्षतशुक्रं तथाऽजका शिरासङ्गश्च सर्वेऽपि प्रोक्ताः कृष्णगता गदाः

netrakṛṣṇagatarogabhedāḥ tathā kṛṣṇasamudbhūtāḥ pañca rogāḥ prakīrtitāḥ śuddhaśukraṃ śirāśukraṃ kṣataśukraṃ tathā'jakā śirāsaṅgaśca sarve'pi proktāḥ kṛṣṇagatā gadāḥ

163

काचरोगभेदाः काचं तु षड्विधं ज्ञेयं वातात्पित्तात्कफादपि सन्निपाताच्च रक्ताच्च षष्ठं संसर्गसम्भवम्

kācarogabhedāḥ kācaṃ tu ṣaḍvidhaṃ jñeyaṃ vātātpittātkaphādapi sannipātācca raktācca ṣaṣṭhaṃ saṃsargasambhavam

164

तिमिररोगभेदाः तिमिराणि षडेव स्युर्वातपित्तकफैस्त्रिधा संसर्गेण च रक्तेन षष्ठं स्यात्सन्निपाततः

timirarogabhedāḥ timirāṇi ṣaḍeva syurvātapittakaphaistridhā saṃsargeṇa ca raktena ṣaṣṭhaṃ syātsannipātataḥ

165

लिङ्गनाशरोगभेदाः लिङ्गनाशः सप्तधा स्याद्वातात्पित्तात्कफेन च त्रिदोषैरुपसर्गेण संसर्गेणासृजा तथा

liṅganāśarogabhedāḥ liṅganāśaḥ saptadhā syādvātātpittātkaphena ca tridoṣairupasargeṇa saṃsargeṇāsṛjā tathā

166

दृष्टिमण्डलरोगभेदाः अष्टधा दृष्टिरोगाः स्युस्तेषु पित्तविदग्धकम् अम्लपित्तविदग्धं च तथैवोष्णविदग्धकम्

dṛṣṭimaṇḍalarogabhedāḥ aṣṭadhā dṛṣṭirogāḥ syusteṣu pittavidagdhakam amlapittavidagdhaṃ ca tathaivoṣṇavidagdhakam

167

नकुलान्ध्यं धूसरान्ध्यं रात्र्! यान्ध्यं ह्र्रस्वदृष्टिकः गम्भीरदृष्टिरित्येते रोगा दृष्टिगता मताः

nakulāndhyaṃ dhūsarāndhyaṃ rātr! yāndhyaṃ hrrasvadṛṣṭikaḥ gambhīradṛṣṭirityete rogā dṛṣṭigatā matāḥ

168

अभिष्यन्दरोगभेदाः अभिष्यन्दाश्च चत्वारो रक्ताद्दोषैस्त्रिभिस्तथा

abhiṣyandarogabhedāḥ abhiṣyandāśca catvāro raktāddoṣaistribhistathā

169

अधिमन्थरोगभेदाः चत्वारश्चाधिमन्थाः स्युर्वातपित्तकफास्रतः

adhimantharogabhedāḥ catvāraścādhimanthāḥ syurvātapittakaphāsrataḥ

170

सर्वाक्षिरोगभेदाः सर्वाक्षिरोगाश्चाष्टौ स्युस्तेषु वातविपर्ययः अल्पशोफोऽन्यतोवातस्तथा पाकात्ययः स्मृतः शुष्काक्षिपाकश्च तथा शोफोऽध्युषित एव च हताधिमन्थ इत्येते रोगाः सर्वाक्षिसम्भवाः

sarvākṣirogabhedāḥ sarvākṣirogāścāṣṭau syusteṣu vātaviparyayaḥ alpaśopho'nyatovātastathā pākātyayaḥ smṛtaḥ śuṣkākṣipākaśca tathā śopho'dhyuṣita eva ca hatādhimantha ityete rogāḥ sarvākṣisambhavāḥ

171

पुंस्त्वरोगभेदाः पुंस्त्वदोषास्तु पञ्चैव प्रोक्तास्तत्रेर्ष्यकः स्मृतः आसेक्यश्चैव कुम्भीकः सुगन्धिः षण्ढसंज्ञकः

puṃstvarogabhedāḥ puṃstvadoṣāstu pañcaiva proktāstatrerṣyakaḥ smṛtaḥ āsekyaścaiva kumbhīkaḥ sugandhiḥ ṣaṇḍhasaṃjñakaḥ

172

शुक्रदोषभेदाः शुक्रदोषास्तथाऽष्टौ स्युर्वातात्पित्तात्कफेन च कुणपं श्लेष्मवाताभ्यां पूयाभं श्लेष्मपित्ततः

śukradoṣabhedāḥ śukradoṣāstathā'ṣṭau syurvātātpittātkaphena ca kuṇapaṃ śleṣmavātābhyāṃ pūyābhaṃ śleṣmapittataḥ

173

क्षीणं च वातपित्ताभ्यां ग्रन्थिलं श्लेष्मवाततः मलाभं सन्निपाताच्च शुक्रदोषा इतीरिताः

kṣīṇaṃ ca vātapittābhyāṃ granthilaṃ śleṣmavātataḥ malābhaṃ sannipātācca śukradoṣā itīritāḥ

174

अथ स्त्रीरोगनामानि तत्रार्त्तवदोषभेदाः अथ स्त्रीरोगनामानि प्रोच्यन्ते पूर्वशास्त्रतः

atha strīroganāmāni tatrārttavadoṣabhedāḥ atha strīroganāmāni procyante pūrvaśāstrataḥ

175

अष्टावार्त्तवदोषाः स्युर्वातपित्तकफैस्त्रिधा पूयाभं कुणपं ग्रन्थिं क्षीणं मलसमं तथा

aṣṭāvārttavadoṣāḥ syurvātapittakaphaistridhā pūyābhaṃ kuṇapaṃ granthiṃ kṣīṇaṃ malasamaṃ tathā

176

रक्तप्रदरभेदाः तथा च रक्तप्रदरं चतुर्विधमुदाहृतम् वातपित्तकफैस्त्रेधा चतुर्थं सन्निपाततः

raktapradarabhedāḥ tathā ca raktapradaraṃ caturvidhamudāhṛtam vātapittakaphaistredhā caturthaṃ sannipātataḥ

177

योनिरोगभेदाः विंशतिर्योनिरोगाः स्युर्वातात्पित्तात्कफादपि सन्निपाताच्च रक्ताच्च लोहितक्षयतस्तथा

yonirogabhedāḥ viṃśatiryonirogāḥ syurvātātpittātkaphādapi sannipātācca raktācca lohitakṣayatastathā

178

शुष्का च वामिनी चैव खण्डिताऽन्तर्मुखी तथा सूचीमुखी विप्लुता च जातघ्नी च परिप्लुता

śuṣkā ca vāminī caiva khaṇḍitā'ntarmukhī tathā sūcīmukhī viplutā ca jātaghnī ca pariplutā

179

उपप्लुता प्राक्चरणा महायोनिश्च कर्णिनी स्यान्नन्दा चातिचरणा योनिरोगा इतीरिताः

upaplutā prākcaraṇā mahāyoniśca karṇinī syānnandā cāticaraṇā yonirogā itīritāḥ

180

योनिकन्दभेदाः चतुर्विधं योनिकन्दं वातपित्तकफैस्त्रिधा चतुर्थं सन्निपातेन गर्भरोगभेदाः तथाष्टौ गर्भजा गदाः

yonikandabhedāḥ caturvidhaṃ yonikandaṃ vātapittakaphaistridhā caturthaṃ sannipātena garbharogabhedāḥ tathāṣṭau garbhajā gadāḥ

181

उपविष्टकगर्भः स्यात्तथा नागोदरः स्मृतः मक्कल्लो मूढगर्भश्च विष्कम्भो गूढगर्भकः जरायुदोषो गर्भस्य पातश्चाष्टमकः स्मृतः

upaviṣṭakagarbhaḥ syāttathā nāgodaraḥ smṛtaḥ makkallo mūḍhagarbhaśca viṣkambho gūḍhagarbhakaḥ jarāyudoṣo garbhasya pātaścāṣṭamakaḥ smṛtaḥ

182

स्तनरोगभेदाः पञ्चैव स्तनरोगाः स्युर्वातात्पित्तात्कफादपि सन्निपातात्क्षताच्चैव स्तन्यरोगभेदाः तथा स्तन्योद्भवा गदाः

stanarogabhedāḥ pañcaiva stanarogāḥ syurvātātpittātkaphādapi sannipātātkṣatāccaiva stanyarogabhedāḥ tathā stanyodbhavā gadāḥ

183

बालरोगेषु कथिताः स्त्रीदोषभेदाः स्त्रीदोषाश्चत्रयः स्मृताः

bālarogeṣu kathitāḥ strīdoṣabhedāḥ strīdoṣāścatrayaḥ smṛtāḥ

184

अदक्षपुरुषोत्पन्नः सपत्नीविहितस्तथा दैवाज्जातस्तृतीयस्तु सूतिकारोगभेदाः तथा ये सूतिकागदाः

adakṣapuruṣotpannaḥ sapatnīvihitastathā daivājjātastṛtīyastu sūtikārogabhedāḥ tathā ye sūtikāgadāḥ

185

ज्वरादयश्चिकित्स्यास्ते यथादोषं यथाबलम्

jvarādayaścikitsyāste yathādoṣaṃ yathābalam

अथ सप्तमोऽध्यायः (cont. 2)

186

बालरोगभेदाः द्वाविंशतिर्बालरोगास्तेषु क्षीरभवास्त्रयः वातात्पित्तात्कफाच्चैव दन्तोद्भेदश्चतुर्थकः दन्तघातो दन्तशब्दोऽकालदन्ताऽहिपूतनम्

bālarogabhedāḥ dvāviṃśatirbālarogāsteṣu kṣīrabhavāstrayaḥ vātātpittātkaphāccaiva dantodbhedaścaturthakaḥ dantaghāto dantaśabdo'kāladantā'hipūtanam

187

मुखपाको मुखस्रावो गुदपाकोपशीर्षके पद्मारुणस्तालुकण्टो विच्छिन्नं पारिगर्भिकः

mukhapāko mukhasrāvo gudapākopaśīrṣake padmāruṇastālukaṇṭo vicchinnaṃ pārigarbhikaḥ

188

दौर्बल्यं गात्रशोषश्च शय्यामूत्रं कुकूणकः रोदनं चाजगल्ली स्यादिति द्वाविंशतिः स्मृताः

daurbalyaṃ gātraśoṣaśca śayyāmūtraṃ kukūṇakaḥ rodanaṃ cājagallī syāditi dvāviṃśatiḥ smṛtāḥ

189

बालग्रहभेदाः तथा बालग्रहाः ख्याता द्वादशैव मुनीश्वरैः स्कन्दग्रहो विशाखः स्याच्छ्वग्रहश्च पितृग्रहः

bālagrahabhedāḥ tathā bālagrahāḥ khyātā dvādaśaiva munīśvaraiḥ skandagraho viśākhaḥ syācchvagrahaśca pitṛgrahaḥ

190

नैगमेयग्रहस्तद्वच्छकुनिः शीतपूतना मुखमण्डनिका तद्वत्पूतना चान्धपूतना रेवती चैव सङ्ख्याता तथा स्याच्छुष्करेवती

naigameyagrahastadvacchakuniḥ śītapūtanā mukhamaṇḍanikā tadvatpūtanā cāndhapūtanā revatī caiva saṅkhyātā tathā syācchuṣkarevatī

192

चरणभेदरोगभेदाः तथा चरणभेदास्तु वातरक्तादिकाश्च ये द्विचत्वारिंशदुक्तास्ते रोगेष्वेव मुनीश्वरैः वातादिदोषभेदाः द्विषष्टिर्दोषभेदाः स्युः सन्निपातादिकाश्च ये तेऽपि रोगेषु गणिताः पृथक्प्रोक्ता न ते क्वचित्

caraṇabhedarogabhedāḥ tathā caraṇabhedāstu vātaraktādikāśca ye dvicatvāriṃśaduktāste rogeṣveva munīśvaraiḥ vātādidoṣabhedāḥ dviṣaṣṭirdoṣabhedāḥ syuḥ sannipātādikāśca ye te'pi rogeṣu gaṇitāḥ pṛthakproktā na te kvacit

193

पञ्चकर्मरोगभेदाः हीनमिथ्याऽतियोगानां भेदैः पञ्चदशोदिताः पञ्चकर्मभवा रोगा रोगेष्वेव प्रकीर्त्तिताः

pañcakarmarogabhedāḥ hīnamithyā'tiyogānāṃ bhedaiḥ pañcadaśoditāḥ pañcakarmabhavā rogā rogeṣveva prakīrttitāḥ

194

स्नेहादीनां हीनादियोगजरोगभेदाः स्नेहस्वेदौ तथा धूमो गण्डूषोऽञ्जनतर्पणे षोढा अष्टादशैतज्जास्ताश्च रोगेषु लक्षिताः

snehādīnāṃ hīnādiyogajarogabhedāḥ snehasvedau tathā dhūmo gaṇḍūṣo'ñjanatarpaṇe ṣoḍhā aṣṭādaśaitajjāstāśca rogeṣu lakṣitāḥ

195

शीतोष्णशल्यक्षारोपद्र वाः शीतोपद्र व एकः स्यादेकश्चोष्णोद्भवो मतः शल्योपद्र व एकश्च क्षाराच्चैकः स्मृतस्तथा

śītoṣṇaśalyakṣāropadra vāḥ śītopadra va ekaḥ syādekaścoṣṇodbhavo mataḥ śalyopadra va ekaśca kṣārāccaikaḥ smṛtastathā

196

विषस्य विविधा भेदाः स्थावरं जङ्गमं चैव कृत्रिमं च त्रिधा विषम्

viṣasya vividhā bhedāḥ sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva kṛtrimaṃ ca tridhā viṣam

197

तेषां च कालकूटाद्यैर्नवधा स्थावरं विषम् जङ्गमं बहुधा प्रोक्तं तत्र लूता भुजङ्गमाः

teṣāṃ ca kālakūṭādyairnavadhā sthāvaraṃ viṣam jaṅgamaṃ bahudhā proktaṃ tatra lūtā bhujaṅgamāḥ

198

वृश्चिका मूषिकाः कीटाः प्रत्येकं ते चतुर्विधाः दंष्ट्राविषं नखविषं बालशृङ्गास्थिभिस्तथा

vṛścikā mūṣikāḥ kīṭāḥ pratyekaṃ te caturvidhāḥ daṃṣṭrāviṣaṃ nakhaviṣaṃ bālaśṛṅgāsthibhistathā

199

मूत्रात्पुरीषाच्छुक्राच्च दृष्टेर्निश्वासतस्तथा लालायाः स्पर्शतस्तद्वत्तथा शङ्काविषं मतम्

mūtrātpurīṣācchukrācca dṛṣṭerniśvāsatastathā lālāyāḥ sparśatastadvattathā śaṅkāviṣaṃ matam

200

कृत्रिमं द्विविधं प्रोक्तं गरदूषीविभेदतः सप्तधातुविषं ज्ञेयं तथा सप्तोपधातुजम्

kṛtrimaṃ dvividhaṃ proktaṃ garadūṣīvibhedataḥ saptadhātuviṣaṃ jñeyaṃ tathā saptopadhātujam

201

तथैवोपविषेभ्यश्च जातं सप्तविधं मतम् दुष्टनीरविषं चैकं तथैकं दिग्धजं विषम्

tathaivopaviṣebhyaśca jātaṃ saptavidhaṃ matam duṣṭanīraviṣaṃ caikaṃ tathaikaṃ digdhajaṃ viṣam

202

कपिकच्छुभवा कण्डूर्दुष्टनीरभवा तथा तथा सूरणकण्डूश्च शोथो भल्लातजस्तथा

kapikacchubhavā kaṇḍūrduṣṭanīrabhavā tathā tathā sūraṇakaṇḍūśca śotho bhallātajastathā

203

मदभेदाः मदश्चतुर्विधश्चान्यः पूगभङ्गाऽक्षकोद्र वैः चतुर्विधोऽन्यो द्र व्याणां फलत्वङ्मूलपत्रजः

madabhedāḥ madaścaturvidhaścānyaḥ pūgabhaṅgā'kṣakodra vaiḥ caturvidho'nyo dra vyāṇāṃ phalatvaṅmūlapatrajaḥ

अथ स्वरसादिकल्पनानामप्रथमोऽध्यायः

अथ पञ्च कषायाः अथातः स्वरसः कल्कः क्वाथश्च हिमफाण्टकौ ज्ञेयाः कषायाः पञ्चैते लघवः स्युर्यथोत्तरम्

atha pañca kaṣāyāḥ athātaḥ svarasaḥ kalkaḥ kvāthaśca himaphāṇṭakau jñeyāḥ kaṣāyāḥ pañcaite laghavaḥ syuryathottaram

स्वरसस्य लक्षणम् आहतात्तत्क्षणाकृष्टाद् द्र व्यात् क्षुण्णात्समुद्धरेत् वस्त्रनिष्पीडितो यः स रसः स्वरस उच्यते

svarasasya lakṣaṇam āhatāttatkṣaṇākṛṣṭād dra vyāt kṣuṇṇātsamuddharet vastraniṣpīḍito yaḥ sa rasaḥ svarasa ucyate

स्वरसस्य द्वितीयं लक्षणम् कुडवं चूर्णितं द्र व्यं क्षिप्तं च द्विगुणे जले अहोरात्रं स्थितं तस्माद्भवेद्वा रस उत्तमः

svarasasya dvitīyaṃ lakṣaṇam kuḍavaṃ cūrṇitaṃ dra vyaṃ kṣiptaṃ ca dviguṇe jale ahorātraṃ sthitaṃ tasmādbhavedvā rasa uttamaḥ

स्वरसस्य तृतीयं लक्षणम् आदाय शुष्कद्र व्यं वा स्वरसानामसम्भवे जलेऽष्टगुणिते साध्यं पादशिष्टं च गृह्यते

svarasasya tṛtīyaṃ lakṣaṇam ādāya śuṣkadra vyaṃ vā svarasānāmasambhave jale'ṣṭaguṇite sādhyaṃ pādaśiṣṭaṃ ca gṛhyate

स्वरसमात्रा स्वरसस्य गुरुत्वाच्च पलमर्धं प्रयोजयेत् निशोषितं चाग्निसिद्धं पलमात्रं रसं पिबेत्

svarasamātrā svarasasya gurutvācca palamardhaṃ prayojayet niśoṣitaṃ cāgnisiddhaṃ palamātraṃ rasaṃ pibet

स्वरसे प्रक्षेप्यद्र व्याणि तेषां परिमाणं च मधुश्वेतागुडक्षाराञ्जीरकं लवणं तथा घृतं तैलं च चूर्णादीन्कोलमात्रान् रसे क्षिपेत्

svarase prakṣepyadra vyāṇi teṣāṃ parimāṇaṃ ca madhuśvetāguḍakṣārāñjīrakaṃ lavaṇaṃ tathā ghṛtaṃ tailaṃ ca cūrṇādīnkolamātrān rase kṣipet

अथ रोगानुसारेण स्वरसप्रयोगाः तत्र प्रमेहेऽमृतास्वरसो धात्रीस्वरसश्चस तथा अमृताया रसः क्षौद्र युक्तः सर्वप्रमेहजित् हरिद्रा चूर्णयुक्तो वा रसो धात्र्! याः समाक्षिकः

atha rogānusāreṇa svarasaprayogāḥ tatra pramehe'mṛtāsvaraso dhātrīsvarasaścasa tathā amṛtāyā rasaḥ kṣaudra yuktaḥ sarvapramehajit haridrā cūrṇayukto vā raso dhātr! yāḥ samākṣikaḥ

रक्तपित्तादिषु वासकस्वरसः वासकस्वरसः पेयो मधुना रक्तपित्तजित् ज्वरकासक्षयहरः कामलाश्लेष्मपित्तहा

raktapittādiṣu vāsakasvarasaḥ vāsakasvarasaḥ peyo madhunā raktapittajit jvarakāsakṣayaharaḥ kāmalāśleṣmapittahā

कामलायां त्रिफलाऽदीनां स्वरसचतुष्टयम् त्रिफलाया रसः क्षौद्र युक्तो दार्वीरसोऽथ वा निम्बस्य वा गुडूच्या वा पीतो जयति कामलाम्

kāmalāyāṃ triphalā'dīnāṃ svarasacatuṣṭayam triphalāyā rasaḥ kṣaudra yukto dārvīraso'tha vā nimbasya vā guḍūcyā vā pīto jayati kāmalām

विषमज्वरे तुलसीद्रो णपुष्पीपत्रस्वरसौ पीतो मरिचचूर्णेन तुलसीपत्रजो रसः द्रो णपुष्पीरसो वाऽपि निहन्ति विषमज्वरान्

viṣamajvare tulasīdro ṇapuṣpīpatrasvarasau pīto maricacūrṇena tulasīpatrajo rasaḥ dro ṇapuṣpīraso vā'pi nihanti viṣamajvarān

रक्तातीसारे जम्ब्वादिस्वरसः जम्ब्वाम्रामलकीनां च पल्लवोत्थो रसो जयेत् मध्वाज्यक्षीर संयुक्तो रक्तातीसारमुल्बणम्

raktātīsāre jambvādisvarasaḥ jambvāmrāmalakīnāṃ ca pallavottho raso jayet madhvājyakṣīra saṃyukto raktātīsāramulbaṇam

सर्वातिसारे निष्कण्टकबब्बूलदल कुटजादित्वक् स्वरसौ स्थूलबब्बूलिकापत्ररसः पानाद्व्यपोहति सर्वातिसारान्श्योनाककुटजत्वग्रसोऽथ वा

sarvātisāre niṣkaṇṭakababbūladala kuṭajāditvak svarasau sthūlababbūlikāpatrarasaḥ pānādvyapohati sarvātisārānśyonākakuṭajatvagraso'tha vā

वृषणवातप्रतिश्यायादिष्वार्द्र कस्वरसः आर्द्र कस्वरसः क्षौद्र युक्तो वृषणवातनुत् श्वासकासारुचीर्हन्ति प्रतिश्यायं व्यपोहति

vṛṣaṇavātapratiśyāyādiṣvārdra kasvarasaḥ ārdra kasvarasaḥ kṣaudra yukto vṛṣaṇavātanut śvāsakāsārucīrhanti pratiśyāyaṃ vyapohati

पार्श्वदिशूलादिषु बीजपूरस्वरसः बीजपूररसः पानान्मधुक्षारयुतो जयेत् पार्श्वहृद्वस्तिशूलानि कोष्ठवातं च दारुणम्

pārśvadiśūlādiṣu bījapūrasvarasaḥ bījapūrarasaḥ pānānmadhukṣārayuto jayet pārśvahṛdvastiśūlāni koṣṭhavātaṃ ca dāruṇam

पित्तशूले शतावरीस्वरसः प्लीहाऽपच्योः कन्यास्वरसश्च शतावर्याश्च मधुना पित्तशूलहरो रसः निशाचूर्णयुतः कन्यारसः प्लीहाऽपचीहरः

pittaśūle śatāvarīsvarasaḥ plīhā'pacyoḥ kanyāsvarasaśca śatāvaryāśca madhunā pittaśūlaharo rasaḥ niśācūrṇayutaḥ kanyārasaḥ plīhā'pacīharaḥ

अपच्यादावलम्बुषास्वरसः अलम्बुषायाः स्वरसः पीतो द्विपलमात्रया अपचीगण्डमालानां कामलायाश्च नाशनः

apacyādāvalambuṣāsvarasaḥ alambuṣāyāḥ svarasaḥ pīto dvipalamātrayā apacīgaṇḍamālānāṃ kāmalāyāśca nāśanaḥ

सूर्यावर्त्तार्धभेदकयोर्मुण्डीस्वरसः शशमुण्ड्या रसः कोष्णो मरिचैरवधूलितः जयेत्सप्तदिनाभ्यासात्सूर्यावर्त्तार्धभेदकौ

sūryāvarttārdhabhedakayormuṇḍīsvarasaḥ śaśamuṇḍyā rasaḥ koṣṇo maricairavadhūlitaḥ jayetsaptadinābhyāsātsūryāvarttārdhabhedakau

सर्वोन्मादे ब्राह्म्यादीनां स्वरसचतुष्टयम् ब्राह्मीकूष्माण्डषड्ग्रन्थाशङ्खिनीस्वरसाः पृथक् मधुकुष्ठयुताः पीताः सर्वोन्मादापहारिणः

sarvonmāde brāhmyādīnāṃ svarasacatuṣṭayam brāhmīkūṣmāṇḍaṣaḍgranthāśaṅkhinīsvarasāḥ pṛthak madhukuṣṭhayutāḥ pītāḥ sarvonmādāpahāriṇaḥ

कोद्र वजमदे कूष्माण्डकस्वरसः कूष्माण्डकस्य स्वरसो गुडेन सह योजितः दुष्टकोद्र वसञ्जातमदं पानाद्व्यपोहति

kodra vajamade kūṣmāṇḍakasvarasaḥ kūṣmāṇḍakasya svaraso guḍena saha yojitaḥ duṣṭakodra vasañjātamadaṃ pānādvyapohati

खड्गादिक्षतव्रणे गाङ्गेरुकीस्वरसः खड्गादिच्छिन्नगात्रस्य तत्कालं पूरितो व्रणः गाङ्गेरुकीमूलरसैर्जायते गतवेदनः

khaḍgādikṣatavraṇe gāṅgerukīsvarasaḥ khaḍgādicchinnagātrasya tatkālaṃ pūrito vraṇaḥ gāṅgerukīmūlarasairjāyate gatavedanaḥ

अथ पुटपाकप्रकरणम् तत्र पुटपाकविधिकथने हेतुः पुटपाकस्य कल्कस्य स्वरसो गृह्यते यतः अतस्तु पुटपाकानां युक्तिरत्रोच्यते मया

atha puṭapākaprakaraṇam tatra puṭapākavidhikathane hetuḥ puṭapākasya kalkasya svaraso gṛhyate yataḥ atastu puṭapākānāṃ yuktiratrocyate mayā

पुटपाकविधिः पुटपाकस्य मात्रेयं लेपस्याङ्गारवर्णता लेपं च द्व्यङ्गुलं स्थूलं कुर्याद्वाऽङगुष्ठमात्रकम्

puṭapākavidhiḥ puṭapākasya mātreyaṃ lepasyāṅgāravarṇatā lepaṃ ca dvyaṅgulaṃ sthūlaṃ kuryādvā'ṅaguṣṭhamātrakam

काश्मरीवटजम्ब्वादिपत्रैर्वेष्टनमुत्तमम् पलमात्रं रसो ग्राह्यः कर्षमात्रं मधु क्षिपेत् कल्कचूर्णद्र वाद्यास्तु देयाः स्वरसवद् बुधैः

kāśmarīvaṭajambvādipatrairveṣṭanamuttamam palamātraṃ raso grāhyaḥ karṣamātraṃ madhu kṣipet kalkacūrṇadra vādyāstu deyāḥ svarasavad budhaiḥ

सर्वातिसारे कुटजपुटपाकः तत्कालाकृष्टकुटजत्वचं तण्डुलवारिणा

sarvātisāre kuṭajapuṭapākaḥ tatkālākṛṣṭakuṭajatvacaṃ taṇḍulavāriṇā

पिष्टां चतुष्पलमितो जम्बूपल्लववेष्टिताम् सूत्रेण बद्धां गोधूमपिष्टेन परिवेष्टिताम्

piṣṭāṃ catuṣpalamito jambūpallavaveṣṭitām sūtreṇa baddhāṃ godhūmapiṣṭena pariveṣṭitām

लिप्तां च घनपङ्केन गोमयैर्वह्निना दहेत् अङ्गारवर्णां च मृदं दृष्ट्वा वह्नेः समुद्धरेत्

liptāṃ ca ghanapaṅkena gomayairvahninā dahet aṅgāravarṇāṃ ca mṛdaṃ dṛṣṭvā vahneḥ samuddharet

ततो रसं गृहीत्वा च शीतं क्षौद्र युतं पिबेत् जयेत्सर्वानतीसारान्दुस्तरान्सुचिरोत्थितान्

tato rasaṃ gṛhītvā ca śītaṃ kṣaudra yutaṃ pibet jayetsarvānatīsārāndustarānsucirotthitān

तण्डुलोदकविधिः कण्डितं तण्डुलपलं जलेऽष्टगुणिते क्षिपेत् भावयित्वा जलं ग्राह्यं देयं सर्वत्र कर्मसु

taṇḍulodakavidhiḥ kaṇḍitaṃ taṇḍulapalaṃ jale'ṣṭaguṇite kṣipet bhāvayitvā jalaṃ grāhyaṃ deyaṃ sarvatra karmasu

सर्वातिसारेऽरलूपुटपाकः अरलूत्वक्कृतश्चैव पुटपाकोऽग्निदीपनः मधुमोचरसाभ्यां च युक्तः सर्वातिसारनुत्

sarvātisāre'ralūpuṭapākaḥ aralūtvakkṛtaścaiva puṭapāko'gnidīpanaḥ madhumocarasābhyāṃ ca yuktaḥ sarvātisāranut

सर्वातिसारे न्यग्रोधादितित्तिरपुटपाकः न्यग्रोधादेश्च कल्केन पूरयेद्गौरतित्तिरेः निरन्त्रमुदरं सम्यक्पुटपाकेन तत्पचेत् तत्कल्कस्य रसः क्षौद्र युक्तः सर्वातिसारनुत्

sarvātisāre nyagrodhāditittirapuṭapākaḥ nyagrodhādeśca kalkena pūrayedgauratittireḥ nirantramudaraṃ samyakpuṭapākena tatpacet tatkalkasya rasaḥ kṣaudra yuktaḥ sarvātisāranut

सर्वातिसारे दाडिमपुटपाकः पुटपाकेन विपचेत्सुपक्वं दाडिमीजलम् तद्र सो मधुसंयुक्तः सर्वातीसारनाशनः

sarvātisāre dāḍimapuṭapākaḥ puṭapākena vipacetsupakvaṃ dāḍimījalam tadra so madhusaṃyuktaḥ sarvātīsāranāśanaḥ

छर्द्यां बीजपूरादिपुटपाकः बीजपूराम्रजम्बूनां पल्लवानि जटाः पृथक्

chardyāṃ bījapūrādipuṭapākaḥ bījapūrāmrajambūnāṃ pallavāni jaṭāḥ pṛthak

विपचेत्पुटपाकेन क्षौद्र युक्तश्च तद्र सः छर्दिं निवारयेद्धोरां सर्वदोषसमुद्भवाम्

vipacetpuṭapākena kṣaudra yuktaśca tadra saḥ chardiṃ nivārayeddhorāṃ sarvadoṣasamudbhavām

रक्तपित्तादौ वासापुटपाकः पिष्टानां वृषपत्राणां पुटपाकरसो हिमः मधुयुक्तो जयेद्र क्तपित्तकासज्वरक्षयान्

raktapittādau vāsāpuṭapākaḥ piṣṭānāṃ vṛṣapatrāṇāṃ puṭapākaraso himaḥ madhuyukto jayedra ktapittakāsajvarakṣayān

कासश्वासादौ कण्टकारीपुटपाकः पचेत्क्षुद्रा ं! सपञ्चाङ्गां पुटपाकेन तद्र सः पिप्पली चूर्णसंयुक्तः कासश्वासकफापहः

kāsaśvāsādau kaṇṭakārīpuṭapākaḥ pacetkṣudrā ṃ! sapañcāṅgāṃ puṭapākena tadra saḥ pippalī cūrṇasaṃyuktaḥ kāsaśvāsakaphāpahaḥ

कासादौ बिभीतकपुटपाकः बिभीतकफलं किञ्चिद् घृतेनाभ्यज्य लेपयेत् गोधूमपिष्टेनाङ्गारैर्विपचेत्पुटपाकवत्

kāsādau bibhītakapuṭapākaḥ bibhītakaphalaṃ kiñcid ghṛtenābhyajya lepayet godhūmapiṣṭenāṅgārairvipacetpuṭapākavat

ततः पक्वं समुद्धृत्य त्वचं तस्य मुखे क्षिपेत् कासश्वासप्रतिश्यायस्वरभङ्गाञ्जयेत्ततः

tataḥ pakvaṃ samuddhṛtya tvacaṃ tasya mukhe kṣipet kāsaśvāsapratiśyāyasvarabhaṅgāñjayettataḥ

आमातीसारे शुण्ठीपुटपाकः चूर्णं किञ्चिद् घृताभ्यक्तं शुण्ठ्या एरण्डजैर्दलैः वेष्टितं पुटपाकेन विपचेन्मन्दवह्निना

āmātīsāre śuṇṭhīpuṭapākaḥ cūrṇaṃ kiñcid ghṛtābhyaktaṃ śuṇṭhyā eraṇḍajairdalaiḥ veṣṭitaṃ puṭapākena vipacenmandavahninā

तत उद्धृत्य तच्चूर्णं ग्राह्य प्रातः सितासमम् येन यान्ति शमं पीडा आमातीसारसंभवाः

tata uddhṛtya taccūrṇaṃ grāhya prātaḥ sitāsamam yena yānti śamaṃ pīḍā āmātīsārasaṃbhavāḥ

आमवातेऽन्य शुण्ठीपुटपाकः शुण्ठीकल्कं विनिक्षिप्य रसैरेरण्डमूलजैः विपचेत्पुटपाकेन तद्र सः क्षौद्र संयुतः आमवातसमुद्भूतां पीडां जयति दुस्तराम्

āmavāte'nya śuṇṭhīpuṭapākaḥ śuṇṭhīkalkaṃ vinikṣipya rasaireraṇḍamūlajaiḥ vipacetpuṭapākena tadra saḥ kṣaudra saṃyutaḥ āmavātasamudbhūtāṃ pīḍāṃ jayati dustarām

अर्शोरोगे सूरणपुटपाकः सौरणं कन्दमादाय पुटपाकेन पाचयेत् सतैललवणस्तस्य रसश्चार्शोविकारनुत्

arśoroge sūraṇapuṭapākaḥ sauraṇaṃ kandamādāya puṭapākena pācayet satailalavaṇastasya rasaścārśovikāranut

हृच्छूले पुटपाकजमृगशृङ्गभस्म शरावसम्पुटे दग्धं शृङ्गं हरिणजं पिबेत् गव्येन सर्पिषा युक्तं हृच्छूलं नाशयेद् ध्रुवम्

hṛcchūle puṭapākajamṛgaśṛṅgabhasma śarāvasampuṭe dagdhaṃ śṛṅgaṃ hariṇajaṃ pibet gavyena sarpiṣā yuktaṃ hṛcchūlaṃ nāśayed dhruvam

अथ क्वाथकल्पनानामद्वितीयोऽध्यायः

क्वाथकल्पना पानीयं षोडशगुणं क्षुण्णे द्र व्यपले क्षिपेत् मृत्पात्रे क्वाथयेद् ग्राह्यमष्टमांशावशेषितम् तज्जलं पाययेद्धीमान्कोष्णं मृद्वग्निसाधितम्

kvāthakalpanā pānīyaṃ ṣoḍaśaguṇaṃ kṣuṇṇe dra vyapale kṣipet mṛtpātre kvāthayed grāhyamaṣṭamāṃśāvaśeṣitam tajjalaṃ pāyayeddhīmānkoṣṇaṃ mṛdvagnisādhitam

क्वाथपर्यायनामानि शृतः क्वाथः कषायश्च निर्यूहः स निगद्यते

kvāthaparyāyanāmāni śṛtaḥ kvāthaḥ kaṣāyaśca niryūhaḥ sa nigadyate

क्वाथपानसमयः आहाररसपाके च सञ्जाते द्विपलोन्मितम् वृद्धवैद्योपदेशेन पिबेत्क्वाथं सुपाचितम्

kvāthapānasamayaḥ āhārarasapāke ca sañjāte dvipalonmitam vṛddhavaidyopadeśena pibetkvāthaṃ supācitam

क्वाथे सितामधुनोः प्रक्षेपपरिमाणम् क्वाथे क्षिपेत्सितामंशैश्चतुर्थाष्टमषोडशैः वातपित्तकफातंके विपरीतं मधु स्मृतम्

kvāthe sitāmadhunoḥ prakṣepaparimāṇam kvāthe kṣipetsitāmaṃśaiścaturthāṣṭamaṣoḍaśaiḥ vātapittakaphātaṃke viparītaṃ madhu smṛtam

चूर्णद्र व्याणां प्रक्षेपपरिमाणम् जीरकं गुग्गुलं क्षारं लवणं च शिलाजतु हिङ्गु त्रिकटुकं चैव क्थाथे शाणोन्मितं क्षिपेत्

cūrṇadra vyāṇāṃ prakṣepaparimāṇam jīrakaṃ guggulaṃ kṣāraṃ lavaṇaṃ ca śilājatu hiṅgu trikaṭukaṃ caiva kthāthe śāṇonmitaṃ kṣipet

द्र वद्र व्याणां प्रक्षेपपरिमाणम् क्षीरं घृतं गुडं तैलं मूत्रं चान्यद् द्र वं तथा कल्कं चूर्णादिकं क्वाथे निक्षिपेत्कर्षसम्मितम्

dra vadra vyāṇāṃ prakṣepaparimāṇam kṣīraṃ ghṛtaṃ guḍaṃ tailaṃ mūtraṃ cānyad dra vaṃ tathā kalkaṃ cūrṇādikaṃ kvāthe nikṣipetkarṣasammitam

पाकसमये क्वाथपात्रपिधाननिषेधः सपिधानमुखे पात्रे जलं दुर्जरतां व्रजेत् तस्मादावरणं त्यक्त्वा क्वाथादीनां विनिश्चयः

pākasamaye kvāthapātrapidhānaniṣedhaḥ sapidhānamukhe pātre jalaṃ durjaratāṃ vrajet tasmādāvaraṇaṃ tyaktvā kvāthādīnāṃ viniścayaḥ

सर्वज्वरे दाहादौ च गुडूच्यादिक्वाथः गुडूचीधान्यकारिष्टरक्तचन्दनपद्मकैः गुडूच्यादिगणक्वाथः सर्वज्वरहरः स्मृतः दीपनो दाहहृल्लासतृष्णाच्छर्द्यरुचीर्जयेत्

sarvajvare dāhādau ca guḍūcyādikvāthaḥ guḍūcīdhānyakāriṣṭaraktacandanapadmakaiḥ guḍūcyādigaṇakvāthaḥ sarvajvaraharaḥ smṛtaḥ dīpano dāhahṛllāsatṛṣṇācchardyarucīrjayet

सर्वज्वरे नागरादिपाचनक्वाथः नागरं देवकाष्ठं च धान्यकं बृहतीद्वयम् दद्यात्पाचनकं पूर्वं ज्वरितानां ज्वरापहम्

sarvajvare nāgarādipācanakvāthaḥ nāgaraṃ devakāṣṭhaṃ ca dhānyakaṃ bṛhatīdvayam dadyātpācanakaṃ pūrvaṃ jvaritānāṃ jvarāpaham

सर्वज्वरे क्षुद्रा दिक्वाथः क्षुद्रा किराततिक्तं च शुण्ठी छिन्ना च पौष्करम् कषाय एषां शमयेत्पीतश्चाष्टविधं ज्वरम्

sarvajvare kṣudrā dikvāthaḥ kṣudrā kirātatiktaṃ ca śuṇṭhī chinnā ca pauṣkaram kaṣāya eṣāṃ śamayetpītaścāṣṭavidhaṃ jvaram

वातज्वरे क्वाथः गुडूच्यादि क्वाथः गुडूचीपिप्पलीमूलनागरैः पाचनं स्मृतम् दद्याद्वातज्वरे पूर्णलिङ्गे सप्तमवासरे

vātajvare kvāthaḥ guḍūcyādi kvāthaḥ guḍūcīpippalīmūlanāgaraiḥ pācanaṃ smṛtam dadyādvātajvare pūrṇaliṅge saptamavāsare

शालपर्ण्यादिक्वाथः शालपर्णी बला द्रा क्षा गुडूची सारिवा तथा आसां क्वाथं पिबेत्कोष्णं तीव्रवातज्वरच्छिदम्

śālaparṇyādikvāthaḥ śālaparṇī balā drā kṣā guḍūcī sārivā tathā āsāṃ kvāthaṃ pibetkoṣṇaṃ tīvravātajvaracchidam

काश्मर्यादिक्वाथः काश्मरीसारिवाद्रा क्षात्रायमाणाऽमृताभवः कषायः सगुडः पीतोवातज्वरविनाशनः

kāśmaryādikvāthaḥ kāśmarīsārivādrā kṣātrāyamāṇā'mṛtābhavaḥ kaṣāyaḥ saguḍaḥ pītovātajvaravināśanaḥ

पित्तज्वरे क्वाथाः कट्फलादिपाचनक्वाथः कट्फलेन्द्र यवापाठातिक्तामुस्तैः शृतं जलम् पाचनं दशमेऽह्नि स्यात्तीव्रे पित्तज्वरे नृणाम्

pittajvare kvāthāḥ kaṭphalādipācanakvāthaḥ kaṭphalendra yavāpāṭhātiktāmustaiḥ śṛtaṃ jalam pācanaṃ daśame'hni syāttīvre pittajvare nṛṇām

पर्पटादिक्वाथः पर्पटो वासकस्तिक्ता कैरातो धन्वयासकः

parpaṭādikvāthaḥ parpaṭo vāsakastiktā kairāto dhanvayāsakaḥ

प्रियङ्गुश्च कृतः क्वाथ एषां शर्करया युतः पिपासादाहपित्तास्रयुतं पित्तज्वरं जयेत्

priyaṅguśca kṛtaḥ kvātha eṣāṃ śarkarayā yutaḥ pipāsādāhapittāsrayutaṃ pittajvaraṃ jayet

द्रा क्षादिक्वाथः द्रा क्षा हरीतकी मुस्तं कटुकी कृतमालकः पर्पटश्च कृतः क्वाथ एषां पित्तज्वरापहः तृण्मूर्च्छादाहपित्तासृक्शमनो भेदनः स्मृतः

drā kṣādikvāthaḥ drā kṣā harītakī mustaṃ kaṭukī kṛtamālakaḥ parpaṭaśca kṛtaḥ kvātha eṣāṃ pittajvarāpahaḥ tṛṇmūrcchādāhapittāsṛkśamano bhedanaḥ smṛtaḥ

पर्पटक्वाथप्रशंसौ तत्र विशेषश्च एकः पर्पटकः श्रेष्ठः पित्तज्वरविनाशनः किं पुनर्यदि युज्येत चन्दनोशीरबालकैः

parpaṭakvāthapraśaṃsau tatra viśeṣaśca ekaḥ parpaṭakaḥ śreṣṭhaḥ pittajvaravināśanaḥ kiṃ punaryadi yujyeta candanośīrabālakaiḥ

अथ कफज्वरे क्वाथाः तत्र बीजपूरकादिपाचनक्वाथः बीजपूरशिफापथ्यानागरग्रन्थिकैः शृतम् सक्षारं पाचनं श्लेष्मज्वरे द्वादशवासरे

atha kaphajvare kvāthāḥ tatra bījapūrakādipācanakvāthaḥ bījapūraśiphāpathyānāgaragranthikaiḥ śṛtam sakṣāraṃ pācanaṃ śleṣmajvare dvādaśavāsare

भूनिम्बादिक्वाथः भूनिम्बनिम्बपिप्पल्यः शटी शुण्ठी शतावरी गुडूची बृहती चेति क्वाथो हन्यात्कफज्वरम्

bhūnimbādikvāthaḥ bhūnimbanimbapippalyaḥ śaṭī śuṇṭhī śatāvarī guḍūcī bṛhatī ceti kvātho hanyātkaphajvaram

पटोलादिक्वाथः पटोलत्रिफलातिक्ताशटीवासाऽमृताभवः क्वाथो मधुयुतः पीतो हन्यात्कफकृतं ज्वरम्

paṭolādikvāthaḥ paṭolatriphalātiktāśaṭīvāsā'mṛtābhavaḥ kvātho madhuyutaḥ pīto hanyātkaphakṛtaṃ jvaram

अथ द्वन्द्वजज्वरे क्वाथाः तत्र वातपित्तज्वरे पञ्चभद्र क्वाथः पर्पटाब्दामृताविश्वकैरातैः साधितं जलम् पञ्चभद्र मिदं ज्ञेयं वातपित्तज्वरापहम्

atha dvandvajajvare kvāthāḥ tatra vātapittajvare pañcabhadra kvāthaḥ parpaṭābdāmṛtāviśvakairātaiḥ sādhitaṃ jalam pañcabhadra midaṃ jñeyaṃ vātapittajvarāpaham

कफवातज्वरादौ लघुक्षुद्रा दिक्वाथः क्षुद्रा शुण्ठीगुडूचीनां कषायः पौष्करस्य च

kaphavātajvarādau laghukṣudrā dikvāthaḥ kṣudrā śuṇṭhīguḍūcīnāṃ kaṣāyaḥ pauṣkarasya ca

कफवाताधिके पेयो ज्वरे वाऽपि त्रिदोषजे कासश्वासारुचिकरे पार्श्वशूलविधायिनि

kaphavātādhike peyo jvare vā'pi tridoṣaje kāsaśvāsārucikare pārśvaśūlavidhāyini

वातकफज्वरे आरग्वधादिक्वाथः आरग्वधकणामूलमुस्तातिक्ताभयाकृतः क्वाथः शमयति क्षिप्रं ज्वरं वातकफोद्भवम् आमशूलप्रशमनो भेदी दीपनपाचनः

vātakaphajvare āragvadhādikvāthaḥ āragvadhakaṇāmūlamustātiktābhayākṛtaḥ kvāthaḥ śamayati kṣipraṃ jvaraṃ vātakaphodbhavam āmaśūlapraśamano bhedī dīpanapācanaḥ

पित्तश्लेष्मज्वरेऽमृताद्यष्टकक्वाथः अमृतारिष्टकटुकामुस्तेन्द्र यवनागरैः पटोलचन्दनाभ्यां च पिप्पलीचूर्णयुक्शृतम्

pittaśleṣmajvare'mṛtādyaṣṭakakvāthaḥ amṛtāriṣṭakaṭukāmustendra yavanāgaraiḥ paṭolacandanābhyāṃ ca pippalīcūrṇayukśṛtam

अमृताष्टकमेतच्च पित्तश्लेष्मज्वरापहम् छर्द्यरोचकहृल्लासदाहतृष्णाविनाशनम्

amṛtāṣṭakametacca pittaśleṣmajvarāpaham chardyarocakahṛllāsadāhatṛṣṇāvināśanam

पित्तश्लेष्मज्वरादौ पटोलादिक्वाथः पटोलं चन्दनं मूर्वातिक्तापाठाऽमृतागणः पित्तश्लेष्मज्वरच्छर्दिदाहकण्डूविषापहः

pittaśleṣmajvarādau paṭolādikvāthaḥ paṭolaṃ candanaṃ mūrvātiktāpāṭhā'mṛtāgaṇaḥ pittaśleṣmajvaracchardidāhakaṇḍūviṣāpahaḥ

सर्वज्वरे कण्टकार्यादिक्वाथः कण्टकारीद्वयं शुण्ठी धान्यकं सुरदारु च एभिः शृतं पाचनं स्यात्सर्वज्वरविनाशनम्

sarvajvare kaṇṭakāryādikvāthaḥ kaṇṭakārīdvayaṃ śuṇṭhī dhānyakaṃ suradāru ca ebhiḥ śṛtaṃ pācanaṃ syātsarvajvaravināśanam

अथ सन्निपातज्वरे क्वाथाः तत्र दशमूलक्वाथः शालिपर्णीपृश्निपर्णीबृहतीद्वयगोक्षुरैः

atha sannipātajvare kvāthāḥ tatra daśamūlakvāthaḥ śāliparṇīpṛśniparṇībṛhatīdvayagokṣuraiḥ

विल्वाग्निमन्थश्योनाककाश्मरीपाटलायुतैः दशमूलमिति ख्यातं क्वथितं तज्जलं पिबेत्

vilvāgnimanthaśyonākakāśmarīpāṭalāyutaiḥ daśamūlamiti khyātaṃ kvathitaṃ tajjalaṃ pibet

पिप्पलीचूर्णसंयुक्तं वातश्लेष्मज्वरापहम् सन्निपातज्वरहरं सूतिकादोषनाशनम्

pippalīcūrṇasaṃyuktaṃ vātaśleṣmajvarāpaham sannipātajvaraharaṃ sūtikādoṣanāśanam

हृत्कण्ठग्रहपार्श्वार्त्तितन्द्रा मस्तकशूलहृत्

hṛtkaṇṭhagrahapārśvārttitandrā mastakaśūlahṛt

अभयादिक्वाथः अभयामुस्तधान्याकरक्तचन्दनपद्मकैः वासकेन्द्र यवोशीरगुडूचीकृतमालकैः

abhayādikvāthaḥ abhayāmustadhānyākaraktacandanapadmakaiḥ vāsakendra yavośīraguḍūcīkṛtamālakaiḥ

पाठानागरतिक्ताभिः पिप्पलीचूर्णयुक्शृतम् पिबेत्त्रिदोषज्वरजित्पिपासाकासदाहनुत्

pāṭhānāgaratiktābhiḥ pippalīcūrṇayukśṛtam pibettridoṣajvarajitpipāsākāsadāhanut

प्रलापश्वासतन्द्रा घ्नं दीपनं पाचनं परम् विण्मूत्रानिलविष्टम्भवमिशोषारुचिच्छिदम्

pralāpaśvāsatandrā ghnaṃ dīpanaṃ pācanaṃ param viṇmūtrānilaviṣṭambhavamiśoṣārucicchidam

पिप्पल्यादिक्वाथः पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरैः वचासातिविषाऽजाजीपाठावत्सकरेणुकैः

pippalyādikvāthaḥ pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaraiḥ vacāsātiviṣā'jājīpāṭhāvatsakareṇukaiḥ

किराततिक्तकं मूर्वा सर्षपा मरिचानि च कटुकं पुष्करं भार्ङ्गी विडङ्गं कर्कटाह्वयम्

kirātatiktakaṃ mūrvā sarṣapā maricāni ca kaṭukaṃ puṣkaraṃ bhārṅgī viḍaṅgaṃ karkaṭāhvayam

अर्कमूलं बृहत्सिंही श्रेयसी सदुरालभा दीप्यकं चाजमोदा च शुकनासादिहिङ्गुभिः

arkamūlaṃ bṛhatsiṃhī śreyasī sadurālabhā dīpyakaṃ cājamodā ca śukanāsādihiṅgubhiḥ

एतानि समभागानि गणोऽष्टाविंशको मतः कषायमुपभुञ्जीत वातश्लेष्मज्वरापहम्

etāni samabhāgāni gaṇo'ṣṭāviṃśako mataḥ kaṣāyamupabhuñjīta vātaśleṣmajvarāpaham

हन्ति वातं तथा शीतं स्वेदजं प्रबलं कफम् प्रलापं चातिनिद्रा ं! च रोमहर्षारुची तथा

hanti vātaṃ tathā śītaṃ svedajaṃ prabalaṃ kapham pralāpaṃ cātinidrā ṃ! ca romaharṣārucī tathā

महावातेऽपतन्त्रे च सर्वगात्रे च शून्यताम् अयं सर्वज्वरान्हन्ति सन्निपातांस्त्रयोदश

mahāvāte'patantre ca sarvagātre ca śūnyatām ayaṃ sarvajvarānhanti sannipātāṃstrayodaśa

अष्टादशाङ्गक्वाथः किरातकटुकीमुस्ताधान्येन्द्र यवनागरैः दशमूलमहादारुगजपिप्पलिकायुतैः

aṣṭādaśāṅgakvāthaḥ kirātakaṭukīmustādhānyendra yavanāgaraiḥ daśamūlamahādārugajapippalikāyutaiḥ

कृतः कषायः पार्श्वार्त्तिसन्निपातज्वरं जयेत् कासश्वासवमीहिक्कातन्द्रा हृद्ग्रहनाशनः

kṛtaḥ kaṣāyaḥ pārśvārttisannipātajvaraṃ jayet kāsaśvāsavamīhikkātandrā hṛdgrahanāśanaḥ

कट्फलादिक्वाथः कट्फलाम्बुदभार्ङ्गीभिर्धान्यरोहिषपर्पटैः वचा हरीतकीशृङ्गीदेवदारुमहौषधैः हिक्काकासं ज्वरं हन्ति श्वासश्लेष्मगलग्रहान्

kaṭphalādikvāthaḥ kaṭphalāmbudabhārṅgībhirdhānyarohiṣaparpaṭaiḥ vacā harītakīśṛṅgīdevadārumahauṣadhaiḥ hikkākāsaṃ jvaraṃ hanti śvāsaśleṣmagalagrahān

जीर्णज्वरे गुडूचीक्वाथः पित्तज्वरे पर्पटक्वाथश्च क्वाथो जीर्णज्वरं हन्ति गुडूच्याः पिप्पलीयुतः

jīrṇajvare guḍūcīkvāthaḥ pittajvare parpaṭakvāthaśca kvātho jīrṇajvaraṃ hanti guḍūcyāḥ pippalīyutaḥ

तथा पर्पटजः क्वाथः पित्तज्वरहरः परः किं पुनर्यदि युज्येत चन्दनोदीच्यनागरैः

tathā parpaṭajaḥ kvāthaḥ pittajvaraharaḥ paraḥ kiṃ punaryadi yujyeta candanodīcyanāgaraiḥ

जीर्णज्वरे निदिग्धिकादिक्वाथः निदिग्धिकाऽमृताशुण्ठीकषायं पाययेद्भिषक् पिप्पलीचूर्णसंयुक्तं श्वासकासार्दितापहम् पीनसारुचिवैस्वर्यशूलाजीर्णज्वरच्छिदम्

jīrṇajvare nidigdhikādikvāthaḥ nidigdhikā'mṛtāśuṇṭhīkaṣāyaṃ pāyayedbhiṣak pippalīcūrṇasaṃyuktaṃ śvāsakāsārditāpaham pīnasārucivaisvaryaśūlājīrṇajvaracchidam

प्रसूतिदोषे देवदार्वादिक्वाथः देवदारु वचा कुष्ठं पिप्पली विश्वभेषजम्

prasūtidoṣe devadārvādikvāthaḥ devadāru vacā kuṣṭhaṃ pippalī viśvabheṣajam

कट्फलंमुस्तभूनिम्बतिक्तधान्या हरीतकी गजकृष्णा च दुःस्पर्शा गोक्षुरुर्धन्वयासकम्

kaṭphalaṃmustabhūnimbatiktadhānyā harītakī gajakṛṣṇā ca duḥsparśā gokṣururdhanvayāsakam

बृहत्यतिविषा छिन्ना कर्कटं कृष्णजीरकम् क्वाथमष्टावशेषं तु प्रसूतां पाययेत्स्त्रियम् शूलकासज्वरश्वासमूर्च्छाकम्पशिरोर्त्तिजित्

bṛhatyativiṣā chinnā karkaṭaṃ kṛṣṇajīrakam kvāthamaṣṭāvaśeṣaṃ tu prasūtāṃ pāyayetstriyam śūlakāsajvaraśvāsamūrcchākampaśirorttijit

अथ विषमज्वरे क्वाथाः तत्र शीतपूर्वविषमज्वरे बृहत्क्षुद्रा दिक्वाथः क्षुद्रा धान्यकशुण्ठीभिर्गुडूचीमुस्तपद्मकैः रक्तचन्दनभूनिम्बपटोलवृषपौष्करैः

atha viṣamajvare kvāthāḥ tatra śītapūrvaviṣamajvare bṛhatkṣudrā dikvāthaḥ kṣudrā dhānyakaśuṇṭhībhirguḍūcīmustapadmakaiḥ raktacandanabhūnimbapaṭolavṛṣapauṣkaraiḥ

कटुकेन्द्रा यवारिष्टभार्ङ्गीपर्पटकैः समैः क्वाथं प्रातर्निषेवेत सर्वशीतज्वरच्छिदम्

kaṭukendrā yavāriṣṭabhārṅgīparpaṭakaiḥ samaiḥ kvāthaṃ prātarniṣeveta sarvaśītajvaracchidam

विषमज्वरे मुस्तादिक्वाथः मुस्ताक्षुद्रा मृताशुण्ठीधात्रीक्वाथः समाक्षिकः पिप्पलीचूर्णसंयुक्तो विषमज्वरनाशनः

viṣamajvare mustādikvāthaḥ mustākṣudrā mṛtāśuṇṭhīdhātrīkvāthaḥ samākṣikaḥ pippalīcūrṇasaṃyukto viṣamajvaranāśanaḥ

सन्ततादिज्वरे पटोलादिक्वाथः पटोलेन्द्र यवादारुत्रिफलामुस्तगोस्तनैः मधुकामृतवासानां क्वाथं क्षौद्र युतं पिबेत्

santatādijvare paṭolādikvāthaḥ paṭolendra yavādārutriphalāmustagostanaiḥ madhukāmṛtavāsānāṃ kvāthaṃ kṣaudra yutaṃ pibet

सन्तते सतते चैव द्वितीयकतृतीयके एकाहिके वा विषमे दाहपूर्वे नवज्वरे

santate satate caiva dvitīyakatṛtīyake ekāhike vā viṣame dāhapūrve navajvare

एकाहिकज्वरे पटोलादिक्वाथः पटोलत्रिफलानिम्बद्रा क्षाशम्याकवासकैः क्वाथः सितामधुयुतो जयेदैकाहिकं ज्वरम्

ekāhikajvare paṭolādikvāthaḥ paṭolatriphalānimbadrā kṣāśamyākavāsakaiḥ kvāthaḥ sitāmadhuyuto jayedaikāhikaṃ jvaram

तृतीयकज्वरे गुडूच्यादिक्वाथः गुडूचीधान्यमुस्ताभिश्चन्दनोशीरनागरैः

tṛtīyakajvare guḍūcyādikvāthaḥ guḍūcīdhānyamustābhiścandanośīranāgaraiḥ

कृतं क्वाथं पिबेत्क्षौद्र सितायुक्तं ज्वरातुरः तृतीयज्वरनाशाय तृष्णादाहनिवारणम्

kṛtaṃ kvāthaṃ pibetkṣaudra sitāyuktaṃ jvarāturaḥ tṛtīyajvaranāśāya tṛṣṇādāhanivāraṇam

चातुर्थिकज्वरे देवदार्वादिक्वाथः देवदारुशिवावासाशालिपर्णीमहौषधैः चातुर्थिकज्वरे श्वासे कासे मन्दानले तथा धात्रीयुतं शृतं शीतं दद्यान्मधुसितायुतम्

cāturthikajvare devadārvādikvāthaḥ devadāruśivāvāsāśāliparṇīmahauṣadhaiḥ cāturthikajvare śvāse kāse mandānale tathā dhātrīyutaṃ śṛtaṃ śītaṃ dadyānmadhusitāyutam

ज्वरातीसारे गुडूच्यादिक्वाथः गुडूचीधान्यकोशीरशुण्ठीबालकपर्पटैः बिल्वप्रतिविषापाठारक्तचन्दनवत्सकैः

jvarātīsāre guḍūcyādikvāthaḥ guḍūcīdhānyakośīraśuṇṭhībālakaparpaṭaiḥ bilvaprativiṣāpāṭhāraktacandanavatsakaiḥ

किरातमुस्तेन्द्र यवः क्वथितं शिशिरं पिबेत् सक्षौद्रं रक्तपित्तघ्नं ज्वरातीसारनाशनम्

kirātamustendra yavaḥ kvathitaṃ śiśiraṃ pibet sakṣaudraṃ raktapittaghnaṃ jvarātīsāranāśanam

नागरादिक्वाथः नागरं कुटजो मुस्तं भूनिम्बातिविषाऽमृताः एभिः कृतं पिबेत्क्वाथं ज्वरातीसारनाशनम्

nāgarādikvāthaḥ nāgaraṃ kuṭajo mustaṃ bhūnimbātiviṣā'mṛtāḥ ebhiḥ kṛtaṃ pibetkvāthaṃ jvarātīsāranāśanam

आमशूले धान्यपञ्चकक्वाथः धान्यबालक बिल्वाब्दनागरैः साधितं जलम् आमशूलहरं ग्राहि दीपनं पाचनं परम्

āmaśūle dhānyapañcakakvāthaḥ dhānyabālaka bilvābdanāgaraiḥ sādhitaṃ jalam āmaśūlaharaṃ grāhi dīpanaṃ pācanaṃ param

आमवाते धान्यनागरजक्वाथः धान्यनागरजः क्वाथः पाचनो दीपनस्तथा एरण्डमूलयुक्तश्च जयेदामानिलव्यथाम्

āmavāte dhānyanāgarajakvāthaḥ dhānyanāgarajaḥ kvāthaḥ pācano dīpanastathā eraṇḍamūlayuktaśca jayedāmānilavyathām

सामरक्तातीसारे वत्सकादिक्वाथः वत्सकातिविषाबिल्वमुस्तबालकजः शृतः अतीसारं जयेत्सामं चिरजं रक्तशूलजित्

sāmaraktātīsāre vatsakādikvāthaḥ vatsakātiviṣābilvamustabālakajaḥ śṛtaḥ atīsāraṃ jayetsāmaṃ cirajaṃ raktaśūlajit

सर्वातीसारे कुटजाष्टकक्वाथः कुटजातिविषापाठाधातकीलोध्रमुस्तकैः ह्रीबेरदाडिमयुतैः कृतः क्वाथः समाक्षिकः

sarvātīsāre kuṭajāṣṭakakvāthaḥ kuṭajātiviṣāpāṭhādhātakīlodhramustakaiḥ hrīberadāḍimayutaiḥ kṛtaḥ kvāthaḥ samākṣikaḥ

पेयो मोचरसेनैव कुटजाष्टकसंज्ञकः अतीसाराञ्जयेद्दाहरक्तशूलामदुस्तरान्

peyo mocarasenaiva kuṭajāṣṭakasaṃjñakaḥ atīsārāñjayeddāharaktaśūlāmadustarān

चिरजातीसारे ह्रीबेरादिक्वाथः ह्रीबेरधातकीलोध्रपाठालज्जालुवत्सकैः धान्यकातिविषामुस्तागुडूचीबिल्वनागरैः

cirajātīsāre hrīberādikvāthaḥ hrīberadhātakīlodhrapāṭhālajjāluvatsakaiḥ dhānyakātiviṣāmustāguḍūcībilvanāgaraiḥ

कृतः कषायः शमयेदतीसारं चिरोत्थितम् अरोचकामशूलास्रज्वरघ्नः पाचनः स्मृतः

kṛtaḥ kaṣāyaḥ śamayedatīsāraṃ cirotthitam arocakāmaśūlāsrajvaraghnaḥ pācanaḥ smṛtaḥ

बालातिसारे धातक्यादिक्वाथः धातकी बिल्वरोध्राणि बालकं गजपिप्पली एभिः कृतं शृतं शीतं शिशुभ्यः क्षौद्र संयुतम् प्रदद्यादवलेहं वा सर्वातीसारशान्तये

bālātisāre dhātakyādikvāthaḥ dhātakī bilvarodhrāṇi bālakaṃ gajapippalī ebhiḥ kṛtaṃ śṛtaṃ śītaṃ śiśubhyaḥ kṣaudra saṃyutam pradadyādavalehaṃ vā sarvātīsāraśāntaye

वातजग्रहण्यां शालिपर्ण्यादिक्वाथः शालिपर्णीबलाबिल्वधान्यशुण्ठीकृतः शृतः आध्मानशूलसहितां वातजां ग्रहणीं जयेत्

vātajagrahaṇyāṃ śāliparṇyādikvāthaḥ śāliparṇībalābilvadhānyaśuṇṭhīkṛtaḥ śṛtaḥ ādhmānaśūlasahitāṃ vātajāṃ grahaṇīṃ jayet

सामग्रहण्यां चातुर्भद्र कक्वाथः गुडूच्यतिविषाशुण्ठीमुस्तैः क्वाथः कृतो जयेत् आमानुषक्तां ग्रहणीं ग्राही पाचनदीपनः

sāmagrahaṇyāṃ cāturbhadra kakvāthaḥ guḍūcyativiṣāśuṇṭhīmustaiḥ kvāthaḥ kṛto jayet āmānuṣaktāṃ grahaṇīṃ grāhī pācanadīpanaḥ

सर्वातिसारेष्विन्द्र यवादिक्वाथः यवधान्यपटोलानां क्वाथः सक्षौद्र शर्करः योज्यः सर्वातिसारेषु बिल्वाम्रास्थिभवस्तथा

sarvātisāreṣvindra yavādikvāthaḥ yavadhānyapaṭolānāṃ kvāthaḥ sakṣaudra śarkaraḥ yojyaḥ sarvātisāreṣu bilvāmrāsthibhavastathā

कृमिरोगे त्रिफलादिक्वाथः त्रिफला देवदारुश्च मुस्ता मूषकपर्णिका शिग्रुरेतैः कृतः क्वाथः पिप्पलीचूर्णसंयुतः

kṛmiroge triphalādikvāthaḥ triphalā devadāruśca mustā mūṣakaparṇikā śigruretaiḥ kṛtaḥ kvāthaḥ pippalīcūrṇasaṃyutaḥ

विडङ्गचूर्णयुक्तश्च कृमिघ्नःकृमिरोगहा

viḍaṅgacūrṇayuktaśca kṛmighnaḥkṛmirogahā

कामलादौ फलत्रिकादिक्वाथः फलत्रिकामृतातिक्तानिम्बकैरातवासकैः जयेन्मधुयुतः क्वाथः कामलां पाण्डुतां तथा

kāmalādau phalatrikādikvāthaḥ phalatrikāmṛtātiktānimbakairātavāsakaiḥ jayenmadhuyutaḥ kvāthaḥ kāmalāṃ pāṇḍutāṃ tathā

पाण्डुशोथादौ पुनर्नवादिक्वाथः पुनर्नवाऽभयानिम्बदार्वीतिक्तापटोलकैः

pāṇḍuśothādau punarnavādikvāthaḥ punarnavā'bhayānimbadārvītiktāpaṭolakaiḥ

गुडूचीनागरयुतैः क्वाथो गोमूत्रसंयुतः पाण्डुकासोदरश्वासशूलसर्वाङ्गशोथहा

guḍūcīnāgarayutaiḥ kvātho gomūtrasaṃyutaḥ pāṇḍukāsodaraśvāsaśūlasarvāṅgaśothahā

रक्तपित्तादौ वासादिक्वाथः वासाद्रा क्षाऽभयाक्वाथः पीतः सक्षौद्र शर्करः निहन्ति रक्तपित्तार्त्तिश्वासकासान्सुदारुणान्

raktapittādau vāsādikvāthaḥ vāsādrā kṣā'bhayākvāthaḥ pītaḥ sakṣaudra śarkaraḥ nihanti raktapittārttiśvāsakāsānsudāruṇān

रक्तपित्तादौ वासकक्वाथः रक्तपित्तक्षयं कासं श्लेष्मपित्तज्वरं तथा केवलो वासकक्वाथः पीतः क्षौद्रे ण नाशयेत्

raktapittādau vāsakakvāthaḥ raktapittakṣayaṃ kāsaṃ śleṣmapittajvaraṃ tathā kevalo vāsakakvāthaḥ pītaḥ kṣaudre ṇa nāśayet

कासे क्वाथद्वयम् वासाक्षुद्रा ऽमृताक्वाथः क्षौद्रे ण ज्वरकासहा कासघ्नःपिप्पलीचूर्णयुक्तः क्षुद्रा शृतस्तथा

kāse kvāthadvayam vāsākṣudrā 'mṛtākvāthaḥ kṣaudre ṇa jvarakāsahā kāsaghnaḥpippalīcūrṇayuktaḥ kṣudrā śṛtastathā

श्वासकासयोः क्षुद्रा दिक्वाथः क्षुद्रा कुलत्थवासाभिर्नागरेण च साधितः क्वाथः पुष्करचूर्णाढ्य श्वासकासौ निवारयेत्

śvāsakāsayoḥ kṣudrā dikvāthaḥ kṣudrā kulatthavāsābhirnāgareṇa ca sādhitaḥ kvāthaḥ puṣkaracūrṇāḍhya śvāsakāsau nivārayet

रेणुकादिक्वाथः रेणुकापिप्पलीक्वाथो हिङ्गुकल्केन संयुतः पानादेव हि पञ्चापि हिक्कां नाशयति क्षणात्

reṇukādikvāthaḥ reṇukāpippalīkvātho hiṅgukalkena saṃyutaḥ pānādeva hi pañcāpi hikkāṃ nāśayati kṣaṇāt

छर्द्यां क्वाथत्रयम् बिल्वत्वचोगुडूच्या वा क्वाथः क्षौद्रे ण संयुतः जयेत्त्रिदोषजां छर्दिं पर्पटः पित्तजां तथा

chardyāṃ kvāthatrayam bilvatvacoguḍūcyā vā kvāthaḥ kṣaudre ṇa saṃyutaḥ jayettridoṣajāṃ chardiṃ parpaṭaḥ pittajāṃ tathā

गृध्रस्यां क्वाथद्वयम् हिङ्गुपुष्करचूर्णाढ्यं दशमूलशृतं जयेत् गृध्रसीं केवलः क्वाथः शेफालीपत्रजस्तथा

gṛdhrasyāṃ kvāthadvayam hiṅgupuṣkaracūrṇāḍhyaṃ daśamūlaśṛtaṃ jayet gṛdhrasīṃ kevalaḥ kvāthaḥ śephālīpatrajastathā

सप्तधातुगतवाते रास्नापञ्चकक्वाथः रास्नाऽमृतामहादारुनागरैरण्डजैः शृतम् सप्तधातुगते वाते सामे सर्वाङ्गजे पिबेत्

saptadhātugatavāte rāsnāpañcakakvāthaḥ rāsnā'mṛtāmahādārunāgarairaṇḍajaiḥ śṛtam saptadhātugate vāte sāme sarvāṅgaje pibet

जङ्घावातादौ रास्नासप्तकक्वाथः रास्नागोक्षुरकैरण्डदेवदारुपुनर्नवा गुडूच्यारग्वधश्चैव क्वाथमेषां विपाचयेत्

jaṅghāvātādau rāsnāsaptakakvāthaḥ rāsnāgokṣurakairaṇḍadevadārupunarnavā guḍūcyāragvadhaścaiva kvāthameṣāṃ vipācayet

शुण्ठीचूर्णेन संयुक्तं पिबेज्जङ्घाकटीग्रहे पार्श्वपृष्ठोरुपीडायामामवाते सुदुस्तरे

śuṇṭhīcūrṇena saṃyuktaṃ pibejjaṅghākaṭīgrahe pārśvapṛṣṭhorupīḍāyāmāmavāte sudustare

सर्ववातरोगे महारास्नादिक्वाथः रास्ना द्विगुणभागा स्यादेकभागास्ततः परे धन्वयासबलैरण्डदेवदारुशटीवचाः

sarvavātaroge mahārāsnādikvāthaḥ rāsnā dviguṇabhāgā syādekabhāgāstataḥ pare dhanvayāsabalairaṇḍadevadāruśaṭīvacāḥ

वासको नागरं पथ्या चव्या मुस्ता पुनर्नवा गुडूची वृद्धदारुश्च शतपुष्पा च गोक्षुरः

vāsako nāgaraṃ pathyā cavyā mustā punarnavā guḍūcī vṛddhadāruśca śatapuṣpā ca gokṣuraḥ

अश्वगन्धा प्रतिविषा कृतमालः शतावरी कृष्णा सहचरश्चैव धान्यकं बृहतीद्वयम्

aśvagandhā prativiṣā kṛtamālaḥ śatāvarī kṛṣṇā sahacaraścaiva dhānyakaṃ bṛhatīdvayam

एभिः कृतं पिबेत्क्वाथं शुण्ठीचूर्णेन संयुतम् कृष्णाचूर्णेन वा योगराजगुग्गुलुनाऽथवा

ebhiḥ kṛtaṃ pibetkvāthaṃ śuṇṭhīcūrṇena saṃyutam kṛṣṇācūrṇena vā yogarājaguggulunā'thavā

अजमोदादिना वाऽपि तैलेनैरण्डजेन वा सर्वाङ्गकम्पे कुब्जत्वे पक्षाघातेऽवबाहुके

ajamodādinā vā'pi tailenairaṇḍajena vā sarvāṅgakampe kubjatve pakṣāghāte'vabāhuke

गृध्रस्यामामवाते च श्लीपदे चापतानके अन्त्रवृद्धौ तथाऽध्माने जङ्घाजानुगतेऽदिते

gṛdhrasyāmāmavāte ca ślīpade cāpatānake antravṛddhau tathā'dhmāne jaṅghājānugate'dite

शुक्रामये मेढ्ररोगे वन्ध्यायोन्यामयेषु च महारास्नादिराख्यातो ब्रह्मणा गर्भकारणम्

śukrāmaye meḍhraroge vandhyāyonyāmayeṣu ca mahārāsnādirākhyāto brahmaṇā garbhakāraṇam

स्तनादिगतवाते एरण्डसप्तकक्वाथः एरण्डो बीजपूरश्च गोक्षुरो बृहतीद्वयम् अश्मभेदस्तथा बिल्व एतन्मूलैः कृतः शृतः

stanādigatavāte eraṇḍasaptakakvāthaḥ eraṇḍo bījapūraśca gokṣuro bṛhatīdvayam aśmabhedastathā bilva etanmūlaiḥ kṛtaḥ śṛtaḥ

एरण्डतैलहिङ्ग्वाढ्यः सयवक्षारसैन्धवः स्तनस्कन्धकटी मेढ्रहृदयोत्थां व्यथां जयेत्

eraṇḍatailahiṅgvāḍhyaḥ sayavakṣārasaindhavaḥ stanaskandhakaṭī meḍhrahṛdayotthāṃ vyathāṃ jayet

वातशूले नागरादीन्द्र यवयोः क्वाथौ नागरैरण्डजः क्वाथः क्वाथ इन्द्र यवस्य च हिंगुसौवर्चलोपेतो वातशूलनिवारणः

vātaśūle nāgarādīndra yavayoḥ kvāthau nāgarairaṇḍajaḥ kvāthaḥ kvātha indra yavasya ca hiṃgusauvarcalopeto vātaśūlanivāraṇaḥ

100

पित्तशूले त्रिफलादिक्वाथः त्रिफलाऽरग्वधक्वाथः शर्कराक्षौद्र संयुतः रक्तपित्तहरो दाहपित्तशूलनिवारणः

pittaśūle triphalādikvāthaḥ triphalā'ragvadhakvāthaḥ śarkarākṣaudra saṃyutaḥ raktapittaharo dāhapittaśūlanivāraṇaḥ

101

कफशूले एरण्डक्वाथः एरण्डमूलं द्विपलं जलेऽष्टगुणिते पचेत् तत्क्वाथो यावशूकाढ्यः पार्श्वहृत्कफशूलहा

kaphaśūle eraṇḍakvāthaḥ eraṇḍamūlaṃ dvipalaṃ jale'ṣṭaguṇite pacet tatkvātho yāvaśūkāḍhyaḥ pārśvahṛtkaphaśūlahā

102

हृद्रो गादौ दशमूलक्वाथः दशमूलकृतः क्वाथः सयवक्षारसैन्धवः हृद्रो गगुल्मशूलानि कासं श्वासं च नाशयेत्

hṛdro gādau daśamūlakvāthaḥ daśamūlakṛtaḥ kvāthaḥ sayavakṣārasaindhavaḥ hṛdro gagulmaśūlāni kāsaṃ śvāsaṃ ca nāśayet

103

मूत्रकृच्छ्रादौ हरीतक्यादिक्वाथः हरीतकीदुरालम्भाकृतमालकगोक्षुरैः पाषाणभेदसहितैः क्वाथो माक्षिकसंयुतः विबन्धे मूत्रकृच्छ्रे च सदाहे सरुजे हितः

mūtrakṛcchrādau harītakyādikvāthaḥ harītakīdurālambhākṛtamālakagokṣuraiḥ pāṣāṇabhedasahitaiḥ kvātho mākṣikasaṃyutaḥ vibandhe mūtrakṛcchre ca sadāhe saruje hitaḥ

104

अश्मरीरोगादौ वीरतर्वादिगणक्वाथः वीरतरुर्वृक्षवन्दा काशः सहचरत्रयम् कुशद्वयं नलो गुन्द्रा बकपुष्पोऽग्निमन्थकः

aśmarīrogādau vīratarvādigaṇakvāthaḥ vīratarurvṛkṣavandā kāśaḥ sahacaratrayam kuśadvayaṃ nalo gundrā bakapuṣpo'gnimanthakaḥ

105

मूर्वा पाषाणभेदश्च स्योनाको गोक्षुरस्तथा अपामार्गश्च कमलं ब्राह्मी चेति गणो वरः

mūrvā pāṣāṇabhedaśca syonāko gokṣurastathā apāmārgaśca kamalaṃ brāhmī ceti gaṇo varaḥ

106

वीरतर्वादिरित्युक्तः शर्कराऽश्मरिकृच्छ्रहा मूत्राघातं वायुरोगान्नाशयेन्निखिलानपि

vīratarvādirityuktaḥ śarkarā'śmarikṛcchrahā mūtrāghātaṃ vāyurogānnāśayennikhilānapi

107

शर्कराऽश्मर्यादौ एलादिक्वाथः एलामधुकगोकण्टरेणुकैरण्डवासकाः

śarkarā'śmaryādau elādikvāthaḥ elāmadhukagokaṇṭareṇukairaṇḍavāsakāḥ

108

कृष्णाऽश्मभेदसहिताः क्वाथ एषां सुसाधितः शिलाजतुयुतः पेयः शर्कराऽश्मरिकृच्छ्रहा

kṛṣṇā'śmabhedasahitāḥ kvātha eṣāṃ susādhitaḥ śilājatuyutaḥ peyaḥ śarkarā'śmarikṛcchrahā

109

मूत्रकृच्छ्रादौ गोक्षुरक्वाथः समूलगोक्षुरक्वाथः सितामाक्षिकसंयुतः नाशयेन्मूत्रकृच्छ्राणि तथा चोष्णसमीरणम्

mūtrakṛcchrādau gokṣurakvāthaḥ samūlagokṣurakvāthaḥ sitāmākṣikasaṃyutaḥ nāśayenmūtrakṛcchrāṇi tathā coṣṇasamīraṇam

110

अथ प्रमेहे क्वाथाः वरादिः वत्सकादिक्वाथौ वरादार्व्यब्ददारूणां क्वाथः क्षौद्रे ण मेहहा वत्सकत्रिफलादार्वीमुस्तको बीजकस्तथा

atha pramehe kvāthāḥ varādiḥ vatsakādikvāthau varādārvyabdadārūṇāṃ kvāthaḥ kṣaudre ṇa mehahā vatsakatriphalādārvīmustako bījakastathā

111

फलत्रिकादिक्वाथः फलत्रिकाब्ददार्वीणां विशालायाः शृतं पिबेत् निशाकल्कयुतं सर्वप्रमेहविनिवृत्तये

phalatrikādikvāthaḥ phalatrikābdadārvīṇāṃ viśālāyāḥ śṛtaṃ pibet niśākalkayutaṃ sarvapramehavinivṛttaye

112

प्रदरे दार्व्यादिक्वाथः दार्वी रसाञ्जनं मुस्तं भल्लातः श्रीफलं वृषः कैरातश्च पिबेदेषां क्वाथं शीतं समाक्षिकम् जयेत्सशूलं प्रदरं पीतश्वेतासितारुणम्

pradare dārvyādikvāthaḥ dārvī rasāñjanaṃ mustaṃ bhallātaḥ śrīphalaṃ vṛṣaḥ kairātaśca pibedeṣāṃ kvāthaṃ śītaṃ samākṣikam jayetsaśūlaṃ pradaraṃ pītaśvetāsitāruṇam

113

योनिरोगव्रणादौ न्यग्रोधादिक्वाथः न्यग्रोधप्लक्षकोशाम्रवेतसा बदरी तुणिः मधुयष्टी प्रियालश्च लोध्रद्वयमुदुम्बरः

yonirogavraṇādau nyagrodhādikvāthaḥ nyagrodhaplakṣakośāmravetasā badarī tuṇiḥ madhuyaṣṭī priyālaśca lodhradvayamudumbaraḥ

114

पिप्पलश्च मधूकश्च तथा पारिसपिप्पलः शल्लकी तिन्दुकी जम्बूद्वयमाम्रतरुः शिवा

pippalaśca madhūkaśca tathā pārisapippalaḥ śallakī tindukī jambūdvayamāmrataruḥ śivā

115

कदम्बककुभौ चैव भल्लातकफलानि च न्यग्रोधादिगणक्वाथं यथालाभं च कारयेत्

kadambakakubhau caiva bhallātakaphalāni ca nyagrodhādigaṇakvāthaṃ yathālābhaṃ ca kārayet

116

अयं क्वाथो महाग्राही व्रण्यो भग्नं च साधयेत् योनिदोषहरो दाहमेदोमेहविषापहः

ayaṃ kvātho mahāgrāhī vraṇyo bhagnaṃ ca sādhayet yonidoṣaharo dāhamedomehaviṣāpahaḥ

117

अथ मेदोदोषे योगत्रयम् बिल्वोऽग्निमन्थः स्योनाकः काश्मरी पाटला तथा क्वाथ एषां जयेन्मेदोदोषं क्षौद्रे ण संयुतः

atha medodoṣe yogatrayam bilvo'gnimanthaḥ syonākaḥ kāśmarī pāṭalā tathā kvātha eṣāṃ jayenmedodoṣaṃ kṣaudre ṇa saṃyutaḥ

118

क्षौद्रे ण त्रिफलाक्वाथः पीतो मेदोहरः स्मृतः शीतीभूतं तथोष्णाम्बु मेदोहृत्क्षौद्र संयुतम्

kṣaudre ṇa triphalākvāthaḥ pīto medoharaḥ smṛtaḥ śītībhūtaṃ tathoṣṇāmbu medohṛtkṣaudra saṃyutam

119

उदररोगे चव्यादिक्वाथः चव्यचित्रकविश्वानां साधितो देवदारुणा क्वाथस्त्रिवृच्चूर्णयुतो गोमूत्रेणोदराञ्जयेत्

udararoge cavyādikvāthaḥ cavyacitrakaviśvānāṃ sādhito devadāruṇā kvāthastrivṛccūrṇayuto gomūtreṇodarāñjayet

120

शोथोदरे पुनर्नवाऽदिक्वाथः पुनर्नवाऽमृतादारुपथ्यानागरसाधितः गोमूत्रगुग्गुलुयुतः क्वाथः शोथोदरापहः

śothodare punarnavā'dikvāthaḥ punarnavā'mṛtādārupathyānāgarasādhitaḥ gomūtragugguluyutaḥ kvāthaḥ śothodarāpahaḥ

121

यकृत्प्लीहगुल्मोदरे पथ्याऽदिक्वाथः पथ्यारोहितकक्वाथं यवक्षारकणायुतम् पिबेत्प्रातर्यकृत्प्लीहगुल्मोदरनिवृत्तये

yakṛtplīhagulmodare pathyā'dikvāthaḥ pathyārohitakakvāthaṃ yavakṣārakaṇāyutam pibetprātaryakṛtplīhagulmodaranivṛttaye

122

शोथे पुनर्नवादिक्वाथः पुनर्नवा दारुनिशा निशा शुण्ठी हरीतकी

śothe punarnavādikvāthaḥ punarnavā dāruniśā niśā śuṇṭhī harītakī

123

गुडूची चित्रको भार्ङ्गी देवदारु च तैः शृतः पाणिपादोदरमुखप्राप्तं शोफं निवारयेत्

guḍūcī citrako bhārṅgī devadāru ca taiḥ śṛtaḥ pāṇipādodaramukhaprāptaṃ śophaṃ nivārayet

124

वृषणशोथे फलत्रिकक्वाथः फलत्रिकोद्भवं क्वाथं गोमूत्रेणैव पाययेत् वातश्लेष्मकृतं हन्ति शोथं वृषणसम्भवम्

vṛṣaṇaśothe phalatrikakvāthaḥ phalatrikodbhavaṃ kvāthaṃ gomūtreṇaiva pāyayet vātaśleṣmakṛtaṃ hanti śothaṃ vṛṣaṇasambhavam

125

अन्त्रवृद्धौ रास्नादिक्वाथः रास्नाऽमृताबलायष्टीगोकण्टैरण्डजः शृतः एरण्डतैलसंयुक्तो वृद्धिमन्त्रभवां जयेत्

antravṛddhau rāsnādikvāthaḥ rāsnā'mṛtābalāyaṣṭīgokaṇṭairaṇḍajaḥ śṛtaḥ eraṇḍatailasaṃyukto vṛddhimantrabhavāṃ jayet

126

गण्डामालायां काञ्चनारत्वक्क्वाथः काञ्चनारत्वचः क्वाथः शुण्ठीचूर्णेन नाशयेत् गण्डमालां तथा क्वाथः क्षौद्रे ण वरुणत्वचः

gaṇḍāmālāyāṃ kāñcanāratvakkvāthaḥ kāñcanāratvacaḥ kvāthaḥ śuṇṭhīcūrṇena nāśayet gaṇḍamālāṃ tathā kvāthaḥ kṣaudre ṇa varuṇatvacaḥ

127

श्लीपदमेदोरोगयोः शाखोटकत्वक्क्वाथः शाखोटवल्कलक्वाथं गोम्रूत्रेण युतं पिबेत् श्लीपदानां विनाशाय मेदोदोषनिवृत्तये

ślīpadamedorogayoḥ śākhoṭakatvakkvāthaḥ śākhoṭavalkalakvāthaṃ gomrūtreṇa yutaṃ pibet ślīpadānāṃ vināśāya medodoṣanivṛttaye

128

अन्तर्विद्र धौ क्वाथद्वयम् पुनर्नवावरुणयोः क्वाथोऽन्तर्विद्र धीञ्जयेत् तथा शिग्रुभवः क्वाथो हिङ्गुसैन्धवसंयुतः

antarvidra dhau kvāthadvayam punarnavāvaruṇayoḥ kvātho'ntarvidra dhīñjayet tathā śigrubhavaḥ kvātho hiṅgusaindhavasaṃyutaḥ

129

अपक्वान्तर्विद्र धौ वरुणादिगणक्वाथः वरुणादिगणक्वाथमपक्वे मध्यविद्र धौ ऊषकादिरजोयुक्तं पिबेच्छमनहेतवे

apakvāntarvidra dhau varuṇādigaṇakvāthaḥ varuṇādigaṇakvāthamapakve madhyavidra dhau ūṣakādirajoyuktaṃ pibecchamanahetave

130

वरुणादिगणः वरुणो बकपुष्पश्च बिल्वापामार्गचित्रकाः अग्निमन्थद्वयं शिग्रुद्वयं च बृहतीद्वयम्

varuṇādigaṇaḥ varuṇo bakapuṣpaśca bilvāpāmārgacitrakāḥ agnimanthadvayaṃ śigrudvayaṃ ca bṛhatīdvayam

131

सैरेयकत्रयं मूर्वा मेषशृङ्गी किरातकः अजशृङ्गी च बिम्बी च करञ्जश्च शतावरी

saireyakatrayaṃ mūrvā meṣaśṛṅgī kirātakaḥ ajaśṛṅgī ca bimbī ca karañjaśca śatāvarī

132

वरुणादिगणक्वाथः कफमेदोहरः स्मृतः हन्ति गुल्मं शिरः शूलन्तथाभ्यन्तरविद्र धीन्

varuṇādigaṇakvāthaḥ kaphamedoharaḥ smṛtaḥ hanti gulmaṃ śiraḥ śūlantathābhyantaravidra dhīn

133

भगन्दरे खदिरादिक्वाथः खदिरत्रिफलाक्वाथो महिषीघृतसंयुतः विडङ्गचूर्णयुक्तश्च भगन्दरविनाशनः

bhagandare khadirādikvāthaḥ khadiratriphalākvātho mahiṣīghṛtasaṃyutaḥ viḍaṅgacūrṇayuktaśca bhagandaravināśanaḥ

134

उपदंशे पटोलादिक्वाथः पटोलत्रिफलानिम्बकिरातखदिरासनैः क्वाथः पीतो जयेत्सर्वानुपदंशान्सगुग्गुलुः

upadaṃśe paṭolādikvāthaḥ paṭolatriphalānimbakirātakhadirāsanaiḥ kvāthaḥ pīto jayetsarvānupadaṃśānsagugguluḥ

135

वातरक्तेऽमृतादिक्वाथः अमृतैरण्डवासानां क्वाथ एरण्डतैलयुक् पीतः सर्वाङ्गसञ्च्रारिवातरक्तं जयेद् ध्रुवम्

vātarakte'mṛtādikvāthaḥ amṛtairaṇḍavāsānāṃ kvātha eraṇḍatailayuk pītaḥ sarvāṅgasañcrārivātaraktaṃ jayed dhruvam

136

वातरक्ते पटोलादिक्वाथः पटोलं त्रिफला तिक्ता गुडूची च शतावरी एतत्क्वाथो जयेत्पीतो वातास्रं दाहसंयुतम्

vātarakte paṭolādikvāthaḥ paṭolaṃ triphalā tiktā guḍūcī ca śatāvarī etatkvātho jayetpīto vātāsraṃ dāhasaṃyutam

137

श्वेतकुष्ठेऽवल्गुजचूर्णयुग्धात्र्! यादिक्वाथः क्वाथोऽवल्गुजचूर्णाढ्यो धात्रीखदिरसारयोः जयेत्सुशीलितो नित्यं श्वित्रं पथ्याशिनां नृणाम्

śvetakuṣṭhe'valgujacūrṇayugdhātr! yādikvāthaḥ kvātho'valgujacūrṇāḍhyo dhātrīkhadirasārayoḥ jayetsuśīlito nityaṃ śvitraṃ pathyāśināṃ nṛṇām

138

वातरक्तकुष्ठादौ लघुमञ्जिष्ठाऽदिक्वाथः मञ्जिष्ठा त्रिफला तिक्ता वचा दारुनिशाऽमृता निम्बश्चैषां कृतः क्वाथो वातरक्तविनाशनः पामाकपालिकाकुष्ठरक्तमण्डलजिन्मतः

vātaraktakuṣṭhādau laghumañjiṣṭhā'dikvāthaḥ mañjiṣṭhā triphalā tiktā vacā dāruniśā'mṛtā nimbaścaiṣāṃ kṛtaḥ kvātho vātaraktavināśanaḥ pāmākapālikākuṣṭharaktamaṇḍalajinmataḥ

139

सर्वकुष्ठे बृहन्मञ्जिष्ठादिक्वाथः मञ्जिष्ठामुस्तकुटजगुडूचीकुष्ठनागरैः भार्ङ्गीक्षुद्रा वचानिम्बनिशाद्वयफलत्रिकैः

sarvakuṣṭhe bṛhanmañjiṣṭhādikvāthaḥ mañjiṣṭhāmustakuṭajaguḍūcīkuṣṭhanāgaraiḥ bhārṅgīkṣudrā vacānimbaniśādvayaphalatrikaiḥ

140

पटोलकटुकीमूर्वाविडङ्गासनचित्रकैः शतावरीत्रायमाणाकृष्णेन्द्र यववासकैः

paṭolakaṭukīmūrvāviḍaṅgāsanacitrakaiḥ śatāvarītrāyamāṇākṛṣṇendra yavavāsakaiḥ

141

भृङ्गराजमहादारुपाठाखदिरचन्दनैः त्रिवृद्वरुणकैरातवाकुचीकृतमालकैः

bhṛṅgarājamahādārupāṭhākhadiracandanaiḥ trivṛdvaruṇakairātavākucīkṛtamālakaiḥ

142

शाखोटकमहानिम्बकरञ्जातिविषाजलैः इन्द्र वारुणिकानन्तासारिवापर्पटैः समैः

śākhoṭakamahānimbakarañjātiviṣājalaiḥ indra vāruṇikānantāsārivāparpaṭaiḥ samaiḥ

143

एमिः कृतं पिबेत्क्वाथं कणागुग्गुलुसंयुतम् अष्टादशसु कुष्ठेषु वातरक्तार्दिते तथा

emiḥ kṛtaṃ pibetkvāthaṃ kaṇāguggulusaṃyutam aṣṭādaśasu kuṣṭheṣu vātaraktārdite tathā

144

उपदंशे श्लीपदे च प्रसुप्तौ पक्षघातके मेदोदोषे नेत्ररोगे मञ्जिष्ठादिः प्रशस्यते

upadaṃśe ślīpade ca prasuptau pakṣaghātake medodoṣe netraroge mañjiṣṭhādiḥ praśasyate

145

शिरोरोगे नेत्ररोगादौ च पथ्यादिषडङ्गक्वाथः पथ्याऽक्षधात्रीभूनिम्बनिशानिम्बामृतायुतैः

śiroroge netrarogādau ca pathyādiṣaḍaṅgakvāthaḥ pathyā'kṣadhātrībhūnimbaniśānimbāmṛtāyutaiḥ

146

कृतः क्वाथः षडङ्गोऽय सगुडः शीर्षशूलहृत् भ्रूशङ्खकर्णशूलानि तथाऽधशिरसो रुजम्

kṛtaḥ kvāthaḥ ṣaḍaṅgo'ya saguḍaḥ śīrṣaśūlahṛt bhrūśaṅkhakarṇaśūlāni tathā'dhaśiraso rujam

147

सूर्यावर्त्तं शङ्खकं च दन्तपातं च तद्रुजम् नक्तान्ध्यं पटलं शुक्रं चक्षुःपीडां व्यपोहति

sūryāvarttaṃ śaṅkhakaṃ ca dantapātaṃ ca tadrujam naktāndhyaṃ paṭalaṃ śukraṃ cakṣuḥpīḍāṃ vyapohati

148

नेत्ररोगे वासादिक्वाथः वासाविश्वामृतादार्वीरक्तचन्दनचित्रकैः भूनिम्बनिम्बकटुकापटोलत्रिफलाऽम्बुदैः

netraroge vāsādikvāthaḥ vāsāviśvāmṛtādārvīraktacandanacitrakaiḥ bhūnimbanimbakaṭukāpaṭolatriphalā'mbudaiḥ

149

यवकालिङ्गकुटजैः क्वाथः सर्वाक्षिरोगहा वैस्वर्यं पीनसं श्वासं नाशयेदुरसः क्षतम्

yavakāliṅgakuṭajaiḥ kvāthaḥ sarvākṣirogahā vaisvaryaṃ pīnasaṃ śvāsaṃ nāśayedurasaḥ kṣatam

150

नेत्ररोगेऽमृतादिक्वाथः अमृतात्रिफलाक्वाथः पिप्पलीचूर्णसंयुतः सक्षौद्र ः! शीलितो नित्यं सर्वनेत्रव्यथां जयेत्

netraroge'mṛtādikvāthaḥ amṛtātriphalākvāthaḥ pippalīcūrṇasaṃyutaḥ sakṣaudra ḥ! śīlito nityaṃ sarvanetravyathāṃ jayet

151

व्रणक्षालनादौ पञ्चवल्कलक्वाथः अश्वत्थोदुम्बरप्लक्षवटवेतसजं शृतम् व्रणशोथोपदंशानां नाशनं क्षालनात्स्मृतम्

vraṇakṣālanādau pañcavalkalakvāthaḥ aśvatthodumbaraplakṣavaṭavetasajaṃ śṛtam vraṇaśothopadaṃśānāṃ nāśanaṃ kṣālanātsmṛtam

152

अथ प्रमथ्याऽदिकषायभेदानाह तत्र प्रमथ्यापरिभाषा प्रमथ्या प्रोच्यते द्र व्यपलात्कल्कीकृताच्छृतात् तोयेऽष्टगुणिते यस्याः पानमाहुः पलद्वयम्

atha pramathyā'dikaṣāyabhedānāha tatra pramathyāparibhāṣā pramathyā procyate dra vyapalātkalkīkṛtācchṛtāt toye'ṣṭaguṇite yasyāḥ pānamāhuḥ paladvayam

153

रक्तातिसारे मुस्तकादिप्रमथ्या मुस्तकेन्द्र यवैः सिद्धा प्रमथ्या द्विपलोन्मिता सुशीता मधुसंयुक्ता रक्तातीसारनाशिनी

raktātisāre mustakādipramathyā mustakendra yavaiḥ siddhā pramathyā dvipalonmitā suśītā madhusaṃyuktā raktātīsāranāśinī

154

यवागूपरिभाषा साध्यं चतुष्पलं द्र व्यं चतुःषष्टिपले जले तत्क्वाथेनार्धशिष्टेन यवागूं साधयेद्घनाम्

yavāgūparibhāṣā sādhyaṃ catuṣpalaṃ dra vyaṃ catuḥṣaṣṭipale jale tatkvāthenārdhaśiṣṭena yavāgūṃ sādhayedghanām

155

ग्रहण्यामाम्रादियवागूः आम्राम्रातकजम्बूत्वक्कषाये विपचेद् बुधः यवागूं शालिभिर्युक्तां तां भुक्त्वा ग्रहणीं जयेत्

grahaṇyāmāmrādiyavāgūḥ āmrāmrātakajambūtvakkaṣāye vipaced budhaḥ yavāgūṃ śālibhiryuktāṃ tāṃ bhuktvā grahaṇīṃ jayet

156

यूषपरिभाषा कल्कद्र व्यपलं शुण्ठी पिप्पली चार्धकार्षिकी वारिप्रस्थेन विपचेत्स द्र वो यूष उच्यते

yūṣaparibhāṣā kalkadra vyapalaṃ śuṇṭhī pippalī cārdhakārṣikī vāriprasthena vipacetsa dra vo yūṣa ucyate

157

सन्निपातादौ सप्तमुष्टिकयूषः कुलत्थयवकोलैश्च मुद्गैर्मूलकग्रन्थिकैः शुण्ठीधान्याकयुक्तैश्च यूषः श्लेष्मानिलापहः

sannipātādau saptamuṣṭikayūṣaḥ kulatthayavakolaiśca mudgairmūlakagranthikaiḥ śuṇṭhīdhānyākayuktaiśca yūṣaḥ śleṣmānilāpahaḥ

158

सप्तमुष्टिक इत्येष सन्निपातज्वरं जयेत् आमवातहरः कण्ठहृद्वक्त्राणां विशोधनः

saptamuṣṭika ityeṣa sannipātajvaraṃ jayet āmavātaharaḥ kaṇṭhahṛdvaktrāṇāṃ viśodhanaḥ

159

पानादिकल्पना क्षुण्णं द्र व्यपलं साध्यं चतुःषष्टिपले जले अर्द्धशिष्टं च तद्देयं पाने भक्तादिसंविधौ

pānādikalpanā kṣuṇṇaṃ dra vyapalaṃ sādhyaṃ catuḥṣaṣṭipale jale arddhaśiṣṭaṃ ca taddeyaṃ pāne bhaktādisaṃvidhau

160

पिपासाज्वरघ्नषडङ्गपानम् उशीरपर्पटोदीच्यमुस्तनागरचन्दनैः जलं शृतं हिमं पेयं पिपासाज्वरनाशनम्

pipāsājvaraghnaṣaḍaṅgapānam uśīraparpaṭodīcyamustanāgaracandanaiḥ jalaṃ śṛtaṃ himaṃ peyaṃ pipāsājvaranāśanam

161

उष्णोदकविधिः अष्टमेनांशशेषेण चतुर्थेनार्धकेन वा अथवा क्वथनेनैव सिद्धमुष्णोदकं वदेत्

uṣṇodakavidhiḥ aṣṭamenāṃśaśeṣeṇa caturthenārdhakena vā athavā kvathanenaiva siddhamuṣṇodakaṃ vadet

162

उष्णोदकसमयः श्लेष्मामवातमेदोघ्नं बस्तिशोधनदीपनम् कासश्वासज्वरहरं पीतमुष्णोदकं निशि

uṣṇodakasamayaḥ śleṣmāmavātamedoghnaṃ bastiśodhanadīpanam kāsaśvāsajvaraharaṃ pītamuṣṇodakaṃ niśi

163

क्षीरपाकविधिः क्षीरमष्टगुणं द्र व्यात्क्षीरान्नीरं चतुर्गुणम् क्षीरावशेषं तत्पीतं शूलमामोद्भवं जयेत्

kṣīrapākavidhiḥ kṣīramaṣṭaguṇaṃ dra vyātkṣīrānnīraṃ caturguṇam kṣīrāvaśeṣaṃ tatpītaṃ śūlamāmodbhavaṃ jayet

164

पञ्चमूलीशृतपयः सिर्वज्वराणां जीर्णानां क्षीरं भैषज्यमुत्तमम् श्वासात्कासाच्छिरः शूलात्पार्श्वशूलात्सपीनसात् मुच्यते ज्वरितः पीत्वा पञ्चमूलीशृतं पयः

pañcamūlīśṛtapayaḥ sirvajvarāṇāṃ jīrṇānāṃ kṣīraṃ bhaiṣajyamuttamam śvāsātkāsācchiraḥ śūlātpārśvaśūlātsapīnasāt mucyate jvaritaḥ pītvā pañcamūlīśṛtaṃ payaḥ

165

त्रिकण्टकादिशृतपयः त्रिकण्टकबलाव्याघ्रीगुडनागरसाधितम् वर्चोमूत्रविबन्धघ्नं कफज्वरहरं पयः

trikaṇṭakādiśṛtapayaḥ trikaṇṭakabalāvyāghrīguḍanāgarasādhitam varcomūtravibandhaghnaṃ kaphajvaraharaṃ payaḥ

166

अन्नप्रक्रिया तत्र यवागूकृशरासाधनविधिः अथान्नप्रक्रियाऽत्रैव प्रोच्यते नातिविस्तरा यवागूः षड्गुणजले सिद्धा स्यात्कृशरा घना

annaprakriyā tatra yavāgūkṛśarāsādhanavidhiḥ athānnaprakriyā'traiva procyate nātivistarā yavāgūḥ ṣaḍguṇajale siddhā syātkṛśarā ghanā

167

तण्डुलैर्मुद्गमाषैश्च तिलैर्वा साधिता हिता यवागूर्ग्राहिणीबल्या तर्पणी वातनाशिनी

taṇḍulairmudgamāṣaiśca tilairvā sādhitā hitā yavāgūrgrāhiṇībalyā tarpaṇī vātanāśinī

168

विलेपीसाधनविधिः विलेपी घनसिक्था स्यात्सिद्धा नीरे चतुर्गुणे बृंहणी तर्पणी हृद्या मधुरा पित्तनाशिनी

vilepīsādhanavidhiḥ vilepī ghanasikthā syātsiddhā nīre caturguṇe bṛṃhaṇī tarpaṇī hṛdyā madhurā pittanāśinī

169

पेयायूषसाधनविधिः द्र वाधिका स्वल्पसिक्था चतुर्दशगुणे जले सिद्धा पेया बुधैर्ज्ञेया यूषः किञ्चिद् घनः स्मृतः

peyāyūṣasādhanavidhiḥ dra vādhikā svalpasikthā caturdaśaguṇe jale siddhā peyā budhairjñeyā yūṣaḥ kiñcid ghanaḥ smṛtaḥ

170

पेयायूषयोर्गुणाः पेया लघुतराज्ञेया ग्राहिणी धातुपुष्टिदा यूषो बल्यस्ततः कण्ठ्यो लघुपाकः कफापहः

peyāyūṣayorguṇāḥ peyā laghutarājñeyā grāhiṇī dhātupuṣṭidā yūṣo balyastataḥ kaṇṭhyo laghupākaḥ kaphāpahaḥ

171

भक्तसाधनविधिः जले चतुर्दशगुणे तण्डुलानां चतुष्पलम् विपचेत्स्रावयेन्मण्डं स भक्तो मधुरो लघुः

bhaktasādhanavidhiḥ jale caturdaśaguṇe taṇḍulānāṃ catuṣpalam vipacetsrāvayenmaṇḍaṃ sa bhakto madhuro laghuḥ

172

मण्डसाधनविधिः नीरे चतुर्दशगुणे सिद्धो मण्डस्त्वसिक्थकः शुण्ठीसैन्धवसंयुक्तः पाचनो दीपनः परः

maṇḍasādhanavidhiḥ nīre caturdaśaguṇe siddho maṇḍastvasikthakaḥ śuṇṭhīsaindhavasaṃyuktaḥ pācano dīpanaḥ paraḥ

173

अष्टगुणमण्डः धान्यत्रिकटुसिन्धूत्थमुद्गतण्डुलयोजितः भृष्टश्च हिङ्गुतैलाभ्यां स मण्डोऽष्टगुणः स्मृतः

aṣṭaguṇamaṇḍaḥ dhānyatrikaṭusindhūtthamudgataṇḍulayojitaḥ bhṛṣṭaśca hiṅgutailābhyāṃ sa maṇḍo'ṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ

174

दीपनः प्राणदो बस्तिशोधनो रक्तवर्धनः ज्वरजित्सर्वदोषघ्नो मण्डोऽष्टगुण उच्यते

dīpanaḥ prāṇado bastiśodhano raktavardhanaḥ jvarajitsarvadoṣaghno maṇḍo'ṣṭaguṇa ucyate

175

वाट्यमण्डः सुकण्डितैस्तथा भृष्टैर्वाट्यमण्डो यवैर्भवेत् कफपित्तहरः कण्ठ्यो रक्तपित्तप्रसादनः

vāṭyamaṇḍaḥ sukaṇḍitaistathā bhṛṣṭairvāṭyamaṇḍo yavairbhavet kaphapittaharaḥ kaṇṭhyo raktapittaprasādanaḥ

176

लाजमण्डः लाजैर्वा तण्डुलैभृष्टैर्लाजमण्डः प्रकीर्त्तितः श्लेष्मपित्तहरो ग्राही पिपासाज्वरजिन्मतः

lājamaṇḍaḥ lājairvā taṇḍulaibhṛṣṭairlājamaṇḍaḥ prakīrttitaḥ śleṣmapittaharo grāhī pipāsājvarajinmataḥ

अथ फाण्टादिकल्पना नाम तृतीयोऽध्यायः

फाण्टकल्पना क्षुण्णे द्र व्यपले सम्यग्जलमुष्णं विनिक्षिपेत् मृत्पात्रे कुडवोन्मानं ततस्तु स्रावयेत्पटात्

phāṇṭakalpanā kṣuṇṇe dra vyapale samyagjalamuṣṇaṃ vinikṣipet mṛtpātre kuḍavonmānaṃ tatastu srāvayetpaṭāt

स स्याच्चूर्णद्र वः फाण्टस्तन्मानं द्विपलोन्मितम् सितामधुगुडादींश्च क्वाथवत्तत्र निक्षिपेत्

sa syāccūrṇadra vaḥ phāṇṭastanmānaṃ dvipalonmitam sitāmadhuguḍādīṃśca kvāthavattatra nikṣipet

वातपित्तज्वरादौ बृहन्मधूकपुष्पादिफाण्टः मधूकपुष्पं मधुकं चन्दनं सपरूषकम् मृणालं कमलं लोध्रं गम्भारीं नागकेशरम्

vātapittajvarādau bṛhanmadhūkapuṣpādiphāṇṭaḥ madhūkapuṣpaṃ madhukaṃ candanaṃ saparūṣakam mṛṇālaṃ kamalaṃ lodhraṃ gambhārīṃ nāgakeśaram

त्रिफलां सारिवां द्रा क्षां लाजान्कोष्णजले क्षिपेत् सितामधुयुतः पेयः फाण्टो वाऽसौ हिमोऽथवा

triphalāṃ sārivāṃ drā kṣāṃ lājānkoṣṇajale kṣipet sitāmadhuyutaḥ peyaḥ phāṇṭo vā'sau himo'thavā

वातपित्तज्वरं दाहं तृष्णामूर्च्छाऽरतिभ्रमान् रक्तपित्तं मदं हन्यान्नात्र कार्या विचारणा

vātapittajvaraṃ dāhaṃ tṛṣṇāmūrcchā'ratibhramān raktapittaṃ madaṃ hanyānnātra kāryā vicāraṇā

ज्वरादावाम्रादिफाण्टः आम्रजम्बूकिसलयैर्वटशुङ्गप्ररोहकैः उशीरेण कृतः फाण्टः सक्षौद्रो ज्वरनाशनः पिपासाच्छर्द्यतीसारान्मूर्च्छां जयति दुस्तराम्

jvarādāvāmrādiphāṇṭaḥ āmrajambūkisalayairvaṭaśuṅgaprarohakaiḥ uśīreṇa kṛtaḥ phāṇṭaḥ sakṣaudro jvaranāśanaḥ pipāsācchardyatīsārānmūrcchāṃ jayati dustarām

दाहपित्तादौ लघुमधूकपुष्पादिफाण्टः मधूकपुष्पगम्भारीचन्दनोशीरधान्यकैः

dāhapittādau laghumadhūkapuṣpādiphāṇṭaḥ madhūkapuṣpagambhārīcandanośīradhānyakaiḥ

द्रा क्षया च कृतः फाण्टः शीतः शर्करया युतः तृष्णापित्तहरः प्रोक्तो दाहमूर्च्छाभ्रमाञ्जयेत्

drā kṣayā ca kṛtaḥ phāṇṭaḥ śītaḥ śarkarayā yutaḥ tṛṣṇāpittaharaḥ prokto dāhamūrcchābhramāñjayet

मन्थविधिः मन्थोऽपि फाण्टभेदः स्यात्तेन चात्रैव कथ्यते जले चतुष्पले शीते क्षुण्णं द्र व्यपलं क्षिपेत् मृत्पात्रे मन्थयेत्सम्यक्तस्माच्च द्विपलं पिबेत्

manthavidhiḥ mantho'pi phāṇṭabhedaḥ syāttena cātraiva kathyate jale catuṣpale śīte kṣuṇṇaṃ dra vyapalaṃ kṣipet mṛtpātre manthayetsamyaktasmācca dvipalaṃ pibet

मदात्ययादौ खर्जूरादिमन्थः खर्जूरदाडिमीद्रा क्षातिन्तिडीकाम्लिकामलैः सपरूषैः कृतो मन्थः सर्वमद्यविकारनुत्

madātyayādau kharjūrādimanthaḥ kharjūradāḍimīdrā kṣātintiḍīkāmlikāmalaiḥ saparūṣaiḥ kṛto manthaḥ sarvamadyavikāranut

छर्द्यां मसूरादिमन्थः क्षौद्र युक्ता मसूराणां सक्तवो दाडिमाम्भसा मथिता वारयन्त्याशु छर्दिं दोषत्रयोद्भवाम्

chardyāṃ masūrādimanthaḥ kṣaudra yuktā masūrāṇāṃ saktavo dāḍimāmbhasā mathitā vārayantyāśu chardiṃ doṣatrayodbhavām

तृष्णादाहादौ यवसक्तुमन्थः प्लावितैः शीतनीरेण सघृतैर्यवसक्तुभिः नातिसान्द्र द्र वो मन्थस्तृष्णादाहास्रपित्तहा

tṛṣṇādāhādau yavasaktumanthaḥ plāvitaiḥ śītanīreṇa saghṛtairyavasaktubhiḥ nātisāndra dra vo manthastṛṣṇādāhāsrapittahā

अथ हिमकल्पना नाम चतुर्थोऽध्यायः

हिमकल्पना क्षुण्णं द्र व्यपलं सम्यक्षड्भिर्नीरपलैः प्लुतम् निशोषितं हिमः स स्यात्तथा शीतकषायकः तन्मानं फाण्टवज्ज्ञेयं सर्वत्रैवैष निश्चयः

himakalpanā kṣuṇṇaṃ dra vyapalaṃ samyakṣaḍbhirnīrapalaiḥ plutam niśoṣitaṃ himaḥ sa syāttathā śītakaṣāyakaḥ tanmānaṃ phāṇṭavajjñeyaṃ sarvatraivaiṣa niścayaḥ

रक्तपित्ते आम्रादिहिमः आम्रं जम्बूं च ककुभं चूर्णीकृत्य जले क्षिपेत् हिमं तस्य पिबेत्प्रातः सक्षौद्रं रक्तपित्तजित्

raktapitte āmrādihimaḥ āmraṃ jambūṃ ca kakubhaṃ cūrṇīkṛtya jale kṣipet himaṃ tasya pibetprātaḥ sakṣaudraṃ raktapittajit

तृष्णादौ मरीच्यादिहिमः मरिचं मधुयष्टी च काकोदुम्बरपल्लवाः नीलोत्पलं हिमस्तज्जस्तृष्णाच्छर्दिनिवारणः

tṛṣṇādau marīcyādihimaḥ maricaṃ madhuyaṣṭī ca kākodumbarapallavāḥ nīlotpalaṃ himastajjastṛṣṇācchardinivāraṇaḥ

वातपित्तज्वरादौ नीलोत्पलादिहिमः नीलोत्पलं बला द्रा क्षा मधूकं मधुकं तथा उशीरं पद्मकं चैव काश्मरी च परूषकम्

vātapittajvarādau nīlotpalādihimaḥ nīlotpalaṃ balā drā kṣā madhūkaṃ madhukaṃ tathā uśīraṃ padmakaṃ caiva kāśmarī ca parūṣakam

एष शीतकषायश्च वातपित्तज्वराञ्जयेत् सप्रलापभ्रमच्छर्दिमोहतृष्णानिवारणः

eṣa śītakaṣāyaśca vātapittajvarāñjayet sapralāpabhramacchardimohatṛṣṇānivāraṇaḥ

जीर्णज्वरे गुडूचीहिमो रक्तपित्ते वासाहिमश्च अमृताया हिमः पेयो जीर्णज्वरहरः स्मृतः वासायाश्च हिमः कासं रक्तपित्तज्वराञ्जयेत्

jīrṇajvare guḍūcīhimo raktapitte vāsāhimaśca amṛtāyā himaḥ peyo jīrṇajvaraharaḥ smṛtaḥ vāsāyāśca himaḥ kāsaṃ raktapittajvarāñjayet

अन्तर्दाहादौ धान्याकहिमः प्रातः सशर्करः पेयो हिमो धान्याकसम्भवः अन्तर्दाहं तथा तृष्णां जयेत्स्रोतोविशोधनः

antardāhādau dhānyākahimaḥ prātaḥ saśarkaraḥ peyo himo dhānyākasambhavaḥ antardāhaṃ tathā tṛṣṇāṃ jayetsrotoviśodhanaḥ

रक्तपित्तादौ धान्यकादिहिमः धान्याकधात्रीवासानां द्रा क्षापर्पटयोर्हिमः रक्तपित्तं ज्वरं दाहं तृष्णां शोषं च नाशयेत्

raktapittādau dhānyakādihimaḥ dhānyākadhātrīvāsānāṃ drā kṣāparpaṭayorhimaḥ raktapittaṃ jvaraṃ dāhaṃ tṛṣṇāṃ śoṣaṃ ca nāśayet

अथ कल्ककल्पनानाम पञ्चमोऽध्यायः

कल्ककल्पना द्रव्यमाद्र रं! शिलापिष्टं शुष्कं वा सजलं भवेत् प्रक्षेपावापकल्कास्ते तन्मानं कर्षसंमितम्

kalkakalpanā dravyamādra raṃ! śilāpiṣṭaṃ śuṣkaṃ vā sajalaṃ bhavet prakṣepāvāpakalkāste tanmānaṃ karṣasaṃmitam

कल्के मधु घृतं तैलं देयं द्विगुणमात्रया सिता गुडं समं दद्याद् द्र वा देयाश्चतुर्गुणाः

kalke madhu ghṛtaṃ tailaṃ deyaṃ dviguṇamātrayā sitā guḍaṃ samaṃ dadyād dra vā deyāścaturguṇāḥ

वर्द्धमानपिप्पलीविधिः त्रिवृद्ध्या पञ्चवृद्ध्या वा सप्तवृद्ध्याऽथवा कणाः पिबेत्पिष्ट्वा दशदिनं तास्तथैवापकर्षयेत्

varddhamānapippalīvidhiḥ trivṛddhyā pañcavṛddhyā vā saptavṛddhyā'thavā kaṇāḥ pibetpiṣṭvā daśadinaṃ tāstathaivāpakarṣayet

एवं विंशद्दिनैः सिद्धं पिप्पलीवर्द्धमानकम् अनेन पाण्डुवातास्रकासश्वासारुचिज्वराः उदरार्शः क्षयश्लेष्मवाता नश्यन्त्युरोग्रहाः

evaṃ viṃśaddinaiḥ siddhaṃ pippalīvarddhamānakam anena pāṇḍuvātāsrakāsaśvāsārucijvarāḥ udarārśaḥ kṣayaśleṣmavātā naśyantyurograhāḥ

निम्बकल्को व्रणच्छर्द्यादौ लेपान्निम्बदलैः कल्को व्रणशोधनरोपणः भक्षणाच्छर्दिकुष्ठानि पित्तश्लेष्मकृमीञ्जयेत्

nimbakalko vraṇacchardyādau lepānnimbadalaiḥ kalko vraṇaśodhanaropaṇaḥ bhakṣaṇācchardikuṣṭhāni pittaśleṣmakṛmīñjayet

महानिम्बकल्को गृध्रस्याम् महानिम्बजटाकल्को गृध्रसीनाशनः स्मृतः

mahānimbakalko gṛdhrasyām mahānimbajaṭākalko gṛdhrasīnāśanaḥ smṛtaḥ

रसोनकल्को वातरोगविषमज्वरादिषु शुद्धः कल्को रसोनस्य तिलतैलेन मिश्रितः वातरोगाञ्जयेत्तीव्रान्विषमज्वरनाशनः

rasonakalko vātarogaviṣamajvarādiṣu śuddhaḥ kalko rasonasya tilatailena miśritaḥ vātarogāñjayettīvrānviṣamajvaranāśanaḥ

द्वितीयो रसोनकल्को वातव्याधौ पक्वकन्दरसोनस्य गुलिका निस्तुषीकृता पाटयित्वा च मध्यस्थं दूरीकुर्यात्तदङ्कुरम्

dvitīyo rasonakalko vātavyādhau pakvakandarasonasya gulikā nistuṣīkṛtā pāṭayitvā ca madhyasthaṃ dūrīkuryāttadaṅkuram

तदुग्रगन्धनाशाय रात्रौ तक्रे विनिक्षिपेत् अपनीय च तन्मध्याच्छिलायां पेषयेत्ततः

tadugragandhanāśāya rātrau takre vinikṣipet apanīya ca tanmadhyācchilāyāṃ peṣayettataḥ

तन्मध्ये पञ्चमांशेन चूर्णमेषां विनिक्षिपेत् सौवर्चलं यवानीं च भर्जितं हिङ्गुसैन्धवम्

tanmadhye pañcamāṃśena cūrṇameṣāṃ vinikṣipet sauvarcalaṃ yavānīṃ ca bharjitaṃ hiṅgusaindhavam

कटुत्रिकं जीरकं च समभागानि चूर्णयेत् एकीकृत्य ततः सर्वं कल्कं कर्षप्रमाणतः

kaṭutrikaṃ jīrakaṃ ca samabhāgāni cūrṇayet ekīkṛtya tataḥ sarvaṃ kalkaṃ karṣapramāṇataḥ

खादेदग्निबलापेक्षी ऋतुदोषाद्यपेक्षया अनुपानं ततः कुर्यादेरण्डशृतमन्वहम्

khādedagnibalāpekṣī ṛtudoṣādyapekṣayā anupānaṃ tataḥ kuryāderaṇḍaśṛtamanvaham

सर्वाङ्गैकाङ्गजं वातमर्दितं चापतन्त्रकम् अपस्मारमथोन्मादमूरुस्तम्भं च गृध्रसीम्

sarvāṅgaikāṅgajaṃ vātamarditaṃ cāpatantrakam apasmāramathonmādamūrustambhaṃ ca gṛdhrasīm

उरःपृष्ठकटीपार्श्वकुक्षिपीडां क्रिमीञ्जयेत् अजीर्णमातपं रोषमतिनीरं पयो गुडम्

uraḥpṛṣṭhakaṭīpārśvakukṣipīḍāṃ krimīñjayet ajīrṇamātapaṃ roṣamatinīraṃ payo guḍam

रसोनमश्नन्पुरुषस्त्यजेदेतन्निरन्तरम् मद्यं मासं तथाऽम्ल च रसं सेवेत नित्यशः

rasonamaśnanpuruṣastyajedetannirantaram madyaṃ māsaṃ tathā'mla ca rasaṃ seveta nityaśaḥ

पिप्पल्यादिकल्क ऊरुस्तम्भे पिप्पली पिप्पलीमूलं भल्लातकफलानि च एतत्कल्कश्च सक्षौद्र ऊरुस्तम्भनिवारणः

pippalyādikalka ūrustambhe pippalī pippalīmūlaṃ bhallātakaphalāni ca etatkalkaśca sakṣaudra ūrustambhanivāraṇaḥ

विष्णुक्रान्ताकल्कः परिणामशूले विष्णुक्रान्ताजटाकल्कः सिताक्षौद्र घृतैर्युतः परिणामभवं शूलं नाशयेत्सप्तभिर्दिनैः

viṣṇukrāntākalkaḥ pariṇāmaśūle viṣṇukrāntājaṭākalkaḥ sitākṣaudra ghṛtairyutaḥ pariṇāmabhavaṃ śūlaṃ nāśayetsaptabhirdinaiḥ

शुण्ठीकल्कः परिणामशूलामवातयोः शुण्ठीतिलगुडैः कल्कं दुग्धेन सह योजयेत् परिणामभवं शूलमामवातं च नाशयेत्

śuṇṭhīkalkaḥ pariṇāmaśūlāmavātayoḥ śuṇṭhītilaguḍaiḥ kalkaṃ dugdhena saha yojayet pariṇāmabhavaṃ śūlamāmavātaṃ ca nāśayet

अपामार्गकल्को रक्तार्शसि अपामार्गस्य बीजानां कल्कस्तण्डुलवारिणा पीतो रक्तार्शसां नाशं कुरुते नात्र संशयः

apāmārgakalko raktārśasi apāmārgasya bījānāṃ kalkastaṇḍulavāriṇā pīto raktārśasāṃ nāśaṃ kurute nātra saṃśayaḥ

बदरीमूलकल्को रक्तातीसारे बदरीमूलकल्केन तिलकल्कश्च योजितः मधुक्षारयुतः कुर्याद्र क्तातीसारनाशनम्

badarīmūlakalko raktātīsāre badarīmūlakalkena tilakalkaśca yojitaḥ madhukṣārayutaḥ kuryādra ktātīsāranāśanam

लाक्षाकल्को रक्तक्षये कूष्माण्डकरसोपेतां लाक्षां कर्षद्वयं पिबेत् रक्तक्षयमुरोघातं क्षयरोगं च नाशयेत्

lākṣākalko raktakṣaye kūṣmāṇḍakarasopetāṃ lākṣāṃ karṣadvayaṃ pibet raktakṣayamuroghātaṃ kṣayarogaṃ ca nāśayet

तण्डुलीयकल्को रक्तप्रदरे तण्डुलीयजटाकल्कः सक्षौद्र ः! सरसाञ्जनः तण्डुलोदकसंपीतो रक्तप्रदरनाशनः

taṇḍulīyakalko raktapradare taṇḍulīyajaṭākalkaḥ sakṣaudra ḥ! sarasāñjanaḥ taṇḍulodakasaṃpīto raktapradaranāśanaḥ

अङ्कोलमूलकल्कोऽतिसारविषयोः अङ्कोलमूलकल्कश्च सक्षौद्र स्तण्डुलाम्बुना अतीसारहरः प्रोक्तस्तथा विषहरः स्मृतः

aṅkolamūlakalko'tisāraviṣayoḥ aṅkolamūlakalkaśca sakṣaudra staṇḍulāmbunā atīsāraharaḥ proktastathā viṣaharaḥ smṛtaḥ

वन्ध्याकर्कोटिकाऽदीनां मूलकल्को विषे वन्ध्याकर्कोटिकामूलं पाटलाया जटा तथा घृतेन बिल्वमूलं वा द्विविधं नाशयेद्विषम्

vandhyākarkoṭikā'dīnāṃ mūlakalko viṣe vandhyākarkoṭikāmūlaṃ pāṭalāyā jaṭā tathā ghṛtena bilvamūlaṃ vā dvividhaṃ nāśayedviṣam

अभयादिकल्कः त्रिदोषनाशने पथ्यादिकल्कः पाचनादौ च अभयासैन्धवकणाशुण्ठीकल्कस्त्रिदोषहा पथ्यासैन्धवशुण्ठीभिः कल्को दीपनपाचनः

abhayādikalkaḥ tridoṣanāśane pathyādikalkaḥ pācanādau ca abhayāsaindhavakaṇāśuṇṭhīkalkastridoṣahā pathyāsaindhavaśuṇṭhībhiḥ kalko dīpanapācanaḥ

त्रिवृदादिकल्कः कृमिरोगे त्रिवृत्पलाशबीजानि पारसीकयवानिका कम्पिल्लकं विडङ्गं च गुडश्च समभागकः तक्रेण कल्कमेतेषां पिबेत्क्रिमिगणापहम्

trivṛdādikalkaḥ kṛmiroge trivṛtpalāśabījāni pārasīkayavānikā kampillakaṃ viḍaṅgaṃ ca guḍaśca samabhāgakaḥ takreṇa kalkameteṣāṃ pibetkrimigaṇāpaham

तिलनागकेशरकल्को रक्तार्शसि नवनीततिलैः कल्को जेता रक्तार्शसां स्मृतः नवनीतसितानागकेशरैश्चापि तद्विधः

tilanāgakeśarakalko raktārśasi navanītatilaiḥ kalko jetā raktārśasāṃ smṛtaḥ navanītasitānāgakeśaraiścāpi tadvidhaḥ

शुण्ठ्यादि बृहतीकल्कौ संग्रहण्याम् पीतो मसूरयूषेण कल्कः शुण्ठीशलाटुजः जयेत् संग्रहणीं तद्वत्तक्रेण बृहतीभवः

śuṇṭhyādi bṛhatīkalkau saṃgrahaṇyām pīto masūrayūṣeṇa kalkaḥ śuṇṭhīśalāṭujaḥ jayet saṃgrahaṇīṃ tadvattakreṇa bṛhatībhavaḥ

अथ चूर्णकल्पनानाम षष्ठोऽध्यायः

तत्रादौ चूर्णलक्षणम् अत्यन्तशुष्कं यद्द्र व्यं सुपिष्टं वस्त्रगालितम् तत्स्याच्चूर्णंरजः क्षोदस्तन्मात्रा कर्षसंमिता

tatrādau cūrṇalakṣaṇam atyantaśuṣkaṃ yaddra vyaṃ supiṣṭaṃ vastragālitam tatsyāccūrṇaṃrajaḥ kṣodastanmātrā karṣasaṃmitā

चूर्णे गुडादिमानकल्पना चूर्णे गुडः समो देयः शर्कराद्विगुणा भवेत् चूर्णेषु भर्जितं हिंगु देयं नोत्क्लेदकृद्भवेत्

cūrṇe guḍādimānakalpanā cūrṇe guḍaḥ samo deyaḥ śarkarādviguṇā bhavet cūrṇeṣu bharjitaṃ hiṃgu deyaṃ notkledakṛdbhavet

चूर्णानुपानमानव्यवस्था लिहेच्चूर्णं द्र वैः सर्वैर्घृताद्यैर्द्विगुणोन्मितैः पिबेच्चतुर्गुणैरेव चूर्णमालोडितं द्र वैः

cūrṇānupānamānavyavasthā liheccūrṇaṃ dra vaiḥ sarvairghṛtādyairdviguṇonmitaiḥ pibeccaturguṇaireva cūrṇamāloḍitaṃ dra vaiḥ

चूर्णादीनां दोषानुसारेणानुपानमानकल्पना चूर्णावलेहगुटिकाकल्कानामनुपानकम् वातपित्तकफातङ्के त्रिद्व्येकपलमाहरेत्

cūrṇādīnāṃ doṣānusāreṇānupānamānakalpanā cūrṇāvalehaguṭikākalkānāmanupānakam vātapittakaphātaṅke tridvyekapalamāharet

अनुपानस्यावश्यकता यथा तैलं जले क्षिप्तं क्षणेनैव प्रसर्पति अनुपानबलादङ्गे तथा सर्पति भेषजम्

anupānasyāvaśyakatā yathā tailaṃ jale kṣiptaṃ kṣaṇenaiva prasarpati anupānabalādaṅge tathā sarpati bheṣajam

चूर्णार्थे भावनापरिमाणनिर्देशः द्र वेण यावता सम्यक्चूर्णं सर्वं प्लुतं भवेत् भावनायाः प्रमाणं तु चूर्णे प्रोक्तं भिषग्वरैः

cūrṇārthe bhāvanāparimāṇanirdeśaḥ dra veṇa yāvatā samyakcūrṇaṃ sarvaṃ plutaṃ bhavet bhāvanāyāḥ pramāṇaṃ tu cūrṇe proktaṃ bhiṣagvaraiḥ

आमलक्यादिचूर्णं सर्वज्वरादौ आमलं चित्रकः पथ्या पिप्पली सैन्धवं तथा चूर्णितोऽय गणो ज्ञेयः सर्वज्वरविनाशनः भेदी रुचिकरः श्लेष्मजेता दीपनपाचनः

āmalakyādicūrṇaṃ sarvajvarādau āmalaṃ citrakaḥ pathyā pippalī saindhavaṃ tathā cūrṇito'ya gaṇo jñeyaḥ sarvajvaravināśanaḥ bhedī rucikaraḥ śleṣmajetā dīpanapācanaḥ

पिप्पलीचूर्णं हिक्काज्वरादिषु मधुनापिप्पलीचूर्णं लिहेत्कासज्वरापहम् हिक्काश्वासहरं कण्ठ्यं प्लीहघ्नं बालकोचितम्

pippalīcūrṇaṃ hikkājvarādiṣu madhunāpippalīcūrṇaṃ lihetkāsajvarāpaham hikkāśvāsaharaṃ kaṇṭhyaṃ plīhaghnaṃ bālakocitam

त्रिफलाचूर्णं मेहादिषु एका हरीतकी योज्या द्वौ च योज्यौ बिभीतकौ चत्वार्यामलकान्येव त्रिफलैषा प्रकीर्त्तिता

triphalācūrṇaṃ mehādiṣu ekā harītakī yojyā dvau ca yojyau bibhītakau catvāryāmalakānyeva triphalaiṣā prakīrttitā

त्रिफला मेहशोथघ्नी नाशयेद्विषमज्वरान् दीपनी श्लेष्मपित्तघ्नी कुष्ठहन्त्री रसायनी

triphalā mehaśothaghnī nāśayedviṣamajvarān dīpanī śleṣmapittaghnī kuṣṭhahantrī rasāyanī

सर्पिर्मधुभ्यां संयुक्ता सर्वनेत्रामयाञ्जयेत्

sarpirmadhubhyāṃ saṃyuktā sarvanetrāmayāñjayet

त्र्! यूषणचूर्णं दीपनादौ पिप्पली मरिचंशुण्ठी त्रिभिस्त्र्! यूषणमुच्यते दीपनं श्लेष्ममेदोघ्नं कुष्ठपीनसनाशनम् जयेदरोचकं सामं मेहगुल्मगलामयान्

tr! yūṣaṇacūrṇaṃ dīpanādau pippalī maricaṃśuṇṭhī tribhistr! yūṣaṇamucyate dīpanaṃ śleṣmamedoghnaṃ kuṣṭhapīnasanāśanam jayedarocakaṃ sāmaṃ mehagulmagalāmayān

पंचकोलचूर्णमरुच्यादौ पिप्पलीचव्यविश्वाह्वपिप्पलीमूलचित्रकैः

paṃcakolacūrṇamarucyādau pippalīcavyaviśvāhvapippalīmūlacitrakaiḥ

पञ्चकोलमिति ख्यातं रुच्यं पाचनदीपनम् आनाहप्लीहगुल्मघ्नं शूलश्लेष्मोदरापहम्

pañcakolamiti khyātaṃ rucyaṃ pācanadīpanam ānāhaplīhagulmaghnaṃ śūlaśleṣmodarāpaham

त्रिगन्धचतुर्जातचूर्णयोर्गुणाः त्रिगन्धमेलात्वक्पत्रैश्चतुर्जातं सकेशरैः त्रिगन्धं सचतुर्जातं रूक्षोष्णं लघु पित्तकृत् वर्ण्यं रुचिकरं तीक्ष्णं पित्तश्लेष्मामयाञ्जयेत्

trigandhacaturjātacūrṇayorguṇāḥ trigandhamelātvakpatraiścaturjātaṃ sakeśaraiḥ trigandhaṃ sacaturjātaṃ rūkṣoṣṇaṃ laghu pittakṛt varṇyaṃ rucikaraṃ tīkṣṇaṃ pittaśleṣmāmayāñjayet

कृष्णादिचूर्णं शिशूनां ज्वरातिसारादौ कृष्णारुणामुस्तकशृङ्गिकाणां तुल्येन चूर्णेन समाक्षिकेण ज्वरातिसारः प्रशमं प्रयाति सश्वासकासः सवमिः शिशूनाम्

kṛṣṇādicūrṇaṃ śiśūnāṃ jvarātisārādau kṛṣṇāruṇāmustakaśṛṅgikāṇāṃ tulyena cūrṇena samākṣikeṇa jvarātisāraḥ praśamaṃ prayāti saśvāsakāsaḥ savamiḥ śiśūnām

जीवनीयगणः काकोली क्षीरकाकोली जीवकर्षभकौ तथा मेदा चान्या महामेदा जीवन्ती मधुकं तथा

jīvanīyagaṇaḥ kākolī kṣīrakākolī jīvakarṣabhakau tathā medā cānyā mahāmedā jīvantī madhukaṃ tathā

मुद्गपर्णी माषपर्णी जीवनीयो गणस्त्वयम् जीवनीयो गणः स्वादुर्गर्भसन्धानकृद् गुरुः

mudgaparṇī māṣaparṇī jīvanīyo gaṇastvayam jīvanīyo gaṇaḥ svādurgarbhasandhānakṛd guruḥ

स्तन्यकृद् बृंहणो वृष्यः स्निग्धः शीतस्तृषाऽपहः रक्तपित्तं क्षतं शोषं ज्वरदाहानिलाञ्जयेत्

stanyakṛd bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ snigdhaḥ śītastṛṣā'pahaḥ raktapittaṃ kṣataṃ śoṣaṃ jvaradāhānilāñjayet

अष्टवर्गः द्वे मेदे द्वे च काकोल्यौ जीवकर्षभकौ तथा

aṣṭavargaḥ dve mede dve ca kākolyau jīvakarṣabhakau tathā

ऋद्धिवृद्धी च तैः सर्वैरष्टवर्ग उदाहृतः अष्टवर्गो बुधैः प्रोक्तो जीवनीयसमो गुणैः

ṛddhivṛddhī ca taiḥ sarvairaṣṭavarga udāhṛtaḥ aṣṭavargo budhaiḥ prokto jīvanīyasamo guṇaiḥ

लवणपञ्चकचूर्णं सृष्टविण्मूत्रादौ सिन्धु सौवर्चलं चैव विडं सामुद्रि कं गुडम् एकद्वित्रिचतुः पञ्चलवणानि क्रमाद्विदुः

lavaṇapañcakacūrṇaṃ sṛṣṭaviṇmūtrādau sindhu sauvarcalaṃ caiva viḍaṃ sāmudri kaṃ guḍam ekadvitricatuḥ pañcalavaṇāni kramādviduḥ

तेषु मुख्यं सैन्धवं स्यादनुक्ते तत्प्रयोजयेत् सैन्धवाद्यं रोमकान्तं ज्ञेयं लवणपञ्चकम्

teṣu mukhyaṃ saindhavaṃ syādanukte tatprayojayet saindhavādyaṃ romakāntaṃ jñeyaṃ lavaṇapañcakam

मधुरं सृष्टविण्मूत्रं स्निग्धं सूक्ष्मं बलापहम् वीर्योष्णं दीपनं तीक्ष्णं कफपित्तविवर्द्धनम्

madhuraṃ sṛṣṭaviṇmūtraṃ snigdhaṃ sūkṣmaṃ balāpaham vīryoṣṇaṃ dīpanaṃ tīkṣṇaṃ kaphapittavivarddhanam

क्षारयोगः स्वर्जिका यावशूकश्च क्षारयुग्ममुदाहृतम् ज्ञेयौ वह्निसमौ क्षारौ स्वर्जिकायाव शूकजौ

kṣārayogaḥ svarjikā yāvaśūkaśca kṣārayugmamudāhṛtam jñeyau vahnisamau kṣārau svarjikāyāva śūkajau

क्षाराश्चान्येऽपि गुल्मार्शोग्रहणीरुक्छिदः सराः पाचनाः कृमिपुंस्त्वघ्नाः शर्कराऽश्मरिनाशनाः

kṣārāścānye'pi gulmārśograhaṇīrukchidaḥ sarāḥ pācanāḥ kṛmipuṃstvaghnāḥ śarkarā'śmarināśanāḥ

सुदर्शनचूर्णं सर्वज्वरादौ त्रिफला रजनीयुग्मं कण्टकारीयुगं शटी त्रिकटु ग्रन्थिकं मूर्वा गुडूची धन्वयासकः

sudarśanacūrṇaṃ sarvajvarādau triphalā rajanīyugmaṃ kaṇṭakārīyugaṃ śaṭī trikaṭu granthikaṃ mūrvā guḍūcī dhanvayāsakaḥ

कटुका पर्पटो मुस्तं त्रायमाणा च बालकम् निम्बः पुष्करमूलं च मधुयष्टी च वत्सकम्

kaṭukā parpaṭo mustaṃ trāyamāṇā ca bālakam nimbaḥ puṣkaramūlaṃ ca madhuyaṣṭī ca vatsakam

यवानीन्द्र यवो भार्ङ्गीशिग्रुबीजं सुराष्ट्रजा वचात्वक्पद्मकोशीरचन्दनातिविषाबलाः

yavānīndra yavo bhārṅgīśigrubījaṃ surāṣṭrajā vacātvakpadmakośīracandanātiviṣābalāḥ

शालिपर्णी पृश्निपर्णी विडङ्गं तगरं तथा चित्रको देवकाष्ठं च चव्यं पत्रं पटोलजम्

śāliparṇī pṛśniparṇī viḍaṅgaṃ tagaraṃ tathā citrako devakāṣṭhaṃ ca cavyaṃ patraṃ paṭolajam

जीवकर्षभकौ चैव लवङ्गं वंशलोचना पुण्डरीकं च काकोली पत्रकं जातिपत्रकम्

jīvakarṣabhakau caiva lavaṅgaṃ vaṃśalocanā puṇḍarīkaṃ ca kākolī patrakaṃ jātipatrakam

तालीसपत्रं च तथा समभागानि चूर्णयेत् सर्वचूर्णस्य चार्द्धांशं कैरातं निक्षिपेत्सुधीः

tālīsapatraṃ ca tathā samabhāgāni cūrṇayet sarvacūrṇasya cārddhāṃśaṃ kairātaṃ nikṣipetsudhīḥ

एतत्सुदर्शनं नाम चूर्णं दोषत्रयापहम् ज्वरांश्च निखिलान्हन्यान्नात्र कार्या विचारणा

etatsudarśanaṃ nāma cūrṇaṃ doṣatrayāpaham jvarāṃśca nikhilānhanyānnātra kāryā vicāraṇā

पृथग्द्वन्द्वागन्तुजांश्च धातुस्थान्विषमज्वरान् सन्निपातोद्भवांश्चापि मानसानपि नाशयेत्

pṛthagdvandvāgantujāṃśca dhātusthānviṣamajvarān sannipātodbhavāṃścāpi mānasānapi nāśayet

शीतज्वरैकाहिकादीन्मोहं तन्द्रा ं! भ्रमं तृषाम् श्वासं कासं च पाण्डुं च हृद्रो गं हन्ति कामलाम्

śītajvaraikāhikādīnmohaṃ tandrā ṃ! bhramaṃ tṛṣām śvāsaṃ kāsaṃ ca pāṇḍuṃ ca hṛdro gaṃ hanti kāmalām

त्रिकपृष्ठकटीजानुपार्श्वशूलनिवारणम् शीताम्बुना पिबेद्धीमान्सर्वज्वरनिवृत्तये

trikapṛṣṭhakaṭījānupārśvaśūlanivāraṇam śītāmbunā pibeddhīmānsarvajvaranivṛttaye

सुदर्शनं यथा चक्रं दानवानां विनाशनम् तद्वज्ज्वराणां सर्वेषामिदं चूर्णं प्रणाशनम्

sudarśanaṃ yathā cakraṃ dānavānāṃ vināśanam tadvajjvarāṇāṃ sarveṣāmidaṃ cūrṇaṃ praṇāśanam

त्रिफलापिप्पलीचूर्णं कासश्वासज्वरेषु कासश्वासज्वरहरा त्रिफला पिप्पलीयुता चूर्णिता मधुना लीढा भेदिनी चाग्निबोधिनी

triphalāpippalīcūrṇaṃ kāsaśvāsajvareṣu kāsaśvāsajvaraharā triphalā pippalīyutā cūrṇitā madhunā līḍhā bhedinī cāgnibodhinī

कट्फलादिचूर्णं ज्वरादौ कट्फलं मुस्तकं तिक्ता शटी शृङ्गी च पौष्करम् चूर्णमेषां च मधुना शृङ्गवेररसेन वा

kaṭphalādicūrṇaṃ jvarādau kaṭphalaṃ mustakaṃ tiktā śaṭī śṛṅgī ca pauṣkaram cūrṇameṣāṃ ca madhunā śṛṅgaverarasena vā

लिहेज्ज्वरहरं कण्ठ्यं कासश्वासारुचीर्जयेत् वायुं छर्दिं तथा शूलं क्षयं चैव व्यपोहति

lihejjvaraharaṃ kaṇṭhyaṃ kāsaśvāsārucīrjayet vāyuṃ chardiṃ tathā śūlaṃ kṣayaṃ caiva vyapohati

बृहत्कट्फलादिचूर्णं शूलानिलादिषु कट्फलं पौष्करं शृङ्गी मुस्ता त्रिकटुकं शटी समस्तान्येकशो वाऽपि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्

bṛhatkaṭphalādicūrṇaṃ śūlānilādiṣu kaṭphalaṃ pauṣkaraṃ śṛṅgī mustā trikaṭukaṃ śaṭī samastānyekaśo vā'pi sūkṣmacūrṇāni kārayet

आर्द्र कस्वरसक्षौद्रै र्लिह्यात्कफविनाशनम् शूलानिलारुचिच्छर्दिकासश्वासक्षयापहम्

ārdra kasvarasakṣaudrai rlihyātkaphavināśanam śūlānilārucicchardikāsaśvāsakṣayāpaham

द्वितीयं कट्फलादिचूर्णं श्वासादिषु कट्फलं पौष्करं कृष्णा शृङ्गी च मधुना सह श्वासकासज्वरहरः श्रेष्ठो लेहः कफान्तकृत्

dvitīyaṃ kaṭphalādicūrṇaṃ śvāsādiṣu kaṭphalaṃ pauṣkaraṃ kṛṣṇā śṛṅgī ca madhunā saha śvāsakāsajvaraharaḥ śreṣṭho lehaḥ kaphāntakṛt

शृङ्ग्यादिचूर्णं विषाचूर्णं च शिशोः कासज्वरच्छर्दिषु शृङ्गी प्रतिविषा कृष्णा चूर्णिता मधुना लिहेत् शिशोः कासज्वरच्छर्दिशान्त्यै वा केवला विषा

śṛṅgyādicūrṇaṃ viṣācūrṇaṃ ca śiśoḥ kāsajvaracchardiṣu śṛṅgī prativiṣā kṛṣṇā cūrṇitā madhunā lihet śiśoḥ kāsajvaracchardiśāntyai vā kevalā viṣā

यवक्षारादिचूर्णं शिशोः कासे यिवक्षारविषाशृङ्गीमागधीपौष्करोद्भवम् चूर्णं क्षौद्र युतं लीढंपञ्चकासाञ्जयेच्छिशोः

yavakṣārādicūrṇaṃ śiśoḥ kāse yivakṣāraviṣāśṛṅgīmāgadhīpauṣkarodbhavam cūrṇaṃ kṣaudra yutaṃ līḍhaṃpañcakāsāñjayecchiśoḥ

शुण्ठ्यादिचूर्णमामातीसारे शुण्ठीप्रतिविषाहिङ्गुमुस्ताकुटजचित्रकैः चूर्णमुष्णाम्बुना पीतमामातीसारनाशनम्

śuṇṭhyādicūrṇamāmātīsāre śuṇṭhīprativiṣāhiṅgumustākuṭajacitrakaiḥ cūrṇamuṣṇāmbunā pītamāmātīsāranāśanam

हरीतक्यादिचूर्णमामातीसारे हरीतकी प्रतिविषा सिन्धु सौवर्चलं वचा हिङ्गु चेति कृतं चूर्णं पिबेदुष्णेन वारिणा

harītakyādicūrṇamāmātīsāre harītakī prativiṣā sindhu sauvarcalaṃ vacā hiṅgu ceti kṛtaṃ cūrṇaṃ pibeduṣṇena vāriṇā

आमातीसारशमनं ग्राहि चाग्निप्रबोधनम् लघुगङ्गाधरचूर्णं पक्वातिसारे मुस्तमिन्द्र यवं बिल्वं लोध्रं मोचरसं तथा धातकीं चूर्णयेत्तक्रगुडाभ्यां पाययेत्सुधीः

āmātīsāraśamanaṃ grāhi cāgniprabodhanam laghugaṅgādharacūrṇaṃ pakvātisāre mustamindra yavaṃ bilvaṃ lodhraṃ mocarasaṃ tathā dhātakīṃ cūrṇayettakraguḍābhyāṃ pāyayetsudhīḥ

सर्वातीसारशमनं निरुणद्धि प्रवाहिकाम् लघुगङ्गाधरं नाम चूर्णं संग्राहकं परम्

sarvātīsāraśamanaṃ niruṇaddhi pravāhikām laghugaṅgādharaṃ nāma cūrṇaṃ saṃgrāhakaṃ param

बृहद्गङ्गाधरचूर्णं प्रवाहिकादौ मुस्तारलुकशुण्ठीभिर्धातकीलोध्रबालकैः बिल्वमोचरसाभ्यां च पाठेन्द्र यववत्सकैः

bṛhadgaṅgādharacūrṇaṃ pravāhikādau mustāralukaśuṇṭhībhirdhātakīlodhrabālakaiḥ bilvamocarasābhyāṃ ca pāṭhendra yavavatsakaiḥ

आम्रबीजं प्रतिविषा लज्जालुरिति चूर्णितम् क्षौद्र तण्डुलपानीयैः पीतैर्याति प्रवाहिका

āmrabījaṃ prativiṣā lajjāluriti cūrṇitam kṣaudra taṇḍulapānīyaiḥ pītairyāti pravāhikā

सर्वातिसारा ग्रहणी प्रशमं याति वेगतः वृद्धगङ्गाधरं चूर्णं सरिद्वेगविबन्धकम्

sarvātisārā grahaṇī praśamaṃ yāti vegataḥ vṛddhagaṅgādharaṃ cūrṇaṃ saridvegavibandhakam

अजमोदादिचूर्णमतीसारे अजमोदा मोचरसं सशृङ्गवेरं सधातकीकुसुमम् गोदधिमन्थितयुक्तं गङ्गामपि वाहिनीं रुन्ध्यात्

ajamodādicūrṇamatīsāre ajamodā mocarasaṃ saśṛṅgaveraṃ sadhātakīkusumam godadhimanthitayuktaṃ gaṅgāmapi vāhinīṃ rundhyāt

मरिचादिचूर्णं ग्रहण्यादौ तक्रेण यः पिबेन्नित्यं चूर्णं मरिचसंभवम्

maricādicūrṇaṃ grahaṇyādau takreṇa yaḥ pibennityaṃ cūrṇaṃ maricasaṃbhavam

चित्रसौवर्चलोपेतं ग्रहणी तस्य नश्यति उदरप्लीहमन्दाग्निगुल्मार्शोनाशनं भवेत्

citrasauvarcalopetaṃ grahaṇī tasya naśyati udaraplīhamandāgnigulmārśonāśanaṃ bhavet

कपित्थाष्टकं चूर्णं ग्रहण्यादौ अष्टौ भागाः कपित्थस्य षड्भागा शर्करा मता दाडिमं तिन्तिडीकं च श्रीफलं धातकी तथा

kapitthāṣṭakaṃ cūrṇaṃ grahaṇyādau aṣṭau bhāgāḥ kapitthasya ṣaḍbhāgā śarkarā matā dāḍimaṃ tintiḍīkaṃ ca śrīphalaṃ dhātakī tathā

अजमोदा च पिप्पल्यः प्रत्येकं स्युस्त्रिभागिकाः मरिचं जीरकं धान्यं ग्रन्थिकं बालकं तथा

ajamodā ca pippalyaḥ pratyekaṃ syustribhāgikāḥ maricaṃ jīrakaṃ dhānyaṃ granthikaṃ bālakaṃ tathā

सौवर्चलं यवानी च चातुर्जातं सचित्रकम् नागरं चैकभागाः स्युः प्रत्येकं सूक्ष्मचूर्णितम्

sauvarcalaṃ yavānī ca cāturjātaṃ sacitrakam nāgaraṃ caikabhāgāḥ syuḥ pratyekaṃ sūkṣmacūrṇitam

कपित्थाष्टकसंज्ञं स्याच्चूर्णमेतद् गलामयान् अतीसारं क्षयं गुल्मं ग्रहणीं च व्यपोहति

kapitthāṣṭakasaṃjñaṃ syāccūrṇametad galāmayān atīsāraṃ kṣayaṃ gulmaṃ grahaṇīṃ ca vyapohati

लघुदाडिमाष्टकचूर्णमरुच्यादौ कासज्वरादिषु च दाडिमी द्विपला ग्राह्या खंडा चाष्टपलाऽपि च त्रिगंधस्य पलं चैकं त्रिकटु स्यात्पलत्रयम्

laghudāḍimāṣṭakacūrṇamarucyādau kāsajvarādiṣu ca dāḍimī dvipalā grāhyā khaṃḍā cāṣṭapalā'pi ca trigaṃdhasya palaṃ caikaṃ trikaṭu syātpalatrayam

एतदेकीकृतं सर्वं चूर्णं स्याद्दाडिमाष्टकम् रुचिकृद्दीपनं कंठ्यं ग्राहि कासज्वरापहम्

etadekīkṛtaṃ sarvaṃ cūrṇaṃ syāddāḍimāṣṭakam rucikṛddīpanaṃ kaṃṭhyaṃ grāhi kāsajvarāpaham

बृहद्दाडिमाष्टकचूर्णमतीसारादौ दाडिमस्य पलान्यष्टौ शर्करायाः पलाष्टकम् पिप्पली पिप्पलीमूलं यवानी मरिचं तथा

bṛhaddāḍimāṣṭakacūrṇamatīsārādau dāḍimasya palānyaṣṭau śarkarāyāḥ palāṣṭakam pippalī pippalīmūlaṃ yavānī maricaṃ tathā

धान्यकं जीरकं शुण्ठी प्रत्येकं पलसम्मितम् कर्षमात्रा तुगाक्षीरीत्वक्पत्रैलाश्च केशरम्

dhānyakaṃ jīrakaṃ śuṇṭhī pratyekaṃ palasammitam karṣamātrā tugākṣīrītvakpatrailāśca keśaram

प्रत्येकं कोलमात्राः स्युस्तच्चूर्णं दाडिमाष्टकम् अतीसारं क्षयं गुल्मं ग्रहणीं च गलग्रहम् मन्दाग्निं पीनसं कासं चूर्णमेतद्व्यपोहति

pratyekaṃ kolamātrāḥ syustaccūrṇaṃ dāḍimāṣṭakam atīsāraṃ kṣayaṃ gulmaṃ grahaṇīṃ ca galagraham mandāgniṃ pīnasaṃ kāsaṃ cūrṇametadvyapohati

पिप्पल्यादिचूर्णं वातग्रहण्याम् इ!पिप्पली बृहती व्याघ्री यवक्षारकलिङ्गकाः चित्रकं सारिवा पाठा शटी लवणपञ्चकम्

pippalyādicūrṇaṃ vātagrahaṇyām i!pippalī bṛhatī vyāghrī yavakṣārakaliṅgakāḥ citrakaṃ sārivā pāṭhā śaṭī lavaṇapañcakam

तच्चूर्णं पाययेद्दध्ना सुरयोष्णाम्बुनाऽपि वा मारुतग्रहणीदोषशमनं परमं हितमि!

taccūrṇaṃ pāyayeddadhnā surayoṣṇāmbunā'pi vā mārutagrahaṇīdoṣaśamanaṃ paramaṃ hitami!

लवङ्गादिचूर्णमरोचकादौ लवङ्गं शुद्धकर्पूरमेलात्वङ्नागकेशरम् जातीफलमुशीरं च नागरं कृष्णजीरकम्

lavaṅgādicūrṇamarocakādau lavaṅgaṃ śuddhakarpūramelātvaṅnāgakeśaram jātīphalamuśīraṃ ca nāgaraṃ kṛṣṇajīrakam

कृष्णागरुस्तुगाक्षीरी मांसी नीलोत्पलंकणा चन्दनं तगरं बालं कङ्कोलंचेति चूर्णयेत्

kṛṣṇāgarustugākṣīrī māṃsī nīlotpalaṃkaṇā candanaṃ tagaraṃ bālaṃ kaṅkolaṃceti cūrṇayet

समभागानि सर्वाणि सर्वेभ्योऽद्धा सिता भवेत् लवङ्गाद्यमिदं चूर्णं राजार्हं वह्निदीपनम्

samabhāgāni sarvāṇi sarvebhyo'ddhā sitā bhavet lavaṅgādyamidaṃ cūrṇaṃ rājārhaṃ vahnidīpanam

रोचनं तर्पणं वृष्यं त्रिदोषघ्नं बलप्रदम् हृद्रो गं कण्ठरोगं च कासं हिक्कां च पीनसम्

rocanaṃ tarpaṇaṃ vṛṣyaṃ tridoṣaghnaṃ balapradam hṛdro gaṃ kaṇṭharogaṃ ca kāsaṃ hikkāṃ ca pīnasam

यक्ष्माणं तमकं श्वासमतीसारमुरःक्षतम् प्रमेहारुचिगुल्मादीन्ग्रहणीमपि नाशयेत्

yakṣmāṇaṃ tamakaṃ śvāsamatīsāramuraḥkṣatam pramehārucigulmādīngrahaṇīmapi nāśayet

जातीफलादिचूर्णं ग्रहण्यादौ जातीफललवङ्गैलापत्रत्वङ्नागकेशरैः

jātīphalādicūrṇaṃ grahaṇyādau jātīphalalavaṅgailāpatratvaṅnāgakeśaraiḥ

कर्पूरचन्दनतिलैस्त्वक्क्षीरीतगरामलैः तालीसपिप्पलीपथ्यास्थूलजीरकचित्रकैः

karpūracandanatilaistvakkṣīrītagarāmalaiḥ tālīsapippalīpathyāsthūlajīrakacitrakaiḥ

शुण्ठीविडङ्गमरिचैः समभागविचूर्णितैः यावन्त्येतानि सर्वाणि कुर्याद्भङ्गां च तावतीम्

śuṇṭhīviḍaṅgamaricaiḥ samabhāgavicūrṇitaiḥ yāvantyetāni sarvāṇi kuryādbhaṅgāṃ ca tāvatīm

सर्वचूर्णसमा देया शर्करा च भिषग्वरैः कर्षमात्रं ततः खादेन्मधुना प्लावितं सुधीः

sarvacūrṇasamā deyā śarkarā ca bhiṣagvaraiḥ karṣamātraṃ tataḥ khādenmadhunā plāvitaṃ sudhīḥ

अस्य प्रभावाद् ग्रहणीकासश्वासारुचिक्षयाः वातश्लेष्मप्रतिश्यायाः प्रशमं यान्ति वेगतः

asya prabhāvād grahaṇīkāsaśvāsārucikṣayāḥ vātaśleṣmapratiśyāyāḥ praśamaṃ yānti vegataḥ

महाखाण्डवचूर्णमरुच्यादौ मरिचं नागपुष्पाणि तालीसं लवणानि च प्रत्येकमेकभागाः स्युः पिप्पलीमूलचित्रकैः

mahākhāṇḍavacūrṇamarucyādau maricaṃ nāgapuṣpāṇi tālīsaṃ lavaṇāni ca pratyekamekabhāgāḥ syuḥ pippalīmūlacitrakaiḥ

त्वक्कणातिन्तिडीकं च जीरकं च द्बिभागिकम् धान्याम्लवेतसौ विश्वं भद्रै ला बदराणि च

tvakkaṇātintiḍīkaṃ ca jīrakaṃ ca dbibhāgikam dhānyāmlavetasau viśvaṃ bhadrai lā badarāṇi ca

अजमोदा जलधरः प्रत्येकं स्युस्त्रिभागिकाः सर्वौषधिचतुर्थांशं दाडिमस्य फलं भवेत्

ajamodā jaladharaḥ pratyekaṃ syustribhāgikāḥ sarvauṣadhicaturthāṃśaṃ dāḍimasya phalaṃ bhavet

द्र व्येभ्यो निखिलेभ्यश्च सिता देयाऽद्धमात्रया महाखाण्डवसंज्ञं स्याच्चूर्णमेतत्सुरोचनम्

dra vyebhyo nikhilebhyaśca sitā deyā'ddhamātrayā mahākhāṇḍavasaṃjñaṃ syāccūrṇametatsurocanam

अग्निदीप्तिकरं हृद्यं कासातीसारनाशनम् हृद्रो गकण्ठजठरमुखरोगप्रणाशनम्

agnidīptikaraṃ hṛdyaṃ kāsātīsāranāśanam hṛdro gakaṇṭhajaṭharamukharogapraṇāśanam

विषूचिकां तथाध्मानमर्शोगुल्मकृमीनपि छर्दिं पञ्चविधां श्वासं चूर्णमेतद्व्यपोहति

viṣūcikāṃ tathādhmānamarśogulmakṛmīnapi chardiṃ pañcavidhāṃ śvāsaṃ cūrṇametadvyapohati

नारायणचूर्णमुदरादौ चित्रकं त्रिफला व्योषं जीरकं हपुषा वचा यवानी पिप्पलीमूलं शतपुष्पाऽजगन्धिका

nārāyaṇacūrṇamudarādau citrakaṃ triphalā vyoṣaṃ jīrakaṃ hapuṣā vacā yavānī pippalīmūlaṃ śatapuṣpā'jagandhikā

अजमोदा शटी धान्यं विडङ्गं स्थूलजीरकम् हेमाह्वा पौष्करं मूलं क्षारौ लवणपञ्चकम्

ajamodā śaṭī dhānyaṃ viḍaṅgaṃ sthūlajīrakam hemāhvā pauṣkaraṃ mūlaṃ kṣārau lavaṇapañcakam

कुष्ठं चेति समांशानि विशाला स्याद् द्विभागिका त्रिवृत्त्रिभागा विज्ञेया दन्त्या भागत्रयं भवेत्

kuṣṭhaṃ ceti samāṃśāni viśālā syād dvibhāgikā trivṛttribhāgā vijñeyā dantyā bhāgatrayaṃ bhavet

चतुर्भागा शातला स्यात्सर्वाण्येकत्र चूर्णयेत् पाचनस्नेहनाद्यैश्च स्निग्धकोष्ठस्य रोगिणः

caturbhāgā śātalā syātsarvāṇyekatra cūrṇayet pācanasnehanādyaiśca snigdhakoṣṭhasya rogiṇaḥ

दद्याच्चूर्णं विरेकाय सर्वरोगप्रणाशनम् हृद्रो गे पाण्डुरोगे च कासे श्वासे भगन्दरे

dadyāccūrṇaṃ virekāya sarvarogapraṇāśanam hṛdro ge pāṇḍuroge ca kāse śvāse bhagandare

मन्देऽग्नौ च ज्वरे कुष्ठे ग्रहण्यां च गलग्रहे दद्याद्युक्तानुपानेन तथाध्माने सुरादिभिः

mande'gnau ca jvare kuṣṭhe grahaṇyāṃ ca galagrahe dadyādyuktānupānena tathādhmāne surādibhiḥ

गुल्मे बदरनीरेण विड्भेदे दधिमस्तुना उष्णाम्बुभिरजीर्णे च वृक्षाम्लैः परिकर्त्तिषु

gulme badaranīreṇa viḍbhede dadhimastunā uṣṇāmbubhirajīrṇe ca vṛkṣāmlaiḥ parikarttiṣu

उष्ट्रीदुग्धेनोदरेषु तथा तक्रेण वा गवाम् प्रसन्नया वातरोगे दाडिमाम्भोभिरर्शसि

uṣṭrīdugdhenodareṣu tathā takreṇa vā gavām prasannayā vātaroge dāḍimāmbhobhirarśasi

द्विविधे च विषे दद्याद् घृतेन विषनाशनम् चूर्णं नारायणं नाम दुष्टरोगगणापहम्

dvividhe ca viṣe dadyād ghṛtena viṣanāśanam cūrṇaṃ nārāyaṇaṃ nāma duṣṭarogagaṇāpaham

हपुषाद्यं चूर्णमजीर्णोदरादौ हपुषा त्रिफला चैव त्रायमाणा च पिप्पली हेमक्षीरी त्रिवृच्चैव शातला कटुका वचा

hapuṣādyaṃ cūrṇamajīrṇodarādau hapuṣā triphalā caiva trāyamāṇā ca pippalī hemakṣīrī trivṛccaiva śātalā kaṭukā vacā

नीलिनी सैन्धवं कृष्णं लवणं चेति चूर्णयेत् उष्णोदकेन मूत्रेण दाडिमत्रिफलारसैः

nīlinī saindhavaṃ kṛṣṇaṃ lavaṇaṃ ceti cūrṇayet uṣṇodakena mūtreṇa dāḍimatriphalārasaiḥ

तथा मांसरसेनापि यथायोग्यं पिबेन्नरः अजीर्णे प्लीह्नि गुल्मेषु शोफार्शोविषमाग्निषु

tathā māṃsarasenāpi yathāyogyaṃ pibennaraḥ ajīrṇe plīhni gulmeṣu śophārśoviṣamāgniṣu

पञ्चसमचूर्णं शूलादौ शुण्ठी हरीतकी कृष्णा त्रिवृत्सौवर्चलं तथा समभागानि सर्वाणि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्

pañcasamacūrṇaṃ śūlādau śuṇṭhī harītakī kṛṣṇā trivṛtsauvarcalaṃ tathā samabhāgāni sarvāṇi sūkṣmacūrṇāni kārayet

ज्ञेयं पञ्च समं चूर्णमेतच्छूलहरं परम् आध्मानजठरार्शोघ्नमामवातहरंस्मृतम्

jñeyaṃ pañca samaṃ cūrṇametacchūlaharaṃ param ādhmānajaṭharārśoghnamāmavātaharaṃsmṛtam

नाराचचूर्णमाध्मानशूलादौ कर्षमात्रा भवेत्कृष्णा त्रिवृता स्यात्पलोन्मिता खण्डात्पलं च विज्ञेयं चूर्णमेकत्र कारयेत्

nārācacūrṇamādhmānaśūlādau karṣamātrā bhavetkṛṣṇā trivṛtā syātpalonmitā khaṇḍātpalaṃ ca vijñeyaṃ cūrṇamekatra kārayet

कर्षोन्मितं लिहेदेतत्क्षौद्रे णाध्माननाशनम् गाढविट्कोदरकफान्पित्तशूलं च नाशयेत्

karṣonmitaṃ lihedetatkṣaudre ṇādhmānanāśanam gāḍhaviṭkodarakaphānpittaśūlaṃ ca nāśayet

लवणत्रितयाद्यं चूर्णं यकृत्प्लीहादौ लवणत्रितयं क्षारौ शतपुष्पाद्वयं वचा अजमोदाऽजगन्धा च हपुषा जीरकद्वयम्

lavaṇatritayādyaṃ cūrṇaṃ yakṛtplīhādau lavaṇatritayaṃ kṣārau śatapuṣpādvayaṃ vacā ajamodā'jagandhā ca hapuṣā jīrakadvayam

100

मरिचं पिप्पलीमूलं पिप्पली गजपिप्पली हिङ्गु च हिङ्गुपत्री च शटी पाठोपकुञ्चिका

maricaṃ pippalīmūlaṃ pippalī gajapippalī hiṅgu ca hiṅgupatrī ca śaṭī pāṭhopakuñcikā

101

शुण्ठीचित्रकचव्यानि विडङ्गं चाम्लवेतसम् दाडिमं तिन्तिडीकं च त्रिवद् दन्ती शतावरी

śuṇṭhīcitrakacavyāni viḍaṅgaṃ cāmlavetasam dāḍimaṃ tintiḍīkaṃ ca trivad dantī śatāvarī

102

इन्द्र वारुणिका भार्ङ्गी देवदारु यवानिका कुस्तुम्बुरुस्तुम्बुरूणि पौष्करं बदराणि च

indra vāruṇikā bhārṅgī devadāru yavānikā kustumburustumburūṇi pauṣkaraṃ badarāṇi ca

103

शिवा चेति समांशानां चूर्णमेकत्र कारयेत् भावयेदार्द्र करसैर्बीजपूररसैस्तथा

śivā ceti samāṃśānāṃ cūrṇamekatra kārayet bhāvayedārdra karasairbījapūrarasaistathā

104

तत्पिबेत्सर्पिषा जीर्णमद्येनोष्णोदकेन वा कोलाम्भसा वा तक्रेण दुग्धेनौष्ट्रेण मस्तुना

tatpibetsarpiṣā jīrṇamadyenoṣṇodakena vā kolāmbhasā vā takreṇa dugdhenauṣṭreṇa mastunā

105

यकृत्प्लीहकटीशूलगुदकुक्षिहृदामयान् अर्शोविष्टम्भमन्दाग्निगुल्मप्लीहोदराणि च

yakṛtplīhakaṭīśūlagudakukṣihṛdāmayān arśoviṣṭambhamandāgnigulmaplīhodarāṇi ca

106

हिक्काध्मानश्वासकासाञ्जयेदेतान्न संशयः एतैरेवौषधैः सम्यग्घृतं वा साधयेद्भिषक्

hikkādhmānaśvāsakāsāñjayedetānna saṃśayaḥ etairevauṣadhaiḥ samyagghṛtaṃ vā sādhayedbhiṣak

107

तुम्बुर्वादिचूर्णं शूलादौ तुम्बुरूणि त्रिलवणं यवानी पुष्कराह्वयम्

tumburvādicūrṇaṃ śūlādau tumburūṇi trilavaṇaṃ yavānī puṣkarāhvayam

108

यवक्षाराभयाहिङ्गुविडङ्गानि समानि च त्रिवृत् त्रिभागा विज्ञेया सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्

yavakṣārābhayāhiṅguviḍaṅgāni samāni ca trivṛt tribhāgā vijñeyā sūkṣmacūrṇāni kārayet

109

पिबेदुष्णेन तोयेन यवक्वाथेन वा पिबेत् जयेत्सर्वाणि शूलानि गुल्माध्मानोदराणि च

pibeduṣṇena toyena yavakvāthena vā pibet jayetsarvāṇi śūlāni gulmādhmānodarāṇi ca

110

चित्रकाद्यं चूर्णं मन्दाग्न्यादौ चित्रको नागरं हिङ्गु पिप्पली पिप्पलीजटा चव्याजमोदामरिचं प्रत्येकं कर्षसम्मितम्

citrakādyaṃ cūrṇaṃ mandāgnyādau citrako nāgaraṃ hiṅgu pippalī pippalījaṭā cavyājamodāmaricaṃ pratyekaṃ karṣasammitam

111

स्वर्जिका च यवक्षारः सिन्धु सौवर्चलं बिडम् सामुद्र कं रोमकं च कोलमात्राणि कारयेत्

svarjikā ca yavakṣāraḥ sindhu sauvarcalaṃ biḍam sāmudra kaṃ romakaṃ ca kolamātrāṇi kārayet

112

एकीकृत्याखिलं चूर्णं भावयेन्मातुलुङ्गजैः रसैर्दाडिमजैर्वाऽपि शोषयेदातपेन च

ekīkṛtyākhilaṃ cūrṇaṃ bhāvayenmātuluṅgajaiḥ rasairdāḍimajairvā'pi śoṣayedātapena ca

113

एतच्चूर्णं जयेद् गुल्मं ग्रहणीमामजां रुजम् अग्निं च कुरुते दीप्तं रुचिकृत्कफनाशनम्

etaccūrṇaṃ jayed gulmaṃ grahaṇīmāmajāṃ rujam agniṃ ca kurute dīptaṃ rucikṛtkaphanāśanam

114

वडवानलचूर्णं मन्दाग्न्यादौ सैन्धवं पिप्पलीमूलं पिप्पलीचव्य चित्रकम् शुण्ठी हरीतकी चेति क्रमवृद्धानि चूर्णयेत्

vaḍavānalacūrṇaṃ mandāgnyādau saindhavaṃ pippalīmūlaṃ pippalīcavya citrakam śuṇṭhī harītakī ceti kramavṛddhāni cūrṇayet

114

वडवानलनामैतच्चूर्णं स्यादग्निदीपनम्

vaḍavānalanāmaitaccūrṇaṃ syādagnidīpanam

115

अजमोदादिचूर्णमामवातशोथादौ अजमोदा विडङ्गानि सैन्धवं देवदारु च चित्रकः पिप्पलीमूलं शतपुष्पा च पिप्पली

ajamodādicūrṇamāmavātaśothādau ajamodā viḍaṅgāni saindhavaṃ devadāru ca citrakaḥ pippalīmūlaṃ śatapuṣpā ca pippalī

116

मरिचं चेति कर्षांशं प्रत्येकं कारयेद् बुधः कर्षास्तु पञ्च पथ्याया दश स्युर्वृद्धदारुकात्

maricaṃ ceti karṣāṃśaṃ pratyekaṃ kārayed budhaḥ karṣāstu pañca pathyāyā daśa syurvṛddhadārukāt

117

नागराच्च दशैव स्युः सर्वाण्येकत्र चूर्णयेत् पिबेत्कोष्णजलेनैव चूर्णं श्वयथुनाशनम्

nāgarācca daśaiva syuḥ sarvāṇyekatra cūrṇayet pibetkoṣṇajalenaiva cūrṇaṃ śvayathunāśanam

118

आमवातरुजं हन्ति सन्धिपीडां च गृध्रसीम् कटिपृष्ठगुदस्थां च जङ्घयोश्च रुजं जयेत्

āmavātarujaṃ hanti sandhipīḍāṃ ca gṛdhrasīm kaṭipṛṣṭhagudasthāṃ ca jaṅghayośca rujaṃ jayet

119

तूनीप्रतूनीविश्वाचीकफवातामयाञ्जयेत् समेन वा गुडेनास्य वटकान्कारयेद्भिषक्

tūnīpratūnīviśvācīkaphavātāmayāñjayet samena vā guḍenāsya vaṭakānkārayedbhiṣak

120

शुण्ठ्यादिचूर्णं श्वासादौ शुण्ठी सौवर्चलं हिङ्गु दाडिमं चाम्लवेतसम् चूर्णमुष्णाम्बुना पेयं श्वासहृद्रो गशान्तये

śuṇṭhyādicūrṇaṃ śvāsādau śuṇṭhī sauvarcalaṃ hiṅgu dāḍimaṃ cāmlavetasam cūrṇamuṣṇāmbunā peyaṃ śvāsahṛdro gaśāntaye

121

हिङ्ग्वादिचूर्णं शूलादौ हिङ्गु पाठाऽभया धान्यं दाडिमं चित्रकः शटी

hiṅgvādicūrṇaṃ śūlādau hiṅgu pāṭhā'bhayā dhānyaṃ dāḍimaṃ citrakaḥ śaṭī

122

अजमोदा त्रिकटुकं हपुषा चाम्लवेतसम् अजगन्धा तिन्तिडीकं जीरकं पौष्करं वचा

ajamodā trikaṭukaṃ hapuṣā cāmlavetasam ajagandhā tintiḍīkaṃ jīrakaṃ pauṣkaraṃ vacā

123

चव्यं क्षारद्वयं पञ्च लवणानि विचूर्णयेत् प्राग्भोजनस्य मध्ये वा चूर्णमेतत्प्रयोजयेत्

cavyaṃ kṣāradvayaṃ pañca lavaṇāni vicūrṇayet prāgbhojanasya madhye vā cūrṇametatprayojayet

124

पिबेद्वा जीर्णमद्येन तक्रेणोष्णोदकेन वा गुल्मे वातकफोद्भूते हृद्ग्रहेऽष्ठीलिकासु च

pibedvā jīrṇamadyena takreṇoṣṇodakena vā gulme vātakaphodbhūte hṛdgrahe'ṣṭhīlikāsu ca

125

हृद्वस्तिपार्श्वशूलेषु शूले च गुदयोनिजे मूत्रकृच्छ्रे तथानाहे पाण्डुरोगेऽरुचौ तथा

hṛdvastipārśvaśūleṣu śūle ca gudayonije mūtrakṛcchre tathānāhe pāṇḍuroge'rucau tathā

126

हिक्कायां यकृति प्लीह्नि कासे श्वासे गलग्रहे ग्रहण्यर्शोविकारेषु चूर्णमेतत्प्रशस्यते

hikkāyāṃ yakṛti plīhni kāse śvāse galagrahe grahaṇyarśovikāreṣu cūrṇametatpraśasyate

127

भावितं मातुलुङ्गस्य बहुशः स्वरसेन वा कुर्याच्च गुटिका बह्व्यो वातश्लेष्मामयापहाः

bhāvitaṃ mātuluṅgasya bahuśaḥ svarasena vā kuryācca guṭikā bahvyo vātaśleṣmāmayāpahāḥ

128

यवानीखाण्डवचूर्णमरोचकादौ यवानी दाडिमं शुण्ठी तिन्तिडीकाम्लवेतसौ बदराम्लं च कुर्वीत चतुःशाणमितानि च

yavānīkhāṇḍavacūrṇamarocakādau yavānī dāḍimaṃ śuṇṭhī tintiḍīkāmlavetasau badarāmlaṃ ca kurvīta catuḥśāṇamitāni ca

129

सार्धद्विशाणंमरिचं पिप्पली दशशाणिका त्वक्सौवर्चलधान्याकं जीरकं द्विद्विशाणकम्

sārdhadviśāṇaṃmaricaṃ pippalī daśaśāṇikā tvaksauvarcaladhānyākaṃ jīrakaṃ dvidviśāṇakam

130

चतुःषष्टिमितैः शाणैः शर्करामत्र योजयेत् चूर्णितं सर्वमेकत्र यवानीखाण्डवाभिधम्

catuḥṣaṣṭimitaiḥ śāṇaiḥ śarkarāmatra yojayet cūrṇitaṃ sarvamekatra yavānīkhāṇḍavābhidham

131

चूर्णं जयेत्पाण्डुरोगं हृद्रो गं ग्रहणीं ज्वरम् छर्दिशोकातिसारांश्च प्लीहानाहविबन्धताः अरुचिं शूलमन्दाग्निमर्शोजिह्वागलामयान्

cūrṇaṃ jayetpāṇḍurogaṃ hṛdro gaṃ grahaṇīṃ jvaram chardiśokātisārāṃśca plīhānāhavibandhatāḥ aruciṃ śūlamandāgnimarśojihvāgalāmayān

132

तालीसादिचूर्णमरोचकादौ तालीसं मरिचं शुण्ठी पिप्पली वंशरोचना एकद्वित्रिचतुःपञ्चकर्षैर्भागान्प्रकल्पयेत्

tālīsādicūrṇamarocakādau tālīsaṃ maricaṃ śuṇṭhī pippalī vaṃśarocanā ekadvitricatuḥpañcakarṣairbhāgānprakalpayet

133

एलात्वचोस्तु कर्षार्द्धं प्रत्येकं भागमाचरेत् द्वात्रिंशत्कर्षतुलिता प्रदेया शर्करा बुधैः

elātvacostu karṣārddhaṃ pratyekaṃ bhāgamācaret dvātriṃśatkarṣatulitā pradeyā śarkarā budhaiḥ

134

तालीसाद्यमिदं चूर्णं रोचनं पाचनं स्मृतम् कासश्वासज्वरहरं छर्द्यतीसारनाशनम्

tālīsādyamidaṃ cūrṇaṃ rocanaṃ pācanaṃ smṛtam kāsaśvāsajvaraharaṃ chardyatīsāranāśanam

135

शोषाध्मानहरं प्लीहाग्रहणीपाण्डुरोगजित् पक्त्वा वा शर्करां चूर्णं क्षिपेत्स्याद् गुटिका ततः

śoṣādhmānaharaṃ plīhāgrahaṇīpāṇḍurogajit paktvā vā śarkarāṃ cūrṇaṃ kṣipetsyād guṭikā tataḥ

136

सितोपलादिचूर्णं कासक्षयपित्तदाहादौ सितोपला षोडश स्यादष्टौ स्याद्वंशरोचना पिप्पली स्याच्चतुष्कर्षा स्यादेला च द्विकार्षिकी

sitopalādicūrṇaṃ kāsakṣayapittadāhādau sitopalā ṣoḍaśa syādaṣṭau syādvaṃśarocanā pippalī syāccatuṣkarṣā syādelā ca dvikārṣikī

137

एकः कर्षस्त्वचः कार्यश्चूर्णयेत्सर्वमेकतः सितोपलादिकं चूर्णं मधुसर्पिर्युतं लिहेत्

ekaḥ karṣastvacaḥ kāryaścūrṇayetsarvamekataḥ sitopalādikaṃ cūrṇaṃ madhusarpiryutaṃ lihet

138

श्वासकासक्षयहरं हस्तपादाङ्गदाहजित् मन्दाग्निं सुप्तजिह्वत्वं पार्श्वशूलमरोचकम् ज्वरमूर्ध्वगतं रक्तं पित्तमाशु व्यपोहति

śvāsakāsakṣayaharaṃ hastapādāṅgadāhajit mandāgniṃ suptajihvatvaṃ pārśvaśūlamarocakam jvaramūrdhvagataṃ raktaṃ pittamāśu vyapohati

139

लवणभास्करचूर्णं ग्रहणीगुल्मादौ समुद्र लवणं कार्यमष्टकर्षमितं बुधैः पञ्चसौवर्चलं ग्राह्यं बिडं सैन्धवधान्यके

lavaṇabhāskaracūrṇaṃ grahaṇīgulmādau samudra lavaṇaṃ kāryamaṣṭakarṣamitaṃ budhaiḥ pañcasauvarcalaṃ grāhyaṃ biḍaṃ saindhavadhānyake

140

पिप्पली पिप्पलीमूलं कृष्णजीरकपत्रकम् नागकेशरतालीसमम्लवेतसकं तथा

pippalī pippalīmūlaṃ kṛṣṇajīrakapatrakam nāgakeśaratālīsamamlavetasakaṃ tathā

141

द्विकर्षमात्राण्येतानि प्रत्येकं कारयेद् बुधः मरिचं जीरकं विश्वमेकैकं कर्षमात्रकम्

dvikarṣamātrāṇyetāni pratyekaṃ kārayed budhaḥ maricaṃ jīrakaṃ viśvamekaikaṃ karṣamātrakam

142

दाडिमंस्याच्चतुष्कर्षं त्वगेला चार्द्धकार्षिकी एतच्चूर्णीकृतं सर्वं लवणं भास्कराभिधम्

dāḍimaṃsyāccatuṣkarṣaṃ tvagelā cārddhakārṣikī etaccūrṇīkṛtaṃ sarvaṃ lavaṇaṃ bhāskarābhidham

143

शाणप्रमाणं देयं तु मस्तुतक्रसुरासवैः वातश्लेष्मभवं गुल्मं प्लीहानमुदरं क्षयम्

śāṇapramāṇaṃ deyaṃ tu mastutakrasurāsavaiḥ vātaśleṣmabhavaṃ gulmaṃ plīhānamudaraṃ kṣayam

144

अर्शांसि ग्रहणीं कुष्ठं विबन्धं च भगन्दरम् शोफं शूलं श्वासकासावामवातं च हृद्रुजम्

arśāṃsi grahaṇīṃ kuṣṭhaṃ vibandhaṃ ca bhagandaram śophaṃ śūlaṃ śvāsakāsāvāmavātaṃ ca hṛdrujam

145

मन्दाग्निं नाशयेदेतद् दीपनं पाचनं परम् सर्वलोकहितार्थाय भास्करेणोदितं पुरा

mandāgniṃ nāśayedetad dīpanaṃ pācanaṃ param sarvalokahitārthāya bhāskareṇoditaṃ purā

146

एलादिचूर्णं छर्दिरोगे एलाप्रियङ्गुमुस्तानि कोलमज्जा च पिप्पली श्रीचन्दनं तथा लाजा लवङ्गं नागकेशरम्

elādicūrṇaṃ chardiroge elāpriyaṅgumustāni kolamajjā ca pippalī śrīcandanaṃ tathā lājā lavaṅgaṃ nāgakeśaram

147

एतच्चूर्णीकृतं सर्वं सिताक्षौद्र युतं लिहेत् वातपित्तकफोद्भूतां छर्दिं हन्त्यतिवेगतः

etaccūrṇīkṛtaṃ sarvaṃ sitākṣaudra yutaṃ lihet vātapittakaphodbhūtāṃ chardiṃ hantyativegataḥ

148

व्याघ्रीचूर्णमूर्ध्ववातमहाश्वासादौ व्यिआ!घ्रीजीरकधात्रीणां चूर्णं मधुयुतंलिहेत् ऊर्ध्ववातमहाश्वासतमकैर्मुच्यते क्षणात्

vyāghrīcūrṇamūrdhvavātamahāśvāsādau vyiā!ghrījīrakadhātrīṇāṃ cūrṇaṃ madhuyutaṃlihet ūrdhvavātamahāśvāsatamakairmucyate kṣaṇāt

149

पञ्चनिम्बचूर्णं कुष्ठादौ मूलं पत्रं फलं पुष्पं त्वचं निम्बात्समाहरेत् सूक्ष्मचूर्णमिदंकुर्यात्पलैः पञ्चदशोन्मितैः

pañcanimbacūrṇaṃ kuṣṭhādau mūlaṃ patraṃ phalaṃ puṣpaṃ tvacaṃ nimbātsamāharet sūkṣmacūrṇamidaṃkuryātpalaiḥ pañcadaśonmitaiḥ

150

लोहभस्महरीतक्यौ चक्रमर्दकचित्रकौ भल्लातकं बिडङ्गानि शर्करामलकं निशा

lohabhasmaharītakyau cakramardakacitrakau bhallātakaṃ biḍaṅgāni śarkarāmalakaṃ niśā

151

पिप्पली मरिचं शुण्ठी वाकुची कृतमालकः गोक्षुरश्च पलोन्मानमेकैकं कारयेद् बुधः

pippalī maricaṃ śuṇṭhī vākucī kṛtamālakaḥ gokṣuraśca palonmānamekaikaṃ kārayed budhaḥ

152

सर्वमेकीकृतं चूर्णं भृङ्गराजेन भावयेत् अष्टभागावशिष्टेन खदिरासनवारिणा

sarvamekīkṛtaṃ cūrṇaṃ bhṛṅgarājena bhāvayet aṣṭabhāgāvaśiṣṭena khadirāsanavāriṇā

153

भावयित्वा च संशुष्कं कर्षमात्रं ततः पिबेत् खदिरासनतोयेन सर्पिषा पयसाथवा

bhāvayitvā ca saṃśuṣkaṃ karṣamātraṃ tataḥ pibet khadirāsanatoyena sarpiṣā payasāthavā

154

मासेन सर्वकुष्ठानि विनिहन्ति रसायनम् पञ्चनिम्बमिदं चूर्णं सर्वरोगप्रणाशनम्

māsena sarvakuṣṭhāni vinihanti rasāyanam pañcanimbamidaṃ cūrṇaṃ sarvarogapraṇāśanam

155

शतावरीचूर्णं वाजीकरणे शतावरी गोक्षुरश्च बीजं च कपिकच्छुजम् गाङ्गेरुकी चातिबला बीजमिक्षुरकोद्भवम्

śatāvarīcūrṇaṃ vājīkaraṇe śatāvarī gokṣuraśca bījaṃ ca kapikacchujam gāṅgerukī cātibalā bījamikṣurakodbhavam

156

चूर्णितं सर्वमेकत्र गोदुग्धेन पिबेन्निशि न तृप्तिं याति नारीभिर्नरश्चूर्णप्रभावतः

cūrṇitaṃ sarvamekatra godugdhena pibenniśi na tṛptiṃ yāti nārībhirnaraścūrṇaprabhāvataḥ

157

अश्वगन्धादिचूर्णं वाजीकरणे अश्वगन्धा दशपला तन्मात्रो वृद्धदारकः चूर्णीकृत्योभयं विद्वान्घृतभाण्डे निधापयेत्

aśvagandhādicūrṇaṃ vājīkaraṇe aśvagandhā daśapalā tanmātro vṛddhadārakaḥ cūrṇīkṛtyobhayaṃ vidvānghṛtabhāṇḍe nidhāpayet

158

कर्षैकं पयसा पीत्वा नारीभिर्नैव तृप्यति अगत्वा प्रमदां भूयाद्वलीपलितवर्जितः

karṣaikaṃ payasā pītvā nārībhirnaiva tṛpyati agatvā pramadāṃ bhūyādvalīpalitavarjitaḥ

159

मुसल्यादिचूर्णं क्लीवतायाम् मुसलीकन्दचूर्णं तु गुडूचीसत्त्वसंयुतम् वानरीगोक्षुराभ्यां च शाल्मलीशर्करामलैः आलोड्य घृतदुग्धेन पाययेत्कामवर्धनम्

musalyādicūrṇaṃ klīvatāyām musalīkandacūrṇaṃ tu guḍūcīsattvasaṃyutam vānarīgokṣurābhyāṃ ca śālmalīśarkarāmalaiḥ āloḍya ghṛtadugdhena pāyayetkāmavardhanam

160

नवायसचूर्णं पाण्डुरोगादौ चित्रकं त्रिफला मुस्तं विडङ्गं त्र्! यूषणानि च समभागानि कार्याणि नव भागा हतायसः

navāyasacūrṇaṃ pāṇḍurogādau citrakaṃ triphalā mustaṃ viḍaṅgaṃ tr! yūṣaṇāni ca samabhāgāni kāryāṇi nava bhāgā hatāyasaḥ

161

एतदेकीकृतं चूर्णं मधुसर्पिर्युतं लिहेत् गोमूत्रमथवा तक्रमनुपाने प्रशस्यते

etadekīkṛtaṃ cūrṇaṃ madhusarpiryutaṃ lihet gomūtramathavā takramanupāne praśasyate

162

पाण्डुरोगं जयत्युग्रं हृद्रो गं च भगन्दरम् शोथकुष्ठोदरार्शांसि मन्दाग्निमरुचिं कृमीन्

pāṇḍurogaṃ jayatyugraṃ hṛdro gaṃ ca bhagandaram śothakuṣṭhodarārśāṃsi mandāgnimaruciṃ kṛmīn

163

आकारकरभादिचूर्णं स्तम्भने आकारकरभः शुण्ठी कङ्कोलं कुङ्कुमं कणा जातीफलं लवङ्गं च चन्दनं चेति कार्षिकान्

ākārakarabhādicūrṇaṃ stambhane ākārakarabhaḥ śuṇṭhī kaṅkolaṃ kuṅkumaṃ kaṇā jātīphalaṃ lavaṅgaṃ ca candanaṃ ceti kārṣikān

164

चूर्णानि मानतः कुर्यादहिफेनं पलोन्मितं सर्वमेकीकृतं चूर्णं माषैकं मधुना लिहेत्

cūrṇāni mānataḥ kuryādahiphenaṃ palonmitaṃ sarvamekīkṛtaṃ cūrṇaṃ māṣaikaṃ madhunā lihet

165

शुक्रस्तम्भकरं चूर्णं पुंसामानन्दकारकम् नारीणां प्रीतिजननं सेवेत निशि कामुकः

śukrastambhakaraṃ cūrṇaṃ puṃsāmānandakārakam nārīṇāṃ prītijananaṃ seveta niśi kāmukaḥ

166

बकुलत्वक्चूर्णं दन्तदार्ढ्ये बकुलत्वग्भवं चूर्णं घर्षयेद्दन्तपङ्क्तिषु वज्रादपि दृढीभूता दन्ताः स्युश्चपला ध्रुवम्

bakulatvakcūrṇaṃ dantadārḍhye bakulatvagbhavaṃ cūrṇaṃ gharṣayeddantapaṅktiṣu vajrādapi dṛḍhībhūtā dantāḥ syuścapalā dhruvam

अथ वटककल्पनानाम सप्तमोऽध्यायः

वटकनामानि वटकाश्चाथ कथ्यन्ते तन्नाम गुटिका वटी मोदको वटिका पिण्डी गुडो वर्त्तिस्तथोच्यते

vaṭakanāmāni vaṭakāścātha kathyante tannāma guṭikā vaṭī modako vaṭikā piṇḍī guḍo varttistathocyate

वह्निसाध्यवटीनिर्माणविधिः लेहवत्साध्यते वह्नौ गुडो वा शर्करा तथा गुग्गुलुर्वा क्षिपेत्तत्र चूर्णं तन्निर्मिता वटी

vahnisādhyavaṭīnirmāṇavidhiḥ lehavatsādhyate vahnau guḍo vā śarkarā tathā guggulurvā kṣipettatra cūrṇaṃ tannirmitā vaṭī

अवह्निसाध्यवटीनिर्माणविधिः कुर्यादवह्निसिद्धेन क्वचिद् गुग्गुलुना वटीम् द्र वेण मधुना वाऽपि गुटिकां कारयेद् बुधः

avahnisādhyavaṭīnirmāṇavidhiḥ kuryādavahnisiddhena kvacid guggulunā vaṭīm dra veṇa madhunā vā'pi guṭikāṃ kārayed budhaḥ

वटिकायां गुडशर्करामाननिर्णयः सिता चतुर्गुणा देया वटीषु द्विगुणो गुडः चूर्णाच्चूर्णसमः कार्यो गुग्गुलुर्मधु तत्समम् द्र वं च द्विगुणं देयं मोदकेषु भिषग्वरैः

vaṭikāyāṃ guḍaśarkarāmānanirṇayaḥ sitā caturguṇā deyā vaṭīṣu dviguṇo guḍaḥ cūrṇāccūrṇasamaḥ kāryo guggulurmadhu tatsamam dra vaṃ ca dviguṇaṃ deyaṃ modakeṣu bhiṣagvaraiḥ

वटीमात्रानिर्देशः कर्षप्रमाणा तन्मात्रा बलं दृष्ट्वा प्रयुज्यताम्

vaṭīmātrānirdeśaḥ karṣapramāṇā tanmātrā balaṃ dṛṣṭvā prayujyatām

श्रीबाहुशालगुडोऽशआदौ इन्द्र वारुणिका मुस्तं शुण्ठी दन्ती हरीतकी त्रिवृच्छटी विडङ्गानि गोक्षुरश्चित्रकस्तथा

śrībāhuśālaguḍo'śaādau indra vāruṇikā mustaṃ śuṇṭhī dantī harītakī trivṛcchaṭī viḍaṅgāni gokṣuraścitrakastathā

तेजोह्वा च द्विकर्षाणि पृथग्द्र व्याणि कारयेत् सूरणस्य पलान्यष्टौ वृद्धदारु चतुष्पलम्

tejohvā ca dvikarṣāṇi pṛthagdra vyāṇi kārayet sūraṇasya palānyaṣṭau vṛddhadāru catuṣpalam

चतुष्पलं स्याद् भल्लातः क्वाथयेत्सर्वमेकतः जलद्रो णे चतुर्थांशं गृह्णीयात्क्वाथमुत्तमम्

catuṣpalaṃ syād bhallātaḥ kvāthayetsarvamekataḥ jaladro ṇe caturthāṃśaṃ gṛhṇīyātkvāthamuttamam

क्वाथ्यद्र व्यात्त्रिगुणितं गुडं क्षिप्त्वा पुनः पचेत् सम्यक्पक्वं च विज्ञाय चूर्णमेतत्प्रदापयेत्

kvāthyadra vyāttriguṇitaṃ guḍaṃ kṣiptvā punaḥ pacet samyakpakvaṃ ca vijñāya cūrṇametatpradāpayet

चित्रकत्रिवृतादन्तीतेजोह्वाःपलिकाः पृथक् पृथक्त्रिपलिकाः कार्या व्योषैलामरिचत्वचः

citrakatrivṛtādantītejohvāḥpalikāḥ pṛthak pṛthaktripalikāḥ kāryā vyoṣailāmaricatvacaḥ

निक्षिपेन्मधु शीते च तस्मिन्प्रस्थप्रमाणतः एवं सिद्धो भवेच्छ्रीमान्बाहुशालगुडः शुभः

nikṣipenmadhu śīte ca tasminprasthapramāṇataḥ evaṃ siddho bhavecchrīmānbāhuśālaguḍaḥ śubhaḥ

जयेदर्शांसि सर्वाणि गुल्मं वातोदरं तथा आमवातप्रतिश्यायग्रहणीक्षयपीनसान् हलीमकं पाण्डुरोगं प्रमेहं च रसायनम्

jayedarśāṃsi sarvāṇi gulmaṃ vātodaraṃ tathā āmavātapratiśyāyagrahaṇīkṣayapīnasān halīmakaṃ pāṇḍurogaṃ pramehaṃ ca rasāyanam

मरिचादिगुटिका कासादौ मरिचं कर्षमात्रं स्यात्पिप्पली कर्षसंमिता

maricādiguṭikā kāsādau maricaṃ karṣamātraṃ syātpippalī karṣasaṃmitā

अर्धकर्षो यवक्षारः कर्षयुग्मं च दाडिमम् एतच्चूर्णीकृतं युञ्ज्यादष्टकर्षगुडेन हि

ardhakarṣo yavakṣāraḥ karṣayugmaṃ ca dāḍimam etaccūrṇīkṛtaṃ yuñjyādaṣṭakarṣaguḍena hi

शाणप्रमाणां गुटिकां कृत्वा वक्त्रे विधारयेत् अस्याः प्रभावात्सर्वेऽपि कासा यान्त्येव सङ्क्षयम्

śāṇapramāṇāṃ guṭikāṃ kṛtvā vaktre vidhārayet asyāḥ prabhāvātsarve'pi kāsā yāntyeva saṅkṣayam

गुडवटिका बिभीतकप्रयोगश्च श्वासकासादौ गुडशुण्ठीशिवामुस्तैर्गुटिकां धारयेन्मुखे श्वासकासेषु सर्वेषु बिभीतं वाऽपि केवलम्

guḍavaṭikā bibhītakaprayogaśca śvāsakāsādau guḍaśuṇṭhīśivāmustairguṭikāṃ dhārayenmukhe śvāsakāseṣu sarveṣu bibhītaṃ vā'pi kevalam

आमलक्यादिगुटिका तृष्णादौ आमलं कमलं कुष्ठं लाजाश्च वटरोहकम् एतच्चूर्णस्य मधुना गुटिकां धारयेन्मुखे तृष्णां प्रवृद्धां हन्त्येषा मुखशोषं च दारुणम्

āmalakyādiguṭikā tṛṣṇādau āmalaṃ kamalaṃ kuṣṭhaṃ lājāśca vaṭarohakam etaccūrṇasya madhunā guṭikāṃ dhārayenmukhe tṛṣṇāṃ pravṛddhāṃ hantyeṣā mukhaśoṣaṃ ca dāruṇam

सञ्जीवनीवटी सन्निपातज्वरे सर्पदष्टादौ च विडङ्गं नागरं कृष्णा पथ्यामलबिभीतकम्

sañjīvanīvaṭī sannipātajvare sarpadaṣṭādau ca viḍaṅgaṃ nāgaraṃ kṛṣṇā pathyāmalabibhītakam

वचागुडूची भल्लातं सविषं चात्र योजयेत् एतानि समभागानि गोमूत्रेणैव पेषयेत्

vacāguḍūcī bhallātaṃ saviṣaṃ cātra yojayet etāni samabhāgāni gomūtreṇaiva peṣayet

गुञ्जाभा गुटिका कार्या दद्यादार्द्र कजै रसैः एकामजीर्णगुल्मेषु द्वे विषूच्यां प्रदापयेत्

guñjābhā guṭikā kāryā dadyādārdra kajai rasaiḥ ekāmajīrṇagulmeṣu dve viṣūcyāṃ pradāpayet

तिस्रश्च सर्पदष्टे तु चतस्रः सान्निपातिके वटी सञ्जीवनी नाम्ना सञ्जीवयति मानवम्

tisraśca sarpadaṣṭe tu catasraḥ sānnipātike vaṭī sañjīvanī nāmnā sañjīvayati mānavam

व्योषादिगुटिका पीनसादौ व्योषाम्लवेतसंचव्यं तालीसं चित्रकं तथा जीरकंतिन्तिडीकं च प्रत्येकं कर्षभागिकम्

vyoṣādiguṭikā pīnasādau vyoṣāmlavetasaṃcavyaṃ tālīsaṃ citrakaṃ tathā jīrakaṃtintiḍīkaṃ ca pratyekaṃ karṣabhāgikam

त्रिसुगन्धं त्रिशाणं स्याद् गुडः स्यात्कर्षविंशतिः व्योषादिगुटिका सामपीनसश्वासकासजित् रुचिस्वरकरा ख्याता प्रतिश्यायप्रणाशिनी

trisugandhaṃ triśāṇaṃ syād guḍaḥ syātkarṣaviṃśatiḥ vyoṣādiguṭikā sāmapīnasaśvāsakāsajit rucisvarakarā khyātā pratiśyāyapraṇāśinī

गुडचतुष्टयगुटिका आमादौ आमेषु सगुडां शुण्ठीमजीर्णे गुडपिप्पलीम् कृच्छ्रे जीरगुडं दद्यादर्शःसु सगुडाभयाम्

guḍacatuṣṭayaguṭikā āmādau āmeṣu saguḍāṃ śuṇṭhīmajīrṇe guḍapippalīm kṛcchre jīraguḍaṃ dadyādarśaḥsu saguḍābhayām

वृद्धदारुमोदकोऽशोरोगे वृद्धदारुकभल्लातशुण्ठीचूर्णेन योजितः मोदकः सगुडो हन्यात्षड्विधार्शःकृतां रुजम्

vṛddhadārumodako'śoroge vṛddhadārukabhallātaśuṇṭhīcūrṇena yojitaḥ modakaḥ saguḍo hanyātṣaḍvidhārśaḥkṛtāṃ rujam

शूरणपिण्डी अर्शोरोगे शुष्कशूरणचूर्णस्य भागान्द्वात्रिंशदाहरेत् भागान्षोडश चित्रस्य शुण्ठ्या भागचतुष्टयम्

śūraṇapiṇḍī arśoroge śuṣkaśūraṇacūrṇasya bhāgāndvātriṃśadāharet bhāgānṣoḍaśa citrasya śuṇṭhyā bhāgacatuṣṭayam

द्वौ भागौ मरिचस्यापि सर्वाण्येकत्र चूर्णयेत् गुडेन पिण्डिकां कुर्यादर्शसां नाशनीं पराम्

dvau bhāgau maricasyāpi sarvāṇyekatra cūrṇayet guḍena piṇḍikāṃ kuryādarśasāṃ nāśanīṃ parām

शूरणवटकोऽश प्रभृतिरोगेषु शूरणो वृद्धदारुश्च भागैः षोडशभिः पृथक्

śūraṇavaṭako'śa prabhṛtirogeṣu śūraṇo vṛddhadāruśca bhāgaiḥ ṣoḍaśabhiḥ pṛthak

मुसलीचित्रकौ ज्ञेयावष्टभागमितौ पृथक् शिवा बिभीतकी धात्री विडङ्गं नागरं कणा

musalīcitrakau jñeyāvaṣṭabhāgamitau pṛthak śivā bibhītakī dhātrī viḍaṅgaṃ nāgaraṃ kaṇā

भल्लातः पिप्पलीमूलं तालीसं च पृथक्पृथक् चतुर्भागप्रमाणानि त्वगेलामरिचं तथा

bhallātaḥ pippalīmūlaṃ tālīsaṃ ca pṛthakpṛthak caturbhāgapramāṇāni tvagelāmaricaṃ tathā

द्विभागमात्राणि पृथक् ततस्त्वेकत्र चूर्णयेत् द्विगुणेन गुडेनाथ वटकान्कारयेद् बुधः

dvibhāgamātrāṇi pṛthak tatastvekatra cūrṇayet dviguṇena guḍenātha vaṭakānkārayed budhaḥ

प्रबलार्न्गिकरा एते तथाऽशोनाशनाः पराः ग्रहणीं वातकफजां श्वासं कासं क्षयामयम्

prabalārngikarā ete tathā'śonāśanāḥ parāḥ grahaṇīṃ vātakaphajāṃ śvāsaṃ kāsaṃ kṣayāmayam

प्लीहानं श्लीपदं शोथं हिक्कां मेहं भगन्दरम् निहन्युः पलितं वृद्ध्या तथा मेध्या रसायनाः

plīhānaṃ ślīpadaṃ śothaṃ hikkāṃ mehaṃ bhagandaram nihanyuḥ palitaṃ vṛddhyā tathā medhyā rasāyanāḥ

मण्डूरवटकः कामलादौ त्रिफला त्र्! यूषणं चव्यं पिप्पलीमूलचित्रकौ दारुमाक्षिकधातुस्त्वग्दार्वी मुस्तं विडङ्गकम्

maṇḍūravaṭakaḥ kāmalādau triphalā tr! yūṣaṇaṃ cavyaṃ pippalīmūlacitrakau dārumākṣikadhātustvagdārvī mustaṃ viḍaṅgakam

प्रत्येकं कर्षमात्राणि सर्वंद्विगुणितं तथा मण्डूरं चूर्णयेत्सर्वं गोमूत्रेऽष्टगुणे क्षिपेत्

pratyekaṃ karṣamātrāṇi sarvaṃdviguṇitaṃ tathā maṇḍūraṃ cūrṇayetsarvaṃ gomūtre'ṣṭaguṇe kṣipet

पक्त्वा च वटकान्कृत्वा दद्यात्तक्रानुपानतः कामलापाण्डुमेहार्शः शोथकुष्ठकफामयान् ऊरुस्तम्भमजीर्णं च प्लीहानं नाशयेदपि

paktvā ca vaṭakānkṛtvā dadyāttakrānupānataḥ kāmalāpāṇḍumehārśaḥ śothakuṣṭhakaphāmayān ūrustambhamajīrṇaṃ ca plīhānaṃ nāśayedapi

पिप्पलीमोदको धातुगतज्वरादौ क्षौद्रा द् द्विगुणितं सर्पिर्घृताद् द्विगुणपिप्पली

pippalīmodako dhātugatajvarādau kṣaudrā d dviguṇitaṃ sarpirghṛtād dviguṇapippalī

सिता द्विगुणिता तस्याः क्षीरं देयं चतुर्गुणम् चातुर्जातं क्षौद्र तुल्यं पक्त्वा कुर्याच्च मोदकान्

sitā dviguṇitā tasyāḥ kṣīraṃ deyaṃ caturguṇam cāturjātaṃ kṣaudra tulyaṃ paktvā kuryācca modakān

धातुस्थांश्च ज्वरान्सर्वान् श्वासं कासं च पाण्डुताम् धातुक्षयं वह्निमान्द्यं पिप्पलीमोदको जयेत्

dhātusthāṃśca jvarānsarvān śvāsaṃ kāsaṃ ca pāṇḍutām dhātukṣayaṃ vahnimāndyaṃ pippalīmodako jayet

चन्द्र प्रभावटी प्रमेहादौ चन्द्र प्रभां वचां मुस्तं भूनिम्बामृतदारुकम् हरिद्रा ऽतिविषा दार्वी पिप्पलीमूलचित्रकौ

candra prabhāvaṭī pramehādau candra prabhāṃ vacāṃ mustaṃ bhūnimbāmṛtadārukam haridrā 'tiviṣā dārvī pippalīmūlacitrakau

धान्यकं त्रिफला चव्यं विडङ्गं गजपिप्पली व्योषं माक्षिकधातुश्च द्वौ क्षारौ लवणत्रयम्

dhānyakaṃ triphalā cavyaṃ viḍaṅgaṃ gajapippalī vyoṣaṃ mākṣikadhātuśca dvau kṣārau lavaṇatrayam

एतानि शाणमात्राणि प्रत्येकं कारयेद् बुधः त्रिवृद्दन्ती पत्रकं च त्वगेला वंशरोचना

etāni śāṇamātrāṇi pratyekaṃ kārayed budhaḥ trivṛddantī patrakaṃ ca tvagelā vaṃśarocanā

प्रत्येकं कर्षमात्राणि कुर्यादेतानि बुद्धिमान् द्विकर्षं हतलोहं स्याच्चतुष्कर्षा सिताभवेत्

pratyekaṃ karṣamātrāṇi kuryādetāni buddhimān dvikarṣaṃ hatalohaṃ syāccatuṣkarṣā sitābhavet

शिलाजत्वष्टकर्षं स्यादष्टौ कर्षाश्च गुग्गुलोः एभिरेकत्रसंक्षुण्णैः कर्त्तव्या गुटिका शुभा

śilājatvaṣṭakarṣaṃ syādaṣṭau karṣāśca gugguloḥ ebhirekatrasaṃkṣuṇṇaiḥ karttavyā guṭikā śubhā

चन्द्र प्रभेति विख्याता सर्वरोगप्रणाशिनी प्रमेहान्विंशतिं कृच्छ्रं मूत्राघातं तथाऽश्मरीम्

candra prabheti vikhyātā sarvarogapraṇāśinī pramehānviṃśatiṃ kṛcchraṃ mūtrāghātaṃ tathā'śmarīm

विबन्धानाहशूलानि मेहनं ग्रन्थिमर्बुदम् अण्डवृद्धिं तथा पाण्डुं कामलां च हलीमकम्

vibandhānāhaśūlāni mehanaṃ granthimarbudam aṇḍavṛddhiṃ tathā pāṇḍuṃ kāmalāṃ ca halīmakam

अन्त्रवृद्धिं कटीशूलं श्वासं कासं विचर्चिकाम् कुष्ठान्यर्शांसि कण्डूं च प्लीहोदरभगन्दरं

antravṛddhiṃ kaṭīśūlaṃ śvāsaṃ kāsaṃ vicarcikām kuṣṭhānyarśāṃsi kaṇḍūṃ ca plīhodarabhagandaraṃ

दन्तरोगं नेत्ररोगं स्त्रीणामार्त्तवजां रुजम् पुंसां शुक्रगतान्दोषान्मन्दाग्निमरुचिं तथा

dantarogaṃ netrarogaṃ strīṇāmārttavajāṃ rujam puṃsāṃ śukragatāndoṣānmandāgnimaruciṃ tathā

वायुं पित्तं कफं हन्याद् बल्या वृष्या रसायनी चन्द्र प्रभायां कर्षस्तु चतुःशाणो विधीयते

vāyuṃ pittaṃ kaphaṃ hanyād balyā vṛṣyā rasāyanī candra prabhāyāṃ karṣastu catuḥśāṇo vidhīyate

काङ्कायनगुटिका गुल्मादौ यवानी जीरकं धान्यं मरिचं गिरिकर्णिका अजमोदोपकुञ्ची च चतुःशाणाः पृथक्पृथक्

kāṅkāyanaguṭikā gulmādau yavānī jīrakaṃ dhānyaṃ maricaṃ girikarṇikā ajamodopakuñcī ca catuḥśāṇāḥ pṛthakpṛthak

हिङ्गु षट्शाणिकं कार्यं क्षारौ लवणपञ्चकम् त्रिवृच्चाष्टमितैः शाणैः प्रत्येकं कल्पयेत्सुधीः

hiṅgu ṣaṭśāṇikaṃ kāryaṃ kṣārau lavaṇapañcakam trivṛccāṣṭamitaiḥ śāṇaiḥ pratyekaṃ kalpayetsudhīḥ

दन्ती शटी पौष्करं च विडङ्गं दाडिमं शिवा चित्रोऽम्लवेतसः शुण्ठी शाणैः षोडशभिः पृथक्

dantī śaṭī pauṣkaraṃ ca viḍaṅgaṃ dāḍimaṃ śivā citro'mlavetasaḥ śuṇṭhī śāṇaiḥ ṣoḍaśabhiḥ pṛthak

बीजपूररसेनैषां गुटिकां कारयेद् बुधः घृतेन पयसा मद्यैरम्लैरुष्णोदकेन वा

bījapūrarasenaiṣāṃ guṭikāṃ kārayed budhaḥ ghṛtena payasā madyairamlairuṣṇodakena vā

पिबेत्काङ्कायनप्रोक्तां गुटिकां गुल्मनाशिनीम् मद्येन वातिकं गुल्मं गोक्षीरेण च पैत्तिकम्

pibetkāṅkāyanaproktāṃ guṭikāṃ gulmanāśinīm madyena vātikaṃ gulmaṃ gokṣīreṇa ca paittikam

मूत्रेण कफगुल्मं च दशमूलैस्त्रिदोषजम् उष्ट्रीदुग्धेन नारीणां रक्तगुल्मं निवारयेत् हृद्रो गं ग्रहणीं शूलं कृमीनर्शांसि नाशयेत्

mūtreṇa kaphagulmaṃ ca daśamūlaistridoṣajam uṣṭrīdugdhena nārīṇāṃ raktagulmaṃ nivārayet hṛdro gaṃ grahaṇīṃ śūlaṃ kṛmīnarśāṃsi nāśayet

योगराजगुग्गुलुर्वातरोगे आमवाते वा नागरं पिप्पलीमूलं पिप्पली चव्यचित्रकौ

yogarājaguggulurvātaroge āmavāte vā nāgaraṃ pippalīmūlaṃ pippalī cavyacitrakau

भृष्टं हिङ्ग्वजमोदा च सर्षपो जीरकद्वयम् रेणुकेन्द्र यवाः पाठा विडङ्गं गजपिप्पली

bhṛṣṭaṃ hiṅgvajamodā ca sarṣapo jīrakadvayam reṇukendra yavāḥ pāṭhā viḍaṅgaṃ gajapippalī

कटुकाऽतिविषा भार्ङ्गी वचा मूर्वेति भागतः प्रत्येकं शाणिकानि स्युर्द्र व्याणीमानि विंशतिः

kaṭukā'tiviṣā bhārṅgī vacā mūrveti bhāgataḥ pratyekaṃ śāṇikāni syurdra vyāṇīmāni viṃśatiḥ

द्र व्येभ्यः सकलेभ्यश्च त्रिफला द्विगुणा भवेत् एभिश्चूर्णीकृतैः सर्वैः समो देयश्च गुग्गुलुः

dra vyebhyaḥ sakalebhyaśca triphalā dviguṇā bhavet ebhiścūrṇīkṛtaiḥ sarvaiḥ samo deyaśca gugguluḥ

विङ्गं रौप्यं च नागं च लोहसारस्तथाभ्रकम् मण्डूरं रससिन्दूरं प्रत्येकं पलसम्मितम्

viṅgaṃ raupyaṃ ca nāgaṃ ca lohasārastathābhrakam maṇḍūraṃ rasasindūraṃ pratyekaṃ palasammitam

गुडपाकसमं कृत्वा इमं दद्याद्यथोचितम् एकपिण्डं ततः कृत्वा धारयेद् घृतभाजने

guḍapākasamaṃ kṛtvā imaṃ dadyādyathocitam ekapiṇḍaṃ tataḥ kṛtvā dhārayed ghṛtabhājane

गुटिकाः शाणमात्रास्तु कृत्वा ग्राह्या यथोचिताः गुग्गुलुर्योगराजोऽय त्रिदोषघ्नो रसायनः

guṭikāḥ śāṇamātrāstu kṛtvā grāhyā yathocitāḥ gugguluryogarājo'ya tridoṣaghno rasāyanaḥ

मैथुनाहारपानानां त्यागो नैवात्र विद्यते सर्वान्वातामयान्कुष्ठानर्शांसि ग्रहणीगदम्

maithunāhārapānānāṃ tyāgo naivātra vidyate sarvānvātāmayānkuṣṭhānarśāṃsi grahaṇīgadam

प्रमेहं वातरक्तं च नाभिशूलं भगन्दरम् उदावर्तं क्षयं गुल्ममपस्मारमुरोग्रहम्

pramehaṃ vātaraktaṃ ca nābhiśūlaṃ bhagandaram udāvartaṃ kṣayaṃ gulmamapasmāramurograham

मन्दाग्निश्वासकासांश्च नाशयेदरुचिं तथा रेतोदोषहरः पुंसां रजोदोषहरः स्त्रियाः

mandāgniśvāsakāsāṃśca nāśayedaruciṃ tathā retodoṣaharaḥ puṃsāṃ rajodoṣaharaḥ striyāḥ

पुंसामपत्यजनको वन्ध्यानां गर्भदस्तथा रास्नादिक्वाथसंयुक्तो विविधं हन्ति मारुतम्

puṃsāmapatyajanako vandhyānāṃ garbhadastathā rāsnādikvāthasaṃyukto vividhaṃ hanti mārutam

काकोल्यादिशृतात्पित्तं कफमारग्वधादिना दार्वीशृतेन मेहांश्च गोमूत्रेण च पाण्डुताम्

kākolyādiśṛtātpittaṃ kaphamāragvadhādinā dārvīśṛtena mehāṃśca gomūtreṇa ca pāṇḍutām

मेदोवृद्धिं च मधुना कुष्ठं निम्बशृतेन वा छिन्नाक्वाथेन वातास्रं शोथं शूलं कणाशृतात्

medovṛddhiṃ ca madhunā kuṣṭhaṃ nimbaśṛtena vā chinnākvāthena vātāsraṃ śothaṃ śūlaṃ kaṇāśṛtāt

पाटलाक्वाथसहितो विषं मूषकजं जयेत् त्रिफलाक्वाथसहितो नेत्रार्त्तिं हन्ति दारुणाम् पुनर्नवादिक्वाथेन हन्यात्सर्वोदरान्यपि

pāṭalākvāthasahito viṣaṃ mūṣakajaṃ jayet triphalākvāthasahito netrārttiṃ hanti dāruṇām punarnavādikvāthena hanyātsarvodarānyapi

कैशोरगुग्गुलुर्वातरक्तादौ त्रिफलायास्त्रयः प्रस्थाः प्रस्थैका चामृता भवेत्

kaiśoraguggulurvātaraktādau triphalāyāstrayaḥ prasthāḥ prasthaikā cāmṛtā bhavet

संकुट्य लोहपात्रे तु सार्धद्रो णाम्बुना पचेत् जलमर्धशृतंज्ञात्वा गृह्णीयाद्वस्त्रगालितम्

saṃkuṭya lohapātre tu sārdhadro ṇāmbunā pacet jalamardhaśṛtaṃjñātvā gṛhṇīyādvastragālitam

ततः क्वाथे क्षिपेच्छुद्धं गुग्गुलुं प्रस्थसम्मितम् पुनः पचेदयः पात्रे दर्व्या सङ्घट्टयेन्मुहुः

tataḥ kvāthe kṣipecchuddhaṃ gugguluṃ prasthasammitam punaḥ pacedayaḥ pātre darvyā saṅghaṭṭayenmuhuḥ

सान्द्री भूतं च तं ज्ञात्वा गुडपाकसमाकृतिम् चूर्णीकृत्य ततस्तत्र द्र व्याणीमानि निक्षिपेत्

sāndrī bhūtaṃ ca taṃ jñātvā guḍapākasamākṛtim cūrṇīkṛtya tatastatra dra vyāṇīmāni nikṣipet

त्रिफला द्विपला ज्ञेया गुडूची पलिका मता षडक्षंत्र्! यूषणं प्रोक्तं विडङ्गानां पलार्धकम्

triphalā dvipalā jñeyā guḍūcī palikā matā ṣaḍakṣaṃtr! yūṣaṇaṃ proktaṃ viḍaṅgānāṃ palārdhakam

दन्ती कर्षमिता कार्या त्रिवृत्कर्षमिता स्मृता ततः पिण्डीकृतं सर्वं घृतपात्रे विनिक्षिपेत्

dantī karṣamitā kāryā trivṛtkarṣamitā smṛtā tataḥ piṇḍīkṛtaṃ sarvaṃ ghṛtapātre vinikṣipet

गुटिकाः शाणमात्रेण युञ्ज्याद् दोषाद्यपेक्षया अनुपाने भिषग्दद्यात्कोष्णं नीरं पयोऽथवा

guṭikāḥ śāṇamātreṇa yuñjyād doṣādyapekṣayā anupāne bhiṣagdadyātkoṣṇaṃ nīraṃ payo'thavā

मञ्जिष्ठादिशृतं वाऽपि युक्तियुक्तमतः परम् जयेत्सर्वाणि कुष्ठानि वातरक्तं त्रिदोषजम्

mañjiṣṭhādiśṛtaṃ vā'pi yuktiyuktamataḥ param jayetsarvāṇi kuṣṭhāni vātaraktaṃ tridoṣajam

सर्वव्रणांश्च गुल्मांश्च प्रमेहपिडिकास्तथा प्रमेहोदरमन्दाग्निकासश्वयथुपाण्डुजान्

sarvavraṇāṃśca gulmāṃśca pramehapiḍikāstathā pramehodaramandāgnikāsaśvayathupāṇḍujān

हन्ति सर्वामयान्नित्यमुपयुक्तो रसायनः केशोरकाभिधानोऽय गुग्गुलुः कान्तिकारकः

hanti sarvāmayānnityamupayukto rasāyanaḥ keśorakābhidhāno'ya gugguluḥ kāntikārakaḥ

वासादिना नेत्रगदान्गुल्मादीन्वरुणादिना क्वाथेन खदिरस्यापि व्रणकुष्ठानि नाशयेत्

vāsādinā netragadāngulmādīnvaruṇādinā kvāthena khadirasyāpi vraṇakuṣṭhāni nāśayet

अम्लं तीक्ष्णमजीर्णं च व्यवायं श्रममातपम् मद्यंरोषंत्यजेत्सम्यग्गुणार्थी पुरसेवकः

amlaṃ tīkṣṇamajīrṇaṃ ca vyavāyaṃ śramamātapam madyaṃroṣaṃtyajetsamyagguṇārthī purasevakaḥ

त्रिफलागुग्गुलुर्भगन्दरादौ त्रिपलं त्रिफलाचूर्णं कृष्णाचूर्णं पलोन्मितम् गुग्गुलुः पाञ्चपलिकः क्षोदयेत्सर्वमेकतः

triphalāguggulurbhagandarādau tripalaṃ triphalācūrṇaṃ kṛṣṇācūrṇaṃ palonmitam gugguluḥ pāñcapalikaḥ kṣodayetsarvamekataḥ

ततस्तुगुटिकां कृत्वा प्रयुञ्ज्याद्वह्न्यपेक्षया भगन्दरं गुल्मशोथावर्शांसि च विनाशयेत्

tatastuguṭikāṃ kṛtvā prayuñjyādvahnyapekṣayā bhagandaraṃ gulmaśothāvarśāṃsi ca vināśayet

गोक्षुरादिगुग्गुलः प्रमेहादौ अष्टाविंशतिसंख्यानि पलान्यानीय गोक्षुरात् विपचेत्षङ्गुणेनीरे क्वाथो ग्राह्योऽद्धशेषितः

gokṣurādiguggulaḥ pramehādau aṣṭāviṃśatisaṃkhyāni palānyānīya gokṣurāt vipacetṣaṅguṇenīre kvātho grāhyo'ddhaśeṣitaḥ

ततः पुनः पचेत्तत्र पुटं सप्तपलं क्षिपेत् गुडपाकसमाकारं ज्ञात्वा तत्र विनिक्षिपेत्

tataḥ punaḥ pacettatra puṭaṃ saptapalaṃ kṣipet guḍapākasamākāraṃ jñātvā tatra vinikṣipet

त्रिकटु त्रिफला मुस्तं चूर्णितं पलसप्तकम् ततः पिण्डीकृतस्यास्य गुटिकामुपयोजयेत्

trikaṭu triphalā mustaṃ cūrṇitaṃ palasaptakam tataḥ piṇḍīkṛtasyāsya guṭikāmupayojayet

हन्यात्प्रमेहं कृच्छ्रं च प्रदरं मूत्रघातकम् वातास्रं वातरोगांश्च शुक्रदोषं तथाऽश्मरीम्

hanyātpramehaṃ kṛcchraṃ ca pradaraṃ mūtraghātakam vātāsraṃ vātarogāṃśca śukradoṣaṃ tathā'śmarīm

त्रिफलामोदकः कुष्ठादौ त्रिफलाऽष्टपला कार्या भल्लातं च चतुष्पलम् बाकुची पञ्चपलिका विडङ्गानां चतुष्पलम्

triphalāmodakaḥ kuṣṭhādau triphalā'ṣṭapalā kāryā bhallātaṃ ca catuṣpalam bākucī pañcapalikā viḍaṅgānāṃ catuṣpalam

हतलोहं त्रिवृच्चैव गुग्गुलुश्च शिलाजतु एकैकं पलमात्रं स्यात्पलार्द्धं पौष्करं भवेत्

hatalohaṃ trivṛccaiva gugguluśca śilājatu ekaikaṃ palamātraṃ syātpalārddhaṃ pauṣkaraṃ bhavet

चित्रकस्य पलार्धंस्याद् द्विशाणं मरिचं भवेत् नागरं पिप्पली मुस्ता त्वगेलापत्रकुङ्कुमम्

citrakasya palārdhaṃsyād dviśāṇaṃ maricaṃ bhavet nāgaraṃ pippalī mustā tvagelāpatrakuṅkumam

शाणोन्मितं स्यादेकैकं चूर्णयेत्सर्वमेकतः ततस्तत्प्रक्षिपेच्चूर्णं पक्वखण्डे च तत्समे

śāṇonmitaṃ syādekaikaṃ cūrṇayetsarvamekataḥ tatastatprakṣipeccūrṇaṃ pakvakhaṇḍe ca tatsame

मोदकान्पलिकान्कृत्वा प्रयुञ्जीत यथोचितान् हन्युः सर्वाणि कुष्ठानि त्रिदोषप्रभवामयान्

modakānpalikānkṛtvā prayuñjīta yathocitān hanyuḥ sarvāṇi kuṣṭhāni tridoṣaprabhavāmayān

भगन्दरप्लीहगुल्माञ्जिह्वातालुगलामयान् शिरोऽक्षिभ्रूगतान्रोगान्हन्यात्पृष्ठगतानपि

bhagandaraplīhagulmāñjihvātālugalāmayān śiro'kṣibhrūgatānrogānhanyātpṛṣṭhagatānapi

प्राग्भोजनस्य देयं स्यादधः कायस्थिते गदे भेषजं भक्तमध्ये च रोगे जठरसंस्थिते भोजनस्योपरि ग्राह्यमूर्ध्वजत्रुगदेषु च

prāgbhojanasya deyaṃ syādadhaḥ kāyasthite gade bheṣajaṃ bhaktamadhye ca roge jaṭharasaṃsthite bhojanasyopari grāhyamūrdhvajatrugadeṣu ca

काञ्चनारगुग्गुलुगण्डमालापचीग्रन्थिभगन्दरादौ काञ्चनारत्वचो ग्राह्यं पलानां दशकं बुधैः

kāñcanāraguggulugaṇḍamālāpacīgranthibhagandarādau kāñcanāratvaco grāhyaṃ palānāṃ daśakaṃ budhaiḥ

त्रिफला षट्पला कार्या त्रिकटु स्यात्पलत्रयम् पलैकं वरुणं कुर्यादेलात्वक्पत्रकं तथा

triphalā ṣaṭpalā kāryā trikaṭu syātpalatrayam palaikaṃ varuṇaṃ kuryādelātvakpatrakaṃ tathā

एकैकं कर्षमात्रं स्यात्सर्वाण्येकत्र चूर्णयेत् यावच्चूर्णमिदं सर्वं तावन्मात्रस्तु गुग्गुलुः

ekaikaṃ karṣamātraṃ syātsarvāṇyekatra cūrṇayet yāvaccūrṇamidaṃ sarvaṃ tāvanmātrastu gugguluḥ

सङ्कुट्य सर्वमेकत्र पिण्डं कृत्वा च धारयेत् गुटिकाः शाणिकाः कार्याः प्रातर्ग्राह्या यथोचितम्

saṅkuṭya sarvamekatra piṇḍaṃ kṛtvā ca dhārayet guṭikāḥ śāṇikāḥ kāryāḥ prātargrāhyā yathocitam

गण्डमालां जयत्युग्रामपचीमर्बुदानि च ग्रन्थीन्व्रणांश्च गुल्मांश्च कुष्ठानि च भगन्दरम्

gaṇḍamālāṃ jayatyugrāmapacīmarbudāni ca granthīnvraṇāṃśca gulmāṃśca kuṣṭhāni ca bhagandaram

100

प्रदेयश्चानुपानार्थं क्वाथो मुण्डतिकाभवः क्वाथः खदिरसारस्य पथ्याक्वाथोष्णकं जलम्

pradeyaścānupānārthaṃ kvātho muṇḍatikābhavaḥ kvāthaḥ khadirasārasya pathyākvāthoṣṇakaṃ jalam

101

माषादिमोदकः पुष्टौ निस्तुषं माषचूर्णं स्यात्तथा गोधूमसम्भवम् निस्तुषं यवचूर्णं च शालितण्डुलजं तथा

māṣādimodakaḥ puṣṭau nistuṣaṃ māṣacūrṇaṃ syāttathā godhūmasambhavam nistuṣaṃ yavacūrṇaṃ ca śālitaṇḍulajaṃ tathā

102

सूक्ष्मं च पिप्पलीचूर्णं पलिकान्युपकल्पयेत् एतदेकीकृतं सर्वं भर्जयेद्गोघृतेन च

sūkṣmaṃ ca pippalīcūrṇaṃ palikānyupakalpayet etadekīkṛtaṃ sarvaṃ bharjayedgoghṛtena ca

103

अर्धमात्रेण सर्वेभ्यस्ततः खण्डं समं क्षिपेत् जलं च द्विगुणं दत्त्वा पाचयेत्तं शनैः शनैः

ardhamātreṇa sarvebhyastataḥ khaṇḍaṃ samaṃ kṣipet jalaṃ ca dviguṇaṃ dattvā pācayettaṃ śanaiḥ śanaiḥ

104

ततः पक्वं समुद्धृत्य वृत्तान्कुर्वीत मोदकान् भुक्त्वा सायं पलैकं च पिबेत्क्षीरं चतुर्गुणम्

tataḥ pakvaṃ samuddhṛtya vṛttānkurvīta modakān bhuktvā sāyaṃ palaikaṃ ca pibetkṣīraṃ caturguṇam

105

वर्जनीयौ विशेषेण क्षाराम्लौ द्वौ रसावपि कृत्वैवं रमयेन्नारीर्बह्वीर्न क्षीयते नरः

varjanīyau viśeṣeṇa kṣārāmlau dvau rasāvapi kṛtvaivaṃ ramayennārīrbahvīrna kṣīyate naraḥ

अथ अवलेहकल्पनानामाष्टमोऽध्यायः

अवलेहस्य लक्षणनाममात्रानिर्देशः क्वाथादीनां पुनः पाकाद्घनत्वं सा रसक्रिया सोऽवलेहश्च लेहः स्यात्तन्मात्रा स्यात्पलोन्मिता

avalehasya lakṣaṇanāmamātrānirdeśaḥ kvāthādīnāṃ punaḥ pākādghanatvaṃ sā rasakriyā so'valehaśca lehaḥ syāttanmātrā syātpalonmitā

अनुक्ते सितादीनां परिमाणनिर्देशः सिता चतुर्गुणा कार्या चूर्णाच्च द्विगुणो गुडः द्र वं चतुर्गुणं दद्यादिति सर्वत्र निश्चयः

anukte sitādīnāṃ parimāṇanirdeśaḥ sitā caturguṇā kāryā cūrṇācca dviguṇo guḍaḥ dra vaṃ caturguṇaṃ dadyāditi sarvatra niścayaḥ

अवलेहस्य सिद्धिलक्षणम् सुपक्वे तन्तुमत्त्वं स्यादवलेहोऽप्सु मज्जति खरत्वं पीडिते मुद्रा गन्धवर्णरसोद्भवः

avalehasya siddhilakṣaṇam supakve tantumattvaṃ syādavaleho'psu majjati kharatvaṃ pīḍite mudrā gandhavarṇarasodbhavaḥ

अवलेहस्यानुपानानि दुग्धमिक्षुरसो यूषः पञ्चमूलकषायजः वासाक्वाथो यथायोग्यमनुपानं प्रशस्यते

avalehasyānupānāni dugdhamikṣuraso yūṣaḥ pañcamūlakaṣāyajaḥ vāsākvātho yathāyogyamanupānaṃ praśasyate

कण्टकार्यवलेहः कासश्वासादौ कण्टकारीतुलां नीरद्रो णे पक्त्वा कषायकम् पादशेषं गृहीत्वा च तस्मिंश्चूर्णानि दापयेत्

kaṇṭakāryavalehaḥ kāsaśvāsādau kaṇṭakārītulāṃ nīradro ṇe paktvā kaṣāyakam pādaśeṣaṃ gṛhītvā ca tasmiṃścūrṇāni dāpayet

पृथक्पलानि चैतानि गुडूचीचव्यचित्रकाः मुस्तं कर्कटशृङ्गी च त्र्! यूषणं धन्वयासकः

pṛthakpalāni caitāni guḍūcīcavyacitrakāḥ mustaṃ karkaṭaśṛṅgī ca tr! yūṣaṇaṃ dhanvayāsakaḥ

भार्ङ्गी रास्ना शटी चैव शर्करा पलविंशतिः प्रत्येकं च पलान्यष्टौ प्रदद्याद् घृततैलयोः

bhārṅgī rāsnā śaṭī caiva śarkarā palaviṃśatiḥ pratyekaṃ ca palānyaṣṭau pradadyād ghṛtatailayoḥ

पक्त्वा लेहत्वमानीय शीते मधुपलाष्टकम् चतुष्पलं तुगाक्षीर्याः पिप्पलीनां चतुष्पलम्

paktvā lehatvamānīya śīte madhupalāṣṭakam catuṣpalaṃ tugākṣīryāḥ pippalīnāṃ catuṣpalam

क्षिप्त्वा निदध्यात्सुदृढे मृण्मये भाजने शुभे लेहोऽय हन्ति हिक्काऽत्तिश्वासकासानशेषतः

kṣiptvā nidadhyātsudṛḍhe mṛṇmaye bhājane śubhe leho'ya hanti hikkā'ttiśvāsakāsānaśeṣataḥ

च्यवनप्राशः क्षयक्षीणादौ पाटलाऽरणिकाश्मर्यबिल्वारलुकगोक्षुराः पर्ण्यौ बृहत्यौ पिप्पल्यः शृङ्गी द्रा क्षाऽमृताऽभया

cyavanaprāśaḥ kṣayakṣīṇādau pāṭalā'raṇikāśmaryabilvāralukagokṣurāḥ parṇyau bṛhatyau pippalyaḥ śṛṅgī drā kṣā'mṛtā'bhayā

बला भूम्यामली वासाऋद्धिर्जीवन्तिका शटी जीवकर्षभकौ मुस्तं पौष्करं काकनासिका

balā bhūmyāmalī vāsāṛddhirjīvantikā śaṭī jīvakarṣabhakau mustaṃ pauṣkaraṃ kākanāsikā

मुद्गपर्णीं माषपर्णी विदारी च पुनर्नवा काकोल्यौ कमलं मेदे सूक्ष्मैलागरुचन्दनम्

mudgaparṇīṃ māṣaparṇī vidārī ca punarnavā kākolyau kamalaṃ mede sūkṣmailāgarucandanam

एकैकं पलसम्मानं स्थूलचूर्णितमौषधम् एकीकृत्य बृहत्पात्रे पञ्चामलशतानि च

ekaikaṃ palasammānaṃ sthūlacūrṇitamauṣadham ekīkṛtya bṛhatpātre pañcāmalaśatāni ca

पचेद्द्रो णजलेक्षिप्त्वाग्राह्यमष्टांशशेषितम् ततस्तुतान्यामलानिनिष्कुलीकृत्यवाससा

paceddro ṇajalekṣiptvāgrāhyamaṣṭāṃśaśeṣitam tatastutānyāmalāniniṣkulīkṛtyavāsasā

दृढहस्तेन सम्पीड्यक्षिप्त्वा तत्र ततोघृतम् पलसप्तमितं तानि किञ्चिद् भृष्ट्वाऽल्पवह्निना

dṛḍhahastena sampīḍyakṣiptvā tatra tatoghṛtam palasaptamitaṃ tāni kiñcid bhṛṣṭvā'lpavahninā

ततस्तत्र क्षिपेत्क्वाथं खण्डं चार्धतुलोन्मितम् लेहवत्साधयित्वा च चूर्णानीमानि दापयेत्

tatastatra kṣipetkvāthaṃ khaṇḍaṃ cārdhatulonmitam lehavatsādhayitvā ca cūrṇānīmāni dāpayet

पिप्पली द्विपला देया तुगाक्षीरी चतुष्पला प्रत्येकं च त्रिशाणं स्यात्त्वगेलापत्रकेशराः

pippalī dvipalā deyā tugākṣīrī catuṣpalā pratyekaṃ ca triśāṇaṃ syāttvagelāpatrakeśarāḥ

ततस्त्वेकीकृते तस्मिन्क्षिपेत्क्षौद्रं च षट्पलम् इत्येतच्च्यवनप्रोक्तं च्यवनप्राशसंज्ञितम्

tatastvekīkṛte tasminkṣipetkṣaudraṃ ca ṣaṭpalam ityetaccyavanaproktaṃ cyavanaprāśasaṃjñitam

लेहं वह्निबलं दृष्ट्वा खादेत्क्षीणो रसायनम् बालवृद्धक्षतक्षीणा नारीक्षीणाश्च शोषिणः

lehaṃ vahnibalaṃ dṛṣṭvā khādetkṣīṇo rasāyanam bālavṛddhakṣatakṣīṇā nārīkṣīṇāśca śoṣiṇaḥ

हृद्रो गिणः स्वरक्षीणा ये नरास्तेषु युज्यते कासं श्वासं पिपासां च वातास्रमुरसो ग्रहम्

hṛdro giṇaḥ svarakṣīṇā ye narāsteṣu yujyate kāsaṃ śvāsaṃ pipāsāṃ ca vātāsramuraso graham

वातपित्तं शुक्रदोषं मूत्रदोषं च नाशयेत् मेधां स्मृतिं स्त्रीषु हर्षं कान्तिं वर्णप्रसन्नताम् अस्य प्रयोगादाप्नोति नरो जीर्णविवर्जितः

vātapittaṃ śukradoṣaṃ mūtradoṣaṃ ca nāśayet medhāṃ smṛtiṃ strīṣu harṣaṃ kāntiṃ varṇaprasannatām asya prayogādāpnoti naro jīrṇavivarjitaḥ

कूष्माण्डावलेहो रक्तपित्तादौ निष्कुलीकृत्य कूष्माण्डखण्डान्पलशतं पचेत् निक्षिप्य द्वितुलं नीरमर्धशिष्टं च गृह्यते

kūṣmāṇḍāvaleho raktapittādau niṣkulīkṛtya kūṣmāṇḍakhaṇḍānpalaśataṃ pacet nikṣipya dvitulaṃ nīramardhaśiṣṭaṃ ca gṛhyate

तानि कूष्माण्डखण्डानि पीडयेद् दृढवाससा आतपे शोषयेत्किञ्चिच्छूलाग्रैर्बहुशोव्यधेत्

tāni kūṣmāṇḍakhaṇḍāni pīḍayed dṛḍhavāsasā ātape śoṣayetkiñcicchūlāgrairbahuśovyadhet

क्षिप्त्वा ताम्रकटाहे च दद्यादष्टपलं घृतम् तेन किञ्चिद्भर्जयित्वा पूर्वोक्तं तज्जलं क्षिपेत्

kṣiptvā tāmrakaṭāhe ca dadyādaṣṭapalaṃ ghṛtam tena kiñcidbharjayitvā pūrvoktaṃ tajjalaṃ kṣipet

खण्डं पलशतं दत्त्वा सर्वमेकत्र पाचयेत् सुपक्वे पिप्पली शुण्ठी जीरकं द्विपलं पृथक्

khaṇḍaṃ palaśataṃ dattvā sarvamekatra pācayet supakve pippalī śuṇṭhī jīrakaṃ dvipalaṃ pṛthak

पृथक्पलार्धं धान्याकं पत्रैलामरिचंत्वचम् चूर्णीकृत्य क्षिपेत्तत्र घृतार्धं क्षौद्र मावहेत्

pṛthakpalārdhaṃ dhānyākaṃ patrailāmaricaṃtvacam cūrṇīkṛtya kṣipettatra ghṛtārdhaṃ kṣaudra māvahet

खादेदग्निबलं दृष्ट्वा रक्तपित्ती क्षयी ज्वरी शोषतृष्णाभ्रमच्छर्दिश्वासकासक्षतातुरः

khādedagnibalaṃ dṛṣṭvā raktapittī kṣayī jvarī śoṣatṛṣṇābhramacchardiśvāsakāsakṣatāturaḥ

कूष्माण्डकावलेहोऽय बालवृद्धेषु युज्यते उरःसन्धानकृद् वृष्यो बृंहणो बलकृन्मतः

kūṣmāṇḍakāvaleho'ya bālavṛddheṣu yujyate uraḥsandhānakṛd vṛṣyo bṛṃhaṇo balakṛnmataḥ

खण्डशूरणावलेहोऽशोरोगे युक्त्या कूष्माण्डखण्डस्य शूरणं विपचेत्सुधीः अर्शसां मूढवातानां मन्दाग्नीनां च युज्यते

khaṇḍaśūraṇāvaleho'śoroge yuktyā kūṣmāṇḍakhaṇḍasya śūraṇaṃ vipacetsudhīḥ arśasāṃ mūḍhavātānāṃ mandāgnīnāṃ ca yujyate

अगस्त्यहरीतक्यवलेहः क्षयादौ हरीतकीशतं भद्रं यवानामाढकं तथा

agastyaharītakyavalehaḥ kṣayādau harītakīśataṃ bhadraṃ yavānāmāḍhakaṃ tathā

पलानि दशमूलस्य विंशतिं च नियोजयेत् चित्रकः पिप्पलीमूलमपामार्गः शटी तथा

palāni daśamūlasya viṃśatiṃ ca niyojayet citrakaḥ pippalīmūlamapāmārgaḥ śaṭī tathā

कपिकच्छूः शंखपुष्पी भार्ङ्गी च गजपिप्पली बला पुष्करमूलं च पृथग्द्विपलमात्रया

kapikacchūḥ śaṃkhapuṣpī bhārṅgī ca gajapippalī balā puṣkaramūlaṃ ca pṛthagdvipalamātrayā

पचेत्पञ्चाढके नीरे यवैः स्विन्नैः शृतं नयेत् तच्चाभयाशतंदद्यात्क्वाथे तस्मिन्विचक्षणः

pacetpañcāḍhake nīre yavaiḥ svinnaiḥ śṛtaṃ nayet taccābhayāśataṃdadyātkvāthe tasminvicakṣaṇaḥ

सर्पिस्तैलाष्टपलकं क्षिपेद्गुडतुलां तथा पक्त्वा लेहत्वमानीय सिद्धे शीते पृथक्पृथक्

sarpistailāṣṭapalakaṃ kṣipedguḍatulāṃ tathā paktvā lehatvamānīya siddhe śīte pṛthakpṛthak

क्षौद्रं च पिप्पलीचूर्णं दद्यात्कुडवमात्रया हरीतकीद्वयं खादेत्तेन लेहेन नित्यशः

kṣaudraṃ ca pippalīcūrṇaṃ dadyātkuḍavamātrayā harītakīdvayaṃ khādettena lehena nityaśaḥ

क्षयं कासं ज्वरं श्वासं हिक्काऽशोऽरुचिपीनसान् ग्रहणीं नाशयेदेष वलीपलितनाशनः

kṣayaṃ kāsaṃ jvaraṃ śvāsaṃ hikkā'śo'rucipīnasān grahaṇīṃ nāśayedeṣa valīpalitanāśanaḥ

बलवर्णकरः पुंसामवलेहो रसायनम् विहितोऽगस्त्यमुनिना सर्वरोगप्रणाशनः

balavarṇakaraḥ puṃsāmavaleho rasāyanam vihito'gastyamuninā sarvarogapraṇāśanaḥ

कुटजावलेहोऽश आदिरोगेषु कुटजत्वक्तुलां द्रो णे जलस्य विपचेत्सुधीः कषायं पादशेषं च गृह्णीयाद्वस्त्रगालितम्

kuṭajāvaleho'śa ādirogeṣu kuṭajatvaktulāṃ dro ṇe jalasya vipacetsudhīḥ kaṣāyaṃ pādaśeṣaṃ ca gṛhṇīyādvastragālitam

त्रिंशत्पलंगुडस्यात्र दत्त्वा च विपचेत्पुनः सान्द्र त्वमागतं ज्ञात्वा चूर्णानीमानि दापयेत्

triṃśatpalaṃguḍasyātra dattvā ca vipacetpunaḥ sāndra tvamāgataṃ jñātvā cūrṇānīmāni dāpayet

रसाञ्जनं मोचरसं त्रिकटु त्रिफलां तथा लज्जालुं चित्रकं पाठां बिल्वमिन्द्र यवं त्वचम्

rasāñjanaṃ mocarasaṃ trikaṭu triphalāṃ tathā lajjāluṃ citrakaṃ pāṭhāṃ bilvamindra yavaṃ tvacam

भल्लातकं प्रतिविषां विडङ्गानि च बालकम् प्रत्येकं पलसंमानं घृतस्य कुडवं तथा

bhallātakaṃ prativiṣāṃ viḍaṅgāni ca bālakam pratyekaṃ palasaṃmānaṃ ghṛtasya kuḍavaṃ tathā

सिद्धशीते ततो दद्यान्मधुनः कुडवं तथा जयेदेषोऽवलेहस्तु सर्वाण्यर्शांसि वेगतः

siddhaśīte tato dadyānmadhunaḥ kuḍavaṃ tathā jayedeṣo'valehastu sarvāṇyarśāṃsi vegataḥ

दुर्नामप्रभवान्रोगानतीसारमरोचकम् ग्रहणीं पाण्डुरोगं च रक्तपित्तं च कामलाम्

durnāmaprabhavānrogānatīsāramarocakam grahaṇīṃ pāṇḍurogaṃ ca raktapittaṃ ca kāmalām

अम्लपित्तं तथा शोथं कार्श्यं चैव प्रवाहिकाम् अनुपाने प्रयोक्तव्यमाजं तक्रं पयो दधि घृतं जलं वा जीर्णे च पथ्यभोजी भवेन्नरः

amlapittaṃ tathā śothaṃ kārśyaṃ caiva pravāhikām anupāne prayoktavyamājaṃ takraṃ payo dadhi ghṛtaṃ jalaṃ vā jīrṇe ca pathyabhojī bhavennaraḥ

कुटजाष्टकाद्यवलेहोऽतीसारादौ कुटजत्वक्तुलामाद्रा रं! द्रो णनीरे विपाचयेत् पादशेषं शृतं नीत्वा चूर्णान्येतानि दापयेत्

kuṭajāṣṭakādyavaleho'tīsārādau kuṭajatvaktulāmādrā raṃ! dro ṇanīre vipācayet pādaśeṣaṃ śṛtaṃ nītvā cūrṇānyetāni dāpayet

लज्जालुर्धातकी बिल्वं पाठा मोचरसस्तथा मुस्तं प्रतिविषा चैव प्रत्येकं स्यात्पलं पलम्

lajjālurdhātakī bilvaṃ pāṭhā mocarasastathā mustaṃ prativiṣā caiva pratyekaṃ syātpalaṃ palam

ततस्तु विपचेद् भूयो यावद्दर्वीप्रलेपनम् जलेन छागदुग्धेन पीतो मण्डेन वा जयेत्

tatastu vipaced bhūyo yāvaddarvīpralepanam jalena chāgadugdhena pīto maṇḍena vā jayet

सर्वातिसारान्घोरांस्तु नानावर्णान्सवेदनान् असृग्दरं समस्तं च सर्वार्शांसि प्रवाहिकाम्

sarvātisārānghorāṃstu nānāvarṇānsavedanān asṛgdaraṃ samastaṃ ca sarvārśāṃsi pravāhikām

अथ स्नेहकल्पनानाम नवमोऽध्यायः

घृततैलकल्पना कल्काच्चतुर्गुणीकृत्य घृतं वा तैलमेव वा चतुर्गुणे द्र वे साध्यं तस्य मात्रा पलोन्मिता

ghṛtatailakalpanā kalkāccaturguṇīkṛtya ghṛtaṃ vā tailameva vā caturguṇe dra ve sādhyaṃ tasya mātrā palonmitā

स्नेहसाधनार्थं क्वाथपरिभाषा निक्षिप्य क्वाथयेत्तोयं क्वाथ्यद्र व्याच्चतुर्गुणम् पादशिष्टं गृहीत्वा च स्नेहं तेनैव साधयेत्

snehasādhanārthaṃ kvāthaparibhāṣā nikṣipya kvāthayettoyaṃ kvāthyadra vyāccaturguṇam pādaśiṣṭaṃ gṛhītvā ca snehaṃ tenaiva sādhayet

मृदुद्र व्यादौ क्वथने जलप्रमाणम् चतुर्गुणं मृदुद्र व्ये कठिनेऽष्टगुणं जलम् तथा च मध्यमे द्र व्ये दद्यादष्टगुणं पयः अत्यन्तकठिने द्र व्ये नीरं षोडशकं मतम्

mṛdudra vyādau kvathane jalapramāṇam caturguṇaṃ mṛdudra vye kaṭhine'ṣṭaguṇaṃ jalam tathā ca madhyame dra vye dadyādaṣṭaguṇaṃ payaḥ atyantakaṭhine dra vye nīraṃ ṣoḍaśakaṃ matam

मतान्तरे परिमाणविशेषः कर्षादितः पलं यावत्क्षिपेत्षोडशकं जलम्

matāntare parimāṇaviśeṣaḥ karṣāditaḥ palaṃ yāvatkṣipetṣoḍaśakaṃ jalam

तदूर्ध्वं कुडवं यावद्भवेदष्टगुणं पयः प्रस्थादितः क्षिपेन्नीरं खारीं यावच्चतुर्गुणम्

tadūrdhvaṃ kuḍavaṃ yāvadbhavedaṣṭaguṇaṃ payaḥ prasthāditaḥ kṣipennīraṃ khārīṃ yāvaccaturguṇam

अम्ब्वादिभिर्यत्र स्नेहसाधनं तत्र कल्कप्रमाणम् अम्बुक्वाथरसैर्यत्र पृथक्स्नेहस्य साधनम् कल्कस्यांशं तत्र दद्याच्चतुर्थं षष्ठमष्टमम्

ambvādibhiryatra snehasādhanaṃ tatra kalkapramāṇam ambukvātharasairyatra pṛthaksnehasya sādhanam kalkasyāṃśaṃ tatra dadyāccaturthaṃ ṣaṣṭhamaṣṭamam

दुग्धादिपाकपरिभाषा दुग्धे दध्नि रसे तक्रे कल्को देयोऽष्टमांशकः कल्कस्य सम्यक्पाकार्थं तोयमत्र चतुर्गुणम्

dugdhādipākaparibhāṣā dugdhe dadhni rase takre kalko deyo'ṣṭamāṃśakaḥ kalkasya samyakpākārthaṃ toyamatra caturguṇam

स्नेहे पञ्चाधिकद्र वव्यवस्था द्र वाणि यत्र स्नेहेषु पञ्चादीनि भवन्ति हि तत्र स्नेहसमान्याहुर्यथापूर्वं चतुर्गुणम्

snehe pañcādhikadra vavyavasthā dra vāṇi yatra sneheṣu pañcādīni bhavanti hi tatra snehasamānyāhuryathāpūrvaṃ caturguṇam

केवलद्र व्यस्य स्नेहपाकार्थं मानम् द्र व्येण केवलेनैव स्नेहपाको भवेद्यदि तत्राम्बुपिष्टः कल्कः स्याज्जलं चात्र चतुर्गुणम्

kevaladra vyasya snehapākārthaṃ mānam dra vyeṇa kevalenaiva snehapāko bhavedyadi tatrāmbupiṣṭaḥ kalkaḥ syājjalaṃ cātra caturguṇam

केवलक्वाथस्य स्नेहपाकार्थं मानम् क्वाथेन केवलेनैव पाको यत्रेरितः क्वचित् क्वाथ्यद्र व्यस्य कल्कोऽपि तत्र स्नेहे प्रयुज्यते

kevalakvāthasya snehapākārthaṃ mānam kvāthena kevalenaiva pāko yatreritaḥ kvacit kvāthyadra vyasya kalko'pi tatra snehe prayujyate

कल्कहीनस्नेहपाकविधिः कल्कहीनस्तु यः स्नेहः स साध्यः केवले द्र वे

kalkahīnasnehapākavidhiḥ kalkahīnastu yaḥ snehaḥ sa sādhyaḥ kevale dra ve

पुष्पकल्कस्नेहपाकविधिः पुष्पकल्कस्तु यः स्नेहस्तत्र तोयं चतुर्गुणम् स्नेहे स्नेहाष्टमांशश्च पुष्पकल्कः प्रयुज्यते

puṣpakalkasnehapākavidhiḥ puṣpakalkastu yaḥ snehastatra toyaṃ caturguṇam snehe snehāṣṭamāṃśaśca puṣpakalkaḥ prayujyate

स्नेहसिद्धलक्षणम् वर्त्तिवत्स्नेहकल्कः स्याद्यदाङ्गुल्याविमर्दितः शब्दहीनोग्निनिक्षिप्तःस्नेहःसिद्धोभवेत्तदा

snehasiddhalakṣaṇam varttivatsnehakalkaḥ syādyadāṅgulyāvimarditaḥ śabdahīnogninikṣiptaḥsnehaḥsiddhobhavettadā

घृततैलपाकयोः सिद्धौ स्वरूपनिर्देशः यदा फेनोद्गमस्तैले फेनशान्तिश्च सर्पिषि गन्धवर्णरसोत्पत्तिः स्नेहः सिद्धस्तदा भवेत्

ghṛtatailapākayoḥ siddhau svarūpanirdeśaḥ yadā phenodgamastaile phenaśāntiśca sarpiṣi gandhavarṇarasotpattiḥ snehaḥ siddhastadā bhavet

स्नेहपाकस्य भेदास्तल्लक्षणानि च स्नेहपाकस्त्रिधा प्रोक्तो मृदुर्मध्यः खरस्तथा ईषत्सरसकल्कस्तु स्नेहपाको मृदुर्भवेत्

snehapākasya bhedāstallakṣaṇāni ca snehapākastridhā prokto mṛdurmadhyaḥ kharastathā īṣatsarasakalkastu snehapāko mṛdurbhavet

मध्यपाकस्य सिद्धिश्च कल्के नीरसकोमले ईषत्कठिनकल्कश्च स्नेहपाको भवेत्खरः तदूर्ध्वं दग्धपाकः स्याद्दाहकृन्निष्प्रयोजनः

madhyapākasya siddhiśca kalke nīrasakomale īṣatkaṭhinakalkaśca snehapāko bhavetkharaḥ tadūrdhvaṃ dagdhapākaḥ syāddāhakṛnniṣprayojanaḥ

आमपाकस्नेहगुणाः आमपाकश्च निर्वीर्यो वह्निमान्द्यकरो गुरुः

āmapākasnehaguṇāḥ āmapākaśca nirvīryo vahnimāndyakaro guruḥ

मृद्वादिपाकस्नेहानां नियमाः नस्यार्थं स्यान्मृदुः पाको मध्यमः सर्वकर्मसु अभ्यङ्गार्थं खरः प्रोक्तो युञ्ज्यादेवं यथोचितम्

mṛdvādipākasnehānāṃ niyamāḥ nasyārthaṃ syānmṛduḥ pāko madhyamaḥ sarvakarmasu abhyaṅgārthaṃ kharaḥ prokto yuñjyādevaṃ yathocitam

घृतादिसाधने कालनिर्देशः घृततैलगुडादींश्च साधयेन्नैकवासरे प्रकुर्वन्त्युषिता ह्येते विशेषाद् गुणसञ्चयम्

ghṛtādisādhane kālanirdeśaḥ ghṛtatailaguḍādīṃśca sādhayennaikavāsare prakurvantyuṣitā hyete viśeṣād guṇasañcayam

अथ घृतकल्पना क्षीरषट्पलघृतं विषमज्वरादौ पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरैः ससैन्धवैश्च पलिकैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत् क्षीरं चतुर्गुणं दत्त्वा तद् घृतं प्लीहनाशनम् विषमज्वरमन्दाग्निहरं रुचिकरं परम्

atha ghṛtakalpanā kṣīraṣaṭpalaghṛtaṃ viṣamajvarādau pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaraiḥ sasaindhavaiśca palikairghṛtaprasthaṃ vipācayet kṣīraṃ caturguṇaṃ dattvā tad ghṛtaṃ plīhanāśanam viṣamajvaramandāgniharaṃ rucikaraṃ param

चाङ्गेरीघृतमतीसारग्रहण्योः पिप्पली पिप्पलीमूलं चित्रको हस्तिपिप्पली श्वदंष्ट्रा नागरं धान्यं पाठा बिल्वं यवानिका

cāṅgerīghṛtamatīsāragrahaṇyoḥ pippalī pippalīmūlaṃ citrako hastipippalī śvadaṃṣṭrā nāgaraṃ dhānyaṃ pāṭhā bilvaṃ yavānikā

द्र व्यैश्च पलिकैरेतैश्चतुः षष्टिपलं घृतम् घृताच्चतुर्गुणं दद्याच्चाङ्गेरीस्वरसं बुधः

dra vyaiśca palikairetaiścatuḥ ṣaṣṭipalaṃ ghṛtam ghṛtāccaturguṇaṃ dadyāccāṅgerīsvarasaṃ budhaḥ

तथा चतुर्गुणं दत्त्वा दधि सर्पिर्विपाचयेत् शनैः शनैर्विपक्तव्यं चाङ्गेरीघृतमुत्तमम्

tathā caturguṇaṃ dattvā dadhi sarpirvipācayet śanaiḥ śanairvipaktavyaṃ cāṅgerīghṛtamuttamam

तद् घृतं कफवातघ्नं ग्रहण्यर्शोविकारनुत् हन्त्यानाहं गुदभ्रंशं मूत्रकृच्छ्रं प्रवाहिकाम्

tad ghṛtaṃ kaphavātaghnaṃ grahaṇyarśovikāranut hantyānāhaṃ gudabhraṃśaṃ mūtrakṛcchraṃ pravāhikām

मसूरघृतमतीसारादौ मसूराणां पलशतं नीरद्रो णे विपाचयेत् पादशेषं शृतं नीत्वा दत्त्वा बिल्वपलाष्टकम्

masūraghṛtamatīsārādau masūrāṇāṃ palaśataṃ nīradro ṇe vipācayet pādaśeṣaṃ śṛtaṃ nītvā dattvā bilvapalāṣṭakam

घृतप्रस्थं पचेत्तेन सर्वातीसारनाशनम् ग्रहणीं भिन्नविट्कं च नाशयेच्च प्रवाहिकाम्

ghṛtaprasthaṃ pacettena sarvātīsāranāśanam grahaṇīṃ bhinnaviṭkaṃ ca nāśayecca pravāhikām

कामदेवघृतं रक्तपित्तादौ अश्वगन्धा तुलैका स्यात्तदर्धो गोक्षुरः स्मृतः बलाऽमृता शालिपर्णी विदारी च शतावरी

kāmadevaghṛtaṃ raktapittādau aśvagandhā tulaikā syāttadardho gokṣuraḥ smṛtaḥ balā'mṛtā śāliparṇī vidārī ca śatāvarī

अश्वत्थस्य च शुङ्गानि पद्मबीजं पुनर्नवा काश्मर्याश्च फलं चैव माषबीजं तथैव च

aśvatthasya ca śuṅgāni padmabījaṃ punarnavā kāśmaryāśca phalaṃ caiva māṣabījaṃ tathaiva ca

पृथग्दशपलान् भागाँ श्चतुद्रो र्णे!ऽम्भसि पचेत् द्रो णशेषे रसे तस्मिन् पचेच्चैव घृताढकम्

pṛthagdaśapalān bhāgām̐ ścatudro rṇe!'mbhasi pacet dro ṇaśeṣe rase tasmin paceccaiva ghṛtāḍhakam

मृद्वीका पद्मकं कुष्ठं पिप्पली रक्तचन्दनम् पत्रकं नागपुष्पं च आत्मगुप्ताफलं तथा

mṛdvīkā padmakaṃ kuṣṭhaṃ pippalī raktacandanam patrakaṃ nāgapuṣpaṃ ca ātmaguptāphalaṃ tathā

नीलोत्पलं सारिवे द्वे जीवनीयो गणस्तथा पृथक् कर्षसमा भागाः शर्करायाः पलद्वयम्

nīlotpalaṃ sārive dve jīvanīyo gaṇastathā pṛthak karṣasamā bhāgāḥ śarkarāyāḥ paladvayam

रसश्च पौण्ड्रकेक्षूणामाढकैकं समाहरेत् चतुर्गुणेन पयसा घृताढकं विपाचयेत्

rasaśca pauṇḍrakekṣūṇāmāḍhakaikaṃ samāharet caturguṇena payasā ghṛtāḍhakaṃ vipācayet

घृतमेतन्निहन्त्याशु रक्तपित्तमुरःक्षतम् हलीमकं पाण्डुरोगं वर्णभेदं स्वरक्षयम्

ghṛtametannihantyāśu raktapittamuraḥkṣatam halīmakaṃ pāṇḍurogaṃ varṇabhedaṃ svarakṣayam

मूत्रकृच्छ्रमुरोदाहं पार्श्वशूलं च नाशयेत् एतत् सर्पिः प्रयोक्तव्यं बह्वन्तः पुरवासिनाम्

mūtrakṛcchramurodāhaṃ pārśvaśūlaṃ ca nāśayet etat sarpiḥ prayoktavyaṃ bahvantaḥ puravāsinām

स्त्रीणां चैवाप्रजातानां दुर्बलानां च देहिनाम् श्रेष्ठं बलकरं वर्ण्यं हृद्यं पुष्टिरसायनम्

strīṇāṃ caivāprajātānāṃ durbalānāṃ ca dehinām śreṣṭhaṃ balakaraṃ varṇyaṃ hṛdyaṃ puṣṭirasāyanam

ओजस्तेजस्करं हृद्यमायुष्यं प्राणवर्द्धनम् संवर्द्धयति शुक्रस्य पुरुषं दुर्बलेन्द्रि यम्

ojastejaskaraṃ hṛdyamāyuṣyaṃ prāṇavarddhanam saṃvarddhayati śukrasya puruṣaṃ durbalendri yam

सर्वरोगविनिर्मुक्तः पयःसिक्तो यथा द्रुमः कामदेव इति ख्यातं सर्पिरुक्तं महागुणम्

sarvarogavinirmuktaḥ payaḥsikto yathā drumaḥ kāmadeva iti khyātaṃ sarpiruktaṃ mahāguṇam

पानीयकल्याणकं घृतमपस्मारादौ त्रिफला द्वे निशे कौन्ती सारिवे द्वे प्रियङ्गुका शालिपर्णी पृष्ठिपर्णी देवदार्व्येलवालुकम्

pānīyakalyāṇakaṃ ghṛtamapasmārādau triphalā dve niśe kauntī sārive dve priyaṅgukā śāliparṇī pṛṣṭhiparṇī devadārvyelavālukam

नतं विशाला दन्ती च दाडिमं नागकेशरम् नीलोत्पलैला मञ्जिष्ठा विडङ्गं कुष्ठपद्मकम्

nataṃ viśālā dantī ca dāḍimaṃ nāgakeśaram nīlotpalailā mañjiṣṭhā viḍaṅgaṃ kuṣṭhapadmakam

जातिपुष्पं चन्दनं च तालीसं बृहती तथा एतैः कर्षसमैः कल्कैर्जलं दत्त्वा चतुर्गुणम्

jātipuṣpaṃ candanaṃ ca tālīsaṃ bṛhatī tathā etaiḥ karṣasamaiḥ kalkairjalaṃ dattvā caturguṇam

घृतप्रस्थं पचेद्धीमानपस्मारे ज्वरे क्षये उन्मादे वातरक्ते च कासे मन्दानले तथा

ghṛtaprasthaṃ paceddhīmānapasmāre jvare kṣaye unmāde vātarakte ca kāse mandānale tathā

प्रतिश्याये कटीशूले तृतीयक चतुर्थके मूत्रकृच्छ्रे विसर्पे च कण्डूपाण्ड्वामये तथा

pratiśyāye kaṭīśūle tṛtīyaka caturthake mūtrakṛcchre visarpe ca kaṇḍūpāṇḍvāmaye tathā

विषद्वये प्रमेहेषु सर्वथैवोपयुज्यते वन्ध्यानां पुत्रदं भूतयक्षरक्षोहरं स्मृतम्

viṣadvaye prameheṣu sarvathaivopayujyate vandhyānāṃ putradaṃ bhūtayakṣarakṣoharaṃ smṛtam

अमृताघृतं कुष्ठादौ अमृताक्वाथकल्काभ्यां सक्षीरं विपचेद् घृतम् वातरक्तं जयत्याशु कुष्ठं जयति दुस्तरम्

amṛtāghṛtaṃ kuṣṭhādau amṛtākvāthakalkābhyāṃ sakṣīraṃ vipaced ghṛtam vātaraktaṃ jayatyāśu kuṣṭhaṃ jayati dustaram

महातिक्तकघृतं वातरक्तकुष्ठादौ सप्तच्छदः प्रतिविषा शम्याकः कटुरोहिणी पाठा मुस्तमुशीरं च त्रिफला पर्पटस्तथा

mahātiktakaghṛtaṃ vātaraktakuṣṭhādau saptacchadaḥ prativiṣā śamyākaḥ kaṭurohiṇī pāṭhā mustamuśīraṃ ca triphalā parpaṭastathā

पटोलनिम्बमञ्जिष्ठाः पिप्पली पद्मकं शटी चन्दनं धन्वयासश्च विशाले द्वे निशे तथा

paṭolanimbamañjiṣṭhāḥ pippalī padmakaṃ śaṭī candanaṃ dhanvayāsaśca viśāle dve niśe tathā

गुडूची सारिवे द्वे च मूर्वा वासा शतावरी त्रायन्तीन्द्र यवा यष्टी भूनिम्बश्चाक्षभागिकाः

guḍūcī sārive dve ca mūrvā vāsā śatāvarī trāyantīndra yavā yaṣṭī bhūnimbaścākṣabhāgikāḥ

घृतं चतुर्गुणं दद्यात् घृतादामलकीरसः द्विगुणः सर्पिषश्चात्र जलमष्टगुणं भवेत्

ghṛtaṃ caturguṇaṃ dadyāt ghṛtādāmalakīrasaḥ dviguṇaḥ sarpiṣaścātra jalamaṣṭaguṇaṃ bhavet

तत्सिद्धं पाययेत्सर्पिर्वातरक्तेषु सर्वथा कुष्ठानि रक्तपित्तं च रक्तार्शांसि च पाण्डुताम्

tatsiddhaṃ pāyayetsarpirvātarakteṣu sarvathā kuṣṭhāni raktapittaṃ ca raktārśāṃsi ca pāṇḍutām

हृद्रो गगुल्मवीसर्पप्रदरं गण्डमालिकाम् क्षुद्र रोगाञ्ज्वरांश्चैव महातिक्तमिदं जयेत्

hṛdro gagulmavīsarpapradaraṃ gaṇḍamālikām kṣudra rogāñjvarāṃścaiva mahātiktamidaṃ jayet

कासीसाद्यघृतं कुष्ठे दद्रू पामाशिरः स्फोटादौ कासीसं द्वे निशे मुस्तं हरितालं मनः शिलाम् कम्पिल्लकं गन्धकं च विडङ्गं गुग्गुलुं तथा

kāsīsādyaghṛtaṃ kuṣṭhe dadrū pāmāśiraḥ sphoṭādau kāsīsaṃ dve niśe mustaṃ haritālaṃ manaḥ śilām kampillakaṃ gandhakaṃ ca viḍaṅgaṃ gugguluṃ tathā

सिक्थकं मरिचं कुष्ठं तुत्थकं गौरसर्षपान् रसाञ्जनं च सिन्दूरं श्रीवासं रक्तचन्दनम्

sikthakaṃ maricaṃ kuṣṭhaṃ tutthakaṃ gaurasarṣapān rasāñjanaṃ ca sindūraṃ śrīvāsaṃ raktacandanam

इरिमेदं निम्बपत्रं करञ्जं सारिवां वचाम् मञ्जिष्ठां मधुकं मांसीं शिरीषं लोध्रपद्मकम्

irimedaṃ nimbapatraṃ karañjaṃ sārivāṃ vacām mañjiṣṭhāṃ madhukaṃ māṃsīṃ śirīṣaṃ lodhrapadmakam

हरीतकीं प्रपुन्नाटं चूर्णयेत्कार्षिकान्पृथक् ततस्तच्चूर्णमालोड्य त्रिंशत्पलमिते घृते

harītakīṃ prapunnāṭaṃ cūrṇayetkārṣikānpṛthak tatastaccūrṇamāloḍya triṃśatpalamite ghṛte

स्थापयेत्ताम्रपात्रे च घर्मे सप्तदिनानि वै अस्याभ्यङ्गेन कुष्ठानि दद्रुपामाविचर्चिकाः

sthāpayettāmrapātre ca gharme saptadināni vai asyābhyaṅgena kuṣṭhāni dadrupāmāvicarcikāḥ

शूकदोषा विसर्पाश्च विस्फोटा वातरक्तजाः शिरः स्फोटोपदंशाश्च नाडीदुष्टव्रणानि च

śūkadoṣā visarpāśca visphoṭā vātaraktajāḥ śiraḥ sphoṭopadaṃśāśca nāḍīduṣṭavraṇāni ca

शोथो भगन्दरश्चैव लूताः शाम्यन्ति देहिनाम् शोधनं रोपणं चैव सवर्णकरणं घृतम्

śotho bhagandaraścaiva lūtāḥ śāmyanti dehinām śodhanaṃ ropaṇaṃ caiva savarṇakaraṇaṃ ghṛtam

जात्यादिघृतं व्रणे जातीनिम्बपटोलाश्च द्वे निशे कटुरोहिणी मञ्जिष्ठा मधुकं सिक्थं करञ्जोशीरसारिवाः

jātyādighṛtaṃ vraṇe jātīnimbapaṭolāśca dve niśe kaṭurohiṇī mañjiṣṭhā madhukaṃ sikthaṃ karañjośīrasārivāḥ

तुत्थं च विपचेत्सम्यक्कल्कैरेभिर्घृतं बुधः अस्य लेपात्प्ररोहन्ति सूक्ष्मनाडीव्रणा अपि

tutthaṃ ca vipacetsamyakkalkairebhirghṛtaṃ budhaḥ asya lepātprarohanti sūkṣmanāḍīvraṇā api

मर्माश्रिताः क्लेदिनश्च गम्भीराः सरुजो व्रणाः

marmāśritāḥ kledinaśca gambhīrāḥ sarujo vraṇāḥ

बिन्दुघृतं जलोदरविरेचनादौ चित्रकः शङ्खिनी पथ्या कंपिल्लास्त्रिवृतायुगम् वृद्धदारुश्च शम्याको दन्ती दंतीफलं तथा

bindughṛtaṃ jalodaravirecanādau citrakaḥ śaṅkhinī pathyā kaṃpillāstrivṛtāyugam vṛddhadāruśca śamyāko dantī daṃtīphalaṃ tathā

कोशातकी देवदाली नीलिनी गिरिकर्णिका सातला पिप्पलीमूलं विडङ्गं कुटकी तथा

kośātakī devadālī nīlinī girikarṇikā sātalā pippalīmūlaṃ viḍaṅgaṃ kuṭakī tathā

हेमक्षीरी च विपचेत्कल्कैरेभिः पिचून्मितैः घृतप्रस्थं स्नुहीक्षीरे षट्पले तु पलद्वये

hemakṣīrī ca vipacetkalkairebhiḥ picūnmitaiḥ ghṛtaprasthaṃ snuhīkṣīre ṣaṭpale tu paladvaye

अर्कक्षीरस्य मतिमांस्तत्सिद्धं गुल्मकुष्ठहृत् हन्ति शूलमुदावर्त्तं शोथाध्मानं भगन्दरम्

arkakṣīrasya matimāṃstatsiddhaṃ gulmakuṣṭhahṛt hanti śūlamudāvarttaṃ śothādhmānaṃ bhagandaram

शमयत्युदराण्यष्टौ निपातं बिन्दुसङ्ख्यया गोदुग्धेनोष्ट्रदुग्धेन कौलत्थेन शृतेन वा

śamayatyudarāṇyaṣṭau nipātaṃ bindusaṅkhyayā godugdhenoṣṭradugdhena kaulatthena śṛtena vā

उष्णोदकेन वा पीत्वा बिन्दुवेगैर्विरेचयेत् एतद्विन्दुघृतं नाम नाभिलेपाद्वि रेचयेत्

uṣṇodakena vā pītvā binduvegairvirecayet etadvindughṛtaṃ nāma nābhilepādvi recayet

त्रिफलाद्यं घृतं नेत्ररोगे तिमिरादौ त्रिफलाया रसप्रस्थं प्रस्थं वासारसोद्भवम् भृङ्गराजरसप्रस्थं प्रस्थमाजं पयः स्मृतम् दत्त्वा तत्र घृतप्रस्थं कल्कैः कर्षमितैः पृथक्

triphalādyaṃ ghṛtaṃ netraroge timirādau triphalāyā rasaprasthaṃ prasthaṃ vāsārasodbhavam bhṛṅgarājarasaprasthaṃ prasthamājaṃ payaḥ smṛtam dattvā tatra ghṛtaprasthaṃ kalkaiḥ karṣamitaiḥ pṛthak

त्रिफला पिप्पली द्रा क्षा चन्दनं सैन्धवं बला काकोली क्षीरकाकोली मेदा मरिचनागरम्

triphalā pippalī drā kṣā candanaṃ saindhavaṃ balā kākolī kṣīrakākolī medā maricanāgaram

शर्करा पुण्डरीकं च कमलं च पुनर्नवा निशायुग्मं च मधुकं सर्वै रेभिर्विपाचयेत्

śarkarā puṇḍarīkaṃ ca kamalaṃ ca punarnavā niśāyugmaṃ ca madhukaṃ sarvai rebhirvipācayet

नक्तान्ध्यं नकुलान्ध्यं च कण्डूं पिल्लं तथैव च नेत्रस्रावं च पटलं तिमिरं काचकं जयेत्

naktāndhyaṃ nakulāndhyaṃ ca kaṇḍūṃ pillaṃ tathaiva ca netrasrāvaṃ ca paṭalaṃ timiraṃ kācakaṃ jayet

अन्येऽपि प्रशमं यान्ति नेत्ररोगाः सुदारुणाः त्रैफलं घृतमेतद्धि पाने नस्यादिषूचितम्

anye'pi praśamaṃ yānti netrarogāḥ sudāruṇāḥ traiphalaṃ ghṛtametaddhi pāne nasyādiṣūcitam

गौराद्यं घृतं व्रणे द्वे हरिद्रे स्थिरा मूर्वा सारिवा चन्दनद्वयम् मधुपर्णी च मधुकपद्मकेशरपद्मकैः

gaurādyaṃ ghṛtaṃ vraṇe dve haridre sthirā mūrvā sārivā candanadvayam madhuparṇī ca madhukapadmakeśarapadmakaiḥ

उत्पलोशीरमेदाभिस्त्रिफलापञ्चवल्कलैः कल्कैः कर्षमितैरेतैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत्

utpalośīramedābhistriphalāpañcavalkalaiḥ kalkaiḥ karṣamitairetairghṛtaprasthaṃ vipācayet

विसर्पलूताविस्फोटविषकीटव्रणापहम् गौराद्यमिति विख्यातं सर्पिर्विषहरं परम्

visarpalūtāvisphoṭaviṣakīṭavraṇāpaham gaurādyamiti vikhyātaṃ sarpirviṣaharaṃ param

मयूरघृतं शिरोरोगादौ बलामधुकरास्नाभिर्दशमूलफलत्रिकैः पृथग्द्विपलिकैरेभिद्रो र्ण!नीरेण पाचयेत्

mayūraghṛtaṃ śirorogādau balāmadhukarāsnābhirdaśamūlaphalatrikaiḥ pṛthagdvipalikairebhidro rṇa!nīreṇa pācayet

मयूरं पक्षपित्तान्त्रयकृत्पादास्यवर्जितम् पादशेषं शृतं नीत्वा क्षीरं दत्त्वा च तत्समम्

mayūraṃ pakṣapittāntrayakṛtpādāsyavarjitam pādaśeṣaṃ śṛtaṃ nītvā kṣīraṃ dattvā ca tatsamam

घृतप्रस्थं पचेत्सम्यग्जीवनीयैः पिचून्मितैः तत्सिद्धं शिरसः पीडां मन्यापृष्ठग्रहं तथा

ghṛtaprasthaṃ pacetsamyagjīvanīyaiḥ picūnmitaiḥ tatsiddhaṃ śirasaḥ pīḍāṃ manyāpṛṣṭhagrahaṃ tathā

अर्दितं कर्णनासाऽक्षिजिह्वागलरुजो जयेत् पाने नस्ये तथाऽभ्यङ्गे कर्णपूरेषु युज्यते

arditaṃ karṇanāsā'kṣijihvāgalarujo jayet pāne nasye tathā'bhyaṅge karṇapūreṣu yujyate

हेमन्तकालशिशिरवसन्तेषु च शस्यते

hemantakālaśiśiravasanteṣu ca śasyate

फलघृतं वन्ध्यादोषे त्रिफला मधुकं कुष्ठं द्वे निशे कटुरोहिणी विडङ्गं पिप्पली मुस्ता विशाला कट्फलं वचा

phalaghṛtaṃ vandhyādoṣe triphalā madhukaṃ kuṣṭhaṃ dve niśe kaṭurohiṇī viḍaṅgaṃ pippalī mustā viśālā kaṭphalaṃ vacā

द्वे मेदे द्वे च काकोल्यौ सारिवे द्वे प्रियङ्गुका शतपुष्पा हिङ्गु रास्ना चन्दनं रक्तचन्दनम्

dve mede dve ca kākolyau sārive dve priyaṅgukā śatapuṣpā hiṅgu rāsnā candanaṃ raktacandanam

जाती पुष्पं तुगाक्षीरी कमलं शर्करा तथा अजमोदा च दन्ती च कल्कैरेतैश्च कार्षिकैः

jātī puṣpaṃ tugākṣīrī kamalaṃ śarkarā tathā ajamodā ca dantī ca kalkairetaiśca kārṣikaiḥ

जीवद्वत्सैकवर्णाया घृतप्रस्थं च गोः क्षिपेत् चतुर्गुणेन पयसा पचेदारण्यगोमयैः

jīvadvatsaikavarṇāyā ghṛtaprasthaṃ ca goḥ kṣipet caturguṇena payasā pacedāraṇyagomayaiḥ

सुतिथौ पुष्यनक्षत्रे मृद्भाण्डे ताम्रजे तथा ततः पिबेच्छुभदिने नारी वा पुरुषोऽथवा

sutithau puṣyanakṣatre mṛdbhāṇḍe tāmraje tathā tataḥ pibecchubhadine nārī vā puruṣo'thavā

एतत्सर्पिर्नरः पीत्वा स्त्रीषु नित्यं वृषायते पुत्रानुत्पादयेद्धीमान्वन्ध्याऽपि लभते सुतम्

etatsarpirnaraḥ pītvā strīṣu nityaṃ vṛṣāyate putrānutpādayeddhīmānvandhyā'pi labhate sutam

अनायुषं या जनयेद्या च सूता पुनः स्थिता पुत्रं प्राप्नोति सा नारी बुद्धिमन्तं शतायुषम्

anāyuṣaṃ yā janayedyā ca sūtā punaḥ sthitā putraṃ prāpnoti sā nārī buddhimantaṃ śatāyuṣam

एतत्फलघृतं नाम भरद्वाजेन भाषितम् अनुक्तं लक्ष्मणामूलं क्षिपेत्तत्र चिकित्सकः

etatphalaghṛtaṃ nāma bharadvājena bhāṣitam anuktaṃ lakṣmaṇāmūlaṃ kṣipettatra cikitsakaḥ

लघुफलघृतं योनिरोगे त्रिफलां द्वे सहचरे गुडूचीं सपुनर्नवाम् शुकनासां हरिद्रे द्वे रास्नां मेदां शतावरीम्

laghuphalaghṛtaṃ yoniroge triphalāṃ dve sahacare guḍūcīṃ sapunarnavām śukanāsāṃ haridre dve rāsnāṃ medāṃ śatāvarīm

कल्कीकृत्य घृतप्रस्थं पचेत्क्षीरे चतुर्गुणे तत्सिद्धंपाययेन्नारीं योनिशूलनिपीडिताम्

kalkīkṛtya ghṛtaprasthaṃ pacetkṣīre caturguṇe tatsiddhaṃpāyayennārīṃ yoniśūlanipīḍitām

पीडिता चलिता या च निःसृता विवृता च या पित्तयोनिश्च विभ्रान्ता षण्ढयोनिश्च या स्मृता

pīḍitā calitā yā ca niḥsṛtā vivṛtā ca yā pittayoniśca vibhrāntā ṣaṇḍhayoniśca yā smṛtā

प्रपद्यन्ते हिताः स्थानं गर्भं गृह्णन्ति चासकृत् एतत्फलघृतं नाम योनिदोषहरं परम्

prapadyante hitāḥ sthānaṃ garbhaṃ gṛhṇanti cāsakṛt etatphalaghṛtaṃ nāma yonidoṣaharaṃ param

पञ्चतित्तकं घृतं विषमज्वरादौ वृषनिम्बामृताव्याघ्रीपटोलानां शृतेन च कल्केन पक्वं सर्पिस्तु निहन्याद्विषमज्वरान् पाण्डुं कुष्ठं विसर्पं च कृमीनर्शांसि नाशयेत्

pañcatittakaṃ ghṛtaṃ viṣamajvarādau vṛṣanimbāmṛtāvyāghrīpaṭolānāṃ śṛtena ca kalkena pakvaṃ sarpistu nihanyādviṣamajvarān pāṇḍuṃ kuṣṭhaṃ visarpaṃ ca kṛmīnarśāṃsi nāśayet

अथ तैल कल्पना लाक्षादितैलं विषमज्वरादौ लाक्षाढकं क्वाथयित्वा जलस्य चतुराढकैः चतुर्थांशं शृतं नीत्वा तैलप्रस्थे विनिक्षिपेत्

atha taila kalpanā lākṣāditailaṃ viṣamajvarādau lākṣāḍhakaṃ kvāthayitvā jalasya caturāḍhakaiḥ caturthāṃśaṃ śṛtaṃ nītvā tailaprasthe vinikṣipet

मस्त्वाढकं च गोदध्नस्तत्रैव विनियोजयेत् शतपुष्पामश्वगन्धां हरिद्रा ं! देवदारु च

mastvāḍhakaṃ ca godadhnastatraiva viniyojayet śatapuṣpāmaśvagandhāṃ haridrā ṃ! devadāru ca

कुटकीं रेणुकां मूर्वां कुष्ठं च मधुयष्टिकाम् चन्दनं मुस्तकं रास्नां पृथक्कर्षप्रमाणतः

kuṭakīṃ reṇukāṃ mūrvāṃ kuṣṭhaṃ ca madhuyaṣṭikām candanaṃ mustakaṃ rāsnāṃ pṛthakkarṣapramāṇataḥ

चूर्णयेत्तत्र निक्षिप्य साधयेन्मृदुवह्निना अस्याभ्यङ्गात्प्रशाम्यन्ति सर्वेऽपि विषमज्वराः

cūrṇayettatra nikṣipya sādhayenmṛduvahninā asyābhyaṅgātpraśāmyanti sarve'pi viṣamajvarāḥ

कासश्वासप्रतिश्यायत्रिकपृष्ठग्रहास्तथा वातं पित्तमपस्मारमुन्मादं यक्षराक्षसान्

kāsaśvāsapratiśyāyatrikapṛṣṭhagrahāstathā vātaṃ pittamapasmāramunmādaṃ yakṣarākṣasān

कण्डूशूलं च दौर्गन्ध्यं गात्राणां स्फुरणं जयेत् पुष्टगर्भा भवेदस्य गर्भिण्यभ्यङ्गतो भृशम्

kaṇḍūśūlaṃ ca daurgandhyaṃ gātrāṇāṃ sphuraṇaṃ jayet puṣṭagarbhā bhavedasya garbhiṇyabhyaṅgato bhṛśam

अङ्गारतैलं सर्वज्वरेषु मूर्वा लाक्षा हरिद्रे द्वे मञ्जिष्ठा सेन्द्र वारुणी बृहती सैन्धवं कुष्ठं रास्ना मांसी शतावरी

aṅgāratailaṃ sarvajvareṣu mūrvā lākṣā haridre dve mañjiṣṭhā sendra vāruṇī bṛhatī saindhavaṃ kuṣṭhaṃ rāsnā māṃsī śatāvarī

100

आरनालाढके तत्र तैलप्रस्थं विपाचयेत् तैलमङ्गारकं नाम सर्वज्वरविमोक्षणम्

āranālāḍhake tatra tailaprasthaṃ vipācayet tailamaṅgārakaṃ nāma sarvajvaravimokṣaṇam

101

नारायणतैलं वातरोगादौ अश्वगन्धां बलां बिल्वं पाटलां बृहतीद्वयम् श्वदंष्ट्राऽतिबलानिम्बं स्योनाकं च पुनर्नवाम्

nārāyaṇatailaṃ vātarogādau aśvagandhāṃ balāṃ bilvaṃ pāṭalāṃ bṛhatīdvayam śvadaṃṣṭrā'tibalānimbaṃ syonākaṃ ca punarnavām

102

प्रसारिणीमग्निमन्थं कुर्याद्दशपलं पृथक् चतुद्रो र्णे! जले पक्त्वा पादशेषं शृतं नयेत्

prasāriṇīmagnimanthaṃ kuryāddaśapalaṃ pṛthak catudro rṇe! jale paktvā pādaśeṣaṃ śṛtaṃ nayet

103

तैलाढकेन संयोज्य शतावर्या रसाढकम् क्षिपेत्तत्र च गोक्षीरं तैलात्तस्माच्चतुर्गुणम्

tailāḍhakena saṃyojya śatāvaryā rasāḍhakam kṣipettatra ca gokṣīraṃ tailāttasmāccaturguṇam

104

शनैर्विपाचयेदेभिः कल्कैर्द्विपलिकैः पृथक् कुष्ठैलाचन्दनं मूर्वा वचा मांसी ससैन्धवैः

śanairvipācayedebhiḥ kalkairdvipalikaiḥ pṛthak kuṣṭhailācandanaṃ mūrvā vacā māṃsī sasaindhavaiḥ

105

अश्वगन्धावचारास्नाशतपुष्पेन्द्र दारुभिः पर्णीचतुष्टयेनैव तगरेण च साधयेद्

aśvagandhāvacārāsnāśatapuṣpendra dārubhiḥ parṇīcatuṣṭayenaiva tagareṇa ca sādhayed

106

तत्तैलं नावनेऽभ्यङ्गे पाने बस्तौ न योजयेत् पक्षाघातं हनुस्तम्भं मन्यास्तम्भं गलग्रहम्

tattailaṃ nāvane'bhyaṅge pāne bastau na yojayet pakṣāghātaṃ hanustambhaṃ manyāstambhaṃ galagraham

107

खल्लत्वं बधिरत्वं च गतिभङ्गं कटिग्रहम् गात्रशोषेन्द्रि यध्वंसावसृक्शुक्रज्वरक्षयान्

khallatvaṃ badhiratvaṃ ca gatibhaṅgaṃ kaṭigraham gātraśoṣendri yadhvaṃsāvasṛkśukrajvarakṣayān

108

अन्त्रवृद्धिं कुरण्डं च दन्तरोगं शिरोग्रहम् पार्श्वशूलं च पाङ्गुल्यं बुद्धिहानिं च गृध्रसीम्

antravṛddhiṃ kuraṇḍaṃ ca dantarogaṃ śirograham pārśvaśūlaṃ ca pāṅgulyaṃ buddhihāniṃ ca gṛdhrasīm

109

अन्यांश्च विषमान्वाताञ्जयेत्सर्वाङ्गसंश्रयान् अस्य प्रभावाद्वन्ध्याऽपि नारी पुत्रं प्रसूयते

anyāṃśca viṣamānvātāñjayetsarvāṅgasaṃśrayān asya prabhāvādvandhyā'pi nārī putraṃ prasūyate

110

मर्त्यो गजो वा तुरगस्तैलादस्मात्सुखी भवेत् यथा नारायणो देवो दुष्टदैत्यविनाशनः

martyo gajo vā turagastailādasmātsukhī bhavet yathā nārāyaṇo devo duṣṭadaityavināśanaḥ

111

तथैव वातरोगाणां नाशनं तैलमुत्तमम्

tathaiva vātarogāṇāṃ nāśanaṃ tailamuttamam

112

वारुणीतैलं कम्परोगे वारुण्या औत्तरं मूलं कुट्टितं तु पलत्रयम् पलद्वादशकं तैलं क्षणं वह्नौ विपाचितम्

vāruṇītailaṃ kamparoge vāruṇyā auttaraṃ mūlaṃ kuṭṭitaṃ tu palatrayam paladvādaśakaṃ tailaṃ kṣaṇaṃ vahnau vipācitam

113

निष्कत्रयं भक्तयुक्तं सेवेतास्माद्विनश्यति हस्तकम्पः शिरःकम्पः कम्पो मन्याशिराभवः

niṣkatrayaṃ bhaktayuktaṃ sevetāsmādvinaśyati hastakampaḥ śiraḥkampaḥ kampo manyāśirābhavaḥ

114

बलाद्यं तैलं वातव्याधौ बलामूलकषायेण दशमूलशृतेन च कुलत्थयवकोलानां क्वाथेन पयसा तथा

balādyaṃ tailaṃ vātavyādhau balāmūlakaṣāyeṇa daśamūlaśṛtena ca kulatthayavakolānāṃ kvāthena payasā tathā

115

अष्टाष्टभागयुक्तेन भागमेकं च तैलकम् गणेन जीवनीयेन शतावर्येन्द्र दारुणा

aṣṭāṣṭabhāgayuktena bhāgamekaṃ ca tailakam gaṇena jīvanīyena śatāvaryendra dāruṇā

116

मञ्जिष्ठाकुष्ठशैलेयतगरागरुसैन्धवैः वचापुनर्नवामांसीसारिवाद्वयपत्रकैः

mañjiṣṭhākuṣṭhaśaileyatagarāgarusaindhavaiḥ vacāpunarnavāmāṃsīsārivādvayapatrakaiḥ

117

शतपुष्पाऽश्वगंधाभ्यामेलया च विपाचयेत् गर्भार्थिनीनां नारीणां नराणांक्षीणरेतसाम्

śatapuṣpā'śvagaṃdhābhyāmelayā ca vipācayet garbhārthinīnāṃ nārīṇāṃ narāṇāṃkṣīṇaretasām

118

व्यायामक्षीणगात्राणां सूतिकानां च युज्यते राजयोग्यमिदं तैलं सुखिनां च विशेषतः बलातैलमिति ख्यातं सर्ववातामयापहम्

vyāyāmakṣīṇagātrāṇāṃ sūtikānāṃ ca yujyate rājayogyamidaṃ tailaṃ sukhināṃ ca viśeṣataḥ balātailamiti khyātaṃ sarvavātāmayāpaham

119

प्रसारिणीतैलं वातकफरोगादौ प्रसारिणीपलशतं जलद्रो णे विपाचयेत् पादशिष्टः शृतो ग्राह्यस्तैलं दधि च तत्समम्

prasāriṇītailaṃ vātakapharogādau prasāriṇīpalaśataṃ jaladro ṇe vipācayet pādaśiṣṭaḥ śṛto grāhyastailaṃ dadhi ca tatsamam

120

काञ्जिकं च समं तैलात्क्षीरं तैलाच्चतुर्गुणम् तैलात्तथाऽष्टमांशेन सर्वकल्कानि योजयेत्

kāñjikaṃ ca samaṃ tailātkṣīraṃ tailāccaturguṇam tailāttathā'ṣṭamāṃśena sarvakalkāni yojayet

121

मधुकं पिप्पलीमूलं चित्रकः सैन्धवं वचा प्रसारिणी देवदारु रास्ना च गजपिप्पली

madhukaṃ pippalīmūlaṃ citrakaḥ saindhavaṃ vacā prasāriṇī devadāru rāsnā ca gajapippalī

122

भल्लातः शतपुष्पा च मांसी चैभिर्विपाचयेत् एतत्तैलं वरं पक्वं वातश्लेष्मामयाञ्जयेत्

bhallātaḥ śatapuṣpā ca māṃsī caibhirvipācayet etattailaṃ varaṃ pakvaṃ vātaśleṣmāmayāñjayet

123

कौब्जं पङ्गुत्वखञ्जत्वे गृध्रसीमर्दितं तथा हनुपृष्ठशिरोग्रीवाकटिस्तम्भान्विनाशयेत्

kaubjaṃ paṅgutvakhañjatve gṛdhrasīmarditaṃ tathā hanupṛṣṭhaśirogrīvākaṭistambhānvināśayet

124

अन्यांश्च विषमान्वातान्सर्वानाशु व्यपोहति

anyāṃśca viṣamānvātānsarvānāśu vyapohati

125

माषादितैलं वातविकारादौ माषा यवातसी क्षुद्रा मर्कटी च कुरण्टकः गोकण्टष्टुण्टुकश्चैषां कुर्यात्सप्तपलं पृथक्

māṣāditailaṃ vātavikārādau māṣā yavātasī kṣudrā markaṭī ca kuraṇṭakaḥ gokaṇṭaṣṭuṇṭukaścaiṣāṃ kuryātsaptapalaṃ pṛthak

126

चतुर्गुणाम्बुना पक्त्वा पादशेषं शृतं नयेत् कर्पासास्थीनि बदरं शणबीजं कुलत्थकम्

caturguṇāmbunā paktvā pādaśeṣaṃ śṛtaṃ nayet karpāsāsthīni badaraṃ śaṇabījaṃ kulatthakam

127

पृथक्चतुर्दशपलं चतुर्गुणजले पचेत् चतुर्थांशावशिष्टं च गृह्णीयात्क्वाथमुत्तमम्

pṛthakcaturdaśapalaṃ caturguṇajale pacet caturthāṃśāvaśiṣṭaṃ ca gṛhṇīyātkvāthamuttamam

128

प्रस्थैकं छागमांसस्य चतुःषष्टिपले जले निक्षिप्य पाचयेद्धीमान्पादशेषं शृतं नयेत्

prasthaikaṃ chāgamāṃsasya catuḥṣaṣṭipale jale nikṣipya pācayeddhīmānpādaśeṣaṃ śṛtaṃ nayet

129

तैलप्रस्थे ततः सर्वान्क्वाथानेतान्विनिक्षिपेत् कल्कैरेभिश्च विपचेदमृताकुष्ठनागरैः

tailaprasthe tataḥ sarvānkvāthānetānvinikṣipet kalkairebhiśca vipacedamṛtākuṣṭhanāgaraiḥ

130

रास्नापुनर्नवैरण्डैः पिप्पल्या शतपुष्पया बलाप्रसारिणीभ्यां च मांस्या कटुकया तथा

rāsnāpunarnavairaṇḍaiḥ pippalyā śatapuṣpayā balāprasāriṇībhyāṃ ca māṃsyā kaṭukayā tathā

131

पृथगर्द्धपलैरेतैः साधयेन्मृदुवह्निना हन्यात्तैलमिदं शीघ्रं ग्रीवास्तम्भापबाहुकौ

pṛthagarddhapalairetaiḥ sādhayenmṛduvahninā hanyāttailamidaṃ śīghraṃ grīvāstambhāpabāhukau

132

अर्धाङ्गशोषमाक्षेपमूरुस्तम्भापतानकौ शाखाकम्पं शिरः कम्पं विश्वाचीमर्दितं तथा माषादिकमिदं तैलं सर्ववातविकारनुत्

ardhāṅgaśoṣamākṣepamūrustambhāpatānakau śākhākampaṃ śiraḥ kampaṃ viśvācīmarditaṃ tathā māṣādikamidaṃ tailaṃ sarvavātavikāranut

133

शतावरीतैलं वातादौ शतावरी बलायुग्मं पर्ण्यौ गन्धर्वहस्तकः अश्वगन्धा श्वदंष्ट्रश्च बिल्वः काशः कुरण्टकः

śatāvarītailaṃ vātādau śatāvarī balāyugmaṃ parṇyau gandharvahastakaḥ aśvagandhā śvadaṃṣṭraśca bilvaḥ kāśaḥ kuraṇṭakaḥ

134

एषां सार्द्धपलान्भागान्कल्पयेच्च विपाचयेत् चतुर्गुणेन नीरेण पादशेषं शृतं नयेत्

eṣāṃ sārddhapalānbhāgānkalpayecca vipācayet caturguṇena nīreṇa pādaśeṣaṃ śṛtaṃ nayet

135

नियोज्य तैलप्रस्थे च क्षीरप्रस्थं विनिक्षिपेत् शतावरीरसप्रस्थं जलप्रस्थं च योजयेत्

niyojya tailaprasthe ca kṣīraprasthaṃ vinikṣipet śatāvarīrasaprasthaṃ jalaprasthaṃ ca yojayet

136

शतावरीदेवदारुमांसीतगरचन्दनम् शतपुष्पा बला कुष्ठमेला शैलेयमुत्पलम्

śatāvarīdevadārumāṃsītagaracandanam śatapuṣpā balā kuṣṭhamelā śaileyamutpalam

137

ऋद्धिर्मेदा च मधुकं काकोली जीवकस्तथा एषां कर्षसमैः कल्कैस्तैलं गोमयवह्निना

ṛddhirmedā ca madhukaṃ kākolī jīvakastathā eṣāṃ karṣasamaiḥ kalkaistailaṃ gomayavahninā

138

पचेत्तेनैव तैलेन स्त्रीषु नित्यं वृषायते नारी च लभते पुत्रं योनिशूलं च नश्यति

pacettenaiva tailena strīṣu nityaṃ vṛṣāyate nārī ca labhate putraṃ yoniśūlaṃ ca naśyati

139

अङ्गशूलं शिरः शूलं कामलां पाण्डुतां गरम् गृध्रसीप्लीहशोषांश्च मेहान्दण्डापतानकम्

aṅgaśūlaṃ śiraḥ śūlaṃ kāmalāṃ pāṇḍutāṃ garam gṛdhrasīplīhaśoṣāṃśca mehāndaṇḍāpatānakam

140

सदाहं वातरक्तं च वातपित्तगदार्दितम् असृग्दरं तथाध्मानं रक्तपित्तं च नश्यति

sadāhaṃ vātaraktaṃ ca vātapittagadārditam asṛgdaraṃ tathādhmānaṃ raktapittaṃ ca naśyati

141

शतावरीतैलमिदं कृष्णात्रेयेण भाषितम् ॐ नारायण्यै स्वाहा उत्तराभिमुखो भूत्वा खनेत्खदिरशङ्कुना

śatāvarītailamidaṃ kṛṣṇātreyeṇa bhāṣitam ॐ nārāyaṇyai svāhā uttarābhimukho bhūtvā khanetkhadiraśaṅkunā

142

ॐ सर्वव्याधिनाशिन्यै स्वाहा इत्युत्पाटनमन्त्रः ॐ कुमारजीविन्यै स्वाहा इति पानमन्त्रः

ॐ sarvavyādhināśinyai svāhā ityutpāṭanamantraḥ ॐ kumārajīvinyai svāhā iti pānamantraḥ

143

कासीसाद्यं तैलमर्श आदौ कासीसं लाङ्गली कुष्ठं शुण्ठी कृष्णा च सैन्धवम् मनः शिलाश्वमारश्च विडङ्गं चित्रको वृषः

kāsīsādyaṃ tailamarśa ādau kāsīsaṃ lāṅgalī kuṣṭhaṃ śuṇṭhī kṛṣṇā ca saindhavam manaḥ śilāśvamāraśca viḍaṅgaṃ citrako vṛṣaḥ

144

दन्ती कोशातकीबीजं हेमाह्वा हरितालकम् कल्कैः कर्षमितैरेतैस्तैलप्रस्थं विपाचयेत्

dantī kośātakībījaṃ hemāhvā haritālakam kalkaiḥ karṣamitairetaistailaprasthaṃ vipācayet

145

स्नुह्यर्कपयसी दद्यात्पृथग्द्विपलसंमिते चतुर्गुणं गवां मूत्रं दत्त्वा सम्यक्प्रसाधयेत्

snuhyarkapayasī dadyātpṛthagdvipalasaṃmite caturguṇaṃ gavāṃ mūtraṃ dattvā samyakprasādhayet

146

कथितं खरनादेन तैलमर्शोविनाशनम् क्षारवत्पातयत्येतदर्शांस्यभ्यङ्गतो भृशम् वलीर्न दूषयत्येतत्क्षारकर्मकरं स्मृतम्

kathitaṃ kharanādena tailamarśovināśanam kṣāravatpātayatyetadarśāṃsyabhyaṅgato bhṛśam valīrna dūṣayatyetatkṣārakarmakaraṃ smṛtam

147

पिण्डतैलं वातरक्ते मञ्जिष्ठासारिवासर्जयष्टीसिक्थैः पलोन्मितैः पिण्डाख्यं साधयेत्तैलमभ्यङ्गात् वातरक्तनुत्

piṇḍatailaṃ vātarakte mañjiṣṭhāsārivāsarjayaṣṭīsikthaiḥ palonmitaiḥ piṇḍākhyaṃ sādhayettailamabhyaṅgāt vātaraktanut

148

अर्कतैलं कुष्ठरोगादौ अर्कपत्ररसे पक्वं हरिद्रा कल्कसंयुतम् नाशयेत्सार्षपं तैलं पामां कच्छूं विचर्चिकाम्

arkatailaṃ kuṣṭharogādau arkapatrarase pakvaṃ haridrā kalkasaṃyutam nāśayetsārṣapaṃ tailaṃ pāmāṃ kacchūṃ vicarcikām

149

मरिचादितैलं कुष्ठव्रणादौ मरिचं हरितालं च त्रिवृतं रक्तचन्दनम् मुस्तं मनःशिला मांसी द्वे निशे देवदारु च

maricāditailaṃ kuṣṭhavraṇādau maricaṃ haritālaṃ ca trivṛtaṃ raktacandanam mustaṃ manaḥśilā māṃsī dve niśe devadāru ca

150

विशाला करवीरं च कुष्ठमर्कपयस्तथा तथैव गोमयरसं कुर्यात्कर्षमितान्पृथक्

viśālā karavīraṃ ca kuṣṭhamarkapayastathā tathaiva gomayarasaṃ kuryātkarṣamitānpṛthak

151

विषं चार्द्धपलं देयं प्रस्थं च कटुतैलकम् गोमूत्रं द्विगुणं दद्याज्जलं च द्विगुणं भवेत्

viṣaṃ cārddhapalaṃ deyaṃ prasthaṃ ca kaṭutailakam gomūtraṃ dviguṇaṃ dadyājjalaṃ ca dviguṇaṃ bhavet

152

मरिचाद्यमिदं तैलं सिध्मकुष्ठहरं परम् जयेत्कुष्ठानि सर्वाणि पुण्डरीकं विचर्चिकाम् पामां श्वित्राणि रक्तं च कण्डूं कच्छूं प्रणाशयेत्

maricādyamidaṃ tailaṃ sidhmakuṣṭhaharaṃ param jayetkuṣṭhāni sarvāṇi puṇḍarīkaṃ vicarcikām pāmāṃ śvitrāṇi raktaṃ ca kaṇḍūṃ kacchūṃ praṇāśayet

153

त्रिफलादितैलमरूंषिकायाम् त्रिफलाऽरिष्टभूनिम्बं द्वे निशे रक्तचन्दनम् एतैः सिद्धमरूंषीणां तैलमभ्यज्जने हितम्

triphalāditailamarūṃṣikāyām triphalā'riṣṭabhūnimbaṃ dve niśe raktacandanam etaiḥ siddhamarūṃṣīṇāṃ tailamabhyajjane hitam

154

निम्बबीजतैलं पलिते भावयेन्निम्बबीजानि भृङ्गराजरसेन हि तथाऽसनस्य तोयेन तत्तैलं हन्ति नस्यतः

nimbabījatailaṃ palite bhāvayennimbabījāni bhṛṅgarājarasena hi tathā'sanasya toyena tattailaṃ hanti nasyataḥ

155

अकालपलितं सद्यः पुंसां दुग्धान्नभोजिनाम्

akālapalitaṃ sadyaḥ puṃsāṃ dugdhānnabhojinām

156

यष्टीमधुकतैलं खलिते यष्टीमधुकक्षाराभ्यां नवधात्रीफलैः शृतम् तैलं नस्यकृतं कुर्यात्केशाञ्श्मश्रूणि सङ्घशः

yaṣṭīmadhukatailaṃ khalite yaṣṭīmadhukakṣārābhyāṃ navadhātrīphalaiḥ śṛtam tailaṃ nasyakṛtaṃ kuryātkeśāñśmaśrūṇi saṅghaśaḥ

157

करञ्जतैलमिन्द्र लुप्तरोगे करञ्जश्चित्रको जाती करवीरश्च पाचितम् तैलमेभिर्द्रुतं हन्यादभ्यङ्गादिन्द्र लुप्तकम्

karañjatailamindra luptaroge karañjaścitrako jātī karavīraśca pācitam tailamebhirdrutaṃ hanyādabhyaṅgādindra luptakam

158

नीलिकाद्यं तैलं केशकल्पादौ नीलिका केतकीकन्दं भृङ्गराजः कुरण्टकः तथाऽजुनस्य पुष्पाणि बीजकात्कुसुमान्यपि

nīlikādyaṃ tailaṃ keśakalpādau nīlikā ketakīkandaṃ bhṛṅgarājaḥ kuraṇṭakaḥ tathā'junasya puṣpāṇi bījakātkusumānyapi

159

कृष्णास्तिलाश्च तगरं समूलं कमलं तथा अयोरजः प्रियङ्गुश्च दाडिमत्वग्गुडूचिका

kṛṣṇāstilāśca tagaraṃ samūlaṃ kamalaṃ tathā ayorajaḥ priyaṅguśca dāḍimatvagguḍūcikā

160

त्रिफला पद्मपङ्कश्च कल्कैरेभिः पृथक्पृथक् कर्षमात्रः पचेत्तैलं त्रिफलाक्वाथसंयुतम्

triphalā padmapaṅkaśca kalkairebhiḥ pṛthakpṛthak karṣamātraḥ pacettailaṃ triphalākvāthasaṃyutam

161

भृङ्गराजरसेनैव सिद्धं केशस्थिरीकृतम् अकालपलितं हन्ति दारुणं चोपजिह्विकाम्

bhṛṅgarājarasenaiva siddhaṃ keśasthirīkṛtam akālapalitaṃ hanti dāruṇaṃ copajihvikām

162

भृङ्गराजतैलमकालपलितादौ भृङ्गराजरसेनैव लोहकिट्टं फलत्रिकम् सारिवां च पचेत्कल्कैस्तैलं दारुणनाशनम् अकालपलितं कण्डूमिन्द्र लुप्तं च नाशयेत्

bhṛṅgarājatailamakālapalitādau bhṛṅgarājarasenaiva lohakiṭṭaṃ phalatrikam sārivāṃ ca pacetkalkaistailaṃ dāruṇanāśanam akālapalitaṃ kaṇḍūmindra luptaṃ ca nāśayet

163

इरिमेदाद्यं तैलं मुखदन्तरोगादौ इरिमेदत्वचं क्षुण्णां पचेच्छतपलोन्मिताम् जलद्रो णेततः क्वाथं गृह्णीयात्पादशेषितम्

irimedādyaṃ tailaṃ mukhadantarogādau irimedatvacaṃ kṣuṇṇāṃ pacecchatapalonmitām jaladro ṇetataḥ kvāthaṃ gṛhṇīyātpādaśeṣitam

164

तैलस्यार्द्धाढकं दत्त्वा कल्कैः कर्षमितैः पचेत् इरिमेदलवङ्गाभ्यां गैरिकागरुपद्मकैः

tailasyārddhāḍhakaṃ dattvā kalkaiḥ karṣamitaiḥ pacet irimedalavaṅgābhyāṃ gairikāgarupadmakaiḥ

165

मञ्जिष्ठालोध्रमधुकैर्लाक्षान्यग्रोधमुस्तकैः त्वग्जातीफलकर्पूरकङ्कोलखदिरैस्तथा

mañjiṣṭhālodhramadhukairlākṣānyagrodhamustakaiḥ tvagjātīphalakarpūrakaṅkolakhadiraistathā

166

पतङ्गधातकीपुष्पसूक्ष्मैलानागकेशरैः कट्फलेन च संसिद्धं तैलं मुखरुजं जयेत्

pataṅgadhātakīpuṣpasūkṣmailānāgakeśaraiḥ kaṭphalena ca saṃsiddhaṃ tailaṃ mukharujaṃ jayet

167

प्रदुष्टमांसं पलितं शीर्णदन्तं च सौषिरम् श्यावदन्तं प्रहर्षं च विद्र धिं कृमिदन्तकम्

praduṣṭamāṃsaṃ palitaṃ śīrṇadantaṃ ca sauṣiram śyāvadantaṃ praharṣaṃ ca vidra dhiṃ kṛmidantakam

168

दन्तस्फुटं च दौर्गन्ध्यं जिह्वाताल्वोष्ठजां रुजम्

dantasphuṭaṃ ca daurgandhyaṃ jihvātālvoṣṭhajāṃ rujam

169

जात्यादितैलं नाडीव्रणादौ जातीनिम्बपटोलानां नक्तमालस्य पल्लवाः सिक्थं समधुकं कुष्ठं द्वेनिशे कटुरोहिणी

jātyāditailaṃ nāḍīvraṇādau jātīnimbapaṭolānāṃ naktamālasya pallavāḥ sikthaṃ samadhukaṃ kuṣṭhaṃ dveniśe kaṭurohiṇī

170

मञ्जिष्ठापद्मकं लोध्रमभया नीलमुत्पलम् तुत्थकं सारिवाबीजं नक्तमालस्य दापयेत्

mañjiṣṭhāpadmakaṃ lodhramabhayā nīlamutpalam tutthakaṃ sārivābījaṃ naktamālasya dāpayet

171

एतानि समभागानि पिष्ट्वा तैलं विपाचयेत् नाडीव्रणे समुत्पन्ने स्फोटके कच्छुरोगिषु

etāni samabhāgāni piṣṭvā tailaṃ vipācayet nāḍīvraṇe samutpanne sphoṭake kacchurogiṣu

172

सद्यः शस्त्रप्रहारेषु दग्धविद्धेषु चैव हि नखदन्तक्षते देहे व्रणे दुष्टे प्रशस्यते

sadyaḥ śastraprahāreṣu dagdhaviddheṣu caiva hi nakhadantakṣate dehe vraṇe duṣṭe praśasyate

173

हिङ्ग्वादितैलं कर्णशूले हिङ्गुतुम्बुरुशुण्ठीभिः कटुतैलं विपाचयेत् तस्य पूरणमात्रेण कर्णशूलं प्रणश्यति

hiṅgvāditailaṃ karṇaśūle hiṅgutumburuśuṇṭhībhiḥ kaṭutailaṃ vipācayet tasya pūraṇamātreṇa karṇaśūlaṃ praṇaśyati

174

बिल्वादितैलं बाधिर्ये बालबिल्वानि गोमूत्रे पिष्ट्वा तैलं विपाचयेत् साजक्षीरं च नीरं च बाधिर्यं हन्ति पूरणात्

bilvāditailaṃ bādhirye bālabilvāni gomūtre piṣṭvā tailaṃ vipācayet sājakṣīraṃ ca nīraṃ ca bādhiryaṃ hanti pūraṇāt

175

क्षारतैलं कर्णरोगेषु बालमूलकशिम्बीनां क्षारः क्षारयुगं तथा लवणानि च पञ्चैव हिङ्गुशिग्रु महौषधम्

kṣāratailaṃ karṇarogeṣu bālamūlakaśimbīnāṃ kṣāraḥ kṣārayugaṃ tathā lavaṇāni ca pañcaiva hiṅguśigru mahauṣadham

176

देवदारु वचा कुष्ठं शतपुष्पा रसाञ्जनम् ग्रन्थिकं भद्र मुस्तं च कल्कैः कर्षमितैः पृथक्

devadāru vacā kuṣṭhaṃ śatapuṣpā rasāñjanam granthikaṃ bhadra mustaṃ ca kalkaiḥ karṣamitaiḥ pṛthak

177

तैलप्रस्थं च विपचेत्कदलीबीजपूरयोः रसाभ्यां मधुशुक्तेन चातुर्गुण्यमितेन च

tailaprasthaṃ ca vipacetkadalībījapūrayoḥ rasābhyāṃ madhuśuktena cāturguṇyamitena ca

178

पूयस्रावं कर्णनादं शूलं बधिरतां कृमीन् अन्यांश्च कर्णजान्रोगान्मुखरोगांश्च नाशयेत्

pūyasrāvaṃ karṇanādaṃ śūlaṃ badhiratāṃ kṛmīn anyāṃśca karṇajānrogānmukharogāṃśca nāśayet

179

मधुशुक्तम् जम्बीराणां फलरसः प्रस्थैकः कुडवोन्मितम् माक्षिकं तत्र दातव्यं पलैका पिप्पली स्मृता

madhuśuktam jambīrāṇāṃ phalarasaḥ prasthaikaḥ kuḍavonmitam mākṣikaṃ tatra dātavyaṃ palaikā pippalī smṛtā

180

एतदेकीकृतं सर्वं मृद्भाण्डे च निधापयेत् यवाम्भो मधुसंयुक्तं शृङ्गवेरगुडान्वितम् धान्यराशौ त्रिरात्रस्थं मधुशुक्तमुदाहृतम्

etadekīkṛtaṃ sarvaṃ mṛdbhāṇḍe ca nidhāpayet yavāmbho madhusaṃyuktaṃ śṛṅgaveraguḍānvitam dhānyarāśau trirātrasthaṃ madhuśuktamudāhṛtam

181

पाठादितैलं पीनसे पाठा द्वे च निशे मूर्वा पिप्पली जातिपल्लवैः दन्त्या च तैलं संसिद्धं नस्यं स्याद्दुष्टपीनसे

pāṭhāditailaṃ pīnase pāṭhā dve ca niśe mūrvā pippalī jātipallavaiḥ dantyā ca tailaṃ saṃsiddhaṃ nasyaṃ syādduṣṭapīnase

182

व्याघ्रीतैलं पीनसे व्याघ्रीदन्तीवचाशिग्रुतुलसीव्योषसैन्धवैः कल्कश्च पाचनं तैलं पूतिनासागदापहम्

vyāghrītailaṃ pīnase vyāghrīdantīvacāśigrutulasīvyoṣasaindhavaiḥ kalkaśca pācanaṃ tailaṃ pūtināsāgadāpaham

183

कुष्ठादितैलं छिक्कायां कुष्ठंबिल्वकणाशुण्ठीद्रा क्षाकल्ककषायवत् साधितं तैलमाज्यं वा नस्यात्क्षवथुनाशनम्

kuṣṭhāditailaṃ chikkāyāṃ kuṣṭhaṃbilvakaṇāśuṇṭhīdrā kṣākalkakaṣāyavat sādhitaṃ tailamājyaṃ vā nasyātkṣavathunāśanam

184

गृहधूमतैलं नासार्शसि गृहधूमकणादारुक्षारनक्ताह्वसैन्धवैः सिद्धं शिखरिबीजैश्च तैलं नासार्शसां हितम्

gṛhadhūmatailaṃ nāsārśasi gṛhadhūmakaṇādārukṣāranaktāhvasaindhavaiḥ siddhaṃ śikharibījaiśca tailaṃ nāsārśasāṃ hitam

185

वज्रतैलं कुष्ठादौ वज्रीक्षीरं रविक्षीरं द्र वं धत्तूरचित्रजम्

vajratailaṃ kuṣṭhādau vajrīkṣīraṃ ravikṣīraṃ dra vaṃ dhattūracitrajam

186

महिषीविड्भवं द्रा वं सर्वांशं तिलतैलकम् पचेत्तैलावशेषं च गोमूत्रेऽथ चतुर्गुणे

mahiṣīviḍbhavaṃ drā vaṃ sarvāṃśaṃ tilatailakam pacettailāvaśeṣaṃ ca gomūtre'tha caturguṇe

187

तैलावशेषं पक्त्वा च तत्तैलं प्रस्थमात्रकम् गन्धकाग्निशिलातालं विडङ्गातिविषाविषम्

tailāvaśeṣaṃ paktvā ca tattailaṃ prasthamātrakam gandhakāgniśilātālaṃ viḍaṅgātiviṣāviṣam

अथ स्नेहकल्पनानाम नवमोऽध्यायः (cont. 2)

188

तिक्तकोशातकीकुष्ठवचामांसीकटुत्रयम् पीतदारु च यष्ट्याह्वं स्वर्जिकाक्षारजीरकम्

tiktakośātakīkuṣṭhavacāmāṃsīkaṭutrayam pītadāru ca yaṣṭyāhvaṃ svarjikākṣārajīrakam

189

देवदारु च कर्षांशं चूर्णं तैले विनिक्षिपेत् वज्रतैलमिदं ख्यातमभ्यङ्गात्सर्वकुष्ठनुत्

devadāru ca karṣāṃśaṃ cūrṇaṃ taile vinikṣipet vajratailamidaṃ khyātamabhyaṅgātsarvakuṣṭhanut

190

करवीरतैलं लोमशातनार्थम् करवीरशिफादन्ती त्रिवृत्कोशातकी फलम् रम्भाक्षारोदके तैलं प्रशस्तं लोमशातनम्

karavīratailaṃ lomaśātanārtham karavīraśiphādantī trivṛtkośātakī phalam rambhākṣārodake tailaṃ praśastaṃ lomaśātanam

191

चन्दनादितैलं क्षयरोगादौ चन्दनाम्बुनखैर्याम्यं यष्टीशैलेयपद्मकम् मञ्जिष्ठा सरलं दारु सेव्यैलं पूतिकेसरम्

candanāditailaṃ kṣayarogādau candanāmbunakhairyāmyaṃ yaṣṭīśaileyapadmakam mañjiṣṭhā saralaṃ dāru sevyailaṃ pūtikesaram

192

पत्रकैलं मुरामांसी कङ्कोलं वनिताऽम्बुदम् हरिद्रा सारिवा तिक्ता लवङ्गागरुकुङ्कुमम्

patrakailaṃ murāmāṃsī kaṅkolaṃ vanitā'mbudam haridrā sārivā tiktā lavaṅgāgarukuṅkumam

193

त्वग्रेणुनलिका चेति तैलं मस्तु चतुर्गुणम् लाक्षारससमं सिद्धं ग्रहघ्नं बलवर्द्धनम्

tvagreṇunalikā ceti tailaṃ mastu caturguṇam lākṣārasasamaṃ siddhaṃ grahaghnaṃ balavarddhanam

194

अपस्मारज्वरोन्मादकृत्याऽलक्ष्मीविनाशनम् आयुः पुष्टिकरं चैव वशीकरणमुत्तमम् विशेषात्क्षयरोगघ्नं रक्तपित्तहरं परम्

apasmārajvaronmādakṛtyā'lakṣmīvināśanam āyuḥ puṣṭikaraṃ caiva vaśīkaraṇamuttamam viśeṣātkṣayarogaghnaṃ raktapittaharaṃ param

195

वचादितैलं गण्डमालायाम् वचां शटीं हरिद्रे द्वे देवदारु महौषधी हरीतकीमतिविषां मुस्तकेन्द्र यवान्समान्

vacāditailaṃ gaṇḍamālāyām vacāṃ śaṭīṃ haridre dve devadāru mahauṣadhī harītakīmativiṣāṃ mustakendra yavānsamān

196

एतान्दशपलान्भागांश्चतुद्रो र्णे!ऽम्भसः पचेत् चक्रमर्दरसैस्तैलं कटुकं मृदुनाऽग्निना

etāndaśapalānbhāgāṃścatudro rṇe!'mbhasaḥ pacet cakramardarasaistailaṃ kaṭukaṃ mṛdunā'gninā

197

पादशेषे विनिक्षिप्य सिन्दूरमवतारयेत् एतत्तैलं निहन्त्याशु गण्डमालां सुदारुणाम्

pādaśeṣe vinikṣipya sindūramavatārayet etattailaṃ nihantyāśu gaṇḍamālāṃ sudāruṇām

198

लाङ्गलीतैलं गण्डमालायाम् निर्गुण्डीस्वरसे तैलं लाङ्गलीमूलकल्कितम् तैलं नस्यान्निहन्त्याशु गण्डमालां सुदारुणाम्

lāṅgalītailaṃ gaṇḍamālāyām nirguṇḍīsvarase tailaṃ lāṅgalīmūlakalkitam tailaṃ nasyānnihantyāśu gaṇḍamālāṃ sudāruṇām

199

धत्तूरादितैलं वातरोगादौ धत्तूररसमादाय हयमारान्तिकारसम् भृङ्गराजरसश्चैव सारिणी निम्बपत्रकम्

dhattūrāditailaṃ vātarogādau dhattūrarasamādāya hayamārāntikārasam bhṛṅgarājarasaścaiva sāriṇī nimbapatrakam

200

शोभाञ्जनश्चित्रकश्च अश्वगन्धा प्रसारिणी शिरीषः कुटजोऽनन्ता शाल्मली नक्तपत्रकम्

śobhāñjanaścitrakaśca aśvagandhā prasāriṇī śirīṣaḥ kuṭajo'nantā śālmalī naktapatrakam

201

रविप्रियो महानिम्बो डिण्डिघोषा महेरणा बला ज्योतिष्मती चैव श्यामाकश्चक्रमर्दकः

ravipriyo mahānimbo ḍiṇḍighoṣā maheraṇā balā jyotiṣmatī caiva śyāmākaścakramardakaḥ

202

एतैस्तु रसमादाय तैलतुल्यं च दीयते देवदारु हरिद्रे द्वे मांसी कुष्ठं सचन्दनम्

etaistu rasamādāya tailatulyaṃ ca dīyate devadāru haridre dve māṃsī kuṣṭhaṃ sacandanam

203

मरिचं त्रिवृता दन्ती हरितालं मनः शिला कम्पिल्लको गन्धकश्च खदिरः पिप्पली वचा

maricaṃ trivṛtā dantī haritālaṃ manaḥ śilā kampillako gandhakaśca khadiraḥ pippalī vacā

204

रसाञ्जनं च सिन्दूरं श्रीवासो रक्तचन्दनम् इरिमेदस्तथा तुम्बी मञ्जिष्ठा सिन्दुवारकः

rasāñjanaṃ ca sindūraṃ śrīvāso raktacandanam irimedastathā tumbī mañjiṣṭhā sinduvārakaḥ

205

करवीरजटा रास्ना विश्वा श्रेष्ठा च पौष्करम् शटी तालीसपत्रं च प्रियङ्गू रेणुका तथा

karavīrajaṭā rāsnā viśvā śreṣṭhā ca pauṣkaram śaṭī tālīsapatraṃ ca priyaṅgū reṇukā tathā

206

चातुर्जातकमञ्जीरं कङ्कोलं जातिपत्रिका ज्योतिष्मती च पलिका विषस्य द्विपलं भवेत्

cāturjātakamañjīraṃ kaṅkolaṃ jātipatrikā jyotiṣmatī ca palikā viṣasya dvipalaṃ bhavet

207

आढकं कटुतैलस्य गोमूत्रं च चतुर्गुणम् मृत्पात्रे लोहपात्रे च शनैर्मृद्वग्नि पचेत्

āḍhakaṃ kaṭutailasya gomūtraṃ ca caturguṇam mṛtpātre lohapātre ca śanairmṛdvagni pacet

208

मज्जाश्रितं त्वग्गतं च वातं चास्थिगतं तथा ऊरुग्रहं चाढ्यवातं कृच्छ्रं दण्डापतानकम्

majjāśritaṃ tvaggataṃ ca vātaṃ cāsthigataṃ tathā ūrugrahaṃ cāḍhyavātaṃ kṛcchraṃ daṇḍāpatānakam

209

कुब्जत्वं चाथ शोथं च पक्षाघातं तथाऽदितम् हनुस्तम्भं शिरः कम्पं मूर्च्छितं दृष्टिविभ्रमम्

kubjatvaṃ cātha śothaṃ ca pakṣāghātaṃ tathā'ditam hanustambhaṃ śiraḥ kampaṃ mūrcchitaṃ dṛṣṭivibhramam

210

अपस्मारं तथोन्मादं तथा चैवापतन्त्रकम् आक्षेपकं चास्थिभग्नं सन्धिभग्नं च नाशयेत्

apasmāraṃ tathonmādaṃ tathā caivāpatantrakam ākṣepakaṃ cāsthibhagnaṃ sandhibhagnaṃ ca nāśayet

अथासवारिष्टादिसन्धानकल्पनानाम दशमोऽध्यायः

आसवारिष्टसंज्ञा द्र वेषु चिरकालस्थं द्र व्यं यत्संधितं भवेत् आसावारिष्टभेदैस्तु प्रोच्यते भेषजोचितम्

āsavāriṣṭasaṃjñā dra veṣu cirakālasthaṃ dra vyaṃ yatsaṃdhitaṃ bhavet āsāvāriṣṭabhedaistu procyate bheṣajocitam

आसवारिष्टयोर्भेदः यदपक्वौषधाम्बुभ्यां सिद्धं मद्यं स आसवः अरिष्टः क्वाथसाध्यः स्यात्तयोर्मानं पलोन्मितम्

āsavāriṣṭayorbhedaḥ yadapakvauṣadhāmbubhyāṃ siddhaṃ madyaṃ sa āsavaḥ ariṣṭaḥ kvāthasādhyaḥ syāttayormānaṃ palonmitam

अनुक्तमानारिष्टेषु जलादिमानव्यवस्था अनुक्तमानारिष्टेषु द्र वद्रो णे तुलां गुडम् क्षौद्रं क्षिपेद् गुडादर्द्धं प्रक्षेपं दशमांशिकम्

anuktamānāriṣṭeṣu jalādimānavyavasthā anuktamānāriṣṭeṣu dra vadro ṇe tulāṃ guḍam kṣaudraṃ kṣiped guḍādarddhaṃ prakṣepaṃ daśamāṃśikam

ज्ञेयः शीतरसःसीधुरपक्वमधुरद्र वैः सिद्धः पक्वरसः सीधुः सम्पक्वमधुरद्र वैः

jñeyaḥ śītarasaḥsīdhurapakvamadhuradra vaiḥ siddhaḥ pakvarasaḥ sīdhuḥ sampakvamadhuradra vaiḥ

सुराप्रसन्नादीनां मद्यभेदानां लक्षणानि परिपक्वान्नसन्धानसमुत्पन्नां सुरां जगुः सुरामण्डः प्रसन्ना स्यात्ततः कादम्बरी घना

surāprasannādīnāṃ madyabhedānāṃ lakṣaṇāni paripakvānnasandhānasamutpannāṃ surāṃ jaguḥ surāmaṇḍaḥ prasannā syāttataḥ kādambarī ghanā

तदधो जगलो ज्ञेयो मेदको जगलाद्घनः पक्वोऽसौ हृतसारः स्यात्सुराबीजं च किण्वकम्

tadadho jagalo jñeyo medako jagalādghanaḥ pakvo'sau hṛtasāraḥ syātsurābījaṃ ca kiṇvakam

वारुणीशुक्तयोर्लक्षणे यत्तालखर्जूररसैः संधिता सा हि वारुणी कन्दमूलफलादीनि सस्नेहलवणानि च यत्र द्र वेऽभिषूयन्ते तच्छुक्तमभिधीयते

vāruṇīśuktayorlakṣaṇe yattālakharjūrarasaiḥ saṃdhitā sā hi vāruṇī kandamūlaphalādīni sasnehalavaṇāni ca yatra dra ve'bhiṣūyante tacchuktamabhidhīyate

चुक्रलक्षणम् विनष्टमम्लतां यातं मद्यं वा मधुरद्र वः विनष्टः सन्धितो यस्तु तच्च्रुकमभिधीयते

cukralakṣaṇam vinaṣṭamamlatāṃ yātaṃ madyaṃ vā madhuradra vaḥ vinaṣṭaḥ sandhito yastu taccrukamabhidhīyate

गुडशुक्तेक्षुशुक्तद्रा क्षाशुक्तानां लक्षणानि गुडाम्बुना सतैलेन कन्दमूलफलैस्तथा सन्धितं चाम्लतां यातं गुडशुक्तं तदुच्यते

guḍaśuktekṣuśuktadrā kṣāśuktānāṃ lakṣaṇāni guḍāmbunā satailena kandamūlaphalaistathā sandhitaṃ cāmlatāṃ yātaṃ guḍaśuktaṃ taducyate

एवमेवेक्षुशुक्तं स्यान्मृद्वीकासम्भवं तथा

evamevekṣuśuktaṃ syānmṛdvīkāsambhavaṃ tathā

तुषाम्बुसौवीरयोर्लक्षणे तुषाम्बु सन्धितं ज्ञेयमामैर्विदलितैर्यवैः यवैस्तु निस्तुषैः पक्वैः सौवीरं सन्धितं भवेत्

tuṣāmbusauvīrayorlakṣaṇe tuṣāmbu sandhitaṃ jñeyamāmairvidalitairyavaiḥ yavaistu nistuṣaiḥ pakvaiḥ sauvīraṃ sandhitaṃ bhavet

काञ्जिकसण्डाक्योर्लक्षणे कुल्माषधान्यमण्डादिसन्धितं काञ्जिकं विदुः सण्डाकी सन्धिता ज्ञेया मूलकैः सर्षपादिभिः

kāñjikasaṇḍākyorlakṣaṇe kulmāṣadhānyamaṇḍādisandhitaṃ kāñjikaṃ viduḥ saṇḍākī sandhitā jñeyā mūlakaiḥ sarṣapādibhiḥ

अथासवाः तत्रादावुशीरासवो रक्तपित्तादौ उशीरं बालकं पद्मं काश्मरीं नीलमुत्पलम् प्रियङ्गुं पद्मकं लोध्रं मञ्जिष्ठां धन्वयासकम्

athāsavāḥ tatrādāvuśīrāsavo raktapittādau uśīraṃ bālakaṃ padmaṃ kāśmarīṃ nīlamutpalam priyaṅguṃ padmakaṃ lodhraṃ mañjiṣṭhāṃ dhanvayāsakam

पाठां किराततिक्तं च न्यग्रोधोदुम्बरं शटीम् पर्पटं पुण्डरीकं च पटोलं काञ्चनारकम्

pāṭhāṃ kirātatiktaṃ ca nyagrodhodumbaraṃ śaṭīm parpaṭaṃ puṇḍarīkaṃ ca paṭolaṃ kāñcanārakam

जंबूशाल्मलिनिर्यासं प्रत्येकं पलसम्मितान् भागान्सुचूर्णितान्कृत्वा द्रा क्षायाः पलविंशतिम्

jaṃbūśālmaliniryāsaṃ pratyekaṃ palasammitān bhāgānsucūrṇitānkṛtvā drā kṣāyāḥ palaviṃśatim

धातकीं षोडशपलां जलद्रो णद्वये क्षिपेत् शर्करायास्तुलां दत्त्वा क्षौद्र स्यैकतुलां तथा

dhātakīṃ ṣoḍaśapalāṃ jaladro ṇadvaye kṣipet śarkarāyāstulāṃ dattvā kṣaudra syaikatulāṃ tathā

मासैकं स्थापयेद्भाण्डे मांसीमरिचधूपिते उशीरासव इत्येष रक्तपित्तविनाशनः पाण्डुकुष्ठप्रमेहार्शः कृमिशोथहरस्तथा

māsaikaṃ sthāpayedbhāṇḍe māṃsīmaricadhūpite uśīrāsava ityeṣa raktapittavināśanaḥ pāṇḍukuṣṭhapramehārśaḥ kṛmiśothaharastathā

कुमार्यासवः प्रमेहादौ सुपक्वरससंशुद्धं कुमार्याः पत्रमाहरेत् यत्नेन रसमादाय पात्रे पाषाणमृण्मये

kumāryāsavaḥ pramehādau supakvarasasaṃśuddhaṃ kumāryāḥ patramāharet yatnena rasamādāya pātre pāṣāṇamṛṇmaye

द्रो णे गुडतुलां दत्त्वा घृत भाण्डे निधापयेत् माक्षिकं पक्वलोहं च तस्मिन्नर्द्धतुलां क्षिपेत्

dro ṇe guḍatulāṃ dattvā ghṛta bhāṇḍe nidhāpayet mākṣikaṃ pakvalohaṃ ca tasminnarddhatulāṃ kṣipet

कटुत्रिकं लवङ्गं च चातुर्जातकमेव च चित्रकं पिप्पलीमूलं विडङ्गं गजपिप्पली

kaṭutrikaṃ lavaṅgaṃ ca cāturjātakameva ca citrakaṃ pippalīmūlaṃ viḍaṅgaṃ gajapippalī

चविकं हपुषा धान्यं क्रमुकं कटुरोहणी मुस्ता फलत्रिकं रास्ना देवदारु निशाद्वयम्

cavikaṃ hapuṣā dhānyaṃ kramukaṃ kaṭurohaṇī mustā phalatrikaṃ rāsnā devadāru niśādvayam

मूर्वा मधुरसा दन्ती मूलं पुष्करसम्भवम् बला चातिबला चैव कपिकच्छुस्त्रिकण्टकम्

mūrvā madhurasā dantī mūlaṃ puṣkarasambhavam balā cātibalā caiva kapikacchustrikaṇṭakam

शतपुष्पा हिङ्गुपत्री आकल्लकमुटिङ्गणम् पुनर्नवाद्वयं लोध्रं धातुमाक्षिकमेव च

śatapuṣpā hiṅgupatrī ākallakamuṭiṅgaṇam punarnavādvayaṃ lodhraṃ dhātumākṣikameva ca

एषां चार्द्धपलं दत्त्वा धातक्यास्तु पलाष्टकम् पलं चार्द्धपलं चैव पलद्वयमुदाहृतम्

eṣāṃ cārddhapalaṃ dattvā dhātakyāstu palāṣṭakam palaṃ cārddhapalaṃ caiva paladvayamudāhṛtam

वपुर्वयः प्रमाणेन बलवर्णाग्निदीपनम् बृंहणं रोचनं वृष्यं पक्तिशूलनिवारणम्

vapurvayaḥ pramāṇena balavarṇāgnidīpanam bṛṃhaṇaṃ rocanaṃ vṛṣyaṃ paktiśūlanivāraṇam

अष्टावुदरजान्रोगान्क्षयमुग्रं च नाशयेत् विंशतिं मेहजान्रोगानुदावर्त्तमपस्मृतिम्

aṣṭāvudarajānrogānkṣayamugraṃ ca nāśayet viṃśatiṃ mehajānrogānudāvarttamapasmṛtim

मूत्रकृच्छ्रमपस्मारं शुक्रदोषं तथाऽश्मरीम् कृमिजं रक्तपित्तं च नाशयेत्तु न संशयः

mūtrakṛcchramapasmāraṃ śukradoṣaṃ tathā'śmarīm kṛmijaṃ raktapittaṃ ca nāśayettu na saṃśayaḥ

पिप्पल्याद्यासवः क्षयादौ पिप्पली मरिचं चव्यं हरिद्रा चित्रको घनः

pippalyādyāsavaḥ kṣayādau pippalī maricaṃ cavyaṃ haridrā citrako ghanaḥ

विडङ्गं क्रमुको लोध्रः पाठा धात्र्! येलवालुकम् उशीरं चन्दनं कुष्ठं लवंगं तगरं तथा

viḍaṅgaṃ kramuko lodhraḥ pāṭhā dhātr! yelavālukam uśīraṃ candanaṃ kuṣṭhaṃ lavaṃgaṃ tagaraṃ tathā

मांसी त्वगेलापत्रं च प्रियङ्गुर्नागकेशरम् एषामर्द्धपलान्भागान्सूक्ष्मचूर्णीकृताञ्छुभान्

māṃsī tvagelāpatraṃ ca priyaṅgurnāgakeśaram eṣāmarddhapalānbhāgānsūkṣmacūrṇīkṛtāñchubhān

जलद्रो णद्वये क्षिप्त्वा दद्याद् गुडतुलात्रयम् पलानि दश धातक्या द्रा क्षा षष्टिपला भवेत्

jaladro ṇadvaye kṣiptvā dadyād guḍatulātrayam palāni daśa dhātakyā drā kṣā ṣaṣṭipalā bhavet

एतान्येकत्र संयोज्य मृद्भाण्डे च विनिक्षिपेत् ज्ञात्वागतरसं सर्वं पाययेदग्न्यपेक्षया

etānyekatra saṃyojya mṛdbhāṇḍe ca vinikṣipet jñātvāgatarasaṃ sarvaṃ pāyayedagnyapekṣayā

क्षयं गुल्मोदरं कार्श्यं ग्रहणीं पांडुतां तथा अर्शांसि नाशयेच्छीघ्रं पिप्पल्याद्यासवस्त्वयम्

kṣayaṃ gulmodaraṃ kārśyaṃ grahaṇīṃ pāṃḍutāṃ tathā arśāṃsi nāśayecchīghraṃ pippalyādyāsavastvayam

लोहासवः पाण्ड्वादौ लोहचूर्णं त्रिकटुकं त्रिफलां च यवानिकाम् विडङ्गं मुस्तकं चित्रं चतुःसङ्ख्यापलंपृथक्

lohāsavaḥ pāṇḍvādau lohacūrṇaṃ trikaṭukaṃ triphalāṃ ca yavānikām viḍaṅgaṃ mustakaṃ citraṃ catuḥsaṅkhyāpalaṃpṛthak

धातकीकुसुमानां तु प्रक्षिपेत्पलविंशतिम् चूर्णीकृत्य ततः क्षौद्रं चतुःषष्टिपलं क्षिपेत्

dhātakīkusumānāṃ tu prakṣipetpalaviṃśatim cūrṇīkṛtya tataḥ kṣaudraṃ catuḥṣaṣṭipalaṃ kṣipet

दद्याद् गुडतुलां तत्र जलद्रो णद्वयं तथा घृतभाण्डे विनिक्षिप्य निदध्यान्मासमात्रकम्

dadyād guḍatulāṃ tatra jaladro ṇadvayaṃ tathā ghṛtabhāṇḍe vinikṣipya nidadhyānmāsamātrakam

लोहासवममुं मत्तर्यः पिबेद्वह्निकरं परम् पाण्डुश्वयथुगुल्मानि जठराण्यर्शसां रुजम्

lohāsavamamuṃ mattaryaḥ pibedvahnikaraṃ param pāṇḍuśvayathugulmāni jaṭharāṇyarśasāṃ rujam

कुष्ठं प्लीहामयं कण्डूं कासं श्वासं भगन्दरम् अरोचकं च ग्रहणीं हृद्रो गं च विनाशयेत्

kuṣṭhaṃ plīhāmayaṃ kaṇḍūṃ kāsaṃ śvāsaṃ bhagandaram arocakaṃ ca grahaṇīṃ hṛdro gaṃ ca vināśayet

अथारिष्टाः तत्रादौ मृदीकारिष्टोऽश प्रभृतिरोगेषु मृद्वीकायाः पलशतं चतुद्रो र्णे!ऽम्भसः पचेत् द्रो णशेषे सुशीते च पूते तस्मिन्प्रदापयेत्

athāriṣṭāḥ tatrādau mṛdīkāriṣṭo'śa prabhṛtirogeṣu mṛdvīkāyāḥ palaśataṃ catudro rṇe!'mbhasaḥ pacet dro ṇaśeṣe suśīte ca pūte tasminpradāpayet

तुले द्वे क्षौद्र खण्डाभ्यां धातक्याः प्रस्थमेव च कङ्कोलकं लवङ्गं च फलं जात्यास्तथैव च

tule dve kṣaudra khaṇḍābhyāṃ dhātakyāḥ prasthameva ca kaṅkolakaṃ lavaṅgaṃ ca phalaṃ jātyāstathaiva ca

पलांशकं च मरिचत्वगेलापत्रकेसराः पिप्पली चित्रकं चव्यं पिप्पलीमूलरेणुके

palāṃśakaṃ ca maricatvagelāpatrakesarāḥ pippalī citrakaṃ cavyaṃ pippalīmūlareṇuke

घृतभाण्डे विनिक्षिप्य चन्दनागरुधूपिते कर्पूरवासितो ह्येष ग्रहण्या दीपनः परः

ghṛtabhāṇḍe vinikṣipya candanāgarudhūpite karpūravāsito hyeṣa grahaṇyā dīpanaḥ paraḥ

अर्शसां नाशने श्रेष्ठ उदावर्त्तस्य गुल्मनुत् जठरकृमिकुष्ठानि व्रणास्तु विविधास्तथा

arśasāṃ nāśane śreṣṭha udāvarttasya gulmanut jaṭharakṛmikuṣṭhāni vraṇāstu vividhāstathā

कुटजारिष्टो ज्वरादौ तुलां कुटजमूलस्य मृद्वीकाऽद्धतुलां तथा मधूकपुष्पकाश्मर्यौ भागान्दशपलोन्मितान्

kuṭajāriṣṭo jvarādau tulāṃ kuṭajamūlasya mṛdvīkā'ddhatulāṃ tathā madhūkapuṣpakāśmaryau bhāgāndaśapalonmitān

चतुद्रो र्णे!ऽम्भसः पक्त्वा क्वाथे द्रो णावशेषिते धातक्या विंशतिपलं गुडस्य च तुलां क्षिपेत्

catudro rṇe!'mbhasaḥ paktvā kvāthe dro ṇāvaśeṣite dhātakyā viṃśatipalaṃ guḍasya ca tulāṃ kṣipet

मासमात्रं स्थितो भाण्डे कुटजारिष्टसञ्ज्ञितः ज्वरान्प्रशमयेत्सर्वान्कुर्यात्तीक्ष्णं धनञ्जयम्

māsamātraṃ sthito bhāṇḍe kuṭajāriṣṭasañjñitaḥ jvarānpraśamayetsarvānkuryāttīkṣṇaṃ dhanañjayam

विडङ्गारिष्टो विद्र ध्यादौ विडङ्गं ग्रन्थिकं रास्ना कुटजत्वक्फलानि च

viḍaṅgāriṣṭo vidra dhyādau viḍaṅgaṃ granthikaṃ rāsnā kuṭajatvakphalāni ca

पाठैलवालुकं धात्री भागान्पञ्चपलान्पृथक् अष्टद्रो णेऽम्भसः पक्त्वा कुर्याद् द्रो णावशेषितम्

pāṭhailavālukaṃ dhātrī bhāgānpañcapalānpṛthak aṣṭadro ṇe'mbhasaḥ paktvā kuryād dro ṇāvaśeṣitam

पूते शीते क्षिपेत्तत्र क्षौद्रं पलशतत्रयम् धातकीं विंशतिपलां त्रिजातं द्विपलं तथा

pūte śīte kṣipettatra kṣaudraṃ palaśatatrayam dhātakīṃ viṃśatipalāṃ trijātaṃ dvipalaṃ tathā

प्रियङ्गुकाञ्चनाराणां सलोध्राणां पलंपलम् व्योषस्य च पलान्यष्टौ चूर्णीकृत्य प्रदापयेत्

priyaṅgukāñcanārāṇāṃ salodhrāṇāṃ palaṃpalam vyoṣasya ca palānyaṣṭau cūrṇīkṛtya pradāpayet

घृतभाण्डे विनिक्षिप्य मासमेकं विधारयेत् ततः पिबेद्यथाऽह तु जयेद्विद्र धिमूर्जितम्

ghṛtabhāṇḍe vinikṣipya māsamekaṃ vidhārayet tataḥ pibedyathā'ha tu jayedvidra dhimūrjitam

ऊरुस्तम्भाश्मरीमेहान्प्रत्यष्ठीलाभगन्दरान् गण्डमालां हनुस्तम्भं विडङ्गारिष्टसञ्ज्ञितः

ūrustambhāśmarīmehānpratyaṣṭhīlābhagandarān gaṇḍamālāṃ hanustambhaṃ viḍaṅgāriṣṭasañjñitaḥ

देवदार्वाद्यरिष्टः प्रमेहादौ तुलाऽद्ध देवदारु स्याद्वासा च पलविंशतिः मज्जिष्ठेन्द्र यवा दन्ती तगरं रजनीद्वयम्

devadārvādyariṣṭaḥ pramehādau tulā'ddha devadāru syādvāsā ca palaviṃśatiḥ majjiṣṭhendra yavā dantī tagaraṃ rajanīdvayam

रास्ना कृमिघ्नं मुस्तं च शिरीषं खदिरार्जुनौ भागान्दशपलान्दद्याद्यवान्या वत्सकस्य च

rāsnā kṛmighnaṃ mustaṃ ca śirīṣaṃ khadirārjunau bhāgāndaśapalāndadyādyavānyā vatsakasya ca

चन्दनस्य गुडूच्याश्च रोहिण्याश्चित्रकस्य च भागानष्टपलानेतानष्टद्रो णेऽम्भसः पचेत्

candanasya guḍūcyāśca rohiṇyāścitrakasya ca bhāgānaṣṭapalānetānaṣṭadro ṇe'mbhasaḥ pacet

द्रो णशेषे कषाये च पूते शीते प्रदापयेत् धातक्याः षोडशपलं माक्षिकस्य तुलात्रयम्

dro ṇaśeṣe kaṣāye ca pūte śīte pradāpayet dhātakyāḥ ṣoḍaśapalaṃ mākṣikasya tulātrayam

व्योषस्य द्विपलं दद्यात् त्रिजातस्य चतुष्पलम् चतुष्पलं प्रियङ्गोश्च द्विपलं नागकेशरम्

vyoṣasya dvipalaṃ dadyāt trijātasya catuṣpalam catuṣpalaṃ priyaṅgośca dvipalaṃ nāgakeśaram

सर्वाण्येतानि सञ्चूर्ण्य घृतभाण्डे निधापयेत् मासादूर्ध्वं पिबेदेनं प्रमेहं हन्ति दुर्जयम्

sarvāṇyetāni sañcūrṇya ghṛtabhāṇḍe nidhāpayet māsādūrdhvaṃ pibedenaṃ pramehaṃ hanti durjayam

वातरोगान्ग्रहण्यर्शो मूत्रकृच्छ्राणि नाशयेत् देवदार्वादिकोऽरिष्टः कण्डूकुष्ठविनाशनः

vātarogāngrahaṇyarśo mūtrakṛcchrāṇi nāśayet devadārvādiko'riṣṭaḥ kaṇḍūkuṣṭhavināśanaḥ

खदिरारिष्टः कुष्ठादौ खदिरस्य तुलाऽद्ध तु देवदारु च तत्समम् वाकुची द्वादशपला दार्वी स्यात्पलविंशतिः

khadirāriṣṭaḥ kuṣṭhādau khadirasya tulā'ddha tu devadāru ca tatsamam vākucī dvādaśapalā dārvī syātpalaviṃśatiḥ

त्रिफला विंशतिपला ह्यष्टद्रो णेऽम्भसः पचेत् कषाये द्रो णशेषे च पूते शीते विनिक्षिपेत्

triphalā viṃśatipalā hyaṣṭadro ṇe'mbhasaḥ pacet kaṣāye dro ṇaśeṣe ca pūte śīte vinikṣipet

तुलाद्वयं माक्षिकस्य तुलैका शर्करा मता धातक्या विंशतिपलं कङ्कोलं नागकेशरम्

tulādvayaṃ mākṣikasya tulaikā śarkarā matā dhātakyā viṃśatipalaṃ kaṅkolaṃ nāgakeśaram

जातीफलं लवङ्गैलात्वक्पत्राणि पृथक्पृथक् पलोन्मितानि कृष्णाया दद्यात्पलचतुष्टयम्

jātīphalaṃ lavaṅgailātvakpatrāṇi pṛthakpṛthak palonmitāni kṛṣṇāyā dadyātpalacatuṣṭayam

घृतभाण्डे विनिक्षिप्य मासादूर्ध्वं पिबेन्नरः महाकुष्ठानि हृद्रो गं पाण्डुरोगार्बुदे तथा

ghṛtabhāṇḍe vinikṣipya māsādūrdhvaṃ pibennaraḥ mahākuṣṭhāni hṛdro gaṃ pāṇḍurogārbude tathā

गुल्मं ग्रन्थिं कृमीन्कासं श्वासं प्लीहोदरं जयेत् एष वै खदिरारिष्टः सर्वकुष्ठनिवारणः

gulmaṃ granthiṃ kṛmīnkāsaṃ śvāsaṃ plīhodaraṃ jayet eṣa vai khadirāriṣṭaḥ sarvakuṣṭhanivāraṇaḥ

बब्बूलारिष्टः क्षयकासादौ तुलाद्वयं तु बब्बूल्याश्चतुद्रो र्णे! जले पचेत् द्रो णशेषे रसे शीते गुडस्य त्रितुलां क्षिपेत्

babbūlāriṣṭaḥ kṣayakāsādau tulādvayaṃ tu babbūlyāścatudro rṇe! jale pacet dro ṇaśeṣe rase śīte guḍasya tritulāṃ kṣipet

धातकीं षोडशपलां कृष्णां च द्विपलां तथा जातीफलानि कङ्कोलमेलात्वक्पत्रकेशरम्

dhātakīṃ ṣoḍaśapalāṃ kṛṣṇāṃ ca dvipalāṃ tathā jātīphalāni kaṅkolamelātvakpatrakeśaram

लवङ्गं मरिचं चैव पलिकान्युपकल्पयेत् मासं भाण्डे स्थितस्त्वेष बब्बूलारिष्टको जयेत् क्षयं कुष्ठमतीसारं प्रमेहश्वासकासकम्

lavaṅgaṃ maricaṃ caiva palikānyupakalpayet māsaṃ bhāṇḍe sthitastveṣa babbūlāriṣṭako jayet kṣayaṃ kuṣṭhamatīsāraṃ pramehaśvāsakāsakam

द्रा क्षाऽरिष्टः पुष्ट्यादौ द्रा क्षातुलाऽद्ध द्विद्रो णे जलस्य विपचेत् सुधीः पादशेषे कषाये च पूते शीते विनिक्षिपेत्

drā kṣā'riṣṭaḥ puṣṭyādau drā kṣātulā'ddha dvidro ṇe jalasya vipacet sudhīḥ pādaśeṣe kaṣāye ca pūte śīte vinikṣipet

गुडस्य द्वितुलां तत्र त्वगेलापत्रकेशरम् प्रियङ्गुर्मरिचं कृष्णा विडङ्गं चेति चूर्णयेत्

guḍasya dvitulāṃ tatra tvagelāpatrakeśaram priyaṅgurmaricaṃ kṛṣṇā viḍaṅgaṃ ceti cūrṇayet

पृथक्पलोन्मितैर्भागैस्ततो भाण्डे निधापयेत् समन्ततो घट्टयित्वा पिबेञ्जातरसंततः

pṛthakpalonmitairbhāgaistato bhāṇḍe nidhāpayet samantato ghaṭṭayitvā pibeñjātarasaṃtataḥ

उरःक्षतं क्षयं हन्ति कासश्वासगलामयान् द्रा क्षाऽरिष्टाह्वयः प्रोक्तो बलकृन्मलशोधनः

uraḥkṣataṃ kṣayaṃ hanti kāsaśvāsagalāmayān drā kṣā'riṣṭāhvayaḥ prokto balakṛnmalaśodhanaḥ

रोहितकारिष्टो गुदजग्रहण्यादौ रोहितकतुलामेकां चतुद्रो र्णे! जले पचेत् पादशेषे रसे शीते पूते पलशतद्वयम्

rohitakāriṣṭo gudajagrahaṇyādau rohitakatulāmekāṃ catudro rṇe! jale pacet pādaśeṣe rase śīte pūte palaśatadvayam

दद्याद् गुडस्य धातक्याः पलषोडशिका मता पञ्चकोलं त्रिजातं च त्रिफलां च विनिक्षिपेत्

dadyād guḍasya dhātakyāḥ palaṣoḍaśikā matā pañcakolaṃ trijātaṃ ca triphalāṃ ca vinikṣipet

चूर्णयित्वापलांशेन ततोभाण्डेनिधापयेत् मासादूर्ध्वं च पिबतां गुदजा यान्ति संक्षयम्

cūrṇayitvāpalāṃśena tatobhāṇḍenidhāpayet māsādūrdhvaṃ ca pibatāṃ gudajā yānti saṃkṣayam

ग्रहणीपाण्डुहृद्रो गप्लीहगुल्मोदराणि च कुष्ठशोफारुचिहरो रोहितारिष्टसञ्ज्ञितः

grahaṇīpāṇḍuhṛdro gaplīhagulmodarāṇi ca kuṣṭhaśophāruciharo rohitāriṣṭasañjñitaḥ

दशमूलारिष्टो वातादौ पर्ण्यौ बृहत्यौ गोकण्टो बिल्वोऽग्निमन्थकोऽरलुः

daśamūlāriṣṭo vātādau parṇyau bṛhatyau gokaṇṭo bilvo'gnimanthako'raluḥ

पाटला काश्मरी चेति दशमूलमिहोच्यते दशमूलानि कुर्वीत भागैः पञ्चपलैःपृथक्

pāṭalā kāśmarī ceti daśamūlamihocyate daśamūlāni kurvīta bhāgaiḥ pañcapalaiḥpṛthak

पञ्चविंशत्पलं कुर्याच्चित्रकं पौष्करं तथा कुर्याद्विंशपलं लोध्रं गुडूची तत्समा भवेत्

pañcaviṃśatpalaṃ kuryāccitrakaṃ pauṣkaraṃ tathā kuryādviṃśapalaṃ lodhraṃ guḍūcī tatsamā bhavet

पलैः षोडशभिर्धात्री रविसङ्ख्यैर्दुरालभा खदिरो बीजसारश्च पथ्या चेति पृथक्पलैः

palaiḥ ṣoḍaśabhirdhātrī ravisaṅkhyairdurālabhā khadiro bījasāraśca pathyā ceti pṛthakpalaiḥ

अष्टभिर्गणितः कुष्ठं मञ्जिष्ठा देवदारु च विडङ्गं मधुकं भार्ङ्गी कपित्थोऽक्ष पुनर्नवा

aṣṭabhirgaṇitaḥ kuṣṭhaṃ mañjiṣṭhā devadāru ca viḍaṅgaṃ madhukaṃ bhārṅgī kapittho'kṣa punarnavā

चव्यं मांसी प्रियङ्गुश्च सारिवा कृष्णजीरकम् त्रिवृता रेणुकं रास्ना पिप्पली क्रमुकः शटी

cavyaṃ māṃsī priyaṅguśca sārivā kṛṣṇajīrakam trivṛtā reṇukaṃ rāsnā pippalī kramukaḥ śaṭī

हरिद्रा शतपुष्पा च पद्मकं नागकेशरम् मुस्तमिन्द्र यवः शुण्ठी जीवकर्षभकौ तथा

haridrā śatapuṣpā ca padmakaṃ nāgakeśaram mustamindra yavaḥ śuṇṭhī jīvakarṣabhakau tathā

मेदा चान्या महामेदा काकोल्यौ ऋद्धिवृद्धिके कुर्यात्पृथग्द्विपलिकान्पचेदष्टगुणे जले

medā cānyā mahāmedā kākolyau ṛddhivṛddhike kuryātpṛthagdvipalikānpacedaṣṭaguṇe jale

चतुर्थाशं शृतं नीत्वा मृद्भाण्डे संनिधापयेत् चतुःषष्टिपलां द्रा क्षां पचेन्नीरे चतुर्गुणे

caturthāśaṃ śṛtaṃ nītvā mṛdbhāṇḍe saṃnidhāpayet catuḥṣaṣṭipalāṃ drā kṣāṃ pacennīre caturguṇe

त्रिपादशेषं शीतं च पूर्वक्वाथे शृतं क्षिपेत् द्वात्रिंशत्पलिकं क्षौद्रं दद्याद् गुणचतुःशतम्

tripādaśeṣaṃ śītaṃ ca pūrvakvāthe śṛtaṃ kṣipet dvātriṃśatpalikaṃ kṣaudraṃ dadyād guṇacatuḥśatam

त्रिंशत्पलानि धातक्याः कङ्कोलं जलचन्दनम् जातीफलं लवङ्गं च त्वगेलापत्रकेशरम्

triṃśatpalāni dhātakyāḥ kaṅkolaṃ jalacandanam jātīphalaṃ lavaṅgaṃ ca tvagelāpatrakeśaram

पिप्पली चेति संचूर्ण्य भागैर्द्विपलिकः पृथक् शाणमात्रां च कस्तूरीं सर्वमेकत्र निक्षिपेत्

pippalī ceti saṃcūrṇya bhāgairdvipalikaḥ pṛthak śāṇamātrāṃ ca kastūrīṃ sarvamekatra nikṣipet

भूमौ निखातयेद्भाण्डं ततो जातरसं पिबेत् कतकस्य फलं क्षिप्त्वा रसं निर्मलतां नयेत्

bhūmau nikhātayedbhāṇḍaṃ tato jātarasaṃ pibet katakasya phalaṃ kṣiptvā rasaṃ nirmalatāṃ nayet

ग्रहणीमरुचिं श्वासं कासं गुल्मं भगन्दरम् वातव्याधिं क्षयं छर्दिं पाण्डुरोगं च कामलाम्

grahaṇīmaruciṃ śvāsaṃ kāsaṃ gulmaṃ bhagandaram vātavyādhiṃ kṣayaṃ chardiṃ pāṇḍurogaṃ ca kāmalām

कुष्ठान्यर्शांसि मेहांश्च मन्दाग्निमुदराणि च शर्करामश्मरीं मूत्रकृच्छ्रं धातुक्षयं जयेत्

kuṣṭhānyarśāṃsi mehāṃśca mandāgnimudarāṇi ca śarkarāmaśmarīṃ mūtrakṛcchraṃ dhātukṣayaṃ jayet

कृशानां पुष्टिजननो वन्ध्यानां गर्भदः परः अरिष्टो दशमूलाख्यस्तेजः शुक्रबलप्रदः

kṛśānāṃ puṣṭijanano vandhyānāṃ garbhadaḥ paraḥ ariṣṭo daśamūlākhyastejaḥ śukrabalapradaḥ

अथ धातुशोधनमारणकल्पनानामैकादशोऽध्यायः

अथ धातूनां समुदायेन शोधनमारणम् तत्रादौ धातूनां संख्या नामानि च स्वर्णतारारताम्राणि नागवङ्गौ च तीक्ष्णकम् धातवः सप्त विज्ञेयास्ततस्ताञ्छोधयेद् बुधः

atha dhātūnāṃ samudāyena śodhanamāraṇam tatrādau dhātūnāṃ saṃkhyā nāmāni ca svarṇatārāratāmrāṇi nāgavaṅgau ca tīkṣṇakam dhātavaḥ sapta vijñeyāstatastāñchodhayed budhaḥ

धातुशोधनविधिः स्वर्णतारारताम्रायः पत्राण्यग्नौ प्रतापयेत् निषिञ्चेत्तप्ततप्तानि तैले तक्रे च काञ्जिके

dhātuśodhanavidhiḥ svarṇatārāratāmrāyaḥ patrāṇyagnau pratāpayet niṣiñcettaptataptāni taile takre ca kāñjike

गोमूत्रे च कुलत्थानां कषाये च त्रिधा त्रिधा एवं स्वर्णादिलोहानां विशुद्धिः सम्प्रजायते

gomūtre ca kulatthānāṃ kaṣāye ca tridhā tridhā evaṃ svarṇādilohānāṃ viśuddhiḥ samprajāyate

नागवङ्गयोः शोधनविधिः नागवङ्गौ प्रतप्तौ च गालितौ तौ निषेचयेत् त्रिधा त्रिधा विशुद्धिः स्याद्र विदुग्धेन च त्रिधा

nāgavaṅgayoḥ śodhanavidhiḥ nāgavaṅgau prataptau ca gālitau tau niṣecayet tridhā tridhā viśuddhiḥ syādra vidugdhena ca tridhā

अथ स्वर्णमारणम् स्वर्णाच्च द्विगुणं सूतमम्लेन सह मर्दयेत् तद्गोलकसमं गन्धं निदध्यादधरोत्तरम्

atha svarṇamāraṇam svarṇācca dviguṇaṃ sūtamamlena saha mardayet tadgolakasamaṃ gandhaṃ nidadhyādadharottaram

गोलकं च ततो रुन्ध्याच्छरावदृढसम्पुटे त्रिंशद्वनोपलैर्दद्यात्पुटान्येवं चतुर्दश निरुत्थं जायते भस्म गन्धो देयः पुनः पुनः

golakaṃ ca tato rundhyāccharāvadṛḍhasampuṭe triṃśadvanopalairdadyātpuṭānyevaṃ caturdaśa nirutthaṃ jāyate bhasma gandho deyaḥ punaḥ punaḥ

स्वर्णमारणे द्वितीयो विधिः काञ्चने गालिते नागं षोडशांशेन निक्षिपेत्

svarṇamāraṇe dvitīyo vidhiḥ kāñcane gālite nāgaṃ ṣoḍaśāṃśena nikṣipet

चूर्णयित्वा तथाऽम्लेन घृष्ट्वा कृत्वा च गोलकम् गोलकेन समं गन्धं दत्त्वा चैवाधरोत्तरम्

cūrṇayitvā tathā'mlena ghṛṣṭvā kṛtvā ca golakam golakena samaṃ gandhaṃ dattvā caivādharottaram

शरावसम्पुटे धृत्वा पुटेत् त्रिंशद्वनोपलैः एवं सप्तपुटैर्हेम निरुत्थं भस्म जायते

śarāvasampuṭe dhṛtvā puṭet triṃśadvanopalaiḥ evaṃ saptapuṭairhema nirutthaṃ bhasma jāyate

तृतीयो विधिः काञ्चनाररसैर्घृष्ट्वा समसूतकगन्धयोः कज्जल्या हेमपत्राणि लेपयेत्सममात्रया

tṛtīyo vidhiḥ kāñcanārarasairghṛṣṭvā samasūtakagandhayoḥ kajjalyā hemapatrāṇi lepayetsamamātrayā

काञ्चनारत्वचः कल्को मूषायुग्मं प्रकल्पयेत् धृत्वा तत्संपुटे गोलं मृण्मूषासंपुटे च तत्

kāñcanāratvacaḥ kalko mūṣāyugmaṃ prakalpayet dhṛtvā tatsaṃpuṭe golaṃ mṛṇmūṣāsaṃpuṭe ca tat

निधाय संधिरोधं च कृत्वा संशोष्य गोमयैः वह्निं खरतरं कुर्यादेवं दद्यात्पुटत्रयम् निरुत्थं जायते भस्म सर्वकार्येषु योजयेत्

nidhāya saṃdhirodhaṃ ca kṛtvā saṃśoṣya gomayaiḥ vahniṃ kharataraṃ kuryādevaṃ dadyātpuṭatrayam nirutthaṃ jāyate bhasma sarvakāryeṣu yojayet

चतुर्थो विधिः काञ्चनारप्रकारेण लाङ्गली हन्ति काञ्चनम् ज्वालामुखी यथा हन्यात्तथा हन्ति मनः शिला

caturtho vidhiḥ kāñcanāraprakāreṇa lāṅgalī hanti kāñcanam jvālāmukhī yathā hanyāttathā hanti manaḥ śilā

पञ्चमो विधिः शिलासिन्दूरयोश्चूर्णं समयोरर्कदुग्धकैः

pañcamo vidhiḥ śilāsindūrayoścūrṇaṃ samayorarkadugdhakaiḥ

सप्तैव भावना दद्याच्छोषयेच्च पुनः पुनः ततस्तु गालिते हेम्नि कल्कोऽय दीयते समः

saptaiva bhāvanā dadyācchoṣayecca punaḥ punaḥ tatastu gālite hemni kalko'ya dīyate samaḥ

पुनर्धमेदतितरां यथा कल्को विलीयते एवं वेलात्रयं दद्यात्कल्कं हेममृतिर्भवेत्

punardhamedatitarāṃ yathā kalko vilīyate evaṃ velātrayaṃ dadyātkalkaṃ hemamṛtirbhavet

षष्ठो विधिः पारावतमलैर्लिम्पेदथवा कुक्कुटोद्भवैः हेमपत्राणि तेषां च प्रदद्यादधरोत्तरम्

ṣaṣṭho vidhiḥ pārāvatamalairlimpedathavā kukkuṭodbhavaiḥ hemapatrāṇi teṣāṃ ca pradadyādadharottaram

गन्धचूर्णं समं दत्त्वा शरावयुगसम्पुटे प्रदद्यात्कुक्कुटपुटं पञ्चभिर्गोमयोपलैः

gandhacūrṇaṃ samaṃ dattvā śarāvayugasampuṭe pradadyātkukkuṭapuṭaṃ pañcabhirgomayopalaiḥ

एवं नवपुटान्दद्याद्दशमं च महापुटम् त्रिंशद्वनोपलैर्देयं जायते हेमभस्मकम्

evaṃ navapuṭāndadyāddaśamaṃ ca mahāpuṭam triṃśadvanopalairdeyaṃ jāyate hemabhasmakam

स्वर्णभस्मगुणाः सुवर्णं च भवेत्स्वादु तिक्तं स्निग्धं हिमं गुरु बुद्धिविद्यास्मृतिकरं विषहारि रसायनम्

svarṇabhasmaguṇāḥ suvarṇaṃ ca bhavetsvādu tiktaṃ snigdhaṃ himaṃ guru buddhividyāsmṛtikaraṃ viṣahāri rasāyanam

रजतमारणे प्रथमो विधिः भागैकं तालकं मर्द्यं जम्भेनाम्लेन केनचित् तेन भागत्रयं तारपत्राणि परिलेपयेत्

rajatamāraṇe prathamo vidhiḥ bhāgaikaṃ tālakaṃ mardyaṃ jambhenāmlena kenacit tena bhāgatrayaṃ tārapatrāṇi parilepayet

धृत्वा मूषापुटे रुद्ध्वा पुटेत्त्रिंशद्वनोपलैः समुद्धृत्य पुनस्तालं दत्त्वा रुद्ध्वा पुटे पचेत् एवं चतुर्दशपुटैस्तारभस्म प्रजायते

dhṛtvā mūṣāpuṭe ruddhvā puṭettriṃśadvanopalaiḥ samuddhṛtya punastālaṃ dattvā ruddhvā puṭe pacet evaṃ caturdaśapuṭaistārabhasma prajāyate

द्वितीयो विधिः स्नुहीक्षीरेण सम्पिष्टं माक्षिकं तेन लेपयेत्

dvitīyo vidhiḥ snuhīkṣīreṇa sampiṣṭaṃ mākṣikaṃ tena lepayet

तालकस्य प्रकारेण तारपत्राणि बुद्धिमान् पुटेच्चतुर्दशपुटैस्तार भस्म प्रजायते

tālakasya prakāreṇa tārapatrāṇi buddhimān puṭeccaturdaśapuṭaistāra bhasma prajāyate

आर इ!पित्तलइ! मारणविधिः अर्कक्षीरेण सम्पिष्टो गन्धकस्तेन लेपयेत् समेनारस्य पत्राणि शुद्धान्यम्लद्र वैर्मुहुः

āra i!pittalai! māraṇavidhiḥ arkakṣīreṇa sampiṣṭo gandhakastena lepayet samenārasya patrāṇi śuddhānyamladra vairmuhuḥ

ततो मूषापुटे धृत्वा पुटेद्गजपुटेन च एवं पुटद्वयेनैव भस्मारं भवति ध्रुवम् आरवत्कांस्यमप्येवं भस्मतां याति निश्चितम्

tato mūṣāpuṭe dhṛtvā puṭedgajapuṭena ca evaṃ puṭadvayenaiva bhasmāraṃ bhavati dhruvam āravatkāṃsyamapyevaṃ bhasmatāṃ yāti niścitam

ताम्रपित्तल कांस्यमारणविधिः अर्कक्षीरवदाजं स्यात्क्षीरं निर्गुण्डिका तथा ताम्ररीतिध्वनिवधे समगन्धकयोगतः

tāmrapittala kāṃsyamāraṇavidhiḥ arkakṣīravadājaṃ syātkṣīraṃ nirguṇḍikā tathā tāmrarītidhvanivadhe samagandhakayogataḥ

ताम्रमारणविधिः सूक्ष्माणि ताम्रपत्राणि कृत्वा संस्वेदयेद् बुधः वासरत्रयमम्लेन ततः खल्वे विनिक्षिपेत्

tāmramāraṇavidhiḥ sūkṣmāṇi tāmrapatrāṇi kṛtvā saṃsvedayed budhaḥ vāsaratrayamamlena tataḥ khalve vinikṣipet

पादांशं सूतकं दत्त्वा याममम्लेन मर्दयेत् तत उद्धृत्य पत्राणि लेपयेद् द्विगुणेन च

pādāṃśaṃ sūtakaṃ dattvā yāmamamlena mardayet tata uddhṛtya patrāṇi lepayed dviguṇena ca

गन्धकेनाम्लघृष्टेन तस्य कुर्याच्च गोलकम् ततः पिष्ट्वा च मीनाक्षीं चाङ्गेरीं वा पुनर्नवाम्

gandhakenāmlaghṛṣṭena tasya kuryācca golakam tataḥ piṣṭvā ca mīnākṣīṃ cāṅgerīṃ vā punarnavām

तत्कल्केन बहिर्गोलं लेपयेदङ्गुलोन्मितम् धृत्वा तद्गोलकं भाण्डे शरावेण च रोधयेत्

tatkalkena bahirgolaṃ lepayedaṅgulonmitam dhṛtvā tadgolakaṃ bhāṇḍe śarāveṇa ca rodhayet

वालुकाभिः प्रपूर्याथ विभूतिलवणांबुभिः दत्त्वा भांडमुखे मुद्रा ं! ततश्चुल्यां विपाचयेत्

vālukābhiḥ prapūryātha vibhūtilavaṇāṃbubhiḥ dattvā bhāṃḍamukhe mudrā ṃ! tataśculyāṃ vipācayet

क्रमवृद्धाग्निना सम्यग्यावद्याम चतुष्टयम् स्वाङ्गशीतलमुद्धृत्य मर्दयेत्सूरणद्र वैः

kramavṛddhāgninā samyagyāvadyāma catuṣṭayam svāṅgaśītalamuddhṛtya mardayetsūraṇadra vaiḥ

दिनैकं गोलकं कुर्यादर्द्धगन्धेन लेपयेत् सघृतेन ततो मूषां पुटे गजपुटे पचेत्

dinaikaṃ golakaṃ kuryādarddhagandhena lepayet saghṛtena tato mūṣāṃ puṭe gajapuṭe pacet

स्वाङ्गशीतं समुद्धृत्य मृतं ताम्रं शुभं भवेत् वांतिं भ्रांतिं क्लमं मूर्च्छां न करोति कदाचन

svāṅgaśītaṃ samuddhṛtya mṛtaṃ tāmraṃ śubhaṃ bhavet vāṃtiṃ bhrāṃtiṃ klamaṃ mūrcchāṃ na karoti kadācana

सीसकमारणे प्रथमो विधिः ताम्बूलीरससम्पिष्टशिलालेपात्पुनः पुनः द्वात्रिंशद्भिः पुटैर्नागो निरुत्थो याति भस्मताम्

sīsakamāraṇe prathamo vidhiḥ tāmbūlīrasasampiṣṭaśilālepātpunaḥ punaḥ dvātriṃśadbhiḥ puṭairnāgo niruttho yāti bhasmatām

द्वितीयो विधिः अश्वत्थचिञ्चात्वक्चूर्णं चतुर्थांशेन निक्षिपेत् मृत्पात्रे द्रा विते नागे लोहदर्व्या प्रचालयेत्

dvitīyo vidhiḥ aśvatthaciñcātvakcūrṇaṃ caturthāṃśena nikṣipet mṛtpātre drā vite nāge lohadarvyā pracālayet

यामैकेन भवेद्भस्म तत्तुल्यां च मनःशिलाम् काञ्जिकेन द्वयं पिष्ट्वा पचेद् दृढपुटेन च

yāmaikena bhavedbhasma tattulyāṃ ca manaḥśilām kāñjikena dvayaṃ piṣṭvā paced dṛḍhapuṭena ca

स्वाङ्गशीतं पुनः पिष्ट्वा शिलया काञ्जिकेन च पुनः पुटेच्छरावाभ्यामेवं षष्टिपुटैर्मृतिः

svāṅgaśītaṃ punaḥ piṣṭvā śilayā kāñjikena ca punaḥ puṭeccharāvābhyāmevaṃ ṣaṣṭipuṭairmṛtiḥ

वङ्गमारणविधिः मृत्पात्रे द्रा विते वङ्गे चिञ्चाऽश्वत्थत्वचो रजः

vaṅgamāraṇavidhiḥ mṛtpātre drā vite vaṅge ciñcā'śvatthatvaco rajaḥ

क्षिप्त्वा तेन चतुर्थांशमयोदर्व्या प्रचालयेत् ततो द्वियाममात्रेण वङ्गभस्म प्रजायते

kṣiptvā tena caturthāṃśamayodarvyā pracālayet tato dviyāmamātreṇa vaṅgabhasma prajāyate

अथ भस्मसमं तालं क्षिप्त्वाऽम्लेन प्रमर्दयेत् ततो गजपुटे पक्त्वा पुनरम्लेन मर्दयेत्

atha bhasmasamaṃ tālaṃ kṣiptvā'mlena pramardayet tato gajapuṭe paktvā punaramlena mardayet

तालेन दशमांशेन याममेकं ततः पुटेत् एवं दशपुटैः पक्वो वङ्गस्तु म्रियते ध्रुवम्

tālena daśamāṃśena yāmamekaṃ tataḥ puṭet evaṃ daśapuṭaiḥ pakvo vaṅgastu mriyate dhruvam

लौहमारणे प्रथमो विधिः शुद्धं लोहभवं चूर्णं पातालगरुडीरसैः मर्दयित्वा पुटेद्वह्नौ दद्यादेवं पुटत्रयम्

lauhamāraṇe prathamo vidhiḥ śuddhaṃ lohabhavaṃ cūrṇaṃ pātālagaruḍīrasaiḥ mardayitvā puṭedvahnau dadyādevaṃ puṭatrayam

पुटत्रयं कुमार्या च कुठारच्छिन्निकारसैः पुटषट्कं ततो दद्यादेवं तीक्ष्णमृतिर्भवेत्

puṭatrayaṃ kumāryā ca kuṭhāracchinnikārasaiḥ puṭaṣaṭkaṃ tato dadyādevaṃ tīkṣṇamṛtirbhavet

द्वितीयो विधिः क्षिपेत्तु द्वादशांशेन दरदं तीक्ष्णचूर्णतः मर्दयेत्कन्यकाद्रा वैर्यामयुग्मं ततः पुटेत्

dvitīyo vidhiḥ kṣipettu dvādaśāṃśena daradaṃ tīkṣṇacūrṇataḥ mardayetkanyakādrā vairyāmayugmaṃ tataḥ puṭet

एवं सप्तपुटैर्मृत्युं लोहचूर्णमवाप्नुयात् रसैः कुठारच्छिन्नायाः पातालगरुडीरसैः स्तन्येन चार्कदुग्धेन तीक्ष्णस्यैवं मृतिर्भवेत्

evaṃ saptapuṭairmṛtyuṃ lohacūrṇamavāpnuyāt rasaiḥ kuṭhāracchinnāyāḥ pātālagaruḍīrasaiḥ stanyena cārkadugdhena tīkṣṇasyaivaṃ mṛtirbhavet

तृतीयो विधिः सूतकाद् द्विगुणं गन्धं दत्वा कुर्याच्च कज्जलीम् द्वयोः समं लोहचूर्णं मर्दयेत्कन्यकाद्र वैः

tṛtīyo vidhiḥ sūtakād dviguṇaṃ gandhaṃ datvā kuryācca kajjalīm dvayoḥ samaṃ lohacūrṇaṃ mardayetkanyakādra vaiḥ

यामयुग्मं ततः पिण्डं कृत्वा ताम्रस्य पात्रके घर्मे धृत्वा रुबूकस्य पत्रैराच्छादयेद् बुधः

yāmayugmaṃ tataḥ piṇḍaṃ kṛtvā tāmrasya pātrake gharme dhṛtvā rubūkasya patrairācchādayed budhaḥ

यामार्द्धेनोष्णतां यायाद्धान्यराशौ न्यसेत्ततः दत्त्वोपरि शरावं तु त्रिदिनान्ते समुद्धरेत्

yāmārddhenoṣṇatāṃ yāyāddhānyarāśau nyasettataḥ dattvopari śarāvaṃ tu tridinānte samuddharet

पिष्ट्वा च गालयेद्वस्त्रादेवं वारितरं भवेत् एवं सर्वाणि लोहानि स्वर्णादीन्यपि मारयेत्

piṣṭvā ca gālayedvastrādevaṃ vāritaraṃ bhavet evaṃ sarvāṇi lohāni svarṇādīnyapi mārayet

सर्वधातूनां मारणे सामान्यविधिः शिलागन्धार्कदुग्धाक्ताः स्वर्णाद्याः सर्वधातवः म्रियन्ते द्वादशपुटैः सत्यं गुरुवचो यथा

sarvadhātūnāṃ māraṇe sāmānyavidhiḥ śilāgandhārkadugdhāktāḥ svarṇādyāḥ sarvadhātavaḥ mriyante dvādaśapuṭaiḥ satyaṃ guruvaco yathā

अथोपधातूनां शोधनमारणप्रकाराः उपधातूनां गणना माक्षिकं तुत्थकाभ्रौ च नीलाञ्जनशिलालकाः रसकञ्चेति विज्ञेया एते सप्तोपधातवः

athopadhātūnāṃ śodhanamāraṇaprakārāḥ upadhātūnāṃ gaṇanā mākṣikaṃ tutthakābhrau ca nīlāñjanaśilālakāḥ rasakañceti vijñeyā ete saptopadhātavaḥ

स्वर्णमाक्षिकस्य शोधनविधिः माक्षिकस्य त्रयो भागा भागैकं सैन्धवस्य च मातुलुङ्गद्र वैर्वाऽथ जम्बीरोत्थद्र वैः पचेत्

svarṇamākṣikasya śodhanavidhiḥ mākṣikasya trayo bhāgā bhāgaikaṃ saindhavasya ca mātuluṅgadra vairvā'tha jambīrotthadra vaiḥ pacet

चालयेल्लोहजे पात्रे यावत्पात्रं सुलोहितम् भवेत्तप्तं तु संशुद्धिं स्वर्णमाक्षिकमृच्छति

cālayellohaje pātre yāvatpātraṃ sulohitam bhavettaptaṃ tu saṃśuddhiṃ svarṇamākṣikamṛcchati

तस्य मारणविधिः कुलत्थस्य कषायेण घृष्ट्वा तैलेन वा पुटेत् तक्रेण वाजमूत्रेण म्रियते स्वर्णमाक्षिकम्

tasya māraṇavidhiḥ kulatthasya kaṣāyeṇa ghṛṣṭvā tailena vā puṭet takreṇa vājamūtreṇa mriyate svarṇamākṣikam

रौप्यमाक्षिकशोधनविधिः कर्कोटीमेषशृङ्ग्युत्थैर्द्र वैर्जम्बीरजैर्दिनम् भावयेदातपे तीव्रे विमला शुद्ध्य्ति ध्रुवम्

raupyamākṣikaśodhanavidhiḥ karkoṭīmeṣaśṛṅgyutthairdra vairjambīrajairdinam bhāvayedātape tīvre vimalā śuddhyti dhruvam

तुत्थशोधनविधिः विष्ठया मर्दयेत् तुत्थं मार्जारककपोतयोः

tutthaśodhanavidhiḥ viṣṭhayā mardayet tutthaṃ mārjārakakapotayoḥ

दशांशं टङ्कणं दत्त्वा पचेन्मृदुपुटे ततः पुटं दध्ना तथा क्षौद्रै र्देयं तुत्थविशुद्धये

daśāṃśaṃ ṭaṅkaṇaṃ dattvā pacenmṛdupuṭe tataḥ puṭaṃ dadhnā tathā kṣaudrai rdeyaṃ tutthaviśuddhaye

अभ्रकशोधनविधिः कृष्णाभ्रकं धमेद्वह्नौ ततः क्षीरे विनिक्षिपेत् भिन्नपत्रं तु तत्कृत्वा तण्डुलीयाम्लयोर्द्र वैः भावयेदष्टयामं तदेवं शुद्ध्य्ति चाभ्रकम्

abhrakaśodhanavidhiḥ kṛṣṇābhrakaṃ dhamedvahnau tataḥ kṣīre vinikṣipet bhinnapatraṃ tu tatkṛtvā taṇḍulīyāmlayordra vaiḥ bhāvayedaṣṭayāmaṃ tadevaṃ śuddhyti cābhrakam

अभ्रकमारणे प्रथमो विधिः कृत्वा धान्याभ्रकं तत्तु शोषयित्थाऽथ मर्दयेत् अर्कक्षीरैर्दिनं खल्वे चक्राकारं च कारयेत्

abhrakamāraṇe prathamo vidhiḥ kṛtvā dhānyābhrakaṃ tattu śoṣayitthā'tha mardayet arkakṣīrairdinaṃ khalve cakrākāraṃ ca kārayet

वेष्टयेदर्कपत्रैश्च सम्यग्गजपुटे पचेत् पुनर्मर्द्यं पुनः पाच्यं सप्तवारं प्रयत्नतः

veṣṭayedarkapatraiśca samyaggajapuṭe pacet punarmardyaṃ punaḥ pācyaṃ saptavāraṃ prayatnataḥ

ततो वटजटाक्वाथैस्तद्वद्देयं पुटत्रयम् म्रियते नात्र संदेहः सर्वयोगेषु योजयेत्

tato vaṭajaṭākvāthaistadvaddeyaṃ puṭatrayam mriyate nātra saṃdehaḥ sarvayogeṣu yojayet

मृताभ्रकस्यामृतीकरणविधिः तुल्यं घृतं मृताभ्रेण लोहपात्रे विपाचयेत् घृते जीर्णे तदभ्रं तु सर्वयोगेषु योजयेत्

mṛtābhrakasyāmṛtīkaraṇavidhiḥ tulyaṃ ghṛtaṃ mṛtābhreṇa lohapātre vipācayet ghṛte jīrṇe tadabhraṃ tu sarvayogeṣu yojayet

मृताभ्रकगुणाः मृतं त्वभ्रं हरेन्मृत्युं जरापलितनाशनम् अनुपानैश्च संयुक्तं तत्तद्रो गहरं परम्

mṛtābhrakaguṇāḥ mṛtaṃ tvabhraṃ harenmṛtyuṃ jarāpalitanāśanam anupānaiśca saṃyuktaṃ tattadro gaharaṃ param

अभ्रकमारणे द्वितीयो विधिः शुद्धं धान्याभ्रकं मुस्तशुण्ठीषड्भागयोजितम् मर्दयेत्काञ्जिकेनैव दिनं चित्रकजै रसैः

abhrakamāraṇe dvitīyo vidhiḥ śuddhaṃ dhānyābhrakaṃ mustaśuṇṭhīṣaḍbhāgayojitam mardayetkāñjikenaiva dinaṃ citrakajai rasaiḥ

ततो गजपुटं दद्यात्तस्मादुद्धृत्य मर्दयेत् त्रिफलावारिणा तद्वत्पुटेदेवं पुटैस्त्रिभिः

tato gajapuṭaṃ dadyāttasmāduddhṛtya mardayet triphalāvāriṇā tadvatpuṭedevaṃ puṭaistribhiḥ

वलागोमूत्रमुसलीतुलसीसूरणद्र वैः मर्दितं पुटितं वह्नौ त्रित्रिवेलं व्रजेन्मृतिम्

valāgomūtramusalītulasīsūraṇadra vaiḥ marditaṃ puṭitaṃ vahnau tritrivelaṃ vrajenmṛtim

अभ्रकसत्त्वप्रकारः धान्याभ्रकस्य भागैकं द्वौ भागौ टङ्कणस्य च

abhrakasattvaprakāraḥ dhānyābhrakasya bhāgaikaṃ dvau bhāgau ṭaṅkaṇasya ca

पिष्ट्वा तदन्धमूषायां रुद्ध्वा तीव्राग्निना पचेत् स्वभावं शीतलं चूर्णं सर्वरोगेषु योजयेत्

piṣṭvā tadandhamūṣāyāṃ ruddhvā tīvrāgninā pacet svabhāvaṃ śītalaṃ cūrṇaṃ sarvarogeṣu yojayet

नीलाञ्जनशोधनविधिः नीलाञ्जनं चूर्णयित्वा जम्बीरद्र वभावितम् दिनैकमातपे शुद्धं भवेत्कार्येषु योजयेत्

nīlāñjanaśodhanavidhiḥ nīlāñjanaṃ cūrṇayitvā jambīradra vabhāvitam dinaikamātape śuddhaṃ bhavetkāryeṣu yojayet

गैरिककासीसादिशोधनविधिः एवं गैरिककासीसटङ्कणानि वराटिका तौरी शङ्खं च कङ्कुष्ठं शुद्धिमायाति निश्चितम्

gairikakāsīsādiśodhanavidhiḥ evaṃ gairikakāsīsaṭaṅkaṇāni varāṭikā taurī śaṅkhaṃ ca kaṅkuṣṭhaṃ śuddhimāyāti niścitam

मनः शिलाशोधनविधिः पचेत्त्र्यहमजामूत्रैर्दोलायन्त्रे मनः शिलाम् भावयेत्सप्तधा पित्तैरजायाः शुद्धिमृच्छति

manaḥ śilāśodhanavidhiḥ pacettryahamajāmūtrairdolāyantre manaḥ śilām bhāvayetsaptadhā pittairajāyāḥ śuddhimṛcchati

हरितालशोधनविधिः तालकं कणशः कृत्वा तच्चूर्णं काञ्जिके क्षिपेत् दोलायन्त्रेण यामैकं ततः कूष्माण्डजैर्द्र वैः

haritālaśodhanavidhiḥ tālakaṃ kaṇaśaḥ kṛtvā taccūrṇaṃ kāñjike kṣipet dolāyantreṇa yāmaikaṃ tataḥ kūṣmāṇḍajairdra vaiḥ

तिलतैले पचेद्यामं यामं च त्रिफलाजलैः एवं यन्त्रे चतुर्यामं पाच्यं शुद्ध्य्ति तालकम्

tilataile pacedyāmaṃ yāmaṃ ca triphalājalaiḥ evaṃ yantre caturyāmaṃ pācyaṃ śuddhyti tālakam

रसकखिर्पिर शोधनविधिः नृमूत्रेवाऽथ गोमूत्रे सप्ताहं रसकं पचेत् दोलायन्त्रेण शुद्धिः स्यात्ततः कार्येषु योजयेत्

rasakakhirpira śodhanavidhiḥ nṛmūtrevā'tha gomūtre saptāhaṃ rasakaṃ pacet dolāyantreṇa śuddhiḥ syāttataḥ kāryeṣu yojayet

धातूनां सत्त्वपातनविधिः लाक्षामीनपयश्छागं टङ्कणं मृगशृङ्गकम् पिण्याकं सर्षपाः शिग्रुर्गुञ्जोर्णागुडसैन्धवाः यवतिक्ता घृतं क्षौद्रं यथालाभं विचूर्णयेत्

dhātūnāṃ sattvapātanavidhiḥ lākṣāmīnapayaśchāgaṃ ṭaṅkaṇaṃ mṛgaśṛṅgakam piṇyākaṃ sarṣapāḥ śigrurguñjorṇāguḍasaindhavāḥ yavatiktā ghṛtaṃ kṣaudraṃ yathālābhaṃ vicūrṇayet

एभिर्विमिश्रिताः सर्वे धातवो गाढवह्निना मूषाध्माताः प्रजायन्ते मुक्तसत्त्वा न संशयः

ebhirvimiśritāḥ sarve dhātavo gāḍhavahninā mūṣādhmātāḥ prajāyante muktasattvā na saṃśayaḥ

अथ रत्नानां शोधनमारणप्रकाराः तत्रादौ वज्रशोधनविधिः कुलत्थकोद्र वक्वाथैर्दोलायन्त्रे विपाचयेत् व्याघ्रीकन्दगतं वज्रं त्रिदिनं शुद्धिमृच्छति

atha ratnānāṃ śodhanamāraṇaprakārāḥ tatrādau vajraśodhanavidhiḥ kulatthakodra vakvāthairdolāyantre vipācayet vyāghrīkandagataṃ vajraṃ tridinaṃ śuddhimṛcchati

वज्रशोधने द्वितीयो विधिः तप्तं तप्तं तु तद्वज्रं खरमूत्रैर्निषेचयेत् पुनस्तप्यं पुनः सेच्यमेवं कुर्यात्त्रिसप्तधा

vajraśodhane dvitīyo vidhiḥ taptaṃ taptaṃ tu tadvajraṃ kharamūtrairniṣecayet punastapyaṃ punaḥ secyamevaṃ kuryāttrisaptadhā

वज्रमारणे प्रथमो विधिः मत्कुणैस्तालकं पिष्ट्वा यावद्भवति गोलकम् तद्गोले निहितं वज्रं तद्गोलं वह्निना धमेत्

vajramāraṇe prathamo vidhiḥ matkuṇaistālakaṃ piṣṭvā yāvadbhavati golakam tadgole nihitaṃ vajraṃ tadgolaṃ vahninā dhamet

सिञ्चयेदश्वमूत्रेण तद्गोले च क्षिपेत्पुनः रुद्ध्वा ध्मातं पुनः सेच्यमेवं कुर्यात्त्रिसप्तधा

siñcayedaśvamūtreṇa tadgole ca kṣipetpunaḥ ruddhvā dhmātaṃ punaḥ secyamevaṃ kuryāttrisaptadhā

एवं च म्रियते वज्रं चूर्णं सर्वत्र योजयेत्

evaṃ ca mriyate vajraṃ cūrṇaṃ sarvatra yojayet

द्वितीयो विधिः हिङ्गुसैन्धवसंयुक्ते क्वाथे कौलत्थजे क्षिपेत् तप्तं तप्तं पुनर्वज्रं भूयाच्चूर्णं त्रिसप्तधा

dvitīyo vidhiḥ hiṅgusaindhavasaṃyukte kvāthe kaulatthaje kṣipet taptaṃ taptaṃ punarvajraṃ bhūyāccūrṇaṃ trisaptadhā

तृतीयो विधिः मण्डूकं कांस्यजे पात्रे निगृह्य स्थापयेत्सुधीः स भीतो मूत्रयेत्तत्र तन्मूत्रे वज्रमावपेत् तप्तं तप्तं च बहुधा वज्रस्यैवं मृतिर्भवेत्

tṛtīyo vidhiḥ maṇḍūkaṃ kāṃsyaje pātre nigṛhya sthāpayetsudhīḥ sa bhīto mūtrayettatra tanmūtre vajramāvapet taptaṃ taptaṃ ca bahudhā vajrasyaivaṃ mṛtirbhavet

वैक्रान्तस्य संशोधनमारणविधिः वैक्रान्तं वज्रवच्छोद्ध्यं नीलं वा लोहितं तथा हयमूत्रेण तत्सेच्यं तप्तं तप्तं द्विसप्तधा

vaikrāntasya saṃśodhanamāraṇavidhiḥ vaikrāntaṃ vajravacchoddhyaṃ nīlaṃ vā lohitaṃ tathā hayamūtreṇa tatsecyaṃ taptaṃ taptaṃ dvisaptadhā

ततस्तु मेषशृङ्ग्युक्तपञ्चाङ्गे गोलके क्षिपेत् पुटेन्मूषापुटे रुद्ध्वा कुर्यादेवं च सप्तधा

tatastu meṣaśṛṅgyuktapañcāṅge golake kṣipet puṭenmūṣāpuṭe ruddhvā kuryādevaṃ ca saptadhā

वैक्रान्तं भस्मतां याति वज्रस्थाने नियोजयेत्

vaikrāntaṃ bhasmatāṃ yāti vajrasthāne niyojayet

अवशिष्टरत्नानां शोधनविधिः स्वेदयेद्दोलिकायन्त्रे जयन्त्याः स्वरसेन च मणिमुक्ताप्रवालानां यामकं शोधनं भवेत्

avaśiṣṭaratnānāṃ śodhanavidhiḥ svedayeddolikāyantre jayantyāḥ svarasena ca maṇimuktāpravālānāṃ yāmakaṃ śodhanaṃ bhavet

तेषामेव मारणविधिः कुमार्यास्तण्डुलीयेन स्तन्येन च निषेचयेत् प्रत्येकं सप्तवेलं च तप्ततप्तानि कृत्स्नशः

teṣāmeva māraṇavidhiḥ kumāryāstaṇḍulīyena stanyena ca niṣecayet pratyekaṃ saptavelaṃ ca taptataptāni kṛtsnaśaḥ

मौक्तिकानि प्रवालानि तथा रत्नान्यशेषतः क्षणाद्विविधवर्णानि म्रियन्ते नात्र संशयः

mauktikāni pravālāni tathā ratnānyaśeṣataḥ kṣaṇādvividhavarṇāni mriyante nātra saṃśayaḥ

उक्तमाक्षिकवन्मुक्ताः प्रवालानि च मारयेत् वज्रवत्सर्वरत्नानि शोधयेन्मारयेत्तथा

uktamākṣikavanmuktāḥ pravālāni ca mārayet vajravatsarvaratnāni śodhayenmārayettathā

शिलाजतुनः प्रथमः शोधनविधिः शिलाजतु समानीय ग्रीष्मतप्तशिलाच्युतम् गोदुग्धैस्त्रिफलाक्वाथैर्भृङ्गद्रा वैश्च मर्दयेत् आतपे दिनमेकैकं तच्छुष्कं शुद्धतां व्रजेत्

śilājatunaḥ prathamaḥ śodhanavidhiḥ śilājatu samānīya grīṣmataptaśilācyutam godugdhaistriphalākvāthairbhṛṅgadrā vaiśca mardayet ātape dinamekaikaṃ tacchuṣkaṃ śuddhatāṃ vrajet

द्वितीयो विधिः मुख्यां शिलाजतुशिलां सूक्ष्मखण्डप्रकल्पिताम् निक्षिप्यात्युष्णपानीये यामैकं स्थापयेत्सुधीः

dvitīyo vidhiḥ mukhyāṃ śilājatuśilāṃ sūkṣmakhaṇḍaprakalpitām nikṣipyātyuṣṇapānīye yāmaikaṃ sthāpayetsudhīḥ

मर्दयित्वा ततो नीरं गृह्णीयाद्वस्त्रगालितम् स्थापयित्वा च मृत्पात्रे धारयेदातपे बुधः

mardayitvā tato nīraṃ gṛhṇīyādvastragālitam sthāpayitvā ca mṛtpātre dhārayedātape budhaḥ

उपरिस्थं घनं यत्स्यात्तत्क्षिपेदन्यपात्रके धारयेदातपे धीमानुपरिस्थं घनं नयेत्

uparisthaṃ ghanaṃ yatsyāttatkṣipedanyapātrake dhārayedātape dhīmānuparisthaṃ ghanaṃ nayet

एवं पुनः पुनर्नीत्वा द्विमासाभ्यां शिलाजतु भूयात्कार्यक्षमं वह्नौ क्षिप्तं लिङ्गोपमं भवेत्

evaṃ punaḥ punarnītvā dvimāsābhyāṃ śilājatu bhūyātkāryakṣamaṃ vahnau kṣiptaṃ liṅgopamaṃ bhavet

निर्धूमं च ततः शुद्धं सर्वकर्मसु योजयेत् अधः स्थितं च यच्छेषं तस्मिन्नीरं विनिक्षिपेत्

nirdhūmaṃ ca tataḥ śuddhaṃ sarvakarmasu yojayet adhaḥ sthitaṃ ca yaccheṣaṃ tasminnīraṃ vinikṣipet

विमर्द्य धारयेद्घर्मे पूर्ववच्चैव तन्नयेत्

vimardya dhārayedgharme pūrvavaccaiva tannayet

100

मण्डूरस्य शोधनमारणविधिः अक्षाङ्गारैर्धमेत्किट्टं लोहजं तद्गवां जलैः सेचयेत्तप्ततप्तं तत्सप्तवारं पुनः पुनः

maṇḍūrasya śodhanamāraṇavidhiḥ akṣāṅgārairdhametkiṭṭaṃ lohajaṃ tadgavāṃ jalaiḥ secayettaptataptaṃ tatsaptavāraṃ punaḥ punaḥ

101

चूर्णयित्वा ततः क्वाथैर्द्विगुणैस्त्रिफलाभवैः आलोड्य भर्जयेद्वह्नौ मण्डूरं जायते वरम्

cūrṇayitvā tataḥ kvāthairdviguṇaistriphalābhavaiḥ āloḍya bharjayedvahnau maṇḍūraṃ jāyate varam

102

क्षारकल्पना क्षीरवृक्षस्य काष्ठानि शुष्काण्यग्नौ प्रदीपयेत् नीत्वा तद्भस्म मृत्पात्रे क्षिप्त्वा नीरे चतुर्गुणे विमर्द्य धारयेद्रा त्रौ प्रातरच्छं जलं नयेत्

kṣārakalpanā kṣīravṛkṣasya kāṣṭhāni śuṣkāṇyagnau pradīpayet nītvā tadbhasma mṛtpātre kṣiptvā nīre caturguṇe vimardya dhārayedrā trau prātaracchaṃ jalaṃ nayet

103

तन्नीरं क्वाथयेद्वह्नौ यावत्सर्वं विशुष्यति ततः पात्रात्समुल्लिख्य क्षारो ग्राह्यः सितप्रभः

tannīraṃ kvāthayedvahnau yāvatsarvaṃ viśuṣyati tataḥ pātrātsamullikhya kṣāro grāhyaḥ sitaprabhaḥ

104

चूर्णाभः प्रतिसार्यः स्यात्पेयः स्यात्क्वाथवत्स्थितः इति क्षारद्वयं धीमानुक्तकार्येषु योजयेत्

cūrṇābhaḥ pratisāryaḥ syātpeyaḥ syātkvāthavatsthitaḥ iti kṣāradvayaṃ dhīmānuktakāryeṣu yojayet

अथ रसादिशोधनमारणकल्पनानाम द्वादशोऽध्यायः

तत्रादौ रसप्रशंसा पारदः सर्वरोगाणां जेता पुष्टिकरः स्मृतः सुज्ञेन साधितः कुर्यात्संसिद्धिं देहलोहयोः

tatrādau rasapraśaṃsā pāradaḥ sarvarogāṇāṃ jetā puṣṭikaraḥ smṛtaḥ sujñena sādhitaḥ kuryātsaṃsiddhiṃ dehalohayoḥ

रसनामानि रसेन्द्र ः! पारदः सूतो हरजः सूतको रसः मिश्रकश्चेति नामानि ज्ञेयानि रसकर्मसु

rasanāmāni rasendra ḥ! pāradaḥ sūto harajaḥ sūtako rasaḥ miśrakaśceti nāmāni jñeyāni rasakarmasu

ताम्रादिधातूनां सूर्यादीनामधिष्ठाननिर्देशः ताम्रतारारनागाश्च हेमवङ्गौ च तीक्ष्णकम् कांस्यकं कान्तलोहं च धातवो नव ये स्मृताः सूर्यादीनां ग्रहाणां ते कथिता नामभिः क्रमात्

tāmrādidhātūnāṃ sūryādīnāmadhiṣṭhānanirdeśaḥ tāmratārāranāgāśca hemavaṅgau ca tīkṣṇakam kāṃsyakaṃ kāntalohaṃ ca dhātavo nava ye smṛtāḥ sūryādīnāṃ grahāṇāṃ te kathitā nāmabhiḥ kramāt

पारदशोधनविधिः राजीरसोनमूषायां रसं क्षिप्त्वा विबन्धयेत् वस्त्रेण दोलिकायन्त्रे स्वेदयेत्काञ्जिकैस्त्र्! यहम्

pāradaśodhanavidhiḥ rājīrasonamūṣāyāṃ rasaṃ kṣiptvā vibandhayet vastreṇa dolikāyantre svedayetkāñjikaistr! yaham

दिनैकं मर्दयेत्सूतं कुमारीसम्भवैर्द्र वैः तथा चित्रकजैः क्वाथैर्मर्दयेदेकवासरम्

dinaikaṃ mardayetsūtaṃ kumārīsambhavairdra vaiḥ tathā citrakajaiḥ kvāthairmardayedekavāsaram

काकमाचीरसैस्तद्वद् दिनमेकं च मर्दयेत् त्रिफलायास्तथा क्वाथै रसो मर्द्यः प्रयत्नतः

kākamācīrasaistadvad dinamekaṃ ca mardayet triphalāyāstathā kvāthai raso mardyaḥ prayatnataḥ

ततस्तेभ्यः पृथक्कुर्यात्सूतं प्रक्षाल्य काञ्जिकैः ततः क्षिप्त्वा रसं खल्वे रसादर्द्धं च सैन्धवम्

tatastebhyaḥ pṛthakkuryātsūtaṃ prakṣālya kāñjikaiḥ tataḥ kṣiptvā rasaṃ khalve rasādarddhaṃ ca saindhavam

मर्दयेन्निम्बुकरसैर्दिनमेकमनारतम् ततो राजी रसोनश्च मुख्यश्च नवसादरः

mardayennimbukarasairdinamekamanāratam tato rājī rasonaśca mukhyaśca navasādaraḥ

एतै रससमैस्तद्वत्सूतो मर्द्यस्तुषाम्बुना ततः संशोध्य चक्राभंकृत्वा लिप्त्वा च हिङ्गुना

etai rasasamaistadvatsūto mardyastuṣāmbunā tataḥ saṃśodhya cakrābhaṃkṛtvā liptvā ca hiṅgunā

द्विस्थालीसम्पुटे धृत्वा पूरयेल्लवणेन च अधः स्थाल्यां ततो मुद्रा ं! दद्याद् दृढतरां बुधः

dvisthālīsampuṭe dhṛtvā pūrayellavaṇena ca adhaḥ sthālyāṃ tato mudrā ṃ! dadyād dṛḍhatarāṃ budhaḥ

विशोष्याग्निं विधायाधो निषिञ्चेदम्बुनोपरि ततस्तु कुर्यात्तीव्राग्निं तदधः प्रहरत्रयम्

viśoṣyāgniṃ vidhāyādho niṣiñcedambunopari tatastu kuryāttīvrāgniṃ tadadhaḥ praharatrayam

एवं निपातयेदूर्ध्वंरसो दोषविवर्जितः अथोर्ध्वपिठरीमध्ये लग्नो रसो रसोत्तमः

evaṃ nipātayedūrdhvaṃraso doṣavivarjitaḥ athordhvapiṭharīmadhye lagno raso rasottamaḥ

गन्धकशोधनविधिः लोहपात्रे विनिक्षिप्य घृतमग्नौ प्रतापयेत् तप्ते घृते तत्समानं क्षिपेद्गन्धकजं रजः

gandhakaśodhanavidhiḥ lohapātre vinikṣipya ghṛtamagnau pratāpayet tapte ghṛte tatsamānaṃ kṣipedgandhakajaṃ rajaḥ

विद्रुतं गन्धकं ज्ञात्वा दुग्धमध्ये विनिःक्षिपेत् एवं गंधकशुद्धिः स्यात्सर्वकार्येषु योजयेत्

vidrutaṃ gandhakaṃ jñātvā dugdhamadhye viniḥkṣipet evaṃ gaṃdhakaśuddhiḥ syātsarvakāryeṣu yojayet

हिङ्गुलशोधनविधिः मेषीक्षीरेण दरदमम्लवर्गैश्च भावितम् सप्तवारं प्रयत्नेन शुद्धिमायाति निश्चितम्

hiṅgulaśodhanavidhiḥ meṣīkṣīreṇa daradamamlavargaiśca bhāvitam saptavāraṃ prayatnena śuddhimāyāti niścitam

हिङ्गुलात्पारदनिष्कासनविधिः निम्बूरसैर्निम्बपत्ररसैर्वा याममात्रकम्

hiṅgulātpāradaniṣkāsanavidhiḥ nimbūrasairnimbapatrarasairvā yāmamātrakam

पिष्ट्वा दरदमूर्ध्वं च पातयेत्सूतयुक्तिवत् ततः शुद्धरसं तस्मान्नीत्वा कार्येषु योजयेत्

piṣṭvā daradamūrdhvaṃ ca pātayetsūtayuktivat tataḥ śuddharasaṃ tasmānnītvā kāryeṣu yojayet

पारदस्य मुखकरणविधिः कालकूटो वत्सनाभः शृङ्गकश्च प्रदीपकः हालाहलो ब्रह्मपुत्रो हारिद्र ः! सक्तुकस्तथा

pāradasya mukhakaraṇavidhiḥ kālakūṭo vatsanābhaḥ śṛṅgakaśca pradīpakaḥ hālāhalo brahmaputro hāridra ḥ! saktukastathā

सौराष्ट्रिक इति प्रोक्ता विषभेदा अमी नव अर्कसेहुण्डधत्तूरलाङ्गलीकरवीरकम्

saurāṣṭrika iti proktā viṣabhedā amī nava arkasehuṇḍadhattūralāṅgalīkaravīrakam

गुञ्जाऽहिफेनावित्येताः सप्तोपविषजातयः एतैर्विमर्दितः सूतश्छिन्नपक्षः प्रजायते मुखं च जायते तस्य धातूंश्च ग्रसते क्षणात्

guñjā'hiphenāvityetāḥ saptopaviṣajātayaḥ etairvimarditaḥ sūtaśchinnapakṣaḥ prajāyate mukhaṃ ca jāyate tasya dhātūṃśca grasate kṣaṇāt

द्वितीयो रसमुखकरणविधिः अथवा त्रिकटुक्षारौ राजी लवणपञ्चकम्

dvitīyo rasamukhakaraṇavidhiḥ athavā trikaṭukṣārau rājī lavaṇapañcakam

रसोनो नवसारश्च शिग्रुश्चैकत्र चूर्णितैः समांशैः पारदादेतैर्जम्बीरेण द्र वेण वा निम्बुतोयैः काञ्जिकैर्वा सोष्णखल्वे विमर्दयेत्

rasono navasāraśca śigruścaikatra cūrṇitaiḥ samāṃśaiḥ pāradādetairjambīreṇa dra veṇa vā nimbutoyaiḥ kāñjikairvā soṣṇakhalve vimardayet

अहोरात्रत्रयेण स्याद्र से धातुचरं मुखम् तृतीयो रसमुखकरणविधिः अथवा बिन्दुलीकीटै रसो मर्द्यस्त्रिवासरम् लवणाम्लैर्मुखं तस्य जायते धातुघस्मरम्

ahorātratrayeṇa syādra se dhātucaraṃ mukham tṛtīyo rasamukhakaraṇavidhiḥ athavā bindulīkīṭai raso mardyastrivāsaram lavaṇāmlairmukhaṃ tasya jāyate dhātughasmaram

कच्छपयन्त्रेण गन्धकजारणविधिः अथ कच्छपयन्त्रेण गन्धजारणमुच्यते मृत्कुण्डे निक्षिपेत्तोयं तन्मध्ये च शरावकम्

kacchapayantreṇa gandhakajāraṇavidhiḥ atha kacchapayantreṇa gandhajāraṇamucyate mṛtkuṇḍe nikṣipettoyaṃ tanmadhye ca śarāvakam

महत्कुण्डपिधानाभं मध्ये मेखलया युतम् लिप्त्वा च मेखलामध्यं चूर्णेनात्र रसं क्षिपेत्

mahatkuṇḍapidhānābhaṃ madhye mekhalayā yutam liptvā ca mekhalāmadhyaṃ cūrṇenātra rasaṃ kṣipet

रसस्योपरि गन्धस्य रजो दद्यात्समांशकम् दत्त्वोपरि शरावं च भस्ममुद्रा ं! प्रदापयेत्

rasasyopari gandhasya rajo dadyātsamāṃśakam dattvopari śarāvaṃ ca bhasmamudrā ṃ! pradāpayet

तस्योपरि पुटं दद्याच्चतुर्भिर्गोमयोपलैः एवं पुनः पुनर्गन्धं षड्गुणं जारयेद् बुधः

tasyopari puṭaṃ dadyāccaturbhirgomayopalaiḥ evaṃ punaḥ punargandhaṃ ṣaḍguṇaṃ jārayed budhaḥ

गन्धे जीर्णे भवेत्सूतस्तीक्ष्णाग्निः सर्वकर्मकृत्

gandhe jīrṇe bhavetsūtastīkṣṇāgniḥ sarvakarmakṛt

पारदमारणविधिः धूमसारं रसं तोरीं गन्धकं नवसादरम्

pāradamāraṇavidhiḥ dhūmasāraṃ rasaṃ torīṃ gandhakaṃ navasādaram

यामैकं मर्दयेदम्लैर्भागं कृत्वा समांशकम् काचकूप्यां विनिक्षिप्य तां च मृद्वस्त्रमुद्र या

yāmaikaṃ mardayedamlairbhāgaṃ kṛtvā samāṃśakam kācakūpyāṃ vinikṣipya tāṃ ca mṛdvastramudra yā

विलिप्य परितो वक्त्रे मुद्रा ं! दत्त्वा च शोषयेत् अधः सच्छिद्र पिठरीमध्ये कूपीं निवेशयेत्

vilipya parito vaktre mudrā ṃ! dattvā ca śoṣayet adhaḥ sacchidra piṭharīmadhye kūpīṃ niveśayet

पिठरीं वालुकापूरैर्भृत्वा चाकूपिकागलम् निवेश्य चुल्ल्यां तदधः कुर्याद्वह्निं शनैः शनैः

piṭharīṃ vālukāpūrairbhṛtvā cākūpikāgalam niveśya cullyāṃ tadadhaḥ kuryādvahniṃ śanaiḥ śanaiḥ

तस्मादप्यधिकं किञ्चित्पावकं ज्वालयेत्क्रमात् एवं द्वादशभिर्यामैर्म्रियते सूतकोत्तमः

tasmādapyadhikaṃ kiñcitpāvakaṃ jvālayetkramāt evaṃ dvādaśabhiryāmairmriyate sūtakottamaḥ

स्फोटयेत्स्वाङ्गशीतं तमूर्ध्वगं गन्धकं त्यजेत् अधः स्थं मृतसूतं च सर्वकर्मसु योजयेत्

sphoṭayetsvāṅgaśītaṃ tamūrdhvagaṃ gandhakaṃ tyajet adhaḥ sthaṃ mṛtasūtaṃ ca sarvakarmasu yojayet

द्वितीयः पारदमारणविधिः अपामार्गस्य बीजानां मूषायुग्मं प्रकल्पयेत् तत्सम्पुटे न्यसेत्सूतं मलयूदुग्धमिश्रितम्

dvitīyaḥ pāradamāraṇavidhiḥ apāmārgasya bījānāṃ mūṣāyugmaṃ prakalpayet tatsampuṭe nyasetsūtaṃ malayūdugdhamiśritam

द्रो णपुष्पीप्रसूनानि विडङ्गमिरिमेदकः एतच्चूर्णमधोर्ध्वं च दत्त्वा मुद्रा प्रदीयते

dro ṇapuṣpīprasūnāni viḍaṅgamirimedakaḥ etaccūrṇamadhordhvaṃ ca dattvā mudrā pradīyate

तं गोलं सन्धयेत्सम्यङ्मृण्मूषासम्पुटे सुधीः मुद्रा ं! दत्त्वा शोधयित्वा ततो गजपुटे पचेत् एवमेकपुटेनैव जायते भस्म सूतकम्

taṃ golaṃ sandhayetsamyaṅmṛṇmūṣāsampuṭe sudhīḥ mudrā ṃ! dattvā śodhayitvā tato gajapuṭe pacet evamekapuṭenaiva jāyate bhasma sūtakam

तृतीयः पारदमारणविधिः काकोदुम्बरिकादुग्धरसं किञ्चिद्विमर्दयेत्

tṛtīyaḥ pāradamāraṇavidhiḥ kākodumbarikādugdharasaṃ kiñcidvimardayet

तद्दुग्धघृष्टहिङ्गोश्च मूषायुग्मं प्रकल्पयेत् क्षिप्त्वा तत्सम्पुटे सूतं तत्र मुद्रा ं! प्रदापयेत्

taddugdhaghṛṣṭahiṅgośca mūṣāyugmaṃ prakalpayet kṣiptvā tatsampuṭe sūtaṃ tatra mudrā ṃ! pradāpayet

धृत्वा तं गोलकं प्राज्ञो मृण्मूषासम्पुटेऽधिके पचेन्मृदुपुटेनैव सूतको याति भस्मताम्

dhṛtvā taṃ golakaṃ prājño mṛṇmūṣāsampuṭe'dhike pacenmṛdupuṭenaiva sūtako yāti bhasmatām

चतुर्थः पारदमारणविधिः नागवल्लीरसैर्घृष्टः कर्कोटीकन्दगर्भितः मृण्मूषासम्पुटे पक्त्वा सूतो यात्येव भस्मताम्

caturthaḥ pāradamāraṇavidhiḥ nāgavallīrasairghṛṣṭaḥ karkoṭīkandagarbhitaḥ mṛṇmūṣāsampuṭe paktvā sūto yātyeva bhasmatām

अथ ज्वरादौ रसाः प्रोच्यन्ते तत्र ज्वराङ्कुशरसः खण्डितं हरिणशृङ्गं ज्वालामुख्या रसैः समम् रुद्ध्वा भाण्डे पचेच्चुल्ल्यां यामयुग्मं ततो नयेत्

atha jvarādau rasāḥ procyante tatra jvarāṅkuśarasaḥ khaṇḍitaṃ hariṇaśṛṅgaṃ jvālāmukhyā rasaiḥ samam ruddhvā bhāṇḍe paceccullyāṃ yāmayugmaṃ tato nayet

अष्टांशं त्रिकटुं दद्यान्निष्कमात्रं च भक्षयेत् नागवल्लीरसैः सार्द्धं वातपित्तज्वरापहम्

aṣṭāṃśaṃ trikaṭuṃ dadyānniṣkamātraṃ ca bhakṣayet nāgavallīrasaiḥ sārddhaṃ vātapittajvarāpaham

अयं ज्वराङ्कुशो नाम रसः सर्वज्वरापहः एकाहिकं द्व्याहिकं च त्र्! याहिकं वा न संशयः

ayaṃ jvarāṅkuśo nāma rasaḥ sarvajvarāpahaḥ ekāhikaṃ dvyāhikaṃ ca tr! yāhikaṃ vā na saṃśayaḥ

ज्वरारिरसः पारदं रसकं तालं तुत्थं टङ्कणगन्धके सर्वमेतत्समं शुद्धं कारवेल्लीरसैर्दिनम्

jvarārirasaḥ pāradaṃ rasakaṃ tālaṃ tutthaṃ ṭaṅkaṇagandhake sarvametatsamaṃ śuddhaṃ kāravellīrasairdinam

मर्दयेल्लेपयेत्तेन ताम्रपात्रोदरं भिषक् अङ्गुल्यर्धप्रमाणेन ततो रुद्ध्वा च तन्मुखम्

mardayellepayettena tāmrapātrodaraṃ bhiṣak aṅgulyardhapramāṇena tato ruddhvā ca tanmukham

पचेत्तं वालुकायन्त्रे क्षिप्त्वा धान्यानि तन्मुखे यदा स्फुटन्ति धान्यानि तदा सिद्धं विनिर्दिशेत्

pacettaṃ vālukāyantre kṣiptvā dhānyāni tanmukhe yadā sphuṭanti dhānyāni tadā siddhaṃ vinirdiśet

ततो नयेत्स्वाङ्गशीतं ताम्रपात्रोदराद्भिषक् रसं ज्वरारिनामानं विचूर्ण्य मरिचैः समम्

tato nayetsvāṅgaśītaṃ tāmrapātrodarādbhiṣak rasaṃ jvarārināmānaṃ vicūrṇya maricaiḥ samam

माषैकं पर्णखण्डेन भक्षयेन्नाशयेज्ज्वरम् त्रिदिनैर्विषमं तीव्रमेकद्वित्रिचतुर्थकम्

māṣaikaṃ parṇakhaṇḍena bhakṣayennāśayejjvaram tridinairviṣamaṃ tīvramekadvitricaturthakam

शीतज्वरारिरसः तालकं तुत्थकं ताम्रं रसं गन्धं मनःशिलाम् कर्षं कर्षं प्रयोक्तव्यं मर्दयेत् त्रिफलाऽम्बुभिः

śītajvarārirasaḥ tālakaṃ tutthakaṃ tāmraṃ rasaṃ gandhaṃ manaḥśilām karṣaṃ karṣaṃ prayoktavyaṃ mardayet triphalā'mbubhiḥ

गोलं न्यसेत्सम्पुटके पुटं दद्यात् प्रयत्नतः ततो नीत्वाऽकदुग्धेन वज्रीदुग्धेन सप्तधा

golaṃ nyasetsampuṭake puṭaṃ dadyāt prayatnataḥ tato nītvā'kadugdhena vajrīdugdhena saptadhā

क्वाथेन दन्त्याः श्यामायाः भावयेत्सप्तधा पुनः माषमात्रं रसं दिव्यं पञ्चाशन्मरिचैर्युतम्

kvāthena dantyāḥ śyāmāyāḥ bhāvayetsaptadhā punaḥ māṣamātraṃ rasaṃ divyaṃ pañcāśanmaricairyutam

गुडं गद्याणकं चैव तुलसीदलयुग्मकम् भक्षयेत्त्रिदिनं भक्त्या शीतारिर्दुर्लभः परः

guḍaṃ gadyāṇakaṃ caiva tulasīdalayugmakam bhakṣayettridinaṃ bhaktyā śītārirdurlabhaḥ paraḥ

पथ्यं दुग्धौदनं देयं विषमं शीतपूर्वकम् दाहपूर्वं हरत्याशु तृतीयकचतुर्थकौ द्व्याहिकं सततं चैव वैवर्ण्यं च नियच्छति

pathyaṃ dugdhaudanaṃ deyaṃ viṣamaṃ śītapūrvakam dāhapūrvaṃ haratyāśu tṛtīyakacaturthakau dvyāhikaṃ satataṃ caiva vaivarṇyaṃ ca niyacchati

ज्वरघ्नी गुटिका भागैकः स्याद्र साच्छुद्धादैलेयः पिप्पली शिवा आकारकरभो गन्धः कटुतैलेन शोधितः

jvaraghnī guṭikā bhāgaikaḥ syādra sācchuddhādaileyaḥ pippalī śivā ākārakarabho gandhaḥ kaṭutailena śodhitaḥ

फलानि चेन्द्र वारुण्याश्चतुर्भागमिता अमी एकत्र मर्दयेच्चूर्णमिन्द्र वारुणिकारसैः

phalāni cendra vāruṇyāścaturbhāgamitā amī ekatra mardayeccūrṇamindra vāruṇikārasaiḥ

माषोन्मितां गुटीं कृत्वा दद्यात्सद्योज्वरे बुधः छिन्नारसानुपानेन ज्वरघ्नी गुटिका मता

māṣonmitāṃ guṭīṃ kṛtvā dadyātsadyojvare budhaḥ chinnārasānupānena jvaraghnī guṭikā matā

क्षयादौ लोकनाथरसः शुद्धो बुभुक्षितः सूतो भागद्वयमितो भवेत् तथा गन्धस्य भागौ द्वौ कुर्यात्कज्जलिकां तयोः

kṣayādau lokanātharasaḥ śuddho bubhukṣitaḥ sūto bhāgadvayamito bhavet tathā gandhasya bhāgau dvau kuryātkajjalikāṃ tayoḥ

सूताच्चतुर्गुणेष्वेव कपर्देषु विनिक्षिपेत् भागैकं टङ्कणं दत्त्वा गोक्षीरेण विमर्दयेत्

sūtāccaturguṇeṣveva kapardeṣu vinikṣipet bhāgaikaṃ ṭaṅkaṇaṃ dattvā gokṣīreṇa vimardayet

तथा शङ्खस्य खण्डानां भागानष्टौ प्रकल्पयेत् क्षिपेत्सर्वं पुटस्यान्तश्चूर्णलिप्तशरावयोः

tathā śaṅkhasya khaṇḍānāṃ bhāgānaṣṭau prakalpayet kṣipetsarvaṃ puṭasyāntaścūrṇaliptaśarāvayoḥ

गर्त्ते हस्तोन्मिते धृत्वा पुटेद्गजपुटेन च स्वाङ्गशीतं समुद्धृत्य पिष्ट्वा तत्सर्वमेकतः षड्गुञ्जासम्मितं चूर्णमेकोनत्रिंशदूषणैः

gartte hastonmite dhṛtvā puṭedgajapuṭena ca svāṅgaśītaṃ samuddhṛtya piṣṭvā tatsarvamekataḥ ṣaḍguñjāsammitaṃ cūrṇamekonatriṃśadūṣaṇaiḥ

तत्रानुपानानि घृतेन वातजे दद्यान्नवनीतेन पित्तजे क्षौद्रे ण श्लेष्मजे दद्यादतीसारे क्षये तथा

tatrānupānāni ghṛtena vātaje dadyānnavanītena pittaje kṣaudre ṇa śleṣmaje dadyādatīsāre kṣaye tathā

अरुचौ ग्रहणीरोगे कार्श्ये मन्दानले तथा कासश्वासेषु गुल्मेषु लोकनाथरसो हितः

arucau grahaṇīroge kārśye mandānale tathā kāsaśvāseṣu gulmeṣu lokanātharaso hitaḥ

तद्भक्षणविधिः तस्योपरि घृतान्नं च भुञ्जीत कवलत्रयम् मञ्चे क्षणैकमुत्तानः शयीतानुपधानके

tadbhakṣaṇavidhiḥ tasyopari ghṛtānnaṃ ca bhuñjīta kavalatrayam mañce kṣaṇaikamuttānaḥ śayītānupadhānake

पथ्यभोजनम् अनम्लमन्नं सघृतं भुञ्जीत मधुरं दधि प्रायेण जाङ्गलं मांसं प्रदेयं घृतपाचितम्

pathyabhojanam anamlamannaṃ saghṛtaṃ bhuñjīta madhuraṃ dadhi prāyeṇa jāṅgalaṃ māṃsaṃ pradeyaṃ ghṛtapācitam

सुदुग्धभक्तंदद्याच्च जातेऽग्नौ सान्ध्यभोजने सघृतान्मुद्गवटकान्व्यञ्जनेष्ववचारयेत्

sudugdhabhaktaṃdadyācca jāte'gnau sāndhyabhojane saghṛtānmudgavaṭakānvyañjaneṣvavacārayet

तत्र स्नानव्यवस्था तिलामलककल्केन स्नापयेत्सर्पिषाऽथवा अभ्यञ्जयेत्सर्पिषा च स्नानं कोष्णोदकेन च

tatra snānavyavasthā tilāmalakakalkena snāpayetsarpiṣā'thavā abhyañjayetsarpiṣā ca snānaṃ koṣṇodakena ca

सेवनसमये त्याज्यपदार्थाः क्वचित्तैलं न गृह्णीयान्न बिल्वं कारवेल्लकम् वार्ताकं शफरीं चिञ्चां त्यजेद्व्यायाममैथुने

sevanasamaye tyājyapadārthāḥ kvacittailaṃ na gṛhṇīyānna bilvaṃ kāravellakam vārtākaṃ śapharīṃ ciñcāṃ tyajedvyāyāmamaithune

मद्यं सन्धानकं हिङ्गु शुण्ठीं माषान्मसूरकान् कूष्माण्डं राजिकां कोपं काञ्जिकं चैव वर्जयेत्

madyaṃ sandhānakaṃ hiṅgu śuṇṭhīṃ māṣānmasūrakān kūṣmāṇḍaṃ rājikāṃ kopaṃ kāñjikaṃ caiva varjayet

त्यजेदयुक्तनिद्रा ं! च कांस्यपात्रे च भोजनम् ककारादियुतं सर्वं त्यजेच्छाकफलादिकम्

tyajedayuktanidrā ṃ! ca kāṃsyapātre ca bhojanam kakārādiyutaṃ sarvaṃ tyajecchākaphalādikam

पथ्योऽय लोकनाथेऽस्तुऐ! शुभनक्षत्रवासरे सेवनविधिः पूर्णातिथौ सिते पक्षे जाते चन्द्र बले तथा

pathyo'ya lokanāthe'stuai! śubhanakṣatravāsare sevanavidhiḥ pūrṇātithau site pakṣe jāte candra bale tathā

पूजयित्वा लोकनाथं कुमारीं भोजयेत्ततः दानं दत्त्वा द्विघटिकामध्ये ग्राह्यो रसोत्तमः

pūjayitvā lokanāthaṃ kumārīṃ bhojayettataḥ dānaṃ dattvā dvighaṭikāmadhye grāhyo rasottamaḥ

रसजदाहशान्त्युपायः रसाच्चेज्जायते तापस्तदा शर्करया युतम्

rasajadāhaśāntyupāyaḥ rasāccejjāyate tāpastadā śarkarayā yutam

सत्त्वं गुडूच्या गृह्णीयाद्वंशरोचनया युतम् खर्जूरं दाडिमं द्रा क्षामिक्षुखण्डानि दापयेत्

sattvaṃ guḍūcyā gṛhṇīyādvaṃśarocanayā yutam kharjūraṃ dāḍimaṃ drā kṣāmikṣukhaṇḍāni dāpayet

रोगानुसारेणानुपानानि अरुचौ निस्तुषं धान्यं घृतभृष्टं सशर्करम् दद्यात्तथा ज्वरे धान्यगुडूचीक्वाथमाहरेत्

rogānusāreṇānupānāni arucau nistuṣaṃ dhānyaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ saśarkaram dadyāttathā jvare dhānyaguḍūcīkvāthamāharet

उशीरवासकक्वाथं दद्यात्समधुशर्करम् रक्तपित्ते कफे श्वासे कासे च स्वरसंक्षये

uśīravāsakakvāthaṃ dadyātsamadhuśarkaram raktapitte kaphe śvāse kāse ca svarasaṃkṣaye

अग्निभृष्टजयाचूर्णं मधुना निशि दीयते निद्रा नाशेऽतिसारे च ग्रहण्यां मन्दपावके

agnibhṛṣṭajayācūrṇaṃ madhunā niśi dīyate nidrā nāśe'tisāre ca grahaṇyāṃ mandapāvake

सौवर्चलाभयाकृष्णाचूर्णमुष्णोदकैः पिबेत् शूलेऽजीर्णे तथा कृष्णा मधुयुक्ता ज्वरे हिता

sauvarcalābhayākṛṣṇācūrṇamuṣṇodakaiḥ pibet śūle'jīrṇe tathā kṛṣṇā madhuyuktā jvare hitā

प्लीहोदरे वातरक्ते छर्द्यां चैव गुदाङ्कुरे नासिकादिषु रक्तेषु रसं दाडिमपुष्पजम्

plīhodare vātarakte chardyāṃ caiva gudāṅkure nāsikādiṣu rakteṣu rasaṃ dāḍimapuṣpajam

दूर्वायाः स्वरसं नस्ये प्रदद्याच्छर्करायुतम् कोलमज्जा कणा बर्हिपक्षभस्म सशर्करम्

dūrvāyāḥ svarasaṃ nasye pradadyāccharkarāyutam kolamajjā kaṇā barhipakṣabhasma saśarkaram

मधुना लेहयेच्छर्दिहिक्काकोपस्य शान्तये विधिरेष प्रयोज्यस्तु सर्वस्मिन्पोट्टलीरसे

madhunā lehayecchardihikkākopasya śāntaye vidhireṣa prayojyastu sarvasminpoṭṭalīrase

मृगाङ्के हेमगर्भे च मौक्तिकाख्ये रसेषु च इत्ययं लोकनाथाख्यो रसः सर्वरुजो जयेत्

mṛgāṅke hemagarbhe ca mauktikākhye raseṣu ca ityayaṃ lokanāthākhyo rasaḥ sarvarujo jayet

लघुलोकनाथरसः वराटभस्म मण्डूरं चूर्णयित्वा घृते पचेत् तत्समं मारिचं चूर्णं नागवल्ल्यां विभावितम्

laghulokanātharasaḥ varāṭabhasma maṇḍūraṃ cūrṇayitvā ghṛte pacet tatsamaṃ māricaṃ cūrṇaṃ nāgavallyāṃ vibhāvitam

तच्चूर्णं मधुना लेह्यमथवा नवनीतकैः माषमात्रं क्षयं हन्ति यामे यामे च भक्षितम्

taccūrṇaṃ madhunā lehyamathavā navanītakaiḥ māṣamātraṃ kṣayaṃ hanti yāme yāme ca bhakṣitam

लोकनाथरसो ह्येष मण्डलाद्रा जयक्ष्मनुत्

lokanātharaso hyeṣa maṇḍalādrā jayakṣmanut

क्षयादौ मृगाङ्कपोट्टलीरसः भूर्जवत्तनुपत्राणि हेम्नः सूक्ष्माणि कारयेत् तुल्यानि तानि सूतेन खल्वे क्षिप्त्वा विमर्दयेत्

kṣayādau mṛgāṅkapoṭṭalīrasaḥ bhūrjavattanupatrāṇi hemnaḥ sūkṣmāṇi kārayet tulyāni tāni sūtena khalve kṣiptvā vimardayet

काञ्चनाररसेनैव ज्वालामुख्या रसेन वा लाङ्गल्या वा रसैस्तावद्यावद्भवति पिष्टिका

kāñcanārarasenaiva jvālāmukhyā rasena vā lāṅgalyā vā rasaistāvadyāvadbhavati piṣṭikā

ततो हेम्नश्चतुर्थांशं टङ्कणं तत्र निक्षिपेत् पिष्टमौक्तिकचूर्णं च हेमद्विगुणमावपेत्

tato hemnaścaturthāṃśaṃ ṭaṅkaṇaṃ tatra nikṣipet piṣṭamauktikacūrṇaṃ ca hemadviguṇamāvapet

तेषु सर्वसमं गन्धं क्षिप्त्वा चैकत्र मर्दयेत् तेषां कृत्वा ततो गोलवासोभिः परिवेष्टयेत्

teṣu sarvasamaṃ gandhaṃ kṣiptvā caikatra mardayet teṣāṃ kṛtvā tato golavāsobhiḥ pariveṣṭayet

पश्चान्मृदा वेष्टयित्वा शोषयित्वा च धारयेत् शरावसम्पुटस्यान्तस्तत्र मुद्रा ं! प्रदापयेत्

paścānmṛdā veṣṭayitvā śoṣayitvā ca dhārayet śarāvasampuṭasyāntastatra mudrā ṃ! pradāpayet

लवणापूरिते भाण्डे धारयेत्तं च सम्पुटम् मुद्रा ं! दत्त्वा शोषयित्वा बहुभिर्गोमयैः पुटेत्

lavaṇāpūrite bhāṇḍe dhārayettaṃ ca sampuṭam mudrā ṃ! dattvā śoṣayitvā bahubhirgomayaiḥ puṭet

ततः शीते समाहृत्य गन्धं सूतसमं क्षिपेत् घृष्ट्वा च पूर्ववत्खल्वे पुटेद् गजपुटेन च

tataḥ śīte samāhṛtya gandhaṃ sūtasamaṃ kṣipet ghṛṣṭvā ca pūrvavatkhalve puṭed gajapuṭena ca

स्वाङ्गशीतं ततो नीत्वा गुञ्जायुग्मं प्रयोजयेत् अष्टभिर्मरिचैर्युक्तः कृष्णात्रययुतोऽथवा

svāṅgaśītaṃ tato nītvā guñjāyugmaṃ prayojayet aṣṭabhirmaricairyuktaḥ kṛṣṇātrayayuto'thavā

विलोक्य देयो दोषादीनेकैका रसरक्तिका सर्पिषा मधुना वाऽपि दद्याद्दोषाद्यपेक्षया

vilokya deyo doṣādīnekaikā rasaraktikā sarpiṣā madhunā vā'pi dadyāddoṣādyapekṣayā

लोकनाथसमं पथ्यं कुर्यात्स्वस्थमनाः शुचिः श्लेष्माणं ग्रहणीं कासं श्वासं क्षयमरोचकम् मृगाङ्कोऽय रसो हन्यात्कृशत्वं बलहीनताम्

lokanāthasamaṃ pathyaṃ kuryātsvasthamanāḥ śuciḥ śleṣmāṇaṃ grahaṇīṃ kāsaṃ śvāsaṃ kṣayamarocakam mṛgāṅko'ya raso hanyātkṛśatvaṃ balahīnatām

क्षयश्वासादौ हेमगर्भपोट्टलीरसः सूतात्पादप्रमाणेन हेम्नः पिष्टं प्रकल्पयेत् तयोः स्याद् द्विगुणो गन्धो मर्दयेत्काञ्चनारिणा

kṣayaśvāsādau hemagarbhapoṭṭalīrasaḥ sūtātpādapramāṇena hemnaḥ piṣṭaṃ prakalpayet tayoḥ syād dviguṇo gandho mardayetkāñcanāriṇā

कृत्वा गोलं क्षिपेन्मूषासम्पुटे मुद्र येत्ततः पचेद् भूधरयन्त्रेण वासरत्रितयं बुधः

kṛtvā golaṃ kṣipenmūṣāsampuṭe mudra yettataḥ paced bhūdharayantreṇa vāsaratritayaṃ budhaḥ

तत उद्धृत्य तत्सर्वं दद्याद् गन्धं च तत्समम् मर्दयेदार्द्र करसैश्चित्रकस्वरसेन च

tata uddhṛtya tatsarvaṃ dadyād gandhaṃ ca tatsamam mardayedārdra karasaiścitrakasvarasena ca

स्थूलपीतवराटांश्च पूरयेत्तेन युक्तितः एतस्मादौषधात्कुर्यादष्टमांशेन टङ्कणम्

sthūlapītavarāṭāṃśca pūrayettena yuktitaḥ etasmādauṣadhātkuryādaṣṭamāṃśena ṭaṅkaṇam

100

टङ्कणार्धं विषं दत्त्वा पिष्ट्वा सेहुण्डदुग्धकैः मुद्र येत्तेन कल्केन वराटानांमुखानि च

ṭaṅkaṇārdhaṃ viṣaṃ dattvā piṣṭvā sehuṇḍadugdhakaiḥ mudra yettena kalkena varāṭānāṃmukhāni ca

101

भाण्डे चूर्णप्रलिप्तेऽथ धृत्वा मुद्रा ं! प्रदापयेत् गर्त्ते हस्तोन्मिते धृत्वा पुटेद्गजपुटेन च

bhāṇḍe cūrṇapralipte'tha dhṛtvā mudrā ṃ! pradāpayet gartte hastonmite dhṛtvā puṭedgajapuṭena ca

102

स्वाङ्गशीतं रसं ज्ञात्वा प्रदद्याल्लोकनाथवत् पथ्यं मृगाङ्कवज्ज्ञेयं त्रिदिनं लवणं त्यजेत्

svāṅgaśītaṃ rasaṃ jñātvā pradadyāllokanāthavat pathyaṃ mṛgāṅkavajjñeyaṃ tridinaṃ lavaṇaṃ tyajet

103

यदा छर्दिर्भवेत्तस्य दद्याच्छिन्नाशृतं तदा मधुयुक्तं तथा श्लेष्मकोपे दद्याद्गुडार्द्र कम्

yadā chardirbhavettasya dadyācchinnāśṛtaṃ tadā madhuyuktaṃ tathā śleṣmakope dadyādguḍārdra kam

104

विरेके भर्जिता भङ्गा प्रदेया दधिसंयुता जयेत्कासं क्षयं श्वासं ग्रहणीमरुचिं तथा

vireke bharjitā bhaṅgā pradeyā dadhisaṃyutā jayetkāsaṃ kṣayaṃ śvāsaṃ grahaṇīmaruciṃ tathā

105

अग्निं च कुरुते दीप्तं कफवातं नियच्छति हेमगर्भ परो ज्ञेयो रसः पोट्टलिकाऽभिधः

agniṃ ca kurute dīptaṃ kaphavātaṃ niyacchati hemagarbha paro jñeyo rasaḥ poṭṭalikā'bhidhaḥ

106

द्वितीयो हेमगर्भपोट्टलीरसः रसस्य भागाश्चत्वारस्तावन्तः कनकस्य च तयोश्च पिष्टिकां कृत्वा गन्धो द्वादशभागकः

dvitīyo hemagarbhapoṭṭalīrasaḥ rasasya bhāgāścatvārastāvantaḥ kanakasya ca tayośca piṣṭikāṃ kṛtvā gandho dvādaśabhāgakaḥ

107

कुर्यात्कज्जलिकां तेषां मुक्ताभागाश्च षोडशः चतुर्विंशच्च शङ्खस्य भागैकं टङ्कणस्य च

kuryātkajjalikāṃ teṣāṃ muktābhāgāśca ṣoḍaśaḥ caturviṃśacca śaṅkhasya bhāgaikaṃ ṭaṅkaṇasya ca

108

एकत्र मर्दयेत्सर्वं पक्वनिम्बूकजैः रसैः कृत्वा तेषां ततो गोलं मूषासम्पुटके न्यसेत्

ekatra mardayetsarvaṃ pakvanimbūkajaiḥ rasaiḥ kṛtvā teṣāṃ tato golaṃ mūṣāsampuṭake nyaset

109

मुद्रा ं! दत्त्वा ततो हस्तमात्रे गर्त्ते च गोमयैः पुटेद् गजपुटेनैव स्वाङ्गशीतं समुद्धरेत्

mudrā ṃ! dattvā tato hastamātre gartte ca gomayaiḥ puṭed gajapuṭenaiva svāṅgaśītaṃ samuddharet

110

पिष्ट्वा गुञ्जाचतुर्मानं दद्याद्गव्याज्यसंयुतम् एकोनत्रिंशदुन्मानमरिचैः सह दीयते

piṣṭvā guñjācaturmānaṃ dadyādgavyājyasaṃyutam ekonatriṃśadunmānamaricaiḥ saha dīyate

111

राजते मृण्मये पात्रे काचजे वाऽवलेहयेत् लोकनाथसमं पथ्यं कुर्याच्च स्वस्थमानसः

rājate mṛṇmaye pātre kācaje vā'valehayet lokanāthasamaṃ pathyaṃ kuryācca svasthamānasaḥ

112

कासे श्वासे क्षये वाते कफे ग्रहणिकागदे अतिसारे प्रयोक्तव्या पोट्टली हेमगर्भिका

kāse śvāse kṣaye vāte kaphe grahaṇikāgade atisāre prayoktavyā poṭṭalī hemagarbhikā

113

विषमज्वरादौ महाज्वराङ्कुशरसः शुद्धसूतो विषं गन्धः प्रत्येकं शाणसम्मिताः धूर्त्तबीजं त्रिशाणं स्यात्सर्वेभ्यो द्विगुणा भवेत्

viṣamajvarādau mahājvarāṅkuśarasaḥ śuddhasūto viṣaṃ gandhaḥ pratyekaṃ śāṇasammitāḥ dhūrttabījaṃ triśāṇaṃ syātsarvebhyo dviguṇā bhavet

114

हेमाह्वा कारयेदेषां सूक्ष्मं चूर्णं प्रयत्नतः देयं जम्बीरमज्जाभिश्चूर्णं गुञ्जाद्वयोन्मितम्

hemāhvā kārayedeṣāṃ sūkṣmaṃ cūrṇaṃ prayatnataḥ deyaṃ jambīramajjābhiścūrṇaṃ guñjādvayonmitam

115

आर्द्र कस्वरसैर्वाऽपि ज्वरं हन्ति त्रिदोषजम् एकाहिकं द्व्याहिकं वा त्र्! याहिकं वा चतुर्थकम्

ārdra kasvarasairvā'pi jvaraṃ hanti tridoṣajam ekāhikaṃ dvyāhikaṃ vā tr! yāhikaṃ vā caturthakam

116

विषमं च ज्वरं हन्याद्विख्यातोऽय ज्वराङ्कुशः

viṣamaṃ ca jvaraṃ hanyādvikhyāto'ya jvarāṅkuśaḥ

117

अतिसारादौ आनन्द भैरवरसः दरदं वत्सनाभं च मरिचं टङ्कणं कणाम् चूर्णयेत्समभागेन रसो ह्यानन्दभैरवः

atisārādau ānanda bhairavarasaḥ daradaṃ vatsanābhaṃ ca maricaṃ ṭaṅkaṇaṃ kaṇām cūrṇayetsamabhāgena raso hyānandabhairavaḥ

118

गुञ्जैकं वा द्विगुञ्जं वा बलं ज्ञात्वा प्रयोजयेत् मधुना लेहयेच्चानु कुटजस्य फलं त्वचम्

guñjaikaṃ vā dviguñjaṃ vā balaṃ jñātvā prayojayet madhunā lehayeccānu kuṭajasya phalaṃ tvacam

119

चूर्णितं कर्षमात्रं तु त्रिदोषोत्थातिसारजित् दध्यन्नं दापयेत्पथ्यं गवाज्यं तक्रमेव च पिपासायां जलं शीतं विजया च हिता निशि

cūrṇitaṃ karṣamātraṃ tu tridoṣotthātisārajit dadhyannaṃ dāpayetpathyaṃ gavājyaṃ takrameva ca pipāsāyāṃ jalaṃ śītaṃ vijayā ca hitā niśi

120

त्रिदोषे लघुसूचिकाभरणरसः विषं पलमितं सूतः शाणिकश्चूर्णयेद् द्वयम् तच्चूर्णं सम्पुटे क्षिप्त्वा कावलिप्तशरावयोः

tridoṣe laghusūcikābharaṇarasaḥ viṣaṃ palamitaṃ sūtaḥ śāṇikaścūrṇayed dvayam taccūrṇaṃ sampuṭe kṣiptvā kāvaliptaśarāvayoḥ

121

मुद्रा ं! दत्त्वा च संशोष्य ततश्चुल्यां निवेशयेत् वह्निं शनैः शनैः कुर्यात्प्रहरद्वयसंख्यया

mudrā ṃ! dattvā ca saṃśoṣya tataśculyāṃ niveśayet vahniṃ śanaiḥ śanaiḥ kuryātpraharadvayasaṃkhyayā

122

तत उद्घाटयेन्मुद्रा मुपरिस्थां शरावकात् संलग्नो यो भवेत्सूतस्तं गृह्णीयाच्छनैः शनैः

tata udghāṭayenmudrā muparisthāṃ śarāvakāt saṃlagno yo bhavetsūtastaṃ gṛhṇīyācchanaiḥ śanaiḥ

123

वायुस्पर्शो यथा न स्यात्तथा कुप्यां निवेशयेत् यावत्सूच्या मुखे लग्नं कुप्या निर्याति भेषजम्

vāyusparśo yathā na syāttathā kupyāṃ niveśayet yāvatsūcyā mukhe lagnaṃ kupyā niryāti bheṣajam

124

तावन्मात्रो रसो देयो मूर्च्छिते सन्निपातिनि क्षुरेण प्रच्छिते मूर्ध्निं तत्राङ्गुल्या च घर्षयेत्

tāvanmātro raso deyo mūrcchite sannipātini kṣureṇa pracchite mūrdhniṃ tatrāṅgulyā ca gharṣayet

125

रक्तभेषजसम्पर्कान्मूर्च्छितोऽपि हि जीवति तथैव सर्पदष्टस्तु मृतावस्थोऽपि जीवति

raktabheṣajasamparkānmūrcchito'pi hi jīvati tathaiva sarpadaṣṭastu mṛtāvastho'pi jīvati

126

यदा तापो भवेत्तस्य मधुरं तत्र दीयते

yadā tāpo bhavettasya madhuraṃ tatra dīyate

127

सन्निपाते जलबन्धुरसः सूतभस्मसमं गन्धं गन्धात्पादं मनः शिला माक्षिकं पिप्पली व्योषं प्रत्येकं शिलया समम्

sannipāte jalabandhurasaḥ sūtabhasmasamaṃ gandhaṃ gandhātpādaṃ manaḥ śilā mākṣikaṃ pippalī vyoṣaṃ pratyekaṃ śilayā samam

128

चूर्णयेद्भावयेत्पित्तैर्मत्स्यमायूरसम्भवैः सप्तधा भावयेच्छुष्कं देयं गुञ्जाद्वयं हितम्

cūrṇayedbhāvayetpittairmatsyamāyūrasambhavaiḥ saptadhā bhāvayecchuṣkaṃ deyaṃ guñjādvayaṃ hitam

129

तालपर्णीरसश्चानु पञ्चकोलशृतोऽथवा जलबन्धुरसो नाम सन्निपातं नियच्छति जलयोगश्च कर्त्तव्यस्तेन वीर्यं भवेद्र से

tālaparṇīrasaścānu pañcakolaśṛto'thavā jalabandhuraso nāma sannipātaṃ niyacchati jalayogaśca karttavyastena vīryaṃ bhavedra se

130

सन्निपाते पञ्चवक्त्ररसः शुद्धसूतं विषं गन्धं मरिचं टङ्कणं कणाम् मर्दयेद् धूर्त्तजद्रा वैर्दिनमेकं च शोषयेत्

sannipāte pañcavaktrarasaḥ śuddhasūtaṃ viṣaṃ gandhaṃ maricaṃ ṭaṅkaṇaṃ kaṇām mardayed dhūrttajadrā vairdinamekaṃ ca śoṣayet

131

पञ्चवक्त्रो रसो नाम द्विगुञ्जः सन्निपातजित् अर्कमूलकषायं तु सत्र्! यूषमनुपाययेत्

pañcavaktro raso nāma dviguñjaḥ sannipātajit arkamūlakaṣāyaṃ tu satr! yūṣamanupāyayet

132

युक्तं दध्योदनं पथ्यं जलयोगं च कारयेत् रसेनानेन शाम्यन्ति सक्षौद्रे ण कफादयः

yuktaṃ dadhyodanaṃ pathyaṃ jalayogaṃ ca kārayet rasenānena śāmyanti sakṣaudre ṇa kaphādayaḥ

133

मध्वार्द्र करसं चानुपिबेदग्निविवृद्धये यथेष्टं घृतमांसाशी शक्तो भवति पावकः

madhvārdra karasaṃ cānupibedagnivivṛddhaye yatheṣṭaṃ ghṛtamāṃsāśī śakto bhavati pāvakaḥ

134

सन्निपाते उन्मत्तरसः रसं गन्धकतुल्यांशं धत्तूरफलजद्र वैः मर्दयेद्दिनमेकं तु तत्तुल्यं त्रिकटुं क्षिपेत्

sannipāte unmattarasaḥ rasaṃ gandhakatulyāṃśaṃ dhattūraphalajadra vaiḥ mardayeddinamekaṃ tu tattulyaṃ trikaṭuṃ kṣipet

135

उन्मत्ताख्यो रसो नाम्ना नस्ये स्यात्सन्निपातजित्

unmattākhyo raso nāmnā nasye syātsannipātajit

136

सन्निपातादौ अञ्जनरसः निस्त्वग्जैपालबीजं च दशनिष्कं विचूर्णयेत् मरिचं पिप्पलद्यं सूतं प्रतिनिष्कं विमिश्रयेत्

sannipātādau añjanarasaḥ nistvagjaipālabījaṃ ca daśaniṣkaṃ vicūrṇayet maricaṃ pippaladyaṃ sūtaṃ pratiniṣkaṃ vimiśrayet

137

भाव्यो जम्बीरजैद्रा र्वैः! सप्ताहं सम्प्रयत्नतः रसोऽयमञ्जने दत्तः सन्निपातं विनाशयेत्

bhāvyo jambīrajaidrā rvaiḥ! saptāhaṃ samprayatnataḥ raso'yamañjane dattaḥ sannipātaṃ vināśayet

138

शूलादौ नाराचरसः सूतं टङ्कणकं तुल्यं मरिचं सूततुल्यकम् गन्धकं पिप्पलद्यं शुण्ठीं द्वौ द्वौ भागौ विचूर्णयेत्

śūlādau nārācarasaḥ sūtaṃ ṭaṅkaṇakaṃ tulyaṃ maricaṃ sūtatulyakam gandhakaṃ pippaladyaṃ śuṇṭhīṃ dvau dvau bhāgau vicūrṇayet

139

सर्वतुल्यं क्षिपेद्दन्तीबीजं निस्तुषितं भिषक् द्विगुञ्जं रेचनं सिद्धं नाराचोऽय महारसः आध्मानं मलविष्टम्भानुदावर्त्तं च नाशयेत्

sarvatulyaṃ kṣipeddantībījaṃ nistuṣitaṃ bhiṣak dviguñjaṃ recanaṃ siddhaṃ nārāco'ya mahārasaḥ ādhmānaṃ malaviṣṭambhānudāvarttaṃ ca nāśayet

140

शूलादौ इच्छाभेदीरसः दरदं टङ्कणं शुण्ठी पिप्पली चेति कार्षिकाः हेमाह्वा पलमात्रा स्याद्दन्तीबीजं च तत्समम्

śūlādau icchābhedīrasaḥ daradaṃ ṭaṅkaṇaṃ śuṇṭhī pippalī ceti kārṣikāḥ hemāhvā palamātrā syāddantībījaṃ ca tatsamam

141

विचूर्ण्यैकत्र सर्वाणि गोदुग्धेनैव पाययेत् त्रिगुञ्जं रेचनं दद्याद्विष्टम्भाध्मानरोगिषु

vicūrṇyaikatra sarvāṇi godugdhenaiva pāyayet triguñjaṃ recanaṃ dadyādviṣṭambhādhmānarogiṣu

142

सर्वमेहे वसन्तकुसुमाकररसः द्वौ भागौ हेमभूतेश्च गगनं चापि तत्समम् लोहभस्म त्रयो भागाश्चत्वारो रसभस्मनः

sarvamehe vasantakusumākararasaḥ dvau bhāgau hemabhūteśca gaganaṃ cāpi tatsamam lohabhasma trayo bhāgāścatvāro rasabhasmanaḥ

143

वङ्गभस्म त्रिभागं स्यात्सर्वमेकत्र मर्दयेत् प्रवालं मौक्तिकं चैव रससाम्येन दापयेत्

vaṅgabhasma tribhāgaṃ syātsarvamekatra mardayet pravālaṃ mauktikaṃ caiva rasasāmyena dāpayet

144

भावना गव्यदुग्धेन रसैर्घृष्ट्वाऽटरुषकैः हरिद्रा वारिणा चैव मोचकन्दरसेन च

bhāvanā gavyadugdhena rasairghṛṣṭvā'ṭaruṣakaiḥ haridrā vāriṇā caiva mocakandarasena ca

145

शतपत्ररसेनापि मालत्याः स्वरसेन च पश्चान्मृगमदश्चन्द्र तुलसीरसभावितः

śatapatrarasenāpi mālatyāḥ svarasena ca paścānmṛgamadaścandra tulasīrasabhāvitaḥ

146

कुसुमाकर इत्येष वसन्तपदपूर्वकः गुञ्जाद्वयं ददीतास्य मधुना सर्वमेहनुत्

kusumākara ityeṣa vasantapadapūrvakaḥ guñjādvayaṃ dadītāsya madhunā sarvamehanut

147

सिताचन्दनसंयुक्तश्चाम्लपित्तादिरोगजित्

sitācandanasaṃyuktaścāmlapittādirogajit

148

क्षयादौ राजमृगाङ्करसः सूतभस्म त्रयो भागा भागैकं हेमभस्मकम् मृताभ्रस्य च भागैकं शिलागन्धकतालकम्

kṣayādau rājamṛgāṅkarasaḥ sūtabhasma trayo bhāgā bhāgaikaṃ hemabhasmakam mṛtābhrasya ca bhāgaikaṃ śilāgandhakatālakam

149

प्रतिभागद्वयं शुद्धमेकीकृत्य विचूर्णयेत् वराटान्पूरयेत्तेन छागीक्षीरेण टङ्कणम्

pratibhāgadvayaṃ śuddhamekīkṛtya vicūrṇayet varāṭānpūrayettena chāgīkṣīreṇa ṭaṅkaṇam

150

पिष्ट्वा तेन मुखं रुद्ध्वा मृद्भाण्डे सन्निरोधयेत् शुष्कं गजपुटे पक्त्वा चूर्णयेत्स्वाङ्गशीतलम्

piṣṭvā tena mukhaṃ ruddhvā mṛdbhāṇḍe sannirodhayet śuṣkaṃ gajapuṭe paktvā cūrṇayetsvāṅgaśītalam

151

रसो राजमृगाङ्कोऽय चतुर्गुञ्जः क्षयापहः दशपिप्पलिकाक्षौद्रै रेकोनत्रिंशदूषणैः

raso rājamṛgāṅko'ya caturguñjaḥ kṣayāpahaḥ daśapippalikākṣaudrai rekonatriṃśadūṣaṇaiḥ

152

सघृतं दापयेत्पथ्यं स्त्रीकोपाग्निश्रमांस्त्यजेत् पथ्यं वा लघुमांसानि राजरोगप्रशान्तये

saghṛtaṃ dāpayetpathyaṃ strīkopāgniśramāṃstyajet pathyaṃ vā laghumāṃsāni rājarogapraśāntaye

153

क्षयश्वासादौ स्वयमग्निरसः शुद्धं सूतं द्विधा गन्धं कुर्यात्खल्वेन कज्जलीम् तयोः समं तीक्ष्णचूर्णं मर्दयेत्कन्यकाद्र वैः

kṣayaśvāsādau svayamagnirasaḥ śuddhaṃ sūtaṃ dvidhā gandhaṃ kuryātkhalvena kajjalīm tayoḥ samaṃ tīkṣṇacūrṇaṃ mardayetkanyakādra vaiḥ

154

द्वियामान्ते कृतं गोलं ताम्रपात्रे विनिक्षिपेत् आच्छाद्यैरण्डपत्रेण यामार्धेऽत्युष्णता भवेद्

dviyāmānte kṛtaṃ golaṃ tāmrapātre vinikṣipet ācchādyairaṇḍapatreṇa yāmārdhe'tyuṣṇatā bhaved

155

धान्यराशौ न्यसेत्पश्चादहोरात्रात्समुद्धरेत् संचूर्ण्य गालयेद्वस्त्रे सत्यं वारितरं भवेत्

dhānyarāśau nyasetpaścādahorātrātsamuddharet saṃcūrṇya gālayedvastre satyaṃ vāritaraṃ bhavet

156

भावयेत्कन्यकाद्रा वैः सप्तधा भृङ्गजैस्तथा काकमाचीकुरण्टोत्थद्र वैर्मुण्ड्याः पुनर्नवैः

bhāvayetkanyakādrā vaiḥ saptadhā bhṛṅgajaistathā kākamācīkuraṇṭotthadra vairmuṇḍyāḥ punarnavaiḥ

157

सहदेव्यमृतानीलीनिर्गुण्डीचित्रजैस्तथा सप्तधा तु पृथग्द्रा वैर्भाव्यं शोष्यं तथातपे

sahadevyamṛtānīlīnirguṇḍīcitrajaistathā saptadhā tu pṛthagdrā vairbhāvyaṃ śoṣyaṃ tathātape

158

सिद्धयोगो ह्ययं ख्यातः सिद्धानां च मुखागतः अनुभूतो मया सत्यं सर्वरोगगणापहः

siddhayogo hyayaṃ khyātaḥ siddhānāṃ ca mukhāgataḥ anubhūto mayā satyaṃ sarvarogagaṇāpahaḥ

159

स्वर्णादीन्मारयेदेवं चूर्णीकृत्य तु लोहवत् त्रिफलामधुसंयुक्तः सर्वरोगेषु योजयेत्

svarṇādīnmārayedevaṃ cūrṇīkṛtya tu lohavat triphalāmadhusaṃyuktaḥ sarvarogeṣu yojayet

160

त्रिकटुत्रिफलैलाभिर्जातीफललवङ्गकैः समभागोन्मितैरेतैः समः पूर्वरसो भवेत्

trikaṭutriphalailābhirjātīphalalavaṅgakaiḥ samabhāgonmitairetaiḥ samaḥ pūrvaraso bhavet

161

संचूर्ण्य लेहयेत्क्षौद्रै र्भक्ष्यं निष्कद्वयं द्वयम् स्वयमग्निरसो नाम्ना क्षयकासनिकृन्तनः

saṃcūrṇya lehayetkṣaudrai rbhakṣyaṃ niṣkadvayaṃ dvayam svayamagniraso nāmnā kṣayakāsanikṛntanaḥ

162

सर्वकासेष्वमृतार्णवरसः पारदं गन्धकं शुद्धं मृतलोहं च टङ्कणम् रास्ना विडङ्गत्रिफला देवदारु कटुत्रयम्

sarvakāseṣvamṛtārṇavarasaḥ pāradaṃ gandhakaṃ śuddhaṃ mṛtalohaṃ ca ṭaṅkaṇam rāsnā viḍaṅgatriphalā devadāru kaṭutrayam

163

अमृता पद्मकं क्षौद्रं विश्वं तुल्यांशचूर्णितम् त्रिगुञ्जं सर्वकासार्त्तः सेवयेदमृतार्णवम्

amṛtā padmakaṃ kṣaudraṃ viśvaṃ tulyāṃśacūrṇitam triguñjaṃ sarvakāsārttaḥ sevayedamṛtārṇavam

164

श्वासे सूर्यावर्त्तो रसः सूतार्धो गन्धको मर्द्यो यामैकं कन्यकाद्र वैः द्वयोस्तुल्यं ताम्रपत्रं पूर्वकल्केन लेपयेत्

śvāse sūryāvartto rasaḥ sūtārdho gandhako mardyo yāmaikaṃ kanyakādra vaiḥ dvayostulyaṃ tāmrapatraṃ pūrvakalkena lepayet

165

दिनैकंस्थालिकायन्त्रे पक्वमादाय चूर्णयेत् सूर्यावर्त्तो रसो ह्येष द्विगुञ्जः श्वासजिद्भवेत्

dinaikaṃsthālikāyantre pakvamādāya cūrṇayet sūryāvartto raso hyeṣa dviguñjaḥ śvāsajidbhavet

166

वातरोगे स्वच्छन्दभैरवरसः शुद्धं सूतं मृतं लोहं ताप्यं गन्धकतालके पथ्याऽग्निमन्थं निर्गुडी त्र्! यूषणं टङ्कणं विषम्

vātaroge svacchandabhairavarasaḥ śuddhaṃ sūtaṃ mṛtaṃ lohaṃ tāpyaṃ gandhakatālake pathyā'gnimanthaṃ nirguḍī tr! yūṣaṇaṃ ṭaṅkaṇaṃ viṣam

167

तुल्यांशं मर्दयेत्खल्वे दिनं निर्गुण्डिकाद्र वैः मुण्डीद्रा वैर्दिनैकं तु द्विगुञ्जं वटकीकृतम्

tulyāṃśaṃ mardayetkhalve dinaṃ nirguṇḍikādra vaiḥ muṇḍīdrā vairdinaikaṃ tu dviguñjaṃ vaṭakīkṛtam

168

भक्षयेद्वातरोगार्त्तोनाम्ना स्वच्छन्दभैरवम् रास्नाऽमृतादेवदारुशुण्ठीवातारिजं शृतम् सगुग्गुलुं पिबेत्कोष्णमनुपानं सुखावहम्

bhakṣayedvātarogārttonāmnā svacchandabhairavam rāsnā'mṛtādevadāruśuṇṭhīvātārijaṃ śṛtam sagugguluṃ pibetkoṣṇamanupānaṃ sukhāvaham

169

ग्रहणीरोगे हंसपोट्टलीरसः दग्धान्कपर्दिकान्पिष्ट्वा त्र्! यूषणं टङ्कणं विषम् गन्धकं शुद्धसूतं च तुल्यं जम्बीरजैर्द्र वैः

grahaṇīroge haṃsapoṭṭalīrasaḥ dagdhānkapardikānpiṣṭvā tr! yūṣaṇaṃ ṭaṅkaṇaṃ viṣam gandhakaṃ śuddhasūtaṃ ca tulyaṃ jambīrajairdra vaiḥ

170

मर्दयेद्भक्षेयन्माषं मरिचाज्यं लिहेदनु निहन्ति ग्रहणीरोगं पथ्यं तक्रौदनं हितम्

mardayedbhakṣeyanmāṣaṃ maricājyaṃ lihedanu nihanti grahaṇīrogaṃ pathyaṃ takraudanaṃ hitam

171

अश्मर्यां त्रिविक्रमो रसः मृतं ताम्रमजाक्षीरैः पाच्यं तुल्यैर्गतद्र वम् तत्ताम्रं शुद्धसूतं च गन्धकं च समं समम्

aśmaryāṃ trivikramo rasaḥ mṛtaṃ tāmramajākṣīraiḥ pācyaṃ tulyairgatadra vam tattāmraṃ śuddhasūtaṃ ca gandhakaṃ ca samaṃ samam

172

निर्गुण्डीस्वरसैर्मर्द्यं तद्गोलं सन्धयेद्दिनम् यामैकं बालुकायन्त्रे पाच्यं योज्यं द्विगुञ्जकम्

nirguṇḍīsvarasairmardyaṃ tadgolaṃ sandhayeddinam yāmaikaṃ bālukāyantre pācyaṃ yojyaṃ dviguñjakam

173

बीजपूरकमूलं तु सजलं चानुपाययेत् रसस्त्रिविक्रमो नाम्ना मासैकेनाश्मरीप्रणुत्

bījapūrakamūlaṃ tu sajalaṃ cānupāyayet rasastrivikramo nāmnā māsaikenāśmarīpraṇut

174

कुष्ठादौ महातालेश्वररसः तालं ताप्यं शिलां सूतं शुद्धं सैन्धवटङ्कणे समांशं चूर्णयेत्खल्वे सूताद् द्विगुणगन्धकम्

kuṣṭhādau mahātāleśvararasaḥ tālaṃ tāpyaṃ śilāṃ sūtaṃ śuddhaṃ saindhavaṭaṅkaṇe samāṃśaṃ cūrṇayetkhalve sūtād dviguṇagandhakam

175

गन्धतुल्यं मृतं ताम्रं जम्बीरैर्दिनपञ्चकम् मर्द्यं षड्भिः पुटैः पाच्यं भूधरे संपुटोदरे

gandhatulyaṃ mṛtaṃ tāmraṃ jambīrairdinapañcakam mardyaṃ ṣaḍbhiḥ puṭaiḥ pācyaṃ bhūdhare saṃpuṭodare

176

पुटे पुटे द्र वैर्मर्द्यं सर्वमेतत्तु षट्पलम् द्विपलं मारितं ताम्रं लोहभस्म चतुष्पलम्

puṭe puṭe dra vairmardyaṃ sarvametattu ṣaṭpalam dvipalaṃ māritaṃ tāmraṃ lohabhasma catuṣpalam

177

जम्बीराम्लेन तत्सर्वं दिनं मर्द्यं पुटेल्लघु त्रिंशदंशं विषं चास्य क्षिप्त्वा सर्वं विचूर्णयेत्

jambīrāmlena tatsarvaṃ dinaṃ mardyaṃ puṭellaghu triṃśadaṃśaṃ viṣaṃ cāsya kṣiptvā sarvaṃ vicūrṇayet

178

माहिषाज्येन संमिश्रं निष्कार्धं भक्षयेत्सदा मध्वाज्यैर्वाकुचीचूर्णं कर्षमात्रं लिहेदनु

māhiṣājyena saṃmiśraṃ niṣkārdhaṃ bhakṣayetsadā madhvājyairvākucīcūrṇaṃ karṣamātraṃ lihedanu

179

सर्वकुष्ठानि हन्त्याशु महातालेश्वरो रसः

sarvakuṣṭhāni hantyāśu mahātāleśvaro rasaḥ

180

कुष्ठकुठाररसः भस्मसूतसमो गन्धो मृतायस्ताम्रगुग्गुलुः त्रिफला च महानिम्बश्चित्रकश्चशिलाजतु इत्येतच्चूर्णितं कुर्यात्प्रत्येकं शाणषोडशम्

kuṣṭhakuṭhārarasaḥ bhasmasūtasamo gandho mṛtāyastāmragugguluḥ triphalā ca mahānimbaścitrakaścaśilājatu ityetaccūrṇitaṃ kuryātpratyekaṃ śāṇaṣoḍaśam

181

चतुःषष्टिः करञ्जस्य बीजचूर्णं प्रकल्पयेत् चतुःषष्टिमृतं चाभ्रं मध्वाज्याभ्यां विलोडयेत्

catuḥṣaṣṭiḥ karañjasya bījacūrṇaṃ prakalpayet catuḥṣaṣṭimṛtaṃ cābhraṃ madhvājyābhyāṃ viloḍayet

182

स्निग्धे भाण्डे धृतं खादेद् द्विनिष्कं सर्वकुष्ठनुत् रसः कुष्ठकुठारोऽय गलत्कुष्ठनिवारणः

snigdhe bhāṇḍe dhṛtaṃ khāded dviniṣkaṃ sarvakuṣṭhanut rasaḥ kuṣṭhakuṭhāro'ya galatkuṣṭhanivāraṇaḥ

183

श्वेतकुष्ठादौ उदयादित्यो रसः शुद्धं सूतं द्विधा गन्धं मर्द्यं कन्याद्र वैर्दिनम् तद्गोलं पिठरीमध्ये ताम्रपात्रेण रोधयेत्

śvetakuṣṭhādau udayādityo rasaḥ śuddhaṃ sūtaṃ dvidhā gandhaṃ mardyaṃ kanyādra vairdinam tadgolaṃ piṭharīmadhye tāmrapātreṇa rodhayet

184

सूतकाद् द्विगुणेनैव शुद्धेनाधोमुखेन च पार्श्वे भस्म निधायाथ पात्रोर्ध्वं गोमयं जलम्

sūtakād dviguṇenaiva śuddhenādhomukhena ca pārśve bhasma nidhāyātha pātrordhvaṃ gomayaṃ jalam

185

किञ्चित् किञ्चित्प्रदातव्यं चुल्ल्यां यामद्वयं पचेत् चण्डाग्निना तदुद्धृत्य स्वाङ्गशीतं विचूर्णयेत्

kiñcit kiñcitpradātavyaṃ cullyāṃ yāmadvayaṃ pacet caṇḍāgninā taduddhṛtya svāṅgaśītaṃ vicūrṇayet

186

काष्ठोदुम्बरिकावह्नित्रिफलाराजवृक्षकम् विडङ्गं वाकुचीबीजं क्वाथयेत्तेन भावयेत्

kāṣṭhodumbarikāvahnitriphalārājavṛkṣakam viḍaṅgaṃ vākucībījaṃ kvāthayettena bhāvayet

187

दिनैकमुदयादित्योरसो देयो द्विगुञ्जकः विचर्चिकां दद्रुकुष्ठं वातरक्तं च नाशयेत्

dinaikamudayādityoraso deyo dviguñjakaḥ vicarcikāṃ dadrukuṣṭhaṃ vātaraktaṃ ca nāśayet

188

अनुपानं च कर्तव्यं वाकुचीफलचूर्णकम् खदिरस्य कषायेण समेन परिपाचितम्

anupānaṃ ca kartavyaṃ vākucīphalacūrṇakam khadirasya kaṣāyeṇa samena paripācitam

189

त्रिशाणं तद् गवां क्षीरैः क्वाथैर्वा त्रैफलैः पिबेत् त्रिदिनान्ते भवेत्स्फोटः सप्ताहाद्वा किलासके

triśāṇaṃ tad gavāṃ kṣīraiḥ kvāthairvā traiphalaiḥ pibet tridinānte bhavetsphoṭaḥ saptāhādvā kilāsake

अथ रसादिशोधनमारणकल्पनानाम द्वादशोऽध्यायः (cont. 2)

190

नीलद्यं गुञ्जां च कासीसं धत्तूरं हंसपादिकाम् सूर्यभक्तां च चाङ्गेरीं पिष्ट्वा मूलानिलेपयेत्

nīladyaṃ guñjāṃ ca kāsīsaṃ dhattūraṃ haṃsapādikām sūryabhaktāṃ ca cāṅgerīṃ piṣṭvā mūlānilepayet

191

स्फोटस्थानप्रशान्त्यर्थं सप्तरात्रं पुनः पुनः श्वेतकुष्ठं निहन्त्याशु साध्यासाध्यं न संशयः

sphoṭasthānapraśāntyarthaṃ saptarātraṃ punaḥ punaḥ śvetakuṣṭhaṃ nihantyāśu sādhyāsādhyaṃ na saṃśayaḥ

192

अपरः श्वित्रलेपोऽपि कथ्यतेऽत्र भिषग्वरैः गुञ्जाफलाग्निचूर्णं च लेपितं श्वेतकुष्ठनुत्

aparaḥ śvitralepo'pi kathyate'tra bhiṣagvaraiḥ guñjāphalāgnicūrṇaṃ ca lepitaṃ śvetakuṣṭhanut

193

शिलाऽपामार्गभस्मापि लिप्तं श्वित्रं विनाशयेत्

śilā'pāmārgabhasmāpi liptaṃ śvitraṃ vināśayet

194

कुष्ठादौ सर्वेश्वररसः शुद्धं सूतं चतुर्गन्धं पलं यामं विचूर्णयेत् मृतताम्राभ्रलोहानां दरदस्य पलं पलम् सुवर्णं रजतं चैव प्रत्येकं दशनिष्ककम्

kuṣṭhādau sarveśvararasaḥ śuddhaṃ sūtaṃ caturgandhaṃ palaṃ yāmaṃ vicūrṇayet mṛtatāmrābhralohānāṃ daradasya palaṃ palam suvarṇaṃ rajataṃ caiva pratyekaṃ daśaniṣkakam

195

माषैकं मृतवज्रं च तालं शुद्धं पलद्वयम् जम्बीरोन्मत्तवासाभिः स्नुह्यर्क विषमुष्टिभिः

māṣaikaṃ mṛtavajraṃ ca tālaṃ śuddhaṃ paladvayam jambīronmattavāsābhiḥ snuhyarka viṣamuṣṭibhiḥ

196

मर्द्यं हयारिजैद्रा र्वैः! प्रत्येकेन दिनं दिनम् एवं सप्तदिनं मर्द्यं तद्गोलं वस्त्रवेष्टितम्

mardyaṃ hayārijaidrā rvaiḥ! pratyekena dinaṃ dinam evaṃ saptadinaṃ mardyaṃ tadgolaṃ vastraveṣṭitam

197

वालुकायन्त्रगं स्वेद्यं त्रिदिनं लघुवह्निना आदाय चूर्णयेच्छ्लक्ष्णं पलैकं योजयेद्विषम्

vālukāyantragaṃ svedyaṃ tridinaṃ laghuvahninā ādāya cūrṇayecchlakṣṇaṃ palaikaṃ yojayedviṣam

198

द्विपलं पिप्पलीचूर्णं मिश्रं सर्वेश्वरो रसः द्विगुञ्जो लिह्यते क्षौद्रै ः! सुप्तिमण्डलकुष्ठनुत्

dvipalaṃ pippalīcūrṇaṃ miśraṃ sarveśvaro rasaḥ dviguñjo lihyate kṣaudrai ḥ! suptimaṇḍalakuṣṭhanut

199

वाकुचीदेवकाष्ठं च कर्षमात्रं सुचूर्णयेत् लिहेदैरण्डतैलाक्तमनुपानं सुखावहम्

vākucīdevakāṣṭhaṃ ca karṣamātraṃ sucūrṇayet lihedairaṇḍatailāktamanupānaṃ sukhāvaham

200

सुप्त्यादौ स्वर्णक्षीरीरसः हेमाह्वां पञ्चपलिकां क्षिप्त्वा तक्रघटे पचेत् तक्रे जीर्णे समुद्धृत्य पुनः क्षीरघटे पचेत्

suptyādau svarṇakṣīrīrasaḥ hemāhvāṃ pañcapalikāṃ kṣiptvā takraghaṭe pacet takre jīrṇe samuddhṛtya punaḥ kṣīraghaṭe pacet

201

क्षीरे जीर्णे समुद्धृत्य क्षालयित्वा विशोषयेत् तच्चूर्णं पञ्चपलिकं मरिचानां पलद्वयम्

kṣīre jīrṇe samuddhṛtya kṣālayitvā viśoṣayet taccūrṇaṃ pañcapalikaṃ maricānāṃ paladvayam

202

पलैकं मूर्च्छितं सूतमेकीकृत्य तु भक्षयेत् निष्कैकं सुप्तिकुष्ठार्त्तः स्वर्णक्षीरीरसो ह्ययम्

palaikaṃ mūrcchitaṃ sūtamekīkṛtya tu bhakṣayet niṣkaikaṃ suptikuṣṭhārttaḥ svarṇakṣīrīraso hyayam

203

प्रमेहे मेहबद्धरसः भस्मसूतं मृतं कान्तं मुण्डभस्म शिलाजतु शुद्धं ताप्यं शिलां व्योषं त्रिफलां कोलबीजकम्

pramehe mehabaddharasaḥ bhasmasūtaṃ mṛtaṃ kāntaṃ muṇḍabhasma śilājatu śuddhaṃ tāpyaṃ śilāṃ vyoṣaṃ triphalāṃ kolabījakam

204

कपित्थं रजनीचूर्णं भृङ्गराजेन भावयेत् विंशद्वारं विशोष्याथ मधुयुक्तं लिहेत्सदा

kapitthaṃ rajanīcūrṇaṃ bhṛṅgarājena bhāvayet viṃśadvāraṃ viśoṣyātha madhuyuktaṃ lihetsadā

205

निष्कमात्रो हरेन्मेहान्मेहबद्धो रसो महान् महानिम्बस्य बीजानि पिष्ट्वा षट्सम्मितानि च

niṣkamātro harenmehānmehabaddho raso mahān mahānimbasya bījāni piṣṭvā ṣaṭsammitāni ca

206

पलतण्डुलतोयेन घृतनिष्कद्वयेन च एकीकृत्य पिबेच्चानु हन्ति मेहं चिरन्तनम्

palataṇḍulatoyena ghṛtaniṣkadvayena ca ekīkṛtya pibeccānu hanti mehaṃ cirantanam

207

जलोदरादौ महावह्निरसः चतुःसूतस्य गन्धाष्टौ रजनी त्रिफला शिवा प्रत्येकं च द्विभागं स्यात्त्रिवृज्जैपालचित्रकम्

jalodarādau mahāvahnirasaḥ catuḥsūtasya gandhāṣṭau rajanī triphalā śivā pratyekaṃ ca dvibhāgaṃ syāttrivṛjjaipālacitrakam

208

प्रत्येकं च त्रिभागं स्यात् त्र्! यूषणं दन्तिजीरके प्रत्येकमष्टभागं स्यादेकीकृत्य विचूर्णयेत्

pratyekaṃ ca tribhāgaṃ syāt tr! yūṣaṇaṃ dantijīrake pratyekamaṣṭabhāgaṃ syādekīkṛtya vicūrṇayet

209

जयन्तीस्नुक्पयोभृङ्गवह्निवातारितैलकैः प्रत्येकेन क्रमाद्भाव्यं सप्तवारं पृथक्पृथक्

jayantīsnukpayobhṛṅgavahnivātāritailakaiḥ pratyekena kramādbhāvyaṃ saptavāraṃ pṛthakpṛthak

210

महावह्निरसो नाम निष्कमुष्णजलैः पिबेत् विरेचनं भवेत्तेन तक्रभक्तं ससैन्धवम्

mahāvahniraso nāma niṣkamuṣṇajalaiḥ pibet virecanaṃ bhavettena takrabhaktaṃ sasaindhavam

211

दिनान्ते दापयेत्पथ्यं वर्जयेच्छीतलं जलम् सर्वोदरहरः प्रोक्तो मूढवातहरः परः

dinānte dāpayetpathyaṃ varjayecchītalaṃ jalam sarvodaraharaḥ prokto mūḍhavātaharaḥ paraḥ

212

गुल्मप्लीहादौ विद्याधररसः गन्धकं तालकं ताप्यं मृतताम्रं मनः शिलाम् शुद्धं सूतं च तुल्यांशं मर्दयेद्भावयेद् दिनम्

gulmaplīhādau vidyādhararasaḥ gandhakaṃ tālakaṃ tāpyaṃ mṛtatāmraṃ manaḥ śilām śuddhaṃ sūtaṃ ca tulyāṃśaṃ mardayedbhāvayed dinam

213

पिप्पल्यास्तु कषायेण वज्रीक्षीरेण भावयेत् निष्कार्धं भक्षयेत्क्षौद्रै र्गुल्मप्लीहादिकं जयेत्

pippalyāstu kaṣāyeṇa vajrīkṣīreṇa bhāvayet niṣkārdhaṃ bhakṣayetkṣaudrai rgulmaplīhādikaṃ jayet

214

रसो विद्याधरो नाम गोमूत्रं च पिबेदनु

raso vidyādharo nāma gomūtraṃ ca pibedanu

215

पक्तिशूले त्रिनेरसः टङ्कणं हारिणं शृङ्गं स्वर्णं शुल्बं मृतं रसम् दिनैकमार्द्र कद्रा वैर्मर्द्यं रुद्ध्वा पुटे पचेत् त्रिनेत्राख्यरसस्यैकं माषं मध्वाज्यकैर्लिहेत्

paktiśūle trinerasaḥ ṭaṅkaṇaṃ hāriṇaṃ śṛṅgaṃ svarṇaṃ śulbaṃ mṛtaṃ rasam dinaikamārdra kadrā vairmardyaṃ ruddhvā puṭe pacet trinetrākhyarasasyaikaṃ māṣaṃ madhvājyakairlihet

216

सैन्धवं जीरकं हिंगु मध्वाज्याभ्यां लिहेदनु पक्तिशूलहरः ख्यातो मासमात्रान्न संशयः

saindhavaṃ jīrakaṃ hiṃgu madhvājyābhyāṃ lihedanu paktiśūlaharaḥ khyāto māsamātrānna saṃśayaḥ

217

शूले शूलगजकेसरी रसः शुद्धं सूतं द्विधा गन्धं यामैकं मर्दयेद् दृढम् द्वयोस्तुल्यं शुद्धताम्रं सम्पुटे तन्निरोधयेत्

śūle śūlagajakesarī rasaḥ śuddhaṃ sūtaṃ dvidhā gandhaṃ yāmaikaṃ mardayed dṛḍham dvayostulyaṃ śuddhatāmraṃ sampuṭe tannirodhayet

218

ऊर्ध्वाधो लवणं दत्त्वा मृद्भाण्डे धारयेद्भिषक् ततो गजपुटे पक्त्वा स्वाङ्गशीतं समुद्धरेत्

ūrdhvādho lavaṇaṃ dattvā mṛdbhāṇḍe dhārayedbhiṣak tato gajapuṭe paktvā svāṅgaśītaṃ samuddharet

219

सम्पुटं चूर्णयेत्सूक्ष्मं पर्णखण्डे द्विगुञ्जकम् भक्षयेत्सर्वशूलार्त्तो हिङ्गु शुण्ठी च जीरकम्

sampuṭaṃ cūrṇayetsūkṣmaṃ parṇakhaṇḍe dviguñjakam bhakṣayetsarvaśūlārtto hiṅgu śuṇṭhī ca jīrakam

220

वचामरिचजं चूर्णं कर्षमुष्णजलैः पिबेत् असाध्यं नाशयेच्छूलं रसोऽय गजकेसरी

vacāmaricajaṃ cūrṇaṃ karṣamuṣṇajalaiḥ pibet asādhyaṃ nāśayecchūlaṃ raso'ya gajakesarī

221

अग्निमान्द्यादौ अग्नितुण्डीवटीरसः शुद्धं सूतं विषं गन्धमजमोदां फलत्रयम् स्वर्जिक्षारं यवक्षारं वह्निसैन्धवजीरकम्

agnimāndyādau agnituṇḍīvaṭīrasaḥ śuddhaṃ sūtaṃ viṣaṃ gandhamajamodāṃ phalatrayam svarjikṣāraṃ yavakṣāraṃ vahnisaindhavajīrakam

222

सौवर्चलं विडङ्गानि सामुद्रं त्र्! यूषणं समम् विषमुष्टिं सर्वतुल्यां जम्बीराम्लेन मर्दयेत्

sauvarcalaṃ viḍaṅgāni sāmudraṃ tr! yūṣaṇaṃ samam viṣamuṣṭiṃ sarvatulyāṃ jambīrāmlena mardayet

223

मरिचाभां वटीं खादेद्वह्निमान्द्यप्रशान्तये

maricābhāṃ vaṭīṃ khādedvahnimāndyapraśāntaye

224

विषूचिकायाम् अजीर्णकण्टकरसः शुद्धसूतं विषं गन्धं समं सर्वं विचूर्णयेत् मरिचं सर्वतुल्यांशं कण्टकार्याः फलद्र वैः

viṣūcikāyām ajīrṇakaṇṭakarasaḥ śuddhasūtaṃ viṣaṃ gandhaṃ samaṃ sarvaṃ vicūrṇayet maricaṃ sarvatulyāṃśaṃ kaṇṭakāryāḥ phaladra vaiḥ

225

मर्दयेद्भावयेत्सर्वमेकविंशतिवारकम् वटीं गुञ्जात्रयं खादेत्सर्वाजीर्णप्रशान्तये अजीर्णकण्टकः सोऽय रसो हन्ति विषूचिकाम्

mardayedbhāvayetsarvamekaviṃśativārakam vaṭīṃ guñjātrayaṃ khādetsarvājīrṇapraśāntaye ajīrṇakaṇṭakaḥ so'ya raso hanti viṣūcikām

226

कफरोगे मन्थानभैरवरसः मृतं सूतं मृतं ताम्रं हिङ्गु पुष्करमूलकम् सैन्धवं गन्धकं तालं कटुकीं चूर्णयेत्समम्

kapharoge manthānabhairavarasaḥ mṛtaṃ sūtaṃ mṛtaṃ tāmraṃ hiṅgu puṣkaramūlakam saindhavaṃ gandhakaṃ tālaṃ kaṭukīṃ cūrṇayetsamam

227

पुनर्नवादेवदालीनिर्गुण्डीतण्डुलीयकैः तिक्तकोशातकीद्रा वैर्दिनैकं मर्दयेद् दृढम्

punarnavādevadālīnirguṇḍītaṇḍulīyakaiḥ tiktakośātakīdrā vairdinaikaṃ mardayed dṛḍham

228

माषमात्रं लिहेत्क्षौद्रै रसं मन्थानभैरवम् कफरोगप्रशान्त्यर्थं निम्बक्वाथं पिबेदनु

māṣamātraṃ lihetkṣaudrai rasaṃ manthānabhairavam kapharogapraśāntyarthaṃ nimbakvāthaṃ pibedanu

229

वातरोगे वातनाशनरसः सूतहाटकवज्राणि ताम्रं लोहं च माक्षिकम् तालं नीलाञ्जनं तुत्थमहिफेनं समांशकम्

vātaroge vātanāśanarasaḥ sūtahāṭakavajrāṇi tāmraṃ lohaṃ ca mākṣikam tālaṃ nīlāñjanaṃ tutthamahiphenaṃ samāṃśakam

230

पञ्चानां लवणानां च भागमेकं विमर्दयेत् वज्रीक्षीरैर्दिनैकं तु रुद्ध्वाऽधो भूधरे पचेत्

pañcānāṃ lavaṇānāṃ ca bhāgamekaṃ vimardayet vajrīkṣīrairdinaikaṃ tu ruddhvā'dho bhūdhare pacet

231

माषैकमार्द्र कद्रा वैर्लेहयेद्वातनाशनम् पिप्पलीमूलजक्वाथं सकृष्णमनुपाययेत्

māṣaikamārdra kadrā vairlehayedvātanāśanam pippalīmūlajakvāthaṃ sakṛṣṇamanupāyayet

232

सर्वान्वातविकारांस्तु निहन्त्याक्षेपकादिकान्

sarvānvātavikārāṃstu nihantyākṣepakādikān

233

सन्निपातादौ कनकसुन्दरो रसः कनकस्याष्टशाणाः स्युः सूतो द्वादशभिर्मतः गन्धोऽपि द्वादश प्रोक्तस्ताम्रंशाणद्वयोन्मितम् अभ्रकं स्याच्चतुः शाणं माक्षिकं च द्विशाणिकम्

sannipātādau kanakasundaro rasaḥ kanakasyāṣṭaśāṇāḥ syuḥ sūto dvādaśabhirmataḥ gandho'pi dvādaśa proktastāmraṃśāṇadvayonmitam abhrakaṃ syāccatuḥ śāṇaṃ mākṣikaṃ ca dviśāṇikam

234

वङ्गो द्विशाणः सौबीरं त्रिशाणं लोहमष्टकम् विषं त्रिशाणिकं कृत्वा लाङ्गली पलसंमिता

vaṅgo dviśāṇaḥ saubīraṃ triśāṇaṃ lohamaṣṭakam viṣaṃ triśāṇikaṃ kṛtvā lāṅgalī palasaṃmitā

235

मर्दयेद्दिनमेकं च रसैरम्लफलोद्भवैः दद्यान्मृदुपुटं वह्नौ ततः सूक्ष्मं विचूर्णयेत्

mardayeddinamekaṃ ca rasairamlaphalodbhavaiḥ dadyānmṛdupuṭaṃ vahnau tataḥ sūkṣmaṃ vicūrṇayet

236

माषमात्रो रसो देयः सन्निपाते सुदारुणे आर्द्र कस्वरसेनैव रसोनस्य रसेन वा

māṣamātro raso deyaḥ sannipāte sudāruṇe ārdra kasvarasenaiva rasonasya rasena vā

237

किलासं सर्वकुष्ठानि विसर्पं च भगन्दरम् ज्वरं गरमजीर्णं च जयेद्रो गहरो रसः

kilāsaṃ sarvakuṣṭhāni visarpaṃ ca bhagandaram jvaraṃ garamajīrṇaṃ ca jayedro gaharo rasaḥ

238

सन्निपातभैरवरसः रसो गन्धस्त्रिकर्षः स्यात्कुर्यात्कज्जलिकां तयोः ताराभ्रताम्रवङ्गाहिसाराश्चैकैककार्षिकाः

sannipātabhairavarasaḥ raso gandhastrikarṣaḥ syātkuryātkajjalikāṃ tayoḥ tārābhratāmravaṅgāhisārāścaikaikakārṣikāḥ

239

शिग्रुज्वालामुखीशुण्ठी बिल्वेभ्यस्तण्डुलीयकात् प्रत्येकं स्वरसैः कुर्याद्यामैकैकं विमर्दनम्

śigrujvālāmukhīśuṇṭhī bilvebhyastaṇḍulīyakāt pratyekaṃ svarasaiḥ kuryādyāmaikaikaṃ vimardanam

240

कृत्वा गोलं वृतं वस्त्रे लवणापूरिते न्यसेत् काचभाण्डे ततः स्थाल्यां काचकूपीं निवेशयेत्

kṛtvā golaṃ vṛtaṃ vastre lavaṇāpūrite nyaset kācabhāṇḍe tataḥ sthālyāṃ kācakūpīṃ niveśayet

241

बालुकाभिः प्रपूर्याथ वह्निर्यामद्वयं भवेत् तत उद्धृत्य तं गोलं चूर्णयित्वा विमिश्रयेत्

bālukābhiḥ prapūryātha vahniryāmadvayaṃ bhavet tata uddhṛtya taṃ golaṃ cūrṇayitvā vimiśrayet

242

प्रवालचूर्णकर्षेण शाणमात्रविषेण च कृष्णसर्पस्य गरलैर्द्विवेलं भावयेत्तथा

pravālacūrṇakarṣeṇa śāṇamātraviṣeṇa ca kṛṣṇasarpasya garalairdvivelaṃ bhāvayettathā

243

तगरं मुशली मांसी हेमाह्वा वेतसः कणा नीलिनी पद्मकं चैला चित्रकश्च कुठेरकः

tagaraṃ muśalī māṃsī hemāhvā vetasaḥ kaṇā nīlinī padmakaṃ cailā citrakaśca kuṭherakaḥ

244

शतपुष्पा देवदाली धत्तूरागस्त्यमुण्डिकाः मधूकजातीमदनरसैरेषां विमर्दयेत्

śatapuṣpā devadālī dhattūrāgastyamuṇḍikāḥ madhūkajātīmadanarasaireṣāṃ vimardayet

245

प्रत्येकमेकवेलं च ततः संशोष्य धारयेत् बीजपूरार्द्र कद्रा वैर्मरिचैः षोडशोन्मितैः

pratyekamekavelaṃ ca tataḥ saṃśoṣya dhārayet bījapūrārdra kadrā vairmaricaiḥ ṣoḍaśonmitaiḥ

246

रसो द्विगुञ्जाप्रमितः सन्निपातेषु दीयते प्रसिद्धोऽय रसो नाम्ना सन्निपातस्य भैरवः

raso dviguñjāpramitaḥ sannipāteṣu dīyate prasiddho'ya raso nāmnā sannipātasya bhairavaḥ

247

अतीसारादौ ग्रहणीकपाटरसः तारमौक्तिकहेमानि सारश्चैकैकभागकाः द्विभागो गन्धकः सूतस्त्रिभागो मर्दयेदिमान्

atīsārādau grahaṇīkapāṭarasaḥ tāramauktikahemāni sāraścaikaikabhāgakāḥ dvibhāgo gandhakaḥ sūtastribhāgo mardayedimān

248

कपित्थस्वरसैर्गाढं मृगशृङ्गे ततः क्षिपेत् पुटेन्मध्यपुटेनैव तत उद्धृत्य मर्दयेत्

kapitthasvarasairgāḍhaṃ mṛgaśṛṅge tataḥ kṣipet puṭenmadhyapuṭenaiva tata uddhṛtya mardayet

249

बलारसैः सप्तवेलमपामार्गरसैस्त्रिधा लोध्रप्रतिविषामुस्तधातकीन्द्र यवामृताः

balārasaiḥ saptavelamapāmārgarasaistridhā lodhraprativiṣāmustadhātakīndra yavāmṛtāḥ

250

प्रत्येकमेषां स्वरसैर्भावना स्यात्त्रिधा त्रिधा माषमात्रोरसोदेयोमधुना मरिचैस्तथा

pratyekameṣāṃ svarasairbhāvanā syāttridhā tridhā māṣamātrorasodeyomadhunā maricaistathā

251

हन्यात्सर्वानतीसारान्ग्रहणीं सर्वजामपि कपाटो ग्रहणीरोगे रसोऽय वह्निदीपनः

hanyātsarvānatīsārāngrahaṇīṃ sarvajāmapi kapāṭo grahaṇīroge raso'ya vahnidīpanaḥ

252

ग्रहणीवज्रकपाटरसः मृतसूताभ्रकं गन्धं यवक्षारं सटङ्कणम् अग्निमन्थं वचां कुर्यात्सूततुल्यानिमान्सुधीः

grahaṇīvajrakapāṭarasaḥ mṛtasūtābhrakaṃ gandhaṃ yavakṣāraṃ saṭaṅkaṇam agnimanthaṃ vacāṃ kuryātsūtatulyānimānsudhīḥ

253

ततो जयन्तीजम्बीरभृङ्गद्रा वैर्विमर्दयेत् त्रिवासरं ततो गोलं कृत्वा संशोष्य धारयेत्

tato jayantījambīrabhṛṅgadrā vairvimardayet trivāsaraṃ tato golaṃ kṛtvā saṃśoṣya dhārayet

254

लोहपात्रे शरावं च दत्त्वोपरि विमुद्र येत् अधो वह्निं शनैः कुर्याद्यामार्धं तत उद्धरेत्

lohapātre śarāvaṃ ca dattvopari vimudra yet adho vahniṃ śanaiḥ kuryādyāmārdhaṃ tata uddharet

255

रसतुल्यां प्रतिविषां दद्यान्मोचरसं तथा कपित्थविजयाद्रा वैर्भावयेत्सप्तधा पृथक्

rasatulyāṃ prativiṣāṃ dadyānmocarasaṃ tathā kapitthavijayādrā vairbhāvayetsaptadhā pṛthak

256

धातकीन्द्र यवा मुस्ता लोध्रं बिल्वं गुडूचिका एतद्र सैर्भावयित्वा वेलैकैकं च शोषयेत्

dhātakīndra yavā mustā lodhraṃ bilvaṃ guḍūcikā etadra sairbhāvayitvā velaikaikaṃ ca śoṣayet

257

रसं वज्रकपाटाख्यं शाणैकं मधुना लिहेत् वह्निं शुण्ठीं विडं बिल्वं लवणं चूर्णयेत्समम्

rasaṃ vajrakapāṭākhyaṃ śāṇaikaṃ madhunā lihet vahniṃ śuṇṭhīṃ viḍaṃ bilvaṃ lavaṇaṃ cūrṇayetsamam

258

पिबेदुष्णाम्बुना चानु सर्वजां ग्रहणीं जयेत्

pibeduṣṇāmbunā cānu sarvajāṃ grahaṇīṃ jayet

259

वाजीकरणे मदनकामदेवो रसः तारं वज्रं सुवर्णं च ताम्रं सूतकगन्धकम् लोहं क्रमविवृद्धानि कुर्यादेतानि मात्रया

vājīkaraṇe madanakāmadevo rasaḥ tāraṃ vajraṃ suvarṇaṃ ca tāmraṃ sūtakagandhakam lohaṃ kramavivṛddhāni kuryādetāni mātrayā

260

विमर्द्य कन्यकाद्रा वैर्न्यसेत्काचमये घटे विमुच्य पिठरीमध्ये धारयेत्सैन्धवामृते

vimardya kanyakādrā vairnyasetkācamaye ghaṭe vimucya piṭharīmadhye dhārayetsaindhavāmṛte

261

पिठरीं मुद्र येत्सम्यक् ततश्चुल्ल्यां निवेशयेत् वह्निं शनैः शनैः कुर्याद्दिनैकं तत उद्धरेत्

piṭharīṃ mudra yetsamyak tataścullyāṃ niveśayet vahniṃ śanaiḥ śanaiḥ kuryāddinaikaṃ tata uddharet

262

स्वाङ्गशीतं च सञ्चूर्ण्य भावयेदर्कदुग्धकैः अश्वगन्धा च काकोली वानरी मुसली क्षुरा

svāṅgaśītaṃ ca sañcūrṇya bhāvayedarkadugdhakaiḥ aśvagandhā ca kākolī vānarī musalī kṣurā

263

त्रित्रिवेलं रसैरासां शतावर्याश्च भावयेत् पद्मकन्दकसेरूणां रसैः काशस्य भावयेत्

tritrivelaṃ rasairāsāṃ śatāvaryāśca bhāvayet padmakandakaserūṇāṃ rasaiḥ kāśasya bhāvayet

264

कस्तूरीव्योषकर्पूरकङ्कोलैलालवङ्गकम् पूर्वचूर्णादष्टमांशमेतच्चूर्णं विमिश्रयेत्

kastūrīvyoṣakarpūrakaṅkolailālavaṅgakam pūrvacūrṇādaṣṭamāṃśametaccūrṇaṃ vimiśrayet

265

सर्वैः समां शर्करां च दत्त्वा शाणोन्मितं पिबेत् गोदुग्धद्विपलेनैव मधुराहारसेवकः

sarvaiḥ samāṃ śarkarāṃ ca dattvā śāṇonmitaṃ pibet godugdhadvipalenaiva madhurāhārasevakaḥ

266

अस्य प्रभावात्सौन्दर्यं बलं तेजोऽभिवर्धते तरुणी रमयेद्बह्वीः शुक्रहानिर्न जायते

asya prabhāvātsaundaryaṃ balaṃ tejo'bhivardhate taruṇī ramayedbahvīḥ śukrahānirna jāyate

267

वाजीकरणे कन्दर्पसुन्दर रसः सूतो वज्रमहिर्मुक्ता तारं हेमासिताभ्रकम् रसैः कर्षांशकानेतान्मर्दयेदिरिमेदजैः

vājīkaraṇe kandarpasundara rasaḥ sūto vajramahirmuktā tāraṃ hemāsitābhrakam rasaiḥ karṣāṃśakānetānmardayedirimedajaiḥ

268

प्रवालचूर्णं गन्धश्च द्विद्विकर्षं विमिश्रयेत् ततोऽश्वगन्धास्वरसैर्विमर्द्य मृगशृङ्गके

pravālacūrṇaṃ gandhaśca dvidvikarṣaṃ vimiśrayet tato'śvagandhāsvarasairvimardya mṛgaśṛṅgake

269

क्षिप्त्वा मृदुपुटे पक्त्वा भावयेद्धातकीरसैः काकोली मधुकं मांसी बलात्रयबिसेङ्गुदम्

kṣiptvā mṛdupuṭe paktvā bhāvayeddhātakīrasaiḥ kākolī madhukaṃ māṃsī balātrayabiseṅgudam

270

द्रा क्षापिप्पलिवन्दाकं वरी पर्णीचतुष्टयम् परूषकं कसेरुश्च मधूकं वानरी तथा

drā kṣāpippalivandākaṃ varī parṇīcatuṣṭayam parūṣakaṃ kaseruśca madhūkaṃ vānarī tathā

271

भावयित्वा रसैरेषां शोषयित्वा विचूर्णयेत् एला त्वक्पत्रकं मांसी लवङ्गागुरुकेशरम्

bhāvayitvā rasaireṣāṃ śoṣayitvā vicūrṇayet elā tvakpatrakaṃ māṃsī lavaṅgāgurukeśaram

272

मुस्तं मृगमदः कृष्णा जलं चन्द्र श्च मिश्रयेत् एतच्चूर्णैः शाणमितै रसं कन्दर्पसुन्दरम्

mustaṃ mṛgamadaḥ kṛṣṇā jalaṃ candra śca miśrayet etaccūrṇaiḥ śāṇamitai rasaṃ kandarpasundaram

273

खादेच्छाणमितं रात्रौ सिता धात्री विदारिका एतासां कर्षचूर्णेन सर्पिष्कर्षेण संयुतम्

khādecchāṇamitaṃ rātrau sitā dhātrī vidārikā etāsāṃ karṣacūrṇena sarpiṣkarṣeṇa saṃyutam

274

तस्यानु द्विपलं क्षीरं पिबेत्सुस्थितमानसः रमणी रमयेद्बह्वीः शुक्रहानिर्न जायते

tasyānu dvipalaṃ kṣīraṃ pibetsusthitamānasaḥ ramaṇī ramayedbahvīḥ śukrahānirna jāyate

275

लोहरसायनम् शुद्धं रसेन्द्रं भागैकं द्विभागं शुद्धगन्धकम् क्षिपेत्कज्जलिकां कुर्यात्तत्र तीक्ष्णभवं रजः

loharasāyanam śuddhaṃ rasendraṃ bhāgaikaṃ dvibhāgaṃ śuddhagandhakam kṣipetkajjalikāṃ kuryāttatra tīkṣṇabhavaṃ rajaḥ

276

क्षिप्त्वा कज्जलिकातुल्यं प्रहरैकं विमर्दयेत् ततः कन्याद्र वैर्घर्मे त्रिदिनं परिमर्दयेत्

kṣiptvā kajjalikātulyaṃ praharaikaṃ vimardayet tataḥ kanyādra vairgharme tridinaṃ parimardayet

277

ततः सञ्जायते तस्य सोष्णो धूमोद्गमो महान् अत्यन्तं पिण्डितं कृत्वा ताम्रपात्रे निधापयेत्

tataḥ sañjāyate tasya soṣṇo dhūmodgamo mahān atyantaṃ piṇḍitaṃ kṛtvā tāmrapātre nidhāpayet

278

मध्ये धान्यैकशूकस्य त्रिदिनं धारयेद् बुधः उद्धृत्य तस्मात्खल्वे च क्षिप्त्वा घर्मे निधाय च

madhye dhānyaikaśūkasya tridinaṃ dhārayed budhaḥ uddhṛtya tasmātkhalve ca kṣiptvā gharme nidhāya ca

279

रसैः कुठारच्छिन्नायास्त्रिवेलं परिभावयेत् संशोष्य घर्मे क्वाथैश्च भावयेत्त्रिकटोस्त्रिधा

rasaiḥ kuṭhāracchinnāyāstrivelaṃ paribhāvayet saṃśoṣya gharme kvāthaiśca bhāvayettrikaṭostridhā

280

वासाऽमृताचित्रकाणां रसैर्भाव्यं क्रमात्त्रिधा लोहपात्रे ततः क्षिप्त्वा भावयेत्त्रिफलाजलैः

vāsā'mṛtācitrakāṇāṃ rasairbhāvyaṃ kramāttridhā lohapātre tataḥ kṣiptvā bhāvayettriphalājalaiḥ

281

निर्गुण्डीदाडिमत्वग्भिर्बिसभृङ्गकुरण्टकैः पलाशकदलीद्रा वैर्बीजकस्य शृतेन च

nirguṇḍīdāḍimatvagbhirbisabhṛṅgakuraṇṭakaiḥ palāśakadalīdrā vairbījakasya śṛtena ca

282

नीलिकाऽलम्बुषाद्रा वैर्बब्बूलफलिकारसैः भावयेत्त्रित्रिवेलं च ततो नागबलारसैः

nīlikā'lambuṣādrā vairbabbūlaphalikārasaiḥ bhāvayettritrivelaṃ ca tato nāgabalārasaiḥ

283

ततः प्रातर्लिहेत्क्षौद्र घृताभ्यां कोलमात्रकम् पलमात्रं वराक्वाथं पिबेदस्यानुपानकम्

tataḥ prātarlihetkṣaudra ghṛtābhyāṃ kolamātrakam palamātraṃ varākvāthaṃ pibedasyānupānakam

284

मासत्रयं शीलितं स्याद्वलीपलितनाशनम् मन्दाग्निं श्वासकासौ च पाण्डुतां कफमारुतौ

māsatrayaṃ śīlitaṃ syādvalīpalitanāśanam mandāgniṃ śvāsakāsau ca pāṇḍutāṃ kaphamārutau

285

पिप्पलीमधुसंयुक्तं हन्यादेतन्न संशयः वातास्रं मूत्रदोषांश्च ग्रहणीं गुदजां रुजम्

pippalīmadhusaṃyuktaṃ hanyādetanna saṃśayaḥ vātāsraṃ mūtradoṣāṃśca grahaṇīṃ gudajāṃ rujam

286

अण्डवृद्धिं जयेदेतच्छिन्नासत्त्वमधुप्लुतम् बलवर्णकरं वृष्यमायुष्यं परमं स्मृतम्

aṇḍavṛddhiṃ jayedetacchinnāsattvamadhuplutam balavarṇakaraṃ vṛṣyamāyuṣyaṃ paramaṃ smṛtam

287

जयेत्सर्वामयान्कालादिदं लोहरसायनम् कूष्माण्डं तिलतैलं च माषान्नं राजिकां तथा

jayetsarvāmayānkālādidaṃ loharasāyanam kūṣmāṇḍaṃ tilatailaṃ ca māṣānnaṃ rājikāṃ tathā

288

मद्यमम्लरसं चैव त्यजेल्लोहस्य सेवकः

madyamamlarasaṃ caiva tyajellohasya sevakaḥ

289

अनुक्तसंग्रहश्लोकाः तत्र जयपाल शोधनम् जैपालं रहितं त्वगङ्कुररसज्ञाभिर्मले माहिषे निक्षिप्तं त्र्! यहमुष्णतोयविमलं खल्वे सवासोऽदितम् लिप्तं नूतनखर्प रेषु विगतस्नेहं रजःसन्निभं निम्बूकाम्बुविभावितं च बहुशः शुद्धं गुणाढ्यं भवेत्

anuktasaṃgrahaślokāḥ tatra jayapāla śodhanam jaipālaṃ rahitaṃ tvagaṅkurarasajñābhirmale māhiṣe nikṣiptaṃ tr! yahamuṣṇatoyavimalaṃ khalve savāso'ditam liptaṃ nūtanakharpa reṣu vigatasnehaṃ rajaḥsannibhaṃ nimbūkāmbuvibhāvitaṃ ca bahuśaḥ śuddhaṃ guṇāḍhyaṃ bhavet

290

विषशोधनम् विषं तु खण्डशः कृत्वा वस्त्रखण्डेन बन्धयेत् गोमूत्रमध्ये निक्षिप्य स्थापयेदातपे त्र्! यहम्

viṣaśodhanam viṣaṃ tu khaṇḍaśaḥ kṛtvā vastrakhaṇḍena bandhayet gomūtramadhye nikṣipya sthāpayedātape tr! yaham

291

गोमूत्रं च प्रदातव्यं नूतनं प्रत्यहं बुधैः त्र्! यहेऽतीते समुद्धृत्य शोषयेन्मृदु पेषयेत् शुद्ध्य्त्येवं विषं तच्च योग्यं भवति चार्त्तिजित्

gomūtraṃ ca pradātavyaṃ nūtanaṃ pratyahaṃ budhaiḥ tr! yahe'tīte samuddhṛtya śoṣayenmṛdu peṣayet śuddhytyevaṃ viṣaṃ tacca yogyaṃ bhavati cārttijit

292

अथवा खण्डीकृत्य विषं वस्त्रपरिबद्धं तु दोलया

athavā khaṇḍīkṛtya viṣaṃ vastraparibaddhaṃ tu dolayā

293

अजापयसि संस्विन्नं यामतः शुद्धिमाप्नुयात् अजादुग्धाभावतस्तु गव्यक्षीरेण शोधयेत्

ajāpayasi saṃsvinnaṃ yāmataḥ śuddhimāpnuyāt ajādugdhābhāvatastu gavyakṣīreṇa śodhayet