1. Śiva Saṃhitā

चतुर्थः पटलः

आदौ पूरक योगेन स्वाधारे पूरयेन्मनः गुदमेढ्रन्तरे योनिस्तामाकुच्य प्रवर्तते

ādau pūraka yogena svādhāre pūrayenmanaḥ gudameḍhrantare yonistāmākucya pravartate

बह्ययोनिगतं ध्यात्वा कामं कन्दुकसन्निभम् सूर्ख्यकोटि प्रतीकाशं चन्द्रकोटिसुशीतलम् तस्योर्ध्वं तु शिखासूक्ष्मा चिद्रूपा परमाकला तया सहितमात्मानमेकीभूतं विचिन्तयेत्

bahyayonigataṃ dhyātvā kāmaṃ kandukasannibham sūrkhyakoṭi pratīkāśaṃ candrakoṭisuśītalam tasyordhvaṃ tu śikhāsūkṣmā cidrūpā paramākalā tayā sahitamātmānamekībhūtaṃ vicintayet

गच्छति बह्यमार्गेण लिंगत्रयक्रमेण वै अमृतं तद्धि स्वर्गस्थं परमानन्दलक्षणम् श्वेतरक्त तेजसा?चं सुधाधाराप्रवर्षिणम् पीत्वा कुलामृतं दिव्यं पुनरेव विशेत्कुलम्

gacchati bahyamārgeṇa liṃgatrayakrameṇa vai amṛtaṃ taddhi svargasthaṃ paramānandalakṣaṇam śvetarakta tejasā?caṃ sudhādhārāpravarṣiṇam pītvā kulāmṛtaṃ divyaṃ punareva viśetkulam

पुनरेव कुलं गच्छेन्मात्रायोगेन नान्यथा सा च प्राणसमाख्याता ह्यस्मिंस्तन्त्रे मयोदिता

punareva kulaṃ gacchenmātrāyogena nānyathā sā ca prāṇasamākhyātā hyasmiṃstantre mayoditā

पुनः प्रलीयते तस्यां कालावन्यादिशिवाक्ष्णकम् योनिमुद्रा परा ह्येषा बन्धस्तन्त्वाः प्रकीर्तितः तस्यास्तु कधामत्रेण तन्नास्ति यत्र साधयेत्

punaḥ pralīyate tasyāṃ kālāvanyādiśivākṣṇakam yonimudrā parā hyeṣā bandhastantvāḥ prakīrtitaḥ tasyāstu kadhāmatreṇa tannāsti yatra sādhayet

छिन्नरूपास्तु ये मन्त्राः कीलिताः स्तैभिताश्च ये दाधामन्त्राः शिरवाहीना मलिनास्तु तिरस्कृताः मन्दा बालास्तथा वृद्धाः प्रौढा यौवनगर्विताः अरिपक्षे स्थिता ये च निर्वीर्याः सत्त्ववर्जिताः तथा सत्त्वेन हीनाश्च खण्डिताः शतधाकृताः विधानेन च संयुक्ताः प्रभवन्त्यचिरेण तु सिद्धिमोक्षप्रदाः सर्वे गुरुणा विनियोजिताः दीक्षयित्वा विधानेन अभिषिच्य सहस्रधा ततो मंत्राधिकारार्थमेषा मुद्रा प्रकीर्तिता

chinnarūpāstu ye mantrāḥ kīlitāḥ staibhitāśca ye dādhāmantrāḥ śiravāhīnā malināstu tiraskṛtāḥ mandā bālāstathā vṛddhāḥ prauḍhā yauvanagarvitāḥ aripakṣe sthitā ye ca nirvīryāḥ sattvavarjitāḥ tathā sattvena hīnāśca khaṇḍitāḥ śatadhākṛtāḥ vidhānena ca saṃyuktāḥ prabhavantyacireṇa tu siddhimokṣapradāḥ sarve guruṇā viniyojitāḥ dīkṣayitvā vidhānena abhiṣicya sahasradhā tato maṃtrādhikārārthameṣā mudrā prakīrtitā

ब्रह्महत्यासहस्राणि त्रैलोक्यमपि धातयेत् नासौ लिप्यति पापेन योनिमुद्रानिबन्धनात्

brahmahatyāsahasrāṇi trailokyamapi dhātayet nāsau lipyati pāpena yonimudrānibandhanāt

गुरुहा च सुरापी च स्तेयी च गुरुतल्पगः एतैः पापैर्न बध्येत योनिमुद्रानिबन्धनात्

guruhā ca surāpī ca steyī ca gurutalpagaḥ etaiḥ pāpairna badhyeta yonimudrānibandhanāt

तस्मादभ्यासनं नित्यं कर्तव्यं मोक्षकांक्षिभिः अभ्यासाजाय ते सिद्धिरभ्यासान्मोक्षमाप्नुयात्

tasmādabhyāsanaṃ nityaṃ kartavyaṃ mokṣakāṃkṣibhiḥ abhyāsājāya te siddhirabhyāsānmokṣamāpnuyāt

संविदं लभतेऽभ्यासाद्योगोभ्यासात्पवर्तते मुद्राणां सिद्धिरभ्यासादभ्यासाद्वायुसाधनम् कालवञ्चनमभ्यासात्तथा मृत्युञ्जयो भवेत्

saṃvidaṃ labhate'bhyāsādyogobhyāsātpavartate mudrāṇāṃ siddhirabhyāsādabhyāsādvāyusādhanam kālavañcanamabhyāsāttathā mṛtyuñjayo bhavet

वाक्त्यिद्धिः कामचारित्वं भवेदभ्यासयोगतः योनिमुद्रा परं गोप्या न देया यस्य कस्यचित् सर्वथा नैव दातव्या प्राप्तैः कयद्ध्यातेरपि

vāktyiddhiḥ kāmacāritvaṃ bhavedabhyāsayogataḥ yonimudrā paraṃ gopyā na deyā yasya kasyacit sarvathā naiva dātavyā prāptaiḥ kayaddhyāterapi

अधुना कथयिष्यामि योगसिद्धिकरं परम् गोपनीयं सुसिद्धानां योग परमदुर्लभम्

adhunā kathayiṣyāmi yogasiddhikaraṃ param gopanīyaṃ susiddhānāṃ yoga paramadurlabham

सुप्ता गुरुप्रसादेन यदा जागर्ति कुण्डली तदा सर्वाणि पद्यानि भिद्यन्ते यन्थयोपि च

suptā guruprasādena yadā jāgarti kuṇḍalī tadā sarvāṇi padyāni bhidyante yanthayopi ca

तस्मासर्वप्रयत्रेन प्रबोधयितुमश्विरीम् बह्यरन्ध्रमुखे सुप्तां मुद्राभ्यासं समाचरेत्

tasmāsarvaprayatrena prabodhayitumaśvirīm bahyarandhramukhe suptāṃ mudrābhyāsaṃ samācaret

महामुद्रा महाबन्धो महावेधश्च खेचरी जालंधरो मूलबधो विपरीतकृतिस्तथा उडानं चैव वज्रोणी दशमे शक्तिचालनम् इदं हि मुद्रादशकं मुद्राणामुत्तमोत्तमम्

mahāmudrā mahābandho mahāvedhaśca khecarī jālaṃdharo mūlabadho viparītakṛtistathā uḍānaṃ caiva vajroṇī daśame śakticālanam idaṃ hi mudrādaśakaṃ mudrāṇāmuttamottamam

महामुद्रां प्रवक्ष्यामि तन्त्रेऽस्मिन्मम वल्लभे यां प्राप्य सिद्धाः सिद्धिं च कपिलाद्याः पुरागताः

mahāmudrāṃ pravakṣyāmi tantre'sminmama vallabhe yāṃ prāpya siddhāḥ siddhiṃ ca kapilādyāḥ purāgatāḥ

अपसव्येन संपीड्य पादमूलेन सादरम् गुरूपदेशतो योनिं गुदमेढ्रानारालगाम् सलयं प्रसारितं पादं धृत्वा पाणियुगेन वै नवद्वाराणि संयम्य चिबुकं हृदयोपरि चित्तं चित्तपथे दत्त्वा प्रभवेद्वायुसाधनम् महामुद्राभवेदेषा सर्वतन्त्रेषु गोपिता वामाहेन समभ्यस्य दक्षाहेनाभ्यसेत्पुनः प्राणायामं समं कृत्वा योगी नियतमानसः

apasavyena saṃpīḍya pādamūlena sādaram gurūpadeśato yoniṃ gudameḍhrānārālagām salayaṃ prasāritaṃ pādaṃ dhṛtvā pāṇiyugena vai navadvārāṇi saṃyamya cibukaṃ hṛdayopari cittaṃ cittapathe dattvā prabhavedvāyusādhanam mahāmudrābhavedeṣā sarvatantreṣu gopitā vāmāhena samabhyasya dakṣāhenābhyasetpunaḥ prāṇāyāmaṃ samaṃ kṛtvā yogī niyatamānasaḥ

अनेन विधिना योगी मन्दथाबयोपि सिध्यति सर्वासामेव नाडीनां चालनं बिन्दुमाररगम् जीवनन्तु कषायस्य पातकानां विनाशनम् सवरोगोपशमनं जढराग्निविवर्धनम् वपुषा कान्तिममलां जरामृत्युविनाशनम् वांछितार्थफलं सौख्यमिन्द्रियाणाञ्च मारणम् एतदुक्तानि सर्वाणि योगारूढस्य योगिनः भवेदभ्यासतोऽवश्यं नात्र कार्या विचारणा

anena vidhinā yogī mandathābayopi sidhyati sarvāsāmeva nāḍīnāṃ cālanaṃ bindumāraragam jīvanantu kaṣāyasya pātakānāṃ vināśanam savarogopaśamanaṃ jaḍharāgnivivardhanam vapuṣā kāntimamalāṃ jarāmṛtyuvināśanam vāṃchitārthaphalaṃ saukhyamindriyāṇāñca māraṇam etaduktāni sarvāṇi yogārūḍhasya yoginaḥ bhavedabhyāsato'vaśyaṃ nātra kāryā vicāraṇā

गोपनीया प्रयत्रेन मुद्रेयं सुरपूजिते यां तु प्राप्य भवास्थोधेः पारं गच्छन्ति योगिनः

gopanīyā prayatrena mudreyaṃ surapūjite yāṃ tu prāpya bhavāsthodheḥ pāraṃ gacchanti yoginaḥ

मुद्रा कामदुघा ह्येषा साधकानां मयोदिता गुप्ताचारेण कर्तव्या न देया यस्य कस्यचित्

mudrā kāmadughā hyeṣā sādhakānāṃ mayoditā guptācāreṇa kartavyā na deyā yasya kasyacit

ततः प्रसारितः पादो विन्यस्य तमुरूपरि णुदयोनि समाकुच्य कृत्वा चापानमूर्ध्वगम् योजयित्वा समानेन कृत्वा प्राणमधोमुखम् बन्धयेदूर्ध्वगत्यर्थं प्राणापानेन यः सुधीः कथितोऽयं महाबन्धः सिद्धिमार्गप्रदायकः नाडीजालाद्रसव्यूहो मूर्धानं याति योगिनः उभाभ्यां साधयेत्पद्ध्यामेकै सुप्रयत्रतः

tataḥ prasāritaḥ pādo vinyasya tamurūpari ṇudayoni samākucya kṛtvā cāpānamūrdhvagam yojayitvā samānena kṛtvā prāṇamadhomukham bandhayedūrdhvagatyarthaṃ prāṇāpānena yaḥ sudhīḥ kathito'yaṃ mahābandhaḥ siddhimārgapradāyakaḥ nāḍījālādrasavyūho mūrdhānaṃ yāti yoginaḥ ubhābhyāṃ sādhayetpaddhyāmekai suprayatrataḥ

भवेदभ्यासतो वायुः सुषुम्नां मध्यसहतः अनेन वपुश्च पुष्टिर्हतकधोऽस्थिपजरे संपूर्णहृदयो योगी भवन्त्येतानि योगिनः बन्धेनानेन योगीन्द्रः साधयेत्सर्वमीष्मितम्

bhavedabhyāsato vāyuḥ suṣumnāṃ madhyasahataḥ anena vapuśca puṣṭirhatakadho'sthipajare saṃpūrṇahṛdayo yogī bhavantyetāni yoginaḥ bandhenānena yogīndraḥ sādhayetsarvamīṣmitam

अपानप्राणयोरैक्यं कृत्वा त्रिभुवनेश्वरि महावेधस्थितो योगी कुक्षिमापूर्य वायुना स्फिचौ संताडयेद्धीमान्वेधोऽयं कीर्तितो मया

apānaprāṇayoraikyaṃ kṛtvā tribhuvaneśvari mahāvedhasthito yogī kukṣimāpūrya vāyunā sphicau saṃtāḍayeddhīmānvedho'yaṃ kīrtito mayā

वेधेनानेन संविध्य वायुना योगिपुंगवः यथि सुषुम्यगामार्गेण ब्रह्मग्रंथिं भिनत्त्वसौ

vedhenānena saṃvidhya vāyunā yogipuṃgavaḥ yathi suṣumyagāmārgeṇa brahmagraṃthiṃ bhinattvasau

यः करोति सदाभ्यासं महावेधं सुगोपितम् वायुसिद्धिर्भवेत्तस्य जरामरणनाशिनी

yaḥ karoti sadābhyāsaṃ mahāvedhaṃ sugopitam vāyusiddhirbhavettasya jarāmaraṇanāśinī

चक्रमध्ये स्थिता देवाः कम्पन्ति वायुताडनात् कुण्डल्यपि महामाया कैलासे सा विलीयते

cakramadhye sthitā devāḥ kampanti vāyutāḍanāt kuṇḍalyapi mahāmāyā kailāse sā vilīyate

महामुद्रामहाकधौ निष्कलौ वेधवर्जितौ तस्माद्योगी प्रयत्रेन करोति त्रितयं क्रमात्

mahāmudrāmahākadhau niṣkalau vedhavarjitau tasmādyogī prayatrena karoti tritayaṃ kramāt

एतत्त्रयं प्रयत्रेन चतुर्वारं करोति यः षयमासाभ्यनार मृत्युं जयत्येव न संशयः

etattrayaṃ prayatrena caturvāraṃ karoti yaḥ ṣayamāsābhyanāra mṛtyuṃ jayatyeva na saṃśayaḥ

एतत्त्रयस्य माहात्म्यं सिद्धो जानाति नेतरः यज्ज्ञात्वा साधकाः सर्वे सिद्धिं सम्यभन्ति वै

etattrayasya māhātmyaṃ siddho jānāti netaraḥ yajjñātvā sādhakāḥ sarve siddhiṃ samyabhanti vai

गोपनीया प्रयत्नेन साधकैः सिद्धिमीष्मुभिः अन्यथा च न सिद्धिः ख्यान्मुद्राणामेष निश्चयः

gopanīyā prayatnena sādhakaiḥ siddhimīṣmubhiḥ anyathā ca na siddhiḥ khyānmudrāṇāmeṣa niścayaḥ

भ्रुवोरन्तर्गता दृष्टिं विधाय सुदृढां सुधीः उपविश्यासने वज्रे नानोपद्रववर्जितः लम्बिकोर्ध्व स्थिते गर्ते रसनां विपरीतगाम् संयोजयेत्पयत्रेन सुधाकूपे विचक्षणाः मुद्रैषा खेचरी प्रोक्ता भक्तानामनुरोधतः

bhruvorantargatā dṛṣṭiṃ vidhāya sudṛḍhāṃ sudhīḥ upaviśyāsane vajre nānopadravavarjitaḥ lambikordhva sthite garte rasanāṃ viparītagām saṃyojayetpayatrena sudhākūpe vicakṣaṇāḥ mudraiṣā khecarī proktā bhaktānāmanurodhataḥ

सिद्धीनां जननी ह्येषा मम प्राणाधिकप्रिया निरनारकृताभ्यासात्पीयूषं प्रत्यहं पिबेत् तेन वियहसिद्धिः ख्याभ्युत्युमातहकेसरी

siddhīnāṃ jananī hyeṣā mama prāṇādhikapriyā niranārakṛtābhyāsātpīyūṣaṃ pratyahaṃ pibet tena viyahasiddhiḥ khyābhyutyumātahakesarī

अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपिवा खेचरी यस्य शुद्धा तु स शुद्धो नात्र संशयः

apavitraḥ pavitro vā sarvāvasthāṃ gato'pivā khecarī yasya śuddhā tu sa śuddho nātra saṃśayaḥ

क्षणार्धं कुरुते यस्तु तीर्त्वा पापमहार्णवम् दिव्यभोगान्मभुक्त्या च सत्कुले स प्रजायते

kṣaṇārdhaṃ kurute yastu tīrtvā pāpamahārṇavam divyabhogānmabhuktyā ca satkule sa prajāyate

मुद्रैषा खेचरी यस्तु स्वस्थचित्तो ह्यतन्द्रितः शतब्रह्मगतेनापि क्षणार्धं मन्यते हि सः

mudraiṣā khecarī yastu svasthacitto hyatandritaḥ śatabrahmagatenāpi kṣaṇārdhaṃ manyate hi saḥ

गुरूपदेशतो मुद्रां यो वेत्ति रवेचरीमिमाम् नानापापरतो धीमान् स याति परमां गतिम्

gurūpadeśato mudrāṃ yo vetti ravecarīmimām nānāpāparato dhīmān sa yāti paramāṃ gatim

सा प्राणसदृशी मुद्रा यस्मिष्कस्मिन्न दीयते प्रच्छाद्यते प्रयत्रेन मुद्रेयं सुरपूजिते

sā prāṇasadṛśī mudrā yasmiṣkasminna dīyate pracchādyate prayatrena mudreyaṃ surapūjite

बद्धागलशिराजालं हृदये चिबुकं न्यसेत् बन्धोजालन्धरः प्रोक्तो देवानामपि दुर्लभः नाभिस्थवह्निर्जन्तूनां सहस्रकमलच्युतम् पिबेत्पीयूषविस्तारं तदर्थं कधयेदिमम्

baddhāgalaśirājālaṃ hṛdaye cibukaṃ nyaset bandhojālandharaḥ prokto devānāmapi durlabhaḥ nābhisthavahnirjantūnāṃ sahasrakamalacyutam pibetpīyūṣavistāraṃ tadarthaṃ kadhayedimam

बन्धेनानेन पीयूषं स्वयं पिबति बुद्धिमान् अमरत्वञ्च सम्प्राप्य मोदते भुवनत्रये

bandhenānena pīyūṣaṃ svayaṃ pibati buddhimān amaratvañca samprāpya modate bhuvanatraye

जालन्धरो बन्ध एष सिद्धानां सिद्धिदायकः अभ्यासः क्रियते नित्यं योगिना सिद्धिमिच्छता

jālandharo bandha eṣa siddhānāṃ siddhidāyakaḥ abhyāsaḥ kriyate nityaṃ yoginā siddhimicchatā

पादमूलेन संपीड्य गुदमार्गं सुयन्त्रितम् वलादपानमाकृष्य क्रमादूर्ध्वं सुचारयेत् कल्पितोऽयं मूलबन्धो जरामरणनाशनः

pādamūlena saṃpīḍya gudamārgaṃ suyantritam valādapānamākṛṣya kramādūrdhvaṃ sucārayet kalpito'yaṃ mūlabandho jarāmaraṇanāśanaḥ

अपानप्राणयोरैक्यं प्रकरोत्यधिकल्पितम् बन्धेनानेन सुतरां योनिमुद्रा प्रसिद्ध्यति

apānaprāṇayoraikyaṃ prakarotyadhikalpitam bandhenānena sutarāṃ yonimudrā prasiddhyati

सिद्धायां योनिमुद्रायां किं न सिध्यति भूतले बन्धख्यास्य प्रसादेन गगने विजितालसः पद्मासने स्थितो योगी भुवमुत्सृज्य वर्तते

siddhāyāṃ yonimudrāyāṃ kiṃ na sidhyati bhūtale bandhakhyāsya prasādena gagane vijitālasaḥ padmāsane sthito yogī bhuvamutsṛjya vartate

सुगुप्ते निर्जने देशे कधमेन समभ्यसेत् संसारसागरं तर्तुं यदीच्छेद्योगि पुंगवः

sugupte nirjane deśe kadhamena samabhyaset saṃsārasāgaraṃ tartuṃ yadīcchedyogi puṃgavaḥ

भूतले स्वशिरोदत्त्वा खे नयेञ्चरणद्वयम् विपरीतकृतिश्चैषा सर्वतन्त्रेषु गोपिता

bhūtale svaśirodattvā khe nayeñcaraṇadvayam viparītakṛtiścaiṣā sarvatantreṣu gopitā

एतद्यः कुरुते नित्यमभ्यासं याममात्रतः मृत्युं जयति स योगी प्रलये नापि सीदति

etadyaḥ kurute nityamabhyāsaṃ yāmamātrataḥ mṛtyuṃ jayati sa yogī pralaye nāpi sīdati

कुरुतेऽमूतपानं यः सिद्धानां समतामियात् स सेव्यः सर्वलोकानां कधमेन करोति यः

kurute'mūtapānaṃ yaḥ siddhānāṃ samatāmiyāt sa sevyaḥ sarvalokānāṃ kadhamena karoti yaḥ

नाभेरूर्ध्वमधश्चापि तानं पश्चिममाचरेत् उडुऽयानबध एष ख्यात्सर्वदुरवौघनाशनः उदरे पश्चिमं तानं नाभेरूर्ध्वं तु कारयेत् उड्यानाख्योऽत्र कथयि मृत्युमातहकेसरी

nābherūrdhvamadhaścāpi tānaṃ paścimamācaret uḍu'yānabadha eṣa khyātsarvaduravaughanāśanaḥ udare paścimaṃ tānaṃ nābherūrdhvaṃ tu kārayet uḍyānākhyo'tra kathayi mṛtyumātahakesarī

नित्यं यः कुरुते योगी चतुर्वारं दिने दिने तस्य नाभेस्तु शुद्धिः स्याद्येन सिद्धो भवेन्मरुत्

nityaṃ yaḥ kurute yogī caturvāraṃ dine dine tasya nābhestu śuddhiḥ syādyena siddho bhavenmarut

षयमासमभ्यसन्योगी मृत्युं जयति निश्चितम् तख्योदराग्निर्ज्वलति रसवृद्धिः प्रजायते

ṣayamāsamabhyasanyogī mṛtyuṃ jayati niścitam takhyodarāgnirjvalati rasavṛddhiḥ prajāyate

अनेन सुतरां सिद्धिर्वियहस्य प्रजायते रोगाणां संक्षयश्चापि योगिनो भवति ध्रुवम्

anena sutarāṃ siddhirviyahasya prajāyate rogāṇāṃ saṃkṣayaścāpi yogino bhavati dhruvam

गुरोर्क्वद्यध्वा प्रयत्नेन साधयेत्तु विचक्षणाः निर्जने सुस्थिते देशे बन्धं परमदुर्लभम्

gurorkvadyadhvā prayatnena sādhayettu vicakṣaṇāḥ nirjane susthite deśe bandhaṃ paramadurlabham

आधारकमले सुप्तां चालयेल्कुयडली दृढाम् अपानवायुमारुह्य बलादाकृष्य बुद्धिमान् शक्तिचालनमुद्रेयं सर्वशाकप्रदायिनी

ādhārakamale suptāṃ cālayelkuyaḍalī dṛḍhām apānavāyumāruhya balādākṛṣya buddhimān śakticālanamudreyaṃ sarvaśākapradāyinī

शक्तिचालनमेवं हि प्रत्यहं यः समाचरेत् आयुर्भूद्धिर्भवेत्तस्य रोगाणां च विनाशनम्

śakticālanamevaṃ hi pratyahaṃ yaḥ samācaret āyurbhūddhirbhavettasya rogāṇāṃ ca vināśanam

विहाय निद्रा भुजगी स्वयमूर्ध्वे भवेत्खलु तस्मादभ्यासनं कार्यं योगिना सिद्धमिच्छता

vihāya nidrā bhujagī svayamūrdhve bhavetkhalu tasmādabhyāsanaṃ kāryaṃ yoginā siddhamicchatā

यः करोति सदाभ्यासं शक्तिचालनमुत्तमम् येन वियहसिद्धिः ख्यादरिगमादिगुणप्रदा गुरूपदेशविधिना तस्य मृत्युभयं कुतः

yaḥ karoti sadābhyāsaṃ śakticālanamuttamam yena viyahasiddhiḥ khyādarigamādiguṇapradā gurūpadeśavidhinā tasya mṛtyubhayaṃ kutaḥ

मुहूर्तद्वयपर्यना विधिना शक्तिचालनम् यः करोति प्रयत्रेन तस्य सिद्धिरदूरतः युक्तासनेन कर्तव्यं योगिभिः शक्तिचालनम्

muhūrtadvayaparyanā vidhinā śakticālanam yaḥ karoti prayatrena tasya siddhiradūrataḥ yuktāsanena kartavyaṃ yogibhiḥ śakticālanam

एतत्तुमुद्रादशकं न भूतं न भविष्यति एकैकाभ्यासने सिद्धिः सिद्धो भवति नान्यथा

etattumudrādaśakaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati ekaikābhyāsane siddhiḥ siddho bhavati nānyathā

तृतीय. पटलः

हृद्यस्ति पङ्कज दिव्यं दितयलिहेन भूषितम् कादिढान्ताक्षतेपेतं द्वादशार्णविभूषितम्

hṛdyasti paṅkaja divyaṃ ditayalihena bhūṣitam kādiḍhāntākṣatepetaṃ dvādaśārṇavibhūṣitam

प्राणो वसति तत्रैव वासनाथिरलकृत. अनादिकर्मसंश्लिष्ट. प्राप्याहङ्कारसंयुत.

prāṇo vasati tatraiva vāsanāthiralakṛta. anādikarmasaṃśliṣṭa. prāpyāhaṅkārasaṃyuta.

प्राणस्य वृत्तिभेदेन नामानि विविधानि च वर्तन्ते तानि सर्वाणि कथितुं नैव शक्यते

prāṇasya vṛttibhedena nāmāni vividhāni ca vartante tāni sarvāṇi kathituṃ naiva śakyate

प्राणोऽपान. समानश्चोदनो व्यानश्च पञ्चम. नाग. कूर्मश्च कृकरो देवदत्तो धनञ्जय.

prāṇo'pāna. samānaścodano vyānaśca pañcama. nāga. kūrmaśca kṛkaro devadatto dhanañjaya.

दश नामानि मुख्यानि मयोक्तानीह शास्त्रके कुर्वन्ति तेऽत्र कार्याणि प्रेरितानि स्वकर्मभिः

daśa nāmāni mukhyāni mayoktānīha śāstrake kurvanti te'tra kāryāṇi preritāni svakarmabhiḥ

अत्रापि वायव. पञ्च मुख्या. ख्युर्दशत. पुनः तत्रापि श्रेष्ठकर्त्तारौ प्राणापानौ मयोदितौ

atrāpi vāyava. pañca mukhyā. khyurdaśata. punaḥ tatrāpi śreṣṭhakarttārau prāṇāpānau mayoditau

हृदि प्राणो गुदेऽपान. समानो नाभिमण्डले उदान. कयउदेशस्थो व्यान. सर्वशरीरगः

hṛdi prāṇo gude'pāna. samāno nābhimaṇḍale udāna. kayaudeśastho vyāna. sarvaśarīragaḥ

नागादिवायव. पञ्च ते कुर्वन्ति च विग्रहे उद्गारोन्मीलनं क्षुत्तृडूजुस्था हिका च पञ्चम.

nāgādivāyava. pañca te kurvanti ca vigrahe udgāronmīlanaṃ kṣuttṛḍūjusthā hikā ca pañcama.

अनेन विधिना यो वै ब्रह्याडं वेत्ति विग्रहम् सर्वपापविनिर्मुक्तः स याति परमां गतिम्

anena vidhinā yo vai brahyāḍaṃ vetti vigraham sarvapāpavinirmuktaḥ sa yāti paramāṃ gatim

अधुना कथयिष्यामि क्षिप्रं योगस्य सिद्धये यज्ज्ञात्वा नावसीदन्ति योगिनो योगसाधने

adhunā kathayiṣyāmi kṣipraṃ yogasya siddhaye yajjñātvā nāvasīdanti yogino yogasādhane

भवेद्वीर्यवती विद्या गुरुवक्यसमुत्यवा अन्यथा फलहीना ख्यान्निर्वीर्याप्यतिदुरवदा

bhavedvīryavatī vidyā guruvakyasamutyavā anyathā phalahīnā khyānnirvīryāpyatiduravadā

गुरुं सन्तोष्य यत्रेन ये वै विद्यामुपासते अवलम्बेन विद्यायासाख्या. फलमवाप्नुयात्

guruṃ santoṣya yatrena ye vai vidyāmupāsate avalambena vidyāyāsākhyā. phalamavāpnuyāt

गुरु. पिता गुरुर्माता गुरुर्देवो न संशय. कर्मणा मनसा वाचा तस्मात्सर्वै प्रसेव्यते

guru. pitā gururmātā gururdevo na saṃśaya. karmaṇā manasā vācā tasmātsarvai prasevyate

गुरुप्रसादत. सर्वं लभ्यते शुभमाल्पन. तस्मात्सेतयो गुरुर्नित्यमन्यथा न शुभं भवेत्

guruprasādata. sarvaṃ labhyate śubhamālpana. tasmātsetayo gururnityamanyathā na śubhaṃ bhavet

प्रदक्षिणत्रयं कृत्वा स्पृष्ट्वा सव्येन पाणिना त्र्यष्टांगेन नमस्कुर्यादुरुपादसरोरुहम्

pradakṣiṇatrayaṃ kṛtvā spṛṣṭvā savyena pāṇinā tryaṣṭāṃgena namaskuryādurupādasaroruham

श्रद्धयाल्पवता पुंसां सिद्धिर्भवति निश्चिता अन्येषाञ्च न सिद्धि. ख्यात्तस्माद्यत्रेन साधयेत्

śraddhayālpavatā puṃsāṃ siddhirbhavati niścitā anyeṣāñca na siddhi. khyāttasmādyatrena sādhayet

न भवेत्संगयुक्तानां तथाऽविश्वासिनामपि गुरुपूजाविहीनानां तथा च बहुसोगनाम् मिथ्यावादरतानां च तथा निष्ठुरभाषिणाम् गुरुसन्तोषहीनानां न सिद्धि. ख्यात्कदाचन

na bhavetsaṃgayuktānāṃ tathā'viśvāsināmapi gurupūjāvihīnānāṃ tathā ca bahusoganām mithyāvādaratānāṃ ca tathā niṣṭhurabhāṣiṇām gurusantoṣahīnānāṃ na siddhi. khyātkadācana

फलिष्यतीति विश्वास. सिद्धे. प्रथमलक्षणम् द्वितीयं श्रद्धया युक्तं तृतीयं गुरुपूजनम् चतुर्थं समताभावं पञ्चमेन्द्रियनिग्रहम् षष्ठं च प्रमिताहारं सप्तमं विद्यते

phaliṣyatīti viśvāsa. siddhe. prathamalakṣaṇam dvitīyaṃ śraddhayā yuktaṃ tṛtīyaṃ gurupūjanam caturthaṃ samatābhāvaṃ pañcamendriyanigraham ṣaṣṭhaṃ ca pramitāhāraṃ saptamaṃ vidyate

योगोपदेशं संप्राप्य लब्ध्वा योगविदं गुरुम् गुरूपदिष्टविधिना धिया निश्चित्य साधयेत्

yogopadeśaṃ saṃprāpya labdhvā yogavidaṃ gurum gurūpadiṣṭavidhinā dhiyā niścitya sādhayet

सुशोभने मढे योगी पद्यासनसमन्वित. आसनोपरि संविश्य पवनाभ्यासमाचरेत्

suśobhane maḍhe yogī padyāsanasamanvita. āsanopari saṃviśya pavanābhyāsamācaret

समकाय. प्राञ्जलिश्च प्रणम्य च गुरून् सुधी. दक्षे वामे च विघ्नेशं क्षत्रपालांबिकां पुन.

samakāya. prāñjaliśca praṇamya ca gurūn sudhī. dakṣe vāme ca vighneśaṃ kṣatrapālāṃbikāṃ puna.

ततश्च दक्षागुष्ठेन निरुद्ध्य ओषगला सुधी. इडया पूरयेद्वायुं यथाशक्त्या तु कुम्भयेत् ततस्त्यक्त्वा पिगलयाशनैरेव न वेगतः

tataśca dakṣāguṣṭhena niruddhya oṣagalā sudhī. iḍayā pūrayedvāyuṃ yathāśaktyā tu kumbhayet tatastyaktvā pigalayāśanaireva na vegataḥ

पुन. पिंगलयाऽऽपूर्य यथाशक्त्या तु कुम्भयेत् इडया रेचयेद्वायुं न वेगेन शनैःशनैः

puna. piṃgalayā''pūrya yathāśaktyā tu kumbhayet iḍayā recayedvāyuṃ na vegena śanaiḥśanaiḥ

इदं योगविधानेन कुर्याद्विशतिकुस्थकान् सर्वद्वन्द्रविनिर्मुक्त. प्रत्यहं विगतालस.

idaṃ yogavidhānena kuryādviśatikusthakān sarvadvandravinirmukta. pratyahaṃ vigatālasa.

प्रातःकाले च मध्याह्ने सूर्यास्ते चार्द्धरात्रके कुर्यादेवं चतुर्वारं कालेष्वेतेषु कुम्भकान्

prātaḥkāle ca madhyāhne sūryāste cārddharātrake kuryādevaṃ caturvāraṃ kāleṣveteṣu kumbhakān

इत्थं मासत्रयं कुर्यादनालख्यो दिने दिने ततो नाडीविशुद्धि. ख्यादविलम्बेन निश्चितम्

itthaṃ māsatrayaṃ kuryādanālakhyo dine dine tato nāḍīviśuddhi. khyādavilambena niścitam

यदा तु नाडीशुद्धि. स्याद्योगिनस्तत्त्वदर्शिनः तदा विध्वस्तदोषश्च भवेदारम्मसस्थव.

yadā tu nāḍīśuddhi. syādyoginastattvadarśinaḥ tadā vidhvastadoṣaśca bhavedārammasasthava.

चिह्नानि योगिनो देहे दृश्यन्ते नाडिशुद्धित. कथ्यन्ते तु समस्तान्यहानि संक्षेपतो मया

cihnāni yogino dehe dṛśyante nāḍiśuddhita. kathyante tu samastānyahāni saṃkṣepato mayā

समकाय. सुगन्धिश्च सुकान्तिः स्वरसाधक. आरम्मघटकश्चैव यथा परिचयस्तदा निष्पत्तिः सर्वयोगेषु योगावस्था भवन्ति ता.

samakāya. sugandhiśca sukāntiḥ svarasādhaka. ārammaghaṭakaścaiva yathā paricayastadā niṣpattiḥ sarvayogeṣu yogāvasthā bhavanti tā.

आरस्थ. कथितोऽस्माग्निरधुना वायुसिद्धये अपर. कथ्यते पश्चात्सर्वदुरवौघनाशन.

ārastha. kathito'smāgniradhunā vāyusiddhaye apara. kathyate paścātsarvaduravaughanāśana.

प्रौढवह्नि. सुभोगी च सुरवीसर्वाहसुन्दर. संपूरर्गहृदयो योगी सर्वोत्साहबलान्वित. जायते श्रोगिनोऽवश्यमेतत्सर्वं कलेवरे

prauḍhavahni. subhogī ca suravīsarvāhasundara. saṃpūrargahṛdayo yogī sarvotsāhabalānvita. jāyate śrogino'vaśyametatsarvaṃ kalevare

अथ वर्ज्यं प्रवक्ष्यामि योगविघ्नकरं परम् येन संसारदुरवाद्यिधं तीर्त्वा याख्यन्ति योगिन

atha varjyaṃ pravakṣyāmi yogavighnakaraṃ param yena saṃsāraduravādyidhaṃ tīrtvā yākhyanti yogina

आच्च रूक्षं तथा तीक्ष्णं लवणं सार्षपं कटुम् बहुलं भ्रमणं प्रात. स्नानं तैलविदाहकम् स्तेयं हिंसां जनद्वेषञ्चाहङ्कारमनार्जवम् उपवासमसत्यञ्च मोक्षञ्च प्राणिपीडनम् स्त्रीसहमयिसेवा च बह्नालापं प्रियाप्रियम् अतीव भोजनं योगी त्यजेदेतानि निश्चितम्

ācca rūkṣaṃ tathā tīkṣṇaṃ lavaṇaṃ sārṣapaṃ kaṭum bahulaṃ bhramaṇaṃ prāta. snānaṃ tailavidāhakam steyaṃ hiṃsāṃ janadveṣañcāhaṅkāramanārjavam upavāsamasatyañca mokṣañca prāṇipīḍanam strīsahamayisevā ca bahnālāpaṃ priyāpriyam atīva bhojanaṃ yogī tyajedetāni niścitam

उपायं च प्रवक्ष्यामि क्षिप्रं योगस्य सिद्धये गोपनीयं साधकानां येन सिद्धिर्भवेतवलु

upāyaṃ ca pravakṣyāmi kṣipraṃ yogasya siddhaye gopanīyaṃ sādhakānāṃ yena siddhirbhavetavalu

घृतं क्षीरं च मिष्टान्नं ताम्बूलं चूर्णवर्जितम् कर्पूरं निष्तुष मिष्टं सुमउ सूक्ष्मरन्धकम् सिद्धान्तश्रवणं नित्यं वैरावयजाहसेवनम् नामसङ्कीर्तनं विष्णोः सुनादश्रवणं परम् धृतिः क्षमा तप. शौचं ह्रीर्मतिर्गुरुसेवनम् सदैतानि परं योगी नियमानि समाचरेत्

ghṛtaṃ kṣīraṃ ca miṣṭānnaṃ tāmbūlaṃ cūrṇavarjitam karpūraṃ niṣtuṣa miṣṭaṃ sumau sūkṣmarandhakam siddhāntaśravaṇaṃ nityaṃ vairāvayajāhasevanam nāmasaṅkīrtanaṃ viṣṇoḥ sunādaśravaṇaṃ param dhṛtiḥ kṣamā tapa. śaucaṃ hrīrmatirgurusevanam sadaitāni paraṃ yogī niyamāni samācaret

अनिलेऽर्कप्रवेशे च भोक्तव्यं योगिभिः सदा वायौ प्रविष्टे शशिनि शयनं साधकोत्तमैः

anile'rkapraveśe ca bhoktavyaṃ yogibhiḥ sadā vāyau praviṣṭe śaśini śayanaṃ sādhakottamaiḥ

सद्यो भुक्तेऽपि क्षुधिते नाध्यास. क्रियते बुधैः अभ्यासकाले प्रथमं कुर्याच्चतिज्यभोजनम्

sadyo bhukte'pi kṣudhite nādhyāsa. kriyate budhaiḥ abhyāsakāle prathamaṃ kuryāccatijyabhojanam

ततोऽभ्यासे स्थिरीभूते न तादृङ्नियमयह. अभ्यासिना विभोक्तव्यं स्तोकं स्तोकमनेकधा पूर्वोक्तकाले कुर्यात्तु कुस्थकाल्पतिवासरे

tato'bhyāse sthirībhūte na tādṛṅniyamayaha. abhyāsinā vibhoktavyaṃ stokaṃ stokamanekadhā pūrvoktakāle kuryāttu kusthakālpativāsare

ततो यथेष्टा शक्ति. स्याद्योगिनो वायुधारणे यथेष्टं धारणाद्वायो. कुम्भकः सिध्यति ध्रुवम् केवले कुम्भके सिद्धे किं न स्यादिह योगिनः

tato yatheṣṭā śakti. syādyogino vāyudhāraṇe yatheṣṭaṃ dhāraṇādvāyo. kumbhakaḥ sidhyati dhruvam kevale kumbhake siddhe kiṃ na syādiha yoginaḥ

स्वेद. संजायते देहे योगिनः प्रथमोद्यमे यदा संजायते स्वेदो मर्दनं कारयेत्सुधीः अन्यथा विग्रहे धातुर्नष्टो भवति योगिनः

sveda. saṃjāyate dehe yoginaḥ prathamodyame yadā saṃjāyate svedo mardanaṃ kārayetsudhīḥ anyathā vigrahe dhāturnaṣṭo bhavati yoginaḥ

द्वितीये हि भवेल्कम्पो दार्दुरी मध्यमे मता ततोऽधिकतराभ्यासाक्त्वानेचरसाधक.

dvitīye hi bhavelkampo dārdurī madhyame matā tato'dhikatarābhyāsāktvānecarasādhaka.

योगी पद्यासनस्थोऽपि भुवमुत्सृज्य वर्तते वायुसिद्धिस्तदा ज्ञेया संसारध्वान्तनाशिनी

yogī padyāsanastho'pi bhuvamutsṛjya vartate vāyusiddhistadā jñeyā saṃsāradhvāntanāśinī

तावत्कालं प्रकुर्वीत योगोक्तनियमयहम् अल्पनिद्रा पुरीषं च स्तोकं मूत्रं च जायते

tāvatkālaṃ prakurvīta yogoktaniyamayaham alpanidrā purīṣaṃ ca stokaṃ mūtraṃ ca jāyate

अगौगत्वमदीनत्वं न्ध्योगिनस्तत्त्वदर्शिनः स्वेदो लाला कृमिश्चैव सर्वथैव न जायते

agaugatvamadīnatvaṃ ndhyoginastattvadarśinaḥ svedo lālā kṛmiścaiva sarvathaiva na jāyate

कफपित्तानिलाश्चैव साधकस्य कलेवरे तस्मिन्काले साधकस्य भोज्येष्वनियमयह.

kaphapittānilāścaiva sādhakasya kalevare tasminkāle sādhakasya bhojyeṣvaniyamayaha.

अत्यल्पं बहुधा भुक्त्या योगी न व्यथते हि स. अथाभ्यासवशाद्योगी भूचरीं सिद्धिमाप्नुयात् यथा ददुरजनूनां गति. ख्यात्पारिगताडनात्

atyalpaṃ bahudhā bhuktyā yogī na vyathate hi sa. athābhyāsavaśādyogī bhūcarīṃ siddhimāpnuyāt yathā dadurajanūnāṃ gati. khyātpārigatāḍanāt

सन्त्यत्र बहवो विध्रा दारुणा दुर्निवारणा. तथापि साधयेद्योगी प्राप्तैः कउगतैरपि

santyatra bahavo vidhrā dāruṇā durnivāraṇā. tathāpi sādhayedyogī prāptaiḥ kaugatairapi

ततो रहख्युपाविष्ट. साधक. संयतेन्द्रियः प्रणव प्रजपेद्दीर्घ विघ्नानां नाशहेतवे

tato rahakhyupāviṣṭa. sādhaka. saṃyatendriyaḥ praṇava prajapeddīrgha vighnānāṃ nāśahetave

पूर्वार्जितानि कर्माणि प्राणायामेन निश्चितम् नाशयेत्साधको धीमानिहलोकोव्यवानि च

pūrvārjitāni karmāṇi prāṇāyāmena niścitam nāśayetsādhako dhīmānihalokovyavāni ca

पूर्वाजितानि पापानि पुययानि विविधानि च नाशयेत्पोडशप्राणायामेन योगि पुंगवः

pūrvājitāni pāpāni puyayāni vividhāni ca nāśayetpoḍaśaprāṇāyāmena yogi puṃgavaḥ

पापतूलचयानाहोप्रदहेत्पलयायिना तत. पापविनिर्मुक्तः पश्चात्पुययानि नाशयेत्

pāpatūlacayānāhopradahetpalayāyinā tata. pāpavinirmuktaḥ paścātpuyayāni nāśayet

प्राणायामेन योगीन्द्रो लब्ध्वैश्वर्याष्टकानि वै पापपरायोदधि तीर्त्वा त्रैलोक्यचरतामियात्

prāṇāyāmena yogīndro labdhvaiśvaryāṣṭakāni vai pāpaparāyodadhi tīrtvā trailokyacaratāmiyāt

ततोऽल घटिकात्रितयं भवेत् येन स्यात्सकलासिद्भियोगिनः स्वेप्सिता ध्रुवम्

tato'la ghaṭikātritayaṃ bhavet yena syātsakalāsidbhiyoginaḥ svepsitā dhruvam

वाक्त्यिद्धि. कामचारित्वं दूरदृष्टिस्तथैव च दूरश्रुति. सूक्ष्मदृष्टि. हपरकायप्रवेशनम् वियमूत्रलेपने स्वर्णमदृश्यकरणं तथा भवन्त्येतानि सर्वाणि खेचरत्वं च योगिनाम्

vāktyiddhi. kāmacāritvaṃ dūradṛṣṭistathaiva ca dūraśruti. sūkṣmadṛṣṭi. haparakāyapraveśanam viyamūtralepane svarṇamadṛśyakaraṇaṃ tathā bhavantyetāni sarvāṇi khecaratvaṃ ca yoginām

यदा भवेद्धटावस्था पवनाभ्यासने परा तदा संसारचक्रेऽस्मिन्नास्ति यत्र सधारयेत्

yadā bhaveddhaṭāvasthā pavanābhyāsane parā tadā saṃsāracakre'sminnāsti yatra sadhārayet

प्रारगापाननादबिदुजीवाल्पपरामाल्पन. मिलित्वा घटते यस्मात्तस्माद्वै घट उच्यते

prāragāpānanādabidujīvālpaparāmālpana. militvā ghaṭate yasmāttasmādvai ghaṭa ucyate

याममात्रं यदा धर्त्तुं समर्थ. ख्यात्तदात्युत. प्रत्याहारस्तदैव ख्यात्रांतरा भवति ध्रुवम्

yāmamātraṃ yadā dharttuṃ samartha. khyāttadātyuta. pratyāhārastadaiva khyātrāṃtarā bhavati dhruvam

यं यं जानाति योगीन्द्रस्तं तमाल्पेति भावयेत् यैरिन्द्रियैर्यद्विधानस्तदिन्द्रियजयो भवेत्

yaṃ yaṃ jānāti yogīndrastaṃ tamālpeti bhāvayet yairindriyairyadvidhānastadindriyajayo bhavet

याममात्रं यदा पूर्ण भवेदभ्यासयोगत. एकवारं प्रकुर्वीत तदा योगी च कुम्भकम् दयडाष्टकं यदा वायुर्निश्चलो योगिनो भवेत् स्वसामर्थ्यात्तदांगुष्ठे तिष्ठेद्वातुलबत्सुधी.

yāmamātraṃ yadā pūrṇa bhavedabhyāsayogata. ekavāraṃ prakurvīta tadā yogī ca kumbhakam dayaḍāṣṭakaṃ yadā vāyurniścalo yogino bhavet svasāmarthyāttadāṃguṣṭhe tiṣṭhedvātulabatsudhī.

तत. परिचयावस्था श्रोगिनोऽभ्यासतो भवेत् यदा वयुश्चद्रसूर्य त्यक्त्या तिष्ठति निश्चलम् वायु. परिचितो वायु. सुषुम्ना तयोम्रि संचरेत्

tata. paricayāvasthā śrogino'bhyāsato bhavet yadā vayuścadrasūrya tyaktyā tiṣṭhati niścalam vāyu. paricito vāyu. suṣumnā tayomri saṃcaret

क्रियाशक्तिं गृहीत्वैव चक्रान्मित्त्वा सुनिश्चितम् यदा परिचयावस्था भवेदभ्यासयोगत. त्रिकूटं कर्मणा योगी तदा पश्यति निश्चितम्

kriyāśaktiṃ gṛhītvaiva cakrānmittvā suniścitam yadā paricayāvasthā bhavedabhyāsayogata. trikūṭaṃ karmaṇā yogī tadā paśyati niścitam

ततश्च कर्मकूटानि प्रणवेन विनाशयेत् स योगी कर्मभोगाय कायव्यूहं समाचरेत्

tataśca karmakūṭāni praṇavena vināśayet sa yogī karmabhogāya kāyavyūhaṃ samācaret

अस्मिन्काले महायोगी पंचधा धारण चरेत् येन भरादिसिद्धि. स्यात्ततो भूतभयापहा

asminkāle mahāyogī paṃcadhā dhāraṇa caret yena bharādisiddhi. syāttato bhūtabhayāpahā

आधारे घटिका. पंच लिंगस्थाने त च तदूर्ध्वं घटिका. पञ्च नाभिहृन्मध्यके तथा भ्रूमध्योर्ध्वं तथा पंच घटिका धारयेत्सुधी. तथा भूरादिना नष्टो योगिन्द्रो न भवेत्खलु

ādhāre ghaṭikā. paṃca liṃgasthāne ta ca tadūrdhvaṃ ghaṭikā. pañca nābhihṛnmadhyake tathā bhrūmadhyordhvaṃ tathā paṃca ghaṭikā dhārayetsudhī. tathā bhūrādinā naṣṭo yogindro na bhavetkhalu

मेधावी सर्वभूतानां धारणा य. समभ्यसेत् शतब्रह्यमृतेनापि मृत्युस्तस्य न विद्यते

medhāvī sarvabhūtānāṃ dhāraṇā ya. samabhyaset śatabrahyamṛtenāpi mṛtyustasya na vidyate

ततोऽभ्यासक्रमेणैव निष्पत्तिर्योगिनो भवेत् अनादिकर्मबीजानि येन तीर्त्वाऽमूत पिबेत्

tato'bhyāsakrameṇaiva niṣpattiryogino bhavet anādikarmabījāni yena tīrtvā'mūta pibet

यदा निष्पत्तिर्भवति समाधेः स्वेनकर्मणा जीवन्मुक्तस्य शांतस्य भवेद्धीरस्य योगिनः यदा निष्पत्तिसंपन्न. समाधि. स्वेच्छया भवेत् गृहीत्वा चेतनां वायु. क्रियाशक्तिं च वेगवान् सर्वांश्चक्रान्विजित्वा च ज्ञानशक्तौ विलीयते

yadā niṣpattirbhavati samādheḥ svenakarmaṇā jīvanmuktasya śāṃtasya bhaveddhīrasya yoginaḥ yadā niṣpattisaṃpanna. samādhi. svecchayā bhavet gṛhītvā cetanāṃ vāyu. kriyāśaktiṃ ca vegavān sarvāṃścakrānvijitvā ca jñānaśaktau vilīyate

इदानीं क्त्येशहान्यथ वक्तव्यं वायुसाधनम् येन संसारचक्रेस्मिन् भोगहानिर्भवेदध्रुवम्

idānīṃ ktyeśahānyatha vaktavyaṃ vāyusādhanam yena saṃsāracakresmin bhogahānirbhavedadhruvam

रसनां तालुमूले य. स्थापयित्वा विचक्षणाः पिबेत्प्राणानिलं तस्य योगानां संक्षयो भवेत्

rasanāṃ tālumūle ya. sthāpayitvā vicakṣaṇāḥ pibetprāṇānilaṃ tasya yogānāṃ saṃkṣayo bhavet

काकचंच्चा पिबेद्वायुं शीतलं यो विचक्षणाः प्राणापानविधानज्ञ. स भवेन्मुक्तिभाजन.

kākacaṃccā pibedvāyuṃ śītalaṃ yo vicakṣaṇāḥ prāṇāpānavidhānajña. sa bhavenmuktibhājana.

सरसं य. पिबेद्वायुं प्रत्यहं विधिना सुधी. नश्यंति योगिनस्तस्य श्रमदाहजरामया.

sarasaṃ ya. pibedvāyuṃ pratyahaṃ vidhinā sudhī. naśyaṃti yoginastasya śramadāhajarāmayā.

रसनामूर्ध्वगां कृत्वा यश्चन्द्रे सलिलं पिबेत् मासमात्रेण योगिन्द्रो मृत्युं जयति निश्चितम्

rasanāmūrdhvagāṃ kṛtvā yaścandre salilaṃ pibet māsamātreṇa yogindro mṛtyuṃ jayati niścitam

राजदंतबिलं गाढं संपीड्य विधिना पिबेत् ध्यात्वा कुण्डलिनीं देवीं षण्मासेन कविर्भवेत्

rājadaṃtabilaṃ gāḍhaṃ saṃpīḍya vidhinā pibet dhyātvā kuṇḍalinīṃ devīṃ ṣaṇmāsena kavirbhavet

काकचंच्चा पिबेद्वायुं सन्ध्ययोरुभयोरपि कुण्डलिन्या मुखे ध्यात्वा क्षयरोगस्य शान्तये

kākacaṃccā pibedvāyuṃ sandhyayorubhayorapi kuṇḍalinyā mukhe dhyātvā kṣayarogasya śāntaye

अहर्निशं पिबेद्योगी काकचंच्चा विचक्षण. पिबेत्प्राणानिलं तस्य रोगाणां संक्षयो भवेत् दूरश्रुतिर्दूरदृष्टिस्तथा ख्याद्दर्शनं खलु

aharniśaṃ pibedyogī kākacaṃccā vicakṣaṇa. pibetprāṇānilaṃ tasya rogāṇāṃ saṃkṣayo bhavet dūraśrutirdūradṛṣṭistathā khyāddarśanaṃ khalu

दन्तैर्दन्तान्ममत्पीड्य पिबेद्वायुं शनै. शनै. ऊर्ध्वजिह्न. सुमेधावी मृत्युं जयति सोचिरात्

dantairdantānmamatpīḍya pibedvāyuṃ śanai. śanai. ūrdhvajihna. sumedhāvī mṛtyuṃ jayati socirāt

षयमासमात्रमभ्यास य. करोति दिने दिने सर्वपापविनिर्मुक्तो रोगान्नाशयते हि स.

ṣayamāsamātramabhyāsa ya. karoti dine dine sarvapāpavinirmukto rogānnāśayate hi sa.

संवत्सरकृताऽभ्यासात्यैरवो भवति ध्रुवम् अरिगमादिगुणाक्त्यँध्वा जितभूतगण. स्वयम्

saṃvatsarakṛtā'bhyāsātyairavo bhavati dhruvam arigamādiguṇāktyam̐dhvā jitabhūtagaṇa. svayam

रसनामूर्ध्वगां कृत्वा क्षणार्धं यदि तिष्ठति क्षणेन मुच्यते योगी व्याधिमृत्युजरादिभिः

rasanāmūrdhvagāṃ kṛtvā kṣaṇārdhaṃ yadi tiṣṭhati kṣaṇena mucyate yogī vyādhimṛtyujarādibhiḥ

रसनां प्राणसंयुक्तां पीड्यमाना विचिंतयेत् न तस्य जायते मृत्यु. सत्यं सत्यं मयोदितम्

rasanāṃ prāṇasaṃyuktāṃ pīḍyamānā viciṃtayet na tasya jāyate mṛtyu. satyaṃ satyaṃ mayoditam

एवमभ्यासयोगेन कामदेवो द्वितीयकः न क्षुधा न तृषा निद्रा नैव मूर्च्छा प्रजायते

evamabhyāsayogena kāmadevo dvitīyakaḥ na kṣudhā na tṛṣā nidrā naiva mūrcchā prajāyate

अनेनैव विधानेन योगीन्द्रोऽवनिमण्डले भवेक्त्यच्छन्दचारी च सर्वापत्परिवर्जित.

anenaiva vidhānena yogīndro'vanimaṇḍale bhavektyacchandacārī ca sarvāpatparivarjita.

न तस्य पुनरावृत्तिर्मोदते ससुरैरपि पुययपायैर्न लिप्येत एतदाचरणेन स.

na tasya punarāvṛttirmodate sasurairapi puyayapāyairna lipyeta etadācaraṇena sa.

चतुरशीत्यासनानि सन्ति नानाविधानि च तेभ्यश्चतुष्कमादाय मयोकानि ब्रवीम्यहम् सिद्धासनं तत. पद्यासनञ्चयि च स्वस्तिकम्

caturaśītyāsanāni santi nānāvidhāni ca tebhyaścatuṣkamādāya mayokāni bravīmyaham siddhāsanaṃ tata. padyāsanañcayi ca svastikam

योनिं संपीड्य यत्रेन पादमूलेन साधक. मेढोपरि पादमूलं विन्यसेद्योगवित्सदा ऊर्ध्वं निरीक्ष्य भ्रूमध्यं निश्चल. संयतेन्द्रियः विशेषोऽवक्रकायश्च रहस्युक्त्वोवर्जित. एतत्सिद्धासनं ज्ञेयं सिद्धानां सिद्धिदायकम्

yoniṃ saṃpīḍya yatrena pādamūlena sādhaka. meḍhopari pādamūlaṃ vinyasedyogavitsadā ūrdhvaṃ nirīkṣya bhrūmadhyaṃ niścala. saṃyatendriyaḥ viśeṣo'vakrakāyaśca rahasyuktvovarjita. etatsiddhāsanaṃ jñeyaṃ siddhānāṃ siddhidāyakam

येनाभ्यासवशाच्छीघ्नं योगनिष्पत्तिमाप्रुयात् सिद्धासनं सदा सेव्यं पवनाभ्यासिना परम्

yenābhyāsavaśācchīghnaṃ yoganiṣpattimāpruyāt siddhāsanaṃ sadā sevyaṃ pavanābhyāsinā param

येन संसारमुत्सृज्य लभते परमां गतिम् नात. परतरं गुह्यमासनं विद्यते भुवि येनानुध्यानमात्रेण योगी पापाद्विमुच्यते

yena saṃsāramutsṛjya labhate paramāṃ gatim nāta. parataraṃ guhyamāsanaṃ vidyate bhuvi yenānudhyānamātreṇa yogī pāpādvimucyate

उत्तानौ चरणौ कृत्वा ऊरुसस्थौ प्रयत्नतः ऊरुमध्ये तथोत्तानौ पाणी कृत्वा तु तादृशौ नासाग्रे विन्यसेद्दष्टिं दन्तमूलञ्च जिह्नया उत्तोल्य चिबुकं वक्ष उत्थाप्य पवनं शनै. यथाशक्त्या समाकृष्य पूरयेदुदरं शनै. यथा शक्त्यैव पश्चात्तु रेचयेदविरोधत. इदं पद्मासनं प्रोक्तं सर्वव्याधिविनाशनम्

uttānau caraṇau kṛtvā ūrusasthau prayatnataḥ ūrumadhye tathottānau pāṇī kṛtvā tu tādṛśau nāsāgre vinyaseddaṣṭiṃ dantamūlañca jihnayā uttolya cibukaṃ vakṣa utthāpya pavanaṃ śanai. yathāśaktyā samākṛṣya pūrayedudaraṃ śanai. yathā śaktyaiva paścāttu recayedavirodhata. idaṃ padmāsanaṃ proktaṃ sarvavyādhivināśanam

दुर्लभं येन केनापि धीमता लभ्यते परम्

durlabhaṃ yena kenāpi dhīmatā labhyate param

अनुष्ठाने कृते प्राण. समश्चलति तत्त्वात् भवेदभ्यासने सम्यक्त्याधकस्य न संशय.

anuṣṭhāne kṛte prāṇa. samaścalati tattvāt bhavedabhyāsane samyaktyādhakasya na saṃśaya.

पद्मासने स्थितो योगी प्राणापानविधानत. पूरयेत्स विमुक्त. ख्यात्सत्यं सत्यं वदाम्यहम्

padmāsane sthito yogī prāṇāpānavidhānata. pūrayetsa vimukta. khyātsatyaṃ satyaṃ vadāmyaham

प्रसार्य चरणद्वन्द्रं परस्परमसंयुतम् स्वपाणिभ्यां दृढं धृत्वा जानूपरि शिरो न्यसेत् आसनोयमिदं प्रोक्तं भवेदनिलदीपनम् देहावसानहरणं पश्चिमोत्तानसंज्ञकम् य एतदासनं श्रेष्ठं प्रत्यहं साधयेत्सुधी. वायु. पश्चिममार्गेण तस्य सञ्चरति ध्रुवम्

prasārya caraṇadvandraṃ parasparamasaṃyutam svapāṇibhyāṃ dṛḍhaṃ dhṛtvā jānūpari śiro nyaset āsanoyamidaṃ proktaṃ bhavedaniladīpanam dehāvasānaharaṇaṃ paścimottānasaṃjñakam ya etadāsanaṃ śreṣṭhaṃ pratyahaṃ sādhayetsudhī. vāyu. paścimamārgeṇa tasya sañcarati dhruvam

एतभ्यासशीलानां सर्वसिद्धिः प्रजायते तस्माद्योगी प्रयत्रेन साधयेत्सिद्धमाल्पन.

etabhyāsaśīlānāṃ sarvasiddhiḥ prajāyate tasmādyogī prayatrena sādhayetsiddhamālpana.

गोपनीयं प्रयत्रेन न देयं यस्य कस्यचित् येन शीधं मरुत्सिद्धिर्भवेद दुखौघनाशिनी

gopanīyaṃ prayatrena na deyaṃ yasya kasyacit yena śīdhaṃ marutsiddhirbhaveda dukhaughanāśinī

जानूर्वोरन्तरे सम्याधृत्वा पादतले उभे समकाय. सुखासीन. स्वस्तिकं तत्प्रचक्षते

jānūrvorantare samyādhṛtvā pādatale ubhe samakāya. sukhāsīna. svastikaṃ tatpracakṣate

अनेन विधिना योगी मारुतं साधयेत्सुधी. देहे न क्रमते व्याधिस्तस्य वायुश्च सिद्ध्यति

anena vidhinā yogī mārutaṃ sādhayetsudhī. dehe na kramate vyādhistasya vāyuśca siddhyati

सुखासनमिदं प्रोक्तं सर्वदुरवप्रणाशनम् स्वस्तिकं योगिभिर्गोज्यं स्वस्तीकररगमत्तमम्

sukhāsanamidaṃ proktaṃ sarvaduravapraṇāśanam svastikaṃ yogibhirgojyaṃ svastīkararagamattamam

द्वितीयः पटलः

देहेऽस्मिन्वर्तते मेरुः सप्तद्वीपसमन्वितः सरितः सागराः शैलाः क्षेत्राणि क्षेत्रपालकाः

dehe'sminvartate meruḥ saptadvīpasamanvitaḥ saritaḥ sāgarāḥ śailāḥ kṣetrāṇi kṣetrapālakāḥ

ऋषयो मुनयः सर्वे नक्षत्राणि ग्रहास्तथा पुययतीर्थानि पीठानि वर्तन्ते पीउदेवताः

ṛṣayo munayaḥ sarve nakṣatrāṇi grahāstathā puyayatīrthāni pīṭhāni vartante pīudevatāḥ

सृष्टिसंहारकर्तारौ भ्रमन्तौ शशिभास्करौ नभो वायुश्च वन्दिश्च जलं पृध्वी तथैव च

sṛṣṭisaṃhārakartārau bhramantau śaśibhāskarau nabho vāyuśca vandiśca jalaṃ pṛdhvī tathaiva ca

त्रैलोक्ये यानि भूतानि तानि सर्वाणि देहतः मेरुं संवेष्ट्य सर्वत्र व्यवहारः प्रवर्तते

trailokye yāni bhūtāni tāni sarvāṇi dehataḥ meruṃ saṃveṣṭya sarvatra vyavahāraḥ pravartate

जानाति यः सर्वमिदं स योगी नात्र संशयः

jānāti yaḥ sarvamidaṃ sa yogī nātra saṃśayaḥ

बह्यायडसंज्ञके देहे यथादेशं व्यवस्थितः सुशृहे सुधारश्मिर्बहिरष्टकलायुतः

bahyāyaḍasaṃjñake dehe yathādeśaṃ vyavasthitaḥ suśṛhe sudhāraśmirbahiraṣṭakalāyutaḥ

वर्ततेऽहर्निशं सोऽपि सुधां वर्षत्यधोमुरवः ततोऽमृतं द्विधाभूतं याति सूक्ष्मं यथा च वै

vartate'harniśaṃ so'pi sudhāṃ varṣatyadhomuravaḥ tato'mṛtaṃ dvidhābhūtaṃ yāti sūkṣmaṃ yathā ca vai

इडामार्गेण पुष्ट्यर्थं याति मन्दाकिनीजलम् पुष्णाति सकलं देहमिडामार्गेण निश्चितम्

iḍāmārgeṇa puṣṭyarthaṃ yāti mandākinījalam puṣṇāti sakalaṃ dehamiḍāmārgeṇa niścitam

एष पीयूषरश्मिर्हि वामपार्श्वे व्यवस्थितः अपरः शुद्धदुग्धाभो हढात्कर्षति मण्डलात् मध्यमार्गेण सृष्ट्यर्थं मेरौ संयाति चन्द्रमाः

eṣa pīyūṣaraśmirhi vāmapārśve vyavasthitaḥ aparaḥ śuddhadugdhābho haḍhātkarṣati maṇḍalāt madhyamārgeṇa sṛṣṭyarthaṃ merau saṃyāti candramāḥ

मेरुमूले स्थितः सूर्यः कलाद्वादशसंयुतः दक्षिणे पथि रश्मिभिर्वहत्यूर्ध्वं प्रजापतिः

merumūle sthitaḥ sūryaḥ kalādvādaśasaṃyutaḥ dakṣiṇe pathi raśmibhirvahatyūrdhvaṃ prajāpatiḥ

पीयूषरश्मिनिर्यासं धातूंश्च चासति ध्रुवम् समीरमण्डले सूर्यो भ्रमते सर्ववियहे

pīyūṣaraśminiryāsaṃ dhātūṃśca cāsati dhruvam samīramaṇḍale sūryo bhramate sarvaviyahe

एषा सूर्यपरामूर्तिः निर्वाणं दक्षिणे पथि वहते ज्ञप्रयोगेन सृष्टिसंहारकारकः

eṣā sūryaparāmūrtiḥ nirvāṇaṃ dakṣiṇe pathi vahate jñaprayogena sṛṣṭisaṃhārakārakaḥ

सार्धलक्षत्रयं नाड्यः सन्ति देहान्तरे नृणाम् प्रधानभूता नाड्यस्तु तासु मुख्याश्चतुर्दशः

sārdhalakṣatrayaṃ nāḍyaḥ santi dehāntare nṛṇām pradhānabhūtā nāḍyastu tāsu mukhyāścaturdaśaḥ

सुषुम्येगडा ओषगला च गांधारी हस्तिजिह्निका कुहूः सरस्वती पूषा शंखिनी च पयस्वनी

suṣumyegaḍā oṣagalā ca gāṃdhārī hastijihnikā kuhūḥ sarasvatī pūṣā śaṃkhinī ca payasvanī

वारुययलम्बुसा चैव विश्वोदरी यशस्विनी एतासु तिस्रो मुख्यया, स्युः पिड्वलेडा सुषुन्द्रियका

vāruyayalambusā caiva viśvodarī yaśasvinī etāsu tisro mukhyayā, syuḥ piḍvaleḍā suṣundriyakā

तिसृष्वेका सुषुम्यैगव मुख्या सायोगिवल्लभा अन्यास्तदाश्रयं कृत्वा नाड्यः सन्ति हि देहिनाम्

tisṛṣvekā suṣumyaigava mukhyā sāyogivallabhā anyāstadāśrayaṃ kṛtvā nāḍyaḥ santi hi dehinām

नाडचस्तु ता अधोवक्याः पद्यतन्तुनिभाः स्थिताः पृष्ठवंशं समाश्रित्य सोमसूर्याग्निरूपिणी

nāḍacastu tā adhovakyāḥ padyatantunibhāḥ sthitāḥ pṛṣṭhavaṃśaṃ samāśritya somasūryāgnirūpiṇī

तासां मध्ये गता नाडी चित्रा सा मम वल्लभा ब्रह्यरन्धञ्च तत्रैव सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं शुभम्

tāsāṃ madhye gatā nāḍī citrā sā mama vallabhā brahyarandhañca tatraiva sūkṣmātsūkṣmataraṃ śubham

पञ्चवर्णोञ्जला शुद्धा सुषुम्यगा मध्यचारिणी देहख्योपाधिरूपा सा सुषुम्यगा मध्यरूपिणी

pañcavarṇoñjalā śuddhā suṣumyagā madhyacāriṇī dehakhyopādhirūpā sā suṣumyagā madhyarūpiṇī

दिव्यमार्गमिदं प्रोक्तममृतानन्दकारकम् ध्यानमात्रेण योगीद्रो दुरितौघ विनाशयेत्

divyamārgamidaṃ proktamamṛtānandakārakam dhyānamātreṇa yogīdro duritaugha vināśayet

गुदात्तुद्व्यंगुलादूर्ध्वं मेस्वात्तु द्व्यंगुलादधः चतुरंगगुलविस्तारमाश्रारं वर्तते समम्

gudāttudvyaṃgulādūrdhvaṃ mesvāttu dvyaṃgulādadhaḥ caturaṃgagulavistāramāśrāraṃ vartate samam

तस्मिकधारपद्ये च कर्णिकायां सुशोभना त्रिकोणा वर्त्तते योनिः सर्वजेषु गोपिता

tasmikadhārapadye ca karṇikāyāṃ suśobhanā trikoṇā varttate yoniḥ sarvajeṣu gopitā

तत्र विद्यह्वाताकारा कुण्डली परदेवता सार्द्धत्रिकरा कुटिला सुषुम्यगा मार्गसंस्थिता

tatra vidyahvātākārā kuṇḍalī paradevatā sārddhatrikarā kuṭilā suṣumyagā mārgasaṃsthitā

जगत्संसृष्टिरूपा सा निर्माणे सततोद्यता वाचामवाच्या वावदेवी सदा देवैर्नमस्कृता

jagatsaṃsṛṣṭirūpā sā nirmāṇe satatodyatā vācāmavācyā vāvadevī sadā devairnamaskṛtā

इडानाग्नी तु या नाडी वाममार्गे व्यवस्थिता सुषुम्यगायां समाश्लिष्य दक्षनासापुटे गता

iḍānāgnī tu yā nāḍī vāmamārge vyavasthitā suṣumyagāyāṃ samāśliṣya dakṣanāsāpuṭe gatā

पिङ्गला नाम या नाडी दक्षमार्गे व्यवस्थिता मध्यनाडीं समाश्लिष्य वामनासापुटे गता

piṅgalā nāma yā nāḍī dakṣamārge vyavasthitā madhyanāḍīṃ samāśliṣya vāmanāsāpuṭe gatā

इडापिंगलयोर्मध्ये सुषुम्यगा या भवेत्खलु षट्स्थानेषु च षट्शक्ति षट्पद्य योगिनो विदुः

iḍāpiṃgalayormadhye suṣumyagā yā bhavetkhalu ṣaṭsthāneṣu ca ṣaṭśakti ṣaṭpadya yogino viduḥ

पंचस्थानं सुषुम्यगाया नामानि ख्युर्बहूनि च प्रयोजनवशात्तानि ज्ञातव्यानीह शास्त्रतः

paṃcasthānaṃ suṣumyagāyā nāmāni khyurbahūni ca prayojanavaśāttāni jñātavyānīha śāstrataḥ

अन्या याऽस्त्वपरा नाडी मूलाधारात्समुत्थिता रसनामेढ्रनयनं पादांगुष्ठे च श्रोत्रकम् कुक्षिकक्षागुष्ठकर्णं सर्वाङ्गं पायुकुक्षिकम् लब्ध्वा तां वै निवर्तन्ते यथादेशसमुद्भवाः

anyā yā'stvaparā nāḍī mūlādhārātsamutthitā rasanāmeḍhranayanaṃ pādāṃguṣṭhe ca śrotrakam kukṣikakṣāguṣṭhakarṇaṃ sarvāṅgaṃ pāyukukṣikam labdhvā tāṃ vai nivartante yathādeśasamudbhavāḥ

एताभ्य एव नाडीभ्यः शारवोपशाखतः क्रमात् सार्धलक्षत्रयं जातं यथाभागं व्यवस्थितम्

etābhya eva nāḍībhyaḥ śāravopaśākhataḥ kramāt sārdhalakṣatrayaṃ jātaṃ yathābhāgaṃ vyavasthitam

एता भोगवहा नाड्यो वायुसञ्चारदक्षकाः ओतप्रोताः सुसंव्याप्य तिष्ठन्त्यस्मिच्छलेवरे

etā bhogavahā nāḍyo vāyusañcāradakṣakāḥ otaprotāḥ susaṃvyāpya tiṣṭhantyasmicchalevare

सूर्यमण्डलमध्यस्थः कलाद्वादशसंयुतः वस्तिदेशे ज्वलद्वह्निर्वर्तते चान्नपाचकः एष वैश्वानरोग्निर्वै मम तेजोंशसस्थवः करोति विविधं पाकं प्राणिनां देहमास्थितः

sūryamaṇḍalamadhyasthaḥ kalādvādaśasaṃyutaḥ vastideśe jvaladvahnirvartate cānnapācakaḥ eṣa vaiśvānarognirvai mama tejoṃśasasthavaḥ karoti vividhaṃ pākaṃ prāṇināṃ dehamāsthitaḥ

आयुः प्रदायको वह्निर्बलं पुष्टिं ददाति सः शरीरपाटवञ्चापि ध्वस्तरोगसमुव्यवः

āyuḥ pradāyako vahnirbalaṃ puṣṭiṃ dadāti saḥ śarīrapāṭavañcāpi dhvastarogasamuvyavaḥ

तस्माद्वैश्वानरायिञ्च प्रज्वाल्य विधिवत्सुधीः तस्मिन्नत्रं हुनेद्योगी प्रत्यहं गुरुशिक्षया

tasmādvaiśvānarāyiñca prajvālya vidhivatsudhīḥ tasminnatraṃ hunedyogī pratyahaṃ guruśikṣayā

बह्यायडसंज्ञके देहे स्थानानि ख्युर्बहूनि च मयोक्तानि प्रधानानि ज्ञातव्यानीह शास्त्रके

bahyāyaḍasaṃjñake dehe sthānāni khyurbahūni ca mayoktāni pradhānāni jñātavyānīha śāstrake

नानाप्रकारनामानि स्थानानि विविधानि च वर्तन्ते विग्रहे तानि कथितुं नैव शक्यते

nānāprakāranāmāni sthānāni vividhāni ca vartante vigrahe tāni kathituṃ naiva śakyate

इत्थं प्रकल्पिते देहे जीवो वसति सर्ज्जणः अनादिवासनामालाऽलंकृतः कर्मशरवलः

itthaṃ prakalpite dehe jīvo vasati sarjjaṇaḥ anādivāsanāmālā'laṃkṛtaḥ karmaśaravalaḥ

नानाविधगुणोपेतः सर्वलयापारकारकः पूर्वार्जितानि कर्माणि भुनक्ति विविधानि च

nānāvidhaguṇopetaḥ sarvalayāpārakārakaḥ pūrvārjitāni karmāṇi bhunakti vividhāni ca

यद्यत्संदृश्यते लोके सर्वं तत्कर्मसस्थवम् सर्वा कर्मानुसारेण जन्तुर्भोगान्मुनक्ति वै

yadyatsaṃdṛśyate loke sarvaṃ tatkarmasasthavam sarvā karmānusāreṇa janturbhogānmunakti vai

ये ये कामादयो दोषाः सुरवदुरवप्रदायकाः ते ते सर्वे प्रवर्तन्ते जीवकर्मानुसारतः

ye ye kāmādayo doṣāḥ suravaduravapradāyakāḥ te te sarve pravartante jīvakarmānusārataḥ

पुययोपरक्तचैतन्ये प्राणान्मीणाति केवलम् बाह्ये पुययमयं प्राप्य भोज्यवस्तु स्वयस्थवेत्

puyayoparaktacaitanye prāṇānmīṇāti kevalam bāhye puyayamayaṃ prāpya bhojyavastu svayasthavet

ततः कर्मबलात्पुसः सुखं वा दुःखमेव च पापोपरक्तचैतन्यं नैव तिष्ठति निश्चितम् न तद्भिन्नो भवेत्सोऽपि तद्भिन्नो न तु किञ्चन मायोपहितचैतन्यात्सर्वं वस्तु प्रजायते

tataḥ karmabalātpusaḥ sukhaṃ vā duḥkhameva ca pāpoparaktacaitanyaṃ naiva tiṣṭhati niścitam na tadbhinno bhavetso'pi tadbhinno na tu kiñcana māyopahitacaitanyātsarvaṃ vastu prajāyate

यथाकालेपि भोगाय जन्तूनां विविधोव्यवः यथा दोषवशाच्छुक्तौ रजतारोपण भवेत् तथा स्वकर्मदोषाद्वै बह्यरायारोप्यते जगत्

yathākālepi bhogāya jantūnāṃ vividhovyavaḥ yathā doṣavaśācchuktau rajatāropaṇa bhavet tathā svakarmadoṣādvai bahyarāyāropyate jagat

सवासनाभ्रमोत्पत्रोन्मूलनातिसमर्थनम् उत्पन्नञ्चेदीदृशं स्याज्ज्ञानं मोक्षप्रसाधनम्

savāsanābhramotpatronmūlanātisamarthanam utpannañcedīdṛśaṃ syājjñānaṃ mokṣaprasādhanam

साक्षाद्वैशेषदृष्टिस्तु साक्षात्कारिणि विभ्रमे कारण नान्यथा युक्त्या सत्यं सत्यं मयोदितम्

sākṣādvaiśeṣadṛṣṭistu sākṣātkāriṇi vibhrame kāraṇa nānyathā yuktyā satyaṃ satyaṃ mayoditam

साक्षात्कारिभ्रमे साक्षात्साक्षात्कारिणि नाशयेत् सो हि नास्तीति संसारे भ्रमो नैव निवर्तते

sākṣātkāribhrame sākṣātsākṣātkāriṇi nāśayet so hi nāstīti saṃsāre bhramo naiva nivartate

मिथ्याज्ञाननिहत्तिस्तु विशेषदर्शनात्यवेत् अन्यथा न निवृत्तिः ख्याद्दृश्यते रजतभ्रमः

mithyājñānanihattistu viśeṣadarśanātyavet anyathā na nivṛttiḥ khyāddṛśyate rajatabhramaḥ

यावन्नोत्पद्यते शानं साक्षात्कारे निरञ्जने तावत्सर्वाणि भूतानि दृश्यन्ते विविधानि च

yāvannotpadyate śānaṃ sākṣātkāre nirañjane tāvatsarvāṇi bhūtāni dṛśyante vividhāni ca

यदा कर्मार्जितं देहं निर्वाणे साधनं भवेत् तदा शरीरवहनं सफलं ख्याव चान्यथा

yadā karmārjitaṃ dehaṃ nirvāṇe sādhanaṃ bhavet tadā śarīravahanaṃ saphalaṃ khyāva cānyathā

यादृशी वासना मूला वर्त्तते जीवसीगनी तादृशं वहते जन्तुः कृत्याकृत्यविधौ भ्रमम्

yādṛśī vāsanā mūlā varttate jīvasīganī tādṛśaṃ vahate jantuḥ kṛtyākṛtyavidhau bhramam

संसारसागरं तत्तु यदीच्छेद्योगसाधकः कृत्वा वर्णाश्रम कर्म फलवर्ज तदाचरेत्

saṃsārasāgaraṃ tattu yadīcchedyogasādhakaḥ kṛtvā varṇāśrama karma phalavarja tadācaret

विषयासक्तपुरुषा विषयेषु सुरवेष्मवः वाचाभिरुद्धनिर्वाणा वर्तन्ते पापकर्मणि

viṣayāsaktapuruṣā viṣayeṣu suraveṣmavaḥ vācābhiruddhanirvāṇā vartante pāpakarmaṇi

आल्पानमाल्पना पश्यन्न किञ्चिदिह पश्यति तदा कर्मपरित्यागे न दोषोऽस्ति मतं मम

ālpānamālpanā paśyanna kiñcidiha paśyati tadā karmaparityāge na doṣo'sti mataṃ mama

कामादयो विलीयन्ते ज्ञानादेव न चान्यथा अभावे सर्वतत्त्वानां स्वयं तत्त्वं प्रकाशते

kāmādayo vilīyante jñānādeva na cānyathā abhāve sarvatattvānāṃ svayaṃ tattvaṃ prakāśate

पञ्चमः पटलः

श्री देव्युवाच ब्रूहि मे वाक्यमीशान परमार्थधियं प्रति ये विघ्नाः सन्ति लोकानां वद मे प्रिय शङ्कर

śrī devyuvāca brūhi me vākyamīśāna paramārthadhiyaṃ prati ye vighnāḥ santi lokānāṃ vada me priya śaṅkara

ईश्वर उवाच शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यथा विघ्नाः स्थिताः सदा मुक्तिं प्रति नराणाञ्च भोगः परमबन्धनः

īśvara uvāca śṛṇu devi pravakṣyāmi yathā vighnāḥ sthitāḥ sadā muktiṃ prati narāṇāñca bhogaḥ paramabandhanaḥ

नारी शय्यासनं वस्त्रं धनमस्य विडम्बनम् ताम्बूलग्नयययानानि राज्यैश्वर्यविभूतयः हैमं रौप्यं तथा ताम्रं रत्रञ्चागुरुधेनवः पाण्डित्यं वेदशास्त्राणि नृत्यं गीतं विभूषणम् वंशी वीणा मृदङ्गाश्च गजेद्रश्चाश्ववाहनम् दारापत्यानि विषया विघ्ना एते प्रकीर्तिताः भोगरूपा इमे विघ्ना धर्मरूपानिमाच्छुशु

nārī śayyāsanaṃ vastraṃ dhanamasya viḍambanam tāmbūlagnayayayānāni rājyaiśvaryavibhūtayaḥ haimaṃ raupyaṃ tathā tāmraṃ ratrañcāgurudhenavaḥ pāṇḍityaṃ vedaśāstrāṇi nṛtyaṃ gītaṃ vibhūṣaṇam vaṃśī vīṇā mṛdaṅgāśca gajedraścāśvavāhanam dārāpatyāni viṣayā vighnā ete prakīrtitāḥ bhogarūpā ime vighnā dharmarūpānimācchuśu

स्नानं पूजाविधिर्होमं तथा मोक्षमयी स्थितिः वतोपवासनियममौनमिन्द्रियनियहः ध्येयो ध्यानं तथा मन्त्रो दानं ख्यातिर्दिशासु च वापीकूपतडागादिप्रासादारामकल्पना यशं चान्द्रायण कच्छूं तीर्थानि विविधानि च दृश्यन्ते च इमे विघ्ना धर्मरूपेण संस्थिताः

snānaṃ pūjāvidhirhomaṃ tathā mokṣamayī sthitiḥ vatopavāsaniyamamaunamindriyaniyahaḥ dhyeyo dhyānaṃ tathā mantro dānaṃ khyātirdiśāsu ca vāpīkūpataḍāgādiprāsādārāmakalpanā yaśaṃ cāndrāyaṇa kacchūṃ tīrthāni vividhāni ca dṛśyante ca ime vighnā dharmarūpeṇa saṃsthitāḥ

यत्तु विघ्नं भवेज्ज्ञानं कथयामि वरानने गोमुखं स्वासनं कृत्वा धौतिप्रक्षालन च तत् नाडीसञ्चारविज्ञानं प्रत्याहारनिरोधनम् कुक्षिसंचालनं क्षिप्रं प्रवेश इन्द्रियाध्वना नाडीकर्माणि कल्याणि भोजनं श्रयतां मम

yattu vighnaṃ bhavejjñānaṃ kathayāmi varānane gomukhaṃ svāsanaṃ kṛtvā dhautiprakṣālana ca tat nāḍīsañcāravijñānaṃ pratyāhāranirodhanam kukṣisaṃcālanaṃ kṣipraṃ praveśa indriyādhvanā nāḍīkarmāṇi kalyāṇi bhojanaṃ śrayatāṃ mama

नवधातुरसं छिन्धि शुयिउकास्ताडयेत्पुनः एककालं समाधिः ख्याञ्जिगभूतमिदं शृणु

navadhāturasaṃ chindhi śuyiukāstāḍayetpunaḥ ekakālaṃ samādhiḥ khyāñjigabhūtamidaṃ śṛṇu

सङ्गमं गच्छ साधूनां संकोचं भज दुर्जनात् प्रवेशनिर्गमे वायोर्गुरुलक्षं विलोकयेत्

saṅgamaṃ gaccha sādhūnāṃ saṃkocaṃ bhaja durjanāt praveśanirgame vāyorgurulakṣaṃ vilokayet

पिण्डस्थं रूपसंस्थञ्च रूपस्थं रूपवर्जितम् बर्ह्यैतस्मिन्मतावच्छा हृदयञ्च प्रशाम्यति इत्येते कथिता विघ्ना ज्ञानरूपे व्यवस्थिताः

piṇḍasthaṃ rūpasaṃsthañca rūpasthaṃ rūpavarjitam barhyaitasminmatāvacchā hṛdayañca praśāmyati ityete kathitā vighnā jñānarūpe vyavasthitāḥ

मन्त्रयोगो हत्वश्चैव लययोगस्तृतीयकः चतुर्थो राजयोगः स्यात्स द्विधाभाववर्जितः

mantrayogo hatvaścaiva layayogastṛtīyakaḥ caturtho rājayogaḥ syātsa dvidhābhāvavarjitaḥ

चतुर्धा साधको ज्ञेयो मृदुमध्याधिमात्रकाः अधिमात्रतमः श्रेष्ठो भवाब्धौ लघनक्षमः

caturdhā sādhako jñeyo mṛdumadhyādhimātrakāḥ adhimātratamaḥ śreṣṭho bhavābdhau laghanakṣamaḥ

मन्दोत्साही सुसमस्वो व्याधिस्थो गुरुदूषकः लोभी पापमतिश्चैव बह्वाशी वनिताश्रयः चपलः कातरो रोगी पराधीनोऽतिनिष्ठुरः मन्दाचारो मन्दवीर्यो ज्ञातव्यो मृदुमानवः द्वादशाब्दे भवेत्सिद्धिरेतख्य यत्नतः परम् मन्त्रयोगाधिकारी स ज्ञातव्यो गुरुणा ध्रुवम्

mandotsāhī susamasvo vyādhistho gurudūṣakaḥ lobhī pāpamatiścaiva bahvāśī vanitāśrayaḥ capalaḥ kātaro rogī parādhīno'tiniṣṭhuraḥ mandācāro mandavīryo jñātavyo mṛdumānavaḥ dvādaśābde bhavetsiddhiretakhya yatnataḥ param mantrayogādhikārī sa jñātavyo guruṇā dhruvam

समबुद्धिः क्षमायुक्तः पुययाकाक्षी प्रियंवदः मध्यस्थः सर्वकार्येषु सामान्यः ख्याव संशयः एतज्जात्वैव गुरुभिर्दीयते मुक्तितो लयः

samabuddhiḥ kṣamāyuktaḥ puyayākākṣī priyaṃvadaḥ madhyasthaḥ sarvakāryeṣu sāmānyaḥ khyāva saṃśayaḥ etajjātvaiva gurubhirdīyate muktito layaḥ

स्थिरबुद्धिर्लये युक्तः स्वाधीनो वीर्यवानपि महाशयो दयायुक्तः क्षमावान् सत्यवानपि शूरो वयस्थः श्रद्धावान् गुरुपादाज्जपूजकः योगाभ्यासरतश्चैव ज्ञातव्यश्चाधिमात्रकः एतस्य सिद्धिः षड्वर्षे भवेदभ्यासयोगतः एतस्मै दीयते धीरो हढयोगश्च साहतः

sthirabuddhirlaye yuktaḥ svādhīno vīryavānapi mahāśayo dayāyuktaḥ kṣamāvān satyavānapi śūro vayasthaḥ śraddhāvān gurupādājjapūjakaḥ yogābhyāsarataścaiva jñātavyaścādhimātrakaḥ etasya siddhiḥ ṣaḍvarṣe bhavedabhyāsayogataḥ etasmai dīyate dhīro haḍhayogaśca sāhataḥ

महावीर्यान्वितोत्साही मनोज्ञः शौर्यवानपि शास्त्रज्ञोऽभ्यासशीलश्च निर्मोहश्च निराकुलः नवयौवनसम्पत्रो मिताहारी जितेंद्रियः निर्भयश्च शुचिर्दक्षो दाता सर्वजनाश्रयः अधिकारी स्थिरो धीमान् यथेच्छावस्थितः क्षमी सुशीलो धर्मचारी च गुप्तचेष्टः प्रियंवदः शास्त्रविश्वाससम्पत्रो देवता गुरुपूजकः जनसंगविरक्तश्च महाव्याधि विवर्जितः अधिमात्रवतज्ञश्च सर्वयोगस्य साधकः त्रिभिः संवत्सरैः सिद्धिरेतस्य नात्र संशयः सर्वयोगाधिकारी स नात्र कार्या विचारणा प्रतीकोपासना कार्या दृष्टादृष्टफलप्रदा पुनाती दर्शनादत्र नात्र कार्या विचारणा

mahāvīryānvitotsāhī manojñaḥ śauryavānapi śāstrajño'bhyāsaśīlaśca nirmohaśca nirākulaḥ navayauvanasampatro mitāhārī jiteṃdriyaḥ nirbhayaśca śucirdakṣo dātā sarvajanāśrayaḥ adhikārī sthiro dhīmān yathecchāvasthitaḥ kṣamī suśīlo dharmacārī ca guptaceṣṭaḥ priyaṃvadaḥ śāstraviśvāsasampatro devatā gurupūjakaḥ janasaṃgaviraktaśca mahāvyādhi vivarjitaḥ adhimātravatajñaśca sarvayogasya sādhakaḥ tribhiḥ saṃvatsaraiḥ siddhiretasya nātra saṃśayaḥ sarvayogādhikārī sa nātra kāryā vicāraṇā pratīkopāsanā kāryā dṛṣṭādṛṣṭaphalapradā punātī darśanādatra nātra kāryā vicāraṇā

गाढातपे स्वप्रतिविम्बितेश्वरं निरीक्ष्य विस्फारितलोचनद्वयम् यदा नभः पश्यति स्वप्रतीकं नथोहणे तत्वरगमेव पश्यति

gāḍhātape svaprativimbiteśvaraṃ nirīkṣya visphāritalocanadvayam yadā nabhaḥ paśyati svapratīkaṃ nathohaṇe tatvaragameva paśyati

प्रत्यहं पश्यते यो वै स्वप्रतीकं नथोहणे आयुर्भूद्धिर्भवेत्तस्य न मृत्युः ख्यात्कदाचन

pratyahaṃ paśyate yo vai svapratīkaṃ nathohaṇe āyurbhūddhirbhavettasya na mṛtyuḥ khyātkadācana

यदा पश्यति सम्पूर्णं स्वप्रतीकं नथोहणे तदा जयमवाप्नोति वायुं निर्जित्य सञ्चरेत्

yadā paśyati sampūrṇaṃ svapratīkaṃ nathohaṇe tadā jayamavāpnoti vāyuṃ nirjitya sañcaret

यः करोति सदाभ्यासं चात्मानं वन्दते परम् पूर्णानन्दैकपुरुषं स्वप्रतीकप्रसादतः

yaḥ karoti sadābhyāsaṃ cātmānaṃ vandate param pūrṇānandaikapuruṣaṃ svapratīkaprasādataḥ

यात्राकाले विवाहे च शुभे कर्मणि सङ्कटे पापक्षये पुययवृद्धौ प्रतीकोपासनञ्चरेत्

yātrākāle vivāhe ca śubhe karmaṇi saṅkaṭe pāpakṣaye puyayavṛddhau pratīkopāsanañcaret

निरनारकृताभ्यासादनारे पश्यति ध्रुवम् तदा मुक्तिमवाप्नोति योगी नियतमानसः

niranārakṛtābhyāsādanāre paśyati dhruvam tadā muktimavāpnoti yogī niyatamānasaḥ

अंगुष्ठाभ्यामुभे श्रोत्रे तर्जनीभ्यां द्विलोचने नासारन्ध्रे च मध्याभ्यामनामाभ्यां मुखं दृढम् निरुध्य मारुतं योगी यदैव कुरुते भृशम् तदा लक्षणमात्सान ज्योतीरूपं स पश्यति

aṃguṣṭhābhyāmubhe śrotre tarjanībhyāṃ dvilocane nāsārandhre ca madhyābhyāmanāmābhyāṃ mukhaṃ dṛḍham nirudhya mārutaṃ yogī yadaiva kurute bhṛśam tadā lakṣaṇamātsāna jyotīrūpaṃ sa paśyati

तत्तेजो दृश्यते येन क्षणमात्रं निराकुलम् सर्वपापविनिर्मुक्तः स याति परमां गतिम्

tattejo dṛśyate yena kṣaṇamātraṃ nirākulam sarvapāpavinirmuktaḥ sa yāti paramāṃ gatim

निरनारकृताभ्यासाद्योगी विगतकच्चष सर्वदेहादि विस्मृत्य तदभिन्नः स्वयं गतः

niranārakṛtābhyāsādyogī vigatakaccaṣa sarvadehādi vismṛtya tadabhinnaḥ svayaṃ gataḥ

यः करोति सदाभ्यासं गुप्ताचारेण मानवः स वै ब्रह्मविलीनः ख्यात्पापकर्मरतो यदि

yaḥ karoti sadābhyāsaṃ guptācāreṇa mānavaḥ sa vai brahmavilīnaḥ khyātpāpakarmarato yadi

गोपनीयः प्रयत्नेन सद्यः प्रत्ययकारकः निर्वाणदायको लोके योगोय मम वल्लभः नादः संजायते तस्य क्रमेणाभ्यासतश्च वै

gopanīyaḥ prayatnena sadyaḥ pratyayakārakaḥ nirvāṇadāyako loke yogoya mama vallabhaḥ nādaḥ saṃjāyate tasya krameṇābhyāsataśca vai

मलधृहवेणुवीरयासदृशः प्रथमो ध्वनिः एवमभ्यासतः पश्चात् संसारध्वानानाशनम् चराटानादसमः पश्चात् ध्वनिर्मेघरवोपमः ध्वनौ तस्मिन्मनो दत्त्वा यदा तिष्ठति निर्भयः तदा संजायते तस्य लयस्य मम वल्लभे

maladhṛhaveṇuvīrayāsadṛśaḥ prathamo dhvaniḥ evamabhyāsataḥ paścāt saṃsāradhvānānāśanam carāṭānādasamaḥ paścāt dhvanirmegharavopamaḥ dhvanau tasminmano dattvā yadā tiṣṭhati nirbhayaḥ tadā saṃjāyate tasya layasya mama vallabhe

तत्र नादे यदा चित्तं रमते योगिनो भृशम् विस्मृत्य सकलं बाह्यं नादेन सह शाम्यति

tatra nāde yadā cittaṃ ramate yogino bhṛśam vismṛtya sakalaṃ bāhyaṃ nādena saha śāmyati

एतदभ्यासयोगेन जित्वा सम्यागुणान्वहून् सर्वारम्भपरित्यागी चिदाकाशे विलीयते

etadabhyāsayogena jitvā samyāguṇānvahūn sarvārambhaparityāgī cidākāśe vilīyate

नासनं सिद्धसदृशं न कुस्थसदृशं बलम् न रवेचरीसमा मुद्रा न नादसदृशो लयः

nāsanaṃ siddhasadṛśaṃ na kusthasadṛśaṃ balam na ravecarīsamā mudrā na nādasadṛśo layaḥ

इदानीं कथयिष्यामि मुक्तस्यानुभवं प्रिये यज्ज्ञात्वा लभते मुक्तिं पापयुक्तोपि साधकः

idānīṃ kathayiṣyāmi muktasyānubhavaṃ priye yajjñātvā labhate muktiṃ pāpayuktopi sādhakaḥ

समभ्यर्च्येश्वरं सम्यकृत्वा च योगमुत्तमम् बाह्णीयात्सुस्थितो भूत्वा गुरुं सन्तोष्य बुद्धिमान्

samabhyarcyeśvaraṃ samyakṛtvā ca yogamuttamam bāhṇīyātsusthito bhūtvā guruṃ santoṣya buddhimān

जीवादि सकलं वस्तु दत्त्वा योगविदं गुरुम् सन्तोष्यातिप्रयत्रेन योगोय गृह्यते बुधैः

jīvādi sakalaṃ vastu dattvā yogavidaṃ gurum santoṣyātiprayatrena yogoya gṛhyate budhaiḥ

विप्रान्मतोष्य मेधावी नानामगलसंयुतः ममालये शुचिर्भूत्वा प्रजाह्णीयाच्छुथाल्पकम्

viprānmatoṣya medhāvī nānāmagalasaṃyutaḥ mamālaye śucirbhūtvā prajāhṇīyācchuthālpakam

संन्यख्यानेन विधिना प्राक्तनं विग्रहादिकम् भूत्वा दिव्यवपुर्योगी बाह्णीयाद्वययमाणकम्

saṃnyakhyānena vidhinā prāktanaṃ vigrahādikam bhūtvā divyavapuryogī bāhṇīyādvayayamāṇakam

पद्यासनस्थितो योगी जनसंगविवर्जितः विज्ञाननाडीद्वितयमहलीभ्यां निरोधयेत्

padyāsanasthito yogī janasaṃgavivarjitaḥ vijñānanāḍīdvitayamahalībhyāṃ nirodhayet

सिद्धेस्तदाविर्भवति सुखरूपी निरञ्जनः तस्मिन्यरिश्रमः कार्यो येन सिद्धो भवेत्खलु

siddhestadāvirbhavati sukharūpī nirañjanaḥ tasminyariśramaḥ kāryo yena siddho bhavetkhalu

यः करोति सदाभ्यासं तस्य सिद्धिर्न दूरतः वायुसिद्धिर्भवेत्तस्य क्रमादेव न संशयः

yaḥ karoti sadābhyāsaṃ tasya siddhirna dūrataḥ vāyusiddhirbhavettasya kramādeva na saṃśayaḥ

सकृद्यः कुरुते योगी पापौघं नाशयेद्ध्रुवम् तस्य ख्यान्मल नात्र सशयः

sakṛdyaḥ kurute yogī pāpaughaṃ nāśayeddhruvam tasya khyānmala nātra saśayaḥ

एतदभ्यासशीलो यः स योगी देवपूजितः अरिगमादिगुरगाक्त्यँध्वा विचरेद्धुवनत्रये

etadabhyāsaśīlo yaḥ sa yogī devapūjitaḥ arigamādiguragāktyam̐dhvā vicareddhuvanatraye

यो यथाख्यानिलाभ्यासात्तद्भवेत्तस्य विग्रहः तिष्ठेदात्सनि मेधावी संयुतः क्रीडते भृशम्

yo yathākhyānilābhyāsāttadbhavettasya vigrahaḥ tiṣṭhedātsani medhāvī saṃyutaḥ krīḍate bhṛśam

एतद्योगं परं गोप्यं न देयं यस्य कस्यचित् यः प्रमाणैः समायुक्तस्तमेव कथ्यते ध्रुवम्

etadyogaṃ paraṃ gopyaṃ na deyaṃ yasya kasyacit yaḥ pramāṇaiḥ samāyuktastameva kathyate dhruvam

योगी पद्मासने तिष्ठेत्कयत्वकूपे यदा स्मरन् जिह्नां कृत्वा तालुमूले क्षुत्पिपासा निवर्तते

yogī padmāsane tiṣṭhetkayatvakūpe yadā smaran jihnāṃ kṛtvā tālumūle kṣutpipāsā nivartate

कयउकूपादधः स्थाने कूर्मनाडघस्ति शोभना तस्मिन् योगी मनो दत्त्वा चित्तस्थैर्यं लभेद्भशम्

kayaukūpādadhaḥ sthāne kūrmanāḍaghasti śobhanā tasmin yogī mano dattvā cittasthairyaṃ labhedbhaśam

शिरः कपाले रुद्राक्षं विवरं चिन्तयेद्यदा तदा ज्योतिः प्रकाशः ख्याद्विद्युत्पुञ्जसमप्रथः एतञ्चिनानमात्रेण पापानां संक्षयो भवेत् दुराचारोऽपि पुरुषो लभते परमं पदम्

śiraḥ kapāle rudrākṣaṃ vivaraṃ cintayedyadā tadā jyotiḥ prakāśaḥ khyādvidyutpuñjasamaprathaḥ etañcinānamātreṇa pāpānāṃ saṃkṣayo bhavet durācāro'pi puruṣo labhate paramaṃ padam

अहर्निशं यदा चिन्तां तत्करोति विचक्षणाः सिद्धानां दर्शनं तस्य भाषणञ्च भवेद्धृध्रुवम्

aharniśaṃ yadā cintāṃ tatkaroti vicakṣaṇāḥ siddhānāṃ darśanaṃ tasya bhāṣaṇañca bhaveddhṛdhruvam

तिष्ठन् गच्छन् स्वपन् भुञ्जन् ध्यायेच्छून्यमहर्निशम् तदाकाशमयो योगी चिदाकाशे विलीयते

tiṣṭhan gacchan svapan bhuñjan dhyāyecchūnyamaharniśam tadākāśamayo yogī cidākāśe vilīyate

एतज्ज्ञानं सदा कार्यं योगिना सिद्धिमिच्छता निरनारकृताभ्यासान्मम तुल्यो भवेद्धृध्रुवम् एतज्जानबलाद्योगी सर्वेषां वल्लभो भवेत्

etajjñānaṃ sadā kāryaṃ yoginā siddhimicchatā niranārakṛtābhyāsānmama tulyo bhaveddhṛdhruvam etajjānabalādyogī sarveṣāṃ vallabho bhavet

सर्वान् भूतान् जयं कृत्वा निराशीरपरिग्रहः नासाग्रे दृश्यते येन पद्यासनगतेन वै मनसो मरण तस्य खेचरत्वं प्रसिद्ध्यति

sarvān bhūtān jayaṃ kṛtvā nirāśīraparigrahaḥ nāsāgre dṛśyate yena padyāsanagatena vai manaso maraṇa tasya khecaratvaṃ prasiddhyati

ज्योतिः पश्यति योगीन्द्रः शुद्धं शुद्धाचलोपमम् तत्राभ्यासबलेनैव स्वयं तद्रक्षको भवेत्

jyotiḥ paśyati yogīndraḥ śuddhaṃ śuddhācalopamam tatrābhyāsabalenaiva svayaṃ tadrakṣako bhavet

उत्तानशयने भूमौ सुप्त्वा ध्यायन्निरनारम् सद्यः श्रमविनाशाय स्वयं योगी विचक्षणः शिरः पश्चात्तु भागस्य ध्याने मृत्युञ्जयो भवेत् भ्रूमध्ये दृष्टिमात्रेण ह्यपरः परिकीर्तितः

uttānaśayane bhūmau suptvā dhyāyanniranāram sadyaḥ śramavināśāya svayaṃ yogī vicakṣaṇaḥ śiraḥ paścāttu bhāgasya dhyāne mṛtyuñjayo bhavet bhrūmadhye dṛṣṭimātreṇa hyaparaḥ parikīrtitaḥ

चतुर्विधस्य चान्नस्य रसस्त्रेधा विभज्यते तत्र सारतमो लिंगदेहस्य परिपोषकः सप्तधातुमय पिण्डमेती पुष्णाति मध्या,

caturvidhasya cānnasya rasastredhā vibhajyate tatra sāratamo liṃgadehasya paripoṣakaḥ saptadhātumaya piṇḍametī puṣṇāti madhyā,

याति वियमूत्ररूपेण तृतीयः सप्ततो बहिः आद्यभागद्वय नाड्यः प्रोक्तास्ताः सकला अपि पोषयन्ति वपुर्वायुमापादतलमस्तकम्

yāti viyamūtrarūpeṇa tṛtīyaḥ saptato bahiḥ ādyabhāgadvaya nāḍyaḥ proktāstāḥ sakalā api poṣayanti vapurvāyumāpādatalamastakam

नाडीभिराभिः सर्वाभिर्वायुः सञ्चरते यदा तदैवात्ररसो देहे साम्येनेह प्रवर्तते

nāḍībhirābhiḥ sarvābhirvāyuḥ sañcarate yadā tadaivātraraso dehe sāmyeneha pravartate

चतुर्दशानां तत्रेह व्यापारे मुरतयथागतः ता अनुप्रत्वहीनाश्च प्राणसञ्चारनाडिकाः

caturdaśānāṃ tatreha vyāpāre muratayathāgataḥ tā anupratvahīnāśca prāṇasañcāranāḍikāḥ

गुदाद्वयंगुलतश्चोर्ध्वं मेतैकागुलतस्त्वधः एवञ्चास्ति समं कन्दं समताञ्चतुरंगुलम्

gudādvayaṃgulataścordhvaṃ metaikāgulatastvadhaḥ evañcāsti samaṃ kandaṃ samatāñcaturaṃgulam

पश्चिमाभिमुखीः योनिर्गुदमेढ्रान्तरालगा तत्र कन्दं समाख्यातं तत्रास्ति कुण्डली सदा संवेष्ट्य सकला नाडीः सार्द्धत्रिकुटलाकृतीः मुखे निवेश्य सा पुच्छं सुषुम्यगाविवरे स्थिता

paścimābhimukhīḥ yonirgudameḍhrāntarālagā tatra kandaṃ samākhyātaṃ tatrāsti kuṇḍalī sadā saṃveṣṭya sakalā nāḍīḥ sārddhatrikuṭalākṛtīḥ mukhe niveśya sā pucchaṃ suṣumyagāvivare sthitā

सुप्ता नागोपमा ह्येषा स्फुरन्ती प्रभया स्वया अहिवत्सन्धिसंस्थाना वावदेवी बीजसंज्ञिका

suptā nāgopamā hyeṣā sphurantī prabhayā svayā ahivatsandhisaṃsthānā vāvadevī bījasaṃjñikā

ज्ञेया शक्तिरियं विष्ययोर्निर्थरा स्वरर्गभास्वरा सत्त्वं रजस्तमश्चेति गुणत्रयप्रसूतिका

jñeyā śaktiriyaṃ viṣyayornirtharā svarargabhāsvarā sattvaṃ rajastamaśceti guṇatrayaprasūtikā

तत्र बन्धूकपुष्पाभं कामबीजं प्रकीर्तितम् कलहेमसमं योगे प्रयुक्ताक्षररूपिणम्

tatra bandhūkapuṣpābhaṃ kāmabījaṃ prakīrtitam kalahemasamaṃ yoge prayuktākṣararūpiṇam

सुषुम्यगापि च संश्लिष्टा बीजं तत्र वरं स्थितम् शरञ्चद्रनिभं तेजञ्जयमेतक्त्युरोक्त्यतम् सूर्यकोटिप्रतीकाशं चन्द्रकोटिसुशीतलम् एतत्त्रयं मिलित्वैव देवी त्रिपुरथैरवी बीजसंज्ञं परतेजस्तदेव परिकीर्तितम्

suṣumyagāpi ca saṃśliṣṭā bījaṃ tatra varaṃ sthitam śarañcadranibhaṃ tejañjayametaktyuroktyatam sūryakoṭipratīkāśaṃ candrakoṭisuśītalam etattrayaṃ militvaiva devī tripurathairavī bījasaṃjñaṃ paratejastadeva parikīrtitam

क्रियाविज्ञानशक्तिभ्यां युतं यत्परितो भ्रमत् उत्तिष्ठद्विशतस्त्वस्थः सूक्ष्मं शोणशिखायुतम् योनिस्थं तत्परं तेजः स्वयंभूलिंगसंज्ञितम्

kriyāvijñānaśaktibhyāṃ yutaṃ yatparito bhramat uttiṣṭhadviśatastvasthaḥ sūkṣmaṃ śoṇaśikhāyutam yonisthaṃ tatparaṃ tejaḥ svayaṃbhūliṃgasaṃjñitam

आधारपद्यमेतद्धि योनिर्यख्यास्ति कन्दतः परिस्फुरद्वादिसान्तचतुर्वर्णं चतुर्दलम्

ādhārapadyametaddhi yoniryakhyāsti kandataḥ parisphuradvādisāntacaturvarṇaṃ caturdalam

कुलाभिधं सुवर्णाभं स्वयस्थूलिहसंगतम् द्विरयडो यत्र सिद्धोस्ति डाकिनी यत्र देवता तत्पद्यमध्यगा योनिस्तत्र कुडूणलिनी स्थिता तस्या ऊर्ध्वे स्फुरत्तेजः कामबीजं भ्रमन्मतम् यः करोति सदा ध्यानं मूलाधारे विचक्षणाः तस्य ख्याद्दार्दुरी सिद्धिर्भूमित्यागक्रमेण वै

kulābhidhaṃ suvarṇābhaṃ svayasthūlihasaṃgatam dvirayaḍo yatra siddhosti ḍākinī yatra devatā tatpadyamadhyagā yonistatra kuḍūṇalinī sthitā tasyā ūrdhve sphurattejaḥ kāmabījaṃ bhramanmatam yaḥ karoti sadā dhyānaṃ mūlādhāre vicakṣaṇāḥ tasya khyāddārdurī siddhirbhūmityāgakrameṇa vai

चपुष कान्तिरुत्कृष्टा जढराग्निविवर्धनम् आतोयञ्च पटुत्वञ्च सर्वज्ञत्वञ्च जायते

capuṣa kāntirutkṛṣṭā jaḍharāgnivivardhanam ātoyañca paṭutvañca sarvajñatvañca jāyate

भूतं भव्यं भविष्यञ्च वेत्ति सर्वं सकारणम् अश्रुतान्यपि शास्त्राणि सरहस्यं भवेद्धृध्रुवम्

bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyañca vetti sarvaṃ sakāraṇam aśrutānyapi śāstrāṇi sarahasyaṃ bhaveddhṛdhruvam

वक्त्रे सरस्वती देवी सदा नृत्यति निर्भरम् मन्त्रसिद्धिर्भवेत्तख्य जपादेव न संशयः

vaktre sarasvatī devī sadā nṛtyati nirbharam mantrasiddhirbhavettakhya japādeva na saṃśayaḥ

जरामरणदुरवौघान्नाशयति गुरोर्वचः इदं ध्यानं सदा कार्यं पवनाभ्यासिना परम् ध्यानमात्रेण योगीन्द्रो मुच्यते सर्वकिल्विषात्

jarāmaraṇaduravaughānnāśayati gurorvacaḥ idaṃ dhyānaṃ sadā kāryaṃ pavanābhyāsinā param dhyānamātreṇa yogīndro mucyate sarvakilviṣāt

मूलपद्यं यदा ध्यायेद्योगी स्वयम्मुलिहकम् तदा तत्वणमात्रेण पापौघं नाशयेद्ध्रुवम्

mūlapadyaṃ yadā dhyāyedyogī svayammulihakam tadā tatvaṇamātreṇa pāpaughaṃ nāśayeddhruvam

यं यं कामयते चित्ते तं तं फलमवाप्नुयात् निरनारकृताभ्यासात्तं पश्यति विभुक्तिदम् बहिरभ्यन्तरे श्रेष्ठं पूजनीयं प्रयत्नतः ततः श्रेष्ठतमं ह्येतत्रान्यदस्ति मतं मम

yaṃ yaṃ kāmayate citte taṃ taṃ phalamavāpnuyāt niranārakṛtābhyāsāttaṃ paśyati vibhuktidam bahirabhyantare śreṣṭhaṃ pūjanīyaṃ prayatnataḥ tataḥ śreṣṭhatamaṃ hyetatrānyadasti mataṃ mama

आत्मसंस्थं शिवं त्यक्त्या बहिस्थं यः समर्चयेत् हस्तस्थं पिण्डमुत्सृज्य भ्रमते जीविताशया

ātmasaṃsthaṃ śivaṃ tyaktyā bahisthaṃ yaḥ samarcayet hastasthaṃ piṇḍamutsṛjya bhramate jīvitāśayā

आत्सलिंगार्चनं कुर्यादनालस्यं दिने दिने तस्य ख्यात्सकला सिद्धिर्नात्र कार्या विचारणा

ātsaliṃgārcanaṃ kuryādanālasyaṃ dine dine tasya khyātsakalā siddhirnātra kāryā vicāraṇā

निरनारकृताभ्यासात्पयमासैः सिद्धिमाप्नुयात् तस्य वायुप्रवेशोपि सुषुम्यगायास्थवेदध्रुवम्

niranārakṛtābhyāsātpayamāsaiḥ siddhimāpnuyāt tasya vāyupraveśopi suṣumyagāyāsthavedadhruvam

मनोजयञ्च लभते वायुविन्दुविधारणात् ऐहिकामुष्ट्यिकीसिद्धिर्भवेन्नैवात्र संशयः

manojayañca labhate vāyuvinduvidhāraṇāt aihikāmuṣṭyikīsiddhirbhavennaivātra saṃśayaḥ

द्वितीयन्तु सरोजञ्च लिंगमूले व्यवस्थिम् बादिलान्तं च षड्वरय परिभास्वरषड्दलम् स्वाधिष्ठानाभिधं तत्तु पंकजं शोणरूपकम् बालाख्यो यत्र सिद्धोऽस्ति देवी यत्रास्ति राकिणी

dvitīyantu sarojañca liṃgamūle vyavasthim bādilāntaṃ ca ṣaḍvaraya paribhāsvaraṣaḍdalam svādhiṣṭhānābhidhaṃ tattu paṃkajaṃ śoṇarūpakam bālākhyo yatra siddho'sti devī yatrāsti rākiṇī

वो ध्यायति सदा दिव्यं स्वाधिष्ठानारविन्दकम् तस्य कामाहनाः सर्वा भजन्ते काममोहिताः

vo dhyāyati sadā divyaṃ svādhiṣṭhānāravindakam tasya kāmāhanāḥ sarvā bhajante kāmamohitāḥ

विविधञ्चाश्रुतं शास्त्रं निःशङ्को वै भवेदधुवम् सर्वरोगविनिर्मुक्तो लोके चरति निर्भयः

vividhañcāśrutaṃ śāstraṃ niḥśaṅko vai bhavedadhuvam sarvarogavinirmukto loke carati nirbhayaḥ

मरणं खाद्यते तेन स केनापि न खाद्यते तस्य स्यात्परमा सिद्धिरणिमादिगुणप्रदा वायुः सञ्चरते देहे रसवृद्धिर्भवेदध्रुवम् आकाशपङ्कजगलत्पीयूषमपि वर्द्धते

maraṇaṃ khādyate tena sa kenāpi na khādyate tasya syātparamā siddhiraṇimādiguṇapradā vāyuḥ sañcarate dehe rasavṛddhirbhavedadhruvam ākāśapaṅkajagalatpīyūṣamapi varddhate

तृतीयं पङ्कज नाभौ मणिपूरकसंज्ञकम् दशारडादिफानाणि शोभितं हेमवर्णकम्

tṛtīyaṃ paṅkaja nābhau maṇipūrakasaṃjñakam daśāraḍādiphānāṇi śobhitaṃ hemavarṇakam

रुद्राख्यो यत्र सिद्धोऽस्ति सर्वमहलदायकः तत्रस्था लाकिनी नाम्री देवी परमधार्मिका

rudrākhyo yatra siddho'sti sarvamahaladāyakaḥ tatrasthā lākinī nāmrī devī paramadhārmikā

तस्मिन् ध्यानं सदा योगी करोति मणिपूरके तस्य पातालसिद्धिः स्राविरन्तरसरवावहा ईप्सितञ्च भवेल्लोके दुरवरोगविनाशनम् कालस्य वञ्चनञ्चापि परदेहप्रवेशनम्

tasmin dhyānaṃ sadā yogī karoti maṇipūrake tasya pātālasiddhiḥ srāvirantarasaravāvahā īpsitañca bhavelloke duravarogavināśanam kālasya vañcanañcāpi paradehapraveśanam

जाम्बूनदादिकरणं सिद्धानां दर्शनं भवेत् ओषधीदर्शनञ्चापि निधीनां दर्शनं भवेत्

jāmbūnadādikaraṇaṃ siddhānāṃ darśanaṃ bhavet oṣadhīdarśanañcāpi nidhīnāṃ darśanaṃ bhavet

हृदयेऽनाहतं नाम चतुर्थं पङ्कज भवेत् कादिढान्तार्णसंस्थानं द्वादशारसमन्वितम् अतिशोण वायुबीजं प्रसादस्थानमीरितम्

hṛdaye'nāhataṃ nāma caturthaṃ paṅkaja bhavet kādiḍhāntārṇasaṃsthānaṃ dvādaśārasamanvitam atiśoṇa vāyubījaṃ prasādasthānamīritam

पद्मस्थं तत्परं तेजो बाणलिगं प्रकीर्तितम् यस्य स्मररगमात्रेण दृष्टादृष्टफलं लभेत्

padmasthaṃ tatparaṃ tejo bāṇaligaṃ prakīrtitam yasya smararagamātreṇa dṛṣṭādṛṣṭaphalaṃ labhet

सिद्धः पिनाकी यत्रास्ते काकिनी यत्र देवता एतस्मिन्मततं ध्यानं हृत्पाथोजे करोति यः क्षुभ्यन्ते तस्य कान्ता वै कामार्ता दिव्ययोषित

siddhaḥ pinākī yatrāste kākinī yatra devatā etasminmatataṃ dhyānaṃ hṛtpāthoje karoti yaḥ kṣubhyante tasya kāntā vai kāmārtā divyayoṣita

ज्ञानञ्चाप्रतिम तस्य त्रिकालविषयस्थवेत् दूरश्रुतिर्दूरदृष्टिः स्वेच्छया स्वगता वजेत्

jñānañcāpratima tasya trikālaviṣayasthavet dūraśrutirdūradṛṣṭiḥ svecchayā svagatā vajet

सिद्धानां दर्शनञ्चापि योगिनी दर्शनं तथा भवेतवेचरसिद्धिश्च खेचराणां जयन्तथा

siddhānāṃ darśanañcāpi yoginī darśanaṃ tathā bhavetavecarasiddhiśca khecarāṇāṃ jayantathā

यो ध्यायति परं नित्यं बाणलिगं द्वितीयकम् खेचरी भूचरी सिद्धिर्भवेत्तस्य न संशयः

yo dhyāyati paraṃ nityaṃ bāṇaligaṃ dvitīyakam khecarī bhūcarī siddhirbhavettasya na saṃśayaḥ

एतद्धघानस्य माहात्म्यं कथितं नैव शक्यते ब्रह्माद्याः सकला देवा गोपयन्ति परञ्जिदम्

etaddhaghānasya māhātmyaṃ kathitaṃ naiva śakyate brahmādyāḥ sakalā devā gopayanti parañjidam

कयउस्थानस्थितं पद्यं वुशुद्धं नामपञ्चमम् सुहेमाभं स्वरोपेतं षोडशस्वरसंयुतम् छगलायडोऽस्ति सिद्धोत्र शाकिनी चाधिदेवता

kayausthānasthitaṃ padyaṃ vuśuddhaṃ nāmapañcamam suhemābhaṃ svaropetaṃ ṣoḍaśasvarasaṃyutam chagalāyaḍo'sti siddhotra śākinī cādhidevatā

ध्यानं करोति यो नित्यं स योगीश्वरपण्डितः किन्त्वस्य योगिनोऽन्यत्र विशुद्धाख्ये सरोरुहे चतुर्वेदा विभासन्ते सरहस्या निधेरिव

dhyānaṃ karoti yo nityaṃ sa yogīśvarapaṇḍitaḥ kintvasya yogino'nyatra viśuddhākhye saroruhe caturvedā vibhāsante sarahasyā nidheriva

रहस्थाने स्थितो योगी यदा क्रोधवशो भवेत् तदा समस्त १ ल नात्र सशयः

rahasthāne sthito yogī yadā krodhavaśo bhavet tadā samasta 1 la nātra saśayaḥ

इह स्थाने मनो यस्य दैवाद्यातिलयं यदा तदा बाह्यं परित्यज्य स्वान्तरे रमते ध्रुवम्

iha sthāne mano yasya daivādyātilayaṃ yadā tadā bāhyaṃ parityajya svāntare ramate dhruvam

तस्य न क्षतिमायाति स्वशरीरस्य शक्तितः संवत्सरसहस्रेऽपि वज्रातिकोढनख्य वै

tasya na kṣatimāyāti svaśarīrasya śaktitaḥ saṃvatsarasahasre'pi vajrātikoḍhanakhya vai

यदा त्यजति तद्ध्यानं योगीद्रोऽवनिमण्डले तदा वर्षसहस्राणि मन्यते तत्क्षणं कृती

yadā tyajati taddhyānaṃ yogīdro'vanimaṇḍale tadā varṣasahasrāṇi manyate tatkṣaṇaṃ kṛtī

आज्ञापद्य भ्रुवोर्मध्ये हक्षोपेतं द्विपत्रकम् शुक्लाभं तन्महाकालः सिद्धो देव्यत्र हाकिनी

ājñāpadya bhruvormadhye hakṣopetaṃ dvipatrakam śuklābhaṃ tanmahākālaḥ siddho devyatra hākinī

शरञ्चद्रनिभं तराक्षरबीजं विजंभितम् पुमान् परमहसोऽयं यज्जात्वा नावसीदति

śarañcadranibhaṃ tarākṣarabījaṃ vijaṃbhitam pumān paramahaso'yaṃ yajjātvā nāvasīdati

एतदेव परन्तेजः सर्वतन्त्रेषु मन्त्रिणः चिन्तयित्वा परां सिद्धिं लभते नात्र संशयः

etadeva parantejaḥ sarvatantreṣu mantriṇaḥ cintayitvā parāṃ siddhiṃ labhate nātra saṃśayaḥ

तुरीयं त्रितयं लिंगं तदाहं मुक्तिदायकः ध्यानमात्रेण योगीन्द्रो मत्समो भवति ध्रुवम्

turīyaṃ tritayaṃ liṃgaṃ tadāhaṃ muktidāyakaḥ dhyānamātreṇa yogīndro matsamo bhavati dhruvam

100

इडा हि ओषगला ख्याता वरणासीति होच्यते वाराणसी तयोर्मध्ये विश्वनाथोत्र भाषितः

iḍā hi oṣagalā khyātā varaṇāsīti hocyate vārāṇasī tayormadhye viśvanāthotra bhāṣitaḥ

101

एतत्वेत्रस्य माहात्म्यभूषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः शास्त्रेषु बहुधा प्रोक्तं परं तत्त्वं सुभाषितम्

etatvetrasya māhātmyabhūṣibhistattvadarśibhiḥ śāstreṣu bahudhā proktaṃ paraṃ tattvaṃ subhāṣitam

102

सुषुम्यगा मेरुणा याता बह्यरञ्ज यतोऽस्ति वै ततश्चैषा पराहत्य तदाज्ञापद्यदक्षिणे वामनासापुटं याति ७गेति परिगीयते

suṣumyagā meruṇā yātā bahyarañja yato'sti vai tataścaiṣā parāhatya tadājñāpadyadakṣiṇe vāmanāsāpuṭaṃ yāti 7geti parigīyate

103

ब्रह्यरन्धे हि यत्पद्य सहस्रारं व्यवस्थितम् तत्र कन्देहि या योनिस्तन्त्वा चन्द्रो व्यवस्थितः त्रिकोणाकारतस्तख्याः सुधा क्षरति सन्ततम् इडायाममृतं तत्र समं स्रवति चन्द्रमाः अमृतं वहति धारा धारारूपं निरन्तरम् वामनासापुटं याति गंगेत्युक्ता हि योगिभिः

brahyarandhe hi yatpadya sahasrāraṃ vyavasthitam tatra kandehi yā yonistantvā candro vyavasthitaḥ trikoṇākāratastakhyāḥ sudhā kṣarati santatam iḍāyāmamṛtaṃ tatra samaṃ sravati candramāḥ amṛtaṃ vahati dhārā dhārārūpaṃ nirantaram vāmanāsāpuṭaṃ yāti gaṃgetyuktā hi yogibhiḥ

104

आज्ञापङ्कजदक्षासाद्वामनासापुटगता उदावहेति तत्रेडा वरणा समुदाहृता

ājñāpaṅkajadakṣāsādvāmanāsāpuṭagatā udāvaheti tatreḍā varaṇā samudāhṛtā

105

ततो द्वयोर्हि मध्ये तु वाराणसीति चिन्तयेत् तदाकारा ओषगलापि तदाज्ञाकमलानारे दक्षनासापुटे याति प्रोक्तास्माभिरसीति वै

tato dvayorhi madhye tu vārāṇasīti cintayet tadākārā oṣagalāpi tadājñākamalānāre dakṣanāsāpuṭe yāti proktāsmābhirasīti vai

106

मूलाधारे हि यत्पद्य चतुष्पत्रं व्यवस्थितम् तत्र मध्येहि या योनिस्तन्त्वा सूर्यो व्यवस्थितः

mūlādhāre hi yatpadya catuṣpatraṃ vyavasthitam tatra madhyehi yā yonistantvā sūryo vyavasthitaḥ

107

तत्सूर्यमयडलद्वाराद्विष क्षरति सन्ततम् ओषगलायां विषं तत्र समर्पयति तापनः

tatsūryamayaḍaladvārādviṣa kṣarati santatam oṣagalāyāṃ viṣaṃ tatra samarpayati tāpanaḥ

108

विषं तत्र वहन्ती या धारारूपं निरन्तरम् दक्षनासापुटे याति कल्पितेयन्तु पूर्ववत्

viṣaṃ tatra vahantī yā dhārārūpaṃ nirantaram dakṣanāsāpuṭe yāti kalpiteyantu pūrvavat

109

आज्ञापङ्कजवामाख्याद्दक्षनासापुटं गता उदावहा ओषगलापि पुरासीति प्रकीर्तिता

ājñāpaṅkajavāmākhyāddakṣanāsāpuṭaṃ gatā udāvahā oṣagalāpi purāsīti prakīrtitā

110

आज्ञापद्यमिदं प्रोक्तं यत्र देवो महेश्वरः पीउत्रयं ततश्चोर्ध्वं निरुक्तं योगचिन्तकैः तद्विन्दुनादशक्त्याख्यं भालपद्ये व्यवस्थितम्

ājñāpadyamidaṃ proktaṃ yatra devo maheśvaraḥ pīutrayaṃ tataścordhvaṃ niruktaṃ yogacintakaiḥ tadvindunādaśaktyākhyaṃ bhālapadye vyavasthitam

119

यः करोति सदाध्यानमाज्ञापद्यख्य गोपितम् पूर्वजन्मकृतं कर्म विनश्येदविरोधतः

yaḥ karoti sadādhyānamājñāpadyakhya gopitam pūrvajanmakṛtaṃ karma vinaśyedavirodhataḥ

112

इह स्थिते यदा योगी ध्यानं कुर्यात्रिरन्तरम् तदा करोति प्रतिमां पूजाजपमनर्थवत्

iha sthite yadā yogī dhyānaṃ kuryātrirantaram tadā karoti pratimāṃ pūjājapamanarthavat

113

यक्षराक्षसगन्धर्वा अष्मरोगरवकिन्नराः सेवन्ते चरणौ तस्य सर्वे तस्य वशानुगाः

yakṣarākṣasagandharvā aṣmarogaravakinnarāḥ sevante caraṇau tasya sarve tasya vaśānugāḥ

114

करोति रसनां योगी प्रविष्टां विपरीतगाम् लम्बिकोर्ध्वेषु गर्तेषु धृत्वा ध्यानं भयापहम् अस्मिन् स्थाने मनो यस्य क्षणार्धं वर्ततेऽचलम् तस्य सर्वाणि पापानि संक्षयं यान्ति तत्त्वात्

karoti rasanāṃ yogī praviṣṭāṃ viparītagām lambikordhveṣu garteṣu dhṛtvā dhyānaṃ bhayāpaham asmin sthāne mano yasya kṣaṇārdhaṃ vartate'calam tasya sarvāṇi pāpāni saṃkṣayaṃ yānti tattvāt

915

यानि यानि हि प्रोक्तानि पंचपद्ये फलानि वै तानि सर्वाणि सुतरामेतज्जानाव्यवन्ति हि

yāni yāni hi proktāni paṃcapadye phalāni vai tāni sarvāṇi sutarāmetajjānāvyavanti hi

116

यः करोति सदाभ्यासमाज्ञा पद्ये विचक्षणः वासनाया महाबन्धं तिरस्कृत्य प्रमोदते

yaḥ karoti sadābhyāsamājñā padye vicakṣaṇaḥ vāsanāyā mahābandhaṃ tiraskṛtya pramodate

117

प्राणप्रयाणसमये तत्पद्यं यः स्मरन्मुधीः त्यजेत्पारगं स धर्मात्मा परमात्मनि लीयते

prāṇaprayāṇasamaye tatpadyaṃ yaḥ smaranmudhīḥ tyajetpāragaṃ sa dharmātmā paramātmani līyate

118

तिष्ठन् गच्छन् स्वपन् जाग्रत् यो ध्यानं कुरुते नरः पापकर्मविकुर्वाणो हनि मज्जति किल्विषे

tiṣṭhan gacchan svapan jāgrat yo dhyānaṃ kurute naraḥ pāpakarmavikurvāṇo hani majjati kilviṣe

119

योगी बन्धाद्विनिर्मुक्ताः स्वीयया प्रभया स्वयम् द्विदलध्यानमाहात्म्यं कथितुं नैव शक्यते बह्यादिदेवताश्चैव किञ्चिन्मत्तो विदन्ति ते

yogī bandhādvinirmuktāḥ svīyayā prabhayā svayam dvidaladhyānamāhātmyaṃ kathituṃ naiva śakyate bahyādidevatāścaiva kiñcinmatto vidanti te

120

अत ऊर्ध्वं तालुमूले सहस्रारंसरोरुहम् अस्ति यत्र सुषुम्यगाया मूलं सविवरं स्थितम्

ata ūrdhvaṃ tālumūle sahasrāraṃsaroruham asti yatra suṣumyagāyā mūlaṃ savivaraṃ sthitam

121

तालुमूले सुषुम्यगा सा अधोवक्या प्रवर्तते मूला धारेणयोन्यस्ताः सर्वनाड्यः समाश्रिताः ता बीजभूतास्तत्त्वख्य बह्यमार्गप्रदायिकाः

tālumūle suṣumyagā sā adhovakyā pravartate mūlā dhāreṇayonyastāḥ sarvanāḍyaḥ samāśritāḥ tā bījabhūtāstattvakhya bahyamārgapradāyikāḥ

122

तालुस्थाने च यत्पद्य सहस्रारं पुराहितम् तत्कन्दे योनिरेकास्ति पश्चिमाग्निमुखी मता

tālusthāne ca yatpadya sahasrāraṃ purāhitam tatkande yonirekāsti paścimāgnimukhī matā

123

तस्या मध्ये सुषुम्यगाया मूलं सविवरं स्थितम् ब्रह्यरन्धं तदेवोक्तमामूलाधारपङ्कजम्

tasyā madhye suṣumyagāyā mūlaṃ savivaraṃ sthitam brahyarandhaṃ tadevoktamāmūlādhārapaṅkajam

124

ततस्तम्भधे तच्छक्तिः सुषुन्यया कुण्डली सदा सुषुम्यगायां सदा शक्तिश्चित्रा स्यान्मम वल्लभे तस्यां मम मते कार्या बह्यरञ्जादिकल्पना

tatastambhadhe tacchaktiḥ suṣunyayā kuṇḍalī sadā suṣumyagāyāṃ sadā śaktiścitrā syānmama vallabhe tasyāṃ mama mate kāryā bahyarañjādikalpanā

125

यस्याः ख्यररगमात्रेण ब्रह्यज्ञत्वं प्रजायते पापक्षयश्च भवति न भूयः पुरुषो भवेत्

yasyāḥ khyararagamātreṇa brahyajñatvaṃ prajāyate pāpakṣayaśca bhavati na bhūyaḥ puruṣo bhavet

126

प्रवेशितं चलाहष्ठं मुखे स्वस्य निवेशयेत् तेनात्र न वहत्येव देहचारी समीरणः

praveśitaṃ calāhaṣṭhaṃ mukhe svasya niveśayet tenātra na vahatyeva dehacārī samīraṇaḥ

127

तेन संसारचक्रेस्मिन् भ्रमतीत्येव सर्वदा तदर्थं ये प्रवर्तन्ते योगी न प्राणधारणे तत एवाखिला नाडी विरुद्धा चाष्टवेष्टनम् इयं कुण्डलिनी शक्ती रन्ध्रं त्यजति नान्यथा

tena saṃsāracakresmin bhramatītyeva sarvadā tadarthaṃ ye pravartante yogī na prāṇadhāraṇe tata evākhilā nāḍī viruddhā cāṣṭaveṣṭanam iyaṃ kuṇḍalinī śaktī randhraṃ tyajati nānyathā

128

यदा पूर्णासु नाडीषु सत्रिरुद्धानिलास्तदा बन्धत्यागेन कुण्डल्या मुखं स्नधात् बहिर्भवेत्

yadā pūrṇāsu nāḍīṣu satriruddhānilāstadā bandhatyāgena kuṇḍalyā mukhaṃ snadhāt bahirbhavet

126

सुषुम्यगायां सदैवायं वहेत्प्राणसमीरणः मूलपद्यास्थिता योनिर्वामदक्षिणकोणतः इडापिंगलयोर्मध्ये सुषुम्यगा योनिमध्यगा

suṣumyagāyāṃ sadaivāyaṃ vahetprāṇasamīraṇaḥ mūlapadyāsthitā yonirvāmadakṣiṇakoṇataḥ iḍāpiṃgalayormadhye suṣumyagā yonimadhyagā

130

बह्यरन्ध्रतु तत्रैव सुषुम्यगाधारमण्डले यो जानाति स मुक्तः ख्यात्कर्मबन्धाद्विचक्षणः

bahyarandhratu tatraiva suṣumyagādhāramaṇḍale yo jānāti sa muktaḥ khyātkarmabandhādvicakṣaṇaḥ

131

बह्यरन्धमुखे तासां संगमः ख्यादसंशयः तस्मिन्त्राने स्नातकानां मुक्तिः ख्यादविरोधतः

bahyarandhamukhe tāsāṃ saṃgamaḥ khyādasaṃśayaḥ tasmintrāne snātakānāṃ muktiḥ khyādavirodhataḥ

132

गंगायमुनयोर्मध्ये वहत्येषा सरस्वती तासां तु संगमे स्नात्वा धन्यो याति परां गतिम्

gaṃgāyamunayormadhye vahatyeṣā sarasvatī tāsāṃ tu saṃgame snātvā dhanyo yāti parāṃ gatim

133

इडा गंगा पुरा प्रोक्ता ओषगला चार्कपुत्रिका मध्या सरस्वती प्रोक्ता तासां सगोऽतिदुर्लभः

iḍā gaṃgā purā proktā oṣagalā cārkaputrikā madhyā sarasvatī proktā tāsāṃ sago'tidurlabhaḥ

134

सितासिते संगमे यो मनसा स्नानमाचरेत् सर्वपापविनिर्मुक्तो याति बह्य सनातनम्

sitāsite saṃgame yo manasā snānamācaret sarvapāpavinirmukto yāti bahya sanātanam

135

त्रिवेरायां संगमे यो वै पितृकर्म समाचरेत् तारयित्वा ओपसृभ्यवन्मि याति परमां गतिम्

triverāyāṃ saṃgame yo vai pitṛkarma samācaret tārayitvā opasṛbhyavanmi yāti paramāṃ gatim

136

नित्यं नैमित्तिकं काम्यं प्रत्यहं यः समाचरेत् मनसा चिन्तयित्वा तु सोऽक्षयं फलमाप्नुयात्

nityaṃ naimittikaṃ kāmyaṃ pratyahaṃ yaḥ samācaret manasā cintayitvā tu so'kṣayaṃ phalamāpnuyāt

137

सकृद्यः कुरुते स्रानं स्वर्गे सौख्य भुनक्ति सः दग्ध्वा पापानशेषान्वै योगी शुद्धमतिः स्वयम्

sakṛdyaḥ kurute srānaṃ svarge saukhya bhunakti saḥ dagdhvā pāpānaśeṣānvai yogī śuddhamatiḥ svayam

138

अपवित्रः पवित्री वा सर्वावस्थां गतोपि वा स्रानाचररगमात्रेण पूतो भवति नान्यथा

apavitraḥ pavitrī vā sarvāvasthāṃ gatopi vā srānācararagamātreṇa pūto bhavati nānyathā

139

मृत्युकाले प्लुतं देहं त्रिवेरायाः सलिले यदा विचिन्त्य यस्त्वजेत्पारगान्म तदा मोक्षमाप्नुयात्

mṛtyukāle plutaṃ dehaṃ triverāyāḥ salile yadā vicintya yastvajetpāragānma tadā mokṣamāpnuyāt

140

नातपरतरं गुह्यं त्रिषु लोकेषु विद्यते गोप्तव्यं तत्प्रयत्नेन न व्याख्येयं कदाचन

nātaparataraṃ guhyaṃ triṣu lokeṣu vidyate goptavyaṃ tatprayatnena na vyākhyeyaṃ kadācana

141

ब्रह्यरन्धे मनो दत्त्वा क्षणार्धं यदि तिष्ठति सर्वपापविनिर्मुक्तः स याति परमां गतिम्

brahyarandhe mano dattvā kṣaṇārdhaṃ yadi tiṣṭhati sarvapāpavinirmuktaḥ sa yāti paramāṃ gatim

142

अस्मिञ्जँनिं मनो यस्य स योगी मयि लीयते आनिमादिगुणान्मुक्त्या स्वेच्छया पुरुषोत्तमः

asmiñjam̐niṃ mano yasya sa yogī mayi līyate ānimādiguṇānmuktyā svecchayā puruṣottamaḥ

143

एतदञ्जध्यानमात्रेण मर्त्यः संसारे स्मिन्वञ्जथो मे भवेत्सः पापाञ्जित्वा मुक्तिमार्गाधिकारी शानं दत्त्वा तारयत्यद्भुतं वै

etadañjadhyānamātreṇa martyaḥ saṃsāre sminvañjatho me bhavetsaḥ pāpāñjitvā muktimārgādhikārī śānaṃ dattvā tārayatyadbhutaṃ vai

144

चतुर्मुखादित्रिदशैरगम्यं योगिवल्लभम् प्रयत्रेन सुगोप्यं तद्बह्यरन्ध्रं मयोदितम्

caturmukhāditridaśairagamyaṃ yogivallabham prayatrena sugopyaṃ tadbahyarandhraṃ mayoditam

145

पुरा मयोक्ता या योनिः सहस्रारे सरोरुहे तख्याऽधो वर्तते चन्द्रस्तद्धधानं क्रियते बुधैः

purā mayoktā yā yoniḥ sahasrāre saroruhe takhyā'dho vartate candrastaddhadhānaṃ kriyate budhaiḥ

146

यस्य स्मरणमात्रेण योगीन्द्रोऽवनिमण्डले पूज्यो भवति देवानां सिद्धानां सम्मतो भवेत्

yasya smaraṇamātreṇa yogīndro'vanimaṇḍale pūjyo bhavati devānāṃ siddhānāṃ sammato bhavet

147

शिरकपालविवरे ध्यायेद्दग्धमहोदधिम् तत्र स्थित्वा सहस्रारे पद्ये चन्द्रं विचिन्तयेत्

śirakapālavivare dhyāyeddagdhamahodadhim tatra sthitvā sahasrāre padye candraṃ vicintayet

148

शिरकपालविवरे द्विरष्टकलया युतः पीयूषभानुहसारतयं भावयेत्तं निरंजनम् निरनारकृताभ्यासाविदिने पश्यति ध्रुवम् दृष्टिमात्रेण पापौघं दहत्येव स साधकः

śirakapālavivare dviraṣṭakalayā yutaḥ pīyūṣabhānuhasāratayaṃ bhāvayettaṃ niraṃjanam niranārakṛtābhyāsāvidine paśyati dhruvam dṛṣṭimātreṇa pāpaughaṃ dahatyeva sa sādhakaḥ

146

अनागतञ्च स्फुरति चित्तशुद्धिर्भवेतवलु सद्यः कृत्वापि दहति महापातकपञ्चकम्

anāgatañca sphurati cittaśuddhirbhavetavalu sadyaḥ kṛtvāpi dahati mahāpātakapañcakam

150

आनुकूल्यं ग्रहा यान्ति सर्वे नश्यन्त्युपद्रवाः उपसर्गाः शम यान्ति युद्धे जयमवाप्नुयात् रवेचरीथूचरीसिद्धिर्भवेच्चीरेन्दुदर्शनात् ध्यानादेवभवे त्सर्वं नात्र कार्या विचारणा सतताभ्यासयोगेन सिद्धो भवति नान्यथा सत्यं सत्यं पुनः सत्यं मम तुल्यो भवेद्ध्रुवम् योगशास्त्रेऽप्यभिरतं योगिनां सिद्धिदायकम्

ānukūlyaṃ grahā yānti sarve naśyantyupadravāḥ upasargāḥ śama yānti yuddhe jayamavāpnuyāt ravecarīthūcarīsiddhirbhaveccīrendudarśanāt dhyānādevabhave tsarvaṃ nātra kāryā vicāraṇā satatābhyāsayogena siddho bhavati nānyathā satyaṃ satyaṃ punaḥ satyaṃ mama tulyo bhaveddhruvam yogaśāstre'pyabhirataṃ yogināṃ siddhidāyakam

151

अत ऊर्ध्वं दिव्यरूपं सहस्रारं सरोरुहम् बह्यायडारतयस्य देहस्य बाह्ये तिष्ठति मुक्तिदम्

ata ūrdhvaṃ divyarūpaṃ sahasrāraṃ saroruham bahyāyaḍāratayasya dehasya bāhye tiṣṭhati muktidam

152

कैलासो नाम तस्यैव महेशो यत्र तिष्ठति नकुलारलयोऽविनाशी च क्षयवृद्धिविवर्जितः

kailāso nāma tasyaiva maheśo yatra tiṣṭhati nakulāralayo'vināśī ca kṣayavṛddhivivarjitaḥ

153

स्थानस्यास्य ज्ञानमात्रेण नृणां संसारेऽस्मिन्मस्थवो नैव भूयः भूतग्रामं सन्तताभ्यासयोगात्कर्तुं हर्तुं स्यान्न शक्तिः समया

sthānasyāsya jñānamātreṇa nṛṇāṃ saṃsāre'sminmasthavo naiva bhūyaḥ bhūtagrāmaṃ santatābhyāsayogātkartuṃ hartuṃ syānna śaktiḥ samayā

154

स्थाने परे हंसनिवासभूते कैलासनाम्रीह निविष्टचेताः योगी हृततयाधिरधः कृताधिवरायुश्चिरं जीवति मृत्युमुक्तः

sthāne pare haṃsanivāsabhūte kailāsanāmrīha niviṣṭacetāḥ yogī hṛtatayādhiradhaḥ kṛtādhivarāyuściraṃ jīvati mṛtyumuktaḥ

155

चित्तहत्तिर्यदा लीना कुलाख्ये परमेश्वरे तदा समाधिसाम्येन योगी निश्चलतां वजेत्

cittahattiryadā līnā kulākhye parameśvare tadā samādhisāmyena yogī niścalatāṃ vajet

156

निरनारकृते ध्याने जगद्विस्मरणं भवेत् तदा विचित्रसामर्थ्यं योगिनो भवति ध्रुवम्

niranārakṛte dhyāne jagadvismaraṇaṃ bhavet tadā vicitrasāmarthyaṃ yogino bhavati dhruvam

157

तस्माद्गलितपीयूषं पिबेद्योगी निरन्तरम् मृत्योर्मृत्युं विधायाशु कुलं जित्वा सरोरुहे अत्र कुण्डलिनी शक्तिर्लयं याति कुलाभिधा तदा चतुर्विधा सृष्टिर्लीयते परमात्मनि

tasmādgalitapīyūṣaṃ pibedyogī nirantaram mṛtyormṛtyuṃ vidhāyāśu kulaṃ jitvā saroruhe atra kuṇḍalinī śaktirlayaṃ yāti kulābhidhā tadā caturvidhā sṛṣṭirlīyate paramātmani

159

यज्ज्ञात्वा प्राप्य विषयं चिअत्तहत्तिर्विलीयते तस्मिन् परिश्रमं योगी करोति निरपेक्षकः १५८ः चित्तहोत्तयदालीना तस्मिन् योगी भवेदधुवम् तदा विज्ञायतेऽरवयडज्ञानरूपो निरञ्जनः

yajjñātvā prāpya viṣayaṃ ciattahattirvilīyate tasmin pariśramaṃ yogī karoti nirapekṣakaḥ 158ḥ cittahottayadālīnā tasmin yogī bhavedadhuvam tadā vijñāyate'ravayaḍajñānarūpo nirañjanaḥ

160

बह्यायडबाह्ये संचिंत्य स्वप्रतीकं यथोदितम् तमावेश्य महच्छून्यं चिन्तयेदविरोधतः

bahyāyaḍabāhye saṃciṃtya svapratīkaṃ yathoditam tamāveśya mahacchūnyaṃ cintayedavirodhataḥ

161

आद्यन्तमध्यशून्यं तल्कोटिसूर्यसमप्रभम् चन्द्रकोटिप्रतीकाशमभ्यस्य सिद्धिमाप्नुयात्

ādyantamadhyaśūnyaṃ talkoṭisūryasamaprabham candrakoṭipratīkāśamabhyasya siddhimāpnuyāt

162

एतद्ध्यानं सदा कुर्यादनालस्यं दिने दिने तस्य ख्यात्सकला सिद्धिर्वत्सरान्नात्र संशयः

etaddhyānaṃ sadā kuryādanālasyaṃ dine dine tasya khyātsakalā siddhirvatsarānnātra saṃśayaḥ

163

क्षणार्धं निश्चलं तत्र मनो यस्य भवेदधुवम् स एव योगी सव्यक्तः सर्वलोकेषु पूजितः

kṣaṇārdhaṃ niścalaṃ tatra mano yasya bhavedadhuvam sa eva yogī savyaktaḥ sarvalokeṣu pūjitaḥ

164

तस्य कञ्जषसंघातस्तत्वरगादेव नश्यति

tasya kañjaṣasaṃghātastatvaragādeva naśyati

165

यं दृष्ट्वा न प्रवर्तंते मृत्युसंसारवर्त्मनि अभ्यसेत्तं प्रयत्नेन स्वाधिष्ठानेन वर्त्मना

yaṃ dṛṣṭvā na pravartaṃte mṛtyusaṃsāravartmani abhyasettaṃ prayatnena svādhiṣṭhānena vartmanā

पञ्चमः पटलः (cont. 2)

166

एतद्धघानस्य माहात्म्यं मया वक्तुं न शक्यते यः साधयति जानाति सोस्माकमपि सम्मतः

etaddhaghānasya māhātmyaṃ mayā vaktuṃ na śakyate yaḥ sādhayati jānāti sosmākamapi sammataḥ

167

ध्यानादेव विजानाति विचित्रेक्षणसस्थवम् अरिगमादिगुणोपेतो भवत्येव न संशयः

dhyānādeva vijānāti vicitrekṣaṇasasthavam arigamādiguṇopeto bhavatyeva na saṃśayaḥ

268

राजयोगो मयाख्यातः सर्वतन्त्रेषु गोपितः राजाधिराजयोगोऽयं कथयामि समासतः

rājayogo mayākhyātaḥ sarvatantreṣu gopitaḥ rājādhirājayogo'yaṃ kathayāmi samāsataḥ

166

स्वस्तिकञ्चासनं कृत्वा सुमत्वे जन्तुवर्जिते गुरुं संपूज्य यत्रेन ध्यानमेतत्समाचरेत्

svastikañcāsanaṃ kṛtvā sumatve jantuvarjite guruṃ saṃpūjya yatrena dhyānametatsamācaret

170

निराच्चधं भवेज्जीवं ज्ञात्वा वेदान्तयुक्तितः निरालम्बं मनः कृत्वा न किञ्चिञ्चिनायेत्सुधीः

nirāccadhaṃ bhavejjīvaṃ jñātvā vedāntayuktitaḥ nirālambaṃ manaḥ kṛtvā na kiñciñcināyetsudhīḥ

171

एतद्ध्यानान्यहासिद्धिर्भवत्येव न संशयः वृत्तिहीनं मनः कृत्वा पूर्णरूपं स्वयं भवेत्

etaddhyānānyahāsiddhirbhavatyeva na saṃśayaḥ vṛttihīnaṃ manaḥ kṛtvā pūrṇarūpaṃ svayaṃ bhavet

172

साधयेत्सततं यो वै स योगी विगतस्पृहः अहंनाम न कोप्यस्ति सर्वदाल्पैव विद्यते

sādhayetsatataṃ yo vai sa yogī vigataspṛhaḥ ahaṃnāma na kopyasti sarvadālpaiva vidyate

173

को कथः कस्य वा मोक्ष एकं पश्येत्सदा हि सः एतल्करोति यो नित्यं स मुक्तो नात्र संशयः

ko kathaḥ kasya vā mokṣa ekaṃ paśyetsadā hi saḥ etalkaroti yo nityaṃ sa mukto nātra saṃśayaḥ

174

स एव योगी सव्यक्तः सर्वलोकेषु पूजितः अहमस्मीति यन्मत्वा जीवात्मपरमात्मनोः अहं त्वमेतदुभयं त्यक्त्यारवयड विचिन्तयेत् अध्यारोपापवादाभ्यां यत्र सर्वं विलीयते तद्वीजमाश्रयेद्योगी सर्वसंगविवर्जितः

sa eva yogī savyaktaḥ sarvalokeṣu pūjitaḥ ahamasmīti yanmatvā jīvātmaparamātmanoḥ ahaṃ tvametadubhayaṃ tyaktyāravayaḍa vicintayet adhyāropāpavādābhyāṃ yatra sarvaṃ vilīyate tadvījamāśrayedyogī sarvasaṃgavivarjitaḥ

175

अपरोक्षं चिदानन्दं पूर्ण त्यक्त्वा भ्रमाकुलाः परोक्षं चापरोक्षं च कृत्वा मूढा भ्रमन्ति वै

aparokṣaṃ cidānandaṃ pūrṇa tyaktvā bhramākulāḥ parokṣaṃ cāparokṣaṃ ca kṛtvā mūḍhā bhramanti vai

176

चराचरमिदं विश्वं परोक्षं यः करोति च अपरोक्षं परं बह्य त्यक्तं तस्मिन् प्रलीयते

carācaramidaṃ viśvaṃ parokṣaṃ yaḥ karoti ca aparokṣaṃ paraṃ bahya tyaktaṃ tasmin pralīyate

177

ज्ञानकाररगमज्ञानं यथा नोत्पद्यते भृशम् अभ्यासं कुरुते योगी सदा सहविवर्जितम्

jñānakāraragamajñānaṃ yathā notpadyate bhṛśam abhyāsaṃ kurute yogī sadā sahavivarjitam

178

सर्वेन्द्रियाणि संयम्य विषयेभ्यो विचक्षणः विषयेभ्यः सुषुप्त्यैव तिष्ठेत्सगविवर्जितः

sarvendriyāṇi saṃyamya viṣayebhyo vicakṣaṇaḥ viṣayebhyaḥ suṣuptyaiva tiṣṭhetsagavivarjitaḥ

179

एवमभ्यसतो नित्यं स्वप्रकाशं प्रकाशते श्रोतुं बुद्धिसमर्थार्थं निवर्तन्ते गुगौर्गरः तदभ्यासवशादेकं स्वतो ज्ञानं प्रवर्तते

evamabhyasato nityaṃ svaprakāśaṃ prakāśate śrotuṃ buddhisamarthārthaṃ nivartante gugaurgaraḥ tadabhyāsavaśādekaṃ svato jñānaṃ pravartate

180

यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह साधनादमलं शानं स्वयं स्फुरति तद्ध्रुवम्

yato vāco nivartante aprāpya manasā saha sādhanādamalaṃ śānaṃ svayaṃ sphurati taddhruvam

181

हलं विना राजयोगो राजयोगं विना हठः तस्मात्पवर्तते योगी हले सदुरुमार्गतः

halaṃ vinā rājayogo rājayogaṃ vinā haṭhaḥ tasmātpavartate yogī hale sadurumārgataḥ

182

स्थिते देहे जीवति च योग न श्रियते भृशम् इन्द्रियार्थोपभोगेषु स जीवति न संशयः

sthite dehe jīvati ca yoga na śriyate bhṛśam indriyārthopabhogeṣu sa jīvati na saṃśayaḥ

183

अभ्यासपाकपर्यन्तं मितान्नं स्मरण भवेत् अनाथा साधनं धीमान् कर्तुं पारयतीहन

abhyāsapākaparyantaṃ mitānnaṃ smaraṇa bhavet anāthā sādhanaṃ dhīmān kartuṃ pārayatīhana

184

अतीवसाधुसंलापोवदेत् संसदिबुद्धिमान् करोति पिण्डरक्षार्थं बह्नालापविवर्जितः त्यज्यते त्यज्यते सहं सर्वथा त्यज्यते भृशम् अन्यथा न लग्नेन्मुक्तिं सत्यं सत्यं मयोदितम्

atīvasādhusaṃlāpovadet saṃsadibuddhimān karoti piṇḍarakṣārthaṃ bahnālāpavivarjitaḥ tyajyate tyajyate sahaṃ sarvathā tyajyate bhṛśam anyathā na lagnenmuktiṃ satyaṃ satyaṃ mayoditam

185

गुप्तथैव क्रियतेऽभ्यासः संगं त्यक्त्या तदन्तरे व्यवहाराय कर्तव्यो बाह्ये संगानुरागतः स्वे स्वे कर्मणि वर्तंते सर्वे ते कर्मसस्थवाः निमित्तमात्रं करणे न दोषोस्ति कदाचन

guptathaiva kriyate'bhyāsaḥ saṃgaṃ tyaktyā tadantare vyavahārāya kartavyo bāhye saṃgānurāgataḥ sve sve karmaṇi vartaṃte sarve te karmasasthavāḥ nimittamātraṃ karaṇe na doṣosti kadācana

186

एवं निश्चित्य सुधिया बाहस्थोपि यदाचरेत् तदा सिद्धिमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा

evaṃ niścitya sudhiyā bāhasthopi yadācaret tadā siddhimavāpnoti nātra kāryā vicāraṇā

187

पापपूययविनिर्मुक्तः परित्यक्ताहसाधकः यो भवेत्स विमुक्तः ख्याद्गृहे तिष्ठन्मदा गृही न पापपुरायैर्लिप्येत योगयुक्तो सदा गृही कुर्वन्नपि तदा पापाञ्जकार्ये लोकसंयहे

pāpapūyayavinirmuktaḥ parityaktāhasādhakaḥ yo bhavetsa vimuktaḥ khyādgṛhe tiṣṭhanmadā gṛhī na pāpapurāyairlipyeta yogayukto sadā gṛhī kurvannapi tadā pāpāñjakārye lokasaṃyahe

188

अधुना संप्रवक्ष्यामि मन्त्रसाधनमुत्तमम् ऐहिकामुध्मिकसुरव येन ख्यादविरौधतः

adhunā saṃpravakṣyāmi mantrasādhanamuttamam aihikāmudhmikasurava yena khyādaviraudhataḥ

189

यस्मिन्मन्त्रे वरे ज्ञाते योगसिद्धिर्भवेतवलु योगेन साधकेन्द्रस्य सर्वैश्वयेसुखप्रदा

yasminmantre vare jñāte yogasiddhirbhavetavalu yogena sādhakendrasya sarvaiśvayesukhapradā

190

मूलाधारेस्ति यत्पद्य चतुर्दलसमन्वितम् तन्मध्ये वावभव बीजं विस्फुरन्तं तडित्यथम्

mūlādhāresti yatpadya caturdalasamanvitam tanmadhye vāvabhava bījaṃ visphurantaṃ taḍityatham

191

हृदये कामबीजंतु कधूककुसुमप्रभम् आज्ञारविन्दे शक्त्याख्य चन्द्रकोटिसमप्रभम् बीजत्रयमिदं गोप्यं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् एतन्मन्त्रत्रयं योगी साधयेत्सिद्धिसाधकः

hṛdaye kāmabījaṃtu kadhūkakusumaprabham ājñāravinde śaktyākhya candrakoṭisamaprabham bījatrayamidaṃ gopyaṃ bhuktimuktiphalapradam etanmantratrayaṃ yogī sādhayetsiddhisādhakaḥ

192

एतन्मन्त्रं गुरोर्क्वद्यध्वा न द्रुतं न विलम्बितम् अक्षराक्षरसन्धानं निसन्दिग्धमना जपेत्

etanmantraṃ gurorkvadyadhvā na drutaṃ na vilambitam akṣarākṣarasandhānaṃ nisandigdhamanā japet

193

तद्गतश्चैकचित्तश्च शास्त्रोक्तविधिना सुधीः देव्यास्तु पुरतो लक्षं हुत्वा लक्षत्रयं जपेत्

tadgataścaikacittaśca śāstroktavidhinā sudhīḥ devyāstu purato lakṣaṃ hutvā lakṣatrayaṃ japet

194

करवीरप्रसूननुा गुडक्षीराज्यसंयुतम् कुण्डे योन्याकृते धीमाञ्जपान्ते जुहुयात्सुधीः

karavīraprasūnanuा guḍakṣīrājyasaṃyutam kuṇḍe yonyākṛte dhīmāñjapānte juhuyātsudhīḥ

195

अनुष्ठाने कृते धीमान्यूर्वसेवा कृता भवेत् ततो ददाति कामान्वै देवी त्रिपुरभैरवी

anuṣṭhāne kṛte dhīmānyūrvasevā kṛtā bhavet tato dadāti kāmānvai devī tripurabhairavī

196

गुरुं सन्तोष्य विधिवक्त्यध्वा मन्त्रवरोत्तमम् अनेन विधिना युक्तो मन्दभावयोऽपि सिद्ध्यति

guruṃ santoṣya vidhivaktyadhvā mantravarottamam anena vidhinā yukto mandabhāvayo'pi siddhyati

197

लक्षमेकं जपेद्यस्तु साधको विजितेन्द्रियः दर्शनात्तस्य क्षुभ्यन्ते योषितो मदनातुराः पतन्ति साधकस्याये निर्लज्जा भयवर्जिताः

lakṣamekaṃ japedyastu sādhako vijitendriyaḥ darśanāttasya kṣubhyante yoṣito madanāturāḥ patanti sādhakasyāye nirlajjā bhayavarjitāḥ

198

जप्तेन चेद्द्विलक्षेण ये यस्मिन्विषये स्थिताः आगच्छन्ति यथातीर्थं विमुक्तकुलवियहाः ददति तस्य सर्वस्वं तस्यैव च वशे स्थिताः

japtena ceddvilakṣeṇa ye yasminviṣaye sthitāḥ āgacchanti yathātīrthaṃ vimuktakulaviyahāḥ dadati tasya sarvasvaṃ tasyaiva ca vaśe sthitāḥ

166

त्रिभिर्लक्षैस्तथाजप्तैर्मण्डलीकाः समण्डलाः वशमायान्ति ते सर्वे नात्र कार्या विचारणा

tribhirlakṣaistathājaptairmaṇḍalīkāḥ samaṇḍalāḥ vaśamāyānti te sarve nātra kāryā vicāraṇā

200

षड्भिर्लक्षैर्महीपालं सभृत्यबलवाहनम्

ṣaḍbhirlakṣairmahīpālaṃ sabhṛtyabalavāhanam

201

ललैर्द्वादशभिर्जसैर्यचरक्षोरश्वराः वशमायान्ति ते सर्वे आशां कुर्वन्ति नित्यशः

lalairdvādaśabhirjasairyacarakṣoraśvarāḥ vaśamāyānti te sarve āśāṃ kurvanti nityaśaḥ

202

त्रिपञ्चलक्षजप्तैस्तु साधकेन्द्रस्य धीमतः सिद्धविद्याधराश्चैव गन्धर्वाष्मरसागणाः वशमायान्ति ते सर्वे नात्र कार्या विचारणा हढाच्छ्रवणविज्ञानं सर्वज्ञत्वं प्रजायते

tripañcalakṣajaptaistu sādhakendrasya dhīmataḥ siddhavidyādharāścaiva gandharvāṣmarasāgaṇāḥ vaśamāyānti te sarve nātra kāryā vicāraṇā haḍhācchravaṇavijñānaṃ sarvajñatvaṃ prajāyate

203

तथाष्टादशभिर्लक्षैर्देहेनानेन साधकः उत्तिष्ठेन्मेदिनीं तत् यस्त्वा दिव्यदेहस्तु जायते भ्रमते स्वेच्छया लोके छिद्रां पश्यति मेदिनीम्

tathāṣṭādaśabhirlakṣairdehenānena sādhakaḥ uttiṣṭhenmedinīṃ tat yastvā divyadehastu jāyate bhramate svecchayā loke chidrāṃ paśyati medinīm

204

अष्टाविंशतिभिर्लक्षैर्विद्याधरपतिर्भवेत् साधकस्तु भवेद्धीमाच्छामरूपो महाबलः त्रिंशक्त्यक्षैस्तथाजप्तैर्ब्रह्मविस्तुसमो भवेत् रुद्रत्वं षष्टिभिर्लक्षैरमरत्वमशीतिभिः कोटथैकया महायोगी लीयते परमे पदे साधकस्तु भवेद्योगी त्रैलोक्ये सोऽतिदुर्लथः

aṣṭāviṃśatibhirlakṣairvidyādharapatirbhavet sādhakastu bhaveddhīmācchāmarūpo mahābalaḥ triṃśaktyakṣaistathājaptairbrahmavistusamo bhavet rudratvaṃ ṣaṣṭibhirlakṣairamaratvamaśītibhiḥ koṭathaikayā mahāyogī līyate parame pade sādhakastu bhavedyogī trailokye so'tidurlathaḥ

285

त्रिपुरे त्रिपुरन्त्येकं शिवं परमकारणम् अक्षयं तत्पदं शानामप्रमेयमनामयम् ।। लभतेऽसौ न सन्देहो धीमान्मर्वमभीप्सितम्

tripure tripurantyekaṃ śivaṃ paramakāraṇam akṣayaṃ tatpadaṃ śānāmaprameyamanāmayam || labhate'sau na sandeho dhīmānmarvamabhīpsitam

206

शिवविद्या महाविद्या गुप्ता चाग्रे महेश्वरी मन्वाषितमिदं शास्त्रं गोपनीयमतो बुधैः

śivavidyā mahāvidyā guptā cāgre maheśvarī manvāṣitamidaṃ śāstraṃ gopanīyamato budhaiḥ

207

हउविद्या परंगोप्या योगिना सिद्धिमिच्छता भवेद्वीर्यवती गुप्ता निर्वीर्या च प्रकाशिता

hauvidyā paraṃgopyā yoginā siddhimicchatā bhavedvīryavatī guptā nirvīryā ca prakāśitā

208

य इदं पठते नित्यमाद्योपान्तं विचक्षणः योगसिद्धिर्भवेत्तस्य क्रमेणैव न संशयः समोक्षं लभते धीमान्य इदं नित्यमर्चयेत्

ya idaṃ paṭhate nityamādyopāntaṃ vicakṣaṇaḥ yogasiddhirbhavettasya krameṇaiva na saṃśayaḥ samokṣaṃ labhate dhīmānya idaṃ nityamarcayet

209

मोक्षार्थिभ्यश्च सर्वेभ्यः साधुभ्यः श्रावयेदपि क्रियायुक्तस्य सिद्धिः ख्यादक्रियस्य कथस्थवेत्

mokṣārthibhyaśca sarvebhyaḥ sādhubhyaḥ śrāvayedapi kriyāyuktasya siddhiḥ khyādakriyasya kathasthavet

210

तस्मात्कियाविधानेन कर्तव्या योगिपुंगवैः यदृच्छालाभसन्तुष्टः सन्त्यक्त्यानारसंज्ञकः बाहस्थश्चाप्यनासक्तः स मुक्तो योगसाधनात्

tasmātkiyāvidhānena kartavyā yogipuṃgavaiḥ yadṛcchālābhasantuṣṭaḥ santyaktyānārasaṃjñakaḥ bāhasthaścāpyanāsaktaḥ sa mukto yogasādhanāt

211

गृहस्थानां भवेत्सिद्धिरीश्वराणां जपेन वै योगक्रियाभियुक्तानां तस्मात्संयतते गृही

gṛhasthānāṃ bhavetsiddhirīśvarāṇāṃ japena vai yogakriyābhiyuktānāṃ tasmātsaṃyatate gṛhī

212

गेहे स्थित्वा पुत्रदारादिपूर्णः सहं त्यक्त्वा चान्तरे योगमार्गे सिद्धेश्चिह्नं वीक्ष्य पश्चाद् गृहस्थ- क्रीडेत्सो वै मम्मतं साधयित्वा

gehe sthitvā putradārādipūrṇaḥ sahaṃ tyaktvā cāntare yogamārge siddheścihnaṃ vīkṣya paścād gṛhastha- krīḍetso vai mammataṃ sādhayitvā

प्रथमः पटलः

एकं ज्ञानं नित्यमाद्यन्तशून्यं नान्यत्किञ्चिद्वत्ते ते वस्तु सत्यम् यद्भेदोस्मिन्निन्द्रियोपाधिना वै ज्ञानस्यायं भासते नान्यथैव

ekaṃ jñānaṃ nityamādyantaśūnyaṃ nānyatkiñcidvatte te vastu satyam yadbhedosminnindriyopādhinā vai jñānasyāyaṃ bhāsate nānyathaiva

अथ भक्तानुरक्तोऽहं वक्ति योगानुशासनम् ईश्वरः सर्वभूतानामात्ममुक्तिप्रदायकः

atha bhaktānurakto'haṃ vakti yogānuśāsanam īśvaraḥ sarvabhūtānāmātmamuktipradāyakaḥ

त्यक्त्वा विवादशीलानां मतं दुर्लानहेतुकम् आल्पज्ञानाय भूतानामनन्यगतिचेतसाम्

tyaktvā vivādaśīlānāṃ mataṃ durlānahetukam ālpajñānāya bhūtānāmananyagaticetasām

सत्यं केचित्प्रशंसन्ति तपः शौचं तथापरे क्षमां केचित्पशसति तथैव सममार्जवम्

satyaṃ kecitpraśaṃsanti tapaḥ śaucaṃ tathāpare kṣamāṃ kecitpaśasati tathaiva samamārjavam

केचिद्दानं प्रशंसन्ति पितृकर्म तथापरे केचित्कर्म प्रशंसन्ति केचिद्वैरावयमुत्तमम्

keciddānaṃ praśaṃsanti pitṛkarma tathāpare kecitkarma praśaṃsanti kecidvairāvayamuttamam

केचिद्गहस्थकर्माणि प्रशंसन्ति विचक्षणाः अग्नेहोत्रादिकं कर्म तथा केचित्परं विदुः

kecidgahasthakarmāṇi praśaṃsanti vicakṣaṇāḥ agnehotrādikaṃ karma tathā kecitparaṃ viduḥ

मन्त्रयोगं प्रशंसन्ति केचित्तीर्थानुसेवनम् एवं बहुनुपायांस्तु प्रवदन्ति हि मुक्तये

mantrayogaṃ praśaṃsanti kecittīrthānusevanam evaṃ bahunupāyāṃstu pravadanti hi muktaye

एवं व्यवसिता लोके कृत्याकृत्यविदो जनाः व्यामोहमेव गच्छति विमुक्ताः पापकर्मभिः

evaṃ vyavasitā loke kṛtyākṛtyavido janāḥ vyāmohameva gacchati vimuktāḥ pāpakarmabhiḥ

एतन्मतावलम्बी यो लब्ध्वा दुरितपुययके भ्रमतीत्यवशः सोऽत्र जन्ममृत्युपरम्पराम्

etanmatāvalambī yo labdhvā duritapuyayake bhramatītyavaśaḥ so'tra janmamṛtyuparamparām

अन्यैर्मतिमतां श्रेष्ठैर्गुप्तालोकनतत्परैः आत्सानो बहवः प्रोक्ता नित्याः सर्वगतास्तथा

anyairmatimatāṃ śreṣṭhairguptālokanatatparaiḥ ātsāno bahavaḥ proktā nityāḥ sarvagatāstathā

यद्यत्पत्यक्षविषय तदन्यत्रास्ति चक्षते कुतः स्वर्गादयः सन्तीत्यन्ये निश्चितमानसाः

yadyatpatyakṣaviṣaya tadanyatrāsti cakṣate kutaḥ svargādayaḥ santītyanye niścitamānasāḥ

ज्ञानप्रवाह इत्यन्ये शून्यं केचित्परं विदुः द्वावेव तत्त्वं मन्यन्तेऽपरे प्रकृतिपूरुषौ

jñānapravāha ityanye śūnyaṃ kecitparaṃ viduḥ dvāveva tattvaṃ manyante'pare prakṛtipūruṣau

अत्यन्तभिन्नमतयः परमार्थपराष्टुरवाः एवमन्ये तु संचिन्त्य यथामति यथाश्रुतम्

atyantabhinnamatayaḥ paramārthaparāṣṭuravāḥ evamanye tu saṃcintya yathāmati yathāśrutam

निरीश्वरमिदं प्राहुः सेश्वरञ्च तथापरे वदन्ति विविधैर्थेदैः सुयुक्त्या स्थितिकातराः

nirīśvaramidaṃ prāhuḥ seśvarañca tathāpare vadanti vividhairthedaiḥ suyuktyā sthitikātarāḥ

एते चान्ये च मुनयः संज्ञाभेदा पृथग्विधाः शास्त्रेषु कथिता ह्येते लोकव्यामोहकारकाः

ete cānye ca munayaḥ saṃjñābhedā pṛthagvidhāḥ śāstreṣu kathitā hyete lokavyāmohakārakāḥ

एतद्विवादशीलानां मतं वक्तुं न शक्यते भ्रमन्त्यस्मिञ्जनाः सर्वे मुक्तिमार्गबहिष्कताः

etadvivādaśīlānāṃ mataṃ vaktuṃ na śakyate bhramantyasmiñjanāḥ sarve muktimārgabahiṣkatāḥ

आलोक्य सर्वशास्त्राणि विचार्य च पुनः पुनः इदमेकं सुनिष्पन्नं योगशास्त्रं परं मतम्

ālokya sarvaśāstrāṇi vicārya ca punaḥ punaḥ idamekaṃ suniṣpannaṃ yogaśāstraṃ paraṃ matam

यस्मिन् याते सर्वमिदं यातं भवति निश्चितम् तस्मिन्यरिश्रमः कार्यः किमन्यच्छास्त्रभाषितम्

yasmin yāte sarvamidaṃ yātaṃ bhavati niścitam tasminyariśramaḥ kāryaḥ kimanyacchāstrabhāṣitam

योगशास्त्रमिदं गोप्यमस्माभिः परिभाषितम् सुभक्ताय प्रदातव्यं त्रैलोक्ये च महात्मने

yogaśāstramidaṃ gopyamasmābhiḥ paribhāṣitam subhaktāya pradātavyaṃ trailokye ca mahātmane

कर्मकाण्डं ज्ञानकायडमिति वेदो द्विधा मतः भवति द्विविधो भेदो ज्ञानकायडस्य कर्मणः

karmakāṇḍaṃ jñānakāyaḍamiti vedo dvidhā mataḥ bhavati dvividho bhedo jñānakāyaḍasya karmaṇaḥ

द्विविधः कर्मकायडः ख्याविषेधविधिपूर्वकः

dvividhaḥ karmakāyaḍaḥ khyāviṣedhavidhipūrvakaḥ

निषिद्धकर्मकरणे पापं भवति निश्चितम् विधिना कर्मकरो पुययं भवति निश्चितम्

niṣiddhakarmakaraṇe pāpaṃ bhavati niścitam vidhinā karmakaro puyayaṃ bhavati niścitam

त्रिविधो विधिकूटः ख्यावित्यनैमित्तकाम्यतः नित्येऽकृते किल्विषं ख्यात्काम्ये नैमित्तिके फलम्

trividho vidhikūṭaḥ khyāvityanaimittakāmyataḥ nitye'kṛte kilviṣaṃ khyātkāmye naimittike phalam

द्वित्रिधन्तु फलं ज्ञेयं स्वर्गो नरक एव च स्वर्गो नानाविधश्चैव नरकोपि तथा भवेत्

dvitridhantu phalaṃ jñeyaṃ svargo naraka eva ca svargo nānāvidhaścaiva narakopi tathā bhavet

पुययकर्माणि वै स्वर्गो नरकः पापकर्माणि कर्मवंधमयी सृष्टिर्नान्यथा भवति ध्रुवम्

puyayakarmāṇi vai svargo narakaḥ pāpakarmāṇi karmavaṃdhamayī sṛṣṭirnānyathā bhavati dhruvam

जन्तुभिश्चानुभूयंते स्वर्गे नानासुखानि च नानाविधानि दुखानि नरके दुःसहानि वै

jantubhiścānubhūyaṃte svarge nānāsukhāni ca nānāvidhāni dukhāni narake duḥsahāni vai

पापकर्मवशादुरव पुययकर्मवशात्सुखम् तस्मात्सुखार्थी विविधं पुययं प्रकुरुते ध्रुवम्

pāpakarmavaśādurava puyayakarmavaśātsukham tasmātsukhārthī vividhaṃ puyayaṃ prakurute dhruvam

पापभोगावसाने तु पुनर्जन्म भवेत्खलु पुययभोगावसाने त नान्यथा भवति ध्रुवम्

pāpabhogāvasāne tu punarjanma bhavetkhalu puyayabhogāvasāne ta nānyathā bhavati dhruvam

स्वर्गेऽपि दुरवसंभोगः परश्रीदर्शनादिषु ततो दुःखमिदं सर्वं भवेन्नास्त्वत्र संशयः

svarge'pi duravasaṃbhogaḥ paraśrīdarśanādiṣu tato duḥkhamidaṃ sarvaṃ bhavennāstvatra saṃśayaḥ

तत्कर्मकल्पकैः प्रोक्तं पुययं पापमिति द्विधा पुययपापमयो बन्धो देहिनां भवति क्रमात्

tatkarmakalpakaiḥ proktaṃ puyayaṃ pāpamiti dvidhā puyayapāpamayo bandho dehināṃ bhavati kramāt

इहामुत्र फलद्वेषी सफलं कर्म संत्यजेत् नित्यनैमित्तिकं संज्ञ त्यक्त्वा योगे प्रवर्तते

ihāmutra phaladveṣī saphalaṃ karma saṃtyajet nityanaimittikaṃ saṃjña tyaktvā yoge pravartate

कर्मकाण्डस्य माहात्म्यं ज्ञात्वा योगी त्यजेत्सुधीः पुययपापद्वयं त्यक्त्वा ज्ञानकाण्डे प्रवर्तते

karmakāṇḍasya māhātmyaṃ jñātvā yogī tyajetsudhīḥ puyayapāpadvayaṃ tyaktvā jñānakāṇḍe pravartate

आत्सा वाऽरेतु द्रष्टव्यः श्रोतव्येत्यादि यच्छ्रुतिः सा सेव्या तत्प्रयत्नेन मुक्तिदा हेतुदायिनी

ātsā vā'retu draṣṭavyaḥ śrotavyetyādi yacchrutiḥ sā sevyā tatprayatnena muktidā hetudāyinī

दुरितेषु च पुरायेषु यो धीर्वृत्तिं प्रचोदयात् सोऽहं प्रवर्तते मत्तो जगत्सर्वं चराचरम् सर्वं च दृश्यते मत्तः सर्वं च मयि लीयते न तज्जितोऽहमस्महि मज्जितो न तु किंचन

duriteṣu ca purāyeṣu yo dhīrvṛttiṃ pracodayāt so'haṃ pravartate matto jagatsarvaṃ carācaram sarvaṃ ca dṛśyate mattaḥ sarvaṃ ca mayi līyate na tajjito'hamasmahi majjito na tu kiṃcana

जलपूर्णेष्वसंख्येषु शरावेषु यथा भवेत् एकस्य भात्यसंख्यत्वं तद्वेदोऽत्र न दृश्यते उपाधिषु शरावेषु या संख्या वर्तते परा सा संख्या भवति यथा रवौ चात्मनि तत्तथा

jalapūrṇeṣvasaṃkhyeṣu śarāveṣu yathā bhavet ekasya bhātyasaṃkhyatvaṃ tadvedo'tra na dṛśyate upādhiṣu śarāveṣu yā saṃkhyā vartate parā sā saṃkhyā bhavati yathā ravau cātmani tattathā

यथैकः कल्पकः स्वप्ने नानाविधितयेष्यते जागरेपि तथाप्येकस्तथैव बहुधा जगत्

yathaikaḥ kalpakaḥ svapne nānāvidhitayeṣyate jāgarepi tathāpyekastathaiva bahudhā jagat

सर्पबुद्धिर्यथा रजौ शुक्तौ वा रजतभ्रमः तद्वदेवमिदं विश्वं विवृतं परमात्मनि

sarpabuddhiryathā rajau śuktau vā rajatabhramaḥ tadvadevamidaṃ viśvaṃ vivṛtaṃ paramātmani

रजुज्ञानाद्यथा सर्पो मिथ्यारूपो निवर्तते आल्पज्ञानात्तथा याति मिथ्याभूतमिदं जगत्

rajujñānādyathā sarpo mithyārūpo nivartate ālpajñānāttathā yāti mithyābhūtamidaṃ jagat

रौप्यभ्रान्तिरियं याति शुक्तिज्ञानाद्यथा खलु जगद्भ्रान्तिरियं याति चाक्ष्णज्ञानात्सदा तथा

raupyabhrāntiriyaṃ yāti śuktijñānādyathā khalu jagadbhrāntiriyaṃ yāti cākṣṇajñānātsadā tathā

यथा वंशो रगभ्रान्तिर्भवेन्द्रेकवसाञ्जनात् तथा जगदिदं भ्रातिरभ्यासकल्पनाञ्जनात्

yathā vaṃśo ragabhrāntirbhavendrekavasāñjanāt tathā jagadidaṃ bhrātirabhyāsakalpanāñjanāt

आल्पज्ञानाद्यथा नास्ति रजुज्ञानात्युजहमः यथा दोषवशाच्छुच्चः पीतो भवति नान्यथा अज्ञानदोषादात्सापि जगद्भवति दुस्त्यजम्

ālpajñānādyathā nāsti rajujñānātyujahamaḥ yathā doṣavaśācchuccaḥ pīto bhavati nānyathā ajñānadoṣādātsāpi jagadbhavati dustyajam

दोषनाशे यथा शुक्लो गृह्यते गौगरया स्वयम् शुक्याज्ञानात्तथाऽज्ञाननाशादात्सा तथा कृतः

doṣanāśe yathā śuklo gṛhyate gaugarayā svayam śukyājñānāttathā'jñānanāśādātsā tathā kṛtaḥ

कालत्रयेपि न यथा रज्जुः सर्पो भवेदिति तथात्मा न भवेद्विश्वं गुणातीतो निरञ्जनः

kālatrayepi na yathā rajjuḥ sarpo bhavediti tathātmā na bhavedviśvaṃ guṇātīto nirañjanaḥ

आगमाऽपायिनोऽनित्यानाश्यत्वेनेश्वरादयः आल्पबोधेन केनापि शास्त्रादेतद्विनिश्चितम्

āgamā'pāyino'nityānāśyatveneśvarādayaḥ ālpabodhena kenāpi śāstrādetadviniścitam

यथा वातवशाज्ज्विन्धावुत्पन्नाः फेनबुद्बुदाः तथात्मनि समुद्भूतं संसारं क्षणभंगुरम्

yathā vātavaśājjvindhāvutpannāḥ phenabudbudāḥ tathātmani samudbhūtaṃ saṃsāraṃ kṣaṇabhaṃguram

अभेदो भासते नित्यं वस्तुभेदो न भासते द्विधात्रिधादिथेदोऽयं भ्रमत्वे पर्यवस्यति

abhedo bhāsate nityaṃ vastubhedo na bhāsate dvidhātridhādithedo'yaṃ bhramatve paryavasyati

यद्भूतं यञ्च भाव्यं वै मूर्तामूर्तं तथैव च सर्वमेव जगदिदं विवृतं परमात्मनि

yadbhūtaṃ yañca bhāvyaṃ vai mūrtāmūrtaṃ tathaiva ca sarvameva jagadidaṃ vivṛtaṃ paramātmani

कल्पकैः कल्पिता विद्या मिथ्या जाता मृषाष्मिका एतन्मूलं जगदिदं कथं सत्यं भविष्यति

kalpakaiḥ kalpitā vidyā mithyā jātā mṛṣāṣmikā etanmūlaṃ jagadidaṃ kathaṃ satyaṃ bhaviṣyati

चैतन्यात्सर्वमुत्पत्रं जगदेतञ्चराचरम् तस्मात्सर्वं परित्यज्य चैतन्यं तं समाश्रयेत्

caitanyātsarvamutpatraṃ jagadetañcarācaram tasmātsarvaṃ parityajya caitanyaṃ taṃ samāśrayet

घटख्याञ्जयतरे बाह्ये यथाकाशं प्रवर्तते तथात्साभ्यतरे बाह्ये कार्यवर्गेषु नित्यशः

ghaṭakhyāñjayatare bāhye yathākāśaṃ pravartate tathātsābhyatare bāhye kāryavargeṣu nityaśaḥ

असंलग्नं यथाकाशं मिथ्याभूतेषु पंचसु असंलमस्तथात्सा तु कार्यवर्गेषु नान्यथा

asaṃlagnaṃ yathākāśaṃ mithyābhūteṣu paṃcasu asaṃlamastathātsā tu kāryavargeṣu nānyathā

ईश्वरादिजगत्सर्वमात्यतयाप्य समन्ततः एकोऽस्ति सञ्चिदानदः पूर्णो द्वैतविवर्जितः

īśvarādijagatsarvamātyatayāpya samantataḥ eko'sti sañcidānadaḥ pūrṇo dvaitavivarjitaḥ

यस्मात्पकाशको नास्ति स्वप्रकाशो भवेत्ततः स्वप्रकाशो यतस्तस्मादात्सा ज्योतिः स्वरुपकः

yasmātpakāśako nāsti svaprakāśo bhavettataḥ svaprakāśo yatastasmādātsā jyotiḥ svarupakaḥ

अवछित्रो यतो नास्ति देशकालस्वरुपतः आल्पनः सर्वथा तस्मादात्मा पूर्णो भवेत्खलु

avachitro yato nāsti deśakālasvarupataḥ ālpanaḥ sarvathā tasmādātmā pūrṇo bhavetkhalu

यस्मान्न विद्यते नाशः पचभूतैर्वृथाल्पकैः तस्मादात्मा भवेन्नित्यस्तन्नाशो न भवेतवलु

yasmānna vidyate nāśaḥ pacabhūtairvṛthālpakaiḥ tasmādātmā bhavennityastannāśo na bhavetavalu

यस्मात्तदन्यो नास्तीह तस्मादेकोऽस्ति सर्वदा यस्मात्तदन्यो मिथ्या स्यादात्मा सत्यो भवेत् खलु

yasmāttadanyo nāstīha tasmādeko'sti sarvadā yasmāttadanyo mithyā syādātmā satyo bhavet khalu

अविद्याभूतसंसारे दुरवनाशे सुखं यतः ज्ञानादाद्यतशून्य ख्यात्तस्मादात्सा भवेत्सुखम्

avidyābhūtasaṃsāre duravanāśe sukhaṃ yataḥ jñānādādyataśūnya khyāttasmādātsā bhavetsukham

यस्मान्नाशितमज्ञानं ज्ञानेन विश्वकाररगम् तस्मादात्मा भवेज्ज्ञानं ज्ञानं तस्मात्सनातनम्

yasmānnāśitamajñānaṃ jñānena viśvakāraragam tasmādātmā bhavejjñānaṃ jñānaṃ tasmātsanātanam

कालतो विविधं विश्वं यदा चैव भवेदिदम् तदेकोऽस्ति स एवात्मा कल्पनापथवर्जितः

kālato vividhaṃ viśvaṃ yadā caiva bhavedidam tadeko'sti sa evātmā kalpanāpathavarjitaḥ

बाह्यानि सर्वभूतानि विनाशं यान्ति कालतः यतो वाचो निवर्त्तते आत्सा द्वैतविवर्जितः

bāhyāni sarvabhūtāni vināśaṃ yānti kālataḥ yato vāco nivarttate ātsā dvaitavivarjitaḥ

न खं वायुर्न चाग्निश्च न जलं पृथिवी न च नैतत्कार्यं नेश्वरादि पूर्णैकात्सा भवेतवलु

na khaṃ vāyurna cāgniśca na jalaṃ pṛthivī na ca naitatkāryaṃ neśvarādi pūrṇaikātsā bhavetavalu

आल्पानमाल्पनो योगी पश्यत्यात्मनि निश्चितम् सर्वसंकल्पसंन्यासी त्यक्तमिथ्याभवयहः

ālpānamālpano yogī paśyatyātmani niścitam sarvasaṃkalpasaṃnyāsī tyaktamithyābhavayahaḥ

आल्पानाल्पनि चात्मानं दृष्ट्वानन्तं सुखात्मकम् विस्मृत्य विश्वं रमते समाधेस्तीवतस्तथा

ālpānālpani cātmānaṃ dṛṣṭvānantaṃ sukhātmakam vismṛtya viśvaṃ ramate samādhestīvatastathā

मायैव विश्वजननी नान्या तत्त्वधियापरा यदा नाशं समायाति विश्वं नास्ति तदा खलु

māyaiva viśvajananī nānyā tattvadhiyāparā yadā nāśaṃ samāyāti viśvaṃ nāsti tadā khalu

हेयं सर्वमिदं यस्य मायाविलसितं यतः ततो न प्रीतिविषयसानुवित्तसुरवाल्पकः

heyaṃ sarvamidaṃ yasya māyāvilasitaṃ yataḥ tato na prītiviṣayasānuvittasuravālpakaḥ

अरिर्मित्रमुदासीनस्त्रिविधं स्यादिदं जगत् व्यवहारेषु नियतं दृश्यते नान्यथा पुनः प्रियाप्रियादिथेदस्तु वस्तुषु नियतः स्फुटम्

arirmitramudāsīnastrividhaṃ syādidaṃ jagat vyavahāreṣu niyataṃ dṛśyate nānyathā punaḥ priyāpriyādithedastu vastuṣu niyataḥ sphuṭam

आत्सोपाधिवशादेव भवेत्पुत्रादि नान्यथा मायाविलसितं विश्वं ज्ञात्वैवं श्रुतियुक्तितः अध्यारोपापवादाभ्यां लयं कुर्वन्ति योगिनः

ātsopādhivaśādeva bhavetputrādi nānyathā māyāvilasitaṃ viśvaṃ jñātvaivaṃ śrutiyuktitaḥ adhyāropāpavādābhyāṃ layaṃ kurvanti yoginaḥ

निखिलोपाधिहीनो वै यदा भवति पूरुषः तदा विवक्षतेऽरवडशानरूपी निरंजनः

nikhilopādhihīno vai yadā bhavati pūruṣaḥ tadā vivakṣate'ravaḍaśānarūpī niraṃjanaḥ

सो कामयतः पुरुषः सृजते च प्रजाः स्वयम् अविद्या भासते यस्मात्तस्मान्मिथ्या स्वभावतः

so kāmayataḥ puruṣaḥ sṛjate ca prajāḥ svayam avidyā bhāsate yasmāttasmānmithyā svabhāvataḥ

शुद्ध बह्यत्व संबद्धो विद्यया सहितो भवेत् ब्रह्यतेनसती याति यत आभासते नभः

śuddha bahyatva saṃbaddho vidyayā sahito bhavet brahyatenasatī yāti yata ābhāsate nabhaḥ

तस्मात्पकाशते वायुर्वायोरग्निस्ततो जलम् प्रकाशते ततः पृध्वी कल्पनेयं स्थिता सति

tasmātpakāśate vāyurvāyoragnistato jalam prakāśate tataḥ pṛdhvī kalpaneyaṃ sthitā sati

आकाशाद्वायुराकाशपवनादग्निसंभवः रववातायेर्जलं व्योमवाताग्निवारितो मही

ākāśādvāyurākāśapavanādagnisaṃbhavaḥ ravavātāyerjalaṃ vyomavātāgnivārito mahī

खं शब्दलक्षणं वायुश्चचलः स्थर्शलक्षणः ख्याद्रूपलक्षणं तेजः सलिलं रसलक्षणम् गन्धलक्षणिका पृध्वी नान्यथा भवति ध्रुवम्

khaṃ śabdalakṣaṇaṃ vāyuścacalaḥ stharśalakṣaṇaḥ khyādrūpalakṣaṇaṃ tejaḥ salilaṃ rasalakṣaṇam gandhalakṣaṇikā pṛdhvī nānyathā bhavati dhruvam

ख्यादेकगुणमाकाशं द्विगुणो वायुरुच्यते तथैव त्रिगुणं तेजो भवन्त्यापश्चतुर्गुणाः शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च एतत्पचगुणा पृध्वी कल्पकैः कक्त्यतेऽधुना

khyādekaguṇamākāśaṃ dviguṇo vāyurucyate tathaiva triguṇaṃ tejo bhavantyāpaścaturguṇāḥ śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhastathaiva ca etatpacaguṇā pṛdhvī kalpakaiḥ kaktyate'dhunā

चक्षुषा गृह्यते रूपं गन्धो वाणेन गृह्यते रसो रसनया स्थर्शस्त्वचा संगृह्यते परम्

cakṣuṣā gṛhyate rūpaṃ gandho vāṇena gṛhyate raso rasanayā stharśastvacā saṃgṛhyate param

श्रोत्रेण गृह्यते शब्दो नियतं भाति नान्यथा

śrotreṇa gṛhyate śabdo niyataṃ bhāti nānyathā

चैतन्यात्सर्वमुत्पत्रं जगदेतञ्चराचरम् अस्ति चेत्कल्पनेयं स्यान्नास्ति चेदस्ति चिन्मयम्

caitanyātsarvamutpatraṃ jagadetañcarācaram asti cetkalpaneyaṃ syānnāsti cedasti cinmayam

पृध्वी शीर्णा जले ममा जलं मयञ्च तेजसि लीनं वायौ तथा तेजो व्योम्नि वातो लयं ययौ अविद्यायां महाकाशो लीयते परमे पदे

pṛdhvī śīrṇā jale mamā jalaṃ mayañca tejasi līnaṃ vāyau tathā tejo vyomni vāto layaṃ yayau avidyāyāṃ mahākāśo līyate parame pade

विक्षेपावरणा शक्तिर्दुरन्तासुरवरूपिणी जडरूपा महामाया रजसत्त्वतमोगुणा

vikṣepāvaraṇā śaktirdurantāsuravarūpiṇī jaḍarūpā mahāmāyā rajasattvatamoguṇā

सा मायावरणाशक्त्यावृताविज्ञानरूपिणी दर्शयेजगदाकारं तं विक्षेपस्वभावतः

sā māyāvaraṇāśaktyāvṛtāvijñānarūpiṇī darśayejagadākāraṃ taṃ vikṣepasvabhāvataḥ

तमो गुणाधिका विद्या या सा दुर्गां भवेत् स्वयम् ईश्वरस्तदुपहितं चैतन्यं तदच्चूध्रुवम् सत्ताधिका च या विद्या लक्ष्मीः ख्याद्दिव्यरूपिणी चैतन्यं तदुपहितं ओवस्तुर्भवति नान्यथा

tamo guṇādhikā vidyā yā sā durgāṃ bhavet svayam īśvarastadupahitaṃ caitanyaṃ tadaccūdhruvam sattādhikā ca yā vidyā lakṣmīḥ khyāddivyarūpiṇī caitanyaṃ tadupahitaṃ ovasturbhavati nānyathā

रजोगुणाधिका विद्या ज्ञेया सा वै सरस्वती यश्चिक्त्यरुषो भवति ब्रह्मातदुपधारकः

rajoguṇādhikā vidyā jñeyā sā vai sarasvatī yaściktyaruṣo bhavati brahmātadupadhārakaḥ

ईशाद्याः सकला देवा दृश्यन्ते परमात्मनि शरीरादिजडं सर्वं सा विद्या तत्तथा तथा

īśādyāḥ sakalā devā dṛśyante paramātmani śarīrādijaḍaṃ sarvaṃ sā vidyā tattathā tathā

एवंरूपेण कल्पन्ते कल्पका विश्वसम्भवम् तत्त्वातत्त्वं भवतीह कल्पनान्येन चोदिता

evaṃrūpeṇa kalpante kalpakā viśvasambhavam tattvātattvaṃ bhavatīha kalpanānyena coditā

प्रमेयत्वादिरूपेण सर्वं वस्तु प्रकाश्यते विशेषशब्दोपादाने भेदो भवति नान्यथा

prameyatvādirūpeṇa sarvaṃ vastu prakāśyate viśeṣaśabdopādāne bhedo bhavati nānyathā

तथैव वस्तुनास्त्येव भासको वर्तकः परः स्वरूपत्वेन रूपेण स्वरुपं वस्तु भाष्यते

tathaiva vastunāstyeva bhāsako vartakaḥ paraḥ svarūpatvena rūpeṇa svarupaṃ vastu bhāṣyate

एकः सत्तापूरितानन्दरूपः पूर्णो व्यापी वर्तते नास्ति किञ्चित् एतज्ज्ञानं यः करोत्येव नित्यं मुक्तः स ख्याभ्युत्युसंसारदुरवात्

ekaḥ sattāpūritānandarūpaḥ pūrṇo vyāpī vartate nāsti kiñcit etajjñānaṃ yaḥ karotyeva nityaṃ muktaḥ sa khyābhyutyusaṃsāraduravāt

यख्यारोपापवादाभ्यां यत्र सर्वे लयं गताः स एको वर्तते नान्यत्तञ्चित्तेनावधार्यते

yakhyāropāpavādābhyāṃ yatra sarve layaṃ gatāḥ sa eko vartate nānyattañcittenāvadhāryate

पितुरत्रमयात्कोशाजायते पूर्वकर्मणः तच्छरीरविदुर्दुरव स्वप्राच्योगाय सुन्दरम्

pituratramayātkośājāyate pūrvakarmaṇaḥ taccharīravidurdurava svaprācyogāya sundaram

मासास्थिस्रायुमजादिनिर्मितं भोगमन्दिरम् केवलं दुरवभोगाय नाडी सततिगुल्फितम्

māsāsthisrāyumajādinirmitaṃ bhogamandiram kevalaṃ duravabhogāya nāḍī satatigulphitam

पारमेष्ठघमिदं गात्रं पंचभूतविनिर्मितम् बह्यायडसंज्ञकं दुरवसुखभोगाय कल्पितम्

pārameṣṭhaghamidaṃ gātraṃ paṃcabhūtavinirmitam bahyāyaḍasaṃjñakaṃ duravasukhabhogāya kalpitam

बिन्दुः शिवो रजः शक्तिरुग्नयोर्मिलनाक्त्ययम् स्वमभूतानि जायन्ते स्वशक्त्या जडरूपया

binduḥ śivo rajaḥ śaktirugnayormilanāktyayam svamabhūtāni jāyante svaśaktyā jaḍarūpayā

तत्पञ्चीकरणाक्त्यूलान्यसंख्यानि समासतः ब्रह्यांडस्थानि वस्तूनि यत्र जीवोऽस्ति कर्मभिः तद्भूतपञ्चकात्सर्वं भोगाय जीवसंज्ञिता

tatpañcīkaraṇāktyūlānyasaṃkhyāni samāsataḥ brahyāṃḍasthāni vastūni yatra jīvo'sti karmabhiḥ tadbhūtapañcakātsarvaṃ bhogāya jīvasaṃjñitā

पूर्वकर्मानुरोधेन करोमि घटनामहम् अजडः सर्वभूतस्था जडस्थित्या भुनक्ति तान्

pūrvakarmānurodhena karomi ghaṭanāmaham ajaḍaḥ sarvabhūtasthā jaḍasthityā bhunakti tān

जडाक्त्यकर्मभिर्बद्धो जीवारतयो विविधो भवेत् भोगायोत्पद्यते कर्म ब्रह्यांडाख्ये पुनः पुनः

jaḍāktyakarmabhirbaddho jīvāratayo vividho bhavet bhogāyotpadyate karma brahyāṃḍākhye punaḥ punaḥ

जीवश्च लीयते भोगावसाने च स्वकर्म-

jīvaśca līyate bhogāvasāne ca svakarma-